text:
Опубликовано Какаджан Балканов в Вс, 13/01/2019 - 16:42
Beýik Ýeňişiň 70 ýyllygyna
Ata Oraz bagşy
1942-nji ýylyň awgust aýy aýakapdy. Ýaldyragyň doganyna iki hepdeden gowrak bolanyny demirgazyk-gündogardan öwüsýän salkynjak şemal ýap-ýaňy ýaşan Günüň sarymtyl-gyzyl şapagy bilen sazlaşyp, Türkmengalanyň golaý obalarynyň çekeneleriniň sygyrlarynyň molaýan sesleri bilen örä gitmän ýatakda galan gölejikleriň enelerine möläp jogap berýän sesleriniň, obaň itleriniň ýogynly-inçelei üýrüşlerine siňip gidýärdi.
97-nji Türkmen atly diwiziýanyň serkerdesi general Ýakup Kulyýewiň diwiziýa serkerdelik edip başlanyna birnäçe aý geçipdi. Gyzylesgerleriň bir bölegi şu günki atyň üstünde geçirilen her dürli türgenleşikden soň atlaryny sypap-sermäp, iýmläp, ýataklaryna salanlaryndan soň we agşam naharlaryny iýip bolup, ullakan güjümiň aşagynda atkeçelerini ýazyşdyryp, bagşy diňläp otydylar—Ata Oraz bagşynyň “Halyndan gara gözlisi” sähranyň agşamky “simfoniýasyndan” aýyl-saýyl bildirip başlady.
General diwiziýanyň komissary Hajy Seýithanow bilen goşun galasynyň içini göz gezdirip ýörüşlerine bagşyň sesiniň çykýan tarapyna ýuwaş ädim bilen ýöneldiler. Bagşynyň sesi ýakynlaşdygyça, aýdymyň sözleri anyklanyp başlady. Iki serkerde güjüme has golaýlanlarynda, olary uzakdan tanan, bagşy diňläp oturan serkerdeleriň biri ýerinden zöwwe turup, “Göneliň” buýrugy berjek bolanynda, general çep elindäki gamçysynyň sapyny dodaklaryna degirip, biraz sägindi-de ýaňky serkerdä sag eli bilen aşak çökmegini yşarat etdi we çalasynlyk bilen güjümiň arka tarapyndan gelip, bagşy aýdymyny tamamlaýança, ellerini döşüniň üstünde çilşirip goýup, üns berip diňläp durdy. Gyzylesgerleriň aglabasynyň ünsleri bagşyda bolsa-da, birnäçesi uly serkerdäni görüp ýerinden turjak bolanlarynda, komissar olara elini salgap ýerinden turman oturmaklaryny buýurdy. Bagşy aýdymyny tamamlandan soň, general:
- Berekella, bagşy! — diýen-de, gyzylesgerleriň barysy ýerlerinden turup, ýüzlerini generala öwürip, gönelip durdylar we general: — Salam ýoldaş kawaleristler! — diýen badyna, gyzylesgerleriň barysy bilelikde:
- Saglygyňyzy isleýäs, ýoldaş general-maýor! — diýip, buýruga garaşyp durdylar. General diňleýjilere oturmaga rugsat berdi-de, bagşa ýüzlendi:
- “Leýli gelini” bilýärmiň? Ara dymyşlyk aralaşdy. Ata Oraz bagşy duýdansyz berilen soraga nädip jogap berjegini bilmän, üzlem-saplamrak jogap berdi:
- Aý, hawa...
- Hany, aýdyp ber onda! — diýip, Ýakup Kulyýew komissary bilen özleri üçin boşadylan ýere geçip oturdylar.
Bagşy tolgunmakdan ýaňa kepän agzyny bir owurt çaý bilen ölläp, dutary “Leýli geliniň” çekiwine düzmäge başlady. Dutar düzülensoň, bir ardynjyrady-da, käsesindäki galanja çaýy hem owurtlap, özüni mazaly dürseýänçä , on-on iki kakuw “Leýli gelininiň” sazyny çalandan soň aýdyma başlady:
Agalar düýeji ilinde,
Gördüm bir Leýli gelini.
Tirsem täze güllerini
Aşyklar seýli gelini.
Bagşy aýdymyň her setirini tamamlanda dogumlanyp başlady. Dutaryň aşaky perdelerine düşülende, göýä töweregindäki diňleýjileri unudan ýaly, öýkenlerini howadan dolduryp, sesiniň ýetdiginden:
Aý-ý-ý, arysy bolsam balynyň,
Bilbili bolsam gülüniň.
Bir sebäp bilen alynyň
Gidipdir meýli geliniň.
Bagşy birneme pessaýlap:
O-o-how. Zeňňiler bilen oturan,
Arzyny ýara ýetiren.
Ala öýme, ak göteren
Jahangül atly gelin-ow, aý gelin-in-in.
Soň bagşy ýogyn sesi bilen “hügüllini” aýdymyň iki setiriniň mukdarynda çekdirip, “haý-haý, ýyk- ýyk- ýyk- ýyk; haý-haý, ýyk- ýyk- ýyk- ýyk”-yň soňuny ýene hügüldi bilen dowam etdirip, aýdymy tamamlamana gelende, birden bir zat ýadyna düşen ýaly, ýene aýdymyny dowam etdirdi. Oturan diňleýjiler bagşy säginmän “Leýli gelininiň” yzyna başga bir aýdymy seplär öýdüp garaşyp otyrkalar, bagşy dogumly sesi bilen:
Gelipdir bile bolmaga,
Halymdan habar almaga,
Bir gije bile bolmaga,
Gidipdir meýli geliniň.
“Ohho-ow, meýli geliniň, how Leýli geliniň” — diýip, bagşy aýdymy aýdyp gutarandan soň, general gözlerini mekirlik bilen süzdi-de, çalaja ýylgyryp, bagşa tarap çalarak başyny egdi-de:
— Haý, bagşyjan, aýdymyň soňky topbagyny özüňden goşduň öýdýän. Gyzylesgerleriň arasyndaky dartgynlylyk birneme gowşap, bir-birleriniň ýüzlerine seredişip, ýylgyryşyp, özara hümürdeşdiler. Bagşy generalyň “Leýli gelininiň” sözlerini ýatdan bilýändigine geň galyp, eýlesine-beýlesine seredýär, hamala “özümden ökdä duşdym öýdýän” diýýän ýaly ýüzüni aşak sallap oturyşyna, daş-töwereginde nämeleriň bolup geçýäninden bihabardy. Bagşynyň sag gapdalynda oturyp, onuň käsesine gyzgynjak çaý guýup oturan obadaşy— Çary Sopy ýerinde turdy-da, dikeldi:
— Ýoldaş general-maýor, Size ýüz tutmagymy rugsat ediň! Gyzylesger Sopyýew. Ata kakamyň yzyndan ejesi bilen gelini görme-görüşe gelipdirler, goňşy obada düşläpdirler, agamyň özi bir sadadan sypaýy adam bolansoň, gönümel ýüz tutmakdan çekinip, aýdym görnüşinde ýürejigindäkini aýtdy — diýip, bir ýylgyrdy-da bagşyň ýüzüne seretdi.
Bagşy ýüzüniň gyzaranyny gizlejek bolup, başyny aşak egdi, dutaryny oňünde ýatyrdy-da gimnastýorkasynyň ýeňiniň çermewini düzeden kişi boldy. General özi üçin uzadylan käseden çaý owurtlady-da:
— Öýleneniňe näçe wagt boldy?
— Şu ýere gelmezimden üç hepde öň...
— Hmm... Gelniň ady näme?
— Gurbansoltan.
Diwiziýanyň serkerdesi komissaryna ýüzlenip:
— Ýoldaş komissar, bu jigit gelni bilen salamlaşyp geläýse neneňsi bordy?
— Örän gowy bolar, Ýakup Kulyýewiç! Gyzylesger Orazowyň serkerdesi... — diýip, komissar oturanlara gözüni aýlanda:
— Eskadronyň serkerdesi — Öwez Gulamow — diýip, uzyn boyly agajet ýigit dim-dik bolup general bilen komissaryň öňünde gönelip durdy. Oňa diwiziýanyň serkerdesi buýruk berip başlady:
— Gyzylesger Orazowy şu gün agşamky nyzamdan öň, iki günlük, gelni we ejesi bilen görme-görüşe ugradyň. Birigün agşamky nyzamda atly-ýaragly durmaly. Soňra bagşa ýüzlenip: — Ýaraglaryňy tabşyr, iki günlük öz iýmit paýyňy we atyň arpa paýyny al, ertir däl birigün agşamky nyzamda atly-ýaragly durmaly — diýdi-de, general sag eliniň barmaklaryny jüp tutup çekgesine ýetirdi.
— Hut şeýle! Hut şeýle! — diýişip, Ata Oraz bagşy we onuň serkerdesi Öwez Gulamow ýerli-ýerden seslendiler.
General bilen komissar gyzylesgerler bilen hoşlaşyp, ýollaryny dowam etdirdiler, olar biraz arany açansoňlar, Çary Sopy bagşyň egnine kakyp goýberdi:
— Seňki çüwdi. Men geplemedik bolsam oturardyň gözüňi mölerdip, özüňi oňarman geçjek — gomalan bolup, sesini batlyrak çykaryp: — Geleňde gelnejemiň bişiren ýagly nanyndan meniň paýymy gatatmanjyk getirersiň!
Bagşy egnine dutaryny asyp durşuna bir zatlar samraýar, erni ýerine baranok:
— Geregiň ýagly nan bolsun, barysy seniňki, sag bol inim!
Uruş gutaransoň Ata Oraz bagşy hem, onuň obadaşlary Çary Sopy bilen Durdy Kiçen hem, olaryň serkerdesi — Öwez Gulamow hem sag-aman öýlerine dolanyp geldiler.
Türkmenistanyň Prezidentiniň permany bilen Ata Orazowa “Türkmenistanyň at gazanan bagşysy” diýen at dakyldy.
Kakajan Balkanow
25 aprel 2015 ý.
****************************************************************************************************************************************
Öz halkynyň bagşysy
Gulbaba Akyýewiň doglan gününiň 60 ýyllygyna
Biziň Galaktikamyzdaky Günimize meňzeş iň ýakyn ýyldyzyň şöhlesi, bir sekuntda üç ýüz müňden gowrak kilometri geçip, Ýeriň ýüzüne müňlerçe ýyldan soň düşýär, eger-de, miliardlarça ýyldan bäri nuruny saçyp duran ýyldyz sönäýse, onuň söneniniň diňe biziň neberelerimiz birnäçe müň ýyldan soň şaýady bolar.
1956-njy ýylyň 22-nji aprel aýynda Han Akyýewleriň maşgalasynda milli sungatymyzyň geljekki “ýyldyzy” Gulbabajyk dünýä indi. Elbetde, ene-ata üçin ol bäbejigiň beýleki çagalaryndan hiç hili artykmaç ýeri ýok, olaryň niýeti perzendiniň sag-aman, ulalyp-ösüp, il hataryna goşulyp gitmegi. “Iki aýakly iki günde ” diýileni. Ýaňy emedekläp başlan çagalar oýunjaklaryna okdurylsalar, kiçijik Gulbabajyk bolsa, dutar-gyjaga topulardy; kakasy, Türkmenistranyň halk artisti Han Akyýew saz çalyp otyrka dutaryň sapynyň ujuny dişledäýse, dişlerini açman, tä saz gutarýança, hem gulaklary bilen, hem dişleri bilen diňlärdi. Han aganyň keýpiniň kök wagty hiňlenäýmesem bardy. Günlerde bil gün, Han aga “Zöhre Tahyr” dessanyndan:
Sensiň köňlümiň hoşgähi,
Galmanam senden galmanam.
Şeýda bilbil seýilgähi,
Galmanam senden galmanam. —diýip, hiňlenende, Gulbabajyk emedekläp gelşine: “Gammamam, gammamam, gammamam...” diýip, kakasynyň agzyna öýkündi. Han aga hoşal bolup güldi-de, aýaly Amantäje ýüzlendi:
—Tüweleme, biziň bu oglumyz entek saňa “eje” diýmänkä bagşy boljak.
Şol günden başlap Han aga ogluna bolan ünsüni güýçlendirdi: ilki bilen öz eli bilen çaga dutaryny ýasady; aýbogdaşyny gurap oturmany, elinde dutar saklap, ýuwaş-ýuwaşdan tarlaryna kakamagy öwretdi. Gulbabajyk özünden näme talap edilýänine çalt düşündi, dutaryna höwes bilen ýapyşdy, her gün bir zat öwrenip, ejesini-kakasyny begendirdi, peltekläp dil bitensoň-a, Han aga oglunyň berýän onlarça soraglarynyň hemmesine jogap hem tapanokdy. Bir sazyň kakuwlaryny rejeläp, sepleşdiräýmeli bolan-da, Han aga: “Hany, oglum, şujagaz ýerini ýene bir gezek geçeli” diýen-de, Gulbabajyk daşarda oýnap ýören çagalalaryň seslerini eşidip, kakasyna: “Kaka men deýýew geljek” diýer-de, çykar gider. Çaga-da...
Bagşy halkyň öňüne çykmanka, ilki öz öýüniň bagşysy bolar ekeni. Günleriň bir güni, agşamara Han aga bagşy dostlary bilen otyrka Gulbabajygy diňläp görmegi teklip etdi. Türkmenistanyň halk ýazyjysy Kerim Gurbannepesowyň goşgusyna, Türkmnistanyň halk artisti Sahy Jepbarowyň sazyna düzülen “Ýarap borka” aýdymy ýaňy tanymal bolup başlapdy. Gulbabajyk dutaryny aýdyma sesiniň oňaýly bolaýjak heňinde düzdi, onuň dutarynyň çekiwine sazandarlyk etjekler— meşhur sazanda Durnazar Hudaýberenow dutaryny, Han Akyýew bolsa gyjagyny düzdiler. Bagşylar giriş üçin aýdymyň birinji topbagyny boş çalyp, çala säginenlerinde, Gulbabajyk näzijek, dogumly sesi bilen aýdyma başlady:
O-o-o-o-o-o-ow, aýtdy-da, sähel säginip:
Teýnawlaýdan suwlaý akyp,
Nowýuz gaýy eýäp duýka
Biý gyz göýdüm aýna-a bakyp,
Gaýa saçyn daýap duýka.
Onuň “r” diýip bilmeýänine oturanlar çalaja ýylgyryşdylar. Haçan kiçijik bagşy:
Saçlaryýynyň müňläp taýy
Ýassanypdyý goşa naýy, diýen-de, diňleýjiler, ýylgyryşyp, bir-biriniň ýüzüne seredişdiler.
Kimkä onuň hyýydaýy?
Kim ýoluna gaýap duýka, —diýen-de, oturanlaryň biri saklanyp bilmän, pyňkyryp goýberdi.
— How, bagşym, men bol-a!—Tördäki diňleýjileriň biri ýassanyp ýatan ýerinden bagşyň “how”-yny berdi.
Bagşy aýdymyň ikinji topbagyny tamamlanynda, ony diňläp oturan, özüne göwni ýetýän bagşylar, aýdym aýdyp oturan kiçijik adamyň “r” harpyny bilmese-de, çyny bilen, göwnejay aýdýanlygyna bada-bat düşündiler, hümür-sümür—özara gürrüňler tapba kesilip, hemmesiniň nazary kiçijik bagşa öwrüldi. Dört ýaşlyja bagşy aýdymyny aýdyp gutarýança diňleýjileriň birindenem ses çykmady.
Egeý mende bolsa müň jan,
Ählijesi şoňa guýban.
...Nädip oňa tapyp deýman,
Ýüýejigne ýaýap boýka.
Aýdymyň tamamlanyna mähetdel, Durnazar Hudaýberenow Gulbabajygy dutary bilen gujaklap, maňlaýyndan öpdi, gözlerine ýaş aýlap:
—Tüweleme, tüweleme! Berekella oglum! Beýleki bagşy-sazandalaram oturan ýerlerinden:
—Berekella,bagşy!
—Adyň äleme dolsun!
—Ömrüň uzak bolsun!—diýişdiler.
—Han halypa, ogluň hakykatdanam çynyny aýdýan bolsa ertir ýeňňem bilen gelinligiň ugruna çykmaly bolarsyň-ow. —diýip, degişdiler. Ilkinji prezentasiýa şowly geçenden soň, ýaşajyk bagşy köpçüligiň öňünde çykyş edip başlady; on ýaşyna çenli 200 gowrak aýdymy ýatdan aýdyp, sazyny çaldy. Olaryň içinde halypa bagşylaryň aýdan we çalan aýdym-sazlary: “Gelemen”, “Nowgül”, “Akmaýa gerek”, “Sataşdym”, “Owadan gelin”, “Amman-ammnan”, “Begler”, “Balsaýat”, “Humarala”, “Gökdepe mukamy”... Bu görülip-eşidilmedik talanta ynanmak birbada köp kişini şübhelendirdi, ýöne taryha ser salsaň, dünýä belli meşhur kompozitor, Wolfgang Mosart hem Gulbaba ýaly ýaşajykka saz çalyp, saz düzüp, diňleýjileri haýran galdyrypdyr.
