text:
Taýland
Tailand (taýl. ประเทศไทย), Tailand Patyşalygy[1] (taýl. ราชอาณาจักรไทย [râːtɕʰa ʔaːnaːtɕɑ̀k tʰɑj]) — Günorta-Gündogar Aziýada döwlet, ol Hindi-hytaý ýarymadasynyň günorta-günbatar böleginde we Malakka ýarymadasynyň demirgazyk böleginde ýerleşýär. Ol gündogarda Kamboja we Laos, günbatarda — Mýanma we günortada — Malaýziýa bilen serhetleşýär.
Umumy tutýan meýdany: 514 müň inedördül kilometr.
Ilaty: 65,4 million adam.
Paýtagty: Bangkok.
Tailand – Günorta-Gündogar Aziýada ýerleşýän döwlet. Ol Hindihytaý ýarym adasynyň günorta-günbatarynda we Malakka ýarym adasynyň demirgazygynda ýerleşýär.
Taýland gündogarda Kamboja we Laos, günbatarda Mýanma, günortada Malaýziýa bilen araçäkleşýär. Taýland 1939-njy ýyla çenli Siam diýlip atlandyrylýardy. Ol “thaý” sözünden gelip çykýar. Ýurduň döwlet dili bolan taý dilinde “thaý” sözi erkinlik diýen manyny berýär. “Taýland” (Thailand) ýurduň iňlisçeleşdirilen görnüşidir.
Taýland patyşalygy Günorta-Gündogar Aziýada ýerleşip, ýurduň günbataryny Andaman deňzi ýuwýar. Taýlandyň territoriýasy demirgazykdan günorta tarap uzalyp gidýär. Demirgazyk burçundan günorta burçuna çenli aralyk 1860 kilometre deňdir. Taýlandyň howasy dürli-dürli bolup, sebitde ýerleşýän ýurtlaryň howasyndan tapawutlanýar. Ýurduň howasy oba hojalygy üçin örän ýaramlydyr. Ýylda iki gezek hasyl ýygnalýar. Ýurduň dürli howa şertleri syýahatçylyk pudagynyň ösüşine hem oňyn täsirini ýetirýär. Ýurda ýylyň her paslyndan daşary ýurtly syýahatçylar yzygiderli gelýärler.
Tokaýlar ýurduň meýdanynyň 10 göterimini tutýar. Ýurduň demirgazygynda we günorta böleginde tokaýlyklar bar.
Döwlet gurluşy
Ýurtda döwlet baştutany – patyşa. Ýurduň premýer-ministri patyşa tarapyndan bellenýär. Iki palataly parlament- Milli geňeş. Ol wekiller palatasy we senata bölünýär. Wekiller palatasynda 480 deputat, Senatda bolsa 150 deputat bar. Palatalaryň agzalaryny halk saýlaýar. Aşaky palata (wekiller palatasy) her dört ýyldan, Senat bolsa 6 ýyldan bir gezek saýlanýar.
Ilaty
Ýurduň ilatynyň agramly bölegini taýlar tutýar. Şeýle hem ýurtda Laos, Hytaý ýaly ýurtlaryň adamlary hem ýaşaýar. Ýurduň ilatynyň 94,6 göterimi buddizm dinine uýýar. Ilatyň 4,6 göterimi musulman. Ilatyň gürlügi – bir inedördül kilometre 118 adam düşýär. Ilatyň dörtden bir bölegi şäherde ýaşaýar.
Taýland patyşasy ýurduň baştutany hasaplanýar. Ýurtda patyşa maşgalasyna uly hormat goýulýar. Bu hormat patyşa Phumiphonyň halkynyň abadan we parahat durmuşda ýaşamagy üçin edýän aladasyndan gelip çykýar. Buddizm we beýleki dinler ýurduň medeniýetinde we durmuşynda öz ornuny alypdyr. Ýurduň milli heýkeltaraşlyk sungatynda muny görmek bolýar.
Ykdysadyýeti
Ýurduň ykdysadyýeti sazlaşykly we çalt depginlerde ösýär. Ýurtda syýahatçylyk pudagy hem ösen. Dünýäniň iň iri tüwi we rezin eksport edýän Taýlandyň ykdysadyýeti esasan Bangkogyň daş-töwereginde jemlenýär.
Taýland tebigy baýlyklara baý ýurt. Ýurtda galaýy, wolfram, marganes, demir, sink, kömür, gymmat bahaly daşlar ýaly gazylyp alynýan peýdaly baýlyklar bar.
Ýurduň merkezi böleginiň ykdysady gatnaşyklary has ösen. Bangkok we onuň eteklerinde köp sanly iri senagat kärhanalaryna, banklara we söwda kompaniýalaryna duş gelmek bolýar. Ýurduň düzlüklerinde şaly, şeker çiňňirigi, mekgejöwen ýaly ekinler ekilýär. 1970-nji ýyllarda ýurduň ykdysadyýeti orta hasap bilen 7 göterim ösýärdi. Soňky ýyllarda bu görkeziji 13 göterime çenli ýokarlandy. Ýurduň ilatynyň işe ýaramly bölegi 34 million adama deňdir. Olaryň 57 göterimi oba hojalygynda, 17 göterimi senagatda, 11 göterimi söwdada, 15 göterimi hyzmat we döwlet gullugynda zähmet çekýär. Ýurduň ilatly nokatlarynyň agramly bölegi elektrik energiýasy bilen üpjün edilen.
Ýurtda maldarçylyga hem uly üns berilýär. Daýhanlaryň aglabasy et üçin towuk köpeldýärler. Şonuň hasabyna hem ýurtda towukçylyk pudagynda ep-esli ösüş gazanyldy. Ýurduň ilaty balykçylyk bilen hem meşgullanýar. Olar dürli deňiz jandarlaryny hem tutýarlar. 1990-njy ýyllaryň ahyrlarynda Taýland deňiz jandarlaryny tutmakda dünýäde öňdäki orny eýeledi.
Ýurduň gaýtadan işleýän senagaty 1990-njy ýyllardan soň çalt depginler bilen ösdi we iň girdejili pudaklarynyň birine öwrüldi. 1996-njy ýylda bu pudagyň girdejisi umumy içerki önüminiň 30 göterimine deň boldy. Bu ugurda elektronika, nebit-himiýa, awtoulaglaryň ýygnalmagy we zergärçilik has-da ösdi.
1960-70-nji ýyllarda dokma toplumyna we azyk senagatyna degişli kärhanalar guruldy. Ýurtda sement, faner, ulag tekerleri önümçiligi barha ösýär.
Soňky ýyllarda ýurduň daşary söwdasy barha artýar. Eksport edýän esasy harytlary: kompýuter, elektrik sazlaýjylar, zergärçilik önümleri, taýýar egin-eşikler, mata, plastikadan ýasalan dürli önümler, galaýy, oba hojalyk önümleri (tüwi, kauçuk) we deňiz önümleri. Import edýän esasy harytlary: ulag, hojalyk harytlar, nebit we nebit önümleri. Taýland eksport edýän önümleriniň aglaba bölegini ABŞ-a iberýär. Ikinji orunda Ýaponiýa dur. Ýaponiýa öz gezeginde Taýlanda içerki bazary üçin zerur bolan harytlary satýar. Ýurda esasy maýa goýum ABŞ we Ýaponiýadan gelýär.
Ulag ulgamy: Taýlandyň demir ýollarynyň umumy uzynlygy 4 müň kilometr. Ol Bangkoky ýurduň demirgazyk we demirgazyk-gündogarynda şäherler, şeýle hem Malaýziýa we Singapur bilen birleşdirýär. Ýurduň ösen garaýol ulgamy bar. Olaryň umumy uzynlygy 70 müň kilometr. Döwrebap garaýol ulgamy bilen ýurduň islendik nokadyna baryp bolýar. Ýurduň öz içindäki gatnawda suw transporty köp ulanylýar. Bangkokyň halkara aeroportundan Ýewropanyň köp ýurduna, Aziýa, Amerika we Awstraliýa gündelik howa gatnawlary amala aşyrylýar. Esasy deňiz portlary: Bangkok porty, Sattahip porty, Phuket porty, Songkhla porty, Kantang porty. Söwda gatnaşyklarynda Bangkok porty ulanylýar.
Pul birligi: Ýurduň pul birligi-bat. Ýurduň maliýe ulgamyna Taýlandyň banky jogap berýär. Ol 1942-nji ýylda döredildi. 1975-nji ýyldan bäri Taýlandyň biržasy döwletiň gözegçiliginde hereket edýär.
Oba hojalygy
Taýland dünýäniň iň iri tüwi öndürýän we eksport edýän ýurdy hasaplanýar. Ýurt her ýyl dürli görnüşdäki tüwileriň 9 million tonnasyny dünýä bazaryna çykarýar. Oba hojalygy pudagy ýurduň umumy içerki önüminiň 10 göterimini tutýar. Şeýle hem ýurtda mekgejöwen, ananas, kakos, banan we beýleki miweler ýetişdirilýär. Taýland bu miweleri hem daşary ýurt bazarlaryna ýerläp, gowy girdeji gazanýar.
Şäherleri
Ýurduň iň iri şäheri Bangkok hasaplanýar. Metropoliten şäheriň düzümine birnäçe şäher eteklerindäki etraplar girýär. Şäher Çauphraýa derýasynyň gündogar kenarynda ýerleşýär. Derýanyň günbatar kenarynda bolsa Thonburi şäheri ýerleşýär. Soňky maglumatlara görä, şäherde 12 milliondan gowrak adam ýaşaýar. Bu görkeziji hem şäher ilatynyň 60 göterimi tutýar.
1980-nji ýyllardan soň Çonburi şäheri çalt depginlerde ösdi. Ol gara metallurgiýa we şeker senagatynyň merkezi hasaplanýar. Şäher Siam aýlagynyň kenarynda ýerleşýär. Çiangmaý ilat sany boýunça Bangkokdan soň ikinji köp adamly şäher bolup, ol demirgazyk Taýlandyň syýasy, ykdysady we medeni merkezi hasaplanýar. Ol birwagtlar gadymy Taý patyşalygynyň paýtagty bolupdyr.
Nakhonratçasima, Korat ady bilen hem tanalýan şäher ýurduň gündogar böleginiň iri ykdysady we administratiw merkezi hasaplanýar. Ol demir we gara ýollaryň esasy uzeli bolup durýar. Gündogardaky Ubonratçathan şäheri hem ösüp barýan söwda merkezleriniň biri hasaplanýar.
Taýlandyň günortasynda, Malaýziýa bilen serhetleşýän ýerinde Haýtaý şäheri ýerleşýär. Ol Bangkogyň demirýol magistralynyň ugrunda ýerleşýär. Haýtaý şäheriniň üsti bilen Malaýziýa kauçuk satylýar.
Çeperçilik sungaty
Taýland milli çeperçilik sungaty bilen meşhurdyr. Ýurduň ähli ýerinde, şol sanda Bangkok we Çiangmaý ýaly iri şäherlerde çeperçilik sungatyna degişli merkezlere duş gelmek bolýar. Taýland – Aziýada ýüpek we dokma toplumyna degişli önümleriň önümçiliginde öňdäki orunlarda durýar. Ýurduň şäherlerindäki dükanlarda dürli hilli we arzan bahadan sowgatlyk harytlaryny satyn almak mümkin.
Baýramçylyklary: Taýlandyň milli baýramçylyklary ýylyň dürli möwsümleri bilen baglanyşyklydyr. Songkhran (Täze ýyl) bahar paslynyň gelendigini habar berýär. Ol aprel aýynyň 12-14-i aralygyna deň gelýär. Bu baýramçylyk üç gün dowam edýär. Baýramçylygyň çäginde adamlar birek-birek bilen suw sepişýärler.
Maý aýynda oba hojalyk möwsüminiň başlanandygyny alamatlandyrýan baýramçylyk, Budda bagyşlanan Wisakha-pudja baýramçylygy bellenýär. Sentýabrda Ok-phansa baýramçylygy bellenýär. Ol ýagyş möwsüminiň tamamlanandygyny alamatlandyrýar.
Bilimi: Ýurtda başlangyç bilim hökmanydyr. Ýurtda uniwersitetlerdir, tehniki, mugallymçylyk, oba hojalyk institutlarynyň birnäçesi hereket edýär. Bangkokdaky ýurduň baýry ýokary okuw mekdepleriniň biri bolan Çulalonkorn 1917-nji ýylda, Tammarsart bolsa 1933-nji ýylda döredildi. Ýurtda Ramkamheng, Kasetsat we Mahidon uniwersitetleri hem hereket edýär.
Metbugaty: Taýlandda onlarça gündelik gazetler neşir edilýär. Olar taý, hytaý we iňlis dillerinde çykýar. Köp tiražly gazetleri: „Tai rat“, „Deýli nýus“, „Siýam rat“, „Sisýan žibao“, „Szinhua žibao“, „Bangkok post“, „Neýşn“.
Ýurduň tele we radio ýaýlymlary döwletiň gözegçiliginde saklanýar. Ýurduň döwlet radioýaýlymy „Radio Taýland“ gepleşiklerini efire taý dilinde berýär. Şeýle hem birnäçe radio stansiýalar we 11 telestansiýalar işleýär.
Taryhy
XI asyrda taýlar Hytaýyň günortasyndan göçüp gidýärler. XIII asyrda bu ýerde birinji döwlet döredilýär. 1350-nji ýylda Aýýuthaýa patyşalygy esaslandyrylýar. Patyşalyk dört ýüz ýyl hökümdarlyk edip, öz territoriýasyny giňeldýär. Soňra Taýland patyşalygy döreýär. Ol häzir Birleşen Milletler Guramasynyň, Bütindünýä bankynyň agzasydyr.
Gözel ýerleri
Ýurduň paýtagty Bangkokda patyşanyň köşgi, uly kitaphana, muzeý, Çakriniň köşgi we köp sanly ybadathanalar bar. Şäherde 400-den gowrak ybadathana bar. Samutprakarnede dünýäniň iň iri krokodil fermasy ýerleşýär. Dünýä belli deňiz kurortlary: Ça-am we Huahin. Pattaýa – Taýlandyň dünýä belli kurorty hasaplanýar. Onda pil goraghanasy bar.
Bangkok
Ýurduň iň uly şäheri we paýtagty bolan Bangkokda 6 milliondan gowrak adam ýaşaýar. Şäheriň eteklerini hem hasaba alanyňda ilatynyň sany 11 milliondan geçýär. Şäheriň meýdany 1.565 inedördül kilometre deň bolup, onuň eteklerini goşanyňda 7.761 inedördül kilometre deň bolýar. Şäher derýanyň kenaryndan ýerleşýär.
Bangkok Günorta-Gündogar Aziýanyň iň çalt we ykdysady taýdan sazlaşykly ösýän şäheri hasaplanýar. Bütindünýä meteorologiýa gullugy Bangkogy dünýäniň iň yssy iri şäheridigini aýdýar. Şeýle hem bu şäher dünýäniň iň köp syýahatçy gelýän şäheri hasaplanýar.
Şäheriň halkara derejesindäki ady Bangkok. Ýurduň döwlet dili bolan taý dilinde şäheriň ady “Krung Thep” diýlip atlandyrylýar. Ol “Perişdeler şäheri” diýen manyny berýär.
Ilaty
2005-nji ýyldaky maglumatlara görä, hasaba alnan ilatyň sany 5 million 658 müň adam. Şäherde Kamboja, Mýanma, Russiýa, Ukraina, Päkistan, Nigeriýa, Hindistan, Bangladeş, Hytaý ýaly köp sanly ýurtdan adamlar ýaşaýar. Ilatyň agramly bölegini taýlar tutýar. Bangkokda 400-den gowrak ybadathana, 55 metjit, 10 kilise bar.
Doganlaşan şäherleri
Bangkogyň birnäçe doganlaşan şäherleri bar. Olar şeýleräk:
- Waşington (Amerikanyň Birleşen Ştatlary).
- Moskwa (Russiýa Federasiýasy).
- Manila (Filippinler)
- Seul (Günorta Koreýa).
Pattaýa
Pattaýa Taýlandyň iri şäherlerinden biridir. Paýtagt Bangkogyň günorta-gündogarynda, takmynan 165 kilometr uzaklykda Taýland aýlagynyň kenarynda ýerleşýär. Şäher administratiw taýdan Çonburi welaýatyna degişli bolandygyna garamazdan, onuň öz-özüni dolandyryş merkezi bar. Pattaýa sözi “günorta-günbatar munson şemaly” diýen manyny berýär. Şäher dünýäniň iň owadan dynç alyş zolaklarynyň biri hasaplanýar. 2005-nji ýyldaky maglumatlara görä, şäher şol ýyl 5,4 million syýahatçyny myhman alypdyr. Soňky ýyllarda bu şähere Gündogar Aziýa we Russiýa ýaly ýurtlardan gelýän syýahatçylaryň sany barha artýar.
Şähere işlemäge we syýahat etmäge gelýän daşary ýurtlularyň sanynyň artmagy netijesinde şäherde köp gatly jaýlar gurlup ulanmaga berlip başlandy. Şeýlelikde şäher köp gatly jaý babatda Bangkokdan soň ikinji orna geçdi. Pattaýa öň syýahatçylyk babatda ýurtda arzan şäherleriň biri bolupdyr.
Şäheriň esasy köçeleriniň biri bolan Walkin strit köçesi hemişe köp adamly bolýar. Köçäniň ugrunda dürli dükanlar, adamlaryň wagtyny hoş geçirmekleri üçin teatrlar, restoranlar bar.


