text:
Fransiýanyň prezidenti Nikolýa Sarkozi ýekşenbe güni eden çykyşynda Ýewropa Bileleşigi bikanun immigrasiýanyň öňüni almakda öňegidişligi gazanmasa, Fransiýany Şengen zolagyndan çykarjakdygyny aýtdy.
Häzir Sarkozi prezidentliginiň ikinji möhletine dalaş edýär. Ol saýlaw kampaniýasynyň çäginde Parižiň eteginde öz tarapdarlarynyň öňünde eden çykyşynda Ýewropanyň migrasiýany gözegçilikde saklaýyş sistemasynda düýpli reformalaryň geçirilmelidigini aýtdy.
—Biz Ýewropanyň daşky serhetlerindäki ýetmezçilikleriniň täsirine çydamlylyk edip bilmeris—diýip Sarkozi belledi.
Sarkozi ÝB-niň migrasiýa boýunça kanunçylygynyň reformalaşdyrylmagynyň "Ýewropanyň şowsuzlyga uçramagynyň öňüni almakda ýeke täk çykalgadygyny" sözüne goşdy.
—Häzir Şengen şertnamasy ýagdaýa jogap bermäge bize mümkinçilik bermeýär. Oňa täzeden garamaly. Biz häzir ýewro babatynda tagalla edişimiz ýaly, Şengen boýunça hem reforma geçirmeli bolarys. Biz migrantlar akymyny dolandyrmakda tehnokratlara we sudlara bil baglap bilmeris— diýip Sarkozi aýtdy we sözüni şeýle dowam etdirdi:
— Adamlara biziň territoriýamyza girmäge rugsat bermeklik özbaşdak döwletiň syýasy erki bilen amala aşyrylmaly. Biz ýewrozonanyň ykdysady hökümetiniň bolşy ýaly, Şengeniň hem syýasy hökümetiniň bolmagyny zerur hasaplaýarys.
Migrasiýa meselesi Sarkoziniň häzirki saýlaw kampaniýasynda galdyrýan esasy meseleleriniň biri bolup durýar.
Ýewropa Bileleşiginiň adalat we içeri işler komissary Sesilia Malmstroem
Fransuz prezidenti Nikolýa Sarkoziniň Şengen şertnamasy barada aýdanlaryna jogap edip, 12-nji martda Brýusselde geçirilen metbugat konferensiýasynda Ýewropa Bileleşiginiň adalat we içeri işler komissary Sesilia Malmstroem “adatça agza döwletleriň saýlaw kampaniýasy boýunça Ýewropa Komissiýasynyň kommentariý bermeýändigini” aýdyp, Sarkoziniň bu çykyşy barada şeýle diýdi:
—Häzir Ýewropa Geňeşi we ähli agza döwletler tarapyndan sentýabr aýynda Ýewropa Komissiýasyna hödürlenen teklipler boýunça gepleşikler geçirilýär. Bu gepleşiklerde baha bermek sistemasyny güýçlendirmek, Şengen zolagynda ynama girmäge synanyşyga ýardam bermek hem-de erkin hereketi goldamak ýaly meseleler ara alnyp maslahatlaşylýar. Bu gepleşikler Geňeşiň we Ýewropa Parlamentiniň arasynda yzygiderli alnyp barylýar. Bu ugurda, öňegidişlikler bilen bir hatarda, çözülmeli möhüm meseleler hem bar.
Sesilia Malmstroem Şengen meselesiniň şertnamanyň bir bölegidigini aýdyp, Şengen boýunça islendik üýtgetmäniň şertnamada hem üýtgedilmegini talap edýändigini sözüne goşdy.
Fransiýada prezidentlik saýlawlary 22-nji aprelde geçirilýär.


c: text/html

text:
Taryhda yz galdyran türkmen zenanlar
MAHMELEK HATYN. Beýik Seljuklar imperiýasynyn soltany Mälik şanyn gyzy ,28-nji halyf al-Mukted Biýemrillahyn aýaly. 'Ummul-weled(birinji zenan)adyny alan. Seljuklaryn Halyflar neberesi bilen garyndaşlyk gatnashygy Çagry begin gyzy Hatyjanyn Kaýym Betrullaha durmusha çykarylmagyndan, sonundan Togrulbegin Kaýym Betrullahyn uýasyna öylenmeginden bashlanyar.
MELIKE HATYN. Horezm şalarynyn sonky soltany Jelaleddin Meňburunung ayaly.
RODOGUNA. Parfiýanyn patyşasy MitridatI (miladydan onki 171-138.y.)gyzy. Siriýa patyşasy Dmitriya durmu$a cykyar.Ol hakda şeyle rowaýat bar: Rodoguna hammamda yuwunyarka birden dushman $ahere cozyar.Ol sacyny cala-cula danyshdyryp,ony yenishden son yuwmagy kasam edyar, goshunyn onune dushup,dushmana garshy topulyar.Dushman derbi - dagyn edilyar.Rodogunanyn edermenligine $eyle bir hormat goyupdyrlar welin,onun $eklini Ärsaklaryn $ahsy mohurine geciripdirler.Rodogunanyn mermerden yasalan ajayyp heykeli arheolog M.Ý.Masson tarapyndan Nusaýda gazuw-agtarysh ishleri gecirilyarka tapylyar.Ol hazir Türkmenistanyň Milli muzeýinde in gymmatly eksponat boldy.
SAGAB HATYN. On altynjy halyf al-Mutazid Billahyng(hokumdarlyk eden yyllary 892-902)turkmen ayaly,18-nji halyf al-Muktedir Billahyn(908-932)ejesi. Ol birinji zenanderejesini goteripdir.
NURJAHAN. Ustajly turkmen taypasynyn beglerinin biri Şir Efkenin ayaly.Onun adamsynyn hakyky ady Alyguly bolup,ol yolbars bilen bolan göreşde ony yenenson,ona $ir efkan-$iri yenen lakamyny beripdirler,beg 1607-nji yylda gurnalan dilduwushligin netijesinde oldurilyar.
OGULSAPAR HATYN.(Sapariyýýe hatyn) Beýik Seljuklar imperiýasynyn soltany Mälik $anyn(1072-1092)3nji ayaly,iki soltanyn - Muhammed Taparyn(1104-1117)we Soltan Sanjaryn(1118-1157) ejesi.
TÖREBEG HANYM. Gutlug Temirin(1321-yylda aradan cykyar)ayaly 1333-nji yylda Ürgenje gelen arap syýahatcysy ibn-Battutanyn yazmagyna gora, Törebeg hanym bu yere gelip-gidyanler ucin metjit we hanaka gurdyrypdyr. Onun hormatyna galdyranTorebeg hanymmawzoleyi $u gun hem asyrlaryn $ayady hokmunde lowurdap dur.
PATYMA HATYN(FATIMA HATYN). Beýik Seljuklar imperiýasynyn soltany Muhammet Taparynyn gyzy, otuz birinji halyf al-Muktefi Liyetrillahyn(1136-1160)ayaly.birinji zenan derejesini goteripdir.
HATYJA. Türkmen nusgawy şahyry Seýitnazar Seýdinin ayaly. Adamsy Buhara emiri bilen söweşden son yza çekilende,onun atasy Hatyjany şahyrdan ayryp galyar we ony Beşire gocurip akidyar.Ol adamsyny yat edip, Gazali hijranydessanyny yazyar.
TÜRKAN HATYN. Garahanlylar hanedanlygyndan bolan Ilik hanyn ogly Ibrahim Tabgaç hanyn gyzy,beyik Seljuklaryn soltany Mahmydyn(1092-1094)ejesi.Ol 1104-nji yylda aradan cykypdyr.
REZIÝA MELIKE.(1219-1239) Deli soltanlygynyn (Hindistan)türkmen patyşasy $emseddin Iltutmyshyn (1210-1236)gyzy.Ol 20 yashynda aradan cykanson 17 yashynda tagta cykyar.Ol erkek kishinin egin-eshigini geyipdir,at-yaraga-da ussat eken.Ol soweshlerin birinde wepat bolupdyr.
SELIME SOLTANBEGIM. Beýik Mogollar impperiýasyny esaslandyran Baburun agtygy, meşhur türkmen serkerdesi hem şahyry Baýram hanyn(1502-1567)aýaly.Ol me$hur $ahyr zenan hasaplanypdyr,MAHFIMahfi lakamy bilen şygyrlar yazypdyr.
NAIBE YNANCHATYN.Turkmen hanedanlygy Ahlat$alylaryn(XII a.)hokumdary,ol adamsy Ybrayym (Ibrahim)yogalayndan son entek ba$y yash ogly sekman II nin adyndan yurdy ozbashdak dolandyryar.
PA$A BEGIM. Turkmenlerin baharly tiresinden bolan Aly$ukur beg Garagoýunlynyn gyzy. Garagoýunly döwletinin hokumdary Muhammet Mirzanyn ayaly.1469-njy yylda soltan Mahmut Mirza Miran$ahyn ayaly bolyar.Serkerde $ahyr Baýram hanyn garyndashydyr.
MERJEN(MERAJIL) HATYN.5-nji halyf Harunar-Ra$idyn(786-806)ayaly yedinji halyf al-Ma'munyn (813-833)ejesi. Ol merwli turkmenlerden bolupdyr.$onun ucin ogly al-Ma'mun hakimiyet ucin gore$lerde Merwe gelip,ejesinin garyndashlaryndan goldaw islapdir. Merajil hatyn hem oz dowrunde Birinji zenanderejesini goteripdir.
MERYEM HATYN.Kermanda Gutlyg hanlylaryn dowletini doreden (1222)Barak Hajibin gyzy,Yezd atabegi Muhiddin $ahyn ayaly.
MELIKE SELJUK HATYN. Seljuklylaryn soltany Gylyç Arslanyn(1156-1192)ucunji gyzy. Artykogullary hanedanlygyndan emir Nuretdinin ayaly.Adamsy 1185-nji yylda aradan cykan son halyf an-Nasr Lidinillaha durmysha cykyar. Yone toydan uc yyl son 30yashynyn icinde iki ogul dunya getirip,aradan çykyar. Ebu Az-zahir Biyemrillah adyny alyp, halyf(1225-1225)bolyar.
KAMALA. Deli soltanatynyn turkmen hokumdary Alaeddin Halajyn(1296-1316)ayaly.
OWHER NESIBE-HATYN. (1210-yylda aradan cykan)Seljuklylaryn anadoly hokumdary Gylyç Arslanyn(1156-1192)gyzy. 1205-nji yylda onun buyrugy bilen Kayserde Gyyasyyewe$afiye atly medreseler gurylyar.Olar 1890-njy yyla cenli ozbolushly medisina edarasy bolup hyzmat edipdir.Olaryn yanynda bolsa Gowherin erkek dogany Giýaseddin Keýhosrow II tarapyndan gowher Nesibe-hatynyn mawzoleyigurlupdyr(Taryhy ceshmelerden)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hytaýyň prezidenti Hu Jintao Birleşen Ştatlara edýän saparynyň çäginde şu gün amerikan Kongressiniň ýolbaşçylary bilen duşuşyk geçirer.
ABŞ-nyň kanun çykaryjylary Hytaýy öz pul birligi ýuanyň hümmetini emeli ýagdaýda pes saklaýandygy we adam hukuklaryny bozýandygyny üçin berk tankytlap gelýärler.
Çarşenbe güni prezident Hu Jintao we prezident Barak Obama Waşingtonda duşuşyk geçirdi. Duşuşykda ykdysady meseleler, şol sanda ýuanyň emeli ýagdaýda pes derejede saklanmagy barada gürrüň edildi.
Şeýle-de çarşenbe güni giçlik Ak Tamda prezident Hu Jiantao üçin hökümet banketi gurnaldy.


text:
Ukrainanyň BMG-däki ilçisi ABŞ-nyň prezidenti wezipesine Respublikan partiýanyň dalaşgäri Donald Trumpyň Orsýetiň Krymy öz düzümine goşmagyny ykrar etmek meselesine seretjekdigi barada aýdan sözüne ähmiýet bermeýändigini mälim etdi.
“Jenap Trump Birleşen Ştatlaryň prezidenti däl, hiç bolmanda häzir”, diýip Ukrainanyň BMG-däki ilçisi Wolodymyr Ýelçenko 28-nji iýulda Nýu Ýorkda aýtdy.
Ýelçenko bu sözleri bilen Trumpyň 27-nji iýulda eden çykyşyna jogap berdi.
Trump Orsýete ýol açmak üçin onuň Krymy anneksiýa etmegini ykrar edip-etmezlik we Moskwa garşy sanksiýalary ýatyrmak meseleleri soraga goýmagy teklip etdi.
Ak Tam ABŞ-nyň Krymyň anneksiýa edilmegine degişli garaýyşynda üýtgeşikligiň bolmajagyny 28-nji iýulda aýtdy.


