text:
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanda 12-nji fewralda geçiriljek prezident saýlawlarynyň milli kanunçylyga laýyklykda, alternatiw esasda ýokary guramaçylyk derejesinde geçjekdigine, demokratik prinsipleriň, aç-açanlygyň berjaý ediljekdigine, saýlawlara jemgyýetiň ähli gatlaklarynyň wekilleriniň aktiw gatnaşjakdygyna ynam bildirýär. Emma ençeme ekspertler prezidentiň bu aýdanlaryna şübheli garaýarlar.
Şu meseleler bilen gyzyklanyp, Azatlyk Radiosy düýbi Waşingtonda ýerleşýän “Amerikanyň howpsuzlyk proýekti” edarasynyň Merkezi we Günorta Aziýa boýunça alymy Joşua Foust bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistan kandidatlarynyň sany boýunça iň kän adamly prezident saýlawlaryna barýar. Siz bu barada golaýda “The Atlantic” neşirinde çykan makalaňyzda hem ýazypsyňyz. Siziňçe, bu saýlawlara görülýän taýýarlyklar, olara gatnaşjak kandidatlar nämäni aňladýar?
Joşua Foust
Joşua Foust:
Dogrusy, munuň nämäni aňladýandygyny anyklamak kyn, sebäbi Merkezi Aziýanyň taryhynda munuň ýaly zat ýok. Bu ýerde geçen ýylyň aýagynda Gyrgyzystanda bolan prezident saýlawlarynda bäsleşmäge çalşanlaryň sanynyň ýatlanmagy mümkin, ýöne ol açyk saýlaw bolupdy we adamlaryň hasaba alynmak ýa hasaba alynmazlyk babatda öz saýlamak, seçmek mümkinçiligi bardy. Emma Türkmenistanyň içinde beýle azatlyk ýok, men bu ýerde kandidatlyga hasaba alynýan adamlaryň resmi goldaw we Berdimuhamedowyň dolandyryjy partiýasy bilen baglylygyny nazarda tutýaryn. Onsoň men bu ýerde hakyky maksadyň nämeden ybaratdygyny hem anyk aýdyp biljek däl.
Ýöne bu ýerde iki sany esasy ähtimallyk bolup biler öýdýärin: olaryň birinjisi demokratiki saýlaw salgymyny döretmekden ybarat. Sebäbi bu Berdimuhamedowyň dolandyryşyna has kän kanunylyk manysyny berjek. Ozal ol şeýle kän kanunylyk manysyna eýe bolandan bolýardy. Meniň pikir edýän ikinji ähtimallygym ol nähilem bolsa bir ýol bilen halkara jemgyýetçiligine gowy görünjek bolýar. Ýöne munda hiç bir many ýok, sebäbi Türkmenistanyň hökümeti halkara jemgyýetçiligine demokratiýa we saýlawlar babatda gowy görünmäge hiç wagt isleg bildirmedi. Onsoň meniň üçin häzir prezidentlik saýlawlaryna şeýle köp kandidatyň gatnaşdyrylmagy ullakan bir syr bolup durýar.
Azatlyk Radiosy: Siziň öz makalaňyzda hem ýazyşyňyz ýaly, saýlawlarda Berdimuhamedowyň ýeňjegi öňünden belli diýen ýaly. Şeýle-de bu saýlawlaryň kanunylygy, adalatlylygy we adyllygy barada bir topar soragyň dörejegi belli, muňa Berdimuhamedowyň özüniň hem göz ýetirýändigi çak edilýär. Şeýle ýagdaýda, Türkmenistanda bu saýlawlaryň geçirilmegine näme üçin zerurlyk duýulýar diýip pikir edýärsiňiz?
Joşua Foust:
Hawa, men adaty türkmenleriň pikirini aňlap bilmeýärin, bu ýerde bir topar kynçylyk bar, bu ýurt köp derejede ýapyk. Hatda Berdimuhamedowyň özi hem bu barada kän bir zat aýtmaýar. Ol ýurtdan syzyp çykan widoýazgyda türklerden nägileligini bildirýär. Emma türkler onuň ýurdunda iň peýdaly adamlar bolup durýar. Onuň pikirleniş prosesi beýle bir aýdyň däl. Men ol yza, diktatorlarda bar bolan psihologiýa, öz dolandyryşyny nähilem bolsa bir ýol bilen, zuluma garanda ýasama saýlawlar arkaly uzaltmak zerurlygyna dolanyp gelýär diýip pikir edýärin.
Saddam Hüseýin hem şeýle edipdi, ýagny öz prezidentligi boýunça yzygider saýlaw geçiripdi. Ýogsam onuň ýeňjegine şübhe ýokdy, eger biri oňa garşy ses berse, jezalandyrylyp öldürilmek töwekgelligine uçraýardy. Emma ol şonda-da saýlaw geçirdi. Hatda Demirgazyk Koreýa hem ýerli häkimiýetler derejesinde käbir saýlawlary geçirýär. Men bu ýerde repressiw jemgyýetlerde käbir sebäplere görä şeýle islegiň, saýlawlar arkaly kanuny görünmek isleginiň bardygyny aýtjak bolýaryn. Ýogsam ol saýlawlar ýasama ýa durşuna galplyga ýugrulandyr we diňe režimiň zulumkärligini berkidýändir. Emma şonda-da olarda men bu saýlawlarda ýeňdim we şu sebäpden ýurdy dolandyrmaga hukugym bar diýmek isleýärler.
Azatlyk Radiosy: Saýlawlarda ýeňmek barada aýdylanda ýene bir sorag ýada düşýär. ÝHHG-niň baha beriji topary ÝHHG-niň bu saýlawlara gözegçilik etmegini maslahat bermeýär. Bu saýlaw prosesiniň kanunylygy babatda näme diýildigi bolýar?
Joşua Foust:
Ýagşy, bilýäňizmi näme, bu bir gyzykly üýtgeşme, sebäbi ÝHHG 2008-nji ýyldaky parlament saýlawlaryna gözegçilik edipdi. Onsoň olar bu saýlaw, nähili ölçeglerde bolsa-da, hakykatda az esasly we üns bererden az ähmiýetli diýen karara gelipdirler. Ýogsam şol parlament saýlawlary birnäçe ýyl ozal bolupdy.
Kanunylyk barada aýdylanda bolsa, nähilem bolanda onuň hiç hili halkara kanunylygy bolmaz. Türkmenistan bilen tanyş adamlar bu ýerde hökümet baradaky we şol hökümetiň saýlanyş tebigaty baradaky illýuziýalara aldanmaýar. Onsoň men olar saýlaw geçiren bolmakdan nämedir bir zat gazanýandyr öýtmeýärin. ÝHHG-niň hatda gözegçi toparyny hem iberjek bolmazlygy bolsa, olaryň bu saýlawlary geçirmek arkaly gazanmakçy bolýan bolýan demokratik kanunylygyny hem ýoga çykarýar. Onsoň bu azyndan görnüşi biraz täzelemek bolup biler, ýöne oňa garaýşy üýtgetmez.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanyň bu prosese nähilidir bir kanunlyk häsiýetini bermek hem-de bu çäräni halkara normalaryna ýakynlaşdyrmak üçin edip biljek bir zady barmy?
Joşua Foust:
Edil şu pursatda ýok. Türkmenistandaky oppozisiýa azar ýamany berildi we olaryň käbiri daşary ýurtlara çykmaga mejbur boldy. Onsoň olaryň türkmen jemgyýetinde uly bir rol oýnamak mümkinçiligi ýok. Haçanda adamlar režime garşy çyksalar, Berdimuhamedowa garşy bir zatlar aýtsalar, olar tussag edildi, ýanaldy we käte ruhy hassahana hem salyndy. Onsoň Türkmenistanda häzirki dowam edýän şertlerde kadaly hasaplanyp biljek saýlawlary geçirmegiň hakyky mümkinçiligi ýok.
Azatlyk Radiosy: Siz Türkmenistan bu ýerden nirä tarap ugur alýar diýip hasap edýärsiňiz?
Joşua Foust:
Men baryljak ýer saýlawdan öňki durlan ýer bolsa gerek diýip pikir edýärin. Aslynda bu referendum (saýlaw) Berdimuhamedow babatda we ol onuň dolandyryşyny tassyklar. Bu ýerde hakyky sorag onuň öz dolandyryşyny nähili tassyklajagy barada. Men bu soragy öz makalamda hem berýärin we oňa häzir özümde-de jogap ýok. Eger ol has uly tapawut bilen saýlansa, bu bir zady, pesräk tapawut bilen saýlansa bolsa, belki, başga bir zady aňladar. Emma şol bir wagtda men bu saýlawlaryň netijesinde Türkmenistanyň içindäki düýpli meseleler ýa-da halkara jemgyýetçiliginiň aladalary üýtgär diýip asla pikir etmeýärin.


c: text/html

text:
Serbiýanyň we Kosowanyň premýer-ministrleri Ýewropa Bileleşiginiň araçyllyk etmeginde anna güni ýene Brýusselde gepleşik geçirmegi planlaşdyrýarlar.
Serbiýanyň premýer-ministri Iwisa Daçiç bilen Kosowanyň premýer-ministri Haşim Taçiniň çarşenbe güni giçlik geçiren soňky gepleşikleri anyk bir netije bermändi.
14 sagat dowam eden şol gepleşikleriň yzy bilen öz ýurtlaryna dolanandyklaryna garamazdan, Ýewropa Bileleşigi olary ýene nobatdaky gepleşiklere çagyrdy.
Serbiýa bilen Kosowanyň özara gepleşiklerinde Kosowanyň territoriýasyndaky serb azlyklarynyň ýaşaýan regionynyň statusy baradaky mesele çözülmesi kyn meselelerden biri bolmagynda galýar.
Ýewropa Bileleşiginiň daşary gatnaşyklar bölüminiň başlygy Katerin Äşton Bileleşigiň duşenbe gününe planlaşdyrýan maslahatyndan öň Serbiýanyň we Kosowanyň bu dawaly meselede gutarnykly bir ylalaşyga gelmeklerine umyt edýändigini aýtdy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pakistanyň resmileri “Talyban” hereketiniň aýry-aýrylykda eden iki hüjüminde ýedi polisiýa ofiseriniň öldürilendigini aýdýarlar.
27-nji martda ir bilen Karaçi şäherindäki bomba partlamasynda iki polisiýa ofiseriniň öldürilendigini we başga-da 14 sanysynyň ýaralanandygyny, ýerli resmiler habar berýärler. Olaryň aýtmagyna görä, motosiklli bombaçy polisiýa ofiserlerini tälim beriji akademiýa alyp barýan awtobusyň gapdalynda özüni partladypdyr.
Karaçi şäherindäki bu hüjüm, ýurduň günorta-günbataryndaky Balojistan welaýatynda polisiýanyň ulagyna ot açylmagy netijesinde bäş polisiýa işgäri ölenden we başga-da bir sanysy ýaralanandan birnäçe sagat soň boldy.
Balojistan welaýatynyň içeri işler boýunça departamenti bu hüjümiň 26-njy martda Loralaý etrabyndaky Ça Çailo sebitinde bolandygyny habar berdi.


text:
Çagalardan, göwreli aýallardan we garrylardan ybarat bolan 9 milliona golaý adamyń gyssagly azyk kömegine mätäçlik çekýändigi beýan edildi.
BMG-nyń Azyk we Ekerançylyk guramasy bilen Bütün dünýä Azyk Maksatnamasy, Demirgazyk Koreýada 8.7 million adamyń gysagly kömege mätäç bolandygyny beýan etdi. BMG-nyń Azyk we Ekerançylyk guramasy bilen Bütün dünýä Azyk Maksatnamasy tarapyndan çap edilen raportda, howa şertleriniń amatly bolandygyna seretmezden, dökün we ýangyç ýetmezçiligi sebäpli Demirgazyk Koreýada her 10 adamdan 4 saynysyna 2009-njy ýylda açlyk howpynyń abanyp biljekdigi nygtaldy. Hünärmenler, azyk ýetmezçiliginden zyýan çekjekleriń çagalar, göwreli aýallar we garrylar boljakdygy barada duýduryş berdi.
trtturkmen.com
Filed under: Bütin Temalar, Durmyş, Habarlar


text:
Lebaply ýaş ene Adalat Hemdemowanyň köçede ýatyp-turýandygy barada Azatlyk Radiosyna beren maglumatyndan bäri iki hepde töweregi wagt geçdi.
Adalat dört ýaşly çagasy bilen gitmäge ýeriniň ýokdugyny, ýerli resmileriň hem hemaýat etmeýändigini Azatlyk Radiosyna gürrüň bereninden soň, ýerli häkimiýetiň wekilleri Azatlyk Radiosynyň habarçysy bilen habarlaşyp, Adalata hemaýatyň beriljekdigini aýdypdylar.
Eýse, häzirki pursat Adalatyň ýagdaýy nähili, oňa wada edilen hemaýat berildimi? Bu barada Azatlyk Radiosynyň Lebapdaky habarçysy Osman Hallyýew gürrüň berýär.


text:
Ukrainanyň parlamenti harby hyzmatdaşlyk boýunça Russiýa bilen baglaşylan hökümetara ylalaşyklaryň birnäçesini ýatyrdy.
21-nji maýda Ukrainanyň Werhonaýa Radasy, harby pudak boýunça ikitaraplaýyn hyzmatdaşlyk etmek barada 1995-nji ýylda gol goýlan ylalaşygy we Moldowada ýerleşýän rus harbylarynyň Ukrainanyň territoriýasyndan tranzit geçmegi boýunça gol goýlan şertnamany ýatyrmak barada kanun taslamasyny goldady.
Bu hereket, gündogar Ukrainada ok atyşygy bes etmek barada fewral aýynda gol goýlan ylalaşyga garamazdan, gürrüňi gidýän sebitde hökümet güýçleri bilen Russiýa tarapdar separatistleriň arasynda birsyhly bolmadyk söweşleriň dowam edýän mahalyna gabat geldi.
Gündogar Ukrainadaky çaknyşyklar zerarly geçen ýylyň aprel aýyndan bäri 6 100-den gowrak adamyň heläk bolandygy habar berilýär. Kiýew we Günbatar Russiýany gündogar Ukrainadaky pitneçileri ýarag bilen üpjün etmekde we ol ýere öz goşunyny ugratmakda aýyplaýarlar. Moskwa bu aýyplamalary ret edýär.


text:
Hytaýda sud maýyp bir aktiwiste we onuň adamsyna “howply prowokosiýa” etmekde aýyplama ýöňkäp, olary türme tussaglygyna höküm etdi.
Ni Ýulan we onuň adamsy Dong Jikin hökümetiň arka durmagynda bikanun alnan ýerleriň eýelerine hemaýat berýärdiler.
Ozal aklawçy bolup işlän Ni 2 ýyl we sekiz aý, onuň adamsy bolsa iki ýyl türme tussaglygyna höküm edildi.
Maşgalanyň gyzy - Dong Şuanyň berýän maglumatyna görä, onuň ene-atasy myhmanhananyň tölegini tölemekden ýüz öwrendikleri üçin sud edilipdirler.
Maşgala bu myhmanhana 2010-njy ýylda polisiýa tarapyndan ýerleşdirilipdi. Şol wagt Ni öň berlen iki ýyl türme tussaglygyndan boşap gelipdi.
Ni we Dong 2008-nji ýylda Pekindäki öýleri ýykylandan soň, köçelerde ýatyp-turupdylar.


