text:
Oba hojalyk toplumynda “Araly halas etmegiň Halkara gaznasynyň Merkezi Aziýa sebitinde hyzmatdaşlygy ösdürmekde ähmiýeti” ady bilen Halkara maslahat geçirildi. Bu çäre ýurdumyzyň 2017-2019-njy ýyllarda AHHG başlyklyk etmeginiň çäklerinde guraldy.
Maslahata Ýewrorada Howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň, BMG-niň Ösüş maksatnamasynyň, BMG-niň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça Sebit merkeziniň, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň Sebitleýin ekologiýa merkeziniň, Ykdysady hyzmatdaşlyk boýunça german jemgyýetiniň, Bütindünýä bankynyň, Aziýa ösüş bankynyň, Ýewropa abatlaýyş we ösüş bankynyň wekilleri daşary döwletleriň ýurdumyzda işleýän diplomatik wekilhanalarynyň ýolbaşçylary we beýlekiler gatnaşdylar.
Halkara guramalarynyň wekilleri sebitleýin derejede oňyn çözgütleri kabul etmek üçin netijeli toparyň döredilmegi boýunça türkmen hünärmenleri bilen ýygjam hyzmatdaşlygy ýola goýmaga taýýardyklaryny mälim etdiler. Şunlukda, ýurdumyzyň bu ugurda amala aşyran ägirt uly işleri bellenilip, ekologiýa hyzmatdaşlygyny ösdürmekde Türkmenistanyň netijeli orun eýeleýändigi aýdyldy.
Maslahatyň öňüsyrasynda Araly halas etmegiň Halkara gaznasynyň Ýerine ýetiriji komitetiniň binasynyň açylyş dabarasy boldy.
AHHG-nyň Prezidenti, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow 16-nji iýunda Ministrler Kabinetiniň mejlisinde bu düzümi döretmek hakyndaky çözgüde gol çekdi. Ýerine ýetiriji komitetiň edara binasynyň öňündäki meýdançada AHHG-ny esaslandyrylyjy ýurtlar bolan Türkmenistanyň, Gazagystanyň, Gyrgyzystanyň, Täjigistanyň we Özbegistanyň döwlet baýdaklarynyň galdyrylmagy dabaranyň resmi bölegini alamatlandyrdy.
Bu ýere ýygnananlaryň öňünde Türkmenistanyň oba we suw hojalygy ministri N.Sapardurdyýew hem-de BMG-niň Hemişelik utgaşdyryjysy, BMG-niň Ösüş maksatnamasynyň Türkmenistandaky hemişelik wekili Ý.Panowa çykyş etdiler. Olar AHHG-nyň Ýerine ýetiriji komitetiň öz işie başlamagy bilen gutlap, sebitleýin ekologiýa hyzmatdaşlygyny giňeltmekde we utgaşdyrmakda bu düzümiň wajypdygyny bellediler.


