text:
TÜRKMENISTANYŇ
K A N U N Y
Daşary ykdysady gatnaşyklarynda puly
kadalaşdyrmak we pula gözegçilik etmek hakynda
(Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2011 ý., № 4, 74-nji madda)
(Türkmenistanyň 29.08.2013 ý. № 429-IV Kanuny we Türkmenistanyň 27.03.2015 ý. № 211-V Kanuny
esasynda girizilen üýtgetmeler bilen)
Şu Kanun daşary ykdysady gatnaşyklarynda puly kadalaşdyrmagyň we pula gözegçilik etmegiň hukuk esaslaryny we ýörelgelerini belleýär, IITürkmenistanda döwletiň ýeke-täk pul syýasatyny amala aşyrmaga, Türkmenistanda milli puluň pugtalygyny we pul bazarynyň durnuklylygyny üpjün etmäge gönükdirilendir, puly kadalaşdyryş edaralarynyň ygtyýarlylygyny, dahyllylaryň we dahylsyzlaryň, pula gözegçilik edýän edaralaryň we agentleriň hukuklaryny we borçlaryny kesgitleýär .
I BÖLÜM. UMUMY DÜZGÜNLER
1-nji madda._Şu Kanunda ulanylýan esasy düşünjeler
Şu Kanunda aşakdaky esasy düşünjeler ulanylýar:
1) pul:
a) döwletde (döwletler toparynda) kanuny töleg serişdesi hökmünde kabul edilen we dolanyşykda duran banknotlar, gazna biletleri we şaýy pul görnüşindäki, şol sanda gymmat bahaly metallardan ýasalan pul belgileri (dolanyşykdan aýrylan ýa-da aýrylýan, emma dolanyşykda duran pul belgilerine çalşylmaga degişlilerini hem goşmak bilen);
b) döwletde (döwletler toparynda) kabul edilen pul birliklerindäki, şeýle hem halkara pul ýa-da hasaplaşyk birliklerindäki bank hasaplarynda (goýumlarynda) duran serişdeler;
2) milli pul - hasaplaşyklarda we töleglerde ulanylmagy üçin Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan dolanyşyga göýberilýän Türkmenistanyň puly;
3) daşary ýurt puly - daşary ýurt döwletiniň puly, şeýle hem halkara pul ýa-da hasaplaşyk birlikleri;
4) puluň hümmeti - bir döwletiň (döwletler toparynyň) pul birliginiň başga döwletiň (döwletler toparynyň) pul birliklerinde aňladylýan bahasy, şol sanda:
a) Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan bellenilýän puluň resmi hümmeti;
b) islegiň we teklibiň esasynda pul bazarynyň gatnaşyjylary tarapyndan bellenilýän puluň bazar hümmeti;
5) ätiýaçlyk pul - Türkmenistanyň daşary söwda işinde ulanýan erkin ýörgünli pulunyň (halkara amallarynda çäklendirilmesiz çalşylýan) esasy görnüşi (esasy görnüşleri);
6) pul gymmatlyklary:
a) milli pul, özleri bilen dahyllylaryň we dahylsyzlaryň arasyndaky, şeýle hem dahylsyzlaryň arasyndaky amallar ýerine ýetirilen ýagdaýynda bellenilen gymmaty milli pulda aňladylan gymmat bahaly kagyzlar we töleg resminamalary;
b) daşary ýurt puly;
ç) daşary ýurt pulundaky gymmat bahaly kagyzlar (paýnamalar, obligasiýalar we beýlekiler), şeýle hem töleg resminamalary (çekler, wekseller, güwälendiriş hasaplar we beýlekiler);
7) pul hasaby - pul gymmatlyklaryny hasaba almak we saklamak hem-de pul amallaryny amala aşyrmak üçin niýetlenilen, ygtyýarly karz edarasynda fiziki şahsa (şol sanda ýuridik şahsy döretmezden telekeçä-fiziki şahsa) ýa-da ýuridik şahsa (şahamçasyna, wekilhanasyna) açylýan hasap (goýum);
8) pul amallary:
a) eýeçilik hukugynyň we beýleki hukuklaryň pul gymmatlyklaryna geçmegi bilen baglanyşykly amallar, şeýle hem pul gymmatlyklarynyň töleg serişdesi hökmünde ulanylmagy;
b) pul gymmatlyklarynyň Türkmenistanyň gümrük çägine getirilmegi we Türkmenistanyň gümrük çäginden alnyp gidilmegi;
ç) pul gymmatlyklarynyň şol bir şahsyň Türkmenistanyň çäginden daşarda açylan hasabyndan (goýumyndan) Türkmenistanyň çäginde açylan hasabyna (goýumyna) we Türkmenistanyň çäginde açylan hasabyndan (goýumyndan) Türkmenistanyň çäginden daşarda açylan hasabyna (goýumyna) geçirilmegi;
9) dahyllylar:
a) Türkmenistanyň çäginde hemişelik ýaşaýan ýa-da Türkmenistanyň çäginden daşarda wagtlaýyn bolýan Türkmenistanyň raýatlary-fiziki şahslar (şol sanda ýuridik şahsy döretmezden telekeçiler-fiziki şahslar), muňa daşary ýurt döwletinde ýaşamaga hukuk berýän, şol döwletiň kanunçylygyna laýyklykda berlen resminamasy bolan Türkmenistanyň raýatlary degişli däldir;
b) Türkmenistanyň çäginde ýaşamaga hukuk berýän, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda berlen resminamasy bolan daşary ýurt raýatlary we raýatlygy bolmadyk adamlar-fiziki şahslar (şol sanda ýuridik şahsy döretmezden telekeçiler-fiziki şahslar);
ç) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda döredilen, Türkmenistanyň çäginde we onuň çäginden daşarda ýerleşýän ýuridik şahslar (olaryň şahamçalary, wekilhanalary);
d) Türkmenistanyň diplomatik wekilhanalary, konsullyk edaralary we Türkmenistanyň çäginden daşarda ýerleşýän Türkmenistanyň başga resmi wekilhanalary, şeýle hem Türkmenistanyň döwletara, hökümetara, halkara guramalarynyň ýanyndaky hemişelik wekilhanalary;
10) dahylsyzlar:
a) şu bölegiň 9-njy bendiniň "a" we "b" kiçi bentlerine laýyklykda dahyllylar bolup durmaýan fiziki şahslar;
b) daşary ýurt döwletleriniň kanunçylygyna laýyklykda döredilen, Türkmenistanyň çäginden daşarda ýerleşýän ýuridik şahslar;
ç) daşary ýurt döwletleriniň kanunçylygyna laýyklykda döredilen, Türkmenistanyň çäginden daşarda ýerleşýän ýuridik şahslar bolup durmaýan guramalar;
d) Türkmenistanyň çäginde ýerleşýän, şu bendiň "b" we "ç" kiçi bentlerinde görkezilen dahylsyzlaryň şahamçalary, wekilhanalary we beýleki aýrybaşgalanan birlikleri;
e) daşary ýurt döwletleriniň Türkmenistanda akkreditirlenen diplomatik wekilhanalary, konsullyk edaralary we şol döwletleriň döwletara, hökümetara, halkara guramalarynyň ýanyndaky hemişelik wekilhanalary;
ä) daşary ýurt döwletleri, olaryň dolandyryş-çäk birlikleri;
f) döwletara, hökümetara, halkara guramalary, olaryň Türkmenistandaky şahamçalary we hemişelik wekilhanalary;
g) şu bölegiň 9-njy bendinde görkezilmedik başga şahslar;
11) ygtyýarly bank däl karz edaralary - Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda Türkmenistanyň Merkezi bankynyň ygtyýarnamasy esasynda pul gymmatlyklary bilen bank amallarynyň aýry-aýry görnüşlerini amala aşyrmaga hukugy bolan bank däl karz edaralary;
12) ygtyýarly karz edaralary:
a) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda döredilen we Türkmenistanyň Merkezi bankynyň ygtyýarnamasy esasynda pul gymmatlyklary bilen bank amallarynyň islendik ýa-da aýry-aýry görnüşlerini amala aşyrmaga hukugy bolan banklar we dahyllylar-bank däl karz edaralary;
b) daşary ýurt döwletleriniň kanunçylygyna laýyklykda döredilen, pul gymmatlyklary bilen bank amallarynyň islendik ýa-da aýry-aýry görnüşlerini amala aşyrmaga hukugy bolan, Türkmenistanyň Merkezi bankynyň ygtyýarnamasyna laýyklykda Türkmenistanyň çäginde bellige alnan we hereket edýän banklaryň we başga maliýe institutlarynyň-dahylsyzlaryň şahamçalary;
13) daşary ýurt karz edaralary:
a) Türkmenistanyň çäginden daşarda döredilen we olaryň bellige alnan döwletleriniň kanunçylygy boýunça bank amallaryny ýerine ýetirmäge hukugy bolan banklar, şeýle hem başga maliýe institutlary;
b) daşary ýurt döwletleriniň kanunçylygyna laýyklykda Türkmenistanyň çäginden daşarda bellige alnan we hereket edýän, bank amallarynyň islendik ýa-da aýry-aýry görnüşlerini ýerine ýetirmäge hukugy bolan, Türkmenistanyň ygtyýarly karz edaralarynyň şahamçalary, wekilhanalary;
14) ygtyýarly banklar - Türkmenistanyň Merkezi bankynyň ygtyýarnamasy esasynda pul gymmatlyklary bilen bank amallaryny we geleşikleri amala aşyrmaga hukugy bolan banklar;
15) pul biržasy - işiniň esasy görnüşi Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilýän tertipde we şertlerde daşary ýurt puly bilen birža söwdalaryny guramak bolup durýan, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda döredilen ýuridik şahs ýa-da onuň aýrybaşgalanan birligi;
16) alyş-çalyş amallary - bir puluň başga bir pula çalşylmagy, ýagny daşary ýurt pulunyň milli pula (konwertirlenmegi) we özleri babatda alyş-çalşyň deňeçerligi bahalandyrmagyň ýa-da puluň hümmetiniň üsti bilen bellenilýän başga daşary ýurt pullaryna (konwersiýa) satyn alynmagy we satylmagy;
17) alyş-çalyş nokady - daşary ýurt nagt puly bilen alyş-çalyş amallaryny geçirmek üçin ýörite enjamlaşdyrylan ýer;
18) ygtyýarly dellal - özüne berlen ygtyýarnama laýyklykda öz adyndan müşderiniň tabşyrygy boýunça we onuň hasabyna puly satyn almagyň-satmagyň söwda geleşiklerine gatnaşýan karz edarasy;
19) ygtyýarly diler - özüne berlen ygtyýarnama laýyklykda öz adyndan we öz hasabyna puly satyn almagyň-satmagyň söwda geleşiklerine gatnaşýan karz edarasy;
20) pul ýagdaýy - dileriň belli bir pul boýunça talaplarynyň we borçlarynyň deňliginde - ýapyk, olaryň deň gelmezliginde bolsa - açyk hasaplanylýan, balansdan daşary amallaryny goşmak bilen, daşary ýurt pulundaky talaplarynyň (satyn alnan we (ýa-da) gazanylan puluň möçberi) we borçlarynyň (satylan we (ýa-da) harç edilen puluň jemi) gatnaşygy:
a) açyk gysga pul ýagdaýy - satylan we (ýa-da) harç edilen pul boýunça passiwleriň we borçlaryň aktiwlerden we oňa bolan talaplardan ýokarlanmagy (şol pul boýunça ýetmezçiligiň emele gelmegi);
b) açyk uzyn pul ýagdaýy - satyn alnan we (ýa-da) gazanylan pul boýunça aktiwleriň we talaplaryň passiwlerden we borçlardan ýokarlanmagy (puluň gelýän akymynyň onuň gidýän akymyndan ýokarlanmagy, puluň satyn alnyşynyň we (ýa-da) gazanylyşynyň onuň satylyşyndan we (ýa-da) harç edilişinden ýokarlanmagy);
21) pul ýagdaýynyň çägi - ygtyýarly dilerleriň bank gününiň ahyryna çäkli açyk gysga ýa-da uzyn pul ýagdaýynyň kadalaşdyryjysy;
22) söwda karzlary - harytlary (işleri, hyzmatlary) iberijiler (satyjylar) bilen alyjylaryň (satyn alyjylaryň) arasynda gönüden-göni amala aşyrylanda, alyşyk şertnamasy boýunça özara ibermeler mahalynda eksport boýunça tölegiň yza süýşürilmegi, import boýunça deslapky töleg (hakujy töleg) ýa-da eksportyň importdan öňe düşmegi (ýokarlanmagy);
23) göni maýa goýumlary:
a) döredilen ýa-da täzeden döredilýän ýuridik şahsyň esaslyk maýasyndaky paýnamalarynyň (paýyň, goýumyň) azyndan on göterimine maýa goýujynyň eýelik etmegi, edinmegi;
b) ýuridik şahsyň döredilýän şahamçasynyň esasy gaznalaryna maýanyň goýulmagy;
24) Türkmenistanyň halkara ätiýaçlyklary:
a) affinirlenen guýma altyn, banknotlar ýa-da şaýy görnüşindäki daşary ýurt puly, şeýle hem Türkmenistanyň çäginden daşardaky bank hasaplaryndaky (goýumlaryndaky) daşary ýurt pulunyň galyndylary;
b) Halkara pul gaznasyndan onuň ätiýaçlyklarynyň bölegini satyn almaga hukuk, Halkara pul gaznasynyň maliýe karzyny almaga ýörite hukuklar;
ç) daşary ýurt pullarynda tölenilýän, daşary ýurt döwletleri ýa-da daşary ýurt döwletleriniň merkezi banklary, ýa-da halkara maliýe guramalary tarapyndan goýberilen ýa-da kepillendirilen bergidarlyk borçnamalary;
d) Türkmenistanyň Ministrler Kabineti bilen ylalaşmak arkaly Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýeti tarapyndan kesgitlenilýän başga aktiwler;
25) erkin aýlanýan puluň çägi - Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan ätiýaçlyk pulda (ýa-da oňa barabar derejede milli ýa-da daşary ýurt pulunda) bellenýän ululyk, onuň çäklerinde dahyllylaryň we dahylsyzlaryň şu Kanunda bellenilen birwagtlaýyn pul amallaryny çäklendiriji çäreler ulanylmazdan amala aşyrylýar;
26) bank güni - bankda müşderileri kabul etmek we olara hyzmat etmek, bank amallaryny ýerine ýetirmek üçin bölünip berilýän döwür;
27) puluň kadalaşdyrylmagy - puly kadalaşdyrýan edaralaryň pul gymmatlyklarynyň dolanyşygynyň tertibini, şol sanda olara eýelik etmegiň, peýdalanmagyň we ygtyýarlyk etmegiň kadalaryny bellemek boýunça işi;
28) pula gözegçilik etmek - pula gözegçilik edýän edaralaryň we agentleriň dahyllylar we dahylsyzlar tarapyndan Türkmenistanyň puly kadalaşdyrmak we pula gözegçilik etmek babatdaky kanunçylygynyň (mundan beýläk - Türkmenistanyň pul kanunçylygy) talaplarynyň berjaý edilmegine gönükdirilen işi;
29) pul şertnamasy - esasynda we (ýa-da) ýerine ýetirilmegi üçin hasaplar (goýumlar) açylýan, pul amallary amala aşyrylýan şertnama, ylalaşyk, kontrakt, esaslandyryş şertnamasy, şol sanda olara girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar, şeýle hem beýleki resminamalar;
30) eksport - dahylsyza dahylly tarapyndan harytlar (işler, hyzmatlar) ýerlenende, gümrük çäginden serhediň daşyna harytlaryň (işleriň, hyzmatlaryň), intellektual işiň netijeleriniň, şol sanda olara bolan aýratyn hukuklaryň yzyna getirilmäge borçlanman alnyp gidilmegi. Eksportyň amal edilendigi harydyň Türkmenistanyň gümrük serhedini geçen, hyzmatlaryň we intellektual işiň netijelerine hukuklaryň berlen pursadynda bellenilýär;
31) import - dahylla dahylsyz tarapyndan harytlar (işler, hyzmatlar) ýerlenende gümrük çägine serhediň daşyndan harytlaryň (işleriň, hyzmatlaryň), intellektual işiň netijeleriniň, şol sanda olara bolan aýratyn hukuklaryň yzyna alnyp gidilmäge borçlanman getirilmegi. Importyň amal edilendigi harydyň Türkmenistanyň gümrük serhedini geçen, hyzmatlaryň we intellektual işiň netijelerine hukuklaryň berlen pursadynda bellenilýär.
2-nji madda._Türkmenistanyň pul kanunçylygy
1. Türkmenistanyň pul kanunçylygy Türkmenistanyň Konstitusiýasyna esaslanýar we şu Kanundan hem-de Türkmenistanyň puly kadalaşdyrmak we pula gözegçilik etmek meselelerini düzgünleşdirýän beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalaryndan ybaratdyr.
2. Eger Türkmenistanyň halkara şertnamasynda şu Kanundakydan başga kadalar bellenilen bolsa, onda halkara şertnamasynyň kadalary ulanylýar.
3-nji madda. Şu Kanunyň hereket ediş çygry
1. Şu Kanunyň hereketi Türkmenistanyň çäginde pul amallaryny ýerine ýetirýän dahyllylara we dahylsyzlara, şeýle hem Türkmenistanyň çäginden daşarda pul amallaryny ýerine ýetirýän dahyllylara degişlidir.
2. Şu Kanunyň düzgünleri pul amallaryny geçirmegiň Türkmenistanyň salgyt kanunçylygynda, "Uglewodorod serişdeleri hakynda" Türkmenistanyň Kanunynda we Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalarynda bellenilen aýratynlyklaryň hasaba alynmagy bilen ulanylýar.
3. Şu Kanun özüniň güýje gireninden soň ýüze çykýan gatnaşyklar babatda ulanylýar, şu Kanunda gös-göni göz öňünde tutulan halatlar muňa degişli däldir.
4-nji madda. Puly kadalaşdyrmak we pula gözegçilik etmek babatda döwlet syýasatynyň ýörelgeleri
Şu aşakdakylar puly kadalaşdyrmak we pula gözegçilik etmek babatda döwlet syýasatynyň ýörelgeleri bolup durýar:
1) puly kadalaşdyrmak babatda döwlet syýasaty amala aşyrylanda bazar mehanizmleriniň ulanylmagy;
2) pul amallary ýerine ýetirilende dahyllylaryň we dahylsyzlaryň hukuklaryny we ykdysady bähbitlerini goramak;
3) puly kadalaşdyrmagyň we pula gözegçilik etmegiň ulgamynyň bitewiligi;
4) pula gözegçilik edýän edaralaryň dahyllylaryň we dahylsyzlaryň pul amallaryna esassyz goşulmaklaryna ýol berilmezligi.
II BÖLÜM. PULY KADALAŞDYRMAK
1-nji bap. Puly kadalaşdyryjy edaralar. Puly kadalaşdyrmagyň esasy usullary we tärleri
5-nji madda. Puly kadalaşdyryjy edaralar
1. Türkmenistanyň Ministrler Kabineti we Türkmenistanyň Merkezi banky Türkmenistanda puly kadalaşdyryjy edaralar bolup durýarlar.
2. Türkmenistanyň Ministrler Kabineti:
1) puluň kadalaşdyrylmagy babatda döwlet syýasatyny kesgitleýär;
2) puluň kadalaşdyrylmagy babatda Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalaryny çykarýar;
3) puluň kadalaşdyrylmagy babatda başga wezipeleri amala aşyrýar.
3. Türkmenistanyň Merkezi banky:
a) pul gymmatlyklary bilen bank amallaryny we geleşiklerini geçirmäge ygtyýarly karz edaralarynyň bank işiniň ygtyýarlylandyrylmagyny amala aşyrýar;
b) Türkmenistanyň çäginde pul gymmatlyklarynyň dolanyşygynyň, şol sanda dahyllylar we dahylsyzlar tarapyndan pul amallaryny geçirmegiň tertibini kesgitleýär;
