text:
Merw
Bu makala Gadymy Merw ady bilen tanalýan, Baýramaly şaheriniň golaýyndaky Gadymy Merwiň şäherlerine degişli. Marguş we Goňur Depe, Ajyguýy, Kelleli we Murgab oazisiniň çäginde ýerleşýän beýleki köpsanly ýädygärlikler üçin olaryň degişli sahypalaryna serediň.
Merw barada Türkmen dilinde ýazylan kitaby PDF formatda almak üçin: http://www.ucl.ac.uk/merv/our_research/education/teachers_handbook_tm
Mazmuny
- 1 Gysgaça beýany
- 2 Taryhy
- 3 Gadymy Merw Döwlet Taryhy-Medeni Goraghanasy
- 4 Merw ýadygärlikleriniň ähmiýeti
- 5 Suratlar
- 6 Merw Bütündünýä Mirasy hökmünde
- 7 Gorap saklamak
- 8 Gadymy Merw Proýekti[1]
- 9 Ýadygärlikler, döwürler we esasy mowzuklar
- 9.1 ERK GALA
- 9.2 GÄWÜR GALA (Antiokiýa Margiana)
- 9.3 SOLTAN GALA
- 9.3.1 TÄZE DÖWÜR
- 9.3.2 UMEYYE WE ABBASLYLAR HALYPALYGY
- 9.3.3 ABBASLYLAR MERWI
- 9.3.4 TAHIRLILERDEN SELJUKLARA ÇENLI
- 9.3.5 SELJUK MERWI
- 9.3.6 SELJUKLAR
- 9.3.7 SOLTAN GALA
- 9.3.8 MEDENI MERKEZ
- 9.3.9 SOLTAN SANJAR
- 9.3.10 SOLTAN SANJARYŇ MAWZOLEÝI
- 9.3.11 SANJARDAN SOŇ
- 9.3.12 ÝADYGÄRLIKLER
- 9.3.13 Şähriýar Ark
- 9.3.14 Gorag diwarlary
- 9.3.15 Gyz Bibi
- 9.3.16 Uly we Kiçi Gyz galalar
- 9.3.17 Muhammet ibn Zeýdiň mawzoleýi
- 9.4 ABDYLLA HAN GALA
- 10 References
Gysgaça beýany[üýtget]
Merwiň şäherleri soňky 2500 ýylyň dowamyna uzalyp gidýär we Merkezi Aziýanyň Ýüpek Ýollarynyň ugrunda iň çylşyrymly we gowy saklanyp galan şäher merkezleriniň birini emele getirýär. Uly şäherleriň yzygiderligi müňlerçe administratorlara, syýasatçylara, esgerlere, alymlara, söwdegärlere we maşgalalara öý bolup hyzmat edipdir. Käwagtlar Merw uly imperiýalaryň paýtagty, käwagtlar söwda, harby we administratiw merkez bolupdyr. Wagtyň geçmegi bilen, gury ýer ýollaryndan aýlanyp geçýän deňiz sowdasynyň ähmiýetiniň artmagy bilen bu ýeriň wajyplygy kemelipdir. Soňra Çingiz hanyň goşunlary tarapyndan talanylmagy bolsa Merwiň ähmiýetiniň düýpli kemlemegine getiripdir. Şu beýik şäherlerden, ägirt şäher diwarlary we wajyp dini hem-de dünýewi gurluşyklaryň birnäçesi, bu ýer üçin häsiýetli bolan çig-kerpiç jaýlarynyň görnükli köpdürliligi saklanyp galýar. Häzir giňişlikde taşlanyp gidilen ýer bolup görünýän landşaftyň üstki gatlagynyň aşagynda dünýäniň beýik arheologiki ýerleriniň birisi ýatyr.
Taryhy[üýtget]
Biziň eramyzdan öňki VI asyrda Ahamenidler Imperiýasy uzak aralyklar bilen söwdanyň ösmegine ýardam edipdir. Häzir Erk Gala diýlip atlandyrylýan, güllap ösen administratiw we söwda merkezi Murgabyň deltasynda döräpdir. B.E.Ö IV asyryň soňlarynda, Aleksandr Makedonskiniň özüniň Oksusa (Amyderýa) we Hindistana tarap ýoly boýunça geçip gitmegi bilen, bu ýerler ellinistik (Grek) dünýäsine goşulupdyr. Onuň Imperiýasynyň gündogar ýerleri tizden Selewkid Imperiýasynyň bölegine öwülipdir, hem-de Antiokas I dolandyran döwründe (b.e.ö.281-261) Erk Gala ägirt, täze diwarlanan şäheriň, Antiokiya Margiananyň (häzir Gäwür Gala dýlip atlandyrylýar) sitadeline öwrülipdir. Beýik Gäwür Gala şäheri imperiýalaryň we söwdanyň göterilmegi we peselmegi bilen birlikde geljek 1000 ýylyň dowamynda ösmegini dowam edipdir. Parfiýalylar (takmynan b.e.ö. 250 ýyldan başlap), we soňra Sasanidler (b.e. 226 ýylyndan başlap), Merwi wajyp administratiw, harby we söwda merkezi hökmünde ösdüripdirler. 740-njy ýyllarda, goşunbaşy Abu Muslim Gäwür Galanyň diwaryndan bir kilometr günbatarda akýan Majan kanalyň boýunda metjit gurmagy buýrupdyr. XI asyrda, Abu Muslimiň metjidi gülläp ösýän şäher Marw al-Şahijan-yň (Beýik Merw: häzirki Soltan Gala) merkezinde galypdyr. Soltan Gala giňelmegini we ösmegini Seljuk döwrüniň dowamynda (XI – irki XIII asyrlar) dowam edipdir; bu döwürde Merw dünýäde iň uly şäherleriň biri bolupdyr. XII asyrda, köşk kompleksini, administratiw gurluşyklary we ýokary hilli ýaşaýyş jaýlaryny öz içinde saklaýan diwarlanan sitadel (Şähriýar Ark) şäheriň demirgazyk-gündogar burçunda gurlupdyr. 1221-nji ýylda, Mangol goşunlary Merwiň derwezelelerine gelipdir. Taryhy ýazgylara görä şäherliler köpçülikleýin gyrlypdyr, şäher ýakylyp küle öwrülipdir we taşlanyp gidilipdir. Irki XV asyrlarda, täze diwarlanan Timurid şäheri öňki säherleriň gündogarynda gurlupdyr, we soňra Abdulla Han Gala diýlip atlandyrylypdyr. Söňlugyça oňa şäheretegi bolup hyzmat eden Baýramaly Han Galasy b.e. XVIII asyrynda goşulypdyr.
Gadymy Merw Döwlet Taryhy-Medeni Goraghanasy[üýtget]
1987-njy ýylda Türkmenistanyň Medeniýet Ministrligi Gadymy Merwiň diwar bilen gurşalan şäherlerini we oazisdäki esasy ýadygärlikleri goramak üçin “Gadymy Merw Döwlet Taryhy-Medeni Goraghanasyny” döretmek barada karar kabul edýär. Hazirki döwürde Goraghana tutuş Mary welaýatynyň çäginde ýerleşýän arheologiki we taryhy ýadygärliklere döwlet gözegçiligini amala aşyrýan gurama bolup durýär. Goraghananyň ofisleri Merwiň gadymy şaherleriniň ýanynda (Soltan Sanjaryň mawzoleýiniň ýakynynda), Baýramaly şäheriniň golaýynda ýerleşýär
Merw ýadygärlikleriniň ähmiýeti[üýtget]
Merwi we onuň daş-töweregini öz içine alýan Murgap oazisi Türkmenistanda iň irki ilatlaşan ýerleriň birisi. Bu ýerdäki Bürünç asyrynyň ýaşaýyş ýerleri Merkezi Aziýadaky siwilizasiýanyň iň irki subutnamalarynyň hatarynda. Ondan soňky döwürlerde, Merw ägirt imperiýanyň paýtagty bolup hyzmat edýär we Seljuklar döwründe dünýädäki iň uly şäherleriň hataryna göşulýar. Baýramaly şaheriniň ýakynynda ýerleşýän, Gadymy Merw ady bilen tanalýan arheologiki ýadygärlikler 2500 ýyla golaý döwre uzalyp gidýän has kämil şäherleriň subutnamalaryny görkezýär. Şeýle hem Merw uzak Gündogardan Ýewropa we Afrika çenli dünýäniň ýarsyny kesip geçen gadymy Ýüpek ýollarynyň esasy ugurlarynyň biriniň ugrunda wajyp çatryk bolandygy sebäpli wajypdyr. Arheologiki taýdan Merw dünýäniň iň uly we iň gymmatly ýadygärlikleriniň birisi hasaplanýar.
Suratlar[üýtget]
Merw Bütündünýä Mirasy hökmünde[üýtget]
1972 ýylda BMG-nyň Okuw, Ylym we Medeniýet Guramasy (en:UNESCO) Bütindünýä Medeni we Tebigy Miras Ýerleri Goramak barada Konwensiýa (The World Heritage Convention) kabul etdi. 1999-njy ýylda UNESCO-nyň şu Konwensiýasynyň esasynda Gadymy Merw Dünýä Taryhy Miras Ýeri hökmünde yglan edildi. Bütündünýä Mirasyna goşmak üçin zerur nominasiýany taýýarlamaga London Uniwersitet Kollejiniň (en:University College London) Arheologiýa Institutynyň (en:Institute of Archaeology) Halkara Merw Proýekti we onuň şol wagtky ýolbaşçysy professor Gorgina Herman (Georgina Herrmann) ýardam etdi.
Gorap saklamak[üýtget]
Merwde dik saklanyp galan ýadygärlikleri gorap saklamak esasy aladalaryň biridir. Gurluşyklaryň köpüsi Merkezi Aziýada iki müň ýyldan gowrak esasy gurluşyk materialy bolan toprakdan gurlupdyr. Şu günki günde bar bolan gurluşyklar harabalar hökmünde saklanyp galypdyr: olar özlerini bir wagtlar goran üçeklerinden jyda düşüpdirler, hem-de olar gün, ýagyş, ýel we gar, olaryň içinde hin gazynýan we höwürtgeleýän guşlar, süýrenijiler we haýwanlar, we kähalatlarda görmäge gelýän adamlar tarapyndan zaýalanylýar. Ýumrulyş prosesi birnäçe asyryň dowamynda kem-kemden dowam edipdir, emma ýerasty suwlaryň şoňky döwürde has tiz ýokary galmasy bu problemanyň tizleşmegine getirýär. Gadymy Merw Goraghanasy, özüniň uzak wagtlaýyn partnýorlary bolan Britaniýadan Gadymy Merw Proýekti we Fransiýadan CRATer-EAG bilen arkadaşlykda, pagsa gurluşyk tehnologiýasy boýunça barlaglar geçirýär we öňden gelýän materiallary ulanmak bilen konserwasiýa usullaryny tejribede barlap görýär. Taryhy Goraghana iň ejiz gurluşlary goldamak üçin arassalamak, ýazgy etmek we maksatlaýyn bejermek programmasyna başlady, hem-de bu ugurdan uly işleri amala aşyrmagy planlaşdyrýar.
Gadymy Merw Proýekti[1][üýtget]
Gadymy Merw Proýekti (Ancient Merv Project) London Uniwersitet Kollejiniň Arheologiýa Instituty (en: Institute of Acrhaeology) bilen Gadymy Merw Döwlet Taryhy Medeni Goraghanasynyň (Türkmenistanyň Mediniýet Ministrliginiň Taryhy we Medeni Ýadygärlikleri Goramak, Öwrenmek we Rejelemek baradaky Milli Müdirligine degişli) arasyndaky arkalaşykly hyzmatdaşlykdyr. Gadymy Merw Proýekti Bütindünýä Ýadygärlikler Fondy, J.M. Kaplan fondy, Amerikan Ekspres, Sungat we Gumanitarlyklar Barlag Geňesi, Maks van Berçem Fondy we Aşgabatdaky Britan Ilçihanasy tarapyndan goldalynýar. Gadymy Merw Proýekti ilki bilen ‘Halkara Merw Proýekti’ ady bilen belli bolup, Türkmenistan garaşsyz ýurt hökmünde yglan edilen wagty Merwde işläp başlaýar. Proýekte London Uniwersitet Kollejiniň professory Jorjina Herman (Georgina Herrmann) ýolbaşçylyk edýär we dürli ýurtlardan alymlaryň köpüsi proýektiň agzasy hökmünde Merwe gelip barlag işlerini geçirýärl. 2001-nji ýylda, London Uniwersitet Kollejiniň Arheologiýa Institutynyň uly mugallymy Tim Wilýams (Tim Williams) proýekte ýolbaşçy hökmünde bellenilýär. Proýekt ‘Gadymy Merw Proýekti’ adyny kabul edýär we Tim Wilýams ylmy barlaglaryň ugruny düýpli üýtgedýär. Diňe bir arheologiki gazuw-agtaryşlar bilen çäklenmän, proýekt indi konserwasiýa, ýazgy etmek, bilim beriş we ýerli işgärleriň başarnyklaryny artdyrmak boýunça işleri hem amala aşyrýar. Dünýäde arheologiýa ylmy boýunça iň uly we öňde baryjy ylmy-barlag we okuw merkezi hökmünde London Uniwersitet Kollejiniň Arheologiýa Instituty täze tehnologiýalaryň arheologiýa we gorap saklamak üçin ulanylmagyny goldaýar, hem-de bu soňky ýyllarda Merwde 3-D lazer skaneri[2] ýaly iň täze enjamlaryň ulanylmagyna getirdi. Kosmosdan düşürilen suratlary ulanmak ölçegleri boýunça ägirt uly arheologiki ýadygärlik bolam Merwde has gyzykly netijelere getirdi. Merwiň ähli şäherleri Geografiki Informasiýa Sistemasyna (GIS) girizildi. Gadymy Merw Proýekti http://www.ucl.ac.uk/merv internet sahypasynyň üsti bilen özüniň Merwdäki barlaglaryny beýan edýär. Gadymy Merw Proýekti Iňlis we Türkmen dillerinde, Merw barada bilim bermäge ýardam edýän, Mugallymlar üçin kitaplary döretdi. Ol kitaplar mugt ýaýradylýar we proýektiň internet sahypasyndan alnyp bilner [3]
Ýadygärlikler, döwürler we esasy mowzuklar[üýtget]
ERK GALA[üýtget]
Merwdäki ilkinji säher Ahemenid imperiýasynyň döwründe ýüze çykýär. Patyşa Kir Midiýalylary Parslar bilen birikdirýän we Wawilonlylar bilen Finikiýleri goşmak bilen dürli ilatlary öz içine alýan ägirt imperiýany esaslandyrypdyr. Ol Transoksiana diýlip atlandyrylan ýerleri (Oks derýasynyň töweregi) basyp alypdyr we Merw oazisi 12 ha golaý ýeri tutan täze şäher Erk Galany gurmak üçin saýlanypdyr. Bu dolandyryş we söwda üçin gülläp ösýän merkeze öwrülipdir. Goranmak üçin gurlan uzyn diwarlar çig kerpiçden, owal görnüşinde gurşalyp dikeldilipdir. Onuň içinde köşkler, ybadathanalar, öýler we goşun kazarmalary bolupdyr. Şa Dariniň döwründe imperiýada birnäçe gozgalaňlar bolupdyr. Gunbatarda Eýranda Kermenşanyň ýakynyndaky Bisitun ýazgylary Margiana etraplarynda basylyp ýatyrylan gozgalaňa salgylanýar: “Men (Dariý) Wawilonda bolan wagtym, bu ýerde welaýatlar maňa garşy gozgalaňa çykypdyrlar – Persiýa, Elam, Mdiýa, Assiriýa, Müsür, Parfiýa, Margiana, Sattagydiýa, Skifiýa… . bir adam, Frada, Margianaly – ony olar baştutan edipdirler… Ol aýdypdyr “Men Margianada şa”. Şeýlelikde men oňa garşy Dadarşi atly parsy, meniň wekilim, Baktriýadaky satrap (häkim) iberdim. Men öňa şeýle diýdim: “Öňe git, özüni meniňki diýip atlandyrmaýan goşyna hüjüm et we dargat!”.”
AHEMENITLER IMPERIÝASY[üýtget]
B.e.ö. VI asyrda, Persiýa patyşasy Beýik Kir özüniň Persiýadaky (häzirki Eýran) şalygyndan Ahemenitler imperiýasyny döredipdir. Imperiýa Beýik Kiriň ata-babalarynyň biri bolan Akhaemenes-iň ady bilen atlandyrylypdyr. B.e.ö. 530-njy ýylda Kir ölen wagty, onuň ägirt imperiýasy Merkezi Aziýadan Müsüre çenli we günbatar Türkiýeden Hindistana çenli uzalyp gidipdir. Kiriň mirasdarlarynyň birisi Dariý I (‘Beýik’ diýlip atlandyrylan) bolupdyr we ol b.e.ö. 521-nji ýyldan başlap b.e.ö. 486-njy ýylda ölinçä ýurdy dolandyrypdyr.