text:
Yrak şaýylarynyň ruhy lideri Falluja şäherini «Yslam döwleti» toparynyň jeňçilerinden yzyna almak ugrunda söweşýän yrak güýçlerini ol ýerde galan asuda adamlaryň goragyny üpjün etmäge çagyrdy.
Aýatolla Aly al-Sistani «bigünä adamlara zyýan ýetmeginiň öňüni almak duşmany nyşana almaga garanda hem has möhüm» diýdi. Onuň bu sözleri 27-nji maýda, Kerbala şäherindäki juma namazy mahalynda, ruhy lideriň wekili Ahmed al-Safi tarapyndan halka ýetirildi.
Hukuk toparlary hem Fallujada galan on müňlerçe asuda adam barada alada bildirdiler.
Falluja iki ýyldan gowrak wagt bäri YD-nyň elinde, jeňçiler asuda ilatyň yrak we koalisiýa güýçleriniň agyr bombalamasyna sezewar bolýan şäherden gaçyp çykmagynyň öňüni alýarlar.
Fallujany yzyna almak ugrundaky söweş 23-nji maýda başlandy.


text:
Çarşenbe güni Azerbaýjanyň ähli şäher Geňeşlerine saýlawlar geçirildi.
Köp synçylar bu saýlawlarda hem prezident Ylham Alyýewiň häkimiýetini berkitjek netijeleriň bolmagyna garyşylýandygyny aýdýarlar.
Saýlawlarda Ylham Alyýewiň «Ýeni Azerbaýjan» partiýasyndan 17 müňden hem gowrak kandidat Geňeşlerdäki orunlara dalaş etdiler.
Deňeşdirmek üçin alsak, ähli beýleki partiýalardan gatnaşan dalaşgärleriň umumy sany bary-ýogy 2.5 müň töweregi.
Azerbaýjanyň oppozisiýa liderleri ýurduň häkimiýetlerini saýlawlarda döwletiň resurslaryny prezident Alyýewi goldamak we oppozisiýa tarapdarlaryna bolsa gysyş görkezmek üçin ulanýanlykda tankytlaýarlar.


text:
Saud Arabystanynyň sudy ýurtda açyk yglan edilmedik, ýöne hereket edýän düzgüni - aýallara maşyn sürmegiň gadaganlyk kadasyny bozan zenana 10 dürre urmak barada karar çykardy.
Şeýle höküm patyşalykda ilkinji gezek çykaryldy.
Saud Arabystanynda zenanlaryň ulag sürmegini gadagan edýän resmi kanun ýok, ýöne täsirli konserwatiw dini hadymlary şol gadaganlygyň peýdasyna ençeme gezek pikir aýdypdylar.
Şema Gassana höküm çykarylanda suduň bellemegine görä, ozal hökümetden rugsat alyp, soň ruluň başyna geçmeli eken.


text:
2013-nji ýylyň 10-njy iýulundan başlap Türkmenistan köne pasportyny ýatyryp, täze, ýagny biometrik pasporta geçýändigini we täze pasporty bolsa diňe ýurduň içinden alyp boljakdygyny yglan edende, dokumentini çalyşmak üçin Türkmenistana gitmekden saklananlar az bolmandy.
Şeýle karara gelenler esasanam, daşary ýurtlarda bikanun ýaşap hem işläp ýören türkmen raýatlarydyr. Olar Türkmenistana baranlarynda yzyna goýberilmejeginden alada edip, şeýle karara gelendiklerini aýdypdylar.
Aradan 7 aý geçdi, eýsem köne pasportly raýatlaryň häzirki ýagdaýy nähili? Biometrik pasportynyň bolmazlygy olaryň durmuşyna nähili täsirini ýetirýär? Şeýle raýatlar nähili tejribeleri başdan geçirýärler? Bu ýagdaýa olar nähili çykalga tapdylar? diýen ýaly bir giden soraglar bar.
Dünýä Türkmenleri gepleşigimiziň nobatdaky tapgyrynda, ynha şu tema hakda gürrüň ediler. Sizi hem bu temadan öz pikiriňizi aýtmaga we gepleşigimize gatnaşmaga çagyrýarys. Öz pikiriňizi aşakdaky forumda galdyryp bilersiňiz. Eger gepleşigimize gatnaşyp öz pikiriňizi aýtmakçy bolsaňyz, bize hat ýazyň, siz bilen özümiz habarlaşarys, ynha adresimiz: hat@azatradio.org.


text:
Şu gün Orsýetiň premýer-ministri Wladimir Putin ýurtdan galla önümleriniň eksport edilmegine wagtlaýyn gadagançylyk giriziji karara gol çekdi.
Bu karar Orsýetde adatdan daşary yssy howa zerarly galla meýdanlarynda ýüze çykan gurakçylygyň fonunda kabul edildi.
Orsýetiň häkimiýetleri ýurduň merkezi regionlarynda ýüze çykan adatdan daşary gurakçylyk zerarly bu ýylky däne ekinleriniň azyndan 20 prosentiniň ýok edilendigini aýdýarlar.
Şu günki geçirilen hökümet maslahatynda Wladimir Putin şu ýylyň 15-nji awgustyndan başlap 31-nji dekabryna çenli galla önümleriniň eksport edilmeginiň wagtlaýynça togtadylýandygyny aýtdy.


text:
Gürüstanyň baş prokurory işden çekilmek barada karara gelendigini yglan etdi.
Arçil Kbilaşwili penşenbe güni Tbiliside žurnalistleriň öňünde eden çykyşynda öz kararynyň 17-nji noýabrda täze saýlanan prezident Giorgi Margwelaşwiliniň innagurasiýasyndan soň güýje girjekdigini aýtdy.
2012-nji ýylyň oktýabr aýyndan bäri Gürjüstanyň Baş prokurory wezipesinde işleýän Kbilaşwili soňky ýyl prokuraturanyň syýasatdan aýrylmagy üçin geçiş döwri boldy diýdi.
Şeýle-de Kbilaşwili ýakynda wezipesinden we syýasatdan çetleşýändigini yglan eden premýer-ministr Bidzina Iwanişwilä eýerýändigini sözüne goşdy.
Gürjüstanda 27-nji oktýabrda geçirilen prezident saýlawlarynda ýeňiş gazanan Margwelaşwili premýer-ministr Iwanişwiliniň ýakyn ýaranydyr.
Kbilaşwili ýurduň baş prokurory bolup işlän döwri wezipesi tamamlanyp barýan prezident Mihail Saakaşwiliniň ençeme ýakyn ýarany tussag edilipdi.


text:
Şu gün Çehiýanyň daşary işler ministri Karel Şwarzenberg Ukrainanyň ozalky premýer-ministri Ýuliýa Timoşenkonyň adamsynyň Çehiýadan syýasy gaçybatalga almak üçin Çehiýanyň hökümetine ýüz tutandygyny mälim etdi.
Çeh ministri Ýuliýa Timoşenkonyň adamsy Oleksandr Timoşenko Çehiýadan syýasy gaçybatalganyň berilmeginiň mümkindigini-de aýtdy.
Bu wakanyň fonunda bolsa, şu gün tussaglykdaky Ýuliýa Timoşenkonyň tarapdarlarynyň bir topary Harkow şäheriniň türmesiniň öňünde ony goldaýjy şygarlar bilen demonstrasiýa geçirdiler.
Timoşenkonyň tarapdarlary onuň türmede agyr şertlerde saklanýandygyny aýdyp, muňa nägileliklerini bildirýärler.


text:
Ýekşenbe güni Germaniýada parlament saýlawlary geçirilýär.
Ses bermäge gelenleriň biri Nadiýa Orlowski “Reuters” agentligine şeýle diýdi: “Hawa, men tolgunýaryn. Sebäbi demokratiýa bu gaty möhüm bir zat. Men mundan birnäçe wagt ozal belli bir karara geldim. Indi görmeli, Germaniýanyň beýleki adamlary hem meniň pikir-garaýyşymy goldadymyka?”.
Angela Merkeliň üçünji möhlete kansler bolmagyna garaşylýar. Pikir soralyşyklaryň netijelerine görä, onuň “Hristian Demokratlary” partiýasy sesleriň aglabasyny alar.
Emma, onuň koalisiýa hyzmatdaşy “Azat Demokratlar” partiýasynyň parlamentdäki orunlaryny saklamak üçin, ýeterlik ses alyp-almajagy entek anyk däl.
“Sosial Demokratlar” partiýasynyň lideri Peer Şteinbruek saýlaw uçastogynda ses berenden soň, şeýle diýdi: “Şu gün ses berijiler ähli zady çözerler. Mundan beýläk hiç hili çaklamalar, strategiki oýunlar ýok. Indi biz sagat 18:00 çenli garaşmaly. Meniň ýagdaýym gowy, men ukymy aldym. Biraz soňra men Berline ugramakçy. Biz ýene-de görüşeris”.
Şteinbruek Markeliň ýolbaşçylygynda ministr bolup işlemejekdigini hem sözüne goşdy.
Saýlawlaryň netijeleri boýunça deslapky maglumatlaryň ençeme sagadyň dowamynda aýdyň bolmagy mümkin. Emma anyk netijeler birnäçe günden hem soň belli bolup biler.
Merkeliň ilat arasyndaky meşhurlygy 70%-den hem aşa diýlip çaklanylýar. Emma bu meşhurlyk häkimiýetdäki koalisiýa degişli däl.
Germaniýa Ýewropanyň iň uly ykdysadyýetidir. Ýekşenbe güni geçirilýän saýlawlarda 62 million adamyň ses bermäge haky bar.


text:
Serbiýanyň paýtagty Belgradda 11-nji iýunda müňlerçe adam toplanyp, Belgradyň iň bir gelim-gidimli ýerleriniň biriniň Birleşen Arap Emirliklerinden maliýeleşdirilen proekt zerarly ýykylmagyna garşy ýene bir protest geçirildi.
Protestçiler Belgradyň häkimi Silisa Maliniň işden çekilmegini, aprel aýynda gijäniň garaňkysyna bukulyp jaý ýykylmagynyň arkasyndaky adamlaryň jogapkärçilige çekilmegini talap etdiler.
24-nji aprelde sungat we gije durmuşy etraby bolan Sawamalada birnäçe bina, ýüzi perdeli, syrly adamlar tarapyndan, gije ýykylyp aýryldy.
Olar «Perdeler syryldy, hökümet haçan aýrylar?» «Belgrad – biziň şäherimiz» diýen ýazgyly şygarlary galdyrdylar.


text:
Şükranalyk baýramçylygy
Bu baýramçylyk ABŞ-da bütin ýurt baýramçylygy bolup hemmeler bu gün işden boşadylýar we maşgalalary bilen baýramçylygy belleýärler. Bu baýramyň taryhy 1600 ýyllara degişli bolup, ýewropadan Amerika gelen "mesihileriň" durmuşynda bolup geçen ajaýyp gudratlar ýagny açlyk gelen wagtynda Hudaýyň gudraty bilen berilen bolçulygyň netijesinde we Amerikan "indeýleriniň" olara eden kömegi bilen dostlugyň netijesinde giden halkyň açlykdan halas bolandygy mynasybetli bellenip başlanypdyr! Gelip 1863 ýylda bolsa prezidetn Abraham Linkoln tarapynda bütin ýurt baýramçylygy diýilip bellenipdir!
Hudaýa iman eden maşgalalarda bu baýramçylyk ähli zadyň eýesi, ähli bereketleriň çeşmesi we adamzadyň ýaşaýşynyň eýesi bolan Ýaradan we ähli zady gudratly ygtyýary bilen saklaýan Hudaýa şükranalyk bildirmek bilen esaslanýar!
Bularyň üstesine-de, biziň minnetdar bolmaly bolan ata-enemiz, dogan-garyndaşlarymyz, il-günümiz, dost-ýarymyz, söýgülimiz ýada söýgüli aýalymyz we balalarymyz üçin hem minnetdarlyk aýdýarys!


