text:
Birleşen Ştatlardaky “Split This Rock” atly şahyrlar guramasy
we Waşingtondaky Syýasat ylmy-barlag istitutynyň “Foreign Policy In Focus” proýekti şenbe güni Waşingtondaky daşary ýurt wekilhanalarynyň birnäçesiniň, Birmanyň, Ýemeniň we Türkmenistanyň ilçihanalarynyň öňünde, bu ýurtlardaky senzura protest bildirip, dissident goşgularyny okamakçy. Azatlyk Radiosyndan Ýowşan Annagurban Split This Rock guramasynyň direktory, şahyr Sara Brauniň bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Siziň şenbe güni Birmanyň, Ýemeniň we Türkmenistanyň ilçihanalarynyň öňünde dissident goşgularyny okamak kararyna gelmegiňiziň sebäbi näme?
Sara Brauniň:
Sebäbi şenbe güni dünýä boýunça şahyrlaryň parahatçylyk, adalatlylyk we ygtybarlylyk üçin çykyş edýän güni. Biz şahyrlaryň, ähli raýatlaryň özgerişlik üçin jemlenmeginiň kyn ýerlerine, şahyrlaryň hem raýatlaryň sesiniň senzura, repressiýa arkaly bogulýan ýerlerine ünsi çekmek isledik. Şahyrlar köplenç halkyň arzuw-islegleriniň, umytlarynyň we hyýallarynyň aýdymçysy bolýar. Onsoň zalym hökümdarlar we häkimiýet eýeleri olary örän howply hasaplaýarlar. Netijede şahyrlar köplenç senzura edilýär, tutulyp-basylýar ýa ondanam erbet ýagdaýa salynýar. Şu sebäpden biz dünýäde şahyrlaryň arkaýyn gürläp bilmeýän her bir döwleti üçin üç ýurduň ilçihanasynyň öňünde protest bildirmegi saýlap aldyk.
Azatlyk Radiosy: Ilçihanalarynyň öňünde protest bildiriljek üç ýurduň biriniň Türkmenistan bolmagynyň sebäbi näme? Siz Türkmenistanda şahyrlaryň arkaýyn gürläp ýa çykyş edip bilmeýänini nireden bilýärsiňiz?
Sara Brauniň:
Men türkmen režiminiň adam hukuklary we söz azatlygy babatdaky ýagdaýynyň gaty ýaramazdygyny bilýän. Ýöne men bu ugurdaky gözleglerimi şindi hem dowam etdirýärin we köpräk zat tapmaga çalyşýaryn. Men häzir türkmençeden iňlisçä geçirilen goşgulary gözleýärin, emma olary tapmak kyn düşýär. Biz okamak üçin Merkezi Aziýanyň, söz azatlygynyň bogulýan beýleki ýerleriniň şahyrlarynyň terjime edilen goşgularyny gözleýäris. Men bu meseläniň üstünde häzirem işläp otyryn.
Azatlyk Radiosy. Siz bu çäre dogrudanam Türkmenistan ýaly ýurtlarda söz azatlygynyň ilerlemegine täsir ýetirer öýdýärsiňizmi?
Sara Brauniň:
Men muny aýdyp biljek däl. Ýöne meniň umyt edýän zadym, biz amerikanlar hökmünde, dünýäniň köp ýerinde açyk pikirini aýdyp bilmeýän şahyrlaryň ýagdaýyna ünsi çekeris. Biziň öz hökümetimizem köplenç ýagdaýda şol şahyrlaryň, ýazyjylaryň we raýatlaryň sesini basýan režimleri goldaýar. Onsoň biz Türkmenistanyň hökümetine ýüzlenişimiz ýaly, öz hökümetimize-de ýüzlenýäris: biziň bu ganhor we repressiw režimleri goldamagy bes etmegmiz gerek, ähli ýurtlardaky adamlara söz azatlygy we azat bolmak gerek.


c: text/html

text:
Germaniýa
Germaniýa Federatiw Respublikasy (Germaniýa ýa-da GFR; nem. Deutschland ýa-da Bundesrepublik Deutschland [ˈbʊndəsʁepuˌbliːk ˈdɔʏtʃlant]) — Merkezi Ýewropada döwlet.
Demirgazyk araçäkleri Demirgazyk deňzi, Daniýa, Baltika deňzi; gundogary Polşa we Çehiýa Respublikasy; günortasy Awstriýa we Şweýsariýa bolmak bilen gunbatar tarapy Fransiýa, Lýuksemburg, Belgiýa we Niderlandlar bilen araçäkleşýär. Köplenç maýyl howaly. Germaniýanyň umumy meýdany 357,021 km². 82 million halkly ýurt. Ýewropa Birleşiginde ilat sany boýunca 1-nji ýeri eýeleýar we sol bir sanda dasary ýurtly ilaty bilenem 3-nji ýerde durýar. Paýtagty Berlin şäheri.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
baş
Wikisözlük saýtyndan
Mazmuny
At[üýtget]
- [1] Adamyň ýa-da haýwanyň janly-jandaryň kellesi.
- [2] Käbir medeni ösümlikleriň däneli hanasy.
- [3] Bir zadyň ýokary ujy, süýr depesi
- [4] Bir zadyň töweregi, ýany, gapdaly.
- [5] Bir zadyň başlanan ýeri, ilki ýüze çykan döwri, başlangyç.
- [6] Bir zadyň esasy düýbi.
- [7] Wezipesi, käri boýunça beýlekilerden uly, ýolbaşçylyk ediji.
- Türkmen diliniň düşündirişli sözlügi, 1962.
At[üýtget]
- [1] Organizmiň käbir öýjüginiň iriňlemegi zerarly deriniň ýüzünde ýa aşagynda emele gelýän iriňli ýara.
- Türkmen diliniň düşündirişli sözlügi, 1962.


text:
Uýgurlar
Türki kowumlarynyñ arasynda iñ gadymy halk bolan we türkmenleriñ gan garyndashy hasaplanýan uýgurlaryñ uly bólegi (3,6 milliony)Hytaýyñ Sinszýan - Uýgur awtonom raonunda, azragy Hindistanda, Owganystanda, Päkistanda,173 múñúsi hem óñki SSSR-de (Gazagystanda, Gyrgyzystanda, Özbegistanda we Türkmenistanda)ýashaýar. Bu halkyñ etnik ady biziñ eramyzdan óñki III asyrda dush gelýár. VI asyrda Beýik Türk Kaganaty synandan soñ uýgurlar ózbashdak dówlet gurýarlar. Edil túrkmenler ýaly uýgurlaryñ hem añyrsy gunlara direýár. Hytaý çeshmelerinde getirilyán rowaýata górá, gun patyshasy ózúniñ iññán owadan gyzyny hiç kime rowa górmán, gelýán sawçylary yzyna gaýtarypdyr. Tañrynyñ emri bilen asmandan bir bóri inýár.Shu bórúden we shol owadan gyzdan dórán neberelere soñra uýgur diýilipdir.
Merkezi Aziýada iñ medenýetli we juda gadymy halk bolan uýgurlaryñ etnik ady hem onlarça alymlaryñ únsúni ózúne çekipdir. Meselem 974-nji ýylda ýazylan Kýu-Wu-taý diýen hytaý çeshmesinde uýgur sózi hókúmdary shóhratlandyrýan we hújúm edýán diýlip terjime dilýár.
Reşideddiniñ pikiriçe, Oguz hanyñ iline goshulyp, onuñ Gara hanyñ garshysyna alyp baran sóweshlerine ýardam berenligi úçin, Oguz han bu halka Uýgur diýip at beryár.Bu túrki sóz uýmak ishliginden bolup uýujy ,goshulan,birleshen, diýen manydadyr.Abylgazy hem bu ady sheýlerák terzde dúshúndirýár.
Türk etnonimleri diýen kitabynyñ bir babyny ýórúte uýgur sózúni derñemeklige bagyshlan garagalpak alymy D.Aýmyradow bu etnonimi Uý (ýúñ, túý, saç manysynda) we gur (gara) sózlerinden hasaplap, onuñ gara saçlylarmanysynyñ tarapyny tutýar.Shu kitapda bu etnonimiñ manysy barada dúrli pikirleri hem getiryár.
Biziñ çaklaýshymyza górá uýgurlaryñ we oguzlaryñ gadymy garyndash bolshy ýaly, olaryñ etnik atlary hem shol bir kókden dórápdir.Kábir túrki halklar meselem(çuwaşlar) z sesi bilen gutarýan túrki sózleri r sesi bilen aýdýarlar: oguz+ogur,,,dokuz+tohar,sekiz+seker, geler + gelmez ýaly sózlerde bu fonetiki hadysa túrkmen dilinde-de dush gelýár.Diýmek, uýgur sózi r - dilli túrki taýpalar.Oguz hem z dilliler tarapyndan dóredilen atlardyr.Muny VIII asyr uýgurlaryna dokuzoguz diýlendigi hem tassyklaýar(ilki dówlet guranda, uýgurlar 9 sany oguz taýpasyndan ybarat eken)


text:
Ingalýasiýa
Ingalýasiýa (lat. Inhalo - dem alyaryn) – dem alma arkaly derman maddalary organizme girizme metody. I. ucin derman maddalary bug, gaz, aerosol (tusse cygly we yagly duman) gornushunde peydalanylyar. I. tebigy hem-de emeli bolyar. Sagaldysh maksatlaryy ucin peydalanylyan deniz, ceshme, tokay (purli agaclaryn) ya-da dag howasy tebigy I. derman maddalaryndan dem almak bolsa emeli I-dyr. Emeli I. durli apparatlaryn (ingalyatorlaryn) komegi bilen dem alysh yollarynda derman maddalaryny goybermek arkaly Amala aşyrylýar. Bug halynda Kabul edilyan derman maddalary bugun ya-da gysylan howanyn komegi bilen tozadylyar we guyguc formally cuyshe ya-da agzy-burny ortyan maska arkaly dem alysh yoluna dushurilyar. Dem alynyan bugun t-sy 45 gradus toweregi bolmaly. I. ucin ashgarlar, ereyji sulfamid preparatlary, antibiotikler peydalanylyar. I aglaba dem alysh organlarynyn cishme kesellerinde Kabul edilyar. Organism ucin zyyanly shertlerde= himiya, sement we b. zadlarda ishleyan ishciler ucin yorite ingalyator gurulyar. I apparatlarynyn gocme we stasionar tipleri bolyar


text:
Dawid Trezege
Dawid Trezege 1977nji yylyn 15nji oktýabrynda Fransiýanyn Ruan shaherinde dunya inyar.Fransuz futbolchysy bolup,hazirki wagtda Riwer Pleýt toparynyn hujumchisidir.Futbol yoluny Argentinan Platense klubunda bashlayar.1995-2000nji yyllarda fransuz Monakoda oynap,2 sapar yurdun chempionlygyna we 1 gezek superkubogyna eye bolyar.1998de Chempionlar ligasynyn charek finalynda Man.Yunayteda garshy gechiren goly in yokary tizllikli gol bolup,157.33 km/s barabardyr.Shol yylda Trezege Fransiya chempionatynyn in yash oyunchysy diyilip,saylandy.Jemi Monakoda 125 oyunda 62 gol bilen tutush Yewropada super bombardir at bilen meshhur bolyar.2000de ol Ýuwentusa gechyar we 10 yylda Ýuwentusyn taryhyna giryar.2001/02de ol ajayyp mowsum gechirip,Serie A-da in gowy bombardir we in gowy oyunchy bolyar.Topar bilen hem yzly-yzyna 2 yyllap yurdun chempiony bolyar.2002/03de Chempionlar ligasynyn yarym finalynda Reala garshy gechiren Trezegenin 2 wajyp goly bilen Yuwe finala chykyp,emma Trezege finalda gol gechirip bilman, A.C.Milandan asgyn gelyarler.2006/07de Italiyada uly dawaly skandal bolup,Yuwentusy hem 2nji liga hasaplanyan Serie B tashlayarlar.Trezege hem shol wagt topary tashlaman,galan oyunchylaryn biridir(Del Pýero,Kamoranezi,Buffonam galdy).Serie B-da chempion bolup,2007/08de yokary liga gaydyp gelen Yuwentus onki yaly guychli bolmasadam,emma 3nji yer alyp,chempionlar ligasyna gatnashmak hukuk gazanyar.Trezege bolsa Yuwentusyn taryhynda 171 gol bilen toparyn dashary yurtly oyunchy bolup,in kop gol gechiren futbolchy bolyar.2010/11de ol Ispaniya gidip,Erkulesda oynayar.Pes klubda belli-bir netije gazanyp bilman,2011de Argentinanyn Riwer Pleýt kluby bilen 2,5 yyl mohlet bilen shertnama baglanshyar.Fransiyan milli yygyndysynda 1998-2008 aralykda oynap,34 gol gechiryar.1998de ol Dunya chempiony bolup,2000daki Yewropa chempionatynyn finalynda Trezege altyn gol bilen oz yurduna chempion diyen at alyp beryar.2006daky dunya chempionady bolsa Trezegin in bir yaman dushlerin biri bolup,Italiya garshy gechen final dushushygyn oynun sonky jerime uruglardan son dine Trezegen gechirip bilmedik yeketak penaltisinden son Fransiya nokauta iberildi.


