text:
Geçen hepde BMG-niň Halkara sudy Kosowanyň garaşsyzlygynyň halkara kanunçylygyna garşy gelmeýändigi barada karar çykaranda, ol Kosowa bilen baglanyşykly ýagdaýy «özboluşly» bir ýagdaý diýip häsiýetlendirdi.
Elbetde, Halkara sudunyň bu kesgitlemesi dünýäniň köpsanly beýleki ýurtlarynda garaşsyzlyga eýe bolmak ugrunda çalyşýan regionlara kän bir umyt bermezlik maksady bilen aýdylana meňzeýär.
Ýöne Halkara sudunyň islegine garamazdan, barybir, Kosowanyň Serbiýadan garaşsyzlygy barada suduň çykaran karary dünýäniň dürli regionlarynda her dürli reaksiýalary döretdi.
Kosowanyň garaşsyzlygynyň halkara kanunçylygyna garşy gelmeýändigi barada BMG-niň Halkara sudunyň çykaran kararyna ilkinjileriň hatarynda reaksiýa bildirenlerden birem Bosniýa-Gersogowinanyň Srbska respublikasynyň lideri Milorad Dodik boldy.
Srbska respublikasy
Milorad Dodik Kosowanyň Serbiýadan bölünip aýrylmagy halkara kanunçylygyna garşy gelmeýän bolsa, onda Bosniýa-Gersogowinadan bölünip aýrylmak isleýän Srbska respublikasy babatda-da şeýle standartyň ulanylmalydygyny öňe sürdi.
Ol bu barada, hususan-da, şeýle diýdi: «Indi köp wagtlardan bäri biz - Srbska respublikasynda ýaşaýanlar Bosniýa-Gersogowinanyň düzüminde bolmaklykdan hoşal däl. Elbetde, biz Daýton ylalaşygyna hormat goýýarys, emma, beýleki tarapdan, Halkara sudunyň karary biziň üçin indi öz statusymyza we gelejegimize eýe bolmak ugrundaky dowam edýän göreşimizde çelgi bolup biler».
Bu garaýşa jogap edip, öz gezeginde Bosniýa-Gersogowinanyň üçlük tarapyndan dolandyrylýan prezident apparatynyň başlygy Haris Silaýjiç Bosniýa-Gersogowinanyň serhetleriniň üýtgewsiz galjakdygyny nygtap çykyş etdi.
Haris Silaýjiç: «Bosniýa-Gersogowinanyň territorial bitewiligi we özygtyýarlylygy doly kepillendirilen ýagdaýdyr. Soňky uruşda bolşy ýaly, bu bitewilige garşy islendik bir synanyşygyň öňi hökman alnar» diýip, nygtady.
69 döwlet ykrar etdi
BMG-niň Halkara sudy öz kararynda Kosowanyň Serbiýadan garaşsyzlygynyň halkara kanunçylygyna garşy gelmeýändigini tassyklasa-da, ol Kosowanyň döwlet statusynyň näderejede halkara kanunçylygyna laýyk gelip-gelmeýändigi barada karar çykarmakdan welin saklandy. Şeýlelikde, sud onuň garaşsyz döwlet hökmündäki statusyny ykrar edip-etmezlik meselesini her bir döwletiň özüne goýdy.
2008-nji ýyldan bäri şu günki güne çenli Kosowanyň döwlet hökmündäki özbaşdaklygyny dünýäniň 69 döwleti resmi ýagdaýda ykrar etdi, olaryň hatarynda bolsa Amerikanyň Birleşen Ştatlary we Ýewropa Bileleşiginiň-de aglaba döwletleri bar.
Öz içerki regionlarynyň separatistik meýilleri bilen baglanyşykly käbir kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolup gelýän Orsýet, Hytaý we Ispaniýa ýaly dünýäniň käbir uly döwletleri henize çenli Kosowanyň garaşsyzlygyny ykrar etmän gelýärler.
Preddnestrowiýa
Halkara dawalaryna sebäp bolup gelýän separatistik regionlardan biri bolan Moldowanyň separatistik Preddnestrowiýa regionynyň resmileri BMG-niň Halkara sudunyň Kosowanyň garaşsyzlygy barada kabul eden karary barada häzirlikçe hiç hili açyk çykyş etmediler.
Ýöne Moldowanyň käbir hökümet maslahatçylary Preddnestrowiýa regionynyň töweregindäki syýasata dahylly esasy «oýunçylardan» hiç biriniň pozisiýasyna Halkara sudunyň bu soňky kararynyň täsir etmejekdigini öňe sürdüler.
Aglaba ilaty rus dilli ýaşaýjylardan durýan Preddnestrowiýa regiony 1990-njy ýylda Moldowadan resmi ýagdaýda bölünip aýrylmaga synanyşdy. Onun bu synanyşygynyň başa barmandygyna garamazdan, Moskwa tarapyndan goldaw berilýän bu region şu günki güne çenli Moldowanyň merkezi hökümetine boýun egmeýän özbaşdak region bolmagynda galýar.
Kawkazdaky ýagdaýlar
Iki ýyl mundan ozal öz düzümindäki Abhaziýa we Günorta Osetiýa regionlaryny elden gideren Gürjüstanyň hökümeti hem Kosowanyň garaşsyzlygy barada BMG-niň Halkara sudunyň kabul eden kararynyň öz separatistik regionlary bilen aradaky ýagdaýlara düýpli bir üýtgeşiklik getirmejekdigini aýdýar.
Emma, Ermenistanyň parlamentindäki «Ermeni rewolýusion federasiýasy» fraksiýasynyň başlygy Wahan Howhannisýan Daglyk-Garabag regionynyň ýagdaýynyň hem Kosowanyňka meňzeşdigini öňe sürüp, Halkara sudunyň bu soňky çykaran kararynyň indi Daglyk-Garabag regionynyň özbaşdaklygynyň hem halkara derejesinde ykrar edilmegi üçin esas bolup hyzmat etmelidigini nygtady.


c: text/html

text:
26-njy iýunda Fransiýanyň günortasyndaky Grenoble şäherindäki tebigy gaz zawodynda yslamçy şekiller çekilen baýdagy göterýän azyndan bir hüjümçi bir adamy öldürip, başga-da birnäçesini ýaralady.
Şübheli hüjümçi zawodyň içine girip, birnäçe kiçi partladyjy serişdeleri ýardy. Fransiýanyň kanun edaralaryndaky çeşmeleriň berýän maglumatyna görä, häkimiýetler zawodyň girelgesine goýlan we üsti arapça ýazgyly örtgi bilen örtülen adamyň göwresiz kellesini tapypdyrlar. Şeýle-de, bu wakada başga-da birnäçe adamyň pida bolandygy barada maglumatlar bar.
Fransuz çeşmeleriniň berýän maglumatyna görä, şübheli hüjümçi tussag edildi. Resmiler şübheli hüjümçä garşy terrorçylyk boýunça jenaýat işini açdylar hem-de onuň bu hüjümi amala aşyrmakda ýoldaşlarynyň bardygyny-ýokdugyny derňeýärler.
Fransiýanyň içeri işler ministri Bernard Kazenew (Bernard Cazeneuve) wakanyň bolan ýerine “dessine” barjakdygyny aýtdy.
Bu hüjüm şu ýylyň ýanwar aýynda yslamçy hüjümçiler Parižde we onuň daş-töwereginde 17 adamy öldürenden alty aý soň boldy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Görnükli fransuz pelsepeçisi Şarl Monteskýeniň (Charles-Louis Montesquieu) "Kanunlaryň ruhyýeti hakda" atly eserinden bir bölek.
"Kanunlaryň ruhyýeti hakda"
Oligarhiki döwlet gurluşynda höküm sürýän ýyrtyjy tiranlyk demokratik gurluşda haýsydyr bir raýatyň geleňsizligi zerarly döräp biljek ýagdaýdan has howpludyr.
"Ullakan we gysby jaýly şäherlerde" atly eseriň awtory şeýle ýazýar: "Adamlar köplenç özünden has gaba eginbaş geýnip, köpçüligiň özlerine daşky sypatyna görä hormat goýmagyndan keýp alýarlar".
Emma kanunyň we adalatyň geýmine giren tiranlyk edil raýatlaryň geleňsizligi ýaly howpludyr.
Syýasy azatlyk - jemgyýetde her bir adamda howpsuz ýagdaýda döreýän düşünjelerden ýygnanýan pikirleriň ummanydyr.
Şeýle azatlyga eýe bolmak üçin, döwlet häkimiýeti bir adam başga bir adamdan çekinmez, gorkmaz ýaly edilip döredilmelidir. Bolmasa ýurtda azatlyk galmaz.
Kanun çykarýan organ, dolandyryş we adalat güýçleri ýeke-täk bir adamyň ýa-da ýolbaşçylar toparynyň eline geçen bolsa, onda ol ýerde hem azatlyk bolup bilmez.
Çünki şol bir hökümdaryň ýa-da ýolbaşçylar toparynyň agyr hem hupbatly kanunlary kabul edip, olary zalymlyk bilen durmuşa geçirip biljekdigi barada jemgyýetde howsala dörär.
Hökmürowan üç güýjüň bir elde jemlenmegi ahyrzaman diýmekdir, ýagny hemme zadyň ahyryny getirýändir.
Azat ýurtda her adamyň öz erkin dolandyryjysy bolmaly. Kanun çykaryjy güýç hut halkyň öz elinde hem ygtyýarynda bolmalydyr.
Uly ýurtlarda munuň şeýle bolmagy mümkin däl. Kiçi döwletlerde hem, şeýle ýagdaýyň gaty köp ynjalyksyzlyklara sebäp bolup biljegi üçin, halkyň özbaşyna edip bilmejek işlerini onuň azat-erkin saýlawlarda saýlaýan wekilleri alyp barýarlar.
Wekilleriň iň esasy aýratynlygy - olaryň jemgyýeti gyzyklandyrýan meseleler boýunça gepleşikler geçirmäge ukyba eýe bolmagydyr. Halk wekilleri saýlananda her bir adam erkin ses bermek ygtyýaryna eýe bolmaly.
Diňe azatlyk hem erkinlik bolan ýurtda kanun çykaryjy güýjüň kanunlaryň nähili berjaý edilýändigini barlamaga haky hem ygtyýary bolýar.
Ýöne derňewiň maksady näme bolsa bolsun, kanun çykaryjy organ bir adamy özüçe ýazgaryp biljek güýje eýe bolmaly däldir. Kanun çykaryjy hem goraýjy organlar, adamlara toslama günä ýöňkän ýa-da olary ýöne ýere basan wagty şol pursat azatlyk hem ýok bolýar. Döwletiň monarhiýa däl-de, respublika bolmalydygynyň düşnükli bolşy ýaly, her bir ýurtda azatlyk bolmagy hem hökmanydyr.


text:
Türkmenistanda uludan tutulýan gurluşyk işleriniň barha gerimi giňeýär, prezident Berdimuhamedow onuň depginini gelýän ýyllarda hem gowşatmaly däldigini duýdurýar.
Şol bir wagtda Aşgabatda, welaýat merkezlerinde ofis, myhmanhana jaýlarynyň, köşkleriň eýýäm gereginden artyk gurlandygy, bu binalary saklamak üçinem kän çykdajynyň gerek boljagy barada aladalar eşidilýär.
Ikinji tarapdan, oba, etrap ýerlerinde sosial-durmuş maksatly gurluşyklara, ýollara, köprülere ýeterlik serişde goýberilmeýändigi, daşary ýurt firmalary tarapyndan amala aşyrylýan işlerde uly korrupsiýanyň bardygy aýdylýar.
Mundan başga, Türkmenistanda gurulýan binalaryň köpüsiniň önümçilige, iş ýerleriniň köpelmegine goşant bolman, eýsem bar bolan halk serişdesiniň öli kapitala öwrülmegine alyp gelýändigini aýdýanlar hem bar.
Emma türkmen häkimiýetleri ýurtda alnyp barylýan tutumly gurluşyk işlerini, uly-uly myhmanhanalary, köşkleri, sport desgalaryny, ýykylýan we täzeden gurulýan monumentleri, fontanlary ullakan ösüş, üstünlik hökmünde wagyz edýärler.
Eýsem bu gurluşyklardan nähili maksat tutulýar? Olarda ykdysady bähbitler agdyklyk edýärmi ýa syýasy bähbitler?
Türkmenistanda alnyp barylýan gurluşyklaryň halk bähbitli bolmagy, bu işde korrupsiýa ýol berilmezligi üçin nähili çäreleri görmeli?
Azatlyk Radiosy nobatdaky «Tegelek stol» söhbetdeşligini şu meselä bagyşlaýar.
Pikirleriňize, bellikleriňize, teklipleriňize garaşýarys, gadyrly okyjylar.


text:
Gyrgyz häkimiýetleri oppozision “Halkyň parlament” hereketiniň ýene bir agzasyny hökümeti agdarmak synanyşygy diýilýän dildüwşüge gatnaşygy bolmakda güman edip tussag etdiler.
Gyrgyzystanyň Milli Howpsuzlyk boýunça Döwlet komitetiniň 1-nji awgustda beren maglumatyna görä, Toýgonbek Kalmatow 30-njy iýulda tussag edilipdir.
Şu ýylyň maý aýyndan bäri bu iş bilen baglanyşykly sekiz oppozision syýasatçy, şol sanda “Halkyň parlament” hereketiniň lideri we öňki oba-hojalyk ministri Bekbolot Talgarbekow, öňki sudýa Marat Sultanow we öň prezidentlige dalaş eden syýasatçy Torobaý Kolubaýew tussag edildi.
Gyrgyz häkimiýetleri maý aýynda Bişkekde geçirilen ýöriş döwründe “Halkyň parlament” hereketiniň liderleri we aktiwistleri häkimiýeti ele geçirmäge synanyşdylar diýýärler.
17-nji maýda geçirilen protestleriň öňýanynda, gürrüňi edilýän hereket prezident Almazbek Atambaýewiň öz wezipesinden çekilmegini talap etdi.
Gyrgyzystanda iki gezek hökümet agdarylyşygy boldy. Olaryň biri 2005-nji ýylda, beýlekisi 2010-njy ýylda bolupdy.