text:
Yslam dindarlary we alymlary 15-nji awgustda Owganystanyň Gunduz welaýatynda 23 ýaşly aýalyň we 28 ýaşly ýigidiň azgynlykda aýyplanyp, talyplar tarapyndan daşlanyp öldürilmegini ýazgardylar. Bu waka Owganystanda şerigatyň kanunlarynyň näderejede dogry düşündirilýändigi baradaky jedelleriň döremegine getirdi.
Owganystanyň prezidenti Hamid Karzaý hem dindarlardyr alymlara goşulyp, iki ýaş owganyň talyban topary tarapyndan daşlanyp öldürilmegini ýiti ýazgardy.
Bu 20 ýaşlaryndaky ýaşlary talyplar azgynlykda we bozuklykda aýypladylar. Ýaşlaryň daşlanmak arkaly jezalandyrylmagy bilen bagly ýagdaý 9 ýyl mundan ozal talyplaryň režimi dargadylansoň, ilkinji gezek ýüze çykdy.
Talyplaryň gözegçiliginde bolan obada şeýle ýowuz jezanyň ýerine ýetirilmegi Owganystanyň graždan jemgyýeti, halkara hukuk goraýjy guramalar we ady belli yslam alymlary tarapyndan ýiti ýazgaryldy.
Karzaýyň hökümetiniň bu barada ýaýradan beýanatynda ýaş juwanlaryň öldürilmegi “bagyşlanyp bilinmejek jenaýat” diýlip atlandyryldy. Bu beýanatda “bikanun ýaragly topar tarapyndan iki ýaş owganyň hiç hili sud edilmezden öldürilmegi adamkärçiligiň we yslamyň prinsiplerine garşy gelýär” diýilýär.
Jedeller artdy
Talyplar, halaşyp, obalaryndan gaçyp giden iki sany ýaş juwany geçen hepde aldaw ýollary bilen dogduk obasyna gaýtaryp getirdiler. Soňra-da olary tutup, ýerli mollalar bilen geçirilen maslahatda ölüm jezasyna höküm etdiler.
Bu ýowuz waka Owganystanda şerigatyň kanunlarynyň düşündirilişi hakdaky jedelleriň has hem artmagyna getirdi. Bu diskussiýalar geçen hepde Kabulda başlandy. Ol ýere yslam dindarlarynyň 350-si ýygnanyp, Owganystanda yslamyň jenaýat kodeksi hasaplanýan Hudoodyň ýöredilmegini talap etdiler.
Şol bir wagtda-da Owganystanyň häzirki Konstitusiýasyna şerigatda ýerine ýetirilmeli hemme kanunlar girizildi. Şerigat takyk kanunlardan ybaratmy ýa-da bu kanunlara milli özboluşlyklar utgaşyp, ony has çylşyrymlaşdyrýarmy diýen mesele boýunça dürli pikirler bar.
Bu ýagadaýda owgan dindarlarynyň talap edýän şerigaty, owgan Konstitusiýasyna girizilen şerigatyň kanunlaryndan prinsipial taýdan tapawutlanýarmy diýen sowal ýüze çykýar.
Bu sorag akademiki häsiýete eýe bolan sowallaryň hataryna girenok. Ýöne onuň jogaby ýurtda köp halatlarda adam hukuklarynyň berjaý edilmegine gönükdirilen, şerigat kanunlaryna giň düşünjeli garalmagyny ündeýän ýörelgäniň aşa könemöwrit şerigat kanunlaryndan üstün çykmagyna täsir ýetirip biler.
Adam hukuklarynyň kepili
Owganystanda yslam dininiň ýöredilýändigini, ýurtda kabul edilen hemme kanunlaryň yslam dininiň kada-kanunlaryna laýyk gelýändigini tassyklamak bilen bir hatarda owgan hökümeti ýurtda Adam hukuklarynyň ahlumumy deklarasiýasynyň hem adam hukuklary bilen bagly beýleki halkara konwensiýalaryň berjaý edilmegini kepillendirýär.
Ýaşlaryň daşlanyp öldürilmegi bilen bagly wakanyň ýüze çykan ýeri Daşt-e-Arçi obasynyň dindary Maulwi Abdul Nasyr Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda ýaş juwanyň jezalandyrylmagynyň şerigatyň kanunyna laýyk gelmeýändigini aýdýar
“Yslamyň hem şerigatyň kanunlaryna görä, adam dört gezek bu jenaýaty eden halatynda, öz günäsini boýun alsa, şeýle hem onuň bu ýaman hereketi edendigine dört şaýat bolan mahalynda, diňe şonda belli bir adam azgynlykda, bozuklykda aýyplanyp bilner. Bu şertleriň hemmesi ýerine ýetirilmese, hatda adam günäsini boýun alan halatynda hem ony jezalandyryp bolmaz. Şaýatlaryň hemmesi bolsa öň hiç hili ýaramaz işe baş goşmadyk, arassa adamlar bolmaly” diýip, Maulwi Abdul Nasyr nygtaýar.
Molla Nasyr diňe kazy çagyran halatynda şaýatlaryň belli bir iş boýunça görkezme berip bilýandiklerini aýtdy. Ol: “Bu şertleriň hemmesi ýerine ýetirilmese, adamyň daşlanyp öldürilmegi baradaky hökümiň çykarylmagy zorluk hasaplanýar, şerigatyň kanunlaryna hem çapraz gelýär” diýip nygtady.
Owganystanyň Ýokary sudunyň kanun çykaryjy edarasynyň ýolbaşçysy Maulwi Siddikulah Muslim Owganystanyň adam hukuklaryny berjaý etmäge synanyşmagynyň şerigatyň kanunlaryna garşy gelmeýändigini aýtdy.
Kanuny güýji ýok
Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde jenap Muslim pygamberiň aýdan sözlerini hem eden işlerini aňladýan Gurhanda we hadyslarda yslam alymlarynyň aýdanlary bilen beýleki taraplaryň delilleriniň ylalaşyk esasynda bir pikire gelinmeginiň goldanylýanlygynyň kesgin aýdylandygyny nygtady. Bu fakt bolsa resmileriň yslamyň kanunyny ýerine ýetirip bilýändigini aňladýar diýip, owgan resmisi aýdýar.
“Uzak wagt dowam eden diskussiýalardan soň, yslam alymlary yslamyň jenaýat kodeksi hasaplanýan Hudooda degişli hemme işleriň döwletiň administratiw ýa ýuridiki organlaryna geçirip, soňra kararyň kabul edilmegi barada ylalaşdylar” diýip, jenap Muslim belledi.
Kaýiriň al Al-Askar Uniwersitetiniň Şerigat boýunça fakultetiniň dekany bolup işlän professor Hamid Muhammed Abu Talyb Maulwi Muslimiň aýdanlary bilen ylalaşýar. Ol Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda ýaragly topara degişli adamlaryň yslamyň şerigaty esasynda hiç kimi jezalandyrmaga haklarynyň ýokdugyny aýtdy.
Hamid Muhammed Abu Talyb şol jenaýat subut edilen halatynda hem häkimiýet başynda bolmadyklara bu işiň gadagandygyny nygtady: "Owganystanyň ýagdaýy bilen bagly aýtsak, ýurtda Hamid Karzaýyň häkimiýeti halkara derejesinde ykrar edildi. Şonuň üçin belli bir regionlaryň gözegçiligini öz eline alan adamlara sud geçirip, karar çykarmak rugsat edilmeýär. Sebäbi bu işe olaryň kanuny güýji ýok, olary hiç kim ykrar etmeýär".
Şeýle hem jenap Abu Talyp yslamyň kanunlaryny “durnukly, raýatlaryň hem olaryň emläginiň howpsuz, ykdysady taýdan üpjün” yslam döwletlerinde ýöredip bolýandygyny nygtady.
Talyplaryň we beýleki ýaragly toparlaryň esasy maksady Owganystanda yslam şerigatynyň kada-kanunlaryny ornaşdyrmakdan ybarat. Ýöne şol bir wagtda-da olaryň häkimiýet başynda bolan döwürlerinde ornaşdyran nusgasy raýatlaryň meýletin gatnaşmagyna däl-de, gorka esaslanypdy. Beýle döwlet gurluşy bolsa yslam alymlary tarapyndan düýpden kabul edilmeýär.


text:
Müň çemesi ýaş aktiwist Bişkegiň Ala-Tu meýdançasyna toplanyp, Gyrgyzystanyň syýasy partiýalarynyň arasynda oňşuklylyga, gepleşige we hyzmatdaşlyga çagyrdy.
Sişenbe güni geçirilen ýygnanyşyk şäher häkimiýetleriniň ygtyýar bermeginde guraldy.
Onlarça okuw jaýyna wekilçilik edýän ýaşlar gyrgyz raýatlaryny häkimiýetler tarapyndan ygtyýar berilmedik protestlerden saklanmaga çagyrdylar.
Olar 2005-nji ýylyň martyndaky we 2010-njy ýylyň aprelindäki rewolýusiýalardan soň bolan bidüzgünçilikler ýaly zatlaryň öňüni almak isleýändiklerinii aýtdylar.


text:
Malaýziýa howa ýollarynyň şenbe güni ýiten 239 ýolagçyly uçarynyň gözleg operasiýalary dowam edýär.
Malaýziýanyň häkimiýetleri birnäçe ýurtdan, şol sanda Birleşen Ştatlaryň we Hytaýyň hem gatnaşmagynda, jemi 40 gäminiň, 22 sany uçaryň gözlege çykandygyny aýtdy.
Kuala Lampurdan Pekine barýan uçar Malaýziýa bilen Wetnamyň aralarynda bir ýerde, deňziň üstünden uçup barýarka howa gözegçilik radaryndan ýitirim boldy. Hatda ondan emele gelen ýagdaý barada hiç hili telefon hem edilmedi.
Şu arada häkimiýetler gözegçilik kameralarynyň ýazgylaryny barlap, azyndan iki adamyň uçara ogurlanan ýewropa pasportlary bilen münendiklerini aýtdylar.
Malaýziýanyň transport ministri Hişamuddin Huseýin derňewe halkara gulluklarynyň hem goşulandygyny tassyk etdi.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama çarşenbe güni Ukrainanyň täze premýer-ministri Arseniý Ýatsenýuk bilen duşuşýar. Ak Tamyň metbugat-wekili Jaý Karneý Ýatsenýugyň saparynyň ABŞ-nyň “Ukraina, onuň halkyna berk goldaw bildirýändigini we Ukrainanyň täze hökümetiniň kanunydygyny” aňladýandygyny aýtdy.
Bu duşuşyk Krymda regionyň geljegini kesgitlemek boýunça referendum ses berişligine taýýarlyk görülýän wagtynda geçirilýär. Ses berijiler Krymyň Orsýetiň bölegi bolmagynyň ýa-da has giňeldilen ygtyýarlyklar bilen Ukrainada galmagynyň arasynda saýlamaly bolarlar.
Ukrain lideri öz ýurdunyň goňşy Orsýetden goranmak üçin ýardama mätäçdigini belledi we Waşingtondan maliýe kömegini sorajakdygyny aýtdy.


text:
Soňky günler Eýran tussag edilen oppozision protestçilere garşy ýola goýan köpçülikleýin sud prosesiniň daşardan ýazgarylmagyna gulak gabartmajakdygyny bildirip gelýär.
Eýran hökümeti protestçileriň köpçülikleýin sud edilmegi bilen baglanyşykly daşary ýurtlaryň edýän tankytlaryny ýurduň içerki işlerine gatyşmak diýip atlandyrýar.
Bu wakalaryň fonunda bolsa, Amerikanyň Birleşen Ştatlary Eýranyň ýadro programmasy bilen baglanyşykly dawalary çözmek üçin göni gepleşiklere başlamak barada öz eden tekliplerine Tähranyň häzire çenli jogap bermänligini belläp, bu jogaba Waşingtonyň tükeniksiz wagtlap garaşyp bilmejekdigini duýdurdy.
Ýöne, beýleki tarapdan, ýakynda geçirilen prezidentlik saýlawlary bilen baglanyşykly Eýranyň hökümetiniň uly dawa-jenjeller bilen gümra halatynda bu gepleşikler meselesi barada Tähranyň Waşingtona anyk jogap bermäge ýagdaýy barmyka diýen sorag hem ýüze çykýar. Ýone, şeýle-de bolsa, gepleşikler meselesinde Waşingtonyň hem indi sabyr käsesi dolup ýörene menzeýär.
«Göz üçin gurnalýan tomaşa»
Şu geçen ýekşenbe güni CNN telewideniýesinde eden çykyşynda Waşingtonyň Birleşen Milletler Guramasyndaky ýörite ilçisi Suzan Raýs protestçilere garşy Eýran hökümetiniň gurnan köpçülikleýin sud prosesini «göz üçin gurnalýan tomaşa» diýip atlandyryp, bu prosesiň ýurduň hökümetiniň 12-nji iýundaky prezidentlik saýlawlarynyň kanunylygyny sorag astynda goýýan halk köpçüliginden özüni uzaklaşdyrandygyny görkezýändigini aýtdy.
Şol gün hem Birleşen Ştatlaryň beýleki bir ýokary derejeli resmisi, Döwlet sekretary Hillari Klinton, telewideniýä beren interwýusynda Eýran häkimiýetlerini ýadro programmasy boýunça gepleşik geçirmek baradaky tekliplere jogap bermeýänligi üçin tankyt etdi.
Hususan-da, ol BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşiniň «bäş goşmak bir» toparynyň çäklerinde ýadro meselesi boýunça gepleşik geçirmek barada Waşingtonyň Tähranyň berjek jogabyna çäksiz wagtlap garaşyp bilmejekdigini mälim etdi. Hanym Klinton bu gurruňi edilýän mesele boýunça gepleşikler üçin prezident Barak Obamanyň Tähranyň öňünde şu ýylyň sentýabryna çenli möhlet goýandygyny belledi.
Onuň sözlerine görä, şol möhlete çenli Tähran hiç hili jogap bermese, prezident Obama sentýabryň ahyrynda geçiriljek G-20 toparyň ýygnagynda bu meseläni ýaran döwletler bilen geňeşer.
Amerikanyň Birleşen Ştatlary soňky wagtlar gepleşikler meselesinde Eýranyň oňyn ädimleri ätmedik halatynda Eýrana garşy täze has berk sanksiýalaryň ulanylmagynyň ahmaldygy hakdaky duýduryşlary hem berdi. Şol sanksiýalaryň hatarynda bolsa, ol Eýrandan nebit önümlerini satyn almagyny bes etmeginiň hem mümkindigini duýdurdy. Öz ykdysadyýeti nebit önümçiligine we nebit önümleriniň söwdasyna köp derejede bagly bolan Eýran üçin beýle sanksiýanyň uly ykdysady kynçylyklary döretmegi ähtimal.
Sanksiýany goldamaýanlar bar
Beýleki tarapdan, sanksiýa girizmek ideýasyny Birleşen Milletler Guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşiniň agzalarynyň arasynda goldamaýanlary-da bar. Aýratynam, Orsýet bilen Hytaý bu ideýa garşy çykyp gelýärler.
Mundan öň Eýran Birleşen Milletler Guramasynyň sanksiýasyna üç gezek sezewar boldy, ýöne bu barybir Eýrany gepleşikler stolunyň başyna getirip bilmedi.
Diplomatik çärelerden daşgary Eýrana garşy harby güýç ulanmak howpy hem aradan aýrylmaýar. Beýle howp Eýrana esasan Birleşen Ştatlar tarapyndan hem däl-de, eýse Ysraýyl tarapyndan abanýar. Çünki Ysraýyl Eýrany öz döwletlilik statusyna howp salýan güýç hasaplaýar. Hut şoňa görä-de, Ysraýyl hökümeti Tähranyň ýadro ýaragyna eýe bolmagynyň öňüni almak üçin özüniň Eýranyň ýadro nokatlaryna hüjüm etmekden çekinip durmajakdygyny ençeme gezek duýdurypdy.


text:
Şenbe güni Çilide taryhda iň bir güýçli ýer yranmalardan biriniň hasaba alynmagynyň yzy bilen, düýn ýekşenbe güni ýurduň prezidenti Mişelle Bahelet ölen adamlaryň anyklanan sanynyň häzirlikçe 700-den hem geçýändigini aýtdy. Ýöne adam ýitgileriniň sany entegem artar diýlip garaşylýar.
Rihter ölçeginde 8.8 ball güýji bolan bu ýer yranmanyň episentri Çiliniň kenar ýakalaryndan 100 kilometr töweregi okeanyň içinde boldy.
Ýer yranmanyň yzýany bilen şenbe güni Çiliniň prezidenti tutuş ýurt boýunça tebigy betbagtçylyk ýagdaýyny yglan etdi.
Ekspertler Çilidäki bu ýer yranmanyň soňky ýarym asyryň dowamynda dünýäde ýüz beren iň bir güýçli ýer yranmalardan biridigini aýdýarlar.


text:
Çarşenbe güni Yrakda janyndan geçen hüjümçiniň özüni partlatmagy netijesinde 12 adam öldi, 50-ä golaý adam ýaralandy.
Resmileriň aýtmagyna görä, hüjümçi partlaýjy serişde ýüklenen tiz kömek ulagyny Bakuba şäherindäki polisiýanyň türgenleşik merkezine baryp urupdyr.
Bu waka soňky günleriň dowamynda janyndan geçen hüjümçileriň Yragyň howpsuzlyk güýçlerine garşy amala aşyran ikinji hüjümidir.
Sişenbe güni Tikrit şäherinde amala aşyrlan hüjümde polisiýa iş arzasyny bermek üçin nobata duran 50-den gowrak adam ölüp, 150 töweregi adam ýaralanypdy.


text:
Şu gün Siriýanyň harby güýçleri ýurduň demirgazygyndaky Idlib prowinsiýasyndaky halk gozgalaňlaryny basyp ýatyrmak boýunça çärelerini dowam etdirdiler.
Şu geçen dynç alyş günleri ýurduň harby güýçleri bu prowinsiýanyň Ýisr al-Şugur şäherinde gurnalan protestleri güýç bilen dargytdylar we şäherde berk kontrollygy ýola goýdular. Ýerli aktiwistler bu wakalarda azyndan alty sany parahat ýaşaýjynyň ölendigini aýdýarlar.
Şu gün siriýaly aktiwistler ýurduň demirgazygyndaky Maarat al-Naaman şäherindäki protestleri-de basyp ýatyrmak üçin bu şäheriň töwereklerine tanklaryň jemlenip başlandygyny habar berdiler.
Türkiýäniň «Anadoly» habar agentliginiň maglumatyna görä, soňky günler Siriýanyň hökümetiniň gazaply güýç ulanmagy netijesinde siriýadan 7 müň töweregi raýat Türkiýäniň territoriýasyna bosup geçipdir.


