text:
Grek-pars uruşlary
Mowzuk: Grek-pars uruşlary
Meýilnama:
1. Urşuň sebäpleri we başlananlygy.
2. Urşuň gidişi.
3. Kalliý şertnamasy we urşuň netijeleri.
1. Biziň eramyzdan öň VI asryň ahyrlarynda gerek polisleri üçin Ahemeniler tarapynda aýylganç howp abanypdyr. Aheminiler döwleti Dariý I-niň özgerdişlerinden soň, içeri we daşarky ýagdaýyny berkidip, dünýä derejesinde güýçli döwlet öwrülipdir. Ol Kiçi Ariýadaky grek döwletlerini we Egeý deňzindäki adalaryň bir bölegini basyp, Balkan Gresiýasyny basyp almagyň bolsa meýilnamasyny işläp düzmäge girişipdir. Şol wagtlar Ahemeniler döwletiniň ägirt uly harby-ykdysady, maliýe serişdeleri, tälim berlen goşny bolupdyr. Oňa öz arasynda duşmançylyk edýän grek polislerini eýelemek aňsat we özüne çekiji bolup görnüpdir. Grek polisleri köp ilatly we ösen medeniýetli sowda- hünärmentçilik şäherler bolupdyr. Eger olar basylyp alynsa parslaryň gaznasyna we hökümdar toparlaryna köp girdeji berip biljekdi. Üstüne-de Balkan Gresiýasynyň strategik taýdan möhüm ähmiýeti bolup, Ortaýer deňziniň Gündogary patyşanyň eline geçip biljekdi.
Grek-pars uruşlarynyň netijesinde grek şäher-döwletleriniň ykbaly çözülmelidi.
Grek – pars uruşlary biziň eramyzdan öň 500-449-njy ýyllarda bolupdyr. Uruş hereketleri üznüksiz bolmandyr. Bu uruşda, esasan, 5 döwür tapawutlandyrylypdyr:
I. Biziň eramyzdan öň 500-494ý. Milletiň we Kiçi Aziýanyň şäherleriniň pars agalygyna garşy gozgalaňy.
II. iziň eramyzda öň 492-490ý – Balkan Gresiýasynyň ýerlerine parslaryň ilkinji grek aralaşmaklary.
III. Biziň eramyzdan öň 480-479ý – Kserksiň Gresiýa ýörişi – grek – pars uruşlarynyň iň üitileşen döwri.
IV. Biziň eramyzdan oň 478-459ý urşuň häsiýetiniň üýtgemegi, inisiatiwanyň grekleriň ekline geçmegi, parslardan grek şäherleriniň we Egeýdäki adalaryň azat edilmegi, afiny harby kuwwatynyň artmagy,
V. Biziň eramyzdan öň 459-449ý. Afinynyň we onuň bilelişigine girýänligiň Müsüre ýörişi we urşuň tamamlanmagy.
2. Kiçi Aziýadaky grek şäherleri baryp biziň eramyzdan öň VI asyryň 30-40-njy ýyllarynda kiz tarapyndan basylyp alynypdyr. Dariý I-niň döwründe olara gazaply darapdyrlar. Köp şäherlerde häkimýet pars dikmelerine – tiranlara berlipdir. Dariý I finikiýa söwdagärlerine artykmaçlyklar beripdir. Bu bolsa grek bähbitlerine zyýan ýetiripdir. Bu bolsa grek bähbitlerine zyýan ýetiripdir. Gozgalaň ilki beýleki şäherleri hem aýaga galdyrypdyrlar. Aristagar Balkan Gresiýasyndan kömek soranda, sporta boýun gaçyrypdyr. Diňe Afinydan 15, Eretriýadan hem 5 sany söweş gämisi kömege gelipdir. Biziň eramyzdan öň 449 ý-da gozgalaň basylyp ýatyrylýar. Milet şäheri ýumrulýar, ilaty gul edilip satylýar.
Gozgalaň basylyp ýatyrylansoň, Dariý Balkan Gresiýasynyň şäherlerine çozmagy makul gelipdir. Ol uly goşun bilen ýörişe başlaýar. Uruş üçin bahana bolup, kiçi aziýa şäherlerine Afiny bilen Eretriýanyň kömek bermegi hyzmat edipdir.
Ilki patyşanyň giýewi Mardaniý 30 müňli goşun we 600 göni bilen ýörişe çykypdyr we käbir adalary hem kenarýakalary basyp alansoň deňizde heläkçilige uçap 300 gämini ýitirýän. Soň ony serkerdelikden aýryp, Dariý I täze ýöriş taýýarlapdyr. Onda 20 müňli goşun we köp sanly göni bolan. Ýörişe serkerde Datis we patyşanyň ýegeni Artafern baştutanlyk edip, olara öň Afinydan kowlan tiran Gippiýmaslahatçy bolupdyr. Parslar urşa başlamazdan öň inçä, grek şäherleriniň köpüsine ilçi ýollap, olaryň tabynlygyny ýa-da bitaraplygyny gazanypdyrlar. Sporta bilen Afiny bolsa ilçileri öldürip, urşa taýýarlanypdyrlar. Pars goşunlary Eretiýany ýumrup, Attika – Afinynyň 42 km golaýynda ýerleşen Maraton düzlügine düşläpdirler.
Afinynyň garşysyna alnyp baryljak uruş hereketlerini meýilnamasy Gippiniň maslahaty boýunça düzülipdir. Gippiniň tarapdarlary Afinyda hem bolupdyr. Üstesinede afiny goşunlarynda harby hereketler babatda ylalaşyk bolmandyr.
Şeýle ýagdaýlarda talantly serkerde Miltiad öňe saýlanypdyr. Ol parslar bilen öň hem çaknyşyp gerek ekeni we olaryň güýçli hem gowşak taraplaryny bilýän ekeni. Ol biziň eramyzdan öň 490-njy ýylda strategleriň biri bolup, öz kärdeşlerine goşuny Maratona eltip, aýgytly söweş etmelidigini düşündiripdir. Söweş biziň eramyzdan öň 490-njy ýylyň Ruhnama aýynyň 12-de bolupdyr. Greklerde 11 müň adamly goşun balupdyr. Grekleriň goplitleri bilen parslaryň atly goşuny we ýaýçylary çaknyşyp, netijede grekler doly ýeňiş gazanypdyrlar. Şöweşde 6000 pars we 192 goplit wepat bolupdyr. Ýeňşi habar bermek üçin Afinä çapar iberilipdir. Ol Marafondan Afiny agorasyna çenli 42 km 192m aralygy geçip, “Ýeňiş” diýip seslenipdir we aradan çykypdyr. Onuň hormatyna Olimpiýa oýunlarynda marafon ylgawyny geçirip başlapdyrlar.
Söweşiň uly ähmiýeti bolupdyr. Ol grek goşunynyň harby guralyşynyň ýokary derejesini, parslaryň bolsa, Elladany basyp almak üçin ähli ägirt uly serişdelerini ulanmaly boljakdygyny görkezipdir. Daryý I täze çozuş üçin iki esse güýçli taýýarlyk görüp başlapdyr. Ýöne biziň eramyzdan öň 486-njy ýylda ol ölüpdir. Onuň ogly Kserks üç ýyl taýýarlykdan soň, 150-200 müň adamly goşun we 1200 töweregi harby göni bilen ýörişe taýýar bolupdyr.
Gresiýada hem taýýarlyk görlüpdir. Özara dawalar bes edilip, parslaryň tarapdarlaryny hem polislerden kowupdyrlar.
Biziň eramyzdan öň 481-nji ýylda Korinfde 31 polisiň harby bilelişigi döredilipdir. Birleşen goşuna we harby gämilere sparta patyşalaryny baştutan belläpdirler. Afinyly Femistoklyň deňiz maksatnamasy esasynda uruş hereketlerini alyp barmak karar edilýär. Femistoklyň maksatnamasynda deňiz goşunlaryny fetlerden düzmek mümkin bolupdyr. Bu bolsa afiny raýatlarynyň aşak gatlaklarynyň ähmiýetini ýokarlandyrypdyr. Biziň eramyzdan öň V asyryň 80-nji ýyllaryň ahyrlarynda ýokary wezipeleri eýeleýän arkontlary saýlamagy hem demokratiýalaşdyrylýar. Öň olar açyk ses bermek arkaly saýlanan bolsa, biziň eramyzda öň 448-nji ýyldan başlap, 10 welaýatdan 500 dalaşgär saýlanyp, olardanam 9 sanysy bije arkaly saýlanypdyr.
Afinynyň ullakan harby deňiz gämizleri spartalaryň agyr ýaraglanan pyýada goşunynyň üstüni ýetiripdir. Parslar Fermopin geçelgesiniň jülgesini saýlap alypdyr. Bu ýere gereklerden 7200 goplit we 300 spartaly iberilipdir. Şol bir wagtda-da Ewbeýa adasynyň demirgazyk çetinde Arfemisiý burnunyň ýanynda grekleriň 270 triýerli deňiz güýçli ýerleşdirilipdir. Grekler 4 günläp Fermopilde Leonidiň baştutanlygynda üstünlikli hereket edipdirler. Ýöne fessaliýaly bir dönigiň kömegi bilen parslar gizlin geçelge arkaly grekleriň yz tarapyndan gelipdirler. Şondan soň Fermopil geçelgesini goramagyň ähmiýetiniň ýokdugy sebäpli Leonid 300 spartalydan başga ähli greklere bu taýdan gitmegi buýrupdyr. Spartalylara Ferpiý we Fiwy şäherleriniň esgerleri meýletin goşulypdyrlar.
Biziň eramyzdan öň 480-nji ýylda fermopili goraýjylaryň gahrymanlarça wepat bolmagy harby wepalylygyň alamaty hökmünde dünýä taryhynda giripdir. Fermopiliň goralyşy bilen bir wagtda Artemisiý burnunyň ýanynda 3 günläp deňiz söweşi bolupdyr. Taraplaryň hiçisi-de ýeňip bilmändir. Leonid wepat bolan soň gerek deňiz goşunlary Artemisiýden çekilipdirler we beýleki polisleriň gämilerini-de birleşdirip, Afinynyň golaýyna salamin adasynyň ýnyna ýygnanypdyrlar.
Fermopilden geçen soň, ägirt pars goşunlary Orta Gresiýa ýaýrapdyrlar. Afinynyň ilaty Salanin adasyna we Argolidanyň Trezony şäherine göçüpdirler, Parslar Attikany tozduryp, Afinyny hem otlapdyrlar. Şeýle-de bolsa, entek grekleriň bilelikdäki goşuny we harby gämileri esasy harby güýç hökmünde saklanyp galypdyr. Femistokl darajyk Salamin bogazynda aýgytlaýjy söweş etmegi teklip edýär. Ol sparalylary öz tarapyna çekip üçin, mekirlige ýüz urýar we “dönügiň” üsti bilen Kserkse grek goşunlarynyň Salaminden gitmekçi bolýandygy baradaky habary ýetirýär. Kserks muňa ynanyp, salamin bogazyndan çylykýan ýeri eýeleýär we grekli bogaza gabaýar. Netijede, Femistoklyň isleýşi ýaly, söweş gutulgysyz bolupdyr. Söweş biziň eramyzdan öň 480-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 28-de bolup, grekler ägirt uly pars harby deňiz güýçlerini ýok edýärler. Şondan soň harby ýagdaý üýtgeýär. Indi grekler Kiçi Aziýa bilen aragatnaşyk ýollaryny kesip, parslaryň gury ýer goşunlaryny agyr ýagdaýa salyp biljekdi. Şonuň üçinem Kserks goşunyň uly bölegini we galanja gämilerini alyp Aziýa dolanýar. Parslara tarap bolan Beotiýada Mardokiniň baştutanlygynda saýlama goşun galypdyr. Ol Biziň eramyzdan öň 479-njy ýylyň ýazynda Afinynyň ýene-de tozdurypdyr. Mardoniniň goşunlaryny we Mikale burnunyň ýanyndaky ätiýaçlyk goşuny bilen gämilerini ýok etmek üçin grekler spartaly serkerde Fawsaniniň baştutanlygynda biziň eramyzdan öň 479-njy ýylda Plateýanyň ýanynda aýgytly söweş edýärler. Plateýa söweşi gadymy zamanyň iň uly guryýer söweşleriniň biri bolupdyr. Mardaniniň 70 müňli goşuny bar eken. Grekleriňki hem şondan az bolmandyr. Pawsaniniň harby mekirligi, başarjaňlygy we guramaçylygy grekleriň bileleşen goşunlaryna uly ýeňiş getiripdir. Mardoniý söweşde öldürilipdir. Plateýa söweşiniň bolan güni Spart patyşasy Leotihidiň we afiny strategi Ksantippiň baştutanlygynda grek eskadrasy Mikale burnunyň ýanynda deňizden we gury ýerden utgaşdyrylýan hüjüm netijesinde parslaryň ätiýaşlyk güýçlerini-de ýok edipdirler.
Şondan soň Kserks Elladany boýun egdirmek pikirinden dänipdir. Grekler bolsa Kiçi Aziýadaky we boguzlardaky grek şäherlerini parslardan azat etmäge ymtylypdyrlar.
Biziň eramyzdan öň 480-479-njy ýyllaryň ýeňişlerinden soň, parslaryň howpunyň ýok edilmegi bilen grek bileleşmesiniň içinde agzalalyklar başlanypdyr. Geljekki uzak ýörişlerde esasy orun harby deňiz güýçlerine degişli bolupdyr. Sparta-da bolsa ol ýokdy. Şonuň üçinem Sparta şeýle ýörişleri goldamak islemändir. Afiny bolsa işjeň basybalyjylykly daşary syýasatyň tarapdary bolupdyr.
Sparta bilen Afiny Kiçi Akiýandaky we adalardaky azat edilen şäherleriň soňky ykbalynyň nähili bolmalydygy baradaky meselede hem ylalaşmandyrlar. Sporta olara berk temmi bermegi, ilatyny göçürmegi teklip edipdir. Ýöne Afiny olary umumy grek bileleşigine deňhukukly agzalar edip almagy teklip edipdir.
Sparta özünde umumy gerek bileleşiginden çykypdyr. Tersine, Afiny bolsa onuň merkezine öwrülipdir. Parslary Egeýden çykarmak bilen gyzyklanýan şäherler Afinynyň baştutanlygynda öz wekillerini Delos adasyna iberipdirler we täze bileleşik döredipdirler. Oňa Delos harby bileleşigi (simmahiýasy) diýilýär.
Delos bilelişiginiň esasy meseleleri ähli şäherleriniň wekilleriniň gatnaşan maslahatynda çözülipdir. Ýöne Afinynyň täsiri güýçli bolupdyr. Tiz wagtdan bileleşigiň beýleki agzalary Afina ähli işleri, gazanany we harby güýçleri ynanypdyrlar. Beýleki agzalan bileleşige gämi, goplitleriň goşuny bermäge grek, pul bermegi makul bilipdir. Afinynyň elinde 200 triýerdäki 40 müň urşujyny we kürekçini, 10 müň gopliti we 1000 atlyny saklar ýaly 460 talant pul jemlenipdir. Şonuň üçinem Delos simmahiýasyny I Afiny deňiz bileleşigi diýip atlandyrýarlar.
Afinynyň harby kuwwaty gitdigiçe artypdyr. Femistoklyň baştutanlygynda Afinynyň töweregine çylşyrymly galalaryň ulgamy gurulypdyr. Pireý portunyň daşynda hem gala gurlup, Afiny-Pireý aralygyny birleşdirýän 5km uzynlykda hem diwar salnypdyr. Femistoklyň abraýynyň artmaga Areopaga we demokratlaryň hem bir bölegine ýaramandyr. Ony biziň eramyzdan öň 471-nji ýylda ostrakizime sezewar edipdirler. Ol kserksiň ýanyna gitmeli bolupdyr. Maraton söweşiň ýeňijisi Miltiadyň ogly Kimonyň syýasy täsiri artypdyr. Onuň baştutanlygynda Eger deňzi parslardan arassalanýar. Onuň baştutanlygynda Egeý deňzi parslardan arassalanýar. Ol Ewrimedont derýasynyň deňze guýýan ýerinde parslaryň 150 gämisini ýok edip, 200-sini bolsa olja alypdyr. Şol ýerdäki kenarda bolsa parslaryň uly gury ýer goşunlary bar eken. Kimiň kenara goplitleri düşürip, gandökjüşikli söweşden soň, pars goşunyny ýok edýär. Soňra ol gämilerini deňze çykaryp, 80 gämili kömege gelýän finikiýa eskadrasyny derbi-dagan edipdir.
Biziň eramyzdan öň 469-468-nji ýyllar töwereginde bolan Kimanyň üç ýeňşi köp olja getiripdir, Afinynyň kuwwatyny ýokarlandyrypdyr.
Biziň eramyzdan öň V asyryň 60-njy ýyllarynda Afiny bilen Spartanyň arasyndaky garşylyk ýitileşipdir. Biziň eramyzdan öň 464-nji ýylda Spartada güýçli ýer yranmasy bolupdyr. Ilatlar mundan peýdalanyp, spartalylaryň mülklerine çozupdyrlar. Sparta Afinydan kömek sorapdyr. Täsirli areopag Kiman Halk ýygnagyny Sparta güýçli goşun ibermäge yrypdyr. Ýöne spartalylar gozgalaňy basyp ýatyrmaga ýetişiopdirler we kömege gelýän afiny goşunyny yzyna gaýtarypdyrlar. Afinylylar muny masgaraçylyk hasaplap, Kimony ostrakizme sezewar edipdirler. Ýagdaýdan peýdalanyp, demokrat Efialt areopaga zarba urmak isläpdir. Ilki areopagyň birnäçe agzasy para almakda aýyplanyp jogapkärçilige çekilipdir. Biziň eramyzdan öň 462-nji ýylda Halk ýygnagy areoplagyň elinden esasy syýasy hukuklaryny alýan kanun çykarypdyr. Şondan soň areopag ýönekeý kazyýet edarasyny öwrülipdir. Afinyda döwlet durmuşynyň demokratiýalaşdyrylmagy we afiny daşary syýasatynyň işjeňlenmegi onuň sparta bilen çaknyşmagyna getiripdir. Biziň eramyzdan öň 457-nji ýylda Spartalylar Tanagranyň ýnynda afiny goşunlaryna zarba urupdyrlar. Ýöne şol ýylda afinylylar Spartanyň tarapdary beotiýalylary derbi dagan edipdirler we Orta Gresiýada öz agalygyny dikeldipdir. Soň olar Eginany, Trezenany eýeläpdir. Afiny floty Ploponnesiň töwereginde päsgelçiliksiz ýüzüpdir, we onuň günorta hem günbatar taraplaryndaky gowşak ýerlerine ýöriş edipdirler. Oňa I ýada Kiçi Pelopannes urşy hem diýilýär.