ç) öz ygtyýarlylygynyň çäklerinde puly kadalaşdyrmak babatda dahyllylaryň we dahylsyzlaryň ýerine ýetirmegi üçin hökmany bolan, Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalaryny kabul edýär;
d) milli pula gatnaşykda daşary ýurt pullarynyň resmi hümmetlerini belleýär;
e) pul amallary boýunça hasaba almagyň we hasabatlylygyň görnüşlerini, olaryň dahyllylar we dahylsyzlar tarapyndan ýerine ýetirilmegi hökmany bolan tertibini we möhletlerini belleýär;
ä) Türkmenistanyň töleg balansyny düzmek maksady bilen, dahyllylar we dahylsyzlar tarapyndan geçirilýän pul amallary boýunça maglumatlaryň berliş tertibini belleýär;
f) puly kadalaşdyrmak babatda başga wezipeleri amala aşyrýar.
4. Eger puly kadalaşdyryjy edaralar tarapyndan Türkmenistanyň pul kanunçylygyna laýyklykda pul amallaryny geçirmegiň tertibi we hasaplary (goýumlary) ulanmagyň tertibi bellenilmedik bolsa, dahyllylar we dahylsyzlar pul amallaryny geçirmegi, hasaplary (goýumlary) açmagy hem-de hasaplar (goýumlar) boýunça amallary çäklendirilmezden amala aşyrmaga haklydyrlar.
5. Türkmenistanyň Ministrler Kabineti we Türkmenistanyň Merkezi banky şu Kanun arkaly kadalaşdyrylýan pul amallarynyň ähli görnüşlerini çäklendirilmezden amala aşyrýarlar.
6-njy madda. Puly kadalaşdyrmagyň esasy usullary we tärleri
1. Şu aşakdakylar puly kadalaşdyrmagyň esasy usullary bolup durýarlar:
1) pul gymmatlyklary bilen geçirilýän bank amallarynyň ygtyýarlylandyrylmagy;
2) pul amallarynyň, hasaplaryň (goýumlaryň) bellige alynmagy;
3) pul amallary, hasaplar (goýumlar) hakynda ýazmaça habarly etmek.
Aýry-aýry ýagdaýlarda pul amallarynyň bellige alynmagy we (ýa-da) pul amallarynyň ýazmaça habarly etmek bilen geçirilmegi geleşigiň pasporty bilen çalşyrylyp bilner.
2. Pul amalynyň bir görnüşi üçin puly kadalaşdyrmagyň dürli usullarynyň ulanylmagyna ýol berilmeýär.
3. Türkmenistanyň çäginde nagt pula bölek-satuw söwdasyny we hyzmat etmek dahyllylar we dahylsyzlar tarapyndan diňe milli pulda amala aşyrylýar, Türkmenistanyň pul kanunçylygynda, “Uglewodorod serişdeleri hakynda” Türkmenistanyň Kanunynda, Türkmenistanyň Prezidentiniň namalarynda göz öňünde tutulan halatlar muňa degişli däldir.
4. Dahyllylara we dahylsyzlara paçsyz söwda gümrük düzgününde işleýän dükanlarda, şeýle hem halkara gatnawlaryny amala aşyrýan deňiz, içerki suw, howa, demir ýol we awtomobil ulaglarynda daşary ýurt nagt pulunda bölek-satuw söwdalarynyň we hyzmatlaryň edilmegi üçin puly kadalaşdyryjy edaralaryň rugsatnamalaryny almak talap edilmeýär.
5. Eger Türkmenistanyň kanunçylygynda başgaça göz öňünde tutulmadyk bolsa, puly kadalaşdyryjy edaralar tarapyndan dahyllylaryň we dahylsyzlaryň pul amallaryny geçirmek üçin şahsy häsiýetli rugsatnamalary almak baradaky talaplaryň bellenilmegine ýol berilmeýär.
6. Şu aşakdakylar puly kadalaşdyrmagyň esasy tärleri bolup durýarlar:
1) dahyllylaryň milli we daşary ýurt puluny öz ýurduna gaýtarmagy (repatriasiýasy);
2) dahyllylaryň pul düşewündiniň bir bölegini hökmany satmagy;
3) dahyllylaryň Türkmenistanyň pul ätiýaçlyk goruna geçirimleri.
(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Kanunyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň maglumatlary, 2014-nji ýyl, № -nji madda)
7-nji madda. Pul gymmatlyklary bilen bank amallaryny we geleşikleri geçirmek boýunça bank işiniň ygtyýarlylandyrylmagy
Pul gymmatlyklary bilen bank amallaryny we geleşikleri geçirmek boýunça ygtyýarly karz edaralarynyň bank işiniň ygtyýarlylandyrylmagy Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde amala aşyrylýar.
8-nji madda. Pul amallarynyň, daşary ýurt karz edaralaryndaky hasaplaryň bellige alynmagy
1. Pul şertnamasynyň möçberi erkin aýlanýan puluň çäginden ýokary geçýän dahyllylaryň we dahylsyzlaryň arasyndaky maýanyň hereketiniň pul amallary, şeýle hem dahyllylar tarapyndan daşary ýurt karz edaralarynda hasaplaryň açylmagy Türkmenistanyň pul kanunçylygynda bellenilýän tertipde bellige alynmaga degişlidir.
Bellige almak diýlip, pul şertnamasynyň bellige alynmagyna hem-de soňra geçirilen pul amallary we pul şertnamasyndaky üýtgetmeler hakynda habar berilmegine düşünilýär.
2. Şu aşakdakylar bellige alynmaga degişlidir:
1) dahyllylaryň we dahylsyzlaryň arasynda maýanyň hereketiniň söwda karzlarynyň berilmegi, göni maýa goýumlaryň amala aşyrylmagy, ssudalar, zaýomlaryň we bank karzlarynyň berilmegi, pul serişdeleriniň ynanyşykly dolandyrmak üçin hasaplara (goýumlara) çekilmegi we ýerleşdirilmegi bilen baglanyşykly pul amallary;
2) dahyllylar-ýuridik şahslar (olaryň şahamçalary, wekilhanalary) tarapyndan daşary ýurt karz edaralarynda hasaplaryň açylmagy.
3. Dahylly bilen dahylsyzyň arasynda maýanyň hereketiniň pul amalyny bellige almak üçin, dahylly özüniň pul hasabyna hyzmat edýän ygtyýarly karz edarasyna şu aşakdaky resminamalary berýär:
1) pul şertnamasynyň möçberi barada maglumatlary bolan pul amalyny bellige almak hakynda arzany;
2) pasportyň ýa-da şahsyýeti tassyklaýan başga resminamanyň göçürme nusgasyny - fiziki şahs üçin;
3) bellige alyş şahadatnamasynyň we degişli patentiň göçürme nusgasyny - ýuridik şahsy döretmezden telekeçi-fiziki şahs üçin;
4) Ýuridik şahslaryň ýeke-täk döwlet sanawyndan göçürmesiniň nusgasyny - ýuridik şahs üçin;
5) maýanyň hereketiniň pul amalyny geçirmäge ygtyýar berýän Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň kararynyň göçürme nusgasyny - eýeçiligi döwlete degişli görnüşdäki ýuridik şahs (şahamça, wekilhana) üçin;
6) ýuridik şahsyň eýesiniň (eýeleriniň) maýanyň hereketiniň pul amalyny geçirmäge ygtyýar berýän çözgüdiniň teswirnamasynyň göçürme nusgasyny - eýeçiligi döwlete degişli bolmadyk görnüşdäki ýuridik şahs (şahamça, wekilhana) üçin;
7) pul şertnamasynyň göçürme nusgasyny;
8) pul şertnamasy boýunça borçnamalaryň döremegini, ýerine ýetirilmegini we bes edilmegini tassyklaýan resminamalaryň göçürme nusgalaryny.
4. Şu maddanyň ikinji böleginiň 2-nji bendine laýyklykda, daşary ýurt karz edarasynda açylýan hasaby bellige aldyrmak üçin dahylly-ýuridik şahs onuň pul hasabyna hyzmat edýän ygtyýarly karz edarasyna şu aşakdaky resminamalary berýär:
1) hasabyň açylmaly ýurdunyň ady we hasabyň açylýan daşary ýurt karz edarasynyň doly ady hakynda maglumatlary bolan bellige almak hakynda arzany;
2) Ýuridik şahslaryň ýeke-täk döwlet sanawyndan göçürmäniň nusgasyny;
3) ýuridik şahsyň döwlet tarapyndan bellige alnandygy hakynda şahadatnamanyň göçürme nusgasyny;
4) daşary ýurt karz edarasynda hasaby açmak hakynda Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň çözgüdiniň göçürme nusgasyny - eýeçiligi döwlete degişli görnüşdäki ýuridik şahs (onuň şahamçasy, wekilhanasy) üçin;
5) esaslandyryjy şertnamanyň, esaslandyryjylaryň umumy ýygnagynyň teswirnamasynyň, şol sanda bu ýuridik şahsyň eýesiniň (eýeleriniň) daşary ýurt karz edarasynda hasaby açmak hakyndaky çözgüdiniň teswirnamasynyň göçürme nusgasyny - eýeçiligi döwlete degişli bolmadyk görnüşdäki ýuridik şahs (onuň şahamçasy, wekilhanasy) üçin;
6) dahyllynyň-ýuridik şahsyň (onuň şahamçasynyň, wekilhanasynyň) tertipnamasynyň (düzgünnamasynyň) göçürme nusgasyny.
5. Ygtyýarly karz edarasynyň şu maddanyň üçünji we dördünji böleklerinde görkezilen resminamalaryň, şeýle hem dahyllynyň pul şertnamasynyň şertlerini ýerine ýetirmäge mümkinçiliginiň bardygyny tassyklaýan başga resminamalaryň asyl nusgalaryny göçürme nusgalary bilen deňeşdirmek üçin dahyllydan soramaga haky bardyr. Bu resminamalaryň göçürme nusgalary dahyllynyň öz goly we möhüri (bolan halatynda) bilen tassyklanylýar.
6. Pul amalyny we hasaby bellige almak hakynda arza ygtyýarly karz edarasy tarapyndan onuň alnan gününden başlap on bank gününiň dowamynda seredilýär.
Bellenilen möhlet geçenden soň ýgtyýarly karz edarasy bellige almaga (bellige alyş resminamasyny bermäge) ýa-da bellige almazlygynyň esaslandyrylan jogabyny bermäge borçludyr.
7. Bellige almazlyga diňe şu aşakdaky halatlarda ýol berilýär:
1) bellige almak üçin talap edilýän resminamalaryň doly däl sanawy berlende;
2) berlen resminamalar Türkmenistanyň kanunçylygynyň talaplaryna laýyk gelmedik halatynda;
3) berlen resminamalarda nädogry maglumatlar ýüze çykarylanda;
4) özi bilen pul şertnamasynyň baglaşylmagy göz öňünde tutulýan dahylsyzda dahyllylara pul şertnamasynyň möçberi erkin aýlanýan puluň çäginden ýokary geçýän maýanyň hereketiniň pul amallary boýunça bellenilen möhletde üzülmedik bergisi bolan halatynda;
5) eger dahylly daşary ýurt karz edarasynda hasabynyň bellige alynmagy üçin ýüz tutan gününde daşary ýurt karz edarasynda hasaby açylan bolsa;
6) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasynda maýanyň hereketiniň pul amallarynyň geçirilmegine gadaganlyk (çäklendirmeler) ýa-da dahyllylar tarapyndan daşary ýurt karz edaralarynda hasaplaryň açylmagyna gadaganlyk (çäklendirmeler) girizilende.
Bellige almakdan başga sebäplere görä, şol sanda daşary ýurt karz edarasynda hasabyň açylmagynyň we pul amallarynyň geçirilmeginiň ykdysady taýdan maksadalaýyk däldigi sebäpli boýun gaçyrylmagyna ýol berilmeýär.
8. Bellige almakdan boýun gaçyrylmagyna kazyýet tertibinde şikaýat edilip bilner.
9. Daşary ýurt karz edarasyndaky hasaby ýapylanda, hasaby ýapylýan daşary ýurt karz edarasynyň doly adyny görkezmek bilen onuň ýapylandygy hakynda ýazmaça habary we hasabyň ýapylandygy hakynda daşary ýurt karz edarasynyň ýazmaça tassyknamasyny dahylly-ýuridik şahs öz pul hasabyna hyzmat edýän ygtyýarly karz edarasyna berýär.
9-njy madda. Pul amallary, daşary ýurt karz edaralaryndaky hasaplar hakynda ýazmaça habarly etmek
1. Dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasyndaky pul şertnamasynyň möçberi erkin aýlanýan puluň çäginden ýokary geçýän maýanyň hereketiniň pul amallary, şeýle hem dahyllylar tarapyndan daşary ýurt karz edaralarynda hasaplaryň açylmagy (ýapylmagy) Türkmenistanyň pul kanunçylygynda bellenilen tertipde ýazmaça habarly etmek arkaly amala aşyrylýar.
Ýazmaça habarly etmek diýlip pul şertnamasynyň bellige alynmagyna hem-de soňra geçirilen pul amallary we pul şertnamasyna girizilen üýtgetmeler hakynda maglumat berilmegine düşünilýär.
2. Şu aşakdakylar ýazmaça habarly edilmäge degişlidir:
1) esaslyk maýadaky on göterimden ýokary bolmadyk gatnaşygy, şeýle hem ýurduň çäginden daşarda ýerleşýän gozgalmaýan emläge eýeçilik hukugynyň ýa-da intellektual eýeçiligiň obýektlerine bolan aýratyn hukugyň edinilmegi bilen baglanyşykly, dahyllylaryň we dahylsyzlaryň arasyndaky maýanyň hereketiniň pul amallary;
2) dahyllylaryň-ýuridik şahsy döretmezden telekeçileriň daşary ýurt karz edaralarynda hasaplary açmagy (ýapmagy).
3. Pul şertnamasyny baglaşanlaryndan we ol boýunça pul amalyny geçirenlerinden soň dahyllylar bu barada pul amaly geçirilen günden başlap on bank gününden gijä galman özleriniň pul hasabyna hyzmat edýän ygtyýarly karz edarasyny ýazmaça habarly edýärler.
10-njy madda. Geleşigiň pasporty
1. Pul amallary boýunça hasaba alşy we hasabatlylygy üpjün etmek maksady bilen geleşigiň pasporty resmileşdirilýär, onda daşary ykdysady geleşik hakynda maglumatlar beýan edilýär.
2. Geleşigiň pasportynyň görnüşi, ony resmileşdirmegiň düzgünleri we şertleri, şeýle hem amala aşyrylan mahalynda geleşigiň pasportynyň resmileşdirilmegi talap edilýän pul amallarynyň görnüşleri Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan bellenilýär.
11-nji madda. Dahyllylaryň milli we daşary ýurt pullaryny öz ýurduna gaýtarmagy
1. Eger Türkmenistanyň kanunçylygynda başgaça göz öňünde tutulmadyk bolsa, dahylsyzlar bilen daşary söwda geleşikleri boýunça dahyllylara geçirilmeli milli we daşary ýurt pullary dahyllylaryň ygtyýarly karz edaralaryndaky hasaplaryna geçirilmäge - öz ýurduna gaýtarylmaga degişlidir.
2. Dahylsyzlar bilen baglaşylýan daşary söwda geleşikleriniň şertlerinde göz öňünde tutulan möhletlerde dahyllylar şu aşakdakylary üpjün etmäge borçludyrlar:
1) eksport geleşiginiň şertlerine laýyklykda dahylla geçirilmeli milli ýa-da daşary ýurt pulunyň dahylsyzdan alynmagyny;
2) dahylsyz öz borçlaryny ýerine ýetirmedik we (ýa-da) doly ýerine ýetirmedik halatynda, dahylly tarapyndan import geleşigi boýunça hasaplaşyklary amala aşyrmak üçin dahylsyzyň haýryna geçirilen milli we daşary ýurt pulunyň öz ýurduna gaýtarylmagyny.
3. Dahyllylaryň şu aşakdaky ýagdaýlarda ygtyýarly karz edaralaryndaky öz hasaplaryna milli we daşary ýurt puluny geçirmezlige haky bardyr:
1) şu Kanunda bellenilen tertipde pul düşewündini özleriniň daşary ýurt karz edaralaryndaky hasaplaryna geçiren halatlarynda;
2) dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasyndaky borçnamalar boýunça garşylyklaýyn hasaplaşyklar geçirilen halatlarynda;
3) Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan başga halatlarda.
4. Eksport we import geleşikleri boýunça hasaplaşyklar amala aşyrylanda dahyllylaryň ygtyýarly karz edaralaryndaky hasabyna gelip gowuşmadyk milli we daşary ýurt pulunyň möçberleri boýunça, şu Kanuna laýyklykda dahyllynyň haýryna serişdeleri geçirmek boýunça borçnama şu aşakdaky ýagdaýlarda bölekleýin ýa-da dolulygyna ýerine ýetirilen diýlip hasaplanylýar:
1) garşylyklaýyn birmeňzeş talaplaryň hasaplaşygy bilen dahylsyzyň borçlary tamamlananda;
2) şol bir taraplaryň arasynda başga zat ýa-da usul bilen ýerine ýetirilmegi göz öňünde tutulýan, ozal bar bolan ilkibaşky borçlaryň beýleki borçlara çalşylmagy bilen dahylsyzyň borçlary tamamlananda;
3) dahylsyzdan talap etmek hukugy başga şahsa geçirilende;
4) dahylsyz tarapyndan borçnamalaryň ýerine ýetirilmezliginiň töwekgelliginiň ätiýaçlandyryş şertnamalary boýunça ätiýaçlandyrma halaty ýüze çykan mahalynda ätiýaçlandyryş tölegi alnanda.
5. Dahyllylar tarapyndan serişdeleri öz ýurduna gaýtarmak talaplarynyň ýerine ýetirilmegini üpjün etmek maksady bilen, dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasynda pul şertnamasynyň her biriniň möçberi erkin aýlanýan puluň çäginden ýokary geçýän eksport we import pul geleşikleri boýunça özara hasaplaşyklar, geleşigiň pasportynyň resmileşdirilmegi bilen amala aşyrylýar.
Şu ýagdaýda pul şertnamasynyň möçberi eksport edijiniň we import edijiniň şertnamany baglaşan senesine pul şertnamasynyň möçberi erkin aýlanýan puluň çäginden ýokary geçmeýän eksport we import geleşikleri boýunça geleşigiň pasporty resmileşdirilmeýär.
6. Dahyllylar baglaşylýan eksport we import geleşiklerinde dahylsyzlar tarapyndan borçlaryň ýerine ýetirilmeginiň anyk möhletlerini görkezmäge borçludyrlar.
7. Şu maddanyň düzgünleri Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda milli we daşary ýurt pulunda amallary geçirýän ygtyýarly karz edaralaryna we pul biržalaryna degişli däldir.
12-nji madda. Türkmenistanyň pul ätiýaçlyk goruna geçirimler
1. Türkmenistanyň halkara ätiýaçlyklarynyň ýeterlik derejesini üpjün etmek maksady bilen, Türkmenistanyň Merkezi bankynda Türkmenistanyň pul ätiýaçlyk gory döredilýär.
2. Dahyllylar-eýeçiligi döwlete degişli görnüşdäki ýuridik şahslar (olaryň şahamçalary, wekilhanalary) özleriniň alan daşary ýurt pullarynyň möçberinden Türkmenistanyň pul ätiýaçlyk goruna geçirimleri geçirýärler. Dahyllylaryň-eýeçiligi döwlete degişli görnüşdäki ýuridik şahslaryň (olaryň şahamçalarynyň, wekilhanalarynyň) sanawy we Türkmenistanyň pul ätiýaçlyk goruna geçirimleriň möçberleri Türkmenistanyň Prezidentiniň namalary bilen bellenilýär.
3. Pul düşewündinden Türkmenistanyň pul ätiýaçlyk goruna amala aşyrylýan geçirimiň möçberi, baglaşylan geleşikler boýunça dahyllylara geçirilmäge degişli, ygtyýarly we daşary ýurt banklardaky hasaplaryna gelýän daşary ýurt pullaryny, şeýle hem Türkmenistanyň Prezidentiniň namalary bilen bellenýän beýleki gelýän daşary ýurt pullaryny öz içine alýar.