text:
Birleşen Ştatlaryň Orta Gündogar boýunça wekili Jorj Mitçel Müsüriň prezidenti Hosni Mübärek bilen parahatçylyk prosessi barada gepleşmek üçin Kaire geldi. Mitçel Damaskda Siriýany Orta Gündogarda durnukly parahatçylygy ornaşdyrmaga synanmakda doly hyzmatdaşlyga çagyrdy.
Amerikan wekili Siriýanyň prezidenti Başar al-Assad bilen gepleşiklerden soň Siriýa bilen Ysraýylyň arasynda parahatçylyk gepleşiklerini gaýtadan başlamak golaý möhletli maksat boldy diýdi.
Mitçel biraz soň Tel Awiwde Ysraýylyň Goranmak ministri Ýehud Barak bilen duşuşdy.


text:
Birleşen Ştatlar sosial network “Twitter” saýtyny “Wikileaks” bilen ilteşikli adamlar baradaky hususy maglumatlary bermegi üçin suda çagyrdy.
Wirjiniadaky etrap sudy “Twitterden” ulanyş atlary, adresler, telefon nomerleri, töleg detallary ýaly maglumatlary almak isleýändigini aýtdy.
“Wikileaks” şenbe güni özlerinde “Google” bilen “Facebook” saýtynyň hem şeýle sud talaby bilen ýüzbe-ýüz bolandygyna ynanmak esasynyň bardygyny aýtdy.
“Wikileaks” noýabrda amerikan diplomat telegrammlaryny çap edip başlanda hökümetleriň gaharyny getiripdi we Owganystandaky we Yrakdaky uruş barada gizlin dokumentleri çap edende berk ýazgyryşa sebäp bolupdy.


text:
Birleşen Ştatlaryň senatory Amerikanyň adamsyz uçardan uran zarbalaryndan, hasaplamalara görä, 4700 adam öldi diýýär.
Bu amerikan kanun çykaryjysynyň ýa-da hökümet wekiliniň dilinden Pakistanda, Ýemende we başga ýerlerde terror nyşanalaryna urlan dron zarbalarynda ölen adamlaryň sanynyň ilkinji gezek sitirlenişi hökmünde häsiýetlendirildi.
Respublikan senator Linsiý Grahamyň bu barada Isliýde, öz dogduk ştaty bolan Günorta Karolinada söz sözlände aýdan sanlary sitirlendi.
Senatyň Ýaragly gulluklar komitetiniň agzasy we dron zarbalarynyň tarapdary bolan Graham, ýerli “Easley Patch” websaýtynyň ýazmagyna göä, “Biz 4700 adamy, şol sanda “Al-Kaýdanyň” örän uly agzalaryny öldürdik” diýipdir.
Grahamyň edarasy onuň aýdan sözleriniň sitirlenişi bilen jedelleşmedi.


text:
Ýekşenbe güni Ukrainanyň ozalky Çernobyl atom stansiýasynda partlanan stansiýanyň daşyna goşmaça gorag örtgüsini oturtmak işine başlanyldy.
Ukrainanyň Döwlet atom kompaniýasy ýekşenbe güni agramy 5.3 tonnalyk we beýikligi 22 metrlik goşmaça gorag arkasynyň ozalky partlanan reaktoryň binasynyň üstüne eltilendigini mälim etdi.
Stansiýanyň partlanan binasynyň üstünde gurlan ozalky germewiň bölekleýin ýumrulandygy zerarly oňa goşmaça gorag örtgüsini gurmak zerurlygy ýüze çykypdy.
Geljekde bu täze gorag örtgüsi beýikligi 100 metr, uzynlygy 150 metr we ini 260 metr bolan äpet gorag binasyndan ybarat bolar.
1986-njy ýylyň aprelinde bu Çernobyl stansiýasynyň reaktorlaryndan biriniň partlamagy netijesinde daşky sreda uly möçberde howply radioaktiw elementler ýaýrapdy.


text:
Çehiýanyň prezidenti Milos Zeman Osmanlylar döwründe Türkiýede ýaşaýan etniki ermenileriň köpçülikleýin öldürilmegini «gyrgyn» diýip atlandyrdy.
Zeman bu sözleri penşenbe güni Pragada Ermenistanyň prezidenti Serž Sarkisýan bilen bolan duşuşygy mahalynda aýtdy.
Çeh Respublikasy Ýewropa Bileleşiginiň we NATO-nyň agzasy bolup durýar, emma gürrüňi edilýän köpçülikleýin adam öldürmegi «gyrgyn» hökmünde resmi taýdan ykrar eden 23 ýurduň arasynda ýok.
Osman imperiýasynyň häzirki zaman mirasdüşeri Türkiýe gyrgyn aýyplamalaryna berk garşy çykýar.
Ermenistan bilen Türkiýäniň arasynda resmi diplomatiýa gatnaşyklary ýok.


text:
Orsýetiň uçarlarynyň Siriýadaky nyşanlary 1-nji oktýabrda, ýagny indi bassyr ikinji gün bombalandyklary habar berilýär. Şol bir wagtda-da Saud Arabystany Orsýeti howa zarblaryny tizden-tiz bes etmäge çagyrdy. Kreml bolsa öz harby uçarlarynyň Siriýada “Yslam döwleti” toparynyň pozisiýalaryna däl-de, siriýa oppozisiýasynyň berkitmelerine hüjüm edýändigi baradaky aýyplamalary inkär etmäge dyrjaşýar.
Moskwanyň 1980-njy ýyllarda Owganystanda bolan uruşdan soň öňki Sowet Soýuzynyň giňişliginden daşarky iň uly harby interwensiýasyna Günbatar we Saud Arabystany tarapyndan aladalanma bildirilýärkä, ABŞ-nyň we Orsýetiň harbylary Siriýada bolaýmagy ähtimal özara tötänleýin çaknyşyklaryň öňüni almak üçin tiz wagtda maslahat geçirmäge taýýarlanýarlar.
Bu barada ABŞ-nyň döwlet sekretary John Kerri we Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow 30-njy sentýabrda BMG-niň Baş Assambleýasynyň gapdalynda geçiren gepleşikleriniň yz ýany yglan etdiler.
Sergeý Lawrow “tötänleýin hadysalaryň öňüni almak üçin aragatnaşygyň ýola goýulmagy zerur” diýdi.
ABŞ-nyň döwlet sekretary John Kerri gepleşikleriň 1-nji oktýabrda boljakdygyny habar berdi.
Orsýetiň güýçleriniň we ABŞ-nyň ýolbaşçylygynda “Yslam döwleti” toparyna garşy söweşýän koalisiýanyň arasynda tötänleýin çaknyşyklaryň bolaýmagynyň ähtimaldygy baradaky çaklamalar Orsýet Siriýada 30-njy sentýabrda ilkinji howa zarbalaryny geçiren badyna peýda boldy.
Orsýet “YD-niň” ýaragly toparynyň jeňçilerini nyşana alýandygyny aýdýar, emma günbatar resmileri we Siriýanyň oppozision toparlary Orsýetiň ”Yslam döwletiniň” jeňçileriniň asla ýok ýerlerine zarba urýandygyny aýdýarlar.
Kerri Lawrow bilen geçiren üçünji duşuşygyndan soň Orsýetiň Siriýanyň prezidenti Başar al-Assadyň aram garşydaşlarynyň pozisiýalaryna zarba urandygy bilen bagly aladalanma bildirdi.
“YD zarba urmaklyk bir mesele, emma [biziň] aladamyz munuň [iş ýüzünde] başga zat bolmagynyň ähtimaldygy bilen bagly” diýip Kerri amerikan hökümetiniň pozisiýasyny aýan etdi.
Kerri eger Orsýetiň Siriýadaky harby çäreleri “Yslam döwleti” toparynyň jeňçilerine ýa “Al-Kaýda” bilen bagly toparlara garşy gönükdirilse, onda Waşingtonyň muňa garşy bolmajagyny belledi.
Fransiýanyň goranmak ministri Jean-Yves Le Drian Parižde kanun çykaryjylaryň öňünde eden çykyşynda [Orsýetiň Siriýadaky ilkinji hüjümlerini göz öňünde tutup], “geň zat, olar ‘Yslam döwleti’ toparyna zarba urmady” diýdi.
ABŞ we Fransiýa Siriýada we Yrakda “YD” toparynyň pozisiýalaryna howadan hüjüm edýärler.
Siriýanyň Günbatar tarapyndan goldanylýan oppozision toparlaryny öz içine alýan Milli koalisiýasy Orsýetiň söweş uçarlarynyň şäherlere hüjüm edendigini we netijede azyndan 36 adamyň, şol sanda bäş çaganyň wepat bolandygyny aýtdy.
Koalisiýanyň ýolbaşçysy Haled Hoja “Orsýetiň [Siriýadaky urşa] goşulmagynyň režimiň peýdasyna boljakdygy, netijede Siriýada has köp adamlaryň ölümine getirjekdigi we bulam-bujarlygy güýçlendirjekdigi [öňünden hem] düşnüklidi” diýdi.
Orsýetiň Pariždäki ilçisi Aleksandr Orlow 1-nji oktýabrda Fransiýanyň Radiosynda eden çykyşynda bu çaklamalary “dezinformasiýa urşunyň” bir bölegi diýip atlandyrdy.
Orsýetiň emeldary Lawrow “şol howa hüjümleriniň nyşanlarynyň ‘YD’ toparynyň pozisiýalary bolmandygy baradaky myş-myşlar esassyz” diýip tekrarlaýar.
“Howa zarbalaryndan parahat ilata zyýan ýetendigi barada gürrüň edilýär. Bizde şeýle maglumat ýok” diýip, Lawrow aýak direýär.
Orsýetiň Goranmak ministrligi ýurduň söweş uçarlarynyň 20 sany uçuş edendigini we “YD” toparynyň Siriýadaky “sekiz sany obýektine zarba urandyklaryny” habar berdi.
Munuň öňüsyrasynda prezident Wladimir Putin howa zarbalary arkaly “Yslam döwleti” toparynyň jeňçilerine hüjüm edilendigini aýtdy.
“Eger jeňçiler Siriýada üstünlik gazansalar, olar [soňra] öz ýurtlaryna dolanyp, Orsýete hem baryp bilerler” diýip, Putin belledi we Orsýetiň “Siriýanyň goşunyny onuň terrorçy toparlara garşy kanuny söweşinde açyk goldajakdygyny” aýdyp, sözüniň üstüni ýetirdi.
ABŞ-nyň goranmak sekretary Aşton Karter “Assady goramaklyk we [Siriýada zerur] syýasy özgerişleri we geçiş döwrüni talap etmezlik oppozisiýada ekstremistik meýillere meçew berer we netijede zorlugy tutaşdyrar” diýip, 30-njy sentýabrda žurnalistleriň öňünde eden çykyşynda aýtdy.
ABŞ we onuň ýaranlary Siriýanyň prezidentiniň wezipeden çekilmegini talap edip gelýärler. Orsýet bolsa Başar al-Assadyň wezipesinde galmagyny gazanmaga çalyşýar.


text:
Günbatar Türkmenistandaky Balkanabat şäherinde eýýäm iki günden bäri tutuşlygyna suw üpjünçiligi kesildi.
Balkan welaýatynyň merkezi şäheriniň ýaşaýjylary munuň sebäbini sorap, ýerli wodokanal edarasyna jaň edenlerinde, welaýat merkezini suw bilen üpjün edýän Bereketdäki merkezi suw sorujy nasosyň sandan çykandygyny habar berdiler.
Wodokanalyň hünärmenleri Balkanabat, Çeleken we Türkmenbaşy şäherlerine suwuň barmagyny üpjün edýän – sowet döwründen bäri ulanylyp gelinýän – nasosyň haçan oňaryljakdygy barada takyk maglumat berip bilmediler.
Ilaty 120,000 töweregi diýlip çaklanylýan Balkanabadyň ýaşaýjylary suw üpjünçiligini tizden-tiz gaýtadan ýola goýmak üçin ýerli häkimiýetleriň nähildir bir goşmaça çäre görjekdigi barada hiç hili maglumat alyp bilmändiklerini aýdýarlar.
Wodokanala jaň edip, ‘suw getirýäňizmi?’ diýip soradym. Olar ‘häkimlige ýüzleniň, biz bilmeýäris’ diýdiler. Häkimlige jaň etsem-de, ‘bu wodokanalyň işi, biz bilmeýäris’ diýdiler.
5-nji mikroraýonyň ýaşaýjysy Ilmyrat 40 gradusdan hem aşýan jokrama yssyda öz ýaşaýan etrabyna başga ýollar, şol sanda suw daşaýan ulaglar arkaly suwuň getirilip-getirilmejekdigi bilen gyzyklanyp, welaýatyň degişli edaralaryna ýüz tutandygyny aýdýar.
“Wodokanala jaň edip, ‘suw getirýäňizmi?’ diýip soradym. Olar ‘häkimlige ýüzleniň, biz bilmeýäris’ diýdiler. Häkimlige jaň etsem-de, ‘bu wodokanalyň işi, biz bilmeýäris’ diýdiler. Indi ortarada ilat näme etmeli?” diýip, Ilmyrat öz nägileligini beýan edýär.
Çykalga
Iki günden bäri suwuň berilmezligi we bu ýagdaýda ýerli häkimiýetleriň goşmaça suw üpjünçiligini ýola goýmazlygy netijesinde, adamlar möhüm bolan suwy satyn almaga mejbur bolýandyklaryny aýdýarlar.
13-nji mikroraýonyň ýaşaýjysy Bahar daýza munuň netijesinde özüne maliýe taýdan agram düşýändigini aýdýar: “Bir bäş litrlik suwuň bahasy 5 manat. Hojalyk hajatlary, üç çagamy – biri entek 40 çileden hem çykanok – ýuwup-artmak üçin azyndan 15-20 litr suw gerek bolýar. Günde diňe suw üçin 20 manat bermek, maňa agyr düşýär”.
Ulagy bolan balkanabatlylaryň käbiri şäherden 25-30 km uzaklykdaky Jebeliň ilersindäki howza gidip, şol ýerden ýörite gaplar, sisternalar bilen suw daşaýarlar.
Gepiň gerdişine görä aýtsak, Balkanabatda suwuň kadaly berilýän wagtynda-da ol günde dört sagatdan, iki tapgyra bölünip berilýär. Agyz suwy irden sagat 6-8 we giçlik sagat 19-21 aralygynda goýberilýär. Ýaşaýjylar suwuň basyşynyň pes bolanlygy zerarly bu režimli we çäkli goýberilýän suwdan hem doly peýdalanyp bilmeýändiklerini aýdýarlar.
Şol bir wagtda türkmen häkimiýetleri resmi habar serişdelerinde ilaty “agyz suwy bilen üpjün etmek” bilen baglylykda işleriň alnyp barylýandygyny, suw süýjediji desgalaryň taslamalaryna “garalýandygyny” habar berýärler.


