text:
Sagdyn bedende – sagdyn ruh
Türkmenistanyň Döwlet medeniýet merkeziniň Döwlet muzeýi Saglygy goraýyş we derman senagaty işgärleriniň güni mynasybetli «Orta asyrlarda lukmançylyk ylmynyň ösüşi we oňa degişli taryhy tapyndylar» atly ylmy-amaly maslahatyň we «Sagdyn bedende – sagdyn ruh» atly serginiň açylyşyna gatnaşmak isleýänleriň hemmesini 2018-nji ýylyň 17-nji iýulynda sagat 10:00-da myhmançylyga çagyrýar.
Ýurdumyzda alnyp barylýan asyrlara barabar işleriň arasynda saglygy goraýyş ulgamynda ýetilen sepgitler aýratyn bellenmäge mynasyp. Garaşsyzlyk ýyllarynda saglygy goraýyş ulgamynda geçirilen işler hormatly Prezidentimiziň hut özüniň başda durmagynda işlenip düzülen, 1995-nji ýylyň 21-nji iýulynda kabul edilen «Saglyk» Döwlet maksatnamasyna laýyklykda alnyp baryldy. Sagdynlyk – gözelligiň, ruhubelentligiň, bagtyýarlygyň çeşmesi. Biziň uzak geljegi nazarlaýan ösüşlerimiziň we maksatnamalarymyzyň hasyl bolmagy raýatlarymyzyň sagdynlygyna, sagdyn jemgyýete baglydyr.
Türkmenistanyň döwlet syýasatynda adam saglygyny goramak meselesi bir ulgamyň çäklerinden çykyp, döwletimiziň ýöredýän durmuş-üpjünçilik, kämil kanunçylyk, lukmançylyk hyzmatlar ulgamyny, ekologiýany, bedenterbiýäni hem sporty, halal we sagdyn durmuş ýörelgesini, milli däp-dessurlary öz içine alýar.
Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalary netijesinde, ýurdumyzda döwrebap sport toplumlary, sport meýdançalary, çagalar dynç alyş we sagaldyş merkezleri, hassahanalar, saglyk öýleri, şypahanalar ulgamy döredilip, olarda ýurdumyzyň raýatlaryna hödürlenýän şypahana hyzmatlarynyň hili dünýä derejesine ýetirildi.
Lukmançylyk ylmy hakynda gürrüň edilende, ilki bilen, Türkmenistanyň Prezidenti, lukmançylyk ylymlarynyň doktory, Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň akademigi, professor Gurbanguly Berdimuhamedowyň hut özüniň bize görelde bolup durýandygyny aýtmak diýseň ýakymly. Gahryman Arkadagymyzyň lukmançylyk ylmynyň dürli ugurlary boýunça ýazan «Türkmenistanda saglygy goraýşy ösdürmegiň ylmy esaslary», «Türkmenistan – sagdynlygyň we ruhubelentligiň ýurdy», «Türkmenistan – melhemler mekany», «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri», «Bagtyýarlyk sagdynlykdan başlanýar» atly kitaplary ýurdumyzyň saglygy goraýyş işgärleriniň we lukman-talyplaryň ýan kitaplaryna öwrüldi.
Gadymy ösen medeniýetiň syrly sahypalaryny goýnunda saklaýan möhüm nokatlaryň birinden – Daňdanakan galasyndan tebipleriň ulanandygy çak edilýän, aýnadan we metaldan ýasalan täsin gurallaryň tapylmagy, Orta asyrlaryň taryhy-medeni ýadygärligi bolan bu galada lukmançylyk ylmynyň ösendigine, hatda hassahananyň hem bolandygyna şaýatlyk edýär. Galada ylmyň dürli ugurlarynyň, şol sanda lukmançylygyň hem ösendigini täsin tapyndylar aýdyň görkezýär.
Türkmenistanyň Döwlet medeniýet merkeziniň Döwlet muzeýi Saglygy goraýyş we derman senagaty işgärleriniň güni mynasybetli «Orta asyrlarda lukmançylyk ylmynyň ösüşi we oňa degişli taryhy tapyndylar» atly ylmy-amaly maslahat we «Sagdyn bedende – sagdyn ruh» atly sergi geçirilýär. Sergide hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň parasatly sözleriniň alynmagy serginiň many-mazmunyny has-da baýlaşdyrylýar. Milli Liderimiziň welosiped, kwadrosikl sürüp barýan pursatlary, sport ulagyny dolandyrýan wagty düşürilen suratlary serginiň ähmiýetini has hem artdyrýar. Serginiň dowamynda lukmançylyk ylmy bilen baglanyşykly kitaplar hem görkezilýär. Şeýle-de, adamyň sagdynlygynyň we ruhubelentliginiň ähmiýetini açyp görkezýän köpsanly surat eserleri synlaýan adamlarda gözellik duýgusyny oýarýar.


c: text/html

text:
Çagalara tuwalet düzgünlerini nädip öwretmeli?
Gynansagam köp maşgalalarda çaga 40 günlik bolansoň tuwalet düzgünleri öwredilmeli diýip aýdylýar. Bu gaty gynandyryjy …
Ah şu öýe berlen ýumuşlar…
Çagalarymyza näçe gezek mekdepde tabşyrylan öý ýumuşlaryny ýerine ýetir diýsek hem bizleri diňlemän bilýäler. 40 …
Dogan doganyň zary…
Döwür geçdikçe dünyä inýän bäbejikleriň sany azalýar. Hatda Ýewropada, ýagny Germaniýada ýaş nesliň azdygyny , …
Fewral aýynda dogulmak bagtmy?
Täze 2018-2019 njy okuw ýyly hem bosagada. Her kim okuwa başlamak üçin taýýarlyk görýäler. 1-nji …
Gygyrmaýan ene
Çagalyk döwrümize seretsek urman, sögülmän ulalanymyz az bolsa gerek. Sebäbi köp ene-ata çaga bir zadyň …
Toprak bilen meşgullanýan çagalar has zehinli!
Geçirilen barlaglarda mekdep bagynda bag-bakjaçylyk bilen meşgullanýan okuwçylar meşgullanmaýan okuwçylara görä sapaklarynda has gowy netije …
New
Talyplar üçin peýdaly 13 sany internet çeşmesi
Elbetde her bir talypda bolşy ýaly talyplyk döwri gaty çalt geçyär. Sapaklar, sosial durmuş , …
Täze
Has gowy öwrenmek üçin S.O.D.G.A usuly
Biz islesekde islemesekde gündelik durmuşda hemişe bir zatlar öwrenyäris,beýnimiz durman işleyär. Sebäbi adamyň beýni bir …
Täze
MAKSADA OKGYNLYK
Seinfeld kim diýip sorasam belkide bu adamy tanamaýan ýokdyr. Seinfeld bu amerikan wäşisi bolup ol …
- 1
- 2

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sosial ulgamlaryň durmuşymyzdaky zeperleri.
Häzirki döwürde sosial ulgamlar durmuşymyzyň aýrylmaz bir bölegi boldy. Az ýa-da köp hemmämiz sosial ulgamlary …
Janyna kast etmekden ýüz öwrüp KFC-ni guran Adam Colonel...
Dünýäniň iň meşhur Fast Food markasynyň biri bolan Kentucky Fried Chickeniň logosyndaky adam kim diýip …
Bir zada ynansaňyz hökman başararsyňyz: Pygmolionyň effekti
Bir zady köp isleseňiz şonuň amala aşjagyna ynanyaňyzmy? Bu makalamyzda , höweslenmegiňiz , özüňize we …
Will Smithiň durmuşyny üýtgeden 3 kitap
“Pursuit of Happiness”, “Men in Black”, “I am Legend” ýaly kinolarda oýnan hem saz hem aýdym …
Durmuşyňyzy üýgetjek bir güýç: 5 sagat kanuny
5 sagat kanuny Bir pudakda kämilleşip, durmuşyň başga penjirelerini açyp bilmek we öz maksadyňyza ýetip …
Fewral aýynda dogulmak bagtmy?
Täze 2018-2019 njy okuw ýyly hem bosagada. Her kim okuwa başlamak üçin taýýarlyk görýäler. 1-nji …
Täze
Has gowy öwrenmek üçin S.O.D.G.A usuly
Biz islesekde islemesekde gündelik durmuşda hemişe bir zatlar öwrenyäris,beýnimiz durman işleyär. Sebäbi adamyň beýni bir …
Täze
MAKSADA OKGYNLYK
Seinfeld kim diýip sorasam belkide bu adamy tanamaýan ýokdyr. Seinfeld bu amerikan wäşisi bolup ol …


text:
Orsýetiň Uzak Gündogaryndaky Primorýe ülkesiniň saýlaw häkimiýetleri 20-nji sentýabrda, ýurduň baş saýlaw resmisi onuň “düýpli bidüzgünçilklerden” doly bolandygyny aýdanyndan soň, dawaly gubernator saýlawlarynyň netijelerini ret etdi.
Primorýäniň saýlaw komissiýasy 20-nji sentýabrda, kommunistler Kreml tarapyndan goldanylýan kandidatyň peýdasyna soňky pursatlarda galplyk edilendigini öňe sürenden soň,regionda geçirilen çekeleşikli saýlawlaryň netijelerini ýatyrmagyň peýdasyna ses berdi. Komissiýanyň bir agzasy bu teklibe garşy ses berdi.
Bu Orsýetde gaýtadan, iki bäsdeşiň arasynda geçirilen saýlawlaryň netijeleriniň, media maglumatlaryna görä, 1996-njy ýyldan bäri ilkinji gezek ýatyrylmagy bolup durýar.
16-njy sentýabrda geçirilen we netijeleri ýatyrylan saýlawlaryň deregine üç aý içinde täze saýlaw geçiriler.
Iki kandidatyň arasyndaky bäsleşik soňky pursatlarynda, 17-nji sentýabr güni irden jemleýji ses sanaşlyk wagtynda dawa-jenjele ýazdy we Uzak Gündogar sebitinde dartgynlyklaryň ýokarlanmagyna getirdi.
Has anygy, ses sanaşlygyň jemleýji we soňky minutlarynda Kremliň kontrollygyndaky Birleşen Orsýet partiýasynyň kandidaty, iş başyndaky gubernator Andrei Tarasenko birden communist garşydaşy Andreý Işçenkony tozana garyp, ses almakda görnetin öňe çykdy.
Primorýäniň saýlaw komissiýasynyň başlygy Tataýna Gladkih 20-nji sentýabrda bu ýagdaýda alnan netijeleriň halkyň isleglerini näderejede aňladýandygyny kesgitlemegiň kyndygyny, şu sebäpden kandidatlaryň hiç birini saýlanan diýip yglan edip bilmejekdiklerini aýtdy.
Tarasenko rus metbugaty bilen söhbetdeşlikde täzeden saýlaw geçirmek barada gelnen kararyň “adalatlydygyny” aýtdy we “bu ýerde örän köp şikaýatyň bolandygyny” belledi.
Emma muňa garamazdan, Işçenko bu karardan suda şikaýat etjekdigini, sebäbi özüniň hakyky ses berişlik netijelerinde ýeňiji diýip yglan edilmelidigini aýtdy.
Kommunistik partiýanyň lideri Gennadiý Zýuganow jenaýat derňewiniň geçirilmegine çagyrdy we bu meselä özüniň seretmegini sorap, rus prezidenti Wladimir Putine ýüz tutdy. Şeýle-de ol, eger bu meselede öňegidişlik bolmasa, 22-nji sentýabrda tutuş ýurt boýunça protest aksiýasyny gurnamagy wada berdi.
Onuň goldawçylarynyň ýüzlerçesi eýýäm 17-nji sentýabrda, Primorýäniň paýtagty Wladiwastokda proteste çykdy.
Orsýetiň Merkezi saýlaw komissiýasynyň başlygy Ella Pamfilowa Moskwadan regional saýlaw komissiýasynyň gelen kararyny gutlap, “bu ýagdaýdan çykmak üçin başga çykalganyň galmandygyny” aýtdy.
Ella Pamfilowa 19-njy sentýabrda, Kommnistler partiýasy ses sanaşlykda Kreml tarapyndan goldanylýan kandidatyň haýryna galplyk edilendigini öňe sürenden soň, region häkimiýetlerine Primorýe ülkesinde geçirilengubernator saýlawlarynyň netijelerini bikanun hasaplamagy maslahat berdi.
Ol ses sandyklarynyň öňünden doldurylmagy, sesleri satyn almak, adamlary ses bermäge mejbur etmek, ses sanalanda galplyga ýüz urmak ýaly düzgün bozmalara ýol berlendigini aýtdy.
Şeýle-de ol galplyk sebäpkärleriniň jogapkärçilige çekilmelidigini aýdyp, saýlaw resmilerini “haýran galdyrdy”.
Putiniň sözçüsi Dmitriý Peskow Kreml adminstrasiýasynyň Merkezi saýlaw komissiýasynyň pozisiýasyny goldaýandygyny aýtdy.


text:
Azatlyk Radiosynyň Daşoguzdaky habarçysynyň habar bermegine görä, anna güni başlanan duz tozanly ýel welaýatyň Türkmenbaşy, Ruhybelent we Akdepe etraplarynda has güýçli duýulýar.
"Daşoguzda apy-tupan başlady. Bu sapar hem duzly tozan we güýçli ýel turýar. Daşoguzda onuň bu sapar hem uzak dowam etjegine meňzeýär" diýip, Azatlygyň Daşoguzdaky habarçysy aýtdy.
Aral deňzi tarapyndan öwüsýän güýçli şemal soňky ýarym ýylyň dowamynda Daşoguza we Lebapa häli-şindi duzly jisimleri getirýär.
Azatlyk Radiosynyň Türkmenistandaky söhbetdeşleri apy-tupanyň günbatar-demirgazykdan Aral deňzi tarapynda turýandygyny aýdyp, duzly tozan gurap barýan Aral deňzinden gelýär diýip, hasap edýärler.
Bu duzly tozanyň gelip çykyşyna we onuň döremeginiň sebäplerine Türkmenistan tarapyndan henize çenli resmi düşündiriş bolmady.
Türkmenistanyň häkimiýetleri baharyň aýagyndan bäri yzly-yzyna ýüze çykýan adaty bolmadyk bu tebigy ýagdaýy açyk agzamaýarlar, resmi habar beriş serişdelerinde habar bermeýärler.
Şol bir wagtda-da, Türkmenistan Aral deňzini halas etmek meselesini ileri tutýan wajyp halkara meselesidigini aýdýar we halkara jemgyýetçiligine täze inisiatiwalaryny hödürleýär.
Türkmenistanyň prezidenti ýaňy-ýakynda BMG-niň Baş assambleýasynda eden çykyşynda Aral deňzini gorap saklamagyň indi içerki regional problema hasaplanyp bilmejegini aýratyn belledi we döwletleri Aral deňzini gorap saklamak boýunça BMG-niň programmasyny döretmek baradaky öz başlangyçlaryny goldamaga çagyrdy.
"Biz Türkmenistanyň Aral deňzi boýunça ýörite BMG programmasyny işläp düzmek baradaky inisiatiwasyny durmuşa geçirmäge hem-de Aral problemasyny Guramanyň işiniň aýratyn alnan bölegi hökmünde çözmäge girişdik. Men BMG-niň agza döwletlerini bu başlangyjy goldamaga çagyrýaryn” diýip, habar agentlikleri 30-njy sentýabrda türkmen prezidentini sitirledi.
Türkmenistanda ilkinji gezek duzly tupan 27-nji maýda dörapdi. Daşoguzda we Lebapda turan duzly ýel her sekuntda 20 metr tizlige ýetdi we bir günden – 28-nji maýda Aşgabada baryp ýetipdi. Duzly tupan Daşoguzda 18-nji iýulda ýene gaýtalandy.
Türkmenistanda ýüze çykýan tebigy hadysalar ýurt resmileri tarapyndan açyk agzalmaýar, milli habar beriş serişdeleri meseläni gozgamaýar. Türkmen metbugaty soňky 20 ýyldan gowrak döwrüň dowamynda ýer titremeler, suw joşgunlary, sil we ýagyn barada habar bermän gelýär.
Diňe şu ýylyň maý aýyndan bäri Türkmenistanda tebigy hadysalaryň ençemesi boldy, güýçli ýagyn zerarly paýtagtyň merkezini suw aldy, yzýany dagdan sil geldi, ýurduň birnäçe regionlarynda duzly tupan turup, ekin meýdanlaryny duz örtdi, duzly şemal Aşgabada-da ýetdi, şu tomus adatdakysyndan has yssy bolup, howa 50 gradusdan esli aşdy.
Awgustyň birinji ýarymynda Türkmenistanyň demirgazyk welaýatynda turan güýçli ýel Daşoguzda ýokary woltly tok geçirijileriň we elektrik geçirijileriniň sütünlerini gopardy.
Bu tebigy ýagdaýlaryň hiç biri türkmen häkimiýetleri we döwlet media serişdeleri tarapyndan agzalmady, ilaty habardar etmek üçin duýduryşlar we düşündirişler berilmedi.


