text:
Ol haçan we nireden tapyldy?
Ýok, hormatly okyjy, şu sözbaşymy okap, ýalňyşandyryn öýtme. Hawa, türkmen topragynda piliňem, mamontyňam süňkleri mundan 70 ýyla golaý ozal Balkan welaýatynyň Hudaýdag diýen ýerinden tapylypdyr. Ol Nebitdagyň töwereginde giň şorlugyň ortasynda ýerleşýän bölejik dag, nebitli ýerdir. Şu wagtyň dowamynda bu täsin tapyndy barada türkmen metbugatynda, bize mälim bolşuna görä, bary-ýogy üç gezek ýatlanypdyr. Ilkinji habar 1952-nji ýylda "Туркменская искра" gazetinde "Siam mamonty" diýen sözbaşy bilen çap edilip, onuň kelle süňküniň suraty-da ýerleşdirilipdir.
Soňra "Edebiýat we sungat" hepdeligi 1965-nji ýylyň 17-nji iýulyndaky sanynda mamontyň gaňňylynyň, ýagny skeletiniň soňky ykbaly barada okyjy Güjük Çolukowyň sowalyna jogap edip, "Türkmen piliniň süňki" atly makalany beripdir. Onuň awtory Pýotr Pogorelskiý. Şondan tas otuz ýyla golaý wagt geçensoň, şu setirleriň awtory "Diýar" žurnalynyň 1993-nji ýylyň 8-nji sanynda çap edilen "Könesi bolmadygyň — täzesi bolmaz" sözbaşyly makalada agzapdy.
Şu ýerde gürrüňini edýän zadymyň mamontmy ýa-da pildigi baradaky meselä aýdyňlyk girizmegim gerek. "Туркменская искра" gazetinde mamont barada habar berilýär. Ýöne "Edebiýat we sungatda" ol pil diýlip alnypdyr. Bizem öz makalamyzda "Edebiýat we sungata" salgylanyp, türkmen piliniň gürrüňini edipdik. Şonda terjimeçiniň säwligine eýerendigimizi boýun alýarys. Şonuň üçin-de, indi türkmen mamontynyň gürrüňini etmegi dogry tapýaryn.
Hepdelikdäki makalanyň awtory Pogorelskiý şol wagtlar partiýanyň Nebitdag komitetiniň sekretary bolup işleýär eken. Onuň şaýatlyk etmegine görä, türkmen topragyndan mamontyň süňküni Beýik Watançylyk urşundan ýaradar bolup gaýdyp gelip, Günbatar Türkmenistanyň geologiki gurluşyny öwrenýän toparda işläp ýören Pawel Fýodorow diýen biri 1943-nji ýylyň martynda tapýar. Ol partiýanyň şol wagtky raýon komitetine eline mamontyň dişiniň döwügini alyp gelýär. Uzak ýyllaryň dowamynda ýeriň teýinde ýatan haýwanyň dişi, elbetde, saralyp gidipdir.
Pogorelskiý bu täsin tapyndy hakynda tejribeli geolog Araby Muhammedowiç Raşkuýewe habar ýetirýär. Ýöne ol muňa ynanmýar. Onsoň üç bolup, äpet jandaryň ýatan ýerine barýarlar. Pogorelskiý özleriniň geçiren gazuw işlerini şeýleräk beýan edýär: "Ilki ullakan iki sany süňki köwledik. Biriniň boýy 60 santimetrdenem beýikdi. Ýogynlygy—20-30, bir ujy tompy. Ikinjisiniň boýy bir metr, ýogynlygy 15-22 santimetr. Bu süňkler örän portdy, gazyp çykardyk welin, howa degen badyna owranyp kül boldy ötägitdi. Ondan ýarym metr çemesi ýokardan dişiniň döwügini tapdyk. Ep-eslije bardy. Onuň ýokary ýanyndan ýanan agaç şahasyna meňzeş goňur pilçe tapdyk. Pilçäniň uzynlygy metr ýarym çemesidi öýdýän. Soň gazyberdik welin, süňküň tutýan meýdany has giňedi. Diňe şondan soň biz hakykatdanam haýsydyr bir uly haýwanyň kelle süňküdigini bildik. Garaňky gatlyşansoň, gazmagy bes etdik. Ýogsa bu tapyndyny haraplajagymyz ikuçsuzdy. Paleontologiýa taýdan sowatsyzlygymyz zerarly, süňke ozalam az zelel ýetirmändiris".
Türkmenistandan mamontyň süňküniň tapylandygy baradaky habar Moskwa ýetirilip, SSSR Ylymlar akademiýasyndan kömek soralýar. Emma şol zerur kömek wagty bilen gelmeýär. Belki-de muňa uruş sebäp bolandyr. Ýyllar geçýär. Türkmen mamontynyň gürrüňi unudylyp başlanýar. Onuň ýatan ýerini gazyp görenlerden Pawel Fýodorow Moskwa gidýär, Araby Raşkuýewi bolsa Kryma işe geçirýärler.
Täsin tapyndy on ýyldan soň...
Her niçik-de bolsa, "Hiçden giç ýagşy" diýleni. Türkmen mamontynyň ýatan ýerini öz gözi bilen gören P.Pogorelskiý Türkmenistan Kompartiýasynyň Merkezi komitetiniň apparatynda işläp ýörkä, bir üýtgeşik hat alýar. Şol hatda SSSR Ylymlar akademiýasynyň Paleontologiýa institutynyň professory Abarzin tas on ýyldan soň, täsin tapyndynyň ugruna çykmak üçin Türkmenistana iberiljek adamlaryň ýanyna goşulmagy Pogorelskiden haýyş edýär. 1952-nji ýylyň baharynda-da paleontologiýa ylymlarynyň kandidaty Irina Aleksandrowna Şergowa – Dubrowa ýurdumyza gelýär.
Ýene-de P.Pogorelskiniň makalasyndan sitata: "Görüp otursam, bu aýal gadym döwürlerden galan onlarça piliňdir mamontyň skeletini gazyp alan eken. Şol gün onuň bilen Nebitdaga ugradyk. On ýyl geçenem bolsa mamontyň ýatan ýerini derrew tapdyk... Gazuw işi diýseň kyndy. Skelet has gadymdan bäri ýatyp, ol laýa mäkäm berçinlenipdir. Özem şeýle bir gaty welin, ne kerki, ne-de pil kär edip bilýär. Her bir millimetri pyçak bilen diýen ýaly ýonup geçmelidi. Emma iş welin bir minutam togtadylanokdy. Men şu ýerde Gumdagdyr Nebitdagyň işçileriniň eden ägirt uly kömegini ýatlasam diýýärin. Olar höwes edip, kömekleşmäge gelýärdiler.
Birnäçe günden mamonty gazyp aldyk. Gazyp çykarylan haýwanyň kelle süňki durşy bilen gipslendi. Onuň agramy laýyk 50 put boldy. Uzynlygy hem bir ýarym metr. Gipsi-zady bilen agramy iki tonna boldy."
Bu kelle süňküni Moskwa ibermegem köp alada beripdir. Nebitdag stansiýasynyň demirýolçulary 500 kilogramdan artyk ýüki almaga hakymyz ýok diýip, instruksiýalaryny somlaşyp durupdyrlar. Ahyrda bu işe demirýol edarasynyň başlygy gatyşyp, şonuň berk görkezmesi esasynda täsin ýük otla ýüklenilip, Moskwa iberilipdir.
Paleontolog Şergowa - Dubrowa tapyndynyň ýaşyny öz ýerinde kesgitläp bilmändir, ýöne mamontyň juda gadymylygyny çaklapdyr, oňa "Siam mamonty" diýen şertli at goýupdyr. Moskwada paleontolog alymlar bu mamontyň kelle süňküniň henize çenli görlen mamontlaryňka meňzemeýändigini anyklapdyrlar. Şonuň üçinem oňa "Türkmen mamonty" diýip at bermek kararyna gelipdirler.
SSSR Ylymlar akademiýasynyň Moskwadaky paleontologiýa instituty bu iki tonnalyk kelle süňküni muzeýde goýmak üçin taýýarlamagy öz üstüne alyp bilmändir. Şeýlelikde bu institutyň Leningraddaky (häzir Sankt-Peterburg) haýwanat muzeýinde täsin eksponat peýda bolýar. Haýwanat muzeýinde üç ýyldanam gowrak wagtlap iş edinip, ahyrda türkmen mamontynyň kelle süňküni öňki kaddyna dikeldýärler, dürli emeller bilenem ony muzeýiň jaýynyň ikinji gatyna çykarmagyň usulyny tapýarlar. Ony Pogorelskiý 1965-nji ýylda baryp görüpdir.
Häzir türkmen mamontynyň süňki Sankt-Peterburgda saklanýarmy ýa ýok — bilmedim, ony gördüm-bildim diýýän adama-da duş gelmedim. Ýöne häzirem şol mamontyň dikeldilen kellesiniň Watanymyzdan uzakda ýatandygyny çaklaýaryn.
Sözümiň ahyrynda türkmen topragyndan tapylan medeni, taryhy ýadygärlikleriň ozalky SSSR-iň merkezi muzeýlerinden, institutlaryndan gaýtarylyp alynmagy ugrunda degerli işleriň alnyp barylmagynyň möhümligine türkmen häkimiýetleriniň ünsüni çekesim gelýär.
Aşyrguly Baýryýew aşgabatly žurnalist, "Edebiýat we Sungat" gazetiniň öňki baş redaktory. Blogdaky pikirler awtoryň özüne degişli.


c: text/html

text:
Dünýä çempionaty — 2018-iň saýlama oýunlarynyň çäklerinde şu gün Eýranyň toparyna garşy Daşoguzda geçirilmeli duşuşygynyň öňüsyrasynda Türkmenistanyň ýygyndy toparynyň baş tälimçisi Amangylyç Koçumow Türkmenportal saýtyna beýanat etdi.
—Dünýä çempionaty — 2018-iň saýlama böleginiň ikinji duşuşygynda Guamdan 0:1 hasabynda ýeňilmagiňiziň sebäbi nämede?
—Biz Guama aşmak üçin uzak, tas üç günlük ýol geçmeli bolduk. 9-njy iýunda günüň birinji ýarymynda Aşgabatdan uçduk we oýnuň bolmaly güni — 11-nji iýunda daňdan 5-de barmaly nokada ýetdik. 16.15-de hem duşuşyk başlandy. Oglanlaryň meýdana birhili ýadow çykandyklary duýuldy.
Ikinjiden, biziň ýygyndymyz doly derejeli okuw-türgenleşik ýygnanyşygyny geçip bilmedi. Bu duşuşygyň ilkinji minutlaryndan bildirdi, birek-birege düşünişmek, sazlaşykly oýun ýokdy. Nireden bolsun, ýygyndy bir ýyllap diýen ýaly toplanmady ahyryn. Bu biziň şu ýylda geçirýän ilkinji, özem resmi duşuşygymyzdy. Ilkinji ýarymyň ilkinji çärýegini gowuşgynsyz geçirdik. Ýöne soňra oýny öz elimize aldyk. Hasaby deňlemäg-ä däl, ýeňmäge-de mümkinçiligimiz boldy.
—Näme päsgel berdi?
—Amatly pursatlardan ýerlikli peýdalanyp bilmezligimiz we birneme edenimiziň ugruna bolmazlygy. Biz Guamyň derwezesiniň alkymynda amatly pursatlaryň 5-sini döretdik, ýöne hiç birinden ýerlikli peýdalanyp bilmedik. Ýöne häzirki döwürde futbol oýnamagy hemmeleriň öwrenendigini-de aradan aýyrmak bolmaz. 15 ýyllap asla oýnap bilmedik Guamyň topary-da ussatlaryny mazalyja artdyrypdyr. Toparda ABŞ-nyň raýatlary oýnaýarlar. Olaryň 4-si birgiden dünýä ýyldyzlary çykyş edýän Amerikanyň MLS ligasynyň, 3-si Ýewropa çempionatlarynyň galanlary bolsa ABŞ-nyň talyplar ligasynyň wekilleridir. Muňa garamazdan, biziň oglanlarymyz hem olardan peslär ýaly dällir. Eger biz oýna 2-3 gün öňünden baran bolsak, ynanaýyň, netije düýbünden başgaça bolardy.
—Eger giden bolsalar, legionerler toparymyzy güýçlendirip bilermidiler?
—Elbetde, güýçlendirerdiler. Olar biziňkiden derejesi has ýokary çempionatlarda oýnaýarlar, halkara oýunlarynyň tejribesem ýetik. Ruslan Mingazow şu möwsümde Çehiýanyň çempionatynyň bürünç medalynyň eýesi boldy. Artur Geworkýan geçen ýyl Özbegistanyň çempionatynda iň kňp pökgi geçiren oýunçy boldy. Ol Garşynyň “Nasafynyň” düzüminde Aziýanyň Çempionlar ligasynda çykyş edýär, özem oňat oýnaýar, pökgülerem geçirýär. Bizde ýene-de “Almalykdan” Arslanmyrat Amanow, “Rostowdan” Wahyt Orazsähedow bar. Biz olaryň topar bilen gitmegi üçin elimizde baryny etdik. Ýöne dürli sebäplere görä olar Guama garşy geçirilen oýna bilmediler.
—Näme üçin?
—Düşündiriş berip biljek däl, bu mesele bilen men meşgullanmadym. Meniň işim — futbolçyny okuw-türgenleşik ýygnanyşygyna çagyrmak, ýogsa ýygnanyşygymyz hem başa barmady. Muňa garamazdan, men duşuşykdan soň, egin-eşik çalşylýan otaga baryp, oglanlar oýna berlişlerine nägileligimiň ýokdugyny aýtdym. Biz oýnuň gidişini gözegçilikde sakladyk, pökgä 67 göterim erk etdik, döreden amatly pursatlarymyz hem köp boldy. Geçirden pökgimiz bolsa, tötänlik sebäpli ýüze çykdy. Ol pökgi gyradan oýna girizilende bolup geçdi. Birinji ýarymda güýçli şemala garşy oýnamaly bolduk. Oklanan pökgi ýere degip, garaşylmadyk ýagdaýda hereketini güýçlendirdi. Biziň goragçymyzyň çalaja kellesine degibem derwezä girdi.
Şondan soň oglanlarymyz ykjamlaşyp, howply hüjümleriň birnäçesini geçirdiler. Şolaryň birinde Ahmet Ataýewiň 11-12 metr aralykdan uran pökgüsi Guamyň derwezeçisi “dok uzaklykdan” çykarmagy başardy. Belläp geçsek, ýer eýeleriniň derwezeçisi duşuşygyň iň gowy oýunçysy diýlip bellenildi.
Öz ýygyndymyza eýeçilik gözi bilen garamaly. Bu Eýranyň toparynyň mysalynda görünýär. Bu ýygyndy duşuşyga öz aşpezleri, öz önümleri we öz suwlary bilen gatnaşýar. Özem olar duşuşyga ykjam taýýarlanmak üçin Daşoguza irgözinden geldiler. Guamyň ýygyndysy baradaky gürrüňe dolansak, bu topar hem ýylyň başyndan bäri halkara duşuşyklarynyň 18-sini geçirdi. Biz bolsa geçen ýyl şowsuz çykyş edilen, Maldiw adalarynda bolup geçen AFK-nyň Çagyryş Kubogyndan soň bir duşuşyk hem geçirmedik. Şonuň üçin biz Dünýä çempionaty — 2018-iň saýlama bölegine taýýarlyksyz girişmeli bolduk. Şeýle bolansoň, tälimçileriň haýsydyr birini günäkärlemek ýa-da bize nägilelik bildirmek, meniň pikirimçe, ýalňyşmyka diýýän.
—Eýranyň ýygyndysy bilen boljak duşuşygyň öň ýanynda topar nähili funksional ýagdaýda?
—Öwerlig-ä däl. Biz Guamda bary-ýogy 10 sagat bolduk. Ýöne ol ýere baryp gaýtmak üçin 110 sagat sarp etdik. Tas 5 gün ýolda geçirmeli bolduk. Munuň özi islendik adama-da öte surnukdyryjy bolup görner. Häzir biziň öňümizde durýan ilkinji wezipe oglanlar Eýrana garşy duşuşykda meýdanda kadaly funksional ýagdaýda bolar ýaly, dikeldiş işlerini geçirmeli.
—Siziň ýaryşy geçiş tertipnamasynyň düzülişinden nägileligiňiz barmy?
—Gep onda däl. Dörtýyllygyň esasy ýaryşyna — Dünýä çempionaty — 2018-iň saýlama bölegine öňünden maksadalaýyk taýýarlyk görmelidik.
...Şondan soňra Türkmenistanyň ýygyndysynyň baş tälimçisi Amangylyç Koçumow duşuşykdan öňki metbugat maslahatynda eýranly habarçylaryň sowallaryna jogap berdi.
—Siziň toparyňyzda özbek ligasynda çykyş edýän oýunçylaryň bardygyny bilýäris. Ýöne bizde gapma-garşylykly habarlar hem bar: futbolçylaryň käbiriniň milli ýygyndyda oýnasy gelýär, käbiri bolsa muny islänok. Ýagdaýy aýyl-saýyl edäýseňiz: bu akykatdan-da şeýlemi?
—Biziň oýunçylarymyzyň älisi milli ýygyndyda oýnasy gelýär. Birinjiden-ä, bu örän hormatly hem abraýly. Ikinjiden bolsa, olar dürli sebäplere görä, Guam bilen bolan oýunda bize kömek edip bilmediler.
—Eýranyň ýygyndysyna garşy boljak duşuşyk siziň toparyňyz üçin nähili ähmiýete eýe?
—Eýranyň ýygyndysyna garşy geçirjek duşuşygymyz bize gymmatly tejribe berer. 8 ýyl mundan ozal biz Aziýanyň öňdebaryjy toparlarynyň biriniň — Günorta Koreýanyň garşysyna oýnapdyk. Eýranyň ýygyndysy bilen boljak oýun hem bize öz oýunçylarymyzy barlap görmäge, şeýle-de, gymmatly halkara tejribesini toplamaga ýardam berer. Biz bu duşuşyga sabyrsyzlyk bilen garaşýarys.
—Duşuşygyň Aşgabatdan Daşoguza geçirilmeginiň sebäbi nämede? Demirgazyk welaýatynyň merkezine garanyňda türkmen paýtagtynda has köp tomaşaçy ýygnanardy ahyryn.
—Bilşimiz ýaly, biziň ýurdumyz 2017-nji ýylda Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryny kabul etmäge taýýarlyk görýär. Şonuň üçinem paýtagtda häzir häzirki zaman sport desgalarynyň gurluşygy, şeýle hem bar bolanlarynda abatlaýyş işleri güýçli depginde dowam etdirilýär. Duşuşyk şol sebäpli Daşoguza geçirildi. Ynanaýyň, bu Eýranyň ýygyndysy üçin nähilidir bir oňaýsyzlyk döretmek üçin edilmedi. Türkmenistanyň ýygyndysy hem bu ýerde ilkinji gezek öz oýnuny geçirýär. Şonuň üçin toparlaryň ikisi-de deň şertlerde. Daşoguzda ajaýyp stadion we myhmanhana bar. Meniň pikirimçe, oýna taýýarlanmak üçin hiç hili päsgelçilik ýok. Biziň üçinem, myhmanlar üçinem amatly şertleri döreden ýer eýelerine sagbolsun aýdýaryn.
—FIFA-nyň reýtinginde garşydaşlaryň hersi bir tarapda ýerleşýär. Eýranyň ýygyndysy 41-nji orunda barsa, türkmen futbolçylary 173-nji ýerde ýerleşýär. Şundan ugur alyp, siz garşydaşdan howatyrlanýarsyňyzmy ýa-da çekinýärsiňizmi?
—Biz Eýranyň ýygyndysyndan çekinemzok. Bir gowy aýtgy bar: ýeňişlerden netije çykarmak — gelejekki ýeňişleriň girewi.
—Eýranyň ýygyndysyna garşy boljak duşuşyga toparyň taýýarlygy nähili?
—Biz oýna diýseň jogapkärli taýýarlanýas. Eýranyň ýygyndysynyň güýçli garşydaşdygyny bilýäs. Alla jan bize kömek eder diýip umyt edýäs.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Liwiýada gozgalaňçylaryň ýaragly güýçleriniň başlygy we onuň iki ýarany düýn ýaragly adamlaryň hüjümi netijesinde öldürildi.
Abdel Fattah Yunesiň öldürlendigi baradaky habar gozgalaňçylaryň paýtagty Bengazide geçirilen metbugat konferensiýasynyň dowamynda mälim edildi.
Berilýän maglumata görä, gozgalaňçylaryň howpsuzlyk güýçleri bu hüjümi amala aşyran toparyň ýolbaşçysyny tussag edipdir.
Yunes öň Muammar Kaddafiniň hökümetinde ýurduň içeri işler ministri bolupdy. Fewral aýynda Kaddafä garşy baş götermeler başlanandan soň, ol gozgalaňçylaryň tarapyna geçipdi.