text:
Halkara pul fondy Ukraina, ýurduň bergileri we Orsýet tarapyndan goldanylýan separatistler bilen konflikti bilen bagly nämälimliklere garamazdan, ikinji tapgyr karz bermegi tassyk etdi.
Halkara pul fondunyň ýerine ýetiriji geňeşi 31-nji iýulda Ukraina derrew 1.7 milliard dollar karz pul berjegini aýtdy.
Bu Ukraina geçirmäge başlan ykdysady reformalary üçin mart aýynda berilmeli edilen 17.5 milliard dollaryň bir bölegidir.
Halkara pul fondunyň dolandyryjy direktorynyň birinji orunbasary Deýwid Lipton ukrain häkimiýetleriniň bergi, korrupsiýa, netijesiz dolandyryş ýaly meseleleri bir wagtda çözmäge gönükdirilen güýçli reforma programmasyna başlandygyny aýtdy.


text:
23-nji oktýabrda Ýaponiýanyň Premýer-ministri Sindzo Abe Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetine bardy, bu ýerde dostlukly ýurduň hökümet Baştutanyna şu ýokary okuw mekdebiniň “Hormatly professory” diýen ady dakmak dabarasy boldy.
Ýaponiýanyň Premýer-ministri Sindzo Abe uniwersitetiň eýwanynda ýaýbaňlandyrylan sergi bilen tanyşdy. Bu ýerde myhmanlaryň öňünde ýaşlaryň döredijilik topary aýdym-saz we tans maksatnamasy bilen çykyş etdi.
Ýaponiýanyň Premýer-ministri we onuň ýanyndaky adamlar uniwersitetiň maslahatlar zalyna barýarlar. Şanly waka mynasybetli bu ýere türkmen paýtagtynyň ylmy jemgyýetçiliginiň, TDU-nyň professor – mugallymlar düzüminiň wekilleri, talyplar ýygnandylar.
Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň rektory dabarany açyp, ýygnananlaryň adyndan belent mertebeli myhmany mähirli mübärekledi we şu günki wakanyň ýokary okuw mekdebiniň taryhyna aýratyn ähmiýetli waka hökmünde girjekdigini nygtady. Dabaraly ýagdaýda Türkmenistanyň Ýokary attestasion komitetiniň Ýaponiýanyň Premýer-ministri Sindzo Abä türkmen hem-de ýapon halklarynyň arasyndaky dostluk gatnaşyklaryny pugtalandyrmaga, iki ýurduň arasyndaky söwda-ykdysady gatnaşyklary ösdürmäge, ýangyç-energetika, ylym-tehnologiýa, bilim we medeni-ynsanperwer ulgamynda hyzmatdaşlygy giňeltmäge goşan uly şahsy goşandy üçin “Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň Hormatly professory” diýen ady dakmak hakyndaky çözgüdi okalýar.
Dabara gatnaşyjylaryň şowhunly elçarpyşmalary astynda uniwersitetiň rektory ýapon hökümetiniň Baştutanyna milli türkmen donuny we ak telpek geýdirýär hem-de degişli diplomy gowşurýar.
Ýaponiýanyň Premýer-ministri Sindzo Abe ýygnananlaryň öňünde çykyş edip, Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowa hem-de Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň işgärlerine ýurdumyzyň esasy ýokary okuw mekdepleriniň biriniň Hormatly professory diýen adynyň dakylmagy mynasybetli hoşallyk bildirdi hem-de bu waka iki ýurduň halklarynyň arasyndaky berkeýän dostluk gatnaşyklarynyň we netijeli hyzmatdaşlygyň nyşany hökmünde garaýandygyny belledi.
Ýaponiýanyň Premýer-ministri dabara gatnaşyjylar bilen mähirli hoşlaşyp, bu ýerden ugrady.


text:
29-njy noýabrda Müsüriň sudy häkimiýetden çetleşdirilen ozalky prezident Hosni Mubaraka we onuň ýokary derejeli howpsuzlyk ýolbaşçylaryna adam öldürmek baradaky bildirilen aýyplamalary ýatyrdy.
86 ýaşyndaky Mubarak 2011-nji ýylda bolan hökümete garşy protestleriň dowamynda demonstrantlaryň ölümine dahylly bolmakda aýyplanyp, 2012-nji ýylda ömürlik türme tussaglygyna höküm edilipdi. 2011-nji ýyldaky şol protestleriň netijesinde Mubarak häkimiýetden çetleşdirilipdi.
Sud protestçileriň ölümine sebäpkär bolmakda aýyplanan başga-da bäş sany ýokary derejeli howpsuzlyk resmisini, şol sanda ýurduň ozalky içeri işler ministri Habib al-Adlyny hem aklady.
Özüne bildirilýän aýyplamalary inkär edýän Mubarak häzir korrupsiýa işi bilen baglylykda üç ýyl bäri tussaglykda saklanylýar.


text:
Aşgabat şäheriniň elektrik üpjünçiligini gowulandyrmak boýunça Maksatnamany durmuşa geçirmegiň çäklerinde paýtagtda howadan geçýän elektrik liniýalary ýerasty kabeller bilen çalyşmak işi dowam etdirilýär. Munuň özi uly şäher giňişligi asyl-asyl bolup duran elektrik simlerinden arassalamaga ýardam berer.
Paýtagty abadanlaşdyrmagyň çäklerindäki bu işleri “Aşgabatenergo” önümçilik birleşigi “Türkmenenergogurlyşyk” konserni bilen bilelikde alyp barýar.
Häzirki güne çenli meýilnamadan daşgary ýaşaýyş ýerlerinde ulanylýan 0,4 kilowat basyşly pes woltly kabel elektrik liniýalarynyň bir müň kilometre golaýy we 10 kilowolt basyşly ýokary woltly kabelleriň bolsa 500 metrden gowragy çekildi.
Umuman, 2015-2016-njy ýyllarda howadan geçýän elektrik liniýalarynyň 113 kilometri aýrylar, ýerasty kabelleriň bolsa 178 kilometri çekiler. Şeýle hem köçeleri yşyklandyrmaga degişli bolan howa elektrik liniýalarynyň 70 kilometrini aýyrmak bellenilýär.
Mundan başga-da, paýtagtyň elektrik energiýasy bilen ygtybarly üpjün edilmegini ýokarlandyrmak boýunça giň gerimli taslama amala aşyrylýar. Bu işleriň ilkinji nobatdakysyny 2015-nji ýylda, ikinji we üçünji nobatdakylaryny bolsa 2016-njy ýylda tamamlamak meýilleşdirilýär.


text:
Hormatly halkara sergisine we ylmy maslahatyna gatnaşyjylar!
Gadyrly myhmanlar!
Sizi «Türkmenistanyň energetika senagatynyň ösüşiniň esasy ugurlary» atly halkara sergisiniň we ylmy maslahatynyň açylmagy bilen tüýs ýürekden gutlaýaryn! Siziň ähliňize berk jan saglyk, ýurdumyzyň energetika senagatyny has-da ösdürmek ugrunda alyp barýan işleriňizde uly üstünlikleri arzuw edýärin!
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzyň ykdysadyýetini ýokary depginler bilen döwrebaplaşdyrmaga, türkmen halkynyň hal-ýagdaýyny gowulandyrmaga, welaýatlarymyzy durmuş-ykdysady taýdan toplumlaýyn ösdürmäge gönükdirilen giň gerimli özgertmelere badalga berdik. Bu özgertmeleri durmuşa geçirmegiň hukuk binýady hökmünde kabul edilen «Türkmenistanyň Prezidentiniň obalaryň, şäherçeleriň, etraplardaky şäherleriň we etrap merkezleriniň ilatynyň durmuş-ýaşaýyş şertlerini özgertmek boýunça 2020-nji ýyla çenli döwür üçin rejelenen görnüşdäki Milli maksatnamasy» we «Türkmenistanyň durmuş-ykdysady ösüşiniň 2011-2030-njy ýyllar üçin Milli maksatnamasy» ýurdumyzy geljekde ösdürmäge gönükdirilen ynamly ädimleriň aýdyň subutnamasydyr.
Oba milli maksatnamasyna laýyklykda, ýurdumyzyň ähli welaýatlarynda dürli maksatly binalaryň we desgalaryň ýüzlerçesi gurlup, ulanmaga berildi we birnäçesiniň gurluşygy häzirki döwürde güýçli depginler bilen dowam etdirilýär.
Ulanmaga berlen desgalaryň we binalaryň kadaly işlemegi üçin bolsa, beýleki amatlyklar bilen bir hatarda, ilkinji nobatda, elektrik energiýasy zerur bolup durýar.
Şu zerurlyklardan ugur alnyp, «Türkmenistanyň elektrik energetikasy pudagyny ösdürmegiň 2013-2020-nji ýyllar üçin konsepsiýasy» kabul edildi. Bu resminamada 2020-nji ýyla çenli döwürde ýurdumyzyň dürli welaýatlarynda jemi 14 sany elektrik stansiýasyny gurmak göz öňünde tutulýar.
Şunuň bilen birlikde, pudaga täze tehnologiýalary, netijeli we öndürijilikli işleýän enjamlary ornaşdyrmak, elektrik energiýasynyň önümçiliginde daşky gurşawy goramaga gönükdirilen çäreleri durmuşa geçirmek, Günden we ýelden elektrik energiýasyny öndürmek bilen bagly meseleler döwletimiziň öňünde duran möhüm wezipeleriň biridir.
Konsepsiýanyň durmuşa geçirilmegi bilen, geljekde elektrik energiýasynyň öndürilişi düýpli artdyrylar. Ýakyn wagtlarda obalarda, şäherçelerde, etrap merkezlerinde energiýa paýlaýjy ulgamlaryň, transformator beketleriniň durky düýpli täzelener.
Biz energetika pudagyny durnukly ösdürmek bilen, dünýä bazarlarynda uly isleg bildirilýän elektrik energiýasynyň eksportuny yzygiderli artdyrýarys. Mary döwlet elektrik stansiýasyndan Owganystanyň serhedine çenli gurlan ýokary woltly howa elektrik geçirijisi, Lebap welaýatynda gurlan Lebap döwlet elektrik stansiýasy goňşy ýurtlara iberilýän elektrik energiýasynyň möçberini birnäçe esse artdyrmaga mümkinçilik berer. Häzirki döwürde transmilli elektrik geçirijileri möhüm ykdysady we geosyýasy ähmiýete eýe bolup, olar sebitde parahatçylygy we durnuklylygy pugtalandyrmaga, döwletleriň arasyndaky hyzmatdaşlygy ösdürmäge ýardam berýär.
Gadyrly dostlar!
Ýakyn geljekde ýurdumyzyň welaýatlarynda guruljak döwrebap we ýokary tehnologiýalar bilen üpjün edilen häzirki zaman gaz turbinaly elektrik stansiýalarynyň işe girizilmegi bilen, energetika pudagynyň maddy-enjamlaýyn binýady has-da pugtalandyrylar.
Häzirki wagtda ýurdumyzda gaz turbinaly elektrik stansiýalaryny mundan beýläk-de döwrebaplaşdyrmaga we täzelerini gurmaga gönükdirilen giň möçberli taslamalar durmuşa geçirilýär, täze elektrik geçirijileri, paýlaýjy ulgamlar gurulýar. Paýtagtymyzda hem-de tutuş ýurdumyzda energiýa üpjünçilik we daşky yşyklandyryş ulgamlaryny täzelemek işleri alnyp barylýar. Energetika senagatynda pudaklaýyn taslamalary durmuşa geçirmekde in täze, energiýa tygşytlaýjy tehnologiýalary, ýokary netijeli, ygtybarly enjamlary ulanmak ýurdumyzyň energetika pudagynyň esasy wezipeleriniň biridir.
Hormatly myhmanlar!
Şu günki geçirilýän halkara sergisinde we ylmy maslahatynda Türkmenistanyň energetika pudagynyň ýeten sepgitlerine göz ýetirmek, pudagyň öňünde durýan derwaýys meseleleri, geljekki ösüş meýilnamalaryny, täze tehnologiýalary ornaşdyrmak boýunça özara bähbitli taslamalary ara alyp maslahatlaşmak, ýurdumyzyň kärhanalaryna köpsanly daşary ýurt kompaniýalary bilen özara bähbitli hyzmatdaşlyk etmegiň ugurlaryny kesgitlemek üçin giň mümkinçilikleriň dörejekdigine berk ynanýaryn!
Mähriban adamlar!
Hormatly halkara sergisine we ylmy maslahatyna gatnaşyjylar!
Sizi «Türkmenistanyň energetika senagatynyň ösüşiniň esasy ugurlary» atly halkara sergisiniň we ylmy maslahatynyň açylmagy bilen ýene-de bir gezek tüýs ýürekden gutlaýaryn! Size berk jan saglyk, maşgala abadançylygyny, alyp barýan işleriňizde uly üstünlikleri arzuw edýärin!
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow.


text:
Çarşenbe güni Birleşen Ştatlar bilen Günorta Koreýa Demirgazyk Koreýanyň täze raketa synagyny geçirmeginiň mümkindigini aýdyp, bu ugurdaky gözegçiliklerini güýçlendirendiklerini mälim etdiler.
Bu iki ýurduň resmileri häzirki wagt Demirgazyk Koreýanyň azyndan iki sany orta aralyga uçýan raketasyny uçurmaga taýýarlanýar diýlip çaklanylýandygyny aýdýarlar.
Ýöne Phenýanyň bu raketalarynyň synag raketalarymy ýa-da söweş raketalary bolup biljekdigi barada häzirlikçe anyk bir garaýyş öňe sürülmeýär.
Soňky günler Demirgazyk Koreýanyň häkimiýetleri Birleşen Ştatlara, Ýaponiýa we Günorta Koreýa garşy raketa hüjümlerini amala aşyrmagynyň mümkindigi bilen duýduryş berip gelýärler.
Geçen hepde Demirgazyk Koreýanyň hökümeti bu ýurtdaky daşary ýurt ilçihanalaryna öz howpsuzlyklary üçin ýurdy terk etmekligi-de maslahat berdi.


text:
Tähranda çap edilýän reformaçy “Haýeti NOW” atly gündelik gazet ýapyldy.
Eýranyň Fars agentliginiň maglumatlaryna görä, ýurduň metbugat baradaky edarasy şol gazeti ýapmagy karar etdi. Sebäbi, gazet ýurduň metbugat baradaky kanunynyň düzgünlerine laýik işlemedi.
“Haýeti Now” Tähranda çap edilýän sanlyja reformaçy gazetiň biridi we ol oppozisiýa lideri Musawini goldaýardy. Onuň ýapylandygy düýn Eýranda bolan köpçülikleýin demonstrasiýalardan köp wagt geçmänkä yglan edildi.
Studentler güni bolan protestlere Musawiniň Ýaşyllar hereketiniň tarapdarlarynyň müňlerçesi gatnaşdylar.
Bu hereket Ahmedinejada we onuň iýundaky dawaly saýlawlarda täzeden saýlanmagyna garşy.
Düýnki protestlerde polis we demonstrasiýaçylar çaknyşdylar. Şonda Ýaşyllar hereketiniň agzalary tussag edildi.


text:
Düýn prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Aşgabatda Belarusyň prezidentiniň kömekçisi Wiktor Şeýman bilen gepleşik geçirdi.
Bu duşuşykda Wiktor Şeýman Belarusyň prezidenti Aleksandr Lukaşenkonyň ýörite hatyny türkmen prezidentine gowşurdy.
Gepleşigiň barşynda taraplar Türkmenistan bilen Belarusyň gatnaşyklarynyň möhüm ugurlardaky ösüşleri, şeýle hem bu hyzmatdaşlyklary ösdürmekligiň ugurlary barada pikir alyşdylar.
Maslahatlaşylan proýektleriň hatarynda Lebap welaýatynda dökün önümçilik kombinatyny gurmak boýunça alnyp barylýan özara proýektiň hem aýratyn üns merkezinde bolandygy habar berilýär.


text:
Prinston uniwersiteti
" Princeton University", Prinston, ABS. ABS-nyn in meshur we abrayly uniwersitetlerinin biri bolup, 1746-njy yylda esaslandyrylypdyr. Hazirki wagtdabu yerde 4,5 mun talyp okayar, okuwlar ayratyn namalarda alnyp barylyar we ylym-dernew isleri bilen makam baglanysdyrylyar. Bu yerde 400-den gowrak profesor sapak berip, olaryn 7-si Nobel bayragynyn eyeleridir. Priston uniwersiteti kitaplary bellige almak boyunca "Google"-nin programmasyna birigen dunyade adygan az sanly uniwersitetlerin biridir. Bu uniwersitetin kitaphanasynda 6 million cap edilen kitaplar,5 million golyazma we 2 milliondan gowrak beyleki materiallar bar.


text:
Penşenbe güni Orsýetiň prezident administrasiýasy ýakynda prezidentlik wezipesine eýe bolan Wladimir Putiniň Waşingtonyň golaýynda geçiriljek G-8 toparynyň sammitine gatnaşmajakdygyny mälim etdi.
Ozalky planlaşdyrylyşyna görä, bu gürrüňi edilýän sammitiň çäklerinde Orsýetiň prezidenti ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama bilen hem ikiçäk duşuşyk geçirer diýlip garaşylýardy.
Kremliň beýanatynda prezident Wladimir Putiniň häzirki wagt täze hökümeti düzmek aladalary bilen çakdanaşa işlidigi aýdylýar we bu sammite Ministrler Kabinetiniň täze bellenen başlygy Dmitriý Medwedewiň barjakdygy bellenilýär. Waşingtondaky bu sammit 17-18-nji maý günleri geçiriler.