text:
Merveks 1996-2012-nji ýyllaryň arasynda dürli ugurlarda hyzmat edip, 2012-nji ýyldan başlap öz sektorynda tejribeli işgärleri we hünärmen toparlary bilen hyzmat edýär. Merveks ähli bilimini we tejribesini Daşary söwda babatda ulanmak bilen, satuwyň öňünden we soňundan her bir ýagdaýy/prosesi wagtly wagtynda we talapkärlik bilen barlap, müşderileri kanagatlandyrýar.
Merveks Daşary söwda babatda öz harytlaryny we haryt üpjünçiligi meselelerinde öňdebaryjy firma hökmünde depginli ösýär. Gelýän islegleri iň amatly bahalar bilen we ýokary hilde müşderilere ibermek, bolup biljek ýalňyşlyklaryň öňüni almak we satuwyň soňunda edilýän hyzmatlary bilen özüniň tutanýerliligini subut etdi.
Merveks 1996-2012-nji ýyllaryň arasynda dürli ugurlarda hyzmat edip, 2012-nji ýyldan başlap öz sektorynda tejribeli işgärleri we hünärmen toparlary bilen hyzmat edýär. Merveks ähli bilimini we tejribesini Daşary söwda babatda ulanmak bilen, satuwyň öňünden we soňundan her bir ýagdaýy/prosesi wagtly wagtynda we talapkärlik bilen barlap, müşderileri kanagatlandyrýar.