text:
8-nji sentýabr – Halkara Sowatlylyk güni. UNESCO-nyň maglumatyna görä, Ýer togalagynda uly adamlaryň arasynda 776 million bisowat bar. Bu bolsa, dünýäde her bäş adamdan biriniň sowatsyzdygyny görkezýär. Şeýle-de şu günki gün dünýäde 75 million çaga mekdep sistemasynyň mümkinçiliklerinden peýdalanyp bilmeýär.
Türkmenistanda sowatlylygyň derejesi
BMG-nyň adam ösüşi boýunça hasabatynyň 2007-2008-nji ýyllardaky bilim görkezijisi Türkmenistany dünýäniň 177 ýurdunyň arasynda sowatlylyk babatda 109-njy orunda goýýar. UNICEF-iň maglumatlarynda Türkmenistanda uly adamlaryň arasyndaky sowatlylyk 2000-2007-nji ýyllarda 100 prosent diýlip görkezilipdir. Şol ýyllarda çagalaryň mekdebe kabul edilişi 99 prosent diýilýär.
Ählumumy sowatlylyk meselesi Türkmenistanda sowet ýyllarynda giňden çözüldi. Şol döwür sowat ojaklarynyň, çagalar baglarynyň, orta mekdepleriň we beýleki okuw jaýlarynyň ýyl-ýyldan köpeldilmegi hem köp okuwçy kabul edilmegi, ylym jaýlarynyň öz işini giňeltmegi we çuňlaşdyrmagy, metbugatyň ösmegi bilen Türkmenistan sowatlylygyň barha artýan ýurduna öwrüldi.
SSSR dargandan soň Türkmenistanda täze bilim syýasaty yglan edildi we ýaşlara üç dili – türkmen, rus, iňlis dillerini suwara öwretmek wezipesi öňde goýuldy. Synçylar türkmen bilim sistemasynda garaşsyzlyk ýyllarynda dörän kynçylyklaryň bu wezipäni ýerine ýetirmäge ýol bermändigini aýdýarlar. Emma bu iş Tükmenistanda açylan türkmen-türk mekdeplerinde gowy ýerine ýetirildi we şol mekdeplerde okan ýaşlaryň sowat derejesi beýleki mekdepleri gutaranlaryňka garanda gowy diýen pikirler bar.
Şonuň bilen birlikde garaşsyzlyk ýyllarynda Türkmenistana gelen halkara guramalary bilim ugrundan alyş-çalyş programmalary esasynda türkmen ýaşlaryna bir topar mümkinçilik döretdiler. Mysal üçin, sowet döwründe türkmen ýaşlary, ýaş alymlar günbatar ýurtlaryna ýa Türkiýä gidip, bilimlerini artdyryp ýa ylym bilen meşgullanyp bilmedik bolsalar, garaşsyzlykdan soň bu ugurda belli bir mümkinçilikler döredi we türkmenistanly ýaşlaryň belli bir bölegi daşary ýurtlara çykyp bildi. Synçylar bu ýagdaýyň Türkmenistanda ilatyň umumy sowat-düşünjesiniň köpelmegine belli bir derejede oňyn täsir edendigini aýdýarlar. Emma bu medalyň diňe bir tarapy.
Medalyň beýleki tarapy
Soňky ýyllarda türkmen bilim sistemasy barada birnäçe hasabat taýýarlan «Türkmen inisiatiwasy» toparynyň başlygy F.Tuhbatullin täze häkimiýetleriň Nyýazow döwründe gysgaldylan okuw möhletlerini dikeltmegi, täze hem hemmetaraplaýyn abzallaşdyrylan mekdepleri gurmaga başlamagy bu ugurdaky problemalaryň boýun alynmagy boldy diýýär. Emma ol häkimiýetleriň wada beren reformalarynyň durmuşa geçibermeýändigini we bu ugurda heniz uly bir üýtgeşikligiň görünmeýändigini aýdýar.
«Häkimiýetleriň täze mekdepleri gurmagy begendirýär, ýöne daşary ýurtlarda okaýan studentleriň belli bir böleginiň ýolundan saklanmagy ýaly ädimler bu meselede yzagaýdyşlyk boldy» diýip, Tuhbatullin aýdýar.
Synçylaryň käbiri garaşsyzlyk ýyllarynda ilatyň sosial goraglylygynyň sowet ýyllarayndakydan azalandygyny we bu ýagdaýyň ilatyň umumy sowatlylyk derejesine ýaramaz täsir edendigini öňe sürýär.
Aşgabatly ýazyjy Amanmyrat Bugaýewiň pikirine görä, «Türkmenistanda sowada, bilmäge höwes gitdigiçe azalýar». Ýazyjy bu ýagdaýyň sebäbini ilatyň güzeran aladasynyň köpelmegi, ýönekeý adamlara eklenç etmegiň kynalmagy bilen düşündirýär.
Bu pikiri bäherdenli mugallym Sazak Durdymyradow hem tassyklaýar. Şeýle-de ol bilim meseleleri barada metbugatda dürli pikirler bilen çykyş etmek mümkinçiliginiň gaty çäklendirilendigini aýdýar.
Bu pikiri Azatlyk Radiosynyň Lebapdaky habarçysy Osman Hallyýewe içini döken ýerli mugallym hem tassyklaýar. Adyny aýtmazlyk şerti bilen interwýu beren mugallymyň pikiriçe, täze neşir edilen okuw kitaplarynyň mazmuny gaty gowşak we olar barada metbugatda açyk pikir alşylmagy gerek.
Emma žurnalist Döwletmyrat Ýazgulyewiň pikirine görä, täze häkimiýetleriň mugallymlaryň iş sagadyny ýeňletmegi çagalara sowat öwretmegiň hiline gowy täsir edipdir we onda bilim reformasy geljekde has hem ýaýbaňlanar diýen umyt bar.
Mekdep geçmişde baýlaryň, eklenç aladasy az adamlaryň çagalarynyň wagtyny peýdaly geçirmegi üçin döredilen ýer bolupdyr. Emma häzir özüni sylaýan döwletler raýatlaryna baý ýa garyp diýmän, mümkin boldugyça deň okuw şertlerini döretmäge çalyşýarlar.
Jemgyýet we metbugat
Türkmen häkimiýetleri ýaşlar üçin gowy okuw şertleriniň döredilýändigini aýdýarlar. Şonuň bilen bir wagtda ol ýerde işsizligiň derejesiniň gaty ýokarydygy, adamlaryň iş gözläp, öz ýaşaýan ýerlerinden göçmäge mejbur bolýandygy barada hem resmi bolmadyk maglumatlar bar. Bu ýagdaýyň täze gelen ýerlerinde ýazgy edilmedik, “propiska” etdirip bilmedik çagalaryň okuwa alynmagyna päsgelçilik döredýändigini aýdýarlar.
Metbugatyň sowat-düşünjäniň ösmeginde ullakan roly bar. Emma türkmen metbugaty iki onýyllyga golaý Nyýazowyň şahsyýet kultuna hyzmat etdirildi. Ýazyjy Amanmyrat Bugaýewiň pikirine görä, türkmen metbugaty bu çyrçykdan heniz hem saplanyp bilenok. «Türkmen metbugatynyň şunuň ýaly bisowatlaşan, şunuň ýaly burnuňdan aşagyny görmezlik ýagdaýyna düşen wagtyny men bilemok» diýip, Bugaýew aýdýar.
«Türkmen inisiatiwasy» toparynyň başlygy Farid Tuhbatullin Türkmenistan ilatyň sowatlylygyny artdyrmak, ýaşlara döwrebap bilim bermek meselesinde Ýewropa Bileleşigi tarapyndan teklip edilýän kömek programmalaryndan ullakan peýda tapyp bilerdi diýýär.
Türkmenistanda soňky ýyllarda ilatyň sowatlylyk derejesi aşak gaçdymy ýa ýokarlandy, bu bize belli däl. Sebäbi türkmen metbugaty bu barada dürli pikirleri çap etmekden, çekişmeler, açyk pikir alyşma guramakdan näme üçindir saklanýar.


text:
Gresiýa karz berijiler bergä batan bu ýurduň mundan beýläk hem halas ediş puly bilen üpjün edilmegine mümkinçilik döretjek ylalaşygy gazandylar.
Brýusselde geçirilen gepleşiklerde ýewrozonanyň ministrleri we Halkara walýuta fondy Gresiýanyň bergisini 40 milliard ýewro (52 milliard dollar) azaltmak barada ylalaşdylar.
Bu ylalaşyk Gresiýa 44 milliard ýewro karz alyp, aýlyk haklaryny, pensiýalary we üpjünçilik töleglerini dekabr aýyna çenli tölemäge şert döredýär.
Bu ylalaşygyň doly suratda tassyklanmagy käbir milli parlamentlere bagly bolar.
Ýewropanyň maliýe ministrleriniň Ýewrotoparynyň başlygy Žan-Klod Janker ylalaşygy 12 sagada çeken gepleşiklerden soň yglan etdi.
“Gresiýa beriljek indiki kömek puly barada syýasy ylalaşyga gelendigimizi yglan etmek mende kanagatlanma duýgusyny döredýär” diýip, Janker aýtdy. “Şuny aýdyp geçmäge rugsat ediň, gürrüň diňe bir pulda däl, bu Gresiýanyň halky we tutuş ýewro giňişligi üçin has ýagty geljek hakdaky, ýetilmedik maksatlaryň eýýamyndan we reformanyň durnukly bady boýunça täze nugsanyň durmuşa geçirilişindäki gowşaklykdan çykmak hakdaky, bergi görkezijilerini peseltmek we ösüşe dolanmak baradaky wadadyr”.
Halkara walýuta fondunyň ýolbaşçysy Kristin Lagard ylalaşyga ýokary baha berdi.
“Elbetde, biz Gresiýanyň ýola düşendigine we zerur bolan çäreleri görýändigine göz ýetirmek isleýärdik. Bu bize görkezildi we Gresiýa näme gerek bolsa etmäge taýýar, mundan öň hem gerekli çäreleri gördi. Ol dogry ýoly saýlady we dogry zada äht etdi” diýip, Lagard aýtdy.
Gresiýanyň halkara kreditorlary halas ediş karzynyň çäginde 240 milliard ýewro bermegi wada etdiler.
Afiny häzire çenli 150 milliard ýewro (195 milliard dollar) karz aldy. Onuň şertlerine laýyklykda, Afiny halk tarapyndan halanmaýan tygşytlaýyş çärelerini ýola goýdy.
Gresiýanyň öz ykdysady durgunlygynyň altynjy ýylyna girmegine garaşylýar, ýurtdaky işçi güýjüniň dörtden bir bölegi bolsa işsiz.


