text:
Begmurad Gerey - Beýik Pyragy Hakda Oýlanmalar
Çarşamba, 16 Ocak 2019
(jemşidiñ jamyna bir syn) Türkmen Milletiniñ milli şahyry hem beýik akyldary Magtymguly Pyragy eziz halkynyñ akyl-payhasyndan „Az bolsun Uz bolsun“ diyen dürdäne ündewine uýmak bilen, dünýä we adamzat ýaşaýşynyñ ähli taraplary hakynda az we zu hem-de ölmez-yitmez goşgular goýup gidipdir. Hut şu hakykaty göz öñünde tutmak bilen, beyik Ors alymy Bertels, onuñ diwanyna „jemşidiñ jamy“ diyen dogruçýl hem adalatly baha beripdir. Magtymguly bu beýik işi başarmak üçin, bir tarpdan milletimiziñ müñýyllaryñ dowamynda taryh ussahanasynda sünnäläp ýetişdiren az hem zu atalar sözüdir halk döredijiligimiziñ beýleki pudaklaryndan peýdalanan boosa, beýleki tarapdan hem bütin gündogar edebiýatinda, belki-de dünýäde simwollara öwrülen we her biriniñ añyrsynda giden bir düşünje ýatan atlardyr adalgalary özüniñ giñ düşünjelerini beýan etmek üçin örän yerlikli ulanyp bilipdir. Hut şonuñ üçin hem onuñ köp goşgularyny, ylaýta-da filosofik düşünjelerini halk köpçüligine has düşnükli beýan etmek üçin ençeme kitaplar ýazmak bolar hem-de ýazylmalydyr diýip düşünýärin. Pyragyniñ özi hem „Magtymguly sözüm gysga şarhy köp“ diýmek bilen bu wezipäni orta atypdyr diýip düşünýärin. Belki-de Beýik Magtymguly özüniñ gysga hem aladadan doly ömrüniñ dowamynda mähriban halkyna örän köp öwütler edip sargytlar goýup gitmek maksady bilen , az hem zu ýa öz sözi bilen aytsak „gysga emma şerhy köp“ metody ulanmaga mejbur bolandyr. Elbetde magtymgulynyñ oý-pikirlerini has açmak we halk köpçüligine has düşnükliräk beýan etmek ugrunda, Berdi Kerbabaýewden başlap şu güne çenli edilen işler-de az däldir. Şol işlerden ugur almak bilen, men hem özümüñ milli borjum hem-de watanymyzda geçip duran „täze galkynyş“ döwrüniñ milli lideri hormatly prezidentimiz Gurbanguly Berimuhemmedowyñ „Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyñ Altyn Asyry“ atly ylmy-medeni bäsleşik geçirmek hakyndaky çykaran döwletli kararyna jogap hökmünde bu ugurdaky düşünjelerimi aşakdaky tertipde mähriban halkym bilen paýlaşmagy dogry tapdym. Birinji bölüm- Magtymgulynyñ Beýik Realizmi: Magtymgulynyñ döwri: Her bir beyik şahsyýatyň hakyky ornuna göz ýetirmek üçin, onuň yaşap geçen döwrüni öwrenip, ony öz önüp-ösen jemgyýetiniň şol günki şertlerinde hereket etdirmek bilen mümkin bolup biler. Sebäbi her ynsanyň mertebesi, öz ýaşan döwrüne we onuñ talaplaryna dogry düşünmek bilen özüniň taryhy wezipesini nä derejede ýerine ýetirendigi hem-de öz halkyna we bütin adamzada eden hyzmatlary bilen kesgitlenýär. Şu hakykaty göz öňünde tutmak bilen biz, öz beýik akyldarymyz hem milli şahyrymyzyň beýikligine dogry hem real göz ýetirmek üçin, örän gysga-da bolsa halkymyzyň iňňän uzak taryhynyň belli bölümlerine göz aýlamaly bolýarys. Türkmenistan we türkmen milletiniň 8 müň ýyl çemesi dokumental medeni taryhy bu gün ylym dünýsinde aýdyňlaşdy. Güneşli Türkmenistanymyz ençeme medeniýetiň ojagy we türkmen milleti bolsa bu medeniýetleriň hakyky hem kanuna laýyk mirasdüşeridir. Änewdir Altyndepe medeniýetlerinden Marguş medeniýetine çenli, beýik Part fedrativ döwletinden beýik fedrativ Seljuk döwletine çenli, Horezmşalardan Garaşsyz bitarap Türkmenistan Jemhuriýetine çenli, onlarça ululy-kiçili döwletler guran hem biziň ata-babalarymyz we ene-mamalarymyzdyr. Şonuň ýaly-da türkmen halky ähli türki halklaryň we türk dünýäsiniň iň gadymy agzalarynyň biridir we 16-njy ýüz ýyla çenli olar bilen bilelikde ýaşap deň ykbaly paýlaşan halkdyr. Emma gynansak-da 13-nji ýüzýylyň başlaryndan ýagny Çeňňiz Hanyň ýykyp ýumrujy hüjümlerinden soň Türkmenistanyň we türkmen halkynyň ýa-da has anygyrak edip aýtsak uly Oguz-Türkmen halkynyň ata watanda galan az sanly toparynyň taryhynda iň agyr hem gara döwür başlanýar. Şol döwrüñ tä beýik şahyryň ýaşan zamanasyna çenli bölegini gysgaça gözden geçirýäris: Türkmenler bilen Gypjaklar tarapyndan döredilen Horezmşalar (Köneürgenç) döwleti 13-nji ýüz ýylyň başlarynda (1219 m.) Çeňňiz hanyň agyr hüjümine sezewar bolýar. Bu agyr hüjümiň öňünde durup ýurdy goramalymy ýa-da gol galdyryp boýun egmelimi? diýen soragyň ýuze çykmasy bilen agzalalyk döreýär. Gypjaklar, Muhammedşanyň ejesi Türkan Hatunyň syýasaty bilen söweşe girmeden yurdy basybalyjylara tabşyrmaly diýen karara gelýärler. Emma türkmenler bolsa Muhammedşanyň türkmen aýalyndan bolan Jelaleddiniň töweregine ýygnanyp, onuň baştutanlygynda watany goramak üçin aldym-berdimli söweşe girýärler. Häzirki zaman Köneürgençden Nişapura çenli ýaýylan türkmen topraklarynyň ädim-ädim garyş-garyşynda “gylyç-galkanyň” aýylganç heňi ýaňlanýar. Iki tarapdan hem gaty köp ynsan gyrylýar. Bu gahrymançylykly söweşiň netijesinde Çeňňizhan Türkmenistanyň belli bölegini resmi ýagdaýda türkmenlere bermäge mejbur bolýar, emma beýleki tarapdan bolsa halk gaty güýçden düşýär. Uly-uly şäherler, şol sanda şol döwürde kitaphanasynda 12 müň jild kitaby bolan Mary şäheri tep-tekiz edilýär. Ine, ýurdy ýumrulyp ilaty boşara gelen az sanly halkymyz üçin, şol döwürden başlap, geçmişlerdäki ýaly özbaşdak hem erkana döwlet gurup azat ýaşap bilmeklik, hasratly arzuwa öwrülýär. Seljuk döwründen başlan günbatara tarap göçler has güýçli depgin bilen dowam edýär. Owşar, Baýat, Gaýy, Halaç, Begdilli, Zulkadar ýaly güýçli Oguz-Türkmen illeri Azerbeýjana, Eýrana, Anadola çenli baryp ýerleşýärler hem-de Anadolyda beýik Osmanly döwletini, Diýarbekir we Tebriz şäherlerini paýtaht etmek bilen Akgoýunly we Garagoýunly döwletlerini esaslandyrýarlar. Hakykatda Sefewi döwleti-de olaryň eli ýa-da aýgytlaýjy roly bilen gurulýar. Emm weýrana öwrülen Türkmenistanda azalyp galan türkmenler bolsa ýarym oturumly, ýarym çarwa ýagdaýda ýasamaga mejbur bolýarlar. Şeýle agyr taryhy ýagdaýlarda-da buýsançly geçmişe eýe bolan köki çuňňur halkymyz tapdan düşmedi. Ilkinji pursatda özüne gelip özbaşdak döwlet gurmak arkaly geçen buýsançly ornuny eýelemek ugrunda dinuwsyz dalaşyny dowam etdirdi. Teýmurylaryň döwründe ylaýta-da Emir Teýmuryň ogly Şarohyň döwründe Türkmenistan abadanlaşýar we ýumrulan şäherler gaýtadan janlanyp başlaýar. Aslynda-da Teýmurylar döwleti belli derejede Özbek-Türkmen karaktere eýe bolupdyr.Alyşir Nowaýynyň eserleri hem-de onuň Soltansöýün bilen aralaryndaky rowaýatlar, bagşylaryň aydym-sazyna we dessançylarymyzyň gürrüňlerine şeýle bir ornapdyr welim, halkymyz olary türkmen şahsyýatlary hökmünde kabul edipdir. Türkmen tamdyrasynda nowaýy perdesiniň bolmagy-da ýokarda aýdylanlaryň dogrulygyna bir delildir. 15-nji yüzýyldan başlap bütin türkmen tire-taýpalary bir-biri bilen jebisleşip milli barlyklaryny has güýçli duýduryp başlaýarlar. Iňňän irki döwürlere degişli bolan dessanlarymyzdyr eposlarymyz gaýtadan halk arasynda giňden ýaýraýar. Geçen taryhymyz, mitolojik (mifiki) görnüşinde direlýär. Oguznama, Görogly, Korkut-Ata, Asly-Kerem, Şasenem-Garyb ýaly dessanlar, hakykatda iň gadym döwürlerden başlap, Saklaryň we Partlaryň zamanynda kämilleşen umumy-türk mitologiýasynyň yslamy döwürde, yslamy öwüşgün bilen direldilmesidi. Milletimiziň şeýle bir galkynyş prosesiniň başlanan döwri ýene-de türkmen we ähli türki halklar üçin örän gynandyryjy hem weýrançylykly döwür başlanýar: Bu makalanyñ çygrynda ustunde durup bolmajak belli siýasy özgerişleriň netijesinde Awrupada uly kolonýalist döwletleriñ ýüze çykmagy bilen, dünýäniň aýry-aýry ülkelerini öz aralarynda paýlaşyp talamak prosesi başlanýar. Şondan soňraky syýasy hadysalaryň aňyrsynda bu döwletleriň özara bäsleşikleri hem-de dürli ýollar bilen halklaryň arasynda agzyalalyk döredip olary güýçden düşürmek maksady bilen alyp barýan syýasatlary durýar. Şeýle hadysalaryň iň ýamanynyň biri-de bütin yslam dünýasi, ylaýta-da türki halklar üçin örän weýrançylykly netijesi bolan şyga-sünni dawasydyr. Bir tarapdan Sefewi döwleti bilen Osmanly Türkiýesiniň, ýene bir tarapdan bolsa, Sefewiler bilen Özbek-Türkmen arasynda ýüz beren weýrançylykly uruşlar, hakykatda mezheb dawasy bilen örtülen dogan-dogany gyrmak ýaly aýylganç duzaga düşmekden başga zat däldi. Bu şum hadysalar Türkiýe, Eýran, Türkmenistan, Özbegistan we Owganystan ýaly ýurtlarda uly weýrançylyklara ýol açýar, ylaýta-da ýaňy aýaga galyp barýan biziň halkymyza gaty agyr düşýär. Gaýtadan rowaçlanyp barýan şäherler bozulyp ilatdan boşaýar. Munuň üstesine-de 16-njy ýüzýylyň ortalarynda Hazar deňizine guýýan Amy derýanyň öz ugruny Aral gölüne tarap sowmasy, Türkmenistanyň has çölleşmesi hem-de Köneürgenç we Dehistan ýaly şäherleriň ilatdan boşap galmasyna sebäp bolýar. Emma şeýle agyr ýagdaýlarda-da halkymyz öz milli kimligini saklap ýurdy goramak ugrunda alyp barýan dalaşyny gowşatman dowam etdirýär. 17-nji ýüzýylyň aýaklarynda türkmeniň beýik şahyry hem dessan ýazany Nurmuhammed Andalib orta çykýar. Ol, halkyň arasynda we bagşylaryň dilinde ýaşap gelýän ençeme dessanlary öz döwrüne görä gaýtadan ýazýar. Nurmuhammed Andalib, Leýli-Mejnun, Ýusup-Zuleýha, Zeýnel-Arab, Baba Röwşen ýaly dessanlary hem-de Oguznama, Emadeddin Nesimi ýaly poemeleri ýazmak bilen öz halkynyň ruhy galkynyşyna hem ösmegine uly hyzmat edýär. Abaserdar we Keýmirkör ýaly syýasy şahsyýatlar-da şol döwürlere(16,17-nji ýüzýyllara) degişlidir. 18-nji ýüz ýylyň başlarynda Nedirşanyň güýçlenip, diňe bir Eýrana däl eýsem bütin Orta we Alyn Aziýa, Kawkaza, Hindistana hatda Hytaýa agalyk etmek hyýalyna atlanyp, ony durmuşa geçirmek ugrunda hereket etmesi, biziň halkymyz üçin ýene-de agyr hem ajy taryhy hadysa bolýar. Nedirşanyň özi türkmeniň owşar ilinden bolup onuň esasy atly güýçleriniň hem-de ynanýan adamlarynyň birnäçe türkmen illerinden bolandygyna garamazdan, kesekileriň hyzmatynda bolany üçin özbaşdaklygy hem erkin ýaşamagy söýýän halkynyñ garşysyna-da weýrançylykly ýörişler edip Türkmenistany tozdurýar. Hatda iliň gündelik ýaşaýşynda ulanýan demir we mis gap-gaçlaryna çenli ýygnadyp, top ýasamak üçin eretdirýär. Şeýle çykgynsyz ýagdaýa düşen halk, özüni gorap ýurduna eýeçilik etmek üçin bütin güýjüni we maddy mümkinçiliklerini bir ýere birikdirip belli maksada ugrukdyrar ýaly, merkezleşen bir döwletiň gerekdigine has-da güýçli göz ýetirýärler. Şeýle agyr taryhy pursatda, bu taryhy zeruratlara doly göz ýetiren, Magtymgulynyň atasy Döwletmämmed Azady, meýdana girip Il-Güni bu ýagdaýdan gutarmak üçin çykalga gözleýär. Ol, Wagzy Azat atly kitabyny goşgy görnüşinde ýazyp halka hödürleýär. Dört bölümden ybarat bolan bu kitap hakykatda, gurulmaly Türkmen döwletiniň esasy kanunynyň ugurlaryny düşündirýärdi… 1747-nji ýylda Nedirşanyň öldürülmeginiň yzysüre onuň agalyk edip oturan ägirt giň topraklary öz içine alýan hökümeti agyr krizise düşüp çagşaýar. Diňe güýç bilen saklanyp oturan Azerbeýjan, Gürjüstan, Yrak, Owganystan we beýleki ýurtlar aýaga galýarlar we özbaşdak döwlet gurmak ugrunda herekete geçýärärler. Ine, şeýle galagoply hem çylşyrymly döwürde halkymyzyň beýik ogly, beýik akyldary hem mili şahyry Magtymguly Pyragy orta çykýar. Ol, atasy Döwletmämmed Azadynyň milli idiýalaryny we orta goýan ýörelgesini durmuşa geçirmek ugrunda, has ynamly, has paýhasly, has batyrgaý, mähriban halkynyň maddi we ruhy ýagdaýyna hem-de dünýä şertlerine uýgunlykda hereket edip, halkyň arasynda eýýäm başlanan gozgalaňlaryň dogry ýola ugrukdyrylyp, belli netijä gowuşmagy ugrunda özüniň taryhy wezipesini ýerine ýetirýär. Magtymguly Türkmeniñ Milli Şahyry: Magtymgulynyň milliliginiň dürli taraplaryny şu aşakdaky tertipde ele almak mümkindir diỳip düşünỳärin: a-Milli Barlygyň Özeni Dil: Watan diỳilỳän mukaddes barlyk, her bir Ulusuň milli barlygynyň simwoly hem belgisidir. Dünỳä belli postmodernist filosof „Haỳdiger“iň düşünjesine görä; „watan iki aỳagyň üstünde durỳar. Biri maddi aỳak, ỳagny „Toprak“, ikinjisi bolsa ruhy aỳak, ỳagny „Dil“dir. Dil bozuldugyça watan kiçeler, dil unudulsa watan-da elden gider. Sebäbi „dil“ barlygyň öỳüdir. Her bir millet dil bilen döreỳär we dil bilen barlygyny dowam etdirỳär. Onuň bütin añy, ruhy we kimligi diňe dilinde ỳaşaỳar. Maddi watan ỳagny toprak, keseki basybalyjylaryň tarapyndan eỳelenip, hatda onuň hakyky eỳeleri onlarça we ỳüzlerçe ỳyl gulçuluga çekilip ỳa-da yurdundan kowulup hem biler. Emma şeỳle ỳagdaỳlarda hem watan ỳeke aỳagynyň üstünde durup, öz ýaşaỳşyny ol halkyň