text:
Gazada BMG-niň garamagyndaky mekdebe edilen heläkçilikli hüjümler halkara derejesinde tankyt edilýärkä, Ysraýyl 4-nji awgustda Gazanyň uly böleginde ok atyşygy birtaraplaýyn bes edýändigini yglan etdi.
Emma Hamas ýedi sagatlyk ýaraşyga özüniň goşuljak däldigini aýtdy we raýatlara köçä çykanlarynda örän seresaply bolmalydygyny duýdurdy.
Ok atyşygyň bes edilmeginiň güýje girmeli diýip kesgitlenen sagadyndan sähelçe wagt geçensoň, palestin lukmanlary Gaza şäherinde kenarýaka Şati bosgunlar lageriniň howadan oka tutulyp, bu hüjümde 30 adamynyň ýaralanandygyny aýtdylar.
Şeýle-de Ysraýylyň howa zarbalary zerarly ”Yslam jyhady” toparynyň söweşijileriniň ýolbaşçysy Daniel Mansour 4-nji awgustda Gazanyň demirgazygynda ýerleşýän öýünde wepat boldy.
”Yslam jyhady” atly topar Hamasyň ýakyn ýaranydyr.
Ok atyşygyň çäkli gerimde bes edilmegi
Ysraýyl ok atyşygyň bes edilmeginiň Ysraýlyň goşunlarynyň hereket edýän ýerlerine, şol sanda Gazanyň Rafah şäherine täsir ýetirmejegini aýtdy.
Şeýle-de Ysraýylyň goşunlaryna özleri hüjüme sezewar bolan ýagdaýynda gaýtargy bermek tabşyrylypdyr.
Ysraýylyň we Hamasyň arasynda 28 gün bäri dowam edýän uruş zerarly 1 770 palestinaly, wepat boldy we olaryň köpüsi parahat ilatdan bolan adamlar we çagalardyr.
Ysraýyllylardan 64 esger we üç parahat ýaşaýjy öldürildi.
Mekdebe hüjüm
Ysraýyl ok atyşygy bes etmek barada beýannamany 3-nji awgustda, Gazadaky bosgunlar lagerinde BMG-niň garamagynda bolan mekdebe eden heläkçilikli hüjüminiň halkara derejesinde tankyt edilýän wagty yglan etdi. Bosgunlar lagerinde uruşdan gaçyp, öz öýlerini terk eden 3 000 çemesi palestinaly ýerleşýär.
BMG-niň Baş sekretary Ban Ki-Moon 10 adamyň ölümine sebäp bolan bu hüjümiň “ahlak taýdan eden-etdilikli we jenaýatçylykly hereket” bolandygyny, onuň halkara kanunlaryny gödek depeleýändigini aýtdy.
“Bu paýhassyzlyk bes edilmeli” diýip, Ban Ki-Moon aýtdy.
BMG-niň palestin bosgunlaryna ýardam berýän agentliginiň (UNRWA) metbugat wekili Kris Gunness (Chris Gunness) 3-nji awgustda Tel Awiwde Reuters agentligine beren interwýusynda BMG-niň Gazadaky mekdebine edilen hüjüm barada şeýle diýdi: “Biz hüjümi berk tankyt edýäris. Sebäbi biz lagerde, bu mekdepde adamlaryň bardygyny Ysraýylyň goşunlaryna 33 gezek aýtdyk. Soňky sapar biz muny hüjümiň bir sagat öň ýanyndan duýdurdyk”.
ABŞ-nyň döwlet departamentiniň metbugat wekili Jen Psaki bu “masgaraçylykly” ok atyşygyň ABŞ-da erbet täsir galdyrandygyny aýtdy. Şeýle-de Psaki Ysraýyly “öz standartlaryny berjaý etmäge” we raýatlar bilen bagly hadysalaryň öňüni almaga çagyrdy.
Ysraýylyň goşuny amala aşyran hüjümini mekdebiň golaýynda ”Yslam jyhady” toparynyň motorly barýan üç agzasyna garşy gönükdirendigini aýtdy.
Bu hüjüm Gazadaky konfliktiň dowamynda BMG-niň palestinler üçin gurnan bosgunlar lagerlerine garşy edilen üçünji heläkçilikli hüjümdir.
BMG-niň bosgunlar üçin niýetlenen gaçybatalgalarynda 270 000 çemesi palestin raýaty ýerleşýär.


text:
Soňky wagtlar Türkmenistanda dini ekstremizmiň öňüni almak boýunça çäreleriň güýçlendirilýändigi we daşary ýurtlarda işleýän hem-de bilim alýan türkmenistanlylaryň din bilen gyzyklanmalaryna edilýän gözegçilikleriň-de artýandygy barada maglumatlar gelip gowuşýar.
Eýsem, şu günki gün Türkmenistanda dini ekstremizm bilen baglanyşykly aladalanmak we çäreleri güýçlendirmek üçin nähilidir bir esaslar barmy? Bu ugurda häkimiýetler tarapyndan nähilidir bir çäreler görülýärmi?
Azatlyk Radiosy şu we käbir beýleki meseleler barada aşgabatly publisist ýazyjy Amanmyrat Bugaýew bilen söhbetdeş boldy.


text:
1-nji oktýabrda Türkmenistan ýaşulularyň halkara gününi belledi.
Ýaşulularyň halkara gününiň bellenilmegi bilen bagly türkmen metbugatynda berlen maglumatlarda türkmenlerde öňden bäri ýaşululara hormat goýmak, olar bilen maslahatlaşmak dessurynyň bardygy nygtalýar.
Ýurduň häzirki prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow häkimiýet başyna gelensoň, Türkmenistanyň ilkinji prezidenti Saparmyrat Nyýazow tarapyndan kesilen pensiýalary dikeldipdi. Şeýle hem uruş weteranlarynyň, wepat bolan esgerleriň yzynda galan eneleriň we zenanlaryň pensiýalary ýokarlandyryldy.


text:
25-nji sentýabrdan 26-njy sentýabra geçilýän gije paýtagtyň 30-njy mikroraýonynyň Gurbandurdyýew köçesiniň 39-njy jaýynda ýangyn boldy. Ýangynyň bu üç gatly jaýyň 12 kwartirasynyň ählisine zyýan ýetirendigi aýdylýar.
Deslapky maglumatlara görä, bu ýangynda adam pidasy bolmandyr. Emma ýangynda binanyň ikinji we üçünji gatlardaky käbir kwartiralar dolulygyna ýanypdyr. Ýangynyň şöhlesini gije Aşgabadyň beýleki käbir ýerlerinden hem görse bolýardy. Wakanyň yzy bilen ýaşaýjylaryň arasynda uly howsala döredi.
Ministr hem gelipdir
Ýangynyň yzy bilen, birsalymdan soň, degişli edaralaryň işgärleri hem wakanyň bolan ýerine gelip başladylar. Olaryň arasynda ýangyn söndüriji awtoulaglar, polisiýanyň we beýleki ýörite gulluklaryň işgärlerini hem görmek bolýardy. Wakanyň bolan ýerine gije baranlaryň arasynda içeri işler ministri I.Mulikowyň hem bolandygy barada tassyklanmadyk maglumatlar bar.
Wakanyň sebäpleri barada resmi taýdan entek hiç hili maglumat berilmedi. Ýöne, käbir çaklamalara görä, ýangyn şol gije turan apy-tupanda elektrik togunyň gysga utgaşmasy zerarly şol jaýyň elektrik şitiniň ot almagy netijesinde döräpdir.
Agzalýan etrabyň elektrik liniýalary köpden bäri bejerilmändir. Şol bir wagtyň özünde-de ýaşaýyş jaýlar hem uzak wagtdan bäri remont edilmändir. Şeýlelikde agzalýan raýonda köne elektrik simleriniň ýanýan halatlaryna wagtal-wagtal duş gelinýär.
“Elli ýyldan gowrak wagt bäri şu jaýda ýaşaýan. Remont edilenok. Elektrik simlerini çalyşmaýarlar. Öňler podýezdlerde remont edilýärdi. Indi bolsa podýezde seredip gör. Simler kerep ýaly bolup dur. Adamlar islän zadyny birikdirýärler, onsoň simler çydanok, sähelçe agram düşse ýanýar, hiç kim munuň aladasyny hem edenok” diýip, ýangyn bolan ýaşaýyş jaýynyň ýanyndaky jaýda ýaşaýan Nataliýa aýdýar.
Suwsuz ýangyn söndürijiler
Ýangyn söndürijileriň bölümi ýanan jaýdan o diýen uzakda däl. Emma, muňa garamazdan, olaryň wakanyň bolan ýerine wagtynda ýetişmändigini aýdyp, nägileligini bildirýänler hem bar.
Ýangyn söndürmäge gelen ulaglar.
“Ýangyn dörände ýangyn söndürijilere jaň etdik. Telefony hiç kim almady. Şonuň üçin olaryň bolýan ýerlerine bir adam baryp habar berdi” diýip, ýangyn bolan etrabyň özüni Bekmyrat diýip tanadan ýaşaýjysy gürrüň berdi.
Ýangyna ilkinji bolup gelen ýangyn söndüriji awtoulagda suw hem ýok eken. Suwy kommunal hojalygyna degişli ýörite suw daşalýan awtoulag bilen daşapdyrlar. Paýtagtda döreýän ýangynlarda bu indi gaýtalanyp durýan ýagdaý.
Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolan ýangyn söndürijileriň biri bu ýagdaýy paýtagtyň köp raýonlarynda ýörite gidrantlaryň ýoklugy bilen düşündirýär: “Esasanam köne raýonlaryň köpüsinde gidrant ýok. Onuň bar ýerinde hem ulanyp bolmaýan halatlary seýrek däl”.
Kompensasiýa
Emma wakada ýitgi çeken ýerli ýaşaýjylary ýangyn söndürijileriň bu hili düşündirişleri o diýen kanagtlandyrmaýar. Olar häkimiýetlerden ýangynda ýitiren emläkleriniň öweziniň dolunmagyny isleýärler.
Şonuň üçin bu ýaşaýyş jaýynyň käbir ýaşaýjylary ýangyn söndürijileriň bu ýangyna giç we taýýarlyksyz gelendiklerinden arz-şikaýat etjekdiklerini aýdýarlar.
Bu birinji gezek bolan waka däl. Mundan ozal hem diňe şu ýylyň dowamynda paýtagt Aşgabatda şonuň ýaly ençeme waka bolup geçdi. Şu ýylyň aprel aýynda Aşgabadyň Kemine köçesinde çykan ýangynda 4 adamyň wepat bolandygy habar berlipdi.
Şondan soň maý aýynda paýtagtyň 2-nji saglyk öýüniň golaýyndaky ýaşaýyş jaýynda bolan ýangynda bolsa iki adamyň wepat bolandygy barada resmi taýdan tassyklanmadyk maglumatlar peýda bolupdy.
Şol ýangynlarda hem ýangyn söndürijileriň betbagtçylygyň bolan ýerine giç hem taýýarlyksyz gelendikleri barada garaýyşlar bardy.


text:
Anna güni Gazagystanyň Almaty şäherinde Owganystan we regional meselelere bagyşlanyp, ýörite halkara konferensiýasy açyldy.
“Ystambul prosesi” diýlip atlandyrylýan topara agza ýurtlaryň ministrleriniň geçirýän bu maslahatynda alty sany möhüm ugur boýunça maslahat ediljekdigi habar berilýär.
2011-nji ýylda Ystambulda “Regional howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk hem-de durnukly Owganystan” ady bilen geçirilen halkara konferensiýasynda “Ystambul prosesi” ady bilen ýörite deklarasiýa gol çekilipdi.
Ol deklarasiýa Owganystan, Hytaý, Hindistan, Eýran, Gazagystan, Gyrgyzystan, Pakistan, Orsýet, Saud Arabystany, Türkiýe, Täjigistan we Türkmenistan gol çekipdi.


text:
Hytaýyň günbatarynda ýerleşýän etraplarda bolan ýer titremede ölenleriň sany 589 adama ýetdi. Bu habary Hytaýyň “Ksinhua” habar agentligi resmilere salgylanyp ýaýratdy.
Hytaýyň günbatarynda bolan şol güýçli ýer titremede ençeme ýaşaýyş jaýyna zyýan ýetdi, wakadan ölenleriň sanynyň artmagyndan howatyr edilýär.
Ýerli ýaşayjylaryň we esgerleriň ýykylan binalaryň astynda galan adamlary el bilen çykarmaga synanyşýanlyklary habarlarda aýdylýar.
Şol wakada ençeme mekdebiň weýran bolanlygy we azyndan 56 studentiň hem heläk bolanlygy habar berildi.
Hytaýly ýolbaşçylar wakada diri galanlary halas etmek üçin ähli mümkinçiliklerden peýdalanmaga buýruk berdiler.
Hytaýyň wise premýer-ministri adamlary halas ediş işlerine gözegçilik etmek üçin regiona bardy.


text:
Eýranyň prezidenti Mahmut Ahmedinejat pars täze ýylyny bellemek üçin regional liderleri myhman aldy.
Döwlet telewideniýesi şenbe güni Tährandaky Sadabat köşgüne ýygnanan myhmanlary, Yragyň, Owganystanyň, Täjigistanyň we Türkmenistanyň prezidentlerini göni alyp görkezdi.
Nowruz bu ýurtlaryň bäşisinde hem baýram edilýär.
Eýranyň Fars habarlar gullugy bu dabara Azerbeýjanyň daşary işler ministriniň we Türkiýäniň premýer ministriniň orunbasarnyň hem gatnaşandygyny habar berýär.
Türkmen metbugatynyň habaryna görä, prezident Berdimuhamedow Tähranda Yragyň prezidenti Jalal Talabany bilen ikitaraplaýyn hyzmatdaşlyk barada gepleşik geçirdi.


text:
Ýekşenbe güni Fransiýada parlament saýlawlary geçirilýär. Bu saýlawlar Fransiýanyň täze saýlanan prezidenti Fransua Ollandyň Sosialistler partiýasynyň wekilleri üçin möhüm synag hasaplanylýar.
Fransua Olland baý gatlaklara salynýan salgytlary artdyrmaklyga we jemgyýetiň orta gatlagynyň iş şertlerini gowulandyrmaklyga söz beripdi.
Fransiýanyň parlamentiniň aşaky palatasynda häzirki wagt ýurduň ozalky prezidenti Nikolýa Sarkozini goldaýan konserwatiw güýçler agdyklyk edýär.
Saýlawlaryň öňýany ilat arasynda geçirilen pikir soraýyşlyklar Sosialistler partiýasynyň Ýaşyllar partiýasy we käbir beýleki koalision partýorlary bilen bilelikde parlamentde agdyklyk ediji orny eýelejekdigini görkezdi.


