text: Aýdymçylaryň ýolbaşçysyna. Dawudyň aýdymy.31 Eý Ýehowa, sen meniň Penam!+Eý adalatly Hudaý, meni halas et!+Hiç haçan utanja galmaýyn+.2 Aşak egil-de, sözümi diňle,Ýetiş meniň dadyma+.Dagda gurlan gala bol,Berk gala dek meni gora+.3 Sen arkadagym hem galam!+Adyň hatyrasyna+ maňa ýol görkez+.4 Meni duzaklardan gorarsyň+,Sebäbi meniň galam sensiň+.5 Eý Ýehowa, janymy saňa ynandym+.Wepaly Hudaýym*, meni halas etdiň+.6 Dereksiz butlara sežde edýänleri ýigrenýärin,Men Ýehowa bil baglaýaryn.7 Söýgiň* hakda oýlanyp, ýürekden şatlanaryn.Sen agyr halymy görýärsiň+,Kalbymyň derdini bilýärsiň.8 Meni asuda ýere eltdiň.Duşman eline bermediň.9 Eý Ýehowa, rehim eýle! Ýüregim para-para,Gözlerim küteldi+, bedenim gurady+.10 Gussadan ýaňa ömrüm kül boldy+,Ýyllarym agyr dert içinde geçdi+.Günämden ýaňa gurbatym gaçdy,Süňklerim gurady+.11 Duşmanlarym üstümden gülýär+,Goňşylarym kemsidýär.Tanyşlarym menden gorkýar,Meni görüp gaçyp gidýär+.12 Unutdylar meni merhum adam deý,Halym harap boldy, döwük küýze deý.13 Men gorka düşdüm.Gybatymy etdiler+,Dildüwşük gurdular,Öldürmegiň küýüne düşdüler+.14 Eý Ýehowa, saňa bil baglaýaryn!+«Sen meniň Hudaýym» diýýärin+.15 Ömrüm seniň eliňde,Yzarlaýanlardan, duşmanlardan halas et+.16 Seniň ýüzüň bendäňe nur saçsyn+,Wepaly bolup*, meni halas et.17 Eý Ýehowa, seni çagyrýaryn, utanja goýma+.Erbet adam masgara bolsun+,Dymyp, mazara* insin+.18 Ýalançylaryň dili tutulsyn+,Dogruçyllary kemsidýänler, gopbamsylar dymsyn.19 Eden ýagşylygyň çägi ýok!+Hudaýhonlara* bereket berdiň+,Bil baglaýanlara ýagşylyk etdiň.Olary halklaryň öňünde ýalkadyň+.20 Olary gizlin ýeriňde saklarsyň,Päliýamanlardan gorarsyň+.Olary penaňda saklarsyň,Zalymlaryň hüjüminden+ gorarsyň.21 Şäheri gabasalar-da+,Gudratly işleriň arkaly wepaly söýgiňi gördüm+.Eý Ýehowa, saňa alkyş bolsun!22 Gorkudan ýaňa: «Meni huzuryňdan ýok ederler» diýdim+.Ýöne sen dilegime jogap berdiň+.23 Eý Allanyň wepaly bendeleri, Ýehowany söýüň!+Ýehowa wepaly gullaryny goraýar+,Tekepbirlere agyr jeza berýär+.24 Ýehowa sabyrly garaşýanlar+,Mert boluň, berk duruň!+