text:
Gipotireoz
Gipotireoz (miksedema) – köp duş gelýän kliniki alamatlar toplumy bolup, galkan şekilli mäziň (GŞM) gormonlarynyň täsiriniň ýetmezçiligi sebäpli ýüze çykýandyr.
GŞM-iň işläp çykarýan gormonlaryna tiroksin (T4) we triýodtironin (T3) degişlidir. T4 we T3 gormonlarynyň beden öýjüklerindäki biohimiki alyş-çalyş ýagdaýlaryna gatnaşyp, bedeniň ösüşine we kämilleşmegine täsirini ýetirýänligi üçin, olaryň ýetmezçiligi beden ulgamlarynyň köpsanly bozulmalaryna getirip biler. Gipotireozyň öte geçen görnüşleri zähmete bolan ukyplylygy peseldip, köp ýagdaýlarda näsagy maýyplyga getirýändir. Keseli irki möhletlerde anyklamak bilen, ony doly bejerip hem-de agyr görnüşleriniň öňüni alyp boljakdygyny bellemek wajypdyr.
Häzirki wagtda gipotireozyň köpelmegi ekologiýanyň ýaramazlaşmagy, iýmit önümleriniň hem-de suwuň hapalanmagy, ýod ýetmezçiligiň ýaýramagy bilen bagly bolup biler.
Ondan başga-da, uzaga çekýän psihiki dartgynlylyk bedeniň uýgunlaşma häsiýetini ýaramazlaşdyryp hem-de dowamly ýadawlylyk ýagdaýyny döredip GŞM-iň işiniň peselmegine getirip bilýändir. Genetiki ýetmezçilik hem gipotireozyň nesil yzarlama häsiýetine eýe bolmagyna sebäp bolup biler. Iýmitde witaminleriň we mikroelementleriň ýetmezçiligi, deňiz önümlerini az mukdarda kabul etdilmegi, iýmit siňdiriş ulgamynyň keselleriniň ýaýramagy ýaly faktorlar bedeniň alyş-çalyş ýagdaýlaryna ýaramaz täsir edip, GŞM-iň gormonlarynyň ýetmezçiligine getirýändir. Gipotireozyň başlangyç, ikilenç we periferiki (nerw merkezinden daşky) görnüşleri bolýandyr.
Başlangyç gipotireozyň ýüze çykmagyna dogabitdi bozulmalar, dowamly ýokançlyklar, GŞM-ne edilen operasiýalar, şöhle bilen bejergiden soň GŞM-iň işiniň peselmegi getirip biler. Ikilenç gipotireozda bolsa GŞM-iň işine gözegçilik edýän nerw merkeziniň (gipotalamo-gipofizar) ýokançly keselleri, täze döremeleri we şikeslenmeleri sebäp bolup bilýändir. Bedende tireoid gormonlarynyň alyş-çalyş ýagdaýynyň bozulmagy ýa-da agzalaryň we dokumalaryň olara bolan duýgurlylygynyň peselmegi gipotireozyň periferiki (nerw merkezinden daşky) görnüşine getirip biler.
Gipotireozyň alamatlary aýdyň görnüşde ýüze çykman, dürli keselleri ýada salyp biler. Bu bolsa anyklaýyş çärelerinde ýalňyşlyklaryň ýüze çykmagyna getirip bilýändir. Oňa garamazdan, gipotireozly näsaglara mahsus kliniki alamatlaryň ýüze çykmagy bu keseli güman etmäge esas döredip biler.
Gipotireozyň giňden ýaýran we ir ýüze çykýan alamatlarynyň biri hem çişginligiň döremegidir. Ilkibaşda ýüz irden çişip, agşama çenli çiş aýrylýandyr. Wagtyň geçmegi bilen, bejergi geçirilmedik ýagdaýynda çişginlik tutuş bedene ýaýrap, gipotireozyň agyr görnüşine-miksedema getirip bilýändir. Dokumalarda suwuklygy saklaýan mukopolisaharidleriň köplügi sebäpli çişler „gaty“ bolýar. Gipotireoz üçin mahsus ýene bir alamat-deriniň guramagydyr. Degerli bejergisiz onuň hem ýüze çykma derejesi üýtgäp bilýändir.
Deride sarymtyl öwüşginleriň emele gelmegi ýüze çykyp, ol ilki eliň aýalarynda, soň bolsa ýüzde döreýändir. Gipotireozly näsaglar üçin saçyň we gaşyň düşmegi mahsusdyr. Esasan hem aýal maşgalany howsala salýan bu ýagdaý, köplenç başlanýan keseliň birinji alamaty hem bolup biler.
Näsaglarda ýürek urmalaryň seýrekleşmegi (bradikardiya), gan basyşynyň peselmegi bolup biler. Gipotireozly näsaglar ýadyň peselmegini belleýärler. Ilkibaşda adam otaga näme üçin girenini ýatdan çykarsa, soňundan bir wagt bolup geçen wakalary ýada salyp bilmeýär (meselem, geçen hepdede bolup geçen wakalary). Ýadyň peselmegi dürli ýaşdaky adamlarda bolup bilýändir.
Näsaglarda ýüzüň mimiki üýtgemeleri ýeterlik bolmaýar. Olar haýallyk bilen gepleýärler. Bedende ýylylyk çalşygynyň pesligi sebäpli, gipotireozly näsaglar hemişe üşeýärler. Içiň gatamagy ýüze çykyp, bejergi geçirilmedik ýagdaýynda ol has hem beterleşýär. Merkezi nerw ulgamynyň işinde durgunlylyk ýagdaýynyň döremegi gaharjaňlygyň, dürli ruhy üýtgemeleriň ýüze çykmagyna getirip biler. Ondan başga-da, nerw ulgamynyň bozulmalary el-aýaklarda agyryny, sanjylamalary, damar çekmeleri döredip biler.
Tireoid gormonlaryň ýetmezçiligi ýürek-damar ulgamynyň (ýürek urmalaryň seýrekleşmegi, çişginligiň döremegi), iýmit siňdiriş agzalaryň (aşgazanyň sowuklamagy, içiň gatamagy), direg-hereketleniş ulgamynda (bogun agyrylary) bozulmalaryň ýüze çykmagynyň sebäbi bolup bilerler.
Gipotireozdan ejir çekýän aýallarda jynsy ösüşiň yza galmagy, aýbaşy aýlawynyň bozulmagy, çaga düwünçeginiň düşmegi, öli çaga dogurmak ýagdaýlary döräp biler.
Näsaglaryň ýüzi çişip, "ýellenen" görnüşde bolýar. Dem alyş ýygylygy seýrek bolup, ses gasynlarynyň çişmegi netijesinde sesi ýogynlaşýandyr. Diliň we dodaklaryň çişip "galyňlaşmagy" bolsa sesi has hem üýtgedip bilýändir.
Ýuwdunmagyň kynlaşmagy (disfagiýa) näsaglary has köp biynjalyk edýän alamatlaryň biridir. Onuň döremegine zobuň bolmagy, boýnuň ýumşak dokumalarynyň çişmegi we gyzylödegiň gysylmagy sebäp bolýandyr.
Täze doglan çagalaryň ömrüniň birinji aýlarynda dogabitdi gipotireozy aşakdaky kliniki alamatlar boýunça seljerip bolýandyr:
- Fiziologiki sarylamanyň uzaga çekmegi;
- Diliň ulalmagy;
- Göz yşynyň kiçelmegi;
- Içiň gatamagy;
- Ýürek urgularyň haýallamagy;
- Bedeniň temperaturasynyň peselmegi;
- Bedende çişiň döremegi;
- Çaganyň bekemedik uly beýnijiginiň giç ýapylmagy we dişleriň giç çykmagy;
- Ösüşiň haýallamagy we agramyň haýal köpelmegi;
- Ruhy ösüşiň yza galmagy.
Gipotireoz ýagdaýyny anyklamak üçin ganda umumy T3, erkin T4 we TTG-yň (gipofiziň işläp çykarýan tireotrop gormony) mukdaryny kesgitlemek ýeterlikdir.
Bejeriş çäreleri gipotireozyň görnüşine, sebäplerine, onuň agyrlyk derejesine, näsagyň ýaşyna, bar bolan gaýraüzülmelerine we ugurdaş kesellerine baglylykda bellenilýändir. Gipotireozly näsaglaryň iýmiti ýokumly bolmalydyr, ýöne ondaky ýaglary we holesterin saklaýan önümleri çäklendirmelidir. Goşmaça A, C we B toparyň witaminlerini kabul etmelidir.
Gipotireozyň hemme görnüşlerinde hem esasy bejergi – tireoid gormonlaryny ýörite saýlanan mukdarda kabul etmekdir. Şonuň bilen birlikde hem, gormonlaryň peselmegine getirýän sebäpleri bilip, GŞM-iň kesellerini bejermelidir, gipotalamo-gipofizar ulgamynyň bozulmalaryny aradan aýyrmalydyr.
Biziň derman senagatymyz tarapyndan T4 we T3 gormonlary derman serişdeleri görnüşinde öndürilýändir. T3 gormonynyň biologiki täsirliligi ýokary bolsa-da, köplenç bejergi T4 gormon bilen geçirilýändir. Bu ýagdaý T3 gormonynyň gandaky mukdarynyň üýtgäp durup, köpsanly ýaramaz täsirlere getirýänligi bilen düşündirilýändir. T4 (tiroksin) gormony günde bir gezek kabul edilip, bedende T3 gormona öwrülýändir. Oňa garamazdan, T4 gormonyň T3 gormona öwrülmeginiň bozulmagy bilen häsiýetlendirilýän periferiýa gipotireozynda T3 gormony bilen hem bejergi geçirilýändir. Gipotireozly näsaglar gormon bejergini üznüksiz, ömrüniň dowamynda kabul etmelidir. Özünde tireoid gormonlary saklaýan serişdeler höküminde lewotiroksin (L-tiroksin), tiroid, liotiroksin, tireotom-forte, tireokomb giňden ulanylýandyr. Gormonyň mukdary näsagyň ýagdaýyna görä saýlanyp alnyp, ol kesgitlenýän döwründe laborator barlaglary her 1,5-2 aýdan bir gezek geçirmelidir. Gormon serişdeleriniň mukdaryny aşa köp bermekden gaça durmalydyr.
Bejerginiň peýdalylygyny kliniki alamatlaryň üýtgemegi (näsagyň ýagdaýynyň we ýadynyň gowulaşmagy, içegeleriň işiniň düzelmegi, ýürek urmalaryň kadalaşmagy) we laborator barlaglaryň netijesinde kesgitläp bolar. Gyş aýlary bilen deňeşdirlende, tomus aýlary gormon serişdeleriň mukdaryny azaltmalydygyny ýatda saklamalydyr. Sebäbi gyş aýlary, bedeniň umumy kuwwatlylyk üpjünçiligini amala aşyrýan tireoid gormonlaryna talap ýokary bolýandyr.
Ikilenç gipotireozda oňa getiren esasy keseli bejermek bilen bilelikde, başlangyç gipotireozda bolşy ýaly, tireoid gormonlar bilen hem bejergi geçirmelidir. Bedende ýetmeýän tireoid gormonlarynyň öwezini dolma bilen birlikde, GŞM-iň gormonlarynyň ýetmezçiligi netijesinde ýüze çykan ulgamlaryň işiniň bozulmalaryny hem bejermelidir. Onuň üçin ýürege täsir edýän dermanlar, kaliý serişdeleri bilen bilelikde az mukdarda buşukdyryjy dermanlar, bagryň işini kadalaşdyryjy dermanlar ulanylýar. Gan azlylyk ýüze çykanda demriň serişdeleri bellenilýär. Bedende tireoid gormonlarynyň mukdary kadalaşandan soň hem aýallarda aýbaşy bozulmasy dowam etse, aýal jyns gormonlaryny sikliki düzgünde kabul etmek maslahat berilýändir. Näsagda ýüze çykýan psihiki bozulmalar ruhy ýagdaýy kadalaşdyrýan serişdeleriň ulanmagy bilen bejerilýändir.


