text:
Bibliografiya
we
kä bir bellikler
SWEDEN
Giriş
Magtımgulı köñle gaygı getirme,
Bu bir iyş wagtıdır, özüñ yitirme,
Sözüm diñlän yok diyip, öm-süm oturma,
Jahan giyñdir, çendan bilende bardır.
Magtımgulı bu ad ähli türkmen üçin, çeper sözüñ ähli mugtakları üçin iñ mähriban, iñ guwançlı at. Belli gündogarşınas Bartoldıñ belleyşi yalı, bütin orta Asıya halklarınıñ arasında diñe türkmenlerde bir millin şahır bolupdır, ol-da Magtımgulıdır.
Magtımgulı, beyik akıldar, filosof, gündogarıñ pähim payhasını öñe süren humanist, öz milletini janı-teni bilen söyen watançı, milli şahır bolupdır. Belli klassiki şahıyrımız Mämedweli Kemiynäniñ sözleri bilen ayıtsak: Magtımgulı edebiyat meydanınıñ oragunı orup giden şahırdır. Türkiyäniñ göreşjeñ şahırı, belli Türk şahırı Nazım Hikmet Magtımgulı hakında şeyle diyipdir:
Magtımgulı meniñ hem şahırım, onuñ dili meniñ hem dilim...Men Magtıgulıdan köp zatlar öwrenyärin, ol meniñ-de ussadım. Yöne onuñ bir öwreden ullakan zadını has nıgtasım gelyär. Ol-da öz halkıñ azatlıgı üçin göreşmek.
Türkmen halkınıñ edebiyat tarıhında ençeme klassiki şahıyrı sanap bolar. Olardan alım Bertelsiñ aydışı yalı, söz ussadı, deñi-tayı bolmadık Magtımgulı birinji orunda duryar. Magtımgulı, türkmeniñ edebiyat hazınasınıñ gımmat-baha daşlarınıñ biyri bolup, ol biziñ zamanamızda täze yüzügiñ gaşında gözüñi gamışdırjı şöhlesi bilen lowurdayar. Magtımgulı, Jemşiydiñ jamıdır.
Magtımgulı, 18-nji asırda yaşap, özüniñ dürdäne döredijiligi bilen türkmen edebiyâtını, türkmen dilini ösdüren şahıyrdır. Belli alım Mäti Kösäyev ayıtmışlayın, türkmen halkınıñ wepalı oglı Magtımgulı örän kiçi göwünli, sayhallı, edepli, salıhatlı, sıpayı adam bolupdır. Ol hiyç wagtda ulumsılık etmändir, men-menlik satmandır, şöhräte kowalaşmandır, adamkärçiligiñ iñ gowı sıpatlarını özünde birleşdiripdir. şahıyr ulumsılık etyänleri, tekepbiyrleri, bedasıl şöratparazları, açgöz hırsı dünyäleri, elmıdama rehimsiz tankıyt edip, oları yurdi yıkan, orramsıdan bolan haramhor begler diyip sıpatlandırıpdır.
Gündogarıñ çeperçilik pikriniñ ösüş tarıhında, türkmeniñ beyik ogullarınıñ biyrisi Magtımgulı Pıragı öz boluşlı şahıyrana dünyä açdı. Onuñ asırlar aşıp gelen ajayıp sözi, umumı adamzât bähbiytli şahıyrâna pikirleriñ giden bir älemini yada salyandıgından başgada özünıñ ruhı taydan çuññur milliligi bilen hem äşgär tapawutlandı.
Magtımgulı, külli türkmeniñ şahıyrı hökmünde at-owazası dünyä dolan şahsıyet, şonuñ üçin onuñ ajayıp setirlerine, gızılıñ gırındısı yalı garamak duygusı diñe bir türkmen halkına häsyetli duygı bolman, eysem, dünyäniñ dürli halklarına mahsus duyga öwrüldi. Özi-hem şahıyrıñ altın setirleri, şeyle duygı bilen örän iyrki döwürlerden bäri ünsi özüne çekip geldi. Şoña görä onuñ dana setirlerini birleşdiryän ayrı-ayrı şıgır diywanlarınıñ bir uwjı Hindistandan çıksa, bir uwjı meşhur Britan muzeyinden çıkdı.
Magtımgulı diywanınıñ daş basma çapları:
Barıp 1842-nji yılda, palyak alımı Alexander Chodozko tarapından onuñ 3 goşgusı Londonda neşir edildi. Ol bu goşguları 1833-nji yılda Köpet-dag etrapına, demirgazık Hurasana geçiren sıyahatı döwründe yıgnapdır. Neşir bolan goşgular Duwza mıyhmandır, Galmazlar , Sıyl galmaz. şeyle-de şahıyra degişli bolan Yaraşmaz (Aksakgallık yaraşmaz), Olmaz(...kebuter olaz) yalı şıgırları Kemine we Aydıñ Deregezli diyen şahslarıñ eseri diyip görkezipdir.
Gaazan we Petrburg universitetleriniñ professorı Brezin tarapından 1862-nji yılda tayyarlanan Türk hiristomatiyasında Magtımgulınıñ goşguları yerleşdirildi. 30-dan gowrak goşgusı bolsa belli Venger (Majar) alımı, Budapest universitetiñ professorı Vamberiniñ tagallası bilen 1879-nji yılda Leypzikde neşir edildi. (Seret. Zeitschrift der deutschen morgenländi schen gesellschaft. Bd.33)
1907-nji yılda professor N.P.Ostreomov Türküstan habarları adlı gazetiñ 54-58-nji nommerlerinde şahıyrıñ bir döwer goşgularını (81 sanı) neşir etyär. Streomov şol yılda G.H.Arıfjanovanıñ litografiyasında Otuziki tohum kıssası we Mahtımgulı eserini çap etdiryär. Bu kitap 1911-nji yılda Marılı kitap söwdigäri-Mirzahed Mirsıddıkoglı tarapından 2000 nusgada neşir edilyär. 1911-nji yılda Ostreomov Magtımgulınıñ goşgularını yörite bir kıtapça hökmünde, arap eliyp-biysinde Daşkentde neşir etdiryär. Şahırıñ goşgular yıgındısı Stavropol, Ufa, Gaazan, Simfropol, Urenborg we Hıwa yalı şäherlerde çap edilipdir. Magtımgulınıñ goşgular yıgındısınıñ iñ oñat görnüsi- ençeme türkmen alımlarıñ gatnaşmagı esasında- 1910-nji yılda Buharada çap bolyar. Bu gımmatlı eser Özbekistanıñ Abureyhan Biyruni adındakı gündogarı öwreniş inistitutınıñ litografi çapları saklanyan hazınasında saklanyar.
1912-nji yılda Astrahanda yaşan Nurmuhommet oglı Niyazı, şahırıñ goşgular yıgındısını Diywan-e Mahtumgulı adı bilen çap etdiryär. Bu barada A.Z.Velidov Şura jurnalında (Nr.12-17. 1913-nji yıl) gızıklı maglumat beryär. Niyazınıñ ayıtmagına görä şahırıñ eseriniñ çap edilmeginde Yagşımämet oglı Hajı Nurı effendi hem yardam edipdir.
1914-nji yılda Esengulıda yaşap öten Gurbanberdi Gürgeni öz harjı bilen Azadınıñ beheşt naması bilen Diywan-e Magtımgulını neşir etyär. Bu yıgındıda şahıyrın jemi 189 goşgusı yerleşipdir.
Türküstan yıgındısı adlı esereriñ 422-nji tomunıñ 125-135 we 446-nji tomunıñ 65-nji sahıpasında V.E.Mejov tarapında şahırıñ 78 sanı goşgusı çap bolupdır.
Magtımgulınıñ çeperçilik mektebe öwrülen payizyasınıñ hakıkı gadır-gıymatınıñ bütin halk tarapından özleşdirlen şu zamanda, onuñ şahırana dörüdijiligine ayratın sarpa goyulyandınıñ sebäbi hakda gürrüñ edip oturmagıñ hajatı yok. Diñe bir zat yorite nıgtamaga degyär. Magtımgulınıñ, hem-de onüñ dörüdijilik mektebine geçen klassiki şahırlarmızıñ ajayıp miyrasına goyulyan hormat we sarpa munıñ aydıñ şayadıdır. Milli şahır Magtımgulınıñ goşguları yeke türkmen dilinde däl, eysem birnäçe Aurupa dillerine hem neşir boldı. Onuñ dürdäne şıgırları Inglis, Fransuz, Polyak, Span, Alman, Arap, Pars, Venger, Türkiye türkçesine... öwrän-öwrän neşir edildi we edilip gelyär.
1944-nji yılda Almanıñ berlin şäherinde latın hatında Türkmenistanlı Türkmen, Gurban tarapından 85 sahıypadan ıbarat bolan Magtımgulınıñ eseri çap bolupdır. Eseri Türküstanıñ azatlıgı ugrun adlı gurama çap edipdir. Eser, milli Türküstan komitetiñ yanındakı edebi-ılmı bölümi tarapından çıkarlan 4-nji kitap diylipdir. Eserde 2 sahıypa Almança we 8 sahıypa türkmençe söz başı yerleşipdir. Söz başında şeyle diylipdir: Özlerini, öz milletiniñ hoşbagıtlı ugrunda gurban etyärler, ine biziñ meşhur Magtımgulımız hem şeyle beyik şahsıyetiñ biyridir...
Eseri çap etmäge tagalla sarp iyldeşimiz Gurban hakında şeyle maglumat bar:
Onuñ hakıkı adı Remezan bolmalı, ol Gızıl-arbatlı Gökleñlerden eken. Oktober Inkılabınıñ başlarında şahıyr Gara Seyitli bilen Bakua okuwa gidip, mugallıymçılık terbiye beryän yokarı okunı tamamlap, Türkmenistana gaydıp baryar we ol yerde tarıh mugallemı bolup işleyär, ol Bakulı bir gıyz bilen durmuş guryar. 2-nji jahan söweşi başlananda, fronta yollanyar we Almanlara yesiyr düşyär. Gurban Almanda döredilen Türküstani azat ediş guramasına alınyar we barıp 1944-nji yılda faşiystlarıñ dünyä gan çaykap duran mahalı Magtımgulınıñ eserini çap etdirmegi başaryar. Gurban 1960-nji yıla çenli Inglisleriñ Kipirde guran bir radio stansiyasında işläp, soñ Türkmenistana gaydıp baryar we näbelli yagdayda aradan çıkyar.
Şahiriñ kıtabınıñ çap edilşiniñ tarıhı
A. Türkmenistanda
Yöne bir ulı däl, juda ulı sen,
Dag oglı, dag şiyri, Magtımgulı sen.
Şonuñ üçin saylap daşlañ ulusın,
Yasadık biz senden dagın yagşısın.
K.Gurbannepes
Şahırıñ edebi miyrası Türkmenistanda 10 gezek çap edildi, olar yıl tertiybi boyunça şulardan ıbarat:
1. Magtımgulı. Goşguları. Aşgabat. (Paltaratski) Türkmen döwlet neşriyatı (T.D.N). 1926. Çapa tayyarlan Berdi Kerbabayev. Arap-cezidçe hatında.
2. Magtımgulı. Saylanan goşgular. Aşgabat. 1940. Çapa tayyarlan, Türkmensähralı Ahmat Gürgenli (Ahundov). Latın hatında. Jübi görnüşünde.
3. Magtımgulı. Saylanan goşgular. Aşgbat.1941. A.Gürgenli bilen Ruhı Alıyevıñ tagallaları bilen. Latın hatında.
4.Magtımgulı. Goşgular yıgındısı. Aş.1944. Baymuhommed Garrıyev. Rus (kril) hatında.
5. Magtımgulı. Saylanan eserler. Aş. TDN.1957. Rus hatında.
6. Magtımgulı. Saylanan eserler. Aş.1959. 2 tom. Rus hatında. B.Garrıyev. M.Kösayev.
7. Magtımgulı. Saylanan şıgırlar. Aşgabat-Bakuw.1960. Şahırıñ 225 yıllıgı mınasıbatına. Arap hatında. M.Kösäyev, Türkmensähralı Bayamuhmmed Ahundı/ Müderresi.
8. Magtımgulı. Saylanan goşgular. Aş.1976, 1977. Türkmenistan neşriyatı (T.N). B.Garrıyev M.Kösäyev.
9. Magtımgulı. Saylanan eserler. 2 tom. T.N. AŞ. 1983. Şahırıñ 250 yıllıgı mınasıbatına. G.Nazarov, Mükiamanov, Öwezgeldiyv, Çarıyev, Nuryagdıyev. Rus hatında.
10. Magtımgulı. şıgırlar. 3 tom. Aş.19 92, 94 Mülkamanov, M.Öwezgeldi, M.Çarıyev...Rus hatında.
¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤
B. Eyranda:
Aslı Gerkez yitmez adı,
Döwletmämet zuryatı,
Magtımgulı söz ussadı,
Söz tohmunı ekip gitdi.
M.Abdulgafur Ahengeri
1. Diywan-e hezret-e Magtımgulı. Çapa tayyarlan Molla-mürze Abdıllahı (Guşlı).1947. Arap hatında. 136 shıpa. Eyranda ilkinji çap.
2. Diywan-e hezret-e Magtımgulı. Çapa tayyarlan Berdimäd Amanı Kümmet Gabus 1949
3. Diywan-e kämil-e hezret-e Magtımgulı. Kümmet. 1963, 156 sah.
4. Külliyat-e hezret-e Magtımgulı Fragı. Gabus neşyiyatı. 1964, 620 sah. Çapa tayyarlanlar Welimämmed Azernuş, M.Gazı.
5. Magtımgulı. Saylanan şıgırlar. Aşgabat-Bakuw nusga esasında Tehrand çap bolup, 1979-nji yılda Türkmensährada yayradı.
6. Magtımgulınıñ kämil diywanı. M.Gazı.Kümmet 1979. 803 sah.
7. Magtımgulı Fragı. Yaşayışı we saylanan goşguları.
Abdırahman Düyeji. Tehran 1984. Pars we türkmen dillerinde 285 sah
8. Magtımgulı Fragınıñ kämil diywânı. M.Gazı. Maşat.1994. 2000 tiraj. 440 sah. Daş basma nusganın esasında.
Bulardan başga Şahıyrıñ edebi miyrası barasında Eyranda birnäçe kitap, gazet we jurnallarda, şeyle-de yörüte kitap görnüşünde ılmı iyşler bitirilip gelyär, şolardan:
1. Tenbiyh-el ehevan fiy märefete Magtımgulı iyşan (Magtımgulını tanamak). Abdırahman ahun- Teñli.Türkmen dilinde.Tehran 1984
2. Hezret-e Magtımgulı Fragınıñ guburını gorayan toparıñ neşri.1985
3. A.Sarlı. Türküstan tarıhı. Tehran 1985.
4. A.Ahmadı. Türkmenleriñ tarıhına gıysgaja bakış.Tehran. 1980
