text:
Çarşenbe güni Owganystanyň prezidenti Hamid Karzaý amerikan goşunlarynyň bir bölegini 2014-nji ýyldan soň bu ýurtda galdyrmak meselesi barada planlaşdyrylan gepleşikleri ýatyrdy.
Prezident administrasiýasynyň metbugat sekretary Aýmal Faýzi owgan-amerikan gepleşikleriniň ýatyrylmagynyň sebäbini “ABŞ-nyň hökümetiniň parahatçylyk gepleşikleri babatda aýdýan sözleri bilen edýän işleriniň arasynda gapma-garşylygyň bardygy” bilen düşündirdi.
Ýöne ol bu “gapma-garşylyklar” barada anyk durup geçmedi. Bu wakanyň öňýany, sişenbe güni Birleşen Ştatlar bilen Talyban wekilleri Katarda talybanlar üçin täze açylan ofisde gepleşiklere başlamakçydyklaryny yglan etdiler.
Beýleki tarapdan, talybanlar şu çaka çenli Hamid Karzaýyň hökümetini ykrar etmeýärler we hökümet bilen gepleşik geçirmekdenem ýüz öwrüp gelýärler.


c: text/html

text:
Belarusyň Merkezi bankynyň başlygy wezipesinden boşadyldy.
Resmi Belta habar gullugy prezident Aleksandr Lukaşenkonyň Belarusyň Milli bankynyň başlygy Petr Prokopowiçi öz wezipesinden boşatmak baradaky karara gol çekendigini habar berdi.
Aprel aýynda ýüregini operasiýa etdiren Prokopowiç milli banka 1998-nji ýyldan bäri ýolbaşçylyk edýärdi. Onuň ýerine kimiň bellenýäni aýdylmady.
Merkezi bank ýurtdaky ykdysady krizis zerarly gaýta-gaýta göterim derejesini ýokarlandyrdy we bu ýagdaý puluň hümmetiniň yzygider aşak gaçmagyna getirdi. Netijede hökümet esasy harytlaryň käbirine nyrh kontrollugyny girizmeli boldy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Şenbe güni Siriýanyň döwlet telewideniýesi prezident Başar al-Assadyň täze hökümeti düzmek barada ýörite permana gol çekendigini habar berdi.
Munuň özi iki aýa golaý mundan ozal Siriýada geçirilen dawaly parlament saýlawlaryndan soň ýurduň hökümetiniň täzelenýändigini aňladýar. Bu gürrüňi edilýän parlament saýlawlaryny ýurduň oppozision partiýalary baýkotirläpdi.
Siriýanyň döwlet telewideniýesi täze hökümete prezident Başar al-Assada ygrarly ýurduň häzirki oba hojalyk ministri Riýad Hijabyň ýolbaşçylyk etjekdigini habar berdi.


text:
Owganystanyň Türkmenistan bilen serhetleşýän Badgys welaýatynyň ýaşaýjylaryndan ençemesi Azatlyk Radiosynyň Owgan gullugyna jaň edip, Türkmenistanyň serhetçileriniň olara azar berýändiklerini aýtdy we Owganystanyň hökümetini olar hakda alada etmäge çagyrdy.
Serhetýaka etraplarynda ýaşaýan şol raýatlardan biri, Azatlyk Radiosynyň Owgan gullugynyň ýurduň dürli welaýatlarynyň problemalaryna syn edip taýarlaýan gepleşigine jaň edip, göni efirde beren maglumatynda şeýle diýdi:
“Bu biziň watanymyz, emma Türkmenistanyň esgerleri bizi günümize goýanok. Owganystanyň hökümeti biziň aladamyzy etmeli. Sebäbi olar biziň mallarymyzy alyp gidýärler. Biziň ýaşaýan etrabymyzda Türkmenistan bilen aralykda bir ada bar. Biz ol ýerde mal-garamyzy bakýarys, emma Türkmenistanyň esgerleri mallarymyzyň ählisini alyp gitdi” diýip, Azatlyk Radiosynyň Owgan gullugyna jaň eden bir ýaşaýjy gürrüň berýär.
"Türkmen esgerleri Owganystana girdi"
Özüniň Owganystanyň Badgys welaýatynyň Gormaç etrabynyň ýaşaýjysydygyny aýdýan Muhammet Gül atly ýene bir owganystanly bolsa, Türkmenistanyň esgerleriniň 50 kilometre çenli Owganystanyň topragyna aralaşandygyny gürrüň berýär.
Owganystanyň Badgys welaýatynyň häkimi Ahmadylla Alizaý hem bu şikaýatlardan habarynyň bardygyny aýdyp, bu barada diplomatik ýollar bilen çäre görülmeginiň zerurdygyny aýtdy.
Azatlyk Radiosynyň Owgan gullugyna beren interwýusynda ol şeýle diýýär:
“Aýdylýan gürrüňleriň jany bar. Emma men bu meseleler barada metbugatda çykyş edip, onuň jikme-jigi barada maglumat berip biljek däl. Aýdyp biläýjek zadym, hawa, meniň bu ýagdaýlardan habarym bar we Owganystanyň Daşary işler ministrligine bu barada habar berildi. Bu barada gysga wagtyň içinde ösüş bolar diýip pikir edýärin, mundan başga aýdyp biljek zadym ýok” diýip Owganystanyň Badgys welaýatynyň häkimi Amadylla Alizaý aýtdy.
Owganystanyň Daşary işler ministrliginiň metbugat wekili bolsa munuň serhede degişli bir meseledigini aýdyp, Owganystanyň serhet gullugy bilen aragatnaşyk gurulmagyny maslahat berdi.
"Size gowşan habar nädogry"
Owganystanyň Içeri işler ministrliginiň metbugat wekili Sedik Sediki bolsa, Türkmenistanyň esgerleriniň Owganystanyň territoriýasyna girendigi baradaky habarlary ret etdi:
“Serhet bilen baglanşykly hiç hili problema ýok we olaryň araçägi geçip, owgan topragyna girendigi barada size gowşan habar nädogry” diýip, Owganystanyň Içeri işler ministrliginiň metbugat wekili Sedik Sediki aýtdy.
Ol aýratynam iki ýurduň serhetçileriniň arasynda kadaly hyzmatdaşlygyň dowam edýändigini, bu ýagdaýyň Owganystanyň Badgys hemem Herat welaýatlarynda hasam öwerliklidigini belledi.
Mundan ozal Owganystanyň demirgazygynda ýerleşýän Farýap hemem Jöwuzjan welaýatlarynyň käbir ýaşaýjylary hem Türkmenistanyň serhetçileriniň şol welaýatlara degişli owgan topragynda goýun bakýan maldarlara azar berýändigini aýdyp, Azatlyk Radiosyna ençeme gezek ýüz tutdylar.
Esasanam Owganystanyň demirgazygynda ýerleşýän, Türkmenistan bilen serhetdeş Garkyn etrabynyň ýaşaýjylary Amyderýanyň öz akymyny üýtgedip, owgan topraklaryny opurmagy netijesinde derýanyň ortasynda dörän adalara goýun bakmak üçin baran çopanlaryň Türkmenistanyň serhetçileri tarapyndan tussag edilip, olaryň dürli gynamalara sezawar edilýändigini gürrüň beripdiler.


text:
Täze okuw ýylynyň başlanmagy bilen, mekdep ýaşly okuwçy çagasy bolan ene-atalaryň aladalary ýene-de artyp başlady.
Aşgabadyň “Parahat” kiçi etrapçasynda ýerleşýän 60-njy orta mekdepde gyzy okaýan Suraý daýza entäk okuw başlanmanka ene-atalaryň mekdebe çagyrylyp, olara mekdebiň zeruryýeti üçin pul getirmelidiginiň aýdylandygyny gürrüň berýär. Onuň aýtmagyna görä, her bir ene-ata 30 manatdan pul bermeli. Bu puluň häzirlikçe klas otagynyň penjirelerine žalýuz dakmak üçin gerekdigini klas ýolbaşçysy aýdypdyr.
Her okuw ýyly gutarmaga golaýlanda mekdebiň bejeriş-abatlaýyş işleri üçin 10 manatdan pul ýygnalýar. Ene-atalar düşewüntliräk işde işleýän bolsalar, olar öz meýline bu möçberdäki puly artykmajy bilen hem berip bilýärler. Emma özüni zordan oňarýan maşgalalar agdyklyk edýär. Olar üçin pul bermek ýeňil düşmeýär.
Halys ýagdaýy ýoklara zorluk bilen pul getir diýilmeýär. Emma soralan puly getirip bilmedik çagalar, öz deň-duşlarynyň ýanynda özlerini oňaýsyz duýýarlar.
Mekdebiň koridorynda, klaslarda stendleri bezemek üçin, klaslara elektrik lampoçkasyny satyn almak üçin, bezeg üçin küýzejiklerde oturdylan gülleri, plastmas gülleri, döwlet baştutanynyň portretini satyn almak üçin, yzy üzülmeýän pul getirmeler ýyl boýy dowam edýär.
Suraý daýza diňe tomusky dynç alyş döwri ene-atalaryň pul getirmekden dynç alýandyklaryny aýdýar:
— Okuw başlanandan soň, her gün ýene nämä pul getir diýiljegine garaşýarsyň. Garaşsyzlyk ýyllary mekdeplerde, çagalar baglarynda bejeriş-abatlaýyş işlerini geçirmegi döwlet öz üstünden aýrana meňzeýär. Eger-de metbugat azatlygy bolanda, ene-atalar öz pikir-garaýşy bilen metbugatda çykyş etseler, munuň aňyrsyna göz ýetirse bolardy. Häzirki ýapyklyk syýasatynda, hakykatdan hem döwlet öz borjuny ene-atalaryň boýnuna atdymy, ýa bolmasa bu ýerde korrupsiýa hereket ediýärmi, belli däl. Biziň döwletimiz beýle bir garyp döwlet däl ahyryn.
Ýurtda döwrebap mekdepleriň, çagalar baglarynyň onlarçasynyň gurlup ulanylmaga berlendigi barada ilat köpçüligi häli-şindi maglumat alýar. Ýakynda Türkmenistanda dünýä standartlaryna laýyk gurlan 10-dan gowrak täze mekdep açyldy diýip, resmi metbugat habar berdi. Olar Ahal welaýatynyň Garagul, Herrikgala we Ýasmansalyk obalarynda, Daşoguz welaýatynyň Akdepe, Boldumsaz, Türkmenbaşy, we Nyýazow etraplarynda ulanylyşa berildi. Lebap, Balkan we Mary welaýatlarynda hem täze mekdep binalary açyldy.
Suraý daýza döwrebap tehnologiýalar bilen enjamlaşdyrylan, täze mekdepleriň birnäçesiniň geçen ýyllar hem gurlup ulanylmaga berlendigini aýdyp, öňden bäri bar bolan mekdepleriň ýagdaýyna ünsi çekýär:
— Döwlet gaznasyndan millionlarça serişde sarp edilip, şular ýaly mekdepler, çagalar baglary gurlup duran halaty, bar bolan mekdepleriň bejeriş-abatlaýyş işleri üçin, ýa bolmasa mekdebiň ownuk-uşak zeruryýeti üçin döwletde serişde ýokdugyna ynanasym gelenok. Bu ýerde açyk-aýdyňlyk gerek. Şol açyk-aýdyňlyk döredilse, döwletiň abraýy üçin hem oňat bolardy. Ene-atalar hem artykmaç çykdajylardan dynardylar.
Şol bir wagtyň özünde, şu ýyl mekdebe ilkinji gezek gadam basýan 100 müň çemesi okuwçynyň hersine täze netbuk kompýuteri berildi. Olar üçin döwlet býujetinden 26 million dollar möçberinde pul goýberildi.
Soltan Açylowa Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçysy.


text:
Polşanyň paýtagty Warşawada Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň Adam ölçegleriniň berjaý edilişi boýunça ýyllyk konferensiýasy geçirilýär. Bu konferensiýa beýleki resmiler bilen bir hatarda türkmen delegasiýasy hem gatnaşýar.
Azatlyk Radiosy bu konferensiýada gürrüňi edilmegine garaşylýan meseleler barada Birleşen Ştatlaryň Din boýunça halkara komissiýasynyň ýokary derejeli syýasy maslahatçysy Katrin Kosmon (Catherine Cosman) bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Bu konferensiýada Merkezi Aziýada, hususan-da Türkmenistanda metbugat we dini azatlyk boýunça nähili meseleleriň gozgalmagyna garaşylýar?
Katrin Kosmon: Bu konferensiýada döwlete degişli däl guramalaryň we diplomatlaryň öz garaýyşlaryny deňhukuklylyk esasynda geňeşmäge hukuklarynyň bolmagy örän möhüm zat. Döwlete degişli däl dürli guramalaryň we tankytçylaryň köplenç hökümetiň hasabatlaryny tankytlamaga we hökümetiň hem bu tankytlara jogap bermäge haky bolýar. Meniň pikirimçe, şu çekeleşikler hem depginli pikir alyşmany döredýär.
Konferensiýada gürrüňi ediljek temalaryň arasynda metbugat guramalarynyň ýagdaýy, demonstrasiýalary geçirmek hukugy, dini azatlyklar ýaly meseleler bolup, onda adam hukuklaryna degişli ähli temalar maslahatlaşylar.
Merkezi Aziýanyň hökümetleri öz ýurtlaryndaky esasy dine duşmançylykly garaýarlar. Sebäbi hökümet Yslama özüniň häkimiýet başynda galmagy üçin potensial syýasy howp ýa-da syýasy duşman hökmünde garaýar.
Hususan-da, Yslamyň sosial adalata aýratyn üns berýändigini, Merkezi Aziýadaky hökümetleriň hem ählisiniň diýen ýaly korrumpirlenendigini we ilatyň aglaba böleginiň garyplykda ýaşaýandygyny nazara alanymyzda, olar [Merkezi Aziýanyň hökümetleri] özleriniň häkimiýetde galmagyna howp salyp biljek faktorlary göz öňünde tutýandyrlar.
Şol bir wagtyň özünde postsowet ýurtlarynyň aglabasy öz kanunçylygynyň esasyny milli ideologiýa esaslandyrmagyň ýollaryny gözleýärler. Diýmek, belki-de, ýurtdaky esasy din milliligi ykrar etmekde esasy çeşme bolup hyzmat edip biler. Galyberse-de, ilatynyň aglabasy musulmanlardan ybarat ýurtda Yslam uly rol oýnaýandyr. Şu nukdaýnazardan seredenimizde, hökümetler iki alada bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar.
Azatlyk Radiosy: Siz bu ýygnaga ençeme ýyllar bäri gatnaşyp gelýärsiňiz. Öňki konferensiýalary nazara alanyňyzda, bu konferensiýada metbugat, din azatlygynyň maslahatlary nähili görnüşde alnyp barylýar?
Katrin Kosmon: Munuň birnäçe usullary bar. Olaryň birinjisi Din azatlygy boýunça geçirilýän resmi forum bolup, onda döwlete degişli däl guramalaryň ençemesi çykyş etmek üçin hasaba durýarlar. Emma döwlete degişli däl guramalaryň öz garaýyşlaryny gönümel beýan edip bilmekleri üçin ýene bir mehanizm bar. Muňa käwagt hökümet delegasiýalary gatnaşýar, käwagt hem gatnaşmaýar. Bu geňeşler “goşmaça maslahatlar” diýlip atlandyrylyp, olarda haýsy-da bolsa ýörite bir meselä has köp üns berilýär.
Siz muny menden hem gowy bilýärsiňiz, Türkmenistan halkara jemgyýetiniň gozgaýan meselelerini ret etmek taktikasyny ulanyp gelýär. Netijede, eger açyk aýtmaly bolsa, onda türkmen hökümeti şu bökdençlikleriň hötdesinden gelmäge ýardam berýän Azatlyk Radiosy ýaly guramalara ýaramaz çemeleşýär.
Meniň bilşime görä, geçen aý siziň žurnalistleriňiziň aglabasy olaryň dogan-garyndaşlaryna ýa-da dogan-garyndaşlary arkaly edilýän basyşlar sebäpli ejir çekdiler, hatda olaryň biri türme tussaglygynda saklanylýar.
Men şular ýaly wakalar bu meselä has köp ünsi artdyrmaga ýardam berer diýip umyt edýärin. Bu konferensiýanyň çäginde başga-da “goşmaça maslahatlar” geçiriler. Onda Türkmenistanda hereket etmek azatlygyna üns berler. Bu hem Türkmenistandaky esasy meseleleriň ýene biri hasaplanylýar.
Azatlyk Radiosy: Birleşen Ştatlaryň Din azatlyklary boýunça ýyllyk hasabatynda Türkmenistanyň ady aýratyn aladalanma bildirilýän ýurtlaryň arasynda agzalýar. Eýse, ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň hasabatynda Türkmenistanyň adynyň aýratyn aladalanma bildirilýän ýurtlaryň hatarynda agzalmagyna itergi beren zat boldumy? Ýagny, Türkmenistanda dini taýdan basyş göze ilýärmi?
Katrin Kosmon: Türkmenistanda Nyýazowyň döwründe dini guramalaryň hasaba alnyşynyň şertleri ýeňilleşdirilipdi. Emma, muňa garamazdan, praktikada jezalandyryş çäreleri öňküligine saklanyp galdy.
Häzirki wagtda Birleşen Ştatlaryň Döwlet departamentiniň Din azatlyklary boýunça ýyllyk hasabatynda Türkmenistanyň ady aýratyn aladalanma bildirilýän ýurtlaryň arasynda agzalandan soň, “Ýegowanyň şaýatlary” dini toparyň agzalary türmeden boşadyldy. Elbetde, bu gowy bir zat. Emma bu toparyň ýene bir agzasynyň, öz dini ynançlary sebäpli harby gulluga gitmegi ret edeni üçin basyş astyndadygyna ynanýaryn.
Bize käbir tassyklanmadyk maglumatlar hem gelip gowuşýar. Türkmenistanda Dini işler boýunça geňeşiň ýatyrylandygy aýdylýar. Bu Geňeş dini toparlara resmi taýdan kontrollyk edýärdi. Bu Geňeşiň kontrollygyndaky dini toparlarda diňe musulmanlaryň we Russiýanyň prawoslaw buthanasynyň wekilleri hasaba alnypdy.
Şeýle-de bu toparda hasaba alnan Russiýanyň prawoslaw buthanasynyň agzasy Sapunowyň Türkmenistany terk edendigi aýdylýar.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistan adam hukuklarynyň ýagdaýyna gezek gelende, halkara hasabatlaryň ençemesinde iň ýaramaz ýurtlaryň arasynda agzalýar. Ýurtda bolup geçýän bu soňky wakalar Türkmenistanda ýagdaýyň has-da ýaramazlaşýandygyny görkezýärmi?
Katrin Kosmon: Dogrymy aýtsam, men şeýledigini aýdyp biljek däl. Sebäbi Türkmenistan barada maglumat örän az we şol sebäpden hem nähilidir bir kesgitli zat aýtmak gaty kyn.