text:
Seljuk imperiýasynyň paýtagty bolan gadymy Mary ir zamandan, mongol basybaljylary gelip, şäheri oda berýänçä, uly medeni merkez bolupdyr.
Alymlar mesgeni
Bu şäherden örän meşhur alymlar ýetişipdir, ol alymlar şöhraty biziň döwrümize gelip ýeten ylmy işler döredipdirler.
Taryhy çeşmeleriň ýazmagyna görä, Abu Sa’d ibn Muhammed as-Sam’ani 1113 – 1167-nji ýyllarda, ýagny Seljuklaryň ýedinji patyşasy Sanjar Soltanyň şalyk süren döwürlerinde, Maryda ýaşapdyr. Aşa zehinli bu ynsan syýahatçy bolupdyr. Ol syýahat täsirlerinden birnäçe eser galdyrypdyr. Olardan biri “Kitab al-ansab” (“Geneologiýa – urug, şejere kitaby”) örän meşhur bolupdyr. Ol ýerde syýasatda, dinde hem medeniýetde tanalan adamlar barada maglumat berilýär diýip, alymlar aýdýarlar.
Ol belli adamlary öz lakamlary, ýagny nisbet boýunça ýerleşdirip, elipbiý tertibinde terjimehallaryny beýan edipdir. Olaryň haýsy milletden we haýsy tiredendigi, önüp-ösen ýeri görkezilipdir. Häzir Britan muzeýinde saklanýan bu iş Merkezi Aziýanyň hem Eýranyň taryhyny öwrenmekde örän gymmatly çeşme saýylýar.
Asly arap bolsa-da, ömrüni Maryda geçiren Muhammed as-Sam’aniniň beýleki bir möhüm işi Mary şäheriniň taryhyna degişli bolup, ol 20 jiltden-tomdan ybarat ekeni. Arman, şeýle gymmatly iş biziň döwrümize gelip ýetmändir. Maryny Çiňgiz hanyň goşuny basyp alandan soň, kitaphanalar oda berlende, ol kitaplar ýakylan bolsa gerek diýlip, alymlar çaklaýarlar.
Marynyň taryhy barada şeýle uly iş şol döwürde döredilipdir. Deňeşdirmek üçin aýtsak, Günbatarda Rim şäheriniň taryhyna degişli şeýle köp kitap ýazylypdyr.
Türk
Birnäçe taryhçy alym Türk sözüň arap çeşmelerinde X-X1 asyrdan ulanylyp başlandygyny aýdýarlar. Aslynda bu söz Maryda Y11 asyrda daşyň ýüzüne oýulyp ýazylypdyr we biziň günlerimize ýetipdir.
Muhammet Pygamberiň egindeşlerinden –ashablaryndan biri Abu Abdylla Bureýdanyň mazarüsti daşy dogrusynda belli rus alymy W.A. Žukowskiý “Gadymy Merwiň harabaçylygy” diýen işinde şeýle ýazýar: “Bureýda 681-nji ýylda Merwde ýogalýar we ony şol ýerde hem jaýlaýarlar” (11-nji sah.).
Gadymyýeti öwreniji Azym Ahmedow “Gadymyýetiň ýaňy” atly kitabynyň 66-njy sahypasynda mazarüsti daşyň ýazgysyny hem terjimesini berýär. “Ol birnäçe wagtlap Medinä baglandy, onsoň ony taşlap, Basra geçdi, soňra-da ony goýup Horasana gelýär we onda musulman ymany üçin ýeňiş hem üstün çykma baýdagyny (tuguny) dikdi we ondan türkleriň ýurduna baryp ýetdi...“
7-nji asyrda-da bu ýerler türkleriň ýurdy ekeni.
Baý kitaphanalar
Yslam dünýäsini öwreniji, şweýsariýaly belli alym Adam Mesz “Musulman reneszansy” atly meşhur işinde Merwiň baý kitaphanalary barada ýazýar.
“Azda-kände ähmiýeti bolan mesjitleriň öz kitaphanalary bolupdyr ýa-da adatça adamlar öz kitaplaryny mesjide beripdirler. Aýtmaklaryna görä, Merwdäki mesjitlerde baryp Ýezdi Gert 3-nji zamanynda getirilen kitaplaram goýlupdyr. Soňra döwletiň özi-de kitaplary toplamagy özüniň örän beýik mertebesi saýypdyr.” (145-nji sah.)
Adam Mesz Ibn Taýfur atly arap taryhçysynyň sözüni getirip, ýene şeýle ýazýar. “Hatda soňky döwürlerde hem geografiýaçy Ýakut Merwiň kitaphanalary barada, agzyndan bal damdyryp gürrüň berýän ekeni. Ol şol kitaphanalarda üç ýyllap işläpdir. Şol zamanlar şäherde 12 sany kitaphana (wakf) bolup, ondan tutuş jemgyýet peýdalanyp bilipdir. Olaryň birinde 12 müň çemesi kitap bolupdyr. Şol kitaphanalaryň hojaýynlary örän parhly hem geçirimli adamlar ekeni. Alymlar girewine zat goýmazdan, öz öýlerinde mydama 200-den gowrak kitap saklap bilipdirler.“
Adam Mesziň ýatlaýan ynsany Ýakut ar-Rumy al-Hamawy (1179 – 1229) aslynda wizantiýaly grek ekeni. Ol oglan wagtynda Seljuk türkleri tarapyndan ýesir alnyp, Siriýanyň Hama şäherinden bir arap söwdagärine satylýar. Şol arabyň elinde gowy bilim alan we dil öwrenen bu ynsan hojaýyny ýogalyp, azatlyga çykanyndan soňra dünýä syýahat edýär. Netijede „Mu‘jam al-buldan“ („Ýurtlaryň elipbiý tertibindäki sözlügi“) atly köp tomluk eserini ýazýar.
Alamat
Bu zatlaryň ählisi ylma belli. Şol gowgalardan bäri 800 ýyl çemesi wagt geçip barýar. Täze nesiller dogulýarlar, köpelýärler, ösýärler. Emma Mary gaýdyp dolanmajak geçmişe gitdi. Gadymy şäher entegem gara külüň aşagynda dargap ýatyr.
Ol harabaçylyk ýüzlerçe ýyl bäri kitabyň ýok ýerinde, medeniýetiň hem ösüşiň bolmajakdygyny subut edip gelýär.
Hudaýberdi Hally, ýazyjy.
Bu ýerde aýdylanlar awtoryň pikiri.


text:
8-nji oktýabrda Moldowanyň paýtagty Kişinýowda GDA döwletleriniň sammiti başlaýar.
Gazagysytanyň, Täjigistanyň, Türkmenistanyň we Özbegistanyň prezidentleri bu sammite gatnaşmajakdyklaryny öňünden mälim etdiler. Olaryň ýokary derejeli delegasiýaslari Kişinýowdaky duşuşyga gatnaşarlar.
Ukrainanyň prezidenti Ýuşenkonyň sammite gatnaşjakdygy anyk däl. Eger Kişinýowa barsa, onda Ýuşenko awgustdan soňra Orsýetli kärdeşi Medwedew bilen ilkinji gezek duşuşar. Geçen awgustdaky açyk hatynda Medwedew “Orsýete garşy syýasat ýöredýänlikde” Kiýewi aýyplady.
Gürjüstan ilkinji bolup, GDA-dan çykýandygyny awgustda resmileşdirendigi üçin bu sammite gatnaşmaz.
Kişinýowdaky sammit barada Moldowanyň premýer ministri Wlad Filat “Biz GDA-nyň häzirki strukturasynyň netijesizdigini bilýäris. Ony üýtgetmek zerur. Emma ol käbir bähbitli temalary maslhatalaşmaga mümkinçilik berýär”diýip, Azatlyk Radiosynyň Moldowa gullugyna aýtdy.
Sammitiň barşynda...
Merkezi Aziýa döwletleri bilen birlikde Orsýet, Ukraina, Belarus, Azerbeýjan, Ermenistan we Moldowa GDA agza. Kişinýowda geçýän sammitde ykdysady, gumanitar, howpsuzlyk hyzmatdaşlygy barasynda 20 çemesi proýekte garalar.
Ýöne, adatda bolşy ýaly, bu sammitde hem oňa gatnaşyanlaryň arasynda nämeleriň bolup-bolmajakdygy ünsi çekýär.
Mysal üçin, Ýuşenko sammite bararmy? Bir tarapdan, geçen awgustdaky açyk hatynda Medwedew Ukrainanyň häzirki ýolbaşçylary bilen kadaly gatnaşyklaryň mümkin däldigini ýazdy . Başga tarapdan, Kişinýowyň Kiýew bilen birlikde Ýewro Atlantik integrasiýasyna goşulmak isleýändigini Moldowanyň premýer-ministri Azatlyk Radiosyna aýtdy.
Ýuşenkonyň bolsa, Moldowanyň Günbataryň tarapdary bolan täze hökümetini goldaýandygyny açyk görkezmek isleýän bolmagy mümkin.
Ukrainanyň daşary işler ministriniň öňki orunbasary Oleksandr Çaly Moldowa bilen ýarandygyny görkezmäge Kiýew üçin pursatyň dörändigini Azatlyk Radiosyna aýtdy.
Has uly lapykeçlik
Türkmenistan we Özbegistan GDA-nyň ylalaşyklaryny hiç mahal tassyklamady. Olar Arkalaşygyň sammitlerine hem gyzyklanma bildirmediler.
Emma GDA-nyň Kişinýowdaky sammitine Türkmenistanyň we Täjigistanyň prezidentleriniň barmandygy olaryň Kreml bilen energiýa, Orsýetiň Täjigistandaky harby bazasy üçin töleg meseleleri we Orsýetiň Merkezi Aziýa döwletlerine wiza düzgünini girizmeginiň mümkindigi bilen bagly çylşyrymly döwre gabat geldi.
Gazagystanyň prezidenti N.Nazarbaýewiň sammite gatnaşmaýandygy köp alada goýýar. Onuň bu karary barada edarasy düşündiriş bermedi. Kişinýowdaky duşuşyk wagtynda Ermenistanyň we Azerbeyjanyň prezidentleri ikiçäk gepleşik geçirerler. Bu ýurtlaryň gatnaşyklaryny ösdürmek potensialyna Ýerewanyň we Azerbeýjanyň strategik ýarany Türkiýäniň gatnaşyklarynyň maýlamagy zeper ýetirdi.
Şeýle-de Kişinýowdaky sammitde Gürjüstanyň Abhaziýa we Günorta Osetiýa regionlary barada hem gürrüň ediler. Olaryň garaşsyzlygyny Orsýet ykrar etdi. Emma, Kremliň basyşyna seretmezden, Abhaziýanyň we Günorta Osetiýanyň garaşsyzlygyny GDA-nyň hiç bir döwleti entek ykrar etmedi.
Abhaziýanyň lideri Bagapş GDA-nyň käbir döwleti bilen öz regionynyň garaşsyzlygyny ykrar etmegi barada gepleşik geçirendigini we ýakyn wagtda şeýle ädime pesinden Belarysdan garaşýandygyny Orsýetiň “Wremýa Nowosteý ” gazetine aýtdy.


text:
Dört ýyl öň 30 müň dollarlyk «Man Asian» edebi baýragyny utan günorta koreýaly ýazyjy Şin Kýun-suk ozal özüne bildirilen edebi ogurlyk aýyplamalaryny ret edipdi.
Emma, Angliýanyň «The Guardian» neşiriniň Günorta Koreýanyň metbugatyna salgylanyp ýazmagyna görä, BBC-niň maglumatyna görä, ol indi okyjylaryndan ötünç soraýar.
Şin ozal özüniň 1996-njy ýylda ýazan «Rowaýat» atly hekaýasynyň käbir böleklerini ýapon ýazyjysy Ýukio Mişimanyň "Watançylyk" atly eserinden alandygyny ret edipdi. Bu aýyplama oňa şahyr hem ýazyjy Li Ýeaň-jun tarapyndan bildirilipdi.
Li gürrüňi edilýän eserleriň ikisinden hem mysal getirip, bu ýagdaýy edebi ogurlygyň anyk mysaly atlandyrypdy we beýle galplygyň professional ýazyja gelişmeýän zatdygyny aýdypdy.
Şin geçen hepde öz neşirçisi arkaly beýanat ýaýradyp, özüniň Mişimanyň diňe «Altyn pawilion hramy» eserini okandygyny we öz okyjylaryny şeýle garjaşyklyga sezewar edenine gynanýandygyny aýtdy. Şonuň bilen bir hatarda, ol janköýerleriniň özüne ynanmagyny isleýändigini hem sözüne goşupdyr.
«Korea Times» gazetiniň ýazmagyna görä, Şiniň «Klubnika meýdany» atly hekaýalar ýygyndysy, «Otly 7-de ugraýar» atly romany hem edebi ogurlykda aýyplanypdyr. Emma Şin bu aýyplamalary hem ret edipdir.
Halkara derejesinde tanalýan ýazyjy indi, «Man Asia» baýragyny utan «Haýyş edýän, ejeme seret» romanyny dünýä boýunça iki milliondan gowrak okyjy satyn alanyndan soň, ozalky inkär etmelerini yzyna aldy we okyjylaryndan ötünç sorady.
Metbugat materiallarynda aýdylmagyna görä, Şin özüniň Li tarapyndan getirilýän delilleri deňeşdirip görüp, bu ýerde edebi ogurlyk aýyplamasyna ýer bardygyny boýun alypdyr.
Ýöne ýazyjy gürrüňi edilýän «Watançylyk» eserini okandygyny ýadyna salmakda kynçylyk çekýändigini, hatda indi «öz huşuna hem ynanyp bilmeýändigini» aýdypdyr. Şonuň bilen bir wagtda ol «bularyň hemmesi meniň ýalňyşym» diýipdir.
Emma, aýdylmagyna görä, Şin ýazmagyny goýmak islemeýär, sebäbi ol edebiýaty öz ömri hasaplaýar.


text:
Pakistanyň harby resmileri 21-nji maýda “takyklyk bilen amala aşyrylan harby howa hüjümlerinde” azyndan 32 söweşijiniň, şol sanda esasy komandirleriň öldürilendigini habar berýärler. Bu waka Pakistanyň Owganystan bilen araçäginiň golaýyndaky tire-taýpalar regionynda boldy.
Ýurduň resmileri “AFP” habar gullugyna beren maglumatlarynda 21-nji maýda Demirgazyk Waziristanda “söweşijileriň buky ýerleriniň” nyşana alnandygyny tassykladylar.
Bu aralykda Pakistanyň ýerli metbugatynda ýurduň armiýasy tarapyndan başladylan gijeki operasiýada 80-den gowrak söweşijiniň öldürilendigi habar berilýär. Şol maglumatlarda armiýanyň harby uçarlarynyň we dikuçarlarynyň Demirgazyk Waziristanyň birnäçe territoriýasynda, şol sanda Miran Şah, Mir Ali we Boýa şäherlerinde ulanylandygy aýdylýar.
Gürrüňi edilýän territoriýada 21-nji maýda geçirilmegi planlaşdyrylan orta mekdebiň soňky synp we ýokary okuw jaýlarynyň synaglary goýbolsun edilse-de, barlag-gözegçilik nokatlary dikeldilip, komendant sagatlary, ýagny köçä çykmak gadagançylygy girizildi.


text:
Pakistanyň Owganystan bilen serhetleşýän demirgazyk-günbatar sebitinde Birleşen Ştatlaryň pilotsyz uçarlarynyň hüjüminde söweşiji diýlip güman edilýän bäş adam öldi we başga-da dört sanysy ýaralandy.
Pakistanyň howpsuzlyk resmilerindäki we tire-taýpa wekillerindäki çeşmeleriň berýän maglumatynda 1-nji sentýabrda edilen dronly hüjümde iki raketanyň uçurylandygy we Dattaheldäki daşary ýurt söweşijileri diýlip güman edilýänleriň birikmesini baryp urandygy aýdylýar.
Demirgazyk Waziristan 2000-nji ýyllaryň başyndan bäri “Al-Kaýda” we “Talyban” hereketleriniň toparlanyşan ýerine öwrüldi. Bu sebit žurnalistlere ýapyk bolany sebäpli ölenleriň sanyny we şahsyýetini garaşsyz çeşmeler arkaly tassyklatmak başartmaýar.
Pakistanyň demirgazyk-günbataryndaky serhet regionynda eýýäm ençeme ýyl bäri Amerikanyň pilotsyz uçarlary “Al-Kaýda” hereketiniň we beýleki yslamçy toparlaryň söweşijilerini nyşana alýar. Emma soňky aýlarda bu dronly hüjümleriň gerimi güýçlendi.


text:
Ýaponiýa Hytaýyň Günorta Hytaý deňziniň dawaly böleginiň golaýynda radar gurallaryny ornaşdyrmagy bilen baglylykda Pekine resmi protest bildirdi.
Ýaponiýanyň Daşary işler ministrliginiň 7-nji awgustda bildiren protestinde Pekiniň gaz öndüriji platformalaryny harby maksatlar üçin ulanyp biljekdigini görkezýän hereketine aladalanma bildirildi.
Ýaponiýa öz beýannamasynda Pekiniň radar gurallarynyň işleýşine degişli düşündiriş bermegini talap edýär. Ýaponiýa agzalan radaryň ýerleşdirilendigini iýun aýynda anyklady.
Soňky aýlarda Hytaýyň dawaly territoriýa degişli öz talaplaryny güýçlendirmeginiň netijesinde goňşy ýurtlaryň arasyndaky dartgynlylyk güýçlendi.
Geçen aýda Gollandiýanyň halkara dawalara seredýän sudy Hytaýyň Günorta Hytaý deňzine degişli talaplaryny kanagatlandyrmakdan ýüz öwürdi.
6-njy awgustda Hytaýyň howa güýçleri deňziň dawaly giňişliklerinde gözegçilik uçuşlaryny amala aşyrdy, şeýle-de Hytaýyň serhet gözegçilik gämileri 200 çemesi balykçylyk gämisi bilen bilelikde kerwen gurup geçdi.


text:
Sişenbe güni Britaniýanyň birnäçe şäherinde köpçülikleýin bulagaýçylyklar ýene dowam etdi.
Hususan-da, ýurdun Mançester, Liwerpul, West Bromwiç, Wolwerhampton we Nottingam şäherlerinde bulagaýçy ýaşlaryň toparlary ýene nobatdaky gezek ýykan-ýumrançylyklary döretdiler.
Emma paýtagt Londonda öten agşam ýagdaý ozalkylardan birneme kadalaşdy. Londonda polisiýa işgärleriniň 16 müňüsi nobatdaky bulagaýçylyklaryň öňüni almak maksady bilen berk gözegçilik alyp bardy.
Soňky dört günüň dowamynda Britaniýanyň ençeme şäherinde, aýratynam paýtagt Londonda köçä çykan ýaşlaryň bir topary dükanlaryň aýnalaryny döwüp, harytlary taladylar, emläkleri oda ýakdylar we polisiýa işgärlerine garşy daş zyňyp, hüjüm etdiler.
Şu günki güne çenli bu bulagaýçylyklar bilen baglanyşykly 500-den gowrak adamyň tussag edilendigi habar berilýär.