5. Magtımgulı Türkmeniñ milli şahıyrı. Emin Güli Gülçarh adında edebi jurnal 2-nji san, 6-nji May, 1986 şeyle-de şol jurnalıñ 1986-njı yılınıñ 3-nji iyun sanında. Pars dilinde.
6. Emin Güli. Eyran türkmenleriniñ tarıhı.Tehran 1986
7. Yüsüp.Azmun. Türkmen diliniñ grammatikası. Ankara. 1981
8. M.Sejjadiye. Dostluk şahıyrı. Tehran Keyhan gazeti. 22.Aug.1991
9. Yüsüp.Gojuk. Film jurnalı. 8-nji san. Okt. 1990
10. M.Gazı. Edebi miyras. Magtımgulı hakında oylanmalar.1992
Eyranlı yazıjılardan Seyitalı Miyrniya öz Deregezde yaşayan iylat adlı eserinde (Maşat 1983) Magtımgulını şayı mezhepli, yurdunı Deregezdäki Etek rayonı diyip görkezen bolsa, başga bir pars yazıcısı Bastanı Parizi, şahıyrımızı garakçılık edenlikde garalayar (Häşel-häft eseri. Tehran 1989).
¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤
C. Owganıstda:
Dünyäde şöhratlı Türkmen şahırı,
Ilım öwredip, manı saçan Pıragı.
Magtımgulı, adıñ dillerde diri,
Gaznalar goyup geçen Pıragı.
Şirmuhammet Yeñiş
1. Magtımgulı Fragınıñ şıgırlar toplamı. şamuhommet Yazmaz Kabol 1986. Türkmenistan 1983-nji yıldakı nusga esasında.
2. Arzuwm bar galsam gözel iyl bile. Nurmuhommet Garkın.Peşawer-Pakistan.1992.Türkmen dilinde.Arap hatında.
4. Köñüller sesası: Yıgnan: Abdulmejit Turan. Päkistan 1999-njı yıl.
3.Kä bir mektep okuwı üçin niyetlenen kitaplarda.
1. A.H.Boreyho. Bu polyaklı alım ilkinji gezek 1842-nji yılda şahıyrın üç sanı şıgrını Londonda neşir edipdir.
2. Vamberi. H. Die sprache der turkomanen und der Machdumkuli Zeitschrift der Deutschen Morgenländisjhen Gesellschaft. (Türkmendili we Magtımgulı diywanı.1879. Eserde goşgularıñ almança terjimesi hem berlipdir. 56 sah.)
3. Şiyh Mohsen-e Fanı. Magtımgulı diywanı we yedi asırlık türkçe bir manzuma. Istanbul 1921. Türkiye türkçesinde. 64 sah. (Vamberiniñ çap eden nusgası esasında)
4. Zeki Velidi Togan.Türkiyyat mejmugası (yıgındısı) adındakı jurnal, ikinji sanınıñ 365-nji sah. 1928 y
5. Yaş Türküstan jurnalı. 98-nji san. 20−27-nji sah. Tahıyr tarapından yazılan Türküstan milli edebiyatı etrabında- Magtımgulı adlı makala. 1938-nji yıl.
6. Z.V.Toganıñ Almanın Liden (häzirki Köln) şäherinde 1963-nji yılda çap bolan Gündogar golyazmaları adlı kitabınıñ 224 -nji sah.
7. Almanıñ Visbaden şährinde 1965-nji yılda çap bolan Philologia Turjijae fundamenta(Türkfilologiya esasları) adlı kitabınıñ 719-741-nji sahıpalarında Johannes Benzing tarapından alman dilinde yazılan Türkmen edebiyatı adlı makalası. Bu yazıjı doktorlık tezini hem türkmenleriñ dili hakında yazyar we onı Türkmen dilinde iyşlik türleri adı bilen 1939-nji yılda Berlinde çapa yetiryär. Bu yazıjı öz eserinde türkmen ulusınıñ göreşjeñ ınsanı Kümüş-depeli Dr.Ahmad Gara-daglıdan we onuñ yardamlarında yadlap geçyär.
8. Baymirza Heyät.Turküstan Rus bile Çiyn (Hıtay) arasınd Almançadan terjime eden A.Sadak. Hollandia. 1971.y127-nji sah.
9. Louis Batsin. Magtımgulı Pıragı. Fransça.1975. 131 sah.
10. Hemzeli. Magtımgulı Fragı. Bakuw 1984
11. Himmet Biyray. Magtımgulı diywanı. Kultur bakanlıgı (ministerligi) Ankara 1992. Türkiye türkçesinde. 538 sah.
12. Emine Gürsoy. Türkmen şiiri (goşguları). Istanbul.1995.
13. Îvedsyanıñ Lund universitet bibliotekasında saklanyan şahıyrıñ daş basma görnüşinde çap bolan diywanı. Lahur-Päkistan 1936
14. Gurban (Remezan). Magtımkulı. Milli türküstan komitetiñ yanındakı edebi-ılmı bölümi tarapından çap bolan.Berlin 1944 Latın hatında. 79 sahıpa.
15. Azmun.Yüsüp. Song from the steppes of Central Asia (Orta-asya çöllerinden aydımlar). Inglis dilinde. Eserde şahıyrın 40 sanı goşgusı inglisdilinde terjime edilipdir. Çap eden Magtımgulının dostları adındakı jemgiyet. Britania. 1995
16. Almanıñ Mir inseklopediasınıñ 24-nji tomunıñ 42-nji sahıpasında Magtımgulı hakındakı makala.
17. Brock-haus inseklopediasınıñ 446-nji sahıpasında.
18. Britanika inseklopediyanıñ 28-nji bölüminiñ 1101-nji sahıpasında
19. Islam inseklopediya. Magtımgulı sözi. Arapça
20. 1954-nji yılda şahıyrın eseri Polşada -Poliş dilinde çap edilyär.
21. Makhtoumkouli Firaqui. Poemes de Turkménie. Traduits par L.Bazin et p. Boravav. Paris 1975 ( Jemi 88 sanı goşgısı)
22. Magtimguli Piragi. Almunkban el. Budapesht. 1983
........................................................
Magtımgulınıñ ömri we döredüjiligi
Magtımgulı budır derdiñ,
Sahıbı gerek her yurdiñ,
Îiyr zarbın görmeyän guwrdıñ,
Her murtı bir tiyre döner.
17-nji asırın soñlarında anık bolmadık belli bir senede, häzirki Garrı-gala we Marawa-depe etraplarında Giyñ-jay diyen bir yerde Gökleñleriñ Gerkez tiyresinden beyik Magtımgulınıñ 3-nji arkası Döwletmämet molla yaşapdır. Ondan takmıynan 1654-nji yılda Magtımgulı diyen perzent dünyä iynyär. Ömrüni agaç yonma we ussaçılık iyşleri bilen geçireni üçin, onuñ Yonaçı lakamı bolupdır, ol az-owlak şıgır hem aydıpdır. Ilmı, janı-teni bilen söyyän Magtımgulı yonaçı, garıyplık zerarlı mektebe gidip bilmän, barıp orta yaşlarında öylenyär we ondan 1700-nji yılda türkmen halkınıñ alım oglı Döwletmämet Azadı,dünyä iynyär. Döwletmämet ilkinji okuwnı obada tamamlap, yokarı ılım almak üçin Hıwa gidyär we birnäçe yıldan soñ ulı alım bolup, piyrlerinden ak pata alıp, Gerkeze öwürlip ol yerde mektep açyar.
Garrı molladan Wagız-elazad, Hekayet-e Jaber we Ensar, Monajat nama, Behiyşt nama, şeyle-de öz golı bilen yazıp, parasatlı oglı Magtımgulının kämilleşdirmegi bilen Muxteseradlı diyni eser yädigär galyar. Magtımgulınıñ nebirelerinden Ata iyşanıñ aytmagına göra bu kitap 2-nji jahan söweşi yıllarında, Gılıç Kulınıñ Asrabatda gulluk edip yören döwründe, Gerkezlerden amanat hökmünde alnıp, soñ Aşgabada aşırlan eken.
Döwletmämet Wagzılazat eserinde dürli sosial gıynçılıklara garap, ılım we düşünjäñ ösmegini, yoksullardan arka çıkılmagını, yolların, köpürleiñ we akar yaplarının abadlaşmagını öñe süryär. Ol bir goşgusında şeyle diyär:
Halk üzre çün häkim olarsa bir är,
Adıl bile höküm eylegey leyl-o-nahar
Häkim olganlar jahanda adıl ola ,
Bezegey är, özüni adlı bile.
Ya-da başga bir yerde:
Köñül içre owwal pikir eylegil,
Parh edip, yagşı, yamanı söylegil,
Ger yaman bolarsa söz, yumgıl dodak
Yagşı bolsa, diyer sen onı yagşırak.
Döwletmämediñ eseri köplenç Moyin-el morid we Gutatgu bilik eserleriñ äheñinde aydılıpdır.
Döwletmämediñ yaşayış we durmuşı barada şeyle maglumat bar:
Azadıñ, Orazgül adlı ayalından Abdılla, Muhommetsafa, Magtımgulı, Seyit, Gahıyrgulı, Gulça, Zobeyde, Hurma we Orazgül dünyä iynyär.
Abdılla bilen Muhommetsafa yaş wegtlarında Çowdurhan bilen, Ahmatşa Dürränä kömek bermek üçin söweşe gidip, gaydıp gelmeyärler. Magtıngulı doganlarına bagşlap, bular gelmedi diyen eligasiyasını döretyär. Döwletmämediñ Gahırgulı diyen oglundan Garaja molla, Garja molladan Bürre molla, ondan Annagurban- ahun, ondan Nazarmämet iyşan, ondan Annagurban iyşan, ondan Gara- iyşan, ondan Magtımgulı häzir Türkmensähranıñ Jergelan yaylasını Gerkez obasında yaşayar. Hurmadan bolsa şahır Gurbandurdı Zelili dünyä iynyär.
Döwletmämet Azadı 1760-nji yıda panı dünyäden bakaya göç etyär. Magtimgulı, Atamıñ diyen goşgusında bu waka barada şeyle diyipdir:
Altmış yaşda, nowruz güni, Low yılı,
Turdı ajal, yoluñ tutdı Atamıñ,
Bu dünyäniñ iyşi belemiş belli,
Ömrüniñ tanabını kesdi Atamın.
Belli bolan maglumatlara görä, türkmeniñ görnükli şahıyrı Magtimgulı 1733-nji yılda yagtı jahana iynip, takmıynan 1790-nji yılda Marawa-depäniñ Aba-sarı diyen çeşmäniñ kenarında aradan çıkıp, Ak-tokayda atasınıñ yanında jaylanıpdır.
Magtimgulı başlangıç ılmı, atasından alyar, soñ bolsa iyl-günüñ yardamı bilen Hiwanın belli Şiyrgazıhan medersesine okuwa gityär. şahıyr ol yerde üç yıl okandan soñ, öz dogduk diyarına gaydıp gelyär. Käbir rowayatlara göra şahıyr Halajıñ Edris-baba medersesinde hem okan eken. Rowayatlara göra, ol Buharada okap yören döwründe, Siyriyeli türkmen Bahıyr oglı Nurıkäzim bilen tanşıp, bilelikde Türküstanıñ köp yelerini sıyahat edip, Käbiliñ üsti bilen Lahura çenli ziyarat edenmişler. şahıyrın ilkinji guwat tapıp, gazal ayıtmaga başlamagı göyä 9 yaşında Turgul diydiler goşgusı bilen başlanan eken.
Magtimgulının yaşan döwri-18-nji asır- türkmen halkının iñ bir galagowuplı döwür hökmünde tarıh sahıypalarına siñipdir. Bu yagday 1736-nji yıldan soñ yagnı Nedirşa özüni Eyranın şası hökmünde jar edenden soñ has-da çılşırımlı bolyar. Nedir tagta geçenden soñ guduzaçan yalı goñşı halklarıñ üstüne gan döküşikli çozuşlar etyär. Onuñ ganlı gılıjı Owganıstanda, Hindistanda we Türküstanda şowurdap, günäsiz oturan iylatın üstünden iynyär. şol esasda Hıwa, Buhara hem tabıyn edilyär. Elbette Nediriñ ganlı yörüşleri türkmen halkının üstünden hem sawa geçmedi. Özüniñ sıyası özbaşdaklıgını saklamak, türkmen halkı üçin yeñil düşmedi. Magtimgulı öz goşgularında Nediriñ ganlı yörüşlerini berk tankıyt gamçısı astına alyar. şahıyr, şa bilen aldım-berdimli söweşe giyryär. Rowayatlara görä, Magtimgulınıñ golyazmaları, Gızıl-başların şol talañçılıklı yörüşleri netijesinde yok bolupdır.
Nedir şa, 1747-nji yılda öldrülyär. Ol ölenden soñ gol astında bolan yurtlarıñ üstünde häkimiyet yöretmek üçin ganlı göreş başlanyar. şeyle göreşleriñ netijesinde Owganıstanda Ahmat Dürräni özüni şa diyip ıglan etyär we öz häkimiyetini berkitmek üçin iki gezek hat üsti bilen türkmenlere yüzlenyär. Eyranlı tarıhçı Säniy-et-dowle öz Mätle-ol şämes (Dañ şapagı) adlı eserinde- bu kıtap daş basma görnüsünde Tehranda çap boldı- bu hatları getiripdir. Hatlar Gerkez han-begleriniñ adına yazılıpdır. Çowdurhanıñ baş tutanlıgında Döwletmämediñ iki sanı ogulları Muhommetsafa bilen Abdılla, söweşmäge gityärler we gaydıp gelmeyärler. Magtımgulı Atasında rugsat diläp, doganlarınıñ gözlegine çıkmakçı bolyar, emma iki oglunıñ yoguna yanan Azadı oña rugsat bermeyär. Şahıyr öz Oglum-Azadım goşgusında bu hakda yadlapdır.
Magtımgulı, yaşlıgından dayzasınıñ gıyzı Meñlä aşık bolyar. Aydılşına göra Meñliniñ hakıkı adı Yañıbeg bolup, Magtımgulı ışık sırını iyle paş etmezlik üçin onı Meñli diyip agzayar. Meñli (Yañıbeg) Meded päliwanıñ gıyzı eken. Magtımgulı, Hıwada okap yören döründe Meñliniñ Şıhım Harpıga berilyändigini eşidip, Meñli bilen edilen ähdi-peymanları yadlap, Nowruzdan seni diyen odlı setirleri yazyar.