dilinde dowam etdirer. Dowam etdirer hem-de iru-giç beỳleki aỳagyna gowşup, has berkirak hem has beỳgiräk ỳagdaỳda gaỳtadan dikeldilp biler”. Bu hakykata mysal hökmünde biz, özlerini Dawut pygammaryň bärisi hasap edỳän Israýyl halkyny görkezip bileris. Olar 2500 ỳyl çemesi watanlaryny ruhy aỳagynyň üstünde ỳaşatmagy başardylar hem-de iň soňy maddy aỳaga-da eỳe bolup, dünỳäniň iň güỳçli watanlarynyň birini döretdiler. Hut şu hakykatlara has irräk göz ỳetiren biziň milli şahyryz hem, dünỳä Türkmenleriniň özboluşly milli aỳdymyna öwrülen “Türkmeniň” atly goşgysynyň iň soňky hem aỳgytlaỳjy setirini: “Sözlär Magtymguly Dili Türkmeniň” diỳip gutarỳar. Bu bolsa: Jeỳhun bilen Bahri Hazar arasynyň gül-gunçasyny gara gözünüň garasy ỳaly görỳän, gyz-gelinlerini prilere meňzedỳän, gyỳa bakyp lagla dönỳän däli sylly daglaryny we şol daglaryň gaỳalary bilen bäsleşỳän galkan döşli ỳigitlerini jany-teni we ỳüregi bilen söỳỳän, hydyr gören gözel Türkmen Watanynyň diňe Türkmen Dili ỳaşadykça ỳaşap biljekdiginiň iň aỳdyň beỳany hem-de bizlere galdyryp giden iň mukaddes sargydydyr. Onuň öz gepiniň esasy hem tümmek ỳerini goşgularynyň iň soäky beỳtlerinde getirỳändigini-de biz bilỳäris. Türk dünỳäsiniň görnükli şahsyỳatlarynyň biri bolan Mustafa Kemal Atatürküň: “Türk diỳmek Türk Dili diỳmekdir” diỳen dürdäne sözleri-de şol hakykatdan dörändigi aỳdyňdyr. Ine, Magtymguly atamyz hem, biziň azyndan 8,000 ỳyllyk şanly geçmişe eỳe bolan, topraklaryny ençeme gezek keseki basybalyjylar wagtlaỳynça alsalar-da öz milli kimligini, dilini ỳitirmedik medeniỳetli milletimiziñ gujagynda önüp-ösüp ỳetişen we ata watanymyzyň ruhy aỳagyny has berkiden beỳik şahsyỳatlarynyň örän beỳikleriniň biridir. Alym hem syỳahatçy, Magtymgulynyň otuza golaỳ goşgusyny Alman diline terjime hem neşir eden “Arminus Vambery” 1860-70 ỳyllar aralygynda haçan-da derwiş eşigine girip Türkmenistana baranda, ençeme beỳik döwletler guran türkmenleriň agyr ỳagdaỳyny, hatda paỳtagt eder ỳaly ỳekeje şäherleriniň hem ỳokdygyny görüp gaty geň galỳar. Emma onuň has geň galan başga bir zady bar; Ol özünden Seỳle bir sorag edỳär: “Türkmenler Pamir daglarynyň eteklerinden Hazar deňiziniň ỳakalaryna çenli uzaỳan giňişlikde örän dagynyk ỳagdaỳda ỳaşaỳarlar. Olar nädip, dagap gitmän, özlerini bir millet derejesinde saklap bilỳärlerkä?”. Bu soragyna Vamberyniň özi şeỳle jogap berỳär: „Sebäbi her öỳde Magtymguly okalỳar, Görogly hem Oguznama okalỳar“. Ol özüniň „Ỳalan derwiş“ atly kitabynyň başga bir ỳerinde-de Türkmen bagşylarynyň öz milli dillerini hem medeniỳetlerini saklamakda, şonuň ỳaly-da Magtygulydan, Göroglydan we beỳleki gahrymançylykly dessanlardan aỳdymlar aỳtmak arkaly öz milletiniň ruhuny her hili agyr şertlerde-de güỳçlendirip ỳokary derejede saklamakdaky aỳgytly roluny şeỳle beỳan edỳär: „Biz Inçrburun obasyna baranymyzda, şu gije bagşy bar diỳip şowhunly habar ỳaỳrady. Şol gün ilki agşam, elinde diňe iki simli bir saz guraly bilen bir Bagşy geldi. Agyr märeke onuň töweregine üỳşdüler. Bagşy aỳdyma başlandan märekeden ses-üỳn çykmady, hemme uly-kiçi gulak bolup diňleỳärdiler. Meniň üçin bu sazlaryň hemmesi birsyhly ỳalydy, emma oturanlara gaty çuň hem güỳçli täsir edỳärdi. ỳaşulylar agyr oỳa digỳärdi, ỳaşlar bolsa edil urşa taỳyn ỳaly tolgunỳardylar. Men Türkmenler ỳaly ilki agşamdan daň atỳança ỳekeje bagşyň ỳönekeỳje ỳaly görünỳän saz guraly bilen aỳdymlaryna uly üns berip oturup biljek halk, dünỳäniň başga ỳerinde ỳokdur diỳip düşünỳärin“. Diỳmek, türkmen watanynyň ruhy aỳagynyň sarsmazlygyny kepillendirỳän gudratlarň iň gudratlarynyň biri, Türkmeniň saỳrak dili Magtymgulydyr. Hut şeỳle ruhy aỳagyň gudraty bilen, türkmen öz durkuny ỳitirip dargap gitmän eỳsem Köneürgenç (Horezşalar) döwletiniň synmagyndan 800 ỳyl soňra, öz hydyr gören mähriban topragyny Garaşsyz Watana öwrüp bildi. Magtymgulynyň ulusymyzyň milli hakydasynda şeỳle bir çuňňur hem güỳçli orny bardyr welin, halk arasynda aỳdylşy ỳaly: „türkmeni Magtymgulysyz göz öňüne getirip bolmaz, Türkmeni tanamadan hem Magtymgulyny tanap bolmaz“. Hatda birwagtlar biziň ýaşulylarymyz, ahun-mollalaryň wagyzlaryna-da Magtymgulynyň paỳhasy bilen ölçüp baha bererdiler. Meselem mollanyň aỳdỳan sözleriniň mazmuny Magtymgulynyň goşgularynda bar bolsa: „Hawa, Magtymguly işan hem aỳdypdyr, dogrudyr“ diỳerdiler. b-Magtymguly Türkmeniň modern milli edebiỳatynyň düỳbüni tutdy: Türkmen edebiyaty, umumy-türk edebiýatynyň aýrylmaz bir bölegidir. Sebäbi, ýokarda-da belläp geçişimiz ýaly, türkmen milleti, türki halklaryň we türk dünýäsiniň iň gadymy agzalarynyň biri, hatda onuň köki hem gönezligidir diýsek-de öte geçdigimiz bolmaz. Hut şonuň üçin hem türkmen edebiýatyny we onuň beýik hem görnükli wekili Magtymguly Pyragynyň döredijiligini, umumy-türk edebiýaty bilen birlikde, hatda bütin Gündogar edebiyatynyň çygrynda ele alyp öwrenmelidiris. Biz munuň şeýledigini beýik şahyryň ölmez-yitmez diwanynda-da görýäris. Magtymgulynyň eserinde umumy-türk edebiýatynyň, ylaýta-da Ýusup Balasagunlynyň “Kutatgu-Biligi” (11-nji ýüzýyl), Ahmat Ýasawynyň “Diwany Hikmeti” (12-nji ýüzý.), Rabguziniň “Kysasol-Enbiýasy” (14-nji ýüzý.), şonuň ýaly-da Emadeddin Nesiminiň, Alyşir Nowaýynyň, Muhammed Fuzulynyň we başgalaryň täsirini we yzyny görýäris. Bulardan başga-da şahyryň bütin arap we pars dillerinde ýazylan edebiýat bilen-de doly tanyşdygy bellidir. Şu aşakdaky setirlere üns bereliň: Jam göterip, baryp ỳetdim bir bapdan, Hyrka geỳip, il içinde san bolsam; Tün içinde baryp beỳtulla tapdan, Zar ỳyglaỳan sahyplara hun bolsam. Abu Sagyt, Omar Haỳỳam, Hemedany, Ferdöwsi, Nyzamy, Hafyz Perwany, Jelaleddin Rumy, “Jame ul-many”, Alarnyň jaỳynda men hem kän bolsam. Damganyda ỳörgen ussat Nowaỳy, “Çar diwany”, “Perhat-Şirin” zybany, Zahyreddin Babur, “Mizan-owzany, Gaşlaryna baryp men Mejnun bolsam. Okyp bildim Sagdynyň men “Bostanyn”, Gör, ne ajap Hakanynyň “Medỳny”, Istär men “Şahnama”, “Sakynamany”, Halyf Omar birlen Süleỳman bolsam. Salaman Afsaly serhoş eỳleỳip, Bahram Gury tutup, medhuş eỳleỳip, Azadul-döwläni bir guş eỳleỳip, Abu Mähfuz, Gyzyl Aslan han bolsam. Arbalet golunda, eỳ Magtymguly! Rüsteme Isgender hiç tutmaz ỳoly, Ne bolsa, bilgeỳ sen ilat hyỳaly, Dertliler öňünde men Lukman bolsam. Bilşimiz ỳaly, 18-nji ỳüzỳyla çenli Türk dünỳäsiniň resmi edebiỳatynda ulanylỳan edebi dil, Arap-Täjik sözleri köp garyşan „Çagataỳ“ türkçesidi, hatda Magtymgulynyň kakasy Döwletmämmet Azady-da öz „Wagzy Azat“ kitabyny şol dilde ỳazypdyr. Emma Magtymguly öňki däbi ỳöretmegiň ỳerine öz milletiniň ruhy dünỳäsini has baỳlaşdyrmak we gözỳetimini has giňeltmek maksady bilen, halk köpçülügine düşnükly hem ruhuna uýgun şekilde „Türkmen milli edebiỳaty“nyň düỳbüni tutỳar. Ol, bu ägirt uly hem çäksiz gymmatly işi durmuşa geçirmek üçin, mesnewi, murabbag, muhammes ỳaly arap aruz istiliniň ỳanynda, gadymy oguz däbi bolan goşuk (goşgy) istiline has agram berýär. Munuň üçin bolsa ol, bir tarapdan biziň baỳ halk döredijiligimizde belki müňlerçe ỳyl ỳaşap sünnälenip gelen halk aỳdymlarymyzdan, atalar sözümizden, hüwdilerimizden, lälelerimizden… egsilmez çeşme hökmünde peỳdalansa, ỳene bir tarapdan bolsa keseki sözleriň ýerine türkmen we beỳleki türki halklaryň dillerinde bar bolan sözleri ulanmaga çalyşỳar. Mysal üçin: Kim nan tapmaz iỳmäge, Kim ỳer tapmaz goỳmaga, Kim don tapmaz geỳmäge, Kim tirme şaly gözlär. Elbetde bu uly özgerişiň doly durmuşa geçip düỳpli ornaşmagy, diňe uzak wagtyň dowamynda bolup biljekligi üçin, onuň bu düỳbüni tutup giden mekdebiniň kämilleşme süresi (prosesi) biziň günlerizde-de dowam edỳär. Magtymguly hakykatda köpçüligiň her bir topary üçin ỳa-da goşgyñ temasyna görä özboluşly uỳgun dil ulanỳar. Mysal üçin siỳasy-jemgiỳetçilik ỳa-da öwüt-nasyhat ỳaly temalarda, ỳokarda-da görşümiz ỳaly, umumy halk köpçülpgine örän düşnükli, gündelik gepleşigine gaty ỳakyn bir dilde ỳüzlenip ỳazỳar. Emma pelsepe we tasawwuf (sopyçylyk) ỳaly aỳdyň bolmadyk hyỳaly oỳlanmalar (abstrakt) ulgamynda pikir ỳöredende bolsa, bu ugurda umumy Türküstan ve Gündogar mekdeplerinde däbe öwrülen dilde, gaty köp arap sözleriniň ýardamy bilen ỳazmaly bolỳar. Sebäbi Arapça bütin yslam dünỳäsinde Din, ylym we pelsepe diline öwrülỳär. Hatda Abunäsri Farabi, Ibni Sina ỳaly beỳik alymlarymyz-da öz eserlerini Arap dilinde ỳazỳarlar. Emma Magtymguly şeýle ýagdaýda-da türkmeniň milli ruhuny we düşünjesini göz öňünde tutup ỳazỳar, aşakdaky setirler ỳaly: Köňül perwaz eỳläp galdy ỳerinden, Howalanmyş, gökden iỳnmez ỳaranlar Bir hyỳala düşmüş, çykmaz serinden, Bu hyỳaldan gaỳdyp dönmez ỳaranlar. Noş edipdir muhabbetiň gandyndan Gulak tutmaz zahidleriň pendinden Turdy mekanyndan, çykdy bendinden, Dolanyp ornunda gonmaz ỳaranlar. c,d-Magtymguly, Türkmen milli filosofiỳasyny döreden hem-de garaşsyz döwlet gurmagyň sawçysydyr: Magtymgulynyň milliliginiň bu taraplary aşakda aỳratyn bölüm edip ele alynỳar. Magtymguly döwrüniň milli serdary hem garaşsyz döwletiň sawçysy: Magtymgulynyň ençeme ýurtlary aýlanyp, Türküstanyň ylmy merkezlerinde bolup, okap, örän baý hem gymmatly tejribeleri gazanandan soň mähriban halkynyň arasyna gaýdyp gelmegi bilen onuň ömrüniň, syýasy-jemgyýetçilik meýdanynda iň jogapkärçilikli ýyllary hem-de taryh öňündäki synagy başlanýar. Gözel ilim, sen diýp sökerem ýollar, Gözüm gubarlandy, zebundyr hallar. Kenarda dargaýan eýesiz sallar, Deprenmeý ýaş döküp, umman, sil gözlär. Bütin durky il-gününe bolan çäksiz söýgüsi bilen ýugrulan, gözel türkmen topragy iň arzyly käbesine öwrilen Magtymguly, bu synagdan başyny dik tutup geçdi. Diňe öz döwriniň däl eýsem halkynyň geljegki we geljegki nesilleriniň ruhunda we kalbynda ebedi ýaşajak mukaddes ideallaryny, beýik mekdebini, aýdyň ýörelgesini goýup, özboluşly tagmasyny basyp gitdi. Biziň dürli kitapdyr makalalardan edinip bilen maglumatymyza görä hem-de onuň öz ölmez-ýitmez eserinden belli bolşy ýaly şahyr, atasynyň eserinde çeper beýanyny tapan, türkmen halkynyň taryhy arzuwy, ýagny „özbaşdak, erkin döwlet gurup döwletli ýaşamak“ arzuwyny durmuşa geçirmek ugrunda, bütin tejribedir ylmyna daýanmak bilen,dürli ýollara pikir aylap, içeri we daşary ýagdaýlaýlary, halkynyň maddy we ruhy potansiýallaryny gözden geçiryär hem-de ähli mümkinçiliklerden ýerlikli peýdalanmaga çalyşýar. Her zady ilki özüňden başlamalydygyna, esasy daýanjyň bolsa öz halkydygyna, emma diňe agzybir halka daỳanyp boljakdygyna ynanan Pyragy, halkyna şeýle ýüzlenýär: Bir-biriňi çapmak ermes ärlikden, Bu iş şeỳtanydyr, ỳogsa körlükden. Agzyalalyk aỳrar ili dirlikden, Döwlet dönüp, nobat duşmana gelgeỳ. Magtymgulynyñ halky her taraplaýyn goly taýýarlamak üçin öñe sürýän örän ähmiýetli hem ylmy garaýşy, güýç bilen siýasat, teori bilen pratik arasyndaky gatnaşykdyr. Ýagny olaryñ bir-birini kämilleşdiýändigi, biri bolmasa beýlekisiniñ täsirsiz boljakdygyny, hem siýasatly we hemme taraply düşünip uzakdan görüp bilýan ugurtapyjy ýolbaşçylar, hem-de uruş meýdanynda duşmany görende keýpi açylýan arslan ýürekli ýigitler gerekdigini örän ýerlikli nygtamasydyr: Goç ýigidiñ ady çykmaz, Döwleti, maly bolmasa. Endişeli iş bitirmez, Meýdanda däli bolmasa. ... Ýigidiñ hyýaly bolsa serinde, Çykar bir gün, çöküp galmaz garynda, Hile hem bir batyrlykdyr ýerinde, Ony başarmaga kişi gerekdir. Ol, bu ugurda bar güýji bilen dalaş edip, ähli ýollary synaýar. Birleşen güýç bilen nämeler edip boljakdygyny, Il-Güni gysyp gowurýan, ynsanlyk derejesini kemsidýän, hor-homsy gözgyny ýaşaýşa sebäp bolýan şertleri özgerdip, azatlygyň, ynsanlarça ýaşamagyň ýeke täk girewi bolan garaşsyz hem erkin döwlet gurmagyň diňe agzybirlik bilen hakykata öwrüp boljakdygyny, halkyň dili bilen halkyna ýüzlenip aýdýar, halkyny galkyndyrýar, gayrata getirýär: Köňüller, ỳürekler, bir bolup başlar, Tartsa ýygyn, erär topraklar,daşlar. Bir suprada taýýar kylynsa aşlar, Göteriler ol ykbaly türkmeniň. Türkmenler baglasa, bir ýere bili, Gurudar Gulzumy,derýaýy Nili. Teke, Ýomut, Gökleň, Ýazyr, Alyly, Bir döwlete gulluk etsek bäşimiz. Halk, maddy hem ruhy taýdan belli derejede taýynlanandan soň bolsa, gulçulykdan gutulmak üçin bar güýji bilen herekete geçmelidigini şeýle beýan edyär: Gorka-gorka yflas ýagdaýa düşdük, Takdyr näme bolsa, görülsin indi; Pikir gazanynda gaýnadyk,bişdik, Degme, ol