text:
1997-nji ýylyň 29-njy dekabrynda gaz turba marşrutlary çekildi. Nebit-gaz önümleri geçirmek üçin bu turbanyň çekilmegi bilen Türkmenistanyň Gündagaryndaky harytlary geçirmek ugry Maşat-Tejen ýaly şäherlerden geçip ol ýollar uly ähmiýete ee bolýarlar. »»»
Orta Aziýa ýurtlarynyň gazyny geçirmek üçin Eýran Yslam Respublikanyň prezidenti Seýit Muhammet Hatemi bilen onuň türkmen egindeşleri Türkmenistanyň prezidenti Saparmyrat Niýazow bilen Eýrana tarap ugrukdyrylan mawy ýangyç ýoluny açdylar. Onuň uzynlygy 200 kilometr bolup Türkmenistanyň Günbataryndaky Körpeje ýaly gaz ýataklaryndan Eýranyň Gülüstan welaýatyndaky “ Kürtkui ” gaz turbasyna baryp birigýär.
Ilki bilen Türkmenistan bir ýylda 3 milliard kubametr gaz Eýrana geçirýär, ýöne geljekde bu göwrüm 12 milliart kubametre barabar bolmaly – diýilýär.
Şeýlelik bilen bu 1,6 milliard dollar çykdaýjyny göterýän gaz turbanyň üsti bilen günde 900 000, kubametr gaz eksport etmäge mümkünçilik döredýär.
Näçe wagt mundan öň Türkiýäniň premýer ministri Masud Ýylmaz Türkmenistan bilen Türkiýäniň arasynda iki taraplaýyn bir ylalaşyk şertnama gol çekişdiler. Bu şertnama esasynda Türkiýe 2000-nji ýyldan beýläk ýylda 15 milliard kubametr gazy Türkmenistandan alýar diýip umyt edildi. Emma halkara syýahatyň netijesinde bu şertnama hem doldyryldy. Bu gaz Hazar deňziniň üsti bilen çekiljek turba marşruty arkaly iberiljekdir. Emma Türkiýe Eýranyň üsti bilen geçirilýän turbalara iberiljek gaz bilen ylalaşar. Sebäbi Türkiýe üçin bir milliard dollar sarpaly bolup durar.Şeýle hem 1991-nji ýylyň 22 sentýabry S.A Niýazow Türkmenistan we Eýranyň Bajgiran diýen döwlet serhetinde sadalaşdyrylan geçelge açylmaga bagyşlanan dabara gatnaşdy. Ol Eýran Yslam Respublikasynyň Horasan welaýatynyň wekillerini regulýar gepleşikleriň ýola goýuljakdygyna ynandyrdy. Iki ýurduň arasynda ykdysady, medeni we beýleki gatnaşyklaryň gowy başlangyjy başllanandygyny tassyklady. Şondan bir ýyl soňy hem Türkmenistan Eýran serhetinde “ Güdirolum ” / pasgah-e pol / awtoulaglar ýolunyň açylmagy hem gatnaşyklara ýola goýulmaga hem uly täsir galdyrdy.
Umuman döwrüň talabyna görä, iki döwletiň arasyndaky bu gatnayklar netijeli häsiýetlere eýe bolup gaýdýar. Türkmenistanyň öz ygtyýarly döwlet hökmünde günortadaky goňşusy bilen işeňňir köp taraplaýyn hyzmatdaşlyga gyzyklanýandygy, Türkmen halkynyň onuň bilen taryhy kökleri arkaly baglanşyklydygyny, olary milli we ruhy umumylygynyň birleşdirýändigi mälim boldy. Şol sanda 1991 ýylyň 1-nji dekabrynda Eýranyň Aşgabatda ilçihanasy açmagy we Türkmenistanda Eýran Yslam Respublikasynyň “ Sadrat bankynyň ” bölüminiň açylmagy, Aşgabat-Tähran-Maşat Howa ýoluna ýola goýmak, telegraf, telefon gatnaşyklary döretmek we medeni gatnaşyklary giňeltmegiň meseleleri alynyp baryldy.
Türkmenistanyň Garaşsyzlygyna eýe bolan mahaly Beýik Saparmyrat Türkmenbaşyny A.A.Rafsanjany Eýrana gelip görmäge resmi çakylyk gowşurdy. Bu sapary Eýran tarapyň öz ygtyýarly döwleti kabul etmegiň doly protokoly boýunça guramaçydygy munuňam sebäbiniň diňe bir 21-nji dekabrda Eýranyň Türkmenistanyň garaşsyzlygyny resmi taýdan ykrar edenligi bilen däl de, Eýsem täze şertlerde hoşniýetli goňşyçylykda ösdürmek hyjywynyň hem bardygy bilen düşündirilýär.
Nebit gaz ýataklarynyň durkuny täzelendirmek, nebit önümleriniň täzeden işleýiş enjamlarynyň durkuny dünýä ülňülerine ylaýyk gabatlaşdyrmak ýaly işler Eýran bilen bilelikde alnyp barylýar.
Türkmenbaşy şäheriniň nebti gaýtadan işleýiş hem arassalaýyş kärhana zawodyny täzeden üýtgedip gurmak işleriň alnyp barylyş depgininiň dowamynda Eýran Yslam Respublikasy bilen Garaşsyz Türkmenistan Respublikasynyň arasynda geçirilen şertnama esasynda Eýranyň injenerleri benzin ýangyjynyň önüm kärhanasy gurulşygyny 1999-nji ýylyň maý aýynda işläp başladylar.
Bu gurluşygyň baş injeneri Seýitmahmut Ymatzada “ Jemhury Islami ” habar beriş serişdesiniň habarçysyna beren gepleşiginde bu şertnama boýunça proýektin umumy bahasy 50 million Amerikan dollary we 27 aýyň dowamyndaky möhletde iş gutarnykly erine etirilmedi.
Bu blogyň licenziýasyny iňlis firmasynyň birinden satyn alyndy. Onuň proýektini doly çyzyp erine etiriş hyzmat işleri Eýranyň nebit gurluşyk hem “ Milli injenerlik firmasy ” hem içeri maslahatçysy injeneriň kärdeşligi bilen alnyp barylýar.
Şu wagta çenli türkmen jogapkär işgärler proýektiň hem işiň erine etirilip alnyp barylyşy we Eýranly işgärler hem firmasynyň iş alyp gidişi hakda, göwnejaý diýip nygtaýarlar.” 1
Şeýle hem Eýran Yslam Respublikasy tarapyndan ýollaryň durkuny täzeleşdirmek we täze magistral ýollary çekmek, tehniki injenerlik kärdeşlikleri we söwda gatnaşyklary, transport we awtoulaglar hyzmatdaşlyklary barada esli işler amala aşyrylýar.
Garaşsyz Türkmenistanyň uly magistral ýollaryny täzeden çekmek Eýranyň “ Dobral ” firmasynyň erkinde şertnama esasynda goýuldy. Bu firma işiň durkuny has gurply görnüşde alyp barýarlar. Ol dünýäniň halkara ylaýykda gara ýollaryna gabatlaşdyrylyp ýokary hilde işlenip tabşyrylyp dur.
Eýranyň metbugatlarynyň habar bermegine görä, “ Häzirki zaman Eýran nebit-gaz, ýol, transport, telefon, oba hojalyk, suw – tok energiýasy we senagat ugrunda has oňat kärdeşlikleri alyp barýarlar.”. 2
“ 1998-nji ýylyň ýanwar aýynyň başlarynda 1,6 milliard dollarlyk gaz geçiriji proýekte Orsýet hem goşulyşýar ” – diýip Türkmenistanyň prezidenti Niýazow yglan etdi: “ Eýranyň üsti bilen Türkmenistandan Türkiýe geçirilýän gaz turba Orsýet hem goşuljakdyr. Bu iş gaty bir kyn iş däl ,... Sebäbi dünýä bazary Türkmenistanyň hem-de Orsýediň-de gazyny almaga alyjylyk gurby bar ”.
Bu wakadan bir az öň 1997-nji ýylyň 28-nji dekabrynda Eýran bilen Türkmenistanyň prezidentleri 7,5 kilometrlik kabel simynyň çekiliş proýektiniň dabarasyny açdylar. Bu marşrut hem Şanhaý şäheri Germaniýadaky Frankfort şäheri bilen birleşdirýän Ewroaziýanyň / Ewropa-Aziýa / umumy 17 müň kilometrlik “ arka Seti ” maksatnamasyna degişlidir. Şeýlelik bilen Türkmenistan-Eýran proýekti Ewraziýany hem esasy baglanyşdyryş Setine öwrülýär. Üç ýurda- da iň möhüm fundamental energiýanyň kämilleýiş gurluşygy hökmünde gaz satyn almak hakda 1996-nji ýylyň awgust aýynda Eýranyň degişli ýolbaşçylary bilen Türkiýäniň baş weziri Ärbakan dagylaryň aralarynda şertnama baglanyşyldy. Iki ýurt gol çekilen 20 milliard dollarlyk çykdajyny ylalaşyk esasynda Türkiýe 23 ýyl Eýrandan gaz satyn almaga şert edinýär. / Ilki başda ýylda 10 milliard kubametr / Bu ylalaşykda Türkmenistanyň gazyny Eýranyň üsti bilen Türkiýä geçirmek proýekti göz öňüne tutulýar. Şeýle hem iki döwlet kontra banda we terrorçylygyň hem garşysyna göreşmegi hakda bir pikire uýdular.
Şol duşuşyk wagtynda Eýran bilen Türkiýe,Töwriz bilen Wan kölüniň arasyna demirýöl marşrutyny çekmek hakda hem ylalaşyga gelip ýokary güýçli akymda göýberilýän elektrik toguny el eterlik edip goýmaga hem pikir alyşdylar. Bu proýekt esasynda Eýrana elektrik toguny Türkiýä eksport etmäge mümkinçilik döredýär. Ikinji bir tarapdan Türkmenistan hem Eýranyň demirgazyk welaýatlaryna artyk toguny eksport etmäge şert ýüze çykýar.
Şeýle gatnaşyklar we arkalaşyklar esasynda Türkiýe Merkezi Aziýanyň bazarlaryna we erasty goýumlaryna / baýlyklaryna / , Eýran hem Gara deňiz we Orta deňziniň port şäherlerine we Türkmenistan-da ýurdy ösüşe tarap gönükdirmek hem maliýe serişdelerini üpjün etmek üçin gazyny dünýä bazarlaryna çykarmak uly mümkinçiliklere eýe bolýar.
Ýatlanan üç taraplaýyn ylalaşyk Eýranyň daşary ykdysadyýet syýasatlarynyň biri diýip hasaplanylýar. Ol Orta Aziýadaky garaşsyz ýurtlar üçin ähmiýetli orna eýe bolýar. Bu ýurtlardaky erasty baýlyklary ýagny nebit we gazdan başgada altyn,kümüş, platyn we beýleki gymmatly magdanlar syýasy garaşsyzlykdan öň Sowet Soýuzynyň eksport ýollaryna bagly bolup geografiki ykdysadyet taýdan 1991-nji ýyldaky garaşsyzlygyna garamazdan entek ýöreýärdi. Şonuň üçin bu harytlary dünýä bazaryna çykarmak üçin täze ýollary döretmekde Eýranyň üstünden has amatly şertler döredýärdi. Elbetde Eýran şol mesele taraplaýyn gadym taryhda hem strategiki orunda durup “ Dünýäniň Derwezesi ” diýlen ada meşhurdyr. 3
Sowet Soýuzynyň synmagy bilen söwda we önümçiligiň tappa durmagy hem-de soňky ykdysady dagynyklar sebäp bolup Türkmenistan öz garaşsyzlygyna eýe bolanynda-da gazyny satyn alan Ukrain,Gruziýa,Orsýet we beýleki birnäçe ýurtlar onuň tölegini tölemäge gurby çatmaýardy.Şonuň üçin Garaşsyz Türkmenistanyň Merhemetli Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy 1997-nji ýylyň mart aýynda bu ýurtlara gaz bermegi Resmi taýdan kesdi. Umuman aýdylanda gazyň kesilen mahaly 2 milliard Amerikan dollaryndan agdyk pul Garaşsyz Türkmenistana bergidar bolup galdylar. Bu berginiň ýarysy Orsýede degişli bolup durýardy.Şonuň üçin 1991-nji ýyldan beýläk Türkmenistanyň gaz önümi 84,3 milliard kub metrden 35,2 milliard kubametre pese düşürildi. 1996-nji ýyldan 1997-nji ýylyň başlaryna çenli bu göwrüm diňe 13,9 milliard kubametre pese düşüp ýagny 48,6 göterim öňki ýyllara garanyňda peselip gaýdýar.
Şeýlelik bilen “ Bu turba marşruty ýurdumyzyň ýaşaýaş meselesine öwrül-di ”. 4
Bu üç taraplaýyn ylalaşyk hakdaky ýüze çykan indiki mesele proýektiň maliýe serişdesiniň çeşmesini üpjün etmek bolup durýardy. Sebäbi halkara pul banky halkara maliýe şertlerine görä proýekti maliýe taýdan üpjün etmäge erligi ýok. Şonuň üçin Eýran Yslam Respublikasy Garaşsyz Türkmenistanyň gaz geçiriji turbasynyň gurulmagynyň başlanmagyny maliýe taýdan üpjün etmeginiň 80 procentini ýagny 195 million dollar maliýeleşdirmegi, birinji üç ýylygynyň gaz eksporty bilen tölemek şertinde öz üstüne alýar. Bu puluň 70 million dollaryny Türkmenistanda gazy gaýtadan işleýiş bloklaryny gurmaga göz öňunde tutuldy. Emma Eýran-Türkiýe gaz geçiriji turbany gurnamak üçin iki ýurt hem öz başyna aýratyn maliýeleşdirmegiň çäresini görýärler. Ýagny her ýurt öz içeri gaz turbasyny özleri gurnamagy boýun alýarlar.
Türkmenistanyň gaz geçiriji turba marşrutyny ýola goýmakda Eýranyň roly Merkezi Aziýadaky ýurtlarda has görnükli täsir galdyrdy. Eýranyň öňki Daşary işler ministri 1996-nji ýyldaky Şweýcariýada geçirilen “ Krans Montana ” atly ýygnanşygynda / Konferenciýa bolmaly / Eýranyň öňe gidişlikleri hakda çykyş edende şeýle belleýär:... “ Eýranyň üsti bilen Türkmenistanyň gazyny Ewropa geçirmek we ene-de Türkmenistanyň gazyny Eýranyň Demirgazyk welaýatlarynda ulanmak, mysal üçin, “ Nikä elektrpstanciýada peýdalanmak, Aha Renitz “ Aha Renitz ” atly Azerbaýjandaky nebit koorporaciýasyna Eýranyň goşulyşmagy, Eyranyň gazyny Nahaçyw, Ermenistan hem-de Gürjüstan we Ukraina geçirmek hem Gazagystanynyň nebti bilen söwda alyş-çalyş ýaly maksatnamalary ýatlasa bolar. Umuman Eýran Aziýa bileleşigindäki kärdeşlikler boýunça ikinji sütünde durýandygyny faktlaýyn beýan edilýär.
Praktikada Eýran söwda alyş-çalyşyň bir göwrüminde Orta Aziýa Respublikalary bilen dünýä bazarynyň aralygynda “ arabaglaýjy ” rolunda durýar. Şeýle halatda Türkmenistan ýa-da Gazagystan öz nebit önümlerini Eýranyň Demirgazygyna göýbermek bilen Eýran hem şol möçberdäki nebit önümleri eksport edip satýar. Eýran bilen Gazagystanyň aralaryndaky 1996-nji ýylynyň gol çekilen ylalaşygy esasynda ilki Eýran Hazar deňzinden çykarylýan bir ýyllyk önümi ýagny 2 million tonna çig nebtini alyp, Fars / pars / aýlagyndaky eksport tamojnysyndan / gümrukhanasyndan / şol möçberdäki alynan çig nebtini Gazagystandaky portnýorlaryna / müşderilerine / geçirýär. Elbetde söwda alyş-çalyşlaryň beýle görnüşi wagtlaýynça bolup ol turba marşruty kämilleşýänçä peýdaly bolup durar. Elbetde bu uzak mütdetli syýasatyň maksady bütin region boýunça turba marşrutyny kämillige tarap alyp barjakdyr. Häzirki görünip duran ýagdaýda Gazagystan hem Türkmenistan we Eýran turba marşrutynyň gurluşygyna goşulmagy hem mümkindir.
Düýpli ösüşiň fundamentleri hökmünde demir ýol we turba marşruty görnüşdäki aragatnaşygy Merkezi Aziýanyň geljek özgerişlikleriniň ösdürilmegi üçin ykbal çözüji ähmiýete eýe bolup durýar. Ýagny regional gatnaşyklarynda demir ýol 100 kilometrlik töweregindäki territoriýany öz / uzaklygynda / içine alýar. Demirçine alýar. Demiryoluň öz içine alýan bu territoriýany halkara ykdysady aragatnaşyk kärşynaslary oňy “ ösüş dalany ” – diýip at beripdirler.
