text:
Türkiýe
Türkiýe (türk. Türkiye), resmi ady Türkiýe Respublikasy (türk. Türkiye Cumhuriyeti) — bir bölegi Aziýanyň günorta-günbatar böleginde, beýleki bölegi Günorta Ýewropada ýerleşýän döwlet. Ýurduň territoriýasynyň easy bölegi Anatoliýa ýarymadasynda (Kiçi Aziýa ýarymadasy) Gara deňiz bilen Ortaýer deňziniň aralygynda ýerleşýär.
Türkiýe gündogarda Gruziýa, Ermenistan, Azerbaýjan we Eýran bilen; günortada — Yrak we Siriýa; günbatarda — Gresiýa, Bolgariýa bilen serhetleşýär. Onuň kenarlaryny dört sany deňiz ýuwýar: Gara deňiz, Ortaýer deňzi, Egeý deňzi we Mermer deňzi.
Türkiýäniň umumy tutýan meýdany 814,578 inedördül kilometr bolup, şonuň 790,200 inedördül kilometri Kiçi Aziýa ýarym adasynda, galan 24 müň inedördül kilometri hem Ýewropadadyr. Ýagny, Balkan ýarym adasynyň günorta gündogaryndadyr.
Türkiye dünýäniň iň täsin ýerinde gadymy Aziýanyň, Ýewropanyň we Afrikanyň biri-birine iň golaýlaşýan ýerinde, Aziýanyň Ýewropa bilen araçäkleşýän ýaýlymynda ýerleşýär. Ol günortadan demirgazyga 550 kilometre, gündogardan günbatara 1600 kilometre uzalyp gidýär.
Üç tarapy deniz bilen gurşalan Türkiye döwleti Birinji jahan urşundan soň, 1923-nji ýylda Mustafa Kemal Atatürk tarapyndan esaslandyrylýar. Türkiye dünýäniň birnäçe abraýly guramalarynyň agzasydyr. 2005-nji ýylyň oktýabr aýynda" Türkiye Ýewropa Bileleşigine doly hukukly agza bolmak üçin gepleşiklere başlady.
Türkiýäniň Uly Millet Mejlisi 1920-nji ýylyň aprel aýynyň 23-inde döredildi. Ol ýurduň kanun çykaryjy organydyr. Deputatlar halk tarapyndan her 5 ýylda bir gezek geçirilýän saýlawlaryň netijesinde saýlanýar. Mejlisde 550 deputat bar.
Ýurduň ýerine ýetiriji häkimiýetine premýerministr ýolbaşçylyk edýär. Ol Ministrler Kabinetine başlyklyk edýär. Premýerministr Mejlis tarapyndan 5 ýyllyk möhlete saýlanýar. Türkiye «Ýurtda parahatçylyk - dünýäde parahatçylyk» ýörelgelerine esaslanýan daşary syýasatyny üstünlikli durmuşa geçirip, ony sebitdäki yurtlar bilen özara bähbitli gatnaşyklar, hormat goýmak esasynda dowam etdirýär.
Mazmuny
Tebigy baýlyklary[üýtget]
Türkiýäniň territoriýasy ýerasty magdanlara baýdyr. Ýurtda altyn, kümüş, mis, boksit, wolfram, simap, demir, marganes, daş we goňur kömür, nebitdir gaz çykarylýar. Hromitiň gorunyň çykarylmagy we eksport edilmegi, wolframyň we sürmäniň gory boýunça Türkiye dünýäde birinji orunlaryň birini eýeleýär. Bu ýerde bütin günorta-gündogar Aziýa boýunça daş we goňur kömrüň iň iri ýataklary bar. Himiki çig mal we tebigy gurluşyk materiallar hem köp dürlüligi bilen tapawutlanýar.
Haýwanat dünýäsi[üýtget]
Türkiýäniň baý haýwanat dünýäsi bar. Munda Aziýa bilen Ýewropanyň biri-biri bilen araçäkleşmeginiň uly täsiri bar. Täsin geografiki ýerleşişi we dürli howa şertlerine eýe bolandygy üçin bu ýurduň ösümlik dünýäsi beýleki ýakyn Gündogar ýurtlarynyňka seredeňde örän baýdyr. Ýurtda 9 müňden gowrak ösümlik görnüşi bar. Şeýlelikde. ýurtda diňe bir Ortaýer deňziniň faunasynyň görnüşleri bolman, eýsem Ýakyn we Gündogar Ýewropa Kawkaz hem-de Arap ýarym adasynyň faunasyna degişli haýwanlara duş gelmek bolýar.
Ykdysadyýeti[üýtget]
1923-nji ýyldan bäri durmuşa geçirilýän özgertmeler arkaly häzirki günde Türkiye dünýäniň çalt ösýän ýurtlarynyň birine öwrüldi. Häzirki wagtda ykdysady ösüşi boýunça dünýäde 17-nji orny eýeleýän ýurduň içerki jemi önüminiň möçberi ýyl-saýyn ösýär. llatynyň sany 72 million adama ýetýän Türkiye özüniň eksportyny 100 milliard dollara çenli artdyrdy.
Belli şahsyýetleri[üýtget]
Türkiýäniň esaslandyryjysy Mustafa Kemal Atatürküň ýaşan kyn döwründe bitiren uly işleri, alyp baran üstünlikli syýasatlary, syýasy meselelerdäki öňdengörüjiligi bilen dünýäde meşhur bolan şahsyýetdir.
Dünýäde meşhurlyk gazanan türk sungat ussatlary-da az däl. Olardan pianinoçy Fazyl Saý we Süher Pekinel, opera aýdymçysy Leýla Genjer, edebiýatçylardan - Orhan Pamuk, Ýaşar Kemal, Nejip Fazyl Kysakürek, Mehmet Akif Ersoý, Nazym Hikmet, şahyrlardan,-Nuri Bilge Jeýlan, Ferzan Özpetek dagy dünýä medeniyetine uly goşant goşan ady belli şahsyýetlerdir.
Matematika boýunça birnäçe teoriýalaryň üstünde işlän Jahit Arf molekulýar biologiýa we kwant teoriýasy babatda ylmy işler ýazan Oktay Sinanogly, taryhçy Halil Inaljyk we Ilber Ortaýly, beýni hirurygy Gazi Ýaşargil dagy bolsa dünýä ylmyna goşant goşan türk alymlary hasaplanýar.
Tagamlary[üýtget]
Türk aşhanasy hytaý we fransuz aşhanalary ýaly dünýäniň iň meşhur hem baý aşhanalarynyň biridir. Geografiki ýerleşişi we gadymy taryhy ýurduň aşhanasynyň baý bolmagyna öz goşandyny goşupdyr. Türk aşhanasy Mesopotamiýa we Balkan aşhanasyndan hem täsirlenipdir. Osman imperiýasynyň aşhanasy bolsa türk aşhanasynyň esasyny düzýär. Osman imperiýasynyň aşhanasynda dürli hilli çorbalar, zeýtun ýagyna ýatyrylan gök önümler, etli naharlar, balyk, börek we süýji tagamlar taýýarlanylýardy. Şeýle hem ýurduň her taýpasynyň we obasynyň özüne mahsus tagamlary hem bar.
Metbugaty[üýtget]
Türkiýäniň Döwlet Teleradiokompaniýasy (TRT) ýurduň ilkinji teleýaýlymydyr. Ol 5 teleýaýlymy we 5 radiosy bilen ýaýlyma çykýar. TRT-niň döredilmegi bilen göz önünde tutulan maksadyň beýleki ýaýlymlar bilen bäsleşmek ýa-da girdeji gazanmak bolman, eýsem, jemgyýetiň bähbidini gorap, ýokary hilli gepleşikleri taýýarlamakdan ybaratdyr. Türkiýäniň bazarynda 21 milli, 14 sebitara we 229 sany ýerli teleýaýlymlar bar. Iň köp tomaşa edilýän ýaýlymlar: "Samanýolu", "Kanal D", "ATV", "Show TV" we "Stardyr". Ýurtda ykdysadyýet meselelerine we habarlara üns berýän ýaýlymlar hem az däl. Ýurduň iň köp okalýan gazetleri: "Posta", "Hürriyet", "Zaman", "Radikal", "Milliýet" we "Sabah" gazetleridir:
Kinosy[üýtget]
Türkiýäniň kinematografiýasynda ilkinji kino 1914-nji ýylda surata düşürildi. Şol döwürde Fuat Uzkynaý "Aýastefanosdaky rus ýadygärliginiň ýykylmagy" atly filmi surata düşüripdi. 1914-2006-njy ýyllar aralygynda 4827 sany serial we film surata" düşürildi. Metin Erksanyň režissýorlygynda "Suwsuz ýaz" atly reňksiz film 1964-nji ýylda halkara Berlin kinofestiwalynda "Altyn aý" baýragyna mynasyp boldy. 1970-nji ýylda "Ýeşilçam" kino industriýasy ýurduň kinematografiýasyna uly goşant goşdy. Türkan Şoraý, Filiz Akyn, Ýylmaz Güney. Kadir Inanyr, Ediz Hun ýaly kino ussatlary öz filmleri bilen türk tomaşaçylarynyň söýgüsini gazandy. Häzirki ýyllarda-da kino industriýasy çalt depginlerde ösýär. Iň köp tomaşa edilýän filmler: "GORA", "Dondurmam Gaýmak", "Gurtlar jülgesi", "Atam we oglum".
Sporty[üýtget]
Türkiýede sporta uly üns berilýär. Ýurtda sportuň iň gowy görülýän görnüşleriniň biri hem futboldyr. Türkiýäniň futbol boýunça milli ýygyndysy hem bu ugurda uly üstünliklere eýe boldy. 2002-nji ýylda geçirilen dünýä futbol çempionatynda Türkiýäniň milli ýygyndysy hormatly üçünji ýere mynasyp boldy. Şeýle hem 2000-nji ýylda Belgiýa bilen Gollandiýanyň bilelikde gurnan Ýewropa futbol çempionatynda bolsa ýygyndy topar altynjy orny eýeledi;
Türkiýäniň birinji futbol ligasynda çykyş edýän "Galatasaraý" futbol topary 1999-2000-nji ýylda UEFA-nyň kubogynyň finalynda Angliýanyň "Arsenal" toparyndan üstün çykyp, bu kuboga eýe bolan ilkinji türk toparydyr. Şol ýyl ol Ýewropanyň "Süper kubogyny" eýeläp, dünýädäki iň meşhur futbol toparlarynyň hataryna goşuldy. Bu toparyň düzüminde çykyş edýän Hakan Şüküri hem-de häzirki wagtda-da Ýewropanyň güýçli toparlarynda oýnaýan Tunjaý Şanlyny we Nihat Kahwejini köp sanly futbol janköýerleri tanaýar.
Şäherler[üýtget]
Adana | Adyýaman | Afýonkarahisar | Agry | Aksaraý | Amasýa | Ankara | Antalýa | Ardahan | Artwin | Aýdyn | Balykesir | Bartyn | Batman| Baýburt | Bilejik | Bingöl | Bitlis | Bolu | Burdur | Bursa | Çanakkale | Çankyry | Çorum | Denizli | Diýarbakyr | Düzje| Edirne | Elazyg | Erzinjan | Erzurum | Eskişehir | Gaziantep | Giresun | Gümüşhane | Hakkari | Hataý | Ygdyr | Ysparta | Stambul | Izmir | Kahramanmaraş | Karabük | Karaman | Kars | Kastamonu | Kaýseri | Kyrykkale | Kyrklareli | Kyrşehir | Kilis | Kojaeli | Konýa | Kütahýa | Malatýa | Manisa | Mardin | Mersin | Mugla | Muş | Newşehir | Nigde | Ordu | Osmaniýe | Rize | Sakarýa | Samsun | Siirt | Sinop | Siwas | Şyrnak | Tekirdag | Tokat | Trabzon | Tunjeli | Şanlyurfa | Uşak | Wan | Ýalowa | Ýozgat | Zonguldak
Çykgytlar[üýtget]
Galeri[üýtget]
-
-
Izmir sahili
-
-
-
-
-
-


c: text/html

text:
Stratosfera
11-55 km aralykda ýerleşip, munda howa örän seýrek bolýar we temperatura az üýtgeýänligi bilen (mydama – 500 C) tapawutlanýar. Temperaturanyň üýtgemän saklanmagy ozon gazynyň köp mukdary we onuň ultramelewşe şöhleleri siňdirmekligi bilen baglanyşyklydyr. Temperatura 40-60 km beýiklikde – 150 C çenli artýar. Stratosferada suw buglary düýbünden diýen ýaly ýokdur. Şonuň üçin bu gatlakda bulutlar we atmosfera ygallary emele gelmeýärler. Ýakyn wagtlarda hem stratosfera hereketsiz gatlak hasaplanýardy. Soňky meteorologik raketalaryň maglumatlary munda howanyň işjeň hereketiniň bardygyny ýüze çykardy. Bu hadysalardan başga munda meteorlaryň süýnmekligi, dury reňkli bultlaryň (perlamutr) döremekligi bolup geçýär. Olar köplenç 20-25 km belentlik aralygynda ýerleşip, buz kristallaryndan durýarlar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Magtymguly
Magtymguly (1733-1813), XVIII asyrda yaşan, türkmen klassyky edebiýatynyň kämilleşmegine örän uly goşant goşan, türkmen edebi dilini ösdürmekde uly işler bitiren şahyrdyr.
Mazmuny
- 1 Umumy Maglumat
- 2 Magtymgulynyn ömri-döredijiligi
- 3 Magtymgulynyň döredijiligi
- 4 Magtymgulynyň döredijilik tematikasy
- 5 Durmuşy goşgulary
- 6 Öwut-nesihat häsiýetli goşgulary
- 7 Sosial-deňsizlik temasy
- 8 Watançylyk, gahrymançylyk lirikasy
- 9 Söýgi lirikasy
- 10 Magtymgulynyň poeziýasynyň dili we çeperçiligi
- 11 Magtymgulynyň milli türkmen edebiýatyny ösdürmekdäki roly
- 12 MAGTYMGULY WE HALK DÖREDIJILIGI
- 13 Eserleri
- 14 Başga sahypalara salgylar
Umumy Maglumat[üýtget]
Ol öz halkynyň azatlygyny we özbaşdaklygyny arzuw eden, halk arasynda beýik söýgä mynasyp bolan nusgawy şahyrdyr. Magtymguly özüniň dürdäne döredijiligi bilen adamkärçiligiň iň gowy suratlaryny wasp edip, ulumsylyk edýänleri, tekepbirleri, şöhratparazlary, harsydünýäleri rehimsiz paş eden şahyrdyr. Magtymguly edebiýaty halk köpçüligine has ýakynlaşdyrýar. Ol edebiýatyň dili, tematikasy jähitden göniden-göni halkyň jümmüşine aralasýar, onuň zeruryýetliklerinden ugur alýar.
Magtymgulynyn ömri-döredijiligi[üýtget]
Türkmen halkynyň beýik şahyr ogly Magtymguly Pyragy gökleň türkmenlerindendir. Ol takmynan, 1733-nji ýylda Gürgen derýasynyň boýunda, Hajygowşan diýen ýerde eneden dogulýar. Ol omrüniň kopüsini Etrek, Gürgen, Garrygala sebitlerinde geçiripdir. Şahyr "Älem belgilidir" diýen şygrynda Ýaz geler, wagt-da gidre, gaflata çykmyş gözlerim. Açaýyn diýsem açylmaz, ne agyr uýkulydyr; Bilmeýin soranlara aýdyň, bu garyb adymyz: Asly-gerkez, ýurdy-Etrek, ady-Magtymgulydyr diýip, öz adyny we niredendigini, kimlerdendigini aýdýar.
Magtymguly Pyragy başlangyç terbiýäni kakasy Döwletmämmet Azadydan alýar. Ol bu barada: "Ylym öwreden ussat-kyblam pederdir" - diýip ýazýar. Magtymguly ilki oba mekdebinde okaýar. Onuň ilkinji mugallymyna Nyýazsalyh diýer ekenler. Magtymguly örän zehinli we ýiti akylly bolupdyr. Ol dürli kitaplary çakdan- aşa köp we irginsiz okapdyr. Magtymguly ýaş wagty kakasyndan, ejesinden we obanyň garry adamlaryndan köp-köp halk rowaýatlary, goşgy-gazallary, erteki we nakyllary höwes bilen diňleýär eken. Ol kakasy Döwletmämmet Azadynyň döreden eserleriniň köpüsini ýatdan öwrenipdir.
Magtymgulynyň zehinliligine, okuwa höwesliligine göz ýetiren Döwletmämmet onuň ylymly adam bolup ýetişmeginiň aladasyny edipdir. XVIII-nji asyrda Etrek, Ahal, Mary sebilerinde güýcli medreseler bolmandyr. Şonuň uçin hem Döwletmämmet Azady öz oglyny ilki Halajyň Gyzylaýak obasynda ýerlesýän, sol wagt güýcli hasap edilen Idris babanyň medresesinde okuwa iberýär. Magtymguly bu medresede birnäçe wagt okaýar. Soňra ol Buhara gidýär, Buharada Gögeldaş atly medresä okuwa gidýär we onda iki ýyl okaýar. Şahyr sol medresede ders berýän şiriralyly türkmen Nury Kazym ibn Bahr bilen hem tanyşýar we onuň bilen dostlaşýar. Emma medresedäki talyplaryň tertip-düzgüniniň bozuklygy Magtymgulynyň bu medresäni taşlamagyna sebäp bolýar.