joş urup ýörülsin indi! Oturmasyn kempir, ýaşlar dul bolup, Galmaňlar, türkmenler, ile dil bolup, Rakyp ähli musulmana gul bolup, Ilersi Soňydag sürülsin indi. Üstümizden duşman höküm sürendir, Mü-mün bary jebri-jepa görendir, Ogul-gyzy har öňüne berendir, Hemmeler ol jaýdan syrylsyn indi. Pyragy ýüz tutar türkmen iline, Duşman gol urmasyn gyzyl gülüne, Dostlar, bizi ahyratyň siline Gark etmänkä, rakyp gyrylsyn indi. Magtymguly bu çagyryşlaryň ỳany bilen, daşary we halkara şertleriň ähli mümkinçiliklerinden peýdalanmak ugrunda-da örän paýhasly hem ugurtapyjylykly syýasatlara ýüz urýar. Türkmen Han-Begleri bilen yzygiderli geňeş geçirip pikir alyşyp durmagyň daşyndan hem, şol wagtlar garaşsyzlyk ugrunda Owganystanda hereket edýän, asly Abdal türkmenlerden bolan Ahmat Dürrany bilen arkadaşlyk etmek ýollaryny geňeşmek maksady bilen, onuň öz çakylygy esasynda, Çowdurhanyň baştutanlygynda birnäçe adam, şol sanda öz dogany Abdyllany Owganystana iberýärler. Emma gynanç bilen olar, ýolda duşmanlar tarapyndan şehit edilýär. Şahyr bu pajygaly waka hakynda, ilki Çowdurhany, soň bolsa öz dogany Abdyllany ýatlap şeýle ýazýar: Ahmet Patyşadan habar almaga Umyt etdi iller Çowdurhan üçin, Sag baryp, salamat gaýdyp gelmäge, Oňmady ykballar, Çowdurhan üçin. Çowdurhan görejim, köňül diregim, Sen wepat bolup sen zarlar içinde Gökleňde pälwanym, ile geregim, Halky goýup gitdiň narlar içinde. ... Gülüp-oýnamadyk bile şat bolup, Başdan gitdi, bütin bizden ýat bolup, Magtymguly zar aglapdyr, mat bolup, Kaýda mesgen tutduň, gardaş Abdylla. Magtymguly bulardan başga-da, Gajarlardan dil hem aslymyzyň bir bolmagyndan, Owganlylardan bolsa mezhep birligimizden peýdalanyp haraý gözlemelidigini Il-Gününe maslahat berýär. Şahyr, ömrüniň yekeje salymyny-da halkynyň ykbalyndan sowa geçirmeýär. Hut şonuň üçin hem halk oňa „Milli şahyr“ diýen beýik ady berýär. Dogry, magtymguly özüniň derýa ýaly giň ýüreginde beslän we bütin ömrüni ýolunda sarp eden „Garaşsyz Türkmen Döwletini“ gözi bilen görüp bilmedi. Belki-de bu beýik ynsan üçin esasy mesele ony öz gözi bilen görmeklik-de bolan däldir. Emma ol, Garaşsyz türkmen döwletiniň bir gün guruljakdygyna welin, bütin durky bilen doly ynanyp gözüni asuda yumandyr. Onuň ýoly, onuň goýup giden beýik mekdebi, özünden soňky nesilleriň tarapyndan, hemme taraplaýyn dowam etdirildi, ösdirildi hem durmuşa geçirildi. Onuň edebi mekdebini, Kemineler, Mollanepesler, Seýdiler, Zelililer, Mätäjiler, Misgingylyçlar dowam etdirip, bu günki ýüzlerçe türkmen edebiýatçy alymlary, şahyrlary, sungat işgärleri, ony gülledip dünýäniň iň ösen ýurtlarynyň derejesine ýetirdiler. Bu gün türkmen kitaplarydyr gazýet-jurnallarynda, bagşylaryň aýdym-sazynda, radio-telewiziondyr internetlerde, kino-teatrlarda, Türkmenistanda we dünýäniň ähli ýurtlarynda gije-gündiz Magtymgulynyň ady ýaňlanyp dur. Onuň syýasy ýörelgesi bolsa Nurberdihanlaryň, Gowşythanlaryň, Gurbanmyrat işanlaryň, Jüneýthanlaryň, Osmanahunlaryň tarapyndan dowam etdirilip, on müňlerçe türkmeniň saýlama ogul-gyzlary şol ýola başlaryny goýdylar. Garaşsyz Bitarap Türkmenistan Jemhuriýetiniň gurulup Ata Watanymyz Güneşli Türkmenistanyň ýaşyl baýdagynyň Birleşen Milletler Guramasynyň jaýynda, dünýäniň ähli döwletli milletleriniň baýdaklarynyň arasynda buýsanç bilen pasyrdap durmagy, beýik akyldarymyz we milli şahyrymyzyň giň ýüreginde besläp giden mukaddes arzuwlarynyň hakykata öwrilmeginiň subutnamasydyr. Magtymguly Adalat hem beỳik Umanizmiň Jarçysy: Beỳik Pyragynyň şahsyỳatynyň bu tarapyna göz ỳetirmek üçin, onuň bu ugurdaky altyn goşgularyndan diňe birnäçe setirine üns bermek ỳeterlikdir: Kimlere altyn täçdir, Kimler saỳyl mätäçdir, Kimler düỳpden gallaçdyr, Kim parça, haly gözlär. Kim nan tapmaz image, Kim ỳer tapmaz goỳmaga, Kim don tapmaz geỳmäge, Kim tirme şaly gözlär. Magtymguly, huş eỳläp, Gez didäňi ỳaş eỳläp, Däli köňül joş eỳlaäp, ỳüzmüň hyỳaly gözlär. … Yrỳa boldy köpüň okan namazy, Taňry hiç birinden bolmady razy, Pygammar ornunda outran kazy, Para üçin elin aça başlady. Şalarda galmady hökmi-adalat, Bir pul üçin mufti berer rowaỳat, Bil, bu işler, nyşanydyr kyỳamat, Zalymlar bitoba öte başlady. … Süleỳman sen, mura bir gulak goỳgul! Sözüni diňlegil!, jogabyn aỳgyl! Hakim bolsaň, halky gün kimi çoỳgul! Akarda suw, ỳa öserde ỳel bolgul!. Ỳokardaky nusgalaryň iň soňky dört setirine gowy üns berebimizde, “adalatyň” ỳekeje beỳtde şeỳle doly hem çuň manyly beỳan edilmegi “diňe Magtymgulynyň aňyndan çykyp biler” diỳỳäsiň. Eger-de biz özümüz ony çuňlugy hem gerimi bilen öwrenip dünỳäniň beỳleki dillerinde-de açyklap bilsek, onda bu beỳt, Lahe şäherinde ỳerleşỳän “halkara adalan diwany”nyň jaỳynyň maňlaỳynda altyn harplar bilen ỳazylardy diỳip düşünỳärin. Sebäbi, Magtymguly bu ỳerde 5 sany simwol arkaly adalaty iň doly, iň gysga, iň güỳçli hem-de ähli adamzat üçin iň düşnükli görnüşde beỳan edipdir. Ỳagny: ỳele, suwa, ynsa-jynsa hokum süren “Süleỳman” dünỳä edebiỳatinda güỳjüň hem gudratyň, “garynja” bolsa güỳçsizligiň hem ejizligiň, “gün” ỳagşyny-ỳamany, güli-dikeni, beỳigi-pesi deň çoỳmagyň, “akar suw” deň suwarmagyň, “ỳel” bolsa ähli barlyklara deň ösmegiň simwollarydyr. ỳokarda-da belläp geçişimiz ỳaly, Magtymgulynyň dili köp ýerde simwollar dilidir, simwollar bolsa ähli adamzat arasynda iň düşnükli, az hem uz beỳan guraly bolsa gerek. Magtymguly Türkmeniň beỳik Mugallymy: Magtymguly öz mähriban halkynyň beden hem ruhy taỳdan sagdyn ỳaşamagy üçin gije-gündiz alada edpdir. Onuň diwanynyň uly bölegi, çagalaryň terbiỳesinden başlap ulylaryň has kämilleşmegi ulgamynda ỳazan öwüt-nasyhatlaryndan ybaratdyr. Nas atmak, çilim çekmek ỳaly beden saglygyna zyỳanly ham-de gyýbat, bahyllyk, husytlyk, ỳalançylyk, iki yüzlülik we päli ỳamanlyk ỳaly ruhy sagdynlyga howply we halky tozamaga alyp barỳan gylyk-häsiỳetleriň garşysyna yzygiderli çykyş edip göreşipdir. Bularyň her biri hakynda aỳdan goşgulary biziň hemmämize örän tanyşdyr. Magtymgulynyň goşgularynda “mertlik” we “namartlyk” meselesi erş-argaç bolup geçỳär. Sebäbi ol, ähli oňat hem köpçülige bähbitli gylyk-häsiỳetleri “mertlik” we ähli ziỳanly häsiỳetlrti bolsa “namartlyk” sözleri bilen beỳan edỳär. Aşakdaky nusgalara üns bereliň: Mert oldur ki bolsa köñli rähimli, Göwresi giň gerek, özi pähimli, Giň ỳerde garga deỳ bolsun wähimli, Ỳerinde hünäri, işi gerekdir. … Namart çaşyr küren ile baş bolsa, Aỳbyn açar, öz ilinden daş bolsa, Serhoş bolan goç ỳigide duş bolsa, Salar gyljyn, üçi nedir dört nedir. Magtymguly aỳlan pelegiň çarhy, Tanyr sen şol zaman duş gelen nyrhy, Namardyň ỳanynda ỳok iliň parhy, Pälin gözlär, mekan nedir, ỳurt nedir. … Owal akan ỳerden akarmyş aryk, Men-menlik edeniň tanapy çüỳrük, Mertden aşna tutsaň abraỳňa şärik, Namart aşnasyna hile getirmiş. Magtymguly ikiyüzlülige hem gözboỳagçylyga garşy yzygiderli çykyş edỳär. Ol, bir tarapdan hakyky sopylary hormatlap ulu pirleri öz ussady hökmünde sylaỳar, emma ili aldap öz bähbidini araỳan ruhanylary bolsa berk tankytlaỳar: Işanlary her gapyda tapylar, Mollalarna ỳok myjabat ỳapylar, Öwülỳä men diỳip jögi sopylar, Gygyryp, asmana böke başlady. … Aşyk men diỳp lap urarlar ỳalandan, Bellisini aỳdar sorsaň bilenden, Il gözüna ỳüz ỳyl tagat kylandan, Ỳagşydyr bir säher gözden ỳaş gelse. Şol bir wagtyň özünde ol, il arasynda “ỳüz gören linnet görmez” diỳilşi ỳaly, dogruçyllygy, ỳagşa ỳagşy, ỳamana ỳaman dimegi başarmalydygyny ündäp çykyş edỳär: Hiç köňül şatlygy çykmaz, Bir köňül ỳykmaỳan ärden, ỳagşylyk tamasyn etme, Ỳamanlyk çykmaỳan ärden. Ỳokarky beỳti men, birnäçe ỳyl mundan öň bir Azerbeỳjanly alym dostumyň ỳaninda okanymda ol: “Bu sözler Günbatar filosofi Niçäniňki, bu goşgyny kim goşupdyr?” diỳip sorady. Men oňa: “Bu goşgyny biziň nilli şahyrymyz Magtymguly, Niçeden takmynan ỳüz ỳyl öň goşupdyr, belki-de “Gündogar örän ulydyr” diỳỳn Niçe, Gündogar edebiňatyny öwrenip ỳörkä Magtymgulynyň düşünjeleri bilen hem tanyş bolandyr” diỳip jogap beripdim. Pyragynyň diwanynda iň esasy tema, ỳokarda-da görşümiz ỳaly, watany, il-güni söỳmeklikdir: Her kimiň özüne Müsürdir jaỳy, Ỳadyndan çykmaỳyr baỳramy-toỳy, Jan saglygyň bolmaz hiç deňi-taỳy Agşam ỳatyp, ertir şükrün kyl ỳagşy. Bir biwepa ỳara gülüp bakandan, Şirin jany yşk oduna ỳakandan, Ỳat illerde mysapyrlyk çekenden, Ursa, sökse, horlasa-da il ỳagşy. … Mestana ỳörinçäň gaỳry ỳurdunda, Önüp-ösen öz ỳurduňdan aỳrylma! Magrur käkilik deỳ nebsiň ugrunda, Dama düşüp, ganatyňdan aỳrylma. (dama=duzaga) Ỳokardaky setirleriň gudratyna we onuň içindäki çuň realizme, „derdi çeken biler“ diỳilşi ỳaly, ỳyllar boỳy ilinden-ỳurdundan aỳra ỳaşamaga mejbur bolanlar, bar durky hem ỳüregi bilen duỳarlar hem oňa doly düşünerler. Aslynda Magtymguly her bir ynsanyň haỳsy ỳaşda we nähili şertlerde ỳaşaỳan bolsa-da elmydama ỳanyndadyr, golundan tutar, ỳol görkezer. Kä wagyt, gaty ỳekessirärsiň, ỳa-da başga bir iliň içine ỳeke öỳli bolup düşersiň. Toỳuň toỳa, ỳasyň ỳasa meňzemejek ỳaly darygyp kemsinersiň. Hut şeỳle ỳagdaỳda-da Magtymgulynyñ diwanyny eliňe alyp okarsyň welin, göwnüň giňäp ỳüregiň açylyp gider: Magtymguly, ỳalan-ỳaşryk sözleme, Nogsanyň içinden haỳyr gözleme, Egisgin derdiňi diỳgin, gizleme, Il-ulusdyr dosty-ỳary ỳekäniň. Kä wagytlar, gaty agyr günler başyňa düşer, edeniň oňuna bolmaz, tutan işiň ỳol almaz, dünỳäň daralar, geljegiň garaňky ỳaly görüner, hatda il-gün seni unudan ỳaly, derdiňi paýlaşyp ỳüregiňi boşatmana-da adam tapmarsyň, mahlasy; hiç ỳerden hiç hili haraỳ ỳok ỳaly göwni çökgünlige uçrarsyň, eliň işden sowar, galam eliňde doňar!. Ynha, edil şeỳle ỳagdaỳlarda-da Pyragy ỳanyňdadyr: okarsyň, okadygyňça eliňe düỳç geler, ỳüregiňe umyt dolar, ỳene işlemäge, ỳene ỳazmaga başlarsyñ .. Günde ỳüz müň göç hem bolsa ol dünỳä, Ol mukdar bu dünỳä gelen-de bardyr. Ỳüz müň akmak bolup, gitse raỳyna, Ỳüz müň özün ỳola salan-da bardyr. Magtymguly, köňle gaỳgy getirme, Bu bir iş wagtydyr, özüň ỳitirme, Sözüm aňlan ỳok diỳp, ümsüm oturma, Jahan giňdir, çendan bilen-de bardyr! … Magtymguly, şükür eỳlegil hudaỳa, Ölüm barabardyr şahu gedaga, Bisabyr gul tiz ỳolugar belaga, Sabyrly gul dura-dura şat bolar. Hut şeỳle hem bolỳar; gün geçỳär, aỳ aỳlanỳar, ỳyllar bir-biriniň yỳzyndan kerwen gurap gidip barỳar, gidip barỳar…bir gün gelỳär; Türkmen öz garaşsyz döwletine, Magtymgulynyň öz deňiz ỳaly giň ỳüreginde besläp arzuw edip giden milli döwletine onuñ çowluklary, ýuwluklar...eỳe bolỳar. Magtymgulynyň ỳurdunda, Garaşsyz Bitarap Türkmenistanda Magtymgulynyň hatyrasyna halkara ylmy maslahat geçirilỳär, dünỳäniň dürli üurtlaryndan gelen ähli alymlardyr beýleki myhmanlar Gerkeze gidip Beýik türkmen şahyrynyň basan topraklaryny zyỳarat edip, onuň dem alan howasyndan dem alỳarlar… Ynha, hut şonuň üçinem biz, Magtymguly Türkmeniň beỳik mugallymydyr diỳỳäris. Türkmen öz beỳik mugallymlarynyň; Oguzhan Atamyzyň, Korkut Atamyzyň, Andalybyň, Azadynyň, Magtymgulynyň, Keminäniň … we olaryň yzyny dowam etdirip gelýän, döwrümiziň beỳik şahyrdyr ỳazyjylarynyň mekdebinde ýetişip, olaryň paỳhasyndan ganyp TÜRKMEN bolỳandyr. Hut şu hakykatlary göz öňünde tutmak bilen Garaşsyz Türkmenistanyň ilkinji prezidenti Beỳik Saparmyrat Türkmenbaşy şeỳle baha beripdi: „Magtymguly Pyragy biziň beỳik akyldarymyz, bu beỳik ynsanyň pähim-paỳhasynyň ölçegem, çägem, belli bahasy hem ỳokdyr. Onuň ruhy türkmeniň aňyna hem ganyna siňmelidir“. Ikinji Bölüm: Magtymgulynyň dünýägarayşynda filosofik oylanmalar hem sopyçylyk düşünjeleriň yzlary (Pyragynyň içki dünyäsine gysgaça syn) Türkmeniň milli şahyry, filosofi we beýik akyldary Magtymguly Pyragy (1780-1733) takmynan 150 ýyl bäri Asýaly hem Ýewropaly alymlaryň ünsüni çekip gelýär. Onuň goşgulary hem öz şahsyýatynyň dürli taraplary belli derejede öwrenildi hem-de dürli gözgaraýyşlar bilen oňa baha berildi. Onuň goşgularynyň gaty köptaraplylygyny göz öňünde tutmak bilen, uly gündogary öwreniji Bertels Pragynyň diwanyny tutuş dünýäni özünde görkezýän, ertekilerdäki Jemşidiň jamyna meňzetdi. Magtymgulynyň içki dünýäsini öwrenmek örän uly hem yzygiderli işi talap edýär. Ol, ne bir makala sygar, ne-de bir žurnalistik işiň temasy bolup biler. Şeýle-de bolsa bu agyr işe bir giriş hem başlangyç hökmünde bu makalada, sopyçylyk hem-de pyragynyň goşgularynda sopyçylyk oýlanmalaryň yzlaryny güýjüm çatdygyndan gysgaça açyklamagy göz öňünde tutdum. Adamzadyň öz töweregini gurşap aln dünýä we ondaky örän geń hadysalar hakyndaky oýlanmalary. Olaryň ilkinji dini ynançlarydyr ertekilerinde beýan edilýär. bu oýlanmalardyr düşünjeler adamzat taryhynda ilkinji gezek sumerleriň tarapyndan pahna ýazuwy bilen gaty köp tabellerde ýazuwa geçirilýär (b.e..