text:
Sefewi döwleti
Sefewi döwleti — Ine şeýle şertlerde 1502-nji ýylda yştymagy gelip çykyşy boýunça türkmen bolan Ysmaýylyň baştutanlygynda täze bir döwletiň düýbi tutulýar. Döredenleriň taýpasynyň ady bilen baglanyşykly ol döwlet Sefewiler döwleti ady bilen taryha dolýar. Bu döwleti esaslandyryjy Ysmaýyl şa barada giňişleýin durup geçeliň.
Mazmuny
Ysmaýyl şa[üýtget | edit source]
Sefewi Azerbaýjan-türkmenleriniň döwletini esaslandyryjy we döwletiň birinji hökümdarydyr. Ysmaýyl şa 1487-nji ýylda dogulýar. Onuň kakasy Haýdar Sefewiýe dini derwüşçilik toparyny döreden 1254-1334-nji ýyllarda ýaşap geçen Sefi od-Din Ishak atly Ardabilli şeýh bolupdyr. Ysmaýyl şa hem şonuň neberelerinden bolupdyr. Şol derwüşçilik toparynda Anadolydan gelen Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnamasynda sanaýan ýedi türkmen taýpasy (şamly, rumly, ustaçly, tekeli, baharly dülkadyr, owşar) sopy bolupdyrlar.
1498-1500-nji ýyllarda Akgoýunlylar döwleti ikä bölünmegi bilen baglanyşykly dörän amatly ýagdaýy ulanyp, 12 ýaşly şa Ysmaýyl öz atalygy Hüseýin beg Şamlynyň maslahaty bilen 300 atlysy bilen Ardebile gelýär. Şol ýerde 7 müňli türkmen goşuny bilen häkimiýet ugrunda urşa başlaýar. Olar 1501-nji ýylda Akgoýunlylary ýeňip, Töwrize girýärler. Töwrizde Ysmaýyl Azerbaýjan şasy diýlip jar edilýär. Ol 1503-nji ýyldan 1510-njy ýyla çenli Kazwin, Kum, Yspyhan, Şiraz, Ýezd, Kerman ýaly şäherleri, Ermenistan, Kürdistan, Yrak ýaly ýurtlary basyp alýar. 1510-njy ýylda Marynyň golaýynda Horosan ugrunda özbek hany Şeýbany bilen bolan söweşde Şeýbany han öldürilip, Seistan we Horosan Sefewi türkmenleriniň döwletiniň düzümine goşulýar. Köşkde we goşundaky dil türkmen dilinde bolupdyr. Şa Ysmaýyl şol dilde goşgy ýazypdyr. 1524-nji ýylda şa Ysmaýyl ýogalýar.
Geliň ýeke-ýeke şol döwletiň soňky hökümdarlarynyň taryhda bitiren işleri barada gürrüň edeliň.
Tahmasp I[üýtget | edit source]
Sefewi türkmenleriniň döwletiniň ikinji hökümdary. Tahmasp I entek 10 ýaşynda tagta geçmeli bolýar. Ilkibada ol türkmen hanlarynyň we serdarlarynyň (aýratyn-da rumly we ustaçly) diýeni boýunça ýurdy dolandyrýar. Kämillik ýaşyna ýetenden soňra özbaşdak dolandyryp başlaýar. Ýöne ol kakasy ýaly başarjaň hökümdar däldi. Onuň gowuşgynsyzlygyndan peýdalanyp birnäçe ýerli hökümdarlar özbaşdak syýasat ýöretmäge ymtylýarlar. 1538-nji ýylda Astrabatda Muhammet Salyh özüni özbaşdak hökümdar diýip yglan edýär. Türkmen Aba Serdar 1550-1558-nji ýyllarda şa Tahmaspy birnäçe gezek ýeňlişe sezewar edýär. Gilýanda, Şirwanda ýerli hökümdarlar şa Tahmaspa garşy çykýarlar. Bu ýagdaýlaryň ählisi şa Tahmasp I-niň döwründe Azerbaýjanda merkezi häkimiýetiň gowşandygyny görkezýär. Onuň alyp baran içeri syýasatynyň netijesinde Azerbaýjan döwletiniň harby kuwwaty aýratyn-da ykdysady kuwwaty peselýär. Ol ýurduň paýtagtyny Töwrizden Kazwin şäherine geçirýär.
Ysmaýyl II[üýtget | edit source]
Ysmaýyl II Sefewi türkmenleriniň üçünji hökümdary. Ol 1576-1578-nji ýyllarda şa bolup, Tahmasp I-niň ogludyr. Her şa ýogalyp, täze şa tagta geçmeli bolanda ýurtda galagoply ýagdaý döreýärdi. Şa Tahmasp I ýogalansoň soň hem onuň ogly 12 oglunyň haýsysynyň tagta geçmelidigi barada dawalar başlapdy. Ustaçly türkmenler onuň Haýdar Mürze atly ogluny goldasa, owşar türkmenleri şa Ysmaýyly goldady. Şa Ysmaýyl II kakasy dirikä 19 ýyllap tussaglykda bolupdy. Belki tussaghanada oturany üçindir.
Ysmaýyl II häsiýeti boýunça gazaply, öz 6 doganyny jezalandyryp öldürtmek bilen, halky gorkuzmak üçin köplenç köpçülikleýin jezalandyrmak barada buýruk beren hökümdardyr. Ol iki ýyl çemesi dolandyryp tarpa-taýyn ýogalýar.
Muhammet Hudabende[üýtget | edit source]
Muhammet Hudabende Sefewi türkmenleriniň döwletiniň dördünji şasy. Ol 1578-1587-nji ýyllarda hökümdarlyk edýär. Sefewi türkmenleriniň döwletiniň ikinji şasy Tahmasp I-niň ogly.
Muhammet keselbent, özerkli däl adam bolupdyr. Ol köplenç aýalynyň (Hamza we Apbas atly ogullarynyň ejesiniň) diýeni boýunça ýurdy dolandyrypdyr. Muhammet şanyň Hamza Mürze atly ogly Osman imperiýasyna garşy uruş döwründe Kawkazda görkezen edermenlikleri, ýeňişleri bilen öz duşmanlaryny öjükdiripdir. Ony şa tagtyna geçer öýdüp gorkup Azerbaýjanlylaryň özleri dildüwşik gurap öldürýärler. Muhammet Hudabendäniň döwründe onuň döwleti Kawkazda birnäçe ýerlerini Osman imperiýasyna bermäge mejbur bolýar. 1587-nji ýylda Muhammet Hudabende öz goşuny tarapyndan tagtdan agdarylýar we köp wagt geçmänkä aradan çykýar.
Apbas şa[üýtget | edit source]
Apbas I 1581-1628-nji ýyllarda ýaşap geçip, Hudawende şanyň ogludyr. Apbas şa Azerbaýjany 1587-1628-nji ýyllarda dolandyrýar.
Abbas şa 16 ýaşynda wagty kakasy öldürilýär we tagta geçýär. Onuň tagta geçen döwri Sefewi döwleti gowşap, agzalalyk güýçlenip, ýurtdan bereket göterilen döwürdi. Azerbaýjanyň gowşamagyndan peýdalanyp Osman imperiýasy onuň birnäçe ýerlerini basyp alypdy. Şa Abbasyň paýyna çöken ýurdy galkyndyrmak düşdi. Ol birnäçe özgertmeler geçirdi. Goşunda düzgün - tertibi ýola goýdy. Täze goşun bölümlerini döretdi. Salgytlary rejä saldy. Merkezi häkimiýeti berkitdi. Ýerli hökümdarlaryň hukuklaryny çäklendirdi. Pul özgertmesini geçirip, abbasy diýip atlandyrylan täze pul girizdi. Ýollaryň gurluşygyna üns berdi. Ýurduň paýtagty bolan Yspyhany tas täzeden diýen ýaly gurdy. Suw gurluşyk desgalaryny, bentleri gurdurdy. Azerbaýjanda geçirilen özgertmeleriň netijesinde kuwwatlanyp tiz ösüp başlady.
Şa Abbas özüne, döwlete garşy gidenleri rehimsizlik bilen jezalandyrdy. Hat-da ol öz çagalaryna hem rehim etmändir. Uly ogluny öldürip, iki kiçi ogullarynyň gözlerini oýdurandygy onuň gazaplylygyndan nyşandyr.
Şa Abbasyň hemmä deň göz bilen garamagy, Azerbaýjany ösdürmek üçin alyp barýan syýasatyny halkyň goldamagyna sebäp boldy. Ol XVII asyryň başlaryndan başlap Azerbaýjanyň öňki elinden gidiren ýerlerini täzeden eýelemek üçin goňşulary bilen uruşlar alyp bardy. Osman imperiýasy bilen 1603-1612-nji, 1616-1618-nji ýyllarda iki gezek uruş alyp baryp, olaryň netijesinde Töwrizi, Nahiçewany, Ýerewany, Azerbeýjany, Gündogar Ermenistany, Gündogar Gürjüstany, Lurystany Azerbaýjanyň eýeledi. Geratyň golaýynda özbekleri ýeňip, olardan Horosany aldy. 1623-nji ýylda Osman imperiýasy bilen täze urşa başlady. Yragy aldy. Dogry bu uruş şa Abbas ýogalan soň 1639-njy ýylda gutardy.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada Sefewi türkmenleriniň Azerbaýjandaky hökümdarlygy barada söz açyp, Sefewileriň: "Iň güýçli döwlet bolan wagty şa Abbasyň wagtyna gabat gelýär, bu pajarlap ösmek tä onuň 1628-nji ýlda ölmüne çenli dowam edýär" diýip belleýär.
Sefi I[üýtget | edit source]
Sefi I Sefewi türkmenleriniň döwletiniň altynjy şasy. Ol 1629-1642-nji ýyllarda şa bolupdy. Ol Abbas I-niň uly ogly meşhur Sefi Mürzäniň ogludyr. (Sefi Mürzä kakasy Abbas I gepe girip öldürdipdi).
Sefi I häsiýeti boýunça gaharjaň, ynjyk, rehimsiz , gazaply bolupdyr. Diňe müňkürlik edip, aslynda hiç zat ýok ýerden döwletiň iň ökde harby serkerdesi Ymamkuly hany jezalandyryp öldüripdi.
Daşary syýasatda Sefi I Özbek hanynyň çozuşlaryny yza serpikdirse-de, Beýik Mogollardan ýeňilipdir. Ol Beýik Mogollara Gandagary bermäge mejbur bolýar. Sefi Osman imperiýasydan hem ýeňilýär. Osman imperiýasy bilen 1639-njy ýylda Kasra-Şirin şertnamasyny baglaşyp, ol boýunça 1612-nji ýyldaky serhet dikeldilýär.
Apbas II[üýtget | edit source]
Apbas II Sefewi türkmenleriniň döwletiniň 7-nji şasy. Ol bu döwletiň 6-njy şasy Sefi I-niň ogludyr. Ol 1642-1666-njy ýyllarda döwleti dolandyrypdyr. Apbas II häsiýeti boýunça ýumşak, parahatçylyk söýüji, rehimdar adam bolupdyr. Onuň döwründe Azerbaýjanyň ykdysadyýeti ösüp başlaýar. Azerbaýjan Günbatar Ýewropa döwletleri bilen ykdysady söwda gatnaşyklary ýola goýýar. Ol aýratyn-da Gollandiýa bilen söwda gatnaşyklaryň ösmegine üns beripdir. Golland söwdagärleri Azerbaýjanyň ýüpegini hiç-hili gümrük paçsyz ýurtdan alyp çykmaga hukuk alypdyrlar. Fransiýa, Angliýa, Russiýa bilen gatnaşyklar ösüpdir. Apbas II Beýik Mogollar imperiýasy bilen Gandagaryň üstünde uruş alyp barypdyr. 1649-njy ýylda şa Apbas II kakasy Sefi I-niň elden gidiren Gandagar şäherini yzyna gaýtaryp alypdyr.
Süleýman şa[üýtget | edit source]
Süleýman şa Sefewi türkmenleriniň 8-nji şasy. Ol 7-nji hökümdar Apbas II-niň ogludyr. Ol 1666-1694-nji ýyllarda şa bolupdyr. Şa Süleýman Azerbaýjanyň taryhynda başarnyksyz, gazaply şa hökmünde tanalýar. Onuň döwründe döwlet gowşapdyr. Özbek hanlary Süleýman şanyň döwründe Horasana çapawulçylykly ýörişler gurapdyrlar. Şa Süleýman olaryň ýörişlerine gaýtawul bermegi guramagy başarmandyr.
Hüseýin şa[üýtget | edit source]
Hüseýin şa Sefewi türkmenleriniň 9-njy şasy. Ol sekizinji hökümdar Süleýman şanyň ogludyr. Ol 1694-1722-nji ýyllarda hökümdarlyk edipdir.
Kakasy ýaly Hüseýin şa hem ýurda başarjaňlyk bilen ýolbaşçylyk edip bilmändir. Ýurduň gowşamagy, halkyň ýagdaýy erbetleşmegi dowam edipdir. XVII asyryň ahyrynda Azerbaýjanyň ykdysady babatda ýagdaýynyň üzül-kesil erbetleşýändigi hemmä aýan bolupdyr. 1698-1701-nji ýyllarda salgytlar 2-3 esse artdyrylypdyr. Täze salgytlar girizilipdir. Daýhanlar ýerlerini satyp köpçülikleýin şäherlere göçüp başlapdyrlar. Şa Hüseýin perman bilen daýhanlary ýere berkidipdir.
Şa Hüseýiniň ýurdy tozgunçylyga alyp barýan içeri syýasatyna garşy gozgalaňlar başlanypdyr. Şol gozgalaňlaryň iň irisi Gandagar welaýatyndaky gilzaý türkmenleriniň gozgalaňydyr. Gozgalaň 1709-njy ýylda başlanypdyr. 1722-nji ýylda gozgalaňçylar şa Hüseýini tagtdan agdaryp, öz baştutanlary Mir Mahmudy şa diýip jar edipdirler. Tagtyndan jyda düşen Hüseýin şa şol ýyl ýogalypdyr.
Tahmasp II[üýtget | edit source]
Tahmasp II Sefewi türkmenleriniň onunjy şasydyr. Ol dokuzynjy hökümdar Hüseýin şanyň ogludyr. Ol 1722-1732-nji ýyllarda şa bolupdyr.
Ol şa diýlip jar edilen wagty Azerbaýjan şasynyň tagtynda Mir Mahmud otyrdy (seret. Hüseýin şa). Tagta geçmek we hakykatdan-da ýurduň eýesi bolmak üçin Owganystanly gozgalaňçylary kowmalydy.
1725-nji ýylda Mir Mahmud öldürilip, ýerine onuň doganoglany Aşraf şa boldy. Tahmasp II Owganyztanly türkmen taýpalarynyň gozgalaňyny basyp ýatyrmak üçin asly türkmen bolan Nedirguly hana ýüz tutýar. 1730-njy ýylda Azerbaýjan doly owganystanlylardan arassalanýar. Nedir Osman imperiýasy bilen garşy uruşda hem abraý gazanýar.
Nediri çetleşdirip özi r. Osman imperiýasyna garşy urşa baştutanlyk edip masgara bolup ýeňilýär. Ruslara garşy alyp baran urşy hem şowsuz gutarýar. Nedir Tahmasp II-niň Türkiýe garşy alyp baran urşuny masgaraçylyk hasaplap, ýurda beýle başarnyksyz adamyň şa bolmaly däldigini aýdyp tagtdan agdarmagy gurapdyr. Şa diýlip, onuň sekizaýlyk çagasy Abbas III jar edilýär.
Apbas III[üýtget | edit source]
Apbas III Sefewi türkmenleriniň 11-nji we iň soňky şasydyr. Ol 1732-1736-njy ýyllarda resmi Azerbaýjanyň şasydyr. Resmi diýip nygtamagymyzyň sebäbi ol tagta geçen wagty sekizaýlyk çagady. Onuň şalyk etmeli döwründe iş ýüzünde Nedir şa ýurdy dolandyrdy. Nedir şa 1736-njy ýylda Mugan çölünde ýygnak-gurultaý çagyryp, ony tagtdan aýryp, tagta geçdi.
Sefewi türkmenleriniň döwletiniň soňky döwürlerinde Azerbaýjan ýene-de gowşap başlady. XVIII asyryň birinji çärýegi Azerbaýjanyň taryhynda iň bir agyr döwürleriň biri boldy. Bir tarapdan owganlar, bir tarapdan ruslar, ýene bir tarapdan Osman türkmen döwleti Azerbaýjanyň garaşsyzlygyna howp salýar. Şeýle kynçylykly döwürde türkmenleriň owşar taýpasyndan bolan Nedir şa kese ýerlileri kowup çykaryp, ýurtda täze bir türkmen döwletini-Owşar türkmen döwletini döredýär.
Çeşme[üýtget | edit source]
- ↑ ..the Order of the Lion and the Sun, a device which, since the 17 century at least, appeared on the national flag of the Safavids the lion representing 'Ali and the sun the glory of the Shi'i faith, Mikhail Borisovich Piotrovskiĭ, J. M. Rogers, Hermitage Rooms at Somerset House, Courtauld Institute of Art, Heaven on earth: Art from Islamic Lands : Works from the State Hermitage Museum and the Khalili Collection, Prestel, 2004, p. 178.
- ↑ http://www.iranicaonline.org/articles/safavids
- ↑ http://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-vii-safavid-period
- ↑ Turko-Persia in Historical Perspective - "the Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a "Turkish" dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh)."
- ↑ Mazzaoui, Michel B; Canfield, Robert (2002). "Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period". Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press. pp. 86–7. ISBN 978-0-521-52291-5. "Safavid power with its distinctive Persian-Shi'i culture, however, remained a middle ground between its two mighty Turkish neighbors. The Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a "Turkish" dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh)."
- ↑ Zabiollah Safa (1986), "Persian Literature in the Safavid Period", The Cambridge History of Iran, vol. 6: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-20094-6, pp. 948–65. P. 950: "In day-to-day affairs, the language chiefly used at the Safavid court and by the great military and political officers, as well as the religious dignitaries, was Turkish, not Persian; and the last class of persons wrote their religious works mainly in Arabic. Those who wrote in Persian were either lacking in proper tuition in this tongue, or wrote outside Iran and hence at a distance from centers where Persian was the accepted vernacular, endued with that vitality and susceptibility to skill in its use which a language can have only in places where it truly belongs."
- ↑ Savory, Roger (2007). Iran Under the Safavids. Cambridge University Press. p. 213. ISBN 978-0-521-04251-2. "qizilbash normally spoke Azari brand of Turkish at court, as did the Safavid shahs themselves; lack of familiarity with the Persian language may have contributed to the decline from the pure classical standards of former times"
- ↑ Price, Massoume (2005). Iran's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook. ABC-CLIO. p. 66. ISBN 978-1-57607-993-5. "The Shah was a native Turkic speaker and wrote poetry in the Azerbaijani language."
- ↑ Robert L. Canfield. Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press, Apr 30, 2002
- ↑ Rudi Matthee, "Safavids" in Encyclopædia Iranica, accessed on April 4, 2010. "The Persian focus is also reflected in the fact that theological works also began to be composed in the Persian language and in that Persian verses replaced Arabic on the coins." "The political system that emerged under them had overlapping political and religious boundaries and a core language, Persian, which served as the literary tongue, and even began to replace Arabic as the vehicle for theological discourse".
- ↑ Arnold J. Toynbee, A Study of History, V, pp. 514-15. excerpt: "in the heyday of the Mughal, Safawi, and Ottoman regimes New Persian was being patronized as the language of literae humaniores by the ruling element over the whole of this huge realm, while it was also being employed as the official language of administration in those two-thirds of its realm that lay within the Safawi and the Mughal frontiers"
- ↑ Ronald W Ferrier, The Arts of Persia. Yale University Press. 1989, p. 9
- ↑ Ruda Jurdi Abisaab. "Iran and Pre-Independence Lebanon" in Houchang Esfandiar Chehabi, Distant Relations: Iran and Lebanon in the Last 500 Years, IB Tauris 2006, p. 76: "Although the Arabic language was still the medium for religious scholastic expression, it was precisely under the Safavids that hadith complications and doctrinal works of all sorts were being translated to Persian. The 'Amili (Lebanese scholars of Shi'i faith) operating through the Court-based religious posts, were forced to master the Persian language; their students translated their instructions into Persian. Persianization went hand in hand with the popularization of 'mainstream' Shi'i belief."
- ↑ http://quizfactz.com/index.php/humanities/history/item/813-top-50-largest-empires-in-history