text:
ABŇWaşington söwda ugrundan Ukraina berýän ýylda 50 million dollarlyk ýeňilliklerini dowam etdirip-etdirmezlik meselesini çozmeli bolar. Bu meselä indiki aýda serediler. Bu karar amerikan söwda assosiasiýasynyň Kiýewiň intellektual eýeçiligini goramak meselesine gaty az üns berýändigini aýdyp, bu ýurda Ukraina berilýän ýeňillikleri ýatyrmak ga eden çagyryşy bilen bagly.
2012-nji ýylyň ýanwar aýynyň aýagynda ukrain häkimiýetleri filmleri, teleprogrammalary we hususy eýeçilikdäki beýleki önümleri bikanun, ýagny mugt ulanmaga mümkinçilik berýän meşhur saýtlaryň birini ýapdy.
Häkimiýetiň bu ädimi Ukrainada intellektual eýeçiligiň bozulmagy bilen bagly köneden gelýän problemalary çözmek ugrunda gazanylan uly üstünlik hökmünde görkezildi.
Emma 2012-nji ýylyň fewral aýynda bu saýtyň ýene-de işläp başlamagy bikanun işler bilen meşgullanýan guramaçylykly toparlaryň ýokary derejeli ýurt resmieri tarapyndan goldanýandygy baradaky pikilreri güýçlendirdi.
Pudaga gözegçilik
Hennadiý Moskal Ukrainanyň parlamentiniň ”Batkiwşina” atly oppozision fraksiýasynyň agzasy. Şeyle-de ol içeri işler ministriniň öňki wekili hem Ukrainanyň Howpsuzlyk gullugynyň başlygynyň öňki orunbasary. Moskalyň sözlerine görä, polisiýa, salgyt edarasy, alyjylaryň hukuklaryny goraýjy edara we salgyt polisiýasy intellektual eýeçilik meselesine gözegçilik etmäge ygtyýarly we ýagdaýa täsir ýetirip bilýär.
Kiýewiň intellektual eýeçilik meselesinde özüni alyp barşy ABŞ-da ýerleşýän Intellektual eýeçilik boýunça halkara bileleşiginiň ünsüni çekdi. Bu edara amerikan önüm öndürijileriniň awtorlyk hukugyny goraýan ýedi sany söwda assosiasiýasyny öz içine alýar.
Geçen aýda bu assosiasiýa amerikan hökümetine ýüzlenip, Ukrainany hukuk meselesinde uly problemaly ýurt diýip atlandyrmaga we Ukraina berilýän söwda ýeňillikleri programmasyny ýatyrmaga çagyrdy.
Şeýle çäreleriň girizilmegi Kiýewiň ýylda 50 million dollarlyk ýitgi çekjegini aňladar.
Intellektual eýeçilik boýunça halkara bileleşiginiň aklawçysy Erik Şwarts Ukrainany tankyt etdi. Onuň bellemegine görä, Ukrainada intellektual eýeçiligiň ogurlygynyň ýokary derejede bolmagy ukrain hökümetiniň söwda ýeňilliklerinden peýdalanmak üçin zerur şertleri ýerine ýetirmeýändigini görkezýär.
Emma Erik Şwartsyň bellemegine görä, Ukrainany söwda ýeňilliklerinden mahrum etmek baradaky çagyryşlar bu ýurtda intellektual eýeçiligiň goragynyň dünýäde iň erbet ýagdaýdadygyny aňlatmaýar.
Çäreleriň maksady
Ukraina babatynda teklip edilýän çäreler amerikan hökümetiniň Kiýewiň ýeterlik çäre görmeýändigine aladalanma bildirýändigini aňlatmaly.
Intellektual eýeçilik boýunça halkara bileleşigi hususy eýeçiligiň bozulmagy bilen bagly Osýetdäki we Hytaýdaky ýagdaýlaryň hem uly adalanma döredýändigini aýdýar, emma bu ýurtlaryň hökümetleriniň Kiýewe garanda bu ugurda has köp çäre görýändigini belleýär.
Erik Şwartsyň bellemegine görä, 2010-njy ýylyň oktýabr aýynda ABŞ we Ukraina intellektual eýeçiligi goramak plany boýunça ylalaşypdy, emma Kiýew bu ugurda öňe tarap zerur ädimi ätmedi.
Kompýuterler üçin programmalary döredýän amerikan kompaniýasy “Microsoft” Ukrainanyň döwlet edaralarynda ulanylýan programmalarynyň 70%-i bikanun diýip aýdýar.
Ukrainanyň hökümeti döwlet edaralarynda bikanun programmalaryň ulanylýandygyny boýun alýar, emma onuň möçberiniň 40%-den aşmaýandygyny tekrarlaýar.


text:
Amerikanyň Portlend şäherinde Somalide doglan 19 ýaşly oglan anna güni tussag edildi. Ol roždestwo ýolkasynyň açylyş dabarasynda partlama amala aşyrmak isläpdir.
Ýerli habar serişdeleriniň maglumatyna görä, Muhammed Osman Mahmud dabaranyň geçjek ýeriniň golaýynda maşynyny goýupdyr. Ol maşyndaky partlaýjy gural herekete geler ýaly mobil telefondan jaň edipdir.
Hakykatda Federal derňew býurosynyň agentleri Muhammed Osman Mahmuda partlaýjy guralyň ýerine onuň içi boş şekilini beripdirler.
Ol oglan tussag edildi. Köpçülikleýin gyryş ýaragyny ulanmaga synanyşykda bildirilýän günä üçin oňa ömürlik türme tussaglygy abanýar.


text:
Şu ýylyň başynda ýurtda Türkmenistanyň prezidentiniň “kanoniki” diýlip atlandyrylýan portreti çalşylyp başlandy. Indi ýurduň okuw jaýlarynyň klas otaglarynyň, auditoriýalarynyň, edara kärhanalaryň foýeleriniň we iş otaglarynyň diwarlarynda gyzyl reňkli halynyň fonunda duran, gök kostýumly, gyzyl galstukly prezidentiň portreti asylmaly.
Türkmen prezidentiniň 2011-nji ýyldaky portreti.
Köne portretleriň aýrylmalydygy barada buýruk berlipdir. Häzir döwlet guramalarynyň ählisinde prezidentiň köne portretleri çalşyrylýar. Munuň üçin käbir orta mekdeplerde okuwçylardan pul ýygnalýandygy hem aýdylýar. “Eger okuwçylardan pul ýygnamasak, portreti öz aýlyk hakymyzdan satyn alyp, klasda asyp goýmaly bolýarys” diýip, paýtagtyň orta mekdepleriniň biriniň mugallymy aýdýar.
Görülýän peýda
Türkmenistanyň prezidentiniň “kanoniki” portretiniň çalşylmagy käbir adam üçin goşmaça alada döretse, käbirleri bu ýagdaýdan peýda görýärler. Paýtagtdaky hususy çaphanalaryň birinde işleýän 35 ýaşly Arslanyň aýtmagyna görä, prezidentiň portretini çap etmäge diňe käbir çaphanalara rugsat berilýär.
Arslan bu hakda: “Prezidentiň portretlerini çap etmek örän girdejili iş. Özüňiz göz öňüne getirip görüň: ýurtda diňe orta mekdepleriň sany 1700-den geçýär. Olaryň hersinde azyndan 40-50 sany klas otaglary bar. Şolaryň ählisinde prezidentiň portreti bolmaly. Daşy ramkaly portretiň bahasy bolsa 30 manatdan geçýär” diýip gürrüň berýär.
Türkmen prezidentiniň 2012-nji ýyldaky portreti.
Türkmenistanyň prezidentiniň “kanoniki” portretleri her ýyl diýen ýaly çalşyrylyp durulýar. Geçen ýyl iki gezek çalşyrylypdyr. Her gezek prezidentiň täze asylýan portretlerine il içinde özboluşly at hem dakylýar. Portretiň ady ondaky käbir elementler bilen bagly. Mysal üçin, “ak kepderili portret” ýa-da “ýaşyl ruçkaly portret” diýen ýaly at berilýär.
Arslanyň aýtmagyna görä, şu ýylyň başynda täze girizilen gyzyl reňkli halyly portretiň hem ömri uzak bolmaz. “Bu portretiňem ýaz paslynyň ahyrynda täze protret bilen çalşyljakdygy barada gürrüň bar” diýip, hususy çaphananyň işgäri Arslan aýdýar.
Köne portretleriň ykbaly
Şol bir wagtda-da Türkmenistanyň prezidentiniň köne “kanoniki” portretini zir-zibile zyňmak gadagan. Paýtagtdaky hususy çaphanalaryň birinde işleýän Arslan Azatlyk Radiosy bilen gürrüňdeşlikde bu hakda şeýle diýýär: “Ýörite kagyz kesýän enjam bilen ýok etmeli. Edaranyň zir-zibilinde prezidentiň zyňlyp ýatan köne portretini göräýseler, edaranyň başlygyny işden çykararlar”.
Türkmen prezidentiniň 2013-nji ýyldaky portreti.
Şu ýylyň başynda girizilen Türkmenistanyň prezidentiniň täze portretiniň esasy aýratynlygy ýurt baştutanynyň gyzyl reňkli halynyň fonunda durandygy. Ýogsa, adatça, Türkmenistanyň prezidenti ak reňkli halynyň fonunda surata düşýärdi. Bu ýagdaýa soňky döwürler ýurtda giň ýaýran ak reňkiň kultunyň
birneme peselýändiginiň alamaty hökmünde garaýanlar hem bar.
Adynyň efirde tutulmagyny islemedik aşgabatly medeniýet işgäri bu hakda şeýle pikir ýöredýär: “Gurbanguly Berdimuhamedow häkimiýet başyna gelenden soň ak reňk syýasy ideologiýanyň bir elementine öwrüldi. Türkmen halylaryndaky agdyklyk edýän gyzyl reňk hem ak reňk bilen çalşyldy. Indi bolsa ak reňkiň kultundan el çekiljek ýaly hem bolup görünýär”.
Medeniýet işgärleriniň käbirleriniň aýtmaklaryna görä, döwlet guramalarynda hökmany asylmaly edilen prezidentiň “kanoniki” portretlerini ýurduň Medeniýet ministrliginiň ýörite komissiýasy ykrar edýär. “Bu komissiýada ykrar ediljek portretiň ähli elementleri jikme-jik seljerilýär. Prezidentiň egin-eşiginiň, galstugynyň we onuň arkasyndaky asylan halynyň reňklerine uly üns berilýär. Çala kemçilik bolsa, fotoşop arkaly düzedilýär” diýip, adynyň efirde tutulmagyny islemedik aşgabatly medeniýet işgäri aýtdy.
Häzir ýurtda Nyýazow döwründäki ýaly her bir döwlet guramasynyň binasynda prezidentiň portretleri asylmaýar. Prezidentiň portretlerini diňe käbir binalarda görmek bolýar. Emma, şol binalaryň ählisiniň diýen ýaly okuw, iş otaglarynyň diwarlarynda ýörite ykrar edilýän “kanonik” portretler asylýar. Bu däp entäk ýitip gidenok.


text:
Pakistanyň resmileri pilotsyz uçarlaryň söweşijileriň birikmesine amala aşyran howa zarbasy netijesinde bäş söweşijiniň, şol sanda ýokary derejeli özbek komandiri diýlip atlandyrylýan adamyň öldürilendigini habar berýärler.
Adynyň efirde agzalmazlygyny soran Pakistanyň howpsuzlyk resmileri Birleşen Ştatlaryň pilotsyz uçarlary Günorta Waziristanyň Şawal etrabyndaky türgenleşik lagerine iki raketany uçurdy diýdiler.
Pakistanyň aňtaw gullugynyň resmileri öldürilen bäş söweşijiniň aslynyň Özbegistandandygyny aýdyp, hüjümde ýaralanan beýleki üç adamyň şahsyýeti barada häzirlikçe anyk maglumatyň ýokdugyny mälim etdiler.
Demirgazyk Waziristan sebitini söweşijilerden arassalamak barada Birleşen Ştatlaryň hökümeti tarapyndan birnäçe ýyllap edilen haýyşlardan soň, maý aýynda Pakistanyň hökümeti gürrüňi gidýän regionda harby operasiýalaryny başladypdy. Pakistanyň armiýasy şol operasiýalarda 1 müňden gowrak söweşijiniň öldürilendigini öňe sürýär.


text:
Gazagystanyň territoriýasynda ýanýan tokaýlaryň ody üç ugur boýunça Altaý ülkesine hem Nowosibirsk oblastyna tarap süýşýär -diýip, Orsýetiň Adatdan daşary ýagdaýlar ministrligi habar berdi.
Gazagystandan gelen ýalyn Altaý ülkesinde Nikolaýewsk obasyny ýakyp kül etdi, ýüzlerçe jaý ýanyp, müň gowrak adam öýsüz-öwzarsyz galdy. Beýleki ilatly nokatlara-da ýangyn howpy abanýar.
Ýangyn söndürmäge ýüzlerçe adam gatnaşýar. Şol etraplara Adatdan daşary ýagdaýlar ministrliginiň uçarlary ugradyldy. Olary öz territoriýasynda ulanmaga Gazagystan razylyk berdi.


text:
7-nji oktýabrda Birleşen Ştatlaryň we NATO-nyň ýaranlyk güýçleriniň Owganystandaky harby operasiýalarynyň başlamagyna 10 ýyl boldy.
2001-nji ýylyň 11-nji sentýabrynda ABŞ-a edilen hüjümden soň harby hereketlere geçilipdi. Owganystanyň köp bölegine gözegçilik eden “Talyban” hereketi Nýu-Ýorkdaky terror hüjümleriniň jogapkärçiligini öz üstüne alan “Al-Kaýda” hereketiniň lideri Osama Bin Ladeni bermekden ýüz öwrüpdi.
Bu sene bilen bagly BBC telekanalyna beren interwýusynda owgan prezidenti Hamid Karzaý şeýle diýdi: “Biz owgan halkynyň howpsuzlygyny üpjün etmek meselesinde uly şowsuzlyga uçradyk. Bu bolsa owgan hökümetiniň we ýaranlyk güýçleriniň ýetmezçiligidir”.
Şeýle hem, owgan prezidenti talyplar bilen gepleşik geçirmek meselesini doly aradan aýyrmaýandygyny aýtdy.
2001-nji ýylda ýaranlyk güýçlerine "Talyban" režimini birnäçe hepdäniň dowamynda dargatmak başartsa-da, Owganystanyň içerki ýagdaýy henize çenli dartgynly bolmagyna galýar.
Häzir Owganystanda ýaranlyk güýçleriniň 140 müň esgeri gulluk edýär. 10 ýylyň dowamynda Owganystanda ýaranlyk güýçlerinden 2,700 esger heläk boldy. Olaryň ýarsyndan gowragy amerikanlar diýlip, maglumat berilýär.