Şeýle hem demirýoluň parallelliginde elektrik tok geçiriji, aragatnaşyk serisdeleri, nebit-gaz geçiriji turba marşruty, suw üpjünçilik öüjükleri...ýaly çäreleri ýola ugrukdyrylýar.
Bu özgerişleri esasynda döredilen täze şäher merkezlerinde senagat üçin erasty magdanlary çykarmak,hojalyk we öý-içeri enjamlary üçin atom stanciýalar arkaly energiýa beriler.
Düýpli ösüşiň fundamentleri hökmünde şeýle ösüş dalanlary gurnamak pikirleri esasan Türkiýe bilen Türkmenistanyň arasyndaky ylalaşyklarda göze ilýär. Bu aladalaryň maksady esasan ösüşe tarap ymtylmakdan gözbaş alýar. 5
Umuman aýdylanda Garaşsyz Türkmenistan dünýä ösüşleri bilen bir hatarda dünýä döwletleriniň arasyndaky geçýän ähli taraplaýyn aragatnaşyklara pugtalaýyn gatnaşýar. Şol aralykda näçe taraplaýyn aragatnaşyklary hem öz içine alýar. Mysal üçin Ermenistan- Türkmenistan, Türkmenistan – Ukrain, Hind-türkmenistan, Päkistan-Türkmenistan we Ýunan / Grek / - Ermenistan... ýaly kärdeşlikleri agzasy bolar. 7
Geçirilen ylalaşyklar we şertnamalar esasynda Eýran Yslam Respublika Garaşsyz Türkmenistanyň ýyl saýyn ösüp barýan galla önümlerini köp wagtlap saklap ulanmak üçin gurluşykenjamlaryny tabşyrmagy öz üstüne aldylar. Şol ugurda Eýran hem öz içindäki käbir bank we maýa goýum etmezçilikleri we şol ugurdaky bökdençlere garamazdan Türkmenistanda işöwür çärelerini alyp bardylar.
Eýranyň maýadar kompaniýasynyň pul serişdesiniň pesligi we onuň banklara baglylygy hakda ýüze çykýan käbir bökdençleri ýatlap geçeli. Mysal üçin: “ Galla ammarlary ösdüriş Jahad ” / Jahad-e touseýe-ýe Silu / firmasynyň administraciýa direkciýasynyň agzasy injiner Bagaýi ýatlanan meseleler boýunça şeýle diýýär: “...Şu mesele barada esasy ähmiýetli göz öňüne tutmaly zat, Banklar firmasynyň pul gerekli ätiýaçlarynyň kredit nyrhyny 18-den 20 procente çenli üpjün edýärler. Emma daşary ýurtlardaky firmalaryň kredit puluň gaýtargysynyň halkara nyrhy 6 göterim hasaplanýar. Ýagny Eýran firmasy Eýran bankyndan işi ýöretmek üçin alýan kredit maýasyny öz wagtynda töläninde 18-20 göterim üstüne gaýtarmak işöwür firmalar üçin aňsat däl. Bu iki nyrhyň aratapawudy has köp bolup gaýtaryp tölemek işöwür firmanyň girdeji gurbundan ýokary bolýar. Injiner Bagaýiniň aýtmagyna görä , göz öňüne tutulan proyektleri alyp barmak üçin berilýän kreditleriň göterim nyrhy ýokary bolsa,Eýran firmalary beýleki daşary ýurt firmalary bilen bäsleşik alyp baryp bilmez.” 6
Eýran üçin injinerlik we tehnika hyzmatdaşlyklaryny daşary ýurtlara eksport etmäge, öňki Sowet Soýuzyndan öz garaşsyzlygyna eýe bolan Orta Aziýadaky ýurtlaryň has ähmiýetli şert döredýändigine olaryň eksport- söwda we ykdysady kärşynaslary yglan edýärler.Olar esasanam Eýranyň Demirgazykdaky goňşy ýurdy Garaşsyz Türkmenistan bilen şol ugurda iki taraplaýyn aragatnaşyklary ýola goýmaga has gyzyklanýarlar. Olaryň aýtmagyna görä,Eýranyň bu ýurtlaryň her haýsysy bilen ekeran hojalygy,senagat,söwda gatnaşyklary,ykdysady we tehniki hyzmatdaşlygy ýola goýmagy belli derejede ýokary ähmiýete eýe bolýar. Elbetde geçen senelerde Eýran dürli sebäpler boýunça öz injiner-tehniki hyzmatdaşlyklaryny giňeldip alyp barmakda onçakly mäkäm ädimleri bu ýurtlarda alypbaryp bilmedi. Şonuň üçin bu ýurtlaryň bazarlary Türkiýe ýaly beýleki ýurtlaryň erkine geçdi. Orta Aziýadaky ýatlanan ýurtlaryň arasynda Garaşsyz Türkmenistanyň aýratyn geografiki şertleri hem Eýran bilen serhetdeşlik taýdan has uly ähmiýete eýe bolup durýar.
Eýranda çykýan gazýet-jurnallarda maglumatlardan görkezilişi ýaly Garaşsyz Türkmenistan 488 müň 100 kwadrat kilometr giňligi taýdan öňki Sowet Soýuz Respublikalarynyň arasynda Orsýet, Gazagystan we Ukrain ýaly ýurtlardan soň dördünji orunda durýar. Ýöne bu ýurduň 80 göterim meýdanyny 350 müň kilometrlik “ Garagum ” çöllügi ýurduň demirgazyk we merkezi göwrümini öz içine alýar.
Eýran metbugatlary Garaşsyz Türkmenistanyň ilatynyň sany taýdan häsiýetnama berenlerinde, Türkmenistanyň 5 million ilatyndan 73,300 göterimi türkmen, esasy ýurt eýesi hökmünde görkezilip, olardan soň ruslar 9,8göterim, özbekler 8,9 göterim, gazaklar 2 göterim we tatarlar, Azyrbaýjanlar,ermeniler we Ukrainliler bolsa 1 göterim we beýleki ilatlar bu ýurtda ýaşaýarlar.
Şeýle hem bu ýurduň iň möhüm önümleri gaz bilen pagta bolup 1991-nji ýylyň garaşsyzlygyndan soň ýurduň ykdysadyýetiniň esasy pudagy we daýanjy hasaplanýar. 8
“Ýatlanan özgerişleriň näderejede ähmiýetli alynyp barylýandygyny göz öňüne getirmek üçin Türkmenistanyň paýtagty Aşgabat şäherindäki geçip duran gurulşyklary göreniňde, ýurdy täzeden bina etmegiň we ykdysadyýetini ösdürmegiň ugrunda ýurt ýolbaşçysynyň ýurdy ösüşe tarap alyp barmakda we özgerişleri barha ýokarlandyrmakda çynlakaý eradasynyň bardygyny mälim edýär.”
Bu ýarym million ilatly şäheriň çet gyralaryna seredip görseň, gyrasynda suw çüwdirim hem şaglap inýän şarlawuklar bilen bezelip salynan täze-täze binalardyr ymaratlar her bir täze geleniň ünsüni özüne çekip abadan geljeklerinden buşluk berýär. Bu alynyp barylýan üýtgedip gurmagyň garmoniýasynyň şeýle bir tizligi hakda aýdylanda welin,Aşgabat şäheriniň şu günki keşbi dört ýyl mundan owalky bolşy bilen deňeşdirer ýaly däldir.
Şu ýerde bir zady bellemek gerek. Ol hem ýüzlerçe kilometr deňiz hem toprakly ýer serhetdeşligi we dini, medeni hem taryhy ortak miraslary sebäpli Eýran bilen Türkmenistanyň arasyndaky aragatnaşyklary, garaşsyzlygyň ilkinji pursatlaryndan ýokary derejede başlanyp, bu dostluk we doganlyk galtaşmalary günsaýyn ösüp hemme taraplaýyn giňeldilip gaýdyldy.
Şeýle etaplaryň dowamynda häzir Eýran, Türkmenistan bilen nebit, gaz, ýol transport, telefon aragatnaşyklary, oba hojalygy, tok-elektrik, suw we senagatyň dürli görnüşlerinde kärdeşlik we hyzmatdaşlyk edip gelýär. Şulara garamazdan käbir işöwürlerimiziň aýtmagyna görä,entäk bu ýurduň bazar ykdysadyýetide we iş meýdanlarynda gerekli we islendik orna eýe bolup bilmän barýarys.
Şu mesele hakda EýranYslam Respublikasynyň Garaşsyz Türkmenistandaky doly ygtyýarly ilçisi şeýle ynam bilen gürrüň berýär:
“ Iki ýurtda ýola goýlan şeýle gatnaşyklaryň derejelerinde Türkmenistanyň ykdysadyýet özgertmelerine goşant goämak we Eýranyň paýyna düşýän iş dolandyryş meýdanlarynda özüňi görkezmeli.”
Türkmenistan öz garaşsyzlygyna eýe bolandan soň eýranlylar ilkinji bolup bu ýurduň bazarlarynda esasy rol alyp bardylar. Emma olar söwdanyň halkara kada-kanunlaryna näbelet bolandyklary sebäpli kem-kemden bazar meýdanlaryny beýlekiler eýelediler.
Bu meselelere garamazdan bir zady ýatlap geçeli: Eýran firmalary berilen plan-proýektleri erine etirmekde Türkmenistanyň ägirt bazar ykdysadyýetinde aýgytly ädimleri ädip görnükli üstünlikleri gazandylar. Şolaryň arasynda “ Jahad sazändägi ” firmasynyň 6 sany uly göwrümdäki galla ammary / silu / gurluşygyny ýatlasa bolar.
Türkmenistany geçen ýyllarda diňe bir pagta önüminiň hatarynda däl-de, kem-kemden dürlileşdirilen hojalyk önümlere gönükdirildi. Şunlukda häzir bu ýurt 1,5 million tonna bugdaý önümi bilen bu önüm boýunça üpjünligiň hetdine etdi.
Iş meýdanyndakylaryň aýtmagyna görä, şeýle ýörelgäniň ugur almagy bilen basym geljekde galla ammar gurluşygy Türkmenistan döwletiniň öň maksatnamalaryna öwrüljekdigi ikiuçsyz görünýär. Şu ugurda Eýran galla ammar gurluşygynyň tehnologiýasyny gurujy ýurt hökmünde şeýle proýektleri alyp barmagy öz üstüne alyp bilýär.
Häzirki zamanda 180 tonnalyk göwrümdäki 6 sany demir gaply galla ammary Eýranyň “ Jahad –e touseýe ” firmasynyň specialistleri tarapyndan Garaşsyz Türkmenistanda gurluşykda alynyp barylýar.
Bu galla ammarlarynyň gurluşyk obýektiniň proýektlerini Eýranyň şol bir wagtdaky prezidenti Haşemi Rafsanjany, öz Türkmenistana eden saparlarynda bu ýurduň Prezidenti jenap Agaýe Niýazow bilen geçiren gepleşikleriniň esasynda hödürledi. Şeýle hem bu ýurduň ýokary derejeli ýolbaşçylary şu ugurda Eýranly firmalar bilen hyzmatdaşlyk etmäge gyzyklanmalar duýdurdylar. Şeýle ýörelgeleriň yzysüre ýola goýulan söwda palatalary boýunça 16 ýurt ýagny Amerika,Germaniýa we Türkiýe ýaly ýurtlaryň arasynda utyjy bolup saýlandy.
Öňde belläp geçişimiz ýaly “ Eýran-Türkmen ” hemme taraplaýyn aragatnaşyklarynda ençeme gezek geçirilen belli-belli wagtlarda şeýle döwletli gepleşikler ýola goýuldy.
Türkmenistanyň galla ammar gurluşyk proýektleri mündiri mähendes Täwäkkoli şeýle diýýär: 1374-nji h.ş. ýyldaky iki ýurduň aralarynda ylalaşyknama gol çekilenden soň ýagny iki taraplaýyn şertnamanyň 15 procenti öňitöleg hökmünde eýranly galla ammar gurluşygyna tölenmegi ylalaşylandan soň bu iki taraplaýyn / Eýran-Türkmenistan / şertnamasy birnäçe mütdetden soň 3 taraplaýyn şertnama / Eýran-Türkmenistan we Ukrain / öwrüldi. Şunlukda proýektriň dürli etaplarynyň ýerine ýetirilmegini tassyklanandan soň Türkmenistan Ukrainanyň üsti bilen tölenmegi ýerine ýetirildi.
Ol gürrüňini şeýle dowam edýär; Emma işi yzygiderli alyp barmaklaryň dowamynda bu ugurdaky şertnama täzeden iki taraplaýyn bolup durdy. Elbetde bu meseleler5 öz wagtynda çözgüdini tapynça galla ammaryň gurluşygynyň ýerine ýetiriliş işlerinde 3 ýyllyk bökdenç döretdi. Şunlukda 1377-nji / 1999-m.ý. / ýylda akradetiw / LS / görnüşdäki bank arkaly pul dolanşygyny ýola goýuldy.
Şeýlelik bilen bu halkara standartlar bilen gabatlaşdyryly ýokary tehnologiýadan peýdalanylyp guruljak galla ammarlar “ Ýaşlyk ”, “ Gyzylarbat ” /Serdar/, “ Daşoguz ”, “ Baýramaly ”, “ Gulanly ” we “ Parahat ” ýaly ýerlerde 16,2 million amerikan dollarlyk bahasy bilen gurluşyk işlerine girişip başlandy.
Işöwürleriň aýtmagyna görä, galla ammarlaryň gurluşygynyň uly kynçylyklarynyň biri bu ýurduň topragyna esasan Mary welaýatynyň ýerine degişli suw howdanlaryň ýer ýüzüne has ýokary ýakyn bolany sebäpli ýeri çuňlaşdyrma mümkinçiligi bolmady. Şeýle hem “ Ýaşlyk ” ýaly ýerlerde ýagyş suwlary oturan wagtlarynda toprakda gerekli mäkämlik bolmadygy sebäpli dürli çäreler bilen ýeriň durkuny gowlaşdyrdylar.
Bu ugurda ýene bir zady belläp geçeliň. Galla ammarlaryň proýektleri, gurluşygy we onuň hem gerekli iş enjamlary eýranly işöwür hünärmentleri tarapyndan ýerine ýetirildi. Ýöne welin bu galla ammaryň demir sklediniň gurluşygy we onda ulanylýan gurluşyk materiallarynyň çylşyrymlylygy sebäpli halkara iş dolandyryş aragatnaşyklaryň üsti bilen Ispaniýaly bir firmanyň hütdesinde goýuldy.
Baýramaly we Parahat şäherleriniň galla ammarlar gurluşygynyň ýerine ýetiriji jogapkär işgäri Mähändes Ýusubalynyň aýtmagyna görä, “...Şeýle halatlarda Ispaniýaly hünärmentleri her bir sany galla ammaryň daşky demir keşbiniň guruluş möhletini 3 aý diýip yglan etdiler, emma bu işi eýranly hünärmentleri 45 günüň dowamynda işläp ýerine ýetirdiler.”
Ol sözüniň dowamynda şeýle diýýär: “ Eger gerekli enjamlar wagtly-wagtynda üpjün bolan suratda, dikeltmek işleri hatda ýatlanan möhletden hem az wagt alar ”.
Türkmenistanyň galla ammar gurluşygy proýektleriniň müdiri Mähändes Täwäkoly / Töwekguly / şeýle diýýär: Bu awtomat enjamlary bilen özleşdirilen we kompýuterler bilen kontrollyk edilýän galla ammarlary beýleki ýurtlaryň gurnaýan galla ammarlary bilen deňeşdireniňde ýokary hilli tehnikada orun tutýar.Onda bugdaýlar ammarlaryň arasynda iki ýana daşalanda owranýar. Hem-de her öýjükde gapgarylan bugdaýlaryň agramyny her bir şertde taýyn edip agramlap bolýar. Şol halatda öýjükler howa temperaturasyny ölçeýýän ulgamlar bilen enjamlaşdyrylandyr.....
Diňe bir Mary welaýatynda takmynan 430 mýň tonna bugdaý önüminiň / bütin jemi önümden ikiden bir bölegi / öndürilmegi hem onuň üstesine ýyl saýyn bu önümiň ýokarlanma procesi sebäpli Türkmenistan döwleti bugdaý goýumlary saklamak üçin uly göwrümdäki galla ammarlara aýratyn üns berýär.Şonuň üçin hem jemi 6 sany galla ammarlardan 3 sanysy Eýranyň “ Jahad –e sazändegi ” firmasynyň tarapyndan “ Baýramaly ”, “ Gulanly ” we “ Parahat ” ýaly ýerlerde salynypdyr.
Häzirki döwürde bu8 welaýatda galla ammarlaşdyrma göwrümi bir ýüz müň tonna bolup Eýran bilen Türkiýäniň tarapyndan işdäki gurluşykda gurlup duran galla ammarlary hasaba alanymyzda bu göwrüm 200 müň tonna barabar bolýar.