1965-nji ýylda Moskwanyň Kremldäki Gurultaýlar köşgünde we Halk hojalygynyň gazananlarynyň sergisinde geçirilen Türkmenistanyň medeniýetiniň günlerine gatnaşmaga SSSR-iň halk artistkasy Türkmenistanyň Gahrymany Maýa Kulyýewa; SSSR-iň halk artistleri: Medeniýet Şahberdiýewa, Aman Gulmämmedow; Türkmenistanyň halk artistleri: Aýdogdy Gurbanow, Çary Täçmämmedow, Han Akyýew; kompozitorlar: Ata Esadow, Nury Muhadow, Aman Agajykow; Türkmenistanyň halk ýazyjysy Gara Seýitliýeweiň ýolbaşçylygynda Gulbaba hem gatnaşypdy. Şonda Türkmenistanyň halk artisti Sahy Jepbarow Gulbaba “Ak pata ” beripdi.
Ýaşajyk bagşynyň at-owazasy dünýä doldy, oňa gelen hatlaryň sany-sajagy ýok. Ynha, bu hat 1965-nji ýylyň 13-nji fewralynda Garabekewül etrabynyň №1-nji mekdebiniň okuwçysy Garýagdy Rejepowdan gelipdir; ikinji hat 1965-nji ýylyň 3-nji aprelinde Polşa respublikasyndan okuwçy gyzjagaz Henrik Kroszozunska ýoldapdyr, bularyň ikisi hem Gulbaba öz dostlugyny teklip edýärler.
Meniň ýadyma düşýär: 1965-nji ýylyň ýazynda Han aganyň goňşysy gyzyny çykaranda Gulbaba hem toý lybasyny geýinipdir: kellesinde bagana telpejigi, egninde gyrmyzy dony, aýagynada akja keçeden titkilen ädijegi, elinde bolsa kiçijek dutaryny alyp, aýallaryň arasyndan ejesini gözläp ýörkä daýzalaň biri:
—Gulbabajan bir aýdymjyk aýdyp beräý-dä! — diýende, Gulbabajyk :—Erteki aýdyp ber, onsoň aýdym aýdyp beräýerin, diýip, nagt jojap beripdi. Şol wagt ol çalarak agsaýardy...
Talant diýiýan zat köpugurly bolýan eken. Gulbabajyk diňe bagşy däl-de, kinoaktýordy hem. Ol 1962-nji ýylda Russiýanyň Sankt-Peterburgda şäherinde düşürilen“Müň ikinji gije” atly filme surata düşüpdi. Mundan başga-da ol gysgametražly “Bagtly ýaşlyk”, “Ýaşlara sowgat” filmlere surat düşdi. Meret Atahanowyň 1963-nji ýylda düşüren “Daşgaladaky waka” atly çeper filminde Gulbabajyk Han Akyýewin döreden “Öz halkymyň bagşysy men” diýen aýdymyny aýdypdy. Ýazmyrat Şadurdyýew bilen kinorežisýor Şyhmyrat Annamyradow bilelikde “Gulbaba” dokumental filmini surata düşürdiler.
1966-njy ýylyň 1-nji iýunynda milli türkmen sungatynyň parlak ýyldyzy, biziň çagalyk döwrümiziň kumiri, on ýaşlyja, ullakan bagşy—Gulbaba Akyýew uzaga çeken keselden soň aradan çykdy. Ol şadyýan ýyldyzyň mylaýym ýalkymy şu günlere çenli ulynyň-kiçiniň kalbyny ýyladyp dur.
Türkmenistanyň şahyrlarynyň Gulbaba bagyşlap ýazan köpsanly goşgularyny bir kitap edip çykarsa boljak. Şahyrlar Mämmet Seýidow, Aman Annamyradow Gulbaba bagyşlap poemalaryny ýazdylar. Aşyrgeldi Çaryýew öz goşgusynda Gulbabajygy şeýle ýatlaýar:
Ýaradana müň bir şükürli gezýäs,
Ýöne käte ýatlap, kalbymyzy ezýäs,
“Gulbaba baýragy” ülkäni gezýä,
Körpelere nusga goýan Gulbaba.
1993-nji ýyldan bäri, her ýyl, Türkmenistanyň Prezidentiniň karary esasynda, Gahrymnan Arkadagymyzyň howandarlygynda, Magtymguly adyndaky ýaşlar birleşigi, ýaş sungat işgärleriniň arasynda bäsleşik geçirýär we baýraklar gowşurýar. Türkmenistanyň Prezidentiniň permany bilen Mary şäheriniň köçeleriniň birine Gulbabanyň ady dakyldy. Häli-şindi, radio-teleýaýlymda Gulbabajygyň şirin owazy ýaňlanyp dur:
Adalatly ak göwünli,
Beýik halkyň bagşysy men,
Öz ilimiň bagşysy men.
Beýik halkyň bagşysynyň ýakymly owazy biziň kalbymyzda öçmez nur bolup, nesillerimiziň ýüreklerinde hem dowam edýär, hoşniýetli sungat bakylygyny dowam edýär.
Kakajan Balkanow
2015
*****************************************************************************************************************************************
Meşhur sazanda Durnazar Hudaýberenowyň doglan gününiň 90 ýyllygyna
Bag sazy
(Oçerk)
Hormatly, Prezidentimiziň milli medeniýetimiziň we sungatayzyň pajarlap ösmegi ugrunda çekýän il we döwlet bähbitli zähmedi örän ygtybarly we ähmiýetlidir. Gahryman Arkadagymyzyň howandarlygynda, ýyl-ýyldan baýlaşýan medeni mirasymyzyň, kämilleşýän sungatymyzyň mertebesi dost-dogan ýurtlarda-da barha ýokary galýar. Onuň 2015-nji ýylda, “Ile döwlet geler bolsa” we 2017-nji ýylda, “Parahatlyk sazy, dostluk, doganlyk sazy” atly çapdan çykan kitaplary halkymyzyň arasynda gyzgyn seslenme tapdy we ýurdumyzyň bagşy-sazandalary ol kitaplara ýokary baha berip, baş gollanma hökmünde ulanýarlar. Onuň meşhur “Öňe, öňe, diňe öňe, jan Watanym—Türkmenistan!” aýdymy her gün radio-, teleýaýlymlarda, baýramçylyklarda, toýlarda ýaňlanýar we häzirki zaman—Bagtyýarlyk döwrümiziň aýdymlarymyzyň arasynda öňdebaryjylygyny saklap gelýär. Milli aýdym-sazymyza hormat goýup, bagşy-sazandalara howandarlyk edýäni üçin, eziz Watanymyzyň parasatly we salyhatly baştutany, mähriban Prezidentimize, merdana türkmen halkymyz gije-gündiz alkyş okaýar.
Türkmenistanyň meşhur sazandasy Durnazar Hudaýberenowyň ogul-gyzlarynyň we agtyk-çowluklarynyň adyndan, Arkadagymyza bolan minnetdarlygymy şu oçerkiň üsti bilen beýan etmekligi müwessa bildim.
Baharyň ilkinji günleriniň dynç günleriniň bir güni hemmeler öýderäkdi. Daň bilen, Gündogaryň şapagy ýaňy gyzaryp başlanda, Durnazar Hudaýberen ogly, düýn gije, öýüniň gapdalyndan akyp geçýän Taňrygazana guran çeňňeklerini barlap çykdy. Olaryň birine bilek ýaly beýlekisine bolsa, kiçiräk—şapbat ýaly lakga düşüpdir. Durnazar balykdan boşan çeňňeklere ýaňadan ýagyş gurçugyny ildirip, suwa oklady-da, öýe tarap ýöneldi we towuklaryna iým berip ýören aýaly—Aýjemala ýüzlendi:
— Keýwany, bu günem boş däl—diýip, guýruklary bilen urunýan balyklary görkezdi.
— Her gün balyk iýip, çagalaram berçigipdir. Oňa-muňa dadyraýmasaň, düýnki gowrulanlaram iýilmän ýatyr—diýip, aýaly biperwaý seslendi-de, işi bilen gümra boldy.
— Güýze çenli sabyr et! Aw möwsümi başlasyn, men seni ördek bilen gazdan doýraryn—diýip, Durnazar tutan balyklaryny arassalap, mazaly duzlady-da, hasa bilen örtüp, guratmak üçin telärden asyp goýdy.
Tebigatyň perzendi we onuň muşdagy, Durnazar, dürli öwüşginli şetdaly gülleriniň jadylaýjy müşgine maýyl bolup, bagyň içine girdi. Şetdaly gülleriniň hoşroý ysyndan kükregini dolduryp:
—Nähili ajaýyp! —diýip, şetdalylar bilen gürleşip başlady: —Siz bu gün nähili üýtgeşik owadan! Toýa şaýlanan gyzlar ýaly, dürli-dürli köýnek geýipsiňiz—diýip, eli bilen bir agajyň bilini sypalap durşuna, tämiz howadan ýene öýkenlerini dolduryp dem aldy. —Näme üçindir gyzlara “Erikgül”, “Nargül”, “Üzümgül” atlaryny dakýarlar-da, “Şetdalygül” diýip dakanoklar-a!? Ýogsa siziň gülüňiz ýaly owadan, näzik gül dünýede barmyka!? —diýip, Durnazar sazanda başga agajyň ýanyna bardy-da, ony boýdan-başa synlap: —Tüweleme! Ýadyňa düşýämi, dört ýyl mundan owal, men seni sowuk urmaz ýaly, peýwendi erige sapypdym, indi gülleriň sany beýlekileňkiden az däl?! —diýip, başga şetdala tarap ugrady, onuň ýakynyna baryp: —Ýaşuly, salawmaleýkim! —diýdi. Ýadyňdamy, sekiz ýyl gül görkezmediň, elime palta alyp, “Çaparyn!” diýip çenenimden soň, hasyl getirip başladyň? Meni bagyşla, gadyrdanym! —diýip, sazanda agajyň düýbüne üýşürilen ýabaklaryň üstüne geçip oturdy. Dokuz hilli şetdalylaryň türkmen sazlarynyň bir-birine meňzeş bolmaýşy ýaly, sap-sarysy, ýumruk ýalysy, içi sapaklysy-sapaksyzy; al ýaňaklysy; ir düwýäni; giç getirýäni—her dürlisi bardy. Sazanda hemmesiniň gylygyna beletdi.
Ol bagdan öýe tarap ýöneldi we ýöräp barşyna aýalyna:
—Aýjemal, hany, boşaşan bolsaň, ýeriňe bar! Düýnkini dowam etdireli, azajyk galdy.
—Durnazar, suratymdan göçüräýsene! —diýip, Aýjemal başyndan sowjak boldy.
—Ýarym sagatjyk-la—diýip, Durnazar öýe girmänkä, daşky diwardan asylgy duran radionyň sesini gataltdy.
—Aý, bolýar-da—diýip, Aýjemal gelneje başyndaky ýaglygyny düzedişdirip, çaklaňja oturgyjy alyp, şetdalyň saýasyna geçip oturdy. Durnazar jübüsinden, böwri deşilip, ýüp geçirilen rezin bozgujyny boýnundan asdy-da, gaty ak kagyzyň ýüzüne çekilip, tamamlanyp barýan aýalynyň portretini fanere berkidip, oňaýly oturdy. Sünnälenip, inçe, ýogyn ýonulan galamlaryny eline alyp, başlanan portretiň ýüzüne ýumşak, gaty galamlary gezekleşdirip, arasynda çotgajygy bilen sypalap, barmaklary bilen düzedişdirip, mahal-mahal gapdala çekilip portreti synlaýar. Ýaňy gyzyşyp başlany hem şoldy welin, öýden çagalary—Ogulnabat bilen Döwletmyrat ylgaşyp daş çykdylar.
—Eje, Jennet oýandy! —diýip, jigileriniň “enekesi”, Ogulnabat iki ýaşlyja Oguljennediň oýanandygyny habar berdi. Aýjemal oturan ýerinden, gobsundy. Çagalarynyň iň ulysy—ejesiniň birinji kömekçisi, Annabibi, ojakdaky tüňçelere ot berip duran ýerinden, basdaşja jigisine ýüzlenip, ejesine derek jogap gaýtardy:
—Göreňokmy? Ejem işli. Boşaýança güýme!
Ogulnabat Annabibä dilini görkezip, öýe girip gidýär. Dört ýaşlyja Döwletmyrat bolsa, eglenmän baga tarap ýönelýär, portrete ýakynlanda sähel salym säginýär-de, boýnuny uzadyp, kakasynyň çekýän suratyny synlaýar; edil kakasynyň mylaýym ýylgyryşyny edip, suratkeşiň ýüzüne seredýär we kakasynyň rugsat berjekdigine birjik-de şübhelenmän, ejesine tarap ýönelýär. Döwletmyrat kellesini ejesiniň egnine goýýar. Aýjemal oglunyň ýaňagyndan öpüp, egninden gujaklaýar. Alaç ýok, indi bir adama derek ikisini çekmeli boljak...
—Gymyldaman oturgyn, oglum!
—Bolýar, kaka—diýip, düşbüje Döwletmyrat kakasyna wada berýär we tä suratkeş olara rugsat berýänçä sarsman oturýar. (Oňa 2014-nji ýylda Türkmenistanyň Prezidentiniň permany bilen “Türkmenistanyň at gazanan artisti” diýilen at dakylar.) Suratkeş bu günlükçe “boldum” etdi-de, zatlaryny ýygnamaga durdy. Onýança, radio: “Halk aýdymy—“Karar oldum”, ýerine ýetirýär—Nursähet Halsähedow” diýip, yglan edýär. Radiodan gargy tüýdügiň gyryljak owazy eşidilýär, haçan-da bagşy:
“Çykdym güller seýran edip,
Ge-el, ýarym, ýarym, ýarym, ýarym!
Görmeýen bikarar oldum...” —diýende, Durnazar, goýunlaryny örä äkitjek bolup agyla tarap ýönelen, uly ogly—Jumamyrada buýurdy:
—Jumamyratjan, bar oglum, öýden dutary alyp çyk, çaltrak!
Ýedi-sekiz ýaşly Jumamyrat hyrra yzyna öwrüldi-de, öýe tarap “ýelk ýasady”. (Ol Türkmenistanyň at gazanan artisti Döwlet Ballykow bilen bilelikde 1994-nji ýylda geçiriljek “Ýaňlan diýarymyň” ýeňijisi bolar.)
Bagşy: “ Mejnunymy men ýat edip” diýýänçä, Durnazar onuň sesine derrew dutaryny düzdi. Sazanda aýdymy ahyryna çenli diňläp:
—Bäh, bu owazyň süýjüdigini! Gargy bilen örän gowy gelşipdir. Munuň sazyny dutara geçirmeli—diýip, radiodan ýaňlanýan indiki aýdyma üns bermän, “Karar oldumy” öwran-öwran çalyp, ony birnäçe hepdeden bir “durkuna” getirdi—şeýdip, özüniň dutarda kämilleşdiren “Çykdym gülleriň” ikinji nusgasyndan başga, täze, üçünji— “Karar oldum” sazy dünýä indirdi. Indi ol aýdymy gaýgyly nusgada gyjagyň, gargy tüýdügiň zaryn sesine goşup hem aýdyp bolýar; aýdymyň asuda görnüşini dutaryň mylaýym sesine goşup hem aýdyp bolýar. Aýdymyň zaryn owazly nusgasyny Leýli, Mejnunyny göresi gelip içi gysanda aýtsa; ikinji—birneme şadyýan nusgasyny kenizleri bilen seýle çykanda, aşygyny wagtyhoş halda ýatlap aýdýar.
Adamyň durmuşynda her dürli hadysalar bolup geçýär. Baharyň gül seçip, müşk saçýan günleriniň bir güni, Durnazar sähranyň goýnyna gyzyl güläläk bilen ýazylan “halynyň” üstünde oturyp saz çalyp otyrka, dostlary biri üm bilen onuň dutardan ünsüni sowjak bolup, barmagyny gülleriň arasy ýuwaşlyk bilen süýşüp gelýän guşlary görkezýär. Sazanda “Degmäň!” manyda başyny ýaýkaýar. Saza maýyl bolup gelen guşlar kesekatym ýere gelip, säginýärler we butnaman dutaryň owazyny diňleýärler. Ýokary bilimli biolog mugallymy, sazanda, kakuwyny haýallatman çalyp oturyşyna ýoldaşlaryna gürrüň berýär:
—Ho-ol, ganatlary we guýrugy gara ala saryguş—dag geçiguşy, Motacilla flava. Bu guş yssy düşýänçe bizde birki aý myhmançylykda bolup, soň uçup gidýär, ýöne saýrap bilenok. Anha, ol guş bolsa, —diýip, sazanda boýnuny çala saga öwürip, ganatlary guýrugy goňur, depesinden boýnunyna çenli gara zolakly, gursagy we garny açyk reňkli guşa gözüni ümläp, —biziň öz guşumyz—ojar serçesi, Passer ammodendri . Biraz öwrenişensoň ol bize saýrap hem berer. Edil şoňa meňzeş onuň doganoglany—çöl serçesi-Passer simplex hem bar. Ol hem saýraýar ýöne her bir sazyň öz owazy bolşy ýaly her guşuň hem özboluşly saýraýşy bar—diýip, dutaryň kakuwyny haýalladan-da, ojar serçeleri: “Bagşy, haýallama, çal, ýene çal!” diýýän ýaly şadyýan jürkülleşdiler. Sazanda çalyp oturan sazyny kesip, ojar serçeleriniň owazyna gelişäýjek, ilkinji gezek “Näzli baýramy” çalyp olary “kowalady”. Guşlar hem özlerinden näme talap edilýänine düşünýän ýaly, çüňklerini göge tutup, guýruklaryny ýelpäp, ýerli-ýerden saýraşyp başladylar. Diňleýjiler: Durnazaryň dostlary, sary dag geçiguşlary butnaman, öň görülip-eşidilmedik, özboluşly tebigy “ansamblyň” konsertini haýran galyp diňlediler.