text:
V Aziýa oýunlarynyň açylyş dabarasynyň barşynda sungatyň dili arkaly türkmen halkynyň şöhratly taryhyndan sahypalar görkezildi. Olaryň biri – beýik Parfiýa imperiýasy barada biz geçen sanymyzda gürrüň berdik. Şu gün biz Olimpiýa stadionynda görkezilen ägirt uly dabaranyň taryhy ugruny dowam etdirýäris.
Şol gün agşam diňe bir oýunlaryň baş meýdançasynyň münberlerinde ýygnanan adamlar däl, eýsem, dünýäniň köp ýurtlaryndaky tomaşaçylary köpdürli öwüşginli dabara tomaşa etdi. Onuň bir bölegi Maşat – Misriana bagyşlandy. Ýörite şekilleriň kömegi bilen Hazaryň kenaryna gaýduwsyz deňizçileriň dolandyrýan gaýyklarynyň ýüzüp gelýän sahnasy suratlandyryldy. Türkmenleriň ýaşan bu taryhy mekany hem Dehistan diýlip atlandyrylypdyr.
Tomaşaçylar ýurdumyzyň demirgazyk sebitinde saklanyp galan meşhur kümmetlere, minaralara we orta asyr binagärliginiň beýleki gymmatlyklaryna syn etdiler. Bu biziň gadym döwürlerde ýaşap geçen ata-babalrymyz tarapyndan esaslandyrylan ýene bir döwletiň paýtagty bolan Köneürgenç şäheridir...
2. Dehistan—geçen döwürleriň oazisi
Orta asyrlarda Hazar deňzinde köp halklaryň ýelkenli gämileri ýüzüpdir. Şol halklaryň mekan tutan ýerleri deňziň akwatoriýasyna çykalgasy bolupdur. Hazaryň gündogar kenarynda ýaşan türkmenler hem tejribeli deňizçiler we başarjaň balykçylar bolupdyr, çünki balyk olaryň esasy iýmiti hasaplanypdyr.
Günorta-Gündogar kenar ýakasynda ilaty belli bir derejede balykçylyk bilen meşgullanmadyk ilatly ýeri tapmak kyndyr. Etregiň, Garasuwyň, Gürgeniň aýagynyň kenar ýkasy dürli balyklara baý bolupdyr. Munuň özi gadymdan bäri adamlara bu ýerlerde mekan tutmaga mümkinçilik beripdir.
Gadym döwürlerde Girkaniýa diýlip atlandyrylan Hazar ýakasynyň günorta-gündogaryndaky taryhy sebit orta asyrlarda Dehistan ýa-da Maşat- Misserian diýlip atlandyrylypdyr. Bu örän gadymy ekerançylyk oazisidir. Şol ýerde biziň eýýamymyzdan ozalky III müň ýyllygyň ahyryndan biziň eýýamymyzyň ХIV asyryna çenli, ýagny, takmynan, 3 müň ýylyň dowamynda köp şahaly suwaryş ulgamy hereket edipdir. Bu ülkäniň köp sanly arheologiki ýadygärlikleri şol sebitiň suw çeşmeleri egsilýänçä, onuň oturymly ýerler bolandygyny ýatladýar.
Orta asyr Dehistanynyň iri ilatly ýeri Hazar deňziniň kenaryndan 60 kilometr uzaklykda ýerleşýär. Bu Maşat—Misrian ýa-da Dehistan şäheridir. Bu şäher iki at bilen atlandyrylypdyr. Özi-de, orta asyrlarda meýdany 200 gektara barabar bolan administratiw merkezi däl, eýsem, şäher galalarynyň we kiçiräk obalaryň tutuş ulgamyna eýe bolan gür ilatly welaýat hem Dehistan diýlip atlandyrylypdyr.
Häzirki döwrüň geografiki kartalarynda Günorta-Gündogar Hazar ýakasynyň bu bölegi Köpetdagyň etegine çenli Misrian dag tekizligi diýlip atlandyrylýar. ХХ asyrda bu sebit özleşdirilmändir, ýagny, bu ýerde taryhy landşaft köp asyrlaryň dowamynda oazisiň çölleşmegi netijesinde emele gelen tebigy ýagdaýynda saklanyp galypdyr. Birmahallar bu jelegaýlary adamlar taşlap gidipdir. Şunuň netijesinde gadym döwürleriň oturymly ýerleri, olaryň binagärligi, suwaryş ulgamlary, birmahallar özleşdirilen meýdanlary we baglary akabanyň çekilen hem-de häzirki zaman oba hojalyk meýdanlarynyň ýaýlyp ýatan ýerlerindäkiden biziň günlerimize çenli has gowy görnüşde saklanyp galypdyr.
Biziň günlerimize çenli saklanyp galan desgalar, esasan, ХI asyryň – ХIII asyryň başlarynyň desgalary bilen baglanyşyklydyr, şol döwürde Dehistan türkmenler tarapyndan döredilen Beýik seljuklar döwletiniň, soňra bolsa Horezm şalarynyň döwletiniň düzümine giripdir. Şol döwürde bu ýerde bişen kerpiçden ägirt uly binalar gurlupdyr, dürli senetler giň gerime eýe bolupdyr. Arheologlaryň köp sanly tapyndylary hem muňa şaýatlyk edýär. Olaryň arasynda syrçaly nagyşly faýans gap-gaçlarynyň ajaýyp nusgalary has tapawutlanýar. Mongollaryň çozuşyndan soň, kerwen ýollarynyň beýleki ýerlere süýşmegi netijesinde bu ülke kem-kemden pese gaçyp başlapdyr. Oazisiň suwaryş ulgamyny suw bilen üpjün eden Etrek derýasyndaky bendiň weýran bolmagy netijesinde bu ýerler çöllüge öwrülipdir.
Misrianyň harabalyklary häzirki wagta çenli saklanyp galan goşa gala diwary bilen gurşalyp alnypdyr. Şol diwarlar köp sanly diňleri hem-de kuwwatly goranyş desgalaryny öz içine alypdyr. Şähristanyň içinde (şäheriň diwarlary bilen goralan esasy böleginde) tekiz çöl landşaftynda alyslardan seleňläp görünýän dört sany diň 18 – 20 metre beýgelip gidýär. Bu diňleriň ikisi ХIII asyryň metjidiniň uly derwezesiniň sütüni bolupdyr.
Olary birleşdiren derweze ХХ asyryň başynda weýran bolupdyr, ýöne ony bu ýere 1902-nji ýylda gelen fotokameraly ilkinji adam surata almaga ýetişipdir. Şol adam bolsa rus harby inženeri Boris Kastalskidir. Beýleki iki diň tegelek sütüne eýe bolan hem-de ilki başdaky beýikliginiň diňe ýarysyny saklap galan minaralardyr.
Demirgazyk minara iň könesi hasaplanylýar. Onda saklanyp galan ýazgylardan çen tutsaň, ol binagär Ali bin Ziýad tarayndan 1004-1005-nji ýyllarda metjit bilen bilelikde gurlupdyr. Soňra metjit doly weýran bolupdyr. Bu desgalaryň buýryjysynyň ady hem mälimdir. Onuň ady Abu Jafar Ahmed bolupdyr.
Ikinji minara 120 metr günorta tarapda, 200 ýyla golaý wagtdan soň, ýokarda agzalyp geçilen metjidiň burçunyň golaýynda gurlupdyr. Bu metjit köşk görnüşinde bolup, sütünli galereýalary öz içine alypdyr. Onuň esasy binasynyň gümmezli, kwadrat görnüşindäki zaly bolupdyr. Şol binanyň diňe iki sütüni saklanyp galypdyr.
Sütünleriň ikisi hem mawy syrçaly nagyşlar bilen bezelen kerpiçlerden dikeldilipdir. Olarda ösümlik nagyşlary hem-de täsin ýazgylar agdykdyk edýär. Şol ýazgyda şa Muhammet II hem-de gurluşykçy ussalaryň atlary ýatlanyp geçilýär.
Misrianda iň azyndan ýene-de 4 metjit bolupdyr—olaryň ikisi şähristanda, ikisi bolsa ony gurşap alan senetçiler şäher ýakasynda – rabatda ýerleşipdir. Demirgazyk rabatdaky, şäheriň daşyndaky metjidiň keşbi diňe suratlarda saklanyp galypdyr: ol ХХ asyryň ortalarynda weýran bolupdyr. Minaraly beýleki bir metjidiň galyndylary gazuw-agtaryş işleriniň netijesinde ýüze çykaryldy. Metjitleriň ýene-de biri alymlar tarapyndan ХIХ asyryň ahyrynda—ХХ asyryň başynda edilen ýazgylaryň hem-de suratlaryň netijesinde mälim bolupdyr.
Kerwenler köp asyrlaryň dowamynda Dehistanyň üstünden geçipdir, şoňa görä-de, bu ýerde köp sanly kerwensaraýlaryň gurlandygy tötänden däldir. Dehistanyň şäherleriniň özleri hem köp babatda söwda ýollarynyň hereket etmegi netijesinde gurlupdyr. Şol ýollar bolsa Hazar deňziniň we Köpetdagyň gerişleriniň arasyndaky jülgäniň üstünden geçipdir.
ХI asyryň ahyryna çenli tutuş Horasanyň we goňşy welaýatlaryň binagärligine mahsus bolan köşkler kemala gelipdir. Bu gönüburçly ýa-da kwadrat görnüşindäki desgalar içki howlyny, şol sanda kireýine ýaşaýan adamlar üçin niýetlenen, uzaboýuna ýerleşýän otaglary, ammarlary, düýeler üçin niýetlenen telärleri öz içine alýar. Şeýle görnüşindäki iri kerwensaraýlaryň ikisiniň galyndary Dehistanyň günorta we Gündogar rabatlarynda ýaýlyp ýatyr.
Misriana dört tarapyndan galtaşan rabatlarda senetçi toplumlaryň yzlary, küýzegärlik ussahanalarynyň galyndylary saklanyp galypdyr. Gunorta rabata bag-seýilgäh desgalary we bazar meýdançasy, günbatar rabata bolsa gür ýaşaýyş jaýlarynyň yzlary saklanyp galypdyr. Gündogar we günorta rabatlar has gür ilatly bolupdyr: bu ýerde suwaryş ýaplary we baş akaba geçip, olar şäheri suw bilen üpjün edipdir.
Dehistanda şeýle hem Türkmenistanda ýeke-täk, mongollaryň çözuşyndan öňki döwre degişli bolan medrese bolupdyr. Dehistanda şäher medeniýetiniň ösüş derejesine onuň abadanlaşdyrylmagy şaýatlyk edýär: onda suw üpjünçilik we lagym ulgamlarynyň, hammamlaryň, kerpiç köprüleriniň bolandygy anyklandy.
Maşadyň gadymy gonamçylygynyň çäginde şäherden edi kilometr aralykda birnäçe orta asyr kümmetleri we Maşat ata metjidi saklanyp galypdyr, ol möhüm ýerli mukaddeslik bolup hyzmat edipdir. XX asyryň käbir neşirlerinde ony ýalňyşlyk bilen Şir-Kabir diýip hem atlandyrýarlar, emma bu at düýbünden başga metjide – Misrianyň demirgazyk rabadynda ýerleşen metjide degişli bolupdyr. Olar hakykatdan-da biri-birine meňzeş bolupdyr: olaryň ikisi hem üsti gümmezli kub görnüşdäki jaý bolupdyr.
Dörtburç çig kerpiç Maşat ata metjidiniň ilkinji gurluşyk serişdesi bolup hyzmat edipdir. XII asyrda, soňra bolsa orta asyrlarda (mümkin XVII-XIX asyrlarda) binanyň durky iki gezek täzelendi. Metjidiň dört tarapy hem bişen kerpiç bilen örtüldi, ondan şeýle hem gümmez galdyryldy. Binada IX-X asyrlaryň aýry-aýry bölekleri saklanyp, olara özboluşly haşamlama degişli bolup durýar. Ol biri-birine ýelmenen tagçalaryň üçüsinden ybarat bolup, düýpli haşamlama bilen arap ýazgylary we nagyşlary bilen örtülipdir.
Birnäçe ýyl mundan ozal bu mährap, binanyň tutuş içi ýaly gaýtadan dikeldildi. Metjidiň girelgesiniň öňündäki baýyrlykda şol bir wagtda arheologik gazuw-agtaryş işleri geçirildi. Netijede ýer astynda bir metr çuňlukda ortasynda howzy bolan daş düşelen howly ýüze çykaryldy. Bu howlynyň töwereginde sopularyň ýaşaýyş jaýlary - hanakalar ýerleşipdir, olarda XI-XII asyrlarda sopular ýaşapdyr. Olaryň durmuşda ulanýan köpsanly zatlary – agyr degirmen daşlaryndan başlap, bürünç çyralaryna, keramiki gap-gaçlara we hoşboý yslar üçin aýna gutular arheologik tapyndylaryň uly toplumyny düzdi.
Horezmden Eýrana alyp barýan kerwen ýoly Dehistanyň üstünden geçipdir, ol Aşgabat 2017 Oýunlarynyň açylyş dabarasynda çeper serişdeler aýdyň görkezildi. Kerwen ýoly Uzboýyň häzirki hanasynyň uzaboýuna, uzak geçmişde bolsa Hazar deňizine guýan Amyderýanyň akymynyň ýanyndan geçipdir.
Orta asyr arap taryhçysy al-Makdisi dehistan obalarynyň ýigrimi dördüsini agzap geçipdir, emma arheologlar olaryň kyrka golaýyny ýüze çykardylar, özü-de, olaryň käbiri ölçegi boýunça orta asyr şäherlerinden pes bolmandyr. Ösen gorag desgalary, çeperçilik aýratynlyklary, ýerine ýetiriş tehnikasy we Dehistanyň monumental ýadygärlikleriniň möçberi olary Merw, Ürgenç, Samarkant ýaly paýtagt merkezleri bilen bir hatarda goýýar.
Mundan başga-da, çig kerpiçden gurlan desgalary bilen Horasanyň şäherlerinden tapawutlylykda bu ýerde eýýäm bir müň ýyla golaý ozal bişen kerpiç diňe jemgyýetçilik binalarynda däl-de, eýsem, şäherlileriň ýaşaýyş jaýlarynda hem ulanylypdyr, bu bosla ýerli ilatyň ýokary durmuş derejesine jaýatlyk edýär. Hünärmenleriň pikirine görä, hat-da Misrianyň we Maşadyň ýadygärlikleri bilen tanyşlygyň Dehistanyň baý geçmişi bolan iri taryhy – medeni ýer hökmünde binagärliginiň häsiýetli aýratynlyga eýe bolandygyny görkezýär.
1991-nji ýylda Hazarýaka gadymy oazisiň tutuş çägi Döwlet taryhy-medeni goraghana diýlip yglan edilen wagtdan bäri ol türkmen arheologlarynyň hem-de olaryň Fransiýadan we Ispaniýadan kärdeşleriniň ençeme gezek gazuw-agtaryş geçiren ýerine öwrüldi.
Dünýäniň köp ýurtlaryndan jahankeşdeler bu ýere gelip, Türkmenistanyň orta asyr medeniýetiniň ýokary derejesine şaýatlyk eden ýadygärlikleri höwes bilen synlaýarlar.
3. Köneürgenç – ussalaryň we akyldarlaryň şäheri
Gadymyýetiň ýyl ýazgylarynda Ürgenç diýlip atlandyrylan Köneürgenç – bu Türkmenistanyň demirgazygynda, Amyderýanyň köne hanasynyň çep kenarynda ýerleşen iri arheologik toplumdyr. Ol häzirki Köneürgenç şäherinde ýerleşýän harabylyklaryň we ýadygärlikleriň ençemesine eýe bolan goralýan zolak bolup durýar.
Bir mahallar Ürgençde gündogaryň beýik akyldarlary al-Biruni, al-Horezmi, Ibn Sina döredijilik bilen meşgullanyp, bu ýerde Çingiz hanyň goşunlaryna garşylygyň esasy daýanjy ýerleşipdir. Köneürgençli türkmenlar öz hakydasynda diňe baý mazmunly döredijiligi däl-de, sýsem köne durmuşyň alamatlary bolan gadymy senetleri saklap galypdyr. Köneürgenç mukaddeslikleriniň birnäçesi – ozaly bilen sopy şeýhi Nejmeddin Kubranyň gadymy gonamçylyga ýanaşyk ýerleşen kümmeti bolup, ol halk arasynda “Üçýüz altmyş” diýlip atlandyrylýar. Bu san bu ýerde jaýlanan keramatly adamlaryň sanyny aňladyp, häzire çenli bu ýere Aziýa ýurtlarynyň musulmanlary hem zyýarat edýärler.
Emma geçmişde şöhraty äleme dolan ussat gurluşykçylaryň, suratkeşleriň we bezegçileriň şäherleri – bu olaryň asyrlar boýy saklanyp galan binagärlik merjenleridir. Olar peýda bolmazdan öň Merkezi Aziýanyň gözel künjekleriniň birinde ýerleşen gadymy türkmen ýurdunyň gurluşyk sungatynyň we çeper medeniýetiniň dowamly özgerşligi bolup geçýär.
Köneürgenjiň esaslandyrylan wagty entek kesgitlenmedi. Kyrk molla diýlip atlandyrylýan baýyrlykda geçirilen gazuw-agtaryş işleri biziň eramyza çenli V-II asyrlaryň keramikasyna örtülen has irki medeni gatlakda gurlan kuwwatly antiki galanyň şekillerini ýüze çykardy. Bar bolan rowaýata görä, bu ýerde örän uly we ajaýyp köşk ýerleşip, onda akyldarlaryň kyrkysy kyrk müň okuwça sapak beripdirler. Bu ýer Mamunyň akademiýasy ýa-da Hiwakiniň kitaphanasy diýlip atlandyrylýan uly medrese bilen baglanyşykly bolupdyr diýlip hasaplanýar.
Elbetde, bu ýerde harby inženerçilik gurluşygy ösen şäheriň ilkibaşdaky merkezi ýerleşipdir. Bu bosla alymlaryň hut Ürgenjiň, başgaça aýdylanda Urwanyň (ýa-da Urganyň) Awestada agzalýandygy baradaky çaklamasyny tassyklaýar. Bu ýerlerde biziň eýýamymyzdan ozalky birinji müňýyllykda adamlaryň ýaşandygyna patyşa Dariý I Dehistun ýazgysy hem şaýatlyk edýär, onda Horezm Ahemenidleriň golastynda bolan ýigrimi üç ýurduň biri hökmünde agzalýar.
Han eýýamynyň (biziň eýýamymyzyň I asyry) hytaý ýylýazgylarynda hem Ürgenç hakynda habar bar. Beýleki bir ýazgy ýene-de hytaý çeşmelerinde agzalyp, VII asyra degişli bolup durýar. Bu döwürde Horezmiň galkynyş döwri başlanýar, ol şäherlere täze durmuş getirýär, bize belli bolmadyk sebäplere görä bu durmuş IV asyrda togtapdyr: olar çep kenardaky Köneowaz, Yzmykşir, Diýarbekir, Şasenem we beýlekilerdir.
712-nji ýylda tutuş Horezmi araplar basyp balýar, şondan soň Köneürgenç (Ürgenç) arapça Jürjaniýa diýlip atlandyrylyp başlapdyr. Ol örän çalt ösüpdir, sebäbi günortadan demirgazyk-günbatara - Wolga derýasyna, gündogara – Mongoliýa we Hytaýa geçen söwda ýollarynyň çatrygynda ýerleşipdir. Samanidler döwründe sag kenardaky Kýat şäheri welaýatyň paýtagty bolupdyr, bu ýerde horezm şalarynyň ýerli neberesi höküm sürüpdir.
Horezmiň çep kenar böleginde baş şäherde Samanidleriň bellän wekilleri dolandyrypdyr. Wagtyň geçmegi bilen, olar öz mülküni Kýat şäherinden garaşsyz diýip yglan edýär, bu bolsa demirgazygyň günortadan bölünmegine getirýär. 995-nji ýylda emir al-Mamun ibn – Muhammede Kýat şäherini basyp almak, musulmanlardan öňi döwrüň neberesini ýykmak, Horezmi täzeden birleşdirmek hem-de Horezm şasynyň derejesini öz neberesine geçirmek başardýar.
Gan döküşikli harby wakalardan, uzak ýerlere ýörüşlerden hem-de çylşyrymly syýasy pirimlerden ybarat bolan XI asyryň başynda Mamun I uly ogly Ali ibn – Mamunyň tagtda gysga wagt oturmagyndan soň onuň beýleki ogly – Mamun ibn Mamunyň höküm süren ajaýyp döwri bilen üýtgeýär. Hut onuň döwründe tagtdan agdarylan Samanidleriň paýtagty Buharanyň şan-şöhtanyny peselden Ürgençde köşgüň ýanyndaky “Akademiýanyň” alymlarynyň topary döreýär. Beýik ensiklopediýaçy Abu Reýhan Muhammed ibn-Ahmed al-Biruni (973-1050) hem-de günbatarda Awisenna diýlip tanalýan, beýik tebigaty öwreniji, lukman we akyldar Abu Ali ibn Sina (980-1037) akyldarlar onuň bezegi bolupdyr.
Şäheriň taryhyndaky bu ajaýyp döwür Mamun II 1017-nji ýylda aradan çykyp, Horezmi soltan Mahmyt Gaznawynyň basyp alan döwrüne çenli dowam edýär. Şondan çärýek asyr geçenden soň bolsa Seljuklar Gaznawylylaryň ähli ýerlerini basyp alýarlar. Şäheriň taryhy Oýunlaryň açylyş dabarasynda teatrlaşdyrylan sahnada öz aýdyň beýanyny tapdy.
1097-nji ýylda Horezm şalarynyň soňky we görnükli neberesi bolan Anuşteginidleriň başyny başlan waka bolup geçýär. Seljuklar Kutb ad-din Muhammet I Horezmiň hökümdary edip belleýärler. Ol 30 ýyl höküm sürýär hem-de ömrüniň ahyryna çenli Soltan Sanjara wepaly bolýar, soňra ol Horezm şalarynyň tagtynda öz ogly Atsyzy belleýär. Ol kem-kemden Merkezi Aziýanyň demirgazyk-günbatar bölegini özüne tabyn edýär. Onuň agtygy Tekeş ibn Il Arslan 1194-nji ýylda öz çäklerini orta asyr imperiýasynyň çäkerine çenli giňeldýär.
Tekeş Al-ad-din Muhammed II ogly beýik Horezm şalarynyň döwletini kemala getirmegi tamamlaýar, döwlet onuň döwründe has kuwwatly imperiýa öwrülýär: ol Hazarýaka demirgazyk etraplaryndan Pars aýlagyna hem-de Kawkazdan Hindiguşa çenli uzalyp gidýär. Bu ajaýyp döwürde Ürgenç imperiýa merkezi bolup, onda sungat, senetler we söwda gülläp ösýär.
Köneürgenç şäheriniň harabalyklarynda Hroezm şa eýýamynyň aýdyň alamatlary arheologiýa we binagärlik ýadygärlikleri hökmünde galypdyr. Olaryň hatarynda iki çadyrly kümmet bar, olary dürli-dürli atlandyrýarlar, şonuň üçin hem olarda belli bir atlary görkezýän hiç hili ýazgy galmandyr.
Iň ilkinji, has irki kümmet diýlip Horezm şasy Il Arslanyň kümmeti hasap edilýär, emma halk arasynda Pahrazi –mazar ady ýörgünlidir, ol Gürgençde ýaşan meşhup alym –ensiklopediýaçy Fahr ad –Din Raziniň ady bilen baglanyşyklydyr. Hünärmenleriň umumy ykrar etmegine görä, ol paýtagtyň ýykylman galan binalarynyň iň gadymkysydyr – Merkezi Aziýanyň mongollaryň çozuşyndan ozalky iň belli binalarynyň biridir, bu desga täsin galdyryjy tehniki we çeperçilik aýratynlyklary özünde jemleýär, heniz amal edilmedik, geljekki binagärligiň taglymlaryny hem-de nusgalaryny şöhlelendirýär.
Hut şoňa görä-de sungaty öwrenijileriň birnäçe nesli soňky ýüzýyllyklaryň dowamynda orta asyr binagärliginiň göwrümi kiçijik hem-de gaýtalanmajak naýbaşy binasyna gaýta-gaýta dolanýarlar, onuň gelip çykyşynyň syrlaryny hem-de ýönekeý şekilleriniň, sazlaşyklarynyň we timarlanylyşynyň ajaýyplygyny açmaga çalyşýarlar.
Ikinji kümmet hem alymlaryň öňünde uly soraglary goýýar. Onuň hem iki ady bar. Halk arasynda ol mazar Şarap baba ýa-da Gök gümmez diýlip atlandyrylýar. Emma ýazuw çeşmeleri Il Arslanyň ogly Horezm şasy Tekeşiň kümmetidigini tassyklaýar, ol entek diri wagty uly medrese bilen bir toplumda özüne kümmet gurdurypdyr.
Geçirilen gazuw-agtaryş işleri häzirki wagtda ýeke özi seleňläp oturan belent gümmezli kümmetiň ilki başda bir iri binanyň bölegi bolandygyny tassyklaýar, ol binadan diňe binýadyň käbir bölekleri galypdyr. Şeýle bolsa-da, bu belent hem ajaýyp ýadygärlik biziň günlerimize çenli doly derejede saklanyp galypdyr, oňa binagärlik taglymy hem-de ussatlyk bilen gurlandygy, inžener pikiriniň batyrgaýlygy, düzüm bölekleriniň gözelligi hem-de içki bezeginiň nepisligi babatynda taý geljek bina ýokdur. Bu ýerde adaty bolmadyk täsinlikler kändir we olar göräýmäge şol döwrüň binagärlik ýörelgelerine laýyk gelmeýän ýalydyr.
Emma eger-de bu binany Kiçi Aziýadan we Zakawkazýeden Hytaýyň we Hindistanyň serhetlerine çenli çäklerdäki yslam dünýäsiniň beýleki ýadygärlikleri bilen deňeşdirilende onuň şol ýadygärlikler bilen berk baglanyşyklydygyny, gurluşyk sungatynyň näbelli ussatlarynyň ýeten derejelerini käbir wagtlarda ösdürendigini, beýleki bir taraplan bolsa öňden görendigini duýup bolýar.
Orta asyrlaryň ýazuw çeşmelerinde Köneürgençde (Gürgençde) öň ýatlanylyp geçilen “Mamunyň Akademiýasy”, Nyzam al –Mülküň medresesiniň we kitaphanalarynyň, Muhammet an –Nesewiniň, Şihab ad –din Hiwakiniň medreseleriniň, ymam az –Zamahşariniň kümmetiniň ýerleşendigi mälimdir, köp sanly köşkler, metjitler, kerwensaraýlar we şäher derwezeleri barada bolsa aýtmak hem hökman däldir.
Köneürgençde XI asyryň baş Juma metjidiniň galyndylary içgin öwrenilendir, bu ýerde ägirt uly sütünli zalyň daş binýatlary hem-de minaranyň binýady saklanp galypdyr, ýöne soňra olar birnäçe gezek gaýtadan guruldy we durky täzelenildi. Rowaýata görä, hut şu ýerde bir wagtyň özünde musulmanlaryň 40 müňüsi namaz okap bilipdirler. Bu minara laýyk bir müň ýyl mundan ozal gurlupdyr – bu ýerden ýerli ýaşaýjylar tarapyndan XIX asyryň ahyrynda tapylan gurşun plitada gurluşygyň Horezm Şasy Mamunyň hökümi boýunça 1011-nji ýylda alnyp barlandygy baradaky ýazgy bar.
Şäheriň mongollaryň gelmeginden ozalky bölegi (Daşgala) şäher harabalygynyň günorta ýarymyny eýeleýär. Bu ýerde şäher derwezeleriniň dördüsinden üçüsiniň ýerleşen ýerleri kesgitlenildi. Orta asyr ýyl ýazgyçylary köpsanly ýaşaýyş jaý toplumlary we iki sany hökümet köşkleri, şäheriň eteklerindäki şady-horramlyk baglary hem-de Gürgenji kesip geçýän uly derýa barada ýazýarlar. Olardan hiç hili alamat galmandyr, emma käýerlerde bäş metr beýiklige çenli Daşgalanyň örän gowşan diwarlary galýar.
1221-nji ýylda ýarym ýyla çeken gadawdan soň mongollar şäheri eýeleýärler we ýykýarlar. Emma soňra Ürgenç diýlip atlandyrylan Gürgenç amatly ýerde ýerleşmegi netijesinde tiz wagtdan dikeldilýär hem-de özüniň söwda – senetkärlik we edara ediş merkezi hökmündäki derejesine eýe bolýar. Olimpiýa stadionyndaky ýatdan çykmajak dabara gatnaşan artistler ajaýyp sahna arkaly onuň köp öwüşgünli durmuşyny suratlandyrdylar.
Juçi ulusynyň düzümine girmek bilen, soňra bolsa Altyn orda hanlyklarynyň ulgamynda garaşsyz diýen ýaly derejä eýe bolup, Horezm Timuryň çozuşlaryna çenli dowam eden abadançylyk döwrüne gadam basýar. Muňa beýik arap geografiýaçysy we syýahatçysy Ibin – Battuta şaýatlyk edýär, ol 1333-nji ýylda Ürgenje gelýär webu şäheri iň iri hem-de güllüäp ösýän türkmen şäheri diýip atlandyrýar.
Bu hakykatdan-da, şäheriň taryhynyň ajaýyp döwri boldy. XIV asyryň birinji ýarymynda Üogenjiň okgunly ösmeginde ýerli hökümdar Gutluk Timura we onuň aýaly Törebeg hanyma aýratyn orun degişlidir. Olaryň howandarlygynda mongollaryň çozuşyndan öňki döwre degişli saklanyp galan ýadygärlikleriň durky täzelenipdir, şäheriň daşyndaky namaz -- metjidiniň ýanyndaky XI asyryň minarasy düýpli abatlanyldy, ol dünýäde iň beýik desgalaryň biridir. Gutluk Timuryň we onuň aýalynyň howandarlygynda, şeýle hem şäher diwarlarynyň çäklerindäki meýdançanyň ep-esli bölegi guruldy, şäher diwarlarynyň 10 kilometre golaý uzynlykda saklanyp galypdyr, emma häzirki wagtda onuň bir bölegi ýere siňipdir. Bu diwar Akgala galasyndan demirgazyga tarap uzaýar, häzirki wagtdaky goraghananyň çäginiň tutuş daşyny gurşap alýar hem-de günorta tarapda Horezmbag galasyna taprap öwrülýär. Onuň günorta diwarynyň töwereginden Amyderýanyň suwy akypdyr. (Darýalyk akabasy).
Şol döwür hem biziň şu günlerimize çenli saklanyp galan orta asyrlaryň hakyky ajaýyp binagärligi bolan Törebeg hanymyň kümmeti guruldy. Ol täsinligi we monumentallygy, nepis mozaiki usullar görnüşinde bolan reňkleriň, nusgawy çylşyrymly nagyşlaryň köpdürlüligini özünde jemleýär. Gadymy binagärler bu ýerde ýylmanak kerpiçleriň ýüzünde goňrumtyl gyzyl toprakdan nepislenip ýasalan görnüşde syrçalaryň ýalpyldysyny ýiti duýgurlyk we ökdelik bilen peýdalanypdyrlar. Merkezi Aziýanyň binagärligi mundan ozal ýeke-täk çeperçilik wezipeleriniň çözülmegine ýykgyn edýän giňişligi guramakda şeýle döredijilik erkini, şeýle baý bezegleri heniz bilmeýärdi.
Gutlug Temir 1335-nji ýylda ýogalyp, öz adyny minaranyň ýüzündäki ýazgyda ebedileşdirdi. Ol häzire çenli onuň adyny göterýär. Onuň döwri bilen Köneürgenç ýadygärlikleriň ençemesi baglanyşyklydyr. Şol ýadygärlikleriň hatarynda kerwensaraý derwezeleri hem-de Nejmeddin Kubranyň kümmeti bar. Ýöne 1388-nji ýylda ýene-de bir heläkçilik boldy –Teýmir köp binalary ýumrup edip hem-de galan ilaty Samarkanda göçürip, Ürgenji gurakçylara sezewar etdi. Emma esasy zat Teýmirden bu ýerden ussat binagärleriň we gurluşykçylaryň toparlaryny alyp gitdi. Olar soňra onuň üçin Samarkandyň ajaýyp binalaryny gurdular. Bu wakadan soň Gadymy Ürgenç birnäçe gezek gaýtadan dikeldilmäge synanyşylsa-da, eýýäm dikeldilmedi.
XV asyrdan başlap ählumumy häsiýete eýe bolan işler başlanyp, şäheriň galkynmagyna päsgelçilik berdi Amyderýanyň hanasy üýtgedi we derýa şäherden 40 kilometre golaý daşlaşdy. Munuň bilen birlikde, Ýewropanyň Hindistanyň we Hytaýyň deňiz ýollarynyň ösdürilmegi, şeýle hem Amerikanyň açylmagy transkontinental kerwen söwdasynyň kem-kemden aradan aýyrmagyna getirdi hem-de Merkezi Aziýanyň ykdysadyýetiniň umumy pese gaçmagyny ýüze çykardy. Şondan soň ol dünýä siwilizasiýasyndan üzňelikde boldy.
Ýene-de ýüzýyllyk töweregi döwür geçenden soň, umumy pese gaçma ýakyndaky ýerleriň doly suwsuz galmagy bilen has-da çuňlaşdy hem-de Ürgenjiň ilaty mesgen tutan ýerlerinden gitmeli boldy. 1646-njy ýylda Hywa hany Abulgazy olara Hywa bilen Amydeýanyň esasy hanasynyň arasynda günorta-gündogara tarap 190 kilometrlikde ýerleşmäge mümkinçilik berdi. Şol ýerde hem täze şäher esaslandyryldy, ol hem Ürgenç adyna eýe boldy, ozallar beýik bolan Gürgenjiň harabalyklary bolsa häzire çenli hem Köneürgenç diýlip atlandyrylýar. 1831-nji ýylda Nejmeddin Al Kubranyň kümmetiniň demirgazygynda suwaryş akabasy Hanýap gazyldy. Onuň kenarlarynda oba görnüşli uly bolmadyk şäherçe emele gelip, häzirki Köneürgenç şäheriniň esasyna öwrüldi.
... Ýyllar we ýüzýyllyklar geçýär, ýöne hakyky sungat öçmeýär, tersine barha täze ölçegler bilen peýda bolýar. Köneürgenjiň deňsiz-taýsyz gadymy binagärliginiň ajaýyplygyna dünýä diňe XXI asyrda doly baha berip bildi. Ol bu taryhy şäheri UNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna goşdy. Bu waka 2005-nji ýylyň tomsunda, “Köneürgenç” Döwlet taryhy-medeni goraghanasynyň döredilmegine laýyk 20 ýyl bolandan soň bolup geçdi. Şondan bäri gorag zolagynyň çäklerinde köpsanly taryhy desgalary öwrenmek, konserwirlemek we dikeltmek boýunça maksadalaýyk işler alnyp barylýar, ýüze çykarylan hemme ýadygärlikler hasaba alyndy, özi-de, şäheriň çäklerinde däl-de, eýsem tutuş Daşoguz welaýatynda şeýle edildi.
Dünýä tanalmaz derejede özgerdi, ýöne binagärligiň gadymy däplerine sanly tehnologiýalaryň we kompýuterleriň häzirki eýýamynda has-da uly isleg bildirilýär. Aziada - 2017-niň aylyş dabarasynda giňmöçberli sahnany döredijiler hem bu görnüşi tomaşaçylara ýetirmäge çalyşdylar. Ussat gurluşykçylar Köneürgençde häzir hem bar. Şäherde saklanyp galan ähli orta asyr ýadygärlikleri diýen ýaly hut şularyň eli bilen täzeden dikeldildi, olaryň ýanaşyk ýerleri abadanlaşdyryldy. Bu bolsa syýahatçylar we zyýarçylar üçin bu ýere gelmegi ýeňilleşdirýär.
Gündogaryň taryhynda bu şäheriň belentligi we ähmiýeti, onda saklanyp galan gadymy ýadygärlikleriň çeper gymmaty barlag geçirýänleriň we jahankeşdeleriň barha uly ünsüni çekýär. Munuň özi Köneürgenç landşaftynyň ähli gurluşlary, harabaçylyklary hem-de sessiz ýatan baýyrlyklary bilen diňe bir goralýan künjek hökmünde saklanyp galman, eýsem-de, Garaşsyz Türkmenistanyň eýýamyna mynasyp bolan häzirki zaman düzümlerine eýe bolup ösjekdigini aňladýar.