text:
“Türkmenhowaýollary” milli döwlet gullugynyň Aşgabatdaky kassalarynda häzir ýylyň iň gyzgalaňly döwri dowam edýär. Magtymguly şaýolunda ýerleşýän we il içinde “Agentstwo” diýlip atlandyrylýan bu iki gatly binanyň içindäki nobatlara gözegçilik etmek üçin ýörite polisiýa gözegçiligi hem goýlupdyr.
Awiakassanyň ýerleşýän binasy adamdan hyryn-dykyn, daşary ýurt reýslerine bilet satýan we ikinji gatda ýerleşýän kassalara birinji gatdan başlap nobata durmaly bolýar. Ikinji gata polisiýa işgärleri goýbermeýärler. Birinji gatdaky içerki reýslere bilet satylýan kassalaryň öňi hem adamdan doly.
15-nji iýuldan “Türkmenhowaýollarynyň” awiabiletleriniň bahasynyň gymmatlandygyna garamazdan, bu kompaniýanyň hyzmatlaryndan peýdalanmak isleýän adamlaryň sany azalmandyr. Hatda daşary ýurtlara gatnaýan käbir reýslere oktýabr aýyna çenli asla bilediň ýokdugy aýdylýar.
“Häzir bilediň bahasynyň gürrüňini edýän ýok. Şol biledi tapyp bilseň bolýar” diýip, ikinji gatdaky nobata durmak üçin birinji gatda nobata duran 24 ýaşly Aman aýdýar.
Amanyň aýdyşy ýaly, awiabiletleri tapmak kyn. “Student reýsleri” diýip atlandyrylýan Moskwa, Kiýewe we Minskä uçýan uçarlaryň reýslerine oktýabr aýyna çenli awiabiletleriň ýokdugyny “Türkmenhowaýollarynyň” awiabilet satýan bu binasynyň birinji gatyndaky ýeke-täk sorag-jogap penjiresinde oturan işgäri aýdýar.
“Türkmenhowaýollarynyň” işgäri ýakyn wagtda Moskwa goşmaça reýsiň uçup başlajakdygyny aýdyp, müşderileri umytlandyrýar. Ýöne bu ugur boýunça goşmaça uçjak reýsiň haçan uçup başlajakdygyny welin, onuň özi hem bilenok.
Her ýyl tomusda
Nobata duranlardan biri, Belarusda okaýan 2-nji kursuň studentiniň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, tomus aýlary daşary ýurtlara okamaga gidýänleriň hem-de kanikula gelenleriň yza dolanýan wagtlary, emma bu ýagdaý ýylyň ýylyna gaýtalanyp dur.
Orsýetiň Sankt-Peterburg şäherinde ýaşaýan, adynyň agzalmazlygyny islän bir türkmenistanlynyň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, Aşgabat bilen Sankt-Peterburgyň arasyndaky reýsler tomus aýlarynda hasam azalýar.
“Gyş aýlarynda o diýen ýolagçam bolanok, emma Aşgabat bilen Sankt-Peterburgyň arasynda hepdede üç reýs bolýar, emma tomus aýlarynda ýolagçylaryň köp bolmagyna garamazdan, reýsler ikä düşürilýär” diýip, ol Azatlyk Radiosyna Skype arkaly beren maglumatynda aýtdy.
Onuň aýtmagyna görä, soňky aýlaryň dowamynda biletleriň bahasam göz-görtele galypdyr. Aşgabat bilen Sankt-Peterburgyň aralygyndaky biletiň bahasy öň 11,000 rubl bolan bolsa, häzir 15,000 rubla barypdyr.
Nobat hem bilet tapmak meselesi diňe daşarky reýslere mahsus ýagdaý däl. Içerki reýslere ýolagçylaryň awiabiletler bilen üpjünçiliginiň ýagdaýy hem o diýen tapawutly däl. Bilet almaga synanyşýan käbir adamlaryň aýtmaklaryna görä, bu hem korrupsiýa ýaly nogsanlaryň emele gelmegine sebäp bolýar.
19-njy iýulda geçiren hökümet maslahatynda Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow degişli ýolbaşçylara “Türkmenhowaýollarynyň” ýolagçylarynyň uçar biletleri bilen doly üpjün edilmeýänliginiň sebäplerini “düýpli seljermegi” tabşyrdy.
Şeýle-de Berdimuhamedow “Türkmenhowaýollarynyň” ýolbaşçysyndan bar bolan kemçilikleri gysga wagtda düzetmegi talap edip, iş “talaba laýyk ýola goýulmasa”, onuň eýeleýän wezipesinden boşadyljagyny duýdurdy.
Aşgabatdaky “Türkmenhowaýollary” milli döwlet gullugynyň kassalarynyň öňündäki nobatlardan çen tutulsa, edil häzirki döwürde bu tabşyrygyň iş ýüzinde ýerine ýetirilip başlananlygyny aýtmak kyn, kassalarda her ýyl gaýtalanýan ýagdaý dowam edýär.


text:
Liwiýa boýunça düzümine 28 ýurt girýän aragatnaşyk topary we ençeme halkara gurama Liwiýanyň täze häkimiýetlerine maliýe kömegini söz berdiler.
Penşenbe güni Stambulda aragatnaşyk toparynyň agzalarynyň ýygnagynda Türkiýäniň daşary işler ministri Ahmet Dawutoglu: “Liwiýa hökümetiniň bank hasaplaryny açmaga BMG eglenmezden ýardam etmeli” diýdi.
“Biz öňde duran adatdan daşary çylşyrymly ýagdaýlary ýeňip geçmegi üçin Milli geçiş geňeşine zerur ähli ygtyýarlyklary bermeli. Şunuň bilen bagly BMG-niň Howpsuzlyk geňeşiniň çäklerinde Liwiýanyň Milli geçiş geňeşiniň maliýe zerurlyklaryny kanagatlandyrar ýaly halkara-kanuny esaslar döretmeli”diýip, Almet Dawutoglu aýtdy.
ABŞ-nyň Liwiýanyň 1,5 milliard dollarlyk hasabyny açjakdygy habar berilýär.
Muammar Kaddafiniň režimi tarapyndan taýýarlanan uran we himiki çig mallaryň gözegçilik astyndadygy, olaryň syzyp çykmak howpunyň ýokdugy ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň beýannamasynda bellenýär.
Liwiýanyň paýtagtynda gozgalaňçylar bilen Kaddafiniň tarapdarlarynyň arasynda söweşler dowam edýär. Liwiýa lideriniň nirededigi näbelli, onuň gözlegine NATO güýçleri-de goşuldy.
Gozgalaňçylar tarapyndan döredilen Milli geçiş geňeşi - häkimiýet organy Bengaziden Tripola göçýändigini penşenbe güni agşam yglan etdi.
ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň wekili Wiktoriýa Nuland Liwiýanyň täze häkimiýetlerine ýurtda tertip-düzgüni saklamakda ýardam gerek bolmagynyň mümkindigini aýtdy.
“Biziň düşünişimize görä, Milli geçiş geňeşi parahatçylyk dörediji halkara güýçleri Liwiýa ugratmagy haýyş etmese gerek. Ýöne oňa polisiýa güýçlerini ýola goýmakda halkara jemgyýetçiliginiň kömegi gerek bolmagy mümkin. Şol zerurlyk nämelerden ybarat - ony anyklamak öňde” diýip, Döwlet departamentiniň wekili penşenbe güni Waşingtonda bolan brifingde aýtdy.


text:
Azatlyk Radiosyna Türkmenistandan gelip gowuşýan hatlarda käte demokratiki gymmatlyklar, adam hukuklary barada şol bir sanaýmaly adamlaryň gürrüň edýändigi, olaryň hiç bir täze pikir aýtmaýandygy bellenýär.
Hukuk gorýjy Farid Tuhbatullin bolsa bir gürrüňinde aktiwistleriň azlygy we olaryň sanynyň artmazlygy häkimiýetlere başga pikir aýdýanlary töhmetçi, oňşuksyz adam edip görkezmäge şert doredýär diýdi.
Eýsem türkmen ýaşlary näme üçin syýasy jemgyýetçilik işlerinden çeke durýalar, täze döwür, daşarky dünýä bilen gatnaşyklar, durmuşyň ösüşi, internet asyry ýaşlara nähili täsir ýetirýär? Umuman türkmen ýaşlary we olaryň syýasy garaýyşlarynda bolup geçýän özgermeler nähili pikirleri döredýär?
Azatlyk Radiosy bular barada Türkmenistanyň halk hojalygy institutynyň ozalky mugallymy, Türkmen Helsinki fondunyň başlygy Täjigül Begmedowa bilen söhbetdeşlik gurady. Söhbetdeşligi Ýowaşan Annagurban geçirdi. Azatlyk Radiosy: Täjigül, siz arada bir «Tegelek stol» söhbetdeşliginde Türkmenistanyň syýasy durmuşyndaky özgerişleriň ýaş adamlaryň syýasy işjeňligine bagly boljagyny ýaňzytdyňyz. Emma Türkmenistanda Nyýazowyň ýurdy dolandyran ýyllarynda syýasatdan sowet döwründäkden hem daş nesliň ýetişendigi aýdylýar. Siz öz hukuk goraýjylyk işiňiziň çäginde türkmen ýaşlarynyň syýasata gatnaşygynda nähili özgerişlik görýärsiňiz? T.Begmedowa:
Boýun almak gerek, başizmiň matlaply syýasaty Türkmenistanda köp adamyň beýnisini ýülmedi. Bu fakt we öz hukuk goraýjylyk ýa syýasy işiňde bu ýagdaýy nazara almazlyk mümkin däl.
Käte özüni häkimiýet wekili ýa oppozisioner atlandyrýan, ýa özüni haýsydyr bir hereketiň lideri, hatda özüni ýurtda milletiň lideri hökmünde mazamlaýan adamlar duşýar. Olar kä gürrüňçiliklerde şeýle bir manysyz zatlary aýdýarlar welin, olara bir gürrüňiň çäginde hiç zady düşündirip bolmajagyny bilýäň. Käte olaryň gözüni açmak üçin sagatlap, birnäçe gezek, delil üstüne delil, fakt getirip gürrüň etmeli bolýar. Bu gaty kyn iş we aktiwistleriň tutuş bir nesli ýitirmegi şu ýagdaý bilen bagly.
Başgaça aýdylanda, biziň ýurdumyzda 30-40 ýaşlaryndaky nesil jemgyýetçilik proseslerinden çetde durýar. Türkmen halkynyň soňky döwür nesli şeýle bir gorkuzylan we olary aňyna aýlamak üçin ýyllar gerek. Hatda olaryň daşary ýurtlara çykyp, ol ýerde 5-10 ýyl ýaşap, öz beýnileriniň nähili ýülmenendigine diňe şondan soň düşünýänleri hem bar.
Ýöne şol bir wagtda biz ýaşlar has progressiw we umyt ýaşlarda diýip, pikir edýäris. Gynançly ýeri, olaryň gerdenine gaty agyr ýük düşýär. Sebäbi olaryň emele gelen ýagdaýy üýtgetmek üçin etmeli işleriniň aňyrsy-bärsi görünmeýär. Azatlyk Radiosy: Täjigül, bagyşlaň sözüňizi böleýin. Siz türkmen ýaşlarynyň syýasy düşünjesinde bolýan oňyn özgeriş barada anygrak gürrüň edip bilmezmisňiz? T.Begmedowa:
Bu meselede men size mysal getireýin. Ýaşlyk ýyllarynda daşary ýurda çykan we şol ýerde birnäçe ýyl ýaşan ýaş adam biziň çinownikleriň Türkmenistanda halka gulluk etmeýändigi, eýsem özüne gulluk edýändigi, adam hukuklaryny bozýandygy barada eden gürrüňimize düşünip bilmedi. Ol «çinownik prezidentiň agzyna seretmeli, sebäbi prezident oňa aýlyk töleýär» diýip hasaplaýan eken. Onsoň biz oňa aýlygy prezidentiň bermeýändigini, eýsem onuň býujetde bellenýändigini, býujetiň bolsa döwlet gurluşyna degişlidigini, döwletiň bolsa halka gulluk edýändigini düşündirmeli bolduk.
Türkmenistanyň halk hojalygy institutynyň ozalky mugallymy, Türkmen Helsinki fondunyň başlygy Täjigül Begmedowa
Ikinji mysal, Dünýä türkmenleri assosiasiýasynyň golaýda Garaşsyzlyk baýramyna çagyran daşary ýurt türkmenleri bilen bagly. Mälim bolşy ýaly, türkmen metbugaty bu hili ýagdaýlarda mümkin boldugyça kän položitel duýgy döretjek bolýar. Onsoň olar, ýagny türkmen žurnalistleri myhmanlaryň prezidente Türkmenistana gelmäge rugsat bereni üçin minnetdarlyk bildirmegini sorapdyrlar.
Emma biziň daşary ýurtly doganlarymyz özlerinden soralýan zada geň galyp, «O näme üçin biz prezidenti öwmeli? Türkmenistana gelmek hem Türkmenistandan gitmek biziň konstitusion hukugymyz dälmi?» diýipdiler. Ahyrynda olaryň köpüsi dürli bahana bilen prezidenti sebäpsiz öwmek pozisiýasyndan boýun gaçyrypdyr.
Germaniýaly türkmenleriň biri bolsa, «Biz halkyň durmuşyny gowulaşdyrýany üçin Angela Merkeli öwemzok ahyryn, biz öz pozisiýamyzy Merkele ses bermek ýa başga bir syýasatça ses bermek bilen görkezýäris, bu şeýle-de bolmaly» diýipdir.
Ýa-da bolmasa başga mysal. Türkmen žurnalistleri daşary ýurtda arhitektura ugrundan okan türkmen gyzlaryndan soňky ýyllarda Aşgabatda gurlan binalary öwmegi sorapdyrlar. Emma daşary ýurtda arhitektura ugrundan bilim alan türkmen gyzlary özleriniň Türkmenistanda gurlan binalaryň stil, özboluşlylyk, arhitektura däpleri nukdaý nazardan gaty pesdigini aýdypdyrlar.
Bu mysallar başga durmuş obrazyny, başga stili we adama bolan başgaça gatnaşygy gören ýaşlaryň we uly adamlaryň başga pozisiýada durýandygyny görkezýär. Elbetde, beýle adamlar öz töwereklerine, maşgala agzalaryna, dostlaryna hem şeýle pikirlenişi geçirýärler. Onsoň, Türkmenistanda bolýan zatlar barada näçe gowy söz aýt, näçe öwgüli telegepleşik et, barybir adamlar munuň şeýle däldigini görýärler. Olar öz pozisiýalaryny beýle telegepleşiklere tomaşa etmezlik, başga telekanallary gözlemek bilen aňladýarlar.
Şoň bilen bir wagtda şol režime hyzmat edýän çinownikleriň özleri hem çagalaryny daşary ýurtlara okamaga ibermäge çalyşýarlar. Bu hem pozisiýa we häzir Türkmenistanda döwleti dolandyrýan çinownikleriň öz geljegine ynamly däldigini we öz çagalaryna has ýokary bilim, has azat bilim we erkin pikirleniş bermäge ymtylýandygyny görkezýär. Olar muny öz çagalarynyň Türkmenistanda geljekde boljak özgerişlik şertlerinde hem işläp bilmegi üçin edýärler. Has anygy, içki ylalaşmazlygyň hatda ýolbaşçy çinownikleriň özünde hem bardygyny aýtmaly.Azatlyk Radiosy: Täjigül, Türkmenistanda internet, mobil telefon mümkinçilikleri giňelýär. Bu daşardaky hem içerdäki ýaşlaryň gatnaşygynyň giňelýändigini aňladýar. Siziňçe, bu ýagdaýy syýasy düşünjäniň ösmeginde has netijeli peýdalanmak üçin näme etmeli? T.Begmedowa:
Bu tebigy bir proses. Oglanlar çaý başynda-beýlekide gürrüň edenlerinde agitasiýa etjek bolup durman, mysal üçin «sen seret, biz ynha Peterburgda ýa Saratowda okadyk, şonda şeýle zat gördük» diýip, birki sany mysal getirýärler we iki-üç sözde bir zat bilen beýleki zadyň arasyndaky tapawudy açyp görkezýärler.
Meniň pikirimçe, bu ýagdaýda başga hili mümkinçilikleri gören adamlar dymmaly däl-de, bu barada aýdyp-diýip durmaly. Bir gezek men ýaşlaryň şeýle çaý içişliginde boldum, olar hiç hili agitasiýa etmediler-de, pikir çakyşdyrylýan adama deňeşdirmäge mümkinçilik berdiler, öz okuw durmuşlaryndan, Türkiýeden ýa Ýewropadan, Amerikadan mysal getirdiler.
Meniň pikirimçe, adamyň gözüni açmakda uly hem uzak gürrüňlere garanda ýönekeý detallar has peýdaly. Sözümiň soňunda men türkmen ýaşlaryna bir zaman Türkmen halk hojalygy institutynda okadan studentlerim ýaly bolmagy arzuw edýärin. Olar ajaýyp adamlardy, dürli KWN-lere, dürli oýunlara gatnaşýardylar, özem hemişe sorag bererdiler. Men ýaşlara sorag bermegi we soraglaryna jogap almagy öwrenmegi arzuw edýärin.