text:
Şu gün Aşgabatda ýokary derejedäki türkmen-moldowan gepleşikleri geçiriler. Olara gatnaşmak üçin düýn agşam ýurdumyza Moldowa Respublikasynyň Prezidenti Nikolae Timoftiniň ýolbaşçylygyndaky hökümet wekiliýeti geldi.
Türkmen Lideri Gurbanguly Berdimuhamedowyň çakylygy boýunça dostlukly ýurduň ýolbaşçysynyň ýurdumyza sapary Moldowanyň ägirt uly ykdysady we serişdeler kuwwatyna eýe bolan Türkmenistan bilen hyzmatdaşlygy ösdürmäge uly gyzyklanma bildirýändiginiň aýdyň subutnamasy bolup durýar.
Duşuşygyň barşynda iki ýurduň Liderleri Gurbanguly Berdimuhamedow we Nikolae Timofti özara gyzyklanma döredýän halkara syýasatynyň möhüm meselelerini ara alyp maslahatlaşarlar, hil taýdan täze derejä çykýan ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygyň ähli ugurlary boýunça nukdaýnazarlary deňeşdirmegi, şeýle hem iki dostlukly halkyň arasyndaky ynamy hem-de özara düşünişmegi berkitmek boýunça geljekki ädimleri kesgitlärler.
Garaşylyşy ýaly, gepleşikleriň çäklerinde bar bolan özara gyzyklanmany we milli ykdysadyýetleriň gazananlaryny nazara almak bilen söwda-ykdysady gatnaşyklary giňeltmegiň usullaryny, şeýle hem türkmen we moldowan halklaryna birek-biregi baý medeni miras hem-de köpasyrlyk ruhy gymmatlyklar bilen yzygiderli tanyşdyrmaga mümkinçilik berýän medeni-gumanitar gatnaşyklary giňeltmek boýunça çäreleri işläp düzmäge uly üns berler.
Döwletara hyzmatdaşlygyň ara alnyp maslahatlaşyljak möhüm meseleleri Türkmenistanyň we Moldowanyň geljekde netijeli gatnaşyklary özara ugur edinmeginiň iň gowy subutnamasydyr. Şunda ýurtlaryň ikisi hem birmeňzeş derejede gyzyklanma bildirýän hyzmatdaşlar hökmünde çykyş edip, ösüşiň we rowaçlygyň bähbidine çalt depginlerde ösmek maksady bilen birleşendir.
Şeýlelikde, iki döwletiň ýolbaşçylarynyň Aşgabatda geçiriljek duşuşygy taraplaryň tagallalary netijesinde ýokary depgine we netijeli häsiýete eýe bolýan türkmen-moldowan gatnaşyklaryny hemmetaraplaýyn giňeltmegiň ýolunda nobatdaky ädim bolar. Bu duşuşygyň jemleri boýunça möhüm resminamalaryň ençemesine gol çekmek meýilleşdirilýär.