text:
“Türkmen hökümeti Gyrgyzystanda geçen hepde bolan gozgalaň barada maglumat bermedi, täze gyrgyz ýolbaşçylaryny ykrar etmedi” diýip, “Açyk jemgyýet” institutynyň “Merkezi Aziýa proýekti” hepdelik synynda ýazýar.
Hakykyatdan-da maglumat ýokmy? Aşgabatdan ýazyjy Amanmyrat Bugaýew şeýle diýdi: “Telewideiniýede-de, radioda-da, gazetlerde-de hiç zat ýok. Hamana, Gyrgyzystanda hiç zat bolmadyk ýaly”.
Bu dymmaklygyň sebäbi barada postsowet döwletleri boýunça ekspert Aleksandr Narodetskiý şeýle diýdi: “Diňe häzirki gyrgyz wakalary barada däl, Ukrainada bolan reňkli rewolýusiýa, Gürjüstanda Şewardnadzäniň ýerine Saakaşwilini getiren “Bägül rewolýusiýasy”, bäş ýyl mundan öň Bakyýewi häkimiýet başyna getiren öwrülişikler - bularyň hiç biri dogruda Türkmenistan öz graždanlaryna habar bermedi. Bu aýdylanlar Türkmenistanda režimi saklamagyň nyýazowçylyk konsepsiýasynyň hereket edýändigini görkezýär. Häzirki türkmen ýolbaşçylarynyň aradan aýryp bilmeýän zady - Nyýazowyň mirasy, ol ýurtda güýçli. Ol diňe režimiň öňünde halkyň elini-aýagyny daňman, tutuş dünýäniň öňünde türkmen ýolbaşçylarynyň gorkusyny görkezýär”.
Ýazyjy A.Bugaýewiň sözlerine görä, halk habarlary türkmen häkimiýetlerinden eşitse, gowy bolardy. Dymmaga sebäpleriň biri: “Şu waka dogry ýa nädogry diýip, daşary syýasatymyzda özleri belli bir netijä gelenoklar öýdän” diýdi.
Türkmenistan boýunça bilermen professor Artýom Ulunýanyň sözlerine görä, dymmak meselesinde Türkmenistan Merkezi Aziýada ýalňyz döwlet däl. Özbegistanam edil şonuň ýaly: “Awtoritar režimler jemgyýetiň keýpine täsir edip biljek habarlaryň ýaýramagyna asla tarapdar däl. Şol wakalardan täsir alyp, öz ýurtlarynda şol hadysalaryň gaýtalanmagyndan heder edýärler. Ine, Türkmenistanyň hem Özbegistanyň syýasatynyň özeni şol” diýip, ekspert aýtdy.
Gytaklaýyn reaksiýa
Türkmen häkimiýetlerinden, Türkmenistanyň habar serişdelerinden bu waka gytaklaýyn reaksiýanyň bardygyna synçy Esen Aman adam hukuklary boýunça “Türkmen inisiatiwasy” toparynyň internet saýtynda ünsi çekýär hem soňky gyrgyz wakalaryny türkmen hökümetiniň özüçe kabul edip, telewideniýe arkaly prezidentiň güýjüni tomaşaçylara görkezendigini belleýär. Berdimuhamedowyň Türkmenistanyň Harby akademiýasyna baryp, ok atyşykda ähli nyşanalary urandygyny, munuň bolmagy mümkin agdarylyşyk howpuna özboluşly reaksiýadygyny ýazýar.
Professor Ulunýanyň sözlerine görä, Berdimuhamedow häkimiýet başyna gelenden, harby tematika bilen ýakyndan gyzyklanyp başlady. “Harby reformalar geçirmek, harby tehnika satyn almak, tehniki-goranyş çärelerine gatnaşmak ýaly alyp barýan işleri, iň soňunda Harby akademiýada ok atyp görkezmegi gep-gürrüňsiz belli bir şertlerde, Türkmenistanyň ol ýa beýleki içki problemasyny güýç ulanmak arkaly çözmägiň tarapyndadygyny görkeýär” diýip, ekspert Artýom Ulunýan aýtdy.
Synçy Esen Aman häzir Türkmenistanyň sandal bilen ýekedabanyň arasynda durandygyny belleýär. Sebäbi BMG adam hukuklary boýunça alan borçlaryny ýerine ýetirmegi üçin Türkmenistana açyk gysyş görkezýär. Ýewropanyň Rekonstruksiýa we Ösüş banky maksada okgunly täze strategiýa kabul edip, Türkmenistan bilen bolmagy mümkin hyzmatdaşlygy adam hukuklary boýunça talap bilen baglanyşdyrýar.
Ýöne awtoritar režimi saklamak üçin şol talaplary Berdimuhamedowyň ýerine ýetirip bilmejekdigini, dissidentlere eýerijileriň hakyky syýasy partiýalary döretmek howpundan gorkýandygyny synçy Esen Aman ýazýar.
Gyrgyzystandaky studentler
Gyrgyzystanyň bilim ministriniň ylym boýunça birinji orunbasary Boris Kubaýew häzir bu ýurtda iki müňden gowrak türkmenistanly ýaşlaryň okaýandygyny aýtdy. Olaryň ykbaly bilen türkmen häkimiýetleri gyzyklanýarmy? Ýazyjy A.Bugaýew: “Şolaryň aladasyny edýär – diýip, men-ä eşidemok. Gaýtam ene-atalar Krasnowodskiden, Nebitdagdan tanyşlarymyz jaň edýär, ogullarynyň telefonlaryny berýärler “siz çykyp bilmezmikäňiz” diýip. Şolaryň beren telefonuna çykjak bolýan, men-ä çykyp bilemok. Şolar-a gaty heläk bolýarlar şol wakalardan bäri” diýdi.
Bişkekde okaýan student biziň Azatlyk Radiosynyň saýtynda şeýle ýazýar: “Gyrgyzystandaky studentleriň howpsuzlygy Türkmenistan üçin gaty möhüm, ýöne gynansagam, türkmen metbugaty bu ýerdäki türkmen studentleriniň jan saglygy, umumy ýagdaýy hakda hiç hili habar bermedi. Munuň sebäbi, elbetde, belli. Türkmenistan öz syýasy gaýgy-aladasy zerarly bärdäki habarlary halkdan gizledi. Biz bu ýerde syýasy düşünje üçin däl-de, okuwymyzy gutaryp, maşgalamyza, ýurdumyza peýdaly nesil bolmak üçin okaýarys. Galan zatlar Gyrgyzystanyň öz içerki meselesi. Ony öz aralarynda özleri çözmeli. Gyrgyz doganlarymyza parahatçylyk, abadançylyk hem hemme zadyň oňatlyk bilen düzelip gitmegini Gyrgyzystanda okaýan türkmen oglanlary bolup, arzuw edýäris”.
Režimiň ömri
Habar bermezlik, goňşulardaky wakalara resmi derejede reaksiýa bildirmezlik režimiň ömrüni uzaldyp bilermi? Ekspert Aleksandr Narodetskiniň pikiriçe, hut şu hereketler režimiň özüni berkitmek üçin ulanýan ýaragy.
“Ýöne şol ýarag türkmen häkimiýetleriniň öňe sürýän “Döwlet adam üçindir” şygaryna ters gelýär. Nyýazowyň döredip giden türme režiminiň näçe wagt dowam etjegini göz öňüne getirmek kyn. Ýöne ýagdaýyň petige direýänine häkimiýetleriň özem düşünýär” diýip, A. Narodetskiý aýtdy.
“Gyrgyz wakalaryndan bir sapak çykarmak mümkin: demokratik özgerişleri wada berip, Bakyýew ýaly hakyky saýlawlar esasynda häkimiýet başyna gelen adamlar wadada wepaly bolman, korrupsiýa ýüz urup, berlen ygtyýarlyklardan galp peýdalanyp, adam hukuklaryny kemsitse, beýle adamlar häkimiýet başynda uzak saklanyp bilmezler” diýip, synçy Esen Aman ýazýar.


text:
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow anna güni Ministrler kabinetiniň we Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň bilelikdäki mejlisini geçirip, çaý hakynda täze kitap ýazandygyny habar berdi.
Döwlet baştutany mejlisiň dowamynda ýetip gelýän Nowruz baýramy (21-22-nji martda bellenilýär) we onuň ähmiýeti hakynda durup geçip, bu baýramyň Nowruz ýaýlasynda we ähli welaýatlarda giňden belleniljekdigini aýtdy.
Prezident mejlise gatnaşyjylary we olaryň üsti bilen Türkmenistanyň halkyny Milli bahar baýramy, Halkara Nowruz baýramy bilen gutlady.
Berdimuhamedow gutlagynyň soňunda bu gezekki Nowruz baýramyna özüniň sowgatly gelendigini, ýagny täze kitabyny ýazyp gutarandygyny aýtdy.
Türkmen telewideniýesi prezidentiň täze kitabynyň Ministrler kabinetiniň we Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň bilelikdäki mejlisine gatnaşyjylara sowgat berlendigini habar berýär.
Türkmen resmileri bu habary ör turup, el çarpyp garşyladylar we täze kitaby ýüzlerine sylyp, maňlaýlaryna degirmek bilen kabul etdiler.
Mundan ozal, türkmen telewideniýesi prezident Berdimuhamedowyň adyndan Türkmenistanyň aýal-gyzlaryna Halkara aýallar güni mynasybetli gowşurylan 40 manadyň hem ýüze sylyp kabul edilendigini görkezipdi.
Türkmen lideri öz täze kitabynyň «Çaý - melhem hem ylham» diýlip atlandyrylandygyny aýtdy, emma onuň žanry, mazmuny, näçe wagt maglumat toplanyp, haçan ýazylyp başlanandygy hakynda habar bermedi.
Bu türkmen lideriniň şu ýylyň başyndan bäri çap edilen ikinji kitabydyr. Ol ýanwar aýynyň aýagynda geçiren hökümet maslahatynda öz egindeşlerine halk nakyllary we atalar sözleri esasynda döredilen «Paýhas çeşmesi» atly kitabyny sowgat beripdi.
Şonda ol kitabyň dürli çeşmelerden toplanan halk pähimleri esasynda, birnäçe ýylyň zähmeti netijesinde ýazylandygy aýdylypdy.
Berdimuhamedow Türkmenistanyň prezidenti bolanyndan soň bir topar kitap çykartdy, şondan ozal onuň ýazyjylyk ukyby barada hiç zat bilinmeýärdi.
Ol ilki Türkmenistanyň derman ösümlikleri, ahal-teke atlary, türkmen halylary barada kitap ýazdy. Soň onuň «Döwlet guşy» romany çap edildi. Türkmen edebiýatçylarynyň biriniň bu kitap hakynda öwgüli kitap ýazandygy aýdylýar.
Mundan öň türkmen lideriniň käbir kitaplarynyň birbada üç dilde – türkmen, rus we iňlis dillerinde çapdan çykandygy hem habar berlipdi.
Döwlet eýeçilgindäki türkmen mediasy Berdimuhamedowyň eserleriniň dünýäniň başga dillerine hem terjime edilýändigini habar berýär.
Ýazyjylykdan başga, prezident Berdimuhamedow aýdym-saz sungatynda hem öz güýjüni synaýar.
Gepiň gerdişine aýdylsa, Gurbanguly Berdimuhamedow häkimiýet başyna gelmezinden öň Türkmenistanda "şa şahyr" atlandyrylan Saparmyrat Nyýazowyň, öňki prezidentiň kitaplary köp çykýardy we daşary ýurt dillerine terjime edilýärdi.
Emma indi ozal dükanlarda we kitaphanalarda S.Nyýazowyň kitaplarynyň dolduran kitap tekjelerini täze prezidentiň kitaplarynyň eýeleýändigi habar berilýär.