c: text/html

text:
Azerbaýjanyň we Ermenistanyň daşary işler ministrleri Elmar Mamadýarow we Eduard Nalbadian anna güni Parižde duşuşyp, Daglyk-Garabagda “doňan konflikt” diýilip aýdylýan mesele barada gepleşikleri dowam etdirerler.
Azerbaýjanyň Daşary işler ministrligi iki ministriň başda Fransiýa, Orsýet we ABŞ bilen duşuşjakdygy barada habar berdi. Bu ýurtlar Azerbaýjanyň we Ermenistanyň arasyndaky duşuşyga ýardam berýän ÝHHG-niň Minsk topary, diýilip atlandyrylýan topara bilelikde baştutanlyk edýärler.
Sişenbe güni Azerbaýjanyň goranmak ministri soňky hepdede serhetde ar alyş çaknyşygynda ermeni harbylarynyň azeri esgerini öldürendigini aýtdy. Soňky hepdede iki ýurt tarapyndan serhetde geçirilen gözegçilik çäreleriniň netijesinde emele gelen ok atyşykda daglyk-garabagly bir esger öldürildi.
Ermeni separatistleri esasan ermeni ilatly Daglyk-Garabag regionyny 1990-njy ýyllarda bolan urşuň dowamynda Azerbaýjandan basyp alypdylar. Konflikti çözmek ugrundaky diplomatik tagallar netije bermedi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Orsýete sapar edýän Germaniýanyň kansleri Angela Merkel anna güni Moskwada prezident Wladimir Putin bilen gepleşik geçirer diýlip garaşylýar.
Kremliň metbugat sekretary Dmitriý Peskow bu duşuşykda Ýewropa Bileleşigindäki “Orsýetiň bähbitlerine garşy gelýär” diýlip hasaplanylýan kanunçylyklar bilen bagly meseläniň-de gozgaljakdygyny aýtdy.
Onuň gürrüňini edýän bu meselesi energiýa üpjünçilik kompaniýalarynyň öz önümleri, önümleriniň transporty we onuň satuwy baradaky işlerini bir kontraktyň çäklerinde däl-de, aýry-aýrylykda amala aşyrmaklaryny şert edip goýýan täze kanunçylyk düzgünleri bilen baglanyşykly.
Orsýetiň “Gazprom” kompaniýasy Ýewropanyň bu kanunçylyk düzgünleriniň talaplaryna garşy çykyş edip gelýär.


text:
Adalat sistemasynda adalatyň dikeldilmegi üçin bu geçirilýän çäreler ýeterlikmi? “Azatlyk” radiosynyň “Adam hukuklary” programmassyny alyp baryjy Ýowşan Annagurban bu barada Bolgariýadaky Türkmenistan Helsinki Fondunyň başlygy Täjigül Begmedowa bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk radiosy: Türkmenistanyň “Altyn asyr” internet saýty 18-nji iýunda “Hukuk ulgamynda tejribe alyşmak maksady bilen” diýen at bilen bir makala çap edip, Aşgabatda aklawçylyk işini amala aşyrmagyň halkara standartlary barada iki günlük seminar geçrilendigini habar berdi. Siz hukuk goraýjy hökmünde bu täzelige nähili garaýarsyňyz?
Täjigül Begmedowa: Täze prezident Gurbanguly Berdimuhamedow 2007-nji ýylda täze özgertmeler syýasatyny yglan edip, öňki prezident tarapyndan ýapyk saklanan adalat sistemasyny az-kem açyp, halkara delegasiýalaryna Türkmenistana gelmäge ýol açdy. Bu ýagdaý adalat sistemasynyň täzeçe işlemegi üçin zerur bolan seminarlary we konferensiýalary geçirmäge mümkinçilik berdi. Seniň aýdýan seminaryň hem şol çäreleriň biri. Meniň pikirimçe, bu zerurlyk. Sebäbi türkmen aklawçylary, şol sanda ýuristler, sudýalar hem halkara standartlary boýunça işlemek isleýärler. Emma Türkmenistanda bu islegiň amala aşmagy aňsat däl. Sebäbi ýurtda halkara standartlaryna laýyk gelýän kanyn goraýjy, sud we polisiýa sistemasy ýok. Metbugat, söz azatlygynyň bolmazlygy hem ýagdaýy kynlaşdyrýar. Munuň üstesine, ýurt içinde graždan aktiwisti bolmak mümkinçilikleri hem örän çäklendirilen.
Bu ýerde ýene bir bellemeli zat bolsa, Türkmenistanda ýuristler üçin ýokary hilli, formal däl okuwlar seýrek geçirilýär. Şu sebäpden ýerli aklawçylar siziň aýdýan seminarlaryňyzy uly höwes bilen garşy alýarlar. Biziň ýurt içindäki synçylarymyzyň aýtmaklaryna görä, hukuk ugrundan işleýän türkmenistanlylar halkara standartlary barada täze bilim-düşünjelere teşne we eger bu ugurdaky boşluklar doldurylsa, muny diňe gutlap bolar. Ýerli ýuristlering biri biz bilen eden gürrüňinde “şular ýaly maslahatlar ýygy-ýygydan geçirilse gaty gowy bolardy, sebäbi bizde ösen ýurtlaryň bu ugurdaky tejribeleri baradaky maglumat örän ýetmezçilik edýär” diýdi. Onuň pikiriçe, bu hili okuwlar iki günlük däl-de, azyndan iki hepdelik, bolsa aýlyk geçirilmeli. Ýerli ýuristler daşary ýurtly bilermenleriň berýän sapaklarynyň özleri üçin gaty peýdalydygyny aýdýarlar.
Azatlyk radiosy: Türkmenistanda “Nyýazow döwründe sudda aklawçylaryň roly tasdan nola düşdi” diýen pikirler aýdylýar. Bu ýagdaý indi üýtgeýärmi, sizde soňky ýyllarda sudlaryň geçişi, ol sudlarda günälenýäniň özüni goranak mümkinçiliginiň üpjün edilişi barada maglumat barmy?
Täjigül Begmedowa: Ozalky prezident Nyýazowyň ýurdy dolandyran ýyllarynda türkmen sud, prokuratura, polisiýa we aklawçylyk sistemasy gaty agyr ýagdýa salyndy. Has anygy, ýurtda hukuk gorayjy işgärleriň hemmesi diýen ýaly berk gözegçilik astna alyndy. Aklawçylaryň işi bolsa tasdan öz ähmiýetini ýitirdi. Gynansak-da, bu ýagdaý entek üýtänok we hukuk goraýyş sistemasynda şertler oňküligine galýar. Gürrüňini edýän seminarymyz geçirilenden soň, ýagdaýy anyklamak maksady bilen, biz şol seminara gatnaşan ýuristleriň biri bilen habarlaşdyk. Ol “Biz özümiziň hünär derejämizi az-kem ýokarlandyrdyk, emma bu bilimi ulanmaga mümkinçilik ýok” diýdi.
Biziň Aşgabatdaky synçymyzyň pikirine görä, türkmen aklawçylary öz başgaça ýa-da häkimiýetleriňkiden sähel tapawutlanýan pikir-garaýyşlary üçin hem jezlandyrylmakdan gorkýarlar we bu ýagdaý olaryň öz müşderilerini hemme taraplaýyn goraga almak mümkinçiliginden mahrum edýär. “Onsoň bular ýaly seminarlaryň aklawçylar näme kömek etjegini bilemok” diýip, ol biz bilen eden gürrüňinde aýtdy. Häzirki wagtda Türkmenistanda garaşsyz sud sistemasy ýok, ähli ýuristlere berk gözegçilik astynda saklanýar. Hukuk goraýyş sistemasynda korrupsiýa we jenaýat baradky işleriň aglabasy bir topar kemçilik bilen suda ugradylýar. Sudlarda bolsa telefon arkaly mesele çözmek, para-peşgeş usullary saklanyp galýar. Ýerli ýuristleriň köpüsi ýagdaýyň üýtgemeýändigini, bu ýagdaýda halkara standartlary boýunça alnan bilimleriniň durmuşda ulanylyp bilinjegininiň gümanadygyny aýtdylar. Soňky wagtda men ýerli ýuristleriň üçüsi bilen duşuşdym. Olar halkara standartlaryna laýyk iş alyp barmaga doly şertiň döredilmeýändiginden zeýrenýärler.
Azatlyk radiosy: Turkmen sud, adalat sistemasynda açyklyk, “transparensi” meselesine nahili garaýarsynyz, bu ugurda nähili tendensiýalar gözüňize ildi?
Täjigül Begmedowa: Türkmenistanda henize çenli kanun däl-de, awtokratiýa oňe sürülýar. Meniňçe, Türkmenistanyň adalat sistemasyndaky esasy tendensiýa şundan ybarat. Hukuk goraýyş sistemasy entäk bitarap däl, ol sistemalaýyn krizis batgasynda otyr. Bilşiňiz ýaly, 2007-nji ýyldan bäri resmiler ýurduň prezidentiniň ýanynda raýatlaryň hukuk goraýan işgarleriň işi barada ýazan arz-şikaiatlaryna seredýän ýörite kommisýa döredip, raýatlaryň hukuklaryny goramak boýunça ýorite milli programmany kabul etdi. Bu ugurda yzygiderli ýygnaklar geçirildi we başga-da birnäçe ädim ädildi. Ýöne şol ädimler ýüzley bolansoň, mesele dolulygyna çözülmän galdyryldy. Netijede, sud sistemasynyň yapyklygy dowam edýär. Korrupsiýa we telefon arkaly iş çözmek, häkimýet wekilleriniň eden-etdilikleri, olaryň bikanun işleri ýaşyrmakda biri-biriniň arkasyny tutmagy we göze-başa düşmekleri esasy tendensiýa bolup galýar.
Soňky 17 ýylyň içinde türkmen okuw jaýlarynda şahsyýet kulty ideologiýasy we propagandasy güýçli wagyz edildi. Şonuň üçin hem ýerli ýuristleriň aglabasy öz işini gowy bilmeýär. Bilşimiz ýaly, bu döwürde ýaşuly ýuristleriň uly tapgyry pensiýa çykdy ýa-da yzarlamar esasynda işsiz galdy. Olaryň göçüp gidenleri-de az däl. Netijede, ýurtda hakyky bilim-sowatly, çuň taýýarlykly ýuristleriň sany gaty azaldy.
Bu ýerde aýratyn bellemeli bir zat bar, eger ýuristlere “syýasy” iş bilen ýüzlenilse, aglaba aklawçylar bular ýaly müşderileriň işinden ýüz öwürýärler. Ýöne bu ýerde aklawçynyň şeýle işi kabul etmegi hem ýagdaýy üýtgetmeýär. Sebäbi aklawçy barybir öz müşderisiniň däl-de, resmileriň bähbidini goramaly bolýar. Onsoň türkmen ýuristleri metbugat arkaly hem öz sözlerini jemgyýetçilige ýetirip bilmeýärler.
Azatlyk radiosy: Türkmen sud sistemasyny halkara standartlaryna golaýlatmak üçin anyk nämeler edilse gowy bolar öýdýärsiňiz?
Täjigül Begmedowa: Ilki bilen çuňňur we hemme taraplaýyn reformalar geçirmeli. Ýogsam “ýuristlerde sistemanyň açyk bolmagy dürli pikirler bolup biler, ýone ol pikirleri aýtmaga hem durmuşa geçirmäge kim ýol berer?” diýen sorag ýüze çykýar. Azatlyk, erkinlik bolmasa, sudýalaryň we aklawçylaryň täze talaplar esasynda okadylmagy ýa olara daşary ýurtly bilermenleriň sapak bermegi uly bir netije bermez. Eger ýurtda hemme taraplaýyn azatlyk bolsa, syýasy-ykdysady azatlyk dilde, sözde däl-de, iş ýüzünde bolsa, onda resmileriň köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde, telewideniýede çykyş edip berýän wadalaryna ynanyp bolar. Azatlyk bolmasa, bu wadalaryň hemmesi biderek. Eger ýurduň adalat sistemasyndaky ýagdaý hakykatdan hem üýtgediljek bolsa, kanunçylygyň we demokratiýanyň ösen ýurtlarynda bolşy ýaly, aklawjylar, aktiwistler we köpçülikleýin habar beriş serişdeleri häkimiýetleriň üstünden, suduň, prokuraturanyň we polisiýanyň üstinden garaýan jemgyýetçilik gözegçisiniň ornuny tutmaly. Mysal üçin, Türkmenistanda häzir jaýlary ýykylan we öwezine ne jaý, ne-de pul berlen adamlaryň basgylanan hukuklary barada gazýetlerde, telewideniýede ne žurnalist, ne ýurist, ne raýat aktiwisti, hiç kim dil ýaryp bilemýär.
Sözümizi jemläp aýtsak, türkmen adalat sistemasyny halkara standartlaryna golaýlatmak üçin şu zatlar edilmeli:
Sud dişlenişikleri açyk bolmaly, sudyň geçiriljek wagty, Ýewropa ýurtlaryndaky ýaly, açyk bildirişde görkezilmeli, şol suda jurnalistler, döwlete degişli däl guramalar sud diňlenişiklerine erkin gatnaşyp bilmeli;
Sudýalar üçin Türkmenistanda we daşary ýurtlarda gysga we uzak möhletli hünäriňi ýokarlandyryş kurslary geçirmeli;
Ombudsmen we sudýalar bitarap bolmaly, munuň üçin sudýalary ýa halk saýlamaly, ýa-da sudýalaryň özleri öz aralarynda iň abraýly sudýany saýlamaly. Şondan soň sudýalaryň ýa-da halkyň saýlan kandidaturasyny ýurduň parlamenti tassyklamaly;
Elbetde, daşary ýurtlarda alnan hukuk diplomlary Türkmenistanda kabul edilmeli, ýagny “kanuny” diýlip yglan edilmel. Bu işi, bilşiňiz ýaly, Türkmenistan eýýam başlan ýaly görünýär.
Umuman, her hili ýollary ulanmaly. Ýewropanyň ekspertleri Balkan ýurtlarynda sudýa boljak ýurist ilki bilen birnäçe ýyl adwokat bolup işlemeli diýýärler. Olar şeýle ýurist jenaýat bilen bagly umumy ýagdaýa, şol sanda müşderiniň ýagdaýyna has gowy düşünýär diýýärler. Ýene bir bellik, korrupsiýa azalar ýaly, adalat sistemasyny ähli işgäri her ýyl açyk salgyt hasabatyny bermeli. Bu hasabat gazýetlerde, habar berish serişdelerde görkezilmeli: kimiň näçe girdejisi bar, emlägi, ulagy we şuňa meňzeş zatlar jemgyýetçilige yzygiderli aýan edilip durulmaly. Şonda kanun goraýjy işgärleriň arasynda çuň kök uran korrupsýa öz-özünden azalyp gider.
Elbetde, bu reformalary geçirmek üçin wagt gerek, ýone olaryň käbirini edil şu wagt geçirse-de bolar. Mysal üçin, reabilitasiýa yglan edilmeli; Nyýazow döwründe, syýasy ýagdaý bilen bagly türmä basylan adamlaryň işlerine täzeden, açyk we garaşsyz sud esasynda seredilmeli; Giriş-çykyş azatlygyny üpjün etmek üçin gara sanawlary ýok etmeli, biler bolsaňyz, şol sanawda ýuristleriň hem atlary bar. Ýapyk sud geçirmek praktikasyny goýbolsun etmeli;
Türkmenistan Strasburg sudynyň şertnamasyna gol çekip, Ýewropa raýatlarynyň Strasburg suduna ýuzlenmäge hukugynyň bolşy ýaly, Türkmen raýatlaryna-da şeýle mümkinçiligi bermeli; BMG-niň hemme monitoriň-gözegçilik sistemalaryna Türkmenistana yzygiderli barmaga ýol açmaly.