c: text/html

text:
16 Qarasha, 2020 Tarıh
Skýz. Úskós. Úshkózmeıram (basy)
Serikbaı Isataıuly Jarkeshovtyń aıaqtap jatqan «Kóne órkenıet tarıhynyń umytylǵan kilti» atty kitabynyń bir-eki taraýynan úzindi
Kenti baba mazary
1.10. Mańǵystaýdaǵy Meıramdar: Aqsha han, Áláý-Meıram, Úshkózmeıram, Shilkózmeıram, Meıramhan, Boshan-Mashaı. Kıeli Aıraqty -- ataqty Úshkózdiń (Skýz), osy Úsh Meıramnyń Er babalary jerlengen qasıetti panteony.
Úshkóz Meıram – kóz tańbaly úsh Meıram: Qýandyq, Súıindik jáne Qarakesek -- Kımmerler. Kımmerler bolatyn.
Asqan ǵulama marqum S.Qondybaı arǵyndardyń Meıramyna qatysty dep jazatyn Shetpedegi Úshkózmeıram áýlıe, Shilkózmeıram áýlıe, onyń janyndaǵy Aıraqta taýynda jatqan Áláý-Meıram qorymdarynyń atyndaǵy Meıram sózi anyq Arǵynnyń Meıram atasynyń aty desek, osyndaǵy Úshkóz, Shilkóz jáne Áláý attary neni bildiredi, kimniń aty degen suraqtarǵa toqtalǵandy jón kórdik. Olarsyz, Serikbol ǵulama jazǵandaı, sol jerden Qozybasy, Shý boıyna ketip handyq quratyn eldiń uıtqysy Arǵyndardyń Meıram taıpasynyń qupııasy, olardyń arǵy tarıhpen qatysy ashylmaq emes. Onyń, árıne, qazaq handyǵyn qurǵan, nemese, odan arǵy Alash balalary zamanynan álde qaıda árige, budan birneshe myń jyldar burynǵy dáýirlerge aparary sózsiz. Sondyqtan, áńgimeni áýeli О́zbek han zamanynan bastap, ári qaraı qýalaı órbitip kórgen jón demekpiz.
... Sonaý qıly zamandarda Altyn Orda taǵyna О́zbek han kelip, musylmandyqty memlekettik din retinde qabyldaǵanda ony qoldaýǵa, ári saıası bılik tartysyna qatysýǵa astanaǵa jaqyn Edil-Jaıyq mańyna jınalǵan eldiń ishinde Arǵyn taıpasy da bar edi. Sonaý Máskeý túbindegi Qasym patshalyǵy men Qyrymnan bastap, Altyn Orda jaılaǵan jerlerde qalǵan toponımder men tastardaǵy tańbalarda arǵyn rýlarynyń attary men kóz tańbanyń kóptep kezdesýi osyny kórsetedi. Qadyrǵalı Jalaıyrıdyń Qasym patshasy Orazmuhammedtiń Maımenesi, ıaǵnı sol qoly bolyp Arǵyn Shash bek otyrdy dep jazyp ketkeni osyǵan dálel.
Olar Qyrymnyń bıleýshi Arǵyn, Qypshaq, Baryn, Shyryn atty tórt taıpasynyń biri retinde Qyrym handyǵynyń da uıtqysy boldy, qanshamasy XVIII ǵasyrdyń sońynda Rossııa áskeri Qyrym túbegin Túrikterden tartyp alǵanǵa sheıin ómir súrdi. Keıin olardyń negizgi bóligi jeńilgen túriktermen birge kóship ketip, Túrkııanyń «qyrymly» atty etnosyn qurdy. Qyrymda arǵyn taıpasynyń bolǵanyn tatar ǵalymdarynyń sol kóne zamandardaǵy qorymdardaǵy rý tańbalaryn zerttegen eńbekterinde anyq kórinedi. Eń qyzyǵy jáne qatty oılandyrary da Qyrymdaǵy tastarǵa oıylyp basylǵan rý tańbalaryń ishinde arǵyndykindeı eki kóz tańba ǵana emes, úsh kóz tańbanyń kóp kezdesýi bolyp tabylady. (sýret: úshburysh túrinde ornalastyrylǵan úsh dóńgelek tańba – úshkóz tańba)
Bul ol tańbalardyń Shyńǵyshan ımperııasynan kóp buryn salynǵanyn kórsetip, antıkalyq dáýirden habar beredi. Osy eki kózdiń ústine úshinshi kózdi ornalastyrǵan «úshkóz» tańba Aqsaq Temir ımperııasynyń da tańbasy bolǵany da qyzyq [8]. Bul, Shyńǵys tuqymyna minez kórsetken («vyzov jasaǵan») áıgili Jıhangerdiń olarǵa túrki halqynyń senderden de buryn alyp ımperııasy bolǵan, men solardyń uly patshasy Alyp Er Tońǵanyń, ıaǵnı Afrasıabtyń taǵynda otyrmyn dep qyr kórsetkeni me dep oılaımyn. Áz Táýkeniń de Tashkentti alǵannan soń, Iran patshasyna «men Afrasıabtyń taǵynda otyrmyn» dep hat jazýy da osydan bolýy anyq.
Al, osy Arǵyndardyń, negizinen Meıram tobynyń, keıin Mańǵystaý jerine barýyna kelsek, ol da jaıdan jaı emes-ti. Mańǵystaý túbegi de, keıin Rossııa patshalyǵy kezinde jer aýdarylǵandar da, qashqan-pysqandar da jınalǵan Sibirdiń ný ormandary sııaqty Altyn Orda hanynyń bıligine narazy, saıası yqpaldan yǵystyrylǵanyna kóńilderi tolmaǵan rýlar men sultandardyń mekendeıtin jeri edi, ári jeruıyq izdegen, jeke el bolýdy armandaǵan alǵashqy protoqazaqtar qalyptasa bastaǵan qaýym bolatyn. Tipti, qazaqtar handyq quryp Shý boıyna ketip qalǵannan keıin, ómiri shapqynshylyqqa aınalyp qınalǵan Muhammed Sheıbanı da bir jyl shaǵyn áskerimen osy Mańǵystaý óńirin panalaǵan-dy.
Jalpy bul kıeli óńir Betpaq dala sııaqty, atam zamannan beri talaı kóne tarıhı oqıǵalarǵa kýá, tylsym qupııasy men erge berer qýaty mol jer bolatyn, ony tek erkindikti ańsaǵan elder mekendeıtin jer edi. Oǵan kim kóringenniń qoly da jete almaıtyn. О́ıtkeni, bul ólkeniń nıeti bótenniń qolyn jetkizdirmeıtin eli bar edi, ár taýy men tóbesi, jony men saıy qaranıettiniń jolyn boldyrmaıtyn tylsym kúshke ıe, erekshe qasıet daryǵan jeri bar edi. Bul degen adal jaılaǵan eldiń kókiregine kúsh quıyp, eńsesin kóteretin bir qasıeti de bar qut meken bolatyn. Ol týraly, árıne, sonaý yqylym zamandardan da qalǵan áńgimeler tolyp jatyr...
Mańǵystaý jerindegi ataýlar men sol jerde kóp taraǵan ańyz-jyrlardaǵy Aqmaıa, Atasý, Manaqa, Manashy, Aqtaý, Qyzyltaý, Sarytaý sııaqty attar qazirgi Meıram arǵynnyń Altaıy mekendegen Jańaarqa aýdany jerinde de bolýy qyzyq. S.Qondybaı: Jyrdan «Atasý men Manashy» degen sóz tirkesin keltiredi. Osy Atasý Mańǵystaý jerinde joq ataý. Al, Shet aýdandary jerinde Manaqa, Jańaarqada Qurmanaqa, Taldymanaqa Atasý ózenimen qosa bári Sarysýǵa quıady.
Osyndaǵy Atasý aty Saryarqada (Jańaarqa) budan 8-9 myń jyldar burynǵy neolıt dáýirinde bar ataý ekeni anyq. Osydan 10-12 myń jyldar burynǵy jabaıy mal júrgen, odan keıin olardyń sońynan júrip, maldy qolǵa úıretip, kóshpendi ǵumyrdyń negizin salǵan babalarymyz, odan soń olardyń áýeli mys, jez, qola, temir óndirip, álemge taratqanda tartqan kerýenderiniń sýsyz Betpaq daladan ólip-óship ótip, «óldim» degende aldarynan shyǵatyn sýy mol, ári tushy, Betpaqtyń Arqa jaq betine taıaý jatqan Bolattaýǵa shyqqanda alystan jarqyrap jatatyn ózen edi bul. Kóni keýip, ózegi talyp, Bolattaýǵa áreń qybyrlap jetken jan-janýarǵa áli kóretin kúni, jaryq-sáýlesi baryn, ómirdiń nári sý ekenin taǵy bir uǵyndyratyn ózendi babalarymyz «sýdyń atasy munda eken, bul ózenniń aty Atasý» depti. Ańyzdarda Asan Qaıǵy babamyz da osylaı aıtty deıdi. Biraq, túbi óte kóneden kele jatqan sóz bolsa kerek.
Sondyqtan, Atasý sózin Mańǵystaý jerindegi jyr-ańyzdarǵa О́zbek han tusynda barǵan Arǵyndar aparǵany sózsiz. Onda, osy Meıram atalyqtar urpaqtary jaılaıtyn Jańaarqa aýdanyndaǵy Atasýmen qatar aǵatyn Manaqa (Qurmanaqa, Taldymanaqa) ózenderiniń attarymen qosa Aqmaıa, Aqtaý, Ortaý, Qyzyltaý, Sarytaý, О́giztaý attary da sol Atasýmen qosa barsa kerek. Osyǵan qarasaq, Úshkóz, Shilkóz jáne Áláý-Meıram attary da Arǵyndar tarıhyna qatysty ataýlar ekendigine kúman joq. Al, arǵyn tarıhynyń arǵy jaǵy Aqǵun, Ǵun, Saq, Skýz, Arǵý, Argos, argıppeı, argııan, arımaspa elderiniń tarıhyna tikeleı qatysty ekenine de talas joq.
Al endi, Ábilqaıyr zamanyna, qazaq handyǵynyń qurylar aldyndaǵy tartysqa qaıta oralsaq, «Aspandaı arǵyn, juldyzdaı qypshaq» degen teńeýde arǵyn eliniń basymdyǵy aıqyn kórinedi. I. Esenberlın aǵamyzdyń Aqordanyń eń beldi taıpalarynyń biri Arǵynnyń qoly Qypshaqtan kóp bolmasa az emes edi degenindeginiń ózi, sol kezde, jaılaǵan jeriniń alyptyǵynan birneshe handyqtarda júrgen Arǵyn taıpasynyń barlyq rýy emes, Mańǵystaý mańynda Besmeıramnyń tek úsh rýy, Qýandyq, Súıindik, Qarakesek qana bolatyn. Olar da tarıhtyń bir kezeńinde Úshkózmeıram dep ataldy.
Osyǵan qatysty taǵy bir derek Máshhúr áýlıeniń kitabyndaǵy «Tátıdi joqtaý» óleńinde kezdesedi [9, 5-tom, 33-b.]:
Betine jan kelmegen,
Maıqymenen talasqan,
Úsh Meıramnyń ulynda:
Qýandyq pen Súıindik,
Jan joq buǵan talasqan.
Ekse de elge biter me,
Myrzada mundaı jarasqan?!
Bul jerde Máshekeń Úsh Meıram dep Qýandyq, Súıindik jáne Qarakesekti aıtyp otyr. Ony «Maıqymenen talasqan» degen joldan da kórýge bolady, óıtkeni ol kisi Qarakesektiń óte iri Maıqy atasyn aıtyp otyr. Úsh Meıram atanatyn sebebi, bul kezde Arǵyn Meıramnyń Begendik pen Shegendik taıpalarynan tek Qozǵan men Qaqsal sııaqty bir-bir rýdan ǵana qalyp, shejirede attary qatar atalǵanmen de shaǵyn ǵana rý bolǵandyqtan jańaǵy úsheýimen kúsh salystyra almaıdy, daýys ta ala almaıdy, aǵaıyn arasy daýlarda, barymta-talastarda kúshterin de kórsetýge shamalary kelmeıdi. Olar kóbine Qýandyq pen Súıindiktiń mańynda bolady. Sondyqtan, sanatqa iliger, sany kóp, qaramy mol, Arqany tegis jaılap shalqyǵan Qýandyq, Súıindik, Qarakesek úsheýi Úsh Meıram dep te atalady. Bul jerde taǵy bir aıta ketetin derek, Shortanbaı aqyn shyǵarǵan bul joqtaýdaǵy Táti, Arǵyn Altaı Sarmantaıdyń on segiz myń jylqy bitken ataqty baıy Aldajuman-Jumannyń balasy. Máshekeńe naǵashy jurt bolyp keledi. Ol adaldyǵymen, jaqsylyǵymen dúıim halyqqa syıly bolypty, sodan el dep kózi tirisinde-aq ony Jaqsy Táti atap ketken eken. Taǵy bir qyzyǵy, osy joqtaýda Tátiniń Qýandyq bola tura Súıindikke bolys bolǵanyn aıta kelip, osy Altaıdyń erekshe ústemdik jasaý múmkindigi bar el ekendigin kórsetetin sııaqty bir derek beredi [9, 5-tom, 32-b.]:
Qara bir taýdyń jylǵasy,
Halqynyń baǵlan quljasy,
Súıindiktiń aǵasy,
Altynnan salǵan syrǵasy,
Alashtan dushpan sóz kelse,
Aldynda júrer jorǵasy.
Qara bir taýdyń ólkesi,
Aty Altaıdyń serkesi,
Jarlyǵy jalǵan bolmaǵan,
Han-qaranyń erkesi.
Tolqyn topqa barǵanda,
Iyǵy asyp sóılegen,
Súıindiktiń balasyn,
О́z ulyndaı bılegen.
«Elim Altaı eken!» - dep,
Yrqyna zorlyq qylmaǵan.
Ertegi ótken Asandaı,
Eldiń qamyn oılaǵan.
«Altaıdyń serkesi» edi, «Elim Altaı eken» - dep eshkimge zorlyq qylmady dep jyrlaıdy. Al, «Asan atadaı eldiń qamyn oılady» - degen tirkesterdi buryn kezdestirmegen ekenbiz. Sonda súıegi Altaı bolǵan adamdardyń basqa taıpalardyń aldynda ústemdigi bar dep sanaǵandaı bolyp jazylǵany da Altaıdyń qazaq handyǵynyń Ordasyn ustaǵanyn, sodan beri «Arǵyn bolsań Altaı bol» dep qurmettelgenin taǵy da kórsetedi. Al, «kóz» degen --- Arǵynnyń tańbasynyń aty. Osy tańbany Arǵynnyń ıemdenýi onyń abyzdyǵyna qatysty dep kóp ǵalymdar jazady. Bizdińshe, osy abyzdyq fýnksııa sonaý Kún hannyń zamanynan kele jatqan sııaqty.
Ábilǵazy ǵulama: Oǵyzdan keıin birinshi bolyp han taǵyna úlkendik jolymen Kún han otyrdy. Kún hannyń tańbasy dóńgelek – kún beınesi bolmasa, Kún han bola ma? Kún hannyń alty balasy boldy deıdi. Alty Alashymyz sol bolýy ǵajap emes. Keıingi zamandarda kún tańbasyn alty bala, odan zamandar óte, olardyń balalary alǵanda kóp «kún tańbalar» shyǵady. Al, kún aspanda bireý. Sondyqtan, kún tańbanyń aty kózge aınaldy. Bul kezeńde, tárizi, kúnge tabyný dáýiri ótip, táńirshildik dini kirgen bolý kerek. Soqyr senimmen, qorqatyn nárseniń bárine tabynǵan sol bir zamanda kókte jalǵyz Jaratýshy bar degen uǵymdy taný -- adamzattyń tabıǵatty, kosmostyq dúnıetanymdy jaqyn túsinýiniń eń joǵarǵy formasy boldy. Ol tanymnyń túrki jurtyna kelýi olardyń órkenıetiniń shyrqaý bıikke jetkenin kórsetedi.
Sodan, kúnge tabyný dástúri qoldanýdan shyǵyp qalyp, neǵurlym táńirshildikke bet burǵan bıleýshi zııaly qaýymnyń Kún kýltin joıýǵa yqpal etý zamany kelgen. Kún kýltin beretin dóńgelek tańba ekeý bolǵanda kóz beınesin beredi. Mysaly, N.Arıstov arǵynnyń tańbasyn «kóz tańba» demeıdi, «eki kóz» tańba dep ataıdy. Mysaly, adamnyń kózi ekeý, eki dóńgelek. Al, arımaspanyń tańbasy – bireý, ıaǵnı shynynda da jalǵyz kóz. Mysaly, Gerodot, arım – jalǵyz, spý – kóz, ıaǵnı arımaspa degen – jalǵyz kóz, olardy mańdaıynda jalǵyz kózi bar deıdi. Bular onda jalǵyz dóńgelek tańbasy bar Kún han tuqymdary bolady. Olar ony týyna, atyna, arbasyna, tipti mańdaılaryna da salyp alýlary múmkin bolatyn. Al, úsh dóńgelek tańba bolsa, onda ol Kún hannyń úsh balasynyń, úsh rýdyń birikken úsh kóz tańbasy bolady. Olaı bolsa, árqaısynda bir-birden úsh dóńgelek tańbasy bar úsh rýdan qurylǵan Meıram – Úshkózmeıram atalady.
Mańǵystaý geografııasynda, osy Arǵynnyń Úshkózi – Qýandyq, Súıindik jáne Qarakesek (Bolat) rýlarynyń bolǵany týraly derek bolyp Shetpe mańyndaǵy Úshkózmeıram áýlıe, Shilkózmeıram áýlıe jáne Boshan-Mashaı qorymdary, ıaǵnı osy úsh rýdyń belgili adamdary jerlengen molalary qaldy. Osy arǵynnyń (meıramnyń) úshkózi kim dep oılanǵanda, birden oıǵa kelgenderi Qýandyq pen Súıindik rýlary bolatyn. Oǵan dálel, Mańǵystaý ólkesinen qazaq handyǵyn quryp Arqaǵa tartqan eldiń basty rýlary solar edi. Al, Aqǵundar (eftalıt) qyrylǵan kezeńde qatty soqqynyń tikeleı astynda bolǵandyqtan adam sany qatty azaıyp ketken Begendik pen Shegendik taıpalary 16-17 ǵasyrlarda 4-shi, 5-shi kóz bolyp belsenip shyǵýǵa shamalary kele qoımaıtyn.
Qýandyqtyń bolǵanyn, odan kezinde Aqjol bı bastaǵan, handyq qurylysymen Qasymdaı, Haqnazardaı, Táýkedeı, Ábilmámbetteı búkil ataqty handardyń atalyqtary bolǵan Altaı Saıdaly urpaqtary shyqqanynan kóremiz. Ondaı dańqty jyldardyń basym kópshiligi osy jerde bolǵan edi. Sonymen birge, Aıraqty taýynyń qoınaýyndaǵy jonda Áláý-Meıram qorymynda Áláýdiń janynda olardyń babalary Qasym hannyń bas ýáziri, Meıram atalyq jerlengeni de kóp nárseni bildiredi. Qasym hannyń Meıram atalyqty ákelip onyń qasıetti babalary baýyrynda jatqan Úshkózmeıram, Shilkózmeıram qorymdarynyń janyna, Aıraqtynyń jonyna jerletýi Qazaq handyǵyn qurýshy negizgi taıpa – Arǵynnyń álemge áıgili Úshkózderdiń (Skýz) urpaqtary ekendigin bilip qadyrlegeni bolatyn .
Al, Súıindik rýynyń bolǵandyǵyn onyń bir bóliginiń Adaı rýynyń ishine kirip, qalyp qoıǵany kórsetedi. Ony kezinde Insebaev T.A., Kajıbekov E.Z. atty ǵalymdar ózderiniń «Tıýrkskaıa onomastıka» [24] kitabynyń «Nekotorye predvarıtelnye rezýltaty sopostavlenııa ı analıza nazvanıı rodoplemennyh grýpp adaı ı sýıýndýk» degen bóliminde dáleldegen edi. Sonymen, Aıraqty jonynda ǵana emes, jalpy Mańǵystaý jerinde myń jarym jyl buryn osy óńirde dáýirlegen Úshkózdiń ekeýiniń (Qýandyq pen Súıindik) izi bar ekenin kórip otyrmyz.
Sodan osy taqyrypty zertteý barysynda, osydan tórt jyl buryn «osy Úshkózdiń úshinshi kózi kim», ol arǵynnyń qaı rýy, úshinshi kózden bir belgi bolýy tıis qoı» - dep izdengenimizde, sol Shilkózmeıram, Úshkózmeıram, Áláý-Meıram qorymdaryna jaqyn mańnan Boshan-Mashaı qorymyn taptym. Oǵan kezindegi Bas Shtabtyń topokartasy men spýtnıktik jolsiltegish (JPS navıgator) arqyly qol jetti. Sóıtsek, ony jergilikti Shetpelik turǵyndar jaqsy biledi eken. Shetpelik tarıhshy, ardager ólketanýshy Ádil Shamǵonovtyń aıtýynsha, bul qorym aty Mańǵystaý eliniń eshbir rýyna jatpaıtyn eldiń atasy eken. Buny belgisiz rýdyń qorymy dep jergilikti Adaı taıpasynan eshkim ıelenbepti. Jergilikti kartalarda Keńes ókimeti kezinde sol mańda mal baqqandar otyrǵandyqtan Boshan qystaǵy atalypty. Al, janyndaǵy qorymnyń aty Boshan-Mashaı eken. Keıin el uqsastyq qýyp, Boshan-Mashan dep ketipti. (Sýret)
Boshan degen ata -- Arǵynnyń Qaz daýysty Qazybekteı er shyqqan, Qarakesek rýynyń beldi atasy, bes uldy bolyp, Bes Boshan atanǵan, Aqordanyń ataqty batyry Er Mashaıdy týǵan myqty el. Qarakesek shejiresinde Mashaıdyń elden bólek jaılap, Aqorda astanasy mańyna joryqqa ketkeni aıtylady. Tipti olar Syrt Boshan degen atpen este qalǵan. Onyń urpaqtarynyń da Adaı ishinde qalyp qoıýy yqtımal. Mashaı batyrdyń osy batys ólkede jerlengeni týraly da shejirede sóz qalǵan. Tek, dál qaıda jerlengeni umytylǵan eken.
Endi, mine, áıgili Mashaı batyr men onyń rýlastarynyń jerlengen jeri kózimizge ottaı basyldy. Jerleý tásili sol Áláý-Meıramdaǵy sııaqty tastarmen bir qatar dóńgelektep qorshalǵan jáne osynysymen de bul qorymnyń 1513 jyly jerlengen Áláý men Meıramnyń zamanyna taqaý ekenin naqty kórsetedi. Bir shetinde olardan sál bıigirek, eki-úsh qatar tastarmen qorshalǵan, jeke turǵan mola bar eken. Onyń bóleksheleý salynǵandyǵy qolbasshylary Mashaı batyrdyń jatqan jeri ekenin kórsetip tur. El qamy úshin sheıit bolǵan qasıetti babalardyń qorymyn alǵash taýyp, bastaryna duǵa oqý joly bizge túsip, Allaǵa shúkirshilik aıttyq.
Bul jerde S.Qondybaı jazatyn Ústirt ańyzdaryndaǵy belgisiz tulǵa -- Aqsha han beınesiniń de qupııasy ashylady. Ol – qarakesektiń Boshan rýynyń atasy Aqsha ekenine sóz joq. Bolatqoja, durysy Bolat rýy (Qarakesek) ekige bólinedi: Aqsha jáne Túıte. Aqshanyń (Aqshahan) Mańǵystaý eline belgisiz tulǵa bolatyny da osydan. Alshyn jurtyndaǵy ańyzdyq «geroılar» belgisiz Aqsha hanmen de, Meıram han degen bireýmen de soǵysady. Qatty egesken jaý túrinde bolmaǵanmen, basqa el ekeni kórinip turady.
Osy Úshkóz, Shilkóz, Áláý-Meıram, Boshan-Mashaı qorymdary bári tek bir ólkede, Aıraqty taýyn aınala, aralary ár rý bólek otyrardaı qozykósh, bir kósh jerlerde ornalasqan. Osyǵan qarap qasıetti Aıraqty taýynyń mańy Arǵyn Úshkózderdiń kıeli panteony bolǵan ekenin kóremiz. Durysy, О́zbek han tusynda bul ólkege qaıta kelgen Arǵyndar osy panteondy izdep kelip, túrkimenderdi ala almaı soǵysyp jatqan adaılarmen qosylyp tartyp alǵan. Olar Alyp Er Tońǵa bekteri jerlengen qasıetti qorymdardy esh ýaqyt umytpaǵan. Osy jaqqa kelerde de, baıaǵy uly babalarymyz jatqan, dańqty joryqtardyń kýási bolǵan jer dep kelse kerek. Sodan, munda kelgennen keıin Qýandyq pen Súıindik qaıtys bolǵandaryn Úshkóz ben Shilkóz Meıram qorymdaryna jerlegen. Al, qarakesekter jeke qorym jasaǵan. Bul b.z.b. áıgili úshkózder sapynda olardyń bolmaǵandyqtaryn kórsetedi. Sebebi, ol kezde úshkózder quramynyń negizgi taıpalary Begendik, Qýandyq, Súıindik bolatyn. Qarakesekter sol úshkózder artynan qýyp, birazyn qosyp alǵan kımmerlerge jatatyn. Olardyń birazy, Arǵynǵa qosylsa, qalǵany Alshynǵa kirdi.
Aqshahan men Meıramhan tulǵalary, menińshe S.Qondybaı aıtqandaı 13-14 ǵasyrlar emes, odan arǵy zamanǵy kóne keıipkerler. Tek olardyń áńgimeleri Altyn Orda zamanyndaǵy jyrshylardyń aıtýymen keıingi jyrlarǵa qosylyp ketken. Mysaly, Meıramhan men Áláý-Meıramdaǵy Meıramdy bir kisi dep oılaýǵa bolmaıdy. Keıingi Meıram – qazaq hany Qasymnyń atalyǵy, 1513 jyly qyzylbastardyń patshasy Shah Ismaılmen soǵysta ólgen. Biraq, ol taıpasyn, ıaǵnı shyqqan tegin bildirý úshin sol babasy Meıramnyń atymen atalyp ketken. Bul -- Meıramnan shyqqan, tegi Meıram degendi bildiredi. Sol sııaqty, qarakesekterdiń kósemi Aqshahan men sol babalarynyń izimen Mańǵystaý ólkesine barǵan qarakesekter Syrt Boshan atanǵan. Oǵan dálel sol Aıraqty taýynan shyǵysqa qaraı, Áláý-Meıram qorymynan shamaly jerdegi Boshan-Mashan qorymy. El Boshanǵa uıqastyryp Mashan dep ketkeni bolmasa, negizi – Mashaı.
