text:
Ulttyq qaýipsizdik komıteti ózge de memlekettik organdarmen jáne sheteldik seriktesterimen birlesip, «Jýsan» operasııasy sheńberinde Sırııadan tórt márte, ıaǵnı osy jyldyń qańtar, mamyr jáne maýsym aılarynda barlyǵy 595 Qazaqstan azamaty qaıtarylǵanyn, jáne olardyń arasynda 400-den astamy bala bolǵanynan habardar etti.
Qaıtarylǵandar isi
Jalpy, osy qaıtarylǵan azamattardyń 49-y, ıaǵnı 33 er adam men 16 áıel birden qamaýǵa alyndy. Olardyń ishinde 9 er adam men 4 áıel sot úkimimen túrli merzimge bas bostandyqtarynan aıyryldy. Al ózge ustalǵandarǵa da qatysty qylmystyq tergeý isi áli jalǵasyp jatyr. Bulardan basqa qalǵan adamdar munyń aldynda Aqtaý qalasyndaǵy beıimdeý ortalyǵyna ornalastyrylǵan bolatyn. Bir aıdan keıin 140 áıel men 406 bala burynǵy mekenjaılaryna shyǵaryldy. Osylaısha qazirgi ýaqytta beıimdeý ortalyǵynyń jumysy aıaqtaldy. Degenmen ońaltý barysy jergilikti jerlerde jalǵasyn taýyp jatyr. Onda teologtar men psıhologtar sabaq ótkizýde. Qazirgi kezde qaıtarylǵandardyń keıbireýleri dárigerlik tekseris pen em alýda. Al keıbireýleri túrli kásiptik daıyndyqtarǵa baryp júr.
Atalǵan tergeý barysyna sáıkes, Sırııa jaǵdaıynda DAISh-tiń (Qazaqstanda tyıym salynǵan terrorıstik uıym), bir jasaǵynda bolǵan taǵy da 14 azamatqa qatysty qylmystyq isti tergeý aıaqtalǵan. Olarǵa terrorıstik áreketke qatysty nemese sondaı áreketke bireýlerdi tartty jáne terrorızmdi nasıhattady, sondaı-aq ózge de aýyr qylmystar jasady degen aıyp taǵylǵan kórinedi. Bul qylmystyq is materıaldary Nur-Sultan qalasynyń mamandandyrylǵan aýdanaralyq qylmystyq ister boıynsha sotyna jiberilgen bolatyn. Sonyń nátıjesinde joǵaryda aıtqanymyzdaı, aıyptary dáleldengen jandar soty bastaldy.
Olar Sırııaǵa nege ketti?
Sırııadan qaıtarylǵandardyń «jańyldym, jazdym» degen sózine qaraǵanda, bári birdeı «o jaqta ómir keremet» degenge aldanyp qalǵanyn aıtady. Kóbine jalǵan derekke qurylǵan úgitke senip qalatyndar ıslamǵa endi qosylyp jatqan jastar kórinedi. Ekstremısterdiń olardy qarmaqqa túsirý úshin «shynaıy musylman memleketindegi» ǵajap ómir týraly áńgimeleri áser etken. Onda dinniń barlyq talaptary saqtalatyndyqtan-mys ómir súrý tek ádildik pen adaldyqqa negizdelgen deıdi. Sondyqtan adamnyń jany qalaıtyn tátti ómir sol jerde ǵana degen jeleý olardyń senimin nyǵaıta túsken. Ásirese bul týraly kóbi áleýmettik jeli arqyly bilip, qulaǵdar bolǵan. Biraq olardyń kóbi Sırııaǵa barǵan kezde ǵana aldanǵandaryn naqty bilgen. Ol jerde eshqandaı da keremet ómir joq edi. Onda soǵys júrip jatqan. Al soǵystyń ne ekenin kez kelgen adam biledi.
Sarapshylar ol jerde soǵystyń júrip jatqanyn bile-tura ketkender de bar ekenin aıtady. Al soǵysta eshqandaı adaldyq ta, ádildik te bolmaıtyny belgili. Onda musylmandar, toptar basqa bir múddeler úshin bir-birimen qyrqysyp, esep aıyrysyp jatyr. Soǵysta adamdar birin-biri óltiredi. Demek, ondaı jerge bir túsken soń, qaıtyp shyǵý joq. Osyndaı jerge baryp alyp, barmaq tistep, opynǵandar týraly mysaldar jáne kóp. Qaıtarylǵandardyń deni o jaqqa barǵanda jaǵdaı sonshalyqty qıyn da, qaıǵyly bolatynyn oılamaǵan. Alaıda qaıtaıyn dese, múmkin emes. Al onda qalý – ólim. Qaıtarylǵandardyń aıtýy boıynsha, elime oralam degenderdiń bárin atyp tastaǵan. Sodan qoldaryna qarý ustap, eki ottyń ortasynda qaldy. Al ondaǵy jantúrshigerlik is-áreketter basyndaǵy foto, beınesýretteri áleýmettik jeli arqyly álemge tarap ketti. Endi mundaı sodyrlyq ister aıyptaýsyz qalmaıdy.
Aıyptalýshylar aıybyn sot aıtady
Soǵan sáıkes joǵaryda Sırııa jaǵdaıynda DAISh-tiń bir jasaǵynda bolǵan 14 azamatqa qatysty qylmystyq isti tergeý aıaqtalyp, is sotqa berildi dep aıtqanbyz. Bulardyń isin qaraǵan ashyq sot otyrysy bastaldy. Tergeýdiń málimeti boıynsha, bul aıyptalýshylar buryn DAISh sodyrlary bolǵan kórinedi. Olarǵa terrorlyq áreketke qatysty, terrorızmge tartty jáne nasıhattady, sondaı-aq basqa da aýyr qylmystar jasady degen aıyptar taǵyldy. Atap aıtqanda, Sırııadaǵy qarýly qaqtyǵystan keıin DAISh terrorıstik uıym músheleri tórt adamnyń basyn kesip, jurtqa úreı týǵyzý úshin kóshege tastaǵan. Kesip alynǵan adam bastary kóshede jeti kún boıyna jatqan. Sol adam bastarynyń birin aıaǵymen basyp turyp sýretke túsken adam atalǵan sot is qarap jatqan 14 aıyptynyń biri, ıaǵnı terrorıstik top múshesi dep tanylǵan, 1986 jyly týǵan A.Janseńgirov eken. Ol sýret ınternet arqyly tarap ketken. Prokýror E.Murattyń aıtýynsha, osy A.Janseńgirov pen aıyptalýshynyń taǵy biri G.Baqytjanov ekeýi terrorıstik sıpattaǵy beıne rolık túsirgen. Al saraptama atalǵan rolıkte dinı alaýyzdyqty qozdyrý jáne terrorızmdi nasıhattaý belgilerin anyqtaǵan.
Degenmen A.Janseńgirov te ózderiniń qylmystyq áreketin amalsyz jasaǵanyn aıtty. Eger osylaı istep, sýretke túspegende atý jazasyna kesiledi eken. Sondyqtan olar sondaǵy áskerı adamdardyń ámirimen atalǵan kórinisti jasaǵan. Al olar bul beıneni óz telefondaryna túsirip, ınternetke salǵan. Endi munyń aq, qarasyn sot qana anyqtaı almaq.
Sırııaǵa ketkenderdiń qaýpi nede?
Qaıtarylǵandardyń bári ondaǵy jantúrshigerlik jaǵdaıdy kózben kórgender. Birqatary soǵys otynyń ortasynda opat boldy. Al kóbiniń balalary osy jaǵdaıda ósip keledi. Sarapshylardyń aıtýy boıynsha, Sırııaǵa adasyp barǵandar sekildi osy balalardyń da tanym-túsinigi ózgeshe qalyptasa bastaıdy. Birneshe jyldan keıin álgi jasóspirimder eseıedi. Úlken ortaǵa aralasady. Sonda olardy bedeldi bir kúshter ózderine tartyp, basyn qosyp, túrli áreketke ıtermeleýi múmkin. Tipti ózderi kelgen memleketke qarsy aıdap salýy da kádik. Sonda jaǵdaı tipten qaterli bola túsedi. Al bul qaterdiń aldyn alý óz elimizdiń qaýipsizdigin áriden oılaý. Sondyqtan azamattarymyzdyń, olardyń balalarynyń elge qaıtarylýy qaýipsizdik turǵysynan alǵanda durys qadam boldy. Onyń ústine olar Sırııadaǵy qaterden qutylady. Osyǵan oraı kezinde Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan azamattaryn Sırııadan evakýasııalaýǵa baılanysty málimdeme jasaǵan bolatyn. Al Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Meniń tapsyrmam boıynsha 7 jáne 9 mamyrda Sırııadan 231 qazaqstandyq azamat, onyń ishinde 156 bala, negizinen mektep jasyna deıingi balalar, onyń ishinde 18-i jetimder kóshirildi. Bul aýqymdy gýmanıtarlyq aksııa aǵymdaǵy jyldyń qańtar aıynda Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń nusqaýy boıynsha sátti ótken «Jýsan» operasııasynyń jalǵasy boldy», dedi.
