text:
Aşgabadyň Botanika bagy 1929-njy ýylyň 1-nji oktýarynda döredildi diýlip, resmi çeşmelerde görkezilýär. Aslynda onuň düýbi tarpdan tutulmandy. Taryhy çeşmelere görä, 19-njy asyryň aýagynda Gökdepe galasy synansoň, rus imperiýasy Türkmenistanda berkitmeler gurup başlapdyr we Aşgabat obasynyň ornundan Aşgabat şäheriniň düýbi tutulypdyr. Şol döwürlerden bu ýere dürli agaçlar, dürli güller getirilip başlanypdyr. Şeýlelikde Aşgabatda akasiýa, dubel, sosna, Týan-şan arçasy, sibir kedri ýaly örän owadan agaçlar hem güller peýda bolýar.
19-njy asyrda ruslar tarapyndan getirilen şol agaçlar hem güller aýratyn goralýardy. Aşgabat demir ýol duralgasynyň ýanyndaky bagda ösüp oturan Kanada dubunyň öňünde onuň haçan oturdylandygy we ýaşy barada ýazgy bardy. Agaçlaryň hem gülleriň köp bölegi Köşi obasynyň gündogar tarapynda bolup, ol ýere Köşi bagy diýilýärdi. Şol ýerde bagçylyk mekdebi hem döredildi. Oba hojalyk instituty hem hut şol ýerden guruldy.
Aşgabadyň Botanika bagynyň ýodajyklarynda gezelenç edip, dünýäniň dürli künjeklerinden getirilen täsin agaçlary, gülleri synlap, onuň tämiz howasyndan dem almagyň aýratyn lezzeti bar.
Garaşsyzlykdan ozal Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň merkezi Botanika bagyna döwlet tarapyndan uly üns berilýärdi. Düzüminde ylmy we tehniki işgärleriň 180-den gowragyny jemlän bu ylmy edara ösümlikleriň biologiýasyny öwrenmekde, olary Türkmenistanyň howa şertlerine uýgunlaşdyryp, ýurduň halk hojalygyny ösdürmekde, şäherleri we obalary abadanlaşdyrmakda köp işler edip geldi.
Garaşsyzlyk ýyllary Saparmyrat Nyýazowyň alyp baran syýasaty netijesinde, bu ylmy merkeziň 120-den gowrak işgäri ştat kemeltmelerine düşürilip, diňe 60 çemesi işgär uly baga hyzmat etmeli boldy. Netijede, Botanika bagynda ýaşy 60-dan geçýän, dünýäniň dürli ýurtlaryndan getirilip ýetişdirilen agaçlaryň köpüsi gurapdyr.
Indi Botanika bagynyň gelim-gidimi göz-görtele azalypdyr. Häzir bu ýerde Oba hojalyk we Lukmançylyk uniwersitetleriniň studentleri tejribe sapaklaryny geçmäge gelýärler diýäýmeseň, başga ekzamenlere taýýarlanmak üçin eli kitaply oturan ýaşlary görmek gaty kyn diýip, ol ýerdäki işgärler aýdýarlar.
Şu günki gün 80 işgäri özünde jemleýän bu ylmy edarada baglary suwarmakda, haşal otlardan arassalamakda, guran agaçlary aýyrmakda el güýji kemterlik edýär diýip, bu ýeriň işgärleri aýdýarlar. Aýdyşlary ýaly hem, Botanika bagynyň içindäki suwly basseýinleriň içi hapa. Olaryň käbirinde dürli reňkli balyjaklar görünýär. Olaryň ýany bilen gurbagalaryň sesini-de eşitmek bolýar.
Häzir Aşgabadyň Botanika bagynyň köp bölegini Türkmenistanyň florasy tutýar. Ol ýerde gyrymsy agaçlaryň, gül-bezegleriniň, ot-iýmlik hem azyklyk ösümlikleriň, tehniki agaçlaryň ummasyz köp görnüşi bar. Aýratyn-da, dünýäniň dürli ýurtlaryndan getirilen agaçlar hem güller örän gymmatly saýylýar. Şeýle-de bolsa bu ugurda häzirki wagtda alnyp barylýan ylmy-barlag işleri örän pes diýip, bu ylmy edaranyň öz işgärleri gürrüň berýärler.
Ylym agsaýar
“Türkmenistan” gazetiniň 1997-nji ýylyň 15-nji awgust sanynda Botanika bagynyň alym-kätibi, biologiýa ylymlarynyň kandidaty Maral Akyýewanyň “Garagum” atly soýa ösümligi barada makalasy çykypdy. Ol ösümlik özünde ýokary belok saklaýandygy üçin, ýag almak we mal oty üçin örän ýokumly saýylýar. Ylmy-kätip öz makalasynda ekologiki taýdan örän arassa soýa ýagyny almakda bu ösümligiň peýdasy barada ýazypdy. Emma soýa ösümligini Türkmenistanda ekmeklik hem, soýa ýagyny öndürmeklik hem ýola düşüp gidibermedi. Metbugatda şeýle ylmy makalalar hem ýat boldy.
Ösümlikleriň jennedi saýylýan bu bagy ösdürmekde we ony ylmy merkeze öwürmekde merhum Baky Berdiýewiç Kerbabaýewiň hyzmaty häzir hem ýatlanýar. Bu bagy ýaňadan diklemekde soňky ýyllarda käbir işler edilipdi. Bu baga az wagtlyk ýolbaşçylyk eden, belli biolog Iozef Sewertoka bu ugurda köp alada etdi. Aşgabadyň Botanika bagynyň hyzmatyny bütin dünýäniň bag-bakja ugrundan iş alyp barýan edaralary bilen baglanyşdyrmakda onuň aýratyn hyzmatynyň bolandygy aýdylýar. Ol bu bagyň agyr ýagdaýy barada açyk çykyş etmegi hem başarypdy. Ol belli alym 1998-nji ýylda aradan çykdy.
1958-nji ýylda TSSR Ylymlar akademiýasynyň ýanynda Bütinsoýuz Botanika jemgyýetiniň Türkmenistan bölümi döredilipdi. Garaşsyzlyk ýyllary dargadylan şol meýletin jemgyýetiň täzeden dikeldilmegi möhüm diýip, ýerli alymlar hasaplaýarlar. Ol jemgyýet Türkmenistanda Botanikanyň ähli pudagynyň ösmegine, ýurduň florasyny gorap saklamaga, ilat arasynda botaniki bilimleri ýaýratmaga uly goşant goşan jemgyýet hökmünde tanalýar.
Indi Ylymlar akademiýasy täzeden işe başlady. Ylma hem praktiki işlere uly peýda getirjek Botanika jemgyýetiniň hem täzeden döredilmegine garaşýanlar az däl.
Botanika bagynyň dokuz gektar ýerinde yssy hem çygly ýurtlardan getirilen palma, kiparis, tuýa, dub, berýoza we beýleki bezeg agaçlarynyň, şeýle hem papaýa, banan, apelsin, mandarin, kiwi ýaly miweli agaçlaryň ençemesi Türkmenistanyň howa şertlerine uýgunlaşdyrylýar. Bezeg gülleriniň dürli görnüşleri ýetişdirilýär. Edara jaýlarynyň öňlerini bezemek üçin, olara isleg näçe diýseň ýeterlik. Ýöne olary jemgyýetiň haýryna bermäge Botanika bagynyň işgärleriniň güýji ýetmeýär. Ylmy derejelerine görä, 1,200 manada çenli aýlyk alýan ylmy işgärler, 500-600 manat aýlyk alýan tehniki işgärler döwletiň goldawyna mätäçdiklerini aýdýarlar.
Botanika bagynyň Görogly köçesine bakyp duran merkezi girelgesi hem, günbatara bakyp duran girelgesi hem hepdäniň duşenbe gününden anna gününe çenli sagat 9-dan 18-e çenli açyk. Uly adamlar üçin petegiň bahasy 1 manat, çagalar we pensionerler Botanika bagyna mugtuna goýberilýär. Ýöne bagy synlamaga gelýän az. Emma bu ýere gelýän zyýaratçy köp. Bagyň gündogar böleginde Burkutata adyny alan bir mazar bar. Onuň daşyna pessejik haýat aýlanypdyr. Burkut atany ýagynyň piri hasaplaýan adamlaram, mazary gudratly, mukaddes ýer saýýanlaram oňa aýlanmaga, ýagşy dilegler etmäge ýörite gelýärler.
Botanika bagyna şu günki gün esasy gelýänler şol zyýaratçylardyr.
Soltan Açylowa Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçysy.


c: text/html

text:
ABŞ-nyň döwlet sekretary John Kerri Azerbaýjanyň we Ermenistanyň arasyndaky onlarça ýyllap dowam edýän konfliktden “gutarnykly çykalga” tapmaga çagyrdy.
Kerri bu barada Azerbaýjanyň prezidenti Ilham Aliýew bilen 31-nji martda Waşingtonda geçiren duşuşygynda aýtdy. Aliýew ýadro howpsuzlygy boýunça sammite gatnaşmak üçin Waşingtona bardy.
Aliýew Daglyk-Garabag regionyň üstündäki konfliktiň soňuna çykmak boýunça synanyşyk üçin Birleşen Ştatlara minnetdarlyk bildirdi, emma meseläniň diňe BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşiniň Azerbaýjandan “derhal we şertsiz ähli ermeni goşunlarynyň çekilmegine” çagyrýan rezolýusiýasynyň üsti bilen çözülip bilinjekdigini belledi.
Sowet Soýuzynyň dargap başlan ýyllarynda dörän konflikti çözmek boýunça Fransiýanyň, Orsýetiň we ABŞ-nyň araçylygynda edilen synanyşyklar başa barmady.
Daglyk-Garabag Azerbaýjanyň içinde ýerleşýär, emma etnik ermenileriň gözegçiliginde galýar.
Şeýle-de Kerri Hazar regionyndan Ýewropa gaz akdyrmak boýunça Günorta gaz ugruny ösdürýän Azerbaýjanyň Ýewropanyň energiýa howpsuzlygyndaky roluny nygtady.
Taraplar demokratiýa we adam hukuklary meselesini hem ara alyp maslahat etdiler. Kerri Azerbaýjanyň soňky pozitiw ädimlerini makullady we öňegidişlige çagyrdy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Düýn Pakistanyň hökümeti günortadaky Sindh sebitinde adamlary ýaşaýan ýerinden göçürmegi buýurdy.
Hususan-da, Hind derýasynyň suwunyň joşmagy netijesinde Sujawal, Daro, Mirpur Bataro şäherleriniň ilatyny öýlerinden göçürmek buýruldy.
Bu ýerleriň ilaty goşulyp alnanda 400 müň çemesi adamdyr. Resmiler Hind derýasynyň boýundaky şäherleriň ilatynyň köpüsiniň eýýäm öýlerinden göçendigini, ýöne müňlerçe adamyň göçmän galandygyny aýdýarlar.
Düýn Birleşen Ştatlar Pakistana sil betbagtçylygy sebäpli berjek kömegini jemi 200 million dollara ýetirendigini aýtdy.


text:
Sagdynlyk. Ruhubelentlik. Dostluk.
Biziň watandaşlarymyz halkara ýaryşlarynda uly üstünlik gazandylar
Halkara sport giňişliginde türkmenistanlylaryň üstünlikli çykyşlaryny alyş guşakly göreşiň we taekwondo söweş sungatynyň (WTF) ussatlary dowam etdiler. Ýaryşlaryň ikisiniň netijeleri boýunça ýurdumyzyň sport üstünlikleriniň medallaryň 15-si—2 altyn, 7 kümüş we 6 bürünç medallar bilen üsti ýetirildi. Türgenler bu üstünligini Nowruz baýramyna bagyşladylar.
Guşakly göreşi esaslandyryjy Baýaman Erkinbaýewiň ýadygärligine bagyşlanan “Gran Pri” halkara ýaryşy Gyrgyzystanyň paýtagty Bişkekde geçirildi. Bu ýere dünýäniň 18 ýurdundan – Russiýadan, Türkmenistandan, Belarusdan, Mongoliýadan, Hindistandan, Serbiýadan, Özbegistandan, Gruziýadan we beýleki ýurtlardan göreşiň şu görnüşiniň ussatlarynyň 100-e golaýy ýygnandy. Biziň türgenlerimiz çekeleşikli göreşleriň barşynda altyn medalyň 1-ini, kümüş medallarynyň 3-sini we bürünç medallarynyň 5-sini gazanmagy başardylar.
Hormat münberiniň ýokarky basgançagyna Dinara Hallyýewa çykdy. Lebap welaýatynyň dolandyryş merkezinden bolan türgen zenan 66 kilograma çenli agram derejesinde hiç kimi öňüne geçirmedi. Biziň watandaş türgenimiziň gazanan netijesi goşa täsir döretdi, çünki ol ýaryşa gatnaşyjylaryň arasynda iň ýaş türgen bolup, ýakynda 17 ýaşyny belledi.
Türkmen toparynyň düzüminde kümüş medallara Nasiba Surkiýewa (76 kilograma çenli), Hangeldi Allakow (70 kilograma çenli) we Pirguly Gurbandurdyýew (80 kilograma çenli) mynasyp boldular. Bürünç medallaryň eýeleriniň 5-siniň hataryna Zarina Abdyrahmanowa (58 kilograma çenli), Şirin Kubaýewa (76 kilograma çenli), Şatlyk Myradow (60 kilograma çenli), Gylyç Jumaýew (90 kilograma çenli) we Seýdi Batyrow (100 kilograma çenli) girdiler.
Alyş guşakly göreşi halkara sport giňişliginde ýylsaýyn uly meşhurlyga eýe bolýar. Sportuň bu görnüşiniň nusgawy Aziýa oýunlarynyň maksatnamasyna goşulmagy munuň aýdyň mysaly bolup durýar. Alyş göreşi boýunça türkmen türgenleri üçin bu çözgüt diňe bähbitli bolup durýar, çünki biziň guşakly göreş mekdebimiz häzir dünýäde öňdäki orunlaryň birini eýeleýär. Munuň şeýledigi barada Bişkekde geçirilen halkara ýaryşyň barşynda Gyrgyzystanyň sportuň milli görnüşlerini ösdürmek baradaky merkeziň direktory Dorubaý Minbaýew aýtdy. Ol Türkmenistanyň alyş boýunça ýygyndy toparynyň wekilleriniň 2018-nji ýylda Indoneziýada geçiriljek Aziýa oýunlarynda medallar ugrundaky bäsleşikde esasy bäsdeşler boljakdygyny belledi.
... Latwiýanyň Daugawpils şäherinde ýetginjekleriň arasynda taekwondo (WTF) boýunça geçirilen halkara ýaryşyna dünýäniň 10-dan gowrak ýurdundan türgenleriň 100-e golaýy gatnaşdylar. Şonda türkmenistanlylar 1 altyn, 4 kümüş we 1 bürünç medallara mynasyp boldular.
Biziň toparymyzyň düzüminde altyn medaly Muhammet Rozyýew gazanyp, ol 51 kilograma çenli agram derejesinde ähli tutluşyklary birkemsiz geçirdi. Ikinji orny Mekan Gurbanow (53 kilograma çenli), Ata Melebaýew (59 kilograma çenli), Serdar Çaryýew (63 kilograma çenli) we Rzaguly Toýmyradow (68 kilograma çenli) eýelediler. Hormat münberiniň üçünji basgançagyna Yslam Gurbanow (63 kilograma çenli) çykmagy başardy.
Taekwondo WTF ugry boýunça ýaryşlar, mälim bolşy ýaly, Aşgabatda geçiriljek Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň maksatnamasyna girizildi. Şoňa görä-de, halkara sport giňişliginde gazanylýan her bir üstünlik Aziada-2017-de boljak çykyşlaryň öň ýanynda biziň pälwanlarymyz üçin oňat höweslendirme bolup durýar.


text:
Şu gün Demirgazyk buzly okean bilen serhetleşýän ýurtlaryň wekilleri Kanadada özara maslahat geçirýärler. Hususan-da, bu maslahata Kanadanyň, Daniýanyň, Norwegiýanyň, Orsýetiň we Amerikanyň birleşen ştatlarynyň resmileri gatnaşýarlar.
Demirgazyk buzly okean bilen serhetleşýän bu ýurtlar 2008-nji ýylda bu okean boýunça territorial dawalardan gaça durmak hem-de okeanyň ekologiýasyny gorap saklamak boýunça ýörite ylalaşyga gol çekipdiler. Ýöne Kanadanyň geçiren soňky barlaglary bu Arktika regionynda harby obýektleriň geriminiň ýaýbaňlanýandygyny görkezýär.
Ekspertler Demirgazyk buzly okeanyň territoriýasynda 90 milliard barrel töweregi nebit zapasynyň bardygyny aýdýarlar.


