text:
Gaznalylar döwleti
Gaznalylar döwleti
M E Ý I L N A M A
1. Gaznaly döwletiniň döremegi.
2. Gaznalylar döwletiniň daşary syýasaty. Mahmyt Gaznaly.
3. Gaznalylar döwletiniň gowşamagy.
Seljerilsin bashy, mazarda her bir öleniň,
Parhy barmy göreliň, hökümdar bilen gulunyň.
Mahmyt Gaznaly
Gözbaşyny Oguz han türkmenden alyp gaýdýan Gaznawyly döwleti dörediji Mahmyt Gaznalydyr. Ruhnamada bellenişi ýaly Mahmyt Gaznaly 962-nji ýylda Gazna şäherine gelip, Gazna döwletini esaslandyrýar. (Ruhnama, sah.224)
Ady rowaýatlara siňip, “Nurnama” bilen baglanyşdyrylýan Mahmyt Gaznawy 971-nji ýylyň Sanjar aýynyň 2-sinde Gaznada dünýä inýär. Ol Gaznawy soltanlygynyň düýbüni tutan All Teginiň körekeni, ýagny giýewsi Söbük Teginiň ogludyr. Söbük Tegin gaýynatasynyň patyşalyk mirasyna dowam berip, Gaznada iňňän güýçli şalygy gurýar. Gürrüňi edilýän Mahmyt Gaznawy-da kakasynyň ýoluny tutýar. Örän güýçli döwletiň eýesi bolýar. Mahmyt ýaşlygyndan okuwa berilýär. Kazy Abu-Nasyrdan tälim alýar. Soňra kakasy Söbük Tegin oňa harby tejribe öwredýär. Heniz on bäş ýaşlaryndaka Hindistanyň Rajasy Jipal bilen Söbük Teginiň arasyndaky ýüz beren söweşde özüniň mertligini görkezýär. Biraz wagtdan soň, 997-nji ýylda Buhara patyşasy Emir Nuhuň emirleriniň birnäçesi onuň garşysyna baş göterýär. Gozgalaňy basyp ýatyrmak üçin Emir Nuh Samany Söbük Teginden haraý isleýär. Söbük Tegin Mahmydy leşgerlere baş edip kömege ýollaýar. Emir Nuhuň begenjiniň çägi bolmaýar. Mahmyda gymmat bahaly serpaýlar edýär. Seýfud-dewle derejesini berýär. Horasanyň weliligini-de bagyşlaýar.
997-nji ýylda Söbük Tegin agyr keselden aradan çykýar. Agyr ýatyrka kiçi ogly Ysmaýyl ýanynda ekeni. Ol enesiniň mekirligi bilen mirasdüşer bolýar. Söbük Tegin agyr ýatyrka ony özüne orunbasar belleýär. Horasanda ýören Mahmyt bu habary eşiden dessine Ysmaýyla “Seniň ýaşyň meniňkiden kiçi, baý tejribäň hem ýok. Şol sebäpli sen patyşalygy maňa ber. Ýöne, şonda-da ygtyýar seniň eliňde bolsun. Maňa diňe jihad etmäge, Hindistana goşun çekmäge, garşydaşlary basyp ýatyrmaga şert döretseň bolýar” diýen many-mazmundaky haty iberýär. Emma Ysmaýyl teklibi kabul etmeýär. Onsoň Mahmyt Gazna goşun çekmäge mejbur bolýar. 998-nji ýylda Gaznany öz golastyna geçirýär. Ysmaýyl bilen enesini Goruň galasynda zyndana atýar.
Emir Nuh Samany bu ýeňşi eşidip, Mahmydyň Gaznadaky patyşalygyny kabul edýär, ony gutlaýar. Ýöne, onuň Horasana weliligini ýatyryp, başga birine berýär. Muňa gazap eden Mahmyt Gaznawy Horasana goşun çekýär. Emir Nuh Samanynyň goşunyny ýeňip, Horasany zor bilen öz golastyna geçirýär.
Ýeňşiniň habaryny şol mütdetde Yslam dünýäsiniň halyfy bolup, Bagdatda oturan Al-Kadyr bi-Amrillaha ýetirýär. Halyf muňa hoş bolup, Mahmyt Gaznawa Ýemenud-Dewle, Eminul-Mille atlaryny berýär. Basyp alan ýerleriniň ählisine hökmürowan häkimligi ygtyýar edýär.
999-njy ýylda Illek Han Buharany basyp alýar. Samany patyşalygy synýar. Şondan soň Mahmyt Gaznawy Garaşsyz patyşalyga hökmürowan permandar bolýar. Ol Illek Han bilen dostlukly aragatnaşygy ýola goýýar. Ýüz bermegi mümkin bolan meseleleri çözmek üçin şertnama baglaşýarlar. Häzirki Amyderýany aracäk belläp, gaýrasy Illek Hana, ilersi Mahmyt Gaznawa degişli edilýär. Iki türkmen birek-biregiň ýurduna çozmazlyk hakynda ähtnama baglaşýar.
Samany döwletiniň pese düşüş pursatyny peýlän Halef bin Ahmet Sistana hüjüm edip, ony basyp alýar. Özüçe bir garaşsyz döwlet gurýar. Eger-de, Söbük Teginiň höküm sürýän ýerinde kimdir biri onuň garşysyna çyksa, gozgalaň etse, olary götergiläp, goldaw edip başlaýar. Baş göterenleriň tarapyny tutýar. Ol bu hereketini Mahmyt Gaznawynyň döwründe-de dowam edýär. Hatda Illek Hany-da gijjeleýär. Gazna hüjüm etse, özüniň goldaw berjekdigini aýdýar. Bu habar Soltan Mahmyda ýetýär. Salymyny bermän, Sistana goşun sürýär. Halef bin Ahmet mekirlige ýüz urýar. Sowgat-serpaý bilen onuň öňünden çykýar. Ötünç soraýar. Ylalaşyga gelmegi towakga edýär. Ak ýürekli türkmen Mahmyt Gaznawy ylalaşygy kabul edýär. Söweş etmän, yzyna, Gazna dolanýar.
Biraz wagt geçenden soň Halef bin Ahmet bilen ogly Tahyryň arasynda oňşuksyzlyk döreýär. Özara çaknyşyk bolýar. Bir tär bilen ogluny tutup öldürýär. Habar ýyldyrym çaltlygynda il içine ýaýraýar. Sistananyň emirleridir wezir-wekilleri Ahmediň garşysyna çykýarlar. “Perzendine rehim etmedik, halkyna-da rehim etmez” diýen pikire uýup, Mahmyt Gaznawa ýüz tutýarlar. Sistany basyp almaga çagyrýarlar. Şeýlelikde, halkyň islegi bilen Mahmyt Gaznawy 1002-nji ýylda Sistana goşun çekýär.
Ahmet galany berkidip, söweşe taýýarlyk görýär. Ýöne gabaw düşenden soň, Mahmyt Gaznawynyň basyp aljakdygyna göz ýetirip, ýene-de öňki hereketine ýüz urýar. Ýaragyny taşlap, sowgat-serpaýlar bilen Mahmydyň ýanyna ötünç sorap barýar. Günäsiniň geçilmegini soraýar. Şonuň üçin Mahmyt Gaznawy ony öldürtmän, Jüzjanyň galasyndaky zyndana atdyrýar. Ahmet 1009-njy ýylda şol ýerde amanadyny tabşyrýar.
Biz ýazgylaryň başynda Mahmyt Gaznawynyň mertlik ýolunyň Hindistanyň rajasy Jipal bilen bolan söweşden başlanandygyny ýaňzydypdyk. Ol Jipal bilen soň hem söweşmeli bolýar, çünki duşmançylyk kakasynyň döwründen gožbaş alyp gaýdýardy.
982-nji ýylda Jipal Gazna üçin söweş edýär. Söbük Tegin öz ýurduny goramak üçin onuň garşysyna çykýar.
Howa örän sowuk ekeni. Garyň galyňlygy türkmeniň “goýnuň gözünden, düýäň dyzyndan” diýenine barýar. Jipal ýöwselleýär. Gazna hüjüm etmäge derek, täç bermäge, araçäkdäki galalaryň birnäçesini Söbük Teginiň golastyna geçirmäge razy bolýar.
Emma onuň “hor-hory” ýatmaýar. “Şertim-şahyma” edip, öz ýurduna dolanandan soň Gaznanyň ilçilerini tussag edýär, türmä salýar. Gazap atyna atlanan Söbük Tegin Hindistana hüjüm edýär. Jipal beýleki hindi rajalaryny söweşiň garşysyna goldawa çagyrýar. Barybir, şonda-da birleşen goşunlar Söbük Teginden ýeňilýär. Olar Peşewara çenli bolan ýerleri elden giderýärler. Söbük Tegin ol ýerleri Gazna hökümdarlygyna goşýar.
“Köne duşman dost bolmaz” diýleni. Söbük Tegin dünýäden ötenden soň, Jipal onuň basyp alan ýerlerini yzyna gaýtarmak maksady bilen, söweş meýdanyna çykýar. Garadan gaýtmaz, arslan ýürek Mahmyt onuň garşysyna çykyp, Lemgan diýen ýerde 1000-nji ýylda hüjüme geçýär. Onuň daş-töweregindäki galalaryň ählisini basyp alýar. 1001-nji ýylda Jipalyň üstüne täzeden çozmak üçin goşun ýygýar. Mahmyt Gaznawynyň söweş maksady bilen Gaznadan ugranlygyny eşiden Jipal goşunyny Peşewaryň golaýyna getiryär. Sanjar aýynyň 27-sinde başlanan güýçli çaknyşykda Mahmyt Gaznawy ýeňýär. Jipal bolsa 15 sany oguldyr agtyklary bilen ýesir düşýär.
Mähmyt Gaznawy hüjümi dowam edip, Jipalyň ýurdunyň paýtagty Wihindi, onuň daş-töweregindäki häkimlikleri basyp alyp, öz adamlaryndan birini ol ýere hökümdar belleýär. Özi bolsa Gazna dolanýar. Jipaly-da ogullarydyr agtyklary bilen Gazna alyp gaýdýar. Ýöne ol Mahmyt Gaznawa altyn-kümüş, zer-zerbap baryny berip, azatlyga çykýar. Hindistana barandan soň, ogly Inendpaly patyşa belläp, düşen ýagdaýyna namys edip, özüni bolsa 1003-nji ýylda diri oda ýakýar.
Taryhy maglumatlara görä, Mahmyt Gaznawynyň iň köp söweş hereketleri Hindistan bilen baglanyşyklydyr. Şolaryň biri-de 1004-nji ýylda bolýar. Ol Gündogar Sinda bilen Behawullur raýatlarynyň arasynda ýerleşen Behatyý atly ýere Bulujystanyň Seýba welaýatynyň üsti bilen hüjüm edýär. Behatyýýeniň rajasy Bijiraý gizlinlik bilen Karamaty häkimine goldaw eden ekeni. Mahmyt Gaznawynyň maksady oňa bu hereketi üçin göz görkezmekdi.
Raja Bijiraý Mahmyt Gaznawynyň garşysyna dört günläp gaýduwsyzlyk bilen söweşýär. Barybir ýeňiljegine göz ýetirip, galadan çykyp gaçmakçy bolýar. Emma oňa pursat bermeýärler. Ol Mahmydyň goluna ýesir düşmejek bolup, öz ýüregine özi hanjar urup ölýär.
Soltan Mahmyt Bahatyýäni, onuň daş-töweregindäki şäher-kentleri basyp alýar. Ol ýerleriň halkyny Yslam dinine çagyrmaga şertler döredýär. Oz serdarlaryndan birini ol ýere häkim belläp, Gazna dolanýar.
Şol döwürlerde Miltanyň Abul Feth Dawud bin Nasyr karmatylardan bolup, Yslam dini üçin ilkinji howp döredenleriň biri bolupdyr. Nirede bir musulmanyň at derejesi, şöhraty artyberse, jansyzlarynyň üsti bilen öldürdýän ekeni. Soltan Mahmyt Gaznawy ony ýok etmegiň ugruna çykýar. 1006-njy ýylyň ýazynda Gaznadan Miltana ugraýar. Ol Sindh derýasyndan Miltanyň golaýyndan geçmegi howply hasaplap, Peşewaryň ýakynyndan geçmegi ýerlikli saýýar. Emma şu ýeriň rajasy Indendpal ýoluny baglaýar. Onuň bilen söweş baş goşýar. Ýöne, derrew goşuny bäs gelip bilmän, gaçmak bilen bolýar. Kaşmir daglarynyň arasynda gizlenýär. Kowa-kowa, Mahmyt Gaznawy onuň goşunyny dyr-pytrak edýär. Soň Miltana ugramaga goşuna buýruk berýär.
Dawud bin Nasyr bu habary eşidip, öz ýaranlary bilen Sindh derýasynyň kenaryndaky tokaýlyklaryň birinde gizlenýär. Goşunyň bir bölegi bolsa, Miltan galasynyň derwezesini goraýarlar. Ýedi gün bolan söweşden soň olar ýeňilýärler.
Şäheriň halky iki million dirhem puly çekilen zyýan üçin Mahmyt Gaznawa töläp, janlaryny halas edýärler. Ýöne Karmaty toparyndan bolanlaryň ählisini gyrýar. Mahmyt Gaznawy Miltanyň häkimligini paja Jipalyň agtygy Sükpala tabşyrýar. Sebäbi, ol Yslam dinine girip, Nowasa şa ady bilen taryha girýär. Emma 1007-nji ýylda Mahmyt Gaznawy Illek hanyň garşysyna söweşip ýörkä, Sindh Sükpal Yslam dininden çykyp, soltandan hem ýüz öwürýär.
Muny eşiden Mahmyt Gaznawy Balhdan göni Miltana ugraýar. Ýogsam, howa örän sowuk ekeni. Onuň üstüne ugrandygyny eşiden Sükpal garşysyna çykyp bilmejegine göz ýetirip, ýakyn garyndaşlaryny, dost-ýarlaryny ýanyna alyp, daglyga pena tutunýar. Emma Mahmyt Gaznawy olary ýesir alyp, zyndana salýar. Sükpal ýeňlip, zyndana düşenden soň, Dawud bilen Nasyr Karmaty ýene Miltanyň daş-töweregindäki goşunlary ýygnap, ýene Mahmyt Gaznawynyň garşysyna baş göterýär.
1010-njy ýylda Mahmyt Gaznawy gozgalaňy basyp ýatyrýar. Dawudy zyndana atýar. Goşunynyň agramly bölegi gyrlyp, gala olara ýesir düşýär.
Mahmyt Gaznawy bilen Illek hanyň arasynda dostlukly gatnaşyklary ýola goýmak üçin bir ylalaşyga gol çekilip, şoňa laýyklykda Amyderýanyň aracäk bolandygyny öňde agzap geçipdik. Emma Illek han assyrynlyk bilen Horasana göz gyzdyrýar. Soltan Mahmyt Gaznawy Sükpalyň üstüne goşun goýberen mahaly, 1006-njy ýylda, Horasany basyp alýar. Bu habary eşiden Mahmyt Gaznawy Miltanda parahatçylygy ýola goýup, ol ýere häkimini belläp şondan Horasana ugraýar. Illek hanyň serkerdelerini ýesir edip, Horasany yzyna gaýdyp alýar. Muňa garamazdan, Illek han dek ýatmaýar. Ýeňlişden soň Kaşgaryň welisi, ýakyn garyndaşy Kadyr handan kömek alyp, ýene-de Horasana goşun çekýär. Amyderýanyň ilersini, Mahmyt Gaznawynyň höküm sürýän ýerlerini basyt almak isleýär. Mahmyt Gaznawy Balhyň töwereginde onuň öňünden çykyp, goşuny yzyna gaýtarmak isleýär. Iki türkmen serdarynyň goşunlarynyň arasynda ganly çaknyşyk bolýar. Söweş birnäçe güne çekýär. Ahyr ýeňiş Mahmyt Gaznawynyň tarapyna çözülýär. Illek han goşuny bilen gaçýar.
Illek han 1013-nji ýylda aradan çykýar. Onuň ornuna geçenler hem Mahmyt Gaznawy bilen ganda-pyçak bolýarlar. Onuň bilen yzygiderli söweşip durýarlar. Ahyr soňy bolmajagyny bilen Mahmyt Gaznawy Amyderýadan gaýra geçip, Illek hanyň ýurduna hüjüm edip, paýtagt Samarkandy basyp alýar. Şondan soň türki halklaryň arasynda Mahmyt Gaznawynyň dabarasy dag aşýar. Kaşgaryň hökümdary Kadyr hanyň özi 1010-njy ýylda Mahmyt Gaznawy bilen duşuşmak üçin Samarkanda gelýär. Iki türkmen serdary dostlukly aragatnaşygy ýola goýmak üçin özara ylalaşyga gelýärler. Kadyr han öz ýurduna Kaşgara dolanýar.
