text:
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy - Türkmenistanyň migrasiýa ulgamyny düzgünleşdirmek, migrasiýa babatdaky döwlet syýasatynyň durmuşa geçirilmegini, Türkmenistanyň migrasiýa meseleleri boýunça halkara borçnamalarynyň berjaý edilmegini üpjün edýän döwlet dolandyryş gullugy bolup durýar.
Ol Türkmenistanyň Prezidentiniň 2003-nji ýylyň 21-nji fewralynda çykaran 6133 belgili karary esasynda Türkmenistanyň Daşary ýurt raýatlaryny hasaba alyş döwlet gullugy ady bilen döredildi. Gulluga Türkmenistana gelýän daşary ýurt raýatlarynyň giriş-çykyşyny hasaba almak, olaryň ýurduň çäginde bolýan salgylary boýunça hasabatyny ýöretmek, olara Türkmenistana gelmek-gitmek üçin wiza, ýaşamak üçin ygtyýarnama, ýurduň çäginde işlemäge rugsatnama resmileşdirmek ýaly wezipeler ýüklendi.
Gulluk 2004-nji ýyldan başlap türkmen raýatlarynyň ýurduň Döwlet serhedinden giriş-çykyşyny hasaba almak, 2005-nji ýyldan başlap, Türkmenistanyň raýatlygyna kabul etmek, Türkmenistanyň raýatlygyna dikeltmek, Türkmenistanyň raýatlygynda çykmak boýunça resminamalary kabul etmek we olary taýýarlamak, Türkmenistanyň raýatlaryna daşary ýurda hemişelik ýaşamaga göçüp gitmek üçin rugsatnamalary resmileşdirmek bilen bagly işleri hem ýerine ýetirmäge başlady.
2008-nji ýylyň 17-nji aprelinde Türkmenistanyň Daşary ýurt raýatlaryny hasaba alyş döwlet gullugynyň ady Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy diýlip üýtgedildi. 2008-nji ýylyň iýulyndan başlap, Gulluga ýene bir täze wezipe: Türkmenistanyň raýatlaryna biometrik maglumatly pasport resmileşdirmek wezipesi ýüklenildi.
Döwlet migrasiýa gullugynyň ýolbaşçy - Döwrangeldi Baýramow.


c: text/html

text:
Onore de Balzak
Onore de Balzak
(1799-1850)
Beýik fransuz ýazyjysy Onore de Balzak 1799-njy ýylda Tur şäherinde, daýhan maşgalasynda dünýä inýär. Kakasy ogluny aklawjy edip ýetişdirmekçi eken, şonuň üçin Balzak ilki Wandom kolležinde, soňra Parižiň hukuk mekdebinde bilim alýar. Emma özdiýenli Balzak eýýäm ýetginjeňlik döwründen ömrüni edebiýata bagş etmek kararyna gelýär. 1823-nji ýyldan başlap Balzak dürli lakamlary ulanyp, neşirýatda birnäçe romanlary bilen çykyş edip başlaýar, emma onuň bu gowşak eserleri üstünlik gazanmaýar. Diňe ilkinji gezek öz adyndan çykaran “Şuanlar” atly taryhy romany oňa meşhurlyk getirýär. 1830-nji ýylda çykaran “Gobsek” powesti onuň adyny Fransiýanyň iň öňdebaryjy ýazyjylarynyň hatarynda goýýar. Balzagyň mundan soňky döreden “Şagren derisi”, “Otuz ýaşly aýal”, “Gorio ata”, “Ýewgeniýa Grande”, “El üzülen arzuwlar”, “Polkownik Şaber”, “Sezar Birotto”, “Lui Lamber” eserleri eýýäm öz döwründe bütin dünýä edebiýatynyň altyn hazynasyna girdiler. Ýazyjy ýazan ähli eserlerini bir topluma düzüp, oňa “Adamzat komediýasy” diýip, umumy at goýýar, şonuň üçin eserleriň ählisi belli bir derejede biri-biri bilen baglanyşýar, biri-biriniň üstüni ýetirýär. Şeýle etmek bilen Balzak öz döwrüniň Fransiýasynyň taryhyny hemmetaraplaýyn açyp görkezmek isläpdir. Onore de Balzagyň döwürdeşlerine ýetiren täsiri örän ulydyr. Stendal, Gýugo, Lew Tolstoý ýaly ýazyjylar onuň ägirtligini ykrar edipdirler. F.M. Dostoýewskiý ýaş wagty Balzagyň “Ýewgeniýa Grande” romanyny rus diline terjime edipdir. Balzak 1850-nji ýylda Parižda aradan çykýar. Edebiýatda Balzak iň bir zähmetsöýer ýazyjylaryň biri hasaplanylýar. Ol eserleriniň üstünde günde 15-16 sagat işleýän eken. Her ýyl azyndan üç, dört, käwagtlar bolsa bäş, alty kitap dagy çykarýan eken. Ol “Adamzat komediýasy” üçin 115 sany roman ýazmakçy eken, emma diňe 98 sanysyny doly tamamlap ýetişipdir.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Beýik Ýüpek ýoly
Taryhda “Beýik Ýüpek ýoly” adyny alan gadymy ýüpek ýoly söwda, işjeň duşuşyklar we gepleşikler üçin örän uly mümkinçilikler beripdir, ajaýyp ösüşleri özara baýlaşdyrmaga ýardam edipdir. Beýik Ýüpek ýolunyň Hytaýyň merkezi etraplaryndan başlanan ugry Aziýanyň üsti bilen Ortaýer deňziniň gündogar kenarlarynyň portlaryna baryp ýetipdir.
Hytaý täjirleriniň günbatara alyp gidýän esasy harytlary ýüpek matalar bolupdyr. Şol döwürde bu täsin matanyň taýýarlanyşynyň syry Ýewropada belli däldi, hytaý ussalary bolsa ony örän ýaşyrynlykda saklapdyrlar, Hytaýdan diňe bir ýüpek däl, eýsem, beýleki önümler hem äkidilipdir. Bu harytlar örän geçginli bolupdyr, sebäbi Ýewropa bazarlarynda olar gaty gyt bolupdyr, ýöne her näme-de bolsa, esasy haryt ýüpek bolupdyr. Şonuň üçin-de bu ýol “Beýik Ýüpek ýoly” diýen ady alypdyr. Şol döwürde Beýik Ýüpek ýolunyň ugrunda uly we kuwwatly Parfiýa döwleti ýerleşipdir. Ol möhüm söwda ýollarynyň çatrygynda bolupdyr. Hytaýdan gaýdan kerwenler müňlerçe kilometr ýoly geçmeli bolupdyrlar. Şol döwürde Amyderýa Jeýhun diýlip atlandyrylypdyr. Kerwenler Jeýhun derýasyndan geçip, Amul şäherine gelipdirler. Häzir ol şäheriň harabaçylyklary häzirki Türkmenabat, öňki Çärjew şäheriniň golaýynda ýerleşýär. Amul şäheri söwda ýollarynyň çatrygynda ýerleşipdir. Şol ýerden bir ýol Owganystana, Hindistana, beýleki bir ýol Horezme we Merwe gidipdir. Amuldan Margiana (Häzirki Mary) çenli bolan ýol geçmesi kyn çägelikleriň arasyndan geçipdir, ýol ugrunda süýji suwly guýular seýrek bolupdyr.
Gadymy döwürde we Orta asyrda Merw özüniň ösen hünärmentçiligi bilen şöhratlanypdyr. Şol ýerde merw matalary, galyplarda ýasalan gap-gaçlar satylypdyr. Orta asyr awtorlarynyň biri Merwe “Horasan şäherleriniň enesi” diýip, ýöne ýere aýtmandyr. Merwden çykan kerwenler Sarahsa, ondan aňryk bolsa Nişapura (Eýrana), Abiwerde, Nusaýa we Dehistana gidipdirler, soňra olar Hazar deňziniň kenarlary bilen arap ýurtlaryna baryp ýetipdirler.


text:
Demirgazyk-Günorta transmilli demir ýoly
Demirgazyk-Günorta transmilli demir ýoly - Uzen-Gyzylgaýa-Bereket-Etrek-Gürgen ugrundaky demir ýoludyr
2007-nji ýylyň dekabrynda Bereket şäherinde prezident Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan Demirgazyk-Günorta transmilli demir ýolunyň «altyn halkasynyň» düýbi tutuldy. Bu demirýol Demirgazyk-Günorta halkara ulag-kommunikasion geçelgäniň möhüm bölegi bolar. Ýewropa bilen Günorta Aziýany gysga ýol arkaly birleşdirjek bu demirýol boýunça dünýäniň dürli künjeklerine ýükler daşalar.


text:
Zergärçilik
Türkmenleriň zergärçilik däpleri gadymy wagtlardan başlanypdyr. Matalaryň ýüzüne keşde çekmek we altyn çaýylan, gymmat bahaly daşlar bilen bezelen, zikgelenen kümüşden taýýarlanylan zergärçilik önümleri şu däbiň ýüze çykmasy bolup durýar.
Aýal-gyzlaryň egin-eşikleri, ozaly bilen-de gelinleriň egin-eşikleri ýokary çeperçilik bilen bezelýär. Börüge dakylýan şaý-sepler, saçbagylar, gulakhalkalar, boýna we döşe, bilege dakylýan şaý-sepler taýýarlanypdyr: depesinden dabanyna çenli nepis şaý-sepler bilen bezelen gyz, hamala diýersiň, özüniň açyk gyzyl reňkdäki köýneginde kümüşe çolanan ýaly bolup görünýär.
Özboluşly zergärçilik önümleri adamyň we haýwanlaryň, guşlaryň we möjegiň formalaryny gaýtalaýar, bular bolsa ähli türki halklaryň iň gowy görýän nagyşlarydyr.
Estetiki wezipesinden başga-da, şaý-sepler dürli keselleriň öňüni almak ähmiýetine hem eýedir, şaý-sepleriň keramatlylary hem bolup, olar adamlary göz degmeden goraýar. Seýrek bolaýmasa, olaryň Merkezi Aziýanyň beýleki halklarynyň şaý-sepleriniň arasynda özüne meňzeşleri ýokdur. Şol bir wagtyň özünde gadymy Parfiýanyň hem-de Margiananyň bezeg sungaty bilen arabaglanyşygynyň bardygy duýulýar, bu bolsa, şübhesiz, çeperçilik däpleriniň güýjüne hem-de üznüksizligine şaýatlyk edýär.


text:
Abdyllaýew Wahyt Abdyllaýewiç
Abdyllaýew Wahyt Abdyllaýewiç (1912, Samarkant) - Edebiýatçy alym, ÖzSSR Ylymlar Akademiýasynyň akademigi (1966), filologiýa ylymlarynyň doktoy (1959), SSSR Ýazyjylar soýuzynyň çleni. Abdyllaýew ylmy-pedogogiki işine 1928-nji ýyldan başlady. Ol Özbegistanyň dürli okuw jaýlarynda özbek dili we edebiýatyndan sapak berdi. Abdyllaýew 1944 ýylyndan Samarkant döwlet üniwersitetinde işläp başlady, 1963-nji ýylda şu ýokary okuw jaýynyň rektory boldy. Abdyllaýew özbek edebiýatynyň taryhyna degişli 50-den gowrak ylmy-barlag işleriniň awtorydyr. Ol 1963, 1966 ýyllarynda ÖzSSR Ýokary Sowetine deputat saýlanýar.


text:
Abdylhalyk Gižduwany
Abdylhalyk Gižduwany (Abdylhalyk ibn Abdyljemil Gižduwany, 1179 ýylynda aradan çykan) - "hajagan" ("hojalar") atly reaksion derwüşçilik toparyň esasyny goýanlarň we teoretikleriniň biri. Ol Buharanyň golaýynda ýerleşýän nda önüp-ösüpdir. Abdylhalyk Gižduwany Abu Ýusup (Hoja Ýusup baba) Hemedanynyň dört şägirdiniň (Hoja Abdylla Barky, Hoja Hasan Andaky, Hoja Ahmet Ýasawy we Abdylhalyk Gižduwany) biri bolupdyr we şonuň taglymatlaryny ýaýradypdyr. Onuň kakasy ymam Abdyljemil ady bilen meşhur bolupdyr. Abdylhalyk öz nesihatçysy hakda "Menakyby-Hoja Ýusup Hemedany" atly eser we başgada birnäçe kitap ýazypdyr.


text:
Çigrek
Çigrek diýip howanyň ýylylygynyň sowap pese düşmegi, howanyň we toprak üstüniň temperaturasy -00°С we ondanam pes bolmagyna, hem-de ýylyň ösüş döwründe howanyň gije-gündizki ýylylygy 00°С we pese çenli sowap üýtgemek hadysasyna aýdylýar. Ösümliklere gözegçilik işini ýylylygy söýýän ösümlikler gögerip çykandan soňra (şitiller gögerenden), gömülen üzümler açylandan soň, baglar gülländen, güýzüne bolsa, ýylylyk söýýän ösümlikleriň hasyl ýygnaýan döwrüne çenli geçirilýär. Gowşak çigrekde sowuk alýan gowaça we beýleki ösümliklere gözegçilik psihometr çeleginde 20°С we pes bolan wagty geçirilýär. Ýazuw işleri ösümlikleri çigrek zaýalanda geçirilýär:
- ýaprak (guran wagty) we ýaş gök (gowşak ösýän wagty), ýapraklaryň ir wagtda dökülmegi;
- gowaçanyň kökleriniň ýokarky, ortaky we aşaky gatlaklarynda;
- şahasy, baldagy miweleriniň çybyk gözleri;
- gül çogdumy, gunçasy, güli, sowuk degen gül täji;
- miwe düwünçegi, ýetişmedik miwe ýa-da doly bişip ýetişmedik däne;
- ýetişen miwäni, dänäni;
- ösümligi doly sowuk urmagy.


text:
Mustafa Çokaý
Mustafa Çokaý 1889-njy ýylyň 25-nji dekabrynda günorta Gazagystanyň öňki Ak meçet, soňraky Gyzyl Orda şäheriniň golaýyndaky Narşoky gyşlagynda, gurply hem abraýly adamyň maşgalasynda dünýä indi. Ol üç erkek doganyň ortanjysy bolupdyr. Çaga wagtyna oba mekdebinde, oglanlyk hem ýetginjeklik ýyllarynda Daşkentdäki Türküstan çagalarynyň gimnaziýasynda gowy bilim alypdyr. Soňra Peterburg uniwersitetiniň ýuridiki fakultetini tamamlapdyr.
Onuň gimnaziýa hem studentlik ýyllary örän dartgynly döwre, syýasy çaknyşyklaryň dowam edýän wagtyna gabat gelýär. Şol döwürde Günbatarda 1-nji Jahan urşy-da barýardy. Aýratyn-da, 17-nji ýylyň başynda bolup geçen Fewral rewolýusiýasyny Mustafa Çokaý ýakyndan synlapdyr. Şol rewolýusiýanyň yz ýany Orsýetde döredilen Wagtlaýyn hökümete giren we soňra onuň ýolbaşçysy bolan Aleksandr Kerenskini ýakyndan tanapdyr. Öz wagtynda A.F. Kerenskiý hem Daşkent gimnaziýasynda okan ekeni.
Şol syýasy hereketler, Orsýetde bolýan özgerişlikler hem onuň baknalygyndaky Türküstan halkynyň agyr sosial ýagdaýy Mustafa Çokaýyň syýasy garaýyşlarynyň kämilleşmegine güýçli täsir edipdir. Ol öz döwrüniň öňdebaryjy hem tanymal şahslarynyň ençemesi bilen duşuşypdyr, olar bilen pikir alşypdyr. Onuň esasy maksady Türküstany Russiýanyň kolonial zulumyndan halas etmek bolupdyr. Sebäbi Türküstan öz dürli etniki düzümi, öňki ýaşap gelen taryhy şertleri, dini ynanjy hem sosial-ykdysady ýagdaýy babatynda, Orsýetden düýpli tapawutlanypdyr.
Mustafa Çokaýyň aýtmagy boýunça, Türküstanda halk synpy gatlaga bölünmändir we olaryň arasynda synpy çaknaşyk bolmandyr. Şonuň üçin ykdysady maksat bilen geçiriljek reformalara syýasy gatlagyň arasyndaky barlyşyksyz göreş hökmünde däl-de, ýerli şertlere görä çemeleşmelidigini öňe sürüpdir. Ol bu ugurda owaly bilen rus kolonial süteminden dynmagy esasy şert saýypdyr. Ol bu ugurda ýaş türküstanlylar hem beýleki progressiw pikirli toparlar bilen ýakyn aragatnaşykda bolupdyr. Ol Russiýada amala aşýan syýasy özgerişlikleriň hiç biriniň, şol sanda Wagtlaýyn hökümetiň hem, Bolşewikleriňem Türküstanyň halkyna milli azatlyk bermejegine göz ýetiripdir. Şeýlelikde, 1917-nji ýylda Türküstan musulman komitetiniň agzasy, soňra onuň başlygy bolupdyr.
Mustafa Çokaý 1917-nji ýylyň noýabrynda döredilen Türküstan awtonomiýasynyň agzalygyna saýlanýar. 1917-nji ýylyň 10-njy dekabrynda Türküstan awtonomiýasy jar edilýär. Wagtlaýyn hökümetiň düzümine ýerli milletleriň ählisinden wekiller, şol sanda musulman däl milletlerden hem wekiller girýär. Hökümeti dolandyrmak işi Mustafa Çokaýa tabşyrylýar.
Türküstan awtonomiýasyny Merkezi Aziýadaky ähli milletler goldapdyrlar. Türküstan awtonomiýasy bary-ýogy 64 gün ýaşap bilipdir. Bu awtonomiýa 1918-nji ýylyň 13-nji fewralynda Gyzyl Goşun tarapyndan wagşylarça basylyp ýatyrylýar. Şondan soň Mustafa Çokaýyň durmuşynda sergezdançylykly döwür başlanýar.
Fransiýada ýaşamaly bolýar
Mustafa Çokaý Orsýetiň dürli şäherlerinde, az wagtlyk Kawkazda, Türkiýede, soňra Fransiýada ýaşamaly we işlemeli bolýar. 1919-njy ýylyň başynda Krasnowodskide hem Aşgabatda bolup görüpdir. Örän sowatly hem düşünjeli bu ynsan öz ene dili bilen birlikde çagataý dilini göwy özleşdiripdir. Türk dilinde erkin ýazmagy hem gürlemegi başarypdyr. Rus dili onuň ikinji ene dili ýaly bolupdyr. Fransuz hem iňlis dillerini bilipdir. Şol bilimi oňa dürli dillerde makalalar ýazmaga hem örän abraýly tribunalarda çykyş etmäge şert döredipdir.
Mustafa Çokaý Fransiýada ýaşan döwründe “Ýaş Türküstan” žurnalyny esaslandyrýar. Mustafa Çokaýyň ýiti sözi, yzygiderli çykyşy hökümet başynda oturan bolşewikleri (kommunistleri) Türküstanyň halky, olaryň maddy hal-ýagdaýy barada alada etmäge mejbur edipdir. Iňlis dilinde ýazan “Türküstanda basmaçylyk hereketi” atly uly göwrümli maklasynda türkmen halkynyň watançy ogly Jüneýit han – Gurbanmämmet serdar barada giňişleýin maglumat beripdir.