Qylmystyń aldyn alý tıimdi
Qazaqstan úshin beıbitshilik basty ustanym bolyp tabylady. Sondyqtan beıbit ómirge qater týǵyzatyn kez kelgen keleńsizdiktiń aldy alynady. Máselen, elde búlik shyǵaryp, sosyn Sırııadaǵy sodyrlar qataryna qosylýdy josparlaǵan azamat qolǵa tústi. Soǵan oraı Almaty qalasy Almaly aýdandyq qylmystyq sotynyń A.Bitimbaevty terrorızm aktisine daıyndalý, terrorızmdi nasıhattaý, dinı alaýyzdyqty qozdyrý jáne atys qarýyn zańsyz saqtaý faktileri boıynsha 10 jylǵa sottaý týraly úkimi zańdy kúshine endi.
Ol UQK nazaryna búldirgi dinı ıdeologııany ustanýshy jáne Qazaqstan Respýblıkasynda tyıym salynǵan DAISh halyqaralyq terrorıstik uıymynyń jaqtasy retinde ilikti.Tekserý barysynda onyń ınternette DAISh úgit-nasıhatynyń yqpalymen halyq kóp shoǵyrlanǵan oryndarda jarylǵyshty paıdalanýmen teraktiler daıyndaýy týraly aqparat alyndy.
Qarýly shabýyl jasaǵannan keıin ol shetel sodyrlarynyń qataryna ótý jáne terrorıstik áreketin jalǵastyrý úshin Sırııaǵa ketýdi josparlaǵan. Biraq onyń maqsatyn boldyrmaý úshin osy jyldyń sáýirinde Almatyda ishki ister organdaryn tarta otyryp, UQK kúshimen A.Bitimbaev ustaldy.Tintý kezinde odan atys qarýy men travmatıkalyq qarý, jarylǵysh quraldar jasaýǵa arnalǵan quramdas bólshekter, úsh saýda-oıyn-saýyq ortalyǵynyń syzbalary, betperde men qolǵap alyndy. Sóıtip Bitimbaevtyń kinási kýágerlik túsiniktermen, zattaı jáne ózge de dáleldermen tolyqtaı dáleldengen.
Latynnegizdi qazaq tili álipbıin jetildirý jaıy talqylandy
Rýhanııat • Búgin, 12:54
Qujattary minsiz, isteri ónimsiz
Aımaqtar • Búgin, 12:47
Erjan Jylqybaev qyzmetinen bosatyldy
Qazaqstan • Búgin, 12:43
Hakerler Jer serikterin qarýǵa aınaldyra ala ma?
Tehnologııa • Búgin, 12:38
Qazaqstandyqtardyń eńbek quqyqtary qalaı qorǵalady?
Qoǵam • Búgin, 12:30
Aımaqtar • Búgin, 12:24
Qorǵanys mınıstri Taldyqorǵan jáne Almaty garnızondaryna jumys saparymen bardy
Qazaqstan • Búgin, 12:19
Almaty-Mýmbaı áýe reısi ashylady
Qazaqstan • Búgin, 12:06
Qazaqstandaǵy kóshi-qon prosesteri qalaı retteledi?
Qazaqstan • Búgin, 11:55
Memlekettik qyzmetterdiń 90%-y elektrondyq formatqa kóshiriledi
Qoǵam • Búgin, 11:49
Kópbalaly otbasylarǵa arnalǵan járdemaqy 8-shi baladan bastap saralanady
Qoǵam • Búgin, 11:43
Bıyl qańtarda qazaqstandyqtarǵa 200 mlrd teńgeden astam zeınetaqy tólendi
Qoǵam • Búgin, 11:38
«Sosıaldy Qazaqstan»: Halyq kompozıtory – Qurmanǵazy
100 • Búgin, 11:37
Qazaqstandyq tuz eksportynyń kólemi 61 esege artty
Ekonomıka • Búgin, 11:32
Múgedekterdi áleýmettik qoldaý men beıimdeý kúsheıtiledi - Birjan Nurymbetov
Qoǵam • Búgin, 11:27
Abaı ánderi úndi elinde asqaqtady
Abaı • Búgin, 11:20
Jambyl óńirinde azyq-túlik baǵasy baqylaýda
Aımaqtar • Búgin, 11:17
«Azamattarǵa arnalǵan úkimet» MK» byltyr 815 580 memlekettik qyzmet kórsetti
Aımaqtar • Búgin, 11:13
MÁMS jáne TMKKK boıynsha qalaı emdelýge bolady?
Medısına • Búgin, 11:13
Jalaqyny kóterý monıtorıngi únemi júrgiziledi - Birjan Nurymbetov
Qoǵam • Búgin, 11:07
735 myń adam jumyspen qamtylady - Birjan Nurymbetov
Qazaqstan • Búgin, 11:00
Kásipkerler men sarapshylar aýa sapasyn anyqtaý júıesin qurdy
Ekologııa • Búgin, 10:55
Aqyn Balǵynbek Imashev Prezıdentke hat joldady
Qoǵam • Búgin, 10:39
2020 jyly qyzmetkerlerdi sertıfıkattaýdyń jańa júıesi synaqtan ótkiziledi
Qazaqstan • Búgin, 10:32
Dımash Qudaıbergen Krasnodarda konsert berdi
Rýhanııat • Búgin, 10:13
Xiaomi robottar ǵana isteıtin zaýyt salmaqshy
Tehnologııa • Búgin, 09:57
Túrkistan: 5000-nan astam erikti 7 baǵyt boıynsha jumys isteýde
Aımaqtar • Búgin, 09:41
J.Túımebaev etnomádenı birlestikterdiń jetekshilerimen kezdesti
Qoǵam • Búgin, 09:33
Aýyr atletıka: Tashkentte taǵy bir altyn aldyq
Sport • Búgin, 09:29
Maıra Muhamedqyzy tuńǵysh ret «Don Karlos» operasynda óner kórsetedi
Rýhanııat • Búgin, 09:18
Qoǵam • Búgin, 06:05
Tanym • Búgin, 05:50
Áýelgi jazýdan oqymastyń oqýyna deıin
Tanym • Búgin, 05:45
Rýhanııat • Búgin, 05:35
Stýdentter durys tamaqtana ma?
Qoǵam • Búgin, 05:30
Jas tilshiler egemendiktermen júzdesti
Qoǵam • Búgin, 05:25
Dári-dármek saýdasyna taǵy da toqpaq kerek
Medısına • Búgin, 05:15
Syrqattar muńyn shaqty, dárigerler jaýaptan qashty
Qoǵam • Búgin, 05:12
Serik Sálmenov dzıýdodan Eýropa kýboginiń qola júldegeri atandy
Sport • Búgin, 05:12
Qoǵam • Búgin, 05:05
Shardara sý elektr stansasynyń qýaty ulǵaıa túsedi
Aımaqtar • Búgin, 05:05
«Ǵasyr kelisimi» ǵasyrlyq qaqtyǵysty sheshe ala ma?
Saıasat • Búgin, 05:05
«Abaı jaqqan bir sáýle sónbeý úshin»
Abaı • Búgin, 05:05
Saqtandyrý segmenti básekege daıyn ba?
Ekonomıka • Búgin, 05:01
Ekonomıka • Búgin, 05:00
Nur-Sultanda halyq sanaǵy qalaı júrgiziledi?