text:
Türkmen ýaşlary sosial ulgamlarda barha gyzykly temalary gozgamaga çalyşýarlar. Ol soraglaryň durmuşda häli-şindi duşýan dürli kynçylyklar, nogsanlar bilen bagly bolýan halatlary-da bar. Göwnüme bolmasa, şeýle temadaky pikirler ýaşlaryň arasynda edil söýgi temasy ýaly gyzgalaňly çekeleşiklere sebäp bolýar. Netijede, ýaşlaryň sosial ulgamlardaky işjeňliginiň manysy hem gün geldigiçe çuňlaşýar diýse bolar.
"Ertir.com"
"Ertir.com" sosial ulgamynda Begmyrat Kaka atly agzanyň gozgan "Meniñ bir güýçli tanşym bar..." atly temasy bu ulgamyň käbir agzalarynyň arasynda uly gyzyklanma döredipdir. 26-njy aprelde ýazylan bu tema 4-njI maýa çenli jemi 1 müň 619 sapar okalypdyr we 61 gezek hem halanypdyr.
77 sany teswir ýazylan bu temada Begmyrat atly agza: "Meñ bir tanaýan oglanym: ''Dosafda tanşyñ ýokmaý, prawa düzetjek bolýan'' diýdi. Menem ''Aý ýog-a, dost, meñ prawa alanyma ep-esli wagt geçipdir'' diýdim. Onsoñ olam ýeñsesini tüññerdip, öýkelän ýaly edip gitdi. Menem bir hili bolup galdym. Agşam ýerime geçemde-de gözüme uky gelmedi, özümi emelsiz duýdum, gaharym geldi" diýip, durmuşda gabat gelen bir wakany gysgadan düşnükli beýan edipdir.
Soňra bu agza sözüni dowam etdirip, şeýle ýazýar: "Birdenem 'arhiwimden' ylham geldimi-nämemi, dik oturdym-da, sms ýazmaga başladym: ''Dost, gaty görme, häli ýadyma düşmändir. Meñ bir güýçli tanşym bar, ol islendik ýerde iru-giç öz sözüni diñledýär. Meñ onuñ bilen aram gaty gowy, isleseñ, senem tanyş edeýin, onuñ adyna Kanun diýýärler! Kanunyñ diýýänlerine gulak asyp, ony sylasañ, onda sen prawañy hökman alarsyñ, dost! Şeýtseñ, Durmuş ýollarynda ''Ömür'' ulagyñy arkaýyn sürersiñ!".
Tekstden belli bolşy ýaly, gysgaça aýdanyňda, bu temada gozgalýan mesele – tanyşlyk derdi! Temanyň awtory durmuşda her bir işi tanyş üsti bilen çözmek ýa çözjek bolmak dogrumy? diýen anyk soragy orta atýar.
Elbetde, bu tema köpleriň ünsüni özüne çekip bilipdir. Sebäbi tanyşlyk üsti bilen ýa-da para berip, öz işiňi düzetmek Türkmenistandan gelýän habarlara görä, durmuşda çuň kök uran nogsanlaryň biri. Hut şonuň üçinem sosial ulgamyň agzalary bu temany öwran-öwran okapdyrlar we öz pikirlerini ýazypdyrlar.
Meselem, Melejik atly agza öz teswirinde: "Adamlar kanun, adalat boýunça ýöremek isleýärler, emma indi adalat - tanyş bilen pul bilen... başymdan geçmedik bolsa, beý diýmezdim..." diýip, häzirki wagtda Türkmenistanda köp meseläniň pul bilen çözülýändigini belläpdir.
Paso atly agza hem gowy temanyň gozgalandygyny aýdyp, "Köp adamlaryň kellesinde ähli zady pul bilen çözmek ýatyr" diýip, öz garaýşyny ýazypdyr. Ynsan07 atly agza hem: "Begmyrat kaka, aslynda bizde tanyş bolmasa, işiň bitmejek ýaly... Siz näme diýýäňiz????" diýip, sözüni birgiden sorag belgisi bilen tamamlapdyr. Görnüşine görä, bu sorag belgileri agzanyň kellesinde kän-kän soraglary döredýän bolmaly.
Psih atly beýleki bir agza bolsa: "Şeýle sms gelse, ilkinji reaksiýam. Akyllysyraýşyny, kömek edip bilýän bolsaň, et-dä-ä, edip bilmeýän bolsaň, suwjuksyramak nämä gerek" diýip, haýsydyr bir dostundan özüne şeýle manydaky sms gelse, özünde dörejek ilkinji pikiriň nähili boljakdygyny bildiripdir.
Awtor atly agza hem: "Meniñ bir güýçli tanşym bar, tanyşdyr sen, Jygalybeg. Meniñ öýkelän dostum bar..." diýip, bu temany ýazan awtoryň üstünden düşýän äheňde teswir galdyrypdyr.
"VKontakte"
"VKontakte" sosial ulgamynda bolsa, "Turkmen world" atly topar tarapyndan paýlaşylan pikir soralyşyk bu ulgamyň agzalarynyň ençemesinde gyzyklanma döredipdir. Pikir soralyşykda şeýle sorag berilýär: "Söýgi gutaransoň, "dost bolup galaly" diýýärler. Güle başga at goýsaň, ady üýtgärmi? Siziň pikiriňizçe, söýgüden soň dost bolup bolýarmy?".
27-nji aprelde açylan bu pikir soralyşyga 4-njI maýa çenli galdyrlan jogaplaryň aglabasy "ýok" bolupdyr. Ýagny, bu pikir soralyşygy bilen bagly galdyrylan 10 jogabyň ýedisi “ýok” bolupdyr, ikisi hem "hawa" diýen jogap. Şeýle-de bu pikir soralyşyk 16 sapar halanyp, dört gezek hem gaýtadan çap edilipdir.


text:
Hindistan bilen Pakistanyň arasynda ýerleşýän dawaly Kaşmir sebitindäki hindi armiýasynyň lägerine söweşijiler hüjüm etdiler. Bu hüjümiň netijesinde Hindistanyň azyndan 10 sany howpsuzlyk işgäri heläk boldy.
Resmiler 5-nji dekabrda hindi güýçleri bilen bolan ok atyşykda söweşiji diýlip güman edilýän üç adamyň öldürilendigini hem mälim etdiler.
Armiýa ofiseriniň berýän maglumatyna görä, söweşijiler artilleriýa birleşiginiň lagerine girmäge synanyşan mahaly granatlary zyňyp, awtomat tüpeňler bilen ot açypdyrlar.
Gürrüňi gidýän lager Gimalaý daglyk regionyny Hindistanyň dolandyryjylygyndaky bölege we Pakistanyň kontrollugyndaky sebite bölýän güýçli harbylaşdyrylan kontrol liniýasynyň golaýynda ýerleşýär.


text:
Orsýet sowet diktatory Iosif Staliniň ýogalan gününiň 60 ýyllygyny belleýär.
Ol Sowet Soýuzyna 1924-nji ýyldan tä 1953-nji ýylyň 5-nji martynda aradan çykýança ýolbaşçylyk etdi.
Kommunistler we beýleki berk liniýalylar ony ýurdy Ikinji Jahan Urşundaky ýeňşe ýetiren adam hökmünde hormatlasa, beýlekiler ony millionlarça adamy gyrmakda ýazgarýar.
Garaşsyz Lewada merkeziniň geçiren pikir soralyşygyna görä, Orsýetde Stalini goldaýanlaryň sany 1991-nji ýylda Sowet Soýuzy dargaly bäri mazaly köpelipdir.
Şeýle-de pikir soralyşyk Orsýetde prezident Wladimr Putiniň 13 ýyllyk dolandyryşy wagtynda Stalin babatdaky jemgyýetçilik garaýşynyň gowulanandygyny görkezýär.
Lewadanyň Staliniň ölüminiň 60 ýyllygynyň öňüsyrasynda geçiren pikir soraşlygyna gatnaşanlaryň ýarpysyna golaýy onuň ýurduň durmuşynda pozitiw rol oýnandygyny aýtsa, üçden biri bu pikir bilen ylalaşmaýar.


text:
AÝ/AR-nyň Baku býurosynyň işgärleri ýakynda edara Azerbaýjanyň resmileri tarapyndan reýd geçirilip, kompýuterleri äkidileli bäri öz elektron adresleriniň döwlüp, keseden girlendigini aýdýarlar.
Bu, AÝ/AR-nyň Azerbaýjan gullugyna garşy hökümet tarapyndan edilýän basyşlar bilen bagly soňky waka.
26-njy dekabrda prokuraturanyň derňewçileri AÝ/AR-nyň Bakudaky býurosyna reýd geçirip, kompýuterleri we beýleki gurallary ele salyp, edarany möhürläpdi.
Şondan bäri AÝ/AR-nyň häzirki we öňki işgärlerinden 20-den gowragy ýa saklandy, ýa-da prokurorlar tarapyndan soraga çekildi.
Hökümetiň Azatlyk Radiosyna görkezýän gysyşy ýurtda garaşsyz žurnalistlere, aktiwistlere we häkimiýetleri tankyt edýän hökümete degişli bolmadyk guramalara basyşyň çäginde amala aşyrylýar.


text:
Güýçli siliň Hind derýasynyň kenarlaryny böwsüp, töwerekdäki ilatly punktlary we ekin meýdanlaryny dargadyp gelýänligi sebäpli, Pakistanyň hökümeti Sind regionynda ýene bir şäheriň ewakuasiýa edilmegine we 300 müň adamyň başga ýere göçürilmegine görkezme berdi.
Bu aralykda talyp söweşijileriniň Pakistana silden goranmaga kömek edýän çet ýurtlulara hüjüm etjekdigini yglan etmegi ýagdaýy has-da çylşyrymlaşdyrdy.
Satta şäheriniň we onuň töweregindäki obalaryň ewakuasiýasy baradaky perman öten agşam çykdy. Şäher häkimi Manzur Sheýh şu gün öýleden soň ilatyň 70 prosente golaýynyň şäherden çykarylyp, howpsuz ýere göçürilendigini habar berdi.
Kömek ýetişenok
Ýöne öýüni sil basan ýaşaýjylardan biri Şafi Muhammad özlerine häkimiýetlerden kömek gelmänligini aýdaýar: “Biziň öýmüz, ine, şu. Bu ýerde biziň bäş öýmüz bardy, başga öýler hem bardy. Olaryň hemmesini sil aldy. Ählimiz daşarda hökümetden kömek gelerine garaşyp durus. Harbylardan häzirlikçe bize çadyr berilmegini haýyş etdik. Ýöne berlen zat ýok. Köp adamlar kömek etmäge geldiler. Ýöne olar hem getiren zatlaryny öz garyndaşlaryna we tanyşlaryna berdiler”.
Sujawa, Daro we Mirpur Batoro şäherlerinde ilatyň aglaba köplügi, takmynan, 400 müň adam düýn başga ýerlere ewakuasiýa edildi.
Birleşen Milletler guramasynyň gumanitar işlerini koordinirleýän edarasynyň sözçüsi geçen 48 sagadyň içinde diňe Sindh prowinsiýasynyň özünde öý-owzaryny ýitirip, başga ýere göçürilenleriň sanyny bir million diýip çaklaýar. Ol: “Ýagdaý gitdigiçe ýaramazlaşýar” diýýär.
Ençeme hepdeläp dowam eden güýçli ýagyşdan soň möwjäp ugran sil 17 million adama öz zyýanyny ýetirip, 1 müň 600 adamyň başyna ýetdi. 8 million adam häzir gyssagly kömege mätäç.
Talyplar haýbat atýar
Düýn “Associated Press” habar agentligi Talybanyň sözçüsi Azam Tarykyň “Daşary ýurtly kömekçileriň Pakistanda bolmagy kabul ederliksiz” diýenini habar berdi. Taryk: “Biz nämedir bir zat kabul ederliksiz diýsek, her kimiň özi netije çykarybersin” diýipdir.
Daşary yurtly ýardamçylara entek edilen hüjüm ýok. Ýöne Birleşen Milletler guramasy bilen Birleşen Ştatlar bu aýdylýanlary gury haýbat hasaplanoklar.
“Biz, ozalkymyz ýaly, bu haýbatlara çynlakaý howp diýip garap, gerekli ätiýaçlyk çärelerini görýäris. Ýöne bu bizi özümiziň zerur hasaplaýan işimizi etmekden gaçyrmaz. Häzirki zerur iş hem Pakistan halkyna kömek bermek” diýip, Birleşen Milletler guramasynyň gumanitar kömek edarasynyň başlygy John Holms belledi.
Birleşen Ştatlaryň Döwlet Departamentiniň sözçüsi Filip Krowleý hem: “Ekstremistleriň daşary ýurtly ýardamçylara hüjüm etmeginiň mümkindigi barada elimizde maglumat bar” diýýär.
Ol: “Aňtaw işlerine girişmezden-de, bu howp barada biziň elimizde maglumat bar. Bu haýbatlara garamazdan, biziň pakistan tarapy bilen bilelikde betbagtçylyga garşy alyp barýan işlerimiziň dowam etdirilmegi üçin gerekli çäreleri görýäris, pakistan hökümeti bilen gürleşýäris, hyzmatdaşlyk edýäris” diýdi.


text:
Azatlyk Radiosy: Farid, Türkmenistanda, Özbegistanda we Gazagystanda internetiň we beýleki täze medianyň ýagdaýy barada Ýewropa parlamentindäki duşuşyklar nahili geçdi?
Farid Tuhbatullin:
Sişenbe güni biz gazagystanly, özbegistanly kärdeşlerimiz bilen birlikde Ýewropa Parlamentinde duşuşyk geçirdik we ol iki sagada golaý dowam etdi. Oňa Ýewropa Parlamentiniň deputatlaryndan, olaryň kömekçilerinden ybarat 30 çemesi adam gatnaşdy.
Bu duşuşygyň temasy Merkezi Aziýanyň üç ýurdunda söz azatlygynyň, köpçülikleýin habar serişdeleriniň ýagdaýy barada boldy. Biz internet we beýleki media serişdeleri, olaryň biziň ýurtlarymyzda ýüzbe-ýüz bolýan problemalary barada hem gürrüň etdik.
Azatlyk Radiosy: Siziň bu baradaky çykyşlaryňyza Ýewropa Parlamentinde nähili reaksiýalar boldy?
Farid Tuhbatullin:
Elbetde, oňa uly gyzyklanma boldy we bizi dykgat bilen
“Türkmen inisiatiwasy” guramasynyň başlygy Farid Tuhbatullin
diňlediler. Olar bize köp sowallar berdiler. Meniň pikirimçe, biziň eden çykyşlarymyz we Ýewropa Parlamentinde ýaýradan materiallarymyz Ýewropa Parlamentiniň dokumentlerine goşular ýa-da onda kabul ediljek kararlarda göz öňünde tutular.
Azatlyk Radiosy: Siz Türkmenistan barada näme gürrüň etdiňiz?
Farid Tuhbatullin:
Biz soňky mysallardan biri hökmünde žurnalist Annamämmet Mätiýewiň öýüniň daşlanandygyny getirdik. Şeýle-de, Abadan şäherindäki wakalardan soňra “Hronika Türkmenistan” atly öz internet saýtymyza hüjüm edilendigini, Azatlyk Radiosynyň žurnalisti Soltan Açylowanyň öýüniň daşlanandygyny aýtdyk. Köpsanly anyk mysallar getirdik.
Elbetde, biz Türkmenistanda internetiň agyr ýagdaýy, garaşsyz habar serişdeleriniň asla ýokdugy, hatda türkmen häkimiýetleriniň çanak antennalaryna garşy göreşip, olary, esasan, Aşgabatda jaýlardan aýyrýandyklary barada-da gürrüň etdik.
Azatlyk Radiosy: Siz Azatlyk Radiosyna ozalky beren interwýuňyzda Brýusseldäki käbir beýleki edaralarda-da çykyş etjekdigiňizi aýdypdyňyz. Şolar barada-da gürrüň beräýseňiz?
Farid Tuhbatullin:
Duşenbe güni Ýewropa Geňeşinde birnäçe duşuşyklar boldy. Bu guramanyň birnäçe resmisi, şol sanda Ýewropa Bileleşiginiň Merkezi Aziýa boýunça ýörite wekili Pýer Morel bilen hem duşuşdyk.
Bu duşuşyklarda Merkezi Aziýanyň üç ýurdundaky syýasy ýagdaýlar, adam hukuklary meseleleri barada maslahat etdik. Şonuň ýaly-da, biziň internet we beýleki täze media serişdeleri barada golaýda ýaýradan dokumentimiz hakda-da gürrüň etdik.
Azatlyk Radiosy: Ýewropa Geňeşiniň, Ýewropa Parlamentiniň resmileri siziň gozgan meseleleriňiz boýunça haýsydyr bir wadalary berdilermi?
Farid Tuhbatullin:
Duşenbe güni Ýewropa Geňeşinde bolan duşuşyklarda resmiler türkmen çinownikleri bilen gepleşik geçirýändiklerini, olary käbir oňyn ädimleri ätmäge we türkmen häkimiýetleriniň boýun alan borçnamalaryny ýerine ýetirmäge çagyrýandyklaryny, bu ugurda oňyn netijeleri gazanmaga çalyşýandyklaryny aýtdylar.
Elbetde, bular diplomatik metodlar we bu metodlar häkimiýetlere zerur basyşlary etmegi göz öňünde tutmaýar.
Azatlyk Radiosy: Umuman, Brýusselde geçiren we geçirýän duşuşyklaryňyzdan nähili netijelere garaşýarsyňyz?
Farid Tuhbatullin:
Ýewropa Parlamenti Ýewropa Bileleşiginiň beýleki ýurtlar we taraplar bilen baglaşan ylalaşyklaryny ara alyp maslahatlaşmaly we tassyklamaly. Muňa bu guramanyň Türkmenistan bilen baglaşmagy göz öňünde tutýan wagtlaýyn söwda ylalaşygy-da girýär. Bu ylalaşygy entek Ýewropa Parlamenti tarapyndan tassyklananok.
Biziň pikirimizçe, türkmen häkimiýetleri adam hukuklary boýunça wadalaryny, borçnamalaryny berjaý eden halatynda, bu ylalaşygyň makullanmagy mümkin. Biz özümiziň yzygiderli geçirýän şeýle duşuşyklarymyz bu ugurdaky işimize ýardam eder we ýewropa guramalary türkmen häkimiýetleriniň ynsan ölçegleri boýunça borçnamalaryny ýerine ýetirmekleri üçin basyş görkezerler diýen umytda.


text:
Magtymguly günleri dünýäniň dürli ýurtlarynda ýaşaýan türkmenleriň arasynda milli baýram hökmünde bellenilýär. Şol dabaralarda türkmeniň milli şahyry ýatlanylýar we onuň görelde şahsyýeti şöhlelendirilýär.
Eýsem, Magtymgulynyň günleri haýsy ýurtda nähili bellendi? Şol çäreler biri-birinden nähili tapawutlandy? Dünýä türkmenleri Magtymguly barasynda nähili göreldelik işler edýärler we geljekde nähili planlary bar?
Azatlyk Radiosy "Dünýä türkmenleri" gepleşiginiň nobatdaky sanyny Magtymgula we ony ýatlama çärelerine döwrüň şertleriniň ýetirýän täsirlerine gönükdirýär.
Sizi hem bu temadan gepleşigimize gatnaşmaga çagyrýarys. Programmamyza gatnaşmak isleýänler hat@azatradio.org elektronik hat salgylarynyň üsti bilen habarlaşyp bilerler. Teswirleriňizi bolsa aşakdaky foruma galdyryp bilersiňiz.