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisinde eden ÇYKYŞY
(2016-njy ýylyň 8-nji ýanwary)
Hormatly Ministrler Kabinetiniň agzalary!
Hormatly adamlar!
2015-nji ýylyň ýurdumyz üçin çylşyrymly ýyl bolandygyny bellemek isleýärin. Döwletimiziň Bitaraplygynyň 20 ýyllyk şanly baýramynyň bellenen ýylynda biz dünýä ykdysadyýetinde ýaramaz hadysalaryň dowam edýän şertlerinde oňat netijeleri gazanmak üçin möhüm çäreleri amala aşyrdyk. Häzirki döwürde, şeýle çylşyrymly ykdysady we maliýe şertlerinde ýurdumyzyň bitaraplyk syýasatynyň döwletimizi ösdürmekde jebisleşdiriji we durnuklaşdyryjy täsire eýedigini bütin dünýä subut etdik.
Ähli kynçylyklara garamazdan, Garaşsyz Watanymyz Ýaşulular maslahatynyň tekliplerine laýyklykda depginli ösüş ýoly bilen ynamly öňe barýar. Bu ýol jemgyýetimiziň jebisleşendigini we ýurdumyzy toplumlaýyn döwrebaplaşdyrmak boýunça saýlap alan ugrumyzyň dogrudygyny aýdyň tassyklady. 2015-nji ýylda biz merdana halkymyzyň taryhy hakydasyny, döwletimizi we bitaraplygymyzy berkitmek boýunça netijeli işleri amala aşyrdyk.
Alyp baran tutanýerli işlerimiziň netijesinde, biz 2015-nji ýylda göz öňünde tutan meýilnamalarymyzyň ählisini diýen ýaly durmuşa geçirdik.
Geçen ýylda hem ýurdumyzyň Konstitusiýasynyň rejelenen görnüşdäki taslamasyny taýýarlamak boýunça işler dowam etdirildi. Garaşsyzlygymyzy we Bitaraplygymyzy, parahatçylygy we raýat agzybirligini, demokratiýany berkitmek boýunça üýtgewsiz kadalarymyzy öz içine alýan kanunlary işläp taýýarlamak hem-de çalt durmuşa ornaşdyrmak babatda hem uly işler amala aşyryldy.
Giň möçberli özgertmeleri durmuşa geçirmekde, ýurdumyzy durmuş-ykdysady taýdan ösdürmekde uly üstünlikler gazanyldy we bellenen sepgitlere ýetildi. Ýurdumyzyň oba hojalyk pudagynda özgertmeleriň üstünlikli amala aşyrylmagy netijesinde, azyk howpsuzlygyny üpjün etmekde örän ýokary derejelere ýetilendigini – 85 göterim ösüş gazanylandygyny bellemek isleýärin. Jemi içerki önümiň artyşy 6,7 göterime barabar boldy. Şol sanda gurluşyk pudagynda 9,3 göterim, söwdada 10,4 göterim, ulag we aragatnaşyk pudagynda 9,8 göterim ösüş gazanyldy.
2014-nji ýyl bilen deňeşdirilende dürli pudaklara gönükdirilen maýa goýumlarynyň möçberi 8,2 göterim artyp, 53 milliard manatdan gowrak boldy. Milli pulumyz bolan manadyň hümmeti hem bellenen çäklerde saklandy.
Biz zähmet haklarynyň, pensiýalaryň, talyp haklarynyň we döwlet kömek pullarynyň möçberlerini bellenen çäklerde ýene-de köpeltdik. Şeýle hem döwletimiz tarapyndan ýurdumyzyň ilatyna berilýän ýeňillikleri saklap galmaga mümkinçilik tapdyk. Mähriban halkymyz öňküsi ýaly elektrik energiýasyndan, tebigy gazdan, agyz suwundan we nahar duzundan mugt peýdalanýar. Jemagat hyzmatlary üçin nyrhlar hem ujypsyz bolmagynda galýar.
Biz ýurdumyzy kabul edilen maksatnamalaryň çäklerinde ösdürmegi dowam etdik. Häzirki döwürde gurluşyk pudagyna gönükdirilýän maýa goýumlarynyň möçberi 49 milliard amerikan dollaryna golaýdyr. Diňe
bir geçen ýylyň dowamynda maliýeleşdirmegiň ähli çeşmeleriniň hasabyna bahasy 10 milliard amerikan dollaryndan gowrak bolan önümçilik we medeni-durmuş maksatly iri desgalaryň 375-sini gurup, ulanmaga berdik.
Gurlup, ulanmaga berlen iri desgalaryň hatarynda älem giňişligine çykarylan «TürkmenÄlem 52°E» aragatnaşyk emeli hemrasyny, «Gündogar — Günbatar» gaz geçirijisini, kuwwaty 504,4 megawatt bolan Derweze döwlet elektrik stansiýasyny, Balkan welaýatyndaky bekre balyklaryny ösdürip ýetişdirýän «Hazarbalyk» açyk görnüşli paýdarlar jemgyýetini, Aşgabat şäherindäki Mejlisler merkeziniň we Türkmenbaşy şäherindäki Kongresler merkeziniň ajaýyp binalaryny, Mary şäherindäki «Türkmeniň ak öýi» binasyny, edara binalarynyň toplumlaryny, Aşgabat şäherindäki we welaýat merkezlerindäki myhmanhanalary görkezmek bolar.
Şeýle hem şol desgalaryň hatarynda «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda gurlan dynç alyş merkezleri, köp sanly durmuş maksatly desgalar bar. Şolaryň hatarynda dynç alyş merkezlerini, 3700 orunlyk 22 sany çagalar bagyny, häzirki zaman enjamlary bilen üpjün edilen 22 sany sport mekdebini we orta mekdebi, umumy meýdany 1 million 350 müň inedördül metr, ähli amatlyklary bolan ýaşaýyş jaýlaryny görkezmek bolar.
Obalaryň, şäherçeleriň, etraplardaky şäherleriň we etrap merkezleriniň ilatynyň ýaşaýyş-durmuş şertlerini özgertmek boýunça milli maksatnama üstünlikli amala aşyrylýar. Bu maksatnama laýyklykda her welaýatda ähli üpjünçilik ulgamlary bolan täze şäherçeleriň gurluşygy alnyp barylýar.
2015-nji ýylda hem bazar gatnaşyklaryny emele getirmek göz öňünde tutulyp, ýurdumyzyň ykdysady we durmuş syýasatyny özgertmek boýunça işler dowam etdirildi. Şonuň bilen birlikde, ýurdumyzyň ykdysadyýetinde hususy eýeçiligiň ähmiýetini we ornuny düýpli ýokarlandyrmak göz öňünde tutuldy. Hususy eýeçiligi we hususy telekeçiligi ösdürmek maksady bilen, bu ugurda päsgelçilikleri we çäklendirmeleri aradan aýyrmak boýunça uly işler amala aşyryldy.
Ýurdumyzyň ykdysadyýetinde döwlete degişli kärhanalaryň sanyny azaltmak boýunça hem netijeli işler durmuşa geçirildi. Häzirki döwürde telekeçiler döwletiň goldaw bermeginde ykdysadyýetimiziň dürli ugurlarynda uly işleri alyp barýarlar. Halkara bäsleşiklerine işjeň gatnaşýarlar. Ýurdumyzyň telekeçileri dürli ýurtlarda öz wekilhanalaryny açýarlar. Häzirki döwürde olaryň alyp barýan işleriniň guwandyryjy netijeleri berýändigini aýratyn bellemek isleýärin.
Biz daşary syýasatda hem oňat netijeleri gazandyk. Dünýäniň dürli döwletleri bilen ikitaraplaýyn esasda hem, halkara guramalarynyň çäklerinde hem özara gatnaşyklary bir maksada gönükdirip, yzygiderli ösdürdik. Ýurdumyzyň daşary syýasaty bitaraplyk, parahatçylyk söýüjilik, hoşniýetli goňşuçylyk we özara bähbitli hyzmatdaşlyk kadalaryna gyşarnyksyz eýermek esasynda amala aşyryldy.
Häzirki döwürde dünýäde türkmen bitaraplygyna sebitde we halkara derejesinde durnukly ýagdaýy emele getirmegiň möhüm we aýrylmaz düzüm bölegi hökmünde garalýar. Merkezi Aziýada we onuň çäklerinden daşarda netijeli döwletara gatnaşyklaryny ýola goýmagyň, ynanyşmak ýagdaýyny emele getirmegiň we hoşniýetli goňşuçylygy ösdürmegiň möhüm guraly hökmünde ýokary baha berilýär. Bu ugurda alnyp barlan işleriň ählisi dünýäde ýurdumyzyň tutýan ornunyň berkemegine, Türkmenistanyň halkara abraýynyň has-da artmagyna uly itergi berdi.
Hormatly Ministrler Kabinetiniň agzalary!
Hormatly adamlar!
Mähriban halkymyz biziň alyp barýan syýasatymyzy giňden goldaýar, ýurdumyzyň ilatynyň ýaşaýyş şertlerini gowulandyrmak boýunça durmuşa geçirýän özgertmelerimize işjeň gatnaşýar. Şonuň netijesinde, şeýle uly üstünlikleri gazanandygymyzy we belent sepgitlere ýetendigimizi men öňem ençeme gezek belledim we ýene-de bellemek isleýärin. Öz yhlasly we tutanýerli zähmeti bilen döwletimiziň ösüşine uly goşant goşan adamlaryň ählisine, ministrlikleriň we pudak edaralarynyň ýolbaşçylaryna, dürli pudaklarda işleýän adamlara tüýs ýürekden minnetdarlyk bildirýärin!
Hormatly Ministrler Kabinetiniň agzalary!
Hormatly adamlar!
Siziň bilşiňiz ýaly, 2016-njy ýyl ýubileý ýylydyr. Şu ýyl ýaş döwletimiziň öz Garaşsyzlygyna eýe bolanyna 25 ýyl dolýar. Şoňa görä-de, şu ýyl biz mähriban halkymyzyň örän baý taryhy we medeni mirasyna daýanyp, eziz Watanymyzy özgertmekde uly üstünlikleri gazanmalydyrys. Şu ýyl öz öňümizde goýan maksatlarymyza ýetmek üçin häzirki döwürde bize täze taslamalar, täze garaýyşlar, täze dolandyryş çözgütleri, täze kanunlar zerur. Şoňa görä-de, ýurdumyzyň ýolbaşçylary netijeli işleri alyp barmalydyrlar, döredijilik başlangyçlaryny öňe sürmelidirler.
Geçen ýylda ýurdumyzyň ykdysadyýetini ösdürmekde oňat netijeleriň gazanylandygyna garamazdan, entek ulanylmaýan mümkinçilikleriň köpdügini bellemek isleýärin. Ykdysadyýeti dolandyrmagyň gurluşyny kämilleşdirmegi, dolandyryş işgärleriniň sanyny azaltmagy, ýerlerde ýolbaşçylaryň öz işiniň netijeleri üçin jogapkärçiligini ýokarlandyrmagy şol mümkinçilikleriň hatarynda görkezmek bolar. Şoňa görä-de, şu ýyldan başlap, ähli şäherleriň we etraplaryň häkimleriniň Ministrler Kabinetiniň mejlisleriniň birinde hasabat bermegi boýunça tejribäni ornaşdyrýarys.
Hormatly Ministrler Kabinetiniň agzalary!
Hormatly adamlar!
Şu ýyl biziň öňümizde durýan wezipeler barada durup geçmek isleýärin.
A.Nurberdiýewa, Türkmenistanyň Mejlisi ýurdumyzyň kanunçylygyny kämilleşdirmek boýunça alnyp barylýan işleri dowam etmeli. Mähriban halkymyzyň demokratik gymmatlyklaryny nazara alyp, döwletimiziň hukuk we ykdysady esaslaryny has-da berkitmäge ýardam berýän täze kanunlary işläp taýýarlamaga aýratyn üns bermeli. Siz Ministrler Kabineti bilen bilelikde ýurdumyzyň Garaşsyzlygynyň 25 ýyllyk şanly baýramyny mynasyp garşylamak boýunça çäreleriň meýilnamasyny taýýarlamaly.
Şu ýylyň maý aýyna çenli ýurdumyzyň Konstitusiýasynyň rejelenen görnüşdäki taslamasyny taýýarlamaly we Ýaşulularyň maslahatyna seretmek we makullamak üçin bermeli. Şu ýylda Türkmenistanyň Mejlisiniň öňünde durýan wezipelere deputatlar bilen her ýyl geçirýän duşuşygymyzda has doly serederis.
Hormatly adamlar!
Daşary syýasatymyz barada aýdanymyzda, ýurdumyzyň diplomatik işgärleriniň öňünde durýan wezipeler ýaňy-ýakynda dekabr aýynda doly ara alnyp maslahatlaşyldy. Şoňa görä-de, ýurdumyzyň diplomatik işgärleri «Türkmenistanyň daşary syýasat ugrunyň 2013–2017-nji ýyllar üçin Konsepsiýasyna» laýyklykda netijeli işleri alyp barmaly. Türkmenistanyň bähbitlerini yzygiderli goramaly. Dünýäniň dürli ýurtlary bilen özara bähbitli gatnaşyklary ösdürmek we berkitmek boýunça zerur çäreleri durmuşa geçirmeli. Daşary işler ministrligi şu ýylda ýurdumyzyň Hökümet wekiliýetiniň daşary ýurtlara boljak saparlarynyň, daşary ýurtlaryň Hökümet wekiliýetleriniň ýurdumyza saparlarynyň, şeýle hem halkara duşuşyklarynyň we maslahatlarynyň maksatnamalaryny işläp taýýarlamaly.
Ýurdumyzyň Garaşsyzlygynyň 25 ýyllyk şanly baýramy mynasybetli, şeýle hem ýurdumyzyň başlangyjy boýunça Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasy tarapyndan kabul edilen «Durnukly ösüş üçin halkara hyzmatdaşlygyny üpjün etmekde ulag-üstaşyr geçelgeleriniň orny» atly Rezolýusiýa laýyklykda geçiriljek çärelere düýpli taýýarlyk görmeli we bu çäreleri ýokary derejede geçirmeli. Şonuň ýaly-da, ulag pudagynda halkara hyzmatdaşlygyny ösdürmäge bagyşlanyp, Aşgabatda geçiriljek halkara maslahatyna düýpli taýýarlyk görmeli.
B.Hojamämmedow, maliýe-ykdysady toplumyň ýolbaşçylary!
Kabul edilen strategik, pudaklaýyn, maksatlaýyn we sebit maksatnamalarynda ileri tutulýan ugurlar bellendi. Şundan ugur alyp, ýurdumyzda ýokary ykdysady ösüş depginini saklamak, pudaklary döwrebap ýagdaýa getirmek we makroykdysady taýdan deňagramly ýagdaýy saklamak boýunça alnyp barylýan syýasaty dowam etmek siziň öňüňizde we maliýe-ykdysady toplumyň ähli ýolbaşçylarynyň öňünde durýan esasy wezipeleriň biridir.
Ykdysady ulgamyň durnukly bolmagyny, maýa goýum işjeňligini üpjün etmeli. Milli pulumyzyň we onuň satyn alyş ukybynyň durnukly bolmagy üçin zerur çäreleri görmeli. Daşary ýurtlara iberilýän önümleriň möçberlerini artdyrmaga we ätiýaçlyk daşary ýurt pulunyň goruny köpeltmäge aýratyn üns bermeli.
Puluň hümmetsizlenmek derejesini göz öňünde tutulan möçberlerden ýokary geçirmän (6,6 göterim möçberde) saklamak, pul toplumyny kadalaşdyrmak we oňa gözegçilik etmek esasynda ýurdumyzyň ykdysadyýetini zerur möçberde pul serişdeleri bilen üpjün etmek, öňküsi ýaly, bank ulgamynyň öňünde durýan esasy wezipeler bolmagynda galýar.
Şu ýyl hem ýurdumyzyň ilatynyň ýaşaýyş derejesiniň hilini has-da ýokarlandyrmak amala aşyrylýan durmuş syýasatynyň esasy maksady bolmalydyr. Bu wezipe saglygy goraýyş, bilim, medeniýet ulgamlarynyň işiniň netijelerini ýokarlandyrmak we hyzmatlar ulgamyna degişli ykdysady işiň beýleki görnüşleriniň netijeli bolmagyny üpjün etmek esasynda amala aşyrylmalydyr. Obalaryň, şäherçeleriň, etraplardaky şäherleriň we etrap merkezleriniň ilatynyň ýaşaýyş-durmuş şertlerini özgertmek boýunça milli maksatnamany, şeýle hem beýleki milli maksatnamalary durmuşa geçirmek boýunça alnyp barylýan işleri dowam etmeli.
Ý.Kakaýew, nebitgaz toplumynyň ýolbaşçylary! Ýangyç-energetika pudagyny toplumlaýyn döwrebaplaşdyrmak boýunça alnyp barylýan işleri dowam etmeli. Şol sanda täze ýataklary gözlemek, abadanlaşdyrmak, uglewodorod çig malyny çykarmak we gaýtadan işlemek boýunça taslamalary üstünlikli durmuşa geçirmeli. Türkmen energiýa serişdeleriniň täze gaz geçirijiler boýunça iberilýän ugurlaryny diwersifikasiýa ýoly bilen ösdürmegiň hasabyna energetika howpsuzlygyny üpjün etmek babatda alnyp barylýan işleri dowam etmeli. Strategik örän möhüm taslama bolan Türkmenistan — Owganystan —–Pakistan — Hindistan gaz geçirijisiniň taslamasyny durmuşa geçirmek boýunça alnyp barylýan işleri has-da güýçlendirmeli.
Ýurdumyzyň nebiti gaýtadan işleýän pudagyny ösdürmegi dowam etmeli. Şu maksat bilen, Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumyny döwrebaplaşdyrmagyň çäklerinde nebitiň gaýtadan işlenişini çuňlaşdyrmak esasynda taýýar önümleri öndürmäge aýratyn üns bermeli. Nebit önümleriniň önümçiligine innowasion tehnologiýalary yzygiderli ornaşdyrmaly. Suwuklandyrylan gazyň öndürilýän we daşary ýurtlara iberilýän möçberlerini artdyrmak boýunça alnyp barylýan işleri dowam etmeli.
Ş.Durdylyýew we maýa goýum-gurluşyk toplumynyň ýolbaşçylary!