Qoǵam • Keshe
Qyzylordada respýblıkalyq aqyndar aıtysy ótedi
Rýhanııat • Keshe
Kásipqoı boksshy Abylaıhan Qusaıynov qarsylasyn nokaýtpen jeńdi (vıdeo)
Kásipqoı boks • Keshe
R.Haas: Q.Toqaev syndarly ári salmaqty pikir bildirdi
Prezıdent • Keshe
Tennıs: Elena Rybakınanyń tarıhı jetistigi
Tennıs • Keshe
Sara Nazarbaeva «Bóbektiń» túlekterimen kezdesti
Aımaqtar • Keshe
Internet jelisindegi aqaý – Prezıdent nazarynda
Prezıdent • Keshe
«Barystyń» arqasynda «Lokomotıv» pleı-offqa shyqty
Hokkeı • Keshe
Ulttyq bank 2020 jyly 26 tonna altyn satyp alady
Qarjy • Keshe
Qaraǵandy oblysynda shahtadaǵy órt sóndirildi
Aımaqtar • Keshe
Memleket basshysy Ortalyq Azııadaǵy ahýaldy talqylaýǵa qatysty
Prezıdent • Keshe
О́zbekter Babyr patshanyń begimderi týraly derekti fılm túsirdi
Rýhanııat • Keshe
Aımaqtar • Keshe
Ábilqaıyr Sqaqov esepti kezdesýin baıandamasyz ótkizdi
Aımaqtar • Keshe
Danyshpan aqyn kenshiler qalasyna rýhanı serpilis ákeldi
Rýhanııat • Keshe
MJÁ: Tyń bastamalarǵa jol ashyp, bıznesti jandandyrady
Aımaqtar • Keshe
Q.Toqaev AQSh-pen qatynas jóninde aıtyp berdi
Prezıdent • Keshe
Qazaqstan • Keshe
Q.Toqaev: Qazaqstanda Parlamenttiń kúshi arta túsetinine senemin
Prezıdent • Keshe
Uqsas jańalyqtar


c: text/html

text:
«Türkmennebit» döwlet konserniniň işgärleri ýylyň başyndan bäri ýurdumyzyň nebit pudagynyň ösmegine düýpli goşant goşmak bilen ýokary önümçilik görkezijilerini gazanýarlar.
2020-nji ýylyň ýanwar aýynda konsern boýunça nebit önümçiligi 318,2 müň tonna «gara altyna», şeýle hem 376 mln kub metr «mawy ýangyja» barabar boldy. Bu sanlar geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende düýpli ýokarydyr.
Şol bir wagtda, «Goturdepe» nebit we gaz çykaryş müdirligi tarapyndan hasabat döwründe 110 müň tonnadan gowrak nebit alyndy. Bu görkeziji konsern boýunça «gara altynyň» çykarylyşynyň umumy möçberiniň üçden birine deňdir.
TNGIZT gaýtadan işlemek üçin 305,2 müň tonna çig mal ugradyldy. Ýanwar aýynda ýurdumyzyň günbatar sebitinden alnan tebigy gazyň sarp edijilere ýetirilen möçberi 117,4 göterime deň boldy.
«Türkmennebit» DK-nyň «Nebitgazburawlaýyş» trestiniň «Körpeje», «Ekerem», «Nebitdag», «Goturdepe» buraw işleri müdirlikleriniň burawçylary uly zähmet üstünliklerini gazandylar. Häzirki zaman ýokary tehnologik enjamlaryň ulanylmagy netijesinde şu ýylyň ýanwar aýynda dag jynslaryndan geçiş 17 müň 186 m-e barabar boldy. Goşmaça 1 müň 72 m çuňluk geçildi. Bu bolsa geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdireniňde ep-esli artykdyr.
Ýerasty baýlyklaryň iň täze enjamlary ulanmak arkaly özleşdirilmegi, nebit konserniniň material-tehniki ýagdaýynyň berkidilmegi gözleg-barlag işleriniň geografiýasyny giňeltmäge, ýokary netijeleri durnukly gazanmaga ýardam eder.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Memleket basshysy: Abaıdy ulyqtaý – paryzymyz
NUR-SULTAN. QazAqparat - Uly oıshyl, kemeńger aqynymyz Abaıdyń esimi qashan da qazaq halqymen qatar aıtylady, artynda qaldyrǵan baǵa jetpes murasy - bizdiń qasterli qazynamyz,-dep jazdy Qasym-Jomart Toqaev uly Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyna oraı óziniń Instagram-daǵy paraqshasynda. Bul týraly QazAqparat habarlaıdy.
«Uly aqynnyń esimi qashan da qazaq halqymen qatar aıtylady, artynda qaldyrǵan baǵa jetpes murasy - bizdiń qasterli qazynamyz. Keler jyly Uly aqynnyń 175 jyldyq mereıtoıy kele jatyr, ózderińiz biletindeı, mamyr aıynda Abaıdyń mereıtoıyn respýblıkalyq deńgeıde atap ótý jóninde Jarlyqqa qol qoıdym. Kemeńger aqynnyń murasyn nasıhattaý sharalaryna daıyndyq qazirden bastalyp ketti. Abaıdy ulyqtaý – paryzymyz», -dep atap ótken QR Prezıdenti.
- Qasym-Jomart Toqaevtyń 10-16 aqpan aralyǵyndaǵy aptalyq jumysyna beınesholý
- Dımashtyń Eýropa qalalaryndaǵy kontserti bastaldy
- Eki kúnde 12 kezdesý: Prezıdenttiń Germanııaǵa sapary qalaı ótti
- QR Prezıdenti ınternet jumysyn qalpyna keltirýdi tapsyrdy
- Qazaqstan Prezıdentiniń Germanııaǵa saparynyń ekinshi kúninen vıdeosholý
- QR Prezıdenti Aýǵanstanmen qarym-qatynas boıynsha pikir bildirdi
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Tabıǵat baılyqtaryn qorǵaý búginde ózekti máselege aınalyp otyr. Kezinde Uly dalanyń ulaǵatyn boıyna túıgen babalarymyzdyń ańshylyq kásibi búginde qaskóılikke ulasyp ketkendeı bolyp barady. Ertede qazaq dalasynda saıyn saqaradan, asqar taýlardan túz taǵylaryn, jabaıy ańdardy aýlap, qanjyǵasyn maılap qaıtatyn kisilerdiń óziniń oljasyn sol aýyldyń bedeldi adamdaryna syılaıtyn dástúriniń ornyn da búginde opasyzdyq almastyryp kele jatqanyn jasyrýǵa bolmas.
Búginde ańshylyq kóp jaǵdaıda tek jeke bastyń nápsiqumarlyǵynan týyndaıtyn, bolmasa erikkenniń ermegi sanalatyn kásip túrine aınalǵan. Jambyl oblysynda bıyldyń ózinde tabıǵattyń tiri baılyqtaryn zańsyz aýlaý derekteri jıi tirkelýde. Sonymen qatar óńirde sırek kezdesetin ósimdikterdi qyrqý da beleń alǵan. Biraq munyń bári eshqandaı da qajettilikten emes, bas paıdasyn ǵana oılaǵan nıetten týyndaǵan is ekenin ekiniń biri biledi.
Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń Jambyl oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń málimetinshe, búginde oblys aýmaǵynda 49 ańshylyq alqap ornalasqan bolsa, onyń aýmaǵy 2374,6 myń gektardy quraıdy. Qazirgi kezde aýmaǵy 2250,9 myń gektardy quraıtyn 44 ańshylyq alqap 27 tabıǵat paıdalanýshyǵa bekitilip berilgen. Al 123,7 myń gektar bolatyn 5 ańshylyq alqap bekitilip berilmegen, ıaǵnı rezervtik qorda. Bekitilip berilgen ańshylyq alqapta 107 qoryqshy, 88 avtokólik bar jáne onda 54 kordon men 20-dan asa qonaqúı ornalasqan. Sonymen qatar búginde qoryqshylardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin ınspektorlarǵa 20 qarý-jaraq berilgen. Alaıda búgingi tańda óńirde zańsyz ań aýlaýshy qaskóılerdiń qıturqy áreketi tyıylmaı tur. Zańdy belden basqandardyń qatary kóbeıip barady. Atalǵan ınspeksııanyń janýarlar dúnıesi jáne ańshylyq sharýashylyq bóliminiń basshysy Nurǵalı Nııazqulovtyń aıtýynsha, jyl basynan beri aımaqta 25 brakoner anyqtalǵan. «Ańdy atady da, kólikterimen qashyp ketedi. Tipti ses kórsetetinderi de kezdesedi. Myltyqpen qorqytatyn jaǵdaılar da oryn alady. О́ıtkeni bizdiń quqyqtarymyz naqty qaralmaǵan. Ańshylyq alqapta memlekettik qarýdy paıdalaný, brakonerlerdi kez kelgen ýaqytta toqtatý máselesi quqyq qorǵaý organdary sekildi sáıkestendirilse, durys bolar edi», deıdi ol. Rasynda da qazir qaskóılermen kúres qoryqshylar úshin asa qaýipti. Aıdalada aıbaltasyn arqalap júretin qaskóıler kez kelgen ýaqytta olarǵa qaýip týdyrýy múmkin. Inspektorlardyń quqyqtarynyń naqty qaralmaǵanyn bilgen zańsyz ań aýlaýshylar degenin isteı beredi.