text:
Şu gün, ýagny 21-nji martda Gündogar ýurtlarynyň ençemesinde bolşy ýaly, Türkmenistanda hem Nowruz baýramy bellenilip geçilýär. Bu baýramçylyk Gündogar ýurtlarynyň ençemesinde bahar paslynyň ilkinji güni ýa-da hijri ýyl hasabyna görä, ýylyň ilkinji güni hasaplanylýar.
Bu gün mynasybetli döwlet işgärleriniň we talyplaryň gatnaşmagynda Türkmenistanda hem ençeme baýramçylyk dabaralary geçirilýär. Eýsem, ýurtda Nowruz baýramy adaty maşgalada nähili bellenilýär?
Azatlyk Radiosy bu sorag bilen gyzyklanyp, Mary şäherinden 50 ýaşly işçi zenan Sülgün bilen söhbetdeş boldy. Söhbetdeşligi diňlemek üçin şu ýere basyň.


text:
Owgan resmileri ýurduň gündogarynda «Yslam döwleti» toparynyň jeňçileri bilen hökümet güýçleriniň arasynda agyr söweşleriň barýandygyny habar berdiler.
Nangarhar welaýatynyň gubernatory Salim Han Kunduziniň 26-njy iýundaky beýanatynda aýdylmagyna görä, azyndan onlarça adam öldi, 18 adam bolsa hassahana ýerleşdirildi.
Ýerli resmiler soňky üç günde Nangarhardaky söweşlerde YD jeňçileriniň azyndan 100 sanysynyň öldürilendigini aýtdylar.
Emma berilýän sanlar dürli-dürli we olary garaşsyz çeşmeler arkaly tassyklatmak başartmaýar.
Kowt etrabynda 25 jaý otlandy, asuda ilatdan bäş adam alnyp gaçyldy diýen habar bar diýip, Nangarhar resmileri aýdýarlar.


text:
On dört asyr mundan ozal dörän yslam Saud Arabystanynda ýurduň ähli ilatynyň, şeýle hem Orta Gündogaryň beýleki regionlaryndaky adamlaryň gündelik durmuşynyň içinden eriş-argaç bolup geçip, olaryň barlygynyň özenini emele getirýär.
Bu diniň dünýäniň agalyk ediji dürli güýçleri tarapyndan geosyýasy maksatlar üçin ulanylmagynyň hem sebäbi şol. Ony XIX asyrda we XX asyryň başlarynda Britan imperiýasy ulandy. Soň hem Amerikanyň Bileşen Ştatlary.
XVIII asyrda yslamyň özenine o diýen düşünmeýän wagyzçy Abdel Wahab peýda boldy. Arap ýarymadasynyň bisowat sähralylary onuň taglymatyna ýykgyn etdiler. Aradan salym geçmän, Britan imperiýasy munuň regionda türkleriň täsirine garşy ulanmaga peýdaly guraldygyna göz ýetirdi. Täze taglymat iňlisleriň sessiz-üýnsüz güýçli goldamgy bilen tutuş arap ýarymadasyna ýaýrap, iň soňunda hem ýurdy döwrebap patyşalyga birikdiren Saud maşgalasy tarapyndan kabul edildi. Bu maşgala iňlisleriň goldawyny gazandyran şu aýgytly karar boldy.
Britanlaryň eden uly ýalňyşlygy wahabizmi osmanly türklere garşy möhüm ýarag diýip düşünenligidir. Dogrudanam, 1932-nji ýylda Saud patyşalygy gurlaly bäri wahabizm bu döwletiň resmi taglymaty bolsa-da, ony daşary ýurtlara ýaýratmak barada edilen tagalla köp bolmady.
Iňlisleriň eden ýalňyşy gaýtalandy
Ýöne 1979-njy ýylda Sowet Soýuzy Owganystana çozup girensoň, ýagdaý üýtgedi. Käbir aňtaw gulluklary iňlisleriň eden ýalňyşyny gaýtalap, ekstremizme öz şol döwürki geosyýasy ganymlarynyň täsirine garşy derman diýip garadylar. Ýöne olar bu dermanyň derdiň özünden ýamandygyna düşünmediler. Sowetlere duşman aňtaw gulluklarynyň halkara wahabizminiň soňra özlerine garşy gönükjekdigine göz ýetirip bilmediler.
Olar bu taglymatyň millionlarça musulmana ýaýradylmagyna goşant goşmagyň ýalňyşdygyna 1998-nji ýylda Amerikan ilçihanasy Naýrobide bombalanansoň hem-de 2001-nji ýylyň 11-nji sentýabryndan soň düşünip galdylar.
Şazada Abdullah Owganystandaky talibana režimine gidýän pullary kesdi. Ol 2001-nji ýylda olary ýeňmekde Birleşen Ştatlara goldaw berdi. Şol bir wagtyň özünde-de içki reformalara başlady. Aýallara okuwly-bilimli bolmaga ýol açdy. Geň tarapy britan agentleriniň kömegi bilen wahabizm ýurda ornaly bäri aýallara beýle mümkinçilik ýokdy.
1995-nji ýyldan 2001-nji ýyla çenli talibanlary goldap gelen Saud Arabystany Abdullah patyşanyň ýolbaşçylygynda prezident Hamid Karzaýy goldamagy wada etdi.
Hristian we beýleki dini doganlary ýaly kesekiniň pikirine o diýen çydamly bolmadyk musulmanlaryň sany 1,5 milliondan ýokary. Ýöne ýasama suratda ösdürilen wahabi taglymaty aram köplüge gürlemäge ýol berenok. Ýöne indi Saud Arabystanynyň patyşasy Abdullah wahabizmiň betbagtçylygyndan çekilip, yslamyň altyn asyryna tarap barýar.
M.D. Nalapat Hindistanyň Manipal Uniwersitetiniň professory. Şu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
«Adalat» gazetiniň 10-njy sentýabr sanynda «Galpyň gazany gaýnamaz» atly sözbaşy bilen makala çap edildi. Ol makalany Lebap welaýatynyň Türkmenabat şäher kazyýetiniň kazysy Şöhrat Mämmetgurbanow ýazypdyr.
Bu habarda şeýle maglumatlar berilýär — ýagny, öň hem kezzapçylyk sebäpli jenaýat jogapkärçiligine çekilen, 1982-nji ýylda Türkmenabat şäherinde doglan, Suhrab Abdyllaýew işe ýerleşdirmegi söz berip, ençeme adamlardan aldaw ýoly bilen köp möçberdäki pullary alyp gelipdir. Ol daşary ýurt firmasyna işe ýerleşdirmegi söz berip, obadaşlarynyň ençemesinden pul alýar. Sürüji wezipesine işe ýerleşdirmegi wada berip, obadaşlary A.Jumadurdyýewiň, M.Hasanowyň, S.Pirnepesowyň hersinden 550 amerikan dollaryny, H.Permanowa bilen A.Bazarowadan tam süpürijilik wezipesine işe ýerleşdirmegi wada berip, 400 amerikan dollaryny, Ş.Ýakubowadan we N.Ýakubowadan kätip wezipesine işe ýerleşdirmegi wada berip, jemi 700 amerikan dollaryny, J.Ysmaýylowadan tam süpürijilik wezipesine işe ýerleşdirmegi wada berip, 400 amerikan dollaryny aldaw ýoly bilen alýar.
Suhrab Abdyllaýew B.Wafaýew diýilýän kişiden 800 manat alyp gaçyp ýörkä hukuk goraýjy organlar tarapyndan ele düşýär hem-de Türkmenabat şäher kazyýetiniň şu ýylyň 23-nji iýunyndaky çykaran hökümi esasynda Türkmenistanyň jenaýat kodeksiniň 228-nji maddasynyň 2-nji böleginde görkezilen jenaýatlary etmekde günäli bilnip, 8 ýyl azatlykdan mahrum edilýär.
Ine, şujagaz habar ýurtdaky sosial ýagdaýdan habar berýär. Şeýle zatlaryň ýüze çykmagyna kim günäkär? Diňe kezzapçylyk ýoly bilen gazanç edýän Suhrab Abdyllaýewmi? Eger ýurtda işsizlik iň bir ýokary nokada çykmadyk bolsa, beýle hadysalar hiç wagt bolmazdy. Adamlar islän işine arkaýyn baryp ýerleşip bilýän bolsalar, aldaýanlar-da bolmazdy, aldanýanlar-da.
Kezzapçylygyň düýbi nirede?
Ýurtda işsizlik örän ýokary. Diňe Türkmenabat şäherinde däl, ýurduň her bir oba-şäherinde ýagdaý şeýle. Suhrab Abdyllaýewiň alýan pullaryndan çen tutup, haýsy işe girmek üçin näçe tölemelidigini bilip bolýar. Sürüji bolmak üçin 550 amerikan dollaryny, tam süpürijilik üçin 400 amerikan dollaryny tölemeli. Bu nyrhy Suhrab Abdyllaýew kesenok, Suhrab Abdyllaýew öz aldaýanlaryna şol işleriň hereket edýän nyrhlaryny aýdýar.
Çagalar baglaryna eneke bolup girmek üçin 700-800 amerikan dollaryny bermeli. Polisiýa işe girmek üçin iki müň amerikan dollaryny bermeli. Köp ýerde tam süpürijilige işe alynýanlar üç aý aýlyksyz işledilýär. Sebäbi şol üç aýyň puluny edaranyň ýolbaşçylary alýar.
Halkyň ýagdaýy aňsat däl. Her edip, hesip edip, iş tapmaly. Iş tapylmasa, maşgala eklenji görgi. Ýokary okuw jaýyny tamamlap, iş tapmaýanlar bar. Onsoň, bilimsiz adamlar hakda näme aýdyp-näme diýip bolar. Köp edaralarda üç adamyň işi bir adama tabşyrylýar.
Kezzaplary ýygnap, türmä ugradanyň bilen ýurtdaky ýagdaý düzelmeýär. Ýagdaýy işsizligi ýok etmek bilen düzetmeli. Gymmatbaha, gerekmejek gurluşyklary azaldyp, halk üçin iş ýerlerini açmaly. Ýa-da halky döwlet iş bilen üpjün edip bilmejek bolsa, jemgyýetçilik guramalaryny açmaga ýol bermeli. Jemgyýetçilik guramalary halk üçin iş ýerleriniň köpelmegine kän haýyr ýetirer. Obalylaryň obadaky zähmetinden peýda geler ýaly, ýerleriň gowulaşmagyny gazanmaly.
Döwlet Hojamedow türkmenistanly synçynyň edebi lakamy. Bu blogda öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
«Talybanyň» 1-nji awgustda çap eden resmi beýanatynda Pakistanyň mediasynda «Hakkani» guramasyny esaslandyryjynyň ýogalandygy barada çykan habarlar ret edildi.
Pakistan metbugaty «Talyban» we «Al-Kaýda» jeňçi toparlary bilen ilteşikli guramanyň lideriniň bir ýyl çemesi ozal ölendigini habar berýär. Bu gurama Owganystanda käbir iň ganly kast ediş hüjümlerinde günälenipdi.
«Talybanyň» köp sanly ynamdar çeşmeleri Maşal radiosyna, Azatlygyň Pakistan gullugyna, “Dawn» gazetine, GEO-TV-ä we Pakistandaky beýleki habar serişdelerine 31-nji iýulda Jalaluddin Hakkaniniň 2014-nji ýylda hassalykdan ýogalandygyny we Owganystanyň günorta-gündogarynda, Host welaýatynda, owgan-pakistan serhediniň golaýynda jaýlanandygyny aýtdylar.
70 ýaşyndaky Hakkani soňky ýyllarda keselli diýip bilinýärdi we öz jeňçi toparynyň gündelik kontrollugynyň aglaba bölegini ogluna, Sirajuddin Hakkanä tabşyrypdy.
1-nji awgustda «Talybanyň» resmi websaýtynda peýda bolan beýanatda jeňçi topar Hakkaniniň ölümi baradaky habarlaryň «esasynyň ýokdugyny» aýtdy.
Onda şeýle diýilýär: “Hakkani... ozal näsagdy, emma ol hudaý halap gutuldy we şondan soň indi, esli wagt bäri onuň saglyk aladasy ýok."
«Roýters» 31-nji iýulda onuň maşgala agzalarynyň birnäçesi bilen söhbetdeş boldy we olar Hakkaniniň şindi diridigini aýdyp, aýak depdi.
Ýakyn garyndaşlarynyň biri bolsa, «onuň garrandygyna we dürli kesellerden ejir çekýändigine şübhe ýok» diýdi.
Emma bir maşgala agzasy «Roýterse» onuň ölümi baradaky habarlar dogry diýdi.
Ol Hakkaniniň 2013-nji ýylyň başynda, beýnisine gan inmeginden ölendigini we Host welaýatynyň Zadran töwereklerinde jaýlanandygyny aýtdy.
Jalaluddin Hakkaniniň ölümi baradaky habarlar owgan «Talybany» öz lideri Molla Mohammad Omaryň «biraz öň keselçilikden ölendigini» tassyklanyndan bir gün soň ýaýrady.
Onuň ölümi jeňçi toparyň içindäki basdaş fraksiýalaryň arasyndaky bölünişigi çuňlaşdyrdy.
Molla Omaryň 26 ýaşyndaky ogly Ýakuby goldaýan komandirler "Talybanyň" Molla Ahtar Mansury täze lider bellemek baradaky beýanatyny ret etdiler.
«Hakkani» guramasy owgan-pakistan serhediniň iki tarapynda hem hereket edýär.
Ol «Talyban» bilen 1996-njy ýylda, olar Kabuly ele geçirip, hakakatda Owganystana kontrollugy ýola goýanda ýaran boldy.
Jalaluddin Hakkani «Talyban» režiminiň tire-taýpalar ministridi.
Ol 2001-nji ýylyň aýagynda, Birleşen Ştatlar Owganystana goşun salyp, «Talybanyň» hökümetini agdaranyndan soň Pakistana gaçdy.
Ekspertleriň köpüsiniň ynanjyna görä, Hakkani we onuň milisiýa söweşijileri "Al-Kaýdanyň" lideri Osama bin Ladeniň 2001-nji ýylyň aýagynda Owganystandan Pakistana, howpsuz ýere gaçmagyna hem kömek etdi.
Hakkaniniň jeňçi guramasy 1970-nji ýyllaryň ortalarynda Owganystanda döredi we, 1980-nji ýyllarda sowetleriň Owganystandaky urşy mahalynda, ABŞ-nyň we Pakistanyň Aňtaw agentliginiň goldawyny aldy.
Osama bin Laden Hakkani tarapyndan, Owganystanda daşary ýurt söweşijisi hökmünde, urşa çekildi we sowetlere garşy uruşmak üçin tälim aldy.
Hakakatda, «Hakkani» guramasynyň «Al-Kaýda» bilen gatnaşyklary «Al-Kaýdanyň» esaslandyrylan senesinden uç alýar.
Emma «Al-Kaýdanyň» salafist maksatlary global häsiýete eýe bolsa, «Hakkani» guramasynyň gün tertibi diňe Owganystana we Pakistanyň puştun tire sebitlerine gönükdirilen.
Hakkaniniň ogly Sirajuddin Birleşen Ştatlaryň dünýä boýunça gözleýän terrorçylarynyň sanagyna girizilen we Waşington onuň tutulmagy üçin 10 million dollar baýrak teklip edýär.
Iňlisçeden terjime eden Ýowşan Annugurban.