text:
Aşgabatda Türkmenistanyň Agrar partiýasynyň nobatdan daşary II gurultaýy geçirildi.
Türkmen telewideniýesiniň anna güni beren habaryna görä, bu gurultaýa ýurduň dürli künjeklerinden 600-den gowrak wekil gatnaşdy.
Mundanam başga, gurultaýyň işine jemgyýetçilik guramalarynyň, ministrlikleriň we pudak edaralarynyň, habar serişdeleriniň wekilleri we döredijili işgärleri gatnaşdy diýip, habarda aýdylýar.
Gurultaýda guramaçylyk meselelerine garalyp, Agrar partiýanyň Merkezi geňeşiniň başlygy wezipesine Öwezmyrat Enermyradow saýlanyldy, partiýanyň Merkezi geňeşiniň hem-de merkezi gözegçilik-derňew toparynyň düzümi tassyklanyldy diýip, döwlet eýeçiligindäki metbugatda habar berilýär.


text:
21-nji maýda Waşingtonda, ABŞ-nyň Wekiller öýüniň Daşary gatnaşyklar komitetinde Merkezi Aziýanyň energiýa howpsuzlygy meselesine bagyşlanan diňlenişik geçirildi.
Daşary gatnaşyklar baradaky komitetiň başlygy Dana Rorabaher (Dana Rohrabacher) diňlenişigi açyp, geçirilýän maslahatyň ähmiýetini görkezýän täzelige, Hytaý bilen Orsýetiň 400 milliard dollarlyk gaz şertnamasyna gol çekendigine ünsi çekdi. Ol munuň uly wakadygyny we şol bir wagtda Ýewropa iberilip biljek gazyň bir bölegini bazardan alýandygyny belledi.
«Kärdeşlerimiň köpüsiniň bilşi ýaly, men kommunistik Hytaýyň harby we ykdysady kuwwatynyň ýokary galýandygyny ýyllarboýy duýduryp gelýärin. Bu gün Hytaý Orsýet bilen 400 milliard dollarlyk energiýa şertnamasyna gol çekip, dünýäniň iň uly energiýa sarp edijisine öwrüldi.»
Dana Rorabaher bu ýagdaýyň Merkezi Aziýanyň nebit-gazyny hem Hytaý Kommunistik partiýasynyň energiýa planlarynyň möhüm bir bölegine aýlandyrýandygyny aýtdy.
Uzagy nazarlaýan maksat
Ol Kommunistik partiýanyň öz ýurduny demir ýumruk astynda dolandyrýanydygyny we goňşularyna hem wehim salýandygyny belläp, Pekin režiminiň indi öz täsirini ýurduň günbatar serhetlerinden aňryk, Merkezi Aziýa çenli hem giňeldendigine ünsi çekdi:
«Olaryň maksady uzak möhletli şertnamalar, maýa ýatyrym karzlary, Hytaýa geçiriji gurmak, para bermek we beýleki emeller bilen, energiýa resurslaryna elýeterliligi berkitmekden ybarat.»
Rorabaher bu ýerde ýalňyşmaly däldigini, bu ylalaşyklaryň Hytaýyň korrumpirlenen partiýa liderleriniň peýdasyna bolýandygyny, emma Merkezi Aziýanyň halk köpçüligi üçin beýle bir bähbit getirmejegini ýatlatdy.
Birleşen Ştatlaryň Wekiller öýüniň daşary gatnaşyklar komitetiniň başlygy Dana Rorabaher Amerikanyň bu sebitde ýüzbe-ýüz bolýan synaglarynyň syýasy progresi, özbaşdaklygy, Merkezi Aziýanyň bäş ýurdunyň özygtýarlylygyny ilerletjek syýasatlary durmuşa geçirmek hem-de bu ýurtlaryň energiýa we beýleki tebigy serişdelerini strategiki we ykdysady taýdan bähbitli esaslarda eksport etmäge ýol bermek bilen bagly, bu asla ýeňil wezipe däl diýdi.
Päsgelçilik nämede?
Diňlenişigiň dowamynda Merkezi Aziýa ýurtlarynyň öz energiýa serişdelerini eksport etmek, Ýewropa bazaryna çykarmak, has gowy we ynamdar bahadan satyp bilmek mümkinçiliklerine päsgel berýän ýagdaýlar barada hem gürrüň edildi.
Strategiki we halkara barlaglary boýunça Orsýet we Ýewraziýa programmasynyň direktorynyň orunbasary we ylmy işgäri, ylymlaryň doktory Jefriý Mankof (Jeffrey Mankoff) Birleşen Ştatlaryň Hazar deňzi basseýnine indi iki onýyllykdan gowrak wagt bäri dünýä bazary üçin täze uly nebit-gaz çeşmesi hökmünde garaýandygyny, emma bu görnetin mümkinçilikden peýdalanmakda kelte gaýdylandygyny belledi.
Mankofyň pikirine görä, Hazar energiýasyny Ýewropa bazaryna getirmekde bir tarapdan geografiki päsgelçilikler rol oýnan bolsa, ikinji tarapdan bu ýerde syýasy päsgelçilikler boldy. Bu ýagdaý esasan hem Hazar deňziniň gündogar tarapynda, Merkezi Aziýanyň esasy energiýa öndrürijileri bolan Gazagystanyň, Türkmenistanyň we Özbegistanyň ýerleşýän ýerlerinde şeýle boldy.
Mankof soňky ýyllarda bu sebitden Hytaýa iberilýän nebit-gazyň möçberiniň artdyrylandygyny, munuň bir tarapdan olaryň Orsýetiň gaz bazaryna garaşlylygyny gowşadandygyny aýtdy. Emma ol bu ýagdaýyň Merkezi Aziýa ýurtlaryndaky aýdyňlyk we syýasy reforma prospektlerini çäklendirendigini, şol bir wagtda-da sebitde Günbatar täsiriniň güýçlenmek mümkinçiligine päsgelçilik bolandygyny nygtady.
ABŞ-nyň Döwlet sekretarynyň Ýewropa we Ýewraziýa meseleleri boýunça kömekçisiniň ozalky orunbasary, Milli howpsuzlyk geňeşiniň Günorta we Merkezi Aziýa meseleleri boýunça ozalky direktory, Atlantik geňeşiň Dinu Patrisiu Ýewraziýa merkeziniň uly ylymy işgäri Deýwid A.Merkel öz çykyşynda Orsýetiň energiýa bazaryndaky islendik ýaryşy Orsýete garşy bir hereket hökmünde häsiýetlendirýändigini belledi.
Ol bu meselede Merkezi Aziýa ýurtlarynyň ýagdaýy barada durup geçip, Gazagystanyň, Özbegistanyň we Türkmenistanyň Merkezi Aziýanyň uly möçberli uglewodorod resursyna eýe bolan üç ýurdy bolup durýandygyny belledi.
“Halkara Energiýa agentliginiň maglumatyna görä, Merkezi Aziýanyň bäş milliard tonna işläp boljak rusursy bar” diýip, Deýwid Merkel aýtdy. Ol Gazagystanyň gaz ýataklaryny özleşdirmek üçin uly möçberde daşary ýurt maýasynyň ýatyrylandygyny, emma muny Türkmenistan we Özbegistan barada aýdyp bolmajagyny belledi.
Merkeliň pikiriçe, beýle ýagdaýyň döremeginiň birnäçe sebäbi bar, emma olaryň esasylary ýerli hökümetleriň, Moskwanyň basyşyndan çekinip, daşary ýurt kampaniýalary bilen gatnaşyk gurmakdan çeke durmagy bilen bagly.


text:
Şanhaý Hyzmatdaşlyk guramasyna agza Hytaýyň, Orsýetiň, Gyrgyzystanyň, Gazagystanyň we Täjigistanyň jemi 7 000 çemesi harbysy bilelkdäki harby türgenleşik geçirýär. Orsýetiň we Hytaýyň mediasy munuň guramanyň taryhyndaky iň uly türgenleşikdigini habar berdiler.
Terrorçylyga garşy alty günlük türgenleşikler Hytaýyň içerki Mongoloiýa awtonom regionynda 24-nji awgustda başlandy. Harby türgenleşikler gury ýer we howa goşunlarynyň, howadan goranyş we radio-elektronika goranyş sistemalarynyň gatnaşdyrylmagynda geçirilýär.
“Parahatçylyk missiýasy 2014” atlandyrylýan türgenleşiklere Hytaýyň goşun generalynyň orunbasary Wang Ning baştutanlyk edýär.
Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasynyň alty döwleti öz içine alýan howpsuzlyk missiýasynda Orsýetiň we Hytaýyň täsiri agdyklyk edýär. Bu gurama NATO garşydaş hökmünde garalýar.


text:
Germaniýada 2003-nji ýylda Kasablanka şäherinde yslamçy söweşijileriň amala aşyran bomba partlamasy bilen ilteşikli bir adam tussag edildi. Morrokanyň haýyşnamasy esasynda gözlege yglan edilen adamyň ele salnandygyny Germaniýanyň resmileri mälim etdiler.
Tussag edilen adam “37 ýaşyndaky asly Morrokaly fransuz raýaty” diýlip häsiýetlendirildi. Germaniýanyň polisiýasynyň beren maglumatyna görä, ol adam Dubaýa uçjak mahaly Mýunheniň aeroportunda tussag edilipdir.
Resmiler ol adamyň Mýunhena Parižden gelendigini, şeýle-de häzir onuň ekstradisiýa edilmegi boýunça işleriň alnyp barylýandygyny aýdýarlar.
2003-nji ýylda Kasablankada amala aşyrylan bomba partlamasynda 45 adam, şol sanda janyndan geçen 12 sany hüjümçi hem ölüpdi.