Magtymguly esasy bilimi Hywadaky «Sirgazy» medresesinde alýar. Ol «Sirgazy» medresesinde üç ýyl okaýar. Medresede berilýän dersleriň daşynda hem Gündogaryň görnükli şahyrlary: Nyzamynyň, Nesiminiň, Fizulynyň, Nowaýynyň we başgalaryň eserlerini irginsiz okaýar. Ol medresede okaýanlaryň arasynda özuni derrew tanadyp, zehinli talyplaryň hataryna goşulýar. Okuwyň ilkinji ýylynda Magtymguly talyplaryň halypasy bolýar. Soňky ýylda bolsa, mugallym özi ýok wagty ders geçirmegi-de Magtymgula ynanýar ekeni. Magtymguly öz döwrüniň iň bilimli we düşünjeli adamy bolup ýetişipdir.
Magtymguly Pyragy XVIII-nji asyrda ýaşan, türkmen klassyky edebiýatynyň kämilleşmegine örän uly goşant goşan, türkmen edebi dilini ösdürmekde uly işler bitiren şahyrdyr.
Türkmen halkynyň beýik şahyry Magtymguly Pyragy, takmynan 1733-nji ýylda Gürgen derýasynyň boýunda Hajygowşan diýen ýerde eneden dogulýar. Ol ömrüniň köpüsini Etrek, Gürgen, Garrygala sebit-rinde geçiripdir. Şahyr "Äleme belgilidir" diýen şygrynda:
Bilmeýän soranlara aýdyň bu garyp adymyz,
Asly-gerkez, ýurdy-Etrek, ady-Magtymguludyr
diýip, öz adyny, niredendigini, kimlerdendigini aýdýar. Magtymguly başlangyç terbiýäni öz kakasyndan alýar.
Şahyr ilki oba mekdebinde, soňra Halajyň Gyzylaýak obasynda ýerleşýän Idris babanyň medresesinde bilim alýar.
Buharadaky Gögeldaş medresesine okuwa girýär, ýöne talyplaryň bozuklygy, ony bu medresäni taşlamaga mejbur edýär. Magtymguly Hywadaky Şir-gazy medresesinde okap bilim alýar we öz döwrüniň bilimli we düşünjeli adamsy bolup ýetişýär.
Magtymguly jahankeşde adam bolupdyr. Dünýäniň köp ýerlerine syýahat etmek duýgusy onda ýaşlykda döreýär. Bu syýahatlar şahyryň dünýägaraýşyny giňeldipdir. Magtymguly oglan okatmakdan başga tanymal zergär bolupdyr we kümüşden, altyndan dürli bezeg şaýlaryny ýasapdyr. Magtymgulynyň maşgala ýagdaýy jedelli meseleleriň biri bolup durýar. Goşgularyna esaslanyp, onuň Meňli diýen gyzy söýendigini, ýöne käbir sebäplere görä alyp bilmändigi hakda alymlar netijä gelýärler. Magtymgula Akgyz diýen ýeňňesi dakylýar.
Ondan iki ogul bolup, olar hem ýaşlykda ýogalýarlar. Şahyr ogullarynyň ölümine gynanyp, "Yzlamaýan bolarmy", "Mübtela kyldy“ eserleri döredipdir.
Magtymguly örän parasatly, gepe çeper, märekesöýen adamdy. Ol özüniň gowy häsiýetleri bilen halka görelde görkezipdyr, akyl-paýhasy bilen köp adamlary terbiýeläpdir.
Magtymguly, takmynan, 1791-nji ýylda Atasary diýilýän çeşmäniň boýunda, Soňudagyň ýanynda aradan çykýar. Ony kakasynyň ýanynda "Garry molla" (Eýranda) gonamçylygynda jaýlapdyrlar.
Magtymgulynyň döredijiligi[üýtget]
Magtymguly döredijilik işine ýaşka başlapdyr. Goşgy düzmekde köp zady kakasy Döwletmämmet Azadydan öwrenipdir. Magtymguly goşgularyny köpçüligiň üýşen ýerinde, toý-meýlislerde okap berip, adamlary gahrymançylyga, ar-namysly, hüşgär bolmaklyga çagyrypdyr. Onuň ylham çeşmesi halk we onuň güzerany bolupdyr.
Şahyryň döredijiligi dürli temalarda bolan köp sanly şygyrlardan we poemalardan ybaratdyr. Onuň öz golýazmalary bize gelip ýetmändir.
Magtymguly köp şygyrlaryny Pyragy lakamy bilen düzüpdir Onuň döredijiligi XVIII asyr türkmen durmuşyny öwrenmäge örän köp material berýär. Magtymgulynyň şygyrlary, esasan, watançylyk, gahrymançylyk, öwüt-nesihat, sotsial-deňsizlik, yşky-liriki, dostluk barada gumanistik ideýalary öňe sürýär.
Magtymgulynyň döredijilik tematikasy[üýtget]
Magtymgulynyň döredijilik tematikasy giň we hertaraply. Onda türkmen halkynyň geçmişi, geljegi we şol wagtky ýagdaýy göz öňüňe gelýär.
Durmuşy goşgulary[üýtget]
Beýik akyldar Magtymgulynyň döredijiliginde durmuşy goşgular esasy orunlaryň birini eýeleýär, Ol çilim çekmek, nas atmak, ogurlyk, nähak gan dökmek ýaly pis häsiýetlere garşy göreş alyp barypdyr. Özüniň goşgularynda ("Kyly-kal bolar", "Düýşüne degmez", "Çilimkeş", "Nas atan") olary rehimsiz ýazgarypdyr. Şol göreşds çeper dili ýarag hökmünde ulanypdyr.
Şahyr "Nas atan" şygrynda nas atanyň hapasyzçylygyny görkezip, ony masgaralaýar we şu kärini taşlamaga çagyrýar:
Akar durar üsti-başyň poh eder,
Senden gaçar deňi-duşuň, nas atan!
Şahyr özüniň eserlerinde gybatkeşligi, töhmeti iň bir ýaramaz häsiýet hökmünde ýazgarýar:
Ömrüň ýele berme, azma ýoluňdan,
Agyrtmagyl ili-günüň, gybatkeş.
Magtymguly ýaman häsiýetleri ýazgarmak bilen erbetlikleri dini düşünjeleriň üsti bilen tertibe salmaga synanyşypdyr.
Şahyr gelin-gyzlaryň edepli, päkize, mylaýym bolmagyny isläpdir, ata-enäni sylamaýan, hapysa gelin-gyzlary pisläpdir.
Bardyr gözel, sirke basar saçyny,
Artmaz-ýuwmaz tabagynyň, daşyny,
Sylamaz atasyn, ene ýaşyny
Anyň hyzmatyndan gaçasyň geler.
Magtymguly ýaramaz häsiýetlere garşy göreşmek temasyny edebiýatda giň möçberde işläp we propagandirlän şahyrdyr.
Öwut-nesihat häsiýetli goşgulary[üýtget]
Şahyryň döredijiliginde adamlarda oňat häsiýetleri terbiýelemekde uly orny owüt-nesihat häsiýetli şygyrlar tutýar. Bu temadan Maggymguly "Janyna degmez", "Durasyň geler", "Ýör biläni", "Il ýagşy", "Zor bolar", "Bolar sen"", "Aýrylma" ýaly onlarça şygyr ýazypdyr. Şahyr bu goşgularynda döwürdeşlerine asylly terbiýe bermek, olaryň mert, ar-namysly bolmaklaryny nesihat edip, binamys, namartlary ýaňsa alypdyr. Şahyr "Gerekdir" diýen şygrynda:
Giň ýerde garga deý bolsun wehimli,
Ýerinde hünäri işi gerekdir
diýip, ýigidiň göwrüminiň giň, gerekli ýerinde hünäriniň bolmaly-dygyny, hüşgärligini beýan edipdir.
Magtymgulynyň "Il biläni" şygrynyň:
Goç ýigide toýdur-baýram,
Her iş gelse, il biläni
setirleri agzybirligi ündäpdir, Şahyr "Janyna degmez" goşgusynda hesiýeti boýunça gapma-garşy adamy suratlandyrýar.
Adam bar müň tümen iýdirseň azdyr,
Bardyr adam - iýen nanyna degmez.
Şahyr oňat hesiýetleri ündände, ýaramaz häsiýetleri ýazgaranda, wagyz-nesihat etmek tärinden peýdalanýar. Ol ähli türkmen ýigitlerini jeň meýdanynda şu sypatda görmek isleýär:
At salanda doňuz kimin topulyp,
Aýy kimin asylyşy gerekdir.
Magtymguly oňat-gylyk häsiýetler adamyň bezegi diýip düşünipdir.
Sosial-deňsizlik temasy[üýtget]
Magtymgulynyň döredijiliginde sotsial-deňsizlik meselesi düýpli işlenen temalaryň biridir. Onuň bu temada ýazan eserlerine "Salar guşun aňlamaz", "Gaça başlady", "Ötüp baradyr", "Ýat bolar", "Il gözlär", "Käre döndi", Golda bary bolmasa", "Ajap eýýam gelmedi" ýaly şygyrlar degişlidir.
Magtymgulynyň döwründe türkmen topragy daşary ýurt basybalyjylary, içerki han-begler tarapyndan depelenipdir. Şu ýagdaýy şahyr "Gaça başlady" diýen şygrynda şeýle beýan edýär:
Gömüldi derýalar, ýykyldy daglar,
Ýetimler gözýaşyn döke başlady.
Orramsydan bolan haramhor begler,
Ýurdy bir ýanyndan ýyka başlady.
Şahyr zamanasyny erbetligiň mekanyna öwren adamlary ýazgarýar:
- Şalarda galmady hökmi-adalat
Magtymguly özüniň adalatsyzlygyň höküm sürýän jemgiýetinde ýaşaýandygyny, şeýle jemgyýetde zadyň, malyň, baýlygyň bolmasa aljak galaň ýokdugyny "Golda bary bolmasa" şygrynda görkszipdir:
Zamana beýledir, göze ilmezler,
Her ýigidiň golda bary bolmasa...
Magtymguly adyllygy depeleýän adamlary diniň üsti bilen toba etmäge, amana getirmäge çalyşýar.
Magtymguly, bu dünýäniň namysyn,
Ýygyp-düýrüp ele berdim hamysyn,
Pikir derýasyna aklym gämisin
Batyrmyşam çyka bilmen neýleýin?
diýen setirlerinde bolsa ýurtdaky ýagdaýyň şeýle bulaşyklygyndan baş çykaryp bilmeýändigini aýdypdyr. Şahyryň goşgularynda pikiriň gysga we dogry berilmegi bu goşgularyň ýatda oňat galmagynyň ilkinji şerti bolup durýar.
Watançylyk, gahrymançylyk lirikasy[üýtget]
Watançy şahyr Magtymgulynyň gahrymançylyk, il-ýurt, agzybirlik, birleşmek hakyndaky şygyrlary onuň döredijiligine iň görnükli orunlaryň birini eýelsýär. Bu temada Magtymguly "Türkmeniň", "Ýeli Gürgeniň" , "Depe nedir, düz nedir", "Öňi-ardy bilinmez", "Döker bolduk ýaşymyz", "Gidiji bolma", "Gözlär men", "Başy gerekdir", "Mert bolmaz" ýaly birnäçe goşgular döredipdir.
Magtymguly hakyky watançy hökmünde türkmen ýurduna, onuň gözel tebigatyna, baýlygyna, batyr ýigitlerine guwanypdyr. Şahyr "Gidiji bolma" şygrynda:
Gel köňlüm, men saňa nesihat kylaý:
Watany terk edip gidiji bolma
diýip, öz döwürdeşlerine ýüzlenýär. Magtymguly Türkmenistanyň, aýratyn hem öz önüp-esen ýeri bolan Etrek, Gürgen töwerekleriniň giň, gözel we hasylly sähralaryny, daglaryny, tebigy baýlyklaryny, goç ýigitleri taryplaýar. Şahyryň "Ýeli Gürgeniň", "Türkmeniň" şygyrlarynyň şu setirleri-de oňa güwä geçýär:
Öňünde belent dag, serinde duman,
Deňizden öwüser ýeli Gürgeniň.
Bulut oýnap, baaran dolsa çaýlara,
Akar boz bulanyp, sili Gürgeniň,
ýa-da
Dagda, düzde kowsa, saýýatlar diri,
Ala bilmez, ýolbars ogly türkmeniň.
Beýik şahyryň döwründe türkmen taýpalary dagynyk ýaşapdyrlar. Halk hemişe talanypdyr, ajaýyp zatlar weýran edilipdir. Magtymguly hemişe şeýle pajygaly durmuşdan gutulmagyň aladasyny edipdir. Ol keseki duşmanlardan goranmak üçin ýigitleri mertlige, gahrymanlyga çagyrypdyr:
Ýaşy ýeten arap atyň şanynda,
Mälim bolmaz depe nedir, düz nedir.
Ýüňi ýeten goç ýigidiň ýanynda,
Atmyş nedir, ýetmiş nedir, ýüz nedir.
Şahyr il-ýurt üçin hyzmat eden goç ýigitleri dabaralandyrýar, tersine namartlary, il-ýurduna hyýanat edýänleri näletleýär. Şu jähtden şahyryň şu setirlerini ýatlamak bolar:
Aga begler muhannesiň on müňi -
Mert ähliniň alty ýüzüne degmez.
"Är men" diýen her nöweçden är bolmaz,
Gaýraty, namysy, ary gerekdir.
Magtymguly dagynyk ýaşan türkmen taýpalaryny birleşdirmek bilen ýurduň özbaşdaklygyny, halkyň asuda ýaşamagyny gazanmak bolar diýen netije gelipdir. Bu ideýa şahyryň "Türkmeniň", "Döke bolduk ýaşymyz", "Türkmen binasy" ýaly şygyrlarynda öz beýanany tapypdyr:
Bir suprada taýýar kylynsa aşlar,
Göteriler ol ykbaly türkmeniň.
Teke, ýumut, gökleň, ýazyr, ärsary
Bir dowlete gulluk etsek bäşimiz.
Magtymgulynyň watançylyk, gahrymançylyk temada ýazan eserleri taryhy taýdan anyklygy, takyk manysy, çeper obrazlara baýlygy bilen-de tapawutlanýar.
Söýgi lirikasy[üýtget]
Magtymguly şahyr dostluk, söýgi temasyndan hem birtopar goşgy ýazypdyr. Bu temadan onuň "Gözel sen", "Gülzardan aýryldym", "Uýat eýleýir", "Bu derdi", "Boýlaryňa", "Durasyň geler ýaly ençeme goşgulary bar. Magtymguly yşky-liriki temada ýazan goşgularynda öz söýgülisi Meňli bilen baglanyşykly prograssiw pikirleri öňe sürýär. Ol gelin-gyzlaryň durmuşda uly hormata, söýgä mynasyp bolmalydyklaryny nygtamak bilen, olaryň owadanlyklaryny "Gözel sen" şygrynda şeýle taryplaýar:
Gyzyl diýsem-gyzyl, al diýsem-al sen,
Hindistanda şeker, Bulgarda-bal san,
Akyldar şahyr Magtymguly gelin-gyzlaryň akylly, pähimli edepli bolmaklaryny isläpdir, olaryň mertebesini ýokary tutupdyr. Bu ideýa "Durasyň geler" diýen goşgusynda örän çeper berilýär:
Gözel bardyr gözellerden zyýada,
Onyň gullugynda durasyň geler,
Edepli-ekramly, mylaýymzada,
Tä ölinçäň bile ýöresiň geler.
- Şahyr hapysa, sölite, nalajedeýin aýallary ýazgarypdyr:
Bardyr gözel, sirke basar saçyny,
Artmaz-ýuwmaz tabagynyň, daşyny,
Sylamaz atasyn, ene ýaşyny,
Anyň hyzmatyndan gaçasyň geler.
Magtymguly "Bilen bolmasa" diýen goşgusynyň şu setirlerinde il-günüň daşyny gorap ýören goç ýigitleriň özüne mynasyp ýary bolmasa, hemişe armandadyklaryny nygtaýar:
Är ýigidiň içi doly armandyr,
Gara göz, inçe bil ýary bolmasa.
Şahyr aýal-gyzlary satmak, dakylmak we köp aýallylyk ýaly zyýanly dessurlara garşy durupdyr. Şu babatda şahyr gumanistik pikirleri öňe sürüpdir.
Magtymgulynyň poeziýasynyň dili we çeperçiligi[üýtget]
Magtymguly edebi dili halk medeniýetiniň ösmeginiň, hökmany şertleriniň biri hasaplapdyr. Ol bu işi ählihalk işi diýip düşünipdir. Magtymguly edebiýatynyň diliniň halka düşnükli bolmagy ugrunda göreşip, çeperçilik serişdelerini öz eserlerinde örän ýerlikli ulanypdyr. Onuň şygyrlarynda halka düşnüksiz pikirlere, arap-pars sözlerine seýrek duşulýar. Bu bolsa onuň goşgularynyň höwes bilen okalmagyna sebäp bolýar. Magtymguly halkyň diline daýanmak bilen, ondan dilewarlygy we sadalygy öwrenipdir. Şahyr dili ösüş we göreş guraly hökmünde ulanypdyr. Magtymguly metaforalary, kapyýalary, ulaltma ýaly çeperçilik serişdeleriniň giňden ulanylmagy, şahyryň goşgularynyň çeperçiligini we obrazlygyny artdyrypdyr.
Magtymguly, garyplaryň gözýaşy
Daglary ýandyrar, ereder daşy.
Şahyryň dörtleme formasyndaky goşgularynyň köpüsi on bir hem sekiz bogunly setirlerden ybarat. Magtymgulynyň dörtleme formasynda ýazan eserlerinde kapyýa, redif goşgynyň birinji bendinde dürli hili ulanylypdyr.