text:
Köpetdag goraghanasy
Ýurdumyzyň günortasynda Türkmen-Horasan dag ulgamynyň demirgazyk bölegi bolan gözel Köpetdagyň gerişleri uzalyp gidýär. Gurluş aýratynlyklaryna baglylykda bu dag ulgamlaryny Günbatar, Merkezi we Gündogar Köpetdaga bölýärler. Gymmatly agaçlaryň (türkmen arçasy, türkmen kerkawy, kawkaz dagdany) çapylmagy, malyň köp bakylmagy, çensiz aw edilmegi ýaly adam täsiriniň artmagy Köpetdagda goralýan ekologik ulgamlaryň döredilmeginiň zerurlygyna getirdi. Merkezi Köpetdagda tokaý işlerini ýola goýmak boýunça ilkinji synanyşyklar XX asyryň 20-30-njy ýyllarynda başlandy. 1948-nji ýylda Köpetdag tokaý hojalygy döredildi. 1976-njy ýylyň 19-njy awgustynda bolsa Merkezi we Gündogar Köpetdagyň hem-de dag etegindäki düzlükleriň ekologik ulgamlaryny diketltmek we gorap saklamak maksatlary bilen Köpetdag döwlet goraghanasy döredildi. Bu goraghana Ahal welaýatynda ýerleşýär. Goraghana berkidilen ýerleriň içinde dürli gorag düzgünli bölek ýerler bar. Gönüden-göni diňe goraghana degişli ýerleriň tutýan meýdany 49,7 müň gektar. Bu ýerde iki sany Kalinin (15 müň gektar) we Mäne-Çäçe (60 müň gektar) zakaznikleri, şeýle hem gorag zolagy (32,8 müň gektar) we iki sany Garaýalçy we Çarlyk ýadygärlikleri bar.
Merkezi Köpetdagyň döreýiş taryhy irki ýura eýýamyndan başlanýar, hek döwrüniň ahyryna çenli bu ýedäki ägirt giňişlikleri deňiz tutupdyr. Häzirki daglaryň ilkinji sudurlary paleogeniň ahyrynda neogeniň başynda ýüze çykyp ugrapdyr.
Goraghanada oňurgasyzlaryň faunasy has köpdürliligi we baýlygy bilen tapawutlanýar, olaryň görnüşleriniň sany 1000-den hem geçýär. Oňurgasyzlar barada söz açylanda ilki bilen aladasyz uçup ýören, dürli öwüşginli kebelekler okyjylaryň göz öňüne gelýär. Bezegindäki reňkleriň köpdürlüligi boýunça hiç bir jandary kebelekler bilen deňeşdirip bolmaz.
Bu ýerde duşýan iň iri we owadan kebelekleriň biri hem gözel Mahaondyr (ol troýan urşunyň gahrymany bolan lukmanyň hatyrasyna atlandyrylan). Kebelekleriň bedeniniň yz tarapynda ýüreginiň ýerleşýändigini, ganynyň bolsa ýaşyl reňkdedigini bilmek bolsa has hem geňdir.
Türkmen şaşkaçysy atly kebelegiň dünýäde bar bolan 3 populýasiýasynyň biri Manež derede (Germap uçastogy) ýaşaýar. Garaýalçy jülgesinde bolsa, kallimah we kaspiý aňyrsy tutuksy aýypisint kebelegi gabat gelýär. Köpetdagda duşýan mör-möjekleriň 15 görnüşi (bulaýjy teneçir, orden lentaly lesbiýa kebelegi, ýelkenganat aleksanor kebelegi, kallimah, akgurt möýi we başgalar) Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Sähra süýri çekirtgesi bolsa Tebigaty goramagyň halkara soýuzynyň (TGHS) Gyzyl kitabyna hem girizldi.
Goraghananyň çäklerinde oňurgaly haýwanlardan balyklaryň 15 görnüşi duş gelip, olardan kaspi aňyrsy garabalyk we türkmen ýalaňaç balygy Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Ýerde-suwda ýaşaýanlaryň 3 görnüşi gabat gelýär. 43 görnüşinden durýan süýrenijileriň özboluşly faunasy bolup, olaryň 8-si (türkmen eublefary, zemzen, pişikgöz ýylan, göklors we başgalar) Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi.
Köpetdagda guşlaryň örän köpüsi ýaşaýar. Ýurduň goralýan ýerleriniň arasynda diňe Köpetdag goraghanasynyň çäklerinde adaty syçançy, laçyn, hindi dag towugy, ak petekeli we ala jokjokylar, gara gögümtil jikjiki, arçasar ýaly guşlar höwürtgeleýär. Köpetdag goraghanasynda goralýan guşlaryň arasynda towukşekilliler otrýadyndan seýrek duşýan we az öwrenilen hindi dag towugy aýratyn orun tutýar. Beýik dag depelerindäki gür bolmadyk arçalyklarda arçasar duş gelýär. Bu ýerde uly guşlar bolan dazzarkel, garaguş, maslykçy we iň kiçijik eýran aldawajy ýaly guşlar hem duşýar. Köpetdagyň gaýalarynda gara leglekleriň gurýan özboluşly höwürtgeleri hem synçylaryň ünsüni özüne çekýär.
Köpetdag goraghanasynyň çäklerinde ýaşaýşy batgalyklar we tokaýlar bilen bagly guşlaryda görmek bolýar. Käbir ýyllarda Durnalar bu ýerde dynç alýarlar, iýmitlenýärler we güneşli günleriň birinde süri-süri bolup asmana göterilýärler we öz dogduk mekanlaryna höwürtgelemäge gidýärler. Güýzüne bolsa ýene-de şu ýerden täze neslini yzyna tirkäp, Eýrana tarap gyşlamaga uçup gidýärler. Goraghanada duşýan guşlaryň 11 görnüşi (adaty syçançy, bürgüt, sakally garaguş we başgalar) Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi, gajar bilen sähra göwenegi bolsa TGHS-nyň Gyzyl kitabyna hem girizildi.
Gündogar Köpetdagyň etegindäki tebigy şertleriň, bu ýerde gulanlary köpeltmek üçin we pisse agaçlaryny ösdürmek üçin ekologik talaplara laýyk gelýändigini ylmy barlaglaryň netijeleri görkezdi. Bary-ýogy onlarça ýyl mundan öň hem gulana ýitip gitmek howpy abanýardy. Bu çydamly haýwanlary Köpetdag goraghanasynyň meýdanlaryna gaýtadan aralaşdyrmak işleri 1978-nji ýylda başlandy we 1985-nji ýyla çenli Bathyz goraghanasyndan 60 gulan getirilip goýberildi. Häzirki wagtda Mäne-Çäçe we Kalinin zakazniklerinde umumy sany 650-ä ýetýän gulanlaryň ýaşaýşa ukyply populýasiýasy döredildi. 350 gektar meýdana ekilen pisseler hem ilkinji hasylyny berip başlady.
Süýdemdirijileriň 67 görnüşi bolup, olaryň 12-si (üçreňkli gijeçi, itaýy, syrtlan we başgalar) Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Goşatoýnaklylaryň gijeki awçysy hasaplanylýan uly owadan pişik-alajagaplaň, gulan, dag goçy we dag tekesi TGHS-nyň Gyzyl kitabyna hem girizildi. Ýabany toýnaklylaryň sanynyň azalmagy uly ýyrtyjy haýwanlaryň sanynyň kemelmegine getirýär. Şonuň üçin hem ýyrtyjy wagşy haýwanlaryň sanyny ýokarlandyrmak üçin, ilki bilen ýabany toýnaklylaryň baş sanyny goramak we köpeltmek zerurdyr.
Gözelligi we syrlylygy bilen Köpetdagyň ösümlik dünýäsi hem özüne çekýär. Aýratynda dag girişlerinde hemişe gök-salyp gözüňi dokundyrýar. Arçalyklaryň howasynda olaryň pürüniň gaýtalanmajak hoşroý ysy duýulýar, howanyň yssylygy näçe ýokary bolsa bu ysyň täsiri hem şonça güýçlenýär. Arçanyň garamtyl-ýaşyl pürleri bakteriýalary öldürmek häsiýetinde eýedir. Arçalyklardaky tämiz howanyň peýdalydygy, adamlaryň şähdini açýanlygy, keselli haýwanlaryň bolsa öz kesellerinden dynmak üçin şu ýerik gelýändikleri ir wagtdan bäri bellidir. Arça ekologik taýdan örän ýowuz şertlerde ösmek bilen kert gaýalary, düýpden tekiz ýapylary we dag derelerini janlandyrýar. Onuň kökleri agajyň düýbünden bir näçe metrlere uzalyp, ýeriň üst ýüzi bilen ýzylyp gidýärler. Arçalyklar köp guşlara we süýdemdirijilere gaçybatalga bolup hem hyzmat edýär. Emma arçalyklaryň esasy gymmatlylygy dag gaýalaryny berkidýänliginde we ygal ýygnaýanlygyndadyr. Arça Köpetdagyň ösümlik örtüginde agdyklyk edýän agaçdyr.
Adaty injir hem görenleri geň galdyrýar. Köküni kert gaýalardaky ýarçyklaryň arasyndan goýberip ösýän injir şireli hem-de derman häsiýetli miweleri we özboluşly ysy bilen adamlara şatlyk paýlaýar. Adamlaryň durmuşynda möhüm ähmiýete eýe bolan bu ösümlige gadym wagtlardan bäri uly hormat goýlupdyr we 5 müň ýyl mundan öň adam tarapyndan medeniýetleşdirilen ilkinji ösümlikleriň biridir. Gadymy rowaýata görä, injir Rim şäherini esaslandyryjy Romulyň diri galmagyna ýardam edipdir.
Bu ýerdäki ömri gysga otjumak ösümlikler (efemerler we efemer şekilliler) hakykatdan hem owadandyrlar. Çigildemleriň 16 görnüşinden Köpetdag goraghanasynyň çäklerinde 7-si ösýär. Olardan iň bellisi açyk gyzyl gülli-Miheliň çigildemi. Apreliň ikinji ýarymynda garamtyl melewşe gülli gladiolus gülleýär. Şular we beýleki güller diňe bir seleksionerler üçin däl-de, eýsem medeni ösümlikleriň gelip çykyşyna göz ýetirmekde hem möhüm ähmiýete eýedir. Goraghananyň çäklerinde we onuň töwereginde ýokary derejeli ösümlikleriň 1400 töweregi görnüşiniň bardygyny bellemek gerek. Olardan 24 görnüş Türkenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi, aýratyn hem grek, eýran, türkestan rýabinalary, türkmen popowiolimony we başgalar. TGHS-nyň Gyzyl kitabyna Atabaýewiň haramçybygy, Guduň çigildemi, zakaspi giasinti girizildi. Bu ýeriniň ösümlikleriniň köpüsi (270 görnüş) endmikdir. Köpetdagyň ösümlik dünýäsi derman ösümliklerine hem baýdyr (jerebaý, zirk, boýbodron, helihrizum, yşgyn we başgalar).
Pes derejeli ösümlikleriň arasynda mohlar, lişaýnikler we paporotnik görnüşliler adatydyrlar. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna lişaýnikleriň 3 görnüşi (Oksneriň aspisiliýasy, tabajykly tornabea, dag teloshistesi), mohlaryň 1 görnüşi (trhostomopsis) we paporotnik görnüşleriniň 1 görnüşi (tüýli aspelinium) girizildi.
Goraghananyň işgärleri tarapyndan halk köpçüliginiň arasynda ekologik bilimleri ýaýratmakda hem köp işler geçirilýär. Işgärleri tarapyndan halk köpçüliginiň arasynda ekologik bilimleri ýaýratmakda hem köp işler geçirilýär. Işgärleriň metbugatda, telewizorda, radioda ýygy-ýygydan edýän çykyşlary, okaýan sapaklary, mekdep okuwçylarynyň arasynda geçirilýän bäsleşikleri ilatyň ösümlik we haýwanat dünýäsindäki gyzykly zatlary bilmegine kömek edýär. Köpetdag goraghanasy Türkmenistanda “Parklaryň (seýil-gähleriň) ýörişi” atly hereketiň başyny başlaýjy bolup çykyş etdi, 1996-njy ýyldan başlap şeýle hereket ýurdumyzda her ýylda geçirilýär. Her ýylda taýýarlanylýan “Tebigatyň ýyl ýazgysy” hasabatynyň, ylmy makalalarydyr, kitaplaryň esasyny geçirilýän ylmy barlaglaryň netijeleri düzýär.
Köpetdag goraghanasy seýrek duşýan we ýitmek howpy abanýan köp ösümlikler we haýwanlar üçin ygtybarly gaçybatalga öwrüldi we olaryň saklanyp galmagyna kepilnama bolup durýar. Ülkämiziň iň gözel künjeklerinden biri bolan Köpetdag goraghanasyna gelip görüň!


text:
Nury Baýramow
Baýramow Nury (1933 – 1993)
Nury Baýramow 1933-nji ýylyň 30-njy ýanwarynda Wekilbazar etrabyndaky Mülkbükri obasynda daýhan maşgalasynda eneden dogulýar. Oba mekdebini, Mary şäherindäki 6-njy mekdep-internatyny tamamlanyndan soňra, iki ýyl obalaryndaky mekdepde mugallymçylyk edýär. Nury Baýramowyň ilkinji goşgusy 1948-nji ýylyň tomsunda „Ýaş kommunist“ gazetinde çap edilýär. „Bagt hakynda rowaýat“ ady bilen ilkinji goşgular kitaby bolsa, 1958-nji ýylda çap bolup çykýar. 1952-nji ýylda Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetine okuwa girýär. 1957-nji ýylda talyplyk okuwynyň daşyndan „Mydam taýýar“ çagalar gazetiniň redaksiýasynda işläp başlaýar, „Pioner“ žurnalyny hem redaktirleýär. Nury Baýramow türkmen çagalar edebiýaty meýdanynda iň öndümli we yzygider işleýän awtor boldy. 1964-nji ýylda „Dänejigiň aýdymy“, 1972-nji ýylda „Meret bilen Gün“, 1979-njy ýylda „Çeşme“, 1981-nji ýylda „Adam nämeden başlanýar“, 1984-nji ýylda „Sähradaky sallançak“, 1991-nji ýylda bolsa, „Dostluk älemgoşary“ atly goşgular we poemalar kitaplary okyjylara gowuşdy. Mundan başga-da, „Maňa garaşyň“, „Meniň hazynam“, „Ýönekeý goşgular“, Ýyldan-ýyllara“ ýaly ençeme goşgular we poemalar ýygyndylarynyň hem awtorydyr. Nury Baýramowyň kyssa eserleriniň hem çagalar edebiýatymyzda mynasyp orny bar. Onuň ilkinji ýazan „Döwli guýy“ (1962) powesti türkmen çagalar prozasyna romantik öwüşgini alyp geldi. Bu hatara „Örän uzaga çeken günler“, „Durnalar“, „Sähra güli“ atly powestler hem hekaýalar kitaplaryny, türkmen zenanlarynyň durmuşyna bagyşlap döreden „Sähra ýollary“ powestler romanyny hem goşmalydyr. Ençeme ýyl „Magaryf“ neşirýatynda işlemek we oňa ýolbaşçylyk etmek bilen okuw kitaplarynyň manysynyň çuňlaşmagyna, çeperçilik derejesiniň artmagyna goşandyny goşýar. Türkmen çagalar edebiýatynyň kämilleşmegine itergi berýär. Türkmenistanyň tebigaty hakynda söýgi bilen gürrüň berýän „Mähriban tebigat“ atly okuw kitabyny ýazýar. Türkmenistanyň halk ýazyjysy, Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky Döwlet baýragynyň eýesi.


text:
Wan Gog Winsen
Wan Gog Winsent golland suratkeşi. Ol 1853-nji ýylyň 30-njy martynda çola ýerde ýerleşen Grot-Zýundert atly obada ruhany maşgalasynda dünýä inýär. 1869 – 1876-njy ýyllarda Gaage, Brýussel, Londan we Pariždäki çeperçilik – söwda şereketiniň dellaly bolup, hyzmat edipdir. Ol 1876-njy ýyldan başlap, Angliýada mugallym bolup, işe başlaýar. 1878 - 1879-njy ýylda Borinažda magdançylaryň agyr durmuşyndan habarly bolýar. Olaryň bähbitlerini goramagy buthana häkimiýetleri bilen Wan Gogyň arasyna agzalalyk düşmegine alyp barýar. XIX asyryň 80-nji ýyllary sungat bilen meşgullanyp başlaýar, Brýusseldäki (1880-1881 ý.) we Antwerpendäki (1885 - 1886 ý.) çeperçilik akademiýasy bilen gatnaşyk saklaýar. Ol 1881- 1885-nji ýyllarda Gollandiýada garyp düşen adamlary – Borinažyň magdançylarynyň, hünärmenleriniň, balykçylarynyň, daýhanlarynyň suratlaryny ussatlyk bilen çekipdir. Eýýäm otuz ýaşyndaka özüni sungata bagyşlamagy karar edipdir. Ol gynançly, tukat äheňlerde ýerine ýetirilen ýönekeý adamlaryň durmuşyny suratlandyrýan birgiden kartinany döredipdir. Olaryň hatarynda 1885-nji ýylda çeken “Daýhan” we “Kartoşkanyň horanlary” atly işi has göze ilýär. Suratkeş döredijiliginiň başlangyç tapgyrynda dürli mowzuklara ýüzlenýär, olarda adam şekilleri, howdanlar, ýollar we beýlekiler bar. Bu kartinalarda fransuz suratkeşi we grafigi Ž.F. Milleniň täsirleri duýulýar. Wan Gog 1886-njy ýylda Parižde ýaşap başlaýar we döredijilik gözlegleri ony belli suratkeşler Tuluz Lotreke, P. Gogene, K. Pisappo dagy bilen gatnaşyk saklamaga alyp barýar. Olaryň ýardamy bilen onuň surat palitrasynda ýagty äheňler peýda bolup, ýagtylyk we reňkler kartinada has möhüm rol oýnap başlaýar. Suratkeş Ž. Seranyň suratlarynyň täsiri bilen goşmaça reňkleriň aýratyn çalgylary bilen işlemäge başlaýar, emma basym reňkiň ýönekeý we ýagty görnüşine geçýär. Ol bu ugurda E. Bernardan we L. Anketenadan görelde alýar. Onuň “Senanyň üstündäki köpri”, “Kaka Tanganyň portreti” ýaly işleri (1887ý) şu döwürde döreýär. Wan Gog 1888- ýylyň fewralynda Fransiýanyň günortasyndaky Arla gidýär. Ol bu ýerde göwnüňi göterýän ýagty reňklerde ýurduň günortasynyň peýzažyny döredýär. (“ Orak orma”, “La-kronyň jülgesi”, “Sent- Mariniň balyk gaýygy”, “Arledäki gyzyl üzümlik” (1888 ý) we beýlekiler. Ol özüniň joşgunly hulky bilen adaty zatlary hem janlandyrýar. (“ Wan Goguň Arledäki ýatalga jaýy”, 1888 ý ). Ol kämahallar özüni ýalňyz-tenha duýýar we göwnüçökgünlige düşýär. (Arledäki giçeki kafe”, 1888 ý) . Suratkeşiň ýanyna oktýabr aýynda Gogen gelýär. Wan Gog onuň uzaga çekmedik täsiri astynda “Tans dälizi” kartinasyny döredýär. Olar umumy dil tapyşyp bilmän aýrylyşmaly bolýarlar. Reňkler Wan Goguň işlerinde has hem ýitileşip başlaýar, impressionistik öwüşginli kartinalar amaly taýdan bir reňkli kartinalar bilen ornuny çalyşýar. Olarda aňyrsy – bärsi görünmeýän deňiz, çylgam-çylgam giň meýdan – şol bir wagtda reňk we predmetiň formasy. Wan Gog diňe gündiziň ýagtylygy diýip hem atlandyryp bolmaýan ýagtylyga ýüzlenýär – onda adatdan daşary güýçleriň gümansyz öwüşginleri we äheňleri bar. Suratkeş adamzadyň has dogry garaýşyny gözleýär we ruhunyň çakdanaşa teşneligi we hyjuwy impressionizmiň umumy akymlaryndan bölünip gaýdýar. Döredijilik dartgynlylygy we ýakyp- ýandyryp barýan Günüň aşagyndaky uzak wagta çekýän etýudlary Wan Goguň durmuşynyň soňky ýyllarynda ruhy keseliniň agyrlaşmagyna alyp barýar. 1889 - 1890 ýyllarda Arledäki keselhanada ýatýar, Sen-Remi we Ower-sýur-Uaz keselhanalarynda geçirip, 1890-njy ýylyň 29-njy iýulynda aradan çykypdyr. Ömrüniň soňky iki ýyly has agyr we tukat geçýär. (“Ebediligiň derwezesi”, “Serwi agaçlary we ýyldyzlara sary ýol”, “Owerede ýagyşdan soňky peýzaž” 1890 ý.) Suratkeşiň döredijilik durmuşy uzak dowam etmändir - on ýyl töweregi, ýöne şu döwrüň içinde çen bilen 2200 sany eser döredip ýetişipdir.