text:
Ukrainanyň türme resmileri üçülenji hepdäniň dowamynda açlyk çekýän ýurduň öňki premýer-ministri Ýuliýa Timoşenkony keselhana ýerleşdirdiler. Onuň aklawçysy Timoşenkonyň açlyk çekmegini nemes neurology Lutz Harmsyň gözegçiliginde bes etjekdigini aýtdy.
Germaniýaly lukman wezipesinden hyýanatçylykly peýdalanmakda aýyplanyp, ýedi ýyl türme tussaglygyna höküm edilen Timoşenkonyň saglyk ýagdaýy bilen bagly ýörite Harkow şäherine barypdy.
Türme gullugynyň ýörite beýanatynda Ýuliýa Timoşenkonyň Harkowdaky türmeden äkidilip, Ukrainanyň Demir ýollarynyň garamagyndaky keselhana ýerleşdirilendigi aýdylýar. Şeýle hem beýanatda Timoşenkonyň saglyk ýagdaýynyň soňky günler beterleşmändigi, onuň lukmanlar toparynyň, şol sanda doktor Harmsyň gözegçiliginde keselhana ýerleşdirilendigi bellenilýär.
51 ýaşly Ýuliýa Timoşenko tussaglykda özüne ýowuz daralmagyna garşy protest hökmünde 20-nji aprelden bäri açlyk çekip gelýärdi.
Timoşenkonyň gyzy Ýewgeniýa keselhana ýerleşdirilensoň öz ejesiniň açlyk çekmegini bes etjekdigini 8-nji maýda Harkowda žurnalistler bilen söhbetdeşlikde aýdypdy.
Timoşenkonyň gyzy Ýewgeniýa
“Biz onuň ertir keselhana ýerleşdirilip, bejergi alyp başlap-başlamajagyny göreris” diýip, Ýewgeniýa aýtdy. “Ýagny, lukmanlar ejemiň açlyk çekmegini bes etdirmeli. Häzirki ýagdaýda bu bir zerurlyk. Sebäbi ejeme ýakyn wagtda bejergi edilmese, oňa oňurga agyrysy sebäpli maýyp bolmak howpy abanýar”.
Ukrainanyň öňki premýer-ministri, wezipesinden hyýanatçylykly peýdalanmakda aýyplanyp, geçen ýylyň oktýabrynda ýedi ýyl türme tussaglygyna höküm edileli bäri bil agyrysyndan ejir çekýändigini aýdyp gelýär.
Timoşenkonyň tarapdarlary Timoşenko hem onuň hökümetinde bolan beýleki adamlaryň garşysyna syýasy matlaply iş gurnalyp, olaryň ukrain prezidenti Wiktor Ýanukowiçiň islegi boýunça, tussag edilendiklerini aýdýarlar.
Halkara jemgyýetçiligi ýazgardy
Halkara jemgyýetçiligi Timoşenkonyň tussag edilmegini ýazgardy.
Ukraina 8-nji maýda, Ýuliýa Timoşenkonyň ýagdaýy bilen baglylykda, Merkezi hem Gundogar Ýewropa ýurtlarynyň liderleriniň sammitini gaýra goýmaly boldy. Ukrainanyň DIM-niň metbugat sekretary Oleksandr Dikusarow bu mesele bilen bagly çykyş edip, özleriniň öňden bäri garaşyp gelinýän bu sammitiň geçiriljek wagtyny özgertmeli bolandyklaryny aýtdy.
Muňa Ýewropa ýurtlarynyň birnäçe liderleriniň ukrain häkimiýetleriniň tussaglykda saklanýan ýurduň öňki prmeýer-ministri Ýuliýa Timoşenko çemeleşişi bilen bagly Ukrainada geçirilmegi planlaşdyrylan sammite barmakdan ýüz öwürmekleri sebäp boldy.
Germaniýanyň, Awstriýanyň, Italiýanyň, Horwatiýanyň, Estoniýanyň, Sloweniýanyň, Bolgariýanyň hem Çehiýanyň prezidentleri Timoşenkonyň ýagdaýy bilen bagly öň 11-12-nji maýa planlaşdyrylan sammite gatnaşmajakdyklaryny mälim edipdiler.
Merkezi hem Gündogar Ýewropa ýurtlarynyň liderleriniň sammitiniň gaýra goýulmagy hem-de bu wakadan öň futbol boýunça Ýewro-2012 çempionatyna garşy boýkot yglan eden ýewropa liderleriniň sanynyň barha artmagy ýaly wakalar Ýanukowiçiň häkimiýetiniň abraýyny pese gaçyrýar.
Futbol boýunça 2012-nji ýylyň Ýewropa çempionatyny Polşa bilen Ukrainada geçirmeklik göz öňünde tutulýar. Bu çempionatyň çäginde Harkow şäherinde hem käbir oýunlaryň geçirilmegi planlaşdyrylypdy.
Mundan başga-da Ýewropa Bileleşigi Timoşenkonyň ýagdaýy bilen bagly Ukraina bilen özara ylalaşygynyň jemleriniň jemlenmegini hem gaýra goýdy. Ukrainanyň ÝB-e syýasy hem ykdysady taýdan has çuňňur integrirlenmegini öz içine alýan bu ylalaşyga geçen ýylyň ahyrynda gol çekilmelidi.


text:
Sagdynlyk. Ruhubelentlik. Dostluk.
Türkmen taekwondoçylary - Aziýanyň iň gowy toparlarynyň üçlüginde
Almaty şäherinde taekwondo boýunça ýetginjekleriň we ulularyň arasynda gepçirilen Aziýanyň VIII çempionaty tamamlandy. Onda biziň türgenlerimiz 20 medal eýeläp, ýokary ussatlygyny nobatdaky gezek äşgär etdiler. Gazanylan medallaryň 4-si altyn, 6-sy kümüş we 10-sy bürünç medallardyr. Bu üstünlik Türkmenistanyň ýygyndysyna umumy komandalyk bäsleşikde üçünji ýere düşmäge mümkinçilik berdi.
Bäsleşiklere 17 ýurtdan türgenleriň 1500-e golaýy gatnaşdy. Ýetginjekleriň arasynda taekwondo ýaryşlaryny wagyz etmek we ony ösdürmek maksady bilen, Aziýanyň bu gezekki çempionatynyň guramaçylary onuň maksatnamasyna 11-13ýaşdaky toparlary girizdiler. Ozallar bu ýaryşlara 14 ýaşly ýetginjekler girizilýärdi. Bu bolsa bäsleşiklere gatnaşýanlaryň dürli agram derejelerine we sanawyna oňyn täsinini ýetirdi. Indi toparlaryň hersinden iki türgen bäsleşige göýberilýär.
Türkmen taekwondoçylarynyň ýetginjekler toparynyň düzüminde Marydan Orazmyrat Çaryýewiň bardygyny bellemeli. Ol bäsleşigiň bäş görnüşi boýunça medallar ugrunda güýç synanyşdy. Olaryň her birinde üstünlikli çykyş edip, ol final ýaryşlaryna çykdy. Netijede O.Çaryýew 3 altyn, 2 kümüş baýraklara mynasyp bolldy. Munuň özi Aziýa çempionatyna gatnaşyjylaryň arasynda iň gowy netijedir.
Türkmenistanyň toparynda ýene-de bir altyn medala R.Atanyýazow mynasyp boldy (45 kilograma çenli agaram derejede).
Aziýa çempionatynda ýurdumyzyň ýygyndysynyň baýraklara mynasyp bolmagynda Mähri Agaýewanyň hem goşandy bar. Ol geçirilen bäsleşiklerde iki kümüş we iki bürünç medallary eýemelegi başardy.
Milli taekwondo federasiýasynyň başlygy M.Rozyýewiň pikirine görä, Gazagystanda geçirilen bäsleşikler biziň türgenlerimiziň ussatlyk derejesiniň ýokarlanandygyny aýdyňlygy bilen görkezdi. Aziýanyň Nepalda geçirilen bäsleşiginde türkmen türgenleri 15 medala, bu gezekki ýaryşdarda bolsa 20 medala mynasyp boldular.
Türkmen türgenleri ýaryşyň bu görnüşi boýunça ýetginjekleriň we weteranlaryň arasynda şu ýylyň awgustaýynda Italiýada geçiriljek dünýä çempionatyna taýýarlyk görýärler. Milli ýygyndy toparyň düzümi şu ýylyň aprel aýynyň ortalarynda Balkan welaýatynyň merkezinde geçiriljek ýurdumyzyň çempionatynyň netijeleri boýunça kesgitlener.
Habarlar #Taekwondo
- Soňky habarlar
Höweslendirmek — sport ýeňişleriniň kepili05 Dekabr, 2016 (15:12)
- Soňky habarlar
Ussat taekwondoçylaryň bäş medaly30 Oktýabr, 2016 (17:43)
- Soňky habarlar
Türkmen taekwondoçylary - Aziýanyň iň gowy toparlarynyň üçlüginde30 Mart, 2016 (18:30)
- Soňky habarlar
Aziýanyň çempionatynda türkmen taekwondoçylary iki kümüş we bir bürünç medala eýe boldular: iki günde 10 medal28 Mart, 2016 (16:25)
- Soňky habarlar
Taekwondoçylaryň Aziýa çempionatynda üstünlikli badalga almaklary27 Mart, 2016 (17:59)
- Soňky habarlar
Türkmen taekwondoçylary Almatyda Aziýanyň çempionatynyň hem-de Italiýada dünýä çempionatynyň medallary ugrunda göreşerler16 Fewral, 2016 (12:51)
- Soňky habarlar
Türkmen taekwondoçylarynyň üstünligi06 Dekabr, 2015 (21:10)
- Soňky habarlar
Ýaryşyň başynda dört medal04 Dekabr, 2015 (21:11)
- Soňky habarlar
Türkmen taekwondo ussatlarynyň ajaýyp çykyşy08 Noýabr, 2015 (21:21)
- Soňky habarlar
Dünýä çempionatyndaky üstünlikli badalga28 Awgust, 2015 (21:49)
- Soňky habarlar
Biziň watandaşlarymyz halkara ýaryşlarynda uly üstünlik gazandylar19 Mart, 2015 (22:39)
- Soňky habarlar
Söweş sungatynyň ussatlarynyň bäsleşigi26 Dekabr, 2014 (18:29)
- Soňky habarlar
Dünýäniň kubogyny almak ugrundaky ýaryşda türkmen taekwondoçylary bäş sany medala eýe boldular07 Dekabr, 2014 (18:32)
- Soňky habarlar
Jogapkärli ýaryşlaryň öň ýanynda28 Awgust, 2014 (19:45)
- Soňky habarlar
Täze üstünlikleriň bosagasynda14 Awgust, 2014 (19:52)
- Soňky habarlar
Dünýä çempionatynda türkmen türgenleriniň nobatdaky medallary09 Awgust, 2014 (19:55)
- Soňky habarlar
Türkmenistanlylaryň dünýä çempionatynda ilkinji ýeňişleri07 Awgust, 2014 (19:56)
- Soňky habarlar
Dünýä çempionatynyň öň ýanynda27 Iýul, 2014 (20:05)
- Soňky habarlar
Sport täzelikleri18 Maý, 2014 (18:35)
- Soňky habarlar
Türkmen mekdep okuwçylary Kazanda geçirilen Halkara sport festiwalynda altyn we kümüş medallary aldylar27 Aprel, 2014 (19:07)


text:
Ýekşenbe güni Türkiýäniň premýer-ministri Rejep Taýyp Erdogan Siriýadaky demonstrasiýaçylara garşy bu ýurduň hökümetiniň ulanýan gazaply çäreleri bilen baglanyşykly Türkiýäniň sabyr käsesiniň dolandygyny aýdyp çykyş etdi.
Ol bu wakalar bilen baglanyşykly Türkiýäniň nägilelegini mälim etmek üçin ýurduň daşary işler ministri Ahmet Dawutoglunyň şu hepdäniň sişenbe güni Siriýa sapar etjekdigini aýtdy.
Öz çykyşynda Rejep Taýyp Erdogan Türkiýäniň mundan beýläk Siriýadaky bu gazaply wakalara tomaşa edip oturyp bilmejekdigini nygtady.