4. Türkmenistanyň pul ätiýaçlyk goruna geçirimler dahyllynyň özbaşdak ýa-da şertnama boýunça ygtyýarly karz edarasy tarapyndan daşary ýurt pulunda gelen serişdeleriň resminamaly kybaplanylan gününden soň gelýän bäş bank gününden gijä galman ýerine ýetirilýän gümansyz borçnamasydyr.
13-nji madda. Pul düşewündiniň bir böleginiň dahyllylar tarapyndan hökmany satylmagy
1. Dahyllylar-eýeçiligi döwlete degişli görnüşdäki ýuridik şahslar Türkmenistanyň pul ätiýaçlyk goruna geçirimlerden soň öz ygtyýarynda galýan pul düşewündiniň bir bölegini pul interwensiýasyny amala aşyrmagyň maksatlary üçin Türkmenistanyň Merkezi bankyna satýarlar.
2. Pul düşewündiniň bir bölegini hokmany satmagyň möçberleri Türkmenistanyň Prezidentiniň namalary bilen bellenilýär.
3. Pul düşewündini hökmany satmagyň möçberi baglaşylan geleşikler boýunça dahyllylara düşýän, ygtyýarly we daşary ýurt banklarynyň hasaplaryna daşary ýurt pulundaky gelen pullary öz içine alýar, muňa şu aşakdakylar degişli däldir:
1) Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň, ol tarapyndan ygtyýarlylyk berlen ýerine ýetiriji häkimiýet edaralarynyň, Türkmenistanyň Merkezi bankynyň öz ygtyýarlylygynyň çäklerinde amala aşyrýan amallaryndan we geleşiklerinden alýan daşary ýurt pullarynyň möçberi;
2) ygtyýarly banklaryň Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda amala aşyrýan bank amallaryndan we başga geleşiklerden alýan daşary ýurt pullarynyň möçberi;
3) dahyllylaryň dahylsyzlar-daşary ýurt döwletleriniň hökümetleriniň agentleri bolup durýan guramalar bilen ssuda şertnamalary, zaýom şertnamalary we bank karzy şertnamalary boýunça borçlaryny ýerine ýetirmegi üçin zerur bolan möçberleriň çäklerindäki dahyllylaryň pul düşewüntleri.
4. Dahyllylaryň pul düşewündiniň umumy möçberi onuň bir böleginiň hökmany satylmazyndan öň özleri bilen hasaplaşyklar daşary ýurt pulunda amala aşyrylýan degişli geleşikleriň ýerine ýetirilmegi bilen baglanyşykly çykdajylara we başga töleglere kemeldilmäge degişlidir. Olara şu aşakdakylar degişlidir:
1) ýükleriň daşalmagynyň, ugradylmagynyň we ätiýaçlandyrylmagynyň tölenilmegi;
2) alnyp gidilýän ýükler üçin gümrük paçlarynyň, şeýle hem gümrük ýygymlarynyň tölenilmegi;
3) karz edaralaryna komission hak-heşdekleriniň tölenilmegi;
4) daşary ýurt syýahatçylyk kärhanalaryna syýahatçylyk hyzmatlaryny edeni üçin düşýän pullaryň möçberi;
5) sanawy Türkmenistanyň Prezidentiniň namalary bilen kesgitlenilýän amallar boýunça başga çykdajylar we tölegler.
5. Pul düşewündiniň bir böleginiň hökmany satylmagy dahyllylaryň özbaşdak ýa-da ygtyýarly karz edarasy tarapyndan şertnama boýunça daşary ýurt pulunda gelýän serişdeleriň resminamaly kybaplanylan gününden soň gelýän bäş bank gününden gijä galman ýerine ýetirilýän gümansyz borçnamasydyr.
6. Dahyllylaryň pul düşewündiniň bir böleginiň hökmany satylmagy, satylýan gününde Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan bellenilen puluň resmi hümmeti boýunça amala aşyrylýar.
14-nji madda. Dahylsyzlaryň pul gymmatlyklaryny alyp gitmäge bolan hukugy
1. Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda dahylsyzlar şu aşakdakylara çäklendirilmesiz haklydyrlar:
1) ozal Türkmenistanyň çägine getirilen pul gymmatlyklaryny alyp gitmäge;
2) dahyllylar bilen hasaplar (goýumlar), depozitler, zaýomlar, bank karzlary, gymmat bahaly kagyzlar hem-de maýanyň hereketiniň başga pul amallary boýunça alnan diwidendleri, hak-heşdekleri we gaýry girdejileri almaga we geçirmäge;
3) dahyllylar bilen amala aşyrylýan pul amallary boýunça girdejileriň çykdajylardan ýokary geçýän möçberini geçirmäge.
2. Dahylsyzlaryň pul serişdeleriniň geçirimleri pul şertnamasyna laýyklykda amala aşyrylýar. Pul şertnamasynyň ýa-da onda degişli düzgünler bolmadyk halatynda, pul geçirimleri milli pulda ýa-da alyş-çalyş amallarynyň düzgünlerine laýyklykda, pul geçiriminiň amala aşyrylýan senesinde ulanylýan bazar hümmeti boýunça islendik beýleki daşary ýurt pulunda amala aşyrylýar.
3. Pul şertnamasyna laýyklykda, dahylsyzyň pul serişdeleri onuň öz adyna açylan bank hasaplaryna (goýumlaryna) geçirilýär.
4. Pul serişdeleriniň üçünji taraplaryň, pul şertnamasynyň bir tarapy bolup durmaýan fiziki, şonuň ýaly-da ýuridik şahslaryň bank hasaplaryna (goýumlaryna) geçirilmegine ýol berilmeýär. Görkezilenler geçirilýän (transferabel) güwälendiriş hasaplaryň açylmagyny göz öňünde tutýan pul şertnamalaryna degişli däldir.
2-nji bap. Pul amallary
15-nji madda. Dahyllylaryň arasyndaky pul amallary
1. Türkmenistanyň çäginde dahyllylaryň arasynda geleşikler boýunça hasaplaşyklar we tölegler milli pulda amala aşyrylýar.
2. Türkmenistanyň çäginde dahyllylaryň arasynda pul amallarynyň amala aşyrylmagyna ýol berilmeýär, şu aşakdakylar muňa degişli däldir:
1) dahyllylaryň-ygtyýarly karz edaralarynyň arasynda geleşikleriň geçirilmegi, şol sanda müşderileriň hasabyna we olaryň tabşyrygy boýunça, şonuň ýaly-da öz adyndan we öz hasabyna pul biržalarynda daşary yurt pulunyň satyn alynmagy-satylmagy bilen baglanyşykly amallar;
2) özlerine berlen ygtyýarnama we (ýa-da) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda ygtyýarly karz edaralarynyň amala aşyrmaga hukugy bolan bank amallaryna we geleşiklerine degişli pul gymmatlyklary bilen dahyllylaryň-ygtyýarly karz edaralaryň we dahyllylaryň arasynda geçirilýän amallar;
3) gymmat bahaly kagyzlara bolan hukugyň Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda döredilen depozitarilerde hasaba alnan we hasaplaşyklaryň milli pulda amala aşyrylan şertinde, dahyllylar tarapyndan daşary yurt pulunda goýberilen we dahylsyzlar tarapyndan goýberilen gymmat bahaly kagyzlaryň satyn alynmagy, satylmagy we (ýa-da) bahasynyň üzülmegi, şeýle hem gymmat bahaly kagyzlar boýunça hak-heşdekleriň tölenilmegi bilen baglanyşykly amallar;
4) hasaplaşyklaryň milli pulda amala aşyrylan şertinde, pul borçnamalarynyň ýerine ýetirilişi hökmünde daşary yurt pulunda aňladylan wekselleriň geçirilmegi (indossamenti) bilen baglanyşykly amallar;
5) paçsyz söwda dükanlarynda, şeýle hem halkara gatnawlarynyň ugrundaky ulag serişdelerinde ýolagçylara harytlar satylanda we hyzmatlar edilende geçirilýän hasaplaşyklar bilen baglanyşykly amallar;
6) dahylsyzlar bilen harytlaryň (işleriň, hyzmatlaryň) berilmegi barada şertnamalaryň baglaşylmagy we ýerine ýetirilmegi bilen baglanyşykly hyzmatlar komissionerler (agentler, ynamdarlar) tarapyndan ýerine ýetirilende komissionerler (agentler, ynamdarlar) bilen komitentleriň (prinsipallaryň, ynanyjylaryň) arasynda amala aşyrylýan amallar;
7) ýükleriň ugradyjy, daşaýjy we gatnadyjy tarapyndan Türkmenistana we Türkmenistandan daşalmagy, ýükleriň Türkmenistanyň çäginden üstaşyr gatnadylmagy arkaly daşalmagy bilen baglanyşykly hyzmatlar ýerine ýetirilende, halkara ulagynyň ugratma, daşama we gatnatma (çarter) şertnamalary boýunça amala aşyrylýan amallar, şeýle hem agzalan ýükleriň ätiýaçlandyryş şertnamalary boýunça amallar;
8) saglygyny bejertmek, okatmak we gaýry haýyr-sahawat maksatlar üçin muzdsuz pul geçirmeleri ýa-da pul gymmatlyklarynyň muzdsuz berilmegi bilen baglanyşykly amallar;
9) fiziki şahslar tarapyndan pul gymmatlyklarynyň saklanylmagy, sowgat berilmegi, wesýet edilmegi ýa-da miras hukugyna görä alynmagy boýunça amallar;
10) fiziki şahslar tarapyndan ýeke-täk pul belgileriniň we şaýy pullarynyň toplap saklamak maksady bilen edinilmegi we aýrybaşgalanmagy bilen baglanyşykly amallar;
11) Türkmenistanyň çäginden daşarda bolan işgärleriň iş sapar, wekilçilik we gaýry çykdajylarynyň öweziniň dolunmagy boýunça amallar;
12) dahylly-ýuridik şahsyň Türkmenistanyň çäginden daşarda ýerleşýän şahamçasynyň, wekilhanasynyň işini üpjün etmek boýunça çykdajylarynyň öweziniň dolunmagy boýunça amallar;
13) dahylly-ýuridik şahsyň Türkmenistanyň çäginden daşarda ýerleşýän şahamçasynda, wekilhanasynda işleýän dahyllylaryň-fiziki şahslaryň zähmet hakynyň we pul hak-heşdeginiň başga görnüşleriniň tölenilmegi boýunça amallar;
14) Türkmenistanyň diplomatik wekilhanalarynyň, konsullyk edaralarynyň we Türkmenistanyň çäginden daşarda ýerleşýän, Türkmenistanyň başga resmi wekilhanalarynyň, şeýle hem Türkmenistanyň döwletara, hökümetara ýa-da halkara guramalarynyň ýanyndaky hemişelik wekilhanalarynyň işini üpjün etmek boýunça çykdajylaryň öweziniň dolunmagy boýunça amallar;
15) Türkmenistanyň diplomatik wekilhanalarynda, konsullyk edaralarynda we Türkmenistanyň çäginden daşarda ýerleşýän Türkmenistanyň gaýry resmi wekilhanalarynda, şeýle hem Türkmenistanyň döwletara, hökümetara ýa-da halkara guramalarynyň ýanyndaky hemişelik wekilhanalarynda döwlet gullugynda işleýän dahyllylara-fiziki şahslara zähmet haklarynyň we pul hak-heşdekleriniň gaýry görnüşleriniň tölenilmegi boýunça amallar;
16) dahyllylar bilen "Uglewodorod serişdeleri hakynda" Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda, potratçy we kömekçi potratçy bolup durýan şahslaryň arasynda baglaşylýan geleşikleriň amala aşyrylmagy bilen baglanyşykly amallar;
17) Türkmenistanyň salgyt kanunçylygynda bellenilen halatlarda Türkmenistanyň Döwlet býujetine salgytlaryň we başga hökmany tölegleriň tölenilmegi bilen baglanyşykly amallar;
18) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda syýahatçylyk işiniň, şeýle hem erkin telekeçiligiň ykdysady zolagynda, milli syýahatçylyk zolagynda işiň amala aşyrylmagy bilen baglanyşykly amallar.
(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Kanunyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň maglumatlary, 2014-nji ýyl, № -nji madda)
16-njy madda. Dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasyndaky pul amallary
1. Dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasyndaky pul amallary, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda pul şertnamasynyň esasynda milli we (ýa-da) daşary ýurt pulunda taraplaryň ylalaşygy boýunça amala aşyrylýar, Türkmenistanyň çäginde emlägiň berilmegi we işleriň ýerine ýetirilmegi (hyzmatlaryň edilmegi) bilen baglanyşykly amallar muňa degişli däldir.
2. Dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasynda pul şertnamasy baglaşylan mahalynda Türkmenistanyň pul kanunçylygy bilen töleg puly hökmünde ätiýaçlyk pulunyň ulanylmagy baradaky talap bellenilip bilner.
3. Türkmenistanyň çäginde dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasynda emlägiň berilmegi we işleriň ýerine ýetirilmegi (hyzmatlaryň edilmegi) bilen baglanyşykly pul amallary diňe milli pulda amala aşyrylýar, Türkmenistanyň pul kanunçylygynda, «Uglewodorod serişdeleri hakynda» Türkmenistanyň Kanunynda, Türkmenistanyň Prezidentiniň namalarynda göz öňünde tutulan halatlar muňa degişli däldir.
Eger görkezilen pul amallary dahyllylar tarapyndan dahylsyzlara emlägiň berilmegi we işleriň ýerine ýetirilmegi (hyzmatlaryň edilmegi) bilen baglanyşykly nagt däl görnüşde amala aşyrylýan bolsa, olar taraplaryň ylalaşygy boýunça daşary ýurt pulunda hem geçirilip bilner.
4. Dahyllylaryň we dahylsyzlaryň arasyndaky pul şertnamasynyň möçberi erkin aýlanýan puluň çäginden ýokary geçmeýän pul amallary çäklendirilmezden geçirilýär, şu maddanyň birinji-üçünji böleklerinde görkezilen halatlar muňa degişli däldir.
5. Dahyllylaryň we dahylsyzlaryň arasyndaky pul şertnamasynyň möçberi erkin aýlanýan puluň çäginden ýokary geçýän maýanyň hereketiniň pul amallary şu Kanunyň 8-nji maddasyna layýklykda bellige alynmaga degişlidir.
Şu aşakdakylar bellige alynmaly pul amallaryna degişlidir:
1) dahyllylaryň dahylsyzlara söwda karzlaryny bermegi;
2) dahylsyzlaryň Türkmenistandaky we dahyllylaryň Türkmenistanyň çäginden daşardaky göni maýa goýumlary;
3) dahyllylaryň dahylsyzlara we dahylsyzlaryň dahyllylara ssudalary, zaýomlary we bank karzlaryny bermegi;
4) Türkmenistanda dahylsyzlaryň we Türkmenistanyň çäginden daşarda dahyllylaryň serişdeleriniň hasaplara (goýumlara) ynanyşykly dolandyrmaga çekilmegi we ýerleşdirilmegi.
6. Dahyllylar pul şertnamasynyň möçberi erkin aýlanýan puluň çäginden ýokary geçýän maýanyň hereketiniň dahylsyzlar bilen geçirilen pul amallary hakynda ygtyýarly karz edaralaryny şu Kanunyň 9-njy maddasyna laýyklykda ýazmaça habarly etmäge borçludyrlar.
Şu aşakdakylary edinmek bilen baglanyşykly amallar ýazmaça habarly edilmeli pul amallaryna degişlidir:
1) gymmat bahaly kagyzlar, maýa goýum gaznalarynyň paýnamalary, döredilen maliýe gurallary, içinde dahyllynyň paýy on göterimden ýokary geçmeýän şertinde esaslyk maýa gatnaşmagy üpjün etmek maksady bilen goýumlaryň goýulmagy;
2) daşary ýurt döwletlerindäki gozgalmaýan emläge bolan eýeçilik hukugy;
3) intellektual eýeçiligiň obýektlerine bolan aýratyn hukuk.
7. Dahyllylar-eýeçiligi döwlete degişli görnüşdäki ýuridik şahslar bilen dahylsyzlaryň arasynda şu maddanyň bäşinji we altynjy böleklerine laýyklykda amala aşyrylýan maýanyň hereketiniň pul amallary Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň çözgüdi boýunça geçirilýär.
8. Dahyllylar-eýeçiligi döwlete degişli bolmadyk görnüşdäki ýuridik şahslar bilen dahylsyzlaryň arasynda şu maddanyň bäşinji we altynjy böleklerine laýyklykda amala aşyrylýan maýanyň hereketiniň pul amallary dahyllylaryň-ýuridik şahslaryň eýeleriniň çözgüdi esasynda geçirilýär.
9. Dahyllylaryň dahylsyzlara şu maddanyň on ikinji böleginde göz öňünde tutulan degişli üpjünçiliksiz söwda karzlarynyň berilmegi pul şertnamasyna laýyklykda kesgitlenilýän möhlete amala aşyrylýar, şol sanda:
1) harytlar eksport edilende dahyllylar tarapyndan dahylsyzlara tölegi yza süýşürip tölemäge mümkinçilik berilýän şertlerinde - eksport edilýän harytlaryň Türkmenistanyň gümrük serhedini hakyky kesip geçen senesinden başlap, işler (hyzmatlar) eksport edilende - işleriň (hyzmatlaryň) hakyky ýerine ýetirilen gününden başlap yza süýşürilen tölegiň hakyky gelen gününe çenli ýa-da dahylsyz tarapyndan borçlaryň başgaça hakyky ýerine ýetirilen gününe çenli;
2) harytlar (işler, hyzmatlar) import edilende, dahyllylaryň dahylsyzlara deslapky (hakujy) tölegi görnüşinde - dahyllynyň dahylsyza pul serişdesini geçiren gününden import edilýän harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çägini hakyky kesip geçen gününe çenli, işler (hyzmatlar) import edilende - işleriň (hyzmatlaryň) hakyky ýerine ýetirilen gününe çenli ýa-da dahylsyz tarapyndan borçlaryň başgaça ýerine ýetirilen gününe çenli.
Gümrük deklarasiýasynda görkezilen sene eksport (import) edilýän harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çäginden hakyky kesip geçen güni, işleriň (hyzmatlaryň) hakyky ýerine ýetirilen güni bolsa - ýerine ýetirilen işleriň (hyzmatlaryň) kabul ediliş we (ýa-da) kabul ediş-tabşyryş namasynda görkezilen senesi bolup durýar.
Dahyllylaryň dahylsyzlara degişli üpjünçiliksiz söwda karzlaryny bermeginiň aňryçäk möhletleri Türkmenistanyň pul kanunçylygy ýa-da Türkmenistanyň Prezidentiniň namalary bilen çäklendirilip bilner.
10. Dahylsyzyň dahyllynyň öňünde, serişdeleri yzyna gaýtarmagyň ýa-da borçlary başgaça ýerine ýetirmegiň hakyky möhletini geçirmegi, onuň wagtynda üzmedik bergisi doly tölenilýänçä pula gözegçilik edýän edaralar we agentler tarapyndan dahyllylaryň şol dahylsyz bilen ähli daşary söwda amallarynyň togtadylmagyna getirýär.
11. Eksport we import geleşikleri boýunça dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasyndaky pul şertnamasy söwda adalgalaryny düşü