text:
Adatça, döwletlere aýratynlykda kömek berýänler ol ýurtlardaky korrupsiýanyň derejesine seredýärler. Onsoň özünde korrupsiýanyň derejesi ýokary ýurtlaryň berilmeli kömekleri almagy hem kynlaşýar.
Meselem ÝB, ABŞ, Halkara walýuta fondy Ukraýina milliardlarça dollar möçberinde maliýe kömegini bermekligi göz öňünde tutýarlar. Ýöne munuň üçin Kiýewiň ýurtda korrupsiýanyň öňüni almagy hökmany. Geljekde ÝB-ne agzalyk ýolunyň açylmagy üçin hem korrupsiýa garşy ýörite reformalary durmuşa geçirmeli.
Halkara maliýe guramalary, şol sanda ”Transparency International” ýaly döwlete degişli bolmadyk tanymal guramalar döwletlere öz abraýlaryny gowulandyrmaklary üçin bäş maslahat berýärler:
1. Jemgyýetçilik pudagynda jogapkärçiligiň artdyrylmagy
ÝB-ne agzalyga dalaş edýän döwletlere hödürlenýän ylalaşyk şertnamalarynda müňkürlik döremez ýaly, hökümet we döwlet resmileriniň öz baýlyklarynyň, mal-mülküniň doly beýanyny köpçülige aýan etmegi talap edilýär.
“Transparency International” guramasynyň ÝB-ki meseleler boýunça müdiri Karl Dolan bu talaba berýän düşündirişine görä, şeýle müňkürlik resmileriň gymmatly kagyzlara eýeçilik edýän firmalarynyň bähbitleri üçin karar kabul eden mahaly ýüze çykyp bilýär: "Birinjiden göz öňünde tutulýan maksat, ol ýerlerde käbir özgerişlikleriň durmuşa geçirilmekligidir. Jemgyýetçilik pudagynda özgerişlikler üçin iň esasy düýpli şertler döredilmelidir. Resmileriň öz gazanjynyň beýanyny aýan etmegi we bu beýanyň dogrudygyny ýa-da däldigini barlamak üçin bir barlag mehanizmi bolmaly".
2. Döwletiň tenderlerinde aç-açanlyk we bäsdeşlik bolmagy
Karl Dolanyň bellemegine görä, korrupsiýa mümkinçiligi köplenç resmiler tenderleri kime bermelidigini çözende we bu barada karar kabul edende ýüze çykýar: "Syýasatçylar bilen resmileriň tenderler geçirilýän mahaly kabul edýän kararlaryna has köp üns berilmelidir. Işiň şol tapgyrynda firmalaryň bäsdeşligine we işleriň aç-açanlyk kadalaryna doly gabat gelýändigine anyk göz ýetirilmelidir".
Tenderler barasynda iň esasy halkara şertnama Bütindünýä söwda guramasynyň "Döwlet tenderler ylalaşygy" bolmalydyr.
Häzirki döwürde Moldowa, Montonegro we Ukraina şeýle ylalaşyga goşulmaga dyrjaşyp, bu gurama bilen degişli gepleşikleri alyp barýarlar. Sebäbi haýsydyr bir ýurda "söwda üçin ýardam" kömek pullarynyň berilmeginde bu Bütindünýä söwda guramasynyň esasy şerti hasaplanýar.
3. Korrupsiýa ýagdaýlarynyň hasabaty we derňelmegi
Onlarça ýyldan bäri halkara pul kömegini berýänler korrupsiýa ýagdaýlarynyň hasabaty we derňelmegi üçin özbaşdak adalat ulgamynyň döredilmegi babatda iş alyp barýarlar. Karl Dolanyň pikirine görä, korrupsiýanyň öňüni almak üçin "hakyky garaşsyz döwlet guramasynyň" döredilmegi we oňa tabşyrylan işi berjaý edip bilmegi üçin ýörite ygtyýarlyklaryň berilmegi hem peýdaly bolup biler.
4. Syýasy partiýalaryň maliýe üpjünçiliginde aç-açanlygyň ýola goýulmagy
Korrupsiýa garşy göreşýänleriň nygtamagyna görä, saýlaw kampaniýalaryna berýän gizlin pul kömekleriniň üsti bilen barly adamlar we firmalar saýlawlaryň netijelerine täsir ýetirip bilýärler, ýagny bu ugurda gaty çynlakaý syýasy korrupsiýa howplary bar.
“Transparency International” guramasyndan Karl Dolanyň aýtmagyna görä, syýasy partiýalaryň maliýe üpjünçiligi babatda aç-açan kada-kanunlar kabul edilmelidir: "Ukrainadaky ýagdaýa syn edeliň. Dünýäniň başga ýerlerinde-de, hatda ÝB-niň özünde-de esasy problemalaryň biri partiýalaryň maliýe üpjünçilingindäki aç-açanlykdyr".
5. Maglumat edinmeklik üpjünçiligi
Bilermenleriň nygtamagyna görä, metbugat işgärleri, raýat jemgyýetçilik guramalary birek-birekden aýyl-saýyl bolmaýan wagty korrupsiýa howplary hasam artýar.
Maglumat almak azatlygy – raýatlaryň ýurtda edilýän bikanun hereketleri anyklap, olara garşy göreşilmegini talap etmegi üçin iň esasy guraldyr.


text:
Türkmenistan bilen Russiýa Federasiýasynyň arasynda 1993-nji ýylyň 23-nji dekabrynda baglaşylan iki raýatlyk boýunça şertnama degişli mesele tomus aýlary Aşgabatda möwjäp, ahyrsoňy ozalky kabul edilen düzgüniň öz güýjünde galmagy bilen gutaran ýaly bolsa-da, häzir ol garakçylyk formasyna geçip başlady.
Garakçylyk formasyna geçmezden ilki bilen iki döwletiň arasyndaky baglaşylan ylalaşygyň gelnen netijesine syn edip geçeliň…
Türkmenistan tarapy häzir 2003-nji ýylyň 22-nji aprelinde prezident Saparmyrat Nyýazowyň iki raýatlyk düzgünini ýatyrmak barada kabul eden karary esasynda hereket etmek düzgünine geçdi. Ol düzgün boýunça 2003-nji ýyla çenli Russiýa Federasiýasynyň raýatlygyny alan adamlara tä 2012-nji ýylyň 31-nji dekabryna çenli öňki iki raýatlyk düzgüniniň ýöredilýänligi aýdylýar. Türkmenistanyň Daşary işler ministrligi bu düzgüni resmi metbugatda habar bermän, ony diňe Russiýanyň ilçihanasynyň işgärleriniň üsti bilen adamlara ýetirýär.
Iki raýatlyk pasporty bilen Orsýete uçýan ýolagçylar Aşgabadyň aeroportunda Döwlet migrasiýa gullugynyň işgärleri tarapyndan saklanyp ugransoň, olar türkmen resmilerinden bu barada degişli maglumatlary alyp bilmän, mejbury ýagdaýda Orsýetiň ilçihanasyna ýuz tutmaly bolýarlar. Ilçihananyň işgärleri ýolagçylary bu meselede özara türkmen-ors ylalaşygy bilen tanyşdyransoň, ýüze çykan kynçylyklar ýuwaş-ýuwaşdan çözlüp başlanýar.
Kanunyň gowşaklygynyň getirýän ýagdaýy
Emma aradan köp wagt geçmänkä, Döwlet migrasiýa gullugynyň aeroportdaky käbir işgärleri iki raýatlyk pasporty bilen barýan ýolagçylaryň garşysyna garakçylyk pirimlerini ulanmaga başlaýarlar. Olar pasport kontrollygyna gelen adamlaryň pasportlaryny alyp: “Iki raýatlyk ýoly bilen ýurduň daşyna çykmak gadagan. Eger bu baradaky düzgünler bilen tanşasyňyz gelse, prezidentiň ýörite görkezmesi bar” diýip, olary şol ýerdäki boş otaglara salyp, ýurduň daşyna çykmak isleseler, bir adam üçin 500-600 amerikan dollaryny özlerine nagt tölemelidiklerini aýdyp, adamlara azar berip başlaýarlar. Şeýle ýagdaýa uçran rus milletinden bolan aşgabatly bir zenan Swetlana öz başyndan geçirenlerini janygyp, gürrüň berdi.
Mundan başga-da, köp ýolagçylar türkmen Döwlet migrasiýa gullugynyň käbir işgärleriniň iş ýerlerinde özlerini gaty gödek alyp barýandyklaryny, pasport barlanlarynda öňlerindäki ýolagça jenaýatça çemeleşen ýaly çemeleşýändiklerini, gelin-gyzlar bilen iş salşanlarynda-da paýyş sözleri ulanmakdan gaýtmaýandyklaryny habar berýärler.
Türkmenistanyň hökümeti we onuň Daşary işler ministrligi täze zamanyň garakçylygyndan halky haçan dyndararka?
Döwlet Hojamedow aşgabatly synçynyň edebi lakamy. Bu blogdaky pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
Günbataryň we Gündogaryň arasynda sowuk uruş döwründen bäri emele gelen iň güýçli gapma-garşylygyň dowamynda Ýewropa we ABŞ Orsýetiň Ukraina el urmagy bilen baglylykda Moskwa garşylyk görkezýärler, emma bu sapar tanklar däl-de, bank hasaplary esasy ýarag hökmünde ulanylýar.
Ýewropa Bileleşigi we ABŞ Orsýete garşy ykdysady sanksiýalary, hatda Eýrana garşy sanksiýalara meňzeş ýiti çäreleri girizmäge garaşylmadyk derejede taýýarlyk bildirýärler.
Ýewropa Bileleşigi Orsýet bilen wiza we hyzmatdaşlyk boýunça özara gepleşikleri togtatdy hem Ukrainanyň “garaşsyzlygyna we territorial bütewiligine howp salýan” diýip hasaplanan orsýetli we ukrainaly käbir adamlara garşy wiza çäklendirmelerini girizdi.
Brýussel we Waşington sanksiýalaryň indiki tapgyrynyň has berk bolup biljegini duýdurdy.
11-nji martda ABŞ-nyň döwlet sekretary Jon Kerri Moskwa garşy sanksiýalaryň iňňän tiz girizilip bilinjegini aýtdy, şol bir wagtda-da Germaniýanyň kansleri Angela Merkel 13-nji martda Orsýetiň syýasy we ykdysady taýdan zyýan çekmek howpuň astyndadygyny aýtdy.
Global ykdysady baglanyşyk
Bu gapma-garşylyklaryň dowamynda Orsýetiň global ykdysadyýete aralaşandygy sebäpli, Moskwa garşy girizilen halkara sanksiýalar Günbatara hem ýaramaz täsir ýetirip biler. Emma analitikler Ýewropa Orsýetiň gazyna bil baglaýan hem bolsa, Orsýetiň Günbatar babatynda amala aşyryp biljek çäreleriniň çak edilişinden has az boljagyny aýdýarlar.
Ýewropa Orsýetiň nebiti we gazy üçin esasy bazar bolup durýar, nebit-gaz girdejileri bolsa Orsýetiň döwlet girdejileriniň esasy bölegini emele getirýär. Üstesine, Orsýetiň döwletiň gözegçiligindäki we hususy şirketleri Günbataryň banklarynyň maliýe serişdelerine daýanýarlar.
Waşingtonyň Halkara ykdysadyýeti boýunça Patterson Institutynyň baş bilermeni Andres Aslund şeýle diýýär: Orsýetiň maliýe merkezi Londondyr. Şeýle-de Orsýet häzirki wagtda global maliýe ýagdaýa örän garaşly. Biz muny 2008-nji ýylda Orsýetiň maliýe bazarynyň maýdan oktýabra çenli 80% çökmeginde gördük”.
“Bloomberg” agentliginiň habar bermegine görä, Orsýetiň kompaniýalary 2013-nji ýylda Günbataryň banklaryndan 58 milliard dollar karz alypdyr, ondan ozaky ýylda alnan karzyň möçberi 38 milliard dollar çemesi bolupdyr.
“Halkara Walýuta Fondunyň” maglumatyna görä, Orsýetdäki iri maýa goýujylaryň we Orsýetdäki maýa goýumlaryndan peýda görýänleriň arasynda Gollandiýa, Britaniýanyň Wirgin adalary, Bermud, Bahama adalary we Luksemburg bar. Maliýe operasiýalaryndan gelýän girdejiler örän uly bolansoň, olardan peýda görýänleriň köplenç syýasy täsiri hem uly bolýar.
Bu ýagdaýda bilermenleriň köpüsi Britaniýa we Germaniýa ýaly ýurtlaryň Orsýete garşy çynlakaý sanskiýalara garşy çykyş etmeginiň ahmaldygyny çak edýärler.
Berk çäreler
Emma soňky günler Waşingtonyň we Ýewropa döwletleriniň arasynda geçirilýän berk gepleşikler şeýle çaklamalary gowşatdy. 11-nji martda Ýewropa Parlamenti hakyky eýelerini görkezmezden işleýän kompaniýalaryň üstüni açmak we girdeji görýänleriň atlaryny köpçülige mälim etmek boýunça çäreleriň girizilmegini biragyzdan goldady.
Waşingtonda ýerleşýän Global maliýe integrasiýa atly hökümete degişli bolmadyk guramanyň metbugat wekili Klark Gaskoigne Britaniýanyň bu tagallalaryň öňünde barýandygyny belledi: “Beýik Britaniýa berk basyş edýär. Ol oktýabr aýynda kompaniýalaryň eýeçiligine degişli öz döwlet hasabyny ýöretjegini yglan edipdi”.
Orsýetiň resmileri özlerine garşy islendik çärelere özleriniň-de garşylykly çäre görmek bilen jogap berjekdigini mälim etdiler. Emma Orsýetiň Günbatara ykdysady taýdan zyýan ýetirmek ukybynyň ujypsyz bolmagy mümkin.
Dünýäniň energiýa bazaryndaky özgerişler we ABŞ-nyň tebigy gaz önümçiliginiň artmagy Ýewropanyň Orsýetiň gazyndan kesilmeginden uly zyýan çekmezligine esas döredýär.


text:
Penşenbe güni Gazagystanda protest aksiýalaryny geçirýän nebitçileriň müňlerçesi ýurduň dolandyryjy partiýasy bolan “Nur-Otan” partiýasynyň düzüminden çykýandyklaryny yglan etmek üçin, bu partiýanyň Janaozen şäherindäki baş edarasyna bardylar.
Protest geçiriji “OzenMunaýGaz” kompaniýasynyň işgärlerinden biri Roza Toretaýewa penşenbe güni partiýadan çykýandyklaryny yglan etmek üçin “Nur-Otan” partiýasynyň ofisine 3 müň töweregi nebitçiniň barandygyny aýtdy.
Gazagystanyň nebitçileri özleriniň bu çärelerini öz edýän talaplaryna “Nur-Otan” partiýasynyň hiç hili baş galdyrmandygy bilen baglanyşdyrýarlar.
Şu hepdäniň duşenbe güni bu nebitçileriň ýuristi Natalýa Sokolowa “sosial bulagaýçylyga meçew bermekde” aýyplanyp, sud tarapyndan 6 ýyl türme tussaglygyna höküm edildi.