Bala sesin diňlär, asyp gulagyn, (a)
Döke-döke gözýaşynyň bulagyn, (a)
Bir jeren aldyrsa elden owlagyn (a)
Mäleý-mäleý gözlemeýen bolarmy (b).
Şahyryň bäşleme we altylama formadaky şygyrlary, esasan, 14-15 bogunly bolup, kapyýa we rediftaýdan hem meňzeşdir.
Magtymgulynyň milli türkmen edebiýatyny ösdürmekdäki roly[üýtget]
Beýik şahyr Magtymgulynyň eserleri durmuşyň dürli-dürli taraplaryny öz içine alýar. Magtymgulynyň döredijiligini örän oňat bilýän, gündogary öwreniji E.E.Bertels ony Jemşidiň jamy bilen deňeşdirýär. Jemşidiň jamy ýaly, Magtymgulynyň döredijiliginden hem islän zadyňy, bilmek isleýän meseläňi tapmak bolýar. Magtymguly türkmen klassyky edebiýatyny dünýä okyjylaryna tanadan genial şahyrdyr.
Magtymguly türkmen şahyrlarynyň köpüsiniň halypasydyr. Magtymguly öz döwürdeşlerine we özünden soňky ýetişen şahyrlaryň döredijiligine uly täsir edipdir. Bu täsir, ylaýta-da Zeliliniň, serkerde şahyr Seýdiniň, Keminäniň, Mollanepesiň, Mätäjiniň döredijiliginde görünýär. Magtymguly şahyry gara-galpaklaryň beýik şahyry Berdak (Berdimyrat-1827-1900) hem halypasy hasaplapdyr. Ol bu barada "Yelardym.men" diýen şygrynda şeýle ýazýar:
Magtymgulyny men okap,
Sözlerini etdim togap.
Kemi barmy beriň jogap?
Şol şahyry yzlardym men.
MAGTYMGULY WE HALK DÖREDIJILIGI[üýtget]
Magtymgulynyň eserleri türkmenleriň örän baý halk döredijiligi hem-de Gündogaryň ýazuwly edebiýaty bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr. Şahyryň döredijiliginiň folklor bilen baglanyşykly bolmagy onuň eserlsriniň has-da gymmatyny artdýar. Wagt geçdigiçe, şahyryň aforizmleri halk içinde folklorlaşyp gidipdir:
- Eşiden deň bolmaz, gören göz bile...
- Agzalalyk agyr ile ýaraşmaz
- Her ýaman söz-ýürek bular.
- Gawunyň gowusyn şagal iýr diýrler
Çagyrylan ýere bar, otur-da turma,
Çagyrylmadyk ýere barma, görünme...
Hat-da ilat şular ýaly setirleri aýdanda, ony kimiň döredendigine gözi ýetmese-de, "Magtymguly aýdypdyr" diýýär. Beýik söz ussady Magtymgulynyň poeziýasy XIX asyryň ortalarynda Orta Aziýa, Russiýa, Ýewropa halklarynyň arasyndaky metbugatda görnüp başlaýar. Onuň essrleri köp alymlaryň, syýahatçylaryň ünsüni çekipdir. Şahyryň terjimehaly baradaky makala bilen birnäçe goşgusyny görnükli slawýan alymy we syýahatçysy Hodzko 1842-ýylda çap etdirýär. Alymlar A.Wamberi, W.W.Bartold, E.E.Bertels, L.N.Samoýlowiç, L.Klimowiç we başgalar şahyryň döredijiligine uly baha berip öwrenýärler.
Türkmen edebiýatçylaryndan B.A.Garryýew, G.O.Çaryýew, B.Kerbabaýew, M.Kösäýew, Z.B.Muhammedowa dagylar Magtymgulynyň eserlerini toplamakda we çap etmekde birnäçs işleri geçirdiler. 1926, 1940, 1942-nji ýyllarda şahyryň eserler ýygyndysy çapdan çykdy. 1947-nji ýylda hudojnik A.Hajyýew Magtymgulynyň suratyny döretdi. Şahyryň ady Türkmen döwlet uniwersitetine we iň uly köçä hormatlanyp dakyldy. Aşgabatda ýerleşen şahyryň ýadygärliginiň ýanynda her ýyl poeziýa baýramçylygy geçirilýär.
Eserleri[üýtget]
Iň köp bilinýän milli duýgular bilen ýogrulan goşgularynyň arasynda "Türkmeniň","Türkmen binasy" goşgularyny mysal getirmek bolar.


text:
Türkmenistan b.e. öňki I müňýyllygyň I ýarymynda
Merkezi Aziýada demir eýýamy irräk başlanan hem bolsa, onuň giňişleýin ýaýran döwri b. e. öňki X-IX asyrlara degişlidir. Bu döwürde ýerli ilat demiri eredip almaklygy başarypdyrlar. Emma demir gurallary durmuşda giňden ýaýramandyr. Ilkibaşlarda demri diňe bezeg üçin ulanypdyrlar. Soňra demirden hojalyk gurallaryny we ýaraglary ýasap başlapdyrlar. Demri almak we ony işläp bejermegiň tärlerini oýlap tapmak kyn bolupdyr. Demri eretmek űçin gűýçli gyzgynlyk gerek bolanlygy sebäpli, demri ýörite körűkli kürelerde eredipdirler. Körügiň diwarynyň galyňlygy 20 sm töweregi ,beýikligi bolsa bir metr töweregi bolupdyr. Körügiň öň diwarynyň düýbünde deşijek goýlupdyr. Şol deşikden bolsa körüge kömür salnyp ýakylypdyr. Arheologiýa nukdaýnazaryndan, şol özgerişlikler demirden ýasalan zähmet gurallarynyň ilkibaşda kem-kemden özleşdirilendigi, soňra bolsa köpçülikleýin ulanylandygy – demir asyrlary döwrüniň gelip ýetendigini aňladýar.
Merkezi Aziýada irki demir döwrüniň başlangyç senesi kesgitlenende b.e. öňki müňýyllygyň ahyry – I müňýyllygyň başy ýa-da b.e. öňki II-I müňýyllyklaryň sepgidi hakynda gürrüň edilse, taryhy jähtden dogry bolar. Şu döwrüň şertli ahyrky senesi b.e. öňki 330-njy ýyla, ýagny, Aleksandr Makedonskiniň goşunlarynyň Merkezi Aziýanyň serhetlerine gelip ýeten döwrüne laýyk gelýär.
Demriň dünýä siwilizasiýasynyň ösüşinde tutýan orny uly bolup, demiriň tapylmagy we ulanylyp başlanmagy adamzat durmuşynda hakykatdan-da uly öwrűlşik bolupdyr. Demirden ýasalan gurallar, ýaraglar örän berk bolupdyr.
Türkmenistanyň ýerlerinde irki demir asyryna degişli arheologiki ýadygärlikler köpdir. Ol ýadygärlikleri şol döwrüň ilatynyň ýerleşişi boýunça dört topara: Murgabyñ aşak akymyna, Köpetdagyň etek zolagyna, Günorta-Günbatar Türkmenistana, Amyderýanyñ orta we aşak akymlaryna bölüp bolar.
Bu ýerleriň her biriniň özűne mahsus ýadygärlikleri bardyr. Irki demir asyry Günorta-Günbatar Türkmenistanda – Madawdepe, Yzzatguly, Köpetdag eteginiñ zolagynda-Namazgadepe VI, Änew IV; Murgap oazisinde-Ýazdepe, Arabalydepe, Togalakdepe, Tahyrbaý; Amyderýanyñ orta we aşak akymlarynda Çöplidepe, Beggala (Bekgala), Täzebagýap, Guýsaý ýaly gadymy adamlaryñ mekanlary bolan ýadygärlikleri bilen hasiyetlendirilyär.
Demir asyryna degişli Günorta-Günbatar Türkmenistanyň ýerlerine taryhy edebiýatlarda gadymy Dehistan diýlip at berilýär. Bu at taryhda yz galdyran dah taýpalary bilen baglydyr. Dehistan medeniỳetine degişli ỳadygärlikler Maşat-Misserian düzlügindäki Madawdepe,Yzzatguly depelerde jemlenendir. Şeýle-de Günbatar Köpetdagyñ eteklerinde hem kiçiräk oturymly ýerler bolan Parawyň, Bamynyň, Börmäniň ýanyndaky depeler hem şol medeniýete degişlidir.
Dehistan ýerleri gadymy geografçy alymlaryň işlerinde Girkaniýa diýlip atlandyrylypdyr. Girkaniýanyň dűzűmine häzirki Hazar denziniň tutuş günorta-gündogar boýlary girýär. Taryhyň belli bir döwründe Hazary Girkan deňzi diýip hem atlandyrypdyrlar.
Ýazdepe medeniýeti doly we hemmetaraplaýyn öwrenilendir. Bu medeniýetiň taryhy XIX asyryñ ahyrynda 1885- ýylda general A.B.Komarowyñ Aşgabadyñ etegindäki Änew depelerinde ilkinji gazuw-agtaryş işleriniñ geçirmäge girişmegi bilen başlanýar. XX asyryñ başlarynda Änewiñ depelerinde amerikan ekspedisiýasy tarapyndan gazuw-agtaryş işleri geçirilip, günorta keramika gatlaklary tapyldy. Olara Änew III diýip at berildi.Ýelkendepede, Ýaşyldepede S.A.Ýerşow, Owadandepede A.A.Maruşenko işlediler. Ikinji jahan urşundan soñ Änew IV A gatlagyñ Duşagyñ golaýynda Ulugdepe ýaly iri obada ýüze çykanlygy anyklandy , şeýle hem Duşagyñ ýanynda Ýaşyldepede gadymy obalaryň üsti açyldy we olar bölekleýin öwrenildi. Murgabyň hanasyna degişli ýadigärliklriñ açylşy we öwrenilişi taryhy has hem gysgadyr. Irki demir asyra degişli ilkinji obalar, şol sanda Ýazdepe, Arabalydepe ýaly uly obalaryň bolandygy barada XX asyryñ başynda açyş edildi, soñra Murgap jülgesi köp sanly hünärmenler tarapyndan birnäçe gezek öwrenildi.
Ýazdepedäki gazuw- agtaryş işleriniň netijesi ol ýerde bolan medeni gatlaklaryñ şu yzygiderligini anyklamaga mümkinçilik döretdi: Ýazdepe I- (b.e. çenli 900-650 asyrlar), Ýazdepe II- (b.e. çenli 500-400 asyrlar). Şonuñ bilen birlikde täze, ylaýta-da Ýelkendepeden materiallaryñ toplanmagy, dag eteklerinde has irki gatlaklaryñ bardygyny görkezdi. Bu bolsa Ýaz I toplumlaryñ başlangyçlaryny b.e. çenli II müñýyllyklaryñ ahyryna, has takygy b.e. çenli XII – VII asyrlaryna degişli etmäge mümkinçilik döredýär. Irki demir asyr zamanasynda Köpetdagyň eteginde Ýelkendepe, Ýaşyldepe ýaly täze oturymly ýerler ýüze çykypdyr. Şu oturymly ýerleriň iň ulusy Gowşut demir ýol menziliniň günorta – gündogar tarapynda ýerleşýän Yelkendepedir. Ýelkendepede gazuw-agtaryş işleri geçirilende mis we demir erginleri tapylýar. Emma demiriň ýaýramagyna garamazdan bu ýerlerden tapylan hojalyk gurallaryna degişli zatlaryň içinde däne owguçlary hem tapylypdyr. Şeýle daş sokular we olaryň daşlary demir asyrynyň obalaryndan tapylypdyr. Gadymy döwürde bolşy ýaly, demir asyrynda hem küýzegärçilik senetçiligiň esasy pudagy bolmagynda galypdyr. Gap-gaçlar görnüşleri we çeperçiligi boýunça dürli-dürli bolupdyr. Gündelik durmuşda ulanylýan ýuka küýze gap-gaçlaryň birnäce görnüşleri dürli nagyşlar bilen bezelipdir. Sarahs oazisi häzirki Tejen etrabyndan 70-80 km. Günortada, Türkmenistanyň günorta serhedinde ýerleşýär. Onuň umumy tutýan ýeri demirgazykdan günorta 70 km günbatardan gündogara bolsa 20-25 km ýetýär. Sarahs oazisiniň içinden geçýän ýeke-täk derýa Tejen derýasydyr. Ol bütin oazisiň otrumly obalaryny suw bilen üpjün edipdir.
B. e. öňki I asyryň ortalarynda bu ýerde Köne Sarahs şäherçesi bilen birlikde Bäşdepe, Möwlekdepe, Akjadepe obalary bolupdyr. Bu döwürde Sarahs şäherçesiniň daşy laýdan galdyrylan diwaryň 1,8 m. beýikligi häzirki günlere çenli saklanyp galypdyr. Bäşdepe we Möwlekdepe otrumly obalar Tejen derýasyndan 20-25 km uzaklykda ýerleşipdirler. Möwlekdepde uzynlygy 5 km, ini 5-6 m bolan gadymy kanalyň yzlary saklanyp galypdyr.
Demir asyry zamanynda Sarahs oazisi,esasan,ekerançylyk maksatlary üçin özleşdirilipdir. Bu ýerde hem gadymy Horezmdäki we Margiýanadaky ýaly suwaryş desgalary gurlupdyr.
Taryhyň atasy Gerodot (b. E. öňki 486-425 ỳ.ỳ.) Sarahs sebitlerinde Akes derýasynyň boýunda suwaryş desgalarynyň gurluşy hakynda habar berýär. Eger-de etrapda Tejen-Geruritden başga derýanyň ýokdugyny nazara alsak, onda gürrüň Tejen derýasy hakynda barýandygyna göz ýetirmek kyn däl.
Ýelkendepe şäher görnüşli bolup, onuň iki gat halkalaýyn diwary bolupdyr. Demir asyrynda esasan gurluşykda pahsa, iri hem-de galyň çig kerpiç ulanylypdyr. Şeýle jaýlary gurmak arzan dűşűpdir we olar tomusda salkyn, gyşda ýyly bolupdyr. Jaýyň diwarlary saman garylan palçyk bilen, kähalatlarda bolsa gej (alebastr) bilen suwalypdyr.
Umuman, günorta Türkmenistanda irki demir asyryñ medeniýetini öwrenmegiñ taryhy şeýle görnüşdedir. Bu anyk arheologik toplumyñ aýratynlygy biziñ esasy maglumatlarymyzyñ keramika sungatyna we az-kem obalaryñ görnüşleriniñ häsiýetnamasyna esaslanmagyndan ybaratdyr. Ol ýerde obalaryñ ýüze çykyşyny esasy üç görnüşe bölüp bolar: 1) galaly obalar; 2) eýelän meýdany 1 gektardan köp bolmadyk iri obalar; 3) eýelän meýdany 1 gektardan az bolan kiçi obalar.Dag etek çägindäki I görnüşli ýadygärliklere Duşagyñ ýanyndaky Ulugdepe, Gowşudyñ ýanyndaky Ýelkendepe, Artygyñ ýanyndaky Ýasydepe we Gäwersiñ ýanyndaky Ýaşyldepe degişlidir. Ulugdepe dag etegindäki has iri iki obanyñ biridir. Ol ýerde irki demir asyryñ gatlaklary bardyr. Iñ ýokary depesinde gazuw-agtaryş işleri geçirilmese-de, onuñ ýapgytlarynyñ bölekleýin ýylmanmagynda 10 metr çemesi kerpiç örme tekizligi ýüze çykaryldy. Ulugdepäniñ medeni gatlaklarynyñ umumy galyñlygy birnäçe yzygiderli gatlaklara bölünendir. Olardan Ulug gatlak (has giçki) ahemeniden irki (Ýaz II) we ahemenid (Ýaz III) döwürlerine degişlidir. Ulug II irki demir asyryna (Ýaz I görnüşli) we Ulug III giçki bürünç eýýamyna degişlidir .IV–II gatlaklar tutuşlygyna Ulug II gatlaga degişlidir. Ol ýerde ýüze çykarylan jaýlar üýtgeşik uly göwrümli 60 x 25 x 10 sm. we 55 x 25 x 10 sm bolup,kerpiçden ýasalan köp otagly jaýyñ bölegine degişlidir Nagyşlar – gülgün reñk düşeginiñ ýüzünde gyzyl, ýaşylymtyl reñkler bilen ýerine ýetirlipdir. Esasan – da, dürli sazlaşykly, top ýaly edilip bellenen dörtburçluklar, üçburçlyklar, piramidalar görnüşindäki geometrik suratly gap-çanaklaryna has üýtgeşik nagyşlar häsiýetlidir. Suratly gap-çanaklaryñ has ýaýbañlanan görnüşi: düýbi ýasy daşyna çala eplenen okaralardyr. Aşhana gap-çanaklarynyñ arasynda ýönekeý tutawaçly ýa-da kese ýelmenen çyzykly gazanlara, tutawaçly çanaklara duş gelindi. Keramiki däl tapyndylaryñ arasynda daş däne gyrgyçlar, sokular, soky daşjagazlary, serdesseler bar.
Ýelkendepäniñ dag etek zolagynyñ I görnüşiniñ iri obasy A.A.Maruşenko tarapyndan hemmetaraplaýyn öwrenildi. Onuñ maglumatlaryna görä, bu ýerde ilkinji oba giçki bürünç eýýamynda döräpdir. Soñra irki demir döwründe şäherçäniñ merkezinde diametri 130 m. çenli 6 metr beýiklikli berk kerpiç tekizligiň üstünde gala şekilli köpburçlyk gurlupdyr. Depäniñ daşyny gurşap alan galanyñ diwarlary 500 x 290 m. ölçegli, daşky öñ tarapy çukurlar bilen örtülendir. Galanyñ içki diwarlary Ýelken II döwründe salnan düýpli çak edilýän hem bolsa, ýadygärligiñ gutarnykly bezegi indiki Ýelken III şäherçäniñ has gülläp ösen döwrüne degişli diýlip pikir edilýär.