Türkmenistanyň halk artisti Han Akyýew: “Durnajan (Durnazar Hudaýberenow) ýaly edepli asylzada sazanda ýurtda ýokdur. Edil ulygyz ýalydyr, ýetişen gyzyň bolsa arkaýyn ikisini bir jaýda goýaý, çaksyz ygtybarlydyr” diýip, gürrüň bererdi.
Obaň çetinden “IŽ-49” kysymly motosikliň “tar-tar-tar” diýen sesi ýakyna golaýlanda, Durnazar:
—Han dädäň motory... Han däde gelýär!—diýip, begenjine ýüzi ýagtylyp gitdi.
Hakykatdanam, ol—Han Aky ekeni, özi hem ýeke däl, ogly—Gulbabany alyp gelipdir. Iki sazanda gujaklaşyp gadyrly görüşdiler. Han Aky gele-gelmäne “hüjüme” geçdi:
—Durnajan, geçen gezek “Burny aşagyň” garba-gürbe—towlanýan ýerini çalamda, sen “nädogry alýaň” diýipdiň. Öýe baryp, gramplastinkamy öwran-öwran diňledim, edil Mylly agaňka meňzedip çaldym. Allajanlarym, ýolda gelýäkäm ýatdan çykmadyk bolaýady-da—diýende, Durnazar ýylgyrdy. Soň ol ogluna:—Bar oglum, dostlaň bilen görüş! —diýdi.
Gulbabajyk dosty, Jumamyrat bilen Taňrygazana düzülen çeňňekleri barlamaga gidensoňlar, Durnazar Han aga ýüzlenip: on ýaş dagy uly bolansoň, oňa “däde” diýýärdi.
—Däde, ýör öýe gireli-le!—diýip, dostunyň goltugyndan tutdy. Han Aky Durnazardan on ýaş töweregi uly bolansoň, oňa “däde” diýýärdi.
—Ýok, inim. Men seň bagyňy görmek üçin oglumy hem ýanym bilen ýörite alyp gaýtdym. Bagda oturaly. Şular ýaly “jennet” ýene bir ýerlerde barmyka!? —diýip, ýüzüni baga tarap öwürip, öwran-öwran tämiz howadan dem aldy.
Bagyň içindäki agaç sekiniň üstüne geçip, ellerine dutarlaryny alansoňlar çekeleşik güýçlendi. Hersi özüniňkini dogry hasaplajak bolýardy. Ahyrsoňy, patefony getirmeli boldy...
Durnazar gramplastinkany goýdy-da, patefona tow berip, ses alýan iňňesini emaý bilen gramplastinkaň üstüne goýdy. Han aga gulagyny patefonyň ses çykýan tarapyna golaýladyp:
—Anha, eşitdiňmi? Men hem solar ýaly alýan-da!
—Han däde, seňki hem biçeme däl, özboluşly, ýöne edil asyl nusgasy däl-dä.
—Sen näme, halypaň—Durda meňzedip çalýaňmy? Ýekeje zadyňyz, hat-da ikiňiziň kakuwyňyzam-a gabat gelenok—diýip, Han Aky dyzady.
Hakykat: Durnazar, halypasy— Türkmenistanyň halk bagşysy, Durdy Myradowdan köp tilsimleri öwrenen hem bolsa, ikisiniň çalýan sazlary bir-birine kybapdaşrak, ikisiniňki hem şirin, süýji çyksa-da, asla bir-birine meňzänok. Mysal üçin: “Ol ýylan” bilen “Halyndan gara gözlüniňi” Durdy Myradow kiçi oktawanyň fa-diýez minoryna (lýa mažora) düzüp çalsa, Durnazar Hudaýberenow hem şol oktawanyň biraz ýokarragyndan—fa mažoryna düzüp çalýar; “Ol ýylanda”: “Gara gözüň jan almanyň kastynda”—diýip, bagşy aşaky perdä düşüp gygyrýan ýerini Durnazar Hudaýberenow bir gezek çalsa, Durdy Myradow iki gezek düşýär, ýagny, Mollanepesiň goşgysynyň “Käte öýmesini başyna orap, käte şana bilen zülplerin darap...” setirler bilen başlanýan dördünji topbagynyň hem bardygyny ýatladýar. Sazandalar bu iki sazy birmeňzeş, ortatap tempde (moderato), çalan hem bolsalar, kakuwlary bir-biriniňkä sähelçe mezeýän hem bolsa, Durnazaryň owazy gaýgylyrak, Durdy agaňky birneme şadyýan eşidilýär.
Durnazar halypa öz kämilleşdiren, “Söýli halanynyň” mary nusgasyny si-bemol minoryň ritminde çalyşy gaýgylyrak (dolento) eşidilse-de, edil göwnüçökgünli-melanholiki (malinconico) däl, gaýtam mylaýym-näzik (sowamento), mähirli (accarezzevole) ýaňlanýar. Her bir saz özüniň ýeke-täk düzüwinde (çekiwinde) çalynýar. Mylly agaň “Humaralasyny”, “Jepbar Hansähedowyň “Şirin-şekerini”, Çary Täçmämmedowyň “Dostlugyny” çekiwini üýtgedip çalyp gördüler... Ýakymlylygam ýitýän eken, lezzetem. “Söýli halanyň” hem düzüwini üýtgedip çalsaň, onda onuň bar owadanlygy we nepisligi (elegante) ýitýär. Her sazyň öz düzüwini (çekiwini) takyk tapmaklyk ukyby ussatlygyň ýokary derejesine ýeten bagşy-sazandalara mahsusdyr. Elbetde, bagşylar sesiniň ýetäýjek derejesini peýläp, sazyň çekiwini özleriçe, islän oktawasyndan we notasyndan düzýärler. Bu babatda olara erkinlik berilendir.
Aýazly gyş aýlarynyň birinde Durnazar sazanda bir toýy sowup, ikinji çakylyga gelende, gije ýaryma golaýlapdy. Ol bagşylaryň saz-söhbet edip oturan jaýynyň gapysyny açanda, diňleýjilerden hyryn-dykyn dolan jaýyň içninde oturara ýer ýokdy. Oturanlar gysylyşyp, eli dutarly sazanda ýer berdiler. Iki ýaş bagşy ýap-ýaňy aýdym aýdyp, birneme dynç almak üçin gyra çekilipdirler. Ortada sazandaň şägirtleri, Bäşim Geldi bilen Agamyrat Nury ikisi goşulyşyp, “Garry ezizimi” çalyp otyrlar. Toýçylyk-da. Durnazaryň egnine ýaplanyp oturan serhoş badakly dili bilen: “Aý, berre-kella! Mme-en bol-a! Gör-ä how, onuň edäýşini!—diýip, ýeke özi sazandalaň “häsini” berip otyr, arasynda Durnazara öwrülip: “Agam, senem bagşymy?” , sazanda: “Ýok” diýip, ýuwaş sesi bilen jogap gaýtarýar. “Onda-da eliňde dutar bar!?”, Durnazar: “Men sazanda” diýip, sypaýyçylyk edýär.
Sazandalar sazy tamamlan badyna, ikisi hem ör turup, halypalaryny töre çagyrýarlar:
—Halypa, salawmaleýkim!
—Bärik, biziň ýanymyza geçäý, halypam!
Durnazar halypa oturanlara salam berýär-de, orta geçýär-de, ilki bilen “Jelili”, soň “Zybagözeli” tamamlap, “Köçe bagyna” geçende, ýaňky serhoş oturan ýerinden:
—Aý, bagşy aga, arasynda birki heňem gaçyryp goýbersene!—diýip, şol bir gaýtalanyny gaýtalap, çalynýan sazyň mazasyny alyp otyr.—Sendenem bir bagşy bormaý! Ahyrsoňy, ömrüne birjik gatyrganmadyk Durnazaryň sabyr käsesi dolup:
—Ah-how, inim! Bäbekkäň eneň hüwdüsinden ganmadygyňa men günäkär däldirin-ä, how! —diýende, oturanlar gyzyl-gyran gülüşdiler. Asylly, ýumşak Durnazar, ýigidiň göwni galmasyn, diýip, aýdym aýtmaga hyýallandy. Durnazar halypa örän seýrek aýdym aýdardy we elmydama dutaryň sesi güýçli ýaňlanar ýaly, kirişleri inçe sesli oktawa sazlap, aýdymy güýçli bolmadyk, mahmal bariton sesi bilen, bir basgançak ýokardaky, ýogyn oktawada aýdardy. Üç sazanda “Aşyk oglany” ýaňlandyryp başlanda, irkilip oturanlara “jan girip”, ýerinden gobsundylar. Bagşy:
O-o-o-o-o-o-ow.
Suw boýunda duran oglan,
O-o-ow. Ýap boýunda duran oglan,
Ýareý, ýareý, ýar-ow,ýar-eý,
Okun-ýaýyn geren oglan.
Geren oglan, geren oglan.
Bilezigmi alan oglan,
Alan bersin bilezigmi.
Bagşy hemmeleriň bu söýgüli aýdymyny, ilki aýdyp, diňleýjiler haýyş etmänkä öňürtdi. Soňundan yzly-yzyna “Pelek ömrümiň” heňine “Jahanda näler görüneri”, “Jelili”, Girman bagşynyň “Gürjüniňini” “sugşyrdy”. Bagşy bogazyna dynç bermek üçin şägirtlerine ümledi. Ilki, ýapbal-ýapbal “Çoh derde goýan ýarymdan” başlap, üç dutardan düzülen ansambl gyzyşyp, “Sataşdyma” ýetdi, soňundan “Balsaýadyň” dört nusgasyny hem sepleşdirip goýberdiler...
Durnazar halypa “Söýli halandan” soň Türkmenistanyň halk bagşysy Magtymguly Garlyýewiň “Oýan” aýdymyny dutarda abadanlaşdyrýar we kämilleşdirýär. Durdy Myradow oňa:
—“Oýan” ýaly çylşyrymly sazy, meşhur eden sazanda, onda bu sazy hem ile çykaryp biler—diýip, “Neýläýiniň” gysgarak görnüşini çalyp görkezýär.
“Şägirt halypadan ozdurmasa, kär ýiter” diýleni, —birnäçe aýyň türgenleşigi miwe berdi—örän çylşyrymly, dürli-dürli kakuwly, ýakymly owazly, başdan-aýak tolgundyryjy, ilkinji nusgasyndan ha kämil, üýtgeşik täze saz—“Neýläýin” döredi. Sazandanyň özüniň gürrüň bermegine görä “Neýläýiniň” üstünde işläp otyrka, iki sany gumry “workuldaşyp” onuň golaýyna gelipdirler, ussat sazanda ol guşlaryň sesini hem saza geçirip goýberipdir. Ondan soň yzly-yzyna: “Zybagözel”, “Haraýym Döndiniň” mary nusgasy, “Nergiz”, “Durhenuz”, “Ýedi maňzar” bilen “Jeliliň” birnäçe nusgalary...
Sazanda Maryň çäginden çykyp, Ahal sazlaryny özleşdirmäge başlady. Onuň “Zelil göwnüm”, “Burny aşak”, “Gelemen”, “Heserli”, “Dagarman”, “Babasen”, “Ýoluksa”, “Meşrep”, “Berkeli çokaý”, “Selbinýaz gyrk” atly çalan halk sazlary saz muştaklarynyň hususy arhiwlerinde saklanyp gelýär.
Ýaş sazanda bilen ägirtler: Mylly Täçmyradow, Pürli Saryýew, Çary Täçmämmedow dagylar gyzyklanyp başladylar. Türkmenistanyň halk bagşylary Bally Mätgeldiýew, Tüýli Otuzow, Giçgeldi Amanow, Türkmenistanyň halk artisti Han Akyýew dagy bilen has hem ysnyşykly gatnaşykda boldy. Bagşy-sazandalaryň arasynda “ Humaralany”, “Hajygolagy”, “Mukamalar başyny”, ”Neýläýini” çalan sazanda hemme sazlary çalmagy başarar” diýen gürrüň ýaýrady.
Durnazar Hudaýberenow, ýigrimi alty ýaşynda, 1953-nji ýylda, halypasy—Durdy Myradow bilen Aşgabada gelip, ýazgy edýärler. Ýyl geçdigiçe kämilleşip, sazandaň repertuary giňeýär, ýene-de birnäçe gezek ýazgy edýär. Onuň goýup giden nusgawy sazlary şu günlere çenli yzygiderli radioýaýlymda ýaňlanyp dur (gynansagam onuň telekamera düşürilen ýazgysy ýok).
Durnazar Hudaýberenow 1953-55 ýyllarda Moskwanyň Halk hojalygynyň gazananlarynyň sergisinde geçirilen Türkmenistanyň medeniýetiniň we sungatynyň günlerine gatnaşýar we türkmen halk saz-gurallarynyň topary bilen Çehoslowakiýa döwletinde gastrolda bolýar. 1971-nji ýyllan başlap Türkmengalanyň “Sähra gülleri” atly aýdym-tans ansamblyna ýolbaşçylyk edýär.
Sazanda-kompozitoryň döreden sazlary: ”Halypama”, “Daglanan ýürek mukamy”, “Azerbeýjan dostuma”, “Özbek dostuma”, “Murgap tolkuny”. Onuň täzeden işläp, kämileşdiren sazlary: “Oýan”, “Neýläýin”, “Zybagözel”, “Karar oldum”, “Söýli halan”, “Jelil”, “Nergiz”, “Şordan tapyldy”, “Çykdym gülller”, “Ýedi maňzar”...
1982-nji ýylyň dekabr aýynyň on dördüne, ýapraklaryny düşürip, uly çilläniň ukusyna giden sazandaň bagyndaky şetdalylar bir zatdan gorkan ýaly tisginişip gitdiler; Taňrygazanyň dup-dury, ýalpak suwy tolgunyp, üstüne abanyp duran agaçlaryň kölegelerini egrem-bugram edip bulaşdyrdy... Bu gün meşhur, ussat sazanda, asylzada Durnazar Hudaýberenow aradan çykdy. Bu ajy habara halypaň dost-ýarlary, şägirtleri ilkibada ynanmadylar...
Miweli agaçlar ýylaşa hasylly bolýar—bir ýyl bol getirse, indiki ýyl “dynç alyp”, güýç toplaýar. Halypaň ölüminden soňky ýyl, ýa güllerini sowuk urdy, ýa ýaňy düwen miwelerini ýel gaçyrdy—belli däl, şetdalylar ujypsyzja hasyl berdi. Hatda, iýul-awgust aýlary täze, ýaş baldaklaryň çetreýän döwründe agaçlaryň hemmesi biragyzdan “dymdylar”. Soň... Soň bolsa, ýuwaş-yuwaşdan biriniň, soň beýlekileriniň çür depesi, beýlekisiniň bir gapdaly gurap başlady...
Sazandaň maşgalasy bagy halas etmek üçin golunda baryny etdiler: haşal otuny orup, ýerini agdardylar; agronom-biology çagyrdylar; dermanladylar... Bu gözgyny hadysany synlap duran, köpi gören bagban, halypaň oglanlaryna ýüzlenip: “Eý, inilerim, sanalgyň dolsa gidibermelidir, kysmata çäre ýokdur! Bular hem janly ahyryn. Möwriti dolandyr... Ýa eýesiniň hasraty agyr düşendir...” diýdi.
Beýik sazandaň şetdat “şetdalylary”—ogul-gyzlary: Jumamyrat, Döwletmyrat, Oguljennet, Gültäç, Begmyrat, Ogulmaral, Atabaý dagy maşgala ansamblyny düzüp, birnäçe gezek radio-, teleýaýlymda çykyş etdiler. Olar aýratynlykda-da eziz Watanymyzyň milli baýramçylyklarynda yzygiderli çykyş edip durlar. Türkmenistanyň at gazanan artisti Döwletmyrat Hudaýberenowyň ogullary—Şükür, Nurýagdy Türkmenistanyň milli konserwatoriýasyny, gyzlary—Nergiz, Gülnur Marynyň Ýolaman Hummaýew adyndaky sazçylyk mekdebini tamamlap, medeniýet ulgamynda zähmet çekip ýörler.
Türkmengala etrabynyň Durnazar Hudaýberenowyň adyny göterýän sazçylyk-sungat mekdebine gezelenje baran adamlar, sazandaň gara galam bilen çeken nepis suratlarynyň sergisini synlap, zehin atly hazyna nesip edende, tutyşlygyna peşgeş berilýändigine göz ýetirýärler.