Rowayatlara görä, şahıyr göye uruşda wepat bolan agasınıñ ayalı, yeññesi bilen öylenenmiş. Hakıkatdan bolsa, bu beyle bolup bilmez, sebäbi ıslam dininıñ kada-kanunlarını oñat bilyän Döwletmämet, dereksiz yiten ogulundan dolı habar gelyänça, onuñ maşgalasıñı başgasına berip bilmez, uruşda yitenlerden bolsa habar-hatıyr bolmayar. Magtımgulı soñra Ak-gıyz bilen durmuş guryar we bu öylülikden Ibrayım bilen Molla Bäbek ogullar dünyä iynyär, emme olar iyr dünyäden gayıtyarlar.
Watançı şahıyr
Magtımgulı...türkmen tiyreleriniñ hemmesi üçin deñ derejede gımmatlı görülyän we umumı milli şahıyr hasaplanyar.
Akademik A.Y.Krimiski
Magtımgulı öz döwrüniñ ulı akıldarı. Ol, döwrüñ sosyal we sıyası durmuşına çuññur hem giyñ dünyä garayış bilen göz yetiren şahsıyet. Munuñ şeyle-digine şahıyrın bize miyras goyup giden ajayıp setirleriniñ akıl sütünini emele getiren oylanmalarına göz gezdirmek yeterlikdir. şahıyr, türkmen halkınıñ sıyası durmuşında yüze çıkan agır şertlerine çeper analiz bermek bilen bu yagdaydan diynmagıñ yolunı agtaryar:
Musulmanlar gılıç goysa biyr-biyrine
Döwlet dönüp, diynlar nugsana gelgey,
Zulum eyläp, biyr-biyrin salsa esire,
Pelek bu pikirden puşmana gelgey.
Biyr-biyrini çapmak, ermes ärlikden,
Bu iyş şeytanıdır, belki körlükden,
Agzalalık, ayrar iyli diyrilikden,
Döwlet dönüp, nobat duşmana gelgey.
Bu setirlerde öñr sürlen pikre, gönüden-göni, beyik şahıyrıñ öz döwrüniñ sıyası gurulşını analizlamak netijesinde orta goyan jemgiyetçilik-sıyası ähmiyetli açışı hökmünde baha bermek dogrı bolar. Sebäbi Magtımgula çenli, 18-nji asır türkmenleriñ jemgiyetçilik-sıyası durmuşını analizlap, şeyle dogrı netiyjä gelen akıldarımız yok diyseñ boljak. Şahıyr, türkmen halkınıñ sıyası durmuşda düşen kıyn şertiniñ düyp sebäbini daşardan abanıp gelyän howuplardan başga, tiyre-taypalarıñ arasındadakı agzalalıkdan göryär. Has taakıkı, şahıyr, öz kalbını lerzana salan bu ayılıganç hakıkatı düyp-teykarı bilen yazgaryar. Ulı pähimdar, tiyre-taypa duşmançılıgınıñ möwç uran döründe munuñ türkmen halkınıñ ıkbalında yitmez tagma bolup durandıgına aydın göz yetiryär:
Derdim bar, diyarımdan, döwrümden,
Hayır kaysı, ıhsan kaysı bilinmez.
Zalımlarıñ jepasından, jebrinden,
Islam kaysı, iyman kaysı bilinmez.
Hakıykatdan hem öz dogduk diyarının derdi, yaşan döwrüniñ derdi, hut şahıyrıñ öz derdi. Sebäbi Magtımgulı öz ülkesiniñ, öz zamanasınıñ agısını aglan şahıyr. Şonuñ üçin ol öz töwereginde görüp-eşiden wakalarından, aldım-berdimli durmuş hadıysalarından akıllı-başlı baş çıkarjak bolyar, halkıñ başına düşen agır günlerden diynmagıñ aladası bilen yaşayar. Bu, elbette, şahıyra yeñil düşmeyär. Ol agır oylaran soñ, özüniñ çıkalga tapman kösenyändigini, umıytdan düşüp aljırayap oturyandıgını-da giyzlemejek bolmayar. Türkmen topragına daşarkı duşmanların talañçılıklı çözuşlarınıñ dowam etyän döründe, tiyre-taypaların özara oñışman, biyr-biyrini çapıp yörmeginiñ hakıkatını şahıyr ölüm bilen deñeyär:
Istär elden çıka, döwlet humayım,
Doga kılıp, döker bolduk yaşımız,
Dilegim duwş eyle gözel Allahım,
Ersgin boldı, gitdi, gızıl başımız.
Gızılbaşlarıñ ersgin almagı, şahıyrıñ liyriki gahrımanınıñ ruhı çökgünliginiñ düyp sebäbidir. Ol, duşman ordasınıñ türkmen topragına ganlı toynugınıñ düşmezligi üçin giyje-gündiyz doga kılmaga, nalışlı dileg etmäge hem tayyar:
Hızır gezen çölde iyller yayılsın,
Yurt benamız, gayım bolsun, goyulsın,
Çille mes nerlermiz barça ayılsın,
Bir suprada eda bolsun aşımız.
Ol, şeylelik bilen türkmen tiyreleriniñ bir supranın daşına egrilmegini arzuwlayar:
Türkmenler baglasa bir yere biyli,
Guwradar Gulzomı, deryay-e Niyli,
Teke, Yomut, Gökleñ, Yazır, Alılı,
Bir döwlete gulluk etsek bäşimiz.
Geñ tarapı, Nıyazovıñ rejimi ähli zatları galplaşdırışı kimin, milli şahırımızıñ bu setirlerine-de düzediş, has dogrusı galplaşdırma girizip, oña beyleki tireleriñ adlarını-da girizdi. (seret Türkmen sesi gazeti 97-nci yilkı sanı)
Hor galmasın puşt der puştum,
Berkarar döwlet islärin.
Şahıyr öz öñe süren ideyasınıñ, türkmenler bir millet hökmünde yaşamalı ya-da yaşamalı dälmi diyilyän hayhatlı döwür bilen baglıdıgını nıgtayar. Şoña görä, şahıyrıñ jandan sızdırıp gaytalayşı yalı, türkmen tiyre-taypalarınıñ birligi. jan gerekmi, pıçak- döwrüniñ öñe çıkaran talabı.
Magtımgulınıñ, Kemalhan Owgan diyen adamsı, Ahmathan Dürräni bolmalı. Sebäp, ol döwürde ol, Eyranı, şayılarıñ kontrolundan çıkarmaga kasam eden kişidi. Bu waka, şayı mezhebine eyerip, goñşı ükelere talañçılılı yörüş geçiryän gızılbaşlarıñ çım-pıtrak bolmak arzuwundan gelip çıkyar:
Yomut, Gökleñ täsiyp edip özünden,
Çekse goşun, öñi, ardı bilinmez.
Sıgmay çıka deşt-o- dahan düzünden,
Yörän yolı, gonan yurdi bilinmez.
Üçmün nayza bazı bardır nökerden,
Dörtmüñ pildarı bardır gala yıkardan,
Teke, Salır yörüş etse yokardan,
Öñünde,çömüç, kesek, gerdi bilinmez.
Şahıyr, orta çıkaran durmuş hakıkatını payhas eleginden geçirip, ol zamanasınıñ bet-asıllıgı, asılzadalıkdan ileri tutyan döwür bolandıgı, yagşılıgıñ egsilip, yamanlıgıñ möwç urup joşyan, Piygambar ornunda oturan gazılarıñ-da gara nebisleriniñ guluna öwrlüp para üçin el seryän, hatta diyndarlarıñ dünyä malı üçin öz diynından el göteryän, gamçısından gan damyan zalımlarıñ zulmundan, garıyp-puharaıñ horlanyan, ejir çekyän, asılsız beglere dowran dolanıp, şumlık, haramılıgıñ artan zamanası bolandıgını we şol zamanıñ fesat bolanını yazıp, panıdan, bakaya gitmele bolyandıgı üçin gussalı oylarıñ girdabından çıkıp bilmeyär. Döwrüñ kemçiliklerini düzetmek üçin, şahıyr çäre agtaryar:
Bakıñ bu eyyamı, görün gerdişi,
Pahıyra zulum etmek, zalımıñ iyşi.
Hak yolunda dogrı gezen derwüşı,
Goymadılar, öz halına yatmaga.
Yüregim sabırdan gitdi, karardan,
Yaman iyşdir, bogaz bolmak, är, ärden,
Biyzara gelip men şeyle diyardan,
Jür bolup men başım alıp gitmäge.
Milli şahıyr we sıyası arzuw-islegler
Magtımgulı sözle herne bileniñ,
Özüñe kemlik bil ayıtman öleniñ,
Taraşlap şaglatgın köñle geleniñ,
Senden soñkılara yädigär bolar.
Sözümiziñ başında belläp geçişimiz yalı, milli şahıyrımızıñ edebi miyrasını öwrenmek işi barıp Türkmenistan jemhuriyeti gurlan yıllardan yagnı barıp 1924-nji yıldan bäri ıyzı giderli dowam edip gelyär. Şol ilkinji yıllarda şahıyrıñ diñe iyl-güni wasp etyän goşgularını çap edip, başga temalı goşgular ünsden düşrüldi. Muña şol wagıtlar yörgünli bolan sıyasat güyçli täsir etdi. Insankärçilik düzgüni wada beryän Bolşevikler, şahıyrımızıñ, halkıñ milli duyguları ösdüryän goşgularını öwrenyän we öwretyän alımlarıñ erkana yaşamagna yol berip bilmediler, oları ıyzarlap, görgi barını görkezdiler, gitse gelmez yola iyberdiler.
1941-nji yılda Türkmenistanda yazuw hat, Latından rusça üytgedilenden soñ, durabara arap hatı unudılıp başlandı. Magtımgulı- şınaslarmız rus hatı esasında tayyarlanan tekstleri öwredip geldiler. Bu yagday bir näçe kıynçılıklara alıp geldi:
1-njiden şahıyrıñ adına toplanan ähli golyazmalar arap hatında, elbette, arap hatınde, arap-pars dilini bilmezden Magtımgulını tanamak we onuñ golyazmalarını öwrenmek mümkin däl.
2-njiden Dolı analiz etmezden başga klassiki şahıyrlarıñ käbir goşguları, Magtımgulınıñ adına berildi.
3-njiden- Rus hatı bilen, arapça yazılan gadımı tekstleri göçürmek käbir yalñışlıklara alıp gelyär, esasan arap sözlerini, rus hatı bilen dolı yazıp bolmayar. Şol esasda bir topar sözler yalñış yazılıp, iyl arasında yayradı.
4-njiden Kommunistik ideologiyasınıñ türkmen gulları, Magtımgulınıñ adına bir näçe yasama goşgular düzüp berdiler we şahıyrıñ eserlerini galplaşdırdılar. Sözümiz gurak bolmaz yalı, käbir mısalları alıp göreyliñ:
Ajap guran gerekmes, azan gerekmes.
Gerekmes goşgudan
Diyerler har Dejjal jahana geler,
Ne,ajap nakıldır, kim onı biler.
Jeñ sesin añsa
Magtımgulı yalı din alımından hey-de şeyle sözler çıkarmı ?
Ya-da
Pelek sen hem bir dem aman eylegil,
Biz nadan yesire döwran eylegil.
iyl geçer
Magtımgulı gayra çekgil özüñi,
Anık bil, oyarlar gözüñi,
Diñlän yokdır, zaya kılma sözüñi
Indi senden habar alan bolmadı.
Zaman bolmadı
Nadan menem, düşdüm pelek toruna,
Çoh garaşdım, ajap eyyam gelmedi.
Ya-da
Hak sözüne ınanmazdım men dayım,
Hijrandan tutupdır kerwön sarayım.
Baradır
Ya-da
Magtımgulı yarıymadım,
Perzent pohun arıtmadım.
Soyüş bile
Ya-da
Arıp bolup, mest bolupdır tilkiler
Magtımgulı çaşıp, lala dönüpdir.
Bil indi
Iyl sözüne ınandım men yazıklı biyçäre
¤¤¤¤
Gözel alsañ arıplara gulak goy
Biyr-biyrine zor bilen baglanyan beyitleri alıp göreyliñ:
Dag başınıñ dumanı bar,
Her bagıñ bagbanı bar,
Adam oglı zenanı bar,
Gözüm düşmer ol jenana.
Bu dahana
Ya-da
Gökleñ içre bir özüm,
Galıp men arman bilen.
Magtımgulı hiyç mahal menlik satan şahıyr däldir.
Howa. Bular yalı mısallardan getirseñ getirip oturmalı. Beyle yalñışları düzletmek üçin yörüte ılmı yıgnak we akademik konferensiyalar geçirmeli. Yöne, gıynansagam, milli şahıyrımız hakında edilyän galplıklar bu günler başga görnüşde dowam etyär. Ol-da sovyet döwründe dini mazmunlı goşgularıñ çap bolmagına rugsat berilmäni üçin, bu günler dogrı galbırdan geçirilmän, käbir dini goşguları şahıyrın adına berilyär. Hakıkı magtımgulı şınaslar, şahıyrıñ goşgı stilleri bilen tanış bolmaga wagt yetendir diyp oyedyäris.
Milli şahıyrımız Magtımgulı hakında bolan yalñışlar diñe onuñ goşgları bilen çäklenmän, eysem şahıyrın hatta yüz keşbine hem yetipdir. Barıp 40-nji yıllarda Türkmenistanıñ belli suwratkeşi Ayhan Hajıyeviñ çeken suwratında, şahıyrıñ başına çür telpek geydirilyär. Dogurdanam türkmenlerde şeyle telpek bolupdırmı, yogsa, ol Hurasan Kürtlerine mahsus baş börükmi?
Beyle galplıklara çıdap bilmedik çagdaş şahıyrımız Dañatar yürek nalasını şeyle beyan edipdir:
Her kim Pıragıda özün görmän.
Pıragıda, Pıragını görmeli.
Pıragıñ yerine özi sözlemän,
Pıragıñ özüne söz bermeli.
¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤
Pıragıdan proletaria bolarmı,
Başına çür telpek geydirmek bilen
Magtımgulı, Maksim Görki de bolmaz
Diymedik sözlerini diydirmek bilen.
Terki dünyä ruhanı-da däldir ol
Uymadık yoluna uydırmak bilen
Magtımgulı, diñe, Magtımgulıdır,
Magtımgulıgına örän uludır.
Peydalanılan çeşmeler:
1. Alehander Jhodzko. Spejimens of the popular poetry of Persia.
Harrison & jo printers. 1864 London
2. Dañatar. Salam Pıragı. Berlin 1991.
3. Miyrniya. S. Deregezde yaşyan iylat. Maşat. 1982
4. Bastani Parizi. Heşel-heft. 2-nji göyberiş. Novin neşriyatı. Tehran
1989. Sahıpa. 349
5. Yüsüp Azmun. Magtımgulı kim? Inglis dilinde.
6. Almaz Yazberdiev. Biblioteçno-bibliografiçeskoye. Aşgabat. Ilım 1988
7. Makalada agzalan dürli çeşmeler we artikeller.