2016-njy ýyl üçin gurluşyk maksatnamasy örän giň gerimlidir. Şu ýyl 387 sany iri desgany gurup, ulanmaga bermek, şeýle hem 7 milliard amerikan dollaryndan gowrak möçberde maýa goýumlaryny özleşdirmek göz öňünde tutulýar. Önümçilik-tehniki maksatly pudaklar öňküsi ýaly maýa goýumlaryny goýmakda ileri tutulýan ugurlar bolmagynda galýar. Bu pudaklarda köp sanly iş orunlary döredilýär. Bu ugurlara maýa goýumlarynyň esasy bölegi gönükdirilmelidir.
Ýurdumyzyň gurluşykçylary oba ilatynyň ýaşaýyş jaý şertlerini gowulandyrmak boýunça 5 milliard manada golaý serişde özleşdirmelidirler. Biz bu serişdeleri hassahanalaryň, saglyk merkezleriniň we öýleriniň, çagalar baglarynyň, orta mekdepleriň, medeniýet öýleriniň gurluşygyna we olaryň durkuny täzelemäge, şeýle hem ýaşaýyş jaýlaryny gurmaga gönükdirýäris. Şonuň ýaly-da, şäherlerde ýaşaýyş jaýlarynyň gurluşygyny güýçli depginler bilen dowam etmeli. Şäherde ýaşaýyş jaýlaryny döwlet serişdeleriniň hasabyna hem, hususy maýa goýumlarynyň hasabyna hem gurmaly. Biz ýurdumyzyň sebitleriniň elektrik energiýasy bilen üpjünçiligini gowulandyrmak hem-de elektrik energiýasynyň daşary ýurtlara iberilýän möçberlerini artdyrmak boýunça alnyp barylýan işleri hem üstünlikli dowam ederis.
Nesip bolsa, biz 2017-nji ýylda ak mermere beslenen paýtagtymyz Aşgabatda V Aziýa oýunlaryny geçireris. Şoňa görä-de, Ş.Durdylyýew, Aşgabat şäheriniň häkimi we paýtagtymyzyň etraplarynyň häkimleri, siz şäheri bu örän möhüm waka doly taýýar etmek boýunça alnyp barylýan işleri has-da güýçlendirmeli. Halkara ölçeglerine laýyklykda, paýtagtymyzyň ýollaryny we köçelerini abadanlaşdyrmaly.
Köçeleriň we şaýollaryň bezelişine aýratyn üns bermeli. Häzirki döwürde, eger zerur bolsa, paýtagtymyzy abadanlaşdyrmak bilen bagly işlere goşmaça maliýe serişdelerini gönükdirmek we gurluşyk kompaniýalaryny çekmek meselesine seretmeli. Bu ugurda alnyp barylýan işleriň depginini has-da güýçlendirmeli. Şu ýylyň ahyryna çenli paýtagtymyzy gözelleşdirmek we onuň häzirki zaman keşbini emele getirmek boýunça alnyp barylýan işleri doly tamamlamaly.
E.Orazgeldiýew, welaýatlaryň we etraplaryň häkimleri, oba hojalyk toplumynyň ýolbaşçylary! Täze edaralary – Oba we suw hojalyk ministrligini hem-de Daşky gurşawy goramak we ýer serişdeleri baradaky döwlet komitetini, olaryň ýerlerdäki edaralaryny döretmek bilen bagly guramaçylyk meselelerini gysga möhletde çözmeli.
Oba hojalygynda özgertmeleri amala aşyrmagyň toplumlaýyn maksatnamasyny durmuşa geçirmegi dowam etmeli. Ýurdumyzyň oba hojalyk pudagyny ýokary girdejili pudaga öwürmeli. Şu maksat bilen, obasenagat toplumynyň köpugurly mümkinçiliklerini ulanmakda has täze, netijeli usullardan peýdalanmaly. Topluma ylmyň we tehnikanyň öňdebaryjy gazananlaryny, iň gowy dünýä tejribesini giňden ornaşdyrmaly.
Biz şu maksat bilen, ekologiýany goramaga, tohumçylyk işinde innowasion tehnologiýalary giňden ulanmaga, ösümlikleri we haýwanlary goramak boýunça zerur çäreleri amala aşyrmaga, ýer-suw serişdelerini netijeli ulanmak boýunça zerur işleri durmuşa geçirmäge köp möçberde maýa goýum serişdelerini gönükdirýäris. Şu ýyl ýurdumyz boýunça 1 million 600 müň tonna galla, 1 million 50 müň tonna pagta öndürmeli.
Ähli hojalyklarda maldarçylyk önümleriniň öndürilişiniň möçberlerini artdyrmaly. Şeýle hem beýleki oba hojalyk ekinleriniň: gök-bakja önümleriniň, üzümiň, ir-iýmişleriň we miweleriň öndürilişini artdyrmaga aýratyn üns bermeli. Ýurdumyzyň şäherlerini we obalaryny, oba hojalygyny suw bilen doly möçberde üpjün etmek boýunça zerur çäreleri görmeli. Şu maksat bilen, suw desgalaryny, suw akabalaryny, suw göterijileri abatlamak we gurmak boýunça netijeli işleri alyp barmaly.
S.Satlykow, ulag we aragatnaşyk toplumynyň ýolbaşçylary!
Biz şu ýyl hem ulag we aragatnaşyk pudaklaryny ösdürmäge uly möçberde maýa goýumlaryny gönükdireris. Ýewropany we Aziýany birleşdiren halkara demir ýolunyň mümkinçiliklerini netijeli ulanmaly. Toplumyň pudaklaryny döwrebaplaşdyrmak boýunça alnyp barylýan işleri dowam etmeli. Awtomobil, demir ýol, suw we howa ulaglary pudaklaryny täze tehnikalar bilen üpjün etmäge aýratyn üns bermeli. Demir ýol we howa menzillerini gurmak we olaryň durkuny täzelemek boýunça alnyp barylýan işleri dowam etmeli.
Ähli ministrlikler, pudak edaralary we ykdysadyýetiň döwlete dahylly däl pudagy boýunça daşalýan ýükleriň möçberini nazara alyp, ulaglaryň ähli görnüşleri bilen daşalýan ýükleriň umumy möçberini artdyrmaly. Ähli welaýat merkezlerinde häzirki zaman ýolagçy awtoulag menzillerini we howa menzillerini gurmak boýunça alnyp barylýan işleri dowam etmeli. Ýerli gatnawlar boýunça howa gatnawlaryny açmak meselesine aýratyn üns bermeli. Ýurdumyzyň söwda-deňiz flotuny ösdürmek boýunça zerur işleri durmuşa geçirmeli. Türkmenbaşy şäherindäki halkara deňiz portunyň gurluşygyny şu ýyl hem dowam etmeli.
2016-njy ýylda hem öýjükli aragatnaşyk ulgamyny, telewideniýäni ösdürmek boýunça alnyp barylýan işleri netijeli dowam etmeli. Aragatnaşyk ulgamyna türkmen aragatnaşyk emeli hemrasyny ulanmak arkaly kompýuter tehnologiýalaryny, internet aragatnaşygyny yzygiderli ornaşdyrmaly. Bu bolsa ýurdumyzyň ilatyna edilýän hyzmatlaryň, şol sanda internet, telefon we öýjükli aragatnaşyk hyzmatlarynyň gerimini has-da giňeltmäge mümkinçilik berer.
S.Toýlyýew, bilim we ylym ulgamynyň ýolbaşçylary! Bilim we ylym ulgamy ýurdumyzyň alyp barýan döwlet syýasatynyň örän möhüm ugurlarynyň biridir. Şoňa görä-de, bu syýasaty durmuşa geçirmek boýunça amala aşyrylýan işlere – ýokary bilim, ylym ulgamlaryny kämilleşdirmäge, täze okuw mekdeplerini açmaga, bu ulgamlaryň maddy-enjamlaýyn binýadyny berkitmäge aýratyn üns bermeli. Şu ýylda umumy bilim berýän mekdepleriň we mekdebe çenli çagalar edaralarynyň ýurdumyz boýunça sany ep-esli artmalydyr. Şoňa görä-de, täze institutlar, mekdepler we mekdebe çenli çagalar edaralary üçin hünärmenleri taýýarlamak boýunça alnyp barylýan işleri has-da güýçlendirmeli.
Ösüşiň senagat-innowasion görnüşine geçilýän şertlerde biz ylym ulgamyna ýurdumyzyň ylmy-tehniki kuwwatyny artdyrmagyň we döwrebaplaşdyrmagyň örän möhüm şerti hökmünde garaýarys.
Şoňa görä-de, häzirki döwürde ylym ulgamyny ösdürmegiň 2021-nji ýyla çenli döwür üçin döwlet maksatnamasyny taýýarlamaly. Ylym ulgamyny ösdürmek döwletimizi ýakyn ýyllarda ösdürmegiň maksatnamasynda kesgitlenen ileri tutulýan ugurlara laýyklykda amala aşyrylmalydyr. Ýokary derejeli ylmy işgärleri, aspirantlary we doktorantlary taýýarlamak boýunça alnyp barylýan işleri dowam etmeli. Ylym ulgamyna, öňküsi ýaly, döwletimiz tarapyndan uly goldaw berler. Bu ulgamyň ylmy-enjamlaýyn binýadyny döwrebaplaşdyrmak boýunça alnyp barylýan işler dowam etdiriler.
Şoňa görä-de, ýurdumyzyň ylym we bilim ulgamlaryny dünýä derejesine çykarmak, ýaşlarymyzyň hemmetaraplaýyn sazlaşykly ösmegi, dünýägaraýşynyň giňelmegi üçin ähli şertleri döretmek siziň öňüňizde durýan örän möhüm wezipeleriň biridir. Siz ähli ulgamlar we pudaklar üçin ýokary derejeli hünärmenleri, ýaş alymlary taýýarlamaga aýratyn üns bermeli.
Türkmenistanyň döwlet syýasatynyň beýleki bir ileri tutulýan ugruny – saglygy goraýyş ulgamyny ösdürmek boýunça alnyp barylýan işleri netijeli dowam etmeli. Häzirki döwürde bu ulgamy ösdürmek boýunça döwlet syýasaty «Saglyk» Döwlet maksatnamasynyň çäklerinde amala aşyrylýar.
Ýurdumyzda sporty mundan beýläk-de ösdürmek boýunça alnyp barylýan işleri has-da güýçlendirmeli. Sportuň dürli görnüşleri bilen meşgullanmak üçin ähli zerur enjamlar bilen üpjün edilen täze stadionlaryň we sport desgalarynyň gurluşygyny dowam etmeli. Aşgabatda 2017-nji ýylda geçiriljek Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryna taýýarlyk görmek boýunça toplumlaýyn çäreleri durmuşa geçirmek babatda netijeli işleri alyp barmaly. Olimpiýa şäherjigindäki esasy sport desgalarynyň gurluşygy tamamlanyp barýar. Olimpiýa şäherjiginiň desgalaryna hyzmat etjek işgärleri taýýarlamaly. Bu desgalarda halkara ýaryşlaryny guramaly. Türgenleri we tälimçileri taýýarlamaga aýratyn üns bermeli. Ýaşlarymyzy sport we olimpiýa hereketine işjeň çekmeli.
Ýurdumyzda halkara syýahatçylyk ulgamyny has-da ösdürmek boýunça alnyp barylýan işleri dowam etmeli. Ýurdumyzyň syýahatçylyk ulgamynda «Awaza» milli syýahatçylyk zolagyny ösdürmek, öňküsi ýaly, ileri tutulýan ugurlaryň biri bolar.
M.Ýazmuhammedowa, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ýolbaşçylary! Şu ýyl ýurdumyzda medeniýet işgärleriniň we sungat ussatlarynyň döredijilik hem-de hünär taýdan kämilleşmegi, ösmegi üçin giň mümkinçilikler açylýar. Hereket edýän teatrlardan we medeniýet öýlerinden başga-da, oba ýerlerinde köp sanly medeniýet öýlerini gurmak göz öňünde tutulýar. Medeniýet ulgamynyň maddy-enjamlaýyn binýady has-da berkidiler. Dürli halkara medeni çärelerine, şol sanda döwletimiziň Garaşsyzlygynyň 25 ýyllyk şanly baýramy mynasybetli dürli çärelere düýpli taýýarlyk görmäge we olary ýokary derejede geçirmäge aýratyn üns bermeli.
Teleradioýaýlymlarda berilýän gepleşikleriň we habarlaryň hilini ýokarlandyrmaga uly üns bermek zerur. Teleradioýaýlymlarda berilýän gepleşiklerde we habarlarda jemgyýetimiziň durmuşynda bolup geçýän oňyn özgermeler giňden beýan edilmelidir. Ýurdumyzyň ýubileý ýylynda gazanýan ajaýyp üstünlikleri hemmetaraplaýyn açylyp görkezilmelidir. Mukaddes Garaşsyzlygymyzyň 25 ýyllyk şanly baýramy mynasybetli guraljak ähli çärelere düýpli taýýarlyk görmeli we olary ýokary derejede geçirmeli.
P.Taganow, söwda toplumynyň ýolbaşçylary! Ýurdumyzyň söwda ulgamynyň häzirki zaman üpjünçilik ulgamlaryny emele getirmek boýunça alnyp barylýan işleri dowam etmeli. Aşgabat şäherinde we welaýatlarda täze söwda merkezleriniň we supermarketleriň gurluşygyny yzygiderli alyp barmaly. Döwlet haryt-çig mal biržasynyň işini has-da gowulandyrmak boýunça zerur çäreleri görmeli. 2016-njy ýylda hem telekeçilige döwlet tarapyndan goldaw bermek, öňküsi ýaly, telekeçiligiň ösmegini höweslendirmek boýunça çäreleriň we usullaryň giň toplumyny öz içine alar.
B.Ereşow, senagat toplumynyň ýolbaşçylary! Şu ýylda hem ýurdumyzyň senagat pudagyny ösdürmek boýunça alyp barýan syýasaty senagat pudaklaryny durnukly, innowasiýa esasynda ösdürmäge, milli ykdysadyýetimiziň ýokary derejede bäsleşige ukyply bolmagyny gazanmaga we şol derejede saklamaga gönükdirilmelidir. Şoňa görä-de, ýurdumyzda daşary ýurtlardan getirilýän harytlaryň ornuny tutýan önümleri öndürmäge, döwletimiziň haryt öndürijileriniň öndüren senagat önümleriniň dünýä bazarynda ornuny berkitmäge aýratyn üns bermeli. Şonuň esasynda hem Türkmenistanyň ykdysady we tehnologiýa ulgamlarynda howpsuzlygyny üpjün etmek boýunça zerur işleri durmuşa geçirmeli.
Biz bäsleşige ukyply we eksporta niýetlenen harytlaryň önümçiligini guramagy, bu ugurda işleri we hyzmatlary ýola goýmagy dowam etmeli. Ilkinji nobatda, gaýtadan işleýän senagat pudaklaryny, hyzmatlar ulgamyny, ulag- kommunikasiýa ulgamyny ösdürmäge aýratyn üns bermeli. Şonuň esasynda hem ykdysady ösüşiň çig mal serişdelerine gönükdirilen bolmagyny ýuwaş-ýuwaşdan azaltmaly.
Özümizde öndürilen önümleriň hasabyna içerki bazary harytlar bilen üpjün etmek boýunça wezipeleri çözmek ugrunda alnyp barylýan işleri dowam etmeli. Şu maksat bilen, daşary ýurtdan getirilýän harytlaryň ornuny tutýan önümleri öndürýän kärhanalary döretmäge aýratyn üns bermeli. Örän iri senagat toplumlarynyň biri bolan Köýtendag etrabyndaky Garlyk tebigy duzlaryň ýatagynyň binýadynda kaliý dökünlerini öndürýän dag-magdan toplumynyň gurluşygyny dowam etmeli.
Ýurdumyzda alnyp barylýan giň gerimli gurluşyk işlerinde gurluşyk serişdelerine islegleri kanagatlandyrmak üçin gurluşyk materiallary senagatynda dünýä ölçeglerine laýyk gelýän dürli görnüşli önümleri öndürmek boýunça alnyp barylýan işleri has-da güýçlendirmeli. Biz bu meseläni hereket edýän kärhanalary döwrebap ýagdaýa getirmek we täze kärhanalary gurup, ulanmaga bermek esasynda çözmelidiris.
Balyk hojalygy pudagynyň kärhanalaryny ösdürmek boýunça durmuşa geçirilýän çäreler hem şu maksatlara gönükdirilendir. Bu çärelerde balyk önümleriniň öndürilişini artdyrmak we hilini gowulandyrmak, balygy gaýtadan işlemegiň tehnologiýalaryny täzelemek göz öňünde tutulýar.
Elektron senagatyny döretmek boýunça alnyp barylýan işleri dowam etmeli. Bu ugurda belli bir üstünlik gazanyldy. Şu ýyl hem elektron senagatynda bilelikdäki kärhanalaryň sanyny ep-esli artdyrmaly.
Hormatly Ministrler Kabinetiniň agzalary!
Hormatly adamlar!
Görşüňiz ýaly, şu ýyl üçin göz öňünde tutýan maksatnamamyz örän giň gerimlidir. Bu maksatnamanyň ýerine ýetirilmegi üçin döwlet dolandyryş edaralarynyň, ähli derejedäki ýolbaşçylaryň üstüne aýratyn jogapkärçilik düşýär. Ähli ýolbaşçylar geçen ýyldaky ýaly agzybir we ýokary derejede guramaçylykly işlemelidirler. Öz öňlerinde goýlan ähli wezipeleri ýerine ýetirmek üçin zerur çäreleri görmelidirler.
Hormatly Ministrler Kabinetiniň agzalary!
Hormatly adamlar!
Şu günki mejlisimizi jemlemek bilen, eziz Watanymyz Türkmenistanyň bar bolan kynçylyklara garamazdan, parahatçylygy we howpsuzlygy goldamak, durmuş-ykdysady taýdan ösüş gazanmak, mähriban halkymyzyň ýaşaýyş şertlerini has-da gowulandyrmak boýunça öňde goýlan beýik maksatlara ýetmek üçin öz saýlap alan ýoly bilen ynamly öňe barýandygyny bellemek isleýärin!
Men siziň ähliňize berk jan saglyk, alyp barýan işleriňizde uly üstünlikleri, mähriban halkyma bolsa, abadan we bagtyýar durmuş arzuw edýärin!