Al, Meıramhan men Aqshahan zamany sonaý kımmerler men olardy yǵystyrǵan skýzdardyń dáýirine, ıaǵnı b.z. burynǵy 7-8 ǵasyrlarǵa barady. Meıramhan – skýzdardyń (úshkózderdiń) kósemi, al, Aqshahan – kımmerlerdiń (qarakesekterdiń) kósemi dep sanaý kerek. Sondyqtan, úshkózderdiń qorymy Úshkózmeıram, Shilkózmeıram bolsa, kımmerlerdiń qorymy qaıda jatqany belgisiz, izdeýge qajet máseleniń biri bolyp tabylady.
Al, Qarakesek Boshan-Mashan (Mashaı) qorymy bolsa, ol – babalary kımmerlerden eki myń jyldan keıin barǵan, sol kımmer patshasy Aqsha hannyń urpaqtarynyń beıiti. Keıin Meıramdarǵa baǵynyp qosylǵannan keıin Meıramnyń besinshi balasy bolyp qosylǵan olar endi, sol Arǵyn Meıramnyń Qýandyq, Súıindik rýlarymen birigip, Altyn Ordaǵy din kirgizý «týymen» barǵan edi. Negizgi maqsattary – Altyn Orda ımperııasynda kórnekti oryn alyp, kóne Arǵý eliniń 7 ǵasyr boıy bytyrap ketken rýlarynyń bastaryn qaıta qosyp, Altyn ordadaı alyp ımperııada óziniń laıyqty ornyn alý bolatyn. Toqta hannan qashyp bala О́zbektiń panalaǵan ortasy protoarǵyndardyń G2 qandy bóligi Butandardyń urpaqtary edi. Sondyqtan da G1 qandy Qotan Arǵyndar О́zbek handy taqqa otyrǵyzǵan qandas Butan baýyrlaryn qoldap uly joryqqa shyqty. Sonaý Úshkózderden soń bulaı bastary qosylatyn jaǵdaıy bolmaǵan edi. Bul múmkindikti jiberip alýǵa bolmaıtynyn olar jaqsy túsindi.
B.z. burynǵy 7-8 ǵasyrlarda Úshkóz quramy Begendik, Qýandyq, Súıindik rýlarynan turdy. Bul Odaqtyń uıtqy taıpasy – Begendik bolatyn, Úshkóz patshalary solardan saılanatyn. Evropa, Azııa jáne Afrıkany dirildetken bul alyp kúshke baǵynǵan bar túrki taıpalary tegis ózderin osylaı Úshkóz dep ataıtyn.
Tek, keıin myń jyldan astam ýaqyttan soń, VI ǵasyrdyń ortasynda aqǵundar eli Túrik qaǵanaty men Irannyń birlesken soqqysynan qyrǵyn tapqanda, olardyń basshy rýy Begendikter jan-jaqqa tarap, túgeldeı derlik joıylyp ketti. Basqa túrki taıpalary da óz jónderin tapty. Kóbi Túrik qaǵanaty áskerin tolyqtyrdy. Sodan Besmeıram taıpasynyń basshylyq jolyn Qýandyqtar aldy. Endi olardyń Úshkózder odaǵynyń úshinshisi bolyp Qarakesekter (kımmer) keldi. Olar burynǵy ózderiniń taıpasy arǵyndar quramyna endi kishilik jolmen kirdi. Ony Qarakesektiń Meıram sopynyń kúńinen týǵan degen ańyz kórsetedi. Osydan Mańǵystaýǵa barǵan Meıram taıpasynyń Úshkózderiniń quramy Qýandyq, Súıindik, Qarakesek atty úsh rýdan turǵanyn túsinemiz. Keıingi Keńes zamanynda Shetpe aýdan ortalyǵy bolyp qurylǵandyqtan, el kóbeıip, jergilikti adaılar da osy qorymdarǵan qaıtqandaryn jerleıtin bolǵandyqtan, jańaǵy zırattar qatty úlkeıip burynǵy Úshkózder qorymdarynyń kóbin basyp ketken.
Bul oqıǵadan jarty ǵasyrdan keıin týra sol mańǵa, Shetpeden 7-8 shaqyrym jerde kıeli Aıraqty taýynyń jon arqasynda Qasym hannyń Adaı Sary Ádil Alaý atalyǵy men Arǵyn Altaı Meıram atalyǵy qazaq handyǵy maqsaty úshin sheıit bolǵan Arǵyn men Adaı elderiniń uly dostyǵynyń belgisi retinde bir molaǵa jerlendi. Ol arǵyn men kereıdiń Ábilqaıyrdan bólinip kóshken ýaqytynan 50 jyl keıin, qazaq handyǵynyń Qasym han tusyndaǵy kemeline kelip, Saraıshyqty alyp, uly babasy Shyńǵys hannyń taǵyna otyrǵannan ataǵy sharyqtap turǵan shaǵy bolatyn. Bul máselege sál keıinirek jáne keńirek toqtalamyz.
Shetpedegi Úshkózmeıram jáne Shilkózmeıram áýlıe qorymdary sol tarıhı zamandardan qalǵan belgi edi. Sol bir dańqty joryq jolynda qalǵan qasıetti qorymdardy keıingi Úshkózmeıramdar burynǵy ata-baba jolymen izdep kelip, qasıetti panteonǵa joryqta qaıtqan asyl erlerin jerlegen-di. Negizi, Úshkózdiń tańbasy úsh kóz tańba bolsa, al, Shilgóz -- ortasynda qarashyǵy bar kóz, ıaǵnı Úshkózderdiń patsha rýy saqalardyń tańbasy bolýǵa tıis.
Osyndaı úshkóz tańba Mańǵystaý jerindegi Kendi baba qorymyndaǵy qabirlerdiń ústine salynǵan besikshelerdiń bastaryndaǵy qabyrǵa tastarda beınelengen eken.
Bul Úshkózmeıram jáne Shilkózmeıram áýlıe qorymdary sol Afrasıab zamanynda bulardan bólinip, Qara teńizdiń soltústigindegi dalany jaılaǵan kımmerlerdiń sońynan attanǵan saparyndaǵy qorym bolsa kerek. 28 jyl bılep tóstegen Mıdııadan Kıaksardyń opasyzdyǵynan qýylǵan olar, qaıtar joly Qara teńizdiń soltústik jaǵalaýynda jergilikti amazonkalardyń satqyndyǵynan quldarynan qarsylyq kóredi. Kımmerlerdiń sońynan kelip qonystanǵan Úshkóz (saqa tilinde -- Úskós) jaýyngerleri jergilikti jaýger áıelderge (amazonkalar) úılenip, bala taptyryp, Mıdııaǵa ketkenderinde, jańa jerdi aldyq, el qyldyq, úı boldyq dep ketken-di.
Sóıtse, bulardyń Mıdııa men Assırııadan 28 jyl boıy jiberip turǵan quldaryn baı qylǵan ol áıelderden basqa balalar da týyp, olar jaý pıǵyldy elge aınala bastapty. Skıfterdiń jaýyngerleri amazonkalarǵa úılenip, sodan týdy delinetin sarmat degen halyq osy bolýy da ábden múmkin. Osydan ol quldar jańaǵy áıelder men balalardyń jáne jergilikti, Úskósterge qarsy jurtty sońyna ertip, burynǵy qojalaryn qabyldaǵylary kelmepti. Sodan, grek tarıhshylary jazǵandaı, «qojaıyndary» olardyń arqalaryna qamshy oınatyp tártipke salǵandarymen, ol jerge endi senim taýyp turaqtaı almaǵan Úskósterdiń basym bóligi elge qaıtqan. Al, qaıtar jolǵa kelsek, ol Mańǵystaýsyz bolmaq emes-ti.
Sondyqtan, jańaǵy Úshkóz, Shilkóz degen ataýlardyń sol zamannan qalyp, Mıdııa patshasy Kıaksardyń qolynan ajal qushqan erlerdi Úshkózder osy Shetpedegi qorymdarǵa jerlese, onda munyń ishinde ataqty Alyp Er Tońǵa da bolýy ǵajap emes. Eger olaı bolsa, Mádi batyr tek Shilkózge jerlenener edi, óıtkeni, ortasynda núkte belgisi – qarashyǵy bar «shilkóz» dep atalatyn patsha skıfterdiń dóńgelek tańbasy ekenin joǵaryda aıttyq.
Bir qyzyǵy, osyndaı tańbalar Mańǵystaýdaǵy Kendi Baba mazarynyń janyndaǵy qorymda da kezdesetinin, ol jerge ómiri kenge, temir-bolatqa tikeleı qatysty, álemge aty kımmerııalyq bolat shyǵarýymen áıgili bolǵan Bolat (Qarakesek) taıpasynyń ajal qushqandary jerlengen dep boljam aıtýǵa bolady. Olar Qyrym jerine barardan buryn babalaryn jerlegen bul qorymǵa keıin Úshkózderge Taıaý Shyǵys jerinde qaıta qosylyp, odan Mádi ólgennen soń bári elge qaıtqanda qyzylbastar qolynan ajal qushqan kósemderin ákelip jerlegen bolýǵa tıisti. Bulaı desek, Kendi Baba Qarakesek (Bolat) taıpasynyń kóne zamanǵy qasıetti panteony bolyp shyǵady.
Al, Úshkózmeıram qorymynda qalǵan erler turaq tapsa kerek. Olardyń denelerin sonaý Shyǵys Qazaqstan jerindegi Shilikti panteonyna aparýǵa múmkindik bolmaǵan. Shamalary da kelmegen. Buǵan dáleldiń biri -- M.Qashǵarıdyń Afrasıab bekteri týraly sózderi. Onyń bekter azyp-tozyp, elge attary boldyryp áreń jetti deıtini osydan.
Osyndaǵy Shilgóz jáne Úshkóz attaryna qosylǵan Meıram ataýy Arǵynnyń Meıram sopy atasynyń aty ekeni belgili. Oǵan biraq, osy ataý Shilkóz ben Úshkózge basynan tirkeldi me, álde, arǵyndar keıin О́zbek han tusynda qaıta barǵanda qosaqtaldy ma eken degendi oılasaq, basynan-aq osylaı ataldy-aý degen tujyrym bel ala beredi. Oǵan sonaý Argııan, argonavt, Argos, Argúl zamanynan qalǵan skıftik (skýzdyq) toponomıkalyq ataýlardyń arasyndaǵy Meıramlyq, Meıramkala, Mırmıdon, Mermnada, Alas, Kotangen, Arkadııa ataýlary sebep bolady.
Osyǵan baılansty, «Shilkózmeıramda Mádi, Úshbaqaı, Partatýa sııaqty patshalar, al, Úshkózmeıramda Úshkóz memleketiniń sarbazdary, bekteri jatyr» -- dep aıtýǵa bolady. Al, Qasym hannyń atalyqtary Alaý men Meıramnyń da osy mańǵa jerlenýi de bul Shetpe jeriniń áıgili Úshkóz memleketiniń Ulylary jerlengen qasıetti panteony bolǵanyn kórsetedi. Bul qorymdardyń el úshin eń qasıetti áýlıe qorymdarǵa aınalýlary osy sebepten bolýǵa tıis.
Osyǵan baılanysty, marqum ǵulama Serikbol Qondybaıdyń kitabynan úzindi keltirýdi jón kórdik [10]:
«Meıramhan – arǵyndaǵy bes meıramnyń atasy.
Áláý-Meıramnyń qurandy ataýyndaǵy ekinshi komponent – Maıram esimi. Osy Maıramdy qazaqtyń arǵyn rýyndaǵy «bes meıram» dep atalǵan iri, rý quraýshy uıtqysyna at bergen arǵy ata bola alady dep topshylaı alamyz ba? Ol úshin úlkendi-kishili dáleldemelerdi usynyp kóreıik.
Birinshiden, Áláý-Meıramnyń eki týysqany delinetin Shilgóz, Úshkóz (Shetpe) esimderindegi «kóz» uǵymy oıǵa birden arǵynnyń «kóz tańbasyn» sap etkizip túsire ketedi. Kóne mıftik tanymda Kóz – kún belgisi, «kúnniń kózi», sondaı-aq danalyq pen abyzdyqtyń nyshany bolyp tabylady. Alaý nemese Alagata úıindegi bılik, abyzdyq sıpattyń ańǵarylýy da, Arǵynnyń resmı túrde jalpy qazaqtyq úshtik áleýmettik-fýnksııalyq bólinýde abyz, bı («orta júzge qalam berip, daýǵa qoı» nemese «kitap berip, nemese qamshy berip daýǵa qoı») mártebesine ıe bolýy osy tańbaǵa ıe bolýymen astasyp jatqan sııaqty. Arǵyndyq bes-meıram búkil arǵyn eliniń negizgi uıytqysy bolyp sanalady, ıaǵnı arǵynnyń jalpyqazaqtyq abyzdyq fýnksııasy alǵashynda, ıaǵnı 15-16 ǵasyrlarda arǵyn ishindegi tek bes-meıramnyń enshisinde bolýy ábden múmkin. Al bes-meıram tobyn qalyptastyrýshylar ózderiniń arǵy atasy retinde osy kózge qatysy bar Áláý-Maıramdy eseptegen de shyǵar.
Ekinshiden, orta júz ben kishi júz arasyndaǵy shejirelik sabaqtastyq eń aldymen álim-arǵyn sabaqtastyǵy arqyly kórinedi. Álim men Arǵynnyń shejirelik keshenindegi uqsastyqtarǵa qarap, olardyń belgili bir dárejede ortaq bastaýlarǵa ıe ekendigin kórsetedi. Osy jaǵdaıda Áláý-Maıram esimindegi alaý (álim) men meıram esimderiniń qatar turýy osy týystyqty kórsetetin sııaqty.
Úshinshiden, aldyńǵy áńgimelerimizde sóz qylǵandaı «áli» men «meıram» sóziniń qatarlasa júrýi oǵyz-túrk dúnıesindegi tarıhı toponomderden kórinis tapqan. Túrikpenstandaǵy Baıram-Álı men Ázirbaıjandaǵy Alı-Baıramly áli (sonymen birge meıram tobynyń da) 14 ǵasyrdan keıingi túrikpen baǵytyndaǵy damý keńistiginde jatqan ataýlar, osy qala attary bastapqy etnonımge baılanysty bolýy múmkin.»
Osy qasıetti Mańǵystaý jurty, babalary sol dańqty úshkózderdiń alapat joryqtaryna belsendi qatysqan, Kaspııden asyp, Qara teńiz aınalyp, Mıdııany, Assırııany jaýlaǵandardyń bel ortasynda júrgen jaýynger eldiń biri ǵana emes, biregeıi edi. Sondyqtan, olar dańqty babalarynyń joryqtaryn ańyz qylyp balalaryna aıtatyn, joryq joldaryn umytpaı este saqtaıtyn. Ol joldardyń qaıda ekeni, Qııan dalanyń basqa tusyndaǵy elge qaraǵanda, Mańǵystaýdy qystap, sol joldardyń izimen jaılaýǵa Edil-Jaıyqty boılap, Qyrymǵa, Qara teńizdiń mańyndaǵy qońyrjaı mekenderge deıin baratyndary osy eldiń kóbirek esinde edi. Esterinen ketirmeı saqtaıtyndyqtarynyń myqty sebebiniń biri, bul eldiń halqynyń ishki rýhanı kúshiniń sol dańqty dáýirlerden beri azaımaı saqtalyp, osy kúnge deıin taýsylmaı otyrǵany bolatyn.
Oǵan kıeli Mańǵystaý ólkesiniń súıgen uldaryna únemi patrıottyq rýh berip, eńselerin únemi kóterip turatyn qasıeti jáne osy halyqtyń óziniń týmysynan adaldyq pen azamattyqqa beıimi, aryn jáne eldiń qamyn bárinen joǵary qoıyp, namysyn esh ýaqytta bermeıtin er kóńili áser etetin. Osy bir kóne dáýir eskertkishteri -- Shilkózmeıram áýlıe, Úshkózmeıram áýlıe jáne Qasym han tusynda sol qasıetti panteon jerge ákelinip jerlengen Áláý-Meıram áýlıe qorymdaryn osy kúnge deıin bastaryna shyraqshy qoıyp, qadirlep otyrǵandyqtary sodan edi.
Olar Reseı patsha ókimeti jaılaýlarynan aıyryp, kóshterine shek qoıǵan zamanǵa deıin sol myńdaǵan jyldar boıy babalary júrgen izderdiń jartysyna deıin baryp júrdi. Myna qyrdy aınalsa, ár jaǵy bálen degen jer, anaý degen el turady, olardy da babalarymyz talaı shapqan edi dep balalaryna jyr qylyp aıtqandary shúbásiz-di. «Ulymyz Urymda boldy, qyzymyz Qyrymǵa qondy», «Barar jerimiz Balqan taý, ol da bizdiń kórgen taý» degen babalar sózderin jastardyń mılaryna quıǵandary sózsiz bolatyn, sodan da ol sózder osy kúnge jetti.
Shynynda da, sonaý grek jerine b.z. 2500-3000 jyldar buryn baryp, Argos, Mıken, Tırıns qalalaryn salǵan, Argolıda memleketin qurǵan babalarymyzdyń, keıin olardyń jolyn umytpaı, solardyń izimen dúrkin-dúrkin Qara teńiz aınalyp, Anatoly jeri men grek, Balqan elderin jaılady. Keıin Qyrymǵa deıin kelgen grektermen aralasqan, b.z.b. VII ǵasyrlaryndaǵy ol úshkózder sonaý Mıdııa, Assırııa elderine deıin baryp, qanshama jurtqa olja salǵanyn antıkalyq avtorlar jazyp qaldyrsa, halqymyzdyń danalary osy erlik pen dańqty joryq joldary týraly estelikterdi urpaqtan urpaqqa ańyz qylyp qaldyrdy.
El olardyń aty ańyzǵa aınalǵan kósemi, sonaý Assırııa, Parsy, Qyzylbas, Kavkaz, Kemer jurttaryn jaýlaǵan qasıetti Mádı batyrdyń el basyna kún týyp, bir týdyń astyna jınar kez týǵanda tirilip, jer astynan shyǵyp, Úshkózderin sońyna ertip alyp el quratynyna senetin, ári úmitterin úzbeı kútetin. El tastardaǵy birge turǵan tańbalaryn kórip, alaqandarymen aıalaı sıpap, kózderine jas alyp, álemdi titiretken dańqty zamandaryn eske túsirgen bar rý jańa tabysqandaı, bir anadan jańa birge týǵandaı bolyp, endi aırylmasqa serttesetin. Bul qasıetti jerdiń osyndaı ereksheligi bar edi, bul jerde tek eldiń basy qosylatyn, ómiri jan-jaqqa bytyrap ketpeıtin, yntymaǵy jarasyp endi taramasqa batalasatyn. Ol qazaq handyǵyn quramyz, jeke el bolamyz degen qaýymǵa da solaı áser etti, babalarynan osy óńirdiń taý-tasynda, beles-saıynda qalǵan rýhanı kúsh boılaryna quıylyp, batyl sheshim jasaýǵa belderin býdyrdy.
Endi kımmerler týraly taǵy da aıtsaq, negizi, olar Qarakesekter, maǵynasy kómir degendi bildiredi. Qazaqta Qarakesektiń negizgi aty – Bolat. Bulaı atalý sebebi, bizdińshe, olar – bolat qorytý tásilin tabýshylar. Ekinshi aty -- kómir. Sebebi, barǵan jerinde kómir izdeıdi, kómiri bar jerde ornyǵady. Qarakesek dep Qýandyqpen ara qatynasyndaǵy jaǵdaılarǵa baılanysty aıtady. M.Júsip jaqsylap jazǵandaı, Bolat ókpelep, aǵasy Qýandyqtyń alty balasyn kesekpen atqylap uryp jyqty delinedi.
Bul máseleniń ınterpretasııasy – metall atasy Altaı Qýandyq bolyp júrgende, olar Bolat qorytýdyń tásilin taýyp, bolattyń «lısenzııasyna» ıe bolǵan da, Qýandyqty bul naryqtan yǵystyryp shyqqan. Osydan 5-6 myń jyldyq mys qorytqan peshterde (Ortalyq Qazaqstan jerinde qaldyqtary saqtalǵan) aǵash qoldansa, olar kómirdi tapqan. Al bolat shyǵarý úshin temirdi tek kómirmen ǵana balqytady, oǵan saı temperatýrany aǵash bere almaıdy. Sodan osylaı «kesekpen» atqylap, aǵa rýy -- Qýandyq elin inisi Bolat jeńgennen soń jurt olardy Qarakesek dep atady. Eń qyzyǵy Qyrym jerinde Karkın, Karkınıtıda degen toponım kezdesedi. Qarqabat aty osy ataýdan da shyǵýy múmkin. Taǵy da bir qyzyǵy – Qarakesek – kómirlerdiń aty Bolat bolsa, kımmerler (Komır, Gomır) de bolat qorytatyn aty shyqqan. Álemde eń baǵaly – Kımmerler bolaty (Kımmerııskaıa stal) degen keremet bolǵan.
Maqalanyń jalǵasyn myna jerden oqýǵa bolady.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ulttyq sport túrlerinen «Uly dala rýhy» festıvaliniń soltústik aımaqtyq irikteý jarysy ótti
NUR-SULTAN. QazAqparat - Ulttyq sport túrlerinen Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy aıasynda Respýblıkalyq «Uly dala rýhy» festıvalin keń kólemde ótkizý kózdelip otyr. Ulttyq sporttyń kókpar, báıge, teńge ilý, aýdaryspaq, jamby atý, qazaq kúresi, toǵyzqumalaq, asyq atý túrinen ótetin jarystar komandalyq tártipte júrgiziledi.
Festıvaldi uıymdastyryp ótkizýge basshylyqty Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń Sport jáne dene shynyqtyrý isteri komıteti «Ulttyq jáne at sporty túrleri ortalyǵy» RMQK júrgizedi.
Eki aıdan astam ýaqytqa sozylatyn bul festıval II kezeńge bólingen. Alǵashqy kezeń básekesi tórt aımaqta ótedi.
Sondaı-aq, kókpar, qazaq kúresi, toǵyzqumalaq, asyq atý, aýdaryspaq, jamby atý, teńge ilý sport túrleriniń irikteý básekeleri 28-30 shildede Kókshetaý qalasynda ótti.
Soltústik aımaqty qamtıtyn I kezeń irikteý jarystaryna Nur-Sultan qalasy, Aqmola oblysy, Qostanaı oblysy, Soltústik Qazaqstan oblystarynan 180 sportshylar qatysty.
Aımaqtardaǵy irikteý jarystaryna elimizdegi 14 oblys, 3 qala komandalary arasynan úzdik shyqqan komandalar festıvaldiń II kezeńinde fınalda óner kórsetedi.
Fınalǵa joldama alǵan oblystar:
1. Kókpar – Aqmola oblysy
2. Aýdaryspaq – Nur-Sultan qalasy
3. Jamby atý – Aqmola oblysy
4. Tenge ilý - SQO
5. Asyq atý – Aqmola oblysy
6. Toǵyzqumalaq – Nur-Sultan qalasy
7. Qazaq kúresi – Nur-Sultan qalasy
Uıymdastyrýshylar:
Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne sport mınıstrligi;
Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń Sport jáne dene shynyqtyrý isteri komıteti;
Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligi Sport jáne dene shynyqtyrý isteri komıtetiniń «Ulttyq jáne at sporty túrleri ortalyǵy» RMQK.
- Fýtboldan Qazaqstan chempıonaty: Búgin 25-týr oıyndary bastalady
- Qurlyqtyq hokkeı lıgasy: «Barys» búgin elordada «Severstalmen» kezdesedi
- Kıkboksıngten álem chempıonatynda Qazaqstan sportshylary 6 altyn, 1 kúmis, 10 qola medal aldy
- Elordada alǵash ret QR Tótenshe jaǵdaılar mınıstriniń kýbogy úshin hokkeıden týrnır ótti
- Qaraǵandy oblysynda ulttyq sport túrlerinen chempıonat ótti
- Tennıs: Zarına Dııas AQSh-taǵy týrnırdiń fınalyna shyqty
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin we Belarusyň lideri Alýaksandr Lukaşenka 22-nji fewralda Soçide gepleşik geçirerler.
Duşuşyk iki lideriň öz ýurtlaryndaky köpçülikleýin protestler we Günbataryň basyşynyň güýçlenmegi bilen ýüzbe-ýüz bolýan wagtyna gabat gelýär.
Iki ýurduň prezidentleri Gara deňziň boýundaky şäherde geçirýän duşuşygynda beýleki meseleler bilen birlikde ykdysady gatnaşyklar, energiýa, howpsuzlyk we integrasiýa temalaryny ara alyp maslahatlaşarlar.
Duşuşyga gabat Ýewropa Bileleşiginiň Orsýete we belki Belarusa garşy täze sanksiýalary kabul etmegine garaşylýar.
ÝB Belarusa garşy sanksiýalary ýurtda awgust aýynda geçirilen saýlawdan bäri parahatçylykly demonstrantlaryň, oppozisiýanyň we habar beriş serişdeleriniň zorlukly repressiýalara sezewar edilmegine jogap hökmünde yzygiderli girizýär.
Putin bilen Lukaşenkanyň iň soňky gezek geçiren ikiçäk duşuşygy geçen ýylyň sentýabr aýynyň ortalarynda Soçide boldy, Belarus şonda öz ykdysadyýetini goldamak üçin 1,5 milliard dollar karz aldy.