Jalpy, Jambyl oblysynda ań-qustyń 17 túrin aýlaýǵa ruqsat bar eken. Tabıǵattyń tiri baılyqtarynyń joıylyp ketpeýi úshin aımaqta keshendi sharalar jospary da bekitilgen. Biraq mamandar áli de ońaı oljaǵa kenelgisi keletinderdiń azaımaı otyrǵanyn, qaskóılermen kúres júrgizýde birqatar túıindi máselelerdiń bar ekenin aıtady. Endi qoryqshylar brakonerlerge qatysty zańnyń qatańdatylýyn kútýde. Al Jambyl ınspeksııasy bóliminiń bas mamany Ǵalymjan Ryspanovtyń aıtýynsha, jyl basynan beri janýarlar dúnıesin qorǵaý boıynsha atalǵan bólim 81 ákimshilik quqyqbuzýshylyqty anyqtaǵan. «Onyń ishinde eskertý berilgenderi de, aıyppul salynǵandary da bar. Sondaı-aq 30 ákimshilik-quqyqbuzýshylyq is sotqa jiberildi. Sonymen qatar balyq aýlaý kezinde aý quraldaryn paıdalaný jaǵdaıyna tyıym salynady. Al dýadaq, bezgeldek sııaqty qustardy jáne arqar, qaraquıryq sekildi ańdardy aýlaýǵa tyıym salynǵan. Tyıym salynbaǵan ań-qustardy aýlaý úshin joldama kerek. Bul rette oblystyń árbir aýdanynda ınspeksııa mamandary qaskóılermen kúres jumysyn júrgizip keledi», deıdi ınspeksııanyń bas mamany.
Sonymen qatar Ǵ.Ryspanov brakonerlermen kúres kezinde san túrli qıyndyqtardyń kezdesetinin aıtady. Búgingi tańda atalǵan bólimde 6 ınspektor jumys isteıdi eken. Mamandar úshin 6 kólik bar. Jýyrda taǵy da bólimge 2 «ÝAZ» kóligi berilipti. Alaıda, qaskóılermen kúres qaýipti áreket bolǵandyqtan, mamandardyń da «bes qarýynyń saı» bolǵany durys. Deı turǵanmen, atalǵan bólimniń mamandary birinshi kezekte janar-jaǵarmaıdyń az kólemde bólinetinin aıtty. Sonymen qatar ınspektorlardyń qaýipsizdigi úshin oq ótpeıtin keýdeshe men beınebaqylaý da qarastyrylmapty. Máselen, bir brakoner ustalsa, ony dáleldeý úshin dereý beınebaqylaýǵa túsirý kerek eken. Uıaly telefonǵa basyp alýǵa taǵy bolmaıdy. Mine, osy máselelerdiń bári de ınspektorlardyń qaskóılermen kúresýge kesirin tıgizip otyr. Sondyqtan da mamandardyń osy máseleler oń sheshimin tapsa eken degen tilegi bar. Onsyz da elimizde qaskóılermen kúres kezinde ınspektorlardyń qaza tapqany az ókinish emes. Ańshylyqty erikkenniń ermegi, bolmasa demalystyń tóresi sanap júrgen qaskóılerge de qarsy turarlyq kúsh-qýat bolýy kerek-aq.
Alashtyń aıaýly perzenti Sáken Seıfýllın «Kózderi móldiregen aqbókendi, adamnyń balasynan kem kórmedim», dep tabıǵattyń sulýlyǵyn tamsana jyrlaıdy. «Bókendi atyp mergen óltirgende, jazasyz jan óldi dep oılaı ma eken?» dep tebirenedi. Biraq aqynnyń ózi adamzat balasyna teńegen aqbókendi aıalaı almaı otyrǵanymyz da ókinishti. Negizinen aqbókender qys mezgiliniń qaharly kúnderinde Arqa aýmaǵynan, ıaǵnı Jańaarqa, Jezqazǵan aımaqtarynan Jambyl óńiriniń Ulanbel jerine deıin aýyp keledi. Ol jaqtyń qysy qatty bolǵandyqtan, jyly jaqtan pana izdeıdi. Biraq tabıǵattyń tiri baılyǵyn jeke maqsatyna paıdalanǵysy keletinder bul qundylyqqa qulaq aspaıtyn sekildi. Bir jaqsysy, Jambyl oblysynda aqbóken atý 2017 jyldan keıin tirkelmepti. Jalpy alǵanda, tabıǵatty qorǵaý árbir adamnyń asyl mindeti bolýy kerek. Alaıda oblys aýmaǵynda zańsyz balyq, ań aýlaýmen qatar, sırek kezdesetin ósimdikterdi otaý, quryp ketý qaýpi bar janýarlardy aýlaý, tal-daraqtardy zańsyz kesý áli de bolsa tyıylmaı keledi. Jambyl oblysy boıynsha jergilikti polısııa qyzmeti bastyǵynyń orynbasary, polısııa polkovnıgi Murat Baıserkenovtiń aıtýynsha, bıylǵy jyldyń 8 aıynyń qorytyndysy boıynsha 500-den asa ákimshilik-quqyqbuzýshylyq tirkelgen. Sonymen qatar jergilikti polısııa qyzmetiniń tarapynan brakonerlermen tıisti jumystar júrgizilip keledi.
«Ittiń ıesi bolsa, bóriniń táńirisi bar». Jer betinde ómir súrip júrgen tirshilik ıeleriniń bári de en baılyq. Al ómirdegi qarapaıym qaǵıdaǵa súıensek, ań-qustardy zańsyz aýlaý, ósimdikter men taldardy otap, qyrqý, bir sózben aıtqanda, tabıǵatqa zalal keltirý adamgershiliktiń isi emes. Sol sııaqty, jazyǵy joq janýarlardy atý, aýlaý sııaqty áreketter de obal men kúnáni oılatpaı qoımaıdy. Tarıhtan Shyńǵys hannyń úlken uly Joshynyń qulan atyp, aqyry mert bolǵan hıkaıasy, halyq aýyz ádebıetiniń áıgili injý-marjany «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyryndaǵy Sarybaıdyń ań aýlaýǵa shyǵyp qaıta oralmaǵany belgili. Tarıhı shyǵarmalardaǵy shyndyqty búgingi kúnniń ózi kórsetip otyr. El aýzynda «Ohota» atalyp ketken ań aýlaý kezeńinde talaı adamnyń opat bolǵany da shyndyq. «Bireý tońyp sekiredi, bireý toıyp sekiredi», degendeı, tabıǵat baılyǵyn búldirý de qajettilikten týǵan nárse emes. Al zańsyz ań aýlaýdy mergendik emes, menmendik dese de bolǵandaı. Bul turǵyda qoryqshylardyń barlyq quqyǵy qorǵalsa, olardyń qolynda tıisti quziretter bolsa, bálkim qaskóıler de tabıǵat baılyǵynyń ústinde taırańdap júrmeı, abaılap júrer me edi. Olardyń qyzmeti de quqyq qorǵaý organdary sekildi sáıkestendirilse, bálkim kúres qarqyny budan da arta túser me edi...