c: text/html

text:
Beýik ýeňiş güni adamzadyň başyna agyr horluklary, ummasyz köp ýitgileri, hiç wagt ýatdan çykmajak ruhy gynançlary getiren faşizmiň elhenç jahan urşundan üstün çykylan Beýik ýeňiş gününiň baýramydyr. Uruş hakdaky agyr kyssany ýatlamak kyn, ýatlamazlyk asla mümkin däl. Sebäbi parahatçylyk söýjülik ynsanlaryň hakydasynda baky galan ol güni unudyp bilenok. Hiç kim ýoldan çykmak, hiç kim unudylanok. Watan goragyna gidip mertlerçe söweşip ýat ýerlerde baş goýan gerçekleri, uruşdan maýyp bolan Gahrymanlary nädip ýatdan çykarjak. Ol uruşda, ýagny Watan üçin söweşde merdi merdanalyk görkezen Gahrymanlar Gylyçnyýaz Azadowyň, Oraz Annaýew, Pena Rejepowyň, Gurban Durdyýewiň, Amangylyç Ataýewiň, Aýdogdy Tahyrowyň görkezen gahrymançylyklary hakynda näçe aýtsaň aýdyp oturmaly.
Mähriban Arkadagymyzyň atasy ilhalar esger, ussat mugallym Berdimuhamet Annaýewiň görkezen mertligi, agyr söweşlere gatnaşyp Watanyna dolanyp geleninden soň hemme halk üçin sanardan köp işleri bitiren Gahrymany neneňsi ýatdan çykarjak. Olar ýatdan çykmaýar.
Hormatly Prezidentimiziň başda durmagy bilen her ýylyň Ýeňiş baýramy mynasybetli urşuň ýalynly ýodasyndan geçenler, olaryň yzynda galan söwer ýarlary ýatlanyp uly aladalar edilýär. Olara gymmat bahaly sowgatlary gowşurýar. Uruşda wepat bolanlaryň ruhuny ýatlap olaryň ýadygärliklerine baky oduň başynda baş egip, olaryň ruhuna tagzym edilip, ter gül desselerini goýýarlar. Beýik ýeňişiň 73 ýyllyk baýramçylygy faşizmiň zulumundan dynylyp şunça ýyllap asuda ýaşaýşymyzyň buýsanjy bolup taryh sahypasyna ýazylýar.
Ýurdumyzda adyl syýasaty dabaralandyryp, halkyň parahat durmuşda bol-elin ýaşamagyny, bagtyýar eşretli günlerine guwanmagy amal eden Gahryman Arkadagymyzy, külli türkmen halkyny 9-njy Maý-Ýeňiş baýramy bilen gutlaýarys! Goý dünýaniň ýüzünde hemişe parahatçylyk bolsun!
9-njy Maý-Beýik Ýeňiş güni
Beýik ýeňiş güni adamzadyň başyna agyr horluklary, ummasyz köp ýitgileri, hiç wagt ýatdan çykmajak ruhy gynançlary getiren faşizmiň elhenç jahan urşundan üstün çykylan Beýik ýeňiş gününiň baýramydyr. Uruş hakdaky agyr kyssany ýatlamak kyn, ýatlamazlyk asla mümkin däl. Sebäbi parahatçylyk söýjülik ynsanlaryň hakydasynda baky galan ol güni unudyp bilenok. Hiç kim ýoldan çykmak, hiç kim unudylanok. Watan goragyna gidip mertlerçe söweşip ýat ýerlerde baş goýan gerçekleri, uruşdan maýyp bolan Gahrymanlary nädip ýatdan çykarjak. Ol uruşda, ýagny Watan üçin söweşde merdi merdanalyk görkezen Gahrymanlar Gylyçnyýaz Azadowyň, Oraz Annaýew, Pena Rejepowyň, Gurban Durdyýewiň, Amangylyç Ataýewiň, Aýdogdy Tahyrowyň görkezen gahrymançylyklary hakynda näçe aýtsaň aýdyp oturmaly.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Türkmenistanly bir aýaly ogurlamakda we öldürmekde aýyplanan Özbegistanyň raýaty Dubaýyň sudundan özüniň möhletinden öň boşadylmagyny sorap ýüz tutdy diýlip, ýaňy-ýakynda peýda bolan media maglumatlarynda aýdylýar.
Birleşen Arap Emirlikleriniň “The National” neşiriniň maglumatyna görä, Türkmenistanyň raýatyny öldüreni üçin ömürlik türme tussaglygyna höküm edilen Özbegistanyň 59 ýaşly raýaty özüni tussaglykda gowy alyp barandygy üçin, Dubaý emirliginiň sudundan özüniň möhletinden öň boşadylmagyny sorady.
Maglumatda aýdylyşyna görä, 40 ýaşly bir türkmenistanly Özbegistanyň bu raýatyny 2001-nji ýylda 24 ýaşly başga bir türkmenistanlyny ogurlap, öldürmegi üçin hakyna tutupdyr. Berilýän habara görä, gürrüňi edilýän türkmenistanly ýatlanylýan aýaly şol ýylyň fewral aýynda Birleşen Arap Emirliklerine ten satdyrmak üçin eltipdir we soňra-da ony öldürtmek üçin bir özbegistanlyny 300 dollara hakyna tutupdyr.
Agzalýan bu ganly jenaýata gatnaşygy bolanlaryň atlary agzalmaýar.
Wakanyň jikme-jik mazmuny
15 ýyl mundan öň bolan jenaýatçylyk baradaky habarda, suduň maglumatlaryna salgylanyp habar berlişine görä, ýaş zenany öldürmek üçin hakyna adam tutan Türkmenistanyň raýaty şol döwürde aýallaryň ten satmagyny gurnamak bilen meşgullanypdyr. Öldürilen zenan onuň golastynda bir aý işländen soň gaçmagy we öz jorasynyň ýanynda gizlenmegi başarypdyr.
Hakyna tutulan özbegistanly ol aýalyň gizlenen ýerini anyklap, ony ogurlamaga synanyşanda, boýnuny döwüpdir we jaýyň ýedinji gatyndan ýere zyňyp, ony, hamana öz janyna kast eden ýaly edip görkezmek isläpdir.
Bu wakadan soň Özbegistanyň we Türkmenistanyň raýatlary, şeýle-de ol aýalyň gizlenen öýüniň eýesi tussag edilip, olaryň üçüsine bilkastlaýyn adam öldürmekde aýyplama bildirildi, olar adam ogurlamakda, Türkmenistanyň raýaty bolsa, munuň üssesine, priton, ýagny jelephana gurnamakda aýyplandy diýilýär. Öldürilen aýalyň garşysyna bildirilen aýyplamalar ölenden soňra aradan aýrylypdyr.
Maglumata görä, 2002-nji ýylyň fewral aýynda Dubaý emirliginiň jenaýat sudy agzalýan erkek adamlary ähli aýyplamalar boýunça günäli tapyp, ömürlik tussaglyga höküm edipdir.
Bu jenaýaty amala aşyran Özbegistanyň raýaty şu ýylyň 28-nji aprelinde, tussaglykda özüni gowy alyp barandygy üçin, möhletinden öň boşadylmagyny sorap, suda arza bilen ýüz tutdy.
“The National” neşiriniň maglumatyna görä, sud bu arza 19-njy maýda sereder.
Habar berilýän bu waka barada resmi maglumat alyp bolmady.


text:
2017-nji ýylyň sentýabr aýynyň 19-21-i aralygynda Sidneýde (Awstraliýa birleşigi) geçirilen Söwda palatalarynyň Bütindünýä federasiýasynyň Х kongresinde Belarusyň Söwda-senagat edarasynyň başlygy W. Ulahowiç bilen Halkara Söwda palatasynyň prezidenti P. Mihokyň duşuşygy boldy.
Duşuşygyň dowamynda bu halkara gurama bilen Belarusyň Söwda-senagat palatasynyň geljegine, şeýle hem Belarusda Halkara söwda palatasynyň Milli komitetini döretmek mümkinçiligine seredildi.
Halkara söwda palatasy, bu garaşsyz kommersiýa däl halkara guramasydyr. Bu gurama 1919-njy ýylda söwda we maýa goýum ýoly bilen işewürlige kömek etmek, haryt we hyzmatlar bazaryny açmak we beýleki şunuň ýaly maksatlar üçin döredilendir.
Dünýäniň 201 ýurdy ugurdaş guramalar hökmünde Halkara söwda palatasynyň agzalary hasaplanýar.
Belarusyň Söwda palatasy 1998-nji ýylda Halkara söwda palatasynyň agzasy boldy.
Taýýarlan Goçmyrat Orazberdiýew,
žurnalist.