text:
Wezipelerinden çekilen Gyrgyzystanyň hökümet ýolbaşçysynyň orunbasary Ömürbek Tekebaýew bilen ýurduň maliýe ministriniň wezipesini wagtlaýyn ýerine ýetiriji Temir Saryýew şu gün ýa-da ertir özleriniň wezipelerinden çekilmekleri bilen baglanyşykly ýörite beýanat bilen çykyş ederler diýlip garaşylýar.
Ömürbek Tekebaýew «Ata meken» partiýasyna, Temir Saryýew bolsa «Ak şumkar» partiýasyna liderlik edýär.
Gyrgyzystanyň häzirki prezidenti Roza Otunbaýewa şu ýylyň oktýabr aýyna planlaşdyrylýan parlament saýlawlaryna dalaşgär hökmünde gatnaşmak isleýän islendik bir hökümet resmisiniň, kanuna laýyklykda, öz wezipesinden çekilmeli boljakdygyny aýdyp, çykyş etdi.


text:
Buharestdäki gije klubynda bolan ýangynda düşen ýaralardan ýene 11 adam öldi we betbagtçylyk pidalarynyň jemi sany 43 boldy.
Rumyniýada köp adam 30-njy oktýabrda bolan ýangynda hökümeti günäledi, ýagny onuň howpsuzlyk standartlaryny durmuşa geçirmändigini öňe sürdi.
Premýer-ministr Wiktor Ponta we onuň hökümeti 4-nji noýabrda, köpçülik protestlerinden soň, işden çekildi. Gijeki klubyň ýerleşýän etrabynyň häkimi, şäher geňeşiniň iki işgäri bilen bilelikde tussag edildi.
Korrupsiýa işlerini derňeýän prokuratura 7-nji noýabrda olaryň, ýangyn söndürijilerden ygtyýar almazdan, gijeki klubyň açylmagyna rugsat berendiklerini aýdýar.