Jambyl oblysy
Qaraǵandydan 8 jańa áýe reısi iske qosylady
Qazaqstan • Keshe
Múmkindigi shekteýli jandar memleket baqylaýynda
Qazaqstan • Keshe
Prezıdent birqatar memleket elshisinen senim gramotalaryn qabyldady
Prezıdent • Keshe
Koronavırýs: Álemdegi ahýalǵa sholý
Álem • Keshe
Memlekettik qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartý máselesi talqylandy
Aımaqtar • Keshe
Búgingi jańalyqtar (27.02.2020)
Vıdeo • Keshe
Arystaǵy aǵaıyn Jetisý jurtyna alǵys aıtty
Aımaqtar • Keshe
Qazaqstan elshisi Túrikmenstan mınıstrlerimen kezdesti
Qazaqstan • Keshe
Djekı Chan koronavırýs juqtyrǵanyn teriske shyǵardy
Álem • Keshe
Memlekettik kirister komıtetiniń jańa resmı ókili taǵaıyndaldy
Taǵaıyndaý • Keshe
Qazaq halqymen birge bolýymyz - baqytymyz
Aqtóbe • Keshe
Saıabaqqa kitap pishindi «sóıleıtin» oryndyq qoıylady
Aımaqtar • Keshe
2019 jyly Qazaqstannyń óndiristik nysandarynda 28 oqıǵa tirkeldi
Qazaqstan • Keshe
VIP nómir alýdan almatylyqtar kósh bastap tur
Aımaqtar • Keshe
Almatyda Alǵys aıtý kúnine oraı saltanatty is-shara ótti
Aımaqtar • Keshe
Almatylyq soǵys ardagerine Prezıdentten hat keldi
Aımaqtar • Keshe
Itelgi qusyn zańsyz shyǵarý arnasynyń joly kesildi
Qazaqstan • Keshe
Basylym basshylary - Erkin QYDYR (1962)
Basylym basshylary • Keshe
Jambyl oblysynda 31 myńnan astam otbasy járdemaqy alǵan
Aımaqtar • Keshe
Jeńil atletıka: Mınskiden qos júldemen oraldyq
Sport • Keshe
Qostanaı: 900-ge jýyq bala kepildendirilgen áleýmettik paket aldy
Aımaqtar • Keshe
Májiliste aýdıtorlyq qyzmet zań jobasynyń tanystyrylymy ótti
Qazaqstan • Keshe
Jas shańǵyshylardyń álem chempıonaty bastalady
Sport • Keshe
Birjan Nurymbetov azamattardy jeke máseleleri boıynsha qabyldady
Qazaqstan • Keshe
Kásipqoı boks: Naýryzda kimder judyryqtasady?
Sport • Keshe
Karateshiler Aýstrııada aıqasady
Sport • Keshe
Aımaqtar • Keshe
Sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý – basty mindet
Aımaqtar • Keshe
Almatyda Abaı murasyn asqaqtatqan kesh ótti
Abaı • Keshe
Marokkoda beldesetin dzıýdoshylar anyqtaldy
Sport • Keshe
Atyraý oblysynda ilespe gazdy óńdeıtin iri zaýyt salynady
Qazaqstan • Keshe
SIM jáne Eýropalyq Parlament yntymaqtastyq perspektıvalaryn talqylady
Qazaqstan • Keshe
Shymkentte 34 mańyzdy mádenı is-shara ótedi
Aımaqtar • Keshe
AITV-ahýaldylardy kemsitýge jol berilmeıdi
Aımaqtar • Keshe
Almatylyqtar egov.kz arqyly tirkeýge tura bastady
Aımaqtar • Keshe
Almaty qalasynyń Alataý aýdanynda «Kóktem-2020» oqý-jattyǵýy ótti
Aımaqtar • Keshe
E. Birtanov koronavırýstyń aldyn alý sharalaryn aıtty
Qazaqstan • Keshe
Ońtústik Koreıada Qazaqstan azamaty qaıtys boldy
Qazaqstan • Keshe
Quldyqta bolǵan qazaqstandyq qyzdar elge qaıtaryldy
Qazaqstan • Keshe
Ońtústik Koreıadaǵy qazaqstandyqtarǵa elge qaıtý jóninde keńes berildi
Qazaqstan • Keshe
«Uly Jeńistiń 75 jyldyǵyna – 75 ıgi is shara» marafony bastaldy
Aımaqtar • Keshe
Biz birgemiz: Aleksandr Baraev
Vıdeo • Keshe
Álemniń 50 elimen jumys isteıtin oblys
Qazaqstan • Keshe
Atyraý oblysynda balyq ónerkásibi damýda
Qazaqstan • Keshe
Atyraýdyń 28 myńnan astam turǵyny ónerkásip salasynda jumys isteıdi
Qazaqstan • Keshe
Elordanyń kólik kompanııasy óz ataýyn ózgertti
Qoǵam • Keshe
Atyraý oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy damydy
Qazaqstan • Keshe
Golovkın-«Kanelo» úshinshi jekpe-jegi qashan ótedi?
Sport • Keshe
Túrkistan: «Qasqasý» jobasyn júzege asyrý jumystary jandanady
Aımaqtar • Keshe
Almaty: «Úmit úıi» qamqorshylyq keńesiniń otyrysy ótti
Aımaqtar • Keshe
Qostanaı oblysynda 3 iri mádenıet oshaǵy kúrdeli jóndeýden ótedi
Aımaqtar • Keshe
Uqsas jańalyqtar


text:
Türkmenistanyň
Goranmak ministrliginiň Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky Harby
institutynda şanly sene – Watan goragçylarynyň güni mynasybetli harby ulgamda
gazanylan üstünlikleri we ýetilen belent sepgitleri beýan edýän okuw-usulyýet
sergisi guraldy.
Sergide institutyň harby talyplary
özleriniň taýýarlan işlerini görkezdiler. Olaryň watançylyk temasynda çeken
suratlary, taýýarlan çyzgy – meýilnamalary we Ýaragly Güýçlerimiziň Garaşsyzlyk
ýyllary içinde ýeten belent derejelerini beýan edýän eserleri sergä
gatnaşanlarda uly täsir galdyrdy. Okuw-usulyýet sergisiniň dowamynda
çykyşlara-da orun berildi. Çykyş eden harby gullukçylar Türkmenistanyň asuda,
parahat ýurt hökmünde dünýäde giňden ykrar edilýändigini, halkymyzyň eşretli,
abadan durmuşda ýaşaýandygyny buýsançly nygtadylar hem-de mähriban halkymyza,
hormatly Belent Serkerdebaşymyza ak ýürekden, wepaly gulluk etjeklerine
dabaraly kasam etdiler.
«Milli goşun».


text: Soňky wagtda goşara dakylýan enjamlaryň köpelmegi bilen goşar sagatlaryna bolan isleg birneme pese gaçypdy. Mobil enjamlar bilen sazlaşykly işleýän bu sagatlaryň has köp aýratynlygy bar. Emma köp adam mehaniki goşar sagady bilen hoşlaşmak islemeýär. Şol sebäpli elektron enjamlaryny öndüriji firmalar onlarça ýyl bäri sagat öndürmek bilen meşgullanýan kompaniýalar bilen hyzmatdaşlyk etmegi makul bilipdi. Emma “H.Moser&Cie” atly gymmat abahaly sagatlary öndürýän şereket elektron sagady ýada salýan mehaniki sagat öndürdi. “Swiss Alp Watch” atly sagadyň daşky görnüşi “Apple Watch”-a meňzeýär. 24900 dollardan satuwa çykarylan sagatdan bary-ýogy 50 sanysy öndüriljekdigi mälim edildi. Iki asyr bäri sagat önümçiligi bilen meşgullanýan kompaniýa öz tejribesini bu enjamynda mese-mälim äşgär edýär.


text:
25.02.2020
Milli Liderimiz Türkmenistana ýokanç keselleriň aralaşmagynyň öňüni almak boýunça maslahat geçirdi
Şu gün hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow wise-premýer, Keselleriň ýaýramagyna garşy göreşýän adatdan daşary toparyň başlygy P.Agamyradowyň hem-de saglygy goraýyş we derman senagaty ministri N.Amannepesowyň gatnaşmagynda iş maslahatyny geçirdi.
Milli Liderimiz Bütindünýä saglygy goraýyş guramasy tarapyndan pandemiýanyň döremek — täze koronawirus zerarly ýüze çykýan ýiti öýken so...


text:
Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi aşakdaky lotlarda görkezilen harytlary satyn almak boýunça BÄSLEŞIK yglan edýär.