c: text/html

text:
Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň ýanyndaky Statistika boýunça pudagara geňeş “Statistika hakynda” Türkmenistanyň kanunyna laýyklykda ýurtda statistika işini utgaşdyrmak, statistik usulyýetiň pudagara meselelerini düzgünleşdirmek we döwlet statistikasyny guramak, pudak edaralarynyň statistikasyny ýöretmegiň meýilnamalaryny ara alyp maslahatlaşmak we ylalaşmak üçin döwlet statistika edaralarynyň, ministrlikleriň we pudak edaralarynyň, ylmy we beýleki edaralaryň wekillerinden ybarat düzümde maslahatçy gurama hökmünde 2013-nji ýylda döredildi.
Pudagara geňeşiň esasy wezipeleri statistiki usulyýetiň pudagara meselelerini düzgünleşdirmek we döwlet statistikasyny guramak babatda maslahatlary bermek hem-de pudak edaralarynyň statistikasyny ýöretmegiň meýilnamalaryny ara alyp maslahatlaşmak, statistik habarlaryň pudagara alyş-çalşy boýunça usulyýetleriň taýýarlanmagyna ýardam bermek, bitewi statistik klassifikasiýalaryň ulanylmagy, bitewi maglumatlar ulgamlarynyň döredilmegi hem-de maglumatlary ýygnamagyň we işläp taýýarlamagyň häzirkizaman tilsimatlarynyň ösdürilmegi boýunça pudagara hyzmatdaşlygy pugtalandyrmakda maslahat bermek, ministrlikleriň we pudak edaralarynyň statistikasyny ýöretmegiň meýilnamalaryna hem-de olaryň statistiki hasabatlylygynyň täze görnüşlerine garamak we olara düzedişleri girizmek boýunça maslahatlary bermek bolup durýar.
2013-nji ýylyň 15-nji maýynda Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň ýanyndaky Statistika boýunça pudagara geňeşiň birinji mejlisi geçirildi. Onda bu geňeşiň wezipeleri we onuň işini guramagyň meselelerine, pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň statistikasy boýunça statistik hasabat formalarynyň tükellemesi we olaryň döwlet statistik hasabat formalary bilen mazmun baglanyşygynyň seljermesi hakyndaky, ministrlikleriň we pudak edaralarynyň 2014-nji ýyl üçin statistik işleriniň meýilnamalarynyň taslamalary hakyndaky, administratiw çeşmelerden alynýan ilkinji statistik maglumatlary elektron göterijilerde ýygnamagyň tejribesi we ony giňden ýola goýmagyň mümkinçilikleri hakyndaky, şonuň ýaly-da Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti bilen Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutynyň arasynda döredijilik hyzmatdaşlygyny pugtalandyrmak hakyndaky meselelere seredildi.
Ara alnyp maslahatlaşmalar netijesinde Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň ýanyndaky Statistika boýunça pudagara geňeşiň işini onuň wezipelerine laýyklykda milli statistikanyň ösüşini statistiki maglumatlary berijiler hem-de statistiki habarlary peýdalanyjylar bilen statistika edaralarynyň arasyndaky arabaglanyşygy has netijeli ýola goýmaklyga gönükdirmek üçin ähli tagallalary etmek hakyndaky karara gelindi.
Pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň statistikasy boýunça statistik hasabat formalarynyň tükellemesi we olaryň döwlet statistik hasabat formalary bilen mazmun baglanyşygynyň seljermesi hakynda aýdylanda, ozaly bilen bu hasabat formalaryndaky maglumatlaryň degişli ministrligiň we pudak edarasynyň öz gözegçilik edýän ýaýrawyndan, garamagyndaky düzüm birliklerinden hem-de öz hajatlary üçin ýygnalýandygy bellenip geçildi. Şol bir wagtyň özünde ol maglumatlaryň aglaba bölegi döwlet statistikasyna degişli formada resmileşdirilip berilýär. Netijede döwlet statistika edaralary tarapyndan bu ministrlikleriň pudak edaralarynyň garamagyndaky kärhanalardan, guramalardan we edaralardan şol maglumatlary gaýtalap ýygnamak zerurlygy aradan aýrylýar. Munuň özi ilkinji statistik maglumatlary berijilere düşýän iş agramynyň hem azalmagyna ýardam edýär. Statistik maglumatlaryň döwlet statistikasy we pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň statistikasy tarapyndan ýygnalyş akymlaryny rejeli utgaşdyrmak maksady bilen, ýurdumyzyň durmuş-ykdysady ösüşe dahylly maglumatlary ýygnaýan ähli ministrliklerine we pudak edaralaryna öz pudaklaýyn statistik hasabat formalarynyň tükellemesini geçirip, olaryň döwlet statistik hasabat formalary bilen mazmun baglanyşygyny öwrenmekleri barada teklip berilmeginiň maksada laýykdygy, şonuň ýaly-da ministrliklere we pudak edaralaryna olar tarapyndan ýöredilýän pudaklaýyn statistika boýunça statistik işleriň 2014-nji ýyl üçin meýilnamalarynyň taslamalaryny taýýarlap, pudagara geňeşiň garamagyna bermekleri hakynda hödürlenýän teklip makullandy.
Administratiw çeşmelerden alynýan ilkinji statistik maglumatlary elektron göterijilerde ýygnamagyň tejribesi we ony giňden ýola goýmagyň mümkinçilikleri hakyndaky mesele maglumat-aragatnaşyk tehnologiýalarynyň ösmegi bilen barha derwaýys häsiýete eýe bolýar. Ýurdumyzda statistik maglumatlaryň pudak edaralarynyň arasynda alyşylmagy boýunça ylalaşyklary baglaşmagyň belli bir tejribesi bar. Türkmenistanyň Prezidentiniň 2012-nji ýylyň 6-njy iýulynda çykaran 12429-njy karary bilen tassyklanan “Türkmenistanyň ykdysady, maliýe we bank ulgamlaryny ösdürmek boýunça amala aşyrylmaly çäreleriň 2012–2016-njy ýyllar üçin Meýilnamasynyň” döwlet statistikasyna degişli bölüminde ministrlikleriň we pudak edaralarynyň maglumatlar binýatlaryndaky resminamalaryň elektron nusgalaryny işläp düzmek çäresi göz öňünde tutulýar. Munuň özi Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň maglumatlary ýygnamakda statistika gözegçiliginiň uçdantutma we seçimleýin usullaryny hem-de administratiw çeşmeleri utgaşdyrmak wezipesini amala aşyrmagy üçin zerur şert döredýär.
Şonuň bilen baglylykda ýurdumyzyň durmuş-ykdysady ýagdaýyna baha bermek bilen bagly maglumatlary ýygnaýan esasy minisrlikler we pudak edaralary tarapyndan öz administratiw binýatlaryndaky maglumatlaryň döwlet statistikasyna berilmäge degişli böleginde elektron nusgasynyň taýýarlanmagynyň ýola goýulmagynyň maksada laýykdygy baradaky mesele-de Pudagara geňeş tarapyndan makullandy.
Mejlisiň barşynda Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti bilen statistikleri taýýarlaýan ýokary okuw mekdebi hökmünde Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutynyň arasynda döredijilik hyzmatdaşlygyny pugtalandyrmak meselesine seredilip, bu ugurda statistik habarlar bilen üpjünçilik babatynda-da, ylmy-usulyýet meseleleri boýunça-da, ylmy we amaly maslahatlara, seminarlara gatnaşmak boýunça-da aragatnaşyklary ýygjamlaşdyrmagyň iki tarap üçin hem peýdaly boljakdygy bellendi.
Statistika boýunça pudagara geňeşiň birinji mejlisiniň kabul eden maslahat beriş çözgütleriniň durmuşa geçirilmegi ýurdumyzyň statistika ulgamyny sazlaşykly ösdürmäge netijeli ýardam berer.
2013-nji ýylyň 23-nji noýabrynda Türkmenstatyň ýanyndaky Statistika boýunça pudagara geňeşiň nobatdaky ikinji mejlisi geçirildi. Oňa bu geňeşiň agzalary we Türkmenstatyň degişli jogapkär işlgärleri gatnaşdy.
Mejlisde onuň gün tertibine laýyklykdapudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň statistikasy boýunça ministrlikleriň we pudak edaralarynyň 2014-nji ýyl üçin statistik işleriniň meýilnamalarynyň taslamalary hakyndaky, 2014-nji ýylyň başyndan pudagara derejede Ykdysady işleriň görnüşleriniň döwlet klassifikatorynyň täze nusgasyna geçmegiň meseleleri hakyndaky, Maglumatlary administratiw binýatdan almak barada pudagara ylalaşygyň taslamasy hakyndaky we milli statistikanyň guralyşyny kämilleşdirmek boýunça beýleki birnäçe meselelere seredildi.
Ara alyp maslahatlaşmalar esasynda pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň statistikasy boýunça ministrlikleriň we pudak edaralarynyň 2014-nji ýyl üçin statistik işleriniň meýilnamalaryny ylalaşmak, statatistika işine 2014-nji ýylyň başyndan Ykdysady işleriň görnüşleriniň döwlet klassifikatorynyň täze nusgasynyň ornaşdyrylmagy bilen baglylykda statistik hasabat formalary doldurylanda ykdysady işleriň görnüşleriniň täze sanawy hem-de kodlary esasynda işlemekligiň ýola goýulmagy barada ministrliklere we pudak edaralaryna ýüz tutmak, Maglumatlary administratiw binýatdan almak barada pudagara ylalaşygyň nusgasyny makullamak hem-de Türkmenstat tarapyndan ýurduň birnäçe pudak edarasy bilen şeýle ylalaşygyň baglaşylmagyny makullamak, statistika ugrundan hünär bilimlerini bermegiň ýaýrawynyň giňeldilmegi hem-de pudaklaýyn statistika boýunça uly möçberli işler alnyp barylýan aýry-aýry ministrliklerde we pudak edaralarynda maksadalaýyklyga görä statistik hasaba alyş bölümleriniň döredilmegi barada teklipleri bermek hakynda kararlara gelindi.
Bu meseleleriň ara alyp maslahatlaşylmagy we olar boýunça çözgütleriň kabul edilmegi Pudagara geňeşiň 2013-nji ýylyň maý aýynda geçirilen birinji mejlisinde kabul edilen möhüm kararlaryň ýerine ýetirilişiniň has ýaýbaňlandyryp dowam etdirilmegini aňladýar.
2014-nji ýylyň 17-nji maýynda Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň ýanyndaky Statistika boýunça pudagara geňeşiň mejlisi geçirildi.
Mejlisde onuň gün tertibine laýyklykda pudagara derejede Ykdysady işleriň görnüşleriniň döwlet klassifikatorynyň Rev.2 wersiýasyna geçmegiň meseleleri hakynda,
statistikanyň pudagara meselelerini çözmegiň dünýä tejribesi hakynda, maliýe hasabatlylygynyň halkara standartlarynyň ornaşdyrylmagy bilen baglylykda statistik hasaba alyşdaky özgertmeleriň ýagdaýy, ykdysadyýetiň döwlete dahylsyz sektorynyň ygtyýarnamalar boýunça işleýän hojalyk subýektleriniň statistik hasaba alyş bilen gurşalyşy hakyndaky meselelere seredildi. Ara alyp maslahatlaşmalar esasynda degişli teklipler bermek bilen kararlar kabul edildi.
2014-nji ýylyň 29-njy noýabrynda Türkmenstatyň ýanyndaky Statistika boýunça pudagara geňeşiň nobatdaky mejlisi geçirildi. Oňa bu geňeşiň agzalary we Türkmenstatyň degişli jogapkär işlgärleri gatnaşdy.
Mejlisde onuň gün tertibine laýyklykdaoba hojalygy boýunça döwlet statistik hasabat formalarynyň bir bölegini pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň statistikasyna geçirmek, pudagara derejede Ykdysady işleriň döwlet klassifikatorynyň täze nusgasyna geçmegiň ýagdaýy, Statistika boýunça pudagara geňeşiň ozal kabul edilen çözgütleriniň ýerine ýetirilişi, pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň statistikasy boýunça ministrlikleriň we pudak edaralarynyň 2015-nji ýyl üçin statistik işleriniň meýilnamalarynyň taslamalary hakyndaky meselelere seredildi.
Ara alyp maslahatlaşmalar esasynda degişli kararlar kabul edildi. Hususan-da, ekerançylyk önümleriniň taýýarlanyşy we meýdan işleriniň ýerine ýetirilişi hakynda maglumatlaryň ýygnalyşyny tertipleşdirmek, bu babatda döwlet statistikasynyň we pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň statistikasynyň wezipeleriniň arasynyň açylmagy, şonuň ýaly-da statistika ulgamynda maglumatlaryň ugurdaş ýygnalmagynyň aradan aýrylmagy üçin, döwlet statistik hasabat formalarynyň bir böleginiň ýatrylmagyny, oba hojalygy babatda görkezilen pudaklaýyn hasabat formalaryny taýýarlamakda degişli pudak edaralaryna usulyýet taýdan ýardam edilmegi Türkmenstata maslahat berildi. Ondan başga-da, pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň statistikasy boýunça ministrlikleriň we pudak edaralarynyň 2015-nji ýyl üçin statistik işleriniň meýilnamalarynyň taslamalaryny umuman makullamak, Ykdysady işleriň döwlet klassifikatorynyň ikinji nusgasyny beýleki statistik klassifikatorlar bilen utgaşykly ulanmak baradaky kararlara gelindi. Şonuň ýaly-da Pudagara geňeşiň ozal kabul edilen çözgütleriniň ýerine ýetirilmeginiň milli statistikany ösdürmekde belli bir ilerlemä ýardam edendigi bellenildi.
Umuman, Türkmenistanyň Hormatly Prezidentiniň karary bilen döredilen Türkmenstatyň ýanyndaky Statistika boýunça pudagara geňeşiň halkara tejribesini nazara almak bilen kabul edýän çözütleri ösüşini statistika edaralarynyň statistiki maglumatlary berijiler hem-de statistiki habarlary peýdalanyjylar bilen ikitaraplaýyn arabaglanyşygyny has netijeli ýola goýmak arkaly milli statistikanyň ösdürilmegini üpjün etmäge ýardan berer.
2015-nji ýylyň 23-nji maýynda Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň ýanyndaky Statistika boýunça pudagara geňeşiň nobatdaky mejlisi bolup geçdi. Oňa bu geňeşiň agzalary we Türkmenstatyň degişli jogapkär işlgärleri gatnaşdy.
Mejlisde onuň gün tertibine laýyklykda Milli statistika gulluklarynyň işine global baha berişiň çäklerinde Türkmenstatyň öz-özüne baha bermeginiň netijelerini nazara almak bilen, statistika babatda pudagara hyzmatdaşlygyň ösdürilmegi hakyndaky, maliýe hasabatlylygynyň milli standartlarynyň ornaşdyrylmagy bilen baglylykda statistik hasaba alyşdaky özgerişler hakyndaky, şonuň ýaly-da ýaşaýyş jaý gorynyň statistikasynyň we statistik maglumatlary elektron usulda ýygnamagyň guralyşy hakyndaky meselelere seredildi. Ara alnyp maslahatlaşmalaryň netijesinde Türkmenstatyň öz-özüne baha berişiniň netijelerinden gelip çykýan hem-de durmuşa geçirilmegi ministrlikler we pudak edaralary bilen bilelikde amala aşyrylmaly çäreleriň “Türkmenistanyň döwlet statistika ulgamyny ösdürmegiň 2017–2021-nji ýyllar üçin Maksatnamasynyň” taslamasy taýýarlananda nazara alynmagyny Turkmenstatyň başlygyna maslahat bermek hakyndaky karara gelindi.
Mejlisde Türkmenistanda Maliýe hasabatlygynyň halkara standartlaryna geçilmegi boýunça buhgalterçilik hasaba alyşy we maliýe hasabatlylygy ulgamynyň yzygiderli özgerdilýändigi bellenildi. Maliýe statistikasyny ýöretmek üçin Türkmenstat degişli ministrlikler we pudak edaralary bilen bilelikde mazmuny boýunça halkara standartlaryna laýyk gelýän görkezijiler ulgamyny, kärhanalaryň we guramalaryň döwlet statistik hasabat formalaryny hem-de maglumatlary işlemegiň usullaryny işläp düzýär. Şonuň bilen baglylykda ministrlikler we pudak edaralary tarapyndan öz garamagyndaky kärhanalaryň we guramalaryň tabşyrýan maliýe hasabatlarynyň hilini has gowulandyrmak boýunça işleriň utgaşdyrylyşyny güýçlendirmegiň zerurdygy barada olaryň dykgatyna ýetirilmegini Türkmenstata maslahat bermek hakyndaky karara gelindi.
Ýaşaýyş jaý gorunyň statistikasynyň aýry-aýry meselesine seredilende, ýaşaýyş jaý-jemagat hojalygynyň milli ykdysadyýetiň ilatyň ýaşaýyş derejesi bilen aýrylmaz baglanyşykly pudagy bolup durýandygy bellenildi. Ýaşaýyş jaý-jemagat hojalygyny ösdürmäge döwlet tarapyndan goldaw berlişiniň aýratynlygy her ýyl döwlet býujetinden uly möçberdäki maliýe serişdeleriniň goýberilmeginden we ilat üçin jemagat hyzmatlary üçin pes tarifleriň bellenilmeginden ybarat. Bularyň hemmesiniň statistika tarapyndan bolmalysy ýaly hasaba alynmagy zerur bolup durýar. Bu mesele boýunça ara alyp maslahatlaşmalaryň esasynda, ýaşaýyş jaý-jemagat hojalygynyň administratiw hasaba alnyşyny gowulandyrmagyň, berilýän maglumatlaryň dolulygyny we dogrulygyny üpjün etmegiň, ylaýta-da oba ýerleri boýunça, zerurdygy barada degişli ministrlileriň, pudak edaralarynyň we häkimlikleriň dykgatyna ýetirilmegini Türkmenstata maslahat bermek hakyndaky karara gelindi.
Statistik maglumatlary elektron usulda ýygnalmagyny guramagyň wezipeleri hakynda aýdylanda, habarlar-aragatnaşyk tehnologiýalarynyň ösmegi bilen bu ugurdaky öňdebaryjy tejribäni öwrenmek hem-de administratiw çeşmelerden alynýan ilkinji statistik maglumatlaryň elektron göterijilerde ýygnalmagyny giňden ýola goýmak hakyndaky meseleler has derwaýys häsiýete eýe bolýar. Ýurtda statistik maglumatlaryň pudak edaralarynyň arasynda alyşylmagy boýunça ylalaşyklary baglaşmagyň belli bir tejribesi bar. Türkmenistanyň Prezidentiniň 2012-nji ýylyň 6-njy iýulynda çykaran 12429 belgili karary bilen tassyklanan “Türkmenistanyň ykdysady, maliýe we bank ulgamlaryny ösdürmek boýunça amala aşyrylmaly çäreleriň 2012–2016-njy ýyllar üçin Meýilnamasynyň” döwlet statistikasyna degişli bölüminde ministrlikleriň we pudak edaralarynyň maglumatlar binýatlaryndaky resminamalaryň elektron nusgalaryny işläp düzmek çäresi göz öňünde tutulýar. Munuň özi Türkmenstatyň maglumatlary ýygnamakda statistika gözegçiliginiň uçdantutma we seçimleýin usullaryny hem-de administratiw çeşmeleri utgaşdyrmak wezipesini amala aşyrmagy üçin zerur şert döredýär. Şonuň bilen baglylykda Pudagara geňeş tarapyndan ykdysady we sosial ösüş hakyndaky maglumatlary ýygnaýan esasy minisrlikler we pudak edaralary tarapyndan öz administratiw binýatlaryndaky maglumatlaryň döwlet statistikasyna berilmäge degişli böleginde elektron nusgasynyň taýýarlanmagynyň ýola goýulmagynyň maksada laýykdygy baradaky çözgüt makullandy.
2016-njy ýylyň 14-nji maýynda Türkmenstatda Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň ýanyndaky Statistika boýunça pudagara geňeşiň nobatdaky mejlisi geçirildi.
Mejlisde ykdysady işleriň görnüşleriniň döwlet klassifikatorynyň Rev.2 nusgasyna üýtgetmeleri girizmek hakynda; elektron hasabatlylygy ýygnamak ulgamyny synag tertibinde ornaşdyrmagyň netijeleri hakynda; ýaşaýyş jaý hojalygynyň statistikasynyň aýry-aýry meseleleri hakynda; möwsümleýin oba hojalyk işleriniň barşy barada gündelik maglumatlary ýygnamagyň pudagara meseleleri hakynda; bilim klassifikasiýasynyň halkara standartartlaryna laýyklykda bilim maksatnamalarynyň milli klassifikasiýasyny kämilleşdirmek hakynda we Türkmenistanyň Baş döwlet salgyt gullugy tarapyndan goşmaça administratiw maglumatlaryň ýygnalmagy hakynda meselelere seredildi. Seredilen meseleler boýunça degişli kararlar kabul edildi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
15-nji iýul 2016; Milletiň Gaýtadan Direliş Dessany…!
15-nji iýul 2016; Milletiň Gaýtadan Direliş Dessany…!
Uzak ýyllaryň dowamynda misginsokarlyk bilen Türk ýaragly güýçleriniň düzümine siňen FETÖ-niň agzalary, serkerdelik-buýruk düzgünlerini bozup, 2016-njy ýylyň 15-nji iýuly, anna agşamsy sagat 21:00-da hyýanatçylykly agdarlyşyk synanşygyny başlatdylar. Şol misginsokar synanşyk, uzak ýyllaryň dowamynda işlenen köp taraply halkara taslama bolup, nyşanasynda ilki bilen Türkiýäniň garaşsyzlygy, Prezident R.T.Erdogan, Mejlis we Hökümet bardy. Agdarlyşyk synanşygynyň esasy merkezi hökmünde paýtagt Ankarada ýerleşýän Akynjylar harby howa bazasy saýlanyp alynypdy. Hyýanatçylykly agdarlyşyk synanşygy Ankarada we Stambulda şol bir wagtda başladyldy.
Huntaçylar taýarlan agdarlyşyk meýilnamasynyň çäginde Stambulda; Bosfor we Fatih Sultan Mehmet köprülerini, Stambulyň welaýat içeri işler müdirligini, Atatürk adyndaky howa menzilini, TRT-niň binalaryny nyşana aldylar. Ankarada bolsa Milli howpsyzlyk guramasy, Ankaranyň welaýat içeri işler müdirligini, İçeri işler baş müdirligini, Gölbaşy Polis ýörite operasiýalar edarasyny, Awiasiýa departamentini, Ýörite güýçler serkerdeligini, TRT-niň Baş müdirligini, Mejlisi, Prezidentiň Kompleksini we Baş ştaby operasiýalar arkaly almaga synanşdylar. Şol pespäl synanşykda Türk ýaragly güýçleriniň inwentaryndaky uçarlar, tanklar we sowutly ulaglar peýdalanyldy. Uçarlar we dik uçarlar şäherleriň üssünden pessaý uçup, bellenen ýerleri bombalady, tanklar köçelerde we şaýollarda öňünden çykany mynjyradyp, nyşana tarap okdurylýardy, sowutly ulaglarda bolsa esasy nokatlara harby egin-eşikli “Fetöçi garakçylar” gatnadylýardy.
Stambulda we Ankarada TRT-niň binalaryny alynyp, özüni “Ýurtda parahatçylyk geňeşi” atlandyran huntajy toparyň agzalary tarapyndan ýazylan bildiriş, zor bilen okadyldy. Bildiriş şol bir wagtda Baş ştabyň saýtyna-da goýuldy we bütin dünýä media organlarynyn bildirişi gyssagly ýaýratmagy üçin çagyryş edildi. Soň Gölbaşy polis ýörite operastiw gullugy, Mejlis, Prezidentiň Kompleksi, TÜRKSAT, Ankaranyň içeri müdirligi bombalandy.
Şol basyp alyjy garakçylar hamala diýersiňiz ähli zady pikir edipdi. emma ýatdan çykaran zatlary; allanyň takdyry we beýik türk milletiniň güýji hem-de batyrgaýlygydy. Gurhan, azan, baýrak bilen ýugrulan taryh, düşünje we iman türk milletiniň iň esasy özboluşlygydy. Adatdan daşary ýagdaýyň bardygyny duýan milletiň gaýryman oğullary sosial media arkaly habarlaşyp, täret almaga, tebir aýtmaga başlapdy. Soň premýer ministr Ýyldyrym “bu goşunymyzyň düzümindäki kiçi dönük toparyň pitnesidir, degişli jezany alarlar” diýlen baýannamany berdi. Soň bolsa yz ýanyndan Hebeşli Bilalyň okan azany owazy bilen minalardan beýgelen Salalar… We milletiň göreji, hyýanatçylykly agdarlyşygyň esasy maksady Hormatly Erdgan teleýaýlymlardan birinden millede çagyryş etdi; “Şäherleriň meýdanlaryna, howa menzillerine ylgaň, milletden ýokarda güýç ýokdur…” İne şol şum gijäniň, şol garaňky pitnäniň, pespäl synanşygyň bozulan pursady. Prezident Erdogan halka köçä çykyn we göreşiň, diýlen çagyryş bilen öýlerinden köçelere, ol ýerden meýdanlara, ol ýerden hyýanatçy toparyň basyp alan ýerlerine ynsan sili akdy. Alynan täret bilen, ynanan ýürek bilen, dillerde tekbirler bilen uçara, tanka, dik uçara, sowutly ulaglara, güllelere we bombalara döşüni gerdi milletiň gahryman oğullary… Agdarlyşygyna synanşan pespäller eli ýaragsyz köçä çykan halka od açdy, bombalady. Stambulda, Ankarada, Türkiýäniň ähli şäherlerinde agdarlyşyga garşy protestlerde hem-de göreşde esger, polis we asuda ilatdan jemi 248 adam şehit boldy. 1537 adam harby ýaraglar bilen ýaralandy.
Türkiýe 16-nji iýul şenbe gününe oýananda huntaçylaryň boýun egme şekilleri, gahryman milletiň ogullarynyň ele geçiren tanklary bilen aldyran suratlary, Akynjylar harby howa bazasynda saklanan serkerdeleriň boşadylandygy barada habarlar gelmäge başlady. Agşam düşänkä Türkiýe ähli edaralaryny, köçelerini we şa ýollaryny, garnizonlaryny, kazarmalaryny şol watansyz ganhorlardan saplapdy.
15-nji iýul milletiň gaýtadan dogluş dessanydyr. Türk milletinin bütin dünýä Çanakgala geçilmez diýdirişi ýaly, Türkiýe bölünmez, millet ýenilmez diýdiren günüdir 15-nji iýul. Şol gün ähli çağalarymyz ýaş boldy, ýaşlarymyz kâmil.
Şol baýdagymyz asmanymyzdy.
Salalarymyz senamyzdy.
Parolymyz tekbirler.
Anadoly şehitler we gahryman bilen ýene-de bir gezek watana öwrüldi. Şol gün bir lideriň daşynda ýagşylyk we adalat üçin jebisleşmegiň bereketini hem-de ýenişini gördük. Şol gün duşman ýenildi, halk beýgeldi. Şol gün garaşsyzlyk senasynyň bir adam tarapyndan däl, millet tarapyndan ýazylandygyna şaýatlyk etdik. Şol göreşip, biri-birimize jebisleşip watany, baýdagy we azany ebedebi kyljakdygymyzy öwrendik. Şol gün bütin dünýä ýene-de bir gezek beýik millet, beýik döwlet nähili bolunýandygyny görkezdik.
Şol gün biz bütin dünýä dessan ýazdyk!


text:
Demirgazyk sebitiň tarp ýerlerinde döredilen oba ilaty ýokary hilli agyz suwy bilen üpjün edilýär
Daşoguz welaýatynyň Ruhubelent etrabynda Oguzboý obasynyň ýaşaýjylary täze suw geçirijisine eýe bolar. Onuň gurluşygy ilaty ýokary hilli agyz suwy bilen üpjün etmek baradaky maksatnamanyň çäklerinde alnyp barylýar. Toplumlaýyn çäreleriň amala aşyrylmagy hatardan çykan enjamlaryň hem-de arassalamagyň köne usullarynyň çalşylmagyny, suw akymyny batlandyryjy desgalaryň gurulmagyny, arassaçylyk, ekologiýa talaplarynyň berjaý edilişine gözegçilik etmegiň döwrebap usullarynyň ornaşdyrylmagyny özünde jemleýär.
Uzynlygy 11 kilometr bolan suw geçirijiniň gurluşygyny “Asly berk” hojalyk jemgyýeti alyp barýar. Häzirki güne çenli obada geçirijileriň çekilmegi tamamlandy, suw gatlalarynyň gurlyşygynyň ýanaşyk ýerlerini abadanlaşdyrmak işleri alnyp barylýar. Geljekki suw sorujy bekediniň ýerleşen ýerine uzynlygy üç kilometrden gowrak bolan täze elektrik geçiriji çekildi.
Täze suw desgasynyň ulanmaga berilmegi obada jemagat-hojalyk hyzmatlarynyň hilini ýokarlandyrmaga mümkinçilik berer. Tebigy serişdeleri, şol sanda suw serişdelerini aýawly hem-de oýlanyşykly ulanmagyň esasynda ýurdumyzda hemme ýerde arassa agyz suwuny çykarýan kärhanalar gurulýar, täze suw geçirijiler gurlup, olaryň ozalky bar bolanlarynyň durky täzelenýär.
Demirgazyk sebitiň tarp ýerlerinde ýakynda döredilen diňe Ruhubelent etrabynda “Tüni derýa” geňeşliginde we etrabyň dolandyryş merkezinde arassa agyz suwuny öndürýän kärhanalar guruldy, şol ýrlerde suw geçiriji ulgamlarynyň onlarça kilometri çekildi.