ALEKSANDR MAKEDONSKIÝ (ISGENDER ZÜLKERNEÝN)[üýtget]
B.e.ö. IV asyrda Merw we onuň daşyndaky sebitler Ellinistik (Grek) dünýäsiniň bölegine öwrülýär. B.e.ö. takmynan 336-njy ýylda Makedoniýanyň şasy Beýik Aleksandr özüniň Makedoniýalylardan we Greklerden durýan goşunyny Merkezi Aziýanyň üsti bilen Hindistana alyp gitmek bilen Ahemenitler imperiýasyna garşy ýörüşine başlaýar. Erk gala tizden Aleksandryň özi ýa-da onuň generallarynyň birisi tarapyndan boýun egdirilipdir. Aleksandr b.e.ö. 323-nji ýylda aradan çykandan soň, onuň imperiýasy şalyklara bölünipdir we onuň biri-biri bilen rehimsiz söweşýän generallary tarapyndan dolandyrylypdyr. Onuň imperiýasynyň bitewiligi başgalar tarapyndan dargadylypdyr. Aleksandrdan soň Erk gala şäheri howply döwri başdan geçiripdir. Bu takmynan b.e.ö. 322-nji ýylda Makedoniýaly Selewkas I-iň Aleksandryň imperiýasynyň Aziýa böleginde dolandyryşy öz eline alynça dowam edipdir. Rim çeşmelerine görä şäher tozdurylypdyr.
ÝADYGÄRLIKLER[üýtget]
Erk gala Gäwür galanyň üsti bilen has gowy baryp bolar. Günorta tarapdan gorag diwarlaryna dik ýapgyt bar. Iň beýik nokada baranda siz Seljuk gözegçilik minarasynyň galyndylaryny görersiňiz we şu ýerden ilki başky Erk gala şäheriniň gowy görnüşi açylar.
GÄWÜR GALA (Antiokiýa Margiana)[üýtget]
SELEWKLİLER[üýtget]
Selewkit imperiýasynyň irki taryhynda, ony esaslandyran Selewkas I-iň ogly Antiokas I ilkibaşky şäher bolan Erk gala bilen baglanyşykly täze şäheri Merwde gurupdyr. Täze şäher has uly bolupdyr. Takmynan kwadrat görnüşli, 2 km keseligine 340 ha meýdany tutýan şäher gorag diwarlary bilen gurşalypdyr. Teatrlar we bazarlar, köçeleriň gözenek görnüşli göniburçly kesişýän toplumy ýaly Grek häsiýetleri bolan bu Ellinistik şäheri Antiokiýa Margiana diýlip atlandyrylypdyr. Erk gala özüniň berk goraglary bilen täze şäheriň sitadeline öwrülipdir.
“Aleksandr Margianada Aleksandriýany esaslandyrdy, bu soňra tozduryjylar (warwarlar) tarapyndan dargadyldy. Ýöne Antiokas, Selewkasyň ogly, edil şol ýerde içinden Zotha kölüne guýýan Marg derýasy geçýän siriýa şäherini gaýtadan dikeltdi. Antiokas şäheriň öz adyny götermegini makul bildi.” - Uly Plini, Rim tebigy taryh, taryh we ylym ýazyjysy. B.e 23-79 ýyllary.
“Margiana çöller bilen gurşalypdyr. Bu ýeriň hasyllylygyna täsin galmak bilen Antiokas 1 500 stadia uzynlygy tegelek diwar bilen aýlady we Antiokiýa şäherini esaslandyrdy. Ýurduň topragy üzümleri ösdürmek üçin has gowy” - Strabo, Rim geografy. Takmynan b.e.ö. 64 b.e. 21 ýyllary arasynda ýaşan
PARFIÝALYLAR[üýtget]
Parfiýa ilkibaşda Ahemenid imperiýasynyň welaýaty bolup, soňra Selewkitleriň golastyna geçipdir. B.e.ö. 247-nji ýylda Parfiýalylar öz serdarlary Arsakes I-iň ýolbaşçylygynda aýaga galypdyrlar we b.e.ö. II asyryna çenli Ýefrat derýasyndan Owganystana çenli we demirgazyga Oks derýasynyň uzynlygyna doly uzalyp giden imperiýasyny dolandyrypdyrlar. Antiokiýa Margiana b.e.ö. 250-nji ýyllaryň töwereginde paýtagty Nusaýda bolan Parfiýanyň gündogar daýanç nokadyna öwrülipdir. Şäher esasy dolandyryş, harby we söwda merkezi hökmünde ösdürilipdir. Şäheriň gorag berkitmeleri garşydaş imperiýalardan we adamlardan goranmak üçin güýçlendirilipdir. Olary şäheriň Ýüpek ýolunyň ugrunda amatly ýerleşmegi ozüne çekipdir.
Parfiýa we Rim[üýtget]
Rimliler özleriniň köp bolmadyk harby ýeňilişleriniň birini parfiýalylardan gazanypdyrlar. B.e.ö. 54-nji ýylda Rimliler olaryň Mesopotamiýadaky ýerlerine çozuş edipdirler. Markus Lisinius Krassus ýedi legiona (44 000 goşun) ýolbaşçylyk edip duşmana garşy çykypdyr, ýöne Karhae söweşinde ýeňilişe sezewar bolupdyr. Diňe 10 000 adam Siriýa ýetmek üçin gaçyp gidipdir, şol bir wagtda 10 000 adam Merwde ýesir hökmünde ornaşdyrylypdyr.
SASANILER[üýtget]
Antiokia Margiananyň adamlarynyň duşmana garşy gowy goranýanyna seretmezden b.e.ö. 220-nji ýylda Sasanitleriň hökümdary Ardaşiriň goşunlary olardan üstün çykypdyrlar. Ol günorta-günbatar Eýrandaky Fars welaýatynda kiçi şalygy dolandyrypdyr we b.e.ö. 224-nji ýylyň töwereginde soňky Parfiýa şasyny tagtdan agdarypdyr. Ardaşiriň ogly we mirasdüşeri Şapur I Merw şäherini edara etmek üçin marzban (ýa-da “araçägiň goragçysy”) bellenipdir.
DINLER[üýtget]
Sasanitler döwründe şäherde Hristiýançylyk, Zoroastrizm we Buddizm dinleriniň ulanylandygyna subutnamalar bar.
Zoroastrizm: Pars din reformatory Zaratuştra (ýa-da Zoroaster) bu dini esaslandyrypdyr. Ol şol döwürde tagzym edilen köp sanly hudaýlaryň biri bolan Ahura Mazda-dan (Paýhasly hökümdar) nyşan görüpdir we bu hudaý oňa bir hudaýa ynanmaga itergi beripdir diýlip aýdylypdyr. Pars şasynyň çalyşmagyndan soň Zoroastrizm b.e.ö. VI asyrda ýaýrap başlapdyr. Dowam etdirijiler dörediji hökmünde diňe Ahura Mazda çokunypdyrlar we olaryň dini däpleri ot ybadathanalarynda mukaddes ody saklamagy we olaryň ölülerini “asudalyk diňinde” goýmak arkaly azat etmegi öz içine alypdyr.
Buddizm: Sidhartha Gautama Budda takmynan b.e.ö. 566-njy ýylda Hindistandaky Maurýan imperiýasynyň bölegi bolan kiçi döwletleriň birinde dogulýar. Ol Buddizm diýlip atlandyrylan dini esaslandyrypdyr. Ol her bir adamyň gowy işler etmelidigine, tertipli bolmalydygyna we meditatsiýa etmelidigine ynanypdyr. Ol öleninden soň dowam edijileriň topary monahlaryň jemgyýetini döredipdirler we bu dini ynanjy ýaýratmaga başlapdyrlar. Monastyrlarda stupa diýlip atlandyrylýän ýörite jaý bolup, ol ýerde dini däpler ýerine ýetirilipdir we Budda bilen bagly sežde edilýän predmetler saklanylypdyr. Türkmenistandaky stupalaryň gümmezli üçegi bar. Iň günbatardaky Buddist stupasy şäheriň günorta-gündogar burçynda tapylyp bilner (aşaky surata seret).
ÝADYGÄRLIKLER[üýtget]
Erk galany Gäwür galanyň üsti bilen baryp görmekden we diwarlary gözden geçirmekden başgada siz b.e. VII asyrynyň ikinji ýarymynda gurlan Beni Mahan ýa-da Anna Metjidiniň galyndylaryny hem görüp bilersiňiz. Metjid Seljuk döwründe gaýtadan dikeldilipdir. Şeýle hem siz Gäwür galanyň günorta-gündogar burçyndaky Buddist monastyryna we stupasyna syýahat edip bilersiňiz.
GÄWÜR GALANYŇ GORALYŞY[üýtget]
“Şäher diwarlary kwadrat we 15 li (8000 metr töweregi) uzalyp gidýär. Ýaşaýjylar şäher derwezelelerini demirden edipdirler.” Bu Merwde b.e. 765-nji ýylynda Abbasidler döwründe saklanan Du Huan atly hytaý tussagynyň Antiokiýa Margianany beýan etmesiniň bir bölegi. Inedördül diwarlaryň her bir böleginiň uzynlygy 2 km töweregi bolup, her diwarda bir sany ýagny 4 derweze bolupdyr.
SOLTAN GALA[üýtget]
TÄZE DÖWÜR[üýtget]
B.e. VII asyrynda Merw pese gaçyş döwrüni başdan geçirýär. B.e. 653-nji ýylyna çenli Persiýa Musulman goşunlary tarapyndan gabalypdyr. B.e. 651-nji ýylynda soňky Sasanid şasy Ýazdigird III Merwi gaçybatalga we Arab güýçlerine garşy durmak üçin berkitme uçin ulanmaga synanyşýar, ýöne şäher oňa öz derwezelerini açmandyr. Ol Merwiň ýakynynda öldürilýär. Musulman Arab goşunlarynyň gelmegi Yslamyň diňe bir esasy din däl-de eýsem agdaklyk edýän medeni güýç bolan täze döwrüniň başlanmagyny belleýär. Merw indi Umaýýad imperiýasynyň içinde Musulman agalygyna düşýär. Şäher Horasanyň (“Gündogar ýer”) paýtagtyna öwrülýär. Täze arab hökümdary Erk galanyň adyny üýtgedip, bu ýerde gören dinleriniň köpdürliligi sebäpli ony “Dinsizleriň şäheri” diýip aňladypdyr. Arab goşunlary bu ýerde hemişelik galdyrylypdyr we günorta Yrakdaky Kufadan we Basradan ýaşaýjylar bu ýere göçüp gelipdirler. Olar ilkibaşky şäherler Erk galanyň we Gäwür galanyň ýakynynda täze şäheri gurupdyrlar. Şaýym gala Gäwür galanyň gündogar derwezesiniň daşynda özbaşdak diwarlanan şäher bolupdyr. Sebitiň paýtagty hökmünde Merw söwdegärleriň we hünärmenleriň ünsüni çekipdir. Muňa pagta ösdürmäge, dokmaçylyga we polat işlemäge degişli arheologiki subutnamalar mysal bolup biler.
UMEYYE WE ABBASLYLAR HALYPALYGY[üýtget]
Umaýýad dinastiýasy Muawiýa tarapyndan esaslandyrylyp, paýtagty Damaskda bolupdyr. Umaýýadlar Arab imperiýasynyň hökümdarlygyny Muhammet Pygamberiň giýewi Alydan b.e. 661-nji ýylynda alýarlar.Umaýýad harby güýçleri demirgazyk Afrika, Ispaniýa, Transoksiana we demirgazyk-gündogar Hindistana süýşüpdir. B.e. 748-nji ýylynda Merwdäki harby serkerde Abu Muslim Umaýýadlara garşy rewolýusiýanyň başlanmagyny yglan etmek bilen gara Abbasid baýdaklaryny aýgytly dikeldipdir. Abu Muslim Eýrana we Yraga ýörişlere goşunlary alyp gidipdir. Emma, b.e. 755-nji ýylynda ol Yraga aldanyp getirilipdir we öldürilipdir. Abbasidler Umaýýad halifatynda Siriýa agdaklygyny bozup, öz paýtagtlaryny Damaskdan Bagdadyň täze tegelek şäherine geçiripdirler.
ABBASLYLAR MERWI[üýtget]
Abbasid imperiýasynyň paýtagty Bagdad bolupdyr, ýöne Merw Horasan welaýatynyň paýtagtylygyna galypdyr. Abu Muslimiň dolandyrmagynda Gäwür galanyň günbatarynda täze şäher Marw al-Şahijan (“Beýik Merw” ýa-da mümkin “şa degişli ýa-da şanyň jany” diýmegi aňladýar) gurulypdyr. Bu ýerler häzir Soltan gala ady bilen tanalýar. Abu Muslim Gäwür galanyň bir kilometre golaý günbataryndan akyp geçýän Majan kanalynyň boýunda metjid gurmaga görkezme beripdir. Bu VII asyra çenli goragly jaýlar (köşkler) gurlan, ýagny irki ýaşaýyş jaýlary bolan ýer bolupdyr. Abu Muslimiň metjidi täze gülläp ösýän şäheriň merkezi böleginde galýar. Şäher tertipli köçe toplumy bilen, her bir bölegi üçin suw howdanlary we birnäçe kanallar bilen gowy planlaşdyrylypdyr. Arassa suw jaýlar üçin we Yslamyň dessurlary üçin zerur bolupdyr. Marw al-Şahijanyň wajyplygy artdygyça, Gäwür gala kem-kemden üýtgäpdir we pese gaçypdyr. IX asyra çenli onuň berkitmeleri ulanyşdan galypdyr. Öňki şäher täze şäher üçin senagat kwartalyna öwrülipdir.
“Onuň arassalygy, onuň gowy köçeleri, baglaryň we derýajyklaryň arasyndaky şäher bölekleriniň we jaýlarynyň bölünişi üçin, hem-de bir sug-yň (arabça “bazaar”) adamlarynyň beýlekiden aýratynlygy üçin olaryň şäheri (Merw) Horasanyň beýleki şäherlerinden ýokary durýar.” - Al-Istahri, Yslam geografy b.e. 951-nji ýylyndan öň ýazypdyr.
“Marw uly şäher. Öňki günlerde Horasanyň mir-iniň (hökümet baştutany) ýaşaýyş ýeri şu ýerde bolupdyr, ýöne häzir ol Buharada ýaşaýar. Bu ýakymly we abadan ýer, özüniň sitadeli bilen… .onuň içinde köşkleriň birnäcesi bar. Bu Sasanid şalary üçin ýaşaýyş ýeri bolupdyr. Tutuş Horasanda mundan gowy ýerleşen şäher ýok. Munuň bazary gowy.” - Näbelli geograf b.e. 982-nji ýylynda ýazýar.
TAHIRLILERDEN SELJUKLARA ÇENLI[üýtget]
B.e. 821-nji ýylynda Tahir ibn Hüseýin Merwiň hakimi bellenilipdir, ýöne köp wagt geçmänkä ol Abbasid imperiýasyndan garaşsyzlygy jar edýär we Tahiridler dinastiýasyny başlaýar. Merw Tahirid paýtagtyna öwrülipdir. Horasan welaýaty b.e. 873-nji ýylynda Saffaridleriň serdarynyň söweşe çagyrmasyna çenli abadançylykda we parahatçylykda ýaşamagy dowam edipdir. Beýleki bir tarapdan welaýatda bu döwür Merwi garaşsyz häkimiýet hökmünde berkarar etmäge synanyşýan tolgunyşyklaryň döwri bolupdyr. Bu bulaşyklyk ýagdaýy b.e. 900-nji ýylynda Samanidleriň häkimiýeti ele almagy bilen tamamlanypdyr. Olaryň gelip çykyşy Eýrandan bolupdyr. Muňa garamazdan b.e. 977-nji ýylyna çenli Horasan täze dinastiýanyň, Owganystanly Gaznewidleriň eline geçipdir. 1039-njy ýylda Merw Gaznewidler üçin süýşip gelýän Seljuklary derbi-dagyn etmäge soňky synanyşyk üçin baza bolupdyr.
SELJUK MERWI[üýtget]
SELJUKLAR[üýtget]
B.e. X asyrynda Türki çarwa taýpasy bolan Seljuklar Yslam dünýäsinde wajyp güýje öwrülipdir. 1055-nji ýyllarda olar Togrul begiň ýolbaşçylygynda Bagdada girip, Musulman imperiýasynyň gündogar ýerlerinde dolandyryşy öz eline alypdyrlar. Seljuklar we olaryň mirasdüşerleri öňki ýaly haliflar diýip däl-de soltanlar diýlip atlandyrylypdyr we olar şol bir umumy din we kanun esasynda Yslam jemgyýet tertibini, Arab dilini we söwdany alyp barypdyrlar. Seljuklar döwri 1038-1194-nji ýyllar arasynda dowam edipdir, ýöne aýratynlykda bolsada Anatoliýada Rum Seljuk Soltanlygy 1307-nji ýyla çenli dolandyrypdyr.