text:
Ysraýylyň premýer-ministri Benjamin Netanýahu resmi saýlaw kampaniýasyna başlady. Ol özüni Ysraýyly Eýranyň ýadro programmasyndan goramaga iň ukyply dalaşgär atlandyrdy.
Ierusalimde eden çykyşynda Netanýahu Eýranyň ýadro programmasynyň üstünde işlemegini dowam etdirýändigini, Ysraýyla garşy çykyş edýän Hizbollah we Hamas guramalarynyň wehim salýandygyny, radikal yslamçylaryň Ýakyn Gündogarda durnuksyzlyk döredýändigini aýtdy.
Eýran meselesi
Eýran ýadro programmasynyň parahatçylykly maksatlara gönükdirilýändigini aýdýar we özüniň ýadro ýaragyny döretmäge synayşýandygy barada Ysraýyl we Günbatar tarapyndan edilýän aýyplamalary ret edýär.
Köpçülikleýin pikir öwrenmelere görä, 22-nji ýanwarda Ysraýylda boljak saýlawlarda öňki daşary işler ministr Awigdor Libermanyň milletçi partiýasy bilen bilelikde çykyş edýän Benjamin Netanýahunyň Likud partiýasy ýeňiş gazanyp biler.
25-nji dekabrda Ierusalimde eden çykyşynda Netanýahu, Ysraýyla howp salýan Eýranyň ýadro programmasynyň öňüni almak meselesine özüniň esasy üns bermekçidigini aýtdy.
Ysraýyl Eýranyň ýadro programmasynyň öňüni almak üçin harby çäreleri ulanmak meselesini aradan aýyrmaýar.
Netanýahu şu ýylyň sentýabr aýynda BMG-niň Baş Assambleýasynda eden çykyşynda Eýranyň 2013-nji ýylyň tomsuna çenli ýadro ýaragyny döretmek üçin ýeterlik serişdeleriniň bardygyny aýtdy. Eýran şeýle çaklamalary ret edýär.
Palestina bilen gepleşikler
Şeýle-de Netanýahu Ysraýylyň Palestina bilen parahatçylykly gepleşiklere taýýardygyny aýtdy, emma Ysraýylyň dawaly giňişlikler meselesinde Palestina basyş etmegini dowam etdirjegini duýdurdy.
Ýakynda Ysraýyl Iordan derýasynyň Günbatar kenarynda we Ierusalimiň gündogar böleginde ýaşaýyş jaýlaryň müňlerçesini gurmak planlaryny yglan etdi. Ysraýylyň bu planlary Birleşen Ştatlar we halkara jemgyýetçiliginiň beýleki agzalary tarapyndan ýazgaryldy we munuň parahatçylyk prosesine howp salýandygy aýdyldy.
Ysraýylyň we Palestinanyň arasyndaky gepleşikler prosesi soňky iki ýylyň dowamynda togtadylypdy. Palestina Ysraýylyň täze ýaşaýyş nokatlaryny gurmak boýunça alyp baran işlerini togtatmagyny talap etdi. Ysraýyl bu talaplary berjaý etmekden ýüz öwürdi.
Syýasy bileleşik
Awigdor Liberman öz partiýasynyň Netanýahunyň partiýasy bilen bileleşigini ysraýyl halkynyň bähbitleri ugrunda hereket edýän esasy güýç hökmünde häsiýetlendirmäge çalyşdy.
Liberman daşary işler ministr wezipesinden dekabryň başynda çekildi. Ol köpçüligiň “ynamyndan hyýanatçylykly peýdalanmakda” aýyplandy. Liberman öz adyna edilýän aýyplamalary ret etdi.
Lebermanyň aýyplanmagynyň onuň partiýasy bilen bilelikde çykyş edýän Likud partiýasyna ses berijiler tarapyndan bildirilýän goldawa hem täsir ýetirip biljegi aýdylýar.


text:
Çarşenbe güni Türkmenistanyň daşary işler ministri, wise-premýer Raşid Meredow Kiýewde Ukrainanyň ýolbaşçylary bilen duşuşyp, iki ýurduň özara hyzmatdaşlygy barada gepleşikleri geçirdi.
Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosynyň Ukrainadaky býurosynyň baş redaktory Inna Kuznetsowa Türkmenistanyň daşary işler ministri Raşid Meredowyň Krymda Ukrain prezidenti Wiktor Ýanukowiç bilen duşuşyp, gepleşik geçirendigini habar berdi.
Türkmen gazy
Ukrainanyň premýer-ministri Nikolaý Azarow
Ukrainanyň UNIAN habar agentliginiň ýaýradan maglumatyna görä, ýurduň premýer-ministri Nikolaý Azarow hem Türkmenistanyň wise-premýeri Raşid Meredow bilen duşuşyp, öz ýurdunyň türkmen gazyny “öňden bar bolan marşrutlaryň üsti bilen, şeýle hem Hazar-Gara deňiz gaz geçirijisini gurmak arkaly” satyn almaga isleg bildirýändigni mälim edipdir.
Ukrainanyň premýeri Azarow öz ýurdunuň bu proýektiň maliýeleşdirilmegine hem gatnaşmaga taýýardygyny belläp, onuň durmuşa geçirilmeginiň hem Türkmenistan, hem Ukraina, belki-de, Ýewropadaky sarp edijiler üçin hem bähbitli boljakdygyny aýdypdyr.
“Biziň gazgöteriji sistemamyzdan amatly zat ýok. Häzir ol 140 milliard kubmetr tebigy gazy daşap bilýär. Täzeden rekonstruksiýa edilse, onuň göwrümi 200 milliard kubmetre çenli artdyrylyp bilner” diýip, ukrain premýeriniň aýdandygy habar berilýär.
Türkmenistanyň wise-premýeri Meredow energiýa pudagy, şeýle hem Türkmenistanyň territoriýasyna degişli infrastruktura proýektleri boýunça iki ýurduň arasyndaky hyzmatdaşlygyň ýola goýulmagy üçin gowy mümkinçilikleriň bardygyny aýtdy diýip, ukrain metbugaty habar berýär.
Türkmenistan öz tebigy gazyny serhetde satmaga isleg bildirýändigini yzygiderli mälim edip gelýär.
“Öňegidişlik duýulýar”
Türkmenistanyň daşary işler ministriniň Ukraina saparynyň öňüsyrasynda Ukrainanyň Daşary işler ministrliginiň maglumat bölüminiň ýolbaşçysy Oleg Woloşin metbugat brifinginde çykyş edip, häzir öz ýurdunyň Türkmenistan bilen gatnaşyklarynda öňegidişligiň duýulýandygyny aýtdy.
“Häzir Kiýew bilen Aşgabat 2005-nji ýyla çenli bolan özara ýakyn hyzmatdaşlygyny dikeldýär. 2005-nji ýylda käbir şowsuz hereketleriň netijesinde biziň özara gatnaşygymyz, has-da energetika pudagyndaky hyzmatdaşlygymyz ýaramazlaşypdy. Häzir biz Türkmenistan bilen durnukly hyzmatdaşlygy ýola goýýarys” diýip, Woloşin aýtdy.
Iki ýurduň hyzmatdaşlygyna böwet bolýan mesele barada durup geçip, Woloşin türkmen gazyny Ukraina akdyrmak üçin tehniki marşrutyň ýokdugyny aýtdy we şol sebäpli türkmen-ukrain gatnaşyklaryna Orsýetiň täsir edýändigini belledi.
Orsýetiň täsiri
2004-nji ýylyň noýabr-dekabr aýlarynda Ukrainada “Mämişi” rewolýusiýa amala aşyrylyp, häkimiýet başyna Günbatara ýykgyn edýän demokratlar geldiler. Şol döwürde Orsýet tarapyndan goldanylýan Ýanukowiçe häkimiýet başyna gelmek başartmandy. Şondan soň Orsýetiň gaz geçirijileri arkaly türkmen gazyny Ukraina satmakda uly kynçylyklar ýüze çykyp başlady.
Indi bolsa Ukrainanyň prezidenti wezipesine Orsýetiň goldawyna eýe bolan Wiktor Ýanukowiçiň gelmegi türkmen gazynyň Ukraina akdyrylmagy meselesiniň çözülmegine oňyn täsirini ýetirer diýip, synçylar çaklaýarlar. Moskwadaky GDA Institutynyň Merkezi Aziýa bölüminiň başlygy Andreý Grozin bolsa bu meseläniň rus-ukrain gatnaşyklarynyň ýagdaýyna bagly boljakdygyny öňe sürýär.
Häzirki wagt Ukrainada ýurduň öňki premýer-ministri Ýuliýa Timoşenko 2009-njy ýylda Orsýetiň “Gazprom” kompaniýasy bilen syýasy taýdan bähbitli, maliýe taýdan hem oýlanyşyksyz gaz şertnamasyny baglaşanlykda aýyplanyp, sud edilýär. Orsýet Timoşenkonyň tarapyny çalýandygyny gizläp duranok.
“Eger Orsýet bilen Ukrainanyň gatnaşyklaryndaky soňky iki aýda dowam edýän dartgynlylyk sowulsa, onda Orsýet bu meselä öňyn täsir edip biler. Orsýet bilen Ukrainanyň arasyndaky gazyň bahasy we beýleki meseleler boýunça oňşuksyzlyk dowam etse welin, onda Orsýet Kiýew bilen Aşgabadyň arasyndaky gapma-garşylyklaryň aradan aýrylmagy üçin alada etmez” diýip, Grozin aýdýar.
Gatnaşyklaryň geljegi
Şu ýylyň 1-nji aprelinde, 8 ýyllyk arakesmeden soň, ilkinji gezek türkmen-ukrain hökümetara komissiýasynyň ikinji maslahaty geçirildi. Bu komissiýanyň birinji maslahaty 2003-nji ýylda geçirilipdi. Şu ýylky maslahatdan soň, ukrain resmileri türkmen tarapy bilen söwda hem ykdysady hyzmatdaşlyk babatda uzak möhletleýin ylalaşygyň proýektiniň üstünde işläp başlanlyklaryny mälim edipdiler.
Bu maslahat geçirilen döwründe “Kiýew post” neşiriniň ýaýradan maglumatynda 2004-nji ýylda Türkmenistan bilen Ukrainanyň arasyndaky söwdanyň möçberiniň 4,3 milliard dollara barabar bolandygy, 2010-nji ýylda bolsa bu sanyň 12 esse az bolup, 359 million dollara çenli pese gaçandygy aýdyldy.
Orsýetli bilermen Grozin ukrain telekeçileriniň Türkmenistanda alyp baran işleri bilen bagly köp kynçylyklaryň bolandygyny aýdyp, türkmen häkimiýetleriniň erk-islegi bolan halatynda Türkmenistanyň daşary işler ministriniň Ukraina edýän bu saparynyň netije berjekdigini belleýär.


text:
Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň fizika fakultetiniň talyplary 14—17-nji aprel aralygynda nazary mehanika boýunça Minskide geçirilen IX halkara olimpiadasynda ikinji orny eýelediler. Oňa dünýä döwletleriniň 30 ýokary okuw mekdepleriniň wekilleri gatnaşdylar.
Belarusyň döwlet ulag uniwersitetinde geçirilen akyl-paýhas bäsleşiginiň barşynda Türkmen döwlet uniwersitetiniň fizika fakultetiniň talyplary nazary mehanika ýaly çylşyrymly ders boýunça taýýarlyklarynyň ýokary derejesini görkezdiler.
Olimpiadanyň netijeleri boýunça 5-nji ýyl talyp Muhammetgeldi Annaýew altyn medala mynasyp boldy, üçünji ýyl talyplary Meýlis Mälikow we Mekan Toýjanow kümüş medal gazandylar, Pälwan Seýidow (5-nji ýyl talyp) bürünç medalyň eýesi boldy. Şeýle hem türkmen talyplary olimpiadanyň çäklerinde “Breýn-ring” bäsleşiginde hem üstünlikli çykyş edip, üçünji orny eýelediler.


text:
Müsürde yslamçylaryň tarapdary protestçileriň we polisiýanyň arasynda bolan çaknyşyklarda azyndan iki adam öldi. Ýurduň Içeri işler ministrliginiň berýän maglumatyna görä, ýowuzlyklar çarşenbe güni kenarýaka Aleksandriýa şäherinde ýüze çykypdyr.
Müsürde ýurduň harbylary demokratik ýol bilen saýlanan Muhammad Morsini häkimiýet başyndan çetleşdireli bäri ýowuz protestleriň ençeme tapgyry bolup geçdi. Şondan bäri ýüzlerçe adam öldürildi we müňlerçesi hem tussag edildi.
Çarşenbe güni Morsini goldaýan ýüzlerçe protestçi Kairde Goranmak ministrliginiň golaýynda geçiren demonstrasiýasynda yoly ýapyp, polisiýa we harbylara garşy şygarlar gygyrandan soň, polisiýa olara garşy göz ýaşardyjy gazyny we suw toplaryny ulandy.
Duşenbe güni Amerikanyň Birleşen Ştatlary Müsüriň “Musulman doganlygyny” terrorist gurama diýip yglan etmeginden alada galýandygyny beýan edipdi.


text:
Kremliň Adam hukuklary boýunça geňeşiniň agzasy, tussaglykdaky ukrain piloty Nadiýa Sawçenkonyň “birnäçe gün içinde ölmeginiň mümkindigini” aýtdy.
Ýelena Masýuk 27-nji fewralda beren maglumatynda, özüniň Sawçenkony görmek üçin türmä barandygyny we ýesir alnan pilotyň saglyk ýagdaýynyň ýiti derejede ýaramazlaşýandygyny aýtdy.
Sawçenko özüniň bikanun tussag edilip, özüne garşy galp aýyplamalaryň ýöňkelendigini aýdyp, mundan 80 güne golaý ozal açlyk yglan edipdi.
Sawçenko geçen ýylyň iýun aýynda gündogar Ukrainadaky orsýetçi separatistler tarapyndan ele salnyp, Russiýa alnyp gidilipdi. Ol Russiýada iki rus žurnalistiniň ölümine sebäp bolan hüjüme gatnaşygy bolmakda aýyplanýar.


text:
Orsýetiň prezidenti Dmitriý Medwedewiň Türkmenistana sapary resmi taýdan türkmen prezidentiniň çakylygy bilen ýüze çykanam bolsa, görnüşine görä, ol iki tarap üçinem gerek.
Türkmenistan Moskwadan has garaşsyz pozisiýa döretmek üçin tagallalaryny aktiwleşdirýär. Orsýet bolsa soňky döwür Aşgabada-da, tutuş Merkezi Aziýa-da elinden sypyp barýan täsirini saklamaga dyrjaşýar.
Geçen ýyla çenli türkmen energiýa eksportyna Orsýet monopoliýasyny berk saklap gelýärdi. Emma geçen ýyl dörän dünýä ykdysady krizisi türkmen gazynyň satyn alnyş nyrhyny peseltmäge Orsýeti mejbur etdi.
Türkmenistan muňa açyk protest bildirdi, sebäbi öňki şertnamalaryň düzgüni bozulyp, täze baha birtaraplaýyn kesgitlenýärdi. Aradaky konflikt ösüp, Orsýete akýan türkmen gazynyň doly kesilmegine getirdi.
Göräýmäge Orsýet öz diýenini gögertdi, gazyň bahasyna ýaňadan seredildi. Ýöne Orsýet bu iş üçin türkmen gazyna bolan monopoliýasyny ýitirmek bilen töleg etdi.
Türkmenistanda ikinji bir güýçli energiýa müşderisi – Hytaý peýda boldy. Şonuň bilen ýanaşyk Eýrana akýan türkmen gazynyň möçberi-de artdyryldy. Bu sanalanlar bilen Aşgabat çäklenmedi. TOPH gaz geçirijiniň proýektini işlemek, ilerletmek boýunça hereketler aktiwleşdi.
Ikitaraplaýyn häsiýete eýe
Şeýlelikde, türkmen gazyny satyn alyjy, sarp ediji iň uly müşderi bolan Orsýet regiona syýasy täsirini-de ýitirip ugrady. Şonun üçin Dmitriý Medwedewiň Türkmenistana sapary ikitaraplaýyn häsiýete eýedir.
Bir tarapdan, Orsýet Merkezi Aziýada nädip hem bolsa öz täsirini saklamak isleýär, şoňa ýykgyn edýär. Öz gezeginde Türkmenistan üçinem Orsýet bilen gatnaşyklaryny ýitileşdirmek peýdaly däl, sebäbi Türkmenistan garaşsyz pozisiýasyny berkitmeginde Aşgabat üçin böwsüp bolmajak päsgelçilikler döretjek bolanok.
Golaýda Orsýet Merkezi Aziýa ýurtlary üçin oňaýsyz ýagdaýy regionda entek döredip bilýändigini görkezdi. Beýleki döwletleriň pikirine onçakly ünsem bermän, Moskwa Gyrgyzystanda oppozisiýany açyk goldady, hut şu ýagdaý, belki, Bakyýewi üstünlik bilen wezipeden taýdyrmaga ýardam edendir, onuň gitmeginiň esasy sebäpleriniň biridir!
Moskwa bilen açyk gapma-garşylyga girmeli däldigini Merkezi Aziýa ýurtlarynyň paýtagtlarynda hemmeden gowy bilýärler. Gazagystanyň prezidenti Nursoltan Nazarbaýew köp ýyllar bäri şeýle öwrümli, sapalakly pozisiýa wepaly bolup gelýär.
“Nabukko”
Türkmenistanyň Orsýetden daşlaşýandygy baradaky açyk syýasat bilen Moskwany öjükdirmeli däldigine Aşgabatda-da, elbetde, gowy göz ýetirýändirler.
Ondanam başga “Nabukko” proýektine gatnaşmak ideýasyndanam Aşgabatda el çekenoklar, şol proýekt boýunça türkmen gazy Orsýetden sowlup, Ýewropa akyp başlamaly. Elbetde, Orsýet bu ideýany goldamaýar.
Şol bir wagtda-da Moskwanyň Azerbaýjana gysyş görkezmezligi Türkmenistan üçin möhüm. Çünki “Nabukko” proýekti boýunça Aşgabat Baku bilen kyn, çylşyrymly gepleşikleri alyp barýar.
Regiondaky şunuň ýaly gatnaşyklaryň bulaşyk toplumy taraplaryň ikisindenem - türkmen, ors taraplaryndan hem özüniň we iki tarapyň bähbitlerini kanagatlandyryp biljek täze ýollar agtarmagy talap edýär.
Şeýlelikde, Medwedewiň Berdimuhamedow bilen duşuşygy, özleriniň indiki ädimleriniň häsiýetini we ugruny anyklamakda taraplaryň ikisi üçinem özboluşly synag bolsa gerek.
Aşgabat we Moskwa özüniň nämeler edip biljekdigine, birek-birekden nämelere garaşyp boljakdygyna göz etirmek isleýärler.
Aleksandr Narodetski postsowet döwletleri boýunça britaniýaly bilermen. Bu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Müňlerçe palestinalylar Iordan derýasynyň çep kenary bilen “Hamas” hereketiniň gözegçiligindäki Gaza Sektorynyň birleşmegi ugrunda iki sany parallel ýörişi geçirýärler.
Berilýän maglumata görä, Gaza şäherinde 25,000 töweregi adam ýygnanypdyr, şeýle-de 8,000 töweregi adam Iordan derýasynyň çep kenarynda - Ramallahda ýöriş geçiripdir.
Bu ýörişler ýaş aktiwistleriň “Facebook” sosial seti arkaly ýaýradan çagyryşlary esasynda geçirilýär.
Aktiwistler “Fatah” hereketi bilen “Hamas” fraksiýasynyň arasyndaky bölünşigiň tamamlanmagyna çagyryş edýärler.
“Hamas” 2007-nji ýylda Gazanyň gözegçiligini öz eline geçiripdi. Iordan derýasynyň çep kenary bolsa “Fatah” fraksiýasy tarapyndan dolandyrylýar.


