text:
Ahalteke bedewi ýer ýüzünde iň gadymy tohumdaky atlardandyr. Onuň iň gowy häsiýetleri bedew ýetişdirmegiň irki tapgyrlarynda türkmenler tarapyndan kemala getirildi we häzirki günlere çenli üýtgewsiz diýen ýaly saklandy. Ahalteke bedewleriniň häzirki tohumdaky görnüşleri özleriniň gadymky, ýagny müňlerçe ýyl mundan ozal ýaşan nesillerinden boýunyň belentligi we dürs hem-de sazlaşykly hereketleri bilen tapawutlanýar. Tohumçylyk işiniň usullaryny kämillik derejesine ýetirmek arkaly biziň gadymy pederlerimiz atlary türgenleşdirmek we ösdürmek bilen meşgullanan halk seçgiçileri atşynaslygyň täsin medeniýetini ösdürdiler. Soňra bu ýörelge sebitiň çäklerinden daşyna çykdy.
Ahalteke tohumyndaky bedewler özüniň ajaýyp beden gurluşy, çeýeligi, göwresiniň hereketi, kuwwaty, teniniň guraklygy, çydamlylygy, duýgurlygy we öz eýesine juda wepalylygy bilen tapawutlanýar. Bu tohumdaky atlaryň diňe bir daşky görnüşi boýunça hem ony hiç bir beýleki tohumdaky atlar bilen deňeşdirip bolmaz. Ahalteke bedewi ýeňil gopýar, ol uly bolmadyk kellesini hemişe dik tutýar. Inçe, çeýe gulaklary hemişe hereketde bolýar. Bedewiň okara ýaly owadan gözleri bar. Çalaja egrelýän boýny dik ýeňsesi bilen owadan görnüşi emele getirýär. Bedewiň göwresi kuwwatly, ýöne örän ykjamdyr. Özüniň belent boýlulygyna garamazdan, onuň bedeniniň gurluşy gurakdyr.
Atyň ýaly hem-de guýruklarynyň tüýleri selçeňdir. Bedenindäki tüýler gyrkylan ýaly gysgajykdyr, ýakymlydyr, ýüpek ýaly öwşün atýandyr. Bularda altynsow mele, altynsow dor, kümüşsöw gyr we beýleki görnüşli reňkler bar. Adaty dor, gara gyr hem-de çal reňklerden başga-da bedewleriň mele, çypar-mele, açyk dor, gara dor reňkler bar. Köplenç halatda ahalteke bedewleriniň maňlaýy depeli, kähalatda sakar bolýar. Aýagynyň yz tarapynda bolsa sekili bolýar.
Ahalteke bedewleriniň hereketi uzyn-uzyn ädimli, gorgun hereketi, öňürdik ylgaw hereketi ýokary tizlikde bolup, olar çapanda ýeriň üstünden gaýyp barýan mysaly, örän tekiz we ýyndam çapýarlar. Bu tohumdaky atlar dünýäde iň ýyndam atlaryň biridir. Olar örän hyjuwly bolýarlar. Bu zatlaryň hemmesi türkmen atşynaslarynyň köp nesilleriniň tohumçylyk babatda çeken yhlasly zähmetleriniň netijesidir.
Häzirki döwürde tohumçylyk işleri döwrebap talaplara laýyklykda özünde daşky görnüşi kämilleşdirmek, bedewiň çapuw we sport endiklerini ösdürmek ýaly ugurlary özünde jemleýär. Şeýle hem atçylyk hojalyklarynda seçgi çärelerine önümçilik gözegçiligi häzirki zamanyň talaplaryna laýyklykda taýçanaklar ýetişdirmegi amala aşyrýar. Türkmen atşynaslyk işinde atlaryň baş sanyny köpeltmek boýunça öňdebaryjy tejribäni we häzirki zaman atşynaslyk ylmyny önümçilige ornaşdyrmak pudagyň öňünde durýan esasy wezipeleriň biridir.
Tohumçylyk işindäki resminamalara aýratyn üns berilýär. Her bir bedew "Türkmen atlary" döwlet birleşiginiň hünärmenleriniň hasabynda durýar. Ähli taýçanaklar immunogenetik barlaghanadan geçirilýär we ol ýerde taýyň nesil ugry anyklanýar. Soňra ýörite resmi ýazga girizilýär. Ene mallar nesil berip başlan döwründen döwlet tohumçylyk kitabyna girizilýär. Atlaryň yzygiderli hasabaty nesilden-nesle dowam edýär.
Önümçilik iş tejribesinde köpeltmäge niýetlenen höwür atlary we ene mallary seçip almak atlaryň tohumçylyk alamatlary boýunça seçgilemek arkaly geçirilýär. Şonda şu aşakdaky alamatlar arkaly iş geçirilýär:
- atlaryň gelip çykyşy - dört arka hatar şejeresi;
- göwresiniň ölçegi boýunça;
- daşky synasy boýunça;
- işjeňligi boýunça ahalteke atlary synag çapuwlarda, atçylyk sportunda, atly ýörişlerde we marafon ýaryşlarynda, halkara bäsleşiklerinde gazanan netijelerine baha bermek bilen geçirilýär;
- nesil berýän höwür atlar we ene mallar uly ýaşlarynda goşmaça alamat, ýagny nesil berijiligi we nesliniň hiline baha bermek arkaly seçgilenýär.
Şeýlelikde, atlar tohumçylyk gymmatlyklaryna we ähmiýetlerine görä, on bally ulgam boýunça derejelere bölünýär: naýbaşy, saýlama, birinji we ikinji derejeler.
Ahalteke bedewlerini köpeltmek işleri onuň arassa ganlylygy boýunça amala aşyrylýar. Munuň özi belli nesil ugrunyň bir ulgamyny saklamaga tohumçylyga mahsus häsiýetleri ygtybarly goramaga we ösdürmäge mümkinçilik berýär. Bu işler şu aşakdaky usullar arkaly amala aşyrylýar:
- ugurlar boýunça köpeltmek;
- ugurara çakyşdyrmak (kros) usuly bilen köpeltmek;
- garyndaş däl gatnaşykda köpeltmek;
- ene baýtallar maşgalasyny göz öňünde tutup köpeltmek.
Atlary nesil ugurlary boýunça köpeltmek usulynyň türkmen halkynda gadymy döwürlerden bäri ulanylýandygyny bellemeli. Geçmişde, haçanda tohumçylyk kitaplary ýok mahalynda, her bir atşynas bedewiň nesil ugruny ýatdan bilipdir we olaryň köp sanly atalaryny sanap bilipdir.
К.I.Gorelow özüniň "Türkmenistanyň ahalteke bedewi" atly kitabynda 1925-1927-nji ýyllarda Türkmenistanda ekspedisiýada bolan mahalynda ahalteke bedewlerine geçiren barlaglarynyň netijesinde olaryň arasynda bäş ugry tapawutlandyrýar hem-de olaryň şahamçalaryny we olara degişli atlaryň sanaw hataryny düzýär. Olar şu aşakdakylardyr.
1. Boýnawyň ugry. Ugurbaşy Boýnaw - mele at (1885-nji ýylda doglan), gelip çykyşy boýunça Läläniň çepi diýen ahalteke atynyň nesli bolup, Läläniň çepi Garamçadan, Garamça bolsa Gutlysakardan (biziň hasaplamalarymyza görä,tak- mynan, her atyň bir arkasy 12,5 ýyla deňdir we şonda Boýnawyň üç arka aňyrsy 1848-nji ýylyň taýy bolýar) gaýdýar. Häzirki döwürde ahalteke atçylygynda bar bolan ugurlaryň 13-siniň şejere arkasy Boýnawa degişlidir.
2. Soltanguly - Gökpişigiň taýy. Gökpişik Gutlysakaryň ogly Gyllytowuň taýy, şejere arkasynda Gutlysakaryň çowlugy bolmak bilen Boýnaw bilen garyndaş bolýar.
3. Nedirbaý - 1902-1908-nji ýyllarda Zakaspiý athanasynda höwürde ulanylýar. Daşkentde geçirilen sergide ýörite baýraga mynasyp bolýar.
4. Çaparkel (Herrikgala 2).
5. Geçili - gelip çykyşy boýunça Öwezmyratdäli diýen atyň taýy bolup, ol Ýarajy atly atyň neslidir.
Häzirki döwürde ahalteke atçylygynda 17 ugruň bardygy ykrar edildi. Olar Arap, Aksakgal, Akbilek, Garlawaç, Gyrsakar, Gaplaň, Eýeberdi Teleke, Skak, Peleň, Sluçaý, Pakyrpälwan, Meleguş, Saparhan, Gelşikli, Posman, Ýel we Dorbaýramyň ugurlarydyr.
Agzalan nesil ugurlaryň sanawyna Gyrsakaryň ugrundan bölüp aýyrmak arkaly täze Garaderiň ugruny hem goşmak bolar. Höwür atlaryň iň gowy tohumçylyk häsýietlerini saklamak hem-de ony ösdürmek maksady bilen, ene mallaryň düzümine anyk gelip çykyşy bolan arassa ganly ahalteke bedewleri goşulýar. Olar nesil ugurlary boýunça seçilip alnanda haýsy ugra degişlidigine - ene baýtallaryň maşgalasyna, olaryň enesiniň hem-de atasynyň tohumçylyk nukdaý nazaryndan gymmatlygyna hem-de nesilleriniň hiline üns berilýär.
Zotehniki talaplara laýyk gelýän işler dürs alnyp barlanda, bedewleriň nesil ugry barha ösýär we kämilleşýär.
Ahalteke atçylygynda ugurlara çakyşdyrmak (kros) esasy orun eýeleýär. Şonda uguratlary we baýtallar göwnejaý seçilip alynmaly we olary jübütleşdirmäge aýratyn üns bermeli. Şeýlelikde, ugurara çakyşdyrmak ýoly bilen alnan bedew syratly, berk beden gurluşly, çapuwa, atçylyk sportuna we milli at üstündäki oýunlara, uzak aralyklara goşulýan çapuwlara hem-de atly ýörişlere çydamly bolýar.
Bir nesil ugrundan höwür atlaryň artykmaç taraplaryny göz öňünde tutmak arkaly, gowşak, ýöne oňyn häsiýeti bolan beýleki ugurdaky baýtallaryň jübütleşdirilýändigini mysal hökmünde aýtmak bolar.
Ugurara çakyşdyrmak işinde nesil ugurlarynyň netije berşine aýratyn üns berilýär. Şeýlelikde, höwür atlary we ene mallary çakyşdyrmak üçin maksada laýyk seçgiler geçirilýär. Diňe şunuň ýaly şertlerde daşky görnüşiň talap edilýän ölçegleri, berk beden gurluşy, çapuwlarda we sport oýunlarynda çydamly nesilleriň emele gelmegi mümkindir.
Atlary köpeltmegiň tejribesinde iki ugry ugurara çakyşdyrmak ýoly bilen köpeltmekde Ruhabat etrabynyň Garadaşaýak obasynyň tohumçylyk athanasynda Ýeliň ugruna degişli Şahy we Bahar ýaly atlaryň üsti bilen, Eýeberdi Telekäniň ugruna degişli Alwanyň üsti bilen gaýdýan tohum baýtallary Şaha we Bahara we onuň tersine, ata ugry Şahydan we Bahardan gaýdýan gysraklary Alwana, ondan gaýdýan höwür atlara jübütleşdirip ugurara çakyşdyrma ýoly bilen gowy netijeler almak bolýar.
Atlary garyndaşlykda köpeltmek çylşyrymly usul bolup durýar. Ol garyndaşlyga degişli atlaryň gowy alamatlaryny we häsiýetlerini nesillerde berkitmäge mümkinçilik berýär. Atlar şu usul bilen köpeldilende atlaryň ugur derejesi umumy ykrar edilen ulgam boýunça hasaba alynýar (Şaporuž boýunça).
Ahalteke atçylygynda irki döwürlerden bäri atlaryň nesle geçijilik häsiýetini soňky nesillerde berkitmek maksady bilen ýakyn garyndaşlyk, aralyk garyndaşlyk we daş garyndaşlykda atlary köpeltmek usuly hem ulanylypdyr. Häzirki döwürde hem ene mallar tur atlara jübütleşdirilende şol usullar maksada laýyk hasap edilse, aýratynam aralyk we daş garyndaşlyk usuly ulanylýar. Ahalteke atlarynyň arasynda şöhrat gazanan Eýeberdi Teleke - Boýnawa II-III, Garader - Gyrsakara IV-III arkasynda ikitaraplaýyn garyndaşlyk ýoly bilen alnan atlardyr.
Bu usullaryň hemmesi maksada laýyk tohumçylyk işi geçirilende oňat netije berýär. Seçgiçiler atlaryň nesil ugruny köpeltmek maksady bilen, ugry şöhraly dowam etdirijileri saýlaýarlar we mynasyp jübütleri emele getirýärler, şeýlelikde, şöhraty dünýä dolan tohumdaky bedewleri kämilleşdirýärler.
Häzirki döwürde türkmen atşynaslary şöhratly bedewleriň täze nesillerini ýetişdirýärler, olaryň iň gowy şahamçalaryny dowam edýärler. Türkmen atşynaslary bu ýerde ýetişdirilen ahalteke bedewleri bilen halkara sergilerine yzygiderli gatnaşýarlar. Biziň "ganatly bedewlerimiz" dünýäniň abraýly bäsleşiklerinde mynasyp orunlary eýeleýärler, halkara gözden geçirişleriň ýeňijisi bolýarlar we olar öz işiniň ussatlary diýlip ykrar edilen dünýäniň atşynaslaryny haýrana goýýarlar.
Türkmenistanyň atçylygyny ösdürmekdäki oňyn netijeleriň esasynda dine bir hojalyk-guramaçylyk we tohymçylyk çäreleri däl, eýsem ylym bilen önümçiligiň, köp sanly hünärmenleriň, weterinarlaryň, seýisleriň yhlasly zähmeti bardyr. Çünki saýlama arassa ganly bedewleri köpeltmek işi diňe bir çylşyrymly bolmak bilen çäklenmän, eýsem bu hünärdäki adamlaryň söýgüli hünärleri bolmalydyr.
Bazarbaý MEREDOW,
Türkmenistanyň at gazanan atşynasy


c: text/html

text:
23-nji oktýabrda Ýaponiýanyň Premýer-ministri Sindzo Abe Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetine bardy, bu ýerde dostlukly ýurduň hökümet Baştutanyna şu ýokary okuw mekdebiniň “Hormatly professory” diýen ady dakmak dabarasy boldy.
Ýaponiýanyň Premýer-ministri Sindzo Abe uniwersitetiň eýwanynda ýaýbaňlandyrylan sergi bilen tanyşdy. Bu ýerde myhmanlaryň öňünde ýaşlaryň döredijilik topary aýdym-saz we tans maksatnamasy bilen çykyş etdi.
Ýaponiýanyň Premýer-ministri we onuň ýanyndaky adamlar uniwersitetiň maslahatlar zalyna barýarlar. Şanly waka mynasybetli bu ýere türkmen paýtagtynyň ylmy jemgyýetçiliginiň, TDU-nyň professor – mugallymlar düzüminiň wekilleri, talyplar ýygnandylar.
Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň rektory dabarany açyp, ýygnananlaryň adyndan belent mertebeli myhmany mähirli mübärekledi we şu günki wakanyň ýokary okuw mekdebiniň taryhyna aýratyn ähmiýetli waka hökmünde girjekdigini nygtady. Dabaraly ýagdaýda Türkmenistanyň Ýokary attestasion komitetiniň Ýaponiýanyň Premýer-ministri Sindzo Abä türkmen hem-de ýapon halklarynyň arasyndaky dostluk gatnaşyklaryny pugtalandyrmaga, iki ýurduň arasyndaky söwda-ykdysady gatnaşyklary ösdürmäge, ýangyç-energetika, ylym-tehnologiýa, bilim we medeni-ynsanperwer ulgamynda hyzmatdaşlygy giňeltmäge goşan uly şahsy goşandy üçin “Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň Hormatly professory” diýen ady dakmak hakyndaky çözgüdi okalýar.
Dabara gatnaşyjylaryň şowhunly elçarpyşmalary astynda uniwersitetiň rektory ýapon hökümetiniň Baştutanyna milli türkmen donuny we ak telpek geýdirýär hem-de degişli diplomy gowşurýar.
Ýaponiýanyň Premýer-ministri Sindzo Abe ýygnananlaryň öňünde çykyş edip, Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowa hem-de Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň işgärlerine ýurdumyzyň esasy ýokary okuw mekdepleriniň biriniň Hormatly professory diýen adynyň dakylmagy mynasybetli hoşallyk bildirdi hem-de bu waka iki ýurduň halklarynyň arasyndaky berkeýän dostluk gatnaşyklarynyň we netijeli hyzmatdaşlygyň nyşany hökmünde garaýandygyny belledi.
Ýaponiýanyň Premýer-ministri dabara gatnaşyjylar bilen mähirli hoşlaşyp, bu ýerden ugrady.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Elektrik togy bilen şikeslenme köplenç halatlarda, durmuşda ulanylýan elektrik togunyň ýokary güýçlenmesiniň (naprýaženiýe) ýa-da ýyldyrymyň adam bedeniniň dokumalaryna täsir etmeginiň netijesinde ýüze çykýar. Işde elektrik enjamlary bilen işlenende iş howpsuzlygynyň düzgünlerini berjaý etmezlik hem elektrik togunyň urmagynyň giňden ýaýran sebäbi bolýar. Şundan başga-da, önümçilikde näsaz elektrik enjamy ýa-da durmuş maksatly islendik abzallar hem-de üzülen ýokary woltly liniýalar hem agyr elektrik şikeslenmeleriň çeşmesi bolup bilýändir. Elektrik togunyň täsir ediş derejesi gönüden-göni elektrik toguň güýjüne we onuň güýçlenmesine, şol sanda hem adamyň saglyk ýagdaýyna, elektrik toguň bedene degiş usulyna hem-de ilkinji kömegiň özwagtynda berilmegine baglydyr.
Elektrik togunyň urmagy bilen alnan şikeslenmelerde ilkinji kömegi bermekligiň yzygiderliligi:
1. Elektrik togunyň täsirinden adamyň bedenini boşatmak;
2. Ejir çekende ýüregiň we dem alşyň duran wagty ýüregiň owkalamasyny we emeli dem beriş çäreleri ýerine ýetirmek;
3. Bedeniň ýanan böleklerini bejermek we daňy goýmak.
Elektrik togy bilen şikeslenmäniň aýratynlygy
Elektrik togy adamyň bedeninden geçenden soň, dokumalary güýçli ýakýar, ol hem deri örtüginde elektrik ýanyklarynyň döremegine, şeýle hem töweregindäki dokumalaryň we beden agzalarynyň şikeslenmegine getirýär. Elektrik ýanyklary toguň "girýän" we "çykýan" ýerlerinde ýüze çykýarlar. Bu ýerler "elektriki toguň tagmalary" diýlip hem atlandyrylýarlar. Bu ýanyklar daşky görnüşi boýunça uly bolmasalar hem, adatça juda çuň bolýarlar we köp sanly myşsalary, süňkleri, şeýle hem içki agzalary zeperleýäler. Elektriki togy ýüregiň işiniň bozulmagyna, hatda onuň doly togtamagyna, şonuň ýaly-da dem alşyň durmagyna hem getirip biler.
Elektrik togy bilen şikeslenmäniň alamatlary
1. Ejir çekenden uzak bolmadyk ýerde açyk elektrik tok çeşmesiniň barlygy;
2. Ejir çekeniň huşsuz ýagdaýda bolmagy;
3. Onuň deri örtüginde ýanyklaryň bar bolmagy;
4. Dem alşyň bozulmagynyň ýa-da onuň düýbünden bolmazlygynyň anyklanylmagy;
5. Juda gowşak ýa-da sazlaşyksyz ýürek urma ýa-da onuň asla ýoklugy.
Elektrik togunyň giriş hem çykyş deşigi köp halatlarda elleriň aýalarynda ýa-da dabanda ýerleşýär. Elektriki tok bilen şikeslenmäniň birnäçe aýratynlyklarynyň bardygy sebäpli, onuň adama dowamsyz görnüşde täsir etmegi hem ýüregiň ýa-da demiň durmagyna getirip bilýär. Hut şonuň üçin hem ejir çekeniň ömri ilkinji kömegiň özwagtynda berilmegine we tizden-tiz lukmanlaryň çagyrylmagyna bagly bolup durýar.
Elektrik togy bilen şikeslenme alnanda, lukmanlar gelip ýetişýänçäler şu çäreleri geçirme wajypdyr!
► Bolup geçýän ýagdaýa baha bermeli. Ýagdaýa baha bermezden, ejir çekene eliňi degirmeli däl. Onuň heniz hem elektrik togunyň täsiriniň astynda bolmagy juda ähtimal. Siz oňa eliňizi degirseňiz, sizi hem elektrik togy urmagy mümkin. Eger mümkinçilik bar bolsa, jaýyň içindäki elektrik energiýasynyň çeşmesini öçüriň. Rubilnigi öçürmek ýa-da energiýa çeşmesinden wilkany çykarmak mümkin. Eger Siz şuny edip bilmeseňiz, onda ejir çekenden elektrik togunyň çeşmesini elektrik toguny geçirmeýän jisim bilen yza süýşüriň. Şunuň üçin agaç taýajygynyň ýa-da şahanyň gowy kömegi deger. Eger elektrik togy uran adamy elektriki siminden aýyrmaly bolan halatynda, onuň bedeniniň hem edil elektrik simi ýaly elektrik tok geçirýändigini ýadyňyzdan çykarmaň. Bu ýagdaýlaryň hiç birinde hem ejir çekeniň bedeniniň açyk ýerlerine elleriňizi degirmäň. Ony aýyrmak üçin, onuň geýminden, esasan hem geýminiň gury ýerinden ýapyşyň. Eger siz rezinden edilen ellikleri geýseňiz ýa-da eliňizi ýüpekden ýasalan gury serişde bilen sarasaňyz has hem howpsuz bolar.
► Ejir çekene elekrtik togunyň täsir etmesi goýan badyna, onuň ýüreginiň urşuny barlaň we dem alşyna gözegçilik ediň. Soňra bolsa bedeniniň açyk ýerlerini barlamalydyr. Elektrik togy uran halatynda, siz elektrik togunyň girýän we çykýan ýerlerinde iki sany ýanyk tapmalysyňyz. Deriniň şikeslenen ýerlerini arassa hasa bilen örtmeli. Hiç bir ýagdaýda hem ýanan ýerini süpürgiç ýa-da ýorgan, şol sanda hem şikeslenen üste ýelmeşip biljek süýüm bilen örtmeli däl.
► Ýüregiň has gowy işläp başlamagy üçin, ejir çekeniň aýaklaryny onuň bedeninden biraz ýokary galdyrmaly. Eger ejir çekende ýüregiň işiniň we dem alşyň togtamagy anyklanylsa, haýal etmän janlandyryş çärelerini geçirip başlamaly.
Ýüregiň göni däl owkalamasyny geçirmegiň düzgünleri
Elektrik tokdan ejir çeken adamy gaty, göni ýerde keseligine ýatyrmaly. Ol tagta, ýer ýa-da pol bolup biler. Ejir çekýäne kömek berýän adam onuň çep tarapynda durmaly. Aýamyzyň esasy bölegini döş süňkünden aşakda ýerleşer ýaly heläk bolanyň döşüne goýmaly. Bu aýamyzyň üstüne hem beýleki elimiziň aýasyny goýup, ynamly hereketler bilen döşüni itmäge başlamaly. Bir sekuntda bir gezek itmek gerekdir. Ýüregiň işiniň dikeldilendigini deri örtüginiň reňkiniň gülgüne bolup başlamagy, ýürek urgularynyň peýda bolmagy, pese düşen gan basyşynyň ýokarlanmagy, göreçleriň daralmagy ýaly alamatlar görkezýändir.
Emeli dem berişi geçirmekligiň düzgünleri
Emeli dem berşiň iň netijeli usullaryna agyzdan burna hem-de agyzdan agza dem bermek degişli edilýär.
Adamy arkan ýatyrmaly, onuň kellesini yza egmeli. Eger agzynda diş protezleri bar bolsa olary çykarmaly. El ýalygyny ýa-da hasa alyp, onuň bilen ejir çekeniň burnuny ýa-da agzyny örtmeli. Soňra bolsa ulydan demimizi alyp, dodaklarymyzy ejir çekeniň dodaklaryna ýakynlaşdyrýarys we alan howamyzy onuň agzyna göýberýäris. Şeýlelikde, onuň öýkenine howa berýäris. Howany göýberen wagtymyz adamyň burnuny gysmaly. Agyzdan burna dem berlen halatynda, howany onuň burun geçelgelerine göýberip, agyz boşlugyny pugta ýapmaly bolýar. Bir minudyň dowamynda 14-15 gezek dem göýbermeli. Eger ýüregiň göni dal owkalamasy emeli dem beriş bilen bilelikde geçirilýän bolsa, onda döş süňküne ýigrimi-otuz gezek basylandan soň howany göýbermelidir. Bu hilli reanimasion çäräniň dowamlylygy netijeliligi bilen kesgitlenilýär. Edil emeli dem berme ýaly, ýüregiň owkalanmasy hem tiz kömek lukmanlary gelip ýetýänçä ýerine ýetirilmelidir.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
15–16-njy ýanwarda DIM-niň wekiliýeti Yslamabatda bolar
15–16-njy ýanwarda DIM-niň wekiliýeti iş sapary bilen Yslamabatda bolar. Şol ýerde türkmen-pakistan daşary syýasat geňeşmeleri geçiriler. Duşuşygyň gün tertibine döwletara gatnaşyklaryny ösdürmegiň meseleleri we ikitaraplaýyn Hökümetara toparynyň işi giriziler. Türkmenistan-Owganystan-Pakistan-Hindistan gaz geçirijisini gurmagyň taslamasyny we beýleki bilelikdäki möhüm taslamalary, hususan-da, elektroenergetika we aragatnaşyk pudaklarynda, ulag-kommunikasiýa toplumynda taslamalaryň durmuşa geçirilişine aýratyn üns berler. Iş saparynyň çäklerinde ikitaraplaýyn duşuşyklaryň geçirilmegi hem göz öňünde tutulýar.
Aziýa sebiti boýunça goňşy ýurtlar, şol sanda Pakistan Yslam Respublikasy bilen netijeli hyzmatdaşlygy berkitmek Bitarap Türkmenistanyň daşary syýasatynyň esasy ugurlarynyň biri bolup durýar.


text:
Türkmenistan iň myhmansöýer ýurtlara berlen derejede iň yzdaky orunlara düşdi, emma bagtlylykda sebitdäki goňşularyndan ýokarda durýar.
“Passport Index” portalynyň çap eden hasabatyna görä, Türkmenistan 198 ýurduň arasynda, myhmansöýerlik babatda berlen derejede iň yzdan birinji orny alypdyr.
Iň myhmansöýer ýurtlaryň başyny Komor adalary, Kot-d’Iwuar, Gwineýa-Bisaý, Madagaskar, Maldiwler... çekýär.
Türkmenistanyň töweregindäki ýa-da köp gatnaşýan ýurtlarynyň içinde myhmansöýerlikde iň ýokary baha alan ýurtlaryň başyny Eýran bilen Türkiýe çekýär, soňra öňki sowet respublikalaryndan Gyrgyzystan, Gazagystan gelýär.
Türkmenistan Siriýa, Somali, Demirgazyk Koreýa we Owganystan bilen bilelikde iň yzky orna düşüpdir.
“Passport Index” portalynyň reýtingleri baha berilýän ýurtlara näçe ýurduň raýatynyň wizasyz goýberilip bilýändigi, barandan soň wiza alyp ýa wizany elektron görnüşde resmileşdirip bilýändigi esasynda kestlenipdir.
Türkmenistan dünýäde wiza düzgüniniň iň çylşyrymlaşdyrylan, şol sanda wizasyz gatnaşyk saklaýan ýurdy iň az döwletleriň hataryna girýär.
Britaniýanyň “Wanderlust Travel» žurnalynyň 18-nji awgustda beren habaryna görä, Türkmenistan syýahatçylyk wizasyny resmileşdirmek prosedurasyny iň çylşyrymlaşdyran ýurtlaryňhem bäşligine girýär.
Mundanam başga, Türkmenistanda syýahatçylyk firmasynyň üsti bilen baran daşary ýurtly myhmanyň ýany ýolbeletli syýahat etmelidigi, ol ýolbelediň bolsa ýörite gulluklara hasabat bermäge borçlandyrylandygy aýdylýar.
Myhmansöýerlik indeksinde Azerbaýjan, Özbegistan, Täjigistan hem Türkmenistandan ýokarky derejeleri, ýagny yzdan degişlilikde 22-nji we 9-njy ýerleri alypdyr.
Özbegistanda ýurduň ilkinji prezidenti Yslam Kerimow ýogalyp, täzeprezidentsaýlanandan soň, ozal gara sanawa girizilen dissidentleriňýurda dolanyp bilmegi üçin ýol açylýandygy, syýahatçylyga geljekler üçin uçar biletleriniň arzanladyljagy, wizasyz ýa ýeňilleşdirilen wiza düzgünleriniň giriziljegi barada habarlar çykýar.
Türkmenistanda hem 2006-njy ýylyň aýagyndaýurduň ilkinji prezidenti Saparmyrat Nyýazow ýogalyp, täze prezident saýlanandan soň ýurt raýatlarynyň syýahat mümkinçiliginiň giňelmegine, gara sanawlara girizilenleriň azaldylmagyna, şonuň bilen bir wagtda daşary ýurtlara çykan türkmenistanlylaryň we goňşy ýurtlarda ýaşaýan etniki türkmenleriň taryhy watanlaryna sapar edip bilmeklerine has kän mümkinçilik dörediler diýip umyt edildi.
Emma bu umyt ýurda geljek adamlaryň ilki ýurt içinden çakylyk hatyny almak şerti bilen köplenç ýagdaýda puja çykýar. Sebäbi, synanyşan adamlaryň Azatlyk radiosyna gürrüň bermeklerine görä, çakylyk hatyny almak hem, dürli býrokratiki bökdençlikler, çakylyk ibermeli adamlaryň gorkuda saklanmagy bilen, aňsat başa barmaýar.
Azatlyk radiosy bilen söhbetdeş bolan owgan türkmenleriniň, şol sanda Aky ogly Gulamsahynyň sözlerine görä, indi adamlar Türkmenistana wiza almaga synanyşmaklaryny hem goýdular.
Bu hili kynçylayga eýranly türkmenler hem sezewar edilýär we, Türkiýede ýaşaýan türkmen migrantlarynyň Azatlyk radiosyna gürrüň bermeklerine görä, daşary ýurtda indi köne pasportly we ýurduna baryp bilmeýän türkmenistanlylaryň hem uly topary döredi.
Emma muňa garamazdan, Britaniýanyň “The Speсtator” žurnaly Türkmenistanyň Merkezi Aziýada bagtly ýurtlaryň biridigini habar berýär.
Neşiriň maglumatyna görä, Türkmenistan bagtlylyk reýtinginde 59-njy orny alyp, 60-njy orny alan Gazagystandan, degişlilikde 96-njy we 98-nji orunlary alan Täjigistandan we Gyrgyzystandan öňe geçdi, emma goňşy Özbegistandan yza galdy.
155 ýurduň arasynda geçirilen bagtlylylyk reýtinginde nazara alnan görkezijileriň arasynda döwlet sosial goraglylygynyň derejesi hem bar. Türkmenistanlylaryň döwlet tarapyndan berilýän sosial ýeňillikleri diýlende, ilata 1993-nji ýyldan bäri berlen mugt zatlar ýada düşýär.
Emma Türkmenistan indi, bazar gatnaşyklaryna geçmäge zyýan berýändigini aýdyp, bu ýeňillikleri ýatyrmak kararyna geldi.


text:
Alymlar aragatnaşyk saklamak üçin el hereketlerini ulanýan çagalaryň mekdep ýaşyna ýetenlerinde, söz baýlygynyň has baýlaşýandygyny tassykladylar.
Ylmy-barlag geçirijiler barly, bilimli maşgalalaryň çagalarynyň el hereketlerini has köp ulanýandyklaryny öňe sürüp, bu babatda beýleki çagalaryň näme sebäpden ukybynyň azdygyny subut etmäge kömek etjekdigini mälim etdiler. Çikago uniwersitetinden Dr. Li Meredit Rou çagalaryň mekdep ýaşyna ýetenleriniň söz baýlygy bilen el hereketleriniň arasynda örän möhüm arabaglanyşygyň bardygyny aýtdy.
“Science” žurnalynda çap edilen ylmy makala görä, el hereketleriniň sözüň dürli-dürli manysyny bilmäge we tapawutlandyrmaga kömek edýändigini, şeýle-de söz baýlygynyň ylymdaky üstünligiň açarydygyny Dr. Li Rou habar berýär. Geçirilen ylmy-barlagyň esasynda bilimli maşgalalaryň 14 aýlyk çagalarynyň 90 minutyň dowamynda dürli-dürli manysy bolan el hereketleriniň 24-üsini görkezip bilýändigi ýüze çykdy.
Filed under: Çagalar, Bütin Temalar, Bilim, Habarlar, Saglyk |


text:
Türkmen türgeni bürünç medala eýe boldy
Azerbaýjanyň paýtagtynda dowam edýän, IV Yslam raýdaşlyk oýunlarynda türkmen türgenleri şu gün grek-rim göreşi boýunça bäsleşiklere girişdiler, olar bäsleşikleriň birinji güni bir bürünç medal aldylar. Boksçylaryň bäsleşiklerinde türgenlerimiz finala çykdy.
Göreş boýunça bäsleşiklerde hem-de 59 kilograma çenli agram derejede Seýdulla Tazaýew üçünji orny eýeledi. Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi we ýurdumyzyň ilkinji olimpiýa baýdagyny göterijisi Rozy Rejepowyň şägirdi çekeleşikli tutluşykda pakistanly türgen Pak Azhar Hussainden 10:8 hasabynda üstün çykdy.
Grek-rim göreşi boýunça ýaryşlar 18-nji maýda tamamlanar. Şol gün Türkmenistanyň toparyndan Şermet Permanow (75 kilograma çenli) bäsleşige çykar. Ertesi güni Geýdar Aliýew adyndaky toplumda erkin göreş boýunça ýaryşlar başlanar, onda biziň türgenlerimiz hem çykyş ederler.
Şeýlelikde, Türkmenistanyň ýygyndy topary jemi ýedi medala—bir altyn, üç kümüş we üç bürünç medala eýe boldy. Bu görkeziji biziň toparymyza IV Yslam raýdaşlyk oýunlaryna gatnaşýan toparlarynyň iň gowy 15-siniň hatarynda ornuny berkitmäge mümkinçilik berýär.
Şu gün biziň ildeşimiz 56 kilograma çenli agram derejesinde çykyş edýän Ýakub Meredow boks boýunça bäsleşikleriň finalyna çykdy. Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi Sabir Kseýhanowyň tälim berýän türgeni yrakly türgen Jafar Al-Sudaniden we iordaniýaly Muhammad Alwadiden ynamly üstün çykdy.
Ý.Meredow soňky tutluşyklaryň birinde eline çynlakaý şikes ýetirdi. Emma muňa garamazdan, ol 18-nji maýda altyn medal ugrunda güýç synanyşmaga taýýardyr.
Şol gün finalda 81 kilograma çenli agram derejesinde Arslanbek Açilow hem çykyş eder, ol şu gezekki Oýunlarda iň tiz ýeňiş bilen tapawutlandy: biziň ildeşimiz A.Koneden (Kot-d’ Iwuar) tutluşygyň ilkinji iki minudynyň dowamynda üstün çykdy. Şu gün bolsa türkmen boksçysy- Rio-de-Žaneýro şäherinde geçirilen Olimpiada—2016-a gatnaşyjy türkiýeli türgen Sem Karlidagy ynamly ýeňmegi başardy. Altyn medal ugrunda bäsleşikde A.Açilow Azerbaýjanyň toparynyň wekili bilen duşuşar.
Biziň ýene bir ussat boksçymyz Horasan Imamkulyýew şu gün ýarym final tutluşykda yrakly türgenden asgyn geldi we netijede bürünç medal bilen oňmaly boldy.


text:
Bu eýýäm birinji gezek däldi. Urgulara çydap bilmän aglaýan Marala: "Näme üçin maňa durmuşa çykdyň? Meniň başga aýalym, çagalarym bar. Gözüm seni görmesin" diýip gaharly gygyrýan Myrada, hatda ejesi bilen kakasy hem garşylyk görkezmeýärdiler, garşylyk görkezjek hem bolmaýardylar. Myrat bilen Maralyň durmuş guranyna ýaňy bir ýyl bolupdy. Olaryň gyz bäbejigi hem doguldy. Emma bu bir ýyl Maral üçin dowzaha öwrüldi. Myrat ony günde diýen ýaly urýardy. "Äriň ikinji hudaýyňdyr" diýen düşünje bilen terbiýe alan Maral bolsa çydaýardy. Adamsynyň ony urýany barada hatda ene-atasyna hem aýtmaýardy. "Egerde Maralyň ejesi ony öýüne alyp gitmedik bolsa, bu öýden görgüliniň ölüsi çykardy" diýip, goňşulary habar berdiler.
Resmi däl maglumatlara görä, käbir maşgalalarda, ärleri aýallaryny urmakdan, kemsitmekden, gaýyn eneleri bolsa ýagdaýyny nazara almazdan göwreli gelinlerini işledip, hamylalyk dowründe gerekli ideg we alada bermän, zulum etmekden çekinenoklar. Aýallara garşy zulumyň bir näçe görnüşleri tapawutlandyrylýar. Bu makalada, maşgalada aýallara garşy zulum bildirilen halatynda näme çäreleriň görülmelidigi, haýsy edara-guramalara ýüz tutup, kömek soramalydygy we oňa degişli kanunçylyk hakynda gürrüň açylar.
Maşgalada aýallara garşy bildirilýän zulumyň görnüşleri:
► Fiziki zorluk – urgulardan, itmeden, bogmakdan, dişlemekden, saçyndan tutup süýremekden, ýakmakdan, beden şikeslenmeleri goýmakdan we ş.m. hereketlerden ybarat bolýar. Adatça bu ýagdaý, äri tarapyndan ejiz aýalynyň tenine ýetirilen şikeslenmeler bilen häsiýetlendirilýär. Netijede, döwülen süňkler, ýanyk, gözüň aşagynyň gan ýygnanyp gögermegi, açyk ýaralar, kellagyry, demgysma we ş.m. ýagdaýlar syn edilýär. Kähalatlarda, urgularyň maýyplyga, hatda ölüme getirip bilmegi hem mümkindir.
► Söz bilen aýdylan zorluk – kemsitmelerden, gorkuzmakdan, özüni ýan ýoldaşyndan ýokary tutup haýbat atmakdan, mertebesini peseltmekden, äsgermezlikden we ş.m. ybarat bolýar. Netijede aýal maşgalanyň ruhy gamgynlykdan, ynamsyzlykdan, özüne we öz mümkinçiliklerine göwni ýetmezçilikden, ýekeçilikden, masgaraçylyk duýgusyndan, hemişe gorkuda ýaşamakdan ejir çekmegi mümkin.
► Jynsy zorluk – aýalyň razyçylygy bolmazdan, jynsy gatnaşyklara zor bilen mejbur etmekden ybarat bolýar. Şeýle hadysany başdan geçiren aýal maşgalanyň ruhy gamgynlyga, geljekde jynsy gatnaşyklara bolan ýigrenje, islenilmedik göwrelilige, gorky we jynsy gatnaşyklar sebäpli geçýän kesellere sezewar bolmagy mümkin.
► Psihologiki zorluk – özi aýratyn şekilde hem-de beýleki zorluklaryň netijeseinde emele gelýän zorlugyň görnüşi. Netijede hemişelik saklanýan gorky, özüni kemli duýmak, töwerek-daşdaky hadysalara dogry baha berip bilmezluk häsiýetleri döräp biler.
► Ruhy zorluk – ruhy we ahlak islegleri gadagan etmek, medeni, dil bilen bagly, etniki we dini gymmatlyklaryň üstünden gülüp, äsgermezlik.
► Ykdysady zorluk – aýaly ýaşaýyş üçin gerekli bolan çeşmelerinden, pul serişdelerinden mahrum etmekden ybaratdyr.
Aýallara garşy zulum hakynda kanunçylyk näme diýýär?
Maşgaladaky zorluga duçar bolýan pidalaryň zorluk edijilerini Jenaýat Kodeksindäki "Şahsyýete garşy jenaýatlar" atly umumy bölüminiň maddalary (statýa) boýunça jogapkärçilige çekip bolar (107, 108, 109, 111, 113, 116, 117, 119, 134, 136-njy maddalar). Netijede 25 ýyla çenli azatlykdan mahrum etmek jezasy göz öňüne tutulýar. Jeza ýetirilen şikesleriň derejesine görä kesgitlenilýär.
Gynansagam, jenaýat kodeksimizde aýallara garşy maşgaladaky zorlugy gadagan edýän aýratyn madda ýok. Bu barada aýratyn kanun hem ýok. Hatda Maşgala kodeksinde hem jenaýatyň bu görnüşi göz öňüne alynmandyr. Üstesine, "türkmençilige" mahsus bolan geçirimlilik we aýallara degişli edilýän "ahlak" kadalary, zorlugyň pidalaryna zorluk faktyny kabul etmäge we zorluk barada habar bermäge päsgel berýärler. Köplenç zorluk pidalary, ýagny aýallar, zorluk faktyny kabul edip, bu barada polisiýa habar bermekden çekinýärler. Olar jemgyýetçiligiň bu barada etjek gürrüňinden howatyr bolýarlar.
Aýallara garşy zulum/zorluk ýüze çykanda nirä ýüz tutmaly?
Egerde siz maşgalada zorluga ýa-da zuluma duçar bolan bolsaňyz, psihologlaryň we hukukçylaryň maslahatyny hem-de maddy we wagtlaýyn ýaşaýyş kömegini almak üçin Aşgabatda ýerleşýän "Keýik Okara" jemgyýetçilik guramasyna ýüz tutup bilersiňiz. Bu guramada gyssagly kömek berýän telefon hyzmaty işleýär (gynansagam, welaýatlarda entek şeýle guramalar ýok). Şeýle-de, goraglylyk we hukuk taýdan kömegi almak üçin ýerli polisiýa edaralaryna ýüz tutup bilersiňiz.
Aýallara garşy zulum/zorluk ýüze çykanda näme etmeli?
Hünärmenleriň maslahat bermegine görä:
1. Ilki bilen zulum ýa-da zorluk ýetirýänden gaçyp gutulyň. Hammama ýa-da başga otaga geçip gapyny gulplaň. Eger çagalar bar bolsa, olary hem howpdan halas ediň. Eger gerek bolsa öýden çykyp gaçyň. Esasy maksat, zulum edýän adam köşeşip-sowaşýança ondan gaçyp gutulmakdyr.
2. Soňra polisiýa ýa-da aýallara kömek edýän jemgyýetçilik guramasyna ýüz tutuň. Olar ýagdaýa görä hukuk we psihologiki kömegi berýärler. Meselem, Aşgabatdaky "Keýik Okara" guramasynda ejir çeken aýallaryň ýaşamagy üçin ýörite gaçybatalgalar gurnalandyr.
3. Polisiýa ýüz tutulan halatynda, size garşy bildirilen zorluk barada ýörite arza ýazmak gerekdir. Polisiýada siziň arzaňyzy bellige alarlar. Gerek bolsa, ýetirilen şikesleriň derejesini kesgitlemek üçin lukmançylyk barlagy geçiriler. Egerde polisiýa birinji gezek arza ýazýan bolsaňyz, onda zulum edijä polisiýadan duýduryş ediler. Egerde zulum ediji size garşy ýene-de fiziki zorluk etse, onda oňa jerime salynar. Emmä üçünji arzadan soň, ol azatlykdan mahrum edilip bilner. Egerde zulum ediji arakhor ýa-da neşekeş bolsa, onda ony bejergi üçin ýöriteleşdirilen sagaldyş merkezlere ugradarlar.
4. Jemgyýetçilik guramalarynda psihologlar we hukukçylar kömek edýärler. Ýüze çykan ýagdaýa görä, hukukçy maslahat berip, degişli resminamalary taýýarlamakda kömek edip biler. Meselem, egerde aýaly adamsyndan aýrylmagy maksat edinen bolsa, emlägi bölmek boýunça, çagalara ideg, kömek puluny almak we ş.m. meseleler boýunça kanunçylyk esasynda maslahat berip biler. Psihologlar aýallary diňläp, olaryň ýagdaýyna görä, alan ruhy şikeslenmelerinden dynmaga we durmuşa bolan höweslenmäni täzeden döretmäge ýardam berip bilerler.
Türkmen gelin-gyzlary öz tebigaty boýunça mylaýym, geçirimli, takatly, ululara hormat goýýan, adamsyny sylaýan we ony alada bilen gurşap alyp, maşgala gymmatlyklaryny hemme zatdan ileri tutýan Zenanlardyr.
Eýsem, aýallara zulumyň bildirilmegi çagalara, maşgala ojagyna we maşgala bagtyna hyýanatçylyk edildigi dälmi näme?
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Gara öýli
Umumy maglumatlarEdit
Orta asyr alymlary tarapyndan sanalýan 24 türkmen taýpasynyň biri bolan bu toparyň adyny Mahmyt Kaşgary garabölük (ýagny «garalaryň bölümi»), Reşidetdin we Salar baba garaewli-garaöwli, Abulgazy hem garaöýli görnüşinde ýazypdyrlar. Onuň orny Mahmytda 12-nji, Reşidetdin we Abulgazyda 4-nji, Salar babada bolsa 7-njidir. Reşidetdin bilen Abulgazy garaöýlileri Oguz hanyň birinji ogly Günhanyň 4-nji neberesi hasaplasa, Salar baba ony Oguz hanyň ikinji ogly Aýhanyň üçünji çagasyndan önen il diýip ýazýar. Garaöýli etnoniminiň manysyny Reşidetdin «gara öýli», Abulgazy «her kaýda oltursa, hergäh birlen (ýagny gara öýde) olturgyjy», Salar Baba bolsa «ýolda çerik (goşun) bilen hub ýörür» diýip düşündirýärler. Garagalpak alymy we ýazyjysy D. Aýtmyradow bu pikirleriň ählisini red edip, garaöýli etnoniminiň «gara saçly» manysynyň tarapyny tutýar, çünki, onuň pikiriçe, uý sözi gadymy türki dillerde, «ýüň», «tüý», ýagny «saç» manysynda hem ulanylypdyr. Bu alym etnonimi gadymy türk erkekleriniň kellesinde saç (gulpak) goýmak däbi bilen baglanyşdyrýar. Bu düşündirişleriň haýsyna ynanmalydygyny, goý, okyjylaryň özi çözsün. Ýöne Abulgazynyň «Türkmenleriň şejeresi» diýen kitabynda garaöýlüler barada köp maglumatlaryň getirilendigini ýatladalyň. Şu kitapda ýazylyşyna görä, Ärsary baýyň gyzy Mamabike Horasandan gaýdanda, 4 ogly we 2 gyzy bolan bir guly we gyrnagy oňa hyzmatkär berýärler. Bu guluň uly ogluna Hydyr-Çora (Hydyr Jora), ikinjisine Aly Jora, üçünjisine Igbeg, dördünjisine hem Kaşga Jora diýýärler. Mamabike garrandan soň, bu gullara uly döwlet we mülk berip, olary azat edýär. Ogullar baýlaşyp, hersi özbaşyna bir iliň taýpabaşysy bolýar. Hydyryň iline hydyrili, Alynyňka一alili, Kaşganyňka garaöýli taýpasy diýen at galýar. Kaşganyň ili Ajydeňziň (Garabogaz kölüniň) ýakalarynda ýaşaýar. Altyn Orda hany Berdibeg 1359-njy ýylda öldürilenden soň, Balkandaky düýeçiler talanýar, garyp düşýär. Kenarda ýaşaýan garaöýlülerden haraý isläp, düýeçiler olaryň ýanyna göçýärler. Ençeme ýyldan soň düýeçileriň sany köpelýär, olar barha gurplanýarlar, emma garaöýliler garyplaşýar. Şol açlyk ýyllarynda bularyň içinde Halyl diýen dogumly ýigit döreýär. Ol garaöýli aksakgallaryny ýygnap, Ärsary baýyň onbegileriniň we ýagşyzadalarynyň huzuryna baryp, şeýle diýýär: «Öň biz siziň hyzmatkärleriňizdik. Häzir garyp düşdük. Sizden uly haýyş: Uly we Kiçi Balkandaky suwly, ekmäge amatly we guşly ýerlerden bize ýer berseňiz. Biz size onuň üçin ýylda näme tölemeli bolsa töläli». Ärsary kethudalary maslahatlaşyp, garaöýlilere, Ärsary babanyň uly Balkandaky 6 akar çeşmesini, 10 höwürtge laçyn, 18 höwürtge ütegli bermegi karar edýärler. Bu zatlar üçin garaöýliler ýylda ekinlerinden alan hasylynyň ýarysyny, agyl (aran) dikmek üçin 2 müň gamyş, 10 uly laçyn, 4 jüre (?) laçyn, 18 uly ütegli 6 saryja (awçy guş) bermeli bolýarlar. Halyl dagy muňa razy bolýarlar, ýöne aw guşlaryny tutmak üçin ýüpleriniň (urganynyň) ýokdugyny, özleriniň hem azyksyz galanyny aýdýarlar. Ärsary kethudalary bulara 100 gulaç ýüp, 6 sany owlakly geçi, iki tulum (meşik) çökelik (çekide) we bir eşek berýärler. Garaöýlüler köp ýyllap bu zatlary ulanyp güzeran görýärler. Taryhçylaryň barlaglaryndan mälim bolşuna görä, XV一XVI asyrlarda düýeçiler Balkan etrapyndan garaöýlileri gysyp çykarýarlar. Garaöýlüleriň köpüsi sakar, galanlary-da ärsary, ýomut taýpalarynyň arasyna siňip gidýär, olaryň garaöýli diýen etnik ady hem taryhyň sahnasyndan düşüp galýar. Sakarlaryň düzümine giren garaöýlülere dagsakar diýen täze etnik at dakylýar.


text:
Siziň öz mekdebe geýen mekdep egin-eşigiňiz ýadyňyza düşýärmi? Belki, siziň ýadyňyza düşýändir, ýöne siz ony gowy görýärdiňizmi? Megerem, köplenç ýagdaýda siziň berjek jogabyňyz ýetginjekleriň berýän "ýok" diýen jogaby bilen deň bolar. Ýaşlar düzgünleri, berk tutulmagy we gözegçiligi halamaýarlar (seret makala "Ene-atalara maslahat: Çagany nädip ýaramaz toparlardan goramaly?"). Ýörite saýlanan mekdep eşigi – bu gözegçiligiň we terbiýelemegiň bir görnüşidir, şonuň üçin ýetginjekleriň köpüsi ony ýakmaga-da taýýar.
Siziň ýadyňyzdamy, öň rus we türkmen bölümlerinde okaýan okuwçylaryň ýörite mekdep eşigi meňzeşmidi? Rus bölüminde okaýan gyzlar üçin ýokarsy ak gysga köýnekdi (bluzka), türkmen bölüminde okaýan gyzlar bolsa uzyn ýaşyl köýnek, üstünden ak öňlük geýýärdiler. Oglanlar bolsa penjek geýýärdiler. Käbir mekdepler öz aýratyn egin-eşiklerini ulanýardylar. Mysal üçin, goýy gyzyl reňkdäki egin-eşik, ýaşyl reňkdäki matadan tikilen ýubkalar, kürtekçe we ak gysga köýnek ýa-da dörtburç suratly matadan tikilen ýubkalar we penjekler. Okuwçylaryň egin-eşigini görüp, çaganyň haýsy mekdepde okaýanyny we näçinji synpdadygyny aýdyp bolýardy.
Ýörite mekdep eşigi näderejede wajyp bolup, okuwçylar, ene-atalar we mugallymlar üçin onuň nähili ähmiýeti bär?
Ýörite saýlanan mekdep eşigi nireden gelip çykdy?
Taryhyň belli bir wagtyna çenli mekdepler, institutlar we umuman, bilim berýän edaralar diňe oglanlar üçin açyk bolup, onuň düzgün-tertibi örän berkdi, käbir ýagdaýlarda olar harby ýa-da dini häsiýetlidi. Bilim ilatyň ýokary gatlagyna elýeterdi, şonuň üçin ýörite egin-eşik aýratyn häsiýetlidi. Ony görüp, adamyň talypdygyny ýa-da baý maşgaladandygyny kesgitläp bolýardy.
Ilkinji ýörite mekdep eşigi Pifagoryň mekdebinde grekler tarapyndan girizildi. Oglanlar gysga jalbar geýýärdiler we ýeňil bezelen şaý-sepleri dakynýp, üstünden bolsa bölek küti mata ýapynýardylar. Gadymy Gresiýada diňe erkin we gurply grekler mekdebe gidip bilýärdiler, soňra bolsa gimnaziýada okuwyny dowam edýärdiler. Ýörite mekdep eşigi Ýaponiýada hem hökmany düzgündi. Ol bu ýurduň aristokratik däpleri bilen baglydy.
Başga gadymy siwilizasiýalarda – Rimde, Müsürde, Hytaýda ýörite mekdep eşigi aslynda-da ýokdy, sebäbi az adamyň okamaga mümkinçiligi bardy. Diňe harby gullukçylar, şeýle hem harby taýýarlygy geçýän çagalar aýratyn egin-eşigi bilen saýlanýardylar.
Ýöriteleşdirilen görnüşli egin-eşigi geýmek nämä gerek?
Her bir adam ýöriteleşdirilen görnüşli mekdep eşiginiň ähmiýetine we wajyplygyna düşünmelidir.
► Ýeke-täk görnüşde kabul edilen ýörite mekdep eşigi deňleşdirýän häsiýetlidir.
Hemme çagalaryň bilim almaly bolýandygy sebäpli, okuwçylary deňleşdirmek maksady bilen ýörite mekdep eşiginiň girizilmegi barada karar kabul edilýär. Siz mekdebe baranyňyzda, başga çagalaryň nähili geýnendigine seredýärsiňiz we siziň çagaňyzy geýindirişiňiz bilen deňeşdirýärsiňiz. Bu hiç bir ýagdaýda-da esasy maksada – bilim almaklyga päsgel bermeli däldir. Emma gymmat bahaly eşigi hemme adamlaryň satyn almaga güýçleri ýetmeýär, adamlaryň köpüsi göriplik etmän hem bilmeýär, şonuň üçin, meselem, Hytaýda ýörite mekdep eşigi hemmeler üçin deň we bir matadan tikilýär. Hemmeler şol bir ýerdäki ýöriteleşdirilen dükanlardan ýörite eşigi almalydyrlar. Şeýlelikde, kimiň baýdygy, kimiň garypdygy görnüp duranok, hemme çaga bolsa gowy okamaga çalyşýar.
► Ýöriteleşdirilen görnüşdäki mekdep eşigi özüňi alyp barmakda belli bir kadalary öwredýär.
Liseý görnüşli mekdeplerde çagalar okuw arakesmesinden we dynç alyş günlerinden başga hemme wagtyny şol ýerde geçirýärler. Şonuň üçin mekdepde olaryň özüni alyp barşyny gözegçilikde saklamak ýeňil düşýär. Emma gündizki mekdeplerde çagalar sapakdan soň öýe gaydýarlar, mekdepden daşary olaryň özüni alyp barşyna gözegçilik etmek hem mugallymlara, hem ene-atalara kyn. Şonuň üçin ýörite mekdep eşigi okuwçylary başga raýatlardan saýlamaga, öňüňizde duranyň okuwçydygyny görkezýär, şeýle çagany tertip-düzgüne salýär. Mysal üçin, köne Şotlandiýada, St. Endrýus uniwersitetinde çagalar ýaş wagtyndan talyp bolýardylar, şondan soň birnäçe ýylyň dowamynda şol ýerde okaýardylar. Talyplar gyzyl mantiýa geýýärdiler, bu bolsa olary başga adamlaryň içinden tapawutlandyryp, ýerli satyjylara we ýaşaýjylara öňündäkiniň talypdygyny bilmäge mümkinçilik berýärdi. Şeýlelikde, talyplary ýerli barlara (kafelere) goýbermeýärdiler we olara arak satmaýardylar.
► Ýörite eşik çagany ýa-da ýetginjegi goraýar.
Ýörite eşik diňe ýetginjege arak satmazlyk ýa-da gözegçilik etmek üçin däl-de, eýsem öňündäkiniň ýetginjekdigini we oňa aýratyn garaýşyň bolmalydygyny görkezýär. Şeýle hem, ýörite mekdep eşigi jana ýakymly we amatly bolmalydyr. Okuwçy onda arkaýyn hereket edip bilmeli, bökmeli, ylgamaly, hiç zat onuň hereketini çäklendirmeli däldir. Şonuň üçin hem, mekdepleriň köpüsi çagalaryň endamy dem alar ýaly we olar erkin hereket eder ýaly ýörite matalary saýlap alýarlar. Mysal üçin, Russiýanyň sebitlerinde her ýyl "mekdep" onlaýnlaryny we ses bermeleri guraýarlar. Şonda ene-atalar, mugallymlar we okuwçylar ýeke-täk ýörite mekdep eşigi üçin iň gowy görnüşi saýlap alýp, soňra ony hökmany ýörite mekdep eşigi diýip belleýärler. Emma bu sese goýma eşigiň hilini däl-de, onuň görnüşini kesgitleýär. Bu bolsa köplenç ýagdaýda öndürijileriň hili pes harydy satmagyna getirip, soňra şol tikilen ýörite mekdep eşigi gadagan edilýär.
Ýörite kabul edilen mekdep eşigine garşy delilleriň manysy we ABŞ ýaly ýurtlaryň mekdepleriniň hemmesinde ýörite eşigiň girilzilmeýänliginiň sebäpleriniň biri hem, ýörite eşik çagalaryň döredijiliginiň we hyýallarynyň ösmegine bökdençlik berýänligindedir. Biz näderejede ýörite mekdep eşiginiň çagany goraýanlygyna ynanýan bolsak, şol derejede onuň işjeň we bir ýerde oturyp bilmeýän çagalara laýyk gelmezligi hem mümkin.
Şeýlelikde, biz okuwçylara ýörite eşik saýlanymyzda aşakdaky soraglary göz öňünde tutmaly:
→ Ol çaga üçin amatlymy we ony goraýarmy?
Çaga şol eşikde erkin hereket edip bilýärmi? Onuň matasynyň düzüminde howany geçirmeýän we endamyňy gyjyndyryjy sintetika barmy? Ýörite eşik çaganyň ýaşyna laýyk gelýärmi? Başlangyç synpdaky okuwçylaryň ýörite mekdep eşiginiň ýetginjekleriňkiden tapawutly bolmalydygyny hasaba almak wajyp. Şebäbi çagalaryň ýaş boýunça endikleriniň we zerurlyklarynyň üýtgeýşi ýaly, olaryň hereketleri hem üýtgeýär. Okuwçyny mähelläniň içinden saýlap tapyp bolýarmy? Ol ýetginjeklere ýa-da uly adamlara meňzeşmi?
→ Ýörite eşigiň bahasy näçe we ol çagany tertip-düzgüne salýarmy?
Hemmämiziň bilşimiz ýaly, adam zerurlyklara görä köp pul harç edip bilýär. Ýöne ýörite eşige köp pul sowmak gerekmi? Hasam, ol egin-eşik seniň göwnüňden turmaýan bolsa? Ýörite mekdep eşigi her ýyl, käbir ýagdaýda her çärýekde hem üýtgedilip bilinýär. Şonuň üçin üç aýdan gerek bolmajak zada şeýle köp pul tölemek gerekmikä? Başga tarapdan, eger-de bilim hemmelere elýeterli bolsa, ýörite mekdep eşigi alyp bilmezligiň garyp maşgalanyň çagalaryna mekdebe gitmäge päsgelçilik berýän ýagdaýynda, mekdep şol ýörite eşigi okuwçylar üçin almalymy?
Siz ýörite mekdep eşigi hakynda näme pikir edýärsiňiz? Ol okamaga peýda getirýärmi ýa-da zyýan berýär? Şiz ýörite saýlanan mekdep eşigine näçe pul tölemäge taýyn?
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Salam lukman! Ýürek bilen böwrek çişleriniň aratapawudyny düşündirip berseňiz Sizden hoşal bolardym.
Saýtyň okyjysy.
Hormatly okyjy!
Böwrek we ýürek keselleri sebäpli döreýän çişginliligiň tapawudy aşakdaky alamatlardan ybaratdyr:
► Birnäçe aýyň dowamynda döreýän ýürek çişleri bilen deňeşdirilende, böwrek çişleri has gysga möhletde döreýärler.
► Böwrek çişleri ilki bile ýüzde (gabaklaryň çişmegi, gözleriň aşagynda "haltajyklaryň" emele gelmegi) döreýän bolsa, ýürek çişleri aýaklardan we garnyň öňki diwarynda döräp başlaýar.
► Böwrek çişleri ýumşak we hereketli bolup, ony bir ýerden başga ýere süýşürip bolýandyr. Ýürek çişleri has gataňsy bolup, olary süýşürme kyndyr.
► Ýürek çişlerinde hemişe bagyr ulalan bolýar. Böwrek çişlerinde bu ýagdaý syn edilmeýär.
► Ýürek çişlerinde, näsag deminiň gysýandygy sebäpli pes ýagdaýda ýatyp bilmeýär. Böwrek çişlerinde bu alamat syn edilmeýär.
► Çişginliligiň iki görnüşi hem, olara mahsus bolan alamatlar bilen bilelikde döreýär.
► Ýürek çişlerinde bu ýagdaý syn edilmese hem, dowamly böwrek kesellerinden ejir çekýän näsaglarda, çiş döremezden öň bedeniň agramy ýokarlanyp başlaýar.
Hormat bilen, saýtyň lukmany.
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
özüne uygunlasma we agyryly çekijilik döredýän maddalaryň içinde etil spirti ya-da çakyr /etanol/ edil narkotik ýaly giňden ýaýrandyr.
Etil spirtini narkotiki täsirli maddalar hataryna gosýan indiki hasiýetleri bar.
1. Uzak wagtlap ulanylanda agyryly çekijilik ýagny eýforiýa soňlugy bilen analgeziýa ýetirýän serhoş ediji mukdarda ulanmaklyk ukyby.
2. Gaýtalanyp uzak ulanylanda alkogola tolerantlygyň ýokarlanmagy,
ýagny şol bir serhoşluk netijesini berýän alkogolyň mukdarynyň ýokarlanmagy.
3. Alkogol organizmden çykanda ýa-da kabul edilmesi bes edilende somatonewrologiki we psihiki bozulmalary bilen ýüze çykýan alkogol abstinent sindromynyň ýüze çykmagy .
4. ýiti asty, uzaga çeken, we hroniki alkogol psihozlarynyň şeýle hem özüni alyp baryş bozulmalaryny we şahsyýetiň mahsus üýtgemegini ýüze çykarmak ukyby.
5. Ilki bilen funksional soň içki agzalaryň we nerw ulgamynyň zeperlenmeginde ýüze cykýan aýdyň umumy toksiki täsiriniň bolmagy .
Seýlelik bilen alkogol narkotiki jisimleriň ähli toksiki täsirlerine eýedir.
Serhoşlugyň we alkogolizmiň ilkinji profilaktikasy üçin alkogolizmden ejir çekmeýän adamlary spirtli içgileri ulanýandyklary boýunça indiki 4- topara bölmek bolar.
1. Spirtli içgileri düýpli ulanmaýanlar we praktiki ulanmaýanlar .E.E.Behtel bu topara ýylyň dowamynda 2-3 gezek 100ml çakyrdan köp ulanmaýanlar, höwessiz, daşky gurşawyň täsiri astynda içýärler.
2. Spirtli içgileri epizodikiulanýan adamlar. E.E.Behtel bu topara “tötänleýin içýänler” diýip atlandyrýar. Bu adamlar “tötänlikden” içmän, olary ýagdaý, spirtli içgileri içmäge mejbur edýär. Bu adamlar spirtli içgileri 2-3 aýdan 1-gezek ta aýda 1-2 gezege çenli, hemişe däl, diöe olary mejbur edýän ýagdaýda. Bu adamlar içýän içginiň mukdaryny azaltmaga 50-150 ml, we gowşak içgileri içmäge çalyşýarlar.
E.E.Behtel boýunça 30-50-ýyldan soň bu adamlarda alkogol epizodlary seýrekleşýär, serhoşluga negatiw garaýyşlary ýokarlanýar.
ýöne käbir ýagdaýlarda spirtli içgileri epizodiki ulanmak sistematiki däl, sistematika soň arakhorluga getirip bilýär.
3. Alkogoly ýagdaýa görä aşa ulanýanlar, /yagday serhoslugy/. Bu adamlar aýda 1-4 gezek 100-150-300 ml çenli ulanýarlar. Serhoşluk orta derejä, çuň derejä ýetmegi hem mümkin. Bu adamlarda içýän spirtli içgilerine mukdar kontrollygy emele gelýär. Tolerantlygyň ýokarlandygyca içýän içginiň mukdary hem ýokarlanýar, ýöne bu adamlar çuň serhoşluk derejä ýetmän saklanyp bilýär. Bu döwürde spirtli içgilere ilkinji patologiki çekijilik emele gelýär, bular içmäge bahana tapýarlar. Munuň ýaly serhoşluk giň ýaýran, alkogolizmiň prodromal döwrüne geçmegi mümkin.
4. Bu topara sistematiki ýa-da endikli serhoşlar degişli bolup, bu hadysanyň dowamynda hroniki arakhorlugyň esasy başlangyç kliniki alamatlary emele gelýär. E.E.Behtel sistematiki serhoslugy /alkogol aksentuasiya/ we endikli serhoşlugy tapawutlandyryar. ýygylyk-mukdar kriteriýasy boýunça sistematiki serhoslar 200-300 ml /max- 500 ml/ we 500 ml we köp hepdede 2-3 gezek içýänligi bilen tapawutlanýar.
Endikli serhoşlugyň esasy kliniki alamaty alkogola çekijiligiň emele gelmegi we ösmegidir çekijiliginiň emele gelmeginiň esasy irki alamaty spirtli içgilerden zorlukly saklanan günleriň çekijiligiň güýçlenmegi bolup durýar. şonda keýpiň bozulmagy ‘bir zat ýetmeýän ýaly ‘ duýgularyň ýüze çykmagy mahsys. Alkogoly kabul etmeklik bu duýgulary aýyrýar.
Ikinji esasy alamatlaryň biri hem tolerantlygyň ýokarlanmagydyr. Bularda aragyň bir gezekgi serhoş ediji mukdary 300-750 ml, käbir ýagdaýlarda 0,75-1 litr we köp bolup biler. Endikli serhoşlarökman eýforiýa ýetmäge çalyşýarlar.
Bularyň hemmesiniň arakhorlukdan tapawudy ulanylýan alkogolyň mukdaryna we ulanyş ýagdaýyna kontrollygynyň saklanmagydyr. Arakhorluk III-döwürde geçýär.
Arakhorlugyň I-döwrüniň klinikasy.
‘Hroniki arakhorluk’ termini şwed lukmany Magnus Guss tarapyndan XIX-asyryň ortalarynda girizdi. Arakhorlugyň I-döwrüniň esasy alamatlary endikli serhoşluk döwründe emele gelýär. I-döwür üçin olaryň doly emele gelmegi we durnuklylygy häsiýetli.
Alkogola agyryly çekijiligiň emele gelmegi.
Alkogola ilkinji çekijilik- bu eýforiýa ýetmek üçin spirtli içgileriň serhoş ediji mukdaryny kabul etmek zerurlygydyr.
Arakhorlugyň I-döwründen tapawutlylykda endikli serhoşlarda alkogola ýüze çykçan çekijilige aktiw göreşip bilýärler, eger-de daşky ýagdaýlar oňa garşy durýan bolsalar. Arakhorlukda onuň ýaly ukyby ep-esli derejede ýitirilýär.
Emele gelen ilkinji patologiki çekijilikde alkogoly hepdede 1-2 gezek ulanmakda ýüze çykýar. Eger endikli serhoşlukda içgisiz günleri serhoşluk günlerinden köp bolsa, emele gelen arakhorlukda serhoş günleriň sany köpelýär, soňlugy bilen serhoşsyz günlerinden geçýär.
Gorag gusmak refleksiniňn ýitmegi bilen alkogola tolerantlylygyň ýokarlanmagy arakhorluk hakynda şaýatlyk edip biler. Yzygider we dowamly /ýyl we köp/ 0,5-0,75 litr mukdarda aragyň ulanylmagy alkogolizm diagnozyny tassyklaýar. Alkogolizmiň -döwründe alkogola tolerantlylyk 2-3 esse ýokarlanýar. Alkogolizmiň dowamynda alkogola tolerrantlylygyň ýokarlanmagy organizmiň gorag reaksiýasynyň aktiwleşmegi bilen düşündirilýär. Alkogol degidrogenaza fermentiniň aktiwligi ýokarlanýar.
Reaktiwligiň ýokarlanmagynyň esasy alamatlarynyň biri hem gorag gusmak refleksiniň ýitmegi , ýagny alkogol çenden aşa köp düşende gusman ýitmegidir. Eýýam endikli serhoşlukda agyr serhoşluk ýagdayna ýetirýän köp mukdarda alkogolyň ulanylmagy guşmagy döretmeýär. Alkogolizmiň I-döwründe gorag gusmak refleksi doly ýitirilýär.
Serhoşlugyň klinikasynyň üýtgemegi amnestriki formasynyň ýüze çykmagy . Serhoşlugynyň kesbiniň üýytgemegi arakhorlugyň I-döwrüniň mahsus we ahmiýetli alamatydyr. Olar iki faktor bilen bagly : 1. tolerantlylygyň ýokarlanmagy esasynda köp mukdarda alkogol kabul edilýär. Bu bolsa serhoşlugyň orta we agyr derejesine ýetmegi bilen tamamlanýar. Serhoşlulyk peselende täzeden içmek islegi döreýar, we ol amala aşyrylýar. 2. Ep-esli derejede serhoşlugyň häsiýeti üýtgeýär. Gysga wagtlaýyn eýforiýa disforiki ýagdaý , bulagaýlyga ýykgynlyk , daşky gursawa agressiw garaýyş , käbir ýagdaýlarda apatiýa, depressiýa, isteriýa ýagdaýy bilen çalyşýar.
Alkogolizmin baslangyc dowurleri ucin bolekleyin , parsial formaly amneziyalar – alkogol palimsestleri hasiyetli . Endikli serhoslyk dowrundeserhoslugyn amnestiki gornusleri yygylaslyar , alkogolizmin I-dowrunde olar durnukly bolyarlar.
Spirtli icgileri ulanmagyn mukdar we yagday kontrollygynyn yitmegi . Mukdar kontrollygynyn yitirilmegi , spirtli icgilerin az mukdary bilen caklenip bilmezligidir. Bir gezek icenden son nasagda ozuni serhosluk yagdayyna getirmek ucin kompulsiw , saklanyp bolmayan cekijilik yuze cykyar. Alkogola tolerantylyk yokarylygy sebapli , nasag alkogoly fiziki gotermezlige cenli kabul edyar. Endikli serhoslukda kontrol bi9rinjiden hemme yagdaylarda dal-de , ikinjiden dine otnositel kop mukdarda spirtli icgileri icende kontrollygy yitiryar . Mukdar kontrollygynyn yitirilmegi in bir durnukly we gaydymsyz alamatdyr. Yagday kontrollygy – bu haysy yagdayda spirtli icgileri icip bolyandygy, ya-da icip bolmayandygyny kesgitleyar.
Hasiyetinin we serhoslugyn gornusinin uytgemegi. Arakhorlugyn birinji dowrunde icgilerin sany endikli serhoslukdaky yaly hepdede 2-3 gezek bolyar. Nasaglar her iceninden son aydyn serhosluga yetyar./ mukdar kontrollygynyn yitirilmegi sebapli/ . I-dowre 1-2 gunluk arakesme bilen bir gunluk eksesler has hasiyetli . Arakhorlugyn -dowrunde sahsyyetin mahsus /adaty/ uytgemeleri yuze cykyp osup baslayar.1-ji orunda alkogola talaby yokarlanyar. Sular bilen bilelikde hasiyetinintaze patologiki taraplary yuze cykyar. Yalancylyk , oz mumkinciliklerini yokarlandyrmak . Bularyn hemmesi sahsyyetin alkogol degradasiyasyna getiryar . I-dowrun dowamlylygy 1-6 yyla den. Alkogolizmin II-dowri : alkogola alkogola birlenji patologiki cekijilik – bu dowurde kompulsiw hasiyete eye bolyar. Alkogoldon saklanan dowrunde fiziki diskomfort birlesyar. Ukusyzlyk , umumy yarawsyzlyk , kelle agyry bular dine alkogol ulanylanda ayrylyar. Alkogola tolerantlyk – II-dowrunde yokarlanyp maksimuma yetyar. Ol baslangyc yagdayyndan 5-6 esse yokarlanyar. Bir sutkada 0,6-2 litr cenli arak ulanyar. Tolerantlylyk maksimuma yetip birnace yyllaryn dowamynda saklanyar. Serholulygyn kesbi : 0,1-0,2 litr arak dine abstinent hadysasyny ayyryar. 0,5-0,75 litr arak gysga wagtlayyn eyforiya doredyar. Palimsestler .arakhorlugyn ikinji dowrunde serhoslugyn amnestiki gornusleri bilen calysyar. Seyle hem bu dowurde psihopatomenzes bozulmalar yuze cykyar.
Spirtli icgilerin ulansygynda mukdar we yagday kontrollygynyn yitmegi. Mukdar kontrollygynyn yitmegi. obsessiw we kompulsiw cekijiligin bolmagy bilen hasiyetlenyar.
Yagday kontrollygynyn yitmegi – yagday serhoslugy rugsat bermeyan bolsa nasaglar az icip son goyaryn diyen niyet bilen icip son hic hili yagdayda hem saklanyp bilmeyarler.
Alkogol abstinent sindromy – II-dowrun kardinal alamatlarynyN biri bolup, aydyn somatowegetatiw we psihiki bozulmalar bilen hasiyetlenip dine alkogoly kabul etmeklik bilen ayrylyar ya-da peselyar.
Sahsyyetin uytgemegi has hem cunlasyar. Arakhorlugyn II-dowrunde erk bozulmalary has hem hasiyetli .
Alkogol psihozlar- in agyr we howply gayrauzulmeler bolup duryar. Psihozlar arakhorlugyn II-III dowrunde zapoy serhoslugynda yuze cykyar. Yiti alkogol psihozlary – alkogol deliriy , gallyusinoz . Uzaga ceken we dowamly alkogol psihozlaryna – alkogol gabanjanlyk samramasy , alkogol ensefalopatiyasy degisli . 10-20 yyldan son arakhorlugyn III-dowri emele gelyar. Alkogola tolerantlylyk peselip baslayar. Bu bolsa organizmin gorag mehanizmlerinin peselmegi bilen dusundirilyar. Minimal spirtli icgilerden son mukdar kontrollygynyn yitirilmegi. hasiyetli . Sahsyyetin psihiki degradasiyasy maksimal dereja yetyar.
Arakhyorlugyň gaýraüzülmeleri
Ak gorýaçka – Delitium tremens
Delirium tremens hroniki arakhorlukda dine arak dal-de eysem cakyr we piwo ulanylanda hem yuze cykyar. Koplenc psihoz pohmel dowrunde emele gelyar. Kawagtlar durli ekzogen yagdaylar /yssytma keselleri , sikesler , gan akma we basg./ . Arakhorlukda uzak wagtlap alkogoldan saklanan yagdayynda hem yuze cykyp biler. Psihozyn yuze cykmagynda bagryn funksiyasynyn yeterliksiz isine uly ahmyet berilyar. Koplenc psihozdan on prodromal dowri yuze cykyar. Keselin baslamazyndan 2-3 gun on nasaglarda dusnuksiz aladalyk , gorkaklyk we sussy peslik yuze cykyar. Olar aljyranlyk , kabir howsalalyk we ozuni yitirmegini duyyarlar. Delirium tremensin mahsus we hemiselik alamaty ukynyn bozulmagynyn yuze cykmagydyr. Ol yuzley bolyar we gorkunc duysler bilen kesilyar. Eyyam su dowurde illyuziyalar we pareydoliki hasiyetli prodrom yuze cykyar /diwardaky suratlaryn janlanmagy , suratlarda mimiki hereketlerin yuze cykmagy we s.m./. Bu dowurde entek tankydy saklanyar.
Delirium tremens klinikasy gije ya0da ertire yakyn emele gelyar. Ol esasan bay gallyusinasiya we illyuziya , das gursawa dezoriyentasiya bilen anyn uytgemegi hereket howsalasynda , umumy tremor we ataksiyada hasiyetlenyar. Sularyn icinde esasy alamat kabul edisin bozulmagydyr. Delirium tremensda ilkinji nobatda aydyn we bay illyuziyalar , gallyusinasiyalar yuze cykyar. Gallyusinasiyalar kopculikleyin , hereketli we hemise nasaglar bilen hakykat gornusinde kabul edilyar. Kabul edisin esidis we taktil we basga bozulmalary az-kem yuze cykan yone olar edil sonun yaly anyk yuze cykan. Delirium tremens ucin ownuk, hereketli , gallyusinator sekiller mahsus . /sycanlar , alaka, moy we s.m./ . Anyn bulasyklygy sebapli gallyusinasiyalar nasag ucin uly ahmiyete eye, yone dasky hadysalar duyulmayar. Mysal . hamala nasag yzarlanyanlardan yumrugy bilen aynany dowup we penjireden bokup cykdy . Ol nasag gallyusinator sesleri esidip , yone dowulen aynanyn sesini esitmandir . Ellerindaki kesikler we akyp duran gan dusmanlar tarapyndan edilen diyip hasap edyar. Nasaglarda tankydyn doly yitmegi nasag dasky gursawa samramaly baha beryar. Samramalar gallyusinasiyalar bilen baglylygy sebapli olar hem yenil uytgeyarler . Psihoz wagty wagt we ginislik oriyentasiyasy yitirilar, yone auto oriyentasiyasy saklanyar, yagny nasaglar ozlerinin kimdigini,nirede isleyandigini , yasayandygyny , masgalasy kimden ybaratdygyny bilyarler. Delirium tremense esasy mahsus alamat hereket biynjalyklygydyr. Kawagtlar ol godek bulagaylyk derejesine ya-da biynjalyklyk bilen caklenip biler. Bulagaylyk gija yakyn osyar, sonun ucin nasaglar gija yakyn aljyranly bolyar. Stasionarda yatanda nasaglar duseginden turup , otaglaryndan ylgap cykyarlar, gygyryarlar , medisina isgarlerinde dusmanlaryny goryarler. Wagtal -wagtal gallyusinasiyalar yityarler, yone olary seyle usullar bilen ansat yuze cykaryp bolyar. Nasagda telefonda geplesyandigini aydyp eline stetoskop berilyar, we nasag hamala gurrundesi bilen gurlesyan yaly gepleyar. /Asaffenburgyn alamaty/ . Nasagyn goz almasyna basyp , degisli ynandyrmalar bilen gallyusinasiya doredip bolyar. / Lippmanyn alamaty / . Arassakagyzda nasaglar hat goryarler we okayarlar. Butin psihozyn dowamynda nasaglar yatmayarlar. Delirium tremensde somatiki tarapdan ozbolusly umumy tremor, ellerin sandyramasy bellenyar. Sonun ucin nasaglaryn hereketi ynamsyzlyk, ataksiya bilen tapawutlanyar, haty dusnuksiz bolyar /bu yerden latyn ady delirium tremens gelip cy
Alkogol gallýusinoz
Delirium tremens yaly psihozun bu gornusi dine hroniki arakhorlukda yuze cykyar. Alkogol gallyusinozy pohmel yagdayynda yiti baslayar. Prodromal alamatlary – ukusyzlyk, umumy biynjalyklyk we basga alamatlar hemise aydyn bolmayar. Keselin klinilkasynda esasy alamaty esidis aydyn gallyusinasiyalar. Olar aydyn anda , yuze cykyar, das- towerekde oriyentasiyasy bozulmadyk.
Adaty yagdaylarda alkogol gallyusinozda esidis gallyusinasiyalary birden dury anynda yuze cykyar, sol bada kopelyarler, hemiselik bolyar, intensiwligi gunun dowamynda uytgemeyar ( delirium tremens yaly ). Gallyusinasiyalar adatca werbal hasiyetli bolyar, yagny nasag ozi hakda, ozuni alyp barsyny, ahlak hasiyetini ara alyp maslahatlasyan adamlaryn seini esidyar. Gallyusinator sesler hemise yakymsyz bolyar. Gallyusinasiyalar adatca dialog yaly bolyar. Bir tarapy yamanlayar, beyleki tarapy gorayar. Hemise aydyn gorky we gaygy affekti yuze cykyar. Nasaglar esidyan seslerinden gacyp, das yerlere gacyp gidyarler.
Alkogol paronoid
Alkogol paranoidin klinikasynda esasy alamatlary gatnasyk we yzarlama samramasy dyzyar. Sunun bilen alkogol paranoidi delirium tremens, alkogol gallyusinozdan tapawutlanyar.
Psihoz adata agyr pohmel sindrom fonunda yiti ya-da yiti asty emele gelyar. Adatca samramalar gorkuzyjy tasirli bolup: nasagy ýa-da onun ýakynlaryny yldyrjek bolyarlar. Nasagyn yzyni alyp barsy samramalaryn mazmunyna bagly bolyar. Alkogol paranoidi adatca dowamly bolmayar. Alkogol paranoitde any bulasmagy we amneziyalar bolmayar.
Korsakow psihozyň alamatlary
psihiki we newrologiki bozulmalardan ybarat.Psihiki bozulmalar yatkesligin bozulmagy /yatkesligin bozulmagy, retrograd amneziya, yalan yatlamalar /.we wagt we ginislikde dezoriyentasiya bilen hasaiyetlenyar. Newrologiki bozulma polinewrit bilen hasiyetlenyar.
Korsakow psihozyna dine hroniki alkogol intoksikasiyada yyze cykyan polinewritiki bozulmalary we yatkesligin bozulmasyny degisli edyarler . basga etiologiya bilen bagly bolan seyle simptomatologiya bilen hasiyetlenyan yagday korsakow sindromy diyilip atlandyrylyar.
Köplenc yagdaylarda kesel yiti yyze cykyar. 50%-nasaglarda ol delirium tremens amatsyz netije hykmynde yyze cykyar. Korsakow psihozynda esasy we aydyn alamaty bolup duran wakalara yatkesligin bozulmagy, yagny yat tutmak funksiyasynyn bozulmagy /fiksasion amneziya /. Fiksasion amneziya netijesinde wagt we ginislik oriyentasiyasy bozulyar. Nasag stasionara dysen gynyni yat tutup bilmeyar. Ol lukmanyn yanyna gynyn dowamynda sol bir sorag bilen birnace gezek yyz tutup biler. Gyycli funksion amneziya esasynda nasag ony kim gursap alanyny , ertirlik ya-da gynorta naharlanma wagty bolandygyny bilmeyar. Seyle hem konfabulyasiyalar we psewdoreminissensiya mahsus. Mysal , klinikada yatan nasag sekiz ayyn dowamynda lukmana onun dyyn myhmancylyga gidip bozulan gurallary bejerip ise barandygyny aydyar, hazir bolsa menin kellam agyryar diyyar . Munun yaly nasaglarda logiki pikirlenme bozulmayar . Sonun ycin yatkesliginde yetmeyan yerini yzlerinin ukyplary we an yetirijiligi bilen dolduryarlar. Ona garamazdan yz yagdayyna kritiki garaysy yiten ya-da peselen .
Polinewrit hadysasy dyrli derejede yyze cykan bolyar. Bir yagdayda
muskul atrofiyasy , ysmazlar, aydyn bildiyar. Beyleki bir yagdayda – dine pýaresteziya , bellenyar , sinir reflekslerin nerw sytynlere basanynda agyrylaryn peselmagi, fiziki isde ataksiya we calt yadawlyk.
Korsakow psihozy- dowamly kesel bolup, kyp aylar we yyllar dowam edip biler.
Alkogol gabanjanlyk samramasy. Kesel kyplenc gartasan yasly erkeklerde yyze cykyar. Kesel kem-kemden emele gelyar. Keselin klinikasynyn gabanjanlyk sanramasy dyzyar. Alkogol gabanjanlyk samramasyny arakhorlara mahsus gabanjanlygyn yitilesmegi dal-de , bu yere hil taydan taze yagday paronoyal sindrom emele gelyar . Samramanyn mehanizminde sahsyyetin hasiyet ayratynlyklary, seyle hem seksual sferasynyn hemise yokartlanan jyns oyanyjylygyn sol bir wagtyn yzunde potensiyanyn yoklugy ya-da peselmegi bilen bagly.
Adatca nasaglaryn ayallary olarda psihiki bozulmalary calt bilmeyarler. Subutsyz adamsyna wepasyzlyk sikayatlary adaty serhosluk gykylygyna denelyar. Nasagda onun ayalynyn biwepalylygy barada ynamy bolyar, we ol ynamy berkidyan subutnamalary bolyar. Mysal: yyyn yanyndan yygy-yygydan yas adamlar gecyar , diymek ayalym olara dususyk bellan bolmaly, ayalym gapyny calt acmady – yz syygylisine gacmaga kymek etdi, we s.m. Onun yaly nasag bilen bile yasamak dine bir kyn bolman eysem howply bolup baslayar. Nasagyn agressiwligi gospitalizasiya absolyut gyrkezmedir.
ýazan: Dr. Gurbangeldiýew Berdimyrat
Filed under: Bütin Temalar, Durmyş, Saglyk |


text:
Hytaýda internediň üsti bilen Boeing 747 kysymly uçarlar satylýar
Hytaýda inernediň üsti bilen Boeing 747 kysymly 3 ýolagçy uçar auksionda satylýar
Hyataýyň Taobao atly saýtynda satuwa çykarylan uçarlar 2013-nji ýylda bäri angarda saklanýar.
Uçarlaryň eýesi Jade Kargo International atly firma şol wagt batypdy.
Şenzen şäherindäki kazyýetleriň biri tarapyndan alynan uçarlara ozal geçirilen auksionlarda alyjy tapylmandy.
Yancheng Evening Post gazedi tarapyndan berilýän habara görä kazyýet ilkinji gezek bir Boeing ýolagçy uçarynyň internediň üsti bilen auksionda satylmagyna rugsat berdi.
Emma bu uçarlary satyn almak üçin hasabyňda 18 bilen 20 million dollar aralygynda pulyň bolmaly.
Taobao saýty almak isleýän adamlaryň 20-nji oktýabrdan ozal belli bir mukdar depozit goýmagyny isleýär.
Auksion bolsa 20-nji noýabrda geçiriler.


text:
PetroChina hytaý nebitgaz kompaniýasy (100% CNP degişli) 2016-njy ýylda girdejisiniň 78 göterim pese düşüp, 1,1 mlrd dollara ýetendigini habar berdi. 2016-njy ýylda kompaniýanyň nebit we gaz çykarylyşynyň jemi möçberi 1,8 göterim aşaklap, 1,47 mlrd barr neb. barabar boldy. Şunuň bilen birlikde Hytaýdaky we daşary ýurtlardaky känlerden nebitiň çykarylyşy 5,3 göterim azalyp, gazyň çykarylyşy 5,6 göterim artdyryldy.
Häzirki wagtda maýadarlaryň ünsi HHR-iň hökümetinde öňden garaşylýan özgertmelere laýyklykda milli ägirt kompaniýalaryň näderejede özgerdiljekdiginde jemlenýär. Şu zatlaryň röwşünde, PetroChina kompaniýasynyň öz turba geçirijilerini satyp başlamagynyň mümkindigi baradaky habar ýene-de peýda boldy. Şular ýaly mümkinçilik barada gürrüň baryp 2015-nji ýylda hem bolupdy. Ýöne soňra yza gaýtma boldy, diýip «Нефтегазовая Вертикаль» rus žurnaly ýazýar.
World Oil žurnalynyň Bloomberge (Gonkong) salgylanyp ýazmagyna görä, HHR nebit we gaz turba geçiriji ulgamynda 71 göterime deň bolan paýyny hususylaşdyrmak prosesini kompaniýa eýýäm ş ýyldan başlap biler.
PetroChinа-nyň ulag ulgamlary Merkezi Aziýa bilen serhetdäki iň çetki nokatlardan başlap kenarýakadaky iri senagat merkezlerine çenli 77,6 müň kilometre çenli uzap gidýär. Ol Sanford C. Bernstein & Co kompaniýasynyň bahalandyrmagyna görä, 85 milliard dollara barabar bolup biler. Turba geçirijileriň 2/3 bölegi tebigy gazy geçirýär.
Şol bir wagtyň özünde Petrochina «Sila Sibiri» gaz geçirijisiniň gurluşygyna 2017-nji ýylda 3,2 mlrd dollar ibermekligi meýilleşdirýär. RBK-nyň maglumatlaryna görä, kompaniýanyň hasabatynda bellenilişi ýaly, «gaz we turba geçirijiler ulgamynda 2017-nji ýylda düýpli harajatlar 22.2 mlrd ýuana barabar bolar, ol serişdeler esasan Shaanxi-Beijing, «gündogar ugur», «Sila Sibiri» we «Ikinji hytaý-rus nebit geçirijisi» ýaly möhüm nebit we gaz geçiriji ugurlaryň gurluşygyna gönükdiriler.
Ýatlap geçsek, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň çäklerinde 2009-njy ýylyň dekabryndan bäri Türkmenistan-Özbegistan-Gazagystan-Hytaý gaz geçirijisi hereket edýär. Turba geçirijiniň Özbegistanyň we Gazagystanyň çäginden geçýän böleklerini gurmak we eýelik etmek üçin hytaý kompaniýasy öz wagtynda özbek we gazak kompaniýalary bilen bilelikde degişli kärhanalary döretdi. Şeýlelikde, turba geçirijileriň satuwy bolanda hytaý tarapynyň şu BK-lardaky paýy hem satylyp bilner.
Şol bir wagtyň özünde, Transaziýa gaz magistralynyň türkmen bölegi hytaý maýadarlary gatnaşmazdan amala aşyryldy. Şonuň üçin hem ol tutuşlygyna «Türkmengaz» DK-nyň eýeçiliginde ýerleşýär.


text:
“2 müň terrorçynyň Telaferden çykarylmagy gaty kyn”
Yragyň Telafer şäherindäki DAIŞ-e agza 2 müň terrorçynyň şäherden çykarylmagynyň gaty kyndygy aýdylýar
ABŞ-nyň ýolbaşçylyk etmegindäki DAIŞ-e garşy hyzmatdaş güýçleriň metbugat geňeşçisi Ryan Dillon Bagdatdan wideo konferensiýasy arkaly ABŞ-nyň Goranmak ministrligi Pentagona Yrakda we Siriýada terror guramasy DAIŞ-e garşy guralan operasiýalar hakynda maglumat berdi.
Mosulyň DAIŞ-den yzyna alynmagy bilen Yrakda guramanyň elinde diňe birnäçe ýeriň galandygyny aýdan Dillon, “Hyzmatdaş güýçleri Telaferde we töwereklerinde DAIŞ-e agza 2 müň terrorçynyň bardygyny çaklaýar. DAIŞ-i Yrakdaky soňky galalaryndan birinden kowup çykarmagyň beýle aňsat bolmajakdygy barada pikir edýäris” diýdi.
DAIŞ-den yzyna alynan ýerler hakynda maglumat beren Dillon, Mosuly ýitirmeginden soň Rakka tarap barýan guramanyň uly basyş astyndadygyny we girdeji çeşmeleriniň esasy bölegini ýitirendigini belledi.
Hyzmatdaş güýçleriniň soňky 3 ýylda DAIŞ-e degişli 30 banky bombalandygyny aýdan Dillon, Yragyň hökümetiniň hem şol döwürde DAIŞ-e degişli 90 bankyň global finans ulgamy bilen arabaglanşygyny kesendigini ýatlatdy.


text:
Salam hormatly lukman! Ilkl bilen şeýle saýty döredenligiňiz üçin Size öz minnetdarlygymy bildiresim gelýär. Köp sag boluň. Men Size şeýle sorag bilen ýüzlenmekçi. Men mundan 2 ýyl öň dyzymy operasiýa etdirdim. Dyz çanagymyň meniskleri ýyrtyldy, olary tikmek başartmady. Operasiýadan soň lukman maňa semremezligi, agyr fiziki hereket etmezligi tabşyrdy. Men onuň diýşi ýaly edýärin. Häzir ýagdaýym gowy. Ýöne dost oglanlarym dyzlara duzuň ýygnanmagynyň mümkindigini aýtdylar. Men takmynan 1 aý bäri duzly nahar iýemok. Meniň edýänim dogrymyka ýa-da meniň aladalarym esassyzmyka?
Saýtyň okyjysy.
Hormatly okyjy!
"Bogunlara duz ýygnanýar" diýen düşünje lumançylyk edebiýatynda duş gelmeýär. Bu jümle bilen durmuşda adamlar, direg-hereketlendiriş ulgamynyň süňkleriň gurluşynyň üýtgemegi bilen häsiýetlendirilýän kesellerinde döreýän süňk ösüntgilerini atlandyrýarlar. Ýöne bogunlarda duzuň-uratlaryň toplanmagy bilen döreýän ýeke-täk kesel bolan podagra keselini aýratyn bellemek bolar. Ýiti we et önümlerini çäksiz kabul etmek, aşa köp iýmek, bedende urat duzlaryň köp emele gelmegi, alkogol içgilerini kabul etmek, böwrek keselleri podagra keseliniň döremegine itergi berip bilerler. Köplenç ýagdaýlarda podagra dabanyň ownuk süňklerini şikeslendirse hem, duzuň ýygnanmagy dyz we egin bogunlaryny hem zeperlendirip bilýändir.
Nahar duzuny çäklendirmek ýürek-damar ulgamynyň işini, şol bilen bilelikde gan basyşyny kadalaşdyrmaga, beden agramyny azaltmaga ýardam berip bilse-de, duzdan doly ýüz öwürmek hem bedenimize öz ýaramaz täzirini ýetirip biler. Duzy düzýän natriý ionlarynyň beden öýjükleriniň işini we alyş-çalyş ýagdaýlary kadalaşdyrýandygyny bellemelidir. Kadada bir gije-gündiziň dowamynda adama 5-8 gramm, ýylyň yssy wagtynda bolsa 30-40 grama çenli duz gerekdir.
Hormat bilen, saýtyň lukmany.
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Özbegistanyň prezidenti Şawkat Mirziýoýew iki günlük resmi sapar bilen Türkmenistanyň günbataryndaky Balkan welaýatyna bardy.
Resmi maglumata görä, Türkmenbaşy şäherinde geçiriljek gepleşikleriň dowamynda “iki döwletiň we halkyň abadançylygyny üpjün etmegiň maksatlaryna laýyk gelýän türkmen-özbek hyzmatdaşlygynyň giň meseleleri” ara alyp maslahatlaşylýar.
Özbegistanyň döwlet eýeçiligindäki “UzA” neşiriniň maglumatynda, Mirziýoýewiň bu saparyň dowamynda syýasy, söwda we ykdysady, maliýe goýum, transport we aragatnaşyk, medeni we ynsanperwer pudagy öz içine alýan iki taraplaýyn hyzmatdaşlyga degişli meselelere garaljakdygy aýdylýar.
Özbek prezidentiniň Türkmenistana edýän bu saparynyň käbir türkmenistanlylaryň durmuşyna oňaýsyz täsir ýetirendigi, hususan-da, transport gatnawlarynyň üýtgedilmeginiň we onlarça köçäniň ýapylmagynyň adamlaryň barmaly ýerine öz wagtynda barmakda dürli bökdençlikler bilen ýüzbe-ýüz bolmagyna sebäp bolandygy habar berilýär.
Azatlyk Radiosynyň ýurt içindäki çeşmeleriniň aýtmagyna görä, anna güni irden Aşgabatdan welaýatlara uçmaly uçar reýsleriniň ählisi üýtgedilip, Balkanabada sagat 08:30-da uçmaly uçar 12:25-e geçirildi. Bu barada ýolagçylaryň mobil telefonlaryna öňünden ýörite sms ýollanan bolsa-da, uçar aýdylan wagtyndan hem giç uçany sebäpli ýolagçylar 1 sagat çemesi uçarda garaşmaly boldy.
Häzirki wagt Türkmenbaşa sapar edýän synçy we ýazyjy Amanmyrat Bugaýewiň käbir ýerli ýaşaýjylara we Polisiýanyň ýol gözegçilik gullugynyň işgärlerine salgylanyp aýtmagyna görä, şu gün daňdan sagat 5 töwereginden, tä öýlän sagat 13:00-a çenli şäheriň aeroportyna barýan ýollar doly diýen ýaly ýapyldy. Awaza barmak hem çylşyrymlaşdyrylyp, oňa transport gatnawy çäklendirildi.
“Aňyrdan gelýän ýörite awtobuslar adamlary Awazadaky barjak ýerine däl-de, gyrak-bujagyna düşürip gaýdýarlar. Şu wagt ýörite rugsatnamasy bolmasa, hiç kimi Awaza goýberenoklar. Şol ýere baryp gaýdanlaryň gürrüň bermegine görä, awtobusdan düşeniňden soňra köçäniň ugrundaky polisiýa işgärleriniň şu köçeden ýöremek bolýar, şundan bolanok diýip berýän görkezmesine boýun bolmaly bolýar” diýip, synçy we ýazyjy aýdýar.
Mundanam başga, Mirziýoýew gelmezinden iki gün ozal şäheriň aeroportynyň golaýyndaky awtoduralgada ulaglary goýmak gadagan edildi. Türkmenbaşynyň demirýol wokzalynyň golaýyndaky awtoduralgadan, Balkan welaýatynyň etrapdyr obalaryna ýa-da beýleki welaýatlara ýolagçy gatnadýan hususy eýeçilikdäki taksiler hem doly çykaryldy.
Amanmyrat Bugaýew Polisiýanyň ýol gözegçilik gullugynyň işgärlerine salgylanyp, şäherdäki adatdan daşary ýagdaýyň 21-nji maýda sagat 12:00-a çenli dowam etjekdigini aýdýar. Munuň bolsa, özbek prezidentiniň 20-nji maýda we Berdimuhamedowyň 21-nji maýda irden yzyna dolanmagy bilen baglanyşyklydygyny belleýär.
Mirziýoýewiň ýurda sapar etjekdigi baradaky maglumaty Türkmenistanyň resmi media serişdelerinden öň, Azatlyk Radiosy özbek metbugatyna salgylanyp habar beripdi.
Türkmen mediasy 18-nji maýda özbek prezidentiniň Türkmenistana sapar etjekdigini yglan etse-de, bu saparyň öňünden planlaşdyrylandygy ýa-da planlaşdyrylmandygy barada anyk bir zat aýtmady.
Şeýle-de, soňky gezek Türkmenistana şu ýylyň 6-7-nji marty aralygynda sapar eden Mirziýoýewiň iki aý çemesi wagtdan soň gaýtadan ýurda gelmeginiň sebäpleri dogrusynda hem kelam söz aýdylmaýar.
Emma regional bilermenler ýokary derejedäki bu duşuşygyň, Owganystanyň Türkmenistan we Özbegistan bilen serhetleşýän sebitlerindäki howpsuzlyk ýagdaýlarynyň has hem ýaramazlaşan döwrüne gabat gelendigine ünsi çekýärler.
Azatlyk Radiosynyň Merkezi Aziýa boýunça bilermeni Brýus Panniýer Owganystanyň demirgazyk sebitlerindäki howpsuzlyk şertleriniň ýaramazlaşmagy iki liderň duşuşmagynyň asyl sebäbi bolup durýar diýdi.


text:
Iň täzeler
- Amoli Larijani:Amerikanyň soňky gadaganlyklarynyň garşysynda Eýran parhsyz oturmaz
- musulman ýurtlaryň parlamentara konferensiýasynyň umumy ýygnagy öz işine başlady
- Eýran bilen Türkmenistanyň parlament başlyklary duşuşdylar
- Siriýanyň daşary işler ministrligi Amerikanyň harby hereketini ýazgardy
- Eýranda umumy matam yglan boldy
- Eýranyň nebit daşaýan gämisi gark boldy
- Owganystanda Taliban topary bilen Yslam partiýasynyň arasynda çaknyşyklar ýüze çykdy
- Donald Trampyň eden bihormatçylygyna Afrikanyň 54 ýurdy gaýtawul berdi
- musulman ýurtlaryň 13-nji parlamentara maslahaty Tehranda öz işine başlady
- Zarif:medeni gepleşikler hemmeler üçin gaty zerur meseledir
Syýasy synlar
Tuesday, 16 January 2018 18:33
Tramp,jynsparaz adam
Monday, 15 January 2018 17:30
Eýran suddan öň Türkmenistana gaz tranzit mümkinçiligini ýaňzydýar
Thursday, 11 January 2018 16:56
Eýran yslam respublikasy ,raketa güýçini berkitýär
Wednesday, 10 January 2018 18:53
Berdimuhamedow, Türkmenistanda 40-a golaý häkimi täzeden wezipä belledi
Monday, 08 January 2018 19:35
Täjigistanda garybçylyk azaldy
Friday, 05 January 2018 18:15
Türkmenistan Owganystana iberýän elektrik toguny gymmatlatdy we togtatdy
Tuesday, 02 January 2018 00:41
Amerika,Eýranyň düzgünini ýykjak bolýar
Sunday, 31 December 2017 11:04
Kosmos Tehnologiýalary-Türkmenistanyň Ösüşiniň Ileri Tutulýan Ugry
Thursday, 28 December 2017 12:24
Grigoriý Karasin: Kaspini bölüşmek prinsipi boýunça ylalaşyldy
Wednesday, 27 December 2017 09:47
Putin TOPH-yň üstünlikli boljagyna şübhe bildirýär
Wednesday, 27 December 2017 09:40
Putin TOPH-yň üstünlikli boljagyna şübhe bildirýär
Monday, 25 December 2017 10:16
Türkmenistan-Hytaý gaz geçirijisiniň dördünji şahamçasy açylýar
Saturday, 23 December 2017 19:55
Amerika Siriýadan el çekermi?
Tuesday, 19 December 2017 11:21
“Türkmenistanyň penitensiar (düzediş) edaralary” – AHTI-niň hasabaty
Tuesday, 19 December 2017 10:53
Demirgazyk Koreýanyň ,ABŞ-a garşylyk görkezmegi
Monday, 18 December 2017 09:55
Kembrij uniwersiteti Türkmenistanda edebiýatyň dükanyny Aaçdy.
Türkmenistanda häzirkizaman bilim ulgamynyň ähli tapgyrlarynda daşary ýurt dillerini öwretmegiň öňdebaryjy usulyýetleri ornaşdyrylýar, olary okatmagyň usullary kämilleşdirilýär. Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow dil bilimlerini özleşdirmegiň ýaş hünärmenleriň möhüm artykmaçlyklary bolup durýandygy, …
Friday, 15 December 2017 12:08
Ýewropa ,Kudus ,Ysraýylyň paýtagty bolmagy bilen garşy
Thursday, 14 December 2017 09:27
Türkmenistanyň Daşary ykdysady iş banky ýene pul nagtlaşdyrmagy çäklendirdi
Sunday, 10 December 2017 22:38
Tramp,dolunan Kudus we halkara hukuklar
Saturday, 09 December 2017 09:12


text:
Tomus çagalaryň sabyrsyzlyk bilen garaşyp ýörýän paslydyr. Çagalar üçin bu buz gaýmak iýmegi, suw sepişmegi, howuzda suwa düşmegi, deňiz ýa-da köl kenarynda dynç almagy aňladýar. Ÿöne käbir türkmen çagalary üçin fontanlarda suwa düşmek iñ elýeterli hezillikleriñ biri bolup durýar.
Kerim, 12 yaşynda:
"Ejem işdekä dostlarym bilen fontanda suwa düşmäne gelýäris. Ýöne, ejem bilse sögýär. Biz şonuň üçin gaçyp giryäris-dä!"
Aşgabat şäheri, Atamyrat Seýilgähi.
Nury, 13 yaşynda:
"Bizde basseýn ýog-a! Grantdan suw hem režimli akýar. Şonuň üçin biz wokzalyň ýanyndaky fontanda suwa düşýäris".
Nebitdag şäheri.
HEZIL, ÝÖNE HOWPLY...
Ýurdumyzyň ähli şäherlerindäki seýilgählerde, gyzgyn günüň aşagynda, çagalaryň gykylyklap, fontanlaryň içinde suwa düşüp ýörenine köp duş gelensiňiz. Daşyndan ol çagalar wagtlaryny gyzgalaňly geçirýän ýaly hem bolsalar, şeýle görnüşde dynç almaklary olaryň saglygyna howp salýar.
Birinjiden, fontanda suwa düşmeklik gigiýena, sanitariýa taýdan dogry däl. Fontanlarda adamyň saglygyny howp astynda goýup biljek ýokançlyklaryň dürli görnüşleri bolup bilýär. Bu ýokançlyklar her hili ýollar bilen suwa girip bilýärler. Esasy ýoly – suwa düşüjileriň ýa-da haýwanlaryň (meselem, guşlaryň, gemrijileriň) suwuň içine meýdan etmegi arkaly geçmegidir. Legionella bakteriýasy, şeýle ýokançlyklaryň biri bolup, ol suwly ýerlerde 250C ýylylykda ýaýrap gidýär. Legionella pnewmoniýa keseliniň görnüşleriniň döremeginiň sebäp bolup bilýär.
Ikinjiden, fontanlarda suwa düşüp ýören çagalar turup ýa-da ýykylyp endamlaryna şikes ýetirip bilerler. Sebäbi fontanlar adamyň ýüzmegi üçin gurlan däldir.
Üçünjiden, köp fontanlaryñ içinden yşyklandyryjy enjamlaryñ elekrik simleri geçirlendir. Olar çagalara elektrik togunyň urmagyna sebäp bolup bilýär. Şeýle ýagdaýlar ýüze çykanda çagalar tiz lukmançylyk kömegine mätäç bolýarlar. Ýöne hemişe golaý-goltumda kömege ýetişjek uly adam tapylman biler.
TÜRKMEN ÇAGALARY NÄME ÜÇIN FONTANLARDA SUWA DÜŞÝÄRLER? SEBÄPLER WE ÇÖZGÜTLER
Çagalaryň (täzelikde ýaşulularyñ hem) fontanlarda suwa düşmekligi dürli sebäplere görä bolup biler:
1. Maddy ýagdaýyň pes bolmagy. Häzirki wagtda ýurdumyzda ortaça zähmet haky 650 manat, ortaça pensiýa haky bolsa 250 manada barabardyr. Grant otelindäki howzyň uly adam başyna günlük nyrhy 30 manat, 3 ýaşdan kiçi çagalar üçin mugt, 3-12 ýaş aralygyndaky çagalar üçin bolsa 20 manatdyr. Bu nyrhlar "Ÿyldyz" otelindäki basseýn üçin uly adam başyna 50 manat, 3 ýaşdan kiçilere mugt, 3-12 ýaş aralygyndakylar üçin bolsa 35 manada barabardyr. Aýlyk-hezillik nyrhlarynyñ gatnaşygyna seretsek, ene-atalaryñ we pensiýa çykan baba-mamalarymyzyñ howuzlar üçin tölemäne ýagdaýlarynyň ýokdugyny görmek bolýar. Çagalar, ýetginjekler we ýaşuly adamlar üçin howuzda ýüzmek mugt edilse halka peýdaly bolardy.
2. Ene-atalaryň çagalaryny idemezlikleri. Käbir ene-atalar işi ýa-da başga meseleler sebäpli çagalarynyň nirede, näme işläp ýörenini bilmeýärler. Şeýlelikde, çagalar pursatdan peýdalanyp islän ýerlerine gidýärler. Ene-atalara bu mesele barada mekdeplerden, çagalar bagynyň işgärleri tarapyndan, galyberse-de radio we teleýaýlymlaryň üsti bilen lukmanlar tarapyndan wagyz-nesihat berilmelidir.
3. Obalarda howuzlaryň ýoklugy. Obalarda suw toplumlary asla ýok. Şu sebäpli hem çagalar ýapdyr-kanallarda, seýilgählerde gurlan fontanlarda lezzet üçin suwa düşýärler. Bu meseläň çözgüdi – welaýatlarda elýeterli bahadan suw toplumlarynyñ gurulmagy bolup biler.
4. Sapaly we mugt sagatlary. Meselem, gurlan howuzlarda bellenen bir wagtda çagalaryň ene-atalary bilen bilelikde howuzdan mugt peýdalanyp bilmegi üçin "sapaly we mugt" sagatlary girizilmeli . Iñ bolmanda çagalar üçin bu mugt bolmaly. Höwesli çaga goldaw bermeli. Çünki ol çaganyň geljekde belli sport ussady bolup yetişmegi örän ähtimal. Galyberse-de, şeýle işler köp sanly çagalaryñ sagdyn ösmegine goşant goşup, olaryň fiziki taýdan işjeňligini ýokarlandyryp we kompýuteriň, telewizoryň öňünde geçirýän wagtlaryny azaldyp bilerdi.
Hakykatdan hem, tomus gözel pasyl. Emma, onuň çagalarmyzyň saglygyna howpsuz we lezzetli, maddy ýagdaýlaryna garamazdan elýeterli bolmagy örän wajyp. Hemmämiz çagalarymyzy we garry ene-atalarymyzy gowy görýäris, olaryň sagdyn bolmagyny isleýäris. Şonuñ üçin hem howuzlaryň bahalary elýeterli edilse, welaýatlarymyzda suw howuzlary gurulsa we çagalaryň howpsuzlygyna ygtybarly gözegçilik edilse, "fontana gidişlik" ýuwaş-ýuwaşdan galardy.
Awtorlar: Myrat Owezow we Dilber Hanowa
Ulanylan çeşme: Dangers of swimming in fountains
(Microbial Hazards – World Health Organization)
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Daşoguz welaýat alyjylar jemgyýetleriniň birleşiginde şu ýylyň dokuz aýynyň jemi boýunça öndürilen önümleriň umumy girdejisi 28 million 637 200 manada barabar boldy. Şol sanda çörek önümleri 10 443,4 tonna öndürilip, lomaý bahasy 9 million 845 100 manada deň boldy. Süýji-köke önümleri 1003,3 tonna öndürilip, manat hasabynda 2 million 768 100 manat girdeji gazanyldy. Şol sanda towuk eti 50 tonna öndürilip, 479 700 manat, süýt we süýt önümlerinden bolsa 101 tonna bolup, 165 200 manat girdeji gazanyldy. Bu görkezijiler kärhanalaryň ýylyň jemi boýunça meýilnamalary artygy bilen ýerine ýetirjekligine bolan ynamy artdyrýar.
- Sowda
- •
- 09.10.2017


text:
2017-nji ýylyň parahatçylyk boýunça Nobel baýragy ýadro ýaragyny ýok etmek ugrundaky halkara kampaniýasyna (ICAN) berildi.
Norwegiýanyň Nobel komiteti baýragy bermek boýunça kararyny 6-njy oktýabrda Osloda yglan etdi.
Ýadro ýaragyna garşy topar baýraga “betbagtçylykly gumanitar netijelerine ünsi çekmek boýunça alyp baran işi, şeýle-de bu ýaraglaryň ylalaşyklara esaslanan gadagançylygy durmuşa geçirmek boýunça düýpli tagallalary” üçin mynasyp boldy diýip, komitetiň prezidenti Berit Reiss-Andersen aýtdy.
ICAN atly raýat jemgyýetçiliginiň koalisiýasy Ýadro ýaraglaryny gadagan etmek boýunça ylalaşygyň doly berjaý edilmegini gazanmak boýunça basyş etmek ugrunda iş alyp barýar. 2007-nji ýylda düýbi tutulan bu herekete dünýäniň 101 ýurdundan 468 sany gurama girýär.
Parahatçylyk boýunça Nobel baýragynyň berilmegi Demirgazyk Koreýanyň ýadro programmasynyň daşyndaky dartgynlylygyň güýçlenen wagtyna gabat geldi.


text:
GALKYNÝAR,GÜLLEÝÄR GARABEKEWÜL
Garabekewül etraby hakda gürrüň açylanda ilki bilen diňe bir garabekewüllileriň däl, eýsem tutuş türkmen halkynyň guwanjyna öwrülen, Watan topragynyň her daban ýerini şirin janyna deňäp, eli kesgir gylyçly, dili joşgunly goşguly goran watançy şahyryň sesi asyrlaryň jümmüşinden gulagyňa eşidilen ýaly bolýar:
Watan üçin çykdym gyr at üstüne,
Tä janym çykynça,dönmenem,begler.
Dikdir serim, düşmen duşman astyna,
Sil deý aksa, gandan ganmanam, begler.
Türkmenabat-Atamyrat awtoulag ýoly bilen gaýdyp, Garabekewül topragynyň çägine aralaşanyňda belent gyryň üstünde bedew atyndan düşüp, öz dogduk diýarynyň özgeren keşbini guwanç bilen synlap duran
şahyryň bürünç heýkelinde gözüň eglenýär. Ýadygärligiň bäş-on ädim gapdalynda, belent gyryň günorta ýapgydynda-da sahyryň dosty, söweş
egindeşi Soltanýaz begiň galasynyň diwarlary seleňläp otyr.
“Gürrüňiň üstüni gürrüň açar” diýlişi ýaly galalar hakynda gürrüň edilende Garabekewül etrabynyň öz çäginde ýerleşýän galalaryň, häzirki döwürde üstünden telim asyrlaryň geçmegi bilen öňki gala suduryny ýitiren beýik depeleriň (Gökdepe, Kekreli depe, Legleňňe depe, Sazakly depe, Häzärek depe...) sany boýunça welaýatda öňdäki orunlaryň birini eýeleýär. Bu bolsa Amyderýanyň orta akymynda ýerleşýän etrabyň uly söwda ýollarynyň ugrunda ýerleşip, baryp biziň eýýamymyzdan öňki döwürlerde-de köp ilatly ösen sebitleriň biri bolandygyny aňladýar. Muny geçen asyryň 80-90-njy ýyllarynda arheologlaryň, taryhçy alymlaryň etrabyň çäklerindäki taryhy ýadygärliklerde geçiren gzuw-agtaryş işleri mahalynda tapylan kümüş we altyn pullar,dürli iş gurallarynyň galyndylary, şaý-sep esbaplary-da aňry ýany bilen subut edýär.
Etrabyň ýaşaýjylary-da ähli türkmen halky bilen bilelikde özleriniň hakyky bagt ýyldyzyny şanly Garaşsyzlygymyzdan soň tapdylar. Ençeme asyrlap garaşylan Garaşsyzlyk türkmen halkyny öz milli baýlyklarynyň hakyky eýesine öwürdi. 2007-nji ýylyň ahyrynda kabul edilen we 2008-nji ýyldan başlap üstünlikli durmuşa geçirilip başlanan “Türkmenistanyň Prezidentiniň obalaryň, şäherleriň, etraplardaky şäherleriň we etrap merkezleriniň ilatynyň ýaşaýyş-durmuş şerttlerini özgertmek boýunça 2020-nji ýyla çenli döwür üçin milli Maksatnamasy” bolsa munuň aýdyň subutnamasy boldy.
Şu Maksatnamanyň çäklerinde Garabekewül etrabynda 2010-njy ýylda etrap merkezinde 365 orunlyk sport mekdebi, 2011-nji ýylda ýylda etrabyň Aşgaly obasynda Saglyk öýi, Seýdi daýhan birleşiginiň Saltyk obasynda 100 orunlyk çagalar bagy, 2012-nji ýylda ýokarda ady agzalan daýhan birleşigiň Şorly obasynda 100 orunlyk çagalar bagy, etrap merkezinde sport desgasy gurlup ulanylmaga berildi.
2014-nji ýylda hem etrap merkezinde 75 orunlyk çagalar bagynyň, Yslam geňeşliginiň Gumakly obasynda 192 orunlyk orta mekdebiň, Akgala geňeşliginiň Kekreli obasynda 200 orunlyk orta mekdebiň, Ärsarybaba geňeşliginiň Haýran obasynda 90 orunlyk çagalar bagynyň gurluşygy tamamlanyp ulanylmaga berildi.
Şeýle hem etrap merkezinde 624 orunlyk orta mekdebiň Akgala geňeşliginiň Kekreli obasynda gurlan 90 orunlyk çagalar bagynyň gurluşygy tamamlanyp barýar.Olarda binalaryň içinde we daşynda boýag, inženerçilik ulgamlaryny çekmek işleri alnyp barylýar. Häzir etrap merkezinde Medeniýet öýüniň gurluşygyna hem badalga berildi.
Etrabyň Zelili geňeşliginde şu Maksatnamanyň çäklerinde täze döwrebap obanyň gurluşygyna girişilenine şeýle bir köp wagt geçmese-de, eýýäm bu ýerde gurulýan geňeşligiň edara binasynyň, 600 orunlyk orta mekdebiň, 140 orunlyk çagalar bagynyň, 280 orunlyk Medeniýet öýüniň,ýaşaýyş jaýlarynyň gün-günden beýgelýän binalary gözüňi dokundyrýar.
Bu etrapda esasy önümçilik pudagy bolan oba hojalyk ulgamy hem batly depginler bilen ösýär.Geçen ýyl etrapda pagtanyň we dänäniň ýokary hasyly kemala getirildi we isripsiz ýygnalyp alyndy. Bu ugurda etrabyň esasy suw geçiriji arteriýasy hasaplanýan Garabekewül kanalynyň ähmiýeti örän uludyr. 1929-njy ýylda gurluşygyna girişilip, ýurdumyzda ilkinji gezek el güýji bilen gazylan bu kanal iňňän gysga möhletde gurlup, oňa eýýäm 1930-njy ýylda Amyderýadan suw goýberilýär. Bu kanalyň umumy uzynlygy şol döwürde 50 kilometre golaý bolupdyr. Onuň gurluşygyna ýurdumyzyň beýleki etraplaryndan hem adamlar kömege gelipdirler. Bu kanalyň gurluşygy barada şol döwürde gysgajyk dokumental kino hem surata düşürilipdir. Häzirki döwürde kanalyň suw geçirijilik ukyby başlangyç döwründäkisine seredende ençeme esse köpeldi. Onuň hanasy giňeldilip, uzunlygy-da ençme menzil artdyryldy. Kanalyň ugrunda täze inženerçilik desgalary bina edildi. Garabekewülliler häzirki günlerde bu desgany özleriniň ata-babalaryndan galan miras hökmünde aýawly saklaýarlar we oňa guwanýarlar.
Garabekewül şäherçesi hem ýýlsaýyn özgerýär we gözelleşýär. Soňky ýyllarda şäherçäni ikä bölüp geçýän Seýdi köçesiniň durky täzelendi. Köçede awtoulaglaryň ikitaraplaýyn gatnawynyň otasynda dürli güller we saýaly agaç nahallary ekilen bezeg zolajygy döredildi. Köçä gijelerine töwerege üýtgeşik nur çaýýan täze çyralar oturdyldy.Bu köçäniň iki gyrasyna soňky ýyllarda bina edilen owadan jaýlaryň hatary görk berýär.
17 марта 2015
etraplarymyz obalarymyz shaher4ellemiz goy gullesin ozgersin Allajan!!!


text:
Eýranyň döwlet baştutany Hasan Ruhani ýadro ylalaşygyň bähbitleriniň yzyna gaýtmajakdygyny aýdyp dünýäde hiç kim hatda Amerikanyň prezidenti Donald Tramp hem ýadro ylalaşygyny yzyna öwürip bilmez diýip nygtady.
Şu gün prezident Hasan Ruhani Eýranda ýokary okuw jaýlaryň we barlaglar merkezleriň täze okuw ýylynyň resmi açylyş dabarsy mynasybetli Tehran ýokary okuw jaýynda beren gürrüňlerinde ygraryndan dänýän tarap öz abraýny we ygtybaryny aýak aşaga salýandyr emma Eýran dogry ýoly salýandyr we öz yrarynda durandyr diýip yglan etdi.
Ruhani sözüniň dowamynda ýadro ylalaşygy, parahatçylygy ýadro energiýasyndan haýyrlanmak ugurda Eýranyň gazanan ahlaky üstünligi hasaplap ýadro ylalaşygyndan öňürti käbir taraplar Eýranyň ýadro işlerini bikanun bilýärdiler we urany baýlaşdyrmak üçin Eýrana hiç hili hak kaýyl bolmaýardylar emma durmuşda bu tehnjologiýa hukuky taýdan hemde BMG-niň garaýşyndanbir kanuny tehnologiýadyr diýip nygtap geçdi.