text:
salam agzalar!
şu wagt taze pikirlenip başladym maşyn söwdasy hakynda, Egerde US'den maşyn getirtjek bolsam Türkiya dengiz üstü bilen naçe gelip gowşarka, türkiye'daki vergi dalde US'den daşary çykarmak üçin tax yagny salgyt barmyka? dengiz üçin yol krey naçeka? US'de 1998 towerek bmw we mercedes ongatja maşynlary( yagny turkmenistanda 5500-6000 dollar arasynda münülyan maşynlar) ol yerdaki bahasy naçeka, şu iş bilen gyzyklanyan ya-da şeyle iş etyan oglanlar agza dal hem bolsa maslahatlaşmak üçin e-mail adresini berip bilersingizmi?


text:
Abdyllaýew Habyp Muhammedowiç
Abdyllaýew Habyp Muhammedowiç (1912-1962) - özbek sowet geology, mineral-geologiýa ylymlarynyň doktory. ÖzSSR Ylymlar Akademiýasynyň akademigi (1947), SSSR Ylymlar Akademiýasynyň korr-çleni (1958), ÖzSSR Ylymlar Akademiýasynyň prezidenti (1956-62), Lenin baýragynyň laureaty (1959). 1941-nji ýyldan SSKP çleni. Ol Orta Aziýa industrial (häzirki Daşkent politehniki) institutynyň teoretiki meselelerini, magdanlaryň çykýan ýeri hakyndaky taglymaty, skarnlar problemasyny we onuň bilen bagly bolan madanlaşmany işläp düzdi. Ýer gabygyndaky esasy gazylyp alynýan zatlaryň döreýiş we paýlanyş kanunalaýyklyk teoriýasyny öňe sürdi. 1970-nji ýylda "Metallogeniýa gazylyp alynýan peýdaly zaglaryň çykýan ýerleriniň gözleginiň teoretiki esasydyr" diýen monografiýasy üçin ölenden soň oňa Biruny adyndaky respublikan baýragynyň laureaty deýen at berildi. Abdyllaýew Lenin ordeni, iki gezek "Zähmet Gyzyl Baýdak" ordeni, üç gezek "Gyzyl Ýyldyz" ordeni, "Hormat Nyşany" ordeni we birnäçe medal bilen sylaglandy.


text:
Türkmenler
Türkmenler — Esasan Orta Aziýada ýaşaýan türki kowumlardan biri.
Makalamyzyng bashynda "Turkmen" sozunin manysyna durup gechsek ahli babatda maksadymyza layyk bolarmyka diyyan. Bu maglumaty biz yewropa ya-da bashga yerlerin alymlaryndan alman ,ony biz garashsyz cheshmelerden alsak elbetde gowy bolar. Muny biz Gundogar Turkistanda (Harirki wagtda Hytay Halk Respublikasynyn demirgazyk gunbatar bolegi) yashap gechen alymymyz, turkishynas Mahmut Kashgarlynyn "Divani lugat et-turk"(alymyn Bagdatda yazyp tamamlan eseri , dili Garahanlychadyr) eserinin "Oguzlar" babyndan alsak onda , Yslam dinine Iman eden Oguz boylaryna Turki-Iman diylendigini bileris . Bilshimiz yaly Yslam dinine iman etmedik oguzlarda bardyr , Mysal uchin Moldowa Respublikasynda yashayan Gokoguzlar(gagauzlar) uyyan dinleri Ortadoks Hristianchylygydyr ,dilleri hem oguz turkichesine oran yakyndyr.Mowzugymyza dolanyp gelsek , Yslamyn Orta gelmegi bilen Yslam dinini kabul edip taryh sahnasyna chykan esgerlerdir.Yslamdan ongjeki taryhda biz olary dine ogu0larz ya-da turkler diyip bilyaris.Arap taryhchylarynyn aytmagyna gora bir gunde 200000 mung adam musulman bolypdyr. Yene bellap gechmeli zat arap serkerdelerinin beren maglumatlarynda kowsa sypdyrmayan gachsa tutdurmayan soweshijilerdigi aydylyar,hatda arap serkerdeleri olary kowalamazlygy esgerlerine maslahat beripdirler , chunki olaryn atyng ustunde wagty yza seredip atan oklary nyshana has goni we durs degyan eken.Bu soweshijiler geljekde guruljak Turkmen dowlwetlerini we Yslamy hachlylardan gorajak esgerlerdi.
Soltan Alp-Arslanyn Malazgirt(1071-nji yylyng 26 awgusty) yenishinden son Turkistandaky we Horaandaky Turkmenler Anadola tarap gochleri yola goyup bashladylar. Anadola gochup gelen Turkmen taypalary oz begliklerini doredip Seljukly Soltanlaryna tabyn boldylar . Soltan Sanjaryn oluminden son , Anadoluda Anadolu seljukly dowleti dowam etdi . Yzda galan Turkmenler bolsa ozal Horezmshahlaryn we Ol dowletin Mongol goshunlary tarapyndan yykylmagy netijesinde Mongollaryn golastyna dushduler . Yone yzda galan turkmenler Soyun Hanili taypa birleshmesini doredip Dashoguz we Ichoguz ulgamy bilen mongollara garshy durdylar. Bu taypalar esasan hem hazirki wagtda Turkmenistanyn , Owganystanyn we Eyranyn chaklerinde yashayan Turkmenlerdir.Bu Turkmen taypalary oguzlaryn Salyr boyuna degishlidir .Sebabi Mongol basyp alyshlary dowrunde Salyrlar Hazirki Turkmenistanyn we Eyranyn chaklerine yayradylar we shondan son her topar oz toparynyn serdarynyn ady bilen atlardyrylyp bashlandy .Muna mysal edip Hywa Hany Abul Gazynyn "Ad Shajarayi Terekime" eserinde "Salyr boyunda Arsary bay atly biri dunyage geldi " diyip yazyaz . Bilshimiz yaly Arsary baba Arsary turkmenlerinin serdarydyr. Eyrana gechen Salyrlar eyranda oz dowletini gurmagy basharan hem bolsalar ol dowlet mongollar tarapyndan yykyldy. Sonra Anadoluda Kazy Burhaneddinin guran dowleti hem Salyr boyuna degishlidir . Mongollardan sonra turkmen Diyarynda turkmenlering ozune degishli bir dowlet gurulmady. Ustesinede Turkmen Diyary Hywa hanlygy , Buhara Emirligi hemde Eyran arasynda bir sowesh meydany halyna geldi.Bu adalatsyz urushlar ta Gokdepe soweshine chenli dowam etdi . Bashyndan kop sowdalary gechiren turkmen halky in sonunda Rus patyshalygynyn gol astyna dushdi . Ondan sonra sowetler dowleti, bu halky otdan alyp suwa sokdy... 1991 nji yylda sowetler dowletinin yykylmasy bilen oz dowletini gurmagy basharan Turkmenler,hazirki wagtda gaty dar mana eye bolan Milletin adyna eyeboldular. Aslynda Azerbayjan we Turkiye de yashayan halkda ganybir doganlarymyz !!!


text:
Ngugi Wa Thiongo
Ngugi Wa Thiongo
Keniýaly dünýä belli ýazyjy Ngugi Wa Thiongo 1938-nji ýylda, Naýrobi şäheriniň golaýyndaky Kamiriithu obasynda dünýä indi. Geljekki ýazyjy Uganda döwletindäki Makerere Uniwersitetinde okapdyr.
1962-nji ýylda Ngugi özüniň ilkinji eserini – «Aglama, bala!» romanyny çap etdirýär. Bu eser dessine ýazyja bütindünýä şöhratlygyny getirdi. 1967-nji ýylda çykarylan «Bugdaý dänesi» romany bolsa onuň şöhratyny has berkitdi. 1977-nji ýylda «Ganly ýaprak» romanyny tamamlanyndan soň, Ngugi ABŞ göçmeli bolýar. Ýazyjy bu ýerde Ýell Uniwersitetinde, Nýu-Ýork Uniwersitetinde hem-de Irwaýnyň Kaliforniýa Uniwersitetinde mugallymçylyk edýär, emma edebi döredijilik işini hem togtatmaýar. Keniýa taryhyndan söz açýan birnäçe şygyrlar ýygyndylarynda, hekaýalarynda, pýesalarynda, «Tussaglanan. Zyndan gündeligi»(1981) atly awtobiografik powestinde Ngugi Wa Thiongo özüniň ussat, şahyrana hem realist ýazyjydygyny ýene bir gezek subut etdi. 1983-nji ýylda çap edilen «Haçlanan şeýtan» romany ýazyjynyň iň ajaýyp eserleriniň biri hasaplanylýar. Öz Watanyna küýsäp giden ýazyjy 2004-nji ýylda Keniýa dolanýar we şu wagt hem şol ýerde ýaşaýar.
Ngugi Wa Thiongonyň ady birnäçe ýyl bäri Nobel baýragyna dalaş edýän ýazyjylaryň arasyndan galman gelýär. Ony Günbatar hem Merkezi Afrikanyň iň ussat ýazyjysy hasaplaýarlar. Nguginiň eserleri köp ýurtlaryň ýokary okuw jaýlarynda öwrenilýär. Ýazyjynyň ogly Mukoma Wa Ngugi hem ýazyjy-şahyr bolup ýetişdi.


text:
Salam ertirçiler! Men şu temany açmagymyň sebabi her agza oz ýaşaýan şäherini yada etrabyny yazyp şol barada gysgaça maglumat berse . Şeýtsek hem has gowy tanyşlyk bolar hemde gözel ýurdumyz barada koprak maglumata eýe bolarys . Özümden başlaýyn. Men Daşoguz welaýatynyň boldumsaz etrabyndan . Boldumsaz etraby daşoguz şäheri bilen köneürgenç şäheri arasynda ýerleşen kiçiräjik şäherçedir. Öňki ady kalininsk eken .etrabyň öňe çykýan tarapy bu yerde çowdurlaryň iň köp yaşayan etrabydyr. Hatda biz dost oglanlar arasynda degişip oňa çowdurystanam diyyas :-D sizlerdenem şeýle maglumatlara garaşýan !
Ses berilşik ýok.
Halanan (22)


text:
Barak Obama
Barak Hüseýin Obama (1961- ) Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň prezidentidir (2009-). Ol 2008-nji ýylyn 4-nji noýabrynda bolup geçen saýlawda Amerikanyn 44-nji prezidenti saýlandy we prezidentlik wezipesini Jorj Buşdan aldy. 2012-nji ýylyñ 6njy noýabrynda ol dalaşgär Mit Romni bilen bolan saýlawda ikinji gezek Amerikanyñ prezidenti bolmagy başardy. Ol Amerikanyñ ilkinji garaýagyz prezidentidir.
Durmuşy[üýtget]
Ol Amerikanyñ Gawaý ştatynyñ Gonolulu şäherinde 1961-nji ýylyñ 4-nji awgustynda doguldy. Özi bilen bir ada eýe bolan kakasy keniýaly ejesi Ann Dunham bolsa Amerikalydy. Obama heniz 2 yaşyndaka onyñ ejesi we kakasy aýrylyşdylar we kakasy Bostondaky Garward uniwersitetinde doktorlyk derejesini aldy we keniýa yzyna dolandy. Ejesi bolsa okamaga gelen bashga bir talyp bilen ikinji gezek durmuş gurdy, Obamanyñ kakasy hem öweý kakasy hem dine ähmiyet bermeýän musulmanlardandy.
Ejesi we kakasy bilen Indonezýa göçen Obama Jakartada başlangyç bilim aldy we soñra yene Gonoluluwa gaydyp gelen Obama 1979-njy yylda orta bilimi gutaryancha ejesi we babasy bilen ýaşady. Ol 1983-njı ŷylda Nýu-Ýorkdaky Columbia uniwersitetiniñ syýasy bilimler bölüminden uçurym boldy. 1988-nji ýylda Garward uniwersitetiniñ hukuk fakultetine girdi. Garward uniwersitetinde talyp mahaly talyplar tarapyndan ýöredilýän "Harvard Law Review" zhurnalynyn ilkini afro-amerikan baş dolandyryjysy boldy. 1991-nji ýylda aklawjy diplomyny aldy.
Obama 1989-njy ýylda Mişel Robinson bilen tanyşdy. 03.10.1992-nji ýylda öýlendi. Aýaly Mişel Obama 1964-nji ýylda doglan we ol hem Garward uniwersiteti hukuk fakultedi uçurymydyr. Barak Obama protestant hristýandyr
Barak Obama 1992-2004 ýyllary aralykda çikago uniwersiteti hukuk fakultetinde talyplary okatdy, aklawjy bolup işledi we haýyr-sahawat işlerine gatnaşdy. Ol 1996-njy ýylda Illinois ştat senaty saylandy we syýasata tarap ilkinji ädimini ätdi, ol muny 1998 we 2002 ýyllarynda gaýta saýlandy.
2008-nji ýyldaky saýlaw[üýtget]
Bu saýlawda ABŞ demokratik partiýasynda Obamadan başga Hillary Clinton, John Edwards, Joe Biden, Christopher Dodd we Bill Richardson ýaly birnäçe dalaşgärler hem gatnaşmakçydy. Her partiýadan gatnaşjak dalaşgarler her ştatda bashga bashga wagtda bolup gechyan saylawlar bilen kesgitlenyardi. 2008 yylbaşynda demokratik partiya dalaşgarlerinden Hillary Klinton we Obamadan başga ahli dalaşgarler çekildi. 2008-nji ýylyň 5-nji iyulynda Obama demokratik partiýa dalaşgari yglan edildi. Barak Obama 28-nji awgustda dalaşgarligi kabul etdi. Indi Amerika özünin ilkinji garayagyz prezidentini gormeginde onündaki yekeje böwet bardy, Jon Makkeýn: respublikan partiýa dalaşgäri. Bu iki dalaşgär 26-njy oktýabra çenli 3 gezek telewizorda görüşdiler. 4-nji noýabrda bolan saýlawda Obama sesleriň 52%sini almak bilen ilkinji garaýagyz prezident boldy.
2012-nji ýylda ol Mit Romniden üstün çykyp ikinji gezek prezidentlige saylandy.
salgylanma[üýtget]
iňlisçe wikipediadan gysgaldylan terjime: https://en.wikipedia.org/wiki/Obama


text:
Abrikosow Alekseý Iwanowiç
Abrikosow Alekseý Iwanowiç (1875-1955) - sowet patolog anatomy, SSSR Ylymlar Akademiýasynyň (1939) we SSSR MYA-nyň akademigi (1944), Sossialistik Zähmetiň Gahrymany (1945), Döwlet baýragynyň laureaty (1942). 1939-njy ýyldan SSKP çleni. Abrikosow 1899-njy ýylda Moskwa uniwersitetini gutarýar. Ol 1920-nji ýyldan ömrüniň ahyryna çenli Moskwa uniwersitetiniň medisina fakultetiniň (1930-nji ýyldan Moskwanyň 1-nji medisina institutynyň) professory, 1944-51 ýyllarda SSSR MYA-nyň Hormal we patologik morfologiýa institunyň direktory. Abrikosow patologik anatomiýanyň dürli meseleleri hakdaky köp sanly ylmy işleriň awtorydyr, Abrikosow pataloglaryň Moskwadaky ylmy jemgyýetini esaslandyryjy we onuň hormatly başlygy (1938). Abrikosowyň ylmy işleri, esasan, öýken inçekeseline, simpatik nerw düwünleri, myşsa çiş kesellerine degişlidir. Abrikosow ýokary medisina okuw jaýlaryny üçin patologik anatomiýa boýunça okuw kitaplarynyň we birnäçe gollanmalaryň awtorydyr. Ol Polşa Ylymlar Akademiýasynyň kopp-çleni. Abrikosow Lenin ordeniniň ikisi we "Zähmet Gyzyl Baýdak" ordeni bilen sylaglanýar.