text:
Maliýe-ykdysady düzümleriň ýolbaşçylary gulluklaryň işleriniň netijeliligini ýokarlandyrmak meselelerini ara alyp maslahatlaşdylar
Ýurdumyzyň maliýe-ykdysady ulgamynyň iş maslahatyna ministrlikleriň hem-de pudak edaralarynyň, maliýe we salgyt düzümleriniň ýolbaşçylary gatnaşdylar. Onda döwrüň talaplaryna laýyk gelýän kuwwatly milli ykdysadyýeti kemala getirmegiň döwlet Baştutanymyzyň ýolbaşçylygynda amala aşyrylýan oňyn özgertmeleriň esasy ugurlarynyň biridigi bellenildi. Bu ulgamda amala aşyrylýan özgertmeleriň ileri tutulmagy onuň Türkmenistanyň dünýä hojalyk gatnaşyklarynyň häzirki zaman ulgamyna üstünlikli goşulyşmagy hem-de ýurdumyzyň durnukly ösmegi üçin zerur şertdigi bilen baglanyşyklydyr.
Bu ulgamyň işgärleri Türkmenistanyň Prezidentiniň Halkara pul gaznasy, Bütindünýä banky, Ýewropanyň täzeleniş we ösüş banky, Aziýanyň ösüş banky, Yslam ösüş banky we beýleki daşary ýurt banklary bilen hyzmatdaşlygy mundan beýläk hem giňeltmäge uly üns bermegiň zerurdygy baradaky görkezmelerinden ugur alyp, dünýäniň abraýly maliýe düzümleri bilen hyzmatdaşlyk üsti bilen öňdebaryjy tejribäni giňden ornaşdyrmak boýunça işleriň dowam etdiriljekdigini bellediler.
Maslahatyň barşynda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyçlary boýunça üstünlikli durmuşa geçirilýän diňe bir döwlet ähmiýetli däl, eýsem, halkara ähmiýetli möhüm taslamalar bilen baglylykda welaýatlaryň durmuş-ykdysdy taýdan işjeň ösüşi bilen baglanyşykly çäreler hem ara alnyp maslahatlaşyldy. Şunda "Türkmenistanyň Prezidentiniň obalaryň, şäherçeleriň, etrapdaky şäherleriň we etrap merkezleriniň ilatynyň durmuş-ýaşaýyş şertlerini özgertmek boýunça 2020-nji ýyla çenli döwür üçin rejelenen görnüşdäki Milli maksatnamasynda" göz öňünde tutulan ähli işleriň ýerine ýetirilişine gözegçiligi üpjün etmegiň wajypdygyna aýratyn üns berildi.
TDH


text:
Hiç ynanma!
Günlerde bir gün Ependi hammal bolup bazara çykýar. Bir söwdagär ony görüp, özüniň horjun doly käse-çäýnegini bazardan öýüne alyp gitmegini sorapdyr. Ependi
hem:
– Zähmet hakyna näçe tölejek? – diýip sorapdyr.
– Zähmet hakynyň ýerine saňa üç sany nesihat söz aýtjak – diýip, söwdägar jogap
beripdir.
Ependi onuň teklibini kabul edip, horjuny gerdenine alyp ugrapdyr. Bular ýaňy ýola düşenlerinde Ependi söwdagäre:
– Hany, birinji nesihatyňy aýt! – diýipdir.
Söwdagär bolsa:
– «Açlyk doklukdan gowy» diýseler, ynanmagyn – diýipdir.
Bu manysyz söz Ependä hiç täsir etmändir. Näme-de bolsa ol hiç zat diýmän, söwdagäriň yzyndan gidiberipdir. Olar orta ýola baranlarynda Ependi söwdagäre:
– Ikinji nesihatyňam aýt! – diýipdir.
Söwdagär:
– Uzak ýola gideňde «Pyýada atlydan gowy» diýseler, ynanmagyn – diýipdir.
Ependi bu manysyz sözi eşidende hem hiç zat diýmändir. Ýöne aşaky dodagyny dişläp, başyny ýaýkap gidiberipdir.
Soňra olar söwdagäriň öýleriniň gapysynyň agzyna gelip duranlarynda, Ependi:
– Üçünji nesihatyňy hem aýt, eşideli – diýipdir.
Onda söwdagär:
– «Dünýäde seniň ýaly akmak bar» diýseler ynanmagyn – diýipdir.
Bu söze Ependiniň birden gahary gelipdir. Ol gerdenindäki horjuny eline alyp, bulap-bulap, başyndan aşyryp, ýere urupdyr-da:
– Saňa hem «Uly horjunyň içindäki zatlaryň biri döwülmän galdy» diýseler, sen hem ynanmagyn – diýip gidiberipdir.


text:
TM HYZMAT BILMELI
Futbol
Abraýy gün günden beýgelýän. Az salym aralygynda dünýäde....
Futbol – dünýäde iň meşhur we köpçilikleýin sportdyr. Millionlarça janköýerlerde şatlyk sowgat berýär, futbol klublaryň girdejileri......
Futbol dünýäsinden gyzykly faktlar
Bir oýunçy bir duşuşykda näçe gol salyp biler? Bu nominasiýada Stefan Santis rekord goýdy. Bu waka 1942 ýylyň 13-nji dekabrynda Fransiýanyň kubogynda “Lans......
RUSSIA 2018 futbol çempionaty hakynda
2010-njy ýylyň 2 dekabrynda Rusiýa Federasiýasy dünýä boýunça esasy futbol bäsleşigi geçirmäne ilkinji sapar hukuk gazandy.....
Futbol hakynda 5 sany haýran galdyryjy faktlary okap görmegi maslahat berýäs...
Juventus - ( ita. Juventus Football Club [ju.ˈvɛn.tus]; lat. iuventus — ýaşlyk )...
1902-nji ýylyň 6-njy martynda esaslandyryldy...
Futbol kluby "Barselona ( kata . Futbol Club Barcelona, isp. Fútbol Club Barcelona)...
Lionel Messi 1987-nji ýylyň 24 iýunynda Argentinanyň Rosario şäherinde dogulýar...
TM HYZMAT-dan REKLAMA
-
Jadyly Catering
-
Шашлыки Дяди Камо
-
Şeýdaýy Gelinlik salony
-
Gozgalmaýan emläk


text:
29-njy sentýabr — 2-nji oktýabr aralygynda hormatly Prezidentimiziň Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň 73-nji sessiýasynyň işine gatnaşmagy üçin ABŞ-nyň Nýu-Ýork şäherine sapary meýilleşdirilýär.
Bu barada Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň we Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň bilelikdäki mejlisinde aýdyldy. Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, biziň ýurdumyz parahatçylygy, durnuklylygy we howpsuzlygy pugtalandyrmaga, sebit hem-de dünýä möçberinde Durnukly ösüş maksatlaryna ýetmäge degişli esasy meseleleriň özara ylalaşykly çözgütlerini işläp taýýarlamak boýunça umumy tagallalary birleşdirmäge işjeň gatnaşýar.
Türkmen tarapynyň döredijilikli başlangyçlary Milletler Bileleşiginiň hemişe goldawyna mynasyp bolup, BMG-niň Baş Assambleýasynyň degişli Kararnamalarynda berkidilýär. Şolaryň hatarynda 3-nji iýuny Bütindünýä welosiped güni diýip yglan etmek hakynda Kararnama bar. Bu resminamada BMG Türkmenistanyň sporty we bedenterbiýe-sagaldyş hereketini ösdürmek, jemgyýetiň ekologiýa medeniýetini kemala getirmek, bu ulgamda halkara hyzmatdaşlygyny höweslendirmek boýunça alyp barýan işini goldady.
Türkmenistan ýaragsyzlanmak, köpçülikleýin gyryş ýaraglaryny we beýleki ýaraglaryň görnüşlerini ýaýratmazlyk, terrorçylyk, ekstremizm, neşeleriň we olaryň prekursorlarynyň bikanun dolanyşygyna garşy göreşmek babatda döwletleriň bilelikdäki tagallalaryny halkara bileleşigiň işinde ileri tutulýan ugurlar hasaplaýar. Şunuň bilen baglylykda, Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň 73-nji mejlisinde Türkmenistan 2019-njy ýyly “Parahatçylyk we ynanyşmak ýyly” diýip yglan etmegi teklip edýär.
Şeýle hem, durnukly ösüşiň maksatlaryna ýetmek bilen baglanyşykda Türkmenistan ýaşlaryň bähbitlerini goramak ugrunda Ählumumy hyzmatdaşlygy döretmegiň zerurlygy hakyndaky başlangyjy öňe sürýär.
turkmenistan.gov.tm
Habarlar
Hormatly Prezidentimiz Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň 73-nji sessiýasynyň işine gatnaşýar
29-njy sentýabr — 2-nji oktýabr aralygynda hormatly Prezidentimiziň Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň 73-nji sessiýasynyň işine gatnaşmagy üçin ABŞ-nyň Nýu-Ýork şäherine sapary meýilleşdirilýär.


text:
Stambulyň täze howa menzilinden ediljek ilkinji uçuşyň wagty belli boldy
95 göterimi tamamlanan howa menziline göçüş işleri 29-njy oktýabrda başlar
Stambulyň täze howa menzilinden ilkinji uçuş bolsa 2018-nji ýylyň 31-nji oktýabrynda sagat 14:00-da Stambulda paýtagt Ankara ediler.
İlkinji halkara uçuşlar bolsa Demirgazyk Kiprt Türk Respublikasyna we Azerbaýjana ediler.
Göçüriş işlinin 45 sagada golaý dowam etjekdigini habar beren Türk Howaýyllarynyň Dolandyryjylar geňeşiniň başlygy İlker Aýjy; “Täze howa menziline geçiş bilen birlikde taryhyň in uly göçi başlar. Jemi 15 müň ýer ulagy göçüriler. Göçüş işinde 15 müň konteýner ulanarys. Türk Howaýollarynyň täze howa menzilinde 10 müň inedördül metrli ýörite ýolagçy zaly bolar, 40 müň ulaglyk ulag duralgasy bolar” diýdi.


text:
Şu günler ýurdumyzda 2018-nji ýylyň 25-nji martynda geçiriljek Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlarynyň, welaýat, etrap, şäher halk maslahatlarynyň we Geňeşleriň agzalarynyň saýlawlaryny geçirmeklige guramaçylykly taýýarlyk görmek işleriniň çäklerinde, Türkmenistanyň Saýlaw kodeksine laýyklykda, okrug we Geňeşlik saýlaw toparlaryny döretmek işleri işjeň ýagdaýda dowam edýär.
Syýasy partiýalar, jemgyýetçilik guramalary, şeýle hem raýatlar toparlary tarapyndan okrug we Geňeşlik saýlaw toparlarynyň düzümlerine wekilleri hödürlemeklige bagyşlanan mejlisler we ýygnaklar demokratik esaslarda, halkara kadalaryna laýyklykda, guramaçylykly, işjeň ýagdaýda geçirilýär. Mejlislerde we ýygnaklarda saýlaw toparlarynyň düzümine hödürlenilýänleriň—halk hojalygynyň dürli pudaklarynda işleýän tejribeli hünärmenleriň çäklendirilmedik sany ara alyp maslahatlaşylýar. Çykyş edenler her bir hödürlenilýäniň ilat arasyndaky abraýy, olaryň işjeňlik we guramaçylyk ukyplary bilen ýakyndan tanyşdyrýarlar. Şunlukda, her bir saýlaw toparynyň aýratyn jogapkärçiligi bellenilip, olaryň sazlaşykly we anyk işleriniň öňde boljak jemgyýetçilik-syýasy çäräniň üstünlige beslenmegine bagly bolup durýandygy bellenildi.
Welaýat halk maslahatlarynyň agzalarynyň saýlawlary boýunça saýlaw okruglarynyň jemi 240-sy: şol sanda welaýatlaryň her birinde we Aşgabat şäherinde 40 saýlaw okrugy döredildi
Şeýle hemme etrap, şäher halk maslahatlarynyň agzalarynyň saýlawlary boýunça etraplaryň we şäherleriň her birinde 20, jemi 1260 saýlaw okrugy; şol sanda Ahal welaýatynda 180, Balkan welaýatynda 260, Daşoguz welaýatynda 220, Lebap welaýatynda 220, Mary welaýatynda 260 okrug, Aşgabat şäherinde bolsa saýlaw okruglarynyň 120-si döredildi we olaryň araçäkleri kesgitlenildi.
Duşuşyga gatnalyjylaryň belleýişleri ýaly, öňde boljak saýlawlar bäsdeşlik, aýanlyk we açyklyk esasynda geçer. Ol Türkmenistanyň ösüşiň demokratik ugruna ygrarlydygynyň, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy bilen döwletimiziň we jemgyýetimiziň ähli ulgamlarynda ýaýbaňlandyrylan özgertmeleriň üstünliklere beslenýändiginiň nobatdaky subutnamasyna öwrüler.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan başy başlanan «Amul — Hazar 2018» halkara awtoralliniň 15-nji sentýabrda tamamlanmagy mynasybetli Hazar deňziniň kenarynda geçen owadan daba...
Ženewadan gowşan hoş habar 2018-nji ýylyň 25-nji iýunynda Ženewada Türkmenistanyň başlangyjy boýunça Birleşen Milletler Guramasynyň Adam hukuklary boýunça Geňeşiniň 38-nji mejlisinde «Beýik Ýüpek ý...
3-nji iýunda geçirilen köpçülikleýin welosipedli ýörişiň öňüsyrasynda «Guinness World Reсords» kompaniýasynyň resmi wekili Şeýda Subaşi 2018-nji ýylyň 1-nji iýunynda «Aşgabat» köpugurly stadionynda we...
Şu gün dünýäniň köp ýurtlarynda ilkinji gezek Bütindünýä welosiped güni bellenildi, bu sene hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy boýunça Birleş...
Mähriban halkym! Eziz watandaşlar! Sizi Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň biziň ýurdumyzyň başlangyjy esasynda 3-nji iýuny «Bütindünýä welosiped güni» diýip yglan etmegi bilen tüý...
Türkmenistanda Saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky Merkezi toparyň wekilleri 2018-nji ýylyň 11-nji aprelinde geçirilen Azerbaýjan Respublikasynyň Prezidentiniň nobatdan daşary saýlawlaryna...
Möhüm jemgyýetçilik-syýasy möwsüm bolan Türkmenistanyň Mejlisiniň altynjy çagyrylyşynyň düzümini, welaýat, etrap, şäher halk maslahatlarynyň we Geňeşleriň agzalaryny saýlamagyň gutarnykly netijeleri j...
Örän möhüm jemgyýetçilik-syýasy çäräniň — Türkmenistanyň Mejlisiniň altynjy çagyrylyşynyň deputatlarynyň, welaýat, etrap, şäher halk maslahatlarynyň we Geňeşleriň agzalarynyň saýlawlarynyň gutarnykly...