text:
Türkmenistanda ýyl başyndan metbugat hakyndaky täze kanun güýje girdi. Bu kanunda köpçülikleýin habar serişdeleriniň we pikiriňi beýan etmek azatlygynyň kepillendirilýändigi aýdylýar.
Mälim bolşy ýaly, halkara hukuk guramalary Türkmenistanda metbugat azatlygynyň ýokdugyny, döwlet eýeçiligindäki metbugatda aýdylýan zatlardan tapawutly ýa başgaça pikirleri aýdýan žurnalistleriň ýanalýandygyny aýdýarlar.
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan gol çekilen täze kanun esasynda indi Türkmenistanda ýerli häkimiýetler bilen bir hatarda syýasy partiýalar, jemgyýetçilik birleşikleri, beýleki ýuridiki şahslar, şeýle-de 18 ýaşyna ýeten türkmen raýatlary habar serişdesini esaslandyryp hem biler.
Azatlyk Radiosynyň bu kanun barada gurnan “Tegelek stol” söhbetdeşligine Aşgabatdan hukuk ugrundan bilermen žurnalist Aşyrguly Baýryýew, publisist ýazyjy Amanmyrat Bugaýew, Orsýetden pedagog we žurnalist Serdar Ataýew gatnaşýar.
Bu söhbetdeşligi diňlemek üçin aşakdaky düwmä basyň:


text:
Owganystanyň paýtagty Kabulda ýerleşýän mekdepleriň birinde birnäçe gyzyň zäherlenendigi çaklanylýar.
Soltan Raziýa adyndaky orta mekdebiň mugallymynyň Azatlyk Radiosyna beren maglumatyna görä, haçanda okuwçy gyzlar synpa gireninde, olaryň näbelli bir gazdan zäherlenen bolmagy mümkin.
Bilim ministri 20 okuwçy gyzyň hassahana ýerleşdirilendigini mälim etdi. Emma Amin atly lukmanyň Reuters habar gullugyna aýtmagyna görä, hassahana kabul edilen gyzlaryň sany 150 bolup, olaryň 10 sanysynyň ýagdaýy örän agyr.


text:
Pakistanda ýekşenbe güni esgerlere hüjüm edildi.
Pakistan resmileri Demirgazyk Waziristan sebitindäki Bannu şäherinde ýerleşýän harby bazada bolan partlamada azyndan 20 esgeriň öldürilendigini, 30 esgeriň bolsa ýaralanandygyny aýtdylar.
«Talyban» topary bu hüjümiň jogapkärçiligini öz üstüne alyp, olaryň ýene köpeldiljegini wada berdi. Bu partlama nämäniň sebäp bolandygy aýdyň bolmady.
AP habar gullugy, polisiýa resmisine salgylanyp, harbylaşdyrylan serhet korpusy tarapyndan hakyna tutulan ulagda bomba goýlandygyny habar berdi.
Emma «Roýters» habar gullugy, beýleki resmilere salgylanyp, bu partlamanyň ýol ýakasynda gömlen bomba sebäpli bolandygyny habar berýär.


text:
Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama bilen onuň Respublikan bäsdeşi Mitt Romni ýurduň ykdysady ösüşi we Amerikanyň Ýakyn Gündogar syýasaty boýunça çekeleşige girdi.
Olaryň arasyndaky bu ikinji çekeleşik 6-njy noýabrda geçiriljek prezidentlik saýlawlaryna üç hepde galanda geçirildi.
Obama bilen Romni Nýu-Ýorkda geçirilen çekeleşikde ençeme ugurlar boýunça jedelleşip, biri-birleriniň Ak Tama mynasyp däldigini subut etmäge çalyşdylar.
Obama geçen aý Bengazide bolan hüjümiň jogapkärçiligini öz üstüne aldy, emma ol Romnini bu wakany syýasy bähbit üçin ulanmakda aýyplady. Şol hüjümde dört amerikaly, şol sanda ABŞ-nyň Liwiýadaky ilçisi heläp bolupdy.
Romni Obamanyň ykdysady syýasatyny tankyt etdi. Obama bolsa Romnini halkyň baý gatlagynyň we nebit senagatynyň haýryna çapmakda günäledi.
Çekeleşikden öň geçirilen pikir soralyşyklar iki dalaşgäriň tarapdarlarynyň sanynynyň deňeçerräkdigini görkezdi. 3-nji oktýabrda geçirilen ilkinji çekeleşikde Romni has ökde çykyş edip, öz tarapdarlarynyň sanyny artdyrypdy.
16-nji oktýabrda geçirilen çekeleşigiň başynda Obama Romnä garşy hüjüme geçdi. Çekeleşigiň dowamynda kandidatlar zalda oturan adamlaryň soraglaryna jogap berdiler.
Çekeleşigiň ilkinji 10 minudynda Obama başarjaň inwestor hökmünde mal-mülk edinen Romnini baý adamlaryň we nebit senagatynyň bähbidini aramakda aýyplady.
"Gubernator Romni bäş maddadan ybarat plan diýýärmi? Gubernator Romnide bäş maddadan ybarat plan ýok. Onuň bir maddalyk plany bar. Ol plan bolsa jemgyýetiň ýokarky gatlagyndaky adamlaryň aýratyn düzgünlere görä oýnamagydyr" diýip, Obama aýtdy. "Bu onuň hususy sektordaky pelsepesidir; bu onuň gubernator hökmünde ýöreden pelsepesidir; bu onuň prezidentlige kandidat hökmünde alyp barýan pelsepesidir".
Massaçusets ştatynyň öňki gubernatory Romni ondan birnäçe minut öň Obamany Amerikanyň ykdysady görkezijileri boýunça tankyt edip, häzir iş orunlary bilen üpjün edilen adamlaryň sanynyň Obamanyň prezidentlige gelen döwründäkiden has azdygyny aýtdy.
"Soňky dört ýylyň dowamynda prezidentiň syýasaty durmuşa geçirildi we ol syýasat Amerikanlara iş orunlaryny gaýtaryp bermedi" diýip, Romni aýtdy. "Häzir iş orunlary bilen üpjün edilen adamlaryň sany Obamanyň prezidentlige gelen döwründäkiden has az".
Soňra Romni Bengazide bolan ganly hüjümi Obamanyň daşary syýasatynyň, hususanda Ýakyn Gündogar boýunça syýasatynyň gowşaklygynyň alamaty hökmünde görkezmäge synanyşdy.
"Munuň demonstrasiýa däldigi görnüp durdy. Bu terroristler tarapyndan edilen hüjümdi" diýip, Romni aýtdy. "Bu bolsa prezidentiň Ýakyn Gündogar syýasatyny tutuşlygyna sorag astynda goýýar. Siriýada, Müsürde, indi bolsa Liwiýada bolýan zatlara serediň. Özümiz bilen Ysraýylyň arasyndaky aralyga serediň. Prezident biziň bilen Ysraýylyň arasynda ýagtylygyň boljagyny aýdypdy. Eýranyň atom bombasyny eýelemegine dört ýyl galdy".
Obama Romnini amerikan diplomatlarynyň ölümini syýasy bähbit üçin ulanmakda aýyplady. Emma ol diplomatik howpsuzlyk boýunça "ahyrynda özüniň jogapkärdigini" aýtdy.
"Nämäniň bolandygyny anyklarys diýemde – ähli kişi jogapkärçilige çekiler we ol ýerde bolup geçýän zatlara ahyrynda özüm jogap berýärin, sebäbi olar meniň adamlarym. Tabytlar öýe getirilende olary men garşylamaly, diýýän zadymyň yzynda durýandygymy bilýärsiňiz".
22-nji oktýabrda geçiriljek soňky we ahyrky çekeleşikde daşary syýasat üns merkezinde bolar.


text:
Ýekşenbe güni Orsýetiň Uzak Gündogar regionyndaky Wladiwostok şäherinde APEK hyzmatdaşlygy guramasynyň liderleriniň iki günlük sammiti tamamlandy.
21 döwleti öz içine alýan Aziýa-Ýuwaş okean ykdysady hyzmatdaşlyk guramasynyň liderleri Ýewropadaky maliýe krizisleri sebäpli pese düşen global ykdysady ösüşi kadalaşdyrmak üçin söwdalary liberallaşdyrmagyň zerurlygyny nygtadylar.
Şeýle hem, olar Orsýetdäki we Birleşen Ştatlardaky gurakçylyk problemalary sebäpli azyk üpjünçiligi pudagynda proteksionist syýasata eýermeli däldigi barada-da birmeňzeş karara geldiler.
APEK guramasyna agza ýurtlar dünýäniň ilatynyň 40 prosentini öz içine alýar we bu ýurtlara global söwda dolanyşygynyň 44 prosenti degişli.


text:
BMG-niň Bosgunlar boýunça agentligi müňlerçe siriýaly bosgunyň Yragyň kürt regionyna geçýändigi barada habar berdi.
BMG-niň Bosgunlar boýunça agentliginiň resmisi Adrian Edwardsyň duşenbe güni aýtmagyna görä, geçen çarşenbeden bäri 20 000 golaý siriýaly öz ýurduny terk edipdir. Siriýalylaryň ýurtdan gaçmagynyň takyk sebäpleri barada anyk bir maglumat berilmeýär, emma olaryň ýurtda yslamçy gozgalaňçylaryň we kürt güýçleriniň arasynda gidýän söweşlerden gaçyp gutulýandyklary çak edilýär.
BMG-niň Bosgunlar boýunça agentliginiň Yrak boýunça resmisi Kleýr Bourgeois soňky günlerde bosgunlaryň Siriýadan Yraga tarap geçişini öň görlüp eşidilmedik bir waka, diýip atlandyrdy. Ol Yrakda häzire çenli 154 000 siriýaly bosgunyň hasaba alnandygyny habar berdi.
Siriýada 29 aýlap dowam edýän konfliktiň başyndan bäri iki milliona golaý siriýaly öz ýurduny terk etdi. Olaryň köpüsi Iordaniýa, Türkiýä we Liwana bardy.


text:
Müsüriň sudy häkimiýetden çetleşdirilen prezident Muhammad Morsini daşary ýurt toparlary bilen dildüwşük etmekde aýyplap, ömürlik türme tussaglygyna höküm etdi.
Müsürde ömürlik türme tussaglygy 25 ýyly öz içine alýar.
Morsi Palestinanyň “Hamas” atly yslamçy topary, Liwanyň “Hezbollah” atly söweşiji topary we eýranly topar bilen dildüwşük etmekde günäli tapyldy.
16-njy iýunda Kairiň sudy aglabasy Morsiniň “Musulman doganlygy” partiýasynyň agzalaryndan ybarat 16 tussagyň hem ölüm jezasyna höküm edilendigini tassyklady. Gürrüňi edilýän tussaglar 2005-2013-nji ýyllar aralygynda gizlin resminamalary daşary ýurtlara çykarmakda günäli tapyldylar.
Müsüriň sudunyň çykaran bu hökümlerini tussaglar şikaýat edip bilerler.


text:
Owganystanyň prezidenti Aşraf Gani Birleşen Ştatlaryň telewideniýesine beren interwýusynda Birleşen Ştatlar Owganystanda galan amerikan esgerleriniň ýurtdan çykarylmagynyň tertibine “gaýtadan seretmegi” isläp biler diýdi.
Bu barada owgan prezidenti 4-nji ýanwarda Birleşen Ştatlaryň “60 minut” atly telegepleşiginde eden çykyşynda belläp geçdi.
1-nji ýanwardan başlap Owgan güýçleri ýurduň howpsuzlygynyň jogapkärçiligini doly öz üstüne aldy. Şondan soň, Owganystandaky 140 müň daşary ýurt goşunyndan diňe 13 müň sanysy ýurtda saklanyp galdy. Olar Owganystanda owgan güýçlerini türgenleşdirmegi maksat edýän missiýanyň bir bölegi hökmünde hereket ederler. Bu missiýa iki ýyl dowam eder.