text:
Çinua Açebe
Çinua Açebe
Nigeriýanyň beýik ýazyjysy, dünýä belli kyssaçy Çinua Açebe 1930-njy ýylyň 16-njy noýabrynda, Anambra ştatynyň Ogidi şäherinde dünýä indi. Ýazyjynyň hakyky ady – Albert Çinualumogu Açebe. Çagalykdan çeper edebiýata imrinen ýazyjy başlangyç bilimini dogduk mekanynda alypdyr. 1948-nji ýylda Nigeriýa Garaşsyzlygyny gazananyndan soň, bu ýerde ilkinji ýokary okuw jaýy bolan Ibadan Uniwersiteti açylypdyr. Beýleki meşhur ýazyjylar Wole Şoýinka, Eleçi Amadi, J.P.Klark, Kristofer Okigbo bilen birlikde, Açebe hem bu uniwersitetiň ilkinji uçurymlarynyň biridir. Ol iňlis dili, taryh we ylahyýet hünärleri boýunça okuwyny tamamlaýar, soňra radioda işleýär.
1958-nji ýylda Açebeniň «Ähli zatlar pytraýar» atly ilkinji we iň belli romany çap edilýär. Bu roman Afrika edebiýatynyň iň köp okalýan we iň köp terjime edilýän eseridir. Mundan soň Açebe «Indi rahatlyk ýok», «Hudaýyň oky», «Halkyň adamy» romanlaryny döredýär. Bu eserler hem okyjylar tarapyndan gyzgyn garşylanýar. 70-nji ýyllarda ýazyjy ABŞ göçýär. Bu ýerde ol birnäçe esselerini, goşgylaryny, hekaýalaryny çap etdirýär. «Sawannanyň garynjalary» atly indiki we, şu wagta çenli, iň soňky romanyny ýazyjy 1988-nji ýylda çap etdirdi.
1990-njy ýylda Açebe awtomobil heläkçiligine uçraýar, şondan bäri aýagy maýyp galýar. Soňky döwürde ol çeper eser döretmegini bes edip, diňe makaladyr, ylmy işlerini çap etdirýär. Ýazyjy birnäçe uly baýraklara, şol sanda 2007-nji ýylda Halkara Buker baýragyna hem mynasyp boldy.


text:
Halkara Informatika Olimpiadasy
Halkara Informatika Olimpiadasy (IOI, International Olympiad in Informatics) informatika dersi boýunça mekdep okuwcylarynyñ arasynda her ýilda geçirilýän bäsleşikdir. Birinji HIO 1989-nji ýylda geçirildi.
Bäsleşik 2 günlük kompýuter programmirlemekden we algoritmik meseleleri cözmekden ybarat. Her okuwcynyn ozi ayri ýaryşýar. Gatnaşýan her Döwletden 4-e çenli okuwcy getirmek bolýar (2004-nji ýylda 81 golaý yurt gatnaşdy). Okuwçylar öz ýurtlarynda geirilýän Döwlet bäsleşiklerine görä saýlanýarlar. Meselem, Türkmenistanyň adyndan gatnaşýan topar, Turkmenistanyñ mekdep okuwcylarynyñ arasynda geçirilýän "Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy zamanasynyñ altyn zehinleri" atly informatika we kompýuter tehnologiýalarynyñ esaslary dersi boýunça bäsleşige görä saýlanýar.
Türkmenistan IOI99(diñe ýolbaşçy), IOI2000, IOI2001(dine yolbascy), IOI2002, IOI2003, IOI2004, IOI2005 (1 bürünç medal), IOI2006 (1 altyn medal) gatnaşdy we IOI2007 taýýarlyk görülýär.
IOI2007 Horwatiýa döwletinde geçiriler.
Bäsleşigiñ geçirilşi[üýtget]
Bäsleşigiñ her gününde okuwçylara 3 sany mesele we olary cozmek ucin 5 sagat berilyar. Her okuwcynyn yeke ozi ishlemeli, dine oz kompyuteri bilen we okuwcydan, kitapdan hic hili komek almazdan. Meseleleri cozmek ucin okuwcylar C, C++ yada Paskal programmirleme dilinde programma yazmaly we ony 5 sagat gecmezden on ibermeli bolyarlar. Synag gutaranyndan sonra, onden tayyarlanan gizli testler (koplenc 10-20 test bolyar) bilen hemme kisinin programmalary barlanyar. Her dogry gecen test ucin okuwcy belli bir baha alyar. Yazilan programma belli bir wagtyn icinde ishini gutarmaly, rugsat edilen yatdan artykmac ulanmaly dal we dogry jogap cykarmaly.
Birinji we ikinji gunlerde alynan ballar jemlenyar. Yapilis dabarada okuwcylara olaryn bahalaryna gora medallar paylanyar.
IOI bolan yerleri we sahypalary[üýtget]
- IOI 2009 2009-njy ýylda Plovdiv, Bolgariýa geciriler.
- IOI 2008 2008-nji ýylda Alexandriýa, Müsür geciriler.
- IOI 2007 2007-nji ýylda Zagreb, Horwatiýa geciriler.
- IOI 2006 2006-njy ýylyň Mérida, Yucatán, Meksika, August 13 - 20, 2006 Web sahypasy
Serediñ[üýtget]
- Halkara Matematika Olimpiýadasy (IMO)
- Halkara Fizika Olimpiýadasy (IPhO)
- Halkara Himiýa Olimpiadasy (IChO))
- Halkara Biologiýa Olimpiadasy (IBO)
- Halkara Ýaşlar Tebigy Bilimler Olimpiýadasy (IJSO: International Junior Science Olympiad)


text:
Garagum
Garagum çöli Türkmenistanda ýerleşýär. Tutýan meýdany 350,000 km² bolan bu çöl Türkmenistanyň 70 prosentinden gowragyny öz içine alýar. Adynyň Garagum (Gara Gum) gumunyň reňkiniň beýleki çölleriň gumundan garaňky reňkde bolanlygy sebäplidir. Türkmenistanyň çäklerindäki ähli çägelik düzlükleri öz içine alýar.
Garagumuň iň uly böleginiň iki dürli ady bolup, oňa Peslik Garagum ýa-da Merkezi Garagum diýýärler. Ýer üstüniň deňiz derejesinden beýikligi töweregindäki ýerlerden pes bolany üçin oňa Peslik Garagum diýilýär. Merkezi Garagum diýilmeginiň sebäbi bolsa bu çägelik meýdanyndan günbatarda-da, gündogarda-da, demirgazykda-da, günortada-da başga çägelikleriň ýerleşýändigi üçindir. Merkezi Garagum Balkan, Ahal, Mary welaýatlarynyň çäklerine ýaýrandyr.
Tutýan meýdany boýunça ikinji uly çägelige Üňüzaňyrsy Garagum diýilýär. Bu çägelik tutuşlygyna diýen ýaly Daşoguz welaýatynda we Lebap welaýatynyň demirgazyk-günbatar çetinde ýerleşýär.
Meýdany boýunça üçünji ýerde durýan çäge-düzlüge Günorta-Gündogar Garagum diýilýär. Bu çägelik Merkezi Garagumuň gönüden-göni gündogardaky dowamydyr. Günorta-Gündogar Garagum Lebap hem-de Mary welaýatlarynyň çäginde ýerleşýär.
Garagumuň hemme ýeri boýdan-başa çägeler bilen örtülen däldir. Günorta böleginde toýunly düzlükler takyrlyklar bilen cäge gerişleriniň, depeleriniň utgaşykly ýer üstüniň giňden ýaýran çäkleri öri meýdanlary üçin ýylyň bütin dowamynda amatlydyr. Ata-babalarymyz “Gumum bar – humum bar” diýip ýöne ýere aýtmandyrlar. Türkmen halkynyň sallançagy, gowgaly ýyllarda goragçysy bolan we ony maldarçylyk, gurluşyk önümleri, şeýle hem dürli ýerasty baýlyklar bilen bol-elin üpjün edýän bu ümmülmez giňişlik, sözüň doly manysynda, ülkämiziň genji-hazynasydyr, tükeniksiz baýlygydyr. Şuny göz öňünde tutup, Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada:
Gaýmagyň galňasyn, synman gaýnagyn, Goýny Garagumly – gorly türkmensiň!
Garagumuň – desterhanyň, hazynaň, Rysgal-bereketli, barly türkmensiň! –
diýip ýazýar (275-276 s.).


text:
Ýapon dili
Häzirki döwürde ýapon dili Ýaponiýada we Ýaponiýanyň daşyndaky döwletlerde jemi 130 million adam tarapyndan ulanylýar. Ýapon dili dünýäde iň köp geplenilýän dilleriň hatarynda dokuzynjy bolup durýar. Ýapon dili ýapon ýa-da ýapon-rýukýuan dil maşgalasyna degişli bolup durýar. Ýapon dili bilen baglanşykda ençeme dil maşgalasy agzalyp geçilýär ýöne bularyň hiç birisi hem alymlar tarapyndan biragyzdan kabul edilen däldir. Ýapon dili agglutinatiw dillerden bolmak bilen birlikde bu dilde hormat bilen ýüzlenmek üçin örän köp görnüşli sözler bardyr. Bu bolsa ýapon jemgyýetiniň köp gatlaklylygy bilen düşündirilip biliner. Ýapon dili üç sany ýazgy arkaly ýagny üýtgedilen hytaý harplary (başgaça ady kanji), üýtgedilen hytaý harplarynyň iki bogunly görnüşi (başgaça ady hiragana) we katakana atly harplardan düzülendir. Döwrebäp ýapon dilinde latyn elipbiýi hem (ýapon dilinde romaji) ulanylýar. Latyn elipbiýi esasan şereketleriň ady, reklamalarda we ýapon harplary kompýutere geçirilende ulanylýar. San hökmünde bolsa arap sanlaryndan başga-da sino-ýapon (ýapon sanlary) giňden ulanylýar. Beýleki diller ýapon diliniň baýlaşmagynda örän uly orny eýeleýär. Hytaý dili ýa-da hytaý dilinden üýtgäp geçen sözler ýapon diliniň baýlaşmagynda azyndan 1500 ýyl bäri öz täsirini görkezip gelýär. XIX asyryň aýaklaryndan başlap hidi-ýewropa dil maşgalasyndan we esasanam iňlis dilinden ençeme söz ýapon diliniň has-da baýlaşmagyna getiripdir. Ýaponiýanyň XVI asyrda Portugaliýa bilen soňra bolsa XVII asyrda Niderlandiýa bilen söwda bolanlygy sebäpli ýapon diliniň baýlaşmagyna portugal we golland dilleriniň hem uly täsirleri bolupdyr. Geografiki taýdan ýapon dili Ýapon dili diňe Ýaponiýanyň çäginde geplenilýär diýsek ýalňyş bolar. Ýaponiýa Koreany, Taýwany, Hytaýyň käbir ýerlerini ,Filippinleri we Ýuwaş okeandaky käbir ýerleri ikinji jahan urşy wagtlarynda basyp alypdyr.


text:
Wittadini muhomory
(lat. Amanita vittadinii) Amanitalar (Ýylan kömelekler) maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Makromiset kömelekleriň gurak zolakdaky az sanly we üzlem-saplam ýaýrawly, mikoriza emele getiriji ekologiki toparynyň görnüşi [2]. Zäherli kömelek. Gysgaça beýany. Kömelegiň seýrek halatlarda sargylt ýa-da çalymtyl, diametri 4–14 sm ýetýän ak telpejigi bolýar. Kömelegiň göbegi sütün şekilli, köp bölegi ak, düýbi garamtyl reňkli. Ýaýraýşy. Günbatar Köpetdag (Hozlydere jülgesi). Türkmenistandan daşarda — Kawkaz, Merkezi Aziýanyň günortasy, Günorta Ýewropa, Arabystan, Demirgazyk Afrika, Günorta Amerika. Bitýän ýerleri. Daglaryň eňňitlerinde. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Seýrek, iki-ýeke sanysy duş gelýär. Soňky onýyllykda sany barha kemelýär. Esasy çäklendiriji sebäpler. Yssy we gurak howa zerarly gyş-ýaz möwsümlerinde topragyň yzgarlylygynyň pes bolmagy. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Miwe bedenleri ýeke-ýekeden döreýär. Toprakda çyglylygyň ýeterlik ätiýaçlygy saklanan ýagdaýynda, aprel–maý aýlarynda ýüze çykýar [1]. Kömelegiň ýaşajyk düýpleri guran ýagdaýnda hem ösüş ukybyny ýitirmeýär. Wagtlaýyn gurakçylykdan soň ygal ýagsa, täzeden ösüp başlaýar we kadaly boý alýar [2]. Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi. Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Ýaýrawynyň bir bölegi Sünt-Hasardag döwlet goraghanasynyň çäklerinde goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Bitýän ýerlerinde gorag düzgünlerini berjaý etmeli. Barlaglar boýunça teklipler. Täze bitýän ýerlerini gözlemeli, biologiki aýratynlyklaryny öwrenmeli, çäklendiriji sebäplerini anyklamaly. Düzüjiler: I. P. Frolow, B. R. Imamgulyýew