c: text/html

text:
Baýram han Türkmen
Baýram han Türkmen
Baýram han Türkmen 1497-nji ýylda (käbir maglumatlar boýunça 1507-nji ýylda) Badahşanda Seýfaly begiň maşgalasynda dünýä inýär. On alty ýaşyndan başlap ol Mogol patyşalaryna gulluk edip başlaýar.
Baýram han tizlikde özüniň batyrlygy, ökde serkerdelik ukyby, şahandaz şahyrlygy we mertligi bilen Humaýunyň iň ýakyn dostuna öwrüldi. Baýram han Türkmen gelip çykyşy boýunça garagoýunly taýpasynyň baharly kabylasyndandy. Onda-da hökümdarlar neslindendi. Onuň ata-babalary-da bidöwlet adamlar däldi. Kakasy Seýfaly beg-de, atasy Ýaraly beg-de, onuň atasy Allaşükür beg-de Garagoýunly türkmen döwletiniň (1410-1468 ýý.) hökümet gullugynda bolup, köşklerde hyzmat edipdirler. Dürli ýörişlere gatnaşyp, batyrlyk görkezipdirler. „Öň akan ýerden akarmyş aryk“ diýlişi ýaly, asylzada gelip çykyşly Baýram han edep-ekramy, bilim-terbiýäni hökümdarlaryň hyzmatynda bolar ýaly derejede görüpdi. Baýram han ergeneksiz eklenip, terbiýesiz saklanan kişilerden däldi.
Baýram han Türkmen barada ýazanlaryň ählisi onuň durmuşynyň bir pursady barada ýatlaýarlar. Biz hem köplere mälim bolan şol pursadyň deňinden sowlup geçmezligi zerur hasapladyk. Bir gezek Humaýun Knuj söweşinde owganly Şir Şadan ýeňilýär we goşuny dargaýar. Her kim öz başyny çarasa kaýyl bolýar. Şonda Baýram han Şir Şa garşy täzeden goşun toplamak üçin Laknur obasyna barýar. Bu habary eşiden Şir Şa Baýram hany tutmagy we öldürmegi buýurýar. Tutulanlaryň arasynda bolan Gwalýaryň häkimi Abulkasym we Baýram han daş keşbi boýunça biri-birine gaty meňzeş eken. Şir Şanyň jellatlary ol ikisiniň haýsysynyň Baýram handygyny bilmän suran wagtynda Baýram hanyň özi „Men Baýram han!“ diýip, öňe çykypdyr.
Baýramyň ölümi mertlerçe boýun almagy onuň batyrlygyna öňdenem belet bolan Abulkasymy haýran galdyrypdyr. Ol beýle adamyň duşman jellatlarynyň eline elin berilmegini islemändir hem-de merdemsilik bilen: „Men Baýram han, bu meniň nökerim, ol maňa janpidalyk etmek üçin özüni Baýram han diýip tanatjak bolýar. Goýberiň, meniň nökerim gitsin, meni öldüriň“ diýýär. Şeýlelikde Abylkasym özüni Baýram hanyň ýerine gurban edip, ony bolsa ölümden halas edýär.
Mogol döwletiniň ikinji gezek Delide gaýtadan dikeldilmeginde beýik türkmen serkerdesi sözüň doly manysynda birinji derejeli rol oýnaýar. Humaýun ýogalandan soňra 1556-1560-njy ýyllarda Mogollar döwletini Ekberiň adyndan dolandyrýar. 1557-nji ýylda Baýram han Türkmen Babyryň agtygy Selime soltan begime öýlenip, hökümdar neberesi bilen garyndaşlyk açýar. Ýeri gelende ýatlasak, bu maşgala deň etmän, duş etmez diýenlerindendi. Selime soltanam şahyrady. Munşi Debi Praşadyň belleşi ýaly, bu aýal gaty akylly we zehinlidi. Ol öz şygyrlarynda gizlin lakam hem ulanýardy. Onuň şygyrlaryndan ýekeje mysal:
Ýöne ýere «käkiliň janym tary» diýmedim, Wah, meslikden dilimden sypdyranmy duýmadym.
Baýram han Türkmen döwleti dolandyran ýyllarynda owganlaryň we ýerli hökümdarlaryň garşylygyny basyp ýatyrmakda, döwletiň binýadyny berkitmekde köp işleri etdi. Ol döwlet işleriniň gapdalyndan şahandazlygy we şahyrlygy hem ýadyndan çykarmady. Baýram hanyň türkmen we parsy dillerinde ýazan goşgulary aýratyn kitap bolup çykdy.
Baýram hanyň hökümdarlygy onuň duşmanlaryna ýaramaýardy. Göripler ony dürli ýollar bilen häkimiýetden çetleşdirmäge synanyşdylar. Ahyrsoňunda Ekber bilen Baýramyň arasyna tow düşürmek olara başartdy. 18 ýaşyna ýeten Ekbere Baýramyň elinden hökümdarlygy wagtynda almaklygy maslahat berdiler. Hanbabasynyň (Ekber Baýram hana şeýle ýüzlenýän eken) özüniň hökümdarlykdan çetleşmek islemeýändigi baradaky toslamalara ahyrsoňy Ekber ynandy. 1560-njy ýylda ony Mekgä zyýarata ugratdy. Baýram han haja barýarka 1561-nji ýylda Mübärek han atly bir owgan tarapyndan duýdansyzlykda öldürilýär.
1560-1562-nji ýyllar Hindistanyň taryhyna samsyklaç dolandyrylan ýyllar hökmünde girdi. Çünki, Baýram handan dynan Ekber ne-hä ýurdy ýaşlyk edip, özi dolandyryp bildi, ne-de onuň Baýramyň öwezini tutjak ýakyn maslahatçysy bardy. Ýöne, Ekber basym bu böwşeňligi doldurmagy başardy. Ekber 1605-nji ýyla çenli patyşalyk etdi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Finlýandiýanyň bilim ulgamy
Mekdebe çenli we mekdep bilimi, Finlýandiýada köp sanly günbatar ýurtlaryndan tapawutlylykda, mekdebe çenli bilim 6 ýaşdan başlap, bir ýyla çekýär.
Şu ýylyň dowamynda mugallymlaryň esasy wezipeleriniň biri çagalary mekdepde okamaga taýynlamakdan ybaratdyr. Şu döwürde ähli üns ene dilini (okamak, ýazmak), matematikany, tebigy ylymlarny we ahlak kadalaryny öwretmäge gönükdirilýär. Ýöne bu tapgyr zerur bolman, ene-atalar öz isleglerine görä, çagalarynyň mekdebe çenli taýýarlygyny öýde hem berjaý edip bilerler.
Finlandiýada ählumumy hökmany okuw 9 ýyl okadylýar we çagalar 7 ýaşa barandan soňra başlaýar. Bu tapgyr umumy bilim berýän mekdep ýa-da “de ýura” /umumy/atlandyrylyp, tapgyrlara bölünmeýär, emma “de fakto”/ tejribede/ 1-nji synpdan 6-njy synpa çenli çagalara umumy bilim berýän mekdep döwri hasaplanýan bolsa, 7-nji synpdan 9-njy synpa çenli ululara umumy bilim berýän mekdep diýlip, kabul edilipdir. Kiçi synplarda ähli sapagy okatmak bir mugallymyň borjuna girýär, üstesine-de şol bir otagda. Ýöne uly synpyň okuwçylaryny dürli - dürli mugallymlar okadýarlar. Şonuň ýaly hem kiçileriň we ulularyň umumu bilim berýän mekdebi bütinleý aýry ýerde ýerleşýär.
Finlandiýada mekdep bilimi mugt berilýär. Döwlet mekdeplerinden başga-da hususy mekdepler hem bolup, olarda geň ýeri okuw üçin töleg almak gadagan edilen. Bu ýurtda hususy mekdebi esaslandyrmak üçin Döwlet Maslahatynyň karary zerur. Hususy mekdepleri, şonuň ýaly hem döwlet mekdeplerini deň derejede döwlet maliýeleşdirýär, ýöne munuň üçin olardan iýmit, lukmançylyk hyzmatlary, mugt okuw gollanmalary we mekdep transporty ýaly hyzmatlaryň berilmegi talap edilýär. Finlandiýanyň umumy bilim berýän mekdepleriniň maksatnamalarynda haýsydyr bir äşgär tapawutlandyryjy alamatlary ýok we sapaklaryň meňzeş jemini öz içine alýar.
Umumy bilim berýän mekdepleri tamamlanlaryndan soňra, onuň ähli uçurymy diýen ýaly okuwyny dowam etdirip - etdirmeli däldigi hakyndaky mesele bilen ikiçäk galýarlar. Orta bilimiň çäklerinde okuw jaýynyň 2 görnüşi işleýär: liseý (Lukio) we professional-tehniki mekdep (Ammatillinen oppilaitos). Liseýler öz okuwçylaryny uniwersitetlere taýýarlamaga gönükdirilýärler, şonuň üçin berilýän bilim ýokary hilligi bilen tapawutlanýar. Olarda okuw 3 ýyla çekýär we synaglary tabşyrmak tä kämilleşýänçä dowam edýär (Ylioppilastutkinto). Finlandiýada her ýylyň maý aýynda bu synaglaryň tabşyrylýan gününe gabat getirilip “Vappu” (“Maý baýramçylygy”) bellenip geçilýär. Şol gün ähli uçurym ak papajyk geýip gezýärler.
Professional – tehniki mekdepler hem 2 - 3 ýyla çekýän okuw maksatnamalaryny hödürleýärler. 3 ýyllyk kursy gutaryp, synaglar tabşyrylandan soňra, uçurymlar orta professional bilim hakynda şahadatnama alýarlar, şondan soňra olar zähmet bazaryna çykmak ýa-da politehnikumda ýöriteleşdirilen okuwyny dowam etdirmek hakynda belli bir karara gelmeli bolýarlar. Şonuň ýaly hem professional - tehniki mekdebiň uçurymlarynyň uniwersitete girmäge mümkinçilikleri bar, ýöne diňe belli bir derejä ýetenligi baradaky şahadatnamany almak üçin zerur bolan goşmaça bilimiň kurslaryny we synaglaryny tabşyrandan soňra mümkin.
Fin mekdeplerinde bilimiň bahasynyň juda meňzeş bolmadyk 4-den 10 bala çenli ulgam kabul edilip, 4-lik gaýtadan tabşyrylmagyny talap edýän kanagatlanarsyz baha, 10-lyk bolsa, iň ýokary baha hasap edilýär. Şonuň ýaly hem 9– ýa-da 9+ diýen ýaly dürli bahalar bar. Şu aýratynlyklar baha goýlanda sapak wagty okuwçylaryň özlerini alyp barşyna oňaýly täsir edýär.
Ýokary bilim
Finlandiýada ýokary bilimi 2 görnüşli okuw jaýlarynda almak mümkin: uniwersitetlerde (yliopisto) we politehnikumlarda (mmattikorkeakoulu, yrkeshögskola). Hakykatda, olary orta bilimiň dowamynyň iki şahasy hasaplasaň hem bolar – akademiki we professional. Uniwersitetler öz talyplaryna nazaryýet bilimlerine esaslanýan akademiki bilimleri hödürleýär. Politehnikumlaryň maksatnamasynyň esasynda bolsa, professional bilimi çuňlaşdyrmak öňe sürülýär.
Finlandiýa “Bolon” prosesiniň gatnaşyjysy bolup, bakalawr - magistr - doktorlyk ulgamyny, şeýle hem synag bahalaryny gaýtadan hasaplamagyň ýeke-täk ulgamyny kabul etdi. Bu ýagdaý alnan alymlyk derejesini Ýewropanyňky bilen gabat getirmäge mümkinçilik berýär.
Fin uniwersitetlerinde esasy alymlyk derejesi bakalawr (kandidaatti) bolup, ony almak üçin 3ýyl gerek we azyndan ECTS-iň (EUROPEN CREDIT TRANSFER SYSTEM) 120 bal bahasy gerek. Käbir fakultetlerde bakalawryň gutardyş işi goramagy, şeýle hem bir ýa-da iki sapagy çuňňur özleşdirmegi zerurdyr.
Indiki alymlyk derejesi – magistr (maisteri) - ECTS-iň azyndan 160 bal bahasyny almak bilen 5 ýyl okuw talap edýär (ýa-da bakalawriatadan soň iki ýyl talap edýär), şeýle hem dissertasiýa goramaly. Bilimiň dürli ugurlarynda bu dereje dürli hili atlandyrylýar. Mysal üçin, inženerlikde ol “diplomi-insinööri” diýilse, binagärlikde “maisema-arkkitehti” atlandyrylýar.
Magistr derejesi bolan talyplar mundan buýanky bilimini doktoranturada alýar. Onuň ilkinji tapgyry “lisensiata” derejesi bolup, 2 ýyl okuw talap edýär. Iň ýokary alymlyk derejesi, ylymlaryň doktorlygyny (tohtori) almak üçin ýene-de iki ýyl gerek bolup, ylmy barlaglary geçirmegi we dissertasiýa goramagy talap edýär. Şeýlelikde, Finlandiýanyň uniwersitetlerinde okamak 11 ýyla çenli döwri öz içine alýar.
Politehnikumlar barada aýdanymyzda bolsa, bu ýerde esasy alymlyk derejesi bakalawr bolup durýar. Bakalawriatda okamak üçin ECTS-iň 140 – 180 bal bahasyny we 4 ýyl okuw talap edýär. Politehnikumlar tebigy baýlyklar, tehnologiýa, kommunikasiýa, dolandyryş, myhmanhana biznesi, syýahatçylyk, medeniýet we bilim ýaly ugurlarda hünärmenleri taýýarlaýar. Ýöne politehnikumda bakalawr derejesini almak üçin, edil uniwersitetiňki ýaly 4 ýyl gerek.
Bardy-geldi bakalawriatyň uçurymy okuwyny dowam etdirmegi we uniwersitetiň magistr derejesini almagy ýüregine düwse, onda onuň uniwersitete çenli akademik bilimini ösdürmäge gönükdirilen bir ýyllyk okuw kursuny geçmegi zerur bolup durýar. Şunuň ýaly ýagdaýda magistriň derejesini almak üçin 2 ýyl okuw we diplom işiniň goralmagy talap edilýär. Magistratura bolsa, politehnikumyň cäginde elýeterli bolup, oňa diňe öz saýlap alan hünäriňden üç ýyl iş tejribäni alanyňdan soňra girmek mümkin. Şonuň ýaly hem, öz derejesini uniwersitetde alan bakalawrlar hem bir ýyllyk taýýarlyk kursundan geçenden soňra, politehnikumdaky magistratura girip bilerler. Politehnikumyň we uniwersitetiň arasyndaky tapawut birinjiniňki amaly taýdan ýöriteleşdirilmegi, ikinjiniňki bolsa, akademiki taýdan gönükdirmegi bolup durýar.
Hökümetiň Ýewropa bileleşiginden bolmadyk talyplara okuw üçin tölegleri girizmek meýliniň bardygyna garamazdan, Finlýandiýanyň döwlet uniwersitetlerinde okamak mugt. Akademiki ýyl 1-nji iýundan 31-nji awgusta çenli dynç alyş bilen, sentýabrdan maýa çenli aralykda dowam edýär. Okuwlar fin we şwed dillerinde alnyp barylýar. Käbir uniwersitetde we institutda iňlis dilinde okuw maksatnamalary bar. Adatça, olar maglumat tehnologiýasyndan we täjirçilikden ybaratdyr. Maksatnamalar bütin okuw möhletinde ýa-da ilkinji 2 ýylda iňlis dilinde okadylyp bilner. Ýöne şu döwürde talyplaryň fin dilini öwrenmegi zerur hasaplanýar.
Ýurduň has abraýly okuw jaýlary Helsinki, Tampere we Ýoensu ýaly şäherlerde ýerleşýär. Mahlasy, ylmy barlaglar üçin ýöriteleşdirilen Helsinki uniwersiteti, Helsinkiniň Ykdysadyýet mekdebi, Sungat we Dizaýn uniwersiteti Skandinawiýanyň meşhur çeperçilik mekdepleri hasap edilýär. Jemgyýetçilik, ykdysadyýet, şeýle hem medeniýet we saglygy goraýyş ýaly ylymlar Tampera uniwersitetiniň ýüzüni görkezýän ugurlardyr. Ýoensu uniwersiteti 6 fakulteti öz içine alyp, tebigy we gumanitar, sosiologiýa, tokaý hojalygy, ylahyýet we psihologiýa ýaly maksatnamalarda okuwlary teklip edýär.
Kabul edilmek we ýaşaýyş şahadatnamasyny almak
Ähli uniwersitetlere we politehnikumlara girmegiň jikme-jik düzgünleri juda çylşyrymly. Adatça, her bir okuw jaýy özüne gerek resminamalaryň toplumyny talap edýär. Dalaşgärden notarial edarasynda tassyklanan orta bilim hakyndaky şahadatnamanyň fin, şwed we iňlis dillerine terjime edilen nusgasy talap edilýär. Eger-de iňlis dilindäki okuwlar meýilleşdirilen halatynda, okuw jaýy TOEFL ýa-da IELTS-iň netijeleriniň berilmegini talap edýär, ýa-da dalaşgäri synagdan geçmäge çagyrýar. Iň gowusy, şu meselede takyk maglumatlary onuň ýygy-ýygydan üýtgäp durýanlygyna görä, gönüden-göni gyzyklanýan uniwersitetiň özünden alsaň has talaba laýyk bolýar. Ýewropa bileleşiginden bolmadyk talyplardan ýaşamak üçin rugsatnama almak talap edilýär. Ol bir ýyllyk berlip, möhleti geçenden soňra uzaldylýar.
Ýaşaýyş jaý üpjünçiligi
Finlýandiýada talyplary ýaşaýyş jaý bilen üpjün etmek üçin ýörite ulgam döredilen. Onuň ygtyýarynda tertip boýunça 100000 ýaşaýyş jaýy bar. Adatça, talyplaryň jaýy 2-3 otagdan ybarat bolup, olarda birnäçe adam ýaşaýar. Köp halatlarda ýaşaýyş we umumy ýaşaýyş jaýlary mugt internet bilen üpjün edilen.
Her bir daşary ýurtly talyp şahsy ýaşaýyş şahadatnamasyny alanyndan soňra, bu ýurtda işlemäge hem hukuk gazanýar. Ýöne bu ýerde nähili işde işleseň hem öňi bilen fin dilini gowy bilmegiň zerurdyr.


text:
Otuň üstünde oýnalýan hokkeý bilen meşgullanýanlar ini 55 metr, uzynlygy 91,4 metr bolan meýdançanyň içinde öz başarnyklaryny görkezýärler. Hokkeýiň bu görnüşi otuň üstünde oýnalýar diýilse-de, onuň sintetik...
Nesip bolsa şenbe güni, 25-nji oktýabrda müňleriň oýny bolan futbol oýnunda dünýäň iň güýçli iki kluby, ol iki klubda hem dünýäň iň güýçli futbolçylary hasap edilýän Ronaldo Messä garşy ýene bir gezek "söweşe"...
Şaýbaly hokkeýiň dörän ýeri hökmünde Kanadanyň Monreal şäheriniň ady agzalýanam bolsa, soňky ylmy barlaglar Kingston, Ontario, Uinsor ýaly şäherleriňem hokkeýiň dörän ýeri hökmünde ykrar edilmäge mynasypdygyny...
-Eliňi çek
-Çekjek däl
-Saňa eliňi çek diýýän, ýatmaga goý meni
-Çekjek däl, şuwagt bolmasa soň giç bolar
-Çekäý eliňi, düýnem şeýtdiň, söz
berdiňä ýatyrkaň degmen diýip.
Men-ä indi 3-4 gün...
Salam Myhmanlar we agzalar. Wagtlaýyn ertir koma ýapyk. Talyplar komam şu wagt-a üýtgedilipdir. Ýöne her kimiň aýdyşy ýaly kem-käs ýeri bar diýýäler.
Geliň bizem bu saýta ýetmeýän zatlary bildigimizden aýdalyň....
Salam gadyrdanlarym! Bari yaman yurek gysgynclai ( .Gelin gyzyklandyralyn!
Men bir hekayan bashyny bashlajak yzyny siz dowam edin. Nali zat borka, hany bakaly)))
Owadan asman. Sowujak shemal. Yanyja yagysh sepelan yan yodadan yorap...


text:
Şükranalyk baýramçylygy
Bu baýramçylyk ABŞ-da bütin ýurt baýramçylygy bolup hemmeler bu gün işden boşadylýar we maşgalalary bilen baýramçylygy belleýärler. Bu baýramyň taryhy 1600 ýyllara degişli bolup, ýewropadan Amerika gelen "mesihileriň" durmuşynda bolup geçen ajaýyp gudratlar ýagny açlyk gelen wagtynda Hudaýyň gudraty bilen berilen bolçulygyň netijesinde we Amerikan "indeýleriniň" olara eden kömegi bilen dostlugyň netijesinde giden halkyň açlykdan halas bolandygy mynasybetli bellenip başlanypdyr! Gelip 1863 ýylda bolsa prezidetn Abraham Linkoln tarapynda bütin ýurt baýramçylygy diýilip bellenipdir!
Hudaýa iman eden maşgalalarda bu baýramçylyk ähli zadyň eýesi, ähli bereketleriň çeşmesi we adamzadyň ýaşaýşynyň eýesi bolan Ýaradan we ähli zady gudratly ygtyýary bilen saklaýan Hudaýa şükranalyk bildirmek bilen esaslanýar!
Bularyň üstesine-de, biziň minnetdar bolmaly bolan ata-enemiz, dogan-garyndaşlarymyz, il-günümiz, dost-ýarymyz, söýgülimiz ýada söýgüli aýalymyz we balalarymyz üçin hem minnetdarlyk aýdýarys!


text:
MÄMMETWELI
KEMINEŞahyryň ömri
Kemine 1770-nji ýylda Saragt töwereginde Garadöwletiň maşgalasynda eneden
dogulýar. Onuň ýaşlygy Saragt hem Mary töwereginde geçipdir. Ol ilki Saragtda
oba mekdebinde okaýar. Soňra şol ýerde bir ahundan ýörite sapak alýar, emma
bu hem Mämmetweliniň bilesi geliji ýüregini kanagatlandyrmaýar. Halk
arasyndaky gürrüňlere görä Kemine Buhara medreseleriniň birinde okapdyr.
Bilimini kämilleşdirmek maksady bilen ol Hywa Äraly işanyň ýanyna gidýär.
Şahyr Äraly işan pirden öz döwrüniň kemsiz bilimini alýar we Äraly işan ýaly
döwrüniň meşhur piri bilen deň derejede sowady bolan adam bolupdyr.
Kemine obadaşy bolan Gurbanbagt diýen gyz bilen maşgala durmuşyny gurýar.
Bularyň Allaýar hem Hudaýýar diýen iki ogly bolupdyr.
Şahyr deň-duşlary bilen oturşmagy, saz-söhbeti söýen şahandaz adam
bolupdyr. Ol Aly bagşy atly döwrüniň belli bagşysy bilen ýakyn gatnaşykly
bolupdyr. Aly bagşynyň Keminäniň goşgularynyň biziň günlerimize ýetip
gelmeginde hyzmaty örän ulydyr. Sebäbi bagşy Keminäniň şygyrlaryny heňe
geçirip, halk arasynda aýdym edip aýdypdyr we ýaýradypdyr.
Keminäniň öz döwürdeş klassyk şahyrlary Mollanepes, Şabende, Talyby bilen
hem ýakyn gatnaşygy bolupdyr. Şahyrlar mahal-mahal duwşuşyp, goşgy şygr
aýdyşypdyrlar, degişipdirler, gülküli gürrüňler edipdirler.
Kemine 70 ýaşap, 1840-njy ýylda aradan çykypdyr. Şahyryň nebereleri
häzirki Baýramaly, Türkmengala etraplarynda ýaşaýar.
Keminäniň lirikasy
Keminäniň çuňňur
many-mazmunly, giň temaly döredijiligi bar. Döwrünüň wajyp meseleleri şahyryň
hemişe üns merkezinde bolup, olara ynsanperwer kalby, Allatagallanyň bagş
eden doga-bitdi pähim-paýhasy bilen baha beripdir. Hususan-da, durmuşy
temadan ýazan goşgulary, döwrüniň sosialgatnaşyklaryna häsiýetnama berýän
eserleri, yşky lirikasy Keminäniň adyny ählihalk söýgüsine mynasyp edipdir.
Mämmetweli Kemine
(1770-1840)
Mämmetweli Kemine türkmen halkynyň arasynda sarpasy belent tutulyp, ady
dillerden düşmän gelýän iň meşhur klassyklaryň biri hem Keminedir. Satiranyň
taýsyz ussady Kemine garyp- pukaranyň çyn hossary, arslan ýürekli arkadagy hem
şahyry hökmünde şan-şöhrata eýedir.
XIX asyr türkmen edebiýatynda ýüz görmän, ýagşa-ýagşy, ýamana-ýaman diýip
bilen iň demokratik şahyr Mämmetweli Keminedir.
Ses berilşik ýok.
Halanan (5)


text:
Haçly ýörişler
Haçly ýörişler — günbatar ýewropaly rysarlaryň "kapyrlara" — musulmanlara, butparazlara, prawoslaw döwletlere we dürli ýeretik hereketlere garşy gönükdirilen harby ýörüşleriniň tapgyry. Ilkinji haçly ýörişleriň maksady Palestinany, birinji nobatda bolsa Hezreti Isanyň guburynyň ýerleşýän Iýerusalim şäherini Seljuklardan azat etmeklik bolupdyr. Emma welin soňraky haçly ýörişler Pribaltikanyň butparazlaryny hristian dinine salmak, Ýewropadaky ýeretik hereketleri basyp ýatyrmak ýa-da papalaryň syýasy tabşyryklaryny amala aşyrmak üçin hem guralypdyr.