text:
Aşgabatly çagalaryň arzuwy hasyl boldy. Şähere ak ýorgan ýaly ak gar ýapyp, şu gyşyň ilkinji gary ýagdy. Ol gaty güýçli ýagdy. Öten gijesi bilen ýagyp, çagalara Garadam ýasamaga-da, gar zyňyşyp oýnamaga-da ýeterlik boldy.
Şäheriň köçelerini, jaýlaryň üçeklerini, baglary, baýyrlary we dag gerişlerini we Aşgabadyň töwerek-daşyny ak perde örtüp, türkmen paýtagtyny ertekidäki şähere öwürdi.
Ilkinji gara hemmeler begenýär. Diňe sürüjiler hüşgärligi elden bermezlik üçin has ünsli bolmaly bolýarlar. Bütin ýylyň dowamynda gar sanaýmaly gezek ýagýandygy, onuň 1-2 günden uzak ýatmaýandygy üçin biziň şäherimiziň sürüjileri garda we doňaklykda ulaga erk etmäge werziş bolmaýarlar. Türkmen halky gadymy döwürlerden bäri ak reňki şowlulygyň we bolelinligiň nyşany hasaplaýarlar. Ine, ýene-de ak mermerli Aşgabady gözüňi gamaşdyrýan ak reňke bezäp ak gar ýagdy. Bu bolsa aşgabatlylar tarapyndan şowlulygy wada berýän alamat hasaplanýar.
Taýýarlan Goçmyrat Orazberdiýew, žurnalist.
Surata düşüren Kakamyrat Geldiýew.


text:
“Iman bolsa, umyt edilen zatlara bil baglamak, gorunmeyan zatlara ynamdyr…Biz aleming Hudayyng buyrugy bilen yaradylandygyna, sheyle hem gorunyan zatlaryng gorunmeyan zatlardan dorandigine iman arkaly dushunyaris…Iman etmezden, Huday tarapyndan halanmak mumkin daldir. Hudaya yakynlashan Onung barlygyna, Ozuni agtaryanlary sylaglajakdygyna iman etmelidir.” Yewreylere hatyng 11:1,3,6
“Chunki dogry adam iman bilen yashar” diyip yazylyshy yaly, Hosh Habarda hem Hudayyng dogrulygy imandan imana ayan bolyar.” Rim.1:17
“Biz her tarapdan gysylyarys, yone owranmayarys. Biz charesiz yagdaydadyrys, yone chykalgasyz daldiris. Kowalanyandyrys, yone terk edilen daldiris. Yere urulandyrys, yone olen daldiris…Munung uchin biz ruhdan dushmeyaris, gaytam, dashky adamymyz bolzulsa-da ichki adamymyz gunbe-gunden tazelenyar. Sebabi wagtlayyn, yenil mushakgat bizing ucin juda artykmach shohratyng ebedi agramyny emele getiryar. Sebabi biz gorunyan zatlara dal-de, gorunmeyanlere seredyaris, chunki gorunyanler wagtlayyn, gorunmeyanler ebedidir!” 2Kor.4:8-9:16-18
Iman bu- Hudayyng hakykatdan barlygyna we Onung yagshydygyna ynanmakdyr…Munung ustesine iman bu- bu gorunyan zatlary Yaradanyng, yaradan zatlaryny tashlap gitmanligine we garankylygy yagtylandyrjak Nuryny yere yollap durandygyna we iman edenlering imanyna jogap gaytaryandygyna bolan ynanmagy saylamakdyr…
Iman -Hudayyng hemishede dogry zady etjekdigine ynanmakdyr. Sening yagdayyng nache umytsyzlykdan doldugycha, shoncha hem sening gutulyshyng yakyndyr. Aladang kopeldigiche, sening doga-dielglering hem chyndyr diyip ,Huday aydyar. Otag nache tumlikden doldygy sayyn, shonchada yagtylyga matachligi gorunyar.
Hudayyng yardamy sana yakyndyr we hemishe hem elyeterlidir, emma ol dine ony gozlanlere berilyandir!
Hudayymyz Yaradyjymyz, bizing sana bolan ynamymyzy tazele, sheydip biz ahli zady sening elinge tabshyryp, Senden doly bolmak isleyas. Bizing kalbymyz ozuni Sana dolulygyna tabshyrmak isleyar we sheylelikde biz Sening merhemetinden we yagshylgyndan ugur alan azatlygy bilip bileris!


text:
Muguthor gurçuklar
Mugthor gurçuklar ýa- da ylmy dil bilen aýdanymyzda gelmintler – adamyň bedenine ornaşyp, onda dürli gurçuk kesellerini – gelmintozlary döretmäge ukyply ýönekeý gurçuklaryň uly toparydyr. Olar adamzadyň saglygyna howp salýan musallatdyr. Göräýmäge arassaçylyk şertlerini berjaý edýänlere gurçuk ýolukmajak ýaly, emma öýde arassaçylyk kadalary doly saklansa-da, köpçülik ýerlerinde dürli ýollar bilen bu kesel ýokuşyp bilýändir. Gelmintleriň ýaýramagy ilki bilen howa şertlerine, soňra bolsa ýerlerdäki durmuş-ykdysady ýagdaýa baglydyr. Hemmetaraplaýyn ösen ýurtlarda gelmintoza ýolukmagyň derejesi yzagalak tropiki we subtropiki guşaklykdaka ýurtlara garanyňda mes- mälim pesdir. Ýer ýüzünde adamyň bedenine şikes ýetirmäge ukyply gurçuklaryň 400-den hem köpräk görnüşi bardyr. Olar öz arasynda üç topara bölünýärler: togalak gurçuklar, lenta şekilli gurçuklar we gansorujylar. Ýokuşmagyň ýoluna görä bolsa olar: Biogelmintlere (ösüş tapgyry haýwanyň bedeninde geçip, şolardan adama ýokuşan gurçuklar); Geogelmintler (gurçuklaryň ýumurtgalary toprakda ösüp ýetişen); Kontagelmintlere (keselli adamdan geçen gurçuklara) bölünýär. Adam gurçuklary ýaýradyjy ýa-da olaryň ahyrky eýesi bolup biler. Keseliň ösmegi we bedeniň şikeslenmegi mugthor gurçuklaryň adamyň bedenine ýokuşmagynyň ýoluna, olaryň sanyna we bedendäki uýgunlaşmasyna baglydyr. Gurçuklaryň liçinka (ýaş gurçuklar) görnüşi hem, doly ösüşi geçen görnüşleri hem adamyň bedenine uly zyýan ýetirýändir. Uly gelmintler adatça bedeniň belli bir ýerine ornaşýar, emma liçinka beden agzalarynyň içinde çylşyrymly hereketleri ýerine ýetirip, agzanyň üýtgemegine getirip biler. Beden agzalarynyň içinde garyn-içege ýollary mugthor gurçuklaryň mesgeni bolup, olaryň her bir görnüşi özi üçin onuň belli ýerlerini saýlap alýar. Mysal üçin togalak gurçuklar (askaridler) – inçe içegäniň başynda, kiçi soguljan (ostrisa) – inçe içegäniň ahyrynda we ýogyn içegäniň başynda, uly soguljan (wlasoglaw) – ýogyn içegäniň başynda ýaşaýar. Gurçuk keseli adamyň bedeniniň hemme agzalaryny we dokumalaryny şikeslendirip bilýär. Onuň ähli görnüşleri bedendäki bar bolan keselleriň geçişini agyrlaşdyrýar. Görnüşine baglylykda şu aşakdaky gurçuk keselleri has ýygy duş gelýär: Askaridoz; Trihosefalez; Trihinellýoz; Trematodoz; Enterobioz; Ankilostomidoz. Gurçuk keseliniň alamatlary Gelmintoz keseli adatça iki tapgyrlaýyn geçýär: ýiti döwri – 2-3 hepdeden 2 aýa çenli we dowamly döwri – birnäçe aýdan ençeme ýyla çenli dowam edip biler. Ýiti döwri mugthorlaryň bedene geçip, onuň içinde ornaşyp başlamagy bilen gabat gelip, esasy ýat antigenlere garşy immunitetiň allergiki görnüşde ýüze çykýan jogaby bilen häsiýetlendirilýär. Gelmintozyň bu döwrüniň alamatlary mugthor gurçuklaryň bedene geçiş ýoluna garamazdan birmeňzeşdir. Emma dowamly tapgyrynyň alamatlary köp dürlüligi bilen tapawutlanýar. Gurçuklaryň ýerleşýän ýerine, sanyna, alyp barýan işine görä, dürli beden agzalaryň we ulgamlarynyň işinde bozulmalar peýda bolýar. Bedende maddalaryň çalşygyna ýaramaz täsir edip, mugthorlar özüne gerekli maddalary kabul edýärler we iýmit siňdirişiň bozulmagyna, witaminleriň, beloklaryň, ýaglaryň, uglewodlaryň, mineral maddalaryň bedende özleşmegini bozýarlar. Gelmintozyň ilkinji alamatlary 2-3 günden (askaridozda), 1,5 ýyla çenli (filýariozda) ýüze çykýar. Bu döwür köplenç 2-3 hepdäniň içinde bolup geçýär. Keseliň başynda deride örgün peýda bolýar, limfa düwünleriň, bagryň we dalagyň ulalmagy, beden etinde we bogunlarda agyry peýda bolýar. Gelmintozlaryň käbirine özboluşly alamatlar: opistorhoza (bagyr soruja) sary getirme, trihinellez üçin bolsa gyzdyrma, beden etinde agyry, ýüzüniň we gabaklarynyň çişmegi mahsusdyr. Gurçuk keseliniň dowamly döwründe, eger-de ol uly göwrümli, mysal üçin inli lentes, askarid bolaýmasa, bedene düşen ýeke-täk gurçuklar onda hiç bir alamatlary ýüze çykarman ýaşap bilýär. Ýöne bedene düşen köp sanly gurçuklar iýmit siňdirişi bozýarlar ( ýürek bulanma, garnyň çişmegi we agyrmagy, iç geçme ýüze çykýar) we käbir özboluşly häsiýetleri ýüze çykarýarlar. Gurçuk keseliniň ähli görnüşleri hem howply gaýraüzülmelere getirip bilýändir. Mysal üçin, askaridler içegä dykylýar, adamda ýürek bulanma we gaýtarma ýüze çykýar. Şonda olar gaýtarylan iýmit bilen adamyň agzyndan çykyp bilýär. Kähalatlarda lukman eli bilen basyp barlag geçirende, gurçuk ýumagynyň (esasan uly ölçegli gurçuklarda) bardygyny anyklap biler. Askaridler dem alyş ýollaryna düşende, bogulma ýüze çykýar. Içege geçirijiliginiň bozulmagy, onuň diwarlarynyň deşilmegi seýrek duş gelýän, ýöne örän howply gaýraüzülmeleriň biridir. Şeýle agyr ýagdaýlaryň öňüni almak üçin irki anyklaýyş çärelerini geçirmek örän ähmiýetlidir. Bu çäreler gakylykda we ganda gurçuklaryň ýumurtgajyklaryny ýa-da antitela (bedene del maddalar düşende, olaryň zyýanly täsirini ýok etmek üçin işlenip çykýan öýjükler) öýjüklerini ýüze çykarmaga gönükdirilendir. Giçki anyklaýyş çärelerinde gurçuklaryň ýumurtgalary täretiň düzüminde ýüze çykarylýandyr. Gurçuk keseliniň bejergisi Häzirki döwre çenli gurçuklar bilen bagly meseleleriň köpüsi anyklanyldy. Mugthor gurçuklardan saplanmak üçin gelmintlere garşy, hersiniň özüne mahsus derman serişdeleri ulanylýar. Olar üýtgeşik köp dürliligi bilen tapawutlanmasa-da, ençeme ýokary netijeli serişdeleri öz içine alýar. Mysal üçin, degelmintizasiýa - gurçuklary ýok etmek çäresini geçirmek üçin mebendazol (wermoks, antioks), pepiraziniň adipinaty (adipalit, antepar, wermikompreý, gelmirazin), pirantel pamoaty (antimint, kombantrin, strongid) serişdeleri bellenilýär. Enterobiozy we askaridozy bejermek üçin pirantel, mebendazol, albendazol, karbendasim ýaly dermanlar ulanylsa, lenta şekilli gurçuklary bejermek üçin prazikwantel ulanylýar. Köp ýagdaýda, gelmintozy bejermek üçin derman serişdesini bir gezek ulanmak ýeterlikdir, ýöne käwagt bellenilen tertip boýunça birnäçe günden gaýtalap ulanmak hem maslahat berilýär. Gynansagam, ehinokokkozy we alweokokkozy bejermegiň netijeli, şol kesele mahsus usuly entäk tapylanok. Şol sebäpli, bu ýagdaýlar ýüze çykanda, mugthor gurçugyň bedene ýetiren zyýanyna görä bejergi bellenilip, esasan hirurgiki bejergi geçirmeklige ýykgyn edilýändir. Gelmintlere garşy dürli-dürli derman serişdeleriniň barlygyna garamazdan, olaryň zyýanly taraplary barada unutmaly däldir. Gurçuklaryň hüjüm etmegi zerarly gowşan bedene güýçli dermanlar hem zyýanly täsirini ýetirmegi ahmal. Halk lukmançylygynda gurçuk keselini bejermegiň usullary Halk lukmançylygynda gurçuk keselinden saplanmak üçin ony aýyrmaga ukyply, iç geçiriji derman otlaryny ulanýarlar. Bu serişdeler dermanlara garanda, ýumşak täsir edip, has howpsuz hasaplanýar. Ajy ýowşan, pižma (çylşyrymly gülli ot ösümligi), kädi çigidi, kruşina agajynyň gabygy, şeýle hem ajy burç, sarymsak, grek hozy, sogan, nar ýaly ösümlikler giňden ulanylýar. Ajy burç Ululara (lukmanyň görkezmesi bilen) ajy burç iýmek maslahat berilýär. Belli bir keseller zerarly burç iýmek zyýanly bolsa, onda käşir iýmek we käşiriň şiresini içmek bolar. Süýt bilen sarymsak Bir bulgur süýtde bir tokga sarymsagy gaýnatmaly. Süýdi süzüp, sowatmaly we ony klizma (artbujakdan göýberme) edip gije ýatmazdan öň ulanmaly. Ulular üçin 1 bulgur, çagalar üçin bolsa 70-100 ml ýeterlikdir. Bu emi bir hepdäniň dowamynda gaýtalamaly. Grek hozunyň demlemesi Owradylan ýaş grek hozundan 4 nahar çemçesiniň üstüne biraz duzlanan gaýnag suw guýmaly. Ýarym sagat basyryp goýmaly we ony içiňi sürüji serişde bilen utgaşdyryp, günüň dowamynda içmeli. Ajy ýowşanyň demlemesi Guradylan ajy ýowşanyň bir nahar çemçesiniň üstüne iki bulgur gaýnag suw guýup, bir sagat basyryp goýmaly. Soňra sowadyp süzmeli we bir-iki nahar çemçeden günde 3 gezek içmeli. Kädi çigidi we ajy ýowşan Kädi çigidini we ajy ýowşanyň ýapraklaryny deň mukdarda owradylan görnüşinde çüýşä salmaly (1/3 bölegi), üstüni arak bilen doldurmaly. Çüýşäni 7 gün ýyly ýerde saklamaly. Soňra 50 ml günortanlykdan we agşamlykdan 1,5 sagat öň içmeli. Bu emi birnäçe hepde gaýtalamaly. Gurçuk keseliniň öňüni almak Gurçuk keseliniň döremegine, esasan, immunitetiň gowşaklygy we hapaçylyk sebäp bolýar. Bu kesele duçar bolmaz ýaly, witaminleri we mikroelementleri köpräk kabul etmeli diýýänler hem bar. Elbetde, adamyň bedeni üçin olaryň peýdasy uludyr. Ýöne bedeni gurçuklardan saplamazdan, witaminlerdir mikroelementleri iýmek – olary iýmitlendirmekdir. Gelmintoz keseline uçramazlyk üçin arassaçylyk kadalaryny berjaý etmek zerurdyr. Bu kesele "hapa elleriň" keseli diýip, ýöne ýere aýdylýan däldir. Elleriňizi mydama, esasanam nahardan öň we soň sabyn bilen ýuwmagy unutmaň. Ir-iýmişleri oňat ýuwup iýiň. Hapa suwa düşünmek onuň içindäki gurçuklaryň deri üsti bilen bedene ýokuşmagyna getirýär. Eti we balygy mazaly bişirip iýiň. Mugthor gurçuklardan goranmagyň kadalaryny bir öýde ýaşaýan maşgala agzalarynyň ählisi doly berjaý etmelidir. Sebäbi olar bir aşhanada iýmitlenip, hojalyk enjamlaryny bile ulanýandygyny, hemme otagda bolup, ondaky goşlary bile ulanýandyklaryny unutmaly däl. Adam mugthor gurçugyň göterijisi bolmak bilen çäklenmän, käbir ýagdaýlarda ony ýaýradyjy hem bolýandyr. Öz saglygyňyza wagtynda üns berip, gurçuklar ýaly mugthorlaryň oňa şikes ýetirmezligini gazanmagyň ugrunda göreşiň. Gurçuklar siziň bedeniňizde "hojaýynlyk" etmez ýaly, arassaçylyk düzgünlerini berjaý ediň, immunitetiňiziň berkligini gazanjak boluň.