ö. III. müňýyl). Soň gadymy Wawilonda,Ýunanda, yzyndan bolsa Iskenderiýýede (Müsürde) has ösdürülýär, oýlanmadan akyl ýetirmäge, hyýalbentlikden ylym derejesine baryp ýetýär. Örän düzgün-tertip bilen sistematik akyl ýöretmek gurallary hökmünde „pelsepe“ we „mantak“ alymlar tarapyndan esaslandyrylýar. Resmi diniň ruhanylarynyň tarapyndan yzygiderli basyş görkezilmegi zerarly alymlardyr filosoflar miladi altynjy asyryň ortalarynda Ýunany terk edip Müsüre geçýärler we ylmy işlerini ol ýerde dowam etdirýärler. Olaryň eserleri arap diline-de terjime edilýär. Şeýlelik bilen, öňde örän baý bolan arap dili, ylym we pelsepe diline-de öwrülýär. Hatda şu gün hem türk dilinde-de pars dilinde-de arap sözlerini ulanmadan bu temalarda eser ýazmak mümkin däl diýen ýalydyr. Bu ýagdaýy biz Magtymgulynyň dünýä hakyndaky pelsepi oýlanmalaryna degişli goşgularynda-da görýäris. Yslam dininiň ýaýramagy bilen bu gymmatbahaly eserler-de Müsürden Gündogar Türküstana çenli ýaýrady hem-de yslam dünýäsiniň alymlarynyň tarapyndan gaýtadan işlendi. Inha, sopyçylygyň (sufizmiň) ylaýta-da onuň dünýägaraýşynyň özeni bolan „barlygyň birligi“ (wähdeti wujud) düşünjesiniň esasi, şol eserlerdir. Bilşimiz ýaly dürli-dürli dini ynançlary hem medeniýetleri bolarn köp sanly halklar we ülkeler yslam dininiň çygryna girizilýär. Yslam güýçleri bilen ýerli halklaryň arasyndaky gylyç urşunyň netijesi birnäçe ýylyň dowamynda belli bolýar. Emma ondan soň başlanan ruhy çaknaşyklar, ýagny yslam dini ynanjy bilen gadymlardan dowam edip gelen Budizm, Manizm, Şamançylyk, Zaratustrizm, Mesihilik ýaly dürli dini ynançlaryň arasyndaky ruhy we medeni çaknaşyklarkyr garşylykly täsir etmeler gaty uzaga sürýär. Bu garşylykly täsiriň netijesi bolsa dürli-dürli mezhepleriň we tarykatlaryň ýüze çykmagy bolýar. Ýokarda-da belläp geçişimiz ýaly sopyçylyk akymlary-da Ýunyn pelsepesi, Yslam hem gadymy dini ynançlaryň badaşmasyndan ýüze çykan bir ruhy sentez hasaplanýar. Sopy we Tasawwuf (sopyçylyk) sözüniň köki hem gelip-çykyşy dogrusynda birnäçe düşünje orta atylypdyr. Käleri onuň köküni Ýunan sözi bolan „sufia“ ýagny bilim sözünden, käleri ony arap sözi „säffe“ ýagny „seki“ süzünden hasap edýärler. Sebaäbi yslamyň başlangyç döwründe Abuzer we başga-da birnäçe, Mumammed pygammmeriň sahabalary (yakynlary) gijeler mejjidiň sekisinde ýatyp halkyň berýän hudaýýolylary (sadakalary) bilen ýaşar ekenler. Käbirleri sopy sözüni arap sözi „sowf“ yagny derwişleriň geýýän eşigi bolan „hyrka“ tikilýän gödegsi yüň matanyň adyndan gelip-çykandygyny, we käbirleri bolsa arassa manysyndaky „saf“(sap) sözünden gelendigini öňe sürýärler. Magtymgulynyň goşgularynda-da soňky iki sözi aňladýan setirler gabat gelýär: Sopylyk esbaby hoşdur, geý içiñni sap edip Bolsa möý-möjek içim, bu esgi şaly neýlerem. Sopyçylyk umuman bir dünýägaraýyş bolmagy bilen bir wagtyň özünde, ynsan ruhuny bu dünýä degişli ähli erbetliklerden hem bulaşyklyklardan arassalamak üçin geçilýän, birnäçe öwrüm hem basgançakdan ybarat belli bir ruhy we maddi ýörelgedir. Bu ýörelgä „Tarykat“ diýilýär. Sopyçylygyň sütüni „Tarykat“, mezhebiň esasy bolsa „Şarygat“dyr. Şarygat hakykatda yslam dünýäsiniň esasy kanunydyr. Türküstan piri Hojaahmat Ýesewi özüniň Diwani Hikmet kitabynda tarykaty „maňyza“ we şerigaty bolsa „gabyga“ meňzedýär. Maňyz yokarda-da bolsa ony saklamaga gabyk-da gerekdir. Şonuň üçin hem Türküstan sopyçylygynda mezhep däpleriniň ýerine ýetirilmegine-de örän ähniýet berilýär. Adamzat nirden gelip nirä barýar? Ýa-da ynsan we dünýä ýokdan bar edilipmi ýada bardan ýaradylypmy? Diýen soraga tasawwufda (sopyçylykda) „bardan ýaradylypdyr“, „ynsan we dünýäniň ähli barlyklary tañrynyň özünden döräpdir we her bir zatda taňrynyň öz nury bardyr, dünýädäki ähli barlygy taňrynyň tejellisidir (görünýan we nuruny saçýan ýeridir)“ diýen düşünje öňe sürülýär. Bu düşünjä görä ýaradan bilen ýaradylanyň tüýsi we jowheri birdir. ”Tebrizli Saibiň” sözi bilen: „her zerräniň kalbyn dilseň, içinde güneş görersiň“. Şeýle garaýyşy biz Magtymgulynyň ençeme goşgularynda-da aç-açan görýäris. Mysal üçin: Her eşýadan ýar sypatyn ders aldym Kur-an kaýsy, kitap kaýsy bilmedim … Her eşýada ýar jemalyn nagş etdi, Ap kaýsydyr, şerap kaýsy bilmedim … Asla seni görmemişim dildarym Gumrymy sen, bilbilmi sen, näme sen Gamgyn köñlümi hyýalyñda aldaram Bag içinde gülgülmi sen, näme sen. Garakçymyñ ýa seýitmiñ, hojamyñ Ýa sakymyñ, ýa şerapmyñ ýa jammyñ ýa ýelmi sen, ýa gündizmiñ gijemiñ Ýa aýmy sen, ýa günmi sen, näme sen Magtymguly geç namysdan, aryñdan El götergil, bu wepasyz käriñden Dünýä doly, sen gapyl sen ýaryñdan Meý-mesmi sen ýa şeýdamyñ, näme sen. Şeýlelik bilen tasawwufuň iň esasy düşünjjesi, ýagny „wehdeti wjud“ (barlygyň birligi) ýüze çykýar. „Barlygyň birligi“ gadymy Ýunanyň filosofi Herakliýusyň (b.e.ö. V ýüzýyl) tarapyndan şeýle beýan edilýär: „… we hakykat birdir, ähli barlyk gyzgyn hem gurak maddadan çykypdyr, ýene-de şol madda öwrülýärler we iniş-çykyş ýoly geçýärler. Inişde ot topraga we suwa öwrülýär, çykyşda bolsa toprak suwa we oda baryp ýetýär. Köplük diňe daş görnüş bolup iç we mazmun birlikdir, ynsanyň ruhy-da şol ýokarky oduň bir uçgunydyr we ölümden soň ýene-de şol oda baryp gowuşýar“. Bu düşünje soň Eflatun hem Ärestu tarapyndan has dolurak görnüşde beýan edilýär. kur-ani kerimde-de „innä lillahi we innä ileýhi rajeun“ (biz sendendiris, ýene-de saňa öwrülýäris) aýat, ýokardaky düşünjelere örän ýakyndyr hem-de tasawwufda oňa daýanylýar. Sopyçylyk düşünjelerinde-de birden diňe birlik çykýar, köplük bolsa geçiji we ebedi barlygyň maddi dünýa ýaýramagy hem eçilmeginiň netijesidir. Ebedi barlyk, ähli zatlara nuruny (güneşini) saçýan gün ýalydyr. Güneş bilen günüň tüýsi hem jöwheri birdir. Ýa-da gom atyp duran çäksiz bir Okeandyr, ol çaýkananda ýer ýüzüniň ähli çöketleridir çukurlryny doldurup aýry-aýry şekillerde görünýär, emma olaryň hemmesiniň tüýsi we jöwheri birdir. Aýrylyk diňe gaplardadyr içindäki suwlarda däldir. Suwuň reňki-de ýokdur şekli-de, diňe aýry-aýry gaplarda dürli reňk hem şekilde görünýär. Şeýle düşünje esasynda, ähli maddi we ruhy aýrylyklar, şol sanda dürli dinler hem mezhepleriň aýratynlyklary diňe daş görnüşde we şekilde bolup olaryň ählisiniň tüýsi hem jöwheri birdir. Aýralyklara sebäp bolýan şu şekiller we daş görnüşler aradan çykmagy bilen olaryň hemmesi bir bolup öz asyllaryna ýagny beýik biribara gowuşýarlar. Wähdeti wujud (barlygyň birligi) sopyçylyk akymlarynyň her birinde özboluşly beýan edilýär. Bu düşünje biziň beýik şahyrymyzň goşgularynda, ylaýta-da „Mährap kaýsy bilmedim“ de örän aýdyň hem çeper görnüşde beýan edilýär: Abdal maña ebet jamy sunaly, Mejjit kaýsy, mährap kaýsy, bilmedim Ol güdazda janym erip ýanaly, Abat kaýsy, harap kaýsy, bilmedim. Bir tabyşa tap etmedim toz boldum Toprak boldum, ataş boldum, suz boldum Daşdan bişdim, içden köýdim, köz boldum, Kenar kaýsy, kebap kaýsy, bilmedim. Nebse uýdum, özüm bildim hyrs boldum Akyl işin, dogry sandym, ters bildim Her eşýadan, ýar sypatyn ders aldym, Kur-an kaýsy, kitap kaýsy, bilmedim. Magtymguly ol mekanda, meks etdi Şyhlar turdy, ýigitler deý raks etdi Her eşýadan, ýar sypatyn äks etdi, Ap kaýsydyr, şerap kaýsy, bilmedim. Tasawwuf düşünjesine görä ynsan we dünýäniň ähli barlyklary şol ilkinji Taňrylyk (ilähi) mekanlaryndan aýrylan günlerinden bäri, elmydama ýene-de şol mekana gaýdyp barmagyň we ýaryň wysalynyň (ýara gowuşmagyň) joşgunydyr takatsyzlygynda, yşgynda, talwasynda we heýjanynda ýaşaýarlar. Pelegiň agyp-dönmesinden çäksiz deňizleriň haýbatly gom atyp durmagy, bulariň ählisini herekete getirýän güýç şol, „ýara gowuşmagyň yşgy“ we heýejanydyr. Möwlana Jelaleddiniň tüýduk hakyndaky sözleri bilen: „Gargylykdan kesilenimden bäri, Barçany aglatdy ýüregmiň zary“. Şeýle düşünjelere görä tasawwufda, gelen ýeriňe dönmek we taňrynyň nurundan parlamak ugrundaky ýolagçylykda „yşk“, iň ýokarky makam we duralgadyr. Yşk ýolunda ähli zatdan geçmelidir, hatda ynsanyň jany bu ýulda beriljek iň arzan matadyr. Muhammed Ykbalyň sözi bilen: „yşgyň ýeri menber däl, dar agajydyr“. Mansur Hallaj we Emadeddin Nesimi şeýle çyn aşyklaryň iň kämil göreldesi hem simwolydyr. Olar yşk ýolunda demlerini almadan jan berdiler. Magtymgulynyň goşgularynda-da „yşgyň“ aýratyn ýeri bardyr. Ol, Hallajy hem Nesimini alkyşlaýar, yşgyň güýji hem aşyklygyň jogapkärçiligini ýatladýar: Keşt eỳledim, gezdim yşkyń dagynda, Ne beladyr, kimse çeker bu derdi. Yşk dagyn assalar gögüń boỳnundan, Gök titreỳip, çeke bilmez bu derdi. Yşk eser etmese, ýanmaz çyraglar, Yşga düşse, guşlar eñrär, gurt aglar, Egiler haýbatly kuwwatly daglar, Daşlar erip, çeke bilmez bu derdi. Kimdir yşgyñ ýükün çeken merdana! Pelek gördi, gorkup düşdi gerdana, Zemin jümmüş eýläp, geldi lerzana, Çöller, düzler çeke bilmez bu derdi. … Yşkyñ owazasyn, diñle daşyndan, Jan jebrinden gorksañ, barma başyndan, Serişdäñ kem bolsa yşkyñ işinden, Bar habar al, gören mübtilalardan! … Magtymguly, hakdan piýala çekse, Piýala joş berip, hyýala çekse, Aşyklar kalbyndan bir nala çekse, Dagy elendirer, daşy ýandyrar. Sopyçylykda „yşk“ derejesi tama üçin, hatda o dünýäde bir garşylyk tamasy bilen okalýan ähli ybadatlardan has ýokardadyr. Magtymguly şeýle diýýär: Aşyk men diýp lap urarlar ýalandan Bellisini aýdar, sorsañ bilenden, Il gözüne ýüz ýyl tagat kylandan, Ýagşydyr bir säher gözden ýaş gelse. Ýunan filosofi Eflatunyň (b.e.ö. V ýüzýyl) yşk hakynda şeýle bir ýorumu bar: „ynsanyň ruhy öňki müjerredat dünýäsinde (maddi bolmadyk, diňe ruhlardyr akyllar dünýäsinde) bu dünýä inmezden öň gözelligiň hakykatyny hem-de tüýs gowylygy, ýagny „haýry“ perdesiz we örtüsiz aç-açan görüpdir. Hut şonuň ňüçin hem ýüzleý, ýasama we şertli gözellige gözi düşenden, şol öňki gören „tüýs we hakyky gözelligi“ ýatlaýar, aýralyk oduna uçraýar, yşk howasy ony göterýär, jemalyna şeýda bolýar hem-de edil kapasdaky guş ýaly ganat ýaýyp uçasy gelýär. Söýgi we duýgy dünýäsi tutuşlugyna „hak ýüzüni“ görmek höwäsi hem şowkydyr…“. Ibni Sina-da Eflatunyň bu düşünjesini şeýleräk beýan edýär: „jan, ketegi beýiklerde bolan bir kebderi guşy ỳaly gökden inỳär. Ol, ilkibada gaty göwünsiz inen bolsa-da wagtyń geçmegi bilen köşeşip bu maddi dünỳä göwün berỳär, baglanỳar hem öwrenşỳär, öńki ỳurdundaky doslaryny hem-de ibrek-birege berilen sözleri unutỳar. Bu maddi dünỳäniń türmesinde galandan soń-da, kä wagtlar geçen günlerini, beren sözlerini we köne ỳurduny ỳatlap zar-zar aglamaga başlaỳar. Gaỳdyş güni gelip ỳetende, gözüniń öńünden perde syrylỳar, şadyỳan saỳrap başlaỳar we türmedäki ukuly gözleri bilen görüp bilmeỳän zatlaryny görüp başlaỳar…“. Şeỳle düşünjelerdir ỳorumlar, Magtymgulynyń goşgularynda-da öz beỳanyny tapỳar: Aslyń owuç gumdur, dem bir nepesdir, Özüńe bir gözle işiä ebesdir, Jesed bir menzildir, ten bir kapasdyr, Jan bir gözi bagly guşdur, ỳaranlar. … Köńül perwaz eỳläp, galdy ỳerinden, Howalanmyş, gökden inmez, ỳaranlar. Bir hyỳala düşmüş, çykmaz serinden, Bu hyỳaldan gaỳdyp d,nmez, ỳaranlar. Nuş edipdir muhubbetiń gandyndan, Gulak tutmaz zahytlaryń pendinden. Turdy mekanyndan, çykdy bendinden, Dolanyp, ornunda gonmaz, ỳaranlar. Emma ýaryň wysaly we haka gowuşmaklyk aňsat däldir. Ol, haçan-da ýolagçy (ruhy ýolagçy, derwiş) gaty çylşyrymly hem köp azaply, dözümli, gynagly ýoly geçip „fäna“ (ýokluk, taňrydan başga zatdan dynmak) makamyna (derejesine, duralgasyna) baryp ýetenden soň müýesser bolýar. Bu ýokluk bolsa, hakyky barlygyň taňryda dowam etmeginiň (bakanyń) başlangyjydyr. Bu ylahi (taňrylyk) maksada ýetip bilmek üçin aýry-aýry tarykatlarda we sopyçylyk akymlarynda dürli-dürli hem özboluşly düzgün-tertipler hem disiplinler düzülip, özboluşly durmuşa geçirilýär. Ýolagçy bu maddi hem ruhi ýolagçylykda: toba, kanagat, reza (yrza), sabyr, töwekkel, ozlet (ýekelik), halwat, geýbet (gaýyplyk, ýitmak) … ýaly makamlardan (öwrümlerden, pellelerden) ötüp: gabz we