text:
2015-nji ýylyň 6-njy awgustynda Aşgabatda TOPH-nyň Ýolbaşçy komitetiniň 22-nji mejlisinde hakyky taryhy ähmiýetli çözgüt kabul edildi — diýlip, Nebit-gaz gazetindäki habarda aýdylýar.
Oňa gatnaşyjylaryň hemmesi – Türkmenistanyň, Owganystanyň, Pakistanyň, Hindistanyň pudak ministrlikleriniň ýolbaşçylary, şeýle hem Aziýanyň Ösüş bankynyň (AÖB) ýokary wezipeli wekilleri tarapyndan «Türkmengaz» döwlet konserni «TAPI Ltd.» konsorsiumynyň öňbaşçysy hökmünde biragyzdan saýlanyldy. «Türkmengaz» döwlet konserni uzynlygy 1735 kilometre barabar bolan Türkmenistan–Owganystan–Pakistan–Hindistan gaz geçirijisini gurmak, maliýeleşdirmek, eýeçilik etmek we ulanmak boýunça özara gatnaşyklara ýolbaşçylyk eder.
TOPH konsorsiumynyň öňbaşçysyny saýlamak meselesiniň häzire çenli örän möhüm mesele bolandygyny bellemek gerek, taslamany has-da ilerletmek hut şoňa bagly bolupdy. Mälim bolşy ýaly, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow bu gazgeçirijiniň gurluşygynyň tiz amala aşyrylmagyna aýratyn ähmiýet berýär, ol taslama gatnaşýan ähli ýurtlara ykdysady taýdan peýda getirmek bilen çäklenmän, eýsem, Merkezi we Günorta Aziýa sebitinde ýagdaýyň durnuklaşmagyna hem oňyn täsirini ýetirer.
2012–2014-nji ýyllarda bu mega-taslamany has-da ilerletmek boýunça möhüm çözgütler kabul edildi. Türkmenistan taslama gatnaşýan ähli ýurtlar bilen gazy satyn almak-satmak hakyndaky şertnamalara gol çekdi. 2014-nji ýylyň noýabrynda Türkmenistanyň, Owganystanyň, Pakistanyň we Hindistanyň gaz kompaniýalary gazgeçirijini gurmak we ulanmak boýunça konsorsiumyň dolandyryjy kompaniýasyny – «TAPI pipeline company ltd» kompaniýasyny esaslandyrdylar. Indiki ädim «TAPI Ltd.» konsorsiumynyň öňbaşçysyny kesgitlemek üçin halkara bäsleşigini geçirmekden ybarat bolupdy.
TOPH-nyň Işçi Komitetiniň 22-nji mejlisiniň barşynda Owganystanyň, Pakistanyň, Hindistanyň we AÖB-niň wekilleri «Türkmengazy» konsorsiumyň öňbaşçysy hökmünde saýlamak barada Türkmenistanyň başlangyjyny biragyzdan goldadylar. Owganystanyň dag-magdan serişdeleri we nebit ministri Daudshah Sabanyň belleýşi ýaly: «Biz konsorsiumyň öňbaşçysy wezipesini öz üstüne almak baradaky çözgüdine ýokary baha berýäris. Bu çözgüt TOPH taslamasy üçin möhüm waka bolup durýar. Türkmenistanyň başlangyjy netijesinde biz bu taslamany tutuş sebitiň bähbidine amala aşyrmak mümkinçiligine eýe bolduk».
Hindistanyň nebit we tebigy gaz ministri Dharmendra Pradhan «Türkmengazyň» TOPH konsorsiumynyň öňbaşçysy hökmünde saýlanmagyny goldaýandygyny aýdyp, TOPH taslamasyna gatnaşýan dört ýurduň bu iri möçberli taslamany özbaşdak amala aşyryp biljekdigine ynam bildirdi.
Pakistanyň nebit we tebigy serişdeler federal ministri Şahid Hagan Abbasi türkmen tarapynyň TOPH taslamasynyň öňbaşçysy bolmak baradaky başlangyjy üçin hoşallygyny beýan etmek bilen, «Aşgabadyň bu teklibi tutuş taslama uly täsirini ýetirdi. Biz şeýle hem beýleki kompaniýalar üçin konsorsiuma gatnaşmak mümkinçiliginiň döredilendigini goldaýarys» diýip belledi.
AÖB-niň departamentiniň baş direktory M.O,Salliwan «Türkmengazyň» konsorsiumda öňbaşçylyk etmegi taslama üçin belli bir artykmaçlyklary üpjün eder, olaryň arasynda turbageçirijiniň gurluşygynyň bahasynyň pesligi, şeýle hem taslama gatnaşýan ýurtlaryň kompaniýalary üçin konsorsiuma gatnaşmak mümkinçiligi bolar. AÖB mundan beýläk-de taslama boýunça Tranzaksion Geňeşçi hökmünde işlemäge taýýardyr» diýip belledi.
«Türkmengazyň» konsorsiumyň öňbaşçysy hökmünde makullanylmagy TOPH gazgeçirijisiniň taslamasyny üstünlikli ilerletmegi gazanmakda möhüm waka bolup durýar. Bu Aziýanyň Ösüş bankynyň Tranzaksion Geňeşçi hökmünde goldamagy bilen TOPH taslamasyna gatnaşýan ýurtlaryň arasyndaky üznüksiz hyzmatdaşlygyň aýdyň subutnamasydyr. Ulanmaga berilmegi bilen bu turbageçiriji energetika howpsuzlygynyň artmagyny, işewürligi ösdürmegiň mümkinçiliklerini we sebitde umumy ykdysady durnuklylygy üpjün eder» diýip, B.Hojamuhammedow belledi.
Uzynlygy 1735 kilometre barabar bolan TOPH gazgeçirijisi Türkmenistandan Owganystana, Pakistana, Hindistana 30 ýyldan gowrak wagtyň dowamynda her ýylda tebigy gazyň 33 milliard kubmetre çenli mukdaryny ugradar. Türkmenistan dünýäde tebigy gazyň gorlary boýunça dördünji ýerde durýar we bu gazgeçiriji oňa Owganystan, Pakistan we Hindistan tarapa gündogar ugurda gaz iberjek bazarlaryny diwersifikasiýalaşdyrmaga mümkinçilik döreder. Türkmenistan gaz känlerini işläp geçmekde, çykarmakda we ugratmakda, şeýle hem turbageçirijileri gurmakda 50 ýyldan gowrak tejribä eýedir. Garaşylyşy ýaly, şu ugurda işleýän beýleki kompaniýalar taslamany durmuşa geçirmegiň nobatdaky tapgyrlarynda konsorsiumyň öňbaşçysynyň toparyna goşular.
Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Nebitgaz serişdelerini dolandyrmak we peýdalanmak baradaky döwlet agentliginiň direktory Ý.Kakaýewiň «Nebit-gaz» gazetine beren beýanatynda nygtaýşy ýaly, konsorsiumyň öňbaşçysy hökmünde «Türkmengaza» paýnamalaryň azyndan 51 göterimi degişli bolar. Ol öňbaşça berkidilen wezipeleri – maliýeleşdirmek, bäsleşikleri geçirmek, enjamlary we serişdeleri satyn almak, gurluşyk meselelerini we beýleki guramaçylyk işlerini ýerine ýetirer.
Gazgeçirijiniň türkmen bölegini «Türkmengaz» döwlet konserni «Türkmennebitgazgurluşyk» döwlet konserni bilen bilelikde gurar. Owganystanyň we Pakistanyň çäklerinde gurluşygyň potratçylary bäsleşikleriň jemleri boýunça kesgitlener. Konsorsiumda taslama gatnaşmaga isleg bildirjek daşary ýurt kompaniýalary üçin hem paýnamalaryň bir bölegi goýberiler. Türkmen tarapy Türkmenistanda nebitgaz ýataklaryny işläp taýýarlaýan daşary ýurt kompaniýalary bilen olaryň TOPH konsorsiumyna gatnaşmagy bilen bagly deslapky gepleşikleri geçirýär. Bu olar üçin örän amatly teklipdir – geljekde olar öz gazyny TOPH turbageçiriji boýunça ugradyp bilerler.
Gazgeçirijini maliýeleşdirmek TOPH-nyň paýdarlarynyň maýalaryny, şeýle hem daşyndan serişdeleriň çekilmegini göz öňünde tutýar. Hususan-da, AÖB taslamany karzlaşdyrmaga gatnaşmaga taýýardygyny beýan etdi.
Gazgeçirijini gurmagyň we ulanmagyň, hususan-da, Owganystan ýaly asuda bolmadyk sebitde gurmagyň howpsuzlyk meseleleri barada aýdylanda bolsa, TOPH taslamasynyň maslahatçylary bu meseläni çözmegiň durmuşa ukyply görnüşini teklip etdiler. Çünki Owganystanda eýýäm iri halkara düzüm taslamalary amala aşyrylýar, mysal üçin, optiki-süýümli aragatnaşyk ulgamy çekilýär.
TOPH gazgeçirijiniň gurluşygyna takmynan iki ýyla golaý wagt gerek bolar. Turba geçiriji boýunça gaz ibermek üçin serişdeler binýady bolup hyzmat etjek iri «Galkynyş» gaz känini işläp taýýarlamagyň üçünji tapgyryna 3,5 ýyl gerek bolar. Başgaça aýdanyňda, eýýäm 3,5 ýyldan – 2018-nji ýylyň ortasyna çenli TOPH boýunça gaz ibermek mümkinçiligi bolar.
Şeýlelikde, Ýolbaşçy Komitetiň 22-nji mejlisinde TOPH taslamasyny has öňe ilerletmek üçin kuwwatly itergä eýe boldy. 18–20-nji awgustda Dubaýda tehniki meseleler boýunça bilermenleriň duşuşygy geçiriler. TOPH taslamasy boýunça maýa goýum we paýdarlar ylalaşyklary taýýarlanar. AÖB tehniki we maliýe meseleleri boýunça her tarap üçin tanyşdyryş çäresini geçirer. Bu bolsa taslama gatnaşyjylara her tarapyň maliýeleşdirmek we paýly gatnaşmak meseleleriniň kesgitlenmegine ýardam eder.
Ýolbaşçy Komitetiň 22-nji mejlisine gatnaşyjylar «Türkmengaz» döwlet konsernini konsorsiumyň öňbaşçysy hökmünde saýlamak bilen, TOPH taslamasynyň amala aşyrylmagyny çaltlandyrmaga mümkinçilik berjek düýpli çözgüdi kabul etdiler. 2015-nji ýylyň dekabrynda Türkmenistanyň çäginde gazgeçirijiniň gurluşygyna badalga bermek meýilleşdirilýär. Türkmen tarapy TOPH üçin serişdeler binýadyny taýýarlamak üçin eýýäm häzirden öz hyzmatdaşlary bilen «Galkynyş» gaz känini özleşdirmegiň nobatdaky tapgyryny ara alyp maslahatlaşýar. Mundan başga-da, eýýäm gazgeçirijiniň türkmen bölegini taslamak işlerine girişildi.
Öňde uly işler garaşýar, olar ahyrky netijede sebitde energetika howpsuzlygynyň berkidilmegine, ýurtlaryň ykdysady taýdan durnuklylygyna getirer hem-de halkara hyzmatdaşlygyny ösdürmek we Aziýanyň çäginde biznes birleşmesi üçin täze mümkinçilikleri döreder.


text:
Şwesiýa Stokgolmyň suwlarynda “azyndan bir” daşary ýurt suwasty gämisiniň iş alyp baran bolmagynyň mümkindigini habar berýär.
24-nji oktýabrda Şwesiýanyň paýtagty Stokgolmda kont-admiral Anders Grenstad habarçylara beren maglumatynda daşary ýurtlularyň amala aşyrýan şeýle suwasty hereketleri “kabul ederlikli däldir” diýdi.
Grenstad bu çykyşyny bir hepde dowam eden gözleglerden soň, Şwesiýanyň harbylary Stokgolmyň golaýyndaky suwlarda şübheli daşary ýurt suwasty gämisini gözlemegi togtadandyklary barada mälim edeninden birnäçe sagat soň etdi.
Uruş gämileriniň, mina agtaryjylaryň, dikuçarlaryň we 200-den gowrak harbynyň gatnaşmagynda geçirilen gözlegler suwastyndaky şübheli ýagdaýlaryň döremegine zaýalanan rus suwasty gämisiniň sebäp bolandygy baradaky çaklamalaryň döremegine sebäp boldy.
Moskwa bu çaklamalary ret edip, niderland suwasty gämisini aýyplady.
Niderlandlar bu aýyplamalary ret etdi.
Şwesiýanyň harby resmileri şübheli ýagdaýlaryň döremeginde takyk bir ýurdy günälemedi.


text:
ABŞ-nyň döwlet sekretary Jon Kerri daşary ýurt baklaryny we bizneslerini Birleşen Ştatlaryň, geçen ýylyň taryhy ýadro ylalaşygyndan soň, olaryň Eýran bilen biznes etmeginiň ýoluny baglamajagyna ynandyrdy.
"ABŞ, ýadro ylalyşygy ýanwarda güýje gireli bäri, Eýran bilen edilmegine rugsat berlen biznesiň ýolunda durmaýar we ýolunda durmaz» diýip, Jon Kerri 22-nji aprelde, Nýu-Ýorkda Eýranyň daşary işler ministri Mohammad Jawad Zarif bilen duşuşmazynyň öňünden aýtdy.
Eýran hökümeti dünýä döwletleri bilen 2015-nji ýylyň iýulynda baglaşan ylalaşygynyň doly ykdysady bähbitlerine eýe bolup bilmeýändigini aýdýardy.
«Indi ol ýerde daşary ýurt banklarynyň we biznesleriniň Eýran bilen işleşmek mümkinçilikleri bar» diýip, Kerri aýtdy.


text:
Ýylyň ýedi aýynyň jemlerine bagyşlanan hökümet maslahatynda häzir güýçli taýýarlyk görlüp başlanan möhüm waka barada habar berildi.
Şol waka tutuş ýurda öz täsirini ýetirip biler. Bu ýerde gürrüň Gurbanguly Berdimuhamedowyň gatnaşmagy mümkin çäresi – BMG-niň Baş Assambleýasynyň 65-nji sessiýasy barada barýar.
Türkmen propagandasy şunuň ýaly halkara çärelerini aýak aldygyna öz bähbidine ulanýar. Geçen ýylky sessiýadan bäri tutuş ýylyň dowamynda diýen ýaly ýurduň ideologik edaralary ýadaman-ýaltanman BMG-de prezidentiň uly üstünlige eýe bolandygyny gaýtalap köpçülige ýatlatdy durdy. Şonda Berdimuhamedow energiýa howpsuzlygy boýunça inisiatiwany öňe sürüpdi.
Garaşylmadyk ýagdaýlar
Bu sapar hem prezident Nýu-Ýorka eli boş barmaz ýaly täze bir propagandistik konsepsiýany özi bilen alyp gitse, ol mantyga gelmänem durmaz. Ol daşary işler ministrine BMG-niň sessiýasyna düýpli taýýarlyk görmek barada görkezmäni ýöne ýere bermedi.
Şunuň ýaly halkara forumlar prezident G.Berdimuhamedow üçin belli bir derejede töwekgellik bilen bagly, ol öňünden çak edip bolaýjak ýa garaşylmadyk ýagdaýlara-da öňünden öýünde gowy taýýarlanmaly.
Türkmenistandaky ýagdaýlar barada ýiti soraglaryň berilmeginden G.Berdimuhamedowy gorap biljek ýok. Sebäbi adam hukuklaryny goraýan halkara guramalaryň Türkmenistana dünýäniň iň repressiw režimleriniň biri diýip beren bahasy halkara derejede ýurduň abraýyna kölege salyp dur.
Ýurduň içinde ykdysady ösüşleriň yzygiderli mahabatlandyrylýandygyna garamazdan, dürli çeşmeleriň maglumatlaryna görä, Türkmenistanyň işsizleriň sany boýunça öňdäki döwletleriň biridigini G.Berdimuhamedowa ýatlatmaklary mümkin.
Türkmenistanyň şu hem beýleki dünýä rekordlary türkmen prezidentini has oňaýsyz ýagdaýlara salyp biler. Oňa ýüzüni, abraýyny ýitirmezlik üçin häzirki ideologiýanyň garşysyna göçüm etmek artykmaçlyk etmez. Bu iş üçin G.Berdimuhamedowa güýçli propagandistik tapyndy gerek.
Owganystan ýa-da Eýran
BMG-niň Bag Assambleýasynda G.Berdimuhamedow syýasy kapitalyny kemeltmez ýaly häzir ýurduň ideologik edaralarynda bir gowy zat tapmak üçin gije-gündiz kelle döwýän, hars urup gözleýän bolmaklary mümkin.
Onda gyzgyn temalaryň biri Owganystany ýa Eýran ugruny gozgap, utuk gazanmaga mümkinçilik bar. Eger şu iki ugur boýunça dogry hem garaşylmadyk teklip edilse, halkara jemgyýetçiliginiň türkmen inisiatiwasyna ünsüniň çekiljegine türkmen ýolbaşçylary düşünmän duranoklar.
Emma resmi Aşgabat we DIM-däki diplomat kadrlar çylşyrymly soraglara köpçüligiň içinde jogap bermekden türkmen ýolbaşçylaryny propagandistik öwrümleriň gorap bilmejekdigine gowy düşünýärler.
Türkmen wekillerine şol soraglary berjekler üçin soraglary gözlemek ýa tapmak asla kynçylyk döretmez, olar el uran ýeriňde bar, göze görnüp dur.
Tutuş dünýä boýunça Türkmenistanyň dostlary bu ýurdy diktaturadan doly azat bolan ýurt hökmünde görmek isleýärler. Olar bolar-bolgusyz propagandistik şygarlara bukulman, hakykatda, iş ýüzünde öz jemgyýetini azat etmäge çagyryşlaryny dowam etdirerler.
Näçe derejede Türkmenistan azat bolsa, şonça derejede dünýä-de baý bolar, bu ikisi biri-birine garaşly, bagly.
Aleksandr Narodetski postsowet döwletleri boýunça britaniýaly bilermen. Şu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Sowet Soýuzynyň düzümindäki Türkmenistanyň soňky, garaşsyz Türkmenistanyň bolsa ilkinji daşary işler ministri bolan, garaşsyz Türkmenistanyň taryhynda ilkinji bolup häkimiýetden öz islegi bilen çykan we häkimiýete garşy oppozisiýa geçen Awdy Kulyýew Norwegiýanyň Oslo şäherinde, norweg topragynda ýatyr. Täze türkmen häkimiýetleri onuň jesediniň türkmen topragynda jaýlanmagy baradaky garyndaşlarynyň haýyşyny kanagatlandyrmandy.
Awdy Kulyýew köp sanly interwýularynda halka, onuň aktiwlik derejesine, daşary ýurtlarda hereket edýän oppozisiýa wekillerine, türkmen häkimiýetlerine, olaryň alyp barýan syýasatyna garaýyşlaryny açyk aýdýardy. Türkmenistandaky adam hukuklarynyň ýagdaýyndan, demokratik özgerişlerden Günbatar ýurtlar üçin öz ykdysady, nebit-gaz bähbitleriniň öňde durýandygyny nygtaýardy.
“Türkmenistanyň ýeri konsessiýalara berlen. Satylan köp ýerleri. Gaz hem nebit ýataklary uly-uly halkara kompaniýalaryň elinde. Elbetde, adam hukuklarynyň gürrüňini edýärler halkara guramalary, ýöne hakykat ýüzünde üstün çykýan halkara nebit hem gaz kompaniýalary. Türkmenistan şolaryň elinde” diýip, Awdy Kulyýew aýdýardy. Emma onuň bu pikiri bilen ylalaşmaýanlaram az däldi.
Türkmenistanyň şol wagtky prezidenti Saparmyrat Nyýazow hem geçirýän duşuşyklarynda, edýän çykyşlarynda Awdy Kulyýewiň adresine ýakymsyz sözleri gysganmaýardy. “Awdy Kulyýew diýip, o dagy gelmişek, samsyk haramzadaň biri. Tagma goýar ýaly teninde ýer ýok welin, hor-hor edip, ýetmişden soň indi sen nämäňe görüňe gitmeli wagty” diýip, Nyýazow öz çykyşlarynyň birinde aýdypdy.
Awdy Kulyýew erkinligi, azatlygy halkyň özüniň gazanmalydygyny, daşyndan biriniň, şol sanda daşary ýurtlarda hereket edýän türkmen oppozisiýasynyň hem "demokratiýany, azatlygy mejmä salyp, türkmen halkyna getirip bermejekdigini" aýdýardy.
"Orny boş dur"
Birleşen türkmen oppozisiýasynyň agzasy Halmyrat Söýünowyň pikiriçe, Awdy Kulyýewe bolan garaýyşlaryň dürlüligine garamazdan, onuň orny häzirem boş dur.
“Şu geçen bäş ýylyň taryhy görkezdi, daşary ýurtlarda ýaşap ýören türkmen oppozisiýasy Awdy aga ýogalandan soň ýeke gezegem duşuşmady” diýip, Söýünow aýdýar. “Bir topar adam ‘Awdy aga şuny ters aýdýar’ ýa ‘Ol öz üstüne çekýär ýorgany’ diýen adamlara – hana, şol ýorgan köçede ýatyr bäş ýyl bäri. Ana, alýan bolsalar, şol hökümet, ana şol ýurt, şol häzirem batgada, ýöne bilegini çyzgap, orta çykýan öňki oppozisiýadan men-ä adam göremok. Dünýäde türkmen oppozisiýasynyň bardygyny wagtal-wagtal duýduryp, bildirip duran Awdy agady, olam indi ýok”.
Türkmenistanly syýasy aktiwist Nurberdi Nurmämmedowyň sözlerine görä, syýasy edep-ekramy türkmen jemgyýetine Awdy Kulyýew getiripdir, ol şahsy bähbit ýa wezipe üçin däl-de, il-halkynyň ýagty geljegi üçin töwekgel işe, oppozisiýa baş goşupdyr.
“Awdy aga köp zat bilen ylalaşmandygy üçin hökümetiň sapyndan çykdy dänim, oppozisiýa geldi. Ol onuň graždan pozisiýasy” diýip, Nurmämmedow aýdýar. “Hökümetiň goldamaýan ugruna, halkyň geljegi üçin işe, töwekgelli işe, şuny belläsim gelýär, baş goşmak Türkmenistanda känbir bolup duran zat däl. Ol ullakan hormata mynasyp aktdy. Awdy aga oppozisiýa öz bähbidi üçin gitmedi-de, halkynyň geljegi üçin gitdi”.
Awdy Kulyýew türkmen halky, Türkmenistanyň graždanlary bilen bagly hemişe optimistik pikirdedi.