Ägirt sazanda birnäçe şägirt ýetişdirdi: Orazgeldi Hallyýew, Muhammetabdy Sähedow, Bäşim Geldiýew, Aşyr Nurlyyýew, Agamyrat Nury; elbetde, öz ogullary: Jumamyrat we Döwletmyrat Hudaýberenowlar. Aşyr Nurlyy hem sazanda, hem ussa; onuň elinden çykan dutarlary güneşli ýurdymyzyň ähli künjegine ýaýrady. Onuň ýasan ilkinji elektrodutarynda, Durnazar Hudaýberenow, Bäşim Geldiýew we Agamyrat Nuryýew, Mary welaýatynda ilkinjiler bolup türkmen sazlaryny ýaňlandyrdylar.
Hormatly Prezidentimiziň sungata, sungat işgärlerine sarpa goýuşy çäksizdir. Ol hormat goýup, 2013-nji ýylda merhum bagşy-sazandalara, artistlere: Şükür Kulyýewe, Täçmuhammet (Bally) Hajyýewe, Çary Hekimowa “Türkmenistanyň at gazanan artisti” diýen hormatly at dakdy. 2016-njy ýylda, Garşsyzlyk baýramymyzyň öňisyrasynda merhum bagşylary: Myrat Sadykowy, Ödenyýaz Nobatowy, Ilaman Annaýewi, Nurjemal Adyýewany, Akjagül Myradowany, Roza Hudaýbergenowany “Watana bolan söýgüsi üçin” medaly bilen sylaglady.
Mähriban Arkadagymyzyň il-ýurt bähbitli, halkara ähmiýetli alyp barýan işleri rowaç alsyn! Goý, onuň we onuň maşgalasynyň başlary dik, janlary sag bolsun!
Kakajan Balkanow,
awgust 2017 ý.
**********************************************************************************************************************************
2016 ý.
*********************************************************************************************************************************************
Ir sönen uçgun
(Döwran Täçmämmedowyň Maryda bolan pursatlaryny ýatlap)
Döwran Täçmämmedowy ilkinji gezek gören pursadymyň senesi meniň hakydamda galmandyr: güýz ýa ýaz aýlary bolmaly, sebäbi howa çigregräkdi. Dutar ussasy hem sazanda Nurmyrat Akmyradowlara “Essalawmaleýkim!” diýip, bosagadan gyzyl mahmal balaga gaplanan dutarynyň boýnundan gysymlap, uzyn boýly, syrdam, agajet ýaş ýigit girdi-de, bir gapdala çekilip, ýylgyryp, içerde oturanlara göz aýlady. Onuň möwsüme görä geýnen egin-eşikleri: başyndaky gara fetr şlýapasy, egnindäki iňňeden çykma garamtyl makintoş plaş-paltosy ony has hem howalaly hem syratly görkezýärdi; boýnuna oralan gar ýaly ak ýüpek boýunoragy (kaşnesi) we balkyldap duran, ullakan, çyrag ýaly gara gözleri bugdaýreňken açygrak inçemik mährem ýüzüni ýagtyldyp, has hem nurlandyrýardy. Ony gyrmyz don bilen silkme telpekli göz öňüne getirseň, dessanlardaky aşyk Garyba meňzeýärdi.
Saglyk-amanlyk soraşylansoň, ahally myhmanyň hormatyna giň saçak ýazyldy. Çaý-nahar iýilensoň, aýdym-saz, bagşy-sazandalar barada birneme söhbet edildi. Soň, öý eýesi, myhmanlaryň Döwranyň dutarynyň düzülmegine sabyrsyzlyk garaşýandyklaryny ýatlatdy.
Döwran, atasy—Türkmenistanyň halk artisti Çary Täçmämmedowyň “Dostluk” sazyndan başlap indi iki sagat töweregi “Göroglynyň at oýnadyşyny”, “Hajy golagy”, “Jerenimi”, “Senem geldini”, “ Kepderini”, ”Gyrklary” dynyp, “Saltyklary” boýlap otyrdy. “Saltyklary” çalyp dynanasoň, kebzesinden agyr ýük aýrylan ýaly uludan dem alyp, ellerine dynç bermek maksady bilen saýhally sazlayň biri bolan “Öltüreri” sepläp, hakydasynda indiki çaljak sazlaryny seljerdi. Onýança öý eýesiniň ogullarynyň biri gelip, Döwrany telefona çagyrýandyklaryny aýdyp gitdi. Döwranyň ýarym ýumulgy gözleriniň hanasy çala giňän ýaly bolup gitdi, owadan gözleriniň garasy telefonyň sesi gelen tarapa emaý bilen çalaja öwrülen ýaly etdi-de, gara, gür kirpikli gabaklary emaý bilen aşak inip, gözleriniň garasynyň ýarsyna ýetip saklandy.
On iki süňňüni dutaryň owazyna daglap oturan diňleýjileriň nazary bir ýere—Döwranyň gözlerinde jemlendi. Döwran synlanýanyny duýup, ýaňaklary gyzardy, ardynjyrady we çalyp oturan sazyny gyssanman tamamlady. Sazanda dutaryny bir gapdala goýanyna mähetdel, Türkmenistanyň at gazanan artisti Agamyrat Öwezmämmedow köp manyly ýylgyryp:
—Inim, öltürmäkeler basymjak baraweri! —diýip, “loh-lohlap” güldi. Döwran çykyp gidensoň, Agamyrat dowam etdirdi: —Döwranjanyň gelinliginiň maryly bolanlygyna begeniň-how, bolmasa zol Aşgabada gatnap ýörmeli bolardyk! Edil şu wagt-a eldeki tokly ýalyjak öz aýajygy bilen Mara gatnapjyk ýör. Öýlenensoň-a, didaryna zar bolarys.
Döwranyň gelinligi hem özi ýaly Türkmenistanyň milli konserwatoriýasynyň talybydy. Ol gyz maryly bolansoň, tomus-gyş dynç alyş günlerinde Döwranyň bir aýagy Marydady. Döwran söýgülisi bilen ýarym sagada golaý telefonda gürleşensoň, ekezlenip geldi-de, täze hyjuw bilen “Gyzdurdy” bilen “Burnaşakdan”, başlap, “Şirin-şeker” bilen “Balsaýatda” tamamlady. “Gyzdurdyny”, ortalaberende, Agamyrat Öwezmämmedow başyny ýaýkap: “Eýläňe öwrülip diňleseň, Çary aga çalýarmy, Ata Täçmämmet çalýarmy, ýa Döwran—saýgarar ýaly däl”. Döwran “indi boldum” edip, dutarynyň ýüzüni aşak edip ýatyryp goýdy-da, Nurmyrada ýüzlendi:
—Hany, Nurmyrat halypa, indi sen dowam edäýsene! —diýdi.
Nurmyrat çepbe ilki “Kerem geldini” çalyp, soň “Baba seni” tamamlan badyna, Döwran dutaryny ýerden garbap aldy-da:
—Halypam, ýaňky “Baba seniň” soňky bölegini—gutarýan ýerini ýene bir gezek görkezsene! Gökdäki dilegim ýerde gowuşdy, şojagaz ýerini kimden öwrensemkäm diýip ýördüm—diýip, janlandy. Nurmyrat ýylgyryp:
—Inim, şojagaz ýerini öwrenmek üçin men, halypam—Çary suwçyň (Çary Sähetmyradow) ýanyna iki gün gatnadym. Senem gör-dä, ýeňil-ä düşmez.
Döwran “Baba seni” Nurmyratdan nokatma-nokat diňläp, bu owadan sazyň iň labyzly ýerini—edil gitaranyňky ýaly, dutaryň ýokarky taryndaky çylşyrymly şelpelerini—akorda meňzeş goşa basuwly owazlaryny dutaryň jüp tarynda bir sagada ýetirmän özleşdirdi. Ol “Baba seniň” iň kyn ýerini öwrenenine begenip, uçaýjak bolýardy. Onýança diňleýjileriň içninden edil Döwran ýaly ýaş ýigit:
—Döwran, seň öz düzen sazlaryň barmy?
—Aý, men entek kompozitorlyk derejä ýetemog-a; onsoňam, iki atam bilen kakam dagy düzmäge saz goýupdyrlarmy, näme?!
—Onda, “Humaralany” çalsana—diýip, ol ýigit bagşyny “sypdyrmady”. Döwran oňa ýylgyryp:
—Hä... Indi dutaryňy goýaý diýsene! —diýdi-de, sypaýyçylyk bilen: —Sen göwnüňe alma, dost. Men atamyň sazlaryny ýaýdana-ýaýdana çalýan, Myllly agaň sazlary-ha asla maňa entek irräk gelýär—diýdi-de, ýaňky ýigidiň göwni galmaz ýaly ilki Çary Täçmämmedowyň “Söýgi mukamyny”, soň kakasynyň “Perzent mukamyny” çalyp berdi.
Günleriň bir güni Ata Täçmämmediň ýanyna birnäçe bagşy-sazanda—dost-ýarlary myhmançylyga gelip: “Ata, Döwran “Ýandymy” senden gowy çalýar ekeni” diýip, degşipdirler. Ol bu oýna düşünip, çynyrgadan bolýa-da, ogluna ýüzlenýär: “Dutaryňy al-da, geç hany, beýle sen “Ýandymy” çalaýjak ekeniň! Men ony bütin ömrüme çalyp, asyl nusgasynyň yzyndan ýetip bilemok” diýýär.
Goşa dutary “Ýandym” üçin düzdiler, Ata Täçmämmet gaçdy, ogly kowdy. Döwran kakasyny yzarlap, ondan “ozaýjak-ozaýjak” bolanda, Ata sazyň hörpüni üýtgedýär. Kakasynyň “Ýandymlaryna” belet Döwran, onuň kölegesi ýaly bolup, haýallamaly ýerinde haýallap, galkynmaly ýerinde bat alyp, ýaňlandyrmaly ýerinde ýaňlandyryp, şelpeleriň hasabyny ýerbe-ýer goýuşdyryp, ilkinji halypasy—kakasynyň söbügini sypdyranok. Iň bir uzak we çylşyrymly sazlaryň biriniň kemini goýman çalyp boalnsoňlar, Ata Täçmämmet oglundan hoşal bolup, çala ýylgyrýar-da: “Berekella oglum, senden tamam hem şeýledi, ýöne ezber sazanda bolmak üçin entek halypalar bilen kö-öp çaý sowatmaly bolarsyň. Bagşy ömürboýy öwrenip geçýär, näçe bildim diýse-de, köp zatlara aňynyň ýetmeýändigine göz ýetirýär. Dümtünip, gözläp otyrkaň bir sazyň kakuwynyň ýa basuwynyň üstünden bararsyň, edil ogul jigiň bolan ýaly begenersiň; ýoldaşlaryňa buşlarsyň; ýöne, ýaňky açylan sazyň syry seniň ynjalykdan gaçyryp, ýene birnäçe syrlary açmaga imrikdirjeginden habaryň ýokdur. Ussatlygyň çygry-çägi ýokdur, bagşy-sazanda hem her gün kämilleşmelidir, kämilligiň ýolunda pellehana goýulan däldir”, diýip, ganat baglan ogluny aňyrsy-bärsi görünmeýän saz ummanyna uçuryp goýberdi.
Günleriň bir güni, Mary şäheriniň iç keseller hassahanasynda nobatçylykdakam, agşamara, hassahananyň baş gapysyndan elleri dutarly bäş sany adam girdi. Olary şobada tanadaym: Döwlet Hudaýberen, Kakaly Şükür, Nurmyrat Akmyradow hem Agamyrat Öwezmämmet. Bäşinji ýaş ýigit Döwrandy. Dostlarym ahally myhmany alyp, ilki öýe barypdyrlar, nobatçydygymy eşidip, işime—hassahana gaýdypdyrlar.
“Göwün sygsa, göwre sygar” diýleni, bölümiň lukmanlarynyň otagynda hemmämize ýer tapyldy. Bagşylar bir käse çaý içensoňlar, tomaşaçasyz, kiçeňräk konsertiň repertuaryny—meýilnamasyny maslahatlaşyp, ilki bilen ýekelikde saz çaldylar.
Nurmyrat, Döwletmyrat, Döwran—hersi, öz saz çalmak gezeklerini geçirensoňlar, goşulyp çalmaklygy göwün etdiler. Bir topar sazdan ilki bilen“Maral geldini” saýladylar Üç dutar hem düzülensoň, Türkmenistanyň at gazanan artisti Döwletmyrat Hudaýberenow mylaýym ýylgyryp:
—Çalsagam-a, çalarys welin, saza düşünýänleň barja mazasyny alaýmasak...
Döwletmyrat howaýy geplemändi—onuň özi meşhur Mylly Täçmyradyň nusgasyny, Nurmyrat bolsa halypasy, meşhur Pürli Saryň şägirdi—Çary Sähetmyradowyň (Çary suwçy) çaltrak tizliginde, Döwran bolsa atasynyň nusgasyny çalmaly boljakdy. Ýagdaýa derrew düşünen Nurmyrat:
—Bolýar, men tizligmi haýýalladaýaryn—diýdi.
—Inim, onda sen ataň “Maral geldisiniň” başyny başla, biz seň yzyňa düşäýeli—diýip, Döwletmyart myhmana hormat goýdy.
—Halypalam, aý, bu-ýa birhiliräg-ä bolýar. Entekler men siziň yzyňyza düşmel-ä— diýip sypaýyçylyk etse-de, özünden ulylaryň garşysyna gidip durmady.
Saz tamamlanansoň, dymyşlyk aralaşdy. Diňleýjiler butnaman oturyşlaryna indiki saza garaşýan ýalydy, ýa ansamblyň “Maral geldiň” owazyna melul bolup, aýňalyp bilmän oturanlara meňzeşdi. Ümsümligi Nurmyrat bozdy:
—Asyl, sähraň sarç maralyndan özge-de, uz ýörişli, näz-kereşmeli, owsun ýöreýişli Maral hem geljek eken-ow!
Üç ägirt halypaň üç dürli şagirtleriniň çalan mukamy jüpüne düşdi—o saza “Maral geldi” diýseňem boljak, Garagumyň ümmülmez çölüniň erkana ýaýnap ýören maralyna-da meňzemän durmady.
Indi bir-birine mazaly düşünen sazandalar ahalyň “Haraýym Döndüsiniň” ikisini hem yzly-yzyna sepläp goýberdiler. Soň üç sazandadan ybarat ansambl “Tüni derýa” bilen “Hatyjany” çalyp bolansoňlar, men ýatmazdan öň näsaglardan habar tutaýyn diýip, koridora çykamda, bölümiň näsaglary koridorda hatar tutyşyp otyrlar: erkek adamlar bir gapdalda, aýal-gyzlar beýle gapdalda—konsert diňläp otyrlar. An-ha saňa gerek bolsa tomaşaçy! Olaryň içinden ýaşulyragy:
—Dugtorjan, sen näsaglaňdan arkaýyn bolaý, olaryň bu gije ýüregem agyrmaz, dawlenýesem galmaz. Ýekeje haýyş: elektrodutaryň sesini birneme gataldaýyň, gapyňyz ýapyk bolansoň dutaryň owazy haýal gelýär!—diýdi.
Bagşylar ýaşulynyň haýyşyny artygy bilen kanagatlandyrdylar: gezekleşdirip, kä elektrodutarda, kä gazma gara tamdyrada näsaglaryň islegleri boýunça konsert ýary gijä çenli dowam etdi.
Şol gije Döwran, ussat halypa Durnazar Hudaýberenowyň kebşirläp, kämilleşdiren “Haraýym Döndisiniň” mary nusgasyny öwrenip gitdi. Mara nobatdaky saparlarynda ol, Döwletmyrat Hudaýberenowdan bir gün “Oýany”, ikinji gün bolsa “Neýläýini” öwrendi. Döwletmyrat şonda: “ Hemme şägirtlerim Döwranjan ýaly üşüklije, basym alýan bolaýsady” diýip, buýsançly hem göwnihoşluk bilen aýdypdy.
Kakasyndan “ak pata” alan Döwran, ilki bilen kiçigöwünliligi, päkýürekliligi, sadalygy, dogruçyllygy we işeňňirligi tugra edindi. Hawa, ilki adam bolmaly, soň bagşy bolmaly. Döwranyň Türkmen döwlet konserwatoriýasyndaky mugallym-halypalary: Türkmenistanyň halk artistleri—Ýolaman Nurymow, Akmyrat Çaryýew, Orazmyrat Annanepesow dagy hem kakasynyň beren öwüt-ündewini tekrarladylar we türkmeniň milli sungatynyň çylşyrymly ýollarynyň syrlaryny açmaga hemaýat etdiler.
Kakajan Balkanow
2018


c: text/html

text:
Şeýle hem okaň
19.08.2019 | Türkmenistanyň Prezidenti sanly wideoaragatnaşyk arkaly iş maslahatyny geçirdi
16.08.2019 | Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň mejlisi
16.08.2019 | Türkmenistanyň Prezidenti Özbegistan Respublikasynyň daşary işler ministrini kabul etdi
14.08.2019 | Birinji Hazar ykdysady forumynyň jemleri boýunça başlyklygyň Beýannamasy
13.08.2019 | Birinji Hazar ykdysady forumynyň taryhy ähmiýeti
Aşgabat, 27-nji noýabr /TDH/. Şu gün Durnukly ulag ulgamy boýunça Ählumumy maslahata bagyşlanyp geçirilýän çäreleriň çäklerinde paýtagtymyzyň “Ýyldyz” myhmanhanasynda ulag ulgamy boýunça işewürler maslahaty geçirildi. Bu duşuşyk ulag ulgamynda hyzmatdaşlygy giňeltmäge, geljegi uly maýa goýum taslamalaryny amala aşyrmakda tagallalary birleşdirmäge gönükdirilendir. Şol taslamalar dünýäniň ýurtlaryny we halklaryny ýakynlaşdyrmagy, tutuş sebitleriň ilatynyň durmuş derejesini ýokarlandyrmagy ugur edinýär.