Lot № 1 – Döwlet meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyrylyşy boýunça derman serişdelerini satyn almak.
Lot № 2 – Tölegsiz ýa-da ýeňillikli şertlerde ýerlenilýän (goýberilýän) derman serişdelerini satyn almak.
Lot № 3 – Balkan welaýatynyň Köpugurly hassahanasy üçin lukmançylyk enjamlaryny hem-de saglygy goraýyş maksatly serişdeleri satyn almak.
Lot № 4 – Balkan welaýatynyň Magtymguly etrap hassahanasy üçin lukmançylyk enjamlaryny hem-de saglygy goraýyş maksatly serişdeleri satyn almak.
Bäsleşige gatnaşmak üçin ýazuw görnüşindäki arzany tabşyryp, bäsleşik resminamalarynyň toplumyny almaly.
Pul serişdelerini geçirmek üçin hasap arza tabşyrylanda berilýär.
Bäsleşik teklipli bukjalar bildiriş çap edilenden soň 30 (otuz) günüň dowamynda Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginde kabul edilýär.
Habarlaşmak üçin telefony: 40-04-79.


text:
Salyr — Türkmenleriň içinde häzire çenli
özbaşdak taýpalygyny saklap gelýän
iňňän gadymy oguz-türkmen taýpasynyň
biri salyrdyr. Mahmyt Kaşgary ony 24
türkmen taýpasynyň içinde 5-nji orunda goýýar. Orta asyr alymlarynyň galanlary
(Reşideddin, Ýazyjy-ogly, Salar Baba we
Abulgazy) bu taýpany 17-nji orna geçirip,
ony Oguz hanyň Daghan oglunyň birinji
çagasyndan ýaýran il hasap edýär. Adyň
manysy barada bu alymlaryň pikiri şeýle:
Reşideddin: «Nirä barsa, gylyç we çalagy
(naýzasy) iş görür»; Ýazyjy-ogly: «Sal, ur,
ýagny kanda bolsaň, gylyç bilen çomagyň
rowan bolsun»; Salar Bab: «Her kişi ýetse,
gylyç we çalak urgaý»; Abulgazy:
«Gylyçly». Bu alymlaryň ählisi salyrlaryň
tagmasynyň gazaýakly (ýagny gazyň
aýagyna meňzeş) bolandygyny
görkezýärler. Hut şonuň üçin Salyrlara
geçmişde gazaýaklylar hem diýlipdir.
Şeýlelikde, ýokarda sanalan alymlaryň ählisi salyr diýen ady «Salyr» («Gylyç
salar») sözleri bilen baglanyşdyrýarlar. Bu
bolsa eýýäm orta asyrlarda salyr
etnoniminiň hakyky manysynyň
unudylandygyny, onuň şol döwrüň dilinde
bar bolan sözler arkaly düşündirilmäge
başlanandygyny görkezýär. Türki
etnonimleri derňän Ý. Nemet ýaly meşhur
alym hem salyr sözüniň şu manysyndan
uzaklaşyp bilmändir we bu ady «çozuşa
taýyn batyr esger» diýip düşündiripdir.
Biziň pikirimizçe, salar, salyr etnonimleri
salak, salyk diýen atlar bilen bir kökden,
ýagny sal diýen gun taýpasynyň adyndan
we jemi, köplügi bildirýän -ar / -yr diýen
gadymy türki goşulmadan emele gelipdir
(bu barada Salak makalasyna serediň). Indi salyr, salar we salargazan
etnonimleriniň degişli taýpalaryny
anyklalyň. Salyr⼀özbaşdak taýpadyr, ol
tire hökmünde saýatly we hydyrili
taýpalarynyň düzümine hem giripdir.
Bularyň bir bölegi 1263-nji ýylda Kryma
göçüp gelipdir, hatda şu ýerdäki Salgir
derýasynyň ady hem şu salyrlar bilen
baglanyşyklydyr. Gökleňlerde salar diýen
tire bar. Hytaýyň Sýunhua welaýatynda
(Pekiniň ýakynynda) ýaşaýan
türkmenlere-de salarlar diýilýär. Olar
1370-nji ýylda Samarkant welaýatynyň
häzirki Nurata we Goşrabat
raýonlaryndan bu ýere göçüp gelip, öz
milli däplerini, dilini şu wagta çenli
saklapdyrlar. Stawrapol ülkesinde ýaşaýan igdirleriň düzüminde hem
salargazan tiresi bolup, ol salyrlardan şu
taýpa geçipdir. Sözümiziň ahyrynda salyr
diýen etnonimiň il içinde salar
görnüşinde-de ulanylýandygyny, ärsary,
saryk, teke, ýomut ýaly ençeme türkmen
taýpalarynyň hem salyrlar (daşky salyrlar)
bilen etnik taýdan baglanyşyklydygyny
ýatladýarys.
Hytaýça 蘇祿,пиньинь: sulu,«lang-kk») —
türgeşleriň hany 715-nji ý. Özüniň
döwründe Arabystana we Hytaýa
çozuşlar eden. Araplar oňa «Suzegen»
Salyr Gazan we taryhdaky
Sulu han diýýärler. Rusça Сулук-каган. Sulu han
715-nji ýylda türgeşlileri birleşdirip
200000 goşun ýygnap Siýuýeni olara
serkerde belläpdir. 717-nji ýylda bolsa
Hytaýa ýörüş edipdir. Ol ýerde Hanlyk
titulyny alypdyr. Taryhdaky şahsyýet
Sulu(k) han (VII⼀731) bilen Salyr
Gazanyň arasyndaky meňzeşlikler bardyr.
Sulu han Türgeşler döwletiniň serkerdesi
bolupdyr. Hytaý çeşmelerinde ady
agzalan Su-lu hanyň duşmanlary
dagadyp bilmändigi we Gorkut ata
kitabynyň 12-nji bölüminde agzalyp
geçilýän Salyr Gazanyň öz duşmanlaryny
dargadyp bilmändigi arasyndaky
meňzeşligi we döwürleriniň gabat gelişi
syn çekýär. Belkäm Sulu-hanyň ady Hytaý çeşmelerinde şeýle atlandyrlan bolmagy
mümkin. Umuman Sulu hanyň taryhdaky
keşbi Gorkut atanyň dessanyndaky Salyr
Gazanyň başdan geçirmeleri meňzeşdir.
Çeşme
Soltanşa Atanyýazow. Şejere
(türkmenleriň nesil daragty). Aşgabat
«Turan⼀1». 1994. sah 183-184.


text:
Ussadyň döreden saz gurallary
2019-njy ýylyň 16-njy oktýabrynda Türkmenistanyň Döwlet medeniýet merkeziniň Döwlet muzeýinde «Ussadyň döreden saz gurallary» atly sergi gurnaldy. Ol ilkinji türkmen suratkeşi, Türkmenistanyň Halk suratkeşi, Türkmenistanyň at gazanan mugallymy, ilkinji bolup türkmen halysynyň ýüzüne portret taslamasyny geçiren, kinoartist, şahyr Bäşim Nuralynyň döreden saz gurallaryna bagyşlandy.
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow «Ile döwlet geler bolsa...» atly ajaýyp kitabynda «Asyrlaryň dowamynda saz gurallaryny ýasamagyň sünnälenip gelinmegi netijesinde, türkmen dutary kämilligiň örän uzak ýoluny geçdi» diýip belleýär. Berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwründe kökleri gadymyýetden uzap gaýdýan türkmen halkynyň döreden saz gurallaryny gorap saklamak we ylmy taýdan öwrenmek işi uly ähmiýete eýe boldy.
Ussat suratkeş ýaşlykdan aýdymdyr sazy söýüp we oňa düşünip, dutarda hem gyjakda saz çalmagy öwrenýär. Şeýlelikde, aýdym-saz Bäşim Nuralynyň ömürlik ýoldaşy bolýar. Ol ençeme goşgudyr poemalary, dessanlary döredýär. Bäşim Nuraly türkmen saz gurallaryny kämilleşdirmegiň gözleginde bolup, dutaryň, gyjagyň täze nusgalaryny oýlap tapýar. Şol saz gurallarynyň esasynda-da türkmen milli sazlaryny nota boýunça ýerine ýetirýän ilkinji tejribe-synag orkestri döredilýär.