Soltan Mahmyt Gaznawynyň sebitde artyp barýan güýjünden howatyr edip, Hindistanyň Penjabynyň agramly bölegini gol astynda saklaýan Inendpal oňa çäre agtaryp başlaýar. Gündogar Hindistanyň rajalaryna goldaw üçin ýüz tutýar. Olar hem goldaýarlar. Netijede uly güýçli goşun toplaýar. Ogly Brahmanpaly Gazna hüjüm etdirmek üçin Peşewara ugradýar. Bu habar Mahmyt Gaznawa bada-bat ýetýär. Ol howanyň çaksyz sowuklygyna garamazdan, 1008-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 31-i güni Gaznadan çykýar. Peşewara baryp, hindileriň goşuny heniz Sindh derýasyndan geçmänkä, türkmen gerçekleri Wihendiň golaýyndan derýadan geçýär-de, olaryň öňlerinde sap tutýar. Iki tarapy hem gazap bilen söweşýär.
Mahmyt Gaznawa ýene-de ýeňiş ýar! Hindi goşuny gaçmak bilen bolýar. Brahmanpalyň goşuny Nigernut galasynyň Wakangir diýen ýerine gaçyp gidýär. Emma gowgy galmaýar. Mahmyt Gaznawy Nigernut galasyny gabaýar. Üç gün söweş edip, ony basyp alýar. Hasapsyz oljanyň eýesi bolýar. Sebäbi ondaky hazyna Pandaw hojalygy paja Behimiň döwründen bäri toplanyp ýören ekeni.
Mahmyt bu gala özleriniňkiden birini häkim belläp, Gazna dolanýar. 1009-njy ýylyň Garaşşyzlyk aýynda Mahmyt Gaznawy hindileriň mukaddes Gang derýasynyň kenarynda ýerleşen Naralin welaýatyna goşun çekip, basyp alýar. Maksady Hindistanyň merkezine ýol açmak, mukaddes derýadan geçip, Ellur diýen ýeri-de basyp alýar. Ol ýeriň rajasy Mahmyt Gaznawa ýylda salgyt tölemäge mejbur bolýar. Ol Gazna dolanyp gelenden soň, yzyndan dürli şaý-sepleri, zer-zümerretleri sowgat hökmünde ýükläp, elli sany pil iberýär. Şeýle-de gerek wagty, zerur mahaly ulanar ýaly iki müň sany ýaragly esgeri kömek üçin ibermegi, salgyt töleýän özge rajalar ýaly Mahmyt Gaznawynyň Permanyna laýyk hereket etmegi wada berýär.
Soltan Mahmyt Gaznawy-da özi tarapyndan rajanyň höküm sürýän ýurduna azar bermezlige razy bolýar. Netijede bolsa, şu ylalaşyk arkaly Horasan bilen Hindistanyň arasynda söwda aragatnaşygy ösüp başlaýar. Ýöne munuň özi Mahmyt Gaznawynyň şöhratly ömrüni hasyl eden söweşleriniň tamamlanandygyny aňlatmaýar.
Gur atly ülke örän bek ýolly daglykda ýerleşýändigi üçin hüjüm edijiler oňa üns etmändirler. Söbük Tegin bolsa öz hökümdarlyk eden döwründe Guruň hökümdary Ibn Sewrini özüne boýun egdiripdir. Salgyt tölemäge mejbur edipdir. Tä Söbük Tegin aradan çykýança buýruga boýun bolupdyr. Haçan-da Söbük Tegin aradan çykandan soň, Mahmyt Gaznawa boýun synman başlaýar. Hatda ýurdunyň üstünden geçýän söwdagärleri, kerwenleri talamakdan hem çekinmeýär. Şonuň üçin Mahmyt Gaznawy 1011-nji ýylda Gündogar Gura hüjüm edýär. Gazaply söweşden soň onuň paýtagty Aheňgerany basyp alýar. Hökümdar ibn Sewri, wezir-wekilleri hem-de ogly Şiş bilen ýesir düşýär. Şondan soňra Mahmyt Gaznawy ýuwaş-ýuwaşdan günbatar Gury basyp alýar. 1020-nji ýylda bolsa ogly Mesgudy Guruň galan ýerlerini basyp almak üçin iberýär. Ol birnäçe galalary basyp alyp, Guruň paýtagtyna barýar. Hökümdar Mahmyt Gaznawa boýun bolýar. Basyp alnan galalary onuň haýryna geçirýär. Häkimler Soltan Mahmydyň permany bilen bellenýär. Şeýlelikde, tutuş Gur Gaznawy soltanlygyna degişli bolýar.
Illek han-da diş agyrysy ýaly bolup, Mahmyt Gaznawynyň bir tarapyndan azaryny ýetirip durýar. 1011-nji ýylda Hazdaryň welisi onuň maslahaty bilen Mahmyt Gaznawa salgyt tölemegini bes edýär. Onuň garşysyna çykýar.
Bulujystanda ýerleşen Hazdar barmasy kyn daglyk ýerde ýerleşse-de, Mahmyt Gaznawy1011-nji ýylda oňa hüjüm edip, galany eýeleýär. Häkim baş egip, salgyt tölemäge boýun bolýar. Taryhy maglumatlardan görnüşi ýaly, Mahmyt Gaznawy patyşalyk täjini başa geýenden soňky az wagtyň içinde Horasany öz golastyna alýar. Şonuň bilen bir hatarda 999-njy ýylda ilçileriniň birini Gürjüstanyň hökümdaryAbu-Nasyr Muhammet Şaryň ýanyna iberýär. Onuň üsti bilen “Eger sen maňa ýagşylyk bilen boýun egseň gowy bolar, ýogsam meniň gazabyma taýýar bol” diýen mazmunly haty ýollaýar. Abu Nasyr Muhammet Şar boýun egmek teklibini kabul edýär. Metjitlerde onuň adyna hutba okadyp başlaýar. Emma bu ylalaşyga garamazdan, birnäçe wagtdan soň Abu Nasyr Muhammet Şaryň uly ogly özbaşdak herekete baş goşýar, Mahmyt Gaznawy bilen Hindistana söweş etmekden boýun gaçyrýar. Şonuň üçin Mahmyt Gaznawy häzirki pursaty amatly bilip, 1017-nji ýylda Gürjüstana hüjüm edýär. Ony basyp alyp, ýurt başyna öz emirlerinden birini goýýar. Abu Nasyr Muhammet Şaryň ogluny zyndana salyp, özüni bolsa ýany bilen Gazna alyp gaýdýar. Sebäbi, ol döwrüniň iňňän güýçli, zehinli alymlarynyň biri bolupdyr. Mahmyt Gaznawy ony Gazna getirenden soň, uly hormat goýup, ähli zatlaryny gaýtaryp berýär. Abu Nasyr Muhammet Şar 1018-nji ýylda Gaznada wepat bolýar.
Şo-ol ady belli Jipalyň ogly Inendpal 1011-nji ýylda aradan çykýar. Ýerine ogly Termuçynpal tagta geçýär. Ýöne onuň kiçijik döwletiniň höküm sürýän ýeri Kuhustan bilen Nemek ekeni. Penjaba degişli başga ýerleri Mahmyt Gaznawy öz golastynda saklaýar. Emma bir pikir welin serinden çykmaýar. “Termuçynpal Hindistanyň gadymdan gelýän şa hojalygynda ir-u-giç bulaşyklyk döreder. Gowusy, onuň kiçijik häkimliginiň soňuna çykmaly”. Ol şu pikir bilen 1014-nji ýylda onuň ýurdunyň paýtagty Nenduna ugraýar. Oňa hüjüm edýär. Termuçynpal Kaşmir pajasyndan haraý isläp, onuň ýanyna gidýär. Galany goramak üçin öz ornuna bolsa ogly Behimpoly belleýär. Örän daglyk ýerdeligine garamazdan, Mahmyt Gaznawy galany basyp almagy başarýar.
Oňa Termuçynpalyň, Kaşmiriň rajasynyň goşunynyň garşysyna söweşdirmek üçin alyp gelýändigini habar berýärler. Mahmyt Gaznawy pursaty elden gidermeýär. Olara garşy ugraýar. Jehleli diýen ýeriň golaýynda iki goşun ýüzbe-ýüz bolup, gazaply söweş tutaşýar. Bu aýylganç söweşde Mahmyt Gaznawy ýeňiş gazanýar. Duşmanyň aglabasy ýesir düşýär. Bu habary eşiden ýakyn-u-uzakdaky rajalaryň birnäçesi Mahmyt Gaznawa meýletin boýun bolup, höküm ýöretmegine razy bolýarlar. Hindilerden Yslam dinini kabul edenler örän köp bolýar. Şonuň üçin Mahmyt Gaznawy bu ýurtda metjit-medreseler saldyrýar. Musulmançylygy kabul edenlere bu ugurdan ylym bermek üçin mugallymlar taýynlaýar. Penjab tutuşlygyna Mahmyt Gaznawynyň permany astynda hereket etmäge geçýär.
Termuçynpal gaçyp Sewalyk atly daglykda gizlenýär. Şol ýerde uly bolmadyk bir topara häkimlik edýär. Mahmyt Gaznawy ony öz erkine goýup, Tehanysyr galasyna hüjüm edýär. Ol Hindistanyň meşhur galalarynyň biri ekeni. Hüjümiň habaryny eşiden Tehanysyryň rajasy galany taşlap gaçýar. Gala söweşsiz eýelenýär. Mahmyt Gaznawy olaryň daşdan ýasalan meşhur butyny, Murty Çekersüwemi hudaýyny öz ýany bilen Gazna alyp gaýdýar. Ony şäheriň uly köçeleriniň bir çatrygynda atlaryň aýak astyna taşladýar. Tutuş Penjaba hökmüni ýöreden Mahmyt Gaznawy Kaşmiri almak maksady bilen, oňa iki gezek goşun sürýär. (1015-nji hem-de 1021-nji ýyllarda). Ikinji sapar berk daglyga duçar bolup, yzyna dönýär. Kaşmiri eýeläp bilmeýär.
Horezimde Al-Mämun atly bir dinastiýa Buhara emirligine degişli eken, özem Samany döwletine salgyt töläpdir. Samanylaryň synmagy bilen bolsa Horezmde Garaşsyz döwletini jar edýär. Onuň täçdary Abul-Abbas Soltan Mahmyt Gaznawynyň aýal doganlarynyň birine öýlenýär. Galyberse-de, ol Illek handan ynjalykly bolanlygy üçin, Abul-Abbasa ýurdunda öz adyna hutba okatmak üçin hökümnama ýollaýar. Abul-Abbas bu permana razy bolsa-da, emirleri boýun towlaýar. Mahmyt Gaznawy gazaba münýär. Horezme agyr goşun dartýar. Tä Abul-Abbas adyna hutba okadýança Horezmi gabap saklaýar. Öz adyna hutba okalyp başlandan soňra yzyna, Gazna dolanýar.
Goşun yzyna dolanan badyna Abul-Abbasyň emirleri gozgalaň turuzýarlar. Gaýnatasynyň adyna hutba okatmagyny bahanalap, 1018-nji ýylyň Nowruz aýynyň 17-sinde ony öldürýärler. Muny eşiden Mahmyt Gaznawy täzeden gazap atyna münýär. Horezme täzeden leşger sürýär. Emirler onuň garşysyna ýiti göreş alyp barsalar-da ýeňilýärler. Horezmiň paýtagty basylyp alynýar. Giýewsi Abul-Abbasy öldüren emirleri uly ile göz edip öldürdýär. Horezmiň hökümdarlygyny bolsa öz emirlerinden biri Altyndaşa tabşyrýar. Hökümdarlygy söweş ýollary bilen bagly bolan Mahmyt Gaznawynyň Hindistanyň ençeme ýerlerini golastyna alandan soň, Kunusy almak üçin Gaznadan ugramagynyň hem sebäbi bardy. Inendpal özi bilen söweş eden mahaly Kunusyň Mithera, Mehabil diýen ýerleriniň hökümdarlary oňa goldaw beripdir. Mahmyt Gaznawy olaryň bu etmişlerini ýadyndan çykaranokdy. Temmilerini bermekçidi. Sumna derýasynyň golaýynda ýerleşen Sersaw atly ýeriň rajasy onuň gelýändigini eşidip gaçýar. Gala söweşmän alynýar. Mahmyt Gaznawy uly bir şähere ýetýär. Onuň baştutany Hordat oňa özüni meýletin tabşyrýar. Mahmyt Gaznawynyň öňünde dyza çöküp, musulmançylygy kabul edýär. Salgyt tölemäge-de razy bolýar.
Gaýduwsyz söweşiji ondan soň Mehabiniň galasyny eýeläp, Mithera tarap ugraýar. Şol döwürde Mithera Hindistanyň meşhur galalarynyň biri bolup, ol mukaddes ýer hasaplanylypdyr. Galanyň çakyňdan beýik hem-de berkdigine garamazdan, hindiler söweş etmezden ony Mahmyt Gaznawynyň goluna tabşyrýarlar. Ol bu ýerde juda köp olja eýe çykýar.
Şondan soň ol ýörişini Kunusa dowam edýär. 1018-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 20-sinde ol ýere baryp ýetýär. Onuň patyşasy Rajipal gaçyp, Gang derýasynyň ol tarapyna geçýär. Galany goraýjylar welin Mahmyt Gaznawynyň garşysyna çykýarlar. Barybir, onuň bir hüjümine bäs gelip bilmän, galany tabşyrýarlar. Mahmyt Gaznawy basyp alan ýerlerinde öz adamlaryny häkim belläp Gazna öwrülýär. Ýolugra başga-da birnäçe galalary basyp alýar. Ýöne, ýolda Gazna bilen Sindh derýasynyň aralygyndaky daglyklarda garakçylyk edip, güzeran görüp ýören puştunlar geçip barýan goşunyň üstüne duýdansyz çozup, örän uly zeper ýetirýär. Ol Gazna gelenden soň, aryny ýerine salmak üçin puştunlaryň üstüne ugraýar. Olary daglaryň jülgesine gabap, aýaman gyrýar. Aýal, ýaş çaga hem-de garrylardan başgalaryny öldürmäge buýruk berýär.
Belli bir wagtda soltan Mahmyt Garahanly döwletiniň esasy bölegi bilen gowy gatnaşykda bolýar. Şol mahal ol Mawerannahrda özüni görkezen Seljuk serkerdäniň ogullary bilen gidişýär. Onuň ogly Arslan hany zyndana atdyrandan soň, onuň ýigitlerine bagly oguzlaryň uly bölegine Horasana göçüp barmaga rugsat berýär. Emma Seljuk serkerdäniň ýetişip gelýän agtyklary Çary bilen Togruldan birahat bolan wagtlary az däl. Soltan Mahmyt Garahanlylaryň içindäki dogan-dogana bolan çaknyşygyň öňüni alyp: “Biri-biriňize duşmançylygy taşlaň. Hanjaryňyzy gynyňyza salyň, her haýsyňyz öz welaýatyňyz bilen boluň” diýip, olary ylalaşdyryp bilse-de, özi ölenden soň, ogullary tagt dawasyna başlaýar.
Soltan Mahmydyň ogly soltan Mesut tagta geçenden soň, onuň esasy işi Horasan üçin seljuk türkmenleri bilen çaknyşmak bolýar. Iki türkmen tiresi Oguz ýurdunyň üstünde ilki Täk (Durun) galanyň töwereginde 1038-nji ýylda söweşýär, ondan kän wagt geçmänkä, Sarahs töwereginde ýene çaknyşýarlar. Bu iki söweşiň netijesi seljuk türkmenleriniň ýeňşi bilen gutarýar. Ahyry 1040-njy ýylda Daňdanakan söweşinde soltan Mesudyň ýygyny seljuk türkmenleri tarapyndan derbi-dagyn edilýär. Bu söweşden soň Horasan, Eýran, Köneürgenç, Mawerannahr seljuk türkmenleriniň eline geçýär. Gazna döwleti ondan soň gaty garyşyk ýagdaýda ýaşaýar, esli wagt bu döwlet seljuklara tabyn bolup galýar.