Parslaryň Ewrimedontda ýeňilmegi bilen Kiçi Aziýanyň günortasyndaky şäherler we Kipr Afinä geçýär. Parslaryň içerki ýagdaýy hem bulaşypdyr. Kserks we onuň uly ogly öldürilipdir. Tagta onuň kiçi ogly Artakserks çykýar. Ýagdaýdan peýdalanyp, Müsude Inarryň baştutanlygynda gozgalaň başlanýar. Olara afinylylar hem kömek edýärler. Biziň eramyzdan öň 459-njy ýylda 200 gämiden we 20 müňli goşundan ybarat kömek iberilýär. Olar bilelikde Metfisi eýeläpdirler. Ýöne soň olar ýeňlipdirler.
Afinylylar bileleşigiň agzalarynyň närazylygyndan we gozgalaňyndan howatyrlanyp, Delosdaky Apollanyň ybadathanasynda saklanýan hazynasyny Afiny ybadat hanasyna geçiripdirler. Biziň eramyzdan öň 454-nji ýylda bolan bu wakadan soň, Afiny deňiz bileleşiginiň agzalary öň deňhukukly bolandygyndan indi garaşly ýagdaýa düşüpdirler. Şonuň üçinem b.e. öň 454-nji ýylda Delos simmahiýasy Afiny arhesine agalygyna öwrülýär.
Biziň eramyzdan öň 450-449-njy ýyllarda harby hereketler sürgünlikden gaýdyp gelen Kimonyň baştutanlygynda Kiprde alnyp barlypdyr. Kimon güýçli pars deňiz goşunlaryny derbi-dagan edýär. Kipriň bir şäheri gabalan wagty Kiman wepat bolupdyr. Soňra Afiny gämileriň yzyna çagyrypdyrlar. Bu bolsa Afinynyň ortaýer deňziniň gündogarynda dawasynyň ýokdugyny aňladypdyr.
3. Biziň eramyzdan öň 449-njy ýyl uzaga çeken grek-parsuruşlarynyň soňra ýyly bolupdyr. Afiny aristokraty Kalliý ýaraşyk balaşmak üçin Kipre iberilipdir. Şonuň üçinem oňa Kalliý sermamasy diýen at dakylýar. Şu şertnama boýunça grek pars uruşlary ýüridiki taýdan bes edilipdir. Grek dünýäsiniň we pars döwletiniň täze täsir ediş ýerleri anyklanýar. Kalliý şertnamasynyň şertleri grekleriň ýeňşini berkidipdirler. Pars patyşasy kiçi Aziýadaky grek şäherleriniň garaşsyzlygyny ykrar edipdir. Ol greklere garşy hereket etmezlige, Egeý deňzine we bogazlara harby gämilerini girizmezlige borçlanypdyr. Grekler bolsa Ortaýer deňziniň Gündogarynda we Müsüriň işlerine gatnaşmazyga borçlanypdyr.
Kalliý şertnamasyndan soň, Afiny bilen Spartanyň arasynda harby ümsümlik emele gelipdir. Biziň eramyzdan öň 446-njy ýylda Kiçi Peloponnes urşy 30 ýyllyk ýaraşyk şertnamsy bilen tamamlanypdyr.
Grek-pars uruşlary grekleriň doly ýeňmegi bilen tamamlanypdyr. Sebäbi grekler harby gatnaşyklaryň aýgytlaýjy döwründe bitewileşmegi başarypdyrlar. Erasanam, Spartanyň, Karinfiň we Afinynyň güýçleriniň birleşmeginiň ähmiýeti uly bolupdyr. Grek goşunlary san taýdan az hem bolsalar, hili, guramaçyly taýdan ýokary derejede bolupdyr. Grekler öz watanyny gorandyklary üçin ýeňipdirler. Greklerde Miltiad, Powsaniý, femistokl, Kimon ýaly ajaýyp serkerdeler ýüze çykyp, olar antik harby sungaty baýlaşdyrypdyrlar we ösdüripdirler.
Gerkleriň güýçli duşmany ýeňmegi gadymy gerk siwilizasiýasynyň ýokary derejede gülläp ösmegine ýardam edipdir.
Mowzuk: B.e.öň V-IV asyrlards Gresiýanyň ykdysady-durmuş gatnaşyklary.
1. B.e.öň V-IV asyrlarda Gresiýanyň ykdysadyýeti.
2. Söwda
3. Gurluşyk.
1. Grek-pars urşundan soň, Fgresiýanyň ykdysady zolaklary Egeý deňziniň adalaryny, Gara deňziň kenarlaryny, Günorta Italiýany we Sisisliýany öz içine alypdyr. Uruşda grekler köp olja we gul alypdyrlar. Plateýanyň ýanyndaky öweşden soň, Gerodat şeýle ýazypdyr: “altyn we kümüş bilen bezelen çadyrlar, ýatylýan şekiller, çakyr garyşdyrmak üçin altyn gaplar, käseler we beýleki gaplary tapdylar. Arabalardan altyn we kümüş gazanly haltalary gözläp tapdylar. Öldürilen duşmanlardan altyn gylyçlaryny we beýleki zatlaryny aldylar. Wagşylar çalgyrt eşiklerini hiç kim üns bermedi. Altyn seýle bir köp alnypdy, hat-da ony edil mis ýaly satýardylar.”
Alnan oljalaryň we gullaryň bir bölegi täşze hünärmençilik ussahanalaryny gurmaga, gul eýeçilik mülklerine, gurluyşyk işlerine gönükdirilipdir.
Uruş üçin gerekli bolan zatlary öndürmek zerurlygy hem hojalygyň sösmegine goşmaça itergi beripdir.
Grek ykdysadyýetinde hojalygyň iki görnüşi tapawutlanypdyr: 1. Agrar polisler bolup, olarda oba hojalygy agdaklyk edipdir we hünärmençilik, söwda gowşak ösüpdir. (Spart, Fessaliýa, Arkadiýa, Beotiýa). 2. Polisleriň beýleki görnuşnde söwdanyň hünärmençiligiň ähmiýeti has ýokary bolupdyr. (Afiny, Korinf, Megary, Milet, Rodos, Sirakuzy). Olar deňiz kenarlarynda ýerleşip, olarda uly bolmadyk horalar - oba hojalyk ýerleri hem bolupdyr. Bu şäherler b.e. öň V-IV asyrlarda Gresiýanyň öňdebaryjy hojalyk merkezi bolupdyrlar. Onuň aýdyň mysalla rynyň biri Afiny polis bolup, onuň hojalyk düzumini öwrenmek arkaly, Gresiýanyň nusgawy döwürdäki ykdysady aýratynlyklaryny göz öňünde getrimek bolar. söwda-hünärmençilik polislerde oba – hojalygy hem ösüpdir we ol ähli ykdysady ulganyň esasy bolupdyr. Horalarda gallaçyllyk, üzümçilik, ýag öndürmeklik, bag-bakjaçylyk, maldarçylyk ýaly pudaklar bolupdyr. Hasylly ýerler az bolandygy üçin, gallaçylyk pes derejede bolan. Ekerançylygyň iki meýdanly ulgamy giň ýaýrapdyr. Arpa köp ekilipdir, sebäbi onuň hasyly bugdaýyňkydan ýokary bolupdyr.
Umuman alnanda, nusgawy d öwürde söwda-hünärmençilik şäher-döwletlerde öz gallasy ýetmezçilik edipdir. Ýöne üzümçilik, zeýtun ösdürip ýetişdirmeklik we beýleki bag-bakja ekinleri gowy bitipdir. Olar üçin ýeterlik giň şöhlesi, ýagyn, baýýrly, daşy toprak bähbitli bolupdyr.
Grek ýagy we çakyry Orta ýer deňzinde meşhur bolupdyr we köp girdeji getiripdir.
Grek oba hojalyk önümçiliginde maldarçylygyň orny uly bolamly dyr. Et we süýt grekleriň esasy iýmiti bolmandyr, atlar işçi güýji hökmünde ulanylmandyr. Atly goşun bolsa kömekçi goşun hökmünde bolupdyr. Şonuň uçin atlar köpo öndürilmändirler. Köpler dowardarçylyk ösdürilipdir. Goýnuň ýün egin-eşik üçin esasy çig mal bolupdyr. Işçi maly hökmünde öküzler, eşekler , köpeldipdirler.
b.e.öň V-IV asyrlarda Gresiýanyň oba hojalygynda esasy öndürijiler 3-5 ga ýeri, 1-2 guly bolan öz polisiniň raýaty hasaplaýan daýhanlar we 15-25 gul tarapyndan işlenilip bejerilýän 15-20 ga ýeri bolan mülkler bolupdyr.
Mülkdarlaryň hojalygyny dolandyryşyna Plutorhyň maglumatlary esasynda gelip ýeten Perikliň hojalygyny dolandyryşy mysal bolup biler. Pertikl ähli hasylyny satdyrýan ekeni we soň gerekli zatlaryny satyn alýan ekeni. Ol şeýle dolandyryşy iň ýönekeý we tygşytly hasap edinipdir. Onuň öýünde beýleki baý öýlerindäki ýaly bolçulyk bolmandyr. Vähli girdejiler we çykdajylar berk hasaba alnypdyr. Perikleň bu hojalygy dolandyryş ulgamyny onuň Ýewangel atly guly alyp barypdyr. Şeýle mülkler b.e.öň V asyrda kän bolupdyr. Ýöne b.e.öň IV asyrda olaryň sany artypdyr. B.e.öň IV asyryň başynda grek ýazyjysy Ksenofont “Ykdysadyýet” diýen işini ýazypdyr. Onda bar bolan tejribeler umumylaşdyrylyp, oýlanyşykly düzülip, bazaar bilen baglanyşykly, girdeji gul eýeçilikli mülküň gurluşy beýan edilýär. Gresiýanyň söwda – hünärmençilik polislerinde hünärmençiligiň ösmegine ybadathanalary, jemgyýetçilik jaýlaryny, teatrlary, gimnaziýalary, suw geçirijilerini, gämileri gurmak aýakgap, egin-eşik, ýaraglaryň we harby enjamlaryň dürli görnüşlerini taýýarlamak zerurlygy ýardam eipdir. Hünärmençilik ussahanalarynyň işlemegi üçin daş, toýun, ýüň, deri ýeterlik bolupdyr. Ýöne demir, reňkli metallar, daşyň gymmatbaha görnüäşleri (mermer, granit) gurluşyk we gämi gurluşlary üçin agaç ýetmezçilik edipdir. Ýetmeýän çig maly teňňe we zat alyş-çalyşy arkaly geçiripdirler. Polisleriň deňiz kenarýaka larynda yerleşmegi çig mal geçirmek üçin amatly bolupdyr. Gresiýanyň d ürli yerlerinde demriň, misiň, altynyň we kümüşiň ýataklaryna duş gelipdirler. Balkan Gresiýanyň Gündogar böleginde mermer we hek daşlary köp bolupdyr. Zokonikada demir magdany, Günorta Afrikada demir we kümüş,Ewbeýada demir we mis, Egeý deňiziniň demirgazyk kenarynda ýerleşen Pangeýada bolsa, d emir, mis, galaýy, altyn, küüş gazylyp alnypdyr. Gämi gurluşyk agaçlay Makedoniýanyň daglarynda, Sinop we Amis töwereklerinde, Kilkiýada ösüpdir.
Magdanlary şahtalardan oparyp, ýokaryk çykarypdyrlar. Bu iň surnukdyryjy, agyr iş bolupdyr. Ol ýerde esasan, gullary işledipdirler. Metal almaklyk çylşyrymly bolupdyr. Arassa demir almak üçin 15300 C ýylylyk gerek bolupdyr. Şeýle gyzgynlygy berip bilýän daş kömri gadymy grekler bilmändirler. Şonuň üçinem alnan metal arassa bolmandyr. Onda köp garyndy bolupdyr. Soňra metallary demir ussahanalarynda goşmaça işläp bejeripdirler. Metaly birnäçe gezek gyzdyryp, ussa ony agur çekiç bilen ýitipdir, önümi sowuk suwda taplapdyr we şeýdip gowy hil gazanypdyrlar. Demir ussahanalarynyň jemgyýetde abraýy uly bolupdyr. Demir ussaçylygynyň howandary Gefest bolsa, 12 sany olimpiýa hudaýlarynyň düzümine giripdir.
Demir giň ýaýranda bolsa, ol bürünji gyzyp-çykaryp bilmändir. Grekler ýokary hilli bürünç alypdyrar we ondan gorag esbaplaryny, gap-gaçlary, aýnalary, heýkelleri ýasapdyrlar.
Grek hünärmentçiliginiň möhüm pudaklarynyň birem keramika önümçiligi bolupdyr. Küýzegärleriň, ýag, däne daşamaka we saklamak üçin amforalary, pifoslary gündelik we baýramçylyklaryndsa ulanylýan aşhana gap-gaçlaryny, suw geçiriji we kanalizasiýa turbalaryny, gurluşyk üçin ulanylýan plitalary, bezegleri we ş.m öndüripdirler.
Gaplaryň görnüşleri we bezegi dürli hili bolupdyr. B.e.öň V-IV adyrlarda gara we gyzyl şekilli gaplary ýasamak gülläp ösüpdir. Aplaryň daş ýüzünde hakyky sungat eserleri döredilipdir.
B.e.öň V-IV asyrlar gurluşygynyň ýokary derejede ösen döwri bolupdyr. Gala diwar lary, jemgyýetçilik we hususy jaýlar, ybadathanalar we teatrlar gurlupdyr. Daşyň dürli görnüşlerini işläp bejermeklik özleşdirilipdir. Gurluşykda işläp bejermesi kyn, ýöne owadan mermer daşy köp ulanypdyrlar. B.e. öň IV a syrda heýkelleriň hem köpüsi mermerden ýasalypdyr.
Gämi gurluşygy üçin hünärmençilik dürli görnüşler gerek bolupdyr. Iň gowy enjamlaşdyrylan harby we söwda gämileri gurulypdyr. Afinyda 400-e çenli, korinfde 200-e çenli Kerkiranyň ownuk şähereiniň 150-ä çenli harby gämileri bolupdyr. Dokmaçylyk ussahanalarynda egin-eşik taýyarlanypdyr. Her bir öý hojalykçy aýal oz gyzlary ýa-da hyzmatkär a ýallary bilen giň ýaýran dik stanoklarda işläpdirler. B.e.öň IV asyrda şäher ilatynyň artmagy, gullar üçin ussahanalarynyň döremegine eltipdir.
Ussahanalara ergasteriýalar ululugy oýunça dürli hili bolupdyrlar. 2-3 guly ýa-da öýüňdäkileri bilen özi işleýän bolsa, esasan gözegçilik edýän orta ululykdaky ussahanalar, ussahana eýesiniň baştutanlygyndaky 30-40 gul işleýän iri ussahanalar tapawutlanypdyrlar. 100-120 gul işleýän, ýöne seýrek duş gelýän ussahanalar hem bolupdyr.
Uly şäherlerde ýöriteleşen ussahanalar köp bolupdyr. Käbir ussahanalarda işleýänleriň arasynda zähmet bölünişigi bolup, önümiň hiliniň gowy bolmagyna ardam edipdir.
2. Gadymy Gresiýanyň tebigy şertleri gury ýerde zat daşamak üçin amatsyz
bolupdyr. Ýöne Balkan Gresiýasynyň kenarýakalary we adalary köp bolmagy deňiz söwdasynyň gülläp ösmegi üçin amatly şertlerd öredilipdir. Söwda gämileriniň ýük göterijiligi 100-150 tonna çenli artypdyr. Her bir kenarýaka şäherde deňiz duralgasy abadanlaşdyrylypdyr. We gämileriň goýmak, bejermek ýükleri ýerleşdirmek üçin amatly şertler döredilipdir.
Hatyr önümçiliginiň ösmegi hasaplaşyk işleriniň kämilleşdirmegini talap edipdir. Iň amatly hasaplaşyk serişdesi teňne bolupdyr. Ilkinji teňňeler Gresi ýada b.e. öň VII asyrda peýda bolup, nsgawy döwürde pul dolanyşygyny aýratyn giň gerim alypdyr. Her şäher öz puluny zikgeldipdirler.* Esasanam, Afiny bilen Korinfiň teňňeleri öne saýlanypdyr. Korinfiň agramy 8,7 agram bolan kümüş ştatetleri Günbatar Gresiýanyň, Gürta Italiýanyň we Sisiliýanyň walýutasy bolupdyr. Afinynyň 17,5 gramlyk tetradrahmalary we 4,4 gramlyk drahmalary Egeý deňiziniň şäherlerinde gowy kabul edilipdir. Her şäherde pul çalyşýan, s aklap berýän we karz berýän serraplar bolupdyr. Söwdagärler öz birleşmelerini döredipdirler (fiaslar) olaryň wezipesi özara ätiýaçlandyrmak , karz bermek maglumatlar alyşmak bolupdyr. Gämilerde getirilen önümleri ownuk söwdägerler satyn alyp bazarlarda satypdyrlar. Daýhanlar we hünärmentler hem önümlerini bazaar eltipdirler. Bazarda mähelle köp bolup, olaryň şow hunyt obadan gelen daýhanlaryň gulagyna ýakmandyr. Aristofan komediýalarynyň birinde bu barada belkläp geçipdirler.
3. B.e. öň V-VI asyrlarda grek polislerinden önümçilikde gulla ryň ähmiýtei artypdyr. Afinyda ilatyň üçden biri gullar bolupdyr. Olaryň zähmeti bilen magdan çykarylýan ýerler işledilipdir, gurluşyk alnyp barylypdyr. Öý hojalygynda gullar däne üwemekde, iýmit taýyarlamakda, aýakgap bejermekde we şahsy hyzmatlarda ualnylypdyr. Wezipeli adamlar kätipler , kurýerler, jellatlar, polisiýa işgärleri hmöküminde ulanypdyrlar. Gulla ryň esasy bölegi grek däl ilat bolupdyr. Olaryň arasynda fvrakiýalylar, skifler, kariýler, paflaganiýalylar, lidiýalylar, sisiliýalylar we ş.m bolupdyr.
Gullaryň sany harby ýesirleriň we basylyp alnan ýeriň ilatynyň , beýleki halklardan satyn almagyň, gullardan dogan çagalaryň, garakçylygyň hasabyna artypdyr. Gul satylýan bazarlar her şäherde diýen ýaly bolupdyr. Guluň zähmetini ony edinmek üçin çykdajyny we oňa günde edilýän çykda jyny ödäp, peýda galar ýaly gurapdyrlar. Guluň öndürijiligini ýokarlandyrmak üçin, Afi nyda käbir başarjaň gullara hojaýynyň biraz serişde ýaşar ýaly ýer (jaý) berip, ony öz hojalygyndan aýrypdyrlar gul kiçijik ussahana açyyp, belli bir derejede özbaşdak işläpdir. Ol hojaýyna tölemelisinden galanyny öz maşgalasyna sarp edip bilipdir. Ýöne şeýle gullanryň sany az bolupdyr.