Dört kirişli, agaç gapakly gyjak Bäşim Nuralynyň üýtgedip ýasan ilkinji saz gurallarynyň biridir. 1933-nji ýylda geçirilen maslahatda onuň ýasan bu gyjagyna Ýewropanyň orkestrleriniň ulanýan saz gurallarynyň deňine ýetirilen senet hökmünde uly baha berlip, baýraga mynasyp bolýar. Ussat 1957-1960-njy ýyllarda «Baş kanal» atly halk saz gurallary orkestri üçin dürli sesli, ýörite çalnyş usuly bolan jemi bäş sany dutary döredipdir. Bu dutarlar häzirki wagtda Türkmenistanyň Döwlet medeniýet merkeziniň Döwlet muzeýiniň gaznahanasynda goralyp saklanylýar. Bäşim Nuraly suratkeşligiň daşyndan ömrüniň dowamynda türkmen milli saz gurallary bolan dutaryň, gyjagyň kyrka golaý görnüşini döredipdir.
Türkmenistanyň Döwlet medeniýet merkeziniň Döwlet muzeýinde «Ussadyň döreden saz gurallary» atly sergi gurnaldy.
Sergi hormatly Prezidentimiziň parasatly sözleri bilen başlanýar. Bu ýerde Bäşim Nuralynyň «Sekunda dutary», «Alt dutary», surnaý görnüşli gyjagy, «Çaga dutary» we başga-da birnäçe döreden saz gurallary görkezilýär. Sergide hormatly Prezidentimiziň «Ile döwlet geler bolsa...», «Parahatçylyk sazy, dostluk, doganlyk sazy», «Janly rowaýat», «Türkmen medeniýeti», «Arşyň nepisligi» atly kitaplary görnükli orun eýeleýär, başga-da «Bäşim Nuraly», «Sungatym-buýsanjym» atly kitaplar goýlupdyr. Serginiň dowamynda halypa suratkeşiň döreden ajaýyp nakgaş eserleri hem görkezilýär. Şeýle-de bu ýerde goýlan türkmen milli öýüniň töri, ony bezeýän haly we haly önümleri, milli egin-eşikleri serginiň ähmiýetini artdyrýar.


text:
Shámil Salmanuly Basaev, 1965 jyly 14 qańtarda Sheshen-ıngýsh avtonomııasynda dúnıege kelgen. Ulty-sheshen. 1-shi jáne 2 shi Sheshen soǵysynda Prezıdent D.Dýdaev jaǵynda soǵysqan.
«№1 terrrorshy» Shámil Basaevtyń kózin joıý (basqa málimetter boıynsha ol ózin-ózi jaryp jibergen) operaııasy 2006 jyly 10 shildede oryndalǵan. Ingýshetııa respýblıkasyndaǵy Ekajevo aýyly mańynda Shámil Basaevqa erip júrgen qarý-jaraq pen jarylǵysh zat tıelgen KAMAZ kóligi jarylǵan. 1995 jyly Býdennovskidegi sodyrlar shabýylyn Shámil Basaev basqarǵan. 2002 jyly qazanda Dýbrovkadaǵy teatr ǵımaratyn basyp alǵanda da, Groznyıda úkimet úıiniń janynda jarylǵysh toly júk kóligin jarǵanda da, 2004 jyly Beslandaǵy mektepte balalardy kepildikke alǵanda da bul teraktilerdiń barlyǵyna jaýapkershilikti Shámil Basaev ózine alǵan. Onyń moınynda budan da basqa qandy oqıǵalardyń jaýapkershiligi bar. Shámil Basaevty kózi tirisinde birneshe ret «óldi» dep jarııalaǵan. Mundaı aqparat eń alǵash 1995 jyly tarady. Odan soń Basaevty 2000, 2002 jáne 2005 jyldary da «óltirgen». Al 2006 jyly Basaevtyń rasymen ólgeni anyqtalǵan soń Reseı basshylyǵy ony terrormen kúrestegi sheshýshi oqıǵa dep ataǵan. 2004-2007 jyldary Sheshenstan prezıdenti bolǵan Alý Alhanov oqıǵanyń ertesinde-aq Shámil Basaevtyń kózin joıý «respýblıka aýmaǵyndaǵy terrorǵa qarsy operaııanyń qorytyndysyn shyǵarady» degen edi. Sol tusta Reseı qorǵanys mınıstri bolǵan Sergeı Ivanov: «Terrorıstiń joıylǵany – bandanyń kúli kókke ushty degen sóz emes. Alda jumys kóp. Ol jumys júrip te jatyr. Degenmen, Basaevtyń óltirilýi – sheshýshi oqıǵa. Ol bizdiń ben Laden bolatyn», – degen edi.
«Moskovskıı komsomole» gazetiniń sholýshysy Vadım Rechkalov Shámil Basaevtyń kózin joıý operaııasy bylaısha sýretteıdi: «Qarý tıelgen júk kóligi Basaevtyń júretin jolymen oǵan qaraı jaqyndady, onda alystan iske qosýǵa bolatyn jarylǵysh ornatylǵan. Menińshe, ol júk kóligine mine bergende ne oǵan jaqyn barǵanda jaryp jibergen. Jaqyn mańda birde-bir chekıstiń bolmaǵany, olardyń on saǵattan soń bir-aq kelgeni de FSB (Reseı federaldyq qaýipsizdik qyzmeti – red.) nusqasyn rastap tur. Sebebi, Ingýshetııa – halyq óte tyǵyz ornalasqan respýblıka. Eger onda FSB qyzmetkeri Basaev ólerden buryn baryp qoısa, aqparat lezde taraýy da múmkin edi. Sondyqtan olar alysta bolyp, artynan bir-aq kelgen. Basaevty joıýǵa atsalysqan adam da ol jerden ketip úlgerýi úshin olar biraz ýaqyt óz jeńisterin jarııalamaı kútip otyrdy».
Al «Memorıal» adam quqyqtaryn qorǵaý ortalyǵy keńesiniń tóraǵasy Aleksandr Cherkasov oqıǵanyń ózgeshe varıantyn usynady:
– 2006 jyly 10 shildede Shámil Basaev qaza tapqan soń arnaıy qyzmet terrorıstiń kózin joıý operaııasy sátti aıaqtalǵanyn habarlaǵan. Degenmen, áriptesterimmen baryp Basaev ólgen jerdi qarap kórgende baıqaǵan usaq detaldarǵa kóz salsaq, bul bizdiń kúshtik qurylymdar úshin kútpegen tosyn syı bolǵanǵa uqsaıdy.
– Ony neden baıqadyńyz?
– Eger bul josparly operaııa bolsa, onda Basaev ólgen jerdi muqııat qarap, zattaı aıǵaq bolady-aý degen nárselerdiń barlyǵyn alyp ketken bolar edi. Oqıǵa ornyna kelgen tergeý toby ol jerdi qorshamaǵan da, qajet nárseniń bárin jınamaǵan da. Jarylystan soń ol jerde ádette shabýyldaýshy ushaqtar men tikushaqtarda qoldanylatyn júzdegen reaktıvti snarıad shashylyp qalǵan. Turǵyndarǵa qaýip tóndirip, mańaıda shashylyp jatqan ol snarıadtardy jınamaǵan. Júrgizýshimiz respýblıkalyq OMON-ǵa habarlasyp, olar jarylys bolǵan jerge saperlaryn jiberdi. Saperlar biraz kún boıy dıqanshylar qusap álgi jerdi kezip júrip reaktıvti snarıadtardy bir-birlep jardy. Snarıadtardyń bir ereksheligi – barlyǵy qoldan jiberýge laıyqtalǵan. Olarǵa ızolentanyń kómegimen sym jalǵanǵan, demek olardy basqarylmaıtyn zymyrannyń ádettegi baǵyttaýshylary arqyly emes, basqa jolmen jiberýdi kózdegen. Al jarylys fýrgonnyń qasynda bolǵan. Basaev shuńqyr bolyp qalǵan jerge jaqyn tusta otyrǵan, jarylystan onyń eki qoly men basyn julyp áketken, demek ol kúshti jarylǵyshty qolymen ustaǵan sııaqty.
– Ol sonda ne bolýy múmkin?