text:
Penşenbe güni Ýewropa Geňeşi Orsýeti regionlaryň gubernatorlaryny saýlawlar arkaly saýlamak düzgünini ýola goýmaklyga hem-de şäherleriň merleri baradaky kanunçylygy täzelemeklige çagyrdy.
Hususan-da, Ýewropa Geňeşiniň bu barada ýaýradan resmi beýanatynda Orsýetde ýerli häkimiýetleriň üstünden döwletiň saklap gelýän çakdanaşa uly kontrollygynyň aradan aýrylmalydygy nygtalypdyr.
Bu wakadan birneme öň, ýakynda Orsýetiň prezidenti Dmitriý Medwedew Moskwanyň meri Ýuriý Lužkowy wezipesinden boşadypdy. Onuň ornuna bolsa Sergeý Sobýanin bellenildi.


text:
“Ukraina berilýän gazyň bahasyny üýtgetmek meselesini maslahatlaşmaga Orsýet taýýar” - diýip, Orsyetiň premýer-ministri Wladimir Putin Moskwada ukrainaly kärdeşi Nikolaý Azarow bilen gepleşiklerden soň aýtdy.
Putiniň sözlerine görä, “Günorta” we “Demirgazyk” akym proýektleriniň gurulýandygyna garamazdan, Ukrainanyň gaz transport sistemasyny dolandyrmak boýunça konsorsiuma gatnaşmak bilen Orsýet gyzyklanýar.
Öz nobatynda Nikolaý Azarow ors kompaniýalary bilen bagly Kiýew tarapyndan dostlukly däl ädimleriň ädilmejegine, mart aýynda berlen gaz üçin tölegiň 7-nji aprele çenli ediljekdigine W.Putini ynandyrdy.
Häzir Ukraina akdyrylýan gazyň müň kubometriniň bahasy 330 dollardan geçýär. Ol Ewrobileleşigiň käbir döwletlerine satylýan bahadan bir ýarym esse, goňşy Belarusa berilýänden iki esse ýokarydyr.


text:
Ýüzýyllyk uruş
Ýüzýyllyk uruş (iňl. Hundred Years' War, fr. Guerre de Cent Ans) bir tarapda Angliýa bilen onuň soýuzdaşlarynyň, beýleki tarapda bolsa Fransiýa bilen onuň soýuzdaşlarynyň arasynda takmynan 1337-nji we 1453-nji ýyllar aralygynda dowam eden harby konfliktleriň tapgyrydyr.
Uruş arakesmeler bilen 116 ýyla çekipdir. Aslynda, ol şu konfliktleriň tapgyryndan ybarat bolupdyr: birinjisi (Edwardian urşy) 1337—1360 aralygynda bolup geçipdir, ikinjisi (Karoling urşy) — 1369—1389 ýyllar, üçünjisi (Lankaster urşy) — 1415—1429 ýyllar, dördünjisi — 1429—1453 ýyllar.
Fransiýa iňlisleri Giýenden gysyp çykarmak isleýär, iňlis koroly bolsa Giýeniň Fransiýa wassal garaşlylygynyň soňuna çykmak we [A[ngliýa]]nyň elden gideren oblastlaryny – Normandiýany, Anžuwy we başgalary yzyna gaýtaryp almak isleýär. Ýüzýyllyk uruş 1337-nji ýylyň maýynda başlanýar. Urşuň birinji döwründe (1337-1360) iňlisler yzly-yzyna ýeniş gazanyp, Fransiýanyň ep-esli bölegini basyp alýarlar. Ýurduň tozmagy, halkyň durmuşynyň agyrlaşmagy, ýurtda keselçiligiň, epidemiýalaryň ýaýramagy Fransuz hökümetini 1380-nji ýylda örän amatsyz şertlerde ýaraşyk baglaşmaga mejbur edýär. Fransuz koroly Karl V birnäçe reformalar geçirýär. Angliýanyň goly astyna geçen oblastlarda milli-azat edijilik göreşi tutaşýar. Fransuzlar XIV asyryň 70-nji ýyllarynda iňlisleri öz ýurtlaryndan bütinleý diýen ýaly kowup çykarýarlar, emma Fransiýanyň içindäki özara feodalçylyk çaknyşyklar uruşda gazanylan ýeňşi berkitmäge mümkinçilik bermeýär. XV asyryň başlarynda Angliýa täzeden urşa başlaýar we 1415-nji ýylda Demirgazyk Fransiýany (Pariž bilen bilelikde) basyp alýar. Iňlisler okkupirlän ýerlerinde ilatyň umumy gahar-gazabyny döredýär. Partizançylyk urşy başlanyp, bütin fransuz halky aýaga galýar. 1429-njy ýylda fransuz halkynyň gahryman gyzy Žanna d’Arkyň ýolbaşçylygynda iňlis feodallaryna güýçli zarbalar urulýar. Şondan soň bu urşuň Fransiýa üçin ýeňişli gutarjakdygy belli bolýar. Iňlisleriň Bordoda gürrüňsiz boýun egmekleri (1453-nji ýylyň 19-njy oktýabry) bilen Ýüzýyllyk uruş gutarýar. Urşuň netijesinde Giýeniň Fransiýa birikdirilmegi tamamlanýar. Iňlisler basyp alan ýerleriniň (1558-nji ýyla çenli Angliýanyň gol astynda galan Kale okrugyndan başgasy) hemmesini ýitirýär.


text:
Özbek mediasynyň habar bermegine görä, maşyny bilen iki adamy kakdyryp öldüren we 7 ýyl azatlykdan mahrum edilen polisiýa ofiseri, alty aý türmede oturandan soň, azatlyga goýberildi.
22 ýaşyndaky Bagtyýar Tolipow aprel aýynda üç pyýadany kakdyryp, 33 ýaşly erkegi we 4 ýaşly gyzy öldürende, bir aýaly ýaralanda polisiýanyň maşynyny sürýärdi.
Pidalaryň ählisi bir maşgalanyň agzalarydy. Habarlaryň käbirinde aýdylmagyna görä, şaýatlar sürijiniň içgili halda bolup, hadysa bolan wagty başga bir polisiýa maşynyndan ozup geçendigini görüpdirler.


text:
ÝHHG-niň media azatlygy meseleleri boýunça wekili Dunýa Miýatowiç Täjigistanda žurnalist Mahmadýusuf Ismoilowa 16 ýyl türme tussaglygynyň berilmegi barada prokuroryň eden çagaryşyny ýazgaryp, žurnalistiň dessine azat edilmegine çagyryş etdi.
Miýatowiç “Men resmileri Ismoilowa garşy bildirilýän ähli aýyplamalary ýatyrmaga çagyrýaryn. Bu aýyplamalar oňa professional žurnalstik işi sebäpli ýöňkelýär. Şeýle-de onuň dessine boşadylmagyna çagyrýaryn” diýip, öz beýanatynda nygtaýar.
Ismoilow ýerli “Nuri Zindagi” gazetinde işläp, ol geçen ýylyň 23-nji noýabryndan bäri deslapky tussaghanada saklanýar. Ismoilowa garşy töhmet ýöňkemek, resmilere dil ýetirmek, regional çydamsyzlygy öjükdirmek ýaly aýyplamalar bildirilýär.


text:
27-nji martda dünýä jemgyýetçiligi Halkara Teatr gününi belläp geçdi. Teatr güni beýleki ýurtlar bilen bir hatarda, her ýyl Türkmenistanda-da bellenilip geçilýär. Bu baýramçylygyň ýarym asyrlyk taryhy bar. Teatrlaryň Halkara güni ilkinji gezek 1961-nji ýylda Halkara Teatr instituty tarapyndan esaslandyrylypdy. Şondan bärem ol halkara häsiýete eýe boldy. Azatlyk Radiosy Orsýet Federasiýasynda ýaşaýan tükmen ýazyjysy we dramaturgy Jora Hudaýberdiýew bilen şu Teatr güni hem-de, umuman, teatr sungaty barada ýörite söhbetdeşlik geçirdi.
Azatlyk Radiosy: Jora aga, Halkara Teatr güni hut siziň özüňiz üçin nähili ähmiýete eýe?
J.Hudaýberdiýew: Elbetde, teatr muşdaklary, teatr işgärleri hem biz – dramaturglar 27-nji marty aýratyn duýgular bilen garşy alýarys. Teatr gününe gabatlap, Gazagystanyň Çimkent şäherindäki özbek teatry meniň “Perişdeler uçdular” dramamy sahna çykaryp, maňa sowgat etdi. Bu meniň ol teatrda goýlan üçünji eserim boldy.
Azatlyk Radiosy: Jora aga, bu ýakymly täzelik bilen sizi tüýs ýürekden gutlaýarys. Siziň ol dramaňyzyň esasy mazmuny näme barada?
J.Hudaýberdiýew: “Perişdeler uçdular” meniň mamam Gülli Allaşowa bagyşlanýar. Eseriň sýužeti hem şonuň durmuşyndan alyndy. Ol ýerde özbek-türkmen aragatnaşyklary beýan edlýär. Men ol dramam üçin gowgaly 37-nji ýylda bolan bir wakany esas edip aldym.
Ol wagtlar meniň mamam orta ýaşlaryndaky bir aýaldy. Olar gyşda ýap gazyp ýörenlerinde, “iki ýaş ýetginjegi tutup, kontora gabapdyrlar” diýen habar gelýär. Mamam “biziňkiler bolaýmasyn” diýip, kontora barýar. Oňa iki sany özbek ýaş ýetginjegiň gabalandygyny aýdýarlar. Mamam gapyny döwüp, ol oglanlary halas edýär.
Azatlyk Radiosy: Şol waka bilen bagly siz “Perişdeler uçdular” diýjek bolduňyzmy?
J.Hudaýberdiýew: Ýok, diňe ol däl. Men şonuň üsti bilen şu günüň ýagdaýyny aýtjak boldum. Biziň halkymyzda zalym, erbet adamlar hakynda “Pylanynyň ýüzüniň perişdesi uçupdyr, onuň ýüzünde perişde ýok” diýýärler. Men halkymyzdaky şol paýhasly sözi, meňzetmäni ulandym.
Meniň aýtmak isleýän zadym, şu günüň esasy problemalarynyň biri – biziň ýüzümizden perişdeleriň uçup barýanlygy. Bu diýildigi biziň ýüzümizden utanç uçup barýar, bizden wyždan uçup barýar, bizden dogruçyllyk, adalatlylyk, hakykat – adamzadyň iň bir ajaýyp häsiýetleri ýok bolup barýar.
Şuny nädip saklamaly? Perişdeleriň ynsanyň ýüzünde galmagy üçin näme etmeli? Men şu meselelere üns berdim. Ol eseriň sahna çykmagy meniň üçin ullakan sowgat boldy. Men bu ýylky Teatrlar gününi aýratyn duýgular bilen garşy aldym. Ýene bir bellemeli zat, Çimkent teatrynyň topary “Perişdeler uçdular” spektakly bilen Tatarystanyň paýtagty Gazan şäherinde iýun aýynda geçiriljek türki halklaryň teatr festiwalyna gatnaşmakçy.
Azatlyk Radiosy: Siziň eseriňiz bilen özbek teatrynyň Tataystanda çykyş etmegi, elbetde, ýakymly waka. Özbek teatry siziň pýesaňyz bilen Türkmenistanda boldumy?
J.Hudaýberdiýew: Ýigrimi ýyl çemesi mundan öň Surhanderýanyň oblast teatry meniň bir komediýam bilen Çarşaňňy, Dostluk hem Hojambaz etraplarynda bolupdy. Halk olary gowy garşylady.
Men bir gezek Aşgabada baranymda, öz ildeşlerime minnetdarlygymy bildirip, makala ýazypdym. Ildeşlerim şol teatryň artistlerini hormatlap, söwüş soýup, olary myhmançylyga çagyrypdyrlar. Indi Gazagystandaky özbek teatry hem “Perişdeler uçdular” bilen biziň ilimize barmakçy. Meniň pikirmçe, muňa rugsat edilse, meniň ildeşlerim gaty minnetdar bolardy.
Azatlyk Radiosy: Her bir dörediji adamyň öz okyjysy, tomaşaçysy bilen duşuşup durmagy möhüm, sebäbi olaryň begenjini hem gynanjyny duýmak örän möhüm. Siz ýurtdan çetde ýaşap, ony nähili duýup bilýärsiňiz?
J.Hudaýberdiýew: Bu mende kynçylyk döredýär. Sebäbi Türkmenistanyň Ýaş tomaşaçylar teatrynda “Kemal” atly pýesam gaty abraýly gitdi. Men artistleren gaty hoşal boldum. Köp ýaş artistler ol ýerde öz ukyplaryny açdylar. Tomaşaçylardan men köp gowy sözler eşitdim. Tomaşaçylaryň pikirini eşitseň, ganatlanan ýaly bolýaň. Gäminiň ýelkenine şemal dolan ýaly, bir galkynyp gidýäň. Watandan uzakda şeýle reaksiýa ýok. Bu meniň üçin gaty otrisatel faktor.
Azatlyk Radiosy: Siziň geljekki planlaryňyz nähili?
J.Hudaýberdiýew: Teatrlaryň üçüsiniň palnynda täze üç pýesa bar. Şolary sahna çykarmakçy. Öňünden bir zat aýtmak kyn. Durmuş her gün özüniň täze-täze problemalaryny getirip dur. Bir sebäp bolýar, pýesa ol aýdan beýleki aýa ýa-da beýleki ýyla geçýär.
Azatlyk Radiosy: Ol üç eseri Türkmenistanyň teatrlary-da sahnalaşdyrmagy göz öňünde tutýarlarmy?
J.Hudaýberdiýew: Ýok, ony Gazagystanyň hem-de Özbegistanyň teatrlary göz öňünde tutýarlar. Gynansam-da, Türkmenistanyň teatrlary bilen aragatnaşygym bütinleý üzüldi. Onsoňam, köp režissýorlar aradan çykypdyr. Men barada gowy pikirde bolan zehinli režissýor Durdy Öräýew ýogalypdyr. Zehinli režissýor Öwülýäguly Hojagulyýew başga ýerde işläp ýör. Ol häzir Özbegistanda hem Gyrgyzystanda spektakl goýýar. Ýagdaý şeýleräk.
Ýöne adam elmydama gowulyk hakynda arzuw edýär. Geljekde Merkezi Aziýadaky syýasy düzgünler demokratizasiýalaşar, köp gadagan edýilýän zatlar aradan aýrylar, durmuş düzelişer diýlen umyt bilen ýaşaýaryn.
Terjimehaly
Jora Hudaýberdiýew 1949-njy ýylda Türkmenistanyň Çarşaňňy etrabynyň Çarşaňňy posýologynda dünýä indi. 1966-njy ýylda Daşrabat obasyndaky orta mekdebi tamamlady. Şol ýyl hem Oba hojalyk institutynyň agronomçylyk fakultetine gaýybana okuwa girdi.
1969-njy ýylda “Edebiýat we sungat” gazetinde onuň “Namys” atly ilkinji hekaýasy çap boldy hem şol hekaýadan soň ol döredijilik toparlarynda tanalyp başlandy. Ol 1970-75-nji ýyllar aralygynda Moskwadaky Edebiýat institutynda okady. Türkmenistana gaýdyp gelip, Jora Hudaýberdiýew Lebabyň oblast gazetinde, Aşgabatda “Ýaş kommuunist” gazetinde işledi.
Jora Hudaýberdiýew “Partlaýyş” romanynyň, ençeme powestleriň we hekaýalaryň awtorydyr. Ol ýigrimiden gowrak drama eserini döretdi. Bu eserlerden köpüsi türkmen hem rus dillerinde aýratyn kitap bolup çykdy.
Aşgabadyň Ýaş tomaşaçylar teatrynda Jora Hudaýberdiýewiň “Kemal” we “Münetjim”, Mollanepes adyndaky Türkmen döwlet akademiki drama teatrynda bolsa “Hökümdar” spektakllary üstünlikli görkezildi.
Onuň drama eserleri Özbegistanyň hem Gazagystanyň dürli teatrlarynda yzygiderli goýulýar. Häzir Çimkentdäki özbek teatrynda onuň soňky täze eserlerinden biri “Perişdeler uçdular” spektakly görkezilýär.
Jora Hudaýberdiýew 1980-nji ýyllardan bäri Orsýetiň Elista şäherinde ýaşaýar.