text:
Ukrainanyň Krym regionynyň resmileriniň Krymy Orsýete goşmak üçin referendum geçirmäge taýýarlanýan hem-de Moskwanyň Krymy Orsýetiň täze bir territoriýasy hökmünde kabul etmegini delillendirmek üçin kanun taslamasyny işläp düzýän mahaly RFE/RL, Azatlyk we Azat Ýewropa Radiosynyň žurnalisti Robert Koalsan Oksford uniwersitetiniň uly ylmy-barlag işgäri, «Uruş kanunlarynyň dokumentleri» ("Documents On The Laws Of War") atly neşiriň redaktory Adam Roberts bilen anneksiýa meselesi barada söhbetdeş boldy.
RFE/RL: Siz häzir anneksiýanyň, ýagny zor bilen birleşdirmegiň halkara kanunçylygynda nähili görülýändigini düşündirip bilmezmisiňiz?
Adam Roberts: Halkara ýuristleriniň, meniň öz okadýan sapagyma gatnaşýan studentleriň nukdaýnazaryndan, anneksiýa umuman bir territoriýanyň zor bilen alynmagy, köplenç basyp alyjy güýç tarapyndan, içine goşun salnan döwletiň territoriýasyny güýç blen öz tarapyna geçirmegi hökmünde görülýär. Onsoň ol ýerde anneksiýa garşy örän berk halkara normalary bar, hakykatda bu 1945-nji ýyldan soňky halkara gatnaşyklarynyň esasy binýady diýlip hem häsiýetlendirilip bilner.
RFE/RL: Anneksiýa degişli mesele bilen bagly hökmany borçlulygy öňe sürýän halkara şertnamalary ýa ylalaşyklary barmy?
Roberts: Bu meselede anyk bir şertnama ýok. Emma BMG-niň Düzgünnamasyndan we 1945-nji ýyldan bärki halkara praktikasyndan şeýle borçlaryň gelip çykýandygy jedelsiz bir zat. Mysal üçin, BMG-niň Howpsuzlyk geňeşiniň rezolýusiýalary anneksiýa synanyşyklarynna dahylly işler babatda juda berk pozisiýa eýeleýär. Munuň anyk mysaly Yragyň 1990-njy ýylda Kuweýti anneksiýa etjek bolmak synanyşygyndan hem görünýär. Bu hakykatda anneksiýanyň tasdan jar edilmegi bolupdy we Howpsuzlyk geňeşi, şol sanda, aýtmak gerek, şol wagty Sowet Soýuzy hem muňa berk garşy durdy.
RFE/RL: 1945-nji ýyldan bäri anneksiýanyň kanun esasynda, halkara derejesinde ykrar edilen halaty boldumy? Ýagny şuňa bir mysal getirip bolarmy?
Roberts: Ylalaşyk esasynda geçirilen territoriýa bar, emma bu anneksiýa däl. Ýene bu ýerde anneksiýa belli bir derejede golaý, aýdaly, Türkiýäniň demirgazyk Kiprdäki roly ýaly, käbir derejede anneksiýa çalymdaş işler bar, emma olar edil anneksiýa hem däl. Sebäbi bu ýerde interwensiýa eden döwlet gürrüňi edilýän territoriýany öz bir bölegi diýip yglan etmekligiň hatda golaýyna hem barmady. Şeýlelikde, demirgazyk Kipr hiç wagt Türkiýäniň bir bölegi diýlip jar edilmedi. Onsoň bu örän adaty däl bir ýagdaý.
RFE/RL: Bu ýerde Moskwanyň Kryma eýe çykjak bolşy ýaly bir mysal barmy, ýagny ol ýa-da beýleki ýurtlaryň ýa regionlaryň arasynda mundan ozal şeýle bir zat bolupmydy?
Roberts: Bu meselede öz aralarynda ol ýa-da beýleki görnüşde ylaşyk baglaşan, başga territoriýalardan tapawutlanmaýan köp ýurt bar. Mysal üçin, Horwatiýa belli bir döwürde horwat asylly bosniýa raýatlarynyň käbiriniň pasport alyp bilmegi, olaryň käbiriniň, mysal üçin mekdep mugallymlarynyň aýlyklarynyň horwat häkimiýetleri tarapyndana tölenmegi barada ylalaşyk baglaşdy.
Şeýdip, demirgazyk Bosniýadaky mekdep mugallymlarynyň aýlyklary horwat häkimiýetleri tarapyndan tölenildi. Emma, elbetde, Orsýetiňkä çalymdaş ylalaşyklaryň mysaly bilinmeýär, çünki Orsýet Gürjüstanyň iki regiony, Abhaziýa we Günorta Osetiýa bilen şeýle ylalaşyklary baglaşdy we bu, ýumşak aýdylanda, ol ýurduň şol territoriýalary belli derejede öz täsirine düşürmek maksadyna eýermeginiň mysaly boldy.
Şeýlelikde, bu adaty bir ýagdaý däl. Emma Orsýetiň has beter aladalandyrýan ýeri onuň goşun ibermek arkaly Krymy basyp almak babatda edýän hereketleri bilen bagly. Köplenç bolşy ýaly, basybalyjy güýçler öz basyp alýan topraklaryndaky adamlary goraýandyklaryny aýdýarlar, emma olar barybir basybalyjy güýçler bolup durýar.
Şeýlelikde, olar Krymda bu topragyň geljegini kesgitlemek üçin geçiriljek bolunýan islendik referendumyň geljekki netijelerine agyr täsir ýetirmek ahwalatyny getirýär. Onsoň bu alada goýýan bir ýagdaý, ýagny bu ýere basybalyjy güýçleriň getirilmegi we referendumy çaltrak geçirip dynmaga howlukmak, dogrusy, ol ýerde netijeli halkara gözegçileriniň bolmagyna hem ses berişlige gözegçilik etmeklerine juda az mümkinçilik galdyrýar.
RFE/RL: Eger Krym doly azat we adalatly, halkara gözegçileri tarapyndan syn edilen referendum geçirmek mümkinçiligine eýe bolsa, bu, halkara kanunçylygy nukdaýnazaryndan, onuň Orsýet federasiýasynyň düzümine birikdirilmegine we girizilmegine kanuny esas bolup hyzmat edip bilermi?
Roberts: Bu gyzykly sorag, ýöne gep şeýle zadyň bolup-bolmajagynda. Elbetde, bu Orsýetiň pozisiýasyny berkiderdi. Ýöne bu hereket etmek üçin kanuny esas hökmünde kabul edilermi ýa edilmez, hakykatda bu baradaky karar örän tapwutly bolar. Sebäbi bu dogry, häzirki zaman halkara gatnaşyklarynda beýleki döwletleriň içerki işine gatyşmaklyga we olaryň toprak bitewiligini synaga salmaga garşy päsgelçilikler bar. Hut şu ýagdaýlar hem biziň 1945-nji ýyldan bäri geçen tutuş döwürde eýe bolan adatdan daşary derejedäki halkara parahatçylygymyzyň esaslary bolup hyzmat etdi. Ýagny döwletler, biziň häzirki görýän ýagdaýymyzdaky ýaly, beýleki döwletleriň üstüne dyzamaga höweslendirilmedi, beýle zat goldanylmady.
Aýdaly, Orsýet güýçleriniň häzir Kryma girişini esaslandyryşyna çalymdaşlykda, Türkiýäniň 1974-nji ýylda demirgazyk Kipre interwensiýa etmegi gowy bir mysal bolup durýar. Şonda demirgazyk Kiprde dowla düşen türk ilatyny goramak meselesi orta atylypdy. Dünýä bu herekete berk garşy çykdy we, hakykatda, Howpsuzlyk geňeşiniň ähli agzasy, BMG-niň Howpsuzlyk geňeşi, şol sanda Sowet Soýuzy Kipriň toprak bitewiligini goldap, interwensiýa garşy ses berdi.
Ine, indi şeýle esasdaky sebäpler Krymda hem orta atylýar, halkara jemgyýetçiligi muňa garşy, interwensiýa arkaly döwletleriň bitewiligini opurmak babatdaky alada-gaýgylaryň ýerliklidigi görnetin bir zat. Bu ýerde şeýle usul bilen ähli döwletleriň düýp esaslarynyň sorag astyna düşürilmegini görmek islegi ýok.
RFE/RL: Ugurdaş sorag, Orsýetiň Gürjüstanyň, Moldowanyň, Ukrainanyň raýatlaryna pasport berşi ýaly, halkara kanunçylygynda beýleki ýurtlaryň raýatlaryna pasport paýlamak praktikasy barada aýdylan zat barmy?
Roberts: Men halkara kanunçylygynda bu sorag boýunça doly açyk-aýdyň jogap bardyr diýip pikir etmeýärin. Meniň pikirimçe, bu soragyň jogaby raýatlaryna şeýle teklip edilýän ýurtlar bilen aradaky gatnaşyklaryň derejesine ýa häsiýetine hem bagly bolup biler. Sebäbi käbir ýurtlar, öz milli kanunlary esasynda, şeýle ýagdaýda beýleki ýurtlar tarapyndan şol ýurduň pasportyny almaga höweslendirilýän raýatlarynyň başga ýurduň pasportyny almagyny bikanun diýip hem yglan edip biler.
Emma men bu ýerde haýsydyr bir umumy düzgün bardyr öýtmeýärin. Elbetde, bir adamyň birnäçe pasportly bolmagy beýle bir geň zat däl. Köp ýurtda köp adam şeýle edýär we köplenç mundan uly bir zyýan hem gelenok. Bu diňe dürli görnüşdäki goldawlar, başga bir aýratyn döwletiň aýratyn bir böleginiň beýleki döwlete birikdirilmegi üçin edilýän basyşlar bilen utgaşanda zyýanly.
RFE/RL: Krym babatda alnanda, onuň Ukrainanyň içinde awtonomiýa durumyna eýe bolmagynyň Krym hökümetiniň Orsýete goşulmak kararyna we Orsýete goşulmak mümkinçiligi barada refrendum geçirmegine nähilidir bir baglanyşygy barmy?
Roberts: Munyň käbir derejede baglanyşygy bar. Emma bu ýerde görnetin bir zat, bir ýurduň belli bir bölegi şol ýurduň federal häkimiýetleri bar wagtynda, bu ýagdaýda ol Kiýewdäki hökümet, onuň bilen maslahatlaşman ýa ondan bölünmek barada razylyk almazdan, ýa-da bu meseläni çözmek boýunça düzüwli bir prosedura hakynda geňeşmezden ýa razylaşmazdan gelnen kararyň näderejede kanuny bolup biljekdigi ullakan sorag bolup durýar.
Onsoň bu, Orsýetiň Ukrainanyň Kiýewdäki hökümetiniň mirasdüşerini düýpden ykrar etmezligi bilen, yzyna ullakan bir kynçylyk bolup öwrülip gelýär, ýogsam bolmasa olaryň öz adamlary, gyrakladylan prezident Wiktor Ýanukowiç Ukrainadan gaçyp, yzynda hökman doldurylmaly boşluk galdyrdy ahyryn.
Şeýlelikde, kanuny ýagdaý babatda aýdyňlygyň ýoklugy uly kynçylyk bolup durýar. Onsoň men bu ýerde halkara göçümçileriniň ählisine Orsýet bilen bir stoluň başyna geçip, bile oturyp gürleşmegi berk maslahat bererdim. Elbetde, bu hökmany suratda beýleki frontlarda berk gaýtawulyň bolmaly däldigi barada bir beýanat bolmaly däl. Emma Orsýet bilen bir stoluň başyna geçip oturmaly we Ukrainanyň geljegi, adamlaryň beýleki häkimiýetleri bikanun diýip ret etmegi ýagdaýynda çykmagy nukdaýnazaryndan maslahat etmeli. Ol ýerde häzir Krym üstünde emele gelen dawada praktiki taýdan ara alnyp maslahatlaşylmagyna mätäç bir topar mesele bar.
RFE/RL: Bu ýerde anneksiýa meselesi babatda halkara kanunçylygy perspektiwasyndan başga-da möhüm meseleler barmy?
Roberts: Meniň pikirimçe, beýleki möhüm meseleleriň biri Krymda halkara wekilleriniň hem bolmagy, emma ol ýerde BMG-niň ilçisi [Robert Serry] ýaly daşardan gelen adamlara haýbat atylýar. Bu bolsa öz gezeginde geljek hepdede boljak ses berişligiň azat-erkinlik häsiýetinde geçiriljegine ynanmagy kynlaşdyrýar.
RFE/RL: Halkara kanunçylygy esasynda, «adamlaryň öz ykballaryny özleriniň kesgitlemeklerine bolan özygtyýarlylyk hukugynyň» statusy näme, asla şeýle zat barmy? Onsoň ol ýerde şol «hukugyň» berjaý edilmegini amala aşyrmaga şertler nähili?
Roberts: Deň hukuklylyk we halklaryň öz ykballaryny özleriniň kesgitläp bilmekleri babatdaky ýörelgeler BMG-niň Düzgünnamasynyň 1-nji maddasynda hem birnäçe halkara düzgünlerinde jar edilen. Bu prinsipleriň hakykatda nämäni aňladýandygy we olaryň hakyky durmuş ýagdaýlarynda nähili berjaý edilmelidigi barada baryp 1945-nji ýyldan bäri gapma-garşylykly pikirler bar.
Bu maddanyň formalaşdyrylyşy, beýany bile-göre düşnüksiz ýazylypdyr. Onda has anyk terminden, aýdaly, «milli öz-özüňi kesgitlemekden» gaçylypdyr. Eger şeýle diýlen bolsa, bu her milletiň aslynda öz döwletini gurup bilmek hukugyny aňladardy. Şübhesiz, «halklaryň öz ykballaryny özleriniň kesgitlemek» prinsipi Ýewropanyň dekoloniazasiýa prosesinde, Germaniýanyň birleşdirilmeginde, 1945-nji ýyldan bärde bolan köp sanly möhüm wakalarda düýpli rol oýnady. Emma muňa garamazdan, ol köp meseleleri jogapsyz galdyrýar. Şolaryň arasynda iň aladalysy bolsa, bu hukuk haýsy halklara degişli we haýsy halklara degişli däl diýen sorag.
Bu sorag dünýäniň köp böleginde munuň adatdan daşary kyn meseledigini subut etdi we köp konfliktleriň, şol sanda soňky ýyllarda Kosowada, Sri Lankada, Gürjüstanda we Türkiýede bolan gapma-garşylyklaryň özeni boldy,
Krym barada aýdylanda bolsa, Ukrainada öz ykbalyňy özüň kesgitlemegiň umumy, tutuş ýurda degişli bir çelgisi barmy ýa-da bu diňe Kryma, krym tatarlarynyň öz ykballaryny kesgitläp bilmek hukuklaryna hem degişlimi diýen sorag orta çykýar. Ol ýerde bu soraga hemme taraply umumy jogap ýok. Şu sebäpden, eger bir özüň mamla bolmak prinsipinde gürlemän, taraplaryň ählisiniň kanuny bähbitlerini ykrar edip, çynlakaý gepleşikler geçirseň, bu meseläni çözmegiň asla ýeňil bolmadyk işleri bar.


text:
Günorta Koreýanyň resmileri ýurduň günorta-günbatar kenarynda gämi gark bolandan soň, 300-e golaý adamdan heniz hem hiç hili habar ýok diýýärler.
Gürrüňi edilýän bu gämi 16-njy aprelde batan mahaly, onuň içinde 459 çemesi ýolagçy we ekipaž agzalary bardy. Resmiler bu wakada iki adamyň ölendigini we takmynan 164 sanysynyň hem halas edilendigini tassykladylar.
Bu gäminiň batmagyna nämäniň sebäp bolandygy barada henize çenli takyk maglumat ýok. Şeýle-de, resmiler batan gämide Seulyň golaýyndaky mekdebiň 325 okuwçysynyň bardygyny habar berdiler.
Batan gämidäki ýolagçylary halas etmek çärelerine onlarça gämi, dikuçar we suwa çümüjiler gatnaşýarlar. Birleşen Ştatlaryň deňiz güýçleri özüniň gämilerinden biriniň halas ediş çärelerine goşuljakdygyny aýtdy.