text:
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň mejlisi
Şu gün hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň sanly ulgam arkaly nobatdaky mejlisini geçirdi. Mejlisde resminamalaryň taýýarlanan taslamalaryna seredildi hem-de käbir meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy.
Milli Liderimiz mejlisi açyp hem-de oňa gatnaşyjylara ýüzlenip, 28-nji martda ýurdumyzda täze konstitusion edara bolan Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň Halk Maslahatynyň agzalarynyň saýlawlarynyň geçirilendigini belledi. Halk Maslahatynyň döredilmegi döwletimiziň geljegi üçin ykbal çözüji waka öwrüler. Bu edara türkmen halkynyň bagtly durmuşynyň, ata Watanymyzyň nurana geljeginiň hatyrasyna Hökümetiň işläp taýýarlaýan we ýurdumyzyň halky bilen amala aşyrýan uly möçberli maksatnamalarynyň yzygiderli durmuşa geçirilmegini üpjün eder.
Şunuň bilen baglylykda, döwlet Baştutanymyz Saýlawlary we sala salşyklary geçirmek boýunça merkezi toparyň başlygy G.Myradowa söz berdi, ol Milli Geňeşiň Halk Maslahatynyň agzalarynyň geçirilen ilkinji saýlawlarynyň netijeleri barada giňişleýin habar berdi.
Saýlawlary guramaçylykly geçirmek maksady bilen, Merkezi saýlaw topary tarapyndan uly toplumlaýyn işler geçirildi.
Hereket edýän Saýlaw kodeksine we halkara hukugyň kadalaryna laýyklykda, saýlaw möwsümi geçirildi.
Welaýatlarda hem-de Aşgabat şäherinde ses berlişini geçirmek üçin döredilen saýlaw uçastoklarynyň 6-sy maddy-tehniki serişdeler bilen öz wagtynda doly üpjün edildi.
Umuman, Türkmenistan boýunça Milli Geňeşiň Halk Maslahatynyň agzalygyna jemi 112 dalaşgär hasaba alyndy. Şeýlelikde, saýlawlar giň bäsdeşlik esasynda geçirildi — 48 mandatyň her birine ildeşlerimiziň aýratyn hormat-sarpasyna mynasyp bolan 2-3 adam dalaşgärlik etdi.
Saýlawlaryň aç-açanlygyny üpjün etmek maksady bilen, hasaba alnan dalaşgärleriň hemmesine Saýlaw kodeksine laýyklykda, saýlawyň öň ýanyndaky wagyz ediş işlerini alyp barmak hem-de saýlawçylar bilen duşuşmak üçin deň şertler we mümkinçilikler hödürlenildi.
Ses bermek işi ýekşenbe güni, 28-nji martda ir bilen sagat 10:00-da Türkmenistanyň Döwlet senasynyň ýaňlanmagy bilen başlandy. Saýlaw uçastoklarynyň 6-syna dabaraly ýagdaý mahsus boldy.
Saýlaw ulgamyny sanlylaşdyrmak boýunça görülýän çäreleriň çäklerinde, Aşgabatdaky hem-de welaýatlardaky saýlaw uçastoklarynda wideokameralar gurnaldy, ses berlişi Merkezi saýlaw toparynyň saylav.gov.tm saýtynda onlaýn görnüşde görkezildi.
Ses bermeleriň netijelerine laýyklykda, saýlawlar geçirildi diýlip ykrar edildi. Ähli welaýatlarda we paýtagtymyzda saýlawlaryň Türkmenistanyň Konstitusiýasyna hem-de Saýlaw kodeksine pugta laýyklykda geçirilendigi tassyklanyldy. Milli Geňeşiň Halk Maslahatyna saýlaw toparlarynda ses bermegiň netijeleri hakyndaky teswirnamanyň esasynda Türkmenistan boýunça jemi 48 adam — her welaýatdan we Aşgabat şäherinden 8 adam saýlanyldy.
Milli Geňeşiň Halk Maslahatynyň umumy sanynyň 27 göterimini zenanlar düzýär. Bu bolsa olaryň ýurdumyzyň jemgyýetçilik-syýasy durmuşyna işjeň gatnaşýandygyna şaýatlyk edýär. Şeýlelikde, Watanymyzyň Garaşsyzlygynyň şanly 30 ýyllygynyň baýram edilýän ýylynda we Aşgabadyň 140 ýyllygynyň öň ýanynda geçirilen möhüm jemgyýetçilik-syýasy möwsüm hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan başy başlanan, türkmen döwletiniň demokratik we hukuk esaslaryny has-da pugtalandyrmaga, hakyky halk häkimiýetlilik ýörelgelerini berkarar etmäge gönükdirilen giň gerimli özgertmeleri durmuşa geçirmek ugrunda nobatdaky uly ädime öwrüldi.
Milli parlamentiň hil taýdan täze, iki palataly düzüminiň döredilmegi ýurdumyzyň yzygiderli ösüşi hem-de döwlet häkimiýet edaralarynyň netijeli işini ýokarlandyrmak üçin oňaýly şertleri döreder.
Geçirilen saýlawlar Diýarymyzyň rowaçlygy üçin uly ähmiýete eýe bolup, Türkmenistanyň demokratik ýol bilen ynamly öňe barýandygynyň, milli Liderimiz tarapyndan amala aşyrylýan ykbal çözüji özgertmeleriň dabaralanýandygynyň aýdyň subutnamasyna öwrüldi.
G.Myradow Merkezi saýlaw toparynyň we saýlaw toparlarynyň ählisiniň agzalarynyň adyndan hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowy Milli Geňeşiň Halk Maslahatynyň agzalygyna saýlanmagy bilen tüýs ýürekden gutlady.
Watanymyzyň taryhynda täze parlamentiň düzümine ilkinji gezek geçirilen saýlawlar halkymyzyň agzybirligini we jebisligini, Türkmenistanyň düýpli demokratik özgertmeler ýoly bilen ynamly öňe barýandygyny bütin dünýä görkezdi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Halk Maslahatynyň agzalarynyň saýlawlaryna gatnaşyp, ses beren raýatlarymyzyň ählisine minnetdarlyk bildirdi. Ses berenleriň köp sanly bolmagy biziň jemgyýetimizde oňat netije gazanmak üçin möhümdir.
Munuň özi biziň raýatlarymyzyň öz pikirini erkin beýan etmäge, döwlet ähmiýetli meseleleri çözmekde öz çözgüdini kabul etmäge bolan Konstitusiýada berkidilen hukugydyr. Geçen saýlawlar oňa gatnaşyjylaryň ählisi üçin deň mümkinçilikleriň döredilmegi, iki we ondan köp dalaşgäriň bolmagy bilen tapawutlandy. Halk Maslahatynyň agzalygyna dalaşgärleri hödürlemek we bellige almak milli kanunçylygymyzyň talaplaryna laýyklykda, deňhukukly esasda, açyklykda we aýanlykda geçirildi diýip, milli Liderimiz nygtady.
Döwlet Baştutanymyz Halk Maslahatynyň täze saýlanan agzalaryny saýlawçylaryň ynamyny gazanyp, syýasy köpdürlülik we köp partiýalylyk şertlerinde halkyň wekilleri bolmaklary bilen ýene-de bir gezek gutlady hem-de munuň iş ýüzünde hakyky demokratiýadygyny belledi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow uly ynam edip, özüni Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň Halk Maslahatynyň agzalygyna saýlandygy üçin, mähriban halkymyza minnetdarlyk bildirdi hem-de muny uly hormat hem-de bütin halkymyzyň öňündäki ýokary jogapkärçilik hökmünde kabul edýändigini nygtady. Döwlet Baştutanymyz bildirilen ynamy ödemek üçin ähli tagallalary etjekdigini, Palatalaryň we tutuş Milli Geňeşiň doly bahaly işlemegi üçin hemmetaraplaýyn kömek berjekdigini aýtdy.
Milli Liderimiz G.Myradowa şu saýlawlary taýýarlamaga gatnaşan adamlaryň ählisine Ministrler Kabinetiniň adyndan minnetdarlyk bildirmegi tabşyrdy.
Soňra hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň agzalaryna ýüzlenip, bu günki mejlisiň ikinji bölegini howandarlyga mätäç çagalara hemaýat bermek bilen bagly meselelere bagyşlamak barada karara gelendigini habar berdi.
Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, berkarar Watanymyzda amala aşyrylýan özgertmeleriň netijesinde uly ösüşler gazanylýar. Şol ösüşler bolsa Garaşsyz, hemişelik Bitarap ýurdumyzyň dünýädäki at-abraýyny has-da belende galdyrýar. Netijede, ata-babalarymyzyň berk binýatly döwlet gurmak hakyndaky arzuwlarynyň durmuşa geçirilýändigi dünýä ýüzüne aýan bolýar. Garaşsyz Watanymyzda halkymyzyň yrylmaz döwletliligi, rysgalynyň bollugy, niýetiniň-päliniň bolsa diňe ýagşylyga ýugrulandygy üçin ynsan kalplary şatlyga we buýsanja beslenýär.
Ata-babalarymyz şu gymmatlyklary, ýagny döwletliligi, rysgal-bereketliligi, ýagşy niýetliligi, pespälligi, ynsanperwerligi ömrüň manysy hasap edipdirler. Şu ýörelgelere eýerip, biz ýaşlarymyzda adamzadyň bagtly ýaşaýşy üçin iň gerekli bolan asyllylyk, medeniýetlilik, edep-ekramlylyk, ynsanperwerlik, birek-birege goldaw etmek ýaly häsiýetleri terbiýeleýäris diýip, milli Liderimiz aýtdy.
Biziň haýyr işleri amala aşyrýandygymyzyň häzirki zamanyň ösüşe we parahatçylyga gönükdirilen şygary bilen umumy kökleri bardyr. Şunuň özi ata-babalarymyzyň döwletlilik ýörelgeleriniň tutuş adamzat üçin ählumumy häsiýetleriniň bardygyny aýan edýär. Sebäbi olar adamlary ýagşy işleriň başyny tutmaga, iň gowy adamkärçilik däplerine eýermäge çagyrýar. Ejizi goldamak, mätäje hemaýat etmek hem pederlerimiziň iň naýbaşy adamkärçilik pentleriniň we däpleriniň biridir diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow nygtady.
Şunuň bilen baglylykda, döwlet Baştutanymyz akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň şeýle setirlerini mysal getirdi:
Ýetimi göreňde, güler ýüz bergil,
Goldan gelse, oňa tagam-duz bergil,
Bir gamly göreňde, şirin söz bergil,
Entäni goldara hemaýat ýagşy.
Ata-babalarymyzyň il bilen bolmak, birek-birege kömek etmek, dertli gününde derdini, begenen gününde şatlygyny paýlaşmak ýörelgeleri halkymyzyň baý durmuş tejribesinden, nusga alarlyk medeniýetinden habar berýär diýip, milli Liderimiz sözüni dowam etdi. Elbetde, hemme adama birmeňzeş ykbal berilmeýär. Bagtly adamlar köp, ýöne, gynansak-da, durmuşda kim ejiz bolýar, ýene biri bolsa ene-atanyň mährinden ir galyp, durmuşyň ajysyny datmaly bolýar. Şonuň üçin hem ejizi, ýetim-ýesiri goldamak, oňa eliňden gelen kömegiňi berip, ýardam etmek ýaly adamkärçilik ýörelgesi biziň üçin kada öwrülipdir diýip, döwlet Baştutanymyz nygtady.
Soňra hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň belleýşi ýaly, ata-babalarymyz özüniň malyndan, halal gazanjyndan bir sebäp bilen başyny alada aldyran, güni güzaply geçýän adamlar ýa-da ýetim çagalar üçin aýryp goýmagy-da däbe öwrüpdirler. Şeýle etmek bilen olaryň aladasyny, agyr gussasyny, azajyk hem bolsa, egismäge çalşypdyrlar. Bu däpler häzirki döwrümizde hem şeýle. Pederlerimiziň ejize howandarlyk etmek däpleri we kadalary biziň döwlet syýasatymyzda hem öz beýanyny tapýar. Sebäbi türkmen jemgyýetinde birek-biregi goldamak ýörelgesi agzybirligiň we merdanalygyň, gaýratlylygyň binýady bolup, halkymyzy jebisleşdirýär diýip, milli Liderimiz aýtdy.
Mälim bolşy ýaly, ýurdumyzda çagalar üçin köşkleriň, çagalar öýleriniň, mekdep-internatlarynyň täze, döwrebap binalary gurulýar. Ýurdumyzda bir sebäp bilen ata-enesinden mahrum bolan çagalaryň terbiýelenýän we hossarlyk edilýän bilim-terbiýeçilik edarasy «Döwletliler köşgi» diýlip atlandyrylýar. Bu işlerimiz ejize howandarlyk etmek, mätäji goldamak ýörelgeleriniň biziň döwletliligimiziň bir sütünine öwrülendigini aňladýar.
Döwlet Baştutanymyz bular barada aýtmak bilen, şeýle ykbally adamlar baradaky aladalarymyzyň gerimini has giňeltmek, olary has göwnejaý ýerine ýetirmek üçin, ýörite haýyr-sahawat gaznasynyň döredilmeginiň gerekdigi barada pikire gelendigini habar berdi. Sebäbi ýurdumyzyň çäginde haýsydyr bir sebäp bilen kömege mätäç ýagdaýda galan çagalarymyza goldaw etmek üçin şeýle gaznanyň orny uly bolar.
Biziň döretjek täze gaznamyz ata-babalarymyzyň ýörelgelerini hakyky iş ýüzünde durmuşa geçirmäge ýardam eder diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sözüni dowam etdi hem-de Ministrler Kabinetiniň agzalarynyň goldamagy bilen şeýle gaznany döretmek hakyndaky Karara gol çekjekdigini belledi.
Şunuň bilen baglylykda, milli Liderimiz öz gazanjyndan ilkinji bolup, täze döreden haýyr-sahawat gaznasyna serişde goýýandygyny habar berdi. Eger-de ejize hossarlyk etmegi göwnünde besleýän ildeşlerimiz bar bolsa, olar hem öz halal gazanjyndan hossarlyk gaznasyna serişde geçirip bilerler. Bu gazna daşary ýurtlular üçin hem açyk bolar diýip, döwlet Baştutanymyz belledi. Täze döredilen gaznanyň serişdeleri şol çagalaryň tölegli saglyk, bilim hyzmatlaryndan peýdalanmaklary, mynasyp dynç almaklary we beýleki zerurlyklary üçin gönükdirilip bilner diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow aýtdy hem-de bu Karara gol çekdi.
Milli Liderimiz ady agzalan Karara gol çekip. Mejlisiň Başlygy G.Mämmedowa söz berdi. Milli parlamentiň ýolbaşçysy şu ýylyň 28-nji martynda Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň Halk Maslahatynyň agzalarynyň saýlawlarynyň üstünlikli geçirilendigini aýratyn belläp, onuň milli demokratiýanyň gazananlarynyň esasynda amala aşyrylandygyny hem-de nobatdaky gezek halkymyzyň agzybirligini, jebisligini we watançylyk duýgusyny äşgär edendigini aýtdy.
Mejlisiň Başlygy hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowy bu möhüm waka, şeýle hem Halk Maslahatynyň agzalygyna saýlanylmagy bilen tüýs ýürekden gutlap, döwlet Baştutanymyz üçin saýlawçylaryň ýüz göteriminiň ses berendigini belledi.
Ýurdumyzyň parlamentiniň ýolbaşçysy çykyşyny dowam edip, milli Liderimiziň başlangyjy esasynda döredilýän gazna at dakmak barada teklibi beýan etdi. Bellenilişi ýaly, ýurdumyzda adam hakynda alada döwlet derejesinde iň wajyp gymmatlyk hökmünde garalýar. Adam hakynda alada hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň baştutanlygynda ýurdumyzda amala aşyrylýan ähli özgertmeleriň esasy ugry bolmagynda galýar. Şunda geljegimiz bolan ýaş nesillerimiziň döwrebap bilim we terbiýe almagy, sagdyn endiklere eýerip, bagtly durmuşda ýaşamagy üçin ähli şertler döredilýär. Biziň Watanymyz ähli arzuwlaryň hasyl bolýan ýurduna — bagtly çagalygyň mekanyna öwrüldi. Çagalygy goramak ýörelgeleri Esasy Kanunymyzda kanunçylyk taýdan berkidilip, kabul edilen kanunlarda, Türkmenistanyň gatnaşýan halkara konwensiýalarynda, şeýle hem milli maksatnamalarda doly öz beýanyny tapýar.
Türkmenler ata-baba öz çagalaryna aýratyn alada we mähir bilen garap, olara iň oňat zatlary bagyş edipdirler. Gahryman Arkadagymyz çagalary alada, mähir bilen gurşap almak, pespällik, ula-kiçä hormat goýmak ruhunda terbiýe bermek ýaly asylly ýörelgeleri döwlet syýasatynda ileri tutulýan ugurlaryň birine öwürdi. Bu asylly ýörelgeler Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe täze mazmuna eýe boldy.
Milli Liderimiziň başlangyjy bilen, çagalaryň hemmetaraplaýyn sazlaşykly ösmegi üçin mümkinçilikleri döredýän häzirki zaman çagalar baglary, orta mekdepler, çagalar dynç alyş we sagaldyş merkezleri gurlup ulanylmaga berilýär. Çagalaryň saglygyny goramak hem-de dikeltmek boýunça ägirt uly işler durmuşa geçirilýär. Ähli welaýatlarda saglygy dikeldiş okuw-terbiýeçilik toplumlarynyň gurlup ulanylmaga berilmegi bilen olaryň döwrebap bilim almagy we jemgyýetde öz orunlaryny tapmagy üçin hemme şertler döredilýär. Hormatly Prezidentimiziň baştutanlygynda döwletimiz her bir çaga mähirli garaýyş bilen öz howandarlygyny edýär.
Döwlet Baştutanymyzyň ata-baba däplerimize eýerip, haýyr-sahawat gaznasyny döretmek baradaky başlangyjyny Mejlisiň deputatlary doly goldaýarlar. Geljegimiz bolan ýaş nesilleriň hemmetaraplaýyn kadaly ösüşini üpjün etmek baradaky aladalaryň ählisi milli Liderimiziň alyp barýan ynsanperwer işleri bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr. Şunuň bilen baglylykda, milli parlamentiň ýolbaşçysy täze döredilýän Howandarlyga mätäç çagalara hemaýat etmek boýunça haýyr-sahawat gaznasyna Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň adyny dakmak we bu barada Türkmenistanyň Mejlisiniň kararynyň kabul edilmegine rugsat bermegi barada Gahryman Arkadagymyzdan uly hormat bilen haýyş etdi.
Soňra Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary, daşary işler ministri R.Meredowa söz berildi. Ol döwlet Baştutanymyzy Milli Geňeşiň Halk Maslahatynyň agzalarynyň ilkinji saýlawlarynyň üstünlikli geçirilmegi hem-de bu täze parlament düzümine saýlanmagy bilen tüýs ýürekden gutlady. Bu möhüm jemgyýetçilik-syýasy çäräniň hem-de ýurdumyzda iki palataly parlamentiň döredilmeginiň biziň jemgyýetimiziň hakyky halk häkimiýetlilik däplerine ygrarlydygyny tassyklaýandygy nygtaldy.
Bu saýlawlar Türkmenistanda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan başy başlanan, Watanymyzyň rowaçlygyna we has-da gülläp ösmegine, halkymyzyň abadançylygyna gönükdirilen düýpli özgertmeleriň yzygiderli durmuşa geçirilmegi üçin berk binýat bolan demokratik işleriň çuňlaşdyrylmagy ugrunda möhüm ädim boldy.
Wise-premýer, DIM-niň ýolbaşçysy ýurdumyzyň diplomatik toplumynyň adyndan milli Liderimiziň ene-ata howandarlygyna mätäç çagalara kömek we goldaw bermek üçin haýyr-sahawat gaznasyny döretmek baradaky çözgüdiniň doly goldanylýandygyny aýtdy. Bu çözgüdiň döwlet Baştutanymyzyň ýaş türkmenistanlylaryň bagtyýar durmuşy baradaky hemişelik atalyk aladasynyň nobatdaky subutnamasydygy nygtaldy. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň çagalar baradaky syýasaty ýaş nesilleriň Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň kadalaryna we ýurdumyzyň halkara borçnamalaryna laýyklykda hemmetaraplaýyn — beden, aň-bilim, ruhy, ahlak we durmuş taýdan ösüşine gönükdirilendir.
Milli Liderimiziň asylly başlangyjynyň türkmenistanlylar tarapyndan doly goldanyljakdygy hem-de daşary ýurtlarda uly gyzyklanma döretjekdigi gürrüňsizdir, çünki döredilýän gazna daşary ýurtly hyzmatdaşlar üçin hem açyk bolar. Şunuň bilen baglylykda, wise-premýer, DIM-niň ýolbaşçysy gazna Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň adyny dakmak baradaky teklibi goldaýandygyny aýtdy.
Soňra Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary E.Orazgeldiýew çykyş edip, döwlet Baştutanymyza ýurdumyzyň taryhynda ilkinji gezek Milli Geňeşiň Halk Maslahatynyň agzalarynyň saýlawlarynyň üstünlikli geçirilmegi hem-de bu edara saýlanylmagy mynasybetli tüýs ýürekden çykýan gutlag sözlerini beýan etdi.
Şeýle hem wise-premýer ýurdumyzda ata-babalarymyzdan gelýän ynsanperwerlik, ýagşy niýetlilik we birek-birege goldaw bermek ýörelgelerini ösdürmäge, olary ilatymyzyň arasynda, esasan-da, ýaş neslimize wagyz-nesihat etmek meselesine aýratyn ornuň berilýändigini belledi.
Şeýle ýörelgeleriň esasynda ýurdumyzda bu gün çagalaryň beden we ruhy taýdan ösüp kemala gelmegi, dünýä ölçeglerine laýyklykda bilim almagy üçin döwletimiz tarapyndan ähli şertler, mümkinçilikler döredilýär. Bu ugurda ýurdumyzyň ähli künjeklerinde döwrebap mekdepler, çagalar baglary hem-de dynç alyş we sagaldyş merkezleri gurlup, ulanmaga berilýär.
Wise-premýer hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýurdumyzda çagalar üçin haýyr-sahawat gaznasyny döretmek baradaky teklibini obasenagat toplumynyň ähli işgärleriniň goldaýandygyny aýtdy. Bu başlangyç ýurdumyzyň ýaş raýatlarynda zähmete söýgi, bilime höwes döretmekde, ruhy-ahlak gymmatlyklaryny kemala getirmekde, çagalaryň we ýaşlaryň hukuklarynyň hem-de azatlyklarynyň goralmagyny kepillendirmekde uly ähmiýete eýe bolar.
Döwlet Baştutanymyz çykyşlary umumylaşdyryp, bu günki mejlisde howandarlyga mätäç çagalara hemaýat bermek bilen bagly möhüm meseläniň ara alnyp maslahatlaşylandygyny we indi bu wezipeleri işjeň hem çalt durmuşa geçirmelidigini nygtady.
Soňra milli Liderimiz Ministrler Kabinetiniň agzalaryna ýüzlenip, gözegçilik edýän ministrlikleriniň, pudak edaralarynyň ýolbaşçylary bilen bilelikde ýurdumyzyň welaýatlarynda we Aşgabat şäherinde iş saparynda bolup, ýerlerde öz ugurlary boýunça alnyp barylýan işler bilen ýakyndan tanyşmagy hem-de işleriň depginini güýçlendirmek üçin zerur çäreleri görmegi tabşyrdy.
Şunuň bilen baglylykda, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow wise-premýer G.Müşşikowa ýurdumyzyň sebitlerinde iri önümçilik we durmuş maksatly binalaryň hem-de desgalaryň gurluşyklarynda alnyp barylýan işleriň ýagdaýyny ýerinde görmek we seljermek, ykdysadyýet, maliýe we bank toplumynyň welaýat düzümleriniň işleriniň hem-de hyzmatlarynyň talabalaýyk guralyşy bilen tanyşmak üçin 29 — 31-nji mart aralygynda Daşoguz, 31-nji mart — 1-nji aprel aralygynda Balkan, 2-nji aprelde hem Lebap welaýatlaryna baryp görmegi tabşyrdy.
Milli Liderimiz Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary Ş.Abdrahmanowa «Galkynyş» gaz käninde alnyp barylýan işlere, Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan gaz geçirijisiniň türkmen böleginiň gurluşyk işlerine we beýleki durmuş maksatly binalarda hem-de desgalarda alnyp barylýan işlere ýerinde gözegçilik etmek üçin, 29-njy mart — 2-nji aprel aralygynda Mary we Lebap welaýatlaryna baryp görmegi tabşyrdy.
Hormatly Prezidentimiz wise-premýer E.Orazgeldiýewe ýüzlenip, gowaça ekişiniň we bugdaýa ideg etmek işleriniň geçirilişini, şeýle hem suw desgalarynda we edara-kärhanalarda alnyp barylýan işleri ýerinde seljermek we bu işlere ýardam bermek üçin, 29-30-njy mart aralygynda Ahal, 31-nji mart — 1-nji aprel aralygynda Daşoguz, 2-3-nji aprel aralygynda Mary welaýatlaryna baryp görmegiň zerurdygyny aýtdy.
Döwlet Baştutanymyzyň tabşyrygy boýunça Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary Ş.Durdylyýew ýubileý ýylynda açylyp, ulanylmaga berilmegi meýilleşdirilýän iri önümçilik we durmuş maksatly binalarda hem-de desgalarda alnyp barylýan işleri ýerinde görmek, seljermek maksady bilen, 29-30-njy martda Lebap, 31-nji martda Daşoguz, 31-nji mart — 1-nji aprel aralygynda Balkan, 2-nji aprelde hem Ahal welaýatynda bolar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow ulag we kommunikasiýa toplumyna degişli alnyp barylýan gurluşyk işleri bilen tanyşmak üçin, wise-premýer B.Öwezowa 29-30-njy mart aralygynda Lebap, 31-nji mart — 2-nji aprel aralygynda bolsa Balkan welaýatlarynda bolmak barada görkezme berdi.
Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary Ç.Gylyjowa desgalaryň gurluşyk işleriniň geçirilişini ýerine baryp görmek, dokma we söwda kärhanalarynda işleriň guralyşy, Oba milli maksatnamasy we kabul edilen beýleki maksatnamalar esasynda telekeçiler tarapyndan alnyp barylýan işler bilen ýerinde tanyşmak üçin, 29-njy mart — 2-nji aprel aralygynda Ahal welaýatynda bolmak tabşyryldy.
Milli Liderimiz Lebap welaýatynda geçiriljek Medeniýet hepdeligine we Türkmen bedewiniň milli baýramy mynasybetli, Mary welaýatynda geçiriljek dabaralara görülýän taýýarlyk, şeýle hem Balkan, Daşoguz we Lebap welaýatlarynda gurluşygy alnyp barylýan «Türkmeniň ak öýi» binalarynda gurluşyk işleriniň gidişi bilen tanyşmak üçin wise-premýer M.Mämmedowa 30-31-nji mart aralygynda Lebap we Mary, 1-nji aprelde Daşoguz, 2-nji aprelde bolsa Balkan welaýatlaryna baryp görmegi tabşyrdy.
Döwlet Baştutanymyz Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary M.Geldinyýazowa şu ýyl paýtagtymyzda geçiriljek iri halkara ýaryşlary ýokary derejede guramak maksady bilen, daşary ýurtly türgenleriň we wekilleriň Halkara howa menzilinde, ýaşajak we iýmitlenjek ýerlerinde alnyp barylmaly işleri, Olimpiýa şäherçesindäki Welotrek we Tennis toplumlarynyň taýýarlygyny, şol ýerde ýygyndy toparlaryň ýerine ýetirmeli amallarynyň tertibini, Halkara ýaýlyma beriş merkeziniň, ilkinji lukmançylyk kömegi nokatlarynyň işini, jemgyýetçilik howpsuzlyk düzgünlerini, degişli çäklerde arassaçylyk we zyýansyzlandyryş çärelerini öwrenmek üçin 29-njy mart — 2-nji aprel aralygynda Aşgabat şäherinde iş saparynda bolmak barada görkezme berdi.
Şeýle hem milli Liderimiz wise-premýer, daşary işler ministri R.Meredowyň hem-de Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary, Ýokary gözegçilik edarasynyň başlygy S.Berdimuhamedowyň Hökümet agzalary bilen bilelikde Türkmen-rus hökümetara iş toparynyň nobatdaky mejlisini geçirmek üçin 30-njy mart — 2-nji aprel aralygynda Russiýa Federasiýasynyň Moskwa şäherine iş saparyna ugradylýandyklaryny belledi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary, Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň sekretary Ç.Amanowa harby we hukuk goraýjy edaralaryň şahsy düzüminiň ýetip gelýän Garaşsyzlygymyzyň şanly 30 ýyllyk baýramyna ýerlerde görýän taýýarlygy bilen tanyşmagy tabşyrdy.
Döwlet Baştutanymyz Mejlisiň Başlygy G.Mämmedowa ýüzlenip, mundan beýläk palatalaryň we tutuş Milli Geňeşiň doly işlemegi üçin käbir guramaçylyk meselelerine seretmelidigini belledi.
Milli Liderimiz aýdanlaryny umumylaşdyryp hem-de mejlisiň netijelerini jemläp, degişli ýolbaşçylara bu iş saparlarynyň netijeleri barada soňra hasabat bermegi tabşyrdy.
Soňra Ministrler Kabinetiniň sanly ulgam arkaly geçirilýän mejlisine gatnaşyjylar hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowy Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň Halk Maslahatynyň agzalarynyň saýlawlarynyň üstünlikli geçirilmegi hem-de täze parlament düzüminiň agzalygyna saýlanmagy mynasybetli gutladylar.
Taryhy ähmiýetli waka öwrülen hem-de döwlet Baştutanymyzyň milli parlamentiň iki palataly ulgamyny döretmek barada başyny başlan bu möhüm jemgyýetçilik-syýasy çäräniň döwletimiziň demokratik esaslarynyň has-da pugtalandyrylmagyna, hakyky halk häkimiýetlilik ýörelgeleriniň berkarar bolmagyna ýardam etmäge gönükdirilendigi bellenildi.
Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasarlary hormatly Prezidentimize Milli Geňeşiň Halk Maslahatynyň agzasy hökmünde işlerinde uly üstünlikleri arzuw etdiler, şeýle hem milli Liderimizi täze haýyr-sahawat gaznasynyň döredilmegi bilen gutladylar. Döwlet Baştutanymyzyň bu çözgüdiniň Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ata-babalarymyzyň ynsanperwerlik ýörelgeleriniň barha rowaçlanýandygynyň aýdyň subutnamasydygy bellenildi. Şol ýörelgelere eýerilmegi ýaşlarda asyllylyk, medeniýetlilik, edep-ekramlylyk, ynsanperwerlik, birek-birege goldaw bermek ýaly belent häsiýetleri kemala getirmekde hem möhüm ähmiýete eýedir.
Döwlet Baştutanymyz gutlaglar üçin minnetdarlyk bildirip, Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistan döwletimizde asylly milli ýörelgelerimiziň mundan beýläk-de mynasyp dowam etdiriljekdigini belledi.
Milli Liderimiz Ministrler Kabinetiniň sanly ulgam arkaly geçirilen mejlisini tamamlap, oňa gatnaşanlara berk jan saglygyny, maşgala abadançylygyny, berkarar Watanymyzyň gülläp ösmegi ugrunda alyp barýan işlerinde uly üstünlikleri arzuw etdi.
(TDH 29.03.2021 ý.)