SOLTAN GALA[üýtget]
X asyrda Seljuklaryň häkimiýet başyna gelen döwründe Merw şäheri dünýäde iň uly şäherleriň birine we Ortaýer deňzinden Amyderýa (Oks derýasy) çenli ýaýran imperiýanyň paýtagtyna öwrülipdir. Üstünlikli hökümdarlar Abu Muslim tarapyndan başlanan giňişleýin suw üpjünçilik sistemasyny ösdüripdirler we köpsanly wajyp gurluşyklary dikeldipdirler. Seljuk hökümdarlary Merwi 1037-nji ýylda alypdyrlar we 1040-njy ýyla çenli bu Seljuk imperiyasynyň paýtagtyna öwrülipdir. Seljuklar şäheri giňeltmegi dowam edipdirler. 1080-nji ýylyň töwereginde Soltan Mälik şa Soltan galany gurşaýan uly diwary dikeldipdir. Merwiň uzynlygy 9 km gowrak gorag diwarlary, öz içine günortada we demirgazykda aýratyn diwarlanan şäher eteklerini goşmak bilen, 550 gektardan gowrak meýdany alypdyr. Ýokardan düşürilen suratyň görkezişi ýaly Soltan gala Majan kanalynyň iki tarapyndada köçeleriň gözenek sistemasynda gurnalan köpsanly jaýlar bilen gür eýelenipdir. Soltan gala özüniň owadan baglary we uzak we giň dünýäden adamlaryň öz harytlaryny çalyşmaga gelýän söwda merkezi hökmünde meşhur bolupdyr. Jaýlardan we bazarlardan başgada bu ýerde hammamlar, metjitler we medreseler bolupdyr. Şäheriň içinde we daşary alyp gidýän ýollaryň ugrunda kerwensaraýlar bolupdyr. Bu uly jaýlar, köplenç halatda ýüzlerçe düýeleri we gatyrlary bilen gelýän söwdegärler üçin, düşleg bolup hyzmat edipdir. Bu ýerler dynç almaga mümkinçilik döretmek bilen bir hatarda, howpsyzlygy, ammarlary, iýmiti we enjamlaryň bejergisini üpjün edipdir. Günbatar şäher eteklerinde uly senagat kwartaly bolup, ol ýerde esasan küýzegärçilik önümleri öndürilipdir. Bu önümler öz içine, söwda ýollarynyň ugrunda uly islege eýe bolan, ýokary derejede timarlanan önümleri hem goşupdyr. Şähriýar Arky, ýa-da “Şa sitadeli” XI asyrda gurlupdyr. Töwerek görnüşinde diwarlanan meýdan köşk toplumyndan, dolandyryş jaýlaryndan we iň wajyp ýaşaýjylar üçin gowy jaýlardan we baglardan durup, 20 ha golaý ýeri birikdiripdir.
MEDENI MERKEZ[üýtget]
Seljuk döwründe Merw Musulman dünýäsiniň iň esasy medeni merkezleriniň birine öwrüldi. Bu ýerde birnäçe kitaphanalar bolupdyr we tanymal alymlaryň birnäçesi bu ýerde ýaşapdyr ýa-da gelip görüpdir. Belli şahyr, matematik we astranom Omar Haýýam (1130-njy ýyllarda aradan çykan) Merwiň häzir ýitirilen obserwatoriýasynda özüniň astronomiki tablisalarynyň üstünde işläpdir. Seljuk soltany Mälik şa ondan kalendary dogurlamagy haýyş edipdir. Geograf Ýakut al-Hamawi XIII asyryň başynda üç ýyllap Merwde ýaşapdyr we ilkinji bolup ýurtlaryň detallaýyn geografiki sözlügini taýýarlamk pikiri bilen belli bolupdyr.
SOLTAN SANJAR[üýtget]
Seljuk soltany Sanjaryň hökümdarlyk eden döwründe Merw öz taryhynda iň beýik nokada ýetipdir. Soltan Sanjar Seljuk imperiýasyny Merwden altmyş ýyllap dolandyrypdyr. Soltan Sanjar öz dolandyran döwründe birnäçe harby ýörişleri amala aşyrypdyr. Olaryň birinde, Guz türkmen taýpalaryna garşy söweşde ol ýeňilipdir we 1153-nji ýylda ýesir alnypdyr. Bu Merw üçin pajygaly döwür bolupdyr. Seljuk goşunlary şäheri taşlap gidenden soň olar şäheri talapdyrlar we öldüripdirler. Sanjar üc ýyllap ýesirlikde galypdyr, ýöne soňra gaçmagy başarypdyr we Merwde özüni gaýtadan ykrar edipdir. Ol 1157-nji ýylda 71 ýaşynda aradan çykypdyr.
SOLTAN SANJARYŇ MAWZOLEÝI[üýtget]
Soltan Sanjar ölende, ol häzire çenli Merwde we onuň daş-töweregindäki meýdanda howalanyp duran, Soltan galanyň merkezindäki haýran ediji mowzoleýde jaýlanypdyr. Häzir aýratynlykda ýerleşýän bu gurluşyk bir wagtlar dini jaýlaryň uly toplumynyň bir bölegi bolupdyr, olaryň ählisi häzir ýer astynda ýa-da pes harabaçylyk hökmünde ýer üstünde galypdyr. Mowzoleýiň özi inedördül görnüşli bolup, ol gümmezlenipdir. Geograf Ýakut ony şeýle beýan edýär:
“Öz şalygynyň ägirt giňdigine seretmezden, Soltan Sanjar, Mälik şanyň ogly, Seljuk, öz şäherleriniň ählisiniň üstünden ony (Merwi) saýlady we bu ýerde öz ölümine çenli ýaşady. Onuň gubury şu ýerde ägirt gümmeziň aşagynda we onuň penjireleri beýik metjide garap dur. Onuň gümmezi gök reňkli we bir günlük ýoldan görünýär.”
SANJARDAN SOŇ[üýtget]
Sanjaryň 1157-nji ýylda aradan çykmagy bilen, Seljuklaryň güýji pese gaçyp başlapdyr we imperiýa urşujy mongollar tarapyndan hemişelik howp astynda bolupdyr. 1221-nji ýylda mongol goşunlary Merw derwezelerine gelip ýetipdir. Olar şäher boýun bolmaga gepleşikler geçirmezinden öň alty günläp gorag diwarlarynyň ejiz ýerlerini gözläp atly şaheriň daşyny aýlanypdyrlar. Mongollar şäheri talapdyrlar we taryhy çeşmeleriň tassyklamagyna görä olar tutuş Merw oazisinde 1.4 million adam öldüripdirler. Ýöne bu san has artdyrylan bolup görünýär. Hatda Ibn al-Aziriň sanawynda (aşakda) berlen san hem has köpeldilen bolmaly. Şähere erbet zyýan ýetirilendigine seretmezden Soltan galadaky senagatyň we jaýlaryň gaýatdan ulanylmagynyň subutnamalary mongol basyp alyşyndan soň hem ýaşaýyşyň bolandygyny görkezýär. Käbir adamlaryň bellemegine görä diňe hünärli ussalar gyrlyşykda rehim edilenler bolupdyr. “Çingiz han altyn tagtynda oturdy we goşunlaryna ýesir alnanlary öz öňüne getirmegi buýurdy. Haçan olar onuň öňüne getirilende, olar öldürildiler we adamlar muňa seretdiler we ahy-zaryn çekdiler. Haçan bu adaty adamlara ýetende olar erkekleri, aýallary, çagalary we emläkleri biri-birinden aýyrdylar. Bu ahy-nala we hasrat bilen ýatda galýan gün boldy. Olar baý adamlary aldylar we olary baýlyk gözläp urdular we rehimsizligiň dürli görnüşleri bilen gynadylar. Olaryň köpüsi öz girewini tölemäge hiç hili puly galmandan soň öldüler. Soňra olar şäheri oda berdiler we Soltan Sanjaryň gubruny ýakdylar we onuň mazaryny pul gözläp gazdylar. Olar aýtdylar: “Bu adamlar bize garşylyk görkezdiler”, şonuň üçin olaryň hemmesini öldürdiler. Çingiz han ölüleri sanamagy buýurdy we bu ýerde 700 000 töwerek jeset bardy.” - Ibn al-Azir-iň 1221-nji ýylda Mosulda bosgunlar bilen gepleşeninden soňky sanawy.
ÝADYGÄRLIKLER[üýtget]
Soltan galada Soltan Sanjaryň mowzoleýinden başgada baryp görmek üçin ummasyz köp ýadygärlikler bar.
Şähriýar Ark[üýtget]
Bu ýerde baryp görmek üçin has wajyp gurluşyk Kepderhana bolup durýar. Bu belki kitaphana ýa-da administratiw gurluş bolup hyzmat eden kiçi köşk bolandyr. Daş-töwerekde Soltan Sanjaryň köşgi bolan bolmagy mümkin jaýyň galyndylary bar.
Gorag diwarlary[üýtget]
Diwarlaryň dowamlylygy Soltan gala bilen Gäwir galanyň arasyndan geçýän ýoldan, goraghananyň girelgesinden Şähriýar Ark we aňra gidýän ýoldan gowy görünýär.
Gyz Bibi[üýtget]
Uly we Kiçi Gyz gala alyp gidýän ýoluň ugrunda Seljuk mawzoleýi we metjidi ýerleşýär. Munuň Soltan Sanjaryň aýaly Turkan-hatynyň mawzoleýi bolmagy mümkin.
Uly we Kiçi Gyz galalar[üýtget]
Uly Gyz gala Merw oazisinde iň uly köşkdir. Onuň günorta we gündogar taraplary beýleki taraplara görä gowy saklanypdyr we onuň iç tarapyndan otaglaryň we ýokarky gatyň subutnamalary görlüp bilner. Kiçi Gyz gala munuň ýakynynda ýerleşip erbediräk ýagdaýda saklanyp galypdyr. Bu tas kwadrat we iki gatly jaý bolupdyr. Içki otaglaryň birisi, şeýle-hem basgançakly girelge gowyrak ýagdaýda saklanypdyr. Beýle gurluşyklar bir diwarly köşkler ýa-da willalar bolmagy mümkin. Bu gurluşyklar agaçlar we miweli baglar bilen gurşalyp, tomusda salkyn gyşda ýyly bolup, gurply adamlar tarapyndan şäheriň daşynda dynç almak üçin jemgyýetden gaçybatalga ýaly bolmagy mümkin.
Muhammet ibn Zeýdiň mawzoleýi[üýtget]
Goraghananyň girelgesiniň aňyrsynda Muhammet ibn Zeýd dini toplumy ýerleşýär. Ýazgylar mawzoleýiň jaýyny 1112-nji ýyl bilen seneleýär. Şeýle hem mawzoleý giçkiräk metjidi ýa-da namaz zalyny we ikinji mawzoleýi ýa-da girelge eýwanyny öz içine alýar. Mundan başgada bu ýerde ýumrulan aşhana kompleksi, sardoba ýa-da suw üçin howuz, hem-de ýumrulan köşkden galan depe bar.
ABDYLLA HAN GALA[üýtget]
B.e. XV asyryna çenli köne şäher Soltan gala köpçülikleýin taşlanyp gidilipdir we soňlugyça Abdylla han gala diýlip atlandyrylan täze welaýat merkezi planlaşdyrylypdyr. Şah Ruh tarapyndan 1409-njy ýylda düýbi tutulan täze şäher dörtburç görnüşli, günorta tarap 2 km golaý gurlan we 46 ha golaý meýdany tutan, ählisi dört derwezeli we sitadelli gorag diwarlary dilen gurşalan bolupdyr. Bu ýerde hem suwly gorag kanaly we düýpli çig kerpiç diwarlar bolupdyr. Sitadel hökümdaryň köşgüni we kerwensaraýy özünde saklapdyr. Beýleki şäherlerden tapawutlylykda bu Timurid şäheri, iň azyndan geljek asyr üçin strategiki taýdan wajyp bolsada, hiç haçan gülläp ösmändir. Bu bir tarapdan Ýewropa bilen Hytaýyň arasynda deňiz üsti söwdasynyň ösmegi sebäpli bolupdyr. Söwdegärler köp azap talap edýän gyryýer ýoluna seredende deňizi ulanmagy makul bilipdirler (00 sahypa seret). Yer üsti ýola bolsa Merwiň ösüşi bagly bolupdyr.
Soňky beýik Timurid hökümdary Hüseýn-i Baýkara 1454-nji ýyldan soň Merwe gysga wagtlyk gelipdir. Bu ýerde ol ýerli şazada Mirza Soltan Sanjaryň gyzyna öýlenipdir. Bu maşgala baglanyşygyna seretmezden Mirza Hüseýn Baýkaranyň garşysyna dawa turzupdyr, ýöne ýeňlipdir. 1470-nji ýyla çenli Hüseýn özüni Heradyň hökümdary hökmünde ykrar edipdir we onuň ogullarynyň birisi Merwde dolandyrypdyr. Ýöne onuň ogly Abul-Muhsin daýysy bilen Hüseýniň garşysyna 1498-nji ýylda gozgalaň turzupdyr we Abdylla han galada gabalypdyr:
“Ol Merwiň goragyny galdyrdy we gabawa taýýarlandy. Haçanda imperial güýçler Merwiň daşyna gelip ýetende, olar gabaw etdiler we söweşe başladylar, Abul-Muhsiniň esgerleri tarapyndan rehimsiz gaýtawul aldylar. Peýkamlaryň sykylygy iki tarapdandan-da gan döküp başlady we käwagtlar atylan daşlar gala diňini çagyla çenli pytratdy, we käwagtlar imperiýal güýçleriň ortasyna zyňylan ýalynly gaplar köp adam janyny aldy. Gabaw üç ýa-da dört aýa çekdi, emma soňunda ata-ogullaryň ikisem söweşden ýadap, urşy saklamaga ylalaşdylar.” - Timurid taryhçysy Ghiýat ad-Din Kwandamir (1475-1535)
Abul-Muhsine atasy tarapyndan Merwi dolandyrmagy dowam etmäge rugsat berlipdir.
TIMURLYLAR[üýtget]
Timur, ýa-da Temirleň, türk serdary bolup, ol Çingiz hanyň mirasdary. Ol Persiýanyň, Hindistanyň, Müsüriň, Siriýanyň we Ottomanlaryň garşysyna rehimsiz ýörişleri amala aşyrypdyr. Ol 1405-nji ýylda Hytaýa garşy ýörüşde ölüpdir. Onuň mirasdarlary diňe Merkezi Aziýanyň ortalarynda onuň Samarkantdaky paýtagtyndan dolandyrypdyrlar.
ÝADYGÄRLIKLER[üýtget]
Abdylla han galanyň gorag diwarlaryndan beýleki Merwdäki Timurid döwrüniň ýadygärlikleri şular:
Buzhanalar[üýtget]
Bu konus görnüşli gurluşyklar Seljuk we Timurid döwründe gurlup, olar doň ýa-da gar saklanylýan ammardyr diýlip pikir edilýär.
Pawilion[üýtget]
Bular tomsuň jokrama yssy aýlarynda dynç almak üçin howuzly we fontanly baglarda gurnalan dekoratiw gurluşyklar.
Eýwanlar[üýtget]
Soltan galanyň günorta ýakasynda Timurid eýwanlary we sardoba ýa-da suw howzy bar. Bu dini kompleks b.e. XV asyrynda “pygamberiň baýdak göterijileri” al-Hakim ibn Amr al-Jafari we Buraida ibn al-Huseýb al-Islaminiň mazarlarynyň töwereginde gurlupdyr.
MERW TIMURLYLARDAN SOŇ[üýtget]
1506-njy ýylda Hüseýn Baýkaranyň aradan çykmagy bilen Timuridler Horasanda güýçden gaçyp başlapdyrlar. Ýer üçin täze bäsdeşler ýüze çykypdyr – Safawidler Eýranda we Özbekler. Bu täze konfliktlerde Merwiň wajyplygy Timuridleriň golastynda soňlanypdyr. 1510-njy ýyl Safawidler bilen Özbekleriň arasyndaky esasy söweşi görüpdir. Özbekleriň ýeňilmegi bilen Merw Safawid agalygyna geçipdir, ýöne özbekleriň yzygider çozuşlaryna sezewar bolupdyr. Şäher 1785-nji ýylda dagadylypdyr we durmuş taýdan wajyp Soltan bent ýumrulypdyr. Bu Murgap derýasynyň esasynyň 25 km günbatara süýşmegine getiripdir. Häzirki zaman Mary şäheriniň Merw taryhy şäherlerinden günbatarda ýerleşmeginiň sebäbi hem şundadyr.
References[üýtget]
- ↑ http://www.ucl.ac.uk/merv
- ↑ http://archive.cyark.org/ancient-merv-gallery-3d
- ↑ http://www.ucl.ac.uk/merv/our_research/education