text:
BMG-niň digital aragatnaşyklar we köp taraply internet tehnologiýalary ösdürmek boýunça komissiýasy köp taraply aragatnaşygyň dünýä ýurtlarynda ulanylyşy boýunça hasabatyny çap etdi.
Komissiýanyň BMG-nyň Baş Assambleýasynyň 67-nji sessiýasynyň ýanynda 24-nji sentýabrda geçirilen 6-njy maslahatyna gabatlap çap eden bu 106 sahypalyk hasabatda, dünýäniň 191 ýurdunda internetiň elýeterliligi barada maglumat berilýär. Ýurtlar ösen, ösýän we gowşak ösüşli üç topara bölünýär.
Ýurt boýunça görkezijiler
Hasabatda Türkmenistanda ulanyjylaryň sany 15% derejesinde görkezilip, ýurt internetiň elýeterliligi boýunça 160-njy orunda ýerleşdirilipdir. Sanawda Türkmenistandan yzda Owganystan, käbir Günorta-gündogar ýurdy we Afrika ýurtlary görkezilýär.
Postsowet ýurtlarynyň arasynda köp taraply internet tehnologiýalary ulanmakda iň gowy ösüş görkezen ýurduň Azerbaýjandygy aýdylýar. Sanawda 36-njy ýerde ýerleşdirilen Azerbaýjanda köp taraply internet tehnologiýalarynyň hem bagly hem-de mobil görnüşlerinden peýdalanýanlaryň jemi sany 77% derejesinde görkezilýär.
Dünýä derejesinde ösen internet tehnologiýasyndan iň köp, ýagny ilatyň 98.2% derejesinde peýdalanýan ýurduň Islandiýadygy aýdylýar. 2015-nji ýylda bu ugurdan öňe saýlanan dünýä ýurtlarynyň onlugyna, şeýle-de Luksemburg, Andorra, Norwegiýa, Lihtenşteýn, Daniýa, Bahreýn, Monako, Ýaponiýa, Gollandiýa, Katar we Finlýandiýa girýär.
Hasabatda köp taraplaýyn internet tehnologiýalary ulanmakda dünýä ýurtlaryna baha berilende, köp taraplaýyn internetiň her 100 adam başyna ulanylyş derejesi, şeýle internetiň mobil, ýagny simsiz görnüşiniň näderejede ýaýbaňlanandygy, internete baglanan öý-hojalyklaryň sany ýaly derejeler göz öňünde tutulypdyr.
Türkmenistan internete baglanan hojalyklaryň sany boýunça maglumat bermedik ýurtlaryň hatarynda agzalýar. Bu meselede Türkmenistan Demirgazyk Koreýa, Sýerra Leone we Tuwalu bilen bilelikde bir topary emele getirýär.
BMG-niň digital tehnologiýalar we köp taraplaýyn internet aragatnaşygy boýunça komissiýasynyň hasabatynda, köpugurly internet tehnologiýalaryň adamlaryň durmuşyna ýetirýän oňyn täsirlerine, şol sanda saglygy saklaýyş, distansion bilim programmalary, mobil tölegler ýaly hyzmatlaryň elýeterliligine üns berilýär.
Şeýle-de, hasabatda ösen internet tehnologiýalarynyň ýaýbaňlanmagy ugurndaky ösüşi tizleşdirmekde döwletiň we hususyýetçiligiň partnýorlygynyň ähmiýeti nygtalýar. Şol bir wagtda-da, ösen internet tehnologiýalaryň durmuşyň dürli ugurlaryna ornaşmagy bilen şahsy informasiýanyň goragynyň zerurlygynyň hem ýüze çykýandygy bellenýär.
Internet we kanun
2015-nji ýylda 108 ýurt kiberhowpsuzlyk boýunça kanuny kabul edipdir. Hasabatda bu mesele dogrusynda Türkmenistana degişli maglumat görkezilmändir.
Köp taraply internet aragatnaşyk (broadband) optiko-süýümli simleriň ulanylmagyndaky tehnologiýalar arkaly amala aşyrylýar we bir wagtyň özünde hat, ses, wideo we beýleki maglumatlaryň elýeterliligini üpjün edýär. Onuň mobil görnüşi (mobil-broadband) mobil aragatnaşyk hyzmatlary üçin ulanylýar.
BMG-niň digital aragatnaşyklar we köp taraply internet tehnologiýalary ösdürmek boýunça komissiýasynyň hasabatynda, 2015-nji ýylda dünýäde 3,2 milliard adamyň köp taraply internete baglandygy, 2016-njy ýylyň aýagynda bu sanyň 3,5 milliard adama ýetjekdigi bellenýär. Bu bolsa dünýä ilatynyň 47%-ni emele getirýär.
Türkmenistanda internet 2014-nji ýylda güýje giren “Internetiň ösüşiniň kanuny düzgünleri we internet hyzmatlaryň üpjünçiligi hakyndaky” kanun esasynda dolandyrylýar. Kanun Türkmenistanda ulanyjylar üçin internetiň erkin elýeterliligini üpjün etmek maksadyny öz öňünde goýýar. Şeýle-de, kanunda internet bilen bagly gatnaşyklaryň raýatlaryň internetden we internetdäki maglumatlardan peýdalanmak hukugynyň we azatlygynyň berjaý edilmeginiň esasynda düzgünleşdirilmegine kepil geçilýär.


text:
Ýekşenbe güni Britaniýanyň Goranmak ministrligi Owganystanyň günortasynda ýüz beren adam ýitgileri bilen baglanyşykly waka boýunça bäş sany britan esgeriniň jenaýat jogapkärçiligine çekilendigini mälim etdi.
Geçen hepde şu gürrüňi edilýän waka bilen baglanyşykly Britaniýanyň dokuz sany harbysy tussag edilipdi. Birneme soňra olardan dördüsi boşadyldy.
Britaniýanyň resmileri tussaglykdaky bäş sany harbynyň 2011-nji ýylda Owganystanyň Helmand welaýatynda ýüze çykan atyşyklar bilen baglanyşykly jenaýat jogapkärçiligine çekilendigini aýdýarlar. Ýöne bu atyşyklaryň jikme-jikligi barada häzirlikçe anyk maglumat berilmeýär.
Munuň özi 2001-nji ýyldan bäri Owganystandaky wakalar bilen baglanyşykly ilkinji gezek britan esgerleriniň jenaýat jogapkärçiligine çekilmesi hökmünde alamatlandy.


text:
Täze, 2017-nji ýylyň ilkinji minutlarynda Enäniň we çaganyň saglygyny goraýyş ylmy-kliniki merkezinde ýene-de bir körpeje türkmenistanly dünýä indi. Ol Türkmenistanda ýetip gelen ýylda doglan ilkinji çaga boldy.
Elbetde, her gün ýurdumyzyň dürli künjeklerinde köp çaga dogulýar. Ýöne Täze ýyl gijesi dogulmak çaga hem-de onuň maşgalasy üçin aýratyn mana eýedir. Çünki biziň köpimiz üçin 1-nji ýanwar–bu täze ýylyň başlanýan günüdir, kimdir biri üçin bolsa – bu täze durmuşyň başlanýan döwrüdir.
Ene we ata üçin ajaýyp sowgatdyr! Bu çaga Bahargül we Azymberdi Palçyýewleriň ilkinji perzendidir.
TDH agentligine habar berişleri ýaly, çaganyň ýagdaýy kanagatlanarly. Doglan oglanjygyň agramy 3 kilogram 145 gram, boýy 50 santimetr. Ene-atasy öňümizdäki Aziada-2017-niň hormatyna çaga Pälwan adyny dakmagy göz öňünde tutýarlar. Gutarnykly çözgüt milli däp-dessurlardan ugur alnyp, maşgala geňeşinde kabul ediler.
Şu gün hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň adyndan täze doglan çaganyň ene-atasyna sowgat gowşuryldy hem-de çaganyň dogulmagy mynasybetli tüýs ýürekden çykýan gutlaglar, bagtyýar durmuş, berk jan saglyk we abadançylyk baradaky iň gowy arzuwlar ýetirildi.
Döwletimiz maşgalany we eneligi goldamaga aýratyn üns berýär. Enelere çagalaryna seretmek üçin kömek puly berilýär, şeýle hem göwrelilik döwründe kömek puly we çaga doglandan soň, goşmaça dynç alyş rugsady göz öňünde tutulandyr. Munuň özi bolsa çaganyň ilkinji günlerden sagdyn ösmegini üpjün edýär.
Sagdyn göwreliligi hem-de sagdyn çagalaryň dogulmagyny üpjün etmek, çaga dogrulýan öýlerde şertleri gowulandyrmak we beýleki ugurlary öz içine alýan “Howpsuz enelik” maksatnamasy durmuşa geçirilýär. Şeýle hem azganlylyga garşy göreşmek we onuň öňüni almak maksatnamasy hereket edýär. Çaga dogurmaga ukyply ýaşyndaky hem-de göwreli aýallar, iki ýaşyna çenli bolan çagalar şol maksatnamanyň çäreleri bilen gurşalyp alnandyr.
Türkmenistan “Azyk duzuny ýodlaşdyrmak we uny demir bilen baýlaşdyrmak” meýilnamasy boýunça güwänama eýedir.
Tutuş ýurdumyz boýunça saglygy goraýyş, keseliň öňüni alyş we anyklaýyş edaralarynyň hem-de sagaldyş merkezleriniň, şypahana toplumlarynyň köpşahaly ulgamy döredilýär. “Ene mähri” enäniň we çaganyň saglygy goraýyş merkezi bu ulgamyň möhüm bölegidir.
Enäniň we çaganyň saglygyny goraýyş ylmy-kliniki merkezi hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň gatnaşmagynda 2015-nji ýylyň 20-nji iýulynda açyldy. Ol özüne ylmyň we tejribäniň esasy ugurlaryny, akuşerçilikde, perinatologiýada, intensiw terapiýada we bäbekleriň reanimasiýasynda, lukmançylyk genetikasynda, reproduktologiýada tejribäni hem-de dörebap tehnologiýalary, keseli anyklaýyş we maslahat beriş hyzmatlaryny, çaga kesellerini bejermegiň ugurlaryny birleşdirýän iri lukmançylyk edarasydyr.
Bu ýerde irki ösüş we irki dikeldiş bölümi hem hereket edýär. Şol bölüm pediatriýada umumymilli derejede täze ugurdyr.
Bölümiň hünärmenleriniň wezipeleri çaganyň ösüşinde kemçilikleri has irki döwürde ýüze çykarmakdan we bejermekden, maşgala usulyýet kömegini hem-de psihologiki kömegi bermekden, çagalar üçin okuw we ösüş oýun sapaklarynyň şahsy maksatnamalaryny işläp taýýarlamakdan hem-de oňa ene-atalary çekmekden ybaratdyr.
ÝUNISEF bilen hyzmatdaşlygyň bilelikdäki meýilnamasyna laýyklykda, çaganyň irki ösüşi boýunça maksatnamanyň çäklerinde bu ulgamda milli tälimçileri we ýörite hünärmenleri taýýarlamak göz öňünde tutuldy. Şunuň bilen baglylykda, daşary ýurtlaryň çaganyň irki ösüş merkezleriniň hünärmenleriniň gatnaşmagynda tapgyrlaýyn okuwlar geçirilýär. “Türkmenistanda ösüş we irki goşulyş pediatriýasyny ornaşdyrmagyň konsepsiýasy” işlenip taýýarlanyldy.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan saglygy goraýyş ulgamynda özgertmeleriň geçirilmegi, ilkinji nobatda, lukmançylyk hyzmatlarynyň netijeliligini, elýeterliligini we hilini ýokarlandyrmaga gönükdirilendir. Şol hyzmatlar bolsa saglygy goramak meselelerini çözmekde dürli döwlet we jemgyýetçilik düzümleriniň, halkara guramalarynyň tagallalarynyň birleşdirilmegini göz öňünde tutýar.
Goldaw bermek ulgamyny ösdürmek arkaly enelere we çagalara edilýän lukmançylyk kömeginiň hilini ýokarlandyrmak boýunça yzygiderli çäreler görülýär. BMG-niň edaralary (BSGG, ÝUNISEF, Ilat gaznasy) bilen bilelikde zenanlaryň saglygyny goramaga, netijeli perinatal tehnologiýalary tejribä ornaşdyrmaga gönükdirilen uly we netijeli işler alnyp barylýar.
Ene süýdi bilen iýmitlendirmegiň esaslary lukmançylyk uniwersitetiniň, lukmanlaryň hünärini kämilleşdiriş kafedralarynyň, ýörite orta lukmançylyk mekdepleriniň okuw meýilnamalaryna girizildi. Ýurdumyzyň çaga dogrulýan edaralarynyň ählisi ene süýdi bilen iýmitlendirmek babatda Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň ýörelgelerini tejribä ornaşdyryp, “Çaga hoşmeýilli garamagyň hassahanasy” diýen halkara derejesine eýe boldy. Ilatyň arasynda ene süýdi bilen iýmitlendirmek ýörelgesini wagyz etmek maksady bilen, her ýyl 1-7-nji sentýabr aralygynda Ene süýdi bilen iýmitlendirmegiň milli hepdeligi geçirilýär. 2016-njy ýylda Ene süýdi bilen iýmitlendirmegi wagyz etmek we goldamak hakynda Türkmenistanyň Kanuny kabul edildi. Onda enäni we çagany goramagyň döwlet kepillikleri berkidildi.
Hormatly Prezidentimiziň bagtyýar we sagdyn enelik hem-de çagalyk, maşgalanyň durmuş taýdan goralmagy, aýallaryň we çagalaryň hukuklarynyň üpjün edilmegi üçin iň gowy şertleriň döredilmegi barada hemmetarpalaýyn alada etmegi döwlet Baştutanymyzyň enelerimizi jemgyýetimiziň hem-de döwletimiziň mizemez daýanjy hasaplaýandygynyň aýdyň subutnamasydyr.
Enelere şeýle uly üns berilmegi jemgyýetçilik durmuşyny mundan beýläk-de demokratiýalaşdyrmak ulgamynda durmuşa geçirilýän döwlet syýasaty hem-de milli özboluşlylygyň aýratynlyklary, medeniýetiň, bilimiň, saglygy goraýşyň ösüşiniň zerurlyklary, ruhy däp-dessurlaryň aýawly saklanmagy hem-de dowamatlylygy bilen şertlendirilendir. Çünki türkmen jemgyýetinde zenanlara ähli döwürlerde-de diňe bir maşgalada däl, eýsem, tutuş jemgyýetde aýratyn sarpa goýulýar. Eneler maşgala ojagynyň ýylysyny we jemgyýetimiziň ahlak esaslaryny, ruhy gymmatlyklaryny hem-de ynsanperwer ýörelgelerini gorap saklaýarlar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow enäni we çagany durmuş taýdan goramak ulgamyndaky wezipeleri döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň hatarynda kesgitläp: “Maşgala näçe berk bolsa, jemgyýet hem şonça baýdyr!” diýip nygtaýar.
Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, häzirki döwürde köpçagalylyk “jemgyýetiň durmuş abadançylygynyň, onuň ertirki güni bolan ynamynyň alamatydyr”.


text:
Halkara araçylary düýn uzaga çeken azeri-ermeni dawasy babatda iki ýurduň prezidentleriniň geçiren gepleşiklerinde «möhüm ilerleme» bolandygyny aýdýarlar.
Azerbeýjanyň prezidenti Ylham Alyýew bilen Ermenistanyň prezidenti Serž Sarkisýanyň Dagly Garabag barada dört sagada çeken gepleşiklerinden soň Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň Minsk toparynyň fransiýaly araçysy Bernard Fassier şeýle beýanat etdi.
Mýunhende bolmaly gepleşikleriň öňüsyrasynda Alyýew gepleşikler netije bermedik ýagdaýynda Azerbeýjanyň goşunlarynyň Dagly Garabagy yzyna güýç bilen gaýdyp almaga hem taýyndygyny aýtdy. Fassier bu beýanat baradaky soraga araçylaryň iki lidere urşuň çykalga däldigini aýdandyklaryny aýdyp jogap berdi.


text:
Yragyň Kerbela şäherinde iki maşynyň partlamagy netijesinde azyndan 20 adamyň heläk bolandygy aýdylýar, ýene onlarça adamyň ýaralanandygy habar berilýär.
Bu hüjümler şaýy musulmanlaryň geçirýän dini merasymynyň soňky iň möhüm güni bolup geçdi.
Ymam Huseýiniň ölüminiň 40-njy güni adatça köp şaýy musulmanlary Kerbela şäherine zyýarat edýärler.
Bu sene mynasybetli Yrak häkimiýetleri 30 müň esgerden ybarat goşuny köçelere çykaryp, howpsyzlygy üpjün etmäge synanşdy. Emma muňa garamazdan, hüjümçilere iki maşyny partlatmak başartdy diýlip, maglumat berilýär.


text:
Polisiýa Parižde iki ofiseriň atylyp, agyr ýaralanandygyny aýtdy, emma bu wakanyň 7-nji ýanwarda “Çarli Hebdo” satiriki žurnala edilen hüjüm bilen nähili gatnaşygynyň bardygyny anyklaşdyrmady.
Polisiýa ok atyşygyň 8-nji ýanwarda Parižyň günorta böleginde bolandygyny habar berdi.
Polisiýadaky çeşmäniň “Frans Press” agentligine (AFP) aýtmagyna görä, ok geçirmeýän keltekçeli adam awtomatik ýaragdan polisiýany oka tutupdyr.
Içeri işler ministri Bernard Kaznew (Bernard Cazeneuve) Porte de Chatillon diýen ýerde, wakanyň bolan ýerine bardy.
7-nji ýanwarda yslamçylar bolmakda şübhelenýän ýaragly adamlaryň “Çarli Hebdo” žurnalyna eden hüjümi zerarly 12 adam wepat boldy.
Fransiýanyň premýer-ministri Manuel Walls 8-nji ýanwarda eden çykyşynda, hususan-da “Biz öň görlüp-eşidilmedik terrorçylyk howpy bilen ýüzbe-ýüz bolýarys, içerde hem daşarda” diýip belledi.
Güman edilýän günäkärleriň biri häkimiýetlere özüni tabşyrdy we polisiýa beýleki ikisini gözleýär. Olaryň “ýaragly we howplydygy” aýdylýar.