Gadymy Garaöý depe obasynyň ýadygärlikleri gündogardan günbatara tarap 300 metr we demirgazykdan gündogara tarap 200 metr uzalyp, onuñ demirgazyk böleginde obadan 3 metr ýokary bolan opurlan depäniñ galyndylary tapyldy. Gazuw – agtaryş işleri alebastr bilen suwalan giñ diwar (1 m galyñ), çig kerpiçden salnan polly birnäçe jaýlary ýüze çykardy. Bar bolan maglumatlardan çen tutsak, bu obalaryñ ählisi irki demir eýýamynda döräp, Ýaz I, II, III görnüşli materiallary özünde jemleýär. Ol döwürde ekerançylyk – maldarçylyk hojalygy ýöretmek üçin gerek bolan ähli täze ýerler özleşdirilipdir we adamlaryñ köp bölegi ol täze ýerleriñ oturymly halkyna öwrülipdir diýip pikir etmegimize degerli esaslaryñ barlygy mese – mälimdir. Biri – birine golaý ýerleşen Ulugdepe we Garaöý depe munuñ aýdyñ mysalydyr. Olar köne ýerlerde (Ulugdepe) , täze ýerleriñ (Garaöý depe) açylmagy hakynda maglumatlary açyk görkezýärler.Bu obalar bilen bir hatarda tutýan meýdany 1 gektar köp bolan ikinji görnüsli obalar hem bolupdyr. Muña mysal edip Ýasy- depäni görkezmek bolar ( meýdany 250 x 250, umumy beýikligi 6 metr ).Tutýan meýdany 2 gektardan köp, beýikligi 5 metr çemesi Ýaz I eýýamynda emele gelen we Ýaz II, III döwürlerde bölekleýin ýaşalan Daşlyjadepe hem örän gyzyklydyr. Daşly-17 we Daşly 30 (Kaka etrabynda) obaçylyklarynda giň içki howlularyň hemişelik ýa-da wagtlaýyn mal saklamak üçin ulanylandygyny anyklandy. Olaryň içinde mal dersleriniň we samanlaryň köp sanly gatlarynyň yzy tapyldy. Biziň eýýamymyzdan öňki I müňýyllygyň başlarynda Gűnorta Tűrkmenistanyň ýerlerini, şol sanda Köpetdag eteklerini özleşdirmeklik gűýçli dowam etdirilipdir. Köpetdag eteklerindäki obalaryň esasy hojalygy suwarymly ekerançylyk bolup, bu ýerde bugdaý, arpa ekilipdir. Dag eteklerinde uly derýanyň bolmandygy sebäpli, ekerançylyk esasan Köpetdagdan akyp gelýän kiçeňräk derýajyklaryň we çeşmeleriň hasabyna alnyp barlypdyr. Suwuň gelýän ugrunda gaçy galdyrylyp, gatlalar gurlupdyr. Bulardan başga-da, Köpetdag eteklerinde suwaryşyň käriz usuly hem ýüze çykypdyr. Käriz özboluşly ýerasty suw geçiriji bolup, ol esasan daglyk ýerler üçin häsiýetlidir. Şeýle kärizleriň biri häzirki Duşak demir ýol menziliniň golaýyndaky Ulugdepäniň ýanynda gurlupdyr. Onuň 20 sany guýusy bolupdyr.
Garagumyñ günorta – gündogarynda Ýazdepe irki demir eýýamynda ähli Margiana ulgamynda merkezi paýtagt bolandygy şübhesizdir. Onuñ meýdany 16 gektar, beýikligi 4 metr çenli ýetipdir. Depäniñ merkezinde gala görünýär. Gala 12 metr beýiklikde, onuñ 8 metr tutuşlygyna çig kerpiçden bitirlen, tutuş emeli tekizlikden salnyp, Murgap suw akymynyñ çökündi palçyklaryndan ybarat Taryhbaý oazisinde eýýäm mälim bolan, Ýaz I döwrüniñ gatlaklary diýlip esasyly çak edilýän Taryhbaý depeden başga şol depeden gündogarda 200 m. çemesi aralykda ýerleşen, irki demir döwrüniñ materiallary bilen Taryhbaý I obasy tapyldy. Görşümiz ýaly, Margiana döwrüniñ irki bürünç döwrüni çuññur öwrenmek heniz başlangyç tapgyrdadyr. Emma şeýle-de bolsa, eýýäm häzir Günorta Türkmenistanyñ dag etek zolagyna meñzeşlikde, bu ýerde hem obanyñ üç görnüşi ýerleşip, galasyz ýadygärlikleriñ şübhesiz agdyklyk edýändigini görkezýär. Edil şonuñ ýaly-da, bu depede täze ýerlerde mesgen tutan obalar, şeýle hem irki demir asyrynda bölekleýin ýaşan giçki bürünç asyrynyñ ýadygärlikleri goñşy bolup ýaşapdyrlar. Bularyñ ählisi beýleki maglumatlar bilen bilelikde irki demir döwrüniñ ýadygärliklrini, olaryñ ýerleşen ýerlerine garamazdan, bitewi arheologik Ýaz I görnüşli toplumyna degişli etmäge mümkinçilik döredýär. Bu bolsa keramiki gap-çanaklary seljerlende has aýdyñ ýüze çykýar.
Girkaniýanyň medeni umumylygy Günorta Türkmenistanyň beýleki welaýatlary bilen deňeşdireniňde jemgyýetçilik durmuş-ykdusady ösüşiň, takmynan, deň derejesini görkezýär. Misserian düzlüginde geçirilen arheologik barlaglar şu giň oazisiň gülläp ösmegini üpjün eden uly ýap- salmalaryň galyndylaryny ýüze çykardy. Bu ýerde bar bolan obaçylyklaryň alamaty, umuman Margianadaky we Köpetdag etegi zolagynyňky ýalydyr. Bu ýerde obaçylyklaryň esasy görnüşi, megerem, jaýlary ýygjam gurlan obaçylyklary bolandyr. Misserian düzlüginiň, Çat giňişliginiň, Sumbar jülgesiniň we Köpetdag etegi zolagynyň günbatar böleginiň aýry-aýry ýerleşýän obaçylyklarynyň köpüsini hem şeýle obaçylyklar hökmünde kesgitlemek bolar. Şonuň bilen birlikde Misserian düzlüginde 100-120 ga çenli ýeri tutýan, meýdany we beýikligi boýunça dürli-dürli belentlikleri öz içine alýan iri obaçylyklar bar. Olaryň käbirinde, mysal üçin, Yzzatgulydepede, ululy-kiçili giňişlikleri tutýan obaçylyklardan başga-da, hünärmenleriň- küýzegärleriň uly toparlarynyň bolandygy ýüze çykaryldy. Beýikligi boýunça has uly depelerde gorag galalary bolupdyr diýmek üçin esas bar. Çyklykdepe uly bolmadyk galaly dagynyk obaçylygynyň nusgasy bolup hyzmat edip biler.
Günorta- Günbatar Türkmenistanyň medeniýetiniň Günorta Türkmenistanyň beýleki ekerançylyk welaýatlarynyň medeniýeti bilen neňzeş häsiýetleri köpdür. Munuň şeýledigi ýokarda agzalyp geçilen obaçylyklaryň alamatlarynyň meňzeşliginde, bürünçden ýasalan zähmet gurallary bilen birlikde, demir zähmet gurallarynyň hem ulanylandygynda, gurluşyk işlerinde göniburç çig kerpiçleriň peýdalanylandygynda ýüze çykýar. Ýöne şol bir wagtyň özünde durmuş medeniýetindäki tapawutlar hem mese-mälim göze ilýär. Munuň özi arheologik tapyndylarda, ozaly bilen küýzegärlik gap-gaçlarda görünýär.Irki demir asyry Günorta-Günbatar Türkmenistanda – Madawdepe, Yzzatguly, Çyglykdepe ýaly gadymy medeni ojaklary bilen bellidir. Madawdepe, Yzzatguly, Çyglykdepe ýaly gadymy medeni ojaklaryň ekerançylyk obalarynda dürli ýyllarda geçirilen gazuw-agtaryş işleri netijesinde gadymy Dehistan ýerleriniň maddy we ruhy medeniýetini häsiýetlendirýän baý maglumatlar berdi. Ol ýerde metal önümleriniň aglabasy bürünçden ýasalan zatlar bolupdyr. Emma gadymy otrumly ýerler alymlar tarapyndan öwrenilende demir bölekleri tapyldy. Şolaryň esasynda gadymy Dehistanda demir asyrynyň biziň eýýamymyzdan öňki II müňýyllygyň ahyrynda ýüze çykandygy anyklandy. Demir asyrynda gadymy Dehistan ilatyň köp ýaşan ýerleriniň biri bolupdyr we ekerançylyk üçin ýasalan gurallar ulanylypdyr. Bu ýerleriň uly ekerançylyk obalary bolup, ilat esasan suwarymly ekerançylyk bilen meşgul bolupdyr. Täze ýerleri özleşdirmek maksady bilen ilat Sumbar we Etrek derỳalarynyň suwuny peýdalanypdyrlar.
Dehistanyň bu döwrüniň iň iri ýadygärligi Madawdepe bolup, ol asyrlaryň dowamynda kem-kemden giňelipdir.Onuň medeni gatlagy 225 gektar meýdany tutupdyr.Ýaşaýyş dürli wagtlarda dowam edipdir. Alymlaryň hasaplamalaryna görä, Madawdepäniň umumy meýdanynyň 50 gektarynda ýaşaýyş bolupdyr. Galan meýdanyny köçejikler, şäher-oba, hojalyk binalary, keramika we demir işlenilýän ussahanalar we ş. m. tutupdyr. Madawdepäniň medeniýeti b. e. öňki XIII asyrdan VII-VI asyrlara çenli dowam edipdir.Ilatynyň sany 7700 töweregi bolandyr diýlip çaklanylýar.Hasaplamalara görä,ýaşalan ýeriň her gektaryna 154 adam düşüpdir.Ilatyň has selçeň ýaşan ýerlerinde adamlaryň gürlügi her gektara 80-90 adam düşüpdir.
Dehistanyň gadymy medeniýetiniň esasy aýratynlygy, küýze önümleriniň görnüşleri we olardaky reňklerdir. Küýzeleriň arasynda üç tagan aýakly ýalpak, köplenç halatlarda bolsa üsti açyk jüründikli gaplar duş gelýär. Gap-gaçlar esasan garamtyl, çal, gyzyl we ýer reňkinde bolup, olaryň hemmesi-de çarhyň kömegi bilen ýasalypdyr. Alymlar Dehistanyň Misserian düzlüginden peỳkamlaryñ bürünç uçlarynyñ, kiçiräk gylyç, aỳal şaỳ-sepleri, küỳze gap-gaçlary bişirmek üçin küreler gurlupdyr. Barlaglar häzirki Magtymguly etrabynyň golaỳynda ỳerleşỳän gonamçylykdan b. e. öňki XII-XI asyrlara degişli ikler, ikbaşlar, temenler, bürünçden ỳasalan haly dokamak üçin keserler ỳüze çykaryldy. Bu zähmet gurallary Dehistanda hünärmentçiligiň dokmaçylyk pudagynyň bolandygyna şaýatlyk edýär.Biziň eýýamymyzdan öňki I müňýyllygyň ortalarynda Dehistanyň gadymy medeniýetini döreden ilat bu ýerlerde ýaşamagyny bes edipdir. Adamlaryň bu ýerlerden göçüp gitmeklerine parslaryň Ahemeni döwletiniň harby ýörişleri sebäp bolupdyr.
Irki demir asyrynda Türkmenistanyň ýerlerinde gadymdan belli bolan demirden edilen zähmet gurallarynyň köp ulanylyp başlanmagy bilen ekerançylyk medeniýeti, ösűpdir. Bu döwűrde biziň ýurdumyzda şäher gurluşygy hem ösűpdir we şäher siwilizasiýasy kemala gelip başlaýar. Şeýlelikde ekerançylyk medeniýetiniň we şäher siwilizasiýasynyň ösmegi biziň ýurdumyzyň «siwilizasiýalaryň çatrygy» adyna eýe bolmagyna getiripdir.
Amyderýanyň orta akymynyň jülgesinde irki demir asyrlary döwrüniň başlaryna degişli diňe iki sany ýadygärlik bellidir. Atamyratdan (öňki Kerki) günortarakda ýerleşýän Çöplüdepeden toýundan eýlenip, küýzegärçilik aýlawynda bejerilen dürli önümleriň tapyndylary alyndy. Ikinji ýadygärlik – Ödeýdepe Türkmenabatdan aşaklygyna derýanyň ugry boýunça 30 km-likde ýerleşýär.
Biziň eýýamymyzdan öňki II müňýyllygyň ahyrynda – I müňýyllykda Amyderỳanyñ orta akymlarynda ilat hemişelik oturymlylyga geçip, ekerançylyk bilen meşgullanyp başlapdyr. Amyderýanyň orta akymynyň günorta kenarynda b. e. öňki müňýylykdaky oturumly ýerler diňe Demirgazyk Owganystanyň ýerlerinde ýerleşendyr. Emma b. e. öňki III-II asyrlaryna degişli taryhy ýadygärlikleriň onlarçasy diňe XX asyryň 60-70-nji ýyllarynda geçirilen barlaglaryň netijesinde üsti açyldy. Şeýle ýadygärlikleriň biri-de Mürzebekgaladyr. Bu şäherçäniň keramiki önümleri öndürýän hünärmenleri gyzgylt hem gara reňkdäki aşagy egriräk küýzeleri, ýasy hem ýalpak gaplary, humlary ýasapdyrlar. Bu keramiki önümler görnüşleri boýunça gadymy Merwiň önümleri bilen meňzeşlikleri bolupdyr. Amyderýanyň orta akymlaryna degişli ýadygärliklerinden Garabekewil etrabyndaky Akgalany, Hojambasdaky Şordepe, Çopandepe ýaly oturumly ýerler degişlidir.
Türkmenistanyň demirgazyk ýerleri taryhy edebiýatda Horezm diýlip atlandyrylýar. Horezm gadym wagtlardan bäri bol suwly, ösen ekerançylyk ýurdy bolupdyr. Gadymy Oks (Amyderýa) derýasynyň Sarygamyş kölüne we Uzboýyň ugry bilen Hazar (Kaspi) deňzine tarap akypdyr. Bu derýanyň ugrunda bolsa b. e. öňki I müňýyllygyň başlarynda köp sanly ekerançylyk obalary we çarwaçylyk mekanlary ýerleşipdir. Bu ýerde ýaşan ilatyñ hojalygynda ekerançylyk bilen bir hatarda, maldarçylyk hem örän uly orun eýeläpdir. Olar ownuk mallar bilen birlikde ulag üçin iri şahly mallary köpeldipdirler. Ýük çekmek üçin düýe mallary ulanypdyrlar. Sag we çep kenar Horezmiň taryhy gadym zamanlardan bäri amyderýa bilen baglanyşykly bolupdyr. Amyderýanyň joşup-daşyp, özakymlaýyn ugur bilen akýan suwy Akjaderýanyň, Aral we Sarygamyş kölleriniň ýakalaryna ýaşaýşy getiripdir. B.e. öňki III müňýyllygyň ortalaryndan I müňýyllygyň başlaryna çenli bütin çepkenar Horezmde häzirlikçe ol döwrüň ýadygärlikleriniň üsti açylanok. Bu ýerde bürünç asyrlary döwrüniň Täzeýap medeniýetiniň ýadygärlikleri hem ýok. Ol ýerde b.e. öňki IX asyr töweregi ekerançylykda täzeden peýdalanylyp başlanypdyr.