“ Baýramaly ”, “ Gulanly ” we “ Parahat ” ýaly ýerlerdäki gurulyp duran galla ammarlarynyň Türkmenistanly gözlegçisi Derýaguly Ýazyýewiň aýtmagyna görä, bu welaýatdaky bugdaý önüminiň ösüşini göz öňünde tutup göz öňüne getirseň bu önümiň mukdary 2010-njy ýyla çenli bir million tonna baryp ýeter. Şonuň üçin biz gallalaryň ammarlaşdyryş göwrümini artdyrmaga mejburdyrys. 10
Eýran bilen Türkmenistanyň arasynda Garaşsyzlygymyzyň ýalkymynyň ilkinji şöhleleri nur saçyp başlandan iki ýurduň arasynda ilkinji gatnaşyklar ýola goýulyp gaýdyldy. 1990-njy ýylyň 12-nji oktýabrynda S.A. Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Mazenderan we Horasan welaýatlarynyň delegaciýalaryny ýagny Mazenderan welaýatlarynyň gubernatory Seýid Ysmaýyl Manewiniň baştutanlygynda işjeň toparlarynyň wekilleri, söwda we kooperatiw kärhanalaryň ýolbaşçylaryny kabul etdi. Myhmanlar Türkmen topragynda bolmakdan galan täsirleri barada gürrüň berdiler,aýtmaklaryna görä,olar dürli gepleşikleri ýola goýmak we ösdürmek üçin bu ýerde amatly ýagdaýa düşüpdirler. TSSR bilen Eýran Yslam Respublikasynyň iki welaýatynyň arasynda söwda-ykdysady,ylmy-hehniki we medeni hyzmatdaşlygy pugtalandyrmaga gönükdirilen protokola gol çekildi. 11
Saparmyrat Niýazowyň 1995-nji ýylyň 4-nji iýulynda Eýran Yslam Respublikasyna sapary wagtynda taraplar Körpeje-Gurtguýy / Kürtkui / turba geçirijisiniň taslamasyny taýarlamak we ony gurmak barada ylalaşyga geldiler. Türkmenistanyň dünýä bazaryna çykmagy üçin özboluşly derweze bolan Eýran bu energiýa ýolunyň taslamasyny işläp düzmegi we desgany ulanmaga taýarlamagy borç edindi. Gaz ýatagynyň gurluşygynyň we 140 kilometrlik turba geçirijisini çekmegiň 80 procentini maliýeleşdirmegi öz üstüne aldy.Türkmenistan 25 ýyllap Eýrana her ýylda 8 milliard kubametr gaz bermegi we Eýran gaz satyn alyp ugranyndan üç ýyl geçenden soň,onuň türkmen territoriýasynda gaz geçirijisiniň toslamasyny taýarlamak we gurmak üçin çykaran maliýe çykdajysyny tölemäge kepil geçirýär. 12
Şeýlelikde “ Türkmen –Eýran ” partnýorçylygy syýasy durnuklylyk fakturyna öwrülip,regionda döwletara gatnaşyklarynyň ösdürilmegine hyzmat edýär.
Türkmenistan tarapyndan gözegçilik edýän bu işgär,eýranlylaryň tarapyndan gurnalyp durlan galla ammarlaryň hil taýdan göwnejaýlygy hakda gürrüň berip şeýle diýýär: Eýranlylaryň gurnaýan galla ammarlarynyň bahasy mynasyp,gurlup tabşyrylma möhletiniň gysgadygy,dikeldiliş çäreleriniň mynasypdygy ýaly aýratynlyklary bar.
Şu ýerde bir zady ýatlamak gerek eýranlylaryň galla ammar gurlyşyk proýektleriniň ýerine ýetiriliş hakda,türkmen taraplarynyň ýokary derejede göwnejaý kanagatlanmalaryny gazananlygy üçin galla ammarçylyk gurluşygy ugrunda ýene-de birnäçe täze şertnama bu firmanyň öňünde goýuldy.Emma käbir görnüp duran bökdençler ýagny işgärleri çagyryş meselesi pul çykdajylaryny goýberiş kynçylygy, ýokary hilli gurluşyk materiallarynyň ýoklugy şeýle proýektleriň dowam etdiriş etabyna gereksiz täsirleri galdyrýar. Elbetde häzirki alnyp barylýan galla ammar gurluşyklary hakda hiç hili esasy kynçylyk ýüze çykmady.
Türkmenistanyň galla ammar gurluşyk proýektleriniň direktory şeýle diýýär: Aşgabat şäheriniň 50 kilometr ýakyndaky “Ýaşlyk” galla ammary 91 procent ösüş bilen ýakyn geljekde şeýle hem Baýramaly 94 procent,Gulanly 91 procent,Parahat 97 procent,Gyzylarbat 90 procent we Daşoguz 60 procent fiziki ösüşi bilen üstümizdäki ýylyň aýaklaryna çenli tamamlanyp tabşyrylar.
Türkmenistan özüniň daşary syýasatynda Eýran Yslam Respublikasy bilen birek-birege doly düşünişmek we ynanyşmak esasynda ýola goýlan hemme taraplaýyn gatnaşyklary ösdürmäge aýratyn üns berýär.Medeniýet,däp-dessur bu iki halky diýseň ysnyşdyrýar. Bu bolsa ykdysady integraciýany mundan beýläk-de ilerletmek üçin gowy esasdyr.Olaryň arasyndaky gatnaşyk konstruktiw söwda we tehniki hyzmatdaşlygyň senagat we oba hojalygy babatda, nebit,gaz pudagyny,bank işlerini we transport kommunikaciýalaryny ösdürmek,turba geçirijileriňi gurmak,gumanitar meseleleri ylalaşykly çözmek babatda birek-birege işjeň goldaw bermegiň ajaýyp nusgasy bolup biler. “Eýran diňe bir hoşniýetli goňşymyz bolman,eýsem ol ägirt potencialy we infrastrukturasy bolan beýik döwletdir hem,bu bolsa bizde uly gyzyklanmadöredýär” 13 –diýip,Saparmyrat Türkmenbaşy belleýär.
Eýran-türkmen hemme taraplaýyn gatnaşyklary ösdürmegiň ugrunda ilkinji gezek 1991-nji ýylyň 11-nji sentýabrynda S.A.Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň adatdan daşary we doly ygtyýarly ilçisi Nematulla Izadyny kabul etdi.Söhbetdeşlikde konsullyklaryň açylmagynyň, soňra goňşy ýurtlarda ilçihanalaryň açylmagynyň zerurlygy bellenildi. Ilçi: “-Eýranyň halky we ýolbaşçylygy TSSR-iň prezidentiniň baştutanlygynda türkmen delegaciýasynyň Resmi saparyna garaşýarlar!”-diýip aýtdy. Edil şol wagtlarda Saparmyrat Türkmenbaşy Eýran Yslam Respublikasynyň ýörite söwda sergisini açmak üçin Aşgabada gelen döwlet delegaciýasynyň bir toparyny kabul etdi. Delegaciýanyň wekilleri Eýran welaýatlary bilen TSSR-iň arasyndaky ykdysady hem söwda ylalaşyklarynyň esasan ýerine ýetirilýändigini bellediler. 14
1991-nji ýylyň 22-nji sentýabry S.A.Niýazow halkara Howdan geçelge nokadyna SSSR-iň döwlet serhedinde sadalaşdyrylan geçelge açylmagyna bagyşlanan dabara gatnaşdy. Ol Eýran Yslam Respublikasynyň Horasan welaýatynyň wekilleri regulýar gepleşikleriň ýola goýuljakdygyna ynandyrdy.Iki ýurduň arasynda ykdysady we beýleki gatnaşyklaryň gowy başlangyjynyň başlanandygyny tassyklady.TSSR-iň prezidenti we Horasan welaýatynyň baştutany Aly Jennetini bazaryň geljekki jaýynyň ilkinji kerpiçlerini goýdular.
Açyk ýoluň dostluk we agzybirlik ýoluna öwrüljekdigine biz ýnanýarys. “Biz halklarymyzyň arasyndaky hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklarynyň gitdigiçe pugtalanmagy üçin jan ederis”-diýip S.A.Niýazow aýtdy. 15
1371-nji h.ş. ýylyň ýaz aýlarynda Aşgabatdaky geçirilen ýygnaklaryň yzysüre Hazar deňziniň gyrasyndaky ýurtlaryň hyzmatdaşlyk guramasynyň döredilmegine tamamlaşdy. 16 Şeýle hem 70-10-28 –nji h.ş. ýylda Azyrbaýjan,Türkmenistan, Özbegistan, Täjigistan we Gyrgyzystan ýaly ýurtlar “EKO” birleşigiň agzalygyna girdiler. 17
Milli garaşsyzlygymyzyň 10 ýyllyk toýunyň giň möçberli baýram edilen meselesi bolan üstümizdäki ýylda / 2001/ işe girizilen Kregingi /MSSC/ binasynyň bir özi ýokary hilli ýangyç önümleri bilen birlikde,her ýylda ýangyç gazynyň 60 müň tonnasyny, suwuklandyrylan gazyň 345 müň tonnasyny işläp çykarmaga ukyplydyr.Şonuň bilen birlikde nebtiň katalilik riformingi ( Sisiýar ) hem çig mal gaýtadan işlenende “ Mawy ýangyjyň ” ýer-eýeli möçberi bölünip çykýar.
Bu bolsa, maddy bähbit gazanmakda,nebit önümleri bilen birlikde “Mawy ýangyjyň ” orny, paýyny artdyrmaga-da giň mümkinçilik açýar.
Şu jähetden suwuklandyrylan gazy müşderilere ýetirmekde demir ýol ulgamynyň we nebit kärhanasynyň ysnyşykly işlemeklerini döwür talap edýär.
Bu wajyp önümçilik toplumyny goňşy Eýran döwletiniň “ Pars enerji ” firmasy paý gatnaşygynda amala aşyrdy. /türk/
Gaz terminallarynda polat ýoldaky ak çelekleriň birbada bir näçesine “mawy ýangyç” guýmaga mümkinçilik bar. Bu bolsa,türkmen gazyny içeri we daşary bazarlaryna ýetirmekde polat geçirijiler bilen birlikde ýene täze ugruň rowaç alandygynyň ynamdar kepilidir.
Ýeri gelende aýdylsa, demir ýol gaz terminaly “Pars enerji ” firmasy tarapyndan bu ýerde gurulan ikinji desgadyr. Şolaryň birinjisi awtogaplara “mawy ýangyç ” guýmaga niyetlenendir. Ýurt garaşsyzlygynyň öň ýanynda işe girizilen bu bähbitli desga häzir sazlaşykly işläp dur. 18
Şeýle hem “ Türkmenistan ” gazýetiniň 2001-nji ýylynyň 13-nji Noýabryndaky ikinji sahypada “Türkmen demir ýoly ” Altyn asyrda täze ýollar uzalýar” atly makalada türkmen demir ýol gurluşykçylaryň irginsiz işleýändikleri hakda we bu ýoluň ýokary ähmiýetiniň bardygy we abadan geljegi göz öňüne getirýändigi hakda giňden söhbet açylýar. 19
Ýatlanan makalada görkezilişi ýaly 10 ayyň dowamynda türkmen demir ýoly boýunça ýukleriň 9,4 million tonnasy daşaldy. Munuň özi geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 20 göterim köpdür. Ýolagçylaryň 2,7 milliony gatnadylar. Bu bolsa,2000-nji ýylyň görkezijisinden 22 göterim artykder.
Türkmen demir ýolçylary halkara we sebitara hyzmatdaşlygyny ösdürmek bilen täze gatnaw ýollarynyň açylmagyna ýardam edýärler. YHG –nyň taslamasy boýunça indiki ylyň başynda Almata-Daşkent-Türkmenabat-Sarahs-Tähran ýoly boýunça ýolagçy otlynyň gatnawyny açmak göz öňünde tutulýar. Geljekde bu ýol Stambula çenli uzaldylar. Diňe Tährana çenli bu ýoluň uzynlygy 3,5 müň kilometrden geçer.Onuň 470 kilometri Türkmenistanyň çäginden geçer.
Şeýle hem “Türkmenistan” gazýetinde “Türkmen Döwlet Habarlar Gullugynyň söhbetdeşligi” gazýet bölüminde “ Türkmenistan hem Eýran ygtybarly hem-de deň hukukly hyzmatdaşlardyr ”–diýlen söhbetdeşlikde, Eýran Yslam Respublikasynyň Garaşsyz Türkmenistandaky adatdan daşary doly ygtyýarly ilçisi jenap agaýi Seýidibrahim Derazgisunyň söhbetdeşligi göýberilýär. Şonda dostlukly Eýran halky 11-nji fewralda özüniň uly milli baýramçylygyny belleýändigini nygtalyp söhbetdeşligiň dowamynda şeýle beýanlara gabat gelýäris:
“...Döwlet işlerine daşyndan gatyşylmagyny ret edýän garaşsyzlygyň pugtalandyrylmagy, sada adamlaryň öz ykbalyny özleriniň çözmegini kepillendirýän täze konstituciýasynyň berkarar edilmegi, elbetde, iň uly üstünlikdir. Yslamyň esasynda berkarar edilýän kanunlar bütin halkyň ses bermeginde dört ýyl möhlete saýlanylan “Yslam geňeşiniň Mejlisiniň” deputatlary tarapyndan düzülýär.
Ol sözüniň dowamynda şeýle diýýär: “...uly möçberli durmuş maksatnamalaryň amala aşyrylmagy, milli senagatyň, ylmyň, bilimiň,saglygy goraýşyň ösdürilmegi, häzirki zaman tehnologiýalarynyň özleşdirilmegi,ýokary hünärli hünärmenleriň taýýarlanylmagy,ýokary okuw jaýlarynyň we ylym merkezleriniň sanynyň artdyrylmagy örän gysga möhletlerde önümçiliginiň artdyrylmagyna hem-de halkyň maddy hal-ýagdaýynyň ýokarlandyrylmagyna mümkinçilik berdi.”
Şeýle hem taryhy we medeni geografiki hem dostlukly gatnaşyklar hakda jenap agaýi Derazgisu şeýle gürrüňler berýär....Umuman gadymy taryhy,medeni we geografik kökler,gürrüňsiz biziň halklarymyzy ýakynlaşdyrmagynyň esasyna öwrüldi.Taryhyň pajygaly wakalaryna garamazdan şu ençeme asyrlaryň dowamyndaky aragatnaşyklar ýitip gitmedi,olar täze şertlerde gaýtadan dikeldildi we hyzmatdaşlygy hemme taraplaýyn ösdürmäge kuwwatly itergi berdi.Biz iki taraplaýyn gatnaşyklary has-da güýçlendirmek üçin tagalla baryny edýän biziň ýolbaşçylarymyzyň zähmetiniň şaýadydyrys.
“...Söwda, ulag we nebit-gaz toplumy, awtomobil ýollarynyň hem-de agrosenagat desgalarynyň gurluşygy ýaly möhüm pudaklarda eýäm durmuşa geçirilen we täze bilelikdäki taslamalar döwletleriň ikisiniň hem özara ynanyşmak, birek-birege hormat goýmak we iki tarapa hem peýdalylyk ýörelgelerinde netijeli özara gatnaşyklary alyp barmaga meýil edýändiklerine şaýatlyk edýär. Hyzmatdaşlygy giňeltmekde Türkmenistanyň we Eýranyň ägirt uly mümkinçilikleri bar. Munuň özi bütin sebit üçin hoşniýetli doganlyk goňşyçylyk gatnaşyklarynyň mysalydyr.”
“...Eýran we Türkmenistan daşary syýasy pikirleriň hem-de ýörelgeleriň mazmuny boýunça umumy ýa-da biri-birine örän ýakyn ýörelgä eýerýärler. Döwletiň ikisi-de sebitde we dünýäde asudalygyň hem-de durnuklylygyň ýola goýulmagy ugrunda çykyş edýär”. Olar beýleki ýurtlaryň içerki işlerine gatyşmazlyk, halkara ylalaşyklarynyň berk ýerine ýetirilmegi, şeýle hem dünýä meseleleriniň umumy ylalaşyklylyk we birek-birege hormat goýmak şertlerinde çözülmegi babatyndaky ýörelgelere eýerýärler.
Biziň ýurtlarymyz häzir halkara guramalarynyň çäklerinde netijeli hyzmatdaşlyk edýär.Olaryň arasynda bolsa,BMG,EKO Yslam konferenciýasy guramasy /YKG/ we beýleki guramalar bardyr.Bizi sebitara ulag,energetiki desgalar taslamalary birleşdirýär.Biziň ýurtlarymyz ähli halklaryň arasynda aragatnaşyklary hemme taraplaýyn ösdürmegiň we çuňlaşdyrmagyň tarapdarydyr.
“...Her bir ýurduň baýlyklaryny iki topara bölmek bolar.Maddy we ruhy baýlyklara.Türkmen halkynyň hakykatdan hem örän uly maddy we ruhy mümkinçilikleri bar Türkmenistanyň Prezidentiniň üstünligi,durmuşa geçirýän örän möhüm döwlet maksatnamalaryny öz gözüm bilen görýärin.Şu maksatnamalar bolsa,türkmen döwletiniň dünýä bileleşiginiň öňündäki abraýyny ýyl saýyn artdyrýar.Gazyň,nebitiň we beýleki tebigy serişdeleriniň ägirt uly guramalaryny ýylsaýyn güýçlendirilýän oba hojalyk we senagat önümçiligi,esasy zat bolsa,biziň halkymyzyň zähmetsöýýerligi hem-de maksada okgunlylygy onuň geljeginiň rowaçlanmagyny üpjün eder diýip,men pikir edýärin...