text:
Gymmatly milli miras babatda döwlet tagallalary
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» atly täze kitabynyň ägirt uly meşhurlygy milli Liderimiziň öz eseriniň giriş böleginde ýazan: «Garaşsyzlyk ýyllarynda jemgyýetiň geçmişde ata-babalarymyzyň dünýä ösüşleriniň taryhyna saldamly goşant goşan döwürlerine gyzyklanmasy aýdyň ýüze çykdy» diýen sözleriniň subutnamasy bolup durýar. Kitapda milli taryhymyzdan getirilen köp sanly mysallar, gadymy rowaýatlardan we tymsallardan parçalar, ýurdumyzyň häzirki durmuşyndan wakalar arkaly döwürleriň we nesilleriň arabaglanyşygy görkezilýär, onda halkymyzyň bahasyna ýetip bolmajak mirasy we ýagty geljegi barada pikir ýöredilýär.
Türkmen topragynda saklanyp galan arheologiýa we binagärlik ýadygärlikleri biziň döwürdeşlerimize we nesillerimize köp zatlar barada gürrüň bermäge ukyplydyr. Şol ýadygärlikleriň köpüsi gadymy söwda ýollarynyň ugrunda gaýnap joşan durmuşyň şaýatlary bolupdyr. Milli Liderimiziň kitabynyň şu ýylyň şygaryna öwrülen ady dünýä taryhynyň özboluşlylygynyň many-mazmunyny açyp görkezýär. Munuň özi yklymara kerwen söwdasy arkaly medeniýetleriň gatnaşyklaryny başlan Ýewraziýanyň köp ýurtlarynyň we halklarynyň jemgyýetçilik durmuşynda möhüm ýagdaýdyr. Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedowyň nygtaýşy ýaly, türkmen halkyna bolsa Beýik Ýüpek ýolunyň dikeldilmeginde we işjeň hereket etmeginde esasy orunlaryň biri degişlidir.
Hakykatdan hem, çäk taýdan amatly ýerleşýän türkmen topragy Gündogar dünýäsiniň we Günbatar dünýäsiniň arasynda esasy köprä öwrüldi. Biziň çägimizden Aziýanyň we Ýewropanyň siwilizasiýasynyň arasynda möhüm aragatnaşyk ulgamlary geçipdir. Olaryň ählisi onlarça taryhy şäherler, ýüzlerçe desgalar we müňlerçe gymmatlyklar görnüşinde öçmejek yz galdyrypdyr. Bu gymmatlyklar adamzat ruhunyň gatnaşyklarynyň giňdigine we örän ähmiýetlidigine, şeýle hem geçen asyrlaryň senetçileriniň binagärleriniň we suratkeşleriniň ýokary ussatlygyna şaýatlyk edýär.
Jemgyýetçiligiň ünsüni bütindünýä medeni mirasy goramak we aýawly saklamak meselelerine çekmek maksady bilen, ÝUNESKO-nyň ýanynda döredilen Ýadygärlikleri we ajaýyp ýerleri goramak meseleleri boýunça Halkara geňeşiň Assambleýasy (IKOMOS) 35 ýyl mundan ozal 18-nji apreli Ýadygärlikleri we taryhy ýerleri goramagyň halkara güni diýip yglan etdi. Şondan bäri bütin dünýäde bu şanly sene giňden bellenilip gelinýär. Biziň ýurdumyz hem bu ulgamda gazananlaryna buýsanmaga haklydyr.
Mälim bolşy ýaly, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow soňky ýyllarda taryh ylmyny mundan beýläk-de ösdürmek we medeni hem-de geçmişiň ýadygärliklerini goramak ulgamynda milli kanunçylygy kämilleşdirmek boýunça möhüm çäreleri gördi. Munuň özi milli Liderimiziň medeni gymmatlyklary öwrenmekde, aýawly saklamakda we artdyrmakda, şeýle hem bu pudagyň hünärmenleriniň öňünde duran wezipeleri üstünlikli çözmek üçin ygtybarly hukuk binýadyny döretmekde taýsyz tagallalarynyň aýdyň subutnamasyna öwrüldi.
Ilki bilen, munuň özi “Milli taryhy-medeni obýektleri goramak hakynda” Türkmenistanyň Kanuny, şeýle hem “Medeniýet hakynda” Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda işlenip taýýarlanylan hem-de döwlet Baştutanymyz tarapyndan tassyklanylan “Taryhy, arheologiýa, şähergurluşyk, binagärlik we monumental çeper ýadygärlikleriň, tebigy-landşaft desgalaryň gorag zolaklaryny bellemegiň tertibi” bilen baglanyşyklydyr.
Nobatdaky möhüm ädim hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň gol çeken “Türkmenistanyň gozgalmaýan taryhy-medeni ýadygärlikleriniň goragyny üpjün etmegiň meseleleri hakynda” Karary bilen baglanyşykly boldy. Şu Karara laýyklykda, Türkmenistanyň çäginde ýergurluşyk, ýer, ýolgurluşyk, gurluşyk, melioratiw, hojalyk işlerini we beýleki işleri geçirmegiň taslamalaryny ylalaşmagyň Tertibi tassyklanyldy.
Indi, eýeçiliginiň görnüşine garamazdan, edara görnüşli we şahsy taraplar Türkmenistanyň çäginde şeýle işleri amala aşyranda, şu Tertipde göz öňünde tutulan kadalary berjaý etmäge borçludyrlar. Munuň özi oba ýerlerinde şahsy kömekçi hojalyk üçin raýatlara hem-de şäherlerde we şäherçelerde şahsy ýaşaýyş jaýlaryny gurmak üçin bölünip berlen ýerlere degişli däldir.
Elbetde, tötänleýin açyşlary we tapyndylary öňünden görmek mümkin däldir, şoňa görä-de, gurluşyk işleriniň barşynda taryhy, ylmy, çeper ýa-da beýleki medeni gymmatlyklaryň alamatlary bolan desgalar ýüze çykarylan halatynda, bu barada, gaýragoýulman, Medeniýet ministrliginiň ýanyndaky Taryhy we medeni ýadygärlikleri gorap saklamak, öwrenmek hem-de dikeltmek baradaky milli müdirlige ýa-da onuň ýerlerdäki edaralaryna — döwlet taryhy-medeni goraghanalaryna habar berilmelidir. Şu resminama güýje girenden soň, geçen iki ýylyň dowamynda täze gurluşyk üçin bölünip berlen ýer bölekleriniň dört müňden gowragynda seljeriş işleri geçirildi. Olarda ýeriň aşagynda ýadygärlikleriň bardygy ýa-da ýoklugy anyklanyldy.
Indi şäherleriň we etraplaryň baş meýilnamalarynyň taslamalary işlenip düzülende, olara Medeniýet ministrligi bilen ylalaşylyp düzülen taryhy-medeni ýadygärlikleriň ýerleşişiniň karta-çyzgylary, şeýle hem olaryň taryhy-binagärlik meýilnamalary girizilmelidir. Milli müdirlik netijenama berýär, onuň esasynda Medeniýet ministrligi täze gurluşyklaryň hödürlenen meýilnamalaryny ylalaşýar.
Türkmenistanyň gozgalmaýan taryhy-medeni ýadygärliklerine wehim salýan taslamalar olaryň goraglylygyny üpjün etmäge gönükdirilen çäreler geçirilen ýagdaýynda amala aşyrylyp bilner. Bu çäreler taslama-smeta resminamalarynda göz öňünde tutulmalydyr. Eger-de, ýüze çykarylan wehim ol ýa-da beýleki ýadygärligiň aýawly saklanmagyna zyýan ýetirýän bolsa, Medeniýet ministrligi anyk taslamanyň durmuşa geçirilmeginiň bes edilmegi barada çözgüt kabul edip biler. Bu çözgüt degişli edara görnüşli tarapa ýa-da şahsy tarapa, şeýle hem taslamany maliýeleşdirýän bank edarasyna iberilýär.
Şu ýagdaýda potratçy bir sagatdan gijä galdyrman, taslamany durmuşa geçirmegini bes etmäge, bank bolsa günüň dowamynda maliýeleşdirmegi bes etmäge borçludyr. Çözgütde ýüze çykarylan desganyň goraglylygyny üpjün etmek hem-de howpy aradan aýyrmak üçin görülmeli çäreler görkezilýär. Eger-de, ýüze çykarylan desganyň medeni gymmatlyk bolup durmaýandygy anyklanylsa ýa-da gymmatly ýadygärligiň goragyna abanýan howp aradan aýrylan ýagdaýynda, Medeniýet ministrligi gurluşygy dowam etmäge rugsat berýän çözgüdi kabul edýär.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň 2016-njy ýylyň 23-nji dekabryndaky Kararyna laýyklykda, goraghanalaryň maddy binýadyny pugtalandyrmak üçin Türkmenistanyň Taryhy we medeni ýadygärliklerini abadanlaşdyrmak we abat saklamak boýunça gazna döredildi. Onuň serişdeleri halkara we sebitara guramalardan, syýahatçylyk kompaniýalaryndan we meýletin haýyr-sahawat serişdelerinden hem-de Türkmenistanyň kanunçylygyna ters gelmeýän beýleki çeşmelerden emele gelýär.
Maliýe serişdeleri taryhy we medeni ýadygärlikleri dikeltmäge, saklamaga we berkitmäge, şeýle hem şu görnüşdäki işleriň ylmy-taslama resminamalaryny işläp taýýarlamaga, ýadygärlikleriň töweregindäki goragly zolaklaryň taslamalaryny düzmäge we olary şäherleriň, obalaryň we beýleki ilatly ýerleriň baş meýilnamalaryna girizmäge, goragly ýerleriň töwereklerinde aýmançalary gurmaga, olary abadanlaşdyrmaga we degişli syýahatçylyk düzümini döretmäge, gadymy nusgadaky dikeldiş gurluşyk serişdelerini taýýarlamaga, milli mirasymyzy wagyz etmäge gönükdirilýär.
Ähli welaýatlarda hereket edýän sekiz sany döwlet taryhy-medeni goraghanalaryň her birinde (olaryň 4-si Ahal welaýatynda ýerleşýär) ýadygärlikleriň we maglumat tagtalarynyň töwereginde gorag zolaklaryny bellemek, çäginde ýadygärlikler ýerleşen daýhan birleşikleri, guramalar we kärhanalar bilen baglaşylýan gorag borçnamalaryny täzelemek boýunça işler alnyp barylýar, ýadygärlikleriň döwlet sanawy ýöredilýär.
Taryhy we medeni ýadygärlikleri gorap saklamak, öwrenmek hem-de rejelemek baradaky milli müdirligiň hem-de goraghanalaryň ylmy işgärleri Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň degişli institutlary bilen ysnyşykly hyzmatdaşlykda taryhy-binagärlik, arheologiýa we sungaty öwreniş barlaglaryny, şeýle hem topografik, arhiw we bibliografik barlaglary dowam etdirýärler. Dikeldilýän desgalaryň kompýuter nusgalary döredilýär.
2017-nji ýylyň 15-nji dekabrynda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Beýik Ýüpek ýolunyň ugrunda ýerleşen Türkmenistanyň çägindäki taryhy-medeni ýadygärliklerde 2018 — 2021-nji ýyllarda gazuw-agtaryş işlerini geçirmegiň we medeni mirasy ylmy esasda öwrenmegiň hem-de wagyz etmegiň Döwlet maksatnamasyny tassyklady. Bu maksatnama laýyklykda, ýokarda ady agzalan müdirlik Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasy, hususan-da, Arheologiýa we etnografiýa instituty hem-de Taryh instituty bilen bilelikde şu ýylyň ýazynda Beýik Ýüpek ýolunyň ugrunda ýerleşýän iri ýadygärlikleriň birnäçesinde gazuw-agtaryş hem-de dikeldiş işlerini geçirip başlady.
Şol ýadygärlikleriň hatarynda Ahal welaýatyndaky Abiwerd, Parzdepe, Şährihaýbar, Şähristan ýadygärlikleri, Balkan welaýatyndaky Dehistan ybadathana metjidi hem-de Isgendergala ýadygärligi, Daşoguz welaýatyndaky Köneürgenç kerwensaraýy, Lebap welaýatyndaky Amul galasy hem-de Daýahatyn kerwensaraýy, Mary welaýatyndaky Daşrabat (Daňdanakan) ýadygärligi hem-de Uly Gyzgala bar. Ýurdumyzyň hem-de daşary ýurtlaryň köpçülikleýin habar beriş serişdeleri bu barlaglaryň ilkinji netijeleri barada eýýäm habar berdiler, biz ýylyň dowamynda arheologlaryň täze açyşlary hem-de dikeldiji ussalaryň üstünlikleri barada ýene-de ençeme gezek eşideris.
Arheologiýa ulgamynda halkara hyzmatdaşlyk hem dowam edýär. Türkmenistanyň Medeniýet ministrliginiň hem-de Russiýanyň Ylymlar akademiýasynyň Etnologiýa we antropologiýa institutynyň arasyndaky täze ylalaşygyň esasynda gadymyýetiň meşhur ýadygärlikleriniň ikisinde — Aşgabadyň günbatar bölegindäki Täze Nusaýda we Mary welaýatynyň Garagum etrabyndaky Goňurdepede ylmy barlaglar dowam edýär.
Şol ýerde, Murgap derýasynyň köne hanasynda, gadymy Marguş ýurdunyň ýerlerinde Jorj Waşington adyndaky uniwersitetiň (Sent-Luis şäheri, ABŞ) arheologlary bilen bilelikde bürünç eýýamyna degişli Ojaklydepe ýadygärliginde ylmy-barlag işleri başlanar. Nýu-Ýorkuň Metropoliten muzeýiniň başlangyjy bilen ýene-de bir türkmen-amerikan ekspedisiýasy Daňdanakanda gazuw-agtaryş işlerine goşulmagy göz öňünde tutýar. Häzirki wagtda şol ýerde “Gadymy Merw” döwlet taryhy-medeni goraghanasynyň hünärmenleriniň bir topary işleýär.
Tomusda türkmen hünärmenleriniň Ýaponiýanyň Miho muzeýinden kärdeşleri bilen Tekeşiň kümmetiniň gümmezi üçin örtük maýolikasyny taýýarlamagyň orta asyr tehnologiýasyny öwrenmek boýunça bilelikdäki taslamanyň nobatdaky tapgyry amala aşyrylar. Türkmenistanyň Medeniýet ministrliginiň we Russiýanyň Ylymlar akademiýasynyň Maddy medeniýetiň taryhy institutynyň arasyndaky ylalaşyga laýyklykda güýzde eneolit eýýamyna degişli Ýylgynlydepe oturymly ýerde gazuw-agtaryş işleriniň täze tapgyry başlanar. Bu oturymly ýer “Abiwerd” taryhy-medeni goraghanasynyň çägindäki Mäne-Çäçede alty müň ýyla golaý wagt mundan ozal gülläp ösüpdir.
Taryhy ylymlary ösdürmegiň hem-de türkmenleriň we sebit boýunça goňşularymyzyň ata-babalarynyň beýik mirasy hakyndaky umumy bilimleri çuňlaşdyrmagyň bähbidine türkmen kärdeşleri bilen ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygy ýola goýmaga çalyşýan dünýäniň beýleki meşhur ylmy merkezleri hem ýurdumyzyň ýadygärliklerine we taryhy ýerlerine uly gyzyklanma bildirýärler. Bularyň ählisi Türkmenistanyň gadymy döwürlerde Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi bolandygyna we häzirki döwürde hem örän möhüm ähmiýetli ýurt bolup durýandygyna aýdyň şaýatlyk edýär. Ýurdumyzda milli Liderimiziň oýlanyşykly daşary we içeri syýasaty netijesinde ylmy döredijilik, raýatlaryň parahat we asuda durmuşy, adalatlylyk hem-de raýatlarymyzyň döredijilik işjeňligi üçin ähli şertler döredildi.
Şu gün bellenilýän Ýadygärlikleri we taryhy ýerleri goramagyň halkara güni Beýik Ýüpek ýolunyň diňe taryh bilen baglanyşykly däldigini ýatlatmaga esas bolup durýar. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň nygtaýşy ýaly, XXI asyrda biziň sebitimiz yklymda söwda-ykdysady hyzmatdaşlygyň täze nusgalaryny kemala getirmegiň möhüm merkezine öwrülýär. Munuň özi has giň möçberli gatnaşyklar üçin binýady döretmek barada gürrüň etmäge esas berýär.
Bu bolsa ählumumy geoykdysadyýetde çuňňur we täzeçil pikirlenmegiň, ony ösdürmegiň strategik geljegini anyk görmegiň aýdyň mysaly bolup durýar. Ahyrky netijede bularyň ählisi sebitde ýaşaýan adamlaryň abadançylygyna, olaryň ýaşaýyş-durmuş derejesini has-da ýokarlandyrmaga gönükdirilendir.
Täze görnüşde dikeldilen Ýüpek ýoly ýene-de Beýik ýola öwrüler! Ol biziň halklarymyzyň ertirki güne bolan ynamyny has-da artdyrar we ählumumy parahatçylygy, ösüşi we rowaçlygy üpjün eder.