text:
Adam Hukuklaryny goraýjy “Human Rights Watch” (HRW) guramasy ABŞ-nyň geçen ýylda owgan keselhanalaryny bombalap, adam pidaly çärelere gatnaşan ofiserlere “berlen jezany” berk ýazgardy.
ABŞ-nyň harbylary Owganystanyň demirgazyk welaýaty Gunduzda “Serhetsiz lukmanlar guramasynyň” (MSF) keselhanasyny bombalamak bilen goýberen ýalňyşlygy üçin azyndan 10 esgeri jogapkärçilige çekdi. Şol hüjümde 42 adam wepat bolupdy.
Emma esgerleri jogapkärçilige çekmek çäresi tussaglygy ýa-da jenaýat işiniň gozgalmagy ýaly jezalary göz öňünde tutmaýar.
“Hüjüme jogapkär ýokary derejeli resmileri jenaýat üçin derňemekdäki şowsuzlyk diňe bir pida bolan adamlaryň däl, Owganystanda we beýleki ýerlerde kanunyň hökmurowanlygyny kemsidýär”, diýlip HRW guramasynyň beýannamasynda bellenýär.
2015-nji ýylyň 3-nji oktýabrynda Gunduzyň keselhanasyna edilen hüjümiň bombalanmagyna jeza hökmünde diňe disiplinar çäreler görüldi.


text:
Siriýanyň demirazyk-günbataryndaky Hama şäheriniň töweregine ýüz tankyň hem bronetransportýoryň goldamagynda müňlerçe harby gullukçy çekilýär.
Aktiwistleriň we ýerli ýaşaýjylaryň aýtmaklaryna görä, goşunlaryň merkezi nokady Kafar-Rumma obasy.
Siriýaly adam hukuklaryny goraýjy Rami Abdyl-Rahman onlarça adamyň tussag edilendigini, harby ýörişler wagty aktiwistleriň öýleriniň ýumrulandygyny, garynaşlarynyň saklanandygyny günbatar agentliklerine aýtdy.
Iki gün mundan öň Hama şäheri üç aý bäri dowam edýän hökümete garşy tolgunyşyklaryň iň güýçlüsiniň merkezine öwrüldi. Köçelere ýarym million töweregi adam çykdy. Şondan soň Başar al-Assad Hama şäheriniň häkimini wezipesinden boşatdy.


text:
Türkmenistanyň Harby akademiýasynyň täze binasy
Türkmenistanyň prezidentiniň, harby we kanun goraýjy ýolbaşçylarynyň gatnaşmagynda geçirilen duşuşykda Türkmenistanyň Goranmak ministrliginiň Harby-deňiz institutyny döretmek baradaky karara gol çekildi.
Türkmenistanyň prezidentiniň permany bilen dörediljek Harby-deňiz institutynda okajak kursantlar iň ýokary derejede synagdan geçirilip, kabul ediler.
Türkmenistanyň prezidentiniň sözelerine görä, ýurduň ýöriteleşdirilen ýokary okuw jaýlaryna ählitaraplaýyn taýýarlanan, fiziki taýdan sagdyn we ruhy taýdan kämil ýaşlar kabul edilmeli.
Bu harby okuwa kabul ediljek ýaşlar “Watanyna wepaly hyzmat etmäge we ýurtda kanunçylygyň gyşarnyksyz ýerine ýetirilmegine gözegçilik etmäge taýýar bolmaly” diýip, türkmen metbugatynda aýdyldy.
Türkmenistanyň goranmak ministri Ý.Berdiýewe Harby-deňiz institutynyň binasynyň gurluşyk proýektini taýýarlamak we onuň guruljak ýerini kesgitlemek boýunça iş geçirmek tabşyryldy.Harby kadrlar
"Türkmenistanyň Harby-deňiz institutyny döretmek karary ýurduň Hazar deňzinde harby kuwwatyny güýçlendirmek islegini görkezýär" diýip, regional bilermen Ankaranyň Gazy Uniwersitetinden halkara gatnaşyklar boýunça professor Mehmet Seýfetdin belleýär.
Türkmenistanyň harby-deňiz ugrundan ýokary okuw jaýyny açmak karary milli kadrlary taýýarlamaga ünsi gönükdirenligini aňladýar diýen pikirler hem orta atylýar.
Postsowet döwletleri boýunça bilermen Aleksandr Narodetskiniň pikirine görä, Türkmenistanyň Harby-deňiz insitutynyň döredilmegi ýurtda kadrlar ýetmezçiligi bilen bagly uly problemanyň hem bardygyny ýene bir gezek subut edýär.
Analitik Narodetski kadrlar ýetmezçiliginiň ýurduň diňe bir harby pudagy bilen çäklenmän, ähli ugurlaryna degişlidigini belleýär.
“Türkmenistanyň ýurduň içerki ýagdaýyna degişli maglumatlary köpçülikden gizlin saklamagy hakyky ýagdaýyň çakdanaşa aýylgançlygy barada pikir döredýär” diýip, Narodetski aýtdy.
Bilermenler milli kadrlary taýýarlamak meselesiniň beýleki pudaklara garanda harby pudak üçin has ähmiýetlidigini belleýärler.
Şol bir wagtda-da beýleki ýurtlaryň tejribelerini öwrenmek we daşary ýurtly spesialistleriň hyzmatlaryndan peýdalanmak boýunça halk hojalygynyň ähli pudaklarynda giňden ulanylýan tejribelerden ýurduň howpsuzlygyna we harby ukybyna degişli ugurlarda köplenç peýdalanyp bolmaýanlygy aýdylýar.Ýurduň deňiz serhedi
Aleksandr Narodetskiniň pikirine görä, Harby-deňiz institutynyň döredilmegi ýurduň deňiz serhediniň berkidilmegine döwlet tarapyndan berilýän ünsüň güýçlenýänligini hem görkezýär.
Türkiýeli bilermen Mehmet Seýfetdin Türkmenistanyň Hazar deňzinde harby kuwwatyny artdyrmak boýunça soňky döwürde çäre görýänligini belleýär.
Mehmet Seýfetdiniň sözlerine görä, Azerbaýjan bilen özara dawalaryň ençemesi çözgütsiz galýar we Orsýet hem Hazar deňzinde öz kuwwatyny artdyrmagy dowam edýär. “Hut şu ýagdaý hem Türkmenistanyň Hazar deňziniň statusyna we regiona ünsi güýçlendirmegine itergi berýär”.
Geçen ýyl Türkmenistan Hazar deňzinde Goranmak ministrliginiň we Türkmenistanyň Döwlet serhet gullugynyň harby-deňiz bazasyny gurmak planyny yglan edipdi.
Şeýle howpsuzlyk we harby çäreleriň ýola goýulmagyna sebäp edip, sebitde ekstremistik, kontrabanda we terror hereketleriniň köpelýändigi we şeýle howplara garşy sebitdäki beýleki döwleteriň hem öz harby býudjetlerini artdyrýandyklary görkezilipdi.Geçilmeli ýol kän
Aleksandr Narodetski Harby-deňiz institutynyň gurluşygy üçin ýer gözlemek boýunça iş geçirilip, täze bina gurulýança we açylansoň hem harby okuw jaýy işläp başlaýança ep-esli wagtyň geçjekdigine ünsi çekdi.
Postsowet döwletleri boýunça bilermen Narodetski, institut işläp başlansoň, kadrlary okadyp taýýarlansoň, harby-deňiz goşunynyň täze kadrlara ýene-de 10-15 ýyldan eýe boljakdygyny çak etdi.
Häzirki wagtda Türkmenistanyň harby-deňiz goşunlary Döwlet serhet gullugy tarapyndan dolandyrylýar. Türkmenistan Hazar deňzinde Eýran, Azerbaýjan we Gazagystan bilen serhetleşýär.
Britaniýada ýerleşýän “IHS Jane's” harby-barlag edarasynyň maglumatyna görä, Türkmenistanyň harby-deňiz kuwwaty Hazar regionyndaky beýleki ýurtlaryň arasynda iň gowşagy bolup, ýurduň deňiz güýçleri 700-e golaý harby işgärden we 16 sany patrul gaýygyndan ybarat.
Türkmenistanyň prezidenti Berdimuhamedow planlaşdyrylýan harby-deňiz bazasynda ýaragly güýçleriň hemişelik esasda ýerleşdiriljekdigini we raketa sistemasyna eýe bolan iki sany harby gäminiň satyn alynjakdygyny mälim edipdi.


text:
Ukrainanyň Serhet gullugy şu gün öz Lugansk regionyndaky bir bazasynyň Orsýete tarapdar gozgalaňçylaryň ýüzlerçesiniň hüjümine sezewar bolandygyny aýtdy.
Serhet gullugy 2-nji iýunda irden edilen bu hüjümiň yzysüre başlanan söweşleriň henizem dowam edýändigini habar berdi.
Azyndan bäş sany pitneçiniň öldürilendigi we sekizisiniň-de ýaralanandygy barada aýdylýar. Serhetçilerden hem ýedi adam ýaralanypdyr, olaryň käbiri agyr ýagdaýda.
Separatistleriň metbugat wekili diňe bir adamyň ýaralanandygyny tassyklady.
Soňky çaknyşyklar
Serhet gullugy gozgalaňçylary ýaşaýyş jaýlarda bukulyp, raýatlary diri galkan hökmünde ulanmakda aýyplady. Gullugyň metbugat wekili, howadan berlen ýardama daýanyp, serhetçileriň “pitneçileriň iki sany mina atyjy ýaragyny” ýok edendiklerini habar berdi.
Donetsk regionynda gozgalaňçylaryň gozegçiligindäki Slawýansk şäherinde hem täze çaknyşyklar boldy. Separatistleriň “garaşsyz” respublikalar diýip yglan eden Donetsk we Lugansk regionlarynda separatistleriň we hökümet güýçleriniň arasynda ençeme hepde bäri söweşler dowam edýär.
Soňky hepdede söweşler hasam güýçlendi, Orsýete tarapdar pitneçiler Donetskiniň aeroportyny eýelemäge synanyşdylar we bu aralykda bir harby dikuçary urup ýykyp, ukrain harbylaryndan 14 adamynyň ölümine sebäp boldular.
Orsýetiň ädimleri
Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow gündogar Ukrainadaky söweşleri derhal bes etmegi talap etdi. Lawrow Orsýetiň BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşine rezolýusiýany teklip edip, gepleşikleriň başlanmagyny we raýatlaryň söweşleriň gidýän ýerini terk etmegi üçin ýol berilmegini talap etjekdigini aýtdy.
Lawrow 2-nji iýunda Moskwada eden bu beýannamasynda Günbatar döwletleriniň Orsýete Ukrainadaky ýagdaýyň 25-nji maýda bolan prezidentlik saýlawlaryndan soň gowulanjagyny wada berendiklerini aýtdy.
Emma Lawrow gowulyga derek “bar zat düýpden ters tarapa özgerýär” diýip belledi.
Ol bu barada: “Biz Ukrainanyň gündogaryndaky ýagdaý bilen bagly örän aladalanýarys. Adamlar her gün heläk bolýarlar we raýatlar gitdigiçe köp ejir çekýärler” diýip, öz hökümetiniň pozisiýasyny beýan etdi.
Orsýet şu aýda BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşine ýönekeý agzalykdan baş agzalyga geçýän tertipde ýolbaşçylyk edýär.
ABŞ-nyň ýardamy
Şol bir wagtyň özünde-de 2-nji iýunda Kiýewe sapar eden ABŞ-nyň ýokary derejeli resmisi Waşingtonyň we onuň ýaranlarynyň Kiýewe mundan beýläk-de ýardam bermäge taýýardygyny ýene-de bir gezek tassyklady.
Derek Çollet 2-nji iýunda Kiýewde Ukrainanyň media merkezinde eden çykyşynda: “Biz mundan beýläk-de [Ukraina] ýardam bermäge gyzyklanma bildirýäris” diýdi.
ABŞ-nyň goranmak sekretarynyň kömekçisi Derek Çollet göz öňünde tutulýan bu ýardamyň detallaryny mälim etmedi


text:
Penşenbe güni Eýranyň Baş ruhy lideri Aýatolla Ali Hameneýi ABŞ-nyň wise-prezidenti Josef Baýdeniň Eýran bilen göni gepleşik geçirmek baradaky teklibini ret etdi.
Eýranyň harby howa güýçleriniň ýolbaşçylarynyň öňünde eden bu baradaky çykyşynda Aýatolla Ali Hameneýi Amerika bilen göni gepleşikleriň “hiç hili meseläni çözmejekdigini” aýtdy.
Ol: “Amerikalylar Eýrana garşy ýarag çenemek bilen bir wagtda gepleşik geçirmek isleýärler” diýip, öz nägileligini bildirdi.
Geçen hepde ABŞ-nyň wise-prezidenti Josef Baýden Germaniýanyň Mýunhen şäherinde howpsuzlyk meselesi boýunça geçirilen halkara konferensiýasynda eden çykyşynda Eýranyň ýadro programmasy bilen bagly meseleler boýunça Waşingtonyň Tähran bilen göni gepleşikleri-de geçirip biljekdigini belläpdi.