text:
Hemmelere mälim bolşy ýaly, geçen ýylda Gyrgyzystanda ýüz beren wakalar sebäpli, ol ýeriň ýokary okuw mekdeplerine bilim almak üçin baran türkmen ýaşlarynyň ykbalyna uly ruhy zarba uruldy. Olaryň köpüsi okaýan okuwlaryna iberilmän, ýurtdan çykarylmady.
Okap ýören okuwlaryny mejbury ýagdaýda taşlamaly bolup, ruhy syndyrylan ýaşlaryň ykbaly soň hem ençeme sapar oýnaldy. Olara migrasiýa gullugynda rugsatnama berip, uçara bilet hem aldyrdylar. Soň bolsa edil uçaryň uçmaly wagty uçardan düşürip, alyp galdylar. Gyrgyzystana başga ýol bilen aşmak islänleriň ene-atalarynyň ýanyna gelip, «Eger çagalaryňyz ýene Gyrgyzystana gidäýse, elektrik toguňyzy, gazyňyzy keseris, özüňizi bolsa işden kowarys» diýip, haýbat atdylar.
Ene-atanyň işi — ýaşaýyş üçin çörek. Gazsyz, elektrik toksuz oturyp bolsa-da, ene-atalaryň aýlygyndan aýrylyp, ýaşap boljak däl. Şonuň üçin döwrüň syýasatynyň pidasy bolan ýaşlaryň örän köpüsi Gyrgyzystandaky okuwlardan ýüz öwürmeli boldular. Mälim bolşy ýaly, Gyrgyzystanda okap gelenleri Türkmenistanyň öz ýokary okuw mekdeplerine almagy-da gadagan etdiler.
Ýaşlyk hyjuwlaryna palta urlan çagalar bu günler öz öýlerinde bimany ýaşaýşy başdan geçirýärler. Häzir olaryň öňki betbagtçylyklarynyň üstüne ýene bir betbagtçylyk goşuldy. Olaryň ähli dokumentleri Gyrgyzystanda galdy. Ýagdaý howply bolansoň, olary poçta üsti bilen ibermeýärler. Ýaşlaryň özlerini hatda dokumentlerini getirmek üçin hem Gyrgyzystana goýbermeýärler. Ene-atalaryň köpüsi garry, köpüsi ýol tapanok. Tomsa çenli dokumentlerini alyp bilmänleri üçin geçen ýylyň tomusky synaglary döwründe Gyrgyzystanda okap gelen ýaşlar başga ýurtlaryň okuw jaýlaryna okuwa synanyşyp bilmän galdylar.
Ine, bu ýylyň tomsy-da ýetip gelýär. Ýöne dokumentler welin henizem Gyrgyzystanyň okuw mekdeplerinde ýatyr. Gyrgyzystanyň okuw jaýlaryndan dokumentlerini alyp bilmeýän ýaşlar biri-birlerine, tanyş-bilişlerine jaň edip, Gyrgyzystana gitjegi gözleýärler. Gyrgyzystana gitjek hem saňa dokument getirip berjekmi-bermejekmi, bu ýagdaý hem belli däl. Eger kimdir biri Gyrgyzystana gidip, dokumenti getirip bermäge razy bolaýanda-da, oňa ynanç haty hökmünde ençeme dokumentleri taýýarlap bermeli. Dokumentleri taýýarlap bereniňde-de, Gyrgyzystanyň ýokary okuw mekdepleriniň jogapkär adamlarynyň çem gelene türkmenistanly talybyň dokumentlerini berip goýberjek-goýbermejegem näbelli.
Gyrgyzystanda okap gelen ýaşlaryň ykbaly häzir «Hudaý urany pygamber hem hasasy bilen dürter» diýene bardy.
Ýakymsyz ýagdaýy döretmäge Türkmenistan ökdeledi. Ýöne adama haýyrly iş etmek welin, hiç kimiň kellesine gelenok. Gyrgyzystanda okap gaýdan ýaşlaryň ykbalyna badak atan ýolbaşçylar olara biraz kömek hem etjek bolmaly. Olaram Watanyň öz balalary ahyryn...Mysal üçin Bilim ministrliginiň özi ýaşlaryň Gyrgyzystanyň okuw mekdeplerinde galan dokumentlerini resmi ýagdaýda, hat üsti bilen alyp berip biler. Ýöne şeýle gowy başlangyç, haýsydyr bir meseläni gowulyk bilen çözmek türkmen ýolbaşçylarynyň hiç birinden çykmaýar. Sebäbi olar özbaşdak hereket edip bilenoklar.
Serdar Gulgeldiýew aşgabatly synçynyň edebi lakamy. Blogdaky pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
Anna güni Birleşen Milletler Guramasynyň gumanitar meseleler boýunça komissary Walerie Amos Siriýadaky ýagdaýlary “gumanitar heläkçilik” diýip atlandyrdy.
Bu barada BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşinde eden çykyşynda Walerie Amos 22 million ilatly Siriýada iki ýyl bäri dowam edýän içerki uruşlar sebäpli 4 milliondan gowrak adamyň öz ýaşaýan ýerlerini terk etmäge mejbur bolandyklaryny, şolardan 1 million 300 müňe golaýynyň bolsa başga ýurtlara bosgunlyga çykandyklaryny belledi.
Ol bu wakalarda adaty raýatlaryň we çagalaryň has köp ejir çekýändiklerini nygtady.
Walerie Amosyň bu hasabatynyň yzy bilen BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşi Siriýadaky konflikte dahylly ähli taraplary zorlukly çärelerden saklanmaklyga hem-de gumanitar guramalaryň ýurduň içinde iş alyp barmaklaryna ýol bermeklige çagyryp, beýanat kabul etdi.


text:
Türkmenistanyň Döwlet çeperçilik akademiýasynda diplom işlerini goramak tamamlandy žiwopis we grafika hünärleri boýunça açyk goraglara halk hudožnikleri, sungatda at gazanan işgärler we şekillendiriş sungatyny söýüjiler gatnaşdylar.
17-nji iýunda žiwopis kafedrasy tarapyndan stanok we miniatýura žiwopisine, teatr we kino žiwopisine degişli 12 iş hödürlendi. Diplom işleri sungat ýolunda ilkinji ädimleri ädýän ýaşlaryň çeper döredijilik ymtylyşlaryna göz ýetirmäge mümkinçilik berdi. Hudaýberdi Annaýewiň, Gylyç Tatowyň, Sapa Pürliýewiň, Arslan Gaýypowyň, Läle Akbaýewanyň stanok işleri realistik sungat akymynda ýerine ýetirilipdir. Umumylyklaryň bardygyna garamazdan, olarda ýaş zehinleriň özboluşly äheňi görünýär. Türkmen folklory bilen baglanyşykly miniatýura žiwopisine degişli işleriň temasynyň hem döwrebapdygyny bellemek gerek. Zehinli talyplar Akmyrat Rozyýew bilen Gülşat Annamyradowany türkmenleriň gadymdan belli milli toýlary özüne çekse, Döwran Geldibaýewi milli at üstündäki oýunlar gyzyklandyrýar. Rüstem Abdyllaýewiň, Hojaguly Hojagulyýewiň, Döwran Kulyýewiň, Şemşat Annamyradowanyň ýerine ýetiriş äheňleri dürli-dürli bolsa-da, olaryň işlerinde umumylaşdyrylan çeper keşbe ýykgyn etme duýulýar.
Stanok grafikasy, kitap we plokat sungaty ugruna degişli grafika hünäri boýunça ýerine ýetirilen diplom işleri hem özüne çekýär. Stanok grafikasynda Oguljahan Jumaýewanyň türkmen nusgawy şahyrlaryna bagyşlanan işleri aýratyn saýlanýar. Onuň işleri çyzyklaryň dürslügi, hyýaly oýlara baýlygy, tär ajaýyplygy, tehniki kämilligi haýran galdyrýar. Kakageldi Babaýewiň, Aýna Rahmanowanyň, Bezirgen Gurbannurowyň plakatlarynda materialdan ýerlikli peýdalanmak ukyby, temanyň çözgüdini tapmakdaky erkinlik, täsirleriň sadalygy we aýdyňlygy duýulýar. Nurana Açylowanyň, Begenç Orazowyň, Arzygül Ataýewanyň kitap bezegleri bolsa beýan ediş aýratynlygy bilen tapawutlanýar.
Ertesi gün “amaly-haşam sungaty” we “Sungaty öwreniş” kafedrasynyň uçurymlary öz ukyp-başarnyklaryny görkezdiler. Toparyň garamagyna hödürlenen zenan we at şaý-sepleri, gobelen we keramika işleri tomaşaçylaryň hiç birini biparh goýmady.
Döwlet synag topary bu ýylyň diplom işlerine ýokary baha berdi. Munuň özi çeperçilik akademiýasynyň täze hünärmenleri taýýarlamakdaky üstünliklerine guwanmaga haklydygyny görkezýär.
Türkmenistanyň Döwlet çeperçilik akademiýasynyň zehinli uçurymlarynyň diplom işleri bilen portalymyzyň okyjylary “fotoreportažlar” rubrikasy arkaly tanşyp bilerler.


text:
Azerbaýjanyň oppozisiýa partiýalary Bakuda rugsatsyz demonstrasiýa geçirdiler. Olar Bakuwyň merkezinde köpçülikleýin ýöriş geçirmäge rugsat bermeklerini häkimiýetlerden talap etdiler.
Onlarça aktiwist “Halk Palatasy” diýlip atlandyrylan topara goşulyp, duşenbe güni Bakuwyň merkezindäki meýdançada ýygnandylar we häkim Hajibala Abutalibowyň wezipesinden çekilmegini talap etdiler.
Polisiýa protestçileriň häkimlige barmaklarynyň öňüni aldy we ýörişe gatnaşan birnäçe aktiwisti tussag etdi.
Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň wekilleri bu gapma-garşylykly wakanyň şaýady boldular.
Bu waka şu aý “Halk Palatasy” tarapyndan geçirilen ikinji protestdir. Bu topar 22-23-nji maýda Bakuda geçirilýän “Ýewrowideniýe” aýdym bäsleşigine gabatlap, Azerbaýjanda adam hukuklarynyň bozulmagyna garşy köpçülikleýin protest geçirmegi planlaşdyrýar.
Mundan ozal häkimiýetler protestçilere Bakuwyň eteginde ýöriş geçirmäge rugsat beripdi.