text:
Owganystanyň prezidentiniň metbugat wekili Aimal Faizi James Dobbinsiň “Owganystanda raýat urşy bar” diýen sözleri barada gürlemegi ret etdi. James Dobbins Birleşen Ştatlaryň Owganystan we Pakistan boýunça ýörite wekilidir.
Faizi “Raýat urşy ABŞ-nyň Owganystana harby taýdan goşulyşmagyny talap etmez” diýdi. Ol “Mundan ozal hem Owganystandaky urşy terrorizm bilen däl-de, söweşijiler bilen uruş diýip suratlandyrmaga çalyşan ýurtlar bardy” diýdi.
Faizi Owganystanyň terrorizmiň pidasy bolandygyny aýdyp, "Birleşen Ştatlaryň we NATO-nyň Owganystana goşulyşmagy ýurtda terrorizme garşy göreşmek üçin Birleşen Milletler Guramasy tarapyndan resmileşdirilendir" diýdi.
Penşenbe güni Dobbins “Amerikanyň sesi” radiosyna beren interwýusynda “Elbetde, Owganystanda raýat urşy bar” diýipdi.


text:
Çarşenbe güni Aşgabatda Türkmenistana sapar edýän Owganystanyň prezidenti bilen türkmen lideriniň arasynda gepleşikler geçirildi.
Gurbanguly Berdimuhamedow bilen Aşraf Ganiniň arasynda ikiçäk, şeýle-de giňeldilen görnüşde bolan gepleşiklerde iki ýuduň özara gatnaşyklarynyň dürli ugurlary barada gürrüň edildi.
Türkmen-owgan ykdysady gatnaşyklarynyň üstünde durlup geçilip, öten ýylda iki ýurduň arasyndaky söwda gatnaşyklarynyň jemi görkezijisiniň $1 milliarddan hem geçendigi aýdyldy.
Gepleşiklerde energiýa meseleleri barada hem gürrüň edilip, Lebapda we Maryda elektrostansiýalaryň gurlup gutarylmagy bilen, Owgansytana akdyrylýan türkmen elektro-energiýasynyň möçberini 500 megawata çenli ýetirmäge mümkinçilik döreýändigi bellenildi.
Prezident G.Berdimuhamedow ýakyn geljekde Türkmenistanyň hasabyna Owganystanda gurulmagy göz öňünde tutulýan obýektler barada hem söz açdy.
Türkmen prezidenti Owganystanyň Hyrat welaýatynyň Turgunly şäherçesinde 20 orunlyk çaga dogrulýan öýi, Jöwüzjan welaýatynyň Şybyrgan şäherinde 300 orunlyk ýetim çagalar üçin öýi, Farýab welaýatynyň Andhoý etrabynyň Akgine ilatly nokadynda 1 müň orunlyk metjidi, Balh welaýatynyň Mazary-Şerif şäherinde Türkmenistanda öndürilýän harytlaryň ýöriteleşdirilen “Türkmenistan” dükanyny açmak barada hem pikir alşylandygyny aýtdy.
Şeýle-de Türkmenistanyň prezidenti Owganystana gumanitar hemaýatyň: azyk önümleriniň we okuw esbaplarynyň hem ugradyljakdygyny yglan etdi.
Proýektler
Türkmen-owgan gepleşikleriniň çäginde gurulmagy göz öňünde tutulýan TOPH, ýagny Türkmenistan-Owgansytan-Paksitan-Hindistan gazgeçirijisiniň proýekti barada hem gürrüň edildi. Taraplaryň ikisi-de onuň durmuşa geçirilmegine gyzyklanma bildirýändiklerini mälim etdiler.
Goňşy iki ýurduň resmileri transport ulgamy barada hem gürrüň edip, planlaşdyrylýan Türkmenistan-Owganystan-Täjigistan demirýol ulgamy, şeýle-de Owganystan-Türkmenistan-Azerbaýjan-Gürjüstan-Türkiýe tranzit gatnawyny ýola goýmak mümkinçilikleri barada hem pikir alyşdylar.
Türkmen-Owgan gepleşiklerinden soň degişli edaralaryň arasynda ikitaraplaýyn ylalaşyklaryň ençemesine gol goýuldy.
Aşraf Ganiniň türkmen tarapynyň çakylygy boýunça Türkmenistana geçirýän bu saparynyň çäginde howpsuzlyk meseleleriniň hem maslahat edilendigi habar berilýär.
Türkmenistan bilen Owganystanyň arasyndaky diplomatik gatnaşyklar 1992-nji ýylyň 21-nji fewralynda ýola goýuldy. Iki ýurduň arasyndaky serhediň uzynlygy 744 km deňdir.


text:
Ukrainanyň Harkiw regionynyň öňki häkimi Kiýewde öý tussaglygynda saklanýar. Ukrainanyň paýtagtynyň sudunyň sişenbe güni çykaran kararyna görä, Mihaýlo Dobkin özüne garşy geçirilýän derňewler tamamlanýança öý tussaglygynda bolmaly.
Duşenbe güni öýlän Kiýewde tussag edilen Dobkin ýurduň territorial bütewiligini bozmakda we merkezi häkimiýeti gowşatmaga köpçüligiň öňünde çagyryş etmekde güman edilýär.
Öň häkimiýet başynda bolan “Regionlar partiýasynyň” agzasy Dobkin Ukrainanyň täze häkimiýetleri tarapyndan maý aýynyň aýagynda geçiriljegi yglan edilen prezidentlik saýlawlaryna gatnaşmak planlaryny şu aýyň başynda yglan etdi. Dobkin suduň çykaran karary barada arz etjegini aýtdy.
Öň häkimiýet başyndan çetleşdirilen prezident Wiktor Ýanukowiçiň ýolbaşçylygynda bolan “Regionlar partiýasynyň” agzalary Dobkiniň tussaglygyny syýasy sebäpler bilen baglanyşdyrdylar.


text:
Penşenbe güni Gürjüstanyň parlamentinde azlykda durýan syýasy fraksiýanyň lideri Dewid Bakradze täze hökümetiň soňky çärelerine protest bildirip, öz fraksiýasynyň parlamentdäki işini togtadandygyny mälim etdi.
Bakradzäniň aýtmagyna görä, prezident Mihail Saakaşwiliniň ýolbaşçylygyndaky Birleşen Milli Hereketiň ähli deputatlary parlamenti terk edipdirler.
Parlament fraksiýasynyň lideri Dewid Bakradze Gürjüstanyň jemgyýetçilik telewideniýesinde salgytlar bilen bagly geçirilýän soňky barlaglary “habar serişdelerine görkezilýän basyş” diýip atlandyrdy.
Mundan daşary, ol Gürjüstanyň ýaragly güýçleriniň baş ştabynyň komanduýuşisi Giorgiý Kalandadzäniň tussag astyna alynmagyny ony wezipesinden boşatmak üçin görülýän çäre we prezident Saakaşwiliniň tarapdarlaryna görkezilýän basyş hökmünde häsiýetlendirýär.


text:
Azatlyk Radiosyna gowuşýan maglumatlara görä, häzir Türkmenistanda dümew möwç urýar. Tassyklanmadyk käbir maglumatlara görä, ýurtda doňuz dümewiniň ýaýran bolmagy hem gaty ähtimal.
Azatlyk Radiosy bu mesele bilen bagly şu gün Turkmenistanyň Saglygy saklaýyş ministrligine jaň etdi, emma ol ýerde bu mesele bilen baglanyşykly hiç bir maglumat berip bilmejekdiklerini aýtdylar.
Azatlyk Radiosy Bütindünýa saglyk guramasyna jaň edip, Türkmenistanda doňüz dümewiniň ýüze çykandygy barada maglumat alyp-almandyklaryny soradyk. Ol ýerde hem Türkmenistanda doňuz dümewiniň hasaba alnandygy dogrusynda maglumatlarynyň ýokdugyny aýtdylar.
Bütidünýä Saglyk Guramasynyň maglumatlary
Bütindünýa Saglyk Guramasynyň beren maglumatlaryna görä, doňuz dümewiniň H1N1 görnüşi şu çaka çenli takmynan 5 müň adamynyň ölümine sebäb bolupdyr.
Keseliň ýaýramak depgininiň çaltlaşmagy sebäpli 14-16-njy oktýabr aralygynda Bütindünýa saglyk guramasy Waşingtonda ýörite üç günlük maslahat geçirdi. Bu maslahata dünýäniň dürli künjeklerinden 100-e golaý alym gatnaşypdyr.
Soňky döwürde keseliň ýaýramak depgininiň ur-tut ýokarlanandygy aýdylýar. Mysal üçin, oktýabr aýynyň başynda bu kesele ýoluganlaryň sany her hepdede 27 müň adam köpelen bolsa, bir hepdeden soň şol san iki esse artyp 53 müňe barabar bolupdyr.
Bütindünýa Saglyk Guramasynyň geçiren maslahatyna gatnaşanlaryň hemmesi doňuz dümewiniň köplenç adaty dümew ýaly geçýändigi, bir hepdeden soň kesellänleriň köpüsiniň sagalýandygy bilen ylalaşypdyrlar. Ýöne käbir halatlarda hassalarda öýken çişmesiniň agyr görnüşi peýda bolup, soňra dem almakda kynçylyk ýüze çykyp, keseliň adamy heläk edýandigi hem bellenilipdir.
Hassada doňuz dümewiniň agyr görnüşi ýüze çykanda, ony intensiw bölümde bejermegiň zerur bolýandygyny medisina işgärleri tassykladylar. Hut şol sebäpli hem epidemiýa taýýarlyk görmek işleriniň çäginde ýeterlik reanimasion otaglary enjamlaşdyrmagyň zerurdygy bellenilipdir. Käbir halatlarda keselläne dem almaga ýardam berýän enjamlaryň zerur bolýandygy hem bu maslahatda aýdyldy.
Doňuz dümewiniň wirusy bilen pnewmoniýany, ýagny öýken çişmesini döredýän streptokokus, stafilokokus ýaly bakteriýalar adamyň ganynda tapylsa, bu keseliň agyr görnüşiniň alamaty bolup biler diýip, medisina işgärleri belleýärler. Şeýle ýagdaýda hassa oseltamiwir, zanamiwir ýaly wirusa garşy dermanlar berilse, keseliň gaýdyşýandygyny alymlar nygtadylar.
Adamlaryň üç toparyna has howply
Şeýlelikde bu maslahatyň barşynda keseliň agyr görnüşiniň adamlaryň üç toparyna has howpludygy bellenilipdir. Bu toparlaryň birine göwreli aýallar girýärler, gowreliligiň üçünji aýynda bolan aýallara döňuz dümewinden has köp howpuň abanýandygy aýdylýar.
Ikinji topara iki ýaşa ýetmedik çagalar girýärler. Çagalarda hem bu keseliň agyr geçmeginiň mümkindigini bu barada geçirilen barlag işleri tassyklapdyr. Üçünji topara öýkeninde hroniki, ýagny köne keseli bolan adamlar hem-de demgysma keselliler girýär diýlip, maglumat berilýär.
Mundan başda-da, doňuz dümewinden heläk bolan adamlaryň arasynda agramy aşa agyr adamlaryň bardygy bellenilipdir. Has-da patalogik semizlikden ejir çekýän adamlara doňuz dümewiniň örän howpludygy aýdylýar.
Häzir Ýewropa ýurtlarynda adaty dümewe ýolugan adamlaryň hem gany barlanyp, kesellide doňuz dümewiniň wirusynyň bardygy-ýokdugy barlanylýar. Sebäbi bu wirus bir adamda aram geçse, beýleki adamy heläk edip biler diýip, spesialistler aýdýarlar.
“Reýter” habar gullugynyň doňuz dümewi bilen baglanyşykly ýaýradan maglumatynda amerikan alymlaryna salgylanyp, dümewiň bu görnüşiniň beýlekilere garanda aşgazan agyrysy we içgeçme bilen bagly ynjylary has köp döredýändigi aýdylýar.
Bu keseliň immuniteti, ýagny bedeniniň goranmak ukyby peselen adamlarda agyr görnuşde geçýändigi, AIDS keseline duçar bolanlaryň ýagdaýy barada howatyrlanmalaryň döremegine getirdi. AIDS keseline ýolugyp, bu kesele garşy antiretrowirus bejeriş terapiýasyny geçýän adamlarda doňuz dümewiniň ýeňil görnüşde geçýändigi belli bolupdyr.
Emma şol bir wagtda-da bütin dünýä boýunça AIDS keseline ýolugan 33 million adamyň diňe 4 millionyna şeýle bejeriş terapiýasy elýeterli bolup durýar.
Öňüni alyş çäreleri
Şeýle-de epidemiýanyň ýaýramagynyň öňuni almakda bu kesel ýüze çykan mekdepleri wagtlaýyn ýapmagyň gowy netije berýändigi belli edilipdir. Ýagny mekdep okuwçylarynyň hem mugallymlaryň 1%-de kesel anyklanan halatynda mekdep ýapylsa, epidemiýanyň ýaýramagyny haýalladyp bolýandygy BSG 11-nji sentýabrda ýaýradam maglumatynda aýdylýar.
Bu çäre epidemiýanyň möwjän döwründe saglygy saklaýyş pudagynyň işini hem biraz ýeňilleşdirip, taýýarlyk işlerini geçirmäge mümkinçilik döredýär diýlip, maglumat berilýär. Şeýle-de häzir mekdeplerde çagalaryň häli-şindi ellerini sabyn bilen ýuwup durmagyna, mekdep otaglarynyň arassa saklanmagyna gözegçilik etmeli.
Keseliň ýaýramagynyň öňüni almak üçin Bütindünýa saglyk guramasy şu aýdylanlary berjaý etmegi maslahat berýar:
“Üsgürip-asgyranyňyzda kagyz ýa mata elýaglyk bilen agzyňyzy-burnuňyzy tutuň. Ulanylan kagyz elýaglygy zibile taşlaň. Elleriňizi ýygy-ýygydan sabynlap ýuwuň, şeýle-de düzüminde alkogol bolan el arassalaýjy suwuklygy dezinfeksiýa üçin ulanyp bolar.
Eliňiz bilen gözüňizi, agzyňyzy hem burnuňyzy köp ellemäň. Dümewiň wirusy hut nemli bardalar arkaly adama köp ýokuşýar. Kesselli adamlardan daşda duruň. Özüňiz keselleseniz, işe ýa okuwa barman, öýde galyň”.


text:
Aşgabadyň golaýyndaky Çoganly posýologynyň ýaşaýjylaryna olaryň jaýlarynyň 1-nji iýuna çenli ýykylmajagy ýerli häkimiýetler tarapyndan wada berlipdi, şol bir wagtda-da posýologyň ýene bir böleginiň ýaşaýjylaryna ýaňy-ýakynda resmi talap hatlary paýlandy. Hatda ýaşaýjylardan öz jaýlaryny bäş günüň dowamynda sökmek talap edilýär. Azatlyk Radiosy Çoganlynyň ýaşaýjylaryna berlen resmi talap hatynyň Türkmenistanyň kanunlaryna näderejede gabat gelýändigi bilen gyzyklanyp, türkmenistanly ýurist Ýewgeniý Greçuhine ýüzlendi.
Azatlyk Radiosy: Ýewgeniý, Çoganlynyň ýaşaýjylaryna gowşurylan talapnamada jaýlary ýykmak, ýer parçasyny gurluşyk zibillerinden arassalap, öňki ýagdaýyna getirmek talap edilýär. Bu talapnamanyň düzülişi we öňe sürülýän talaplar türkmen kanunlaryna näderejede gabat gelýär?
Ýewgeniý Greçuhin: Talapnamanyň formasy kanunyň talaplaryna gabat gelmeýär. Näme üçin? Birinjiden, şeýle kagyza baş hünärmen gol çekmeli däl. Eger şeýle resminama häkimiýet organyndan gelip çykýan bolsa, ýagny Aşgabat şäheriniň häkimlikleriniň biri tarapyndan ýollanýan bolsa, onda gerbli möhür bolmaly. Emma kagyza şeýle möhür basylmandyr, sebäbi gerbli möhür hiç wagt baş hünärmeniň golunyň üstüne basylmaýar. Möhür basmak üçin hiç bolmanda etrabyň häkiminiň goly bolmaly. Üstesine, baş hünärmeniň adamlaryň jaýlaryny ýykmagyny talap etmäge ygtyýary ýok.
Bu ýerde ýene bir möhüm mesele bar, Türkmenistanda ýerden peýdalanmak, ýer paýlamak ýaly meseleler şäher häkimliginiň garamagynda. Talaba laýyk düzülen talapnamada edilýän talabyň näme esasynda öňe sürülýändigi aýdylmaly, ýagny talapnamada raýata näme sebäpli, haýsy kanunyň esasynda öz jaýyny ýykmak teklip edilýändigi jikme-jik düşündirilmeli. Bu prezidentiň permany bolmaly, ýa-da Mejlisiň karary bolmaly, ýa-da hiç bolmanda Aşgabat şäheriniň häkiminiň permany bolmaly.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda talaba laýyk düzülen talapnamanyň resmi derejede ykrar edilen belli bir nusgasy barmy?
Ýewgeniý Greçuhin: Bu dokumentde olar resmi kararyň kabul edilen wagtyna, onuň hasaba alnan nomerine, onuň resmi adyna salgylanmaly, ýagny şeýle esasda kabul edilen şeýle permana laýyklykda diýlip, edilýän talap delillendirilmeli we Türkmenistanyň takyk kanuny, onuň kabul edilen wagty, maddasy, bölümi jikme-jik görkezilmeli. Üstesine, her bir resmi hatda takyk bir adamyň ady, onuň adresi, onuň haýsy adresdäki ýeri boşatmalydygy, kadastr nomeri görkezilmeli. Edlimizdäki bu häzirki kagyzyň bolsa kanun taýdan hiç bir güýji ýok. Ol Türkmenistanyň kanuny düzgünlerine düýpden gabat gelenok.
Azatlyk Radiosy: Şeýle talapnamalary alan adamlar kanun taýdan näme etmeli?
Ýewgeniý Greçuhin: Men şeýle adamyň özüne gowşurylan talapnama bilen ýuristiň ýanyna baryp, geňeşmeginiň tarapdary. Çoganlydaky uçastoklar 1980-nji ýyllarda daça gurluşyklary üçin niýetlenipdi, soň mellekleriň bir adamdan beýleki biriniň eline geçmegi we ýene-de beýleki ýagdaýlar döredi. Muňa garamazdan, olaryň ählisi diýen ýaly inwentar hasapdan geçirilipdi. Aşgabat şäheriniň tehniki inwentarizasiýa býurosynda hasaba goýlupdy. Bu edara bolsa Aşgabat şäher häkimliginiň garamagynda. Şeýdip, döwlet bu mellekleri belli bir derejede resmi derejede ykrar edipdi. Üstesine, mellekleri hasaba goýmak bilen meşgullanan Bagbançylyk bileleşigi-de resmi edara bolup, kanun esasynda işläpdi. Bu zatlaryň ählisi adamlaryň melleklerden kanun esasynda peýdalanandygyny aňladýar.