c: text/html

text:
Düýn Ysraýylyň premýer-ministri Benýamin Netenýahu Orsýetiň Siriýa deňiz gämilerine garşy ulanylýan harby raketalary satmak planyny ýazgaryp çykyş etdi.
Benýamin Netenýahu Orsýetiň Siriýa «P-800» kysymly raketalary satmak barada baglaşan ylalaşygynyň Ysraýylda uly alada döredýändigini aýtdy.
Ýakynda Orsýetde saparda bolan Ysraýylyň goranmak ministri Ehud Barak hem Moskwada geçiren duşuşyklarynda Orsýetiň bu plany bilen bagly aladalaryny mälim edipdi.
Emma muňa garamazdan, Orsýetiň goranmak ministri Anatoliý Serdýukow geçen hepde Waşingtonda eden çykyşynda Orsýetiň 2007-nji ýylda Siriýa bilen baglaşan ylalaşygyna görä, bu raketa söwdasynyň amala aşyryljakdygyny aýtdy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
4-nji ýanwarda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň birnäçe orunbasarlarynyň, welaýatlaryň we Aşgabat şäheriniň häkimleriniň gatnaşmagynda ýetip gelen 2016-njy ýylda ilkinji wideoşekilli iş maslahatyny geçirdi. Onda ýurdumyzy durmuş-ykdysady taýdan ösdürmek boýunça ilkinji nobatdaky wezipelere, oba hojalyk pudagyndaky möwsümleýin işleriň barşyna, şeýle hem guramaçylyk meselelerine garaldy.
Wise-premýer M.Ýazmuhammedowa milli Liderimiziň tabşyrygyna laýyklykda 2016-njy ýyly “Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýyly” diýip atlandyrmak bilen bagly dabaralary we çäreleri geçirmek boýunça guramaçylyk komitetini döretmek hem-de onuň düzümini tassyklamak babatda işlenip taýýarlanylan kararyň taslamasyny Türkmenistanyň Prezidentiniň garamagyna hödürledi.
Milletiň Lideri medeni mirasymyzy Ýer ýüzünde wagyz etmek we häzirkizaman türkmen jemgyýetinde mundan beýläk-de durmuş-ykdysady hem-de ylmy-tehniki ösüş üçin dünýägaraýyş binýady hökmünde möhümligini ýokarlandyrmak barada aýdyp, Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň şanly 25 ýyllygyny baýram etmek we “Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýyly” mynasybetli göz öňünde tutulýan dabaralaryň we çäreleriň ýokary derejede geçirilmegi bilen baglanyşykly Karara gol çekdi.
Göni aragatnaşyk arkaly wideoşekilli iş maslahatynda welaýatlaryň ýolbaşçylarynyň hasabatlary hem diňlenildi. Olar ýerlerde alnyp barylýan işleriň ýagdaýy, maldarçylyk hojalyklarynda durmuşa geçirilýän çäreler, meýdan işleriniň meýilnama laýyklykda ýerine ýetirilýändigi barada hasabat berdiler.
Döwlet Baştutany hasabatlary diňläp, welaýat häkimlerine oba hojalyk işleriniň häzirki zaman ylmy esaslaryna hem-de öňdebaryjy agrotehnikanyň kadalaryna laýyklykda geçirilmegine gözegçilik etmegi tabşyrdy. Öeýle ham maslahatda Aşgabat şäheriniň häkimi hasabat bilen çykyş etdi. Döwlet Baştutany “Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylynyň” maksatnamasyny düzmek, Aziada —2017-ä taýýarlygyň çäklerinde paýtagtymyzda abadanlaşdyryş işleriniň depginlerini güýçlendirmek babatda häkime tabşyryklary berdi.


text:
Aşgabat, 22.02.2015. «Türkmenportal».
«21-nji fewralda «Wolgar» (I liganyň komandasy) Türkiýede nobatdaky barlag oýnuny geçirdi. Astrahanlylar Türkmenistanyň güýçli komandasy – ýurduň birnäçe gezek çempiony “Balkan” bilen duşuşdylar. Garşydaşymyz özüni ykjam we erjel kollektiw hökmünde görkezdi» diýip, Russiýanyň komandasynyň resmi saýty («volgar-fc.ru») ýazýar.
Bu oýunda iki tarapam howply pursatlary döretdi. Ýöne türkmen futbolçylaryndan tapawutlylykda garşydaşlarymyz öz mümkinçiliklerini elden gidermediler.
Netijede 27-nji minutda Ruslan Bolow hasaby açdy. 73-nji minutda bolsa Mingiýan Beweýew hasaby 2:0-a ýetirdi.
Duşuşygyň galan wagtynda hasap üýtgemedi.


text:
Çarşenbe güni Belarusyň Ýokary sudy şu ýylyň aprel aýynda Minskiň metrosyndaky hüjümi gurnanlykda aýyplanýan 25 ýaşly Dmitriý Konowalowy we Wladislaw Kowalýowy ölüm jezasyna höküm etdi.
Belarusyň hukuk goraýjy aktiwistleri Konowalowyň hem Kowalýowyň günäleriniň subut edilmändigini aýdyp, goşmaça derňewiň geçirilmegini talap edýärler.
Şu ýylyň aprel aýynda “Oktýabrskaýa” metrostansiýasynda gurnalan partlamada 15 adam ölüp, 200 töweregi adam ýaralanypdy. Şonda bir türkmen studenti hem aýagyndan ýaralanyp, keselhana düşüpdi.
Häzirlikçe ýewropa ýurtlarynyň arasynda diňe Belarusda ölüm jezasy ulanylýar.


text:
Tükiýäniň häkimiýet başyndaky partiýasynyň Stambulyň Gezi parkyny özgertmek plany boýunça referendum geçirmegi teklip edendigine garamazdan, polisiýanyň we hökümete garşy çykyş edýän protestçileriň arasyndaky gapma-garşylyk dowam edýär.
Bu plana garşy çykyş edýän aktiwistleriň iki hepde mundan ozal geçiren çykyşlary we olara polisiýa tarapyndan zor görkezilmegi köpçülikleýin protestlere getiripdi we polisiýa bilen protestçileriň arasynda zorlukly çaknyşyklary tutaşdyrypdy.
Protestler ýurduň premýer-ministri Rejep Taýyp Erdoganyň hökümetine garşy syýasy herekete öwrüldi. Erdoganyň garşydaşlary ony barha güýçlenýän awtoritar dolandyryşy amala aşyrmakda we dünýewi ýurtda yslamyň konserwatiw gymmatlyklaryny ornaşdyrmakda aýypladylar.
"Adalat we Ösüş partiýasynyň” teklibi
Erdoganyň “Adalat we Ösüş partiýasynyň” referemdum geçirmek barada eden beýannamasy demonstrantlary köşeşdirip bilmedi. Habar berlişine görä, penşenbe güni protestçiler hem parkda hem-de meýdançada galmaklaryny dowam etdirdiler.
Çarşenbe güni Türkiýäniň paýtagty Ankarada polisiýa müňlerçe adamyň gatnaşmagynda geçirilen protestleri dargatmak üçin demonstrantlara garşy göz ýaşardyjy gazy ulanypdyr.
Referendumy geçirmek baradaky teklibiň yglan edilmeginiň öňüsyrasynda Erdogan çarşenbe güni Ankarada protestçileriň kiçi topary bilen duşuşyk geçirdi we barlyşyga taýýardygyny bildirdi.
Bu duşuşyk polisiýanyň we protestçileriň arasynda sişenbe gününiň gijesi bolan çaknyşyklardan soň geçirilipdi. Şol çaknyşyklar demonstrasiýalar başlanaly bäri bolan iň zorlukly waka öwrüldi.
“Adalat we Ösüş” partiýasynyň metbugat wekili Huseýin Çelik teklip edilýän referendumyň tutuş ýurt boýunça däl-de, diňe Stambulda geçirilip, ýerli ýaşaýjylaryň pikiriniň soralmalydygyny aýtdy.
Şeýle-de, onuň sözlerine görä, hökümet referendum geçirmek barada teklip etmek arkaly “gowy niýetini” mälim edýär we munuň demonstrantlaryň Taksim meýdançasyny terk etmegine itergi berjegine garaşýar.
Huseýin Çelik protestçileri Taksim meýdançasyny derrew terk etmäge çagyrdy.
Protestlere çydamsyzlyk
31-nji maýda başlanan we tutuş ýurda ýaýran protestleriň on ýyl bäri hökümet başyndaky Rejep Taýyp Erdoganyň häkimiýeti üçin iň uly synag bolandygy aýdylýar.
Erdogan protestlere çydamsyzlyk bildirdi we protestçileri huliganlar, terorrçylar we demokratiýanyň duşmanlary diýip atlandyrdy.
Türkiýäniň NATO boýunça ýaranlary, Birleşen Ştatlar we Ýewropa Bileleşigine agza döwletler Türkiýede dowam edýän zorluklar bilen baglylykda aladalanma bildirdiler we taraplaryň ikisini-de çydamlylyga çagyrdylar.
Soňky 13 günüň dowamynda protestçilere garşy ulanylan göz ýaşardyjy gazdan azyndan dört adamyň heläk bolandygy we 5 000-e golaý adamyň ýaralanandygy barada habar berildi.