text:
Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy Birleşen Ştatlardaky prezidentlik saýlawlary bilen baglanyşykly geçirilen gözegçilikleriň netijeleri barada penşenbe güni jemleýji press-reliz ýaýratdy.
Bu press-relizde ÝHHG guramasy Amerikadaky bu saýlawlaryň “ýokary derejede bäsleşikli we plýuralistik şertlerde geçendigini hem-de professional ýagdaýda gurnalandygyny” belläpdir.
Ýöne, şol bir wagtyň özünde, bu gurama käbir meseleleriň gowulandyrylmagynyň zerurdygyny-da nygtapdyr.
ÝHHG-niň synçylar toparynyň başlygy Daan Ewerts “Ses bermek hukuklary, ses berijileriň sanawynyň aýyl-saýyllygy, saýlaw kampaniýasynyň maliýeleşdirilişiniň aýdyňlygy, berlen sesleriň gaýtadan sanalmagy, şeýle hem halkara synçylarynyň syn etmek mümkinçilikleri ýaly birgiden meseleler boýunça hakyky alada dörediji ýagdaýlar bar” diýip belleýär.
Mundan daşary, ÝHHG-niň press-relizinde ABŞ-nyň käbir ştatlarynda halkara synçylarynyň gözegçiliklerine ýol berilmeýändigi-de aýdylyp, munuň ÝHHG -niň agzasy hökmünde Birleşen Ştatlaryň boýun alan borçnamalaryna garşy gelýändigi nygtalypdyr.


text:
Eýrandaky Horasan sebitiniň Türbet-Jam şäherinde ýaşaýan Salyr türkmenleri Türkmensähra türkmenleri bilen ýaňy tanyşyp başlan mahaly "Sähra" gazedi olaryň durmuşy hem ýaşaýşy bilen içgin gyzyklanyp, yzgiderli makalalar çap etdi.
Türbet-Jam türkmenleriniň öňdebaryjylaryndan merhum Kerim Salarniýanyň Eýrandaky türkmenleriň özara gatnaşyklaryna esasy goşandy goşanlaryň biri bolup durýandygyna üns çeken we onuň ýakyn dosty hem-de "Sähra" gazediniň döredijisi Abdyrahman Düýeji, öz ýatlamalaryny Azatlyk Radiosyna şeýle gürrüň berdi:
Azatlyk Radiosy: Eýran türkmenleriniň öňdebaryjylaryndan merhum Kerim Salarniýany ýagşylykda ýatlap, ol baradaky ýatlamalaryňyzy dünýä türkmenlerine gürrüň beräýseňiz?
Abdyrahman Düýeji:
Söze başlamankam, Eýrän türkmenleriniň öňdebaryjylaryndan merhum Kerim Salarniýany ýatlaýanyňyz üçin köp minnetdarlyk aýdýaryn. Köplenç adamlar kitap, roman, hekaýa, şygyr ýaly eserler ýazyp gidenlerinden soň ýatlanýarlar. Ýöne käbir şeýle adamlar bar.
Olar bir ýazylan eser galdyrmasa-da bir adamyň eser ýazmagyna sebäp bolýarlar ýa-da ýol açýarlar. Şeýle adamlar jemgyýetde özüni görkezjek hem bolup duranoklar. Şeýle şahsyýetleriň ady hem kän dillendirilip duranok. Şeýle adamlar halk üçin edilmeli işleri dilden hem gözden uzakda, sahnanyň aňyrsynda diýen ýaly edip ýörler.
Kerim Salarniýa hem ynha şeýle şahsyýetlerden biridi. Ol özüni tanatjak hem bolup duranokdy. Türkmenleri üýşürip, şolara haýryny ýetirip, pul kömegi gerek bolanda hem pul kömegini gurnap ýören bir öňdebaryjydy. Kerim Salarniýa, halkyň arkasyndan öz öňdebaryjylygyny edip ýören ýigitlerdendi.
Azatlyk Radiosy: Kerim Salarniýa bilen tanyşlygyňyz hem dostlugyňyz nähili başlady? Şol ýatlamalaryňyzy hem biziň bilen paýlaşaýyň?
Abdyrahman Düýeji:
Kerim Salarniýa bilen dostlugymyz on ýyl gowrak wagt bäri bardy we dostlugymyz hem edebiýat arkaly başlapdy. “Sähra” gazedini çykaryp başlan mahalymyz Kerim Salarniýanyň özi biziň bilen aragatnaşyga geçdi. Bizi Türbet-Jam türkmenleriniň arasyna myhmançylyga çagyrdy.
Şonda birinji gezek Türbet-Jam şaherine bardyk. Hemmämiz Eýranda ýaşaýanam bolsak birek-biregimizden gaty uzakda ýaşaýarys. Türkmensähra bilen Türbet-Jamyň arasy ulagda on iki sagatlyk ýoldyr. Şeýle uzak ýoly hem menzili geçäýmek gaty aňsat iş dälmikä diýýärin. Ol şäher köplenç başga halklaryň ýaşaýan şäheri diýip bilinýän şäherdi.
Türbet-Jamda köpçülik parslar bolansoň, ol ýerde türkmenleriň ýaşaýandygyndan bihabardyk. Kerim pahyryň ýakynlygy bilen Türbet-Jam türkmenlerini görmeklik hem tanamaklyk nesip etdi. Türbet-Jam türkmenleri türkmençäni näçe uzakda bolsalaram Türkmensähra türkmenlerinden hem has gowy gürleşýärler ekeni. Şol ýerdäki Salyr türkmenleri mundan daşary türkmeniň däp-dessurlaryny hem gowy gorapdyrlar.
Türkmençiligi gowy ýaşadyp ýör ekeni. Adaty gündelik durmuşda Türbet-Jam türkmenleri donly, çabytly, kürteli gezişip, ýaşap ýörler. Şolary ilkinji gezek görenimizde haýran galyp, agzymyzy açdyk. Olaryň myhmansöýerligi, sadalygy hem gaty uly öwgä mynasyp. Esasy belläp geçilmeli taraplary bolsa, Türbet-Jam Salyr türkmenleriniň okuwly-bilimli boluşy.
Medeniýet hem sungat taýdan ösenligi bilen hem gaty geň galdyrdylar. Türbet-Jamdaky Salyr türkmenleriniň ýene bir aýratynlygy bar, ýagny olaryň aňyrsy hanlardan gaýdýar. Hanlyk häsiýetlerine hem doly göz ýetirmek bolýardy. Olar gaty gadymy döwürlerden bäri türkmeniň ugrunda söweşip gelen gujur-gaýratly adamlardy. Ýalňyşmaýan bolsam, ahyrky hanlary hem olaryň Meňli han bolmaly.
Salyr türkmenleri, Eýranyň Horasan sebitiniň Türbet-Jam şäherine Stalin döwri başlanda Türkmenistan tarapdan göçüp gelen. Bärik gelip, başga halkyň häkimiýeti astynda ýaşaýanam bolsalar, şol türkmeniň hanlyk häsiýetini henizem dowam etdirýärler. Bilim, medeniýet hem sungat ugrunda gaty ykjam bolmaklary we türkmen geýim-gejimlerini geýip ýaşaýyşlary ynha bularyň hemmesi şol hanlyk häsiýetiniň alamatlarydyr.
Eýranyň Türbet-Jam sebitinde ýaşaýan türkmenler.
Azatlyk Radiosy: Türkmensähra we Türbet-Jam türkmenleriniň arasyndaky gatnaşyklar näçenji ýyllarda ýola goýuldy?
Abdyrahman Düýeji:
Muny şeýle belläp geçmek has ýerlikli bolarmyka diýýärin. Eýrandaky Türkmensähra we Türbet-Jam türkmenleriniň arasynda gatnaşyklar has owaldan başlan we Myratdurdy Gazy dagy hem gidip gelen. Ýöne täze nesile çenli özara gatnaşyklar ýygjam bolmandyr. Ýöne Eýrandaky täze türkmen nesilleriniň birek-biregini tapyşmagy bilen bu gezek gatnaşyklar köpçülikleýin boldy.
“Sähra” gazedi we Kerim Salarniýa ýaly öňdebaryjylaryň tagallalary bilen bir üýşmeleň bolsa köpçülik bolup ulaglar bilen gatnaşylyp başlandy. Toýlarda Türkmensähradan ençeme ulag bolup Türbet-Jama gidilýärdi ýa-da o taýdan şeýdip gelip başladylar. Owallar diňe ýaşulylaryň arasynda bolan özara gatnaşyk bu gezek ýaş nesilleriň arasynda ýygjamlaşdy hem-de ýaýbaňlandy. Ondan soň Magtymguly günlerinde hem Türbet-Jamdan uly märeke bolup gelýärler.
Kerim Salarniýa bir seretseň Owganystana gidip o taýdaky türkmenleri hem ýöne oturdanok. Owganystan türkmenleriniň arasyndan her gezek gaýdyşynda ýany bilen bir bagşy alyp gaýdýardy. O taýdaky türkmenleriň medeniýet hem sungat işgärlerini Magtymguly dabaralaryna gatnaşdyrýardy.
Bir görseň Mazary-Şerif, Hyrat ýaly bir ýerden maňa jaň edýär we "Abdyrahman, men şu wagt şu ýerde Jüneýt hanyň nebereleri bilen otyryn. Olaryň hemmesi köp dogaýy salam aýdýar. Şolara näme soragyň bolsa ynha telefon arkaly soraber" diýip, meni Jüneýt hanyň nebereleri bilen habarlaşdyrýardy. Soňky alty ýylyň dowamynda iň azyndan her hepde-de bir gezek şeýle gürrüňler bilen maňa telefon edip durýardy. Başga ýurtda gezip ýören her kim şeýle hyzmatlary etmezmikä diýip oýlanýaryn.
Kerim Salarniýa, gysgaça aýdylanda türkmene we türkmençiliga aşykdy. Soňky ýyllarda maşgalasy hem çagalary bilen bir-iki gezek Türkiýä gezelenje gelipdi. Türkiýä göçüp gelmäni yüregine düwüpdi welin, ol hem kysmat bolman aramyzdan aýrylmaly bolaýdy. Kerim Salarniýanyň aramyzdan aýrylandygy baradaky ajy habary eşitmeli bolduk.
Azatlyk Radiosy: Abdyrahman Düýeji, siziň pikiriňize göra, Türbet-Jam türkmenleriniň öňdebaryjylaryndan Kerim Salarniýany türkmen ýaşlaryna haýsy tarapdan görelde hem mysal görkezmek bolar?
Abdyrahman Düýeji:
Kerim Salarniýa, ýaşan döwründe Türbet-Jam türkmenleriniň arasynda hemmelere we ylaýta-da ýaşlara nusga bolan bir şahsyýetdi. Hemmeler onuň daş-töweregindedi. Mundan beýläk hem Kerim Salarniýanyň ýoluny dowam etdirmeli. Onuň egindeşleri hem ýaş nesiller Türkmensähra bilen ykjamlanan baglary goparmaly däl.
Kerim Salarniýa we onuň çaglary
Kerim Salarniýa pahyr bir üýşmeleň bolanda märekäni "Hany müniň ulaglaryňyza, ýola düşeliň" diýip, halky herekete geçirýän şahsyýetdi. Şeýle aladalaryň dowam etdirilmegi bilen Kerim Salarniýanyň ruhy hem şat boljakdyr. Kerim pahyryň açan ýolunda Owganystan türkmenleri bilen ýygjamlanan gatnaşyklar dowam etdirilmeli.
Türkmenistan ata watan bilen Kerimiň ýola goýan arabaglanyşygy dowam etmeli. Ata watanymyz Türkmenistany hem hiç wagt unutmaly däl. Kerimiň edişi ýaly, dünýäniň niresinde bir türkmen bar bolsa şony tapyp, beýleki türkmenler bilen gatnaşygyny ýola goýmaly.
Kerim pahyryň aýratyn gowy tarapy hem özüni öňe çykarjak bolup duranokdy. Ol türkmene özünden geçip, bütin ruhy hem ýüregi bilen hyzmat etmegiň aladasyndady. Halka hyzmat etjek bolsaň özüňi öňe çykarman, özüňi öwdürmän hem hyzmat edip bolýar. Ynha bu ugurda merhum Kerim Salarniýa gaty gowy bir görelde bolup durýar.
Halk üçin edilmeli iş hökman bir eser ýazmaklyk däl. Şeýle eserleri döredýänleri goldabam sogap iş etse, abraý gazanylsa bolýar. Kerim Salarniýa ýaly türkmen öňdebaryjylaryndan alynjak sapak hem göreldeleriň iň esasysy, öz halkyňa hyzmat etmekden hoşal bolmak we keýip almaklykdyr.


text:
Şenbe güni Kosowanyň premýer-ministri Hajredin Kuçi Kosowanyň hökümetiniň Serbiýanyň prezidenti Tomislaw Nikoliçe Kosowadaky serbleriň ýaşaýan regionyna sapar etmekligi gadagan edendigini aýtdy.
Maglumata görä, Serbiýanyň prezidenti Tomislaw Nikoliç prawoslaw hristianlaryň Kristmas baýramçylygyna gabatlap, Kosowadaky etniki serbleriň ýaşaýan regionyna sapar etmekligi planlaşdyran eken. Serbler bu dini baýramçylygy 7-nji ýanwarda belläp geçýärler.
Kosowanyň premýer-ministri Hajredin Kuçi Serbiýanyň prezidentiniň saparyna rugsat berilmezden ozal onuň Kosowanyň resmilerine Serbiýanyň günortasyndaky etniki albanlaryň ýaşaýan regionyna sapar etmeklerine ýol açmalydygyny nygtady.
Anna güni Serbiýanyň prezidenti Tomislaw Nikoliç özüniň Kosowa sapar etmek baradaky haýyşyna Ýewropa Bileleşiginiň Kosowadaky ýörite güýçleriniň hiç hili jogap bermeýändiklerini aýdyp, bu ýagdaýy tankyt etdi.