c: text/html

text:
Nemes edebiýaty
Nemes edebiýaty Merkezi Ýewropa ýurtlarynda ýaşaýan we nemes dilinde gürleýän halklaryň edebiýatydyr. Germaniýada, Awstriýada, Şweýsariýada we bu ýurtlaryň goňşy serhetleri: Fransiýa döwletiniň Elzas-Lotaringiýa, Çehiýa Respublikasynyň Bogemiýa hem-de Polşanyň Silziýa welaýatlary ýaly sebitlerde dörän çeper eserler bu edebiýata degişli hasaplanýar.
Mazmuny
- 1 Nemes edebiýatynyň gurluşy we häsiýeti
- 2 Irki nemes edebiýaty
- 3 Birinji altyn döwür (1150-1250 ý.)
- 4 Altyn döwürleriň aralygy (1250-1750 ý.)
- 5 Ikinji altyn döwür (1750-1830 ý.)
- 6 1890-1945-nji ýyllar aralygyndaky nemes edebiýaty
- 7 Uruşdan soňky nemes edebiýaty (1945-1990 ý.)
- 8 Häzirki zaman nemes edebiýaty
- 9 Çeşme
Nemes edebiýatynyň gurluşy we häsiýeti[üýtget]
Nemes edebiýatynyň kemala gelen örüsi Ýewropanyň beýleki edebiýatlary bilen deňeşdireniňde has giňdir. Munuň sebäpleriniň biri hem, XIX asyryň başlarynda Berlin şäheriniň düýbi tutulýança nemes dilinde gürleýän halklaryň belli bir paýtagtynyň bolmandygydyr. Has dogrusy, nemes halky köp asyrlap agzalalygyň we bölünişikleriň pidasy bolupdyr. Şular ýaly agzalalyklar XVII asyrda dini uruşlarda-da, XX asyryň ortalarynda başlan Sowuk uruşda-da ýowuzlyk bilen gaýtalanypdyr. Germaniýa döwleti «Reform» atly dini hereketiň merkezi bolany üçin, 1500-nji ýyllarda protestantlyk hem şu ýurtda döräpdir. «Reform» adamyň ruhunyň azatdygyny nygtapdyr. Nemes edebiýatynyň özenini emele getirýän pelsepede ýa-da bu edebiýatyň hakykata akyl ýetirmäge ymtylyşlarynda «Reform» hereketiniň täsirleri saklanyp galypdyr.
Irki nemes edebiýaty[üýtget]
X asyrda german taýpalary demirgazyk Ýewropanyň üsti bilen häzirki Germaniýa aralaşypdyrlar. Bu taýpalar öz rowaýatlaryny we tymsallaryny nesilden-nesle geçirip gelipdirler. O döwürlerde kiliseler bilimiň hem edebiýatyň merkezi bolupdyr. Ruhanylar Injilden we hristian rowaýatlaryndan täsirlenip ýazan goşgularyny il arasynda ýaýradýardylar. «Halasgär» (820-840-njy ýyllaryň arasynda döräpdir diýip çaklanylýar) atly eposda hezreti Isa sakslaryň (gadymy nemes taýpalarynyň biri) baştutany bolup çykyş edýär. Otfrid fon Waýsenburg atly ruhany ilkinji nemes ýazyjysy hasaplanýar. Ol şygyr görnüşinde «Dört Injiliň biri» (863-871-nji ýyllar) atly uly göwrümli eser ýazypdyr. Galyberse-de, ruhanylar köne gahrymançylykly eposlary dikeltmäge we wagtyň geçmegi bilen feodal lordlaryny wasp edýän täze-täze eposlary ýazmaga girişipdirler. «Hildebrande hakda aýdym» nemes dilinde ýazylan şular ýaly gahrymançylykly eposlaryň ilkinjisi hem-de häzirki günümize gelip ýetenidir. Bu eposda ata bilen ogluň arasyndaky oňşuksyzlyk beýan edilýär. IX asyrda «Gaýduwsyz Elli Water» atly nemes eposy latyn rowaýaty bolan «Walteriuse» öwrülipdir. Sankt-Gallenli (Şweýsariýanyň kentony) ruhany Notker Labeo rimli pelsepeçi Boesiniň we gadymy grek pelsepeçisi Aristoteliň käbir eserlerini nemes diline terjime edipdir.
Birinji altyn döwür (1150-1250 ý.)[üýtget]
Eposlar nemes edebiýatynyň Birinji altyn döwrüniň esasy edebi eserleridir. Olaryň iň bir meşhury Passau şäherinde (Awstriýanyň serhet ýakasynda ýerleşýän Bawariýanyň bir şäheri) ýazylypdyr diýlip çaklanylýan 12000 setirlik, «Nibelunglar hakda aýdymlar» atly epiki poemadyr.
Rysarlar edebiýaty we Minnezang[üýtget]
Irki nemes edebiýatynda yz galdyran akymlaryň biri hem rysarlar edebiýatydyr. Rysar diýlende, ilki bilen jeňparaz keşp göz öňüne gelýär. Emma rysarlar hem döredijilik bilen meşgullanyp bilýärdiler, edebiýata we sungata düşünýärdiler. Nemes edebiýatyny öwrenijiler orta asyrlarda rysarlaryň söýgüsini, gaýduwsyzlygyny, pähim-parsatlylygyny beýan edýän nemes lirik şahyrlaryna «Minnezengler» diýip at berýärler. Olaryň aglabasy söýgini hem-de mertligiň wasp edýän fransuz trubadurlara (ozanlara) öýkünipdirler. Minnezengleriň eserlerinde, esasan, köşk zenanlaryna aşyk bolýan rysarlaryň hekaýatlary gürrüň berilýär. Iň meşhur trubadur Walter fon der Fogelwiýdedir. Bu şahyr adaty trubadurlaryň harsal goşgularynyň tersine, söýgini sada hem ýokary duýguçyllyk tewsirleýän goşgulary ýazypdyr. Walter şol döwürde Papa hökümeti bilen uzak wagtlap söweş eden Merkezi Ýewropadaky asly nemes bolan Rim imperatoryny taryplap hem goşgy ýazypdyr.
Altyn döwürleriň aralygy (1250-1750 ý.)[üýtget]
Bagban Werneriniň «Täze göçüp gelen Gelmbreht» (takmynan 1250-1280-nji ýyllarda ýazylan) eposy rysarlyk döwrüniň yzda galandygyny tassyklaýar. Şondan soň, esasan-da, öwüt-ündew, terbiýeçilik ähmiýetli basnýalar uly ähmiýete eýe bolýar. Muňa mysal hökmünde «Reýnard tilki» (1487ý.) atly satiriki eposy, Sebastýan Brantyň «Akmaklaryň gämisi» (1494ý.) atly ahlaky hem satiriki poemasyny we Till Ulenşpigeliň (1500 ý.) gülküli hekaýalaryny görkezip bolar. Nýürnbergli köwüş ussasy Gans Saks antik aýdymçylara öýkünip, ýüzlerçe aýdym hem sahna oýunlaryny ýazypdyr. «Redentiniň pashasynyň aýdymy» (1464 ý.) we «Oberammergau şäheriniň joşgunly aýdymy» (1634 ý.) ýaly dini aýdymlarda dini düşünjeler degişmeleriň üsti bilen halka ýetirilýär. Renessans (Täzeden döreýiş) bilen nemes ýazyjylary daşky gurşawy we adamyň tebigatyny öwrenmäge ymtyldylar. Şu intellektual akymy «Gumanizm» diýip atlandyrýarlar. Nemes Renessansynyň gumanizmi Ýewropanyň taryhyndaky iň wajyp täzeçillik hereketleriniň biri bolan «Reformyň» örç almagyna getirdi.
Nemes gumanizmi[üýtget]
1350-nji ýyllarda uniwersitetleriň döredilmegi bilen Bogemiýada nemes gumanizminiň düýbi tutulýar. Iogann fon Tepl (Iogan fon Salz ady bilen hem tanalýar) ilkinji nemes gumanisti hasaplanýar. Onuň «Bogemiýaly bagban» (1400 ý.) atly romany ajal bilen söhbetdeş bolýan bir bagban baradadyr. 1480-nji ýyldan 1530-njy ýyl aralygy nemes gumanizminiň pajarlan döwrüdir. Adamzat üçin täze maksatlaryň gözleginde bolmak bilen gumanistler gadymy grek taryhynyň hem pelsepesini özgertmäge girişdiler. Şonuň üçinem olar eserleriniň ählisini nemes dilinde däl-de, latyn dilinde ýazdylar. Iň meşhur nemes gumanistleri: iwrit diliniň ussady hasaplanýan Iogann Reýlin we Reformy amala aşyrmakda Martin Lýuteriň esasy kömekçileriniň biri bolan Filipp Melanhtondyr.
Reformator[üýtget]
1517-nji ýylda düýbi tutulan Reform hereketi nemes medeniýetine we durmuşyna düýpli täsir etdi. Hatda häzirki zaman nemes edebiýatynda hem onuň täsirleri azda-kände duýulýar. Reform, esasan, dini edebiýatyň ösmegine uly goşant goşdy. Reformyň öňbaşçysy Martin Lýuter Injili saksoniýa nemesçesine terjime edipdir. Lýuter 1534-nji ýylda Injili doly terjime edip tamamlaýar. Onuň bu terjimesi hem nemes edebiýatynda uly edebi çekeleşme turuzýar. Injiliň patyşa Jeýms nusgasy iňlis ýazyjylaryna nähili täsir eden bolsa, Lýuteriň nemes diline terjime eden Injili hem nemes ýazylaryna uly täsir etdi. Şu terjimesinden başga-da Lýuter birnäçe dini hem syýasy makalalar ýazypdyr.
Barokko döwründe nemes edebiýaty[üýtget]
Barokko Ýewropada XVI-XVIII asyrlar aralygynda ýaýran sungatyň bir görnüşidir. XVII asyrda nemes edebiýaty mowzuk hem galyp babatda öz ýoluny tapman kösenýär. Bu babatda Barokko döwrüniň nemes edebiýatçylary uly işler bitirýärler. Olar hakyky çeper eseriň döremegi, nemes diliniň edebi diliň ölçeglerine gabat gelmegi, beýleki halklaryň edebiýatyna öýkünmezden hakyky milli ruhly eserleriň ýüze çykmagy üçin uly zähmet çekýärler. Barokko döwrüniň goşgulary ynanjyň we çäresizligiň, materializmiň we ylahylygyň, ýagşylygyň we ýamanlygyň arasynda mäki ýasaýar. Andreas Grifius Barokko döwrüniň iň beýik lirik şahyry hasaplanýar. Nemes edebiýatynda çeperçilik hem mazmun taýdan iň kämil dini goşgular hem şol döwürde ýazylypdyr. Gans Ýakob Kristoffel fon Grimmelsgauzeniň «Simplisissimus» (1668 ý.) atly eseri janly we juda ynandyryjy dilde ýazylan romandyr. Bu roman nemes ilatynyň üçden biriniň ömür tanapyny kesen «Otuz ýyllyk uruş» (1618-1648 ý.) baradadyr. Romanyň gahrymany Simplisissimus ilki başda gögeledir, ýöne gowgaly durmuş onuň ruhuny taplaýar. Soňunda bolsa, baş gahryman dünýäniň eşretlerinden el üzýär-de, ruhany bolup ýaşaberýär.
Ikinji altyn döwür (1750-1830 ý.)[üýtget]
XVIII asyryň ahyry bilen XIX asyryň başlaryny öz içine alýan döwür nemeslerde «Alymlaryň zamanasy» hasaplanýar. Bolfgang Amadeý Mosart we Lýudwig wan Bethowen ýaly kompozitorlar, Immanuel Kant we Georg Wilgelm Fridrih Gegel ýaly pelsepeçiler nemes sungatyna bimöçber goşant goşýarlar. Ýewropaly beýleki ýazyjylardan tapawutlylykda, nemes ýazyjylary sungaty bilime eltýän ýol saýýardylar. Beýik dramaturg Fridrih Şiller «Adamyň estetikasynyň okuwy» (1795 ý.) atly hatlarynda sungatyň adamy we jemgyýeti özgerdýändigini nygtady. Immanuel Kant hem özüniň «Derňewiň seljerilmesi» (1790 ý.) atly eserinde bu pikiri doly goldaýar.
Täzeden ösüş döwri[üýtget]
Bu döwürde nemes ýazyjylary «Hakykata barmagyň iň ygtybarly ýoly sebäpleri çuňňur öwrenmekdir» diýen garaýşa gulluk edipdirler. Bu garaýşyň ömri Germaniýada, Fransiýa bilen Anlgliýa garanyňda, has gysga boldy (XVIII ortalaryna çenli). Sowatly reformaçylaryň emele getiren edebi ruhy nemes edebiýatynyň milli öwüşginini ýiteldip, ony fransuzlaryň täsirinden hem doly saplady. Germaniýanyň ady belli edebiýat tankytçylarynyň ilkinjisi Gothold Efraim Lessing XVIII asyryň ahyrlarynda çalt depginde ösüp başlan nemes milli edebiýatynyň düýbüni tutujylaryň biridir. Lessing owal-başdan antik grek hem rim nusgawy edebiýatlaryna öýkünýän fransuz neoklasizm akymyny inkär etdi. Ol bu akyma yňdarylmagyň ýerine, iňlis dramaturgy Wilýam Şekspiriň sahna oýunlaryny nusga edinip, mill sahna oýunlaryny ýazdy. «Paýhasly Natan» (1779 ý.) onuň iň belli sahna eseridir.
Nemes romantizminiň öňüsyrasy[üýtget]
Fridrih Şiller we Iogann Wolfgang Gýote şu akymyň esasy iki dramaturgydyr. Şilleriň ilkinji romany «Talaňçy» (1781 ý.) iki doganyň başdan geçiren wakalaryny gürrüň berýär. Şilleriň özüniň ähli romanlarynda jemgyýeti ezýän kanunlary, zulumlary we syýasy göýdükligi ýazgarýar. «Söýgi we höwes» (1784 ý.), «Don Karlos» (1787 ý.) ýaly romanlary hem şu mowzukda ýazylandyr. Gýotanyň ilkinji gussaly romany «Aşyk Werteriň hasratlary» bütin Ýewropany lerzana getirdi. Roman, esasan, Werteriň bir aýala ýazan gussaly söýgi hatlaryndan durýar. Şu akymyň pelsepewi ylham çeşmesi, Gýotanyň halypasy meşhur pelsepeçi hem taryhçy Iogann Gotfrid Gerderdir. Gerder nemes ýazyjylaryny gadymy grek tragediýalaryna öýkünýän fransuz neoklasistleriniň täsirinden çykarmaga çalyşdy. Şekspir onuň üçin tebigatyň kanunlaryna düşünýän alymdy. Gerder dünýäniň dürli halklarynyň şygyrlaryny jemläp, nemes diline terjime edipdir we her halkyň öz milli gözelliginiň bardygyny subut edipdir.
Nemes klassisizmi[üýtget]
Gýote, Şiller we Germaniýanyň iň beýik lirik şahyry Iogann Hristian Fridrih Gýolderlin nemes klassisizminiň kerwenbaşylarydyr. Gýotäniň «Wilgelm Meýsteriň şägirtleri» (1795-1796 ý.) romanynda Wilgelm atly bir artistiň dünýä akyl ýetirmek ugrundaky çeken mähnetleri gürrüň berilýär. Wilgelm özüni tanajak bolýar, adamyň bütin adamzadyň öňünde nähili borçlarynyň bardygyny anyklajak bolýar. Şiller nemes edebiýatynyň «Şekspiri» hasaplanýar. Ol özüniň sahna eserleri bilen nemes klassisizimine uly goşant goşdy. Şilleriň sahna eserlerinden pelsepe, taryh we edebiýat eriş-argaç bolup geçýär. Onuň iň meşhur taryhy sahna eserleri şulardyr: şotland patyşasy Meri bilen şotland şa gyzy barada «Meri Sýuart» (1800 ý.) we fransuz gahrymany Žanna Darkyň ajy ykbalyny gürrüň berýän «Orleanly gyz» (1801 ý.). Gýolderliniň goşgularynyň inçeligi pelsepäniň çuňluklaryndan gözbaş alyp gaýdýar. «Çörek we şerap» (1800 ý.) we «Patmos» (1802 ý.) ýaly elegiýalarynda we mynajatlarynda ol gadymy grek edebi tärlerini ulanypdyr.
Romantizm[üýtget]
Romantizm nemes edebiýatyna 1790-njy ýyllaryň ahyrlarynda aralaşyp başlaýar. Romantikler hyýalbentligi hem-de güýçli duýgulary ulanyp, edebi beýan edişiň has erkin görnüşlerine çemeleşdiler. Fridrih fon Gardenbergi (edebi lakamy «Nowalis») nemes romantikleriniň iň bellisi hasaplasa bolar. Nowalis öz şägirdi Fridrih Şlegel bilen birlikde ynsana mahsus bolan hyýaly dünýäniň çägini kesgitlemäge çalyşdy. «Gijä bagyşlanan namalar» (1800 ý.) atly goşgular çemeninde şahyr garaňky gijäni bakylyk gapysynyň bosagasy bolan ölüme meňzedýär. Şu döwrüň nemes ýazyjylarynyň köpüsi romantiki, liriki goşgular ýazdylar. Nowalisden soň, romantik şahyrlaryň iň bir adygany Iozef Karl Benedikt baron fon Eýhendorfdyr. Onuň goşgulary göräýmäge juda sada ýaly, emma üns bilen okanyňda, olar giden ummandyr. Nemes romantizminiň esasy aýratynlygy hem ýazyjylaryň ählisinde-de juda köp gabat gelýän milletçilikdir. XIX asyryň başlarynda Ýakob Grimm bilen Wilgelm Grimm tarapyndan ýazga geçirilen nemes rowaýatlary diňe bir nemes milletçiligini däl-de, şol bir wagtyň özünde, romantikleriň rowaýatlardyr halk döredijilikleri bilen hem gyzyklanýandyklaryny görkezdi. Bu iki doganlar nemes edebiýatynyň taryhynda ilkinji lingwist alymlar hökmünde galýar. XIX asyryň başlarynda nemes ýazarlary döredijilige şeýle bir erkin çemeleşipdirler welin, olary belli bir toparlara bölmegem hyllalladyr. Şu zeýilli ýazyjylaryň arasynda Gýote, Genrih fon Kleýst we Georg Býuhner dagy bar. 1808-nji ýylda Gýote özüniň dünýä belli «Faust» eseriniň birinji bölümini, ikinji bölümini bolsa, 1832-nji ýylda tamamlaýar. «Faustyň» özeninde XVI asyrda il arasynda ýoň bolan, jadygöýlikde şeýtany halypa tutunyp, oňa öz erkine aldyran bir dindar hakdaky rowaýat ýatýar. Gýotede nemes milletçiligi ýokary derejede ösdirilen hem bolsa, ömrüniň soňky ýyllarynda ol Aziýa edebiýatyna ýüzüni öwrüpdir. Hytaý romanlaryny gowy görüp okapdyr, pars şahyry Hafyzyň goşgularyna öýkünip, ençeme şygyrlar ýazypdyr.
Realizm[üýtget]
Ýewropanyň beýleki ýerlerinde realizm, esasanam, şäher halkynyň durmuşyna gönükdirilendi. Nemes realizmi bolsa, öz çägini giňden tutup, öri meýdanlarda, çetki obalarda ýaşaýan adamlaryň durmuşyna çenli syrygypdyr. Belli realist ýazyjy Adalbert Ştifter «Gadymy golýazma» (1857 ý.) atly romanynda alym bolmagy arzuw edýän ýigidiň başdan geçirmelerini gürrüň berýär.
1890-1945-nji ýyllar aralygyndaky nemes edebiýaty[üýtget]
Naturalizm[üýtget]
1890-njy ýyllardan soň, realizm akymy sosial adalatsyzlygy, emeldarlaryň urdumşalygyny, şäher merkezleriniň daşynda ýaşaýanlaryň agyr durmuşyny we nesil yzarlaýan käbir zatlaryň adamyň kämilligine ýetirýän oňyn täsirlerini mowzuk edinýän naturalizme öz ornuny berýär. Gerhart Gauptmanyň «Dokmaçylar» (1893 ý.) romany şu döwürde ýazylan iň beýik, naturalist sahna eseridir.
Impressionizm, neoromantizm, simwolizm[üýtget]
Impressionizm, neoromantizm (täze romantizm) we simwolizm, esasan, suratkeşlik sungatynda has ýaýbaňlanan adalgalar bolsa-da, olar çeper eserlere dürli öwüşgin bermekde hem ulanylypdyr. Impressionistler bir zady bolşy ýaly suratlandyrmagyň ýerine, onuň ynsanda oýarýan duýgularyny öwrenýärler. Neoromantikler adamyň duýgularyny hem-de hyjuwlaryny wasp eden romantiki akymy täzeden oýardylar. Simwolistler bolsa, realizmi ret edip, hakykaty logiki pikirlenme esasynda ýüze çykaryp bolmajakdygyny, onuň diňe nyşanlar arkaly halka ýetirilýändigini nygtadylar. Bu döwürde akymlar baş-başdyklyk edeni üçin, ýazyjylaryň pikirlerini biri-birinden tapawutlandyrmak juda kyndyr. Gugo fon Gofmanstal we Raýner Mariýa Rilke, şygyrlarynyň ruhy howasy zerarly, impressionist hasaplanýar. Üstesine, Gofmanstal neoromantikdir. Sebäbi ol naturalizme garşy çykýar. Gofmanstal, esasanam, dünýä belli nemes kompozitory Rihard Ştrausyň «Bägülleriň kawalerasy» (1911 ý.) atly operasy üçin ýazan librettolary bilen meşhurlyk gazanýar. Tomas Mannyň romanlary giň möçberli tärlere hem mowzuklara baýdyr. Jemgyýetçilik mowzukdaky ilkinji romany «Buddenbroklar» (1901 ý.) söwdagär maşgalanyň durmuşyny gürrüň berýäni üçin, başdan-aýak realistik eserdir. Mannyň «Jadyly dag» (1924 ý.) romany hasam pelsepewidir. Bu romanyny ol impressionist hem-de simwolist ýazyjy hökmünde ýazypdyr. Romanda inçekesellileri sagaldyş merkezindäki hassalar, XX asyryň başlaryndaky Ýewropa halklarynyň syýasy «bolsadylary» bilen olaryň özlerini alyp baryşlarynyň çapraz gelýändiginiň simwoliki meňzetmeleridir. Artur Şnisler Wenada ýazan impressionist sahna eserlerinde we «Düýş hekaýaty» (1926 ý.) ýaly romanlarynda jynsy gabanjaňlygyny öňe sürýär. Ol adama mahsus bolan duýgularyň tebigatyny açmaga synanyşýar.
Ekspressionizm[üýtget]
Ekspressionizm sungatyň ähli ugurlarynyň gözbaşy hasaplanýar. Ekspressionist ýazyjy öz içki dünýäsini sözüň üsti bilen adamzada açyp görkezýär. Ol öz duýgularyny has aýdyň beýan etmek üçin, adaty edebi tärleri inkär edýär we hakykaty öz görşi ýaly düşündirýär. Ekspressionizm Birinji Jahan urşuna (1914-1918 ý.) garşy çykmak netijesinde ýüze çykan akymdyr. Bu akymyň wekilleri ählumumy jemgyýetçilik we syýasy gurluşlaryň dagamagy netijesinde möwç alan bulaşyklyga (haosa) garşy göreşipdir. Frans Kafkany ekspressionist ýazyjylaryň iň beýigi hasaplasa bolar. Onuň gahrymanlary hyýalbent, ruhy taýdan jebir çekýän adamlar. Manysyz, absurd dünýäsi hem geň-taň gahrymanlary bilen Kafka edebiýat taryhynda uly yz goýdy. Onuň ady-sory eşidilmedik bir kazyýet tarapyndan tussag edilýän adam hakynda gürrüň berýän «Proses» (1925 ý.) romany dünýä edebiýatynyň taryhyna ägirt uly täsir ýetirdi. Bertolt Breht ekspressionist dramaturglarynyň iň beýigidir. Otuz ýyllyk uruşlaryň taryhy wakalary esasynda ýazan «Gaýduwsyz ene we onuň çagalary» atly pýesasy onuň iň meşhur eseridir.
Nasizm döwrüniň edebiýaty[üýtget]
1933-nji ýylda Germaniýada Adolf Gitleriň Nasizm (nasional-sosializm) partiýasy häkimiýeti ele alýar. Nasistler uzak eglemän, «ahlaksyz hem syýasata garşy» diýen günäler ýöňkäp, ekspressionistleri gözenegiň aňyrsyna taşlap başlaýarlar. Olar Berliniň kitaphanasynyň agzynda ekspressionistleriň kitaplaryny halka göz edip ýakýarlar. Gitleriň «Üçünji reýhliginde» (1933-1945 ý; nasistler Germaniýany şeýle diýip atlandyrýardylar) diňe nasist düşünjesini wagyz edýän kitaplar neşir edilýärdi. Şonuň üçinem bu döwürde edebi eserler juda az ýazyldy. Leo Waýsgerber nasistleriň arşa göteren ýazyjysydyr. Tomas Mann, Genrih Mann, Bertold Breht we Stefan Zwaýg ýaly beýik ýazyjylar göçüp gidýärler. Olar göçen ýerlerinde-de öz eserlerini nemes dilinde ýazýarlar. Ýurtda galan ýazyjylar bolsa, ele düşüp, jeza beriş lagerlerine sürgün edilýär.
Uruşdan soňky nemes edebiýaty (1945-1990 ý.)[üýtget]
Ikinji Jahan urşundan soň (1939-1945 ý.), nemes edebiýaty uruş zerarly ýer bilen ýegsan bolan Germaniýanyň sussupes, ruhy taýdan şikesli halkynyň durmuşy bilen gyzyklanyp başlady. Uruşdan soň, Germaniýa ikä – SSSR tarapyndan gözegçilik edilýän Gündogar Germaniýa we Amerikanyň ýoluny tutýan Günbatar Germaniýa bölünýär. Bu döwrüň iň meşhur nemes ýazyjylary Henrih Teodor Böll bilen Günter Grassdyr. Böllüň «Suratda aýal hem bardy» (1971ý.) we «Katerina Blumyň basgylanan mertebesi» (1974 ý.) ýaly romanlarynda halkyň arasynda abraýdan gaçan aýallaryň ykballary dogrusynda gürrüň açylýar. Uruşdan soňky nemes edebiýaty nasizmiň eden-etdiligini ýazgardy. Tomas Mann «Faust» baradaky rowaýat esasynda «Faustus Hekim» (1947 ý.) romanyny ýazdy. Romanda bir kompozitor sungatyň hatyrasyna söýgi hem ahlak ýörelgelerini büs-bütin inkär edilýär. Mann özüniň eserlerinde nasistleriň ýüze çykmagynda nemes edebiýatynyň taryhynyň günäkärdigini düşündirmäge çalyşdy. Karl Sukmaýeriň «Şeýtanyň serkerdesi» (1946ý.) atly pýesasynda nasist häkimiýeti tarapyndan jezalandyrylan nemes serkerdesi Ernes Udetiň durmuşy sahnalaşdyrylýar. Gündogar Germaniýanyň edebiýaty Günbatar Germaniýanyňkydan bütinleý tapawutlanýardy. Gündogar Germaniýanyň ýazyjylary sosialist garaýşa eýediler we olar Günbatar Germaniýanyň edebiýatyny tankytlaýardylar. Krista Wolfuň «Kassandra» romany (1983 ý.) uruşdan halys ýadan bir şäheri Gündogar Germaniýa meňzedip, Troýanyň basylyp alnyşyny täzeden gürrüň berýär.
Häzirki zaman nemes edebiýaty[üýtget]
1990-njy ýylda Gündogar bilen Günbatar Germaniýa gaýtadan birleşdi. Bir bitewi döwlet bolanlaryndan soň, Wolfgang Hilbig, Erih Lýost, Monika Maron we Krista Wolf ýaly Gündogar nemes ýazyjylary terjimehallar, romanlar we oçerkler ýazmaga girişdiler. Olaryň eserlerinde, esasan geçmişiň gowgaly günleri ýatlanylýar. Rumyniýanyň nemes dilinde gürleýän azlyk halkynyň wekili bolan Gerta Mýuller «Ýaşyl erikleriň ýurdy» (1994 ý.) we «Bellenen wagt» (1997 ý.) ýaly romanlarynda kommunist häkimiýetiň gol astynda ýaşaýanlaryň durmuşyny gürrüň berýär. «Tango tansçysy» (1989 ý.) we «Willenbrok» (2000 ý.) romanlarynda Kristof Heýn gorky bilen ýaşaýan adaty adamlaryň durmuşyny açyp görkezýär.
Çeşme[üýtget]
"Dünýä edebiýaty" žurnalyndan alyndy. Awtor - Eziz Akaýew