c: text/html

text:
Orsýetiň «Eho Moskwy» radiosynyň redaktory özüniň kanun goraýjy resmilere şikaýat bilen ýüz tutandygyny, sebäbi Kreml tarapyndan goldanýan çeçen lideri Ramzan Kadyrowyň özüne assyryndan haýbat atandygyny aýdýar.
Kadyrow özüniň 9-njy ýanwarda Instagramda ýerleşdiren beýanatynda, «meniň pikirimçe, Alekseý Wenediktow «Eho Moskwyny» yslama garşy esasy wagyzça öwürdi» diýipdir.
Kadyrow rus häkimiýetlerini «Eho Moskwy» radiosyna kanuny ýatlatmaga çagyrýar we ýogsa «Wenediktow wezipesini öz üstüne aljak adamlaryň tapyljagyny» duýdurýar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Birleşen Ştatlaryň aňtaw gullugynyň ozalky işgäri Edward Snowden, aýdylmagyna görä, Moskwadan uçjak uçar bilen Hawana, Kuba gitmekçi bolýar.
Waşington ony içalyçylyk aýyplamalarynda aýyplap, ele salmaga çalyşýar.
Ors we günbatar habar gulluklary Snowdeniň duşenbe güni öýlän Moskwadan ýola çykjagyny, onuň soňky menziliniň Ekwador bolmagynyň ähtimaldygyny habar berdiler.
ABŞ-nyň hökümeti Orsýetiň Snowdeni Birleşen Ştatlara, hökümetiň gizlin gözegçilik programmalary baradaky maglumatlary syzdyranlygy üçin sud jogapkärçiligine çekiljek ýurduna ibermegini sorady.
Orsýet Milli howpsuzlyk gullugynyň ozalky işgärini tussag etmek üçin özünde hiç bir sebäbiň ýokdugyny aýtdy.
"Bu söz azatlygy bilen bagly"
Ekwadoryň Orsýetdäki ilçisi Snowden bilen ýekşenbe güni agşamlyk duşuşdy. Ekwadoryň daşary işler ministri Rikardo Patino duşenbe güni öz hökümetiniň Snowdeniň gaçybatalga haýyşy barada pikirlenýändigini aýtdy:
"Geliň bu gürrüňi bes edeliň, biz öz wagtynda karara geleris. Biz ony örän uly jogapkärçilik bilen analizleýäris we ol barada gowy alada edýäris, sebäbi bu söz azatlygy, dünýä ýüzüniň raýatlarynyň howpsuzlygy bilen bagly, şonuň üçin biziň ony çuňňur analizlemegmiz gerek."
Ekwadoryň Moskwadaky ilçihanasy. 24-njy iýun, 2013 ý.
Orsýetiň ilgezikligi
ABŞ-nyň senatory (Demokrat-Nýu-Ýork) Çak Şumer ýekşenbe güni SNN telewideniýesindäki çykyşynda Orsýetiň Snowdeni amerikan häkimiýetlerine tabşyrmazlyk baradaky kararyny tankyt etdi:
"Bu ýerde lapykeç edýän zat [Orsýetiň prezidenti Wladimir] Putiniň Snowdeniň gaçyp sypmagyna ýardam etmesi bolup durýar. Gepiň keltesi, ýaranlar bir-birine salyhatly çemeleşmeli. Putin hemişe, ýa ol Siriýa bolsun, ýa-da Eýran, indi bolsa, elbetde, Snowden bilen Birleşen Ştatlaryň gözüne barmak çommaltmaga ilgezik görünýär. Men ýaranlar bir-birine beýle çemeleşmeli däl we munuň Birleşen Ştatlar – Orsýet gatnaşyklary üçin çynlakaý netijesi bolar diýip pikir edýärin."
Snowden Moskwa ýekşenbe güni, şu aýyň başynda syzdyrylan maglumatlary ile aýan edeli bäri gizlenýän ýeri bolan Hoň-Koňdan geldi.
Hoň-Koň Snowdeni tutup bilmeýär
Hoň-Koň hökümeti Birleşen Ştatlaryň Snowdeni tutmak baradaky buýrugynyň öz kanuny-hukuk talaplaryna gabat gelmeýändigini aýtdy.
Britaniýanyň “Guardian” gazeti we “Washington Post” Snowdeniň ýaýradan gizlin dokumentlerine salgylanyp, amerikan hökümetiniň "Google", "Facebook" we beýleki aragatnaşyk kompaniýalary arkaly Birleşen Ştatlardaky we dünýä ýüzündäki millionlap adamyň telefon we internet maglumatlaryny toplamak we olara gözegçilik etmek boýunça edýän ägirt uly tagallasynyň üstüni açdy.
ABŞ-nyň delili
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obamanyň adminstrasiýasy bu gözegçilik programmalarynyň kongres we sud gözegçiliginden ybaratdygyny we olaryň 50 sany terror dildüwşiginiň öňüni almaga kömek edendigini, şolaryň käbirinde Birleşen Ştatlaryň içindäki obýektleriň nyşana alnandygyny aýtdy.
Birleşen Ştatlaryň häkimiýetleri geçen hepde Snowdeni hökümet emlägini ogurlamakda, milli goranyş maglumatyny bikanun geçirmekde, ýaşryn aňtaw maglumatyny bilkastdan keseki adama bermekde aýyplady.
Bu bildirilen üç günäniň hersi, aýyplanýan günäli tapylan ýagdaýynda, azyndan 10 ýyl türme tussaglygyny aňladýar.


text:
Siriýadaky wakalar bilen bagly soňky gowşan maglumatlarda Siriýa harby enjamlary daşaýan rus gämisiniň, Şotlandiýanyň kenaryna ýetensoň, yzyna gaýtarylandygy habar berilýär.
19-njy iýunda britan ätiýaçlandyryş kompaniýasy “Alaed” atly rus gämisiniň ätiýaçlandyrylyşyny ýatyransoň, gami gaýtadan Orsýete dolanmaga mejbur boldy. Siriýa tarap ugur alan bu gämide hüjüm etmek üçin dikuçarlaryň bardygy barada habar berlipdi.
Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow “Eho Moskwy” radiosyna beren interwýusynda “Alaed” gämisinde hakykatdan hem harby enjamlaryň bolandygyny tassyklady, ýöne öňki aýdanlaryny gaýtalap, şol enjamlaryň asuda ilata hüjüm etmäge niýetlenmeýändigini nygtady.
“Biziň öň hem aýdyşymyz ýaly, gämide raketadan goranyş enjamlary bardy. Olar asuda demonstrantlara garşy däl-de, daşarky agresiýalardan goranmaga niýetlenen. Gämide abatlaşdyrylan üç sany dikuçar hem bardy” diýip, Lawrow aýtdy.
Şeýle hem Orsýetiň daşary işler ministri “Siriýanyň hökümetine degişli bolan” dikuçarlaryň abatlaşdyryş işleriniň 2008-nji ýylda Orsýet bilen Siriýanyň arasynda baglaşylan ylalaşygyň çäginde geçirilendigini düşündirdi.
“Sowet döwründe öndürilen bu dikuçarlary remont etmek babatdaky ylalaşyga 2008-nji ýylda gol çekilipdi. Bu dikuçarlar düýpli abatlandyryldy. Olaryň bölekleri gäminiň üstündedi. Şol böleklerden dikuçarlary düzmek üçin hem üç aý wagt gerek bolar” diýip, Lawrow aýtdy.
Şeýle hem Lawrow Britaniýanyň “Standart Club” ätiýaçlandyryş kompaniýasyny ýiti tankytlap, onuň ygtybarlylygyny sorag astynda goýdy. “Kontraktlaryň hem ylalaşyklaryň şertleri hökmany suratda ýerine ýetirilmeli” diýip, Orsýetiň baş diplomaty britan kompaniýasyndan nagileligini bildirdi.
“The Standart Club” kompaniýasy bolsa hepdäniň sişenbe güni Siriýa harby enjamlary alyp barýan ors gämisini ätiýaçlandyrmagyň kompaniýada kabul edilen düzgünleri bozýandygyny mälim etdi.
Siriýadaky režim barada aýdyp, Lawrow Başar al-Assadyň wezipesini terk etmejegini nygtady. Sebäbi, Lawrowyň bellemegine görä, “Siriýanyň ilatynyň ýarpysy Assada, onuň partiýasyna ses berip, onuň alyp barýan syýasatyny goldady”.
Şol bir wagtyň özünde siriýaly harby pilotyň 21-nji iýunda Iordaniýada gonup, ol ýerden gaçybatalga sorandygy habar berildi. Iordaniýanyň maglumatlar ministri Salih al-Maaýtah 21-nji iýunda bu maglumaty tassyklady.
“Şu gün Amman wagty bilen 10:45-de Siriýanyň howa güýçlerine degişli MIG-21 kysymly uçarda Iordaniýa gonan pilot syýasy başpena sorady” diýip, Salih al-Maaýtah aýtdy .
Soňra pilotyň ady mälim edildi: onuň polkownik Hassan Merei al-Hamadedigi belli boldy. Iordaniýa oňa syýasy başpena berýändigini yglan etdi.
Siriýanyň hökümeti uçujy-polkownigi “dönük hem goşundan gaçgak” diýip atlandyrdy.
Siriýanyň hökümeti harby uçarynyň yzyna gaýtarylyp berilmegini talap edýär.


text:
Penşenbe güni “Hizballah” hereketiniň lideri Hassan Nasrallah şaýy söweşiji toparynyň zerur boldugyça Siriýada galmaga dowam etjekdigini aýtdy. Bu topar Siriýada dowam edýän graždanlyk urşunda prezident Başar al-Assadyň güýçleriniň tarapynda söweşýär.
Nasrullah Beýrutyň günortasynda “Aşura” atly dini dabarany belleýän on müňlerçe liwanly şaýylara ýüzlenip şeýle diýdi: “Siriýada uruşmak üçin sebäp boldugyça, biz ol ýerde bolmaga dowam ederis”.
Nasrullah bu çykyşyny çarşenbe güni Birleşen Milletler Guramasynyň Baş sekretary Ban Ki-munyň Hizballahyň söweşijilerine Siriýadaky uruşlaryny bes etmäge çagyrmagynyň yz ýany amala aşyrdy.
Ban şol çykyşynda serhetýakada bolýan ýowuzlyklary ýatladyp, Siriýadaky konfliktiň goňşy Liwan döwletine hem çynlakaý täsir ýetirýändigini aýtdy.


text:
Alymlar Greenland akula balyklarynyň 400 ýyla çenli ýaşap bilýändigini anyklandyklaryny we bu açyşyň akulanyň iň köp ýaşaýan oňurgaly jandardygyny görkezýändigini habar berdiler.
Kopengagen uniwersitetiniň deňiz biology Julius Nielsen ýakynda “Sienсe” žurnalynda çap eden makalasynda alymlaryň 28 sany Greenland akulasynyň ýaşyny öwrenip, olaryň maksimal ömür ýaşyny anyklandygyny aýdýar.
400 ýyllyk urkaçy balygyň ýaşy onuň 17-nji asyrda doglandygyny aňladýar.
Alymlar Greenland akulasynyň örän haýal ýagny ýylda bir santimetr ösýändigini we kämillige 150 ýaşynda ýetýändigini aýdýarlar. Olar Demirgazyk Atlantikanyň sowuk suwlarynda uly çuňlukda duş gelýär.
Oňurgaly jandarlaryň ýaşyna degişli ozalky rekord Greenland läheňine degişlidigi, onuň ömür ýaşy 200-den geçip bilýär.


text:
Anna güni Awstriýanyň paýtagty Wenada BMG-niň Atom agentliginiň resmileri bilen Eýranyň resmileriniň arasynda Tähranyň ýadro programmasy bilen baglanyşykly täze gepleşikler başlady.
Bu gepleşiklerde BMG-niň Atom agentligi Eýranda gizlin ýadro programmasy boýunça iş alnyp barylýandyr diýlip çaklanylýan ýerlere daşary ýurt inspektorlarynyň sapar etmeklerine rugsat almaga çalşar diýlip garaşylýar.
Şu hepde Hytaýyň prezidenti Hu Žintaonyň Eýranyň prezidenti Mahmud Ahmedinejat bilen geçiren özara gepleşiginde Tährany öz ýadro programmasy babatda “ýumşak we pragmatic” hereket etmeklige çagyrandygy hem habar berildi.


text:
Türkmenistanyň Ýokary gözegçilik palatasynyň welaýatlarda oba milli maksatnamasynyň ýerine ýetirilişi boýunça geçiren barlaglary gurlup ulanylmaga berlen desgalaryň onlarçasynyň işe girizilmändiginiň üstüni açdy.
Bu barada Ministrler kabinetiniň anna güni geçirilen giňişleýin maslahatynda käbir sanlar yglan edildi, ýöne bu oňaýsyz ýagdaýa alyp gelen sebäpler barada anyk gürrüň edilmedi.
Türkmen telewideniýesiniň habaryna görä, 2013-2014-nji ýyllarda gurlup, dabaraly ýagdaýda açylan we ulanmaga berlen onlarça desga häzire-bu güne çenli hem işlemeýär. Bu desgalar işgärler, degişli hünärli adamlar bilen hem üpjün edilmändir.
Dabara medalynyň arka ýüzi
Resmi habarda tassyklanmagyna görä, açylan, emma işe girizilmedik desgalaryň 37-si Ahal welaýatynda, 15-si Balkan welaýatynda, 11-si Daşoguz welaýatynda, 21-si Lebap welaýatynda, 57-si Mary welaýatynda ýerleşýär.
Gürrüňi edilýän desgalaryň arasynda mekdepler, çagalar baglary, saglyk merkezleri, medeniýet öýleri we oba adamlary üçin zerur bolan beýleki binalar bar.
Şeýle-de maslahatda obalaryň, şäherçeleriň, etraplardaky şäherleriň we etrap merkezleriniň ilatynyň durmuş-ýaşaýyş şertlerini özgertmek boýunça 2007-nji ýylda kabul edilen milli maksatnamanyň çäginde, ýedi ýylyň dowamynda durmuş maksatly desgalaryň 832-siniň gurlandygy, bu işe 6.5 milliard amerikan dollary möçberinde serişdäniň harçlanandygy habar berildi.
Prezident Berdimuhamedow welaýatalarda ilatyň durmuş-ýaşaýyş şertlerini özgertmek işine geljekde hem üly üns beriljegini, bu ugra 2020-nji ýyla çenli ýene 7.5 milliard amerikan dollary möçberinde serişde goýberiljegini aýtdy.
Anyk sebäpler aýdylmaýar
Ýöne dabaraly açylyp, habar serişdelerinde uly ile yglan edilen onlarça desganyň işiniň näme üçin, haýsy sebäpler esasynda şeýle gijikdirilendigi, bu oňaýsyz ýagdaýyň ähli welaýatlara mahsus bolmagynyň mümkin bolan obýektiw ýa-da subýektiw esaslary baradaky detallar aýdylmady.
Şol bir wagtda, bökdençligiň sebäpleri açyk aýdylmazdan, 2013-2014-nji ýyllarda dabaraly açylyp, şu wagta çenli ulanylman duran desgalaryň gelýän dört-bäş aý içinde, ýagny iýula çenli işe girizilmegi talap edilýär. Bu barada prezident degişli ýolbaşçylara anyk tabşyryklary berdi we bu ugurda edilen işleriň hasabynyň soraljakdygyny aýtdy.
Şeýle-de prezident Berdimuhamedow ulanlmaýan desgalaryň derňewini iýul aýyna çenli dowam etdirmegi, şol möhletde işe girizilmedik desgalar bar bolsa, bu desgalar bilen bagly işiň prokuratura geçiriljegini duýdurdy.
Mundan başga, Ministrler kabinetiniň giňişleýin maslahatynda Türkmenistanyň prezidentiniň obalaryň, şäherçeleriň, etraplardaky şäherleriň we etrap merkezleriniň ilatynyň durmuş-ýaşaýyş şertlerini özgertmek boýunça milli maksatnamasynyň rejelenen görnüşi kabul edildi.
Türkmen hökümetiniň tankytçylary ýurduň ilatynyň uly böleginiň welaýatlarda, etrap we oba ýerlerinde ýaşaýandygyny, emma welaýatlardaky ilatyň durmuş derejesini gowulandyrjak proýektlere garanda paýtagtdaky gurluşyklara, köşklere, aeroporta, «Awaza», «Altyn asyr» türkmen köli ýaly proektlere has kän döwlet serişdesiniň goýberilýändigini, bu ýagdaýyň oba adamlarynyň iş mümkinçiliklerini kynlaşdyrýandygyny, olaryň gazanç gözläp paýtagta, başga ýurtlara gatnamagyna getirýändigini aýdýarlar.
Gepiň gerdişine aýdylsa, anna güni geçirilen mejlisde hem «Ak mermerli paýtagty ösdürmäge» degişli ýene iki karara gol çekildi, Türkmenistanyň Mejlisiniň başlygy A.Nurberdiýewa bolsa, paýtagtyň Abadan etrabyndaky gurluşyklaryň barşyna esewan etmek wezipesi ýüklendi.


text:
Öten agşam, ýagny duşenbeden sişenbä geçilýän gije, Aşgabadyň “Andalyp” (ozalky “Mir”) köçesiniň iki gapdalynda-da: Parahat-4 we Parahat-2 etrapçalarynda elektrik togy bolmady.
Müňden hem aşa hojalygy öz içine alýan bu territoriýanyň ýaşaýjylary tutuş bir gije elektrik togunyň kesilmegi zerarly, howanyň gyzgynynyň 40° C golaýlaýan bu günlerinde her dürli kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolandyklaryny aýdýarlar.
“Tok öçenden soň ne sowadyjylarymyz, ne-de holodilniklerimiz işledi. Yssydan ýaňa ýatar ýaly bolmady. Özümiz-ä owarram diýseň, holodilnikdäki azyklarymyz hem zaýalandy” diýip, Parahat-4 etrapçasynyň ýaşaýjysy, 30 ýaşlaryndaky Bibitäç gürrüň berýär.
Sebäp
Paýtagtyň iň gür ilatly sebitleriniň birinde tutuş gijeläp elektrik togunyň näme sebäpden kesilendigi barada hiç hili maglumat berilmeýär. Ýerli ýaşaýjylar bu barada degişli häkimiýetlerden hiç hili düşündiriş alyp bilmändiklerini aýdýarlar.
“Ýerli elektrik edarasyna jaň etdik. Nobatçylar ‘Bolar. Togy bererler. Garaşyň’ diýmekden başga hiç zat aýtmadylar. Tutuş gijeläp garaşsak-da, ne elektrik ussalary geldi, ne-de tok” diýip, öý hojalykçy Bibitäç zeýrenýär.
Ýeri gelende bellesek, düýn giçlik öçen elektrik togy şu gün, ýagny sişenbe güni ir sagat 9-lara ýaňadandan berilse-de, ol bir sagada ýeter-ýetmezden, ýene-de öçdi.
Bu ýagdaý hojalyk jaýlary bilen birlikde, bu raýondaky edaralara, dermanhanalara, restorandyr garbanyşhanalara-da öz ýaramaz täsirini ýetirdi.
Türkmen häkimiýetleri Aşgabady ‘abadanlaşdyrmak’ üçin ummasyz maliýe serişdeleriniň goýberilýändigini, köp tagallalaryň ediýändigini tekrarlasalar-da, tomsuň gelmegi bilen paýtagtyň dürli raýonlarynda ençeme sagatlap elektrik togunyň kesilýän, ýaşaýjylaryň hem jokrama yssydan kösenýän halatlary ýyldan-ýyla gaýtalanyp gelýär.