text:
Sişenbe güni Eýranyň prezidenti Hassan Rohani iki günlük resmi sapar bilen Aşgabada barýar. Türkmenistanyň prezidentiniň çakylygy esasynda amala aşyrylýan bu saparyň dowamynda ikitaraplaýyn ylalaşyklaryň ençemesiniň baglaşyljakdygy habar berilýär.
Eýse, Eýranyň lideriniň edil häzirki günlerde Türkmenistana barmagyna nähili baha berip bolar? Resmi metbugatda habar berilmese-de, türkmen-owgan serhedinden gowuşýan goňşy ýurtlaryň howpsuzlygyna degişli soňky habarlaryň fonunda howpsuzlyk meseleleri maslahat edilip bilnermi? Azatlyk Radiosy bu soraglar bilen Russiýanyň Strategik barlaglary institutynyň analitigi Aždar Gurdowa ýüzlendi.
Azatlyk Radiosy: Aždar Aşyrowiç, siz Eýran prezidentiniň edil häzirki pursatda Türkmenistana sapar etmegine nähili garaýarsyňyz? Saparyň gün tertibinde, adaty diplomatik gatnaşyklardan başga, ýene haýsy meselelere garalyp bilner?
A.Gurdow: Adatça bolşy ýaly, goňşy döwletleriň arasyndaky gatnaşyklar diplomatiýanyň, we, umuman, halkara gatnaşyklarynyň esasy sütünleriniň biri bolup durýar. Bu babatda Türkmenistan-da, Eýran-da kadadançykma däl.
Iki ýurduň arasynda uzyn, şol sanda suw we gury ýer serhedi bar. Gürrüňini edýän bu iki döwletimiz özara hyzmatdaşlyk etmän bilmez. Olaryň sowet döwründen bäri dowam edip gelýän dürli ugurly özara hyzmatdaşlygy bar.
Emma, çakym çak bolsa, soňky döwürde bu gatnaşyklar gowşap başlady. Geliň, ykdysadyýeti alyp göräýeliň. Bilşimiz ýaly, Türkmenistandan Eýrana iki sany gazgeçiriji magistral – biri ýurduň günbataryndan, beýlekisi hem günortasyndan – çekildi.
Bu trubogeçirijilerden Eýrana türkmen gazy üznüksiz akdyrylýardy. Emma geçen ýyl, statistikanyň görkezişi ýaly, bu iki gazgeçirijiden diňe 5 milliard m3 türkmen gazy akdyrylypdyr. Bu san hem gazgeçirijileriň göz öňünde tutulan ukybynyň üçden biri diýmekdir. Garaz, Eýran türkmen gazyndan ýüz öwrüp başlady. Tähranyň bu ugruny mundan beýläk hem dowam etjekdigini aýdyp bolar.
Türkmenistan üçin bu oňaýsyz bir alamatdyr. Sebäbi ýurt býujet serişdelerini doldurmakda kynçylyk çekýär. Ýurtda sosial ähmiýetli çäreleriň, men benziniň we elektroenergiýanyň bahalaryny göz öňünde tuýaryn, kemeldilmegi hem ýöne ýere däl bolsa gerek.
Azatlyk Radiosy: Aždar Aşyrowiç, soňky wagtlar türkmen-owgan serhedinde howpsuzlyk şertleriniň ýaramazlaşandygy barada maglumatlar gelip gowuşýar. Türkmenistan bilen serhetleşýän Eýran hem Owganystan bilen serhetleşýär. Bu barada resmi maglumatda hiç zat aýdylmasa-da, siziň pikiriňizçe, saparyň dowamynda howpsuzlyk meseleleri maslahat edilermi?
A.Gurdow: Häzirki saparyň dowamynda howpsuzlyk meseleleriniň hem maslahat ediljekdigine garaşyp bolar. Emma, bu ýerde ýene bir ýagdaý bar. Meniň pikirimçe, bu mesele [türkmen-owgan serhedindäki ýagdaý] habar serişdeleri tarapyndan çişirilip görkezilýär.
Owganystanyň demirgazygyndan Türkmenistana girmekçi bolýan söweşiji toparlaryň bardygy baradaky maglumatlary tassyklap biljek hiç hili düýpli deliller ýok. Hawa, serhetde käbir ýagdaýlar ýüze çykdy, hawa, şol sebitlerde “Yslam döwleti” diýilýäniň hem gara baýdaklary galgadyldy... Emma, umumy ýagdaýa seredenimizde, ol ýerdäki söweşijileriň sany çäkliligine galýar.
Meniň pikirimçe, bu alnyp barylýan uly geosyýasy oýunlardan gelip çykýan bir ýagdaý. Kimdir biri – men anyk atlary agzap durmaýyn, her kim hem meniň kimi göz öňünde tutýanymy bilýändir – sebitde dartgynlylygy döretjek bolup tagalla edýär.
Azatlyk Radiosy: Sebäp?
A.Gurdow: Onuň sebäbi şu: türkmen-owgan serhediniň golaýynda, Türkmenistan tarapda uly möçberdäki tebigy gaz gorlary bar. Ol ýerden hem Hytaýa gaz akdyrylýar. Men kimdir biri dartgynly ýagdaýlary döredip, Hytaýyň ösmegine päsgel berjek bolýarmyka diýýärin. Şeýtmek bilen, Transkaspi proýektine hem böwet bolnup, Ýewropa Bileleşigine hem ýaramaz täsir ýetirmäge synanyşylýar.
Azatlyk Radiosy: Türkmen-owgan serhedinde dartgynly ýagdaýlar ýüze çykaýanda, Eýran Türkmenistana nähili hemaýat edip biler? Aslynda bu ugurda haýsydyr bir kömek edermi?
A.Gurdow: Men bu ugurdan howatyrlanmalar gereginden artyk çişirilen diýlen pikire ýykgyn edýändigimi ýene bir gezek ýatlatmakçy. Bu ugurda Tähranyň roly barada aýdylanda, Owganystanyň günbatar we günbatar-demirgazyk sebitleriniň uly bölegi Eýranyň täsiri astyndaky regionlar.
Eger-de bu sebitlerde nähilidir bir dartgynly ýagdaý ýüze çyksa, Eýranyň gyrada durjakdygyny aýdyp bolmaz. Sebäbi biz Tähranyň beýleki konfliktli regionlarda nähili hereket edýändigini görýäris. Men Yragyň şaýy sebitlerini göz öňünde tutýaryn.
Eýranyň harbylarynyň we "Rewolýusiýanyň sakçylary" atly harbylaşdyrylan bölümleriniň bu ýerlerde "Yslam döwleti" atly toparyň söweşijilerine garşy uruş alyp barýandygy indi hiç kim üçin syr däl.
Bu ýagdaý bolmawersin, emma türkmen-owgan serhedinde çaknyşyklar ýüze çykyp, Aşgabat hem kömek sorap Eýrana ýüz tutaýsa, onda men Tähranyň “ýok” diýmejekdigine ynanýaryn.


text:
Demirgazyk Koreýanyň resmi metbugatynyň maglumatyna görä, ýurduň harby goşunynyň Baş ştabynyň ýolbaşçysy general Li Ýoň Ho wezipelerinden boşadylypdyr.
Häkimiýet başyndaky Işçiler partiýasynyň bu barada beren gysga maglumatynda Liniň wezipesinden gitmegine onuň “saglyk ýagdaýynyň sebäp bolandygy” aýdylýar.
Ýurtda iň täsirli ýolbaşçy hasaplanýan 70 ýaşyndaky syýasatçynyň nähili kesel bilen keselländigi we onuň ornuna kimiň bellenilýändigi aýdylmaýar.
Maglumata görä, Li Ýoň Ho ähli wezipelerinden, şol sanda ýeke-täk Işçi partiýasynyň ýolbaşçy agzalygyndan hem boşadylypdyr.
Li Ýoň Ho Demirgazyk Koreýanyň harby goşunyna 2009-njy ýyldan bäri ýolbaşçylyk edip gelýärdi we ýurduň häzirki lideri Kim Çen Ynyň golaý ýarany hasaplanýardy.


text:
Ynsan hukuklarynda gowy görkezijileri bilen tanalmaýan Gazagystanyň ÝHHG-ä ýolbaşçy saýlanmagy bu halkara guramasynyň öz missiýasy bilen baglanyşykly käbir soraglary döredýär. Şu meseleler barada ÝHHG-niň ozalky ýolbaşçysy bolan Finlandiýanyň Daşary işler ministri Aleksander Stubb bilen Azatlyk Radiosy ýörite söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Jenap Stubb, Gazagystan ozalky Sowet döwletlerinden ilkinji bolup ÝHHG-ä ýolbaşçylyk wezipesine girişýär. Siz Gazagystandan şu ugurda nämelere garaşýarsyňyz?
Aleksander Stubb: Meniň pikirimçe, bu ugurda gowy täzeliklerem bar, ýaramaz täzeliklerem. Gowy täzelik, gürrüňsiz, ilkinji gezek Merkezi Aziýa ýurdunyň ÝHHG-ä ýolbaşçylyk edýänligidir.
Meniň pikirimçe, simwoliki taýdan bu örän möhüm waka. Şeýle hem, meniň pikirimçe, Gazagystanyň häkimiýetleri bu waka örän gowy taýýarlyk gördüler. Gazagystanyň bu roly baradaky biziň umumy garaýşymyz pozitiw, ýöne, geliň, gowusy «kitaba» entek onuň daşky jilti boýunça baha bermäliň.
Şol bir wagtyň özünde-de, ÝHHG-niň iş alyp barýan köp meseleleri boýunça, hususan-da, söz azatlygy, saýlawlar we ynsan hukuklary ýaly ugurlar boýunça Gazagystanda çözülmeli meseleleriň hem bardygy hiç kim üçin gizlin zat däl. Şoňa görä, bu meselelerde Gazagystanyň öz alyp barýan işleriniň hem berk gözegçilik astynda boljakdygyny bellemelidiris. Hut şu nukdaýnazardan bu özboluşly bir täze ýolbaşçylykdyr. Ýöne, geliň, muňa biraz garaşyp, soň baha bereliň.
Azatlyk Radiosy: Ýakynda Merkezi Aziýa regiony barada ýaýradylan hasabatda bu regiondaky «awtoritar režimler öz şahsy bähbitlerini iň öňdäki orunda goýýarlar we özleriniň halkara hyzmatdaşlyklaryny hem şu maksada gulluk etdirmek ugrunda hereket edýärler» diýlip bellenipdir. Siz şu bildirilýän aýyplama Gazagystana we onuň ÝHHG-däki ýolbaşçylyk roluna degişli diýip hasaplamaýarsyňyzmy?
Aleksander Stubb: Meniň çakymça, Günbataryň demokratik we kanunçylyga eýerýän nukdaýnazaryndan, elbetde, Merkezi Aziýanyň ýurtlaryndan hiç birem kemçiliksiz däl. Ýöne şol bir wagtyň özünde-de mundan ençeme ýyl ozalkylar bilen deňeşdirilende, bu ýurtlardaky ýagdaýlaryň häzir has gowulanandygyny we olaryň ozalkylardan has gowy iş alyp barýandyklaryny men arkaýyň aýdyp biljek.
Elbetde, bu prosesleriň esasynda düýpli özgerişliklere ýetmek üçin uzak wagt gerek. Bu özgerişlikler adamlara zorluk bilen dakylmaly däl ýa-da ýokardan aşak görkezme boýunça geçirilmeli däl ahyryn. Biz oňa ädimme-ädim ýetmeli. Elbetde, şol bir wagtyň özünde-de men öz düýpli prinsiplerimize gezek gelende, orän talapgär bolmaly diýip, pikir edýärin. Şeýlelikde häzirki alyp barýan syýasatymyz – ÝHHG-niň bu ýurtlar bilen iş salşylanda ulanýany özboluşly ýumşak güýç ulanma ýaly bir zat.
Azatlyk Radiosy: Jenap Stubb, käbir analitikler häzirki wagt ÝHHG-niň uly kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolandygyny we gymmatlyklara eýermek meselesinde guramanyň öz içinde özboluşly bir boşlugyň emele gelendigini aýdýarlar. Siziň pikiriňizçe, hakykatdanam guramada şeýle boşluk barmy we, eger bar bolsa, bu problemany çözmek ÝHHG-niň hötde gelip biljek meselesimi?
Aleksander Stubb: Gymmatlyklar meselesinde boşlugyň bolmagy mümkin. Meniň pikirimçe, bu meselede analitikler mamla. Şol bir wagtyň özünde-de biz bu guramanyň Kanadanyň günbataryndaky Wankuwer şäherinden başlap, Orsýetiň uzak gündogaryndaky Wladiwostok şäherine çenli giň territoriýany öz içine alýandygyny we 56 ýurdy özüne birikdirýändigini hem unutmaly däldiris. Şu nukdaýnazardan, ÝHHG-däki gymmatlyklar boşlugy, aýdaly, Birleşen Milletler guramasyndaky boşlukdan uludyr diýen garaýyş bilen men hiç haçan ylalaşyp bilmerin. Sebäbi 195 ýurdy öz içine alýan BMG-däki gymmatlyklar boşlugy bizdäkiden has uludyr.
Elbetde, beýleki tarapdan, umumy gymmatlyklary tapmak ugrunda tagalla etmek ÝHHG-niň esasy maksatlaryndan biri bolup durýar. Şu nukdaýnazardan ÝHHG-de üç sany esasy gymmatlyklar toplumynyň hemişe saklanmalydygynyň yzygiderli nygtalmagy örän möhüm bolup durýar. Şol gymmatlyklar toplumyndan biri demokratiýa, ynsan hukuklary we kanunçylyk häkimiýeti bilen iş salyşýar. Gymmatlyklaryň ýene bir toplumy howpsuzlyk bilen iş salyşýar. Ýene biri bolsa ykdysadyýet we daşky sreda bilen iş salyşýar. Gymmatlyklaryň bu üç toplumynyň üçüsem möhümdir. Ýöne şol bir wagtyň özünde-de guramanyň agzalarynyň hemmesiniň Jeffersonyň ýa-da Ýewropanyň demokratiýasyna eýerýän ýurtlar däldigine hem düşünmelidiris.