text:
Awiasiýa
Awiasiýa (latin dilinde avis - guş) - Ýeriň töweregindäki howa giňişliginde howadan agyr enjamlarda uçuş. 20 asyryň 60 ýyllarynda awiasiýada uçarlar, dikuçarlar we planýorlar ulanylýar. Awiasiýa graždan awiasiýa hem-de harby awiasiýa bölünýär. Graždan awiasiýasyna transport, sanitar, türgenleşik - sport awiasiýasy hem-de ýörite niýetlenen ( oba hojalyk awiasiýasy, aerofotosýomka, aragatnaşyk, geologiki razwedka, balyk promyselleriniň razwedkalary we ş.m.) awiasiýa girýär. Howa ýollary boýunça ýük daşamak we ýolagçylary regulýar gatnatmagy üpjün etmek üçin graždan awiasiýasynyň ygtyýarynda: turboreaktiw, tubowintli we wintomotorly uçarlaryň, dikuçarlaryň parky, uçuşlary üpjün edýän dolandyryş hyzmatlary hem-de radiotehnik, meteorologik, ýagtylyk tehniki serişdeleri; aerodromlar we aeroportlar bolýar.
Rus alymy M. W. Lomonosow 1754 ýylda pružin bilen tow berilýän dikuçaryň modelini gurupdyr we şeýle enjamyň uçup biljekdigini praktikada subut edipdir. 1881 ýylda Russiýada deňiz ofiseri A. F. Možaýskiniň howada uçýan snarýad diýip atlandyran enjamy üçin patent berlipdir. 19 asyryň ahyrlarynda we 20 asyryň başynda öňde barýan döwletleriň alymlary awiasiýa barada köp sanly teoretiki hem eksperimental gözlegler geçirip başlaýarlar. Rus alymy prof. N. Ýe. Žukowskiý we onuň okuwçysy akad. S. A. :aplygin aerodinamika ylmynyň ösmegine aýgytly goşant goşýarlar. 1902 ýylda Moskwa döwlet uniwersitedinde Žukowskiniň inisiatiwasy boýunça Russiýada ilkinji gezek aerodinamik turba gurulýar. Amerikan mehanikleri doganlar U. we O. Raýt ilkinji bolup, uçara içinden ýandyrylýan dwigatel goýdular. 1903 ýylyň Bitaraplyk aýynyň 17-sine olaryň kerosin bilen işleýän dwigatelli uçarynyň ilkinji uçuşy üstünlikli geçdi. 1904 ýylda Moskwanyň eteginde - Kuçinoda aerodinamik institut döredildi.
1914 ýylda başlanan I jahan urşy awiasiýanyň ösmegine ýardam etdi. Awiasiýany harby maksatlar üçin giň ulanyp boljakdygy belli boldy. Agyr uçarlary gurmak boýunça Russiýa birinji orny eýeledi. Sikorskiniň 1913 ýylda gurlan 4 motorly "Ilýa Muromes" uçary 800 kg çenli bomba, 3-7 pulemet we 8 adamdan ybarat bolan ekipažy göterip bilýärdi. 1918 ýylda Howa flotynyň kollegiýasy döredildi. Şol ýyl Merkezi aerogidrodinamik institut döredildi we oňa N. Ýe. Žukowskiý ýolbaşçylyk etdi. 1930 ýylda Sergo Orjonikidze adyndaky Moskwa awiasiýa inistitudy döredildi. 20 ýyllarda uçar gurluşygy boýunça A. N. Tupolewiň, N. N. Polikarpowyň, D. P. Grigorowiçiň konstruktorlar býurosy döredildi. Ilkinji gurlan sowet uçarlarynda uzak aralyklara birnäçe uçuşlar amala aşyryldy, meselem: Moskwa-Pekin (1925), Moskwa-Tokio-Moskwa (1927), Moskwa- Nýu-Ýork (1929). 20 asyryň 30 ýyllarynyň ortasyna çenli SSSR-de kuwwatly awiasiýa senagaty döredildi. Tizlikleri 450-525 km/s çenli bolan I-15, I-16 (1933) we I-153 (1938) uçarlary we ýük göterijiligi uly bolan birnäçe bombalaýjy uçarlar guruldy. Beýik Watançylyk urşunyň başlanan wagtyna çenli istrebitel uçarlaryň tizligi 600-650 km/s ýetdi we olar 11-12 km beýiklige uçup bilýärdiler.
Awiasiýa Beýik Watançylyk urşy döwründe hem ösdi. Bu döwürde dürli tipli harby uçarlar döredildi. Meselem: La-5, Ýak-1, MiG-3, Pe-2, Il-4, Tu-2 we başgalary. Wintsiz işleýän, kuwwatly we ýeňil reaktiw dwigateliň döredilmegi Awiasiýada tehniki öwrülişigiň başlangyjy boldy. Eýýäm 30 ýyllaryň II ýarymynda SSSR-de, Angliýada, Germaniýada, Italiýada we ABŞ-da reaktiw dwigatelleri döretmegiň üstünde uly işler geçirildi. 1940 ýylyň Baýdak aýynda kosmos gämilerini dörediji S. P. Korolýowyň (serediň) konstruksiýasy boýunça ýasalan SK-9 raketoplanynda lýotçik W. P. Fýodorow SSSR-de ilkinji reaktiw uçuşy amala aşyrdy. Beýik Watançylyk urşundan soňky döwürde SSSR-de awiasiýa has güýçli ösüp başlady. 60 ýyllaryň ortalarynda uçarlaryň uçuş tizligi 3000-5000 km/s ýetdi.
Graždan Awiasiýasy SSSR-iň bitewi transport sistemasyna girýär. Aeroflotyň döredilmegi W. I. Leniniň ady bilen baglanyşyklydyr. 1923 ýylyň Baýdak aýynyň 9-na Graždan Awiasiýasynyň dörän güni hasaplanýar, çünki şol gün W. I Leniniň inisiatiwasy boýunça ýurdumyzda graždan howa flotunyň - Graždan awiasiýasynyň soweti döredildi. Tiz wagtdan Moskwa we Nižniý Nowgorod aralygyna ilkinji kadaly howa ýoly açylýar. 1933 ýylda şol ýol boýunça 229 ýolagçy gatnadyldy. Ondan bäri takmynan ýarym asyr geçdi. Şol döwür içinde ýurdumyz kuwwatly awiasiýaly döwlete öwrüldi. Häzir h. h-nyň pudaklarynda graždan awiasiýasynyň hyzmatlaryndan peýdalanylýar. Beýik Watançylyk urşundan soňky döwürde harby awiasiýa bilen bir hatarda bütin dünýäde graždan awiasiýasy hem güýçli ösüp başlady. 30 ýyllaryň ortasynda 24 orunly Li-2 samolýotyň (Duglas DS-3 firmasynyň amerikan lisenziýasy boýunça) gurulmagy SSSR-de graždan awiasiýasynyň ösmegine ýardam etdi. Ilýuşiniň iki motorly Il-12, soňra kämilleşdirilen Il-14 samolýotlarynyň döredilmegi bilen SSSR-de graždan awiasiýasynyň uruşdan soňky ösüşi başlandy. Reaktiw tizlikli ýolagçy samolýotlarynyň ilkinji uçuşlary iňlisleriň "Kometa" samolýotynda 1949 ýylda, sowet Tu-104 samolýotynda bolsa 1955 ýylda amala aşyryldy. 1957-1959 ýyllarda Il-18, Tu-114, şonuň ýalyda O. K. Antonowyň konstruktorlar býurosynyň kollektiwi tarapyndan An-10, An-24 ýolagçy samolýotlary döredildi.
Fransiýada gurlan turboreaktiw ýolagçy samolýoty "Karawella" iki konturly dwigateli fýuzelýažyň guýruk böleginde ýerleşdirilýän samolýotlary döretmegiň başlangyjy boldy. 1965 ýylda SSSR-de Antonowyň konstruksiýasy boýunça dünýäde iň uly An-22 ("Anteý") transport samolýoty guruldy. "Anteýde" her biriniň kuwwaty 15 müň at g. deň bolan 4 sany turbowintli dwigatel ýerleşdirildi. Ol 80 t. peýdaly ýüki 5 müň km. aralyga 740 km/s tizlik bilen äkidip bilýär. 1967 ýylyň 26 oktýabrynda bu samolýotda 100,4446 T. ýüki 7800 m. ýokary götermek boýunça rekord goýuldy. 1968 ýylda üç reaktiw dwigatelli Tu-154 samolýoty ilkinji uçuşy amala aşyrdy. Bu samolýot 164 ýolagçyny 1000 km/s tizlik bilen 6 müň km çenli aralyga äkitmäge niýetlenendir.
60 ýyllaryň ahyrynda birnäçe ýurtlarda ses tizliginden hem ýokary tizlikli ýolagçy samolýotlary döretmek barada işler dowam etdirildi (SSSR-de Tu-144, Angliýada we Fransiýada "Konkord", ABŞ-da "Boing-2707"). Şeýle samolýotlaryň ilkinjisiniň (Tu-144) uçuşy 1968 ýylyň 31 dekabrynda boldy.
TSSR-de ilkinji howa ýoly 1928 ýylda Türkmenabat - Daşoguz aralygynda açyldy. Aşgabatda birinji gezek 1934 ýylda samolýotlardan 6njy transport otrýady düzüldi. 1935 ýylda "ANT-3" samolýotynda pilot N. S. Mineýew, bortmehanik K. I. Krukowskiý bilen bilelikde Garagumyň üstünden 460 km uzaklygy gonman uçmaklygy başardy. 1934 ýylda Balaşow şäherindäki lýotçikler taýýarlaýan mekdebi gutaran türkmen ýigidi Anjan Amanow howa korabllaryny sürüp başlaýar. Ondan bäri köp ýyl geçdi we samolýotyň şturwalyna ençeme ýaş türkmen ýigitleri geldiler: K. M. Garajaýew, Myrat Aşyrow, Beki Meňliýew, Annaguly Nowruzow we başgalary indi birinji klasly howa laýnerlerini sürýärler. Häzirki döwürde howa ýoly TSSR boýunça ýolagçylary gatnatmakda köp ulanylýan ýollaryň biri hasaplanýar. 1934 ýyldan TSSR-de ýörite ulanylýan kiçi awiasiýa ösüp başlaýar. Respulikada howa transporty çalt depginler bilen ösýär. 1956 ýylda howa transporty boýunça 79 müňe golaý ýolagçy gatnadylan bolsa, 1969 ýylda gatnadylan ýolagçylaryň sany mln-dan hem geçýär. Howa ýolynyň seti ep-esli giňeldi. Täze howa ýollary: Aşgabat-Kiýew, Aşgabat-Leningrad, Aşgabat-Almaata, Aşgabat-Nowosibirsk we beýleki ýollar döredi. Awiasiýa respublikanyň h. h-nyň pudaklaryna giňden ornaşyp, oba hojalygynda, geologlaryň gözleg işlerinde, täze nebitli, gazly ýerleri özleşdirmekde, ilatyň jan saglygyny goramakda we ş.m. giňden ulanylýar. Awiatorlar Uralyň sebagatyny gaz bilen üpjün edýän Ojak gaz çeşmesini özleşdirmekde hem uly goşant goşdular.


text:
Bronhit
Bronhit (lat. bronchitis, bronh + -itis — sowuklama) — bu bronhlaryň sowuklamasydyr. Bronhitde esasan hem bronhlaryň nemli bardasy zeperlenýär. Dem alyş bilen bagly keselleriň arasynda bronhit iň köp duş gelýän keseldir. Bronhitiň özbaşdak, bir-birinden tapawutlanýan dowamly we ýiti görnüşi bolýar.
Ýiti bronhit[üýtget]
Ýiti bronhitiň esasynda respirator wiruslar zerarly döreýän bronhlaryň nemli bardasynyň alawlama ýagdaýy ýatyr. Respirator wiruslaryna streptokokklar, pnewmokokklar, gemofiliýa taýajygy ýaly ýokançlyklar birigip bilýär. Şeýle hem traheit, laringit, rinofaringit ýaly keseller bilen ýüze çykyp bilýär.
Bronhitiň döremegine sowuklama, çilimkeşlik, alkogol içgiler, burundan dem almagyň bozulmagy, döş kapasasynyň şekiliniň üýtgimegi sebäp bolýar. Himiki (gyjyndyryjy gazlar) ýa-da fiziki (sowuk ýa-da yssy howa) täsirleriň netijesinde hem ýiti bronhit döräp biler.
Bronhit dürli şikeslendiriji maddalar arkaly hem ýüze çykýar. Şikeslendiriji madda dem alnanda, howa arkaly bronhlara düşýär. Mundan başga-da şol madda gan akymy (gematogen ýoly) ýa-da limfa akymy (limfogen ýoly) bilen bronhlara geçip bilýär. Netijede bronhlar, has takygy olaryň nemli bardasy çişýär we nemli iriňli bölünip çykma emele gelýär. Has agyr ýagdaýlarda bronhlaryň nemli gatlagynda dargama ýagdaýlary bolup geçýär.
Çişme zerarly bolup geçýän üýtgeşmeler we bronhlaryň gysylmagy netijesinde bronhial geçirijilik bozulýar (esasanam ownuk bronhlaryň şikeslenmesinde).
Ýokanç gelip çykyşly bronhit ýiti rinitiň we laringitiň esasynda başlanýar. Ýiti bronhit başlanda, adam özüni ýaramaz duýýar, onuň döşi ýanyp duran ýaly bolýar.
Bronhitiň esasy alamaty – üsgülewükdir. Ol gury ýa-da gakylykly bolýar. Ýiti bronhitde üsgülewük tutgaýgörnüşli bolýar. Käte tutgaýgörnüşli üsgülewük şeýle bir güýjeýär, hatda kellagyryny hem döredip bilýär. Näsaglar ysgynsyzlyga, üşütmä, gyzgynynyň 37-38Сº ýetýändigine, kellagyra, damarlardaky (myşsalardaky) agyra arz edýärler.
Auskultasiýa (diňläp barlamak usuly) geçirilende, agyr dem alyş we dagynyk gury hyžžyldy bellenilýär. Ganyň barlaglarynda kän bir üýtgeşmeler bolmaýar.
Kesel başlanyndan soň, goýy gakylyk emele gelýär we üsgülewük az-kem ýeňleýär. Näsagyň özüni duýşy gowulaşýar. Adatça kesel bir-iki hepde dowam edýär. Emma üsgülewük bir aýa çekip bilýär.Ýiti bronhitde dem almak has kynlaşýar. Ýiti bronhit dowamly bronhite geçip bilýär.
Ýiti bronhitiň bejerilişi[üýtget]
Ýiti bronhitde düşekde ýatmak we azrak hereket etmek maslahat berilýär. Bu örän wajypdyr! Köp hereket edilende, dem alyş ulgamyna agram düşýär. Ýiti bronhitde oňat iýmitlenmek gerek, derman ösümlikli çaý, mineral suw we soda garylan süýt ýaly ýyly içgileri içmek zerurdyr.
Çilim çekmek düýbünden gadagandyr!
Döşüňize we ýagyrnyňyza bankalary ýa-da burçly gyzdyrgyçlary diňe lukmanyň görkezmesi bilen ýapmalydyr.
Gakylyk ýeňillik bilen gopup çykar ýaly we üsgülewük azalar ýaly, derman serişdeler hem ulanylýar (aspirin, parasetamol, bromgeksin, kodein, libeksin we ş.m.). Bugdan dem alma (ingalýasiýa) hem ýiti bronhiti bejermekde örän peýdalydyr. Ýörite ingalýatorlar bolmasa, öý şertlerinde hem ingalýasiýa etmek bolýar. Bug ingaliýasiýasy üçin pitijige 4-5 bulgur suw guýup, derman serişdesini atyp, gyzdyrmaly. Pitiden çykýan bugdan dem almak üçin, üstüňize desmal ýapyp bilersiňiz. Ýüzüňiz buguň çykýan ýerinden 20-30 sm aralykda bolmaly. Şeýle ýyladyş ingaliýasiýalaryny 3-5 günüň dowamynda günde birnäçe gezek 5 minut etmeli. Gakylyk iriňli bolmasa, antibiotikleri ulanmaly däldir. Olar bronhitiň diňe ýiti görnüşinde ulanylýar.
Bronhitiň ýene-de bir görnüşi- dowamly bronhitdir. Dowamly bronhit dünýäde iň giň ýaýran keselleriň biridir. Diňe Russiýa Federasiýasynda dowamly bronhit bilen kesellanleriň iki milliondan gowragy ýaşaýar. Bu bronhial demgysmaly näsaglardan iki esse köpdür. Dowamly bronhitiň şeýle giň ýaýrandygy sebäpli, tä demgysma, ysgynsyzlyk ýüze çykýança, biz lukmana ýüz tutmaýarys.
Dowamly bronhitiň ýene-de bir aýratynlygy onuň ösüşiniň çilimkeşlik bilen aýrylmaz baglanyşykly bolýanlygyndadyr. Bu çilim çekýänlerde we çilim çekýäniň ýanynda tüssesinden dem alýanlarda hem deň derejede ýüze çykýar. „Çilimkeşiň bronhiti“ diýen ýörite adalga-da bar. Çilim çekýänler öz üsgülewigine şeýle bir öwrenişýärler, hatda onuň bronhitiň esasy alamatydygyna hem üns bermeýärler. Senagat taýdan ösen ýurtlaryň ilatynyň arasynda bronhitiň ýylsaýyn artýandygy bellenilýär.
Dowamly bronhit erkek adamlarda has ýygy duş gelýär. Kesel ýaşlykdan dowamly başlanýar. Gakylykly üsgülewük dowamly bronhitiň esasy alamatydyr. Dowamly bronhitde keseliň gowşamagy ýitileşme bilen gezekleşip durýar. Dowamly bronhit köplenç sowukda, ýaramaz howa şertlerinde, sowuklamada respirator wirus ýokançlyklarda döräp bilýär. Keseliň aýdyň kliniki alamatlary adatça 40-50 we ondan ýokary ýaşdaky adamlarda ýüze çykýar.Üsgülewük keseliň esasy alamaty bolup, ol indi hemişelik häsiýete eýedir. Dowamly bronhitiň ýitileşen döwründe üsgülewük güýjeýär, gakylyk iriňli bolýar we onuň mukdary artýar, bedeniň gyzgyny 37-38Сº ýetýär, üşütme, derleme, umumy ýarawsyzlyk ýüze çykýar. Obstruktiw(bronhlaryň gysylmasy bilen geçýän) bronhitde bu alamatlara beterleşýän demgysma hem goşulýar.
Dowamly bronhitiň ýitileşýän döwründe, leýkositleriň sany artýar.
Dowamly bronhitiň bejerilmeginiň maksatlary:
- Bronhlaryň doly şikeslenmesiniň tizligini gowşatmak;
- Ýitileşmeleriň ýygylygyny azaltmak;
- Gowulaşma döwrüni uzaltmak;
- Fiziki işjeňligi ýokarlandyrmak;
- Durmuş we ýaşaýyş şertleri gowulandyrmak (işde we öýde).
Dowamly bronhitiň ýitileşýän döwründe näsag günüň köp bölegini ýerinden turman ýatmaly, onuň bolýan otagy gury, ýyly, oňat şemalladylan bolmaly. Gyşda otag şemalladylanda, näsagyň üstüni ýyly, galyň ýorgan bilen basyrmaly, ýüzüni penjireden sowmaly, sebäbi sowuk howa üsgülewügi güýçlendirip bilýär. Näsag öte gyzgyn otagda hem özüni oňat duýmaýar, ýöne ony şemal geçýän ýerlerden hem daşda saklamaly. Otag aşa gurak hem bolmaly däl. Şonuň üçin, peçleriň ýanynda içi suwly uly gaplary goýmaly, gyzgyn batareýleriň üstüne bolsa çyg mata ýapmaly. Dowamly bronhit ýitileşende ýokary kuwwatlylykly ýokumly tagamlary iýmeli. Onda belok we C witamini ýeterlik bolmaly. Lukmanyň görkezmesi bilen size fiziobejergi emler we bejeriş maşklary bellenilip biliner.
Keseli bejereniňden, wagtynda onuň öňüni almak has ähmiýetlidir. Bronhite ýazmaz ýaly, dem alyş agzalaryň we badam şekilli mäziň sowuklamasy ýaly keselleri wagtynda bejermeli. Keseliň ilkinji alamatlary ýüze çykanda, lukmana ýüz tutuň. Ol size zerur barlaglary we derman serişdelerini , beýleki bejeriş emleri geçirmegi maslahat berer.
Üsgülewüge garşy halk arasynda giňden ulanylýan derman ösümlikleri barada hem unutmaň. Olaryň birnäçesini size ýatladýarys:
- Gara turpy gyrgyçdan geçirip, suwuny süzüp alyň. Oňa 400 gram suwuk ary balyny garyň. Bu şiräni nahardan we ýatmazdan öň 2 n.ç. içiň.
- Atgulagyň ýapraklaryndan demleme taýýarlamak üçin, atgulagyň ýapraklaryndan 10 gram alyp, üstüne 200 ml gaýnag suw guýmaly. Soňra sowadyp süzmeli, günde 6 gezek 1-2 n.ç. içmeli.
- Sarymsagyň bir tokgasyny we düýp soganyň 10 sanysyny ownuk dograp, ýumşaýança süýtde gaýnatmaly. Soňra 1 ç.ç. narpyzyň şiresini we 1 n.ç. ary balyny garmaly. Günüň dowamynda 1 n.ç. içmeli.
- Mandariniň gabyklaryny gaýnadyp, süzmeli. Günde 3 gezek nahardan öň 2-3 n.ç. içmeli.
Şeýle emleri wagtly-wagtynda berjaý etseňiz, üsgülewuk ýeňlär we gakylyk dem alyş ýollaryna dykylman, aňsatlyk bilen gopup aýrylar.


