text:
* 15-24- ýaşyndaky göwreli aýallaryň AIW/AIDS bilen keselleýjiligi
* Yokary hünär taýýarlykly saglygy goraýyş işgärleriniň gatnaşmagynda çaga dogluşynyň paýy
* Gyzamyga garşy sanjym edilen 2 yaşdan kiçi çagalaryň paýy
*Gowulandyrylan suw çeşmesi/ howpsyz agyz suwy elýeterli bolan ilatyň paýy
* Nejesatlary aýyrmagyň arassaçylyk serişdeleri elýeterli bolan ilatyň paýy
*Ene ölümiiniň derejesi
* Kontrasepsiýadan peýdalanmagyň koeffisiýentinde prezerwatiwden peýdalanmagyň paýy
* AIW/AIDS barada her taraply bilimli bolan 15-24 ýaşyndaky adamlaryň paýy
*AGTB garşy sanjym edilen 1 ýaşa çenli çagalaryň paýy
* 15-19 ýaşyndaky eneleriň çaga dogryş koeffisiýenti
* Kontrasepsiýa usullary barada ilatyň habardarlygy
*Fertilligiň derejesi
15-24-ýaşyndaky göwreli aýallaryň AIW/AIDS bilen keselleýjiligi
Umumy maglumat:
Теmasy:
Saglyk we iýmit
Indikatoryň ady:
15-24-ýaşyndaky göwreli aýallaryň AIW/AIDS bilen keselleýjiligi
Ölçeg birligi:
Müňe
Ölçegiň görnüşi:
Göterim gatnaşygy
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy:
FoC (Ugur 1), CCA, IÖHK , MÖM ( 6 Maksat, 7 Wezipe, 18 Indikator)
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
AIW-iň duş gelmeginiň ähli täze hadysalarynyň ýarsyna golaýy 24 ýaşyndaky ýa-da ondan ýaşrak adamlaryň arasynda duş gelýär. Bäbeklere we 15 ýaşa çenli çagalara AIW-iň ýokuşmagynyň 90%-i wirusyň çaga ejesinden göwreli wagtynda, dogran wagtynda we ene süýdi bilen emdiren wagty geçmegi bilen bolup geçýär. Muňa dünýäniň köp ýurtlarynda ileri tutulýan saglygy goraýyş gulluklarynyň mätäçlik çekýän çäklendirilen döwlet serişdeleriniň uly bölegi harçlanylýar.
Kesgitleme:
15-24-ýaşyndaky göwreli aýallaryň AIW/AIDS bilen keselleýjiligi – bu AIW üçin ganynyň seljerişi oňyn netije beren 15 – 24-ýaşyndaky göwreli aýallaryň göterimi.
Öňde baryjy gurama:
Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasy we BMG-nyň AIW/AIDS boýunça Birleşen Maksatnamasy.
Zerur bolan maglumat çeşmeleri:
Göwreli aýallarda AIW boýunça maglumatlar aýallar göwreli wagty başga maksatlar üçin aýallardan alynýan ganyň galyndylarynyň seljerişiniň netijelerinden ýygnalýar. Synaglar adaty gözegçilik wagty alnan antenatal klinikalardan gelýär.
Milli maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmeleri:
Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi. Döwürleýinligi – ýyllyk.
Halkara we milli hasabatlylyk : BMG, BSGG, Türkmenistanyň saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi.
Bellik:
Dünýäde ähli ene ölümleriniň dörtden üç bölegi çaga dogrulan wagty we göniden-göni çaga dogrulandan soňky döwürde bolup geçýär. Her bir çaga dogrulanda akuşerçilik endikleri bolan ýokary hünär derejeli saglygy goraýyş işgäriniň gatnaşmagy we gaýragoýulmasyz kömegiň talap edilýän ýagdaýlarynda çaga dogurýanlary saglygy goraýyş edarasyna ugratmak üçin ulagyň bolmagy eneligiň howpsuzlygynyň ýeke-täk aýgytly şerti bolup durýar.
Ýokary hünär taýýarlykly saglygy goraýyş işgärleriniň gatnaşmagynda çaga dogluşynyň paýy
Umumy maglumat:
Теmasy:
Saglyk we iýmit
Indikatoryň ady:
Ýokary hünär taýýarlykly saglygy goraýyş işgärleriniň gatnaşmagynda çaga dogluşynyň paýy
Ölçeg birligi:
Göterim
Ölçegiň görnüşi:
Göterim gatnaşygy
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy:
FoC (Ugur 1), IÖHK, CCA, MÖM ( 5 Maksat, 6 Wezipe, 17 Indikator), MICS3
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
Bu indikator çaga dogrulanda göwreli aýallara seredilişiniň şunuň ýaly elýeterli bolmagyny üpjün etmekde saglygy goraýyş ulgamynyň mümkinçilikleriniň gytaklaýyn ölçegi bolup durýar we çaga dogrulanda ýokary derejeli kömekden peýdalanmak boýunça gündelik maglumaty berýär.
“Çagalaryň ýaşaýşy üçin ýaramly dünýä” resminamasynda öňde goýlan maksatlaryň biri hem çaga dogrulanda aýallara çalt we gymmat bolmadyk ýokary derejeli hyzmatlaryň elýeterliligini üpjün etmekden ybarat . Bu ýerde ýokary hünär derejeli hyzmatlary ýerine ýetirmek bilen çaga dogrulyşynyň paýy we saglygy goraýyş edarasy şertlerinde çaga dogrulyşynyň paýy görkeziji bolup durýar. Çaga dogrulanda ýokary hünär derejeli hyzmatlary ýerine ýetirmegiň görkezijisi MÖM- da bellenen 1990-2015-nji ýyllar aralygyndaky döwürde ene ölümçiligini dörtden üç esse azaltmak maksadyna ýetmegiň gidişiniň monitoringi üçin hem peýdalanylýar.
Kesgitleme:
Bu tejribeli saglygy goraýyş işgäriniň gatnaşmagynda görkezilen döwürde çaga dogrulyşynyň şol döwürde çaga dogrulyşynyň umumy sanyna göterimde möçberini görkezýär. Ýokary hünär derejeli saglygy goraýyş işgärleriniň sanyna bolmalysy ýaly taýýarlananlar we degişli enjamy we dermanlary bar bolanlar girýär. Eger gysgaça taýýarlyk kursuny geçen bolsa-da, adaty gatnaşýanlar hasap edilmeýär.
Öňde baryjy gurama:
BMG: BSGG, ÝUNISEF, IG
Zerur bolan maglumat çeşmeleri:
Tejribeli saglygy goraýyş işgäriniň gatnaşmagynda çaga dogrulyşynyň möçberi barada maglumatlary Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi tarapyndan yzygiderli ýygnalýan hasabat maglumatlaryndan almak bolýar. Ýöne diri doglan çagalaryň sany barada maglumatlary raýat ýagdaýynyň namalarynyň bellige alyş ulgamyndan almak bolýar. Standart hyzmat edilişinde ýazgylara esaslanýan maglumatlar sanawjy üçin maglumat berse-de, adatça doly däl ýazgylar bilen baglanyşykly meseleler bolýar we olara hususy saglygy goraýyş edaralaryndan maglumatlar girizilmeýär. Eger şeýle maglumatlar ýok bolsa, ýa-da olaryň hili pes bolsa, şu maglumaty ýygnamak üçin öý hojalyklarynyň gözegçiliginiň, hususan-da DHS we MICS maglumatlaryndan peýdalanmak bolýar.
Milli derejede maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmeleri:
Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi, Saglygy goraýyş-Demografiýa gözegçiligi ( 2000 ýyl), MICS3 (2006 ý.).
Halkara we milli hasabatlylyk : BMG, Türkmenistanyň saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi.
Bellik:
Dünýäde ähli ene ölümleriniň dörtden üç bölegi çaga dogrulan wagty we göniden-göni çaga dogrulandan soňky döwürde bolup geçýär. Her bir çaga dogrulanda akuşerçilik endikleri bolan ýokary hünär derejeli saglygy goraýyş işgäriniň gatnaşmagy we gaýragoýulmasyz kömegiň talap edilýän ýagdaýlarynda çaga dogurýanlary saglygy goraýyş edarasyna ugratmak üçin ulagyň bolmagy eneligiň howpsuzlygynyň ýeke-täk aýgytly şerti bolup durýar.
Şu indikator boýunça maglumat almak üçin ýüzlenmek
Türkmenistanyň SG we DSM, MICS – 3, (2006 ýyl).
Gyzamyga garşy sanjym edilen 2 ýaşdan kiçi çagalaryň paýy
Umumy maglumat:
Теmasy:
Saglyk
Indikatoryň ady:
Gyzamyga garşy sanjym edilen 2 ýaşdan kiçi çagalaryň paýy
Ölçeg birligi:
Göterim
Ölçegiň görnüşi:
Proporsiýa, göterim gatnaşygy
Toparlara bölmek/Derejesi:
Bu indikator regional we milli derejelerde hem-de jyns – ýaş toparlary boýunça işlenip taýýarlanylýar.
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy :
FoC (Ugur 1), I, CCA, MÖM ( 4 Maksat, 5 Wezipe, 15 Indikator), MICS – 3
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
Indikator ýurtda çagalaryň saglygyny goramak ulgamynyň gurşap alyşyny we hilini görkezýär. Immunizasiýa – 5 ýaşa çenli çagalaryň arasynda ölümçiligi azaltmak boýunça işleriň düýpli düzüji bölegi bolup durýar. Ösüp barýan ýurtlarda Hökümetler gyzamygyň we difteriýanyň, gökbogmanyň we bürmäniň garşysyna sanjymy adatça saglygy goraýşyň esasy toplumynyň bölegi hökmünde maliýeleşdirýärler. Sanjym arkaly öňi alynýan bu çaga keselleriniň arasynda gyzamyk çaga ölümiiniň esasy sebäbi bolup durýar.
Kesgitleme:
Gyzamyga garşy iň bolmanda bir sanjym edilen 2 ýaşdan kiçi çagalaryň paýy
Öňde baryjy gurama:
ÝUNISEF we BSGG
Zerur bolan maglumat çeşmeleri:
Sanjym bilen gurşalyp alyş barada maglumatlar iki sany esasy çeşmeden alynýar: Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň yzygiderli hasabatlary we öý hojalyklarynyň gözegçiliginiň maglumatlary. Taýýar maglumatlar ýurtlaryň köpüsinde, iň bolmanda milli derejede, sanjymyň milli maksatnamalarynda bar. Iň ýaýran çeşmeler – edilen sanjymlar barada her ýyllyk hasabatlar we milli gerimdäki gözegçilikler.
Milli maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmeleri:
Maglumaty hemişe döwlet sanjym maksatnamalaryndan almak bolýar. Sanjym barada maglumatlar her çärýekde tabşyrylýar. Sanjym bilen gurşalyp alyş boýunça maglumat iki sany esasy çeşmä esaslanýar: SG we DSM-niň yzygiderli hasabatlary we öý hojalyklarynyň gözegçiliginiň maglumatlary.
Halkara we milli hasabatlylyk : BMG, BSGG, ÝUNISEF, BMG IG, Türkmenistanyň saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi.
Bellik:
Sanjym edilişi boýunça maglumatlaryň anyklygyny ýokarlandyrmak üçin edilýän tagallalary sanjym kartoçkasynyň jikme-jik öwrenilmegine gönükdirmeli. Bulardan başga-da, saglygy goraýyş edaralaryndan alynýan maglumat hem barlanylmaly.
Şu indikator boýunça maglumat almak üçin ýüzlenmek
Türkmenistanyň saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi, MICS – 3 (2006 ýyl).
Gowulandyrylan suw çeşmesi /howpsuz agyz suwy elýeterli bolan ilatyň paýy
Umumy maglumat:
Теmasy:
Saglyk we iýmit
Indikatoryň ady:
Gowulandyrylan suw çeşmesi/howpsuz agyz suwy elýeterli bolan ilatyň paýy
Ölçeg birligi:
Göterim
Ölçegiň görnüşi:
Proporsiýa, göterim gatnaşygy
Toparlara bölmek/Derejesi:
Bu indikator regional we milli derejelerde işlenip taýýarlanylýar, mundane başgada, çäkler boýunça: şäher ýerleri we oba ýerleri.
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy:
FoC (Ugur 1), IÖHK, CCA, MÖM ( 7 Maksat, 10 Wezipe, 30 Indikator), MICS – 3
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
Howpsuz agyz suwunyň we ýönekeý sanitariýanyň elýeterliligi – saglygy goraýşyň ilkinji aýrylmaz bölegi we bäbek hem çaga ölümçiligini azaltmakda üstünligiň girewi. Ol şeýle-de adamyň esasy hukuklarynyň biri bolup durýar. Onuň
bilimi we garyplygy goşmak bilen, beýleki durmuş-ykdysady häsiýetnamalar bilen baglanyşygy ony adam ösüşiniň hemme taraplaýyn indikatory edýär.
Kesgitleme:
Gowulandyrylan suw çeşmesi durnukly elýeterli bolan ilatyň paýy – bu içmek üçin suw üpjünçiliginiň aşakdaky görnüşleriniň birinden peýdalanýan ilatyň göterimi: suw geçiriji, jemgyýetçilik krany, guýy ýa-da nasos, berkidilen guýy, bronlanan çeşme ýa-da ýagyş suwy. Maşynlar bilen satylýan suw, çüýşelerdäki suw, sisternalar ýa-da bronlanmadyk guýylar we çeşmeler gowulandyrylan suw çeşmelerine girmeýär. Suwuň elýeterliligi «gowulandyrylan» suw çeşmesinden peýdalanýan ilatyň göterimi bilen ölçelýär, sebäbi «howpsuz» standart ylmy kesgitleme ýurtlaryň köpüsinde peýdalanmak üçin oňaýsyz.
Howpsuz suwuň elýeterliligi ýaşalýan ýerde ýa-da ýaşaýyş jaýyndan oňaýly aralykda howpsuz suw bilen üpjünçiligiň degişli serişdesi elýeterli bolan ilatyň göterimine degişli. 2000-nji ýylda Suw üpjünçiliginiň Bahalandyrmasy barada Global Hasabat ýaşaýyş jaýyna müň metrden köp bolmadyk aralykda bir günde ilatyň adam başyna 20 litr suwy ýerlikli elýeterlilik diýip kesgitleýär (BSGG we ÝUNISEF, 2000 ý.).
Öňde baryjy gurama:
Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasy
Zerur bolan maglumat çeşmeleri:
Iki maglumat çeşmesi bar: 1) аdministratiw we infrastruktura maglumatlary, täze we bar bolan üpjünçilik serişdeleri barada habar berýär, we 2) ýaşaýyş derejesini ölçemek boýunça Köp görkezijili Klasterleýin Syny öz içine alýan öý hojalyklarynyň gözegçilikleriniň maglumatlary.
Milli maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmeleri:
2000-nji ýylyň Demografik Hasabaty, MICS-3, 2006 ýyl, şeýle hem Türkmenistanuşyň Statistika baradaky döwlet komiteti. Indikator üçin zerur goşmaça maglumat ilatyň ýaşaýyş derejesiniň gözegçiliginiň maglumatlary esasynda alnyp bilner.
Bellik:
Göwnejaý aralykda suwuň bar bolmagy howpsuz suwuň barlygynyň alamaty Öý hojalyklary, eger olaryň el nasoslary döwlen bolsa ýa-da adam hakykatda nasosyň ýanyna baryp bilmese-de, suw elýeterli diýlip bellenip bilner. Howpsuz agyz suwunyň kesgitlemesi wagtyň geçmegi bilen üýtgedi we häzire çenli ýurduň içinde standartlarda, meselem «göwnejaý elýeterlilik» üçin aralykda entek tapawut bar. Bu indikatory howpsuz agyz suwy elýeterli bolmadyk adamlaryň göterim gatnaşygy hökmünde hem görkezmek bolardy.
Bu indikator üçin maglumatlary milli demografik görkezijileriň kömegi arkaly almak gerek. Emma halkara deňeşdirmelerini geçirmek üçin peýdalanylyp bilinjek maglumatlary ýygnamak maksady bilen şu indikatory emele getirmek üçin peýdalanylýan meselelere aýratyn üns bermeli.
Şu indikator boýunça maglumat almak üçin ýüzlenmek
Gurbansoltan eje adyndaky Enäniň we çaganyň saglygyny goramak boýunça ylmy-kliniki merkez (EÇSGYKM), Türkmenistanyň saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi, we ORC Macro. 2001, Тürkmenistanyň DHS 2000 ý., Kalwerton, Мerilend, ABŞ: EÇSGYKM we ORC Macro.
BSGG we ÝUNISEF, 2000 ý., 2000-nji ýylda Suw üpjünçiliginiň we sanitariýanyň Bahalandyrmasy barada Global Hasabat, Suw üpjünçiligi we sanitariýa boýunça BSGG we ÝUNISEF Birleşdirilen Geňeşi, Ženewa we Nýu-Ýork, MICS – 3, 2006 ýyl.
Nejasatlary aýyrmagyň arassaçylyk serişdeleri elýeterli bolan ilatyň paýy
Umumy maglumat:
Теmasy:
Saglyk we iýmit
Indikatoryň ady: Nejasatlary aýyrmagyň arassaçylyk serişdeleri elýeterli bolan ilatyň paýy
Ölçeg birligi:
Göterim
Ölçegiň görnüşi:
Göterim gatnaşygy
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy:
FoC (Ugur 1), CCA, MÖM ( 7 Maksat, 10 Wezipe, 31 Indikator), MICS-3
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
Bu indikator – durnukly ösüşi, aýratyn-da adam saglygyny bahalandyrmak üçin zerur bolan esasy görkezijidir. Lagym arkaly aýyrmagyň şeýle serişdeleriniň elýeterliligi – nejasat gelip çykma töwekgelçiligini we onuň bilen baglanyşykly keselleriň ýygylygyny azaltmagyň esasy şertidir. Onuň beýleki durmuş-ykdysady häsiýetnamalar bilen baglanyşygy we onuň umumy gigiýena we ýaşaýşyň hiline täsiri ony adam ösüşiniň hemme taraplaýyn indikatory edýär. Eger ol geografik, durmuş we ykdysady ölçegler boýunça bölünse, ol deňsizligiň görnüp duran subutnamasy bolup durýar. Gowy arassaçylyk hem şäher hem oba ýerleri üçin möhüm, ýöne taşlandylardan gaça durmak kyn bolan oba ýerlerinde töwekgelçilik güýçliräk.
Kesgitleme:
Ýaşaýan ýerinde ýa-da goşmaça salnan jaýynda lagym ulgamyna birikdirilen hajathana bar bolan, islendik ýuwulýan beýleki hajathana bolan, kämilleşdirilen ýa-da adaty hajathana bolan ilatyň paýy. Şeýle lagym arkaly aýyrmak “Arassaçylyk serişdesi adam nejasatlaryny adamlardan, haýwanlardan, ekinlerden we suw çeşmelerinden daşlaşdyrýan gurluş” hökmünde kesgitlenilýär. Laýyk serişdeler ýönekeý, ýöne goragly hajathanalardan lagymly ýuwulýan hajathanalara çenli bolýar. Şu serişdeleriň ählisiniň netijeli bolmagy üçin olar dogry gurlan bolmaly we dogry hyzmat edilmeli.
Öňde baryjy gurama:
Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasy
Zerur bolan maglumat çeşmeleri:
Bu indikator ýurtlaryň köpüsinde ilat ýazuwlaryndan we gözegçiliklerden peýdalanmak bilen, milli we sub-nasional derejelerde yzygiderli ýygnalýar. Sanitariýa bilen gurşalyp alnyşyň has ygtybarly hasaplamasynyň bolmagy üçin iki görnüşli esasy maglumat çeşmesi bolmaly: täze we bar bolan serişdeler barada habar berýän administratiw ýa-da infrastruktura maglumatlary, öý hojalyklarynyň milli gözegçiliginiň belli bir görnüşinden ugur alýan ilat boýunça maglumatlar.
Milli maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmeleri:
Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň administratiw hasabatynyň maglumatlary. Indikator üçin zerur bolan goşmaça maglumat ilatyň ýaşaýyş derejesiniň gözegçiliginiň maglumatlarynyň esasynda alnyp bilner, MICS – 3, 2006 ýyl.
Halkara we milli hasabatlylyk : BMG, ÝUNISEF, BMG IG, BSGG, Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti.
Bellik:
Lagym desgalarynyň bar bolmagy köplenç desgalaryň dogry ulanylmagynyň subutnamasy hökmünde peýdalanylýar. Emma öý hojalygynyň lagym desgasy bolup, ýöne bu desga şeýle bir gowy ýagdaýda däl bolup biler ýa-da zerur bolan arassaçylyk seresapçylygy bolmazdan peýdalanylyp bilner.
Bu indikator kämilleşdirilen lagym desgasy elýeterli bolmadyk adamlaryň göterim gatnaşygy hökmünde aňladylyp bilner.
Bu maglumat gözegçilikleriň kömegi arkaly aňsat ýygnalýar, şu indikator bilen baglanyşykly mesele geljekki demografik gözegçiliklere goşulmaly.
Ene ölümiiniň derejesi
Umumy maglumat:
Теmasy:
Saglyk we iýmit
Indikatoryň ady:
Ene ölümiiniň derejesi
Ölçeg birligi:
Ýüz müňe
Ölçegiň görnüşi:
Gatnaşyk
Toparlara bölmek/Derejesi:
Bu indikator regional we milli derejelerde, ýaşlary boýunça işlenip taýýarlanylýar
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy:
IÖHK, CCA, MÖM ( 5 Maksat, 6 Wezipe, 16 Indikator), FoC (Ugur 2), MICS-3
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
Ene ölümiiniň derejesi enäniň saglygynyň goralmagyny üpjün etmekde ösüşi ölçeýär. Ene ölümçiligini azaltmagyň halkara jemgyýetçiliginiň maksatlary bilen bitewiligi onuň adam we durmuş ösüşiniň görkezijisi hökmünde möhümdigini görkezýär. Ene ölümçiligi diňe bir aýallara göwreli wagty we çaga dogran wagty saglygy goraýyş hyzmatlarynyň esasy görnüşleriniň elýeterliligini we olardan peýdalanmak mümkinçiligini görkezmän, eýsem aýallaryň umumy saglygyny, iýmitleniş derejesini goşmak bilen, durmuş-ykdysady faktorlaryň has giňişleýin görkezijilerini, şeýle-de maşgalany meýilleşdirmegi, serişdeleriň elýeterliligini, bilim, durmuş, ykdysady derejelerini goşmak bilen, reproduktiw saglyk gullugynyň elýeterliligini görkezýär.
Kesgitleme:
Ene ölümiiniň derejesi – bu 100000 diri doglan çaga hasaplananda ene ölümiiniň her ýylky sany. Ene ölümçiligi – bu aýalyň göwreliligiň uzaklygyna we çäkliligine garamazdan, göwreli wagty ýa-da göwreliligiň arasy kesilenden soň 42 günüň dowamynda göwrelilik bilen baglanyşykly ýa-da onuň ýagdaýynyň agyrlaşmagy bilen baglanyşykly, ýöne tötänleýin bolmadyk ölümi.
Öňde baryjy gurama:
ÝUNISEF, BSGG we BMG IG.
Zerur bolan maglumat çeşmeleri:
Bu indikatory hasaplamak üçin göwrelilik bilen baglanyşykly sebäpler boýunça ölümleriň umumy sany we belli bir ýylda çaga dogluşynyň umumy sany gerek. Bu maglumatlary raýat ýagdaýynyň namalarynyň ulgamynda ölümiň we dogluşyň bellige alnyşyndan almak bolýar. Ölümleriň sany ölümleriň sebäpleri boýunça toparlara bölünmeli. Bu indikator üçin maglumatlary gözegçilikde ýygnalan maglumatlardan peýdalanmak arkaly hasaplamak bolýar.
Milli maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmeleri:
Bu maglumaty raýat ýagdaýynyň namalarynda bellige alyşdan almak bolýar. Ölümleriň sany ölümleriň sebäpleri boýunça toparlara bölünmeli. Bu indikator üçin zerur bolan maglumatlar gözegçiligiň maglumatlarynyň esasynda bahalandyrylyp bilner.
Raýat ýagdaýynyň namalarynda bellige alyş jogap bermekden boýun gaçyrmak, maglumatlaryň peseldilmegi, ene ölümiiniň toparlara nädogry bölünmegi ýaly meseleler bilen baglanyşykly, saglygy goraýyş kartoçkalarynda bolsa faktyň nädogry görkezilmegi ýaly meseleler bolup biler. Beýleki bir tarapdan ilatyň gözegçiligi bahalandyrmagyň göni usullary bar bolanda, durnukly häsiýetnama emele getirmek üçin giňişleýin seçimlere mätäçlik çekýär, başga çeşmelerden alnan maglumatlardan peýdalanmak usuly diňe retrospektiw maglumaty berýär. Döwürleýinligi – ýyllyk.
Halkara we milli hasabatlylyk : ÝUNISEF, BSGG, BMG IG, Türkmenistanyň saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi.
Bellik:
Raýat ýagdaýynyň namalarynyň bellige alnyş ulgamyny kämilleşdirmeli we bu çeşmäniň esasynda ene ölümiiniň derejesini hasaplamak boýunça netijeli işleri başlamaly. Şeýle-de ähli göwreli aýallary çaga dogruşdan öň irki saglygy goraýyş hyzmaty bilen üpjün etmeli, bu göwreliligiň irki döwründe maýyplyk töwekgelçiligini ýüze çykarmaga mümkinçilik berer. Bulardan başga-da, ähli dogrumlar saglygy goraýyş edaralarynda geçirilmeli. Şu modifikasiýalar bolmazdan, ene ölümiiniň derejesi boýunça maglumaty uly seçim bilen ilatyň gözegçiliklerinden ýa-da başga çeşmelerden alnan maglumatlardan peýdalanmak usuly arkaly almak bolýar.
Şu indikator boýunça maglumat almak üçin ýüzlenmek:
Türkmenistanyň saglygy goraý we derman senagaty ministrligi.
Kontrasepsiýadan peýdalanmagyň koeffisiýentinde prezerwatiwden peýdalanmagyň paýy
Umumy maglumat:
Теmasy:
Saglyk we iýmit
Indikatoryň ady:
Kontrasepsiýadan peýdalanmagyň koeffisiýentinde prezerwatiwden peýdalanmagyň paýy
Ölçeg birligi:
Göterim
Ölçegiň görnüşi:
Göterim gatnaşygy
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy:
MÖM ( 6 Maksat, 7 Wezipe, 19 Indikator)
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
Prezerwatiwden peýdalanmagyň görkezijisi AIW\AIDS-iň ýaýramagyny saklamak we togtatmakda ösüşiň monitoringi üçin peýdalanylýar, sebäbi prezerwatiwler – kontrasepsiýanyň, AIW-iň ýaýramagyny azaltmak işinde netijeli ýeke-täk usuly. Sebäbi prezerwatiwden peýdalanmagyň derejesi diňe jynsy hyzmatdaşy bolan aýallaryň arasynda ölçelýär, indikatory ýokary töwekgelçilik bar bolan wagty prezerwatiwden peýdalanmagyň indikatory bilen doldurmaly (B10 Indikatora seret).
Kesgitleme:
Kontrasepsiýadan peýdalanmagyň umumy koeffisiýentinde prezerwatiwden peýdalanmagyň paýy – bu nika bileleşiginde ýa-da jynsy hyzmatdaşlykda bolan kontrasepsiýany prezerwatiw hökmünde peýdalanýan 15-49 ýaşyndaky aýallaryň sany, şol ýaşdaky kontrasepsiýanyň haýsy hem bolsa bir görnüşinden peýdalanýan jynsy hyzmatdaşy bolan ähli şol ýaşdaky aýallaryň umumy sanyndan göterim hökmünde hasaplanylýar.
Öňde baryjy gurama:
BMG-nyň AIW|AIDS boýunça Birleşen Maksatnamasy
Zerur bolan maglumat çeşmeleri:
Kontrasepsiýadan peýdalanmagyň ýaýramaklygy barada maglumatlary öý hojalyklarynyň gözegçiliginden, aýratyn-da DHS, MICS-den we kontrasepsiýadan peýdalanmagyň ýaýramaklygy boýunça gözegçilikden alýarlar. Prezerwatiwden peýdalanylyşy barada maglumat almak üçin ärli aýallardan olar haçan-da bolsa prezerwatiwler barada eşitdilermi diýip, soňra bolsa häzirki wagtda göwreli bolmaz ýaly prezerwatiwlerden peýdalanýarlarmy diýip soralýar.
Milli maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmeleri:
Türkmenistanyň saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň maglumatlary , MICS ( 2006 ýyl).
AIW|AIDS barada her taraplaýyn bilimi bolan 15-24 ýaşyndaky adamlaryň paýy
Umumy maglumat:
Теmasy:
Saglyk we iýmit
Indikatoryň ady:
AIW|AIDS barada her taraplaýyn bilimi bolan 15-24 ýaşyndaky adamlaryň paýy.
Ölçeg birligi:
Göterim
Ölçegiň görnüşi:
Proporsiýa, göterim gatnaşygy
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy:
MÖM ( 6 Maksat. 7 Wezipe, 19b Indikator), MICS-3
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
Bu indikator milli bilim maksatnamalarynyň üstünligini, maglumat we aragatnaşygy we AIW-iň öňüni almagyň degerli usullaryny bilmäge ýardam edýän we bu kesel barada ýalňyş düşünjäniň öňüni alýan beýleki çäreleri görkezýär. Ýerli ýoýulan düşünjäniň ýaýramagy yurt bilen baglanyşykda şertlendirilip bilner.
Kesgitleme:
AIW|AIDS barada her taraplaýyn bilimi bolan 15-24 ýaşndaky adamlaryň paýy – AIW-iň jyns arkaly geçmeginiň öňüni almagyň iki ýoluny dogry kesgitleýän (prezerwatiwlerden peýdalanmak we diňe kesel ýokuşmadyk ynamly bir jynsy hyzmatdaş bilen gatnaşyga çenli seksual durmuşyňy çäklendirmek) AIW-iň geçmegi barada ýoýulan iki sany has ýaýran düşünjäni ret edýän we daşyndan sagdyn görünýän adamyň AIW ýokuşdyrmagynyň mümkindigini bilýän 15-24 ýaşyndaky aýallaryň we erkekleriň paýy.
Öňde baryjy gurama:
BMG, BSGG, ÝUNISEF, IG.
Zerur bolan maglumat çeşmeleri:
AIW|AIDS barada bilmek we nädogry düşünjeler barada maglumatlar DHS ýaly öý hojalyklarynyň gözegçilikleri arkaly, oba ýerlerindäki öý hojalyklarynyň gözegçiligi, özüni alyp barysyna gözegçilik we MICS arkaly ýygnalýar.
Milli maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmeleri:
Türkmenistanyň saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň maglumatlary, öý hojalyklarynyň seçimleýin gözegçilikleriniň maglumatlary, MICS, DHS we beýleki ýörite gözegçilikler.
AGTB garşy sanjym edilen 1 ýaşa çenli çagalaryň paýy
Umumy maglumat:
Теmasy:
Saglyk we iýmit
Indikatoryň ady:
AGTB garşy sanjym edilen 1 ýaşa çenli çagalaryň paýy
Ölçeg birligi:
Adam
Ölçegiň görnüşi:
Göterim
Toparlara bölmek/Derejesi:
Bu indikator regional we milli derejelerde jynsy we ýaşy boýunça işlenip taýýarlanylýar.
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy:
FoC (1Hatar), CCA,, MÖM ( 7 Maksat, 10 Wezipe, 31 Indikator), MICS-3
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
Ilkinji saglygy goraýyş kömegi barada alada durnukly ösüşi gazanmak bilen aýrylmaz baglanyşykly bolany sebäpli, keseliň öňüni alyş maksatnamalary ýokanç keselleriň öňüni almaga we töwekgelçilikli topary goramaga gönükdirilýär. Mundan başga-da, dürli ýokanç keseller bilen keselleýjiligiň we ölümiň azalmagyna ýardam edýän sanjymy üstünlikli geçirmegiň maksatnamalary keseliň öňüni alyş çärelerini guramak boýunça hökümetiň esasy aladasy bolup durýar.
Kesgitleme:
Gyzamygyň garşysyna hökmany sanjym çaga bir dozanyň, difteriýanyň, bürmäniň, gökbogmanyň (AGTB) garşysyna degişli sanjymlaryň üç dozasynyň edilmegini göz öňünde tutýar. AGTB-iň garşysyna sanjym edilen bir ýaşa çenli çagalaryň sanynyň bir ýaşa çenli çagalaryň umumy sanyna gatnaşygy hökmünde kesgitlenilýär.
Öňde baryjy gurama:
Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasy, ÝUNISEF.
Zerur bolan maglumat çeşmeleri:
Türkmenistanyň saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň administratiw hasabaty, öý hojalyklarynyň seçimleýin gözegçiligi.
Milli maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmeleri:
Maglumaty hemişe döwlet sanjym maksatnamalaryndan almak bolýar. Sanjym barada hasabatlar her çärýekde tabşyrylýar. Sanjym bilen gurşalyp alyş boýunça maglumatlar iki sany esasy çeşmä: SG we DSM-niň yzygiderli hasabatlaryna we öý hojalyklarynyň gözegçiliginiň maglumatlaryna esaslanýar, MICS-3 ( 2006 ýyl).
Halkara we milli hasabatlylyk : ÝUNISEF, BSGG, Türkmenistanyň saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi.
Şu indikator boýunça maglumat almak üçin ýüzlenmek
MICS-3, (2006 ý.), Türkmenistanyň saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi.
15 – 19 ýaşyndaky eneleriň çaga dogruş koeffisiýenti
Umumy maglumat:
Теmasy:
Saglyk we iýmit
Indikatoryň ady:
15- 19 ýaşyndaky eneleriň çaga dogruş koeffisiýenti
Ölçeg birligi:
15 – 19 ýaşyndaky 1000 aýala
Ölçegiň görnüşi:
Gatnaşyk
Toparlara bölmek/Derejesi:
Bu indikator regional we milli derejelerde ýaşlary boýunça işlenip taýýarlanylýar.
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy:
MKHP, FoC (Ugur 2)
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
15-19 ýaşyndaky ilatyň arasynda çaga dogluşyny kesgitleýär. Eger indikatoryň alamaty ýokary bolsa, onda bu islenilmedik göwreliligiň sanynyň ep-eslidigini aňladýar we reproduktiw saglyk gullugy ýeterlik üstünlikli däl. Bu aýallara bilim almagyny dowam etdirmäge we jemgyýetde ýokary derejä ýetmäge päsgel berýän irki ýaşda nikalaşmagy aňladýar.
Kesgitleme:
Wagtyň belli bir döwründe 15-den 19 ýaşa çenli 1000 aýala hasaplananda 15-den 19 ýaşa çenli aýallaryň diri dogran bäbekleriniň sanynyň gatnaşygy hökmünde kesgitlenilýär (düzgün bolşy ýaly bir ýyl).
Öňde baryjy gurama:
ÝUNISEF, BSGG,BMG IG
Zerur bolan maglumat çeşmeleri:
Türkmenistanyň saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň maglumatlary, öý hojalyklarynyň seçimleýin gözegçiligi.
Milli maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmeleri:
Haçan-da enäniň ýaşy boýunça çaga dogurmak barada maglumat anyk bolsa, ýa-da anyk däl bolanda düzediş girizilip bolsa, 15-den 19 ýaşa çenli aýallaryň çaga dogurmagynyň sany 15-den 19 ýaşa çenli aýallaryň çaga dogurmagynyň jeminiň 15-den 19 ýaşa çenli aýallaryň umumy sanyna gatnaşygy hökmünde hasaplanylyp bilner. Haçan-da raýat ýagdaýynyň namalarynyň bellige alyş ulgamynda enäniň ýaşy boýunça çaga dogurmak barada maglumat elýeterli bolmasa, göterim ilat ýazuwlaryndaky we demografik gözegçiliklerdäki ýörite soraglaryň esasynda başga usullary peýdalanmak arkaly hasaplanylýar. Döwürleýinligi – ýyllyk.
Halkara we milli hasabatlylyk : ÝUNISEF, BSGG, BMG IG, Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti, Türkmenistanyň saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi.
Kontrasepsiýa usullary barada ilatyň habardarlygy
Umumy maglumat:
Теmasy:
Saglyk we iýmit
Indikatoryň ady:
Kontrasepsiýa usullary barada ilatyň habardarlygy
Ölçeg birligi:
Göterim
Ölçegiň görnüşi:
Gatnaşyk
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy:
I CPD, MÖM, MICS-3
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
Bu indikator maşgalany meýilleşdirmegiň usullary barada habardarlygy kesgitleýär. Birinji tapgyrda maşgalada çaga dogluşyna gözegçiligi kepillendirmek üçin aýallar ýa-da maşgalaly är-aýallar çaga dogurmagyň sanyny we wagtyny saýlamak mümkinçiligi bolar ýaly öz reproduktiw ýaşaýşyna gözegçilik etmegiň usullary barada düşünjesi bolmaly.
Kesgitleme:
Bu kontrasepsiýanyň ähli usullaryny bilýän aýallaryň göterimde gatnaşygy, maşgalany meýilleşdirmegiň iň bolmanda bir usulyny bilýänligini tassyklaýan 15-den 49 ýaşa çenli ärli aýallaryň sanyny şol ýaş toparyndaky ärli aýallaryň umumy sanyna bömek arkaly hasaplanylýar. Käwagt bu indikator 15-den 44 ýaşa çenli ärli aýallar üçin peýdalanylýar.
Kontrasepsiýanyň usullaryndan biri öz – özünden ýadyna düşenleri goşmak bilen iň bolmanda bir usuly bilýän aýallaryň ýa-da maşgalany meýilleşdirmegiň adaty hem häzirki zaman usullaryny öz içine alýan sanawdaky usullaryň birsini bilýändigi barada oňyn jogap beren aýallaryň sany.
Öňde baryjy gurama:
ÝUNISEF, BSGG
Zerur bolan maglumat çeşmeleri:
Öý hojalyklarynyň seçimleýin gözegçiligi.
Milli maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmeleri:
Bu indikator üçin zerur bolan magumat adatça saglygy goraýyş-demografiýa gözegçiliklerinden, Köp Görkezijili Klasterleýin Syndan alynýar. Aýallaryň kontraseptiwler barada habardarlygyny deňeçerleşdirmek üçin ýörite toplumdan peýdalanmak bilen, gözegçiligi geçirijiler olardan maşgalany meýilleşdirmegiň ýüzleý ýa-da tejribeli bilýändigi barada soraýarlar.
Halkara we milli hasabatlylyk : ÝUNISEF, BSGG, BMG IG.
Bellik:
Halkara konferensiýalary maşgalaly är-aýallaryň we aýratyn şahslaryň çaganyň sanyny, çaga dogurmagyň wagtyny, çaga dogurmagyň aralygyndaky wagty özleri saýlap almaga hukuklarynyň we maşgalany meýileşdirmek usullarynyň elýeterliliginiň ähmiýetliligini nygtaýarlar.
Bu hukugy amala aşyrmagyň ýolunda ilkinji ädim bu usullar barada habardarlykdyr. Emma bu barada bilmek bu usuldan peýdalanmagy, peýdalanmagy başarmagy kepillendirmeýär. Mundan başga-da, demografik gözegçiligiň esasynda ýygnanan maglumat haçan-da aýal olar barada gürrüňler esasynda bilýän bolsa, onda bu kontrasepsiýanyň usullary barada “bilmekligi” aňlatmaýar. Seýle gözegçiliklerde söhbetdeşlerden bu usullaryň detallary barada soralmaýar.
Şu indikator boýunça maglumat almak üçin ýüzlenmek
Köp görkezijili Klasterleýin Syn (MICS-3), Тürkmenistan, 2006 ýyl.
Fertilligiň derejesi
Umumy maglumat:
Теmasy:
Saglyk we iýmit
Indikatoryň ady:
Fertilligiň derejesi
Ölçeg birligi:
Müň aýala
Ölçegiň görnüşi:
Gatnaşyk
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy:
FoC (Ugur 1), MKHP, CCA
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
Uly ýaşly ilatyň arasynda çaga dogluşyny kesgitleýär. Eger indikatoryň alamaty ýokary bolsa, onda bu islenilmedik göwreliligiň sanynyň ep-eslidigini aňladýar we reproduktiw saglyk gullugy ýeterlik üstünlikli däl. Bu eneleriň we bäbekleriň saglygyna päsgel berýän irki ýa-da juda giçki göwreliligiň, mundan başgada çaga dogluşynyň gysga aralykda bolandygyny aňladýar.
Kesgitleme:
(fertillik – aýalyň ömrüniň bir bölegi bolup, onuň dowamynda ol çaga dogurmaga ukyply, reproduktiw döwrüň dowamlylygy reproduktiw ýaşyň – 15-49 ýaş çäkleriniň görkezilmegi bilen häsiýetlenýär. Bu indikator wagtyň belli bir döwründe 15-den 49 ýaşa çenli 1000 aýala hasaplananda 15-den 49 ýaşa çenli aýallaryň diri dogran bäbekleriniň sanyny kesgitleýär (düzgün bolşy ýaly bir ýyl).
Öňde baryjy gurama:
BMG: MÖM, ÝUNISEF, IG.
Zerur bolan maglumat çeşmeleri:
Türkmenistanyň saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň statistiki hasabaty, saglygy goraýyş-demografik seçimleýin gözegçilik.
Milli maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmeleri:
Enäniň ýaşy boýunça çaga dogluşy barada maglumat 15-den 19 ýaşa çenli aýallaryň çaga dogurmagynyň sany 15-den 19 ýaşa çenli aýallaryň çaga dogurmagynyň jeminiň 15-den 19 ýaşa çenli aýallaryň umumy sanyna gatnaşygy hökmünde hasaplanylyp bilner. Ilatyň saglygy babatda maglumatlar Türkmenistanyň saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi tarapyndan ýygnalýar. Raýat ýagdaýynyň (dogluş, ölüm) namalarynyň ýazgysyny RÝNÝ gulluklary amala aşyrýarlar.
Halkara we milli hasabatlylyk : ÝUNISEF, BSGG, BMG IG, Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti
Bellik:
Sebitler boýunça we jynsy boýunça toparlara bölmek bilen, çaga dogluşy barada ygtybarly we durnukly maglumatlary almak üçin RÝNÝ edaralarynyň raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgy ulgamyny gowulandyrmaklary zerur. Çaga dogluşynyň sany barada goşmaça çeşme – Türkmenistanyň saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň bellige alşyň dolulygyny kesgitlemek üçin maglumatlarydyr.
http:/ /www.stat.gov.tm
Filed under: Bütin Temalar, Durmyş, Habarlar, Saglyk |