text:
1991-nji ýylyň 19-njy awgustynda ir sagat 7-de “Turkmenskaýa Iskra” hem-de “Izwestiýa” gazetiniň Aşgabatdaky korrespondenti Igor Žukow maňa jaň edip, dörän wakalar barada interwýu bermegimi haýyş etdi. Ýaňy ukudan oýanan adamyň täze dörän wakadan habarsyz boljagy tebigy zat. Men Žukowdan näme barada gürleýändigini soradym. Asyl, Moskwada döwlet agdarylyşygy bolan bolsa nätjek…
Men Žukowdan onuň nireden jaň edýändigini soradym. Ol öýünden jaň edýän eken, bir sagatdanam “Iskraň” redaksiýasyna barmakçydygyny aýtdy. Biz sagat 11-de şol ýerde duşuşmagy wadalaşdyk.
Sagat 11-de Žukow bilen redaksiýada duşuşamda, mende döwlet agdarylyşygy barada, şol agdarylyşygyň özi hem ady barada interwýu bererlik maglumat bardy. Žukow menden ur-tut interwýu aldy. Men interwýuda GKÇP-niň bikanundygy, ony halk köpçüliginiň goldamajagy, onuň bir hepdä ýetmän pytradyljagy barada öz pikirimi aýtdym.
Žukow entek menden başga hiç kimden interwýu alyp bilmändigini aýtdy. Döwlet edaralary onuň telefon jaňlaryna jogap bermändirler.
Meni türkmen döwletiniň pozisiýasy gyzyklandyrýardy, beýannama garaşýardym. Men Ylymlar Akademiýasynyň Taryh institutynyň telefonly bir otagyna bardym. Şol otag “Agzybirlik” Halk Hereketine 1989-nji ýylyň noýabryndan ulanmaga berlipdi. 1990-njy ýylyň 14-nji ýanwarynda Gökdepe galasynda ilkinji gezek Hatyra gününi geçireni üçin ol otag 16-njy ýanwarda “Agzybirlik” Halk Hereketiniň elinden yzyna alnypdy.
Men baramda şol otagda iki adam oturan eken. Men haýyş edip, otagdaky telefony ulandym. Ilkinji jaňy men Ýokary Sowetiň Kanunçylyk komitetiniň başlygynyň orunbasary Geldimämmet Igdirowa etdim. Ol türkmen döwletiniň pozisiýasynyň kesgitlenilmändigini, asyl şol ugurda hiç hili işiň edilmeýändigini, adamlaryň alasarmyk ýagdaýdadygyny, Nyýazowyň niredediginiň aýdylmaýandygyny aýtdy. Biz jaňlaşyp durmagy wadalaşdyk.
Şondan soň men “Agzybirligiň” agzalaryna jaň edişdirdim. “Agzybirligiň” Metbugat sekretary Ak-Muhammet Welsapar bilen gürleşip, hökman Moskwa, Ýelsine “Agzybirligiň” adyndan goldaw telegrammasyny ibermeli diýen karara geldik. Emma A.Welsapar 20-nji awgustda irden Moskwa, Russiýanyň Ýokary Sowetine, Ýelsiniň adyna goldaw telegrammasyny iberjek bolanda, Merkezi telegrafyň işgäri telegrammany kabul etmän, özlerine “Russiýanyň demokratlaryny we Ýelsini goldaýan telegrammalary kabul etmeli däl, Moskwa-da ibermeli däl” diýlen buýrugyň berlendigini, ol buýrugyň prezident apparatyndan gelendigini aýdýar. Eýse, şu faktyň özi Nyýazowyň GKÇP-ni goldandygyny görkezenokmy?
19-njy awgustda “Agzybirligiň” prawleniýesi ýygnanyp, dörän ýagdaý boýunça “Agzybirligiň” pozisiýasyny kesgitledi. Şol günden başlap, awgustyň 28-ine çenli Ylymlar Akademiýasyndaky agzalan otag ýene-de wagtal-wagtal “Agzybirligiň” garamagynda boldy.
Awgustyň 20-sine sagat 10-00-da men Igdirowa jaň edip, ýene düýnki soraglarymy berdim. Türkmen döwleti hiç hili beýannama-da kabul etmändir, özüne-de gelmändir; Nyýazowam tapylmandyr. Igdirowy Nyýazowyň attutary, has takygrak aýdanymyzda, ideýa atasy Otçertsow kabinetine çagyryp, Nurmämmedow bilen telefon gepleşikleriniň onuň karýerasyna täsir etjekdigini aýdyp, haýbat atypdyr.
Men Igdirowa häzir Ýokary Sowete baryp, Ýokary Sowetiň başlygynyň orunbasary Otçertsow bilen duşuşjakdygymy aýtdym. Men Lenin bagy tarapdan Ýokary Sowetiň girelgesine baramda, Igdirow maňa garaşyp duran eken. Biz özara gürleşip barýan adamlar hökmünde girelgäni goraýan milisionerleriň gapdalyndan geçip, jaýa girdik.
Otçersow ýerinde ýok eken. Biz Ýokary Sowetde işleýän ýaş adamlar bilen gürrüňçilik guradyk. Olaram esasan alasarmyk ýagdaýda ekenler.
Şäherde yzarlamalar başlandy. Iki bolup durmaklyk gadagan edildi. Miting geçirýän ýerlerimiz gabaldy. Duşuşmak, toplanmak kynaldy. Listowka çykartmak başartmady. Plakatdyr lozunglar ýazdyk.
GKÇP, üç gün diýlende – awgustyň 21-ine ýok edildi. Şol günler “Agzybirligiň” prawleniýe agzasy Mämmet Sähet Moskwada – wakalaryň jümmüşindedi. Gülkünç ýeri, hatda awgustyň 22-sine-de, GKÇP ýeňlensoňam, türkmen gazetlerinde GKÇP-niň haýbatly Permanlary çap edildi!
Ahyrsoňy, awgustyň 23-ine Nyýazowam “süreninden” çykyp, Krupskaýa adyndaky egirme-dokma fabriginde GKÇP-äniň Ukazlary esasynda çykyş etdi hem-de, biziň pikirimizçe, bolýan wakalaryň onuň başyny aýlandygyny, döwlete ýolbaşçy bolarlyk adam däldigini uly ile aýan etdi. Emma biz öz pikirimizde bärden gaýtmalara ýol berenimize soň-soňlar düşündik…
“Agzybirlik” bolsa miting taýýarlaýardy. Mitinge taýýarlygyň köpe çekmegine köp zatlar, şonuň bilen birlikde ýurtda hereket edýän formal däl partiýalaryň-da “Agzybirligiň” mitingine gatnaşmaga göwünjeň bolmagy ýaly gowy zatlaram täsir etdi. Şu ýerde bir zady belläp geçesim gelýär. Taýýarlyk günleriniň birinde ýanyma aýdymçy Akyş gelip, mitingde öz radioapparaturasyny gurnap berjegini aýtdy. Men apparaturanyň mitingden soň, konfiskasiýa edilmeginiň mümkindigini bilemsoň, onuň teklibinden el çekip, ötünç soradym, duýgudaşlygyna bolsa minnetdarlyk bildirdim: bizde pragmatizme gulluk etmek endigi ýokdy.
26-njy awgustda Mollanepes teatrynyň arka tarapynda formal däl guramalaryň aýak üstündäki duşuşygyny geçirdik. Şol duşuşykda mitingi iki etapda: 27-sine 17-00-da Magtymgula goýlan ýadygärligiň meýdançasynda şäher ilatynyň gatnaşmagynda, 28-ine bolsa ýurduň başga ýerlerinden gelenleriňem goşulmagynda geçirmeli etdik. Bize bir golaý ýerde ine-gana oturyp, geçiriljek mitingleriň rezolýusiýasynyň proýektini taýýarlamak gerekdi. Onsoň şol ýerden Moskwanyň “Demplatformasynyň” Aşgabatdaky filialynyň agzasy Aşyrguly Baýryýewiň öýüne gitdik hem-de şol ýerde proýekti taýýarladyk.
Soňra biz “Dempartiýanyň” başlygy Durdymyrat Hojamuhammedowy çagyryp, ony öz partiýasy bilen mitinge gatnaşmaga yrdyk, ol razy boldy. Ol proýektiň aşagyna hiç hili gürrüňsiz gol goýdy. Sebäbi “Dempartiýanyň” käbir agzalary mitingi taýýarlamaga eýýäm gatnaşyp ýördüler.
27-nji awgustda irden mitingi gurnamagyň ugruna çykdyk. Ylymlar Akademiýasyndaky otaga baramda, otagda Şöhrat Kadyrow, Muhammetgeldi Berdiýew bilen ýene üç adam bar eken. Şöhratdan INSO-nyň (Intellektualnoe sotrudniçestwo – “Agzybirligiň” ýanyndaky gurama) adamlaryna aýdylandygy ýa aýdylmandygy barada soradym. Şöhrat INSO-nyň başlygydy. Aýdylmandyr. Oňa: “– Sýad na telefon!” diýsem, telefon depderçesini öýlerinde galdyran eken. Öýlerine taşlamakçy bolsam, Muhammetgeldem gidermen boldy. Ol “Dempartiýaň” başlygy Hojamuhammedowyň ýanyna barmakçy eken. – Men ýolda düşerin - diýdi.
Hojamuhammedow düýn mitingiň rezolýusiýasynyň proýektine dempartiýaň adyndan gol çekipdi. Ol eýýäm otagmyzda bolup adamlaryny jemlemelidi. Men onuň bilen gürleşmekçi boldum. Barsak, gapysy gulplanmandyr. Girdik. Hojamuhammedow krowatyň üstünde ýatan eken. Salamdan soň, men oňa:
– Barmansyň-la? - diýsem,
- My w mitingah ne uçastwuýem - diýdi.
- Düýn başgarak gürleýärdiň-ä?
- Segodnýa my proweli konferensiýu. Reşili ne uçastwowat.
- Ýeşe i desýati net, kogda uspeli?
Ol ýerinden turdy-da gapyň agzyndaky stoluň başyna geçip, trubkasyna temmäki dykalap başlady. Bizem seredip durus. Ahyrsoňy gürledi:
- My rano utrom proweli.
Entek ýuwunmaga ýetişmedik adamyň iliň adyndan ýalan sözläp durmagyna çydan däldirin-dä:
- Wstat! - diýip gygyranymy duýman galypdyryn.
Ol-a temmäkisini seçelendirip, zöwwe galdy, etli-ganlydanam semiz Şöhrat bolsa:
- Ne nado, Nurberdi! – diýip, eýýäm aramyzda peýda boldy.
- Da, ne tronu ýa ýego! A ty, çtob çerez 15 minut byl w Akademii i wyzywal swoih! Opozdaýeş – razgowor prodolžim.
Şöhrat ikimiz çykyp gitdik. Hojamuhammedowy bolsa, Akademiýa ýetmänkä, milisiýa “ýygnapdyr”.
13-00-da öýe nahara baramda, Şöhradyň jaň edip, meniň gözlenýändigimi, Akademiýa gelmeli däldigimi, ýadygärlik meýdançasynyň gabalandygyny aýdandygyny habar berdiler. Men telefonda degişli adamlara ýadygärligiň meýdançasyna 17-00-da çar tarapdan hem çalasyn barmalydygyny aýdyp, metbugat öýüne gitdim. Şol ýerde esasan “Komsomolets Turkmenistana” bilen “Ýaş kommunistde” işleýänler bilen duşuşdym. Mitinge şol ýerden 40-50 adam bolup, pyýada, baglyklaryň içi bilen gaýtdyk. Ýolugra Geldimämmet Igdirowam aldyk. Ýadygärlik meýdançasyna güýç görkezip geçmeli bolduk. Meýdançada “Agzybirligiň” hem beýleki guramalaryň adamlary bar eken. Biz meýdança girenimizden soň, gabaw aýryldy.
Türkmenistanyň intelligensiýa wekilleri Aşgabatdaky Magtymgulynyň heýkeliniň öňünde miting gurnaýar, "Agzybirlik" halk hereketiniň egindeş başlygy Nurberdi Nurmämmedow çykyş edýär, 1991-nji ýylyň 27-nji awgusty.
Mitingi men alyp bardym. Mitinge gelenleriň düzümi internasionaldy, şonuň üçin mitingi iki dilde alyp barmaly boldy. Mitingiň geçirilmeginiň sebäbini hem maksadyny aýdanymdan soň, çykyş etjekleriň ilkinjisine söz berdim hem-de ýanymda duran “Agzybirlik” Halk Hereketiniň egindeş başlygy ýazyjy Hudaýberdi Halla şu günki mitingde çykyş etmeli däldigini – ertirki mitingi onuň özüniň gurnamaly hem geçirmeli boljagyny aýtdym (“ýygnaljagyňy” bilmek üçin welilik derkarlygy ýokdy).
Hudaýberdi birbada meniň bilen ylalaşdy, emma mitingiň barha ýokary galan şowhunynyň ýelginine olam çykyş etmän durup bilmedi! Nädip saklanjak: adamlar Magtymgulyň alnynda köňlünde beslän arzuw-hyýallaryny taraşlap şagladýarkalar, sen näme olardan bogaz boljakmy?! Çykyş etdi - dogry etdi! Şunuň ýaly ýagdaý adam ömründe bir gezek ýa duçar bolar ýa-da bolmaz. Pursaty elden berme – Adamdygyňy subut et! Özüňi Adam duý! Gorky-ürkini kalbyňdan zyňyp taşla! Endişäniň ýeri däl bü! Seriňden geçip, halkyň üçin ädim ätmek gerçegiň işi! Belki, bu seniň ykbalyňdyr! Men ol günki duýgulary hatda goşgy setirlerine-de salmaga synanyşypdym:
Belent daglaň başy ümürdir-gardyr.
Olaryň yşkyna sähralar zardyr.
Gowgadan gaçmaýan Ärleň ykbaly
Halkyň ykbalyna çaýylan zerdir.
Dag başy dumanly, Är başy – gowga.
Beýle ykbal alynmaýar saýlanyp.
Daglaň, Ärleň kuwwatyndan bat alyp,
Ýeriň togalagy ýaşar aýlanyp!
Erkini özüne tabyn edensoň,
Şeýle ykbal Äriňki hem Dagyňky,
Bu ykbal ýetdirmez ikigöwünlä,
Är ykbaly mydam döwtalabyňky!
Ýöne hut şeýle gowgaly pursatda adam oglunyň serinden geçmeli bolýandygyny, eýse Magtymguly atamyz seniň hem meniň üçin has öň aýdyp geçmänmi nä?! Bu setirler il-gün üçin orta çykanlara bagyşlanan dälmidir:
Endişeden bir iş bitmez
Sapynda däli bolmasa!
Mertebäňi aýak asty etdirmeg-ä däl, oňa bolar-bolgusyza jogapsyz tokundyrmagam ölümden erbet gören, şonuň üçinem duellerde birnäçe gezek döşüni geren rus şahyry Aleksandr Puşkiniň “Dälibaş” goşgusam seniň üçin ýazylmanmydy?! Geniler diňe Adam – Adamzat üçin ýazýarlar. Olarda nähili täsin meňzeşlik bar – olaryň ömrüniň ölçegi ýyl bilen däl, döredijilik pursatlary hem adamlaryň yşky bilen ölçelýär. Şonuň üçin olar biziň barlygymyzda elmydama bar.
1991-nji ýylyň 27-nji awgust güni beýik Magtymgulynyň daş heýkeliniň gaşynda türkmeniň öz erkinligini duýan az sanly günleriniň biri boldy. Ol gün çykyş edenler şeýle köp boldy. Syýasy hereketlerden daşda durýanlaram çykyş etdiler. Nyýazowyň tarapynda çykyş etmäge borçlandyrylan Aşgabat şäher ispolkomunyň başlygy Sarjaýew bilen “Aksa” metjidiniň mütewellasyna-da söz berdim. Ýöne olaryň çykyşlary goldanylmady. Mitingiň ahyrynda hökümet agzalarynyň otstawkasyny talap edýän rezolýusiýa kabul edildi hem-de miting ýerinden Ýokary Sowetiň jaýynyň öňüne ýöriş etmeklik hem-de şol ýerde protest açlygyny gurnamaklyk karar edildi. Ors-türk – adam bary “Agzybirlige” agzalyga ýazylmak üçin daşyma üýşdi.
Türkmen parlamentiniň deputaty Halmyrat Söýünow Nyýazowyň hökümetiniň işden çekilmegini talap edip, Ýokary sowetiň jaýynyň öňünde açlyk yglan edýär, Aşgabat, 1991-nji ýylyň awgust aýy.
Ýokary Sowetiň jaýynyň öňüne çenli ýöriş etdik. Şol ýerde sekiň üstünde ýazylan keçeleň üstünde üç adam: deputat Halmyrat Söýünow, deputat Igdirow, ylmy işgär Şöhrat Kadyrow dagy açlyk çekmäge galdylar. Olar üçin hemaýatçy topar bellenildi. Men şol ýerden bäş-üç sany “Agzybirligiň” agzalary hem mitinge baranlar bilen gije 12-den soň gaýtdym. Bizi ep-esli ýere spesnazyň alty sany esgeri gapdallap ugratdy. Olaryň borjuna aýgyt edip bilmän kösenişlerini görüp, ekabyrragyny ýanyma çagyrdym. Daýawdan berkbeden, 35 ýaşlaryndaky oglan… Men oňa: “Fiziçeski razwit, nadeýus, intellektualno tože” diýsem ýylgyrýa…
Olary Jenaýat agtaryş uprawleniýesiniň başlygy Ýazgeldi Lokgaýew meni alyp gaýtmak üçin iberipdir. Meniňem pyýadasy perzi çykan küştçiniňki ýaly keýpim kök, diýenimem ýerine düşüp dur. Degişdim. Engels köçesine ýetibem, spesnazçylary “prawoe pleçe wperýod, marş” diýen komanda bilen Lokgaýewiň ýanyna “Salam” bilen iberdim. (2001-nji ýylda il arasynda “Santa Barbara” adyny alan jaýdaky aptege girdim. 7-8 adam nobata duran eken. Nobatda ilkinji duran adam gaňrylyp baş atdy - Ýazgeldi Lokgaýew eken: Abaýda Lokgaýew diýen bagşynyň ogly. Men aptekden çykamda, olar ýene bir daýaw adam bilen maňa garaşyp duran ekenler. Ýanyndaky bilen tanyşdyryp:
- Ýemu goworýu, hotýa i byli na dolžnostýah, podlosti ne delali – diýdi.
(Ol ors dilli türkmendi). Ikisem daçalarynda güýmenýän ekenler. 1990-njy ýylda Şiraly “ýygnalanda”, şäher milisiýasynyň başlygy hökmünde kömekden başga zat etmändi). Degşip hoşlaşdyk.
KNB-niň bir polkowniginiň “Agzybirligiň” adamlaryna aýtmagyna görä, meniň öýüm gabalypdyr, şol ýerdenem men “ýygnalmaly” ekenim. Şonuň üçin meni “Agzybirligiň” adamlary öýe barmasyz edipdirler. Munça bolmadyk işler üçinem “ýygnalyp” ýören adam, şu miting üçin “ýygnaljagyny” bilýärdi ahyryn. Sypmajak halyňa gaçyp ýörmegem gelşikli zat däl. Emma oglanlaryň talaby bilen talapkärleriň biri - “Agzybirligiň” agzasy Aganyň Aşgabatdaky öýüne gitmeli boldum.
Ertesi irden açlyk çekilýän ýere degip geçäýmekçi boldum. Men taksiden düşüp, on-on bäş metrlikdäki sekä çykanymdan yzly-yzyna dört sany “kozlik” geldi. Şolardan düşenleriň hersem menden öz ýany bilen gitmegimi talap etdiler. Men “biraz garaşyň…” diýip, öz işim bilen boldum. Ýokary Sowetiň jaýynyň öňünde bäş-on sany adamyň içinde Ýowşan aga bilen Myrat aga Diwanaýewem bardy. Açlyk çekýänleri äkidipdirler. Men yzymdan gelenlerden nirä äkitjekdiklerini soradym. Olaryň biri meni KGB-niň başlygynyň ýanyna äkitmekçi, ýene biri – Genprokuroryň, başga biri – MWD-niň ministriniň ýanyna. Dördünjisiniň nirä äkitmekçidigi ýadymdan çykypdyr. Men olardan meniň kim bilen gitmelidigimi soradym. Milisiýa eşikli maýor:
- Meniň bilen! - diýdi. Ol çininiň graždan eşikli duranlaryň hemmesinden ýokarydygyny aýtdy. KGB-ä äkitjegiň çini leýtenant eken.
- Öňler, bolmanda, podpolkownik iberýärdiler. Halys bolmajym bolýaňyz-ow - diýip degişsem, ol ýene çyny bilen leýtenantdygyny aýtdy.
- Maýor, äkit onda sen meni! - diýsem, ol baryp öz “kozliginiň” gapysyny açdy-da duruberdi.
- Näme duruberdiň, äkit-dä meni!
- Nähili?
- Nädip? - diýsene. Elimi gaňryp, urup, ýenjip. Ýakynda birimiziň gapyrgasyny döwüpsiňiz-ä!
- Özüňiz münäýseňiz-läň.
Umuman, maşyna münýänçäm, emelsiz maýor ýykylmaly boldy, papagam tigirlenip gitdi. Ýogsa, göräýmäge, daýaw oglan. Kabinetinde meniň degişme soragyma, bir döwür göreş tutandygyny aýtdy. Ministrlikde OOOP-yň (Otdel ohrany obşestwennogo porýadka) başlygy eken. Ady Ata.
Ministr Nyýazowyň ýanyna çagyrylypdyr. Ata bilen üç sagatlap gürleşip oturdyk. Getirilen adama üç sagadyň içinde deslapky aýyp bildirilmese, getirilen boşadylmaly. Emma meni, talap etsemem, boşatmadylar. Oňa derek iki sülçiniň gatnaşmagynda meniň hereketlerimi döwlet agdarmaklyga synanyşyga degişlilikde derňäp başladylar. Şol döwürde mitingler hem ýörişler geçirmeklik 278-nji Postanowleniýe bilen kesgitlenýärdi. Sülçiler, öňki endiklerine görä, meniň işimi ýene-de agzalan Postanowleniýäň 1-nji, ýagny gadagan ediji bölümi esasynda derňediler.
Sagat ikiň ýarlarynda, derňewi gutaransoňlar, sülçiler protokola degişli bolmadyk bir soraga jogap bermegimi haýyş etdiler. Olaryň aýtmagyna görä, düýn Durdymyrat Hojamuhammedow islendik soraga jogaby men barada gürrüň etmekden başlan eken. Olar şonuň sebäbini soradylar. Men:
- Dost özümiňki: haky bardyr. Bu meselä burnuňyzy sokjak bolmaň – diýip, türkmençilik etdim.
Sagat 2-lerde meniň ýanyma deputatlar Geldimämmet Igdirow bilen Halmyrat Söýünowy getirdiler. Olary meniň ýanyma öz wekilleri hökmünde Nyýazow iberen eken. Eger-de men şu günki geçirilmeli mitingi geçirmekden el çeksem, Nyýazow meni döwlet agdarylyşygyna synanşykda aýyplajak dälmiş. Bu şerti olar “Agzybirligiň” adamlaryna-da aýtmalymyş. Özüne bildirilen beýik ynama hötde gelip bilmedik, janyndan gorkusyna halkyň garşysyna ýarag ulanmaga taýýar (men ikinji etažyň penjiresinden howly doly ýaragly spesnazy gördüm) wezipeli maňa ultimatum bildiripdir. Men “Agzybirligiň” oglanlaryna Nyýazow baradaky pikirlerimi aýdyp:
- Şol meni iýip bilýän bolsa, iýsin, mitingi welin, hökman geçirmeli. Siz Hudaýberdi bilen Gylyja mitingi maňa garaşman başlamalydygyny aýdyň! - diýdim.
Iki sagatdan soň sülçiler Hudaýberdi Hallynyň getirilendigini aýtdylar. Men Hudaýberdiniň ýanyna öz adwokadym Gurban aga Nyýazowy iberdim. Gylyç Ýarmämmedowam “ýygnalypdyr”.
Meni iş açylyp, sorag gutaransoňam, şu günki, ýagny 28-nji awgustdaky, mitinge ýygnanan adamlary dargytman boşatmajaklaryny öňki tejribämden bilýärdim. Şonuň üçindir-dä, meni “prokuror gürleşmek isleýär” bahanasy bilen saklap, diňe agşam sagat 9-dan soň boşatdylar.
28-nji awgustdaky mitinge gelýänleri, aýdylyşy ýaly, hukuk goraýjy edaralaryň işgärleri mitingiň geçiriljek ýerine ýetirmän, dargatmagyň kül-külüne düşen ekenler. Umumylykda aýdanyňda, bu iş olara başardanam bolsa, olar güýçli gaýtawula-da duçar bolupdyrlar. Kä ýerlerde tutluşygam bolupdyr.
Emma şol jogapkärli taryhy pursatda düzüw düşünjä gabat gelmeýän şahsy bähbidi üçin halkyna ýarag çenän, kesekiniň öz içimizden saýlan dikmesi öz ýallakçylary bilen GKÇP-ni goldasa-da, halkdan üstün çykdy. Şeýdibem Türkmenistanda GKÇP-den gözbaş alan diktatura emele geldi. Nyýazow Garaşsyzlyga-da diňe şondan soň göwnedi. Döwlet apparaty ukyply adamlardan däl-de, ýaranjaňlardan düzüldi. GKÇP-den ýarym ýyl geçip geçmänkä-de, azyk önümleri bizde kartoçkalar bilen paýlanyp başlandy. Bu ýagdaý hem ençeme ýyla çekdi.
GKÇP wakalaryndan bäri 20 ýyl geçdi. Emma döwlet entägem GKÇP-niň Permanlary bilen dolandyrylýar. Galan zatlar, esasanam adamçylyk gymmatlyklary üýtgedi. Ýurtda kanunlar hem şertnamalar işlänok. Syýasy partiýalar, garaşsyz profsoýuzlar dargadyldy. Türkmenistan adam hukuklaryny äsgermeýän ýurtlaryň öňbaşçysy boldy, sosial üpjünçilik, oba hojalygy, senagat 1950-nji ýyllaryň derejesine çenli aşak çökdi. Ykdysadyýet gaz iňňesinden iýmitlenýär... Ilatyň öýüni ýykmaklyk prezidentiň güýmenjesine, has takygy “özüni görkezmek usulyna” öwrüldi. Büzmeýiniň tehnogen katastrofasy döwleti GKÇP-e usulynda dolandyrmagyň miwesi. GKÇP-den gözbaş alan nyýazowçylyk diktaturadan el çekmäge, eýse ýene nähili alamat ýetmeýärkä?
Azatlyk Radiosynyň GKÇP-niň 20-ýyllygyna bagyşlanan gepleşikleri örän täsirli boldy. Gepleşigi diňläp, GKÇP wakalarynyň ýene bir gezek şaýady bolana döndüm. Şol wakalara gatnaşan egindeşlerimizi ýatladym. Olaryň içinde Bapba Gökleň, Mommy aga, Hally neresse, Pirli aga, Annarejep aga, Baýýak aga, Atamyrat aga, Baýly aga, Meret aga, Ýowşan aga ýaly dünýäsini täzelänlerem bar, olaryň jaýlary jennetden bolsun. Ýazgyda atlary tutulmadyk Amanmyrat aga, Aman Goşa, Ýusup Hydyr, Mommy aga, uzyn Gylyç ýaly “Agzybirligiň” ýüzlerçe agzasy bar. Şolaryň hemmesem GKÇP-niň garşysyna duranlaryna buýsanardylar, häzirem buýsanýarlar. Olar öz graždanlyk borçlaryny berjaý etdiler. Olar azatlyklaryny hem mertebelerini satlyga çykarmaýan türkmenleriň entek kändigini subut etdiler. Döwletimiz halkyňky bolanlygynda, bu gün olaryň hatyrasyna baýdak galdyrylardy. Wagt geler – bu hökman şeýle-de bolar.
Nurberdi Nurmämmedow Aşgabatda ýaşaýan türkmen aktiwisti, "Agzybirlik" halk hereketiniň egindeş başlygy. Blogdaky pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
Ukrainada gyşyň dowamynda H1N1, ýagny doňuz dümewi zerarly 50-den köp adam wepat boldy. Ukrainanyň resmileri bu sanyň geçen ýylkysyndan 10% artandygyny aýdýarlar.
Ukrainanyň Saglyk ministri Aleksander Kwitaşwili adamlary panika düşmezlige çagyryp, “biz epidemik derejesiniň çäginden geçmedik we her ýyl ýanwar aýy dümew paslynyň merkezi bolýar” diýdi.
Şol bir wagtda-da keselçiligiň tutaşmagy örän çynlakaý mesele, sebäbi köp adam wagtynda medisina kömegini alyp bilmä ýogaldy, diýip Kwitaşwili 13-nji ýanwarda hökümet maslahatynda aýtdy.
Kanun çykaryjy Iirna Sysoýenkonyň Facebook sosial ulgamynda ýazmagyna görä, keselçiligiň ýaýramagy bilen bagly iň agyr ýagdaý Kiýewde, Harkiwde, Wynnytsada we Odesada ýüze çykypdyr.