text:
Diplomatlar güni bilen bagly prezident Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan ýaýradylan beýanatda soňky döwürde ýurduň daşary syýasatynda gazanylan üstünlikler barada gürrüň edilýär.
Şol beýanatda 2007-nji ýylda BMG-niň Merkezi Aziýada öňüni alyş diplomatiýa merkeziniň döredilmegine we BMG-de 2008-nji ýylda energiýa geçirijileriniň howpsuzlygyny üpjün etmek baradaky kararyň kabul edilmegine aýratyn uly üstünlik hökmünde baha berilýär.
Prezident G.Berdimuhamedow 2009-njy ýylyň 18-nji fewralynda eden çykyşynda hem, umuman, şu günki gaýtalan pikirlerini öňe sürüp, ony ýurduň daşary syýasatynyň üstünlikleri hökmünde häsiýetlendiripdi.
Ol esasanam energiýa geçirijileriniň howpsuzlygyny kepillendirmek hakda BMG-de kabul edilen karary göz öňünde tutup, 2009-njy ýylyň fewral aýynda eden çykyşynda şeýle resminamanyň kabul edilmegi, dünýäde energiýä üpjünçiliginiň, energiýa howpsuzlygynyň halkara hukuk binýadyny döretmekde ilkinji ädimleriň biri diýipdi.
“Türkmenistanyň bu işiň başynda durmagy bolsa biziň daşary syýasatymyzyň örän büýsançly we guwandyryjy üstünligidir” diýip prezident Berdimuhamedow şol çykyşynda aýtdy.
Geçen ýylky çykyşyndan tapawutlylykda Berdimuhamedow diplomatlar güni mynasybetli bu ýyl ýaýradan beýanatynda ýurduň daşary syýasatynyň gumanitar ugurlary boýunça alnyp barylýan işler hakda maglumat berip, bu ugurda diplomatlaryň alyp barýan roly barada-da durup geçdi.
Berdimuhamedow şol beýanatynda aýratynam Türkmenistanda alnyp barylýan bu aladalary halkara jemgyýetçiligine ýetirmekde we ýurduň halkara abraýyny artdyrmakda diplomatlaryň üstüne düşýän wezipeler barada hem maglumat berýär.
Käbir synçylaryň aýtmagyna görä, ýurduň abraýyny halkara jemgyýetçiliginiň arasynda ýokarlandyrmak barada gürrüň edilende, Aşgabadyň adam hukuklary ýaly syýasatyny halkara jemgyýetçiligine düşündirmek türkmen diplomatlary üçin aňsat bolmasa gerek.
Türkmenistan hukuk goraýjy halkara guramalaryň ýyllyk hasabatlarynda henizem adam hukuklaryny depeleýän we bu ugurda gol goýan halkara şertnamalaryny berjaý etmeýän ýurt hökmünde häsiýetlendirilýär.
Türkmen diplomatlarynyň çekýän kynçylygy
Aşgabadyň syýasatyny halkara jemgyýetçiligine düşündirmekde çekýän kynçylyklary bilen bir hatarda Türkmenistanyň Türkiýedäki öňki ilçisi Nurmuhammet Hanamow türkmen diplomatlarynyň beýleki bir kynçylygyna hem ünsi çekip, Türkmenistan tarapyndan diplomat hökmünde ýerine ýetirilmeli işleriň talap edilmeýändigini öňe sürýär.
Diplomatlar öz ýerleşýän ýurtlarynyň içinde bolýan zatlary, wakalary hasabat hökmünde iberýärler welin, şuňa-da seredilip durlanok diýip, öňki türkmen diplomaty Hanamow aýdýar. “Ýa ikitaraplaýyn aragatnaşyk barada bir meseläni öňe sürseň, şuňa başga göz bilen seredýärler, hamala, şol ýerde ýaňky diplomatlar ýa ilçi öz peýdasy üçin şol kärhanany öňe sürýän ýaly”.
Türkmen diplomatlary şol bir wagtyň özünde öz ýerleşýän ýurtlarynda Türkmenistanyň doly ygtyýarly ilçisi hem resmi wekili hökmünde iş alyp barýarlar, bu hem öz nobatynda olaryň näderejede jogapkärçilikli wezipäni eýeleýänligini aňladýar.
Emma öňki ilçi Nurmuhammet Hanamow Türkmenistanda hökümet ýolbaşçylarynyň bu wezipäniň ähmiýetine o diýen göz ýetirmeýänligini aýdyp, öz tejribelerinden mysal berdi: “Men Türkiýede ilçi boldum. Şol Türkiýedäki çözmeli meseläniň Aşgabatdaky Türkiýe ilçiliginiň üstünden däl-de, Ankarada ilçihanaň bar şonuň üstünden çözmeli. Ýogsa, Türkiýäniň ilçihanasyndan Türkmenistanyň Daşary işler ministerligine barylýar. Bizem Türkiýäniň Daşary işler ministrliginden bilip galýarys, ýaňky Türkmenistan palan mesele boýunça biz ýüz tutdy diýip, bu gaty uly ýalňyşdyr”.
Hanamow aýratynam Türkmenistandan çem gelen adamynyň başga ýurtlara diplomat edilip iberilýänligini hem sözüniň üstüne goşdy.
Indi nähili?
Emma Türkiýeli ekspert, düýbi Ankarada ýerleşýän Gazi uniwersitetiniň Halkara gatnaşyklar bölüminiň professory Mehmet Seýfettin Erol bu pikir bilen ylalaşmaýar.
Erol ýakynda Türkmenistanyň Türkiýedäki ilçisi bilen duşuşanlygyny aýdyp, bu söhbetdeşlikde diplomatyň özünde galdyran täsiri barada şeýle diýdi: “Men ilçi bilen bir strategiki-barlaglar merkeziniň ýolbaşçysy hökmünde duşuşypdym. Şol duşuşykda ol gaty möhüm bir pikiri orta atdy. Ol şeýle we hakyky manyda iş alyp barýan strategiki merkezlere Türkmenistanda, şol sanda Merkezi Aziýada hem zerurlygyň bardygyny we şeýle merkezleriň döredilmegi arkaly şol ýurtlaryň hasam güýçlenjekdigini mälim etdi”.
Türkiýeli ekspertiň pikiriçe, bu dil ujundan aýdylan pikir hem bolsa, gaty möhüm bir wakadyr.
Mehmet Seýfettin Erol aýratynam mundan ozal hem türkmen diplomatlary bilen duşuşmaga mümkinçiliginiň bolanlygyny we öňki döwürlerde halkara syýasaty bilen baglanyşygy bolmadyk, käri boýunça öňki bilim ministri ýa şahyr ýaly adamlaryň ilçi edilip bellenenligine özüniň şaýat bolanlygyny aýtdy.
Erol sözüni dowam etdirip, “Türkmenistanyň Ankaradaky ilçisi göz öňünde tutulyp aýdylanda welin, şol düzgüniň häzirki döwürde uýtgänligini aýtmak mümkin” diýdi.
Emma Nurmuhammet Hanamow bilen türkiýeli ekspert, professor Mehmet Seýfettin Erolyň ikisi-de diplomatlaryň işlerini gowulandyrmak barada edilmeli işiň henizem köpdügini we bu ugurda halkara tejribelerden peýdalanmagyň zerurdygyny tassykladylar.


text:
Türk harbylary öz uruş uçarlarynyň demirgazyk Siriýa 26 sany howa zarbasyny urup, kürt söweşijileriniň 200-e çenlisini öldürendiklerini aýdýarlar.
Goşun 19-njy oktýabrda Aleppo şäheriniň demirgazygynda, golaýda kürt milisiýasynyň – YPG-niň «Yslam döwleti» toparyndan yzyna alan ýerlerinde reýd geçirendigini aýdýar.
Uly derejeli kürt komandiri Mahmoud Barkhadan bu reýdlerde 10 söweşijiden kän adamyň ölmändigini aýtdy.
Siriýanyň aktiwistleri ölenleriň sanyny jemi 11 diýip görkezýär we bu reýdlerde kürt milisiýa güýçleriniň edara jaýlarynyň, duşuşyk nokatlarynyň, ýarag depolarynyň, şeýle-de dört sany maşynynyň weýran edilendigini aýdýar.
YPG, kürt milisiýasy YD bilen söweşýär we bu söweşde ABŞ-nyň goldawyny alýar, emma Türkiýe olary PKK, Kürdistan işçiler partiýasy bilen iltewli terrorçy gurama hasaplaýar.


text:
Türkmen küştçüsi Annaberdi Esenow Wengriýada tamamlanan däbe öwrülen “Frist Saturdaý” reýting ýaryşynyň bürünç medalyna mynasyp boldy. Tejenli 27 ýaşly FIDE-niň ussady bu üstünligi halkara ussatlarynyň arasynda gazandy. Oňa Angliýanyň, Ysraýylyň, Awstriýanyň, Günorta Afrika Respublikasynyň we beýleki ýurtlaryň wekilleri gatnaşdylar.
Aýlaw görnüşinde geçen ýaryşda ildeşimiz mümkin bolan 11 utukdan 7,5 utuk toplady. Wengriýaly üç halkara ussatlaryna — Farago Sandora, Adam Szbereniýa, Emil Szalanskä garşy oýunlarda gazanylan ýeňişler A. Esenow üçin aýratyn ähmiýetlidir. Bu üstünlikden soň, Türkmenistanyň 2013-nji ýyldaky çempiony öz halkara reýtingini has-da ýokarlandyrdy, ol bu günki gün 2289 balla deňdir.
Türkmen toparynyň bu ýaryşdaky iň ýaş wekili — aşgabatly 16 ýaşly FIDE-niň ussady Saparmyrat Atabaýew halkara grossmeýsterleriniň arasynda çykyş etdi. Oňa 13 küştçi gatnaşyp, olaryň 4-si grossmeýster, 6-sy bolsa halkara ussatlarydyr. Iki grossmeýsterden — Baros Denezden we Gzebe Atiladan üstün çykyp, Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi Aýdogdy Atabaýewiň şägirdi 6,5 utuk toplady we ýedinji orny eýeledi.
Şu ýylyň ýazynda Budapeştde geçen bu ýaryşda S. Atabaýew halkara ussatlarynyň arasynda birinji orny eýeläpdi.
Saparmyrat indi şu ýylyň güýzünde ýaşy 20-ä çenli bolan ýetginjekleriň arasynda Aşgabatda geçiriljek Türkmenistanyň çempionatyna taýýarlyk görüp başlar.
Mundan başga-da, Annaberdi Esenow bilen Saparmyrat Atabaýew 2017-nji ýylda Aşgabatda geçiriljek Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryna gatnaşmagy hem-de bu toplumlaýyn yklym oýunlarynda medal gazanmagy arzuw edýärler.


text:
Ynsan hukuklaryny goraýjy “Amnesty International” guramasy bilen birlikde Fransiýanyň we Britaniýanyň hökümeti hem eýranly blogçy Sattar Beheştiniň Eýranyň tussag izolýatorynda ölmegi bilen bagly waka boýunça düýpli derňew geçirilmegine çagyryş edýärler.
“Amnesty International” guramasy Eýranyň hökümetini tankytlaýjy ýiti bloglary bilen tanalýan Sattar Beheştiniň gynamalar sebäpli ölen bolmagynyň mümkindigini görkezýän alamatlaryň bardygyny aýdýar.
Eýranyň oppozision toparlarynyň maglumatyna görä, blogçy Sattar Beheşti oktýabr aýynyň ahyrlarynda tussag astyna alnypdyr we onuň jesedi şu hepdäniň çarşenbe güni onuň maşgalasyna tabşyrylypdyr.
Özüniň tussag edilmezinden öň Sattar Beheşti özüne Eýranyň howpsuzlyk gulluklarynyň haýbat atýandyklary barada-da blog ýazypdy.


text:
Serbiýanyň we Kosowanyň premýer-ministrleri telekomunikasiýa we energiýa meseleleri barada ylalaşyklara gol goýdular.
Ylalaşyklar ýekşenbe güni giçlik Brýusselde Ýewropa Bileleşiginiň daşary syýasat boýunça başlygy Ketrin Eştonyň, Kosowanyň premýer-ministri Hasim Taçiniň we Serbiýanyň premýer-ministri Iwisa Daçiçiň arasynda tassyklanyldy.
Ylalaşyga görä, Kosowa üç belgili halkara koduna ýüzlener we onuň hem "+383" bolmagyna garaşylýar.
Serbiýa bolsa, Kosowada serb mobil operatorlarynyň işlemäge dowam etmegi üçin hukuk gazandy.
Serbiýa bilen Kosowanyň arasyndaky takyk telefon liniýalardan edilen jaňlaryň bahasy, öňküsi ýaly ýerli nyrhda tölener.
Şeýle-de, taraplar Kosowanyň demirgazygyndaky “Walaç” energiýa stansiýasyndaky işgärleriň etnik Alban ýolbaşçylary bilen iş kontraktyna gol goýmaklaryna zerurlygyň ýokdygy barada hem ylalaşdylar.


text:
Mekdebiň açylyş dabarasy diýseň köp adamly boldy. Çagalar mekdebiň açylyşynda goşgulardyr aýdymlary aýdyp, tanslary ýerine ýetirdiler.
Mekdebiň gurluşygyny Ahal welaýatynyň düýpli gurluşyk müdirliginiň buýurmagynda «Ahalgurluşyk» önümçilik birleşiginiň 2-nji gurluşyk gurnama müdirligi ýerine ýetirdi.
Bu täze iki gatly mekdep 300 orunlyk bolup, onuň 32 otagy bar, 14 sany klas bolsa multimedia tehnologiýalary bilen üpjün edilendir.
Mundan başga-da mekdepde dürli medeni çäreleri geçirmäge niýetlenen mejlisler zaly, tans otaglary, kitaphana, sport zallary dünýä derejesine laýyk edilip gurlan.
Dabaranyň ahyrynda mekdebiň binansyyň gurluşygyna gatnaşan gurluşykçylara minnetdarlyk sözleri aýdylyp, olara ýurduň prezidentiniň adyndan gymmat bahaly sowgatlar gowşuryldy.
Gurbannazar Ezizow
20-nji asyr türkmen edebiýatynyň ikinji ýarymyna öz güýçli täsirini ýetiren Gurbannazar Ezizow 1940-njy ýylyň 1-nji martynda Büzmeýin obasynda, mugallymyň maşgalasynda dünýä inýär.
Gurbannazaryň ilkinji goşgulary 15 ýaşyndaka metbugatda çap edilip başlanýar. Hut şol ýyllardanam ol edebi tankydyň nazaryna ilýär hem beýlekilerden düýpgöter başgaça ýazýandygy bilen tapawutlanýar.
Gurbannazar Ezizow 1975-nji ýylyň 29-njy sentýabrynda Krasnowodsk (häzirki Türkmenbaşy) şäherinde ýaş ýazyjy-şahyrlaryň bütinsoýuz duşuşyklary wagtynda Gazanjyk obasynyň golaýyndaky ýolda pajygaly ýagdaýda aradan çykýar.
Gurbannazar Ezizow türkmen edebiýatyna täze poeziýany, täze pikir ýörediş usullaryny getirdi. Şeýle-de bolsa, şahyr diri wagtynda onuň bary-ýogy üç sany kiçijik kitaby çykdy. Olardan biri Moskwada, rus dilinde çap edilipdi.
1995-nji ýylda bolsa Gurbannazar Ezizowyň “Saýlanan eserler” ady bilen iki tomlugy neşir edildi. Ýöne şahyryň drama eseri, terjimeleri, edebi ýaňsylamalary hem hatlary, beýleki garalamalary entek kitap bolup çykanok.Ýerli habarçynyň maglumatlary esasynda taýýarlandy.