text:
Prezident Obamanyň daşary gatnaşyklar boýunça baş geňeşçileriniň biri Maýkl Makfaul bu meseläni Gazagystana planlaşdyrýan saparynyň barşynda gazak resmileri bilen gozgajakdygyny aýtdy.
4-nji maýda Gyrgyzystana resmi sapar bilen baran Makfaul ýurduň wagtlaýyn hökümetiniň we hökümete degişli bolmadyk guramalaryň wekilleri bilen duşuşdy.
Gazak-gyrgyz serhediniň ýapylmagy Gyrgyzystanyň telekeçileriniň işine päsgelçilik döredip, öň hem maliýe kynçylyklaryny başdan geçirýän Gyrgyzystanyň ýagdaýyny has hem ýaramazlaşdyrýar diýlip, habar berilýär.


text:
Saparyň dowamynda olar ABŞ-nyň Serhet we gümrük gullugynyň, ABŞ-nyň Neşelere garşy göreşmek boýunça gullugynyň, ABŞ-nyň Adalat ministirliginiň jenaýatlary derňemegiň usullaryny okatmak boýunça halkara okuw maksatnamasynyň wekilleri bilen duşuşdylar diýlip, habar berilýär. Olar Wirjiniýa ştatynyň Kwantiko şäherinde ýerleşýän Federal derňew býurosynyň (FBI) akademiýasyna hem baryp görüpdirler.
Iňlis dilini öwrenmek maksatnamasy ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň Halkara neşe serişdelerine garşy göreş we hukuk gözegçiligi baradaky býurosy tarapyndan maliýeleşdirilýär.


text:
Amerikaly sýyahatçy, sýyahat boýunça ençeme kitabyň awtory we dürli telekanallarda programmalary alyp barýan Leon Logotheis hem ýakynda Türkmenistanda saparda bolan daşary ýurtlulardan biri. Onuň bu saparynyň maksady gezelenç ya söwda bolman, ol Londondan ýola çykyp, Mongoliýa barýan “awto-ralli” haýyr-sahawatçylyk syýahatynyň çäginde Türkmenistandanda düşläp geçipdir.
Azatlyk Radiosy Leon Logotheisiň Türkmenistanda bolan günleri, başdan geçiren tejribeleri bilen gyzyklanyp, onuň bilen ýörite söhbetdeşlik geçirdi.
Azatlyk Radiosy: Leon, bu siziň Türkmenistana ilkinji saparyňyz bolsa gerek, bu syýahat sizde nähili täsirler galdyrdy?
Leon Logotheis: Hawa, bu meniň Türkmenistana ilkinji baryp görşüm. Türkmenistanda gören zatlarym meni örän haýran galdyrdy. Türkmen halky diýseň mähirli we dostlukly eken.
Türkmenistan diýlende biziň günbatar ýurtlarda eşidýän we bilýän zadymyz bu ýurtda diktaturanyň höküm sürýändigi, ýurduň izolirlenen durmuşda ýaşaýandygy. Ýöne men beýle zada duş gelmedim. Adamlar örän göwnaçyk we mähirli eken. Hatda olar bize hyzmat etmek üçin birnäçe gezek öz işlerini gyra goýdular.
Azatlyk Radiosy: Awto-rallide syýahat etmek örän gyzykly başdangeçirmelere we tejribelere baý bolsa gerek. Türkmenistanda başdan geçiren gyzykly wakalaryňyz barada gürrüň beräýseňiz?
Leon Logotheis: Biz Aşgabada gidip barýardyk, ýolda agşam düşüp, howa garaňkyrady. Şonuň üçin, ýolumyzy dowam etdirmek islemedik, sebäbi Aşgabada barýan ýol, Merkezi Aziýanyň beýleki ýurtlaryndaky ýaly, erbet ýagdaýdady. Men şol ýolda gijesine maşyn sürmezligi maslahat berýärin.
Şeýlelikde, biz bir obada saklandyk. Ol obada ýaşaýanlardan düşlemek mümkinmi diýip soranymyzda, obalylar bizi göwnaçyklyk bilen kabul edip, bize “elbetde, galyp bilersiňiz” diýdiler we çadyrlarymyzy gurmaga kömek etdiler.
Çagalaryň ählisi diýen ýaly daşaryk çykyp, bizi surata düşürip başladylar. Ýaşulular bizi öýlerine çaýa çagyrdylar. Dogrymy aýtsam, bu meniň rallide iň ajaýyp tejribäm boldy. Ralli elbetde başdan geçirmelerden ybarat bir zat, ýöne ol täze adamlar bilen tanyşmak we aragatnaşyk gurmak üçin hem gowy pursat döredýär.
Biz ýurda syýahat edýän iki sany nätanyş ýolagçydyk, bizi göwnaçyklyk bilen öýlerine çagyrdylar. Aýdyşym ýaly, bu meniň syýahatda iň täsin başdangeçirmäm boldy.
Azatlyk Radiosy: Siz Özbegistanda bolanyňyzda, bir gije çadyryňyzy özbek maşgalasynyň eşeginiň ýanynda gurmaly bolupsyňyz, şol gijäňiz nähili geçdi?
Leon Logotheis: Ol täsin we aýratyn bir gije boldy. Biz ol adam bilen tötänden tanyşdyk, ol gawun satýan eken. Şeýlelikde, men gijäni onuň eşeginiň ýanynda geçirdim. Bu hem bir özboluşly başdangeçirme boldy.
Gawun satyjy bizi öz obasyna we öýüne çagyrdy, biz onuň bilen naharlandyk, gawun iýdik. Adamlar bilen tanşyp-bilişmek özboluşly tejribe boldy. Men günbatarda ýaşaýaryn, ol ýerde käte goňşularyň bilen tanyşmagam aňsat bolanok. Emma bu syýahat düýbünden nätanyş adamlar bilen aragatnaşyk gurmaga mümkinçilik döredýär.
Azatlyk Radiosy: Siz türkmen obasynda galyşyňyz barada gürrüň berdiňiz, obanyň ýaşaýjylarynyň size dürli soraglar bilen ýüzlenendigini aýtdyňyz. Olar esasan näme bilen gyzyklandylar?
Leon Logotheis: Ilkinji berlen sorag “siz kim, bärde näme edip ýörsüňiz” diýen ýaly soraglar boldy. Bizem olara Londondan ýola çykyp, Mongoliýa maşynly barýandygymyzy, haýyr-sahawat maksady bilen kömek ýygnaýandygymyzy, maşynly geçen her kilometrimiz üçin bir çaga kitap sowgat etjekdigimizi düşündirdik.
Ýadymda iň gowy galan zatlaryň biri hem adamlaryň biziň bilen iňlis dilinde gepleşmäge synanyşmagydyr. 11 ýaşly gyzjagaz iňlis dilini şeýle bir gowy bilýän ekeni. Bu meni örän haýran galdyrdy.
Meniň pikirimçe, obanyň ilaty hem bizi görenlerinde, geň galdylar. Olaryň obasyndan nätanyş daşary ýurtlular her gün geçmeýän bolsa gerek. Olaram biz bilen aragatnaşyk gurup, näme bilen meşgullanýanlygymyzy bilmek isleýärdiler. Şuňa meňzeş zatlar-da.
Azatlyk Radiosy: Iýmit bilen bagly tejribäňiz nähili, türkmen tagamlary sizde nähili täsir galdyrdy?
Leon Logotheis: Bu gaty gowy sowal. Türkmenistandaky obada galanymyzda, obanyň ýaşaýjylarynyň biri bizi öýüne çagyrdy, bize çaý berip, et bişirip berdiler. Gaty tagamly boldy. Ondan başga naharlary biz özümiz bişirip iýýärdik. Emma bize hödürlenen ýerli et örän tagamlydy.
Azatlyk Radiosy: Londondan başlan syýahatyňyzyň dowamynda ýolda birnäçe ýurduň resmileri, polisiýa güýçleri, serhet garawullary we migrasiýa gullugynyň işgärleri bilen duşuşansyňyz, Türkmenistadaky şeýle duşuşyklaryňyz nähili geçdi, sizi nähili garşyladylar?
Leon Logotheis: Merkezi Aziýa ýurtlaryndaky korrupsiýa we parahorluk barada köp gürrüňler eşidipdik, emma Türkmenistanda beýle zada hiç duş gelmedik. Polisiýa işgärleri hem örän dostlukly ekeni. Bizden resminamalary soranlarynda, biz olara dokumentlerimizi görkezýäris, soňra biraz söhbetdeş bolýarys.
Polisiýa we serhetçiler bilen bolan tejribelerimiz barada-da diňe gowy zatlar aýdyp biljek. Men özümize nämäniň garaşýandygyny bilmeýärdim, emma netijede tejribämiz gowy boldy.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistana baryp gören daşary ýurtlular bilen söhbetdeş bolanymyzda, olar esasan Aşgabatda bolandyklaryny aýdyp, obalar hakda o diýen maglumat berip bilmeýärler. Siz şäheri hem obalary gören adam hökmünde, bu ikisiniň arasyndaky tapawut hakda näme aýdyp bilersiňiz?
Leon Logotheis: Hawa, olaryň arasynda ullakan tapawut bar eken. Aşgabat örän kosmopolit şäher, şäherde häzirkizaman kaşaň jaýlar köp, emma oba ýerlerinde beýle arhitektura duş gelmedik.
Obalarda maşynlaryňam sany az, ol ýerde ýaşaýyş düýbünden başgaça. Şäherdäki bilen oba ýerleri deňeşdireniňde, tapawut köp. Obadaky durmuş has parahat, adamlaryň arasyndaky baryş-gelişlerem jebisiräk ýaly görünýär. Bu, elbetde, beýleki ýurtlarda hem şeýle.


text:
ХI-ХII asyrlarda türkmen topragynda edebiýat, binagärçilik, bezeg sungaty, takyk ylymlar ösýär, uly medeni merkezler döreýär. Şol medeni merkezleriň hataryna Merw, Nusaý we beýleki şäherler giripdir. Merwiň ýokary derejede ösmegine onuň Seljuk türkmen döwletiniň paýtagty bolmagyndan başga-da, Hytaýdan Ýewropa tarap uzap gidýän Beýik Ýüpek ýolunyň ugrunda ýerleşmegi hem uly ýardam edipdir. Merw barada hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow: «Merwiň guwanjy diňe bazarlary däldi. Dürli döwürlerde hökümdarlar tarapyndan bu ýerde altyn, kümüş hem-de mis şaýlyklar zikgelenipdir» diýip, «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» atly I kitabynda belleýär. Türkmen täjirleri uzak ýerlere söwda etmäge gidipdirler. Söwdanyň ösmegi pul dolanyşygynyň ösmegine getiripdir. Şonuň üçin döwlet teňňe ýasaýan ýörite zikgehanalary döredipdir.
ХI asyryň ortalarynda Seljuk türkmen döwleti dünýä siwilizasiýasynyň ösüşine ägirt uly we bahasyna ýetip bolmajak goşant goşan iň kuwwatly döwletleriň biri bolupdyr. Onuň çäklerinde türkmen halkynyň döwleti emele gelipdir. Ykdysady we syýasy taýdan kuwwatly döwlet öz pul birligini döredipdir. Seljuk türkmen döwletiniň şaý pullaryny häzirki wagtda Türkmenistanyň Döwlet muzeýiniň ýygyndylarynda görmek bolýar. Olaryň arasynda Seljuk türkmen döwletini esaslandyryjy Rukneddin Abu Talyp Togrul begiň hem-de Adudeddin Abu Şuja Alp Arslanyň, Jelaleddin Abul Fath Mälik şanyň, Gyýaseddin Abu Şuja Muhammediň we Muýzeddin Abul Harys Sanjaryň gyzyl pullar toplumy bar. Seljuk türkmen döwletiniň şaý puluny ýasamak mekdebiniň kemala gelen ýoly ýurdumyzyň taryhy, milli däp-dessurlary we onuň baý medeni mirasy bilen baglanyşdyrmak ýerliklidir. Seljuk türkmen döwletiniň dörän döwrüne kümüş dartgynlygynyň ýüze çykmagy gabat gelipdir. Kümüş gytçylygy Gündogaryň beýleki ýurtlarynda hem bolupdyr. Şol döwür kümşüň gytçylygynyň döremegi, esasan, Gündogar ýurtlarynda kümüş känleriniň azalmagy hem-de kümüş şaýlyklarynyň Ýewropa ýurtlaryna köp mukdarda äkidilmegi bilen baglanyşyklydyr. Şol sebäpli köp döwletlerde kümüş teňňeler çykarylmandyr. Seljuk türkmen döwletinde hem kümüş teňňeler örän seýrek bolupdyr. Dünýä teňňeşynaslyk toplumynda Beýik Seljuk türkmen döwletiniň çykaran kümüş teňňeleriniň bary-ýogy ýigrimiden gowragynyň bardygyny bellemek ýeterlikdir.
Şol döwürde döwletiň kuwwatyny görkezmek üçin Seljuk türkmen döwletiniň soltanlary öz şaý pul önümlerini gymmat bahaly metaldan, ýagny altyn teňňä — «dinara» esaslandyryp, olary çeper ýasamaklygy güýçli ösdüripdirler. Dinar öz adyny rimlileriň «denariý» sözünden alyp, wizantiýalylaryň solidiniň mirasdary hem-de bäsdeşi bolupdyr. Gyzyl pullar öz nepisligi we aýratyn ýazuwlary bilen tapawutlanyp, dünýä ýüzünde «Seljuk türkmen döwletiniň altyn dinarlary» adyna eýe bolupdyr. Bu gyzyl pullar söwda gatnaşyklarynda ulanylyp, daşary ýurtlara hem äkidilipdir.
Orta asyr awtorlary bu döwürde Seljuklar döwletinde dinarlaryň iki görnüşiniň: «altyndan» dinarlaryň we «ruhni» dinarlarynyň, diýmek, elektr dinarlarynyň bolandygyny belleýärler. Seljuk teňňeleri, esasan, arap ýazgylary bilen bezelipdir. Bu ýazgylar kufy görnüşinde belgilenipdir. Şaýlyklaryň ählisiniň ýüz tarapynda Gurhandan süreler ýazylyp, arka tarapynda bolsa soltanyň ady we teňňäniň zikgelenen ýeri ýazylypdyr. Pul ýasamak önümçiliginiň esasy merkezleri hasaplanylan Merw, Sarahs, Hyrat, Nyşapur, Reýd, Bagdat bolupdyr. Altyndan ýasalan dinarlar giňden ulanylypdyr. Dinarlar, esasan, 2,5 gramdan 5,5 grama çenli agramlykda ýasalypdyr. Halk ussalary şol wagtlarda teňňeleri ýokary hilli altyndan we köp garyndyly metaldan öndüripdirler. Teňňeler ilki içerki söwdada ulanylyp, soňra köpçülikleýin ýaýrapdyr.
Bu altyn dinarlar Seljuk türkmen döwletiniň ykdysady, syýasy we medeni ýagdaýyny şöhlelendirýän gadymy döwlet resminamasydyr we sungat eseridir. Şu günki gün şol şaý pullaryny synlanyňda, halk ussalarynyň bu teňňeleri örän çeperçilik bilen zikgeländigine göz ýetirýärsiň. Öz köklerini asyrlaryň jümmüşinden alyp gaýdan halk ussalaryna mahsus inçe duýgularyň esasynda, biz şu günki gün öz görnüşleri boýunça köptaraply şaý hem kagyz pullarynyň şeýle giňden, çeper ösüşini gazanyp bildik.
Arslan Adaýew,
Türkmenistanyň Döwlet çeperçilik akademiýasynyň mugallymy.