text:
Daşary ýurt raýatlary, raýatlygy bolmadyk adamlar, eger Türkmenistanyň halkara şertnamalarynda başgaça bellenilmedik bolsa, Türkmenistana gelmek üçin wiza esasynda Türkmenistanyň çäklerine gelip we onda bolup bilerler.
Degişli wizalary bar mahaly daşary ýurt raýatlary Türkmenistanyň Döwlet serhedinde halkara gatnawlary üçin açylan gelip-gidýänlere gözegçilik postlarynyň üsti bilen ýaşyna garamazdan özlerine aýrybaşga resmileşdirilen hakyky daşary ýurt pasportlary boýunça, raýatlygy bolmadyk adamlar bolsa, özleriniň hemişelik ýaşaýan ýurtlarynyň ygtyýarly edaralary tarapyndan berlen şahsyýetine güwä geçýän hakyky resminamalar boýunça Türkmenistana gelýärler hem-de Türkmenistandan gidýärler.
Halkara sport çäreleriniň geçirilýän döwründe akkreditasiýa şahadatnamalary bar mahalynda daşary ýurt raýatlary, raýatlygy bolmadyk adamlar hakyky daşary ýurt pasportlary ýa-da olaryň ornuny tutýan resminamalar esasynda wizasyz Türkmenistana gelýärler we Türkmenistandan gidýärler.
“Türkmenistanyň hormatly raýaty” diýen ada mynasyp bolan daşary ýurt raýaty “Türkmenistanyň hormatly raýaty” diýen ada berlen şahadatnamany görkezip, hakyky daşary ýurt pasporty ýa-da onuň ornuny tutýan resminama esasynda Türkmenistana gelýär we ondan gidýär. Şu halatda daşary ýurt raýaty Türkmenistana wizasyz gelip biler.
Türkmenistana ýaşamak üçin gelýän daşary ýurt raýatlarynyň, raýatlygy bolmadyk adamlaryň gelmegi we onda bolmagy Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde berlen Türkmenistanda ýaşamak üçin ygtyýarnama esasynda amala aşyrylýar.
Daşary ýurt raýatlary, raýatlygy bolmadyk adamlar şu halatlarda Türkmenistandan çykyp gitmäge borçludyrlar:
– wizanyň, ýaşamak üçin ygtyýarnamanyň hereket ediş möhleti tamamlananda;
– wizany, ýaşamak üçin ygtyýarnamany uzaltmak hakyndaky towakganamalary kanagatlandyrylman galdyrylanda;
– olaryň ýurduň çäginde bolmaly möhleti gysgaldylanda ýa-da olara berlen wiza, ýaşamak üçin ygtyýarnama ýatyrylanda;
– şeýle hem beýleki esaslar bilen kesgitlenen Türkmenistanda bolmaly möhleti tamamlananda.
Türkmenistanyň çäginden üstaşyr geçmek
Daşary ýurt raýatlarynyň, raýatlygy bolmadyk adamlaryň Türkmenistanyň çäginden üstaşyr geçmegi Türkmenistanyň kanunçylygyna we Türkmenistanyň halkara şertnamalaryna laýyklykda amala aşyrylýar.
Türkmenistanyň çäginden üstaşyr geçýän daşary ýurt raýatlary, raýatlygy bolmadyk adamlar üstaşyr geçmegiň düzgünlerini berjaý etmelidirler we bellenen ugur boýunça geçmelidirler. Olar Türkmenistanyň çäginde üstaşyr geçmegiň wizasynda görkezilen möhletden artyk diňe wizanyň möhletiniň uzaldylan halatynda saklanyp bilerler.
Türkmenistanyň çäklerinde hereket etmek
Daşary ýurt raýatlary, raýatlygy bolmadyk adamlar Türkmenistanyň çäklerinde daşary ýurt raýatlarynyň, raýatlygy bolmadyk adamlaryň barmagy üçin açyk bolan ýerlere erkin baryp we hereket edip bilerler.
Daşary ýurt raýatlarynyň, raýatlygy bolmadyk adamlaryň barmagy üçin ýapyk bolan ýere olaryň barmagy we şol ýerde hereket etmegi Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda rugsat almak bilen amala aşyrylýar.
Bellik : Bu maglumatlar Türkmenistanyň Döwlet Migrasiýa gullugynyň resmi web saýtyndan göçirildi.
Reklam
Türkiye’de eğitim almak için lise diploması (Atestat) ile başvuru dönemi başlarken, Atavatan Danışmanlık’tan önemli bir hizmet geliyor. Türkiye’de Türk kanunlarına göre faaliyette bulunan, Atavatan Danışmanlık Yayıncılık Tercüme Turizm Bilişim ve Ticaret Limited Şirketi lise diploması ile başvuru yapacak öğrenci adaylarına danışmanlık hizmeti sunuyor.
Atestat ile başvuru için hemen başvurun!
Atavatan Danışmanlık ve Tercüme Merkezi
Aksaray mahallesi Koçibey sokak, Erler Apt No:34 D:7 Kat:4 Fatih/ İstanbul
E: Mail Adres : atavatanltd@gmail.com
Telefon : +90 532 401 71 52 (Türkiye)
Telefon : +90 212 633 4000
IMO Atavatan : +90 532 401 71 52
WhatsApp Atavatan : +90 532 401 71 52
Atestat ile üniversite başvuru evraklarınızı
Makul Hyzmat Tercüme Bürosunda tercüme ettirebilirsiniz.
Makul Hyzmat IMO hasabyna goşulyň : +993 63 78 96 73
İrtibat bilgileri :
Aşkabat, Oguzhan (Aýtakow)-Ankara (Ýubileýni) köçesi, A Blok,
Makul Hyzmat Ofis, 4. Kat, 401
E: Mail Adres : makulhyzmat@gmail.com
Telefon : +993 63 78 96 73
Telefon : + 993 12 96 48 55
Resmi IMO hasaby : +993 63 78 96 73


text:
Türkmenistanyň maý aýynyň başynda işden boşadylan ozalky baş prokurory we onuň golasty işgärleri gurply adamlardan sentýabrda geçmeli Aziýa oýunlaryny maliýeleşdirmäge pul serişdelerini toplamagy üpjün edip bilmändikleri sebäpli wezipeleri bilen hoşlaşdylar.
IIM-niň başlygyna berlen “berk käýinç” hem prezidentiň halkara derejesinde geçirilýän sport çäresine serişde ýetmezliginden gazaba münmegi bilen bagly diýip, Azatlyk radiosynyň çeşmeleri gürrüň berdi.
Şeýle-de çeşmeler soňky aýlarda talap edilen ‘salgydy’ tölemekden boýun gaçyran telekeçileriň onlarçasynyň tussag edilendigini, köpüsiniň bolsa ýurtdan gaçyp çykmaga ýetişendigini tassyklaýarlar. Olaryň sözlerine görä, tussag edilen iş adamlaryna ýene türk ruhanysy Fethulla Gülen bilen aragatnaşyk saklamak aýyplamasy bildirilýär.
Bellemeli ýeri, biziň ýerli çeşmelerimiziň biri bu ýagdaý barada Amanmyrat Hallyýewiň baş prokurorlykdan şeýle uly galmagal bilen işden boşadylmagynyň birnäçe gün öňünden habar berdi.
Häkimiýet wekillerine ýakyn çeşme 29-njy aprelde bolan söhbetdeşlikde hususan-da Hallyýew bilen içeri işle ministri Igender Mulikowyň ýokarsyndaky bulutlaryň garalýandygyny aýtdy.
“Prezident Isgender Mulikowdan gurply adamlaryň, şol sanda telekeçileriň we döwlet emeldarlarynyň hasabyna pul serişdelerini çekmek çäreleriniň aktiwleşdirilmegini talap edýär.Şunuň bilen baglylykda Aşgabatda we regionlarda görnükli telekeçileriň onlarçasy tussag edildi. Olary, talap edilýän puly bermedik ýagdaýlarynda, munuň netijeleriniň erbet boljagy bilen gorkuzýarlar. Prezident Mulikowyň we prokuraturanyň işinden örän nägile. Baýramalyda birnäçe prokuror we IIM-niň işgäri tussag edildi Öýleri dökülende, olaryň biriniň öýünden 15 million dollar möçberinde nagt pul tapyldy. Bu barada eýýäm prezidente habar berildi” diýip, Azatlygyň çeşmesi 29-njy aprelde gürrüň berdi.
Ýatladýarys, wezipesinden boşadylan prokurorlaryň arasynda Mary welaýatynyň Baýramaly şäheriniň prokurory Nurmyrat Abdrasulow hem bardy. Prezident Berdimuhamedow 4-nji maýda geçiren maslahatynda prokuraturany we içeri işler organlaryny, baş prokuror Amanmyrat Hallyýew bilen bilelikde, korrupsiýada aýyplady we ondan gowrak prokurory işden boşatdy.
“Şu gün biz hemmämiz üçin örän ýakymsyz ýagdaý bolan, gulluk borçlary boýunça halkymyzyň gymmatlyklaryna gönükdirilen islendik hyýanatçylykly hereketlere garşy göreş alyp barmaly hukuk goraýjy edaralaryň işgärleriniň arasynda parahorluga we korrupsiýa baş goşan işgärler baradaky meselä seredýäris” diýip, Berdimuhamedow 4-nji maýda geçiren mejlisinde aýtdy.
Baş prokuror wezipesinden boşadylandan soň Azatlyk radiosynyň habarçysy bilen habarlaşan çeşmäniň beren maglumatyna görä, prezidentiň mejlisde aşa gaharly bolmagynyň sebäbi hukuk goraýjy organlaryň işgärleriniň öýlerinden tapylan uly möçberdäki pul we şol bir wagtda onuň Aziada serişde toplamak barada beren tabşyrygynyň ýerine ýetirilmezligi bilen bagly.
“Ýagdaý örän agyr we prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň hut özi iri biznesmenlerden Aziada pul kömegini etmeklerini sorady. Mysal üçin, prezident Aziada üçin Erol Tabançydan (türk işewüri, Türkmenistandaky Polimeks Inşaat firmasynyň eýesi- Azatlygyň belligi) pul sorady. Şol wagtda-daprokuratura we içeri işler organlarynyň işgärleriniň öýünden millionlap nagt dollar tapylýar. Ol şeýle bir gazaba mündi, hemmeler Isgender Mulikow işden boşadylar öýtdi, emma ol häzir käýinç bilen gutuldy. Mulikow indi ýukajyk buzuň üstünde dur. Ony prezidentiň ýakyn töweregindäki täsirli adamlar bilen ýakyn gatnaşykda bolmagy halas etdi” diýip, Azatlygyň häkimiýet gurluşlaryna ýakyn durýan çeşmesi tassyklaýar.
Şeýle-de ol, prezidentiň gahar-gazaby şu ýylyň 17-27-nji sentýabrynda söweş sungaty boýunça ýapyk binalarda geçirilmeli V Aziýa oýunlary golaýladygyça, gün-günden ýokarlanýar diýip, sözüni dowam etdirdi.
“Bu oýunlar prezidentiň baş zürýadyna öwrüldi. Ol prezident üçin, öz sözleri bilen aýtsak, uly türkmen toýy bolmaly, emma ol toý gününi belledi, myhmanlary çagyrdy, pul bolsa ýetenok. Onsoň ol bu zatlaryň hemmesi masgaraçylyk bilen gutarmasa ýagşy diýipgaharlanýar. Indi IIM-niň başlygy Mulikowyň, pul tapmak wezipesi ýüklenen emeldaryň ykbaly başlanmanka hemmeleri bizar eden Aziadanyň nähili geçjegine bagly” diýip, Azatlygyň söhbetdeşi aýtdy.
Azatlygyň başga bir çeşmesi, iri iş adamlarynyň wekili hem onlarça telekeçiniň tussag edilendigini, köpleriň ýurtdan gaçmaga mejbur bolandygyny tassyk etdi.
“Bu telekeçileriň gysaja salymnagynyň ikinji tapgyry. Olary gülençilik hereketi (türk oppozisiýasynyň lideri Fehtulla Güleniň hereketi - Azatlyk) bilen iletişiklilikde hem aýyplaýarlar. Birnäçe biznesmen ýurdy terk etdi. Tussag edilenleriň arasynda “Nahal” gurluşyk kompaniýasynyň eýesi Seýitnur (atasynyň ady belli däl – Azatlyk) hem bar. Bu kompaniýa uly döwlet tabşyryklaryny (zakazlaryny) aldy, şol sanda Aşgabatda ýurtdaky iň uly medisina şäherçesini gurdy. Mundanam başga, gurply emeldarlar hem tussag edildi. Mysal üçin, Baýramalynyň ýag kombinatynyň Aşyr Gök atly baş direktory tutuldy” diýip, iri biznesiň wekili aýtdy.
Iş adamlaryny we gurply kişileri halkara derejesinde geçirilýän sport çäresine pul tapmak üçin ýanamak, yzarlamak Türkmenistanyň häkimiýetleriniň döwlet gaznasyny doldurmak synanyşygynyň täze bir derejesine çykandygyny görkezýär. Muňa çenli olar býujet edaralarynyň işgärleriniň aýlyklarynyň 50 prosentine çenli tutup aldylar, nebit-gaz pudagynyň işgärleriniň aýlyklarynyň goşundylaryny ýatyrdylar, kiçi biznese goşmaça, dil üstünden salgyt saldylar.
Türkmenistan, ekspertleriň pikirlerine görä, 1990-njy ýyllaryň başynda garaşsyz ýurt bolaly bäri iň agyr ykdysady krizisi başdan geçirýär. Ykdysady kynçylyklar energiýa serişdeleriniň dünýä nyrhlarynyň pese gaçmagy bilen bagly we Türkmenistan gaz eksportyna garaşly bolmagynda galýar.
Türkmenistanyň paýtagty V Aziýa oýunlarynyň beýemçiligine 2010-njy ýylyň dekabrynda saýlandy. Ol wagt tebigy gazyň nyrhy ýokarydy, türkmen gazy birnäçe ugur boýunça eksport edilýärdi we döwlet býujetine onlarça milliard dollar girdeji girýärdi.
Aşgabatda Aziýa oýunlary üçin eýýäm 8 milliarda golaý dollar harçlandy, şol sanda Olimpia şäherçesine 5 milliard dollardan gowrak serişde, täze halkara aeroporta bolsa 2,3 milliard dollar harçlandy.


text:
Britaniýanyň The Telegraph neşriniň sanawyna laýyklykda, Türkmenistan dinçileriniň sany boýunça Merkezi Aziýada ikinji ýerde durýar.
Neşriň dünýä ýurtlarynyň dinçiligi boýunça reýting barlaglaryna görä, Türkmenistanda ilatyň 80% özlerini dinçi diýip görkezipdir.
Maglumata görä, regionda dinçileriň sany boýunça birinji ýerde Täjigistan barýar, bu ýurtda dinçileriň ilatyň 85%-ni emele getirýändigi aýdylýar. Gyrgyzystanda ilatyň 72%, Gazagystanda 64% we Özbegistanda 51% özleriniň dinçidigini aýdypdyr.
Britan neşri bu sanawyň WIN/Gallup International guramasy tarapyndan 2008-nji, 2009-njy we 2015-nji ýyllarda geçirilen barlaglaryň esasynda düzülendigini aýdýar.
Maglumata görä, dünýä derejesinde Afrika we Ýakyn Gündogar iň dinçi regionlar bolup durýar. Iň dinçi ýurtlaryň bäşligini Efiopiýa, Malawi, Nigeriýa, Şri Lanka we Ýemen emele getirýär.