text: GTZ-CCD/ÇÖHDMI-niň “Türkmenistanyň üç sebitinde ýerleriň zaýalanmagyna garşy göreş” synag taslamasy Taslama sebitleri: Garagum Nohur Sakarçäge Taslama sebitleriniň kartasy Taslamanyň düzümi Çap edilen işler Film Türkmenistanyň we Germaniýa Federatiw Respublikasynyň hökümetleriniň özara Hyzmatdaşlyk ylalaşygyny baglaşmagy Çölleşmäge garşy göreş hereketleriniň milli maksatnamasyny ýerine ýetirmekde Çöller, ösümlik we haýwanat dünýäsi milli institutyň (ÇÖHDMI) mümkinçiliklerini artdyrmak boýunça ilkinji çäreleri geçirmeklige başlangyç berdi. Institutyň alymlary we hünärmenleri üçin taslamalary meýilnamalaşdyrmak, oba ilaty we aýal-gyzlar bilen işleşmegiň usullary barada nazaryýet we amaly okuw-seminarlar geçirildi. Gazanylan bilim-tejribeler GTZ-CCD/ÇÖHDMI-niň «Türkmenistanyň üç sebitinde ýerleriň zaýalanmagyna garşy göreş» atly synag taslamasynyň esasyny düzdi. Taslamanyň çäreleri 1998-nji ýylda Bokurdak obasynda (Merkezi Garagumda) başlanyp, 2000-nji ýyldan bäri täze taslama sebitlerinde, ýagny Nohurda (Merkezi Köpetdagda) we Sakarçägede (Mary oazisinde) hem ýerine ýetirilýär. (Karta serediň) Taslamanyň esasy maksatlary Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrliginiň Çöller, ösümlik we haýwanat dünýäsi milli institutynyň tokaý we öri meýdanlar bölüminiň müdiri Taslama özüniň esasy maksatlaryna ýetmek üçin toplumlaýyn iş alyp barýar: • Özara goldaw mümkinçiligini artdyrmagyň hasabyna ýerli ilatyň ýaşaýyş şertlerini gowulandyrmak we tebigy baýlyklardan rejeli peýdalanmak; • Oba ýerlerinde çölleşmäge garşy göreşmegiň we ýer baýlyklaryndan durnukly peýdalanmagyň amaly usullaryny işe girizmek; • Milli, sebitara we halkara derejelerinde çölleşmäge garşy göreş boýunça tejribe toplamak we özara maglumat alyşmak, hem-de habar beriş serişdeleriniň kömegi bilen ilaty habardar etmek. Türkmenistan, 744000, Aşgabat ş. Bitarap Türkmenistan köç., 15 Çölleşme hadysasynyň täsir edýän ýerlerinde ýaşaýan ilaty taslamanyň çärelerini meýilnamalaşdyrmaga, ýerine ýetirmäge we netijelerine baha bermäge çekmek taslamanyň iş usulynyň esasyny düzýär. Taslamanyň utgaşdyryjysy Muhammet Durikow Tel.: 993 12 357298 Faks: 993 12 396408 E-mail: [email protected] “Garagum” taslama sebiti (Merkezi Garagum) “Garagum” taslama sebiti Ýolbaşçysy Batyr Mämmedow ÇÖHDMI Tel.: 993 12 357364 Email: [email protected] “Garagum” taslama sebiti Aşgabadyň demirgazygynda, 80-260 kilometr uzaklykda ýerleşýär, 8000 adama golaý ilaty bolup, 9000 km2 meýdany eýeleýär. Ol Ahal welaýatynyň Ruhabat etrabynyň dolandyryş tabynlygynda bolan “Garagum” daýhan birleşiginiň çäklerinde ýerleşýär. Bu sebit geografik taýdan ýylda 80-130 mm ygal düşýän, kesgin üýtgeýän howaly çägesöw çöllükdir. Ýerli ilat esasan maldarçylyk, ýagny dowardarçylyk we düýedarçylyk bilen meşgullanýar. Çölüň ösümlik örtügi mallar üçin ýylboýy öri meýdan bolup hyzmat edýär. Hojalyklaryň mal sürüleri esasan 50000 baş sany bolan dowarlardan we 2000 baş sany bolan düýelerden ybaratdyr. Taslama sebitiniň çäklerinde maldarçylyk bilen meşgullanýan ilatly ýerleriň obalaryň ençemesi bar. Bu obalarda ýaşaýan hojalyklaryň sanynyň 3-4-den başlap 100-den hem agdyklyk edyän ýerleri bar. Taslama boýunça çäreler Bokurdak, Kekirdek, Çalyş, Ýarma, Mämmetýar obalarynda ýerine ýetirilýär. Sebitiň esasy ekologik meseleleri: • Gyrymsy agaçlaryň odunlyk üçin çapylmagy, çendenaşa köp mal bakylmagy hem-de mallary suwa ýakmak üçin niýetlenen suw ýataklarynyň we guýylaryň deňagramly ýerleşmändigi sebäpli örüleriň zaýalanmagy; • Süýşýän çägeleriň emele gelmegi; • Gurakçylygyň ýygy-ýygydan gaýtalanyp durmagy. Taslama ýerli ilat bilen şu ugurlar boýunça işleýär: Süýşýän çägeleri berkitmek we tokaýlaşdyrmak Häzirki wagtda süýşýän çägeleriň 20 gektardan gowragy berkidildi. Tälim berlen ýerli bilermenleriň kömegi bilen süýşýän çägeleri berkitmegiň usullary hojalyklaryň 50-ä golaýyna öwredildi. Bu çäräni amala aşyrmak üçin çöl gyrymsy agaçlarynyň nahalhanasy döredilip, onda ýetişdirilen nahallar berkidilen meýdanlarda oturtmak üçin peýdalanyldy. Bu çäräniň ekologik we durmuş täsiri: tokaýlaşdyrylan ýerlerde tozanly ýeller azaldy, çägäniň göçmesi peseldi we 5-6 ýyldan soň ol ýerler öri dolanyşygyna goşular. Öri meýdanlaryny rejeli peýdalanmak meselesi boýunça maldarlar bilen hyzmatdaşlyk Örüleriň zaýalanmagy – suw ýataklarynyň we guýylaryň deňagramly ýerleşmeýändigi, gyrymsy agaçlaryň çapylmagy, öri dolanyşygynyň däp bolan düzgünleriniň ýatdan çykarylmagyny we ş.m. özünde jemleýän meseleler toplumydyr. Şonuň üçin bu ugurdan geçirilmeli esasy çäreler sebitiň durmuş-sosial meselelerini öwrenmek, çopanlar bilen söhbetdeşlik gurnamak we sorag–jogap alyşmak hem-de örüleriň suw üpjünçiligini gowulandyrmak maksady bilen takyrlarda emele gelýän suw akymlaryny ýygnamak usulyny dikeltmek we maldarçylygyň däp bolan düzgünlerini öwrenmek bolup durýar. Toplanan maglumatlar geljekde öri meýdanlaryny durnukly dolandyrmagyň ulgamyny işläp düzmekde peýdalanylar. Çöl şertlerinde ekerançylygy we bagçylygy ösdürmek. Kärendeçilere hemaýat etmek Ilaty girdejileriň goşmaça çeşmeleri bilen üpjün etmek, aýal-gyzlaryň iş bilen üpjünçilik meselesini çözmekde ýardam bermek, şeýle hem çöl ýaşaýjylarynyň iýmitinde ulanylýan önümleriň görnüşlerini artdyrmak üçin taslama 20 töweregi maşgala maslahat hem-de tehniki kömegini berdi. Häzirki wagtda bu çäre durnukly esasda oba arasynda özbaşdak ýaýraýar. Oba ýaşlary bilen alnyp barylýan işler Taslama mekdep okuwçylaryna umumy we amaly sapaklardan ybarat bolan ekologik bilim bermek boýunça işleri alyp barýar. Mundan başga-da olara dürli senetleri öwretmek bilen meşgullanýar. Mysal hökmünde, Bokurdak şäherçesindäki mekdepde halyçylyk gurnagyny, Çalyş obasyndaky agaç ussahanasyny we sazçylyk gurnagyny, Kekirdek we Mämmetýar obalarynyň ýokary synp okuwçylaryna gurluşyk serişdesi hökmünde ulanylýan gargy gamyşyň ösdürip ýetişdirilişini öwretmek işlerini görkezmek bolar. “Nohur” taslama sebiti (Merkezi Köpetdag) “Nohur” taslama sebiti Merkezi Köpetdagyň günorta–günbatar böleginde ýerleşip, Ahal welaýatynyň Baharly etrabyna degişlidir. Sebitiň howasy kesgin üýtgeýän häsiýetli bolup, howanyň ortaça gyzgynlygy 18 dereje, ygalyň ortaça ýyllyk mukdary bolsa 350 mm töweregidir. Sebitiň ilaty maldarçylyk (esasan, geçiler we sygyrlar) we ekerançylyk bilen meşgullanýar. Ekinleri suwarmaga suwyň ýetmezçilik edýänligi ekerançylygyň öndümli ösdürilmegine päsgelçilik berýär, şonuň üçin maldarçylyga aýratyn üns berilýär. “Nohur” taslama sebiti Ýolbaşçysy Elmar Mämmedow ÇÖHDMI Tel.: 993 12 357364 Email: [email protected] Taslama sebitiň iki obasynda, ýagny “Ýeňiş” daýhan birleşiginiň Garawul (5576 ýaşaýjyly) we Köne Gümmez (826 ýaşaýjyly) obalarynda ýerine ýetirilýär. Sebitiň esasy ekologik meseleleri: • Çendenaşa köp mal bakylmagynyň we geçmişde arça tokaýlarynyň odunlyk we gurluşyk üçin çapylmagynyň netijesinde dag tokaýlarynyň we örüleriniň zaýalanmagy; • Dag ýapgytlarynda topragyň ýuwulmagy (eroziýasy), möwsümleýin silleriň akmagy we jarlaryň emele gelmegi; • Güýçli sil akymlarynyň netijesinde ekin meýdanlarynyň weýran bolup azalmagy. Taslama ýerli ilat bilen şu ugurlar boýunça işleýär: Ýapgytlarda topragyň ýuwulmagyna garşy göreş çäreleriniň toplumy Sil akymlarynyň emele gelmeginiň öňüni almak maksady bilen suw akymlarynyň ýygnanýan meýdanlarynyň ýokarky böleklerinde 24 sany uly bolmadyk bentler guruldy. Olar suw akymlarynyň saklanyp, topraga siňmegine we topragyň çyglylygynyň ýokarlanmagyna, netijede ösümlikleriň ösüp ýaýramagyna amatly şertler döredýärler. Bentleriň gurluşygy bilen bir wagtda ýapgytlarda tokaý agaçlarynyň nahallaryny oturtmak işi hem alnyp barylýar. Häzirki wagtda 6 gektar meýdanda tokaýlary dikeltmek işleri ýerine ýetirildi. Hususy mellekleriň töwereginde zaýalanan ýerlerde tokaý we miweli agaçlary oturtmak işleri (umumy meýdany 4 gektar) Tokaý agaçlary topragyň ýüzünde emele gelýän suw akymlaryny saklamaga we topraga siňdirmäge ýardam edýär hem-de topragyň çyglylygyny ýokarlandyrýar. Bu ýagdaý ot örtüginiň önümliligini artdyrýar we toprak üstüniň ýuwulmagyny togtadýar. Tokaý agaçlarynyň nahalhanasyny döretmek Ýörüte tälim beriji okuwlaryň kömegi bilen ýerli ilatyň wekillerine tokaý agaçlarynyň nahalhanasyny döretmegiň usullary öwredildi. Ýetişdirilen nahallar zaýalanan ýerlerde tokaýlary dikeltmekde, şeýle hem, bir bölegini satyp, goşmaça girdeji almak üçin peýdalanylýar. Umuman, nahalhanalarda 12 müňden gowrak tokaý agaçlarynyň nahallary ýetişdirildi. Täze ýerleri özleşdiririp, ekerançylygy durnukly ösdürmegiň amaly işleri Dürli taslamalar tarapyndan berlen goşmaça serişdeleriň hasabyna Köne-Gümmez obasynda täze guýy (skwažina) gazylyp, onuň kömegi bilen ulanylman ýatan 10 gektar meýdan özleşdirildi. Ekerançylar ekiniň birinji ýylynda 160 tonnadan gowrak bakja önümlerini öndürdiler we 600 million manat goşmaça girdeji aldylar. “Sakarçäge” taslama sebiti (Mary oazisi) “Sakarçäge” taslama sebiti Ýolbaşçysy Muhammet Nepesow ÇÖHDMI Tel.: 993 12 357295 Email: [email protected] Bu taslama sebiti Murgap derýasynyň boýunda, Mary welaýatynyň Sakarçäge etrabynda ýerleşýär. Etrabyň 1214,7 müň gektar meýdanynda umumy ýaşaýjysy 112 müň adam bolan 34-e golaý ilatly ýerler bar. Sebitiň howasy kesgin üýtgeýän häsiýetli bolup, howanyň ortaça ýyllyk temperaturasy 16 derejä golaý, ygalyn ortaça ýyllyk mukdary bolsa 116 mm-e golaýdyr. Ýerasty suwlary 2-3 metr çuňlukdadyr. Ýerli ilat esasan ekerançylyk (pagtaçylyk, däneçilik, hususy gök-bakjaçylyk) we maldarçylyk (goýun, geçi, gara mallar) bilen meşgullanýar. Sebitiň esasy ekologik meseleleri: • Ýer baýlyklarynyň durnuksyz dolandyrylmagy hem-de oba hojalykda amatsyz usullaryň ulanylmagy netijesinde ekerançylyga ýaramly ýerleriň şorlaşmagy; • Öri meýdanlaryň zaýalanmagy; • Hususy eýeçilikde oba hojalygyny alyp barmak barada bilim derejesiniň pesligi. Taslama ýerli ilat bilen şu ugurlar boýunça işleýär: Şorlaşan we taşlanan ýerleri özleşdirmek 17 gektar meýdanda şorlaşan ýerleri dikeltmegiň we özleşdirmegiň usullary üstünlikli synagdan geçirildi. Elýeterli we adaty usullaryň kömegi bilen eýýäm üçünji ýylda ot-iýmlik ekinleriň hasyllylygy ortaça görkezijileriň derejesine ýetirildi. Bu usullar hususy ýer eýeleriniň arasynda giňden ýaýradylýar. Topragyň gurplulygyny saklamak we ýokarlandyrmak arkaly ekerançylygy ösdürmek Taslama tarapyndan maslahat berlip organiki-mineral dökünleri (çüýrüntgileri, dersleri we mineral dökünleri garyşdyryp, taýýarlanylýan dökün) hem-de biogumusy öndürmegiň usullary önümçilige ornaşdyryldy. Bu usullar häzirki wagtda hususy hojalyklaryň 70-sinde peýdalanylýar. Hususy hojalyklary alternatiw ýagdaýda alyp barmak boýunça ýyladyşhanalardan peýdalanmak teklip edildi we synagdan geçirildi. Häzirki wagtda olaryň 9 sanysy guruldy. Ýaş mülkdarlary okatmagyň maksatnamasyny kämilleşdirmek. Ýerli mekdeplerde nahalhanalary döretmek Ýerli mekdepleriň ýokary synp okuwçylaryny ýer baýlyklaryny durnukly dolandyrmak mowzugy boýunça okatmaklyga taslama aýratyn üns berýär. Olary okatmak taslamanyň bilermenleriniň taýýarlan nazaryýet sapaklaryndan hem-de amaly sapaklardan ybaratdyr. Amaly sapaklar okuwçylara mekdebe berkidilen meýdanlarda ekinleri ösdürip yetişdirmegiň ýönekeý oba hojalyk usullaryny özleşdirmäge mümkinçilik berýär. Taslamanyň düzümi GTZ– CCD ÇÖHDMI Türkmenistanyň üç sebitinde ýerleriň zaýalanmagyna garşy göreş Taslamanyň utgaşdyryjysy Taslamanyň utgaşdyryjysynyň iş dolandyryş boýunça kömekçisi Taslamanyň utgaşdyryjysynyň maliýe we hojalyk işleri boýunça kömekçisi Tehniki kömekçi Taslama sebitleri Garagum (çöllük) Nohur (daglyk) Sakarçäge (suwarymly ýerler) Ylmy maslahatçy Ylmy maslahatçy Ylmy maslahatçy Ýerli bilermen Ýerli bilermen Ýerli bilermen Gysga möhletleýin işleýän milli maslahatçylar we ýerli hünärmenler Taslama sebitleri


text:
Şu gün Mýanmar birnäçe syýasy tussagyň günasini geçip, amnistiýa yglan etdi.
2004-nji ýylda öý tussaglygyna höküm edilen ýurduň ozalky premýerministri hem azatlyga goýberildi.
Döwlet telekanalynyň maglumatyna görä, jemi 651 tussag prezidentiň täze günä geçişlik baradaky permany boýunça azat edildi. Ýöne ýurtda jemi näçe sany syýasy tussagyň bardygy aýdylmaýar.
Oppozisiýa partiýasynyň demokrat lideri Auň San Su Kýi bu günä geçişlige «pozitiw alamat» hökmünde baha berdi. Ol amnistiýa meselesiniň täze graždan hökümetiniň amala aşyryp biljek iň möhüm hereketi bolmagyna umyt baglady.
Syýasy tussaglary boşatmak meselesi Günbatar döwletleriniň Mýanmardan uzak wagtlap edip gelýän esasy talaby bolup durýar. Mundan ozal bu mesele sebäpli Mýanmara garşy sanksiýalar hem girizilipdi.