text:
“Aşgabat 2017” Oýunlarynda ilkinji “altyny” türkmen sportsmenleri aldy diýip, TDH habar berýär.
Aşgabatda Ýapyk binalarda söweş sungaty boýunça geçirilýän 5-nji Aziýa oýunlarynyň dabaraly açylyşy 17-nji sentýabrda bolar, emma jiu-jitsu boýunça ýaryşlar eýýäm başlandy diýip, türkmen mediasynyň maglumatynda aýdylýar.
Neşiriň maglumatyna görä, “duo klassyk” boýunça geçirilýän ýaryşlarda türkmen atletleri Jelilmuhammet Hojamyradow we Myrat Gimmiýew ýeňiji boldy.
Şu aralykda aýal-gyzlaryň arasynda “duo şou” boýunça geçirilýän ýaryşlarda türkmenistanly Patma Hojaýewa we Jahan Durdyýewa kümüş medal gazandy.


text:
Ýokary derejeli türkmen-russiýa gepleşikleri tamamlanandan soň ikitaraplaýyn resminamalara gol çekmek dabarasy boldy.
Prezidentler Gurbanguly Berdimuhamedow we Wladimir Putiniň gatnaşmagynda:
Söwda-ykdysady, ylmy-tehniki we medeni hyzmatdaşlyk hakynda Türkmenistanyň Hökümeti bilen Russiýa Federasiýasynyň Krasnodar ülkesiniň Administrasiýasynyň arasynda Ylalaşyga;
Mary şäheriniň häkimligi (Türkmenistan) bilen «Orýol şäheri» munisipal birleşiginiň dolandyryş edarasynyň (Russiýa Federasiýasy) arasynda Mary şäheri bilen Orýol şäheriniň arasynda doganlyk gatnaşyklaryny ýola...
Ýangyç-energetika toplumyna ýolbaşçylyk edýän wise-premýer Maksat Babaýewiň ýolbaşçylygyndaky Türkmenistanyň wekiliýeti «Tatneft» kompaniýasynyň Nižnekams we Almetýew şäherlerindäki önümçilik desgalaryna baryp gördüler. Bu barada «Tatneft» saýtynda habar berilýär.
Iki günlük saparyň barşynda «Türkmennebit», «Türkmengaz» döwlet konsernleriniň, «Türkmengeologiýa» döwlet korporasiýasynyň, şeýle hem Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynyň ýolbaşçylary «Tatneft» kompaniýasynyň baş...
Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary Maksat Babaýew anna güni geçen hökümet mejlisiniň barşynda 22-24-nji sentýabry aralygynda döwlet Baştutanymyzyň tabşyrygy boýunça Türkmenistanyň wekiliýetiniň Russiýa Federasiýasynyň Tatarystan Respublikasyna bolan gulluk iş saparynyň netijeleri barada hasabat berdi. Saparyň barşynda wekiliýetiň agzalary Kazan Federeal uniwersitetiniň Geologiýa we nebitgaz tehnologiýalary institutynyň ylmy-barlag işi hem-de okuw binýady bilen tanyş boldular.
Geçirilen duşuşyklaryň dowamynda...
Brent kysymly nebitiň noýabrdaky fýuçersleriniň bahasy 2-nji oktýabrda 7:48 wagta çenli ýagdaýa görä, 25 sent (0,4 göterim) aşaklap – barreli 56,54 dollara deň boldy. WTI kysymly nebitiň noýabrdaky fýuçersleriniň bahasy 16 sent (0,3 göterim) ýokarlanyp, barreli 51,51 dollara deň boldy.
29-njy sentýabrdaky söwdalaryň netijeleri boýunça Brent kysymly nebitiň noýabrdaky şertnamasynyň bahasy Londondaky ICE Futures biržasynda 0,13...
«Oguzhan» Prezident Köşkler toplumynda ýokary derejedäki türkmen-russiýa gepleşikleri dowam edýär. Olar ikiçäk görnüşde başlandy, soňra giňişleýin düzümde – iki ýurduň resmi wekiliýetleriniň gatnaşmagynda dowam etdi.
Russiýanyň Prezidentiniň şu saparyna Türkmenistanda iki ýurduň arasyndaky strategiki hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny has-da pugtalandyrmagyň hem-de olary hil taýdan baýlaşdyrmagyň ýolunda möhüm tapgyr hökmünde garalýar.
Ýokary derejedäki ikitaraplaýyn duşuşyklar döwletara hyzmatdaşlygyna hemişe gerekli depginleri...
«Oguzhan» Prezident Köşkler toplumynda merkezi girelgäniň öňünde rus kärdeşi Wladimir Putini Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow mähirli garşylady.
Iki ýurduň Liderleri dostlarça görşüp, «Oguzhan» zalyna geçdiler. Ol ýerde belent mertebeli myhmanyň resmi garşylanyş dabarasy geçirildi.
Hormat garawulynyň rotasynyň serkerdesi hasabat bereninden soň, Russiýa Federasiýasynyň we Türkmenistanyň Döwlet senalary ýerine ýetirildi.
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow rus kärdeşini Türkmenistanyň resmi wekiliýetiniň agzalary...
Şu günüň ikinji ýarymynda Russiýa Federasiýasynyň Prezidenti Wladimir Putin paýtagtymyza resmi sapar bilen geldi.
Aşgabadyň Halkara howa menzilinde RF-niň Baştutanyny resmi adamlar garşyladylar. Belent mertebeli myhmanyň gelmeginiň hormatyna uçaryň ýanyndan gaýdýan haly ýodajygynyň ugrunda Hormat garawuly nyzama düzüldi.
Howa menzilinden Russiýanyň Prezidentiniň ulag kerweni “Oguzhan” Prezident Köşkler toplumyna tarap ugrady.
Bu duşuşygyň gün tertibine syýasy, söwda-ykdysady, ylym-bilim ulgamlarynda,...
«Türkmengeologiýa» döwlet korporasiýasynyň «Marynebitgazgözleg» müdirliginiň hünärmenleri Çelekbaý meýdançasynyň 1-nji guýusynda 4548-4556 metr çuňlukda günlük debiti 1 million kub metre deň bolan tebigy gazyň senagat akymyny aldylar.
Şeýle hem 4511-4503 metr çuňlukda barlag işleri geçirildi we netijede günlük debiti 1 million 27 müň kub metr gaza deň bolan tebigy gazyň senagat akymy alyndy.
Bu müdirligiň hünärmenleri welaýatyň beýleki...


text:
Önümleri bilen turuwbaşdan il içinde adygan kärhanalaryň biri-de Daşoguz şäheriniň Magtymguly şaýolunyň 3-nji jaýynda ýerleşýän «Mynasyp hereket» hojalyk jemgyýetidir. Kärhananyň önümçiligi 2014-nji ýylyň 16-njy maýynda ýola goýuldy. Bu ýerde peýnir, hrenli ýahna, karri towuk, uýadylan gaýmak we sogan, pisse hem-de çişlik, tomat we gök ot, «Awçy» şöhlatjyklar, tagamly guradylan çörekleriň 8 görnüşi öndürilýär. Bir sehden ybarat kärhanada 30-dan gowrak hünärmen zähmet çekýär. «Agorik» söwda belgileri bilen uly meşhurlyk gazanan kärhananyň önümleri söwda nokatlarynda uly islegden peýdalanýar. Kärhananyň kuwwatlylygy her gün 1000 gaba golaý guradylan çörek önümlerini öndürmäge mümkinçilik berýär. Geljekde bu ýerde lawaş, ertirlik üçin kakadylan we kesilen çörek önümleriniň önümçiligini ýola goýmak göz öňünde tutulýar.
- Sowda
- •
- 11.09.2017


text:
30 Eylül 2016 Cuma
Pälwanlar we Agyr Atletikaçylar Üçin Kiçi Türgenleşik Zallary
Aşgabadyň Olimpiýa şäherçesiniň ýene bir binasy türk gurluşykçylarynyň guran dürli ýaryşlar, şeýle hem 2017-nji ýylda geçiriljek V Aziýa oýunlaryna türgenleri taýýarlamak üçin döwrebap köpugurly sport desgalarynyň onlarçasyndan biridir.
Köpugurly toplum-kiçi türgenleşik zallary diňe bir türgenleşikler üçin däl, eýsem başa-baş söweşleriň ençeme görnüşi boýunça ýaryşlary-da geçirmäge niýetlenendir. 19 müň inedördül metre golaý meýdanda üç zal we beýleki ýörüteleşdirilen otaglar ýerleşdirilen. Olaryň ählisi dünýäniň öňdebaryjy kompaniýalarynyň öndürýän döwrebap sport enjamlary bilen üpjün edilipdir. Mysal üçin, dzýudo we taekwondo boýunça türgenleşiklerdir ýaryşlar üçin zalda tutluşyklaryň her görnüşi üçin düşekçeleriň dördüsi bar. Awtomatiki usulda düşýän tuty zaly ikä bölýär, bu bolsa birbada iki ýerde türgenleşik geçirmäge mümkinçilik berýär.
Beýleki zalda boks we agyr atletika boýunça türgenleşiklerdir ýaryşlar geçirmek üçin zerur enjamlar goýlan. Bu ýerde boks meýdançalarynyň birnäçesi we ýörite trenažorlar bar. Agyr atletikaçylar üçin ştangaly meýdançalaryň 16-sy göz öňünde tutulan. Olarda erkekler bilen bir hatarda zenanlar-da meşgullanyp bilerler.
Üçünji zal göreş boýunça ýaryşlary geçirmäge niýetlenendir. Zallaryň üçüsem janköýerler üçin münberleriň iki görnüşi: 184 orunluk stasionar we 668 orunluk ulaldylýan münberler bilen üpjün edilendir. Zallar jemi 2,5 müň tomaşaça niýetlenendir.
Bu ýerde halkara, dünýä we ýurt birinjiliklerini, şol sanda dzýudo we milli göreş boýunça ýaryşary geçirse bolar. Sport zallaryndan başga-da, toplumda boksçylar üçin trenažorly türgenleşik otaglary, fitnes zallary, naharhana, eşik çalşyrylýan ýerler, ýuwnulýan otagçalar, edara otaglary bar. Howa gözegçlik ulgamy klasteriň ähli otaglarynda amatly howa şertlerini döretmäge mümkinçilik berýär.
Kaydol: Kayıt Yorumları (Atom)


text:
Taryhda yz galdyran türkmen zenanlar
MAHMELEK HATYN. Beýik Seljuklar imperiýasynyn soltany Mälik şanyn gyzy ,28-nji halyf al-Mukted Biýemrillahyn aýaly. 'Ummul-weled(birinji zenan)adyny alan. Seljuklaryn Halyflar neberesi bilen garyndaşlyk gatnashygy Çagry begin gyzy Hatyjanyn Kaýym Betrullaha durmusha çykarylmagyndan, sonundan Togrulbegin Kaýym Betrullahyn uýasyna öylenmeginden bashlanyar.
MELIKE HATYN. Horezm şalarynyn sonky soltany Jelaleddin Meňburunung ayaly.
RODOGUNA. Parfiýanyn patyşasy MitridatI (miladydan onki 171-138.y.)gyzy. Siriýa patyşasy Dmitriya durmu$a cykyar.Ol hakda şeyle rowaýat bar: Rodoguna hammamda yuwunyarka birden dushman $ahere cozyar.Ol sacyny cala-cula danyshdyryp,ony yenishden son yuwmagy kasam edyar, goshunyn onune dushup,dushmana garshy topulyar.Dushman derbi - dagyn edilyar.Rodogunanyn edermenligine $eyle bir hormat goyupdyrlar welin,onun $eklini Ärsaklaryn $ahsy mohurine geciripdirler.Rodogunanyn mermerden yasalan ajayyp heykeli arheolog M.Ý.Masson tarapyndan Nusaýda gazuw-agtarysh ishleri gecirilyarka tapylyar.Ol hazir Türkmenistanyň Milli muzeýinde in gymmatly eksponat boldy.
SAGAB HATYN. On altynjy halyf al-Mutazid Billahyng(hokumdarlyk eden yyllary 892-902)turkmen ayaly,18-nji halyf al-Muktedir Billahyn(908-932)ejesi. Ol birinji zenanderejesini goteripdir.
NURJAHAN. Ustajly turkmen taypasynyn beglerinin biri Şir Efkenin ayaly.Onun adamsynyn hakyky ady Alyguly bolup,ol yolbars bilen bolan göreşde ony yenenson,ona $ir efkan-$iri yenen lakamyny beripdirler,beg 1607-nji yylda gurnalan dilduwushligin netijesinde oldurilyar.
OGULSAPAR HATYN.(Sapariyýýe hatyn) Beýik Seljuklar imperiýasynyn soltany Mälik $anyn(1072-1092)3nji ayaly,iki soltanyn - Muhammed Taparyn(1104-1117)we Soltan Sanjaryn(1118-1157) ejesi.
TÖREBEG HANYM. Gutlug Temirin(1321-yylda aradan cykyar)ayaly 1333-nji yylda Ürgenje gelen arap syýahatcysy ibn-Battutanyn yazmagyna gora, Törebeg hanym bu yere gelip-gidyanler ucin metjit we hanaka gurdyrypdyr. Onun hormatyna galdyranTorebeg hanymmawzoleyi $u gun hem asyrlaryn $ayady hokmunde lowurdap dur.
PATYMA HATYN(FATIMA HATYN). Beýik Seljuklar imperiýasynyn soltany Muhammet Taparynyn gyzy, otuz birinji halyf al-Muktefi Liyetrillahyn(1136-1160)ayaly.birinji zenan derejesini goteripdir.
HATYJA. Türkmen nusgawy şahyry Seýitnazar Seýdinin ayaly. Adamsy Buhara emiri bilen söweşden son yza çekilende,onun atasy Hatyjany şahyrdan ayryp galyar we ony Beşire gocurip akidyar.Ol adamsyny yat edip, Gazali hijranydessanyny yazyar.
TÜRKAN HATYN. Garahanlylar hanedanlygyndan bolan Ilik hanyn ogly Ibrahim Tabgaç hanyn gyzy,beyik Seljuklaryn soltany Mahmydyn(1092-1094)ejesi.Ol 1104-nji yylda aradan cykypdyr.
REZIÝA MELIKE.(1219-1239) Deli soltanlygynyn (Hindistan)türkmen patyşasy $emseddin Iltutmyshyn (1210-1236)gyzy.Ol 20 yashynda aradan cykanson 17 yashynda tagta cykyar.Ol erkek kishinin egin-eshigini geyipdir,at-yaraga-da ussat eken.Ol soweshlerin birinde wepat bolupdyr.
SELIME SOLTANBEGIM. Beýik Mogollar impperiýasyny esaslandyran Baburun agtygy, meşhur türkmen serkerdesi hem şahyry Baýram hanyn(1502-1567)aýaly.Ol me$hur $ahyr zenan hasaplanypdyr,MAHFIMahfi lakamy bilen şygyrlar yazypdyr.
NAIBE YNANCHATYN.Turkmen hanedanlygy Ahlat$alylaryn(XII a.)hokumdary,ol adamsy Ybrayym (Ibrahim)yogalayndan son entek ba$y yash ogly sekman II nin adyndan yurdy ozbashdak dolandyryar.
PA$A BEGIM. Turkmenlerin baharly tiresinden bolan Aly$ukur beg Garagoýunlynyn gyzy. Garagoýunly döwletinin hokumdary Muhammet Mirzanyn ayaly.1469-njy yylda soltan Mahmut Mirza Miran$ahyn ayaly bolyar.Serkerde $ahyr Baýram hanyn garyndashydyr.
MERJEN(MERAJIL) HATYN.5-nji halyf Harunar-Ra$idyn(786-806)ayaly yedinji halyf al-Ma'munyn (813-833)ejesi. Ol merwli turkmenlerden bolupdyr.$onun ucin ogly al-Ma'mun hakimiyet ucin gore$lerde Merwe gelip,ejesinin garyndashlaryndan goldaw islapdir. Merajil hatyn hem oz dowrunde Birinji zenanderejesini goteripdir.
MERYEM HATYN.Kermanda Gutlyg hanlylaryn dowletini doreden (1222)Barak Hajibin gyzy,Yezd atabegi Muhiddin $ahyn ayaly.
MELIKE SELJUK HATYN. Seljuklylaryn soltany Gylyç Arslanyn(1156-1192)ucunji gyzy. Artykogullary hanedanlygyndan emir Nuretdinin ayaly.Adamsy 1185-nji yylda aradan cykan son halyf an-Nasr Lidinillaha durmysha cykyar. Yone toydan uc yyl son 30yashynyn icinde iki ogul dunya getirip,aradan çykyar. Ebu Az-zahir Biyemrillah adyny alyp, halyf(1225-1225)bolyar.
KAMALA. Deli soltanatynyn turkmen hokumdary Alaeddin Halajyn(1296-1316)ayaly.
OWHER NESIBE-HATYN. (1210-yylda aradan cykan)Seljuklylaryn anadoly hokumdary Gylyç Arslanyn(1156-1192)gyzy. 1205-nji yylda onun buyrugy bilen Kayserde Gyyasyyewe$afiye atly medreseler gurylyar.Olar 1890-njy yyla cenli ozbolushly medisina edarasy bolup hyzmat edipdir.Olaryn yanynda bolsa Gowherin erkek dogany Giýaseddin Keýhosrow II tarapyndan gowher Nesibe-hatynyn mawzoleyigurlupdyr(Taryhy ceshmelerden)