best (gysylmak we açylmak), geýbet we huzur (ýitmek we öwrülmek), jem we parh, zowg (şowk, lezzet), jezebe (özüne çekijilik), yşk, tejelli (görünmek, aýan bolmak) … ýaly ahwallary (ruhi özgerişleri) başdan geçirýär. Bu makamlardyr ruhi özgerişleri, „ätware ärbe-e“ (dört özgeriş, Şahabeddin Sohrewerdiniň taglymaty) ýa-da „ätware säbä-e“ (ýedi özgeriş, Nejmeddin Kobranyň, Möwlana Jelaleddin Ruminiń … taglymaty) başdan geçirip iň soňunda „fena“(ýokluk) makamyna baryp yetýär. Ýokarda-da belläp geçişimiz ýaly bu makamyň ýa derejäniň manysy bu dünýäniň ähli maddi barlyklaryndan geçmek, hatda öz teniňi hem unutmaklykdyr, bu bolsa taňrynyň barlygynda „baka“nyň (ebedileşmegiň) başlangyjy we ýa hut taňrylaşmakdyr. Şeýle derejä baryp ýeten Mansur Hallaç ýaly ýolagçy, „änäl-hak“ (men hakdyryn, tañry bilen bileşdim) diýip gygyrýar, Nesimi bolsa şeýle goşgular bilen beýan edýär: Olmuşam hakgy „enel-hak“ söỳlerem, Hak menem, hak mendedir, hak söỳlerem. Magtymgulynyń goşgularynda-da şeỳle makamlardyr ahwallar, tasawwufdaky adalgalary bilen beỳan edilỳär. Onuń, „bir gije ỳatyrdym“ atly goşgusy, hakykatda şol maddi hem ruhi ýollary aşyp „leka“ (haky görmek, taňra ulaşmak) derejesine ýetmegiň aýdyň beýanydyr. Ondan başga-da aşakdaky setirlerde hem şeýle manylary beýan edýär: Yşk ataşyna düşdüm, perwana boldum imdi, Şowkuń közüne köỳdüm, bürỳana boldum imdi, Jismim kebaba döndi, girỳana boldum imdi, Genç isteỳenler gelsin, weỳrana boldum imdi, Aỳryldym agỳarlardan, bigäne boldum imdi. Çykardym başdan imdi dünỳä höwäsin mutlak, Ne ferşe aỳak basdyń, dolan bir yzyńa bak, Kül bolup, ỳelge sowrul, ol güdazda janyń ỳak, Lazym oldy okymak “ene-l hak-u” “min el hak”, Meỳ içip meỳhanadan, mestana boldum imdi. Bir “makama” duş boldum, pikr anda pikre batdy, Jan anda jandan boldy, essinden gidip ỳatdy, Jesed ỳolda ỳok boldy, köńül özün unutdy, Yşk goşununy ỳygyp, akyl mülkün dagytdy, Talańa berlip aklym, diwana boldum imdi. Bu ỳerde Magtymguly yokardaky düşünjeleri doly beỳan etmek bilen bir wagtyń özünde, gündoga edebiỳatynda däp bolan, weỳranadan genji-hazyna çykỳanlygyny simwol edinmek arkaly, dünỳäniń ähli erbetliklerinden arynmak bilen ynsanyń iń ońat häsiỳetleriniń yüze çykỳandygyny, toprakdan gyzyl çykỳanlygy, ỳa-da topragyń gyzyla öwrilmegi bilen has düşnükli beỳan edipdir. Ýokardaky gysgaça aýdylanlardan belli bolşyna görä, sopyçylyk düşünjeleriň Magtymgulynyň goşgularynda uly orna eýedigi aýdyň meseledir, onuň iň güýçli goşgulary-da köplenç şu ulgamda ýazan goşgularydyr. Emma welin Magtymgulynyň özüniň belli bir tarykata bagly bolupmy ýa-da bu ruhy ýolagçylygy ýekelikde aşan bir „arif“ bolupmy? Diyen sorag, heniz öwrenilmeli meseledir diýip düşünýärin. Elbetde türk alymy „Fuad köprüli“ we Fransaly alym „Aleksandr Bennigsen“ ýeterlik deliller getirmeden ony, Nagşbendi tarykatyna bagly bolandygyny nygtaýarlar. Onuň „bir gije ýatyrdym şahy nagşbend“ goşgusy-da bu pikire goltgy berýär. Emma welin Magtymguly bir tarapdan Baha-eddin Nagşbendini sylaýşy ýaly Mansur Hallaç, Hojaahmat Ýesewi, Emadeddin Nesimi, Hajy Bektaş Weli, Şebli… ýaly pirlere-de uly hormat goýýar, hatda onuň goşgularyndaky kä setirleri Ýesewiniň Diwani Hikmetinde-de gabat gelýär. Emma ỳene bir tarapdan bolsa onuń goşgularynda gabat gelýän birnäçe düşünjeleri belli bir tarykata sygdyrmak mümkin dälmikä diýýärin. Meselem aşakdaky setirler, Omaor Haýýamyň goşgularyndaky oýlanmalary ýatladýar: Mollalar ahyrat sözün eỳlärler, Müńkür olma, gerçek işdir, eỳlärler, Kim biler ki, ahyretde neỳlärler, Iỳip, içip, münüp, guçup öt ỳagşy. … Bedew ölse, meỳdan galar armanly, Hak yşkyna at sal meỳdan ỳoluksa, Är ölejek, heńńam galar döwranly, Wagtyńy hoş geçir, döwran ỳoluksa. Bu gysga makalada biz, Magtymgulynyň diwanynda sopyçylyk ulgamyna degişli oýlanmalaryň yzlaryny açyklamaga synanşdyk. Emma onuň dünýägaraýşy şeýle bir giň, köptaraply, şol bir wagtyń özünde-de her hili täsipden uzak welin, belki ony belli bir dini akyma sygdyrmaklyk mümkin hem däldir. Ýokarda-da belläp geçişimiz ýaly bu mesele örän kyn hem jogapkärli, şol bir wagtyň özünde-de edilmeli iş diýip düşünýärin. Sopyçylyk dünýagaraýşy hakynda aýdanymyzda bolsa, onda uly umanizm (ynsanperwerlik) barlygyny nygtamalydyrys. Sebäbi bu düşünjede „barlygyň birligi“ hakykatyna ynanmak bilen, ynsana we dünýäniň ähli barlyklaryna örän uly baha hem beýik dereje berilýär. Ynsana taňrylyk paýy berilýär. Netijede bolsa ynsana uzlum etmeklik şol bir wagtyň özünde gönüden göni taňryny ynjytmak manysyna-da gelýär. Ýene bir tarapdan bolsa köp urşlardyr gyrgynçylyklara ýol açýan, adamzadyň parahat ýaşamagyny bökdeýän her hili täsibiň, ulumsulygyň we agzyalalygyň garşysyna çykyş edýär. Çünki sopyçylyk dünýägaraýşynda ähli dinlerdir mezhepleriň arasyndaky tapawutlar diňe geçiji we daş görnüşdäki ýüzleý tapawutlar bolup, aslynda olaryň barynyň içi, mazmuny hem jöwheri birdir. Aýdylşyna görä sopyçylygyň piri hasaplanýan Bagdatly Jüneýdiň (miladi 10-njy ýüzýyl, Mansur Hallajyň döwürdeşi) geçirýän sapaklaryna yslama girýän mezhepdir tarykatlaryň daşynda mesihileriň hem gatnaşmaga hukugy bolupdyr. Sopylar elmydama nebislerine buýrup, ruhy baýlygy, kanagat bilen buýsançly ýaşamagy ündäp, her hili gözboýagçylygyň hem ikiýüzliligiň garşysyna çykyş edip gelipdirler. Hut şonuň üçin hem olaryň orny elmydama halk köpçüliginiň arasynda we halkyň ýüreginde bolupdyr. Olar hiç zatdan gorkmadan hemişe hakykaty dile getiripdirler. Hurufi, Nagşbendi we Bektaşi ýaly birnäçe tarykatlar, zuluma hem basybalyjylyga garşy hereketlerde halkyň ideologiýasy hökmünde örän uly rol oýnapdyr. Nagşbendi tarykaty özüniň berk düzgün-tertibi hem desiplini bilen geçen ýüzýyllaryň agyr taryhy şertlerinde kolonýalizme we basybalyjylyga garşy göreşmekde edil güýçli patriýalar ýaly uly hyzmat edipdir. Ýokarda ady geçen Aleksandr Benningsonyň pikrine görä Magtymgulydan başga-da Şyh Şamil, Gurbanmyrat işan we Jüneythan ýaly ýolbaşçylaryň-da hemmesi Nagşbendi tarykatyna degişli bolupdyrlar. Magtymguly hakda alymlaryń sözlän sözleri: Bertels: Ỳurtda ve jemgyỳetde höküm sürỳän adalatsyzlyklar we gaty agyr ỳagdaỳlar Haỳỳamy-da, Magtymgulyny-da ruhy taỳdan agyr ỳagdaỳa düşürỳär. Şu hili ỳagdaỳa düşen Omar Haỳỳam gaỳgyny şerap içmek, saz-söhbet bilen ỳeńlitmeli diỳen bolsa, Magtymguly onuń tersine „Eger gaỳgy-da, şatlyk-da, ynsanyń ömri-de gysga wagtly bolsa, onda bir minut-da wagtyńy biderek geçirmeli däl, hemişe hereket etmeli, döretmeli“ diỳen netijä gelỳär. Magtymgulynyń diwany ertekilerdäki Jemşidiń jamy ńalydyr. Ỳagny Magtymguly ỳaşaỳşyń ähli taraplary hakda gysga-da bolsa gşgy goşupdur. Saỳlaw Myradow: Mgtymguly gündogar realizmini bir pelle ỳokaryk galdyrdy. Onuń realizmi Ferdewsi, Nyzami, Jami, Nowaỳi ỳaly abstrakt realizm däl-de düỳpli meseleleri we halkynyń bähbidini araỳan real, prinsipal pozisńada bolupdur. Arif Hajiỳew: Magtymgulynyń şahyrana eserleri yzygiderli suratda onuń ömür ỳoluny, çylşyrymly dünỳägaraỳşynyń ewolỳusỳasyny şöhlelendirỳär. Belki-de sosỳal mazmuny, gündogaryń hiç bir şahyrynda edil Magtymgulynyńky ỳaly esasy orun eỳelän däldir … wagtyń umumylaşdyrylan sosỳal-etiki obrazy onuń poeziỳasynda ähli çeperçilik öwüşgünleri bilen görülỳär… Magtymguly biziń gündogar edebiỳatymyzda 18-nji asyryń haỳran galdyryjy hem täsin hadysadyr. Çengiz Aỳtmädow: Dünỳä edebiỳatynyń iń ońat eserleriniń 200 tomlygy biziń ỳurdumyzda (öńki Şuwrewide) neşir edildi. Ol, Wawilon ỳazgylaryndan, injilden başlap, tä biziń günlerimize çenli eserlerini öz içine alỳar. Şonuń „Gündogar Medeniỳeti tomunda bolsa biziń Magtymgulynyń poeziỳasy ähli döwürleriń, ähli halklaryń edebiỳatlarynyń iń ajaỳyp klasikleriniń hatarynda orun tutỳar. 18-nji ỳüzỳyl bütin Türküstanda Magtymgulynyń poeziỳasynyń ỳüzỳyllygy (asyry) dyr. Nazar Gulla: Magtymgulynyń göredijiligi biziń halkymyzyń şahyrana-filosofik pikirleriniń tötänleỳin galkynyşy hasaplanmaly däldir. Tersine ol onuń taryhy asyrlar bilen däl-de müńỳyllyklar bilen ölçenilỳän edebi mirasynyń kanuna laỳyk dowamydyr. Türkmeniń geçmişiń jümmüşine uzalyp gidỳän ruhy dagynyń iń belent gerşidir. Garaşsyz Bitarap Türkmenistanyń ilkinji prezidenti S. Türkmenbaşy: „Magtymguly Pyragy biziň beỳik akyldarymyz, bu beỳik ynsanyň pähim-paỳhasynyň ölçegem, çägem, belli bahasy hem ỳokdyr. Onuň ruhy türkmeniň aňyna hem ganyna siňmelidir. Edebiýat: 1-TSSR-niň taryhy, Aşgabat- 1959 2-Magtymguly, Saýlanan eserler, Aşgabat-1983 3-M. Kösäýew, ;Edebiýat barada söhbet; Aşgabat-1956 4-Ahmat Bekmyrad, Andalyp hem Oguznamaçylyk däbi, Aşgabat-1987 5-Aleksanre Bennigsen, Sufi ve Komisar, Ankara-1988 6-Martin Lings, Tasavvuf nedir?, Ästanbul-1986 7-Hudaỳberdi Duedyỳew, Akyl Gämisi, Aşgabat-1987 8-Dr. Hasan Küçük, „Tarikatlar“ ve Türkler üzerine Müsbet etkisi, Istanbul-1976 9-Magtymguly 250, Şahyryń doglan gününiń 250 ỳyllygyna bagyşlanyp geçirilen ylmy maslahatyń makalalar ỳygyndysy, Aşgabat-1989 10-Türkmenistanda neşir edilen aýry-aýry gazýet-žurnallardky makalalar. Gereý Berlin-May 2008 (Magtymguly aỳy) dangatar@web.de


c: text/html

text:
«Osy men ózim – qazaqpyn» dep ózi aıtqandaı, biz de «Men de qazaqpyn ǵoı» dep Abaıdy tolyq bilsek, qaldyrǵan murasyn kókeıimizge túıip, sanamyzda saralaı alsaq, jaman qylyq, jat pıǵyldyń tamyryna baıaǵyda-aq balta shabylsa kerek edi. Azǵyndyqty alastap, kúnshildikti kúl astyna kómip, qylǵytyp jiberetinderdi qylǵyndyryp, túzý jolǵa túsirip, sóz bútindelip, is ilgerilep, rýh bıiktese kerek edi. Ásirese sybaılastarǵa es kirip, túlkibulańǵa salyp júrgender de «men de qazaq edim ǵoı» dese kerek edi. Asap, asatyp jiberetinder de azaıýǵa tıis bolatyn. Biraq bul jaqynda bola qoımaıdy-aý! Shirkin, sol qoıyrtpaq jasaıtyndar «tolyq adam» bolýdy oılamasa da, toıǵan qozydaı ult ulany bolý úshin Abaıǵa úńilse, oıy boıynan asyp, jeke bastyń baılyq básekesinde: «Mal bolsa Qudaı taǵalany da paralap alamyn» demes edi. Pendelikten adamdyq ozar edi. Endeshe, endigi jerde «tolyq adam» bola almasaq ta toıymdy adam bolý jolynda ult úshin umtylý kerek-aq. О́tken ǵasyrdyń qazaǵy Abaıdy túsinip oqyǵany anyq. О́ıtkeni ol tusta til bútin edi, shubarlana qoımaǵan. Onyń ústine babalar úlgisin biletin úlkender, ásirese keýdesi kúmbirlegen qarttardyń qarasy mol edi. Qazir ǵoı qart pen jastyń arasyn ajyrata almaı qalatynymyz.
«Men jasymnan kóp kórdim, Musylmandy, kápirdi», «Boryshqorlyq adamǵa qıyn nárse» dep boryshyńdy bilmeı, «Beınet kórmeı, dáýlet joq» deıdi. Halqynyń boıyndaǵy jaqsy úlgimen, jaman qasıetti aıtqanda qazaq qyzyn: «Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mańdaıly, Alasy az qara kózi nur jaınaıdy. Jińishke qara qasy syzyp qoıǵan, Bir jańa uqsatamyn týǵan aıdy», dep kelistire sýretteıdi de, odan keıin «Keıbiri jaıdary, ashyq bolamyn dep, Orynsyz adamdarmen jyrtaqtaǵan», deıdi de qazaq qyzynyń ádemi qylyǵynan aırylyp qalmaýdy aıtyp, «Ánsheıin qur bekerge bulǵaqtaǵan» jónsizdikten saqtanýdy eske salady.
«Qalyń elim qazaǵym, qaıran jurtym», dep «Jamandar qyla almaı júr adal eńbek, Urlyq, qýlyq qyldym dep qaǵar kólbek. Aramdyqtan jamandyq kórmeı qalmas, Myń kún synbas, bir kún synar shólmek... El buzylsa tabady shaıtan órmek», deıdi. «Ant iship kúnde bergen janyń qursyn, Aryn satyp tilegen maly qursyn», «Tıanaqsyz, baılaýsyz baıǵus qylpyń, Ne túser qur kúlkiden jyrtyń-jyrtyń» dep bir túıip tastaıdy da, keıbir pendelerdiń peıilin «Alashqa ishi jaý bop, syrty kúlmek, Jaqynyn tiride ańdyp, ólse ókirmek... Aryn satqan mal úshin ant urǵannyń, Aıtqan sózi qurysyn, shyqqan úni», degen baılamynan taǵylym alsaq, qáne!
Qansha talpynys jasap jatsaq ta, quqyq qorǵaý, sot júıesindegi ádiletsizdik jaıy bul kúnde az aıtylyp júrgen joq. Osynyń astarynda uly aqyn meńzegen «Kúshti jyqpaq, baı jeńbek áýel bastan» – jatqan joq pa eken? «Endigi jurttyń sózi – urlyq-qarlyq» deıdi de, «Bir kúshti kóp tentekti jyǵa almaı júr... Jasy kishi úlkennen uıalmaı júr, Suramsһaqtar nápsisin tıa almaı júr. Sálem – borysh, sóz – qýlyq bolǵannan soń, Qandaı jan syrttan sóz bop synalmaı júr», «Mal men baqtyń dushpany, Keseldi pysyq kóbeıdi, Kúshik ıtteı úrip júr, Kisiden kemmin demeıdi, Shynnyń betin boıaıdy, Bul sózimde jalǵan joq... Astyrtyn baryp jolǵasqan, Aqsha berip jalǵasqan», dep keıbir keleńsizdikti taıǵa tańba basqandaı kóldeneń tartady.