text:
Aşgabatda ýaşaýan 26 ýaşly zenan Arzuw ýakynda Azatlyk Radiosyna jaň edip, ýerli häkimiýetler bilen öz arasynda bolan waka barada gürrüň berdi.
Ol zenan öz ýaşaýan jaýlarynyň birinji gatynda bikanun jaýlary gurýandyklaryny, ol ýerde bidüzgünçilikleriň bolýandygyny, emma öz şikaýatyny häkimiýetleriň diňlemeýändigini aýdýar.
Azatlyk Radiosy: Arzuw, Azatlyk Radiosyna jaň etmäge sizi nähili meseleler, nähili ýagdaý mejbur etdi?
Arzuw: Aşgabat şäher häkimligine bardym, onuň agzynda goýmadylar meni. Hat ýazmamyň, arza ýazmamyň, şeýdip jan etmämiň sebäbi doňaklyk bolup, turbalarymyzyň doňanlygy sebäpli, suwumyzyň bolmanlygy sebäpli, goňşularymyzdan bir hepde suw daşanymyza öý uprawleniýesi üns berenok. Häkimlikler üns berenoklar. Häkimlige ýazan arzaň baranok, barsaňam: “Seni suda bereris, seni häzir organ işgärlerine basdyrarys, bu işler bilen işiň bolmagyna nä hakyň bar? Bu biziň hakymyz. Sen ýaş, ýaňy bir 26 ýaşapsyň, şu taýdan git, gitmeseň, organ işgärlerini çagyryp, basdyraryn” diýip, meniň hukugymy peseldendigi üçin, arza-şikaýatymy diňlemäni üçin ýüz tutdum-da, Azatlyk Radiosyna aýdaýyn şu meseläni diýip.
Azatlyk Radiosy: Siziň häkimlige baryp aýtjak zadyňyz nämelerden, haýsy meselelerden ybaratdy?
Arzuw: Biziň özümiz etaž jaýlarda ýaşaýarys. Öňümizde, birinji gatynda bikanun jaýlary gurýarlar. Onuň içinde-de ýaşanoklar. Soň turbalary başga ýerden suw açyp, köçelere suw akdyrýarlar. Hapaçylyk. Öý uprawleniýesi seredenok. Birinjilik bilen häkimlige baryp aýtjak meseläm, prezidentiň aýal dogany Gülnabat Mälikgulyýewna şol ýerde işläp, başda işe baranda şol gelin bikanun zatlara, arz-şikaýatlara seredýän bolup işläpdir. Soň ony ol düzgünden aýyrdylar-da, diňe bakjalara, mekdeplere seredýän işlere goýdular. Kim şol gapa barsa, Gülnabat Mälikgulyýewna diňleýär diýip, maňa aýtdylar. “Baryp arzyňy düşündirseň, diňleýär şol” diýdiler.
Men Gülnabat Mälikgulyýewnany görmek isleýärin diýip, sakçydan sorap durkam, aňyrdan kömekçisi bir aýal geldi-de: “Gülnabadyň adyny tutduňyz. Men şonuň kömekçisi” diýip, üstüme gygyryp başlady. “Sen nämä adyny tutýarsyň, sen häkimlige nämä geldiň, nämä üstümize topulýarsyň” diýip, töhmet atyp ugradylar. Men bärik ýuwaşlyk bilen geldim, size arz-şikaýatymy düşündirýän diýsem: “Aý, ýör sen, aýallar guramasyna girersiň häzir, şol taýda düşündirersiň” diýip, meni bir gapa saldy: “Gir, gir, girmeseň, organ işgärlerini çagyraryn” diýip, diňe şol – gepiniň biri – organ işgärleri boldy. Menem girdim: “Siziň adyňyzy, familiýaňyzy bilmek mümkinmi?” diýsem: “Saňa biz aýtmana ne wažno, adymyzy, familiýamyzy berer ýaly sen kim?” diýip, ýüzlendiler maňa. Men aýtdym olara: “Türkmenistanyň raýaty. Arz-şikaýatymy düşündirmäge geldim” diýdim.
“Bu düzgünler bize bagly. Sen biziň syrymyzy Mälikgulyýewna düşündirmäge geler ýaly sen kim?” diýip, gorkuzyp, agladyp başladylar. “Häzir saňa polisiýa çagyrýararys, on gije-gündiz basarys” diýdiler, menem: “Ol nähili kanun? Häzir meni idäp ugrarlar öýümdäkiler. Indäp ugrarlar, eýläk-beýläk habar ederler. Basyp-bogar ýaly siz kim? Siz näme kanuna garşy gidýärsiňiz?” diýsem, “Kanuny sen öwren. Pul çykaryp, turba guraýarlar” diýip, gülüp ugradylar iki aýal bolup üstümden.
Azatlyk Radiosy: Bikanun gurluşyklar gidýär diýdiňiz, ençeme problemalaryň gürrüňini etdiňiz. Şol problemalaryň düýp sebäbi nämede, kim oňa jogapkär siziň pikiriňizçe?
Arzuw: 5-nji öý uprawleniýesi seredenok. Bidüzgünçilik 5-nji jaý uprawleniýesinde gidýär. Çilim çekýärler, arak içýärler. Moral taýdan bozuk işlerem gidýär. Şonuň üstüne hiç kim aýlanyp bilenok. Sebäbini aýdanymyzda, Gülnabat Mälikgulyýewna, prezident etrap diýilýär häzir, şonda işleýänligi sebäpli Nyýazow prezident etrabyna hiç kim degip bilmeýär, şonuň arkasyndan gürleýärler. Gülnabat Mälikgulyýewna entek eşidenok, oňa baranogam, ondan bärdäkiler hemme işi bitirip otyrlar.
Azatlyk Radiosy: Ýaşaýan jaýyňyz bilen baglanyşykly ýene nähili meseleler bar, köp gatly jaýyň öňünde bir gatly jaý guruldy diýdiňiz. Kim gurýar ony?
Arzuw: 5-nji öý uprawleniýesi S.Nyýazow etraby bilen ikisi dil birikdirip, bikanun banýalary gurýarlar, bikanun kommersiýa dükançalary açylýar, şolaryň öňünde arak içýärler, çilim çekýärler gijelerine. Uruş gidýär şol gapdallarda. Men arza ýazyp, şu zatlardan habarly etmek islänim üçin organ işgärlerine basdyrjakdyklaryny aýtdylar. Men olardan ötünç soradym, “gaýdyp siziň ýanyňyzda görünmerin” diýdim. Şonuň üçinem Azatlyk Radiosyna jaň edip, arzymy-şikaýatymy size aýtmak isledim.


text:
Awangardizm
Awangardizm -20. asyrda ýüze çykan edebi ugruň şertli ady. Bu ugruň aýratynlygy realistik çeper obrazy döretmegiň öňki däplerinden arany üzmekden, beýan etmegiň täze serişdelerini we eserleriň formal strukturasyny gözläp tapmakdan ybaratdyr. Awangardizm termininiň özi 20 ýyllaryň tankytlarynda ýüze çykdy we sungaty öwreniş ylmynda (şol sanda sowet sungaty öwreniş ylmynda-da) 50 ýyllarda ykrar edildi. Awangardizm 20. asyrda buržuaz medeniýetinde giň we çylşyrymly krizisiň emele gelmegidir, ol dünýä anarhik, subýektiw akyl ýetirmek esasynda ösdi.


text:
Aleksandr Dýuma
1802-nji ýylda Fransiýanyň Wille-Kotre diýlen ýerinde, general Tom Aleksandr Dýuma (kaka)nyň we Mariýa Luiza Labureniň maşgalasynda dünýä inýär. A.Dýuma diňe ýazyjy däl, eýsem ol dramaturg hemem žurnalistdir. A.Dýumanyň ogly Aleksandr hem kakasynyň adyny göterip, ol hem ýazyjy bolupdyr. Şonuň üçinem ataly-ogluň eserlerinde goşa dyrnagyň içinde “kakasy ýa-da ogly” ýaly ýazgylar ýazylypdyr. Aleksandr Dýumanyň çagalygy, ýaşlygy Wille-Kotrede geçýär. Ol ýokary bilimli bolmandyr, emma hroniki kitaplary köp okapdyr. Ol ilkinjileriň biri bolup, öz döwrüniň durmuşyndan drama ýazýar we “Antoni” diýlip atlandyrylan drama 1831-nji ýylda Port-Sen-Marten teatrynda sahnalaşdyrylýar. Dýuma 1840-njy ýylda artist Ide Ferýere öýlenýär. Emma 4 ýyldan soň, onuň bilen aýrylyşýar. Ýazyjy köp pul karz alyp, öz pullaryny hem goşup, özüniň birnäçe žurnallarynydyr teatryny döredýär. Emma bu zatlar şowsuz gutarýar, şonuň üçinem ol karzdarlaryndan gaçyp, Belgiýa gidýär. Ýazyjy 1858-1859-njy ýyllar aralygynda Sankt Peterburgda ýaşaýar. Ol Rossiýanyň owadan ýerlerne syýahat edip, şol ýerde-de “Täsirli gezelenç” atly kitabyny döredýär. Ýazyjynyň soňky “Graf Monte-Kristo” kitaby hemem “Genrih III we onuň kerwensaraýy” dramasy oňa köp üstünlik getirýär. Dýuma meşhur fransuz taryhçylarynyň eserlerini okap, olardan täsirlenip ýazan “Izabella Bawarskaýa” romanyny Fransiýanyň 15-19-njy asyrlardaky taryhy barada ýazýar. 19-njy asyrda gazetlerde Dýumanyň romanlaryna uly isleg bildirilýär. Dýumanyň “Üç muşketýor”, “Žorž”, “Ýigrimi ýyldan soň”, “Kyrk bäş” , “Gara çigildem” romanlary hasam adygandyr. Onuň köp eserleri başga dillere terjime edilip, köp eserleri sahnalaşdyryldy. Aleksandr Dýuma 1870-nji ýylda 68 ýaşynda Dýeppanyň töwereginde Pýuide aradan çykdy.


text:
Natural sanlar
San okunda O nokatdan sagda[OE1],[OE2],[OE3],[OE4],... kesimlere degişli sanlar: 1, 2, 3, 4,...ýaly belgilenerler. Olara natural sanlar diýilýär we N bilen belgilenýär. Başgaça, natural sanlar predmetleri – naturalary – sanamakda ulanylýan sanlardyr. Natural sanlaryň üstünde deňeşdirmek, goşmak, aýyrmak, köpelt-mek, bölmek we natural derejä götermek amallary kesgitlenendir. k we n sanlar deňeşdirilende aşakdaky ýagdaýlar bolup bilerler:
k n .
k we n sanlaryň:
- jemi S=k+n ;
- tapawudy r=k-n ;
- köpeltmek hasyly p=k×n , p=k·n , p=kn ;
- paýy q=k÷n ,q=k/n
ýaly belgilenýärler. n sanyň k-njy derejesi
munyñ manysy A gezek n bar diýmek. ýaly belgilenip, n sana derejäniň esasy, k sana bolsa, görkezijisi diýilýär. Derejä götermek amalynyň aşakdaky häsiýetlerini belläliň:
- Eger m=n bolsa, onda ∀k ∈ N:
eger m>n bolsa, onda
- Islendik natural sanlar üçin derejä götermek amaly kesgitlenendir;
- Islendik k, n natural sanlar üçin ýeke-täkdir;
- Islendik k, n natural sanlar üçin natural sandyr;
- Islendik k, n, p natural sanlar üçin ;
- Islendik k, n, p natural sanlar üçin ;
- Islendik k, n, p natural sanlar üçin .