text:
Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak we ýer serişdeleri baradaky döwlet komiteti dünýäniň dürli döwletleri we halkara guramalary bilen hyzmatdaşlygy alyp barýar.
HALKARA GURAMALAR
Birleşen Milletler Guramasynyň Ösüş Maksatnamsy
Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak we ýer serişdeleri baradaky döwlet komiteti bilen Birleşen Milletler Guramasynyň Ösüş Maksatnamasynyň arasynda tebigaty goramagyň dürli ugurlary boýunça ýakyn hyzmatdaşlyk alnyp barylýar. Bu hyzmatdaşlyk esasan Birleşen Milletler Guramasynyň tebigaty goramak bilen bagly halkara konwensiýalaryny durmuşa geçirmek, bu ugurda bilelikdäki taslamalary ýerine ýetirmek, Birleşen Milletler Guramasynyň bütindünýä maksatnamalarynyň wezipelerini we maksatlaryny durmuşa geçirmek we Türkmenistan bilen Birleşen Milletler Guramasynyň arasyndaky ikitaraplaýyn maksatnamalary taýýarlamak ugrunda alnyp barylýar.
Häzirki wagtda Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak we ýer serişdeleri baradaky döwlet komiteti bilen Birleşen Milletler Guramasynyň Ösüş Maksatnamsynyň arasynda alnyp barylýan hyzmatdaşlygyň çäklerinde “Türkmenistanyň gurak sebitlerinde oba hojalygy bilen meşgullanýan ilatyň howanyň täsiri bilen bagly durmuş-ykdysady ýagdaýlarynyň durnuklylygyny üpjün etmek” atly taslamaýerine ýetirilýär” (taslamamanyň ýerine ýetiriliş möhleti 2016-njy ýylyň dekabry – 2021-nji ýylyň dekabr aýy aralygy). Bu taslamanyň esasy maksady, oba hojalygy we suw serişdelerini dolandyrmak pudaklarynda ýokary ykydsady görkezijileriň gazanylmagyny üpjün etmek maksady bilen, howanyň üýtgemegi şertlerineuýgunlaşmaklary üçin ýurduň daýhan birleşiklerine ýardam bermekden ybarat bolup durýar.
Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak we ýer serişdeleri baradaky döwlet komiteti Birleşen Milletler Guramasynyň 2015-nji ýylyň 25-nji sentýabrynda geçirilen 70-nji mejlsiniň barşynda kabul edilen 17 sany Durnukly ösüş maksatlarynyň 4 sanysynyň – 12-nji, 13-nji, 14-nji we 15-nji maksatlary – durmuşa geçirilişi boýunça Birleşen Milletler Guramasynyň Ösüş Maksatnamasy bilen hyzmatdaşlyk edýär.
Birleşen Milletler Guramasynyň Daşky gurşaw boýunça maksatnamasy
Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak we ýer serişdeleri baradaky döwlet komiteti Birleşen Milletler Guramasynyň Daşky gurşaw boýunça maksatnamasy bilen tebigaty goramagyň dürli ugurlary boýunça ýakyndan hyzmatdaşlygy alyp barýar. Birleşen Milletler Guramasynyň Daşky gurşawy goramak boýunça maksatnamasy tebigaty goramak bilen bagly dürli halkara we sebitleýin maslahatlaryň, okuw maslahatlarynyň we konferensiýalaryň taýýarlyk işleri we geçirilmegi boýunça işlere işjeň gatnaşýar. Birleşen Milletler Guramasynyň Daşky gurşaw boýunça maksatnamasynyň Sebitleýin edarasy hem Araly halas etmegiň halkara gaznasynyň Durnukly ösüş boýunça döwletara toparynyň işine gatnaşýar. 2017-nji ýylda Birleşen Milletler Guramasynyň Daşky gurşaw boýunça maksatnamasy bilen Araly halas etmegiň Halkara Gaznasynyň Durnukly ösüş boýunça döwletara topary arasynda hyzmatdaşlygy ösdürmek boýunça özara düşünişmek barada Ähtnama gol çekildi.
Germaniýanyň Halkara hyzmatdaşlyk boýunça jemgyýeti (GIZ)
Türkmenistanyň we Germaniýa Federatiw Respublikasynyň arasynda Ylmy-barlaglar we hünärmenler gaznasyny döretmek barada 1995-nji ýylda gol çekilen Hökümetara ylalaşygynyň çäklerinde Germaniýanyň halkara hyzmatdaşlyk boýunça jemgyýeti (GIZ) bilen Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak we ýer serişdeleri baradaky döwlet komitetiniň arasynda ýerleriň zaýalanmagynyň we çölleşme hadysalarynyň öňüni almak, biodürlüligi gorap saklamak, öri meýdanlary gowulandyrmak, tokaýlary dikeltmek we tokaý hojalygyny durnukly dolandyrmak meseleleri boýunça ýakyn hyzmatdaşlyk alnyp barylýar.
2017-nji ýylyň 31-nji martynda Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak we ýer serişdeleri baradaky döwlet komiteti bilen Germaniýanyň Halkara hyzmatdaşlyk jemgyýetiniň arasynda Daşky gurşawy goramak we tebigy serişdelerden rejeli peýdalanmak boýunça hyzmatdaşlyk etmek barada Özara düşünişmek hakynda Ähtnama gol çekildi.
Resminama laýyklykda Taraplar BMG-niň Biologiki dürliligi goramak, Çölleşmä garşy göreşmek, Howanyň üýtgemegi baradaky konwensiýalary, hem-de daşky gurşawy goramak baradaky beýleki halkara ylalaşyklaryň çäklerinde BMG-niň daşky gurşawy goramak bilen bagly Durnukly Ösüş Maksatlaryna ýetmek, ýerleriň zaýalanmagyna we howanyň üýtgemegine garşy göreşmek, tebigy serişdelerden rejeli peýdalanmak ýaly ugurlar boýunça hyzmatdaşlyk alyp bararlar.
Beýik Britaniýanyň Guşlary goramak boýunça Patyşalyk jemgyýeti (RSPB)
Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak we ýer serişdeleri baradaky döwlet komiteti Beýik Britaniýanyň guşlary goramak boýunça Patyşalyk jemgyýeti bilen uzak wagtdan bäri, biologiki dürlüligi, hususan-da guşlary öwrenmek boýunça hyzmatdaşlyk edip gelýär.
2017-nji ýylda Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak we ýer serişdeleri baradaky döwlet komiteti bilen Beýik Britaniýanyň Guşlary goramak boýunça Patyşalyk jemgyýetiniň arasynda Özara düşünişmek hakynda Ähtnama gol çekildi. Resminama laýyklykda Taraplar Biologik dürlülik hakyndaky Konwensiýasynyň (BDK) we Suwda ýüzýän guşlaryň ýaşaýan ýerleri hökmünde goralýan halkara ähmiýetli suwly-batgalyk ýerler baradaky Konwensiýasynyň (Ramsar konwensiýasynyň) talaplaryny ýerine ýetirmekde, şeýle hem aýratyn goralýan tebigy ýerleri dolandyrmak boýunça hereket edýän ýörelgeleri utgaşdyrmakda mümkinçilikleri ýokarlandyrmak we biodürlülik üçin möhüm ýerleriň, aýratyn hem global derejede ýitmek howpy bolan görnüşleriň gözegçiliginiň ýolagoýulmakboýunça özara hyzmatdaşlygynyň ösdürmegine gönükdirilendir.


text:
Owganystanyň iň ýowuz meýdan komandirleriniň biri we öňki premýer-ministri Gulbuddin Hekmatiýar owgan hökümeti bilen parahatçylyk ylalaşygyna gol çekenden birnäçe aý geçensoň Kabula bardy.
Hekmatiýaryň 4-nji maýda Kabula barmagy onuň 20 ýyllyk sürgünlikden soň jemgyýetiň durmuşyna gaýdyp dolanýandygyny aňladýar.
“Kabulyň kassaby” ady bilen tanalýan Hekmatiýar 1990-njy ýyllaryň gandöküşikli graždan urşundaky roly bilen tanalýar. Ol Kabulda müňlerçe adamy öldürmekde aýyplanýar.
Hekmatiýaryň “Hezb-e Islami” söweşiji topary sentýabr aýynda prezident Aşraf Ghaniniň hökümeti bilen ylalaşyk baglaşdy. Ylalaşyga laýyklykda söweşiji topar ýarag taşlamaga we owgan hökümetine garşy hüjümlerini bes etmäge razylyk bildirýär.
Öz tarapyndan owgan hökümeti “Hezb-e Islami” toparynyň agzalaryny tussaglykdan çykarar.
Hekmatiýaryň prezidentlik köşgünde Aşraf Ghani tarapyndan kabul edilmegine, şeýle-de 5-nji maýda Kabulyň Ghazi stadionynda çykyş edip halka ýüzlenmegine garaşylýar.