text:
Siriýaly aktiwistler gündogar Siriýada rus uçarlary tarapyndan urlan diýip güman edilýän howa zarbalarynda azyndan 63 adamyň, şol sanda 9 çaganyň öldürilendigini aýdýarlar.
Siriýanyň düýbi Britaniýada ýerleşýän Adam hukuklary obserwatoriýasy söweş uçarlarynyň 23-nji ýanwarda «Yslam döwleti» topary tarapyndan kontrolda saklanylýan Haşam obasyna zarba urandyklaryny aýdýar.
Bu habary garaşsyz çeşmeler tarapyndan tassyklatmak mümkin bolmady.
YD jeňçileri nebite baý Deir al-Zour welaýatynyň köp ýerini kontrolda saklaýar, Haşam hem şol ýerde ýerleşýär.


text:
Wideo: "Polimeks" türk kompaniýasynyň ýolbaşçysy Erol Tabanja Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowy öz şirketiniň Aşgabada degişli gurluşyk proýektleri bilen tanyşdyrýar, 2009-njy ýyl.
Aşgabadyň ýaşaýjysy, 33 ýaşly Şamyrat öýli-işikli bolanyna 7 ýyl geçse-de, henize çenli özbaşdak jaý edinip bilmän, ene-atasy hem 2 çagasy bilen 3 otagly kwartirada ýaşamaga mejbur bolýandygyny gürrüň berdi. Şol bir wagtda-da paýtagtda dürli-dürli ägirt uly kaşaň binalaryň gurluşygy dowam edýär.
Ýakynda “Bouygues” kompaniýasy tarapyndan taýýarlanan ençeme täze uly proýektler türkmen hökümetine hödürlendi. Olaryň arasynda Işewür kongresler merkezi, Kino-konsert toplumy, Magtymguly adyndaky Türkmen Döwlet Uniwersitetini giňeltmek, şeýle-de Arçabil şaýolunyň ugrunda Gün sütüni ýaly proýektler bar.
“VINCI Construction Grands Projets” atly beýleki fransuz gurluşyk kompaniýasyna tabşyrylan iri taslamalaryň hatarynda dürli maksatly desgalary, şol sanda Ministrler Kabinetiniň täze binalar toplumyny, halkara aeroportuny, Aşgabadyň merkezinde seýilgäh-çüwdürimler we ýadygärlikler toplumlaryny hem-de Aşgabadyň demirgazygynda ýerleşýän kölüň täze seýilgäh toplumyny gurmak boýunça taslamalar bar.
Ýurtda bolup geçýän wakalara ýakyndan syn edýän aşgabatly ýazyjy Amanmyrat Bugaýew Ministrler Kabinetiniň täze binalar toplumynyň näme maksat bilen gurulýandygyna düşünmeýändigini aýdýar. Ýazyjy Bugaýew Türkmenistandaky bu gurluşyklar şu gidişine gitse, onda her bir çinownige birnäçe kabineti eýelemäge mümkinçiligiň boljakdygyny belleýär.
Ýakynda Türkmenistanyň prezidenti ýurtda uzak wagtlap işläp gelýän “Polimeks Inşaat A.Ş.” kompaniýasyna hem ýene birnäçe proýekti tabşyrdy. Şol proýektleriň arasynda hem ýurtda wajyp meseleleriň biri bolan – ýaşaýjylary ýaşaýyş jaýlar bilen üpjün edip biljek proýektleriň ýokdugy habar berilýär.
"Polimeks" kompaniýasynyň baglaşan şertnamalarynyň ýyllara görä görkezijisi, çeşme: "Polimeks" kompaniýasynyň internet sahypasy
“Polimekse” faşizm bilen söweşde wepat bolan türkmenistanly esgerleriň hatyrasyna ýadygärlikler toplumyny, kongresler merkezini, tehnoparky gurmak tabşyryldy. Türkmenistanda öňem dürli proýektleri amala aşyran bu kompaniýa paýtagtyň awtoýollarynyň ençemesiniň durkuny täzelemek boýunça işler ynanyldy.
“Polimeks Inşaat A.Ş.” kompaniýasynyň internet sahypasynda ýerleşdirilen maglumata görä, bu kompaniýa tarapyndan ýerine ýetirilen 15 proýektden 13-si Türkmenistanda gurlupdyr. Soňky täze proýektlerden daşgary “Polimeksiň” şu çaka çenli amala aşyran 13 proýektiniň diňe biri Gazagystanda, galanlarynyň hemmesi – Türkmenistanda.
Şol bir wagtda-da “Transparency International” guramasynyň “Para berijileriň gözkezijisi” atly soňky ýaýradan hasabatynda para bilen bagly ýagdaýlaryň jemgyýetçilik işleri, nebit we gaz pudaklary bilen bir hatarda hut gurluşyk pudagynda köp ýüze çykýandygy bellenilýär.
Şu ýylyň iýun aýynda prezident Gurbanguly Berdimuhamedow wise-premýer Derýageldi Orazowa ýurduň her welaýatynda tehniki taýdan gowy enjamlaşdyrylan iri gurluşyk kompaniýalaryny döretmegi tabşyrypdy. Emma, ýerli synçylaryň pikiriçe, Türkmenistanda iri proýektleriň daşary ýurt firmalaryna berilmegi ýerli gurluşykçylaryň ösmegine böwet bolýar.
Korrupsiýa barada şübheler
Bolgariýada ýaşaýan ykdysatçy Annadurdy Hajyýewiň pikirine görä, Türkmenistanda aç-açanlygyň ýoklugy sebäpli, şol bir daşary ýurt gurluşyk kompaniýalaryna iri gurluşyk proýektleriniň tabşyrylmagy korrupsiýa bilen bagly dürli sübheleriň döremegine getirýär. Onuň aýtmagyna görä, bu proýektleriň käbiri boýunça kagyz ýüzünde tender yglan edilýär. Şol tenderiň ykbalyny çözýän komissiýanyň kimlerden düzülendigi, onuň geçiriliş prosesi barada maglumatlaryň berilmezligi hem korrupsiýany güman etmäge esas döredýär.
Ykdysatçy soňky iri proýektler boýunça bolsa tenderleriň düýpden yglan edilmändigini aýdýar: “Bahasy onlarça million dollara barabar iri administratiw binalaryň gurluşygy babatda tender yglan edip, azara galmaýarlar. Bu proýektlere degişli kontraktlara ýurduň prezidenti iri kompaniýalaryň ýolbaşçylary bilen özara ylalaşyp, gol çekýär”.
Türkmenistanyň maliýe pudagynda uzak wagtlap işlän Annadurdy Hajyýew öňler iri proýektleriň bahasy barada metbugatda maglumat berlen bolsa-da, soňky döwürde bu gurluşyklaryň bahasy barada düýpden maglumatyň berilmeýändigini belledi. Onuň aýtmagyna görä, ýurtda monopoliýa garşy edaralaryň, bu meselelere gözegçilik edýän hökümete degişli bolmadyk guramalaryň, garaşsyz sud sistemasynyň ýoklugy Türkmenistandaky ýagdaýy has hem çylşyrymlaşdyrýar.
Maglumat çäkliligi
Ýurtda döwlet býujetiniň serişdelerine gurulýan proýektler barada gaty çäkli maglumatyň berilýändigi, býujet serişdeleriniň nähili sarp edilýändigi baradaky aladalary artdyrýar diýip, düýbi Londonda ýerleşýän “Global Witness” guramasynyň bilermeni Tomas Maýn aýdýar.
Maýnyň aýtmagyna görä, türkmen raýatlary döwlet serişdelerine gurulýan iri gurluşyklar barada garaşsyz maglumat almaga hakly: “Mysal üçin, Britaniýada döwlet tarapyndan maliýeleşdirilýän belli bir proýektiň bahasy ýokary bolup görünse, biz deputatlara öz nägileligimizi bildirýaris. Ýöne Türkmenistandaky režimi ilatyň pikir-garaýşy gyzyklandyrmaýar”.
“Global Witness” guramasynyň bilermeni Tomas Maýn häzir Türkmenistanda sarp edilýän serişdeleriň ýurda nebitiň we gazyň söwdasyndan gelýän girdejiden köpdügi barada özlerine maglumatlaryň gowşýandygyny aýdyp, şeýle ýagdaýda iri kaşaň proýektleriň gurluşygynyň amala aşyrylmagynyň has-da geň galdyrýandygyny belledi.
Aşgabatly 39 ýaşly gurluşykçy Emin bolsa özüniň dostlary bilen bilelikde Türkmenistanda ilata elýeterli, bahasy gymmat bolmadyk jaýlary gurmak niýetiniň bardygyny, “emma häkimiýet başynda işiňe päsgelçilik döredilmejegine kepil geçip biljek tanyş-bilişleriň bolmasa, gurluşyk bilen meşgullanmagyň örän töwekgelçiliklidigini” belleýär.
Soňky üç-dört ýylyň içinde paýtagtda iri gurluşyklar sebäpli jaýlaryň gaty köp möçberde ýykylmagy, ilata bolsa täze mellek ýerleriň berilmezligi netijesinde Aşgabatdaky kwartiralaryň bahasy gymmatlady. Häzirki wagtda bir otagly kwartiralaryň bahasy 35-40 müň dollara baryp ýetdi. 4-5 otagly kwartiralar bolsa 80 müň dollardan geçýär.
Aşgabatda gurulýan elita tipli jaýlaryň iň arzanynyň bahasy 100 müň amerikan dollaryndan geçýär. Bu tipdäki jaýlaryň 5 otagly kwartiralarynyň bahasy 200 müň amerikan dollaryna barabar. Hut şol sebäplere görä-de, daşary ýurt kompaniýasynyň işgäri, iki çaganyň kakasy Şamyrat öz maşgalasy üçin aýratyn jaý edinip bilmeýänliginden zeýrenýär.
Türkmen resmileriniň 2011-nji ýylyň başynda beren maglumatlaryna görä, diňe geçen ýylyň özünde ýurtda umumy bahasy takmynan 4,8 milliard amerikan dollaryna barabar önümçilik, medeni-durmuş maksatly desgalaryň jemi 120 sanysy gurlup, ulanmaga berlipdir. Bu görkezijiler täze gurlan ýaşaýyş jaýlary üçin degişli däl.


text:
Hepdäniň ýekşenbe güni Bakudaky Bina söwda merkezinde energiýa generatorynyň ýanmagy zerarly 140-dan gowrak adam tüsse tutup keselhana düşdi. Zäherlenen adamlary keselhana eltmek işiniň tiz kömek toparlarynyň 30-dan gowragynyň gatnaşmagyna ýerine ýetirlenligi habar berilýär.
Zäherlenen adamlaryň ählisi, Bakunyň Baş klinika merkezinde medisina kömegi berlensoň keselhanadan goýberilipdir. Azerbeýjanyň Baş prokuraturasy bu waka boýunça derňewleriň başlanandygyny yglan etdi. Bakunyň Garadag böleginde ýerleşýän Bina merkezi şäheriň esasy söwda merkezleriniň biri hasaplanýar.


text:
Britaniýanyň premýer-ministri Dewid Kameron çarşenbe güni Londonda bir raýatyň paltalanyp öldürilmegi bilen bagly wakany ýazgaryp çykyş etdi. Bu waka düýn Londondaky harby kazarmalaryň biriniň golaýynda ýüz berdi.
Elleri et çapýan çapgyly iki adam düýn bir raýata hüjüm edip, ony çapyp öldürenlerinde hüjümçiler yslam dinini goldaýjy şygarlary gygyryşdylar. Polisiýa hüjümçileriň ikisini-de atyp ýaralady.
Ýöne Londonda bu ganly hüjümi amala aşyran bu iki adamyň we olar tarapyndan öldürilen adamyň şahsyýetleri barada häzirlikçe anyk maglumat berilmeýär. Britaniýanyň käbir habar çeşmeleri bu hüjümçileriň asly nigeriýaly britan raýatlarydygyny habar berýärler.


text:
Düýn Birleşen Milletler Guramasynyň halkara sudy 2008-nji ýylda Kosowanyň birtaraplaýyn ýagdaýda öz garaşsyzlygyny yglan etmeginiň halkara kanunçylygyna garşy gelip-gelmeýändigi baradaky meselä garamakçydygyny mälim etdi.
Halkara sudunyň maglumatyna görä, sud bu meselä geljek hepde garar. BMG-niň sudy bu mesele baradaky gutarnykly kararyň 22-nji iýulda geçiriljek açyk diňlenişikde yglan ediljekdigini mälim etdi.
Kosowa 2008-nji ýylda birtaraplaýyn ýagdaýda özüniň Serbiýadan garaşsyzdygyny yglan edipdi. Şu geçen döwrüň içinde onuň garaşsyzlygyny dünýäniň 69 döwleti resmi ýagdaýda ykrar etdi.