text:
Penşenbe güni Türkmenistanyň prezidenti G.Berdmimuhamedow «Itera» kompaniýasynyň başlygy Igor Makarow bilen gepleşik geçirdi.
Duşuşykda Igor Makarow öz kompaniýasynyň Türkmenistanda alyp barýan proýektleri boýunça türkmen prezidentine hasabat berdi.
«Itera» kompaniýasynyň amala aşyrýan proýektleriniň hatarynda milli «Awaza» turistik zonasynda myhmanhananyň gurluşygy ýaly proýekt hem bar.
Bu duşuşykda «Itera» kompaniýasynyň Türkmenistan bilen hyzmatdaşlyklarynyň perspektiwalary barada-da pikir alşylandygy habar berilýär.


text:
Täze Zenandiýa Owganystandaky esgerleriniň gysga wagtyň içinde yzlaryna dolanjakdyklaryny mälim etdi.
Täze Zelandiýanyň premýer-ministri Jon Keý duşenbe güni çykyş edip, Owganystandaky 145 esgeriň aprel aýynda öýüne dolanmagynyň mümkindigini belledi.
Mundan öň Täze Zelandiýanyň hökümeti öz esgerleriniň “2013 ýylyň ahyrlarynda” Owganystandan çykaryljakdygyny mälim edipdi.
2001-nji ýyldan bäri Owganystanda Täze Zelandiýanyň jemi 10 esgeri öldi. Täze Zelandiýanyň harby kontingenti esasan Owganystanyň Bamiýan welaýatynda saklanylýar.


text:
Orsýetiň prezidenti Medwedew ýurduň mekdeplerinde dini okatmak baradaky milli plany yglan etdi. Ol bu barada musulman, hristiýan, ýewreý we beýleki dini liderleriň gatnaşmagynda Moskwanyň golaýyndaky rezidensiýasynda gürrüň etdi.
Medwedew proýekt boýunça indiki baharda 250 müň okuwça öz dinini saýlap almak teklip ediler diýdi. Dini we dünýewi klaslarda ahlak barada sapak beriler.
Orsýetiň prawoslaw ybadathanasynyň mekdeplerde diniň hökman okadylmalydygy barada aýdanlaryna, adam hukuklaryny
goraýan guramalaryň käbiri garşy çykdy.


text:
Sagdynlyk. Ruhubelentlik. Dostluk.
Küşt boýunça dünýä çempionatynda altyn we kümüş medallar
Kadetleriň arasynda Gruziýanyň Batumi şäherinde geçirilen küşt boýunça dünýä çempionatynda ýaş türkmen türgenleri iki medala — bir altyn we bir kümüş medala eýe boldular. Biziň toparymyzyň düzüminde Lebap welaýatynyň Garaşsyzlyk etrabynyň 8-nji orta mekdebiniň okuwçylary Şageldi Gurbandurdyýew (1-nji orun) we Läle Şöhradowa tapawutlandylar.
Bu netije Türkmenistanyň ýygyndy toparyna umumytoparlaýyn hasapda üçünji orny eýelemäge mümkinçilik berdi, munuň özi, ýaryşa gatnaşan döwletleriň sanynyň köpdügini göz öňünde tutanyňda, örän oňat netijedir. Halkara küşt federasiýasynyň (FIDE) howandarlygynda geçirilen dünýä çempionatyna 66 ýurtdan gadymy aň-paýhas oýny bilen meşgullanýan ýaşajyk küştçüleriň 750-ä golaýy gatnaşdy. Küştçüler 8, 10 we 12 ýaşa çenli üç topara bölündi. Bäsleşikler 11 tapgyrdan ybarat bolan şweýsar usuly boýunça geçirildi.
Şageldi Gurbandurdyýew 8 ýaşa çenli toparda birinji orna eýe boldy, bu toparda baýrakly orunlar üçin 50-ä golaý ýurtdan 138 küştçi bäsleşdi. Biziň ýaşajyk ildeşimiz sekiz döwde ynamly ýeňiş gazanyp, bir döwde deňme-deň we bir döwde utulmak bilen, mümkin bolan 11 utukdan 9,5 utuk toplady.
Läle Şöhradowa 10 ýaşa çenli küştçüleriň arasynda kümüş medala eýe boldy. Bu toparda 46 ýurtdan ýaşajyk küştçüleriň 115-si çykyş etdi. Türkmenistanly küştçi gyz diňe ABŞ-nyň toparynda çykyş eden Wu Roşelden yza galyp, 8,5 utuk toplady. Ikinji orun ugrunda güýçli küştçüleriň ýene birnäçesi — russiýaly Margarita Zwerewa hem-de Hytaýdan Ýadjing Weý hem dalaşgärlik etdiler, olar Läle bilen deň — 8,5 utuk toplan bolsalar-da, biziň türgenimiz sport netijeliliginiň gatnaşygy boýunça tapawutlandy.
Lebap welaýatynyň Garaşsyzlyk etrabyndaky 3-nji sport mekdebiniň tälimçisi Rozymyrat Gurbandurdyýewiň işini aýratyn bellemelidiris, ol dünýä birinjiliginde medal almagy başaran küştçüleri ýetişdirmegi başardy.
Habarlar #Küşt
- Soňky habarlar
Ýaş küştçüsiniň üstünligi11 Dekabr, 2016 (14:46)
- Soňky habarlar
Küşt boýunça dünýä çempionatynda altyn we kümüş medallar01 Noýabr, 2016 (11:10)
- Soňky habarlar
Türkmen küştçüleri Aziýanyň çempionatynda hem-de Moskwada geçirilen ýaryşda tapawutlandylar19 Iýul, 2016 (10:41)
- Soňky habarlar
Küşt: halkara ýaryşlaryndaky üstünlikler15 Iýul, 2016 (11:05)
- Soňky habarlar
Küşt: geljekki çempionlaryň mekdebi21 Maý, 2016 (00:54)
- Soňky habarlar
Türkmenistanyň güýçli küştçüleri Budapeştde geçirilýän “First Saturday” halkara ýaryşyna gatnaşar03 Maý, 2016 (16:46)
- Soňky habarlar
Ýazky ýaryşlar güýzde Bakuda geçiriljek Bütindünýä küşt olimpiadasyna gatnaşmak üçin milli ýygyndyny kesgitlär02 Mart, 2016 (18:41)
- Soňky habarlar
Küşt bilen meşgullanyp başlaýanlar üçin kitap neşir edildi: taryhdan käbir maglumatlar we 300 küşt meselesi02 Mart, 2016 (18:38)
- Soňky habarlar
Ýokary küşt toparynyň agzalarynyň sany artdy27 Ýanwar, 2016 (22:09)
- Soňky habarlar
Täze ýylda halkara ýaryşlaryndaky ilkinji ýeňişler21 Ýanwar, 2016 (15:48)
- Soňky habarlar
Türkmenistanyň çempionatlarynyň ikisiniň ýeňijileri kesgitlenildi01 Oktýabr, 2015 (21:11)
- Soňky habarlar
Türkmenistanyň wekilleri küşt boýunça dünýä kubogy ugrundaky ýaryşlara gatnaşarlar21 Iýun, 2015 (21:57)
- Soňky habarlar
Maksat Atabaýew — 2015-nji ýylda Türkmenistanyň iň gowy küştçüsi30 Aprel, 2015 (22:09)
- Soňky habarlar
Sagdyn durmuş ýörelgesiniň ýurdy02 Aprel, 2015 (22:24)
- Soňky habarlar
Bahar baýramyna bagyşlanan üstünlikler18 Mart, 2015 (22:40)
- Soňky habarlar
Bir zalda dört ýaryş05 Mart, 2015 (22:49)
- Soňky habarlar
Türkmen küştçüleriniň medallary we rekordlary22 Fewral, 2015 (22:53)
- Soňky habarlar
Halkara bäsleşiklerinde gazanylan nobatdaky ýeňişler31 Awgust, 2014 (19:44)
- Soňky habarlar
Küştçüler ýeňiş ruhunda çykyş edýärler24 Awgust, 2014 (19:47)
- Soňky habarlar
Türkmen küştçüleriniň halkara ýaryşynda gazanan nobatdaky üstünligi23 Iýul, 2014 (20:06)


text:
Bakuwda polisiýa Azat Ýewropa/Azatlyk radiosynyň Azerbaýjan gullugy bilen hyzmatdaşlyk edýän žurnalistiň öýüni dökdi.
26-njy sentýabrda Yslam Şihaliniň kireýine alan kwartirasynyň dökülmegi, öý dökmek baradaky buýrukda görkezilmegine görä, salgytdan gaçmak aýyplamasy bilen bagly.
Şihaliniň noutbugy, wideokamerasy, mikrofony, mobil telefony, ähli bank çekleri, şahsy dokumentleri konfiskasiýa edildi.
Biraz soň žurnalistiň pasportundan beýleki şahsy dokumentleri gaýtarylyp berildi.
Öý dökülen mahaly Şihaly kwartirasynda däl eken, onsoň onuň otagdaşy Orhan Rustamzade prokuratura alnyp gidildi we iki sagada çenli sorag edildi.
Rustamzada azat edildi we ondan Şihala 28-nji sentýabrda prokuratura soraga çagyrylýandygyny aýtmak soraldy.