text:
Eneolit döwri
Mowzuk: Ekerançylygyň we maldarçylygyň ýüze çykmagy. Eneolit.
1. Ekerançylygyň ýüze çykmagy
2. Maldarçylygyň ýüze çykmagy
Enolit
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň 2000-nji ýýlyň dekabrynda Türkmenistanyň medeni mirasyny öwrenmeklige bagyşlanan konferensiýanyň çykyşy.
Maldarçylygyň we ekerançylygyň döremegi ilkinji nobatda adamyň uly önümçilik ýeňişini aňlatdy. Eger ýygnaýjylyk hem-de awçylyk arkaly adamlar tebigatyň taýýar önümlerini iýmit höküminde peýdalanan bolsalar ekerançylyga we maldarçylyga geçilmegi bilen şol önümleri indi özleri öndürüp iýmit höküminde kadaly peýdalanyp başladylar. Indi adamlarda et, däne, dürli ösümlikleriň kökleri görnüşinde taýýar önümler peýda boldy. Köp taýpalarda ekerançylyk we maldarçylyk bir wagtda ösüp başlady. Käbir maldarçylyk has ösen ýerlerinde bolsa ekerançylyk kömekçi hojalyk görnüşinde ösdi. Neolit eýýamynda entek maldarçylygam, ekerançylygam taýpalaryň köpçüliginde hojalygyň esasy pudagy höküminde çykyş etmedi.
Türkmenistanyň dag eteklerinde ýaşan taýpalaryň oturymlaşan durmuşa geçmeginde tebigy şertlerde uly orun tutýar. Dag eteklerindäki çeşmeleriň ýakalaryndaky suw basýan peslikler ilkinji ekin meýdanlary bolup hyzmat edipdir. Şeýle suw basýan ýerleriň golaýynda uruglar oturymlaşyp, ýönekeý ekerançylyk we maldarçylyk hojalygyny alyp barmaga uýgunlaşypdyrlar. Şol çeşmeleriň bagynda bişýän ýabany däneli ekinler ekerançylygyň ösmegine oňaýly şertler döredipdir. Ýakyn Gündogar ýurtlarynda boluşy ýaly Türkmenistanda hem gurak aram klimatyň bolmagy ekerançylyk işleri diňe emeli suwaryş arkaly mümkin bolupdyr. Emeli suwaryş Gündogar ýurtlarynyň hojalyk durmuşynda ägirt uly orun tutup, olaryň taryhy ösüşiniň birentek taraplaryny kesgitläpdir. Hut şu sebäbe göräde bu ýurtlarda ekerançylygyň emele gelmegi ekin meýdanlaryny emeli usul bilen suwarmak mümkinçiligi bilen berk baglanyşykly bolupdyr.
Seredilip geçilýän döwürlerde Türkmenistanda sil suwy bilen suwaryşa esaslandyrylan ekerançylyk ýöredilipdir. Ekin meýdanlar çil bilen atyzlara bölünip, olara sil suwy akdyrylyp suwa basdyrylypdyr. Heniz gurap gatamadyk topragyň ýüzüne tohum sepilipdir. Bu az netijeli usul bolsada, Türkmenistanyň gadymy ekerançylary şu ýönekeý usuly ulanyp ekerançylyk işlerini alyp barypdyr.
Neolit döwründe Köpetdagyň gerişleri bilen Garagum çägelikleriniň arasynda urug obşinalarynyň ýaşan ýerleri alymlar tarapyndan öwrenildi. Şol ýadygärlikleriň biri Aşgabadyň golaýyndaky Jeýtun diýilýän otrum ýerdir. Ol ýerde gumluk däpäniň üstünde ýerleşýän peýdaly 0,5 ga deň bolan Jeýtun ýadygärliginden 40-a golaý bir otagly ýaşaýyş jaýlarynyň üsti açyldy. Ol jaýlarda sany 5-6 adamdan ybarat bolan jübüt maşgalalar ýaşapdyrlar. Şol jaýlaryň diwarlarynyň bir bölegi togalanan toýun palçykdan salynypdyr. Birneme gijiräki döwürde bolsa ol palçyk çig kerpiçler bilen çalyşylypdyr. Şol zamanyň başga bir ýadygärligi Gökdepeden Gündogardaky çopandepede bolan jaýlar hem şonuň ýaly edilip salynypdyr. Bu ýadgärlikler neolit zamanynyň medeniýetine degişli bolupdyr. hem-de özüne mahsus tapyndylary boýunça Jeýtun medeniýetine degişlidir. Bu medeniýet öňki SSSR-iň territoriýasyndaky iň gadymy ekerançylyk we maldarçylyk taýpalarynyň mediniýetidir. Jeýtun we Çopandepe ýadygärlikleri gazylyp agtarylanda arpa däneleriniň yzlary, öý haýwanlarynyň – geçileriň, goýunlaryň, öküziň we itiň köp sanly süňkleri tapyldy. Bu ýerde entek awçylyk hem öz ähmiýetini ýitirmändir. Munuň şeýledigini şol ýerden tapylan keýik süňkleri görkezýär. Zähmet gurallaryny ýasamak üçin entek daş hyzmat edipdir. Arheologlar tarapyndan tapylan daşdan bejerilen zähmet gurallarda Jebel gowagyndan tapylan gurallara meňzeş. Gadymy ekerançylar indi daşdan we süňkden orak bejermegi başarypdyrlar. Ol oraklary bolsa hasyl ýygnamak üçin peýdalanypdyrlar. Däne önümlerini işläp bejermek üçin daş sokular we däne owguçlar hyzmat edipdir.Jeýtunlylar gowy bişirilen ýasy düýpli gap-çanaklary hem bejeripdirler. Ol gaplarda bolsa göni çyzyklar ýa-da egrem-bügram çyzyklar görnüşinde hoşamlar bar.
Jeýtun medeniýetiniň ýadygärlikleri üç döwre bölünýär. 1-nji döwrüne Jeýtundepe, Çopandepe, Togalak depe; 2-nji döwrüne Pessejik depe, Çopandepe hem-de Gökdepe etrabyndaky beýleki ýadygärlikler; 3-nji döwrüne Mäne bilen Çäçäniň arasyndaky Çagylly depe degişlidir.
Jeýtun medeniýetiniň 2-nji döwründe häzirki Gökdepe etrabynyň çäklerinde irki ekerançylyk oazisleri döräpdir. Pessejikdepe onuň merkezi bolupdyr. Arheologlar bu ýerden çakmakdaşdan ýasalan orak, gazawlar, burawlar, iňňeler, bizler, däne owguçlaryny, küýze önümleriniň böleklerini, tutdan ýasalan her dürli monjuklar, daşdan we balykgulajyklardan ýasalan şekilleri tapdylar. Pessejik depedäki ýaşaýyş taýpalarynyň gurluşy, onda peýdalanylan gurluşyk matrýallardan hem-de gurluş usuly Jeýtun jaýlaryna meňzeş. Şol bir wagtda Pessejikdepeleriň durmuşynyň köp aýratynlyklary hem bolupdyr. Ol ýerde üsti açylan jaý ybadathana jaýy bolupdyr diýlip çaklanylýar. Onuň diwarlary dürli bezegler bilen bezelipdir. Bu diwar bezegleri ilkidurmuş adamlarynyň sungaty babatynda möhüm açyşlaryň biridir.
Ilkidurmuş adamlarynyň durmuşynda Jeýtun medeniýetiniň irki döwürden başlap maldarçylyk uly ähmiýete eýe bolup başlaýar.
Çagylly depäniň aşaky gatlaklaryndan öküz süňküniň tapylmagy ol eýýamiň adamlarynyň diňe ownuk şahly mallary däl, eýsem iri şahly mallary-da eldekileşdirendigini aňladýar.
B.e.öňki IV müň ýyllykda ilkidurmuş adamlaryň durmuşynda oturymly ekerançylyk esasan giň ýaýran, şu döwürde Turkmenistanyň çäklerinde ýaşantaýnalar enolit medeniýetini döredýärler. Enolit bu mis-daş asyry diýmekligi aňladýar. Emma mis metaly gaty az bolandygy sebäpli, ondan diňe ýönekeýje temençeleri, ownuk-uşak bezeg zatlary bejermek bilen çäklenipdirler şeýlelikde mis metaly jemgyýetiň zähmet öndürjiligine düýpli täsir etmändir. Şoňa göräde entek hojalykda daş gurallaryny ulanmak dowam etdirilipdir.
Enolit zamanynda agaç gurallaryndan hem giňden peýdalanylypdyr. Ilkinji agaç kätmenler hem şol döwürde ýüze çykypdyr. Hut şu döwürde ekerançylyk işlerinde haýwanlaryň güýçlerini hem ulanyp başlapdyrlar.
Ekerançylyk bilen baglanşykly işleriň artmagy hojalykda atanyň rolunyň ýokarlanmagyna getiripdir. Indi enelik urugy öz ornuny atalyk urugyna berip başlayar indi aýallar öý işleri, çagalary terbiýelemek bilen meşgullanyp başlaýarlar urugy dolandyrmaklygy hem atalar öz ellerine alypdyrlar. Indi urug aksakgaly, çopan, goranmak işleri, uruş meseleleri, ekerançylyk işlerini alyp barmak erkekleriň paýyna düşüp ugraýar. Maldarçylyk hojalygynyň möhüm pudaga öwrülip ugramagy bilen baglanşykly ol ekerançylykdan bölünip aýrylýar. Mallaryň sanynyň kem-kemden köpelmegi giň öri meýdanlaryny talap edipdir. Indi çarwalar täze öri meýdanlaryny gözläp ondan-oňa göçüp ýöremeli bolupdyrlar. Olar öz çagalaryny hem bile alyp gidipdirler. Bu ýagdaý öz gezeginde çarwa maldarçylyk hojalygynyň ekerançylykdan bölünip aýrylmagyna getiripdir. Maldarçylygyň ýüze çykmagy dokmaçylygyň ösmegine getiripdir.
B.e.öňki II müň ýýllyk Enolit daş asyryndan bürünç asyryna geçmekligi aňladypdyr. Bu döwür Türkmenistanyň ilatynyň taryhy ösüşinde aýratyn eýýam bolup durýar.
Türkmenistanda enolit döwrüne degişli ýadygärlikleriň 30-dan gowragy bar. Olar esasan Günorta Türkmenistanyň çäklerinde ýerleşendir. Olaryň arasynda Tilkidepe, Daşlyde-depe, Akdepe, Owadandepe, Änewdepe, Garadepe, Namazgadepe, Ýylgynlydepe, Göksüýri we beýlekilerdir. Gadymyýetiň bu ýadygärlikleriniň öwrenilmegi 1904-nji ýylda amerikan alymy R.Pampelliniň ýolbaşçylygynda başlanýar. Bu alym Änew depelerinde gazuw barlag işlerini geçirdi hem-de köp sanly maddy ýadygärlikleri bolan tutuş medeni gatlagyň üstüni açdy.
Pampelliniň geçiren ylmy işleriniň oňaýly taraplary bilen birlikde kemçilikleri hem bardy. Ol gazuw-barlag işleri netijesinde tapylan tapyndylaryň owadanlaryny, nagyşlylaryny saýlap alypdyr. Beýle etmek bolsa dogry ylmy netijeleri çykarmak işini kynlaşdyrýar. Mundan başgada ol Änew medeniýetini ýangyn sebäpli heläk bolupdyr diýip nädogry netije çykarýar.
Amerikan ekspedisiýasynyň Änewde geçiren gazuw-barlag işlerine tankydy göz bilen garap türkmen alymlary Anew medeniýetini aşakdaky ýaly senelere bölýär.
Änew I-b.e.öňki V-IV müň ýyllyklaryň başlary;
Änew II- b.e. öňki IV müň ýyllygyň ahyrlary III müň ýyllyk;
Änew II – b.e.öňki III-II müň ýyllyklar;
Anew IV – b.e.öňki I müň ýyllygyň ortalaryna çenli.
Görşimiz ýaly Änew medeniýetiniň ilkinji iki döwri eneolit zamanyna degişli bolup ol b.e.öňkiV-III müň ýyllyklary öz içine alýar. Soňky iki döwri bolsa bürünç asyryna degişli bolup, b.e.öňki II-I müň ýyllyklary öz içine alýar.
Türkmenistanyň territoriýasynda belli bolan eneolit zamanynyň oturymly ýerleri günbatarda Gyzylarbatdan başlap, gündogardan Tejen derýasynyň orta akymlaryna çenli bolan dag etek zolagyny tutupdyr. Kakanyň ýanyndaky Ýasydepe, Artygyň ýanyndaky Namazgadepe, Garadepe, Tejen şäherinden gündogardaky Göksüýri we başga-da ençeme ýadygärlikler şol zamanyň oturym ýerleriniň galyndylarydyr.
b.e.öňki IV müň ýyllykdada Türkmenistanyň çäklerinde ýaşan taýpalaryň hojalygy çalt depginler bilen ösüpdir.
Dag eteklerindäki çeşmeleriň esasy bölegi ekerançylyk üçin özleşdirilipdir. Ilatyň durmuşynda metallurgiýa we keramiki önümçilik uly orun tutupdyr. Misden ýasalan bizler, temençeler, taýagyň ýa-da naýzanyň ujuna oturdylýan çişler, dürli bezeg şaýlary, ýiti reňkler bilen haşamlanan gap-çanaklar döwrüň has kämil gurallary hasaplanýar.
Eneolit zamanynda suwarymly ekerançylygyň ösmegi netijesinde ilat oturymlylyga geçip başlaýar. Gadymy ekerançylar b.e.öňki III müň ýyllyklardan başlap diňe bir dag eteklerinde däl, eýsem düzlüklerde hem uly bolmadyk ýaplary gazyp, özboluşly suwaryş sistemasyny döredipdirler. Göksüýri oazisindäki Mollalydepäniň golaýyndan göwrümi 3500 kw.m bolan emeli suw howdanynyň tapylmagy gadymy ekerançylygyň düzlüklerde-de ösendigini habar berýär. Gadymy ekerançylar esasan arpa we bugdaý ekipdirler. Olaryň hojalygynda maldarçylyk hem uly orun tutupdyr. Sygyr, geçi, goýun, doňuz soňraky döwürlerde bolsa düýe, at ýaly mallary saklapdyrlar.
Irki eneolit döwründen başlap, gurluşyk işleri-de ep-esli kämilleşdirip. çig kerpiçden bir otagly jaýlary salyp başlapdyrlar. B.e.öňki IV müň ýylyk bilen III müň ýyllygyň sepgitlerinde ilatly punktlaryň tutýan meýdany ep-esli giňelipdir. Uly maşgalalaryň döremegi netijesinde köp otagly jaýlar salynypdyr.
Eneolitiň ortaky döwründe küýze önümlerini öndürmek kämilleşipdir. Keramika önümlerine salynýan nagyşlar kämilleşendir. Olaryň bezeglerinde köp reňklilik ýüze çykypdyr.
B.e.öňki IV müň ýyllyk bilen III müň ýyllygyň sepgitlerine degişli ýadygärlikleriň arasynda aýallaryň oturan, dik duran ýanbaşy gaba, elleri aşak sallangy görnüşindäki, palçykdan ýasalan heýkeljikler hem tapyldy. Olaryň arasynda birýarym sakgally erkek adamlaryň heýkeljikleri-de bar. Şol döwre degişli mazarystanlyklardan dürli görnüşli bezeg şaýlary, kähalatlarda dürli gaplar tapyldy.
Eneolit döwrüniň adamlary antropologik görnüşi boýunça süýri kelleli ýewropaistik tipe degişlidir. Bu tip türkmen halkynyň kemala gelmeginde-de uly orun tutupdyr.
Irki eneolit döwrüňde Türkmenistanyň ilatynyň jemgyýetçilik gurluşynda hem özgerişler bolup geçipdir. Suwarymly ekerançylygyň, metallurgiýanyň döremegi, gurluşyk işleriniň güýçlenmegi, maldarçylygyň ösmegi agyr fiziki işler bilen baglanşykly bolandan soň, bu döwür kem-kemden jemgyýetde erkek adamlaryň ornunyň ýokarlanmagyna getiripdir. Bu bolsa jemgyýetiň ösüşine öz täsirini ýetirip enelik urugyndan atalyk urugyna, ondan hem hususy eýeçilige geçmeklige alyp barypdyr. Eneolit medeniýeti soňky bürünç asyry wagtynda Türkmenistanyň çäklerinde synpy jemgyýetiň, döwletiň ýüze çykmagy üçin şertler döredipdir. Türkmenistanyň çäklerindäki oturymly ilat özleriniň ykdysady, medeni ösüşinde Orta Aziýanyň beýleki sebitlerinden öňe geçipdir. Amatly tebigy şertler muňa ep-esli derejede ýol açypdyr. Eneolitiň we bürünç asyrynyň dowamynda gadymy Gündogaryň örän ösen medeniýetleri bilen Türkmenistanyň çäklerinde ýaşan ilatyň aragatnaşygy has güýçlenipdir.