text:
Author: messenger
Isa Mesihiň Dogulyş baýramçylygyna arzuwlar! Isa Mesihe iman eden we Oňa gulak asýan her bir ýürekde Onuň ýyldyzy ýagty saçýandyr! Akyldar adam heniz Ony agtarýandyr! Gadyrly ildeşler! Tizden tiz dunýäniň dürli künjeklerinde adamlar Isa Mesihiň dogulan gunini uly baýramçylyk hökmünde Read More …
Tayyar bol!
Tayyar bol! Ajal geler yzyñdan, soramaga hasabyn, Tayyar bol sen Yaradana dušmaga Eglenme sen, guÿmenme sen Bu yalançyñ oÿnuna, Taÿÿar bol sen Ÿaradana dušmaga Ylgama sen, büdreme sen geçegçiniñ zadyna, Taÿÿar bol sen Ÿaradana dušmaga Gözlegin Read More …
Oÿanalyñ adamlar
Oÿanalyñ adamlar Dost diyeniñ dušman bolup çykanda, Dogan, seniñ özüñ dal-de zadyñ islände il-günde bir- birine hormat galmanda Nedir bu alamat aÿdyñ, adamlar Adam gadyry olçenilÿär zat bilen Köpler bašagay puldyr-keÿp bilen, Yene biri šan-šöhrat, at bilen Satyp ÿörler Read More …
Iman edip Hakykatyng Yoluna!
Iman edip Hakykatyng Yoluna! Yalan dunya aldanyp, yashamalyng dostlarym! Aldawchydyr bu dunya, oyny kandir sheytanyng Bizi aldayandyr: baylyk, abray, shohrat yada keyp diyip her tarapdan aylanyp, duzak guryandyr dunya! Kalbyng boshlugyny doldur diyer, ol menden Keyp, yshk, altyndyr- kumush, kashang Read More …
Isa Mesih – bu Kim?
"So Who Is This Jesus?" – Turkmen from Kairos on Vimeo.
Isa Mesih hakyndaky hasabatlar!
"The Jesus Accounts" (Turkmen) from Kairos on Vimeo.
Umytsyzlygyñ içinde umyt berÿän Rebimiz Hudaÿa šükürler bolsun!
Umytsyzlygyñ içinde umyt berÿän Rebimiz Hudaÿa šükürler bolsun! Mukaddes ÿazgylarda Hudaÿyñ hemiše yzygiderli özüne bil baglaÿanlara her bir kynçylygynyñ içinde hem olara ćykalga berišini görÿäris. Šeÿle ÿagdaÿy göz öñune getirip görüñ: bir kesilen agajyñ gurap barÿan töññesi. Bu gury töññeden Read More …
Halas bolmagyň meýilnamasy / ýoly näme?
Halas bolmagyň meýilnamasy / ýoly näme? Sorag: Halas bolmagyň meýilnamasy / ýoly näme? Jogap: Siz açmy? Elbetde gürrüň bedeni açlygy barada däl, durmuşda goşmaça bir zatlar küýseýärsiňizmi? Içiňizde hiç haçan kanagatlandyryp bolmaýan bir duýgy barmy? Eger şeýle bolsa, Isa dogry ýoldur! Read More …
Ebedi Ýaşaýşa ýetdiňizmi?
Ebedi Ýaşaýşa ýetdiňizmi? Sorag: Ebedi Ýaşaýşa ýetdiňizmi? Jogap: Injil ebedi ýaşaýşa barýan ýoly aýdyň görkezýär. Birinjiden, ilki bilen biz Hudaýyň öňünde günälidigimizi boýun almalydyrys: “Sebäbi hemmeler günä edip Hudaýyň şöhratyndan mahrum boldular” (Rimliler 3:23). Hemmämiz Hudaýa ýaramaýan we bizi jeza mynasyp Read More …


text:
Misspell uniwreek był odwiedzany 41 razy w internecie.
Pokrewne misspelles dla:
uniwerek
7niwerek , 8niwerek , hniwerek , iniwerek , jniwerek , niwerek , nuiwerek , ubiwerek , uhiwerek , uinwerek , uiwerek , ujiwerek , umiwerek , un8werek , un9werek , uni2erek , uni3erek , uniaerek , unieerek , unierek , uniewrek , uniiwerek , uniqerek , uniserek , uniw3rek , uniw4rek , uniwdrek , uniwe4ek , uniwe5ek , uniwedek , uniweeek , uniweek , uniweerek , uniweerk , uniwefek , uniwer3k , uniwer4k , uniwerdk , uniwere , uniwereek , uniwerei , uniwerej , uniwerekk , uniwerel , uniwerem , uniwereo , uniwerk , uniwerke , uniwerrek , uniwerrk , uniwersk , uniwerwk , uniwetek , uniwrek , uniwrrek , uniwsrek , uniwwerek , uniwwrek , unjwerek , unkwerek , unniwerek , unowerek , unuwerek , unwerek , unwierek , uuniwerek , yniwerek


text:
Gulbatyr serdar1
Belli türkmen serdarlarynyň biri Gulbatyr Gadam (Gadam pälwan) ogly 1820-nji ýyllaryň ortalarynda Gökdepe etrabynyň Kelejar obasynda dünýä inip, 1905-06-njy ýyllarda aradan çykypdyr. Tiresi: teke — togtamyş — beg —amanşa — gowky — zereň — tirjin. Ol halk arasynda özüniň gaýduwsyzlygy, merdanalygy bilen meşhur bolupdyr. On dokuzynjy asyryň 50-70-nji ýyllarynda bolup geçen birnäçe söweşlere gatnaşyp, aýratyn batyrlyk görkezýär. Ol Dykma serdaryň iň ygtybarly, edermen serkerdesi bolan.
Gulbatyr serdar on dokuzynjy asyryň 70-nji ýyllarynyň aýaklarynda rus goşunlarynyň Ahaly güýç bilen basyp almak üçin eden hüjümlerine garşy gönükdirilen agyr söweşlere, şol sanda Gökdepe galasynyň 1880-81-nji ýyllardaky gahrymançylykly goralyşyna hem işeňňir gatnaşyp, ene topragyň azatlygy ugrunda är kimin söweşipdir.
Gökdepe galasy zalymlyk bilen weýran edilip, Ahal etraplary basylyp alnandan soň, patyşa häkimiýetleri türkmen taýpalarynyň arasyndan özüne daýanç edinmek üçin ýerli han-begleriň belli wekillerini her hili ýollar arkaly öz tarapyna çekmäge başlaýarlar. Şeýle tanymal adamlaryň biri Gulbatyr serdar hem 1881-nji ýylyň tomsunda türkmen delegasiýasynyň hatarynda Russiýa aýlanyp gelýär. Ol şol gezek Peterburgda rus patyşasy Aleksandr III-niň kabul edişliginde bolup, praporşşik harby çinine, halat-serpaýa we uly altyn medala mynasyp bolýar.
Şondan soň Gulbatyr serdar galan ömrüne Zakaspidäki rus häkimiýetlerine gulluk edýär. Ol 1890-njy ýylda Durun pristawynyň kömekçisi edilip bellenilýär, ştabs-kapitan çini berilýär. Gulbatyr serdar kärizler baradaky jedelli işlere seredýän ýörite suduň we Aşgabatda her ýylda iki gezek mejlis geçirýän «Halk sudýalarynyň adatdan daşary gurultaýynyň» agzalygyna saýlanylýar.
1880-81-nji ýyllaryň Gökdepe söweşinde Gulbatyr serdaryň özi diri galan-da bolsa, onuň çagalary (şol sanda Ötgür atly ýeke ogly hem), aýaly bu aýylganç jeňiň pidasy bolupdyr. Diňe iň kiçi gyzy diri galypdyr. Gulbatyr serdar şol ýeke gyzyny hem töhmetçi näkesleriň ýalan-ýaşryk gepine aldanyp öldürýär. Soň eden işiniň gaty gabahat, nähak işdigine göz ýetirip, bütin ömrüne ökünip, gynanyp gezipdir. Şol gyzy tiz-tizden düýşüne girip: «Kaka, men päkdirin, sen nähak iş etdiň» diýip, ony biynjalyk eder eken. Gulbatyr serdar ömrüniň ahyrlarynda şu eden günäsinden saplanmak üçin uly sadaka berýär, Käbä zyýarata gidip gelýär. Onuň häzirki nesilleri soňky alan aýalyndan gaýdýar.


text:
Oryndalýy ońaı 10 súnnet
Muhammed Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) ár súnneti biz úshin óte mańyzdy. Súnnet – bul barlyǵymyz úshin ómirdi paıdaly ári jaqsy ótkizýde keremet nusqaýlyq bolmaq.
Alla elshisiniń (s.ǵ.s.) ózi: «Kimde-kim meniń súnnetimdi jańǵyrtsa, sol meni jaqsy kóredi. Al, meni jaqsy kórgen jan Jumaqta menimen birge bolady», –degen. Osy maqalada biz Alla elshsiniń (s.ǵ.s) kúndelikti ómirge qajetti 10 súnnetine toqtalmaqpyz.
1. ERTE JATYP, ERTE TURÝ
Bizdiń uıqy rejımimiz kúndizgi jumystaǵy belsendiligimizge tikeleı áser etedi. Tań namazynan keıingi tańǵy ýaqyt berekeli ýaqyt bolyp tabylady. Jańa kúndi qulshylyqtan bastasańyz, kú uzaqqa kóńilińiz kóterińki bolyp, kóp nársege úlgeresiz. Biraq erte turý úshin erte jatý qajet. Sonda aǵza tıisinshe demalady. Aısha anamyz Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) uıyqtaý rejımi týraly: «Ol ádette uıyqtaýǵa erte jatyp, túnniń sońǵy bóliginde táhájjýd namazyn oqý úshin oıanatyn, sodan keıin (tań namazyna deıin) uıyqtaıtyn», –degen.
2. JII KÚLÝ
Ibn Djaz (r.a.): «Men Alla elshisinen (s.ǵ.s.) kóp kúletin eshkimdi kórgen joqpyn», – degen. Ǵalymdar adam jıi kúlgen kezde onyń aǵzasynda tabıǵı antıdepressant – serotonın gormonynyń mólsheri artyp, adamǵa jaqsy yqpal etetinin dáleldegen. Biz kúlkiniń ózimiz ben aınalamyzdaǵy adamdarǵa áserin tıisinshe baǵalaı bermeımiz. Biraq jıi kúlý degen sóz «arsyz kúlki» degen sóz emes.
3. MISÝAK PAIDALANÝ
Alla elshisi (s.ǵ.s.): «Eger úmbetime qıyndyq týdyrmas bolǵanda olarǵa ár qulshylyq aldynda mısýak paıdalanýdy buıyrar edim», – degen. Mısýaktyń paıdaly qasıeti kóp. Aýyz qýysyndaǵy bakterııalardy joıady jáne ózi qymbat turmaıdy. Sondyqtan da bul súnnetti oryndaý qıynǵa túspese kerek.
4. ShAShTY MAILAÝ.
Djabır ıbn Samýr Paıǵambarymyzdan (s.ǵ.s.) bastaǵy aq shash týraly suraıdy. Sonda Alla elshisi: «Basty maımen maılasa, olar kórinbeıdi», – degen. Shashty únemi maılap tursa, shashtyń túsýi, aǵarýy azaıyp, túpteri bekip, jarqyraı túsedi. Sol arqyly júıke júıesi men mı talshyqtaryna áser etedi. Al, biz kúni búgin osy úshin shashtarazǵa, spa-salondarǵa kóp qarajat shyǵaramyz. Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) osy qarapaıym ǵana súnnetti bizdiń qarajatymyzdy edáýir únemdeýge kómekteser edi.
5. AÝQATTANǴANDA «ÚShTEN BIR» EREJESIN SAQTAÝ
Alla elshisi (s.ǵ.s.): «Adam aǵzasyndaǵy eń jaman ydys – onyń asqazany. ǵan júrek jalǵaý úshin azdaǵan as jetkilikti. Eger asqazanyn toltyrý qajet bolsa bir bóligin tamaqpen, bir bóligin sýmen, qalǵan bir bóligin aýamen toltyrsyn», – degen.
6. JAQSY NÁRSE AITÝ NEMESE ÚNDEMEÝ
Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Alla Taǵala men Qııamet kúnine sengen adam jaqsy nárse aıtsyn nemese úndemesin», – degen. Biz kúndelikti tirlikte ózimizge qatysy joq nárseni kóp sóz etemiz. Bilimizdi arttyrmaıtyn, minezimizdi jaqsartpaıtyn jáne eshbir paıdasy joq dúnıelerdi sóz etýge saǵattap ýaqyt ketiremiz. Tipti, paıdasy turmaq, ol áńgimelerimizdiń ózimizdiń kúnámizdi kóbeıtip jatatyny jasyryn emes. Bul ósek-aıańǵa degen áýestikten oryn alatyn jaǵdaı. Zaıa ketken osynsha ýaqytty zikir aıtýǵa, Quran oqýǵa jumasaq qandaı ǵanıbet bolar edi.
7. SYRQAT JANDARDYŃ KÓŃILIN SURAÝ
Alla elshisi (s.ǵ.s.): «Ash adamdardy tamaqtandyryńdar, syrqattardyń kóńilin surap baryńdar jáne quldardy bosatyńdar», – degen.
8. AS-SÝDY OTYRYP IShÝ
Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Adamnyń sýsyndy tik turǵan qalpy ishýine bolmaıdy», – degen. Aınalasyndaǵylar: «Asty da turyp ishýge bolmaı ma?» –dep suraǵanda «Bul odan da jaman», – degen eken.
9. OŃ JAǴYMEN JATÝ
Alla elshisi (s.ǵ.s.) únemi oń jaǵymen jatatyn bolǵan. Adamnyń uıyqtaǵanda oń jaǵymen jatýy, onyń kúndizgi jumys ónimdiligine de, densaýlyǵyna da áser etedi.
10. ÚIGE KIRER KEZDE «BISMILLÁ» DEP AITÝ
Alla elshisi (s.ǵ.s.): «Eger adam úıine kirerde nemese tamaq isherde Allany eske alsa shaıtan óziniń kómekshilerine: «Biz túneýge jáne tamaq ishýge oryn tappadyq» dep aıtady. Eger adam Allany eske almastan úıine kirse shaıtan: «Bizge túneıtin oryn bar» deıdi jáne tamaq isherde Allany eske alýdy umytsa: «Biz túneıtin oryn taptyq, sondaı-aq tamaq taptyq» deıdi», – degen.


text:
Mugawyýa şeýle diýipdir: «Hezreti Abubekr Syddyk (Alla ondan razy bolsun) dünýäden gaçdy, dünýä bolsa ondan gaçdy. Hezreti Omar (goý, Alla ondan razy bolsun!) onuň bilen gyzyklandy, ol hem onuň bilen gyzyklandy. Hezreti Osman (goý, Alla ondan razy bolsun!) oňa gowuşdy, ol hem oňa gowuşdy. Emma men dünýä bilen arkan-ýüzin ýatdym».
* * *
«En-nesaýyh es-sygarda» şeýle diýlipdir: «Eý, dünýä! Sen niçe batyrlary ýaraladyň. Niçe göz gabaklaryny gabartdyň. Özüňden aýra düşendikleri sebäpli, aşyklaryň kellelerini erbet akybete ugratdyň. Olaryň senden edýän arz-şikaýatlary bolsa daşlaryň sany ýalydyr».
* * *
Enes şeýle diýipdir: «Her gijäniň, gündiziň, aýyň we ýylyň owwalynda haýyr bardyr. Men muny siziň pygamberiňizden eşitdim».
* * *
Ýunus ibn Meýsere şeýle diýipdir: «Bize näme bolýarka? Üstümize gelýän ähli zaman üçin aglaýarys we üstümizden geçen ähli günler üçin hem aglaýarys».
* * *
Hezreti Aly (goý, Alla onuň ýüzüni nurlandyrsyn!) şeýle diýipdir: «Başy jebir-jepa (mähnet) bolan we soňy panylyga elten ýurdy men size nädip beýan edeýin. Halalynda hasap bar, haramynda azap. Kim-de kim bu ýurtda baý bolan bolsa, onuň synaglaryna sezewar bolandyr. Kim-de kim garyp bolsa, gaýgy-gam içindedir. Kim ony gazanjak bolsa, ondan ýiter-gider. Kim oturyp ony islemese oňa geler. Kim oňa ybrat-görelde bilen seretse, ony dogry garaýyşly eder. Kim oňa isleg-hesret bilen seretse, ol onuň kalbyny kör eder».
* * *
Halyt ibn Abdylmälik ýedi ýaşynda Medine häkimligine bellenilipdir. Şol ýyl gurak bolupdyr, hatda çöldäkiler Şama göçüp başlapdyrlar. Şonuň üçinem: «Halydyň ýyllary ýaly ýyllary indi yzyna getirmäwersin» diýipdirler. Hatda ol «Ýusubyň ýyllarynyň bolşy» ýaly diýen atalar sözüne öwrülip galypdyr.
* * *
Abu Hureýra Muhammet alaýhyssalamdan şeýle hadys rowaýat edipdir: «Hakykatdan-da Alla meret aýynyň ortasynda öz ýaradan bendeleriniň ählisiniň günäsini geçer. Diňe özüne şirk goşan müşrigi we öz musulman dogany bilen öýke-kineli ýagdaýda bolanyň günäsini geçmez».
* * *
Hasan Basry oraza baýramy günlerinde birnäçe adamlaryň gülüşip-oýnaşyp ýörendiklerini görüpdir. Ol şeýle diýipdir: «Oraza ynsanlaryň Allanyň tagat-ybadatynda ýaryşmak üçin aýlaw edilip goýuldy. Ömrümden ant içýärin eger, aradaky gaýyp perde açylyp, hemme zat äşgär bolsa-dy, bularyň arasyndaky ýagşy kişiler haýyr işleri bilen, zalymlar bolsa donlaryny täzeläp, çekýän arpalaryndaky kem çekmekden seresap bolmak bilen meşgul bolardylar».
* * *
Sagyt ibn Jubeýr Ibn Apbasdan şeýle gürrüň beripdir: «Dünýä jemi ýedi müň ýyldyr. Şu wagt alty müň bir ýüz ýyl geçdi. Ýöne ýyllardan ýene-de asyrlar geler, olar muňa birleşen däldir (bulardan başgadyr)».
* * *
Kagbul Ahbar şeýle diýipdir: «Dünýäniň uzynlygy 6000 ýyldyr».
* * *
Şu wagt ajal ýakaňdan tutmanka, onuň bu pursatyny amal etmäge mümkinçilik we olja hasapla. Sebäp we bahana görkezmegi taşla. Sen çäkli wagtyň içindesiň we ömrüň hem uzak däldir.
* * *
Isa alaýhyssalam şeýle diýipdir: «Eý, dünýäni talap ediji, dünýäni ýyk. Seniň ony terk etmegiň oňa iňňe sokan ýalydyr».
* * *
Ýene-de ol şeýle diýipdir: «Kim möwç urýan deňizde öý gurnar. Bu size dünýädir. Ony ýaşaýyş ýeri hökmünde tutmaň».
* * *
Ýene-de ol şeýle diýipdir: «Kim dünýäde özüni erbet alyp barsa, Alla oňa garşy çykar. Ahyrete diňe dünýäni terk etmek bilen ýetip bolar».
* * *
Rahypdan:
— Nädip dünýäni özüňe gadagan edýärsiň? — diýip sorapdyrlar.
Ol:
— Men özümiň ondan islegsiz çykjakdygyma göz ýetirdim, şonuň üçinem ondan öz islegim boýunça çykdym — diýipdir.