text:
Täjik prezidenti Emomali Rahmon ýurduň uzak wagtlyk premýer-ministri Akyl Akylowy işden aýyrdy.
Şenbe güni çap edilen karara görä, Rahmon Sogd welaýatynyň häkimi Kokhir Rasulzodany Akylowyň ýerine belledi.
Fewralda 70 ýaşy dolýan Akylow bu wezipede 1999-njy ýyldan bäri işleýärdi.
Rahmonyň özi Täjigistana 1992-nji ýyldan bäri ýolbaşçylyk edýär we golaýda ol dördünji möhlet prezidentlige saýlandy. Şondan bäri ol öz hökümetini täzeleýär.
Golaýda ol 18 ýyl goranmak ministri bolan Şerali Haýrullaýewi hem işden boşatdy.


text:
Donald Tramp musulmanlaryň ABŞ-a gelmeginiň gadagan edilmegi barasynda teklip hödürläninde, onuň wise-prezidentlige dalaşgäri Mike Pense muňa "mertebäni peseldýän we baş kanuna gabat gelmeýän çykyş" höküminde baha beripdi.
Üç çaganyň enesi 40 ýaşyndaky Dilşat Ali Tramp şeýle teklip eden mahalynda-da, metjitleriň gözegçilik astyna alynmagyny islände-de, saýlaw kampaniýasy boýunça özünde hiç hili gorky duýmandyr.
Ulagyna Trampa goldaýan şygarlary ýelmän goňşylary hem saýlaw güni oňa diýseň mylakatly salam beripdirler.
"Göýä maňa garşy ses beripdirler"
Dilşat Ali dini we ruhany meseleler baradaky "Patheos" internet sahypasynyň redaktory höküminde musulmanlaryň galagoplugy hakda köpsanly makalanyň üstünde işlänem bolsa, hut özi şeýle gorka eýe bolmandyr.
Haçan-da, çarşenbe säherine çenli: "Bu gün irden ahyrynda menem şeýle ýagdaýy başdan geçirdim. Men muny şahsy ýagdaýym ýaly duýdym. Göýä olar maňa garşy ses beripdirler".
Amerikanyň yslam gatnaşyklary geňeşiniň (CAIR) geçiren pikir soralyşygyň netijelerine görä, her 10 musulmandan 7 sanysy demokratlaryň dalaşgäri Hillary Klintona ses berjekdigini aýdypdyr. Olaryň diňe ýüzden 4 göterimi Trampa ses berjekdigini bildiripdir.
Käbir musulmanlar Trampyň saýlanmagyny hyýanat hasaplapdyr. Göýä, ýurduň ýarysy olardan ýüz öwürýän ýaly.
"Garaşylmadyk ýagdaý! Esasy garaşylmadyk ýagdaý..."
"Iň gorkunç ýagdaý öten agşam boldy" diýen ýazyjy we daşary ýurt syýasat hünärmeni Wardah Halid sözleriniň üstüni şeýle ýetiripdir: "Öz saýlaw tilsimini sowatsyzlyk, zenanlara garşy hormatsyzlyk, musulmanlary we azlyklary sem etmek ugrynda saýlap alan adam ýurduň iň ýokary wezipesine saýlandy".
"Garaşylmadyk ýagdaý! Esasy garaşylmadyk ýagdaý... Hemmämiz dogrudanam gorkmaga başladyk. Men hijaply aýalymyň, çagalarymyň we aslynda näme bolup geçýändigine göz ýetirip bilmeýän azlyklaryň köçede nähili ýagdaýy başdan geçirjekdigini oýlanyp, gaty gorkýaryn" diýip, memfisli tanymal alym Ýasir Kadhi nygtapdyr.
Beýleki köpler ýaly ol hem Klintonuň prezident saýlanmagyna garaşypdyr.
"Käbir musulmanlar çagalarynyň mekdeplerde ýekirilmeginden we öjükdirmelere duçar bolmagyndan gorkýar. Sebäbi Trampyň ýolbaşçylygyndaky ýurtda yslama garşy bolan garaýyş bilen bir hatarda hereketleri hem öjükdirdi. Käbir zenanlar jemgyýetçilik ýerlerinde hijaply gezmäge çekinýärler" diýip, teksasly hukuk professory Sahar Aziz belleýär.
Musulmanlaryň bir bölegi Trampyň Adalat ugrynda we beýleki kanun goraýjy gulluklarda musulmanlyga garşy janköýerlik edýänlere wezipe bermeginden howatyrlanýar.
Optimist musulmanlar
ABŞ-nyň taryhynda ilkinji gezek hasaba alnan musulman kolleji hasaplanýan Zaýtun kollejiniň professory Abdulla bin Hamid Ali saýlawyň netijelerinden hoşal bolmasa-da, Trampyň saýlanmagynyň adamlary hasam jebisleşdirjekdigine we munyň olaryň birek-biregine hasam merhemetli çemeleşmegine sebäp boljakdygyna ynanýar.
Duke uniwersitetiniň Yslam merkeziniň müdiri Omid Safi hem ýüze çykan bu ýagdaýyň musulmanlaryň we latyn amerikalylaryň, afrikaly amerikalylaryň, ýerli amerikalylaryň garyplar bilen "LGBT" toparynyň arasynda hasam ysnyşyklylyga sebäp bolmagyna umyt edýär.
"Iň kyn söhbetdeşlik"
Köpsanly musulman öz raýatlyk hukuklarynyň goralmagy üçin, göreşmegi dowam etdirjegine söz berýär.
Çarşenbe güni ir bilen Teksasda Şeih Omar Süleýman 13 ýaşyndaky gyzy bilen ömründäki iň kyn söhbetdeşligi geçirmeli bolupdyr:
"Ol şeýle milletparazyň nädip Amerikanyň prezidentligine saýlanandygyna düşünip bilmeýärdi. Hut meniň özüm hem düşünip bilmeýärdim. Ýöne men oňa şeýle adamlara garşy näme edýändigimizi ýatlatdym, ýagny biz olara garşy çykarys".
Ondan ýüzlerçe kilometr uzakda ýaşaýan Dilşat Ali hem özüniň 13 ýaşyndaky gyzy bilen ýaňky ýaly äheňde söhbetdeşlik geçirmäge mejbur bolupdyr.
Ol gyzyny ýola salandan soň, mekdebiň psihologyna jaň edip, çagasyna duýdurman, onuň ruhy ýagdaýyny barlap görmegini haýyş edipdir.


text:
Kanadanyň polisiýasy iki adamy Kanadanyň ýolagçy otlusyna garşy terror hüjümini planlaşdyranlygy üçin tussag etdi.
Kanada korollugynyň atly polisiýasy duşenbe güni Çiheb Ýesseghaýer bilen Raýed Jaseriň demir ýola garşy Al-Kaýda goldawyndaky hüjümi amala aşyrmak barada dil düwşendigini aýtdy.
Bu derňew Kanadanyň kanun goraýjy gulluklarynyň FDB we ABŞ-nyň içeri howpsuzlyk departamenti bilen bilelikde geçiren serhetaşa operasiýasynyň bir bölegidi.
ABŞ-nyň Adalat departamentiniň adyny aýtmadyk bir resmisi AP habar gullugyna Kanadadaky terror plany bilen Boston marafonyndaky partlamalaryň arasynda baglanyşyk ýokdugyny aýtdy.


text:
Daşoguzly Yhlas eýýäm 20 ýyldan gowrak wagt bäri özüni Türkmenistanda bir keseki, gereksiz, bigäne adam hökmünde duýup gelýär.
Ýigrimi ýaşyny tegeläp barýan Yhlas 1995-nji ýylda Garagalpagystandan ejesiniň dogduk mekany bolan – Türkmenistana dolanyp gelendiklerini, şondan soň hem dürli, şol sanda býurokratik we ruhy sütemler bilen ýüzbe-ýüz bolýandyklaryny gürrüň berýär.
“Meniň asly türkmenistanly ejem 1983-nji ýylda Garalpagystandaky türkmenlere gelin bolup düşýär. Maşgaladaky käbir ýagdaýlar sebäpli, 1995-nji ýylda biz ejemiň atasy öýüne – Daşoguza dolanyp geldik. Şol döwürde men ýedi ýaşyndaky çagadym” diýip, Yhlas Azatlyk Radiosyna beren gürrüňinde aýdýar.
Yhlas şol pursat ejesiniň wagtlaýyn hasaba alnandygyny, özüniň bolsa ýaşaýan ýeri boýunça ýazga-da goýulmandygyny, häzirki güne çenli öz durumy bilen baglylykda hiç hili resminamanyň-da berilmändigini aýdýar.
“Ilki geläýenimizde, bize ‘ýedi ýyl garaşyň, soňra raýatlyga kabul edilersiňiz’ diýildi. Ýyllar geçdi, hiç zat üýtgemedi. Maňa ne şol pursat, ne-de häzir bäş ýyl möhlet bilen berilýän ‘ýaşaýyş rugsady’ diýen dokumenti-de bermediler. Eýýäm, 20 ýyllap ‘blankamyz ýok, garaşyň’ diýip, başdansowma jogap berýärler’ diýip, Yhlas başdan geçiren ýagdaýlaryny birin-birin aýdyp berýär.
Bir adamynyň Türkmenistanyň doly raýatlygyna alynmak meselesiniň gönümel ýurduň prezidentiniň karary bilen çözülýändigi sebäpli, Yhlas soňra Migrasiýa gullugyna, prezidentiň adyna degişli arzalar bilen ýüz tutup başlaýar. Emma ýüz tutan edarasyndan ýagşy-ýaman jogap gelmeýär we oňa derek Yhlas Milli howpsuzlyk gullugynyň ýerli edarasyna çagyrylýar.
Yhlas howpsuzlyk işgärleriniň oňa: “Gül ýaly durmuşyň bar. Şu günüňe şükür edipjik geziber. Arza zat bilen işiň bolmasyn” diýip, tabşyrandyklaryny aýdýar.
Emma Yhlas, Milli howpsuzlyk işgärleriniň aýdyşy ýaly asla “gül ýaly durmuşynyň” ýokdugyny, tersine, raýatlygyň, pasportyň ýoklugy sebäpli ne okuw okap, ne işe ýerleşip, ne-de kadaly maşgala gurup bilýändigini aýdýar.
Yhlas gündelik duş bolýan kynçylyklary şeýle suratlandyrýar: “Men özümi süňňüm-ganym bilen türkmen saýýaryn. Emma dokumentim ýoklugy sebäpli, baran gapymy [öňümde] ýapýarlar. Ýazan arzalarymyň sany ýüze hem ýetendir. Hiç hili netije ýok. Günde-günaşa ýerli organ işgärleri haýbat atyp, pul salgydyny salýarlar”.
Elbetde, bu diňe Yhlasyň başyndaky kynçylyk däl. Türkmenistana daşardan gelen gelinleriň ýa-da etniki türkmenleriň dokument alyp bilmän onlarça ýyllap kösenip gelýändikleri barada Azatlyk Radiosynyň redaksiýasyna dowamly maglumatlar gelip gowuşýar.
Daşoguzly ýene bir zenan Arazmädowa Gurbantäç hem Azatlyk Radiosyna eýýäm 20 ýyldan bäri Türkmenistanyň raýatlygyny alyp bilmän kösenýändigini, soralýan dokumentleri ençeme tapgyr tabşyrsa-da, hiç hili netije bolmandygyny gürrüň berdi.
18 ýyl mundan ozal Daşoguza göçüp gelen Gurbantäç daýza nägileligini bildirip, Migrasiýa gullugyna baranynda, onuň ýerli bölüminiň işgärleriniň “prezidentiňi hem şu taýa getirseň, saňa dokument ýok” diýip, ýüzüni alyp goýberýändiklerini gürrüň berýär.
Azatlyk Radiosy bu mesele bilen gyzyklanyp, Türkmenistanyň Migrasiýa gullugynyň Daşoguz bölümi bilen habarlaşsa-da, hiç hili degişli kommentariý alyp bilmedi.
Türkmenistanyň Migrasiýa gullugynyň maglumatyna görä, 2014-nji ýyla çenli ýurtda daşardan gelen 18 müň adama Türkmenistanyň raýatlygy berlipdir.
Şol bir wagtda-da Yhlas we Gurbantäç daýza ýaly ýene-de ýüzlerçe adamlaryň, olara ýerli häkimiýetleriň degişli raýatlyk dokumentlerini bermeýändigi sebäpli, gündelik durmuşda her ädimde diýen ýaly dowamly kynçylyklary çekip ýaşamaly bolýarlar.


text:
Geçen hepde Ýewropa Parlamentiniň 24 agzasy Türkmenistanyň Brýusseldäki ilçisine hat ýollap, onda Türkmenistanda tussaglykda saklanylýan Gulgeldi Annanyýazowyň, Maksat Kakabaýewiň we Myrat Öwezowyň ýagdaýlary barada maglumat berilmegini sorady.
Bu hata gol goýanlaryň biri hem Barbara Lohbihlerdir. Azatlyk Radiosy Ýewropa Parlamentiniň agzasy, Ýewropa Parlamentiniň Adam hukuklary boýunça kömekçi komitetiniň başlygy Barbara Lohbihler bilen bu hatyň mazmuny boýunça söhbetdeşlik geçirdi.
Azatlyk Radiosy: Siz gol goýan hatyňyzda anyk haýsy meseleleri gozgaýarsyňyz?
Barbara Lohbihler: Bu ýagdaýlar bizi diýseň aladalandyrýar. Sebäbi bu adamlar juda adalatsyz ýagdaýda sud edildi. Biz hatda 2008-nji ýylda tussag edilen jenap Annanyýazowyň we 2011-nji ýylda tussag edilen Kakabaýewiň we Öwezowyň ýagdaýlary barada alada bildirdik.
Adam hukuklaryny goraýan syýasatçylar hökmünde biz olaryň ýagdaýynyň nähilidigini, şeýle-de olaryň nirede saklanylýandygyny bilesimiz gelýär. Biziň bu barada hiç maglumatymyz ýok.
19-njy fewralda Türkmenistanda Baýdak güni bellenilip geçilýär. Biziň pikirimizçe, eger-de türkmen hökümeti we prezidenti bu çärä gabatlap bu üç adamy, aslynda ähli wyždan ýesirlerini boşatsa, gaty ýerlikli bolardy. Meniň pikirimçe, bu adamkärçiligiň gowy yşaraty bolup bilerdi.
Azatlyk Radiosy: Onda siz bu hatyňyzyň üsti bilen, tussaglykdaky şol adamlaryň 19-njy fewralda amnistiýa düşürilmegini gazanmak isleýärsiňiz-dä?
Barbara Lohbihler: Men muňa umyt edýärin. Emma biz hatymyzda bu adamlaryň nirede, haýsy şertlerde saklanýandygy barada hem maglumat berilmegini soradyk.
Mysal üçin, Jenap Annanyýazow tuberkulýozdan, ýagny inçekeselden ejir çekýär. Ol 2008-nji ýyldan bäri tussaglykda. Bizde onuň ýagdaýy barada hiç hili anyk maglumat ýok.
Jenap Kakabaýew we jenap Öwezow 2011-nji ýylda tussag edildiler. Olaryň haýsy aýyplamalar esasynda tussag edilendigi, şeýle-de haýsy şertlerde saklanýandygy barada hiç hili maglumat ýok. Biz hatymyzda, ilki bilen, olaryň ýagdaýy barada maglumat berilmegini soraýarys.
Ikinjiden, biz Türkmenistanyň prezidentine, Milli baýdak gününe, ýagny 19-njy fewrala gabatlap, şol adamlary azatlyga goýbermegini maslahat berýäris.
Azatlyk Radiosy: Eger-de hatyňyz netije bermese, şonda näme? Indiki ädimleriňiz nähili bolar?
Barbara Lohbihler: Adatdakysy ýaly, biz bu meseleleri hökümet derejesinde, şeýle-de Ýewropa Bileleşiginiň beýleki degişli edaralarynda gozgamagy dowam etdireris.
Biz Türkmenistanyň eýýäm käbir syýasy tussaglary azatlyga goýberendigini gördük. Bu gutlanmaly ýagdaý. Biz prezidentiň beýlekileri hem azatlyga çykarmaga gaýratynyň çatjakdygyna umyt edýäris.
Emma, nähili hem bolsa, biz bu meseleleri gozgap durarys. Biz türkmen hökümetini ýurtda demokratiýany we kanunyň hökmürowanlygyny ornaşdyrmak boýunça edýän tagallalaryny hem goldamagy dowam etdireris.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistandaky adam hukuklarynyň meselesi ilkinji gezek gün tertibinde däl. Ýewropa Bileleşiginiň resmileri bu ýagdaýlara nähili çemeleşmeli?
Barbara Lohbihler: Biziň edýän we etjek işimiz ýurtdaky bolup geçýän degişlilikdäki ýagdaýlara içginden syn etmek. Ýagny, haýsy kanunlaryň reforma edilmelidigi bilen bir hatarda biz adamlaryň ykbaly, pikir azatlygynyň ýagdaýy bilen gyzyklanýarys.
Soňra-da, eger-de ýokarky agzalan üç adamyňky ýaly ýagdaýlar ýüze çykarylsa, ýagny adamlar adalatsyz sud edilen bolsalar, ýa-da saglyk ýagdaýlary ýaramaz bolsa, biz hökümetden olara hemaýat etmegini soraýarys.
Azatlyk Radiosy: Bilşiňiz ýaly, Ýewropa Bileleşigi Türkmenistan bilen "Ýaranlyk we Hyzmatdaşlyk" ylalaşygyny heniz hem baglaşanok. Bu ugurda siz näme aýdyp bilersiňiz?
Barbara Lohbihler: Meniň pirkirimçe, eger-de Türkmenistan [Ýewropa Bileleşigi bilen özara] Hyzmatdaşlyk ylalaşygyny baglanşmak isleýän bolsa, onda ol adam hukuklary meselesinde uly özgertmeleri amala aşyrjakdygyny öňünden borç edinmeli.
Türkmen resmileri ýurtda ähli adamlaryň goraglydygyny, öz hak-hukuklaryny talap edip bilýändigini, kanunyň hökmürowanlygynyň sylanýandygyny äşgär etmeli.