text:
Ýokary liganyň 30-njy tapgyrynyň ikinji gününde duşuşyklaryň üçüsi geçirildi. Olaryň biri Aşgabatda, biri Baýramalyda, ýene bir hem Daşoguz şäherinde boldy.
Aşgabatda geçirilen «Altyn asyr» — «Şagadam» duşuşygyna, megerem, tapgyryň oýny diýibem bileris. Çünki bu iki toparyň arasynda şu möwsümde geçirilen duşuşyklaryň ählisi hem juda çekeleşikli boldy. Üstesine-de möwsümde «Altyn asyry» ýeňip bilen ýeketäk topar hem «Şagadamdy».
«Kenarlylar» bu gezek ilki bolup hasaby açdylar. Geçen tapgyrda «Energetik» bilen bolan oýunda hem toparyny öňe çykaran Yhlas Magtymow şol başarnygyny ýene-de gaýtalady. Şeýlelikde, duşuşygyň 35-nji minudynda geçirilen gol bilen myhmanlar öňe saýlandylar. Hatda birinji ýarym hem şu hasap bilen tamamlandy.
Ýazguly Hojageldiýewiň şägirtleri ikinji ýarymda tijendiler. Yzygiderli geçirilen hüjümleriň biri 53-nji minutda miwesini berdi. Hasaby Didar Hajyýew deňledi. Ýöne şundan soň duşuşykda hasaby artdyrmak toparlaryň hiç birine-de başartmady. «Altyn asyr» bilen «Şagadamyň» möwsümdäki dördünji oýny deňlik bilen tamamlandy.
Şeýlelikde, şu ýyl «aragatnaşykçylar» «kenarlylary» öz meýdanynda ýeňip bilmediler. Türkmenbaşy şäherindäki duşuşyklaryň ikisem «Altyn asyryň» peýdasyna tamamlandy.
...Baýramaly şäherinde Mary derbisi geçirildi. Ýokary liganyň täze wekili «Energetik» «şäherdeşi» bilen möwsümde iň soňky gezek duşuşdy. 34-nji minuda çenli deňeçer dowam eden duşuşykda hasaby ilkinji bolup ýer eýeleri açdylar. 34-nji minutda Mekan Nasyrowyň dürs ýerine ýetiren 11 metrlik jerime urgusy «Energetigi» öňe çykardy. Şonda 10 minut çemesi soňrak «Energetigiň» öz derwezesine hem 11 metrlik jerime berildi. «Merwiň» «penaltisti» Begenç Alamow, hemişe bolşy ýaly, bu gezek hem jerimäni ussatlyk bilen ýerine ýetirip, hasaby deňledi. Şondan soň tä 81-nji minuda çenli hasaby artydyrmak toparlaryň ikisine-de başartmady. Ýöne futbol soňkuja sekuntlarda hem hasabyň üýtgäp bilýänligi üçin hem gyzykly. Duşuşygyň esasy wagtynyň tamamlanmagyna 9 minut galanda Tirkiş Muhammetberdiýew dörän mümkinçilikden dürs peýdalanyp, myhmanlary öňe çykardy. Şeýlelikde, oýun «Merwiň» peýdasyna tamamlandy.
...Günüň üçünji bir duşuşygynda bolsa «Daşoguz» öz meýdanynda HTTU-dan üstün çykdy. Duşuşykda ähli zat HTTU-nyň tersine gitdi diýip bolar. 24-nji minutda Orazberdi Myradow 11 metrlik jerime urgusyny dürs ýerine ýetirip bilmän, hasaby açmaga bolan mümkinçiligi elden gidirdi. Tä soňky minutlaryna çenli 0:0 hasabynda dowam eden duşuşykda, ahyr soňy Elzar Kurbanow ýer eýelrini öňe çykardy. Esasan, HTTU-nyň artykmaçlygy bilen geçen duşuşykda ýer eýelri dörän az sanly mümkinçilikleriň birinden peýdalanyp, möwsümdäki üçünji ýeňşini gazandylar.
Şeýlelikde, 30-njy tapgyr deňlikleriň tapgyry boldy. 5 duşuşygyň 3-si deňlik bilen tamamlandy. Bir oýunda myhmanlar, ýene birinde-de ýer eýeleri ýeňiş gazandy. Ýene bir üýtgeşme hem «Daşoguzyň» möwsümde ýygnan utuklarynyň sanyny 10-dan geçirmegidir.
Türkmenistanyň Ýokary ligasy:
30-njy tapgyryň duşuşyklary (21-nji oktýabr):
«Daşoguz» 1 — 0 HTTU
Gol: 1-0, Elzar Kurbanow.
«Altyn asyr» 1 — 1 «Şagadam»
Gollar: 0-1, Yhlas Magtymow 35’ 1-1, Didar Hajyýew 53’
«Energetik» 1 — 2 «Merw»
Gollar: 1-0, Mekan Nasyrow 34 (penalti); 1-1, Begenç Alamow 45+2 (penalti) 1-2, Tirkiş Muhammetberdiýew 81’.
21-nji oktýabrdaky duşuşyklardan soň ýaryş tertibiniň ýagdaýy:
«ALTYN ASYR» 28/71
«BALKAN» 29/57
«AHAL» 29/48
«AŞGABAT» 29/46
«ŞAGADAM» 29/45
«MERW» 29/38
HTTU 28/36
«HAZYNA» 27/31
«ENERGETIK» 29/15
«DAŞOGUZ» 29/11
Iň köp pökgi geçiren futbolçylar:
1. Myrat Ýagşyýew, «Balkan», 27 gol;
2. Süleýman Muhadow, «Altyn asyr», 23 gol;
3. Altymyrat Annadurdyýew, «Ahal», 22 gol;
4. Berdi Şamyradow, «Aşgabat», 18 gol;
5. Hemra Amanmämmedow, «Şagadam», 16 gol


text:
11-nji dekabrda Aşgabatda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Bitaraplyk güni mynasybetli baýramçylyk dabaralaryna gatnaşmak üçin türkmen paýtagtyna gelen Yslam ösüş bankynyň (YÖB) prezidenti Ahmed Mohamed Ali Al-Madanini kabul etdi.
Myhman mähirli kabul edilendigi üçin hoşallyk bildirip, türkmen Liderini ýurdumyzyň Bitaraplygynyň 20 ýyllygy bilen gutlady hem-de türkmenistanlylara parahatçylyk we abadançylyk arzuw etdi. YÖB-niň ýolbaşçysy Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygynda Türkmenistanyň durmuşa geçirýän Bitaraplyk syýasatynyň oňyn häsiýete eýedigini belläp, bitaraplyk derejesiniň milli ykdysady ösüşiň wezipelerini üstünlikli çözmegiň möhüm şerti bolandygyny belledi. Halkara-hukuk nukdaý nazaryndan Bitaraplyk daşary ýurt maýalaryny döwlet we halkara ähmiýetli taslamalary işläp taýýarlamaga çekmegiň netijeli guraly bolup hyzmat edýär.
Ahmed Mohamed Ali Al-Madani ikitaraplaýyn işjeň hyzmatdaşlygyň netijeli häsiýete eýedigini kanagatlanma bilen belläp, türkmen Liderine bu şanly senä bagyşlanan Halkara maslahatyna gatnaşmaga çakylygy üçin tüýs ýürekden hoşallyk bildirdi.
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Aziýa ösüş bankynyň ýolbaşçysyny mübärekläp, abraýly halkara maliýe düzüminiň wekilini kabul edýändigine şatdygyny nygtady. Türkmenistany bu maliýe düzümi bilen köpýyllyk netijeli hyzmatdaşlyk baglanyşdyrýar. Döwlet Baştutany milli we halkara ähmiýetli iri taslamalaryň ençemesiniň üstünlikli durmuşa geçirilmeginiň netijeli ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygyň aýdyň mysaly bolup durýandygyny belledi. Şunuň bilen baglylykda, milli Liderimiz Ahmed Mohamed Ali Al-Madanä Gazagystan — Türkmenistan — Eýran demir ýolunyň gurluşygynyň taslamasynyň maliýeleşdirilendigi üçin minnetdarlyk bildirdi.
Daşary syýasat meýilleriniň oýlanyşykly we parahatçylyk söýüjilik häsiýetine eýe bolmagy, öz üstüne alan halkara hukuk borçnamalaryna gyşarnyksyz eýerilmegi, harby ýagdaýlaryň islendik görnüşlerine gatnaşmazlygyň kepili – bularyň ählisi milli ykdysadyýetimiziň ösüşiniň ýokary depginleri bilen bilelikde ýurdumyza daşary ýurt maýasynyň çekmäge ýardam edýär diýip, milletiň Lideri sözüni dowam etdi. Bütindünýä bankynyň maglumatlaryna görä, häzirki wagtda Türkmenistan adam başyna düşýän göni daşary ýurt maýasynyň derejesi boýunça has amatly maýa goýum ýagdaýly ýurtlaryň hataryna girýär diýip, Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow aýtdy we şunuň bilen baglylykda, hyzmatdaşlygy has-da giňeltmek üçin ägirt uly kuwwatyň bardygyny belledi. Hususan-da, döwlet Baştutany ýakyn günlerde Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan gaz geçirijisiniň gurluşygynyň giň möçberli taslamasynyň durmuşa geçirilmegine badalga beriljekdigini belläp, Yslam ösüş bankynyň ýolbaşçylygynda bu taslama gatnaşmaga çagyrdy.
Duşuşygyň barşynda türkmen Lideri we YÖB-niň ýolbaşçysy gatnaşyklary ösdürmäge taýýardyklaryny hem-de onuň has netijeli häsiýete eýe bolmagy ugrunda çalyşýandyklaryny beýan edip, täze bilelikdäki maksatnamalary amala aşyrmaga çemeleşmeleri ylalaşdylar. Şunuň bilen baglylykda, Ahmed Mohamed Ali Al-Madani Yslam ösüş bankynyň häzirki wagtda ýurdumyzda ýaýbaňlandyrylan giň möçberli täze maýa goýum taslamalaryna gatnaşmaga uly gyzyklanma bildirýändigini aýtdy.
Şunda abraýly maliýe düzüminiň ýolbaşçysy ägirt uly TOPH taslamasynyň durmuşa geçirilmegine goldaw bermäge taýýardygyny tassyklady. Bu möhüm taslamanyň iş ýüzünde durmuşa geçirilmegi diňe bir sebit möçberinde däl, eýsem, dünýä möçberinde ähli ugurlarda ykdysady hyzmatdaşlygy ösdürmäge ýardam eder.
Duşuşygyň ahyrynda Prezident we myhman taraplaryň bähbitlerine laýyk gelýän özara bähbitli hyzmatdaşlygyň mundan beýläk-de ilerlediljekdigine ynam bildirdiler.


text:
Şu gün Günorta Koreýanyň resmileri ýer we deňiz harby türgenleşikleriniň täze tapgyryny geçirjekdiklerini mälim etdiler. Bu türgenleşikler Demirgazyk Koreýanyň serhediniň golaýynda geçiriler.
Resmileriň berýän maglumatlaryna görä, şu gün Demirgazyk Koreýanyň deňiz serhediniň 100 kilometr töweregi golaýynda alty harby gäminiň gatnaşmagynda deňiz türgenleşikleri geçiriler.
Ertir bolsa, 800 töweregi esgeriň gatnaşmagyndaky ýer üstündäki harby türgenleşikleri geçirmeklik göz öňünde tutulýar.
23-nji noýabrda Demirgazyk Koreýanyň dawaly Ýenpýong adalaryna top oklaryny atmagy sebäpli sebitdäki ýagdaýlar dartgynly bolmagynda galýar.


text:
“Times Higher Education” websahypasy 6-njy martda dünýäniň iň abraýly 100 uniwersitetiniň täze sanawyny çap etdi.
Bu ýyl dördünji gezek çap edilýän ýyllyk sanawda Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň iň gadymy ýokary okuw jaýy Garward uniwersiteti dünýäniň iň abraýly uniwersiteti diýlen ada eýe boldy.
“Times Higher Education” websahypasynda berilýän maglumatlara görä, bu sanaw “Ipsos MediaCT” guramasy tarapyndan taýýarlanylan ses berişlik esasynda düzüldi. Ses berişlige diňe 100-den gowrak ýurduň ýörite çagyrylan abraýly we ýokary derejeli professorlary gatnaşyp, olardan öz ugrundan iň öňde barýan aňyrsy 15 sany ýokary okuw jaýyny saýlamak soraldy.
Takmynan 10 müň 500 töweregi professoryň gatnaşmagynda düzülen sanawda ikinji orun Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Boston şäherindäki “Massaçusetiň tehnologiýa institutyna”, üçünji orun bolsa 1891-nji ýylda döredilen we San-Fransisko şäheriniň 40 kilometr golaýynda ýerleşýän Stanford uniwersitetine berildi.
Britan uniwersitetleri
Dünýäniň iň abraýly uniwersitetleriniň sanawynda dördünji we bäşinji orunlarda Beýik Britaniýanyň Keýmbrij we Oksford uniwersitetleri ýerleşdirildi. Umuman aýdanyňda, sanawyň ilkinji onlugyndaky sekiz uniwersitet – Amerikanyň Birleşen Ştatlaryna degişli okuw jaýlarydyr.
Dünýäniň iň abraýly uniwersitetleriniň öňdäki elli sanysynyň arasynda Ýaponiýanyň üç ýokary okuw jaýy bar. Ýagny Tokio uniwersiteti 11-nji ýerde, Kioto uniwersiteti 19-njy ýerde, Osaka uniwersiteti-de 50-nji orunda ýerleşdirilipdir. Iň abraýly 50 uniwersitetiň hataryna aziýa ýurtlarynyň arasyndan Hytaýyň iki, Singapuryň, Gong-Konguň hem-de Koreýanyň bir ýokary okuw jaýlary goşulypdyr.
Sanawyň elliliginiň ýokarsynda, ýagny iň abraýly uniwersitetleriň sanawynda 50 we 100-nji orunlarda ýerleşdirilenleriň arasynda Koreýanyň başga-da iki, Ýaponiýanyň, Gong-Konguň, Taýwanyň, Singapuryň bir ýokary okuw jaýlary bar.
Türk uniwersiteti
Mälim bolşy ýaly Türkiýe türkmen talyplarynyň ýokary okuwda okamak üçin gidýän ýurtlarynyň hatarynda ilkinji orunda durýar. Türkiýäniň Ankara şäherinde ýerleşýän “Ýakyn Gündogar tehniki uniwersiteti” (Ortadogu teknik uniwersiteti) dünýäniň iň abraýly uniwersitetleri atly sanawyň 70-80-nji onlugynda ýerleşdirilipdir.
Bu sanawa Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň 46, Beýik Britaniýanyň 10, Germaniýanyň alty ýokary okuw jaýy girizilipdir.
Gürrüňi edilýän sanawda geçen ýyl Britaniýanyň Keýmbrij we Oksford uniwersitetleri üçünji we dördünji orunlarda ýerleşdirilipdi.
Dünýäniň iň abraýly uniwersitetleriniň sanawy her ýyl Birtaniýanyň “Times Higher Education” atly žurnaly tarapyndan çap edilýär. Ondaky maglumatlar Thomson Reuters tarapyndan taýýarlanylýar. Dünýäniň iň abraýly uniwersitetleriniň sanawy ilkinji gezek 2011-nji ýylda çap edilipdir.


text:
Ukrainanyň gündogaryndaky Donetsk şäheriniň golaýyndaky kömür käninde bolan partlamada ýedi adam öldi. Bu wakanyň tebigy gazyň syzmagy netijesinde 11-nji aprelde Skoçinskiý käninde ýüze çykandygy habar berilýär.
Ýerli resmileriň berýän maglumatyna görä, wakanyň bolan pursaty 1 müň 300 metr çuňlukdaky kände 53 magdançynyň işleýändigi aýdylýar. Gürrüňi edilýän wakada ýaralanan sekiz magdançy keselhana ýerleşdirildi. Olaryň dördüsiniň saglyk ýagdaýy agyr.
Bu wakada pida bolanlaryň hatyrasyna Ukrainanyň häzirki iş başyndaky wagtlaýyn prezidenti Oleksandr Turçinow ukrain parlamentinde 1 minutlyk dymyşlyk geçirdi.
Ukrainanyň energiýa ministri Ýuriý Prodan gürrüňi edilýän territoriýada howpsuzlyk düzgünleriniň bozulandygyny we waka barada baş prokuraturanyň resmi derňewleri başladandygyny ýurduň parlamentine habar berdi.


text:
“Yslam döwleti” topary Bangladeşiň paýtagty Dhakada Italiýanyň raýatynyň öldürilmegiň jogapkärçiligini öz üstüne aldy, diýip bu yslamçy topar bilen bagly maglumatlary öwrenýän aňtaw topary habar berdi.
Polisiýa şahsyýeti anyklanmadyk motorly üç hüjümçiniň Italiýanyň raýaty Tawella Sesareni 28-nji sentýabrda atyp öldürendigini habar beripdi.
50 ýaşly Sesare düýbi Gollandiýada ýerleşýän hyzmatdaşlygy ösdürmek boýunça iş alyp barýan hökümete degişli bolmadyk guramada işleýärdi.
“YD” guramasynyň öz “howpsuzlyk toparynyň” Sesareni öldürendigini habar berýän beýannamasy ABŞ-da ýerleşýän SITE atly aňtaw gullugynyň websaýtynda çap edildi.
160 million ilatly Bagladeşiň 90%-ni musulmanlar emele getirýärler.


text:
18-nji aprelde Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk guramasynyň (ÝHHG) Aşgabatdaky merkeziniň täze bellenen başlygy Sergeý Belýaýewi kabul etdi.
Prezident bilen duşuşygynda Sergeý Belýaýewiň Berdimuhamedowa ÝHHG-niň baş sekretary Mark Perren de Brişambonyň iberen hatyny gowşurandygyny türkmen mediasy habar berdi.
Şeýle hem türkmen mediasynyň habar bermegine görä, Berdimuhamedow bilen Sergeý Belýaýewiň arasyndaky söhbetdeşligiň barşynda Türkmenistan bilen ÝHHG-niň gatnaşyklaryny mundan beýlägem ösdürmegiň geljegi hakynda gyzyklanma bildirilýän pikir alyşmalar bolupdyr.
Bu duşuşykda Berdimuhamedow hem-de Belýaýew Türkmenistan bilen ÝHHG-niň arasyndaky hyzmatdaşlygyň hil taýdan täze ösüşe eýe bolýandygyny bellediler. Energetika pudagynyň ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygyň esasy ugurlarynyň biri hökmünde görkezilendigi barada hem habar berilýär.
Öňki ilçi
ÝHHG-niň Aşgabatdaky merkeziň öňki ýolbaşçysy Arsim Zekolliniň geçen ýylyň noýabrynda ÝHHG-niň Wenadaky baş edarasyna çagyrylyp, Türkmenistandaky işini wagtyndan öň togtatmaly edilendigi habar berlipdi.
Garaşsyz çeşmeler ÝHHG-niň Türkmenistandaky ilçisi Arsim Zekolliniň ýolbaşçylyk edýän merkezinde turan oňşuksyzlyk zerarly işden aýrylandygyny habar beripdi. Emma bu oňşuksyzlygyň sebäpleri barada resmi derejede habar berilmedi.
Şu ýylyň fewral aýynda ÝHHG-niň Wenadaky edarasynyň sözçüsiniň orunbasary Wirjinia Kolloudan Azatlyk Radiosyna Arsim Zekolliniň dynç alyşdadygyny, ýöne onuň Aşgabatdaky işini togtatmak kararyna gelendigini we ol wezipä başga adamyň gözlenýändigini aýdypdy.
Sergeý Belýaýew
ÝHHG-niň Aşgabatdaky merkeziniň täze bellenen başlygy S.Belýaýew 1953-nji ýylda Russiýa Federasiýasynda doglan. Ol Moskwanyň döwlet halkara gatnaşyklary institutyny hem-de SSSR DIM-niň Diplomatiki akademýasyny tamamlady.
Dürli ýyllaryň dowamynda ol Orsýetiň Afrika döwletlerindäki missiýalarynda, şeýle hem Orsýetiň DIM-niň apparatynda işledi. 1995-1999-njy ýyllarda Orsýetiň Täze Zelandiýadaky Adatdan daşary we doly ygtyýarly ilçisi wezipesini eýeledi.
2002-nji ýyldan S.Belýaýew ÝHHG-e işe geçýär we soňky ýyllarda ol ÝHHG-niň Sekretariatynyň Kadrlar departamentiniň (Wena, Awstriýa) direktory wezipesinde işledi. Şu ýylyň 7-nji aprelinde bolsa ÝHHG-niň Aşgabatdaky edarasynyň başlygy wezipesine bellenildi.
ÝHHG-niň Aşgabatdaky merkezi 1998-nji ýylda açylypdy. Guramanyň missiýasyna ýarag meselelerine, adam hukuklaryna, metbugat azatlygyna we açyk saýlawlaryň geçirilmegine gözegçilik ýaly wezipeler girýär.
Ýerli habaçynyň maglumatlary esasynda taýýarlandy.