Hünärmençilik bilen meşgullanýan bir gul ortaça bher gün 2 obal peýda getiripdir. Bu pula 3-4 adamly maşgalany ekläşp bolýan ekeni.
Gullar doly hojaýynyň e ýeçiliginde bolupdyrlar. Olar gulla ry açlykdan öldürip ýa-da dürli jezalaryny berip bilipdirler. Ýöne hojaýynlar gullaryň zähmeti girdejo berer ýaly olary iýdirmeli we geýdirmeli bolupdyrlar.
Käbir polislerde, meselem Afinyda, gullary sebäpsiz öslürmek gadagan edilipdir. Gul eýesi gullar barada edil öz mallary gurallary barada alada eýesi ýaly alada edilipdir.
Sparta, Beotiýa, Fessaliýa, Arka diýa ýalt welaýatlarda garaşly adamlaryň ýagdaýy gullaryňkydan tapawutlanypdyr. Spartada olara ilat lar, Fessaliýada penestler, Kritde woýkeýalar ýa-da klarotlar, Gerakleýada marianidinler diýipdirler. Bularyň jemgyýetçilik ýagdaýyny tapawudy olar aýry adamlaryň hususy eýeçiligi hasaplanmandyrlar, ola ryň öz hohjalygy, maşgalasy bolup, ýerlerini özleri işläp bejeripdirler. Ýöne bular iki esse garaşly yagdaýda bolupdyrlar. Olar ýeriň hojaýynyna we döwlete garaşly bolup, ömrüniň belli bir mukdaryny hojaýynyna töläpdirler. Plutarhyň maglumat laryna görä, spartly üçin 70 mukdaryna, spartaly aýal üçin 12 medimna arpa, belli bir mukdarda çakyr, ýag, injir, peýnir we beýleki önümler töläpdir. Spartaly ilaty jezalandyryp bilmändir, ýöne döwletiň özi ilatlara garşy kriptiýalary geçiripdir. Şonuň üçinem ilatlary ýere berkidilen we hojaýynyň agalygyndaky döwlet gullary hasaplamak bolar.
Mowzuk: Afiny demokratiýasynyň gülläp ösmegi.
Meýilnama
1. Afinynyň deňiz kuwwaty.
2. Efialtyn özgerdişleri. Perikl.
3. Afiny demokratiýasynyň syýasy gurluşy.
4. Afiny deňiz bilelişiginiň biziň eramyzdan öň V asyryň 30-40-njy ýyllaryndaky daşary syýasaty.
1. Grek – pars uruşlary döwründe Afinynyň baştutanlygynda grek şäherleriniň harby-syýasy bileleşigi emele gelip başlaýar. Urşuň ahyrlarynda ol has güýçli syýasy birleşmä öwrülýär. I Afiny deňiz bileleşiginiň 2 döwri tapawutlanýar:
1. Delos simmahiýasy (b.e.öň 478-454ý).
2. Bileleşikde Afinynyň syýasy agalyk eden döwri. B. e.öň V asryň 30-njy ýyllaryna çenli Afiny deňiz bileleşiginiň agzalarynyň sany 300 polise ýetirpdir. Olaryň köpüsi demokratik gurluşly bolupdyr. Bileleşigiň agzalary her ýyl Afina agzalyk tölegini-forosy töläpdirler. Foros polisleriň mümkinçilidine görä bolupdyr. Gazna her ýyl 460-600 talant ýa0da 12-15,6t kümüş getirilipdir. Afiny gaznany öz floty we goplitleri üçinem, şäherdäki gurluşyklar we ş.m üçikem ulanypdyr. Uruş hereketleri wagtynda, b,e,öň 427-nji ýylda, goşmaça serişdeler gerek bolan wagty, Afiny hiç kime sala salmazdan forosy 2 esse köpeldipdir.
Afiny bileleşigi girýän polislerde ykdysady birligi döretmäge çalşypdyr. Ykdysady aragatnaşyklary pul ulgamy afiny standardynyň esasynda birmeňzeş edilýär. Harytlar Pireý portunyň üsti bilen beýleki polislere iberilipdir. Oňa Egeý adalarynyň ählisinden barytlar getirilipdir. Pireý möhüm söwda ýollarynyň çatrygyna öwrülipdir. Pireýe we Afinä Gresiýanyň ähli ýerinden söwda, hojalyk, syýasy we kazyýet işleri bilen köp myhmanlar gelipdirler.
Bileleşige girýän beýleki pelislerde Afiny demokratik düzgünleri girizmek syýasatyny hem alyp barypdyr. Olarda söwda-hünärmentçilik toparlarynyň we raýatlarynyň orta gatlaklarynyň ykdysady taýdan ösmegi üçin şertler döredilipdir. Olar öz polosiniň syýasy durmuşynda hem esasy orun tutupdyrlar. Halk ýygnagynyň hem ähmiýeti artypdyr.
Afiny deňiz bileleşiginiň berkligi we Afinynyň içerki meselesini çözmek üçin beýleki polislere kle ruhlary göçürmek syýasaty alnyp barlypdyr. Ilatyň aşaky toparlaryndan we bileleşigiň beýleki şäherlerine göçürilen afiny raýatlaryna kleruhlar diýipdirler. Olary hasylly ýerlere göçüripdirler. Bularyň hukuklary ýerli ilatyňkydan ýokary bolupdyr. Olar barada polislerinde afiny häkimiýetiniň daýanjyna öwrülipdirler. Kleruhlaryň 10 müň töweregi Ewbeýa, Samosa, Naksosa, Androsa, Lesbosa, Lemnosa, Imbrosa, Frakiýanyň Hersonesine we beýlekilere göçürilipdir. Olar Afinyda az ýerli garyp bolanlygyndan soň barly ýer eýelerine öwredilipdir.
Afinynyň deňiz kuwwatyny gitdigiçe artypdyr. Ony paýtagyt şäher hökmünde görüp ugrapdyrlar. Afiny deňiz bileleşigine girýän polisleriň köpüsi onuň dowam etmegini goldapdyrlar. Sebäbi onuň agzasy bolmak, olaryň ykdysady ösüşine, demokratik düzgünleriň ornaşmagyna we medeni ösüşine ýardam edipdir. Ýöne Afiny bileleşiginden çykmak isläp, gozgalaň turuzýan polisler hem bolupdyr. Olaryň gozgalaňlaryny Afiny goşunlary dessine basyp ýatyrypdyrlar.
2. biziň eramyzdan öň 462-nji ýyl demokratlaryň serdary Efialtyň özgerdişi geçirilipdir. Ol areopagy syýasy gurama hökmünde ýok etmegi maksat edinipdir. Ýöne bu guramanyň abraýy ýokary bolany üçin, ol gös-göni hereket edip bilmändir. Ol ilki areopagyň käbir agzalaryna garşy olaryň kazyçylyk işlerinde para alandyklary barada subutnamalar ýygnapdyr. Soňra bolsa olary paş edipdir. Subutnamalar ýygnapdyr. Soňra bolsa olary paş edipdir. Şondan soň areopag gözegçilik ediji syýasy häkimýetden mahrum bolupdyr, diňe bilkastlaýyn adam öldürmeleriň we dinden çykmalaryň işlerini seljermek hukugy galypdyr. Galan işler geliýeýa geçirilipdir. Bu özgerdişi üçin Efialt janyny bermeli bolupdyr.
Perikl, Ksantippiň ogly Perikl Afinynyň kuwwatyny berkitmekde möhüm orun eýeläpdir. onuň asly barly maşgaladan bolup b,e,öň V asyryň 60-njy ýyllaryndan başlap, afiny demokratiýasynyň baştutanlarynyň biri bolupdyr. Onuň ajaýyp bilimi bolupdyr. Perikl meşhur orator, talantly döwlet işgäri we serkerde bolupdyr. Ol öz topary bilen içerki dolandyryşykda özgerdişler geçiripdir we Afinyda demokratik ulgamy dabalandyrypdyr. Efialt bilen birlikde Perikl aristokratik Areopagyň ýykylmagyna we Halk ýygnagynyň wezipeleriniň giňeldilmegine ýardam edipdir. Perikl wezipeleri ýerine ýetirýän adamlara hak tölemegi girizipdir. delos simmakiýasynyň Afiny arhesine öwrülmeginiň meýilnamalaryny hem Perike we onuň tarapdarlary işläp düzüpdirler. Oňa afinylylar berk ynam bildiripdirler we b,e,öň 444-nji ýyldan 429-njy ýyla çenli ýagny Perike tä aradan çykýanç, ony her ýyl birinji strateg wezipesine saýlapdyrlar. Perikliň döwlet sowetlylygyny we parasatlylygyny grek dünýäsiniň meşhur adamlary hem ykrar edipdirler. Onuň ýakyn dostlary pelsepeçi Anaksagor, alym Daman, heýkeltaraş Fidiý taryhçy Geredot dagylar bolupdyrlar. Perikl Afina Gresiýanyň iň gowy medeniýet işgärlerini çekipdir. Ol şeýle diýipdir: “Biz gysga wagtda döredýäris, ýöne gysga wagt üçin däl”.
2. Afiny demokratiýasynyň syýasy organlarynyň ulgamynyň emele gelmegi
Solonyň özgerdişlerinden başlap, uzyn taryhy ösüş ýoluny geçipdir. Afiny demokratiýasynyň altyn asyry b.e.öň V asyryň ortasyndan IV asyryň ortasyna çenli aralykda bir asyrlap dowam edipdir. Perikl şeýle diýipdir: “Biziň döwlet gurluşymyz keseki guramalara öýkenmeýär. Biziň özümiz beýlekilere nusga bolup hyzmat edýäris. biziň gurluşymyz demokratik hasaplanýar, sebäbi ol azlyga däl-de, raýatlaryň köplügine daýanýar”. Ata-enesiniň ikisiniň-de raýatlyk hukugy bolan Attikanyň ýaşaýjysy Afinynyň raýaty bolup bilipdir. Olar 18 ýaşa ýetende demleriň sanawyna adyny ýazypdyrlar. 18 ýaşlylar bütin Attikadan Pireýe ýygnanypdyrlar. Olary iki ýyl harby tälim we terbiýe alansoň, doly hukukly beýleki raýatlaryň hataryna goşupdyrlar.
Afinyda esasy häkimiýet organy Halk ýygnagy-eltklesiýa bolupdyr. Oňa ähli raýatlar ýygnanypdyrlar. Aýallar syýasy we jemgyýetçilik işlerine gatnaşmandyrlar. Halk ýygnagynda döwlet kanunlary kabul edilipdir, uruş we ýaraşyk, daşary döwletler bilen gepleşikler we şertnamalar ýaly meseleler çözülipdir. Onda wezipeli adamlar saýlapdyrlar, bir ýyl dolandyrşdan soňky hasabatlar diňlenipdir. Şäheriň azyk üpjünçiligi döwlet emläklerini, ýerleri we magdan känlerini kärendeçisine bermek, has iri wesýetnamasyny tassyklamak ýaly meselelere seredilipdir. Ýaşlaryň terbiýesine gözegçilik edilipdir. Ostrakizm geçirilipdir.
Halk ýygnagynyň işi her 36 günde 4 ýygnak geçirmek arkaly amala aşyrylypdyr. Her ýygnakda meseleleriň belli bir görnüşlerine seredilipdir. Islendik raýat islendik mesele barada çykyş edip bilipdir, kanunlara teklipler girizip bilipdir.
Her bir afiny magistraty halk ýygnagynyň öňünde hasabat bermeli gününe görki bilen garaşypdyr. Hat-da Perikl hem raýatlaryň öňünde hasabat bermezden öň, birnäçe güniň dowamynda ýanyna hiç kimi goýbermän , taýýarlyk görüpdi.
500-leriň Maslahaty halk ýygnagy bilen bir hatarda durýan ýaly bolupdyr. Ýöne 500-leriň Maslahaty Afinyda öz täsiri we abraýy boýunça Halk ýygnagy bilen bäsleşmändir. Ol Halk ýygnagynyň içi organy hökmünde bolupdyr. Maslahatyň her bir agzasy bije arkaly birnäçe dalaggäriň arasyndan saýlanypdyr. Onuň möhüm meseleleri Halk ýygnagynyň işini taýýarlamak we guramak, ýygnaklaryň arasyndaky döwürde onuň wezipesini ýerine ýetirmek bolupdyr. Halk ýygnagynyň gün tertibini taýýarlapdyr. Onuň agzalary 5-6 obol hak alypdyrlar. Olar bir ýyl möhlet bilen saýlanypdyrlar.
Areopag Afiny döwlet dolandyrşynyň iň gadymy guramalarynyň biri bolup, b,e, öň IX-VII asyrlaryň sepgidinde döräpdir. Düzümi boýunça aristokratik gurama bolup, 60-70 agzasy bolupdyr. Areopagyň agzasy bolmak üçinem gowy terbiýe talap edilipdir. Beýle diýildigi gelip çykyjy boýunça begzadalardan bolmaly diýildigidir. Efialt bu guramanyň hukuklaryny güýçli çäklendirmelere sezewar edipdir. Afinyda dolandyryş saýlowly magistraturalaryň ulgamy, ýagny ýörite wezipeli adamlaryň üsti bilen amala aşyrylypdyr. Afinyda iň ýokary magirtratlar arkontlaryň we strategleriň wezipeleri bolupdyr. 9 arhont we 10 straeg saýlanylypdyr. Strategler Afiny döwletiniň harby baştutanlary bolupdyrlar. B,e, öň V-IV asyrlarda yzygiderli uruşlar şertleriňde döwletde iri syýasy işgärler arkont däl-de strateg wezipesini eýeläpdirler. Goplit goşunlaryna 10 taksiark, atly goşuna 2 gippark, has awnuk atly goşunlara 10 filark baştutanlyk edipdir.
Moliýa işlerine gaznany saklaýan 10 gaznaçy, gaznanyň girdeýjisine gözegçilik edýän 10 polet, gazna gelen girdeýjini hasaba alýan we wezipeli adamlara degişli mukdarda pullary beryän 10 logist alyp barypdyr.
Afiny demokratiýasynda köpsanly şäher mogistratlary hem bolupdyr. Şäheriň arassaçylygyna 10 astinom, bazar söwdasyna 10 agronom, ölçeginiň dogrydygyna 10 metroka çöregiň bakasyna 10 sitofilak gözegçilik edipdir.
Polisiýa wezipelerini 11 adamdan ybarat topar alyp barypdyr. Olar türkmenlere we jezalaryň ýerine ýetirilşine gözegçilik edipdirler. Polisiýanyň hyzmatynda 300 sany skif ýaýçysy bolupdyr.
Aristoteliň maglumatlaryna göä her ýyl 700 wezipeli adam saýlanypdyr. Wezipelere 1 ýyl möhlet bilen saýlapdyrlar. Diňe harby wezipeler üçin bije arkaly däl-de ses bermek arkaly saýlapdyr. Beýle etmek bilen harby wezipä tötänleýin adamlaryň geçmeginiň öňüni almak isläpdirler. Harby wezipäniň belli möhleti hem bolmandyr.
Afinyda oturdaşlaryň suduna geliýeýa diýipdiriler. Ol baryp Solonyň döwründe döräp, b-e öň V-IV asyrlarda ähmiýeti artypdyr. Geliýeýada 6000 raýat bolup, oňa durmuş tejribeli, 30 ýaşdan geçen maşgalabaşylary saýlapdyrlar. Geliýeýanyň agzalary 10 palata bölünip, olaryň hersinde 500 adam işlere seredipdir, 100 adamy bolsa ätiýaçlyk üçin saklapdyrlar.
Geliýeýa birnäçe gezek saýlanmak mümkin bolupdyr. Bu bolsa onuň agzalarynyň tejribesini baýlaşdyrypdyr.
Afinyda 250-300 müň ilat bolup, şolaryň 30-40 müň töweregi onuň raýaty ekeni. Raýatlaryň köpüsi dürli sebäplere görä döwlet işlerine gatnaşyp bilmändir.
Aýallar, metekler (gelip çykyşy afinyly bolmadyklar) hem dolandyryş işlerine gatnaşdyrylmandyrlar.
4. Afiny daşary syýasatyny işjeň alyp barmak bilen, Egeý deňzindäki täze şäherleri bileleşige girizip, ony giňeldipdir. Beýik Gresiýada, Günorta Italiýada, Sisiliýada Afinynyň täsiri artypdyr. Gara deňiz ýerlerine aralaşypdyr. Ol Peloponnesbileleşiginiň arasyny beýleki ýerlerden üzmek, onuň syýasy täsirini peseltmek, grek polisleriniň köpüsinde Afinynyň agalygyny gazanmak isläpdir.
Afinynyň bu maksatlaryny amala aşyrmagy Spartanyň we Korinfiň güýçli garşylygyna duş gelipdir.
B,emöň 458-nji ýylda Afiny Egina adasyny bileleşige girizipdir. Spartanyň duşmanlary Argos, fessaliýa şäherleri bilen dostlukly gatnaşyklary ýola goýupdyr.
Gara deňziň kenaryndaky şäherleriň köpüsiniň metropliýalary Afinynyň düzümine girýärdi. Şonuň üçinem onuň bu ýerde täsirini güýçlendirmegini afinylylar hem, Sparta bilen Korinf hem adaty zat hökmünde görüpdirler (Sinopa, Amis, Apolloniýa, Istriýa, Nimbeý, Olwiýa).
B, e,öň V asyryň 40-njy ýyllaryň ortalarynda Afiny özüniň günbatar syýasatyny amala aşyrmaga başlapdyr. Koriniriň ykdysadysadyýeti şo taýdary şäherler bilen bagly bolupdyr. B,e,öň V asyryň 60-njy ýyllaryndaky gozgalaň eden ilatlara Sparta Messeniýadan göçüp gitmäge rugsat bermeli bolupdyr. Olar Afinynyň kömegi bilen Nawpakt şäherinde ornaşypdyrlar we bileleşige giripdirler. Nawpaktda ornaşan afinylylar islendik pursatda Korinfiň arasyny günbatar şäherlerinden kesip bilipdirler.
B,e,öň 435-433-nji ýyllarda Gresiýada Sosiliýa barýan esasy deňiz ýolunyň ugrundaky Kerkira adasy hem Afiny deňiz bilelişigine giripdir.
Sparta Megaranyň, Korint bolsa Potideýa şäheriniň Afiny deňiz bileleşiginden çykmagyny gazanypdyrlar. Sporta hem Peloponnes bilelişigine täze agzalary: Beoitiýanyň, Fokidanyň, D.g. Doridanyň polislerini, Lewkada adalaryny girizipdir.
B,e,öň V asryň 30-njy ýyllarynyň ahyrlarynda iki bilelişigiň arasynda uruş baradaky mesele ýüze çykypdyr.