text:
Kürt milisiýasynyň söweşijileri Yragyň kürtler sebitinde Mosuly «Yslam döwleti» jeňçi toparyndan yzyna almak ugrundaky hüjüme başlady.
14-nji awgustdaky hüjüm ABŞ-nyň ýolbaşçylygyndaky halkara koalisiýasynyň ýygjam top oklarynyň we howa zarbalarynyň yz ýanyndan edildi.
Yragyň kürt sebitiniň peşmerga komandiri hüjümiň ilkinji sagatlarynda alty obanyň ele geçirilendigini aýtdy.
Bagdatdan 400 km demirgazykda ýerleşýän Mosul YD-nyň kontrolundaky iň uly şäher we bu ýer jeňçi toparyň Yrakdaky de fakto paýtagty hasaplanylýar.
Yragyň premýer-ministri Haider al-Abadi bu şäheri şu ýylyň aýagyna çenli yzyna almagy wada berdi.


text:
Aşgabat, 30-njy ýanwar. “Türkmenportal”.
29-njy ýanwarda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow bilen bolan duşuşygyň barşynda Azerbaýjan Respublikasynyň daşary işler ministri Elmar Mämedýarow ak mermerli Aşgabadyň özgerýän keşbine haýran galýandygyny, paýtagtymyzyň okgunly ösmeginiň belent sepgitlere ýeten we halkara giňişliginde uly abraýa eýe bolan Türkmenistanyň gazanýan üstünlikleriň aýdyň subutnamasydygyny aýdyp geçdi.
Türkmenistanyň Prezidenti we Azerbaýjanyň DIM-niň ýolbaşçysy döwletara gatnaşyklarynyň gazanylan belent derejesini hem-de özara bähbitleri, bar bolan kuwwaty we iki ýurduň durmuş-ykdysady taýdan ösüşiniň ileri tutulýan ugurlarynyň umumylygyny nazara almak bilen, bu gatnaşyklary has-da ösdürmek üçin uly mümkinçilikleriň açylýandygyny kanagatlanmak bilen belläp, esasy ugurlaryň birnäçesinde, şol sanda söwda-ykdysady we ýangyç-energetika ulgamlarynda ýola goýlan netijeli hyzmatdaşlygy işjeňleşdirmegiň wajypdygyny nygtadylar. Däp bolşy ýaly, bu ulgamlarda özara gatnaşyklara aýratyn ähmiýet berilýär. Ysnyşykly gumanitar we medeni gatnaşyklaryň ýola goýulmagynyň wajypdygy aýratyn bellenildi.
Umumy pikire görä, Prezidentleriň derejesinde üçtaraplaýyn görnüşde geçiriljek duşuşyk tutuş sebitiň ösmegine saldamly goşant bolar. Bu duşuşyk şu ýyl türkmen Lideri Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy boýunça Türkmenistanda geçiriler.


text:
Sişenbe güni Waşingtonda Gyrgyzystanyň prezidenti Roza Otunbaýewa Döwlet Departamentiniň «Gaýduwsyz zenan» atly ýörite baýragy gowşuryldy.
Şeýlelikde, Roza Otunbaýewa Birleşen Ştatlaryň Döwlet Departamentiniň bu baýragyna mynasyp bolan 10 zenandan biri boldy.
Gyrgyzystanyň geçiş döwründe ýurdy demokratik proseslere tarap alyp barmakda bitiren işleri üçin berlen bu baýragy oňa prezident Obamanyň aýaly Mişel Obama gowşurdy.
Düýn bu wakanyň yzy bilen özbegistanly tanymal ynsan hukuklaryny goraýjy aktiwist Mutabar Täjibaýewa prezident Roza Otunbaýewanyň Gyrgyzystandaky özbekleriň hukugyny goramakda edilen tamalary ödemändigini aýdyp, oňa baýrak gowşurylmagyna öz nägileligini bildirdi.
Şeýle hem, bu barada ýazan açyk hatynda Mutabar Täjibaýewa muňa protest hökmünde özüne Birleşen Ştatlaryň Döwlet Departamenti tarapyndan 2009-njy ýylda berlen baýragy yzyna gaýtarmakçydygyny nygtapdyr.


text:
Şu gün Owganystanyň prezidenti Hamid Karzaý ýurduň demirgazygynda saýlaw kampaniýasynyň 10 sany wekiliniň ölümine sebäp bolan NATO-nyň howa hüjümlerini ýazgaryp, ýörite beýanat ýaýratdy.
NATO-nyň harby resmileri Owganystanyň Takhar welaýatynda şu gün irden ýüz beren bu wakany derňemek boýunça iş alnyp barylýandygyny mälim etdiler.
Bu wakanyň fonunda bolsa, şu gün Birleşen Ştatlaryň Goranmak sekretary Robert Geýts ýörite sapar bilen Kabula bardy. Ol özüniň bu saparynyň barşynda Owganystanyň prezidenti Hamid Karzaý hem-de Owganystandaky NATO güýçleriniň harby komanduýuşisi general Deýwid Petreus bilen gepleşik geçirer diýlip garaşylýar.


text:
Bahar geldi ýurduma.
Gadymýetden bäri türkmen aga fewralyň aýagyny gyşyň gutardygy hasaplaýar. “Togsan dolup ýere ýyly gidende” tebigat üýtgeýär. Ota-çöpe jan girýär. Uly-kiçiniň kalby ýaşarýar, juwanlaşýar.
Gudrat bar ýaz günde,
Kalbym joşýar ýar gülende,
Gyzlar seýrana gelende,
Seýkin basyp ýazy bezär.
Ýazyň görki ýary bezär,
Şat aýdymy sazy bezär.
Kenar gezip ýylgyranda,
Suwda ýüzen gazy bezär.
Ýaz pasly. Durmuş gaýtadan başlanýar. Ekin ekilýär, owlak-guzy köpelýär. Türkmen pata alyp babadaýhandan, zer öndürýär gara gumuň üstünde.
Gurulýär özgerýär oba hem şäher,
Zähmet joşup başlar her gün ir säher.
Bar ýerde gözellik gelipdir bahar,
Berkarar Watanyň Bagtyýar döwri.
Baky bahar kysmy Türkmenistanym,
Jana şpa berýär bagy bostanym.
Saňa bagş eýleýän ajap dessanym,
Berkarar döwletiň Bagtyýar döwri.
Türkmen ýurdy barha gözelleşýär. Ýurdumyz gurluşyk meýdançasyny ýatladýar. Gara ýollar, polat ýollar, täze açylýan howa ýollary, dünýäniň dürli küçnjegine ýük äkidýän deöizdir derýä ýollary, gatbar-gatbar jaýlar, ajaýyp desgalar-türkmeniň kartasyny bezeýär. Nebit wyşkalarynyň sany artýär. Gaz ulgamymyz barha uzalýar.
Nebit gazym zemin üstüne çogup dur,
Halkymyz ýeňişden çemen bogup dur.
Goňşy-golamlardan alkyş ýagyp dur,
Öňe gadam urýär Türkmenistanym!
Ajap keşbe gelýär oba hem şäher,
Täzeçe nur saçýar ýurduma säher.
Watanym gül açýar göýäki bahar,
Öňe, diňe öňe barýar Türkmenistanym!
Hawa, her baharyň öz ysy bar. Her bahar öz ýeňişi bilen gelýär. Meýdanlaryň gül açyşy ýazy, durmuşumyz barha gözelleşýär. Biziň ýurdumyz indi hemmeleriň arzuwlaýan ýurduna öwrüldi. Bir gelen ýene gelsem diýip arzuwlaýar.
Dost-doganlara
Açyp saçagyn,
Türkmen ýaýlasy,
Ýazýar saçagyn.
Arassa asman,
Parahat sähram.
Bu gün toý toýlaýar,
Bezemen ýaýlam.
Türkmen ili toý toýlaýar, bahar toýuny toýlaýar. Gelin-gyzlarymyz gyrmyzy geýinşip, oba-kentlerimize aýratyn görk berse, ýigitlerimiz zähmet üstünligibilen olaryň waspyny ýetirýär. Ýaş juwanlar gol tutuşyp, okuwa barýarlar. Ylym, bilim olaryň höwesi. Her bir talyp, öz halypasynyň öwredişiýaly bilim almaga jany-teni bilen ymtylýar. Täze-täze kitaphanalar, muzeýler, ajaýyp okuw jaýlary olaryň ygtyýärynda. Magtymgulysy, Gorkut atasy, Mollanepesi, Nury Halmammedowy, Gurbannazar Ezizowy, Daňatar Öwezowy,Ýolaman Hummaýewi, Maýa Kuliýewasy, Baba Annanowy... bolan türkmeniň ady barha belende galýar. Dünýäniň öňdebaryjy döwletleri Türkmenistan bilen aragatnaşygy barha ösdürmegiň aladasyny edýärler. Türkmenistan bu gün ýaraşdyryrjy, ylalaşdyryjy, asudalyk ugrunda dyngysyz alada edýän döwlete öwrüldi. Ýurdyň her bahary onuň halkyna ýeňiş getirýär. Al-elwan açylan güller deý görke giren Türkmen ýurdy bu gün täze-täze taglymatlary bilen barha uly abraýa eýe bolýar.
“Her güliň öz ysy bar” diýilşi ýaly, her bir ýurduň öz ýörelgesi, öz ýoly bolýar. Biz asudalyk ýoluny, bilime umyt baglamany saýladyk. Şol ýoldanam gyşarnyksyz alyp barýan ýurt baş tutanymyzyň daşyna barha jebisleşip, Bitaraplyk hemparahatçylyk ýylynda ýene-de uly üstünlikler gazanarys.
Medeni mirasymyzy gorap saklamakda uly işler edilýär. Gadymy merwiň türki dünýäsiniň paýtagty höküminde garalyp, oňa uly sarpa goýulmagy biziň üçin hormatdyr. Medeniýet äleminde gazanylýan üstünlikler döwletiň ruhy baýlygyny ýokarlandyrmaga uly goşantdyr. Bu ýylky bahar hem öňkiler ýaly gadymy hem müdümi türkmen ýurduna uly ýeňiş getirer.
Hudaýberdi Bäşimow
Türkmenistanyň at gazanan medeniýet işgäri.


text:
Türkmenistanyň Demir ýol ulaglary ministrliginiň gurluşyk edaralarynyň Türkmenistany Gazagystan we Eýran bilen birleşdirjek Täze Üzen-Gyzylgaýa-Bereket-Etrek-Gürgen halkara magistralynyň 300 kilometrini gurandygy habar berilýär.
Bu magistraly gurmak baradaky teklip ilkinji gezek 2007-nji ýylyň ýazynda öňe sürüldi. Şonda Tähranda Türkmenistanyň, Eýranyň we Gazagystanyň arasynda üçtaraplaýyn ylalaşyga gol çekilip, bu magistralyň gurluşygy başlanypdy.
Bu proýektde Merkezi Aziýadan gysga ýol bilen Pars aýlagyna çykjak demir ýoluň gurulmagy göz öňünde tutulýar.


text:
Gyrgyzystanyň oppozisiýasy 7-nji aprelde protestçiler bilen howpsuzlyk güýçleriniň arasynda bolan çaknyşyklardan soň parlamenti dargadyp, hökümeti öz gözegçiligine alanlygyny yglan etdi.
Oppozision lider Roza Otunbaýewa ýerine ýetiriji hökümete özüniň ýolbaşçylyk edýänligini we täze konstitusiýa tassyklanýança geljek alty aý möhlet boýunça wagtlaýyn hökümeti özüniň dolandyrjakdygyny aýtdy.
“Biz geçiji hökümet hökmünde prezidentiň we parlamentiň wezipesini özümiz ýerine ýetirip, hökümeti özümiz dolandyrarys. Biz ýurtda güýji öz elimize alarys” diýip, Otunbaýewa aýtdy.
Orsýetiň premýer-ministri Wladimir Putiniň web sahypasynda çap edilen maglumatda aýdylşyna görä, Putin şu gün Otunbaýewa bilen telefon arkaly söhbetdeş bolupdyr.
Prezident Kurmanbek Bakyýewiň bolsa paýtagt Bişkegi terk edip, ýurduň günortasyna gidenligi aýdylýar. Otunbaýewa Bakyýewiň öz pozisiýasyny goramak üçin halk tarapyndan goldaw almaga synanyşýanlygyny belledi.
Bakyýewiň nirededigi häzirlikçe anyk däl. Emma Gyrgyzystandan, Gazagystandan we Orsýetden gowuşýan maglumatlara görä, ol öz tarapdarlarynyň merkezi diýlip hasaplanýan Oşa barypdyr.
Gyrgyzystanyň Saglyk ministrligi tarapyndan ýaýradylan iň soňky maglumata görä, çarşenbe güni bolan çaknyşyklarda ölenleriň sany 75 adama ýetipdir. Otunbaýewa ölenleriň sanynyň 100-e barýandygyny öňe sürýär.
Düýnki bolan çaknyşyklarda Bişkekde ýerleşýän hökümet binalary, muzeýler, dükanlar bilen bir hatarda Bakyýewiň maşgalasynyň öýi hem talandy.


text:
ÝB Eýranyň ýadro programmasy boýunça gepleşikleri tizden-tiz dowam etdirmäge çagyrdy.
Düýn şeýle beýannama bilen ÝB-niň daşary syýasat boýunça ýokary derejeli wekili Katrin Aşton çykyş etdi.
Aşton birki günlükde ÝB-niň Eýranyň garşysyna girizen sanksiýasynyň gepleşikleriň ýaňdan başlanmagyna päsgelçilik döretmejegine ynam bildirdi.
Mundan öň Tähran halkara gözegçiligi astynda öz uranyny ýokary derejede baýlaşdyrylan urana çalyşmak boýunça gepleşiklere taýýardygyny aýdypdy.
BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşiniň hemişelik agzalaryndan ybarat altylyk topar we Germaniýa bilen Eýranyň arasyndaky gatnaşyklar geçen ýyl kesilipdi.


text:
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginde türkmen-fin daşary syýasat edaralarynyň arasynda maslahatlaşmalar bolup geçdi. Türkmenistanyň DIM-niň metbugat gullugynyň habar berşi ýaly, fin tarapynyň wekiliýetine Finlýandiýa Respublikasynyň Russiýa Federasiýasy, Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa boýunça Deportamentiniň Baş direktory Terhi Hakala ýolbaşçylyk etdi.
Gepleşikleriň barşynda ikitaraplaýyn syýasy-ykdysady, medeni-gumanitar ugurlara, şeýle hem iki ýuduň ýokary okuw mekdepleriniň we ylmy-barlag merkezleriniň arasyndaky hyzmatdaşlygy giňeltmäge, finleriň öňdebaryjy tejribesini öwrenmek maksady bilen, sport we syýahatçylyk ulgamlarynda ýygy gatnaşyklary ýol goýmaga degişli meseleleriň giň toplumy ara alnyp maslahatlaşyldy.
Şeýle hem taraplar türkmen-fin hyzmatdaşlygyny işjeňleşdirmek maksady bilen ykdysady hyzxmatdaşlyk boýunça Hökümetara toparyny döretmegiň meselesine degip geçdiler.
Duşuşyga gatnaşyjylar gelejekde hem gatnaşyklaryň şertnamalaýyn-hukuk binýadyny kämilleşdirmekde, Türkmenistan bilen Ýewropa birleşiginiň arasyndaky, halkara guramalary ilkinji nobatda BMG bilen hyzmatdaşlygyň çäklerindäki gepleşikleri giňeltmekde iki ýurduň daşary syýasat edaralarynyň arasynda yzygiderli syýasy maslahatlaşmalary geçirmegiň möhüm ähmiýete eýedigini bellediler.


text:
BMG-niň Ýugoslawiýa boýunça uruş jenaýatlary sudy düýn Radowan Karadiçiň gyrgyn suduna arakesme yglan etdi.
Sud ozalky bosniýaly serb lideriniň dowam edýän boýkoty bilen baglylykda bu işi nähili dowam etdirjegini indiki hepde aýdar.
Karadiç düýn geçen hepde başlananan sud diňlenişigine birinji gezek gatnaşdy. Ol BMG-niň sudýalarynyň öz hukuklaryny bozandyklaryny, sebäbi olaryň sud diňlenişigine sud edilýänsiz başlandyklaryny aýtdy.
Karadiç özüne goranyşa taýýarlanmak üçin ýeterlik wagt berilmändigini aýdýar. Ol 1995-nji ýylda günälendi we 14 aý bäri tussagda otyr.
Ozalky Ýugoslawiýa boýunça uruş jenaýatlary sudunyň prokurory sudýalary Karadiçe sud tarapyndan bellenen aklawçy berkitmäge we bu işi ol boýkot eden ýagdaýynda hem dowam etdirmäge çagyrdy.