text:
Ýagellonlar
Ýagellonlar (polýakça: Jagiellonowie, latynça: Jogailaičiai) — Merkezi Ýewropadaky döwletlerde XIV — XVI asyrlarda höküm süren korollyk dinastiýasydyr. Dinastiýanyň wekilleri 1377—1392 we 1440—1572 ýyllar aralygynda Beýik Litwa Knýazlygynyň beýik knýazlary, 1386—1572 ýyllar aralygynda polýak korollary, 1440—1444 we 1490—1526 ýyllar aralygynda Wengriýanyň korollary, 1471—1526 ýyllar aralygy Çehiýanyň korollary bolupdylar. Ýagellonlar — Gedimonowiçleriň Litwa dinastiýasynyň belorus we baltika asylly şahasydyr.


text:
Syýasy garaýyşlar
Öňi bilen syýasat näme bu soraga jogap bereliň.
Syýasat gysgaça dolandyrmak. Meselem bir maksat bar, diýeli pili awlamak. Şol pili has aňsat awlamak üçin awçylary dolandyrmak. Kim näme etmeli, kim pile nireden ýakynlaşmaly, ýüp kimde, naýza kimde bolmaly. Yagny syýasadyň maksady adamlara etmeli işini görkezip, düşündirip, adamlaryň özleri üçin peýdaly işleri amala aşyrmak diýsek ýalňyş bolmaz.
Syýasy garaýyşlar.
Şu günki günde 20 den gowrak syýasy garaýyş bar: Sosýalizm, Kommunizm, Marksizm, Anarhizm, Liberalizm, Nasizm, Faşizm, Pasizm, Demokratiýa, Teokratiýa, Plutokratiýa we başgalar. Meselem Küba şu wagt dünýädäki ýeke täk kommunizm döwletidir.


text:
Aşgabat, 22-nji sentýabr (TDH). Şu gün paýtagtymyzyň Mukamlar köşgünde açylan Türkiýe Respublikasynyň Türkmenistandaky Medeniýet günleri türkmen we türk halklarynyň arasyndaky berkeýän dostluk gatnaşyklarynyň, iki medeniýetiň üstünlikli özara hereketiniň ajaýyp mysalyna öwrüldi.Dowamyny okamak: Türkmenistanda Türkiýe Respublikasynyň Medeniýet günleri dabaraly açyldy
Dünýäniň işewür toparlarynyň wekilleri 83-nji Halkara Izmir sergisinde görkezilen türkmen önümlerine ýokary baha berdiler. Bu sergi Türkiýäniň iri şäherleriniň biriniň senagat merkezinde, Egeý deňziniň kenarynda 29-nji awgustdan 7-nji sentýabr aralygynda geçirldi.Dowamyny okamak: Türkmen telekeçileri halkara sergilerinde eýeleýän ornuny berkidýärler
Krasnoýarsk, 4-nji iýul (TDH). Şu gün bu ýerde Aziýa-Ýuwaş umman sebitine girýän ýurtlaryň IV Halkara aýdym-saz festiwaly tamamlandy. Oňa Türkmenistanyň döredijilik wekiliýeti gatnaşdy we üstünlikli çykyş etdi.Dowamyny okamak: Halkara giňişliginde türkmen sungatynyň meşhurlygy artýar
Russiýanyň medeni paýtagtynda skripkaçylaryň «Mukam» toparynyň çykyşy uly üstünlige beslendi, 22 — 27-nji iýun aralygynda bu meşhur topar şol ýerde gumanitar ugurdaky türkmen-rus gepleşigini ösdürmek boýunça döwletara ylalaşyklaryny amala aşyrmagyň çäklerinde boldy.Dowamyny okamak: Ýaş türkmen skripkaçylarynyň Sankt-Peterburgdaky üstünligi


text:
Kümüş alty ýaşyndadyr we şu gün mekdebi başlapdyr. Bir azajyk gorkan sebäbi şu güne çenli mekdebe gitmedi. Şonuň üçin kakasy onuň bilen mekdebe gidipdir. Mekdeb barynda Kümüşüň mugallymy bilen tanyştypdyr. Mugallymynyň ady Gözel Daýza ekeni. Kümüş Gözel Daýza: “Men azajyk gorkýa. Bärde hiç kim tanamok” diýipdir. Kümüş Daýza “Gorkma janym, şu taýda hiç kişi başga owrenjileri tananok. Şu gün hemmeňiz üçin birinji gündür” diýip jogap beripdir. Ondan soň kakasy mugallymy bilen gepleşip özi tanaşdyrypdyr. Ondan soň Kümüşe “Men gitdim. Gorkma. Aglama. Bir näçe sagat soň gelerin. Alada etme” diýipdir.
Mekdeb başlapdyr we Kümüş gaty begenipdir. Çaltrak başga çagalar bilen tanaşypdyr. Gözel Daýza çagalara: “Indi kitablaryň alyň we üçünji saýpa seýrediň. Şu gün elipbeýi öwreneris.” Kümüş elini uzatypdyr we “Men bir ýyl öň muny öwrendim!” diýipdir. Mugallymy oňa “Bilýän. Köplenç çagalar bu zatlar öýdem öwrenýärler, ýöne siz ýine bir gezek öwrenýärsiň” diýip jogap beripdir. Ondan soň matematik başlapdyr. Gözel Daýza çagalara: “Häzir bäşinji saýpa seýrediň. Şu gün biz aýyrmak hakda öwreneris” diýipdir. Ýöne ýine bir gezek Kümüş elini uzatypdyr we: “Bagyşlaň meni, şu bir ýyl öň öwrendim!” diýip gygyrypdyr. Ýine bir gezek mugallymy oňa: “Bilýän. Köplenç çagalar bu zatlar öýde öwrenýälar. Häzir haýyş edýän, sessiz oturuň” diýipdir. Ondan soň nahar wagty boldy. Kümüşüň ejesi iki sany somsa oňa beripdir we bir alma. Kümüş çagalar bilen oturup iýipdir. Çagalar mekdeb hakda gürleşipdir. “Mekdeb erbet däl. Gaty gorkamzok. Başga çagalar gowy. Öwrenmägy halaýas!” diýipdirler. Kümüş hem: “Dogry, erbet däl. Şu mekdeb öňki mekdebimden has gowy” diýipdir. Başga öwrenjiler oňa seýredipdirler we: “Näme? Biz birinji klasda! Nähili siz geçen ýyl hem mekdebe gidipsiň?” diýip sorapdylar. Kümüş çagalara: “Ýok, biz ikinji klasda. Men geçen ýyl birinji klasa gitdim!” diýip jogap beripdir.
Nahar wagtyndan soň... (dowamy bar)
Share:


text:
Altyndepe
Özboluşly türkmen medeniýetiniň kökleri biziň eýýamymyzdan ozalky III-II müňýyllyklaryň çägine gadymy ekerançylaryň şäher gurluşlaryndan ozal emele gelen siwilizasiýanyň döwri bolan bürünç eýýamyna uzalyp gidýär. Baryp biziň eýýamymyzdan ozal III müňýyllyklarda dörän, biziň eýýamymyzdan ozal II müňýyllygyň başyna bolsa özüniň gülläp ösmeginiň iň ýokary derejesine ýeten Altyndepe onuň esasy merkezi bolupdyr. Altyndepäniň harabalyklary günorta-günbatar Türkmenistanda, Köpetdagyň eteklerinde, belentligi 20 metrden ybarat depede ýerleşýärler. Şäheriň umumy meýdany 46 ga öz içine alýar. Belli bir döwürlerde bu mesgen oňat berkidilen ýagdaýda bolupdyr: onuň daş-töweregini çig kerpiçden örülen, kuwwatly pilon diňler bilen berkidilen 6 m galyňlykdaky berk diwarlar gurşap alypdyr. Altyndepäniň demirgazyk künjegini öýler we senetçileriň ussahanalary eýeläpdir. Mesgeniň günbatar böleginde ýaşaýyş jaýlary ýerleşipdir. Biziň eýýamymyzdan ozal 2300-1900-nji ýyllar bilen senelenýän Altyndepe siwilizasiýasy üçin gadymy Gündogaryň medeniýetine degişli ençeme aýratynlyklar häsiýetlidir. Ol ýerli ekerançylyk we maldarçylyk obşinanyň ösmegi esasynda kemala gelipdir. Olar biziň eýýamymyzdan ozal V-IV müňýyllyklarda kümüş eretmegi öwrenipdirler, iri şahly mallary, soňraklar düýeleri köpeltmäge başlapdyrlar. Ekin meýdanlaryny suwarmak üçin uly bolmadyk akabalar gazylypdyr. Şeýlelikde, suwaryş ekerançylygynyň başy başlanypdyr. Çig kerpiçden köpotagly jaýlar galdyrylypdyr. Olaryň arasyndan inçejik egrem-bugram köçejikler geçipdir. Aýratyn halatlarda her bir maşgalanyň öz garamagynda iki-üç öýe, şonçarak hem hojalyk otaglaryna eýe bolandygyny kesgitlemek bolýar. Uly bolmadyk howluda öý-hojalyk işi bilen meşgullanýan aýallara öz zähmetsöýerligini görkezmäge uly mümkinçilik berýän naharhana ojagy, çörek bişirilýän peç we daş degirmen bolupdyr. Iri şäher obşinasynyň emele gelmegi jemgyýetiň taryhynda hil taýdan täze bir döwrüň başlanandygyna şaýatlyk edýär. Altyndepäniň merkezi boýy 12 m ýakyn dört basgançakly diňden ybarat monumental dini ybadathana bolup durýar. Onuň düýbüni 27x10 m ölçeglerdäki ýaýbaň binýat tutýar. Basgançakly, diň şekilli gurluşyklary ulanmak, diwarlary dikligine goýulan zatlar bilen bölüşdirmek ýaly usullar mesopotamiýa arhitektura çözgütlerine degişlidir. Alymlar ybadathananyň Aý Hudaýyna bagyşlanan bolmagynyň mümkindigini çaklaýarlar. Diňiň depesinde gurbanlyk berilýän ýer bolupdyr. Şu taýdan hem ruhanylar asman jisimleriniň hereketlerine gözegçilik edip hem-de suwaryş işleriniň möhletini kesgitläp, ekerançylyk işlerine ýolbaşçylyk edipdirler. Bu gurluşyň yz tarapynda ruhanylaryň gonamçylygy, baş ruhanynyň jaýy, köpsanly ammarlar bolupdyr. Bu ýerden altyn folga (gurşun kagyzy) dolangy, bürünçden ýasalan gözleri we maňlaýynda aý bolan, kümüş şahly öküziň altyn kellesi tapyldy. Altyndepäniň gadymy ekerançylarynyň medeni gatlaklarynyň ýene-de bir ugry Ind dag jülgesine-Mohenjo-Daro, Harappa, gadymy Harapp siwilizasiýanyň beýleki şäherlerine we obalaryna gidýär. Altyndepede guburlarda goýlan zatlaryň, diwarlarda gizlenilen hazynalaryň arasyndan pil süňklerinden ýasalan hrapp önümleri, hrapp siwilizasiýasiýasyna degişli möhürler tapyldy. Gelip çykyşlary boýunça ýerli häsiýete eýe ençeme dürli-dürli önümler - laýdan edilen gap-gaçlardan başlap, mis hanjarlar we faýansdan ýasalan monjuklar gadymy Hindistanyň senetçiliginiň önümlerini ýada salýar. Megerem, hindi önümleri şäheriň ilatyna oňat mälim bolan bolsa gerek we uly meşhurlykdan peýdalanypdyr. Bu bolsa ýerli önümlere öýkünilmegiň ençeme görnüşleriniň gabat gelýändiklerinden-de belli bolýar. Bu delilleriň hemmesi-de Altyndepe siwilizasiýasiýasynyň Mesopotamiýa bilen Ind dag jülgesiniň şäherleri arasynda özboluşly köpri bolmak bilen gadymy Gündogaryň medeni merkezleri bilen ýakyn gatnaşykda ösendigine aýdyň şaýatlyk edýär. Söwda kerwenleri Altyndepeden günorta, Elamyň we Wawilonyň gülläp ösýän şäherlerine, demirgazyga we gündogara-çarwa taýpalaryň ýaşaýan ýerlerine gidipdirler. Altyndepäniň ussalarynyň ýasaýan zatlaryny arheologlar olaryň öndürilen merkezlerinden 500-600 km uzaklyklardan-Täjigistandan, Fergana jülgesinden tapýarlar. Şeýle gatnaşyklar senetçiligiň we medeniýetiň hemmetaraplaýyn gülläp ösmegine ýardam edipdir. Altyndepäniň demirgazyk böleginde senetçiler ýaşapdyrlar we zähmet çekipdirler. Senetçileriň ýaşan ýerleriniň harabaçylyklary onlarça metrlere uzalyp gidipdir. 4 müň ýyl mundan ozal bu ýerde küýzegärler işläpdir we keramikaçy ussalaryň ojaklaryndan tüsseler asmana göterilipdir. Küýzegärleriň ýaşan ýerleriniň harabalyklarynyň arasynda palçykdan ýasalan gap-gaçlar, otda bişirmek üçin niýetlenen tutumly küräniň ýumrulan gümmezi gabat gelip durýar. Olaryň galyň diwarlary tutuşlygyna köz ýaly gyzardylypdyr. Onuň içinde alawlaýan ýalnyň gyzgynlygy 1400 derejä çenli ýetipdir. Şeýle gyzgynlyk derejede faýans öndürmek doly mümkin bolupdyr we gadymy küýzegärleriň diwarlarynyň galyňlygy köplenç bary-ýogy birnäçe millimetr bolan gap-gaçlary öndürmegi başarandygyna geň galyp oturmaly hem däl. Olaryň önümleri gadymy şäherlileriň gündelik durmuşynyň hakyky bezegleri bolupdyr. Ýonulyp ýasalan belent aýajygyň üstünde oturan gelşikli wazalar, diwarlary sünnälenip egilen ýeňil kubikler, ajaýyp küýzejikler keramikaçylaryň ussatlyklaryny häsiýetlendirmän, eýsem belli bir hünärdäki adamlaryň hyzmatynyň özboluşly bir ýörgünli ugrunyň durnukly düzgünleriniň bolandygyndan habar berýär. 4 müň ýyl mundan ozal ýasalan ýukajyk, ses edýän küýze döwügi öz hili boýunça häzirki zaman farforlaryndan, köplenç, pesde durmaýar. Palçykdan edilen gap-gaçlaryň tas ertekilerdäki ýaly bol derejede - 28 görnüşde tapylmagy Altyndepäniň ilkinji şäher ýaşaýjylarynyň keramika sungatynyň ýokary derejesine şaýatlyk edýär. Altyndepäniň metal guýujylary uly ussatlyga ýetipdirler. Misiň myşýak ýa-da gurşun garylan ergininden (myşýaklanan we gursunlanylan bürünç) ýa-da latundan – mis bilen sinkiň ergini – olar ajaýyp, köplenç basma bezegli we haşamly halkajyklary, gap-gaçlary, aýnalary, iňňe bagjyklary, ýüzükleri, bilezikleri, möhürleri ýasapdyrlar. Kümüş kiçiräk şaý-sepler üçin-de, has ulurak zatlary ýasamak üçin hem harçlanypdyr. Şäherler ulgamlary döremezden ozal dörän şäherleriň ilatynyň köp bölegi suwaryş akabalarynyň şeýle bir çylşyrymly bolmadyk ulgamynyň kömegi bilen suwarylýan meýdanlarda işläpdir. Serdarlaryň we ruhanylaryň uly öýleri tertipli gurlup, 80-100 kw.m. meýdany eýeläpdir. Barly adamlaryň ýaşaýan kwartallarynda ýerleşýän guburhanalarda arheologlar dürli görnüşli bezeg şaý-seplerini, şol sanda altyndan we kümüşden edilenlerini, ýarym gymmat bahaly daşlardan ýasalan dür monjuklary, kümüş we bürünç ýüzükleri we möhür tapdylar. Arheologlar tarapyndan tapylan mazarlaryň birinde megerem ruhany ýa-da gözbagçy aýal jaýlanan bolsa gerek. Gapdalyga orta ýaşlaryndaky ýatan bu aýal gyzyl ýüzüklerden doly elinde iki sany aýal heýkellerini gysyp saklaýardy. Onuň ýanynda ertekilerdäki ýaly üç kelleli haýwan görnüşli kümüş möhür ýatyrdy. Şu ýerden hem arheologlar agatdan, hakykdan, lazuritden we altyndan ýasalan, ýüzlerçe monjuk tapdylar. Altyndepäniň ýaşaýjylary, eýýäm tigirli ulaglardan (arabalardan) peýdalanýardylar. Palçykdan edilen köp sanly ýük arabalarynyň, esasan-da dört tigirden durýan arabalaryň modellerine ser salsaň, olarda çekiji güýç hökmünde düýeler ulanylypdyr. 5 müň ýyldan hem köpräk taryhy bolan Altyndepeden tapylan ýük arabasynyň modeli ozal çaklanylysyndan hem 2 müň ýyl ozal olara ýük mallarynyň goşuplyp ulanylyp başlanylandygyna şaýatlyk edýär. Çaga guburlarynda hem ýük arabalaryň modelleri tapyldy. Megerem, olar dini mana eýe bolan bolsa gerek ýa-da çaga oýnawaçlary bolupdyrlar. Biziň eýýamymyzdan ozal II müňýyllyklaryň ortalaryna Orta Aziýanyň bu gadymy siwilizasiýasynyň mesgeni pese düşüp başlaýar. Esasy medeni ojak gündogara geçýär. Ol ýerde Murgap derýasynyň aşak akymlarynda hem-de Amyderýanyň orta akymlary boýunça oturymly ekerançylaryň täze obalary peýda bolýar. Bu medeniýetiň ençeme aýratynlyklary bu oazisleriň ýaşaýjylarynyň Altyndepe siwilizasiýasyny döreden adamlaryň gönüden-göni nesilleri bolup durýandygyny hasap etmäge mümkinçilik berýär.