c: text/html

text:
Bingempton uniwersitetiniň amerikan alymlary adamlary ikilik etmäge mejbur edýän geni tapdylar. Barlaglara 180 sany ýaş erkek adamlar gatnaşdylar. Olaryň hemmesiniň DNK-nyň nusgalaryny alyp, seksual häsiýetliligi barada soragnama geçirdiler. Seljermeler DRD4 görnüşli geni bolan erkek adamlaryň hiç hili jogapkärçilik duýmazdan jynsy gatnaşyklary geçirip bilmäge meýillidigini ýüze çykardy. Alymlar bu geniň beýniniň lezzetlilige jogap berýän merkezi bilen arabaglanşygynyň bardygyna güman edýärler. Ekspertleriň düşündirmegine görä, uzaga çekmeýän gatnaşyklary bu geni saklamaýan adamlar hem açýan bolsalar, bu geni göterijiler tertipsiz seksual gatnaşyklary geçirmäge has ýykgyn bolýarlar.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
TYA-nyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynda hem ösümlik dünýäsiniň köpdürlüligini artdyrmak, olary gorap saklamak boýunça işler ylmy esasda alnyp barylýar.
Türkmen milli göreşi medeniýetimiziň aýrylmaz bölegidir. Türkmen halky gadymy döwürlerden bäri göreş sungaty bilen içgin gyzyklanyp gelipdir.
Halyçylyk sungaty uzak heňňamlarda timarlanyp, gitdigiçe owadanlanyp, türkmeni dünýä ýüzüne tanadyp gelen milli guwanjymyzdyr, halkyň ýüzüniň tuwagydyr.
Daşky gurşawy goramak, ekologiýanyaýawlysaklamak bilen baglanyşykly meseleler häzirki zaman dünýäsinde esasy meseleleriň birine öwrüldi.
Ýurdumyzda ylym-bilime, dünýä ylmynyň iň soňky gazananlaryny özleşdirmäge uly ähmiýet berilýär. Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň tagallalary bilen ylym-bilim ulgamyny kämilleşdirmek babatda, alymlaryň işine itergi bermek, türkmen ylmynyň taze binýadyny tutmak boýun-ça düýpli işler amala aşyrylýar.
Öňňin, 15-nji iýunda hormatly Prezldentimiziň paýtagtymyzda we Ahal welaýatynda alnyp barylýan işler bilen dikuçarda, guşuçar belentlikden tanyşlykda, akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň ýadygärlik heýkelini Köpetdagyň belentliginde ýerleşdirmek barada aýdanlary halkymyzda uly buýsanç duýgusyny döretdi.
Şu gün ýurdumyzda giňden bellenilýän Ylymlar güni mynasybetli paýtagtymyzda Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasynyň Merkezi geňeşi we Ylymlar akademiýasy bilen bilelikde her ýyl geçirilýän ýaşlaryň arasynda ylmy işleriň bäsleşiginiň ýeňijilerine sylaglary gowşurmak dabarasy boldy.
Gadymy hem şöhratly taryhynda Änew, Nusaý, Dehistan, Marguş, Merw, Köneürgenç, Amul, Sarahs, Abywerd ýaly medeni ojaklary döredip, umumadamzat medeniýetiniň ösüşine uly goşant goşan türkmen halky ylym-bilime aýratyn sarpa goýup gelipdir.
Ylym biziň düşünjämizde, ýönekeýleşdirilip aýdylanda, döredijilikli işiň netijesidir.
Sagdynlygyn we ruhubelentligiň ýylynda ynsany bagtly, eşretli durmuşa ýetirýän güýç ylymdyr.
Halkymyz «It geldi gut geldi» diýýär. Gut sözi gadymy türkmen sözi bolup, ol bagt manysyny aňladýar.
Öz durmuşyny türkmen topragyndan üzňe görmedik alym-arheolog Wiktor Iwanowiç Sarianidi ömrüniň köp bölegini türkmen sährasynda, has takygy, Garagum çölünde, gadymy ýadygärlikleri öwrenmek üçin gazuw-agtaryş işlerini alyp barmak bilen geçirdi.
«Mirasa sarpa soýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan 2016-njy ýylyň 4-nji ýanwarynda geçiren wideoşekilli iş maslahatynda hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň müňýyllyklaryň dowamynda toplanan maddy we ruhy gymmatlyklaryny gorap saklamagyň döwlet syýasatynyň möhüm ugry bolup durýandygyny aýratyn nygtady.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzda bolup geçýän öz-gerişlikler halk hojalygynyň ähli pudaklaryny öz içine alyp, halkyň medeni babatda hem kämilleşmegine şert döredýär.
Milli Liderimiz şu ýylyň 13-nji ýanwarynda il içinde Paryzdepe ady bilen meşhur bolan gadymy taryhy ýadygärlige baryp gördi. Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, örän baý medeni-taryhy ýadygärliklere eýe bolan bu toprakda geçmişde dünýä ýaň salan beýik işler bitirilipdir: şäherler
döredilip, binalar gurlupdyr.
Şu ýylyň dowamynda paýtagtymyzda, onuň
töwereklerinde hem-de ýurdumyzyň welaýatlarynda agaç nahallarynyň 3 million düýbüni oturtmak bellenildi. Gahryman Arkadagymyz ýurdumyzyň baş şäheriniň binagärlik keşbini özgertmek hem-de abadanlaşdyrmak boýunça meýilnamalaryň öz wagtynda we
ýokary hilli ýerine ýetirilmegine berk gözegçilik etmegiň wajypdygyny sargyt edýär.
Edermen ekerançy daýhanlarymyzyň
nesilme-nesil çekip gelýän päk zähmeti netijesinde sadymy döwürlerden şu günlere gelip ýeten maddy mirasymyz bolan gawunlar milletimizin ruhy mirasynda-da ykjam orun alypdyr: türkmen dilinde, däp-dessurlarynda, halk döredljiliginde gawun bilen bagly aýtgylaryň, durnukly söz düzümleriniň, rowaýatlaryň... giden ulgamyny görmek bolýarŞu toý günlerinde şolaryň kähirini ýatlasak, datly gawunlarymyzyň ýakymyna hem-deýokumyna sarpa goýdugymyz bolar.
Geobotanika we Milli gerbariý gaznasynyň, şeýle hem Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň barlaghanalarynda biziň ýurdumyzyň dürlik künjeklerine bolan ýazky ekspedisiýanyň barşynda toplanan maglumatlary we ösümlik materiallaryny işläp taýýarlamak boýunça işler alnyp barylýar.
Häzirki döwürde ata-babalarymyz tarapyndan bize miras galdyrylan milli baýlyklarymyz bolan taryhy ýadygärliklerimizi öwrenmäge, olarda rejeleýiş, öň ki durkuny dikeldiş işlerini geçirmäge hem-de täze nesle abat ýagdaýynda ýetirmäge, olar barada nesihat işlerini alyp barmaga giň ýol açyldy.
Halkymyzyň ata-babadan gelýän halal we arassa ýoluny döwrebap dowam etdirýän hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň geçmiş taryhyny, edebiýatyny, sungatyny, milli däp-dessurlaryny täzeçil, töwerekleýin hem-de düýpli öwrenmegiň, nesillerimizi watansöýüjilik, halallyk, ynsan-perwerlik ruhunda terbiýele-mekde egsilmez hazyna bolan milli mirasymyzy dikeltmek bilen, halkymyzyň medeni-ruhy dünýäsini baýlaşdyrmagyň döwletimiziň gaýragoýulmasyz wezipeleriniň biridigini nygtaýar.
Häzirki döwürde iň wajyp meseleleriň biri hem ylym we önümçilik bähbitli ösümlikleriň tohumlarynyň asyl nusgalaryny genetika banklarynda saklamak hem-de olaryň nesil toplumynyň gorlaryny ýöriteleşdirilen ekin ýerlerinde diri görnüşde ösdürmek we öwrenmek bölüp durýar.
Ýakynda Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Tehnologiýalar merkezinde «Ýurdumyzy özgertmekde innowasion tehnologiýalar» atly ylmy maslahat geçirildi.
Milli Liderimiz ylym ulgamyny ösdürmegiň, alnyp barylýan ylmy-barlag işlerinde ýokary netijeleri gazanmagyň esasy şerti hökmünde ýaş alymlaryň täze neslini terbiýeläp ýetiş-dirmäge aýratyn üns berýär.
Hormatly Prezidentimiz Türkmenistanda düýpli we amaly ylymlary, innowasion senagaty ösdürmegi, ylmy, bilimi halka peýda berer ýaly derejä ýetirmegi wezipe edip goýdy we geljegi has uly bolan ylmyň ileri tutulýan ugurlaryny kesgitledi. Şol ugurlaryň biri hem ynsanperwer ylymlardyr.
Magtymgulynyň döredijiliginiň özeni türkmeniň gadymy hem baý halk döredijiligidir. Halkyň dünýa hakyndaky oýlanmalary, dünýa düşünmeleri ähli çuňlugy we danalygy bilen şahyryň döredijiligine siňipdir.
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynyň bu işi ýokary hünärli biolog-floristiçileri we sistematikaçylar amala aşyrýarlar. Bu işiň esasy ugry daşary ýurtlaryň howa şertlerine uýgunlaşan ösümlikleri ýurduň howa-toprak şertlerine uýgunlaşdyrmak ýa-da introduksiýa, ösümlikleriň seýrek duş gelýän görnüşlerini goramak bolup durýar.
Ýurdumyzyň çäginde ýerleşen taryhy ýadygärlikleri gorap saklamak, milli medeni mirasymyzy öwrenmek, wagyz etmek bilen baglanyşykly il-ýurt bähbitli işler Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe has giň gerim bilen dowam etdirilýär.
Merdana türkmen halkymyz gözbaşyny asyrlaryň jümmüşinden alyp gaýdýan, edermen pederlerimizden şu günki bagtyýar nesillere miras galan behişdi bedewlerimizi milli buýsanjy saýyp arzylaýar.
Hormatly Prezidentimiziň başlangyjy bilen «Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan üstümizdäki ýylda eziz Watanymyzy mundan beýläk hem ösdürmek, özgertmek ugrunda alnyp barylýan ägirt işleriň her biri milli mirasa sarpa goýmak bilen utgaşdyrylýar.
Bu prosess anyk, nätanyş ösümlik bilen alnyp barylýan işiň ykdysady we sosial maksada laýyklygyny, onuň ýerli flora bilen ekologik we biologik deňeşdirip bolujylygyny nazara almak bilen oýlanyşykly toplumlaýyn ylmy çemeleşmäni talap edýär.
Özüniň milli medeni, edebi we taryhy gymmatlyklary bilen adamzat jemgyýetiniň ösmegine saldamly goşant goşan türkmen halkynyň geçmiş taryhyny çuňňur öwrenmek we dünýa ýaýmak Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň döwlet syýasatynyň ileri tutudan ugurlarynyň biri bölüp durýar. Belent maksatlara beslenen bu ugurlary has-da ýaýbaňlandyrmak Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylynda giň gerime eýe bolýar.
Ol ýazgylar ilkinji gezek kiçi Bezegli deräniň diwar ýazgylarynda gabat gelýär. Diwar suratlary, alymlaryň pikirine görä, takmynan, 14 müň ýyl ozalrak döredilipdir. Şeýlelikde, şol gowak ýazgylaryndan 8 kilometr uzaklykda ýerleşýän Çendir jülgesiniň, Ak obasynyň, Gyzyl Ymam gonamçylygynyň gapdalynda, iki dagyň arasynda, beýik gumly dag depelerinde ýerleşen daş heýkelleriň ýaşy, takmynan, 10ó11 müň ýyla golaýdyr. Şol ýadygärlikler birbada döremändir. Olar müňýyllyklaryň dowamynda ýasalypdyr. Şonuň üçin olaryň dörän wagty we daşky şekili asyrlar boýunça üýtgäp durupdyr.
Repetek Döwlet biosfera goraghanasy 1927-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 27-sinde Gündogar Garagumuň ajaýyp gara ojar tokaýlaryny hem-de onuň daş-töweregindäki meýdanlary gorap saklamak üçin döredildi. Goraghananyň wezjpesine Garagumuň çägeli çölüniň aýratyn, ÖTjboluşly iiýtgeşik ösümlik we haýwanat dünýäsini öwrenmek, goramak hem-de dikeltmek işleri girýär. Olardan başga-da, demir ýol duralgalarynyň, säginelgeleriň we öri meýdanlaryndaky guýularyň töwereklerini gök-bagçylyga öwürmäge uly iins berüýär.
Türkmenistanyň biçak baý geçmişi bar. Bu gün Altyn depe, gadymy Merw, Coltan Sanjaryň mawzoleýyi, Köneürgenjiň binalary, Maşady-Misserian galalary, Nusaý galasy köpleri haýran galdyrýar. Bu ýadygärlikler dünýä siwilizasiýasynda aýratyn orun tutýar. Türkmenistanda olar bilen bir hatarda henize çenli doly öwrenilmedik ýadygärlikler hem az däldir.
«Türkmenistan» gazeti,
04-08-2016
2016-njy ÝYL MIRASA SARPA GOÝMAK, WATANY ÖZGERTMEK ÝYLY
HÜWDI SANAWAÇLARY
Zenanyň şirin owazyna eýlenip, çagany uklatmak maksady bilen hiňlenilip aýdylýan sallançak başyndaky hüwdülerden başga-da, oňy ele alyp, bökdürip, hopba edip ýa-da aýagyň üstünde ýatyryp, yralaýan wagtyňda aýdylýan her hili çeper setirler hem folklor diýlip atlandyrylýan gymmatly hazynanyň içinde kän gabat gelýär. Bulary aýdylyşynyň gömüşlerine görä, hüwdi sanawaçlary diýip atlandyrmak ýerliklidir. Çünki olar aýdym görnüşinde hiňlenilip däl-de, eýsem, çaga bökdürilip oýnadylýarka, sanawaçlar kimin sanalyp aýdylýar. Häzirki wagtda, ýagny Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylynda baý mirasymyzyň bir şahasy bolan aňyrsy-bärsi görünmeýän umman kimin hazynany
ýatladýan halky eserlerin bir görnüşi bolan hüwdi sanawaçlary hakda söhbet
etmek has-da gyzyklydyr,
Garalynyň garasy,
Garar otyr mamasy.
Bir şahasy däneli,
Däner otyr mamasy,
Bir şahasy almaly,
Alar otyr mamasy,
Bir şahasy gyzyl gül,
Güllär otyr mamasy,
Bir şahasy peýwendi,
Peýlär otyr mamasy...
şu sanawaç setirlerini diňläniňde, agty-jagyny bökdürip, oýnadyp oturan mähriban mama göz önünde janlanýar.
Gyz çaga kämillik ýaşyna ýetensoň, durmuşa çykarylmaly, çünki ol kişi maşgalasy. Gyz ulalansoň, oňa gudaçylyga gelenlerinde enäniň arzuwlary şahyrana setirlerde şeýle beýan edilipdir.
Ýeňňesine ýelmaýa,
Gürrüňçä gülli guşak,
Gepçisine kerkala,
Getirmedik gelmesin...
Hüwdi sanawaçlaryna hem enäniň arzuwlary siňipdir. Bular ýaly bentleriň yzy «Huwwa-huw!» diýlip hiňlenmek bilen tamamlanmaýar, olar
hiňlenilip aýdylmaýar, çünki olar sanawaçlar. Olaryň niýeti, maksady çagany
güýmemek, oýnatmak, çeper söze söýgi döretmek. Çünki kiçijik çaga düşünmese-de, ýanynda oýnap oturan uly çagalaryň düşünjekdigi ikuçsyz. Sanawaçlaryň içinde köp
bogunly, has çeperleri hem bar:
Atasyna meňzese, başyndadyr sellesi,
Enesine meňzese, başynda gyzyl hüllesi,
Mamasyna meňzese, datly garpyz pellesi,
Babasyna meňzese, jam börükli kellesi,
Daýysyna meňzese, kesgir gylyç bilbagy,
Daýzasyna meňzese, dürli ýüpek saçbagy,
Agasyna meňzese, küren oba belli han,
Ýeňňesine meňzese, daraýy köýnek, gyrmyz don,
Kakasyna meňzese, Hydyr-Ylýas balasy,
Ejesine meňzese, gyrmyzy gülün lalesi
Bular kimiň çeper sanawaçlar hüwdüleriň içinde örän kän,
bu bolsa türkmen halkynyň ähli babatda dilewar, çeper, pähim-paýhasly, dörediji halk bolandygyndan habar berýär.
Bedew atyn bökdürip,
Bellenene döneýin,
Daraýy donlar geýip,
Sallanana döneýin.
«Kaka meni öýlendir» diýip,
Dillenene döneýin.
Mysal alnan bentleriň çeperçilik derejesine ser
salanyňda, olaryň kapyýa, bogun tarapdan kämillige ýeten sadaja bentlerdigi haýran galdyrýar.
Türkmen eneleri çaga her bir hereketi yzy-giderli öwredipdirler. Mysal üçin, çaga 78 aýlýk wagtynda «çapak-çapak» oýnap başlaýar. Elbetde, çaganyň iki elini çarpyp oýnap bilmeginde hüwdi sanawaçlarynyň hyzmaty uly. Çaganyň ejesi, enesi, mamasy ýa-da gyz doganlary «çapak-çapak» sanawajyny sanap, çagany gyzykdyryp, özüne çekip, her gün çaga oýa wagtlary, şol hereketleri gaýtaladýarlar. Netijede, çaga tiz çapak-çapak oýnuny öwrenýär. «Çapak-çapak» sanawajynyň aýdylmaýan ýeri ýok bolsa gerek.
Çapak-çapak elleri,
Agyrmasyn gollary,
Agalarnyň toýunda
Çelpek syrar elleri
diýip sanalýan sanawajyň eýýam oglan çaga degişlidigini many-mazmunyndan aňlamak bolýar. Çaga çelpek ýaýanok-da, çelpek syrýar, diýmek, oýnadylýan çaga oglanjyk. «Çelpek syrmak» dessurynyň geçmişde ýigitleriň, erkek oglanlaryň
arasynda meşhurlyga eýe bolandygy hemmelere mälimdir.
Çapak-çapak elleri,
Agyrmasyn gollary,
Agalarnyň toýunda
Çelpek ýaýar elleri.
Bu bent bolsa gyz çagajyk oýnadylanda aýdylýar. Durmuş, galpak, sünnet toýlarynda çelpek ýapylyşy, ýigitleriň çelpek syryşlary, toý tutulyşy şu iki sany ýönekeýje bentde öz beýanyny tapýar, çaga ýagşy alkyşdilegler edilýär. şeýle sanawaç bentleri örän kän, olaryň barysynyň maksady çaga sözleýiş dilini öwretmek, onuň aň-düşünjesini ösdürmek, dünýägaraýşyny
çuňlaşdyrmak, şadyýanlygy, alçaklygy terbiýelemek. Nesil terbiýesinde eneleriň hyzmatynyň iňňän uly bolandygyny şu setirlerden hem aňşyrmak bolýar.
Gurbanjemal YLÝASOWA,
TYA-nyň Milli golýazmalar institutynyň
esasy ylmy işgäri,
filologiýa ylymlarynyň kandidaty.