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kristadelfianlar
Kristadelfianlar (Mesihdäki doganlar, Christadelphians) – bu üçbirlik dogmatyna degişli bomadyk Mesihi imanlylar topary bolup, ABŞ-da 19-njy asyrda doktor Jon Tomas tarapyndan döredildi. Olaryň häzir dünýäniň ähli ýurtlarynda eklesialar ady bilen agzalary hem-de ybadat ýygnanyşyklary bardyr. Umumy garaşsyz bolan sanawy dünýäniň Kristadelfianlar agzalarynyq 60,000 golaýa ýetirilmekden ybaratdyr [1][2]
IMANLARY[üýtget]
Olaryň esasy imany şulardan ybarat:
- Bibliýa – bu Hudaýyň ruhlandyran sözüdir
- Isa Mesih Hudaýyň Ogludyr, ýöne Hudaý däldir we Ondan öň dünýäde doglan däldir
- Mesih ýere dolanyp geler hem-de Hudaýyň Patyşalygyny ýerde berkarar eder
- Ölüm – bu beýhuşlykdyr – olar janyň ebediligini inkär edýärler we şertleýin ebediligine ynanýarlar
- Dowzah ýöne mazary aňladýandyr
- Baptizm – bu uly ýaşda bolup, suwa doly derejde çümdürilip çokundyrylmadyr
- Mukaddes Ruh – bu şahsyýet bolman, eýsem Hudaýyň güýjüdir
- Şeýtan – bu janly şahsyýet bolman, eýsem ynsanyň erbet işidir. [3].
Olaryň imanynyň iň meşhur bolan tassyknamasyny „Bibliýanyň Esaslary“ atly kitapdan tapmak bolar. Bu kitap olar tarapyndan 50-den gowrak dilde terjime edilip çap edilendir [4][5].
TAGZYM[üýtget]
Kristadelfianlar Mesihiň ölümini ýatlamak bilen, hemişe çörek döwme däbini geçirýärler. Olar öýlerde we uly bolmadyk ýygnak ýerlerinde duşuşýarlar. Olaryň hyzmatlary ýönekeýdir hem-de Hristiançylygyň birinji asyrdaky bolşuny berjaý etmäge çalyşýarlar. Olaryň merkezi dolandyryjysy bolan adamy ýokdur we her ybadat ýygnanyşygy (eklesiýa, ecclesia) öz-özüni dolandyryjy görnüşindedir.
BEÝLEKI MAGLUMATLAR[üýtget]
Kristadelfianlaryň harbyda inkär edilenleri hyzmat etmekde dowamly taryhy bardyr.[6]. Bu jemgyýet ummasyz sanly neşiri çykardy, olaryň sanynyň gutarnykly derejesi 800 neşirlere golaý giňden ýaýraýar [7].
- ↑ en: Christadelphians
- ↑ tr: Kristadelfianlık
- ↑ Olaryň Şeýtan baradaky ynamy – bu olary beýleki Mesihi toparlardan aýra salmakdyr. Kristadelfianlar üçin Şeýtan babatda seret Fred Pearce Do you believe in a devil?
- ↑ Duncan Heaster Bibliya – bu yeketak abray
- ↑ Hoş Habary - bu nämäkä?
- ↑ John Botten The Captive Conscience Birmingham (9780851891514)
- ↑ Kristadelfianlar edebiýatynyň doly sanawy üçin seret Christadelphianbooks.org


text:
Jamaldin Hojanyýazow
Jamaldin Abdulhalitowiç Hojanyýazow (rus. Джамалдин Абдухалитович Ходжаниязов; 18 iýul 1996, Baýramaly) — türkmen futbolçy, rus «Zenit» futbol toparynda we Russiýanyň milli futbol ýygyndysynda (U17) oýnaýar. Ýewropa U17 çempiony (2013).
1996-nji ýylyň 18-nji iýulda Mary welaýatyň Baýramaly şäherinde dogulýar.
Ilkinji tälimçisi - Grigoriý Rozyýew. Daşkentyň "Çilnazar" sport mekdepi gutordy.
Tolýati "Akademiýa" komandasynyñ düzüminde futbol oýnap başlaýar. 2013 ýylyň fewralde Sankt-Peterburgyň "Zenite" barýar.


text:
Awangardizm
Awangardizm -20. asyrda ýüze çykan edebi ugruň şertli ady. Bu ugruň aýratynlygy realistik çeper obrazy döretmegiň öňki däplerinden arany üzmekden, beýan etmegiň täze serişdelerini we eserleriň formal strukturasyny gözläp tapmakdan ybaratdyr. Awangardizm termininiň özi 20 ýyllaryň tankytlarynda ýüze çykdy we sungaty öwreniş ylmynda (şol sanda sowet sungaty öwreniş ylmynda-da) 50 ýyllarda ykrar edildi. Awangardizm 20. asyrda buržuaz medeniýetinde giň we çylşyrymly krizisiň emele gelmegidir, ol dünýä anarhik, subýektiw akyl ýetirmek esasynda ösdi.


text:
Abdysetdar Kazy
Abdysetdar Kazy "Jeňnama" atly taryhy poemanyň awtorydyr. Ol 19-njy asyryň başynda Gökdepe sebitlerinde dünýä inip, 19-njy asyryň II ýarymynda aradan çykypdyr diýlip çak edilýär. Öz döwrüniň sowatly we düşünjeli adamy bolupdyr. Ol "Jeňnama" eserini 1862-nji ýylda ýazypdyr. Poema mesnewi formasynda ýazylyp, 2200 setirden ybarat. Awtor bu eserinde 1858 hem-de 1861 ýyllarda türkmenleriň birleşip, Eýran şasy Nasretdiniň talaňçy goşunlaryny derbi-dagyn edişi barada gürrüň berýär. 1858-nji ýylda Nasretdin Japargulyny baş edip, Garrygala sebitlerine agyr goşun ýollaýar. Şu taryhy jeňde türkmenleriň köp tireleri birleşip, watan ugrunda gahrymançylykly göreşýärler. Söweşe Nurberdi han ýolbaşçylyk edýär. Guramaçylykly we agzybir alynyp barlan şol söweşde talaňçy duşman goşunlary ýeňilýär. Şahyr eseriniň 1-nji bölüminde ine şu taryhy ýeňşi taryplaýar. Şahyr türkmen taýpalarynyň birleşip alyp baran watançylyk hereketiniň taryhy ähmiýetine dogry baha beripdir we şeýle birleşmäniň, dostlaşmanyň ýene-de rowaçlanmagyny isläpdir. Eseriň 2-nji bölüminde eýran goşunlarynyň 1861-nji ýylda Mara eden uly çozuşy hakynda söhbet açylýar. Garrygalada masgara bolup ýeňlen Nasretdin şa Hemze Mürzäniň baştutanlygynda türkmenleriň üstüne 70 müň adamly goşun sürýär. Emma bu gezekde şanyň agyr goşuny türkmenleriň birleşen güýjüne çydap bilmeýär. Bu taryhy söweşe Gowşut han ýolbaşçylyk edýär. Ahal türkmenleri hem Nurberdi hanyň ýolbaşçylygynda Mara kömege gelýär. Gazaply jeň talaňçy duşmanlaryň ýeňilmegi bilen gutarýar. Abdysetdar Kazy poemanyň bütin dowanymda watan ugrunda alnyp barlan urşuň tarapynda durýar. Duşmanlara aç gurt ýaly daraýani halkynyň aryny-namysyny özbaşdaklygyny goraýan gerçekleri wasp edýär. Parahat ilaty talamaga gelen gelmişekleri paş edýär. Eser şeýle uly taryhy ýeňiş gazanan halky we onuň gaýduwsyz ogullaryny taryplaýan muhammes bilen tamamlanýar. Poemada aýratyn alnan gahryman hereket etmän, tutuş halk hereket edýär. Şonuň üçinde eseriň diliniň we stiliniň agyrlygyna garamazdan, onda uruş kartinalary, halk köpçüliginiň watançylyk hyjuwy we duýgulary real görkezilýär. Poema ilkinji gezek rus dilinde 1914-nji ýylda "Kniga rasskazow o bitwah tekinsew" ("Tekeleriň uruş kyssa kitaby") ady bilen Peterburgda akademik A. N. Samoýlowiç tarapyndan ylmy-düşündirişli çap edilýär. Eser gysgaldylan görnüşde "Jeňnama" ady bilen türkmen dilinde 1943inji ýylda çap edildi.