Demir asyrlary döwrüne degişli has irki medeniýet bolan Emirabat medeniýeti sag kenarda köp duş gelýär. Ol b.e. öňki IX-VIII asyrlara degişlidir. Çep kenarda Emirabat häzirlikçe diňe bir ýerde – Gaňňa-2 ýadygärliginiň aşaky gatlagynda ýüze çykaryldy, ol hem b.e. öňki IX-VIII asyrlara degişli. Emirabat medeniýeti öz ornuny Guýsaý medeniýeti bilen çalyşýar. Ol diňe b.e. öňki VII-VI asyrlarda Amyderýanyň Sarygamyş gollarynyň ýakalarynda mälimdir. Onuň ady Guýsaýyň (Guýysaýgyr ýa-da Sakarçäge) gyrynyň adyndan gelip çykypdyr. Guýysaýgyryň etegindäki pes düzlükde uly obaçylygy ýüze çykaryldy. Bu medeniýet ilkinji gezek Horezm arheologiýa etnografik ekspedisiýasynyň alymlary tarapyndan öwrenildi. Bu medeniýet üýtgeşik, özboluşly medeniýet bolup, ol diňe demirgazyk Türkmenistan üçin mahsusdyr.Biziň eýýamymyzdan öňki VIII asyryň ahyrlarynda Horezmde Guýsaý medeniýeti ýüze çykýar. Ol medeniýetiň ýaýran ýerleri Amyderýanyň gollary – Daşoguz welaýatynyň çäkleri hasaplanýar. Guýsaý medeniýetine degişli gadymy obalarda geçirilen gazuw – agtaryş wagtynda galla saklanýan humlar, uly küýzeler hem-de daş owguçlary tapylypdyr. Guýsaýlylar maldarçylyk bilen hem meşgul bolupdyrlar. Gazuw-agtaryş işleri wagtynda tapylan süňkleriň arasynda gara mallaryň we gylýallaryň süňkleri agdyklyk edýär. Maldarçylyk bilen birlikde ilat metal işläp bejermek, küýzegärçilik, süňkleri we daşlary ýylmamak, şol sanda gymmat bahaly daşlary işläp bejermek işlerini ýerine ýetiripdirler. Guýysaýlylar oturymly ýaşapdyrlar, olaryň pagsadan gurulan jaýlary bolupdyr, jaýlaryň diwarlarynda bolsa örülen ýa-da örülmedik gamyşdyr hyşa-da ulanylypdyr. Jaýyň ortasynda pjak bolupdyr. olaryň ýerzeminleri hem bolupdyr. Guýysaýlylaryň esasy käri maldarçylyk bolupdyr. olar gara mal, dowar, iki örküçli düýe, gylýal, doňuz, eşek, it saklapdyrlar. Olaryň ekerançylyk bilenem meşgul bolandyklary mesgenleriniň oturymlylygy bilen, ol ýerde owguçlaryň hem-de däne we beýleki önümleri saklar ýaly humlaryň tapylandygy bilen subut edilýär. Dahystandan, Eýrandan getirilen gap-gaçlar hem-de Köpetdag etegindäki mesgenleriň Ýaz II medeniýetiniň gap-gaçlary, lazurit we Pöwrüze daşlaryndan ýasalan önümleriň tapyndylary daşarky gatnaşyklaryň giň ýola goýlandygyny görkezýär. Türkmenistanyň çäklerinde irki demir asyrlary häzire çenli mälim bolan üç sany medeniýetiň arasynda bolan aragatnaşyklar şeýle kesgitlenildi. Olaryň bürünç hem demir önümlerini öndürmek işi bilen tanyşdygy hem subut edildi.
Görnüşi ỳaly, Türkmenistanda b. e. öňki II müñyyllygyñ ahyryndan – I müñỳyllygyñ ortalaryna çenli döwürde, demiriň ýüze çykmagy bilen Türkmenistanda öndüriji güýçler ep-esli ösüp, ykdysadyýeti ýokary göterilipdir. Esasan hem ekerançylykda uly özgerişler bolup geçipdir. Otrumly ýerleriň köpüsinde kanallar, suw howdanlary, ulyly-kiçili ýaplar çekilipdir. Ekerançylyk meýdanlary giňeldilip, bol hasyl alnypdyr. Şeýlelikde,ekerançylyk üçin özleşdirilen ýerler hemme sebitlerde üzül-kesil köpelýär.
Uly suwaryş desgalarynyň döredilmegi we olaryñ abat saklanmagy ep-esli ýerleriň bir häkimỳet astynda birleşmegini hem-de çylşyrymly jemgyỳetçilik işleriniñ guralmagyny talap edipdir. Şol döwürde Merkezi Aziỳanyñ dürli-dürli böleklerinde: Parfiỳada, Margiỳanada, Baktriỳada ilkinji döwletler ýüze çykyp başlaýar. Horezmde hem taỳpa birleşmeşmeleriniň döwri tamamlanyp döwlet dolandyryş ulgamy kemala gelýär.


text:
Sitomegalowirus
Sitomegalowirus (SMW) ýokançlygy – ýer ýüzünde giňden ýaýran ýokançlyk bolup, immunitetiň gowşamagy bilen baglanyşykly, köpdürli kliniki alamatlaryň ýüze çykmagy bilen häsiýetlendirilýändir. Uçuklar wirusy maşgalasynyň iň howply görnüşlerine degişlidir. Häzirki zaman amaly lukmançylykda bu wirus ýokançlygy aýratyn ünse eýe bolup, Bütindünýä Saglygy Goraýyş guramasynyň Ýewropa bölümi tarapyndan ol ýokanç keselleri bilen keselçiligiň geljegini kesgitleýän keseller toparyna degişli edildi. Wirusyň ýaýramagyna getirýän faktorlar Bu wirusyň giňden ýaýrandygyna garamazdan, häzirki wagta çenli epidemiki ýaýrama ýagdaýlary duş gelenok. SMW ýokançlygynyň kliniki alamatlary bedeniň kesellere garşy göreşme ukybynyň peselen ýagdaýlarynda ýüze çykýandyr. Soňky ýyllarda immunitet ýetmezçiligi ýagdaýlary AIW-iň ýüze çykmagy, ekologiki deňagramlylygyň üýtgemegine getirýän faktorlaryň köpelmegi, dürli derman serişdeleriniň ulanylmagy (derman keseli, gormonlar bilen bejergi) netijesinde ýokarlandy. Göwrelilik döwründe ene bilen ösýän düwünçegiň arasyndaky immun gapma-garşylygy azaltmak üçin döredilen fiziologiki immun ýetmezçiligi hem ýokançlygyň ýaýramagyna getirip biler. Şu faktorlaryň hemmesi, esasan hem olaryň birnäçesiniň utgaşmasy ýokuşma babatda töwekgelçilik toparyna girýän täze doglan çagalara, gan goýberilen näsaglara, dürli beden agzalary oturdylan (transplantirlenen) näsaglar, immun ulgamy basýan serişdeleri ulanýan näsaglara bu ýokançlygyň dürli ýollar bilen ýokuşmagynyň sebäbi bolýar. Bu topara ahlak taýdan bozuk aýallary, gomoseksualistleri, neşekeşleri hem degişli edip bolar. ABŞ-da geçirilen barlaglar, 1-2% çagalaryň doglandan soň peşew bilen SMW bölüp çykarýandygyny, 1 ýaşa çenli şeýle çagalaryň sanynyň 10-20% -e ýetýändigini, 35 ýaşly ulularyň 40%- iň öz ganynda bu wiruslara garşy antitelalary saklaýandygyny, 50 ýaşyň sepgidinde bolsa uly adamlaryň aglaba böleginiň bu wirusy göterýändigini mälim etdi. Wirusy göterijiler ýa-da keseliň köpdürli görnüşlerini başdan geçirýän adamlar wirusly ýokançlygyň gözbaşy bolup biler. Gan, peşew, tüýkülik, jynshana bölünip çykmalary, ýaş suwuklygy, ene süýdi, çaganyň ýan suwlary, döl, täret ýaly biologiki bölünip çykmalar arkaly wirusyň ýokuşmagy bolup geçip biler. Şonuň ýaly-da, transplantalogiýada ulanylýan beden dokumalary hem-de agzalary, donor gany, göwreli aýallar hem wirusy ýaýratmagyň çeşmesi bolup bilerler. SMW ýokançlygynyň ýaýramagynda esasy orun tüýkülik arkaly ýaýramalara berlip, bu keseli "opüşmeleriň keseli" diýip hem atlandyrýarlar. Bu wirus ýokançlygy bilen öň duşuşmadyk adamlar oňa has hem duýgurdyrlar. Kliniki alamatlary we ýüze çykyş aýratynlyklary SMW ýüze çykyşy boýunça häsiýetli alamatlara eýe däldir. Bu wirusly ýokançlygyň ýüze çykyş alamatlary ýokançlygyň geçiş görnüşine, bedeniň ýagdaýyna bagly bolýar. Kadaly immun işjeňlikli adamlarda wirusyň birinji gezek ýokuşmagy kliniki alamatsyz geçip, wirus göterijilik ýagdaýy ýüze çykýandyr. Diňe uly adamlaryň 5%-de wirus dümewi ýadyňa salýan alamatlar toplumy (beden temperaturasynyň galmagy, burnuň dykylmagy, boýun we äňasty limfa düwünleriniň ulalmagy), gulagyň ýanyndaky tüýkülik mäzleriniň ulalmagy hem-de agyrmagy (sialoadenit) bilen ýüze çykýandyr. Seýrek ýagdaýlarda sitomegalowirus gepatiti döräp, onuň üçin gepatitlere häsiýetli alamatlar hem-de biohimiki üýtgeşmeler mahsus bolýar. Kesel örän çalt, takmynan 1 hepdäniň dowamynda yzyna gaýdyp, soňra alamatsyz dowam edýändir. Immun ulgamy gowşak adamlarda SMW has ýaýran häsiýete eýe bolup, dowamly ýa-da haýal geçýän ýokançlyk görnüşi bilen deňeşdirlende ilkinji gezek ýokuşma ýagdaýy has agyr geçýändir. Şeýle ýagdaýlarda öýken, böwrekler, iýmit siňdiriş ulgamy, bagyr, merkezi nerw ulgamy, gözler, böwregüsti mäzler, aşgazanasty mäz, dalak, limfa düwünleri zeperlenip bilerler. Zeperleniş agza baglylykda gepatitler, öýken sowuklamasy, miokarditler, iýmit siňdiriş agzalaryň baş keselleri şüze çykyp biler. Köp halatlarda SMW ýokançlygy AIW- iň, ýiti leýkozyň, sepsisiň, wirusly gepatitleriň, limfogranulematozyň "keşbinde" hem ýüze çykyp bilýändir. SMW ýokançlygy aýal jyns agzalaryny zeperlendirip, ýatgynyň boýunjygynyň, ýatgynyň, jynshananyň sowuklama ýagdaýlaryny döredip bilýär. Erkek adamlaryň bu wirus arkaly jyns agzalarynyň zeperlenmegi adatça alamatsyz geçýändir. SMW-iň göwreli aýallara ýokuşmagy örän howply bolup, wirus ösýän düwünçege geçip bilýändir. Düwünçegiň şikeşleniş derejesi göwreliniň immun ulgamynyň ýagdaýyna, ýokançlygyň geçiş görnüşine, göwreliligiň möhletine baglydyr. Göwrelilik döwründe SMW ýokançlygy ösmeýän göwrelilik, göwreliligiň düşme ýagdaýlary, çaganyň wagtyndan öň dogmagy, köp suwlulyk, çörekçäniň işiniň ýetmezçiligi ýa-da kadaly ýerleşýän çörekçäniň wagtyndan öň gopmagy ýaly gaýraüzülmelere getirse, düwünçek üçin ösmeden yza galma, sarylama bilen ýüze çykýan bagryň zeperlenmegi, merkezi nerw ulgamynyň zeperlenmegi (gidrosefaliýa, mikrosefaliýa, meningoensefalit), köp ulgamlaryň zeperlenmegi bilen geçýän sepsis ýagdaýly ýaly howply gaýraüzülmeleriň sebäbi bolup biler. Gizlin geçýän SMW ýokançlygyň alamatlaryny çaga doglandan soň kesgitlemek kynçylyk döredip, olar (görüş nerwiniň atrofiýasy, kerlik, akyl taýdan ösüşde yza galma) çaganyň ösüşiniň has giçki tapgyrlarynda mälim bolup bilerler. Anyklaýyş usullary Sitomegalowirus ýokançlygy anyklamakda laborator usullaryň görkezijilerine salgylanyp, ol usullar (immunoferment derňewi, polimeraza zynjyrly reaksiýa, immunologiki usullar) bedeniň biologiki suwuklyklarynda wirusy we oňa mahsus bolan antitelalary (göreşiji öýjükler) tapmaga gönükdirilendir. Bejergi çäreleri SMW ýokançlygyň bejergisinde wirusa garşy ulanylýan serişdeleri hem-de immun ulgamyň işini kadalaşdyrýan dermanlary ulanýarlar. Ýokançlygyň ýiti ýüze çykmalarynda asiklowir üstünlikli ulanylýar. Ony 8-10 gün damariçre goýberýärler. Asiklowiriň beden üçin ýaramaz täsirleriniň bardygy sebäpli, ony, has hem çagalar babatda seresaply ulanmak maslahat berilýär. Transportirlenen (oturdylan) bagyrly, böwrekli näsaglarda hem wirusyň ýokuşma ýa-da gaýtadan işjeňleşýän halatlarynda bu dermany üstünlikli ulanyp bolýar. Immun ulgamyny kadalaşdyrýan serişdelerden lewamizol SMW bejergisinde has giňden öwrenilen serişde bolup, ony ýörite tertip boýunça 12 hepdäniň dowamynda ulanýarlar. Wirusly ýokançlygyň uzak wagt peşew ýa-da tüýkülik bilen bölünip çykýan halatlarynda lewamizol bilen gaýtadan bejeriş tapgyryny ýa-da taktiwini deriniň aşagyna goýberme usulyny (9-10 hepdäniň dowamynda) ulanýarlar. Aýdylyp geçilen serişdeleri göwrelilik döwründe ulanmak bolmaýar. Göwrelilik döwründe bejeriş we akuşerçilik jogapkärçiligi babatda çylşyrymly soraglary çözmeli bolýar. Göwreliligiň kiçi möhletlerinde, ýokançlygyň ilkinji ýüze çykan ýa-da gaýtadan beterleşen halatlarynda göwreliligi aýyrmak maslahat berilýär. Göwreliligiň kiçi möhledinde ony emeli aýyrmakdan ýüz döndürilen halatlarynda, laborator barlaglaryň görkezijilerine, ösýän düwünçegiň ýagdaýyna ultrases barlagy geçirip baha bermä daýanmaly bolýar. Şunuň ýaly ýagdaýlarda, SMW garşy ýokary mukdarda antitelalary saklaýan serişdeleri (sitomegalowirusa garşy immunoglobulin, adaty adam immunoglobulini) ulanmak ýerlikli bolup biler. Göwrelilik döwründe wirusa garşy serişdelerden wiferony ulanmak bilen gowy netijeleriň gazanylan halatlary köpdür. Wirusyň ýaýramagynyň öňüni alyş çäreleri SMW ýokançlygyň öňüni almak çäreleri şahsy gigiýena düzgünleri berjaý etmäge, transplantalogiýada ulanylýan agzalara we dokumalara, gan donorçylygynda gana we gandan taýynlanan serişdelere degişli barlaglary geçirmäge hem-de immun ulgamy tapdan düşüriji faktorlardan goramaga gönükdirilen bolmalydyr. Ene süýdünde SMW anyklanan ýagdaýynda onuň bilen çagany iýmitlendirmek maslahat berilmese hem, çaganyň göwrelilik we dogrum wagty ýokuşmagynyň derejesi bilen deňeşdirlende, şeýle ýaýrama ýoly çaga üçin az howpludyr.


text:
Eyesinden.com – Ygtybarly Söwda Merkezi409.30.2010
Tilsimat Group Eyesinden.com – Ygtybarly Internet Söwda Merkezini hyzmata açdy.
Elýeterli harytlary bilen Türkmenistanyň iň ygtybarly, ynamly we amatly söwda merkezi siziň üçin:
-Bahalarda %30-a baran arzanlyk
-Türkmenistandaky iň ynamdar 1 ýyldan 5 ýyla çenli kepillik
-Haryt görnüşiniň känligi, siziň üçin iň amatly harydy saýlamaga kömek eder
-Islän harytlaryňyzy deňeşdirme
-Hergün 24 sagat açyk söwda merkezi
-Satmak isleýän harydyňyzy satlyga goỳma mümkinçiligi
-Şereketiňiz üçin ýörite dükan açma, mahabat (reklama) hyzmatlary
we ş.m mümküçiliklerini berỳär.