text:
Ozalky Sowet Soýuzynda, şol sanda Türkmenistanda 1937-38-nji ýyllarda amala aşyrylan köpçülikleýin repressiýalaryň başlananyna şu ýylyň awgustynda 80 ýyl dolýar, emma türkmen metbugatynda taryhyň bu ganly sahypalary barada näme üçindir az maglumat berilýär.
Rus metbugatynda çap edilen maglumatlara görä, 1930-1940-njy ýyllar aralygynda 8,5 milliondan gowrak adam Staliniň sosial syýasatynyň pidasy bolýar. Olaryň 760 müňden gowragy “rewolýusiýa garşy jenaýatlary” üçin diýlip, atylyp öldürilýär, 1 million çemesi adam kulakçylyga çekilip, sürgünde ölýär, ýarym milliona golaý adam GULAG-da, sowet türmelerinde heläk bolýar.
1933-nji ýylyň açlygynda 6,5 million adamyň ölendigi aýdylýar we Orsýetiň Döwlet dumasy bu adamlar “oba hojalygyny zorlukly kollektiwleşdirmek” syýasatynyň netijesinde pida boldy diýip hasaplaýar. Adam zaýaçylygynyň esasan 1930, 1931, 1932 we 1933-nji ýyllarda köp bolandygy, çen bilen 7 million adamyň öldürilendigi aýdylýar. Şeýle-de rus metbugatynda, deňeşdirmek üçin, 1941–1944-nji ýyllarda SSSR-iň basylyp alnan territoriýasynda, demograflaryň hasaplamalaryna görä, 4-4,5 million töweregi adamyň öldürilendigi aýdylýar.
Taryha “uly terror” ady bilen giren 1937—1938-nji ýyllarda, SSSR IIM-niň 1953-nji ýyldaky maglumatyna görä, NKWD organlary 1 million 575 müň 259 adamy tussag edipdirler, olardan 1 million 344 müň 923 adam günäli tapylypdyr, 681 692 adam atylypdyr.
Eýsem bu repressiýa Türkmenistanda nähili başlandy we onuň pidalary hakynda näme bilinýär?
1937-nji ýylyň iýul aýynda Bütinsoýuz Kommunistik Bolşweikler partiýasynyň MK-nyň partiýa kollegiýasynda Ýakow Çubiniň (1893-1956) ýolbaşçylygynda sekiz adamdan ybarat ýörite topar döredilýär we olar Türkmenistandaky “halk duşmanlaryny, sosializmiň garşysyna göreşýän elementleri ýok etmek, jemgyýeti arassalamak üçin” Türkmenistana iberilýär.
Çubiniň göni Moskwa garaşly we çäklendirilmedik hukuk berlen topary 1937-nji ýylyň awgust aýynyň başynda Türkmenistana gelip, üç adamdan, bäş adamdan ybarat, aýdany-aýdan, diýeni diýen ýerli sudlary döretmek esasynda öz işine başlaýar. Bäş adamdan ybarat sudlaryň düşümine, üçlüklerden tapawutlylykda, ýerli resmilerden başga, oba şugullary, adam satýanlar hem girizilipdir.
Türkmen taryhynyň “ak tegmillerini” ýakyndan öwrenýän ýazyjy Amanmyrat Bugaýewiň berýän maglumatyna görä, Ýakow Çubiniň topary 1937-nji ýylyň awgustyndan 1938-nji ýylyň noýabr aýyna çenli işleýär we şu aralykdaTürkmenistanda 15 müň 660 adam “halk duşmany”, “sosialistik jemgyýete ýat bolan element”, “kontrrewolýusioner”, “daşary ýurt içalysy” diýen ýaly aýyplamalar esasynda sud jogapkärçiligine çekilýär we ýyl kesilýär. Şeýle-de ýazyjy bu adamlaryň 5 müň sekiz sanysynyň atuwa höküm edilendigini belleýär.
Çubiniň toparynyň bir ýyldan sähel köpräk wagtda geçiren arassalaýyşlary netijesinde, taryhy maglumatlardan belli bolşuna görä,Gaýgysyz Atabaýew, Nedirbaý Aýtakow ýaly türkmen syýasatçylary hem atylyp öldürildi. Şeýle-de taryhy maglumatlar Çubiniň 1937-nji ýylyň oktýabryndan 1939-njy ýylyň noýabryna çenli aralykda, Mihail Fonin birinji sekretarlyga bellenýänçä,Türkmenistan Kommunistik Bolşewikler partiýasynyň MK-nyň birinji sekretary bolup işländigini görkezýär.
Çubiniň döreden üç, bäş adamly sudlary netijesinde “halk duşmany” bolmak üçin, wezipeli adam bolsaň, ozaly “iş başarýan, il-günüň agysyny aglaýan adam bolmalydy diýip, ýazyjy Bugaýew aýdýar.
“Anyk mysal, Gaýgysyz Atabaýew 1922-nji ýylda basmaçylygy döredenem, basmaçylyga meçew berenem biz bolşewikler” diýip, Bütintürküstan 5-nji gurultaýyndaçykyş edýär” diýip, ýazyjy belleýär.
“Mundan öň, kollektiwizasiýa döwründe-de Atabaýewiň eden çykyşlary bar, “ol bizde oň ýaly baýlar ýok, paýlaşaly diýsek,ýer kän, emma suw ýok, orta daýhany baý-kulak edip, baýlary toslap tapmalyň, adamlary sürgün edip, ýurdundan aýyrmalyň” diýip, 1929-30-njy ýyllarda hem bagryny paralan adam” diýip, Amanmyrat Bugaýew Azatlyk radiosy bilen telefon söhbetdeşliginde aýtdy.
Gaýgysyz Atabaýew ýaly adamlardan tapawutlylykda, ýönekeý, wezipesiz adamlaryň “halk duşmany bolmagy” üçin olary obadaşlarynyň, goňşularynyň ýa başga bir adamyň baryp, “öten agşam şunuň öýüne iki sany atly geldi, olary men daşyndan tanaýan, olar pylan basmaçy toparyna degişli” diýip, ýa-da “pylan baýyň garyndaşy, baýyň guýrugy, sowet hökümetine garşy gürrüň etdi” diýip“satmagy”, ýamanlamagy ýeterlik subutnama bolýardy diýip, ejir çeken adamlaryň garyndaşlary aýdýarlar.
Ozalky SSSR-iň başga respublikalarynda, şol sanda Orsýetde SSSR taryhynyň “ak tegmilleriniň” 1980-nji ýyllardan bäri has dogruçyl öwrenilýändigine garamazdan, bu meselede Türkmenistanda dowam edýän dymyşlygyň sebäbi näme diýilmegi mümkin.
Türkmen taryhçylarynyň we ýazyjylarynyň Mihail Gorbaçýowyň “aç-açanlyk” döwründe SSSR döwründäki türkmen taryhy baradaky hakykaty açmak ugrunda başlan tagallalary, ýerli synçylaryň köpüsiniň pikirine görä, Türkmenistanyň ilkinji prezidenti Saparmyrat Nyýazowyň şahsyýet kultunyň güýçlenmegi esasynda togtadyldy. Gurbanguly Berdimuhamedow 2007-nji ýylyň başynda häkimiýet başyndan gelenden soň, bu meselede käbir üýtgeşmeler boldy.
Taryhçy ýazyjy Amanmyrat Bugaýewiň tassyklamagyna görä, 2009-njy ýylda Türkmenistanda 9-njy klas okuwçylary üçin niýetlenip, “Türkmenistanyň taryhy” atly okuw kitaby çap edildi we onuň 249-251-nji sahypalarynda Çubiniň topary we köpçülikleýin jezalandyryş çäreleri hakynda gysgaça maglumat berildi. Şeýle-de Bugaýew şol döwürde döwlet derejesinde geçirilen ýygnaklarda birki gezek, “türkmen döwletiniň düýbüni tutmakda iş bitiren adamlar hökmünde”, Gaýgysyz Atabaýewiň, Nedirbaý Aýtakowyň atlarynyň hem tutulandygyny, emma soň olaryň ýeneyglan edilmedik gadaganlyga düşendigini aýtdy.
Mälim bolşy ýaly, S.Nyýazow döwründe bu syýasatçylaryň stalinçilik paş edilenden soň Aşgabadyň görnükli ýerlerinde dikilen ýadygärlikleri ýykylyp aýryldy we 1937-1938-nji ýyllaryň köpçülikleýin repressiýalarynetijesinde türkmen halkynyň başyna düşen betbagtçylyga syýasy baha bermek, taryhyň “ak tegmillerini” halka elýeterli etmek mümkinçiligi elden giderildi.
Türkmen metbugatyndan tapawutlylykda, rus metbugatynda 1937-38-nji ýyllarda atuw jezasy berlenleriň palta bilen kellesiniň çapylyp, ýüp bilen boglup, lom bilen urlup öldürilen halatlarynyň hem az bolmandygy, aýallaryň atylmazdan öň jynsy zorluga sezewar edilendigi, NKWD-niň türmeleriniň işgärleriniň arasynda bir urguda kim kän adam öldürmeşek ýaryşynyň gurnalandygy habar berilýär.
Russiýanyň “lenta.ru” neşiriniň maglumatyna görä, SSSR-de 1930-1940-njy ýyllar aralygynda syýasy sebäpler esasynda sud edilen we atylan adamlaryň sany 760 müňden gowrak bolup, olaryň680 müňüsi 1937-38-nji ýyllarda atylypdyr. Neşiriň maglumatyna görä, deňeşdirmek üçin alynsa, Rus imperiýasynyň 37 ýylynda (1875-1912) 6 müňden gowrak adam jezalandyrylyp öldürilipdir.
(Makala aşgabatly ýazyjy Amanmyrat Bugaýewiň hyzmatdaşlygynda ýazyldy.)


text:
KSS
KÖP SORALÝAN SORAGLAR
Siziň web sahypaňyzda çap edilen material meniň awtorlyk hukugymy bozýar. Kime ýüz tutmaly?
–”Halkara” žurnalynyň redaksion birleşigi öz çap edýän materiallarynda fiziki we ýuridiki taraplaryň awtorlyk hukuklaryny bozmazlyk üçin örän seresap iş alyp barýar. Emma, eger şeýle ýagdaý bilen ýüzbe-ýüz bolsaňyz ýa-da sizde bu mesele boýunça ikirjiňlenme dörese, onda redaksiýamyza hat üsti bilen ýüz tutup bilersiňiz.
Men öz makalamy türkmen halkyna we dünýä türkmenlerine ýetirmek isleýärin. Munuň üçin näme edip bilerin?
–”Halkara” internet neşiriniň redaksion birleşigi öz alyp barýan işine jemgyýetçiligiň goşant goşmagyna uly sarpa goýýar. Redaksiýamyza e-mail arkaly ýollajak makalaňyz makullansa, onda ol gysga wagtyň dowamynda çap ediler. Ýollanan materiallar saýlanyp alnanda makaladaky maglumatlaryň çeşmesine, onda beýan edilýän pikir we garaýyşlaryň äheňine, awtorlyk hukuklaryna, türkmen diliniň ýazuw kadalarynyň berjaý edilişine üns berilýär.
Çap eden materiallaryňyzyň birinde fakt ýalňyşlygy bar. Daşyndan düzedişleri kabul edýärsiňizmi?
– Çap edilýän materiallardaky faktlar dürli çeşmelerdäki maglumatlar bilen deňeşdirilip, mümkin boldugyça olaryň doly anygyna ýetilýär. Emma fakt ýalňyşlygynyň goýberilendigine ynanýan bolsaňyz we materialyň täzeden gözden geçirilmegini isleýän bolsaňyz, onda redaksiýamyza e-mail arkaly çykyp bilersiňiz. Siziň belligiňiz göz öňünde tutulyp, çap edilen fakt gaýtadan barlanar.