text:
Çeh respublikasynyň saýlawçylary 13-nji ýanwarda ikinji gün prezident saýlamak üçin ses berýärler.
Iş başyndaky prezident Milos Zeman, Ylymlar akademiýasynyň ozalky prezidenti Žiri Drahosyň öňüni çekmeginde dokuz bäsdeş bilen bäsleşýär.
73 ýaşyndaky Zeman emigrantlara garşy, Orsýete we Hytaýa tarapdar pozisiýalary bilen tanalsa, Drahos Ýewropa tarapdar liberal hasaplanylýar.
Ses berişlikden öňki pikir soramalara görä, birinji tapgyrda Zemanyň ýeňmegine garaşylýar. Emma ol aglaba köplügiň sesini alyp bilmez öýdülýär.
Eger zerur bolsa, ikinji tapgyr saýlawlar 26-27-nji ýanwarda geçiriler.


text:
Ýokary derejede geçirilen türkmen-gazak gepleşikleri tamamlanandan soň, iki ýurduň baştutanlary köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleriniň öňünde çykyş etdiler.
Ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň häzirki ýagdaýy we geljekki ugurlary, özara gyzyklanma bildirilýän sebitara we halkara syýasatynyň meseleleri ara alnyp maslahatlaşdylan we özara gatnaşyklaryň geljekki ugurlary kesgitlenen gepleşikleriň jemini jemläp, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Astanada geçirilen duşuşygyň işjeň häsiýete eýe bolandygyny belledi.
Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, taraplar syýasy, ykdysady, medeni-ynsanperwer ulgamlardaky döwletara gatanşyklarynyň häzirki derejesine ýokary baha berdiler.
Gazagystan-biziň sebitdäki möhüm we ygtybarly hyzmatdaşymyz diýip bellemek bilen, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Merkezi Aziýada parahatçylygy, durnuklylygy we howpsuzylygy üpjün etmekde ikitaraplaýyn gatnaşyklara işjeň häsiýetiň eýedigini aýtdy. Häzirki döwürde Türkmenistanyň Gazagystan bilen hyzmatdaşlygy Merkezi Aziýa giňişliginde durnuklylygyň we oňyn ösüşiň strategik şerti bolup durýar. Ýurtlaryň ikisi-de, sebiti gapma-garşylykdan we dawaly ýagdaýlardan azat zolaga, yklymda uzakmöhletleýin durnuklylygyň pugta binýadyny , giň halkara hyzmatdaşlyk giňişligini emele getirmäge gyzyklanma bildirýär.
Gepleşikleriň dowamynda iki döwletiň ählumumy parahatçylygy we durnuklylygy sakolamak, oňa goldawbermek, halkara terrorçylygyna, ekstremizme, neşe söwdasyna garşy durmak ýaly ählumumy gün tertibiniň möhüm meseleleri boýunça çemeleşmeleriniň umumydygy bellenildi. Merkezi Aziýada ýadro ýaragyndan azat zolak hakyndaky Şekrtnama gatnaşyjy bolmak bilen, Türkmenistan weGazagystan mundan beýläk-de sebitde ýaragsyzlanmak meselelerine goldaw berer. Şeýle hem taraplar Owganystandaky ýagdaýyň parahatçylykly we syýasy serişdeler arkaly kadalaşdyrylmagşyna zerurdygy barada aýtdylar.
Iki ýurduň Birleşen Milletler Guramasy, Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy, Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygy, Yslam Hyzmatdaşlyk Guramasy, Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasy ýaly abraýly halkara we sebitleýin düzümleriň çäklerinde hyzmatdaşlygyň işjeňleşdirilmegini dowam etmäge taýýardygy bellenildi.
Türkmenistan bilen Gazagystanyň arasynda Hazar deňzinde bäştaraplaýyn hyzmatdaşlygyň çäklerindäki ýygjam gatnaşyklar dowam etdiriler. Biziň ýurtlarymyz Hazaryň paahatçylygyň, hoşniýetli goşşuçylygyň, ylalaşygyň we dürli ugurlardaky özara gatnaşyklaryň giňişligine öwrülmeginiň yzygiderli tapapdarlary bolup durýarlar.
Ekologiýa meselesine, hususan-da, Araly halas etmegiň Halkara gaznasynyň çäklerindäki özara gatnaşyklara geçirilen gepleşikler möhüm orun berildi. Bu Gazna başlyklyk ediji ýurduň borçnamalaryny kabul etmek bilen, Türkmenistan degişli Konsepsiýany işläp taýýarlady. Onda agza döwletleriň bilelikdäki işleriniň möhüm meýilnamalary öz beýanyny tapdy.
Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, gepleşikleriň barşynda söwda-ykdysady hyzmatdaşlygyň meseleleri ara alnyp maslahatlaşyldy. Taraplar özara söwdany giňeltmek, senagat, hyzmatlar ulgamynda, obasenagat toplumyndaky bilelikdäki giň möçberli taslamalary durmuşa geçirmek üçin maýa goýum syýasatyny işjeňleşdirmek boýunça ähli çärelere jikme-jik seretmek boýunça ylalaşyldy. Biz döwletlerimiziň bar bolan kuwwatly we düzümleýin, täze geljegi uly ugurlara çykmaga bolan degişli mümkinçiliklerine laýyklykda bu ugurdaky gatnaşyklary ösdürmegiň möhümdigi baradaky bir pikire geldik diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow aýtdy.
Energetika we ulag ugurlary biziň hyzmatdaşlgymyzyň möhüm ugurlardyr. Türkmenistan we Gazagystan yklymda energiýa göterijileriň önümçilik möçberleri boýunça öňdäki orunlary eýeleýär. Biz döwrebap düzüme eýe bolmak bilen, Ýewropada we Merkezi Aziýada energetika hem-de ulag akymlarynyn işjeňleşmegine bolan umumy garaýyşlarymyzy beýan etdik. Biziň ýurtlarymyzyň gatnaşmagynda giň möçberli taslamalar durmuşa geçirildi. Munuň özi Gazagystanyň çäginden geçýän Türkmenistan-Hytaý gaz geçirijisidir we Gazagystan-Türkmenistan-Eýran demir ýoludyr.
Munuň özi häzirki döwürde biziň döwletlerimiziň ägirt uly serişde mümkinçiliklerine eýedigini äşgär edýär. Türkmenistan şeýle taslamalary öňe sürmek bilen, sebitiň döwletleriniň, biziň goňşularymyzyň Ýewraziýada energetika we ulag hyzmatdaşlygyna goşulmagynyň, bu ugurlary köpugurly esasda ösdürmegiň zerurlygyndan ugur alýar. Özümiziň täze bilelikdäki taslamalaryň durmuşa geçrilmegine gönükdirilen ähli kuwwatlyklarymyzy mundan beýläk-de durmuşa geçirmek üçin ähli mümkinçilikleri peýdalanarys diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sözüni dowam etdi.
Şeýle hem döwlet Baştutanymyz metbugat wekillerine ýüzlenip, iki ýurduň arasynda medeni, ynsanperwer, ylym, bilim we sport gatnaşyklaryny mundan beýläk-de giňeltmek hakyndaky ylalaşyk gazanyldygyny belledi.
Döwlet Baştutanymyz şu günki duşuşygyň netijelerine ýokary baha berip, onuň jemleri boýunça Türkmenistan bilen Gazagystan Respublikasynyň arasynda strategik hyzmatdaşlyk hakyndaky Şertnama, şeýle hem dürdi ugurardaky gatnaşyklar hakyndaky birnäçe resminmalara gol çekildi.
Biz Gazagystan bilen ýola goýulýan gatnaşyklara aýratyn ähmiýet berýäris we ony doganlyk döwletimiz hasaplaýarys. Biziň ýurtlarymyzy we halklarymyzy köp asyrlyk hoşniýetli goňşuçylyk däpleri, taryhyň, medeniýetiň, diliň, ruhy gymmatlyklaryň ýakynlygy baglanyşdyrýar. Biz gazanylan ruhy baýlyklary aýawly saklap, häzirki döwrüň ruhunda onuň üstüniň täze mazmun bilen ýetirilmegine üns berýäris. Türkmenistan bilen Gazagystanyň arasyndaky hyzmatdaşlyk ähli ugurlar boýunça yzygiderli ösdüriler diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow belledi. Munuň özi iki ýurduň we halklaryň uzakmöhletleýin bähbidine laýyk gelýär hem-de halkara ýagdaýlaryň oňyn ösüşiniň, Merkezi Aziýada parahatçylygyň we durnuklylygyň saklanmagynyň, onuň ykdysady rowaçlygynyň möhüm şerti bolup durýar.
Ikitaraplaýyn gtanaşyklaryň berkidilmeginde, onuň Türkmenistan bilen ýola goýulýan hyzmatdaşlygynyň meselelerine yzygiderli üns berilmeginde Gazagystanyň Prezidenti Nursultan Nazarbaýewiň ägirt uly şahsy goşandyny belläp, milli Liderimiz özüniň gazak kärdeşine minnetdarlyk bildirdi we Gazagystanyň doganlyk halkyna parahatçylyk we gülläp ösüş, onuň döredijilikli zähmetinde mundan beýläk-de üstünlik arzuw etdi.
Çeşme: TDH


text:
Reverse dictionary
Typos
untercondylar, jntercondylar, kntercondylar, ontercondylar, ibtercondylar, ihtercondylar, ijtercondylar, imtercondylar, inrercondylar, infercondylar, ingercondylar, inyercondylar, intwrcondylar, intsrcondylar, intdrcondylar, intrrcondylar, inteecondylar, intedcondylar, intefcondylar, intetcondylar, interxondylar, interdondylar, interfondylar, intervondylar, intercindylar, interckndylar, interclndylar, intercpndylar, intercobdylar, intercohdylar, intercojdylar, intercomdylar, interconsylar, interconeylar, interconfylar, interconcylar, interconxylar, interconsylar, intercondtlar, intercondglar, intercondhlar, intercondular, intercondykar, intercondyoar, intercondypar, intercondylqr, intercondylwr, intercondylsr, intercondylzr, intercondylae


text:
Gazagystanda birnäçe günläp kömür känlerinde ýeriň aşagynda bolan magdançylaryň ýüzlerçesi iş taşlaýyşyny bes edýändigini yglan etdiler we gijäniň dowamynda birnäçe käni terk etdiler diýip, kömür öndüriji kärhanalary dolandyrýan “ArcelorMittal Temirtau” (AMT) kompanýasy aýtdy.
Kompaniýanyň maglumatyna görä, 14-nji dekabrda Garagandy regionda känlerden 420 magdançy ýeriň aşagyndan çykaryldy. Ençeme magdançynyň aýallary bu maglumaty AÝ/AR-na tassykladylar.
Munuň öňüsyrasynda känleriň eýesi “ArcelorMittal” global kompaniýasyna degişli AMT 11-nji dekabrda iş taşlaýyşy yglan eden we aýlyklarynyň galdyrylmagyny talap edip, känlerde galan magdançylara garşy sud işini gozgady.
14-nji dekabrda Şahtinsk şäheriniň sudy iş taşlaýyşyň bikanundygy hakynda karar çykardy.
15-nji dekabrda Garagandy regionynyň administrasiýasy magdançylaryň “bikanun iş taşlaýyşy” üçin jezalandyrylmajagyny we olaryň aýlyklarynyň 30% ýokarlandyryljakdygyny aýtdy.
Jemi 700 çemesi magdançy iş taşlaýyşa gatnaşdy, olar aýlyklaryň iki esse ýokarlandyrylmagyny, näsaglyk rugsadynyň tölenmegini we pensiýa 50 ýaşda çykmagyny talap etdiler.


text:
Ýokary we orta bilim ulgamynyň hünärmenleri daşary ýurt dillerini öwretmekdäki täzeçil usullary ara alyp maslahatlaşdylar
Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersitetinde daşary ýurt dillerini okatmagy kämilleşdirmek meselelerine bagyşlanan ylmy-usulýet maslahaty geçirildi. Bilim we daşary işler ministrlikleriniň gurnan forumyna Milli bilim institutynyň işgärleri, ýokary, umumy orta bilim berýän okuw jaýlarynyň we mekdebe çenli çagalar edaralarynyň ýolbaşçylar, dil merkezleriniň hünärmenleri, şeýle hem talyp ýaşlar gatnaşdylar.
Tematiki sergide dil bilimi ulgamyndaky ýörelgeler we innowasiýalar görkezildi. Ýörüteleşdirilen dil merkezleriniň we kitap dükanlarynyň tekjelrinde dürli dillerde neşir edilen okuw, çeper, ylmy edebiýatlaryň onlarçasy goýlupdyr. Paýtagtyň hukuk, biznes we tehnologiýalar mekdebi ýörüte edebiýatlaryň ençemesini getiripdir, bu ýerde çagalar hem, ulular hem bilimleriniň üstüni ýetirip, gözýetimini giňeldýärler. Mekdepde diňleýjileriň dil taýýarlygyna aýratyn üns berilýär. Bu babatda türkmen mugallymlary bilen netijeli gatnaşykary ýola goýan Oksford uniwersiteti degerli goldaw berýär. Mekdep dürli dillerdäki okuw we usulýet edebiýatlaryny yzygiderli edinýär. Şeýle hem paýtagtymyzdaky „Älem kitap“ dükany we „Gujurly nesil“ Dil merkezi tanymal britan uniwersitetinden edebiýatlary almagy ýola goýdy.
Gapdaldaky tekjede Kembrij uniwersitetiniň neşirleriniň Türkmenistandaky resmi distribýuteri „Dalçyn“ ŞK-nyň ýörüteleşdirilen kitaplarynyň tematiki tapgyry goýlupdyr. Bilim merkeziniň ýanynda işleýän kitap dükanynda iňlis dilinde okuw kitaplary, usulýet materiallary, sözlükler, çeper edebiýatlar satylýar.
Paýtagtymyzdaky Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersiteti, Magtymguly adyndaky döwlet uniwersiteti, D. Azady adyndaky Milli dünýä dilleri instituty ýaly ýokary okuw mekdepleriniň tekjelerinde köpugurly neşirler goýlup, olar hünär, şol sanda dil taýýarlygynyň ugurlary we özboluşlylygy barada giňişleýin düşünje berýär.
D.Azady adyndaky TMDDI elektron okuw kitaplarynyň we sözlükleri görkezýär. Bu ýokary okuw mekdebiniň sergi bölegi dil taýýarlygy usulýetleriniň netijeliligine wideoşekil görnüşinde baha bermäge mümkinçilik berýän interaktiw enjam bilen üpjün edilipdir. Bu ýere gelýänler „Dil“ okuw merkeziniň iş ugurlary bilen hem ýakyndan tanyşýarlar, onuň synag maksatnamalary has zehinli talyplara Koreýada ýa-da Ýaponiýada bir ýyllyk dil öwreniş okuwyny geçmäge mümkinçilik berýär.
Türkmenistanyň Milli bilim institutynyň direktory Baýram Bäşimow topardaky mejlisi açyp, bu ýere gelenleriň ünsüni daşary ýurt dillerini okatmagy kämilleşdirmegiň strategiýasynyň esasy ugurlaryna çekdi. Ýurdumyzyň iň täze we innowasion ýokary okuw mekdepleriniň biri bolan Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersitetiniň propektory Myrat Begliýew bu mowzugy dowam etdirdi.
Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň, D.Azady adyndaky Milli dünýä dilleri institutynyň, Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň, Oguz han adyndaky inžener-tehnologiýalar uniwersitetiniň, S. Seýdi adyndaky mugallymçylyk institutynyň, dil merkezleriniň, ýurdumyzyň dürli sebitlerinden umumy bilim berýän orta we ýörüteleşdirilen mekdepleriniň wekilleriniň çykyşlarynda daşary ýurt dillerini öwretmegi kämilleşdirmegiň Konsepsiýasynyň esasy ugurlary beýan edildi. Hususan-da, halkara gatnaşyklary ulgamynda hünärmenleri taýýýarlamagyň ugurlaryna, bilimiň dürli derejelrinde multimediýa tehnologiýalryny giňden ulanmagyň, mugallymlaryň hünärini we ylmy-usulýet derejesini ýokarlandyrmagyň ugurlaryna deglip geçildi.
Tejribeli mugallymlar, şol sanda aýratyn zehinli çagalar mekdep - internatynyň mugallymlary çagalarda kommunikatiw endikleri ösdürmäge, özbaşdak bilim almaga we öňbaşçylyk sypatlaryny höweslendirmäge gönükdirilen mugallymçylyk täzeçilik usullary we öz döreden usulýet tejrbeleri barada gürrüň berdiler.