text:
(Fýodor Dostoýewskiý-Biçäreler)
Terjime eden: Serdar Ataly
«Biçäreler» romany dünýä belli rus ýazyjysy Fýodor Dostoýewskiniň ilkinji eseridir. Ýazyjy bu romanynda A.Puşkiniň we N.Gogolyň realistik däplerini dowam etdirýär.
Romanda Puşkiniň «Belkiniň powestleri» we Gogolyň «Şinel» eserleriniň adynyň agzalmagy-da ýöne ýerden däl.
Görnükli rus edebiýatçysy W.Belinskiý ýazyjynyň bu eserine uly baha beripdir. Romanyň golýazmasy bilen tanşan edebiýatçy ýazara «Öz zehiniňiziň gadyryny biliň we oňa wepaly bolup galyň, beýik ýazyjy bolup ýetişersiňiz» diýen sözleri galdyrýar. Ilkinji gezek 1846-njy ýylda okyjylara gowşan «Biçäreler» romany
F.Dostoýewskiniň tutuş döredijiliginde görnükli orun eýeleýär. Eser häli-häzirem çeper sözüň muşdaklarynyň eý görýän eserleriniň biridir.
A p r e l i ň 8-i.
Meniň gymmat bahaly Warwara Alekseýewnam!
Düýn men bagtlydym, biçak bagtlydym, aňrybaş bagtlydym! Hötjet diýsänim, ahyr bir gezek bolsa-da, meň aýdanlaryma gulak goýduňyz. Düýn agşam, sagat sekizlerde oýanyp (siz, gereklijäm, işden gelip bir sagat-ýarym sagat ýataýmagy halaýanymy bilýäňiz-ä), şemi aldym, kagyzlary taýýarlap, galamy häzirläp durkam birden, gözlerimi tötänden galdyrdym welin, eger çynym,ýüregim diriň-diriň towsuberdi! Bolsa-da, siz meniň näme islänimi, ýürejigimiň näme arzuwlanyny aňypsyňyz!
Seretsem, äpişgejigiňizdäki tutujygyň bir ujy galdyrylypdyr, balzaminli golçura ediljek meniň şol gezek size syzdyryp aýdyşym ýaly berkidilipdir; hut şol pursatda hem göwnüme äpişgäň golaýynda enaýy ýüzjagazyňyz bir pursat görnen ýaly, siz maňa kindiwanja otagyňyzdan garan ýaly we men hakda pikir edýän ýaly göründiňiz. Siziň, gumrujygym, naşyja roýuňyzy oňatja saýgaryp bilmänime neneň gynananymy bilsediňiz! He-eý, gereklijäm, biziň göreçlerimiziň-de röwşen mahallary bolupdy.


text:
Türkmenistan — Gazagystan: goňşy ýurtlaryň sebitleriniň özara gatnaşyklary
“Awaza” milli syýahatçylyk zolagynda geçirilen duşuşygyň gün tertibine Türkmenistanyň Balkan welaýaty bilen Gazagystan Respublikasynyň Mangistau oblastynyň arasynda söwda-ykdysady, ylmy-tehniki we medeni-ynsanperwerlik gatnaşyklaryny mundan beýläk-de giňeltmegiň meseleleri girizildi. Maslahata dostlukly ýurtlaryň döwlet düzümleriniň, senagat we işewürler toparlarynyň wekilleri, medeniýet işgärleri gatnaşdylar.
2014-nji ýylda iki döwletiň hazarýaka sebitleriniň häkimlikleriniň arasynda baglaşylan degişli Ylalaşygy durmuşa geçirmegiň çäklerinde guralan foruma gatnaşmak üçin Mangistau oblastynyň akimi Ý.Tugjanowyň ýolbaşçylygyndaky wekilçilikli topar Türkmenbaşy şäherine geldi.
Onuň düzümine dürli müdirlikleriň we departamentleriň — senagat-innowasiýa ösüşi, döwlet girdejileri, telekeçilik we söwda, syýahatçylyk, bedenterbiýe we sport, medeniýet düzümleriniň ýolbaşçylary we esasy hünärmenleri, Gazagystanyň halklarynyň assambleýasynyň müdiriýetiniň, taryhy-ülkäni öwreniş muzeýiniň, oblast filarmoniýasynyň, Aktau şäheriniň we Karakiýan raýonynyň wekilleri, şeýle hem oblast maslahatynyň deputatlary, iri kärhanalaryň we kompaniýalaryň 30-dan gowragynyň, telekeçilik düzümleriniň, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri girýär.
Olaryň hatarynda “KASPIÝ” “Durmuş-telekeçilik korporasiýasy” Milli kompaniýasy”, “Morport Aktau” ýörite ykdysady zolak, Aktau Halkara howa menzili, “Mangistau Munaýgaz” we “KazAzot” paýdarlar jemgyýetleri, “Port Kuryk” jogapkärçiligi çäklendirilen jemgyýet, Aktau transformator zawody, “Askar” un kombinaty, Aktau konditer fabrigi, Beýneu galla kombinaty, “Aktau Keramzit”, “MAEK-Kazatomprom”, “Atameken” Sebit telekeçiler edarasy, “Zhamalai Ltd”, “Bereket-F” jogapkärçiligi çäklendirilen jemgyýet we beýlekiler bar.
Mejlise gatnaşyjylar iki doganlyk halkyň köpasyrlyk taryhy, medeni we ruhy umumylygyna esaslanýan döwletara gatnaşyklaryň ýokary derejesini kanagatlanma bilen bellediler. Häzirki wagtda Türkmenistan bilen Gazagystanyň arasyndaky hyzmatdaşlyk hil taýdan täze many-mazmuna eýe bolup, muňa köp babatda ähli derejedäki ikitaraplaýyn gatnaşyklar ýardam berýär. Prezidentler Gurbanguly Berdimuhamedowyň we Nursultan Nazarbaýewiň arasynda gol çekilen, goňşy ýurtlaryň köp ugurlar boýunça netijeli hyzmatdaşlygynyň çuňlaşdyrylmagyna gönükdirilen ylalaşyklar döwletara gatanaşyklaryň ösdürilmegine kuwwatly itergi berdi.
Şu gezekki duşuşygyň barşynda gazagystanly hyzmatdaşlara okgunly ösýän türkmen bazarynyň giň mümkinçilikleri görkezildi, ýurdumyz örän baý tebigy serişdelere hem-de ägirt uly ykdysady kuwwata eýedir, şeýle hem iri möçberli taslamalar, şol sanda senagatlaşdyrmak, daşyndan getirilýän harytlaryň ornuny tutýan önümçilik ulgamynda, dünýä bazarlarynda uly islegden peýdalanýan önümleriň möçberlerini artdyrmakda gazanan sepgitleri myhmanlarda uly gyzyklanma döretdi. Bu taslamalar Hazarýaka sebitinde üstünlikli amala aşyrylýar hem-de durmuşa geçirilmegi meýilleşdirilýär. Ýurdumyzyň haryt öndürijilerini we daşary ýurtly maýadarlary höweslendirmek çärelerine döwlet derejesinde ähmiýet berilýändigine aýratyn üns çekildi.
Gazagystanyň wekiliýetiniň agzalary özara bähbitli hyzmatdaşlyga ýokary gyzyklanmalaryny beýan edip, iki ýurduň Liderleriniň alyp barýan “Açyk gapylar” syýasatynyň ýokary depginli ykdysady ösüş şertlerinde uly islege eýe bolan dünýä tejribesini we ýokary tehnologiýalary çekmäge mümkinçilik berýändigini bellediler. Gazagystanly işewürler öz kärhanalarynyň alyp barýan işleri bilen tanyşdyryp, milli we sebit ähmiýetli bilelikdäki taslamalara işjeň gatnaşmaga taýýardyklaryny nygtadylar, munuň üçin Balkan welaýatynyň we Mangistau oblastynyň ykdysadyýetleriniň biri-biriniň üstüni ýetirmek üçin amatly şertleriň bardygy bellenildi.
Çykyş edenler Ýewropa we Aziýa ýurtlaryny birleşdirýän häzirki zaman halkara ýollarynyň çatrygynda ýerleşýän Türkmenistanyň we Gazagystanyň häzirki peýda bolýan mümkinçilikleri özara bähbitli söwda-ykdysady gatnaşyklary pugtalandyrmak maksady bilen aňrybaş derejede peýdalanmaga çalyşýandygyny nygtadylar, bu hyzmatdaşlyk diňe bir iki dostlukly ýurduň bähbitlerine däl-de, tutuş sebitiň durnukly ösüşiniň bähbitlerine laýyk gelýär. Gazagystan —– Türkmenistan — Eýran demir ýolunyň gurulmagy bu gatnaşyklaryň anyk mysallarynyň biridir, bu ýol häzirki wagtda gaýtadan dikeldilýän Beýik Ýüpek ýolunyň möhüm bölegine öwrüldi.
Ikitaraplaýyn söwda-ykdysady gatnaşyklaryň ýagdaýy we geljegi barada gyzyklanma bildirilip pikir alyşmalaryň çäklerinde ýangyç-energetika, ulag-aragatnaşyk, gurluşyk serişdeleriniň önümçiligi, söwda, oba hojalygy, dokma, himiýa we azyk senagaty ýaly ugurlarda däp bolan hyzmatdaşlygy diwersifikasiýalaşdyrmak boýunça anyk teklipler aýdyldy.
Iki döwletiň hem köpasyrlyk hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklaryna üýtgewsiz ygrarlydygyny tassyklap, duşuşyga gatnaşyjylar bar bolan şertnamalaýyn-hukuk binýadynyň yzygiderli kämilleşdirilmeginiň, söwda-ykdysady gatnaşyklary giňeltmegiň hasabyna hyzmatdaşlygy pugtalandyrmagyň, eksport-import amallarynyň möçberleriniň artdyrylmagynyň, iberilýän harytlaryň görnüşleriniň we birek-birege edilýän hyzmatlaryň sanawynyň artdyrylmagynyň zerurdygyny bellediler. Yzygiderli ýagdaýda geçirilýän özara sergiler, ýarmarkalar, işewürlik maslahatlary işewürler düzümleriniň has ýakyn hyzmatdaşlygynyň täsirli guraly bolup durýar.
Gazagystanyň wekilýetiniň agzalary mähirli garşylanandyklary hem-de işewürlik duşuşygynyň ýokary guramaçylyk derejesi üçin türkmen tarapyna hoşallyk bildirip, gazanylan ylalaşyklaryň özara ynam we hormat goýmak ýörelgeleri esasynda guralýan netijeli döwletara gatnaşyklaryň çuňlaşdyrylmagyna we pugtalandyrylmagyna ýardam berjekdigine ynam bildirdiler.
Türkmenistanyň we Gazagystanyň haryt öndürijileriniň ýeten sepgitlerini bu ýerde guralan bilelikdäki sergi aýdyň görkezdi, onda hususan-da, Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynyň, “Garabogazsulfat” önümçilik birleşiginiň, Balkan welýatynda işleýän hususy we döwlet gurluşyk, oba hojalyk önümlerini gaýtadan işleýän, tikin, süýji-köke öndürýän kärhanalaryň dürli önümleri görkezildi.
Myhmanlaryň Türkmenbaşy şäheriniň häkimliginiň, ministrilkleriň we pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň wekilleri, Türkmenistanyň telekeçileri bilen ikitaraplaýyn duşuşyklarynyň barşynda bilelikdäki taslamalar we hyzmatdaşlygyň geljekki ugurlary barada has anyk pikir alyşmalar boldy.
Gazagystanyň wekiliýeti şeýle hem Türkmenbaşy şäheriniň täze Halkara deňiz portunyň gurluşygynyň barşy, “Hazar balyk” açyk paýdarlar jemgyýetinde bekre balyklaryny köpeltmek, balyk önümçiligi, işbil öndürmek boýunça alnyp barylýan işler bilen tanyşdylar, bu toplum Türkmenbaşy etrabynyň merkezinde ýerleşýär.
Şu gün “Awaza” sport toplumynda kiçi futbol boýunça ýoldaşyk duşuşygy geçirildi, oňa balkanly türgenler we “Mangistau” ýaşlar futbol topary gatnaşdylar.
Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynyň medeni-sport merkezinde Türkmenistanyň we Gazagystanyň döredijilik toparlarynyň, aýdymçylarynyň, halk aýdym-sazlaryny ýerine ýetirijileriniň bilelikdäki uly konserti geçirildi. Bu ýerde şeýle hem iki dostlukly ýurduň halk amaly-haşam sungatynyň sergisi guraldy.


text:
Türkmenistanyň Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň maslahatynda serhet güýçleriniň maddy-tehniki üpjünçiligini gowulandyrmak meselesine uns berildi.
Türkmenistanyň prezidenti ýurduň serhetçileriniň “hüşgärlik” bilen gulluk edýändigini belledi we serhet goşunlarynyň maddy-tehniki üpjünçiliginiň döwrebap bolmagyna döwlet tarapyndan aýratyn üns berilýändigini aýtdy.
Emma ýurduň Owganystan bilen serhedindäki howpsuzlyk ýagdaýynyň maslahatda gozgalyp-gozgalmandygy resmi maglumatlarda agzalmady. Şol bir wagtda-da Owganystanyň Türkmenistan bilen serhetdeş demirgazyk böleklerinde “Talybanyň” hüjümleriniň gün-günden güýçlenýändigi we bu ýerde ýaşaýan türkmenleriň hüjüm astynda galýandygy barada yzygiderli maglumat gowuşýar.
Azatlyk Radiosy türkmen-owgan serhediniň howpsuzlygyny üpjün etmek meselesiniň aýrtynlyklary bilen gyzyklanyp, öz döwründe sowet goşunlarynyň hatarynda Owganystanda gulluk eden türkmen parlamentiniň öňki deputaty Halmyrat Söýünow bilen söhbetdeşlik geçirdi.