text:
Bu gün Türkmenistan dabara bilen Bitaraplyk gününi belleýär. Bitaraplyk statusy Türkmenistana BMG-e tarapyndan 16 ýyl mundan öň, 1995-nji ýylyň 12-nji dekabrynda berlipdi. Hemişelik bitaraplyk gününi ýurt boýunça dabaraly bellemek barada Türkmenistanyň prezidenti öňräk geçiren hökümet maslahatynda görkezme berdi. Baýramçylygyň geçişi barada Nazar Hudaýberdi Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçysy Myrat Gurbanow bilen gürrüňdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Myrat, Bitaraplyk baýramy mynasybetli şu gün Aşgabatda nähili çäreler geçirilýär?
Myrat Gurbanow: Şu gün ir bilen sagat 10-da Aşgabadyň günortasynda, Bitaraplyk köçesiniň çetinde Bitaraplyk binasynyň açylyş dabarasy bolup geçdi. Bu bina geçen ýyl öňki ýerinden göçürilmeli edilipdi. Onsoň günortan sagat 12-de Garaşsyzlyk baýramyna täze açylan Aşgabat sport toplumynda Bitaraplyk baýramy mynasybetli medeniýet we sungat işgärleriniň teatrlaşdyrylan çykyşlary boldy. Bu çärede her welaýatdan gelen medeniýet we sungat işgärleri çykyş etdiler. Bitaraplyk binasynyň meýdançasynda agşamky baýramçylyk konserti geçirilýär. Sagat sekizde şol ýerde baýramçylyk feýerwerki atylar.
Azatlyk Radiosy: Öňler Bitaraplyk S.Nyýazowyň şahsyýeti bilen baglanyşdyrylýardy. Türkmen halkyna şol durumy alyp beren Nyýazow diýlip, habar serişdelerinde yzygiderli aýdylýardy. Nyýazow häzir ýatlanýarmy?
Myrat Gurbanow: Resmi metbugatda S.Nyýazowyň ady çykanok. Ýöne şu gün açylan Bitaraplyk binasynyň çür depesinde onuň altyn çaýylan heýkeli saklanyp galypdyr. Türkmen metbugatynda Bitaraplyk barasynda ýazylýan ýa aýdylýan zatlarda esasan “Bitaraplyk we häzirki Beýik Galkynyşlar zamanasy” diýlen şygar ulanylýar. Bitaraplygyň Nyýazow döwri ýatlananok.
Azatlyk Radiosy: Baýramçylyk çärelerine kimler gatnaşýar?
Myrat Gurbanow: Adat boýunça bu çärelere döwlet edaralarynyň işgärleri, okuw jaýlarynyň okuwçylary, studentler, olaryň mugallymlary gatnaşýarlar. Şeýle-de hökümet agzalary, daşary ýurt diplomatik korpusyň wekilleri gatnaşýarlar. Aşgabadyň “Lokomatiw” stadionynda baýramçylykda çykyş etmeli adamlar bir aý töweregi ýörite taýýarlyk gördüler.
Azatlyk Radiosy: Bitaraplyk güni mynasybetli geçirilýän çärelere ýönekeý ilat köpçüligi gatnaşýarmy?
Myrat Gurbanow: Ýönekeý adamlaryň aglabasy bu baýramçylyk çärelerine gatnaşanok. Ýöne bitaraplyk binasynyň meýdançasynda gije geçiriljek konserte we atyljak feýerwerke tomaşa etmäge barjak ýönekeý adamlar az bolmazmyka diýýärin. Sebäbi Aşgabatda geçirilýän şuňa meňzeş baýramçylyk çäreleriniň konsertlerine we feýerwerklerine tomaşa edýän aşgabatlylar az bolanok.
Azatlyk Radiosy: Myrat, ýene bir sorag: Ilat arasynda baýramçylyk duýulýarmy?
Myrat Gurbanow: Bitaraplyk baýramy şu ýyl 16-njy gezek bellenýär, ýöne bu baýramçylyk hakyky halk baýramyna öwrülip bilmedi. Dogry, adamlaryň käbiri biri-birini bu baýram bilen gutlaýarlar. Aşgabadyň 09 sorag-jogap gullugyna jaň edeniň-de, operatorlar bu baýram bilen gutlaýarlar. Emma baýramçylyk ýagdaýy duýulmaýar. Gaýtam, köpçülikleýin resmi çäreler sebäpli adamlarda bu baýramçylyga biparhlyk duýgusy bar. Şu gün dynç günüdigine garamazdan, adamlar daň bilen köpçülikleýin çäräniň geçiriljek ýerine baryp, garaşmaly boldular. Onsoňam howanyň birneme sowukdygyna garamazdan, stadionda hem bir-iki sagat oturmaly boldular.


text:
Ýewropa Bileleşiginiň prezidenti Donald Tusk ÝB-niň 28 lideriniň 12-nji iýulda geçjek sammitini goýbolsun etdi.
Tusk muňa derek ýewro zonasynyň 19 lideriniň Brýusselde Gresiýa barada krizis gepleşiklerini geçirjegini aýtdy.
Brýusselde Gresiýanyň maliýe ministri bilen onuň ýewro zonasynyň 19 ýurdundan gelen ynamsyz kärdeşleriniň arasynda barýan bergi gepleşikleri 12-nji iýulda gaýtadan başlanmaly edildi.
Eger bu ýerde ylalaşyk bolmasa, Gresiýa çöker we ýewro zonasynda çykarylar.
Premýer-ministr Aleksis Tsipras Gresiýanyň ägirt uly bergisini ýapmak üçin 2018-nji ýyla çenli 53.5 milliard ýewro ($59.5 milliard) halas ediş paketini almak isleýär.


text:
Iýun aýynyň ahyry professional tennis ýaryşlary üçin iň möhüm pursatlardan biridir. Britaniýanyň Wimbledondaky tennis meýdançasynda geçirilýän şol bäsleşikler sportyň iň abraýly ýaryşy diýlip hasaplanýar.
Bu ýaryşa gatnaşmak üçin Wimbledona barýanlardan birem 26 ýaşly Warwara Lepçenko. Ol mundan sanlyja hepde öň geçirilen “French Open” çempionatynda öňki dünýä çempionyny, serbiýaly Ýelena Ýankowiçi ýeňmegi başardy.
Lepçenko Wembledondaky ýaryşlaryň 1-nji tapgyryna taýýarlanýan wagty onuň adynyň Birleşen Ştatlaryň Olimpiýa komandasyna girizilendigi belli boldy.
Olimpiýa ýaryşlary başlandy. Tennis oýunlary boýunça bäsleşikler bolsa, Wimbledonda geçiriler.
Londondaky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak bilen, Lepçenko dogduk mekany Özbegistanda eden arzuwyna watanyndan has uzakda ýeter.
"Men bu barada henizem oýlanýaryn, sebäbi oňa henizem öwrenişip bilemok. Biziň hemmämiz şol ýere baryp, açylyş dabarasyna gatnaşsak, munuň ahyry şeýledigine göz ýetireris” diýip, pikir edýäris.
“Meniň pikirimçe, bu has irräk, ýagny uçara münüp, Heathrow aeroportuna gelip gonan wagyň bolup geçer. Men ol ýerde ähli ýazgylary we adamlary, komandalary görenimde, bu pursatyň gelip ýetenine düşünerin" diýip, Lepçenko aýtdy.
Daşkentli gyzyň hupbatly ýoly
Lepçenko 1986-njy ýylda, öňki Sowet Soýuzynyň bir şäherinde, şu günki garaşsyz Özbegistan döwletiniň paýtagty Daşkentde dünýä indi. Kakasynyň tennise bolan söýgüsi onuň ýedi ýaşynda tennis oýnap başlamagyna getirdi.
Warwara uzaga goýman öz ukyp-başarnyny görkezip başlady, emma onuň hakyky talantyny subut etmegi ýeňil bolmady.
"Praktika ukyply bolmak, dünýä ýaryşlaryna gatnaşmak we öz talantyňy ösdürmek – men bu zatlary etmek üçin güýç gaýgyrmaýardym. Şol wagt özbegistanlylaryň ortaça aýlyk girdejisi 20 ýa-da 30 dollara barabardy. Başga tarapdan, biz özümiziň sport federasiýamyzdan hiç hili kömek alyp bilmedik. Bize hiç hili kömek ýokdy" diýip, Lepçenko aýtdy.
Lepçenkonyň aýtmagyna görä, maşgalasynyň ukrain we ors asylly bolmagy olaryň Merkezi Aziýa ýurdundaky durmuşynyň kynlaşmagyna sebäp bolupdyr.
Olar 2001-nji ýylda, 15 ýaşyndaky Warwara, kakasy we gyz dogany, kiçiräk bir ýaryşa gatnaşmak üçin, Florida uçýarlar. Olar şondan soň gaýdyp yza dolanmaýarlar.
Olar Birleşen Ştatlaryň raýatlygyny almak üçin syýasy başpena sorap, ahyrynda ABŞ-nyň raýaty bolýarlar.
"Özbegistan gaty bir demokratik ýurt däl, ol ýerde köp zatlar, ýagny terrorçylykly hüjümler ýaly wakalar bolup geçýärdi. Adwokatymyz bize başpena soramagymyzy maslahat berdi. Şol wagt bu ABŞ-da galmagyň iň gowy usulydy" diýip, Lepçenko aýtdy.
Ýöne, eli ýukalyk we iňlisçe gowy bilmezlik bilen, Amerika öwrenişmek o diýen aňsat bolmandyr. Warwara we onuň tälimçisi bolan bolan kakasy, ýurduň dürli künjeklerindäki bäsleşiklerde gazanan ujypsyzja pul baýraklary bilen, köp gijelerini öz ýük maşynlarynyň üstünde geçirýärler.
Warwara bu zatlary Özbegistandaky ejesinden uzakda başdan geçirmeli bolýar. Onuň ejesi maşgalasyna diňe soň, birnäçe ýyl geçirip goşulýar.
Yza nazar salsaň...
Ol şu wagt yzyna seredip, Özbegistanda hem-de daşary ýurda ilki gelen ýyllarynda başdan geçiren kynçylyklarynyň özüni hem oýun meýdançasynda, hem beýleki zatlarda has güýçli bolmaga iterendigi barada pikir edýär.
Şu wagt, görnüşinden, Lepçenkonyň men diýen wagty. On ýyl gowrak Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda ýaşandan soň, ol geçen güýzde amerikan raýatlygyny aldy.
Bu Milli Olimpiýa komandasyna saýlanmak üçin gowy mümkinçilikdi. Ol bu ýaz, Londona gitmek umydy bilen, öňküsinden hem köp işledi we gündelik ýedi sagatlyk türgenleşik öz netijesini berdi.
Indi ol Olimpiýa ýaryşlaryna gatnaşýan tennisçileriň sanawynda, öz derejesi boýunça, 44-nji orny eýeleýär we onuň ady Olimpiýa oýunlaryndaky kärdeşleriniň, Birleşen Ştatlaryň tennis ýyldyzlary Serena we Wenus Williamlaryň atlarynyň ýanynda agzalýar.
"Çagalykda telewizorda Olimpiýa oýunlaryna tomaşa edip: “Menem bir gün şol ýerlere baryp bilsedim. Menem bir gün şol derejelere ýetsedim” diýip, öz ýanymdan göwün ýüwürderdim. Bu arzuwyň hasyl bolmagy bolýar” diýip, Lepçenko aýtdy.
Lepçenkonyň medal utmagyna garaşylanok, ýöne bu onuň buýsanjyny peselderden asgyn görünýär. Ol özüniň Olimpiýa oýunlarynda haýsy baýdagyň astynda oýnaýandygy bilen bagly "hiç hili garyşyk duýgusynyň” ýokdugyny aýdýar.
Warwara garry ene-atasynyň özüne Özbegistanda telewizordan tomaşa etjeklerini hem sözüne goşdy.


text:
Gazagystanyň Abylaý han adyndaky dünýä dilleri boýunça halkara uniwersitetiniň kabul ediş komissiýasynyň jogapkär sekretary Tatýana Serežkina bu ýokary okuw jaýy, oňa girmegiň şertleri barada gürrüň berdi.
Tatýana Serežkina:
Gazagystanyň Abylaý han adyndaky dünýä dilleri boýunça halkara uniwersiteti köptaraply ýokary okuw jaýy bolup, ol halkara gatnaşyklary we daşary ýurt dilleri boýunça hünärmenleri taýýarlaýar. Uniwersitetimiziň düýbi 1941-nji ýylda tutulypdy. Ol başda mugallymçylyk instituty hökmünde açylypdy. Indi bolsa onuň uniwersitet derejesi bar. Uniwersitetimiziň saýty: www.ablaikhan.kz
. Isleg bildirýänler ähli gerekli maglumatlary ol ýerden tapyp bilerler.
Biziň uniwersitetimizde bakalawr, ýagny başdaky ýokary bilim boýunça 24, magistratura boýunça hem 10 hünärden sapaklar berilýär.
Azatlyk Radiosy: Siziň uniwersitetiňize beýleki ýurtlardan talyplaryň kabul ediliş şertleri nähili? Hususan-da, Türkmenistandan okamaga isleg bildirýän ýaşlara nähili talap bildirilýär?
Tatýana Serežkina:
Gazagystanyň Ylym we bilim ministrliginiň kararyna görä, 2004-nji ýyldan başlap, ýurtda ýeke-täk milli, ýagny kompleksleýin synag geçirilip başlandy. Onda dört sapak boýunça test geçirilýär. Bular rus dili, Gazagystanyň taryhy, matematika we ýene-de talybyň öz islegi boýunça bir sapak. Bu hem ýa daşary ýurt dili, ýa geografiýa ýa-da bütindünýä taryhy bolmaly.
Ýokary okuw jaýyna resminama tabşyrmazdan ozal, bu synagdan geçmeli. Her sapak üçin 25 bal berilýär. Netijede talyp azyndan 50 bal almaly. Türkmenistanyň bu ugurdan degişli halkara ylalaşyklaryna gol goýup, olary ratifikasiýa etmändigi sebäpli, ýagny iki ýurduň arasynda ylalaşyk baglaşylmandygy üçin, türkmen talyplary diňe tölegli bölümlere girmeli bolýarlar. Ýöne şol bir wagtyň özünde Orsýetiň, Gyrgyzystanyň, Belarusyň studentleri hökümetiň berýän grantlaryny hem alyp bilýärler.
Azatlyk Radiosy: Siz türkmen talyplarynyň “tölegli bölümlere” girip bilýändigini aýtdyňyz. Onda näme, olar tölegli bölümlere ýazylsalar, siziň hälki aýdan umumy testiňizi tabşyrmasalar hem bolýarmy?
Tatýana Serežkina:
Ýok. Diňe umumy kompleksleýin synag tabşyrylandan soň, türkmen talyplary tölegli bölümlere ýüz tutup bilýärler.
Azatlyk Radiosy: Onda, nähili bolsa-da, olaram umumy synagy geçmeli bolýarlar-da?
Tatýana Serežkina:.
Hawa, hökmany ýagdaýda.
Azatlyk Radiosy: Durmuşdan mysal alyp göreliň, ine, Türkmenistanda bir ýetginjek orta mekdebi tamamlady, indi hem Gazagystanyň ýokary okuw jaýlarynda okamak isleýär. Ol anyk näme etmeli?
Tatýana Serežkina:
Türkmenistanyň haýsy hem bolsa okuw jaýyny gutaran adam ilki bilen bu ýere gelip, notirifikasiýadan geçmeli, ýagny daşary ýurduň diplomlaryny ýa-da beýleki şahadatnamalaryny bildirilýän ýerli talaplar bilen deňeşdirmeli. Eger-de ol ýeriniň bilim derejesi biziňki bilen gabat gelmeýän bolsa, onda ol adam bu taýda okap bilmez.
Azatlyk Radiosy: Bu aýdýan zatlaryňyzy amala aşyrmak üçin nirä ýüz tutmaly?
Tatýana Serežkina:
Bu baradaky maglumatlary edu.gov.kz
saýtyndan tapyp bilersiňiz. Bu Gazagystanyň Bilim ministrliginiň saýty. Onda tabşyrmasy zerur bolan synaglara hem göz aýlap bilersiňiz.


text:
Norwegiýa Siriýanyň himiki ýaraglarynyň ýok edilmelidigi barada Birleşen Ştatlaryň eden haýyşyny ret etdi.
Anna güni Norwegiýanyň daşary işler ministri Boerge Brende Siriýanyň himiki ýarag arsenalyny ýok etmek üçin berlen wagtyň örän çäklidigini aýdyp, öz ýurdunyň bu haýyşy ýerine ýetirmäge mümkinçiliginiň ýokdygyny mälim etdi.
Russiýa bilen Birleşen Ştatlaryň arasyndaky ylalaşyk esasynda Siriýanyň himiki ýaraglar programmasynyň ählisi 2014-nji ýylyň ortalaryna çenli ýok edilmeli.
Şu aýyň başyndan başlap, halkara ekspertler Siriýanyň himiki ýaraglaryny ýok etmäge başlady.


text:
Seýrek bolýan zat, Demirgazyk Koreýa şu hepde Phenýanda çöken kwartiralar toplumynda ýogalan adamlaryň maşgalalaryndan ötünç sorady.
Bu hadysada ýüzläp adam ölendir öýdülýär. Resmi KCNA habar gullugynyň maglumatyna görä, Phenýan 13-nji maýda paýtagtda bolan betbagatçylyk üçin çuňňur gynanç bildirdi we ötünç sorady.
KCNA habar gullugynyň beýanatynda jaýyň çökmegi netijesinde pida bolanlaryň hem bardygy aýdylýar, emma näçe adamyň ölendigi ýa-da ýaralanandygy aýdylmaýar.
Habarda halas ediş operasiýasynyň 17-nji maýda tamam bolandygy aýdylýar.
Günorta Koreýanyň Birleşmek ministrliginiň resmisi ýekşenbe güni Phenýanda 23 gat jaýyň ýykylandygyny we ýüzlerçe adamyň ölen bolmagynyň ahmaldygyny tassyk etdi.


text:
Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama şu gün Aziýa 9 günlük saparyny tamamlap, Ýaponiýadan yzyna dolandy.
Saparyň dowamynda Orsýet bilen Birleşen Ştatlaryň täze ýarag şertnamasynyň tassyklanmagyna itergi berildi. Bu şertnama ABŞ-nyň Senatynda garşylyga duçar bolýar.
Şu gün irden Obama Ýaponiýada, Aziýa Ýuwaş okean Ykdysady hyzmatdaşlyk forumynyň gapdalyndan rus kärdeşi Dmitriý Medwedew bilen duşuşdy.
Amerikan lideri bu duşuşykdan soň žurnalistleriň soraglaryna jogap berende täze şertnamanyň möhümligini nygtady we onuň iki tarapyň hem öz ýadro ýaraglaryny 30 prosent çemesi kemeltmegini talap edýändigini aýtdy.
Bu şertnama aprel aýynda gol çekildi, ýöne ol indi Senatdan geçmeli.
Şeýle-de iki lider Eýran babatdaky ýadro gapma-garşylygy barada pikir alyşdy.