Türkmenistan bilen goňşy we onuň bilen netijeli hyzmatdaşlyk edýän doganlyk ýurduň ilçisi bolmak bilen Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşa we bütin türkmen halkyna özümiň iň gowy arzuwlarymy aýtmak isleýärin. 20
Ençeme asyrlap garaşsyz hukugyndan mahrum edilen türkmen halky öz garaşsyzlygyna eýe bolan günlerinden Eýran Yslam Respublikasy ilkinjiler hatarynda Türkmenistanyň garaşsyz hukugyny ykrar eden döwletleriniň biri bolup durýar. Şondan bäri Türkmen-Eýran gatnaşyklary barha ýygylaşyp başlandy. Şeýle gatnaşyklaryň dowamynda 1991-nji ýylyň 26-nji dekabrynda S.A.Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Daşary işler ministriniň orunbasary Mahmut Wa’ezini kabul etdi. Myhman oňa döwlet baştutany Rafsanjanynyň Eýrana gelip görmäge iberen çakylygyny gowşurdy. Bu sapara Eýran tarapynyň öz ygtyýarly döwleti kabul etmegiň doly protokoly boýunça guramaçydygy munuňam sebäbiniň diňe bir 21-nji dekabrda Eýranyň Türkmenistanyň garaşsyzlygyny resmi taýdan ykrar edenligi bilen däl-de,eýsem täze şertlerde hoşniýetli goňşuçylygy ösdürmek hyjuwynyň hem bardygy bilen düşündirilýändigi mälim edildi.” 22
Gatnaşyklar öz real ýörelgesinde 1992-nji ýylyň 17-nji ýanwary S.A.Niýazow Eýran bilen Türkiýäniň guran “Gidrolum-Posgah-e pol (Güdür-Olum)” atly awtomobil ýolunyň açylyşyna gatnaşdy. 23
Eýranda GDA ýurtlary hakda “Keşwärhaýe mostägell-e moştäräk-elmonafe” atly 1995-nji ýylda neşir bolan kitapda Orta Aziýadaky ýurtlar hakda dürli maglumatlar berilýär.Şol ýurtlaryň arasynda Garaşsyz Türkmenistan hakda hem doly durlup geçilýär.
Şol eserde Türkmenistanyň geografiýasy, halky, syýasaty, ykdysadyýeti, transport aragatnaşyklary, okuw we saglyk saklaýyş, syýahatçylyk we medeniýet we taryhy hakda maglumatlar berilýär. Şol eserde Garaşsyz Türkmenistanyň dürli ykdysady hem gumanitar bileleşiklere we hyzmatdaşlyklara gatnaşýandygy hakda bellenilýär. Garaşsyz Türkmenistan 1991-nji ýylyň 21-nji dekabrynda Almaatadaky ýygnaşykda täze garaşsyz ýurtlaryň agzalygyna geçýär.1992-nji ýylda BMG-niň agzalygyna kabul edilýär,şeýle hem Ewropa howpsuzlyk hyzmatdaşlygy konferenciýasy,halkara pul fondy,BMG-niň söwda ösüş konferenciýasy,BMG-niň çagalar fondy / ÝUNISIF /, halkara poçta kärdeşligi, halkara saglyk saklaýyş guramasy, ykdysady hyzmatdaşlyk guramasy /EKO/, Demirgazyk atlantikiň hyzmatdaşlyk soweti, halkara üýtgedip we ösdüriş banky we GAT ýaly halkara guramalaryň agzalalygyna geçirilýär. 24
Türkmenistanda iň möhüm ýerasty magdan goýumlary bar. Şolardan kükürt, sulfat natriý we tebigy gaz.Ol kükürt goýumlary boýunça dünýäde üçünji orunda we tebigy gaz boýunçada dördünji orunda ýer tapýar. 25
“Türkmenistanyň demir ýol seti oňat sazlaşdyrylypdyr we bu ýurduň ähli möhüm şäherlerini öz bürençeginde goýar.Çärjew-Daşoguz demirýolunyň bir bölegi Özbegistanyň içinden geçýär.Häzirki zaman Türkmenistanyň demir ýoluny Maşat-Sarahs demir ýoluny biri-birine baglanyşdyrmak bilen bu ýurduň aragatnaşygyny Eýranyň üstünden Türkiýä we ýakyn günbatar Ewropa ýurtlaryna birleşdirmek üçin maksatnamalar işlenip dur.” 26
1990-njy ýylda Türkmenistanyň demir ýolunyň uzynlygy 2-120 kilometr bolup, şol ýatlanan ýylda 13,400 kilometr ýoldan 86 göterimi gara ýollardan ybaratdy. Şeýle hem Türkmenbaşy port şäheri Hazar deňziniň gündogar kenar ýakasynyň iň möhüm port şäheri diýlip hasaplanýar. Ondan Türkmenistanyň Ortaýer deňzi we Baltika deňizleri bilen gatnaşygy bolup durýar. 27
Birinjiden zamananyň we döwrüň talabyna görä, ikinji bir tarapdan Eýran Yslam Respublikasy tarapyndan Orta Aziýadaky täze garaşsyz bolan ýurtlara esasanam öz has ýakyn serhetdeşi, geografiki meňzeşligi hem dini, taryhy we medeni taýdan ortaklaşy bolan Garaşsyz Türkmenistana doganlyk we dostluk gözi bilen seredildi. Şonuň üçin iki döwletiň syýasy ýolbaşçylary ýygy-ýygy gatnaşyklaryň esasynda dürli meýdanlarda iş alyp barmaga işeňňir meýdan açdylar.
Şeýle zerurlyklaryň talabyna görä, ilkinji gezek 1991-nji ýylyň 9-njy oktýabrynda Saparmyrat Niýazow Türkmenistan SSR-niň delegatsiýasynyň ýolbaşçysy bolup resmi sapar bilen Tährana bardy.Aeroportda ony Eýranyň daşary işler ministri Aly Akbar Welaýaty garşy aldy.Olar öz aralaryndaky gysgaça söhbetdeşlikden soň jurnalistleriň sowallaryna jogap berdiler.TSSR-iň Prezidenti iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklaryň netijesi häsiýetdedigini belledi we olaryň mundan buýana-da rowaç aljakdygyna ynam bildirdi.Türkmenistan özygtyýarly erkin döwlet hökmünde öz günortadaky goňşusy bilen işeňňir hem-de köpdürli hyzmat etmäge gyzyklanýar.Geçmişde-de şu gün hem türkmen halky onuň bilen köp zat baglanyşdyrýar.A.A.Welaýaty S.A.Niýazow diýenlerinde goşuldy.
S.A.Niýazow Eýranyň Prezidenti Aly Akbar Haşemi Rafsanjany Eýran Yslam Respublikasynyň Konstituciýasynda yslam hem-de goňşy ýurtlar bilen gatnaşyklary ösdürmäge aýratyn orun berilýändigini Türkmenistanyň hem şol ýurtlaryň hataryna girýändigini nygtady.“Biz Türkmenistan bilen hemme taraplaýyn gatnaşyklary ösdürmäge döwtalapdyrys”-diýyip,Rafsanjany aýtdy... Şeýle hem Türkmenistanyň Prezidenti Eýran Yslam Respublikasynyň daşary işler ministri A.A.Welaýaty bilen gepleşik geçirdi. S.A.Niýazow Türkmenistanyň transport, serhetýaka söwdasy, we serhetdeş derýalarda bilelikde bent gurmak ýaly meselelerde Eýran bilen düýpli hyzmatdaşlyk etmek ugrunda çykyş edýär- diýip belledi. 28
Şeýlelik bilen Türkmenistan 1991-nji ýylyň 26-nji oktýabrynda öz garaşsyzlygyna halkyň 94,1 göteriminiň ses bermegi bilen eýe bolýar. Bu waka goňşy ýurtlara ylaýta-da Eýran Yslam Respublikasyna täsir galdyryp ondan bäri iki ýurduň hemme taraplaýyn gatnaşygy hakda has ykjam çemelişilýär.
Ýatlanan ägirt wakanyň yzy süre 1991-nji ýylyň 28-nji oktýabrynda S.A.Niýazow Eýranyň Horasan welaýatynyň gubernatory A.Jennetini kabul etdi.Olar iki taraplaýyn gatnaşyklaryň ýagdaýynda we perspektiwasyna uly baha berdiler we 1991-nji ýylyň 9-njy oktýabryndaky birek-birege düşünişmek we hyzmatdaşlyk etmek hakynda Tähranda baglanyşylan memorandumyň ähmiýetiniň möhümdigini nygtadylar. 29
Eýran-türkmen gatnaşyklarynyň bir göwrümini serhet gatnaşyklar we serhet boýundaky hojalyk mümkinçilikleri iki taraplaýyn bährelenligiň ugruň alynyp barylýan işleriň biri hem “Dostluk” bendi bolup durýar. Bu bent Türkmenistanyň we Eýranyň arasyndaky hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklaryny pugtalandyrar, diýlip ynamly ädimler ädilýär.
Şeýle maksatlaryň ugrunda Türkmenistanyň Oba we Suw Hojalygy Ministrliginiň hem-de, Eýran Yslam Respublikasynyň Energetika Ministrliginiň wekillerinden ybarat bolan Türkmen-eýran komissiýasynyň agzalary 2-nji Sentýabrda Aşgabatda serhetýaka Tejen derýasyndaky “Dostluk” bendiniň gurluşygynyň taslamasynyň tehniki-ykdysady esaslandyrmasyny makulladylar. Gepleşigiň jemleri boýunça protokollaryň ikisine gol çekildi. Olar iş dokumentaciýalaryny taýýarlamagyň tapgyrlaryny, suwy paýlamak hem-de suw howdanynyň (bendiniň) gurluşygyny maliýeleşdirmek meselelerini, şu taslamany amala aşyrmaga goňşy döwletleriň potratçy guramalarynyň gatnaşmagy baradaky meseleleri belledi.
Bu mesele 1996-njy ýylyň maý aýynda ýagny bendiň düýbi tutulan mahalynda Türkmenistanyň we Eýranyň Prezidentleri dostlukly halklaryň şu taslama bilen örän gyzyklanýandyklaryny nygtapdyrlar. Ol suw howdanynyň gurulşygyna we onuň ulanylmagyna degişli ähli meseleler çözleginde, deňligiň bolmagyny göz öňünde tutýar. ... Dowamy ...
---------------->; Çykgytlar we Edebýat:


c: text/html

text:
“Turkmenportalyň” suwda ýüzmek boýunça Sebitleýin Halkara çempionatyndaky söhbetdeşi, kümüş medalyň eýesi Darýa Semýonowa: (Türkmenistan)
― 2015-nji ýylda Dubaýda geçirilen halkara ýaryşynda maňa iki altyn we bir bürünç medala mynasyp bolmak bagty miýesser etdi. Ynha, bu gün hem altyn medal alaryn diýip, ýüzüşe ynamly çykdym. Ýöne garşydaşymdan sähelçe sekunt pellehana giç gelmegim meni ikinji orna düşürdi. Munuň üçin asla ruhdan düşemok. Şeýle iri ýaryşda, onda-da Aziýa çempionatynda kümüş medala eýe bolmak meniň üçin uly zat. Meni tolgundyran zat bu ýere örän köp janköýer gelipdir. Ýaryşyň dowamynda olaryň bizi uly şowhun bilen goldamaklary ruhy itergi berdi. Çempionata Aziýanyň iň güýçli türgenleri ýygnanypdyr. Şol sebäpden ýaryş örän çekeleşikli dowam edýär. Bu bolsa biz ― türgenlere ussatlyk derejämizi artdyrmaga, ukyp-başarnyklarymyzy has-da kämilleşdirmäge ýardam berýär. Umuman, şeýle ýaryşlar bize Aziada — 2017-ä taýýarlyk görmekde uly ähmiýete eýe bolýar. Indiden beýläk türgenleşik işlerini öňküden-de güýçlendirmegi, ýokary derejede taýýarlyk görmegi öňümde maksat edinýärin.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1-nji awgustda Türkmenistanyň Prezidenti, ýurdumyzyň Ýaragly Güýçleriniň Belent Serkerdebaşysy goşun generaly Gurbanguly Berdimuhamedow ýurdumyzyň Ýaragly Güýçleriniň käbir bölümleriniň söweşjeň taýýarlygyny barlamak maksady bilen, ýarygijeden soň, olaryň şahsy düzümini duýdansyz aýaga galdyrdy, şeýle hem Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň göçme mejlisini geçirdi. Onda harby we hukuk goraýjy edaralaryň şu ýylyň 7 aýynda ýerine ýetiren işleriniň netijelerine garaldy.
Döwlet Baştutany mejlisi açmak bilen, häzirki döwürde
“Aşgabat 2017-niň” oýunlaryna taýýarlyk görmegiň, şol sanda howpsuzlygy üpjün etmegiň çäklerinde alnyp barylýan işleriň möhüm ähmiýetiniň bardygyny, onda harby we hukuk goraýjy edaralaryň düzümlerine aýratyn ornuň degişlidigini aýdyp, bu babatda öňde durýan wezipeleriň üstünlikli ýerine ýetirilmegi ugrunda zerur tagallalaryň edilmelidigini belledi.
Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň sekretary, goranmak ministri Ý.Berdiýew gözegçilik edýän düzümlerinde şu ýylyň 7 aýynda ýerine ýetirilen işleriň netijeleri, häzirki döwürde Milli Goşunda ýokary söweşjeň taýýarlygy, şahsy düzümleriň hünär derejesiniň ýokarlandyrylmagy boýunça alnyp barylýan giň möçberli işler barada hasabat berdi. Bellenilişi ýaly, Ýaragly Güýçleriň ähli düzümleriniň maddy-enjamlaýyn binýady yzygiderli berkidilýär we goşun bölümlerine häzirki zaman söweşjeň tehnikalarynyň täze tapgyrlary gelip gowuşýar.
Döwlet Baştutany Ýaragly Güýçleriň ýokary hünärli serkerdeler bilen üpjün edilmeginiň wajypdygyna ünsi çekip, işgärleri taýýarlamak ulgamyny yzygiderli kämilleşdirmegiň zerurdygyny nygtady. Şeýle hem ol V Aziýa oýunlarynyň howpsuzlygyny üpjün etmek babatda bu meseleleriň wajypdygyny belledi.
Döwlet serhet gullugynyň başlygy B.Gündogdyýew Watanymyzyň mukaddes çäkleriniň ygtybarlylygyny, eldegrilmesizligini üpjün etmek maksady bilen durmuşa geçirilýän çäreler hakynda hasabat berdi.
Milletiň Lideri hasabaty diňläp, serhet goşunlarynyň işini has-da kämilleşdirmek, serhetçileriň netijeli gulluk etmegi we göwnejaý ýaşaýyş-durmuş şertleri üçin zerur mümkinçilikleri üpjün etmek babatda gullugyň ýolbaşçysyna birnäçe tabşyryklary berdi.
Ýurdumyzyň içeri işler ministri I.Mulikow ýolbaşçylyk edýän düzümleriniň şu ýylyň ýanwar — iýul aýynda ýerine ýetiren işleriniň netijeleri, şeýle hem ýurtda jemgyýetçilik tertibini üpjün etmek, ýol-ulag hereketiniň sazlaşygyny, ýurdumyzyň ähli künjeklerinde ýangyn howpsuzlygyny ýola goýmak boýunça durmuşa geçirilýän giň möçberli çäreler barada hasabat berdi.
Şeýle hem Içeri işler ministrliginiň ýolbaşçysy “Aşgabat 2017” Oýunlarynyň geçirilýän döwründe paýtagtymyzda ulag hereketini kadalaşdyrmak boýunça işlenip taýýarlanylan maksatnama hakynda habar berdi. Mundan başga-da, ol ministrligiň degişli gulluklary tarapyndan neşe söwdasy bilen meşgullanýanlaryň ele salnandygy, olaryň garşysyna jenaýat işiniň gozgalandygy hakynda hasabat berdi.
Kanunçylygy we hukuk tertibini üpjün etmegiň demokratik, hukuk döwletiň möhüm meselesi bolup durýandygyny belläp, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Içeri işler ministrliginiň işine täzeçil usullary ornaşdyrmagyň zerurdygyna ünsi çekdi. Ilat arasynda sagdyn durmuş ýörelgelerini wagyz etmek, ýollarda ulaglaryň sazlaşykly hereketini ýola goýmak, şeýle hem ýangyn howpsuzlygynyň berjaý edilmegine gönükdirilen zerur çäreleri geçirmek meselelerine aýratyn üns berildi.
Döwlet Baştutanymyz wezipe borçlaryny göwnejaý ýerine ýetirmän, garamagyndaky gulluklaryň işine gözegçiligi gowşadandygy üçin, Türkmenistanyň içeri işler ministri I.Mulikowa berk käýinç yglan etdi.
Soňra Ýokary kazyýetiň başlygy G.Hallyýew ýurdumyzyň kazyýet ulgamynyň işini mundan beýläk-de kämilleşdirmek maksady bilen alnyp barylýan maksatnamalaýyn çäreler barada hasabat berdi.