text:
Soňky DURMUŞ
-
Artykmaç agramdan dynan adamlaryň ýüreklendirýän hekaýalary
Biz özümize täze tomus sezonyna ýa-da belli bir güne çenli artyk agramlarymyzdan dynjagymy...
-
Göwreli we dul galan aýaly adamsynyň bu suratlarda bolmagyny isleýärdi
ABŞda ýaşaýan Nikol we Deonta Bennet ikinji perzentlerine garaşýardy. Täze çaga dogmanka,...
-
Dana atanyň dana herekedi
Bir ýaş oglan öýlenmäge karar berýär.
-
Oýa batyrýan illýustrasiýalar
Aşakda getiren illýustrasiýalarymyzda galama alnan problemalaryň esasynda birnäçe disserta...
-
Edil şu wagtjyk gitmek islejek bet otelleriňiz
Myhmanlary özüne çekmek üçin myhmanhanalaryň hojaýynlary her dürli ýollara baş urýarlar. O...
-
Ýetmegi kyn ýerleri arassalamagyň peýdaly maslahatlary
Ýetmegi kyn ýerleri arassalamak, olary tozandan uzak tutmak bize uly we soňsuz söweş ýaly...
-
Aýal 38 ýyl mundan ozal janyny halas eden şepagat uýasyny gözläp tapdy
Bäbek wagty, Amanda Skarpinati gyzgyn bugdan ýanan şikes bilen ABŞ-yň Albani Medisina Merk...
-
Awtoulagyňyz üçin ugurtapyjy pikirler
Dünýä ýüzündäki ökde sürüjileri tarapyndan toplanan paýhas, awtoulagdaky ýürege düşýän käb...
-
Sen näçe ýaşyňda we näçe sagat ýatmaly?
Köp ýyllaryň dowamynda bize bagtly oýanmak üçin 8 sagat ýatmagy öwretdiler. Ýakyn wagtda...
-
Uçardaky iň kaşaň 7 kabina
Rahat uçuş bu birinji klassda uçmak. Ýöne käbir uçarlaryň kabinalary seniň hususy uçaryňda...
-
Eje we kakalaryň çagalary bilen bilelikde taýýarlan Jadylar Baýramy kostýumlary
Jadylar baýramy üçin eje, kaka we çagalar üçin taýýarlanan enaýy kostýum pikirleri.
-
Söýgüsini ýyllaryň dowamynda saklamagy başaran 9 jübüt
Söýgi bu diňe bir ajaýyp duýgy däl - eýsem çylşyrymly mesele. Durmuşyň kynçylyklaryny ýeňm...
-
Dünýä entägem aýlanýan bolsa, şeýle ajaýyp ynsanlaryň hatyrasyna aýlanýandyr....
Dünýä entägem aýlanýan bolsa, şeýle ajaýyp ynsanlaryň hatyrasyna aýlanýandyr....
-
Çagalary güýmemegiň ýollary
Ene-atalar çagalary üçin diňe mugallym däl. Eýsem her gün täze bir zatlar oýlap tapyp, çag...
-
Bu hassahana pişikleri we itleri getirmäge rugsat berilýär
Kanadanyň Ontario şäherindäki bir hassahana adatdan daşary "Zakariniň şypa berýän penjejig...


text:
Ýekşenbe güni Marokkonyň Kasablanka şäherinde oppozisiýanyň protestleri dargadylanda onlarça adam ýaralandy.
Demonstrasiýa çykanlaryň habaryna görä, polisiýa olara garşy dürre ulanypdyr.
Oppozisiýa öz protestleriniň asuda häsiýetli bolandygyny aýdýar. Olar demokratik reformany talap etdiler.
Ýakynda Marokkonyň patyşasy Muhammet baş kanuna goşmaçalar girizmek boýunça işlejek ýörite komitetiň düzülýändigini yglan etdi.
Habarlara görä, şol goşmaçalara saýlanýan çinownikleriň ygtyýarlyklaryny köpeltmek we sudlaryň garaşsyzlygyny berkitmek hem girýär.


text:
Birleşen Ştatlaryň döwlet sekretary Jon Kerri 12-nji maýda, eger olar Eýran bilen biznes etseler, ABŞ-nyň öňlerinde durmajagyna ynandyrmak üçin, Londondaky esasy bankirler bilen duşuşar.
Ol käbir bankirleriň Tährana garşy saklanyp galan amerikan sanksiýalaryny «bahana» edinip, Eýran bilen biznes etmeýändigini, ýogsam bolmanda dünýä döwletleriniň Tähran bilen baglaşylan ýadra ylalaşygyndan soň global sanksiýalaryň aglabasynyň aýrylandygyny we olaryň biznes edip biljekdigini belledi.
"Biz käte bu prosesde bahana duwlanýarys» diýip, Kerri 10-njy maýda Londona gelenden soň aýtdy. "Işewür adamlar biznes etmek islemeýän bolsa, ýa-da gowy biznes ylalaşygyny görmese, Birleşen Ştatlary bahana edinmeli däl... Bu adalatly däl, bu dürs iş däl.»
Bu duşuşyga Britaniýanyň esasy banklarynyň, şol sanda Barclays, HSBC we Standard Chartered banklarynyň, şeýle-de beýleki Ýewropa banklarynyň ýolbaşçylarynyň gatnaşmagyna garaşylýar.
Kerri banklar diňe Birleşen Ştatlaryň nyşana almagy dowam etdirýän eýranly biznesmenleri, ýagny Eýranyň Rewolýusiýa gwardiýasy bilen ilteşikli kampaniýalar bilen biznes etmekden gaça dursalar gowy boljagyny nygtady.
"Açyk-aýdyňlygyň bolmagy möhüm we aýdyňlyk şundan ybarat, ýewropa banklary, eger anyk belgilenen kärhana bolmasa, Eýran üçin hasap açmakda, söwda etmekde, pul çalyşmakda, kanuny biznes şertnamalaryny baglaşmakda, maliýeleşdirmekde, pul karz bermekde doly azat, bularyň hemmesi doly açyk» diýip, Kerri aýtdy.
Kerriniň we Birleşen Ştatlaryň ýokary derejeli resmileriniň gaýta-gaýta ynandyrmasyna garamazdan, «Roýters» habar gullugynyň berýän maglumatlaryna görä, ABŞ banklary we bazarlary bilen giň gatnaşygy bolan uly ýewropa banklarynyň hiç biri, sanksiýalara duçar bolmakdan howatyr edip, Eýran bilen baş goşmak islemeýärler.
Olar öz ýewropa bölümleriniň ABŞ bölümleri bilen köp sanly özara baglanyşygynyň bardygyny aýdýarlar we şeýle ýagdaýda, ABŞ maliýe sistemasy arkaly, Eýrana pul geçirmegi ABŞ gadaganlygyny azyndan tehniki taýdan bozman amala aşyryp bolmajagyndan howatyr edýärler.
Ýewropanyň uly banklarynyň biri bolan BNP Paribasa 2014-nji ýylda, eýranly müşderä şunuň ýaly pul geçirmek prosesi bilen baglylykda, 9 milliard dollar jerime salyndy. Bu uly jerime ýewropa banklarynda uly täsir galdyrdy.
Mundanam başga, Obama adminstrasiýasy ABŞ-nyň daşyndaky banklaryň Eýran bilen biznes edip biljegine berk ynanýan hem bolsa, banklar ýanwarda işe başlajak indiki prezidentiň bu pozisiýada durmazlygyndan howatyr edýärler.
Respublikanlaryň öňdebaryjy kandidaty Donald Tramp we respublikan kongres liderleriniň ählisi Eýran bilen baglaşylan ýadro ylalaşygyna garşy boldy. Şeýle-de olar Birleşen Ştatlaryň galan sanksiýalaryň ählisinde berk durmalydygyny duýdurdy.
Ýewropa banklarynyň işi synap görmek babatdaky göwünsizlikleri bilen bir hatarda, Eýranyň hökümeti hem ýadro ylalaşygyndan garaşan ykdysady bähbitleriniň doly hözirini görmeýändigini aýdyp, nägile bolýar.
Ýokary lider, Eýranda iň güýçli şahs bolan aýatolla Ali Hameneýi bu gijikmelerde göni Birleşen Ştatlary günäkärleýär.
"Birleşen Ştatlaryň Gaznasy... uly korporasiýalar, uly guramalar we uly banklar gelip, Eýran bilen iş salyşmaga karar edip bilmez ýaly usullara ýüz urýar» diýip, Hameneýi mart aýynda aýtdy.
Iňlisçeden türkmençä geçiren Ýowşan Annagurban.


text:
Garagoýunly türkmenleriň baharly tiresinden bolan Muhammet Baýram han Türkmen 16-njy asyryň başynda Badahşanda dogulýar. Başlangyç bilimi hem harby hünärleri şol ýerde alypdyr. Oňa Balhyň iň güýçli alymlary sapak beripdirler. Ol şol ýerde pars hem arap dilini düýpli öwrenipdir. Şol döwürde ýörgünli bolan goşgy düzmekligiň aruz formasynda goşgy düzüpdir. Ol aýratyn çalasynlygy bilen illeri haýran galdyrypdyr. Çapyksuwarlyk, gylyç oýnatmak, naýza sançmak, ok atmak ýaly birnäçe harby tälimleri ezberlik bilen özleşdiripdir.
Onuň kakasy Seýfaly beg Beýik mogollar imperiýasyny esaslandyran Zahyreddin Muhammet Babyra gulluk edipdir. Seýfaly beg söweşde wepat bolanda, Babyr öz serkerdesiniň hatyrasyna 1523-nji ýylda onuň ýaş ogly Baýramy öz ýanyna çagyrýar. Ol Babyryň goşun serkerdesi bolýar. Ikisiniňem şygryýete bolan höwesi olary biri-biri bilen ysnyşdyrýar. Babyr ölenden soň onuň ogly Humaýun imperator bolýar. Baýram han Humaýunyň ähli ýörişlerine we diplomatik işlerine gatnaşýar. Imperatoryň ýanynda uly wezipe eýeleýär hem-de onuň hakyky dosty bolýar. Humaýunyň tagta geçen döwri onuň doganlary bilen tagt üstündäki dawalary sebäpli mogol imperiýasy dargaýar.
Baýram han 1561-nji ýylda Mekgä barýarka pyçaklanyp öldürilýär.
1539-njy ýylda mogollaryň howply duşmany, owgan taýpasynyň sury tiresinden bolan Şir şa özüni imperator diýip yglan edýär. Humaýun ondan gaçyp gidýär. Baýram han Humaýunyň bähbidine güýçli diplomatik işler alyp barýar. Humaýun Baýram hanyň maslahaty bilen Babyryň mirasdüşeri hökmünde, Eýran şasy Tahmaspdan harby kömek soraýar. Eýran goşunynyň kömegi, mogollaryň edermenligi we owgan serdarlarynyň arasyndaky dawadan mogol serkerdesi Baýram han oňat peýdalanýar. Netijede, Demirgazyk Hindistanda Beýik mogol imperiýasy gaýtadan dikeldilýär. Humaýun Baýram hanyň döwlet derejesindäki akyl-paýhasyna uly baha beripdir we öz aralaryndaky dostlugy garyndaşlyk gatnaşygy bilen berkitmek isläpdir. Baýram han Humaýunyň uýasynyň gyzy Selime Soltana öýlenip, şa maşgalasy bilen garyndaşlyk gatnaşygyny açýar.
16-njy asyryň ortalarynda mogollaryň imperiýasynyň territoriýasy giňelýär. Munda hem Baýram hanyň hyzmaty uly bolupdyr. Humaýun Eýran şasy Tahmasp bilen bilelikde Baýram hana şol döwrüň iň ýokary harby derejesi bolan hanlaryň hany we ähli türkmen taýpalarynyň aksakgaly diýen tituly berýär. Şeýle-de, Humaýun Baýram hany öz ogly Ekbere atalyk belleýär. Ekber 14 ýaşyna baranda, Humaýun aradan çykýar. Ekber beýik mogol imperiýasyna imperator bellenilýär. Ekber 18 ýaşyna ýetýänçä, Baýram han beýik mogol imperiýasyny Ekberiň adyndan dolandyrýar.
Baýram han 16-njy asyryň belli şahyrydyr. Baýram hanyň şygyr mirasyndan biziň günlerimize onuň pars-türkmen diwany gelip ýetipdir. Şonda onuň pars dilinde ýazan goşgularynyň 1216 setiri, türkmen dilindäki goşgularynyň 718 setiri ýerleşdirilipdir. Onuň türkmen dilindäki goşgularynda şol döwürdäki çagataý diliniň täsiri duýulýar. Goşgularynyň agramly bölegi söýgi temasynda bolup, galanlary harby-gahrymançylyk we aýry-aýry şahslary taryp edýän şygyrlardyr. Şahyr Gündogar şygryýetiniň şol döwürde giňden ýaýran görnüşleriniň hemmesinden oňat baş çykarypdyr. Ol kasydalar, gazallar ýazypdyr.
Baýram han 1561-nji ýylyň ýanwar aýynda Mekgä barýarka, Güjeratyň golaýynda zalymlyk bilen arkasyndan pyçaklanyp öldürilýär. Ekber muny eşidip gaty gynanypdyr. Ol Baýram hanyň jesedini Delä getirip, uly hormat bilen jaýlaýar. 17 ýyldan soň ýegeni Hüseýinguly han Baýram hanyň jesedini Maşada göçüripdir. Baýram hanyň ölüminden soňra Ekber şa onuň aýalyny we dört ýaşly ogly Abdyrahymy öz köşgüne getirýär hem-de Abdyrahymyň terbiýesi hakyndaky aladalary öz üstüne alýar. Baýram hanyň ogly hanlaryň hany titulyna eýe bolan Abdyrahym hem bäş dilde goşgy ýazan uly şahyr bolupdyr.
Baýram hanyň doglan gününiň 500 ýyllygy 2000-nji ýylda Türkmenistanda, Hindistanda we Päkistanda uly dabara bilen bellenildi. Ýakynda bolsa, Aşgabat şäherinde Baýram hanyň ömri we döredijiligine bagyşlanan halkara konferensiýa geçirildi.