text:
Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugy Türkmenistanyň gümrük ulgamynyň işini düzgünleşdirmek babatdaky döwlet syýasatynyň durmuşa geçirilmegini, gümrük meseleleri boýunça halkara borçnamalarynyň berjaý edilmegini üpjün edýän, şeýle hem işleri bilen baglanyşykly kontrabanda we beýleki jenaýatlara, dolandyryş hukuk tertibiniň bozulmalaryna garşy göreşi amala aşyrýan döwlet dolandyryş edarasy bolup durýar.1991-nji ýylyň 4-nji noýabrynda döredilen Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugy, häzirki wagtda milli tejribelere esaslanyp, halkara hukugynda umumy ykrar edilen ýörelgelerinden we binýatlyk düzgünlerinden ugur alyp gümrük kanunçylyklaryny döwrebaplaşdyrýar hem-de iň kämil derejelerde gümrük edaralarynyň desgalaryny täzelemek, olaryň maddy-enjamlaýyn binýadyny güýçlendirmek, döwrebap hemra aragatnaşyk ulgamynyň üsti bilen online görnüşinde elektron gümrük işini amala aşyrmak ýaly işleri alyp barýar.
Gullugyň düzümine merkezi edarasy, onuň ýanyndaky Okuw merkezi, welaýat we welaýat hukukly şäher gümrükhanalary, olaryň Türkmenistanyň çäklerindäki we döwlet serhediniň gözegçilik-geçiriş ýerlerindäki gümrük postlary, gümrük gullugynyň beýleki edaralary girýär.Häzirki wagtda Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugynyň ulgamy 6 sany gümrükhanadan we 49 sany gümrük nokatlaryndan ybaratdyr. Gümrük postlarynyň ýerleşýän ýeriniň iş aýratynlyklaryna görä, häzirki wagtda Türkmenistanyň gümrük serhedinden geçýän harytlara gümrük gözegçiligi we gümrük taýdan resmileşdirmeler Aşgabat şäher we Ahal, Balkan, Lebap, Daşoguz, Mary welaýat gümrükhanalary tarapyndan amala aşyrylýar.
Türkmenistan Bütindünýä Gümrük Guramasynyň agzasydyr.
Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugynyň 2012-nji ýylyň 28-nji iýunyndaky 06-14/1525 belgili görkezmesi Türkmenistanyň Prezidentiniň 2012-nji ýylyň 27-nji iýunyndaky №12385 «Türkmenistana getirilende gümrük paçlary tölenmeýän we mukdar taýdan çäklendirilmeýän harytlaryň hem-de gümrük paçlary bellenen harytlaryň sanawlaryny we gümrük paçlarynyň möçberlerini tassyklamak hakynda»
Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugynyň 2008-nji ýylyň 30-njy iýulyndaky 112-2/1955 belgili görkezmesi Türkmenistanyň Prezidentiniň 2008 ýylyň 27 iýulyndaky №9925 «Türkmenistana getirilende we onuň çäklerinden daşary alnyp gidilende gümrük paçlary tölenmeýän hem-de gümrük paçlary bellenỳän harytlaryň sanawyny we gümrük paçlarynyň möçberlerini tassyklamak hakynda» kararyny durmuşa geçirmek barada
Türkmenistanyň salgytlar hakynda bütewi kanuny II-nji Bölek, 2-nji bap. Goşmaça töleg.
Türkmenistanyň Döwlet gümrükhanasynyň 14.04.2000 ýyldaky №112-2/666 görkezmesi Türkmenistanyň gümrük serhediniň üstünden geçirilýän harytlar babatda Türkmenistanyň gümrük organlaryna tölemäge degişli tölegleriň tarifleri barada
Ýolagçy gümrük deklarasiýasyny doldurmagyň tertibi
Awtoulag serişdelerini, motosiklleri, traktorlary hem-de ýörite ulaglary, tehnikalary Türkmenistanyň çäklerine goýbermegiň Tertibi
Türkmenistanyň çäklerine motosiklleri goýbermegiň Tertibi
«Okuw esbaplaryny Türkmenistanyň gümrük serhedinden geçirmegiň Tertibi»
Türkmenistanyň çäklerinden daşary alnyp gidilende gümrük paçlary tölenmeýän we mukdar taýdan çäklendirilmeýän harytlaryň sanawy
Türkmenistanyň çäklerine getirilende gümrük paçlary tölenmeýän we mukdar taýdan çäklendirilmeýän harytlaryň sanawy
Aşgabat şäherinde 2017-nji ýylda ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryny guramak we geçirmek üçin niýetlenip Türkmenistana getirilýän daşary ýurt harytlarynyň gümrük gözegçiliginiň we olary gümrük taýdan resmileşdirmegiň Tertibi
Aşgabat şäherinde 2017-nji ýylda Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryny guramak we geçirmek üçin niýetlenip Türkmenistana getirilýän daşary ýurt harytlary babatda ýörite gümrük düzgünini ulanmagyň tertibi hakynda DÜZGÜNNAMA
Türkmenistanyň döwlet gümrük gullygy
744000 Türkmenistan, Aşgabat ş., Arçabil şaýoly, 138. Tel.:39-41-55, Faks:39-42-42
Mary welaýat gümrükhanasy
745400 Türkmenistan, Mary ş., Ýeňişiň 50-ýyllygy köç., 9. Tel.:7-30-01
Daşoguz welaýat gümrükhanasy
746300 Türkmenistan, Daşoguz ş., Gahryman Gurbansoltan eje köç., 79. Tel./Faks:5-48-14
Lebap welaýat gümrükhanasy
Türkmenistan, Türkmenabat ş., S.A.Nyýazow şaýoly 21-nji jaýy. Tel./Faks:3-44-88, 3-16-17
Balkan welaýat gümrükhanasy
745100, Türkmenistan, Balkanabat ş., 197-nji ýaşaýyş jaýlar toplumy. Tel./Faks:7-01-12
Ahal welaýat gümrükhanasy
744205, Türkmenistan, Änew ş., Industrial köçesiniň 2-nji jaýy. Tel.:36-1-07, Faks:36-6-50
Aşgabat şäher gümrükhanasy
744205, Türkmenistan, Aşgabat ş., Ahal welaýatynyň Ak bugdaý etrabynyň Garagum derýasyndan 3000 m demirgazykda Änew-Daşoguz aýlaw ýolunyň gündogar tarapy, Tel.:22-0-26, Faks:22-0-00