«Qýlyq, sumdyq, urlyqpen mal jınalmas, Sum nápsiń úıir bolsa tez tıylmas. Zıan shekpeı qalmaısyń ondaı isten, Mal keter, mazań keter, ar buıyrmas». Abaıdyń ana ǵasyrda aıtqan sózinen búgingi jurt ıneniń jasýyndaı taǵylym alsa, etekten tartar essiz is bolmas edi.
Halyqty aldap-arbap júretin jetesizder týraly alyp Abaı: «Quıryǵy – shaıan, beti – adam, Baıqamaı senbe qurbyǵa! Jylmaqy syrtta, ishte aram, Kez bolar qaıda sorlyǵa» deıdi. Mundaı jylmaqy jetesizder bul kúnde de jetip-artylady. Talaıdy san soqtyryp, sazǵa otyrǵyzyp júr ondaılar. Sóz saýǵandardy da, ury-qarylardy da sógip, «Saýdasy – ar men ımany», «Jylqyny ańdyp ury júr, Ár tóbeniń basynda» deıdi de «Tentekti jeńip, tıa almaı, Áli otyrmyz uıalmaı», depti danyshpan aqyn.
«Uly atamyzdyń bizge bergen enshisi, qaldyrǵan amanaty osy asyl sózder. Biz ony ardaqtaımyz da mápeleımiz», degen eken Abaıdyń murasy týraly, kózin kórgen uly jazýshy Muhtar Áýezov. Shirkin, azat eldiń ár azamaty Abaı sózin tolyq uǵyp, kókeıine túıse, teli men tentek joıylyp, sybaılasqandar sırep, tipti tigerge tuıaq qalmaı tynar edi. Akademık Asqar Jumadildaevpen bolǵan bir áńgimede ol qazaq azsa Abaıdy bilmegennen, oqymaǵannan azady dep edi. Osy sózdiń de shyndyǵy bar. Azbas úshin «Abaı qazaqtar úshin teńdessiz qubylys» (K.Kýlıev) ekenin uǵyp, menmen bola bermeı, sol qubylysty moıyndasaq, ulynyń ár sózin zań qabyldaǵandaı túısinsek, túısinip qana qoımaı, oryndasaq, máńgi eldiń abyroıy asa bereri haq.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Birleşen Ştatlaryň Wekiller öýi eýranly protestçilere öz goldawyny beýan edýän, şeýle-de Eýranda iki hepdeläp dowam eden demonstrasiýalarda Tähranyň tutda-baslygyny ýazgarýan rezolýusiýany tas biragyzdan kabul etdi.
9-njy ýanwarda kanun çykaryjylar bu çözgüdi 415 agzanyň goldamagynda tassyklady.
Wekiller öýi Eýranda zalym hem-de korrumpirlenen režime garşy legitim we parahat protest çärelerine gatnaşan eýran halkyny goldaýar. Şeýle-de, palatamyz Eýranda hökümetiň öz halkynyň hukuklaryny gözgyny kemsitmegini ýazgarýar” diýlip, Wekiller öýüniň rezolýusiýasynda aýdylýar.
Şol bir wagtyň özünde Wekiller öýüniň kabul eden rezolýusiýasy Birleşen Ştatlaryň prezidenti Donald Trampyň administrasiýasyny Eýranda adam hukuklaryny bozýanlara garşy täze sanksiýa girizmäge çagyrýar.
“Eýran halkynyň arkasynda durmak bilen bir hatarda biz sanksiýalaryň halka gönükdirilmeýändigini olara düşündirmeli” diýip, Wekiller öýüniň Daşary gatnaşyklar komitetiniň başlygy Ed Roýs aýtdy.
“ABŞ-nyň sanksiýalary eýran halkyna däl-de, zulumkeş we durnuksyzlaşdyryjy režime garşy gönükdirilýär” diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.
9-njy ýanwarda eýranly bir kanunçykaryjy hökümete garşy protestleriň dowamynda 3700 adamyň tussag edilendigini aýtdy. Ýokary lider Aýatolla Ali Hamaneýi “ABŞ-nyň we Britaniýanyň Eýranda bulagaýçylyk döretmek synanyşyklarynyň öňüniň alnandygyny” öňe sürdi.
Reformaçy kanun çykaryjy Mahmud Sadeginiň tussag edilenleriň sany barada mälim eden maglumatlary häkimiýetleriň bildirişindäki sanlardan çendenaşa ýokarydyr.
28-nji dekabrda ýurtdaky işsizlikden we resmileriň baş goşýan korrupsiýa hadysalaryndan nägile halk Eýranyň onlarça şäherinde protest çärelerine girişdi. Käbir demonstrasiýaçylar ýurtda yslam kanunlarynyň agalygyny saklap galýan konserwatiw dini ruhanylaryň we Hamaneýiniň tagtdan agdarylmagyna çagyryş etdiler.
Hamaneýi Twitter arkaly ýazan maglumatynda ýene-de daşary ýurtlary, şol sanda ABŞ-y we onuň ýaranlaryny protestleri guramalaşdyrmakda günäkärledi. ABŞ we beýleki hökümetler bu aýyplamalary ret edýär.
9-njy ýanwarda özüniň resmi Twitter hasabynda ýazan maglumatynda Hamaneýi: “ABŞ-a Britaniýa we daşarda oturyp Eýran Yslam Respublikasyny ýykmaga synanyşýanlara milletimiz ýene-de bir gezek ýüzlenýär: ‘Siz ýeňildiňiz, siz geljekde-de ýeňilersiňiz” diýdi.
Hamaneýi demonstrasiýaçylaryň käbir talaplarynyň “akýürekli we dogry talapdygyny” aýtdy. Ýöne ol bu sözlerini aýdyňlaşdyrmady.
Tolgunyşyklaryň dowamynda hökümetiň protestlere garşy alyp baran tutda-baslyklarynyň netijesinde 22 adam öldürildi.
Eýranyň Adam hukuklary boýunça Merkezi tussag edilen üç protestçiniň ölüminiň dokumentleşdirilendigini mälim etdi diýip, “Associated Press” 9-njy ýanwarda habar berdi. Tähranyň Ewin türmesinde bolup geçen bir ölüm hadysasyny häkimiýetler “öz janyna kast etdi” diýip düşündirýärler.
Şeýle-de, Tähranyň 235 km günorta-günbatarynda ýerleşýän Arak şäherinde tussag edilen bir adam öldi diýip, Adam hukuklary merkeziniň maglumatynda aýdylýar. Maşgala agzalary onuň kellesine “edil paltalanan ýaly” elhenç şikes ýetendigini aýdýar diýip, agzalýan Merkeziň maglumatynda habar berilýär.
9-njy ýanwarda Eýranyň sudy özüniň Mizan habar agentligi arkaly Arakda bolan ölüm hadysasyny tassyklady we ol ýerde ady agzalmaýan tussaglykdaky bir adamyň öz janyna kast edendigini mälim etdi.
Agzalýan merkez Tähranyň 460 kilometr günorta-günbatarynda ýerleşýän Dezful şäherinde wagtlaýyn tussaglykda saklanýan bir adamyň hem ölendigini öňe sürdi. Dezfuldaky ölüm hadysasy barada ondan ozal habar berilmändi.
Hamaneýi ýurtdaky protestler boýunça günäni Eýranyň duşmanlarynyň üstüne atdy. Ol özüniň Eýranyň ýörite gulluklarynyň hasabatlaryna salgylanýandygyny öňe sürüp, “bu hadysalary üçburçlyk häsiýetli strukturalar turuzdy” diýdi.


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Lebap welaýatyna iş saparynyň çäklerinde Garabekewül etrabynyň Zelili adyndaky geňeşliginde Berkarar zaman şäher görnüşli täze döwrebap obasynyň açylyş dabarasyna gatnaşdy.
Döwlet Baştutanymyzyň ýolbaşçylygynda Türkmenistanda amala aşyrylýan toplumlaýyn özgertmeler maksatnamalary netijesinde ýurdumyzda iri möçberli işler ýokary depginlerde dowam etdirilýär, muňa öz keşbini okgunly özgerdýän obalar we şäherler, ýurdumyzyň dürli künjeklerinde bina edilen köp sanly medeni-durmuş, senagat, ulag-aragatnaşyk maksatly hem-de beýleki desgalar şaýatlyk edýär. Watanymyzyň iň bir alysdaky künjeklerinde hem täze durmuşyň alamatlary peýda bolýar, bu künjekler gözüň alnynda özgerýär.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüniň aýdyň nyşany bolan täze häzirki zaman obalarynyň gurulmagy sebitleriň durmuş-ykdysady taýdan mundan beýläk-de okgunly ösdürilmegi, köpugurly kuwwatlyklaryny peýdalanmak üçin giň mümkinçilikleri açýar. Şunda obalaryň keşbiniň özgerdilmegine aýratyn ähmiýet berilýär, bu bolsa Türkmenistanyň döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň hataryna çykaryldy.
Türkmen obasynyň täze nusgasynyň döredilmegi oba ilatynyň durmuşynyň hil taýdan täze derejesini kemala getirmäge, obany döwrebap esasda hem-de geljegi nazarlap ösdürmegiň ykdysady hem-de maýa goýum gurallaryny kämilleşdirmäge gönükdirilendir. Bu mesele hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň hemişe üns merkezinde durýar.
Lebap welaýatynda iş saparynda bolýan döwlet Baştutanymyz ir bilen dikuçarda Garabekewül etrabyna tarap ugur aldy.
Biraz wagtdan soň, milli Liderimiziň dikuçary Berkarar zaman obasynyň golaýyndaky meýdança gonýar. 600 maşgala niýetlenen bu täze oba Türkmenabat-Atamyrat gara ýoly bilen demir ýoluň arasyndaky çäkde 210 gektar meýdanda, etrap merkezinden 32 kilometr uzaklykda ýerleşýär.
Şanly waka mynasybetli bu ýere Mejlisiň Başlygy, Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasarlary, harby we hukuk goraýjy edaralaryň, ministrlikleriň we pudak edaralarynyň, jemgyýetçilik guramalarynyň ýolbaşçylary, Lebap welaýatynyň häkimi, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ýolbaşçylary, welaýatyň jemgyýetçilik guramalarynyň wekilleri, täze oba göçüp gelýänleriň köpsanlysy hem-de baýramçylyk dabarasyna gatnaşmaga gelen myhmanlar ýygnandylar.
Daş-töwerek uly oba toýuny ýatladýan ýagdaý emele gelipdir, baýramçylyk lybasyna beslenen ak öýler dikilipdir, bu ýerde syratly ahalteke bedewlerine atlanan ýigitleri görmek bolýar, hemme ýerde aýdym-sazyň owazy belentden ýaňlanýar, joşgundy aýdymlar we tanslar ýerine ýetirilýär, milli oýunlar geçirilýär.
Ýygnananlar Türkmenistanyň Prezidentini mähirli garşylaýarlar. Milli Liderimiz baýramçylyk görnüşinde bezelen täze obanyň baş girelgesiniň ýanyna gelýär. Obanyň çagalary uly joşgun bilen goşgy okaýarlar, Lebap welaýatynyň döredijilik toparlary bu ýatdan çykmajak waka mynasybetli ýörite taýýarlan aýdym-saz, tans maksatnamasy bilen çykyş etdiler.
Ýygnananlaryň şowhunly el çarpyşmalary astynda döwlet Baştutanymyz toý bagyny kesip, Berkarar zaman obasyny açýar. Obanyň gurluşygynda lebaply taslamaçylaryň hem-de binagärleriň özboluşly binagärlik täzeçilikleri peýdalanyldy, bu ýerde milli durmuş ýörelgelerini nazara almak bilen, amatly ýaşamak üçin ähli şertler döredilipdir.
.... Soňky dört ýylyň dowamynda diňe günüň jokrama yssysynyň, ýeliň hökmüni ýöredýän bu çöllük künjeginde el bilen döredilen medeni zolak –döwrebap ilatly künjek peýda boldy, obany ajaýyp binalar, gök zolaklar, güller bezeýär. Müňlerçe gurluşykçylaryň we gurnamaçylaryň, energetikleriň hem-de jemagat hojalygy işgärleriniň, mehanizatorlaryň hem-de awtoulag sürüjileriniň, inženerleriň, gurluşyk ussalarynyň zähmeti netijesinde döwrebap nusgaly oba peýda boldy. Obanyň 30-a golaý häzirki zaman giň köçeleri we ýanýodalary özboluşly yşyklandyryjy çyralary bolan elektrik geçiriji ulgamlary, göni hatarly ýaşaýyş jaýlary hem-de medeni- durmuş maksatly desgalar göwnüňi göterýär.
Täze obanyň ýaşaýyş toplumyny döretmek baradaky meseläni welaýatda iri “Lebapgurluşyk” önümçilik birleşiginiň gurluşykçylary üstünlikli çözdüler. 3-,4 we 5 otagly ýokary amatlykly ýaşaýyş jaýlarynyň 600-si hem-de çagalar bagyny gurmak wezipesi olaryň üstüne ýüklenildi. Bu wezipe ýokary hilli ýerine ýetirildi, olar ähli desgalarda adamlar üçin aňrybaş şertleri döretmäge çalyşdylar. Jaýlaryň diwarlarynyň galyňlygy bir ýarym kerpiç bolup, ýer titremesine durnuklylygy hem-de seslerden goraglylygy üpjün edýär, ýaşaýyş jaýlary giň hem-de ýagtydyr.
4 otagly öýüň umumy meýdany 132 inedördül metre deňdir. Olarda oňat enjamlaşdyrylan aşhana göz öňünde tutulandyr. Öýleriň bezeginde häzirki zaman timarlaýyş serişdeleri peýdalanyldy. Güýz-gyş pasyllarynda öýüň daşky tarapynda gurnalan kiçi özbaşdak ýyladyş ulgamy öýleriň ýylylygyny üpjün eder.
Berkarar zaman obasynyň desgalaryny bina etmek işlerine zähmet we önümçilik-tehniki serişdeler hem-de beýleki döwlet gurluşyk-gurnama we ýöriteleşdirilen düzümler çekildi. Iri möçberli taslamany durmuşa geçirmekde hususy gurluşyk kärhanalary we şereketleri hem işjeň gatnaşdylar.
Durmuş-medeni maksatly desgalary gurmakda Lebap welaýatynda giňden tanalýan “Altyn bürgüt” hususy kärhanasynyň gurluşykçylary aýratyn tapawutlandylar, bu kärhana eýýäm köp ýyllaryň dowamynda şähergurluşyk ulgamynda ýöriteleşendir. Bu kärhana tarapyndan täze obada 200 orunlyk tomaşa zally medeniýet öýi, toý dabaralaryny geçirmek üçin 500 orunlyk zaly bolan “Bagt öýi”, 200 adamyň namaz okamagy üçin niýetlenen metjit we beýleki durmuş maksatly desgalar guruldy.
Obada 640 orunlyk mekdep, 280 körpe üçin çagalar bagy, dermanhanaly saglyk öýi, oba geňeşliginiň edara binasy, awtomatlaşdyrylan telefon beketli 650 belgili aragatnaşyk edarasynyň jaýy, köpugurly söwda bazary, durmuş hyzmaty öýi, azyk we senagat harytlary dükanlarynyň hem 4-si bina edildi.
Ähli desgalar dünýäniň belli önüm öndürijileriniň öňdebaryjy enjamlary bilen abzallaşdyrylandyr. Oba saglyk öýünde ilata ýokary hilli bejeriş-anyklaýyş we maslahat beriş kömegini bermek üçin ähli şertler döredilendir. Iň häzirki zaman enjamlary ornaşdyrylan rentgen, hirurgiýa, stomatologiýa we terapiýa we beýleki otaglar, UZI, EKG, barlaghana göz öňünde tutulandyr.
Döwrebap bilim tehnologiýalary bilen üpjün edilen 640 orunlyk oba orta mekdebinde interaktiw multimediýa tagtaly, lingafon kompýuter okuw otaglary bar, oglanlar we gyzlar üçin zähmet sapagyny geçmäge ýöriteleşdirilen okuw otaglary hem göz öňünde tutulandyr. Okalga zally kitaphana, ýygnak geçirilýän zaly, naharhana, lukmançylyk otagy, sport zal we açyk sport meýdançalary okuwçylaryň hem-de mugallymlaryň ygtyýarynda bolar.
280 çaga niýetlenen häzirki zaman çagalar bagynda kompýuter we lingafon otaglary, döredijilik bilen meşgullanmak üçin otaglar, tomusky telärler hem-de oýun meýdançalary, giň we ýagty ýumşak mebelli ýatylýan jaýlar, sport we saz bilen meşgullanmak üçin zallar, naharhana, lukmançylyk otagy göz öňünde tutulandyr.
Ýol-inženerçilik düzümleri hem göwnejaý ýerine ýetirildi. Täze obada aýratyn poslamaýan berk sintetiki turbalardan umumy uzynlygy 18,3 kilometr suw geçirijileri, 21 kilometr uzynlykda lagym ulgamlary, 37 kilometrlik gaz geçirijileri, 47 kilometrden gowrak uzynlykda elektrik geçiriji ulgamlar çekildi, 27 kilometre golaý asfaltlanan ýol guruldy. Transformatorly kiçi elektrik bekedi, suw arassalaýjy enjamly suw sorujy beket, ýangyna garşy göreş edarasynyň jaýy obanyň möhüm düzümlerini emele getirýär.