text:
Moskwada ors prezidenti Medwedew, Daşary işleri ministri Sergeý Lawrow bilen duşuşan Hillary Klintonyň ilatynyň aglaba köplügi musulmanlardan durýan Tatarystana barmagy Birleşen Ştatlaryň ýokary derejeli resmisiniň bu ýere eden ilkinji saparydyr.
Amerikan resmileri: “Hanym Klintonyň dini ýolbaşçylar bilen duşuşyp, ýaş musulmanlar bilen dini bölünişikleri ýeňip geçmek barada pikir alyşmagy arkaly bu sapar dini ynançlar arasyndaky hyzmatdaşlygyň nygtalmagy bolar” diýýärler.
Synçylaryň pikiriçe bolsa, Döwlet sekretarynyň Tatarystana sapary Ak Tamyň Kremlden aňrylara ulaşmaga gönükdirilen täze strategiýasynyň köp gatlakly jemgyýetçilik diplomatiýasynyň dowamy bolup durýar.
Döwlet departmentiniň öňki işgäri, Orsýet boýunça ekspert Stiwen Pifer bu strategiýanyň prezident Obamanyň öten tomus Moskwa eden saparyndan başlanandygyny aýdýar: “Bu bir möhüm zat. Admnistrasiýa ýeke Moskwada hökümet bilen gepleşik alyp baranok. Ol ýurduň beýleki ýerlerine-de aralaşmaga synanyşýar. Klinton regionlara ulaşmagyň Orsýete aralaşmaga degişli zatdygyny görkezýär. Bu iş prezident Obamanyň öten iýulda Moskwadaka graždan jemgyýetiniň ýokary derejeli duşuşygyna gatnaşmagyndan gözbaş aldy”.
Adatdan daşary mysal
Tatarystan ors regionlarynyň arasynda adatdan daşary mysal bolup durýar. Onuň 3,8 million ilatynyň 52.9 prosenti musulman tatarlar. 39,5 prosenti prawoslaw orslar.
Tatarystan Ors Federasiýasynda belli bir derejä çenli özbaşdaklykdan peýdalanýan respublika. Ýöne Moskwanyň muny çäklendirmäge synanyşýan mahallary az bolanok. Mysal üçin, ýaňy sentýabrda Orsýetiň Ýokary sudy ors dilini tatar dili bilen birlikde resmi dil etmeli diýip tatar hökümetine buýruk berdi.
Klintonyň saparyna köp tatarlar begenýärler. Ýöne muňa begenmeýänler-de bar. Bularyň biri oppozision ýolbaşçy, Tatarystanyň Orsýetden aýrylyp, garaşsyz bolmagyny isleýän Fawziýa Baýramowa.
“Hanym Klinton Orsýetde adam hukuklarynyň depelenýändigini bilýärmi? Adamlary öz ene dilinde bilim almak hukugyndan mahrum eden täze magaryf kanunyny bilýärmi? Ol hristiançylygyň resmi dine öwrülip, mekdeplerde hökmany edilendigini bilýärmi? Beýleki milletleriň dini hukuklarynyň, bilim almak hukuklarynyň depelenýändigini bilýärmi? Ol bu zatlary bilýän bolsa, Birleşen Ştatlar bu barada näme etmekçi?” diýip, Baýramowa sorag berýär.
“Kreml ylalaşmasa gelmezdi”
Tatar mediasynyň habar bermegine görä, Kreml Klintonyň Kazana gelmegi bilen ylalşmazdan öň oňa başga şäherlere gitmegi teklip edipdir. Ýöne Pifer Kreml ylalaşamasa, Klinton Kazana gelmezdi diýýär.
Tatarystanyň Ylymlar Akademiýasynyň taryh institutynyň başlygy Rafael Hakimow Kazan Moskwa we Sankt-Peterburg ýaly Orsýetiň täsin şäherleriniň biri diýýär: “Men Klintonyň anyk näme bilen gyzyklanýandygyny bilemok. Ýöne Kazana gelýän amerikan alymlary onyň täsin tarapy regionyň durnuklylygy, çydamly yslam, Moskwa bilen parahatçylykly hyzmatdaşlyk, şäheriň gözelligi diýýärler. Ine, şu üç zady birikdirseň, Kazan Orsýetiň üçünji paýtagty bolýar”.


text:
Hazaryň we Türkmenistanyň gazyny Ýewropa akdyrmak barada indi 20 ýyldan bäri tagalla edilip gelinýär, emma bu proýekt dürli sebäplere görä, şol sanda Hazarda guruljak islendik proýektiň ähli hazarýaka ýurtlarynyň razylygy esasynda gurulmalydygyny tekrarlaýan Orsýetiň pozisiýasy sebäpli başa barman gelýär.
Şol bir wagtyň özünde-de Azerbaýjan bilen Türkmenistan, Hazaryň kanuny statusynyň kesgitlenmändigine garamazdan, Transhazar proýektiniň bu iki ýurduň özara ylalaşygy bilen gurlup bilinjekdigini öňe sürýärler. Eýsem, Hazaryň durumy we türkmen gazyny Ýewropa akdyrmak barada edilýän tagallalar edil häzirki günde haýsy menzile ýetdi?
Azatlyk Radiosy bu soraglar bilen Ýewropa Bileleşiginiň ýaňy-ýakynda wezipä başlan Energiýa komissary Maroş Şefçowiçe ýüzlendi.
Azatlyk Radiosy: “Günorta koridor” proýekti hakda gürrüňler barýar, şeýle-de Transhazar proýekti barada ençeme wagtdan bäri gürüň edilip gelinýär, siz Hazaryň gazynyň Ýewropa akdyrlyp başlanmagy baradaky mümkinçilik hakda näme diýip biljek?
Maroş Şefçowiç: Men “Günorta koridor” proýektine gatnaşýan ähli ýurtlara sapar edip, şol ýurtlaryň ýokary derejeli ýolbaşçylary bilen pikir alyşdym. Azerbaýjanyň prezidenti Alyýew, şeýle-de Türkiýäniň energiýä ministri bilen giňişleýin gürüň etdim.
Olaryň nukdaýnazaryna görä, Hazaryň gazyny Azerbaýjana, Türkiýä we Ýewropa akdyrjak proýektiň öz wagtynda guruljagyna hiç hili şubhe ýok. olar bu möhleti 2018-nji we 2019-njy ýyllar diýip kesgitleýärler.
Olar bu proýektiň şowly bolmagyny, onuň wagtynda gurulmagy bilen baglanyşdyrýarlar. Diňe bu proýekt däl, ony Ýewropa birikdirjek gazgeçirijiniň hem wagtynda gurulmagy örän möhüm. Bu proýektiň Ýewropa degişli bölegi barada aýdylanda, men olar bilen hyzmatdaşlyk etjegimi aýtdym.
Sebäbi bu proýekt bilen bagly Gresiýadyr Italiýany hem öz içine alýan çözülmeli käbir meseleler bar. Meniň pikirimçe, bu boljak zat, meniň 2020-nji ýyla çenli Hazaryň gazynyň Ýewropa akyp başlajakdygyna umydym bar.
Azatlyk Radiosy: Hazary öz içine alýan islendik proýekt barada Orsýetiň hem öz pozisiýasy bar, ýagny Transhazar ýaly proýektleriň gurulmagy üçin Orsýet hazarýaka ýurtlaryň hemmesiniň razylygynyň bolmagyny talap edýär. Eger agzalýan proýekt guruljak bolsa, Orsýetiň oňa görkezjek reaksiýasy hakda siz näme diýip biljek?
Maroş Şefçowiç: Men başda azeri gazynyň Ýewropa akdyrylmagy barada gürrüň etdim. Elbetde Hazaryň üsti bilen Türkmenistanyň gaz baýlyklaryna baglanmak hem möhüm, sebäbi Türkmenistan ummasyz gaz baýlygyna eýe.
Elbetde, siziň hem aýdyşyňyz ýaly, heniz doly çözülmedik meseleler, şol sanda Hazaryň kanuny statusy baradaky problemalar dowam edýär. Bu ugurda hem dürli kanuny garaýyşlar bar. Meselem, Azerbaýjan bilen Türkmenistanyň garaýyşlary Eýran bilen Orsýetiňkiden tapawutly gelýär.
Şol sebäpdenem bu iş Azerbaýjan bilen Türkmenistanyň degişli ýurtlar bilen meseläni nähili çözjekdigine bagly bolup durýar. Ýewropa Bileleşigi bu barada elinden gelenini etmäge taýyn, biz halkara kanunlaryň çäginde Hazaryň kanuny statusy baradaky ýagdaýa ýakyndan syn edýäris.
Elbetde, Transhazar ýaly uly proýektiň görnetin gapma-garşylykly esaslarda däl-de, eýse degişli taraplaryň pikirdeşligi esasynda gurulmagy zerur.


text:
Özüni «Yslam döwleti» diýip atlandyran jeňçi toparyň demirgazyk Yrakda ýaşaýan etniki türkmenleriň köplük bolup oturan ýerlerindäki zorlukly hereketleri olaryň bir böleginiň maşgalasy, çaga-çugalary bilen ýaşaýan ýerlerinden gaçyp, bosgunlyga ýüz urmaklaryna sebäp boldy.
Azatlyk radiosynyň «Dünýä türkmenleri» gepleşiginiň bu gezekki sanynda, yrakly türkmenleriň wekilleri bilen söhbetdeşlikler esasynda, yrak türkmenleriniň jeňçi toparlaryň zorlukly hereketleri zerarly düşen kyn ýagdaýy barada maglumat berilýär.


text:
Ispaniýa göwreli zenanda Zika wirusynyň tapylandygyny tassyklady. Bu, Ýewropada şeýle wakalaryň ilkinjisidir.
Saglyk ministrliginiň 4-nji fewralda aýtmagyna görä, zenan ýakynda Kolumbiýadan gaýdyp gelipdir we keseliň oňa şol ýerde ýokaşan bolmagy hasap edilýär.
Çybynyň ýaýradýan we dogabitdi şikeslere sebäp bolýandygy aýdylýar bu wirus Amerikada tutaşdy.
Bütindünýä saglyk guramasy wirusyň howpy bilen baglylykda global derejede adatdan daşary ýagdaýy yglan etdi we onuň kontinentde dört milliona çenli adamyň arasynda we tutuş dünýäde ýaýramagynyň ähtimaldygyny aýtdy.
Zika adatça çybynyň dişlemegi arkaly geçýär. Şeýle-de wirusyň jynsy taýdan geçmegi bilen bagly bir ýagdaý şu hepdede ABŞ-da hasaba alyndy.
Zikanyň öňüni almak we ony bejermek boýunça derman ýok. Häzirki wagtda keselçilik Amerika kontinentlerinde azyndan 26 ýurtda tutaşdy.


text:
Owganystanda 10 ýyl bäri dowam edýän çaknyşygyň soňuna çykmak üçin, NATO-nyň ýolbaşçylygyndaky halkara goşunlaryny Owganystandan çykarmak plany Çikagoda geçirilýän NATO-nyň sammitinde maslahat ediler diýlip garaşylýar.
Duşenbe güni dowam edýän sammitiň ikinji gününde ýaranlygyň liderleri Owganystandaky ähli söweşiji missiýany 2013-nji ýyla çenli owgan güýçlerine tabşyrmak we 2014-nji ýyla çenli halkara güýçlerininiň 130 müňden gowrak esgerini Owganystandan çykarmak meselesine gararlar.
Owganystanyň howpsuzlyk güýçlerini goldamak üçin, NATO özüniň 28 agzasynyň maliýe kömegine mätäçlik edýär.
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama ýekşenbe güni Owganystanyň prezidenti Hamid Karzaý bilen duşuşdy. Bu duşuşykda Obama bileleşigiň “dogry ýol bilen barýandygyny” aýtdy. Karzaý bolsa Owganystanyň mundan beýläk halkara “ýük” bolmak islemeýändigini aýtdy.


text:
Penşenbe güni düýbi Waşingtonda ýerleşýän “Derňewçi žurnalistleriň halkara konsorsiumy” atly gurama daşary ýurt gizlin bank hasaplarynda pullaryny gizlänler diýlip güman edilýän 130 müň adamyň sanawyny çap etdi.
Bu sanawda dünýäniň 170 ýurdunyň wekilleriniň ady bar. Bu gizlin bank hasaplaryna eýelik edýän adamlaryň sanawynda Azerbaýjanyň prezidenti Ylham Alyýewiň, onuň aýalynyň we gyzlarynyň, şeýle hem Orsýetiň premýer-ministriniň orunbasary Igor Şuwalowyň aýaly bilen ýakyn hyzmatdaşlykdaky adamlaryň atlary-da bar.
Bu sanawy düzen “Derňewçi žurnalistleriň halkara konsorsiumy” atly gurama özüniň ele salan 2.5 milliona golaý dokumentinde dünýäniň baý adamlarynyň salgytlardan gaçmak we öz baýlyklaryny gizlemek üçin ulanýan gizlin ýollarynyň aýdyňlaşýandygyny aýdýar.
“McKinsey & Company” atly global konsultatiw kompaniýanyň ozalky baş ykdysatçysy ýakynda öz geçiren hasaplamalaryna salgylanmak bilen, tutuş dünýä boýunça gizlin bank hasaplarynda gizlenýän pullaryň möçberiniň 21 trillion dollardan gowrak bolmagynyň mümkindigini öňe sürdi.


text:
Halkara pul gaznasy Türkmenistanyň ykdysady syýasatynyň işjeň çärelerine ýokary baha berdi
Halkara pul gaznasynyň wekiliýeti Türkmenistana nobatdaky saparynyň barşynda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy bilen ýurdumyzda ýaýbaňlandyrylan durmuş-ykdysady özgertmeleriň netijeleri bilen tanyşdy. Iri maliýe düzümiň bilermenleri makroykdysady ýagdaýa baha berdiler hem-de döwlet edaralarynyň jogapkär işgärleri we diplomatik bileleşiginiň wekilleri bilen milli syýasatyň ileri tutulýan ugurlaryny ara alyp maslahatlaşdylar.
HPG-nyň wekiliýetiniň ýolbaşçysy Martin Sommer Aşgabada saparynyň jemleri boýunça metbugat üçin beýannama berdi. Onda daşary ýurtlardan getirilýän harytlary olaryň ornuny tutýan ýerli önümler bilen çalşyrmak hem-de daşary ýurtlara önümleri ibermegi höweslendirmek boýunça Türkmenistanyň ykdysady syýasatynyň işjeň çäreleri bellenilýär. Munuň özi biziň ýurdumyza daşarky ýaramaz şertleriň täsirini ep-esli ýumşatmaga mümkinçilik berdi.
Hususan-da, Türkmenistanyň ykdysadyýetine ýaramaz täsirini ýetirýän ýagdaýlaryň arasynda uglewodorod çig malynyň pes bahalary hem-de söwda boýunça hyzmatdaş ýurtlarda ykdysady ösüşiň haýal depginleri görkezildi. Şunda bellenilişi ýaly, türkmen ykdysadyýetiniň uglewodorod däl ulgamlarynyň ösmegine döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedowyň pudaklary diwersifikasiýa ýoly bilen goldamaga gönükdirilen karz we düzüm syýasatynyň çäreleri ýardam etdi.
HPG-nyň habarynda Türkmenistanyň resmi edaralarynyň daşarky wehimleri kadalaşdyrmak boýunça işjeň çäreleri gördüler, uglewodorod pudagyna täze strategik maýa goýumlarynyň çäklerinde, şeýle hem ýerli işewürligi ösdürmäge uly möçberdäki maliýe serişdelerini gönükdirmek arkaly içerki önümçiligi höweslendirmek güýçlendirildi diýlip bellenilýär.
HPG-nyň bilermenleri döwlet çykdajylarynyň netijeliligini artdyrmak, bank kadalaşdyrmasyny kämilleşdirmek hem-de töwekgelçilikleriň öňüni almak maksadynda gözegçilik etmek babatda geljekki ösüşiň mümkinçiliklerini belleýärler, ýurduň durnukly ykdysady ösüşini we onuň ilatynyň durmuş derejesiniň ýokarlanmagyny üpjün etmek maksadynda hususy pudagy ösdürmegiň maksadalaýyklygyny belleýärler.
HPG-nyň ykdysady syýasatyň meseleleri we mümkinçilikleri ösdürmegiň maksatnamalary, şol sanda makroykdysady statistika hem-de çaklama, pul-karz amallary we salgyt-býujet syýasaty babatda meseleler boýunça maslahatlary bermek arkaly Türkmenistanyň hökümetiniň geçirýän özgertmelerine goldaw bermäge taýýardygyny aýtdy.
Elbetde, maliýe ulgamynda öz wagtynda geçirilen özgertmeler Türkmenistanyň ykdysady ösüşiniň maliýe durnuklylygyny, jemi içerki önümçiligiň ýokary ösüş depginlerini üpjün etmäge mümkinçilik berdi. Uly möçberdäki döwlet serişdeleri önümçilik we durmuş-medeni desgalaryň gurluşygyna, ykdysadyýetiň uglewodorod däl pudagynda hereket edýän kuwwatlyklary giňeltmäge, abatlamaga we tehniki taýdan enjamlaşdyrmaga gönükdirilýär.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň geçen 11 aýyň jemleri boýunça 9-njy dekabrda geçiren Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisinde belleýşi ýaly, ykdysadyýetimiziň pudaklarynda alnyp barylýan işleriň netijeleri boýunça ozalkysy ýaly ösüşiň ýokary depginleri saklanýar diýip belledi. Halk hojalygynyň ähli pudaklarynda diýen ýaly önümçiligiň möçberleriniň ösüşi on bir aýda bellenen tabşyryklaryň çäklerinde üpjün edildi. Zähmet haklarynyň, pensiýalaryň we döwlet kömek pullarynyň möçberleri hem köpeldi. Ýurdumyzda köp sanly önümçilik we durmuş maksatly täze desgalar gurlup, ulanmaga berildi.
Daşary ýurtlara iberilýän önümleriň öndürilişini artdyrmak boýunça çäreleriň durmuşa geçirilmeginiň netijesinde, elektrik energiýasynyň beýleki döwletlere iberilýän möçberi 17,4 göterim artdy. Mineral dökünleriň iberilişi 2,6 esse, sementiň iberilişi 6,3 esse köpeldi. Ýüňüň, halylaryň, gök we miwe önümleriniň, ösümlik ýagynyň, bugdaýyň, pagta süýüminiň hem-de beýleki önümleriň iberilýän möçberi hem artdy.
Daşary ýurtlardan döwletimize getirilýän çig mallaryň we materiallaryň möçberiniň 10 göterime golaý azalmagy bu harytlaryň özümizde öndürilýän möçberlerini artdyrmaga ep-esli derejede täsir etdi.
Daşary ýurtlardan getirilýän harytlaryň ornuny tutýan önümleri öndürmek we ýurdumyzda öndürilýän önümleriň beýleki döwletlere iberilýän möçberlerini artdyrmak boýunça alnyp barylýan işleri önümleriň täze görnüşlerini çykarmagyň hasabyna dowam etmeli diýip, hormatly Prezidentimiz bu işde ýurdumyzda bar bolan uly mümkinçilikleriň, ätiýaçlyk serişdeleriniň göz öňünde tutulmalydygyny belledi.
Türkmenistanyň durmuş-ykdysady ösüşiniň strategiki ugurlary geljek ýyl üçin ýurdumyzyň Döwlet býujetinde hem öz beýanyny tapdy. Olar täze tehnologiýalary ornaşdyrmak, önümçiligiň netijeliligini artdyrmak, ykdysadyýeti diwersifikasiýa ýoly bilen ösdürmäge gönükdirilen giň gerimli özgertmeleri dowam etmek, täze iş orunlaryny döretmek, şeýle hem milli innowasion ulgamy döretmek arkaly senagat pudaklaryny ösdürmek bolup durýar.
Elbetde, ýurdumyzyň ykdysady, maliýe we bank edaralarynyň öňünde täze möhüm maksatlar örboýuna galýar, gazanylan netijeler bolsa öňde goýlan ähli wezipeleriň üstünlikli çözüljekdigine ynam döredýär. HPG-niň wekiliýetiniň pikirine görä, Türkmenistanda häzirki ykdysady özgertmeleri çaltlandyrmak üçin mäkäm binýat döredildi, bu bolsa ýakyn geljek üçin ýurdumyzyň ykdysady ösüşini oňaýly çaklamaga mümkinçilik döredýär.
Halkara pul gaznasynyň beýannamasynyň ýene bir gezek tassyklaýşy ýaly, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň oýlanyşykly we öňdengörüjilikli syýasaty netijesinde Türkmenistan durmuş-ykdysady taýdan ösmegini ynamly dowam edip, örän aýgytly maksatlary durmuşa geçirýär we täze belentlikleri gazanýar.
Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi


text:
Şu gün Gazagystanyň häkimiýetleri tussaglykdaky belli adam hukuklaryny goraýjy aktiwist Ýewgeniý Žowtise günä geçişlik yglan etdi.
Ýewgeniý Žowtisiň özi hem şu gün Azatlyk Radiosy bilen telefon arkaly gürrüňdeşliginde özüniň geljek 15 günüň içinde azatlyga goýberiljekdigini tassyklady.
Gazagystandaky ynsan hukuklary boýunça halkara býuronyň ozalky başlygy Ýewgeniý Žowtis 2009-njy ýylda ýol-transport heläkçiligi bilen baglanyşykly tussag edilip, dört ýyl türme tussaglygyna höküm edilipdi.
Ynsan hukuklaryny goraýjy köp aktiwistler onuň tussag edilmegini syýasy matlaba esaslanýan iş diýip atlandyryp, muny tankyt edip gelipdiler.


text:
Yrakda howpsuzlyk ýagdaýynyň ýaramazlaşmagy bilen, Birleşen Ştatlaryň wise-perzidenti Jo Baýden Yragyň jeňçi yslam döwleti we Lewant toparlarynyň güýçlenmegi barada Türkiýäniň premýer-ministri Rejep Taýyp Erdogan bilen maslahat etdi.
Baýden we Erdogan soňky üç günde ikinji gezek telefonda gürleşip, «Al-Kaýda» bilen ilteşikli toparyň Ýakyn Gündogara we dünýä salýan howpy barada pikir alyşdy.
Prezident Barak Obama özüniň Yraga sünnileriň ýolbaşçylygyndaky pitneçilige garşy durmakda harby kömek bermegiň pikirini edýändigini aýtdy.
Ýöne ol Yragyň şaýylaryň ýolbaşçylygyndaky hökümetiniň ýurtdaky şaýy-sünni mezhep bölünişigi meselesini çözmelidigini belledi.


text:
Golland sudy “Ýukos” nebit kompaniýasynyň öňki paý eýelerine Orsýetiň 50 milliard amerikan dollaryny tölemelidigi barada çykarylan karary ýatyrdy.
20-njy aprelde Gaaganyň etrap sudy halkara arbitraž organynyň Orsýet tarapyndan gol goýlan, emma hiç haçan ratifisirlenmedik şertnama ýalňyş düşündiriş berendigi we şol sebäpden öňki karary çykarmaga hukugynyň ýokdugy barada karar çykardy.
2014-nji ýylda düýbi Gaagada ýerleşýän Hemişelik arbitraž sudy 2003-nji ýylda Moskwanyň “Ýokus” kompaniýasyny ele geçirmek we onuň ýolbaşçysy Mihail Hodorkowskiýni sem etmek üçin salgyt aýyplamalaryny ulanandygy barada karar çykarypdy.
“Ýukos” kompaniýasynyň öňki paý eýeleri 20-nji aprelde çykarylan karary şikaýat etjekdiklerini dessine wada berdiler.


text:
Şu gün Orsýetde humarly oýunlaryň biznesinde edilen galplyklar bilen baglanyşykly 14 sany prokuratura işgäri tussag edildi.
Moskwanyň şäher prokurory Aleksandr Anikin bu iş boýunça geçirilen derňew işlerinde gizlin ýagdaýda humarly oýunlaryň biznesini ýola goýan we her aýda 10 million dollar töweregi girdeji alýan jenaýat toparynyň üstüniň açylandygyny aýtdy.
Ol bu jenaýatçy toparyň erkin iş alyp barmagynda prokuratura işgärleriniň-de rolunyň uly bolandygyny mälim etdi.
Geçen ýyl Orsýetiň Federal howpsuzlyk gullugy Orsýetiň 15 sany şäherinde humarly oýunlaryň biznesine kontrollyk edýän toparlaryň üstüniň açylandygyny habar beripdi.


text:
Çarşenbe güni Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama Pakistanyň “Musulman Ligasy” partiýasynyň başlygy Nawaz Şarifi onuň partiýasynyň parlament saýlawlarynda ýeňiş gazanmagy bilen gutlady.
Telefon arkaly eden bu gutlagynda Barak Obama Pakistanda häkimiýetiň parahatçylykly ýol bilen geçiş prosesinde Nawaz Şarifiň oýnajak roluna möhüm ähmiýet berilýändigini nygtady.
Şu geçen şenbe güni Pakistanda geçirilen parlament saýlawlarynda Pakistanyň ozalky premýer-ministri Nawaz Şarifiň “Musulman Ligasy” partiýasy parlamentdäki orunlaryň köplügine eýe bolup, ýeňiş gazandy. Bu ýeňiş Nawaz Şarifiň indi Pakistana üçülenji gezek premýer-ministrlik etjekdigini aňladýar.
Pakistanyň saýlaw komissiýasy şenbe günki parlament saýlawlaryna ses bermäge hukukly 86 milliona golaý ses berijilerden 60 prosente golaýynyň ses bermäge gatnaşandygyny mälim etdi.


text:
Orsýetiň harby uçarynyň ýolagçy uçaryň golaýyndan geçmegi bilen bagly ýene bir waka boldy.
13-nji dekabrda Şwesiýanyň goranmak resmileri ýurduň gündogarynda Orsýetiň harby uçarynyň 12-nji dekabrda Kopengagenden uçan ýolagçy uçar bilen tas çaknyşandygyny habar berdiler.
Swesiýanyň howa güýçleriniň ýolbaşçysy general-maýor Mikael Byden Orsýetiň harby uçarynyň uçary radar bilen anyklamaga mümkinçilik berýän transponder ýörite guralyny işletmändigini aýtdy.
Swesiýanyň goranmak ministri Peter Hultkwist bu wakany “çynlakaý” we “ýol berilmesiz” diýip atlandyrdy.
Orsýetiň Goranmak ministrligi öz harby uçarynyň 12-nji dekabrda Swesiýanyň howa giňişligine girendigini ret etdi.
Mart aýynda Orsýetiň harby uçary transponder guralyny işletmezden amala aşyran uçuşynyň netijesinde Kopengagenden uçan ýolagçy uçaryň 100 metr gapdalyndan geçipdi.


text:
Owgan resmileri demirgazyk Owganystanda, 8-nji martda bolan türme gozgalaňynda 4 adamyň ölüp, 10 adamyň ýaraly bolandygyny aýdýarlar.
Welaýat polisiýasynyň başlygy Fakir Mohammad Jauzjani gozgalaňyň ofiserler türme kameralarynda pyçak we beýleki bikanun zatlar boýunça barlag geçirende turandygyny aýtdy.
Şybyrganda ýerleşýän türme toplumynda 800 çemesi tussag saklanylýar. Jauzjani tussaglaryň ofiserlere topulyp, olaryň üçüsini öldürendiklerini aýtdy.
Şondan soň bolan çaknyşyklarda bir tussag öldürilip, onusy ýaralanypdyr.


text:
“Türkmenistan Altyn Asyr” Internet sahypasynyň düyn beren habaryna görä, duşenbe güni prezident Berdimuhamedow Nýu Ýorka bardy.
Ol BMG-nyň Baş assambleýasynyň 64-nji sessiýasyna gatnaşar. Onuň açylyşy 15-nji sentýabrda boldy. Emma, dünýä liderleriniň, hökümet baştutanlarynyň we Daşary işler ministrleriniň ýillik çykyşlary 23 we 30 njy sentiýabr aralygynda bolar diyip Internet sahypa ýazdy.
Türkmenistan BMG-nyň şu ýylky wekiller forumynyň wise-başlyklygyna saýlandy. Prezident Berdimuhammedow Nýu Ýorkdaky programmasynyň ilkinji güni Amerikanyň Döwlet sekretary Hillari Klinton, BMG-nyň Baş sekretary Ban Ki Mun we Hytaýyň lideri Hu Szintao bilen duşuşar diýip “Türkmenistan. Altyn Asyr” internet sahypasy habar berdi.
“Türkmenistan. Altyn Asyr” internet sahypasynyň düýn beren maglumatynda Çehiýanyň ýörite delegasiýasynyň Aşgabada barandygy hem aýdyldy. Bu delegasiýa türkmen-çeh biznes forumynyň şu gün Aşgabatda açylýan duşuşygyna gatnaşar.
Çehiýanyň delegasiýasy öz saparynyň dowamynda Mejlisde, Daşary işler minsitrliginde gepleşikler geçirer. Şeýlede olaryň Aşgabat şäher häkimliginde hem duşuşygy bolar.
Bu duşuşyklarda özara bähbitli türkmen-çeh hyzmatdaşlygyny ösdürmek barada gürrüň ediler diýip “Türkmenistan. Altyn Asyr” internet sahypasy habar berdi.


text:
Düýbi ABŞ-da ýerleşýän ynsan hukuklaryny goraýjy topar hytaýly bir syýasy dissidentiň häzirki wagt ABŞ-nyň Hytaýdaky ilçihanasyndan pena tapandygyny mälim etdi.
Bu toparyň maglumatyna görä, soňky wagtlar häkimiýetler tarapyndan öý tussaglygyna alnan hytaýly aktiwist Çen Guangçeng 22-nji aprelde Şangdong prowinsiýasyndaky öz öýünden gaçyp, Pekindäki Amerikan ilçihanasyndan pena alypdyr.
Häzirki wagt onuň indiki ykbaly barada Hytaýyň we ABŞ-nyň resmileriniň arasynda gepleşikleriň barýandygy habar berilýär. Amerikan resmileri bu waka barada häzirlikçe kommentariýa bermekden saklanýarlar.


text:
Moskwanyň etegindäki Domodedowo şäherinde Türkmenistanyň iki raýaty polisiýa tarapyndan ele salyndy. Olar talaňçylykda we adamlara hüjüm etmekde aýyplanýarlar.
Orsýetiň Içeri işler ministrliginiň Moskwa oblasty boýunça Baş uprawleniýesinde aýdylyşyna görä, 1988-nji ýylda doglan Geldi Dowletgeldiýewiç Jumageldiýewe we 1989-njy ýylda doglan Begenç Babagulyýewiç Rejebowa garşy jenaýat işi gozgalypdyr.
Bildirilýän aýyplama
Polisiýanyň resmi wekili Marila Lazarewa, hususan-da, şeýle diýdi: “Domodedowo polisiýasynyň derňew organlary bu adamlara garşy Orsýetiň Jenaýat kodeksiniň 161-nji maddasy boýunça jenaýat işini gozgady talaňçylyk bilen bagly”.
Orsýetiň Içeri işler ministrliginiň Moskwa oblasty boýunça Baş uprawleniýesinde tussag edilen türkmenleriň Türkmenistanyň raýatlarydygyny habar berdiler, emma olaryň tussag edilmegine sebäp bolan anyk ýagdaýlar we olaryň eden jenaýatçylyklary barada habar bermekden saklandylar.
Türkmenistanyň raýatlarynyň tussag edilmegine sebäp bolan wakalaryň nähili ýagdaýda bolanlygyny garaşsyz çeşmeler arkaly anyklamak häzirlikçe başartmady.
Mediada peýda bolan maglumatlar
Şol bir wagtda-da, Domodedowada Türkmenistanyň bu raýatlarynyň tussag edilendigi barada Orsýetiň metbugatynda
käbir maglumatlar peýda boldy.
Habar berilişine görä, Geldi Jumageldiýew 8-nji aprlede Domodedowo şäherinde köçeden geçip barýan gojanyň we onuň 12 ýaşly agtygynyň ýanyna baryp, olara gödek söz aýdypdyr we ýaş gyzyň elinden kitaply sumkany gaňryp alypdyr. Bu wakada Jumageldiýewiň serhoş halda bolanlygy aýdylýar.
Begenç Rejebow bolsa 9-njy aprelde ýanyndaky iki watandaşy bilen bilelikde parka baryp, piwo içip oturan ýerli ýaşaýjylaryň birini urup-ýenjipdir we onuň kurtkasyny hem mobil telefonyny alypdyr. Bu barada Orsýetiň “Moskowskiý komsomoles” gazeti habar berýär.
Türkmenistanyň raýatlary bilen bagly Orsýetde ýüze çykýan jenaýatçylykly wakalar barada Türkmenistanyň Moskwadaky ilçihanasyndan kommentariýa alyp bolmady.


text:
Dunaý
Dunaý derýasy (Irki Danuvius sözünden nemesçe: Donau, keltçe: *dānu, manysy "akmak", slowakça we polýakça Dunaj, wengrçe Duna, rumynça Dunărea, Frakiýa/Dakiýa dilindäki “Donaris/Donare” sözünden, gadymy skandinaw dilinde Duná, türkçe Tuna, gadymy grek dilinde Istros, slowençe Donava, horwatça Dunav, serbçe Дунав/Dunav, bolgarça Дунав, ukrainçe Дунай) Ýewropa Bileleşiginiň iň uzyn, Ýewropanyň bolsa Wolga derýasyndan soň ikinji iň uzyn derýasydyr.
Ol Germaniýanyň Schwarzwald tokaýlygyndan gözbaş alyp gaýdaýan kiçi Brigach we Breg derýalarynyň adybir Donaueschingen nemes şäherinde goşulmagy bilen Dunaý derýasy diýlip atlandyrylýar. Dunaý derýasy gündogara tarap 2550 km (1771 mil) çemesi akyp, birnäçe orta we merkezi ýewropa paýtagtlarynyň içinden geçýär we Rumyniýa bilen Ukrainada ýerleşýän Dunaý deltasynyň üsti bilen Gara deňze baryp guýýar.
Taryhda Rim imperiýasynyň gadymky sepgidi hökmünde tanalýan bu derýa on sany ýurduň içinden akyp geçýär – ýa-da olaryň serhediniň bir bölegini düzýär: Germaniýa (7.5%), Awstriýa (10.3%), Slowakiýa (5.8%), Wengriýa (11.7%), Horwatiýa (4.5%), Serbiýa (10.3%), Rumyniýa (28.9%), Bolgariýa (5.2%), Moldowa (1.7%), we Ukraina (3.8%). Mundan hem başga onuň basseýni ýene dokuz sany ýurdy öz içine alýar: Italiýa (0.15%), Polşa (0.09%), Şweýsariýa (0.32%), Çehiýa (2.6%), Sloweniýa (2.2%), Bosniýa we Gersegowina (4.8%), Montenegro, Makedoniýa respublikasy we Albaniýa (0.03%).
Ady[üýtget | edit source]
Dunaý derýasy dürli dillerde dürlüçe atlandyrylýar:
- Iňlisçe: Danube
- Bolgarça: Дунав (Dunav)
- Çehçe, polýakça we slowakça: Dunaj
- Nemesçe: Donau
- Wengrçe: Duna
- Slowençe: Donava
- Horwatça: Dunav
- Serbçe: Dunav/Дунав
- Rumynça: Dunăre, Dunărea
- Rusça we ukrainçe: Дунáй (Dunay)
- Latynça: Danubius, Danuvius, Ister
- Gadymy grekçe: Istros
- Türkçe: Tuna
Dunaý derýasy aşakdaky ýurtlardan we dört sany paýtagt şäherden akyp geçýär. Şeýle hormat dünýä boýunça diňe Dunaý derýasyna degişlidir:
- Germaniýa
- Awstriýa
- Slowakiýa
- Wengriýa
- Horwatiýa
- Serbiýa
- Rumyniýa
- Bolgariýa
- Ukraina
- Moldowa