text:
Abdylkadyr
Abdylkadyr (1808-1883) - alžir halkynyň fransuz kolonizatorlaryna farşy azat edijilik göreşinde ýolbaşçysy. Alžiriň milli gahrymany. Onuň asly gurply feodal urugyndan bolupdyr. 1832-nji ýylda Günbatar Alžiriň taýpalary Abdylkadyry hökümdar edip saýlaýarlar (tiz wagtda ol emir titulyny alýar). Talantly serkerde, akylly we gujurly syýasatçy Abdylkadyr 1832-47 ýyllarda Alžirdäki fransuz okkupantlaryna garşy gozgalaňa ýolbaşçylyk edýär. Abdylkadyr alym, operator we şahyr hökmünde Alžirde halk mekdepleriniň döredilmegine ýardam edýär, gymmatbahaly golýazmalaryň kitaphanasyny döredýär. 1847-52 ýyllarynda Fransiýada ýesirlikde bolýar; soňra Damaskide ýaşaýar we ol ýerde din taglymaty bilen meşgullanýar. 1860-njy ýylda Damaskide guralan hristiýan gyrgynçylygy wagtynda, ol druzlaryň hem-de maronitleriň arasyndaky duşmançylygyň bes edilmegi ugrynda çykyş edýär.


text:
Wittadini muhomory
(lat. Amanita vittadinii) Amanitalar (Ýylan kömelekler) maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Makromiset kömelekleriň gurak zolakdaky az sanly we üzlem-saplam ýaýrawly, mikoriza emele getiriji ekologiki toparynyň görnüşi [2]. Zäherli kömelek. Gysgaça beýany. Kömelegiň seýrek halatlarda sargylt ýa-da çalymtyl, diametri 4–14 sm ýetýän ak telpejigi bolýar. Kömelegiň göbegi sütün şekilli, köp bölegi ak, düýbi garamtyl reňkli. Ýaýraýşy. Günbatar Köpetdag (Hozlydere jülgesi). Türkmenistandan daşarda — Kawkaz, Merkezi Aziýanyň günortasy, Günorta Ýewropa, Arabystan, Demirgazyk Afrika, Günorta Amerika. Bitýän ýerleri. Daglaryň eňňitlerinde. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Seýrek, iki-ýeke sanysy duş gelýär. Soňky onýyllykda sany barha kemelýär. Esasy çäklendiriji sebäpler. Yssy we gurak howa zerarly gyş-ýaz möwsümlerinde topragyň yzgarlylygynyň pes bolmagy. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Miwe bedenleri ýeke-ýekeden döreýär. Toprakda çyglylygyň ýeterlik ätiýaçlygy saklanan ýagdaýynda, aprel–maý aýlarynda ýüze çykýar [1]. Kömelegiň ýaşajyk düýpleri guran ýagdaýnda hem ösüş ukybyny ýitirmeýär. Wagtlaýyn gurakçylykdan soň ygal ýagsa, täzeden ösüp başlaýar we kadaly boý alýar [2]. Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi. Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Ýaýrawynyň bir bölegi Sünt-Hasardag döwlet goraghanasynyň çäklerinde goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Bitýän ýerlerinde gorag düzgünlerini berjaý etmeli. Barlaglar boýunça teklipler. Täze bitýän ýerlerini gözlemeli, biologiki aýratynlyklaryny öwrenmeli, çäklendiriji sebäplerini anyklamaly. Düzüjiler: I. P. Frolow, B. R. Imamgulyýew


text:
Jüneýit han
Jüneýit han ömrüniñ ahyrlarynda
1862-nji ýylda Tagta etrabynyň (häzirki Görogly etraby) Bedirkent obasynda doglan Gurbanmämmet serdar — Jüneýit han birnäçe wagt öz obasynda kazy we mirap bolupdyr.
Ýigriminji asyryň başlarynda Hywa hany patyşa Russiýasynyň hökümetiniň goldawyna daýanyp, türkmenleriň üstünden hökümdarlygyny berkitmek maksady bilen, olara agyr düşýän ýer-suw we salgyt reformasyny geçirmäge synanyşýar. Şonsuz hem patyşa hökümetiniň kolonial syýasaty sebäpli horluk baryny gören türkmenler ýaraga ýapyşmaga mejbur bolýar.
Türkmeniň şeýle agyr ýagdaýa düşmegi Jüneýit hany orta çykarýar. Jüneýit han ilkibada özüniň gowy ýaraglanan garyndaş toparlaryny töweregine jemläp, serdar adyna mynasyp bolýar. Soňra ownugrak galtamanbaşylaryň, serdarlaryň birnäçesini özüne tabyn edýär, hatda adalatyň hatyrasy üçin özüniň doganoglanyny-da öldürýär. Şeýle hereketleri bilen ol il arasynda adygyp ugraýar. Öz tiresiniň ady bilen baglanyşykly ony Jüneýit han diýip atlandyryp başlaýarlar. Sebäbi ol öz obasyndaky ilatyň garyp ýa-da baý bolmagyna garamazdan, olaryň ar-namysyny, hak-hukugyny goramagy başarypdyr.
1912-13-nji ýyllarda Hywa hany patyşa Russiýasynyň hökümetiniň kömek bermegi netijesinde türkmen obalaryndaky gozgalaňy basyp ýatyrmak üçin harby ýöriş geçirýär. Jüneýit han bolsa türkmenleri töweregine jemläp, Hywa hanynyň goşunlaryna garşylyk görkezýär. Şonda Jüneýit hany diňe türkmenler däl, eýsem, Hywa hökümetiniň alyp barýan syýasatyndan nägile bolan özbekler, garagalpaklar, gazaklar hem aktiw goldapdyrlar. Jüneýit han halkyň bähbidini hiç bir zada çalyşmandyr. 1913-nji ýylda türkmenleriň ýaraglanan topary 15 müňe ýetipdir. Türküstandan patyşa Russiýasyny gysyp çykarmakda Jüneýit hanyň uly daýanç boljakdygyna käbir daşary ýurt hökümetleri hem oňat düşünipdirler. Şoňa görä-de 1914-nji ýyldan başlap Jüneýit hanyň ähli alyp baran işlerine ilki german-türk, soňra bolsa iňlis-türk razwedkasy goldaw berýär.
1916-njy ýylda Hywa hanynyň eden-etdiligi, patyşa Russiýasynyň kolonial sütemi diňe bir türkmenleriň däl, eýsem, özbekleriň, garagalpaklaryň we beýleki halklaryň hem halys degnasyna degýär. Hywa hany ýerli halkyň namysyna degip, hatda ýetişen gyzlary zorluk bilen alyp, öz köşgüne getirmäge çenli baryp ýetýär. (Bu taryhy hakykat boýunça ýazyjy Beki Seýtäkow «Gyz salgydy» kitabyny ýazypdy.)Jüneýit han türkmeniň ar-namysyny goramak üçin aýaga galýar. Jüneýit hany goldaýan toparlar has köpelýär. Sebäbi ol her bir meseläni akylly we adalatly çözmegi başarypdyr. Jüneýit han Hywa hanlygyny, başarsa, bütin Türküstany rus basybalyjylaryndan azat etmäge synanyşýar. Ýöne bu meselede Hywa hany Isfendiýar han belli bir derejede päsgel berýär. Isfendiýaryň ýaman etmişleri sebäpli, özbekler, garagalpaklar häli-şindi Jüneýit handan kömek sorap, arz edip geler ekenler.
1916-njy ýylyň ýanwarynda Hojailidäki özbekler özleriniň nägileliklerini aýtmaga Hywa gelende, Isfendiýar han olary tussag edýär. Hojailiniň ýaşululary kömek sorap, Jüneýit hana ýüz tutýarlar. Ol hem 3 müň atly nöker bilen Hywa galasynyň sebitine baryp, tussag edilenler bir gije-gündiziň dowamynda boşadylmasa, paýtagta girip, ähli zady derbi-dagyn etjekdigini Isfendiýar hana duýdurýar.
Gepleşik netije bermänsoň, Jüneýit han diýenini hem edýär. Isfendiýar hany tagtdan düşürýär. Emma patyşa Russiýasynyň administrasiýasy goşulyp, Isfendiýary ýene tagta geçirýär. Jüneýit han Isfendiýardan 60 müň manat hun alyp, yzyna dolanýar. Ýöne ýurtda halk gozgalaňy barha möwç alýar. Gozgalaňy basyp ýatyrmak üçin general Galkiniň ýolbaşçylygynda jeza beriji otrýad türkmen obalarynyň içinden gylyç bilen geçýär. Halky şeýle bir gyrýarlar, hut Gökdepe galasyndaky ýaly gyrgynçylyk bolýar. Bu gyrgynçylyk ilat arasynda häli-şindilerem «Galkin ýyly» diýlip, ýigrenç bilen ýatlanylýar.
1916-njy ýylyň gozgalaňy basylyp ýatyrylandan soň Jüneýit han Owganystana gidýär. 1917-nji ýylyň sentýabrynda ol Owganystandan yzyna dolanyp gelýär. Ol döwürde ýagdaý düýpgöter üýtgäpdi. Russiýadaky rewolýusiýanyň tolkuny bu ýerlere-de ýetipdi. Halk indi bolşewistik akyma goşulyp, rewolýusion hereketleriň tarapynda göreşýärdi.
Hywadaky wagtlaýyn hökümet Isfendiýar han bilen bilelikde halkyň rewolýusion göreşine garşy göreş alyp barýardy. Jüneýit hanyň ozalky alyp baran ähli göreşi rus kolonizatorlaryna we Isfendiýar hanyň eden-etdiligine garşy gönükdirilen bolsa, soňra han wagtlaýynça olar bilen ylalaşyga gelip, sowet häkimiýetine garşy göreşmeli bolýar. Bu ýagdaýda Isfendiýar han hem Jüneýit hanyň güýjüne daýanmasa, ýurdy özbaşdak dolandyryp biljek däldi.
Hywa tagtynda başga bir han otursa-da, hakykatda 1918-20-nji ýyllarda bütin Hywa hanlygyny Jüneýit hanyň özi dolandyrýar. Her beglikde öz adamlaryndan ýörite wekil goýýar. Özüniň berkarar eden tertip-düzgünine tabyn bolmadyklara ol dözümli darapdyr. Şonuň üçin Jüneýit hanyň ýurdy dolandyran döwründe ogurlyk, talaňçylyk, günäsiz adamy öldürmek, esassyz nika bozmak ýaly türkmençilige mahsus bolmadyk hadysalar bolmandyr. Şol döwri gören ýaşulularyň aýtmagyna görä, hemme zat ýatan-ýatan ýerinde bolupdyr, hiç kim kişiniň zadyna birugsat el degirmändir.
1918-nji ýylyň baharynda Bedirkent obasynda başlanan ilkinji elektrostansiýanyň gurluşygy soňy bilen Jüneýit hanyň raýatyndakylary yşyk bilen üpjün etmeli eken. Ol özüniň manatlyk teňňe puluny çykardyp başlaýar we salgyt sistemasyny girizýär. Bu elbetde, özbaşdak türkmen döwletini döretmäge bolan synanyşykdy.
Hywa hany Isfendiýar eden-etdilige ýüz urup, halkyň nägileligini gazanýar we Jüneýit hanyň geçirýän çärelerine päsgelçilik döretmäge synanyşýar. Şonuň üçin 1918-nji ýylyň 30-njy oktýabrynda ol Jüneýit hanyň görkezmesi boýunça özüniň «Nurullabaý» köşgünde öldürilýär. Jüneýit han onuň ýerine Isfendiýaryň kiçi dogany Seýit Abdylla töräni tagta çykarýar. Şeýle-de bolsa ähli häkimiýeti Jüneýit han öz elinde saklaýar. Ol Angliýa, Türkiýe, Owganystan, Eýran, Buhara we Türküstanyň ähli künjekleri bilen aragatnaşyk saklaýar.
1918-nji ýylyň 25-nji noýabrynda Jüneýit hanyň Dörtgülde Sowet häkimiýetini agdarmak üçin eden hüjümi şowsuz gutarýar. Ol 1919-njy ýylyň 9-njy aprelinde Tagta etrabynda Sowet häkimiýeti bilen parahatçylykly ýaşaşmak baradaky ylalaşyga gol çekýär. Gol çekişligiň yz ýany amatly pursatdan peýdalanyp, Zakaspi frontyunyň ştaby front üçin 700 atly nöker ibermegini Jüneýit handan haýyş edýär. Emma Jüneýit han sowetleriň bu haýyşyny kanagatlandyrmaýar. Eger kömek bermekçi bolsa-da, onuň ýerine köp mukdarda ok-ýarag talap edipdir. Üstesine-de, kömege iberiljek atlylary musulmanlaryň, aýratyn hem Oraz serdaryň we Eziz hanyň garşysyna ulanmaly däldigini duýdurýar (ol Eziz han bilen ýakyndan gatnaşar eken). Sowet häkimiýetiniň wekilleri bu teklibi kabul etmeýär.
1920-nji ýylyň 22-23-nji ýanwarynda Bedirkentde we Gazawatda Gyzyl Goşun bilen bolan aýgytly söweşden soň, Jüneýit hanyň atlylary öz maşgalalary bilen gum a— Akjaguýy diýen ýere çekilýär. 1921-nji ýylyň aprelinde Han işanyň ýolbaşçylygynda Owganystandan, Şyhym Sülgüniň ýolbaşçylygynda bolsa Eýrandan 3 müň tüpeň, 54 müň ok, birnäçe pulemýot we başga-da dürli harytlar ýüklenen kerwen Jüneýit han üçin ýardama gelýär.
1924-nji ýylda Garagumda — Palçykly diýen ýerde ornaşan Jüneýit hana Owganystandan ýene-de 270 düýe ok-däri, ýarag we başga harytlar gelýär. Şol ýylyň ýanwarynda ol Daşoguz, Maňňyt, Şabat, Gazawat, Haňka ýaly etraplary eýeleýär we Hywa howp salýar. Emma Gyzyl Goşunyň jemlenen uly otrýady Jüneýit hanyň toparyna güýçli zarba urandan soň, ol ýene-de guma çekilmäge mejbur bolýar.
Sowet häkimiýetiniň wekilleri Garagumda ornaşan Jüneýit han bilen özara ylalaşyga gelmek üçin gepleşikler geçirýär. Halk Komissarlar soweti 1925-nji ýylyň 4-nji aprelindäki karary bilen onuň emläginiň we graždan hukugynyň eldegrilmesizdigini ykrar edýär. Jüneýit hanyň garamagyndaky adamlar üçin 5 müň gektar ýer bölüp berip, olary üç ýyllap salgytdan boşatmak we pul kömegini bermek hem göz öňünde tutulýar. Emma akylly hem öňdengörüji han Gurbanmämmet serdar — Jüneýit han sowet hökümeti bilen ylalaşyga girmeýär. Ol ýer bermek bilen, sowet hökümetiniň öz daşyna tor gurjak bolýanyna akyl ýetiripdir hem-de 1928-nji ýylda özüniň az sanly nökerleri bilen Eýrana göçýär, 1929-njy ýylda bolsa Owganystana geçýär.
Jüneýit han käbir ýagdaýlarda kem-käs öte geçen-de bolsa, umuman, onuň alyp baran işleri adalatly we külli türkmeni birikdirip, bütewi özbaşdak döwlet döretmäge edilen synanyşyk bolupdyr. Ol daşary ýurtlarda bolanda-da öz ýany bilen gidenleri hor-zar etmändir, türkmen adyny belent tutupdyr.
Jüneýit han öz Watanyny diýseň gowy görüpdir. Ol 1938-nji ýylda Owganystanyň Hyrat welaýatynyň obalarynyň birinde aradan çykýar. Halkyň arasyndaky gürrüňlere görä, ol ölmeziniň öň ýanynda hossarlaryna: «Ölenimden soň meniň jesedimi Amyderýa bilen Watanyma sary akdyryp goýberiň, men suw bilen baryp, öz dogduk mekanymyň topragyna siňeýin» diýip, sargyt edipdir.
«Ýer berjek» diýende-de, sowet hökümetine ynam etmän, daşary ýurda gitmek bilen, Jüneýit han dogry çözgüt tapypdyr. Sebäbi Jüneýit hanyň-da, Eziz hanyň-da daşyny gurşan adamlaryň ählisi — olaryň maslahatçylary, nökerleri, dogan-garyndaşlary... sowet hökümeti tarapyndan sudsuz-zatsyz atylyp öldürildi.