Sizi mümkinçiliklerimizden peýdalanmaga çagyrỳarys – Eyesinden.com


text:
Muguthor gurçuklar
Mugthor gurçuklar ýa- da ylmy dil bilen aýdanymyzda gelmintler – adamyň bedenine ornaşyp, onda dürli gurçuk kesellerini – gelmintozlary döretmäge ukyply ýönekeý gurçuklaryň uly toparydyr. Olar adamzadyň saglygyna howp salýan musallatdyr. Göräýmäge arassaçylyk şertlerini berjaý edýänlere gurçuk ýolukmajak ýaly, emma öýde arassaçylyk kadalary doly saklansa-da, köpçülik ýerlerinde dürli ýollar bilen bu kesel ýokuşyp bilýändir. Gelmintleriň ýaýramagy ilki bilen howa şertlerine, soňra bolsa ýerlerdäki durmuş-ykdysady ýagdaýa baglydyr. Hemmetaraplaýyn ösen ýurtlarda gelmintoza ýolukmagyň derejesi yzagalak tropiki we subtropiki guşaklykdaka ýurtlara garanyňda mes- mälim pesdir. Ýer ýüzünde adamyň bedenine şikes ýetirmäge ukyply gurçuklaryň 400-den hem köpräk görnüşi bardyr. Olar öz arasynda üç topara bölünýärler: togalak gurçuklar, lenta şekilli gurçuklar we gansorujylar. Ýokuşmagyň ýoluna görä bolsa olar: Biogelmintlere (ösüş tapgyry haýwanyň bedeninde geçip, şolardan adama ýokuşan gurçuklar); Geogelmintler (gurçuklaryň ýumurtgalary toprakda ösüp ýetişen); Kontagelmintlere (keselli adamdan geçen gurçuklara) bölünýär. Adam gurçuklary ýaýradyjy ýa-da olaryň ahyrky eýesi bolup biler. Keseliň ösmegi we bedeniň şikeslenmegi mugthor gurçuklaryň adamyň bedenine ýokuşmagynyň ýoluna, olaryň sanyna we bedendäki uýgunlaşmasyna baglydyr. Gurçuklaryň liçinka (ýaş gurçuklar) görnüşi hem, doly ösüşi geçen görnüşleri hem adamyň bedenine uly zyýan ýetirýändir. Uly gelmintler adatça bedeniň belli bir ýerine ornaşýar, emma liçinka beden agzalarynyň içinde çylşyrymly hereketleri ýerine ýetirip, agzanyň üýtgemegine getirip biler. Beden agzalarynyň içinde garyn-içege ýollary mugthor gurçuklaryň mesgeni bolup, olaryň her bir görnüşi özi üçin onuň belli ýerlerini saýlap alýar. Mysal üçin togalak gurçuklar (askaridler) – inçe içegäniň başynda, kiçi soguljan (ostrisa) – inçe içegäniň ahyrynda we ýogyn içegäniň başynda, uly soguljan (wlasoglaw) – ýogyn içegäniň başynda ýaşaýar. Gurçuk keseli adamyň bedeniniň hemme agzalaryny we dokumalaryny şikeslendirip bilýär. Onuň ähli görnüşleri bedendäki bar bolan keselleriň geçişini agyrlaşdyrýar. Görnüşine baglylykda şu aşakdaky gurçuk keselleri has ýygy duş gelýär: Askaridoz; Trihosefalez; Trihinellýoz; Trematodoz; Enterobioz; Ankilostomidoz. Gurçuk keseliniň alamatlary Gelmintoz keseli adatça iki tapgyrlaýyn geçýär: ýiti döwri – 2-3 hepdeden 2 aýa çenli we dowamly döwri – birnäçe aýdan ençeme ýyla çenli dowam edip biler. Ýiti döwri mugthorlaryň bedene geçip, onuň içinde ornaşyp başlamagy bilen gabat gelip, esasy ýat antigenlere garşy immunitetiň allergiki görnüşde ýüze çykýan jogaby bilen häsiýetlendirilýär. Gelmintozyň bu döwrüniň alamatlary mugthor gurçuklaryň bedene geçiş ýoluna garamazdan birmeňzeşdir. Emma dowamly tapgyrynyň alamatlary köp dürlüligi bilen tapawutlanýar. Gurçuklaryň ýerleşýän ýerine, sanyna, alyp barýan işine görä, dürli beden agzalaryň we ulgamlarynyň işinde bozulmalar peýda bolýar. Bedende maddalaryň çalşygyna ýaramaz täsir edip, mugthorlar özüne gerekli maddalary kabul edýärler we iýmit siňdirişiň bozulmagyna, witaminleriň, beloklaryň, ýaglaryň, uglewodlaryň, mineral maddalaryň bedende özleşmegini bozýarlar. Gelmintozyň ilkinji alamatlary 2-3 günden (askaridozda), 1,5 ýyla çenli (filýariozda) ýüze çykýar. Bu döwür köplenç 2-3 hepdäniň içinde bolup geçýär. Keseliň başynda deride örgün peýda bolýar, limfa düwünleriň, bagryň we dalagyň ulalmagy, beden etinde we bogunlarda agyry peýda bolýar. Gelmintozlaryň käbirine özboluşly alamatlar: opistorhoza (bagyr soruja) sary getirme, trihinellez üçin bolsa gyzdyrma, beden etinde agyry, ýüzüniň we gabaklarynyň çişmegi mahsusdyr. Gurçuk keseliniň dowamly döwründe, eger-de ol uly göwrümli, mysal üçin inli lentes, askarid bolaýmasa, bedene düşen ýeke-täk gurçuklar onda hiç bir alamatlary ýüze çykarman ýaşap bilýär. Ýöne bedene düşen köp sanly gurçuklar iýmit siňdirişi bozýarlar ( ýürek bulanma, garnyň çişmegi we agyrmagy, iç geçme ýüze çykýar) we käbir özboluşly häsiýetleri ýüze çykarýarlar. Gurçuk keseliniň ähli görnüşleri hem howply gaýraüzülmelere getirip bilýändir. Mysal üçin, askaridler içegä dykylýar, adamda ýürek bulanma we gaýtarma ýüze çykýar. Şonda olar gaýtarylan iýmit bilen adamyň agzyndan çykyp bilýär. Kähalatlarda lukman eli bilen basyp barlag geçirende, gurçuk ýumagynyň (esasan uly ölçegli gurçuklarda) bardygyny anyklap biler. Askaridler dem alyş ýollaryna düşende, bogulma ýüze çykýar. Içege geçirijiliginiň bozulmagy, onuň diwarlarynyň deşilmegi seýrek duş gelýän, ýöne örän howply gaýraüzülmeleriň biridir. Şeýle agyr ýagdaýlaryň öňüni almak üçin irki anyklaýyş çärelerini geçirmek örän ähmiýetlidir. Bu çäreler gakylykda we ganda gurçuklaryň ýumurtgajyklaryny ýa-da antitela (bedene del maddalar düşende, olaryň zyýanly täsirini ýok etmek üçin işlenip çykýan öýjükler) öýjüklerini ýüze çykarmaga gönükdirilendir. Giçki anyklaýyş çärelerinde gurçuklaryň ýumurtgalary täretiň düzüminde ýüze çykarylýandyr. Gurçuk keseliniň bejergisi Häzirki döwre çenli gurçuklar bilen bagly meseleleriň köpüsi anyklanyldy. Mugthor gurçuklardan saplanmak üçin gelmintlere garşy, hersiniň özüne mahsus derman serişdeleri ulanylýar. Olar üýtgeşik köp dürliligi bilen tapawutlanmasa-da, ençeme ýokary netijeli serişdeleri öz içine alýar. Mysal üçin, degelmintizasiýa - gurçuklary ýok etmek çäresini geçirmek üçin mebendazol (wermoks, antioks), pepiraziniň adipinaty (adipalit, antepar, wermikompreý, gelmirazin), pirantel pamoaty (antimint, kombantrin, strongid) serişdeleri bellenilýär. Enterobiozy we askaridozy bejermek üçin pirantel, mebendazol, albendazol, karbendasim ýaly dermanlar ulanylsa, lenta şekilli gurçuklary bejermek üçin prazikwantel ulanylýar. Köp ýagdaýda, gelmintozy bejermek üçin derman serişdesini bir gezek ulanmak ýeterlikdir, ýöne käwagt bellenilen tertip boýunça birnäçe günden gaýtalap ulanmak hem maslahat berilýär. Gynansagam, ehinokokkozy we alweokokkozy bejermegiň netijeli, şol kesele mahsus usuly entäk tapylanok. Şol sebäpli, bu ýagdaýlar ýüze çykanda, mugthor gurçugyň bedene ýetiren zyýanyna görä bejergi bellenilip, esasan hirurgiki bejergi geçirmeklige ýykgyn edilýändir. Gelmintlere garşy dürli-dürli derman serişdeleriniň barlygyna garamazdan, olaryň zyýanly taraplary barada unutmaly däldir. Gurçuklaryň hüjüm etmegi zerarly gowşan bedene güýçli dermanlar hem zyýanly täsirini ýetirmegi ahmal. Halk lukmançylygynda gurçuk keselini bejermegiň usullary Halk lukmançylygynda gurçuk keselinden saplanmak üçin ony aýyrmaga ukyply, iç geçiriji derman otlaryny ulanýarlar. Bu serişdeler dermanlara garanda, ýumşak täsir edip, has howpsuz hasaplanýar. Ajy ýowşan, pižma (çylşyrymly gülli ot ösümligi), kädi çigidi, kruşina agajynyň gabygy, şeýle hem ajy burç, sarymsak, grek hozy, sogan, nar ýaly ösümlikler giňden ulanylýar. Ajy burç Ululara (lukmanyň görkezmesi bilen) ajy burç iýmek maslahat berilýär. Belli bir keseller zerarly burç iýmek zyýanly bolsa, onda käşir iýmek we käşiriň şiresini içmek bolar. Süýt bilen sarymsak Bir bulgur süýtde bir tokga sarymsagy gaýnatmaly. Süýdi süzüp, sowatmaly we ony klizma (artbujakdan göýberme) edip gije ýatmazdan öň ulanmaly. Ulular üçin 1 bulgur, çagalar üçin bolsa 70-100 ml ýeterlikdir. Bu emi bir hepdäniň dowamynda gaýtalamaly. Grek hozunyň demlemesi Owradylan ýaş grek hozundan 4 nahar çemçesiniň üstüne biraz duzlanan gaýnag suw guýmaly. Ýarym sagat basyryp goýmaly we ony içiňi sürüji serişde bilen utgaşdyryp, günüň dowamynda içmeli. Ajy ýowşanyň demlemesi Guradylan ajy ýowşanyň bir nahar çemçesiniň üstüne iki bulgur gaýnag suw guýup, bir sagat basyryp goýmaly. Soňra sowadyp süzmeli we bir-iki nahar çemçeden günde 3 gezek içmeli. Kädi çigidi we ajy ýowşan Kädi çigidini we ajy ýowşanyň ýapraklaryny deň mukdarda owradylan görnüşinde çüýşä salmaly (1/3 bölegi), üstüni arak bilen doldurmaly. Çüýşäni 7 gün ýyly ýerde saklamaly. Soňra 50 ml günortanlykdan we agşamlykdan 1,5 sagat öň içmeli. Bu emi birnäçe hepde gaýtalamaly. Gurçuk keseliniň öňüni almak Gurçuk keseliniň döremegine, esasan, immunitetiň gowşaklygy we hapaçylyk sebäp bolýar. Bu kesele duçar bolmaz ýaly, witaminleri we mikroelementleri köpräk kabul etmeli diýýänler hem bar. Elbetde, adamyň bedeni üçin olaryň peýdasy uludyr. Ýöne bedeni gurçuklardan saplamazdan, witaminlerdir mikroelementleri iýmek – olary iýmitlendirmekdir. Gelmintoz keseline uçramazlyk üçin arassaçylyk kadalaryny berjaý etmek zerurdyr. Bu kesele "hapa elleriň" keseli diýip, ýöne ýere aýdylýan däldir. Elleriňizi mydama, esasanam nahardan öň we soň sabyn bilen ýuwmagy unutmaň. Ir-iýmişleri oňat ýuwup iýiň. Hapa suwa düşünmek onuň içindäki gurçuklaryň deri üsti bilen bedene ýokuşmagyna getirýär. Eti we balygy mazaly bişirip iýiň. Mugthor gurçuklardan goranmagyň kadalaryny bir öýde ýaşaýan maşgala agzalarynyň ählisi doly berjaý etmelidir. Sebäbi olar bir aşhanada iýmitlenip, hojalyk enjamlaryny bile ulanýandygyny, hemme otagda bolup, ondaky goşlary bile ulanýandyklaryny unutmaly däl. Adam mugthor gurçugyň göterijisi bolmak bilen çäklenmän, käbir ýagdaýlarda ony ýaýradyjy hem bolýandyr. Öz saglygyňyza wagtynda üns berip, gurçuklar ýaly mugthorlaryň oňa şikes ýetirmezligini gazanmagyň ugrunda göreşiň. Gurçuklar siziň bedeniňizde "hojaýynlyk" etmez ýaly, arassaçylyk düzgünlerini berjaý ediň, immunitetiňiziň berkligini gazanjak boluň.


text:
Babbit
Babbit esasy galaýy ýa-da gurşun bolan antifriksion splaw. Babbit podşipnikleriň wkladyşlaryny guýmak üçin ulanylýar. Babbitleriň käbirleri surmadan, misden, nikelden, myşýakdan, kadmiden, tellurdan, kalsiden, natriden, magniden we ş. m-lerden ybarat bolýar. Babbiti 1839-nji ýylda I. Babbit (ABŞ) oýlap tapýar. Babbitiň ýokary antifriksion häsiýete eýe bolmagynyň sebäbi onuň gurluşynyň aýratynlygy bilen düşündirilýär, ýagny splawyň ýumşak çeýe esasynda gaty bölejikleri bolýar. Babbit aşak temperaturada (300—440 °C) ereýänligi we gowy işleýänligi bilen tapawutlanýar. Galaýy esasly babbit has berk podşipnikleri ýasamakda ulanylýar. Galaýyly babbit gurşunly babbite görä korroziýa çydamlylygy, durnuklylygy, ýylylyk geçirijiligi hem-de sürtülme koeffisientiniň azlygy bilen tapawutlanýar. Gurşunly babbit galaýyly babbite garanda podşipnigiň ýokary temperaturasynda hem işläp bilýär. Gurşunly babbit awtomobilleriň, traktorlaryň we ş. m-leriň podşipniklerini guýmak üçin ulanylýar. Gurşunly-kalsili babbit demirýol trapsportynyň podşipniklerini guýmakda ulanylýar.


text:
18 ýaşa çenli gyzlaryň arasynda küşt oýny geçirildi.
Türkmenistanyň Çempionaty Lebap welaýatynyň Türkmenabat şäheriniň sport merkezinde geçirildi.
26 Mart 2013 13:13
Bu habar 597 gezek okandy.
18 ýaşa çenli gyzlaryň arasynda küşt oýny boýunça Türkmenistanyň çempionatynyň ýeňijisi – şäher sport komitetiniň küşt sport mekdebiniň türgeni, FIDE-niň ussady Gözel Atabaýewa diňe bir öz ýaşyndakylaryň arasynda altyn medalyň we ýurduň iň gowy küştçüsi bolman , ol özüne Koreýanyň şäheri Inçhonda geçiriljek IV Aziýa oýunlarynyň baýraklary ugrunda göreşmeklik üçin ýer hem üpjün etdi.
Türkmenistanyň Çempionaty Lebap welaýatynyň Türkmenabat şäheriniň sport merkezinde geçirildi. Çekişmeleriň dowamynda Gözel Atabaýewa 9 döwi öz peýdasyna we 5 döwi bolsa deňme-deň gutaryp, 11,5 utuk gazandy.
Türkmenistanyň ilkinjiliklerinde 16 ýaşly Gözeliň bu eýýäm 13-nji ýeňişi. Mysal üçin Gözel Atabaýewa biziň döwletimiziň wekil hökmünde üç gezek olimpiadalara- Germaniýanyň Drezden şäherinde 2008ý, Hanty- Mansiýsk (Russiýa döwleti)-2010ý, we 2012 ý Stambulda geçirilen olimpiadalara gatnaşdy.
2009-njy ýylda Elista özüniň döredileniniň 400 ýyllygyny belledi. Bu waka mynasybetli Halkara küşt federasiýasynyň (FIDE) Prezidenti Kirsan Ilýumjinow 16 ýaşa çenli ýetginjekleriň arasynda ýaryş gurnamak başlangyjy bilen çykyş edende , şol ýaryşda Gözel kümüş baýragynyň eýesi bolupdy.
Indi Atabaýewa ýapyk binalarda we söweşjeň sungat boýunça IV Aziýa oýunlaryna çynlakaý taýýarlyk bilen barmaly bolýar. Sebäbi bu ýaryşlar tamamlanandan soň Aziýa oýunlarynyň indikisi Türkmenistanda geçiriler. Ýubileý sebitara Oýunlar 2017-nji ýylda Aşgabatda geçiriler. Aziýanyň iň gowy türgenleri häzirki wagtda gurulýan Olimpiýa şäherçesinde ýaryşarlar.


text:
Gadymy Sparta taryhy
Gadymy Sparta
1. Sparta döwltiniň döremegi, gurluşy.
2. Spartanyň ilatynyň düzümi we olaryň kärleri.
3. Spartalylaryň ýaşaýşy we terbiýelenişi.
4. Peloponnes bileleşigi.
1. B.e.öň VII asyryn II ýarymyndan başlap, Peloponnesdäki döwletleriň içinde Sparta şäheri öňe sýlanypdyr. Sparta şäheri b.e.oň XI ýa-da X asyrda doriler Zakoniýa aralaşansoň we Ýewrot jülgesiniň hasylly ýerlerinde ornaşansoň esaslandyrylypdyr.
Doriler Lakoniýany basyp alansoň, öz aralygyny ykrar eden ilaty lakedemon döwletiniň düzüminde periekler (“töwerekde ýaşaýanlar”) hukugy bilen girizipdirler. Periekler ilatlardan tapawutlylykda, şahsy taýdan azat bolup, öz ýaşaýan jemgatyndaky ýa-da polisindäki raýat-hukuklaryndan peýdalanypdyrlar.
Spartanyň döwlet gurluşynyň esaslary b.e.öňki VIII asyrda goýlupdyr. Onuň irki taryhynda Messeniýa uruşlary uly orun tutýar. B.e.oň VIII asyryň ortalarynda, beýleki grek döwletlerinde bolşy ýaly, Spartada hem ýer ýetmezçiligi bolupdyr. Spartalylar bu meseläni özleriçe çözüpdirler. Olar uzaklarda täze ýerleri özleşdirmän, goňşularyň ýerlerini basyp alypdyrlar. Esasy basylyp alnan ýerem, Peloponnesiň günorta-gündogar bölegindäki baý we giň Messeniýa welaýaty bolupdyr.
I Messiniýa urşy b.e.oň VIII asyryň II ýarymynda bolup 20 ýyl töweregi dowam edipdir. Uruşda spartalylar ýeňip, Messeniýanyň ilatyny ýyllyk hasylyň ýaryşyny paç görnuşinde tölemäge mejbur edipdir.
B.e.öň VII asyryň II ýarymynda messeniýalylar gozgalaň turzup, öňkiçeräk uzaga çeken we gazaply bolan II Messeniýa urşy nolupdyr. Messeniýalylar ýene-de ýeňlip, ilotlara öwrülipdirler.
Messeniýa basylyp alansoň, Sparta demosy harby goplitleriň ýapyk gatlagyna öwrülipdir. Olar ýaragyň güýji bilen ilatlaryň üstünden agalyk edipdirler. Spartalylar döwlet we harby iş bilen meşgullanypdyrlar. Messeniýalylar we beýleki ilotlar spartalylar garşy gozgalaňlar turzupdyrlar. Ilotlaryň sany spartalylardan köp ekeni. Plutarhyň maglumatlaryna görä, sparta hökümeti wagtal-wagtal ilotlaryň üstüne duýdansyz dökülipdirler. Ony “kriptiýalar” (“kroptos” – “gizlin”) diýip atlandyrypdyrlar. Gysga gylyçlar bilen ýaraglanan ýaş spartalylar iň güýçli ilotlary duýdansyzlykda öldüripdirler.