text:
Liwiýanyň geçiş geňeşiniň güýçleri Muammar Kaddafiniň dogduk şäheri Sirt ugrunda söweşýär.
Habarlara görä, Milli geçiş geňeşine ygrarly söweşijiler Ortaýer deňziniň kenaryndaky port şäheriň merkezine süýşenlerinde mergenleriň okuna duçar boldular.
NATO öz uçarlarynyň Sirt şäherinde soňky 24 sagatda bir topar nyşanyny, şol sanda ok-ýarag ammaryny we uçara garşy ýaragy urandygyny aýtdy.
Kaddafiniň sözçüsi NATO-ny Sirte uran zarbalary bilen ýüzlerçe graždan adamy öldürmekde aýyplady.
“Roýter” Geçiş güýçleriniň strategiki taýdan möhüm derweze bolan gündogar derwezäni eýeländiklerini, onuň şäherden 50 km uzaklykda ýerleşýändigini aýdýar.


text:
Ýewropanyň Ženewada ýerleşýän SERN ylmy-barlag merkeziniň alymlarynyň bir täze bölejigiň üstünden barandyklaryny 4-nji iýuldan bäri hemmeler bilýärler. Tapylan bu täze bölejik köp wagt bäri gözlenip gelnen Higgs bölejigidir diýen pikirden ugur alynýar. Ýöne muny aýyl-saýyl tassyklaýan subutnamalar entek ýok.
Bu subutnamalar ele getirilýänçä, alymlar diňe bir açyşdan gürrüň etmekçi. Nähili-de bolsa, munuň özi, merkeziň başlygy professor Rolf-Dieter Heueriň aýtmagyna görä, tebigata düşünmekde ädilen bir uly ädim.
Elementar bölejikleri tizlendiriji ýörite kollaýder arkaly alnyp barlan iki sany dürli tejribe täze bir bölejigiň üstüni açdy we bu bölejigiň häsiýetleriniň şu wagta çenli teoriýada hasaplanylyp çykarylan Higgs bozonyna gabat gelýändigini görkezýän netijeleri hödürledi.
Higgs bozony elementar bölejikleriň standart modeliniň şu çaka çenli tejribe üsti bilen subut edip bolmadyk iň soňky komponenti hasaplanylýar. Şoňa görä-de, soňky wagtlar ony tapmak barada edilýän tagallalar güýçlendirildi. Şweýsariýadaky bölejikleri tizlendiriji ýörite kollaýder, şeýle hem “Atlas” we “CMS” detektorlary ilkinji nobatda Higgs bölejigini ýüze çykarmak üçin guruldy.
Bu bölejigiň subut edilmegi edil 60-njy ýyllaryň ahyrlarynda kwarklaryň, ýagny protonlary we neýtronlary düzýän kerpiçjikleriň açylmagy ýaly derejede ylym üçin möhüm hasaplanylýar. Ýöne 1964-nji ýylda Murray Gell-Mann tarapyndan kwark modeliniň tejribe arkaly tassyklanylmagy diňe 4 ýyl wagty alan bolsa, Higgs bölejiginiň gözlegi 50 ýyla golaý bäri dowam edip gelýär.
Açyşmy ýa-da çaklama?
Bu ugurda gazanylan soňky netijeler diýseň aýyl-saýyl. Olarda özboluşly bölejikleriň ýagyş ýaly bolup guýlany subut edilýär. Özi-de, bu anyklanan bölejik Higgs bölejigi 2 fotona we 4 elektrona bölüner diýlip öňünden çaklanan netijä ýakyn alamatlary görkezýär.
Munuň aňyrsynda ýatan başga bir nätanyş bölejik däl-de, dogrudanam, Higgs bozony bolsa, onda onuň massasy 125 giga elektron wolt töweregi bolmaly. Öten ýyl hem şu energiýa sebitinde ölçeg bahalarynda birneme ýokarlanmanyň bolandygyna gözegçilik edilipdi welin, ýöne maglumatlaryň statiki taýdan nätakykdygy sebäpli belli bir zat aýdyp bolmandy.
1960-njy ýyllarda Higgs bozony baradaky teoriýany öňe süren britaniýaly alym Piter Higgs (sagda) ýadro barlaglary boýunça Ýewropa guramasynyň ylmy merkezinde. Ženewa, 4-nji iýul, 2012.
Adat boýunça, molekulýar fizikada haýsydyr bir gözegçiligiň açyş hasaplanylmagy üçin ol 5 sigma düzgüni diýilýän standartyň çygryna laýyk gelmeli. Bu soňky ylmy barlagy alyp baran alymlar toparynyň ikisi-de öz barlaglarynda bu çygra laýyk gelýän netijeleri aldylar. Bu meselede tötänligiň rol oýnan bolmak ähtimallygy 0.00005 prosente deň.
Şunlukda, bu görkezijiler açyş diýlip ykrar edilmegi üçin talap edilýän kriteriýalara laýyk gelýär. “Atlas” bilen “CMS” detektorlarynyň çykaran netijelerini birikdireniňda bolsa, alnan görkezijiler 6 sigma-da ýetýär.
Fizikanyň standart model teoriýasy älemiň gözegçilik edip bolýan bölegini emele getirýän elementar bolejikleri, olary baglanyşdyryjy güýçleri dolulygyna diýen ýaly düşündirýär. Ýöne tejribe üsti bilen subut edilen bu modeliň asyl formasynda göze dürtülip duran bir gowşaklyk bar: ol diňe massaly elementlere ýol berýär.
Şeýlelikde, elementar bölejikleriň nädip massaly bolýandyklary, munuň biri-birinden näme üçin beýle tapawutlydygy düşündirilmän gelýärdi. Bu fizikada örän möhüm mesele, sebäbi massalar bolmadyk halatynda, atomlar hem döremezdi, älem hem “uly partlama” diýlip atlandyrylýan prosesden soň bütinleý başga hili öserdi.
Bölejigiň ýakyn taryhy
Ençeme fizikler, şol sanda britaniýaly Piter Higgs hem 50 ýyla golaý mundan ozal (1964-nji ýylda) bir täsin teoriýany teklip etdiler. Bu teoriýa massalaryň nädip emele gelendigini aýyl-saýyl düşündirýär, şol bir wagtyň özünde-de ol fizikanyň standart model teoriýasy bilen sazlaşýar.
Piter Higgs “Physics Letters” žurnalyna iberen bir ýarym sahypalyk makalasynda “uly partlamadan” birneme soň älem sowap ugranda peýda bolan bir gipotetik energiýa meýdanyny suratlandyrýar.
Onuň suratlandyrmagyna görä, tutuş kosmosy gyradeň gurşap alan bu meýdan bir goýy suwuklyga meňzedilýär. Giňişlige ýaýran elementar bölejikler şu energiýa meýdany bilen gatnaşyga girip, statik (togtan) hasiýete eýe bolýarlar. Netijede bölejiklerde “agyrlyk” peýda bolýar. Haýsydyr bir elementar bölejigiň hereketi näçe statik (haýal) bolsa, ol bize şonça-da agyr bolup görünýär.
Higgs meýdany bilen galtaşyga girmeýän ýagtylygyň kwantlary bolan fotonlaryň dynç massasy ýok. Olaryň iň ýokary tizlik bilen, ýagny ýagtylyk tizligi bilen ýaýramaklarynyň sebäbi-de şol. Kwant meýdanlarynyň hemmesinde bolşy ýaly, Higgs meýdany-da bölejikler, ýagny Higgs bölejikleri bilen ilteşikli. Bu bölejigiň spini ýok (olar öz orbitarynyň daşyndan aýlanmaýarlar). Şol sebäpden ol bozonlaryň hataryna girýär.
Piter Higgsiň bu baradaky makalasyny “Physics Letters” žurnaly fizika ylmy üçin hiç hili ähmiýeti ýok diýip hasaplap, ony yzyna iberýär. Piter Higgs ony gaýtadan ýazyp, žurnala ýene ýollaýar. Higgsiň makalasy iň soňunda neşir edilýär, ýöne kärdeşleriniň arasynda oňa ähmiýet beren köp bolmaýar.
Alymlar täzeden üns berdi
1967-nji ýylda amerikaly fizik Stiwen Weinberg, Şeldon Glashow we pakistanly Abdus Salam tebigatyň dört sany düýp güýjüniň ikisini - elektromagnit güýji bilen gowşak atom güýjüni bir modeliň çygryna getirip, olary bitewi bir teoriýada ylalaşdyrmaga synanyşanlarynda, Higgs meýdany baradaky teoriýanyň elementar bölejikleriň massasy bilen bagly meseleleri aňsatlyk bilen düşündirýändigi alymlaryň ünsüni özüne çekýär.
Wagtyň geçmegi bilen, Higgs mehanizmi fizikanyň standart modeliniň berk bölegine öwrülýär. Fizikleriň aglaba köplügi Higgs bozonyny boşlukdan öndürmek üçin diňe ýeterlik derejede ýokary energiýa gerek diýen pikire gulluk edýärler. Şeýdip, bu bölejigiň iru-giç uly tizlendiriji desgalaryň birinde tapyljakdygyna ynanylýar.
Ýöne Higgs bölejigini tapmaklyk, ozalky pikir edilişi ýaly, aňsat bolmady. Munuň hem üç sebäbi bar. Ilki bilen Higgs bozony bölejik hökmünde aşa seýrek duşýan hadysa. Ony şu çaka çenli tejribe ýoly bilen öndürip bolanokdy. Iki proton çakyşdyrylanda, köplenç ozaldan tanalýan bölejikler döreýärdi. Şol sebäpden, kollaýderlerde protonlar çakyşdyrylanda ulanylýan energiýanyň güýji şu ýylyň mart aýynda artdyrylyp, ol 7000 elektron gegawoltdan 8000 elektron gegawolta ýetirildi. Geçirilýän synaglaryň sany hem artdyryldy.
Ikinjiden, Higgs bölejigi ömri aşa gysga bölejik. Ol örän az salymyň içinde başga bölejiklere öwrülýär. Muny diňe ýörite detektorlar bilen subut edip bolýar. Onuň başga bölejiklere öwrülmegi üçin hem dürli mümkinçilikler bar. Onsoň bu dargama ýollarynyň hemmesi barlanmaly bolýar.
Üçünjiden, fizikanyň standart modelinde Higgs bozonynyň özboluşly häsiýetleri takyk beýan edilse-de, onuň massasy (agramy) barada heniz belli bir garaýyş ýok.
Ženewada ýerleşýän SERN ylmy-barlag merkeziniň alymlary tarapyndan tapylan bölejik dogrudanam Higgs bölejigi bolsa, alymlara edere iş ýene köp. Ilki bilen bu bölejigiň beýleki bölejikler bilen nädip iş salyşýanlygy ýüze çykarylmaly. Häzire çenli bu bölejiklere älemdäki “goýy suwuklyk” meýdanyny emele getirýän bölejikler hökmünde garalyp gelinýär (germaniýaly tanymal astrofizik professor Harald Leş bu meýdany bala meňzedýär). Mundan daşary, älemdäki elementar bölejikleriň massalary (argamlary) näme üçin biri-birleriniňkiden uly derejede tapawutlanýar diýen soraga hem heniz anyk jogap ýok.
SERN ylmy-barlag merkeziniň başlygy professor Heuer Germaniýanyň “Şpigel” hepdeligine beren interwýusynda bu ugurda hakyky işiň indi başlanýandygyny aýtdy. Onuň aýtmagyna görä, täze bölejik indi ölçelmeli, onuň häsiýetleri anyklanmaly. Bu işde teoriýa ters gelýän bir zat tapylsa, onda täze fizika ýol açylar.
Fizikanyň standart modeli älemiň diňe 4-5 prosentini ýazyp beýan edýär. Älemiň dörtden birine golaýyny garaňky meteriýa, galan takmynan dörtden üç bölegini bolsa garaňky energiýa diýilän emele getirýär. Kosmosy ähli ugra deň-derejede çekip, giňeldýän bu mehanizm barada hem henize çenli anyk bilinýän zat ýok.
Araz Perwiş Germaniýada ýaşaýan žurnalist, syýasy ylymlaryň doktory.
ÇEŞMELER:
• http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev
• http://cerncourier.com/cws/latest/cern
• http://www.sueddeutsche.de/panorama/harald-lesch-ueber-higgs-boson-das-versteht-kein-mensch-1.1402850
• “Frankfurter Allgemeine Zeitung”. 7-nji iýul, 2012.
• “Le Monde”. 5-nji iýul, 2012.
• “Şpigel”. 9-njy iýul, 2012.


text:
“Assoşieýted-Press” habar agentligi ýokary derejeli türkmen resmileriniň sözlerine salgylanmak bilen, şu maý aýynyň ahyrynda Türkmenistanyň Owganystan, Pakistan we Hindistan bilen gaz söwdasy barada ýörite ylalaşyga gol çekmegi planlaşdyrýandygyny habar berýär.
“Assoşieýted-Press” agentligi öz atlarynyň tutulmagyny islemedik iki sany türkmen resmisiniň bu gürrüňi edilýän ylalaşyga şu aýyň ahyrynda Aşgabatda geçiriljek energiýa konferensiýasynda gol çekiljekdigini aýdandyklaryny belleýär.
Gazyň söwdasy barada baglaşyljak bu ylalaşyk Türkmenistan-Owganystan-Pakistan-Hindistan gazgeçirijisiniň gurluşygyna tarap ädiljek möhüm ädim hasaplanylýar.


text:
Tähranda Britan ilçihanasynyň tussag edilen 9 işgärinden 8-njisiniň azatlyga goýberilerine garaşylýar. Olar ýakyynda Eýranda geçirilen prezident saýlawlaryndan soňky bidüzgünçiliklere gatnaşmakda aýyplanýar. Britan ilçihanasynyň baş syýasy analitigi, Eýranyň graždany Huseýin Rassam tussag astynda galýar.
Beýik Britaniýa öz ilçihanasynyň eýranly işgärleriniň tussag edilmegine çürt-kesik protest bildiripdi, hem-de bikanun işlere olaryň gatnaşygynyň ýokdugyny aýdypdy. Londona bu meselede Ýewropa liderleri hem raýdaşlyk bildirýärler.


text:
Şu gün Birleşen Ştatlaryň Pakistan we Owganystan boýunça ýörite wekili Riçard Holbruk Gazagystanyň paýtagty Astana sapar etmek bilen, özüniň Merkezi Aziýa regionyna saparyny tamamlady.
Mundan ozal Riçard Holbrugyň Merkezi Aziýa regionyna saparynyň barşynda Türkmenistana hem sapar etjekdigi habar berlen-de bolsa, «Assoşieýted-Press» habar agentliginiň şu günki maglumatynda Riçard Holbrugyň Türkmenistana sapar edip-etmändigi barada hiç hili maglumat berilmeýär.
Düýn, hepdäniň şenbe güni Täjgistana eden saparynda Riçard Holbruk ýurduň ýolbaşçylary bilen regiondaky suw we energiýa resurslary bilen baglanyşykly meseleler barada pikir alşandygyny aýdypdy.