text:
Gomoseksual aktiwistleri Moskwanyň merkezinde rugsat berilmedik protesti geçirmäge synanyşanda, polisiýa olaryň ençemesini tussag etdi.
Polisiýa aktiwistleri tutup, golaýda garaşyp duran ulaglara saldy. Kamuflýaž lybasyna geýnen aşa milletçiler aktiwistlere ýumurtgalary zyňdylar. Polisiýa aktiwistleriň ýörişine garşy çykan ençeme prawoslaw demonstranty hem saklady.
Polisiýanyň berýän maglumatyna görä, gürrüňi gidýän wakada 16 töweregi adam tussag edilipdir.
Russiýada geýlere dowamly basyşlar edilip, aglaba ýagdaýda resmiler olaryň ýörişlerine rugsat bermeýärler.


text:
Sişenbe güni Waşingtondan Halkara walýuta fondy regional ykdysady çaklamalar boýunça alty aýda bir gezek ýaýradýan hasabatyny halk köpçüligine hödürledi.
HWF-niň Merkezi Aziýada we Kawkazda ýerleşýän ýurtlary öz içine alýan hasabatynda 2010-njy ýylda regionyň jemi içerki önüminiň ösüşiniň 6,5% bolanlygy, emma 2011-nji ýylda onuň 5,25%-e barabar bolmagyna garaşylýanlygy aýdylýar.
Halkara walýuta fondunyň Ýakyn Gündogar we Merkezi Aziýa boýunça departamentiniň ýolbaşçysynyň orunbasary Deýwid Owen şol hasabat boýunça 17-nji maýda Waşingtonda geçirilen ýygnakda eden çykyşynda geçen ýyl bilen deňeşdirilende bu yza gaýdyşlygyň harytlaryň bahalarynyň gymmatlamagyna getirmegine garaşylýanlygyny aýtdy.
Owen öz çykyşynda Ýakyn Gündogarda dowam edýän dartgynlylyk sebäpli nebitiň bahasynyň ýokarlanmagynyň hem harytlaryň bahasyna negatiw täsirini ýetirýänligini belläp, regionda ýerleşýän käbir ýurtlarda azyk harytlarynyň bahasynyň aşa ýokarlananlygyny aýtdy.
Inflýasiýa
Oweniň aýtmagyna görä, harytlaryň bahasynyň ýokarlanmagy inflýasiýanyň hem galmagyna sebäp bolýar. Inflýasiýa Gyrgyzystanda 20%-e ýetip, bu tutuş region göz öňünde tutulanda, 11%-e barabardyr.
Merkezi Aziýada azyk harytlary jemi harydyň uly bölegini emele getirýär, onsoň bu ýagdaýa wagtynda çözgüt tapylmasa, onuň ähli pudaklara negatiw täsir ýetirmegi mümkin.
Owen regionyň käbir ýurtlarynyň bu ýagdaýyň çözgüdi hökmünde hödürleýän çäreleri hakda gürrüň edip, “oňa pensiýalary we aýlyklary köpeltmek arkaly çäre görmäge synanyşýanlar bar, emma şeýle çäreler diňe administratiw ädim bolup, ol bütin ilaty öz içine almaýar” diýdi.
HWF-niň Ýakyn Gündogar we Merkezi Aziýa boýunça departamentiniň ýolbaşçysynyň orunbasary şeýle çäräniň aşa köp serişde talap edýänligini, ýöne onuň barybir kömege iň mätäç gatlagyň ýagdaýynyň gowulaşmagyna täsir etmeýändigini aýdyp, köp halatlarda hakyky kömege mätäç adamlaryň hökümet işgärleri däldigini belledi.
Reforma geçirmek teklip edilýär
Owen sözüni dowam etdirip, ýakyn möhletde merkezi banklaryň gözegçiligini artdyryp, kömege mätäç gatlagyň kesgitlenmeginiň we şoňa görä aýratyn çözgüt gözlemegiň zerurdygyny hem belledi. Onuň aýtmagyna görä, ösüşiň uzak möhletde dowam etdirilmegi üçin ykdysady krizisden öňki ýagdaýa göz gezdirilip, bu ugurda gerekli reformalaryň amala aşyrylmagy zerur.
“Adatça krizisden öň ösüşe badalga berýän pudaklar daşary ýurtlardan işçi immigrantlaryň iberýän serişdeleri, nebitden gelýän girdeji we daşary ýurtlardan gelen göni maýa. Şol serişdeler gelip dursa, elbetde, gowy zat, emma olar durnukly ösüş boýunça bil baglanmaly zatlar däl” diýip, Halkara walýuta fondunyň wekili belledi.
Owen ýurtda ösüşiň kadaly ýagdaýda alnyp barylmagy üçin şert döredilmeli, ol şertiň döredilmegi üçin bolsa käbir pudaklarda reformalary geçirmek zerur diýip, öz sözüni şeýle dowam etdi: “Umuman aýdylanda, ilkinji nobatda ýurtda biznes etmek üçin amatly şertleriň döredilmegine we serhetaşyr söwda etmek düzgünleriniň aňsatlaşdyrylmagyna zerurlyk bar. Bu ugurda regionda ýerleşýän käbir ýurtlarda ösüş göze ilýän hem bolsa, umuman aýdylanda, edilmeli iş juda köp”.
Halkara walýuta fondunyň Ýakyn Gündogar we Merkezi Aziýa boýunça departamentiniň ýolbaşçysynyň orunbasary Owen ädilmeli beýleki käbir ädimler hakda hem gürrüň edip, agzalan ýurtlarda kanunyň agalygyny, syýasy durnuklylygy, hökümetiň täsirliligini artdyrmagyň, şeýle hem döwlet institutlarynyň güýçlendirilmeginiň zerurdygyny nygtady.


text:
Ýakynda Eýranda, Yslam rewolusiýasyndan bärdäki iň uly gozgalaňlar bolup geçdi. Emma ýakyn geljekde Yslam respublikasy has agyr krizis bilen ýüzbe-ýüz bolar.
Eýranda prezidentlik saýlawlaryndan soňra dörän ýagdaý we ýokary derejeli dini lider Aýatolla Ali Hameneýiniň Ahmedinejady goldap çykyş etmegi, onuň bitaraplyk statusyny hem sorag astyna goýdy. Ýurduň görnükli ruhanylary, tarapgöýlik edenlikde Hameneýini tankyt etdiler. Ýaýran käbir myş-myş habarlara görä, dörän bu ýagdaýda onuň ikinji ogly Mujtabanyň rolunyň bardygy aýdylýar.
Dini lideriň saglyk ýagdaý bilen bagly hem käbir gürrüňler ýaýrady. Bu gürrüňiň ýaýramagyna, onuň 19-njy iýundaky Juma namazynda eden çykyşy sebäp boldy. Hameniýi şol hutbada, “Meniň saglyk ýagdaýym onçakly gowy däl, ejiz tenim bar. Bar bolan şu birazajyk abraýy hem siz maňa berdiňiz, bularyň ählisini rewolusiýa we Yslam ýolunda goýaryn” diýip nygtady.
Ol şol çykyşynda, köçelerde dörän bidüzgünçilige we ölüm-ýitime oppozisiýa jogapkär diýip duýduryş berdi. Halk arasynda onuň rak keselinden ejir çekýändigi aýdylýar.
Hameneýiniň berk we ylalaşyksyz doktrinany goldamagy, onuň reforma tarapdary ruhanylar bilen arasynyň açylmagyna sebäp boldy. Indi onuň ornuna geçip biljek adam hakynda oýlanylýar.
Ikinji front
Eýranyň ýokary derejeli dini liderini, 86 adamdan ybarat “Hobregan”, ýagny ekspertler assambleýasy belleýär. Bu assambleýa, hem konserwator hem-de reformaçy ruhanylar agza bolup durýar. Saýlanan adamynyň wezipesini ýerine ýetirip bilmejekdigine göz ýetirilse, onuň ýerine başga birini saýlamaga bu assambleýanyň hukugy bar. Bu geňeşe, aramçyl syýasaty bilen tanalýan ruhany Ali Akber Haşemi Rafsanjany ýolbaşçylyk edýär. Ozalky prezident Rafsanjanynyň, reformaçy kandidat Musewini maliýe tarapdan goldandygy hem öňe sürülýär.
Ýurtda berk we ylalaşyksyz doktrinany goldaýan dini toparyň, bu barýan prossese berk gözegçilik edip bilmejekdigini aýdýanlar hem bar. Ýöne olar geçen 4 ýyldan bäri, hem metjitde köpçülikde durmagy başardylar hem-de hökümet ýolbaşçysyny özlerine görä saýlap bildiler. Berk we ylalaşyksyz doktrinanyň tarapdary ruhanylar, Hameniýiniň ogly Mujtaba we Ahmedinejad bilen gatnaşyk saklap, olar bilen hyzmatdaşlyk edip gelýärler.
Hiç-hili resmi wezipesi bolmadyk Mujtaba, kakasy bilen duşuşmakçy bolýanlara araçylyk edip gelýär. Onuň dini lideriň edarasy bilen käbir taraplaryň arasyna goşulýandygy we hereketleri belli bir tarapa gönükdirmekde güýçli rol oýnaýandygy hem aýdylýar.
2005-nji ýyldaky prezidentlige saýlawlarda Ahmedinejadyň ýeňiş gazanmagynda hem Mujtabanyň rol oýnandygy öňe sürülýär. Şol wagt Ahmedinejad, ýurt möçberinde onçakly tanalýan bir şahsyýet bolman, Tähranyň meri bolup işleýärdi. Onuň geçen 4 ýylyň dowamynda alyp baran radikal özgerişlerine bolsa, ýokary derejeli dini lider Hameneýi goldaw berip geldi.
Ahmedinejad-Mujtaba ýaranlygy
Ahmedinejad Mujtabanyň potensial ýarany bolup gelýär. 40 ýa-da 50 ýaşlaryndadygy aýdylýan Mujtaba, kakasyndan hem beter berk we ylalaşyksyz doktrinany goldaýar. Hatta käbir meselelerde kakasyny gerekli ugra gönükdirmegi hem başarýar.
Wasingtondaky Enterpraýz institutynda işleýän eýranly analitik Ali Alfoneh, Hameneýiniň öz ornuna ogly Mujtabany geçirmäge niýetiniň bardygy hakynda gep-gürrüň ýaýrap gelýär diýip belleýär. “Bu barada ylaýtada-da 2005-nji ýyldaky saýlawlardan soň, kandidat Mehdi Karrubi şeýle gürrüňi ýaýratdy we Rafsanjany hem gytaklaýyn şu äheňde belläp geçdi. Şonda Mujtabanyň, Refsanjanynyň ýeňiş gazanmagynyň öňüni alandygy aýdylýar.”
Ýöne Alfoneh, ogly Mujtabany öz ýerine geçirmek Hameneýi üçin aňsat bolmasa gerek diýip belleýär. Munuň üçin, başga-da belli-belli ruhanylaryň goldawynyň gerek boljakdygy aýdylýar. Indi ýokary derejeli dini lideriň kim boljakdygyna alada bildirýän berk we ylalaşyksyz doktrinanyň tarapdary ruhanylar Mujtabany goldaýar. Ýöne onuň kakasynyň ýerine geçmegi aňsat iş däl.


text:
Türkmenistanda "rus kartynyň" oýnalmak ähtimallygy baradaky söhbetdeşlige gatnaşanlar Ukrainanyň Krym sebiti Orsýet tarapyndan anneksiýa edilenden soň ýagdaýa çynlakaý seretmelidigini öňe sürýärler.
Orsýetiň Ukrainanyň Krym regionyny anneksiýa etmegi, şol bir wagtda bu sebitde ýaşaýan rus dilli raýatlaryň aglabasynyň Kremliň halkara derejesinde ýazgarylan hereketine «halas ediş» hökmünde garamagy dürli pikirleri we çaklamalary döretdi.
Ikinji tarapdan, Orsýet ozalky sowet respublikalarynyň raýatlarynyň, isleg bildirseler, rus raýatlygyny almak düzgünlerini ýönekeýleşdirmegiň çärelerini agtaýarna çalym edýär.
Bu ýagdaýlar «rus karty» diýilýäniň, ýagny rus dili ilatyň hukuklaryny goramak tutarygy astynda, Türkmenistan ýaly ýerlerde hem oýnalmak ähtimallygy baradaky soraglary döredýär.
Azatlyk Radiosy nobatdaky «Tegelek stol» söhbetdeşligini şu tema bagyşlady. Diňläň we pikiriňizi aýdyň.
We are sorry, but this feature is currently not available


text:
Döwletiň eýeçiligindäki “Türkmentelekom” internet prowaýderi paýtagtyň internet kafelerinde wi-fi simsiz internet hyzmatlaryny hödürläp başlady.
Mundan beýläk gyzyklanma bildirýän müşderilere, internet kafeleriň özündäki kompýuterlerden başga-da, sagadyna 5 manat töläp, wi-fi arkaly öz şahsy göterme kompýuterlerinden, mobil telefonlaryndan internetden peýdalanmaga mümkinçilik döredi.
Aşgabatlylar, täze hödürlenip başlanan wi-fi hyzmatynyň gowy taraplary bilen birlikde, munuň bilen baglanyşykly talap edilýän goşmaça düzgünler we tehniki mümkinçilikler babatynda käbir kynçylyklaryň saklanyp galýandygyny aýdýarlar.
Wi-fi hyzmatyna birikmek üçin müşderi internet-kafeniň operatoryna öz pasportyny goýup, hasaba durmaga borçly. Ýagny, pasportsyz bu hyzmatdan peýdalanyp bolmaýar.
Käbir ildeşlerimiz, hasaba durup, ulanyjynyň adyny we parolyny alanyňdan soň hem göterme kompýuteriň we beýleki degişli enjamlaryň wi-fi hyzmatyna birikdirilmeginde tehniki kynçylyklaryň aradan aýrylmaýandygyny aýdýarlar.
Aşgabatly Sona öz göterme kompýuterini bu hyzmata birikdirip bilmändigini, müşderilere hyzmat edýän bölüme baryp kömek soranda, özüne bu meseläni çözüp biljek operatoryň ýene 2 sagatdan geljekdigini aýdandyklaryny gürrüň berýär.
Sona: “Atamyrat Nyýazow ýolunyň ugrundaky internet-kafe açylaýan pursaty, ir sagat 8-lere baryp, hasaba durdum. Kompýuterimi birikdirip bilmedim. Kömek etmeklerini soranymda bolsa, ‘muny bilýän adamyň’ 10-lara geljekdigini, şoňa çenli garaşmalydygymy soradylar” diýip, duçar bolan kynçylyklaryndan söz açýar.
Wi-fi hyzmatyndan peýdalanyp bilmedik Sona pasportyny alyp gitmekçi bolanda, oňa “doldurylan 1 sagatlyk kwitansiýanyň puluny tölemese”, öz şahsy dokumentiniň berilmejekdigi aýdylypdyr.
Şol bir wagtda-da, Aşgabadyň internet-kafelerinde wi-fi hyzmatyndan peýdalanmak üçin aýratyn, ýörite ýerler hem göz öňünde tutulmandyr. Müşderiler adaty kompýuterli stollaryň başyna geçip, öz şahsy enjamlaryndan peýdalanmaly bolýarlar.
Ýatlap geçsek, mundan öň “Türkmentelekom” edarasynyň wi-fi internet nokatlary ”Ýimpaş” söwda merkezinde, Aşgabadyň halkara aeroportunyň 2-nji terminalynda we paýtagtyň demirýol wokzalynda açylypdy.
Soňky ýyllarda Türkmenistanda internet aragatnaşygynyň ilata has elýeter bolup başlandygyna garamazdan, media azatlygyna gözegçilik edýän guramalar ýurtda internet senzurasynyň saklanyp galýandygyna ünsi çekýärler. “Serhetsiz reportýorlar” guramasy öz ýyllyk hasabatlarynda Türkmenistany “Internetiň duşmany” diýlip atlandyrylýan iň yzagalak ýurtlaryň hatarynda agzaýar.