text:
Kümmetkowus şäheri Pählewileriñ gelmezinden öñ etrap görnüşde oturupdyrlar. 1316-njy hijri-şemsi ỳylda (1937m.ỳ.) gadymy Jürjen şäheriniñ 3 kilometrlik gündogar-günortasynda täze bina edilen şäheriñ adyna “Kümmetkowus” diỳlip atlandyrylypdyr. Pählewiler döwründe Eỳranyñ demirgazyk ülkelerınde ỳer-suw reformalary geçirilen döwürlerinde oña üns berilip başlanỳar.»»»
Kümmetkowusyñ minarasynyñ bina bolmagy hakda dürli rowaỳatlara gabat gelỳäris. Käbirleri bu minarany dürli şahsyỳetleriñ ỳygnanşỳan ỳeri bolupdyr diỳỳärler. Bir toparlary ỳitenleriñ ỳol görkezijisi (ỳolsalgy mekany) diỳip hasap edỳärler. Ýene bir toparlary bolsa, Kowus patyşanyñ şan-şöhratyny görkezmek üçin bina edilen minara diỳip düşünỳärler. Geliñ bu gümmeziñ bina edilişi hakda dürli rowaỳatlary agtaryp göreliñ.
Ale-zỳar hanedanlygyñ meşhur patyşasy Gabus ibn-e Woşmgir (Kowus) bolupdyr. Ýakut äl-Hamawiniñ aỳtmagyna görä, ol taỳsyz söweşjeñ hem dana edebiỳatçy bolupdyr.
Şams El-mo,alynyñ hut özi alym kişi, sungatparaz, hatdat we ezber ỳazyjy hem parasatly adam bolupdyr. Ol pars we arap dillerinde birnäçe eserler ỳazypdyr. Şeýle hem Musulman Gündogar yklymynda meşhur “Kowusnama” eserini döreden şahsyýet bolupdyr. Onuñ köşgi dünỳäniñ alymlarynyñ hem ulymalarynyñ ỳygnanyşyp mejlis geçirỳän ỳeri bolupdyr. Orta asyrlaryñ meşhur we belli alymy bolan Abu Reỳhan Biruny öz meşhur “Asar el-bakyỳe” atly eserini 390-njy h.k. ỳyl onuñ adyndan döredỳär.
Kümmetkowus şäherindäki uly ägirt gümmezli minara Şems El-mo,alynyñ ỳaşan döwründe 397-nji h.k ỳyl bina edilỳär. Bu şäheriñ häzirki Kümmetkowus (Gonbäd-e Gabus) 1316-njy h. 19 m. ỳylda bu hökümdaryñ adyndan alynỳar.
Rowaỳatlaryn birinde şeỳle setirlere gabat gelỳäris. “Abu El-mo,alynyñ jansyz jesedi jäjekden ỳasalan bir tabytyñ içinde ỳerleşipdir. Bu tabyt gümmeziñ içki bamyndan asylgy halatda durup her gün ertir säheri günüñ ỳalkymy gümmeziñ penjiresinden oña tarap gün saçypdyr.
Gabus ibne Woşmgirin gümmezi, Orta Aziỳada yslam döwrüniñ taỳsyz arhitekturalarynyñ biridir. Bu gümmez Kümmet şäheriniñ demirgazyk etrabynda ỳerleşỳär. Ol Al-e Ziỳaryñ hökümdarlyk eden merkezi jürjen şäheriniñ 3 kilometrliginde bina edilipdir. Bu ỳadygärlik dikilen gümmez Al-e Ziỳar tarapyndan jürjen şäheriniñ pajarlap ösen döwründe migmarçylyk sungatynyñ taryhy we täsin gymmatly ỳadygärlikleriniñ biri bolup durỳar.
Bu bina häzirki zaman gözel bir uly parkyñ ortasynda ỳerleşỳär. Ol on kilometr uzaklykdan görnüp dur. Geçmişde bu ỳer dürli ỳurtlardan gelỳän kerwendir-mysapyrlaryñ ỳolsalgy mekany we kerwensaraỳ nokatlarynyñ biri bolupdyr.
Bu gümmez 397-nji hijri ỳyly 15 metr beỳikligi bolan bir depänin üstünde 55 metr galdyrylyp, Şems El-mo,alynyñ gubury hökmünde gurulypdyr.
Bu bina 18 metr beỳiklikde gupbaly gümmez görnüşde örülip, çüñki bolsa, ỳyldyz şekilli 10 ganat görnüşinde örülipdir. Ýerligindäki örülen ỳyldyz görnüşli ganatynyñ daş çykyp duran çüñki 1,60 metr, olaryñ arasy bolsa 1,4 metr açyklygy bar. Gümmeziñ umumy tegelek göwrümi bolsa 30 metr we 144 millimetrden ybarat bolỳar. Onuñ gündogar gyrasyndaky penjiräniñ 1,90 metr boỳy bolup, Kowusyñ jansyz meỳdiniñ jäjek tabytyny hoşlaşmak üçin asylyp goỳulan ỳeridir.
Gümmeziñ günortasynda içerden arkalanan bir sany girelge gapy bar. Bu gapynyñ arka görnüşli ỳokary gyrasyny iki hatar owadan nagyşlar bilen belläpdirler.
Bu ỳadygärligiñ depesindäki gupbaly gümmez görnüşde örülen çüñkiniñ 2 metr aşagyndan 3 metr boỳlugynda kerpiçiñ ỳüzünden 2 hatar sada ỳazgy ỳerleşdirilipdir. Ýazgy arap dilinde bişen kerpiçler bilen jaỳlanypdyr. Ol sadalygy hem owadanlygy özünde jemläp aşakdaky görnüşde görkezilỳär:
ـ قـابـوس ابن وشـمـگيـر ـ امـر به بنائه فى حـياتـه ـ سنه سـبع و تـسـمعيـن
ـ و ثـلـثمـاثـيه قـمـرّيـه و سـنه خـمـس و سبـعـين و ثلـثـمائه شـمـسـيـن.
Arap dilindäki bu ỳazgynyñ terjimesi şeỳle:
Bu hatdan mälim bolşy ỳaly, häzirki görnüp duran bu bina, Abu El-mo,aly Gabus ibn-e Woşmgir-e Al-e Ziỳarynyñ gubury hökmünde meşhur bolupdyr. Aslynda bu bina bir uly köşk mekany bolup, onsoñ Al-e Ziỳar hanedanlygynyñ meşhur patyşasynyñ gubury edilipdir.
“Gümmeziñ gupbalanan çüñki ỳörite “kökli kerpiç” dien kerpiçden örülip onuñ palçyk suwagy bolsa, “melat-e saruj ” ỳagny hek bilen külden emele gelỳän palçyksuwagy bilen suwalypdyr.”. [ ] 52
Soña baka bu bina bozulmaga tarap başlanỳar. 1308-nji hijri-şemsi ỳylynda (1929-mjy milady ỳ.) arheologiỳanyñ işöwür hünärmeni Mosio Gdar hem-de iki sany Eỳranly ökde migmarçylaryñ üsti bilen täzeden ömürleşdiriş ( durkuny täzeleýiş ýa-da sazlaşdyryş ) işini alyp bardylar. Ol Gürgen ỳa-da Jürjen şäherinden ỳarym farsang aralykda gurulupdyr. Türkmen gelin –gyzlary bu mynarany öz dokan halydyr- halyçalarynyñ ỳüzüne nagş edip dokaỳarlar.
Orta asyrlaryñ beỳleki bir belli taryhçysy Hamdulla Mustowfiniñ aỳtmagyna görä, Mälikşa Seljuklynyñ agtygy tarapyndan şäher täzeden gurlupdyr, onuñ umumy meỳdany 7 müñ ädime barabar bolupdyr. Soltan Tekeş Horezmşanyñ bỳurugy boỳunça şa Ardeşir Mazenderanynyñ tagallasy bilen şäheriñ diwarlary täzeden bina edilipdir. Hijri ỳyl hasaby boỳunça 8-nji asyrda Hamdulla Mustowfiniñ taryh ỳazan döwüri mongollaryñ çozuşyndan beỳläk, şäher harabaçylyga tarap gaỳdỳar. Ol ỳeriñ dürli miweleri we baglary hakda az beỳan edỳär.
287-nji hijri ỳylda /900 m.ỳ. / Jürjen şäheriniñ töwereginde söweşip şehit bolan öwlatlaryñ biri Welid ibn-e Ýezidiñ halyflyk döwründe Seỳit Muhammet ibn-e Ýahỳa ibn-e Zeỳdiñ gubury şol ỳerde jaỳlanylỳar. Bu şäheriñ iñ şan-şöhrätli döwüri Kowus patyşanyñ döwründe bolupdyr. Ol döwürde Ibn-e Sina, Abu Reỳhan Biruny we Abu Bekr-e Horezmi ỳaly alymlaryñ ỳygnanyşỳan merkezi bolupdyr. Yslam ỳurtlarynyñ ähli künjeklerinden ilatynyñ köpligi, abadançylyk, söwda işleri we ylym-bilim hem edebiỳatyñ ösmegi bilen meşhurlyga eỳe bolupdyr. Şäheriñ günbatar-demirgazyk böleginde bir köşk, hammam hajatlary bilen özünde ỳerleỳän bazar, erk gala, Garañky Ymamyñ gündogar kenar ỳakasyndaky Gürgen derỳasy bilen Hurmarud aralygynyñ gyrasynda ỳerleşipdir. Gürgeniñ suwy bir uly daş turbadan goỳulan suw turba arkaly Garañky Ymamyñ üsti bilen şähere goỳberilipdir. 1285- 1291-nji h.ş. ỳyllardaky Britan döwletiniñ ilçisi, “Mazenderan we Astrabat ” atly eseriñ eỳesi H.L Rabinonyñ aỳtmagyna görä, Gürgen şäheriniñ daş gyrasynda “Garañky Ymam” ỳerleşỳär. Bu mowzeleỳ köneleşen gümmez görnüşde esasy bölegi ỳeriñ astynda galypdyr. Onda hiç hili ỳazgy ỳadygärligi galmandyr. Ýöne çaklamalara görä, Ýahỳa ibn-e Zeỳdiñ mazary bolmaly diỳilỳär. Ol 125-nji hijri ỳylda şäheriñ daşyndaky bolan söweşde öldürülüpdir. Onuñ meỳdini duşmany Abu Mosläm şol ỳerde jaỳlapdyr.” – diỳip rowaỳat bar.
Ýahỳa ibne Zeỳdiñ guburyna 40 ỳyl mundan öñ umumy özgertmeler berlipdir. Zyỳaratçylar üçin guburyñ daş-töwereginde otaglar gurulypdyr. Howlynyñ arkasynda bir uly howuz gurlupdyr. Gubur hem öñkisi ỳaly çuññurlykda däl. Apbas Pärwiziñ “Arap ta diỳaleme” atly eserinde şeỳle rowaỳatlara gabat gelỳäris. [ ] 53
Kümmetkowus şäheriniñ häzirki görnüşi ikinji jahan urşundan öñ Rezaşanyñ döwründe nemesler (Almanlylar) tarapyndan çyzylypdyr. Ol belli tertipde demirgazykdan-günorta tarapa we günbatardan – gündogara çekilen köçelerden ybarat bolỳar. Bu köçelerde dürli jaỳ gurluşyklar alnyp barylypdyr. Bu şäheriñ özboluşly ykdysadyỳet we ekerançylyk ỳerligi bolany üçin pajarlap ösmäge şert döreỳär.
1375-nji h.ş (1996 m.ỳ) ỳylyñ hasabaty boỳunça şäheriñ ilat sany 411522 adamdan ybarat bolỳar.
Şaheriñ esasy jemgyỳetini türkmenler döredỳär. Onda az sanly zabylly, maşatly, azerbaỳjanly, goçanly kürt, we bejnurtlylar hem ỳaşaỳarlar. Bu şäher senagat we söwda hem ekeramçylyk babatlarda rowaçlyk gazanan mekany bolany sebäpli gün-günden ỳaşaỳjylarynyñ sany köpelip durỳar.
Kümmetkowusyñ söwda dolanşygynda durỳan harytlar umuman birinji nobatda haly-halyça we beỳleki gymmatly tikin-dokyn hem şaỳ-sepler ỳaly materiallar, pagta, arpa, bugdaỳ bolup ikinji nobatda gawun, garpyz, dürli miweler hem tekstil önümlerini öz içine alỳar.
Bu şäheriñ köçeleri has uzyn we giñdir. Her bir köçäniñ uzynlygy 62 kilometre barabar. Ýurt tabynlykdaky syỳasy bölünşikler boỳunça dört bölek, ỳagny Merkezi Ramiỳan, Azadşäher we Daşlyburun ỳaly şäherlere bölünip Kümmet şäheri bolsa bu şäheristanyñ merkezi şäheri hasaplanỳar. Ol 45 metr dünỳäniñ açyk deñiz ỳüzlügüniñ ölçeginden ỳokary derejede durỳar.
Bu şäheristanyñ beỳleki sebitleri günortadan-demirgazyga we gündogardan-günbatara tarap jülgelik we çököklüge tarap meỳillenỳär. Onuñ çököklügi şäheristanyñ merkezi we günbataryna tarap ỳagny Gürgen derỳasyna tarap inỳär.
Kümmet şäheristanyñ howa-suw ỳagdaỳy hakda aỳdylanda welin, Azat şäher şäheriniñ günorta beỳikliklerinden Hoşỳaỳlak magistral şa ỳolunyñ üsti bilen daglyk maỳyl howa we jülgäniñ günorta dag etekleri bolsa, ygally maỳyl howa, hem-de Gürgen derỳasynyñ demirgazygyndan Garaşsyz Türkmenistanyñ serhetlerine çenli özboluşly geografiki häsiỳeti boỳunça ỳarym gurak howa-suw şertlerinde häsiỳetlenip durỳar.
Bu şäheriñ iki esasy derỳalarynyñ biri Etrek derỳasy Eỳran-Türkmenistan serhetlerini döredỳär. Beỳlekisi bolsa, Gürgen derỳasy bolup durỳar. Gürgen derỳasyna ỳene-de Alyabad, Ramiỳan ỳaly günorta beỳikliklerinden gözbaş alỳan arnalar guỳỳar. [ ] 55
Kümmetkowusyñ binỳady tutulanda, onuñ birinji oturumlaşan ilaty ỳomutlaryñ jafarbaỳ tiresinden bolan Ganỳokmazlar, Köçek, Tumaç we Igdir ỳaly taỳpalary bolupdyr. Soñlarda patyşa Russiỳanyñ goşunlary Türkmenistany basyp alanlaryndan beỳläk, türkmenleriñ taỳpa-tireleri gapma-garyşylygyndan peỳdalanyp Kümmetkowusy hem bir hatarda eỳeleỳärler. Russiỳa döwleti bu meseläni Eỳran döwleti bilen bilelikde amala aşyrỳar.
Russiỳa patyşalygy 1917-nji ỳylda synmagy bilen onuñ Kümmetkowusdaky işgärleri we wekilleri öz watanlary bolan Orsỳede dolanyp gaỳtmaly boldular.
Umuman 1917-nji ỳyldan 1930-njy ỳyllara çenli Türkmenistan SSR-inden hem türkmenler ol şähere bosgun bolup barỳarlar. Olar aşakdaky tertipde ỳerleşỳärler:
-Tekeler, Molla Orazgylyç tekäniñ ỳobaşçylygynda öz kowumlary bilen Kümmetkowusyñ demirgazyk-günbatar böleginde mekan tutỳarlar.
-Behelkeler, Nowruzhajy we Babylhajy dagylaryñ ỳörelgesine düşüp Kümmetkowusyñ günorta-günbatarynda we Çaỳboỳunda orun tutỳarlar.
-Hywalylar, Arazkösäniñ Weỳs taỳpasynyñ Körbulak tireleri we Abdylla Özbek dagylar Çaỳboỳunda we günorta-günbatar böleklerinde ỳerleşỳärler.
Ruslar Türkmensähradan çykandan soñ türkmenler özara näsazlyklary aradan aỳyryp agzybirlige tarap ymtylỳarlar. Şeỳle hereketiñ esasynda ähli türkmen taỳpa-tireleriniñ arasynda uly abraỳly alymlaryñ biri ỳomutlaryñ Jafarbaỳ taỳpasynyň Kör tiresinden bolan Osman ahuny Kümmetkowus şäheriniñ häkimi wezipesine belleỳärler. Bu waka 1925-nji ỳyla çenli dowam edip, onsoñ Rezaşa Pählewi bu ỳurdy basyp alỳar.
Iñ soñky gelen maglumatlara garanyñda yokarda nygtap geçişimiz yaly Jürjen şäheriniñ has ösen döwri Seljuklylar döwründe bolupdyr. Ol döwürde demiri gaỳtadan işleỳiş senagaty, çüişe önümleri we beỳleki dürli senagat ugurlarynda yslam dünỳäsining iñ ygtybarly ỳurtlarynyñ biri bolupdyr.
Häzirki döwürde “ Bu şäher Gürgen derỳasynyñ gözbaş alỳan ỳerliginin Çaỳ boỳun şahamçasynyñ ugrunda ỳerleşip, onuñ iñ rowaç tapan döwrinde 1200 gektar giñligi bolupdyr. Bu şaher şeỳle takyk arhetekturada esaslanyp gurulup, onuñ ähli köçeleri we ỳollary bişen kerpiçler bilen düşelipdir.
“Ỳol ir” türkmen saytynyñ habar bremegine göra: “Taryhy Jürjen şäheriniñ dördünji tapgyr arheologiki gazw agtaryş işleri başlandy.”- diỳlen habar hem ünsüñgi özüne çekỳär.
Bu iş Eỳranyñ “Miras we Turism Medeniyeti” merkezliginiñ tarapyndan alynyp baryljagyny aỳdylỳar. Şu ugurda işöwürleriniñ biri Fereỳdun-e Ownugyñ 84/08/29 yekşenbe güni IRNA habar beriş seriştesine habar bermegine göra: “ Taryhy Jürjen şäheriniñ bu gazw- agtaryş işleri doktor Muhammet Murtazayi tarapyndan iki aỳlap dowam eder.Onun aỳtmagyna göra: gazw-agtaryş işleri Eỳranyñ arheologiki işöwürleri yagny migmarçylyk, kartaloglar, meỳilnama düzüjiler hem täzeden dikeldijiler ỳaly 15 adamdan ybarat topary öz içine alỳar.”
Kümmetkowus şäheriniñ Medeni Miras we Turism edarasynyñ yolbaşçysynyñ aỳytmagyna göra: “Şeỳle hem şu toparyñ ýolbaşçylygynda bu döwürdäki gazw – agtaryş işleriniñ dowamynde Kümmetkowus şäherini täzeden tanatmak we dürli medeni meỳdanlaryny açmak we halka tanatmak şeỳle hem onuñ gadymy kartasyny tapyp işlemek ỳaly işleri alynyp barylar.”
Iñ soñunda ümit edỳäris halkymyzyñ şunuñ ỳaly taryhy şäherlerini täezeden dünya tanadylsyn. ... DOWAMY...
=============
-------------------------- Çykgytlar we Edebýat:


text:
Daşary döwletlere syýahat etmek isleýän türkmen raýatlaryna Aşgabadyň aeroportyň migrasiýa gullugy tarapyndan gadagançylyklaryň artýandygyny ýaşaýjylardan eşitse bolýar.
Adynyň efirde tutulmazlygyny soran lebaply ýaşaýjynyň aýtmagyna görä, soňky bäş ýylyň dowamynda, ol indi altynjy gezek uçara goýberilmeýär.
“Türkiýe döwletine işlemäge gidip, 3 ýyl işlänimden soňra öýüme, çagalarymy görmäge gaýtdym. Türkmenistana gelip düşenimde, aeroportda migrasiýa gullugynyň işgärleri tarapyndan maňa ýurtdan çykmaga 5 ýyl gadagançylyk girizildi. Şol gadagançylygyň tamamlananyna 2 ýyl boldy. Indi jemi 7 ýyl bäri ýurtdan çykyp bilemok. Ýurduň içinde hem iş tapamok. Çagalarym ulalýar, olaryň çykdajysy hem artýar. Adamym hem özüm işsiz. Iş bilen üpjün edip bilenoklar, ýurtdan çykmaga-da rugsat berenoklar” diýip, lebaply ýaşaýjy aýdýar.
Ol 5 ýyl deportyny geçirip migrasiýa gullugyna birnäçe gezek arza bilen ýüz tutandygyny, emma özüne girizilen gadagançylygyň sebäpleri barada hiç hili düşündiriş alyp bilmändigini sözüniň üstüne goşdy.
Aýdylmagyna görä, Migrasiýa gullugynyň işgärleri oňa daşary döwlete gitmek üçin: “Sen telekeçi bolmaly. Öz dükanyň, patentiň we VISA plastik kartyňda azyndan 1000 amerikan dollaryň bolmaly. Şonda saňa ýurtdan çykmaga rugsat bereris” diýip, dilden aýdypdyrlar.
“Hiç bir ýazmaça jogap alyp bilemok. Şu aýdylýan zatlar mende bar bolsa, onda meniň daşary döwletde näme işim bar?” diýip, ýaşaýjy bu mesele boýunça Türkmenistanyň Migrasiýa gullugynyň Aşgabatdaky edarasyna hem ýüzlenendigini, ýöne olaryň her gezeginde özüni Lebap welaýatyna ugradandygyny belleýär.
“Welaýata barsam, ‘biz çözemizok, merkezden çözülýär’ diýip jogap berýärler. Näme üçin ýurduň daşyna goýberilmeýändigimi anyk aýtsalar, menem şoňa görä çözgüt tapjak” diýip, ol indi ýolunyň açylmagyna umyt baglap, eýýäm ençeme gezek Stambula bilet alsa-da, uçara goýberilmän, aeroportdan yzyna gaýtarylandygyny aýdýar.
“Aeroportdaky migrasiýa gullugynyň işgärlerine ýalbaryp, geçmäge kömek soraýaryn. Bu ýerde hem maňa ‘biz hiç zat bilemzok, bar, öz ýaşaýan welaýatyňa git diýýärler” diýip, ýaşaýjy gürrüň berýär.
Şeýle-de, ol şuňa meňzeş kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolup uçara goýberilmeýän, sebäpleri hem düşündirilmeýän, raýat hukuklary bozulýan türkmenistanlylaryň sanynyň köpdügini sözüniň üstüne goşdy.
Sözümiziň ahyrynda bellesek, Azatlyk Radiosy ýokarda gozgalan meseleler dogrusynda, Lebap welaýatynyň we Aşgabat şäheriniň Migrasiýa edaralary bilen habarlaşanda, haýsydyr bir kommentariýa alyp bilmedi.


text:
Gozgalmaýan emläge bolan hukuklaryň we onuň bilen bagly geleşikleriň döwlet tarapyndan bellige alynmagy hakynda...Dowamy
Türkmenistanda notariat – bu jedelsiz hukuklary, şeýle hem ýuridik ähmiýeti bolan faktlary tassyklamak we olara ýuridik takyklygy bermek üçin notarial işini amala aşyrmak wezipeleri ýüklenen edaralardan we ygtyýarly adamlardan ybarat bolan ulgamdyr...Dowamy
Raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet tarapyndan bellige alynmagyny raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgysynyň edaralary tarapyndan öz ygtyýarlyklarynyň çäklerinde geçirýärler...
Adwokatura raýat jemgyýetiniň hukuk instituty bolup durýan we döwlet häkimiýet we dolandyryş edaralarynyň ulgamyna girmeýän, adwokatlaryň adwokatlyk işini amala aşyrmak maksady bilen döredilen we öz-özüňi dolandyrmak ýörelgelerine eýerýän professional birleşigidir...Dowamy
Türkmenistan Aşgabat ş.
Arçabil şaýoly, 150
Tel: +993 (12) 39-19-21
Faks: +993 (12) 39-19-71
E-mail: info@minjust.gov.tm


text:
Fransiýanyň ýerli başlyklygynda Ýewropa Bileleşiginiň Aşgabatdaky missiýa başlyklarynyň ýygnagy (2017-nji ýylyň 24-nji ýanwary) [fr] [ru]
2017-nji ýylyň birinji çärýeginde Türkmenistanda wekilçiligi ýok Malta üçin biziň ýurdumyzyň Ýewropa Bileleşigine ýerli başlyklyk etmeginiň çäklerinde Aşgabatdaky Ýewropa Bileleşiginiň agza döwletleriniň Ilçileri we Ýewropa Bileleşiginiň Aragatnaşyk býurosynyň başlygynyň wezipesini wagtlaýyn ýerine ýetirijisi sişenbe güni, 24-nji ýanwarda Fransiýanyň rezidensiýasynda duşuşdylar. Ýurtda ýaşaýan alty sany missiýa başlyklar bu ýygnaga gatnaşýan ýurtda ýaşamaýan Awstriýaly öz kärdeşini, Astanada ýaşaýan Ilçi Gerhard Sailleri görenlerine şat boldular. Ýygnak missiýa başlyklaryna geljek ýylda Ýewropa Bileleşigi bilen Türkmenistanyň gatnaşyklarynyň ösmeginiň perspektiwalaryny ara alyp maslahatlaşmaga mümkinçilik berdi.


text:
Şu gün Aşgabatda Türkmenistanyň Prezidentiniň gatnaşmagynda ýurtda ilkinji golf-klub açyldy.
Dabaranyň barşynda döwlet Baştutany top boýunça ilkinji urgyny edip, Aşgabadyň golf toplumynyň işlemäge başlandygyny alamatlandyrdy.
Döwlet Baştutanynyň dabarada belleýşi ýaly, heniz gadymy döwürlerde, türkmenleriň arasynda golfa meňzeş çilik oýnunyň oýnalandygyny belledi. Bu oýun adamda çakganlygy, ünslüligi, başarjaňlygy we sagdynlygy terbiýeleýär we kuwwat berýär.
Golf-klubynyň gurluşyk işleri «Myradym» hususy...
16-njy oktýabrda OPEC-iň nebit sebediniň bahasy barrel üçin 55,74 dollara barabar boldy. Bu görkeziji geçen anna günündäkiden 0,62 dollar köpdür, diýip Trend sişenbe güni gurama salgylanyp habar berýär.
Nebitiň dünýä boýunça bahalary sişenbe güni Yrakda gapma-garşylyklaryň barha ýitileşmegi netijesinde maýadarlaryň arasynda dowam edýän närahatlygyň çäklerinde ýokarlanýar.
Sişenbe güni 15:37 wagta çenli ýagdaýda Brent kysymly nebitiň dekabrdaky fýuçersleriniň...
Türkmenistanyň maliýe, hukuk goraýjy we gözegçilik edaralarynyň, şeýle hem täjirçilik banklarynyň we beýleki degişli edaralarynyň wekilleri Aşgabatda ÝHHG-niň gurnan ofşor zolaklarynyň üsti bilen jenaýatçylyk ýoly bilen alnan girdejileriň kanunylaşdyrmagyna garşy hereket etmek çygrynda öňdebaryjy tejribelerini alyşmak boýunça seminaryna gatnaşdylar. Bu barada ÝHHG-niň Aşgabatdaky Merkeziniň saýty habar berýär.
Seminaryň çäklerinde dürli zolaklarda resmileşdirilen we aýratyn salgyt düzgüni...


text:
Salamchik Millet
ol yerde yazdym aydalynmy diyip garshy cykana bolmady shonun ucin tazeden blog acsagam bolar
yone onunden duyduryaryn bu yone aydymlardan sozlerdir, a aydymda bolsa men seni soyyan diyen yeri hem bolar sogyan yeri hem bolar shonun ucin name diyilse hem sahsy Kabul etman wiii bula meni soyyan diydi diymeli dal ya gitdi diydi diyip cykyp gitmegem yokdyr:) boldygyca turkmen aydymlarynda juda aydymlar yadynyza dushmese bashga dilde hem bolar
bolya onda adamlar gummadyn toyyn donirayman geliwerin bu bloga bolyamy:)