text:
Pagta
Pagta gowaça hasyly bolup tekstil pudagynda giňden ulanulýan tebigy süým. Türkmenistan'da pagta öndürilmegi esasan hem SSSR döwründe iň esasy ekerançylyk ugurlarynyýň biridi.
Pagta gowaça hasyly bolup tekstil pudagynda giňden ulanulýan tebigy süým. Türkmenistan'da pagta öndürilmegi esasan hem SSSR döwründe iň esasy ekerançylyk ugurlarynyýň biridi.
Pagta süýüme baha berilende şeýle enjamlar ulanylýar.
Hil barlaýjy enjamlar.
Enjam
Ölçeg
Fibrograf
Uzynlyk
Pressley
Süýümleriñ toparlaýyn berkligi
HVI
Uzynlyk, berklik, deñölçeglilik, mikroner, reñk, hapalyk
Stelometer
Berklik, uzalma
Mikroner
Inçeligiñ we ýetişigiñ utgaşdyrylan barlagy
Shirley hapa ölçeýji
Hapalaryñ mukdary
El bilen
Ştapel uzynlyk
Çyglyk ölçeýji
Çyglyk
Kalorimetr
Ýagtylyk we sarylyk. Reñk.
Polýarizirlenen ýagtylykly mikroskop ýa-da Casricaire testi
Ýetişik
Hile baha bermegiñ zerurlygy we standart howa şertleri.
Çig malyñ hiline baha bermek şular ücin gerek:
1. Iñ kiçi baha bilen iñ amatly hilli çig maly almak üçin
2. Alnan çig maldan talap edilýän hilli ýüplük öndürip bolup-bolmajakdygyny bilmek üçin
3. Nusgalyk süýüm bilen satyn alnan süýümi deñeşdirmek üçin
4. Maşynlary dogry sazlamak we işleniş tizlikleri saýlamak üçin
5. Satyn alnan çig maldan nähili girdejini alyp boljakdygyny barada bilmek üçin
Dokma materiallaryñ üstünde fiziki tejribeler (testler) geçirilende şeýle standart howa şertler üpjün edilmeli.
· Otnositel howa çyglygy 65 +/-2% we temperatura 20 +/-2 °C bolmaly.
· Tropiki we sub-tropiki ýurtlarda başga howa şertleri ulanylyp biliner, ýagny otnositel howa çyglygy 65 +/-2% we temperatura 27 +/-2 °C.
Diñe çig malyñ häsiýetlrini bilemek ýeterli däldir. Onuñ hil görkezijilerini dolylygyna peýdalanmak üçin giñ tejribe we çuñ bilim gerek bolup durýar.
Käte süýümiñ diñe bir görnüşini ýa-da partiýasyny ulanyp islenen hilli önümi almak bolanok. Şeýle ýagdaýlarda dürli çig malyñ görnüşlerini we partiýalaryny saýlap ulanmaly bolýar.
Eger baha dogry berlen bolsa girdejiler artar. Şeýlelikde hile baha bermek bu düşewüntlik üçin zerur işdir, ol hem müşterileri oñat hilli ýüplük bilen kanagatly etmegine ýardam edýär.
Hünärmenler süýümi el bilen ýa-da göz bilen barlap çig malyñ hiline ýeterli dogrylyk bilen baha berip bilýärler. Emma soñky zamanalar, HVI ýaly kämil esbaplaryñ döredilmegi bilen satyn alynýan süýümiñ hilini goşmaça hil barlaýjyl enjamlar bilen barlamak maslahat berilýär. Hil barlaýjy enjamlar çig mal satyn alynanda süýümiñ hili barada we şol süýümiñ gerek hilli ýüplügi çykarmaga ýaramlylygy barada dogry karar etmek üçin köp maglumat berip bilýärler.
2.Çig maly saýlamak.
Birinji bilen üpjün edijini ýa-da agenti dogry saýlamaly. Satyn alyjy diñe baglanşdyrylýan kontraktda gowy şertleri üpjün etmek bilen çäklenmän üpjün edijiniñ ynamlydygyny barlamaly. Kä-bir üpjün edijiler ýa-da agentler bazarlardaky bahalar galanda belli bir bahana bilen çig maly üpjün etmekden boýun gaçyrýarlar ýa-da pes hilli çig maly üpjün edip başlaýarlar.
Az sanly üpjün edijileri bilen ýa-da pagta söwdasy bilen meşgullanýan abraýly söwda edaralaryñ wekilleri (agentleri) bilen uzak-möhletleýin gatnaşyk dikeltmek amatly bolýar. Olar adatça bazardaky hiliñ we bahalaryñ ýagdaýlary barada ygtybarly maglumat berip bilýärler. Şeýlelikde satyn alyjy akylly kararlary edip bilýär. Köp tebigy süýümler, meselem pagta, zawod ýaly önümçilik şertlerinde öndürilýän önümler däldir. Şonuñ üçin satyn alyja bagly bolan üpjün ediji rugsat edilýän çäklerde üýtgeýän oñat hilli çig maly wagtynda getirip bilmeli.
Satyn almakdan öñürti satyjyñ aýdan bahasyndan başga-da goşmaça çykdajylary göz öñünde tutmaly:
· Satyjyñ ammaryndan çykandan soñ harydyñ satyn alyja çenli ýetmegine sarp edilýän wagt. Eger bu möhlet uzak bolsa satyn alyjy has uly goşmaça çykdajylary çeker.
· Daşamanyñ çykdajylary we salgytlar.
Eger çig malyñ hiliniñ, agramyñ we daşalma wagtynyñ üstünde dawa çyksa satyjylar köplenç ony derrew we dostluk bilen çözmäge ymtylýarlar. Eger dawa başga bir araçynyñ (arbitratoryñ) garamagyna geçirilse, araçynyñ karary derrew güýje girmeli.
Talaplary we islegleri mydama üýtgäp duran bazar şertlerinde çykaryljak önümiñ hilini dogry saýlamaly. Satyn alyjy haýsy ýüplük nomerini egirjekdigi barada dogry karar etmeli. Satyn alyjy önümçilik meýilnama (plan) boýunça öndürilmeli ýüplügi çykarmak üçin süýümiñ nusgasyny ulanyp biler. Köp egirmeçiler egirijilik ukybyny doly ulanmaýarlar. Meselem Ne 44 üçin ýaraýan pagta Ne 40 üçin ulanylýar. Kä-bir egirmeçiler artykmaç egirýärler. Meselem, olar Ne 40 üçin ýaraýan pagtany alýarlar we ony Ne 44 ýüplügi çykarmak üçin ulanýarlar. Emma gowy hili üpjün etmek üçin hem-de çig mala edilýän çykdajylary iñ pes derejede saklamak üçin iñ amatly nomer saýlanmaly. Kä-bir egirmeçiler çig malyñ iki ýa-da ondan köp görnüşini satyn alyp olary garyşdyrýar. Onuñ üçin süýüm bilen ýüplügiñ häsiýetleriniñ özarabaglanşygyny gowy bilmeli. Satyn alyjy süýümiñ hiline baha bermek üçin çuñ bilimi we tejribäni gazanan bolmaly. Tejribehanalaryñ laborator enjamlarynda edilýän barlaglar diñe el bilen edilen barlaglaryñ dogrylygyny barlamak we tassyklamak üçin ulanylmaly.
3.Süýümleriñ esasy hil görkezjileri.
Uzynlyk bu süýümiñ iñ möhüm hil görkezjisidir. Ol täsir edýär:
· Egirijilik ukybyna
· Ýüplügiñ berkligine
· Ýüplügiñ düzgünsizligine
· Önümiñ ýalpyldysyna
· Ýüplügiñ tülüligine
· Öndürijilige
Uzynlyk öndürijilige üzülmeler sany, galyndylaryñ sany we berilmeli towlaryñ sany arkaly täsir edýär. 5mm-den gysga süýümler önümçilikde galynda bolup ýitýärler. 15 mm-den gysga süýümler ýüplügiñ berkligine ýardam etmän, diñe ýüplügiñ dolylygyny üpjün edip bilýärler.
Pagta süýüminiñ uzynlyklaryñ bahalandyrylyşy.
Toparyñ ady
Uzynluk, mm Ýaraýan ýüplük nomeri, Ne
Gysga ştapel
25,4 we ondan kiçi Ýogyn 20-den pes
Orta ştapel
26 – 28 Orta 20-34
Uzyn ştapel
28 – 34 Inçe 34-60
Has uzyn ştapel
34 we ýokary Gaty inçe 80-140
Bellikler:
· Egirilýän nomer diñe ştapel uzynlygyna bagly däldir. Ol goşmaça inçelige we ulanylýan enjamlara bagly bolup durýar.
· Uzynlyk el ştapelde ýa-da fibrografda (2.5% aralyk uzynlyk) ölçenilýär.
Uzynlygyñ deñölçegliligine baha berlende şeýle iki görkezjiler ulanylýar.
1)Deñölçeglilik indeksi UR (uniformity index)
UR%
Baha
50-55
Gaty gowy
45-50
Gowy
40-45
Kanagatlanarly
35-40
Ýaramaz
30-dan aşak
Ulanylyp bolmajak
2)Deñölçeglilik gatnaşygy UI (uniformity ratio)
UI
Baha
77-den aşak
Gaty kiçi
77-99
Kiçi
80-82
Ortaça
83-85
Ýokary
85-den ýokary
Gaty ýokary
Inçelik ýüplügiñ kese kesiginde näçe süýüm sygyp bilýändigini kesgitleýär, şonuñ üçin ol möhüm görkezjidir. Kese kesige mümkin boldukça has köp süýümler sygdyrylmaly.
Ýüplügiñ kese kesiginde inçe süýümleriñ has köp sanynyñ ýerleşişi.
Süýümler näçe inçe bolsa şonça-da kese kesikde olaryñ sany artar, ýüplügiñ deñölçegliligi gowulandyrylar. Emma has inçe süýümler añsat nepsleri emele getirip bilýärler. Süýümleriñ inçeligine göni-däl baha bermek üçin çyzykly dykyzlyk ulanylýar. Dürli ýurtlarda bu ölçeg üýtgeşik bolýar. Uniwersal ölçeg hökmünde dteks, ýüpek önümçilikde denier, pagtada mikrogramm/inch ýaly ölçeg birlikleri ulanylýar. Pagta süýümiñ inçeligi köplenç mikroner ölçegi bilen ölçenilýär we alnan netijelere görä inçelige şeýle baha berilip biler:
İnçelik(mikroner) Baha
< 3 gaty inçe
3 - 3,9 inçe
4 - 4,9 ortaça
5 - 5,9 galyñ
> 6 gaty galyñ
Pagtada inçelik bilen ýetişik bir wagtda mikroner usuly bilen ölçenilýär. Mikroneriñ bahalary pagtañ dürli görnüşleri üçin 2.6 – 7.5 aralykda üýtgäp biler. Adatça mikroner görkezjini pagtañ inçeligi hem-de onuñ pylan nomerli ýüplügi çykarmaga ýaramlylygy boýunça baha bermek üçin ulanýarlar. Mikroneriñ öz barlaýjy enjamy bar. Ilki bilen gowy tüýdülen we arassalanan pagtadan silindrik şekilli dykyzlanan nusgasy taýýarlanylýar (agramy 3.24 gr). Soñ nusga mikroner enjama goýulýar, şol ýerde onuñ içinden belli basyş bilen howa geçirilýär. Nusgadan geçýän howanyñ mukdary süýümleriñ inine bagly bolup durýar. Howanyñ akymy rotor-görnüşli ölçeýji bilen ölçenýär.
Emma mikroner inçeligiñ we ýetişikligiñ utgaşdyrylan görkezjisi bolandygyny ýatdan çykarmaly däldir. Her pagtañ görnüşi üçin öz amatly mikroner bahasy bar. Ýagny mikroner seresaplyk bilen ulanylmaly. Pagtañ inçeligi gowaçañ görnüşine hem ýetişikligine bilelikde bagly bolup durýar, şu iki sebäpleriñ haýsysynyñ täsiri ulydygyny bilmeli.
Mikroner ýaly süýümleri köpçülikleýin ölçeýän enjamlardan daşary ýeke süýümleriñ inçeligini bir-birden ölçeýän usullar bar. Ýöne olar agyr we çykdajyly bolýarlar, sebäbi ynamly netijeleri almak üçin has köp sanly süýüm bir-birden ölçenilmeli. Mikroner bolsa dürli usullaryñ arasynda iñ ýönekeý, añsat we seretmäge amatly bolan esbapdyr. Meşgur HVI enjamy hem mikroner barlaglary geçirip bilýär.
Berklik halkara pagta söwdasynda köplenç lb/inch2 (bir kwadrat duýmiñ funtlarda bolan agramy) bilen añladylýar. Bu ölçeme Pressley atly enjam arkaly amala aşyrylýar. Pressley görä süýümiñ berkligine şeýle bahalar berilip biler:
≥ 93 gaty berk
87 - 92 berk
81 - 86 ortaça
75 - 80 erbet däl
70 - 74 gowşak
70-den pes gaty gowşak
Pressley usulyna tapawutlylykda Stelometer we HVI ulgamynda berkligi ölçemek üçin g/teks ölçeg birligi ulanylýar. Pagta süýümiñ berkligi 15-40 g/teks aralykda bolýar. Gowy pagtada berklik 25 g/teksden aşakda bolmaly däldir. Kä wagt süýümleriñ berkligi cN/teks birliklerde ölçenilýär. Pagta süýümleriñ berkliklerine şeýle baha berilýär:
g/teks
Baha
23-den kiçi
Gowşak
24-25
Aralyk
26-28
Ortaça
29-30
Berk
31-den ýokary
Gaty berk
Berklik has berk ýüplükler çykarmak we ýokary işleniş tizlikleri saýlamak üçin süýümiñ zerur häsiýetidir.
Elastiklik (uzalma) ýüplügiñ üzülen wagty uzalmasyny kesgitleýär we ýüplügiñ sezewar boýlan agramlaryna garşy durmak häsiýetine täsir edýär. Bu görkezji pagta üçin 6-10%, ýüñ üçin 25-45% aralykda bolýar. Üzülme uzalmasy bilen üzülme berklik bir wagtda ölçenilýär. Süýümleriñ uzalmasynyñ artykmaç bolmagy hem dokma önüm üçin gowy zat däldir. Çüñki bu ýagdaýda çekim işler agyrlaşýar.
Ýetişiklik pagta süýüminiñ sellýuloza gatlaklaryñ galyñlygy bilen bagly. Şol gatlaklar süýümiñ galyñlygy bilen baglylykda näçe uly bolsalar şonça-da süýüm has ýetişen hasaplanylýar. Ýetişik dürli himiki usullar bilen kesgitlenýär. Eger sellýuloz gatlagy hiç emele gelmedik bolsa bu süýüm öli diýilip hasaplanýar. Olar gaty inçe bolýarlar. Ýetişik boýajylyk ukyba uly täsir edýär. Sebäbi pagta önümler boýalanda boýag maddalar sellýuloza bilen baglanşdyrylýar. Ýetişmedik ýa-da öli süýümler boýagy gowy almaýar we hile ýaramaz täsir edýärler.
Ýetişiklige baha bermek üçin ýetişiklik gatnaşygy (iñlisçe Maturity ratio) ulanylýar:
Ýetişiklik gatnaşygy = ((Normal - Öli)/200) + 0.70
Bu ýerde: N - % normal süýümler D - % öli süýümler
Pagta süýüminiñ diwarynyñ we içki kanalyñ (lýumen) özara gatnaşygyna baglylykda şeýle bahalar berili biliner:
1. Ýetişen : (Lumen ini "L")/(diwaryñ galyñlygy"W") <1
2. Ýarym ýetişen: (Lumen ini "L")/(diwaryñ galyñlygy"W") 1-den uly we 2-den kiçi
3. Ýetişmedik : (Lumen ini "L")/(diwaryñ galyñlygy"W") >2
Mundan başga ýetişik koeffisiýenti ulanylýar (iñlisçe Maturity Coefficient)
Ýetişik koeffisiýenti = (M + 0.6H + 0.4 I)/100
Bu ýerde:
M – ýetişen süýümleriñ mukdary, %
H – ýarym-ýetişen süýümleriñ mukdary, % I – ýetişmedik süýümleriñ mukdary, %
Eger ýetişiklik koeffisiýenti
0.7-den kiçi, bu ýetişmedik pagtadyr 0.7 we 0.9 aralykda bolsa, bu ortaça ýetişen pagtadyr 0.9-den köp bolsa, bu gowy ýetişen pagtadyr
Pagtadaky özge maddalaryñ mukdaryna baglylykda arassalyga şeýle bahalar berilip biler:
Özge maddalaryñ mukdary
Baha
!,2 çenli
Gaty arassa
1,2 – 2,0
Arassa
2,0 – 4-0
Orta
4,0 – 7,0
Hapa
7,0 we ýokary
Gaty hapa
Pagtadaky tozanlar dürli mikroskopik bölejiklerden durup emele gelýärler. Tozanlar önümçilikde hapalyk, saglyga zyýan, rotor egirmede üzülmeleriñ artmasy ýaly meseleleri ýüze çykarýar. Tozanlaryñ ölçegine baglylykda olar şeýle toparlara bölünip bilerler:
Bölejikleriñ ululygy(µm)
Hapa
500 we ýokary
Tozan
50 – 500
Mikrotozan
15 – 50
Dem alynýan toz
15 we ondan kiçi
Şirelik önümçilikde uly meseleleri döredip bilýän süýümiñ aýratynlygydyr. Ony dürli himiki metodlar arkaly kesgitlemek mümkin bolýar.
Elläniñde ýakymlygy. Eger süýüm elläñde ýylmanak duýulsa, onda bu süýümden has ýylmanak ýüplügi çykaryp bolar. Ýylmanak ýüplükden has gowy matalary dokap bolýar.
Reñk pagta süýüm synplaşdyrylanda möhüm bir görkezjidir. Çüñki pagtañ reñkine seredip onuñ keseli geçiren ýa-da geçirmedigini, ýagşyñ aşagyna düşendigi barada bilip bolýar. Pagtañ reñki başga-da köp hil görkezjiler bilen berk baglanşyklydyr. Pagta egirme fabriklerde garyşdyrylanda reñk tapawut ýüze çyksa önüm ala bolar (abraž hadysasy). Reñke baha berilende iki ölçeg ulanylýar: %Rd (ýalpyldy) we b+ (sarylyk). Bu bahalar kalorimetrde (Nickerson-Hunter) ýa-da HVI enjamynda tapylýar. Söwdada reñke baha berlende şeýle toparlara bölüniş ulanylýar:
Light
Çal ýa-da çala goñur reñkli
Spotled
Tegmilli, goñur reñkli
Tinged
Goýy sary reñkli
Yellow stained
Goýy sary reñkli we tegmilli
Pagta süýüme synp (klass) berilende reñk, hapalyk we çigitden arassalanmagyñ hili göž öñünde tutulýar. Synp näçe ýokary bolsa, şonça-da ýüplügiñ daşky görnüşi gowy bolar we az galyndy emele geler. Her ýurtda dürli synplaşdyrma ulgamlar ulanylýar. GDA ýurtlarynda Sowt Soýuzdan galan 7 sortlara bölünişi ulanylýar. ABŞ-de we Türkiýede bölüñiş şeýledir:
ABŞ-de pagtanyñ synplara bölünişi (AMERICAN UPLAND görnüşi üçin)
S.NO
SYNP/GRADE ALAMAT/SYMBOL KODY/CODE
1(iñ gowysy)
GOOD MIDDLING GM 11
2
STRICT MIDDLING SM 21
3
MIDDLING M 31
4
STRICT LOW MIDDLING SLM 41
5
LOW MIDDLING LM 51
6
STRICT GOOD ORDINARY SGO 61
7
GOOD ORDINARY GO 71
8(iñ pesi)
BELOW GRADE
Türkiýede pagtanyñ synplara bölünişi
1(iñ gowysy)
Ekstra
2
Mıntıka
3
Garanti
4
Sıra
5(iñ pesi)
Benekli
Tekstil barada okuw web-site link: http://bola-bola.narod.ru/index.html
http://www4.ncsu.edu/~bovezmu/
Edebiýatlar - References
W.Klein, Short-staple spinning series 1995 Миловидов Н.Н., Фаминский П.П., Шишкунова Е.Н. Проектирование хлопкопрядильных фабрик. М.: Легкая и пищевая промышленность 1983 Справочник по хлопкопрядению. М.: Легкая индустрия 1987 Власов П.В., Сурнина Н.Ф. Проектирование ткацких фабрик. М.: Легкая индустрия 1983 Бадалов К.И., Жоховский В.В., Осьмин Н.А. Прядение хлопка и других текстильных волокон. Москва 1980. Bülent Gemici. Pamuk iplikçiligi ders kitabı. Bornova/İzmir 1999