text:
О́ner • 12 Sáýir, 2021
Kórgende kóz toıatyn kórki, symǵa tartqandaı symbaty bolsa, akterlik sheberligi atoılap tursa, bes qarýy boıynda turǵan sahna ártisine osydan basqa ne kerek dep oılaımyz.
Oqıǵa • 12 Sáýir, 2021
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Arhıvinde 2021 jyldyń 12 sáýir kúni adam balasynyń alǵash ǵaryshqa ushqanyna 60 jyl tolýyna oraı «Baıqońyr – ǵarysh aılaǵy» atty tarıhı-qujattyq kórme uıymdastyryldy.
Kıno • 04 Sáýir, 2021
«Surjekeı» sıpaty ekranda nege sıredi?
Qazaq úsh dúrkin ashtyqty bastan ótkerdi. Qyrdaǵy aýyldarǵa kezekti qoǵamdyq daǵdarysty alyp kelgen 1921 jyldan bastalǵan asharshylyqqa bıyl 100 jyl tolyp otyr.
Qoǵam • 01 Sáýir, 2021
Almatydan avtobýstar túnde attanady...
Áldeqandaı sharýamen Almatydan Shymkentke jol júretin boldyq. Jolaýshy tasymaldaıtyn kólikterdiń kúndiz de aǵylyp jatatyny belgili, alaıda, «atar tańǵa júrseń de, batar kúnge júrme» deıtin keshegi qısyn búginge júrmeıdi, avtobýstar Almatydan túnde attanady.
Rýhanııat • 20 Naýryz, 2021
Ulttyń úni Ánshi Baǵlanovanyń batyrlyǵy týraly
Jyl basynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óziniń Twitter paraqshasynda «2022 jyldyń 1 qańtarynda qazaqtyń bulbul ánshisi Roza Baǵlanovanyń týǵanyna 100 tolady. Ol – Qazaqstannyń jáne KSRO-nyń halyq ártisi, Qazaqstannyń Halyq qaharmany. Maıdan dalasynda án salǵan R.Baǵlanova qazirgi kúnge deıin elimizdegi jáne sheteldegi ánsúıer qaýym arasynda keńinen tanymal. Onyń esimin máńgi saqtaý úshin sharalar qabyldaýdy tapsyrdym», dep jazǵan edi.
Ǵylym • 19 Naýryz, 2021
Mámbet Qoıgeldıev: О́tkendi eńserý – búgingi tarıhtanýdyń mindeti
–Mámbet Quljabaıuly, karantındi kádeńizge jaratyp, «Qorǵansyzdyń kúnin keshkender» degen kitap jazyp tastaǵanyńyzdy estip otyrmyz. Bul eńbegińizde qandaı suraqtarǵa jaýap izdedińiz?
Teatr • 11 Naýryz, 2021
Sonaý alpysynshy jyldardan bastalyp sekseninshi jyldardyń bel ortasyna deıin teatr men kıno álemin qatar dúbirletken juldyzdy shoǵyrdyń ishindegi Ánýar Moldabekovtiń juldyzy jyldar ótken saıyn jarqyraı túspese, bir sátke kómeski tartqan emes. Qaıtys bolǵanyna qyryq jylǵa taıady. Alaıda ot bolyp janyp, aǵyl-tegil nóser bolyp tógilip, jasyndaı jarqyldaǵan beıneniń alǵash dúrkirep shyqqan kezdegi dańq-daqpyrty, sońynan esken samal ańyz, bári-bári sol kúıi Ánýar keńistigin keńeıtpese, kishireıte alǵan joq.
Qoǵam • 09 Naýryz, 2021
Ǵylymda qanaǵat degen uǵym bolmaıdy
– Dórbetqan, sizdi el matematıka ǵylymyndaǵy belgili tulǵa retinde tanı bastady. Matematıka ǵylymynyń barlyq ǵylymmen, tipti poezııamen, aqyndyqpen de baılanysy baryn Sofıa Kovalevskaıa ádemi dáleldegen edi, al siz óz tarapyńyzdan matematıkanyń qandaı ulylyǵyn tanydyńyz?
Teatr • 01 Naýryz, 2021
Álemde balamasy joq biregeı teatr
Qazaq jerindegi Koreı teatrynyń tarıhy 1937 jyldan bastaý alady. Sonaý Qıyr Shyǵystaǵy koreıler «japonnyń tyńshylary» degen jeleýmen Ortalyq Azııaǵa jappaı jer aýdarylyp, jat eldiń qyrynda soqa aıdap, qalasynda kirpish qalap, týǵan elin ańsap jabyǵyp júrgen shaǵynda da saǵynyshyn ánmen basyp, qaıǵysyn jyrmen seıiltip, ónerden kóńil jubanyshyn tapqan eken. Sóıtip alǵashqy ýyǵyn sonaý Qıyr Shyǵysta júrgende qadaǵan ónersúıgen ult talanttary mýzykalyq drama teatr uıymdastyrý isin soǵysqa deıin koreıler kóp shoǵyrlanǵan Qyzylorda qalasynda, soǵystan keıin Qaratal boıyndaǵy Úshtóbe qalasynda júrip qolǵa alady.
Teatr • 24 Aqpan, 2021
Jaqynda M.Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq akademııalyq drama teatrynda birden tórt jańa qoıylymnyń tusaýy kesildi. Kórermenge kún saıyn jańa premera usyný dástúri ákemteatrdyń ózi túgil, qazaq teatr áleminde buryn-sońdy bolmaǵan jańalyq. Teatrdyń Úlken jáne Kishi zalynda qoıylǵan spektaklder taqyryby, kótergen máseleleri, janrlyq erekshelikteri jaǵynan ártúrli boldy. Sol tamashalaǵan tórt qoıylymnyń ishinen belgili máskeýlik dramatýrg Oljas Janaıdarovtyń «Ekeýmiz» pesasyn bóle-jara qarastyryp, synshylar kózqarasymen arnaıy sóz etýdi jón kórdik.


text:
Elimizde dándi daqyldardyń 85,7 paıyzy jınaldy – AShM
NUR-SULTAN. QazAqparat - Elimizde dándi jáne dándi-burshaqty daqyldardyń 81.3 paıyzy jınaldy, dep habarlaıdy QazAqparat QR Aýylsharýashylyǵy mınıstrliginiń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
«16 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha respýblıkamyzda 13,6 mln gektar alqaptaǵy dándi jáne dándi-burshaqty daqyl jınaldy. Bul jalpy alqaptardyń 85,7 paıyzy. Aǵymdaǵy ortasha ónimdilik gektaryna 9,1 tsentnerge jetti, jalpy 12,5 mln tonna astyq jınaldy», delingen habarlamada.
Vedomstvonyń málimdeýinshe, Aqmola, Qostanaı jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda 10,3 mln gektar (89%) egis alqaby orylyp, 8,6 mln tonna astyq jınalǵan. Ortasha ónim gektaryna 8,4 tsentnerden keledi.
- ShQO-da qazaqtyń aqbas sıyryn ósirip otyrǵan kásipker týǵan aýylyn damytýǵa úles qosýda
- Qyzylordada aýyl sharýashylyǵy salasynyń úzdikteri marapattaldy
- Qazaqstanda 16,1 mln tonna astyq bastyryldy - AShM
- Senattaǵy «Óńir» depýtattyq tobynyń otyrysynda qandaı máseleler talqylandy
- Mal sharýashylyǵynda qıyndyqtar neden týyndady – Mańǵystaý ákimi orynbasarynyń pikiri
- Qazaqstan ósimdik ósirýshileriniń alǵashqy respýblıkalyq sleti ótti
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Pandemııa kezinde qoǵammen baılanys ornatý mańyzdy boldy – Alekseı Tsoı
NUR-SULTAN. QazAqparat – QR Densaýlyq saqtaý mınıstri Alekseı Tsoı Astana Media Week forýmynda pandemııa kezindegi halyqqa aqparat taratý jumysy týraly pikir bildirdi, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«COVID-19 koronavırýs pandemııasy búkil adamzat úshin jahandyq syn-tegeýrin boldy, myqty ekonomıkalar men áleýmetterge, jekelegen qoǵamdastyqtarǵa jáne árbir otbasyna soqqy boldy. Vırýstyń keń taralýy men halyq arasynda aýrýdyń órshýi saldarynan daǵdarystarǵa eń tózimdi densaýlyq saqtaý júıesi de qolda bar resýrstarǵa buryn-sońdy bolmaǵan júktemege tótep bere almaı, osaldyǵyn kórsetti. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy ótken jyly ınfektsııamen kúresý strategııasynda pandemııanyń úsh belgisin anyqtady. Birinshisi – jyldamdyq pen masshtab. Aýrý álemniń túkpir-túkpirine tez taraldy, taralýdyń bul sıpatyna baılanysty tipti eń turaqty densaýlyq saqtaý júıeleri de buzyldy. Ekinshisi – aýyrlyq dárejesi, ortasha alǵanda jaǵdaılardyń 20%-y aýyr nemese kúrdeli boldy, jasyna qaraı jáne qatar júretin qandaı da bir aýrýlar bolǵan kezde kúsheıedi. Úshinshisi – áleýmettik-ekonomıkalyq turaqsyzdyq, densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik qorǵaý júıeleri bastan ótkergen kúızelis jáne keń jáne tereń áleýmettik-ekonomıkalyq saldarǵa ákep soqqan vırýstyń taralymyn baqylaý úshin qabyldanǵan sharalar», - dedi A. Tsoı Astana Media Week forýmynyń «Jańa, kovıdtan keıingi álemdegi qoǵam jáne BAQ» paneldik sessııasynda.
Mınıstr pandemııa bastalǵan kezde turǵyndar tolyqqandy aqparattyń bolmaýynan úlken qysymǵa ushyraǵanyn, óıtkeni COVID-19 jańa bolǵanyn jáne álemde jaǵdaıdy naqty túsiný bolmaǵanyn atap ótti.
Ǵylymnyń vırýsty zertteýdegi árbir qadamy jeke túsiniktemelerimen birge júrdi.
Keıbir dári-dármek, PTR test, jeke qorǵanys quraldary jetispedi, bul dúrbeleńge ákep soqty.
Memleket tez jumylyp, Úkimette jeke jumys toby jáne vedomstvoaralyq komıssııa quryldy.
A. Tsoı atap ótkendeı, Qazaqstanda qurylǵan zerthanalardyń áleýetiniń arqasynda qazir táýligine 120 myń PTR test júrgizýge bolady.
17 juqpaly aýrýlar aýrýhanasy salyndy, barlyq óńirler 100% «jedel járdem» mashınalarymen qamtamasyz etildi, dárilik zattardyń turaqtandyrý qorlary quryldy. Jalpy jaǵdaı baqylaýǵa alyndy.
A.Tsoı pandemııa kezinde qoǵammen baılanys ornatý óte mańyzdy ekenin, sondyqtan halyqqa obektıvti aqparat berý arnalary birinshi orynǵa shyqqanyn atap ótti.
Halyqty aqparattandyrýdyń durys strategııasyn tańdap, aqparat kózderin ázirleý mańyzdy boldy.
Bul - coronavirus-2020 saıty, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrlikteriniń, Densaýlyq saqtaý mınıstrlikteriniń portaldary jáne basqa da akkaýnttar boldy.
«Koronavırýsqa qarsy vaktsınanyń paıda bolýy da mańyzdy oqıǵa boldy. Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda 7,5 mln adam vaktsına aldy. Vaktsınanyń mańyzy túsindirildi, onyń qasıetteri týraly aıtyldy, óıtkeni bul jańa ázirlemeler bolǵandyqtan bastapqyda halyq vaktsınaǵa synmen qarady. Endi adamdar vaktsınanyń vırýstan qorǵaıtynyna kóz jetkizip, oń qabaq tanytyp otyr. Al halyqty vaktsınadan qorqýǵa ıtermeleıtin «antıvakserlerdiń» árekertin destrýktıvti deýge bolady, al vaktsınalaý – kez kelgen juqpaly aýrýlardyń aldyn-alýdyń jalǵyz ádisi. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi pandemııa kezeńinde ınfektsııa týraly jalǵan aqparattardy anyqtap, halyqqa mundaı faktilerdiń shyndyqqa sáıkes kelmeıtinin túsindirýde», - dedi Alekseı Tsoı.


text:
Atyraý garnızonynyń áskerı qyzmetshileri maıdangerler Aıdyn Aıbarov, Qurmanbaı Dosymbetov, Valentına Kanapleva, Orynǵalı Qarasaev, Turash Koptleýov, Álibek Týsýbalıev jáne Zakarııa Sultanovty Uly Jeńis kúnimen quttyqtady!
Atyraýda jyl saıyn maıdangerler sany azaıyp keledi. Atyraýlyq áskerı qyzmetshiler olarmen tek mereke kúnderinde ǵana emes, kúndelikti ómirde de baılanys ornatyp, olarǵa baryp, qajet jaǵdaıda kómek kórsetedi. Bul merekede áskerı qyzmetkerler barlyq ardagerlerdi quttyqtap shyqty.
- Soǵys ardagerleri úshin jeńis kúni olardyń ómirindegi eń mańyzdy mereke bolǵan jáne solaı bolyp qala beredi. Olar bizdiń aramyzdy júrgen ýaqyt aralyǵynda, olar úshin osy Jeńis kúniń eń jarqyn jáne eń qýanyshty etý bizdiń mindetimiz», - deıdi «Batys» óńirlik qolbasshylyǵynyń ofıeri, maıor Erlan Temralıev. - Biz Zakarııa atany burynnan bilemiz, bıyl olar úshin umytylmas kún bolyp kele jatqan Keńes Armııasy men Áskerı-teńiz kúshteri kúni, biz ol kisiniń úıi men Valentına Konoplevanyń úıiniń aldynda sherý uıymdastyrdyq. Biz ardagerlerimizdiń árqaısysyn bilemiz, olarmen árdaıym baılanysta bolyp kelemiz.
Garnızon áskerı qyzmetshileri Otanymyzdy qorǵap, urpaǵymyzǵa beıbitshilik pen órkendeý úshin ózderin aıamaǵan batyr babalarymyzdyń erlikterin maqtan tutady.
Búgingi tańda Atyraý oblysynda segiz Uly Otan soǵysynyń ardageri turady.
"Adyrna" ulttyq portaly