text:
Prinston uniwersiteti
" Princeton University", Prinston, ABS. ABS-nyn in meshur we abrayly uniwersitetlerinin biri bolup, 1746-njy yylda esaslandyrylypdyr. Hazirki wagtdabu yerde 4,5 mun talyp okayar, okuwlar ayratyn namalarda alnyp barylyar we ylym-dernew isleri bilen makam baglanysdyrylyar. Bu yerde 400-den gowrak profesor sapak berip, olaryn 7-si Nobel bayragynyn eyeleridir. Priston uniwersiteti kitaplary bellige almak boyunca "Google"-nin programmasyna birigen dunyade adygan az sanly uniwersitetlerin biridir. Bu uniwersitetin kitaphanasynda 6 million cap edilen kitaplar,5 million golyazma we 2 milliondan gowrak beyleki materiallar bar.


text:
Tmhits näme?
Tmhits Merkezi Aziyanyn aýdymlaryny we wideokliplerini özünde jemleýän ilkinji Turkmen aýdym-saz saýty, Tmhits 2005-nji ýyldan bäri öz diňleýjilerine hyzmat edýän we wagta görä özünde birnäçe ösüşlere eýýe bolan saýtdyr. Doly maglumatlary Biz hakynda
bölüminde okap bilersiňiz.
Näme üçin hasap açmaly?
Tmhits-de taze hasap achyp:
- Aýdym we wideo ýükläp bolar
- Düşündirişleri okap we ýazyp bolar
- Reýtingde we sowalnamada gatnaşmak bolar
- Hususy pleýlistleri döredip we dostlaryň bilen paýlaşyp bolar
- Tmhits agzalary bilen habarlasyp bolar
- Tmhits täzeliklerinden habar alyp bolar
Ulanyş töleglimi?
Tmhits-de hasaba alyş, online radio hem-de aýdym we wideoklip diňlemek tölegsizdir.
Näme üçin aýdymlary we wideoklipleri özüme alyp (download) bilemok?
Tmhits-iň aýdymlaryny we videokliplerini ulanyjylara almana rugsat bermeýänliginiň sebäpleri bar:
- Tmhits, saýtda aýdym we videoklipleri bolan aýdymçylaryň eden işleriniň peýdasyz bolmagyny islänok. We olara saýtdan alynan her bir eseri üçin belli möçberde töleýär. Size-de halaýan aýdymçylaryňyza bizden alan eserleriňiz bilen goldaw etmegi maslahat berýär.
- Tmhits, saýt üçin çykarýan çykdajylaryny girdejisi bilen sazlamak isleýär.
- Tmhits, ösen döwletlerde bolşy ýaly aýdymçylaryň döredijilik hukugyny bahalandyrmak isleýär. Sol sebäpli-de aýdymçylar bilen ylalaşygy bolmadyk aýdym we wideoklipleri köpçülige paýlamak islemeýär.
Aýdymlara we wideokliplere nireden seretmeli?
Diňlemek islän aýdymlaryňyzy saýtyn baş sahypasyndaky Klipler
we Saz
bölümlerinden Ƶanrna görä, Aýdymçy adyna görä we Aýdymçynyň ýaşaýan döwletine görä saýlap diňläp bilersiňiz.
Aýdymlar we wideoklipler satylýarmy?
Howwa. Her bir eseri 99 cent-den köp ulanylýan kredit kardy ýa-da Paypal arkaly satyn alyp bilersiňiz.
Näme üçin dünýä belli aýdymçylar Tmhitsde ýok? Michael Jakson ýa-da Alla Pugaçowa diňlemek isleýänler näme edip biler?
Tmhits Merkezi Aziýanyň aýdym-saz saýty bolanlygy sebäpli ol aýdymçylaryň eserleri bizde ýok. Eger beýle aýdymçylary diňlemek isleseňiz başga-da müňler-çe aýdym-saz saýtlary bar. Şeýle saýtlardan gözlemegiňizi maslahat berýäris. Pandora.com, Last.fm bulardan biri.
Hasap nädip açmaly?
Tmhits-de hasap açmak üçin baş sahypadaky Agza boluň
bölümine girip ol ýerde soralan soraglara jogap bermek ýeterlikdir.
Eger giriş e-mailimi ýa-da açar sözümi unutsam näme bolar?
Eger-de siz giriş e-mailiňizi ýa-da açar sözüňizi unutsaňyz Agza girişi sahypasynyň aşagyndaky Men ulgama girip bilemok
atly bölüme girip, ol ýerdäki soraglara görä bizden
kömek sorap bilersiňiz.
Ulanyjy adymy üýtgedip bilýänmi?
Häzirki wagtda ulanyjylar öz ulanyjy adyny üýtgedip bilenok. Şahsy
sebäplere göra üýtgetmek isleseňiz bize
yüz tutup bilersiňiz.
Halaýanlarym näme?
Her aýdymyň we wideoklibiň aşagyndaky ýa-da aýdymçynyň sahypasyndaky gyzyl ýürek şekiline basyp aýdymy, wideoklibi we aýdymçyny halaýanlarym-a goşup bilersiňiz. Halaýanlarym bölümi halaýan aýdymçyňyzy we eserleriňizi islän wagtyňyz diňlemek üçin peýdalydyr.
Habarnama näme?
Tmhits hasaby bolan her agzanyň saýtdaky agzalar bilen habarlaşmaga mümkinçiligi bardyr. Ony hem habarnama bölümi arkaly amala aşyryp bilersiňiz.
Meniň websaýtym näme?
Saýtda islendik agzanyň maglumatlaryny görmek üçin ol agzanyň websaýtyna girmegiňiz ýeterlikdir.
Gözleg näme üçin gerek?
Tmhits-de islän aýdymlaryňyzy çalt tapmak üçin gözleg funksiýasyny peýdalanyp bilersiňiz
Aýdym nähili ýüklenilýär?
Saýta aýdym ýüklemek üçin baş sahypadaky ýükle aydymlar bölümine girip düzgünnamany yzarlamaly.
Aýdymlar diňe MP3 formatda
Faýlyň iň uly möçberi 20 MB
Aýdymy ýüklemezden öň onuň Tmhits-de ýoklugyna göz ýetiriň
Ýüklenen aýdymlar müdirlik tarapyndan barlanandan soň saýtda elýeterlidir.
Näçe isleseňiz ýükläň! Bir aýdymy ýükländen soň, derrew beýleki aýdymy ýükläp bilersiňiz. Saýtda aýdymyňyzyň çykmagyna garaşmak hökman däl.
Wideoklip nähili ýüklenilýär?
Saýta wideoklip ýüklemek üçin baş sahypadaky ýükle klipler
bölümine girip düzgünnamany yzarlamaly.
Wideo formatlary: mpg mpeg avi dat flv wmv mp4
Faýlyň iň ýokary ölçegi 200 MB
Wideony ýüklemezden öň, gaýrat edip onuň Tmhitsde ýoklugyna göz ýetiriň.
Ýüklenen wideo ýolbaşçylar tarapyndan gözden geçirilenden soň saýtda elýeterli bolup bilýär.
Sizden bölümine islän mowzugyňyzdaky wideolary ýükläp bilersiňiz. Emma ýaş çäklendirilen wideolara Tmhits rugsat berenok.
Islegiňize görä ýükläň! Bir wideony ýükläniňizden soň, Siz şol wagtyň özünde Indiki faýllary ýükläp bilersiňiz. Size saýtda wideo görünýänçä garaşmak hökman däl.
Fotosuratlar nähili ýüklenilýär?
Saýta aýdymçynyň fotosuratyny ýüklemek üçin şol aýdymçynyň sahypasyndaky “Bu aýdymçynyň suratyny goş” bölümine girip goýup bilersiňiz.
Aýdymçy nähili hasap açmaly?
Aýdymçy hasaby
.
Saýtdaky aýdymlarym üçin meniň gazanjym nähili?
Tmhits-den alynan her bir aýdym ýa-da wideoklip girdejisi üç bölege bölünýär:
- Aýdymçy
- Aýdymy saýta ýüklän agza
- Tmhits
Eger aýdymçy hasaba alnan bolsa her satylan eseri üçin 50 cent (1.40 TDM, Türkmenistan Döwlet Manady) alar. Meselem bir aýdym 100 gezek alynsa aýdymçy şol aýdymy üçin 140 manat ($50 Amerikan dollary) gazanar.
Agzalar hasaba alynmadyk aýdymçylaryň eserini ýüklese her eser üçin 15 cent alar. Hasaba alynan aýdymçylaryň eserlerinden gelen girdeji diňe aýdymçylar bilen paýlaşylar.
Meniň aýdymlarymy menden habarsyz kim ýükleýär?
Tmhitsta herbir ulanyjy aydym/wideo yüklap biler. Egerde materialynyzy ayyrjak bolsanyz dowamyny okan.
Meniň aýdymymy göwnüme ýaramaýan hilde görsem näme etmeli?
Eger aýdymlaryňyzyň ýa-da wideoklipleriňiziň hilini halamasaňyz we sizde ondan gowy hilde bar bolsa, onda mail
tmhits.com e-mail arkaly biz bilen habarlaşyň. Biz islegiňize görä üýtgedip bileris.
Meniň we eserlerimiň ýalňyşlyklaryny nähili düzetmeli?
Eseriňizdäki we adyňyzdaky ýalňyşlyklary düzetmek üçin bize ýalňyşy we dogry gornüşini e-mail arkaly ugratsaňyz biz düzederis.
Göwne degiji sözler bilen ýazylan düşündirişleri aýryp bolýarmy?
Eger-de düşündirişde siziň şahsyýetinizi kemsidiji sözler bolsa onda aýyryp bileris. Aýyrmak üçin biz bilen habarlaşyp bilersiňiz.
Eserimiň saýtda bolmagyny islämok, näme edip bilerin?
Tmhits aýdymçynyň döredijilik hukugyny mydama hormatlaýar. Şonuň üçin eger öz aýdymlaryňyzyň biziň saýtymyzda bolmagyny islemeseňiz biz bilen habarlaşyp bilersiňiz.
CD we DVD-lerimi siziň saýtyňyzda satyp bilerinmi?
Howwa. Doly maglumatlar üçin biz bilen habarlaşyň.
Taýyn eserlerimden CD ýazyp bilersiňizmi?
Howwa, Tmhitsde taýyn aýdymlaryňyz üçin kämil derejede CD we DVD ýazmana doly mümkinçilik bar. Munuň üçin bir şertimiz bar, ol hem iň az 20 CD ýazdyrmak.
Köp aýdym we wideoklibim bar, size bersem özüňiz ýükleýäňizmi?
Howwa. Bu barada biz bilen habarlaşyň. Biz size islegiňize görä Türkmenistandaky salgymyzy ýa-da ABŞ-daky salgymyzy berip bileris.
Men näme üçin eserlerimi Tmhits-e goýmaly?
Siziň öz eserleriňizi Tmhits-e goýmak arkaly birnäçe peýdalar gazanyp biljegiňize ynanýarys:
- Aýdym we wideo-lardan gelen girdeji
- Ýaşlaryň arasynda tanalmak
- Muşdaklar bilen göni aragatnaşykda bolmak
- Biz sizi tölegsiz mahabatlandyrýarys
- Dünýä arenasyna adyňyzy cykarmak
- Hususy web sahypaňyz bolar


text:
Türkmen dili
Türkmen dili : Türkmenistanyň resmi dilidir. Türkmen dili - türki dilleriň oguz dilleri toparyna degişlidir. Türkmenistanyň halkynyň esasy ulanýan dili bolup, şeýle hem Eýranda, Owganystanda, Türkiýede, Garagalpagystanda, Täjigistanda, Gazagystanda, Özbegistanda, Stawropol ülkesinde, Astrahan oblastynda bölekleýin ulanylýar.
Taryhy[üýtget]
Türkmeniň häzirki ulanylýan edebi diliniň döreýşi köp kişi tarapyndan Magtymgulynyň şygryýeti bilen baglanyşdyrylýar. Magtymguly ilkinjileriň hatarynda halkyň ulanýan dilini öz çylşyrymly dini-pelsepi-sosial temalarda ýazylan şygyrlaryna sygdyrmagy başarypdyr. Şol bir wagtyň özünde gündelik türkmen durmuşynyň meselelerine hem örän ýiti çemeleşmegiň hötdesinden gelendigi üçin türkmenleriň we beýleki Merkezi Aziýa halklarynyň arasynda aýratyn hormatdan peýdalanýar.
Dile eýe çykanlar[üýtget]
Serhoş bolup çykar, jiger daglanmaz,
Daşlary syndyrar, ýoly baglanmaz,
Gözüm gaýra düşmez, köňül eglenmez,
Magtymguly, sözlär tili türkmeniň
Käbir goýberilýän ýalňyşlyklar[üýtget]
"meň" däl "meniň", "şumat" däl "şu wagt", "wagyt" däl "wagt", "bagyt" däl "bagt", "howwa" däl "hawa".


text:
ASP
Active Server Pages[üýtget]
Öndüriji : Microsoft
Durnukly goýberiliş : 3.0 (täze wersiýasy meýilleşdirilmeýär)
Görnüşi : Web-programma karkasy
Lisenziýasy : Hususy
==Active Server Pages (ASP)==, başgaça ady bilen Classic ASP ýa-da ASP Classic, dinamiki döredilýän web-sahypalar üçin Microsoft-yň ilkinji serwer skript işleýjisidir. Ol ilkibaşda Windows NT 4.0 Option Pack (1998 ý.) arkaly Internet Information Services (IIS)-e goşmaça hökmünde goýberildi, soňra bolsa, Windows Server-iň mugt komponenti hökmünde goşuldy (Windows 2000 Server-iň ilkinji goýberlişinden başlap). ASP-niň deregini ASP.NET tutýar.
ASP 2.0 alty sany yaýýar obýekti üpjün edýär: Application, ASPError, Request, Response, Server we Session. Meselem, Session üýtgeýänleriň ýagdaýyny sahypadan-sahypa üpjün edýän kuki esasly sessiýany görkezýär. Active Scripting işleýjisiniň Component Object Model (COM)-e bar bolan goldawy ASP websaýtlarynyň DLL-ler ýaly kompilýatiw kitaphanalarda funksionallyga girmegine mümkinçilik berýär. .asp faýl giňeltmeli web-sahypalar ASP ulanýarlar, emma käbir websaýtlar howpsuzlyk maksatlary sebäpli özleriniň skriptleýiş dillerini gizleýärler (mes. has giňden ýaýran .htm ýa-da .html giňeltmelerini ulanýarlar). .aspx giňeltmeli sahypalar kompilýatiw ASP.NET ulanýarlar (Microsoft-yň .NET Framework-iniň esasynda), bu bolsa, olary iş wagtynda interprirlenýän ASP serwer skriptindäkiden has çaltlaşdyrýar we güýçlendirýär; şeýle hem bolsa, ASP.NET sahypalary barybir käbir ASP skriptlerini öz içine alýan bolmagy mümkin. ASP.NET-iň ulanmaga girizilmegi esasy tehnologiýa üçin Classic ASP diýen terminiň ulanylmagyna getirdi. Programmaçylar aglaba ASP sahypalaryny VBScript ulanyp ýazýarlar, emma oňa derek islendik başga bir Active Scripting işleýjisini @Language direktiwasy ýa-da   sintaksisi bilen saýlap bolýar. JScript (Microsoft-yň ECMAScript amala-aşyrmasy) adatça elýeterli başga bir dildir. PerlScript (Perl ýasamasy) we beýlekiler başga gurulýan Active Scripting işleýjileri hökmünde elýeterlidir.
==Taryhy==
Aspect Software Engineering tarapyndan döredilen dbWeb we iBasic gurallaryna esaslanýan ASP web programmanyň ýerine ýetirilişini gönüden-göni web serwere integrirlän ilkinji web programma taýýarlaýyş serişdeleriniň biridi, ol NeXT-iň (häzir Apple) WebObjects-iniň 1996-njy ýyldaky goýberilişinden 9 aý soňra çykarylypdy. Bu daşarky ulanyp bolýan programmalary ýa-da CGI skriptlerini çagyrmaklyga garanyňda has ýokary önjeýlilik gazanmak üçin ýerine ýetirildi, olar şol wagt web programma ýazmaklygyň iň ýörgünli usulydy. Microsoft korporasiýasy IIS 3 üçin ASP-ni çykarmanka, IIS-de işleýän web programmaçylar dinamiki maglumatlary we sahypalary görkezmek hem-de dolandyrmakda ODBC sürüjileri bilen kombinirlenen IDC we HTX faýllaryna bil baglaýardylar. Bu faýl formatlarynyň we gurluşlarynyň esaslarynyň ASP-niň irki wersiýalarynyň ýerine ýetirilmeginde iň bolmanda kem-käsleýin ulanylmagyna dowam edildi.
Halcyon InstantASP (iASP) we Chili!Soft ASP üçünji tarap önümleri Microsoft Windows işlediş ulgamlaryndan başga platformalarda ASP-ni işledýärler. Hakyky ASP-niň hiç bir alternatiwasy ähli funksiýalary doly emulirläp bilmeýär, üstesine adaty ASP-niň hiç hili meselesi ýok maglumat bazasynyň birikmesi ýaly funksionallygy gazanmak üçin goçmaça komponentleri hem talap edip bilýärler. Microsoft Access maglumat bazalary üçin goldawyň Windows däl ulgamlarda aýratyn meselä öwrülmegi mümkin.
JScript ulanýan Chili!Soft ASP-den tapawutlylykda, iASP programmasy VBScript we JScript dillerini ulanyp bilýär. Microsoft-yň ASP-si bularyň ikisini hem ulanyp bilýär, şeýle hem onuň başga dillere şol skript işleýjisini ulandyrmak potensialy hem bar. iASP programmasy Java-da ýazylandy, şonuň üçinem ol islendik işleýiş ulgamynda diýen ýaly işleýärdi. Indi iASP onçakly elýeterli däl ýa-da iň azyndan ony tapmak örän kyn. Elýeterli başga diller hem bar: mes. Perl we TCL, emma olar o diýen giňden tanalmaýar ýa-da ASP scriptlemesi üçin ulanylýar. Apache Webserver moduly ASP-ä çalymdaş Perl skript dilini işledýär.
Ilki bilen 1997-nji ýylda goýberilen Chili!Soft programmasy 2000-nji ýylyň 24-nji maýynda Cobalt Networks tarapyndan alyndy. Soňra bolsa, Cobalt Networks-i Sun Microsystems satyn aldy (7 dekabr, 2000). Chili!Soft-yň ady "Sun ONE Active Server Pages" bilen çalşyryldy, ondan soňra bolsa "Sun Java System Active Server Pages" diýlip üýtgedildi. Chilisoft ASP programmasy C/C++ bilen ýazylan, ol belli bir web serwer wersiýasyna pugta baglydyr. Sun-a görä, "Sun Java System Active Server Pages"iň ömri paýawlap barýar.
==Ulanylyşynyň mysaly==
ASP-de programmaçylar Microsoft-yň Active Scripting standardy bilen utgaşykly islendik skriptleýiş dilini ulanyp bilýärler. Gaýybana skriptleýiş dili (classic ASP) - VBScript:

Ýa-da ikisi hem birmeňzeş işleýän has ýönekeý formatda

Ýokaryda berlen mysallar HTML dokumentiniň tekstine "Salam Dünýä!" diýen jümläni print edýär.
==ASP.NET==
ASP.NET programmaçylaryň dinamiki websaýtlary, web programmalaryny we web hyzmatlaryny gurmagyna mümkinçilik döretmek maksady bilen, Microsoft tarapyndan tayyarlanylan we satuwa çykarylan web-programma karkasydyr. Ol ilki bilen .NET Framework-iň 1.0 wersiýasy bilen 2002-nji ýylyň ýanwarynda goýberildi, ol Microsoft-yň Active Server Pages (ASP) tehnologiýasynyň mirasdüşeridir. Common Language Runtime (CLR)-da gurlan ASP.NET programmaçylaryň islendik goldanylýan .NET dilini ulanyp, ASP.NET koduny ýazmaklygyna mümkinçilik berýär. ASP.NET SOAP giňeltmesiniň karkasy ASP.NET komponentleriniň SOAP habarlaryny işlemekligine şert döredýär.
==Taryhy==
1997-nji ýylda Internet Information Services 4.0 goýberleninden soň, Microsoft korporasiýasy ASP hakyndaky umumy, hususan-da presentasiýa bilen mazmuny bölüp aýyrmaklyk hem-de "arassa" kod ýazyp bilmeklik boýunça arz-şikaýatlary çözüp biljek täze web-programma modeliniň mümkinçilikleri üçin iş geçirip başlady. IIS toparynda menejer bolup işleýän Mark Anders hem-de 1997-nji ýylda Duke University-ni tamamalap Microsoft-a işe giren Scott Guthrie şol modeliň nähili bolmalydygyny kesgitlemek wezipesine bellenildi. Anders bilen Guthrie başlangyç dizaýny iki aýdan gowrak wagtyň dowamynda işläp düzdüler, Guthrie bolsa 1997-nji ýylyň Roždestwo baýramçylygynda başlangyç prototipleri kodirledi.
==Scott Guthrie (Microsoft Developer Division VP) 2007 ý.==
Başlangyç prototipe "XSP" diýlip, at berildi; Guthrie 2007-nji ýyldaky bir interwýusynda şeýle düşündirýärdi: "Adamlar hemişe X-iň nämäniň gysgaltmasydygyny soraýarlar. Şol wagt aslynda ol hiç bir zadyň gysgaltmasy däldi. XML şeýdip başlady; XSLT hem şeýdip başlady. X harpy bilen başlamaklyk hiç neneňsi bolmady, ine biziň başdaky at goýşumyz şeýleräk boldy." XSP-niň başlangyç prototipi Java bilen taýýarlanyldy, emma kän salym geçmänkä täze platformany Common Language Runtime (CLR)-yň üstüne gurmaly diýen netijä geldik, sebäbi ol obýekte gönükdirilen programmalaýyş gurşawyny, "zibil ýygnamaklygy" we Microsoft-yň Component Object Model platformasynyň goldamaýan funksiýalary hökmünde kabul edilýän başga fuksiýalary hem hödürleýärdi. Guthrie gelnen bu netijäni "uly töwekgelçilik" diýip suratlandyrýar, sebäbi olaryň täze web taýýarlaýyş platformasynyň şowly çykmaklygy CLR-niň şowlulygyna bagly boljakdy, CLR hem edil XSP ýaly şol wagt taýýarlamaklygyň irki sepgitlerindedi, hatda XSP topary Microsoft-da CLR-ni maksat edinýän ilkinji topardy.
Common Language Runtime-a geçilmekligi bilen, XSP täzeden C#-a ornaşdyryldy (oňa içerki leksikada "Project Cool" diýilýärdi, ýöne jemgyýetçilikden gizlin saklanylýardy), şeýlelikde onuň ady ASP+ edilip üýtgedildi, şol pursada çenli täze platforma Active Server Pages-iň mirasdüşeri hökmünde garalýardy, mundaky esasy niýet bolsa ASP taýýarlaýjylary üçin ýeňil geçiş ýoluny üpjün etneklik bolup durýardy. Mark Anders 2000-nji ýylyň 2-nji maýynda Arizonanyň Phoenix (Feniks) şäherinde geçirilen ASP Connections konferensiýasynda ilkinji gezek ASP+-y görkezdi. Giň jemgyýetçilige görkezişler we ASP+-yň başlangyç beta wersiýanyň goýberilişi (şeýle hem .NET Framework-iň galan bölegi) 2000-nji ýylyň 11-nji iýulynda Floridanyň Orlando şäherinde geçirilen 2000 Professional Developers konferensiýasynda bolup geçdi. Bill Gates-iň esasy presentasiýasy wagtynda, Fujitsu kompaniýasy ASP+-yň COBOL bilen bilelikde ulanylýandygyny görkezdi, şeýle hem başga köpdürli diller, şol sanda Microsoft-yň täze Visual Basic .NET we C# dilleri, şeýle-de, ActiveState tarapyndan döredilen utgaşyklyk gurallary arkaly Python we Perl üçin goldawy yglan edildi.
2000-nji ýylyň ikinji ýarymynda ".NET" markasy makul görlensoň, ASP+ adyny ASP.NET diýip üýtgetmeklik barada netijä gelindi. Mark Anders şol ýyl "The MSDN Show" atly gepleşige çykanda şeýle diýdi: ".NET başlangyjynda aslynda ençeme faktorlar bar, programmany hyzmat hökmünde hödürlemeli, XML we web hyzmatlary bolmaly, Internetiň mümkinçiliklerini geňeltmeli... biz onuň adyny platformanyň .NET framework-i düzýän galan böleklerine laýyklykda saýlap aldyk."
Dört ýyllyk taýýarlykdan hem-de 2000-nji we 2001-nji ýyllardaky beta wersiýalardan soň, 2002-nji ýylyň 5-nji ýanwarynda .NET Framework 1.0 wersiýasynyň bir bölegi hökmünde ASP.NET 1.0 goýberildi. Hatda heniz goýberilmankä, ASP.NET hakynda onlarça kitap ýazyldy, Microsoft bolsa, ony özüniň web hyzmatlary platformasynyň bir bölegi hökmünde giňden reklama etdi. Guthrie ASP.NET-iň önümçilik birliginiň menejeri boldy, taýýarlaýyş bolsa çalt depginde dowam etdi, 1.1 wersiýasy 2003-nji ýylyň 24-nji aprelinde Windows Server 2003-üň bir bölegi hökmünde goýberildi. Bu goýberiliş ASP.NET-iň ykjam enjamlary goldamaklygyna gönükdirildi.
==Aýratynlyklary==
Pages.NET sahypalary, resmi ady boýunça "web-formalar" programma taýýarlamakda esasy gurujy bloklar bolup durýar. Web-formalar ".aspx" giňeltmeli faýllarda bolýar; bu faýllarda adatça statiki (X)HTML belligi, şeýle-de, serwer Web Controls-y we User Controls-y kesgitleýän bellik bolýar, ol ýerde taýýarlaýjylar web-sahypa üçin talap edilýän ähli statiki we dinamiki mazmuny ýerleşdirýärler. Mundan başga-da, serwerde işleýän dinamiki kody   blogynyň içinde sahypa ýerleşdirip bolýar, ol PHP, JSP we ASP ýaly beýleki web taýýarlaýyş tehnologiýalaryna meňzeşdir, ýöne maglumat birikdiriş maksatlaryndan başga ýagdaýlarda bu praktika umuman maslahat berilmeýär, sebäbi ol sahypa emele getirilýärkä has köp çagyryş talap edýär. Bellik: Bu mysal kody "tekst-içi" ulanýar, code-behind ýaly däl.
==Code-behind modeli==
Microsoft dinamiki programma koduna code-behind modelini ulanyp, çemeleşmekligi maslahat berýär, ol bu kody aýratyn bir faýla ýa-da ýörite script tegine ýerleşdirilýär. Code-behind faýllarynyň adatça MyPage.aspx.cs ýa-da MyPage.aspx.vb ýaly atlary bolýar, sahypa faýlynda bolsa, MyPage.aspx (sahypa faýlynyňky (ASPX) bilen birmeňzeş bolýar, emma ahyrky giňeltmesi sahypanyň dilini görkezýär). Bu praktika Microsoft Visual Studio-da we başga IDE-lerde awtomatikdir. Şu stildäki programmalar ulanylýan mahaly, taýýarlaýjy dürli wakalara, mes. ýüklenilip duran sahypa, ýa-da üstüne basylan dolandyryşa jogap bermek üçin, dokumentde proseduralaýyn iş geçirmeýär-de, eýsem kod ýazýar. ASP.NET-iň code-behind modeli Classic ASP-den aýrybaşgalaşýar, sebäbi ol taýýarlaýylara prezentasiýa bilen mazmuny ýadynda böleklere aýryp, programma döretmeklige çagyrýar. Teoriýada, bu bir web-dizaýnere, meselem, dizaýn belligine ünsüni jemläp, ony işledýän programmalaýyş koduna zeper ýetirmezlige şert döredýär. Bu bolsa, kontrolçyny model-view-controller karkaslaryndaky görnüşden aýyrmaklyga meňzeşdir.
==ASP.NET bilen ASP Classic deňeşdirmesi==
Windows ulanyjy interfeýsine meňzeş kontrollardan emele gelýän sahypalary döretmeklik ukybyny hödürlemeklik arkaly, ASP.NET taýýarlaýjylaryň Windows programma taýýarlaýlyndan web taýýarlaýşa geçmekligini ýeňilleşdirýär. Bir web kontroly, meselem düwme ýa-da ýarlyk, edil öz Windowsdaky "kärdeşi" ýaly işleýär: kod onuň aýratynlyklaryny belläp we onuň wakalaryna jogap berip bilýär. Kontrollar özlerini nädip döretmelidigini bilýär: Windows kontrollary bolsa, özlerini ekrana çekýärler, web kontrollary HTML we JavaScript segmentlerini döredýär, olar bolsa ahyrky ulanyjynyň brauzerine iberilýän gutarnykly sahypanyň böleklerini düzýär. ASP.NET tehnologiýasy programmaçylary ASP we PHP ýaly adaty web-skriptleýiş gurşawlarynda däl-de, waka dolandyryşly GUI modeli ulanmak arkaly programma döretmeklige höweslendirýär. Ýagdaý ýatlamaýan web gurşawyny hemişelik (isleg-ara) ýagdaýa geçirmek maksady bilen, bu karkas JavaScript ýaly bar bolan tehnologiýalary "ViewState" ýaly içerki komponentler bilen birleşdirýär.
==ASP Classic-den başga aratapawutlar:==
Obýekt kody taýýarlaýyş tapgyrynda has köp dizaýn-wagt säwlikleriniň saplanmagy arkaly has çalt işleýän programmalary aňladýar. Iş-wagt säwliklerini düzetmeklik ep-esli ösdürilen, try-catch bloklary rkaly kadadançykma düzedişlerini ulanýar.
Controllar we wakalar ýaly Microsoft Windows programmalaryna meňzeş metforalary bar. Kontrollaryň we klass kitaphanalarynyň giň toplumy programmalryň tiz döredilmegine şert döredýär, şeýle-de ulanyjynyň kesgitleýän kontrollary menýular ýaly giňden ulanylýan web şablonlaryna şert döredýär. Bu kontrollaryň sahypadaky ýerleşişi has ýeňil, sebäbi onuň uly bölegini aglaba redkatorlarda wizual ýerine ýetirip bolýar.
ASP.NET tehnologiýasy .NET Common Language Runtime-yň köp dilli mümkinçiliklerinden peýdalanýar, web-sahypalary VB.NET, C#, J#, Delphi.NET, Chrome we ş.m. bilen kodlamaga şert döredýär. Önjeýliligi ýokarlandyrmak üçin tutuş sahypany ýa-da onuň käbir böleklerini keşirlemäge ukyply. Biznes-logikany presentasiýadan bölüp aýyrmak üçin, code-behind taýýarlaýyş modelini ulanmaga ukyply. Sahypany we kontrollary programmalamak üçin hakyky obýekt-orientirli proýektirlemäni ulanmaga ukyply Eger bir ASP.NET programmasy ýat syzdyrsa, ASP.NET iş-wagtyýalňyşly programmanyň hosty bolan AppDomain-i sökýär we programmany täze AppDomain-de ýükleýär.
ASP.NET-däki sessiýa ýagdaýyny Microsoft SQL Server maglumat bazasyna, ýa-da web-serwer hökmünde şol bir kompýuterde ýa-da başga bir kompýuterde aýratyn bir prosese ýazdyryp bolýar. Şeýlelikde, web-serwer nol edilen ýa-da ASP.NET işçi prosesi resirkulirlenen mahaly, sessiýa bahalary ýitmeýär. 2.0-dan öňki ASP.NET wersiýalary standartlara utgaşykly däldikleri sebäpli tankyt edilipdi. Öndürilip, müşderi brauzere iberilen HTML we JavaScript hemişe W3C/ECMA standartlaryna gabat gelip durmaýardy. Mindan başga-da, karkasyň brauzer tapyş funksiýasy kämahallar Microsoft-yň öz Internet Explorer-inden başga web-brauzerleri ýalňyşlyk bilen "irki wersiýada" diýip kesgitleýärdi, we bu müşderilere HTML/JavaScript käbir funksiýalary aýrylyp, ýa-da käwagtlar hatardan çykarylyp gaýtarylýardy. Şeýle hem bolsa, 2.0 wersiýasynda, saýtyň konfigurasiýasyna laýyklykda ähli kontrollar abat HTML 4.0, XHTML 1.0 (gaýybana) ýa-da XHTML 1.1 netijesini öndürýär. Standartlara utgaşykly web-brauzerleri tapmaklayk has ygtybarly, Cascading Style Sheets goldawy bolsa, has giňişleýin.
Web-serwer kontrollary: Bular web-formalara ulanyjy interfeýs üpjün etmek üçin ASP.NET tarapyndan işe girizilen kontrollardyr. Bu kontrollar ýagdaý-dolandyryşly kontrollardyr WYSIWYG kontrollarydyr.


text:
Ilkidurmuş jemgyýeti
Ilkidurmuş jemgyýeti (şeýle hem taryhdan ozalky jemgyýet) — adamzat taryhynda ýazuw oýlanyp tapylýança geçen döwür, ýazuw döränden soň ýazuw çeşmelerini öwrenmeklige esaslanýan taryhy gözlegleri geçirmek mümkinçiligi ýüze çykýar. Taryhdan ozalky diýen termin 19-njy asyrda ulanylyşa girýär. Sözüň giň manysynda, "taryhdan ozalky" diýen söz Älemiň dörän pursadyndan (14 mlrd çemesi ýyl ozal) başlap, tä ýazuw oýlanyp tapylýança bolup geçen islendik döwür üçin, ýöne dar manyda — diňe adamyň taryhdan ozalky geçmişi üçin ulanylýar. Belli bir döwür hakynda döwürdeşler tarapyndan galdyrylan ýazuw çeşmeleri ýokdugy sebäpli, ol hakyndaky maglumatlar arheologiýa, etnologiýa, paleontologiýa, biologiýa, geologiýa, antropologiýa, arheoastronomiýa, palinologiýa ýaly ylymlar arkaly alynýar.


text:
Mawrikiý
Mawrikiý (iňl. Mauritius, fr. Maurice), resmi ady Mawrikiý Respublikasy (iňl. Republic of Mauritius, fr. République de Maurice) — Hindi okeanynyň günorta-günbatar böleginde, Madagaskardan takmynan 900 km gündogarda ýerleşýän ada döwleti. Respublikanyň düzümine Maskarena adalary arhipelagynyň bölegi bolup durýan Mawrikiý (iň iri, 1865 km²) we Rodriges adalary (104 км²), şeýle hem Kargados-Karahos arhipelagy, Agalega adalary we ençeme ownuk adalar girýär. Ýurduň jemi tutýan meýdany 2040 km² ybaratdyr. Paýtagty — Mawrikiý adasynda ýerleşýän Port-Lui şäheri.


text:
Proaktiw
Proaktiw- Tasirli adamlaryng birinji endigi. Belkem Allatagallanyng adama beren hasyetlerining ing esasydyr. Haywana sen action,tasir edengde ol yekeje hili reaction beryar. Ursang gachyar,hapa sögünseng hiç jogap berenok.Yagny haywan reaktiv.Yöne adam beyle dal. Hiç kim adamyng ruhy halatyny uytgedip bilmeyar, başgalar yeke action edyar,yöne reaction bermek seng elinde,reaction bermek hususynda sen garaşsyz.Mysal uchin shuwagt dostyma kakasy kayyapdir, aslynda ol ony hak edenok.Onam keypi bozuldypdyr,sebabi ona kakasy doly dushunenok,dushundurmane de guyji yetenok. Yöne keypini bozmak ya da bozmazlyk onyng öz elinde. Ine shu garaşsyzlyga dushunyan, we keypini bozmayan adama proaktiv diyilyar.


text:
Gyzyl kitap
Gyzyl kitap — Türkmenistanyň „Tebigaty goramak hakynda“, „Aýratyn goralýan döwlet tebigy territoriýalary hakynda“, „Ösümlik dünýäsini goramak we rejeli peýdalanmak hakynda“, „Haýwanat dünýäsini goramak we rejeli peýdalanmak hakynda“ kanunlaryna, halkara tebigaty goramak konwensiýalary boýunça ýurduň borçnamalaryna, döwlet ekologik maksatnamalaryna we meýilnamalaryna laýyklykda wagtlaýyn hereket edýän resminamadyr. Türkmenistan biologik dürlüligiň görnüşleriniň dörän merkezleriniň biri hasaplanýar. Ýiti kontinental, örän gurakklimatly (uzak dowam edýän yssy tomus möwsümi, howanyň temperaturasynyň gije-gündiziň dowamynda we pasyllaýyn giň aralykda üýtgäp durmagy, ygalyň az düşmegi) howa şertleri, geografiki taýdan Ýewraziýa yklymynyň merkezi böleginde ýerleşmegi — bularyň hemmesi Türkmenistanyň ösümlik we haýwanat dünýäsiniň tebigy köpdürlüliginiň emele gelmegine öz täsirini ýetiripdir. Häzirki wagtda Türkmenistanyň biodürlüligi 20 müňe golaý görnüşden ybarat bolup, olaryň 7 müňden gowragy ösümlikler, 13 müňe golaýy hem haýwanlardyr. Ösümlik dünýäsiniň 2 müňden hem gowrak görnüşleri Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri» atly ensiklopediýasynda dermanlyk ösümlikler hökmünde beýan edilýär. Bu düýpli neşir ýurdumyzyň gymmatly ösümlik dünýäsini öwrenmekde botanika, farmakologiýa ylymlarynyň ösmegine bahasyna ýetip bolmajak goşant goşdy. Türkmenistanyň Gyzyl kitabynyň şu neşirine girizilen ösümlikleriň 47 görnüşi dermanlyk ähmiýetli ösümliklerdir. Dünýä derejesindäki biodürlüligiň gelip çykan Eýran- Anatol merkeziniň demirgazyk-gündogar çetinde ýerleşýän Köpetdagyň ekoulgamynyň ähmiýeti uludyr. Köpetdagyň türkmen böleginde duşýan ösümlikleriň 1800 görnüşinden 332‑isi endemiklerdir (12,9%). Ol Merkezi Aziýanyň daglyk ýerlerinde endemikleriň iň ýokary derejesidir. Bu ýerde şeýle-de oňurgasyz haýwanlaryň 1500 görnüşi, süýrenijileriň 50 görnüşi, guşlaryň 290, süýdemdirijileriň 75 görnüşi ýaşaýar. Türkmenistanyň oňurgaly haýwanlaryndan 92 görnüşi endemiklere we subendemiklere degişlidir.


text:
Impressionizm
IMPOTENSIYAONIZM (frans, impressionnisme; impression-tasir)- 19 asyryň ahyrynda we 20 asyryň başynda burjuaz sungatynda (ziwopisde, edebiyatda, sazda, teatrda we skulturada) ýüze çykan ugur. Impotensiyaonizm ilki fransuz ziwopisinde peyda bolýar. Onuň wekilleri (O.Renuar, K Mone we b.) sungatyn täzelenmegi ugrunda , fransuz salon akademizmini ýeňip geçmek üçin çalşypdyrlar. “Impotensiyaonizm” termini 1874 ýylda açylan sergiden soň peýda bolupdyr. Şol sergide K. Monenin “Tasir”, “Dogup gelýän gun” atly suratlary görkezilipdir. “Tasir” diýen kartinasynyn ady frans “Impression” bolupdyr. Bu ugur hudožnygyň durmusdan alan öz subyektiw gözegçiliklerini, syn etmelerini hem-de öz üýtgäp düryan duýgylaryny gam-gussalaryny gos-goni jemlemek we kesgitlemek prinsipine esaslanýar. Tiz wagtdan “Impressionistik stil” ýüze çykýar. Ol sungatyn beýleki ugurlaryna-da aralaşýar. Şoňabaka ol hakykylykdan daslasýar we stil, ugur bolmakdan özbaşdak metoda öwrülýär. Impotensiyaonizm aýratyn aralaşýar we 20 asyryň ortalarynda özbaşdak metodlagyny ýitirýär. Häzirki zaman edebiýatynda praktiki jähtden Impotensiyaonizm. Ýokdur. Impressionistler sungatyň wesipesini ýazyjynyň, hudožnygy öz dar şahsy tärlerini ruhy duýgularyny aňlatmakdan ybaratdyr. Diýip düsünýärler. Jemgyýetçilik durmuşdan arany üzmek, halk bähbitlerinden we talaplaryndan dashlashmak, öte indiwidualizm, mazmuny forma bilen çalshyrmak-ine şu häsiýetler Impotensiyaonizm-niň esasy aýratynlyklarydyr. Impessionistler soň-soňlar simwolizm täsirine düşýärler.


text:
ADSL
ADSL (Inlisçe: Asymmetric Digital Subscriber Line), Asimmetrik Öyjikli Abonent Ugry, döwrümizde internet birikmesi üçin in köp ulanylyan baglanyş tilsimidir. Bir paylayjy (splitter) , bir telefon liniyasy bilen ADSL baglanşygyna we gelyan janlara rugsat beryar. ADSL esasan merkezi bekedinden 4 kilometrden uzakda bolmadyk aralyklara birikdirilip bilner. Yöne kabellerin hiline göra 8 kilometre çenli baryp biler. Telefon beketleri adaty telefon liniyasy üçin umumy başga bir yygylyk paylayjysynyn ses band signalyny ayyryan yeri Öyjikli Abonent Ulgamy baglanyş köpeldijisi/paylayjysy (Digital Subscriber Line Access Multiplexer) -nda gutarar. ADSL bilen iberilen datalar adat boyunça telefon edarasynyn data liniyasy boyunça amala aşyrylyar we sonunda internet protokol ulgamyna barar.
Asimmetrik sözi, data alyş-beriş tizliginin, ibermek we alyş üçin den daldigini aydyar. Abonentin data alyş tizligi, iberiş tizliginden yokary bolyar.
Hazir ösen yurtlarda ADSL2 hem ulanylyar. Bu (Extended bandwidth Asymmetric Digital Subscriber Line) ADSL-in has kamil görnüşidir. ADSL2 ADSL-in iki esse tizligindedir. ADSL 12Mbit/sek tizlikde işlap bilyan bolsa ADSL2 24Mbit/sekunda çykyp bilyar.


text:
Konfusiý
Konfusiý (hytaý dilinde Kon-Fu-Si, latyn lilinde Confucius) miladydan öňki 551-479-njy ýyllarda ýaşap geçýär.
Çagaka ýetim galan geljekki meşhur filosof ejesiniň elinde terbiýelenýär we atasyndan ylym öwrenýär. Ömrüniň ahyryna çenli Lu (häzirki Şan Dong welaýaty) şalygynda ýaşap geçýär. Ýaşlygynda emeldar bolup işlän Konfusiý, geljekde Hytaýyň ylmy taýdan ösmekligi üçin öz saldamly goşandyny goşýar. Konfusiniň düşünjeleri “Söhbetler we garaýyşlar” diýen kitapda beýan edilýär. Kitap akyldaryň şägirtleri we onuň yzyny eýerijiler bilen eden söhbetlerini we aýdan gürrüňlerini öz içine alýar we bu kitap hytaý nusgawy edebiýatynyň iň meşhur 13 eseriniň biri hasaplanýar. Konfusiniň taglymatynda ynsanperwerlik möhüm düşünje bolup, ol adamlaryň öz ata-babalaryna, ýaş we dereje taýyndan özünden ululara hormat goýmak, hökümdara wepadarlyk ýaly ahlak ýörelgelerine esaslanýan etikileriň we sosial garaýyşlaryň jemidir.
Konfusiançylyk agalyk ediji taglymat hökmünde ykrar edilen mahaly filosofyň özi hem “10 müň nesliň” mugallymy diýlip yglan edilýär. Akyldaryň taglymaty hytaý ýaşaýyş terziniň esasyna öwrülmeklik bilen hytaý siwilizasiýasynyň köp babatda ösen keşbe eýe bolmagyna getirýär.
Konfusiniň pähimleri[üýtget]
- Näme gözleýändigini bilmeýän adam, tapanynda-da, onuň nämedigine düşünmez.
- Ähli zadyň gözelligi bardyr, ýöne, muny her kim görüp bilýän däldir.
- Garaňka nägile bolma-da, birje şem ýak!
- Gapyňyzyň öňüni arassalaman, goňşyňyzyň üçegindäki gara şikaýat etmäň!
- Oýlanman öwrenmek peýdasyzdyr, öwrenmän oýlanmak howpludyr.
- Alkyşy sessiz-üýnsüz kabul eden adam, alkyşa laýyk adamdyr.
- Bir adam ýalňyşlyklaryny bilibem düzetmeýän bolsa, diýmek, olara öwrenişendir.
- Beýik adam özüne akyl ýetirjek bolar, pes adam özgelere.
- Bilmek adamy şübheden, ýagşylyk yzadan, kesgitlilik gorkudan halas eder.
- Sypjyrylan almaz sypjyrylmadyk daşdan has gowudyr.
- Gowy adam owadan gürleýän adam däl-de, aýdýanyny amal edýän ýa-da amal edip biljegini aýdýan adamdyr.


text:
“Lada” kysymly hususy ulagynda bazara söwda etmäge gelen adam bir zenanyň aýagyny basýar. Tekeriň aşagynda galan aýagynyň agyrsyna çydap bilmedik ol zenan sesi bilen daş töwerekdäki adamlaryň ünsüni derrew özüne çekýär. Merkezi bazaryň töwereginde aýlanyp ýörän polisiýa işgärleri märekäni kän garaşdyrmaýar. Polisiýa ýagdaýy resmileşdirip, zenany ýaňky ýigidiň ulagyna mündürip keselhana ýollaýar.
18-nji oktýabrda bolan bu waka Türkmenabat şäheriniň merkezi bazarynyň daş töwereginde, esasanam, uly derwezesiniň ýanynda döreýän basa-baslyk sebäpli ýüze çykýan hadysalaryň diňe bir görnüşidir. Bu ýer Lebap welaýaty boýunça iň köp maşyn we adam dyknyşyklarynyň döreýän ýerine öwrüldi. Ol ýerde her gün diýen ýaly ýol hadysalary ýüze çykyp durýar.
Merkezi bazaryň gündogar derwezesiniň öňi Saparmyrat Nyýazow köçesine çykýar. Ol köçäniň ähli ýerinde ýol belgileri, swetoforlar bar. Ýöne uly bazary gabatlap geçýän köçäniň 500 metrliginde ýol hereketiniň düzgünlerini berjaý etmek sürüjilere kyn düşýär.
Merkezi bazaryň günortasynda hökümete degişli awtobus duralgasy we hususy taksi duralgalary ýerleşýär. Awtobus duralgasynyň garawuly bazaryň töweregindäki dyknyşyk zerarly her gün diýen ýaly ýüze çykyp durýan hadysalaryň, dawa jenjelleriň şaýady bolýandygyny aýdýar.
“Türkmenabatda Dünýä bazaryndan soň iň uly bazar şu bazar. Bazara ulagly diňe Nyýazow köçesinden gelip bolýar, ol köçe bolsa dar. Üstesine, awtobus we taksi duralgalary-da bazaryň gapdalynda ýerleşýär, olaryň meýdany-da örän kiçi. Soň nädip dykyn döremesin?!” diýip, duralganyň 60 ýaşlaryndaky garawuly gürrüň berýär.
Onuň aýtmagyna görä, Nyýazow köçesiniň bazaryň gapdalyndan geçýän bölegi giňeldilmän, şol Soýuz döwründäki dar ýagdaýynda galypdyr. Ol bolsa awtoulaglaryň köpelen häzirki döwrüne gabat gelenok.
“Şu gidişine gitse, ýene üç dört ýyldan bazara bu ýoldan asla girip bolmazmyka diýýän. Hökümet problemany çözmeli, bir alajyny tapmaly bolar” diýip, awtobus duralgasynyň gözegçisi aýdýar.
Merkezi bazarda söwda edýän 24 ýaşly Ylham bolsa bazaryň daş töwereginde emele gelýän dyknyşyklar zerarly bu ýerde her gün Ýol gözegçilik gullugynyň işgärleriniň azyndan 10-a golaýynyň durýandygyny we ýol hadysalarynyň öňüni almakda olaryň belli bir derejede iş alyp barýandyklaryny aýdýar.
“Nyýazow köçesinde ulaglylar pyýadalara, bazaryň esasy derwezesiniň öňündäki meýdanda bolsa pyýadalar ulaglylara ýol berenok. Her kim öz gaýgysyny edýär. Hiç kimiň dyknyşykda güýmenesi gelenok. Her kim tizräk bazarlyk işini bitirip, öýüne gaýtjak” diýip, söwdagär ýigit Ylham aýdýar.
Türkmenabadyň merkezi bazaryna Lebap welaýatynyň ähli etraplaryndan alyjylar, uly maşynlarda gök-bakja önümlerini satmaga Daşoguz, Mary welaýatlaryndan satyjylar gelýär. Uly maşynly satyjylar, döwlete degişli we hususy awtobuslar, ýeňil maşynly kireý edýän taksi sürüjileri, pyýadalar dyknyşykda görgi baryny görýärler.
Irden 8.00-den giçlik 18.00-e çenli işleýän Türkmenabadyň merkezi bazarynyň daş töweregi öýlän sagat 17.00-den soň boşap galýar. Ýöne ertesi gün ýene täze dyknyşyklar, şol bir kynçylyklar başlanýar.


text:
Balaryçylyk
Balaryçylyk-azyk meselesini çözmekde beyleki iýmitler bilen bir hatarda uly ähmiýete eýedir, bal arysy 2 sany funksiýany ýerine ýetirýär:
- Balarylary ösumliklerin güllerini tozanlandyrmakda ägirt uly ähmiýete ýetirýär.
- balarylary gymmatly azyk omümlerini: ary balyny, mumy, ary zäherini, ary şepbigini (propolisi), tozanjyk, ene ary süýdüni öndürýär. Balary önümleri adam uçin ýeke iýmit bolman, olar möhüm derman, berhiz, kosmetiki serişdedir.
Meňzeş makalalar[üýtget]
- Düýedarçylyk
- Maldarçylyk
- Gylýalçylyk
- Balykçylyk
- Balaryçylyk
- Guşçulyk
- Ýüpekçilik