text:
Çarşenbe güni Orsýetiň Smolensk şäheriniň sudy oppozisiýa aktiwisti Taisýa Osipowa 10 ýyl türme tussaglygyny bermek baradaky ozalky hökümi ýatyrdy.
Orsýetiň sudy şu geçen dekabrda “Drugaýa Rossiýa” atly oppozision hereketiň agzasy Taisýa Osipowany neşe maddasyna eýelik etmekde aýyplap, 10 ýyl türme tussaglygyna höküm edipdi.
Orsýetli aktiwistler oňa bildirilen bu aýyplamalary syýasy matlaba esaslanýan aýyplama hasaplap, muňa garşy protest bildirip gelipdiler.
Smolensk şäheriniň sudy özüniň çarşenbe günki diňlenişiginde Taisýa Osipowa garşy ozalky hökümi ýatyryp, bu iş boýunça gaýtadan derňew işleriniň geçirilmegi barada höküm çykardy.
Taisýa Osipowanyň adamsy Sergeý Fomçenkow “Drugaýa Rossiýa” hereketiniň iň bir aktiw agzalaryndan biri. Köp aktiwistler onuň aýalyna garşy bildirilen aýyplamalary Sergeý Fomçenkowyň özüne basyş görkezmek üçin toslanyp tapylan iş diýip hasaplaýarlar.


text:
Duşenbe güni Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň başlygynyň käbir orunbasarlarynyň, ministrleriň, welaýatlaryň we Aşgabat şäheriniň häkimleriniň gatnaşmagynda göni aragatnaşyk arkaly nobatdaky wideogörüşli iş maslahatyny geçirdi.
Maslahatyň dowamynda beýleki meseleler bilen birlikde ýurtda möwsümleýin oba hojalyk işleriniň barşy, güýzlük galla ekişi we pagta ýygymy baradaky meselelere hem garaldy.
Berdimuhamedow oba hojalyk pudagy boýunça alnyp barylýan işlerde, hususan-da ekerançylyk meýdanlarynda ulanylýan tehnikany abat saklamakda kemçiliklere ýol berilýändigi, däne ekişine we pagta ýygymyna taýýarlyk işlerinde äwmezlik edilýändigi üçin Oba hojalyk ministrliginiň işinden nägilelik bildirdi. Ol kemçilikleri gysga wagtyň içinde düzetmegi talap etdi.
Prezident “Türkmenobahyzmat” assosiasiýasynyň oba hojalyk tehnikasynyň ulanylyşy boýunça alyp barýan işlerinden hem nägiledigini bildirdi.
Resmi maglumata görä, 2011-nji ýylda Türkmenistanda ýylyň gurak gelendigine garamazdan, 1 million 300 müň tonna töweregi bugdaý hasyly alnypdyr. Bu görkezijileri geçen aý mälim eden prezident Berdimuhamedow ýygnalan hasylyň ýurduň ilatynyň sarp etmegi üçin-de, geljek ýylyň bugdaý ekişinde ulanyljak tohumlyk däne üçin-de ýeterlik boljakdygyny belledi.
Emma Berdimuhamedow hasylyň bir böleginiň, geçen ýylky bolşy ýaly, daşary ýurtlara eskport edilip-edilmejigi barada dil ýarmady. Şu ýylyň başynda ol döwlet üçin zerur bolan möçberden artykmaç ätiýaçlyk galla hasylynyň biržanyň üsti bilen satylmagyny gurnamagy tabşyrypdy.
Artdyryp ýazmalar
Öňki prezident Saparmyrat Nyýazowyň döwründe galla hasylynyň ýygnalyşy barada çişirilen hasabatlar ýaýradylardy. 2006-njy ýylda Türkmenistanda ýygnalan gallanyň mukdarynyň 3 million 500 müň tonna bolandygy barada resmi maglumat ýaýradylypdy.
Berdimuhamedow ýurduň prezidentligine saýlanansoň, galla barada ýalan hasabaty bermegiň nädogrudygyny aýdyp, köpçülige hakyky maglumatyň berilmegini talap edipdi. Netijede 2007-nji ýylda Türkmenistanda bary-ýogy bir million tonnadan gowrak gallanyň ýygnalandygy barada resmi maglumat berlipdi.
Emma Berdimuhamedowyň sowet döwründen gelýän artdyryp ýazmalara garşy çykanlygyna garamazdan, Türkmenistanda bu ýagdaýyň henizem saklanyp galýandygyny tassyklaýan faktlar bar.
Londonda ýerleşýän Uruş we parahatçylyk maglumatlary instituty pagtany artdyryp ýazmalar we şu ugurdaky käbir beýleki galplyklar bilen baglanyşykly Daşoguz welaýatynda maý aýynda 21 sany resminiň türme tussaglygyna höküm edilendigini ýazypdy
.
Uruş we parahatçylyk maglumatlary institutynyň ýerine ýetiriji direktory Jon MakLaud, Berdimuhamedowyň häkimiýet başyna gelmegi bilen planlaryň birneme azaldylandygyna garamazdan, ýokardan plan bermek we planlaryň dolmagy üçin hojalyk ýolbaşçylaryna basyş görkezmek syýasatynyň henizem dowam etdirilýändigini öňe sürýär.
MakLaud: “Daşoguzly resmileriň hakykatdanam şeýle galplyklary eden bolmaklary gaty ahmal. Sebäbi olaryň artdyryp ýazmalara ýüz urmaklary üçin döwlet tarapyndan edilýän basyşlar dowam edýär. Elbetde, bir tarapdan, bu resmiler jenaýat etmekde günäkär bolup bilerler. Emma, beýleki tarapdan, olar sistemanyň şuny talap edýändigi üçin şeýle etmäge mejbur bolýarlar” diýýär.
Türkmenistanyň pagta hasyly 2007-nji ýylda 950 müň tonna, 2008-nji ýylda 1 million tonna bolupdy. 2009-njy ýylda pagta hasyly boýunça resmi statistikanyň berilmedi, emma ABŞ-nyň Pagta boýunça Milli geňeşiniň maglumatynda 2009-njy ýylda Türkmenistanyň 1,1 million kip pagtany eksport edip, dünýä boýunça pagta eksport ediji ýurtlaryň arasynda 6-njy orny eýeländigi aýdylýar.
Türkmenistanda Nyýazow döwründe-de oba hojalygyň problemalary barada köp gürrüň edilipdi. Bu gürrüň Berdimuhamedow döwründe-de dowam edýär. Ýerli synçylar bu gürrüňlerden netije bolmajygyny, Türkmenistanyň oba hojalygynyň diňe daýhanlara erkinlik berlen, döwlet planynyň ýatyrylan ýagdaýynda galkynyp biljegini aýdýarlar.


text:
Türkiýäniň premýer-ministri Rejep Taýyp Erdogan hökümetiň Twitter sosial ulgamyna girizen gadagançylygyny aradan aýyrmak barada ýurduň Konstitusion sudunyň çykaran kararyny tankyt etdi.
Anna güni Erdogan: “Biz bu karary ýerine ýetirýäris, ýöne ony hormatlamaýarys” diýdi.
Twitter sosial ulgamyna girizilen gadagançylyk penşenbe güni aradan aýryldy. Bu gadagançylyk ýurtda geçirilen ýerli saýlawlaryň öň ýanynda, 21-nji martda Erdoganyň hökümeti tarapyndan girizilipdi.
Erdogan Twittere girizilen gadagançylygyň söz azatlygyny bozmaklygyň alamatydygy baradaky aýyplamalary ret edipdi. Erdogan Twitteri “täjirçilik kompaniýasy” diýip atlandyrdy.


text:
Ýurduň býujet strukturalaryna gelen soňky görkezme edara ýolbaşçylaryny otdan alyp, suwa oklady. Görkezme çöp döwlen ýaly. «Eger-de ýolbaşçy adamlaryň ýakyn dogan-garyndaşlary bir sistemada işleýän bolsa, onda olar bir aýyň dowamynda arzasyny ýazyp işden gitmeli».
Bu mesele gaty oýlandyrýar. Ýüzleý seredeniňde Ministrler kabinetinden gelen buýruk adalatly ýaly. Muňa «Bolaýypdyr. Ýolbaşçylar öz ilen-çalanlaryny ýanlaryna işe alyp, edenlerini edýärler. Ahyry olara «haý» diýenem tapylypdyr-ow» diýjeklerem kän.
Meseläniň çöwre ýüzi
Ýöne meseläniň çöwre ýüzem bar. Mysal üçin, aýdalyň, ökde ýaş lukmany hassahanalaryň birine ýolbaşçy edip goýýarlar. Çözgüt dogry. Ýaşlary ösdürmeli. Olary has ulurak wezipelere irgözinden taýýarlamaly. Emma duýman durkaň başga bir mesele keserip galýar. Ýaňky ýolbaşçy edilip bellenen ýaş lukmanyň kakasy-da medisina ulgamynda otuz-kyrk ýyl işlän adam. Käriniň ussady. Ýaşlaryň halypasy.
Ministrler kabinetinden ýaýradylan görkezmeden ugur alsaň, ýaşuly lukman işden gidäýmeli. Näme üçin? Sebäbi ogly hassahananyň ýolbaşçysy. Ýakyn garyndaşlara diňe bir edarada däl, eýsem asla şoňa degişli sistemada işlemek gadagan.
Şeýle mysallary näçe getirseň, getirip oturmaly. Sen mekdep direktorymyň - onda bilim ulgamynda işleýän hossarlaryň barysy işden gidibermeli. Hökümet tarapyndan ýaýradylan buýruk şeýle.
Türkmenlerde «Ata kesbi - ogla halal» diýen nakyl bar. Gadymdan bäri atalar öz kesbi-kärini öz çagalaryna ýumruk ýalylygyndan öwredip gelipdir. Şeýdibem, kär ýitip gitmän, biziň günlerimize gelip ýetipdir. Ynha, indi welin, şol gadymky nakyly «Ata kesbi - ogla haram» diýip üýtgedäýmekden başga alaç ýok.
Elbetde, şeýle oýlanyşyksyz ýowuz buýruk tötänden döränok. Edaralaryň, kärhanalaryň, ministrliklkriň aýry-aýry ýolbaşçylary wezipelerinden peýdalanyp, öz dogan-garyndaşlaryny işe alýarlar. Wagty bilen olaryň towugyna «tok» diýilmänsoň, käbir ýolbaşçylar bu meselede hasam ýakasyny tanatdylar.
Döwlet edarasyny “hususylaşdyryş”
Türkmenistanyň Metbugat Merkeziniň direktoryny alyp göreliň. Onuň bir ogly Türkmen döwlet neşirýat gullugynyň başlygynyň kömekçisi, ýene bir oglam şol neşirýatda, üçünji ogly Metbugat Merkeziniň kotelnýasynda, bir gyzy Metbugat merkeziniň sehleriniň birinde işleýär. Ol daşkynrak hossarlarynyň ençemesini-de öz ýolbaşçylyk edýän Metbugat merkezine ýerleşdirdi. Munuň özi döwlet edarasyny hususylaşdyrmaga çalyşmak diýen ýaly bir zadam bolýar.
Ýa bolmasa, Türkmen döwlet neşirýat gullugynyň ozalky başlygyny mysal hökmünde ýatlap geçeliň. Ol ýolbaşçy mahaly öz ulgamyna degişli redaksiýalara ýakyn garyndaşlaryny işe ýerleşdirdi. Hatda iki sanysyny tam süpüriji edibem goýdy. Muny geň görmäň! Türkmenistanda tam süpürijiligi tapmagam ullakan hyllalla.
Şu getiren iki mysalymyzyň ýumagyny çözläberýärsiň welin, gülkünç ýagdaý emele gelýär. Türkmenistanyň Metbugat Merkeziniň direktorynyň garyndaşlary işden gidäýmeli. Bu babatda hiç hili gürrüň bolup bilmez. Onda Türkmen döwlet neşirýat gullugynyň ozalky başlygynyň garyndaşlary näme etmeli?
Ýa-da başda ýolbaşçy bolup, banklary öz hossarlaryndan dolduryp, pensiýa giden ýolbaşçylaryň hossarlary hakda-da şeýle sowaly berip bileris. Elbetde, olar işläbermeli. Sebäbi Türkmen döwlet neşirýat gullugynyň ozalky başlygam, banklardan pensiýa giden ýolbaşçylaram indi pensiýada. Ministrler Kabinetiniň täze ýaýradan buýrugynyň pensiýa giden ýolbaşçylaryň hossarlaryny işden kowmaga güýji ýetenok. Şuňa meňzeş mysallary ähli strukturalar boýunça näçe getirseň, getirip oturmaly.
Ministrler kabinetiniň şunuň ýaly çäklendirmesiniň käbir ýolbaşçylaryň eden-etdiliginiň garşysyna gönükdirilendigi görnüp dur. Arman, meselä düýpli çemeleşilmändir. «Gaş bejeriljek bolnup, göz çykarylypdyr». Munuň şeýle bolmagyny ýurduň ýokary eşelonynda oýlanyp bilýän, akylly-başly netije çykaryp bilýän, pähim-paýhasly, masştablaýyn pikirlenip bilýän ýolbaşçy kadrlaryň juda azlyk edýändigi bilen düşündirip bolar. Soňuny saýman gadagançylyk girizmekden aňsat zat ýok. Ýöne onuň çylşyrymly netijelere, kanuny nägileliklere alyp barjagyny öňünden görmeli ahyry!
Näme üçin her kim özüniňkini süýreýär?
Aslynda näme üçin ýolbaşçylar ýakyn garyndaşlaryny öz ýanlaryna çekýärler? Bu zatlar näme, şunça ýyllap bilinmän gezildimikä? Bilindi. Onda-da aňyrsy bilen bilindi. Hasap soramaly adamlar ýüz gördüler. Eden-etdilik ýetjek derejesine ýetensoňam, şeýle gülkünç, şeýle emelsiz, şeýle ýüzleý gadagançylyk oýlanyp tapyldy.
Ýokarda oturanlar wezipeli ýolbaşçylaryň şeýle urdumşalygynyň aňyrsyna düýpli göz ýetirmek islemediler, kelle agyrtmak islemediler. Çünki bu zatlaryň aňyrsynda ýurtdaky gün-günden ösýän işsizlik ýatyr. Meseläniň esasy tarapy bolsa hiç kimi gyzyklandyrmady. Ana, onsoň her bir ýolbaşçy öz kürsüsinde «Elimiň egrisi - özüme» etdi. Prokuraturalar prokurorlaryň hossarlaryndan doldy, banklar bank ýolbaşçylarynyň dogan-garyndaşlaryndan, häkimlikler häkimleriň…
Ministrler Kabinetiniň bu täsin görkezmesinden soň lukmanlar, artistler, kompozitorlar, medeniýet işgärleri…oýurganyp başladylar. Çagalaryňa öz hünäriňi öwretmeli däl, olary öz hünäriňiň, öz käriňiň töwereginden eltmeli däl. Eger eltiläýse, ogul ýa-da ata bagty çöwüp, bir wezipejige bellenäýse, onda olaryň haýsy-da bolsa biri işden gidäýmeli. Ogul wezipe alsa, atasy işden gitmeli, ata wezipe alsa, ogul işden gitmeli. Häzirlikçe, «Ata kesbi - ogla halal» däl-de, «Ata kesbi ogla - haram».
Serdar Gulgeldiýew aşgabatly synçy. Şu blogda öňe sürülen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Şu ýyl orta mekdepleriň gutardyş synaglaryndan “Ruhnama” dersiniň aýrylyp, onuň ýerine “Informatikanyň esaslary” predmetiniň girizilmegini bilim pudagyndaky öňe gidişlik hasaplasa bolar. Ýöne “Ruhnamany” mekdep programmasyndan aýyrmagyň beýle bir ýeňil bolmajakdygyny meniň bilen söhbetdeş bolan, ömrüni ylma-bilime bagyş eden hünärmenler biragyzdan tassykladylar.
Bilim hünärmenleriniň tassyklamagyna görä, “Ruhnama” dersi orta mekdeplere okuw programmasy hökmünde girizilende, umuman, gumanitar ylymlary sapagyny azaltmagyň hasabyna salnypdy.
Emma Nyýazowyň “Bilim” syýasaty SSSR döwrüniň orta bilimininiň möhletini azaldyp, onuň ýerine mekdep programmasyny aşa syýasatlaşdyryp, okuwçylaryň hepdelik okuwyny çendenaşa köpeldipdi.
Nyýazow tarapyndan dokuz ýyla getirilen umumy bilim berýän orta mekdepler Gurbanguly Berdimuhamedowyň döwlet başyna gelmegi bilen on ýyla getirildi. Emma mekdebiň okuw programmalarynyň aşa syýasatlaşmagyny ortadan aýyrmak, okuwçylaryň aňyna uly agram berýän hepdelik okuw ýüküni azaltmak hakynda hiç hili iş ýerine ýetirilmedi.
Şeýlelikde, orta mekdebiň ýylyny uzaltmagyň netijesinde okuw programmalary Nyýazow döwründenem aşa syýasatlaşdy, okuwçylaryň hepdelik ýüküniň köpelmegi bilen bolsa, çagalaryň bilime bolan höwesi gaçdy. Mysal üçin, ýurdumuzyň häzirki mekdep okuw programmasy boýunça 9-10-njy synpyň okuwçylary hepdede üç gün 6, beýleki üç gün bolsa 7 okap, jemi 39 sagat, 8-nji synplar jemi 37, 5-7-nji synplar günde 6, jemi 36, 4-nji synplar diňe hepdede bir gün 5, beýleki günler 6, jemi 35, 1-3-nji synplar bolsa hepde-de 27-28 sagat okaýarlar.
Ýurdumyzyň orta mekdepleriniň okuw programmalary okuwçylaryň bilim almagy üçin däl-de, çagalary syýasatyň serişdesine öwürmäge niýetlenene meňzeýär. Şonuň üçin orta mekdebiň okuw programmalary dünýä standartyna laýyklykda kämilleşdirilmese, “Ruhnamanyň” okuw sapagyndan aýrylylmagy bilen okuwçylara berilýän bilimiň hilini ýokarlandyryp bolmaz.
Tersine, “Ruhnamanyň” okuw sapagyndan aýrylýandygy hakyndaky gürrüň köp mugallymlary alada goýdy, sebäbi bu sapak ýatyrylsa, bilim hünärmenleriniň anyk hasaplamagyna görä, mugallymlaryň 9% sapagy azalar. Bu bolsa şonça möçberdäki mugallymlaryň işlerinden hoşlaşmaly boljakdygyny, eger-de bilim işgärleri biri-birine raýdaşlyk edäýen halatynda bolsa olaryň her biriniň aýlygynyň tas ondan bir böleginiň azaljakdygyny görkezýär.
Kämillik
“Ruhnamanyň” ýakyn ýyllarda okuw sapagyndan aýryljakdygyna köpler şübhelenmeýär. Hatda bu “pelsepäniň” ýerine başga bir sapagyň salynmagam Türkmenistanda bilim sistemasynyň kämil boljakdygyny aňlatmaz. Şol sebäpli ilkinji nobatda okuw programmasyna laýyk gelmeýän “Ruhnamany” ýatyrmaly. Täze girizilen “Jemgyýeti öwreniş”, “Ýaşaýyş-durmuş esaslary” ýaly gumanitar sapaklary häzirki syýasat bilen baglanyşdyrman, mahlasy dünýä standartyna laýyk gelýän orta mekdebiň okuw programmasyny düzmeli, munuň üçin bilim hünärmenleriniň arasynda okuw programmalaryny taýynlamak boýunça konkurs geçirmeli.
Elbetde, orta mekdebiň dünýä standartyna laýyklykda okuw programmalary düzülip, okuwçylar şoňa laýyklykda okadylsa, olaryň hepdelik okajak sagatlaram azyndan 20% azalar, bu bolsa mugallymlaryň hepdelik iş ýükiniň hem şonça möçberde kemeljekdigini görkezýär. Emma mugallymlaryň hepdelik iş ýükini hem dünýä standartyna laýyk getirmezden okuwçylara hilli bilim bermek hiç hili mümkin däldir. Şonuň üçinem mugallymlaryň ýetmezçiligini göz öňünde tutup, olaryň hepdelik iş ýüküni geljek okuw ýylyndan bolmanda 18 sagada çenli kemeltmeli, sebäbi mugallymlaryň agyr hepdelik 24 sagatlyk iş ýükünde olaryň okuwçylara kämil bilim bermejekdigi köre hasa.
Şu okuw ýylyndan ýokary okuw jaýyna alynýan talyplaryň sanyny görnetin köpeldip, esasanam mugallymçylyk hünärine eýe boljak talyplary has artdyryp, geljekde mugallymlaryň iş ýükini hepdede ösen, hatda öňki Soýuz respublikalary —Orsýetdäki, Gazagystandaky ýaly 14 sagat diýip kesgitlemeli. Diňe şeýle edilende, mugallymlarymyzdan okuwçylara örän ýokary hilli bilim bermegini talap edip bileris, şeýle hem diňe bir “Ruhnamanyň” ýatyrylmagyny gazanman, bilim pudagyndan syýasatyň gözegçiligini hem ortadan aýrarys. Munuň üçin bolsa bilim reformasyna edil häzirden başlap, ertiriň giç boljakdygyna düşünmegimiz zerur.
Döwletmyrat Ýazgulyýew türkmenistanly garaşsyz žurnalist, synçy. Blogdaky pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
Häkimiýetler Los Anjelsiň halkara aeroportunda bir ýaragly adam ot açanda, howpsuzluk işgärleriniň biriniň öldürilendigini, ýedi sany adamyň bolsa ýaralanandygyny aýdýarlar.
Polisiýa güman edilýäniň 23 ýaşyndaky Pol Siansiadygyny aýtdy. Ol polisiýa tarapyndan ýaralanyp, tussag astyna alyndy.
Aeroportuň polisiýa başlygy Patrik Gannon polisiýanyň ol ýeke hereket edendir diýip ynanýandygyny aýtdy.
Patrik Gannon metbugat ýygnagynda eden çykyşynda onuň 3-nji Terminala gelip, hüjüm ýaragyndan ot açandygyny aýtdy.
Tranzit howpsuzlygy adminstrasiýasynyň, hökümet tarapyndan amerikan aeroportlarynyň ählisinde howpsuzlyga jogap bermeli edilen guramanyň sözçüsi bu hadysada özleriniň bir agentiniň öldürilendigini, beýlekisiniň bolsa ýaralanandygyny aýtdy.