Işewürler maslahaty ulag ulgamynda giň gerimli taslamalary amala aşyrmaga, şeýle hem ulag ulgamyny ösdürmegiň ählumumy düzgünlerini işläp taýýarlamaga gatnaşýan BMG-niň degişli edaralarynyň we düzümleriniň, iri halkara guramalarynyň we banklaryň ýolbaşçylaryny hem-de wekillerini bir ýere jemledi. Duşuşyga belli halkara logistik, gurluşyk we tehnologik kompaniýalaryň wekilleri gatnaşdylar. Olar degişli netijeli innowasion işläp düzmeleriň iri toplumyna eýe bolan ulag ulgamyny ösdürmekde uly tejribe topladylar.
Bu ýere ýygnananlar Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň Gutlagyny uly üns bilen diňlediler. Onda häzirki zaman köp ugurly ulag-kommunikasiýa ulgamyny döretmek, bu syýasatyň ileri tutulýan ugurlarynyň biridir diýilýär. Türkmen Lideri öz Gutlagynda bu maslahatyň degişli ulgamy ösdürmegiň möhüm meselelerini ara alyp maslahatlaşmak üçin ähmiýetli meýdança öwrüljekdigine, dünýä döwletleriniň we halklarynyň arasyndaky dost-doganlygy has-da berkitmäge ýardam etjekdigine ynam bildirdi.
Halkara derejesindäki işewürler toparlarynyň wekilçilikli duşuşygynyň Aşgabatda geçirilmeginiň dünýä bileleşiginiň, işewür toparlarynyň we iri maýadarlaryň giň gerimli ulag taslamalaryny durmuşa geçirmäge, netijeli hyzmatdaşlygy giňeltmäge, yklymyň söwda ýollarynyň çatrygy hökmünde ýurdumyzyň ägirt uly mümkinçiliklerini amala aşyrmaga uly gyzyklanma bildirýändigine aýdyň şaýatlyk edýär.
BMG-niň Baş sekretarynyň orunbasary Gýan Çandra Açarýa işewürler maslahatyny açyp, ýurtlary ösdürmek hem-de ilatyň durmuş derejesini, ykdysady ösüşi ýokarlandyrmak üçin dünýäniň ulag ýollarynyň ähmiýetini bellemek bilen, türkmen paýtagtynda geçirilýän ýokary derejeli işewür duşuşyklaryň degişli ugurda halkara bileleşiginiň tagallalaryny birleşdirmekde ähmiýetli ädim boljakdygyny belledi.
Şeýle hem umumy mejlisde ulag, logistika we iri maýa goýumlary babatda hyzmatdaşlygy berkitmegi ugur edinýän esasy halkara guramalaryň ýolbaşçylary çykyş etdiler. Olaryň arasynda 2030-njy ýyla çenli Ösüş maksatnamasy hem-de BMG bilen gatnaşyklar boýunça Bütindünýä bankynyň toparynyň uly wise-prezidenti Mahmud Moheddin, Halkara awtomobil federasiýasynyň (FIA) Prezidenti Žan Todt, Halkara awtomobil ulaglary birleşiginiň (IRU) Prezidenti Umberto de Pretto, Halkara raýat awiasiýasy guramasynyň (IKAO) baş sekretary d-r Fan Lýu bolup, olar netijeli hyzmatdaşlygy ýola goýmak, iri logistik taslamalaryny işe taýýarlamak üçin forumyň aýratyn möhümdigini bellediler. Çykyş edenler Aşgabatda geçirilýän ýokary derejedäki duşuşyklaryň dünýä ýurtlarynyň nukdaýnazarlaryny hem-de Durnukly ulag ulgamynda halkara düzümlerini ýakynlaşdyrmakda ähmiýetini, Türkmenistanyň netijeli halkara başlangyçlarynda eýeleýän oňyn ornuny bellediler.
Işewürler maslahaty BMG-niň 2030-njy ýyla çenli strategiýasynyň çäklerinde dünýäde durnukly ösüşi üpjün etmek, ýük we ýolagçy awtoulaglaryny ösdürmek boýunça başlangyçlaryny amala aşyrmak, ykdysadyýeti ösdürmek hem-de söwda, ýük dolanyşygyny artdyrmak üçin üstaşyr ulag geçelgeleriniň ähmiýeti ýaly meselelere bagyşlanyldy.
Forumda durnukly ulagyň konsepsiýalaryny giňden ornaşdyrmagyň maliýe netijeliligi, hereket howpsuzlygyny we pudagyň energiýa netijeliligini üpjün etmekde döwrebap tehnologiýalaryň ähmiýeti ara alnyp maslahatlaşyldy. Ählumumy ulag we logistik ulgamlarynyň ösmegine ýol açýan global mümkinçiliklere garaldy.
Şeýle hem maslahatyň barşynda howa, awtomobil, demir ýol we deňiz ulaglarynyň ýagdaýy, dünýä ykdysadyýetiniň bu bölegini ösdürmegiň mümkinçilikleri, pudagyň düzümine maýalary çekmek, innowasiýalary ornaşdyrmak, daşky gurşawy goramak we howpsuzlyk bilen bagly meselelere garaldy.
Bu ugurda Türkmenistanyň netijeli tagallalaryna, ýurdumyzyň başyny başlan, yklymyň ulag ulgamlaryny ösdürmek üçin möhüm ähmiýeti bolan giň gerimli taslamalara aýratyn üns berildi. Olaryň hatarynda Demirgazyk-Günorta ugry boýunça Gazagystan-Türkmenistan-Eýran demir ýoly, Aşgabatda täze Halkara howa menziliniň ulanmaga berilmegi, Amyderýanyň üstünden geçýän Türkmenabat-Farap demir ýol we awtomobil köprüleriniň, Aşgabat-Türkmenbaşy awtobanynyň hem-de Türkmenbaşydaky halkara deňiz portunyň gurluşygy bar.
28-nji noýabrda açylýan Aziýanyň halkara demir ýol ulag geçelgesiniň – Atamyrat-Ymamnazar (Türkmenistan)-Akina (Owganystan Yslam Respublikasy) demir ýolunyň birinji tapgyrynyň gurulmagy ýurdumyzyň ulag pudagynyň taryhynda nobatdaky ähmiýetli waka öwrüldi. Halkara polat ýolunyň bu böleginiň türkmen hünärmenleri tarapyndan gurulmagy Türkmenistanyň dünýä ulag ulgamynda işleriniň gerimine baha bermäge mümkinçilik berýär.
Işewürler maslahatyna gatnaşyjylar Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowa Ýüzlenme kabul edip, milli Liderimize netijeli hyzmatdaşlyga ýardam edýän gepleşikler meýdançasyna öwrülen duşuşygyň ajaýyp guralandygy üçin tüýs ýürekden hoşallyk bildirdiler.
Şeýle hem şu gün Söwda-senagat edarasynyň binasynda hem-de Mizan işewürler merkezinde geçirilen Durnukly ulag ulgamy boýunça Ählumumy maslahat öz işini tamamlady. Onuň ikinji güni maslahata gatnaşyjylar logistik ulgamlary ösdürmegiň ähmiýetli meselelerini hem-de geljegi uly ugurlaryny ara alyp maslahatlaşdylar.
Bölümler boýunça geçirilen mejlisleriň işi XXI asyrda jemgyýetçilik ulagynyň ornuna we görnüşlerine, ulag ulgamyny ösdürmek üçin energetikanyň ähmiýetine, garyşyk ulag geçelgeleriniň durnukly ulgamyny döretmek boýunça anyk ädimleri ara alyp maslahatlaşmaga, ýurdumyzyň içerki serişdeleriniň we halkara hyzmatdaşlygynyň, döwlet-hususy hyzmatdaşlygyň hasabyna iri logistik taslamalaryň maýalar bilen üpjün edilmegine bagyşlandy.
Maslahatyň çäklerinde resminamalaryň birnäçesine gol çekildi.
Şu gün Türkmenistan Transaziýa demir ýollary ulgamy boýunça hökümetara ylalaşygyna, Aziýa awtomobil ýollarynyň ulgamy boýunça hökümetara ylalaşygyna, Gury portlar hakynda hökümetara ylalaşygyna, Serhetlerde ýüklere gözegçilik etmegiň şertlerini ylalaşmak hakynda halkara konwensiýasyna goşuldy.
Düýn gazanylan ylalaşyklar hem-de gol çekilen resminamalar bilen bilelikde ýurdumyz netijeli hyzmatdaşlygyň hukuk binýadyny giňeltmek, dünýä hojalyk gatnaşyklarynyň ählumumy ulgamyna goşulmak işinde ähmiýetli ädim ätdi.
Şeýlelikde, Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy hem-de Birleşen Milletler Guramasynyň howandarlygynda Aşgabatda üstünlikli geçirilen Durnukly ulag ulgamy boýunça Ählumumy maslahat şanly waka öwrüldi. Bu maslahata döwlet we hökümet baştutanlarynyň, iri halkara guramalarynyň ýolbaşçylarynyň, dünýäniň dürli künjeklerinden gelen görnükli diplomatlaryň, syýasy we jemgyýetçilik işgärleriniň gatnaşmagy parahatçylygyň, ösüşiň we rowaçlygyň bähbidine durnukly ulag ulgamynda halkara hyzmatdaşlygyny berkitmäge gönükdirilen çemeleşmeleriň we maksatlaryň birmeňzeşdigini aýdyň görkezdi.
Copyright 2012-2019 Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi - Türkmenistan bu gün

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
2019-njy ýylyň 5-nji martynda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow ýurdumyzyň Mejlisiniň Başlygynyň, Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasarlarynyň gatnaşmagynda iş maslahatyny geçirdi. Onuň dowamynda ýurdumyzy senagatlaşdyrmak boýunça öňde durýan wezipeleri, Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurdumyzy 2019 — 2025-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Maksatnamasyny üstünlikli ýerine ýetirmek bilen baglanyşykly meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy we bu ugurda öňde durýan wezipeler kesgitlenildi.
Milli Liderimiz iş maslahatyny açyp, milli ykdysadyýetimiziň ähli pudaklarynda 2018-nji ýylda ýerine ýetirilen işleriň jemlerine bagyşlanan mejlisde, Mejlisiň deputatlary, ýurdumyzyň jemgyýetçilik guramalarynyň we medeniýet ulgamynyň wekilleri bilen geçirilen duşuşyklarda häzirki döwürde alnyp barylýan işleriň ara alyp maslahatlaşylandygyny belledi.
Maslahata gatnaşyjylar özleriniň gözegçilik edýän düzümlerinde geçirilýän işler, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ozal beren tabşyryklarynyň ýerine ýetirilişi barada hasabat berdiler.
Milli Liderimiz wise-premýerleriň özleriniň jogapkär hökmünde bellenilen welaýatlarynda “Döwlet adam üçindir!” diýen şygarda öz beýanyny tapan durmuş ugurly wezipeleriň üstünlikli amala aşyrylmagyna gönükdirilen işleri ilerletmek meselelerine aýratyn üns berdi.
Şunuň bilen baglylykda, ykdysadyýetimiziň ähli pudaklarynyň, şeýle hem hususy bölegiň öňünde Türkmenistanyň Prezidentiniň obalaryň, şäherçeleriň, etraplardaky şäherleriň we etrap merkezleriniň ilatynyň ýaşaýyş-durmuş şertlerini özgertmek boýunça 2020-nji ýyla çenli döwür üçin rejelenen görnüşdäki Milli maksatnamasyny, ýurdumyzy 2030-njy ýyla çenli senagatlaşdyrmak boýunça maksatnamany hem-de Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurdumyzy 2019 — 2025-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Maksatnamasyny üstünlikli durmuşa geçirmek wezipesiniň durýandygy bellenildi.
Munuň özi milli ykdysadyýetimiziň has-da pugtalandyrylmagynda, telekeçileriň durmuş üpjünçiliginiň ähli ulgamlaryna işjeň gatnaşmagynda, iň esasy bolsa halkymyzyň ýaşaýyş-durmuş derejesiniň yzygiderli ýokarlandyrylmagynda aýratyn ähmiýetlidir diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow aýtdy.
Halkara hyzmatdaşlygyň işjeňleşdirilmegi häzirki döwrüň möhüm wezipesi bolup durýar. Milli Liderimiz «Açyk gapylar» syýasatyny üstünlikli durmuşa geçirýän Türkmenistanyň dünýäniň ähli gyzyklanma bildirýän ýurtlary bilen özara bähbitli we birek-birege hormat goýmak esasynda ýola goýulýan gatnaşyklar üçin hemişe açykdygyny belläp, bu ugurda alnyp barylýan işleriň ýurdumyzyň hemişelik Bitaraplyk parahatçylyk söýüjilik, hoşniýetli goňşuçylyk ýörelgelerine doly laýyk gelýändigini nygtady.
Häzirki döwürde Türkmenistanyň energetika howpsuzlygy, ulag-üstaşyr geçelgeleriniň ösdürilmegi we suw diplomatiýasy boýunça öňe sürýän başlangyçlary dünýä derejesinde giň goldawa eýe bolýar. Soňky ýyllarda ýurdumyzyň ýangyç-energetika toplumynyň ähli düzümlerinde täzeçil tehnologiýalar, häzirki zamanyň ösen tejribesi işjeň ulanylýar. Bu bolsa pudagyň milli ykdysadyýetimiziň barha kuwwatlanmagynda eýeleýän ornuny has-da pugtalandyrýar.
Soňra milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow ýurdumyzy durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Maksatnamasyna ünsi çekip, ony häzirki zaman bazar gatnaşyklaryny nazara almak, şeýle hem innowasiýa tehnologiýalaryny we ylmyň gazananlaryny ornaşdyrmak arkaly durmuşa geçirmegiň zerurdygyny belledi.
Paýtagtymyzyň Çoganly ýaşaýyş toplumynda täze etrapçanyň döredilmegi Aşgabat şäherini uzak möhletleýin esasda ösdürmek boýunça maksatnamanyň başyny başlar. Şunlukda, bu künjekde häzirki zaman şäherçesi, belent binalar emele geler. Bu bolsa ýurdumyzyň baş şäheriniň şähergurluşyk-binagärlik taýdan sazlaşykly ösüş ýoluna düşendiginiň nobatdaky subutnamasyna öwrüler.
Bu şähergurluşyk-binagärlik taslamasynyň durmuşa geçirilmegi bilen bina edilýän desgalarda döredijilikli zähmet, ýokary derejeli ýaşaýyş we göwnejaý dynç almak üçin ähli zerur şertler üpjün ediler. Täze etrapça şäheri ösdürmegiň nusgalyk derejesine eýe bolmalydyr. Şonuň üçin hem ýurdumyzyň ähli sebitlerinde bolşy ýaly, bu ýerde ýaýbaňlandyryljak işlere örän jogapkärçilikli we toplumlaýyn esasda çemeleşilmelidir diýip, milli Liderimiz sözüni dowam etdi.
«Altyn asyr» Türkmen kölüniň birinji nobatdakysynyň golaýynda şäher görnüşli obany döretmek boýunça kabul edilen çözgüdiň üstünlikli ýerine ýetirilmegine örän jogapkärçilikli çemeleşilmelidir diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow belledi.
Mälim bolşy ýaly, hormatly Prezidentimiz bu ýerde bolup, Garagumuň merkezinde ýerine ýetirilmeli işleriň meýilnamasy bilen tanyşdy. Bellenilişi ýaly, bu ýerde häzirki zaman talaplaryna laýyk gelýän döwrebap oba dörediler. Şeýle hem kölüň golaýynda maldarçylygyň, ekerançylygyň we balykçylygyň ösdürilmegi meýilleşdirildi. Munuň özi Garagum sährasynda täze durmuşyň döredilmegi bilen bir hatarda, bu künjekde daşky gurşawyň sagdynlaşmagyny, onda ekologiýa taýdan arassa önümçilik kuwwatlyklarynyň kemala gelmegini hem-de täze iş orunlarynyň üpjün edilmegini şertlendirer.
Bu bolsa halkymyzyň durmuş ulgamyny esasy ugur edinýän döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biri bolup durýar. Bu ýerde gurulmagy meýilleşdirilýän obada dörediljek mümkinçilikler ösen halkara ülňülerine doly laýyk gelmelidir, ýaýbaňlandyryljak işlerde ylmyň gazananlaryna, täzeçil tehnologiýalaryň we häzirki zaman tejribeleriniň ulanylmagyna aýratyn ähmiýet berilmelidir. Döwlet Baştutanymyz bildirilýän ähli talaplaryň nazara alynmagy bilen, bu işler döwletimiziň alyp barýan içeri syýasatyna laýyk geler diýip belledi.