Ýaragly Güýçlerimiziň Belent Serkerdebaşysy hasabaty diňläp, häzirki wagtda ýurdumyzyň düýpli we oňyn özgertmeler ýoly bilen ynamly öňe barýandygyny belledi.
Türkmenistanyň Prezidenti ýurdumyzyň raýatlarynyň hukuklaryny we azatlyklaryny gyşarnyksyz berjaý etmek ýörelgesine eýerip, her bir işiň jikme-jik öwrenilmelidigini belledi. Şunuň bilen baglylykda, kazylaryň hünär derejesini ýokarlandyrmak boýunça yzygiderli okuwlar guralmalydyr diýip, milli Liderimiz aýtdy.
Baş prokuror B.Atdaýew prokuratura edaralarynda şu ýylyň 7 aýynda ýerine ýetirilen işleriň netijeleri we ähli pudaklarda kanunçylygyň berjaý edilişine yzygiderli gözegçiligi amala aşyrmak boýunça durmuşa geçirilýän çäreler hakynda hasabat berdi.
Döwlet Baştutany hasabaty diňläp, bu düzümiň işgärleriniň öňünde durýan jogapkärli wezipelere ünsi çekdi. Ýurdumyzyň Ýaragly Güýçleriniň Belent Serkerdebaşysy kanunlaryň rüstemligini üpjün etmegi, adamyň hem-de raýatyň konstitusion hukuklaryny we azatlyklaryny, şeýle hem jemgyýetiň we döwletiň bähbitlerini goramagy esasy wezipeleriň hatarynda görkezip, prokuratura edaralarynda özleriniň gulluk borçlaryny ýerine ýetirmäge jogapkärçilikli çemeleşýän ýokary hünärli hünärmenleriň işlemelidigini nygtady we bu düzümiň ýolbaşçysyna birnäçe tabşyryklary berdi.
Soňra milli howpsuzlyk ministri D.Baýramow ýolbaşçylyk edýän düzüminde 2017-nji ýylyň ýanwar — iýul aýlarynda ýerine ýetirilen işleriň netijeleri barada hasabat berdi.
Mukaddes Garaşsyzlygymyzyň gazananlaryny pugtalandyrmak Türkmenistanyň durmuş-ykdysady ösüş maksatnamalarynyň ählisini üstünlikli durmuşa geçirmekde möhüm şert bolup durýar diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow nygtady. Ministrligiň işiniň esasy ugurlaryna ünsi çekip, milli Liderimiz öňde boljak V Aziýa oýunlarynyň ýokary guramaçylyk derejesiniň üpjün edilmegi boýunça ministre birnäçe anyk görkezmeleri berdi.
Soňra Döwlet gümrük gullugynyň başlygy Ý.Söýegow ýolbaşçylyk edýän düzümlerinde şu ýylyň 7 aýynda ýerine ýetirilen işleriň netijeleri barada hasabat berdi. Şeýle hem bu düzümiň işini döwrüň talaplaryna laýyklykda guramak maksady bilen görülýän çäreler barada habar berildi.
Döwlet Baştutany hasabaty diňläp, ýurdumyza getirilýän ýüklere degişli gözegçiligi ýola goýmak, olaryň ykrar edilen hil ölçeglerine laýyk gelmegini üpjün etmek boýunça birnäçe tabşyryklary berdi. Şeýle hem milli Liderimiz işgärleriň hünär derejesi bilen bir hatarda gümrük terminallarynyň maddy-enjamlaýyn binýadynyň döwrebaplaşdyrylmagyna aýratyn üns berilmelidigini tabşyrdy.
Soňra Döwlet migrasiýa gullugynyň başlygy M.Nobatow şu ýylyň başyndan bäri ýerine ýetirilen işleriň netijeleri hem-de hormatly Prezidentimiziň ozal beren tabşyryklarynyň ýerine ýetirilişi hakynda hasabat berdi.
Milli Liderimiz “Aşgabat 2017-niň” ýaryşlarynyň bu ugurdaky esasy wakalaryň biri bolup durýandygyny aýtdy. Gullugyň öňünde durýan, onuň esasy borçlaryndan we ygtyýarlyklaryndan gelip çykýan birnäçe möhüm wezipelere ünsi çekip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow beýleki ýurtlardan gelýän raýatlaryň, şeýle hem Aziýa oýunlaryna geljek myhmanlaryň degişli migrasiýa çäresini geçmegi üçin halkara ülňülerine laýyk şertleriň döredilmegi babatda birnäçe tabşyryklary berdi.
Ykdysady jenaýatlara garşy göreşmek baradaky döwlet gullugynyň başlygy M.Çakyýew amala aşyrylan işleriň netijeleri hem-de korrupsiýa garşy göreşmek boýunça Döwlet maksatnamasynyň ýerine ýetirilişi barada hasabat berdi. Şeýle hem ol ýurdumyzda parahorluga we korrupsiýa garşy göreş çäreleriniň yzygiderli alnyp barylmagynyň netijesinde Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynyň ýolbaşçy wezipesinde işleýän adamlaryň wezipe ygtyýarlyklaryndan hyýanatçylykly peýdalanyp, eden jenaýatçylygynyň üstüniň açylandygyny we olaryň garşysyna jenaýat işiniň gozgalandygyny habar berdi.
Döwlet Baştutany hasabaty diňläp, döwlete zyýan ýetirmek bilen baglanyşykly ykdysady jenaýatlary ýüze çykarmagyň, öňüni almagyň, üstüni açmagyň we ony seljermegiň bu düzümiň esasy wezipeleriniň biri bolup durýandygyny we onuň milli kanunçylyga laýyklykda alnyp barylmalydygyny belledi. Şunuň bilen baglylykda, ýokary derejeli hünärmenleriň taýýarlygy möhüm talap bolup durýar diýip, ýurdumyzyň Ýaragly Güýçleriniň Belent Serkerdebaşysy aýtdy we gullugyň ýolbaşçysyna birnäçe tabşyryklary berdi.
Adalat ministri B.Muhammedow şu ýylyň ýanwar — iýul aýlarynda ýerine ýetirilen işleriň netijeleri, täze kanunlaryň taslamalarynyň taýýarlanylyşy, şeýle hem raýatlar üçin jemgyýetçilik kabul edişligini yzygiderli guramagyň çäklerinde hereket edýän kadalaşdyryş-hukuk namalaryny ilata düşündirmek boýunça durmuşa geçirilýän çäreler barada hasabat berdi.
Ýurdumyzyň Ýaragly Güýçleriniň Belent Serkerdebaşysy goşun generaly Gurbanguly Berdimuhamedow mejlisiň jemini jemläp, ýakyn geljek üçin gaýragoýulmasyz wezipeleri kesgitledi we ähli gulluklaryň ýolbaşçylaryndan öz işine jogapkärli çemeleşmegi talap etdi we “Aşgabat 2017” Oýunlarynyň ýokary derejede howpsuzlygyny üpjün etmegiň ähmiýetine ünsi çekdi.
Milli Liderimiz göçme mejlisiň ahyrynda harby we hukuk goraýjy edaralaryň ýolbaşçylaryna eziz Watanymyzyň abadançylygynyň üpjün edilmegine gönükdirilen jogapkärli işlerinde we gulluklarynda üstünlik gazanmaklaryny arzuw etdi.


text:
Prezident G. Berdimuhamedow “Türkmenhowaýollary” gullugynyň işine nägilelik bildirdi.
Geçen anna güni bolan Ministrler Kabinetiniň nobatdaky mejlisinde türkmen lideri mundan ozalam ýerli howa ýollarynyň ösdürilmegi boýunça degişli tabşyryklary berendigini ýatladyp, bu ugurdaky işleriň “haýal alnyp barylýandygyndan” kanagatsyzlandy.
Berdimuhamedow hususan-da Lebap, Balkan welaýatlaryna barmak üçin “ýarym günüňi ýitirmeli bolýandygyny” belläp, bu ýerlerde täze howa menzilleri gurulýança ýolagçylar we ýükler üçin dikuçar gatnawyny ýola goýmagy teklip etdi.
Prezidentiň uçar gatnawyna bildiren nägileligi bilen birlikde, Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolýan türkmenistanlylar “Türkmenhowaýollarynyň” bilet ýetmezçiligi we hyzmatlary dogrusynda hem öz närazylygyny bildirýärler.
Galyberse-de, 1992-nji ýylda esaslandyrylan “Türkmenhowaýollary” dürli halkara guramalaryň hasabatlarynda hem iň ýaramaz howa ýollarynyň hatarynda agzalypdy.
2015-nji ýylda Skytrax neşri iň erbet diýen bahany alan awiakompaniýalaryň 23-siniň sanawyny çap edip, “Türkmenhowaýollaryny” dünýäniň iň ýaramaz awiakompaniýalarynyň hataryna girizipdi.
Şeýle-de, geçen ýyl dünýäniň onlarça şäherine halkara uçuşlaryny amala aşyrýan “Türkmenhowaýollary” öz ýolagçylaryny iň köp garaşdyrýan şirket diýlip yglan edilipdi. “BBC news” agentliginiň Britaniýanyň graždan awiasiýa resmileriniň 2015-nji ýylyň ýanwar aýyndan, 2016-njy ýylyň mart aýyna çenli döwürüne degişli maglumatyny öwrenip, çap eden sanlaryna görä, “Türkmenhowaýollary” uçuşlaryny san taýdan iň köp yza tesdiren şirket bolup, öz ýolagçylaryny görkezilen wagtdan ortaça hasap bilen 70 minut artyk garaşdyrypdyr.
Şol bir wagtda, “Türkmenhowaýollary” halkara derejesinde tölegleri wagtynda etmeýändigi sebäpli ençeme dawaly ýagdaýlara-da sebäp bolupdy.
Geçen ýylyň dekabrynda “Türkmenhowaýollaryna” degişli uçar Parižiň “Şarl de Goll” aeroportynda ozalky jerimelerini tölemändigi sebäpli saklandy. Aeroportdaky howanyň hapalanmagyna gözegçilik edýän ACNUSA edarasy “Türkmenhowaýollarynyň” ses normalaryny bozandygy sebäpli salnan 204 müň ýewro jerimesini töleýänçä, onuň “Boeing-737” kysymly uçaryny saklamak baradaky netijäni çykardy.
Şeýle-de, geçen ýyl Orsýetiň Federal howa transport gullugy türkmen tarapynyň howa hereketiniň ugrukdyryş hyzmatlary üçin tölenmeli 220 müň dollar bergisini bermeýändigini aýdyp, “Türkmenhowaýollary” kompaniýasynyň uçar gatnawlaryny togtatjakdygy bilen haýbat atypdy.
Ýokarky iki ýagdaý boýunça türkmen häkimiýetleriniň degişli tölegleri we jerimeleri töländigi dogrusynda maglumat gowuşsa-da, ýerli media döwletiň eýeçiligindäki awiakompaniýa bilen baglylykda ýüze çykýan dawalar barasynda dymmak bilen çäklendi.
Ýeri gelende bellesek, “Türkmenhowaýollary” milli gullugynyň eýeçiliginde 20 uçar bolup, olar dünýäniň 15 çemesi ýurduna gatnaýarlar.


text:
Özbegistanyň media maglumatlarynda ýokary derejeli bir ymamyň suw, elektrik togy, gaz we beýleki hyzmatlar üçin degişli töleglerini tölemedik adamlaryň Mekgä, ýagny haj zyýaratyna goýberilmejekdiklerini duýdurandygy habar berilýär.
Daşkentiň ymamy Anwar-gori Tursunow, ‘yslamyň parzlarynyň bäşinjisini, ýagny soňkusyny berjaý etjekler ilki bilen bergilerini tölesin’ diýipdir.
Tursunowyň 28-nji iýunda resmi ýygnanyşykda eden çykyşy özbek hökümetiniň hyzmatlar üçin tölenmedik üýşen töleglere görýän çäreleriniň alnyp barylýan wagtyna gabat geldi.
Ilatynyň agramly bölegi musulmanlardan ybarat köp sanly beýleki döwletler bilen bir hatarda Özbegistanda-da häkimiýetler öz raýatlarynyň Saud Arabystanyna, Mekgä edýän ýyllyk zyýaratlarynyň tertip boýunça amala aşyrylmagyny ünsli ýola goýýar. Haj zyýaratyna her ýyl millionlarça adam gatnaşýar.
“Eger-de siziň bergiňiz hatda 1 som hem bolsa, zyýaratyňyz kabul bolmaz!” diýip, Tursunow paýtagtda geçirilen “Halkara pres klubynyň” ýygnagynda aýdypdyr. Ymamyň aýdýan somy özbek pul birligi bolup, 1 som 0.0002 amerikan sentine barabardyr. “Şonuň üçinem biz bergidarlaryň uçara münmeklerine rugsat bermeris, sebäbi barybir olaryň zyýaratlary kabul bolmaz” diýip, Tursunow sözüni dowam edipdir.
Haja gitmezden ozal ähli bergilerinden dynmaklary musulmanlara yzygiderli aýdylýar, emma bergili adamyň zyýaratyny çäklendirýän aç-açan gadagançylyk ýok.
Tursunow özbegistanlylary gazyň, suwuň we elektrik togunyň töleglerini wagtly-wagtynda tölemäge çagyrypdyr. Ol: “Käbir adamlar yzygiderli ybadat edýär, haja gidýär, ýöne toga pul tölemeýär. Bu ogurlyk bolýar ahyry” diýipdir.
Ymam “Baýlyklary goramak, sarp edijileriň jogapkärçilikleri hem-de wagtynda töleg medeniýeti” şygary astynda geçirilen we telewideniýede ýaýlyma berlen duşuşykda çykyş etdi.
Özbek hökümeti raýatlardan we edara-kärhanalardan gaz we elektrik togy üçin almaly algysynyň 1.2 milliard amerikan dollaryna barabardygyny aýtdy.
Maý aýynda prezident Şawkat Mirziýoýew prokurorlara algylary almaga ýardam bermek üçin, güýç ulanyjy býuro döretmegi tabşyrdy.
Şeýle-de, hökümet ýerli häkimlikleri, “mähelle komitetlerini”, banklary, bilim we terbiýeçilik edaralaryny, polisiýany we salgyt gulluklaryny bu ugurda mobilizledi.
Ýöne berk gözegçilikdäki Özbegistanda dini ýolbaşçylar agzalýan kampaniýa ilkinji sapar goşulyp, halkyň öňünde çykyş edýär.
Haj zyýaraty musulman kalendarynyň 12-nji aýynda berjaý edilýär. Öňümizdäki haj möwsümi 30-njy awgustda başlanýar.
Gurby çatýan her bir musulman ömrüniň dowamynda azyndan bir gezek haj zyýaratyny berjaý etmeli.


text:
31 Mart 2016 Perşembe
Türkmen Türgenleri Dopinge Garşy
Geljek ýyl Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunçaV Aziýa oýunlarynyň geçirilmeli ýeri bolan Aşgabadyň Olimpiýa şäherjiginde, dopinge garşy göreş boýunça maslahat geçdi. Gadagan edilen derman serişdelerine garşy Bütindünýä guramasy (WADA) tarapyndan gozgalan wajyp meseleleri ara alyp maslahatlaşmaga öňdebaryjy türkmen türgenleri we olaryň tälimçileri gatnaşdylar.
Maslahat 5 müň tomaşaça niýetlenen Söweş sungatlary sport toplumynda geçdi. Aziada 2017-niň Ýerine ýetiriji komitetiniň (maslahatyň guramaçysy), Milli olimpiýa komitetiniň wekilleri, Türkmen döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň, Türkmenistanyň Milli sport we syýahatçylyk institutynyň sport lukmançylygy kafedrasynyň alymlary we mugallymlary bu mesele boýunça çykyş etdiler.
WADA tarapyndan tassyklanan we täzelenen, gadagan edilen doping serişdeleriniň sanawy maslahata gatnaşanlaryň dykgatyna hödürlendi. Bu serişdeler türgenlere kömek etmän, eýsem-de bolsa olaryň saglygyna düzedip bolmajak derejede zeper ýetirýär. Ýöriteleşdirilen derman serişdeleriniň zyýanly täsiri netijesinde, ýaş we geljegi uly bolan türgenleriň biygtyýar ýagdaýda sport bilen meşgullanmagy bes etmeli bolandyklary barada mysallar kändir. Onuň üstesine hem doping ulanmakda tutulan türgen diňe bir ýaryşdan çykarylman, çykyş edýän milli ýygyndysyna hem gara getirýär. Şeýle türgenler birnäçe ýylyň dowamynda halkara derejesindäki dünýä we Aziýa çempionatlary, Olimpiýa oýunlary we beýlekiler ýaly iri ýaryşlara gatnaşmakdan mahrum edilip biliner.
Şeýle hem ýurdumyzda Milli Liderimiziň «Bedenterbiýe we sport hakyndaky» kanunyna laýyklykda, gadagan edilen derman serişdeleriniň ulanylmagyna garşy düýpli iş geçirilýänligi nygtaldy. Türkmen türgenleri, tälimçileri we lukmanlary hemişe sportuň adalatly bolmagynyň tarapdary bolupdylar hem-de mundan beýläk hem, şol sanda Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynda ýeňiş gazanmagy göz öňünde tutmak bilen,özleriniň abraýynyň mynasyp derejede bolmagyny üpjün ederler.