c: text/html

text:
Oguz han
Umumy[üýtget]
Oguz han türkmenleriň iň gadymy hökümdary hasaplanýar. Ol örän uly giňiş topraklary öz içine alan oguzlaryň imperatorlygyny guran adamdyr. Gara hanyň ogly bolan Oguz hanyň günlerimizden birnäçe müň ýyl ozal ýaşap geçendigi türkmen rowaýatlarydyr-dessanlarynda agzalýar. XI asyrda ýaşan alym Mahmyt Kaşgarly “Diwany lugat at-türk” atly eserinde türkmenleri oguz türkmenleri we garlyk türkmenleri diýip ikä bölýär. Oguz hanyň 6 ogly we 24 agtygy bolupdyr. Oguz türkmenleriniň 24 boýy onuň 24 agtygyndan öz köküni alyp gaýdýar we olaryň atlaryny göterýär.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wulkan
Wulkanlar — ýer gabygynyň ýa-da başga bir planetanyň gabygynyň ýüzünde döreýän geologik emele gelmeler bolup, olarda magma ýeriň ýüzüne çykýar we lawalary, wulkan gazlaryny, daşlary (wulkan bombalaryny) we piroklastik akymlary emele getirýär.
"Wulkan" diýen söz gadymy rimlileriň ot hudaýy bolan Wulkanyň adyndan gelip çykypdyr.
Wulkanlary öwrenýän ylma wulkanologiýa, geomorfologiýa diýilýär.
Wulkanlar formasy (galkan görnüşliler, stratowulkanlar, şlak konuslar, gümmez şekilliler), işjeňligi (hereket edýän, ukudaky, sönen), ýerleşişi (ýerüsti, suwasty, buzasty) we ş.m. boýunça klassifisirlenýär.


text:
Petro Poroshenko
Petro Poroshenko (ukr. Порошенко, Петро Олексійович) (26 sentýabrniň 1965, Bolgrad, Odesa wilaýat) — ukrain döwlet we syýasy işgär, biznesmen, milliarder, 5-й Prezidenty Ukraini we Üpjün edilen hümmet Ýokary baş komanduýuşiý Ukraini ( 7 iýundan 2014 ýylniň) ; saýlaylan 25 may 2014 ýylniň.
Halk wekil Ukraini 1998 2005 ýyl boýunça we 2006 2007 ýyl boýunça, Nesihatniň secretar milli howpsuzlykniň we Ukraini goragy s sentýabr boýunça fewralniň 2005 ýylniň. Nesihatniň Gümmezy Milli banka Ukraini 2007 2012 ýyl boýunça. daşary işler ministri Ukraini 2009 2010 ýyl boýunça. ykdysady ösmeniň Ministry we martdan Ukraini söwdasy 2012 ýyl noýabr boýunça.
7 iýundan 2014 ýylniň resmi tassyklaylan prezidenty Ukraini.
1990 ýylyna kompaniýayn ýolbaşçylyk etdy "Рошен" (Roshen) kemputlariň önümçilik boýunça we konditer önümlariň.


text:
Gladiator
Gladýator latyn dilinden terjime edende (gladius-gylyç) gylyç göteriji diýen manyny berýär.Olar öz-özleri bilen her hili haýwanlar bilen halky güýmenje üçin ýörite gurylan arenalarda söweşipdirler.Gladýator oýunlary Rim imperýasynyň güýçlenmegi bilen täze-täze ýerleri basyp almagy,gullaryň sanynyň has köpelmegi bilen başlapdyr. Bu uruşlarda ejizler ölüp güýçliler galypdyr bu bolsa arenalara gelen halkyň begenjiniň has artmagyna getiren.Rimde ilkinji gladýator oýny b.e.öň 264-nji öküz bazarynda Brut Periň sadakasynda üç jübüt gladýator söweşipdir bu waka Rimiň ýyl ýazgylaryna giripdirB.e.öň 105 ýylda gladýatorlar oýny ähli Rim imperýasynyň çägine ýaýrapdyr.Sezyryň döwründe b.e.öň 65 ýylda uly glaýator oýny geçirilip oňa 320-i jübüt gladýator gatnaşypdyr. Eger iki gladýator söweşip biri çalajan galsa onuň ykbalyny arena gelen halk çözüpdir.Eger baş barmak ýokary galsa diri aşak egilse ölüm hasaplanypdyr.


text:
Oguz han
Umumy[üýtget | edit source]
Oguz han türkmenleriň iň gadymy hökümdary hasaplanýar. Ol örän uly giňiş topraklary öz içine alan oguzlaryň imperatorlygyny guran adamdyr. Gara hanyň ogly bolan Oguz hanyň günlerimizden birnäçe müň ýyl ozal ýaşap geçendigi türkmen rowaýatlarydyr-dessanlarynda agzalýar. XI asyrda ýaşan alym Mahmyt Kaşgarly “Diwany lugat at-türk” atly eserinde türkmenleri oguz türkmenleri we garlyk türkmenleri diýip ikä bölýär. Oguz hanyň 6 ogly we 24 agtygy bolupdyr. Oguz türkmenleriniň 24 boýy onuň 24 agtygyndan öz köküni alyp gaýdýar we olaryň atlaryny göterýär.
Professor Öwez Gündogdyýewiň ylmy makalasynda Oguz han hakynda gyzykly maglumatlar bar. Beýik Hun imperiýasyny esaslandyran Modeniň şahsyýetiniň töwereginde indi 100 ýylyň içidir gyzgyn jedeller dowam edýär. Şeýle gep-gürrüňleriň döremegine bolsa gadymy hytaý kitaplaryny terjime etmekde ýakasyny tanadan Iakinf Biçurin sebäp boldy.
Eýsem syrly dünýäň girdabyna düşen ol han kim bolupdyr?
... Orta Aziýanyň territoriýasynda taýpalaryň we halkyýetleriň uly toplumy ýaşaýardy. Has ir döwürlerden bäri olar golaý we uzak aralyga göçüp-gonup, Günbataryň we Gündogaryň ýurtlaryny gorky astyna salýardylar. Şeýle taýpalaryň biri gowy durmuşyň gözleginde uzak Gündogara aralaşypdyr. Özleriniň Orta Aziýaly garyndaşlaryny yzda galdyryp, bu halk Hytaýyň araçäklerinde peýda bolupdyr. Hytaýlylar olary "Hunnu" diýip atlandyrar ekenler (hytaýça "Hu" - hyrsyz, “nu" - gul diýmegi aňladýar). Professor A. N. Bernştamyň tassyklamagyna görä, hytaýlylar Orta Aziýanyň oturymly ilatyny şeýle at bilen “tagmalapdyrlar". Hunlar eýýäm biziň eramyzdan öňki 1200-nji ýylda özbaşdak döwleti esaslandyrypdyrlar diýlip hasaplanýar. Hytaý çeşmelerinden görnüşine görä, olar bu halka takmyman, biziň eramyzdan öňki III asyrdan uly üns berip başlapdyrlar. Şol döwre çenli ep-esli güýç toplap, özüni tutan Hytaý imperiýasy öz serhetlerine howp salýan hunlaryň soňuna çykmagyň kül-külüne düşýär.
B. e. öňki 214-nji ýylda Sin imperatory 100 müň adamdan ybarat goşunyny hunlaryň üstüne ýollaýar. Derbi-dagyn edilen hunlar çöle çekilýärler. Hun hökümdary Tümen indi goňşy halklara elgarama bolan ile ýolbaşçylyk edýärdi. Beýleki aýalyndan bolan kiçi ogluny miras eýesi etmegi ýüregine düwen Tümen uly ogly Modeni ýuedžeý halkyna girewine berýär. Has beteri, şeýtse, bu halk Modeni heläklär diýen bet pygyl bilen ýuedžeýleriň üstüne çozuş amala aşyrýar. Ýöne onuň bu pirimi başa barmaýar. Mode gaçmak başardýar. Uly oglunyň ugurtapyjylygyna haýran galan Tümen ony 10 müň atla baştutan belleýär.
Şol uçurlar hun halky agyr günleri başdan geçirýärdi. Belli taryhçy L. N. Gumilew şeýle ýazýar: "Göräýmäge, hunlaryň hemişelik tepbedi okalypdy, ine, haý diýmän olaryň goňşy-golamlary hun çöllügini öz aralarynda paýlaşarly görünýärdi. Ýöne taryh bu meseläni özüçe çözdi".
Ýaş harby ýolbaşçy atlylaryna söweş tälimlerini berip ugrady. Ol öz ýigitlerine ýaýdan şuwwuldap ses edýän ok atmagy öwredýär (şeýle oklar türk guburlaryndan häzirem tapylýar). Ol öz ýaýyndan şuwwuldap ses edýän oky haýsy ýaňa gönükdirse, nökerleri hem şol ýerini nyşana alyp atmaly ekenler. Buýrugy ýerine ýetirmedigiň başy ölümli bolupdyr. Ilki öz aty, soň aýaly, atasynyň aty onuň ýaýynyň okunyň pidasy bolýar. Buýrugy ýerine ýetirmekden boýun gaçyranlaryň kellesini almagy tabşyrýar. Şeýdip, berk tertip-düzgüni ýola goýan Mode kakasyny tagtdan agdarýar. Kakasy, ejeligi we inisi şol agdarylyşygyň pidasy bolýar. B. e. öňki 203-nji ýylda Mode özüni Hun imperiýasynyň hökümdary diýip yglan edýär. Ol hun uruglarynyň 24-siniň başyny jemläp, hun döwletini dikeldýär.
Şu ýerde türkmenleriň ata-babasy bolan Oguz han barada aýdylýan hekaýatlardaky meňzeşlige üns bermezlik mümkin däl. Iakinf Biçurin şeýle ýazýar: "Mode Aziýanyň taryhynda Garahanyň ogly - haýbatly Oguz han ady bilen bellidir. Hondemiriň ýazmagyna görä, Garagumda göçüp-gonup ýören Garahan öz oglunyň täze dine uýup, başga Hudaýa ynanýandygyny eşidip, gahar-gazaba münýär. Ol ogluny öldürmegiň kül-külüne düşüp, ýöriş edýär. Ýöne Oguz hanyň aýaly bu habary adamsyna ýetirýär. Garahan söweşde wepat bolýar. Oguz han bolsa tagta çykyp, özüniň hökümdarlyk eden 73 ýylynyň içinde tutuş Türküstany dyza çökerýär. Abylgazy hanyň ýazmagyna görä, özüni hökümdar diýip yglan eden Oguz han Hytaýyň serhetlerinde göçüp-gonup ýören Tatar hanyň (Dunhu) üstüne ýöriş edip, ony boýun egdirýär. Soňra Hytaý imperiýasyny, Jürjüt we Tangut hanlygyny basyp alýar. Şondan soň bolsa, günortada Mongoliýadan we Günbatarda Kaspi deňzine çenli ýaýran ähli raýaty eýeleýär. Atlarynyň bir-biriniňkä meňzeş däldigine garamazdan, Mode şanýuý baradaky taryhy oçerkiň Oguz han ady bilen berilmegi we döwrüň esasy wakalarynyň geliş tertibiniň dogrulygy, Abylgazy hanyň mamladygyny görkezýär".
Hakykatdanam, Mode we Oguz han bilen baglanyşykly wakalarda bir umumylyk bar. Mundan başga hem hunlar - ähli taryhçylara anyk belli bolan ilkinji türki dilli halkdyr. Bu barada hiç kim ikirjiňlenmeýärdi. Gadymy türk runa ýazgyly hun medalýonynyň (b. e. I asyry) üsti açylansoň bolsa bu hakykat ýene bir ýola tassyk boldy. Bularyň üstüne Mode tarapyndan birleşdirilen 24 hun uruglarynyň we Oguzhanyň ogullarynyň arasyndaky meňzeşligi hem goşmak gerek. Hun taýpalarynyň we oguzlaryň - türkmenleriň tire-taýpalarynyň adyndaky meňzeşlik hem ünsüňi çekýär. Häzir bize belli bolan hunlaryň maddy (egin-eşik, haly ...) we ruhy (dini-ygtykatlar we däp-dessur) medeniýetiniň diňe bir orta asyrlarda ýaşan oguzlaryň däl, hat-da häzirki zaman türkmenleriniň medeniýetine juda ýakynlygy barada öňem ençeme ýola gürrüň edilipdi. Dil öwreniji F. Hirtiň pikirine görä, Modeniň ady “bagatur" (“batyr") türk sözüniň diňe hytaý transkripsiýasydyr. Hytaý dilinde “r" harpy düşürilýär, şonuň üçinem “batyr" sözi “badu" ýa “mode" görnüşine eýe bolýar. Modeniň (batyryň) asly "Huan" atly belli hun urugyna degişlidir. A. E. Bernştamyň bellemegine görä, "Hu-an" ieroglifleriniň gadymy okalyşy “üker" (“öküz") diýen formany berýär. "Oguz" ("Ogur") sözüniň fonetiki arhetipi hem “öküz" sözi bilen ýakyndyr. A. E. Bernştam şeýle netijä gelýär: “Eger han-begler urugynyň ady öküz bolan bolsa, onda şol urugyň wekiliniň -genealogiki nesilbaşysynyň öz şahsy adynyň ýany bilen urugynyň adyny ulanmaga hem doly haky bolupdyr. Mahlasy oňa “at we familiýa" edinmägä rugsat berilýärdi.
Hawa, hun taýpasynyň bileleşigini esaslandyran adamyň ady Mode bolup, familiýasy -Oguzdy. Sözme söz terjime edilende “öküz -Pälwan" diýmegiaňladýardy...".
Hunlaryň (oguzlaryň) tagtynyň eýesi bolandan soň Mode döwleti berkitmek üçin gyssagly çäreleri durmuşa geçirip ugraýar. Ilki bilen ol dunhu (tatar) halkyny derbi-dagyn edýär. Bu waka şeýle bolýar: Hunlaryň içki dawa-jedellerinden habardar Dunhu hökümdary Modeden ajaýyp aty bilen söýgüli aýalyny bermegi talap edýär. Hunlaryň ýaşulylary muňa garşy çyksa-da Mode bu meseläni özüçe çözýär: "Golaý goňşyňdan bir at bilen bir aýaly gysganmak nämä derkar?!". Talaby berjaý bolan dunhu soltany indiki gezek hunlardan özlerine degişli ekiş we mal bakmak üçin ýaramsyz çöllügiň bir bölegini bermegi soraýar. Hun aksakallary bir bölek ýer üçin dawa-jenjeliň gerek däldigini aýtsalar-da Modeniň jogaby olaryňka gapma-garşy gelýär: Ýer - döwletiň esasy emlägi bolup durýar, heý, ony özge birine dözüp bormy?!"
Ýer bermegi maslahat berenleriň kellesini alyp, Mode dunhularyň üstüne ýöriş edýär we olary derbi-dagyn edipdir. Bütin Mançžuriýanyň hunlaryň eline geçýär. Ol ýuedžeýleri hem günbatara yza tesdiripdir. Takmynan biziň eramyzdan öňki 204-nji ýylda ordos taýpalary hem boýun egmäge mejbur bolupdyr. Hun halkynyň sany 300 müň adama ýetipdir.
B. e. öňki 202-nji ýylda Mode gypjaklary diňlileri, gyrgyzlary özüne tabyn edipdir. Şondan soňra hunlar Hytaýyň üstüne ýörişe ugrapdyrlar. Mai galasyny basyp alyp, demirgazyk şansiniň paýtagty Szinýan şäheriniň eteklerine gelipdirler. Hunlara garşy söweşlere hut imperatoryň özi ýolbaşçylyk edipdir. Mekir pirime ýüz uran Mode yza çekilen bolup, hytaý imperatoryny we onuň iň saýlama goşunyny gabawa düşüripdir. Ýedi günläp gabawda bolan imperator Mode bilen ylalaşyk gazanmaga mejbur bolupdyr. Bu gunlaryň taryhda gazanan iň uly ýeňişleriniň biridi. L. N. Gumilýowyň maglumatlaryna görä 20 müň hun atlysyna 320 müň hytaýly garşy durupdyr. Ylalaşyk boýunça imperator öz gyzyny Modä nikalap beripdir we ýylda uly möçberde sylag-serpaý berip durupdyr.
Mode (Oguzhan) beýik özgerdiji bolupdyr:
1) Ol tire-taýpa territoriýalaryny ýok edip, olary ähli halkyň emlägine öwrüpdir.
2) Umumy harby düzgün girizilipdir. "Oňa laýyklykda gullukdan boýun gaçyranlar ölüm jezasyna höküm edilipdir. (Oguzhanyň bu ýoluny diňe Çingiz han az-kem kämilleşdiipdir.)
3) Maşgalalara salynýan salgyt aýrylypdyr. Çünki harby gulluk hökmany borja öwrülensoň goşuna öňküleri ýaly pul tölemek gerek bolmandyr.
4) Merkezi häkimiýete tabyn bolan çylşyrymly döwlet apparaty döredilipdir - ähli urug we tire-taýpa hanlary emeldarlara öwrülip, öz aralarynda bäş derejä bölünipdir.
Bu täzelikler hunlaryň jebisleşmegine we Merkezi Aziýanyň iň abraýly, kuwwatly halkyna öwrülmegine getiripdir.
Oguz - türkmenleriniň arasynda beýik Oguz hanyň (Modeniň) sylag-hormat ýüki ýetik bolupdyr. Hun imperiýasy çagşandan soň olaryň bir bölegi Ýewropa, Kawkaza we öz Watanlaryna -Orta Aziýa aralaşyp, Gun imperiýasyny döredýärler. Galan bölegi birnäçe ýüz ýyldan soň, Türk kaganlygyny esaslandyrýar. Ol dargansoň Oguzyň nesilleri täze döwlet döredip, oňa Oguz döwleti diýip at berýärler. Aradan näçe wagt geçse-de ilkinji beýik hanlaryny unutmaýarlar. Şondan soňra oguzlaryň Aziýada we Ýewropada gazanan ýeňişleriniň ählisi bu beýik şahsyýetiň adyna ýazylypdyr. Oguz han “müň ýyl" ýaşap, şonça ýyllap hem, hökümdarlyk etdi diýip ýöne ýere aýdylanok.
Oguz han oguzlara agzybir we ylalaşykly ýaşamagy wesýet edipdi. Ol ölüminiň öň ýany 24 taýpanyň ählisini - çagalaryny we agtyklaryny ýanyna çagyryp, şeýle diýipdir: “Biziň ählimiz bir urugdandyrys!" Bu beýik Oguz hanyň nesillerini jebislige, döwleti pugtalandyrmaga çagyrýan iň soňky wesýeti bolupdyr.
Öwez GÜNDOGDYÝEW, taryh ylymlarynyň kandidaty