text:
“Häzirki pursat, mümkinçiligiňiz bolan bolsa, Saparmyrat Niýazowa näme diýerdiňiz?” – Azatlyk Radiosynyň öz okyjylaryna ýüzlenip beren bu soragy uly gyzyklanma döredip, diňe ençeme sagadyň dowamynda bu foruma onlarça teswir geldi.
Okyjylarymyzyň bir bölegi Türkmenistanyň häzirki režimi bilen Niýazowyň häkimiýetiniň arasynda deňeşdirmeleri getirýän bolsalar, teswirleriň aglaba böleginde Niýazowyň alyp baran syýasatyna we onuň häzirki netijelerine baha berilýär.
Alew Alew Jan atly okyjymyz “Ozallar beýle parahorluk ýokdy. Parahorlugyň häzirki ýagdaýyna serediň. Saparmyrat Niýazow döwri iş-güýç bardy” diýip, soňky döwürde Türkmenistanda korrupsiýanyň has ösendigini aýdypdyr.
Forumda öz pikirini ýazan okyjylarymyzyň ýene bir bölegi Niýazowa, olaryň öz sözleri bilen aýdylanda, “türkmeni dünýä tanatmakda”, ýurda garaşsyzlygy we bitaraplygy alyp bermekde eden işlerine minnetdarlyklaryny bildirip, Niýazowyň ýazandygy aýdylýan goşgularyň käbir setirlerini getirip, onuň “jaýynyň jennetden bolmagyny” hem arzuw edipdirlar.
Şol bir wagtda Niýazowyň alyp baran syýasatyna degişli öz tankydy pikirlerini ýazan okyjylarymyz-da bar.
“Atsyz” lakamly okyjymyz “... [Ş]u günki gara günlere sen sebäpsiň. Seniň başlangyjyň dowam edýär... Halkyň öýüni ýykyp başlan hem sendiň, adamlary ömürlik ýitirim edenem sendiň” diýip, öz tankydy pikirini jemleýär.
“Atabaýew” lakamly okyjymyz bolsa özüniň göwrümli teswirini “Salam, Niýazow! Siziň suratyňyzy her sapar görenimde, syýasy güýjüň, şahsyýet kultunyň, ýalan öwgüleriň, ýaranjaňlygyň, “sowgatlaryň” lideri wagtyň geçmegi bilen näderejede özgerdip bilýändigine düşünýän” diýen sözlemler bilen başlaýar.
“Atabaýew” agzap geçen bu ýagdaýlarynyň günäsiniň diňe bir adama degişli däldigini aýdyp: “[S]iz bolmasaňyz ýene bir “türkmenbaşylar”, başga “halk ogullary” gelerdi; gelibem dur. Hemmä aýdyň zat bu” diýip, bu meselede “syýasy, administratiw apparatdaky şahslaryň jogapkärçiligini ýörite belleýär.
Agamyrat Permangoly atly okyjymyz bolsa Niýazowa ýüzlenip: “... ähli ýalňyşlaryň, bidüzgünçiligiň, parahorlugyň, adam saýlamanyň, milleti, h
“Häzirki pursat, mümkinçiligiňiz bolan bolsa, Saparmyrat Nyýazowa näme diýerdiňiz?” – Azatlyk Radiosynyň öz okyjylaryna ýüzlenip beren bu soragy uly gyzyklanma döredip, diňe ençeme sagadyň dowamynda bu foruma onlarça teswir geldi.
Okyjylarymyzyň bir bölegi Türkmenistanyň häzirki režimi bilen Nyýazowyň häkimiýetiniň arasynda deňeşdirmeleri getirýän bolsalar, teswirleriň aglaba böleginde Nyýazowyň alyp baran syýasatyna we onuň häzirki netijelerine baha berilýär.
Alew Alew Jan atly okyjymyz “Ozallar beýle parahorluk ýokdy. Parahorlugyň häzirki ýagdaýyna serediň. Saparmyrat Nyýazow döwri iş-güýç bardy” diýip, soňky döwürde Türkmenistanda korrupsiýanyň has ösendigini aýdypdyr.
Forumda öz pikirini ýazan okyjylarymyzyň ýene bir bölegi Nyýazowa, olaryň öz sözleri bilen aýdylanda, “türkmeni dünýä tanatmakda”, ýurda garaşsyzlygy we bitaraplygy alyp bermekde eden işlerine minnetdarlyklaryny bildirip, Nyýazowyň ýazandygy aýdylýan goşgularyň käbir setirlerini getirip, onuň “jaýynyň jennetden bolmagyny” hem arzuw edipdirlar.
Şol bir wagtda Nyýazowyň alyp baran syýasatyna degişli öz tankydy pikirlerini ýazan okyjylarymyz-da bar.
“Atsyz” lakamly okyjymyz “... [Ş]u günki gara günlere sen sebäpsiň. Seniň başlangyjyň dowam edýär... Halkyň öýüni ýykyp başlan hem sendiň, adamlary ömürlik ýitirim edenem sendiň” diýip, öz tankydy pikirini jemleýär.
“Atabaýew” lakamly okyjymyz bolsa özüniň göwrümli teswirini “Salam, Nyýazow! Siziň suratyňyzy her sapar görenimde, syýasy güýjüň, şahsyýet kultunyň, ýalan öwgüleriň, ýaranjaňlygyň, “sowgatlaryň” lideri wagtyň geçmegi bilen näderejede özgerdip bilýändigine düşünýän” diýen sözlemler bilen başlaýar.
“Atabaýew” agzap geçen bu ýagdaýlarynyň günäsiniň diňe bir adama degişli däldigini aýdyp: “[S]iz bolmasaňyz ýene bir “türkmenbaşylar”, başga “halk ogullary” gelerdi; gelibem dur. Hemmä aýdyň zat bu” diýip, bu meselede “syýasy, administratiw apparatdaky şahslaryň jogapkärçiligini ýörite belleýär.
Agamyrat Permangoly atly okyjymyz bolsa Nyýazowa ýüzlenip: “... ähli ýalňyşlaryň, bidüzgünçiligiň, parahorlugyň, adam saýlamanyň, milleti, halky aýyrmagyň başyny başlan sen. Türkmenistany türkmenlere dar etdiň” diýip, pikirini jemläpdir.
“Ýaranlar” lakamly okyjymyz “Halkyň erkini elinden alyp, entetmek işini başladan adama näme diýmeli bolar?!” diýip, forumda goýlan soraga sorag bilen jogap beripdir.
Sözümizin soňunda ýatlatsak, bu ýerdäki teswirler Azatlyk Radiosynyň okyjylarynyň öz şahsy pikirleri bolup, olar Azatlyk Radiosynyň resmi pozisiýasyny aňlatmaýar.
alky aýyrmagyň başyny başlan sen. Türkmenistany türkmenlere dar etdiň” diýip, pikirini jemläpdir.
“Ýaranlar” lakamly okyjymyz “Halkyň erkini elinden alyp, entetmek işini başladan adama näme diýmeli bolar?!” diýip, forumda goýlan soraga sorag bilen jogap beripdir.
Sözümizin soňunda ýatlatsak, bu ýerdäki teswirler Azatlyk Radiosynyň okyjylarynyň öz şahsy pikirleri bolup, olar Azatlyk Radiosynyň resmi pozisiýasyny aňlatmaýar.


text:
ABŞ-nyň Döwlet sekretarynyň Merkezi we Günorta Aziýa boýunça kömekçisi Nişa Biswal soňky döwürde Azatlyk Radiosynyň Türkmenistandaky habarçylaryna edilýän basyşlar barada alada bildirdi.
Döwlet Sekretarynyň kömekçisi hanym Biswal Azatlyk Radiosynyň soragyna beren jogabynda şeýle diýýär: “Biz türkmen hökümetine bu baradaky aladalarymyzy bildirdik. Biziň Türkmenistandaky ilçimiziň hut özi bu mesele bilen gyzyklanýar we islendik mümkinçilikde bu ýagdaýy degişli resmileriň dykgatyna ýetirýär”.
Ol aýratynam garaşsyz žurnalistleriň alyp barýan işleriniň ähmiýeti barada hem durup geçdi: “Güýçli we durnukly graždan jemgyýetiniň döremegi üçin garaşsyz media gaýragoýulmasyz elementleriň biridir, bu meselede biz diňe Merkezi Aziýa däl, dünýäniň beýleki ýerlerinde ýerleşýän ýurtlar bilen hem iş alyp barýarys we olary metbugat azatlygyny goramaga we žurnalistleriň howpsuzlygyny üpjün etmäge çagyrýarys”.
Basyşlar ýitileşýär
Mälim bolşy ýaly, soňky döwürlerde Azatlyk Radiosynyň Türkmenistandaky habarçylaryna edilýän basyşlar barha ýitileşýär, edil häzirki gün Azatlyk Radiosynyň ştatdan daşary fotožurnalistlerinden biri Saparmämmet Nepesgulyýew soňky bir aýdan bäri ýitirim boldy.
Žurnalistiň maşgala agzalaryna salgylanylyp çap edilen maglumatlara görä, resmiler Saparmämmediň Balkan welaýatynda ýerleşýän Akdaşdaky türmede saklanýandygyny habar berýärler. Emma onuň ykbaly hakda hiç hili resmi maglumat ýok, Azatlyk Radiosynyň bu barada maglumat almak synanyşyklaryna-da degişli resmiler tarapyndan hiç hili maglumat berilmeýär.
Türkmenistan barada habarlar çap edýän “Türkmenistanyň Alternatiw täzelikleri” sahypasynyň ýazmagyna görä, Nepesgulyýew düzüminde neşe maddasy bolan derman bilen tussag edilipdir. Maşgala agzalary bu aýyplamany ret edýärler. Şeýle-de ençeme halkara guramalary hem bu aýyplamalary ret edip, beýanatlar bilen çykyş etdiler.
Çagyryşlar
Düýbi Parižde ýerleşýän “Serhetsiz Reportýorlar” guramasy, adam hukuklaryny goraýjy Human Rights Watch guramasy, Žurnalistleri goraýan komitet, Crude Accountability we Amnesty International, ýagny Halka günä geçiş ýaly guramalar hem Saparmämmediň toslama aýyplamalar esasynda tussag edilendigini aýdyp, türkmen häkimiýetlerini, žurnalisti derhal boşatmaga çagyrdylar.
Döwlet sekretarynyň kömekçisi hanym Biswal şu gün telefon arkaly merkezi aziýaly žurnalistlar bilen geçiren metbugat ýygnagynda, aýratynam žurnalistlere we graždan jemgyýetçiligine edilýän basyşlaryň barha artýandygyna alada bildirip, bu hili hereketiň metbugat azatlygyny barha çäklendirýändigini aýdyp, metbugat azatlygy ýaly ýagdaýlaryň ABŞ-nyň iň gadyr goýýan gymmatlyklaryndan biridigine ünsi çekdi.
“Bu gymmatlyklarymyz ABŞ-nyň Türkmenistan, Merkezi Aziýa we dünýäniň beýleki ýurtlarynda ýerleşýän ýurtlar bilen diplomatik aragatnaşygynda esasy orun tutýar” diýip, Döwlet sekretarynyň Günorta we Merkezi Aziýa boýunça kömekçisi hanym Nişa Biswal aýtdy.
ABŞ bilen bir hatarda 12-nji awgustda Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň Media azatlygy boýunça ýörite edarasy hem beýanat ýaýradyp, žurnalist Saparmämmet Nepesgulyýewi derhal boşatmaga çagyrdy.


text:
Günbatar döwletleri Birleşen Milletler Guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşiniň Siriýa meselesi boýunça täze rezolýusiýasynyň taslamasyny taýýarladylar. Bu taslamada halkara jemgyýetçiliginiň goldaýan parahatçylyk planyny durmuşa geçirmek üçin Siriýanyň prezidenti Başar al-Assada 10 gün möhlet berilýär. Bu şertiň ýerine ýetirilmedik ýagdaýynda Assadyň sanksiýalar bilen ýüzbe-ýüz boljakdygy bellenilýär.
Maglumatlara laýyklykda, Britaniýanyň, Fransiýanyň, Germaniýanyň we Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň taýýarlan tekstinde Birleşen Milletler Guramasynyň we Arap Ligasynyň ýörite wekili Kofi Annanyň atyşyklary wagtlaýynça togtatmak baradaky planyny Siriýanyň režimi durmuşa geçirip başlamasa, oňa harby bolmadyk gadaganlyklar bilen haýbat atylýar.
BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşinde weto hukugyna eýe bolan Orsýet we Hytaý Siriýa garşy täze sanksiýalary girizmek boýunça öňki tagallalary inkär etdiler.
Siriýanyň Yrakdaky ilçisi Nawaf al-Fares oppozisiýa goşuldy diýlip, habar berilýär.
Şol bir wagtyň özünde Siriýanyň Yrakdaky ilçisiniň hökümetden çykandygy we Başar al-Assadyň režimine garşy oppozisiýa goşulandygy yglan edildi. Nawaf al-Fares “Facebook” saýtyna ýollan wideoýazgysynda Siriýa halkynyň rewolýusiýasyna goşulandygyny aýdýar.
“Men Siriýanyň Yrakdaky ilçiliginden çekilýändigimi yglan edýärin. Şonuň ýaly-da, men “Baas” partiýasyndan çykýandygymy yglan edýärin we partiýanyň ähli agzalaryny meniň yzymy eýermäge çagyrýaryn” diýip, Nawaf al-Fares aýdýar. “Çünki režim halky we olaryň azatlyga ymtylyşyny gazap bilen basyp ýatyrýan gurala öwrüldi. Men, şu pursatdan başlap, Siriýa halkynyň rewolýusiýasyna goşulýandygymy yglan edýärin”.
Şu hepde Orsýet BMG-de Howpsuzlyk Geňeşiniň rezolýusiýasynyň taslamasyna garşydygyny aýdyp, guramanyň 300 sany harby synçysyny ýene-de üç aý Siriýada galdyrmagy teklip etdi. Olaryň Siriýadaky mandaty 20-nji iýulda tamamlanýar.
Orsýet Siriýa garşy daşary ýurtdan islendik interwensiýany asla goldamaýandygyny yzygiderli aýdýar. Orsýet köp ýyllardan bäri Siriýanyň režimine ýarag satýar we Siriýanyň Ortaýer deňiz kenarynda harby deňiz güýçlerini saklaýar.
Ýöne ABŞ-nyň BMG-däki ilçisi Sýuzan Raýsyň 11-nji iýulda Waşingtonda žurnalistlere aýtmagyna görä, Siriýa režiminiň Kofi Annanyň planyny we beýleki plany durmuşa geçirip başlamagy üçin güýçli hereket zerur. Bu barada dünýäniň iri döwletleri 30-njy iýunda Ženewada geçirilen duşuşykda ylalaşdylar.
Mundan öň Kofi Annan BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşine Eýranyň we Yragyň Damaskda Siriýanyň ýolbaşçylygyndaky syýasy geçiş planyny goldaýandygyny habar berdi. Emma ABŞ-nyň BMG-däki ilçisi Sýuzan Raýs Eýranyň Siriýadaky problemanyň bir bölegidigini aýdýar.


text:
Birleşen Ştatlaryň prezident saýlawlarynyň bary-ýogy bir aý öňünden, Respublikan partiýanyň onlarça öňdebaryjy şahsyýeti partiýanyň prezidentlige kandidatynyň, tütjar baý Donald Trampyň kapmaniýany bes etmegine çagyrdy.
Syýasatçylar Trampyň gyra çekilmegine 8-nji oktýabrda, ABŞ mediasy onuň 2005-nji ýylda aýallar barada aýdan gödek sözlerini we seksual hüjüme barabar öwünmelerini çap edeninden bir gün soň çagyrmaga başladylar.
Respublikan kongresmen Paul Ryan (Wisconsin), Wekiller öýüniň spikeri Trampyň aýdan sözlerini ýazgardy, emma onuň gyra çekilmegine çagyrmady. Respublikan partiýanyň milli komitetiniň başlygy Reince Priebus hem Trampyň gyra çekilmegine çagyrmakdan saklandy.
Tramp seýrek edýän işini edip, ötünçnama çap etdi, emma 8-nji noýabrdaky saýlawlar üçin kampaniýany dowam etdirjekdigini aýtdy.
Emma muňa garamazdan, respublikan senatorlaryň, Wekiller öýüniň agzalarynyň bir topary, gubernatorlar we ozalky syýasy şahslar beýanat çap edip, özleriniň Trampa goldawlyryny bes edýändiklerini aýtdylar we onuň gyra çekilmegine çagyrdylar.
“Donald Tramp gyra çekilmeli” diýip, Alýaskanyň senatory Dan Sullivan aýtdy. “Men[wise-prezidentlige hödürlenen] Maýk Pence prezidentlik goldawyny bererin.”
ABŞ-nyň ozalky döwlet sekretary Kondaliza Raýs feýsbukda Tramp çekilmeli diýdi we özüniň ýer ýüzündäki iň uly demokratiýanyň iň ýokary wezipesine dalaş etmek üçin mertebe-sylagy bar adama goldaw berjekdigini aýtdy.
Kaliforniýanyň ozalky gubernatory we aktýor Arnold Şwarsnegger respublikanlary Trampa berýän goldawlaryny bes etmäge çagyrdy we munuň olaryň borjudygyny, sebäbi Trampyň ýurt ýolbaşçylygyna saýlanmagynyň kabul ederlik däldigini aýtdy.
ABŞ-nyň senatory Jon MakKeýn (Respublikan-Arizona) beýanat çap edip, özüniň Trampa ses bermejekdigini aýtdy, emma onuň çekilmegine çagyrmakdan saklandy.
Nýu-Ýorkuň ozalky gubernatory George Pataki Trampyň kampaniýasyny «yňdarmalygyň we bisowatlygyň zäherli garnuwy» diýip atlandyrdy.
Günbatardaky konserwatiw Utah ştatynyň tutuş respublikan ýolbaşçylary, şol sanda gubernator Gary Herbert Trampyň gyra çekilmegine çagyrdy.
Mormon ubadathanasynyň eýeçiligindäki "The Deseret» gazeti baş makala çap edip, Trampyň aýdan sözleri «beýleki adamlary isleýşiň ýaly ulanyp, soň kyhlap zyňmak islegini görkezýär» diýdi.
“Bu zulumkärlige mahsus gylyk we onuň özeni bolup durýar” diýmek bilen, baş makala Trampyň saýlawdan çekilmegine çagyrýar.
Trampyň birnäçe ýüz goldawçysy Nýu-Ýorkda Tramp diňiniň daş işiginde toplandy we Tramp olara el galgatmak üçin gysga wagtlyk peýda boldy.
Trampyň berk goldawçylarynyň biri, Nýu-Ýorkuň ozalky meri
Rudolf Guilani CNN-e Trampyň saýlawdan çekilmegi baradaky ideýa Demokratik partiýanyň goldawçylarynyň «hyýalbentligi» diýdi.
Şu aralykda Bill Pruitt, “The Apprentice» telewizion gepleşiginiň, Trampyň çykyş eden gepleşikleriniň prodýuseri ol ýerde Tramp bilen bagly has erbet ýazgylaryň hem bardygyny aýtdy we twitterde “#justthebeginning” – «diňe başlangyjy» diýen belgi bilen köp zadyň ýüze çykjakdygyny duýdurdy.
Fox Newsiň žurnalisti Ed Henry twitterde Trampyň geňeşçisi Ben Garson entek bu ýerde köp «paş edişlikleriň» boljakdygyny aýtdy diýdi.
Tramp we onuň demokrat bäsdeşi Hillari Klinton 9-njy oktýabrda, Missuri Ştatynda, Merhemetli Luisde ikinji ýüzbe-ýüz prezidentlik çekişmesine taýýarlanýar.


text:
Birleşen Ştatlaryň harbysy 12 müň çemesi rus esgeriniň gündogar Ukrainadaky orsýetçi separatistlere goldaw berýändigini çaklaýar.
Birleşen Ştatlaryň armiýasynyň Ýewropa boýunça komandiri Ben Hodges gündogar Ukrainadaky rus güýçleriniň harby maslahatçylardan, ýaraglary dolandyryjylardan we uruş güýçlerinden ybaratdygyny aýdýar.
Şeýle-de, Hodges geçen ýyl Moskwa tarapyndan anneksiýa edilen Krym sebitinde 29 müň çemesi rus esgeriniň bardygyny belleýär.
Hodges 3-nji martda Berlinde eden çykyşynda “haçanda Russiýada eneler öz ogullarynyň yzyna ölüsiniň gelýändigini görende, ýurduň içinde Wladimir Putine berilýän goldaw azalar” diýdi. Şol bir wagtyň özünde, Russiýa gündogar Ukrainadaky orsýetçi separatistlere goldaw berýändigi baradaky maglumatlary ret edýär.