text:
Afrika edebiýaty
Afrikanyň edebiýaty
Halk döredijiligi
Afrika ýurtlarynyň edebiýaty halk döredijiliginiň we dürli afrikan halklarynyň arasyndaky medeni gatnaşyklaryň netijesinde kemala geldi. Afrika ýurtlarynyň köpüsinde dürli halklar ýaşaýar. Olaryň hersiniň dili-de aýry-aýrydyr. Şonuň üçin bu halklaryň edebiýatlary-da özüniň mazmuny we žanry boýunça diýseň tapawutlanýar. Bu ýerde ertekilere-de, mifdir rowaýatlara-da, mataldyr basnýalara-da, aýdymlara, epiki eserlere-de duş gelmek bolýar. Olaryň ählisi hem afrikaly halklarynyň milli aýratynlygyna, däp-dessurlaryna, dini ynançlaryna (animalizm, tebigy güýçler, fetişizm, ata-babalara çokunmak we ş.m.) hem yrymlaryna ýugrulandyr. Esasan hem, Günorta Afrika Respublikasynda (zuluslar, gottentotlar, buşmenler), Gambiýada, Zimbabwede, Beninde ýaşaýan halklar milli folklorynyň žanr aýratynlyklary bilen tapawutlanýar. Sudanlylar, afar hem issa halklary bolsa täsin ertekileri bilen bellidir. Afrikalylaryň haýwanlar baradaky gadymy ertekileri hasam gyzyklydyr. Olarda köplenç pyşbaga (ibo, ýoruba, edo halklarynda), towşan (bantu dilli we Günbatar Afrika halklarynda), syrtlan ýa şagal (somali, gottentot halklarynda), möý (aşanti, malinke halklarynda) ýaly haýwanlarydyr mör-möjekler barada gürrüň berilýär. Nusgawy ertekilerde öwüt-nesihatyň azdygy ýa-da asla ýokdugy olary beýleki halklaryň ertekilerinden göz-görtele tapawutlandyrýar. Afrika edebiýatynyň esasynda birnäçe gahrymançylyk eposlary-da durandyr. Bu eposlaryň köpüsi hyýaly mazmunda ýazylandyr. Olaryň iň esasylary «Silamaka hem Pullori Fulbe» we «Sundiata Mandingo» (Mali), «Mwindo Nianga hakda hekaýat» (Merkezi Afrika) eposlarydyr. Gadymy Mali döwletiniň «Sundiata» atly eposyny 1975-nji ýylda iňlis afrikanisti Gordon Innes iki dilde — iňlisçe hem mandinka dilinde neşir etdiripdir. Şol wagtlarda Sudan edebiýatynyň hem X asyra degişli bolan, şygyr bilen ýazylan birnäçe dessanlary kitap bolup çykdy. Bu eserleriň ählisiniň biziň döwrümize gelip ýetmeginde griotlaryň hyzmaty örän ulydyr. Griot — rawylaryň hem sazanda-bagşylaryň Günbatar Afrikadaky umumy ady. Afrikanyň beýleki döwletlerinde olary başgaça atlandyrýarlar. Meselem, Gambiýada, mandingo halkynda — jali, fulbelerde — gaulo, woloflarda — gewel. Biziň döwrümizde Mansura Sek (Senegal), Kelefa Senen (Gambiýa), Dana Gurmun (Nigeriýa) ýaly tanymal griotlaryň çykyşlary audio we wideo ýazga geçirilýär.
Hat-ýazuwyň peýda bolmagy
Afrikanyň ýurtlaryndaky birentek halklaryň milli elipbiýi diňe garaşsyzlyk alnanyndan soň peýda boldy. Meselem, Togoda 1980-nji ýyla çenli hat-ýazuw diňe ewe halkynda bardy. Gambiýadaky fulbe halkynyň arap hem latyn elipbiýinden düzülen ýazuwy bolsa beýleki halklarynyňkydan has ir döredi. Emma Afrika yklymynyň ýurtlarynyň käbirinde hat-ýazuwyň taryhy gadymy döwürlere uzap gidýär. Mysal üçin, Efiopiýanyň edebiýaty gadymy efioplaryň geez dilinde IV-VII asyr aralygynda, Aksum şalygynyň ösen döwürlerinden gözbaş alyp gaýdýar. Maliniň Gao, Jenne şäherlerinde, Songaý döwletiniň Tombuktu şäherinde edebiýatda has uly öňegidişlik gazanylypdyr. Meşhur syýahatçy Al-Hasan Muhammet al-Wazzan az-Zaýýati al-Fasi özüniň «Afrikanyň hem-de onuň gözellikleriniň beýany» (1526) atly eserinde Tombuktu şäheri barada: «Bu şäherde kitap satyjylaryndan kän gazanç edýän ýok» diýip belleýär. Sudanda XVI-XIX asyrlarda gülläp ösen Sennar soltanlygy barada ýazylan «Sennar senenamalary» atly edebi ýadygärlik hem uly ähmiýete eýedir. Onuň iň bir meşhur nusgalarynyň biriniň ýazary Ahmet Kätib aş-Şun bolupdyr. Yslam dininiň gelmegi Afrikanyň birnäçe ýurtlarynda hat-ýazuwyň hem edebiýatyň ösmegine itergi berdi. Bu öňegidişlik diňe bir Demirgazyk Afrika (Müsür, Alžir, Tunis, Marokko) ýurtlary babatda gazanylmady, meselem, Tanzaniýada XIX asyryň ahyryna çenli suahili dilinde arap elipbiýi peýdalanylýardy. Sudan edebiýaty bolsa (esasanam, şygryýetde) arap edebiýatynyň bir bölegi hasaplanýardy. Onuň kämilleşmeginde Müsür edebiýatynyň täsiri örän uly bolupdyr. Çad döwletiniň edebiýaty hem tabynlyk ýyllary arap dilinde döräpdir. Madagaskaryň hem malagasiýa dilinde ýazylan ilkinji ýazuw ýadygärlikleri — taryhy ýylýazgylary («Surabe») hem arap elipbiýiniň üsti bilen ýazga geçirilipdir. Ýöne afrikan döwletleriniň aglabasynda hat-ýazuw tabynlyk döwründe peýda boldy. Sowatlylyk artdy, dürli dilli afrikan halklarynyň sowatly gatlagy öz aralarynda Ýewropa dillerinde düşünişip ugradylar. Günorta Afrika Respublikasynda ýazuw XIX asyryň ikinji ýarymynda, latyn elipbiýi esasynda döredildi. Afrika ýewropalylaryň hem-de hristianlaryň gelmegi dini eserleriň hem giňden ýaýramagyna ýol açdy. Namibiýanyň milli edebiýatynyň döreýiş taryhynda hristian missioneri M. Rautaneniň ady agzalyp geçilýär. Ol ndonga diliniň ýazuwyny döredip, ilki bilen oňa Injili terjime edipdir. Zimbabwe, Mali ýaly ýurtlarda milli edebiýat latyn elipbiýiniň esasynda, XX asyryň ortalarynda ýüze çykdy. Kyssa Ilkinji romanlar
Ilkinji afrikan romanlary Günorta Afrika ýurtlarynda, XIX asyryň ahyrlarynda neşir edildi. Zenan ýazyjy Oliw Şraýneriň 1883-nji ýylda çap etdiren «Afrikan fermasy» romany ilkinji uly eserleriň biri hasaplanylýar. Zimbabwede XX asyryň başynda döredilen eserlerden A. Ş. Kripsiň «Gussaly toprak» (1911) hem «Kenarýaka agaçlarynyň ýurdy» (1913) atly romanlary uly meşhurlyk gazandy. Ýazyjy özüniň bu eserlerinde ýerli halkyň hak-hukugyny dikeltmek meselesini gozgaýar. Zenan ýazyjy Doris Lessing (Zimbabwe) özüniň «Ot hiňlenýär» (1950), «Marta Kwest» (1952) we beýleki eserleri bilen dünýä edebiýatyna ýaň salmagy başardy. «Altyn depder» we «Bäşinji çaga» romanlary onuň iň esasy eserleri hasaplanýar. 2007-nji ýylda Lessinge edebiýat ugry boýunça Nobel baýragy berilýär. Nigeriýanyň kyssada döredilen ilkinji uly eserlerinden Siprian Ekwensiniň «Şäherliler» (1954) romany bellidir. Bu eser öz döwründe yklymda edebiýatyň ösmegine uly goşant goşdy. Afrikanyň beýleki ýurtlarynda ilkinji romanlar garaşsyzlyk alnandan soň (Gana, Zambiýa, Keniýa, Tanzaniýa we beýlekilerde) iňlis dilinde döredildi. 1960-njy ýyllarda Tanzaniýada P. Pallançionyň «Günüň astynda ölmek» (1968) we G. Ruhumbikiniň «Azatlyga sary barýan obada» (1969) romanlary okyjylara ýetirildi. Zambiýada 1970-nji ýylda ýerli ýazyjylar Andrea Masiýeniň («Ümüş-tamyşda»), Gideon Piriň («Barmagyň ujundaky titreme») eserleri, hem-de Griw Sibaleniň «Iki dünýäniň arasy» atly ilkinji taryhy romany neşir edildi. Ýazyjy At-Taýib Salihiň «Demirgazyga zyýaratyň möwsümi» (1969) atly eseri Sudan edebiýatynda ilkinji roman hasaplanýar. Günbatar Afrika ýurtlarynda ilkinji romanlar fransuz dilinde, 1930-nji ýyllarda döräp ugrady. Senegal ýazyjysy Usman D. Soseniň «Kerim» atly eseri 1935-nji ýylda neşir edilip, ýazyja uly meşhurlyk getirdi. Şol bir wagtda, 1938-nji ýylda Benin ýazyjysy P. Hazumeniň «Dogisimi» atly taryhy romany Benin edebiýatynda roman žanrynyň düýbüni tutdy. Kot-d-Iwuarly ýazyjy Amadu Kuruma «Garaşsyzlygyň güni» (1970) hem «Taňry borçly däl» (2000) romanlary bilen okyjylaryň söýgüsine mynasyp boldy. «Garaşsyzlygyň güni» romany birnäçe afrikan ýurtlarynyň okuw maksatnamalaryna girizildi, bu roman Amerikanyň hem Ýewropanyň ýokary okuw mekdeplerinde-de öwrenilýär. Malili ýazyjylar (Mali döwleti Garaşsyz bolanyndan soň) Ybraýym Mamadu Uanyň «Balykgulak monjugy» (1957) we S. Dembeleniň «Dereksizler» (1960) romanlary, Çad döwletinde-de Ž. Seýidiň «Çadly çaga» (1967) romany neşir edildi. Günorta afrikaly häzirki zaman ýazyjy Uilbur Smit taryhy romanlary bilen diňe bir Afrikada däl, eýsem, bütin Ýewropa ýurtlarynda-da meşhurlyk gazandy. Afrika yklymynyň portugal dilli ýurtlarynda romanlar XX asyryň başlarynda peýda boldy. Mozambik döwletinden portugal žurnalisti R. Žunior «Seura», «Ak we Motase», «Omar Ali» romanlary bilen, Kabo Werde respublikasyndan B. Lopeş «Şikinýo» romany bilen ilkinji romançy-ýazyjy hökmünde tanaldy. Angola, San-Tome, Prinsipi döwletlerinde romanlar ýaňy-ýaňy — XXI asyryň başlarynda peýda boldy. Ýazyjy Karluş du Eşpiritu Santunyň 2001-nji ýylda neşir etdiren «Şu wagt hakda ýatlama» romany San-Tome hem Prinsipi döwletlerinde bu görnüşde döredilen ilkinji eser hasaplanýar.
Powestler hem hekaýalar
Nigeriýada, Senegalda we käbir beýleki ýurtlarda ilkinji çap edilen çeper eserler kyssa görnüşinde ýazylypdyr. Senegal ýazyjysy Bakari Diallonyň «Güýç — ýagşylyk» (1926) powesti munuň aýdyň mysalydyr. Nigeriýaly ýazyjy Amos Tutuolanyň 1952-nji ýylda Londonda çap etdiren «Palma şerabynyň aşygy hem-de onuň sakysy ölüleriň ýurdunda» powesti bu ugurda döredilen ilkinji eser bolmak bilen çäklenmän, şindem bütin afrikan edebiýatynyň iň ajaýyp eserleriniň biri hasaplanýar. Amos Tutuola bilen Siprian Ekwensi afrikan edebiýatynyň kerwenbaşysydyr. Muhammed Ahmet Mahjubyň hem Abd al-Halim Muhammediň 1946-njy ýylda ýazan «Dünýäniň ölüşi» powesti Sudanda neşir edilen ilkinji kyssa görnüşli eserdir. Köp halatda, afrikan ýazyjylary öz edebi — döredijilik ýoluny hekaýa ýazmak bilen başlaýardylar. Bu ugurda gambiýaly ýazyjy Piter Lenri uly üstünlikler gazandy. 1962-nji ýylda onuň «Ikinji otag» atly ilkinji hekaýalar ýygyndysy neşir edildi. Häzirki zaman afrikan ýazyjylarynyň arasynda-da kyssa ýazmak bilen döredijilik ýoluna gadam basanlar ýok däl. Muňa mysal hökmünde nigeriýaly ýazyjy Akaçi Adimoru-Ezeigbonyň «Durmuşyň depgini» (1992) atly hekaýalar ýygyndysyny, jibutili ýazyjy Abdyrahman Waberiň hekaýalaryny görkezip bolar.
Şygryýet
Senegalyň milli edebiýatynyň kemala gelmeginde ýurduň ilkinji Prezidentiniň, şahyr Leopold Sedar Sengoryň (1906-2001) bitiren işi örän uludyr. Ol 1930-njy ýylda «Negritýud» atly edebi hereketi esaslandyryjylaryň biridir. Hereketiň wekilleri halkyň milliligini, özboluşlygyny saklamagy özlerine parz bilýärdiler. Sengor özüniň ilkinji goşgulary bilen 1934-nji ýylda Parižiň ýerli metbugatynda çykyş edip ugrady. Onuň ilkinji şygyrlar ýygyndysy «Tümlükdäki aýdym» ady bilen 1945-nji ýylda neşir edildi. «Efiop äheňleri», «Güýz hatlary» atly goşgular ýygyndylary, «Şemallara elegiýa» poemasy Senegal edebiýatynyň nusgawy eserleri hasaplanýar. Sengoryň eserleri dünýäniň birnäçe dillerine terjime edildi. 2005-nji ýylda Sengoryň adyna halkara edebiýat baýragy hem döredildi. Afrikanlylar öz şahyrlaryny ruhy öňbaşçylary hasaplaýarlar. Özleriniň döredijilik ýoly bilen halka ýol görkezen şahyrlaryň arasynda Sengordan başga Angolanyň prezidenti bolan şahyr Agostinýo Neto, Kongo Demokratik Respublikasynyň premýer-ministri Patris Lumumba hem bar. Günorta Afrika Respublikasynyň öňki prezidenti Nelson Mandela bolsa 1995-nji ýylda «Azatlyga uzak ýol» atly terjimehal powestini neşir etdiripdir. Tanzaniýada şygryýet has hem suahili dilinde ösüpdir. Bu ýurduň şahyrlary arap-musulman şygryýetiniň däplerini dowam etdirýärler. Amri Abedi, M. E. Mnýampalu ýaly şahyrlar Tanzaniýa şygryýetiniň esasy ýyldyzlary hasaplanylýar. Edebi tankytçylar gambiýaly şahyr hem romançy Piter Lenrini Afrikanyň iň ussat şahyrlarynyň biri diýip ykrar etdiler. Kongo döwletiniň premýer-ministri Patris Lumumbanyň, jibutili şahyr A. Waisiň, Günorta afrikaly şahyr Kristofer Okigbonyň şygryýet döredijiligi-de afrikan edebiýatynyň agramly bölegini düzýär. Günorta afrikaly, afrikaans hem iňlis dilinde ýazýan şahyr-ýazyjy zenan Antýie Kroga bolsa, Afrikanyň Pablo Nerudasy hasaplanýar.
Dramaturgiýa
Afrika yklymynyň Kot-d-Iwuar we Gabon ýaly döwletlerinde edebiýatyň kemala gelmeginde dramaturgiýanyň täsiri uly bolupdyr. Günbatar Afrikada kot-d-iwuarly dramaturg Bernar Dadýeniň ady uly meşhurlyga eýedir. Ýöne bu ýazyjy diňe sahna eserlerini ýazmak bilen oňman, özüniň fransuz dilinde ýazan «Klembýe» romany bilen hem meşhurdyr. Gabonda bolsa 1940-njy ýyllaryň ortalarynda, Ž. R. Aýýune, G. Anşuýe we Kowe Desminu ýaly dramaturglaryň ýazan sahna eserlerinden soň, okyjylarda edebiýata gyzyklanma döreýär. Ganaly ýazyjy Ata Aýdonyň «Janserek arwah» sahna eseri dramaturgiýanyň bu ýurtda-da kemala gelendigine güwä geçýär. Günorta afrikaly şahyr hem galamgär Eýs Kriheniň iňlisleriň hem burlaryň arasyndaky uruş (1899-1902) hakynda ýazan «Ak diwar» sahna eseri hem Afrikada XX asyryň ortalarynda döredilen iň meşhur sahna eserleriniň biridir. Mundan başga kongoly ýazyjy Soni Labu Tansi, nigeriýaly dramaturg Tolu Adžaýi, malili dramaturgy Musa Konate we madagaskarly ýaş ýazyjy Mişel Rakutusonyň döreden sahna eserlerini hem agzap geçmek hökmanydyr. Emma Afrikada iň ussat dramaturg hökmünde nigeriýaly ýazyjy Wole Soýinka ykrar edilýär. Onuň «Ýolbars we hazyna», «Batgalykda ýaşaýanlar», «Tokaý tansy» we «Ägirtler oýny» sahna eserleri afrikan edebiýatynyň altyn hazynasyna girizildi. Soýinkanyň sahna eserleri diňe bir Afrikada däl, iňlis teatrlarynda-da sahnalaşdyrylypdyr. 1986-njy ýylda Soýinka edebiýat ugry boýunça Nobel baýragy berlen ilkinji afrikan ýazyjysy boldy.
Afrikanyň «ýyldyzlary»
Afrikan edebiýatynyň iň ajaýyp eserleri garaşsyzlyk döwründe döredilendir. Bu döwrüň ilkinji eserlerinde milli däp-dessurlary goramaga, Watany söýmeklige çagyrylyp, afrikan halklarynyň azat, bagtly, täze durmuşy wasp edilýärdi. Emma 1950-nji ýyllaryň ahyrlarynda edebiýatda eýýäm lapykeçlik duýgusy mese-mälim göze batýar. Muňa ýurtlarda bolýan eden-etdilikler hem zulumkärlikler sebäp bolupdyr. Halkyň çekýän jebirleri, adalatsyzlyk, açlyk, garyplyk — bularyň ählisi afrikan ýazyjylarynyň iň esasy mowzugyna öwrülýär. Emma bu ýagdaý Afrikada edebiýatyň has hem ösmegine, dünýä edebiýat meýdanyna çykmagyna itergi berýär. Şeýlelikde, dünýä belli afrikaly ýazarlary peýda bolýar. Çinua Açebe, Jon Makswell Kutzeýe, Piter Abrahams, Nadin Gordimer, Wole Soýinka, Ngugi Wa Thiongo ýaly ýazyjylar diňe bir afrika edebiýatynyň däl, eýsem, dünýä edebiýatynyň hem göz guwanjyna öwrülýär. Bu ýazyjylaryň ählisi şu gün hem aýatda diri gezip ýörler. Olaryň arasynda iň tanymaly Günorta afrikaly ýazyjy Piter Abrahamsdyr.
Piter Abrahams (1919 ý. d.) — Günorta afrikaly ýazyjy. Aparteide hem rasizme garşy galamy bilen göreşýär. Onuň «Gümmürdiniň ýodasy bilen» (1948), «Maýkl Udoma bogulan çemen» (1956), «Tümlükde ýaşaýanlar» (1965) romanlary dünýä bellidir. Mundan başga-da Abrahams «Ada bu günler» (1966) atly syýasy garaşsyzlyk üçin göreşýän ada döwletleri hakdaky romanyň, «Hasratly ýeňiş» (1950) atly taryhy romanyň, birnäçe hekaýalaryň hem goşgular ýygyndysynyň ýazarydyr. Abrahamsyň «Magdançylar» (1946) romany Günorta Afrika edebiýatynyň ilkinji tankydy realistik eseridir. Aparteide garşy bolany sebäpli Abrahamsyň eserleri öz Watanynda neşir edilmändir. Muňa garamazdan, afrikaly kitap söýüjileriniň arasynda ýazyjynyň «Gümmürdiniň ýodasy bilen» romanyny okamadyk ýok bolsa gerek.
Wole Soýinka (1934 ý. d.) — Edebiýat ugry boýunça Nobel baýragyna mynasyp bolan (1986) ilkinji afrikan ýazyjydyr. Baýragy oňa, esasan, sahna eserleri üçin beripdirler, emma Soýinka ýoruba dilinde ýazylan birnäçe ajaýyp goşgularyň, iňlis dilinde ýazylan kyssa eserleriniň hem ýazarydyr. Onuň «Düşündirijiler» romany, nowellalary birnäçe dillere terjime edilip, meşhurlyk gazandy.
Nadin Gordimer (1923 ý. d.) — iňlis dilinde ýazýan Günorta afrikaly zenan ýazyjy. Ajaýyp döredijiligi bilen bütin adamzada uly peýda getireni üçin, 1991-nji ýylda oňa edebiýat ugry boýunça Nobel baýragy berilýär. Nadin Gordimer hem öz eserlerinde aparteide hem jynsparazlyga garşy çykyş edýär. Onuň «Gadyrly myhman» (1970), «Goragçy» (1974, «Buker» baýragy), «Julaýyň halky» (1982), «Oglumyň hekaýaty» (1990), «Ahmal galma» (2005) romanlary, «Alty ädim ýer» (1956), «Saýlanan hekaýalar» (1975) we beýleki birnäçe hekaýalar ýygyndysy bütin dünýä okyjylary tarapyndan gyzgyn garşy alyndy.
Çinua Açebe (1930 ý. d.) — iňlis dilnde ýazýan nigeriýaly ussat ýazyjy, şahyr, edebi tankytçy. Afrikaly ýazyjylaryň arasynda iň dünýä bellileriniň biridir. Edebiýaty öwrenijileriň köpüsi, şol sanda-da ýazyjy Nadin Gordimer Açebeni afrikan edebiýatynda realizm akymyny esaslandyryjy hasap edýär. 1958-nji ýylda neşir edilen «Ähli zatlar pytraýar» romany ýazyjynyň adyny dessine dünýä ýaýdy. Kitap 50-den gowrak dile terjime edildi, 10 million nusgalyk bilen satuwa çykaryldy. Ýazyjy bu romandan soň hem «Hudaýyň oky», «Halkdan bir adam» atly romanlary ýazypdyr. 2007-nji ýylda Açebä halkara Buker baýragy berilýär.
Ngugi Wa Thiongo (1938 ý. d.) — keniýaly meşhur ýazyjy hem dramaturg. Ol öz eserlerini iňlisçe hem kukuýýu dilinde ýazýar. «Aglama, balam!» (1962) atly ilkinji romanynda ýazyjynyň öz ömür ýoly yzarlanýar. Bu roman şol bada ýazyja üstünlik getirdi. «Ganly ýaprak», «Bugdaý dänesi», «Haçlanan şeýtan» eserleri ýazyjynyň adyny dünýä belli etdi.
Jon Makswell Kutzeýe (1940 ý. d.) — iňlis dilinde ýazýan Günorta afrikaly, asly ýewropaly ýazyjy. 2003-nji ýylda edebiýat boýunça Nobel baýragyna mynasyp bolýar. Ol iki gezek Buker baýragyna eýe bolan ilkinji ýazyjydyr. Kutzeýeni bütin dünýäde döwrümiziň iň beýik ýazyjylarynyň biri hasaplaýarlar. Käbir tankytçylar ony «Afrikaly Dostoýewskiý» diýip atlandyrýarlar. 1974-nji ýylda Kutzeýe «Garaňky ülke» atly ilkinji romanyny neşir etdirýär. Ýazyjynyň «Wagşylaryň geler çagy» (1980), «Mihael K-nyň ömri we döwri» (1983), «Peterburgyň eýesi» (1994), «Biabraýçylyk» (1999) romanlary eýýäm dünýä edebiýatynyň nusgawy eserleriniň hatarynda orun eýeledi. Kutzeýe öz eserlerinde diňe bir Afrikany däl-de, bütin adamzady gyzyklandyrýan sowallara jogap gözleýär. XX asyryň aýaklarynda şeýle ussat ýazyjylary bilen dünýä adygan Afrika yklymynyň geljekde ýene birentek ussat ýazyjylary bilen dünýäni haýran galdyrjakdygy şübhesizdir. Olar özleriniň milli aýratynlyklaryny açyp görkezýän hem-de bütin adamzat gymmatlyklaryna goşant goşýan ajaýyp eserleri bilen dünýä ýüzündäki edebiýaty söýýän okyjylaryň söýgüsini gazandylar. Afrikanyň ussat edebiýatçylary öz ýeňil bolmadyk durmuş şertlerinde şeýle naýbaşy eserleri döretmek bilen, dünýä halklaryna edermenligiň, batyrgaýlygyň, adamkärçiligiň nusgasyny görkezdiler.