text:
Indira Gandi
Indira Gandi (1917-1984).
Hindistanyň azatlygy ugrunda göreşýän maşgalada önüp-ösýär. Onuň atasy Motilal Neru 20-nji ýyllarda Mahatma Gandiniň egindeşleriniň biridi. Kakasy Jawaharlal Neru Hindistanyň garaşsyzlygyny gazanmakda beýik göreşijileriň biri bolupdy. Jawaharlal Nerunyň “Hindistanyň açylmagy” atly meşhur kitaby Indira Gandiniň ykbalyna uly täsir etdi. Indira Gandi hem maşgalanyň däbine eýerip, durmuşyny syýasata bagyşlady. Ogly Rajiw Gandini maşgala däbine görä terbiýeledi. 1984-nji ýylda sikh milletçileriň guramagy bilen atylyp öldürildi.
70-nji ýyllaryň ortalarynda Indira Gandiniň hökümetiniň goýberen durmuş-ykdysady kemçilikleriniň netijesinde halk köpçüligi 1977-nji ýylyň saýlawlarynda ony goldamady. Häkimiýet ugrunda dalaş edýän beýleki syýasy partiýalar birleşip, Janata Parti atly täze partiýany döretdiler. Bu partiýanyň 1977-1979-njy ýyllarda ýurdy dolandyran döwründe ýurtda syýasy ýagdaý çylşyrymlaşdy. Partiýanyň düzüminde bolup geçen 1979-njy ýyldaky bölünişikden soňra ol tizlikde häkimiýetden aýryldy. 1980-nji ýylda ýene-de Indira Gandiniň ýolbaşçylygyndaky HMK häkimiýete gaýdyp geldi.
80-nji ýyllaryň başynda Hindistanda milletara dawalar güýçlendi. Sikhleriň merkezi häkimiýetden bölünip aýrylmak meýilleri güýçlendi.


text:
Biotehnologik maglumatlar milli merkezi
ABŞ-nyň Biotehnologik maglumatlar milli merkezi (iňl. National Center for Biotechnological Information, NCBI).
Molekulýar biologiýanyň maglumatlaryny işläp taýýarlaýan we saklaýan merkezi institut hökmünde 1988-nji ýylda ABŞ-nyň Betesta şäherinde esaslandyryldy. Ol ABŞ-nyň Milli medisina kitaphanasynyň(iňlis dilinde)türkm. (iňl. United States National Library of Medicine, NLM) bir bölegi, ABŞ-nyň Milli saglyk institutlarynyň (iňl. National Institutes of Health, NIH) kiçi bölegi bolup durýar.
Çykgytlar[üýtget | edit source]
- NCBI HomePage — guramanyň resmi saýty (iňl. )
- Medisinanyň we molekulýar biologiýanyň maglumat bazalary — maglumat bazalarynyň sanawy (nem. )


text:
Sözlemde baş we aýyklaýjy agzalar bolup bilmeýän, ýagny sözlem agzasy hasaplanmaýan käbir sözler gabat gelýärler. Bu hili sözler sözlemiň umumy manysyna goşmaça many berýärler. Olar haýsydyr bir zada gürrüňdeşiň ünsüni çekmäge ýa bir zada bolan garaýşy, jogaby aňlatmaga hyzmat edýärler.
Jemal, sen şu gün okuwa gidýärmiň?
Sözlem agzasy hasaplanmaýan sözler, dört topara bölünýärler, ýüz tutma sözler, jogap sözler, ümlükler we giriş sözler.
Sözlemde aňladylýan pikiriň kime ýa nämä ýüzlenip aýdylýandygyny bildirýän söze ýüz tutma söz diýilýär. Ol bir we birnäçe sözden bolup bilýär.
Ine, diýen ýerimize geldik. Häzirlikçe sag boluň, ýoldaş mugallym.
Ýüz tutma sözler baş düşümdäki sözlerden bolup, sözlemiň beýleki agzalaryndan bölünip, belent heň bilen aýdylýar. Olar, esasan, gepleşikde köp ulanylýar.
Käbir ýüz tutma sözleriň özlerine baglanyp gelýän garaşly sözleri-de bolup bilýär.
Garry melgun, seniň ähli pikirleriň maňa aýdyň.
Ýüz tutma sözler sözlemiň başynda hem, ortasynda hem, soňunda hem gelip bilerler.
Sözlemiň başynda gelen ýüz tutma sözleriň yzyndan, ortasynda gelende iki tarapyndan, soňunda gelenleriň bolsa öňünden otur goýulýar.
Eger ýüz tutma sözler sözlemiň başynda has belent heň bilen aýdylsalar, onda olaryň yzyndan ýüzlenme belgisi goýulýar we olaryň yzyndan gelen sözler baş harp bilen başlanýar.
Akja! Gaýt yzyňa!
Gepleşikde berlen soraga diňleýji hawa, şeýle, bar, ýok, bolýar, mumkin, dogry ýaly sözler arkaly jogap berýär. Eger bu sözlerden aňlanylýan pikiri giňeltmek üçin, yz ýanlaryndan sözlem getirilse, onda ol sözler jogap sözleri bolýarlar.
- Giden ýeriňden kitap hem getirgin. Hawa, tapsam-a getirerin.
Gepleşikde soraga, buýruga ýa haýyşa biragyzdan jogap bolýan sözlere jogap sözler diýilýär. Jogap sözler sözlemiň beýleki agzalary bilen grammatik taýdan baglanyşmaýar.
Jogap sözler bir sözden hem, ýa şol sözüň birnäçe gezek gaýtalanmagyndan hem hasyl bolup bilerler.
Gaýtalanyp gelen jogap sözleriň tassyklaýjylyk ýa-da inkär edijilik häsiýeti has güýçli bolýar.
- Men şu gün onda gidäýeýin? -Ýok, ýok, bu gün däl, ertir gidersiň.
Jogap sözler esasan, sözlemiň başynda, kä halatda bolsa sözlemiň ortasynda gelýärler. Olar sözlem agzalaryndan otur arkaly aýratynlandyrylýarlar.
Ümlükler bile ulanylýan sözleminde ýüze çykan waka, ýagdaýa bolan emosional-ekspressiw garaýşy, buýrugy, çagyryşy, hoşallygy we ş. m. aňladýarlar. Ümlükleriň dürli duýgy-pikirleri aňlatmagynda intonasiýanyň hem-de kontekstiň roly örän uludyr.
Ümlükler sözlemiň haýsy ýerinde gelseler hem, sözlem agzalaryndan otur üsti bilen aýrylmalydyrlar.
-- Haçan gitmekçi, how?
Sözlemiň başynda gelip, aýratyn bir güýçli intonasiýa bilen görnetin bölünip aýdylýan ümlüklerden soň bir ýa-da birnäçe ýüzlenme belgisini goýmak bolar.
Waý-waýeý!!! Endam-janym owum-döwüm bolup barýar.
Sözleýän ýa ýazýan adamyň ýüze çykarýan pikirine bolan garaýşyny aňladýan sözlere giriş sözleri diýilýär.
Giriş sözler sözlem agzalary bilen grammatik taýdan baglanyşmaýar.
Dogrudan-da, Myradyň diýenleri dogry gelip durdy.
Giriş sözleri sözlemiň ähli ýerinde gelip bilerler we sözlem agzalaryndan otur arkaly aýratynlandyrylýar.
Giriş sözler aňladýan manylaryna görä bäş topara bölünýärler:
Şübhelenmezligi ýa berk ynanmagy aňladýanlar: şübhesiz, elbetde, hakykatdan, dogrudan, şeksiz.
Hakykatdanam, gowy kitap eken.
Başganyň ýa özüniň pikirine daýanmagy aňladýanlar: diýmek, eýsem bolsa, meniňçe, seniňçe, aýtmagyna görä, biziňçe.
Meniňçe, şeýle etsek ýagşy bolar.
Netije çykarmagy, jemlemegi aňladýanlar: diýmek, eýsem bolsa, şeýlelikde, umuman, jemläp aýdanymyzda.
Diýmek, sen ýalňyş.
Ikuçlulygy aňladýanlar: ähtimal, belki, megerem, çaky.
Ýagyş ýagar, belki.


text:
Indiwidual kapital
INDIWUDUAL KAPITAL - kapitalistik jemgyýetde jemgyýetçilik kapitalynyň pul, öndürijilik ýa-da haryt formasyndaky bir bölegi bolup, aýry-aýry kapitalistleriň hususy eýeçiliginde bolýar we olar ony peýda gazanmak üçin ulanylýar. I.k senagat söwda we ssuda kapitaly görnüşinde bolup, olar öz yerlerine senagat, söwda peýdasy ya-da ssuda prosenti görnüşinde goşmaça bir bölegini getirýär. Her bir toplanan pul kapital bolup bilmez. Diňe peýda gazanmak maksady bilen ulanlanda , pul kapitala öwrülýär we sonun hasabyna-da köpelýär. Kapitalist tarapyndan pula alnan öňümçilik serişdeleri we işçi guyci önümçilik prosesinde birleşip, goşmaça gymmaty döredýär. Kapitalistiň önümçilige harçlan şol pul köpelip, yene-0de kapitaliste dolanyp gelýär. Bu formula kapitalyň ähli görnüşlerinde degişlidir. Şonuň üçinem ony K. Marks kapitalyň ahliumumy formulasy diýip atlandyrýar. Kapitalyn eýesi bolan kapitaliste goşmaça gymmaty çäksiz artdyrmak hyýaly mahsusdyr. Diýmek her bir kapitalistiň maksady peýda almakdan we kapitalyny artdyrmakdan ybaratdyr.Her bir I.k başga bir I.k bilen baglanşyksyz ýaşap bilmez. Bularyň jemi hem jemgyýetçilik kapitalyny ybarat edýär düzýär.