text:
Türkmenistanyň BMG-niň daşky gurşawy goramak boýunça programmasynyň Merkezi Aziýa we Hazar regiony üçin merkezini açmak başlangyjyny goldanýanlygyny BMG-niň koordinatory Lenni Montiel “Neýtralnyý Turkmenistan” gazetine beren interwýusynda aýtdy.
BMG-niň Türkmenistandaky koordinatory Lenni Montiel “Neýtralnyý Turkmenistan” gazetine beren intewýusynda häzirki wagtda BMG-niň proýektlerini dolandyrmak boýunça edaranyň açylmagyna degişli konsultasiýalaryň alnyp barylýanlygyny mälim etdi.
Türkmenistan BMG-niň daşky gurşawy goramak boýunça programmasynyň Merkezi Aziýa we Hazar regiony üçin merkezini açmak inisiatiwasyny öňe sürýär. Türkmenistanyň BMG-niň Baş assambleýasynyň 65-nji sessiýasynda mälim etjek pozisiýalaryna görä, BMG-niň regional merkeziniň Aşgabatda açylmagy üçin Türkmenistan ähli şertleri üpjün edip biler.
Lenni Montiel BMG-niň Türkmenistandaky koordinatory hökmünde ýurduň bu ugurdaky inisiatiwasyny doly goldaýanlygyny bildirdi.
Türkmenistan daşky gurşawy goramak boýunça aktiw iş alyp barýanlygyny resmi derejede yglan edýär, halkara jemgyýetçiligi bilen hymatdşalygynyň ähmiýetini nygtaýar. Ekologiýa meseleleriniň ähmiýeti ýokary derejeli duşuşyklarda agzalýar. Emma ýurduň ekologiýa degişli problemalary resmi derejede agzalmaýar. Ýerli habar beriş serişdelerinde hem gozgalmaýar.
Nähili kynçylyklar bar?
Türkmenistanyň hökümetiniň oba hojalygy boýunça öňki geňeşçisi Wladimir Ýerofeýewiň sözlerine görä, ýerleriň ýyllar boýy nädogry ulanylmagy zerarly topragyň şorlamagy, Aral deňziniň ýetirýän täsiri, Amyderýanyň suwunyň azalmagy we topragy hem howany kükürt şorlugy bilen zäherleýän Mary GRES-niň kükürtli gazy problemalaryň käbiri bolup durýar.
Wladimir Ýerofeýew problemalar we olaryň çözgüdi barada Türkmenistanyň resmi maglumat bermäýänligi sebäpli, ýurduň ekologiýa ugrundan yglan edýän ädimleriniň netijeliligine baha bermegiň kyndygyny belledi.
2009-nji ýylda Türkmenistanda emeli köl işe girizildi. Gidrotehniki obýekt bolan Türkmen kölüniň gurluşygy 2000-nji ýylda başlanyp, onuň oba hojalygy we ýurduň suw resurlarynyň tygşatlanmagy hem ekologiýanyň goralmagy üçin ähmiýeti resmi derejede öňe sürlüpdi. Emma proýektiň ekologiýa ýetirýän täsirini anyklamak boýunça garaşsyz derňewler geçirilmedi.
Halkara hyzmatdaşlyk
Türkmenistan öňe sürýän halkara inisiatiwalary bilen birlikde BMG-niň agza döwletleri bilen ekologiýa bagly ähli problemalar we, hususan-da, howanyň üýtgemegine degişli meseleler boýunça hyzmatdaşlygyny ösdürmekçi. Türkmenistan 2012-nji ýylda Aziýa-Ýuwaş okean regionynyň döwletleriniň daşky gurşawy goramak boýunça ministrleriniň howanyň global maýlamagy baradaky konferensiýasyny geçirmegi planlaşdyrýar.
Türkmenistanyň BMG bilen hyzmatdaşlygyny giňeltmegi ýurt üçin bähbitli diýip, Türkmenistanyň öňki diplomaty Nurmuhammet Hanamow belleýär. Ol halkara synçylarynyň has köp barmagy bilen ýurduň hakyky ýagdaýynyň dünýä mälim boljakdygyny çak edýär.
Türkmenistan şeýle-de BMG-niň Baş komissarlygynyň bosgunlar boýunça edarasynyň ýerine ýetiriji komitetine we BMG-niň Ykdysady we sosial geňeşine öz kandidaturasyny teklip edýär. Türkmenistanyň inisiatiwalary BMG-niň Baş assambleýasynyň 14-nji sentýbrda Nýu Ýorkda açylýan 65-nji sessiýasynda ýurduň ileri tutýan pozisiýalarynyň çäginde öňe sürler.
BMG-niň Türkmenistandaky koordinatory Lenni Montieliň sözlerine görä, Türkmenistanyň inisiatiwalary boýunça meseläniň çözgüdi BMG-ä agza döwletleriň arasyndaky gepleşiklere bagly bolar.
Başlangyçlaryň maksady
Türkmenistanyň inisiatiwalarynyň esasy maksady BMG-niň halkara hyzmatdaşlygyna, şeýle-de dünýä ýurtlarynyň we regionlarynyň durnukly ösüşe we halklaryň durmuşyny ýokarlandyrmak proseslerine ysnyşykly aralaşmaklaryna maksimal derejede ýardam bermäge gönükdirilýär. Bu wezipeler Türkmenistanyň Russiýa Federasiýasyndaky Ilçihanasynyň internet saýtynda çap edildi we olar ýurduň ileri tutýan pozisiýalarynyň mazmunyna laýyk gelýär.
Wladimir Ýerofeýew Türkmenistanyň BMG bilen hyzmatdaşlygyny ösdürmek boýunça edýän tagallalaryny türkmen ýolbaşçylarynyň halkara derejesinde öz abraýyny galdyrmak maksady bilen baglanyşdyrýar.
Nurmuhammet Hanamowyň pikirine görä, Türkmenistan BMG bilen hyzmatdaşlygyny ekologiýadan başga ugurlardan hem ösdürse, munuň ähmiýeti uly bolardy. “Ynsan haklary bolsun, döwletiň demokratiýa taýdan ösüşi bolsun, bu meselelerde Türkmenistanyň dili kelte. Näme üçin ynsan haklaryny goramak barada, demokratik saýlawlar barada ýa ýurtda kanunyň işleýşi barada meseleler orta atylanok?” diýip, N.Hanamow belledi.
2007-nji ýylda Türkmenistanyň inisiatiwasy bilen Aşgabatda BMG-niň Merkezi Aziýa boýunça prewentiw diplomatiýa merkezi hem açylypdy.


text:
Öz wagtynda SSSR-iň birinji zenany adyny göteren Mihail Gorbaçýowyň aýaly Raisa Maksimownanyň erkek dogany, ýazyjy Ýewgeniý Titarenko indi 30 ýyldan bäri ruhy näsaglaryň keselhanasynda saklanylýar.
Ýöne onuň altzgeýmer keselinden ejir çekýändigi hemmelere öňden aýan bir fakt.
Bu meselede täze habar şundan ybarat: soňky wagtlarda dogan-garyndaşlarydyr dostlary Russiýa Ýazyjylar birleşiginiň agzasy Titarenko bilen görşüp bilmeýärler. Geljek ýyl, ýagny 2015-nji ýylda onuň 80 ýaşy dolýar. Emma ol birden "ýom-ýok bolana döndi".
Woronež welaýatynyň Orlowka şäherindäki ruhy näsaglaryň keselhanasynyň baş lukmanynyň orunbasary aslynda Ýewgeniý Titarenko atly bir hassanyň bu ýerde hiç haçan bolmandygyny aýdýar.
Bu gümürtik habar, gepleşikleri bütin Russiýada görkezilýän "Rossiýa" telekanalynda efire berlenden soň, yzy uly galmagala ýazdy.
"Gönümel efir" atly telegepleşikde žurnalistler ýazyjynyň ykbalyny kesgitlemäge synanyşdylar. Şonda keselhananyň baş lukmanynyň aýdan sözlerine şübheli garadylar.
Telegepleşikde ýazyjynyň köne goňşusy çykyş etdi. Onuň aýtmagyna görä, ýazyjynyň jaýynda onuň kakasynyň doganoglanynyň garyndaşlary ýaşaýarlar.
Hamisi kimdir öýdýäňiz?
Hamisi - ruhy näsaglar keselhanasynyň baş lukmany agzalýan ruhy näsag Ýewgeniý Titarenkonyň kakasynyň doganoglany.
Telegepleşik efire gidenden soň Woronež welaýatynyň sülçüsi meseläni öz eline alyp, haýal etmän gözleg işine başlapdyr.
Aslynda Ýewgeniý Titarenko ruhy näsaglaryň keselhanasyna näme sebäpden düşüpdir? Bu özbaşyna aýratyn bir tema. Ol keselhana düşen mahaly Gorbaçýow SSSR-iň prezidentidi.
Bu ugurda "Moskowskiý komsomolets" gazýetindäki makalada şeýle garaýyş öňe sürülýär: şol döwürde Ý.Titarenko içgä özüni beren ekeni "Içen mahaly aýal doganyna we onuň adamsyna sögüpdir, prezidentiň syýasatyny tankyt edipdir". Şonda prezidentiň "uly abraýyna" zyýan ýetirmezligi üçin ýazyjyny keselhanada "gizläpdirler".
Ý. Titarenkonyň "Bazar meýdançasynda dördimiz", "Minaçy", "Nikodimowo köli", "Planetanyň kiçijik bölejiginde" atly eserleri Moskwada we Woronežde çap edilipdir.


text:
Ýekşenbe güni irden Ýaponiýanyň gündogar raýonynda ýüz beren güýçli tornado tupany uly ýykan-ýumrançylyklary döretdi.
Tornado aýratynam Tokiodan 60 kilometr töweregi demirgazyk-gündogarda ýerleşýän Tsukuba şäherine uly zyýan ýetirdi.
Tornadonyň netijesinde azyndan bir adamyň ölüp, 30 töweregi adamyň ýaralanandygy habar berilýär. Müňlerçe adam elektrik togundan mahrum bolupdyr.
Bu tebigy heläkçiligiň öňýany Ýaponiýanyň howa agentligi adamlaryň tupanyň howpundan goranmalydyklaryny duýduryp, ýörite duýduryş ýaýratdy.


text:
Tussaglykdaky azerbaýjanly derňewçi zurnalist we AÝ/AR-nyň habarçysy Hadija Ismaýilowanyň garşysyna gozgalan iş boýunça şikaýatçy öz şikaýatyny ýatyrmak barada Baş prokuratura ýüz tutandygyny aýtdy.
Tural Mustafaýew 7-nji aprelde AÝ/AR bilen söhbetdeşliginde geçen ýylda emosiýa gidip, arz edendigini, häzir bolsa Ismailowa bilen “arasyny sazlamak” isleýändigini aýtdy.
Ismaýilowa Mustafaýewy öz janyna kast etmäge ündemekde aýyplanyp, 5-nji dekabrda tussag edildi. Hökümet resmileriniň korrupsiýa baş goşmagy barada habar bermek boýunça iş alyp baran Ismaýilowa özüne ýöňkelen aýyplamalary ret etdi we gozgalan işi syýasy sebäpler bilen baglanyşdyrdy.
Prokurorlaryň Mistafaýewiň ýüzlenmesinden soň Ismaýilowa garşy gozgalan işi togtadyp-togtatmajagy barada derhal mälim bolmady. Fewral aýynda Ismaýilowanyň işine salgytdan gaçmak we bikanun biznes bilen bagly täze aýyplamalar goşuldy. Onuň suddan öňki tussaglyk möhleti 24-nji maýda tamamlanýar.


text:
Türkmenistanyň Prezidenti sagdyn durmuş ýörelgesine ygrarlydygy barada aýtmak bilen, Türkmenistanyň Prezidenti şol gün säher bilen adaty endigine eýerip, irki sport maşklaryny ýerine ýetirdi. Milletiň Lideri Gurbanguly Berdimuhamedow bu babatda watandaşlarymyza hemişe şahsy görelde görkezip, bu endigini daşary ýurtlara saparlarynda hem unutmaýandygyny bellemeli.
Döwlet Baştutany 12-nji aprelde säher bilen myhmanhananyň ýakynynda ýerleşýän köpugurly sport toplumyna bardy we ýolugra künjegiň gözelligine syn etdi. Şu pursatda stadionyň «Tegu Mançon» welodromynda bu ýurduň «Tegu kwanýok» welosipedçiler toparynyň türgenleri türgenleşik geçýärdi. Milletiň Lideri Gurbanguly Berdimuhamedow welosipedçileriň tälimçisi Kim Hýon Il bilen söhbetdeş boldy.
Tälimçi Türkmenistanyň Prezidenti bilen duşuşygyň özi üçin uly hormatdygyny aýtdy. Söhbetdeşligiň barşynda ol Türkmenistan barada köp zatlary bilýändigini we sport hereketiniň yzygiderli ösdürilýändigini ruhubelentlik bilen gürrüň berdi.
Koreýaly welosipedçileriň tälimçisiniň belleýşi ýaly, 2017-nji ýylda türkmen paýtagtynda — ak mermerli Aşgabatda geçiriljek Aziýa oýunlaryna şu günlerden taýýarlyk işlerine girişendiklerini hem-de Türkmenistanda geçiriljek halkara ýaryşlarynda üstünlikli çykyş etmek ugrunda hemmetaraplaýyn tagallalary edýändiklerini barada Türkmenistanyň Prezidentine gürrüň berdi.
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanda köpçülikleýin bedenterbiýäniň we ýokary netijeli sporty hemmetaraplaýyn ösdürmek ugrunda ähli çäreleriň görülýändigini aýdyp, Aşgabatda sebitde iri, köpugurly Olimpiýa şäherjiginiň gurulýandygyny, onda sportuň dürli görnüşleri boýunça türgenleşik geçirmek, halkara derejesindäki ýaryşlary guramak üçin ähli şertleriň döredilýändigini, sport toplumynyň döwrebap sport enjamlary bilen üpjün edilýändigini belledi we koreý tälimçisini we onuň tälim berýän türgenlerini sport toplumynda türgenleşik geçmek üçin türkmen paýtagtyna çagyrdy.
Döwlet Baştutany welosipedçiler we olaryň tälimçisi bilen söhbetdeş bolup, Olimpiýa şäherjiginde ähli desgalaryň iň täze sport enjamlary bilen enjamlaşdyrylandygyny, sportuň dürli görnüşleri boýunça halkara ýaryşlaryny geçirmek, şeýle hem türgenleşikler üçin ähli şertleriň döredilýändigini belledi. Söhbetdeşligiň dowamynda milletiň Lideriniň belleýşi ýaly, Aşgabatda koreý türgenleriniň türgenleşik geçmek üçin ähli şertler dörediler, olaryň biziň ýurdumyzda bolmagy özara peýdaly tejribeleri alyşmaga ýardam eder.