text:
Bronhit
Bronhit (lat. bronchitis, bronh + -itis — sowuklama) — bu bronhlaryň sowuklamasydyr. Bronhitde esasan hem bronhlaryň nemli bardasy zeperlenýär. Dem alyş bilen bagly keselleriň arasynda bronhit iň köp duş gelýän keseldir. Bronhitiň özbaşdak, bir-birinden tapawutlanýan dowamly we ýiti görnüşi bolýar.
Ýiti bronhit[üýtget | edit source]
Ýiti bronhitiň esasynda respirator wiruslar zerarly döreýän bronhlaryň nemli bardasynyň alawlama ýagdaýy ýatyr. Respirator wiruslaryna streptokokklar, pnewmokokklar, gemofiliýa taýajygy ýaly ýokançlyklar birigip bilýär. Şeýle hem traheit, laringit, rinofaringit ýaly keseller bilen ýüze çykyp bilýär.
Bronhitiň döremegine sowuklama, çilimkeşlik, alkogol içgiler, burundan dem almagyň bozulmagy, döş kapasasynyň şekiliniň üýtgimegi sebäp bolýar. Himiki (gyjyndyryjy gazlar) ýa-da fiziki (sowuk ýa-da yssy howa) täsirleriň netijesinde hem ýiti bronhit döräp biler.
Bronhit dürli şikeslendiriji maddalar arkaly hem ýüze çykýar. Şikeslendiriji madda dem alnanda, howa arkaly bronhlara düşýär. Mundan başga-da şol madda gan akymy (gematogen ýoly) ýa-da limfa akymy (limfogen ýoly) bilen bronhlara geçip bilýär. Netijede bronhlar, has takygy olaryň nemli bardasy çişýär we nemli iriňli bölünip çykma emele gelýär. Has agyr ýagdaýlarda bronhlaryň nemli gatlagynda dargama ýagdaýlary bolup geçýär.
Çişme zerarly bolup geçýän üýtgeşmeler we bronhlaryň gysylmagy netijesinde bronhial geçirijilik bozulýar (esasanam ownuk bronhlaryň şikeslenmesinde).
Ýokanç gelip çykyşly bronhit ýiti rinitiň we laringitiň esasynda başlanýar. Ýiti bronhit başlanda, adam özüni ýaramaz duýýar, onuň döşi ýanyp duran ýaly bolýar.
Bronhitiň esasy alamaty – üsgülewükdir. Ol gury ýa-da gakylykly bolýar. Ýiti bronhitde üsgülewük tutgaýgörnüşli bolýar. Käte tutgaýgörnüşli üsgülewük şeýle bir güýjeýär, hatda kellagyryny hem döredip bilýär. Näsaglar ysgynsyzlyga, üşütmä, gyzgynynyň 37-38Сº ýetýändigine, kellagyra, damarlardaky (myşsalardaky) agyra arz edýärler.
Auskultasiýa (diňläp barlamak usuly) geçirilende, agyr dem alyş we dagynyk gury hyžžyldy bellenilýär. Ganyň barlaglarynda kän bir üýtgeşmeler bolmaýar.
Kesel başlanyndan soň, goýy gakylyk emele gelýär we üsgülewük az-kem ýeňleýär. Näsagyň özüni duýşy gowulaşýar. Adatça kesel bir-iki hepde dowam edýär. Emma üsgülewük bir aýa çekip bilýär.Ýiti bronhitde dem almak has kynlaşýar. Ýiti bronhit dowamly bronhite geçip bilýär.
Ýiti bronhitiň bejerilişi[üýtget | edit source]
Ýiti bronhitde düşekde ýatmak we azrak hereket etmek maslahat berilýär. Bu örän wajypdyr! Köp hereket edilende, dem alyş ulgamyna agram düşýär. Ýiti bronhitde oňat iýmitlenmek gerek, derman ösümlikli çaý, mineral suw we soda garylan süýt ýaly ýyly içgileri içmek zerurdyr.
Çilim çekmek düýbünden gadagandyr!
Döşüňize we ýagyrnyňyza bankalary ýa-da burçly gyzdyrgyçlary diňe lukmanyň görkezmesi bilen ýapmalydyr.
Gakylyk ýeňillik bilen gopup çykar ýaly we üsgülewük azalar ýaly, derman serişdeler hem ulanylýar (aspirin, parasetamol, bromgeksin, kodein, libeksin we ş.m.). Bugdan dem alma (ingalýasiýa) hem ýiti bronhiti bejermekde örän peýdalydyr. Ýörite ingalýatorlar bolmasa, öý şertlerinde hem ingalýasiýa etmek bolýar. Bug ingaliýasiýasy üçin pitijige 4-5 bulgur suw guýup, derman serişdesini atyp, gyzdyrmaly. Pitiden çykýan bugdan dem almak üçin, üstüňize desmal ýapyp bilersiňiz. Ýüzüňiz buguň çykýan ýerinden 20-30 sm aralykda bolmaly. Şeýle ýyladyş ingaliýasiýalaryny 3-5 günüň dowamynda günde birnäçe gezek 5 minut etmeli. Gakylyk iriňli bolmasa, antibiotikleri ulanmaly däldir. Olar bronhitiň diňe ýiti görnüşinde ulanylýar.
Bronhitiň ýene-de bir görnüşi- dowamly bronhitdir. Dowamly bronhit dünýäde iň giň ýaýran keselleriň biridir. Diňe Russiýa Federasiýasynda dowamly bronhit bilen kesellanleriň iki milliondan gowragy ýaşaýar. Bu bronhial demgysmaly näsaglardan iki esse köpdür. Dowamly bronhitiň şeýle giň ýaýrandygy sebäpli, tä demgysma, ysgynsyzlyk ýüze çykýança, biz lukmana ýüz tutmaýarys.
Dowamly bronhitiň ýene-de bir aýratynlygy onuň ösüşiniň çilimkeşlik bilen aýrylmaz baglanyşykly bolýanlygyndadyr. Bu çilim çekýänlerde we çilim çekýäniň ýanynda tüssesinden dem alýanlarda hem deň derejede ýüze çykýar. „Çilimkeşiň bronhiti“ diýen ýörite adalga-da bar. Çilim çekýänler öz üsgülewigine şeýle bir öwrenişýärler, hatda onuň bronhitiň esasy alamatydygyna hem üns bermeýärler. Senagat taýdan ösen ýurtlaryň ilatynyň arasynda bronhitiň ýylsaýyn artýandygy bellenilýär.
Dowamly bronhit erkek adamlarda has ýygy duş gelýär. Kesel ýaşlykdan dowamly başlanýar. Gakylykly üsgülewük dowamly bronhitiň esasy alamatydyr. Dowamly bronhitde keseliň gowşamagy ýitileşme bilen gezekleşip durýar. Dowamly bronhit köplenç sowukda, ýaramaz howa şertlerinde, sowuklamada respirator wirus ýokançlyklarda döräp bilýär. Keseliň aýdyň kliniki alamatlary adatça 40-50 we ondan ýokary ýaşdaky adamlarda ýüze çykýar.Üsgülewük keseliň esasy alamaty bolup, ol indi hemişelik häsiýete eýedir. Dowamly bronhitiň ýitileşen döwründe üsgülewük güýjeýär, gakylyk iriňli bolýar we onuň mukdary artýar, bedeniň gyzgyny 37-38Сº ýetýär, üşütme, derleme, umumy ýarawsyzlyk ýüze çykýar. Obstruktiw(bronhlaryň gysylmasy bilen geçýän) bronhitde bu alamatlara beterleşýän demgysma hem goşulýar.
Dowamly bronhitiň ýitileşýän döwründe, leýkositleriň sany artýar.
Dowamly bronhitiň bejerilmeginiň maksatlary:
- Bronhlaryň doly şikeslenmesiniň tizligini gowşatmak;
- Ýitileşmeleriň ýygylygyny azaltmak;
- Gowulaşma döwrüni uzaltmak;
- Fiziki işjeňligi ýokarlandyrmak;
- Durmuş we ýaşaýyş şertleri gowulandyrmak (işde we öýde).
Dowamly bronhitiň ýitileşýän döwründe näsag günüň köp bölegini ýerinden turman ýatmaly, onuň bolýan otagy gury, ýyly, oňat şemalladylan bolmaly. Gyşda otag şemalladylanda, näsagyň üstüni ýyly, galyň ýorgan bilen basyrmaly, ýüzüni penjireden sowmaly, sebäbi sowuk howa üsgülewügi güýçlendirip bilýär. Näsag öte gyzgyn otagda hem özüni oňat duýmaýar, ýöne ony şemal geçýän ýerlerden hem daşda saklamaly. Otag aşa gurak hem bolmaly däl. Şonuň üçin, peçleriň ýanynda içi suwly uly gaplary goýmaly, gyzgyn batareýleriň üstüne bolsa çyg mata ýapmaly. Dowamly bronhit ýitileşende ýokary kuwwatlylykly ýokumly tagamlary iýmeli. Onda belok we C witamini ýeterlik bolmaly. Lukmanyň görkezmesi bilen size fiziobejergi emler we bejeriş maşklary bellenilip biliner.
Keseli bejereniňden, wagtynda onuň öňüni almak has ähmiýetlidir. Bronhite ýazmaz ýaly, dem alyş agzalaryň we badam şekilli mäziň sowuklamasy ýaly keselleri wagtynda bejermeli. Keseliň ilkinji alamatlary ýüze çykanda, lukmana ýüz tutuň. Ol size zerur barlaglary we derman serişdelerini , beýleki bejeriş emleri geçirmegi maslahat berer.
Üsgülewüge garşy halk arasynda giňden ulanylýan derman ösümlikleri barada hem unutmaň. Olaryň birnäçesini size ýatladýarys:
- Gara turpy gyrgyçdan geçirip, suwuny süzüp alyň. Oňa 400 gram suwuk ary balyny garyň. Bu şiräni nahardan we ýatmazdan öň 2 n.ç. içiň.
- Atgulagyň ýapraklaryndan demleme taýýarlamak üçin, atgulagyň ýapraklaryndan 10 gram alyp, üstüne 200 ml gaýnag suw guýmaly. Soňra sowadyp süzmeli, günde 6 gezek 1-2 n.ç. içmeli.
- Sarymsagyň bir tokgasyny we düýp soganyň 10 sanysyny ownuk dograp, ýumşaýança süýtde gaýnatmaly. Soňra 1 ç.ç. narpyzyň şiresini we 1 n.ç. ary balyny garmaly. Günüň dowamynda 1 n.ç. içmeli.
- Mandariniň gabyklaryny gaýnadyp, süzmeli. Günde 3 gezek nahardan öň 2-3 n.ç. içmeli.
Şeýle emleri wagtly-wagtynda berjaý etseňiz, üsgülewuk ýeňlär we gakylyk dem alyş ýollaryna dykylman, aňsatlyk bilen gopup aýrylar.


text:
DURKY TÄZELENEN GRAND TÜRKMEN MYHMANLARY ÇAGYRÝAR
Paýtagtymyzyň bäş ýyldyzly Grand Türkmen myhmanhanasy düýbünden täze keşbe girdi. Onuň durky täzelenenden soň bu ýerde myhmanlar üçin amatlylygyň we oňaýlyklaryň derejesi ýokarlandy. Şonuň bilen birlikde ýokary derejeli we zerur bolan hyzmatlaryň edilmegi myhmanhananyň esasy aýratynlygy bolup durýar.
Myhmanhananyň ähli artykmaçlyklaryndan başga-da, onuň 1995-nji ýylda açylan pursatyndan bäri şäheriň merkezinde ýerleşmegi bu ýere gelýän jahankeşdeleriň akymyny artdyrýar. Türkmen medeniýeti, taryhy we şäheriň aýratynlyklary bilen gyzyklanýan adamlar üçin tanyşlyk gezelenjini Görogly köçesiniň ugrunda ýerleşýän myhmanhananyň töwereginden başlamak boýlar. Bu ýerde türkmen paýtagtynyň gözellikleriniň ençemesi—Şekillendiriş sungaty muzeýi, Magtymguly adyndaky sazly drama teatry, “Watan” kinokonsert merkezi, “Gülüstan” söwda merkezi we beýlekiler ýerleşendir.
Ýurdumyz boýunça has uzak, giňişleýin we gyzykly gezelençler barada aýdylanda bolsa, şunuň ýaly syýahatlar Grand Türkmen myhmanhanasynyň syýahatçylyk bölüminiň hyzmatlaryna girýär we isleg bildirýänler üçin yzygiderli guralýar. Daşary ýurtly we ýerli jahankeşdeler myhmanhananyň hyzmatynyň bu görnüşinden peýdalanyp, onuň kömegi bilen özlerinde ýatdan çykmajak täsirleri we duýgulary galdyrýarlar. Türkmenistanyň goraghanalary we taryhy ýadygärlikleri, türkmen halkynyň durmuşy, medeniýeti, däp-dessurlary bilen ýakyndan tanyşýarlar. Şonuň ýaly syýahatlar olara gatnaşyjylary türkmen topragynyň täsin baýlyklary we gözellikleri bilen haýran galdyrýar.
Diňe şu ýylyň başyndan bäri biz ýarym müňden gowrak adam üçin paýtagtymyz hem-de ýurdumyzyň welaýatlary boýunça gezelençleri guradyk. Biziň, şeýle hem şäheriň beýleki myhmanhanalarynyň şonuň ýaly syýahatlara sargytlary yzygiderli artýar—diýip Grand Türkmen myhmanhanasynyň syýahatçylyk bölüminiň wekili kanagatlanmak bilen gürrüň berdi.
Daşary ýurtly myhmanlary kabul etmek we türkmenistanlylary daşary ýurtlara ibermek, hususan-da, çakylyklary, wizalary, uçar peteklerini resmileşdirmek, myhmanhanalarda ýerleşdirmek we beýlekiler myhmanhananyň syýahatçylyk bölüminiň hyzmatlaryna girýär.
Şeýlelikde, durky täzelenen Grand Türkmen myhmanhanasy şu ýyllaryň içinde jahankeşdeleriň yzygiderli gelýän myhmanhanasyna öwrüldi. Köp dürli syýahatçylyk mümkinçilikleri bilen birlikde, myhmanhananyň 6 gatly binasynda ähli amatlyklary bolan giň we oňaýly otaglaryň 4 görnüşi—1 orunlyk, 2 orunlyk, ýarym lýuks, lýuks görnüşleri myhmanlaryň hyzmatynda. Bu ýerde jemi 111 otag, şeýle hem tomusky açyk howuz, “Ýüpek ýoly” restorany, garbanyşhana, disko-bar, karaoke—bar, gözellik salony, fitnes-klub, owkalaýyş otagy, sauna, lukmançylyk bölümi ýerleşýär.
Işewürlik syýahatçylygynyň wekilleri üçin myhmanhanada maslahatlary we medeni-gumanitar häsiýetli beýleki çäreleri geçirmek üçin 20,40 we 70 orunlyk maslahatlar zallarynyň üçüsi bar.
Şýelelikde, Grand Türkmen myhmanhanasy öz myhmanlaryny mähirli kabul etmäge hemişe taýýar bolup, ol syýahatçylyk ulgamyna ýöriteleşdirilen daşary ýurt kompaniýalary we agentlikleri bilen yzygiderli we işjeň hyzmatdaşlyk saklaýar hem-de ýurdumyzda onuň mümkinçiliklerini artdyrýar.


text:
Hormatly Prezidentimiz Garlyk dag-magdan baýlaşdyryjy toplumynyň ulanmaga berilmek dabarasynda çykyş edip, täze kärhananyň ykdysadyýetimiziň ileri tutulýan ugurlarynyň biri – himiýa senagaty ösdürmek babatynda strategiki ähmiýetini belledi.
Häzirki döwürde Türkmenistanyň halk hojalygynyň esasy pudaklarynyň biri bolan himiýa senagatyny ösdürmek boýunça alnyp barylýan uly işler oňyn netijelerini berýär diýip, milli Liderimiz belledi. Ýerli çig mal serişdeleriniň rejeli we netijeli ulanylmagy ýurdumyzyň içinde hem, onuň çäklerinden daşarda hem uly islegden peýdalanýan himiýa önümleriniň dürli görnüşlerini öndürmäge mümkinçilik berýär.
Häzir bu pudakda uly möçberli maýa goýum taslamalarynyň birnäçesi amala aşyrylýar. Bu taslamalar oba hojalyk işgärlerine ekinleriň hasylyny ýokarlandyrmak üçin zerur bolan mineral dökünleriniň öndürilýän möçberlerini artdyrmaga we görnüşlerini giňeltmäge gönükdirilýär.
Şeýle taslamalaryň biri hem ýylda 1 million 400 müň tonna kaliý hloridini öndürýän dag-magdan toplumynyň gurluşygydyr. 2009-njy ýylyň iýun aýynda bu ýerde türkmen we belarus Liderleriniň gatnaşmagynda onuň düýbi tutuldy. Bu iri desganyň gurluşygy «Türkmenhimiýa» döwlet konserni bilen Belarus Respublikasynyň «Belgorhimprom» açyk görnüşli paýdarlar jemgyýetiniň arasynda 2010-njy ýylyň ýanwarynda baglaşylan şertnama laýyklykda amala aşyryldy.
Şu gün bolsa, dag-himiýa senagatyny ösdürmegiň täze ugruny döretmegiň esasyny goýýan dag magdan toplumy işe girizilýär. Bu toplum ýerasty we ýerüsti desgalardan ybarat bolan ýokary tehnologiýaly senagat desgasydyr. Bu ýerde çig mal çykarmak üçin dik şahta guýularynyň ikisi guruldy. Çuňlugy 364 metr bolan birinji şahta guýusy boýunça kaliý magdany ýokary çykarylar. Çuňlugy 308 metr bolan ikinji şahta guýusy bolsa, işgärleri we enjamlary düşürmek hem-de galdyrmak üçin niýetlenendir. Kaliý magdanynyň gazylyp çykarylmagy dag geçiş toplumlarynyň kömegi bilen doly derejede enjamlaşdyrylan usulda amala aşyrylar. Üstki gatlaga çykarylan kaliý magdany soňra gaýtadan işlenip, gymmat bahaly dökün bolan kaliý hloridi öndüriler.
Bu ýerde taslama boýunça ýylda digirlenen görnüşli önümiň 600 müň tonnasyny we maýda üwelen önümiň hem 800 müň tonnasyny öndürmek göz öňünde tutulýar. Önümiň ählisi dünýä ölçeglerine laýyk geler. Öndürilýän bu önümler diňe bir Türkmenistanyň kaliý dökünlerine bolan içerki isleglerini kanagatlandyrmak bilen çäklenmän, eýsem onuň ep-esli möçberini daşary ýurtlara ibermäge hem mümkinçilik berer diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow belledi.
Kärhanada Germaniýadan, Beýik Britaniýadan, ABŞ-dan, Russiýadan we Belarusdan getirilen, dünýäniň belli önüm öndürijileriniň kämil tehnologiki enjamlary gurnaldy. Bu enjamlary işletjek işgärleri taýýarlamak üçin toplumyň gurluşygynyň çäklerinde ýokary bilimli ökde hünärmenleri, orta tehniki bilimli işgärleri we işçileri taýýarlamak maksatnamasy hem göz öňünde tutuldy.
Garlyk kaliý dag magdan toplumynyň işe girizilmegi bilen, bu ýerde 1600-den gowrak täze iş orunlary dörär. Bu bolsa, sebitiň ilatynyň ýaşaýyş-durmuş derejesini ýokarlandyrmaga ýardam berer. Umuman, Türkmenistanyň senagat pudagynyň ösmegine saldamly goşant goşar.
Milli Liderimiz hemmeleri ýurdumyzyň dag – himiýa senagatynyň iri önümçilik desgasy bolan, türkmen-belarus gatnaşyklarynyň we ykdysady hyzmatdaşlygynyň aýdyň mysalyna öwrülen Garlyk dag-magdan toplumynyň işe girizilmegi bilen ýene-de bir gezek tüýs ýürekden gutlady.