text:
Sportsmenler üçin niýetlenen ýörite iýmit goşmaçalary (Food supplements) barada il arasynda dürli garaýyşlar bar. Käbir adamlar onuň zyýanlydygyny, käbirleri bolsa tersine sportsmenleriň türgenleşýän mahaly we ondan soňraky bedenini dikeldiş döwri organizmi zerur bolan belok, uglewod, amino kislotalar, witaminler ýaly maddalar bilen üpjün etmek üçin bu önümleriň zyýansyzdygyny aýdýarlar.
Eýsem, sportsmenler üçin niýetlenen bu ýörite iýmit goşmaçalary näme? Ony kimler, nähili usulda ulanyp bilýärler?
Azatlyk Radiosy bu soraglaryň anygyna ýetmek üçin Türkiýäniň belli iýmitleniş we berhiz bilermenleriniň biri Fermin Batman bilen söhbetdeş boldy. Ol Türkiýäniň Seda Sayan Show ýaly programmalarynda çykyş edip, onuň Sabah, Hürriýet, Radikal, Milliýet ýaly gazetlerde interwýudyr makalalary çap boldy. Şeýle-de, onuň onlaýn görnüşde masalaht berýän “Ferin Batman iýmitleniş we berhiz bilermeni” atly websahypasy
hem bar.
Azatlyk Radiosy: Sportsmenler üçin niýetlenen ýörite iýmit goşmaçalary, ýagny “Food supplements” näme?
Ferin Batman:
Bu iýmit goşmaçalarynda adaty azyk önümleriniň düzümindäki maddalaryň has ýokary derejedäki mukdary bar. Sebäbi bular “peýniralty suwy” diýilýän maddalardan öndürilýär. Meselem diýeli, muny arassa protein ýaly göz öňüne getiriň, ýagny düzüminde hiç hili ýag ýok.
Türkiýäniň belli iýmitleniş we berhiz bilermeni Ferin Batman.
Şeýle bolany üçin hem bu önümler adamlarda öz bedenlerinde muskul döretmek, ýagny bedeniniň gujuryny, kuwwatyny, owadanlygyny artdyrmak üçin ulanylýar.
Sportsmenler bu maddalardan peýdalansa, onuň hiç hili zyýanly tarapy ýok. Bu önümleri, esasanda, öz bedenleriniň muskullaryny ösdürmek isleýän adamlar ulanýarlar. Ýöne bu önümler ýalňyş ulanylan wagty, ol adamyň böwreklerine zyýan ýetirýär. Şonuň üçin hem olar sportsmeniň türgenleşigine görä berilmelidir.
Meselem, bir sportsmen bu önümleri ulanmak isleýän bolsa, hökmany suratda bu ugurdan iýmitleniş we berhiz bilermenine ýüz tutup, bu önümleri şonuň maslahatyna görä ulanmaly.
Meselem, bize bir sportsmen bu ugurda maslahat almak üçin ýüz tutanda, biz onuň sport bilen nähili ýygylykda we onuň haýsy görnüşi bilen meşgullanýandygyny soraýarys.
Şeýle-de sportsmeniň bedenindäki ýagyň mukdaryny hem ölçeýäris we şoňa görä hem bu önümlerden näçe mukdarda peýdalanmalydygyny kesgitleýäris. Ortaça ölçegden alsak, bu önümiň her bir sportsmene başda berilýän mukdary 1 we 1,2 gm-dan başlaýar.Şeýle-de bu önümleriň ulanylyşy sportsmeniň ýaşyna, jynsyna, aşgazanynyň işleýşine görä hem üýtgeýär. Şonuň netijesinde hem biz sportsmeniň her gün bu önümlerden 25 grammy ýa-da 50 gram ulanmalydygyny kesgitleýäris.
Bu önümler sportsmenler üçin gaty peýdaly, ýöne, elbetde, muny bir bilermeniň kömegi bilen ulanmaly. Sebäbi ýaňy aýdyşym ýaly, ýalňyş ulanylan wagty, adamyň böwrek, bagyr ýaly organlaryna hakyky manyda zeper ýetirýär. Şonuň üçin hem sportsmenlere, bu ugurdan bilermen bilen maslahatlaşman, bu önümleri ulanmaklygy maslahat bermeýärin.
Azatlyk Radiosy: Sportsmenler üçin niýetlenen bu ýörite önümleriň “Anabolik, Steroit” ýaly maddalar bilen garyşdyrylmaly däldigi aýdylýar. “Anabolik, Steroit” diýilýän bu maddalar näme?
Ferin Batman:
Men ilki bilen şuny belläp geçesim gelýär, biz “anabolik, steroit” diýilýän bu maddalaryň ulanylmagyny hiç hili maslahat bermeýäris. Ýagny, bu maddalar hökmany suratda bilermeniň yzygiderli gözegçiliginde ulanylmalydyr. Käbir adamlar bedenini gowy we sagdyn etjek bolup “anabolik, steroit” ýaly maddalary ulanýarlar. Olar bolsa, eger gözegçiliksiz ulanylsa, adamyň saglygyna gaty uly howp salýar.
“Anabolik, steroit” maddalar näme?
Bu maddalary hem sportsmenleriň öz bedenlerinde muskul emele getirmek, ýagny bedenini gujurly, kuwwatly, owadan etmek üçin ulanylýandygy aýdylýar. Bu sportsmeniň bedenindäki energiýanyň örän çalt depginde daşary çykmagyna kömek edýär. Bu önümleriň sport bilen meşgullanmazdan öň we soňra has köp ýaramaz täsirleri bar. Umuman aýdanymda, bu maddalaryň ýaramaz täsirleri köp.
Azatlyk Radiosy: Sportsmenler üçin niýetlenen ýörite iýmit goşmaçalary, ýagny önümler haýsy pudaklarda ulanylýar?
Ferin Batman:
Haýsy pudaklarda ulanylýandygy barada takyk maglumatym ýok. Ýöne olary, esasan, sport bilen meşgullanýan we öz bedenleriniň muskullaryny ösdürmek, ýagny bedenlerini gujurly, kuwwatly, owadan etmek isleýänler ulanýarlar. Bu dünýäniň ähli ýurtlarynda diýen ýaly şolar ýaly.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistandaky ýörite sport dükanlarynda, fitness merkezlerinde sportsmenler üçin niýetlenen bu ýörite iýmit goşmaçalarynyň satylmaýandygy aýdylýar. Siziň pikiriňizçe, bu önümleriň satylmagyna rugsat berilmezligi ýa-da gadagan edilmegi üçin bir sebäp barmy?
Ferin Batman:
Olar dünýäniň ähli ýurtlarynda diýen ýaly satylýar. Meniň pikirimçe, eger gözegçilik astynda satylsa, bu önümleriň saglyga hiç hili zyýany ýok. Muny aýtmagymyň sebäbi bu önümleriň galp görnüşleriniň hem öndürilmegi ahmal. Şol sebäpden, eger gözegçilik astynda satylýan bolsa, onuň zyýanly tarapy ýok.