Ýakynda hem çöllük meýdan bolan bu künjek häzirki wagtda bagy-bossanly gülleýän mekana öwrülýär. Ýakyn wagtda bugdaý we gowaça meýdanlary, bag-bakjalar, seýilgäh zolagy peýda bolar. Bu işleriň amala aşyrylmagy üçin ýörite çäreler geçirilýär. Ýeri gurplandyrmak, topragy berklendirmek işleri geçirildi. Bu işleriň netijesinde döredilen ekin meýdanlaryndan bol hasyl almak mümkin bolar. Bu ýere eýýäm mes topragyň müňlerçe kub metri getirildi we ýeriň melioratiw ýagdaýyny gowulandyrmak işleri dowam etdiriler.
Täze obada her bir maşgala üçin 0,16 ga mellek ýeri göz öňünde tutulypdyr. Täze jaýlara göçüp baranlar özleriniň isleglerine görä, mal, guş saklamak üçin zerur bolan hojalyk desgalaryny gurup bilerler ýa-da gök we bakja önümlerini hem-de miweli baglary ýetişdirip bilerler.
Durmuş-medeni we jemagat düzümi toplumynyň hereket etmegi köp babatda ýaşaýjylary, aýratyn hem daýhan birleşiginiň dürli künjeklerinden we Garabekewül etrabynyň edara ediş merkezinden täze obada ýaşamaga isleg bildiren ýaş maşgalalary iş bilen üpjün etmäge ýardam etdi. Munuň özi düşnüklidir, döwletimiz gozgalmaýan emläk boýunça karz bermek babatda örän ýeňillikli şertleri hödürledi. Täze öýlere göçüp baranlar jaýyň umumy bahasynyň ondan bir bölegini birbada töleýärler, karzyň galan bölegi bolsa iň pes göterimde 30 ýylyň dowamynda tölenilýär.
Mundan başga-da, geljekde obanyň töwereginde oba hojalyk önümçiligi ösdüriler, obanyň özünde bolsa uly bolmadyk gaýtadan işleýän kärhanalar açylar. Munuň öz täze iş orunlarynyň ýüzlerçesiniň döredilmegini üpjün eder.
Bir söz bilen aýdylanda, milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň öňdengörüjilikli syýasaty, oba ilatynyň ýaşaýyş-durmuş derejesini has-da ýokarlandyrmak barada edýän ýadawsyz aladasy netijesinde Berkarar zaman obasynyň adamlarynyň häzirki we geljekki nesilleriniň abadan hem-de bagtyýar durmuşy üçin berk binýat döredildi.
Hormatly Prezidentimiz Berkarar zaman obasynyň ýaşaýjylary bilen täze ýaşaýyş toplumyny synlap başlady. Bu toplum eziz Watanymyzyň sebitlerinde hem düýpli özgertmeleriň amala aşyrylýandygyny alamatlandyrýar. Döwrebap obanyň baýramçylyk lybasyna beslenen köçelerinde hakyky toý dabaralary ýaýbaňlandyryldy. Höwesjeň hem-de ussat artistleriň, folklor hem-de çagalar toparlarynyň joşgunly çykyşlary döwlet Baştutanymyzyň parasatly ýolbaşçylygynda beýik özgertmeler ýoly bilen ynamly öňe barýan eziz Watanymyza çäksiz söýginiň aýdyň beýanyna öwrüldi.
Milli Liderimiziň baryp gören oba söwda merkezine barylýan ýerde jarçylar batly sesleri bilen hemmeleri we her bir adamy özleriniň bazaryna gelmäge çagyrýarlar. Bazaryň girelgesiniň öňünde ruhubelentlik bilen ýerine ýetirilýän aýdymlar we tanslar söwda merkezine gelýänleriň ünsüni çekýär. Bu söwda merkezi ýerli hususy firmalar—Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň agzalary tarapyndan guruldy. Milli Liderimiz Berkarar zaman obasyny synlamagy täze bazaryň gurluşy we söwdanyň guralyşy, ýokary hilli harytlaryň görnüşleri bilen tanyşlykdan başlady.
Bu ýerde gündogar bazarlaryna mahsus bolan açyk köpugurly bazardan başga-da, ýöriteleşdirilen söwda nokatlary –dükanlary özleriniň harytlaryny we hyzmatlaryny hödürleýärler. Bu ýerde öý we hojalyk üçin gerek bolan islendik harytlary — et we konserwirlenen önümleri, gök we bakja önümlerini, miwe suwlaryny, sport, jinsi lybaslaryny hem-de milli egin-eşikleri, mellek ýerde işlemek üçin zerur bolan gurallary we döwrebap aşhana kombaýnlaryny, at esbaplaryny we awtoulaglar üçin ätiýaçlyk şaýlaryny we beýleki köp görnüşli harytlary almak bolýar. Bu ýerde hödürlenýän harytlaryň aglabasy daşary ýurtlarda öndürilýän önümler bilen üstünlikli bäsleşýän, ýerli kärhanalaryň öndürýän önümleridir.
Zergärleriň önümleri hem alyjylarda uly gyzyklanma döredýär. Olaryň arasynda däp bolan önümler hem-de döwrebap şaý-sepler bar, ýöne olaryň ählisi milli zergärçilik sungatynyň bezeglerini özünde jemleýär.
Milli Liderimiz söwda nokatlarynyň işi bilen tanyşlygyň barşynda satyjylar bilen söhbetdeş boldy, olaryň köpüsi senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň agzalarydyr. Olar özleriniň öndüren köpdürli önümlerini alyjylara hödürleýärler. Satyjylaryň ählisi obalary ösdürmek barada ýadawsyz alada edýändigi üçin döwlet Baştutanymyza tüýs ýürekden hoşallyk bildirdiler. Şol obalarda ýaşaýyş-durmuş şertleri şäherlerde döredilen şertlere has ýakyndyr.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Söwda merkezini synlamagy tamamlap, baýramçylyk lybasyna beslenen giň köçe boýunça ýoluny dowam etdi. Ýoluň ugrunda milli däpleri hem-de halkymyzyň baýramçylyk dessurlaryny beýan edýän köp öwüşginli folklor çykyşlary, çaganyň dogulmagy mynasybetli dabaradan başlap, ak goýun toýuna çenli dürli maşgala dessurlary ýaýbaňlandyryldy.
Aýry-aýry sahnalarda bäbek toýy, at dakmak, çaganyň ilkinji dişiniň peýda bolmagy bilen baglanyşykly dessurlary görmek bolýar. Çaganyň ýörjen-ýörjen bolup başlan wagty, galpak toýy bilen baglanyşykly halk dessurlary bolsa türkmen maşgalalarynda körpeleriň alada bilen gurşalyp alnandygyna şaýatlyk edýär. Bu däplerde ösüp gelýän nesle bagtyýar durmuş, berk jan saglyk we rowaçlyk baradaky arzuwlar jemlenendir.
Şu babatda maşgala dessurlarynyň çuňňur filosofiki manysy bardyr, çünki olar nesilleriň arasynda ruhy arabaglanyşygy emele getirip, durmuşyňyzy täze many-mazmun bilen baýlaşdyrýar. Ýaş çatynjalaryň toýunda hem ajaýyp dabaralar guralýar, gyzykly hem-de özboluşly dessurlar berjaý edilýär.
Däp-dessurlar hem-de sahnalaşdyrylan çykyşlar bilen birlikde ähli ýerde şadyýan aýdym-sazlar ýaňlandy. Bu çykyşlarda gadymy döwürlerden bize ýetip gelen milli, şeýle hem häzirkizaman aýdym-sazlary ýerine ýetirildi. Gadymy milli hem-de häzirkizaman ýörelgeleriň ajaýyp sazlaşygy bu günki çäreleriň many-mazmunyny düzdi. Bir tarapdan ýetginjekleriň uly toparynyň ýerine ýetirmeginde deprekleriň sesi batly ýaňlansa, olaryň golaýynda skripkaçy gyzlaryň ýerine ýetiren ýakymly owazlary ýaňlandy.
Milli Liderimiz ýoluny dowam edip, “Toý mekanyna” bardy. Şol ýerde ýaş çatynjalar milli däp-dessurlarymyza eýerip toý tutýarlar. Toý tutýan ýigidiň we gyzyň ene-atalary ýaş çatynjalara ak pata berip, berk jan saglyk, bilelikde abadançylykda we uzak ýyllaryň dowamynda bagtyýar durmuşda ýaşamagy arzuw etdi.
Döwlet Baştutanymyz bu ýerde toýa gatnaşýan iň sylagly ýaşulular we kümüş saçly eneler bilen mähirli salamlaşyp, olaryň iş-aladalary bilen gyzyklandy. Hormatly ýaşulular türkmenistanlylaryň abadançylygy we bagtyýar durmuşy barada ýadawsyz alada edýändigi, türkmen obasyny ösdürmek hem-de oba ýaşaýjylarynyň durmuş şertlerini has-da gowulandyrmak boýunça netijeli çäreleri görýändigi üçin milli Liderimize tüýs ýürekden hoşallyk bildirdiler. Ýurdumyzda täze döwrebap obalaryň yzygiderli döredilmegi bu aladanyň ýerine düşýändigine şaýatlyk edýär.
Soňra hormatly Prezidentimiz ýaşaýyş jaýlaryna tarap ugraýar, olaryň golaýynda halk dessurlary esasynda köpöwüşginli sahna oýunlary ýaýbaňlandyryldy.
Döwlet Baştutanymyz şol jaýlaryň biriniň öňünde aýak çekip, gelnalyjy toý dessuryna syn edýär. Birnäçe asyrlar mundan ozal bolşy ýaly, häzirki döwürde hem bu ajaýyp hem-de özboluşly däp-dessurlar özüniň ruhy-medeni köklerine hem-de gadymy maşgala gymmatlyklaryna ygrarly türkmen halkynyň durmuşynyň aýrylmaz bölegi bolup durýar.
Bu ýerde milli Liderimizi täze jaýlara göçüp baran bagtyýar maşgalalar garşylaýarlar hem-de olaryň öýünde hormatly myhman bolmagy haýyş edýärler.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow öýüň içine girip, onuň otaglary we abadanlaşdyrylyşy bilen tanyşýar. Döwlet Baştutanymyz oba maşgalasyny jaý toýy bilen gutlap, olaryň täze jaýdaky durmuşy bilen gyzyklandy.
Uly we agzybir maşgalasynyň uly ýaşly nesiliniň wekilleri milli Liderimize özleriniň bilelikde uzak we durmuş ýoluny geçendikleri, emma şu günki ýaly bagtyýarlygy duýmandyklary, Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüniň olaryň durmuşyna şatlyk we bagt getirendigi barada gürrüň berdiler.
Täze öý eýeleri milli Liderimize halk hakynda edýän ýadawsyz aladasy, häzirki döwrüň ähli amatlyklarynyň oba ýaşaýjylaryna hem elýeterli bolmagy üçin döredýän şertleri babatynda çuňňur hoşallygyny bildirdiler. Çagajyklar bolsa öz zehinlerini görkezmäge howlukdylar—olar tüýs ýürekden çykýan ylham bilen şu günki şatlykly günde olaryň maşgalasyna myhmançylyga gelen döwlet Baştutanymyza we Watanymyza bagyşlanan goşgulary okap berdiler.
Hormatly Prezidentimiz täze öýüň eýeleri bilen hoşlaşyp, döwletimiziň obalary mundan beýläk-de döwrebaplaşdyrmak we durmuş-ykdysady düzümini ösdürmek boýunça maksada laýyk çäreleri görjekdigini nygtady hem-de olara bagt we maşgala abadançylygyny arzuw etdi. Şanly waka mynasybetli milli Liderimiz täze öýe göçüp baranlara gymmat bahaly sowgatlary gowşurdy.
Döwlet Baştutanymyz gazak maşgalasynyň göçüp baran täze öýünde hem myhman boldy. Bu maşgala milli gazak däp-dessurlaryna laýyklykda jaý toýuny tutýardy. Maşgala agzalary hormatly Prezidentimizi mähirli garşylap, oba adamlarynyň, dürli milletleriň wekilleriniň ýaşaýyş-durmuş derejesini has-da ýokarlandyrmak meselelerine uly üns berýändigi üçin döwlet Baştutanymyza tüýs ýürekden hoşallyk bildirdiler. Häzirki wagtda oba ýaşaýjylary ähli oňaýlyklary bolan ýaşaýyş jaýlarynda amatlyklaryň hözirini görüp ýaşamak we çagalaryny terbiýelemek üçin ajaýyp mümkinçiliklere eýe boldular.
Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanyň agzybir we jebis halkynyň abadançylygynyň hemişe-de döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugry bolmagynda galýandygyny nygtady. Şunda raýatlarymyzyň Garaşsyz, Bitarap Türkmenistanyň çäklerinde ýaşaýan ähli milletleriň wekilleriniň abadan we bagtyýar durmuşy üçin ähli şertleriň üpjün edilmegine uly ähmiýet berilýär. Ähli türkmenistanlylaryň ýaşaýan künjekleriniň amatly gurşawyny emele getirmäge, ilatly nokatlaryň toplumlaýyn, deňeçer ösdürilmegine gönükdirilen täze şähergurluşyk iş tejribesinde öz beýanyny tapýar.
Şoňa görä-de, ýakyn ýyllarda Türkmenistan durmuş maksatly desgalaryň gurluşygynyň gerimini has-da artdyrmagy göz öňünde tutýar. Bu ulgamda il-ýurt bähbitli we giň möçberli maksatnamalary amala aşyrmak meýilleşdirilýär. Döwlet Baştutanymyz täze şähergurluşyk maksatnamasyny öňe sürüp, ýurdumyzyň her bir raýatyny gurşap alan ýaşaýyş giňişligini döwrebaplaşdyrmak we sazlaşdyrmak boýunça toplumlaýyn wezipeleriň ýerine ýetirilmegini onuň esasy maksatlary hökmünde kesgitledi.
Hormatly Prezidentimiziň adyndan bu öýe göçüp gelen maşgala hem sowgatlar gowşuryldy.
Soňra milli Liderimiz çagalar bagynyň binasyna tarap ugrady.
Döwlet Baştutanymyzy bu ýerde obanyň körpe ýaşaýjylary şadyýan aýdymlary hem-de goşgulary, joşgunly tanslar bilen garşyladylar.
Döwlet Baştutanymyz çagalar bagynyň otaglaryny gözden geçirip, bu ýerde körpeler üçin döredilen şertler bilen içgin tanyşýar. Milli Liderimiz bilen duşuşyga örän şatlanan körpeler öz gezeginde döwlet Baştutanymyzy özleşdiren bilimleri hem kompýuterde işlemek başarnyklary, goşgy okaýyşlary, çagalara niýetlenen sahna oýunlaryndan bölekleri görkezmek, şadyýan aýdymlary ýerine ýetirmek hem-de tans etmek bilen begendirdiler. Milli Liderimiz çagalar bilen söhbetdeş bolup, olara sowgatlary gowşurdy.
Soňra hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Berkarar zaman obasynyň açylmagy mynasybetli Hormatly myhmanlaryň kitabynda ýazgy galdyrdy.
Milli Liderimiz dabara gatnaşyjylaryň ählisini ýene-de bir gezek gutlap, ýaşaýyş jaý gurluşygynyň, ulag düzümini, saglygy goraýyş, bilim, medeniýet ulgamlarynyň, kiçi telekeçiligi, oba hojalygyny ösdürmegiň obalary özgertmek boýunça Milli maksatnamanyň esasy ugurlary bolup durýandygyny belledi. Welaýatlaryň senagat taýdan ösmegini, olaryň innowasion kuwwatyny ýokarlandyrmagy üpjün edýän täze senagat kärhanalaryny döretmek boýunça maýa goýum taslamalaryny işjeň durmuşa geçirmek möhümdir.
Durmuş ulgamyny abadanlaşdyrmak, kiçi telekeçiligi ösdürmek, täze özboluşly taslamalary ilerletmek boýunça täze başlangyçlaryň iş ýüzünde durmuşa geçirilmegi köp babatda ýerli häkimiýet edaralarynyň işine, oba ýaşaýjylarynyň özleriniň işjeňligine, olaryň jemgyýetçilik guramalary bilen gatnaşyklaryna baglydyr. Döwlet Baştutanymyz hut şuňa çagyrmak bilen, innnowasiýalar — bu diňe bir tehnologiýalar we usullar däl, eýsem täzeçe we döredijilikli pikirlenmekdir diýip belleýär.
Oba maksatnamasynyň esasy aýratynlygy onuň toplumlaýyn we bitewi häsiýete eýe bolmagy bilen baglydyr. Onda ähli düzgünler wezipeler özara baglanyşyklydyr, şoňa görä-de, olar wajyplygynyň derejesi boýunça bölünmeýär, ýöne bilelikde sebitler üçin şähergurluşyk filosofiýasynyň esasyny düzýär. Çünki, diňe öý gurmak, oňa suw, gaz, elektrik toguny çekmek ýeterlik däldir... Saglygy goramak, bilim almak, durmuş taýdan goldamak, medeni islegleri kanagatlandyrmak boýunça ýokary hilli hyzmatlar her bir raýata elýeterli bolmalydyr diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow aýtdy.
Munuň özi ähli ilatly ýerleri döwrebap inženerçilik düzümi, aragatnaşyk hyzmaty, oňat ýollar bilen üpjün etmegi hem aňladýar. Uly ýa-da kiçi şäherçede, şäherde ýaşaýandygyna garamazdan, adamlar öýlerinden çykyp, özleriniň daşynda has oňaýly we owadan gurşawy görmelidir.