text:
Paýtagtymyzda 240 orna niýetlenen köp derejeli awtoduralga hem ulanmaga berildi. Ol “Nesip işi” hususy kärhanasynyň hünärmenleri tarapyndan guruldy. Gün geldigiçe köpelýän hususy ýeňil awtoulaglary goýmak hyzmatynyň hilini ýokarlandyrmaga gönükdirilen täze desga Garaşsyzlyk we 10 ýyl Abadançylyk köçeleri boýunça ýaşaýyş jaý toplumynyň çäklerinde ýerleşdirilipdir.
Täze awtoduralga halkara ölçeglerine laýyk gelýär hem-de öz köpugurlylygy we enjamlaşdyrylyşy boýunça bu ulgamda dünýäniň ösen talaplaryna jogap berýär. Awtoduralga adam gatnaşmazdan, awtomatik dolandyryş ulgamy bilen enjamlaşdyrylandyr. Onuň girelgesinde ýörite elektromagnit enjamy gurnalypdyr. Awtoulaglaryň bökdençsiz girip-çykmaklary üçin hatarlaryň arasynda giň geçelgeler bar. Binada birnäçe lift hereket edýär. Müşderilere amatly bolmagy üçin bu ýerde awtoýuwalga hem göz öňünde tutulypdyr. Awtoduralganyň ýanaşyk ýerleri abadanlaşdyrylypdyr hem-de ol ýere agaç nahallary oturdylypdyr.
Ýol-ulag düzümini döwrebaplaşdyrmak, awtoulaglary goýmaga ýerleriň we ýapyk awtoduralgalaryň sanyny artdyrmak güýçli depginler bilen ösýän paýtagtymyz üçin örän derwaýys wezipe bolup durýar. Ýurdumyzda täze awtoulag serişdelerini edinýän raýatlarymyzyň sanynyň gün-günden artmagy bolsa, öz gezeginde, türkmenistanlylaryň hal-ýagdaýynyň ýokarlanýandygyna şaýatlyk edýär.


text:
TYA-nyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynda hem ösümlik dünýäsiniň köpdürlüligini artdyrmak, olary gorap saklamak boýunça işler ylmy esasda alnyp barylýar.
Türkmen milli göreşi medeniýetimiziň aýrylmaz bölegidir. Türkmen halky gadymy döwürlerden bäri göreş sungaty bilen içgin gyzyklanyp gelipdir.
Halyçylyk sungaty uzak heňňamlarda timarlanyp, gitdigiçe owadanlanyp, türkmeni dünýä ýüzüne tanadyp gelen milli guwanjymyzdyr, halkyň ýüzüniň tuwagydyr.
Daşky gurşawy goramak, ekologiýanyaýawlysaklamak bilen baglanyşykly meseleler häzirki zaman dünýäsinde esasy meseleleriň birine öwrüldi.
Ýurdumyzda ylym-bilime, dünýä ylmynyň iň soňky gazananlaryny özleşdirmäge uly ähmiýet berilýär. Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň tagallalary bilen ylym-bilim ulgamyny kämilleşdirmek babatda, alymlaryň işine itergi bermek, türkmen ylmynyň taze binýadyny tutmak boýun-ça düýpli işler amala aşyrylýar.
Öňňin, 15-nji iýunda hormatly Prezldentimiziň paýtagtymyzda we Ahal welaýatynda alnyp barylýan işler bilen dikuçarda, guşuçar belentlikden tanyşlykda, akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň ýadygärlik heýkelini Köpetdagyň belentliginde ýerleşdirmek barada aýdanlary halkymyzda uly buýsanç duýgusyny döretdi.
Şu gün ýurdumyzda giňden bellenilýän Ylymlar güni mynasybetli paýtagtymyzda Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasynyň Merkezi geňeşi we Ylymlar akademiýasy bilen bilelikde her ýyl geçirilýän ýaşlaryň arasynda ylmy işleriň bäsleşiginiň ýeňijilerine sylaglary gowşurmak dabarasy boldy.
Gadymy hem şöhratly taryhynda Änew, Nusaý, Dehistan, Marguş, Merw, Köneürgenç, Amul, Sarahs, Abywerd ýaly medeni ojaklary döredip, umumadamzat medeniýetiniň ösüşine uly goşant goşan türkmen halky ylym-bilime aýratyn sarpa goýup gelipdir.
Ylym biziň düşünjämizde, ýönekeýleşdirilip aýdylanda, döredijilikli işiň netijesidir.
Sagdynlygyn we ruhubelentligiň ýylynda ynsany bagtly, eşretli durmuşa ýetirýän güýç ylymdyr.
Halkymyz «It geldi gut geldi» diýýär. Gut sözi gadymy türkmen sözi bolup, ol bagt manysyny aňladýar.
Öz durmuşyny türkmen topragyndan üzňe görmedik alym-arheolog Wiktor Iwanowiç Sarianidi ömrüniň köp bölegini türkmen sährasynda, has takygy, Garagum çölünde, gadymy ýadygärlikleri öwrenmek üçin gazuw-agtaryş işlerini alyp barmak bilen geçirdi.
«Mirasa sarpa soýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan 2016-njy ýylyň 4-nji ýanwarynda geçiren wideoşekilli iş maslahatynda hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň müňýyllyklaryň dowamynda toplanan maddy we ruhy gymmatlyklaryny gorap saklamagyň döwlet syýasatynyň möhüm ugry bolup durýandygyny aýratyn nygtady.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzda bolup geçýän öz-gerişlikler halk hojalygynyň ähli pudaklaryny öz içine alyp, halkyň medeni babatda hem kämilleşmegine şert döredýär.
Milli Liderimiz şu ýylyň 13-nji ýanwarynda il içinde Paryzdepe ady bilen meşhur bolan gadymy taryhy ýadygärlige baryp gördi. Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, örän baý medeni-taryhy ýadygärliklere eýe bolan bu toprakda geçmişde dünýä ýaň salan beýik işler bitirilipdir: şäherler
döredilip, binalar gurlupdyr.
Şu ýylyň dowamynda paýtagtymyzda, onuň
töwereklerinde hem-de ýurdumyzyň welaýatlarynda agaç nahallarynyň 3 million düýbüni oturtmak bellenildi. Gahryman Arkadagymyz ýurdumyzyň baş şäheriniň binagärlik keşbini özgertmek hem-de abadanlaşdyrmak boýunça meýilnamalaryň öz wagtynda we
ýokary hilli ýerine ýetirilmegine berk gözegçilik etmegiň wajypdygyny sargyt edýär.
Edermen ekerançy daýhanlarymyzyň
nesilme-nesil çekip gelýän päk zähmeti netijesinde sadymy döwürlerden şu günlere gelip ýeten maddy mirasymyz bolan gawunlar milletimizin ruhy mirasynda-da ykjam orun alypdyr: türkmen dilinde, däp-dessurlarynda, halk döredljiliginde gawun bilen bagly aýtgylaryň, durnukly söz düzümleriniň, rowaýatlaryň... giden ulgamyny görmek bolýarŞu toý günlerinde şolaryň kähirini ýatlasak, datly gawunlarymyzyň ýakymyna hem-deýokumyna sarpa goýdugymyz bolar.
Geobotanika we Milli gerbariý gaznasynyň, şeýle hem Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň barlaghanalarynda biziň ýurdumyzyň dürlik künjeklerine bolan ýazky ekspedisiýanyň barşynda toplanan maglumatlary we ösümlik materiallaryny işläp taýýarlamak boýunça işler alnyp barylýar.
Häzirki döwürde ata-babalarymyz tarapyndan bize miras galdyrylan milli baýlyklarymyz bolan taryhy ýadygärliklerimizi öwrenmäge, olarda rejeleýiş, öň ki durkuny dikeldiş işlerini geçirmäge hem-de täze nesle abat ýagdaýynda ýetirmäge, olar barada nesihat işlerini alyp barmaga giň ýol açyldy.
Zenanyň şirin owazyna eýlenip, çagany uklatmak maksady bilen hiňlenilip aýdylýan sallançak başyndaky hüwdülerden başga-da, oňy ele alyp, bökdürip, hopba edip ýa-da aýagyň üstünde ýatyryp, yralaýan wagtyňda aýdylýan her hili çeper setirler hem folklor diýlip atlandyrylýan gymmatly hazynanyň içinde kän gabat gelýär.
Halkymyzyň ata-babadan gelýän halal we arassa ýoluny döwrebap dowam etdirýän hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň geçmiş taryhyny, edebiýatyny, sungatyny, milli däp-dessurlaryny täzeçil, töwerekleýin hem-de düýpli öwrenmegiň, nesillerimizi watansöýüjilik, halallyk, ynsan-perwerlik ruhunda terbiýele-mekde egsilmez hazyna bolan milli mirasymyzy dikeltmek bilen, halkymyzyň medeni-ruhy dünýäsini baýlaşdyrmagyň döwletimiziň gaýragoýulmasyz wezipeleriniň biridigini nygtaýar.
Häzirki döwürde iň wajyp meseleleriň biri hem ylym we önümçilik bähbitli ösümlikleriň tohumlarynyň asyl nusgalaryny genetika banklarynda saklamak hem-de olaryň nesil toplumynyň gorlaryny ýöriteleşdirilen ekin ýerlerinde diri görnüşde ösdürmek we öwrenmek bölüp durýar.
Ýakynda Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Tehnologiýalar merkezinde «Ýurdumyzy özgertmekde innowasion tehnologiýalar» atly ylmy maslahat geçirildi.
Hormatly Prezidentimiz Türkmenistanda düýpli we amaly ylymlary, innowasion senagaty ösdürmegi, ylmy, bilimi halka peýda berer ýaly derejä ýetirmegi wezipe edip goýdy we geljegi has uly bolan ylmyň ileri tutulýan ugurlaryny kesgitledi. Şol ugurlaryň biri hem ynsanperwer ylymlardyr.
Magtymgulynyň döredijiliginiň özeni türkmeniň gadymy hem baý halk döredijiligidir. Halkyň dünýa hakyndaky oýlanmalary, dünýa düşünmeleri ähli çuňlugy we danalygy bilen şahyryň döredijiligine siňipdir.
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynyň bu işi ýokary hünärli biolog-floristiçileri we sistematikaçylar amala aşyrýarlar. Bu işiň esasy ugry daşary ýurtlaryň howa şertlerine uýgunlaşan ösümlikleri ýurduň howa-toprak şertlerine uýgunlaşdyrmak ýa-da introduksiýa, ösümlikleriň seýrek duş gelýän görnüşlerini goramak bolup durýar.
Ýurdumyzyň çäginde ýerleşen taryhy ýadygärlikleri gorap saklamak, milli medeni mirasymyzy öwrenmek, wagyz etmek bilen baglanyşykly il-ýurt bähbitli işler Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe has giň gerim bilen dowam etdirilýär.
Merdana türkmen halkymyz gözbaşyny asyrlaryň jümmüşinden alyp gaýdýan, edermen pederlerimizden şu günki bagtyýar nesillere miras galan behişdi bedewlerimizi milli buýsanjy saýyp arzylaýar.
Hormatly Prezidentimiziň başlangyjy bilen «Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan üstümizdäki ýylda eziz Watanymyzy mundan beýläk hem ösdürmek, özgertmek ugrunda alnyp barylýan ägirt işleriň her biri milli mirasa sarpa goýmak bilen utgaşdyrylýar.
Bu prosess anyk, nätanyş ösümlik bilen alnyp barylýan işiň ykdysady we sosial maksada laýyklygyny, onuň ýerli flora bilen ekologik we biologik deňeşdirip bolujylygyny nazara almak bilen oýlanyşykly toplumlaýyn ylmy çemeleşmäni talap edýär.
Özüniň milli medeni, edebi we taryhy gymmatlyklary bilen adamzat jemgyýetiniň ösmegine saldamly goşant goşan türkmen halkynyň geçmiş taryhyny çuňňur öwrenmek we dünýa ýaýmak Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň döwlet syýasatynyň ileri tutudan ugurlarynyň biri bölüp durýar. Belent maksatlara beslenen bu ugurlary has-da ýaýbaňlandyrmak Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylynda giň gerime eýe bolýar.
Ol ýazgylar ilkinji gezek kiçi Bezegli deräniň diwar ýazgylarynda gabat gelýär. Diwar suratlary, alymlaryň pikirine görä, takmynan, 14 müň ýyl ozalrak döredilipdir. Şeýlelikde, şol gowak ýazgylaryndan 8 kilometr uzaklykda ýerleşýän Çendir jülgesiniň, Ak obasynyň, Gyzyl Ymam gonamçylygynyň gapdalynda, iki dagyň arasynda, beýik gumly dag depelerinde ýerleşen daş heýkelleriň ýaşy, takmynan, 10ó11 müň ýyla golaýdyr. Şol ýadygärlikler birbada döremändir. Olar müňýyllyklaryň dowamynda ýasalypdyr. Şonuň üçin olaryň dörän wagty we daşky şekili asyrlar boýunça üýtgäp durupdyr.
Repetek Döwlet biosfera goraghanasy 1927-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 27-sinde Gündogar Garagumuň ajaýyp gara ojar tokaýlaryny hem-de onuň daş-töweregindäki meýdanlary gorap saklamak üçin döredildi. Goraghananyň wezjpesine Garagumuň çägeli çölüniň aýratyn, ÖTjboluşly iiýtgeşik ösümlik we haýwanat dünýäsini öwrenmek, goramak hem-de dikeltmek işleri girýär. Olardan başga-da, demir ýol duralgalarynyň, säginelgeleriň we öri meýdanlaryndaky guýularyň töwereklerini gök-bagçylyga öwürmäge uly iins berüýär.
Türkmenistanyň biçak baý geçmişi bar. Bu gün Altyn depe, gadymy Merw, Coltan Sanjaryň mawzoleýyi, Köneürgenjiň binalary, Maşady-Misserian galalary, Nusaý galasy köpleri haýran galdyrýar. Bu ýadygärlikler dünýä siwilizasiýasynda aýratyn orun tutýar. Türkmenistanda olar bilen bir hatarda henize çenli doly öwrenilmedik ýadygärlikler hem az däldir.
«Türkmenistan» gazeti, 2016-njy ýylyň 11-nji iýuny
12-nji iýuny Ylymlar güni
RÖWŞEN GELJEGIŇ KEPILI
Milli Liderimiz ylym ulgamyny ösdürmegiň, alnyp barylýan ylmy-barlag işlerinde ýokary netijeleri gazanmagyň esasy şerti hökmünde ýaş alymlaryň täze neslini terbiýeläp ýetiş-dirmäge aýratyn üns berýär. Sebäbi jemgyýeti hemmetaraplaýyn ösdürmäge, onuň röwşen geljegini kepillendirmäge uly goşant goşýan ýaşlar egsilmez güýç bölüp durýar.
Hormatly Prezidentimiziň «Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistanyň ýaşlarynyň arasynda ylmy işler boýunça bäsleşigi guramak hakyndaky» Kararyna laýyklykda, her ýyl ata Watanymyzyň zehinli ýaşlaryny ylma, bilime we täze tehnologiýalar boýunça has ähmiýetli we tutumly işlere höweslendirmek maksady bilen, şeýle hem Ylymlar güni mynasybetli bäsleşik guralýar. Döwlet derejesinde geçirilýän bu ylmy bäsleşik jemgyýetimizde ylmyň abraýyny ýokarlandyrmaga, ylmy-barlag işine höwes bilen çemeleşýän zehinli ýaşlary ýüze çykarmaga uly ýardam edýän möhüm çareleriň biridir. Bäsleşige ylmy-barlag institutlarynyň, önümçilik birleşikleriniň, ýokary okuw mekdepleriniň ýaş işgärleri, mugallymlary we talyplary gatnaşýarlar. Bu möhüm çare ýaş alymlaryň ylym äleminde mundan beýläk hem has-da ösmegine, kämilleşmegine uly itergi berýär.
Biziň mugallymçylyk institutymyz hem dürli ugurlar boýunça mugallymlary taýýarlamak bilen bir hatarda, ýurdumyzyň ylym ulgamyny ösdürmek işine öz goşandyny goşýar. Institutymyzyň mugallymlarynyň 5-si ylymlaryň doktory, 55-si bolsa ylymlaryň kandidatydyr. Institutyň aspiranturasynda önümçilikden aýrylmak şerti bilen 7 aspirant, 3 dalaşgär baýry mugallymlaryň ýolbaşçylygynda kandidatlyk dissertasiýalarynyň üstünde işleýärler. Iki mugallymyň «Pedagogika ylymlarynyň doktory» diýen alymlyk derejesini almak üçin ýerine ýetiren dissertasiýalary ara alnyp maslahatlaşylandan soň, Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň ýöriteleşdirilen mejlisinde goramaga hödürlenildi.
Institutymyzda talyplaryň ylmy-barlag işleri bilen meşgullanmaklaryny höweslendirmäge uly üns berilýär. Halypa mugallymlar tarapyndan şägirtlige alnan talyplaryň ylmy gözlegler bilen meşgul bolmagy üçin ähli şertler döredilýär. Şanly senelere, baýramçylyklara bagyşlanyp yzygiderli geçirilýän ylmy-amaly maslahatlarda mugallymlar bilen birlikde talyplar hem ýerine ýetiren ylmy işleri boýunça çykyş edýärler. Şonuň üsti bilen özlerinde ylmy işi alyp barmagyň başarnyklaryny kemala getirýärler. Talyplarymyzyň onlarçasy her ýyl ýurdumyzyň ýokary okuw mekdepleriniň arasynda geçiriiýän ders bäsleşiklerine gatnaşyp, baýrakly orunlara mynasyp bolýarlar.
«Ylym adamzadyň iň uly baýlygydyr, ylym islendik ýurduň geljegini, halkyň ykbalyny kesgitleýän esasy gymmatlykdyr» diýýän döwlet Baştutanymyz ylmy we innowasion ösüşi Türkmenistanyň milli ykdysadyýetiniň esasy daýanjyna, ylmy, bilimi ýurduň mizemez binýadyna öwürdi.
Begenç Hudaýberdiýew,
Seýitnazar şeýdi adyndaky TDMI-niň uly mugallymy,
Pedagogika ylymlarynyň kandidaty.