text:
Duşenbe güni prezident Berdimuhamedow wideo aragatnaşyk arkaly ýörite hökümet maslahatyny geçirdi.
Wise-premýerleriň, welaýat häkimleriniň we käbir pudak ýolbaşçylarynyň gatnaşmagynda geçirilen bu maslahatda, esasan, Türkmenistanyň regionlarynda başlanan pagta ekiş kampaniýasy bilen baglanyşykly meseleler barada gürrüň edildi.
Maslahatyň barşynda prezident Berdimuhamedow Ýolöten we Saragt etraplarynda täze gurlan Saglyk öýleri üçin “Tiz kömek” ulaglaryny sowgat bermek barada ýörite görkezmeler hem berdi.
Mundan daşary, Türkmenistanyň prezidenti ýurduň ýolagçy-transport hyzmatlaryndaky käbir kemçilikler barada-da durup geçip, goýberilen kemçilikler üçin Türkmenistanyň awtomobil transport ministri M.Gurbandurdyýewe berk käýinç yglan etdi.


text:
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow 2 ýyldan gowrak wagt mundan ozal, 2009-njy ýylyň 30-njy ýanwarynda eden çykyşynda ýaşaýyş jaýlarynyň hususylaşdyrylmagyny ýuwaş-ýuwaş ýola goýmagy wise-premýerlere tabşyrypdy. Ol bu meseläni uzaga çekdirmän ýakyn wagtyň içinde çözmelidigini aýdypdy.
Prezidentiň uzaga çekilmän çözülmeli diýen meselesi, ynha, indi iki ýyldan gowrak wagt bäri çözülmän gelýär.
55 ýaşly Aşgabat şäheriniň ýaşaýjysy Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde öz hususy jaýynyň häkimiýetler tarapyndan ýykylyp, ýerine order boýunça hökümet jaýynyň berlendigini gürrüň berdi. Şeýle hem ol hususy jaýynyň ýerine hökümet jaýynyň berlendigine düşünmeýändigini, bu mesele bilen bagly dürli döwlet edaralaryna ýüz tutandygyny, emma ygtybarly jogap alyp bilmändigini aýtdy.
Kanun kabul edildimi?
Türkmenistanly ýazyjy Amanmyrat Bugaýew ýaşaýyş jaýlarynyň hususylaşdyrylmagy bilen bagly ýagdaýyň özgermeýändigini, bu mesele bilen bagly kanunyň hem kabul edilmändigini aýdýar.
Türkmenistanyň maliýe pudagynda uzak wagtlap işlän, häzir Bolgariýada ýaşaýan ykdysatçy Annadurdy Hajyýew 1980-nji ýyllaryň ahyrynda Aşgabat Şäher sowetiniň deputaty bolandygyny, şonda serişde ýetmezçiligi sebäpli jaýlarda remont işlerini geçirmekde kynçylyk çekip, Aşgabat Şäheriniň häkimi Saryjaýew bilen bilelikde jaýlaryň hususylaşdyrylmagy baradaky kanuny taýynlap, teklip edendiklerini ýatlaýar.
“Biziň teklip eden kanunymyz kabul edilenden bir ýyl geçensoň, Ýokary Sowetiň deputatlary hem şeýle kanuny kabul etdiler. Şol döwürde Türkmenistany terk edip gidýän adamlaryň sany köpeldi. Men ýaşaýyş jaý bazaryny döretmegi teklip etdim. Ýöne bu teklibimi kabul eden bolmady. Soňra köp wagt geçmänkä Nyýazow jaýlaryň hususylaşdyrylmagy baradaky kanuny hem ýatyrdy. Indi bolsa beýleki goňşy ýurtlardan tapawutlylykda Türkmenistanda ýaşaýyş jaýlarynyň bazary ýok. Jaýlary alyp-satmakda salgydyň tölenip-tölenmeýänligi hem belli däl” diýip, Hajyýew aýdýar.
Şu ýylyň ýanwarynda türkmen metbugatynda çap edilen maglumatda 2012-nji ýylda ýurtda geçiriljek ilat ýazuwy bilen bir hatarda Türkmenistanyň ýaşaýyş jaý fondunyň hasaba alynjakdygy, bu prosesiň elektron usul bilen geçiriljekdigi aýdyldy.
Tama bar
Bugaýewiň aýtmagyna görä, häzir Türkmenistanda diňe goçüp gidýän adamyň durumyny alyp bilenlere jaýyny hususylaşdyrmaga rugsat berilýär. Ol 2012-nji ýylda ilat ýazuwy geçirilensoň, ýaşaýyş jaýlar hasaba alnyp, adamlarda jaýlaryň hususylaşdyrylmagy baradaky kanunyň kabul ediljekdigi hakda tamalarynyň bardygyny aýdýar.
Türkmenistanyň prezidentiniň aýdanlary näme sebäpden ýerine ýetirilmeýär diýen sowala Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolan bilermenler Türkmenistanda reformalary amala aşyrmak meselesinde köp kynçylyklaryň bardygyna garamazdan, bu meselede esasy problemanyň ýurdy dollandyryş usulyndadygy bilen ylalaşdylar.
Merkezi Aziýa boýunça bilermen, Orsýetiň Ylymlar Akademiýasynyň Ählumumy taryh institutynyň Merkezi Aziýa, Kawkaz we Balkan ýurtlary boýunça merkeziniň ýolbaşçysy Artýom Ulunýan Turkmenistandaky ýagdaýy özgertmek üçin ýurduň jemgyýetçilik-syýasy sistemasynda düýpli reforma geçirmegiň zerurdygyny aýdýar. Ýöne bilermen şeýle reformalary geçirmäge häkimiýet başyndakylaryň taýýardygyna şübhelenýär.
Ykdysatçy Hajyýew Türkmenistanda ýurduň dolandyryş usulynyň gurluşyny doly özgertmelidinini, ýurdy dollandyrmakda dolandyryşyň administratiw usullaryndan el çekip, döredijilik inisiatiwasyna ýol açmalydygyny nygtaýar.


text:
Germaniýanyň Syýasy partiýalar barada 1967-nji ýylda kabul edilen aktynda syýasy partiýalaryň azat demokratik gurluşyň aýrylmaz bir bölegidigi aýdylýar.
Bu ýurtda syýasy partiýalaryň bolmagy Konstitusiýa esasynda talap edilýär. Olar, ýagny syýasy partiýalar, adamlaryň syýasy erk-islegleriniň formalaşmagyna erkin we dowamly gatnaşmak bilen, Baş kanun esasynda kepillendirilen we özlerinden talap edilýän jemgyýetçilik funksiýasyny ýerine ýetirýärler.
«Syýasy partiýalar jemgyýetçilik durmuşynyň ähli ugurlarynda halkyň syýasy erk-isleginiň formalaşmagyna, hususanda jemgyýetçilik pikiriniň döremegine, raýat bilim-düşünjesiniň giňemegine, raýatlaryň syýasy işlere aktiw gatnaşmagyna, jemgyýetçilik jogapkärçiligini öz üstüne almaga ukyply raýatlaryň tälim-terbiýesine, ilatyň saýlawlara işjeň gatnaşmaklaryna goltgy bermeli» diýip, Germaniýanyň «Syýasy partiýalar baradaky aktynda» aýdylýar.
Şeýle-de bu kanunda syýasy partiýalaryň maksatlarynyň syýasy programmalarynda görkezilmelidigi we öz serişdelerini ulanmalydygy nygtalýar.
SSSR-den soňky syýasy erkinlik
Mälim bolşy ýaly, ozalky sowet respublikalarynda, şol sanda Orsýetde we Gazagystanda köppartiýalylyk SSSR daraganyndan soň döredi.
Orsýet Federasiýasynyň «Syýasy partiýalar hakyndaky kanunynda» (bu kanun Döwlet Dumasy tarapyndan 2001-nji ýylyň 21-nji iýunynda kabul edildi we şol ýylyň 29-njy iýunynda Federasiýa Geňeşi tarapyndan tassyklanyldy) syýasy partiýalaryň erkin, döwlet guramalaryndan we wezipeli adamlardan rugsat almazdan döredilýändigi aýdylýar.
Kanunyň 11-nji maddasynda aýdylmagyna görä, syýasy partiýalar syýasy partiýanyň uçreditel, dörediji gurultaýynda döredilip bilner. Dörediji gurultaý syýasy partiýany döretmek hakynda karar kabul edeninden soň, ol döredilen hasaplanýar.
Syýasy partiýa döredilen gününden başlap, syýasy partiýanyň regional bölümlerini döretmek, onuň döwletiň ýuridiki guramalarynyň bitewi döwlet sanawyna girizilmegi üçin zerur bolan dokumentleri toplamak bilen bagly guramaçylyk, maglumat-wagyz işlerine başlaýar.
Orsýet Federasiýasynyň «Syýasy partiýalar baradaky kanunyna» 2012-nji ýylda girizilen goşmaçalar we düzedişler esasynda, şu kanunyň 23-nji maddasynyň 6-njy bölegine gärä, syýasy partiýalaryň agzalary, talap boýunça, 500-den az bolmaly däl.
Post-sowet giňişliginde syýasy partiýalaryň döremegine päsgel ýa böwet bolýan zatlaryň biri hem partiýalaryň döwlet tarapyndan hasaba alynmagy bilen bagly hasaplanýar.
Hasaba alyş meselesi
Orsýetiň «Syýasy partiýalar hakyndaky kanunynyň» 15-nji maddasy şe meselä bagyşlanýar.
Syýasy partiýalar we olaryň regional bölümleri «Ýuridiki guramalaryň we hususy telekeçileriň döwlet registrasiýasy hakyndaky» Federal kanun esasynda, bellenilen ýörite düzgünler boýunça hasaba alynmaly.
Syýasy partiýany hasaba aldyrmak üçin zerur bolan dokumentler degişli federal gurama syýasy partiýanyň uçreditel gurultaýy geçirileninden soň alty aýdan gijä galman tabşyrylmaly. Zerur dokumentler tabşyrylanyndan soň, bäş iş gününiň dowamynda, degişli gurama syýasy partiýany döwlet edaralarynyň bir bitewi ýuridiki sanawyna girizmeli we bu barada syýasy partiýa bir gün içinde habar bermeli.
Federal kanunyň 20-nji maddasynyň degişli bölegi esasynda syýasy partiýanyň hasaba alynmagy togtadylan ýagdaýynda, bu barada kanun esasynda, sebäplerini düşündirmek bilen, syýasy partiýany döredijilere jogap bermeli.
"Syýasy partiýalaryň işi azat bolmaly"
Gazagystan Respublikasynyň Syýasy partiýalar barada 2002-nji ýylyň 15-nji iýulynda kabul eden kanunynyň 5-nji maddasynda aýdylmagyna görä, «syýasy partiýalaryň işi azat-erkinlige, deňlige öz-özüňi dolandyryşa, kanunçylyga we aç-açanlyga esaslanýar».
Şeýle-de bu kanunda syýasy partiýalaryň işiniň adamyň we raýatyň Gazagystan Respublikasynyň Konstitusiýasy esasynda kepillendirilen hukuklaryny we azatlyklaryny bozmaly däldigi bellenilýär.
«Syýasy partiýalar Gazagystan Respublikasynyň syýasy partiýa agza bolan raýatlaryna syýasy partiýanyň ýolbaşçy guramalaryna wekilçilikde, deputatlyga we döwlet häkimiýetine, ýerli dolandyryş guramalaryndaky beýleki saýlawly wezipelere kandidatlaryň sanawy düzülende deň mümkinçilikleri döretmeli» diýip, Gazagystan Respublikasynyň «Syýasy partiýalar baradaky kanunynyň» Syýasy partiýalaryň döredilmeginiň we işledilmeginin esaslary diýen bölüminde aýdylýar.