Apreliň ahyrynda Olimpiýa şäherjiginde Aziada-2017-niň Guramaçylyk komitetiniň nobatdaky maslahaty bolar. Maslahatda ilkinji nobatda garalmaly meseleleriň arasynda 2017-nji ýylyň oýunlaryna türkmen türgenleriniň taýýarlygy, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň işini guramak, meýletinçiler hereketi we köp sanly beýleki meseleler bar.
Kaydol: Kayıt Yorumları (Atom)


text:
Balykçy gaýygynda bir adamy goňşy kenara alyp barýarmyşyn. Ýolagçy ony gyssapdyr.
— Tizräk bolsana, men işe gijä galýan!
Birdenkä howlukmaç ýolagçy kürekleriň birinde «doga-dileg et», beýlekisinde «zähmet çek» diýen ýazgynyň bardygyny görüpdir.
— Bu nämä derkar? — diýip, ol sorapdyr.
— Unutmazlyk üçin, hemişe doga-dilegde bolmalydygyny we zähmet çekmelidigini ýatladyp durmagy üçin – diýip, balykçy jogap beripdir.
— Elbetde, zähmet çekmegiň gerekdigi hemme kişä düşnükli. Doga-dileg üçin bolsa wagt ýitirmek zerur däl, onuň hiç kime geregi ýok — diýip, ýolagçy elini salgap goýberipdir.
— Geregi ýok-da onda? — diýip, balykçy ýaňadan sorapdyr-da, «doga-dileg et» diýen ýazgyly küregi suwdan sogrup alyp, ýeke küregi bilen küreklemäge durupdyr. Gaýyk bir duran ýerinde pyrlanmaga başlapdyr.
— Ine, gördüňmi, doga-dilegsiz zähmetden ne peýda?! Şol bir ýerde aýlanyp durus, öňe tarap hiç hili hereket ýok...


text:
Elbetde, sen hem men ýaly daşaryk gezelenje çykanyňda ýygy-ýygydan gyzlara hapa sözler bilen ýüzlenýän, olardan telefon belgileri soraýan, arkalaryndan sygyrýan, aç möjek ýaly gyzlaryň bedenlerini synlaýan, ulaglaryny durzup, münmäne çagyrýan ýa-da geçip barýan gyzlaryň uýat ýerlerini elleýän oglanlara duş gelýänsiň. Men bular ýaly aýal-gyzlaryň mertebesini peseldýän wakalara häli-şindi şaýat bolýardym, ýöne gynansamda, elimden hiç zat gelenokdy. Şol sebäpli özüme gaty gaharym gelýärdi. Günleriň birinde bolup geçen waka meniň sabyr käsämi dolduran soňky damja boldy.
Bir gün Aşgabatda, hemişeki ýaly, şol bir geçýän köçämden türgenleşikden (sport zal) yzyma öýe tarap barýardym. Ýöräp gelýärkäm dört sany nätanyş oglanyň (takmynan 20 ýaşlarynda) maňa tarap ýöräp gelýändiklerini gördüm. Ilki bu ýagdaýdan hiç hili birahat bolmadym. Çünki meniň üstümde olaryň ünsüni çekip biläýjek egin-eşik ýokdy. Şonuň üçin göwnüme zat gelmeýärdi. Olar maňa ýakynlaşdyklaryça, ýoluma böwet bolmana başladylar. Men bolsa olaryň ünsüni çekmejek bolup ýoluň gyrasyna çekildim. Ýöne gynansamda, bu maňa kömek etmedi. Olaryň arasyndan biri meniň elimden tutup, özlerine tarap itdi. Meniň gaharym gelýärdi. Özümi goramak üçin şol bada oglanyň eline bat bilen urdym. Birbada ol yza çekilen ýaly boldy, ýöne olaryň bütinleý yza çekilme niýetleriniň ýokdugy gözlerinden görnüp durdy. Bu gezek olaryň hemmesi birlikde üstüme topulmana başladylar. Meniň elimde diňe suw çüýşesi bardy. Onuň bilen olary urmana başladym. Gynanýan zadym, bu wakanyň şäheriň iň uly köçeleriniň birinde bolup geçýänine garamazdan, hiç kim maňa kömek edeýin diýmedi. Şol wagt ol ýerde polisiýanyň patrulynyň ýoklugy bolsa meni hasam gynandyrdy. Entek hem dadyma ýanymyzdaky binanyň goragçysy ýetişdi. Ol sykylyk çalyp, oglanlara gygyryp başlady. Oglanlar bolsa iki aýaklaryny ellerine alyp, gaçmak bilen boldular. Men az-kem rahatlanan hem bolsam, bolup geçen zatlar meni çuňňur oýa batyrdy. Meniň bedenim – bu meniň ybadathanam. Hiç kimiň oňa el degirmäne haky ýok!
Näme üçin türkmen gyz maşgalasy şunuň ýaly rahatsyz we ahlaksyz ýagdaýa kaýyl bolup ýaşamalyka? Näme üçin biziň köçelerimiz gyzlarymyz, uýalarymyz, gelinlerimiz üçin howply bolmalyka?
Durmuşymyzdaky jynsy taýdan erjeşmeler
Bir adamyň öz ygtyýary, razyçylygy bolmazdan jynsy temalardaky tekliplere, degişmelere, hereketlere we/ýa-da şulary içine alýan, dahyl edýän sözlere ýa-da fiziki hereketlere duçar bolmasyna jynsy taýdan azar berme diýilýär. Erkekleriň aýal-gyzlar we olaryň jyns aýratynlyklary barada nädogry düşünjesi bolan, kemçilikli terbiýe alýan jemgyýetlerinde bu mesele hemme aýal-gyzlara ýaramaz täsirini ýetirýär. Şular ýaly medeniýeti bolan jemgyýetlerde jynsy taýdan erjeşmä her ýerlerde: ýolda, köçede, öýde we iş ýerlerinde duş gelinýär.
Köçelerdäki lak atmalar, jynsy taýdan erjeşme haçan ýüze çykýar?
► Tarlamak ýa-da sygyrmak (meselem, posa sesleri çykarmak);
► Bihaýa hereketler etmek (meselem, gyzyň uýat ýerlerini ellemek);
► Bilgeşleýin gyzyň ýoluna böwet bolmak.
Jynsy süýkenmeler birahat ediji hereketler bolup, päli bozuk kişiniň zenan maşgalany ellemegi, sypalamagy, çümmüklemegi ýa-da şappatlamagy ýaly garaşylmadyk fiziki gatnaşyklary etmegi arkaly döreýär. Edil şol sanda şuňa bilkastlaýyn edilýän hereketler hem diýseň boljak.
Bularyň gaty kän sebäbi bar. Sebäpleriň aglabasy hem aýal-gyzlaryň hukuklary we howpsuzlygy bilen baglanşykly bolup durýar. Jemgyýetçilik ýerleri jemgyýetiň her bir agzasyna deň derejede howpsuz we rahat bolmalydyr. Şol sebäpli, haçanda käbir adamlar jemgyýetçilik ýerlerinde öz hereketleri bilen başgalaryň birahatlygyna sebäp bolýan bolsa, bu mesele hökmünde ele alynmalydyr. Köçelerde gyzlara azar berilmeleriň ýaýgyndygyna garamazdan, adamlaryň bu barada dymmagy şuny çözgütsiz ýagdaý ýaly görkezip biler. Hakykat ýüzünde şular ýaly biedepçilik çykgynsyz ýagdaý däldir.
Men näme edip bilerin?
Jigimiziň, uýamyzyň, ejemiziň jynsy erjeşmäniň pidasy bolup biljekdigini ýadymyzda saklamaly! ABŞ-nyň "Stop Street Harassment" guramasy aýal-gyzlara köçelerdäki jynsy taýdan erjeşmä gabat gelenlerinde çözgüt hökmünde masalahatlar berýär:
1. Haçanda saňa köçelerde azar berlende edilýän herekete garşylyk görkez. Onuň tersdigini aýt. Meselem: "Meni elleme! Maňa azar berme!"
2. Azar berijä gönümel pikiriňi aýt. Meselem: "Menden uzaklaş!", "Meni eldeme!", "Yza çekil!" Bu ýerde utançsyz ýa-da aýyp zadyň ýokdugyny bil. Azar beriji utanmaly, sen utanmaly däl.
3. Olardan gönümel "Seniň aýal doganyňa, gyzyňa ýa soýgüliňe nätanyş erkek köçede şeýle azar berse halardyňmy?" diýip, sora. Goý, biraz pikirlensinler.
4. Köpçülikde size azar berilse (meselem awtobusda), azar berijini illere belli et. Meselem: "Sary maýkaly oglan, meni eldeme!" diýip daş-töwerekdäkiler eşider ýaly aýt.
Biziň jemgyýetimizde jynsy erjeşmäni azaltmak üçin, birinjiden, aýal-gyzlarymyzyň özleri şuny ters we mertebäni kemsidiji hereketler höküminde kabul etmeli. Ikinjiden, erkek oglanlarymyz lak atmanyň, jynsy erjeşmäniň ýakymly ýa-da adaty hereket däldigine doly düşünip, ondan daş durjak bolmaly. Ene-atalar, mugallymlar çagalar bilen bu mesele barada söhbetdeşlik geçirmeli. Beýle hereketleriň bütin jemgyýete ýaramaz täsir ýetirýändigini olara düşündirmeli. Biz ogullarymyzy bilelikde terbiýelemeli. Çünki jynsy deňlik gazanmakda oglanlar wajyp orun eýeleýärler.
Makalanyň awtory: Dilber Hanowa
Suratlaryň awtory: Mahym
Teswirlemeler
Men hem has kicirak wagtym awtoryn shu bellap gecen wakasyna dushupdym. Bu erkekler tarapyndan bolan achgozlikdir. Shular yaly yagdaya dushrn gyz mashgala arz etmeli oglana , in azyndan! Soz olar ucin yonekey bir gulakdan girip girmaka ucup gitjek zat bolar, gozuni gorkuzar yaly arz etmeli milisiya.
Sen beynisi osen adam bolup sheyle zatlary yazmagyn - utandyryjy.
Quoting Talyp:
"Ýöne ýagdaý el degirmek,gabaga alyp ýekelikde uýat ýerleri elläp başlanmagy zorluk bolýar."diýip men nygtap geçdim.Bu ýerde haýwan ýaly bolup,seksual duygularymyza erk etmän topulýas diýjek bolmadym-da.Islendik beýnisi ösen jandarda bar duýgy şol diýjek bolsum.Onsanam "lak atmak" bilen "zorlugy"çalyşmaň!
Bu ýagdaýa aktuwal bir mesele hökmünde garalmasada gün saýyn jynsy erjeşmeleriň artmasa kemelmeýändigi anyk. Bu ýagdaýy döredýän ýeňilkelle ýigidiň aňy-düşünjesi pes diýeli, ýöne şeýle wakalary daşyndan synlaýan beýleki adamlaryň biperwaýlygy "Ol eşekde ýüküm ýok, ýykylsa habarym ýok" diýen ýaly bu jemgyýetçilik ýerlerinde bolup geçýän wakalara özüni dahylsyz we adaty bir zat hökmünde garamagy hiç hili gaýtawul görmedik terbiýesiz ýaş ýigitler üçin ullakan bir üstünlik ýaly bolup görünýär. Ondan soňra olar şeýleräk hereketleri ýene-de gaýtalamaga ymtylýarlar.
Gelin-gyzlarymyza edilen her bir azar bermeler ýa-da kemsidiji sözler (hereketleriň) aýdylanda oňa göz ýummaklyk bu biziň ählimiziň şu ýagdaýa şert döretdigimiz bolup durýar we muňa has-da ulularyň ähmiýet bermezligi gynandyrjy ýagdaý.
Hak aýtýañ, ýeke däldiris, biz ýaly pikir edýän Türkmen ýigitler. Şeýle zenanlarymyzy kemsitmegimiz erkeklik dälde haýwan instinktlerimize erksizlik bolýanyny özümiz ýatda saklap, dost oglanlarada pursat gelende ündäp geçmeli.
. Wahhh menä lak atmak bilen zorlugun tapawudyby gowi bilyän, emma turkmen oglnlarymyz bilenok-da... ozumin uyat yerlerimden tutdy yolda, šu "zorlugyñ" pidasy boldum, yone ol turkmen oglanlar uchin belki bu lak atmakdyr...
uýat ýerlerden nikaly ýaşlarda tutuşup ýörmeli dälmikä diýýän köpçülikde, ola nätanyş adamlar ekeni. Onsoñ "oglanlar uchin belki bu lak atmakdyr..." diýilen zady asla kabul etmeli däl. Zenanlar tem bolee.
. Wahhh menä lak atmak bilen zorlugun tapawudyby gowi bilyän, emma turkmen oglnlarymyz bilenok-da... ozumin uyat yerlerimden tutdy yolda, šu "zorlugyñ" pidasy boldum, yone ol turkmen oglanlar uchin belki bu lak atmakdyr..."Ýöne ýagdaý el degirmek,gabaga alyp ýekelikde uýat ýerleri elläp başlanmagy zorluk bolýar."diýip men nygtap geçdim.Bu ýerde haýwan ýaly bolup,seksual duygularymyza erk etmän topulýas diýjek bolmadym-da.Islendik beýnisi ösen jandarda bar duýgy şol diýjek bolsum.Onsanam "lak atmak" bilen "zorlugy"çalyşmaň!
Dost, Adam bilen Haywanyn tapawudy bar we bolmaly. Haywan yali goren gyzyn ustune bokmeli, ya-da onun uyat yerlerini tutmaly, sygyrmali diyyan zat yok. Rational pikir etmeli adam....Hawyan yali dine seksual duygularinyn zalymy bolmaly-dal... Bizde akyl war, ya oglanlaryn kellesini iki ayagunyn ortasindaki kelle akilini yerini ornap aldymy?!
"Ýöne ýagdaý el degirmek,gabaga alyp ýekelikde uýat ýerleri elläp başlanmagy zorluk bolýar."diýip men nygtap geçdim.Bu ýerde haýwan ýaly bolup,seksual duygularymyza erk etmän topulýas diýjek bolmadym-da.Islendik beýnisi ösen jandarda bar duýgy şol diýjek bolsum.Onsanam "lak atmak" bilen "zorlugy"çalyşmaň!
Quoting Talyp:
Şeýle lak atmak normal ýagdaýmyka diýýan,bu hatda haýwanlarda-da bar,bu garşydaş jynsa bolan islegi,duýgyny aňladýan hereket.Ýöne ýagdaý el degirmek,gabaga alyp ýekelikde uýat ýerleri elläp başlanmagy zorluk bolýar.
Onsaňam diňe bir oglanlar lak atmaýar.Wah,Gyzlaryň lak atyşlaryny diýseneeee..:)
Gelin-gyzlarymyza edilen her bir azar bermeler ýa-da kemsidiji sözler (hereketleriň) aýdylanda oňa göz ýummaklyk bu biziň ählimiziň şu ýagdaýa şert döretdigimiz bolup durýar we muňa has-da ulularyň ähmiýet bermezligi gynandyrjy ýagdaý.
Onsaňam diňe bir oglanlar lak atmaýar.Wah,Gyzlaryň lak atyşlaryny diýseneeee..:)
Suratkeş hem, tüweleme, ýagdaýy gowy şekillendiripdir.
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Jynsy gowşaklygy ýüze çykanda haýsy lukmana ýüz tutmaly we haýsy hassahana ýüz tutmaly?
Saýtyň okyjysy.
Hormatly okyjy!
Erkek adamyň jynsy ulgamynda dörän islendik meselesi barada urolog, androlog lukmanlaryna ýüz tutyp bilersiňiz. Bu mesele bilen Gurbansoltan-eje adyndaky Eneler we çagalar saglygyny goraýyş ylmy kliniki merkeziniň "Maşgala önelgeligi" otagyna, "Ene mähri" merkeziniň androlog lukmanlaryna, S.Niýazow adyndaky Bejeriş we maslahat beriş keselhanasyna ýüzlenip bilersiňiz.
Hormat bilen, saýtyň lukmany.
>>
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
25 Şubat 2015 Çarşamba
Türkmen Küştçüleriniň Medallary we Rekordlary
Türkmen küştçileri iri halkara ýaryşlarynda nobatdaky üstünlige eýe boldular. Golaýda Reşt şäherinde (Eýran Yslam Respulikasy) tamamlanan “Hazaryň kubogy” ýaryşynda ildeşlerimiz iki medala—kümüş we bürünç medallara, şeýle hem Russiýa Federasiýasynyň paýtagtynda geçirilen “Moskow-open” ýaryşynda Maksat Atabaýew halkara grossmeýsteri diýen ada mynasyp boldy. M.Atabaýew şeýle ýokary sport derejesine eýe bolan Türkmenistanyň iň ýaş türgenidir.
Eýranyň Hazarýaka şäherinde geçirilen ýaryşa Russiýadan, ABŞ-dan, Fransiýadan, Ukrainadan, Latwiýadan, Litwadan we beýleki ýurtlardan türgenleriň 500-e golaýy gatnaşdy. Olar medallar ugrunda dört toparda bäsleşdiler. Türkmenistanlylar “C” toparda medala mynasyp boldular. Bu toparda FIDE-niň ussady Bahar Hallaýewa hormat münberiniň ikinji basgançagyna çykmagy başardy. Türkmenistanyň häzirki çempiony şweýsar ulgamy boýunça 9 döwde geçirilýän ýaryşyň barşynda 9 utuk toplap, diňe ýer eýeleriniň wekilinden utuldy.