text:
Salam, Lukman! Eger tohumyňda ekiz çaga dogran ýok bolsa-da, ekiz çaga doglup bilýärmi? Ekiz çaga dogurmak üçin usul barmyka?
Saýtyň okyjysy.
Hormatly Okyjy!
Ekizleriň bolmagy nesil yzarlaýjylyk häsiýete eýe bolup, ene tarapdan öň ekiz çagalaryň dogulmagy bu töwekgelçiligi has hem artdyrýar. Ekiz çagalaryň dogulmagy öň seýrek duş gelen bolsa-da (her 80 dogruma 1 ekiz çaga), häzirki wagtda ýumurtgalyklaryň işini tijendirýän gormonal dermanlaryň köp ulanylmagy ekiz çaga dogrumlaryň sanyny artdyrdy.
Enäniň ýaşynyň uly bolmagy (35-40 ýaş), uzak saklanmalardan soň jynsy gatnaşyk geçirmek, käbir önümleriň köp ulanylmagynyň (hoz, balyk, bedene ýumurtgasy) hem ekizleriň dogulmagyna ýardam berýänligi barada maglumatlar bar.
Bejergi ýa-da göwreliligiň öňüni almak maksady bilen gormon serişdeleri kabul edilenden soň, ekizleriň we üçem çagalaryň dogulma töwekgelçiligi ýokarlanýandyr. Ýöne tebigatyň beren "goşa" begenjinden tapawutlylykda, emeli usul bilen ekizleri "tohumlandyrmalaryň" käwagtlar şowsuzlyga we gaýraüzülmelere getirýändigini bellemelidiris. Bu ugurda lukman tarapyndan doly gözegçilik örän wajypdyr.
Hormat bilen saýtyň lukmany.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text: Berkarar Döwletiň Bagtyýar döwri mirasa sarpa goýmak Watany özgertmek ýylynda Hormatly Prezidentimiziň ýaşlar barada edýän atalyk aladasyny nazara alyp 2017-nji ýylda Aşgabat şäherinde geçiriljek ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça 5-nji Aziýa oýunlary üçin Türkmenistanyň Gyzyl Ýarymaý Milli jemgyýetiniň gurnamagynda meýletinçileri taýýarlamak maksady bilen 2 günlik Türkmenistanyň Gyzyl Ýarymaý Milli jemgyýetiniň hünärmenleri tarapyndan Lebap welaýatynda ilkinji lukmandan deslapky kömegi bermek endiklerini we adatdan daşary ýagdaýlary öwretmek maksady bilen çäre geçirildi.


text:
Hytaýyň Milli nebit kompaniýasy CNPC Türkmenistana TOPH, ýagny “Türkmenistan-Owganystan-Pakistan-Hindistan” we “Transhazar” gazgeçirijileriniň gurluşygyna ýardam bermäge taýýar diýip, “CNPC halkara Türkmenistanyň” baş direktory Li Şulýan aýtdy.
“Energo Reforma” neşiriniň 6-njy noýabrda ýaýradan maglumatynda, Şulýanyň bu barada 2-4-nji noýabr aralygynda Aşgabatda geçirilen “Türkmenistanyň nebiti we gazy — 2017” atly halkara konferensiýada çykyş edendigi habar berilýär.
“Biz Türkmenistana TOPH gazgeçirijisiniň gurluşygynda, şeýle-de ‘Transhazar’ gazgeçiriji proýektiniň durmuşa geçirilmeginde ýardam bermäge taýýardyrys” diýip, Li Şulýan aýtdy.
Öz gezeginde, “Türkmengaz” döwlet konserniniň başlygynyň wezipesini wagtlaýyn ýerine ýetiriji Myrat Arçaýew TOPH gazgeçiriji proýektiniň işjeň görnüşde durmuşa geçirilýändigini ýatladyp, Türkmenistanyň, Türkiýäniň we Ýewropa Bileleşigine agza ýurtlaryň ‘Transhazar’ gazgeçirijisini gurmak baradaky proýektiň üstünde işleýändigini mälim etdi.
Habarda türkmen häkimiýetleriniň hytaý kompaniýasynyň ýolbaşçysynyň eden çykyşyna anyk nähili jogap berendigi barada hiç zat aýdylmasa-da, Arçaýewiň häzirki wagt “Türkmenistan-Özbegistan-Gazagystan-Hytaý” gazgeçirijisi boýunça üç ugruň hereket edýändigini, bular arkaly her ýyl Hytaýa 40 milliard kubometr türkmen gazyny eksport edip bolýandygyny ýatladandygy bellenilýär.
Arçaýewiň sözlerine görä, Hytaýa akdyrylýan türkmen gazynyň möçberini ýylda 65 milliard kubometre çenli artdyrmak maksady bilen häzirki wagt bu gazgeçirijiniň dördünji ugruny gurmak planlaşdyrylýar. Bu ugra laýyklykda, türkmen gazyny Özbegistanyň, Täjigistanyň we Gyrgyzystanyň üsti bilen Hytaýa akdyrmak göz öňünde tutulýar.
Ýatlap geçsek, Türkmenistan 2015-nji ýylda düýbi tutulan uzynlygy 1814 kilometrlik TOPH gazgeçiriji proýekti arkaly Owganystanyň üstünden Pakistana we Hindistana ýylda 33 milliard kubometr gaz akdyrmagy planlaşdyrýar.
Umumy bahasy 10 milliard amerikan dollaryna barabardygy aýdylýan TOPH gazgeçirijisiniň gurluşygynyň 85%-ni maliýeleşdirmegi resmi Aşgabat öz üstüne aldy.
Sentýabr aýynyň 15-ne türkmen mediasy Türkmenistanyň TOPH-yň owgan bölegini gurmaga taýýarlanýandygyny habar berip, degişli daşary ýurt kompaniýalary bilen bilelikde gazgeçirijiniň Owganystanyň we Pakistanyň çäginden geçjek böleginiň gurluşygyna başlanmaly döwre çenli amala aşyryljak çäreleriň deslapky tapgyrlarynyň kesgitlenendigini mälim etdi.
Şonda gazgeçirijiniň degişli böleginiň gurluşygyna 2018-nji ýylyň başynda girişmegiň hem-de 2019-njy ýylda tebigy gazy akdyryp başlamagyň planlaşdyrylýandygy aýdyldy.
Ekspertleriň ençemesi TOPH geçirijisiniň öňünde esasan iki kynçylygyň - Owganystandaky howpsuzlyk ýagdaýlarynyň we Türkmenistandaky maliýe ýetmezçiliginiň durandygyny aýdýarlar.
Dünýäde tebigy gaz baýlygy boýunça ilkinji orunlaryň birini eýeleýän Türkmenistan häzirki wagtda öz tebigy gazyny diňe Hytaýa satýar.


text:
Moldowanyň Gagauziýa awtonom çäkli düzüminiň Wulkaneşt etrabynyň Çişmikioý obasynda, Türkmenistanyň gurup beren çagalar bagynyň açylyş dabarasy boldy.
Türkmen mediasynyň 17-nji maýda beren maglumatynda “Dostluk” atly bu çagalar bagynyň prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň inisiatiwasy bilen doganlyk halka sowgat hökmünde gurlandygy aýdylýar.
“Mekdebe çenli çagalar edarasynyň açylyş dabarasyna Moldowanyň prezidenti Igor Dodon, türkmen daşary işler ministri Raşid Meredow, Gagauziýa awtonom çäkli düzümiň baştutany Irina Wlah gatnaşdy” diýlip, habarda bellenilýär.
Aýdylmagyna görä, eýeleýän meýdany 2950 inedördül metre deň bolan çagalar bagy 8 topar üçin 160 çaga niýetlenip, olaryň ikisi logoped we ikisi irki ösüş toparlary bolup durýar. Bu ýerde çaganyň aňyny ösdürýän sapaklar üçin otaglar enjamlaşdyryldy. Olaryň hatarynda el işleri, informatika, lingwistika, gimnastika, şeýle hem aýdym-saz otagy, ýüzülýän howuz bar.
Soňky ýyllarda Türkmenistan “doganlyk halka sowgat” hökmünde goňşy ýurtlaryň käbirinde, şeýle-de, käbir beýleki döwletlerde mekdepleri, çagalar baglaryny, saglyk öýlerini gurýar. Emma şol bir wagtyň özünde, käbir türkmenistanlylar we ýerli synçylar ýurtda ençeme obanyň mekdepsiz, çagalar bagsyz ýa-da saglyk öýsüz kösenýändigini, käbirlerinde bolsa, abatlaýyş işleriniň indi tas 30 ýyl bäri geçirilmeýändigini aýdýarlar.
Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolan Lebap welaýatynyň Halaç etrabynyň Müsür obasyndan özüni Hallygözel diýip tanyşdyran kärendeçi zenan öz obalarynda çagalar bagynyň ýoklugy sebäpli çagaly eneleriň dürli kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýandygyny aýdypdy.
“Obamyzda çagalar bagy ýok. Obamyzda çagaly eneler öz çagalaryny özbaşdak goýup gaýdýarlar, ulurak çagalar kiçiräklerine seredýärler ýa-da gaýynlaryna, goňşularyna tabşyryp gaýdýarlar. Käbir kärendeçiler 3-4 ýaşyndaky çagalaryny ýany bilen meýdana alyp gidýärler. Bolmasa, işe gidip bilenoklar. Biziň obamyzyň çagalaram täze tipli çagalar bagynda terbiýelenseler, olaryň dünýägaraýşy giň boljak, çagalarymyz köpçülige öwrenişjek, mekdebe taýýarlykly barjak” diýip, Hallygözel aýdýar.
Ahal welaýatyndan özüni Şekersoltan diýip tanadan zenan bolsa, öz ýaşaýan sebitinde çagalar bagy bolsa-da, onuň bu ýerde ýaşaýan çagalar üçin darlyk edýändigini, şol sebäpli körpeleriň talabalaýyk terbiýe alyp bilmeýändigini aýdýar.
“23 çaga bolmaly ýerde 43-44 çaga saklanylýar. Olara kyn, biri-biriniň sesine çydanoklar. Ine, ýagdaýymyz kyn. Şol çagalara mümkinçilik ýok. Kähalatda olar bir düşekde iki bolup ýatýarlar, şolara eýdip-beýdip seredýärler. Ýöne çagalar bagynda hiç hili mümkinçilik ýok” diýip, Şekersoltan daýza aýdýar.
Mundanam başga, ýurtdan gowuşýan maglumatlarda, käbir sebitlerde mekdepleriň uzakda ýerleşýändigi sebäpli çagalaryň her gün 3-4 kilometr aralygy pyýada geçmeli bolýandygy aýdylýar.
Türkmenistanda çagalar baglary hökümetiň hasabynda bolup, ene-atalar çagalaryň terbiýesi üçin, her aýda resmi suratda 8 manat tölemeli. Elýeterli bolan soňky resmi statistiki maglumatlara görä, 2012-nji ýylda ýurt boýunça 871 sany mekdebe çenli çagalar edaralary bolup, olarda 190 müň çaga terbiýelenipdir.


text:
Şanly sene mynasybetli baýramçylyk konserti
Ýurdumyzyň Döwlet medeniýet merkeziniň Mukamlar köşgünde sungat ussatlarynyň konserti boldy. Ol Esasy Kanunyň kabul edilen gününiň we beýik şahyr, akyldar Magtymguly Pyragynyň döredijiliginiň hormatyna bagyşlanan ählihalk baýramynda ýaýbaňlandyrylýan giň möçberli çäreleriň birine öwrüldi.
Mukamlar köşgünde ähli ruhubelentlik halkymyzyň mähriban Watanyna bolan buýsanjyny, jemgyýetimiziň ruhy taýdan ýokary göterilişini kesgitleýän waka öwrüldi. Bu ýere ýygnanan köp sanly tomaşaçylaryň hatarynda baýramçylyk günlerinde Aşgabada gelen daşary ýurtly myhmanlaryň hem bardygyny bellemeli.
Häzirki döwürde özygtyýarly, Bitarap Watanymyz halkara giňişlikde syýasy, ykdysady we medeni-ynsanperwer ulgamlarda uly ösüş gazanýan, sagdynlygyň, sportuň, ruhubelentligiň hem-de dostlugyň gülläp ösýän ýurdy hökmünde ykrar edildi. Hut şu ýörelge bu ýerde guralan baýramçylyk konsertiniň esasyny düzdi.
Türkmen milli konserwatoriýasynyň horunyň, simfoniki orkestriň we meşhur aýdymçylaryň gatnaşmagynda ýerine ýetirilen “Bitewülik ruhy” atly edebi-sazly çykyşda türkmen halkynyň baý ruhy mirasynyň ähmiýeti öz beýanyny tapdy. Söz sungatyny, aýdymy we sazy özünde birleşdiren bu eser çärä özboluşly baýramçylyk öwüşginini çaýdy.
Soňra hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygynda durmuşa geçirilýän parahatçylyk, ynsanperwerlik we döredijilik syýasaty netijesinde oňyn ösüşler ýolunda gazanylýan üstünlikleri, giň möçberli özgertmeleri wasp edýän “Goý, güllesin, baky dursun, Arkadagly Diýarym!” atly aýdym ýaňlandy. Onuň dowamynda “Dokmaçylar” folklor toparynyň çykyşlary ýaýbaňlandyryldy.
Milli Liderimiziň ýolbaşçylygynda Türkmenistanyň berk ruhy esaslary we demokratik gymmatlyklary bolan özygtyýarly döwlet hökmünde dünýädäki abraýynyň belende galmagyna gönükdirilen yzygiderli işlerini beýan edýän wideogörnüşler bu ýerde guralan çykyşlar bilen utgaşdy.
Konsert maksatnamasyna beýik şahyr we akyldar Magtymguly Pyragynyň sözlerine aýdymlar, sazly hem-de horeografik çykyşlar girizildi. Olarda öz döredijiliginde umumadamzat ýörelgelerini we gymmatlyklaryny wasp eden beýik söz ussadynyň döreden eserlerindäki keşpler öz beýanyny tapdy. Her bir halkyň beýikligi onuň ösdürip ýetişdiren we dünýä beren şahsyýetleriniň belentliginden emele gelýär. Ähli ýürekleriň, ähli döwürleriň, ynsanlaryň kalbynyň, iň ajaýyp duýgularyň şahyry hasaplanylýan Magtymguly türkmen halkynyň ruhubelentliginiň anyk nyşanydyr diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow belleýär.
Häzirki zaman türkmen edebiýatynyň belli wekilleriniň, estradaçylarynyň we skripkaçylarynyň “Şahyr ýüregi” atly bilelikdäki çykyşy Watanymyzyň beýik ogluna bolan ählihalk söýgüsini we buýsanjyny alamatlandyrdy. Magtymgulynyň ynsanperwer ýörelgeleri bilen adamzadyň ruhy medeniýetine giren eserleri asyrlar aşsa-da, adamlarda ruhy, ahlak we medeni häsiýetleri kemala getirmek ýaly beýik borjy ýerine ýetirýär.
Halk aýdym-sazlaryndan düzülen çykyşlar dabara gatnaşyjylarda ägirt uly ýakymly täsirler galdyrdy. Tomaşaçylar türkmen şahyrlarynyň döredijiliginde giňden wasp edilen ajaýyp gözellige bagyşlanan estrada aýdymlaryna hoşallygyň nyşany hökmünde şowhunly el çarpyşmalary sowgat etdiler.
“Mukam” skripkaçylar topary “Magtymguly hakynda oýlanma” atly özboluşly sazly çykyşy ýerine ýetirdi. Türkmen halkynyň asyrlar aşyp gelýän özboluşly däp-dessurlaryny beýan edýän çykyşlar milli äheňler bilen tapawutlandy.
Döwlet tans toparynyň, belli “Näzli”, “Meňli”, “Galkynyş”, “Laçyn”, “Miras”, “Serpaý” toparlarynyň, artistleriň çykyşlary bilen utgaşdyrylan özboluşly tomaşa has-da özüne çekiji we täsirli boldy.
Baýramçylyk konsert maksatnamasynyň köpugurly öwüşginlere baý bolandygyny bellemeli. Meşhur ýerine ýetirijiler, şöhratly toparlar bilen bilelikde bu ýerde ýaş döredijilik zehinleriniň, şol sanda “Güneş” çagalar hor toparynyň çykyşlary utgaşdyryldy. Munuň özi zehin akabalarynyň dowamlylygyny, milli sungatyň nesilden-nesle geçijiligini äşgär etdi.
Asylly däbe görä, konsertiň ahyrynda “Küştdepdi” ýerine ýetirildi. Milli medeni mirasyň möhüm bölegi bolan bu gadymy dessur tansynyň häzirki döwürde baý many-mazmun bilen üsti ýetirilýär. Balkan welaýatynyň “Dehistan” folklor topary bilen ýurdumyzyň bäş welaýatynyň folklor-etnografiýa toparlarynyň bilelikde ýerine ýetiren küştdepdili çykyşlary, gazallary ýerine ýetirmegiň özboluşlylygy has-da täsirli boldy.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Garaşsyz, Bitarap Watanymyzyň ýokary döredijilik ruhuny wasp edýän “Öňe barýarys Arkadag bilen” atly watançylyk aýdymyň ýerine ýetirilmegi bilen konsertiň jemi jemlendi. Onda häzirki döwürde şöhratly pederlerimiziň parahatçylyk, abadançylyk, halkyň agzybirligi, erkin we gülläp ösýän Watan baradaky arzuwlarynyň amala aşandygy beýan edilýär.
Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň güni we Magtymguly Pyragynyň şygryýet baýramçylygy mynasybetli giň möçberli medeni çäreler paýtagtymyzyň seýilgählerinde, Magtymgulynyň ýadygärliginiň ýanynda hem-de “Ylham” seýilgähinde, ýurdumyzyň ähli şäherlerinde we obalarynda geçirildi. Teatrlarda, döwrebap medeniýet öýlerinde, açyk asmanyň astyndaky meýdançalarda guralan dabaralarda milli tanslar ýerine ýetirildi. Garaşsyz Watanymyzy, juwanlygy, döredijiligi we belent ruhy wasp edýän ajaýyp aýdymlar ýaňlandy.