text:
Hormatly lukman! Göwredäki çaga 1 aýdan 9 aýa çenli nähili ösýärkä? Oňa näçe aýda jan girýär? Ol haçan hereket edip başlaýar? Şu zatlar barada gürrüň berseňiz, hoşal bolardyk.
Saýtyň okyjysy.
GÖWRELILIGIŇ AÝLAR BOÝUNÇA ÖSÜŞ AÝRATYNLYKLARY
Çagany göterip, soňundan dogurmak aýal maşgala berlen uly bir peşgeşdir. Durmuşyň bu jogapkärli böleginde ol bir kiçijik öýjükden täze bir janly bedeniň emele gelýän jadyly mekanyna öwrülýär.
Göwrelilik döwri ortaça 280 gün dowam edip, ol 10 akuşer aýy (28 günli) ýa-da 9 kalendar aýy öz içine alýandyr. Şol wagtyň dowamynda ýatgyda bir kiçijik öýjükden doly kemala gelen düwünçek – kiçijik adam emele gelip, onuň bedeni ýatgydan daşarky durmuşa doly taýyn bolýandyr.
Siz her aýda öz çagaňyzyň nähili ösýändigi bilen gyzyklanýaňyzmy? Geliň, göwreliligiň ösüş kalendaryny okap göreliň.
1-nji aý (göwreliligiň 1 – 4 hepdesi)
Aýal jyns öýjüginiň tohumlanan döwründen başlap, ýatgynyň turbasynda öýjükleriň bölünme mehanizmi goýberilýär. Öýjükleriň bölünme tizligini göz öňüne tutup, "Seniň çagaň günsaýyn däl-de, sagatsaýyn ösýär" diýseň hem boljak.
- Tohumlanmadan soňky üçünji gün bedende adam horion gonadotropin gormony emele gelip başlaýar. Bu gormon aýal bedeninde bolup geçýän özgermeleri amala aşyrýandyr.
- Birinji üç hepdede bölünen öýjükler (zigota) embriona (tohum düwünçegine) öwrülýändir.
- Düwünçekde hemme agzalar emele gelip başlaýar.
- Dördünji hepdäniň ahyrynda embrionda gan aýlanyşygy başlap, geljekde emele geljek çaga ýoldaşy bilen arabaglanyşyk hökmünde göbek bagy emele gelýär.
- Embrion ýatgynyň bir diwaryna beklenýär (implantirleýär).
- Birinji aýyň soňuna embrionda göz hanalary, aýajyklaryň we elleriň sudury emele gelýär.
Dördünji hepdäniň soňuna embrion öz daşky görnüşi boýunça gulak ýelkenini ýada salyp, ol tozgajygyň ululygyna (1mm golaý) deňdir.
2-nji aý (göwreliligiň 5 – 8 hepdesi)
Embrion hemme daşky bardalary bilen ýatgynyň içki diwaryna beklenenden soň, ol öňküsi ýaly çaga düwünçeginiň haltajygyndan däl-de, ejesiniň bedeninden iýmitlenip başlaýar. Şol sebäpden hem ol çalt ösüp başlaýar.
- Ösüşiň birinji aýynda çaga düwünçegi iki gatlakdan – endoderma (içki) we mezoderma (ortaky) gatlaklardan ybarat bolsa, 5-nji hepdede 3-nji gatlak ektoderma (daşky) gatlak emele gelip, ol nerw ulgamyň, deriniň, saçlaryň, diş syrçasynyň esasyny düzýär. Embrionyň yzky böleginde ternawjyk emele gelip, ol ýuwaş-ýuwaşdan düýrlenýär. Şol ternawjyk nerw trubkasy, horda, soňundan bolsa merkezi we periferiýa nerw ulgamynyň başlangyjy bolar. Döşde ýönekeý trubka görnüşde ýürek emele geler.
- 6 hepdede Siziň çagaňyzyň hemme agzalary emele gelip, ol ýagdaýy organogenez diýip atlandyrýarlar
- 7-nji hepdede beýniniň ulalmagy sebäpli çaganyň kelle çanagy çalt ösüp başlaýar. Ol tegelenip göz hanalary görnüp başlaýar. Burnuň, agzyň başlangyjy emele gelýär. Geljekde emele geljek dem alyş ulgamynyň iki sany bronhial şahasy döreýär. Çaganyň ýüreginiň bölümleri bilen bilelikde arteriýalar hem bölünip başlaýar. Wena damarlary, bagyr, dalak we öt halta emele gelip başlaýar, ýöne, olar entek öz işlerini ýerine ýetirmeýärler.
- UZB-niyň görkezişi ýaly, 8-nji hepde-de embrion özüniň birinji hereketlerini amala aşyryp, onda barmajyklar bilen elleri aňşyryp bolar, ýöne aýajyklar biraz giç görnüp başlar. Şeýle hem ýokarky dodagy, burny we gulak ýelkenjiklerini görmek başardar.
Embrionyň uzynlygy 2-nji aýda 13 mm barabardyr.
3-nji aý (göwreliligiň 9 – 12 hepdesi)
3-nji aýyň dowamynda Siziň çagaňyz embrion tapgyryny geçip, akuşerçilikde "düwünçek" diýip atlandyrylýan tapgyra gadam basar.
- Göwreliligiň 9-njy hepdesinde çaganyň skeleti (gaňyl ulgamy) bilen bagly üýtgemeler bolup geçýär. Ellerdäki kekirdewükler süňklere öwrülip başlaýar. Eller we aýaklar epilip başlaýar. Düwünçegiň boýny emele gelýär. Ondan başga-da, gabaklar emele gelýär, ýöne olar entek biri-biri bilen sepleşendir.
- 10-njy hepdede – çaganyň embrional döwrüniň tamamlanýan wagtydyr. Elleriň we aýaklaryň barmaklary biri- birinden aýrylandyr, olaryň arasyndaky perde ýitip gidýändir. Çaganyň daşky jyns agzalary bilinmeýän bolsa-da, oglanjyklarda testosteron işläp çykyp başlaýandyr.
- 11-nji hepdede tutuşlaýyn guýrujak ýitip gidýändir. Çaga kiçijik adamyň sypatyny alsa hem, onuň beden bölekleriniň aragatnaşygy onuň doglan wagtyndakysyndan mese-mälim tapawutlanýandyr. Ösüşiň bu tapgyrynda çaganyň agramynyň 10%-ni bagryň agramy düzýändir. Çagajykda böwrekler işläp başlap, olar çaganyň ýansuwlarynyň üstüni ýetirip durýan peşewi bölüp çykarýandyrlar.
- 12-nji hepdede agzalaryň emele gelme ýagdaýy tamamlanýar. Emele gelen agzalar ulgamy düwünçegiň ösüş döwründe öz kämillik derejesine ýetýärler. Beden agzalarynyň emele gelýän birinji üç aýynda bellenilmedik dermanlary kabul etmekden, himiki maddalaryň, radiasiýanyň, ýokançlyklaryň täsirinden geljekki ene gaça durmaga çalyşmalydyr.
3-nji aýyň soňunda düwünçegiň boýy 61 mm, agramy 14 grama deňdir.
4-nji aý (göwreliligiň 13 – 16 hepdesi)
- 14-nji hepdede çaganyň skeletini düzýän kekirdewükler süňke öwrülýändir. Düwünçegi jynsy taýdan tapawutlandyryp bolsa hem, USB-de olar görünmeýär.
- 15-nji hepdede kellede saç örtügi, ýüzde bolsa gaşlar emele gelip ugraýar. Bu möhletde öt halta hem işläp başlaýandyr.
- 16-njy hepdede çaganyň gözleri we gulaklary doly emele gelýär. Onuň aýaklary uzalyp, bedeniň uzynlygyna görä deňleşýär. Bu möhletde çagajygyň dyrnaklary doly emele gelýär.
Göwreliligiň 4-nji aýynda düwünçegiň agramy 130 g, boýy bolsa 12 sm barabardyr.
5-nji aý (göwreliligiň 17 – 20 hepdesi)
- Eliň aýasynda we ökjede, her adamda özboluşlylygy bilen tapawutlanýan ýodajyklar (deri suraty) emele gelýär.
- Çaganyň we onuň ýoldaşynyň agramy deňleşýär.
- 18-nji hepdede çaga daşky sesleri eşidip, olara hereket bilen jogap berip başlaýar. Bu döwürde çaga bilen gepleşmäge, oňa mähirli sözleri diýmäge, rahat, şirin sazlary eşitdirmäge çalşyň. Siz çaga öz söýgüňizi bildirersiňiz.
- 19-ny hepdede çaganyň çalt ösmesi peselip, deri asty ýag gatlagy emele gelip başlaýar. Öýkenlerde howa geçiriji turbajyklar – bronhiolalar emele gelip, birnäçe hepdeden olar işlemäge taýyn bolarlar. Çaga ýagtylygy duýup başlaýar.
- 20-nji hepdede gyzjagazlarda jynshana entäk bolmasa hem, ýatgy doly emele gelip gutarýar.
5-nji aýyň ahyryna çaganyň boýy 16 sm, agramy – 320 grama deňdir.
6-njy aý (göwreliligiň 21 – 24 hepdesi)
- Çaganyň nerw ulgamynyň kämilleşýänligi sebäpli, ol indi öz ýan suwlaryny ýuwdup hem bilýär.
- USB-de diş etlerinde süýt we hemişelik dişleriň suduryny görmek bolýar.
- Çaganyň kellesinde saçjagazlaryň ösmegi dowam edýär, ýöne olar entek reňksizdir, sebäbi melanin pigmenti biraz giç emele geler.
- 23-nji hepdede USB-de, çaga ýatanda gözleriniň çalt hereketlenmegini görmek bolýar. Bu beýniniň ösýändiginden habar berýändir.
- 24-nji hepde – çaganyň ýaşaýşa ukyply döwrüniň başlangyjydyr. Öýkendäki kapillýar damarjyklaryň soňunda haltajyklar emele gelip, olar alweolalardan (dem alýan öýjükleri) ýuka barda bilen araçäklenendir. Öýkende dem alnanda şol kapillýar haltajyklar bitişmez ýaly, üsti örtüji madda-surfaktant emele gelýär.
6-njy aýyň soňunda düwünçegiň boýy 21 sm, agramy – 630 grama deňdir.
7-nji aý (göwreliligiň 25 – 28 hepdesi).
- Deri asty ýag gatlagy köp emele gelse hem, çagajyk şindiz hem horja görünýändir. Onuň derisi häzir hem gyzylymtyl reňkdedir we gasyn-gasyndyr.
- Çaganyň dilinde tagam biliş emzijekleri emele gelýär.
- Çaganyň hemme agzalary işlese hem, ösmegini we kämilleşmegini dowam etdirýärler. Şonuň ýaly-da beýnide ösme ýagdaýy dowam edýär.
- 28-nji hepde çagajyk gözlerini açýar. Bu döwürde oglanjyklarda ýumurtgajyklar ýumurtga haltasyna düşüp başlaýar.
7-nji aýda çaganyň agramy 1 kg, boýy – 35 sm deňdir.
8-nji aý (göwreliligiň 29 – 32 hepdesi)
- Kuwwatlylygyň çeşmesi bolan deriasty ak ýagyň emele gelmegi dowam edýär.
- Çaganyň immun ulgamy hem işläp başlaýar, ýöne bu döwür goraglylyk öýjükleri (antitelalary) çaga ejesinden hem alýandyr.
- Diş etindäki dişlerde diş syrçasy emele gelýär.
- Enesiniň içinde çaga özbaşdak ýaşamaga taýynlyk görýär: ol ýansuwlary ýuwudýar. (öýkeniň göwrümini ulaldar ýaly dem alyş maşky), öz barmajyklaryny ýa-da ýumrujygyny sorýar, şeýdip, sorujylyk refleksi kämilleşýär.
- Çagajyk biraz "semreýär", deriniň aşagynda indi gan damarlary görünmeýär.
Bu döwürde çaganyň boýy 40-41 sm-e, agramy 1600 gama deňdir.
9-njy aý (göwreliligiň 33 – 36 hepdesi)
- Çaganyň hereketleri has hem köpelýär, gün geçdigiçe onuň suw otagynyň araçäkleri darlyk edip ugraýar.
- Onuň agramynyň 8 %-ni ak deriasty ýag tutýandyr.
- Çaganyň öýkeninde surfaktant işläp çykmagy uly depginlerde amala aşyrylýar.
9-njy aýyň soňunda çaganyň boýy takmynan 45 sm, agramy – 2500 g we ondan ýokary bolup biler.
10-njy aý (göwreliligiň 37 – 40 hepdesi)
- Çagada onuň kellesini we bedenjigini örtýän saçjagazlar – lanugo düşýär.
- Çaganyň derisini goraýan ýag örtügi azalýar.
- Çaga bir ýatyş ýagdaýyny eýeläp, şol ýagdaýda hem dogulýar (dyzlary eňeklerine mäkäm gysylan).
- Ol enesinden daşarky durmuşa taýyndyr.
Doly wagty ýeten çaganyň boýy 51-53 sm, agramy – 3400-3500 g we ondan hem uly agrama deňdir.
Çaganyň ösüş tapgyrlary tamam bolýar, öňde Size aýgytly we jogapkärli synag – dogrum garaşýar. Diňe şondan soň Siz öz garaşyp ýeten perzendiňizi eliňize alyp, dünýäde iň sylanýan, hormatly, söýgüli Ene diýen ada eýe bolup bilersiňiz.
Hormat bilen, saýtyň ginekolog lukmany.
Teswirlemeler
Göwreliligiň 9-njy aýynda içde döreýän agyrylar wagtyndan öň dogma howpy (36 hepdä çenli), dogruma taýynlaýjy ýozbur (36-37 hepdeden soň) ýüze çykanda hem döräp biler. Güýçli agyrylar çaga ýoldaşynyň (çörekçäniň) wagtyndan öň sypyrylmagy netijesinde döräp, gyssagly kömegi talap edýändir.Göwrelilik döwründe peşew haltanyň we içegeleriň näsazlyklary netijesinde hem içde dürli derejede döreýän agyrylar ýüze çykyp biler.Anyk sebäbi kesgitlemek üçin ginekolog lukmanyň gözegçiligi zerurdyr.
Göwreliligiň 24-nji hepdesinden başlap, çaga 1 sagadyň dowamynda ortaça 10-15 hereket etmelidir.
Çaganyň hereket işjeňligi göwreliligiň 24-nji hepdesinden 32-nji hepdesine çenli güýjäp, soň ol ýuwaş-ýuwaşdan peselýändir.
Dogrum wagtynyň ýakynlamagy bilen hereketleriň peselmegi has hem duýulýandyr. Göwreli aýalyň ýagdaýy kanagatlanarly bolup, göwrelilik wagty ýüze çykýan gaýraüzülmeler howp salmaýan hem-de ginekolog lukmanyň barlaglary çaganyň ýürek urşunyň kadalylygyny (1 minutda 140-160 urgy) anyklan bolsa, Size biynjalyk bolmaga esas ýokdur.
Dr. Serdar - Canada
http://serdar.edublogs.org/
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Gündogar Ukrainadaky orsýetparaz separatistleriň lideri – parahatçylyk gepleşikleriniň puja çykany üçin – hökümet güýçleri bilen söweşjek 100 müň adamy uruş hereketlerine çekjekdigini aýdýar.
Öz-özüni Donetsk halk respublikasy diýip yglan eden sebitiň lideri Aleksandr Zaharçenko 2-nji fewralda çykyş edip, göz öňünde tutulýan çagyryşyň 10 günüň içinde durmuşa geçirilip başlanjakdygyny mälim etdi.
Ol: “Ilki başda meýletinçiler bolar, soňuny hem görübereris” diýdi.
Geçen aý Ukrainanyň parlamenti şu ýyl 100 müň çemesi esgeri harby gulluga çagyrmagy göz öňünde tutýan kanun taslamasyny kabul edipdi.
Soňky hepdeleriň dowamynda gündogar Ukrainadaky çaknyşyklar barha ýygjamlaşdy. 31-nji ýanwarda geçirilen ýaraşyk gepleşikleriniň başa barmazlygy ýagdaýlaryň parahatçylykly çözgüdi ugrundaky umytlary gowşatdy.
Jeňçiler öz hüjümlerini ýaýbaňlandyryp, Donetsk we Luganks welaýatlaryny dolulygyna eýelemek bilen haýbat atdylar. Munuň netijesinde olar mart aýynda Russiýa tarapyndan basylyp alnan Krym ýarymadasyna barha golaýlaýarlar.
Ukrainanyň 2-nji fewralda beren maglumatyna görä, soňky 24 sagadyň içinde hökümet goşunlarynyň düzüminde söweşýänlerden bäş esger öldürilipdir, 29-sy hem ýaralanypdyr.
Kiýew häkimiýetleri soňky gije-gündiziň dowamynda gündogar Ukrainada parahat ilatdan bäş adamyň öldürilendigini habar berdiler. Separatistler onuň on bir adamdygyny aýdyp, adamlaryň ölümine hökümet güýçleriniň sebäpkär bolandygyny öňe sürdüler.
Mart aýynda gündogar Ukrainadaky konflikt başlanaly bäri, bu uruşda 5 müň 100-den köpräk adam öldi. Bu konflikt Orsýet Krym ýarymadasyny basyp alansoň tutaşdy.
Ýurtda dartgynlylygy gowşadar diýip umyt edilen Minsk gepleşikleri 31-nji ýanwarda oňaýly netije bermezden tamamlandy.
1-nji fewralda “The New York Times” neşiri ABŞ-nyň administrasiýasynyň we harby häkimiýetleriniň Ukraina harby goranyş ýaraglaryny bermek baradaky meselä täzeden garaýandyklaryny habar berdi.
Häzire çenli Obamanyň administrasiýasy Ukraina gijelikde ýoluňy görkezýän äýnekler, ilkinji kömek serişdeleri, inženerçilik enjamlary ýaly çäkli we gös-göni harby maksatlara gönükdirilmedik kömegi berip gelýär.
Şol bir wagtda-da Kiýew we NATO Moskwanyň Ukrainadaky orsýetparaz separatistlere gönümel harby ýardam berýändigi barada dellilleriň bardygyny aýdýarlar. Kreml özüniň konflikte gatnaşýandygy baradaky aýyplamalary inkär edip gelýär.


text:
Siriýanyň oppozisiýadaky gözegçilik topary, raýat urşuna gözegçilik etmek bilen, Orsýetiň uran howa zarbalary netijesinde bir ýylda uruşdan tozan ýurtda 9,364-den gowrak adamyň öldürilendigini aýdýar.
Düýbi Britaniýada ýerleşýän Adam hukuklary obserwatoriýasy 30-njy sentýabrda bu sanawyň 3,804 sany graždan adamy, şol sanda 906 çagany hem öz içine alýandygyny aýtdy.
Pidalaryň arasynda Moskwa tarapyndan goldanylýan režimi agdarmaga çalyşýan pitneçi söweşijiler-de bar.
Şeýle-de bu topar rus howa zarbalarynyň «Yslam döwleti» ekstremist toparynyň 2,746 agzasyny, beýleki yslamçy pitne toparlarynyň 2,814 söweşijisini öldürendigini aýdýar.
Orsýet Siriýadaky howa kampaniýasyna geçen ýylyň 30-njy sentýabrynda, Siriýanyň prezidenti Başar al-Assadyň güýçlerini goldamak netijesinde başlady.