text:
Maliniň yslamçy söweşijileri 15-nji asyra degişli Timbuktu metjidiniň girelge gapylaryny weýran etdiler.
Metjidiň günorta ganadynyň gapysy asyrlar boýy ýapylyp saklanýardy. Ýerli ynanja görä, eger-de şol gapy açylsa, onda bela-beteriň gelmek howpy bar eken.
Maglumata görä, eli paltaly adam “Allahu ekber!”, ýagny “Alla beýikdir” diýen tekbiri gygyryp, metjidiň gapysyny döwüpdir.
Asyrlar bäri duran bu metjit musulman sopularyna degişlidi. Emma, “Al-Kaýdanyň” ýerli bölümi – “Ansar Dine”, ýagny “Ynanjyň goraýjylary” atly topar muňa budparazçylyk hökmünde garaýardy.
Halkara jenaýat sudunyň baş sülçüsi Fatou Bensouda ybatdahanalary weýran etmegiň uruş jenaýaty hökmünde kabul edilip bilinjekdigini duýdurdy.


text:
Pakistanda ýaragly adamlar sopuçylyk akymy boýunça ýurduň iň meşhur aýdymçysyny atyp öldürdiler.
Polisiýanyň berýän maglumatyna görä, 22-nji iýunda Amjad Sabri Karaçi şäherinde ulag bilen sapar edýän mahaly, oňa motosikletdäki nämälim hüjümçiler ençeme gezek ot açypdyrlar.
Bu hüjümiň yzýany, aýdymçynyň goňşulary onuň dogan-garyndaşlaryna gynanç bildirmek üçin öýüniň daşynda ýygnandylar. Şol bir wagtda telewideniýede aýdymçynyň hatyrasyna onuň aýdymlary görkezildi.
45 ýaşyndaky Sabri we onuň aradan çykan kakasy Gulam Farid Sabri “kawwali”, ýagny sopuçylyk akymyna daýanýan aýdymlary aýdýan sungat işgärleridi.
“Talyban” ýaly yslamçy toparlar sopuçylyk däp-dessurlaryny dini ynanja gabat gelmeýär diýip ret edýärler we sopulary nyşana alýarlar.


text:
Paleolit döwri
Paleolit. Urugçylyga çenli döwür. Urugçylyk gurluşynyň döremegi.
1. Aşaky paleolitiň düşelgeleri.
2. Ortaky paleolitiň düşelgeleri.
3. Ýokarky paleolit.
4. Paleolit jemgyýetine häsiýetnama.
Orta Aziýanyň çäklerinde ilkinji adamlaryň haçan ýüze çykandygyny aýtmak kyn. Alymlaryň bir topary Orta Aziýa ýerlerinden ilkinji adamlaryň kemala gelen, ýerleriniň biri diýip netije çykarýarlar.
Ilkinji adamlar tarapyndan ulanylan daş gurallara daýanyp, alymlar adamzadyň kemala gelip başlan döwründen bäri 3-2,5 mln. ýyl töweregi wagt geçipdir diýipkesgitleýarler. Adamzadyň taryhynyň ilkinji döwürlerini esasan arheologiýa ylmynyň maglumatlaryna daýanyp öwrenýäris. Gadymyýeti öwrenýän alymlar gadym eýýamda ýaşan adamlaryň peýdalanan zähmet gurallaryny nazarda tutup, adamzadyň iň gadymy taryhyny üç döwre daş asyry, mis-daş asyry we bürünç asyry diýen böleklere bölýärler. Daş asyrynyň iň irki döwri paleolit (grekçe palaýos gadymy, latynça Litos- daş), Ýagny, gadymy daş asyry diýip atlandyrylýar. Paleolit öz gezeginde iki döwre aşaky paleolit 3-2,5 mln ýyl mundan öňden b.e.öňki 40 müň ýyllyga çenli ýokary paleolit – 40-14 müň ýýl mundan ozalky döwri öz içine alýar.
Türki paleolite degişli arheologiki tapyndylaryň ilkinjisi 1953-nji ýylda A.P. Okladnikow tarapyndan Gyrgyzystanda Naryn derýasynyň golaýynda oňa Arça derýajygynyň kenaryndan tapyldy. Ol adam tarapyndan timarlanyp ýylmanak edilen çagyl daş guralydyr. Şondan soň şeýle tipli tapyndylar Orta Aziýanyň territoriýasyndan 10-a golaý ýerden tapyldy. Şeýle çagyl daşdan bejerilen ýaraglar Günbatar Ýewropanyň çäklerinden hem tapyldy. Şol çagyl daş gurallary tipologiki taýdan analizlenende olaryň Hindistandan tapylan Soan Paleolit medeniýetine meňzeşligiň bardygy anyklanyldy. Geologiki maglumatlaryň tassyklamagyna görä çagyldaş gurallar mundan 200 müň ýyl öň peýdalanylypdyr. Maglumatlara görä şol wagtlar pilleriň gadymy görnüşi, gadymy atlar, momontlar, uzyn şahly bizonlar, nasoroglaryň dürli görnüşleri ýaşapdyrlar. Şol döwre degişli daşdan bejerilen el çapgyzlary Türkmenistanyň günbatar böleklerinden ýagny Sumbar jülgesinden (Garrygala etrabyndan) tapyldy.
Orta Aziýanyň çäklerinden ortaky Paleolit zamanasynyň degişli maddy ýadygärlikler has köp tapyldy. Bu döwür mustýer medeniýetiniň gülläp ösen döwri, ýagny, neandertallaryň ýaşan zamanasydyr. Olardan bolsa ortaky we ýokarky paleolitde adamlaryň häzirki zaman görnüşleri kemala gelipdir.
Ilki durmuş gatnaşyklarynyň taryhyndan belli boluşy ýaly adamyň ewolýusion ösüşinde birinji basgançak awstralopitenlere ikinji basgançak pitekanitroplara degişlidir neandertallar bolsa ikinji basgançagyň iň soňky wekilleridir. Olaryň süňkleri Ýewropanyň, Aziýanyň, Afrikanyň köp ýerlerinden tapyldy. Pitenkantroplar maýmynyň köp alamatlaryny özünde saklapdyrlar. Pitenekatroplaryň soňraky nesli sinantroplardyr. Pitekantroplaryň beýnisiniň möçberi – 900 sm3-a , sinantronlaryňky – 1050 sm3-a, Neandertallaryňky bolsa – 1350 sm3-a barabardyr. Şeýlelikde neandertallar häzirki zaman adamlaryna has ýakyndyr.
Adamzadyň ösüşiniň üçünji basgançagy adamlaryň häzirki zaman görnüşiniň döremegi bilen baglanyşyklydyr. Eýýäm giçki paleolitde ol adamlar ýeke-täk bolup olar irki we giçki paleolitiň çatyrygynda ýüze çykypdyrlar. Olaryň beýnisiniň möçberi 1400-1500 cm3 bolupdyr.
Orta paleolit zamanynda jemgyýetiň öndüriji gurallardaky özgerişlikler aşaky paleolit bilen deňeşdirende çalt ýöne gidipdir. Zähmet gurallaryny ýasamaklygyň tehnikasy kämilleşipdir, formasy üýtgäpdir, funksiýasy dürlileşipdir.
Adamlar ody diňe bir öçürmän saklamagy başarmak bilen çäklenmän, eýsem ony çakmak bilen almanyda başarypdyrlar.
Täze statistik usullar dürli regionlarda şol sanda Orta Aziýada-da ortaky daş asyryna degişli ýerli medeniýetiň bolandygyny ýüze çykardy. Hut şol eýýamda iri jemgyýetçilik birleşmeleri bolupdyr diýmeklige hem esas bar.
Mustýer zamanyna degişli ilatly punktlaryň Orta Aziýanyň düzlük we daglyk raýonlaryndan-da üsti açyldy.
Mustýer medeniýetine degişli ýadygärlikler Türkmenistanda Krasnowodskiý ýarym adasynda, Merkezi Köpetdagda, Özbegistanda- Taşkentiň we Samarkandyň golaýyndaky gowaklarda üsti açyldy. Täjigistanda günbatar darganata, Ura-Týube raýonynda, Gissar we Wahş jülgelerinde hem-de Dangary raýonynda köp sanly medeni gatlaklaryň üsti açyldy.
Dünýä ylmynda Deşik-daş gowagy ilkidurmuşyň taryhynda görnükli orun tutdy. Ol Termez şäheriniň golaýynda Baýsundagda Turgandarýa jülgesinde ýerleşýär gowakda bäş sany medeni gatlak bar. Bu ýerde neandertallar ýaşap, olar bu gowagy birnäçe gezek taşlap gidip soňra ýene-de yzyna dolanypdyrlar. Bu ýerden 3 müň golaý daşdan bejerilen ýaraglar tapylyp, olaryň 339-sy kämil derejesine ýetirilipdir. Olaryň içinde has giň ýaýranlary ýiti uçly daşdan bejerilen pyçagyň iki görnüşi hem-de Süýrugilt gazawdyr. Ýiti uçly pyçak esasan agaç, deri işlemek üçin ulanylypdyr. Deşik daşlylaryň köplenç Orta Aziýanyň daglarynda örän köp bolan Sibir dag geçisini awlap iýmitlenipdirler. Ondan başgada olar sugun, aýy, gaplaň hem-de beýleki maýda ýabany haýwanlary awlapdyrlar.
Tapylan ýadygärlikleriň içinde iň ähmiýetlisi 8-9 ýaşly mustýer çagajygynyň süňkleridir. Öňki SSSR-iň territoriýasynyň köp ýerlerinden neandertal adamlarynyň ýaşan ýerleriniň ýazylyp alynandygyna seretmezden, olaryň hiç birinden hem şeýle gymmatly tapyndy tapylmady. Deşikdaş gowagyndan tapylan tapyndylaryň toplymynyň, beýleki gowaklardan tapylan tapyndylar hem üstüni doldurýar. Şeýle tapyndylaryň biri Daşkentden 100 km-de Obirahmat diýen ýerde gowakdan tapyldy. Bu ýerden mustýer zamanynyň 30 müňe golaý önümleri tapyldy.
Köp sanly tapyndylar Gaýrakgumda Hojent bilen Naukatyň aralygynda syrderýanyň jülgesinden tapyldy.
Bu tapyndylaryň ählisi mustýer zamanyna degişlidir. Günorta Täjigistandan tapylan käbir tapyndylarda Hindistandan hem-de täjigistandan günorta-gündogardaky ýurtlardan tapylan tapyndylara meňzeşlik bar. Şeýle tapyndylar jyllykal posýologynyň golaýynda Wahş jülgesinde Gara-Baradan tapyldy.
Has gadymy döwre degişli tapyndylar ilkinji gezek 1949-njy ýylda Krasnowodskiden gündogarda Aşgabatdan 39 kilometrlikde Ýaňyşa we Garataňňur stansiýalarynyň aralygynda ýüze çykaryldy. Daşdan nepis edilip ýokulan el kerçewajy alymlaryň çaklamalaryna görä mundan 300 müň ýyl öň adamlar tarapyndan bejerilipdir we peýdalanylypdyr.
1962-nji ýylda Merkezi Köpetdagda, Aşgabadyň golaýynda, Çüli çaýynyň ýokary akymynda ýerleşýän Danjasuw diýen ýerden iň gadymy adamlaryň peýdalanan zähmet gurallarynyň köp sanlysy ( kykleuslar, çopperler, gazowlar, plastinka görnüşli daş gurallary) tapyldy.
1980-1981-nji ýyllarda günorta gündogar Köpetdagda, ýagny Sumbar we Çendir derýalarynyň jülgelerinde geçirilen barlaglar netijesinde b.e.öňki 300 müň ýyl oňki döwre degişli daşy iki taraplaýyn ýarylyp ýasalan uly nukleuslaryň, pyşbaga şekilli togalak gurallaryň, gazawlaryň, ujy ýiti enjamlaryň üsti açyldy. Garabogaz kölüniň günorta-gündogar kenarlarynda ýerleşýän janagyň golaýynda iň gadymy adamlaryň ussahanasynyň üsti açyldy. Ol ýerden hem dürli görnüşli nukleuslar, gazawlar, ujy ýiti, iki tarapy ýiteldilen gurallar tapyldy. Monjuklynyň golaýyndan, Uzboýyň kenarlaryndan tapylan pil süňküniň bölekleri, aýak süňkleri, syrgaly azy dişleri, Çelekenden tapylan sugunyň şahy adamzadyň iň irki durmuşy barada köp maglumatlar berdi.
Irki we ortaky paleolit zamanlarynda ilkidurmuş adamlara Türkmenistanyň köp ýerlerinde, ýagny Krasnowdsk ýarym adasynda, Jananda, Uzboý ýakalarynda, Sumbar-Çendir derýalarynda, Merkezi Köpetdagda Aşgabadyň günbatar demirgazyk tarapynda, Bathyz baýyrlyklarynda, Çarşaňnyda Bulanderýa jülgesinde, Gowurdakda Balahana dagynda ýaşapdyrlar. Şu ýerlerde iň gadymy adamlaryň peýdalanan zähmet gurallary tapyldy.
Giçki paleolit döwründe ýagny mundan 40-35 müň ýyl öň ilkidurmuş adamlarynyň durmuşynda düýpli özgerişler, ýagny adamlaryň häzirki zaman görnüşiniň kemala gelmek prosessi bolup geçipdir.
Daşdan bejerilen gurallar kämilleşipdir. Mustýer zamanyndaky 3-4 görnüşli daş gurallarynyň ornyna, köp dürli daş gurallary peýda bolupdyr. Leuka subut edilýän maglumatlar Türkmenbaşy-Aşgabat demirýolunyň 39-40-njy kilometrliginden tapyldy. Şol ýerden tapylan tapyndylar gadymy ussalar daşdan uly bolmadyk gysgyç daşlary, nepis, ýuka hem ýiti uçly deşewaçlary taýýarlapdyr. Ol gurallar agaç, öýňi kesmek, ýa-da örän inçe zergärçilik işini ýerine ýetirmek üçin amatly bolupdyrlar. Deşewaçlaryň kömegi bilen adamlar awlan haýwanlarynyň derisinden gödegräk hem bolsa ýönekeýje egin-eşik, azyk önümlerini salar ýaly hasta, meşik tikipdirler.
Ýokarky paleolitde taýpalar kemala gelip bu döwürde kämil enelik urugçylyk obşinasy dowam edip, onda enelik ugry boýunça garyndaşlyk gatnaşyklary saklanyp adamlaryň ekzogam (içki) nika toparlarynyň öňünde jemläpdir.
Giçki paleolitde adamlar daş gurallary bilen bir hatarda süňkden, haýwanlaryň şahyndan naýza meňzeş enjamlaryň uglyna geýdirilýän ýiti uçly ýaraglary, çukur gazmak üçin niýetlenen gurallary asandyrlar. Adamlaryň arasyndaky ilkinji zähmet bölünşigide giçki paleolitde ýüze çykypdyr. Erkek adamlar aw awlamak, balyk tutmak, dürli zähmet gurallaryny öndürmek bilen meşgullansa, aýallar we çagalar bolsa ýabany ösümlikleriň miwelerini toplamak, çagalary terbiýelemek bilen meşgullanypdyrlar. Jemgyýetiň ösüşiniň etabynda toparlaýyn nika gatnaşyklary dowam edip, nesil ugry boýunça kesgitlenipdir. Aýallaryň we erkekleriň arasyndaky zähmet bölünşigi jemgyýetiň öňe tarap ösmegine oňaýly täsir edipdir, zähmet öndürijiliginiň aýtmagyna, aýallaryň jemgyýetdäki rolunyň ýokarlanmagyna, umuman enelik urugynyň has-da rowaçlanmagyna getiripdir.
Oduň peýdalanylyp başlanmagy adamyň tebigatyň janly güýçlerinden ilkinji iň uly geňeşi hasaplanyp adamzadyň haýwanat dünýäsinden gutarnykly saýlanmagyna getiripdir. Ot adamlary sowukdan, wagşy haýwanlardan gorapdyr. Zähmet gurallary we ýaraglary ep-esli kämilleşdirmeklige mümkinçilik beripdir. Adamlar indi nahary aýratyn-da eti bişirip iýip başlapdyrlar. Munuň özi ilki bilen etiň organizmde oňat siňmegine mümkinçilik bermegi bilen bir wagtda adamyň kämilleşmeginde hem uly rol oýnapdyr.
Edebiýatlar
1. A. Gubaýew. Первобытные пмятники южного Туркменистана- Ашгабат.1983
2. Первобытный Туркменистан Ашг-1976
3. История древного мира М. «Прывешения» 1985
4. Б.Т. Гапуров. Таджики I книга Душенбе «Ирфон» 1989
5. Туркменистан ССР-нин тарыхы. Т.1. Ашг.1959
6. Туркменистанын тарыхы I болум. Ашгабат 1994
7. История Узбекских ССР т.1 кн 1-я Ташкент 1955