text:
“Gazpromyň” başlygy Alekseý Milleriň Aşgabada saparynyň netijesinde Türkmenistan bilen Orsýetiň diňe gaz pudagy boýunça hyzmatdaşlygynyň meseleleriniň maslahatlaşylanlygy hakda gysga maglumat berildi. “Gazpromyň” başlygy A.Milleriň Türkmenistana wizitiniň boljakdygy barada öňünden resmi maglumat berilmändi.
Orsýet gazetlerinde Milleriň Aşgabada saparynyň gyssagly bolanalygy bellenildi we Türkmenistan bilen Orsýet özara gaz söwdasyny dikeltmäge taýýardyklaryny bildirensoňlar, “Gazpromyň” başlygynyň Aşgabada saparynyň taraplaryň täze şertnama baglaşmagyna getirip biler diýlip, çak edilipdi. Aşgabat duşuşygynyň jemleri
GDA institutynyň analitigi Andreý Groziniň pikirine görä, Aşgabatda geçirilen gepleşikler barada berilýän maglumatlaryň çäkli bolmagy gepleşikleriň öňly netije bermänligini görkezýär. Ekspert taraplar arasynda häzir bar bolan iň dawaly meseläniň gazyň nyrhyna baglydygyny aýdýar. “Informasiýanyň ýokdugy, taraplaryň gazyň nyrhy barada ylalaşmanlygyny aňladýar. “Gazprom” we Türkmenistan tarapyndan öňe sürülýän bahalar bir-birine gabat gelmeýär. Türkmenistan öz gazyny has gymmat satmak isleýär, “Gazprom” bolsa ony has arzan bahadan satyn almakçy bolýar. Milleriň bu garaşylmadyk we plandan daşary wiziti onuň taraplar üçin amatly nyrhy ylalaşmak synanyşygy bilen bagly bolmaly” diýip, Andreý Grozin aýtdy.
“Eurasia Transition Group” toparynyň müdiri Maýkl Laubş Türkmenistanyň “Gazprom” bilen gepleşikleriniň netijesizligini esasan syýasy sebäpler bilen baglanyşdyrýar: “Meniň pikirimçe, prezident Berdimuhamedow mundan beýläk gaz eksportyny Orsýet üçin amatly şertlerde we pes bahadan ýöretmekçi däldigini Kremle duýdurmak isleýär. Häzirki wagtda Türkmenistanyň, gaz söwdasyny has ýokary bahadan Günbatar bazarlaryna çykarmak mümkinçilikleri artýar. Şonuň üçin bu esasan syýasy mesele bolup durýar” diýip, Maýkl Laubş aýtdy. Özara gas söwdasy taraplary näderejede gyzyklandyrýar?
“Gazpromyň” başlygynyň Aşgabada gyssagly sapary Türkmenistanyň öz gazynyň üçünji bir tarapa alnyp-satylmagyna gadagançylyk girizmek niýeti bilen hem baglanyşdyrylýar. “Gazpromyň” türkmen gazyny Ukraina satmak üçin ulanýanlygyny bellemek bilen “Izwestiýa” gazetinde Aşgabadyň täze şertiniň türkmen-ors gaz gepleşikleriniň çözgüdini ýene-de yza tesdirjegi çak edilýär.
Maglumatda aýdylyşyna görä, Türkmenistan bilen täze şärtnamany baglaşmak meselesiniň uzaga çekdirilmegi belli bir derejede Orsýetiň peýdasyna bolup biler, sebäbi krizis ýagdaýda dünýäde gaza bar bolan islegler çürt-kesik azaldy.
“Gazpromyň” Türkmenistan bilen ozalky ylalaşyklaryna görä, ol ýylyň aýagyna çenli 28 milliard kubometr mukdarda türkmen gazyny satyn almaly we onuň her müň kubometrine 300 dollardan tölemeli. Bu bolsa, Ýewropadaky müşderilerine gazy 250-280 dollardan satýan kompaniýanyň türkmen gazyny satyn almak bilen zyýana galjagyny aňladýar diýip, “Izwestiýa” gazeti belleýär.
“Gazprom” bilen Türkmenistanyň öňe sürülýän bahalary gabat gelmeýär.
GDA institutynyň analitigi Andreý Groziniň pikirine görä, Turkmenistan bilen gaz hyzmatdaşlygyny dikeltmek meselesi Orsýeti syýasy we geosyýasy bähbitleri nukdaý nazaryndan gyzyklandyrýar: “Diňe geosyýasy we syýasy bähbitler, şeýle-de Türkmenistanyň gaz bazaryndaky aýratyn ornuny saklap galmak ýaly maksatlar göz öňünde tutulýar. Bu ýene bir tarapdan, bäsdeş gaz turbalaryna päsgelçilik döretmek üçin hem edilýär. Ilkinji nobatda bu Günbatar proýektlerine, şeýle-de Hytaýa tarap gaz geçirijisine degişli” diýip, Grozin aýtdy.
Analitigiň pikirine görä, Orsýet bilen gaz söwdasy öz nobatynda Türkmenistany ykdysady taýdan gyzyklandyrýar. Muňa Türkmenistanyň mundan öňki gaz eksportyndan galan maliýe serişdeleriniň gitdigiçe azalmagynyň esasy sebäp bolup durýanlygyny Grozin çak edýär.
Ýaňy-ýakynda habar berlişine görä, Türkmenistan öz gazynyň Orsýet tarapyndan oktýabryň aýagyna çenli satyn alnyp başlanylmagyna garaşýar.
“Roýters” agentliginiň maglumatyna görä, şu ýylyň aprel aýyna çenli “Gazprom” Türkmenistandan ýylda çak bilen 50 milliard kubometr mukdarda gaz satyn alýardy. Ýurtlar arasynda gaz söwdasy togtaly bäri Türkmenistan her aýda bir milliard dollar çemesi zyýan çekýär.


text:
Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň we Türkmenistanyň prezidentiniň ýanyndaky Demokratiýa we adam hukuklary boýunça milli institutyň guramagynda Aşgabatda geçirilen iki günlük seminaryň gün tertibi halkara kanunlarynyň esasy prinsiplerini geňeşmek, hususan-da, tussag astyna almakdan daşgary jeza çärelerine garamak, jenaýatçylygyň öňüni almak boýunça çäreleriň ulanylmagynda kanunlaryň kepillendirilmegini gazanmak ýaly meselelere üns berildi we bu ugurdan daşary ýurtlardaky tejribelere garaldy.
Bu barada ýaýradan maglumatynda Türkmen Döwlet Habarlar gullugy seminarda şeýle-de Türkmenistan tarapyndan 1996-njy ýylda makullanan “Graždan we syýasy azatlyklar boýunça” halkara ylalaşyga we BMG-nyň türme tussaglygyna degişli bolmadyk Minimal standart düzgünlerine aýratyn syn berlenligini habar berdi.
Seminarlaryň maksady
ÝHHG-nyň Aşgabatdaky wekilhanasynyň resmi maglumatyna görä, öz nobatynda ÝHHG-nyň Türkmenistandaky merkeziniň goldamagynda, sudýalaryň, derňewçileriň we prokurorlaryň jemi 120-niň gatnaşmagynda geçirilen bu seminarlar Türkmenistanyň jenaýat, sud işleri boýunça ýakynda kabul eden kodeksi bilen baglanyşykly deslapky türme tussaglygynda saklamakdan başga elýeterli çäreleri maslahat etmeklige gönükdirildi.
ÝHHG-nyň Aşgabatdaky merkeziniň başlygy Arsim Zekolliniň sözlerine görä, deslapky tussaglyk we tussag astyna almak kanuny çärelerdir, emma olar jenaýatçylykda güman edilýän-de bolsa, entek günäsi subut edilmedik adamyň azatlygyny çäklendirýär. “Şonuň üçin şeýle hereketler iň soňky çäre hökmünde ulanylmaly” diýip, Arsim Zekolliniň aýdanlygy ÝHHG-nyň resmi internet sahypasynda habar berildi.
Türkmen Helsinki Fondunyň başlygy Täjigül Begmedowa Türkmenistanda adam hukuklarynyň ýagdaýyny gowulandyrmak boýunça halkara derejesinde edilýän aladalaryň tiz bolmasa-da, belli bir netije berip başlanlygyny belledi. Onuň pikiriçe, şeýle tagallalaryň netijeli bolmagy üçin, çäreler yzygiderli häsiýetde alnyp barylmaly. “Türkmen häkimiýetleriniň dürli seminarlaryň geçirilmegine rugsat bermegi başlangyç iş bolup durýar. Biz muny makullaýarys. Bu ugurdan “Gyzyl haç we Gyzyl ýarymaý” guramasy üçin türkmen türmelerine barmak mümkinçiliginiň döredilmegi indiki ädim bolup bilerdi. Bize gowuşýan maglumatlara görä, häzirki wagtda ýerli ýolbaşçylar, Türkmenistana “Gyzyl haç we Gyzyl ýarymaý” guramasynyň goýberilmegine öňküsi ýaly düýpgöter garşy çykman, munuň üçin mümkinçilik döretmek meselesine garaýarlar” diýip, Täjigül Begmedowa aýtdy.
Türkmenistanda adam hukuklarynyň ýagdaýyna ýakynda HRW guramasy hem ünsi çekdi. Gurama 30-njy iýulda ýaýradan beýannamasynda Türkmenistanyň dünýäde adam hukuklaryny iň gödek bozýan ýurtlaryň biri bolup galýanlygyny belläp, soňky döwürde Türkmenistan bilen hyzmatdaşlygyny ösdürýän Ýewropa Bileleşigini Aşgabat bilen gepleşiklerde adam hukuklary temasyny gozgamaga we ony gaýragoýulmasyz mesele hökmünde öňe sürmäge çagyrdy.
ÝHHG-nyň resmi maglumatyna görä, ol Türkmenistanda kanunyň işlemegine gönükdirilen şeýle seminarlary 2006-njy ýyldan bäri geçirýär. Gurama adam hukuklarynyň standartlary boýunça türgenleşik kurslaryny giňeltmekçi we adalat sistemasyna degişli beýleki meselelere hem ünsi artdyrmakçy.
“Jemgyýetiň ähli gatlaklary gatnaşdyrylmaly”
“Türkmen Helsinki Fondunyň” başlygy Täjigül Begmedowanyň pikirine görä, soňky döwürde halkara guramalar tarapyndan Türkmenistanda geçirilýän çäreler, häzirki bolşy ýaly, diňe döwlet resmileri bilen çäklenmän, jemgyýetiň ähli gatlaklarynyň gatnaşmagynda geçirilmeli: “Halkara seminarlaryň möçberini hem san hem-de mazmun taýdan artdyrmaly. Olar diňe bir paýtagt we döwlet işgärleri bilen çaklenmän, döwlet işgärleriniň ähli gatlaklarynyň giň derejede gatnaşdyrylmagynda, regionlarda-da geçirilmeli. Seminarlara adam hukuklaryny goraýjylaryň, graždan aktiwistleriniň we žurnalistleriň gatnaşdyrylmagy hem möhüm diýip, pikir edýäris. Şeýle ýagdaýda mesele has netijeli çözüler”.
Täjigül Begmedowanyň pikirine görä, Türkmenistanda adam hukuklaryna hormat goýulmagynda raýatlaryň özleriniň-de uly roly bar. “Her bir adam Konstitusiýada berkidilen hukuklaryny bilmeli we olaryň berjaý edilmegini talap etmeli” diýip, Begmedowa hasap edýär. Ol Türkmenbaşyda suw ýetmezçiligi bilen baglanyşykly, şeýle-de ýerlerde jaýlaryň ýykylmagyna degişli wakalarda raýatlaryň nägilelik bildirenligini aýdyp, şol wakalaryň raýatlaryň öz hukuklaryny goramak tagallalarynyň netije berjeginiň mysaly bolup durýanlygyny belledi. “Jemgyýet agzybir hereket etse, bu onuň sesiniň eşidilmegine mümkinçiligiň boljakdygyny görkezýär” diýip, “Türkmen Helsinki Fondunyň” başlygy T.Begmedowa aýtdy.


text:
Täjigistanyň gündogarynda söweşijiler meýletin ýaraglaryny tabşyryp başlady.
Ýurduň kanun goraýjy organlarynyň maglumatyna görä, meýdan komandirleri Mürzehoja Ahmadow bilen Molla Sadreddin ilkinjiler bolup özüni häkimiýetlere tabşyrypdyr.
Mundan öň söweşijiler bilen gepleşikler geçirmek üçin Täjigistanyň Raşt etrabyna Howpsuzlyk geňeşiniň sekretary gelipdi.
Meýdan komandirleri bilen, eger olaryň tarapdarlary ýaraglaryny taşlasa, olaryň garşysyna jenaýat işini gozgamazlyk barada ylalaşyga gelnipdi.
Täjigistanyň gündogarynda soňky üç hepdäniň dowamynda söweşijileriň garşysyna uly operasiýa geçirildi. Söweşijiler harby awto kerwene hüjüm edende, 26 adam heläk bolupdy.
Operasiýa başlanaly bäri 16 söweşiji ýok edildi.
Regiona ençeme müň harby hem agyr tehnika getirildi.


text:
Adam hukuklaryny goraýan “Human Rights Watch” guramasy sişenbe güni çap eden täze hasabatynda dünýäniň 90-dan gowrak ýurdunda adam hukuklarynyň ýagdaýyna syn salyp, olaryň köpüsinde demokratiýanyň bir topar synag bilen ýüzbe-ýüz bolýandygyny duýdurýar.
Halkara hukuk toparynyň Ýakyn Gündogarda soňky bolan wakalara syn salyp aýtmagyna görä, bu sebitdäki täze hökümetleriň adam hukuklaryny hormatlamak islegi 'Arap bahary' gozgalaňlarynyň demokratiki ilerlemä ýa-da awtoritar dolandyryşyň täze bir görnüşlerine alyp geljegini kesgitleýän bir faktor bolar.
Onda beýleki ýurtlaryň iki ýagdaýda hem, ýagny öz durmuş praktikalary esasyndaky oňyn göreldeleri ýa-da şol täze hökümetler bilen gurýan gatnaşyklarynda adam hukuklaryny ileri tutmak bilen goldawçy bolup biljegi aýdylýar. Hasabatda “repressiýa göz ýummagyň syýasy taýdan amatly bolmagy ahmal, ýöne bu ummasyz uly zyýan ýetirýär” diýilýär.
Adam hukuklary guramasy Wladimir Putin prezidentlige dolanyp gelenden soň Orsýetde “raýat işjeňligine garşy görlüp-eşidilmedik basyşa başlady” diýýär.
"Human Rights Watch" guramasy Orsýet bölüminiň direktory Anna Sewortiýan Azatlyk radiosyna beren telefon interwýusynda Orsýetiň raýat jemgyýetini çäklendirmek üçin kanunlary ulanyşyny berk tankyt etdi:
Anna Sewortiýan
"Biz bu ýyl öz ýakyn taryhymyzda Orsýet üçin adam hukuklary babatda iň ýaramaz ýyl boldy diýip hasaplaýarys. Bu bir topar regressiw häsiýetli kanun taslamasynyň öňe sürülmegi bilen bagly. Olar geçen ýylyň iýunyndan kabul edilip başlandy we bu ýagdaý häzirem dowam edýär. Bu taslamalar indi kanun boldy we Orsýetdäki hukuk we azatlyk ýagdaýyny görnetin üýtgedýär" diýip, Sewortiýan aýtdy.
Orsýetde iýun aýynda güýje giren bir kanun ygtyýar berilmedik jemgyýetçilik demonstrasiýasyna gatnaşan adamlara salnyp biljek jerimäniň möçberini mazaly köpeltdi.
Noýabr aýynda güýje giren bir kanun bolsa, daşary ýurt guramalary tarapyndan maliýeleşdirilýän hökümetden aýry guramalaryň, syýasy diýilýän işjeňlige gatnaşan ýagdaýynda, «daşary ýurt agentleri» hökmünde hasaba alynmagyny talap edýär.
Türkmenistan
"Human Rights Watch" guramasy Merkezi Aziýa hökümetlerini hem adam hukuklary meselesinde berk tankyt etdi.
Bu guramanyň Merkezi Aziýa boýunça eksperti Mihra Rittman Almatydan Azatlyk radiosyna beren interwýusynda şeýle diýdi:
“2012-nji ýyl Merkezi Aziýa ýurtlarynda söz we pikir azatlygynyň çäklendirilmegi, hökümet tankytçylarynyň ýanalmagy bilen alamatlandy.”
Şeýle-de Rittman Türkmenistandaky ýagdaýy tankyt etdi:"Türkmenistan dünýäniň iň repressiw ýurtlarynyň biri bolmagynda galýar. Bu ýurt hakykatda garaşsyz derňewiň ýoluny ýapdy, media we din azatlygy aýylganç çäklendirmelere sezewar edilýär, adam hukuklaryny goraýjylar we beýleki aktiwistler yzygider ýagdaýda hökümet öçlüligi bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar".
Ol sözüni dowam edip: "BMG-niň Adam hukuklary komitetiniň mart aýynda Türkmenistanyň adam hukuklary ýagdaýyna berk tankydy baha berendigine garamazdan, Türkmenistan özüniň elhenç hukuk ýagdaýyny gowulandyrmak babatda doly manyly ädimleri ätmegi başarmady" diýdi.
Adam hukuklaryny goraýan guramanyň 23-nji ýyllyk hasabaty 665 sahypadan ybarat bolup, onda dünýäniň adam hukuklary ýagdaýyna syn berilýär.