text:
Çarşenbe güni Gazagystanyň häkimiýetleri belli teatr režissýory, syýasy aktiwist Bolat Atabaýewi tussaglykdan boşatdylar.
Bolat Atabaýew Žanaözen şäherinde bolan wakalar bilen baglanyşykly ilat arasynda “sosial ýigrenji” öjükdirmekde aýyplanyp, 15-nji iýunda tussag edilipdi.
Onuň tussag edilmegine gazagystanly aktiwistler bilen birlikde, käbir daşary ýurtly aktiwistler-de, şol sanda, Germaniýanyň-da käbir resmileri protest bildirdiler.
Bolat Atabaýewe Germaniýada şu ýylyň awgustynda bu ýurduň “Gýote” medalyny gowşurmaklyk planlaşdyrylýar.


text:
Hepdäniň sişenbe güni Belarus öz milli pulunyň dollara bolan gatnaşygyndaky hümmetini 36 prosent aşak düşürdi. Ýöne maliýe ugrundan bilermenler şeýle radikal çäräniň-de Belarusyň maliýe krizisini çözüp biljekdigini sorag astynda goýýarlar.
Belarusyň Merkezi banky hepdäniň sişenbe güni bir dollaryň resmi kursuny 3 rubl 15 köpükden 4 rubl 93 köpüge, ýagny, tas 5 rubla çykardy. Mundan daşgary, ýurduň Merkezi banky kommersiýa banklaryna daşary ýurt walýutasyny satmagy-da duruzdy.
Şeýlelikde edil şu günki gün Belarusyň banklaryndan daşary ýurt walýutasyny satyn almak hem mümkin däl.
Minskidäki bankyň daşynda, 24-nji maý.
Belarusyň prezidenti Aleksandra Lukaşenkonyň, döwletiň bank sistemasynda walýuta defisitiniň bardygyny boýun almakdan ýüz öwürýändigine garamazdan, maliýe ugrundan bilermenler munuň hut walýuta defisitiniň öňüni almak üçin çykalgasyzlykdan görülýän çärelerdigini aýdýarlar.
Belarusyň Merkezi bankynyň ozalky başlygy Stanislaw Bahdankewiç milli belarus puly bolan rubluň hümmetsizlenmek prosesiniň mundan has ozal başlanandygyny belläp, bu prosesiň öňüni almak üçin öz wagtynda, mundan has öňräk zerur çäreleriň görülmelidigini nygtady.
“Olar bu meselede, elbetde, gijä galdylar. Olar ozaly bilen asla walýuta bazarynyň gymmatlamagyna ýol bermeli däldiler. Olar ýaňy krizisiň ilkinji alamatlary ýüze çykan badyna zerur çäreleri görmelidiler. Mundan daşgary, dewalwasiýa prosesini has siwilizlenen görnüşde-de geçirip bolýar-a, ýagny 15-20 prosent ýokary galdyryp. Emma şu günki gün Belarusyň öz walýutasy - goýumlar üçinem, tutuş ilat üçinem uly ýitgilere öwrüldi” diýip, Bahdankewiç belledi.
$3 milliard kredit aldy
«Financial Times» gazeti özüniň bu mesele bilen bagly çap eden synynda şu üstümizdäki ýylda Belarusyň walýuta ätiýaçlyklarynyň 3,8 milliard dollar kemelendigini we edil häzirki wagtda ýurduň walýuta defisitiniň onuň tutuş içerki önümçiliginiň 16 prosentine deňdigini ýazýar.
Dek geçen hepde Belarus Ýewraziýa Ykdysady maliýe institutyndan 3 milliard dollar kredit aldy. Emma käbir synçylar uly prosent bilen berlen bu maliýe krediti ýurduň ykdysadyýetine wagtlaýyn hemaýat bolsa-da, onuň Belarusyň ykdysadyýetini maliýe krizisinden halas edip bilmejekdigini aýdýarlar.
Belarusyň parlamentiniň maliýe meseleleri boýunça komissiýasynyň başlygy Ýewhen Arsýuşenka ýurduň walýuta pudagynda hakykatdanam häzir çynlakaý problemalaryň bardygyny boýun alyp, bu problemalardan halas bolmak üçin belli bir şertleriň zerurdygyny aýtdy.
“Walýutanyň kursunyň deňagramly ýagdaýda kesgitlenmegi üçin zerur platforma döredilmeli. Şol hem ýurduň hakyky ykdysady ýagdaýyny-da görkezýän özboluşly bir görkeziji bolardy we biz şu günki gün walýuta bazarlarynda bar bolan spekulýatiw operasiýalardan hem dynardyk» diýip, Belarusyň parlamentiniň maliýe meseleleri boýunça komissiýasynyň başlygy Arsýuşenka belledi.
Günbatar synçylary hem indi köp wagtlardan bäri Belarusyň diňe bir syýasy dolanydyryşynda däl, eýsem maliýe-ykdysady pudagynda-da düýpli reformalaryň zerurdygyny nygtap gelýärler.


text:
Amerikan hökümeti tarapyndan terrorizm barada çykarylýan ýyllyk hasabatda çet ýurtlarda ýerleşýän terroristik guramalarda işleýän amerikan graždanlarynyň sanynyň 2009-njy ýylda artanlygy aýdylýar.
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Döwlet departamentiniň terrorizme garşy göreş baradaky edarasynyň kordinatory Daniel Benjamin düýn paýtagt Waşingtonda gelnen netijeleri bildirdi.
Benjamin: “Öten ýyl biz ýene bir möhüm zady öwrendik. Al-Kaýdanyň ideologiýasy amerikanlara täsir etmez diýilýän pikir dargap gitdi. Ýurt içinde radikallaşma problemamyz beýleki günbatar ýurtlarynyň köpüsinden ep-esli pes bolsa-da, käbir möhüm wakalaryň görkezişi ýaly, ýene hüşgär bolmagymyz gerek” diýdi.
Anyk mysallar
Möhüm wakalar diýiläniň biri Owganystanda doglan, Birleşen Ştatlaryň hemişelik ýaşaýjysy Najibullah Zaziniň Nýu Ýorkuň metrosynda bomba partlatmagy planlaşdyranlygy. Ol Pakistanyň Weziristan regionynda Al-Kaýda tarapyndan türgenleşdirilipdir.
Wirjiniýada doglan Nidal Malik Hasanyň öten noýabrda Tehasyň harby bazasynda bolan adam heläkçiligine getiren atyşykda eli bar diýlip aýyplanmagy, 2008-nji ýylyň aýaklarynda Bombeý hüjüminde “Laşkar-e Taiba” bilen hyzmatdaşlykda günäli tapylan Deýwid Headleý bilen bagly wakalar hem hasabatda ýörite nygtalýar.
Düýn hasabatyň ile ýetirilmegi bilen bir wagtda Birleşen Ştatlaryň baş prokurory Erik Holder 14 adama Somalide ýerleşýan Al-Kaýda bilen ilteşikli terroristik topar Al-Şababa kömek edenlikde günä bildirilýändigini aýtdy. Bularyň arasynda amerikan graždanlary-da bar.
“Minnsetotada, Alabamada we Kaliforniýada adamlaryň tutulmagy, olara günä bildirilmegi Amerikanyň Birleşen Ştatlaryndan Al-Şababa pul we söweşiji toplan howply liniýanyň üstüni açýar” diýip, Birleşen Ştatlaryň baş prokurory E.Holder aýdýar.
Hasabatda diňe bir Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda doglup, terroristler bilen hyzmatdaşlyk edýänleriň däl, eýsem ekstremizme gol ýapýan amerikanlaryň sanynyň hem artanlygy bellenilýär.
Hüjümleriň sany azaldy
Ýöne hasabatda aýdylyşyna görä, 2009-njy ýyl geçen bäş ýyllykda tutuş dünýäde bolan terrorçylykly hüjümleriň sanynyň iň pes ýyly bolupdyr. Terroristik hüjümleriň sany geçen ýylda 11 müň töweregi boldy. 2006-njy ýylda bolsa 14500-e golaý bolupdy. Öten ýyl bu hüjümlerde ölenleriň sany 15 müňden aşakda.
Ýöne “Terrorizme garşy milli merkeziň” direktorynyň orunbasary Russ Trawers sanlaryň aşaklamagyna terrorizme garşy göreşde bolan öňegidişlik diýip baha bermezligi maslahat berýär.
R.Trawers şeýle diýýär: “Biz indi ençeme ýyl bäri aýdyp gelýäris. Dünýä boýunça berilýän umumy sanlar terroristlere garşy göreşde gazanylan üstünligiň derejesini ölçemekde dogry görkezijiler däl. Näme üçin? Sebäbi biz öten ýyl 83 ýurtda bolan 250 töweregi topary kataloga girizdik. Ol toparlaryň maksatlary, hereket edýän ýerleri tapawutly. Onsoň olaryň hemmesini bir ýere goşmak dogry bolmaz”.
Hasabatda terrorizmi goldaýar diýip pikir edilýän döwletler-de sanalýar. Kubany, Sudany we Siriýany-da öz içine alýan sanawdaky ýurtlaryň arasynda bu ugurda iň işjeň hasaplanýany Eýran. Tähranyň 2009-njy ýylda-da terroristik guramalary, şol sanda "Hizbullah", "Hamas", şeýle-de Orta Gündogar we Merkezi Aziýadaky beýleki söweşiji toparlary goldamagy dowam etdirenligi aýdylýar.


text:
Aşgabat, 26-njy ýanwary. “Türkmenportal”.
Garly we sürçek ýollarda ulagy dolandyrmak awtoulag sürüjiler üçin hakyky synag we kellagyry bolup durýar. Elbetde, ulag serişdeleriniň käbir görnüşine garly ýol laýyk gelýär, beýlekileri bolsa, tersine, awtoulagy gözegçilikde saklamak üçin taýýarlygy hem tejribäni talap edýär. Sürçek ýolda özüňi nähili alyp barmalydygy barada professionallar sürüjilere şeýle maslahat berýärler:
Sürüjilere 5 maslahat
1.Öz awtoulagyňyzyň wagtly-wagtynda hyzmat edilip durulýandygyna magt göz ýetiriň. Ulagyň gözden geçirilip durulmagy esasy meseleleriň biridir. Akkumulýatorlaryň batareýalarynyň, sowuklyk paýlaýjy ulgamyň, aýna arassalaýjylaryň saz işleýändigine göz ýetiriň. Tirkege we bejerişe çykdajy edeniňizden, öz ulagyňyzyň hyzmatyna köpräk pul harçlanyňyz gowydyr.
2.Teker üçin gyş örtügini satyn alyň. Bu meselede pul tygşytlajak bolmaň. Gyş örtükleriniň ýörite üsti galyň bölegi bolup, munuň özi ulag serişdesine garda gowy ýöremegi we ýol bilen aňsat sepleşmegi üpjün eder.
3.Öňüňize serediň we özüňizden öňde barýan beýleki ulag serişdeleri bilen howpsuz aralygy saklaň (tomusda saklaýan aralygyňyzdan hem iki esse). Öňüňizden barýan ulag serişdelerine we togtaýyş-duýduryş yşyklaryna (stop-signal) ünslüräk boluň. Eger bolmalysy ýaly aralygy saklasaňyz, gerek bolanda, gyssagly ýagdaýda tormaza münmeli bolmaň, ulagy endigan saklap bilersiňiz.
4.Ulagy duruzmaga öňünden taýýarlanyp, ony çalt hem däl-de, duýdansyz endigan we ýuwaş-ýuwaşdan saklaň. Eger siziň awtoulagyňyz tormazyň antiblokirleýji gurluşy bilen üpjün edilen bolsa ulagy saklamak üçin iň gowy edip biläýjek zadyňyz tormazyň pedalyna yzygiderli basyp durmakda jemlenýär.
5.Umuman, her gezek sürçek ýoldaky hereketiň başynda ulagyň şeýle ýolda özüni nähili alyp barýandygyny barlamak üçin ýeňilräk, ýöne birden tormaza basyp görmeli. Bu maslahat diňe gyşda däl, eýsem, çyg bolan ýollarda hem ulanarlyklydyr.


text:
Eýrandaky prezidentlik saýlawlarynda dalaş etmäge rugsat alan sekiz dalaşgäriň sekizisi hem anna güni ýurduň telewideniýesinde özara çekişme geçirmekligi planlaşdyrýarlar.
Eýranyň habar serişdeleriniň maglumatyna görä, bu çekişmelerde dalaşgärler ýurduň ykdysadyýeti, daşary syýasaty we ýadro programmasy ýaly möhüm meseleler boýunça öz garaýyşlary bilen çykyş ederler.
Şu ýylyň 21-nji maýynda Eýranyň Baş Kanunyny goraýjy Ruhanylar Geňeşi prezidentlik saýlawlaryna gatnaşmaga isleg bildiren 700 töweregi adamdan diňe 8 adama bu saýlawlara dalaşgär hökmünde gatnaşmaga rugsat berdi. Eýrandaky bu prezidentlik saýlawlary 14-nji iýunda geçiriler.


text:
Ysraýylyň harbylary 2014-nji ýylda “Hamas” toparyna garşy urşuň dowamynda Gazada kenara edilen howa zarbasynda dört palestin oglanyň öldürilmeginiň ýalňyşlyk sebäpli bolan wakadygyny aýtdy.
Ysraýylyň harbylarynyň metbugat-wekiliniň 12-nji iýunda aýtmagyna görä, Ysraýylyň söweş uçarlary olary ýaragly adamlar öýdüp, oka tutandygyny aýtdy we bu waka boýunça derňewleriň ýapylandygyny habar berdi.
16-njy iýulda bolan bu hüjüme ençeme daşary ýurtly habarçy şaýat bolupdy. Şaýatlar oglanlaryň şol wagtda futbol oýnap ýörendigini gürrüň berdiler.
Ysraýyl raýatlaryň heläk bolmagynyň öňüni almaga çaylaşandygyny aýtdy we “Hamasy” ýaşaýyş zolaklarynda hereket etmekde aýyplady.


text:
Ýurda doňuz dümewiniň (A/H1N1) aralaşmazlygy üçin, Türkmenistan Aşgabatdaky we Türkmenbaşydaky halkara aeportlarynda medisina gözegçiligini güýçlendirýär.
TDH-nyň maglumatyna görä, anna güni geçirilen hökümet maslahatynda Türkmenbaşynyň halkara portunda hem dümew sebäpli gözegçiligiň güýçlendirilendigi aýdylypdyr.
Ministrler kabinetiniň mejlisinde saglyk pudagyna gözegçilik edýän wise-premýer Sapardudy Toýlyýewiň beren hasabatyna görä, dünýäniň köp ýurdunda A/H1N1 dümewi bilen keselleýän adamlaryň köpelmegi bilen bagly, Türkmenistanda dümewe we beýleki ýokanç kesellere garşy görülýän öňüni alyş çäreleri mazaly güýçlendirildi.
Şonuň bilen bir wagtda-da ol şu güne çenli Türkmenistanda A/H1N1 wirusy ýokuşan bir adamyň hem ýüze çykarylmandygyny aýtdy.
Toýlyýewiň tassyklamagyna görä, halkara aeportlarynda we deňiz portunda uzak aralykdan ýolagçylaryň kesel alamatlaryny kesgitleýän, bedeniniň gyzgynyny ölçeýän termoskanerler işledilýär.


text:
Orsýetiň prezidenti Dmitriý Medwedew atom ýaragyny ýaýradylmazlygy baradaky “START” atly ylalaşygyň şu ýylyň dekabr aýyna çenli taýýar bolmagynyň mümkindigini aýdýar.
Bu baradaky öňki kabul edilen şertnamanyň möhleti hem şu ýylyň dekabr aýynda tamamlanýar.
BMG-nyň Baş assambleýasynda eden çykyşynda, prezident Medwedew ýadro ýaraglarynyň sanynyň kemeldilmeginiň, iki ýurdyň gatnaşyklaryny ösdürmekde esasy mesele bolup durýandygyny aýtdy.
Eýran bilen bagly meselede, Medwedew käbir halatlarda sanksiýalaryň girizilmeginiň öňüni alyp bolmaýandygyny belledi.