Sportada “Likurgyň kanunlary” adyny alan möhüm durmuş özgerdişleri geçirilipdir. Onuň netijesinde Sporta döwleti bitewi harby lagere öwrülýär. Diňe likurgyň kanunlaryny berjaý edyän adamlar Spartanyň doly hukukly raýatlary bolupdyrlar. Kanun boýunça her bir spartaly öz ogluny 7 ýaşyna ýetirende ýörite “agel” (“süri”) diýilýän lagerlere bermeli bolupdyr. Soň olary şol ýerlerde terbiýeläpdirler. Ähli uly ýaşly spartalylar bile naharlanypdyrlar (sissistiýalar). Sparta döwletiniň doladyryjy toparlaryna ageller we sissistiýalar ýönekeý raýatlara gözegçilik etmäge mümkinçilik beripdirler. Spartada döwlet raýatlarynyň şahsy durmuşyna-da goşulypdyrlar.
“Likurgyň gurluşy” boýunça ähli doly hukukly raýatlar resmi taýdan deň diýlip yglan edilipdirler. Spartada adamlaryň şahsy taýdan baýamazlygy uçin dürli çäreler görlüpdir. Şu maksat bilen altyn we kümüş tenňeler dolanyşykdan aýrylypdyr. Rowaýata görä, Likurg olaryň ýerine demir obollary girizipdir. Ähli spartalylar gelip çykyşyna garamazdan birmeňzeş şertlerde ýaşapdyrlar. Kanun toparyndan girizilen düzgünlere eforlar (“gözegçiler”) gözegçilik edipdirler. Olaryň häkimiýeti ähli beýleki wezipelerden bolupdyr. “Likurgyň kanunlarynyň” girizilmegi bilen eforlyk iň ýokary gözegçilik-dolandyryş organa öwrülipdir. Hat-da eforlaryň patyşalary häkimiýetden çetleşdirip, olary sürgün edyän wagtlary bolupdyr. Spartada iň ýokary häkimiýet organy Halk ýygnagy-apella bolupdyr. Halk ýygnagy ýaraşyk we uruş, kanuny mirasdaryň bolmadyk ýagdaýynda mirasdar bellemek, ilotlary azat etmek, wezipeli adamlary we harby baştutanlary bellemek ýaly meseleleri çözüpdir. Kanunlardaky üýtgeşmeler hem apella tarapyndan ylalaşylypdyr.
Spartanyň döwlet dolandyrylyşynda ýaşulularyň Maslahaty ýa-da gerusiýa möhüm orun tutupdyr. Gerusiýada 30 adam bolup, şolaryň 28-I 60 ýaşdan geçen we saýlananlar bolupdyr. Gerusiýada saýlananlar bu wezipede ömürlik galypdyrlar. Gerusiýadaky beýleki ikisi Spartanyň patyşalary bolupdyrlar. Halk ýygnagynyň kenarlaryny ýatyrmaga haky bolupdyr. Hakykatda gerusiýa ähli meseleleri cözüp, diňe kämahal tassyklamak uçin apella hödürläpdirler. Gerusiýanyň maslahaty her gün bolupdyr. Döwlet dolandyrylyşygynyň ähli sapaklary gerontlaryň-ýaşulularyň elinde jemlanipdir. Eforlar hem öz wezipesiniň möhleti geçensoň, olara hasabat bermeli eken.
Spartada 5 efordan ybarat topar hem täsirli bolupdyr. Olar bir ýyl möhlet bilen saýlanypdyrlar. Iň uly eforyň ady bilen Spartada şol ýyly atlandyrylypdyrlar. Eforlaryň topary apella we gerusiýa garaşly bolmandyr. Olar sparta kanunlarynyň berkligine we durnuklylygyna gözegçilik edipdirler. Sparta kanunlary boýunça, eforlar patyşalara hem gözegçilik edipdirler. Olar her aýda bir gezek patyşalaryň kanunlary ýerine ýetirjekdigi baradaky berýän kasamyny kabul edipdirler. Iki sany efor harby ýöriş wagtynda patyşalaryň ýanynda bolupdyr. Eforlar patyşany gerusiýanyň suduna çekip bilipdirler. Olar beýleki döwletleriň ilçileri bilen gepleşikler geçirip, apellany we gerusiýany çagyryp we mejlislerine başlyklyk edip bilipdirler. Eforlar sparta terbiýesine-spartalylaryň durmuşyna we özüni alyp barşyna hem gözegçilik edipdirler. Sportada üýtgeşik syýasy guramalaryň biri-de patyşa wezipesi bolupdyr. Spartada Agiadlar we Ewripontidler nesilşalyklaryndan bolan iki patyşa dolandyrypdyr. Olaryň gelip çykyşy juda gadymy ekeni. Patyşalaryň häkimiýeti çäklendirilýän hem bolsa, olaryň esasy wezipeleri harby we dini baştutanlyk bolupdyr. Patyşalar gerusiýanyň agzasy bolmak bilen möhüm döwlet işlerini çözmekde möhüm orun tutupdyrlar.
Olaryň harby baştutan hökmünde uruş ýok wagty hem goşunda täsiri uly bolupdyr. Patyşanyň köp ýer almaga, nahary iki esse köp almaga käbir belli günlerde saýlama mal we arpa uny bilen çakyr almaga, mirasdar gyzlary durmuşa çykarmaga baky bolupdyr. Şeýle ýagdaýdaky patyşanyň häkimiýetiniň manarhiýa öwrülmezligi üçin, olara aýratyn üns berilipdir.
Sparta jemgyýeti harbylaşan jemgyýet bolupdyr. Ýokary harby wezipeleriň birine nawarha diýlip, ol sparta deňiz goşunlaryna baştutanlyk edipdir.aristotel nawarha wezipesini “ilkinji patyşa hökümiýeti ýaly” hasaplap, nawarhlary bolsa patyşanyň bäsdeşleri hasap edipdir. Ýöne nawarhlar hem eforlaryň gözegçiliginde bolup, olaryň buýruklaryny berk ýerine ýetiripdirler.
Spartada guryýer goşunlarynyň düzüminde 500-900 esgerli topara “mora” diýlip, oňa polemarh baştutanlyk edipdir. 150-200 adamly harby topara “logah” diýlip, oňa loh, 50-60 esgerli topara “pentekostiýa” diýlip, oňa pentokosterler, 25-30 esgerli topara “enomotiýa” diýlip, oňa enomotarhlar baştutanlyk edipdirler. Polemarhlar patyşanyň töweregindäki we harby maslahaty emele getiripdirler. Patyşanyň ýanynda harbylardan başga-da gomeýler-palçylar, tebipler, fleýtaçy sazandalar; pafiýalar, hakynatutmalaryň harby baştutanlary, goşun uçin ýukleriň baştutanlary bolupdyrlar.
Patyşany 300 ýaş spartalydan ybarat atly goşun gorapdyr. Harby ýolbaşçylaryň kimtarapyndan saýlanylýandygy barada maglumat az. Ýöne olary ilki patyşanyň hödürlemeginde apellada saýlan bolmaklary mümkin.
2. Sparta ýa-da Lakedemon döwletinde ilatyň düzümi dürli bolupdyr. Esasy doly hukukly ilat spartalylaryň özi bolupdyr. Bulardan başga-da ilatlar – ýagny gul edilen ilat we doly hukukly bolmadyk periekler bolupdyr.
Ilotlar bilen bolan II Messeniýa urşundan soň, Spartada Lakaniýanyň we Messeniýanyň bol hasylly ýerlerini 9000 sany meňzeş bölege bölüp, şonça-da spartala paýlanypdyrlar. Bu ýerler üýtgewsiz galmaly ekeni. Ony böleklere bölüp, satyp, sowgat berip bolmandyr. Ýer bilen bilelikde, ilotlar hem ýerlere berkidilip paýlanypdyr. Ilotlar şol ýeri işläp bejerip, hojaýyny we öz maşgalasyny eklemeli ekenler. Öndüren önüminiň, takmynan, ýaryşyny ilot spartala töläpdir.
Beýleki grek ýerlerindäki gullar bilen deňeşdirende ilotlar hojalyk taýdan has özbaşdak bolupdyrlar. Eger olar tölegini töleseler, spartalylar olaryň işine goşulmandyrlar.
B.e.öň VII asyrda – VI asyryň I ýarymynda Spartada çeper hünärmentçiligiň esasy merkezi ýerleşipdir. Lakoniýaly hünärmentçiligiň önümleri ýokary derejede bolupdyrlar.
Spartalylaryň özleri işlemändirler we söwda etmändirler. Olar boş wagtynda döwlet işleri we harby türgenleşik bilen meşgullanypdyrlar. Ähli spartalylar ýönekeý we gödek geýnipdirler, bile iýip-içipdirler. Spartada bezeg we owadanlyk uçin ýasalan zatlary ulanmak we öndürmek gadagan edilipdir. Perieklerden ybarat bolan ýerli hünärmentler iň zerur we ýönekeý zatlary, zähmet gurallaryny, ýaraglary ýasapdyrlar. Sparta kese ýerli önümleri getirmek gadagan edilipdir.
3. Ỳaş nesli terbiýelemek we okatmak döwlet tarapyndan gurnalypdyr.
Sporta terbiýesi űç basgançakdan durupdyr. Birinji basgançakda 7-12 ýaşly oglanlar agelalarda terbiýelenipdirler. Plutarhyń ýazmagyna görä, 7 ýaşan çagalar bilen oýnapdyrlar we okapdyrlar.
Iń ýiti we batyr oglany agelanyń baştutany edip belläpdirler. Çagalar terbiçiden görelde alyp, buýruklaryny ýerine ýetiripdirler, jezasyny çekipdirler, terbiýäniń maksady boýun egmegi öwretmek bolupdyr. Garrylar olaryń oýnuna tomaşa edip, hemişe olary uruşdyrypdyrlar, her bir oglanyń batyrlygyny we ukybyny öwrenipdirler.
Çagalara dińe zerur bolan sowady öwredipdirler, çagalaryń terbiýesine umumy gözegçi we baştutan – pedonom bolupdyr.
12-20 ýaşlaryndaky ýetginjekler II basgançakda terbiýelenipdirler. Bu döwűrde terbiýe has gazaply bolupdyr we harby häsiýete eýe bolan. Olary ulaldygyça gazaply terbiýeläp, saçlaryny gysga kesdirip, aýakýalań we ýalańaç gezmegi gezmegi öwredipdirler. 12 ýaşdan son hiton (grekleriń guşakly ýűń eşigi) geýmegi bes hapa gezipdirler. Dińe ýylyń kä wagtlary ýuwunmaga, geýinmäge rugsat berlipdir. Hemme ýetginjekler bilelikde Ewrotyń kenaryndan öz elleri bilen ýolup getiren gazmyslarynyń űstűnde ýatmaly bolupdyrlar.. ikinji basgançakda harby okuw özleşdirilipdir, ilotlara bolan ýigrenç terbiýelenipdir. Uly ýaşly ýetginjeklere kriptiýleri (ilotlary öldűrmek) geçirmek tabşyrylypdyr. Terbiýeçileriń pikiriçe, bu çäre ýaş spartalylaryń çakganlygyny, mekirligini, gulak asyjylygyny we harby taýýarlygyny görkezipdir. Űçűnji basgançak 20-30 ýaş aralygynda bolup, ol ýaş spartala sissistiýalara girmäge rugsat bermekden başlapdyr, ýagny ýaş spartaly ýer paýyny we ilatlary alypdyr. Ol öz girdejisinden bellenen mukdarda arpa we bugdaý ununy, çakyr, ýag, peýnir we gök önűleri sisristiýalara getiripdir. Her sissistiýada 15 töweregi adam bolup, olar harby bölűm ýaly bolupdyr. Ońa girýänler bile iýmitlenip, köp wagtyny özara söhbetlerde, harby tűrgenleşiklerde geçiripdirler, agşamyna öýűńe dolanypdyrlar.. eger spartaly sissistiýa tölemeli önűleri töläp bilmese, onda ońa gatnaşmak hukugyndan we ähli raýatlyk hukuklaryndan kesilipdir. 30 ýaşda spartaly sissistiýalara gatnaşsada käbir zatlary entek gadagan edipdirler. 30 ýaşda olar öýlenipdirler, öý gurupdyrlar. Soń bularyń öńűnde dűrli wezipeleri eýelemek űçin ýöl açylypdyr.
4. B. e.öń V asyryń II ýarymynda Gresiýada polisler iki sany bileleşmä birleşipdirler. Olaryń biri Peloponnes beleleşmesi bolup, ońa Sparta baştutanlyk edipdir. Beýlekisi Afiýanyń baştutanlygynda Afiny deńiz bileleşmesi bolupdyrlar.
Bular özara garşydaşlara bolupdyrlar. Peloponnes bileleşmesi b.e.öń VI asyryń II ýarymynda emele gelipdir. Ilkibaşda ońa Lakonika, Arkadiýa, Elida giripdir.
B.e. V asyryń ortalaryna çeli Peloponnes bileleşigine Argasdan başga Gűnorta Gresiýanyń köp polisleri giripdir. Ońa girýän polisleriń köpűsi hűnärmentçiligiń gowşak ösen ekerançylyk ýerleri bolupdyr. Olaryń içinde Korinf, Megary, Sikon ýaly ykdysadyýetiń we gulçulygyń ösen ýerleri-de bolupdyr. Olar Pelannoes bileleşiginiń harby – syýasy kuwwatyny ýokarlandyrypdyrlar.
Bileleşmä giryänler özbaşdaklygyny uruş ýagdaýyna çenli saklapdyrlar.
Bileleşmä girýänleriń esasy borky ugurdaş daşary sysyýasat ýöretmek we harby hereketleride billelikde çykyş etmek űçin urşujylary, atlt goşuny gämileri we pul töleglerini bermek bolupdyr. Her goşun özűni azyk, ýarag we beýleki zatlar bilen űpjűn edip, olara öz serkerdeleri baştutanlyk edipdir.
Peloponnes bileleşiginiń ýokary organy ähli ońa girýäńleriń ýygnagy bolupdyr. Her pilisiń bir sesi bolupdyr. Ýygnagyń kararlary sporta apellasy tarapyndan tassyklanypdyr. Pelopannes bilelşmesine girmek we çykman erkin bolupdyr.
Bileleşmäniń agzalarynyń özbaşdaklygynyń hormatlanmagy, içerki işlerine beylekileriń goşulmazlygy, maliýe taýdan gysylmazlygy Peloponnes bileleşmesinin berkligini űpjűn edipdir. Ol 200 öweregi dowam edipdir.
Mowzuk: Attika biziň eramyzdan öň VIII-VI asyrlarda
Meýilnama:
1. Afiny polisiriň döremegi.
2. Kilonyň topalaňy we Drakonyň kanunlary.
3. Solonyň özgerdişleri.
4. Pisistranyň tiranlygy.
5. Klisfeniň özgerdişleri.
1. Attikikadaky arheologik barlaglara görä, bu ýerde neolit zamanynda hem ilat ýaşapdyr. Mikeny döwründe bu ýerde iň gadymy patyşalyklaryň biri bolup, ol hem beýleki aheý merkezleri ýaly b.e.öň müňýyllygyň ahyrynda ýaşamagyny bes edipdir. Döriler Attikany eýeläp bilmändirler. Şonuň üçinem bu ýerde öňki ilat – ioniýalylar we pelasgalar bilen döwürlerden gaçyp gelen käbir aheý ugurlary ýaşapdyrlar.
Gomerçilik döwründe bu ýerde birnäçe urug jemagatlary bolup, olar basileýler we ýaşulularyň maslahatlary tarapyndan dolandyrylypdyr. Ilat 4 taýpa, her taýpa 3 tirä, her tire hem onlarça uruglara bölünipdir.
B.e.öň IX-VIII asyrlarda Attikada säherler we döwletiň ilkinji alamatlary peýda bolup başlapdyr. Hasylly jülgäniň merkezinde ýerleşen Afiny çalt ösüp ugrapdyr. Bu ýerde keramika önümçiligi üçin gowy hilli toýun bolupdyr.
Afiny deňiz kenaryndan 5 km uzaklykda ýerleşip, Akropalda kuwwatly berkitmeleri bolupdyr. Afinynyň töweregine kä meýletin, käte güýç bilen beýleki Attikadaky şäherler we urug jemagatlary birleşdirilipdir. Attikanyň birleşdirilmegini Tezeý bilen baglanyşdyrýarlar. Döwletiň syýasy gurluşynda hem özgerişikler bolup geçýär. Taýpa baştutany basileý arhontlar bilen çalyşýar. Ilki bir arkont bolup, soňra olaryň sany dokuza ýetipdir. Iň köp häkimiýet I arkonta – eponime degişli bolupdyr.
II arhont – patyşa (basileý) bolup, ol ruhany wezipesini ýerine ýetiripdir. III arhont – polemark bolsa goşuna we Afinynyň beýleki döwletler bilen aragatnaşyklaryna ýolbaşçylyk edipdir. Soňra alty * - besofetler kanunlary saklaýjylar bolup, dürli ýygnaklara başlyklyk edipdirler.
Ýaşulularyň maslahaty areopaga öwrülipdir. Möhleti gutaran arkontlar areopaga geçipdirler.
Afinyda agalyk ediji ýagdaýy eýeläp urug begzadalaryna ewpatridler diýipdirler. Olar köplenç arhont wezipesini eýeläpdirler.