Gurluşyk ulgamyna degişli gürrüňi dowam etmek bilen, hormatly Prezidentimiz Ahal welaýatynyň täze dolandyryş merkeziniň çäginde bina ediljek desgalaryň gurluşygynda, her bir binanyň bezeg işlerinde häzirki zaman ösen tehnologiýalarynyň işjeň ulanylmagynyň zerurdygyny belledi. Munuň özi Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüniň ruhuna laýyk gelýän döwrebap binalardan ybarat bolan merkeze öwrülmelidir.
Ýurdumyzyň ähli künjeklerinde bolşy ýaly, bu ýerde hem adamlaryň ýaşamagy, döredijilikli işlemegi we dynç almagy üçin aňrybaş şertler üpjün edilmelidir. Adam hakdaky alada esasy orunda durmalydyr diýip, milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow aýtdy we degişli ýolbaşçylara birnäçe anyk tabşyryklary berdi.
Lebap welaýatynyň Halaç, Kerki, Saýat we Çärjew etraplarynda bina ediljek täze şäherçeleriň nusgalyk derejä eýe bolmagy ugrunda ähli zerur tagallalar edilmelidir. Olarda ilatyň durmuş üpjünçiliginiň ýokary derejede ýola goýulmagy häzirki döwrüň möhüm talaby bolup durýar. Şeýle hem täze şäherçeleriň gurluşygynda ylmyň ýokary gazananlaryna möhüm ähmiýet berilmelidir, onda ýurdumyzyň ekologiýa we durmuş ulgamyna degişli ähli şertler üpjün edilmelidir diýip, döwlet Baştutanymyz aýtdy.
Täze döredilýän şäherçeler halkymyzyň bagtyýarlyk derejesini ýokarlandyryp, olar ýurdumyzyň okgunly ösüşiniň aýdyň nyşanyna öwrülmelidir. Hut şonuň üçin hem täze ýaşaýyş toplumlarynda alnyp barylýan işleriň täzeçil tehnologiýalara, ylmyň täze gazananlaryna esaslanmalydygyny belläp, hormatly Prezidentimiz bu işleriň ähli tapgyrlarynyň yzygiderli gözegçilikde saklanmalydygyny tabşyrdy.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow ilatymyzyň durmuş üpjünçiligine we önümçilik kuwwatlyklaryna degişli desgalaryň ýurdumyzyň ähli sebitlerinde deň derejede alnyp barylmalydygyny belläp, bu işleri ösdürmek boýunça degişli düzümleriň sazlaşykly işiniň ýola goýulmalydygyny tabşyrdy. Şunuň bilen baglylykda, milli Liderimiz Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň agzalaryna möhüm ornuň degişlidigini belledi.
Gurulýan desgalarda milli binagärlik ýörelgeleri bilen häzirki zaman tejribeleriniň utgaşmagy, olarda ýokary hil derejesiniň üpjün edilmegi möhüm talap bolup durýar diýip, döwlet Baştutanymyz belledi. Şunlukda, ýerli gurluşyk serişdeleriniň önümçiligine, olaryň hil derejesine aýratyn ähmiýet berilmelidir.
Milli Liderimiz Daşoguz we Mary welaýatlarynda hem häzirki zaman şäherçelerini, nusgalyk derejedäki obalary döretmek boýunça degişli teklipleri taýýarlamagyň möhümdigine ünsi çekdi we bu babatda degişli ýolbaşçylara anyk tabşyryklary berdi. Iş maslahatynyň ahyrynda milli ykdysadyýetimiziň ähli pudaklarynda amala aşyrylýan giň möçberli işler bilen bir hatarda, ýurdumyzyň ilatynyň durmuş ulgamyna degişli taslamalaryň yzygiderli amala aşyrylmagyna möhüm orun degişli bolmalydyr diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow iş maslahatyna gatnaşyjylara öňde durýan wezipeleri amala aşyrmakda üstünlikler arzuw etdi.
Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi


text:
" YKBAL YAZGYDY ".... Gynansakda ol ulagdan diri galan ýok.
Gurbanyň ulagy täzeräk bolansoň onda goraýyş ýassygy işledi we şu sebäp bilen diri galdy. Ene-atasy eşidip dessine hassahana geldi. Gelenlerinde bolsa operasiýa eýýäm başlapdy, sebäbi ýagdaýy gaty agyrdy, köp gan ýitirdi. Jemi 4 sagat 30 minut dowam etdi... lukmanlar çykyp başlady, olarda nähilidir bir ýylgyryş bar, sebäbi operasiýa üstünlikli geçipdi.
Ulagdan zat galmady. Hatda näme ulagdygy hem zordan tanalýardy. Gurbanyň kakasy günäkär oglanyň maşgalasyna agram salmady, sebäbi...
Gurban bolsa 3 gün özüne gelip bilmän reanimasiýa bölüminde ýatdy. Elmydama düýşde-di. 3-nji gün bolsa düýşinde ulagynyň hassahana gelip onuň bilen gürleşýändigini gördi. Ulag janawer öz ýanyna eýesini çagyrýardy, “men diri Gurban, gel maňa mün, aýlanmana gideli...Aýgözel hem garaşýandyr bize” diýip gürleýärdi. Şu zatlar bilen bulaşyp özüne geldi...
Bu şatlyk habary uzaga çekmedi, Gurbanyň arkasynda ganjaryp duran ýer bar, şol sebäpli hem eşiklerinede gan ýokýardy, şol zady aýyrmak üçin lukmanlar rugsat sorady. Elbet aýrylmasa ol zat ulaljagyny aýtdylar. Rugsat berildi. 1 hepdeden operasiýa wagty bellenildi. Emma Aýgözelden hat-habar ýokdy.
Göreniň görgi bolsun diýilen ýaly ýene bir synagy başyndan geçirmeli boldy. Opersiýa jemi 45 minut dowam etdi. Soňra bolsa narkozdan açylmak hadysasy başlady. Bu gezek lukmanlaryň özi hem gudrat gördi...
Operasiýadan soň.
Özüne gelip başlan adam daş töweregindakiler bilen gürleşip başlaýar, emma hereket kän etmeýär, etsede adaty hereket. Bu ýerde görülen zat daşyndan gelenleri hem gorkuzýardy. Otagyň gapysy açar bilen ýapyldy. Uly-gykylyk bilen ýatan adamy saklap bilmeýärdiler, ol hatda ýerinden hem turmana synanyşýardy. Ähli lukmanlar bolsa daşyna üýşdi. Gaty sesi bilen “Ezraýyl” hakda ýatladýan sözler köp eşidilýärdi. Gurban özini ele alyp bilmeýärdi. Ýatyrjak bolsalar: “Ýok...ýok...ýok, ýat diýmäň, ýatsam ýene ezraýyl gelýär, ullakan gözlerini görkeýär....waaaaý....gorkýan....ALLA” diýip gygyrýardy. Ahyry lukmanlaryň biri bolýan zatlara düşünip: “bu ýerde medisinaň güýji ýetmez” diýdi. 1,5 sagat dowamynda özüne gelen Gurban, şonuň 45 minudyny gykylyk bilen geçirdi.
Şundan soň Ezraýyl azar bermesini goýdy. Aýdyşlaryna görä kakasy kömek eden ýaly. Bärde doga-dilegsiz çykar ýaly däl.
Şu ýerde şeýle sorag ýüze çykýar käbir adamlarda: “Ezraýyl diýilýän zat hakykatda barmy näme?” şu wakadan soň elbetde bar diýsegem bolar. Sebäbi 2 dünýäň arasynda gapjan ruhlar adamlary köseýän wagty hem bolýar.
Ähli bolup geçen zatlardan soň 1 aýlap hassahanada Gurban ýatmaly bolýar. 1 aý ýatan wagtynda özüne kimleriň hakyky dostdygy ýa-da däldigi belli bolýar. Çyn dostlaryň kyn günüňde aýan bolýandygyna göz ýetirýär
Ýöne Aýgözelden bolsa jaň gelmeýärdem. Eline aýlasada öçük berýärdi.Durmuşyň agyr synaglaryny geçen Gurban üçin hemme zat gutaran ýaly boldy. Oglan öňki halyna dessine gelip bilmedi. Onuň saglygyndan başga Aýgözel aladady. Şu wagt Gurbana oturmak bolanok, mundan öň bolsa hatda ýerinden galyp ýöremek hem bolmaýardy. Ýadynda aýdym bolup galan Aýgözel at gaýtalanyp dur. Onuň ýakymlyja mylaýym sesine eşitmäne bolsa zardy. Ýöne ol gyzyň eli öçükdi.
Näme üçin...näme sebäpden öçükkä? Aýgözel nirede? Ikinji hatarda duran soragdy...
Gurban Awtolag heläkçiligine uchran gijesi.
Gurban toýda wagty Aýgözeliň ejesiniň ýürek agyrysy tutup başlady. Aýgözel 03 gullygyna jaň etdi, ýöne olaryň haýal geljegini bilen ýaly Gurbanyň eline aýlaýardy, ýöne ol almaýardy. Alaçsyz ýagdaýda galan gyz, goňşylarynyň birine ejesini hassahana alyp gitmegini haýyş etdi. Hassahana baranlarynda 03 gullugy ýaňy olara gelipdi... elbetde bu wagt arada hassanyň ýagdaýy agyrlaşdy. Lukmanlar ylgap başlady. Hassany reanimasiýa bölimine saldylar. Gapyda aglap oturan Aýgözel, jigisi we daýzasy näme etjegini bilmeýärdiler...
Sagat 2:55 Gurbandan jaň geldi:
-Gurban sen nirede?
-Şu waägt öýe barýan,.. ýogsada näme boldaý 27 sapar keýpine aýladyňmy?
-...(agy bilen) Gurban... ejem hassahana düşdi...
-näme üçin, saglykmy? Näme boldy? Maňa sms ýollap bilmediňmi?
-...men saňa jaň etdim...sen almadyňda
-onsoň näme etdiň?
-goňşymyza haýyş etdim hassahana getirmekligi üçin...ynanaý Gurban...
Şu ýerde bolsa awtoulag sesleri geldi...näme bolanyna gyz düşünmedi. Telefonda:
-...(agyr sesi bilen Gurban) Aýgözel men ulag helakchiligine uchradym...
Mundan soň bolsa ses çykmady... 03 gullugyna Aýgözel habar ýetirdi, olar bolsa 02 çykdylar. Netijede 20 minudyň dowamynda bardylar. Barsalar adamdan dolydy. Heläkçiligi göz bilen görer ýaly däldi...bu ýagdaý barada Aýgözeliň habary ýokdy, ýöne umyt bilen Gurbany görjegine ynanýardy...ýöne ýalançy dünýä Aýgözeliň başyna hem elhenç waka bilen garady...
Gije sagat 3:45 de reanimasiýa bölüminden çykan lukman Aýgözeliň ýanyna gelip kellesini aşak eňip:
-...bagyşlaň biz elimizde baryny etdik, ýöne ejeniz (lukman dymdyda) basharmady...


text:
Üns ber! Biziň saýtymyzyň esasy maksady Siziň saglyk babatdaky gözýetimiňizi giňeltmekdir. Şonuň üçin-de, saýtyň sahypalarynda berilýän maglumatlaryň esasynda öz-özüňi bejermek maslahat berilmeýär. Öz-özüňi bejermeklik düýpli kynçylyklara uçradyp, janyňyza howp salmagy ähtimal. Lukmanlar saýtyň üsti bilen size bejeriş berip bilenoklar. Lukmanlaryň jogaplary, makalalar, jemgyýetçiligiň teswirleri diňe maslahat hökmünde kabul edilmeli.
YLYM, TEHNOLOGIÝA, INŽENERÇILIK, MATEMATIKA
Adamyň jynsy onuň ylmy-bilim almak ukybyna, islegine täsir ýetirýärmika? Oglan bilen gyzyň arasynda matematiki başarnykda tapawut barmyka? Ýakynda çap edilen ylmy işlere görä, iki jynsyň arasynda matematika bilimi boýunça tapawut ýetginjeklik ýaşyndan soň emele gelýär. Emma muňa ynsan biologiýasy däl-de, jynslar barada giňden ýaýran stereotipler sebäp bolýar. Aşakda biz Ylym, Tehnologiýa, Inženerçilik, Matematika (YTIM) ugurlarynda Türkmenistanly aýal-gyzlaryň örän az böleginiň okap-işlemegine sebäp bolýan giňden ýaýran düşünjeleri we toslamalary açyp görkezeris.
1. Gyzlara ýokary bilim almak hökman däl. Köp türkmen maşgalalarynda gyz çagany okatmaga üns berilmeýär.
Olarda "gyz kişi maşgalasy – ol toý edip, başga maşgala gidýär we öz ene-atasyna kän bir peýda getirmeýär" diýen düşünje bar. Şeýle hem, "ony toý edip baran maşgalasy, esasan hem adamsy eklär" diýen pikir bar. Şol bir wagtyň özünde, oglan çagany okatmaga uly üns berilýär. Sebäbi, "ol geljekde maşgala başy bolmaly we öz maşgalasyny ekläp bilmeli" diýýärler.
Emma, gyzlara hem ýokary bilim almak zerurdyr. Olar toý edip baran ýerinde dili gysga bolmaz ýaly, öz maşgalasyna goşant goşup biler ýaly, we öz çagalaryna görelde bolar ýaly bilimli bolmalydyrlar. Halkara barlaglara görä, bilimli eneler çagalaryna has gowy bilim berip, olara gowy okamaga we ylymly bolmaga itergi berýärler.
2. Aýal-gyzlaryň esasy käri hojalygy dolandyrmak we çagalaryny ösdürip ýetişdirmek.
Türkmenistanda zenanlar öý hyzmatlary we maşgala agzalaryna seretmek ýaly işleri orta hasap bilen 2,5 esse köp ýerine ýetirýärler (çeşme: BMGÖM Türkmenistan). Elbetde, hojalyk işleri we çagalary kemala getirmek örän wajyp. Emma, bu bir adamyň işi däl. Ony är-aýal deň derejede ýerine ýetirmeli. Maşgala iki adam bolup gurulýar we onuň berkemegine we ösmegine iki adamam deň derejede goşant goşmaly.
Aýal-gyzlar akylly we maksada okgunly. Olar islendik işi ýerine ýetirmäge we saýlan kärinde üstünlük gazanmaga ukyply. Muňa taryhda belli aýal sportsmenler, açyş eden alymlar we ýurt baştutany derejesinde işleýän zenanlar mysal bolup biler. Şonuň üçin, biz aýal-gyzlaryň mümkinçiliklerini çäklendirmeli däl-de, olara hojalyk işlerini, bilim almagy we hünärmen bolmagy bir wagtda alyp barar ýaly we ählisinde üstünlikli bolar ýaly şertler döretmeli.
Esasan hem 1-nji we 2-nji düşünjeler aýal-gyzlary öz adamsyna we gelin bolup baran maşgalasyna garaşly edýär. Mysal üçin, biz ýetginjek wagtymyz dost-ýarlarymyz bilen gezelenje gidesimiz, kafede doglan-gün belläsimiz ýa-da, iň bolmanda, jübümizde biraz pul bolmagyny isleýäris. Her gezek ene-atamyzdan pul almaga çekinýäris, sebäbi olar puly nämä sowjagymyzy soraýarlar we pul bermän hem bilýärler. "Wah, men bir tizräk işe girip, aýlyk alyp başlasam, öz pulumy isleýşimçe sowaryn" diýip, arzuw edýäris. Indi göz öňüne getiriň, köp sanly gyzlar ömür boýy maddy taýdan birine garaşly bolup ýaşaýarlar. Olara hojalyk işlerini edeni üçin aýlyk tölenmeýär. Emma, pul gerek bolanda oňa adamsy "seň gazanjyňam ýok" diýip, kemsitmegi hiç zatça görmeýär. Aýallar işläp pul gazanan ýagdaýda hem, maşgalanyň başy hökmünde erkekler pula ýolbaşçylyk edýärler.
Türkmenistanda hojalyklaryň 76 göteriminde maliýe we beýleki çözgütler boýunça, erkek adamlar baştutanlyk edýärler. (çeşme: BMG-niň Ösüş Maksatnamasy (BMGÖM) Türkmenistan)
3. YTIM ugurlary aýal-gyzlara gelişyän kär däl, ol erkek oglanlara mahsus hünär.
Ýakyn wagta çenli ylym, inženerçilik we tehnologiýa esasan hem erkeklere mahsus hünär hasaplanýardy. Türkmenistanda ilatyň 50.2% aýal-gyzlardan ybarat. Emma ylym we tehnologiýa pudaklarynda zenanlaryň diňe 17%-i işleýär. (çeşme: BMGÖM Türkmenistan)
Hünäriň jynsy ýokdur. Ony ylmy we tejribesi bolan islendik adam ýerine ýetirip bilýär. Mysal üçin, biz keselläp lukmana ýüz tutanymyzda, lukmany jynsy boýunça saýlamaýarys ahyry. Biz ony bilim-tejribesine, iş başarjaňlygyna görä saýlaýarys. Şonuň üçin, "aýallara bu kär, erkeklere ol kär gelişýär" diýlen düşünje nädogrudyr. Kim haýsy hünar bilen gyzyklanýan bolsa we haýsy hünäre ukyply bolsa şony saýlamaga hukugy bolmaly.