text:
Şu günlerde doglan gününiň 95 ýyllygy bellenmeli beýik sahna ussady Alty Garlyewi näme üçindir unudýarýar. Ýöne ol unudylmaly şahs däl, onuň hyzmaty nusga alarlyk derejede beýikdir. Ol örän köptaraply talantdy. Onuň “Derňewçi” spektaklynda döreden Hlestakowyny, filmlerde oýnan rollaryny sungat öwrenijiler häli-şindi ýatlaýarlar.
Alty Garlyýew
Režisýor hökmünde Alty Garlyýewiň sahna çykaran “Juma”, “Zöhre-Tahyr” ýa-da “Şasenem-Garyp” ýaly eserleri köp ýyllap tomaşaçylara görkezildi. Ol munuň daşyndan dramaturg hökmünde, “Aýna”, “1916-njy ýyl” ýaly drama eserlerini hem ençeme kino ssenarileri ýazdy.
Ýaş wagynda, sungat älemine gadam basaýanda Alty Garlyýew öz arzuw-hyýallaryny ýakyn dosty hem obadaşy, ýazyjy Berdi Kerbabaýewe gürrüň beripdir. Şonda uly söz ussady geň galyp, “Saňa çym-pytrak aga diýerler” diýýär.
Alty Garlyýew “çym-pytrak aga” bolmady, sungatyň şol ugurlarynyň her birinden baş alyp çykdy.
Ýöne dogusyny aýtsak, bu hem onuň zehininiň ähli ugry däl ekeni. Alty Garlyýew dutar çalyp, aýdym aýdyp bilipdir. Biz muny “Alty Garlyýew” atly dokumental filmden görýäris. Diýmek, sungatyň islendik bir ugruna girişmek üçin, onuň beýleki ugurlaryny-da bilmek zerur ekeni. Bu ugurda Alty Garlyýew bize uly mekdep galdyrdy.
Beýleki bir tarapdan bolsa ol sungatyň dürli ugurlarynyň baglanyşygyny görkezdi. Dramaturg bolman, sahnadaky hereketi göz öňüne getirmek mümkin däl, şonuň ýaly-da sahnada oýnaman ýa-da eseri sahna çykarman, drama eseriniň gymmadyny kesgitlemek kyn. Hut şu köptaraply ukyp hem Alty Garlyýewi şeýle belende çykarandyr diýmek mümkin.
"Aýgytly ädim"
Onuň döredijilik hyzmaty barada umumylykda oýlananyňda, ilki “Aýgytly ädim” filmi göz öňüne gelýär. Bu film diňe bir ussadyň döredijiligindäki beýik eser bolman, eýsem türkmen kino sungatynyň ilkinji beýik eseri bolsa gerek.
Alty Garlyýewiň mazary
Bu film, onuň esasynda durýan “Aýgytly ädim” romany, ony döreden ussatlar barada köp gowy sözler aýdyldy. Biziň ony gaýtalamak ýa-da şol aýdylanlara garşy çykmak niýetimiz ýok. Diňe bu ugurda käbir üýtgeşik täsirleri belläp geçmek isleýäs.
Adam ahwalatyny beýan etmekde hem ony duýarlykly açyp görkezmekde, sungatyň her bir ugrunyň aýratyn elýetmez taraplary bolýar. Meselem, reňkleriň sazlaşygyny, bir pursat içindäki görnüşi žiwopis ýaly beýan edilp biljek zat ýok.
Adamyň ruhy ahwalatyny saz eserleri ýaly aýan edýän gudrat bolmasa gerek. Psihologiki göreşi beýan etmekde proza eserleri, duýgyny hem şol duýgy bilen baglanyşykly döreýän pikiri aýtmakda poeziýa taýsyz hasaplanýar. Kino sungaty bolsa bularyň ençemesini özünde jemlemegi başarýar.
Aýnanyň derýa suwa inýän pursady
xAýnanyň derýa suwa inýän pursady
Şu babatda “Aýgytly ädim” filmi bize gowy mysal bolup biler. Filmiň başragynda Aýnanyň derýa suwa inişi nähili gözel. Onuň ýöreýşini, aýak basyşyny diňe film – janly şekil beýan edip bilýär.
Şeýle çeper pursatlar bu filmde örän köp. Onuň iň beýik nusgasy Artyk Babalynyň harmanynyň bölüniş şekili bolsa gerek. Ol sahnany söz bilen aýdar ýaly däl.
Aýratyn-da, Artykdan algydarlar harmany talaňa salyp, hersi ony özüne çekip başlanyndaky putsady kino sungatyndan başga bir şekilde beýan etmek mümkin bolmasa gerek. Onuň şeýle bolýandygyny, Artygyň harmanynyň algydarlar arasynda peselip, akyp barşyny synlamak zerur.
Bu kino sungatynyň iň bir gaýtalanmajak hem iň möhüm mümkinçiligi saýylýar.
Şu film köpçülige ýaýrandan soň, halk arasynda: “Bu Artygyň harmanyna döndi” diýen jümle peýda boldy. Alty Garlyýew muny döredip bildi. Muny gazanmak üçin, nähili ukybyň zerur bolandygyny aýtmak kyn. Ýöne ol şeýle şekili janlandyryp, ussatlyk derejesine mynasyp boldy.
Makalada öňe sürülýän pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
Ali Akbar Haşemi Rafsanjany
Ali Akbar Haşemi Rafsanjany.
1934-nji ýylda Kerman welaýatynyň Rafsanjan şäheriniň golaýyndaky Bahraman obasynda dogulýar. Kakasy iri pisse bagynyň eýesi bolupdyr. Şaýylaryň dini merkezi Kum şäherindäki Faýziýe medresesini üstünlikli tamamlapdyr. Ol Homeýniniň täsiri bilen şa düzgünine garşy göreşe goşulýar. 60-70-nji ýyllarda özüniň syýasy garaýyşlary üçin birnäçe sapar türme tussaglygynda bolýar. Tähranda hususy çaphanasyny açyp, dini-syýasy äheňli kitaplary neşir etdirýär. Ynkylapdan birnäçe ýyl öň Ýewropada we ABŞ-da bolup görýär. Yslam ynkylabynyň ýetşinden soň içeri işler ministri “yslam medeni ynkylabynyň“ baş ştabynyň agzasy wezipelerinde täze düzgüni berkitmäge işjeň gatnaşýar. 1980-nji ýylyň iýulynda eýran mejlisiniň (parlament) başlygy bolýar. 1984, 1988-nji ýyllarda bu wezipd iki gezek gaýtadan saýlanýar. 1989-njy ýylyň 4-nji iýunynda ymam Homeýni aradan çykansoň Haşemi Rafsanjany EYR-yň prezidentligine saýlanýar. 1993-nji ýylda tomsunda ol bu wezipd ikinji gezek saýlandy.
Ali Akbar Haşemi Rafsanjanynyň prezidentligi.
80-nji ýyllaryň ahyryndan başlap Eýran uly özgerişler döwrüni başdan geçirýär. Ösüşiň yslam ýolunyň täze basgançagy prezident Rafsanjanynyň ady bilen baglanşyklydyr.


text:
Muhammed Ýunus
Muhammed Yunus(28/06/1940 njy yylda ςittagonganyn golayyndaky Batua obasynda dogulyar, Bengaliya, Britan Indiya( shuwagt Bangladesh)- bangladeshin bankiri, ekonomikadan professor, 2006-njy yylda ekonomik we social osushini doretmek mumkinciligi uchin dunya Nobel bayramynyn laureaty.
Dumrushy.
Ol ABŞ-da, Wanderbilt uniwersitetynda ekonomiki ugurdan doktor dereje bilen gutaryar. 1970-nji yyldan 1972-nji yyla chenli Tennesi ştatyn uniwesitetynda ekonomikadan professor bolup ishleyar. Şondan son Çittagonga uniwesitetynda ekonomiki ugurdan mugallym bolup ishleyar. 1976-njy yyldan uniwersitetdaky osush proektinin menedzhery, we shondan son Gramin Banky doreyar. 1983-njy yylda Gramin Bankyn muduri bolyar. 1996-njy yyldan Bangladesh yurdunyn maslahatchysy bolup gelyar.
Ýunus mikrokreditowaniya konsepsiyany doredyar, onun esasy mazmuny pes procentler boyuncha uly dal zalogsyz kredit kichi biznesin,mashgala biznesi, osushi uchin berilmegidir.
Mashgala.
1967-nji yylda rus emigrantynyn gyzyna Wera Forostenko oylenyar, ol hem Ýunus yaly Wanderbilt Uniwersitetynda Neshwilde, Tennesi shtatda talyp bolyar. 1979-njy yylda Monika diyen gyzy dunya inyar, shuwagt amerikan opera aydymchysy. Bahym mashgala ayrylshyar, Wera bilen gyzy Bangladeshdan ABŞ-a dolanyarlar. Sonra Muhammed Yunus yene oylenyar.


text:
Hindistan
Hindistan Respublikasy (hind. भारत गणराज्य, Bhārat Gaṇarājya?, iňl. Republic of India) — Günorta Aziýada döwlet. Hindistan tutýan meýdany boýunça dünýäde ýedinji, ilat sany boýunça bolsa, ikinji orunda durýar. Ol günbatarda Päkistan, demirgazyk-gündogarda Hytaý, Nepal we Butan, gündogarda Bangladeş we Mýanma bilen araçäkleşýär. Mundan hem başga, Hindistanyň günorta-günbatarda Maldiw adalary, günortada Şri-Lanka we günorta-gündogarda Indoneziýa bilen deňiz araçägi bär.
Mazmuny
UMUMY MAGLUMAT[üýtget]
Meýdany: 3287,6 müň km2
Ilaty: 1.1 milliarddan gowrak adam.
Paýtagty: Täze Deli şäheri (ilaty 7,2 milliondan gowrak).
Döwlet dili: hindi dili, ikinji döwlet dili iňlis dili hasaplanýar.
Dini: induizm (83%) we yslam
Esasy şäherleri: Kalkutta, Mumbaý, Madras, Haýdarabat we başgalar.
Döwlet gurluşy: Parlamentar federatiw respublika.
Pul birligi: Hindi rupiýasy
Tebigaty[üýtget]
Hindistanyň territoriýasy Hindistan ýarym adasyny Gimalaý we Karakorum daglarynyň bir bölegini, Hind-Gang düzliginiň gündogar bölegini, Bengal aýlagyndaky hem-de Arap deňzindäki adalaryň birnäçe toparyny öz içine alýar. Kenar ýakasynyň uzynlygy 12 müň inedördül kilometre golaý. Kenarlary pes we gowşak dilkawlanandyr. Hindistanyň territoriýasynyň 3/4 bölegine golaýy düzlükler we tekiz daglyklardyr.
===Esasy derýalary===:
Gang, Hind, Brahmaputro, Godawari, Krişna, Narbada, Mahanadi, Kaweri.
Kölleri[üýtget]
Iň uly köli Kaşmir jülgesindäki Wular kölüdir. Dekan tekiz daglygyndaky Lonar köli wulkanly ýerdir. Hindistanyň territoriýasynyň köp böleginde gyzyl topraklar ýaýrandyr. Onda başga-da gyzyl-sary ferrallit, gyzyl-goňur, gyzylymtyl-goňur, gyzyl ferrallit, çal, çal-goňur, çemen, küljümek, dag-çemen, allýuwial topraklar bar.
Hindistan ýarym adasynyň we Hind-Gang düzlüginiň tebigy ösümlikleri, esasan sawannalardan (akasiýa, palma) hem-de tokaýlardan (tik, sandal, bambuk) ybarat. Hindistanyň demirgazyk-gündogarynda ýapragyny dökýän garyşyk tokaýlar, günbatar daglaryň ýele eňňitlerinde, Gang we Brahmaputra derýalarynyň deltalarynda ebedi gök öwüsýän garyşyk tokaýlar ösýär.
Hindistanyň faunasy Hindi-Malaý welaýatyna degişlidir. Süýdemdirijilerden maýmynlar, sugunlar, antilopalar has häsiýetli bolup, hindi pili, ýolbars, pantera, gimalaý aýysy duşýar. Şir, gaplaň, kaşmir suguny bütinleý diýen ýaly gyrlyp gutarypdyr. Guşlaryň, süýrenjileriň we balyklaryň faunasy baýdyr. Hindistanda zapowednikleriň we milli parklaryň 47-si bar.
Taryhy[üýtget]
Daş asyry döwründe Hindistanda adamzat jemgyýetiniň bolanlygy barada arheologik tapyndylar şaýatlyk edýärler. Hind derýasynyň jülgesinden tapylan bürünç medeniýetiniň ilkinji senesi goýlan galyndylar b.e.öň 3 müň ýyllygyň başlaryna degişlidir.
XV asyryň ahyrlarynda Hindistanda ilkinji kolonial gul edijiler-portugallar peýda bolýar. XVI asyryň I ýarymynda olar deňiz ýakasyndaky obalaryň ençemesinde (Goa, Daman, Diu we başg.) ornaşyp, Hindistanyň diňe bir söwdasyny ele almak bilen çäklenmän, eýsem, basyp alan territoriýalarynyň ilatyny kolonial ekspluatasiýa sezewar edýärler. Demirgazyk Hindistany birleşdirmek Beýik Mogollar dinastiýasy döwründe amala aşyrylýar. XVIII asyryň I ýarymyndan Mogollar dinastiýasy dargaýar.
XVII asyryň başlarynda Hindistanda Ýewropa söwda kapitaly peýda bolýar. Hindi täjirleriniň kömegi bilen iňlisler, gollandlar, fransuzlar hindi önümlerini satyn alyp, olary diňe bir Ýewropa däl, eýsem, Eýrana, Indoneziýa, Ýaponiýa, Hytaýa we başga ýurtlara hem çykarypdyrlar. Döwletleriň, Mogol imperiýasynyň mirasdüşerleriniň arasyndaky togtamaýan uruşlar Hindistanda iňlis we fransuz çaknyşyklaryna getiripdir
Ost-Hindistan kompaniýalarynyň söwda ekspansiýasyndan harby ekspansiýalara geçmegi üçin amatly ýagdaý döredýär. Beýik Britaniýa bilen Fransiýanyň arasyndaky dünýäde birinjilik gazanmak ugrundaky göreş Hindistanyň territoriýasyny hem öz içine alýar. 1746-63-nji ýyllarda Günorta Hindistanda Ost-Hindistan kompaniýalarynyň arasyndaky dyngysyz diýen ýaly alnyp barlan urşuň netijesinde iňlisler öz bäsdeşlerini doly derbi-dagyn edip, Bengaliýany basyp alýarlar we Karnatigi hem-de Audy wassal garaşlylyga sezewar edýärler. Deliniň basylyp alynmagy bilen (1803) Beýik Mogol iňlis Ost-Hindistan kompaniýasynyň oýnatgysyna öwrülýär.
Hindistanda milli azat edijilik hereketleri täzeden ýokary göterilýär. 1946-njy ýylda goşunda, flotda we awiasiýada iňlislere garşy köpçülikleýin çykyşlar bolýar. 1946-njy ýylyň awgustynda Hindistanda J. Neruwyň baştutanlygynda wagtlaýyn hökümet düzülýär. 1947-nji ýylyň 15-nji awgustynda Hindistanyň territoriýasynda iki sany täze garaşsyz döwlet: Hindistan we Päkistan dominionlary döreýär. 1949-njy ýylyň 26-njy noýabrynda kabul edilen täze Konstitusiýa boýunça Hindistan respublika diýlip jar edilýär. Konstitusiýa 1950-nji ýylyň 26-njy ýanwaryndan güýje girýär.
Halk hojalygy[üýtget]
Hindistan agrar-industrial ýurt. Nebit, himiýa, alýuminiý senagaty, maşyn gurluşygy senagaty bar. Hindistan mineral we energetik resurslara baýdyr. Çykarylýan kömrüň 3/4 bölegi diýen ýaly Damodar jülgesinde jemlenendir. Günbatar Hindistanda täze nebitli-gazly etraplar işe girizildi. Atom çig maly (uran magdany) gazylyp alynýar. Gazylyp alynýan demir magdanynyň 1/2 bölegine golaýy eksport edilýär. Marganes, slýuda, boksit, altyn, almaz, mis magdanlary gazylyp alynýar. 1984-85-nji ýylda 157 mlrd. kwt/ elektroenergiýa öndürildi. Gara we reňkli metallurgiýa, maşyn gurluşygy hem metal işläp bejerýän, himiýa, sement, kagyz, dokma, gant, poligrafiýa senagaty ösen. Alýuminiý senagaty ösýär. Dokma we azyk senagaty ýurduň gadymy pudaklarydyr. Azyk senagatynda gant önümçiligi esasy orny eýeleýär. Hökümet ownuk kärhanalaryň we hünärmentçiligiň ösmegine goldaw berýär. 1985-nji ýylda demir ýoly 62 müň km-e golaý, awtomobil ýoly 1700 km. boldy. Esasy portlary-Bombeý, Kalkutta we beýlekiler. Halkara ähmiýetli aeroportlary Bombeýde, Kalkuttada, Delide we Madrasda ýerleşýär.
Esasy ekinleri: şaly, bugdaý, arpa, mekgejöwen, gowaça, şekerçiňrik, çaý, kofe, kauçuk we başgalar.
Ýaragly güýçleri[üýtget]
Hindistanyň ýaragly güýçleri guryýer goşunlaryndan, Hindistan howa güýçlerinden we Harby-deňiz güýçlerinden ybarat. Baş serkerdebaşy-prezident. Goşuna goranmak ministri gös-göni ýolbaşçylyk edýär. Goşun, awiasiýa we flot meýletinleri toplamak ýoly bilen komplektlenýär: Hindistanda ählumumy harby borçlulyk ýok. Ofiserler düzümi harby uçilişelerde hem-de milli kadet korpusynda taýýarlanylýar. Ofiserleriň bir bölegi goşunyň ýörite ugurlary boýunça daşary ýurtlarda taýýarlyk geçýär.
Medeniýet we milli gymmatlyklary[üýtget]
Medeniýeti[üýtget]
Hindistanyň medeniýeti dört müň bäş ýüz ýyldan bäri ösüp gelýär. Geçen müňýyllyklarda ýurduň medeniýetinde ösüşler hem gazanyldy, täze-täze medeni ojaklar döredildi, saz we dürli sungat görnüşlerinde täzeçil ideýalar emele geldi.
Bilimi[üýtget]
1990-njy ýyllarda ýurtda bilim alýanlaryň sany 154 million eken. Başlangyç, orta we ýokary okuw mekdeplerinde bilim berýän mugallymlaryň sany takmynan 3.5 milliona golaýdyr. Ýurtda 15 ýaşdan kiçi bolan çagalara başlangyç bilim hökmanydyr we mugtdyr. 1983-nji ýylda ýurduň bilim ulgamynda täze özgerişlikler amala aşyryldy. Bilim beriş ulgamy birnäçe bölege bölündi. Başlangyç we doly orta däl mekdeplerde bilim beriş möhleti 10 ýyl. Ýokary okuw mekdeplerinde okamak üçin hökmany suratda 12 ýyllyk doly orta mekdebi tamamlamak gerek. Ştatlardaky başlangyç mekdeplerde bilim döwlet dilinde berilýär.
Ýokary bilimi barada[üýtget]
Uniwersitetlerde we beýleki ýokary tehniki mekdeplerde ýaşlara iňlis dilinde bilim berilýär. Hindistanda 226 uniwersitet, 4.7 müň takyk we gumanitar ugurlarda bilim berýän kollejler, 1.9 müň mugallymçylyk, 185 inžener-tehnik we 359 lukmançylyk kolleji hereket edýär. Ýurduň iri uniwersitetleri: Kalkutta (150 müň talyp), Bombeý (150 müň talyp), Rajasthan (150 müň talyp), Deli ( 130 müň talyp), M.K Gandi adyndaky uniwersitet (150 müň talyp). Ýokary okuw mekdeplerinde 6.5 million talyp bilim alýar. Ol hem ýurduň 17-23 ýaş aralygyndaky ýaşlaryň 5-6 göterimini tutýar.
Ylmy[üýtget]
Ýurtda köp ugurly ylmy-barlag ojaklarynyň iňňän uly ulgamy döredilipdir. Olaryň arasynda döwlete degişli ylmy-barlag edaralary bilen bir hatarda hususy baglag institutlary we laboratoriýalary hem bar. Olar ylmyň dürli ugurlary boýunça iş alyp barýlarlar. Ylmy-barlag institutlarynda däp bolan ylymlar lukmançylyk, agronomiýa, weterinarçylyk, meteorologiýa, häzirki zaman ylymlaryndan atom energiýasy, älem giňişliginiň öwreniş we elektronika ýaly ugurlarda işler alnyp barylýar.
Bolliwud[üýtget]
Ol Hindistanyň Mumbaý şäheriniň kinoindustriýasynyň sinonimi hasaplanýar. ABŞ-nyň Kaliforniýa ştatyndaky Golliwud meňzeş edilip atlandyrylypdyr. Bolliwud Bombeý we Golliwud sözlerinden emele getirilipdir. Bolliwuddaky meşhur kinostudiýalar “Filmalaya” we “Film City” şäheriň demirgazyk böleginde ýerleşýär. Her ýyl Bolliwudyň kinostudiýalarynda 600-700 film surata düşürilýär. Olar esasanam hindi hem-de urdu we penjab dillerinde çykýar.
Soňky ýyllarda Bolliwudyň filmleri günbatar ýurtlarynda hem meşhurlyk gazanyp başlady. Şonuň netijesinde-de Bolliwudyň meşhur aktýordyr aktrisalary günbatar ýurtlarynyň filmlerinde surata düşmäge başladylar. Şol bir wagtda günbatarly kino ýyldyzlary-da Bolliwudyň filmlerinde esasy keşpleri janlandyrmaga höwes bildirýärler.
Dünýäniň iň beýik ymaraty[üýtget]
Hindistan gadymy binagärlik ýadygärliklerine örän baý ýurt. Ýurduň paýtagtynda-da şeýle ýadygärlikleriň köp sanlysyna duş gelmek bolýar. Bu ýerde gadymy döwürlerden biziň günlerimize çenli saklanyp galan käbir binalaryň gurluşy aklyňy haýran edýär. Mysal üçin, Hindistanyň iň beýik ymaraty bolan Kutb Minar. Onda dürli eýýamlaryň täsin nusgalaryny özünde jemleýän medeni we dini mirasyň utgaşmasyny görmek bolýar. Diwarynda Gurhanyň aýatlary hem minaranyň gurluşygy baradaky maglumatlar ýazylan bu ýadygärlik şäheriň ajaýyp ýerinden 72 metr belentlige howalanyp dur. Onuň aşakdan ýokarlygyna tarap aýlanyp gidýän 379 basgançagy bar. Aýtmaklaryna görä, basgançagyň diňe 156-njysyna çenli çykyp bolýar. Kutb Minardaky demir sütüni-de hakyky gudrat diýip, hasap edip bolar. Beýikligi 7 metr, ini iki adam eliniň uzynlygyna barabar bolan bu demir sütün 4-nji asyrda dikilipdir. 15 asyrdan gowrak wagt geçendigine garamazdan, ol henize çenli poslamandyr. Şol wagtlar şeýle uly demir bölegini nädip guýandyklary we ony poslamaz ýaly näme edendikleri häzire çenli ylymda uly syr bolup galýar.
Lotos ybadathanasy[üýtget]
Lotos ybadathanasy Bahaýi dininiň dünýäniň dürli yklymlarynda bar bolan ýedi ymaratynyň biridir. Onuň taslamasyny asly eýranly bolan kanadaly arhitektor Fariborz Sahba lotos gülüniň keşbinde döredipdir. Ybadathanany gurmak üçin serişde dünýä boýunça bahaizm dinine uýýanlar tarapyndan ýygnalypdyr. Onuň gurluşygy 1980-nji ýylda başlanyp 1986-njy ýylda hem tamamlanypdyr. Ybadathana 27 sany lotos gülüniň ýaprajygyndan ybarat bolup, ol betondan gurlupdyr we içinden owadan mermer daşlary bilen bezelipdir.
salgylanma[üýtget]
Zaman Türkmenistan gazeti onlaýn hyzmatyndan alyndy- http://www.zamantm.com/tm/newsDetail_getNewsById.action?newsId=53162