text:
Gysgaça ätiýaçlandyryş barada
Ätiýaçlandyryş – bu ätiýaçlandyryş halaty diýlip atlandyrylýan anyk ýagdaý ýüze çykanda fiziki we ýuridiki şahslaryň emläk bähbitleriniň goragydyr. Ýagny ätiýaçlandyryş – bu azyndan iki tarapyň gatnaşýan ykdysady gatnaşygydyr.
Bir tarapy – Ätiýaçlandyryjy diýlip atlandyrylýan ätiýaçlandyryş guramasydyr. Ätiýaçlandyryjy ätiýaçlandyryş şertlerini işläp taýýarlaýar (hususan-da, ätiýaçlandyryş halaty ýüze çykan ýagdaýynda ätiýaçlandyrýanyň ýitgisiniň öwezini dolmaga borçlanýar) we olary öz müşderlerine – ýuridiki şahslara (kärhanalara, guramalara, edaralara) we fiziki şahslara (raýatlara) hödürleýär.
Ätiýaçlandyryş ykdysady gatnaşygyň beýleki tarapy – Ätiýaçlandyrýan diýlip atlandyrylýan hususy we döwlet kärhanalary, guramalary ýa-da aýratyn alnan raýatlar bolup durýarlar. Ýagny ol ýa-da başga bir töwekgelçilikden özüni howpsuzlandyrmak isleýän adamlardyr. Ätiýaçlandyryş guramasy bilen ätiýaçlandyryş şertnamasyny baglaşan ýuridiki şahslar we işe ukyply fiziki şahslar ätiýaçlandyrýan diýlip ykrar edilýär, çünki ol kanuny güýje girende (mysal üçin, haçan-da, uçara bilet satyn alanyňyzda siz eýýäm anyk pul möçberinde ätiýaçlandyrylan bolup durýarsyňyz) Ätiýaçlandyrýan hasap edilýär.
Eger-de Ätiýaçlandyrýany ätiýaçlandyryş şertleri kanagatlandyrýan bolsa, onda iki tarap hem ätiýaçlandyryş şertnamasyna (polis) gol çekýär we Ätiýaçlandyrýan Ätiýaçlandyryja ätiýaçlandyryş şertnamasyna laýyklykda bir gezekde ýa-da ylalaşylan möhletiň dowamynda ätiýaçlandyryş baýragyny (tölegler, gatançlar) töleýär.
Ätiýaçlandyryş halaty (tebigy betbagtçylyklar, adam ýykylyp, şikest alanda we ş.m.) ýüze çykan ýagdaýynda we şonuň netijesinde Ätiýaçlandyrýan zelel (ykdysady ýa-da saglyk ýagdaýyna) görende Ätiýaçlandyryjy ätiýaçlandyryş şertnamasynyň şertlerine laýyklykda Ätiýaçlandyrýana öwezini doluş töleglerini töleýär we ýitginiň öwezini dolýar.
Ýöne bu meseleden gowy baş çykarmak üçin ätiýaçlandyryş hakyndaky esasy düşünjeleri gowy özleşdirmeli. Siz olary biziň saýtymyzdan tapyp, olar bilen tanşyp bilersiňiz ýa-da biziň ätiýaçlandyryş guramamyza ýüz tutmagyňyz ýeterlik.
Ätiýaçlandyryşyň taryhyndan
Ätiýaçlandyryşyň nämedigini biziň hemmämiz gowy bilýäris. Ýöne onuň haçan dörändigi baradaky soraga welin, her kim jogap berip bilmez. Zamanabap görünýändigine garamazdan, ätiýaçlandyryş gullugy gadym döwürlerde hem bolupdyr we ol beýleki islendik maliýe guraly hökmünde döwür bilen birdeň ösüpdir we kämilleşipdir.
Ätiýaçlandyryşyň haçan ýüze çykandygynyň anyk wagtyny aýtmak mümkin däldir, çünki ol gaty irki döwürler hem bar eken. Ýöne ol döwürlerde ätiýaçlandyryşyň esasynda hemmeleşip birek-biregi goldamak düşünjesi ýanandyr. Ätiýaçlandyryşyň iň gadymy görnüşi emlägiň ätiýaçlandyrylyşydyr. Baryp şol döwürlerde ätiýaçlandyryşyň esasyny düzýän: ätiýaçlandyryş – bu dürli görnüşli töwekgelçiliklerden goranmak usulydyr, baýamak usuly däldir diýen garaýyş ornapdyr.
Angliýada deňiz ätiýaçlandyryşyň taryhy ünsi aýratyn özüne çekýär. Onuň ösmeginde “Iňlis Lloýd” ady bilen meşhur bolan özboluşly bir gurama uly rol oýnapdyr. Ol gurama häzirki döwre çenli ätiýaçlandyryjylaryň we ätiýaçlandyryş dellallarynyň iri korporasiýasy hökmünde tanalýar. “Lloýdyň” döreýiş taryhy hem diýseň özboluşlydyr. Deňiz söwdasynyň merkeziniň Italiýadan Londana geçmegi bilen lombardly täjirler demirgazyk paýtagta olar üçin endik bolan deňiz we söwda şertnamalaryny köçe garbanyşhanalarynda baglaşmak dessuryny hem alyp gelýärler. Eduard Lloýd diýen birine degişli bolan şeýle garbanyşhanalaryň biri Londonda Tauera diýen ýere golaý ýerleşipdir, oňa, esasan hem, deňizçiler gelipdirler. Lloýd 1696-njy ýylda garbanyşhana gelýänlerden alan maglumatlaryndan peýdalanyp, “Lloýdyň täzelikleri” ady bilen hepdede üç gezek ýörite gazet çykaryp başlapdyr. Onda deňiz gämileriň haýsysynyň gelýändigi we gidýändigi hakyndaky maglumatlar, kolonial harytlaryň bahalary, ätiýaçlandyryş goýumlaryna baha kesmek we deňizçiler hem-de ätiýaçlandyryjylar üçin peýdaly bolan beýleki maglumatlar ýerleşdirilipdir. “Lloýd’s List” ady bilen şol neşir 1734-nji ýyldan şu güne çenli her gün çap edilip gelinýär.
Wagtyň geçmegi bilen şeýle garbanyşhanalar özboluşly gurama birleşip, olaryň her biri belli bir möçberdäki pula jogapkärçilik çekýändigi görkezilen polise gol çekmek bilen deňiz töwekgelçiliginiň öwezini dolmaga bilelikde gatnaşyp başlapdyrlar. Lloýdyň aradan çykmagy bilen bu gurama Ýuluis Angerşteýn ýolbaşçylyk edipdir, ol häzirki “Lloýdyň” we “Lloýdyň kakasy” ady bilen meşhur kompaniýalaryň hakyky esaslandyryjysy boldy.
Ätiýaçlandyryşyň iňlis şertleri soňra dünýäniň beýleki ätiýaçlandyryş kompaniýalary tarapyndan işlenilip taýýarlanan düzgünlere esas edilip alyndy.
Şeýlelikde, Ätiýaçlandyryş anyk ýagdaý (ätiýaçlandyryş halaty) ýüze çykanda fiziki we ýuridiki şahslaryň emläk bähbitlerini olaryň özleriniň tölän ätiýaçlandyryş gatançlaryndan (ätiýaçlandyryş baýragyndan) emele gelen pul gaznalarynyň hasabyna goramak boýunça gatnaşygy göz öňünde tutýar.
Ätiýaçlandyryş – bu maddy bähbitleri goramagyň ulgamydyr. Maddy bähbitler olaryň bolmagyna howp ähtimallygy bilen baglanyşykda goraglylygy talap edýär. Ol (howp) aýratyn alnan maddy bähbit eýesi üçin uly bolmasa-da, uly sanlar boýunça umumylykda alanyňda ýeterlik hakykatdyr. Şu ýerdenem maddy töwekgelçilikleriň ätiýaçlygynyň hökmanylygy gelip çykýar. Şonuň bilen baglanyşykda hem maliýe bazarynda mydama bolmagy gerek bolan ätiýaçlandyryş onüm düşünjesi ýüze çykýar. Her bir ätiýaçlandyryş önüm anyk alnan ätiýaçlandyryş obýektine (näme ätiýaçlandyrylýan bolsa) laýyk gelýän bolmak bilen, ätiýaçlandyryş amala aşyrylýan halatlary göz öňünde tutup, ätiýaçlandyryşyň sebäplerini (ätiýaçlandyryş töwekgelçiligi), onuň gymmatyny (ätiýaçlandyryş pul möçberi), bahasyny (ätiýaçlandyryş nyrhy), pul geçirişiň şertlerini (ätiýaçlandyryş boýunça hasaplar) kesgitleýär. Ätiýaçlandyryş şertnamasy diýlip atlandyrylýan resminama ätiýaçlandyryş önümiň şahadatnamasy (sertifikaty) bolup hyzmat edýär. Ätiýaçlandyryş şertmanasy hemişe ätiýaçlandyryşa gatnaşyjylara tutaryk we olara niýetlenen, şertleşigiň esasy san parametrlerini özünde saklaýan ätiýaçlandyryş şertnamasynyň (ätiýaçlandyryş önümiň alnyp-satylyşy) baglaşylandygy hakyndaky maglumaty tassyklamak bilen, ol ýuridiki resminama hasap edilýär.
Ätiýaçlandyryş şertnamasy – ol ätiýaçlandyryş onüminiň alnyp-satylyşy baradaky şertnamadyr.
Hormatly müşderiler!
Türkmenistanyň Döwlet ätiýaçlandyryş guramasy Sizi ätiýaçlandyryş şertnamasyny baglaşmaga çagyrýar.