2. Afiny jemgyýetinde agalyk edýän toparlardan nazary toparnyşyklar hem bolupdyr. Biziň eramyzdan öň VII asyryň ahyrynda Afinyda Kilonyň topalaňy ady bilen taryңa giren waka bolupdyr. Kilon asly barly maşgaladan bolup, Megaronyň tirany Feagenig giýewi, Olimpiýa oýunlarynyň ýeijisi ekeni. Ol biziň eramyzdan öň 640-njy ýyl töwereginde öz tarapdarlarynyň kömegi bilen Zewsiň hormatyna baýramçylyk bolýan wagty Akropoly eýeläpdir. Ýewparider arhont Megagklyň baştutanlygynda Akroply gabapdyrlar. Kilon gaçyp gutulypdyr. Onuň tarapdarlary açlyga sezewar bolup, galadan erkin çykyp gitmek şerti bilen, arkontlara boýun egipdirler. Ýöne topalaňçylar ybadathanadan çykan batlaryna Megaklyň tarapdarlary olary gyrypdyrlar. Olaryň köpüsi ybadathananyň içinde öldürilipdir. Grekler ybadathanada gan dökmegi ýazgarypdyrlar. Şonuň üçinem Megaşklyň urugy bolan Alkmeonidleri Afinynyň geljekki taryhyndaky syýasy göreşde garşydaşlary şol tegmil bilen garalapdyrlar”.
Biziň eramyzdan öň 621-nji ýylda Afinyda öňden hereket edýän kanunlar ilkinji gezek ýazga geçirilipdir. Bu işi amala aşyrmak arhont Drakonta tabşyrylypdyr. “şonuň üçinem oňa” Drakonyň kanunlary” diýipdirler. Kanunlar biziň günlerimize doly gelip ýetmändir. Bu kanunlara Drakont täze durmuş we ykdysady ýagdaýlary beýan edýän bir näçe düzgünleri hem girizipdir. Öňki gan almak hukugy ýatyrylypdyr. Kazyýet işiniň yäze düzgünleri girizilipdir. Bilkastlaýyn we bilkastlaýyn däl adam öldurmeleriň arasynda tapawut goýulupdyr. Drakonyň kanunlaryna görä jenaýatlaryň aglabasy üçin, adam öldürmek ýa-da gök önüm ogurlamak bolsun, tapawut goýmazdan ölüm jezasy girizilipdir. Plutarkyň berýän maglumatlaryna görä, Drakditdan näme üçin jenaýatlaryň köpüsüne ölüm jezasyny berendigini soranlarynda, ol ownuk jenaýatlaryň şoňa mynasypdygyny, iri jenaýatlar üçin bolsa ondan artyk jeza tapmandygyny aýdypdyr.
Afinyda Drakonyň kanunlarynyň kabul edilmegi ewpatridleriň ezýän ýönekeý raýatlary üçin has möhüm bolupdyr. Sebäbi ewpatridler döwlet tarapyndan köneden gelýän düzgünleri öz bähbitleri üçin ulanypdyrlar.
Ýöne ilatyň köpüsiniň ýagdaýy agyrlygyna galypdyr. Ýerleriň esasy bölegi ewpotridlere degişli bolupdyr.
Aristoteliň berýän maglumatlaryna görä kärende tölegini töläp bilmedik we bergidar adamlar tä şolaryň özgerdişlerine çenli şahsy baknalykda bolupdyrlar.
3. Bizi eramtzdan öň 594-nji ýylda Solon arhont saýlanypdyr. Ol ajaýyp syýasy işgär, akyldar, şahyr bolupdyr. Solon Afinynyň geljegini ykdysadysadyýetiň janlanmagynda görüpdir.
Şolaryň özgerdişleri afiny jemgyýetine hemme taraplaýyn: ykdysady we durmuş gatnaşyklaryna, harby işe we döwlet dolandyrylşyna täsir edipdir.
Ykdysady babatda Solon Attikanyň aba-hojalygynda suw üpjünçiligini gowulandyrmak, zeýtun ösdürmekligi giňeltmek we zeýtun ýagyny daşary döwletlere satmak ýaly işlere üns beripdir.
Solon hünärmentçiligi giňeltmäge, biderek çykdaýjylaryň edilmeginiň öňündi almaga (jaýlaýyş dessurlary sadakalar üçin çykdaýjylary azaltmaga) hem üns beripdir.
Solon ýerden alýan girdejisine görä Afinynyň erkin ilatyny 4 bölege bölüpdir.
1. Pentakosiomedimnaçylar (bäşýüzçüler) – 500 medinna girdeji alýanlar.
2. 300 ölçeg girdiji alýan atlylar.
3. 200 ölçeg girdeji alýan zewgitler (goşa öküziň eýeleri)
4. Iň pes – 200 ölçegden öz girdeýji alýan fetler,
I-II topara girýänler atly goşunda, zewfgitler agyr ýaraglanan tyýada goşunda gulluk edipdirler. Fetleriň bolsa Halk ýygnagynda ses bermäge hukugy bolupdyr.
Solon bergidarlygy we bergidarçylyk gulçulygyny ýtyrypdyr. Karz üçin göterimleri peseldipdir.
Solonyň durmuş özgertmeleriniň ýene biri-de gösgöni mirasdaryň bolmadyk ýagdaýynda emlägiňi birine wesýet edip galdyrmaga rugsat berilmegidir. Öň şeýle ýagdaýda emläk we ýer urgugda galýan ekini Kanunda bellenen möçberinden artyk ýer edinmek hem gadagan edilýär.
Öň goşun urug toparlary boýunça düzülen bolsa, indi jemgyýetiň 4 topara bölünişi esasynda düzülipgir. Solonyň döwründe Halk ýygnagy hem ähmiýetini güýçlendiripdir. Onda möhüm döwlet işleri çözülipdir. Solonyň özgerşlerini hem halk ýygnagynda hem tassyklapdyrlar. Halk ýygnagynyň işini has gowy guramak üçin solon her taýpadan 100 adam girýän 400 adamdan ybarat täze Maslahat döredipdir. 400 –leriň maslahaty halk ýygnagynda seredilmeli işleri taýýarlamaga baştutanlyk edipdir. Käbir dolandyryş işlerini alyp barypdyr.
Täze döwlet organy “Gelieýeýa” dörwdilipdir. Ol ähli raýatlaryň arasyndan saýlanan kazylar topary bolup, wezipeli adamlaryň hasabatlaryny barlapdyr, raýatlaryň arasyndaky dawalary seljerilipdir. Ol iň demokratik gurama bolupdyr. Polisiň mali işlerine ýolbaşçylyk eder ýaly gaznaçylaryň, politleriň (döwlet emlägini kärendesine beripdirler), kollaketleriň (sadakalaryň maliýe wezipelerine gözegçilik edipdirler) wezipeleri we polisiýa wezipelerini ýerine ýetirýän 11 adamdan ybarat topar döredilipdir. Solonyň girizen syýasy täzelikleri döwlet dolandyrşyna halk köpgünlüginiň gatnaşmagyna mümkinçilik beripdir. Şeýle gurluşa demokratiýa diýipdirler. Solonyň özgerdijilik işi netijesinde Atinyda polis demokratiýasynyň esaslary goýulypdyr. Bu bolsa nusgawy (klassyk) döwürde Atiýanyň gülläp ösmegine getiripdir.
4.Solondan soňky döwürde Afinyda 3 sany syýasy toparlanyşyk emele gelipdir.
1. Likurgyň baştutanlygynda pideýleriň urugy,
2. Mekaglyň baştutanlygynda paraliýleriň urugy.
3. Pisitratyň baştutanlygynda diakileriň urugy.
Bularyň syýasy göreşi netijesinde Pisitrat üstün çykyp, b.e. öň 560-njy ýylda özüni tiran diýip yglan edýär. Ol öz düzgün ler ini ila tyň ähli gatnaşyklarynyň göwünden turar ýaly edip guramak isläpdir. Pisistrat ekerançylygy we hünärmentligi ösdürmek üçin çäreler gör ýär. Ol gazna üçin hasylyň 10 göterimi möçberinde sal gyt hem girizýär. Gurluşyk işlerini hem alyp barýar. Akropolda Afinanyň ybadathanasy gurulýar. zewsiň we Apallonyň ybadathanala rynyň gurluşygyny hem başlaýar. Agyz ybadathanalarynyň gurluşygyny hem başlaýar. Agyz suwy bilen Afinany üpjün eder ýaly gurluşygyny ösdürýär. Küýzegärleriň ýasaýan ýeri bolan Keramikada täze ussahanalar açylýar. Gara şekilli wazalar indi has owadan gyzyl şekilli wazalar bilen çalyşýar.
Pisistrat Panafineý we Dionisiý baýramçylyklaryny aýratyn dabara bilen bellemegi ýola goýyar. Afiny, tiranlarynyň daşary syýasaty üstünlikli bolupdyr. Olaryň esasy maksady bogazlara we ondan aňry Gara deňiz kenarlaryna barýan esasy ýerleri eýelemekbolupdyr. Pisistrat Frakiýanyň kenaryndaky baý magdan känlerini, Lemnos we Imbros adalaryny, aziýa kenarlarda Sideň şäherini e ýeläpdir. Pisistratyň garşydaşy, afinaly ewpatrid Miltiad Frakiýadaky Hersonesi eýeläp, bu ýerde afiny bähbitlerini öňe sürüpdir.
Pisistrat Samsyň tiranlary, Fessaliýanyň begzadalary, Argos we Korint şäherleri bilen dostlukly gatnaşyklar saklapdyr. Pisistratyň we onuň ogullarynyň döwründe Afinynyň üstünlikli daşary syýasaty ony grek dünýäsiniň halkara gatnaşyklarynda möhüm orun tutan güýçli polise öwrüpdir.
Pisistratyň ogullary Gippiý we Gippark biziň eramyzdan öň 527-nji ýylda häkimiýeti miras alyp, kakasynyň işini dowam edipdirler. Biziň eramyzdan öň 514-nji ýylda dildüwüşik netijesinde Gippark öldürilipdir. Gippiý bolsa düzgüni gazaplandyrypdyr. Şu döwürde Afinynyň daşary syýasaty hem ýaramazlaşypdyr. Eýran döwleti Kiçi Aziýadaky grek şäherlerini, Egeýdäki adalaryň bir bölegini basyp alypdyr. Afinylylar Frakiýadaky Hersonesden hem çykyp gitmeli bolupdyrlar. Daşary syýasatyň şowsuzlygyndan Alkmeonidler urugy peýdalanypdyr. Olar Delfy bilgijini we Sparta döwletini öz tarapyna çekip bilipdirler. Sporta patyşasy Kleomen uly goşun bilen Attika giripdir we akropoly gabapdyr. Gippiý boýun egipdir we Eýrana sürgünlige gidipdir. Biziň eramyzdan öň 510-njy ýylda Afinyda tiranlyk ýykylypdyr.
5. Klisten tiranlygy ýykan Alkmeoniderden bolup, biziň eramyzdan öň 509-500-nji ýyllarda özgerdişler geçiripdirler.
Ol Attikany administratiw taýdan 10 welaýata bölüpdir. Her welaýatda 3 etrap bolup, olaryň hem hersinde birnäçe dem (iň kiçi administratiw birlik) bolan, Welaýatlar bitewi bolan, olaryň ýerleri Attikanyň dürli ýerlerinde – bir etraby Afinyda, beýlekisideňiz ýakasynda, üçünji Attikanyň içerki böleginde bolandyr. Netijede taýpadyr – uruglar garym – gatym bolup gidipdir, urug gatnaşyklary ýok bolupdyr, we olar syýasy ähmiýetini ýitiripdir. Biziň eramyzdan öň VI asyrda Afiny köp ilatly iri şäher merkezine öwrülýär. Afinyda dürli hünärdäki we kärdäki adamlar bilen beýleki şäherlerden göçüp gelen metekler hem ýaşapdyrlar. Olaryň raýatlyk hukuklary bolmandyr.
Biziň eramyzdan öň VI asyryň ahyrynda Afinyda ýer meselesi ýüze çykypdyr, öz ýerli daýhanlaryň sany artypdyr. Klisten afiny raýatlarynyň hataryna metekleri hem goşupdyr. Attikanyň ähli ýerlerini gaýtadan paýlamaga Klisten ýürek edip bilmändir. Ýöne başga çykalga tapylypdyr. Biziň eramyzdan öň 506-njy ýylda Afiny çozup gelen halkidalary derbi-dagan edipdir we Halkidanyň bir bölegini basyp alypdyr. Ol ýere 4000 sany garyp afinylyny göçürip eltipdirler. Olar zewgitleriňki ýaly girdeji alypdyrlar.
Klisfen 400-leriň Naslakatyny ýatyryp, onuň ýerine täze 500-leriň Maslahatyny döredipdir. Oňa her welaýatdan 50 adam giripdir. Saýlawly wezipeleriň köpüsinde indi 10 adam bolupdyr. Täze wezipeler girizilipdir. Olara 10 apadektiň (maliýe wezipesi) we 10 strategiň (harby baştutanlar) wezipeleri degişlidir. 500-leriň Maslahatynyň mejlisi hemişelik bolupdyr. Ol Halk ýygnagy üçin işleri taýýarlapdyr we dolandyryş işleri bilen meşgullanypdyr.
Areopagyň syýasy täsiri pese düşüpdir, ol kem-kemden kazyýet edarasyna öwrülmäge başlapdyr.
Tertip – düzgüni goramak üçin, häkimýeti basyp almak howpuny salýan adamy ýüze çykarmak ostrakizm girizilipdir. Halk ýygnagynda güýze döwüklerine howply hasaplanýan adamyň adyny ýzyp, ses beripdirler. Eger 6000 küýze döwüginde bir adamyň ady ýazylan bolsa, ony Afinydan 10 ýyllyk kowupdyrlar.
Klisfeniň özgerdişleri Solonyň başlan işlerini tamamlapdyr. Attikada gulçulyk jemgyýeti we döwleti demokratik polis görnüşinde emele gelipdir.


text:
Köplükler we san köplükleri
Matematikada kesgitlemesi getirilmeýän ilkinji düşünjeleriň biri hem köplük düşünjesidir. Köplükleri dürli nyşanlaryň esasynda, birmeňzeş bolmadyk tebigatly obýektleriň – elementleriň üsti bilen emele getirmek mümkindir. Meselem, köplügi ony düzýän elementleriň häsiýetini ýa-da emele geliş düzgünlerini görkezip gurmak bolar. köplükleriň elementleri material obýektler ýa-da geometrik figuralar, simwollar, sanlar ýaly abstrakt-howaýy düşünjeler bolup bilerler.Umumy köplükler nazaryýetiniň elementlerine hem-de elementleri sanlardan ybarat köplüklere, hususan-da, natural, bitin, rasional, irrasional, hakyky hem-de kompleks san köplüklerine, olarda arifmetiki we beýleki amallaryň kesgitleniş aýratynlyklary ýaly görnüşlere aýyrmak bolar.


text:
Ýapon dili
Häzirki döwürde ýapon dili Ýaponiýada we Ýaponiýanyň daşyndaky döwletlerde jemi 130 million adam tarapyndan ulanylýar. Ýapon dili dünýäde iň köp geplenilýän dilleriň hatarynda dokuzynjy bolup durýar. Ýapon dili ýapon ýa-da ýapon-rýukýuan dil maşgalasyna degişli bolup durýar. Ýapon dili bilen baglanşykda ençeme dil maşgalasy agzalyp geçilýär ýöne bularyň hiç birisi hem alymlar tarapyndan biragyzdan kabul edilen däldir. Ýapon dili agglutinatiw dillerden bolmak bilen birlikde bu dilde hormat bilen ýüzlenmek üçin örän köp görnüşli sözler bardyr. Bu bolsa ýapon jemgyýetiniň köp gatlaklylygy bilen düşündirilip biliner. Ýapon dili üç sany ýazgy arkaly ýagny üýtgedilen hytaý harplary (başgaça ady kanji), üýtgedilen hytaý harplarynyň iki bogunly görnüşi (başgaça ady hiragana) we katakana atly harplardan düzülendir. Döwrebäp ýapon dilinde latyn elipbiýi hem (ýapon dilinde romaji) ulanylýar. Latyn elipbiýi esasan şereketleriň ady, reklamalarda we ýapon harplary kompýutere geçirilende ulanylýar. San hökmünde bolsa arap sanlaryndan başga-da sino-ýapon (ýapon sanlary) giňden ulanylýar. Beýleki diller ýapon diliniň baýlaşmagynda örän uly orny eýeleýär. Hytaý dili ýa-da hytaý dilinden üýtgäp geçen sözler ýapon diliniň baýlaşmagynda azyndan 1500 ýyl bäri öz täsirini görkezip gelýär. XIX asyryň aýaklaryndan başlap hidi-ýewropa dil maşgalasyndan we esasanam iňlis dilinden ençeme söz ýapon diliniň has-da baýlaşmagyna getiripdir. Ýaponiýanyň XVI asyrda Portugaliýa bilen soňra bolsa XVII asyrda Niderlandiýa bilen söwda bolanlygy sebäpli ýapon diliniň baýlaşmagyna portugal we golland dilleriniň hem uly täsirleri bolupdyr. Geografiki taýdan ýapon dili Ýapon dili diňe Ýaponiýanyň çäginde geplenilýär diýsek ýalňyş bolar. Ýaponiýa Koreany, Taýwany, Hytaýyň käbir ýerlerini ,Filippinleri we Ýuwaş okeandaky käbir ýerleri ikinji jahan urşy wagtlarynda basyp alypdyr.