text:
Ýyldyz
Ýyldyz — jümmüşinde termoýadro sinteziniň reaksiýalary bolup geçýän (ýa-da öň bolup geçen), öz grawitasiýasynyň güýji bilen saklanýan, ýagtylyk goýberýän massiw gaz şary.
Ýere iň ýakyn ýyldyz Gün bolup, ol G spektral klasynyň adaty wekilidir. Ýyldyzlar grawitasion gysylmanyň netijesinde gaz-tozan gurşawyndan (esasan, wodorod bilen geliden) emele gelýärler. Ýyldyzlaryň jümmüşindäki maddalaryň temperaturasy million kelwin, ýüzündäki maddalaryň temperaturasy bolsa, müň kelwin bilen ölçelýär. Ýyldyzlaryň aglaba köpüsiniň energiýasy içerki oblastlarda wodorodyň geliýe öwrülmeginiň ýokary temperaturadaky termoýadro reaksiýalarynyň netijesinde bölünip çykýar. Ýyldyzlar ýygy-ýygydan Älem-jahanyň esasy jisimleri diýlip atlandyrylýarlar, sebäbi olar tebigatdaky ýagtylyk ýaýradýan maddalaryň esasy massasyny özlerinde saklaýarlar. Ýene bir bellärlikli mesele hem, ýyldyzlaryň otrisatel ýylylyk sygymy bardyr.
Güne iň ýakyn ýyldyz Sentawr proksimasy bolup durýar. Ol Gün ulgamynyň merkezinden 4,2 ýagtylyk ýyly (4,2 ýgt. ýyly = 39 Pm = 39 trillion km = 3,9·1013 km) uzaklykda ýerleşýär.
Ýönekeý göz bilen seredilende (gowy görüş ýitiliginde) asmanda her ýarym şarda 3000 sanydan, jemi 6000 töweregi ýyldyz görmek bolýar. Ýerden görünýän ähli ýyldyzlar (şol sanda iň kuwwatly teleskoplar bilen görülýänler) galaktikalaryň ýerli toparynda ýerleşýär.


text:
Shu blogi bilman yada bilip eyesi pozayipdir, bu yerdede gyzykly zatlar bardy. Yzyna gaytarmak bashartdy yone kommentlere telpek goyup bilmersiniz.
Ashagyna komment yazip dowam ediberin.
atamyrat.
shu erde site-da her kim oz suratyny goysa bolmayarmy song 1 erde gabatlashsak tanar yaly. eger hemmeler sheytse gowy bolardymyka diyyan,, belki eyyam kabirlerngiz gurleshyan adamyngyzy tanayansyngyzam yone suraty bolmansong bashga biridir oytmegingiz mumkin.
sebabi profila name diyip yazangda bolanok.yone bir tarapdan kiming suratyny goyangda bolanok.
ilki bilen bizden ongde yazilanlar surat goysa bizem song dowam ederis. belki tanyshmaga komek eder. sheyle edilse hasam gyzykly bolardy we yazyljaklar kopelerdiler. bolmasa hatlaryng kopusini yazyan shol bir adamlar 3-4 sany. turkmen yazypdyr diyip okaymasang kanbir jogap yazip durasyng gelenok,,,,,,,, garaz mening pikirim. eger gowy bolmaz diyip pikir etsengiz her kiming gozel gowni.
Telpekler (1 kisiden 2 sany)
Bu yazgi ucin
- jemal 2 telpek goyyar we yazyar: "Gaty gowy yazipsin. Berekella!"


text:
Indoneziýa dilleri
INDONEZIÝA DILLERI-Filippinde, Taýwanda, Uly we Kiçi Zond, Molukka adalarynda , Malakka ýa. Adalarynda, Go. Wetnamyn käbir raýonlarynda we madagaşkar adalarynda ýashaýan halklaryň dilleri. Ol malaý-poliňežiýä diller mashgalasyna degishlidir. I. d=nyň ýeterlik öwrenilmandygy ony ylmy taýdan klassifikasiýalashdyrmagy kynlashdyrýar. Ilkinji Klassyfykasiýälärdä ony 8 topara (franşuş alymy G. Ferran), sonar 16 topara (golland alymy Ýa. Gonda) bölýärler. Has giň ýaýranlary: indoneziýa dili-Indoneziýanyn döwlet dili (Ýawa.a), şudan dili (Ýawa adalarynyň go-gb bölegi), tagal dili-Flippin Respublikasynyň döwlet dili, Malagasy dili-Madagaşkar adalaryndaky Malagasy Respublikasynyň döwlet dili. I.d öz tipologiýasy boýunça prefiksli we suffiksli dilleriň tipine girýär. Çekimli fonemalaryň ulanylyşhy, esasan, bir menzesh bolup, monoftonglaryn we diftonglaryn barlygy bilen häsiýetlidir. Çekimsiz fonemalaryň sostawynda aýry-aýry dillerde tapawutlar duýulýar. Sheýle-de ol dilleriň we diller toparlarynyň arasynda fonetik menzeshlikler bar. Söz bogunlary köplenç açyk bolýar, söz toparlary morfologiýa taýdan biri-birinden az tapawutlanýar. Hindi-Ýewropa dilleri üçin ishlenen düzgünler esasynda olary özärä bölmek mümkin däl. Fransuz alymlary P. Fawr, A.Mar de Maren, golland alymlary H.Tendelö, E.Ulenbek, sowet alymy A.S. Tesýolkin we bashgalar tarapyndan sözleri topara bölmegi dürli kriterleri hödür;endi.Sözlük sostawy etimölögiýa taýdan, esasan bir menzesh bolup, ol goshulmalar arkaly ýasalýan sözleriň, asyl sözleriň goshalanmagy goshma sözleriň, shonun ýaly-da Sanskrit, arap, golland, franşu, iňlis we b. dillerden girýän sözleriň hasabyna baýlaşhyp durýar. I. d-nyň hemmesi arap hatynyň esasynda düzülen elipbiýdeň peýdalaňýar. Shu dillerde köp sanly çeper edebiýat eserleri bar.


text:
Mihail Zoşenko
Mihail Zoşenko
(1895-1958)
Russiýanyň meşhur satirik ýazyjysy Mihail Mihaýlowiç Zoşenko 1895-nji ýylda, suratkeşiň maşgalasynda dünýä inipdir. 1913-nji ýylda Mihail gimnaziýany tamamlapdyr, soňra Sankt-Peterburgyň döwlet uniwersitetiniň hukuk hünärinde bir ýyl okapdyr. Birinji Jahan urşuna, 1917-nji ýylyň raýatlyk urşuna gatnaşypdyr. 1919-njy ýylda harby gullukdan boşap, 1920-1922-nji ýyllar aralygynda dürli kärleri çalyşýar, hatda milisiýa işgäri we aýakgap ussasy bolup hem işleýär, üstesine-de Korneý Çukowskiýniň alyp barýan edebi sapaklaryna gatnaşýar. 1922-nji ýylda Zoşenko ilkinji eserini çap etdirýär. Ýazyjy W.Kawerin, W.Şklowskiý, K.Fedin, N.Tihonow, Wsewolod Iwanow ýaly ýaş kyssaçylar bilen bilelikde «Serapionyň doganlary» atly edebi birleşigi esaslandyrýar.
Bu döwür ýazyjy özüniň gülküli hem satiriki hekaýalaryny döredýär. Zoşenko hekaýalarynyň özeninde adatdan daşary üýtgeşik waka goýup, ony halky dilde, dürli şiwe sözleri ulanyp, eseriň ýeňil okalmagyny hem-de gülkünç bolmagyny, şol bir wagtda-da çuňňur oýlandyrmagyny gazanýar. Onuň «Asylzada gyz», «Söýgi», «Adamyň göwnüne degdiler», «Jenap Sinebrýuhow Nazar Ilýiçiň hekaýalary», «Limonad», «Elhenç tümlük» ýaly onlarça hekaýalary bu žanryň nusgawy eserleri hasaplanylýar. 1930-nji ýyllarda Zoşenko aglaba iri eserleriň üstünde işleýär. «Mişel Sinýagin» (1930), «Yzyna gaýtarylan ýaşlyk» (1933), «Taras Şewçenko» (1939) powestleri, «Gök kitap» (1934—1935) nowellalar ýygyndysy kämil ýazyjynyň döredijiliginde täze tapgyryň başlanandygyny mälim etdi. Bu eserlerinde Zoşenko has dünýewi, pelsepewi meselelere ýüzlenipdir. 1943-nji ýylda, adynyň has arşa göterilen döwri Zoşenko «Günüň dogmagyndan ozal» atly esse-powestini çap etdirip başlaýar. Ýazyjynyň bu eserleri ol döwrüň ideologik talabyna gulluk edýän eserleriniň arasynda diýseň tapawutlanýardy. 1946-njy ýylda Zoşenkonyň döredijiligini zabun tankytlaýan karar kabul edilýär. Onuň eserlerini çap edýän «Leningrad» žurnaly ýapylýar, «Zwezda» žurnalyna bolsa Zoşenkonyň eserlerini çap etmek gadagan edilýär. Ýazyjyny ajy tankytlaýan birnäçe makalalar çap edileninden soň, ony Ýazyjylar birleşiginden çykarýarlar.
Ýazyjynyň durmuş ýagdaýy agyrlaşýar. Ol esasan hem terjimeçilik bilen, käwagtlar hem köwüş ussasy bolup gazanç edýär. Terjime eden eserlerinde hem terjimeçiniň ady görkezilmeýär.
Mihail Zoşenko 1958-nji ýylda, Leningradda dünýeden ötdi. Onuň 1943-nji ýylda çap edilip başlanan «Günüň dogmagyndan ozal» powesti ilkinji gezek diňe 30 ýyl öteninden soň, 1973-nji ýylda ABŞ-da dolulygyna çap edildi.


text:
Indol
INDOL. (2,3 benzopirrol)-ýakymsyz ysly, reksiz kristallar,
Er t 52gradus. I gyzgyn suwda we orgaňyky eredijilerde ereýär. I. dash kömür smolasynyň düzümiňde bolýar, ondan I-y ahgar metallarynyň duzlary görnüşhiňde. I. käbir efir ýaglarynyň (meş. Jasmine ýagynyň) düzümiňde bolýar. Ol şkatol (3-metilindöl) bien adamyň we suýtemijilerin içegelerinde hem tapyldy. I-in köp önümleri biýologik taýdan aktiwlik hasýetine eýedir. Meş. 3-indolylukşyş kislotasy (geteroauksin A- ösdüriji madda), serotonin, rezerin we b. I. geteroauksini, triptofany sintezläp almak üçin bashlangyç çig önüm bolup hyzmat edýär. Ol parfýumeriýa senagatynda hem ulanylýar (gül essensiýalaryn ysyny gowlandyrýar we güýçlendirýär)


text:
dil
Wikisözlük saýtyndan
At[üýtget]
- [1] (anatomiýa) Agyz boşlugynda ýerleşen tagam biliş organy.
- [2] (sagat) Öz okunda aýlanyp, wagt, güýç we ş.m. görkeziji uzynja ýasy demir;
- [3] (jaň) Urup ses çykarmak üçyn uzynja ýogyn demir.
- [4] Pikirlenmäniň işleýiş netijelerini belleýän we adamlaryň aragatnaşyk serişdesi bolan sesleriň we sözlük-grammatik serişdeleriň ulgamy.
- [5] Gepleýiş ukyby, sözleýiş başarjaňlygy.
- [6] Umumy halk sözlük-grammatik ulgamyna esaslanýan söz döredijiligindäki gepleýiş serişdeleriniň jemi.
- [7] Gerekli maglumatlary almak mümkin bolan ýesir.