text:
Bolgariýa
Mazmuny
Bolgariýa Respublikasy[üýtget]
Bolgariýa Respublikasy Gündogar Ýewropadaky döwlet. Bu ýurt Balkan ýarym adasynyň gündogar böleginde ýerleşýär. Ol demirgazykda Rumyniýa, günortada Gresiýa we Türkiýe, günbatarda Makedoniýa bilen araçäkleşýär. Ýurduň gündogar bölegini Gara deňiz ýuwýar. Onuň kenarynyň uzynlygy 378 kilometre barabardyr. Ýurduň paýtagty we iri şäheri - Sofiýa. Onda 1 milliondan gowrak adam ýaşaýar. Umumy tutýan meýdany 110,9 müň inedördül kilometrdir.
Tebigaty[üýtget]
Bolgariýanyň tebigaty köpdürliligi bilen tapawutlanýar. Demirgazygynda göge bürenen Dunaý derýasy akýar, merkezinde bolsa dürli agaçly tokaýlyklar agdyklyk edýär, günortasynda giň düzlükler ýaýylyp ýatyr, gündogarynda Gara deňiz we onuň çägeli kenarlary bar. Ýurduň üçden iki bölegini baýyrlyklar we düzlükler tutýar. Bu ýerlerde oba hojalyk ekinleri ekilýär. Bolgariýanyň günorta-günbatar bölegini daglar tutýar. Ýurduň iň beýik gerşi Musala - 2925 kilometr. Rodopi dagy bolsa peýdaly gazylyp alynýan magdanlara örän baý.
Ilaty[üýtget]
Ýurduň ilatynyň sany ýyl-ýyldan artýar. Häzirki döwürde ýurtda 7,7 milliondan gowrak adam ýaşaýar. Bolgariýa çaga dogluşy babatda Ýewropada iň öňdäki orunlarda durýar. Ýurduň ilatynyň ýaş dowamlylygy erkeklerde - 68,25, aýallarda bolsa 75,56 ýyl. Ilatyň agramly bölegi şäherlerde ýaşaýar. Soňky ýyllarda obalardan şäherlere ýaşamaga gelýän adamlaryň sany barha artýar. 1976-njy ýylda şäheriň ilatynyň umumy ilatyň 59 göterimini tutýan bolsa, 1996-njy ýylda ol 70 göterime çenli artdy. Ýurduň ilatynyň agramly bölegini bolgarlar düzýär. Şeýle hem ýurtda türkler, grekler, ermeniler, ruslar we beýleki milletden bolan adamlar ýaşaýar.
Dili[üýtget]
Bolgar dili Hindi-Ýewropa dilleri maşgalasynyň günorta slawýan toparyna degişli bolup, ol slawýan hat ýazuwlarynyň iň gadymy nusgalarynyň biri hasaplanýar. 862-nji ýa-da 863-nji ýylda doganlar Kirili we Mefodiý grekleriň Saloniki şäherinde gadymy bolgar elipbiýini düzüpdirler. Häzirki bolgar dili XVII-XIX asyrlarda ýerli ilatyň dialektine görä täzeden düzgünleşdirilýär. 1945-nji ýylda bolsa elipbiýdäki käbir harplar aýrylyp sadalaşdyrylýar.
Şäherleri[üýtget]
Ýurduň senagatlaşdyrylan döwrüne çenli şäheriň ilatynyň artyşy örän haýaldy. 1950-nji ýyllarda şäherlerde ilatyň üçden bir bölegi ýaşaýardy. 1989-njy ýylda bolsa bu görkeziji iki esse artdy. Soňky maglumatlara görä, ýurtda ilaty 100 müňden köp bolan şäherleriň 9-sy hasaba alyndy. Olar: Sofiýa (bir milliondan gowrak ilaty bar), Plowdiw - 341,4 müň, Warna - 308,6 müň, Burgas-196 müň, Ruse-170 müň, Stara-Zagora-150,5 müň, Plewen-130,8 müň, Dobriç- 104,5 müň, Sliwen-106,2 müň. Ýurduň esasy portlary şeýleräk: Burgas Gara deňizde we Ruse - Dunaý derýasynda. Gara deňziň kenaryndaky Warna şäheri ýurduň iň bir şypahana sebiti hasaplanýar. Stara-Zagora şäheri Bolgariýanyň esasy dermirýol uzelini düzýär.
Döwlet gurluşy[üýtget]
Ýurduň Baş kanunyna laýyklykda, Bolgariýa parlament respublikasy bolup, döwlet baştutany - prezident. Ol gönüden-göni saýlawlar esasynda bäş ýyl möhlete saýlanýar. Prezident şol sanda ýurduň ýaragly güýçleriniň baş serkerde başysy hem-de milli howpsuzlyk boýunça maslahat geňeşiniň başlygydyr. Ýurduň kanun çykaryjy organy - bir palataly (Halk geňeşi) parlamentdir. Parlamentiň düzüminde 240 sany deputat bolup, olar saýlawlar esasynda dört ýyllyk möhlete saýlanýar. Olaryň arasynda saýlawlarda iň azyndan 4 göterim ses alan partiýalaryň agzalary hem bar. Parlament ýurduň premýer-ministrini wezipä belläp ony wezipesinden boşadýar hem-de premýerministriň teklibi boýunça ministrler kabinetiniň agzalaryny saýlaýar.
Daşary syýasaty[üýtget]
Bolgariýa Respublikasy dünýäniň 130-dan gowrak döwleti bilen diplomatik gatnaşyklar saklaýar. Bolgariýa Birleşen Milletler Guramasynyň agzasy bolup, 300-e golaý halkara guramalarynyň işine işjeň gatnaşýar. Bolgariýa bilen NATO-nyň arasyndaky gatnaşyklar 1990-njy ýylda ýola goýuldy. Häzir bolsa bu gatnaşyklar "Parahatçylygyň hatyrasyna hyzmatdaşlyk" meýilnamasynyň çäklerinde ösdürilýär. 1992-nji ýylyň 5-nji maýynda Bolgariýa Ýewropa Geňeşine agzalyga kabul edilýär. Bir ýyldan soň, Yewropanyň erkin söwda assosiasiýasy bilen ylalaşyga gol çekişýär.
Ykdysadyýeti[üýtget]
Bolgariýa Respublikasy industrial-agrar ýurt hasaplanýar. Ýurtda maşyn gurluşyk, azyk senagaty, gara we reňkli metallurgiýa, nebit-himiýa, agajy gaýtadan işleýän senagat has ösendir. Oba hojalygynda bolsa ekerançylyga uly ähmiýet berilýär. Syýahatçylyk pudagy hem ýurduň ykdysadyýetine saldamly goşant goşýar. XIX asyrda Bolgariýa oba hojalygy ýurdy hasaplanýardy. Muňa gammazdan, ýurduň dokma we aýakgap-deri senagatynda uly ösüşler gazanylypdyr. Beýik Watançylyk urşunyň öň ýanyndaky on ýyllyklaryň dowamynda ýurtda daşary ýurt maýa goýumynyň hasabyna hususy telekeçiligiň ösdürilmegine üns berilýär. Ýöne muňa garamazdan, ýurduň esasy milli girdejisiniň agramly bölegini oba hojalygyndan gelen girdeji düzýär.
1980-nji ýyllarda ýurduň ykdysadyýeti sazlaşykly ösüp başlady. Şol ýyllarda ykdysadyýetde täze dolandyryş ulgamy döredildi. Bu ulgam ykdysadyýetiň täzeden döwrebaplaşdyrylmagyna gönükdirildi.
Ykdysady geografiýasy[üýtget]
Bolgariýanyň umumy meýdany ykdysady taýdan üç sebite bölünýär. Olar: Günbatar, Günorta-gündogar we Demirgazyk-gündogar sebitleridir. Günbatar sebitindäki Sofiýa-Pernik senagat toplumy sebitiň ykdysadyýetiniň esasyny düzýär. Bu toplumda 30 göterim elektrik energiýasy, ýurtdaky ähli gara metallar öndürilýär. Günorta-gündogar sebitindäki Plowdiw, Burgas, Stara-Zagora we Haskowo senagat merkezlerinde reňkli metallurgiýa, himiýa senagaty, gurluşyk materiallary önümçiligi ýaly pudaklar has-da ösen. Bu sebitiň esasy oba hojalyk ekinleri şeýleräk - bugdaý, mekgejöwen. şaly, üzüm, dürli miweler we gök önümler. Demirgazyk-gündogar sebitinde bolsa maşyn gurluşyk, himiýa, dokma senagatyna uly ähmiýet berilýär.
Energetika[üýtget]
Peýdaly gazylyp alynýan baýlyklary bolan kömürň çykarylyşy yyl-ýyldan artýar. Bolgariýadaky nebit yataklaryny senagat taýdan özleşdirip bolmaýar. Ýurt nebiti OPEK guramasyna agza ýurtlardan we GDA ýurtlaryndan satyn alýar. Çig nebit Burgas şäheriniň golaýynda nebiti gaýtadan işleýän toplumda täzeden işlenilýär. Bu toplumda himiýa önümleriniň 100-e golaý görnüşi öndürilýär. Şeýle hem Bolgariýa GDA ýurtlaryndan tebigy gaz hem satyn alýar.
Ulag ulgamy[üýtget]
1993-nji ýylda ýurduň demirýollarynyň uzynlygy 6600 kilometre barabardy. 1995-nji ýylyň ahyrynda gara ýollarynyň 37 müň kilometrinde abatlaýyş işleri geçirildi. 1995-nji ýylda Bolgariýada Saraýewo halkara deniz porty açyldy. Bolgariýanyň çäginden 445 kilometr turba geçirijisi geçýär. Ýurtda 10 aeroport bolup, onun üçüsi halkara derejesinde halka hyzmat edýär.
Balykçylýgy[üýtget]
Bolgariýada iri döwlet we hususy balykçylyk kärhanalary bar. 1960-njy ýyllardan bari ýurtda balykçylyk bilen meşgullanýan hususy kärhanalaryň sany barha artýar. Balyklaryň 70 göterimi Atlantik okeandan tutulýar.
Maliye we bank ulgamy[üýtget]
Bolgariýanyň pul birligi - lew. Ýurduň merkezi banky esasy bank edarasydyr. Ol 1964-nji ýylda döredilen daşary söwda bankynyň hem gymmat bahaly kagyzlarynyň 72 göterimine eýedir. Döwlet süýşürintgiler banky ilata bank hyzmatlaryny hödürleýär. Ýurtda paýdarlar banklary 1987-nji ýylda döredilip başlandy.
Jemgyýeti[üýtget]
Bolgarlaryň agramly bölegi 20 bilen 30 ýaş aralygynda durmuş gurýarlar. Bolgariýa özüniň tebigy ajaýyplygy bilen hem hemmeleri haýran edýär. Ýurduň bu tebigy ajaýyplyklary daşary ýurtly jahankeşdeleri hem özüne bendi edýär. Ýurdun paýtagty Sofiýa Ýewropanyň iň gadymy şäherleriniň biri hasaplanýar. Bu şäherde köp sanly muzeýler, gadymy ýadygärlikler we özboluşly nusgawy kiliseler bar. Paýtagtyň owadan ýerleri şeýleräk: Aleksandr Newskiniň sobory (Balkan ýarym adasynyň iri prawoslaw kilisesi hasaplanýar), daşary ýurt sungaty muzeýi, Batenberg meýdany, etnografiýa muzeýi, milli taryh muzeýi (Balkan ýarym adasynyň iri muzeýi hasaplanýar), botanika bagy we ş.m. Pernik şäherinde Wizantiýa imperiýasy döwründen galan gadymy galalara duş gelmek bolýar. Bolgariýa 395-nji ýylda Wizantiýa imperiýasynyň düzüminde bolandygy üçin bu ýurduň käbir şäherlerinde şol döwürdäki taryhy ýadygärliklere gabat gelinýär.
Bolgariýanyň Bankýa sebiti termal şypahanalar merkezi hasaplanýar. Bu şypahanalar daşary ýurtly syýahatçylaryň iň bir gelim-gidimli ýeridir. Sumen şäheri Bolgariýanyň orta asyrlardaky durmuşyny açyp görkezýär. Bu şäherde Şumens galasy we ýurduň iň iri Tombul metjidi ýerleşýär. Şäheriň eteginde milli seýilgäh ýaýylyp ýatyr. Plowdiw şäherinde 3 müň omnlyk teatr we Hisar Kapiýa derwezesi bar. Şäheriň golaýynda Hiarýa şypahanasy ýerleşýär. Ol gadymy Rim döwründe hem örän meşhur şypahanalaryň biri hasaplanýan eken.
Şeýle hem ýurduň Arbanasi, Božensi, Ýetyr, Žerawna, Kopriwştisa, Kotel, Melnik, Nesebyr, Sozopol, Trýawna we Şiriko-Lyka ýaly şäherleri-de muzeýlere, taryhy ýadygärliklere örän baýdyr. Gara deňziň kenaryndaky Warna we Nesebyr şäherleri bolsa ýurduň ilatynyň agramly böleginiň dynç alýan ýeri hasaplanýar. Bolgariýada Yewropanyň iň owadan dag gowagy hem bar. Ol Ledenika diýlip atlandyrylýar.
Esasy baýramçylyklary[üýtget]
- 3-nji mart - Bolgariýanyň azat edilen güni,
- 6-njy sentýabr - Bolgariýanyň birleşen güni,
- 22-nji sentýabr - Bolgariýanyň garaşsyzlyk güni.


text:
Konfusiý
Konfusiý (hytaý dilinde Kon-Fu-Si, latyn lilinde Confucius) miladydan öňki 551-479-njy ýyllarda ýaşap geçýär.
Çagaka ýetim galan geljekki meşhur filosof ejesiniň elinde terbiýelenýär we atasyndan ylym öwrenýär. Ömrüniň ahyryna çenli Lu (häzirki Şan Dong welaýaty) şalygynda ýaşap geçýär. Ýaşlygynda emeldar bolup işlän Konfusiý, geljekde Hytaýyň ylmy taýdan ösmekligi üçin öz saldamly goşandyny goşýar. Konfusiniň düşünjeleri “Söhbetler we garaýyşlar” diýen kitapda beýan edilýär. Kitap akyldaryň şägirtleri we onuň yzyny eýerijiler bilen eden söhbetlerini we aýdan gürrüňlerini öz içine alýar we bu kitap hytaý nusgawy edebiýatynyň iň meşhur 13 eseriniň biri hasaplanýar. Konfusiniň taglymatynda ynsanperwerlik möhüm düşünje bolup, ol adamlaryň öz ata-babalaryna, ýaş we dereje taýyndan özünden ululara hormat goýmak, hökümdara wepadarlyk ýaly ahlak ýörelgelerine esaslanýan etikileriň we sosial garaýyşlaryň jemidir.
Konfusiançylyk agalyk ediji taglymat hökmünde ykrar edilen mahaly filosofyň özi hem “10 müň nesliň” mugallymy diýlip yglan edilýär. Akyldaryň taglymaty hytaý ýaşaýyş terziniň esasyna öwrülmeklik bilen hytaý siwilizasiýasynyň köp babatda ösen keşbe eýe bolmagyna getirýär.
Konfusiniň pähimleri[üýtget]
- Näme gözleýändigini bilmeýän adam, tapanynda-da, onuň nämedigine düşünmez.
- Ähli zadyň gözelligi bardyr, ýöne, muny her kim görüp bilýän däldir.
- Garaňka nägile bolma-da, birje şem ýak!
- Gapyňyzyň öňüni arassalaman, goňşyňyzyň üçegindäki gara şikaýat etmäň!
- Oýlanman öwrenmek peýdasyzdyr, öwrenmän oýlanmak howpludyr.
- Alkyşy sessiz-üýnsüz kabul eden adam, alkyşa laýyk adamdyr.
- Bir adam ýalňyşlyklaryny bilibem düzetmeýän bolsa, diýmek, olara öwrenişendir.
- Beýik adam özüne akyl ýetirjek bolar, pes adam özgelere.
- Bilmek adamy şübheden, ýagşylyk yzadan, kesgitlilik gorkudan halas eder.
- Sypjyrylan almaz sypjyrylmadyk daşdan has gowudyr.
- Gowy adam owadan gürleýän adam däl-de, aýdýanyny amal edýän ýa-da amal edip biljegini aýdýan adamdyr.


text:
Indew
INDEW (Eruca)-atanakguller mashgalasyna degishli biryyllyk otjumak osumlik. I. aprel-may aylarynda gulleyar we miweleyar. Onun guli koplenc sargylt agymtyl, miwesi uzyn, cunkli kosujek gornushinde bolyar. Yewropanyn go-synda, Kawkazda. Gb. Sibirde, Dg we Go Afirkada I-in 5-6 gornushi bar. SSSr-in go. Rayonlarynda kahahalatlarda onun yag beryan bir gornushi ekilyar. Turkmen halkk medisinasynda I. derman hokuminde, esasan hem, ganyn basyshy yokarlan mahallarynda we kabir ic keselleri ucin ulanylyar.


text:
Orta Gündogar tehniki uniwersiteti
Orta Gündogar tehniki uniwersiteti (türkçe:Orta Doğu Teknik Üniversitesi), gysgaça OGTU (Türkçe: ODTÜ), 1956-njy ýylyň noýabr aýynyň 15-ine Ankarada düýbi tutulan döwlet uniwersiteti. Häzirki döwürde, Türkiýede iň gowy uniwersitetlerin biri hasap edilýär. Tutýan meýdany 4,500 gektar, tokaýynyň meýdany bolsa 3,043 gektara barabardyr. Ol Ankaranyň merkezinden 20 km uzaklykdaky Eýmir kölüni we Mersindäki Deňiz Bilimleri institutyny öz içine alýar. Başga-da, Demirgazyk Kipr türk respublikasyndaky OGTU Demirgazyk Kipr okuw şäherçesi (Türkçe:Orta Doğu Teknik Üniversitesi Kuzey Kıbrıs Kampusu) diýlip atlandyrylýan aýratyn bir uniwersitetiň hem esaslandyryjysy bolup durýar.


text:
Gökdepe etraby
Gökdepe etraby 1927-nji ýýlda döredildi. Meýdany 7,4 kw.km. Ylaty 76,8 mun adam. Etrapda 1 şäherçe, 14 geňeşlik we 36 oba ilatly punktlary bar. Etrabyn territoriýasy 3 fiziki-geografiki böleklerden durýar: Köpetdagyň etraba degişli gerişleri, dag etek duzlik we garagum çoli. Etrabyn ähli obalary, Gökdepe şäherçesi, ekin meýdanlary dag we awtomobil ýol, elektrik geçiriji liniýasy, magistral gaz geçiriji turba derýajyklary (Altýýap, Sekizýäp), 100 gowrak suw çykaryjy skwazinalardyr. Etrabyn çäklerinde Köpetdag suw howdany ýerleşýär. hojalygyn esasy ýöriteleşen ugurlary: miweçilik, üzümçilik, däneçilik, maldarçylykdyr.


text:
Inguşlar
Inguşlar (özlerini galgaý diýip atlandyrýarlar) – Geçen-Inguş ASSR-nyň günbatar Raýonlarynda, dag eteklerinde we tekizlik zolaklarda, şeýle hem Baş Kawkaz dagynyň merkezi böleginiň jülgelerinde ýaşaýan halk. Inguşlaryň sany 158 müň adam (1970). Olar inguş dilinde gepleýärler. Inguşlaryň dine ynanýanlary yslam dininiň sünni mezhebine uýýarlar. Iň gadymy inguş obalary daglyk ýerlerde ýerleşip, aýry-aýry taýpa-urug toparlara (jemgiýete) bölünip ýaşapdyrlar. Olaryň daglyklardan düz ýerlere geçmegi XVI-XVII asyrlarda başlanyp, XIX asyryň 30-60-njy ýyllarynda has-da güýçlenipdir. Inguşlaryň ilkinji obalaryndan biri Anguş (Inguş) bolupdyr. Inguşlaryň ady hem Anguş (Inguş) atly obanyň adyndan gelip çykypdyr. Olaryň esasy kärleri ekerançylykdan, maldarçylykdan we bagçylykdan ybarat bolupdyr. Häzir Inguşlaryň köpüsi senagatda medeni durmuşy düýpgöter özgerýär. Sowatsyz ýok diýilýär, milli intelligensiýasy ösüp ýetişýär, teatry we çeper edebiýaty döreýär. Inguşlaryň taryhy, ykdysadyýeti we medeniýeti barada Geçen Inguş ASSR-y (seret) diýen makalada giň maglumat berilýär.