text:
Erbolat Dosaev ınflıatsııa bes óńirde joǵary bolǵanyn aıtty
NUR-SULTAN. QazAqparat – Azyq-túlik taýarlaryn tutynýdaǵy ımport úlesin tómendetýge mán biriledi. Bul týraly Úkimet otyrysynda Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Birqatar oblystarda bıyldyń basynan bastap baǵalardyń turaqty túrde joǵary ósimi baıqalady. Mysaly, osy jylǵy tamyzda 5 óńirde ınflıatsııa 9 paıyzdan joǵary qalyptasty. Osyǵan baılanysty Ulttyq bank atalǵan oblystar úshin ınflıatsııany turaqtandyrýdyń arnaıy josparlaryn qabyldap, óńirlermen bólek-bólek jumys júrgizýdi usyndy», - dedi E. Dosaev.
Onyń aıtýynsha, sharalar keshenine qosymsha orta merzimdi perspektıvada Úkimet, Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi arasyndaǵy Makroekonomıkalyq saıasat is-sharalaryn úılestirý týraly 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan kelisimdi tıimdi iske asyrý da ınflıatsııany ornyqty túrde tómendetýge yqpal etetin bolady.
«Bizdiń birlesken jumysymyzdyń negizgi baǵyttary bıýdjettiń munaıǵa jatpaıtyn tapshylyǵyn odan ári tómendetý, taýarlar men qyzmetterdiń shıkizatqa jatpaıtyn eksportynyń kólemin ulǵaıtý, sondaı-aq azyq-túlik taýarlaryn tutynýdaǵy ımport úlesin tómendetý bolyp sanalady. Óz ókilettikteri aıasynda Aqsha-kredıt saıasatynyń 2030 jylǵy deıingi strategııasyna sáıkes, shamadan tys ótimdilikti qysqartý úshin Ulttyq bank 2025 jylǵa deıin ekonomıkany qoldaýdyń memlekettik baǵdarlamalarynan kezeń-kezeńimen tolyq shyǵýǵa nıettenip otyr. Ulttyq bank baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin dezınflıatsııalyq aqsha-kredıt saıasatyn júrgizýdi jalǵastyrady. Úkimet tarapynan usynylǵan ınflıatsııanyń monetarlyq emes faktorlaryn tómendetý sharalary tıimdi iske asyrylǵan jaǵdaıda, Ulttyq bank baǵa turaqtylyǵyna qol jetkizýdi eskere otyryp, aqsha-kredıt talaptaryn jeńildetý jóninde sheshim qabyldaýǵa óziniń daıyn ekendigin rastaıdy», - dedi UB basshysy.
Budan buryn habarlanǵandaı, búgin Úkimet otyrysynda elimizde baǵanyń ósýin tejeý maqsatynda 2021 - 2024 jyldarǵa arnalǵan ınflıatsııaǵa qarsy áreket etý sharalary kesheniniń jobasy qaralyp, maquldandy.
- Azyq-túlik ónimderiniń baǵasyn turaqtandyrýdyń mańyzy zor — Asqar Mamın
- Qazaqstanda ıpotekalyq qaryz boıynsha kepilde turǵan úıdi óndirip alýǵa tyıym salynbaq
- Ulttyq joba: 2025 jylǵa deıin negizgi taýarlardy bırjada ótkizý úlesi 20% jetedi
- Asqar Mamın EO elshilerimen ekonomıkanyń ekologııalyq turaqty damý máselelerin talqylady
- Vıtse-premer Roman Sklıar jumys saparymen Seýlde júr
- Qor naryǵynda dollar arzandap jatyr
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Sqaqov: Ekibastuzdyń keshendi damýy tek qana jańa óndirister emes
NUR-SULTAN. QazAqparat –Úkimet otyrysynda Ekibastuz qalasynyń 2025 jylǵa deıingi keshendi damý jospary qabyldandy. Pavlodar oblysynyń ákimi Ábilqaıyr Sqaqovtyń aıtýy boıynsha qujat 114 is-sharadan turatyn tórt negizgi blokqa bólingen, dep habarlaıdy QazAqparat.
KDJ-yń negizgi tarmaǵynyń biri jeke ınvestorlar úshin ındýstrııalyq aımaq qurý bolyp tabylady. Aıta ketý kerek, jergilikti bılik jospardy júzege asyrýda jeke ınvestıtsııalarǵa úmit artyp otyr. KDJ-ǵy jeke ınvestıtsııalar úlesi 90%-ǵa jýyq.
«Alaıda, Ekibastuzdyń keshendi damýy tek qana jańa óndiristerdiń iske qosylýyn bildirmeıdi. Áleýmettik salada da mańyzdy máseleler bar. Olardy óńir qarajaty esebinen sheshý josparlanyp otyr. Densaýlyq saqatý salasyndaǵy eki iri jobalar pýly kadrlyq áleýetti arttyrý jáne materıaldyq-tehnıkalyq bazany jaqsartýǵa baılanysty. Atap aıtqanda, qalalyq emhanany jańǵyrtý josparlanyp otyr», - dedi Sqaqov.
Bilim berý salasynda barlyq mektepterge kúrdeli jóndeý júrgizý men bala baqshany rekonstrýktsııalaý josparlanyp otyr. 700-den astam balany qamtıtyn shyǵarmashylyq ortalyǵynyń qurylysy bastalady dep kútilýde.
«Qosymsha bilim berýdi damytý dene tárbıesi men sport salasynda da júrgiziledi. Muz aıdyny men 30 sport alańyn salý josparlanýda. Bunyń bári dene tárbıesimen aınalysatyn ekibastuzdyqtardyń sanyn 40%-ǵa arttyrýǵa múmkindik beredi. Mádenıet salasyna keler bolsaq, munda da sala nysandarynyń kúrdeli jóndeýi men qurylysy kútilýde, sondaı-aq, Ekibastuzdyń aýyldyq aımaǵynda mádenıet úıleri boı kóteredi», - dep habarlady Pavlodar oblysynyń ákimi Ábilqaıyr Sqaqov.
Ekibastuzdyń keshendi damý jospary QR Prezıdentiniń tapsyrmasy boıynsha qurastyryldy. Jospardyń negizgi mindetteri – qalanyń otyn-energetıka kesheninen táýeldiliginen aryltý jáne ekonomıkany dekarbonızatsııalaý. Jospardy talqylaýǵa qala turǵyndary men táýelsiz sarapshylar qatysyp, olardyń usynystary qujatqa engizildi.
KDJ-yn júzege asyrýdan kútiletin áser - 700 mıllıard teńgeden astam ınvestıtsııalardyń quıylýy, ónerkásip óndirisiniń kóleminiń deńgeıi 1 trıllıon teńgege deıin ulǵaıýy, ShOB sýbektileriniń sanynyń 10 myńǵa deıin artýy, 16,5 myń jańa jumys oryndarynyń qurylýy jáne t.b.
- Pavlodarda Saryarqa samaly gazetiniń alǵashqy redaktoryna taǵzym taqta ashyldy
- Azyq-túlik ónimderiniń baǵasyn turaqtandyrýdyń mańyzy zor — Asqar Mamın
- 4 myńnan astam erekshe qajettiligi bar bala Ońaltý ortalyqtarynda kómek aldy
- Ózbekáli Jánibekovke Almaty men Túrkistanda eskertkish ornatylmaq
- Pavlodarda órtengen úıden 58 jastaǵy áıeldiń denesi tabyldy
- Pavlodar oblysynyń turǵyny qyzǵanyshtan adam óltirip, 12 jylǵa sottaldy
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Türkmenistanyň Saýlaw kodeksiniň 44-nji, 45-nji maddalaryna laýyklykda, 2016-njy ýylyň 14-nji dekabrynda Türkmenistanyň Demokratik partiýasynyň maslahatynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Mälikgulyýewiç Berdimihamedow 2017-nji ýylyň 12-nji fewralynda geçiriljek Türkmenistanyň Prezidentiniň saýlawlary boýunça dalaşgär hödürlenildi. Dalaşgär hödürlemek çäresi Türkmenistanyň jemgyýetçilik guramalarynyň Merkezi mejlisler jaýynda geçirildi.
Türkmenistanyň Saýlaw kodeksine laýyklykda, dalaşgärleri hödürlemek hukugy saýlawlaryň bellenen gününe çenli bellige alnan syýasy partiýalara, şeýle hem raýatlaryň toparlaryna degişlidir.
Türkmenistanyň Prezidentiniň saýlawlary boýunça dalaşgärlige hödürlemek işleri 2016-njy ýylyň 14-nji dekabryndan 2017-nji ýylyň 12-nji ýanwary aralygynda geçiriler.
Hormatly Prezidentimiziň pähim-parasatly baştutanlygynda, öňdengörüjilikli döwlet syýasaty esasynda ýurdumyzyň jemgyýetçilik-syýasy durmuşyny demokratiýalaşdyrmak meselesi aýratyn möhüm ugurlaryň biri...
Ýurdumyz bu gün demokratik ýörelgeleri çuňlaşdyrmak ýoly bilen öňe ynamly gadam urýar. Demokratik şertleriň çäklerinde ýurdumyzda her bir türkmen raýatynyň saýlaw hukuklarynyň üpjün edilmegine hem uly...
Hormatly Prezidentimiziň pähim-parasatly baştutanlygynda günsaýyn ösüp barýan asuda ýurdumyzda raýatlaryň hukuklaryny we azatlyklaryny goramaga gönükdirilen il-ýurt bähbitli çäreler yzygiderli amala a...
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda ýurdumyzda milli ykdysadyýetimiziň ähli pudaklaryny sanlylaşdyrmak işi ýokary depginler bilen dowam edýär....
?Türkmenistan – parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynda, mukaddes Garaşsyzlygymyzyň şanly 30 ýyllyk baýramyna taýýarlyk görülýän günlerde hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda alnyp...
Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistan döwletimizde hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda alnyp barylýan il-ýurt bähbitli, giň gerimli işler Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüne mahsus...
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň pähim-parasatly ýolbaşçylygynda ýurdumyzyň jemgyýetçilik-syýasy durmuşynda milli kanunçylygy kämilleşdirmäge hem-de halkara tejribes...
Ynsan kalbyny päklige, halallyga besleýän, merdana ata-babalarymyzdan miras galan, halkymyzyň asyrlar, boýy dowam edip gelýän asylly ýörelgelerine aýratyn ähmiýet berilýär. Hormatly Prezidentimiziň...


text:
Ysraýylyň harbylary tarapyndan maý aýynda şol gämä edilen hüjümde Türkiýäniň 8 raýaty bilen bir hatarda amerikan-türk goşa raýatlygyny göterýän bir raýat hem heläk bolupdy.
Türkiýe şol waka boýunça Ysraýylyň Ankaradan ötünç soramagyny talap edip gelýär. Emma Ysraýylyň daşary işler ministri Awigdor Libermen düýnki eden çykyşynda “terroristleri goldanlygy üçin Türkiýäniň özi Ysraýyldan ötünç soramaly” diýdi.
Emma Ysraýylyň premýer-ministri Benýamin Netenýahu Awigdor Libermeniň çykyşynyň ýzýany bilen ýayradan beýanatynda Libermeniň diňe öz pikirini beýän edenligini aýtdy.


text:
Birleşen Ştatlaryň mediasynyň habar bermegine görä, prezident Donald Trampyň öňki aklawçysy prezidentiň kömekçileri bilen bäsdeş dalaşgär Hillari Klintona zyýanly maglumatlary paýlaşmak arkaly Trampyň saýlaw kampaniýasyna ýardam bermegi teklip eden rus delegasiýasynyň arasynda 2016-njy ýylyň iýun aýynda bolan duşuşyk barada Trampyň öňünden bilýändigini aýtdy.
CNN we NBC neşirleriniň maglumatyna görä, Trampyň öňki aklawçysy Maýkl Koen (Michael Cohen) Trampyň ogly Donald Tramp-kiçi öz kakasyna ruslaryň teklipleri barada aýdanda we Tramp duşuşygy tassyklanda, özüniň şol ýerdedigini öňe sürýär.
Häzirki wagt derňew astyndaky we prezident bilen arasyna tow düşen Koen, aýdylmagyna görä, bu mesele boýunça ýörite geňeşçi Robert Muelleriň ABŞ-nyň 2016-njy ýyldaky prezident saýlawyna Orsýetiň goşulyşmagy diýilýän waka bilen baglanyşykly geçirýän derňewlerine beýannama bermäge isleglidigini aýtdy.
Koeniň aýdylýan tassyklamalarynyň delilleri Trampyň prezidentlige saýlanmagyna ýardam bermek maksatly Trampyň kampaniýasy bilen Russiýanyň arasynda gizlin ylalaşygyň bolandygyny ýa-da bolmandygyny subut etmek babatynda möhüm ädim bolup biler.
Ýöne CNN neşiri öz çeşmelerine salgylanyp, Koende öz aýdanlaryny tassyklaýan audio ýazgy ýaly delilleriň ýetmezçilik edýändigini habar berýär.
Tramp, onuň ogly, aklawçysy we administrasiýanyň beýleki remileri prezidentiň bu duşuşyk barada 2017-nji ýylyň iýul aýyna çenli – ýagny bu habar köpçülikde ýaýraýança – hiç zat bilmeýändigini tekrarlaýarlar.
Donald Tramp-kiçi, Trampyň giýewi Jared Kuşner we şol döwürde Trampyň kampaniýasynyň ýolbaşçysy bolan Paul Manafort täsirli rus aklawçysy Natalia Weselnitskaýa bilen 2016-njy ýylyň 9-njy iýunynda Nýu-Ýorkdaky “Trump Tower” binasynda duşuşypdylar.
Bu duşuşyk, rus araçysy Trampyň ogluna rus resmileriniň Klintony “aýyplaýjy” maglumatlary we resminamalary bermegi teklip edendigini aýtmagyndan soň guramalaşdyryldy.
Weselnitskaýa öz Kongresini “haýsydyr bir hökümet organyndan garaşsyz” görnüşinde dolandyrýandygyny aýdyp, Trampyň topary bilen duşuşanda Kremliň adyndan hereket edendigi baradaky aýyplamalary ret etdi.
Ýöne 27-nji iýulda “Associated Press” neşiri Weselnitskaýanyň rus hökümetiniň ýokary derejeli resmileri bilen - öň aýdanyndan has ýakyn işleşendigini görkezýän resminamalary gözden geçirendigini habar berdi.
AP neşiri bu barada kommentariý almak üçin özüniň Weselnitskaýa bilen habarlaşmak synanyşyklarynyň başa barmandygyny mälim etdi. Neşir habarçy tarapyndan onuň mobil telefonyna ugradylan hatlaryň “okaldy” diýlip görkezýändigini, ýöne yzyna jogap ýazylmaýandygyny aýtdy.


text:
-
-
-
-
-
-
-
01:00
-
-
-
-
keshe 23:36
-
-
keshe 22:51
-
-
-
-
-
-
-
Álemdegi vaktsınanyń 73 paıyzy on memlekette ǵana egilgen – BUU vaktsınatsııa teńsizdigi týraly
NUR-SULTAN. QazAqparat – Álem boıynsha 5,7 mlrd doza vaktsına salynǵan, biraq onyń 73 paıyzy 10 memleket aýmaǵyna tıesili. Bul týraly Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy BUU Turaqty úılestirýshisi Mıkaela Fırberg-Storı aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Jaqynda BUU Bas hatshysy Antonı Gýterrısh jahandyq pandemııa boıynsha sammıtte álem boıynsha vaktsına bólýdegi ádiletsizdikti atady. Biz vaktsına óndirisin eki esege ulǵaıtýymyz kerek jáne bul jospar vaktsınany ádiletti taratýdy meńzeıdi. Jyl sońyna deıin álem halqynyń 40 paıyzyn, al 2022 jyldyń alǵashqy jarty jylynda – 70 paıyzyn vaktsınamen qamtý kózdelgen. Qazir álem boıynsha 5,7 mlrd doza vaktsına salynǵan, biraq onyń 73 paıyzy 10 memleket aýmaǵyna tıesili. Al Afrıka elderinde adamdardyń 3 paıyzy ǵana vaktsınalanǵan. Bul - úlken syn-tegeýrinderdiń biri. Biz úshin jahandyq densaýlyqty nyǵaıtý úshin reformalar qajet, vaktsına týraly durys naqty aqparattar qoljetimdi bolýy kerek», - dedi spıker Astana Media Week forýmynyń «Jańa, kovıdtan keıingi álemdegi qoǵam jáne BAQ» paneldik sessııasynda.
Sonymen birge BUU úılestirýshisi qazirgi feıkter men ınfodemııaǵa qarsy jańa tásilder qajettigin atap ótti.
«Durys kommýnıkatsııa ómirdi qutqaratynyn túsiný qajet. Sondyqtan biz koronavırýs týraly feıkterge qarsy «Tekserildi» atty jahandyq naýqandy júzege asyryp otyrmyz. Munda tekserilgen túsinikti, mazmundy jáne faktilerge súıengen aqparattardy bólisemiz. Eń bastysy - halyq tarapynan mol senim bolýy qajet. Biz BUU retinde koronavırýs pen jalǵan aqparatqa qarsy sharalardy jalǵastyra beremiz», - dedi Mıkaela Fırberg-Storı.
Eske sala ketsek, keshe elordada Astana Media Week – 2021 jyl saıynǵy medıaaptalyǵy bastaldy.
AMW-2021 barysynda halyqaralyq medıaqaýymdastyq músheleri aqparattyq kún tártibiniń ózekti máselelerin kóteredi.
Ondaǵy is-sharalar onlaın jáne oflaın-alańdarda da josparlanǵan.
- Koreıa Qazaqstannyń jaqyn dosy retinde COVID-19 aıaqtalǵansha birge bolady – Elshi Ký Hong-sok
- Almatyda ujymdyq ımmýnıtet qalyptasa bastady – Baqytjan Saǵyntaev
- Qandaı elderdiń vaktsına pasporttary Qazaqstan aýmaǵynda jaramdy
- Aqmola oblysynda karantındik shekteý sharalary saqtalýda
- QazVac vaktsınasyn ázirlegen qazaqstandyq ǵalymdarǵa memlekettik syılyq berilmek
- BQO-da 235 myńnan astam adam koronavırýsqa qarsy ekpe aldy
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam