text:
Wikipediýa:WikiTaslama Türkmenistan
Bu sahypa WikiTaslama Türkmenistan sahypasydyr.
WikiTaslama Türkmenistan taslamasy Türkmenistana bagly maglumatlaryň Wikipediýada giňden neşir edilmegi we okyjylara hyzmat etmegini maksat edinýär. Okyjylar bu taslama gatnaşmaga çagyrylýar. Bu sahypada Türkmenistan barada gerekli makalalar ýerleşdiriler, ozaldan bar bolan emma ösdürilmeli makalalar hem.
Mazmuny
Wikitaslama Türkmenistanda ösdürilmeli makalalar[edit source]
Administratiw gurluş[edit source]
Welaýatlar[edit source]
Bu bölümdäki makalalar Wikipediýada bar emma olar hakda has köp maglumat gerek. Bu temalar barada Wikipediýa standartlaryna laýyk maglumatlar bilýän bolsaňyz Wikipediýa bu barada ýardam beriň!
- Aşgabat
- Ahal welaýaty - Gerekli bölümler: Ahal welaýatynyň taryhy - ilki-durmuş ýaşaýşy wagtyndan bugüne çenli. Ahal welaýatynyň ykdysadyýeti bölümi wikipediýa standartlaryna laýyk getirilmeli. Ahal welaýatynyň demografikasy, Ahal welaýatynda sport, Ahal welaýatynyň klimaty/tebigaty, Ahal welaýaty häkimleri sanawy - häkimligi - administrasiýasy, etraplary barada hem şu ýerde sanalan temalar boýunça maglumat.
- Balkan Welaýaty - Gerekli bölümler: Taryhy, ykdysadyýeti, demografikasy. Balkan welaýatynda sport. Balkan welaýatynyň klimaty/tebigaty. Balkan welaýatynyň häkimleriniň sanawy - häkimligi - administrasiýasy
- Daşoguz welaýaty - Gerekli bölümler: Taryhy, Ykdysadyýeti, Demografikasy, Sport, Tebigaty.
- Lebap Welaýaty - Gerekli bölümler: Bu sahypa şu wagt (24/07/2018) boş diýen ýaly. Dolulygyna üstünde işlenilmeli.
- Mary welaýaty: Taryhy, demografikasy, sport, tebigaty, häkimleriniň sanawy - administrasiýasy.
Şahsyýetler[edit source]
Edebiýat[edit source]
Şahyrlar[edit source]
Kategoriýa:Şahyrlar
Nusgawy şahyrlar[edit source]
Mollanepes: Wikipediýa standartlaryna gabat getirilmeli. Myrat Talyby: Wikipediýa standartlaryna gabat getirilmeli, maglumatlar köpeldilmeli. Mämmetweli Kemine: Wikipediýa standartlaryna gabat getirilmeli, maglumatlar köpeldilmeli. Döwletmämmet Azady: Maglumatlar köpeldilmeli. Wikipediýa standartlaryna gabat getirilmeli. Ýunus Emre: Sahypa şu wagt (24/07/2018) boş döredilen hem bolsa, içi doldurylmaly.
Sowet döwri şahyrlary[edit source]
Agageldi Allanazarow: Wikipediýa standartlaryna gabat getirilmeli, maglumatlar giňeldilmeli we tertiplenmeli. Aman Kekilow: Wikipediýa standartlaryna gabat getirilmeli, maglumatlar tertiplenmeli. Bar bolsa goşmaça maglumatlar goşulmaly. Ata Atajanow: Wikipediýa standartlaryna gabat getirilmeli, maglumatlar tertiplenmeli we köpeldilmeli. Beki Seýtäkow: Wikipediýa standartlaryna gabat getirilmeli, maglumatlar köpeldilmeli we tertiplenmeli.


c: text/html

text:
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow 10-njy noýabrda geçiren hökümet maslahatynda “Türkmenhowaýollarynyň” başlygy Döwran Sabyrowa işde goýberen kemçilikleri üçin soňky duýduryşyny berdi we berk käýinç yglan etdi.
Döwlet eýeçiligindäki TDH habar gullugynyň maglumatynda bu duýduryşyň we käýinjiň sebäpleri barada anyk maglumat berilmeýär.
Türkmenistan garaşsyzlyk ýyllarynda ýolagçy gatnatmak üçin onlarça täze uçary satyn aldy we uçar menzillerini döwrebaplaşdyrmak üçin milliardlarça dollar harçlady.
Şol bir wagtda, hökümet maslahatlarynda berilýän hasabatlarda “Türkmenhowaýollarynyň” ýolagçylara edýän hyzmatynyň hiliniň ýyl-ýyldan gowulandyrylýandygy, daşary ýurtlar bilen göni uçar gatnawlarynyň giňeldilýändigi habar berilýär.
Emma ýerli synçylar Türkmenistanyň täze gurlan halkara uçar menziliniň agramly böleginiň ulanylman durandygyny aýdýarlar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Içalylyk etmek bilen günäkärlenýän hytaýly ABŞ-e iberildi
Beýanatda, ýurdyň taryhynda ilkinji gezek daşary ýurtda ýaşap, içalylyk bilen günäkärlenýän bir adamyň ABŞ-e iberilendigi mälim edildi
ABŞ-niň Adalat ministrligi, Hytaýyň adyndan ykdysadyýet ugrunda içalylyk etmek we ABŞ-niň awiasia kärhanalarynyň söwda syrlaryny ogurlamak bilen aýyplanan hytaýly bir adamy, Belgiýadan aldy.
ABŞ-niň Adalat ministrligi tarapyndan berilen beýanatda, içalylyk etmek bilen günäkärlenip, Belgiýada tussaglykda saklanan Hytaýyň Milli Howpsyzlyk ministrliginiň işgäri Ýanžun Şu atly hytaýly raýatyň ABŞ-e iberilendigi habar berildi.
Beýanatda, ýurdyň taryhynda ilkinji gezek daşary ýurtda ýaşap, içalylyk bilen günäkärlenýän bir adamyň ABŞ-e iberilendigi mälim edildi.
ABŞ-niň Milli howpsyzlyk gullugynyň Baş sekretarynyň orunbasary Jon Demers bolsa öz gezeginde: “Bu mesele ozal görülmedik bir mesele däl, Hytaýyň Amerika garşy alyp barýan ykdysady syýasatyň bir bölegi. Beýleki ýurtlaryň maýalarymyzyň we aklymyzyň miwelerini ogurlamagyna rugsat bermeris. Başga ýurtlaryň biziň miwelerimizi ýygnamagyna rugsat bermeris” diýdi.
Geçen hepde hem ABŞ-niň Wise-prezidenti Maýk Pens, Hytaýyň howpsyzlyk guramalaryny amerikan tehnologiýasyny ogurlamak bilen günäkärläpdi.


text:
Üns ber! Biziň saýtymyzyň esasy maksady Siziň saglyk babatdaky gözýetimiňizi giňeltmekdir. Şonuň üçin-de, saýtyň sahypalarynda berilýän maglumatlaryň esasynda öz-özüňi bejermek maslahat berilmeýär. Öz-özüňi bejermeklik düýpli kynçylyklara uçradyp, janyňyza howp salmagy ähtimal. Lukmanlar saýtyň üsti bilen size bejeriş berip bilenoklar. Lukmanlaryň jogaplary, makalalar, jemgyýetçiligiň teswirleri diňe maslahat hökmünde kabul edilmeli.
Adam öz durmuşynyň tamamlanyp barýanyna haçan göz ýetirýärkä? 60 ýaşdamy ýa-da 70-de? Bizde "Kyrkdan soň – pyrk" diýen düşünje hem bar. Otuzdan biraz alyp ugranymyzda biz entek wagtymyzyň bardygyny bilýäris we köp durmuşy işlere ýetişjekdigimize ynamymyz bar. Ýöne ýetişmek wajypdyr. Biz öz ýaşlygymyzy näçe manyly, peýdaly geçirdigimizçe, şonçada bize eşretli we gaýgysyz garrylyk garaşýandyr.
Birnäçe ýyllaryň dowamynda dünýäniň köp ýurtlarynda 1-nji oktýabr gartaşan adamlaryň Halkara güni höküminde bellenip geçilýär.
1982-nji ýylda Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň garrylyk döwrüniň kynçylyklary boýunça kabul eden taslamasy esasynda, Birleşen Milletler Guramasy 1990-njy ýylyň 14-nji dekabrynda her ýylyň 1-nji oktýabryny gartaşan adamlaryň Halkara güni diýip bellemekligi yglan etdi. Ilkibaşdan gartaşan adamlaryň gününi Ýewropada, ondan soň bolsa Amerikada, 1990-njy ýylyň ahyrynda dünýäniň hemme ýerinde belläp ugradylar. Gartaşan adamlaryň güni Skandinawiýa ýurtlarynda her ýyl uly gerim bilen bellenilip geçilýär. 1-nji oktýabrda gartaşan adamlaryň jemgyýetdaky orny we olaryň hukuklaryny goramaga bagyşlanan konferensiýalar, kongresler, festiwallar gurnalýar. Jemgyýetçilik guramalary we fondlar dürli ynsanperwerlik işlerini geçirýärler.
Adamyň ruhy saglygy köp babatda onuň başga adamlar bilen gatnaşygynyň hiline bagly bolup durýar. Gartaşan adamlar bilen gatnaşygy saklamagyň we söhbetdeş bolmagyň hem öz aýratynlyklary bolýar. Ýyllar arka atyldygyça, gartaşan adamlaryň saglygy düýpli fiziologiki üýtgeşmelere sezewar bolup, olar bilen saklanýan aragatnaşygy hem kynlaşdyryp bilýändir.
Bütündünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň we gerontologlaryň birleşiginiň kabul eden bölünmesine görä, gartaşan adamlara – 60-74 ýaşlylar, garrylara – 75-90 ýaşly adamlar, uzak ýaşaýjylara bolsa – 90 ýaşdan ulular degişli edilýändir.
Garrylyk adam ömrüniň bir döwrüdir. Adamyň ýaşy ulaldygyça, garrylyk hem şoňa görä ýakynlaşýar. Elbetde bu biologiki prosessdir. Ýöne garyllyga, garramaklyga bolan garaýyş her bir adamda aýry-aýry bolýar.
Garry ýa-da gartaşan adamlaryň jemgyýet üçin peýdalydygy ýa-da olaryň gerekmejek ýükdigi baradaky jedelleriň çözgüdini alymlar, lukmanlar, şahyrlar, pelsepeçiler tapmaga synanyşýardylar. Pikirler dürli-dürlüdi. Käbiri garrylygy adam ömrüniň ajaýyp, kämil bir döwri hasaplasalar, beýlekiler oňa sustupeslik bilen garaýardylar.
Ýylyň islendik paslynda her bir erkek adama ynamlylyk berýän zat nämedir öýdýärsiňiz? Elbetde, gujur-gaýrat!
Söýgüli aýalyny garraýança ellerinde götermek isleýän her bir erkek kişi hemişe gujur-gaýratda bolmagyň arzuwandydyr. Kimdir biriniň bu zatlar biderek diýip pikir etmegi hem ahmal. Ýöne onuň bu pikiri düýbünden nädogrudyr!
Adamyň ýaşyna garamazadan, her ýaşda-da berdaşly we çydamly myşsalary edinse bolýar. Alymlar gartaşan myşsalaryň gujur-gaýratyny, işjeňligini agram götermek arkaly saklap bolýar diýip hasaplaýarlar. Bu babatda daşary ýurtly hünärmenler tarapyndan köpsanly barlag işleri geçirildi.
Oňurganyň osteohandrozy (ýörgünli ady osteohandroz) köp sanly sebäpler bilen şertlenen keseldir. Bu keselde oňurga ara diskleri we oňurga dokumalary zaýalanýarlar.
50 ýaşa golaýlan erkekleriň we aýallryň aglabasy şu keselden ejir çekýärler. Hakykatda bolsa bu kesel has irräk, 35-40 ýaşda biynjalyk edip başlaýar. Osteohandrozda şikeslenme ýagdaýyna myşsalar we içki organlar hem goşulýar. Mysal üçin, boýun oňurgasy agyrýan näsag köplenç kelleagyrydan, başaýlanmadan, gulaklaryň şaňlamasyndan ejir çekýär. Onuň görejinde näsazlyk ýaly nogsanlyklar bolup geçýär.
Oňurganyň döş gapyrga böleginde osteohandrozyň alamatlary ýüze çykanda, dem alyş we ýüregiň işleýşi kynlaşýar. Bil oňurganyň agyrmasy bolsa iýmit siňdirýän organlarynyň işini kynaldýar, böwrekleriň näsaz işlemegine getirýär, jyns höwesini peseldýär.
Bu kesel ýuwaş-ýuwaşdan assyrynlyk bilen gelýär. Hemme zat birdenkä peýda bolýan gowuşgynsyzlykdan ýa-da bogunlardaky çalaja duýulýan agyrylardan başlanýar. Mysal üçin, siz käwagt oturmakçy bolanyňyzda ýa-da basgançakdan düşmekçi bolanyňyzda, dyzyňyzda sanjy duýýarsyňyz. Hawa, diňe aşak düşeniziňde, ýokary galanyňyzda däl. Ine, şu alamatlar osteoartroz keseliniň ilkinji alamatlarydyr. Bu alamtlar ilkibaşda gaty bir bildirip-de durmaýar. Saklanyp, demiňizi biraz dürsäniňizden soň agyry wagtlaýynça goýberýär. Emma soňabaka agyrylar hatda oturgyja oturjak bolanyňyzda-da peýda bolar. Bu agyrylar gijelerine has hem güýjeýär.
Osteoartroz keselini bejerip bolmaýar. Ýöne onuň ösüşini togtadyp ýa-da haýalladyp bolýar. Osteoartrozyň döremeginiň belli bir sebäbi ýokdur. Adam garradygyça, onuň organizminde bolup geçýän alyş-çalyş prosessleri üýtgeýär. Munuň netijesinde kekirdewükler gurap, döwülegen, çat atagan bolýarlar. Olar ýukalýar, käwagt bolsa düýbünden ýitip gidýärler. Bulary bary kentlewükleriň «könelişmegi» bilen düşündirilýär. Şunuň bilen birlikde süňk dokumalary hem üýtgeýärler. Bogun süňkleriniň gyralarynda «osteofitler» diýip atlandyrylýan ösüntgiler peýda bolýar. Halk arasynda olara «duz ýygnanmasy» hem diýilýar. Süňkleriň dykyzlyk ýagdaýy peselýär. Olar organizmdäki garmonal bozulmalarynyň netijesinde kalsini ýitirip, örän port bolýar. Şeýlelikde, osteoartroz keseli döreýär.
Siz kimdir biriniň: «Tekiz ýerden barýarkam büdräp, aýagymy döwdüm», «Ýerimden turjak bolanymda, topugym çat açdy» diýenlerini, belki, eşidensiňiz. Biz çagalyk döwründe agaçlardan ýa-da haýatlardan bökenimizde, hiç ýerimiz döwlüp-ýenjilmeýärdi ahyryn. Eýsem indi näme üçin şeýle ýagdaýlar ýüze çykýarka? Näme üçin uly ýaşyndaky adam çalaja büdräýse-de, onuň elini ýa-da aýagyny gipse salmaly bolýar?
Bu adamyň süňkleriniň wagtyň geçmegi bilen inçelip, öz berkligini we çeýeligini ýitirýändigi zerarly bolýar. Belli bir şertlerde adamyň süňklerinde üýtgeşmeler ýüze çykyp, olar gubka ýaly bolýarlar. Süňkleriň düzümindäki kalsiý ýuwlup çykarylýar-da, olarda öýjükler emele gelýär. Bu ýagdaýyň birnäçe sebäpleri bardyr. Bu organizmdäki alyş-çalyş prosessiniň bozulyp, kalsiniň özleşdirilmeýän ýagdaýy bolup bilýär. Şeýle ýagdaýlar adamyň organizminde garmonlaryň deňagramlygynyň bozulmagynyň netijesinde, dowamly arakhorlugyň, çilimkeşligiň ýa-da iýmit siňdirişiň bolzulmalarynyň netijesinde hem bolup bilýär. Bu ýagdaýa оsteoporoz diýilýär. Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň (BSGG) maglumatlaryna görä, ýer ýüzündäki ilatynyň arasynda osteoparoz süňk keselleriniň iň ýaýran görnüşidir.
Использование и распространение материалов рекомендуется, однако, воспроизводство и публикации копий материалов не могут быть использованы в коммерческих целях. Дальнейшее использование разрешается в соответствии с условиями лицензии Creative Commons.
Use and dissemination of the materials is encouraged; however, reproduction and cross-posting of copies may not be used for commercial purposes. Further usage is permitted under the terms of the Creative Commons License.
Materiallary ulanmak we ýaýratmak maslahat berilýär. Emma materiallaryň göçürme nusgalaryny gazanç maksady bilen gaýtadan işläp çap etmek gadagandyr. Bu materaillary mundan beýläk Creative Commons lisenziýasynyň şertlerine laýyklykda ulanmak rugsat edilýär.


text:
Mana iphone4g gerek
Mana iphone4g gerekGörmek Telefonlar goşulan wagty 1 aý öň Gören adam sany 47x
satlyk Telefon LENOVO
Telefon LENOVO A7000 SATÝAN BAHASY 1400 MANAT (7 mln)Görmek Telefonlar goşulan wagty 2 aý öň Gören adam sany 111x
А5 2016
Почти новый 2 сим +чип можно всё вместе без царапин ВСЁ есть на задней стороне заводская пленкаGörmek Telefonlar goşulan wagty 2 aý öň Gören adam sany 205x
смартфон LENOVO
Продаю телефон LENOVO A7000 В ПОЧТИ НОВЫЙ С КОРОБКОЙ Номер:+99363722376 в городе МарыGörmek Telefonlar goşulan wagty 3 aý öň Gören adam sany 13x
САМСУНГ А5 2016
ОСОБАЯ МОДЕЛЬ SM-A510FD МОЖНО НЕ СТАВИТЬ СЕБЯ ПЕРЕД ВЫБОРОМ ИСПОЛЬЗОВАТЬ ВТОРУЮ СИМКУ ИЛИ ЧИП А ИСПОЛЬЗОВАТЬ 2 СИМКИ +ЧИП ВСЁ ЗАВОДСКОЕ БЕЗ ЦАРАПИН НА ЗАДНЕЙ СТОРОНЕ ЗАВОДСКАЯ ПЛЁНКА. ЦЕНА ОКОНЧАТЕЛЬНАЯ.8ядеров андроид последняя версияGörmek Telefonlar goşulan wagty 3 aý öň Gören adam sany 119x
blu vivo 5 mini 2017
Nagusnuk yokk karopka barrGörmek Telefonlar goşulan wagty 3 aý öň Gören adam sany 52x
Samsung A5 2015
Samsung A5 2015 yagdayy full yekeje kemi yok hemme doc koropka hemmesi yerbe yer obmen kredit bolanok gyssagly aljak bolsanyz jan edayindaGörmek Telefonlar goşulan wagty 3 aý öň Gören adam sany 70x
not.3 kareyskiy
Işleyşi gowy dine sensyrda jalaja jayryk 3500 kone pulan berjekGörmek Telefonlar goşulan wagty 3 aý öň Gören adam sany 47x
iPhone 5 ya da a3 2016 satyn aljak amatly
Mana gymmatdal yagdayy govu USSA gormedik hemme zady ba bolsun donmayan. Pochti taze tel gerek. iPhone 5 ya da a3 2016 telefonlar renki bez raznicha sammy glavny degim ussa gormedik bolsa bolyaGörmek Telefonlar goşulan wagty 3 aý öň Gören adam sany 46x
Philips
Taze öy telefonGörmek Telefonlar goşulan wagty 3 aý öň Gören adam sany 32x
Samsung g 313
Hemme zady gul yaly isleyaGörmek Telefonlar goşulan wagty 3 aý öň Gören adam sany 22x
samsung a3 2016
yagdayy gowy kemi yok amatly urlasyp berjeGörmek Telefonlar goşulan wagty 3 aý öň Gören adam sany 41x
Samsung J3 2016
Gyssagly J3 2016 satyan dine gerek adam jan etsin yagdayy gowy ussan bolsa gorkezp bilyaniz gyz ulananGörmek Telefonlar goşulan wagty 3 aý öň Gören adam sany 73x
Gyssagly satlyk tel
Ady j2 2016 yagday gaty gowy kemi yok paket yaly arassa ulanulan karopka hemme zady bar radnoy oznunkı yeri mary baha 6500köneden onuşyk bar azyrak renki gold gysagly pul gerek hıc kemı yok 200%,garantıa beryan 861560879 nomerımGörmek Telefonlar goşulan wagty 3 aý öň Gören adam sany 117x
Satlyk Iphone 6s 16gb
GYSSAGLY!!! Ady: Iphone 6s 16GB Yagdayy: gaty gawy dine arkasynda yekeje çyzyjak ba Karopka naushnik yok renki: Silwer bahasy 19mil az owlak ylalashyk bar aljak adam jan edaysinda yerleshyan yeri Mary ş Habarlashmak uçin: +99361166971Görmek Telefonlar goşulan wagty 4 aý öň Gören adam sany 144x
Satlyk Iphone 6 16gb
Gyssagly satlyk Iphone 6 renki Gold Yagdayy onat dine karopkasy yok onada 100% jogap beryan yerleshyan yeri: Mary ş. Bahasy 2000 Manat Habarlashmak uçin: +99361166971Görmek Telefonlar goşulan wagty 4 aý öň Gören adam sany 125x
SatlyK Samsung A3 2015
ady: samsung A3 2015 reňki: gold ýagdaýy: ýuzunuň aýnasy dowuk çalaja galan yeri gül ýaly işleýa karopka, zarýatnik, ba dine nauşnik ýok ýerleşýän ýeri: Mary ş. tel nom: +99361166971Görmek Telefonlar goşulan wagty 5 aý öň Gören adam sany 265x
Satlyk Redmi NOTE 5A!!!
ADY: Redmi Note 5A reňki: gold ýagdaýy: taze ýerleşýän ýeri: Mary ş tel nom: +99361166971Görmek Telefonlar goşulan wagty 5 aý öň Gören adam sany 145x
Grand prime plata gerek
mana grand prime plata gerek govy isleyan kimde bar bolsa habarlasyn nagt alyan ekran islemeyan sensor koyen umuman plata gerek grand primeGörmek Telefonlar goşulan wagty 5 aý öň Gören adam sany 21x
Huwai P9
Hemme zady bar Baha 3800 manat yagdayy oran gowy habarlash 64066139Görmek Telefonlar goşulan wagty 5 aý öň Gören adam sany 63x


text:
Gadymy Gresiýa taryhy
Mowzuk: Gresiýa b.e.öň III-II müňýyllyklarda.
M E Ý I L N A M A:
1. Gadymy Gresiýanyň taryhynyň döwürleri we çeşmeleri.
2. Gadymy Gresiýanyň taryhynyň taryhnamasy.
3. Gadymy Gresiýanyň tebigaty we ilaty.
1. Gadymy Gresiýanyň taryhy gadymy dünýä taryhynyň esasy bölekleriniň biridir. Ol b.e.öňki III-II müňýyllyklaryň sepgidinde Kritde ilkinji döwlet birleşmeleriniň döremegi bilen başlanyp, b.e.öňki II-I asyrlarda Ortaýer deňziniň Gündogaryndaky grek we ellin döwletleriniň Rim tarapyndan basylyp alynmagy bilen tamamlanýar.
Gadymy Gresiýanyň taryhy üç sany uly döwre bölünyär:
- Irki synpy jemgyýetler we b.e.öň II müňýyllykdaky ilkinji döwlet birleşmeleri (Kritiň we Aheý Gresiýasynyň taryhy).
- Şäher döwletleriň (polisleriň) emele gelmegi we gülläp ösmegi, nusgawy gulçulyk gatnaşyklary, ýokary derejede ösen medeniýetiň döremegi.
- Grekleriň Eýran döwletiniň ýerlerini basyp almagy we ellinçilik jemgyýetleriň we döwletleriň döremegi.
Ilkinji döwletler Kritde döräpdir. Olaryň ösüşi gadymy gündogar ýurtlarynyňka meňzeş bolupdyr. Kritiň ilkinji ilaty grekler bolmandyr. Olara esasy orun degişlidir. Balkan ýarym adasyndaky Gresiýada esasy ilat demirgazykdan, Dunaý töwereginden b.e.oň III müňýyllygyň ahyrynda göçüp gelen grek-aheýlar bolupdyr.
Krit-aheý döwri hem öz içinde 3-e bölünyär. Krit üçin onda hökümdarlyk eden patyşa Minasyň ady boýunça bu döwürler şeýle atlandyrylýar:
- Irki minoý döwri (b.e.öň XX-XXIII a) – ugur gatnaşyklarynyň agalygy.
- Orta minoý, ýa-da gadymy köşkleriň döwri (XXII-XVIII a) – döwletleriň döremegi, synplaryň, ýazuwyň ýuze çykmagy, Kritiň birleşdirilmegi.
- Giçki minoý, ýa-da täze köşkleriň döwri (XVII-XII a) – krit döwletiniň, medeniýetiniň gülläp ösmegi, krit deňiz döwletiniň döremegi, aheýleriň kriti basyp almagy.
Balkan Gresiýanyň esasy üç döwri şulardyr:
- Irki ellada döwri (XXX-XXI a) – greklerden öňki ilat.
- Orta ellada döwri (XX-XVII a) – grek-aheýleriň Balkan ýarym adasynyň günortasyna göçüp gelmegi.
- Giçki ellada ýa-da miken döwri (XVI-XII a) – Irki döwletleriň, ýazuwyň döremegi, miken siwilizasiýasynyň gülläp ösmegi we pese duşmegi.
B.e.öň II-I müňýyllyklaryň sepgidinde Balkan Gresiýasynda durmuş-ykdysady, syýasy we etniki özgerişlikler bolup geçýär. B.e.öň XII asyrda demirgazykdan grekleriň döri taýpalary günorta tarap çozup girýärler. Olar entek ilkidurmuş gurluşynda ýaşaýan ekenler. Aheý döwletleri pese düşüp, heläk bolýarlar. Ykdysady, syýasy taýdan jemgyýetiň ösüş derejesi pese düşýär.
Şeýlelikde Gadymy Gresiýanyň taryhynyň şäher-döwletler döwri döriler gelensoň, aheý döwletleriniň hem heläk bolanyndan soň, ugur-taýpa gatnaşyklarynyň dargamagy bilen başlaýar. Ol hem öz gezeginde 3-e bölünýär:
- Gomerçilik ýa-da şäher-döwletlerden öňki döwür (b.e.öň XI-IX a) – Gresiýada ugur taýpa gatnaşyklary.
- Arhaik döwür (b.e.öň VIII-VI a) – şäherler görnüşindäki döwletleriň we synplaryň emele gelmegi. Greklerin Ortaýer we Gara deňizleriň kenarlarynda ýerleşmegi.
- Nusgawy (klassyk) döwür (b.e.öň V-IV a) gadymy grek gul eýeçilik jemgyýetiniň, şäher-döwlet gurluşynyň, grek medeniýetiniň gülläp ösmegi.
B.e.öň IV asyrda gadymy grekleriň şäher-döwlet gurluşynyň we gadymy gündogar jemgyýetiniň gurluşynyň görnuşlerini özünde jemleýän ellinçilik döwletler emele gelipdir. Olar Aleksandr Makedonskiniň imperiýasy dargansoň döräpdirler.
Gadymy grekleriň taryhynyň ellinçilik döwri hem üçe bölünýär:
- A.Makedonskiniň gündogara ýörişi we ellinçilik döwletleriň ulgamynyň emele gelmegi (b.e.öň IV a. 30-njy ýyllary – III a. 80-nji ýyllary).
- Ellinçilik jemgyýetleriň we döwletleriň gülläp ösmegi (b.e.öň III a. 80-nji ýyllary – II a. ortalary).
- Ellinçilik ulgamyň çökgünligi we ellinçilik döwletleri günbatarda Rimiň, gündogarda Parfiýanyň basyp almagy ( b.e.öň II a.ortasy – b.e.öň I a). B.e.öň 30-njy ýylda Ptolemeýleriň Müsür patyşalygynyň basylyp alynmagy bilen “Gadymy Gresiýanyň taryhy” tamamlanýar.
Gadymy Gresiýanyň taryynyň çeşmeleriniň dürli görnüşleri bar: ýazuw, maddy, etnografik we ş.m.
Krit we Aheý döwletleriniň (b.e.öň II m.ý) taryhyna degişli çeşmeleriň esasan 3 görnuşi bar:
- Bogunly hat B bilen ýazylan ýazuw ýadygärlikleri.
- Arheologik gazuw-agtaryş işleriniň maglumatlary.
- Soňraky döwrüň grek awtorlarynyň b.e.oň II müňýyllygyna degişli taryhy maglumatlary.
B çyzykly ýazuwynda ýazylan hat Kritde arheologik barlaglar wagtynda A.Ewans tarapyndan 1901-nji ýylda tapyldy. Ony 1953-nji ýylda iňlis alymy M.Wentris okady. B ýazuwynda ýazylan ýazgylaryň müňlerçesi Kritdäki Knoss köşgünde, Pilosda, Mikenyda, Fiwyda, Tirinfde tapyldy. Olaryň köpüsi b.e.öň XIV-XII asyrlara degişlidir. Olaryň mazmuny köplenç hojalyk hasabatlary bilen baglanyşykly.
Arheologik barlaglar netijesinde Knossda, Festde (Krit adasy), Mikenyda we Pilosda (Peloponnes) köşk toplumlary we dürli zatlar tapyldy. Olarda başga-da arheologlar tarapyndan birnäçe şäherçeler, obalar we olaryň ilatynyň durmuşy öwrenildi. Aheý we Krit patyşalyklary barada Gomeriň polmalarynda, Gerodotyň, Fukididiň, Aristoteliň, Strabonyň, Plutarhyň, Pawsaniniň eserlerinde, gadymy gündogar ýadygärliklerinde hem maglumatlar bar.
Arhaiki we nusgawy Gresiýanyň taryhy boýunça çeşmeler has köpdür. Ýazuw çeşmeleriniň dürligörnuşleri bolup, olardan möhüm orun Gomeriň “Odisseýa” we “Iliada” polmalaryna degişlidir. Onda aheý patyşalyklarynyň durmuşy we däpleri, gomerçilik döwrüniň (b.e.öň XI-IX a) jemgyýetçilik gatnaşyklary we palmalaryň düzülen wagty (b.e.öň IX-VIII a) barada maglumatlar bar.
Gesiodyň “Zähmetler we günler” diýen polmasynda ekerançylyk we oba durmuşy “Teogoniýa” polmasynda bolsa grekleriň dini duşünjeleri beýan edilipdir.
Ilkinji grek taryhçylaryna logograflar diýlipdir. Has meşhur logograflar Milletden bolan Gekateý (b.e.öň 540-478 ý) we Mitilenadan bolan Gellanik (b.e.öň 480-400) bolupdyr. Logograflar öz şäherleriniň iň gadymy taryhyny beýan edipdirler. Ýöne bularyň işlerinde rowaýatlar bilen hakykatyň tapawudy güýçli bolmandygy üçin, ähmiýetini peseldipdir.
Ilkinji hakyky taryhy işi Galikarnasdan bolan Gerodot (b.e.öň 485-425 ý) ýazypdyr. Gadymyýetde ony “taryhyň atasy” diýip hasap edipdirler. Ol barly maşgalada doglup, gowy bilim alypdyr. Syýasy göreşe gatnaşyp, üstün çykan garşydaşlary tarapyndan şäherden kowulýar. Şeýdip ol köp syýahat edýär. Ol orta ýaşlarynda Afinyda ýaşap, Perikl bilen dostlaşýar. Gerodot işini grek-pars uruşlaryna bagyşlapdyr. Ol dokuz kitapdan ybarat bolan, b.e.oň III asyrda 9 muzanyň ady boýunça atlandyrylýar. Ilkinji dört kitapda aýry-aýry halklarynyň, ýurtlaryň, Kiçi Aziýanyň şäherleriniň, Wawilonyň, Midiýanyň, Müsüriň, Şkifleriň, Balkan Gresiýasynyň şäherleriniň taryhy, soňky bäş kitapda bolsa uruşlaryň taryhy (b.e.öň 479-njy ýyla çenli) beýan edilýär. Ilkinji grek taryhçylarynyň birem Fukidid bolupdyr. Ol bilimleri, wezipeli adam bolup, öz döwrüniň syýasatyna gowy duşünipdir. Ol Afinyda strateg bolup, b.e.öň 424-nji ýylda şowsuz uruş alyp barandygy üçin, sürgün edilýär. Ol Frakiýada ýaşap, ömrüni “Taryh” işini ýazmaga bagyşlaýar.
Fukididiň (b.e.öň 460-396 ý) işi sekiz kitapdan durup, Peloponnes urşuna bagyşlanypdyr.
Fukididiň özünden kiçi döwürdeşi Ksenofont Afinyly (b.e.öň 430-355 ý) hem ýokakylara meňzeş ykbaly başdan geçiripdir. Ol “Grek taryhy” atly işinde Fukididiň işini dowam edýär. Onuň beýleki taryhy işleri dürli mowzuklara bagyşlanypdyr.
Bu taryhçylaryň işlerinden başga-da, b.e.öň V-IV asyrlarda ýaşan belli we näbelli taryhçylaryň işleri, oratorlaryň çykyşlary, ylmy we pelsepewi häsiýetdäki işler möhüm taryhy çeşmeleridir.
Pelsepeçi Platon (b.e.öň 427-347 ý) “Döwlet” we “Kanunlar” diýen işlerinde öz döwrüniň durmuş-syýasy gatnaşyklaryny seljerip, grek jegyýetini täze, adalatly esaslarda gaytadan gurmagy teklip edipdir.
Aristotel hem ylmyň dürli ugurlary boýunça işler ýazypdyr. Ol “Syýasat” diýen işinde 158 sany grek şäher-döwletiniň syýasy taryhyny umumylaşdyrypdyr. Başga-da ol taryhy ähmiýeti uly bolan “Afinynyň döwlet gurluşy” diýen işini ýazypdyr.
B.e.öň V-IV asyrlaryň taryhy hakykaty Eskiliň, Sofoklyň, Ýewripidiň, Aristoanyň çeper eserlerinde-de beýanyny tapypdyr.
B.e.öň VIII-IV asyrlaryň grek taryhy ellinçilik we rim döwrüniň ýazyjylary tarapyndan hem öwrenilipdir. Olara Diodor Sisiliýaly (“Taryhy kitaphana”), Tezeý, Likurg, Solon, Femestokl, Perikl, Alkiwiad, Kimon, Nikiý, Pawsaniý (“Elladanyň beýany”), Plutarh degişlidir.
Epigrafiki ýazgylar hem möhüm çeşmedirler. Ýazgylaryn bütin Gresiýa boýunça 200 müňden gowrak ýazgynyň üsti açylyp, olar köptomly ýygyndy görnüşinde gaýtadan işlenilip çap edildi. Taryhy mazmunly ýazgylary iňlis alymy M.Tod ýygnap çapdan çykardy (“Grek taryhy ýazgylaryn ýygyndysy” 1946-1948, t 1-2).
Numizmatiki tapyndylaryň her ýyl ençemesi tapylýar. 1973-nji ýylda amerikan numizmatika jemgyýeti Britan muzeýiniň we ähli grek kanunlarynyň teňňeleriniň maglumatlaryny çap ediler.
Arheologiki çeşmeler hem gitdigiçe köpelyär. Ençeme şäheriniň üsti açyldy. Her ýyl ýüzlerçe arheologiki ekspedisiýalar işläp, dürli görnüşli tapyndylardan ençeme maglumatlar alynýar.
Gresiýanyň ellinçilik döwrüniň taryhy boýunça çeşmeleriň sany barha köpelip, olaryň täze görnuşleri-de peýda bolýar.
Taryhy işlerden Polibiniň we Diodoryň işleri möhüm çeşmelerdir. Polibiý (b.e.öň 200-118 ý) ajaýyp grek taryhçylarynyň biri bolup, ýaşlykda syýasy iş bilen meşgullanýar. B.e.öň 168-nji ýylda ýesir bolup Rime duşýär we ömrüniň ahyryna çenli şol ýerde ýaşaýar. Ol Rimde iri döwlet işgäri Ssipion Emilian we beýlekiler bilen ýakynlaşypdyr. Köp syýahat edipdir. Müsürde, Rimiň Afrika ýerlerinde, Ispaniýada bolupdyr. Onuň işinde Ortaýer deňziniň harby-syýasy taryhy b.e.öň 280-146-njy ýyllar aralygynda beýan edilýär. Diodoryň “Taryhy kitaphana” diýen işi 40 kitapdan ybarat bolup, onuň XVIII-XX kitaplary doly saklanyp galypdyr. Onda nusgawy Gresiýanyň we ellinçilik döwletleriň harby-syýasy taryhyndan başga-da, ykdysady ýagdaýlary hem görkezilipdir.
Strabonyň “Geografiýa” işinde hem baý maglumatlar berilýär.
Plutarh öz işlerinde b.e.öň III-I asyrlarda ýaşan meşhur grek we rim syýasy işgärleriniň terjimehallaryny beýan edipdir.
Pawsaniý (b.e. II a) “Elladanyň beýany” diýen işini Balkan Gresiýasynyň medeni ýadygärliklerine bagyşlapdyr. Onuň beýan eden ýadygärlikleri arheologik işler netijesinde tassyklanylýar. Bulardan başga-da Makedoniýanyň taryhy barada Pompeý Troguň 44 kitapdan ybarat “Filippiň taryhy” işi, Kursiý Rufiň “Aleksandr Makedonskiniň taryhy” Flawiý Arrianyň “Aleksandryň anabasisi” diýen işleri möhüm çeşmelerdir.
1. Gadymy Gresiýanyň taryhyna bolan gyzyklanma XVIII asyryň ahyrlarynda – XIX asyryň I ýarymynda güýçlenýär.
Gadymy Gresiýanyň taryhynda çeşmelrini ilkinjiler bolup, iňlis alymy R.Bentli, nemes alymlary F.Wolt we G.B.Nibur dagylar öwrenip başladylar. 1830-njy ýylda Gresiýa Türkiýeden azat bolansoň, bu ýere Ýewropanyň birnäçe döwletleriniň, aýratynam Fransiýanyň we Germaniýanyň arheologiki ekspedisiýalary işlemäge gelýärler.
XIX asyrda gadymy Gresiýanyň taryhyny öwrenmek Germaniýada has çalt ösýär. Gadymy sungatyň taryhynyň ylmy esaslarynyň düýbi nemes alymy I.Winkelman tarapyndan tutulýar. Nemes alymlary A.Býok, K.Mýuller, I.Droýzen, E.Kursius dagylar öňkileriň işlerini dowam edipdirler. XVIII asyryň ahyrlarynda, XIX asyryň I ýarymynda Angliýada Gadymy Gresiýanyň taryhy boýunça U.Mitfordyň we J.Grotuň köptomly işleri çap edilipdir.XIX asyryň II ýarymda Troýada, Mikenyda, Tirinfde G.Şlimanyň we W.Dýorpfeldiň, Kritde A.Ewansyň arheologik barlaglary netijesinde b.e.öň II müňýyllyga degişli ýadygärlikler açyldy.
XIX asyryn II ýarymynda fransuz alymy Fýustel de Kulanjyň “Antik raýat jemagaty”, “Antik dünýäde gulçulygyň taryhy” diýen işleri çykýar. Gresiýanyň ellinçilik döwrüniň taryhyny B.Nize, Ýu.Krest, J.Magaffi, A.Buse – Leklerk, U.Wilken, E.Biwen ýaly alymlar öwrendiler.
XX asyrda Gadymy Gresiýada taryhyny öwrenmekde G.Glots, H.Bolkenşteýn, G.Mitsell, E.Will, M.Finli, U.Uesterman, Ý.Fogt, J.Haksli, W.Forrest, Dž.Sen Krua, P.kartlej, W.S.Sergeýew, S.I.Kowalýow, O.O.Krýuger, K.K.Zelin, Ýa.A.Zensman, M.K.Trofimowa, N.N.pikus, A.S.Şofman, A.G.Bokşanin we beýleki alymlar uly işler bitirdiler.
3. gadymy Gresiýa Balkan ýarym adasynda, Egeý deňziniň, adalarynda, Kiçi Aziýanyň kenarlarynda ýerleşendir. Balkan Gresiýasy 3 bölege bölünýär: 1. Demirgazyk. 2. Orta. 3. Günorta (Peloponnes). Oňa Epir, Fessaliýa degişli bolup, olary Pind gerişleri bölüp alýar. Demirgazyk Gresiýa Orta Gresiýadan darajyk Fermopil geçelgesi bilen baglanyşýar.
Orta Gresiýa Attika, beotiýa, Fokida, Dorida, Lokrida, Etoliýa, Akarnaniýa degişlidir.
Embeýa adasy hem oňa degişlidir.
Pelopennese Ahaýýa, Elida, Argolida, Arkadiýa, Messeniýa, Lakoniýa degişlidir. Balkan Gresiýasynyň 20 göterimi jülgeler we düzlükler bolup, galan ýerleri daglyklardyr. Jülgelrin deňze çykalgalary köp eken.
Gresiýada mermer, demir, mis, kümüş, toýun ýaly gazma baýlyklar köp duş gelipdir. Gresiýanyň topragy daşly, hasyllylygy pesräk. Ýene gün şöhleleriniň köp duşmegi we subtropiki howa şertleri üzüm we zeýtun agaçlaryny ösürmäge mümkinçilik beripdir. Iň möhüm ekerançylyk jülgeleri Beotiýada, lakoniýada we Fessaliýada ýerleşipdir.
Ilaty Gresiýada aheý, doriý, ioniý, ioliýa taypalary ýaşapdyr. Bularyn bir-birinden tapawudy uly bolmandyr. Olar özleriniň bir halka we siwilizasiýa degişlidiklerini aňladypdyrlar. Iň gadymy taýpa toparlary aheýler bolup, olar Günorta Gresiýa b.e.öň III müňýyllygyň ahyrlarynda gelipdirler.
Olar II müňýyllygyň ahyrlarynda Demirgazykdan gelen dorileriň zor salmagy bilen bir bölegi olara siňipdir, galany bolsa daglyk ýerlere çekilipdir. Doriler Lakanikada, Messeniýada, Argolidada, Efidada, Egeý deňziniň günorta adalarynda (Krit, Rodos), Kiçi Aziýadaky kariýada ýaşapdyrlar. Ioniýa taypalary Attikada, Ewbeýada, Egeý deňziniň merkezindäki adalarda (samos, Hios, Lemnos), Kiçi Aziýanyň kenaryndaky Toniýada ýaşapdyrlar.
Greklerden başga-da bu ýerlerde öňden ýaşaýan lelegler, pelasgalar, kariler ýaly taýpalar bolupdyr. Grek döwletlerine Günorta Frakiýanyň ýaşaýjylary hem uly täsir edipdirler.
1. Krit döwletleri.
2. Mikeny siwilizasiýasy.
3. Troýa uruşlary. Aheý döwletleriniň özara gatnaşyklary we onuň netijeleri.
Mazmuny
Krit döwletleri[üýtget | edit source]
Ýewropada siwilizasiýanyň iň gadymy ojagy Krit bolupdyr. Juda ir zamanlarda bu ýerde Balkan ýarym adasyny we Egeydäki adalary Kiçi Aziýa, Siriýa we demirgazyk Afrika bilen baglanyşdyrýan deňiz ýollary kesişipdir. Olar Kritiň medeniýetine öz täsirini ýetiripdirler. Minoý siwilizasiýasy III-II müňýyllyklaryň sepgidinde ýüze çykypdyr. Bu döwürde bürünçden ýasalan zähmet gurallary we ýaraglar daş daş gurallary gysyp çykarypdyrlar. Oba hojalygynda ekerançylyk esasy orun tutupdyr. Kritde (“ortaýer deňiz üçlügi”) esasan, arpa, üzüm, zeýtun ekilipdir. Kritde hünärmentçilik we söwda hem ösüpdir.
Ykdysadyýetiň ösmegi bilen adanyň hasylly ýerlerinde ilaty çalt köpelipdir. Aýry-aýry jemagatlarda esasan, Serdarlardan we žserlerden ybarat barly gatlak döräpdir. Şol döwürde Kritde syýasy gatnaşyklaryň hem täze görnüşleri döräpdir. Has iri taýpa bileleşmeleri emele gelip, onuň netijesinde bolsa, b.e.öň III-II müňýyllyklaryň sepgidinde birnäçe “köşk” döwletleri emele gelipdir. Oba jemagatlarynyň onlarçasy arheologlara mälim bolan 4 sany koşgüň: Knossyň, Festiň, Malliniň köşkleriniň we Kato Zakro köşgüniň töweregine jemlenipdir. Olar “köne köşkler” bolup, soňky gurluşyklar zerarly yzlary ýitipdir. Diňe Festiň koşgüniň günbatar howlusynyň bir bölegi saklanypdyr. Bu döwürde piktografik ýazuw hem ýüze çykypdyr. Ol kem-kemden çyzykly hat bolan A ýazuwyna geçipdir.
B.e.öň 1700-nji ýyl töwereginde uly ýertitremesi we ýangyn sebäpli köne köşgler ýykylypdyr. Ýöne soňra olaryn ýerinde öňküsi ýaly koşkler gaýtadan salnypdyr. Bu döwür taryhda “täze koşkleriň döwri” ýa-da giçki minoý döwri diýip atlandyrylýar. Bu dörüň iň ajaýyp ýadygärligi A.Ewans tarapyndan açylan Knossdaky Minosyň köşgüdir. Ony grekler “Labirint” diýip atlandyrypdyrlar. Onuň meýdany 10 000 m2 bolup, 300-den gowrak hem otaglary bar eken. Köşk birnäçe gezek gaýtadan gurlupdyr.
Kritliler köp hudaýlara çokunypdyrlar. Kritde ýer titremeler we deňiz tutanlary köp bolupdyr. Tebigy betbagtçylyklardan, açlykdan we kesellerden goranmak üçin köp hudaýlara sadakalar beripdirler. Esasy hudaýy “hökümdar aýal” diýip atlandyrypdyrlar. Onuň tersine tebigatyň weýran ediji güýçlerini özünde jemleyän hudaýa hem ynanypdyrlar. Köp alymlaryň hasap etmegine görä, Kritde patyşa häkimiýetiniň aýratyn görnuşi bolupdyr. Ylymda ony “teokratiýa” (dünýewi we dini häkimiýetiň bir adama degişli bolmagy) diýip atlandyrýarlar.
Patyşanyň şahsyýeti “keramatly we eldegrilmesiz” hasaplanypdyr. Onuň ýüzüne seretmek ýönekeý adamalr uçin gadagan ekeni. Patyşanyň tagtynyň durýan diwarlary grifonlaryň (guş kelleli we ýolbars göwreli mahluk) şekilleri bilen bezelipdir.
Kritiň zähmetkeş halky kiçiräk obalarda ýaşapdyrlar. Jaýlary pagsadan salnyp, köçeleri egri hem dar bolupdyr. Käbir öýleriň hojalyk jaýlary bolup, olarda pifoslar azyk önümlerini saklamak üçin gaplar, üzüm sykmak we zeýtun ýagyny almak üçin pressler saklanypdyr. Gazuw agtaryş işlerinde misden we bürünçden ýasalan köpsanly zähmet gurallary tapylypdyr. Kritdäki ekerançylyk bilen meşgullanýan ilat köşklere salgytlar töläpdirler we borçlary ýerine ýetiripdirler. Koşge getirilen däne, mal, ýag, çakyr we beýleki önümler toýun kerpiçjiklere ýazylyp hasaba alynypdyr.
Minoý siwilizasiýasynyň iň ýokary derejede gülläp ösen döwri b.e.öň XVI asyra – XV asyryň I ýarymyna gabat gelýär. Bu döwürde koşkler öň görlüp-eşidilmedik derejede owadan hem ajaýyp görnuşde gaýtadan gurulýar. Bu döwürde bütin Krit Knossyň patyşalarynyň golastynda birleşdirilipdir. Owadan hem giň köçeleriň ulgamynyň guralmagy we Knossyň adadaky iň uzak ýerler bilen hem ýollar arkaly birleşdirilmegi muňa şaýatlyk edýär. Şu döwürde Knossda we beýleki köşklerde goranyň berkitmeleri hem gurulmandyr. Kritde bitewi ölçeg birligi hem bolupdyr. Alyş-çalyş uçin ýüzünde osminog şekillendirilen daşlar, “krit talanty” diýilýän öküz dersi görnüşindäki bürünç tokgalary ulanylypdyr. Bularyň agramy 29 kg bolupdyr. Kritiň döwletlerini birleşdirýän patyşanyň Minos bolan bolmagy hem mümkin. Minosyň uly harby deňiz goşunyny döredendigi, garakçylygy ýok edendigi, Egeý deňzinde, onuň adalarynda we kenarlarynda öz agalygyny ýola goýandygy barada rowaýatlar aýdylypdyr. B.e.öň XVI asyrda Kritiň Egeý deňziniň adalarynda, Kikladlarda, Rodosda, Kiçi Aziýanyň kenarlarynda Minoý koloniýalarynyň bolandygyny arheologik barlaglar subut edyärler.
Mifleriň birinde Minosyň Sisiliýa eden ýörişleriniň birinde heläk bolandygy we onuň şo taýda ajaýyp guburhanada jaýlanandygy habar berilýär. Şol döwürlerde Krit bilenMüsür we Siriýa – Finikiýa kenarlarynyň döwletleriniň arasynda söwda we diplomatik gatnaşyklarynyň bolandygyny arheologik tapyndylar subut edýär.
B.e.öň XV asyryň ortasynda Kritde elhenç heläkçilik bolupdyr. Knoss köşgünde başga ähli binalar weýran bolupdyr. Krit pese düşüp, öz ähmiýetini ýitiripdir. Heläkçiligiň sebäbini grek arheology S.Marinatos Fera adasynda wulkan atylmagy bilen düşündirýär. Alymlaryň bir topary bolsa Krite Peloponnesden grek-aheýler çozup girip, ony weýran edipdirler diýip çaklaýarlar. Bu iki pikiriň utgaşan bolmagy-da ahmal. Wulkan atylyp, adada weýrançylyk bolansoň, aheýleriň ony garşylyksyz eýelan bolmagy hem mümkin diýipçaklanylýar. Bu döwürde minoý küýze gaplarynyň ösümlikler güller, deňiz jandarlary ýaly şekilleriň ýerine çyzykly şekiller (“köşk stili”) peýda bolýar. Mundan başga-da, Knossyň töwereklerinde minoý guburlaryna mahsusu bolmadyk gylyçlar, gamalar, tuwulgalar, oklaryň we naýzalaryň uçlary goýlan mazarlar tapylýar. B.e.öň XV asyrlaryndan başlap Kritde minoý däl-de grek (aheý) dilinde ýazyp başlanandygyny arheologik tapyndylar subut edyär. Arheologlara minoý sungatynyň eserleriniň diňe ujypsyz bölegini dikeltmek başrtdy.
B.e.öň XV asyryň ahyrlarynda XIV asyryň başlarynda minoý siwilizasiýasy heläk bolansoň, ol 500 ýyllyk ösüşiň yzyndan boşap galan yzagalak welaýata öwrülýär. Indi medeni ösüşiň ojagy materik Gresiýadaky Mikeny bolupdyr.
Mikeny siwilizasiýasy[üýtget | edit source]
Mikeny medeniýetini grek-aheýler döredipdirler. Olar b.e.öň III-II müňýyllyklaryň sepgidinde demirgazykdan, Dunaý çöketliklerinden günorta tarapa hereket edip, ýerli ilat pelasgalaryň (moniýlylara garyndaş halk) bir bölegini ýok edipdirler, beýleki bölegini özüne siňdiripdirler. Pelasgalaryň medeniýeti grekleriňkiden pes bolmadyk hem bolsa, grekler olara wagşylar diýipdirler.
Baryp b.e.öň III müňýyllygyň başlarynda Balkan Gresiýasynyň ilatynyň häzirki Balgariýanyň, Rumyniýanyň irki ekerançylyk ilaty we “tripoli medeniýeti” bilen ýakyn arabaglanyşygy bolupdyr.
Bürünç eýýamynyň başlanmagy bilen, b.e.öň III müňýyllygyň ortalarynda Gresiýanyň medeniýeti Günorta-Gündogar Ýewropanyň beýleki medeniýetlerinden has çalt ösüp başlapdyr.
Irki ellada döwrüne degişli olatly ýerlerden Lernadaky (Argolidanyň g.o. kenary) baýyrlykda ýerleşen goranyş diwarly göniburçly ymarat arheologlar tarapyndan öwrenildi. Onda urug-taýpa begzadalary ýaşapdyrlar. Ilatly ýerleriň ýene bir görnuşi bolsa Rafina (Attikanyň g.d. kenary) we Ziguriýes (D.g – G.d Peloponnes) obalary görnüşinde bolup, olarda ekerançy dayhanlar ýaşapdyrlar. Obalar gür ýerleşip, öýleriň arasynda darajyk geçelgeler-köçeler bolupdyr. Olaryň käbiri berkidilipdir, beýlekileriniň bolsa hiç hili goranyş desgalary bolmandyr. Öýleriň köpüsinde däne saklamak üçin işi toýun bilen suwalan çukurlar we dürli önümleri saklamak üçin ullakan toýun gaplar tapylypdyr. Irki ellada medeniýeti hakyky siwilizasiýa ösüp ýetişmändir. Onuň ösüşi aheýleriň hereketi bilen kesilipdir. B.e.öň 2200-nji ýyl töwereginde lernadaky berketme we beýleki obalar ýangynda ýok bolýarlar. Birnäçe ýerlerde täze obalar ýüze çykypdyr. Aheýleriň peýda bolmagy bilen ilkinji gezek küýzegärlik stanogynda ýasalan önümler, atlar peýda bolupdyr. Grekler bilen pelasgalaryň we lelegleriň medeniýetleri özara täsir edipdirler. Meselem, grek diline ösümlikleriň atlaryndan kapiris, giasint, narsiss ýaly sözler pelasgalaryň we lelegleriň dilinden geçipdir. Küýzegärlik stanogynyň ýa-da arabanyň peýda bolmagyna garamazdan, orta ellada döwründe medeniýet pese düşüpdir. Metal önümler juda seýrek duş gelip, daşdan we süňkden ýasalan gurallar köpelipdir. Iri binalara derek, pagta jaýlar peýda bolan. Obalar berkidilipdirler we kert belentliklerde ýerleşipdirler.
Orta ellada döwrüniň ahyrynda ykdysady we medeni ýokary göteriliş başlanypdyr. Peloponnesiň, Orta we Demirgazyk Gresiýanyň dürli ýerlerinde ilkinji döwlet birleşmeleri döräp başlapdyr. B.e.öň XVI asyrda Gresiýa öz taryhynyň Mikeny döwrüne gadam basypdyr.
Mikeny medeniýetiniň ösüşiniň ilkinji döwürlerine minoý siwilizasiýasynyň täsiri uly bolupdyr. Aheýler Kritden käbir dini dessurlary, köşklerdäki şekillendiriş sungatyny, suwgeçirijileri, aýal we erkek eşikleriniň görnüşlerini, ýaraglaryn käbir görnüşlerini, çyzykly bogunlaýyn haty kabul edipdirler.
Mikeny medeniýetiniň gülläp ösen döwri b.e.öň XV-XIII asyrlar bolup, ol Peloponnesi, Orta Gresiýany, Demirgazyk Gresiýadan hem Fessaliýany öz işine alypdyr. Egeý deňziniň birnäçe adalary hem oňa degişli bolupdyr. Bu ýerleriň medeniýeti umumy görnüşde bolupdyr.
Mikeny medeniýetiniň hem esasy merkezleri köşkler bolupdyrlar. Iň esasy köşkler Mikenyda, Tirinfde (Argolida), Pilosda (Messeniýa), Afinyda (Attika), Fiwyda we Orhomende (Beotiýa), Iolkada (Fessaliýa) tapylypdyr. Mikeny köşkleriniň berkitmeli bolup, olar ýylmanylmadyk ägirt uly daş böleklerinden (12 tonna çenli) gurlupdyrlar. Gala diwarlarynyň galyňlygy 4,5, beyikligi 7,5 metre ýetipdir. Tirinf galasynyň gurluşygy islendik ýagdaýda howpdan goranar ýaly oýlanyşykly ýerine ýetirilipdir.
Pilosdaky Nestoryň köşgünde hammamlar, suwgeçirijiler, arhiw hem bolupdyr. Pilos köşgi zeýtun ýagyny köp mukdarda daşary ýurtlara çykayrpdyr. Mikeny döwrüniň binalarynyň biri-de toloslar ýa-da patyşalaryň gümmesli guburhanalary bolupdyr. Olar köşge golaýda ýerleşdiripdirler. Pilos arhiwiniň resminamalarynda gullar we gurnaklar barada maglumatlar berilýär. Ýöne gullaryň sany az bolupdyr.
Mikeny döwletlerinde esasy ilat daýhanlar we hünärmentler bolupdyr. Olaryň köşge zähmet we önüm görnüşinde borçlary bar eken.
Köşkde köpsanly günärmentler işläpdirler. Pilos patyşalygynda köşk ýa-da döwlet ýerleri, aýry-aýry ýerleriň jemagatyna degişli ýerler bolupdyr. Döwlet ýerleri harby we ruhany begzadalara şertli peýdalanmaga berlipdir. olar hem alan ýerlerini beýleki adamlara kärendesine beripdirler.
Oba jemagatynda ýerler girdejililigine görä deň paýlanypdyr. Galan ýerleri kärendä beripdirler. Hünärmentçiligiň möhüm pudaklary döwletiň monopoliýasynda bolupdyr.
Pilos patyşalygy 16 sany salgyt etraplaryna bölünip, olara koreterler (häkimler) baştutanlyk edipdirler. Olar özüne degişli ýerlerden salgytlaryň patyşa köşgüne iberilişine gözegçilik edipdirler. Koreteriň golastynda aýry-aýry obalary dolandyrýan basileýler bolupdyrlar. Olar önümçilige gözegçilik edipdirler. Koreterlere we basileýlere hem merkezi häkimiýet dyngysyz gözegçilik edipdir.
Köşk döwletiň baştutanyna “wanoka” (grekçe “W” anakt, “jenap”, “hökümdar”, “patyşa” sözüne gabat gelýär) diýlipdir.
Pilosda harby baştutana “lowaget” diýlipdir.
Troýa uruşlary. Aheý döwletleriniň özara gatnaşyklary we onuň netijeleri[üýtget | edit source]
Aheý döwletleriniň arasynda dartgynly ýagdaý dowam edipdir. Grek miflerinde olaryň öz aralarynda alyp baran ganly çaknyşyklary barada gürrüň edilipdir. Her bir mikeny köşgüniň kuwwatly gala bilen gurşalmagy ýöne ýerden bolmandyr. Öz aralarynda hasylly Argos düzlügini Miken we Tirinf köşkleriniň diwarlary bularyň dyngysyz duşmançylykda bolandygynyň şaýadydyr.
Mifleriň birinde bolsa 7 patyşanyň Fiwa garşy ýöriş endikleri barada aýdylýar.
Käwagtlar bilelikde ýöriş etmek üçin aheý döwletleri özaralarynda birleşip hem hereket edipdirler. Troýa garşy uruşmak üçin demirgazykdaky Fessaliýada günortadaky Krit we Rodosa çenli aralygyň esasy aheý welaýatlary gatnaşyp, umumy baştutan miken patyşasy Agamemnon bolupdyr. B.e.öň XIV-XIII asyrlarda aheý obalary ortaýer we Egeý denizleriniň dürli kenarlarynda peýda bolupdyr. Aheý Gresiýasynda b.e.öň XIII asyryň ahyrlary galagoly bolupdyr. Makedinoýada we Epirde ugur-taýpa gurluşynda ýaşaýan halklar yzagalak bolsalar-da, ýaraglary grekleriňkiden hem bolmandyr.
B.e.öň XIII asyrda Demirgazyk Balkanda ýaşaýan taýpalar (şol sanda doriler hem) günorta tarap hereket edipdirler. Olar öz ýolunda köp obalary ýakypdyrlar. Pilos köşgi ýangynda weýran bolan. Şeýlelikde b.e.öň XIII-XII asyrlaryň sepgidinde mikeny medeniýeti pese düşýär we aýňalmaýar. Ýöne näme üçin aheý döwletleri basybalyjylaryň öňünde durup bilmediler? Onuň sebäpleri aheý döwletleriniň agzalalygy, içerki gazanylýan serişdeleriň bolsa, köşge we uzaga çeken Troýa urşuna sarp edilendigi bilen baglanyşyklydyr.
Şondan soňraky ýagdaýlar doly anyk däl. Ýöne basybalyjylaryň sanynyň köp bolmagy sebäpli olaryň köpüsiniň yzyna dolanan bolmagy mümkin. Dorileriň we olara ýakyn günbatar grek halklarynyň toparlary Peloponnesde ornaşypdyrlar. Mikeny medeniýetiniň iň soňky adajyklary b.e.öň XII asyryň ahyryna çenli dowam edipdirler.
Mowzuk: Gresiýa b.e.öň XI-IX asyrlarda.
M E Ý I L N A M A
1. Gomeriň poemalary esasy çeşme hökmünde.
2. Durmuş-ykdysady gatnaşyklary. Gomerçilik jemgyýetiniň syýasy gurluşy.
3. Dorileriň çozuşyndan soň grek taýpalarynyň ýerleşişi.
1. Krit-miken döwründen soňky döwri “gomerçilik” diýip atlandyrýarlar. Sebäbi bu döwrüň taryhy, esasan, Gomeriň “Ilada” we “Odisseýa” polmalarynyň berýän maglumatlary esasynda öwrenilýär. Afinyda, Salaminde, Ewbeýada, Agosda üçin açylan nekropollar (öwlüýäler) Gomeriň eserleriniň üstüni ýetirýär.
Dorileriň çozup görmegi Gresiýany birnäçe asyr yza çekdi. Mikeny eýýamynyň gazananlaryndan az sanly önümçilik endikleri we tehniki enjamlar galypdyr. Olara küýzegärçilik stanogy, metal işläp bejeriş usullary, ýelkenli gämi, zeýtun we üzüm ösdürip ýetişdirilişi degişlidir. Bu döwürde Mikeny köşklerinde ýaşalmandyr. Olar harabalyga öwrülipdirler.
Bu döwrüň binalary agaçdan ýa-da çig kerpiçden salnypdyr. Hünärmentçilik we söwda pese duşüpdir. Gresiýany Ýakyn Gündogar we Ortaýer deňziniň galan ýerleri bilen birleşdirýän deňiz söwda ýollary kesilipdir. Keramika önümlerinde geometrik şekiller agdaklyk edipdir. Ilkinji we ýönekeý adam hem haýwan şekilli b.e.öň IX asyryň ahyrynda duş gelýär. Bu döwürde medeniýet pese duşen-de bolsa, öňegidişlikler hem bolupdyr. Eger Mikeny döwründe demir gymmatbaha metal hökmünde bolup, ondan bezeg şaý-sepler ýasalan bolsa, b.e.öň XII-XI asyrlarda demir ýaraglaryň iň gadymy görnüsleri peýda bolýar. B.e.öň X-IX asyrlarda bolsa, ilkinji demir zähmet gurallary ýasalypdyr. Demiriň peýdalanylmagy tehniki öňegidişlik bolupdyr. Umuman alanda gomer döwrüniň medeniýeti krit-miken döwründen has pes bolupdyr. Muny diňe bir arheologik tapyndylar däl-de, Gomeriň poemalarynda hojalygyň ýaşaýyş durmuşynyň beýan edilişi hem tassyklaýar.
2. Gomerçilik döwründe oba hojalygynda esasy pudaklar ekerançylyk we maldarçylyk bolupdyr. Gomeriň özi daýhan zähmetinden gowy baş çykarypdyr. Ol ekerançynyň we çopanyň işi hakynda ussatlyk bilen beýan edýär. Gomerçilik döwrüniň grekleri galla ýetişdirmek bilen bir hatarda bagçylyk we üzümçilik bilenem meşgullanypdyrlar. Bu barada “Odisseýada” feaklaryň patyşasy Alkinoýyň ajaýyp bagy barada beýan edilýär.
Gomerçilik döwrüniň ykdysadyýetinde maldarçylyk esasy orun tutupdyr. Malynyň baş sanyna görä, köplenç adamyň jemgyýetindäki orny kesgitlenipdir. Odisseý Itakanyň gahrymanlarynyň içinde ilkinji hasaplanypdyr, sebäbi onuň 12 süri iri şahly maly, şonça-da goýundyr geçişi, doňuzy bolupdyr. Mal alyş-çalyş birligi hökmünde-de ulanylypdyr.
Gomeriň eserlerinden gelip çykýan netijeleri, arheologiýa hem tassyklaýar. B.e.öň XI-IX asyrlarda Gresiýada söwda we hünärmentçilik juda pes derejede bolupdyr. Her maşgala ýaşaýyş üçin zerur zatlary özünde öndüripdir. Hünärmentler az sanly bolup, Gomer olary “demiurglar” (halk üçin işleýänler) diýip atlandyrypdyrlar.
Grekler gomerçilik eýýamynda özlerine gerek bolan kese ýerli zatlary edinmek uçin talaňçylykly ýörişler gurapdyrlar. Deňizok galtamanlar köp bolupdyr. Garakçylyk, gatlamançylyk özüňi görkezmek üçin mümkinçilik, gahrymana we aristokrata mynasyp iş hökmünde görlüpdir. Gomer hakyky söwdagärlerden finikiýalylary agzap geçipdir.
Bu döwürde patyşalar hem ýönekeý agaç oýlerde ýaşapdyrlar. Olar işden hem gaçmandyrlar. Gomerçilik döwründe gullaryň sany az bolupdyr. Hojaýynlar öz gullary bilen bile işläp, bile ýaşapdyrlar. Gulçulygyň esasy çeşmeleri uruşlar we galtamançylyk bolupdyr. Wepaly gullaryň gadyryny bilipdirler. Gulak asmaýan, hojaýyna dönüklik edýän gullary jezalandyrypdyrlar. Bu döwürde erkek adamlary uruşda kän ýesir almandyrlar, sebäbi olary boýun egdirmek kyn bolupdyr, aýallary bolsa höwes bilen alypdyrlar. Owadan we işine ezber gyrnagyň bahasy 20 öküzli sürä deň bolupdyr.
B.e.oň XI-IX asyrlara degişli ýazuw çeşmeleri ýok diýen ýalydyr. Mikeny medeniýeti heläk bolansoň, ylymda belli bolan ilkinji ýazgylar b.e.oňki VIII asyryn II ýarymynda degişlidir. Ýöne bu ýazuw çyzykly B ýazuwy däl-de, täze döräp başlan elipbiýi ýazuwydyr. Gomeriň polmalarynda hem hat-ýazuw barada agzalmaýar. Mikeny medeniýeti heläk bolansoň, ýazuwyň ýok bolmagy ýöne ýerden däl. Kritde we mikenyda merkezleşen döwletde ähli maddy we adam serişdelerini hasaba almak zerurlygy netijesinde hat-ýazuw ulanylypdyr. Emma b.e.öňki XI-IX asyrlarda bolsa, aýry-aýry jemagatlar ykdysady we syýasy taýdan özbaşdak ösüpdirler. Olarda dolandyryş ulgamy bolmansoň, ýazuwa mätäçlik bolmandyr we ol ýatdan çykarylypdyr.
Gomeriň maglumatlary esasynda b.e.öň XI-IX asyrlarda Gresiýada jemgyýetiň syýasy gurluşy ýönekeý oba jemagatlary görnuşinde bolupdyr. Olaryn ýerleşen ýerleri uly bolman, bir-birinden üzňe bolupdyrlar. Jemagatyň syýasy we ykdysady merkezine polis (şäher) diýlipdir. Bu dowrüň polisi hem şäher, hem oba ýaly bolupdyr. Onuň esasy ilaty daýhanlar we maldarlar bolupdyrlar.
Aýry-aýry jemagatlaryň arasynda dartgynly gatnaşyklar bolupdyr. Goňşulara duşman hökmünde garapdyrlar.
Gomerçilik döwründe ýerler bütin jemagatyň eýeçiligi hasaplanypdyr. Jemagatdake erkin adamlaryň paý ýerlerine “klerler” (“bijeler”) diýlipdir. Jemagatyň içinde köpýerli we ýersiz adamlar hem bolupdyr. Uly bolmadyk paý ýerinde hojalyk ýöretmäge serişde tapmadyk adamlar ýerini beý goňşularyna beripdirler. Özleri bolsa ýetrsiz fetlere (batraklara) öwrülipdirler. Gomeriň eserlerinde urug begzadalary “gowylar” (“aristo”) diýlip atlandyrylýar.
B.e.öňki XI-IX asyryň grek patyşalary bu sözüň dowaly manysyna eýe däldirler. Uruglaryň baştutanlary “basileýler” bolup, olar urug kethudalary bilen wagtal-wagtal şäher meydançasynda (agorada) halkyň gatnaşmagynda dowalary cözüpdirler. Uruş wagtynda basileýleriň birini (ýa-da ikisini) harby serkerde saýlapdyrlar. Ýöriş wagty basileýler gorkaklara we gulak asmaýanlara ölüm jezasyna çenli çäre görüp bilipdirler. Kä ýagdaýlarda basileýiň harby wezipelerine ýokary ruhany we baş kazy wezipeleri hem goşulyp “patyşa” bolan ýagdaýlary-da duşýar. Olara feak basileýleriň arasynda Alkinoý, Itaka basileýleriň arasynda Odisseý, Troýanyň etegindäki akeý goşun serkerdeleriniň arasynda Agamamhon mysal bolup biler. Gomerçilik döwrüniň özbaşdak jemagatlaryndan soňra ilkinji-şäher döwletler ýa-da polisler emele gelipdir.
Umuman alanda gomerçilik döwri medeni taýdan pese gaçan hem bolsa, bu döwürde geljekki batly ösüş üçin güýçler jemlenipdir. Grek jemgyýetiniň mundan beýläk ösmegi üçin demiriň giň ýaýramagy we önümçilige girizilmegi möhüm ähmiýete eýedir.
3. Dorileriň göçüp gelmekleri b.e.öň XI asyrda tamamlanypdyr. Onuň netijesinde dürli grek taýpalarynyň ýerleşişinde düýpli üýtgeşmeler bolupdyr. Peloponnesiň Arkadiýa we Ahaýýa ýerlerindäki ilat özbaşdaklygyny saklap galypdyr. Dorilerin esasy höküm süren ýerleri Argos, soňra b.e.öň X asyryň ortalarynda esaslandyrylan Sparta şäheri bolupdyr. Olar Egeý arhipelagynyň günorta böleginde Kiferany, Melosy, Kritiň uly bölegini, Rodosy we günorta-günbatar Kiçi Aziýada käbir ýerleri eýeläpdirler.
Aheýler Kritiň daglarynda, Kiprde, Pamfiliýada özbaşdaklygyny saklapdyrlar. Orta Gresiýada aheýler Attikany elde saklap galypdyrlar. Afinynylaryň dorilere garşy tutan ýerlilik bilen göreşendigini XX asyryň 30-njy ýyllarynda geçirilen arheologik barlaglar subut edýärler. Afinyda b.e.öň XI asyrda kuwwatly goranyň diwarlary gurulýar. Bu ýere Peloponneden hem aheý bosgunlery gaçyp gelipdirler.
Ähli Günorta Gresiýadan gaçyp gelen bosgunlara Attikada eklenmek mümkin bolmandyr. Olaryň patyşa Ionyň ady boýunça ioniler diýen bir bölegi Egeý arhipelagynyň merkezi adalaryna we Kiçi Aziýanyň günbatar kenarlaryna göçüpdirler. Miletde, Efesde, Kolafonda, Samosda we Hiosda gülläp ösýän ioniý obalary döräpdir. Tizden bu ýerlerde grek medeniýeti gaytadan ýokary göterilipdir.
Kiçi Aziýanyň Egeý kenarynyň demirgazyk bölegi ýagny Eolida, Lesbos adasy Fessaliýadan göçüp gelenler tarapyndan ilatlaşypdyr. Rowaýatlara görä, Eolida Pilosyň legendar patyşasy Nestoryň nesilleri gidipdirler.
Mowzuk: Gadymy Gresiýa b.e.öň VIII-VI asyrlarda.
M E Ý I L N A M A
1. Grek-şäher döwletleriniň döremegi durmuş we ykdysady ösüşi.
2. Tiranlyklar we tiranlar.
3. Koloniýalaşdyryş hereketi.
4. B.e.öň VIII-VI asyrlarda grek medeniýeti.
Grek-şäher döwletleriniň döremegi durmuş we ykdysady ösüşi[üýtget | edit source]
Gadymy Gresiýanyň taryhynda b.e.öňki IX-VIII asyrlaryň sepgitlerinde çuňňur özgerişlikler bolup geçýär. Bu döwürde ownuk biri-birinden üzňe urug we oba jemgatlarynyň içinde ykdysadyýet çalt ösüp başlaýar. Döwlet organlarynyň ulgamy, ösen medeniýet döräp başlaýar. Bu täze durmuş – syýasy gurluşa polisler diýilýär. Polisler öňki jemagatlardan, täze ilatly ýerleriň döredilmeginden (koloniýalardan) emele gelipdirler. Polisleriň içerki düzümi birnäçe asyrlaryň dowamynda kemele gelip, b.e.öňki VI asyrda köp şäherlerde, esasan, tamamlanýar.
Şäher-döwlet görnuşinde irki döwletleriň emele gelmegi b.e.öňki VIII-VI asyrlarda bolup, oň arhaik döwür diýip at berilýär.
B.e.öň VIII-VI asyrlarda ykdysady özgerişlikler oba hojalygynda, önümçilik tilsimatynda, hünärmentçilikde we söwdada bolup gecýär.
Oba hojalygynda önümçilik we zeýtun ösdürmek üçin has köp serişde we işçi güýjüniň sarp edilmegi hojalykda gereginden artyk, bazarda satar ýaly önüm öndürmäge mümkinçilik beripdir.
Oba hojalygynda esasy orun daýhan hojalyklaryna we urug begzadalarynyň iri hojalyklaryna degişli bolupdyr.
Oba hojalygyndan hünärmentçilik bölünip aýrylypdyr. Hünärmentçilik şäherlerde jemlenipdir. Onuň esasy pudaklary metal işläp bejermeklik, keramika önümçiligi, gämi gurluşygy bolupdyr. Demriň we poladyň öndürilişiniň özleşdirilmegi ekerançylygyň ösdürilmegine ýardam edipdir. Harby işde hem öwrülişige getiripdir. Öňkibegzadalaryň atly goşunynyň ähmiýeti pese duşüp, agyr ýaraglanan pyýada goşun (goplitler) uly orun tutup başlapdyr.
Grek küýzegärleri kermaika önümleri ýasamakda uly ussatlyga ýetipdirler. Olaryň küýze önümleri bütin ortaýer deňzinde meşhur bolupdyr. Grek ussalary gaplaryň daşyny gara lak bilen örtüp, olarda dürli sahna we bezeg şekillerini şekillendiripdirler.
Korinfiň we Afinynyň keramikasy aýratyn şöhrat gazanyp, Egeýden has uzak ýerlere-de ýaýrapdyr. B.e.öň VIII-VI asyrlarda gämi gurluşygy möhüm ähmiýete eýe bolýar. Bu döwürde Gresiýada uly harby flot bolmandyr, sebabi olar deňiz uruşlaryny entek alyp barmandyrlar. Gurulýan gämiler, esasan, ýolagçylar we söwda üçin niýetlenipdir. Gämileriň dürli görnuşleri bolupdyr: pentekonterlerde 50 kürekçi, triýerlerde 180 kürekçi bolup, olar gäminiň tizligini sagatda 10 deňiz miline ýetiripdirler.
Döwda hem ösüp ugraýar. Haryt alyş-çalşygyny b.e.öň VII asyrda Lidiýada we Gresiýanyň Egina adasynda ilkinji teňňeleriň ýüze çykmagy has ýeňilleşdiripdir. Gresiýada teňňeler belli bir agramy bolan tegelek görnüşli kümüş bölejigi bolup, olaryň bir ýüzünde haýsy-da bolsa bir hudaýy, beýleki tarapynda onuň bilen baglanyşykly simwollary şekillendiripdirler.
Hünärmentçiligiň we söwdanyň ösmegi şäherleriň dolandyryş we dini merkez hökmünde hem ösmegine ýardam edipdir.
B.e.öň VIII-VI asyrda Gresiýada şäher öwrülişigi bolup geçýär, ýagny köp şäherler dolandyryş-dini we söwda-hünärmentçilik merkezleri hökmünde esaslandyrylýarlar we berkidilýärler. Şäherlerde hünärmentçilik ussahanalary işläpdir, agorada gyzgalaňly sowda bolupdyr, gämi duralgalarynda uzakdan gelen gämiler durupdyr. Ilatyň arasynda hünärmentleriň, söwdagärleriň, deňizçileriň, kürekçileriň, ussahana we gämi eýeleriniň sany artýar, ýagny söwda-hünärmentçilik gatlagy emele gelýär. Şäherlerde ýer eýeleri we ýönekeý daýhanlar hem ýaşapdyrlar. Olar ýerlerini gidip işläpdirler. Obada ýaşaýan daýhanlar hem şäher bilen ýakyn gatnaşykda bolupdyrlar. Olar şäherdäki ýygnaklara., baýramçylyklara gatnaşypdyrlar. Başgaça aýdylanda, şäher bütin polisiň durmuş-ykdysady, syýasy we medeni ösuşiniň möhüm merkezine öwrülýär.
Grek polisleriň ykdysadyýeti öz düzümi boýunça gadymy gündogar we aheý döwletlerindäkiden tapawutlanypdyr. Ol has hereketjeň, söwdanyň we hünärmentçiligiň, haryt önümçiliginiň uly orny, hususy hojalyklaryň köplügi, hojalyk durmuşyna döwlet häkimiýetiniň gowşak täsiri bilen möhümdir.
Öň hem belläp geçişimiz ýaly, b.e.öň VII asyryň ortalarynda atly we arabaly goşunyň ähmiýeti pese duşüp, pyýada agyr ýaraglanan goşun esasy harby güýje öwrülipdir. Gaplitleriň goşuny ortaça ýaşaýan daýhanlardan düzülipdir. Bu bolsa olaryň jemgyýetde syýasy täsiriniň artmagyna ýardam edipdir.
Demosyň esasy ýeňişleriniň birem adat hukuklarynyň we dowam edýän hukuk düzgünleriniň kadalaşdyrylmagy we ýazga geçirilemgi bolupdyr. Bu bolsa birnäçe eden-etdilikleriň öňüni alypdyr. Kanunlarda ýere we emläge hususy eýeçilik berkidilipdir. Esasy ähmiýete eýe bolan zat hem raýatlarybergidarlygy uçin gul etmegiň gadagan edilmegi bolupdyr. Bergidar bolan garyp şahsy taýdan azat bolupdyr. Jemgyýetiň aňynda kem-kemden grekleriň gul bolmaly däldigi baradaky duşünje kemala gelipdir.
Tiranlyklar we tiranlar[üýtget | edit source]
B.e.öň VII-VI asyrlarda Gresiýanyň syýasy ösüşinde polisleriň köpüsinde urug begzadalaryny häkimiýetden çetleşdirmek we söwda-hünärmentçilik toparyň häkimiýetde berkleşmegi bolup gecýär. Şäher-döwletlerde häkimiýeti güýç bilen eýelän we dolandyryş organlaryny özüne tabyn eden adamlara tiranlar diýipdirler.
B.e.öň VII asyryň II ýarymynda tiranlyklar ilki bilen karinfde, Sikionda berkarar bolupdyrlar. B.e.öň VI asyrda bolsa tiranlyk düzgüni Miletde, Afinyda, Samos we beýleki adalarda, Günorta Italiýanyň birnäçe polisinde we Sisiliýada bolupdyr. Tiranlaryn ýöredýän syýasaty, esasan, köne urug begzadalarynyň agalygyna garşy bolupdyr. Tiranlar olary häkimiýetden çetleşdiripdirler, emlägini we ýerini alypdyrlar, polisden kowupdyrlar we olara garşly adamlary erkinlige goýberipdirler. Olar söwda-hünärmentçilik toparlary we ownuk daýhanlary goldapdyrlar. Hünärmentçiligi, söwdany, gämi gurluşygyny ösdüripdirler. Gämiduralgalaryny abadanlaşdyryp, deňiz ýollaryny howpdan goramaga çalşypdyrlar, teňňe zikgeläpdirler.
Şu işleri geçiryän wagtlary olary halk goldapdyr. Ýöne tiz wagtdan öz bähbitlerini arap, zorluk edip başlapdyrlar. Ilat olary goldamagyny bes edipdir. Tiranlar kowlupdyrlar ýa-da göreşde ölüpdirler. B.e.öň VI asyryň ahyryna çenli ähli grek şäherlerinde diýen ýaly tiranlyklar ýok ediplipdir.
Koloniýalaşdyryş hereketi[üýtget | edit source]
B.e.öň VIII-VI asyrlarda grek jemgyýetiniň durmuş-ykdysady, syýasy we medeni ösüşi netijesinde Beýik koloniýalaşdyryş herketi emele gelipdir. Grekler Egeý deňziniň we onuň töwregindäki ýerleşen şäherlerinden Ortaýer deňziniň we Gara deňziň kenarlarynda köpsanly koloniýalary (grekçe-apoýkiýalary) döredip, göçüp barypdyrlar.
Grekler Ortaýer deňziniň we Garadeňziň kenarlarynda giň ýerleri özleşdiripdirler we ýerli ilatlar bilen ykdysady, medeni aragatnaşyklary ýola goýupdyrlar.
Koloniýalara, esasan, ýersiz halan garyplar, syýasy göreşde ýeňlen toparlar, ýagny närazylar we syýasy garşydaşlar gidipdirler. Olar täze ýerlerde şowlulyk we bagt gözläpdirler. Metropoliýalar (“ene şäherler”) üçin koloniýalar bilen aragatnaşyk saklamak amatly bolupdyr.
B.e.öň VIII-VI asyrlarda Gresiýada ilatyň sany juda artypdyr.
Beýik grek koloniýalaşdyryş hereketinde üç ugur tapawutlanýar:
1. Günbatara-Günorta Italiýa we Sisiliýa, Sardiniýa, Korsika adalaryna, häzirki Fransiýanyň günorta kenarlaryna we Ispaniýanyň gündogar kenarlaryna tarap.
2. Demirgazyk-günorta – Frakiýanyň günorta kenarlaryna, Gara deňziň kenarlaryna we bogazlaryna tarap.
3. Günorta we günorta-gündogar ugur-finikiýa kenarlaryna, Müsürin we Liwiýanyň deňiz kenarýakalaryna.
Günbatar ugurda bu hereket has güýçli bolupdyr. Grekleriň günbatar ilkinji koloniýasy Pitekussa adasyndaky oba we Kumy şäheri bolupdyr. Soňra iň iri we ösen polisler bolan Sirakuzy, Zankla, Regiý, Tarent, Sibaris, Kroton, Gela, Silimint, Akragant we beýleki koloniýalar esaslandyryplypdyr. Günorta Italiýada we Sisiliýada grekler şeýle bir köp ornaşypdyrlar welin, ol ýerleri Beýik Gresiýa diýip atlandyryp başlapdyrlar.
Fransiýanyň günorta kenarynda Massaliýa esaslandyrylypdyr. Onuň üsti bilen Galliýa we häzirki Pariže çenli grek harytlary äkidilipdir. Günbatarda koloniýalar döretmekde Korint şäheri aýratyn orun tutupdyr.
Ikinji ugurda Milet şäheri uly ähmiýete eýe bolupdyr. Ol 100-den gowrak koloniýa esaslandyrypdyr. Propontidada Kizik, Halkedon, Wizantiý, Gara deňziň günorta kenarynda Sinop we Gerakleýa, günbatar kenarynda Istriýa, Pont Apollaniýasy, Odessos, Tomy, Kallatiýa, demirgazyk kenarynda Tawrika, Pantikapeý, Fanagoriýa, Tira, Bospor, Feodosiýa, Hersanes, Gorgippiýa esasy grek şäher-döwletleri bolupdyrlar.
Üçünji ugur boýunça koloniýalaşdyryş herketi has gowşak bolan, sebäbi grekler bu toýda finikiýa söwdagärleriň güýçli garşylygyna duş gelipdirler. Şonuň üçinem diňe Siriýada Al-Mina, Finikiýada Sukas, Müsürde Nawkratis we Dafta şäherleri esaslandyrylypdyr. Diňe b.e.öň 630-njy ýylda esaslandyrylan Kirena şäheri has ösen grek polisi bolupdyr. Grek koloniýalary ýaşamak üçin amatly, bol hasylly, gowy göni duralgaly, tebigy taýdan berkidilen we agyz suwy bilen üpjün bolan kenarýakalarda esaslandyrypdyrlar. Olar ilki ornaşjak ýerlerini öwrenipdirler. Ýer tapylansoň, metropoliýadan oňa göçüp gitmek işleýänleri hasaba alypdyrlar. Olara şäher häkimiýetleri tarapyndan baştutan-oýkis bellenipdir. Ilkinji koliniýalarda ilat az bolupdyr. Olar ýerli halklar bilen aragatnaşyga giripdirler.
Täze ýurtlar we täze taýpalar bilen tabyşlyk grekleriň medeni dünyägaraýşyny giňeldipdir.
Täze şaherleri guramak, ýerleri özleşdirmek zerurlygy binagärligiň we şekillendiriş sungatynyň ösmegine itergi beripdir. Grek medeniýeti beýleki ýurtlaryň täsirinde täze pikirleri, bilimler bilen baýlaşypdyr.
B.e.öň VIII-VI asyrlarda grek medeniýeti[üýtget | edit source]
Grek polisleriniň emele gelmegi täze medeniýetiň ruhy gymmatlyklarynyň täze ulgamynyň döremegi bilen bolup geçipdir. Grek medeniýetiniň esaslarynyň kemala gelmegi boş ýerden döremändir. Sebäbi oňa b.e.öň II müňýyllykdaky Krit we Aheý medeniýetleriniň we gadymy gündogar siwilizasiýasynyň täsiri ýetipdir. Grekler bu mirasy başarjaň peýdalanypdyrlar we gaýtadan işläpdirler. Umuman alanda b.e.öňki VIII-VI asyrlardaky grek medeniýeti özboluşly, täze taryhy hadysa bolupdyr.
Her bir halkyň medeniýeti özüne ýazuwy we edebiýaty, şekillendiriş sungatyny we binagärligi, dini ulgamyny, filosofiýany (pelsepäni) we ylmy öz içine alýan çylşyrymly we köptaraplaýyn toplum bolup durýar.
Grekler özboluşly dini ulgam döredipdirler. Olaryň düşünjelerine görä, hudaý bu kuwwatly barlyk bolup, ol ähli zady başaryp bilmeýär we ýokary guýç bolan ykbala tabyn bolýar. Grekler hudaýy adama meňzeş hasaplapdyrlar. Olaryň wezipesine bolsa, adamlara kömek bermek diýip duşünipdirler. Olaryň duşünjelerine görä, adamlar bilen hudaýlaryň nikasyndan gahrymanlar-ýarymhudaý adamlar emele gelip, olar ajaýyp edermenlikler görkezipdirler. Grekleriň hudaýlar we olaryň dünýewi işlere goşulyşy baradaky gürrüňlerine mifler diýilýär. Grek duşünjelerine görä, adamlaryň we hudaýlaryň dünýäleri göze görünmeyän birnäçe sapaklar arkaly baglanyşýar. Olar hudaýlary ajaýyp ybadathanalarda ýaşaýan owadan adamlaryň keşbinde göz öňüne getiripdirler we aýal hem erkek heýkellerinde beýan edipdirler.
Gadymy Gresiýada b.e.öňki IX-VIII asyrlaryň sepgidinde harpdan ybarat elipbiý döräpdir, onda çekimli we çekimsiz sesler bolupdyr.
B.e.öň VIII-VI asyrlarda grek edebiýaty hem döräpdir. Ilki bilen epiki poeziýa emele gelipdir. Olar aýdymçy-aetler tarapyndan ýerine ýetirilipdirler. Ýazuwyň döremegi bilen olary ýazga geçiripdirler. Epiki poeziýanyň iň gowy nusgalary “Iliada” we “Odisseýa” polmalarydyr. Bularyň b.e.öň VIII asyrda mazmuny gutarnykly görnuşe gelip, b.e.öň VI asyrda bolsa ýazga geçirilipdir.
Ilkinji awtory belli bolan eserler Gesiodyň “Zähmetler we günler”, “Teogoniýa” poemalarydyr.
Liriki poeziýanyň ilkinji wekilleriniň biri Paros adasynda bolan Arhiloh (b.e.VII a) bolupdyr. Başgada Alheý we (Lesbosa), Anakreont (Teos şäh.) ýaly şahyrlary mysal getirmek bolar.
Liriki eserlerde söýgüni, tebigaty, durmuşyň şatlyklaryny beýan edipdirler.
Syýasy liriki eserlerde bolsa, içerki göreş, syýasy wakalar beýan edilip, oňa Solonyň (Afinydan), Feognidiň (Megaradan) eserlerini mysal görkezmek bolar.
Spartaly Tirteý öz eserlerinde watançylyk mowzugyna ýüzlenip, edermenligi, batyrlygy wasp edipdir.
Poeziýanyň beýleki görnüşlerine gimnler, odalar, ýarym epiki, ýarym kyssa görnuşindäki ahlak terbiýe beriji hekeýatlar (basnýalar) degişli bolupdyr.
Gresiýada şäher gurluşygy we binagärlik anyk meýilnama esasynda alnyp barlypdyr. Grek şäher gurujylary şäheriň agyz suwy bilen üpjünçiligine uly üns beripdirler. B.e.öň VII asyryň ortalarynda Megarada, soňra Korinfde, Afinyda we beýlekiýerlerde guralypdyr. Iň ajaýyp suw geçirijisi Samos adasynda gurlup, dagyň içinden 1 km uzynlykda nagym (tonnel) gecirilipdir.
Grek binagärliginde ybadathanalara esasy üns beriplipdir. Olar belent ýerde-akropolda gurlup, süntünler bilen gurşalypdyr, relýefler we heýkeller bilen bezelipdir.
Binagärlikde ybadathanalaryn gurluşygynda meşhur order ulgamy diýilýän binagärlik usuly öz beýanyny tapypdyr. Ol Gresiýada ösdürilip, soňra Rimde hem ýaýrapdyr. Sütünleriň (orderleriň) doriý, ioniýa, korinf görnüşleri bolupdyr.
Heýkeltaraşlykda mifiki gahrymanlaryň, hudaýlaryň, olimpiýa oýunlarynyň ýeňijileriniň, aýal hudaý şekilleriniň heýkellerini ýasapdyrlar. Irki grek filosoflaryna (pelsepeçilerine) naturfilosoflar (natur-tebigat) diýipdirler. Sebäbi şol wagtlar ylym we pelsepe bitewi ekeni. Naturfilosoflara Fales, Anaksimandr, Anaksimen, Geraklit, Pifagor degişlidir.


text:
"Press trust of India" agentstwasynyň habar bermegine görä, bu sergide XIX - XX asyrlarda Merkezi Aziýa sebitlerinde dokalan halylar görkezildi. 29-njy dekabrda Harringtonyň suratçylyk galareýasy 10 günlük işine başlady. Ol sergidäki 90-dan gowrak görnüşi özünde jemleýän halylar Eýranda, Türkiýede, Türkmenistanda, Ermenistanda, Gruziýada, Dagystanda, Özbegistanda, Gyzgystanda dokalandyr.
"Köp ýyllaryň dowamynda dokalan bu halylara irginsiz zähmet siňendir" diýip, Denni Mehra öz söhbetiniň dowamynda belläp geçdi. Her bir halynyň keşbinde şol halkyň taryhyny, edebiýatyny, milli edim-gylymlaryny görmek bolýar. Mehranyň aýdyşy boýunça toplumlaryň uly bölegi Awstriýadan, Germaniýadan, ABŞ-dan, Beýik Britaniýadan alnandyr. Seýrek duş gelýän bu gadymy halylaryň aglabasy Merkezi Aziýa sebitlerinde ýaşaýan halklaryň döreden sungat eserleridir.
"Halylar belli bir kada-kanun esasynda dokalanok, muňa garamazdan, her bir halyçy öz mähir-muhabbetini siňdirýär" diýip, gürrüň berýär. "Bu halylar üýtgeşik, syrly alamatlary özünde jemläp, guşuň nyşany - erkinligi, ynanjy, parahatçylygy, bag - baky ýaşaýşy, ýyldyzlar - synmaz umydy, göl - her taýpa-tiräniň aýratynlygyny aňladýar" diýip, Mehra gürrüň berýär. Umuman, gyz-gelinleriň arzuw-umytlary şol halylarda janlanýar. Dünýä ýüzünde seýrek duş gelýän gadymy halylara Denni Mehra eýeçilik edýär. Geljekde-de, şol toplan halylaryndan uly muzeý açmaklygy meýilleşdirýär.
Çeşme: avg.com


text: Häzirki wagtda ýurdumyzda Prezident saýlawlaryny guramaçylykly geçirmek üçin möhüm işler durmuşa geçirilýär. Halkymyz döwletiň Prezident saýlawlaryna uly ähmiýet berýär. Ýurt baştutanyny saýlamak üçin halkyny dogry ýol bilen öňe sary alyp gitjek, Watanymyzyň aladasyny öz üstüne alyp biljek, döwletiň geljekgi ykbalyny kesgitlejek mynasyp adamy saýlamak işine ak ýürekden gatnaşarys. Saýlawlara ylymly-bilimli, tejribeli, abraýly raýatlardan 9 sany dalaşgärler halkymyz tarapyndan hödürlendi. Dalaşgärler saýlawçylar bilen duşuşyklar geçirýärler. Muňa biz işjeň gatnaşyp, dalaşgärleriň öz öňlerinde goýan maksatlary bilen tanyşýarys. Alnyp barylýan guramaçylykly işler hukuk döwletimizde Prezident saýlawlarynyň üstünlikli geçiriljekdigine ynam döredýär. Nesip bolsa 12-nji fewralda ähli türkmenistanlylar bolup, Prezident saýlawlaryna ýokary raýat işjeňliligi bilen gatnaşyp, agzybir halkymyzy, Watanymyzy ösüşleriň aýdyň, parlak ýolundan diňe öňe alyp barjak mynasyp dalaşgäri Prezident saýlarys. Saýlamaga we saýlanmaga hukuklary doly kepillendirýän ýurdy bolan Garaşsyz we Baky Bitarap Türkmenistan döwletimizde Prezident saýlawlarynyň üstünlikli geçiriljekdigine ýürekden ynanýarys.


text:
Fewral aýynyň ilkinji sişenbe güni, Türkmenistandaky Fransuz Instituty Fransuz ýa-da fransuz dilinde gürleýän myhman bilen duşuşyk geçirýär.
Fransuz Institutyň kollektiwi sizi 6-njy martda geçiriljek ilkinji duşuşyga çagyrýar.
Biziň ilkinji myhmanymyz Aleksandr Faru. Asly Awinýonly bu fransuz myhman Winçi kompaniýasynyň Türkmenistandaky wekili we ol 2012-nji ýylda bu ýurda Ministrler Kabinetiniň we Prezidentiň köşgüniň seýilgähiniň gurluşygyna gatnaşmak üçin gelipdi.
Aleksandr Faru biz bilen öz iş tejribesini, Türkmenistan we teatr festiwaly bilen tanymal bolan Awinýon şäheri baradaky pikirlerini paýlaşar.
Myhmanymyz bile söhbetdeş bolmaga we oňa sizi gyzyklandyrýan soraglaryňyzy bermäge çagyrýarys. Duşuşyk fransuz dilinde geçer.


text:
Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň halkyna
Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň halkyna Mähriban halkym! Eziz watandaşlar! Sizi müňýyllyklardan gözbaş alyp gaýdýan hem-de adamzadyň ahlak we ruhy päkligini dünýä ýaýýan mukaddes Oraza baýramy bilen tüýs ýürekden gutlaýaryn. Däp bolşy ýaly, «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» ýylynda hem parahatçylyk, dostluk, ynsanperwerlik ýaly gymmatlyklary özünde jemleýän bu gadymy baýramyň şanyna geçiriljek dabaralaryň Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistan


text: Türkmenistanyň Prezidentiniň Karary bilen, “Türkmenistanyň Ulag-logistika merkezi” açyk görnüşli paýdarlar jemgyýetini döretmäge rugsat berildi. Täze kärhananyň esaslandyryjylary hökmünde Türkmenistanyň Demir ýol ulaglary ministrligi (esaslyk maýadaky paýy 35 göterim), Awtomobil ulaglary ministrligi (10 göterim), Aragatnaşyk ministrlrigli (5 göterim), “Türkmenhowaýollary” gullugy (5 göterim), Deňiz we derýa ulaglary döwlet gullugy (10 göterim) we Döwlet ätiýaçlandyryş guramasy (5 göterim) bellenildi.


text:
Seýsmiki ýagdaýa durnukly gurluşyk ylmy-barlag institutynyň “Jaýlaryň we desgalaryň seýsmika çydamlyk” barlaghanasynyň baş hünärmeni we “Gidroizolýasiýa we posa garşy gorag” barlaghanasynyň hünärmeni Toýmyrat Orazow bilen, 2017-nji ýylyň ýylyň ýanwar aýynyň 23-den fewral aýynyň 10-y aralygynda Ýaponiýanyň halkara gatnaşyklar agentliginiň (Japan International Cooperation Agency, JICA) guramagyndaky, Ýaponiýa döwletiniň Tokio, Kiota, Kobe we Osaka şäherlerinde, “Seýsmiki gorag we seýsmiki durnukly tilsimler” atly temadan hünäri ýokarlandyrmak boýunça 3 hepdelik okuw iş maslahatyna gatnaşdylar.
Bu okuw maslahatyna Gazagystan, Gyrgyzystan we Ermenistan döwletleriniň, döwlet edara-kärhanalarynyň hünärmenleri hem gatnaşdylar. Okuw iş maslahatynyň çäklerinde Ýaponiýa döwletiniň gurluşyk pudagynyň we tebigy betbagtçylyklardan goragynyň aýratynlyklary nazarda tutulyp düzülen iş maksatnamasynyň dowamynda seýsmiki goragyň amala aşyrylyşyna we seýsmiki ýagdaýa durnukly tilsimleriň ýerine ýetirilişine giňişleýin garaldy. Okuw iş maslahaty öz içine okuw dersleri boýunça leksiýalar we düşündirişli synlama gezelençleri arkaly alynyp baryldy.
Okuw iş maslahaty döwründe degişli ugurlar boýunça, Ýaponiýanyň ylmy-barlag institutlarynyň, uniwersitetleriniň professor-mugallymlary, şeýle hem ministrlikleriniň, seýsmiki goraga we seýsmiki ýagdaýa durnukly gurluşyga degişli bolan edara-kärhanalarynyň hünärmenleri tarapyndan jemi 28 sany leksiýa okaldy we 11 sany ýerine çykyp barlama arkaly düşündirişli synlama gezelençleri gurnaldy.
Hünäri ýokarlandyrmak boýunça okuw iş maslahatynyň gün tertibi iki bölekden ybarat bolup, güniň birinji ýarymynda okuw dersleri boýunça leksiýalar, güniň ikinji ýarymynda seýsmiki gorag we seýsmiki ýagdaýa durnukly tilsimler boýunça ýerinde barlag geçirmek arkaly düşündirişli synlama gezelençli leksiýalar okaldy.
Ýaponiýanyň gurluşyk pudagynyň hünärmenleri we alymlary elmydama kämilleşdirilýän häzirki zaman tilsimlerini ulanýarlar. “Seýsmiki gorag we seýsmiki durnukly tilsimler” okuw iş maslahatynyň okuw meýilnamasy we degişli ugur boýunça pikir alyşmak Ýaponiýanyň seýsmiki ýagdaýa durnukly gurluşykda alyp barýan işleri institutymyzyň hünärmenleriniň tejribesini artdyrar. Bu ugur boýunça ençeme ýyldan bari iş alyp barýan hünärmenleriň okan leksiýalary, eden gürrüňleri gyzykly we peýdaly boldy.
Üç hepdelik maksatnamaly hünäri ýokarlandyrmak boýunça okuw iş maslahatynyň guramaçylary häzirki günde seýsmiki ýagdaýa durnukly gurluşyga degişli bolan peýdaly we uly gyzyklanma döredýän meseleri öz içine alýan dersler arkaly diňleýjilere ýetirmegi başardylar. Okuwyň soňky günlerinde gatnaşyjylara okalan dersleriň jemi boýunça prezentasiýa arkaly hünär synagy geçirildi we dabaraly ýagdaýda “Seýsmiki gorag we seýsmiki durnukly tilsimler” atly okuw iş maslahatynyň hünäri ýokarlandyrmak baradaky şahadatnamasy gowşuryldy.
©Seýsmiki Taýdan Durnukly Gurluşygyň Ylmy-Barlag Instituty


text:
Pakistan resmileri ýurduň günorta-günbataryndaky Kwetta şäherinde janyndan geçenleriň ybadathana eden hüjüminde azyndan ýedi adamyň öldürilendigini, 30 adamyň ýaralanandygyny aýdýarlar.
Balujystan welaýatynyň içeri işler ministri Sarfaraz Bugti 17-nji dekabrda welaýat paýtagty Kwettadaky Betel memorial metodist ybadathanasyna edilen hüjüme azyndan iki jeňçiniň gatnaşandygyny aýtdy.
Bugti bir bombaçynyň 400 çemesi erkek, aýal we çagalar Kristmas baýramçylygynyň öňünden Ýekşenbe çäreleri üçin toplananda özüni partladandygyny aýtdy.
Beýleki hüjümçi howpsuzlyk güýçleri tarapyndan atylyp öldürildi diýip, ol aýtdy.
Welaýat polisiýasynyň başlygy Moazzam Ansari pidalaryň ählisiniň ybadathana binasynyň içinde bolandygyny, janyndan geçen bombaçynyň özüni derwezede partladandygyny aýtdy.
"Adamlaryň ölümine esasan derwezeden we aýnalardan syçran gyýçaklaryň salan ýaralary sebäp boldy” diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.
Ölenleriň arasynda iki sany aýal hem bar.
Ýaraly bolanlar gyssag bilen şäheriň esasy hassahanalarynda ugradyldy. Olaryň birnäçesiniň ýagdaýy agyr diýip, polisiýanyň maglumatynda aýdylýar.
Pakistanyň uly derejeli resmileri tarapyndan ýazgarylan hüjümiň jogapkärçiligini häzirlikçe hiç bir topar öz üstüne almady.
Daşary işler ministrliginiň sözçüsi Mohammed Faisal twitterde “Pakistanyň terrorizme garşy aýgytlylygy bu hili namart hereketler bilen togtadylyp bilinmez” diýdi.
Hristianlar Pakistanyň 200 million ilatynyň 1.6 prosentini düzýär. Beýleki dini azlyklar bilen bir hatarda, bu jemagat yslamçy jeňçileriň kemsitmeleri we hüjümleri bilen ýüzbe-ýüz bolýar.
Owganystan we Eýran bilen araçäkleşýän, tebigy serişdelere baý Bulujystan 2004-nji ýyldan bäri mezhep zorluklary, yslamçy jeňçileriň hüjümleri we separatist gozgalaňlary zerarly müňlerçe adamy ýitirdi.
25-nji noýabrda, janyndan geçen bombaçy Kwettanyň eteginde goşun awtoulagyna hüjüm edende azyndan dört adam öldi, 20-den gowrak adam bolsa ýaralandy. Bu hüjümiň jogapkärçiligini pakistan “Talybany” öz boýnuna aldy.


text:
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow 5-nji dekabrda welaýat, şäher we etrap prokurorlaryny wezipä bellemek baradaky kararlara gol çekdi.
Rahim Ataýew Aşgabat şäheriniň Berkararlyk etrabynyň prokurory wezipesinden boşadylyp, Mary welaýatynyň prokurory, Lebap welaýatynyň Hojambaz etrabynyň prokurory bolup işlän Döwran Berdimyradow Daşoguz welaýatynyň Daşoguz şäheriniň prokurory wezipesine bellenildi.
MaksatKulyýew Aşgabat şäheriniň Berkararlyk etrabynyň, Ruslan Rebbenakulyýew Ahal welaýatynyň Baharly etrabynyň, Atabeg Golbaýew Lebap welaýatynyň Hojambaz etrabynyň, Annamyrat Amangeldiýew Çärjew etrabynyň prokurory wezipelerine bellenildi.
Döwletiň resmi habar saýtlarynda täze wezipä bellenilen prokurorlaryň terjimehallary, iş tejribeleri barada maglumat berilmeýär.
Prezident prokurorlary täze wezipelere bellemek kararyna Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň ýylyň 11 aýyndaky işleriň netijelerine bagyşlanan göçme mejlisinde dol çekdi. Şeýle-de prezidentiň Mary welaýatynyň prokurorynyň orunbasary Şöhrat Gylyjowy wezipesinden boşadandygy habar berilýär, emma onuň näme üçin işden boşadylandygy anyklaşdyrylmaýar.
Baş prokuror Batyr Atdaýewiň mejlisde ýanwar-noýabr aýlarynda prokuratura edaralarynda geçirilen işler barada hasabat berendigi aýdylýar, emma geçirilendigi aýdylýan işler aýdyňlaşdyrylmaýar.
Şol bir wagtda prezidentiň pokuroryň hasabatyny diňläp, “prokuratura işgärleriniň degişli resminamalary netijeli peýdalanmalydygyny” belländigi habar berilýär.
Bu prokurorlaryň maý aýynda turan korrupsiýa galmagalyndan bäri iň kän wezipä bellenen gezegi bolup görünýär.
Ozal habar berlişi ýaly, Türkmenistanyň Batyr Atdaýewden ozalky baş prokurory Amanmyrat Hallyýew korrupsiýa aýyplamalary bilen baglylykda işden aýryldy. Azatlygyň ýerli çeşmeleri onuň maý aýynyň başynda ilki öý tussag edilendigini, soň azatlykdan mahrum edilendigini habar berdiler, emma resmi Aşgabat bu habary ne tassyklady, ne-de ret etdi.
Ýöne muňa garamazdan,türkmen mediasy maý aýynda 50 töweregihukuk resmisiniň korrupsiýa aýyplamalary esasynda türmä basylandygyny habar berdi. Bu arassalaýyşlaryň gapdaly bilen, başga işe geçýändigi üçin diýlip,Türkmenistanyň baş sudýasy Begenç Çaryýew hem wezipesinden boşadyldy.
Azatlygyň hökümete ýakyn çeşmeleri şonda korrupsiýa garşy başlanan kampaniýany prezidentiň güýç gurluşlaryna gurply adamlardan Aşgabatda geçirilmeli Aziýa oýunlaryna serişde toplamak barada beren tabşyrygynyň ýerine ýetirilmezligi, şol bir wagtda-da käbir prokuratura işgärleriniň öýünden uly möçberde nagt pul tapylmagy bilen baglanyşdyrdylar.
“Prezident Mulikowyň we prokuraturanyň işinden örän nägile. Baýramalyda birnäçe prokuror we IIM-niň işgäri tussag edildi. Öýleri dökülende, olaryň biriniň öýünden 15 million dollar möçberinde nagt pul tapyldy. Bu barada eýýäm prezidente habar berildi” diýip, Azatlygyň çeşmesi bu wakalaryň öňünden, 29-njy aprelde habar berdi.
Prezident Berdimuhamedowyň maý aýynda korrupsiýa garşy başlan kampaniýasy netijesinde Ykdysady jenaýatlara garşy göreş boýunça ýörite gulluk döredildi we başda bu guramanyň geçiren barlaglary, üstüni açan jenaýatlary hakynda, az-da bolsa, habar berildi.
Emma ýerli synçylar we Azatlygyň habarçylary bilen söhbetdeş bolýan raýatlar türkmen metbugatynda korrupsiýa faktlarynyň ýeterlik beýan edilmeýändigini aýdýarlar.
Şeýle-de olar, prezidentiň korrupsiýa garşy göreşmek barada beren wadalaryna agaramazdan, soňky 10 ýylda parahorlugyň giň ýaýrandygyny, iş orunlarynyň köplenç pula satylýandygyny, kanunçylyk edaralarynda puluň uly rol oýnaýandygyny gürrüň berýärler.


text:
Türkmenistanyň Istanbuldaky konsoloslygy elmydama doly bolýar. Dokument işlerini sazlamana gelen Türkmen raýatlary köp, nobatlar uzyn. Bir gün ýakyn dostumyň Merdanyň hem ýoly düşdi konsoloslyga. Şondan alan maglumatlara görä, ýekeje bir dokument üçin (Türkmenistandaky ýaşaýyş salgysyny görkezýän dokument) bir uzyn çylşyrymly prosedura goýupdyrlar. Konsoloslygymyz barada birnäçe madda sanap geçeýin.
Birinjisi, bilýärsiňiz konsoloslygy Istanbulyň çet ýerinde Istanbulyň Ýewropa ýakasyndaky Ýeşilköýde ýerleşýär.Bilişiňiz ýaly, 3 döwletten başga ähli döwletleriň Istanbuldaky konsoloslygy Beşitaşda ýerleşýär. Munuň birinjil sebäbi Beşiktaş etrabynda Istanbulyň iň merkezi we turistik ýeri hasaplanylýar we bu etraba transportyň ähli mümkinçilikleri elýeterlidir. Türkmenistan bilen deňeşdirmek üçin Beşiktaş etrabynda konsoloslygy bolan käbir döwletleri azgap geçmeýin. Meselem: Gyrgyzystan, Özbegistan, Hindistan, we Rossiýanyň konsoloslyklary Beşiktaş Taksimde (Beyogly) merkezi ýerde, transport mümkinçiligi köp. Azerbaýjan konsoloslygy Beşiktaş Ortaköyde, Yrak döwletiniň Istanbuldaky konsoloslygy Beşiktaş Gayrettepede we Iran Yslam döwletiniň Istanbuldaky konsoloslygy Eminönü Sultanahmemtde ýerleşýär. Bularyň hemmesine transportyň ähli dürlisi (awtobus, metro, metrobus, minibus) elýeterlidir. Geleliň 3 döwlet. Biri Amerika, Sariýer Maslak etrabynda ýerleşýär. Şäherden çet ýerde ýerleşmegi Amerikanyň özleri talap edip, ýörite goranyşly binada ýerleşýär. Beýleki iki döwlet bolsa Türkmenistan we Gazagystan. Ikisi hem Istanbulyň çet ýerinde Ýeşilköýde ýerleşýär. Bu ýere gidip gelmek gaty kyn. Transportyň diňeje awtobus görnüşi bar, ol hem gaty seýrek.
Ikinjisi, konsoloslygymyz dineje hepdäniň 4 güni sagat 9:00-12:30 arasy işleýär. Şonuň üçin bir dokumenti talap etmek käte 2-3 gün käte 1 hepde wagt alýar. Diňeje dokumenti talap etmek üçin konsoloslykda bir arza ýazyp we Türkmenistan konsoloslygyň bank hasabyna 9 Amerikan dollary goýup dekontyny almaly. Ony hem diňeje Türkmenistanyň işleşýän Deňiz bankyna hususy gidip goýmaly. Onlaýn internetden etmek bolanok. Biziň Merdan hem bolýa, etmeli bolsa ederis diýip birinji gezek gelen duran Ýeşilköý etrabynda deňizbanky gözleýär. Bu etrapda 3 deňiz bank bar eken. Olaryň hem diňeje birine gidip Türkmenistan konsoloslygyn hasabyna pul goýup bolýar, beýleki iki bank şahançasynda muny edip bolanok.
Üçünjisi, talap edilen dokument 1 aýdan ir taýýar bolmaýar. Taýýar bolansoň konsoloslyk işgärleri Merdana jan edip dokumendiň taýýar gelip al diýýär. Merdan dokumenti almana baranda almak üçin bir arza ýazmaly we ýene dokumentiň terjimesi üçin Deňiz banka gidip konsoloslygyň hasabyna 19 Amerikan dollary goýmalydygyny diýýärler. Ony berjaý edip gelensoň, konsoloslyk işgärleri, indi sagat 5-6 arasynda gelip dokumenti alyp bilersiň diýýärler. Merdan Istanbulyň Aziýa ýakasyndan gelendigini sagat 11, sagat 5-6-a çenli näme edeýin diýýär. Olar garaşyp oturyp bilersiň, sen hä Istanbuldan gelýän, anha beýleki oturanlaryň arasynda Bursa we Izmirden gelip garaşyp oturanlar bar diýýär. Ynha ýagdaý.
Dördünjisi, konsoloslykda bary ýogy 2 işgär işleýär işleriň köplügine we nobatdaky garaşýanlara garamazdan gat haýal işleýärler.
Ynha Merdan iň soňunda Türkmenistandaky ýaşaýyş salgysyny görkezýän (ikamet adresi) dokumenti şeýdip 42 günde aldy. Türk raýatlary bolsa şu we mundan başgada beýleki köp sanly resmi dokumentleri öýlerinde oturan ýerlerinden internet arkaly E-Dewlet diýlen sistemdan 1 minutyň içinde alyp bilýärler.


text:
Baý bolmak arzuwyňyzy ýok etjek 10 böwet.
Herkim bay bolmak isleýär. Ýöne durmuşda käbir zatlar baý bolmak arzuwyňyza böwet bolup bilýär. Telekeçi …
Janyna kast etmekden ýüz öwrüp KFC-ni guran Adam Colonel...
Dünýäniň iň meşhur Fast Food markasynyň biri bolan Kentucky Fried Chickeniň logosyndaky adam kim diýip …
Çagalaryň nahara bolan islegini nädip döretmeli?
Howwa köp ene-atalar çagamyza nahar iýdirip bilemok ýa-da nahary saýlap iýýär, onam iýenok munam iýenok …
Bir zada ynansaňyz hökman başararsyňyz: Pygmolionyň effekti
Bir zady köp isleseňiz şonuň amala aşjagyna ynanyaňyzmy? Bu makalamyzda , höweslenmegiňiz , özüňize we …
Ýaponlardan Ylham beriji sözler
Ýaponiýada iň köp( uzyn) we sagdyn ýaşaýan halkyň adasy bolan Okinawa adasy uzyn yaşaýşyň adasy …
Ikigai näme?
Köp kişiniň bilýän, Yapon halkynynyň ýaşaýyş stili: Ikigai. Ikigai bu Yapon halkynyň ýaşaýyş …
Çagamyzy ene süýdinden nädip we haçan aýyrmaly!
Medisinada çagany 2 ýaşyna çenli emdirmäge maslahat berilýär. Sebäbi çagamyza gerek bolan ähli peýdaly iýmitler …
New
Ene dogasy
Käbe imamyndan nädip Käbä imam bolandygyny sorapdyrlar, olam men gaty erbet çagadym, ejemiň gaharyny getirýän …
Çagalara tuwalet düzgünlerini nädip öwretmeli?
Gynansagam köp maşgalalarda çaga 40 günlik bolansoň tuwalet düzgünleri öwredilmeli diýip aýdylýar. Bu gaty gynandyryjy …
Ah şu öýe berlen ýumuşlar…
Çagalarymyza näçe gezek mekdepde tabşyrylan öý ýumuşlaryny ýerine ýetir diýsek hem bizleri diňlemän bilýäler. 40 …
Dogan doganyň zary…
Döwür geçdikçe dünyä inýän bäbejikleriň sany azalýar. Hatda Ýewropada, ýagny Germaniýada ýaş nesliň azdygyny , …
Gygyrmaýan ene
Çagalyk döwrümize seretsek urman, sögülmän ulalanymyz az bolsa gerek. Sebäbi köp ene-ata çaga bir zadyň …
- 1
- 2


text:
Türkmenistanyň Türkiýe Respublikasyndaky Baş Konsullygy (Stambul ş.) 2018-nji ýylyň 25-nji martynda sagat 07:00-19:00 aralygynda Türkmenistanyň Stambul şäherindäki Baş Konsullygynyň (adresi: Gazi Evrenos Cad. Baharistan Sok. №13, Yeşilköy/İSTANBUL) we Türkmenistanyň Türkiýe Respublikasyndaky Ilçihanasynyň (adresi: Koza Sokak No.28 Gaziosmanpaşa Çankaya/ANKARA) binalarynda Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlarynyň saýlawlarynyň geçirilýändigi barada habar berýär. Türkmenistanyň Türkiýe Respublikasyndaky Baş Konsullygy Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlarynyň saýlawlaryna işjeň gatnaşmagy Türkiýede bolýan ähli Türkmenistanyň saýlaw ýaşyna ýeten raýatlaryndan haýyş edýär.
Meňzeş Täzelikler
“7 Tepe 7 Kıta Mini Dünya Kupası” Futbol bäsleşigi
Stambul Uniwersiteti halkara talyplar üçin “7 Tepe 7 Kıta Mini Dünya Kupası” Futbol bäsleşigi geçirer. Bu bäsleşik Stambuldaky Uniwersitetleriň …


text:
Şu günler Aşgabatda 27-nji sentýabrda geçiriljek Türkmenistanyň Garaşsyzlyk gününe taýýarlyklar güýçli depginde alnyp barylýar. Taýýarlyklaryň esasyny şäherde arassaçylyk işlerini geçirmekligiň düzýändigini görse bolýar.
Edara-kärhanalaryň işgärleri edara jaýynyň daş-töwereginde arassaçylyk işlerini geçirseler, seýilgählerde baglary timarlap ýören işgärlere, köp gatly jaýlaryň ýokarky gatlaryna çenli kran diräp, ýaşaýyş we edara jaýlarynyň daşlaryny abatlap ýören işgärlere hem gözüň düşýär.
Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolýan käbir edara-kärhanalaryň işgärleriniň aýtmaklaryna görä, bu taýýarlyklar sebäpli, edara kärhanalaryň işgärleri her gün diýen ýaly özlerine degişli edara jaýlarynyň daş-töweregini syryp-süpürmäge, edara jaýynyň gapylaryny we penjirelerini ýuwup tämizlemäge mejbur edilýärler.
“Iş ýerimizde arkaýyn oturyp işlemäge goýmaýarlar. Şol bir syryp-süpürmek işini her gün gaýtalap etmäge bizi mejbur edýärler. Işe geleniňde iş eşigini geýip geljegiňi hem bileňok, ýa bolmasa, “gara işe” geýilýän köne-küşül eşigiňi geýip geljegiňi hem bileňok. Şol bir irginsiz gaýtalanýan iş sebäpli, öz esasy işimize elimiz ýetenok” diýip, öz adynyň efirde tutulmazlygyny soran bank işgäri aýdýar.
Ýaşaýjylaryň käbirleriniň aýtmaklaryna görä, şu günler saglyk öýlerine, hukuk goraýjy edaralara, sosial üpjünçilik bölümlerine, banklara, kazyýet edaralaryna işiň düşüp barsaň, habaryňy alýan adamy tapmak asla kynlaşypdyr.
“Işgärler çärede, ýa bolmasa ýowarda diýip seniň işiň zerurmy ýa-da ýok, ony bitirmek barada alada edilmän, ýaşaýjylara soňra gelmeklerini aýdyp, edarada bar bolan 1-2 sany işgär jogap gaýtarýar. Onsoň alaçsyz yzyňa gaýtmaly bolýarsyň” diýip, Aşgabadyň Köpetdag etrap prokuraturasyna işi düşüp baran Aşgabatly ýaşaýjy aýdýar.
Onuň aýtmagyna görä, ol özüniň zerur bir meselesi bilen Köpetdag etrap prokuraturasyna ýüz tutmaga barypdyr, emma ony edara jaýyna göýbermändirler.
Aşgabadyň Oguzhan köçesiniň ugrunda ýerleşýän prokuraturanyň girelgesinde oturan nobatçy oňa häzir işgärleriň çärelerdedigini aýdyp, baýramçylyk geçenden soňra öz meselesi bilen ýüz tutup biljekdigini düşündiripdir.
“Ýowarlar hem her gün däl-de, hepdede bir gezek geçirilse, işgärler üçin ýeterlik bolardy. Her bir edara-kärhanada bagban, tam süpüriji diýen ýaly ýörite işgärler aýlyk alyp, syryp-süpürmek işlerini gündelik ýerine ýetirýärler. Emma zerurlyk bolmasa-da, edara işgärleri göz üçin ýowarlara çykarylýar. Ýokardan gelýän buýruk sebäpli, edara ýolbaşçylary işgärlere agram salýar. Eýýäm birnäçe gezek gaýtalanan syryp-süpürmeler her gün gaýtalanyp, işgärleri esasy işinden goýýar. Emma iş ýeriňi ýitirmejek bolsaň, görkezmä boýun bolup, sesiňi çykarman buýrulany etmäge mejbur bolýarsyň” diýip, bu baýramçylyklaryň, çäreleriň ýyl boýy yzynyň üzülmeýändiginden edara işgärleri zeýrenýär.


text:
ABŞ-nyň Goranmak departamenti owgan goşunlarynyň söweş meýdanlaryndaky üstünliklerini öwdi wetalyban pitneçilerini Kabuldaky hökümet bilen gepleşikler arkaly “parahatçylyk we syýasy kanunylyk” ýagdaýyna gelmäge çagyrdy.
Bu bellikler şu hepde Pentagonyň prezident Donald Tramp 21-nji awgustda Owganystan we Günorta Aziýa üçin täze strategiýany jar edeli bäri ilkinji gezek Kongrese beren ýarym ýyllyk hasabaty bilen baglylykda aýdyldy.
Pentagonyň 15-nji dekabrda Kongrese beren hasabatynda aýdylmagyna görä, ABŞ we owgan goşunlary bu gezekki söweş möwsüminde öňki gezekkiden has kän üstünlik gazandy.
“Hasabat döwründe [1-nji iýundan 30-njy noýabra çenli aralyk, 2017], “Talyban” welaýat merkezleriniň hiç birine sürnüp bilmedi, esasy etraplara kontrollygyny ýitirdi, owgan goşunlary esasy ilatly merkezleriň ählisine kontrollygy yzyna aldy” diýip, hasabatda aýdylýar.
Owganystandaky amerikan komandirleri tomsuň başynda bu ýurtdaky konfliktiň “doňandygyny”, owgan howpsuzlyk güýçleriniň “Talybany” we ýurtdaky beýleki ekstremist toparlary yzyna serpikdirjek bolup çytraşýandyklaryny aýdypdylar.
Hasabatda aýdylmagyna görä, Trampyň ýolbaşçylygyndaky ABŞ syýasatyndaky esasy özgerişlik “ozalky strategiýadaky wagt-esasyndaky çemeleşmeden şertler esasyndaky çemeleşmä” geçilmegi bilen bagly.
“Biziň Owganystandaky maksadymyz şol öňküliginde galýar” diýip, hasabatda aýdylýar. Bu “Owganystanyň ýene-de terror toparlarynyň mesgen tutup, ABŞ-a ýa-da biziň ýaranlarymyza, daşary ýurtlardaky raýatlarymyza hüjüm planlaşdyrýan ýerine öwrülmeginiň öňüni almak” diýip, hasabatda bellenilýär.
Maksat2001-nji ýyldaky görnüşinde galýar: “durnukly, goňşulary oňşukly garaşsyz Owganystan” diýip, hasabatda aýdylýar.


text:
Türkmenistanyň Döwlet daşary ykdysady iş banky öz müşderilerine pul geçirmeleriniň şu aşakdaky görnüşlerini hödürleýär:
- Türkmen manadynda pul geçirimleri
- Daşary ýurt walýutasynda pul geçirimleri
Siz Türkmenistanyň Döwlet daşary ykdysady iş bankyň üsti bilen pul geçirmeleriňizi türkmen manadynda hem öz bahbidiňize amala aşyryp bilersiňiz. Türkmenistanyň Döwlet daşary ykdysady iş banky pul geçirimleri Bankyň içindäki ýaly, başga-da Türkmenistanyň çäginde karz guramalary ýerleşdirmegi üpjün edýär.
Siz Türkmenistanyň Döwlet daşary ykdysady iş bank tarapyndan pul geçirimleriňizi daşary ýurt pulunda hem öz adyňyza ýaly üçünji görnüşli tarapyň hem bähbidi üpjün edip bilersiňiz. Daşary ýurt pulunda pul geçirimler Daşaryykdysadybankda amala aşyrmak mümkin:
- Türkmenistanyň Döwlet daşary ykdysady iş bankyň çäginde
- Türkmenistanyň çäginde ýerleşen başga karz guramalar
- Türkmenistanyň çäginde
- Türkmenistanyň çäginden daşary
Türkmenistanyň Döwlet daşary ykdysady iş bankynyň SWIFT Halkara maliýe telekommunikasion bileleşigindäki agzalygy iň uly daşary ýurt bank-korrespondent torunyň bolmaklygy iň gysga möhletde dünýäniň islendik nokadynda daşary ýurt walýutasynda pul geçiriminiň amala aşyrylmagyna ygtyýar berýär, geçirimiň doly jeminde we amatly komission mukdarynda.
Türkmenistanyň Döwlet daşary ykdysady iş banky daşary ýurt walýutada daşary ýurtdan geçirilen pul serişdeleriniň berilmegini ýerine ýetirýär:
- Berilmegi talap edilmegi üçin hasaba kabul edilmegi
- Hasap açman nagt pul bilen
Türmenistanyň Döwlet daşary ykdysady iş bankynyň hemme pul geçirim operasiýalary Türkmenistanda hereket edýän kanunlaryna laýyklykda ýerine ýetirilýär.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Donald Trampyň Iýerusalimi Ysraýylyň paýtagty hökmünde ykrar etmek boýunça karary dünýä derejesinde tankyt döretdi, emma käbir liderleriň çaklamalaryna garamazdan, zorlugy tutaşdyrmady.
ABŞ-nyň 6-njy dekabrda yglan eden kararyny diňe Ysraýyl “batyrgaý we adalatly” diýip, makullap çykyş etdi. Emma ýurduň Germaniýa, Saud Arabystany ýaly ýaranlary we Ýewropa Bileleşigi karary ýazgardylar we bu hereketiň regionda parahatçylyk ugrundaky gepleşikleri agyrlaşdyryp biljekdigini bellediler.
Germaniýanyň daşary işler ministri Sigmar Gabriel ARD media serişdesi bilen söhbetdeşliginde munuň Ysraýylyň we palestinleriň arasyndaky konfliktiň täzeden güýçlenmegine” getirip biljekdigini aýtdy.
Palestinler iki ýurduň ýanaşykly parahatçylykly ýaşamagy ugrundaky gepleşikleriň netijesinde özleriniň geljekki paýtagtyny gündogar Iýerusalimde döretmegi arzuw edýärler. Palestina tarapyndan gepleşikleri alyp barýan baş resmi Trampyň kararynyň bu mümkinçiligi doly “ýumurandygyny” 6-njy dekabrda aýtdy.
Ýurtlaryň köpüsi Ysraýylyň musulmanlar, ýewreýler we hristianlar üçin mukaddes hasaplanýan Iýerusalime tutuşlygyna gözegçilik etmegini ykrar etmeýärler.


text:
“Orsýet şu hereketi bilen halkara hukugynyň prinsiplerini we Gürjüstanyň özbaşdaklygyny hem territorial bitewiligini bozdy” diýlip, Gürjüstanyň DIM-niň beýannamasynda bellenýär.
Gürjüstandan sowa Günorta Osetiýa gaz berjek täze turba respublikanyň garaşsyzlygyny Orsyetiň ykrar etmesiniň bir ýyllygyna gabatlap işe girizilipdir.
Düýn Orsýetiň premýer-ministri Wladimir Putin Günorta Osetiýanyň prezidenti Eduard Kokoýta bilen Moskwada gepleşikler geçirdi.
Günorta Osetiýany sosial-ykdysady taýdan ösdürmek we jenaýatçylyga garşy göreşde hyzmatdaşlyk barada ylalaşyklara gol çekilipdir.


text:
Gyssagly mellek yer satylyar. onuşykly
Mellek yer satylyar . gyssagly arzan
Satlyk jay 3 komnat
Mary. Şaher kemıne koce 9 etazyn 6 etazy 3 komnat satlyk jay, dokumentlar tayyn hususy amatly jan edıp hawarlasyp bılersınızGörmek 3 komnatly goşulan wagty 2 hepde öň Gören adam sany 35x
+99365805045
Satlyk jaylar bayramaly yer etas bayramaly saherdeGörmek Jaýlar we Kwartiralar goşulan wagty 1 aý öň Gören adam sany 15x
tm
Jay satlyk gerek bolso habarlasyn bayramalyn icinden +99365805045Görmek Jaýlar we Kwartiralar goşulan wagty 1 aý öň Gören adam sany 13x
Parahat
Mary skwarsowa 62 kwdrat 2 etaž 3 kom remont arassa gaty gysagliGörmek Jaýlar we Kwartiralar goşulan wagty 2 aý öň Gören adam sany 105x
Parahat
Mary skwarsowa aganyyazow. Koce 3 etaž 5 kom baha 2 mlrdGörmek Jaýlar we Kwartiralar goşulan wagty 2 aý öň Gören adam sany 63x
Srocna
Mary velayat sapak turk mekdebin yany 4etaz 4 komnatGörmek Jaýlar we Kwartiralar goşulan wagty 2 aý öň Gören adam sany 138x
jay gerek maşyn bilen obmen maşyn bmw e60
Üstine jaýa görä berip bolýaGörmek 1 komnatly goşulan wagty 3 aý öň Gören adam sany 47x
Mary ş.Dmitr Howly
Сатлык дача Марыда
SATLYK JAY
SATLYK JAY YERLESYAN YERI MARY ASGABAT KOCE 1 KOMNYTLY JAY KERPICNI 2 ETAS BAHASY 850 MILLYON YLALASYK BAGörmek Jaýlar we Kwartiralar goşulan wagty 3 aý öň Gören adam sany 47x
Kvartira 4komnatly
Kvartira4 komn remont full aljaga ylalasyk bar baha 1.350 koneden.onide mellek barGörmek 4 komnatly goşulan wagty 6 aý öň Gören adam sany 886x
Satlyk dacha pylan jay mary gresda
Продаётся срочно
Срочно продаётся 3-х. комн.кв на 1-м этаже в байрамали с двориком.уступка будет.Görmek Jaýlar we Kwartiralar goşulan wagty 7 aý öň Gören adam sany 792x
ishgar gerek ise alyas
Isgar gerek ise alyas operatr mary shaher861630196Görmek Dükanlar we Ofisler goşulan wagty 7 aý öň Gören adam sany 114x
Mary saherine yakın bolan yerde mellek bolsa satyn aljak 8 sotukdan az bolmasyn
Jay
Nagt ylalasyk ba tayyn jay bolyan yeri 2.5mliard.Jay bayramalyda mikrayonda howly icine mellegem.ba mal yaatagam ba icine dasyma banya tuwalet kladofk 6komnat aboy remontGörmek Köp komnatly goşulan wagty 7 aý öň Gören adam sany 82x
Kwartira
Satlyk jay , Mary Gresda 1 komnat 1etajda oy goslary bilen, remont orta bahasy amatlyGörmek Jaýlar we Kwartiralar goşulan wagty 7 aý öň Gören adam sany 146x
SATLYK KWARTIRA
Mary Gresdan 3 komnat kwartira satlyk 750 milyon tel 863279124Görmek Jaýlar we Kwartiralar goşulan wagty 7 aý öň Gören adam sany 234x


text:
Ádiletti kisige Allanyń keńshiligi mol
Daýdy qashan da ádildikke júginip, qara qyldy qaq jaryp bılik aıtýdyń Alla aldynda zor abyroı ekenin, al bura tartý aqyrettiń jazasyna ákep soǵatynyn qazaq jaqsy bilgen. Sondyqtan da, «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» deıdi qazaq týǵanǵa búıregi burǵandy ımansyzǵa balap. Osy oraıda tarıhshy Qurbanǵalı Halıdtyń «Taýarıh hamsa» eńbeginde kezdesetin qazaqtyń ádil bıligi jónindegi oqıǵalardy mysalǵa keltirsek deımiz. Bul oqıǵalar keler urpaqqa úlgi bolsa ıgi.
«Ǵıbraty bar bir oqıǵa osy zamanymyzda bolǵan eken. Biz jaqtaǵy qazaqtarǵa arǵynnyń Janaq degen ataqty aqyny naıman eline keledi. Mingeni ədemi shubar at eken. Birneshe dýan eli bas qosqan úlken bir jıynda Janaq el basshylarynyń qasynda otyrady. Edəýir maly bar bir jigit te sol topta eken. Janaqtyń aty esinegende, əlgi jigit at tiliniń túbinde teńgedeı qara qalynyń baryn kórip qalady. «Til astyndaǵy myna qaldy shubar at ıesi biledi, ne bilmeıdi. Osyny belgi etip, atymdy tanydym dep kórmeımin be» dep aramdyq oılaǵan əlgi jigit attyń aldy-artyn qaraǵan bolyp, bılerdiń aldynda pəlen jyly joǵalǵan atym edi degen daý aıtady.
– Munyń qate, at pəlen kisiniń qol týmasy, óz bıesiniń qulyny, – deıdi Janaq.
Jigit tilindegi belgini aıtyp:
– Taı kúninde ury tisin qaqqanda kórgenim, eger, tiliniń astynda qara qaly bolmasa tanýym qate bolsyn, – deıdi.
– Jigitim, at pəlen kisiniń óz bıesiniń qulyny, óz aıǵyrynyń tuqymy ekeni anyq edi. Men de bir armanymnan shyǵaıyn, qudaıdyń atyn aıt ta, al, – deıdi Janaq.
Jigit te toqtalmaǵan: – Ol da (ollahı degeni), – deıdi.
Osy sózge toqtasyp, atty sarapqa salǵanda, til astynda qara qaly bar bolyp shyǵady. Janaq artyq esh nərse deı almaı, attyń er-toqymy men júgenin sypyryp alyp, otyra ketip, myna óleńdi aıtyp nazalanady:
Janyn bergen Janaqtyń shubaryn jer,
Myna aram bul shubardy meniki der.
Jaqsy atymdy jalǵanda satqan jannyń,
Bir qudaı, óziń bilip jazasyn ber!
Ol kezdegi adamdar beline kúldəri nemese bútin kók, aq matadan belbeý býynatyn salt eken. Jigit belbeýin sheship, bir ushyn beline, bir ushyn attyń moıynyna baılap, jeteleı jóneledi. Jolda aǵyp jatqan bulaq sýy bar eken, jigit əlgiden attaı bergende, at tartynyp qalady da, jigit shalqasynan túsedi. At úrkip, súıreı jónelip, tastan-tasqa soǵyp, jigitti tepkilep óltiredi. «Janyn bergen Janaqtyń shubaryn jer» degen mətel osydan qalypty. Jınalǵan jurt Janaqqa: – Jalǵanǵa ant iship bul pəlege ózi jolyqty, endi atty óziń al, – degende ol: – Jalǵannyń jazasyn bergen attyń ústine meniń endi er salǵanym jaraspas, – dep, atty sol ólgen jigittiń asyna soıǵyzypty. «Taýarıh hamsada» keltirilgen osy bir derekti qazir ərkim ərtúrli etip aıtyp júr.
Qazaq elindegi taǵy bir qyzyq bılikti Qurbanǵalı óz kitabynda ańyz sııaqty etip jazyp ketipti. Erterekte adamdar da iri edi, bıler de ədil edi deı kelip, bir urynyń bozbala kúnindegi túngi joryǵyn sóz etipti:
«Jas kezimde ury edim. Baıys, Baısıyq degen eki eldiń biz Baıysy bolamyz da, Baısıyqqa qaraǵanda irgelimiz. Bir kúni Baısıyq pəlen jerge kelip qondy degen habardy estidim de, bir túıesin urlap, toǵaıly taý arasyna bekitip tastap, úıge kelip jatyp qaldym. Erteńinde ıesi izimen qýyp keldi.
– Iz osylaı keldi. Ury sensiń, túıemdi ber, – dedi kele sala. Men baıystyǵymdy kórsetip:
– Aýlaq júr, alǵanym joq – dedim.
– Óziń bir qý ekensiń. Túıemdi senen alamyn, bolmasa qolyńda ólemin, – dep jatyp aldy.
– Qaısy bıge baramyz, kimdi tańdaısyz? – dedim men.
– Aǵań Toǵaıraqqa baramyz, – dedi. Men ishteı qýansam da:
– Bul degeniń durys emes, ol meniń týǵan aǵam. Bıligi seniń paıdańa sheshilse jaqsy, sheshilmese «Bir kisiniń balasysyń, baýyryńa tarttyń» dep kónbessiń. Basqa bıge baraıyq, – dedim.
– Toqamnyń bıligine rızamyn, – dep otyryp aldy.
Keshke deıin sózge aınaldyrdym da, «búgin endi kesh boldy» degen syltaýmen ony úıime qondyryp, Toǵaıraqqa erteńinde barmaq bop, ne dese de, onyń bıligine toqtamaq boldyq. El jatyp, qonaǵym qalyń uıqyǵa engende, atyma minip, naızamdy qolyma alyp, Toǵaıraqqa jóneldim.
– Neǵyp tún qatyp júrsiń? – dedi jeńgem.
– Toqańda azyraq sharýam bar edi, – dedim. Toqamnyń jasy seksennen asqan bolatyn.
– Ne sharýamen keldiń? – dep surady.
– Bir Baısıyq kelip, jala jaýyp otyr. Erteńgi kúni sizge kelmekshi edik. Meni ataǵy shyqqan ury dep jyǵyp berip júrmeńiz, aqtyǵymdy aldyn-ala bildirip qoıaıyn dep keldim, – dedim.
– Qara bolmasań qarańǵyda júrmes ediń, bir pəleń bar ǵoı, – dedi. – Jə, erteń ekeýiń kelgende kórermiz, daýgerdiń de sózin tyńdarmyn.
Osy sózben úıime qaıtyp kelip, jatyp qaldym. Erteńine Toǵaıraqqa keldik. Kópten kórmegen adamdaı amandyq surasyp otyrdym. Daýgerim bir qý jaq sheshen eken, aqyretti aýyzǵa alyp, salmaq sala:
– E, Toqa!
Baıys, Baısıyqtyń balasymyz,
Bərimiz de aqyretke barasymyz.
Qudaı sizdi artyq jaratty,
Bizdi aýzyńyzǵa qaratty.
Kóptiń baratyn jeri bir zyndan kól,
Azdyń barar jeri de aqyry sol,
Ədiletti kisige Allanyń keńshiligi mol.
Aldymyzda alty qadam kór bar,
Alty qarys bóz bar.
Múńkir-nəńkir suraýy bar,
Jaýap tappaı jylaýy bar, – dep taqpaqtaı jóneldi.
Sózin bitirmeı jatyp-aq, Toqam əserlenip ketkendeı boldy. Aýyr bir kúrsinip, kózine jas aldy da, maǵan qarady. – Janym-aý, sen túnde kelgende nemenelerdi aıttyń? Myna kisi taı, qunanǵa toqtaıtyn emes, túıesin berip, jolǵa salsańshy, – dep júzimdi aıdaı qylyp, túıesin alyp berdi.
Bul əńgimeden biz eki túrli məseleni paıymdaımyz. Birinshiden, sol kezdiń adamynyń tabıǵattyń ózindeı tazalyǵyn, janynyń jomarttyǵyn, kisiligin, kishiligin, parasatyn tanyp-uǵamyz. Ekinshiden, kisini kisideı syılap, «sózine qarap kisini tanyǵanyn, kisige qarap sóz almaǵan» asa bir zerdeliligine janymyz súısinedi.