text:
Žan Genry Dunant
Žan Anri Dýunan (fransuzça Jean Henri Dunant; 8 maý 1828 - 30 oktýabr 1910) - şweýsar telekeçisi we jemgyýet işgäri. Fizik Žan-Daniel Kolladonyň ýegeni. 1901-nji ýylda Frederik Passi bilen bilelikde parahatçylyk ugry boýunça Nobel baýragynyň ilkinji laureaty bolýar.
Mazmuny
Irki durmuşy we bilimi[üýtget]
Telekeçi Žan-Žak Dýunanyň we Antuanetta Dýunan-Kolladonyň ilkinji ogly - Anri Dýunan Ženewa jemgyýetinde uly abraýy bolan maşgalada dogulýar. Onuň ene-atasy jemgyýetçilik işlerine uly ähmiýet beripdirler, kakasy ýetimlere we tussaglykdan boşadylanlara işjeň hemaýat eden bolsa, ejesi keselli we garyp adamlar kömek edipdir. Kakasy türmede we ýetimler öýünde hem işlän.
Reveil diýip bilinýän dini galkynma döwründe ulalan Dýunan 18 ýaşynda Ženewaň Yhsanlyk jemgyýetine goşulýar. Bir ýyldan soň dostlary bilen bile, Injili öwrenmek we garyplara kömek etmek üçin ýygnanşan ýaş ýetginjekleriň açyk toparyny - "Thursday Association-y" döredýär we boş wagtynyň köp bölegini türmelere kömek etmäge we jemgyýetçilik işlerine sarp edýär.
1849-njy ýylda pes bahalary sebäpli Kalwin kollejini terk etmeli bolýar we Lullin et Sautter pul alyş-çalyş firmasynda tälim alyp başlaýar. Ony üstünlikli tamamlandan soň bankyň gullukçysy bolup galýar.
Alžir[üýtget]
Ol 1856-njy ýylda daşary ýurt koloniýalarynda iş alyp barmak üçin biznes gurnaýar. Fransuz koloniýasy bolan Alžirde oňa ýer berlenden soň "Financial and Industrial Company of Mons-Djémila Mills" diýip at berlen gallaçylyk we söwda kompaniýasyny açýar. Emma ýer we suw hukuklarynyň açyk-aýdyň bolmazlygy we koloniýal häkimýetleriň hyzmatdaşlyk etmäge ýykgyn etmezlikleri kompaniýaň öňünde kynçylyklary döredipdir. Dýunan ýagdaýdan çykalga tapmak üçin şol wagt öz goşuny bilen Lombardiýada bolýan fransuz imperatory Napoleon III-iň göniden göni özüne ýüz tutmaly diýen karara gelýär. Fransiýa şol wagtlar häzirki Italiýaň agramly bölegini eýelän Awstriýa garşy uruş alyp barýan Sardiniýa Patyşalygynyň (Pemonta-Sardiniýa hem diýilýär) tarapynda söweşipdir. Dýunan imperatora gowşurmak niýeti bilen ony öwgiler bilen taryplaýan kitap ýazýar we oňa duşuşmak üçin fransuzlaryň ştab-kwartirasynyň ýerleşen uly bolmadyk Solferino şäherine ugraýar.
Solferino söweşi[üýtget]
1859-nji ýylyň 24-nji iýunynda Solferinodan uzak bolmadyk ýerde iki tarapyn arasynda söweş bolýar. Şol gün agşam hem Solferino gelen Dýunan söweş meýdanynda hiç hili kömeksiz diýen ýaly galan 38 müň ýaraly, jan berip ýatan we ölen adamlara gabat gelýär. Gören ahwalatyndan täsirlenen Dýunan ýaraly we keselli esgerlere kömek etmek üçin parahat ilatdan, esasan hem aýallardan we gyzlardan düzülen toparlary döretmek inisiatiwasyna öz üstüne alýar. Ýetmezçilik edýän zerur zatlary satyn almaklygy gurnaýar, wagtlaýyn keselhanalary gurmaklyga kömek edýär. Oňa, golaýda ýerleşýän Kastilone-delle-Stiwýere şäheriniň aýallarynyň oýlap tapan "Tutti Fratelli" (Ählimiz dogandyrys) şygaryna eýgerip, haýsy tarapda uruşýandygyna garamazdan ýaralananlara kömek etmeklige ilaty yrmak başardypdyr. Şeýle-de ol fransuzlar tarapyndan ýesir alnan awstriýaly lukmanlaryň boşadylmagyny hem gazanypdyr.
Gyzyl Haç[üýtget]
Iýulyň başynda Ženewa gaýdyp gelenden soň Dýunan görenleri barada kitap ýazyp başlaýar we ony 1862-nji ýylda "Solferino söweşiniň ýatlamalary" ady bilen öz hasabyna 1600 sany nusgada çap etdirýär. Ol kitapda söweşi, edilen çykdajylary we onuň getiren netijelerini beýan edýär. Şeýle hem geljekde ýaralanan esgerlere kömek edip biljek bitarap guramanyň bolmalydygy baradaky ideýany öňe sürýär. Ol goldaw tapmak maksady bilen kitabyny Ýewropanyň belli syýasy we harby işgärlerine iberipdir.
Öz ideýalaryny ornaşdyrmak maksady bilen Ýewropa syýahat edip başlan Dýunanyň kitaby gowy garşylanýar we Ženewa maddy üpjünçilik jemgyýetiniň prezidenti, ýurist Gustaw Muanýe kitaby we ondaky teklipleri guramanyň 1863-nji ýylyň 9-njy fewralyndaky ýygnagynyň esasy temasyna öwürýär. Ýygnakda Dýunanyň tekliplerine agzalar tarapyndan oňyn baha berilýär we olary amala aşyrmak mümkinçiligini hasda çuňlaşdyrmak maksady bilen bäş adamdan ybarat bolan Komitet döredilýär. Oňa Dýunanyň özünden başga Muanýe, şweýsar goşun generaly Anri Dýufur we lukmanlar Lui Appiýa bilen Teodor Monuar kabul edilýär. Olaryň ilkinji ýygnagynyň geçirlen güni (1863-njy ýylyň 17-nji fewraly) häzirki wagtda Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň döredilen güni hasaplanýar.
Guramanyň döredilen ilkinji günlerinden Muanýe bilen Dýunanyň arasynda garaýyşlary we planlary bilen bagly düşünişmezlikler we dawalar artyp başlaýar. Muanýe ýaralananlara kömek edýänleri bitarap gorag bilen üpjin etmek baradaky Dýunanyň ideýasyny durmuşa geçirmek mümkin däl hasap edensoň, oňa ol ideýadan ýüz öwürmegi maslahat berýär. Emma Dýunan saparlarynda, ýokary wezipeli syýasy we harby işgärler bilen duşuşyklarynda öz pikiriniň tarapynda çykyş edýär. Bu bolsa olaryň arasyndaky şahsy konfliktiň has hem güýçlenip, Muanýeň Dýunana we onuň ýolbaşçy bolmak baradaky meýillerine garşy hereket edip başlamagyna getirýär.
1863-nji ýylyň oktýabrynda ýaraly esgerlere kömek edilşini kämilleşdirmegi maslahat etmek üçin komitetiň Ženewada gurnan ýygnagyna 14 döwlet gatnaşýar. Onda Muanýeň tagallalary sebäpli Dýunan kagyz ýüzünde ýolbaşçy bolup galýar. Bir ýyldan soň şweýsar parlamentiniň gurnan diplomatik konferensiýasynda Ženewa konwensiýasyna 12 döwlet gol goýýar. Bu gezek bolsa Dýunana diňe gatnaşyjylaryň myhmanhanalarda ýerleşdirilmegini gurnamak ynanylýar.
Ýatdan çykarylan döwüri[üýtget]
Öz gumanistik ideýallaryna wepalylygy onuň Alžirdäki biznesine hem zyýan ýetirýär. 1867-nji ýylyň aprelinde "Crédit Genevois" maliýe firmasynyň tozmagy Dýunany dawaň üstünden eltýär. Ol öz kompaniýasynyň batandygyny yglan etmäge mejbur bolýar we şol ýylyň awgustynda Ženewaň Söwda Sudy tarapyndan gözboýagçylykda günäli bilinýär. Kompaniýaň çökmegi oňa maliýe taýdan goşant goşan eden maşgalasyna we dostlarynyň köpüsine uly zyýan ýetirýär. Kalwinist däpleriniň çuňňur ornaşan şäheri bolan Ženewadaky sosial närazylyklar Dýunany Halkara komitetden gitmäge çagyryp başlaýar. Ol 1868-nji ýylyň 25-nji awgustynda sekretarlyk wezipesinden gidýär, 8-nji sentýabrda bolsa komitetden doly çykarylýar. Onuň kowulmagynda 1864-nji ýylda komitetiň prezidenti bolan Muanýe esasy rol oýnaýar.
Ol 1867-nji ýylyň martynda dogduk şäherini terk edýär we ömrüniň ahyryna çenli gaýdyp gelmeýär. Dýunana dostlaryndan goldaw we kömek bolmazlygyny gazanmak üçin soňky Muanýe ýyllarda-da öz abraýyny ulanypdyr. Meselem, Parižiň bütin dünýä ýarmarkasynda "Ahlak Ylymlary baýragynyň" altyn medaly ilkibaşda planlaşdyrylşy ýaly Dýunana berilmän, pul baýragy dolulygyna Komitete gider ýaly Muanýe, Dýufur we Dýuna üçüsine bilelikde berlipdir. Eger Dýunanyň dostlary onuň bergileriniň ýarysyny üpjin eden ýagdaýynda, galan ýarysyny öz üstüne almak baradaky Napoleon III-iň teklibine böwet bolmak üçin hem Muanýe yhlas edipdir. Dýunan Pariže göçüp barandan soň mätäçlikde ýaşan hem bolsa özüniň gumanistik ideýalaryny we planlaryny terk etmeýär. Fransiýa-Prussiýa urşy (1870-1871) döwründe Umumy haýyr-sahabat jemgyýetini (Common Relief Society), az soň bolsa Gurluşyň we siwilisaziýaň umumy alýansyny (Common Alliance for Order and Civilization) esaslandyrýar. Ol ýaragsyzlandyrma barada gepleşikleriň geçirilmegini we halkara konfliktlerde araçy bolar ýaly halkara suduň döredilmelidigini nygtap gelipdir. Dýunan UNESCO ýaly soň peýda bolan proýektlerde seslenme tapan dünýä kitaphanasyny döretmek ideýasynyň üstünde hem iş alyp barypdyr. Öz ideýalarynyň tarapynda çykyş edip olary ýaýmagyny dowam etdirmegi onuň şahsy ýagdaýynyň hasda kynlaşmagyna, öňküden beter bergä batmagyna, ondan tanyşlarynyň hem gaçyp başlamagyna getirýär. Awstriýaň, Niderlandlaryň, Şwesiýaň, Prussiýaň we Ispaniýaň milli Gyzyl Haç jemgyýetleriniň hormatly agzasy bellenilmegine garamazdan, Gyzyl Haç Hereketiniň resmi sahnasynda düýbünden diýen ýaly ýatdan çykarylýar. Ol 1874-1886-njy ýyllar aralygynda Ştutgart, Rim, Korfu, Basel, Karlsrue şäherlerinde garyplykda ýaşaýar. Ştutgartda bolan döwri Týubingen uniwersitetiniň talyby Rudolf Mýuller bilen tanyşýar we onuň bilen ýakyn dostlukda bolýar. 1881-nji ýylda ştutgartly dostlary bilen bilelikde Şweýsariýaň kiçeňräk Haýden kurort obasyna gidip görýär. 1887-nji ýylda Londonda ýaşaýan döwri uzak garyndaşlaryndan maliýe kömek alyp başlaýar. Bu oňa ýaşaýyş şertlerini azda-kände gowulaşdyrmaga mümkinçilik berýär, we şol ýylyň iýuly Haýdene göçüp barýar. 1892-njy ýylda saglyk ýagdaýy sebäpli Dr. Hermann Altherr-iň ýolbaşçylyk edýän hassahanasyna we garrylar öýüne ýerleşýär we ömrüniň soňky 18 ýylyny şol ýerde geçirýär. Haýdende ol ýaş alym Wilgelm Sonderegger we onuň aýaly Sýuzanna bilen tanyşýar. Olar Dýunany öz durmuş tejribesini beýan etmäge ruhlandyrýarlar. Ol Sýuzannaň Haýdende açan Gyzyl Haç bölümine 1890-njy ýylda hormatly prezident bellenilýär. Dýunan Sondereggerler bilen öz ideýalarynyň hasda öňe gitmegine, şol sanda öz kitabynyň täze neşiriniň çap edilmegine ynam edýär. Emma Sondereggeri Muanýe bilen Ženewada özüne garşy dildüwşik gurnamakda esassyz aýyplamagy olaryň gatnaşyklaryny ýitileşdiripdir. 1904-nji ýylda Sonderegger 42 ýaşynda aradan çykýar. Dostluk gatnaşyklarynyň peselendigine garamazdan garaşylmadyk ölüm oňa agyr täsir edipdir. Wilgelm we Sýuzanna Sondereggerleriň Dýunana onuň aýyplamalardan soň hem hormat bilen garamagyny olaryň çagalary hem dowam edipdirler. 1935-nji ýylda olaryň ogly Rene Dýunanyň öz kakasyna ýazan hatlarynyň ýygyndysyny çap etdirýär. Köpçülige gaýdyp gelmegi
1895-nji ýylda St.Gallende çykýan "Die Ostschweiz" gazediniň baş redaktory Georg Baumberger Haýdende gezelençde mahaly Dýunan bilen söhbetdeş bolýar we bir aýdan soň ol barada makala ýazýar. Ol makala "Anri Dýunan, Gyzyl Haç-y esaslandyryjy" ady bilen "Über Land und Meer" nemes žurnalynda peýda bolýar we tiz wagtda Ýewropanyň beýleki neşirlerinde hem çap edilýär. Makala adamlarda seslenme tapyp, Dýunana abraýy hem-de goldawy gaýtaryp getirýär. Oňa "Swiss Binet-Fendt" baýragy berilýär, Rim Papasy Lew XIII-den hat gelýär. Russiýaň dul patyşa zenany Mariýa Feýodorownaň we başgalaryň hemaýat bermeginde maliýe ýagdaýy hem öňkülerden has gowulaşýar.
1897-nji ýylda Ştutgartda mugallym bolup işläp ýören Rudolf Mýuller Gyzyl Haç-yň döredilşi hakynda ýazan kitabynda, Dýunanyň guramanyň esaslandyrylmagyndaky roluny bellemek üçin, Gyzyl Haç-yň döredilşiniň resmi taryhyny düzeldýär. Kitapda "Solferino söweşiniň ýatlamalarynyň" tekstini hem getiripdir. Dýunan awstriýaly ýazyjy Berta fon Zutner bilen hem hat alyşypdyr, köp sanly makalalary, ylmy işleri ýazypdyr. Aýratyn hem aýallaryň hukuklary barada köp ýazypdyr, 1897-nji ýylda "Ýaşyl Haç" aýallar guramasyny esaslandyrmaga ýardam edipdir.
Parahatçylyk Nobel baýragy[üýtget]
1901-nji ýylda Gyzyl Haç Halkara Hereketini döretmekde we Ženewa konwensiýasynyň başlangyjyny tutmakda bitiren işleri üçin Dýunan ilkinji bolup parahatçylyk ugry boýunça Nobel baýragyna mynasyp bolýar. Dýunanyň kandidaturasyny norwegiýaly harby lukman Hans Daae goldapdyr. Dýunan baýraga Halkara Parahatçylyk Ligasyny esaslandyran fransuz pasifisti Frederik Passi bilen bilelikde eýe bolupdyr. Halkara komitetden resmi gutlagyň gelmegi onuň bitiren işleriniň ahyrsoňy ykrar edilendigini görkezipdir:
"Bu hormata 40 ýyl mundan ozal söweş meýdanynda ýaralananlara kömek etmek üçin döredilen halkara guramanyň düýbini tutan adamdan başga mynasyp hiç kim ýokdur. Sizsiz adamzadyň XIX asyrda ynsanperwerlikde gazanan in uly üstünligi - Gyzyl Haç megerem hiç haçan bolmazdy".
Baýraga Muanýe we Halkara komitetiň özi hem hödürlenipdir. Dýunanyň kandidatirasy saylaw prosesinde giňden goldaw tapan bolsada, ol jedelli dalaşgär bolmagynda galypdyr. Käbirleri Gyzyl Haç-yň we Ženewa konwensiýasynyň uruşdaky ejir çekmeleriň azalmagyna getirendigi nygtapdyrlar. Mýuller komitete ýazan hatynda baýragyň çekişmelerde birnäçe wagtlap esasy dalaşgär bolan Passiň hem-de Dýunanyň arasynda paýlanylmalydygyny belläpdir. Şeýle hem ol, eger baýrak Dýunana gowşuryljak bolsa, onda onuň gartaşan ýaşyny we saglyk ýagdaýynyň agyrdygyny göz öňüne tutup, baýragyň mümkin boldugyça tiz berilmegini teklip edipdir. Baýragy Passi bilen Dýunanyň arasynda bölmek bilen Nobel komiteti soňky ýyllara hem öz täsirini ýetirjek ýagdaýy döredipdir. Sebäbi Nobeliň wesýetnamasynyň bir bölüminde baýragyň goşunlary azaltmak (ýa-da ýatyrmak) ýa-da parahatçylyk konferensiýalaryny ýaýmak üçin gönüden-göni iş alyp baran bir adama berilmelidigi barada aýdylyp geçilýändigine seretseň, baýraga Passi laýyk gelýär. Emma Nobeliň wesýetiniň başga bölüminde baýragyň "adamlaryň arasynda dostluk-doganlygy" artdyrmakda özüni görkezen adama berilmelidigi barada hem bellenilip geçilmegi Dýunanyň alyp baran işleriniň hem oňa laýyk gelýändigini görkezipdir. Soňky ýyllarda hem bu baýraga mynasyp bolanlaryň arasynda iki kategoriýaň birine gabat gelenler köp bolupdyr.
Hans Daae pul baýragyň Dýunana düşýän bölegini - 104 müň şweýsar frankyny Norwegiýa Bankynda ýerleşdiripdir we ony Dýunanyň algydarlarynyň almagyna ýol bermändir. Dýunanyň özi ol puly hiç haçan ulanmandyr.
Ölümi we mirasy[üýtget]
Soňraky ýyllarda Dýunana birnäçe sylaglar bir hatarda, Geýdelberg uniwersitetiniň medisina fakultetiniň hormatly doktory ady hem berlipdir. Ol ömrüniň ahyryna çenli garrylar öýünde ýaşaýar. Ömrüniň soňky ýyllarynda sustypeslikden hem-de Muanýe we algydarlary yzarlar diýen paranoýýadan ejir çekipdir. Hatda zäherlenmekden heder edip, aşpezden nahary gözüniň alnynda dadyp görmegini talap eden günleri hem bolupdyr.
Şepagat uýalarynyň aýtmaklaryna görä, onuň iň soňky eden işi Mýulleriň kitabynyň nusgasyny Italiýaň şa zenanyna ibermegi bolupdyr. Dýunanyň 1910-njy ýylyň 30-njy oktýabrynda aradan çykýar. Ölmezinden öň aýdan soňky sözleri "Adamkärçilik nirä ýitirim boldy?" bolupdyr. Ol öz duşmany Muanýeden iki aý soň ölýär. Halkara komitetiň gutlaglaryna garamazdan, iki bäsdeş barybir ýaraşyk gazanyp bilmändirler.
Ol Sýurihiň Zilfeld öwülýäsinde özüniň sargyt edişi ýaly hiç hili dabarasyz jaýlanýar. Wesýetnamasynda öz serişdelerini garyp raýatlara mydama açyk bolar ýaly Haýdeniň garrylar öýüne, Norwegiýanyň we Şweýsariýaň haýyr-sahawat guramalaryna wesýet edipdir. Galan serişdeleri bergilerini bölekleýin üzmeklige gidipdir. Öz bergilerini dolulygyna üzüp bilmezligi onuň üçin ölünçä agyr ýük bolupdyr.
Häzirki wagtda Dýunanyň doglan güni bolan 8-nji maýda Gyzyl Haç komitetiniň bütindünýä güni bellenilýär. Haýdeniň öňki garrylar öýünde häzir Anri Dýunanyň muzeýi ýerleşýär. Ženewada we başga ýerlerde onuň ady dakylan birnäçe köçeler, mekdepler bar. Halkara Gyzyl Haç-yň iň ýokary sylagy bolan "Anri Dýunan medaly" (The Henry Dunant Medal) onuň hemişelik hereket edýän topary tarapyndan her iki ýyldan gowşurylyp durulýar.