text:
Energiýa
Energiýa (gad.-grek. ἐvέpYeιa — "hereket, iş, güýç, kuwwat") — materiýanyň hereket etmeginiň we özara täsirlenmeginiň dürli formalarynyň, şeýle hem onuň hereketiniň bir formadan başga bir forma geçmeginiň ýeke-täk ölçegi bolup durýan skalýar fiziki ululyk. Energiýa düşünjesiniň girizilmeginiň amatly tarapy bar, ýagny eger fiziki ulgam ýapyk bolan ýagdaýynda, onuň energiýasy onuň ýapyk duran wagtynyň dowamynda özünde saklanylýar. Bu tassyklamanyň adyna energiýanyň saklanma kanuny diýilýär. Bu düşünjäni öz "Fizika" traktatynda Aristotel girizipdir.
Salgylanmalar[üýtget | edit source]
- Energiýa (rus dilinde)


text:
Türkmen - Türk paýdarlar täjirçilik banky
Türkmen-Türk paýdarlar täjirçilik banky, Türkmenistan bilen Türkiýe Respublikasynyň arasynda 1992-nji ýylyň Maý aýynyň 2-sine gol çekilen Döwletara Memorandumyna laýyklykda, Türkmenistanyň çäklerindäki daşary ýurt maýa goýumly ilkinji bilelikdäki bank, 1993-nji ýylyň mart aýynyň 31-ne döredildi.
Türkmen-Türk paýdarlar täjirçilik banky 2000-nji ýylyň dekabr aýyndan bäri Yslam Ösüş Bankynyň agzasy bolan ýurtlaryň milli ösüş maliýe guramalarynyň birleşmesiniň (ADFIMI-niň) agzasy bolup durýar. Bank tarapyndan açylan 5 sany nagt daşary ýurt pullarynyň alyş-çalyş nokady hereket edýär. Bankyň baş binasyndaky alyş-çalyş nokadynyň gije-gündiz iş tertibinde işlemegi müşderilere goşmaça amatlyklar döredýär. Türkmen-Türk paýdarlar täjirçilik banky bank hyzmatlarynyň hilini ýokarlandyrmak, bank işjkeňliginiň kadalaşdyryjy-hukuk binýadyny kämileşdirmek, maliýe hasabatlarynyňhalkara ülňülerini ornaşdyrmak, hödürlenýän hyzmatlarynyň gerimini giňeltmek hem-de töleg amallaryny kämilleşdirmek ýaly çäreleri durmuşa geçirýär. Bank önümleriniň görnüşlerini giňeltmek, müşderilere edilýän hyzmatlary kämilleşdirmek, ykdysadyýetiň döwlete dahylsyz bolegini ösdürmek, hususy telekeçilik işini karzlaşdyrmak ýaly ugurlar boýunça-da işleri yzygiderli alyp barýar.
Töleg ulgamyny kämilleşdirmek boýunça bankyň öňünde durýan wezipelerden ugur alyp, bankda häzirki wagtda dünýäde giňden ýaýran Viza we Mastercard ýaly halkara töleg kartlary boýunça hyzmatlary ýola goýmak boýunça işler alnyp barylýar.
Mundan başgada, müşderileriň tabşyryklary boýunça geçirilýän tölegleriň tizligini artyrmak we ygtybarlygyny has ýokarlandyrmak bilen baglanyşykly seljeriş işleri geçirilýär. Şolar bilen baglylykda, birinji derejeli daşary ýurt banklarynda habarlaşyk (aragatnaşyk) hasaplarynyň açylmagy we bankyň halkara SWIFT ulgamyna goşulmagy netijesinde, berilýän hyzmatlaryň has kämil bolmagy, ýerine ýetirilýän bank amallarynyň halkara standartlarynyň derejesine ýetirilmegine we müşderileriň hasaplaşyklarydyr tölegleriniň has çalt amala aşyrylmagy baradaky islegleriniň doly kanagatlandyrylmagy üpjün edilýär.
Ýurdumyzda telekeçiligiň ösmegine aýratyn üns berilýär. 2008-nji ýylyň 17-nji martyndaky Türkmenistanda hususy telekeçilik işini maliýeleşdirmegiň meseleleri hakynda Türkmenistanyň Prezidentiniň Kararyna laýyklykda, hususy kärhanalaryň we telekeçileriň önümçiligini ösdürmek bilen bagly taslamalary üçin karz bermek işleri hem-de giňden ýaýbaňlandyrylýar. Ilatdan we kärhanalardan çekilen serişdeleriň möçberini artdyrmaklyga we çekilen serişdeleri karzlar we maýa goýumlar görnüşinde ulanmaklyga uly üns berip Türkmen-Türk paýdarlar täjirçilik banky goýumlar boýunça teklip edilýän göterimleriň özüne çekiji we amatly bolmagyny üpjün etmek üçin, çekilýän we ýerleşdirilýän serişdeler boýunça göterimleriň sazlaşykly bolmagyna ähmiýet berýär. Munuň bilen bir hatarda, goýumlaryň dürli görnüşleri işlenip düzülende we olar boýunça tölenjek göterimlerdir, goýumlaryň möhletleri kesgitlenende müşderileriň islegleri göz öňünde tutulýar.
Bank tarapyndan berilýän hyzmatlar baradaky maglumatlary özünde jemleýän neşir önümleriniň ilatyň arasynda ýaýradylmagy we bank baradaky makalalaruyň ýurdumyzyň döwürleýin metbugatynda çap edilmegi bilen bir hatarda, internet sahypany açylmagy netijesinde bankyň gysgaça taryhy, guramaçylyk düzümi, ýerine ýetirýän amallarydyr, hödürleýän hyzmatlary, bankyň durmuşynda bolup geçýän täzelikler baradaky maglumatlaryň halk köpçüligine çalt we yzygiderli ýeririlmegi üpjün edilýär.


text:
Salam Hormatly Agzalar!
1-2 ay onurak mana TC we TM-daki dostlarym UK we medeniyeti barada sorapdylar, ayratynam TC-dakiler. Olar mana bu yeri, medeniyet we ynsanlaryny gonuden-goni gorenligim sebapli, kabir soraglaryna tejribe hokmunde jogap bermegimi islediler.
Ynha olaryn gysgaca soran soraglaryndan biri:
-Bize Yewropanyn (shol sanda UK hem)
1-Ynsanlaryny;
2-Yashayish shertlerini;
3-Medeniyetini;
4-Howasyny(klimat);
5-Saglyk yagdayiny;
6-Bilimini we sistemasyny;
7-Ykdysadiyetini;
8-Jemgiyet yagdayiny
birazajygam bolsa dushundirip bilersinmi!? - diydiler. Men hem oz bilyanje zatlarymy yazypdym, men olara TC yazanlarymy TM terjime edip yazjak, siz hem oz bolyan yurtlarynyzyn yokardaky ayratynlyklaryny yazsanyz, biz agzalara durli ulkelerin medeniyetlerini onat edip tanadarsynyz diyip umyt edyarin!
Sag bolun!
Telpekler (1 kisiden 2 sany)
Bu yazgi ucin
- Balkan 2 telpek goyyar we yazyar: "Gowy yazypsyngyz! Dowam eding..."


text:
2015-nji ýylyň 27-nji noýabrynda Mary welaýatynyň merkezinde täze durmuş medeni maksatly desganyň – “Türkmeniň ak öýi” binasynyň açylyş dabarasy boldy. Bu ýerde Mary şäherine 2015-nji ýylda türki dünýäsiniň medeni paýtagty derejesiniň berilmeginiň çäklerinde türki dilli ýurtlaryň sungat ussatlarynyň konserti geçirildi.
2015-nji ýylyň 23-nji noýabrynda Eýran Yslam Respublikasynda resmi saparda bolýan Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Tähranda geçirilen gazy eksport ediji ýurtlaryň Forumynyň döwlet Baştutanlarynyň Sammitine gatnaşdy.
Ýaňy-ýakynda ýurdumyzda Türkmenistanyň milli puly - manadyň dolanyşyga girizilmeginiň 22 ýyllygy güni dabaraly bellenildi. Türkmenistan döwletimiziň Garaşsyzlyk alan ýylyndan başlap ykdysady özgertmeleriň hatarynda ýurduň milli puluny dolanyşyga girizmek wezipesi wajyp orna eýedi. Sebäbi milli ykdysadyýetiň sazlaşykly hereket etmegi, garaşsyz pul-karz syýasatynyň alnyp barylmagy, bank ulgamynyň netijeliligi milli puluň dolanyşygyna köp bagly bolup durýar.
2015-nji ýylyň 1-nji noýabrynda Türkmenistanyň Merkezi bankynyň mejlisler zalynda milli manadymyzyň dolanyşyga girizilmeginiň 22 ýyllygyna bagyşlanan ylmy-amaly maslahat geçirildi.
2015-nji ýylyň 10-njy oktýabrynda Balkan welaýatynda iş saparynda bolýan hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň göçme mejlisini geçirdi. Onuň gün tertibine döwlet durmuşynyň möhüm meseleleri girizildi, şeýle hem käbir resminamalaryň taslamalaryna garaldy.
2015-nji ýylyň 8-nji oktýabrynda özbek paýtagtynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň we Özbegistan Respublikasynyň Prezidenti Islam Karimowyň arasynda geçirilen gepleşikler uly üstünlige eýe boldy.
2015-nji ýylyň 6-njy oktýabrynda Türkmenistanda gussaly sene – ähli uruşlaryň söweş meýdanlarynda wepat bolan gahrymanlary hem-de 1948-nji ýylyň Aşgabat ýer titremesinde gurban bolanlary ýatlamak bilen baglanyşykly Hatyra güni bellenilip geçilýär. “Halk hakydasy” Ýadygärlikler toplumynyň ýadygärliklerine gül goýmak çäresine hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow gatnaşdy.
2015-nji ýylyň 2-nji oktýabrynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisini geçirdi. Onda şu ýylyň 9 aýynda milli ykdysadyýetimiziň pudaklarynda ýerine ýetirilen işleriň netijelerine hem-de döwlet durmuşyna degişli birnäçe möhüm meselelere garaldy.
2015-nji ýylyň 26-njy sentýabrynda Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň Nýu-Ýorkda geçýän 70-nji mejlisiniň çäklerinde hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň BMG-niň Baş serketary Pan Gi Mun bilen duşuşygy boldy.
2015-nji ýylyň 10-njy sentýabrynda "Awaza" milli syýahatçylyk zolagynyň “Awaza” Kongresler merkezinde hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlyklyk etmeginde Türkmenistanyň Ýaşulularynyň nobatdaky maslahaty geçirildi. Ol türkmen döwletiniň we jemgyýetiniň durmuşynda möhüm şanly waka boldy.
2015-nji ýylyň 13-nji awgustynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Aziýanyň ösüş bankynyň wise-prezidenti jenap Wensaý Çžany kabul etdi.
Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistan üçin şanly senäniň - “Saglyk” döwlet maksatnamasynyň kabul edilmeginiň 20-ýyllygynyň öňüsyrasynda Türkmenistanyň Merkezi banky her haýsysynyň hümmeti 50 manada deň bolan altyn we kümüş şaýy pullary hem-de şol pullaryň toplumyny çykardy.
2015-nji ýylyň 11-nji iýulynda türkmen paýtagtynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň we ýurdumyza resmi sapar bilen gelen Hindistan Respublikasynyň Premýer-ministri Narendra Modiniň arasynda gepleşikler geçirildi.
2015-nji ýylyň 11-nji iýulynda Aşgabatda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow bilen düýn agşam resmi sapar bilen türkmen paýtagtyna gelen Hindistanyň Premýer-Ministri Narendra Modiniň duşuşygy bolar.
2015-nji ýylyň 9-njy iýulynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisini geçirdi, onda ýurdumyzyň ykdysadyýetiniň pudaklarynda şu ýylyň alty aýynda alnyp barlan işleriň netijeleri jemlenildi, şeýle hem Prezident maksatnamasynyň we ýurdumyzy durmuş-ykdysady taýdan ösdürmek boýunça kabul edilen beýleki maksatnamalaryň ýerine ýetirilişine seredildi.
2015-nji ýylyň 2-3-nji iýulynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow iki günlük döwlet sapary bilen Gruziýada boldy. Ýurdumyz oňyn bitaraplyk, parahatçylyk söýüjilik we giň halkara hyzmatdaşlyk ýörelgelerine esaslanan daşary syýasat strategiýasyny yzygiderli durmuşa geçirip, ýurdumyz daşary ýurtly hyzmatdaşlaryň ählisi, şol sanda Gruziýa bilen oňyn gatnaşyklary işjeň ösdürýär.
2015-nji ýylyň 3-nji iýunynda Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň 69-njy sessiýasynda “Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygy” atly kararnamasy kabul edildi.
2015-nji ýylyň 12-nji maýynda Awstriýanyň paýtagty Wena şäherinde Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow bilen Awstriýa Respublikasynyň Federal Prezidenti Haýns Fişeriň arasynda gepleşikler geçirildi.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda ýurdumyzyň ykdysadyýeti ýokary depginler bilen ösüş gazanýar. Muňa 2015-nji ýylyň 1-nji maýynda ýurdumyzyň durmuş-ykdysady ösüşiniň şu ýylyň dört aýynyň jemlerine bagyşlanyp geçirilen Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň mejlisinde berlen hasabatlardan hem göz ýetirip bolýar.
2015-nji ýylyň 8-nji maýynda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň nobatdaky mejlisini geçirdi, onda milli ykdysadyýetimiziň pudaklaryny mundan beýläk-de okgunly ösdürmek baradaky gündelik wezipelere hem-de döwletimiziň içeri we daşary syýasatynyň beýleki möhüm meselelerine garaldy.
Taryhy wakany — Türkmenistanyň “TürkmenÄlem 52o E” ilkinji emeli aragatnaşyk hemrasynyň älem giňişligine uçurylmagynyň şanyna ýurdumyzyň Merkezi banky her biriniň gymmaty 50 manada deň bolan altyn we kümüş şaýy pullaryny, şeýle hem şu ýadygärlik şaýy pullardan toplumlary taýýarlady.
Ahalteke bedewleriniň ata-babalary – şöhratly “nusaý atlary” tutuş dünýäniň atçylygynyň täji bolmak bilen çäklenmän, eýsem, älem-jahana hakyky sungat eserini peşgeş beren gadymy türkmen jemgyýetiniň ösüşiniň jedelsiz subutnamasy hasaplanýar.
2015-nji ýylyň 20-nji martynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň nobatdaky mejlisini geçirdi, onda milli ykdysadyýetimiziň pudaklarynyň öňünde durýan wezipelere garaldy, ony mundan beýläk-de okgunly ösdürmek we döwletimiziň içeri hem-de daşary syýasatynyň beýleki möhüm meseleleri ara alnyp maslahatlaşyldy.
2015-nji ýylyň 6-njy martynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň nobatdaky mejlisini geçirdi, onda ykdysadyýetimiziň pudaklaryny we ýurdumyzy durmuş-ykdysady taýdan ösdürmek boýunça şu ýylyň iki aýynda alnyp barlan işleriň netijelerine, şeýle hem döwlet durmuşynyň beýleki möhüm meselelerine we birnäçe resminamalaryň taslamalaryna garaldy.
2015-nji ýylyň 13-nji fewralynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň nobatdaky mejlisini geçirdi. Onda käbir resminamalaryň taslamalaryna, şeýle hem ýurdumyzyň durmuşyna degişli möhüm meseleleriň birnäçesine garaldy.
2015-nji ýylyň 6-njy fewralynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň nobatdaky mejlisini geçirdi. Onda döwlet durmuşynyň ileri tutulýan meselelerine, şeýle hem birnäçe möhüm resminamalaryň taslamalaryna garaldy.
2015-nji ýylyň 31-nji ýanwarynda Türkmenistanyň “Altyn Asyr” teleýaýlymyna goýberilen nobatdaky syýasy gepleşige Türkmenistanyň Ykdysadyýet we ösüş ministrliginiň, Türkmenistanyň Merkezi bankynyň, Tükmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutynyň, Türkmenstanyň milli haryt dolanyşygyny öwreniş institutynyň wekilleri gatnaşdylar.
2015-nji ýylyň 30-njy ýanwarynda Türkmenistanyň Prezidentiniň geçiren Ministrler Kabinetiniň nobatdaky mejlisinde ýurdumyzyň ykdysadyýetiniň pudaklarynda şu ýylyň ýanwar aýynda alnyp barlan işleriň netijelerine we käbir resminamalaryň taslamalaryna, şeýle hem ýurdumyzyň durmuşyna degişli möhüm meseleleriň birnäçesine garaldy.
Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan 2015-nji ýylyň 26-njy ýanwarynda 831 san bilen bellige alnan “Erkin aýlanýan puluň çägini bellemek barada” Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň başlygynyň 2015-nji ýylyň 23-nji ýanwarynda çykaran 25-iş belgili buýrugyna laýyklykda, ýurdumyzda erkin aýlanýan puluň çägi ABŞ-nyň 10 000 dollary derejesinde bellenildi.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda ýurdumyzyň ykdysadyýeti ýokary depginler bilen ösüş gazanýar. Munuň şeýledigini ýurdumyzyň ykdysadyýetde gazanýan üstünlikleriniň anyk görkezijileri, şol sanda jemi içerki önümçiligiň ýylsaýyn ösüşi, daşary söwda dolanyşygynyň oňyn netijeleri, ýurdumyz boýunça düýpli maýa goýumlaryň möçberiniň yzygiderli ýokarlanmagy hem doly tassyk edýär.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň tabşyrygy boýunça geçen hepdäniň jemleýji iki gününde Türkmenistanyň ministrliklerinde we pudak edaralarynda maslahatlar geçirildi.
Copyright © 2008-2015
Türkmenistanyň Merkezi banky
Salgymyz: 744000, Türkmenistan, Aşgabat, Bitarap Türkmenistan şaýoly, 36
Telefon: +99312 381027 Faks: +99312 920812