4. Gyzlar ylym we matematika ugurlaryny oglanlar ýaly gowy bilmeýärler.
Ýakynda çap edilen ylmy işlere görä, gyz bilen oglaryň arasynda matematiki başarnyk boýunça hiç hili biologiki we genetiki tapawut ýok. Bu diňe adamlaryň arasynda giňden ýaýran bir düşünje. Gynansakda, bu düşünje gyzlaryň matematika sapagyna bolan höwesine we mysal işlände özüne bolan ynamyna täsir edýär. Haçanda ähli adam saňa göwni ýetmezçilik edende, isleseň-islemeseň hem, ol öz-özüňe bolan ynamyň peselmegine itergi berýär. Şonuň üçin, biz beýle stereotipleri halk arasynda ýaýratmagy bes etmeli we olaryň nädogrydygyny wagz etmeli.
5. Saýlan hünäriň maşgalaň, dost-ýarlaryň we jemgyýet tarapyndan makullanmaly.
Köp aýal-gyzlar YTIM ugurlaryndan hünär edinmekden gaça durýarlar. Sebäbi köpçülik aýal-gyzlaryň mugallym, terbiýeçi, lukman ýa-da öý bikesi ýaly kärlerli edinmegini has köp goldaýar. Emma, aýal-gyzlar elmydama olardan garaşylýan zady etjek bolup janykmaly däl. Olar özi üçin gyzykly we peýdaly käri edinmeli. Eger-de biz hemişe köpçüligiň aýdany bilen ýaşasak, biz hiç haçan öz isleýän durmuşymyzy ýaşap bilmeris.
6. Aýallar YTIM ugrundan hünarmen bolmagy we çaga ýetişdirmegi bir wagtda alyp baryp bilmeýärler.
Biz aýal-gyzlary hünärmen bolmagyň ýa-da çaga seretmegiň arasyndan haýsy hem bolsa birini saýlamaga mejbur etmeli däl. Tersine, işleýän zenanlary goldap, olara iş bilen maşgala bir wagtda ýetişmek üçin ýardam bermeli. Türkmenistanda çaga dogran zenanlar işden azyndan 112 gün dynç alyp bilýärler. Emma, çagany ösdürip-ýetişdirmek diňe enäniň borjy bolmaly däl. Türkmenistanyň Zähmet Kodeksiniň 97-nji maddasy kakalara hem çaga seretmek üçin işden rugsada çykmaga hukuk berýär. Gynansakda, bizde kakalaryň diňe 15%-i çagalaryna irki ýaşda seretmek üçin rugsada çykýarlar. (çeşme: BMGÖM Türkmenistan) Muňa bolsa, giňden ýaýran "çaga seretmek aýallaryň borjy" diýen pikir sebäp bolýar.
Gynansakda, dünýä boýunça ýokary okuw jaýynda YTIM ugurlary boýunça okaýan talyplaryň diňe 35 göterimi aýal-gyzlardan ybarat. (çeşme: www.unesco.org)
Bu meseläni çözmeklik her bir döwletiň esasy syýasatyna öwrülmeli. Sebäbi aýal-gyzlaryň ylym ulgamynda tutýan orny wajyp we olaryň ylma goşýan goşandy ummasyzdyr. Şeýle hem, dünýä boýunça ýurt baştutanlarynyň bilelikde döreden Durnukly Ösüş Maksatnamalaryna (DÖM) ýetmek üçin her bir döwlet aýal-gyzlara deň mümkinçilikler döretmeli, we olary YTIM ugurlarynda okap-işlemäge höweslendirmeli we goldamaly. Çünki ylym we tehnologiýa durnukly ykdysady ösüşiň girewidir.
Makalada beýan edilýän pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişlidir. Awtoryň pozisiýasy Saglyk redaksiýasynyň pozisiýasyny suratlandyrmaýar.
Awtor: Ogulgerek Pälwanowa
- 487 gezek okalan
-
Teswirler (1)
-


text:
Ýanowski:"Türk akymy" turba geçiriji taslamasyna seredip bileris
Russiýanyň Energetika ministriniň orunbasary Anatoli Ýanowski G20-niň hepdäniň ahyrynda Antalýada geçiriljek maslahatynyň çäginde türk tarapy bilen “Türk akymy” turba geçirisinin gurluşygy barasynda pikir alyşyp biljekdiklerini aýtdy
“İnterfaks” habarlar gullugyne beýanat beren Ýanowski, “Türk akymy” taslamasy baradaky hökümetara ylalaşygyna golaýda gol çekişilmegine garaşylmaýandygyny hem nygtady.
Ýanowski Türkiýäniň rus tebigy gazynyň nyrhy meselesini halkara abritražyň garamagyna hödürlemegi bilen “Türk akymynyň” geljeginiň arasynda arabaglanşyk gurmagyň ýerlikli bolmajakdygyny aýtdy.
Habarlar gullugy iki ýurduň energetika ministrlikleriniň Russiýadan başlap Gara deňiziň üstaşyr Türkiýä çekilmegi meýilleşdirilýän tebigy gaz turba göteriji taslamasy “Türk akymynyň” ylalaşygyny 1-nji noýabra çenli taýarlak barasynda netijä gelendiklerini ýatladýar.


text:
Awitaminoz
Awitaminoz (gr. a-ýoklygy aňladýan ownuk bölek; witaminler) - organizmde witaminler ýetmezligi zerarly döreýän kesel. Bu keseli ilkinji gezek 1880 ýylda rus wraçy N. I. Lunin açdy. Ol awitaminozy ak syçanda tejribe geçirmek bilen ýüze çykarypdyr. Adamda "A" witamini ýetmese, gije körlük, "D" witamini ýetmese, rahit we "RR" witamini ýetmese, pellagra keselleri döreýär. Awitaminoz keseli haýwanlarda hem bolýar. Meselem: uly mallarda "A" witamini ýetmese, olar iç taşlaýar, ýaş mallar göýdük ösýär. Haýwanlarda (sygyrda, goýunda, guşda we beýleki oba-hojalyk mallarynda) "B" witamini ýetmese, olaryň nerw sistemasynyň işleýşi bozulýar. Awitaminoz keseliniň döremezligi üçin adamlara we haýwanlara dürli witaminlere baý bolan iýmitler berilmelidir hem-de bu barada profilaktik çäreler görülmelidir. (serediň: Gipowitaminoz)


text:
TÚRKISTANDA ZAMANAÝI KÓPFÝNKTSIONALDY JASTAR ORTALYǴY ASHYLDY20.02.2019
Túrkіstan qalasynda jastar jylyna oraı, alǵash ret kópfýnktsıonaldy zamanaýı, jańa úlgіdegі «Jastar resýrstyq ortalyǵy» ǵımaraty ashyldy.
Saltanatty ashylý rásіmіne oblys ákіmі J.Túımebaev pen QR Qoǵamdyq damý vıtse-mınıstrі J.Omarbekova, sonymen qatar «Nur Otan» partııasy Túrkіstan oblysy fılıaly tóraǵasynyń bіrіnshі orynbasary N.Joldasov, depýtattary men qoǵam qaıratkerlerі qatysty. Barlyq aýdan qala ákіmderі, basqarma basshylary, respýblıkalyq qoǵamdyq uıymdardyń ókіlderі men aýdan, qalalyq jastar resýrstyq ortalyqtarynyń basshylary jáne óńіrdіń 200-den astam belsendі jastary keldі.
Óńіr basshysy J.Túımebaev Jastar jylynyń bastalýymen jáne Túrkіstan oblysy jastarynyń jańa ǵımaratynyń ashylýymen quttyqtady.
«Men búgіn sіzdermen ákіm retіnde emes, zamandastaryńyz retіnde erkіn pіkіr almasqym keledі. Óıtkenі eń talantty, eń daryndy, eń otanshyl, eń eńbekqor jastar Túrkіstan oblysynda turady dep esepteımіn! Bıyl jastarymyz úshіn erekshe jyl bolǵaly tur. Elbasymyzdyń tіkeleı tapsyrmasymen elіmіzde jastardy qoldaý baǵytyndaǵy jumystar kúsheıtіledі. Oblysymyzda da josparlar jasalyp, naqty jumystar bastalyp kettі. Osy kezdesýdіń aldynda men jańadan ashylǵan ǵımaratty aralap, tanysyp shyqtym. Munda jastardyń jan-jaqty damýyna, boıyndaǵy ónerі men qabіletterіn arttyrýyna tolyq jaǵdaı jasalǵan. Mysaly, kásіpkerlіkpen aınalysam deýshіlerge Kovorkıng ortalyǵy, IT-park, zańgerlіk keńester qarastyrylǵan. Sonymen bіrge erіktіler klýby, «Jas sarbaz», elektrondy kіtaphana, tіlder mektebі, ınternet jelіsі, májіlіs zaly, sport alańshalary jáne taǵy basqa ıgіlіkter bar. Bul – Sіzder úshіn jasalǵan úlken qoldaý. Endі osy jastar ortalyǵynda órenderіmіz óz-ózderіn damytyp, bіlіmderіn shyńdaýlary qajet», – dedі J.Túımebaev.
Kóp fýnktsıonaldy jańa úlgіdegі Jastar ortalyǵy – bіr mezette 400-ge jýyq jasqa qyzmet kórsete alady. Ortalyqta «Jastarǵa qyzmet kórsetý» ortalyǵy, «Mobıldі top», Turkistan HUB coworking zone, IT PARK, Robototehnıka mektepterі, Kovorkıng alańy, elektrondy kіtaphana, «Jas sarbaz», «Erіktіler mektebі», «Qurylys jasaqtary», «Tіlder mektebі», túrlі jastar uıymdary, medıa stýdııa jáne psıhologııalyq terapııa t.b kóptegen jastar klýbtary, mektepter men úıіrmeler jumys jasaıdy. Sondaı-aq, ǵımarat іshіnde «relax zone» demalys aımaǵy, ǵımarattyń syrtqy bólіgіnde fýtbol, valeıbol, basketbol, tennıs oınaýǵa arnalǵan sporttyq alańshalar ornalasqan.
Aıta keteıіk, búgіngі tańda Túrkіstan oblysynda jalpy halyqtyń 25,2 paıyzyn quraıtyn, 501 369 jas bar. Onyń іshіnde 86 416 jas qalalyq jerden bolsa, 414 953 jas aýyldyq jerden.
Sonymen qatar, aımaqtyń barlyq aýyl, qalalarynda jastarǵa qyzmet kórsetetіn ákіmdіkke qarasty «Jastar resýrstyq ortalyqtary» men 4 respýblıkalyq jastar uıymdarynyń fılıaly jáne etnomádenı ortalyqtarynyń janynda jastar qanattary jumys іsteıdі.


text:
2017-09-26
Ashgabad-2017
Aşgabat 2017-niň surat galereýasy we gündelik hasabat: onunjy gün
25 Sentýabr, 2017 (22:18)
Hepdäniň duşenbe güni, ýagny 25-nji sentýabr güni Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň geçirilýän onunjy güni boldy. Ol gün medal üçin bilýard sportunda, tans sportunda, tennisde, kikboksingde, samboda, gysga aralykda ýüzmekde, agyr atletikada we sport göreşinde medal üçin ýaryşlar geçirildi. Şeýle-de, zenanlaryň arasynda futzal boýunça altyn we bürünç medallar üçin bäsleşildi. Mundan daşary, hepdäniň duşenbe güni Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça Aziýa oýunlarynyň taryhynda ilkinji gezek Aşgabat 2017 oýunlarynda elektron sporty boýunça görkezme ýaryşlary geçirildi.
Duşenbe güni iň täsirli ýaryşlaryň biri zenanlaryň arasynda futzal sporty boýunça altyn medal üçin geçirilen ýaryşdyr. Ýaponiýadan we Taýlanddan gelen zenan futzalçylardan ybarat bolan toparlaryň biri beýlekisinden galmajak bolup jan etdiler. Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça Aziýa oýunlarynda Ýaponiýanyň futzal boýunça zenanlar topary yzygider 3 gezek altyn medalyň eýesi boldular. Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça Aziýa oýunlarynda yzygiderli üç altyn medaly alyp gelýän Ýaponiýanyň zenan futzalçylary, bu gezek hem dördünji altyn medalyň eýesi bolmagy maksat edindiler. Emma Taýland bilen geçirilen final ýaryşyň başynda ýaponiýaly türgenler ilkinjiligi gidirdiler.
Taýlandyň ilkinji we ýeke gol salyp, öňde barýandygyna garamazdan, ýapon gyzlary has-da erjellik bilen ýaryşyp, 35-nji minutda gol sanyny deňlemegi başardy. Emma taýlandly Darika Penpailun Ýaponiýanyň hasabyna salnan goldan bir minut geçip-geçmänkä, garşydaşynyň derwezesine ikinji topy salmagy başardy. Oýunçy sanlaryny artdyrmak arkaly gollaryň sanyny deňlemek üçin ýapon topary öz derwezebanyny öňe süýşürdi. Bu olary birnäçe gezek gol bolup biljek ýagdaýlardan halas etdi. Emma taýlandly Jenjira Bubfa oýun meýdançasynyň merkezinden derwezebansyz galan ýapon toparynyň derwezesine gol salyp, 31 hasap bilen zenanlaryň arasynda futzal boýunça Taýlanda altyn medaly getirdi.
Sambo ýaryşlary Türkmenistan üçin örän şowly boldy. Çünki, gazanyp boljak 7 altyn medalyň 4-sini türkmen pälwanlary almagy başardy. Olaryň içinde Zafar Madaminow erkekleriň arasynda sambonyň söweş görnüşi boýunça +100 kg agyrlyk derejesinde hem-de −52kg agyrlyk derejesinde zenanlaryň arasynda sambo boýunça geçirilen ýaryşda Gülbadam Babamyradowanyň altyn medal üçin göreşleri has-da ýatda galyjy boldy.
Aşgabat 2017 oýunlarynyň çäginde gysga aralykda suwda ýüzmek boýunça geçirilen ýaryşlaryň soňky gününde hem Oýunlar rekordy gaýtadan goýulmagyny dowam etdirýär. Çünki, duşenbe güni Suw sport toplumynyň howzunda 5 sany täze record goýuldy. Olary wýetnamly Thi Anh Wiýen Nguýen (zenanlaryň arasynda 100m toplumlaýyn ýüzüş), hytaýly Sun Meiçen (zenanlaryň arasynda 100m erkin ýüzüş), gazagystanly Adyl Kaskabaý (erkekleriň arasynda 100m erkin ýüzüş), koreýaly Kim Daleun (zenanlaryň arasynda 50m brass ýüzüş) we hytaýly erkek türgenleriň 4×100m aralyga toplumlaýyn ýüzüş estafetasynda täze rekordlar goýuldy.
Aşgabat 2017 oýunlarynyň çäginde geçirilen gysga aralykda ýüzmek boýunça ýaryşlarda, Hytaý jemi 29 medaly gazanmagy başardy. Şolardan 11-si altyn medaldyr. Bu bolsa, hytaýly türgenleriň suw howzunda eden çykyşlarynyň iň netijelisidigini aňladýar.
Tans sporty boýunça geçirilýän ýaryşlaryň ilkinji gününde, Hytaý wekilýeti üçin medallaryň sanynyň artan güni boldy. Hytaýly 2 jübüt tansçylar iki altyn medaly gazandylar. Olar: Ýuan Şaoýang we Kui Çongzuan wals we tango boýunça ýaryşlaryň ýeňijisi boldy, Kui Ýuming we Wei Liýing bolsa haýal fokstrot we kwikstep boýunça ýaryşyp, altyn medalyň eýesi boldular.
Hytaý üçin şowly çykyşlar duşenbe güni dowam etdi. Zenanlaryň arasynda erkin göreş boýunça hödürlenilen 4 altyn medalyň 3-sini hytaýly türgenler aldy. Olar: Pei Kzingru -58kg agyrlyk derejesiniň ýeňijisi, Kzu Rui −63kg agyrlyk derejesiniň ýeňijisi we Palifa −75kg agyrlyk derejesiniň altyn medalynyň ýeňijisidir.
Tennis boýunça ýaryşlaryň ilkinji medallary duşenbe güni gowşuryldy. Taýlandly Niça Lertpitaksinçai we Nuttanon Kadçapanan tennis ýaryşynyň garyşyk jübütler görnüşinde 3 setiň dowamynda hindistanly Prarthana Tombeýrden hem-de Jagadisan Wişunuwardandan 57, 64, 62 hasap bilen üstün çykyp, altyn medalyň mynasyp eýeleri bolmagy başardy.
Günüň soňunda Türkmenistanyň hasabynda, ýaryşlaryň gutarmagyna iki günüň galandygyna garamazdan, jemi 229 medal bar. Şolaryň 85-si altyn medal. Bu bolsa Türkmenistan döwletine medallaryň sany boýunça düzülen sanawda ilkinji orunda durmaga doly hukuk ygtyýar berýär. Hytaý Halk Respublikasy jemi gazanan 77 medalynyň 34-siniň altyn bolmagy bilen, Türkmenistandan soňra ikinji orunda durýar.


text:
Amyderýa
Amyderýa Türkmenistanda bir derýadyr. Amyderýa öz gözbaşyny Owganystandaky Hindiguş daglaryndan alyp gaýdýar ve Aral deňizine guýýar.