text:
Almatynyň sudy gadagan edilen oppozision gazetiniň baş redaktoryna, materiallaryny çap etmek üçin başga bir gazetiň sahypalaryny ulanany üçin jerime saldy.
"Golos respubliki" (Respublikanyň sesi) gazetiniň baş redaktory Tatýana Trubaçewanyň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, ol öz ýazan materiallaryny 30-njy noýabrda “Azat” gazetinde ýerleşdirenden soň, çarşenbe güni oňa 100 amerikan dollary möçberinde jerime salnypdyr.
Noýabr aýynda, ýurduň prokuraturasy suddan iki oppozision toparyny, şeýle-de birnäçe oppozision mediany ekstremist hökmünde ykrar etmek barada sorapdy. Mundan soň, olaryň işi wagtlaýynça togtadylyp, soňundan hem dolulygyna gadagan edilipdi.
Trubaçewa, sudyň çarşenbe günki çykaran kararyny şikaýat etjekdigini aýdýar.
Çarşenbe güni Almatydaky “Adyl Soz” atly media hukuklaryny goraýjy topar, Almatynyň sudunyň, oppozision “K-plus” telewizion kanalyny we onuň iki web sahypasyny gadagan edendigini habar berdi.


text:
Türkmenistan Merkezi Aziýadaky Amerikan uniwersitetiniň diplomyny ykrar etmeýär. Bu barada ABŞ-nyň Türkmenistandaky ilçihanasynyň metbugat wekili Uilýam Stiwens gullugymyza beren interwýusynda aýtdy.
“Her ýylda 10-15 türkmen studenti ilçihana tarapyndan saýlanyp Merkezi Aziýadaky Amerikan universitetine iberilýär. Häzirki döwür bu studentler ýurtdan çykyp bilmeýärler. Biz muňa nämäniň sebäp bolandygyny anyklamaga synanyşýarys” diýip diplomat aýdýar.
Halkara Bilim Boýunça Amerikan Geňeşiniň Aşgabatdaky bir wekili bolsa türkmen häkimiýetleriniň Merkezi Aziýadaky Amerikan uniwersitetiniň hususy bilim edarasydygyny aýdyp, onuň Türkmenistanyň çäginde ykrar edilmändigi bilen öz hereketlerini düşündirendiklerini aýtdy.
Şeýle-de ol Bişkekde ýerleşýan Amerikan uniwersitetinde zerur bolan hemme lisenziýalaryň bardygyny aýdyp, bu bilim edarasynyň Gyrgyzystanda resmi taýdan ykrar edilendigini belledi.
Maglumatlara görä, Bişkekde ýerleşýan Amerikan uniwersitetinde okaýan we Türkmenistandan çykarylmaýan studentler indi Bolgariýadaky uniwersitete geçiriler.


text:
ABŞ-nyň Respublikan partiýasynyň prezidentlige dalaşgäri Donald Trump özi prezident bolsa, Orsýetiň Baltiýa döwletlerine goşun salan ýagdaýynda olara derhal kömege barmajagyny aýtdy.
Trump 20-nji iýulda “The New York Times” gazetinde çap edilen interwýusynda başda şol ýurtlaryň “biziň öňümizdäki borçnamalaryny” näderejede berjaý edişine syn ederis, diýdi.
Trump mundan öňki çykyşlarynda NATO-nyň adyny agzamadyk agzalarynyň bileleşigiň öňündäki öz borçnamalaryny bolmalysy ýaly berjaý etmeýändigini, Waşingtonyň NATO-nyň maliýe çykdajylarynyň uly bölegini öz üstüne alandygyny belläpdi.
NATO-nyň agzasyna hüjüm edilen ýagdaýynda oňa kömege barmazlyk guramanyň ylalaşygynyň bäşinji maddasyna garşy çykýar.


text:
Duşenbe güni ermenistanlylar, garaşsyzlygyň başyndan bäri, indi bäşinji gezek ýurduň prezidentini saýlaýarlar.
Köpçülikleýin pikir öwrenmeleriň netijelerine görä, ýene alty sany dalaşgäriň bardygyna garamazdan, häzirki prezident Serž Sarkisian yene bir prezidenlik möhlete prezident saýlanjaga meňzeýär. Onuň saýlawçylaryň sesleriniň 70%-ni aljakdygy çak edilyär.
Ýerewanda ýerleşýän “Regional barlaglar merkeziniň” müdiri Riçard Giragosian bu saýlawlar bilen baglylykda uly problemalaryň bardygyny aýdýar.
Giragosian bu ses berilşigiň ýurduň taryhynda iň bäslesiksiz saýlawlardygyny belläp, Sarkisianyň saýlawlaryň netijelerine däl-de, onuň alnyp barlyşyna uly basyş etmek bilen ýene-de bir gezek prezident saýlanjak bolýana meňzeýändigini aýdýar.
“Agyr meseleler”
Prezidentlik saýlawlary Ermenistanyň global ykdysady krizisiň netijelerinden saplanmak ugrunda alyp barýan göreş alyp barýan döwrüne gabat gelýär.
Ilatyň ortaça aýlygy jan başyna 300 dollar töwereginde bolup, ýurduň 3.2 million adamdan ybarat ilatynyň üçden bir bölegi garyplyk derejesinden hem aşakda ýaşaýar.
Şeyle-de, Ermenistan 1990-njy ýyllarda Azerbaýjan bilen Daglyk-Garabag regionynyň ustünde bolan uruşdan soň, Azerbaýjan we Türkiýe tarapyndan söwda blokadasynda saklanýar.
Ermenistanyň premýer-ministri Tigran Sarkisian täze prezidentiň agyr meseleler bilen ýüzbe-yüz boljagyny Reuters agentligine gürrüň berdi. Tigran Sarkisianyň sözlerine görä, adamlar durnuklylygyň üpjün edilmegini, sosial-ykdysady problemalaryň çözülmegini we iş orunlarynyň döredilmegini isleyärler.
Kampaniýanyň aýratynlyklary
Saýlaw kampaniýasynyň gidişinde ikinji prezidetlik möhletine dalaş edyän Sarkisianyň başdeşleriniň biriniň janyna kast etmäge synanyşyk boldy we ýene bir dalaşgär-de açlyk çekdi.
“Milli özbaşdaklyk” atly bileleşigiň lideri, 63 ýaşly Paruýr Hairikian 31-nji ýanwarda öz öýüniň golaýynda oka tutuldy we egninden ýaralandy. Ýene-de bir dalaşgär – syýasy analitik, garaşsyz radiostansiýanyň müdiri Andrias Gukasian ýanwar aýyndan başlap, açlyk çekdi. Ol bu saýlawlary “galp” diýip häsiýetlendirýär.
Zorluklar we gapma-garşylyklar Ermenistanyň syýasatynda ýat zat däl.
2008-nji ýylda, şol gezekki prezidentlik saýlawlarynda Sarkisianyň ýeňiş gazanandygy yglan edilensoň, dörän çaknyşyklarda on adam heläk bolupdy.


text:
Türkmenistanyň prezidenti G.Berdimuhamedowyň permany bilen maý aýynda Konstitusiýa güni mynasybetli 1022 bendiniň günäsi gecilip, olar azatlyga goýberildi. Türkmen mediasynyň habarlaryndan cen tutsaň, prezident degişli ýolbaşçylara azat edilen şol bendileri iş bilen üpjün etmegi-de tabşyrypdyr.
Türkmenistanda resmi ýazylýan we aýdylýan zatlara seretseň, onda bendilikden boşap gelenler barada “uly aladalar” edilýärmiş. Ýöne, hakykat ýüzünde, türmelerden boşap gelenler hakynda ýazylýan-aýdylýanlar, hemişekisi ýaly, boş söz bolmagynda galýar.
Munuň şeýledigini öňki prezident Saparmyrat Nyýazowyň döwründe bolup geçen günä geçişlikleriň mysalynda-da görüpdik, oňa häzirki prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň yakynda yglan eden güna geçişliginde ýene bir gezek saýat bolduk.
Güna geçişlikde azat edilen käbir bendileriň sözlerinden çen tutulsa, hiç zat üýtgänok. Prezidentiň tabşyrygyna garamazdan, bendilikden boşap gelenlere ýerli häkimlerdenem, beýleki edara ýolbaşçylaryndanam kömek ýok.
Boşap gelenleriň “howandary”
Türmeden boşadylanlaryň kynçylyklary diňe munuň bilen hem çäklenmeýär. Özalky bar bolan praktikadan ugur alsak, il arasynda “uçastkowoý” diýlip tanalýan polisiýanyň ýerli wekili türmeden gelenleriň baş howandary bolmaly.
Emma günäsi geçileniň ýaşaýan etrabynda ýa obasynda kimdir-biri mal ogurlasa, adam öldürse ýa başga bir jenaýat etse, uçastkowoý, onuň bilen birlikde polisiýanyň jenaýat agtaryş bölüminiň işgärleri birinji nobatda türmeden boşap gelenleri silterleýärler. Olary polisiýa bölümine äkidip, haýbat atýärlar, urýarlar, köp halatlarda edilen jenaýatda olary esassyz aýyplaýarlar.
“Eger seniň bagtyňa hakykatdan ol jenaýaty eden dessine tapylaýsa, ne ýagşy, onda seni öýüňe göýberýärler. Jenaýatçy tapylmadyk ýagdaýynda, seni tä ol tapylýança günä astynda saklap, etmedik işiňi ‘etdim’ diýip boýun aldyrtjak bolup, her hili usullary ulanyp, jan edýärler” diýip, Baýramalydaky zähmet düzediş koloniýasynda 6 ýyl oturyp gelen aşgabatly öňki tussag Serdar gürrüň berýär.
Günäsi geçilenlere ýerli polisiýanyň bildirýän “howandarlygy” ýene bir zatda göze ilýar. Hepdede bir gezek her bir türmede oturyp gelen adam hökman polisiýanyň bölümine baryp, bellik etdirmeli. “Haýsydyr bir sebäp bilen ol belligi etdirmeseň, polisiýanyň ýerli wekili hayal etmän seniň habaryňy alýar” diýip, Serdar öz ýagdaýyny düşündirýär.
Arkadag hakyndaky çykyşlary diňlemeli
Serdar günä geçişlikde özi bilen bendilikden azat edilenleriň hemmesini Köpetdag etrabynyň häkimliginiň mejlisler jaýyna ýygnanlarynda, özleriniň “biz hakynda alada edilip, işe girmäge dagy kömek etjekler-ow” diýip, pikir edendiklerini, emma öz çaklamalarynyň çykmandygyny we çykjaga-da meňzemeýänligini aýdyar.
“Duşuşyga öňki bendilerden başga-da ýerli hukuk goraýjy organlaryň ketdeleri, edaradyr guramalaryň ýolbaşçylary, metbugat we beýleki habar serişdeleriň wekilleri-de gatnaşdylar. Emma gürrüň türmede oturyp gelenleri iş bilen üpjün etmek hakynda gitmedi. Münberden çykyş edenler ‘belent mertebeli’ Arkadagymyzy alkyşladylar, onuň rehimliligine, ynsanperwerligine, il we ýurt hakynda edýän atalyk aladalaryna salawat okamak bilen çäklendiler” diýip Serdar gürrüň berýär.
Serdaryň aýtmagyna görä, çykyşlardan soň, bendilikden boşap gelenler lapykeç ýagdaýda öýlerine dargaşypdyrlar. Mendäki bar maglumat boýunça, Arkadagy mahabatlap, onuň adyna alkyş okalan, türmelerden boşap gelenleriň geljekki ykbaly hakynda degerli gürrüň edilmedik şeýle ýygnaklar ýurduň ähli welaýat we etraplarynda bolup geçipdir. Bendiler baradaky “aladalar” hem sol yygnaklar bilen çäklenipdir.
Serdar özi ýaly türmeden boşap gelen bir oglan bilen iş gözläp, paýtagtyň onlarça edarasynyň gapysyny kakyp görüpdir. Emma hemme ýerde olar kanagatlanarsyz jogaplar bilen yzlaryna ugradylypdyr.
“Berim gökden ýol ýasar”
Türkmenistanda işsizlik bar. Bu barada resmi aýdylmasa-da, işsizlikden kösenýänleriň sanynyň juda köpdügi hiç kim üçin gizlin syr däl. Iň bärkisi bir edara garawul, ýükçi, tam ýa-da köçe süpüriji bolup işe girmekçi bolsaňam, azyndan 500 dollar para bermeli bolýandygy hem aýdylýar.
Serdar işe girmekde ýardam bermegini haýyş edip, özüniň ýaşaýan ýerindäki häkimlige-de baranlygyny, emma özünuň häkimlige asla salynmanlygyny aýdýar.
Onuň aýtmagyna görä, häkimligiň nobatçysy: “Seniň ýalylar köp, näme, häkimiň senden başga işi ýokdur öýdýäňmi? Bar, zähmet biržasyna, bu ýerde is ýok” diýip, ony ol ýerden kowupdyr.
Elbetde, bendilikden her hili adam boşap gelýär. Şolaryň arasynda öň maliýe-hojalyk işleri boýunça jenaýat jogapkärçiligine çekilen ýerli çinownikler-de bar. Şular ýaly adamlar türmeden gelenlerinden soňam, işsizlikden kän bir kösenmeýarler. Olar köne tanyş-bilişleriniň kömegine ýa-da öňden toplap goýan pullaryna daýanyp, ýene-de özleri üçin amatlyja we düşewüntlije ýerlere işe ýerleşýärler.
“Puluň ýa-da gowja tanşyň bolsa, mesele ýok, seniň öň sud bolanyňa-da kän bir seredip durýan ýok-how” diýip, aşgabatly öňki tussag Serdar aýdýar. “Boşap gelenleriň aglabasy özüm ýaly – ýokary bilimsiz, hünärsiz, orta bilimli adamlar. Şonuň üçin, biz ýalylara iş aňsatlyk bilen tapdyranok. Bize diňe Hudaýa bil baglaýmak we öz güýjümize daýanaýmak galýar” diýip, Serdar özara söhbetdeşlikde zeýrendi.
Kerim Artykow türkmenistanly garaşsyz synçynyň edebi lakamy. Bu blogda öňe sürlen pikirler we garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Duşenbe güni käbir habar agentlikleri Al-Kaýda guramasy bilen baglanyşykly diýlip hasaplanylýan Özbegistanyň Yslam hereketiniň lideri Tahyr Ýuldaşewiň öldürilendigi barada maglumat ýaýratdylar.
Düýbi Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda ýerleşýän we ekstremistik toparlaryň aragatnaşyklaryny öwrenmek boýunça iş alyp barýan SITE aňlaýyş topary düýn bu barada ýörite maglumat ýaýratdy.
Bu guramanyň maglumatynda Özbegistanyň Yslam hereketiniň Tahyr Ýuldaşewiň jesediniň suratlaryny internetde ýerleşdirendigi aýdylýar. Ýöne Tahyr Ýuldaşewiň nirede we nähili ýagdaýda öldürilendigi barada häzirlikçe anyk maglumat alynmady.
Mundan öň hem Tahyr Ýuldaşewiň öldürilendigi barada birnäçe gezek maglumatlar peýda bolupdy. Ýöne ol maglumatlar hakykat ýüzünde tassyk bolmandy.
Soňky gezek Pakistanyň razwedka gullugynyň resmileri geçen ýyl onuň Pakistanyň Günorta Weziristan regionynda amerikan goşunlarynyň geçiren howa hüjüminde öldürilendigi barada maglumat ýaýradypdylar.