text:
2005-nji ýylda men 9-njy klasdadym. Biz klasyň oglan-gyzlary bolup anatomiýaň jyns organlaryna niýetlenen sapagyna garaşýardyk. Emma oňa gezek gelende mugallym ol temaň üstünden böküp, yzyndaka geçdi – utandy. Şeýle sebӓplerden mende bu güne çenli jynsy bilimsizlik bar.
Birnӓçe ýyl geçeninden soň meniň jora mugallymym kellesini ýaýkap, uly klasdaky erkek okuwçylarynyň aýdyp berenlerini meň bilen paýlaşdy. Kiçi şӓherçeleriň 14-16 ýaşly türkmen oglanlary jynsy gatnaşykda tejribeli bolmak üçin we türkmen gyzlaryna "toýa çenli garaşmaly" diýip ӧwredilýӓndigi üçin, tenini satýan aýallara gidýӓn ekenler. Olaryň birnӓçesine bolsa jynsy aragatnaşyk arkaly geçýӓn keseller ýokuşypdyr. Sebӓbi prezerwatiwden ýa-da ony nähili ulanmalydygyndan habarsyz ekenler.
Mekdepdӓki Jynsy Bilim – Ors Mekdeplerinde
Mekdep okuwçylarynyň aýdyşyna gӧrӓ ors mekdeplerinde anatomiýa, türkmen mekdeplerinde bolsa anatomiýa we Ýaşaýyş-durmuş Esaslary jynsy bilime degişli predmetler hasaplanýar. Anatomiýa sapagy 10-njy klaslara, Durmuş Esaslary bolsa 4-10 klaslara okadylýar. Bu sapaklardan daşary kӓbir okuwçylar mugallymlaryň jynsy meselelere degişli ӧzbaşdak gürrüňdeşlik geçirendigini aýdýarlar. Okuwçylaň ӧzleri bolsa "jynsy bilime degişli sorag ýüze çykanda kӧplenç ӧz aramyzda gürleşýӓs" diýdiler. Meň gürrüňdeş bolan ýetginjeklerim (7 oglan, 5 gyz) meň bilen jynsy bilim barada gürleşmekden çekindiler.
15 ýaşly ors mekdepde okaýan Maksat anatomiýa sapagynda jyns agzalarynyň gurluşygyny we jyns aragatnaşygynyň fiziologiýasyny ӧwrenipdir. Ol sapakda, meselem, prezerwatiw barada ӧwretmӓndirler. Maksat mekdepde alan jynsy bilimini "Razmnoženiýe no ne predohraneniýe" (köpeliş ýöne öňüni alyş däl) diýip jemledi. Ol "mekdepde jynsy bilimiň öwredilmegine üýtgeşiklik girizilmegini isleýӓňmi?" diýen soraga "Maňa parhy ýok" diýip jogap berdi.
Marina we Ira, 16 ýaşly ors mekdepli okuwçylar hem anatomiýa sapagyny agzadylar. "Sapakda, meselem, aýbaşy barada ӧwredildimi?" diýen soraga, Iradan "Nӓmä gerek? Ӧzümiz hemme zady bilýӓs!" jogap geldi. Iraň klasynda mekdep programmasyndan daşary "ak halatly adamlar" aýbaşy barada prezentasiýa beripdirler. Munda aýbaşynyň nӓmedigini we onuň bolan wagty nӓme etmelidigini ӧwredipdirler. Marina Ira ýaly nesibeli dӓl ekeni. Onuň klasynda aýbaşy barada ýӧrite prezentasiýa geçirilmӓndir.
Mekdepdӓki Jynsy Bilim – Turkmen Mekdeplerinde
Türkmen mekdeplerinde ýӧrite jynsy bilime niýetlenen sapak bar bolany üçin okuwçylaryň jynsy bilimi has gowudyr diýip pikir etdim, emma beýle dӓl ekeni. 11-12 ýaşly Maral bilen Jemal Ýaşaýyş-Durmuş Esaslary sapagynyň bardygyny begenip tassykladylar we onda "jynslaryň tapawudyny" ӧwredýӓndiklerini aýtdylar. Bu tapawut umumy jemgyýetçilik kadalary taýdan düşündürilipdir – ýagny, erkek we aýal adamlaryň durmuşdaky we maşgaladaky orunlary. Gyzjagazlar aýbaşy baradaky mowzuga "Bize entek ir, indiki ýyl bolar", diýip, höwes bilen garaşýalar.
Uly klaslaryň arasynda bolsa bu sapak barada beýle begenç ýok. 10-njy klas Merdan bu sapakda "Sagdyn durmuş-zat, kӧçede-ýolda biljek zadyňy geçýӓs" diýip, gürrüň berdi. Belli bir mesele barada okadylýandygyny ýa däldigini welin aýdyp bilmedi. Sebӓbi Merdan "Sapaga barýan, diňlӓmok" diýip, düşündürdi. "Sapakda gaty iç gysýar" diýibem üstüne goşdy. 11-nji klas Leýli we Soltan bu sapak barada "Umumy gürrüň berilýӓr, takyk zat ýok" diýip, gaýtalap aýtdylar. Bu gyzlar ӧz bedenleri barada, onda bolup geçýӓn üýtgeşiklikler we aýbaşy barada Ýaşaýyş-durmuş Esaslary sapagynda hiç zat ӧwrenmӓndirler. Jynsy düşünje, ӧz-ӓ bir gyzykly mesele bolmaly welin, ony okuwçylaň içini gysdyrýan sapaga öwrüpdirler.
Şeýlelikde, okuwçylara gӧrӓ, olara mekdepde eýýäm bilýӓn maglumatlaryny ӧwredýӓrler, bilmeýänleriniň üstünden bolsa barmaýarlar. Bu okuwçylar jemgyýetimize laýyklykda jynsy düşünje barada gepleşmӓne ӧwrenişmedik. Şonuň üçin olar muňa degişli gürrüňdeşlige sowuk-sala ýa-da ynamsyz garaýalar.
Ýetginjekleriň jynslar barada bilim alma usullary
11-nji klasy ýaňy-ýakynda gutaran, şeýle hem gyzlaryň we oglanlaryň arasynda dostlary bolan Şirine "Ýetginjekler, onda, jynslara degişli bilimi nireden alýalar?" diýsem, ol şeýle diýdi: "Gyzlaryň we oglanlaryň bu bilimi ӧwrenmek usullary dürli-dürli. Gyzlar durmuşa çykmaka ejelerinden jynsy taýdan düşündiriş alýarlar; bu gyzlar onsaň alan bilimini ӧz gyz jigilerine geçirip bilerler. Oglanlar bolsa 7-8-nji klasa ýetensoň ýa kakalaryndan jynsy bilim alýarlar ýa-da tenini satýan aýallara gidýӓrler. Sebӓbi olaryň jynsy islegi has güýçli diýen pikir bar. Olaryň ýene bir jynsy bilim alma usuly "porno" bolup durýar. Gyzlara-da, oglanlara-da degişli iň soňky usulam sada soraglar bilen geçirilýӓn internet gӧzlegleri bolup durýar. Haýsy usul ulanylsa-da, köpçülik tarapyndan gyzyň jynslar barada düşünjesi bolmasa gowy gӧrülýӓr. Sebӓbi bu meselede sowatsyzlyk yhlaslylygy gӧrkezýӓr. Oglan bolsa jynslaryň aragatnaşygy barada bilimli we tejribeli bolsa has gowy diýip garalýar".
Çӧzgüt barmy?
Görşüňiz ýaly, mekdebiň jynsy terbiýesi ýetginjekleri durmuşda, döwrebap jynslaryň arasyndaky aragatnaşyklara (söýgi, dostluk) taýýarlamaýar. Ene-atalaryň berýӓn bilimi bolsa ýa aslynda ýok ýa-da doly dӓl we ylmy taýdan nädogry. Meniň pikirimçe ene-atalaryň we mugallymlaryň dymmagy ýaşlaryň saglygyna we geljegine howp salýar. Şeýle howplaryň içine jynsy gatnaşyklara wagtyndan ir başlamak, islenilmedik (ýetginjeklikde) göwrelilik, jynsy gatnaşyklar arkaly geçýän ýokanç keseller, fiziki, emosional we jynsy zorluklar girýär. Ýetginjekleriň ӧzleri gizlinlikde jynsy bilim gӧzlemeli bolýarlar. Bu gӧzleg barada bilinse utandyrylýarlar ýa-da "ahlak taýdan" bozuk gӧrülýӓrler. Meň pikirimçe çözgüdi ýaşlaryň bu baradaky pikirlerini diňlemekden başlamaly. Başga hem, ýaşlar bu barada nähili bilim alanlaryny paýlaşsalar, gürrüň etseler çözgüt tapmak üçin oňaýly ädim bolardy diýip pikir edýärin.
Awtor: Patma Perwanowa
Teswirlemeler
Mekdepleriň direktorlary şu meseläni çuňdan pikirlenip gaty möhüm meseledigine göz ýetirmeli. Sebäbi buda terbiýäniň bir görnüşi we "gizli" hasaplansa-da ähli terbiýeleriň iň möhümlerinden biri. Gysgaça aýdanyňda, jynsy terbiýäni bermän ýa-da berip bilmän, ahlak barada müň saýrasaň hem peýdasy az bolar.
Direktorlar öz mekdebindäki her bir çaga onuň jogapkärçiliginde we her bir çaga onuň öz çagasy ýaly bolmaly, we köp direktorlaryň şu pikirdedigine ynanasym gelýär.
Meniň pikirimçe, ilki bilen Jynsy terbiýe sapagy üçin hem erkek hem aýal mugallymy bolmaly. Sapagyň diňe has içgin bölümlerinde synypy ikä bölmeli (erkek-gyz) we içgin bilgi berilmeli. Aýratynlykda hem, eger soraglary bar bolsa iki-çäk gürrüňdeşlik geçirilmäge mümkinçilik döredilmeli.
Mekdep direktorlary degişli sapagy berýän mugallymlary bilen gürrüňdeşlik geçirip, sapagyň nähili geçýändigi barada, kynçylyk barmy ýokmy, şony soramaly we maslahat bermeli. Synypdaky 2-4 okuwçalara-da soramaly, mugallymyň sapagy berişi nähili diýip.
Watana, Ene-Ata, Ýara bolan söýgi barada, dostlyk, doganlyk barada edebiýat eserleri okadylmaly. Taryhy ýerlerimize, Ata-Babalarymyzyň Ata-Watan üçin gan döken ýerlerine ekskursiýa geçirilmeli.
Ýaşlar biziň gelejegimiz. Ýaşlar Watanymyzyň gelejegi.
Ynha meniň arzuwymdaky mekdep we onuň çäreleri.
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Elektronika enjamlary çagalara peýda berip bilermi?
Gündelik durmuşymyzda eýeleýän ornuny ýyldyrym çaltlygynda mäkämleşdirip barýan tehnologiýa enjamlary, ylaýtada ýaş çagaly ene-atalary uly alada goýýar. Ýaş çagalaryň tehnologiýanyň gazananlaryny ulanmalaryna Amerikan Pediatorlar Akademiýasy (AAP) tarapyndan 90-njy ýyllarda goýlan çäklendirmesi, häzirki günlerimizde ene-atalaryň soraglaryny günsaýyn artdyrýar. AAP 2 ýaşdan kiçi çagalara telewizory, kompýuteri we akylly telefony hiç görkezmeli däldigi, 2 ýaşdan uly çagalara hem günde 2 sagatdan artyk ulanmaga rugsat bermeli däldigi dogrusynda maslahat berýär.
90-njy ýyllarda mesele diňe telewizorda we ullakan ekranly oýun oýnalýan kompýuterlerde bolan bolsa, indi akylly telefonlar, planşetlar, el kompýuterleri we başga-da birnäçe elektroniki enjamlar adamlara telewizordan has ýakyn boldular. Ene-atalar hem ýaş çagalaryny dogan-garyndaşlary, mama-babalary bilen internet arkaly ekranda ýygy-ýygydan görüşdirmek isleýärler. Çagalarynyň planşetdir, kompýuterlerdäki bilim maksatly meýilnamalardan peýdalanmaklaryny isleýärler.
Bilermenleriň nygtamagyna görä, çagalaryň adamlar bilen gönüden-göni aragatnaşyk saklap, söhbetdeş bolmagy olaryň aňlaryny, pikirlenme ukyplaryny çalt ösdürýär. Şonuň üçin hem, ýaş çagalara ýakynlary bilen habarlaşmaklary üçin elektroniki ekranlar ulanylanda, esasan çaganyň habarlaşýan, söhbetdeş bolýan adamy bilen edýän aragatnaşygyna, oňa bolan garaýşyna aýratyn üns berilse gowy bolar. Ene-atalar şeýle ýagdaýlarda elektroniki ekrany aşa ulanmak barada gaýgy etmege derek, çagalarynyň şol ekranyň aňyrsyndaky ynsan bilen gürrüňdeşliginiň äheňine, hereketlerine has köp üns bermelidir. Elektroniki enjamlar ýaş çagalar üçin nähili maksat bilen ulanylsa hem, maslahat berilýän wagtyndan köp ulandyrylmaly däldigini çaga lukmanlary belleýärler. Her bir ene-atanyň öýde elektroniki enjamlaryň ulanylmagyna pugta çäklendirme girizip, "maşgala wagtyna", ýagny özara gürrüňdeşliklere, pikir alyşmalara, biri-biriňe üns berilmegine we ýakynlaşmalara parh bermelidigi barada nygtalýar. Çünki, häzirki wagta çenli geçirlen barlaglar tehnologiýanyň ýaş çagalara pikirleniş, aragatnaşyk gurma we özlerini alyp baryş taýdan berýän netijeli peýdasynyň bardygyny anyklamady. Tersine, saglyk we adamlar, daşky gurşaw bilen aragatnaşyk saklamak ukyplaryny döretmek meselesinde birnäçe zyýanlaryň we howplaryň üstünden baryldy.
Maya Amanowa
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.