text:
Ukrainanyň Moskwa tarapyndan Orsýete bikanun birikdirilen Krym ýarymadasynda milli azlykda ýaşaýan krym tatarlarynyň ýerine ýetiriji geňeşi, ýagny "Krymtatar Milli Mejlisi" okkupasion häkimiýetler tarapyndan ekstremistik gurama diýlip, gadagan edildi.
26-njy aprelde regionyň Ýokary kazyýeti tarapyndan çykarylan karar krym tatarlarynyň işjeňligini çäklendirmek üçin edilýän göçümleriň ýene biri boldy. Krym tatarlary Orsýetiň Ukrainanyň bu regionynda öz häkimiýetini ornaşdyrmak ugrundaky tagallalaryna güýçli garşylyk görkezip gelýärler.
Öten hepdede Orsýetiň Adalat ministrligi krym tatarlarynyň milli geňeşi "Mejlisiň" ekstremistik işjeňlikde aýyplanýan raýat we dini guramalaryň sanawyna girizilendigini habar berdi.
Kazyýetiň hökümi Adalat ministrliginiň ýerli resmilere dürli guramalary, şol sanda gazet-žurnallary-da ýapmaga we zerur bolan halatynda olaryň kompýuterlerini şeýle-de beýleki baýlyklaryny konfiskasiýa etmäge täze ygtyýarlyk berendigini tassyklaýar.
Krym tatarlarynyň aglabasy ‘zeýrenýär’
Ýarymadanyň 2.5 million ilatynyň 12 prosent çemesini düzýän tatarlaryň aglabasy, Orsýet iki ýyl mundan ozal regiony basyp alandan soň, Krymdan gaçdylar.
Orsýetiň habar gullugy "TASS" Moskwanyň Kryma bellän ýokary prokurory Natalýa Poklonskaýa salgylanyp, mundan beýläk "Mejlis" tarapyndan Krymyň territoriýasynda edilen her bir işe bikanun hereket diýip garaljakdygyny bildirdi.
“Mejlise” ýolbaşçylyk edýän kanun çykaryjy Refat Çubarow Kiýewde žurnalistlere geňeşiň şeýle hem oňa degişli beýleki organlaryň indi öz işlerini dolulygyna Kiýewde alyp barjakdygyny aýtdy.
Tatarlaryň aglabasy Moskwa tarapyndan goldalýan häkimiýetleriň özlerine dyngysyz ezýet-azar berýändiginden zeýrenýärler. Ençeme adam gürüm-jürüm boldy. Takyk sany näbelli bu adamlaryň Orsýetiň howpsuzlyk gulluklary tarapyndan tutulan bolmagy ähtimal.
Türki dilli musulman tatarlar ýarymadada asyrlar boýy kynçylyk çekip geldiler, käwagtlar gatnaşyklary bu ýerde ýaşaýan orslar, ukrainler we beleki etnik toparlar bilen aňsat bolmady.
"Bökdençsiz mümkinçilik"
Ikinji jahan urşunda nasistik Germaniýa bilen hyzmatdaşlyk edýänlikde aýyplanyp, Sowet lideri Stalin tarapyndan ýüz müňlerçe tatarlar Orta Aziýa sürgün edildiler.
Sürgün edilen bu adamlar we olaryň agtyk-çowluklary 1980-nji ýyllarda Kryma dolanmaga başladylar. 1991-nji ýylda Sowet Soýuzy dargan döwründe gurlan "Mejlis" Kiýewdäki merkezi hökümet tarapyndan 1999-njy ýylda kanunlaşdyryldy.
Krymy eýelemäge tutaryk edilip, Mowka tarapyndan 2014-nji ýylda referendum geçirilende "Mejlis" Krym tatarlarynyň ses berişligi boýkot edýändigini yglan etdi.
Birleşen Milletler Guramasy bu ugurdan geçirilen ses berişlikde sesleriň köplügi bilen Krymyň Ukrainanyň territoriýasydygyny tassyklady.
Ukrainanyň Daşary işler ministrligi Orsýetiň sudunyň "Mejlisi" gadagan etmek baradaky kararyny ýazgaryp, adam hukuklary guramalaryna ýarymadadaky problemalara gözegçilik etmäge "bökdençsiz mümkinçilik" berilmegine çagyrdy.
Adam hukuklaryny gorap çykyş edýän toparlar bilen birlikde Günbatar hökümetleriniň ençemesi Moskwany we ýerli häkimiýetleri alyp barýan syýasatlary bilen krym tatarlarynyň işjeňligini çäklendirýänligi üçin telim gezek tankytladylar.
Okkupasion häkimiýetler beýleki garaşsyz media neşirleri bilen birlikde öten ýyl ýarymadadaky tatar dilinde gepleşik berýän telekanaly-da ýapdylar.
Öten hepde Orsýetiň Adalat ministrligi "Mejlisi" ekstremistik guramalaryň sanawyna girizendigini yglan edeninde, amerikan hökümeti ors häkimiýetleriniň Krymdaky tatar meselesi boýunça karar çykarmaga hukugy ýok diýdi.
Krymyň okkupasion häkimiýetleri Orsýetiň ýarymadany basyp almagyny tankytlan ýa regiondaky problemalar hakda habar ýaýradan beýleki adamlary we guramalary hem nyşana alýarlar.
Mysal üçin, Azatlyk Radiosy we onuň "Krym.Realii" websaýty bilen hyzmatdaşlyk eden bir ýerli žurnalistiň garsysyna, "köpçülikleýin habar serişdesi arkaly Orsýetiň territorial bütewiligini gowşadandygy" üçin diýlip, jenaýat işi gozgaldy.


text:
Prezident Barak Obama Birleşen Ştatlara gelýän uçardaky partlatma synanyşygynda «sistematiki şowsuzlyk» boldy diýýär.
Obama «howpsuzlykdaky heläkçilikli böwşeňlik», güman edilýäniň kakasynyň duýduryşyna garamazdan, 23 ýaşly nigeriýalynyň Birleşen Ştatlara gelýän uçara münmegine ýol açdy diýdi.
23 ýaşly nigeriýaly Umar Faruk Abdulmutallab 25-nji dekabrda Detroýta gelen uçary partlatmaga synanmakda güman edilýär.
Abdulmutallab Lagosda hem Amsterdamda standart metal kesgitleýji barlagdan geçipdir, ýone onuň ýaragy bilinmändir.


text:
Britan polisiýasy bir hepde ozal Londonda terrora garşy operasiýada tussag eden dört erkeginiň birini azatlyga goýberdi.
29 ýaşyndaky pakistan asylly britan 13-nji oktýabrda geçirilen reýd mahalynda tutulypdy.
Şonda polisiýa London Minarasynyň ýanynda bir maşynyň tekerlerinden hem atypdy. Ol hiç hili aýyp bildirmezden azat edildi.
Beýleki üç tussag goýberilmedi. Olar azeri asylly 28 ýaşly britandan we 25 ýaşyndaky iki britandan ybarat. Bularyň biri türk, beýlekisi alžir asylly.
Olar terror hereketlerine taýýarlyk işlerinde güman edilýär.
BBC olaryň çynlakaý jihadçylyk dildüwşiginde aýyplanýandygyny, bu işiň içinde ok atýan ýaraglaryň hem bardygyny aýdýar.


text:
Azerbaýjanyň polisiýasy Azatlyk Radiosynyň Azeri gullugynyň derňewçi žurnalisti Hatyja Ysmaýylowanyň garşysyna guralýan gorkuzma kampaniýasynyň gaýtadan başlanýandygy üçin protest bildirýän ondan gowrak žurnalisti tussag etdi.
Ol žurnalistler paýtagt Bakuwdaky polisiýa stansiýasyna eltilenlerinden soň azat edildi. Köpüsi aýal maşgalalardan bolan žurnalistler «Hatyja, biz seniň bilen» diýip gygyryşdylar.
Ysmaýylowanyň makalalarynda prezident Ylham Alyýewe dahylly millionlap dollara durýan nädürs maliýe işleri barada gürrüň edilýär.
Ylham Alyýew oktýabrda geçjek prezident saýlawlarynda hem esasy kandidat bolup dur.
Azerbaýjandan Birleşen Ştatlaryň maliýeleşdirýän Azatlyk we Azat Ýewropa radiosynyň Azeri gullugyna maglumat iberýän Ysmaýylowa 2012-nji ýylyň başynda özüniň bikanun internetde ýerleşdirilen wideo ýazgy bilen gorkuzyljak, ýuwaşadyljak bolunmagyna garşy durdy.
Azatlyk we Azat Ýewropa radiosy penşenbe güni azeri häkimiýetlerini Ysmaýylowanyň bikanun düşürilen täze wideoýazgysyny derňemäge çagyrdy.


text:
Şol wakadan soňky birnäçe hepdäniň içinde Ismailowa, onuň ýaňy bolan çagasy keselhananyň iki doktory we çaga wraçy aradan çykdylar. Bu ölümleriň sebäpleri tiz ýaýraýan Krym-Kongo Gemorogik gyzdyrmadan görüldi.
Ysmailowaly meselede wirus oňa ýaş enä öz öýünde sakyrtga ýapyşansoň, ýokupdy. Öz nobatynda ol çagasyny emdirende, wirus ýaňy bolan çaga-da geçdi. Uzak wagtlap dowam eden gan akmany duruzmak üçin edilen iki sany operasiýa netijesinde wirus hirurglara we çaga doktoryna hem ýokdy.
Soňky aýlarda Gazagystanda azyndan ýene bir adam Gemorogik gyzdyrmadan öldi. Wirusyň ýene ençeme adama ýokanlygy çak edilýär.
Täjigistanda ýagdaýyň hasam erbetdigi aýdylýar. Bu ýerde tomsuň dowamynda onlarça adamyň, şol sanda doktorlaryň ölenligi habar berildi. Wirus ýokaşan adamlaryň sany bolsa, ýüzlerçe hasaplanylýar. Gelip çykyşy
Laboratoriýada barlanýan sakyrtgalar
Krym-Kongo Gemorogik gyzdyrma keseliniň ady 1940-njy ýyllarda Krymda bolan epidemiýadan gelip çykýar. Kesel soň 1960-njy ýyllarda Kongoda hem ýüze çykypdy. Wirusy sakyrtgalar ýaýradýarlar, olar öz nobatynda ony köplenç ýabany we öý haýwanlaryndan alýarlar. Wirus Gündorgar Ýewropada, Ortaýer deňiz regionynda, Hytaýda we Orta Aziýada tapyldy.
Gemorogik gyzdyrmanyň Orta Aziýada ýene ýüze çykyp, ýaýramaga başlamagy regionda şübhesiz uly alada döretdi. Täjigistanyň Günortasynda ýerleşýän Kulob welaýatynyň Temurmalik etrabynyň ýaşaýjysy Sadbarg Kamolowa, Gemorogik gyzdyrma barada habar berlensoň, özüniň bir maşgala agzasynyň kesellemeginiň tutuş maşgalada howatyrlanma döredenligini aýdýar.
“Daýym näsaglanda, tutuş maşgala howsala düşüpdi. Onuň birnäçe goýunlary we sygyrlary bar. Hudaýa şükür, barlaglar keseli tassyklamady. Biziň tutuş obamyz oba hojalygy bilen meşgullanýar we şonuň üçin örän aladalanýar. Sebäbi kesel eýýäm goňşy obamyzda giňden ýaýrady” diýip, Sadbarg Kamolowa aýtdy.Iki günüň içinde 24 adam öldi
Awgust aýynyň başynda ýaýradylan maglumatlarda Krym-Kongo Gemorogik gyzdyrmadan Tursunzade welaýatynda iki günüň içinde 24 adamyň ölenligi aýdyldy. Şäýatlar şäherde karantin düzgüni girizilip, ony kanuny gorýajylaryň öz gözegçiligine alanlygyny aýtdylar.
Tajigistanyň hökümeti ýüz tutansoň, BMG-nyň Dünýä saglyk guramasy bu ugurda ýurda ýardam berip başlady. 24-nji awgustda Täjigistanyň häkimiýetleri we Dünýa saglyk guramasy tarapyndan seminar geçirildi we ýerli ýaşaýjylara keselçiligiň öňüni almak boýunça çäreler barada maglumat berildi.
Täjigistanyň Saglygy saklaýyş ministri Azem Mirzoýew Dünýä saglyk guramasynyň spesialistleriniň Täjigistana keseli anyklamak, bejermek we onuň öňüni almak üçin ýardam bermäge baranlygyny aýtdy.
ABŞ-nyň Atlanta şäheriniň kesellere gözegçilik boýunça merkeziniň wiruslar bölüminiň ýolbaşçysy Per Rollen, esasan sakyrtgadan we kesellän adamyň ganyndan geçýän wirusyň adamlarda dürli reaksiýa döredýänligini we adaty arassaçylyk düzgünleriniň berjaý edilmeginiň-de, keselçiligiň öňüni almaga ýardam berip biljekdigini, Azat Ýewropa we Azatlyk radiosyna aýtdy.


text:
Tbilisiniň sudy Gürjüstanyň raýatyny “Yslam döwleti” (YD) toparynyň söweşijileri bilen bilelikde Siriýada söweşmegi bilen baglylykda 12 ýyl türme tussaglygyna höküm etdi.
Tbilisiniň şäher sudy 9-njy awgustda Dawit Borçaşwilini terrorçy guramanyň agzasy bolmakda we terrorçy guramanyň hereketlerine gatnaşmakda günäli tapdy.
Asly Gürjüstanyň Pankisi jülgesinden Borçaşwili noýabr aýynda Türkiýede tussag edilip, Gürjüstana deportasiýa edilipdi.
Gürjüstanyň häkimiýetleri 100 çemesi gürjüstanlynyň Siriýada we Yrakda YD toparyna goşulandygyny aýdýarlar.


text:
Dünýäde iň bir uly harby önümçilik kompaniýalarynyň biri hasaplanylýan Birleşen Ştatlaryň «Lockheed Martin» kompaniýasy öz elektron sistemasyna güýçli hüjüm edilendigini mälim etdi.
«Lockheed Martin» kompaniýasynyň bu barada ýaýradan beýanatynda öz elektron sistemasyna «düýpli we zyýanly» hüjüm edilendigine garamazdan, kompaniýanyň elektron sistemasynyň howpsuz ýagdaýdadygy aýdylýar.
Birleşen Ştatlaryň Goranmak ministrligi «Lockheed Martin» kompaniýasy bilen bilelikde bu elektron hüjüminiň kim tarapyndan amala aşyrylandygyny anyklamak boýunça derňew işleriniň ýola goýlandygyny mälim etdi.
«Lockheed Martin» kompaniýasy dünýäniň dürli regionlaryna satylýan köpsanly harby tehnikalary, şol sanda «F-16», «F-22» we «F-35» kysymly söweş uçarlaryny-da öndürýär.


text:
Türk hökümeti Siriýa ýurduň ýaragly güýçlerini ibereýin diýse, ýoly açyk. Muňa parlament tarapyndan hiç bir päsgelçilik ýok. Ýöne häzirki sorag – Türkiýäniň şeýle planynyň barlygynda ýa ýoklugynda. Türkiýe-Siriýa serhetindäki dartgynlylyk gitdigiçe artsa-da, synçylaryň pikiriçe, häzir beýle ähtimallyk ýok.
"Türk hökümeti Siriýanyň geljekki agressiýasynyň öňüni almak islýär. Bu iş netije berip, muňa düşünilse, ol dartgynlylygy köşeşdirip, ony ýatyrmaga kömek eder diýip umyt edilýär" diýip, Stambuldaky Ykdysady we syýasy barlaglar merkeziniň direktory Sinan Ülgen belleýär.
Ýöne bu Siriýa krizisinde Türkiýäni gyzyklandyrýan zat – diňe serhetde bolmagy mümkin hadysalaryň öňüniň alynmagy diýildigi däl. Ankara Siriýada režimiň çalşylmagy, şeýle hem parahat ilatyň gyrylmagynyň öňüni almak üçin halkara interwensiýasyny gurnamaga çagyran esasy ýurtlaryň biri.
Onuň bu işi etmeginiň hem ýeterlik sebäpleri bar.
Bularyň biri siriýaly bosgunlaryň serhetden geçip, gelip Türkiýä dökülýändigi. Resmi maglumatlar boýunça häzir serhet ýakasynda gurlan lagerlerde 93 müňden agdyk bosgun ýaşaýar. Aýdylyşyna görä, bu lagerlerden daşarda ýaşaýan siriýaly bosgunlaryň sany hem 50 müňden ýokary.
Ankarany alada goýýan ýene bir zat, Siriýadaky bulam-bujarlygyň ýaragly kürt separatistleri bilen Ankaranyň arasyndaky söweşi öjükdirer diýen gorky.
Bular Türkiýe üçin Siriýa garşy herekete geçilmegine ýeterlik deliller hem bolsa, ol häzirlikçe birtaraplaýyn hereket etmezlik kararyna gelene meňzeýär.
Ülgeniň aýtmagyna görä, munuň bir sebäbi interwensiýanyň Türkiýäniň öz içinde köp goldanylmaýandygy: "Türkiýede ilatyň aglaba köplügi hökümetiň Siriýa baradaky syýasatyny gaty dyzmaç görýär. Köp adamlaryň pikiriçe, Siriýada bolup geçýän zatlar siriýalylaryň özüne dahylly. Muňa halkara arkalaşygy garyşmaly däl".
Şol sebäpden Türkiýe giňräk halkara koalisiýasyna goşulmak barada oýlanýar. Ankara öz ýarany NATO agzalarynyň bu işe goşulmagyna garaşmaga ýykgyn edýäne meňzäýer. Ol her gezeginde Siriýa bilen çaknyşyk bolanda bu ýaranlyga ýüz tutup, gyssagly duşuşyklary çagyrdy. Ol ýeke serhet hadysalarynda däl, eýsem iýun aýynda bir harby uçary atylyp gaçyrylanda-da, bu işi etdi.
Ankaranyň bu iki hadysa salgylanmagyna – ol NATO-nyň agzasyna hüjüm edildi diýen delil bilen Siriýa garşy interwensiýa ýol arçaýar diýip düşünilmegi mümkin. Ýöne NATO boýunça bilermen Barbara Zançettanyň aýtmagyna görä, bu haýyşnamanyň bir özüniň NATO-ny herekete getirmegi hökman däl.
Bu öz-özünden bolýan zat däl. Hüjüm edilen bir ýurdy goldamak ýa goldamazlyk barada karar almaly edara NATO Geňeşidir. Ol, adatça, beýle kararlary hiç bir garşylyksyz, biragyzdan oňlanan halatynda goldaýar" diýip, Zançettan aýdýar.
Ýöne häzirki wagtda bular ýaly iň soňky çärä ýüz urmaga, görnüşine görä, ne Türkiýe taýyn, ne-de onuň esasy ýarany NATO.