text:
Türkmen ideologlary nyýazowçylykdan saplanmaga çalyşýarlar
Prezident Berdimuhamedow 12-nji ýanwarda Türkmenistanda Hatyra gününiň bellenilmegi bilen bagly resmi dabara gatnaşmak üçin Gökdepedäki metjide baranda, prezidentiň öňünden çykan ýaşulular ýurtda bellenilýän matam seneleriniň hemmesini jemläp, ony ýylyň dowamynda ýekeje bir güne geçirmegi teklip etdiler.
Ýaşulularyň bu teklibi türkmen telewideniýesinde hem ile ýetirildi. Prezident bu teklip barada oýlanyp görjekdigini mälim etdi.
Elbetde, Türkmenistan ýaly awtoritar döwletde beýle teklipleriň has düýpden turýandygy öz-özünden düşnükli. Ýaşulularyň bu teklibiniň hut prezidentden, ýa bolmasa onuň egindeşlerinden gaýdýandygyna sada halk düşünmese-de, intelligensiýa aňryýany bilen göz ýetirýär.
Häzirki wagtda Türkmenistanda dört sany hatyra-ýatlama güni bar. Olaryň birinjisi 1881-nji ýylda rus goşunlary bilen göreşde Gökdepe galasynyň synmagy netijesinde wepat bolanlaryň Hatyra güni. Ikinjisi bolsa, 1948-nji ýylyň Aşgabatdaky aýylganç ýer titremesinde wepat bolanlaryň Milli matam güni.
2001-nji ýylda ýurduň ilkinji prezidenti Saparmyrat Nyýazow öz kakasy Atamyrat Nyýazowyň ruhuny ebedileşdirmek maksady bilen, 8-nji maý gününi “1941-1945-nji ýyllaryň Beýik Watançylyk urşunda wepat bolan türkmenistanly Mill Gahrymanlaryň Ýatlama güni” diýip, kalendara üçünji bir ýas güni hökmünde goşdurypdy.
Emma bu ýas güni 2008-nji ýyldan ýatyryldy we resmi düşündirişde Ýatlama gününiň 9-njy maýda, Beýik Watançylyk urşunyň Ýeňiş gününde ýatlanylmaly edilýändigi aýdyldy.
2006-njy ýylda Saparmyrat Nyýazowyň aradan çykmagy bilen bolsa, her ýylyň 21-nji dekabry “Türkmenistanyň ilkinji prezidenti Saparmyrat Nyýazowyň ýatlama güni” diýlip, kalendara girizildi.
Şeýlelikde, Türkmenistanda bir ýylyň dowamynda jemi dört sany ýatlama, hatyra güni bellenilýär.
Matam günleriniň birleşdirilmegi baradaky teklibiň, elbetde, gökdepeli ýaşululardan gaýdan pikir däldigi düşnükli zat. Geçen ýylyň maýynda paýtagtda uly memorial kompleksi gurmak barada Türkiýäniň “Polimeks” kompaniýasy tarapyndan işlenilip taýýarlanan proýektiň işe girizilmegi bu zatlaryň öňräkden taýýarlanylandygyny aýan edýär.
Mundan başga-da, 2013-nji ýylyň metbugatda çap edilen kalendarynda geljek ýylyň senenamalary düýbünden görkezilmedi. Bu ýagdaý ýurduň baýramçylyk-hatyra senenamalarynyň sanawynda düýpli özgerişlikleriň boljakdygyndan habar berýär.
Türkiýäniň “Polimeks” kompaniýasy tarapyndan işlenilip taýýarlanan proýekt esasynda ýurduň paýtagtynda 1941-1945-nji ýyllaryň urşunda wepat bolan türkmenistanly esgerler we 1948-nji ýylyň Aşgabat ýer titremesinde wepat bolanlar baradaky hakydany ebedileşdirýän ýadygärlikler oturdylmaly. Ýöne soň bu ýerde 1881-nji ýylyň urşunda wepat bolanlaryň heýkelleriniň hem oturdylmagy mümkin. Sebäbi Berdimuhamedowyň ideologiýasy matam günleriniň ählisini bir ýere jemlemegiň aladasynda ýaşaýar.
Matam günleriniň iň ilkinji jedelli hem dawaly seneleriniň biri 1881-nji ýylda Gökdepe galasynyň synmagy bilen bagly bellenilýän senedir. Bu senäni bellemek baradaky karar ilkinji gezek 1989-njy ýylyň 2-nji dekabrynda, Aşgabat şäheriniň 14-nji mekdebinde “Agzybirlik” guramasynyň geçiren mitinginde kabul edilipdi.
Nyýazowyň baştutanlygyndaky režimiň her hili päsgelçiliklerine garamazdan, 1990-njy ýylyň 14-nji ýanwarynda, “Agzybirlik” guramasynyň aktiwistleriniň guramaçylygy netijesinde, Gökdepe galasynda rus goşunlary bilen bolan söweşde wepat bolanlaryň hatyrasy tutuldy.
Ýöne “Agzybirlik” guramasynyň aktiwistleri şol wagt bir zady ünsden düşüripdiler. Olaryň pikiriçe, Gökdepe galasy 1881-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda synypdy we bu sene olaryň göreşiniň esasy baýdagyna öwrülipdi. Soňy bilen bu baýdagy Nyýazowyň režimi öz adyna geçirdi.
Emma Gökdepe galasynyň synan senesi 1881-nji ýylyň 12-nji ýanwary bolsa-da, bu şol döwürde ulanylýan Ýulian kalendary hasabyndadyr. 1918-nji ýylyň 26-njy ýanwarynda Leniniň gol çeken dekretine laýyklykda, SSSR-iň çäginde Grigorýan kalendary girizilýär. Biziň şu wagtky ulanýan Grigorýan kalendarymyza laýyklasak, onda Türkmenistanda bellenilýän Hatyra gününiň hakyky senesi 12-nji ýanwarda däl-de, eýsem 25-nji ýanwarda bellenilmelidir. “Gökdepe galasy Tatýana gününde synypdyr” diýlip, taryhy maglumatlarda aýdylýar. Orsýetde Tatýana güni şu wagtky döwürde 25-nji ýanwarda bellenilýär.
Türkmenistan garaşsyzlygyny alandan soň, Saparmyrat Nyýazow Gökdepe galasynda wepat bolanlaryň ýatlanmagyny öz adyna geçirmek maksady bilen, bu senäniň takyk gününi anyklamak barada pikirlenmäge ýetişmändi. Netijede, 1992-nji ýyldan şu günki güne çenli, resmi taýdan bellenilýän Hatyra güni nädogry senede bellenilip gelinýär.
Elbetde, bu senäniň nädogry bellenilýändigine basym öwrenje taryhçylardan başlap Nyýazowyň özüne çenli, hemme kişi düşünipdi, emma yza ýol ýokdy.
Senäniň bellenilişiniň nätakyklygyndan başga-da, Gökdepe galasynyň synmagynyň Hatyra güni kiçijik we biçäre Türkmenistany äpet Orsýetiň öňünde hem tagaşyksyz ýagdaýa salýardy. Ýurduň Ministrler Kabineti her ýylyň 12-nji ýanwarynda köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ýolbaşçylaryna Gökdepe galasynyň synmagy bilen bagly taýýarlanylýan gepleşiklerdir makalalarda Orsýetiň göwnüne degjek maglumatlardan daşda durmak barada ýörite görkezme berýärdi.
1948-nji ýylyň 6-njy oktýabrynda tutuş maşgalasyny ýitiren Saparmyrat Nyýazow bu senäni döwlet derejesinde ýas gününe öwrüpdi. Türkmenbaşynyň şahsyýet kultunyň arşa galdyrylan ýyllarynda türkmen ideologiýasy 6-njy oktýabr gününiň betbagtçylygy, hamala, diňe S.Nyýazowyň başyndan inen ýaly edip görkezipdi. Milli matam gününde ýurduň mediýasynda, esasan, Nyýazowyň ejesi Gurbansoltan hem-de onuň doganlary hakynda elegiýalar aýdylardy.
Berdimuhamedowyň döwlet başyna gelmegi bilen ýurduň ilkinji prezidenti Saparmyrat Nyýazowa dahylly ýatlamalar ýuwaş-ýuwaşdan hakydadan aýrylyp başlandy. Aşgabatda “Polimeks” kompaniýasynyň gurjak memorial kompleksi Berdimuhamedowy 1948-nji ýylyň ýer titremesinde wepat bolanlaryň hatyrasyna bellenilýän Milli matam gününde Saparmyrat Nyýazowyň ejesi Gurbansoltanyň öňünde baş egmekden azat eder.
Mundan başga-da, Berdimuhamedow geçen ýylyň dekabrynyň ortalarynda Ministrler Kabinetiniň mejlisinde eden çykyşynda ýurduň ilkinji prezidenti Saparmyrat Nyýazowy her kimiň ýatlamaga hukugynyň bardygyny aýtmak bilen, bu senäniň döwlet derejesinde uly bir senä öwrülmeginiň hökmany däldigini mälim etdi we özi 21-nji dekabr gününde, ilkinji gezek Nyýazowyň guburyna gül goýmak dabarasyna gatnaşmakdan el çekdi.
Türkmenistandaky ýatlama günleriniň ýene biri hem 1941-1945-nji ýyllaryň Beýik Watançylyk urşunda gazanylan Ýeňiş güni bilen bagly. Mälim bolşy ýaly, Türkmenistan bu seneden eýýäm geçen ýyl ýüz öwrüp başlady. Geçen ýyl türkmen mediasynda “Beýik Watançylyk urşy” diýen sözi ulanmak gadagan edildi.
Alyp barýan syýasatyndan çen tutsaň, türkmen ideologiýasy şu ýyldan başlap, soýuz döwründen hem-de Nyýazowyň režiminden galan kultlardan doly saplanmagyň ugruna çykana meňzeýär.


text:
Mämmetweli Kemine
Türkmen halkynyň arasynda sarpasy belent tutulyp, ady dillerden düşmän gelýän iň meşhur klassyk şahyrlaryň biri Keminedir. Satiranyň taýsyz ussady Kemine garyp-pukaranyň çyn hossary, arslan ýürekli arkadagy hem şahyry hökmünde şan-şöhrata eýedir. XIX asyr türkmen edebiýatynda ýüz görmän, ýagşa-ýagşy, ýamana-ýaman diýip bilen iň demokratik şahyr Mämmetweli Keminedir.
ÖMRI
Kemine Sarahs töwereginde 1770-nji ýylda Garadöwletiň maşgalasynda eneden bolýar. Ol kämillik ýyllaryny Sarahs, Mary etraplarynda geçiripdir. Kemine Sarahsda oba mekdebinde başlangyç bilimi alýar. Soňra şol ýerde bir ahundan ýörite sapak alyp başlaýar. Emma bu hem bilesigeliji Mämmetwelini kanagatlandyrmandyr. Halk arasyndaky gürrüňe görä, ol ilki Buhara medreseleriniň birinde okaýar, soňra bilimini kämilleşdirmek maksat bilen Hywa gidýär we ol ýerde Äraly işandan sapak alypdyr. Mahlasy, Mämmetweli Kemine köp ýurtlary gören, Äraly işan ýaly döwrüniň meşhur piri bilen deň derejede sowatly bolan adam bolupdyr. Kemine obadaşy Gurbanbagt diýen gyz bilen maşgala durmuşyny gurýar. Olaryň Allaýar hem Hadaýýar atly iki ogly bolupdyr. Kemine bilen Gurbanbagt 29 ýyl ýaşaşandan soň, çagalarynyň ejesi aradan çykýar. Şahyr ýassykdaşynyň ölüm aýralygy hakynda:
Bir kem otuz ýyldyr sürüşdim döwran,
Ýar sensiz gerekmez bu pany jahan- diýip ýazypdyr.
Kemine deň-duşlary bilen oturuşmagy, saz-söhbeti söýen şahyrlaryň biri. Kemine “Yşk mülküniň şasy” Mollanepes bilen hem ýakyn aragatnaşykda bolupdyr diýlip, halk rawaýatlarynyň birinde aýdylýar. Ol ýaşlykdan wäşi, gepe çeper ýigit bolupdyr. Keminäniň ýomaklary, şorta sözleri köp temaly. Şahyryň adyna aýdylýan “Büre dermany”, “Belli bir ýerini soraň”, “Içinde özüm hem bardym”, “Kemine we ogry” ýaly onlarça şorta sözleri türkmen halkynyň ähli künjegine ýaýrap, zamanasynda örän şöhratlanypdyr. Kemine 70 ýaşap, 1840-njy ýylda aradan çykypdyr. Şahyryň nebereleriniň köpüsi häzir Baýramaly, Türkmengala etraplarynda ýaşaýarlar.
DÖREDIJILIGI
Keminäniň çuňňur many mazmunly, giň temaly döredijiligi bar. Şahyr halk köpçüliginiň üstüne garyplygyň agyr ýük bolup düşendigini “Garyplyk” atly goşgysynda şeýle aňladypdyr.
Günde müň gussam bar ýüz elim bilen,
Derdimiň baryndan beter garyplyk;
Soragy men boldum gaýgy-gam bilen,
Gelip düşer hatar-hatar garyplyk.
Kemine topragyny, il-gününi jan-dilden söýüp, onuň bagtly gelejegini arzuw eden ynsanperwer şahyr. Onuň ynsanperwerlik duýgusy, mähir-muhabbeti söýgi lirikasynda-da özüni doly äşgär edýär. Keminäniň “Gelinler”, “Zülpüň”, “Bilbile gel” goşgularynyň ynsanperwerlik ideýasy, milli ruhy, “Örtär meni”, Arzym aýdaýyn”, “Diýmänmişim hamana”, “Güllere”, “Gyzlaryň” ýaly söýgi temadan döreden onlap eserlerine mahsusdyr. Olaryň hemmesi birleşip, Kemine şahyryň gelin-gyzlara hormat goýýan, kalby päk, ynsan söýüji adam bolandygyna şek-şüwhe goýmaýar. Şahyryň eserleri doganlyk halklaryň dillerine terjime edilip, dürli ýygyndylarda ýa-da özbaşdak kitap edilip çykaryldy. Şahyryň heniz ýaşap ýören döwründe “Garşy”, “Ogulbike”, “Gola gel”, “Ogulbeg”, “Derdindim”, “Içinde”, “Ynanmaz”, “Akmeňli” ýaly goşgulary aýdyma öwrülipdir. Şahyryň golýazmalary 20-nji asyra gelip ýetmändir. Ýakup Annanurow 1940-njy ýylda Keminäniň portredini döretdi. Şahyr barada Petr Skosyýew “Siziň sadyk gulyňyz”, Gurbandurdy Gurbansähedow “Kyrk teňňe” powestlerini, Bazar Amanow “Kemine” komediýasyny döretdi.
1940-njy ýylda Keminäniň aradan çykanynyň 100 ýyllygy giňden bellenildi. 1971-nji ýylda bolsa beýik şahyryň doglan güniniň 200 ýyllyk ýubileýi beýleki döwletlerden myhmanlar çagyrylyp, halkara möçberinde bellenilip geçildi. Türkmen edebiýatynyň beýleki klassyklary bilen bir hatarda, Keminäniň ady hem ebedileşdirilýär. Garaşsyz Türkmenistan döwletiniň paýtagty Aşgabadyň merkezi köçeleriniň birine, Marynyň drama teatryna, onuň nebereleriniň Türkmengala etrabynda ýaşaýan obasyna onuň ady dakyldy.
Çeşme: Türkmen Edebiýaty, 9-njy klas, sah.42-68


text:
Impressionizm
IMPOTENSIYAONIZM (frans, impressionnisme; impression-tasir)- 19 asyryň ahyrynda we 20 asyryň başynda burjuaz sungatynda (ziwopisde, edebiyatda, sazda, teatrda we skulturada) ýüze çykan ugur. Impotensiyaonizm ilki fransuz ziwopisinde peyda bolýar. Onuň wekilleri (O.Renuar, K Mone we b.) sungatyn täzelenmegi ugrunda , fransuz salon akademizmini ýeňip geçmek üçin çalşypdyrlar. “Impotensiyaonizm” termini 1874 ýylda açylan sergiden soň peýda bolupdyr. Şol sergide K. Monenin “Tasir”, “Dogup gelýän gun” atly suratlary görkezilipdir. “Tasir” diýen kartinasynyn ady frans “Impression” bolupdyr. Bu ugur hudožnygyň durmusdan alan öz subyektiw gözegçiliklerini, syn etmelerini hem-de öz üýtgäp düryan duýgylaryny gam-gussalaryny gos-goni jemlemek we kesgitlemek prinsipine esaslanýar. Tiz wagtdan “Impressionistik stil” ýüze çykýar. Ol sungatyn beýleki ugurlaryna-da aralaşýar. Şoňabaka ol hakykylykdan daslasýar we stil, ugur bolmakdan özbaşdak metoda öwrülýär. Impotensiyaonizm aýratyn aralaşýar we 20 asyryň ortalarynda özbaşdak metodlagyny ýitirýär. Häzirki zaman edebiýatynda praktiki jähtden Impotensiyaonizm. Ýokdur. Impressionistler sungatyň wesipesini ýazyjynyň, hudožnygy öz dar şahsy tärlerini ruhy duýgularyny aňlatmakdan ybaratdyr. Diýip düsünýärler. Jemgyýetçilik durmuşdan arany üzmek, halk bähbitlerinden we talaplaryndan dashlashmak, öte indiwidualizm, mazmuny forma bilen çalshyrmak-ine şu häsiýetler Impotensiyaonizm-niň esasy aýratynlyklarydyr. Impessionistler soň-soňlar simwolizm täsirine düşýärler.


text:
Liýonel Messi
Lionel Messi 1987-nji yylyn 24-nji iyunynda argentinanyng rosario shaherinde dogulyar.heniz 5 yasynda kakasynyn turgenlesdiryan komandasyna gatnap baslayar. 11 yasynda barselona gocup gelyar.barselonanyng yashlar komandasynda cykysh edip, mowsumde 30 oyunda 37 gol gecirip ulularyng hatarynda cykysh etmek hukugy gazanyar. 2005-nji yylyn may ayynda heniz 17 yasyndaka ispanyanyn cempionatynda albasete komandasyna ilkinji goluny uryar hem-de barselonanyng hatarynda yash oyuncy hokmunde taryha giryar. Edil shol yyl 17 yashyndaka 20 yasha cenli yashlaryn arasynda gecirlen dunya cempionatynda argentinanyng yygyndysynda dunya cempiony bolyar.cempionatda 6 gol urup "altyn butsy"(in kop gol geciren oyuncy) hem-de "altyn pokgi"(in okde oyuncy) bayraklaryna mynasyp bolyar.sheyle hem ol 21 yasha cenli futbolcylaryng arasynda weýn runi, cristiano ronaldo, lukas podolski yaly oyuncylary yzda galdyryp "altyn oglanjyk"bayragyna eye bolyar.
Birnace rekordlayng eyesi messi yzly-yzyna 4 gezek yylyng futbolcysy boldy.
Messining kabir rekordlary:
yzly-yzyna 4 gezek yylyng oyuncysy boldy (bu rekord yene-de artyp biler)
la ligada 1 mowsumde 50 gol uran ilkinji oyuncy
champions leaguede 1 oyunda 5 gol uran ilkinji we yeke-tak oyuncy
champions leaguede 1 mowsumde 14 gol bilen ing kop gol geciren oyuncy
91 gol bilen bir yylda in kop gol salan oyuncy
heniz 25 yasynda bolsa-da barselonanyng in kop gol uran oyuncysy


text:
Salam Gadyrly hemmeler!
mazaly hich kim achmandyrow :) yetishaydim oydyan
Shu gun yalnyshmasam iiin mahriban agzamyz (joram) Milkanyn Doglan guni! Milka diysem kimka diyip oturman Mylayym Hanyn Doglan guni!
Menem oz gezegimde we joralamyn adyndan senin Doglan gununi tuuuuuyyyys yurekden Gutlayan! Gutlamak bilen sana berk jan-saglyk, uuuuuzak omur we ishlerinde durmushynda dine ustunlikler bolmagyny arzuw edyan. Jorajan myyydamada guler yuzundaki shatlykly yylgyryshyn yagtysy sachyp durmagyny isleyan!
tush :)
Telpekler (1 kisiden 1 sany)
Bu yazgi ucin
- Gadyr 1 telpek goyyar we yazyar: "Gutlayan!"


text:
Läleler
Läleler gelin-gyzlaryň aýratyn heň bilen aýdylýan goşgulardyr. Olar köplenç ýedi bogunly, dört setirli bolýarlar.
Läleler aýdylanda her bentden soň "haý, lä-le, haä, lä-le" diýen bogunlary gaýtalanýar.
Läleler özära - damak läle, eňek läle, dodak lälesi ýaly bölümlere bölünýärler.
Läleler döreýişleri taýdan birnäçe topara bölünýärler.
öňki lälelerde gelin-gyzlaryň gözgyny, agyr durmuşlary, isleg-arzuwlary beýan edilipdir.
Gara maňlaýdyr başym
On üç, on dörtdür ýaşym
Altmyş ýaşla çatdylar
Kakladylar bu laşim
diýen lälede ýaş gyzyň özünden dört-bäş esse uly adama satylandygy, gül ömrüniň kül bolandygy hakyndaky ahy-nalasy suratlandyrylýar. Olar gamgyn äheňde düzülipdir.


text:
Baharly etraby
Bäherden etraby 1977 ýylda döredilip, 1963 ýylda ýatyryldy we 1965 ýylda täzeden döredildi. Meýdany 17,4 müň kw.km ilaty 86,5 müň adam. Etrapda bir şäher (Bäherden), 15 geňeşlik we 20 oba ilatly punktlary bar. Etrap 3 fiziki-geografiki bölekden: Köpetdagdan, dag etegi düzlüklerden we Garagum çöllükden ybarat. Suw resusrlary Garagum derýasy, Arwaz çaýy, Arçman çeşmesi we köp sanly skwažinalar. Hereket etmeýän kärizleriň birnäçesi saklanyp galypdyr. Etrapda kesel bejeriş Arçman, ýylysuw, minerak suw çeşmelerem bar. Hojalygynyň esasy ýöriteleşen ugulary pagtaçylyk, däneçilik, maldarçylyk, gok we bakja ekerançylygy "Bäherden" garaköl goýundarçylyk, "Saýwan" maldarçylyk hojalyklary yurdumyzda bellidir. "Akdepe obasynda" Bäherden nah mata dokma kombinay guruldy.
Baharly etrabynyn administratiw bolunisi[üýtget]
Geneslikler


text:
Bu dunyade sende in yakyn dost barmy diyseler saginmanjik "hawwo" diyip jogap bererdim. Oda men ejem-kakam. Chunki bashyma islendik kyn yagday gelende dost bizden yuzuni owrup giden-de ejemjan we kakamja men dadyma ilki bolup yetishjek dostlarym, yakynlarym, mahribanlarym!
Bir adam Pygamberimiziñ (sallallahu aleýhi we sellem) ýanyna gelip: “Ýagşylyk etmeklige iñ mynasyp adam kim?” diýip soraýar.
Pygamberimiz (sallallahu aleýhi we sellem):
“Ejeñdir” diýýär.
Ol adam: “soñra kim?”
Pygamberimiz: “Ejeñdir”
Ol adam: “soñra kim? ”
Pygamberimiz: “Ejeñdir”
Adam: “soñra kim?”
Pygamberimiz: “Kakañdyr diýýär” .
Beyik alym bar saňa bir sowalym,
Ýeriň çekish guyji, Enäniň mähri
Haýsysy güýçlikä etmezmiň mälim.
Alym bolup kän kitaby sermedim
Şondan bashga zada ünsem bermedim .
Çägin tapdyk yeriň çekish güyjuniň ,
Emma enäň mahrin çägin tapmadyk.
Diňe Ejemiz bizi bütin ömür göterýär: 9 aý garnynda, 3 ýaşa çenli elinde we bütin ömür ýüreginde....Eje jan, seni söýýän!
Eger «dünýäde iiñ köp bergili adamyñ kim?» diýseler «Enem» diýip jogap bererdim. Enelerimizi näçe begendirsegem, az. Enelermiz bizi çagalar bagyna günde elimizden tutup äkiderdi, günde egin-eshiklerimize seredishdirip mekdebe ugradardy, ýokary okuw jaýlaryna girmegimiz üçin Ene-Atamyz derläp zähmet çekdi, bizi dyrnak ýaly wagtymyzdan bashlap ep-esli bolýançak ýagny «adam» bolýançak aladamyzy edip, mähirlerini bize bagysh eden Enemizdir. Meniñ üçin iñ uly mukaddeslik - ENEM-ATAM!
Sen hakda yazypdyr Kerim $ahyram,
Her deminde ene diyen adyñ bar,
Sen hakda yazypdyr Gurbannazaram,
Her bendine siñen ene mähriñ bar.
Wasp edip bilmerin Gurbannazar dek,
Syganok kalbyma mukaddesligiñ,
Ussatlar waspyñy yùz gezek yazsa,
Mûñ gezek götärin adyñ ar$a dek.
Sen nähili mährem mähriban ene,
Goy ynjasyn seni ynjydan yurek,
Ene hemme yerde enedir yene,
Goy aglasyn seni agladan yurek!
Aglatmasyn meni eneli bentler,
Men aglayyn aglamasyn eneler,
Ynjamasyn ynjamasyn hiç mahal,
Yazylmasyn agyr dû$en setirler
Dowamy teswirde
Ses berilşik ýok.
Halanan (35)


text:
Italiýa
Italiýa (ital. Italia [iˈtaːlja], resmi ady — Italiýa Respublikasy (ital. Repubblica Italiana)) — Ýewropanyň günortasynda, Ortaýer deňziniň merkezinde döwlet.
Demirgazyk-günbatarda Fransiýa (serhetiň uzynlygy — 488 km), Şweýsariýa (740 km) we demirgazykda Awstriýa (430 km), demirgazyk-gündogarda bolsa, Sloweniýa (232 km) bilen araçäkleşýär. Şeýle hem onuň Watikan (3,2 km) we San-Marino (39 km) bilen içerki serheti bar.
Italiýa Apennin ýarymadasynda, Padan düzlüginde, Alplaryň günorta ýapgytlarynda, Sisiliýa we Sardiniýa adalarynda hem-de birnäçe ownuk adada ýerleşýär.


text:
Muhammed Ýunus
Muhammed Yunus(28/06/1940 njy yylda ςittagonganyn golayyndaky Batua obasynda dogulyar, Bengaliya, Britan Indiya( shuwagt Bangladesh)- bangladeshin bankiri, ekonomikadan professor, 2006-njy yylda ekonomik we social osushini doretmek mumkinciligi uchin dunya Nobel bayramynyn laureaty.
Dumrushy.
Ol ABŞ-da, Wanderbilt uniwersitetynda ekonomiki ugurdan doktor dereje bilen gutaryar. 1970-nji yyldan 1972-nji yyla chenli Tennesi ştatyn uniwesitetynda ekonomikadan professor bolup ishleyar. Şondan son Çittagonga uniwesitetynda ekonomiki ugurdan mugallym bolup ishleyar. 1976-njy yyldan uniwersitetdaky osush proektinin menedzhery, we shondan son Gramin Banky doreyar. 1983-njy yylda Gramin Bankyn muduri bolyar. 1996-njy yyldan Bangladesh yurdunyn maslahatchysy bolup gelyar.
Ýunus mikrokreditowaniya konsepsiyany doredyar, onun esasy mazmuny pes procentler boyuncha uly dal zalogsyz kredit kichi biznesin,mashgala biznesi, osushi uchin berilmegidir.
Mashgala.
1967-nji yylda rus emigrantynyn gyzyna Wera Forostenko oylenyar, ol hem Ýunus yaly Wanderbilt Uniwersitetynda Neshwilde, Tennesi shtatda talyp bolyar. 1979-njy yylda Monika diyen gyzy dunya inyar, shuwagt amerikan opera aydymchysy. Bahym mashgala ayrylshyar, Wera bilen gyzy Bangladeshdan ABŞ-a dolanyarlar. Sonra Muhammed Yunus yene oylenyar.


text:
Türkmen dili
Türkmen dili (Türkmen: Türkmençe) — bir oguz dili angısında türkmenler laf eder. Türk dillerindän biri. Türkmenistanın ofițial dili.
Taryhy[diiştir]
Türkmenin häzirki ulanylyan edebi dilinin döreyşi köp kişi tarapyndan Magtymgulynyn şygryyeti bilen baglanyşdyrylyar. Magtymguly ilkinjileriň hatarynda halkyn ulanyan dilini öz çylşyrymly dini-pelsepi-sosial temalarda yazylan şygyrlaryna sygdyrmagy başarypdyr. Sol bir wagtyň özünde gündelik türkmen durmuşynyň meselelerine hem hötdesinden gelendigi üçin türkmenlerin we beyleki Merkezi Aziya halklarynyn arasynda ayratyn hormatdan peydalanyar.


text:
Wektor ululyklar
Wektor ululyklar üstünde gorizntal strelka goýulýan harplar bilen belgilenýärler. Mysal üçin, orun üýtgetme wektory S bilen belgilenýär. Fiziki ululyklaryň uly topary wektor ululyklardyr. Durmuşda olary goşmak, aýyrmak zerurlygy ýüze çykýar.
Wektorlary goşmak[üýtget]
Goý, a we b wektorlary goşmak talap edilsin. Ol wektorlaryň uzynylyklaryny we ugurlaryny üýtgetmän saklap, başlangyçlary gabat geler ýaly edip ýerleşdireliň (a-surat). a we b wektorlary parelellogramyň iki tarapy hasaplap, parallelogram guralyň we diognal geçireliň. Bu diognal netijeleýji c wektordyr. Iki wektoryň jeminiň şeýle usul bilen tapylşyna parallelogram düzgüni boýunça goşmak diýilýär.
Indi a we b wektorlaryň tapawudyny tapalyň. a we b wektorlaryny öz-özlerine parallel edip olaryň başlangyçlaryny bir nokada geçireliň (b-surat) Soňra olaryňçlaryň kemeldijiden kemeldijä tarap (b wektoryň ujundan a wektoryň ujuna) ugrukdyrylan wektor bilen birleşdireliň. Şol wektor hem c wektordyr. b we c wektorlarynyň jeminiň hakykatdan-da a wektora deňdigi suratdan görünýxndir.
Eger-de ol a we b wektorlar bir göni çyzygyň ugry boýunça bir tarapa ugrukdyrylan bolsa, onda netijeleýji c wektoryň moduly goşulýan wektorlaryň modullarynyň jemine deňdir. (ç-surat). c wektor goşulýan wektorlar bilen ugurdaşdyr.
Eger-de a web wektorlar bir göni çyzygyň ugry boýunça garşylykly tarapa ugrukdyrylan bolsa, netijeleýji c wektoryň moduly goşulýan wektorlarynyň tapawudyna deňdir. (d-surat). C wektor moduly uly bolan wektoryň ugry boýunça ugrukdyrylandyrlyýar.