text:
Soňky habarlar
Açylyş dabarasy «Aşgabat 2017» oýunlaryna badalga berýär
17 Sentýabr, 2017 (23:35)
Bellikler: Türkmenistan, Dabaralar
Türkmenistanyň döredijilikli, galkyndyryjy we haýran galdyryjy hem-de göz öňüne getirip boljak iň hyýaly görnüşdäki şou-dabarasy Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryna badalga berdi. Bu ajaýyp waka ony görenleriň hakydasynda uzak wagtlap ýakymly ýatlama bolup galar.
Aşgabat Olimpiýa stadionynyň iň üstünde oturdylan Olimpiýa alawynyň ojagy türkmen halkynyň gözguwanjy bolan ahalteke ahalteke atynyň gerşinde ýerleşýär. Çar töweregine ýagty saçyp duran bu alaw 27-nji sentýabra çenli, ýagny Oýunlar tamamlanýança ýanar.
Alaw mümkin bolan iň dramatik usulda ýakyldy. Bu çäre üçin ýörite taýýarlanan at sahnanyň merkezindäki binanyň çür depesine galdy we çapyksuwar yzygiderli görnüşde ýanýan feýerwerk uçgunyny ýakdy. Netijede, «Aşgabat 2017»-niň alawy Aşgabat Olimpiýa stadionynyň üstündäki asmanyň tümlügini ýagtyltdy. Jaň kakylandan soň, Türkmenistanyň çuňňur hormatlanýan prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Oýunlara ak pata berdi, şeýlelikde «Aşgabat 2017» resmi ýagdaýda açyldy.
Ägirt uly silindriň daşynda aýlanyp duran 75.000-den gowrak lybas görnüşlerini öz içine alýan bu iri göwrümli çäre açylyş dabarasy üçin gurnalan iň uly tomaşa bolup, onuň howada çykyş edýän oýunçylarynyň hereketi oýun meýdançasyndan 30 metr beýiklikde geçirildi. Dabaranyň şekilleri 25 metr beýiklikden şöhlelendirildi, şeýdip sahnadaky çalşyklary, adamlaryň doldurylyşyny we ýüzlerçe aktýorlary belli etmedi.
Türkmen ahalteke atlarynyň we halylaryň üsti bilen haýran galdyryjy sýužetler hem ýerine ýetirildi.
Şou-dabarada türgenleriň çykyşynda bolşy ýaly dabaranyň belli wagtlarynda anyk nokatlary yşyklandyrmaga ýöriteleşdirilen LED yşyklandyrmalary stadiondaky tomaşaçylara berlendigi üçin olar hem işjeň hereketleri ýerine ýetirdi.
Dabaranyň merkezinde ýerleşýän silindrde täze we döredijilikli şekiller şöhlelendirilip, onda baýdaklar görkezildi.
Dabara "Balich Worldwide Shows" kompaniýasy tarapyndan işlenip taýýarlanyldy hem-de režisýor Fransisko Negrin tarapyndan alnyp baryldy. Ol Türkmenistanyň ägirt uly, dürli-dürli, baý we uzak döwürlerden gelýän taryhy medeniýetini tanatdy hem-de Merkezi Aziýanyň taryhynda geçirilen iň iri sport çäresidigini aýan etdi.
Bu türkmen halkynyň 2010-njy ýylyň dekabrynda Oýunlary geçirmäge ygtyýar alan gününden bäri garaşan pursadydy.
V Aziýa oýunlaryna taýýarlyk görmek baradaky ýerine ýetiriji komitetiň başlygy Daýanç Gulgeldiýew açylyş dabarasynyň döwletimiziň taryhyndaky wajyp pursatydygyny belläp geçdi.
Ol: “Şu güne çenli geçirilen Oýunlaryň iň iri görnüşiniň açylyş dabarasynyň geçirilmegi soňky ýedi ýylyň dowamynda şu gün üçin zähmet çeken ähli halkymyz üçin buýsandyryjy pursatdyr” diýdi.
“Balich Worldwide Shows” kompaniýasynyň başlygy Marko Baliç: “Bu türkmen halky üçin örän möhüm pursat bolup, ýurdy bütindünýä möçberinde ilkinji gezek gökezýär.
Biz Türkmenistandan geljekki onýyllyklarda nämä garaşyp boljakdygyny görkezmäge jogapkärdiris” diýip belledi.
«Aşgabat 2017» oýunlary 12 günüň dowamynda geçirilip, 65 sany wekilýetden jemi 4500 türgen sportuň 21 görnüşi boýunça 347 sany medally orny eýelemek üçin ýaryşar.
Habarlar #Türkmenistan
- Soňky habarlar
Okeaniýanyň wekiliýeti uly üstünligiň şaýady bolandygyny nygtady27 Sentýabr, 2017 (13:59)
- Soňky habarlar
Türkmen kikboksçylary Oýunlaryň taryhynda yz goýdylar27 Sentýabr, 2017 (11:15)
- Soňky habarlar
Sambo boýunça türkmen topary 8 altyn medal bilen öňde27 Sentýabr, 2017 (09:28)
- Soňky habarlar
Agyr atletikaçylar öwgä mynasyp ýokary derejeli çykyşlary görkezdiler26 Sentýabr, 2017 (16:17)
- Soňky habarlar
Aşgabat 2017-niň surat galereýasy we gündelik hasabat: on birinji güni26 Sentýabr, 2017 (11:57)
- Soňky habarlar
Jemleýji final-Ýapylyş dabarasy. “Balich Worldwide Shows” kompaniýasynyň döredijilik işleri boýunça direktory Simone Ferrari bilen söhbetdeşlik26 Sentýabr, 2017 (09:50)
- Soňky habarlar
Gündelik maglumat: 2017-nji ýylyň 25-nji sentýabry25 Sentýabr, 2017 (10:24)
- Soňky habarlar
Türkmen tälimçisi Rejepberdiýew: “Ýeňişler dowam eder”23 Sentýabr, 2017 (20:00)
- Soňky habarlar
Türkmenistanyň sambo ýygyndy topary güýçli özbek garşydaşlary bilen tutluşar23 Sentýabr, 2017 (15:20)
- Soňky habarlar
Türkmenistanyň basketbol boýunça zenanlar ýygyndy toparynyň kapitany Gökowa altyn medaly eýelemegi maksat edinýär22 Sentýabr, 2017 (18:06)
- Soňky habarlar
Ispan tälimçileri Eýranyň toparynyň çempionlygyny elinden almak isleýär22 Sentýabr, 2017 (15:55)
- Soňky habarlar
Gündelik maglumat: 22-nji sentýabr, anna güni22 Sentýabr, 2017 (09:34)
- Beýleki habarlar
«Aşgabat 2017» -de türgenleriň saglygy ynamdar ellerde22 Sentýabr, 2017 (08:30)
- Soňky habarlar
Ýüzüjiler « Aşgabat 2017» oýunlarynda şowly çykyş etmäge taýýarlanýar22 Sentýabr, 2017 (08:28)
- Soňky habarlar
Basketbolçy Paşkow öz oýnaýan türkmen toparyny ýeňşe ruhlandyrýar21 Sentýabr, 2017 (18:10)
- Soňky habarlar
«Aşgabat 2017» oýunlarynyň bäşinji güni üçin surat galereýasy hem-de gündelik hasabat20 Sentýabr, 2017 (23:16)
- Soňky habarlar
Şägirt halypadan ozdurdy ýa-da Bekdurdyýew tälimçisinden ökde çykdy20 Sentýabr, 2017 (21:38)
- Soňky habarlar
Guşakly göreş boýunça tälimçi Garajaýew ýaryşlaryň üçünji gününde gazak göreşi hem-de pahlawani tapgyrlarynda güýçli garşydaşlaryň bolmagyna garaşýar20 Sentýabr, 2017 (19:13)
- Soňky habarlar
Guşakly göreşde aglaba altyn medaly türkmen türgenleri eýeledi20 Sentýabr, 2017 (12:34)
- Soňky habarlar
Türkmen milli göreşi boýunça iň köp altyn medal toplan Türkmenistan19 Sentýabr, 2017 (11:23)


text:
Berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzda Visa, MasterCard halkara töleg ulgamlarynyň kartlary arkaly içerki hem-de halkara tölegleri geçirmäge, bank hasaplarynyň üsti bilen daşary ýurt puluny satyn almaga giň şertler döredildi. Müşderiler degişli tassyklaýjy resminamalary bolan ýagdaýynda her aýda 1000 amerikan dollary möçberinde bökdençsiz geçirip bilerler.
Visa we MasterCard – dünyäde iň ýaýran plastik kart halkara töleg ulgamlarydyr. Visa we MasterCard kartlary nagt pul serişdeleriniň ornunyny tutmak üçin niýetlenen töleg ulgamydyr. Müşderiler Visa we MasterCard karty ulanmak bilen islendik harytlaryň, hyzmatlaryň töleglerini öz ýurdumyzyň çäginde we daşary ýurtlarda, islendik ýurdyň ýerli walýutasynda töleg geçirip bilerler.
Şeýle-de müşderiler Visa we MasterCard kartlary ulanmak bilen internetiň üsti bilen ýurdumyzyň we daşary ýurtlaryň howa ulaglary kompaniýalaryndan uçar peteklerini satyn almak, myhmanhalarda otaglary bronlamak ýaly hyzmatlaryň töleglerini geçirip bilerler.
Visa we MasterCard plastik kartlary talyplar üçin hem amatlydyr. Olar kartlaryň hemme mümkinçiliklerinden, şol sanda tölegli okuwlaryň töleglerini tölemek üçin hem kartlary peýdalanyp bilerler.
Siziň gije-gündiziň dowamynda, islendik wagtda öz hasabyňyzda duran serişdäňizi ulanmaga mümkünçiligiňiz bardyr.
Kartyň kömegi bilen harydyň hiç hili gaýtargysyz laýyk bahasyny töläp, Siz bölek pullardan, teňňelerden, kassada we jübiňizde amatsyz ýagdaýa düşmersiňiz. Daşary ýurtlara gezelenje, okuwa ýa-da gulluk iş saparlaryna gideniňizde ýanyňyza karty almak has oňaýly, Siziň serişdäňiz hemişe Siz bilen howpsyzlykda, ýanyňyz bilen nagt pul daşamak, olar barada biynjalyk etmek we daşary ýurtda gezelençde daşary ýurt puluny satyn almak pikirini etmekligiň geregi ýokdyr. Kart üsti bilen töleg geçireniňizde galplaşdyrmak mümkinçiligi has-da azalýar, sebäbi töleg nagt däl hasaplaşykda göni dükanyň hasabyna geçýär.
Kartyňyzyň ýiten ýa-da ogurlanan ýagdaýynda, onuň herekedi togtadylar we soňra täzesini alyp bolýar – muňa garamazdan pullar siziň hasabyňyzda bankyň gözegçiliginde saklanýar.
Şeýle hem, wagtly-wagtyna hasabyňyzyň göçürmesini alyp, çykdajylaryňyzy gözegçilik edip bilersiňiz. Göçürme Size haýsy günde, haýsy dükanda we näçe möçberde pul geçirilendigini görkezýär. Ähli bankomatlarda kart balansyny anyklap bilersiňiz, bu bolsa hemişe Siziň hasabyňyzda näçe pulyň galandygyny bilmäge mümkinçilik berýär.
Bankda SMS-habarnama hyzmatyndan peýdalanyp bilersiňiz. Bank kartyny diňe bank kartynyň ýüzünde ady we familiýasy ýazylan şahsy adamyň ulanmaga haky bardyr.
VISA we MasterCard kartlarynyň Gold görnüşi boýunça pul serişdeleriňiziň galyndysyna 5% ýyllyk göterim girdejisini almaga mümkinçilik bar.
Türkmenistanyň Döwlet daşary ykdysady iş Banky Size amatly we elýeterli halkara VISA we MasterCard kartlaryny hödürleýär we olaryň ähli mümkinçiliklerinden we amatlyklaryndan Sizi peýdalanmaga çagyrýarys!


text:
10 aýda Türkiýa gelen syýahatçylaryň sany 29 milliona ýetdi
10 aýlyk döwründe 2016-njy ýylyň ady agzalýan döwri bilen deňeşdirilende 28 göterim artdy
Türkiýä gelen syýahatçylaryň sany üstümizdäki ýylyň 10 aýlyk döwründe 2016-njy ýylyň ady agzalýan döwri bilen deňeşdirilende 28 göterim artdy.
10 aýda Türkiýa gelen syýahatçylaryň sany 29 milliona ýetdi.
2017-nji ýylda esasan-da Türkiýä gelen rus syýahatçylarynyň sany köpeldi.
Antalýa bilen Stambul welaýatlary iň köp syýahatçyny kabul eden welaýatlar boldy.
Syýahatçylaryň sanynyň 2018-nji ýylda 35milliona ýetmegine garaşylýar.


text:
esasy
BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň rezolýusiýalary
BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň rezolýusiýalary jenaýatçylykly ýol bilen alnan girdejileriň kanunlaşdyrylmagyna we terrorçylygyň maliýeleşdirilmegine garşy hereket etmegiň halkara ulgamy üçin hukugyň iň möhüm çeşmesidir.
BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň 1267 rezolýusiýasy (1999)
BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň 1269 rezolýusiýasy (1999)
BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň 1333 rezolýusiýasy (2000)
BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň 1363 rezolýusiýasy (2001)
BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň 1373 rezolýusiýasy (2001)
BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň 1390 rezolýusiýasy (2002)
BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň 1452 rezolýusiýasy (2002)
BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň 1455 rezolýusiýasy (2003)
BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň 1456 rezolýusiýasy (2003)
BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň 1526 rezolýusiýasy (2004)
BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň 1617 rezolýusiýasy (2005)
BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň 1699 rezolýusiýasy (2006)
BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň 1735 rezolýusiýasy (2006)
BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň 1822 rezolýusiýasy (2008)
esasy


text:
Birleşen Ştatlaryň BMG-däki ilçisi Nikki Haleý 14-nji dekabrda geçirjek metbugat ýygnagynda, Eýranyň öz halkara borçnamalaryny bozandygy dogrusynda “ýalana çykaryp bolmajak subutnamalary” jemgyýetçilige hödürlär diýip, ABŞ-nyň BMG-däki missiýasy aýtdy.
Missiýa Haleý metbugat ýygnagynyň dowamynda, Eýranyň Ýakyn Gündogardaky we dünýäniň beýleki ýerlerindäki durnuksyzlaşdyrjy herketleri barada çykyş eder diýýär.
Birleşen Ştatlary we Saud Arabystany Eýrany iýul we noýabr aýlarynda Ýemenden Saud Arabystanyna raketa atan Husi gozgalaňçylaryny ýarag bilen üpjün etmekde aýyplaýar.
Haleý Birleşen Milletler Guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşini Eýranyň Ýemen, Liwan we Siriýa ýaly ýaranlary bilen bikanun ýarag söwdasyny etmegine garşy has berk çäreleri görmäge çagyrdy.
“Ilçi Haleý Eýranyň öz halkara borçnamalaryny bilkastlaýyn bozandygyny we bu kanunbozmalaryny ýaşyrmaga synanyşýayndygyny, ýöne muny başarmandygyny görkezýän jedelsiz subutnamalary jemgyýetçilige ýetirer” diýip, missiýa habar berdi.
Haleýiň çykyşy BMG-niň şu ýyl ýemenli gozgalaňçylaryň Saud Arabystanyna atan raketasyny Eýranyň üpjün edendigi boýunça alyp barýan netijelenmedik derňewleri barada habarlaryň peýda bolýan wagtyna gabat geldi.
BMG-niň resmileri atylan raketanyň galyndy böleklerini eskpertiza barlagyndan geçirip, olaryň “gelip çykyşy boýunça birmeňzeş ýerden” üpjün edilendigini görkezýan alamatlaryň bardygygy aýdýarlar, ýöne raketlaryň anyk Eýrandan üpjün edilendigini görkezýän alamatlaryň ýokdugyny belleýärler diýip, Associated Press we Agence France-Press habar agentlikleri habar berdi.
AP we AFP habar agentlikleri BMG-niň baş sekretary Antoniýu Guterrişiň agzalýan derňew boýunça guramanyň Howpsuzlyk Geňeşiniň dykgatyna ýetiren gizlin hasabatyny ele geçirendiklerini aýdýarlar.
Geçen aý Riýada sapar edip raketanyň galyndy böleklerini barlan BMG-niň aýrybaşga ekspertler topary ýaraglaryň Eýranyň “Şahid Bageri Industrial Group” atly kärhanasynda öndürilen bolmagynyň ahmaldygyny aýdýarlar diýip, AFP habar berýär. Agzalýan öndüriji BMG-niň sanksiýa sanawyna girizlipdi.
BMG-niň sanksiýalar boýunça komitetine hasabat berýän ekspertler galyndylarda tapylan emblemanyň eýranly kärhananyň emblemasyna meňzeýändigini, agzalýan kärhananyň Eýranyň Howgiňişligi senagaty guramasynyň şahamçasydygyny aýdýarlar diýip, AFP habar berdi.
Guterrişiň öz hasabatynda ikinji derňew toparyň emblemany görendigini, ýöne olaryň maglumatlary barlaýandygyny we entek belli bir netijä gelmändiklerini aýdandygy habar berilýär.
Guterrişiň hasabatynda Eýranyň 2015-nji ýylda gol çekilen ýadro ylalaşygyny bozýan bolmagynyň ahmaldygy aýdylýar diýip, AP habar berdi. Ylalaşygyň talaplaryna laýyklykda güýçli döwletler Eýrany ýadro ýaraglaryny götermäge ukyply ballistik raketalary öndürmegi bes etmäge çagyrypdy.
AP-niň habar bermegine görä, Guterriş öz hasabatynda Eýranyň raketalar boýunça alyp barýan işleri ýadro ylalaşygynyň hökmany bolmadyk maddalaryna ters gelýän bolmagy mümkin, ýöne umumylykda alanyňda, Eýran şertnamanyň talaplaryny berjaý edýär diýipdir. Gürrüňi edilýän ýadro ylalaşygynyň esasynda Eýrana garşy girizilen sanksiýalar gowşadylyp, ondan öz ýadro hereketlerini togtatmak talap edilipdi.