Ýaşaýşyň hili — bu ekologiýa abadançylygy we azyk bolçulygydyr, netijeli işlemek hem-de göwnejaý dynç almak üçin oňat şertlerdir. Şu maksat bilen ýurdumyzda şäherlerimizi we obalarymyzy, olara ýanaşyk ýerleri bagy-bossanlyga öwürmek boýunça giň gerimli işler ýaýbaňlandyryldy, serişdeler hem-de energiýany tygşytlaýan tehnologiýalar ornaşdyrylýar, täze gaýtadan işleýän önümçilikler we söwda açylýar, medeni dynç alyş we sport merkezleriniň işi, döredijilik hem-de innowasion işjeňlik höweslendirilýär.
Milli Liderimiz bu döwrebap obada bolmagynyň barşynda ajaýyp seýilgäh zolagy üçin göz öňünde tutulan ýere barýar. Döwlet Baştutanymyz bu ýerde ilkinji ýaş agaç nahalyny oturdyp, geljekki ajaýyp seýilgähiň döredilmegine badalga berdi. Baýramçylyk dabarasyna gatnaşyjylaryň ählisi hem bag ekmek çäresine goşuldylar.
Hormatly Prezidentimiz bu çärä gatnaşanlaryň ählisine we täze öýlere göçüp baranlara ýene-de bir gezek berk jan saglyk, maşgala abadançylygyny we bagtyýar durmuş arzuw edip, bu ýerden ugrady.
Döwlet Baştutanymyz Lebap welaýatyna iş saparynyň çäklerinde şu gün Hytaýyň “СNPС” milli nebitgaz korporasiýasynyň ýolbaşçylary bilen duşuşdy.
Döwlet Baştutanymyz Lebap welaýatyna iş saparyny tamamlap, Aşgabada gaýdyp geldi.
Şeýlelikde, döwlet Baştutanymyzyň türkmen obasyny döwrebaplaşdyrmak we ösdürmek babatda başyny başlan strategiýasyny durmuşa geçirmekde nobatdaky möhüm ädim ädildi. Şol strategiýa bolsa durmuş we ykdysady ösüş meselelerini çözmäge innowasion, toplumlaýyn hem-de sazlaşykly çemeleşmä esaslanýar.
Bary-ýogy bir aýa golaý wagt mundan ozal şeýle dabaralar Daşoguz welaýatynda hem geçirildi. Şol ýerde hormatly Prezidentimiziň gatnaşmagynda täze Bagtyýar zaman obasy açyldy. Döwletimiz munuň üçin ägirt uly serişdeleri goýberip, obanyň ýaşlar üçin özüne çekiji bolmagy, bu ýerde täze düşewüntli önümçilikleriň peýda bolmagy hem-de ýokary hünärli işgärleriň obalarda işlemek üçin uly höwes bilen galmagy, ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň ösmegi üçin netijeli çäreleri görýär.
Şäher düzümi hem döwrebaplaşdyrylýar, onda durmuş ulgamy tutuş ýaşaýşyň özeni hökmünde berkidilýär. Düýn Türkmenabatda saglygy goraýyş işgärleri üçin täze ýaşaýyş jaý toplumynyň düýbüniň tutulmagy munuň aýdyň subutnamasyna öwrüldi. Milli Liderimiziň hut özi bu toplumyň gurluşygyna badalga berdi. Onuň taslamasy köp öýli jaýlardan başga-da, häzirki zamanyň talaplaryna laýyklykda ýaşaýyş-durmuş hyzmatlarynyň ulgamynyň döredilmegini birleşdirýär.
Mundan başga-da, täze gurluşyk bina edilýän köpugurly welaýat hassahanasynyň golaýynda ýerleşýär. Munuň özi hem durmuş meselesini oýlanyşykly çözmegiň möhüm pursatlarynyň biridir. Şu ýagdaýda saglygy goraýyş ulgamynyň iri edarasynyň golaýynda guruljak ýaşaýyş toplumy ýaş hünärmenleriň iş ýerini saýlap almak babatda artykmaçlyk bolup hyzmat eder.
Sebitlerde toplumlaýyn innowasion syýasatynyň we ony durmuşa geçirmegiň anyk gurallarynyň kemala getirilmegi welaýatlaryň we tutuş ýurdumyzyň durmuş-ykdysady ösüşini çaltlandyrmak, Türkmenistanyň durnukly ykdysadyýetli kuwwatly döwlete öwürmäge gönükdirilen umumydöwlet dolandyryş strategiýasyny kämilleşdirmek üçin şertleri döretmäge mümkinçilik berer.
Milli senagat syýasaty hem hut şu wezipeleri çözmäge gönükdirilendir. Lebap welaýatyna iş saparynyň çäklerinde milli Liderimiziň gatnaşmagynda açylan täze desgalar hem ýurdumyzyň senagat taýdan ösüşine kuwwatly itergi berer. Olaryň biri Türkmenabadyň himiýa zawodynda işe girizilen, 500 müň tonna kükürt kislotasyny çykarmaga niýetlenen önümçilik toplumydyr. Beýleki iş girizilen desga bolsa Beýik Türkmenbaşy adyndaky etrapda gurlan “Watan” döwlet elektrik stansiýasydyr. Pudagyň kuwwatynyň artdyrylmagy türkmen elektrik energiýasynyň eksporta iberilýän möçberlerini has-da artdyrmaga mümkinçilik döreder. “Watan” elektrik stansiýasynyň işe girizilmegi Lebap welaýaty üçin dürli ulgamlarda — ýangyç-energetika toplumynda, ulag ulgamynda, dokma we himiýa senagatynda, oba hojalygynda, gurluşyk senagatynda iri maýa goýum taslamalaryny durmuşa geçirmek nukdaý nazaryndan hem wajypdyr.
Häzirki döwürde täze taryhy eýýamyň belent döredijilik ýörelgelerinden ruhlanan halkymyz mähriban topragymyzyň ähli künjeklerinde ýaýbaňlandyrylan we gün-günden giň gerime hem-de ýokary depgine eýe bolýan bu ägirt uly işiň netijelerine buýsanýar.
Bularyň ählisi hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başyny başlan ykbalçözüji we düýpli özgertmeleriniň ýolunda ädilen anyk ädimlerdir. Şol özgertmeleriň esasy maksady bolsa eziz Watanymyzy gülläp ösýän döwlete öwürmekden ybaratdyr. Ýurdumyzda ähli raýatlar, halkymyzyň döredijilik kuwwatyndan netijeli peýdalanmak üçin iň amatly şertler döredildi.
Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi


text:
Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň agzasy “BEK” HK-a degişli täze ýyladyşhana toplumy Lebap welaýatynyň oba hojalyk önümlerini öndürýän önümçilikleriniň hataryna goşuldy. Ony Çärjew etrabynyň “Dostluk” daýhan birleşiginde telekeçi M. Jumagulyýew gurdy.
2 gektar meýdanda zerur enjamlar we innowasion tehnologiýalar bilen üpjün edilen döwrebap ýyladyşhana toplumy guruldy. Onuň işe girizilmegi goşmaça iş orunlaryny döretmäge mümkinçilik berdi. Şu günler bu ýerde hyýar we pomidor ýetişdirmäge girişildi.
Indi Lebap welaýatynda döwrebap iri ýyladyşhana toplumlarynyň 10-sy hereket edip, olarda miwe-gök ekinleriniň we gülleriň dürli görnüşleri ýetişdirilýär. Welaýatyň azyk bazaryny ýokary hilli gök önümler bilen üpjün etmekde we olary ýurdumyzyň beýleki sebitlerine ibermekde bu toplumlaryň bitirýän işi uludyr.
Lebaply telekeçiler öz önümlerini daşary ýurtlara-da ugradyp başladylar. Mysal üçin, Çärjew etrabyndan R. Abdullaýewiň ýolbaşçylk edýän ýörüteleşdirilen hojalygy Russiýa we Gazagystana gök önümleriň hem-de ýertudanasynyň ilkinji tapgyryny ugratdy.
Toplumlaýyn döwlet goldawy netijesinde tutuş ýurdumyzda bolşy ýaly, Amyderýa jülgesinde hem innowasion tehnologiýalar bilen üpjün edilen döwrebap ýyladyşhana toplumlarynyň gurluşygynyň depgini güýçlendirilýär. Häzirki wagtda Lebap welaýatynda telekeçilik düzümleriniň güýji bilen şeýle hojalyklaryň ýene 19-sy gurulýar. Olary şu ýylda işe girizmek göz öňünde tutulýar.
www.turkmenistan.gov.tm
Lebap welaýatynda döwrebap ýyladyşhana toplumy ulanylmaga berildi
Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň agzasy “BEK” HK-a degişli täze ýyladyşhana toplumy Lebap welaýatynyň oba hojalyk önümlerini öndürýän önümçilikleriniň hataryna goşuldy. Ony Çärjew etrabynyň “Dostluk” daýhan birleşiginde telekeçi M. Jumagulyýew gurdy.


text:
Bugün Türkmenistan’ın İstanbul Başkonsolosluğu tarafından Türkiye’de eğitim alan Türkmen öğrencilerin arasında futbol yarışı düzenlendi. Elemelerden sonra 6 takımın katıldığı “Türkmen Futbol Şölenini” Atavatan Türkmenistan dergisi de takip etti. Çok heyecanlı geçen karşılaşmalarda finale Marmara üniversitesindeki Türkmen öğrencilerin takımı ile Ardahan üniversitesindeki Türkmen öğrencilerin takımı kaldı. Marmara üniversitesi Türkmen öğrenci takımı İstanbul üniversitesi Türkmen öğrenci takımını 5:3 skorla eledi. Ardahan üniversitesi Türkmen öğrenci takımı ise, Balıkesir’den gelen Türkmen öğrencileri 6:0 skorla yenerek adını finale yazdırdı.
Final yarışında, Ardahan’dan gelen Atabek Babanov 2 gol, Ramazan Yoldasev ise 1 gol attı. Final maç 3:0 ile Ardahan üniversitesinden gelen Türkmen öğrencilerin lehine sonuçlandı. Kupayı kaldıran Ardahan üniversitesi Türkmen takımına, Türkmenistan İstanbul Başkonsolosluğu tarafından çeşitli hediyeler takdim edildi. Futbol şöleni Mollahüsrev Mahallesi. Manav Sokak. No:7 Vefa Fatih / İstanbul adresinde bulunan İstanbul üniversitesi Deniz Bilimleri ve Yönetimi Enstitüsü Spor salonunda gerçekleşti.
Reklam
Atestat bilen Türkiýede okamak : Gerekli Resminamalaryň Sanawy
Türkiýäniň ýokary okuw jaýlary umumy orta bilim hakyndaky şahadatnamadaky (atestat) bahalaryň netijesi boýunça daşary ýurt talyplaryny okuwa kabul edýär. Her bir ýokary okuw jaýynyň resminamalary kabul ediş seneleri we şertleri bir-birinden tapawutly bolmak bilen, umuman alanyňda öňümizdäki günlerde resminamalary kabul edilişik seneleriniň halk köpçüligine ýetirilmegine garaşylýar. Şol sebäpli, Türkiýäniň ýokary okuw jaýynda bilim almak isleýän dalaşgärler resminamalaryny taýýarlamak möwsümine girişdi. Türkiýäniň Aşgabatdaky Bilim Geňeşçisi hormatly Zübeýir Ýylmazyň ýaňy-ýakynda www.atavatan-turkmenistan.com habar saýty bilen eden söhbetdeşliginde beren maglumatyna görä, Geňeşlik talaba laýyk we dogry terjime edilen talyp resminamalaryny bir güniň dowamynda tassyklap berýär. Şol sebäpli Türkiýede ýokary bilim almak isleýän raýatlar, resminamalaryny talaba laýyk we dogry terjimesini üpjün etmeli, soňra, Türk Bilim Geňeşliginde tassyk etdirmeli bolup durýar. Uniwersiteti gazanan talyplar Türkiýäniň Aşgabatdaky Ilçihanasyndan talyp wizasyny almalydyr. Şonda, köp resminamalary täzeden terjime etmezlik we iki gezek terjime çykdajysyny etmezlik üçin, ilki başdan Türkiýäniň Aşgabatdaky Ilçihanasynyň tassyk edýän terjime merkezleri bilen işleşmek talyplar üçin bähbitli bolup durýar.
Dalaşgärler ähli resminamalar taýyn bolandan soňra göniden-göni degişli uniwersitetiň yglan eden senelerinde şol ýokary okuw jaýynyň resmi saýtlarynyň üsti bilen resminamalary tabşyryp bilerler. Emma, gerek bolan ýagdaýda degişli ýurduň kanunçylygyna laýyklykda hereket edýän Maslahatçy kompaniýalara hem ýüz tutup bilerler.
Gerekli Resminamalaryň sanawy
- Türkmenistanyň raýatynyň pasportynyň nusgasy,
- Türkmenistanyň raýatynyň biometrik pasportynyň nusgasy,
- Pasportlaryň Türkiýäniň Aşgabatdaky ilçihanasynyň (bilim geňeşligi) tarapyndan tassyk edilen terjimesi
- Orta bilim hakyndaky şahadatnamanyň (atestat) nusgasy
- Atestatyň Türkiýäniň Aşgabatdaky Bilim geňeşligi ýa-da Ilçihanasy tarapyndan tassyk edilen Türk dilindäki terjimesi
- Orta bilim hakyndaky şahadatnamanyň (atestat) Türkiýäniň bilim ulgamy bilen barabarlygy barada Türkiýäniň Aşgabatdaky bilim geňeşliginiň tassyknamasy,
- Orta bilim ulgamynyň soňky 3 ýylynyň bahalarynyň ortaça görkeziji baradaky resminama, terjimesi we Türkiýäniň Aşgabatdaky bilim geňeşliginiň tassyknamasy.
Eger Siz, Türkiýäniň ýokary okuw jaýlaryna resminamalary tabşyrmak boýunça maslahat hyzmatlaryny almak isleýän bolsaňyz, onda, Atavatan Danışmanlık ve Tercüme Merkezine ýüz tutup bilersiňiz! Türkiýäniň kanunçylygyna laýyklykda Stambul şäherinde esaslandyrylan kompaniýa, Türkmen we Türk dillerinde hyzmat berýär. Kompaniýa bilen habarlaşmak üçin IMO Atavatan : +90 532 401 71 52 hasabyna goşulyp soraglaryňyza jogap alyp bilersiňiz!
Atavatan Danışmanlık ve Tercüme Merkezi
Aksaray mahallesi Koçibey sokak, Erler Apt No:34 D:7 Kat:4 Fatih/ İstanbul
E: Mail Adres : atavatanltd@gmail.com
Telefon : +90 532 401 71 52 (Türkiye)
Telefon : +90 212 633 4000
IMO Atavatan : +90 532 401 71 52
WhatsApp Atavatan : +90 532 401 71 52
Degişli Habar :
Resminamalaryň terjimesinde Makul Hyzmat
Türkiýede bilim almak isleýän talyplar ýokarda sanawy görkezilen resminamalary taýýarlaýan pursady Makul Hyzmat Terjime Merkeziniň terjime hyzmatlaryndan peýdalanyp bilerler. Terjime hyzmatynyň her bir resminama sahypasy üçin bary ýogy 12 manat.
Terjimede online terjimäniň hözürini görüň!
Resminamaňyzy online ibermek mümkinçiliginiň bardygyny hem unutmaň. Online terjime hyzmatlaryndan peýdalanmak Size terjime merkezlerine azyndan iki gezek gidip ýol we wagt çykdajylaryny etmekden halas eder. Eger Siz Türkmenistanyň dürli welaýatlaryndan Paýtagtymyza gelýän ýagdaýyňyzda, paýtagtymyza gelmezden öň resminamalaryňyzy online ulgamdan ugradyň we Türk Ilçihanasynyň we Bilim geňeşliginiň talabyna laýyk terjimäňizi taýyn edeýliň!.
Resminalaryňyzyň suratyny çekiň we IMO hasabymyzdan ýa-da elektronik poçtamyza iberiň, wagtyňyzy we ýol çykdajylaryňyzy tygşytlaň!. IMO hasabymyz Tel:+993 63 78 96 73, E-poçta salgymyz: makulhyzmat@gmail.com.
Wiza Anketa Doldurmakda Terjime Hyzmaty
Makul Hyzmat Terjime Merkezi Türkiýä wiza ýüz tutmalarynda resminamalaryň terjimesinde we anketa doldurmak üçin terjime hyzmatlaryny hödürleýändigini habar berýär. Mälim bolşy ýaly Türkiýäniň Aşgabatdaky Ilçihanasy tarapyndan 1 Aprel 2018 senesinden başlap wiza ýüz tutmalarynda online ýazylyşyk prosesine geçilýär. Şol sebäpli online terjime hyzmatynyň ähmiýeti has artýar. Türkiýä wiza ýüz tutmalarynda gerekli resminamalaryň terjimesi üçin Makul Hyzmat Terjime Merkezinden hyzmat alyp bilersiňiz. Makul Hyzmat Terjime Merkeziniň IMO resmi hasabyna goşulmak bilen online terjime hyzmatyny almak, şeýle hem anketa doldurmak boýunça terjime hyzmatlary barada has anyk maglumatlary almak mümkin!
Makul Hyzmat IMO hasabyna goşulyň : +993 63 78 96 73
Habarlaşmak üçin
Makul Hyzmat Terjime Merkezi
Aşkabat, Ankara köçesi, 25, A Blok, 401
E: Mail Adres : makulhyzmat@gmail.com
Telefon : +993 63 78 96 73
Telefon : + 993 12 96 48 55