Amyderýa – Merkezi Aziýanyň iň uly derýasy. Ol Owganystanyň, Täjigistanyň, Türkmenistanyň, Özbegistanyň çäginden geçip, Aral deňzine guýýar. Derýa ep-esli ýerde Türkmenistanyň, Özbegistanyň, Owganystanyň tebigy araçägi hasaplanýar.
Uzynlygy 1 415 kilometr, goşandy Penj derýasy bilen 2 540 kilometr. Onuň 1 000 kilometri Türkmenistanyň çäginden geçýär. Amyderýanyň suwunyň ortaça mukdary 2 000-2 200 metr kub/s, ol gyşyna 500 metr kub/s-a çenli azalýar. Ol Mart aýynda köpelip başlaýar we İyun-İyul aýlarynda iň ýokary derejä ýetip, 4 000-6 000 metr kub/s-a çenli köpelýär. Amyderýanyň suwunyň şeýle düzgüni oba-hojalyk ekinlerini suwarmak üçin örän amatlydyr. Derýanyň ýyllyk suwunyň akymynyň ortaça mukdary 64 kilometr kub. Amyderýa gözbaşyny Owganystandaky belentligi 4900 metr bolan Hindiguşdaglarynyňdemirgazyk eňňidindäkiWrezewskiý buzlygyndan alyp,ilki Wanjir,soňra Wahanderýa ady bilen akýar.Wahanderýa bilen Pamir derýasynyňbirleşmeginden bolsa,Penj derýasy emele gelýär.Wahşyň Penje guýýan ýerinden başlap,tä Aral deňzine çenli Amyderýa adyny alýar.Gunduz,Surhab,Kafirnigan hem-de Surhanderýa Amyderýanyň esasy goşantlarydyr.Amyderýa dünýäde iň bulanyk suwly derýalaryň biridir.Onuň1 metr kub suwunyň düzüminde 3kilograma çenli gyrmynça bardyr,derýa joşanda ol 5-7 kilograma çenli köpelýär.Amyderýanyň halk hojalygynda uly ähmiýeti bar.Termez şäherinden Aral deňzine çenli gämi gatnaýar.Onuň 1metr kub suwunyň düzüminde 3 kilograma çenli gyrmança bardyr, derýa joşanda ol 5-7 kilograma çenli köpelýär. Amyderýanyň halk hojalygynda uly ähmiýeti bar. Termez şäherinden Aral deňzine çenli gämi gatnaýar. Onuň boýunda Termez, Atamyrat, Türkmenabat, Ürgenç, Nöküs, ýaly şäherler ýerleşýär. Amyderýanyň suwy bilen merkezi Aziýa ýurtlarynda we Owganystanyň 8 million gektardan gowrak ýer suwarylýar. Amyderýadan Garagum derýa, Garşy, Amy-Buhara, Türkmenderýa ýaly kanallar suw alýar. Derýanyň suwuny tygşytly ulanmak üçin onuň goşantlarynyň we hanasynyň ugrunda Nurek, Ragun, Düýeboýun ýaly uly suw howdanlary guruldy.
Bu derýa geçmişde Oks (Oguz) derýasy hem diýlipdir, oňa gepleşikde Jeýhun hem diýilýär.


text:
Üns ber! Biziň saýtymyzyň esasy maksady Siziň saglyk babatdaky gözýetimiňizi giňeltmekdir. Şonuň üçin-de, saýtyň sahypalarynda berilýän maglumatlaryň esasynda öz-özüňi bejermek maslahat berilmeýär. Öz-özüňi bejermeklik düýpli kynçylyklara uçradyp, janyňyza howp salmagy ähtimal. Lukmanlar saýtyň üsti bilen size bejeriş berip bilenoklar. Lukmanlaryň jogaplary, makalalar, jemgyýetçiligiň teswirleri diňe maslahat hökmünde kabul edilmeli.
IÇEGÄNIŇ ADATY DÄL BAŞLY KESELI: ALAMATLARY WE BEJERGISI
Içegäniň adaty däl başly keseli – ýogyn içegäniň nemli gatlagynyň dowamly sowuklama keseli bolup, onuň nemli gatlagynyň agyr zeperlenmeleri bilen häsiýetlendirilýär. Bu kesel genetiki we daşky gurşawyň faktorlarynyň özara täsiriniň netijesinde döräp, wagtal-wagtal ýitileşýär. Içegäniň adaty däl başly keseli adatça "başly kolit" diýip atlandyrylyp, ýer ilatynyň her 100 000-sinden 35-100 adamda duş gelýär. Bu kesele esasan hem 20-40 ýaş aralygyndaky adamlar ýolugýandyr. Erkekler bu kesele aýallara garanda has köp (1,4:1) ýolugýarlar.
Keseliň sebäpleri
Içegäniň adaty däl başly keseliniň haýsy sebäplere görä döreýändigi henize çenli doly anyklanylmadyk. Alymlar bu kesel adamyň güýçli stressleri başdan geçirmegi, bakterial ýa-da wirus ýokançlyklaryna ýolukmagy zerarly döräp bilýär diýip çaklaýarlar. Alymlaryň geçiren barlaglarynyň käbiri bolsa bu keseliň içegäniň nemli gatlagyna dürli allegiki täsirlilikleriň täsir etmeginiň netijesinde döräp bilýändigini mälim etdi. Mundan başga-da, bu keseliň döremegine nesilyzarlaýjylyk we immun ulgamynyň bozulmalarynyň (onuň işiniň ýokarlanmagy) hem sebäp bolýandygy anyklanyldy. Emma alymlaryň bellemegine görä, ýokarda agzalan sebäpler bu keseli döredýän faktorlaryň doly sanawy däldir.
Goraýjy faktorlar
Köriçegäniň hakyky tutgaýy zerarly ýaşlyk döwründe appendektomiý operasiyasyny başdan geçirmeklik bu kesele ýolukmak howpuny ep-esli peseldýär. Mundan başga-da, alymlar iýmite olein turşulygynyň goşulmagynyň bu keseliň döremek howpuny 90% peseldýändigini subut etdiler. Gastroenterologlaryň aýtmagyna görä, olein turşulygy içegedäki himiki maddalary böwetläp, başly kolitiň döremeginiň öňüni alýar (awt: himiki maddalar kesel döwründe içegäniň sowuklamasyny beterleşdirýär). Lukmanlar näsaglaryň olein turşulygyny köp mukdarda kabul eden ýagdaýlarynda bu kesele ýoluganlaryň sany ep-esli az bolýar diýip hasaplaýarlar. Olar keseliň öňüni almak üçin, günde zeýtun ýagynyň 2-3 nahar çemçesini kabul etmek ýeterlikdir diýip aýdýarlar.
Keseliň ýerli ýüze çykyş häsiýetnamasy
Içegäniň zeperlenmesi esasan hem göni içegeden başlanýar. Diňe göni içegäniň zeperlenen ýagdaýynda "başly proktit" keseli diýen kesgit goýulýar. Ýöne bozulmalaryň ýaýrama häsiýete eýe bolýandygy sebäpli, kesel kem-kemden tutuş içegäni zeperlendirip bilýär. Kesel esasan-da içegäniň nemli we nemasty gatlagyny zeperlendirýär. Kesele inçeden uzyn başlar mahsus bolup, olar myşsa zolaklarynyň ugry bilen 2-3 parallel hatarlar görnüşinde ýerleşýär. Kiçi başlaryň düýbi arassa, uly başlaryň düýbi bolsa nemli çalymtyk gatlak bilen örtülen bolýar. Şeýle başlaryň içegäniň diwarlaryny deşýän ýagdaýlary hem duş gelýär. Başlaryň gurluşynyň üýtgemeleri esasan-da içegäniň aşaky we sigma görnüşli böleginde bolýar. Ýogyn içegede ýalan polipleriň duş gelýän ýagdaýlary hem seýrek däldir.
Keseliň görnüşleri
Adaty däl başly kolitiň onuň geçiş häsiýeti boýunça şu görnüşleri bardyr:
- Ýiti görnüşi.
- Dowamly görnüşi.
- Gaýtanyp durýan görnüşi.
Adaty däl başly kolitiň alamatlarynyň ýüze çykyş derejesi boýunça şu görnüşleri bardyr:
- Ýeňil görnüşi-gije-gündiziň dowamynda 5 gezek täret edilip, ol örän ýumşak bolýar. Täretde gan we nem bolýar. Näsagyň umumy ýagdaýy kanagatlanarly bolýar.
- Orta görnüşi-gije-gündiziň dowamynda 5-8 gezek täret edilip, ol örän ýumşak bolýar. Täretde gan we nem bolýar. Näsag biraz gyzdyrýar, ýüregi çalt urýar, gany az bolýar. Ýöne onuň umumy ýagdaýy ol diýen üýtgemeýär.
- Agyr görnüşi- gije-gündiziň dowamynda 8 gezege çenli güýçli içgeçme döreýär, täretde ep-esli gan, nem we iriň görünýär. Näsag 38ºС gyzdyrýar, ýüregi çalt urýar, azganlylyk ýüze çykýar. Näsagyň ýagdaýy agyr ýa-da örän agyr bolýar.
Keseliň alamatlary:
- içgeçme ýa-da gan, nem iriň gatyşykly ýumşak täret;
- gury içtowlamalar;
- içagyrylar;
- bedeniň gyzgyny ýokarlanýar;
- işdäsizlik;
- näsag horlanýar;
- bejerginiň geçirilýändigine garamazdan, täret etmekligiň ýygylygy hiç bir sebäpsiz artýar ýa-da kemelýär.
Adaty däl başly kolitiň içegeden daşarky alamatlaryna: artritler, spondilitler, görüş agzalaryň zeperlenmeleri (göz merjenjiginiň we birleşdiriji gatlagynyň sowuklamasy) agyz boşlugynyň, bagryň we öt çykaryş ýollarynyň keselleri, tromboflebitler, tormboemboliýalar, deri we derasty gatlagyň keselleri degişlidir.
Ganly içgeçme adaty däl başly kolitiň irki alamaty bolup bilýär. Artrit, irit, bagryň bozulmalary, deri keselleri hem bu keseliň "buşlukçylary" bolup bilýändir. Adaty däl başly kesele ýolugan adamlarda bu kesel dowamly görnüşde geçip, wagtal-wagtal ýitileşýär. Käwagt (15%-mi) bu kesel birdenkä başlap, oňa ýolugan adamlaryň gyzgyny artýar, garyn boşlugynda agyrylar döreýär. Ol ýygy-ýygydan täret edýär, täretinde gan bolýar. Ol horlannyp, derisi solgun bolýar.
Keseli anyklamak
Kesel rentgenologiki, endoskopiki we gistologiki barlaglarynyň netijeleriniň esasynda anyklanylýar. Fibrokolonoskopiýa barlagy bu keseli has takyk anyklamaga kömek edýär. Kolonoskopiýa barlagy keseliň derejesini, başlaryň ölçegini has takyk anyklamaga kömek edýär.
Keseliň gaýraüzülmeleri
Adaty däl başly kölitiň gaýraüzülmelerine şular degilidir:
- içege ganakmalarynyň döremegi;
- içegäniň diwarlarynyň deşilmegi;
- içegäniň deşilmegi netijesinde iriňli boşluklaryň emele gelmegi;
- içege boşlugynyň daralmagy;
- wagtyň geçmegi bilen içege düwnüginiň (ragyň) döremegi.
Bejergisi
Adaty däl başly kolitiň hemme görnüşleriniň (şuňa keseliň gaýraüzülme ýagdaýlary degişli däl!) bejergisi konserwatiw (dermanlar bilen bejergi) usullardan başlanýar.
Kesel kesgidi goýlan näsaglar dogry bejergi toplumyny bellemek üçin hassahana ýerleşdirilmelidir. Şeýle näsaglar göni içegäniň üsti bilen suwuklygy we peýdaly duzlary köp ýitirendikleri üçin, bedende alyş-çalyş ýagdaýlaryň üýtgäp, azotly birleşmeleriň köpelmegine, şeýle hem suwsuzlanmanyň döremegine sezewar bolýarlar. Şolar ýaly näsaglar ýörite erginleriň we ganyň damardan göýberilip bejerilmegine mätäçdirler. Bejergi çärelerine içegäniň üsti bilen iýmitlenme, kortikosteroid gormon serişdeleri damardan goýberme, antibiotik serişdeleri ulanma, damardan göýberilen erginler bilen iýmitlenme degişlidir.
Kortikosteroid we immun ulgamynyň ýokary işjeňligini peseldýän serişdeleriň bu keseli bejermekde netijeliligi subut edilendir. Ýöne bu derman serişdeleriň zyýanly goşmaça täsiri hem bardyr.
Kortikosteroidler – bu keseli bejermekde esasy serişdedir. Orta derejeli geçýän keseliň görnüşini bejermek üçin prednizalonyň günde 40-60mg ýeterlikdir. Keseliň agyr görnüşine ýoluganlara gidrokortizony we metilprednizalony damardan göýberme usulynda belleýärler. Kortikosteroidler keseliň ýiti döwründe netijelidir. Keseliň köşeşip başlan döwründe kortikosteroidler bilen bejermeklik keseliň gaýtalanmasynyň öňüni alyp bilmeýär. Sulfalasazin keseliň agyr görnüşlerini bejermekde gaty bir netijeli bolmasa-da, keseliň ýitileşmelerliniň öňüni almakda netijelidir. Sulfalasaziniň goşmaça zyýanly täsirini aradan aýyrmak üçin, 5-ASA, Salofalk ýaly derman serişdeleri ulanmak maslahat berilýär.
Adaty däl başly koliti bejermekde immun ulgamyň işini peseldiji, şol sanda azatioprin we 6-merkaptopurin serişdeleri hem ulanylýar. Siklosporin has peýdaly bolup, keseliň agyr, aýratyn-da bejermesi kyn bolan görnüşlerinde ulanylýar. Siklosporiniň uly mukdary bilen bejergi geçirilen ýagdaýlarynda "siklosporin" nefropatiýasynyň (böwrek bozulmasy) we agyr ýokanç keselleriniň döreme howpunyň bardygyny bilmelidir. Bu toparyň dermanlary bilen bejergini başlamazdan öň dermanyň dogry mukdary saýlanylmalydyr. Şeýle-de, bu derman serişdesiniň zäherliligini we onuň howply täze döremeleriň ýüze çykma töwekgelligini ýokarlandyryp biljekdigini unutmaly däldir.
Keseli bejermekde metronidazolyň we antibiotikleriň giňden ulanylýandygyna garamazdan, olaryň bejeriş netijeliligi subut edilen däldir.
Keseliň güýçli gaýraüzülmelerinde (içegeden güýçli gan akmalar dörände, içegäniň diwarlary deşilende, içegäniň geçirijiliginiň bozulan ýagdaýynda, düwnük dörände) ýa-da konserwatiw bejerginiň oňat netije bermedik ýagdaýlarynda hirurgiki bejergi geçirilýär.
Berhiz
Adaty däl başly kolite ýolugan näsaga stol-4 diýen berhizi belleýärler (awt: ony internetden "Pewzneryň stoly" atly berhiz diýip tapmak mümkin). Näsag ilkibaşda berk berhizi tutmalydyr. Emma onuň iýmitlenmesi kadaly we witaminlere baý bolmalydyr. Keseliň alamatlarynyň gowşap, näsagyň ýagdaýynyň gowulanmagy bilen, berhizi ýeňilleşdirip, ondaky iýmitiň sanawyny köpeltmek bolýandyr. Ýöne eýýäm belläp geçişimiz ýaly, näsag keseliň ýüze çykarylan döwründe we ondan soňky birnäçe aýyň dowamynda içegäniň ýygrylmalaryny güýçlendirýän iýmiti iýmekden saklanmalydyr. Şeýle iýmite noýba, merjimek, mäş , içiňi çişirýän gazly içgiler, süýt, süýji önümleri, hamyrmaýa ýa-da nahar sodasy goşulyp bişirilen çörek we köke önümleri, ýagly çorbalar, kakadylan we duzlanan önümler, ajy naharlar, gowrulan tagamlar, kofe, şokolad, sogan, ter otlar we ş.m. degişlidir.
Bu keselli näsaglara aşakdaky önümleri iýmek maslahat berilýär:
Ertirlik – oňat gaýnadylan tüwi, süle ýa-da manna kaşalaryny (suwda bişirmeli!), hamyrmaýasyz bişirilen köke, käşiriň ýa-da apelsiniň miwe suwy.
Günortanlyk ýa-da agşamlyk – ýagsyz etiň gaýnatmasyna däne ýa-da makaron önümlerini atyp bişirilen ýagsyz çorba, gaýnadylan ýagsyz et, balyk, üwelen ýagsyz etden buglanyp taýýarlanan kotletler, gök önümler.
Näsagyň ýagdaýy oňatlaşyp, içegesiniň işi kadalaşyp başlandan soň, onuň berhizini giňeldip bolýandyr. Näsag az-azdan günüň dowamynda 5-6 gezek naharlanmalydyr.
Üns beriň! Şu makalada beýan edilýän bejergi we berhiz babatdaky maslahatlary saglyk ýagdaýyňyza laýyklykda dogry ulanmak üçin, öz lukmanyňyz bilen maslahatlaşmagy unutmaň.
- 3794 gezek okalan
-
Teswirler (1)
-