text:
Depressiyada bolan adamlar beylekilere gora 3 esse kop duysh goryar;
Yyldyzlara bakanmyzda aslynda biz gechmishe bakan yalydyrys, ol yyldyzlaryn kabiri
kop wagt mundan on yok bolup gidenler,
Adamlaryn 93 %-i sms yazyp otyrka dashyndan...
Geliñ bileliñ häzir biziñ bedenimizde nämeler bolup geçýär:
1) Adamyñ barmaklary şeýle bir duýgur welin eger adamyñ barmagy ÿer şary bilen deñ bolan ýagdaýynda adam jaý bilen maşynyñ arasyndaky tapawudy bilerdi.
2)...
Internediň ýaýrap başlamagy bilen adamlaryň aň-düşünjesi ösýär. Elbetde gowy niýetli ulanýanlaryň ýanynda erbet niýetli adalara hem pursatlar döreýär. Siziň bilesigelijilik duýgularyňyzy ulanyp size zyýan ýetirýän...
(1907-1908 ýý.)
Daşmetjit ady bilen tanalýan täze medrese Mätkerim işanyň mazarynyň gündogar tarapynda ýerleşýär. Ol 1907-1908-nji ýyllarda bina edilipdir. Magaryf meselesinde Hywa şäherinden gaty yza galan Köneürgençde...
( XIV asyr)
Gadymy Ürgenjiň häzirki harabaçylygynyň günbatar gyrasynda örän gyzykly bir ymaratyň galyndylary ýerleşipdir. Onuň adyny ýerli ilat ibn-Hajybyň medresesi diýip tutýar. ibn-Hajybyň gabry diýlip görkezilýän...
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda ýurdumyzda amal edilýän içeri we daşary syýasat milletimiziň we dünýä halklarynyň bähbitlerine gönükdirilýär. Parahatçylyk...
Mälim bolşy ýaly, üstümizdäki ýylda Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygynyň halkara bileleşigi tarapyndan ykrar edilenine 20 ýyl dolýar. Şu taryhy waka bilen baglylykda, hormatly Prezidentimiziň başlangyjy bilen 2015-nji...
Özüniň daşary syýasatynda elmydama hoşniýetlilige, ynsanperwerlige, iki tarapa bähbitli hyzmatdaşlyga ýokary sarpa goýýan hormatly döwlet Baştutanymyz dünýäniň iri halkara guramalary, aýratyn-da Birleşen Milletler Guramasy...
salam dolsar yakyn gardaslar . bu gun doglan gunumi belledim .doslam geldi yakynlam geldi oyden dasdadygymy bilirtmediler yuregimde seyle bir gownu acyklyk dorede begenyan Alla jan. size icimi aydasym gelya size syladylar geldiler durmusdan gecen doslarymy yatladym gamgyn boldym birde begendim yone Hudayjana sukur heme zatdan razy .Doglan gunum de dine masgalamyn enem atamyn yakyn jiglerimin gowy doslarymyn saglygyny dileyan .menden gen gorman cydap bilman yazyan begenjimden . mana dusunyaniniz bardyr icinizde doslar heme zatdan razy men Allajanym . ...
Ýasama bolmakdan Hudaý saklasyn,
Ýasama ýazmakdan saklasyn ynsap.
Özümçe bezedim sungat sahnasyn,
Ýazmadym çygylyp, ýazmadym çyňsap.
Öwdüler, döwdüler, köwdüler kalby,
Dogrydyr öýdýärdim kim näme diýse.
Durmuşam...


text:
Mawrikiý
Mawrikiý (iňl. Mauritius, fr. Maurice), resmi ady Mawrikiý Respublikasy (iňl. Republic of Mauritius, fr. République de Maurice) — Hindi okeanynyň günorta-günbatar böleginde, Madagaskardan takmynan 900 km gündogarda ýerleşýän ada döwleti. Respublikanyň düzümine Maskarena adalary arhipelagynyň bölegi bolup durýan Mawrikiý (iň iri, 1865 km²) we Rodriges adalary (104 км²), şeýle hem Kargados-Karahos arhipelagy, Agalega adalary we ençeme ownuk adalar girýär. Ýurduň jemi tutýan meýdany 2040 km² ybaratdyr. Paýtagty — Mawrikiý adasynda ýerleşýän Port-Lui şäheri.


text:
Kümmet Gowuz etraby
Kümmet Gowuz etraby (Parsça: شهرستان گنبد کاووس) Eýranyň Türkmensähra sebiti, Gülistan welaýatynyň 13 etrabyndan biridir.
Bu etrap merkez etrapçasy we daşlyburun etrapçasy bolmak bilen 2 etrapçadan ybaratdyr.
Etrap Eýranyň iň köp Türkmen ilatyna eýedir.
Merkez etrapça Agabat, Bağlymarama, Fejir we Sultanaly atly böleklerden ybaratdyr. Bu etrapçanyň şäheri bolsa Kümmet Gowuz şäheridir.
Daşlyburun etrapçasy Etrek we Küren atly böleklerden ybaratdyr we etrapçanyň şäheri de Inçeburundyr.
Bu etrap we Kümmet Gowuz şäheri Ebusehil Mesihi we Seýit Ysmaýyl Cürcany ýaly taryhda ady galan meşhur lukmanlaryn dogduk diýarydyr.
Kümmet Gowuz etraby Eýranda Türkmen at ýaryşlary bilen meşhurdyr.
Eýranyň iň çepermen woleýbolçylary da Kümmet Gowuzda ýaşaýan Türkmen sportsmenlerdir.
Ajygöl, Almagöl we Alagöl bu etrabyň owadan seýlgählerinden bir näçesidir.
Eýranyň hasabat guramasynıň 2006-njy sanawyna görä bu etrabyň ilaty 289.647 adamdyr.


text:
Ayhan Hajyyew (1924-1998) - Turkmenistanyn belli suratkeshi, Magtymguly adyndaky dowlet bayragynyn we "Gayrat" medalynyn lauready. 1950-nji yylda Ayhan Hajyyew, W.I. Surikow adyndaky Moskwa dowlet sungat akademiyasyny tamamlayar, onyn ilkinji halypasy bolsa, turkmen surat sungadynyn atasy Bashim Nuraliyew bolyar.
Ayhan Hajyyewyn doredijiligi dine Turkmenistanda dal-de, eysem dashary yurtlarda hem tanalman duranok. Onyn belli suratlarynyn arsaynda Dowletmammet Azady, Mollanepes we Magtymguly Pyragynyn suratlary bar. Indi men shutayda gozgamak isleyan mowzugym, shu atdashymyn cheken portlerlaryndaky shekiller, a imenno Magtymgulynyn shekili onyn oz gozyetimi esasynda chekilen. Magtymgulynyn dash keshbi edil shu suratkeshin chekishi yaly bolmagam ahmal, bolmazlygam. Yone shu wagt Magtymguly diyilse akla dine Ayhan Hajyyewyn cheken shekile gelyar. Belki Magtymguly bashga hili bolandyr? Yuzi uzyn dalde, tegelek bolandyr, burny uly dalde kichi bolandyr we sh.m...
Siz nahili pikir edyaniz?
Ses berilşik ýok.
Halanan (4)


text:
Seýit Nesimi (1369-1417)
Neýlerem
Dilbera, men senden aýru tende jany neýlerem, Täju tahtu mülku malu hanymany neýlerem.
Isterem waslyň jemalyn tä kylam derde dewa, Men seniň bimaryňam özge dewany neýlerem.
Çoh dogalar kylmyşam men halykyň dergähine, Çün myradym hasyl olmaz men dogany neýlerem.
Eý, musulmanlar, biliň kim ýar ile hoşdur jahan, Çünki ýardan aýra düşdüm bu jahany neýlerem.
Dilber aýdar: eý, Nesimi, sabr kyl, etme fygan, Şimdi efgan etmesem, daňla fygany neýlerem.
Ýüz döndermenem
Ýüz müň jefa kylsaň maňa, men senden ýüz döndermenem, Janym dahy gurban kylar, men senden ýüz döndermenem.
Duşman geler garşymyza, umyduwar özi duşa, Duşmanlaryň körlügine men senden döndermenem.
Men seni söwdüm jan ile, gul olmuşam gurban ile, Ant içerem Kuran ile, men senden ýüz döndermenem.
Isamysyň, Musamysyň ýa Ýusuby Kenganmysyň, Walla, janym janymysyň, men senden ýüz döndermenem.
Eý, Nesimi, aşykmysyň, Hak ýoluna sadykmysyň, Közerdigiçe ýanarmysyň, men senden ýüz döndermenem.


text:
Shu blogi bilman yada bilip eyesi pozayipdir, bu yerdede gyzykly zatlar bardy. Yzyna gaytarmak bashartdy yone kommentlere telpek goyup bilmersiniz.
Ashagyna komment yazip dowam ediberin.
atamyrat.
shu erde site-da her kim oz suratyny goysa bolmayarmy song 1 erde gabatlashsak tanar yaly. eger hemmeler sheytse gowy bolardymyka diyyan,, belki eyyam kabirlerngiz gurleshyan adamyngyzy tanayansyngyzam yone suraty bolmansong bashga biridir oytmegingiz mumkin.
sebabi profila name diyip yazangda bolanok.yone bir tarapdan kiming suratyny goyangda bolanok.
ilki bilen bizden ongde yazilanlar surat goysa bizem song dowam ederis. belki tanyshmaga komek eder. sheyle edilse hasam gyzykly bolardy we yazyljaklar kopelerdiler. bolmasa hatlaryng kopusini yazyan shol bir adamlar 3-4 sany. turkmen yazypdyr diyip okaymasang kanbir jogap yazip durasyng gelenok,,,,,,,, garaz mening pikirim. eger gowy bolmaz diyip pikir etsengiz her kiming gozel gowni.
Telpekler (1 kisiden 2 sany)
Bu yazgi ucin
- jemal 2 telpek goyyar we yazyar: "Gaty gowy yazipsin. Berekella!"


text:
1-nji asyr
Wakalar we ykdysadyýet[üýtget | edit source]
Miladydan öňki I asyrda Amyderýanyň aşak akymlaryny öz içine alýan Horezm döwleti döredi. Uly, bol suwly derýanyň deltasynda, giň sähralyklaryň ortasynda ýerleşen oazisiň ykdysady ösüşi üçin mümkinçilikleri örän giň bolmagy. Aral deňziniň we daş töweregi gurşap alan suwsuz çölleriň Horezm üçin ygtybar gala bolup hyzmat etmegi. Köneürgenjiň ýurduň uly we merkezleriniň biri bolmagy. Bu ikinji Horezm döwleti miladynyň III asyryna çenli ýaşapdyr.


text:
Mekdebiň Birinji Güni (1nji bölek)
Mekdeb başlapdyr we Kümüş gaty begenipdir. Çaltrak başga çagalar bilen tanaşypdyr. Gözel Daýza çagalara: “Indi kitablaryň alyň we üçünji saýpa seýrediň. Şu gün elipbeýi öwreneris.” Kümüş elini uzatypdyr we “Men bir ýyl öň muny öwrendim!” diýipdir. Mugallymy oňa “Bilýän. Köplenç çagalar bu zatlar öýdem öwrenýärler, ýöne siz ýine bir gezek öwrenýärsiň” diýip jogap beripdir. Ondan soň matematik başlapdyr. Gözel Daýza çagalara: “Häzir bäşinji saýpa seýrediň. Şu gün biz aýyrmak hakda öwreneris” diýipdir. Ýöne ýine bir gezek Kümüş elini uzatypdyr we: “Bagyşlaň meni, şu bir ýyl öň öwrendim!” diýip gygyrypdyr. Ýine bir gezek mugallymy oňa: “Bilýän. Köplenç çagalar bu zatlar öýde öwrenýälar. Häzir haýyş edýän, sessiz oturuň” diýipdir. Ondan soň nahar wagty boldy. Kümüşüň ejesi iki sany somsa oňa beripdir we bir alma. Kümüş çagalar bilen oturup iýipdir. Çagalar mekdeb hakda gürleşipdir. “Mekdeb erbet däl. Gaty gorkamzok. Başga çagalar gowy. Öwrenmägy halaýas!” diýipdirler. Kümüş hem: “Dogry, erbet däl. Şu mekdeb öňki mekdebimden has gowy” diýipdir. Başga öwrenjiler oňa seýredipdirler we: “Näme? Biz birinji klasda! Nähili siz geçen ýyl hem mekdebe gidipsiň?” diýip sorapdylar. Kümüş çagalara: “Ýok, biz ikinji klasda. Men geçen ýyl birinji klasa gitdim!” diýip jogap beripdir.
Nahar wagtyndan soň... (dowamy bar)
Please enter between 0 and 2000 characters.
Corrections
No corrections have been written yet. Please write a correction!
Write a correction
Please enter between 25 and 8000 characters.
More notebook entries written in Turkmen
- First notebook entry: Introducing myself
- Biziň maşgalamyz
- Dostyma
- men turkmencha oirenese gele.
- First notebook entry: Introducing myself


text:
Kontinent
Kontinent (lat. continens) — daş-töweregi suw bilen gurşalan iň iri gury ýer bölegi; oňa materik hem diýilýär.
Kontinentler[üýtget | edit source]
Ähli kontinentleriň doly gury ýer meýdany 148 647 000 км², ýa-da Ýeriň meýdanynyň 29%-i (510 065 600 km²).
Materikler[üýtget | edit source]
Dünýä bölekleri[üýtget | edit source]
- Awstraliýa (+ Okeaniýa)
- Antarktida
- Afrika
- Ýewropa
- Aziýa
- Amerika (Demirgazyk Amerika we Günorta Amerika, ýa-da Täze Dünýä)
Şeýle hem serediň[üýtget | edit source]
Çykgytlar[üýtget | edit source]
- Materikleriň dreýfiniň rekonstruksiýasy(iňlis dilinde)


text:
www.GotQuestions.org türkmençe wersiýasyna hoş geldiňiz!
Injile degişli soraglara jogaplar
Bagyşlaň, ýöne häzirki wagtda biz türkmen dilinde iberilen soraglary kabul edip bilmeýäris. Eger iňlisçe ýazyp we okap bilýän bolsaňyz, soraglaryňyzy http://www.gotquestions.org/Bible-Questions.html sahypasyndan iberip bilersiňiz.
Aşakda Türkmen dilinde elýeterli sahypalar görkezilendir:
Hoş Habar
Örän wajyp soraglar
Injile degişli soraglara jogaplar
Ebedi Ýaşaýşy ýetdiňizmi?
Bagyşlandyňyzmy? Hudaý tarapyndan nähili bagyşlanmaly?
Isany şahsy Halasgäriňiz hökmünde kabul etmek nämäni aňladýar?
Halas bolmagyň meýilnamasy / ýoly näme?
Mesihi adam kimdir?
Ynha men Isa iman etdim... indiki maslahat?
Isa Mesih kim?
Hudaý barmy? Hudaýyň barlygyna delil barmy?
Isa Hudaýmy? Isa özüne Hudaý diýdimi?
Örän wajyp soraglar
Injile degişli soraglara jogaplar


text:
Gadyrly ildeşler! Bu web-saýtymyz arkaly biz sizegünälerden gutulyş, bu dünýäde ruhda gurply ýaşaýyş, ýürekde dynçlyk we baky ýaşaýyş berjek Hoş Habary size ýetirmek isleýäris! Bu web-saýtymyzda siz Hudaýyň Mukaddes Sözi bilen, oňa esaslanyp taýýarlanan makalalar, maglumatlar, kitaplar, ruhy aýdymlar, goşgylar, şahsy şaýatlyklar, radio gepleşikleri we wideo materiallar bilen tanyşarsyňyz. Bu web-saýtymyzyň üsti bilen biz siziň her biriňiziň ruhy rowaçlygyňyza goşant goşup bileris diýip umyt edýäris! Size Beýik Biribar Ýaradyjy baky ýaşaýyş ýoly hakynda düşünje bersin diýip arzuw edýäris!!!
Bildirish:
Isa Mesih filmini Turkmen dilinde ine shu ashakda seredip bilersingiz:
Täze Makalalar
Gurbany Baýram güni şatlanalyň adamlar, Günälermiz ýuwdy Hakyň gurbany! Gurbanlygyň tagamyny dadanlar, Süýjiligni illermize paýlaly! Ogly gurbanlyk suprasynda Atasy, ony öldürmegiň kastynda, Hak ýetişdi, olaryň perýadyna, Täsin bize, bu wakanyň beýany. Syn edeliň Rebbiň merhemetine Goç berildi oglunyň deregne, Ol kaýyl bolmady, Ybraýymyň berenne, Özi üpjün etdi Kämil Gurbany! Rebbim gazabyndan saklanmasa […]
Hudaÿyñ Söÿgi we Merhemet Ähti Bu kitap Stiwens ruhanynyñ wagyzy esasynda döredi. Karl G. Stiwens ABŞ-nyñ Baltimor şäherinde ÿerleşÿän «Greater Grace World Outreach» mesihi ÿygnagynda ruhany bolup işleÿär. Ruhany Stiwens — Merilend Injil ÿörite mekdebini esaslandyryjydyr, şeÿle hem seminarlara we «Merhemet sagady» atly halkara mesihi radioÿaÿlymyna ÿolbaşçylyk edÿär. GIRIŞ Bu […]
Atanyng Soygi Haty Ey balam, Belki sen meni tanamarsyng, yone Men sen hakda ahli zady bilyarin. Zebur 139:1 Men sening oturyp- turushynyg bilyarin. Zebur 139:2 Men sening ahli yollarynga beletdirin. Zebur 139:3 Hatda sening bashyngdaky sachlaryngyng sanynyda bilyarin. Matta 10:29-31 Chunki Men seni Oz keshbimde yaratdym. Gel. Chykysh 1:27 Sen Mende yashayarsyng, hereket edyarsing we […]
Söýgi girmese Yhlasymyzyň bary puçdur Aramyza söýgi girmese! Isleglerimiziň soňy ýokdur Kanagat kalbymyza guýulmasa! Gulaklarymyz eşitmez Ýüreklerimiz duýmaz Taňrynyň nazary düşmez Kalbymyz sünnetlenmese! Ellerimiz bulaşýar haram işlere Imanymyz ýalan sözlere Humar iýnipdir gözlere Utançdan ne peýda haýa bolmasa! Akylsyz mümkin däl Haky tanamak Hakykata daýanmak, yalany derňemek Mümkin däldir Allany razy etmek Imanymyz diri bolmasa […]
Göni ýol Assalaamu alaýkum wa Rahmatulaahi wa Barakaatuh. Günleriň birinde 104 adamdan ybarat bolan aýal-erkek, we çagalar M1 981 nomerli uçara mündirilip, 19 reýsy bilen Žykarta şäherinden uçyp çykýarlar. Olar Singapura dynç alyş uçyşlara öwrenişen soň, olar barmaly ýerimize barmarys diýip hiç kimiň pikirinde-de ýokdy. Olaryň ’’Boýengi 737’’ Palenbanganyň golaýlarynda birdenkä aşak düşüp başlady, we […]