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow täze metjidiň ulanyşa giriziliş dabarasyna gatnaşdy. Ol “5M” türk firmasy tarapyndan Görogly şaýolunda, täze seýilgäh toplumyna ýanaşyk çäkde guruldy. Bu metjidiň düýbüni tutmak dabarasyna 2013-nji ýylda milletiň Lideri Gurbanguly Berdimuhamedowyň hut özi gatnaşypdy.
60 müň kwadrat metr meýdany tutýan täze desga ak mermer binalar toplumydyr. Namaza gelýänleriň 3 müňüsine niýetlenen metjidiň özünden başga-da, bu ýerde sadaka çäresini geçirer ýaly 1500 orunlyk pawilýon, şeýle hem binalaryň ýaşaýyş üpjünçilik düzüm bölegi enjamlaşdyrylypdyr. Bir wagtda 200 myhmanyň ähli amatlyklary bolan otaglarda ýerleşmegine niýetlenen üç gatly myhmanhanada ähli zerur şertler döredilipdir. Bu ýerde 84 otag, şol sanda “lýuks” otaglary hem bar.
Metjidiň binasy milli jaý salmak sungatynyň iň gowy däplerinde ýerine ýetirilipdir. Metjidiň mozaika usulynda ýerine ýetirilen merkezi gümmeziniň diametri 38 metre, beýikligi 40 metre, dört minarasynyň her biriniň beýikligi bolsa 63 metre barabardyr.


text:
Ysraýylyň Içeri işler ministriniň aýtmagyna görä, Ierusalimiň dawaly territoriýasynda ýewreý maşgalalary üçin 1müň 300 çemeşi ýaşaýyş jaýy gurlar.
Birleşen Ştatlaryň Döwlet departamentini metbugat wekili P.J. Krowleýiň aýtmagyna görä, penşenbe güni Amerikanyň Döwlet sekretary Hillari Klinton Ysraýylyň premýer-ministri Benýamin Netenýahu bilen gepleşiklerinde bu meseläni gozgar.
Şu gün Birleşen Milletler Guramasynyň baş sekretary Ban Gi Mun bu planlar bilen bagly Ysraýylyň premýer-ministri B.Netenýahuwa aladasyny bildirdi.
Palestina awtonomiýasynyň baştutany Mahmut Abbas Ysraýylyň gurluşyk işlerini dowam eden halatynda, Palestinanyň parahatçylyk gepleşiklerine başlamajakdygyny duýdurypdy.


text:
GDA-nyň gözegçiler missiýasynyň Aşgabatdaky ştabynda AÝ/AR-na aýtmaklaryna görä, Türkmenistanyň Mejlisine saýlawlar “häzir asuda geçýär”.
Bu maglumata görä, 15-nji dekabrda Türkmenistanda geçýän parlament saýlawlaryna GDA guramasynyň 68 sany gözegçisi syn edýär. Olaryň “toparlara bölünip, saýlawlaryň geçişine ýurduň ähli welaýatlarynda” syn edýändigini GDA guramasynyň gözegçiler missiýasynda aýtdylar.
Missiýanyň düzümine Azerbaýjanyň, Belarusyň, Gazagystanyň, Gyrgyzystany, Orsýetiň, Täjigistanyň, Özbegistanyň, Ukrainanyň, şeýle-de Belarus-Orsýet birleşiginiň Parlament bileleşiginiň hem GDA-nyň Ýerine ýetiriji komitetiniň wekilleri girýärler.
Saýlawlar 2 446 saýlaw nokadynda geçýär, 33 saýlaw nokady Türkmenistanyň daşary ýurtlardaky diplomatik wekilhanalarynda ýerleşýär.
GDA-nyň gözegçileri Türkmenistandaky saýlaw kampaniýasynyň gidişine 27-nji noýabrda syn edip başladylar. Missiýa kampaniýanyň alynp barlyşyna “guramaçylykly” diýip baha beripdi.
Türkmenistanyň parlament saýlawlaryna daşary ýurtly gözegçilerden ÝHHG-nyň Demokratik institutlary we adam hukuklary edarasynyň we Parlament Assambleýasynyň gözegçiler missiýalary hem syn edýärler.


text:
Siriýaly aktiwistler ýekşenbe güni Damaskyň gündogarynda hökümet güýçleri bilen gozgalaňçylaryň arasynda bolan çaknyşyklarda iki tarapdan 70 gowrak adamyň heläk bolandygyny aýdýarlar.
Britaniýada ýerleşýän Adam hukuklary obserwatoriýasy öten agşam Houta töwereginde hökümet güýçleriniň gabawuny böwüsmek synanyşygynyň edilendigini aýtdy.
Adam hukuklary obserwatoriýasy gozgalaňçylaryň arasynda «Al-kaýda» dahylly jihadçylaryň, hökümet güýçleriniň hatarynda bolsa Liwanyň şaýy hereketi «Hizbollanyň» söweşijileriniň hem bolandygyny habar berdi.
Bu söweş mahalynda azyndan iki sany metbugat aktiwistiniň hem öldürilendigi aýdylýar, olar şol söweşiň gidişinden material taýýarlaýan eken.


text:
23-nji dekabrda Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Orsýete resmi sapar bilen barýar. Orsýetiň ýolbaşçylary bilen boljak duşuşyklaryň dowamynda dürli ugurlar boýunça hyzmatdaşlyk bilen bir hatarda energiýa söwdasy barada hem gepleşikleriň geçirilmegine garaşylýar.
Ýakynda Ýewropa Bileleşigi Hazaryň tebigy gazyny Ýewropa ýetirmek maksady bilen Türkmenistandyr Azerbaýjan bilen ylalaşyk baglaşmak ugrunda gepleşiklere başlamaly diýen karara geldi. Bu waka proýektiň durmuşa geçirilmegi boýunça öňden bäri alnyp barylýan gepleşikleriň dowamyndaky öňegidişlik hökmünde garşylandy. Emma şol bir wagtda Orsýetiň resmileri “Transhazar” proýektiniň garşysyna çykyş edip başladylar. Azatlyk Radiosy bu ýagdaý bilen baglanyşykly “Platts” žurnalynyň energiýa meseleleri boýunça eksperti Jon Roberts bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Bilşiňiz ýaly, Orsýet açyk bir görnüşde “Transhazar” gazgeçirijisiniň proýektine garşy çykyp gelýär, hatda käbir ors resmileri bu ugurda haýbat atmakdan-da gaýtmaýarlar. Emele gelen bu ýagdaýlarda Türkmenistan haýsy ýoldan ugur alyp hereket edip biler?
Jon Roberts: Bärde ilki bilen belläp geçmeli bir zat bar. Bu-da Türkmenistanyň ilkinji gezek dostlarynyň peýda bolup başlamagydyr. Häzir Türkmenistanda Hytaýyň uly möçberde sermaýa bähbitleri bar. Şol sebäpli-de Orsýet Türkmenistanyň energiýa syýasatyny durnuksyzlaşdyrmak üçin islendik bir işi amala aşyrjak bolsa, öz hereketi bilen Hytaýyň ýoluny kesmejekdigine kesgitli ynamy bolmaly. Diýmek, muny amala aşyrmak kyn bolaýmasa... Eger-de Orsýet bu ugurda bir zatlary etmäge synanyşsa, onda bu Hytaý üçin Moskwanyň energiýa gatnaşyklarynda ynamdar hyzmatdaş däldigini aňladar. Şunlukda, bu ugurda Orsýetiň elleri belli bir derejede bagly. Sebäbi Orsýet Hytaýa uly möçberde gaz satmagy planlaşdyrýar. Eger-de Moskwa başga bir tarapyň gaz syýasatyna böwet bolmak isleýän bolsa, onda bu onuň ygtybarlylygyny sorag astynda goýýar.
Başga bir tarapdan, Ýewropa gaz importynyň diwersifikasiýasyna, ýagny gazyň başga ýollardan import edilmegine, juda çynlakaý çemeleşýär. Eger-de Orsýet muňa böwet bolmak üçin haýsydyr bir çäräni göräýse, onda bu öz gezeginde Ýewropanyň gözünde Orsýetiň gaz gatnaşyklary boýunça ynamdar hyzmatdaş däldigini äşgär eder. Ýagny, Orsýetiň öz edýän işini beýlekilere etdirmezlik üçin, olaryň garşysyna güýç ulanmakdan-da gaýtmajakdygyny görkezdigi bolar.
Orsýet nähili şertlere görä hereket etmek isleýändigi barada belli bir netijä gelmeli bolar. Ýagny, ol söwda ylalaşyklarynyň we söwda kanunlarynyň esasynda hereket etmelimi ýa-da ýumrugyny çenäp, “monopoliýa meniň elimde, muny dowam etdirmek üçin-de güýç ulanmakdan hem çekinmerin” diýen syýasaty ýöretmek isleýärmi?
Azatlyk Radiosy: Siz bu ýagdaýlarda Türkmenistanyň häzire çenli alyp baran syýasatyna nähli baha berýäňiz?
Jon Roberts: Türkmenistan Ýewropa azyndan 30 milliard kubometr möçberinde gaz akdyrmagy isleýändigini berk we açyk aýdyp gelýär. Bu ýeterlik bir derejede uly görkeziji bolup, ol Ýewropanyň häzirki energiýa importynyň 10% çemesini düzer. Bu, hakykatdanam, uly möçberdäki söwda. Muny geçen ýylyň dowamynda Aşgabada sapar eden her bir ýokary derejeli ýewropa resmisi hem belläp geçipdi. Hut şu sebäpli-de olar “Transhazar” gazgeçirijisiniň gurulmagyny isleýärler. Sebäbi bu gazgeçiriji Türkmenistanyň tebigy gazynyň Ýewropa akdyrylmagy üçin ykdysady jähtden hem bähbitli. Bu sanalyp geçilen zatlaryň ählisi Türkmenistan üçin juda möhüm.
Türkmenistan üçin bu söwdanyň ýene-de juda bähbitli bir tarapy bar. Eger-de “Transhazar” proýektini amala aşyrmak başartsa, onda munuň netijesinde Türkmenistana bu gazgeçirijiniň üsti bilen has köp pullaryň aýlanýan maliýe bazaryna hem ýol açylar. Üstesine-de Aşgabatda Orsýete, Hytaýa, Eýrana ýa ýene başga birine akdyrjak gazynyň nyrhynyň hem halkara derejesinde bellenmegi üçin söwdalaşmaga mümkinçilik dörär. Netijede bu gaz söwdasy boýunça häzirki hyzmatdaşlary bilen gazyň nyrhyny kesgitlemekde-de, ýewropa bazarynda täze müşderileri tapmakda-da Türkmenistanyň ozal daňylgy elleriniň çözüldigi bolar.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistan Orsýetiň edäýjek basyşlaryna taýýarmy? Aşgabat ol basyşlaryň garşysyna durup bilermi?
Jon Roberts: Orsýetiň “Transhazar” proýektiniň durmuşa geçmejegi baradaky eden beýanatyna Türkmenistanyň Moskwanyň “ýalňyşýandygyny” gaýta-gaýta tekrarlamagy-da, bu proýekt boýunça Aşgabadyň özüniň inisiatiwa görkezmegi-de Türkmenistanyň geljekde bolup biläýjek islendik päsgelçilige garşy durmaga taýýardygyny aňladýar diýip, çak edýärin.
Ýöne Orsýete berk garşy durup bilmek üçin Türkmenistan özüne dostlary edinmeli. Aşgabat regiondaky ýagdaýlara Hytaýyň içgin gözegçilik etjekdigini ýadynda saklamaly. Üstesine, Türkmenistan gaz satyn aljak beýleki ýurtlardan hem özüne ýakyn dostlary tutunmaly. Bu Ýewropa Bileleşginiň düzümine girýän döwletler we guramalardyr. Meniň pikirimçe, Türkmenistanyň Orsýetiň basyşyna garşy durup bilmegi üçin Ýewropa Bileleşiginiň we onuň käbir möhüm agzalarynyň Aşgabada goldawyny bildirmegi zerur. Ýewropalylar, dogrudanam, “Transhazar” proýektini goldaýarlar we Orsýetiň basyşlaryna garşy durmaga Türkmenistana goldaw bermäge taýýar.
Azatlyk Radiosy: Orsýetiň garşysyna durup bilmegi üçin, siziň pikiriňizçe, Türkmenistanyň häzir dostlary barmy?
Jon Roberts: Ýewropa Bileleşigi bu meselä juda seresaply çemeleşýär. Eger-de olara ýüzlenip, “Siz Orsýetden Türkmenistana azar bermezligi talap etdiňizmi ýa-da muny edäýen ýagdaýynda ýüzbe-ýüz boljak netijelerini duýdurdyňyzmy?” diýlip soralanda, olar “biz zerur hasaplaýan gepleşiklerimizi geçirýäris” diýip jogap berýärler. Maňa görä, bu beýanat belli bir derejede Moskwa täsirini ýetiren bolmaly. Sebäbi ýewropalylar iň bärkisi bu meselede öz aladalaryny mälim etdiler. Ýöne olaryň muny has berk ýa-da has açyk we göni görnüşde beýan etmegi, dogurdanam, kyn mesele. Ýewropa Bileleşigi bu mesele boýunça anyk bir netijä gelene meňzänok.
Ýöne Ýewropa Bileleşiginiň bu ugurda eden möhüm bir ädimi bar. Bu-da Bileleşigiň ähli 27 agzasynyň goldamagynda Ýewropa komissiýasynyň “Transhazar” proýekti boýunça gepleşikleri geçirmäge ygtyýar berýän borçnamasydyr. Bular ýaly borçnama öň hiç haçan bolmandy. Bu borçnamanyň netijesinde Ýewropa komissiýasy Bileleşigiň adyndan doly ygtyýarly gepleşikleri geçirip bilýär. Bu juda uly bir öňegidişlik boldy. Ýöne, her niçigem bolsa, biz Ýewropa Bileleşginiň bu şertnamany nähili durmuşa geçirjekdigini hem synlamalydyrys.
Azatlyk Radiosy: Siziň pikiriňizçe, näme üçin edil häzir Orsýet bu ugurda sesini çykaryp başlady?
Jon Roberts: Munuň bir sebäb-ä, bu ýokarda gürrüň eden borçnamamyzyň, ýakynda, ýagny, sentýabr aýynda baglanmagydyr. Ýene bir sebäbiniň-de Orsýetiň Türkmenistanda, dogrudanam, ullakan gaz gorunyň bardygyna akyl ýetirip başlan bolmagy mümkin. Türkmenistan gury ýerdäki gazyň möçberi boýunça dünýäde birinji döwletleriň hatarynda dur. Belki-de ruslaryň “mümkin biz Türkmenistan bilen ýalňyş syýasaty ýöredendiris” diýip, pikir edip başlan bolmagy-da ahmal. Türkmenistan bilen umumy dil tapmansoň, Orsýetiň ony iň gowusy gorky bilen almaly diýen netijä gelen bolmagy-da ähtimal.
Azatlyk Radiosy: Mundan eýläk ýagdaýlar haýsy görnüşde ösüp biler?
Jon Roberts: Meniň pikirimçe, “Transhazar” proýektini özleşdirip başlamak boýunça şertnama baglaşylýança, Orsýet herekete geçmez. Çakyma görä, bu proses aýlara däl, belki, ýyllara çeker. Ýöne Ýewropa Bileleşigi we degişli beýleki taraplar proýektiň özgermegi boýunça anyk ädimleri äden pursatynda Moskwa tarapyndan berk diplomatik garşylyk bolar. Ýagny, proýektiň amala aşmagy boýunça hakyky işler edildigiçe, Orsýetiň bu ugurdaky haýbaty-da artar.