text:
Bişkegiň 1-nji deslapky tussaghanasynda saklanýan tussaglaryň garyndaşlary parlamentiň öňüne mitinge çykdylar. Olar metbugat konferensiýasyny geçirip, 1-nji derňew izolýatorynyň işgärleriniň berýän maglumatynyň hakykata laýyk gelmeýändigini aýtdylar.
18-nji ýanwar güni öýlän parlamentiň deputatalary 1-nji deslapky tussaghananyň başlygy Şeýşenbek Baýzakowyň maglumatyny diňlediler. Şol aralykda Gyrgyzystanyň birnäçe türmelerinde we deslapky tussaghanalarynda tussaglaryň açlyk yglan edýändigi mälim boldy.
Açlyk yglan eden tussaglar deslapky tussaghanalaryň we türmeleriň işgärleriniň hereketinden närazylyk bildirýärler.
Bişkegiň 1-nji derňew izolýatorynyň işgäri Žoldoşbek Buzurmankulow Gyrgyzystanyň birnäçe türmesinde we deslapky tussaghanasynda tussaglaryň 18-nji ýanwar güni öýlän açlyk yglan edendiklerini tassyklady.
Ol “Dogrusyny aýtsam, tussaglar türmeleriň hemmesinde diýen ýaly açlyk yglan etdiler. Tussaglar adamyň aklyna gelmejek zatlary talap edýärler. Meselem, 1-nji derňew izolýatorynda bir kameranyň gapysyny açyp goýmagymyzy talap edýärler. Şondan başga talaplary ýok” diýip, ýagdaýy düşündirdi.
“Hakykata laýyk gelmeýär”
1-nji derňew izolýatorynda 16-njy ýanwarda bolan bulagaýçylykda urlup-ýenjilen tussaglaryň hossarlary çarşenbe güni metbugat konferensiýasyny geçirip, deslapky tussaghananyň işgärleriniň berýän maglumatlarynyň hakykata laýyk gelmeýändigini aýtdylar.
Bu hakda aklawçy Ýeseniýa Ramazanowa şeýle diýdi: “Tussaglar derňew izolýatorynda galmagalyň nämeden başlanyny bilmeýärler. Sebäbi irden ýagdaý adatdakysy ýaly ümsüm bolupdyr. Emma sagat dokuz töwereginde ýörite operasiýa başlanypdyr. Hiç hili närazyçylyk, hiç hili açlyk aksiýasy bolmandyr. Irden barlag geçirilipdir. Soňra polisiýanyň ýörite güýçleri tussaglary koridorda düzüp, urup başlapdyrlar. Şondan soň tussaglar närazylyk bildirip, gan damarlaryny kesipdirler”.
16-njy ýanwardaky gozgalaňda 1-nji derňew izolýatorynda saklanýan Nurbek Alymbaýew atly tussag ölüpdir. Tussagyň özünden uly aýal dogany Fatimanyň sözlerine görä, olar 16-njy ýanwarda Alimbaýewiň aklanyp, azatlyga goýberilmegine garaşypdyrlar.
Fatima öz doganynyň urlup-ýenjilmekden ölendigini aýdýar: “Biz häzir meýithanada. Jigimiziň jesedini gördük. Bedeni gök-ala. Urlup-ýenjilmekden ölüpdir. Jigim azatlyga çykaryn diýip, begenip ýördi. Urupdyrlar. Soňra keselhana-da alyp gitmändirler. Keselhana salan bolsalar, belki, ölmezdi”.
Resmiler başgaça düşündirýärler
Çarşenbe güni öýlän parlamentde türmelere gözegçilik edýän bölümiň başlygy Şeýşenbek Baýzakow maglumat berip, 16-njy ýanwarda 1-nji derňew izolýatorynda tussaglaryň goh turzandyklaryny, ýörite operasiýanyň düzgüne laýyk geçirilendigini aýtdy.
Onuň sözlerine görä, irden tertip-düzgüne laýyk barlag geçirilenden soň, tussaglar galmagal turzupdyrlar: “Barlag gowy geçdi. Barlagyň dowamynda tussaglardan 5 pyçak, 169 gram neşe, 39 sany jübi telefony, 1200 amerikan dollary konfiskasiýa edildi. Şondan soň ýörite güýçler koridora çykanlarynda, tussaglar gapylaryny döwüp çykdylar. 20 gapyny döwdüler. Binanyň üç gatyndan jemi 500 tussag boşap çykdy. Olar biziň dört işgärimiziň üstüne gyzgyn suw guýup, olary ýençdiler”.
Baýzakowyň sözlerine görä, deslapky tussaghanadaky tussaglar Damir Saparbaýewiň 50-nji türmä geçirilmegine garşylyk bildiripdirler. Ol Saparbaýew deslapky tussaghanadaky jenaýatçylaryň toparyna ýolbaşçylyk edýär diýip hasaplaýar. Şeýle-de, ol ölen Nurbek Alymbaýewiň ýüreginiň ejizliginden we neşekeşlikden ölendigini öňe sürdi.
Şeýşenbek Baýzakow bu ýagdaý boýunça derňew we analiz işleriniň dowam etdiriljekdigini aýtdy: “Onuň jesedini açyp gördüler. Indi gistologik analiz etmeli, ýagny dokumalarynyň gurluşyny barlamaly. Onuň kellesinde ýa-da süňklerinde hiç hili urlan ýa döwlen ýeri ýok. Böwregi, bagry kesel eken. We elinde iňňäniň yzlary bar”.
Deputatlar AIDS keseline ýolugan tussagyň beýlekiler bilen bir kamerada saklanmagynyň näderejede kanuna laýykdygyny soradylar. Baýzakow käbir türmeleriň ýolbaşçylarynyň mundan ozal jenaýat dünýäsi bilen ýakyn gatnaşykda bolandygyny, beýle bikanun işleri duruzmagyň uly garşylyga uçraýandygyny aýtdy.
Gyrgyzystanyň ombudsmany Tursunbek Ahun türme işgärleriniň hereketini ýerliksiz diýdi. Parlamentiň geneşinde ol munuň halkara normalara gabat gelmeýändigini aýtdy: “General Baýzakow tussaglary gorkuzmakçy bolana meňzeýär. Tussaglary uranlarynda, koridoryň hemme ýeri gana boýalypdyr. Bu ýagdaý halkara standartlara gabat gelmeýär”.
Parlamentde türmelerdäki ýagdaýlar maslahatlaşylan wagtynda parlamentiň binasynyň önüne 1-nji deslapky tussaghanadaky tussaglaryň hossarlary närazylyk aksiýasyna çykdylar. Olaryň biri Elizat. Ol: “Ýigitleri hiç hili sebäpsiz urup, gaz bilen zäherlediler. Näçe adamyň saglygy bejerilmän, umuman, seredilmän ýatyr” diýdi.


text:
Ýokary hem ýörite orta okuw jaýlaryna giriş ekzamenleriniň başlanmagy diňe bir okuwa girýän ýaşlaryň arasynda däl, tutuş türkmen jemgyýetinde dartgynlylyk döretdi. Mekdepden soňky ilkinji ädimlerinde ýaşlar döwlet tarapyndan girizilen çäklendirmeler sebäpli çynlakaý sosial problemalar bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar.
Birinji çäklendirme prezidentiň görkezmesi bilen kesgitlendi, şol görkezmä laýyklykda, ýurduň 21 sany ýokary okuw jaýyna diňe 5445 student kabul edilmeli. Ýörite orta okuw jaýlaryna kabul edilmeli oglan-gyzlaryň sany 1758. Beýle diýildigi, okuwyny dowam etdirmek bagtyna eýe bolanlaryň ýurt boýunça bary-ýogy ýedi müň adamdan sähel gowrakdygyny aňladýar. Eger mekdepleri tamamlaýanlaryň sany bilen deňeşdirilse, bu san aşa pes.
Şu ýyl mekdebi tamamlan, ýöne okuwa girmek bagtyna ýetip bilmedik onlarça müň oglan-gyzyň ykbaly nähili bolar? Bu sorag açyklygyna, jogapsyz galýar. Ýaşlaryň köp müň adamly armiýasynyň ýüzbe-ýüz boljak hakykaty olaryň kalbynda beslän arzuwlarynyň tersine bolup çykar.
Işsizligiň derejesi
Türkmenistanda uly adamyň durmuş ýolunyň başlangyjy ägirt uly sosial problemalar bilen utgaşyp gidýär, bu ýerde bellemeli bir mesele: Türkmenistan işsizligiň iň ösen ýurtlarynyň biri. Bu problemany has-da çylşyrymlaşdyrýan zat - işsizlik baradaky hakyky maglumatlaryň iň möhüm döwlet syry hökmünde gizlin saklanmagydyr. Ýigitlere we gyzlara anyk bir käri bolmazdan, hünär saýlamak has-da kyn düşýär. Bu ýagdaý, çykgynsyzlyk ýaşlaryň arasynda neşä bolan islegi artdyrýar.
Işsizlik beýleki sosial problemalar bilen bir hatarda jelepçiligiň ösmegine-de belli bir şertler döredýär. Şeýlelikde ýokary okuw jaýyna ýa-da ýörite orta bilim berýän hünär mekdebine girmek ugrundaky göreş köp sanly sosial kesellerden gaça durmaga özboluşly şans döredýär. Ýöne şol şansa köpler eýe bolup bilmez. Bu bulaşyk, çylşyrymly ýagdaýdan çykalgany has-da erbetleşdirýän zat, ol hem ýurduň ýapyklygy, berk režimiň saklanmagyny dowam etdirmegidir. Daşary ýurtlara okamaga gitmegem döwlet tarapyndan uly derejede çäklendirilen.
Türkmenistanyň hökümet başlygynyň orunbasary H.Saparlyýew şu ýyl daşary ýurtlara okamaga gitmek üçin diňe 2860 adama rugsat beriljekdigini Ministrler Kabinetiniň maslahatynda aýtdy. Häkimiýetler şu iş bilen ugurdaş ýokary we ýörite orta okuw jaýlaryna girip bilmejek onlarça müň oglan-gyzyň ýagdaýyny ýeňilleşdiräýjek hiç hili ýörite döwlet programmasyny hödürlemeýärler. Giriş ekzamenleri ýönekeý bolmadyk ýagdaýda başlandy. Şol ýagdaý ykbal synagyna gaty meňzeş.
Aleksandr Narodetski postsowet döwletleri boýunça britaniýaly bilermen. Şu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Rukşar üçin 29 ýaşda çaga dogurmak täzelik däl. Ýöne bu göwreli aýal özüniň dünýä inmeli bäşinji çagasy sebäpli gynanman hem duranok. Onuň 2 ýaş bilen 12 ýaş aralygyndaky ilkinji dört çagasynyň hemmesi gyz. Şol sebäpden hem ol adamsynyň göwnünden turmak üçin ogul çaga dogurmaly. Eger ýene-de gyz bolsa, onda Rukşar adamsyna ikinji aýalyň gözlegine çykmaly boljagyny bilýär.
Owganystanyň gündogaryndaky Surhrud etrabyndan özüni Rukşar diýip tanadan zenan ogullary bolmasa, köp çatynjalaryň durmuşynyň bozulýandygyny gürrüň berýär:
—Men oňa ikinji aýaly tapyp bermeli bolaryn diýip gorkýaryn. Elbetde, men onuň ikinji aýala öýlenmegini islämok, ýöne mende maşgalamy saklamak üçin başga çykalga-da ýok.
Owganystanyň köp maşgalasyndaky däp-dessurlar ogul çaganyň islenilýändigini görkezýär. Gyz dogsa, çaga doguran aýal günäkär hasaplanýar.
Men oňa ikinji aýaly tapyp bermeli bolaryn diýip gorkýaryn. Elbetde, men onuň ikinji aýala öýlenmegini islämok, ýöne mende maşgalamy saklamak üçin başga çykalga-da ýok.
Ogulyň islenmeginiň birnäçe sebäbi bar. Ogul geljekde maşgalany ekleýän adam, nesli dowam etdiriji, mirasdüşer hasaplanýar.
Kabulyň ýaşaýjysy, iki gyz bilen bir ogluň kakasy, 33 ýaşly Ehsanullah ene-ata garranda ogul olary idedýär diýýär. Köp sanly puştunlar üçin garraňda giýewiň öýünde ýaşamak gelşiksiz hasaplanýar. Beýleki bir tarapdan, Ehsanullah gyz maliýe tarapdan maşgala agram salýar diýýär. Gyz, ulanansoň durmuşa çykyp, başga bir maşgala gidýär. Ehsanullah ogly ýokka öz ene-atasyna gyz çagalarynyň bardygyny aýtmakdan çekinendigini aýdýar. “Bu meniň gyzlarymy gowy görmeýänligimi aňlatmaýar” diýip, ol sözüniň üstüni ýetirýär.
Ýöne ogul dogurmaýan aýalyň garşysyna edilýän zorluk uly mesele bolup durýar. Golaýda Gunduz welaýatynda bir adamyň ogul dogurman, üçünji gyz bäbegi dogran aýalyny bogup öldürmegi bilen bagly waka köpleriň ünsüni çekdi.
Owganystandaky aýallaryň hukuklaryny goraýan aktiwistleriň aýtmaklaryna görä, bular ýaly elhenç waka seýrek duş gelýär, ýöne dogurýan çagasynyň jynsy sebäpli aýallara ejir çekdirmek ýaly ýagdaýlar welin, köp duş gelýär.
Geň ýeri, köp halatlarda gyz bäbegi dogran aýala adamsy tarapyndan däl-de, onuň gaýynlary tarapyndan nägilelik bildirilýär. Gündogar Nangarhar welaýatynda golaýda aýallar meselesi boýunça jogapkär edilip bellenen Anisa Imrani şeýle diýýär:
—Ogul bäbek dogran aýala aýratyn üns berýärler. Onuň gaýynlary iň gowy naharlardan bişirip berýärler. Adatça, oňa towuk öldürip berýärler. Ogluň dünýä inmegi uly şagalaň bilen baýram edilýär. Haçanda gyz bäbek doganda, ejesi özüni günäkär hasaplaýar we gaýynlarynyň gazabyna duçar bolýar.
Ýurtda giňden ýaýran
Imraniniň aýtmagyna görä, ýeterlik statistikanyň bolmazlygyna garamazdan, bu ýagdaý ýurtda giňden ýaýran. Kabulyň Malalai Çaga dogurylýan öýünde işleýän lukman Farida Hoad munuň sebäbini “nadanlykdan” görýär:
—Olar çaganyň jynsynyň hut erkegiň hromosomynyň üsti bilen seljerilýändigini bilmeýärler ýa-da oňa ynanmaýarlar.
Ene-atanyň ogul bäbek islemegi çuňňur dini jemgyýetde aýalyň we erkegiň orny bilen berk baglanyşdyrylýar. Şeýle jemgyýetlerde, adatça, erkek eklenç edýän, aýal bolsa öý-hojalykçy hasaplanýar.
Olar çaganyň jynsynyň hut erkegiň hromosomynyň üsti bilen seljerilýändigini bilmeýärler ýa-da oňa ynanmaýarlar.
Konserwatiw maşgalalaryň köpüsinde gyzlar we oglanlar ulalansoňlar ene-atasy olara deň garamaýar. Gündogar Paktiýa welaýatyndan ýetginjek gyz Nuriýa “Maňa we meniň gyz doganyma diňe oglan doganym nahar iýip bolansoň iýmäge rugsat berilýär” diýýar.
Maşgalabaşy hökmünde erkekler öz garry ene-atasyna seretmekden başga ýaş jigilerine hem göz-gulak bolýarlar. Gandagar şäherinden 55 ýaşly öý-hojalykçy Gulgotaý Mahmadzai ogulsyz bolanlygy sebäpli öz geljegini näbelli hasaplaýar. Mahmadzai 10 gyz çaga dograndan soň adamsy bilen aýrylyşmaly bolupdyr. Adamsy ogul dogurtmak üçin 26 ýaşly gyza öýlenipdir. Häzir onuň ýene iki gyzy bar.
Mahmadzai gyzlarynyň biri bilen ýaşamagy kyn görýär. Şol sebäpdenem ol ýeke ýaşaýar. Ýöne ol oglum bolan bolsady, meniň durmuşym başgaça bolardy diýýär.
Owgan aýallarynyň hukugyny goraýjy aktiwistler bu ýagdaýa diňe bilimi, sowady artdyrmak bilen täsir edip bolar diýýärler. Aktiwistler owgan jemgyýetinde abraýy bolan dindarlara we mollalara ýüzlenip, maşgalada jynsy deňhukuksyzlygyň soňuna çykmak üçin olary herekete çagyrýarlar.