Biziň türgenlerimiziň ýene-de biri—FIDE-niň ussady Gözel Atabaýewa hem şonça utuk toplap, bürünç medala mynasyp boldy. Eger-de dünýäniň 12 ýurdundan uly ýaşly küştçiler bilen deň bäsleşip, iň oňat üç türgeniň hataryna girmegi başarandygyny göz öňünde tutanyňda, ýaş küştçiniň üstünliginiň ähmiýeti artýar.
Şol toparda biziň ildeşimiz Meňli Öwezowa 6,5 utuk toplap, dördünji orna mynasyp boldy.
Erkekleriň arasynda küştçüleriň 200-den gowragy medallar ugrunda göreşen “B” toparynda FIDE-niň ussady Haýrulla Haýtbaýew oňat netije görkezdi. Kazanda geçirilen Uniwersiada-2013-e gatnaşan türgenimiz mümkin bolan dokuz utukdan ýedi utuk toplap, 4-12-nji orunlara mynasyp bolan türgenleriň hataryna girdi. Türkmenistanly türgene medal almak üçin bary-ýogy 0,5 utuk ýetmedi.
Reşt şäherinde nusgawy küşt boýunça ýaryşlardan başga-da, çalt oýnamak boýunça bäsleşik geçirildi. Onuň düzgüni boýunça bir döwe her göçümden soň 2 sekund goşulmak bilen 3 minut berilýär. Bu ýaryşda biziň toparymyzyň düzüminde Merjen Ýalkanowa tapawutlandy. Ol halkara ýaýryşlarynyň iň güýçli türgenleriniň bäşigine girmegi başardy.
20 ýaşly Maksat Ataýew ýokary derejeli “Moskow-open” ýaryşynda halkara grossmeýstriniň normatiwini ýerine ýetirdi. Aprel aýynda Abu-Dabide (Birleşen Arap Emirlikleri) Halkara küşt federasiýasynyň (FIDE) kongresi geçiriler. Şol ýerde M.Atabaýewiň bu ýokary sport adyna eýe bolandygyny tassyklaýan resmi sertifikata gol çekiler.
Ýokary grossmeýster görkezijisinden başga-da, Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi Orazly Annageldiýewiň şägirdi erkekleriň arasynda ýurdumyzyň ýokary ligasynyň çempionatynda ýeňiş gazanan iň ýaş küştçi bolup durýar. Ol ilkinji gezek milli derejedäki ýaryşda 15 ýaşynda ýeňiji boldy, şondan bäri hem üç gezek ýeňiş gazandy.
Moskwada geçirilen ýaryşlaryň barşynda Halkara küşt federasiýasynyň wekilleri dürli ugurlar boýunça 30-dan gowrak ýurtdan gelen tälimçileri synagdan geçirdiler. Şeýlelikde, O.Annageldiýewe FIDE-niň guramaçysynyň sertifikaty gowşuruldy. Bu resminama indiden beýläk Türkmenistanyň ýygyndysynyň uly tälimçisiniň halkara derejesindäki islendik ýaryşlary, şol sanda dünýäniň we Aziýanyň çemionatlaryny guramaga gatnaşyp bilýändigini tassyklaýar.
Tälimçi Aýdogdy Atabaýew synaglaryň ikisinden geçmegi başardy. Şol synagalar bolsa ony FIDE-niň emini we FIDE-niň tälimçisi hökmünde kesgitleýär. Mundan beýläk türkmen tälimçisi emin hökmünde küşt boýunça islendik halkara ýaryşlaryna hyzmat edip biler we dünýäniň islendik ýurdunda tälimçi bolup işläp biler.
...Bary-ýogy iki aý mundan ozal täze açylan Aşgabadyň Küşt we şaşka mekdebinde 22-nji fewralda ilkinji gezek milli ýaryşlaryň—10,12,16 we 18 ýaşa çenli küşçüleriň arasynda Türkmenistanyň birinjilikleriniň birbada dördüsi badalga aldy. Medallar ugrunda ýurdumyzyň ähli welaýatlaryndan we Aşgabat şäherinden ýaş küştçüleriň 150-ä golaýy göreşýär. Ýeňijiler we baýrakly orunlara mynasyp boljaklar 1-nji martda kesgitlener.
Kaydol: Kayıt Yorumları (Atom)


text:
Eýranyň mejlis başlygy çydam ykdysadyýeti ugurda gowy ädimler ädilendir we şu ugurdaky hereketlere goldaw berilmelidir diýdi.
Şu gün Ali Larijani Tehranda habarçylaryň arasynda beren gürrüňlerinde ykdysady ösüşi 8 göterime ýetirmekli we maýalary içerik çekmekligi Eýranyň möhüm meselelerinden hasaplap 8 göterim ösüşe ýetmeklik içeri we daşary maýalary çekmekde we faýbnansda takmynan 21/4 göterim ösüşi talap edýändir diýdi.
Larijani şeýle-de Eýranyň 6-njy ösüş planynda nebit býujetine garaşlylygy azaltmakly göz öňüne tutulandyr we 2022-nji ýyla çenli Eýranyň döwlet býujetiniň nebite garaşlylygy 20 göterimden aşak bolmalydyr diýip sözüne goşdy.


text:
2017-nji ýylyň 06-njy dekabrynda Türkmenistanyň Türkiýe Respublikasyndaky Baş konsullygy (Stambul ş.) tarapyndan Stambul şäher häkimliginiň Medeniýet öýünde Halkara Bitaraplyk gününe bagyşlanan maslahat geçirildi.
Maslahata Türkmenistan-Türkiýe raýdaşlyk we hyzmatdaşlyk jemgyýetiniň agzalary, ýokary okuw mekdepleriniň professor-mugallymlary we bilermenleri, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri şol sanda Atawatan Türkmenistan žurnalynyň wekilleri gatnaşdylar.
Çärä gatnaşyjylara Türkmenistanyň Bitaraplyk syýasatynyň taryhy we onuň ösüşi barada giňişleýin maglumat berildi. Bu babatda aýdylanda, Türkmenistanyň oňyn Bitaraplyk hukuk ýagdaýynyň sebitde parahatçylygy we howpsuzlygy pugtalandyrmaga ýardam berýändigi, şeýle hem sebitiň ýurtlary we dünýäniň döwletleri bilen parahatçylykly, dostlukly hem-de özara bähbitli gatnaşyklary ösdürmekde Türkmenistanyň tutýan işjeň we oňyn ornunyň BMG we dünýä jemgyýetçiligi tarapyndan ykrar edilýändigi bellenildi.
Türkmenistanyň başlangyjy esasynda we Merkezi Aziýanyň ähli döwletleriniň hem-de halkara bileleşiginiň goldamagynda 2007-nji ýylyň dekabrynda Aşgabat şäherinde döredilen Birleşen Milletler Guramasynyň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça Sebit merkeziniň sebitde içerki we transmilli wehimlere we howplara garşy çäreleri görmekde hem-de sebit meselelerini çözmekde möhüm orun eýeleýär.
Şeýle hem, 2-nji fewralynda BMG- niň Baş Assambleýasy tarapyndan “Halkara bitaraplyk güni” Kararnamasynyň kabul edilendigi we bu halkara hukuk resminamasynyň esasynda dünýä taryhynda ilkinji gezek her senäniň 12-nji dekabr gününiň halkara Bitaraplyk güni hökmünde gutlanyljakdygy mälim edildi.
2017-nji ýylyň 17-nji noýabrynda BMG-niň Baş Assambleýasynyň Türkmenistan tarapyndan teklip edilen “BMG-niň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça Sebitleýin Merkeziň orny” atly Kararnamany kabul edendigi we Kararnamanyň awtordaşy bolup 57 döwletiň çykyş edendikleri barada brifinge gatnaşyjylara maglumat berildi.


text: Berkarar Döwletiň Bagtyýar döwri mirasa sarpa goýmak Watany özgertmek ýylynda Hormatly Prezidentimiziň alyp barýan içeri we daşary syýasatyndan ugur alyp sentýabr aýynyň 01-den 30 aralygynda ýol hereketiniň howpsuzlygy ömrümiziň rahatlygy atly çäre badalga berilmegi muňa mysal bolup durýar. Ýol hereketiniň ýaş gözegçisi atly bäsleşiginiň Döwlet derejesindäki tapgyry tamamlandy, bäsleşikde baş baýraga bolanlara Türkmenistanyň Gyzyl Ýarymaý Milli jemgyýetiniň hem-de Türkmenistanyň Içeri işleri ministirligi tarapyndan gymmat bahaly sowgatlar gowşurlydy.


text:
Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň açylyş dabarasy hakydamyzda uzak wagt saklanar. Ol üç ýarym sagada golaý dowam edip, jadyly pursatlar deýin geçip gitdi. Döwlet Baştutanlary, resmi wekiliýetleriň ýolbaşçylary, köp sanly daşary ýurtly myhmanlar, daşary ýurt habar beriş serişdeleriniň wekilleri—hemmeler müňlerçe adamlaryň gatnaşmagynda döredilen ajaýyp şüweleňe haýran galdylar.
Aşgabadyň 45 müň adamlyk Olimpiýa stadionyna gelen tomaşaçylaryň öňünde türkmeniň taryhyndan pursatlar, eziz Watanymyzyň şöhratly gahrymanlary, gadymy döwürde, antik, orta asyrlarda we täze taryhda beýik ata-babalarymyzyň esaslandyran kuwwatly döwletleri janlandy.
Paryzdepäniň we beýik Parfiýa döwletiniň paýtagty Nusaýyň gadymy galalary, häzir bolsa Garaşsyz bitarap Türkmenistanyň paýtagtynyň günbatar bölegi pursatlaryň ilkinjisi boldy.
Parfiýaly gözeller meşhur ritonlary bolan tansy ýerine ýetirip, ýetginjegiň ýigitlige çykmagyna bagyşlanan dessury berjaý etdiler. Enesi oglunyň kellesinden tahýasyny çykarýar hem-de ak gar ýaly telpegi geýdirýär, ýigidiň kakasy bolsa ogluna ajaýyp bedewi sowgat edýär. Ýaş ýigit ahalteke bedewini eýerläp, uly ýaşly adamlaryň jemgyýetiniň deňhukukly agzasyna öwrülýär. Ol indi Watan goragçysy, halkymyzyň nesilden-nesle geçirip gelen, aýawly saklan däp-dessurlaryny dowam etdiriji boldy.
Geçen ýylyň maý aýynyň başynda Aşgabat şäheriniň günorta böleginde—biziň eramyza çenli birinji müň ýyllygyň sepgidinde gülläp ösen kuwwatly Parfiýa imperiýasynyň paýtagty—Nusaý döwlet taryhy-medeni goraghanasynda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow V Aziadanyň açylmagyna 500 günüň galmagy mynasybetli atly ýörişe badalga berdi.
Atlylar eziz Watanymyzyň ähli welaýatlaryndan geçip, 17-nji sentýabrda Olimpiýa stadionyna Türkmenistanyň Döwlet baýdagyny, Aziýanyň Olimpiýa geňeşiniň baýdagyny hem-de Galkynyş gaz käninde ýakylan Aziadanyň alawuny getirdiler.
“Aşgabat 2017” Oýunlarynyň açylyş dabarasynda agzalyp geçilen gadymy döwletler hakynda etjek gürrüňimiz Parfiýa döwletiniň paýtagtyndan başlanýar.
1. Parfiýa Nusaýy—kuwwatly döwletiň ojagy
“Nusaý” sözi gadymy klinopis ýazgylarynda we zoroastri Awestada duş gelýär, onda Nusaý barada aýdylýar, onuň üsti bilen Günorta Günbatara tarap ariý taýpalary geçipdir, Nusaýyň öri meýdanlary barada gürrüň edilip, olarda ady gadymy Gündogara ýaýran ahalteke bedewleri ösdürilip ýetişdirildi. Emma Nusaýyň dünýä meşhurlygy hiç haçan häzirki ýaly bolmady. 2007-nji ýylda bu taryhy ýeriň dünýä ähmiýetli ýadygärlik hökmünde ykrar edilmegi munuň sebäbi boldy. UNESKO-nyň Ýörite komiteti täze Zelandiýanyň Kraýstçýorç şäherinde 10 günläp geçiren
XXXI maslahatynda Nusaýyň gadymy galalaryny “meşhur uniwersal ähmiýetli we umumadamzat gymmatlygy” hökmünde Bütindünýä mirasynyň sanawyna girizdi.
Bu wakadan öň 2005-nji ýylyň baharynda türkmen hünärmenleri daşary ýurtly bilermenler bilen bilelikde taýýarlyk işlerini geçirdiler. Olaryň tagallalary bilen düzülen, Nusaý hakynda zerur bolan maglumatlary beýan edýän resminama çuňňur mazmunly bolan soň, UNESKO-nyň komiteti ony gürrüňsiz kabul etdi.
Takmynan 22 asyr mundan öň kuwwatly Parfiýa imperiýasyny döreden Beýik Arşak nesilleriniň neberesiniň patyşa ojagy hökmünde dörän Nusaý Aşgabadyň eteginde, onuň Günorta Günbatar künjeginde ýerleşýär. Ol köne Nusaý we täze Nusaý diýlip atlandyrylýan iki galadan ybarat bolup, olar bir-birinden bir ýarym kilometr aralykda ýerleşýär. Olaryň arasyndaky meýdançada orta asyr şäheri ýerleşipdir, häzir bolsa ol Türkmenistanyň paýtagtynyň günbatar bölegi bolup durýar.
Galalaryň ikisi hem uly bolmadyk çeşmäniň golaýynda, Köpetdagyň eteginde seleňläp görünýär. Olaryň emele gelen tebigy beýikliginden gözýetime çenli bereketli sähralyk uzalyp gidýär. Gadymy Nusaýyň belent galasynyň diwarlarynyň gerşinden Aşgabat şäheriniň belent jaýlary hem-de Gypjakdaky döwrebap metjidiň keşbi açylýar. Bu görnüş örän ajaýyp bolup, Nusaý galalarynyň UNESKO-nyň Sanawyna diňe medeni ýadygärlikler hökmünde däl-de, eýsem “medeni landşaftlar” toparynyň desgalary hökmünde hem girizilmegi tötänden däldir.
Şeýlelikde, bu ýerde baryp 1980-nji ýylda döredilen Türkmenistanda ilkinji döwlet taryhy-medeni goraghanasynyň köp ýyllyk işleri halkara derejesinde ykrar edildi. Bu ýyllaryň içinde onuň ýolbaşçylygy ozaly bilen ýadygärligiň zolagynda tebigy we taryhy gurşawy saklamak üçin ähli çäreleri gördi, bu bolsa Bagyryň ýaşaýyş jaýlary hem-de oba hojalyk meýdanlary bilen ýakynlygy nazara alanyňda aňsat iş bolmady.
...Biziň eýýamymyza çenli IV asyrda Ahemenidleriň imperiýasy grek-makedon goşunlaryň zarbalary astynda weýran boldy. Selewkidler—Aleksandr Makedonskiniň mirasdüşerleriniň döwründe Baktriýa, Parfiýa we Horezm özbaşdak döwletleri emele geldi. Olar öz ösüşinde antiki awtorlaryň işinde beýan edilen, dürli wakalara baý bolan taryhy ýoly geçdiler. 600 ýyla golaý (biziň eýýamymyza çenli III asyrdan biziň eýýamymyzyň III asyryna çenli) ýaşan Parfiýa has uly üstünlikleri gazanypdyr hem-de biziň eýýamymyzyň I asyrynda eýýäm dünýä agalygy ugrunda Rim bilen bäsleşipdir.
Şondan soň Parfiýa uly imperiýa bolup, özüniň gülläp ösýän iň ajaýyp döwründe Orta Ýer deňzinden Demirgazyk-Günbatar Hindistana çenli uzalyp gidýärdi. Köpetdagyň gerşini ikä bölýän parfiýalylaryň mesgen tutan taryhy ýeri bolan Partawa onuň sallançagy, ilkibaşky merkezi bolupdyr. Ol çen bilen, Türkmenistanda häzirki Ahal welaýatynyň çäklerine hem-de Eýranyň Horasan welaýatynyň demirgazyk etraplaryna laýyk gelýär.
Hut şu ýerde biziň eýýamymyza çenli 247-nji ýyllar töweregi aparnlaryň (ýa-da parlaryň) taýpasy öz Arşak diýen serdarynyň baştutanlygynda Garagumda mesgen tutan çarwalaryň iri birleşmesine öwrülip, Partawy (Demirgazyk Parfiýany) eýeledi. Selewkidleriň grek hökümdary öldürildi. Arşak özüni garaşsyz Parfiýanyň patyşasy diýip yglan etdi. Soňra Girkaniýany (Hazar deňziniň günorta-gündogar ýerleri) eýeläp, soňlugy bilen bu ýerde Parfiýa patyşalygynyň ilkinji paýtagty peýda boldy.