text:
Russiýanyň MTS kompaniýasy özüniň Türkmenistandaky mobil aragatnaşyk hyzmatlaryny bes etmegi bilen bu ýurtdaky aktiwleriniň hümmetiniň gaçmagy sebäpli çeken zyýanyny kesgitläp, munuň 2017-nji ýylyň üçünji çärýeginde 1,1 milliard rubl, ýagny 18,3 million amerikan dollary möçberinde bolandygyny aýtdy diýip, “Interfaks” neşiri kompaniýanyň prezidenti Andreý Dubowskowa salgylanyp habar berýär.
“Biz 1,1 milliard rubl möçberinde pul serişdesini ätiýaçlyk üçin kesgitledik. Eger biz bu ýurtdan hakykatdanam doly görnüşinde çyksak, onda bu pul serişdesiniň möçberi soňy bilen takyklaşdyrylyp bilner. Bu ätiýaçlyk serişdesi aktiwleriň hümmetiniň gaçan halaty üçin göz öňünde tutulýar. Bu bolsa Türkmenistandaky aktiwleriň bahasynyň 50 prosent çemesini emele getirýär” diýip, Dubowskow aýtdy.
Ýatlap geçsek, 29-njy sentýabrda MTS kompaniýasynyň Türkmenistandaky abonentleriniň aragatnaşyk hyzmatlary kesildi. Şol güni irden “MTS-iň” paýtagt Aşgabatdaky müşderileriniň interneti öçürilen bolsa, günüň dowamynda MTS-iň Türkmenistandaky ähli hyzmatlarynyň kesilendigi mälim boldy.
14-nji noýabrda MTS-iň daşary ýurtdaky kompaniýalarynyň wise-prezidenti Andreý Smelkowyň “Interfaksa” beren maglumatyna görä, muňa Türkmenistanyň “Türkmentelekom” döwlet kärhanasynyň kompaniýanyň ýurtda alyp barýan işini dowam etdirmek baradaky ylalaşygynyň wagt möhletini uzaltmazlygy sebäp boldy. Ol munuň netijesinde, “MTS-Türkmenistanyň” halkara we şäherara jaňlarynyň, şeýle-de internet hyzmatlarynyň kesilendigini sözüniň üstüne goşdy.
Mundanam başga, Smelkow: “Häzirki wagt MTS kompaniýasynyň türkmen tarapy bilen gepleşikler tapgyrynda bolup, ýagny biz bu mesele tamamlanmady diýip hasap edýäris. Biziň öz hukuklarymyzy halkara sudlarynda goramak hukugyndan peýdalanmaga hakymyz bar. Biznesi doly ret etmek barada gürrüň edilmeýär” diýdi.
Şu ýylyň iýul aýynyň aýagynda, Russiýanyň MTS kompaniýasy özüniň Türkmenistanda işlemeginiň şertleri boýunça, türkmen häkimiýetleri bilen gepleşikleriň dowam etdirilýändigini habar beripdi. Şol pursat, türkmen tarapynyň “Aý Nazar” atly täze mobil aragatnaşyk operatorynyň “MTS-Türkmenistanyň” infrastrukturasyndan peýdalanmagyna rugsat berilmegi baradaky ylalaşygy teklip edýändigi aýdylypdy.
Türkmenistanyň häkimiýetleri MTS-iň ýurtda alyp barýan işine degişli öz planlaryny henize çenli resmi taýdan mälim etmän gelýärler.
Ýatladyp geçsek, MTS kompaniýasynyň Türkmenistanda işlemeginiň bes edilmegine degişli tejribeler öňem bolupdy.
MTS 2010-njy ýylyň dekabrynda, Türkmenistanyň aragatnaşyk bazarynda ilaty mobil hyzmatlary bilen üpjün etmek boýunça 2005-nji ýyldan bäri amala aşyran işini durzupdy. Şol pursat, MTS bilen hyzmatdaşlygyny bes eden Türkmenistanyň Aragatnaşyk ministrligi öz kararyny MTS bilen şertnamasynyň möhletiniň dolmagy bilen düşündiripdi.
Mundan soň, ýagny 2012-nji ýylyň iýulynda MTS özlerine Türkmenistanda işlemek üçin lisenziýa berlendigini aýtdy. Şonda MTS-iň Türkmenistandaky lisenziýasynyň togtadylmagy bilen bagly iki tarapyň kanuny şikaýatlarynyň hem ýatyrylandygy mälim edilipdi.
MTS kompaniýasy Türkmenistandaky müşderileriniň sanyny 2017-nji ýylyň ikinji çärýeginde 1 million 700 müň diýip kesgitledi.


text:
Halkara Günä geçiş guramasy 30-nju noýabrda “Togtadylan ömürler: Türkmenistanda ýitirim bolanlaryň maşgalalarynyň gynalmagy” diýen at bilen beýanat çap etdi.
“Elbetde, 15 ýyllap öz kakamyň ykbaly barada hiç zat bilmän ýaşamak meniň üçin örän kyn boldy, bu biz üçin iň aýylganç gynag, ýöne şindem umydymyz bar” diýip, beýanatyň başynda mejbury ýitirim edilenleriň biri Rüstem Jumaýewiň ogly Umed Uljabaýewiňaýdan sözleri getirilýär.
Türkmenistanyň prezidentiniň janyna kast ediş synanyşygy diýilýäniň bolanyna 15 ýyl doldy, emma şol iş bilen baglylykda aýyplanyp, uzak möhletli türme tussaglgyna höküm edilen adamlaryň maşgala agzalary şindem öz ärleriniň, doganlarynyň, kakalarynyň we ogullarynyň ykbaly, olaryň nirede saklanylýandygy barada habara garaşýarlar diýip, AI ýazýar.
Kast ediş synanyşygy diýilýän bilen bagly zorlukly ýitirim edilmäge sezewar bolanlaryň azyndan 80 sanysynyň ykbaly indi 15 ýyl bäri näbelliligine galýar. Türkmen häkimiýetleri olar baradaky maglumatlaryň ählisini gizlinlikde, aýan etmän saklaýarlar we sud edilenleriň maşgalalaryna hiç bir resmi dokumenti, hatda sud hökümleriniň göçürmelerini hem bermeýärler.
Ýitirim bolanlaryň garyndaşlary, olaryň köpüsi aýallar, uzak-uzak ýyllaryny hakykat we adalat gözlerinde geçirdiler.
Halkara günä geçiş guramasynyň beýanatynda Türkmenistanyň türmelerinde ýitirim bolanlaryň hossarlarynyň başdan geçirenleri hem, olaryň öz sözleri esasynda gürrüň berilýär.
“Tatýana Şyhmyradowynyň, Darýa Atdaýewanyň we beýlekileriň tejribeleri zorlukly ýitirim edilmegiň soňy gelmeýän jenaýatdygyny görkezýär” diýip, beýanatda aýdylýar.
Tatýana Şyhmyradowa öz adamsynyň ykbalyny anyklamak ugrunda irginsiz tagalla edýär. Onuň adamsy, Türkmenistanyň ozalky daşary işler ministri Boris Şyhmyradow 2002-nji ýylyň dekabryndan bäri ýitirim, ýagny ol hakynda maşgalasyna hiç bir zat mälim däl. Tatýana ony soňky gezek 2002-nji ýylyň 30-njy dekabrynda türkmen telewideniýesiniň ekranynda üstüne ýüklenen günäni boýun alýan we özüni näletleýän görnüşde gördi. Şondan bäri onuň nirede saklanylýandygy barada hiç birresmi maglumat berilmedi.
“Tatýana Şyhmyradowa sansyz hat ýazdy, dürli aksiýalara we kampaniýalara goşuldy, türkmen häkimiýetlerine gaýta-gaýta ýazmaça ýüz tutdy” diýip beýanatda bellenilýär.
Ahyrynda bu işe BMG-niň Adam hukuklary komitetinde seredildi we netijede bu komitet 2014-nji ýylda, 12 ýyl soňra Tatýana Şyhmyradowanyň hukuklarynyň Raýat we syýasy hukuklar boýunça halkara konwensiýanyň 7-nji maddasy esasynda bozulandygy baradaky karara geldi. Bu madda adamyň gynalmagyny we beýleki gazaply çemeleşmeleri, oňa adamkärçiliksiz ýa kemsidiji daramagy gadagan edýär.
“Öz adamymyň ykbaly barada bolmanda bir zady anyklamak üçin çytraşyp geçiren uzak ýyllarym maňa bir zady – resmi bolmadyk islendik maglumatdan gaçmagy öwretdi” diýip, Şyhmyradowa aýdýar. “Men diňe resmi maglumatlary almaga çalyşýaryn, özem meni bu işiň netijesizdigine hiç kim ynandyryp bilmez” diýip, öňki ministriň aýaly belleýär.
Ol Boris Şyhmyradowyň azatlykdan mahrum edilmek hökümi yglan edilen gününden başlap, diňe onuň saklanylýan ýerini we hal-ahwalyny anyklamaga çalyşman, eýsem dokumentleri - hökümiň göçürmesini hem almaga çalyşýar. Türkmen kanunçylygy esasynda, muňa onuň kanuny haky bar.
Dünýäniň onlarça hukuk goraýjy guramasynyň koalisiýasy netijesinde, türkmen türmelerinde diri ýitenler barada “Olary diri görkeziň” diýen at bilen kampaniýa alyp barýan hukuk goraýjylar Türkmenistanda öňki prezident S.Nyýazow döwründe başlanan zorlukly ýitirim edilmeleriň häzirli prezident döwründe hem dowam etdirilýändigini aýdýarlar.
Mysal üçin, Türkmenistanyň raýaty Annamyrat Atdaýew türkmen türmesinde 2017-nji ýylyň ýanwarynda ýitirim boldy. Halkara günä geçiş guramasy ony garyndaşlarynyň görmänine bir ýyla golaý wagt geçendigini belleýär.
AI 15 ýyl türme tussaglygyna höküm edilen Annamyrat Atdaýewiň sudunyň adalatly bolmandygyny, onuň öz saýlan aklawçysy bilen üpjün edilmändigini wegaryndaşlarynyň öňünden sud zalyna goýberilmändigini belleýär.
“Türkmenistanyň häkimiýetleri 15 ýyllap zorlukly ýitirim etmek praktikasyny bes etmediler we bu ugurdaky şikaýatlary derňemekden ýa-da tussag edilenleriň nirede saklanylýandygy ýa soňky ykballary barada maglumatbermekden ýüz öwürdiler, halkara hukuk guramalary tarapyndan berlen rekomendasiýalara göz ýumdular" diýip, AI Türkmenistandaky ýitirim edilmeleriň 15 ýyllygyna gabat ýaradan beýanatynda aýdýar.


text:
Azatlyk radiosynyň gadyrly diňleýjileri we okyjylary,
Biziň redaksiýamyz Sizden köp hat alýar we Siz olarda özüňiziň iň esasy kynçylyklaryňyzdan söz açýarsyňyz. Soňky wagtlarda bu hili hatlar barha köpelýär we Siz aýlyklaryň gijikdirilmegi, işsizlik, her dürli döwlet çäreleri üçin bikanun pul toplanmagy we olara gatnaşmaga mejbur edilişiňiz, daýhanlaryň kyn şertleri, agyz suwunyň hiliniň ýaramazlygy ýaly köp meseleleri gozgaýarsyňyz.
Bu hatlar köplenç öz mazmuny boýunça Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowa ýüzlenme görnüşinde ýazylýar. Mysal üçin, Siz, biziň okyjylarymyz “prezident hakykatda halkyň nähili ýaşaýandygyny bilýärmikä?” diýen soragy berýärsiňiz. Azat metbugatyň iň bir wajyp wezipeleriniň biri hem jemgyýet bilen döwletiň arasyndaky özara gatnaşygy üpjün etmek bolup durýar.
ABŞ-nyň görnükli prezidentleriniň biri Awraam Linkoln bu hili aragatnaşygyň nähili möhümdigini düşündirip, “Goý, halk faktlary bilsin, şonda ýurtda asudalyk bolar” diýipdir. Gadyrly okyjylar, Siziň hatlaryňyza salgylanyp, biz bu pikiriň üstüni ýetirmek isleýäris: “Goý, prezident hem bilsin!”
Azatlyk Radiosy “Hormatly Arkadag” atly täze rubrika başlaýar, biz bu rubrika astynda Sizden gelen hatlary saýtymyzda çap ederis we Siziň Türkmenistanyň ýolbaşçysyna ýüzlenýän hatyňyzy efirde hem okarys.
Eger-de Siziň aýtmak isleýän zadyňyz bar bolsa, bize şu salgy arkaly https://rus.azathabar.com/userupload.html hat ýazyň, wideo ýa-da audio ýüzlenme iberiň.
Şeýle-de Siz Line, imo, WhatsApp, Telegram messenjerleri, şu telefon: +420 724 168 983; +420 773 797 383 elektron poçta adresleri: yusupovf@rferl.org, hat@azatradio.org we webtopary@gmail.com arkaly biz bilen habarlaşyp bilersiňiz.


text:
Türkmenistanda döwlet edara-kärhanalarynyň käbir işgärleriniň öz zähmet haklaryny indi üç aý bäri alyp bilmeýändigini, Azatlyk Radiosynyň ýerli çeşmeleri habar berýärler.
Aýdylmagyna görä, “Türkmennebit” döwlet birleşiginiň Balkanabatdaky edaralarynyň işgärlerine indi üç aý bäri, Balkan welaýatynyň öňki Gyzylarbat - häzirki Serdar, öňki Gazanjyk - häzirki Bereket etraplaryndaky orta mekdepleriň mugallymlaryna indi iki aý bäri aýlyk haklary berilmeýär.
Şeýle ýagdaý Aşgabat şäheriniň 1-nji, 11-nji we 3-nji Saglyk öýlerinde hem dowam edip, bu ýerde işleýän käbir lukmanlar, şepagat uýalary we beýleki işgärler mart we aprel aýy üçin, aýlyk haklaryny henize çenli alyp bilmeýändiklerini aýdýarlar.
Aşgabadyň 47-nji, 48-nji, 51-nji we 55-nji orta mekdepleriniň käbir mugallymlary we beýleki işgärleri bolsa, maý aýynyň tamamlanyp gelýändigine garamazdan, henize çenli aprel aýynyň zähmet hakynyň hem berilmeýändigini aýdýarlar.
“Her gün diýen ýaly mekdep ýolbaşçylaryna ýüzlenip, näme üçin aýlyklarymyz saklanýar, henizem berilmeýär diýsek, ‘Bizem edil siz ýaly, aýlyk alamyzok. Banklar aýlyk-günlügi geçirmäge söz berýär, ýöne entek geçirenoklar’ diýip jogap berýärler” diýip, adynyň efirde agzalmazlygyny soran 55-nji mekdebiň bir mugallymy aýtdy.
Azatlyk Radiosy döwlet edara-kärhanalarynyň işgärlerine aýlyklaryň wagtynda berilmezligi barada maglumat almak üçin, “Türkmenistan”, “Türkmenbaşy” banklary we “Senagatbank”, “Halkbank” bilen habarlaşanda, haýsydyr bir kommentariý almak başartmady.
Häzirki wagt adamlar aýlyklarynyň berilmegine garaşýan mahaly, döwlet edara-kärhanalarynyň, bilim we saglygy saklaýyş edaralarynyň ýolbaşçylary işgärlerden 2017-nji ýylyň ikinji ýarymy üçin, gazet-žurnallara abuna ýazylmagy we bu baradaky ýörite güwänamany tabşyrmagy talap edýärler.
“Häzir poçta baryp, nagt pul töläp, abuna ýazylmagymyzy we oňa ýazylandygymyz hakyndaky güwänamany işleýän ýerimize tabşyrmagy talap edýärler. Diýlen wagty abuna ýazylmasaň, iş ornuňy ýitirmek bilen ýüzbe-ýüz bolýaň. Onsoň dogan-garyndaşlarymyzdan karz alyp, 120 manat töläp, abuna ýazylmaly bolýarys” diýip, mekdep mugallymy aýdýar.
Türkmenistanda döwlet býujetinden aýlyk alýan işgärleriň zähmet haklarynyň wagtynda berilmezligi bilen bagly ýagdaý indi bir ýyldan köpräk wagt bäri dowam edýär.
Geçen ýylyň ahyrynda, ýagny Täze ýyl baýramçylygynyň öň ýanynda, döwlet edara-kärhanalarynda işleýän raýatlaryň 2016-njy ýyldaky zähmet haklary doly berilse-de, şu ýylyň fewral aýyndan başlap, aýlyklaryň gijikdirilmegi bilen baglanyşykly ýagdaý gaýtadan ýüze çykdy.
Käbir ekspertleriň pikirine görä, dünýäde energiýa nyrhlarynyň aşak gaçmagy bilen, Türkmenistan öz garaşsyzlygyna eýe bolany bäri iň agyr ykdysady krizisini başdan geçirýär.
Geçen ýylyň başyndan bäri türkmen häkimiýetleriniň şu ýylyň sentýabr aýynda geçiriljek “Aziada-2017” halkara sport ýaryşyny guramalaşdyrmak üçin, ilatdan zorluk bilen pul alýandygy hem habar berilýär. Mundanam başga, nebit-gaz pudagynyň işgärleriniň aýlyklarynyň goşuntgylary ýatyryldy we kiçi biznese goşmaça, dil üstünden salgyt salyndy.
Beýik Britaniýanyň Glasgow uniwersitetiniň Merkezi Aziýa boýunça bilermeni Luka Ançeskiniň aýtmagyna görä, Aziýa oýunlarynyň geçiriljek döwri ýurtda ykdysady çöküş howpunyň abanýan pursadyna gabat gelýär we "bu ýurt üçin diýseň aýylganç urgudyr". Ol hökümetiň ýönekeý halky "alada etmeýändigini" hem belleýär.
Sözümiziň ahyrynda aýtsak, Türkmenistanyň häkimiýetleri we döwlet mediasy döwlet işgärleriniň aýlyklarynyň gijikdirilmegi we onuň sebäpleri barada, ilat köpçüligine henize çenli maglumat bermän gelýärler.