text:
Indeterminizm
INDETERMINIZM (lat. In-sözün öňünden gosulyp, ýoklygy aňladýar we determinizm-sebäplik arabaglanşygynyň obyektiwligini (ontologik I.) ýa-da ylymda sebäplilik jähtden düşündirişiň akyl ýetiriş gymmatyny (metodologik I.) inkär edýän filosofik taglymat we metodolik poesiýa. Adamyň erk-işleginiň şertlenilenligi, adamyň öz eden etmişleri üçin jogapkärçiligi badaky problemalar boýunça I. we beterminizm (seret) biri-birine garşy durýan konsepsiýa hökmünde öne çykýar. I. erk-islege awtonom güýç hökmünde öne çykýar. I. erk-islege awtonom güýç hökmünde garaýar hem-de sebäplilik prinsipleri adamyň özüni alyp barşyny düşüňdirmekde ulanyp bolmaz diýip tassyklaýar, determinism tarapdarlaryny fantalizme aýyplaýar. Emma weli “Dterminizmin fatalizmi nazarda tutýanlyg-a beýlede dursun., gaýtam ol paýhasly hereket etmek üçin esas berýär “ (Lenin B.I. Eserler, 4 neşirden terjime, 1 tom, 463 sah.). Häzirki zaman burjuaz filasofiýasynda I-iň dürli formalary ýaýrandyr. Mysal üçin, Badenin neokantçylyk mekdebi determinizm prinsipini diňe tebigat hakyndaky ylym bilen çäklendirýän we onuň “ruh hakyndaky ylymlar” barada ulanylmagyny inkär edýärdi. Neopozitiwizm pragmatism we personalizm dterminizmi diňe logiki sfera bilen çäklendirmäge synansýarlar. Häzirki zaman kwant fizikasynyň ösmegi netijesinde I. we determinzm aýratyn-da aktual problema öwrüldi, determinism aýratyn-da aktual problema öwrüldi. Klassyky determinism prinsiplerinin mikrodunýade bolup geçýän proseslere häsiýetlendirme bermek üçin ýaramaýanlygy belli edildi. Şoňa göräde kwant teoriýasynyň esasy kanunlayny I. we agnostizm ruhunda düşündirjek bolup synanşylyp başlandy elektronyň erkin hereketi hakyndaky ek-tuk mikrohoadasynyn teologik güýçler arkaly dolandyrylýanlygy hakyndaky ideýalar I-iň ýüze çykmasydyr. Dialektiki materalizm I-I inkar etmek bilen bilelikde, determinz hakynda dowam edip gelen ozalky mehanistik düşünjeleriň ýeterlik däldigini görkezýän hem-de häzirki zaman tebigat5 we jemgyýetçilik ylymlarynyň gazanan üstünlikleri esasynda determinz hakynda täze, jemlenen düşünjäni formirleýar


text:
Sitomegalowirus
Sitomegalowirus (SMW) ýokançlygy – ýer ýüzünde giňden ýaýran ýokançlyk bolup, immunitetiň gowşamagy bilen baglanyşykly, köpdürli kliniki alamatlaryň ýüze çykmagy bilen häsiýetlendirilýändir. Uçuklar wirusy maşgalasynyň iň howply görnüşlerine degişlidir. Häzirki zaman amaly lukmançylykda bu wirus ýokançlygy aýratyn ünse eýe bolup, Bütindünýä Saglygy Goraýyş guramasynyň Ýewropa bölümi tarapyndan ol ýokanç keselleri bilen keselçiligiň geljegini kesgitleýän keseller toparyna degişli edildi. Wirusyň ýaýramagyna getirýän faktorlar Bu wirusyň giňden ýaýrandygyna garamazdan, häzirki wagta çenli epidemiki ýaýrama ýagdaýlary duş gelenok. SMW ýokançlygynyň kliniki alamatlary bedeniň kesellere garşy göreşme ukybynyň peselen ýagdaýlarynda ýüze çykýandyr. Soňky ýyllarda immunitet ýetmezçiligi ýagdaýlary AIW-iň ýüze çykmagy, ekologiki deňagramlylygyň üýtgemegine getirýän faktorlaryň köpelmegi, dürli derman serişdeleriniň ulanylmagy (derman keseli, gormonlar bilen bejergi) netijesinde ýokarlandy. Göwrelilik döwründe ene bilen ösýän düwünçegiň arasyndaky immun gapma-garşylygy azaltmak üçin döredilen fiziologiki immun ýetmezçiligi hem ýokançlygyň ýaýramagyna getirip biler. Şu faktorlaryň hemmesi, esasan hem olaryň birnäçesiniň utgaşmasy ýokuşma babatda töwekgelçilik toparyna girýän täze doglan çagalara, gan goýberilen näsaglara, dürli beden agzalary oturdylan (transplantirlenen) näsaglar, immun ulgamy basýan serişdeleri ulanýan näsaglara bu ýokançlygyň dürli ýollar bilen ýokuşmagynyň sebäbi bolýar. Bu topara ahlak taýdan bozuk aýallary, gomoseksualistleri, neşekeşleri hem degişli edip bolar. ABŞ-da geçirilen barlaglar, 1-2% çagalaryň doglandan soň peşew bilen SMW bölüp çykarýandygyny, 1 ýaşa çenli şeýle çagalaryň sanynyň 10-20% -e ýetýändigini, 35 ýaşly ulularyň 40%- iň öz ganynda bu wiruslara garşy antitelalary saklaýandygyny, 50 ýaşyň sepgidinde bolsa uly adamlaryň aglaba böleginiň bu wirusy göterýändigini mälim etdi. Wirusy göterijiler ýa-da keseliň köpdürli görnüşlerini başdan geçirýän adamlar wirusly ýokançlygyň gözbaşy bolup biler. Gan, peşew, tüýkülik, jynshana bölünip çykmalary, ýaş suwuklygy, ene süýdi, çaganyň ýan suwlary, döl, täret ýaly biologiki bölünip çykmalar arkaly wirusyň ýokuşmagy bolup geçip biler. Şonuň ýaly-da, transplantalogiýada ulanylýan beden dokumalary hem-de agzalary, donor gany, göwreli aýallar hem wirusy ýaýratmagyň çeşmesi bolup bilerler. SMW ýokançlygynyň ýaýramagynda esasy orun tüýkülik arkaly ýaýramalara berlip, bu keseli "opüşmeleriň keseli" diýip hem atlandyrýarlar. Bu wirus ýokançlygy bilen öň duşuşmadyk adamlar oňa has hem duýgurdyrlar. Kliniki alamatlary we ýüze çykyş aýratynlyklary SMW ýüze çykyşy boýunça häsiýetli alamatlara eýe däldir. Bu wirusly ýokançlygyň ýüze çykyş alamatlary ýokançlygyň geçiş görnüşine, bedeniň ýagdaýyna bagly bolýar. Kadaly immun işjeňlikli adamlarda wirusyň birinji gezek ýokuşmagy kliniki alamatsyz geçip, wirus göterijilik ýagdaýy ýüze çykýandyr. Diňe uly adamlaryň 5%-de wirus dümewi ýadyňa salýan alamatlar toplumy (beden temperaturasynyň galmagy, burnuň dykylmagy, boýun we äňasty limfa düwünleriniň ulalmagy), gulagyň ýanyndaky tüýkülik mäzleriniň ulalmagy hem-de agyrmagy (sialoadenit) bilen ýüze çykýandyr. Seýrek ýagdaýlarda sitomegalowirus gepatiti döräp, onuň üçin gepatitlere häsiýetli alamatlar hem-de biohimiki üýtgeşmeler mahsus bolýar. Kesel örän çalt, takmynan 1 hepdäniň dowamynda yzyna gaýdyp, soňra alamatsyz dowam edýändir. Immun ulgamy gowşak adamlarda SMW has ýaýran häsiýete eýe bolup, dowamly ýa-da haýal geçýän ýokançlyk görnüşi bilen deňeşdirlende ilkinji gezek ýokuşma ýagdaýy has agyr geçýändir. Şeýle ýagdaýlarda öýken, böwrekler, iýmit siňdiriş ulgamy, bagyr, merkezi nerw ulgamy, gözler, böwregüsti mäzler, aşgazanasty mäz, dalak, limfa düwünleri zeperlenip bilerler. Zeperleniş agza baglylykda gepatitler, öýken sowuklamasy, miokarditler, iýmit siňdiriş agzalaryň baş keselleri şüze çykyp biler. Köp halatlarda SMW ýokançlygy AIW- iň, ýiti leýkozyň, sepsisiň, wirusly gepatitleriň, limfogranulematozyň "keşbinde" hem ýüze çykyp bilýändir. SMW ýokançlygy aýal jyns agzalaryny zeperlendirip, ýatgynyň boýunjygynyň, ýatgynyň, jynshananyň sowuklama ýagdaýlaryny döredip bilýär. Erkek adamlaryň bu wirus arkaly jyns agzalarynyň zeperlenmegi adatça alamatsyz geçýändir. SMW-iň göwreli aýallara ýokuşmagy örän howply bolup, wirus ösýän düwünçege geçip bilýändir. Düwünçegiň şikeşleniş derejesi göwreliniň immun ulgamynyň ýagdaýyna, ýokançlygyň geçiş görnüşine, göwreliligiň möhletine baglydyr. Göwrelilik döwründe SMW ýokançlygy ösmeýän göwrelilik, göwreliligiň düşme ýagdaýlary, çaganyň wagtyndan öň dogmagy, köp suwlulyk, çörekçäniň işiniň ýetmezçiligi ýa-da kadaly ýerleşýän çörekçäniň wagtyndan öň gopmagy ýaly gaýraüzülmelere getirse, düwünçek üçin ösmeden yza galma, sarylama bilen ýüze çykýan bagryň zeperlenmegi, merkezi nerw ulgamynyň zeperlenmegi (gidrosefaliýa, mikrosefaliýa, meningoensefalit), köp ulgamlaryň zeperlenmegi bilen geçýän sepsis ýagdaýly ýaly howply gaýraüzülmeleriň sebäbi bolup biler. Gizlin geçýän SMW ýokançlygyň alamatlaryny çaga doglandan soň kesgitlemek kynçylyk döredip, olar (görüş nerwiniň atrofiýasy, kerlik, akyl taýdan ösüşde yza galma) çaganyň ösüşiniň has giçki tapgyrlarynda mälim bolup bilerler. Anyklaýyş usullary Sitomegalowirus ýokançlygy anyklamakda laborator usullaryň görkezijilerine salgylanyp, ol usullar (immunoferment derňewi, polimeraza zynjyrly reaksiýa, immunologiki usullar) bedeniň biologiki suwuklyklarynda wirusy we oňa mahsus bolan antitelalary (göreşiji öýjükler) tapmaga gönükdirilendir. Bejergi çäreleri SMW ýokançlygyň bejergisinde wirusa garşy ulanylýan serişdeleri hem-de immun ulgamyň işini kadalaşdyrýan dermanlary ulanýarlar. Ýokançlygyň ýiti ýüze çykmalarynda asiklowir üstünlikli ulanylýar. Ony 8-10 gün damariçre goýberýärler. Asiklowiriň beden üçin ýaramaz täsirleriniň bardygy sebäpli, ony, has hem çagalar babatda seresaply ulanmak maslahat berilýär. Transportirlenen (oturdylan) bagyrly, böwrekli näsaglarda hem wirusyň ýokuşma ýa-da gaýtadan işjeňleşýän halatlarynda bu dermany üstünlikli ulanyp bolýar. Immun ulgamyny kadalaşdyrýan serişdelerden lewamizol SMW bejergisinde has giňden öwrenilen serişde bolup, ony ýörite tertip boýunça 12 hepdäniň dowamynda ulanýarlar. Wirusly ýokançlygyň uzak wagt peşew ýa-da tüýkülik bilen bölünip çykýan halatlarynda lewamizol bilen gaýtadan bejeriş tapgyryny ýa-da taktiwini deriniň aşagyna goýberme usulyny (9-10 hepdäniň dowamynda) ulanýarlar. Aýdylyp geçilen serişdeleri göwrelilik döwründe ulanmak bolmaýar. Göwrelilik döwründe bejeriş we akuşerçilik jogapkärçiligi babatda çylşyrymly soraglary çözmeli bolýar. Göwreliligiň kiçi möhletlerinde, ýokançlygyň ilkinji ýüze çykan ýa-da gaýtadan beterleşen halatlarynda göwreliligi aýyrmak maslahat berilýär. Göwreliligiň kiçi möhledinde ony emeli aýyrmakdan ýüz döndürilen halatlarynda, laborator barlaglaryň görkezijilerine, ösýän düwünçegiň ýagdaýyna ultrases barlagy geçirip baha bermä daýanmaly bolýar. Şunuň ýaly ýagdaýlarda, SMW garşy ýokary mukdarda antitelalary saklaýan serişdeleri (sitomegalowirusa garşy immunoglobulin, adaty adam immunoglobulini) ulanmak ýerlikli bolup biler. Göwrelilik döwründe wirusa garşy serişdelerden wiferony ulanmak bilen gowy netijeleriň gazanylan halatlary köpdür. Wirusyň ýaýramagynyň öňüni alyş çäreleri SMW ýokançlygyň öňüni almak çäreleri şahsy gigiýena düzgünleri berjaý etmäge, transplantalogiýada ulanylýan agzalara we dokumalara, gan donorçylygynda gana we gandan taýynlanan serişdelere degişli barlaglary geçirmäge hem-de immun ulgamy tapdan düşüriji faktorlardan goramaga gönükdirilen bolmalydyr. Ene süýdünde SMW anyklanan ýagdaýynda onuň bilen çagany iýmitlendirmek maslahat berilmese hem, çaganyň göwrelilik we dogrum wagty ýokuşmagynyň derejesi bilen deňeşdirlende, şeýle ýaýrama ýoly çaga üçin az howpludyr.