Takmynan, şol döwürlerde ata-babalarymyzyň topragynda Arşakidleriň neberesiniň ygtyýarlyklarynyň dolandyryş hem-de ykdysady merkezi hökmünde Parfanis şäheriniň hem düýbi tutulypdyr. Ol gala diwarlary bilen gurşalyp alnan hem-de bir wagtlar onuň günorta burçunda oňat gurnalan diregi özünde jemleýän täze Nusaý şäherine kybap gelýär. Ondan hem günortarakda şäheriň çetindäki ýerlerde häzir Gadymy Nusaý diýlip atlandyrylýan patyşa galasy guruldy.
Şol ýerde gazuw-agtaryş mahaly tapylan ýazuw resminamalarynyň netijesinde bu galanyň takyk ady: Mitridatkert kesgitlendi. Munuň özi onuň binýadyny patyşa Mitridat I degişli etmäge mümkinçilik berýär. Bu patyşa biziň eýýamymyza çenli 171-139-njy ýyllarda hökümdarlyk etdi. Birnäçe wagt soňra bu galanyň onuň adynyň hormatyna atlandyrylandygyny hem aradan aýryp bolmaz. Ýöne, Parfiýany dünýäde beýik döwlete öwren bu hökümdar, soňra bolsa Mitridat II hem (b.e. çenli 123-87 ýyllarda hökümdarlyk etdi), gürrüňsiz suratda, Mitridatkerti abadanlaşdyrypdyrlar. Parfawisiň şäher ýakalarynyň uzynlygy 7 kilometr bolan palçykdan salnan diwar gurşaýardy, ýanaşyk ýerlerdäki obalar bilen birlikde tutuş töweregi hem diwarlaryň halkasy bilen gurşalypdyr.
Mitridat I patyşalyk eden döwründe Gündogarda Margiana, Baktriýadan alnan Aspion we Turiwa diýen uly bolmadyk ýerler (Maşat bilen Hyradyň aralygy) Parfiýa goşuldy. Günbatarda Midiýa basyp alyndy, b.e. çenli 141-nji ýylda bolsa eýýäm Mitridat I Wawilonyň patyşasy diýlip yglan edildi. Parfiýa patyşalygy Orta ýe Ýakyn Gündogaryň örän iri döwletine öwrüldi.
Mitridat II goşuny dolulygyna täzeden gurady. Bu goşun şoňa çenli ýönekeý atly we meýletin pyýada goşun görnüşindedi. Parftýanyň goşunynda agyr ýaragly atlylar esasy güýji emele getirip başlady. Atlylar teňňe görnüşli bronlar bilen örtülgidi, kelläni depesi ýiti uçly başgap goraýardy. Bu agyr leşgerler naýza göterijilere (klibanariler) hem-de peýkam atyjylara (katafraktariler) bölünýärdi. Bu esgerleriň atlary hem teňňeli torlar bilen örtülgidi we olaryň metal maňlaýlyklary hem-de gursaklyklary bardy.
Mitridat II döwründe Ermenistanyň bir bölegi Parfiýa patyşalygyna birikdirildi. Parfiýadan diplomatik ilçihanalar Rime hem-de Hytaýa ugraýardy. Akademik Wasiliý Bartoldyň sözlerine görä, Mitridat II “Gündogaryň döwleti – Hytaý bilen bolşy ýaly, Günbataryň döwleti—Rim bilen hem gatnaşyk eden ilkinji patyşadyr”. Ol özüne “patyşalaryň patyşasy” diýen derejäni ilkinji bolup aldy. Onuň döwründe parfiýalylar Rimiň serhetlerine çykdylar. B.e. çenli 65-nji ýylda Rim bilen ilkinji çaknyşyk bolup geçip, ol dünýäniň iki iri döwletiniň uzaga çeken göreşiniň başyny başlady.
B.e. çenli 53-nji ýylda Parfiýanyň Orode I patyşalyk eden döwründe parfiýalylaryň topragyna öň ýanynda Spartagyň baştutanlygyndaky gullaryň gozgalaňyny derbi-dagyn eden Rim serkerdesi Mark Krass çozup girdi. Ýöne bu ýerde türkmen topragynda ýowuz Rim serkerdesiniň öňünde örän güýçli garşydaşy durdy. Plutarhyň sözlerine görä, parfiýalylaryň uçanda göze görünmeýän üýtgeşik peýkamlary garşydaşy dessine ýok edýärdi. Plutarh, hususan-da: “bir wagtyň özünde çalasynlyk bilen okdurylyp barmaga we yzyna öwrülmäge öwredilen parfiýalylar atly bölümlerini duşmany peýkamlar bilen päsgelçiliksiz ýok edip bilmek üçin ýerbe-ýer goýýardy...” diýip ýazypdyr.
Rimliler hüjüm edende parfiýalylar giň meýdana pytrap, gaçyp barýan görnüşi döredipdirler. Sähralylaryň söweş usuly bilen nätanyş Krass kowga girişýär. Şunda rimliler esasy güýçlerinden daşlaşýar. Parfiýaly atlylar duşmany agyr ýaragly esgerlerine çenli getirýärler. Giň düzlüklere ýaýran atlylar buýruk boýunça birleşip, naýza göterijileri hem-de peýkam atyjylary öňüne tutunyp, duşuşmaga taýýarlanýardylar.
Parfiýaly ryçarlar ýüzbe-ýüz söweşe girip, sanlyja pursatda rimlileri derbi-dagyn edip, olaryň öňdäki bölümlerini ýok edýärler. Şol söweşde rim esgerleriniň 6 müňe çenlisi, şol sanda Mark Krassyň özi hem wepat boldy. Soňky günlerde parfiýalylar Spartagyň baştutanlygyndaky gullaryň gozgalaňyny şol pursata çenli üstünlikli basyp gelen şöhratly rim goşunlarynyň galan böleklerini ýok etdiler.
Ýesir alnan rim esgerleriniň dokuz müňüsini Margiana göçürip ugratdylar. Ele alnan Rim baýdaklary Parfiýa buthanalaryna paýlanyp berildi. Parfiýa dünýäde iň güýçli döwlet boldy. Rim taryhçysy Pompeý Trogyň (b.e. I asyr) ýazyşy ýaly, “...rimliler bilen dünýäni bölünişmekde parfiýalylar indi Gündogaryň üstünden hökümdarlyga eýedi”.
Mitridatkert haçandyr bir wagtlar geçip bolmajak berk, jemi 43 sany gala berkitmeleri bolan beýik diwar bilen gurnalypdyr. Bu ýerdäki desgalaryň ählisi çig kerpiçden we palçykdan salnany üçin öz ilkibaşky keşbini ýitiren hem bolsalar, olardan galan bölekler şonda-da, aklyňy haýran galdyrýar. Äpet uly krater mysaly, köne Nusaý ýerden belentlige galyp dur, onuň darak görnüşli gala diwarlaryndan bolsa, daglaryň hem-de Köpetdagyň eteginiň düzlükleriniň uly gözýetimi açylýar.
Galanyň içine göz aýlap, ol ýerde bolan binalaryň galyndylaryny görmek bolýar. Ilkinji nobatda, ol atlandyrylyşy ýaly merkezi toplumdyr. “Minara görnüşli desga” onuň merkezi bolup durýar. Onuň 15 metrden pes bolmadyk beýiklige eýe bolan bu toplumyň esasy binasy bolandygy gürrüňsizdir. Onuň ýüz tarapyny binagärlik şekiller, şeýle hem saklanyp galan böleklerden çen tutsaň, harby pursatlary şekillendirýän mazmuny özünde jemleýän tamyň ýüzüne çekilen polihrom suratlar bezäpdir.
Gazuw-agtarylyş geçirilende, bu ýerde binagärlik bezegleriniň örän köp serişdeleri: kapitelleriň, bezeg plitalaryň galyndylary, parapetleriň dişjagazlary hem-de daşky bezeg işlerinde giňden peýdalanylan beýleki terrakot önümleri tapylypdyr. Bu ýerde palçykdan edilen döwlen heýkeller hem bardy. Olar parfiýalylaryň egin-eşigindäki ýa-da harbylaryň lybaslaryndaky adam keşbinden ölçegi boýunça has ulurak bolan doly boýuna adamlary şekillendiripdir.
Köne Nusaýyň demirgazygyndaky binagärlik toplumy daş-töweregini hojalyk- durmuş maksatly desgalar gurşap alan “uly inedördül öýden” ybaratdyr. Bu öýüň gurluşy mundan köp asyr ozal dörän ýerli binagärlik däplerini ösdürýär.
Hut şu ýerde hem arheolog gözleg işleri geçirilen mahalynda parfiýa sungatynyň pil süňkünden ýasalan, bütin dünýä belli bolan ajaýyp ritonlary tapyldy.
Häzirki wagta çenli doly öwrenilmedik hem-de köp babatda syrly bolan galýan bu desgalar bir gezeklikde we hemişelik dikeldirmändir. Olar ýüzýyllyklaryň dowamynda birnäçe gezek gurluş böleklerini we bezegleri öz içine alýan özgertmeleri hem-de dikeldiş işlerini başdan geçiripdirler. Ýöne alymlary olaryň ähmiýeti baradaky soraglar has gyzyklandyrýar, Köne Nusaýyň haýsy maksat bilen gurlandygy baradaky jedeller bolsa henizlerem dowam edýär.
Alymlar ähli arheologik tapyndylary jikme-jik seljermegiň esasynda, şeýle hem Nusaýyň desgalaryny Parfiýa döwründe Merkezi Aziýada, Eýranda we Siriýada bolan beýleki binagärlik ýadygärlikleri bilen deňeşdirmegiň netijesinde Nusaýyň merkezi toplumyndaky üç sany esasy jaýy özünde gahrymançylykly ýörelgeleri jemleýän zoroastrizm medeniýeti bilen baglanyşdyrmaga ýykgyn edýärler.
Başgaça aýdanyňda, bu ýerde söweşlerde meşhur bolan patyşalary we gahrymanlary hudaýlaşdyrmak we hormat goýmak dessury emele gelipdir. Ellin Gündogarynyň dinastiýa medeniýeti, hususan-da, häkimiýetiň mukaddesleşdirilmegi, hökümdaryň hudaý tarapyn saýlanylýandygy baradaky ideýalar mukaddes kitap bolan Awesta daýanýan ýerli türkmen ideologik ugurlaryň ösdürilmegi netijesinde emele gelipdirler.
Bu ýerde taryhy delilleriň birgideni nebere ýörelgesiniň ösendigine, şeýlelikde, olar üçin ýörite desgalaryň niýetlenendigine şaýatlyk edýär.
Tutuş Nusaý, şeýle hem bu ýerdäki aýry-aýry desgalar we tapyndylaryň toplumlary köp gezek ýörite makalalaryň we birgiden monografiýalaryň esasy beýanatlary bolupdy. Olar mundan beýläk hem şeýle bolar. Çünki häzirki wagtda arheologlaryň tagallalary netijesinde, hakykatda heniz doly öwrenilmedik bu täsin galanyň syrly tutulary kem-kemden açylýar. Onuň jümmüşi ozalkysy ýaly gadymy köşkleriň we ybadathanalaryň sungat eserleriniň, Parfiýa patyşalygynyň jesetlerini özünde gizläp saklaýar. Mundan iki müň ýyl ozal ýaşap geçen grek geografy we syýahatçysy Isidor Harakskiý olaryň tabytlarynyň hut şu ýerde ýerleşýändigini görkezýär.
Mundan birnäçe ýyl ozal Russiýadan gelen dikeldijiler köne Nusaýyň jaýlarynyň diwarlaryny birmahallar bezän reňkli suwag nagyşlarynyň saklanyp galan bölekleriniň uzak wagtlap saklanyş işini amala aşyrdylar. Häzirki wagtda biziň döwrümize gudrat bilen diýen ýaly gelip ýeten Parfiýa suratkeşliginiň nusgalary paýtagtymyzdaky muzeýleriň ikisinde saklanyp, olar ylmy taýdan öwrenilmäge elýeterlidir. Daşary ýurtly hünärmenleriň pikirlerine görä, bu tejribe çig kerpiç suratkeşligini dikeltmek we uzak wagtlap saklamagyň dünýä tejribesini baýlaşdyrdy. Nusaýyň fleskalary Pompeýiň diwar suratkeşligine kybapdaşlykda dünýä medeniýetiniň gymmatlygyna öwrüldiler.
Parfiýa sungatynyň we binagärliginiň özboluşly täsirliligi örän güýçli we özüne çekijidir. Şoňa görä-de köp nagyşlaryň äheňleri, binalaryň gurluş usullary we düzümleri asyrlaryň üstünden aşyp, türkmen däpleriniň içine berk girip gidipdir. Ritonlar üstleri açylandan soňra geçen bary-ýogy ýarym asyr wagtyň içinde milli özboluşlylygyň aýrylmaz bölekleri hökmünde Türkmenistanyň gadymy medeniýetiniň hakyky nyşanlaryna öwrüldiler. “Aşgabat 2017” oýunlarynyň dabaraly açylyşyndaky tans mahalynda Parfiýa gyzlary ellerinde hut şu ritonlary sakladylar.
Munuň özi şol we beýleki taryhy ýadygärligiň gymmatyny kesgitlemekde örän möhüm görkezijidir. Ol gadymy geçmişiň ýatdan çykarylman, eýsem, häzirki zaman durmuşyna sazlaşykly ornaşdyrylandygyny görkezýär. Türkmenistanda Nusaý sözüniň özi eýýäm öňden bäri şekile öwrüldi. Bu ýerde futbol topary we myhmanahana, dükanlar we restoranlar, hususy kärhanalar we harytlar hut şeýle atlandyrylýar. Bularyň hemmesi gadymy şäheriň meşhurlygyny has-da artdyrýar. Indi olar Gadymy Gündogaryň ajaýyp taryhy ýadygärlikleri hökmünde Merkezi Aziýa boýunça halkara maglumat kitapçalarynda we ýol görkezijilerinde ýatlanylýar.
Nusaýyň patyşa hazynasyndan bolan gymmatly ritonlar toplumy, mermer heýkeller, kümüş we daş önümler Türkmenistanyň milli muzeýiniň zallaryny bezeýärler. Şekillendiriş sungaty muzeýinde bolsa Parfiýa diwar suratkeşliginiň seýrek nusgalaryny we Nusaý ybadathanalarynyň daşdan ýasalan binagärlik bezeglerini görmek boýlar. Bu tapyndylaryň üsti mundan beýläk hem artar. Çünki Nusaýyň arheologik ojak hökmünde uly gelejegi bar.
Hut şoňa görä-de, Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow kuwwatly Parfiýa döwletiniň paýtagtynyň ýerleşen çäginden V Aziýa oýunlaryna 500 günüň galmagy mynasybetli atly ýörişe badalga berdi.
Bu ýörişe gatnaşyjylar ýurdumyzyň ähli sebitleriniň içinden geçip, öňde boljak wakalara garaşmakdan tolgunýan Olimpiýa stadionyna Türkmenistanyň Döwlet baýdagyny we Aziýanyň Olimpiýa geňeşiniň baýdagyny, şeýle hem olar bilen birlikde alawy getirdiler. Ol alawyň kömegi bilen bolsa häzirki wagtda türkmen paýtagtynda geçýän “Aşgabat 2017” oýunlarynyň Olimpiýa alawy ýakyldy.


text:
Oba hojlygynyñ möwsümleýin işlerinde etrabymyzyñ ýaşlary zähmetiñ asyl nusgasyny görkezýärler. Bu Bedew ýylynyñ pagta ýygymy möwsüminiñ gyzgalañly günlerinde-de şeýle. Ene topraga ekleýjimiz hökmünde garap, halal hyzmat edýän ýaşlaryñ sany ýyl-ýyldan artýar. Olar oba hojalyk önümlerini bol öndürmekde halypa daýhanlaryñ daýhançylyk maslahatlaryna eýerýärler. Ýaş kärendeçileriñ arasynda atasynyñ daýhançylyk kesp-kärini ýöredýänleri köp.
Pagta ýygymynyñ joşgunly häsiýete eye bolup giñden ýaýbañlanýan günlerinde etrapýaşlargeñeşimiziñ işjeñ agzalary baýlyk-barlygymyz bolan «ak altyn» hasylyny isripsiz ýygnamakda zähmet göreldesini görkezýän kärendeçi “ ýaşrary dürli sowgat-serpaýlar bilen höweslendirýärler. Bu işler her ongünlügiñ jemi jemlenende berjaý edilýär. Ýygymçy ýaşlardan etrabyñ «Gyzylgum» daýhan birleşiginden Güljemal Akmuhammedowany, «Türkmenistan» daýhan birleşi¬ginden Jemile Hommadowany, «Çaşgyn» daýhan birleşigin¬den
Sena BABAJANOWA.
TMÝG-niñ Sakarçägeeiräp geñeşiniñ gurcimaçylyk bölüminiñ müdiri
Maru-şahu jahan
02.10.2014ýyl
© TÜRKMENISTANYŇ ZENANLAR BIRLEŞIGINIŇ MERKEZI GEŇEŞI zenan.gov.tm 2012-2018 Email: zenan@mail.com