text:
Şu gün Türkmenistanda, garaşsyzlykdan soň kabul edilen “Saglyk” programmasynyň 14-nji ýyl dönümi bellenilýär. Şol 14 ýylyň içinde Türkmenistanyň saglygy saklaýyş pudagy nähili özgerdi? Türkmenistanyň raýatlary ýurduň saglygy saklaýyş pudagynyň hyzmatlary, bu ugurda ýetilen sepgitler we edilmeli işler barada näme pikir edýärler?
Türkmenistan garaşsyzlygyny alanyndan soň, Nyýazowyň diktaturasy höküm süren ýyllary ýurtda saglygy saklaýyş pudagy, bilim pudagy bilen bir hatarda halkara jemgyýetçiliginde iň köp alada döredýän pudaklaryň biri boldy.
Şeýle-de bolsa, “Saglyk” programmasy durmuşa geçirlen ýyllarynda Türkmenistanyň saglygy saklaýyş pudagynda ýokary derejeli wezipeleri eýeläp gelen Türkmenistanyň häzirki Prezidenti Gurbanguly Berdymuhamedow, geçen 14 ýylyň dowamynda edilen işlere öňyn baha berip çykyş etdi.
Türkmenistanly diňleýjimiz redaksiýamyza SMS arkaly iberen hatynda, prezidentiň 20-nji iýulda eden bu çykyşyny diňländigini, prezident Berdymuhamedowyň “Galkynyş” zamanynda keselleýänleriň sanynyň azalandygy baradaky aýdan sözleriniň hakykata laýyk gelmeýandigini aýdýar. Diňleýjimiz keselhanalaryň biriniň baş lukmany bilen sohbetdeş bolupdyr. Ol, “Saglyk” programmasy kabul edilmezinden öň keselhanalar mugt bolan döwürde hem, hassalaryň sanynyň şeýle köp bolmandygyny diňleýjimize gürrüň beripdir.
1990-njy ýyllaryň başynda, Türkmenistanyň saglygy saklaýyş pudagynda işlän öňki deputat Aýgül Täjiýewa, “Diktator Nyýazowyň döwründe ýüzlerçe medisina edaralarynyň ýapylmagy, müňlerçe medisina işgärleriniň iş ýerinden gysylyp çykarylmagy, medisina göyberilýän maliýe serişdeleriniň kemeldilmegi, tejribeli, bilimli medisina kadrlarynyň Türkmenistany terk etmegi, medisina institutynda studentleriň sanynyň peselmegi, şol sanda medisina kafedralarynyň käsiniň ýapylyp, käsiniň bolsa birleşdirilmegi, ýetişdirilýän kadrlaryň bilimine we praktiki işine ýaramaz täsirini ýetirdi” diýip “Saglyk” programmasy kabul edileninden soňky ýagdaýlar barada pikirini beýan etdi.
Türkmenistanyň habar çeşmelerinde “Saglyk” programmasynyň 14-nji ýyl dönümi bilen bagly berlen maglumatda şeýle diýilýär: “Häzirkizaman lukmançylyk edaralarynyň onlarçasynyň, tehnikanyň iň soňky gazananlary esasynda enjamlaşdyrylan iň häzirkizaman saglyk öýleriniň we keseli anyklaýyş uly merkezleriniň işe girizilmegi şol maksatnamanyň üstünlikli durmuşa geçirilýändiginiň aýdyň mysalydyr, olar ilata lukmançylyk hyzmatlarynyň giň spektrini hödürleýärler. Saglygy goraýşyň maddy-tehniki binýadynyň kämilleşdirilmegi näsaglaryň sanynyň azalmagyny we adamlaryň ömrüniň dowamlylygynyň uzalmagyny şertlendirdi.”
Hasabatlar çapraz gelýär
Emma Bütindünýa Saglyk Guramasy ýaly halkara guramalaryň berýän maglumatlaryna görä, şeýle gymmat bahaly medisina merkezleriniň gurulýandygyna garamazdan, 2003-nji ýyl boýunça berilýän maglumatlara laýyklykda, Türkmenistanyň raýatlarynyň ömrüniň dowamlylygy öňki Sowet regionynda iň gysgasy bolup, aýallarda ortaça 65, erkek kişilerde bolsa ortaça 56 ýaşa deň bolup durýar.
Çaga ölümi bilen bagly ýagdaý hem şuňa meňzeşdir. Ýagny tebigy baýlyklara garyp bolan Täjigistan, Gyrgyzystan ýaly ýurtlarda hem çagalaryň we eneleriň ölümi bilen bagly görkezjiler, Türkmenistanyňkydan pes bolup durýar.
2006-njy ýyl boýunça berilen maglumatlara görä, Türkmenistanda diri doglan her 1000 çagadan 51 sanysy bäş ýaşa ýetmän aradan çykýar. Täjigistanda bu san takmynan 2 esse az bolup durýar.
Biziň Lebapdaky habarçymyz Osman Hallyýew, welaýat merkezlerinde keselhanalaryň gurulýandygyny aýdyp, medisina hyzmatlarynyň tölegli bolmagy sebäpli olaryň ilata elýeterli däldigini gürrüň berdi.
Biz bilen söhbetdeş bolan Türkmenistanly bir zenan bolsa, keselhanalarda kassa tölenýän puldan başga, medisina işgärleriniň aklyk, ýagny para hantama bolýandyklaryny aýdyp, soralýan tölegler berilmedik halatynda halyňdan habar alýanyň ýokdugyny öňe sürýär.
Türkmenistanyň saglygy saklaýyş pudagy bilen bagly berilýän resmi statistiki maglumatlaryň köp halatlarda hakykata laýyk gelmeýändigi, kesellänlere galp diagnoz goýmak praktikasynyň dowam etdirilýändigi hem bize gowuşýan maglumatlarda aýdylýar.
Mysal üçin, ýurtda SPID keseli bilen bagly ýagdaý hakda Türkmenistanyň prezidenti öz çykyşynda, Türkmenistan ýokanç WIÇ we SPID keseliniň ýaýramadyk dünýaniň az sanly ýurtlarynyň biri diýip aýdypdy.
Ekspertleriň garaýşy
Ekspertleriň pikirlerine görä, Türkmenistanda neşekeşligiň giňden ýaýramagy, tenini satmak bilen meşgullanýan zenanlaryň sanynyň garaşsyzlyk ýyllarynda ur-tut artmagy göz öňunde tutulsa, Türkmenistanda SPID keseli bilen bagly hakyky ýagdaýyň, bu barada berilýän resmi maglumatlardan has ýaramazdygyny çaklap bolar.
Başga bir tarapdan, döňuz dümewi bilen bagly maglumatlaryň köpçülige ýetirilmegini, käbir ýerli synçylar oňyn ädim diýip atlandyryp, neşekeşligiň zyýany hakda Türkmenistanda gürrüň edilip başlanmagyny hem öňe ädilen ädim hökmunde häsiýetlendirýärler.


text:
Orsýetiň täze saýlanan prezidenti Wladimir Putin we prezidentlik wezipesinden gidýän Dmitriý Medwedew sişenbe güni Raýdaşlyk güni mynasybetli Orsýetiň paýtagty Moskwada onlarça müň adamyň gatnaşmagynda geçirilen 1-nji maý ýörişine gatnaşdylar.
Putin, Medwedew we Moskwanyň häkimi Sergeý Sobýanin kärdeşler bileleşiginiň işgärleriniň ýörişiniň öňüni çekip gitdiler.
Şäheriň merkezinde geçirilen bu ýörişe çykanlar Orsýetiň baýdagyny, şeýle hem Kremiliň syýasatyny goldaýan we oppozisiýanyň protestlerini ýaňsylaýan syýasy şygarlary göterdiler.
Ýörişe gatnaşan Wladimir Putin 7-nji maýda prezidentlik wezipesine resmi taýdan girişýär.


text:
78 ýaşly prezident Yslam Kerimow keselhana düşeli bäri Özbegistan howsalaly ýagdaýy başdan geçirýär. 29-njy awgustda kiçi gyzynyň Instagramda bildirmegine görä, Kerimow beýnä gan inmeden ejir çekýär.
Özbegistanda, Orta Aziýada we ondan uzaklarda hem köp adamlar Kerimow ölse ýa-da mundan soňra prezidentlige ýaramasa, näme bolar diýip, özlerine sorag berýärler. 1991-nji ýylda Sowet Soýuzynyň çökmegi bilen garaşsyzlyga çykan ýurdy dolandyryp gelen ýeke-täk lideriň ornuny indi kim tutar ýa onuň ýerine kim gelip biler?
Özbegistanyň konstitusiýasyna laýyklykda, eger prezident öz wezipesini ýerine ýetirip bilmese, onuň ygtyýarlylygyny üç aý möhlet bilen parlamentiň ýokarky palatasynyň başlygy - häzir köp tanalmaýan Nigmatulla Ýuldaşow öz üstüne almaly.
Giňräk alanyňda-da, bu ugurda ileri tutulýanlaryň sanawy uzyn däl. Ol diňe üç adamdan ybarat.
Köpleriň pikiriçe, mirasdüşer 2003-nji ýyldan bäri hökümete baştutanlyk edip gelýän 58 ýaşly Şawkat Mirziýaýew. Ol Kerimowyň watany Samarkant welaýaty bilen goňşy Jyzak welaýatyndan. Ony jyzakly tire-taýpalar goldaýarlar, Samarkantdakylaryň hem ony goldamagy ähtimal. Kerimowyň hassahana düşendigi baradaky ýeke-täk resmi beýanatyň Mirziýaýewiň ýolbaşçylygyndaky Ministrler kabinetinden berlendiginiň uly ähmiýete eýe bolmagy ähtimal.
Oruntutarlyk prosesinde tireler
Oruntutarlyk prosesinde tireler möhüm rol oýnarlar. Yzgytsyzlyk bilen höküm sürüp, başgaça pikirlenýänlere o diýen çydamlylyk görkezmän gelen Kerimow dürli tireleriň arasynda deňagramlylygy saklap, olary biri-birine garşy oýnatmaga gaty ökdedi.
Tankytçylaryň käbiri Mirziýaýewi pikirlenmekden agressiwlige ýakynrak diýip häsiýetlendirýärler. 1996-njy ýyldan 2001-nji ýyla çenli Jyzakda welaýat häkimikä onuň welaýatdaky ýagdaýdan zeýrenmäge milt eden azyndan bir daýhana fiziki taýdan hüjüm edendigi aýdylýar.
Özbegistanyň ýokary derejeli resmileriniň arasynda Mirziýaýewe "beýni" däl-de, "ýumruk" hökmünde garalýar. Munuň onuň prezident bolmagynyň öňüni bökdemezligi mümkin. Ýöne käbir synçylar, eger ol prezident bolsa, onda onuň hökümeti giňden tankytlanylýan Kerimowyň hökümetinden has repressiw bolar diýýärler.
Özbegistanyň soňky bäş ýyllykda öz konstitusiýasyna ownuk-uşak üýtgetmeleri girizip gelendigini bellemek gerek. Kagyz ýüzünde hem bolsa, käbir üýtgetmeler premýer-ministriň güýç-gudratyny artdyrdy. Munuň Mirziýaýew üçin gowy alamat, hatda goldaw bolmagy hem mümkin.
Ýöne Samarkant tiresi tirebaşy Ismail Jurabekowyň 1990-njy ýyllarda eden hereketleri sebäpli az-kem gözden düşdi. Jurabekow 1980-nji ýyllarda Kerimowyň Kommunistik partiýanyň hatarynda beýgelmeginde uly rol oýnady. 1990-njy ýyllarda ol hökümet wezipeleri we söwda eýeçilikleri bilen sylaglandy. Ýöne Jurabekow öz wagtynda artyk güýç-gudrata eýe boldy. Oba hojalyk ministri wezipesinden aýrylyp, pensiýa çykarylanyndan az wagt soňra, ýagny 1999-njy ýylyň fewralynda Daşkentde partladylan bombalarda onuň eli bar diýen myş-myşlar ýaýrady.
“Iň gudratly adamlaryň biri”
Bu partlamalardan soň ýene hökümete dolanyp gelen Jurabekow 2004-nji ýyla çenli hökümet işinde galdy. Ýöne Kerimowyň öz watany Samarkant tiresi bilen bolan gatnaşygy gowşap ugrady. Jurabekow syýasatdan we jemgyýetçilik işinden gyra çekileli bäri aradan köp wagt geçen hem bolsa, bu gatnaşygyň näderejede düzelendigi belli däl.
Kerimowyň ýerini almagy mümkin ýene bir adam maliýe ministri, 56 ýaşly Rustam Azimow. Azimow daşkentli we Daşkent tiresinden. Ol 1998-nji ýyldan bäri maliýe işleri bilen ilteşikli dürli hökümet wezipelerinde boldy.
Azimowa Mirziýaýewden has çylşyrymly şahsyýet diýlip garalýar. Onuň daşky dünýä bilen iş salyşmakda has köp tejribesi bar. Garaşsyzlygyň deslapky ýyllarynda Azimow Özbegistanyň Milli bankynyň daşary işjeňliklerine ýolbaşçylyk etdi. Ol Ýewropanyň Dikeldiş we ösüş banky bilen iş salyşmakda Özbegistanyň belli adamy.
Hökümdar bolmak ätimallygy o diýen ýokary bolmadyk üçünji kandidat Milli howpsuzlyk komitetiniň başlygy 72 ýaşly Rustam Inoýatow. 1995-nji ýyldan bäri bu komitete ýolbaşçylyk edip gelýän Inoýatow Özbegistanyň iň gudratly adamlarynyň biri hasaplanýar. Ol Daşkent tiresine degişli.
Hökümdarlyga getirýän adam
Köp adamlar ony Kerimowyň saglyk ýagdaýy ýaramazlaşan soňky ýyllarda möhüm rol oýnap geldi diýip hasap edýärler. Ony Kerimowyň uly gyzy Gülnaranyň döwlet işindäki roluny aşak düşürmek üçin alnyp barlan kampaniýada eli bar diýip güman edýänler hem ýok däl. Gülnara ondan ozal dünýäni aýlanyp ýören bir söwdagär aýal hasaplanýardy. Ýöne halkara telekommunikasiýa kompaniýalary bilen baglanyşykly korrupsion masgaraçylykda ady çykyp ugranyndan soňra Gülnaranyň öý tussaglygynda saklanýandygy aýdylýar. 2014-nji ýyldan bäri hem ol köpçülikde göze ilenok.
Inoýatowyň ýaşynyň uludygy onuň prezident bolmak ähtimallygyny gowşatsa-da, onuň täze hökümete geçiş prosesinde rol oýnamak mümkinçiligi ýok däl.
Inoýatowa hökümdar däl-de, beýlekileri hökümdarlyga getirýän adam diýip garalýar. Geçen on ýyllykda ondan alnandygy bilinýän diňe bir surat bar. Ol hem Hytaýyň howpsuzlyk resmileri bilen duşuşanda düşürilen surat. Onuň jemgyýetçilikde göze ilip ýörmegi halamaýandygy belli.
Ýöne onuň goldawy bolmasa, Özbegistanyň indiki prezidenti bolma ýa ýurdy kynçylyksyz dolandyrma mümkinçiligi hiç bir adamda ýok diýerlik.
Käbir habarlarda Inoýatowyň Mirziýaýew bilen gatnaşygynyň gowudygy aýdylýar. Şol sebäpden onuň Özbegistanyň geljekki prezidenti bolmakda Mirziýaýewi goldamagy mümkin. Ýene bir bellenmeli zat, Inoýatowyň güýç-gudratynyň Jurabekow syýasatdan çekileninden soňra pugtalanandygy. Milli howpsuzlyk komitetiniň başlygy Samarkant tiresiniň gowşak taraplaryna ýetik bolmaly.
Ikisi-de Daşkent tiresinden bolany üçin Inoýatow Azimowy goldar diýen pikir logika has ýakyn görünse-de, taýpa-tireleriň arasyndaky deňagramlylygy saklamak aňsat däl. Sistemany hem şu wagta çenli bir samarkantly prezident we daşkentli täsirli resmiler saklap geldiler. Şol sebäpden asudalygy saklamak üçin Azimowyň mährinden geçilmegi mümkin.


text:
Gazagystanda köpçülikleýin adam gyrgynçylygynda güman edilýän şübheli özüniň günäsizdigini aýdýar.
Almatynyň golaýyndaky milli seýilgähde 11 adamy öldürmekde güman edilýän şübheli baradaky sud işi penşenbe güni başlady. Şübheli Saýan Hairow adamlary öldürmäge gatnaşmakda we gazak-gyrgyz araçägini bikanun geçmekde aýyplanýar.
Hairow serhedi bikanun geçendigini boýun aldy, ýöne ol jenaýatyň ýüz beren wagty özüniň Gazagystanda däldigini aýtdy.
2012-nji ýylyň awgust aýynda 11 adamyň, şol sanda tokaý sakçysynyň we onuň maşgalasynyň jesedi Almatydaky Ile-Alatau milli seýilgäginde tapylypdy.
Şondan gysga wagt soň Hairow ele salnypdy we jenaýat eden toparyň agzasy diýip aýyplanypdy. Gürrüňi edilýän köpçülikleýin gyrgynçylyga gatnaşmakda aýyplanýan şübhelileriň ýene biri Zaurbek Botabaýew bolup, ol häzirki wagt ele salynmady.