text:
Isa Hudaýmy? Isa özüne Hudaý diýdimi?
Sorag: Isa Hudaýmy? Isa özüne Hudaý diýdimi?
Jogap: Injildäki ýazgylarda Isa hiç haçan sözme-söz “Men Hudaý” diýmeýär. Emma bu Onuň özüne Hudaý diýen däldigini aňlatmaýar. Mysal üçin, Isanyň Ýahýa 10:30-daky sözlerine ser salalyň: “Men we Ata birdiris.” Göräýmäge bu Hudaýlyga dalaş etmek däl ýalydyr. Emma Onuň sözlerine Ýehudylaryň beren jogabyna serediň, “Ýehudylar Oňa: ‘Biz seni bularyň hiç biri üçin däl, Hudaýa dil ýetirýänligiň üçin, ýagny ynsan halyňa Özüňi Hudaý saýýanlygyň üçin daşlajak bolýarys’ diýdiler.” (Ýahýa 10:33). Aşakdaky setirleri aýtmak bilen Isa hiç haçan Ýehudylary düzetmeýär, Aşakdaky setirleri aýtmak bilen Isa hiç haçan Ýehudylary düzetmeýär, “Men özüme Hudaý diýmedim.” Bu “Men we Atam birdiris” (Ýahýa 10:30) diýmek bilen Isanyň hakykatdanda Özüne Hudaý diýendigini görkezýär. Başga bir mysal bolsa Ýahýa 8:58-dir. Isa “Men size hakykaty aýdýaryn, Ybraýym dogulmazyndan öň hem Men bardyryn!” diýip yglan edýär. Ýene-de, Ýehudylar Isany daşlajak bolýarlar (Ýahýa 8:59). Eger dinden çykyp Hudaýa dil ýetirdi diýip pikir etmedik bolsalar näme sebäpden Ýehudylar Isany daşlasynlar?
Ýahýa 1:1 “Söz Hudaýyň Özüdi,” diýýär. Ýahýa 1:14 bolsa “Söz tene öwrüldi,” diýýär. Bu Isanyň tendäki Hudaýdygyny aýdyň görkezýär. Resullaryň Işleri 20:28 şeýle diýýär: “Reb Hudaýyň Öz Gany bilen edinen ýygnagyny bakmak üçin, Mukaddes Ruhuň sizi içinde gözegçi edip goýan tutuş sürüsine göz-gulak boluň.” Kim öz gany bilen ýygnagy edinipdir? Isa Mesih. Resullaryň Işleri 20:28 Hudaýyň ýygnagy öz gany bilen satyn alandygyny beýan edýär. Diýmek, Isa Hudaýdyr!
Şägirt Tomas Isa bilen baglanşyklylykda, “Rebbim, Hudaýym” (Ýahýa 20:28) diýýär. Hudaý ony düzetmeýär. Titus 2:13 bizi Hudaýymyzyň we Halasgärimiziň – Isa Mesihiň – gelmegine garaşmaga çagyrýar (şeýle hem serediň 2 Petrus 1:1). Ýewreýler 1:8-de Ata Isa barada “Ogly hakda: "Eý Hudaý, Seniň tagtyň bakydyr, dogrulyk Seniň Patyşalygyňyň hasasy bolar’ diýýär” bildirýär.”
Ylhamda, bir perişde Ýahýa Resula diňe Hudaýa sežde etmegi ündeýär (Ylham 19:10). Mukaddes Kitapda birnäçe gezek Isa sežde edilýär (Matta 2:11; 14:33; 28:9; 17; Luka 24:52; Ýahýa 9:38). Ol hiç haçan özüne sežde edenleri ýazgarmaýar. Eger Isa Hudaý bolmasady, ol edil Ylhamdaky perişdäniň edişi ýaly adamlara Özüne sežde etmeli däldigini aýdardy. Mukaddes Kitapda Isanyň hudaýlygyny öňe sürýän başga-da birnaçe setirler we bölekler bar.
Isanyň Hudaýlygyna iň esasy sebäp eger Ol Hudaý bolmasa, Onuň ölümi dünýäniň ähli günälerine jeza hökmünde tölenmäge ýetmezdi. (1 Ýahýa 2:2). Diňe Hudaý şeýle çäksiz jezany töläp biler. Diňe Hudaý dünýäniň ähli günälerini öz üstüne alyp (2 Korintoslylar 5:21) günä we ölüme garşy ýeňiş gazanmak üçin ölüp hem direlip biler.
Isa Hudaýmy? Isa özüne Hudaý diýdimi?


text:
Hakyky Isa buthanasy
"Çyn Isa Serkowy" (Hytaýça: 真耶穌教會) garaşsyz serkowdyr. Ol 1917de Pekin, Hytaý da guruldy. Şu wagt munyn 45 döwletde çenek bilen 1.5 million agzasy bar. Bu serkow Hristiyanlygyn 20-nji asyrda yüze çykan Protestanlyk bölümüne degişli. Bu serkow Taze Yyl Bayramyny gutlamayar. Serkowyn 10 sany ynanjy:
- Mukaddes Ruh
- Baptizm
- Mukaddes Birleşmek
- Ruh güni: "Sishenbe, (Altynjy guni) hepdanin yedinji guni, Mukaddes guni, Allanyn yalkan we eshretlan guni. Ol guni Allanyn doredilen guni hasaplanylmalydyr."
- Ayak Yuwmak
- Isa Pygamber
- Mukaddes Injil
- Halas Bolmak
- Serkow
- Sonky hukuk/hak


text:
Türbet-Jam etraby
Türbet-Jam Etraby ýa-da Türbet-i Jam etraby (Parsça: تربت جام) Eýranyň Rezewi Horasan welaýatynda owganystan serhedinde ýerleşýän bir etrap we şäher.
Etrabyň rayat sany 90 müňe golaýdyr.
Şih Ahmed Jam atly ulu şahsiýetiň adyny alan Türbet-Jam halky umuman Parsça gürleşiýär.
Bu şäherde 3 müňe golaý öýli Türkmen ýaşaýar. Geçen asrýň 30-njy ýyllarynda Türkmenistandan Eýranyň demirgazyk-gündogaryna göçen Salyr Türkmenler bu şaherde ýaşaýar.
Salyr türkmenleri häzirki döwürde hem Eýranyň Türbet-jam şäherinde ýüzlerçe maşgala bolup ýaşaýarlar. Aradan ep-esli wagtyň geçendigine garamazdan, salyr türkmenleri özleriniň milliligini, türkmen dilini, däp-dessurlaryny, aýdym-sazlaryny gorapdyrlar.


text:
Hapgyrtma
Hapgyrtma (parotit) (lat. Parotitis epidemica) – ýiti ýokanç keseli bolup, ol esasan hem tüýkülik mäzlerine zeper ýetirýär. Onuň döremegine paramiksowiruslar maşgalasyndan bolan wirus sebäp bolýar. Hapgyrtmanyň wiruslary daşky gurşawa durnukly bolýarlar.
Parotit keseliniň wirusy bu kesele uçran adamyň tüýküliginde bolup, ol howa – damja ýoly bilen ýokuşýar. Hapgyrtma bilen kesellänlerde sowuklama alamatlary bolmaýar. Şonuň üçin-de, bu kesel uly aralykdaky adamlara, ýagny syrkawdan 1-2 metr daşda bolanlara ýokuşmaýar.
Hapgyrtma köplenç ýokançlygyňojagyna golaý bolan çagalara (bir maşgalada, bir partanyň başynda oturanlara, bir otagda ýatýanlara, bile oýnaýanlara) ýokuşýar. Bu kesel oýunjaklardan,näsagyň tüýküligi arkaly, gap-gaçlaryň üsti bilen hem ýokuşyp bilýär. Syrkaw hapgyrtmanyň alamatlarynyň ýüze çykmagyndan birnäçe sagat öň töweregindäkiler üçin howpludyr. Kesel esasan hem dörän ilkinji 3-5 günlerinde ýokuşýar. 9-njy günden soň bedenden wirus bölünip çykmaýar we syrkaw keseli töweregindäkilere ýokuşdyryp bilmeýär.
Hapgyrtmanyň ýokançlylygy 85%-e barabardyr. Hapgyrtma esasan 3-6 ýaş aralygyndaky çagalarda duş gelýär. Sanjymlaryň (waksinasiýanyň) geçirilmegi netijesinde, 1-10 ýaşdaky çagalarda hapgyrtma bilen keselleme azaldy.
1 ýaşa çenli çagalara hapgyrtma keseli seýrek ýokuşýar.
==== Hapgyrtma keselinden soň bedende bu kesele garşy durnuklylyk emele gelýär we hapgyrtma ikinji gezek ýokuşmaýar. Hapgyrtmanyň alamatlary ==== Inkubasion döwri (keseliň ýokuşan wagtyndan alamatlarynyň ýüze çykmagyna çenli döwür) ortaça 12-26 gün dowam edýär.
Hapgyrtma ýokançlygynyň esasy we ýygy – ýygydan duş gelýän alamaty – gulakýany mäzleriniň zeperlenmegidir.
Kesel, adatça, ýiti, bedeniň gyzgynynyň 38-39Cº çenli ýokarlanmagyndan başlanýar. Ýeňilräk ýagdaýlarda gyzgyn 37-37,5ºC ýetýär. Käte bedeniň gyzgyny kadaly bolýar.
Soňra gyzgynyň ýokarlanmagy keseliň ýaýramagyna bagly bolýar. Çaga kellagyra, ýarawsyzlyga, damarlardaky agyrylara, işdäsizlige arz edýär, ynjyk bolýar.
Köplenç çaga geplände ýa-da çeýnände ýüze çykýan agyrylar ilkinji alamat bolup bilýärler. Keselläninden 1-2 gün geçenden soň, gulakýany tüýkülik mäzleri ulalýar. Ilki bir tarap, soňra ikinji tarap çişip başlaýar. Käte çişler gaty uly bolmaýar, gyzarmaýar. Käte bolsa gulakýany mäzleri ulalyp, çiş boýna we duluga ýaýraýar. Çişen ýeriň derisi gatyrak bolsa-da, gyzarmaýar. Aýratyn-da gulagyň ýumşajyk etli ýeri agyrýar. Bu ýagdaý 3-4 gün dowam edýär, soňra peselme bilen bolýar we kadaly ýagdaýa gelýär.
Hapgyrtma käte nerw ulgamyna (meningitiň döremek howpy), aşgazanasty mäzine (pankreatitiň döremek howpy) zyýan ýetirip bilýär.
Hapgyrtmanyň öňüni almak[üýtget | edit source]
Hapgyrtma bilen kesellän çagany aýry otagda, beýleki çagalardan daşda saklamaly (9 günden artyk däl). Syrkawlan çaga bilen oýnanlary gözegçilige almaly: gyzgynyny ölçemeli, seretmeli.
Hapgyrtmanyň öňüni almagyň iň ynamly usuly sanjymdyr. Bu sanjym çagalara 12 aýlyk wagtynda (1 ýaşynda), gaýtadan 6 ýaşda (öň hapgyrtma bolmadyk ýagdaýynda) edilýär. Şeýle edilende, hapgyrtma garşy berk durgunlyk emele gelýär.
Hapgyrtmada ýüze çykýan gaýraüzülmeler[üýtget | edit source]
Hapgyrtma keseli ýumurtgajyklara, ýumurtgalyklara,erkeklik jyns mäzine, süýt mäzlerine täsirini ýetirip bilýär. Bu ýagdaý gaýraüzülme görnüşinde ýa-da özbaşdak kesel ýaly, ýagny hapgyrtmanyň wirusy ilkibaşdan şu organlary zeperlendirip bilýär. Ýetginjeklerde we 30 ýaşa çenli erkeklerde orhit keseli (ýumurtgajyklarda sowuklamanyň döremegi) duş gelýär. Hapgyrtma wirusynyň ýumurtgajyklara täsir etmegi kesellänleriň 25%-de duş gelýär. Orhit keseli ýumurtgajyklaryň kadaly işlemegine zeper ýetirýändigi zerarly erkek önelgesizligine getirip bilýär. Orhitiň alamatlary adatça tüýkülik mäzleriniň zeperlenmesinden 1-2 hepde soň ýüze çykýar. Ýumurtgajyklaryň sowuklamasyna adatça şu ýagdaýlar mahsusdyr: gasykda güýçli agyrylar bolýar, bu agyrylar ýörelende has-da güýjeýär. Ýumurtgajyklar ulalýar, dykyzlanýar, el degrilende ýiti agyry peýda bolýar. Yumurtga haltajygy gyzarýar, käwagt gögümtil reňkde bolýar. Ýumurtgajyklaryň çişi 5-7 günden soň kem-kemden gaýdyşýar.
Hapgyrtmany anyklamak kyn däl. Munuň üçin maşgalada, çagalar bagynda kesellänleriň bardygyny bilmek hem ýeterlikdir.
Hapgyrtma öý şertlerinde bejerilýär. Agyr görnüşlerinde syrkaw hassahana ýerleşdirilýär.
Keseliň ýitileşen döwründe çaga 5-7 gün düşekde bolmaly. Bu aýratyn-da 10-12 ýaşdaky oglanjyklar üçin örän wajypdyr.
Aşgazanasty mäziniň zeperlenmegine güman edilende, çaga berhiz tutmalydyr. Ýagly we uglewodly agyr iýmit çäklendirilmelidir. 10-12 günden soň çaga üçin adaty naharlary iýdirmek bolýar.
Hapgyrtmada ýüze çykýan agyrylary aýyrmak ýa-da peseltmek üçin, analgin, no-şpa ýaly spazmolitikleri bermek bolýar. Iýmitiň oňat özleşdirilmegi üçin festal, pankreatin içirmek maslahat berilýär.
Orhite ýolugan çagany keselhana ýerleşdirmek maslahat berilýär. Oňa gormonal bejerginiň gerek bolmagy ahmal.
Hapgyrtma meningitine güman edilen ýagdaýynda syrkawy tizden-tiz keselhana ýerleşdirmelidir.


text:
Gürgen
Gürgen şäheri (Parsça: گرگان, Iňlisçe: Gorgan) Eýranyň Gülistan welaýatynyň baş şäheridir.
Gürgen etrabynyň raýatlarynyň sany 2006-njy ýylda 269.226 adamdýr.
Gülistan welaýatynyň guralmagyndan we Gürgen etrabynyň welaýat merkezi bolmagyndan soň sanlary belli bolmasa da köp sanly Türkmen halky da bu şäher we etraba ýerleşýär. Şäherde Parslar, Türkmenler, Azerler we Zawullar bilen bilelikde 1000-1500 adama golaý Gazak da ýaşaýar.
Ozalky ady Astarabat bolan Gürgen Gülistan welaýatynyň iň uly şäheridir.
Şäherde Myhamnahan, Howa menzili bardyr.
Alburz dagynyň eteginde yerleşen Gürgen şäherine Tahran, Zahydan we Meşhet şäherlerinden yolagçy uçar gonyandyr.
Eleňderre we Naharhoran tokaýy, Zyýarat obasy ýaly yerler Gürgeniň turistik yerleridir.


text:
Eýranyň gunota-gunbataryndaky Huzistan welaýatynyň Suleyýman Metjidi şäherinde 5,3 bal ululygynda ýer titredi
Çawuşogly Lawrow bilen telefon arkaly söhbetdeşlik geçirdi
Mustafa Akynjy bilen Nikos Anastasiadis şu gün ara zolakda ýaňadandan duşuşar
Energetika we tebigy serişdeler ministri Ali Zyza Alaboýun Nigde welaýatynyň Badak etrabynda duz gözleg işlerinin dowamynda netit tapylandygyny aýtdy
UEFA Çempionlar ligasynda şu gün A,B,C we D toparynda jemi 8 bäsleşik bolar
24-nji noýabr Türkiýede mugallymlaryň sarpalanýan güni hökmünde 1981-nji ýyldan bäri bellenilip geçilýär