text:
Türkmenistan ekologiýa ulgamynda halkara hyzmatdaşlygy işjeňleşdirýär
Araly halas etmegiň Halkara gaznasynyň (AHHG-nyň) Ýerine ýetiriji komiteti tarapyndan Halkara hyzmatdaşlyk boýunça german jemgyýetiniň (GIZ) “Merkezi Aziýada suw serişdelerini serhetüsti dolandyrmak” maksatnamasynyň ýardam bermeginde guralan iki günlük duşuşyk Araly halas etmegiň Halkara gaznasynyň halkara guramalar bilen hyzmatdaşlygyny pugtalandyrmak we ösdürmek meselesine bagyşlandy.
Paýtagtymyzyň “Arçabil” myhmanhanasynyň mejlisler zalynda geçirilýän foruma ýurdumyzyň dürli ministrlikleriniň we pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň, BMG-niň Ösüş maksatnamasynyň (BMGÖM), BMG-niň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň, Ýewropa Bileleşiginiň, Bütindünýä bankynyň, Ösüş we hyzmatdaşlyk şweýsar agentliginiň, Merkezi Aziýanyň Sebit ekologiýa merkeziniň we beýlekileriň wekilleri gatnaşýarlar.
Bu duşuşyga gatnaşyjylar AHHG-nyň Ýerine ýetiriji komitetiniň alyp barýan işleriniň esasy ugurlaryny ara alyp maslahatlaşmak bilen, soňky ýyllarda sebitiň ýurtlary tarapyndan Aral deňziniň sebitinde ekologiýa we durmuş-ykdysady ýagdaýy gowulandyrmak maksady bilen netijeli çäreleriň geçirilendigini aýratyn bellediler. Iri halkara guramalar, ozaly bilen bolsa, Birleşen Milletler Guramasy we onuň daşky gurşawy goramak we durnukly ösüş ulgamy boýunça ýöriteleşdirilen agentlikleri hem-de edaralary bilen hyzmatdaşlyk yzygiderli pugtalandyrylýar we giňeldilýär.
Muňa şu ýylyň aprel aýynda BMG-niň Baş Assambleýasynyň 72-nji mejlisinde biragyzdan kabul edilen “Birleşen Milletler Guramasy bilen Araly halas etmegiň Halkara gaznasynyň arasynda hyzmatdaşlyk” Kararnamasy şaýatlyk edýär. 2017 — 2019-njy ýyllarda AHHG-ä Türkmenistanyň başlyklyk etmeginiň çäklerinde hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy bilen kabul edilen bu Kararnama Gazagystan, Täjigistan, Özbegistan, Germaniýa we beýleki döwletler awtordaş bolup çykyş etdiler.
Häzirki wagtda AHHG-nyň çäklerinde türkmen Lideri tarapyndan BMG-niň Baş Assambleýasynyň mejlislerinde, BMG-niň durnukly ösüş boýunça “Rio+20” maslahatynda, Tebigy heläkçilikleriň töwekgelçiliklerini azaltmak boýunça Ýaponiýada geçirilen III Bütindünýä maslahatynda hem-de Koreýa Respublikasynda geçirilen VII Bütindünýä suw forumynda öňe sürlen oňyn başlangyçlary iş ýüzünde durmuşa geçirmek boýunça yzygiderli işler alnyp barylýar.
Hususan-da, bu başlangyçlar BMG-niň howandarlygynda hem-de işjeň gatnaşmagynda ýöriteleşdirilen düzümiň — Howanyň üýtgemegi bilen baglanyşykly tehnologiýalar boýunça sebit merkeziniň döredilmegine, BMG-niň Suw strategiýasynyň işlenip taýýarlanylmagyna degişlidir. Merkezi Aziýanyň suw strategiýasy bu resminamanyň esasy bolup biler, ol sebitiň suw serişdeleriniň serhetýaka döwletleriň ählisiniň bähbitleriniň we halkara hukugyň kadalarynyň hasaba alnyp, netijeli peýdalanylmagyna degişli çözgütleri kabul etmegiň esasy ýörelgelerini kesgitlär.
BMG-niň Aral boýunça Ýörite maksatnamasynyň meýilnamasy gyzyklanma bildirilip, pikir alşylan mesele boldy, bu resminama hem Türkmenistanyň Baştutany Gurbanguly Berdimuhamedowyň tekliplerine laýyklykda taýýarlanyldy.
Şunuň bilen bir hatarda, Aral deňzi sebitiniň ýurtlaryna (ADSM-4) ýardam bermek boýunça hereketleriň täze, dördünji Maksatnamasynyň taýýarlanandygy barada habarlar diňlenildi, onda sebitiň ekologiýa ýagdaýynyň gowulandyrylmagyna, durnukly durmuş-ykdysady ösüşine, suwdan rejeli peýdalanmagyň gurallarynyň ornaşdyrylmagyna, ilatyň durmuşynyň hiliniň ýokarlandyrylmagyna we beýlekilere gönükdirilen çäreler toplumy hem-de taslamalar göz öňünde tutulýar.
AHHG-nyň döredilen wagtyndan bäri şeýle meýilnamalaryň üçüsi durmuşa geçirildi, soňky meýilnamanyň hereket ediş möhleti 2015-nji ýylda tamamlandy. ADSM-4-i işläp taýýarlamak üçin sebit we milli iş toparlary döredildi, olar AHHG-nyň düzüm bölekleriniň wekillerinden, esaslandyryjy döwletleriň ministrlikleriniň hem-de pudak edaralarynyň hünärmenlerinden, halkara bilermenlerinden düzülendir, köptaraplaýyn geňeşmeler geçirilýär.
BMG-niň tassyklan “Gün tertibi — 2030” hasaba alnyp, “Merkezi Aziýada daşky gurşawy goramak boýunça hereketleriň täze meýilnamasyny işläp taýýarlamagyň barşy barada habar aýdyldy, onda üçünji müňýyllygyň durnukly ösüşiniň ählumumy maksatlary we howanyň üýtgemegi boýunça Pariž Ylalaşygynyň maksatlary beýan edildi. “Merkezi Aziýada daşky gurşawy goramak boýunça hereketleriň meýilnamasyny” täzelemek baradaky degişli çözgüt AHHG-nyň durnukly ösüş boýunça Döwletara toparynyň geçen ýylyň iýun aýynda Aşgabatda bolan mejlisinde kabul edildi.
Duşuşygyň barşynda halkara guramalaryň wekilleri sebitde ýörite maksatnamalary we taslamalary durmuşa geçirmegiň toplanan tejribesini seljerdiler hem-de bu mesele boýunça geljekki meýilnamalary kesgitlediler.
Milli we daşary ýurtly bilermenler Türkmenistanyň Araly halas etmegiň Halkara gaznasynda başlyklyk edýän döwründe hyzmatdaşlygyň esasy ugurlaryny ara alyp maslahatlaşmak bilen, AHHG-nyň agza ýurtlarynyň halkara hem-de sebit guramalary, daşky gurşawy goramak we Araly durnukly ösdürmek ulgamynda maliýe düzümleri bilen bilelikdäki işlerini utgaşdyrmak üçin ýörite Geňeş toparyny döretmek baradaky pikiri aýtdylar.
Bu we beýleki birnäçe meseleler boýunça degişli çözgütler ertir, AHHG-nyň Ýerine ýetiriji komitetiniň halkara hyzmatdaşlary bilen utgaşdyryjy duşuşygy tamamlanandan soňra kabul ediler.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Donald Trampyň ýakyn ýarany onuň geçen aýda Adalat departamenti tarapyndan Orsýetiň we Trampyň saýlaw kampaniýasynyň arasyndaky gatnaşyklary derňemek üçin bellenen ýörite geňeşçi Robert Muelleri wezipesinden boşatmak meselesine seredýändigini mälim etdi.
“Meniň pikirimçe, ol ýörite geňeşçiniň işini bes etmeklige seredýär. Meniň pikirimçe ol bu mümkinçilik barda oýlanýar” diýip, “Newsmax Media” guramasynyň ýolbaşçysy we Trampyň dosty Kristofer Ruddy 12-nji iýunda PBS telewideniýesine aýtdy.
Şeýle-de Kristofer Ruddy Muelleriň ýörite geňeşçi wezipesine bellenmezden ozal, Federal derňew býurosynyň müdiri wezipesine bellenmegine seredilendigini we munuň Tramp bilen konfliktiň tutaşmagyna getirip biljekdigini belledi.
Ak Tamyň metbugat-wekili Sean Spiser Ruddynyň “prezident bilen bu mesele dogrusynda hiç wagtda gepleşmändigini” aýtdy.


text:
Indiwiduallyk
INDIWIDUALLYK (lat. Indiwiduum-bölünmeýän)-haýsy hem bolsa bir hadysanyň , jandaryň ýa-da adamyň gaýtalaňmaýan ozbolushlygy. I. ideýasy antiki filosofiýada ýüze çykýar. Orta asyr sholastikasynda I. diňe adamyň shahsýýet bilen çäklendirilýärdi. Häzirki wagtda aýry-aýry ylymlarda we filasofiýada I. dushunjesi dürli maňa eýe boldy. Biýalogiýa ylmynda (fiziologiýa, zoologiýa, etologiýa, geňetika) I. her jynsyn, organizmiň spesifik aýratyňlyklaryny häsiýetlendirilýär. Pişihölögiýada I. problemasy özaly bilen aýratyn bir adamyň öý-pikirini duýgusynyň, erkinliginiň, ymtylmasynyň, arzuw-hýýalynyn, talabynyň, motywynyň, hereketiniň, endiginiň, meýilliliginiň, basharnygynyn we b. aýratyňlyklarynyň ozbolushlylygy, köp dürlililigi bilen dushundirilýar. Sosiýal psihologiýada I. kollektiwlilige garshy goýulýar. I-a adamyň ozbolushlylygynyn we bitewiligini kesgitleýji esasy struktura hökmünde garalýar. I adamyň gatnaşhyk situasiýalarynda özüni alyp barshynda sheýle hem ish hereketlerinde onuň endik eden ukyplarynda ýüze çykýar.


text:
Türkmensähra
Türkmensähra Eýran Türkmenleriniň iň köp ýaşaýan sebitidir.
Eýran Türkmenleri Türkmenistan bilen Owganystan Türkmenleriniň ýaşaýyş ýerleri bilen goňşy bolan Gülistan, Demirgazyk Horasan, we Rezewi Horasanda ýaşaýandyrlar.
Türkmenistanyň Günbatarynda ýerleşýan Türkmensähra Hazar Deňizinden başlap Owganystan serhedine çenli dowam eder.
Şeýlelik bilen Türkmensähra sebiti de Gülistan, Demirgazyk we Rezewi Horasan welaýatlarynyň bir bölegidir.
Eýranda Türkmenler iň köp Gülistan welaýatynda ýaşaýar. Bu welaýatdan soň demirgazyk Horasan bilen rezewi horasan Türkmenleriň iň köp ýaşaýan sebitleridir.
Türkmensähranyň iň köp Türkmen ilatyna eýe bolan şäheri Kümmet Gowuz (Parsça: Gonbad Kavus-گنبد کاووس) şäheridir.
Türkmenistanyň serhedindäki Bender Türkmen, Kümüşdepe, Akgala, Ambarolum, Inçeburun, Siminşäher, Daşlyburun, Kelala, Marawadepe we Jergelan ýaly şäherlerde-de ilatyn köpüsi Türkmendir.
Munuň bilen birlikde Bojnurd we Meşhed, Çabahar, Türbetjam we Tahran ýaly şäherlerde-de köp sanly Türkmen ýaşaýar.
Etnologue websaýtynyň beren maglumatyna görä Eýranda 1997-nji ýylda takminen 2 million Türkmen ýaşaýardy.
Sebitde ýaşaýan halk köplenç Türkmenleriň Ýomut (Japarbaý ve Atabaý), Göklen, Nohurly ve Salyr taýpalaryndandyr.
Türkmenleriň uly akyldary we milli şahyry Magtymguly Pyragynýň ýädigarligi Türkmensähranyň Marawadepe etrabynyň Aktokaý obasyndadyr.
Serediň:[üýtget | edit source]
Eýran Türkmenleri hakynda bir wideo


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Sauli Wýaýnýamo Niýnistýony Finlýandiýa Respublikasynyň Prezidenti wezipesine gaýtadan saýlanmagy bilen gutlady
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow jenap Sauli Wýaýnýamo Niýnistýo onuň Finlýandiýa Respublikasynyň Prezidenti wezipesine gaýtadan saýlanmagy mynasybetli mähirli gutlaglaryny we iň gowy arzuwlaryny ýollady.
Türkmenistanyň Prezidenti şu ýakymly mümkinçilikden peýdalanyp, Finlýandiýa Respublikasynyň Prezidentine tüýs ýürekden berk jan saglyk, bagtyýarlyk hem-de dostlukly ýurduň mundan beýläk-de öňe gitmeginiň we gülläp ösmeginiň bähbidine iň ýokary döwlet wezipesinde üstünlikler gazanmagyny arzuw etdi.