– Tehnıka jańalyqtaryna qumar nómiri birinshi terrorshy qıyndyqqa tap bolǵan sııaqty. Odan soń «Samodelkın sheber» ózi jasaǵan jarylǵyshty ózgertken. Úlken shabýyldan soń oqıǵa ornyna kúshtik qurylym qyzmetkerlerin jiberetini anyq. Mundaı jaǵdaıda sodyrlardyń jıi qoldanatyn taktıkasy – oqıǵa ornyna kelgen kúshtik qurylym qyzmetkerleri men tergeý tobyn jaryp jiberý úshin snarıad qoıady. Basaev sondaı bir kúshti jarylǵysh zatty qarap otyryp, abaısyzda jarylǵan sııaqty. Eki qoly eki jaqqa, basy basqa jaqqa ushyp ketken.
– Qasynda taǵy tórt sodyr qaza tapty.
Shámil Basaev belsendi terrorlyq toptyń tek resmı basshysy ǵana emes, mıy qyzmetin atqarǵan.
– Iá, qasynda taǵy birneshe sodyr óldi. Arada birneshe kún ótken soń sol mańdaǵy qulap turǵan ǵımarattardy aralap júrip taǵy bir adamnyń bas súıegin taýyp aldym. Ony tergeý tobyna bersin dep ıngýsh OMON-ynyń saperlaryna tapsyrdym, múmkin sol arqyly kim ekenin taýyp qalar dep te oıladym. Tergeý toby mundaı aıǵaqty tabýǵa múlde daıyn bolmasa kerek. Odan keıingi kúnderi de jańa top jiberip, Shámil Basaev ózimen alyp júrgen búkil aqparatty taýyp, iske tirkep qoıar dep oılaǵanmyn. Odan soń bizdiń Reseıde turatynymyzdy dáleldeıtin basqa da qyzyqty jaıttar boldy. Estýimizshe, Basaevtyń qoly julynyp ketken. Onyń saýsaq izderin alý úshin qoldy formalınge saqtap qoıǵan. Saýsaq izderin alǵan soń qarasa, Basaev týraly iste onyń óz saýsaq izderi múlde bolmaı shyqqan. Demek, ol izdeýde bolǵan on bes jyldyń ishinde eshkim onyń saýsaq izderin bir jerden alyp, iske qosyp qoıýǵa tyryspaǵan. Demek, munda kezdeısoq sáttilik pen shalaǵaılyq qatar kelgen. Keıde tipti shalaǵaılardyń da joly bolyp jatady.
– Dese de, dál osy Basaevtyń qazasynan soń kúshtik qurylymdar belgili bir jetistikterge jete bastady.
– Iá, shynymen de Basaev ólgen soń jasyryn qarýly toptar biraz ýaqyt sansyrap qaldy. Shámil Basaev belsendi terrorlyq toptyń tek resmı basshysy ǵana emes, mıy qyzmetin atqarǵan. Budan soń onyń ornyn almastyratyn laıyqty adam tabylmaǵany anyq. Yqpaldy basshysy joq jasyryn uıym birneshe jyl aralyǵynda qurdymǵa ketti. Basaevtan soń jasyryn toptar qatty ózgerdi. 2009 jyly Sheshenstanda terrormen kúres operaııasynyń aıaqtalýy – erekshe jetistiktiń belgisi edi.
– Bul aralyqta jasyryn uıymdardyń qurylymy qalaı ózgerdi?
– 2000-jyldardyń basynda separatıstik qozǵalys dúnıejúzilik ıslam qozǵalysynyń, álemdik jıhadtyń bir bóligimiz dese, keıinnen bul ultshyldyq baǵytqa qaraı ózgerdi, ıaǵnı «munda bizdiń óz sharýamyz, óz problemalarymyz bar, biz solardy sheship jatyrmyz» degenge oıysty. Bul sheshen sodyrlarynyń eń áýeli sheshen kúshtik qurylymdaryna qarsy áreketteri bolatyn. Ári qaraı ne bolatynyn bilmeımin. Sebebi jasyryn uıymdar ózgerdi, rebrendıng jasady, qazir olardyń uıashyqtarynyń kóbi «Islam memleketi» ekstremıstik tobyna ant berdi. Ekinshi jaǵynan, jalpy Kavkazda qandaı da bir biryńǵaı tendenııa baıqalmaıdy. Bul respýblıkalardaǵy jasyryn toptardy, ondaǵy ákimshilik jáne kúshtik qurylymdardyń jasyryn toptarmen kúres taktıkasyn jeke-jeke ári jan-jaqty qarastyrýymyz kerek. Árıne, búkil Kavkazǵa ortaq jasyryn uıym formaldi túrde bar, onymen kúresetin Reseıdiń federaldyq kúshtik qurylymdary da bar, biraq onyń nıýanstary da kóp.
– Máselen, Ingýshetııada «jumsaq kúsh» taktıkasyn qoldandy, bul ádis nátıjesin bergen sııaqty. Sheshenstandaǵy qatań kúsh, jappaı baqylaý taktıkasynyń belgili bir dárejede aldamshy turaqtylyqty saqtap turǵanyn baıqaımyz.
– 2004 jyly Ingýshetııanyń túrli aımaqtarynda ishki ister jáne qorǵanys mınıstrlikteriniń nysandaryna shabýyl jasaýǵa júzdegen sodyr qatysty. Respýblıka basshylyǵyna Iýnýsbek Evkýrov kelip, adamı kelbettegi terrorǵa qarsy sharalarǵa kirisken soń munyń bári bir jylǵa jetpeı nátıjesin bere bastady. 2009 jyly Iýnýsbek Evkýrovqa qastandyq jasap, ol hal ústinde jatqanda respýblıkada eshteńe bolǵan joq. Keıin salafılik aǵymdardy beıbit qoǵamǵa aralastyrý, aýyr qylmys jasamaǵan sodyrlardyń ormannan shyǵýyna, taýdan túsýine múmkindik berý arqyly Evkýrov Ingýshetııany Soltústik Kavkazdaǵy eń qaýipsiz elge aınaldyrdy.
Muhtar EKEI
"Adyrna" ulttyq portaly


text:
Astekleriñ Meksika topraklaryna aralaşmaklygynyñ syry
Demirgazyk Amerikanyñ taryhy gaty gadymy döwürlere uzaýan ýurtlarynyñ biri hem Meksikadyr.
Taryhdan öñki döwürlerden başlap her dürli halklara öý eýeligini ýerine ýetiren bu topraklardaky döwletleriñ bir bölegi özüniñ ajaýyp keşbine giripdirler, ýene bir bölegi hem gaty garypdy.
Bu halklar integem ok we ýaý ulanyp söweşýärdiler. Şolaryñ biri hem Astekleriñ atalarydy. Astekler bu topraklara adybelli Maýýa se Toltek siwilizasiýasynsan soñ emele gelipdirler.
Bu topraklarda ilkinji beýik siwilizasiýasyny Toltekler gurupdyrlar. Ýöne miladynyñ 980-nji ýyllarynda Meksika platosunda Tula şäherini binýat eden Toltekler bilen beýleki Meksika şäher döwletleri arasynda miladynyñ 1000-nji ýyllaryndan soñ yzygiderli söweşler-uruşlar höküm sürmäge başlapdyrlar.
Ýöne toltekleriñ Tula şäherini 1168-nji ýylda ellerinden gidirmekleriniñ yz ýany paýtagt patyşa Kuetzalkoatl (Quetzalcoatl) tarapyndan boşadylypdyr.
Toltekler plato we onuñ töweregindäki topraklara ýaýylmak mejburyýetinde galan wagtlary, Asteklerden öñ bu ýerlerde Çiçimekler, Toltekler bilen guran gatnaşyklaryndan soñra siwilizasiýalaşyp şol ýerlerde hem oturupdyrlar.
Şondan soñam onlarça dere beglikleriniñ gurulmagy bolup geçipdir we paýtagtlary edil biri-birine birnäçe kilometr ýakynlygynda bolan sistemada gurlupdyr.
Merkezi welaýatynda birnäçe köl we dere ýerleşen bu topraklara iñ soñky gezek aýak basan halk Astekler bolupdyr.
Gadymy Meksikada ýakyn 300 ýyl höküm süren Astekler, Amerikanyñ Kolumbyndan öñlerem ýaşaýjylary bolup tanalypdyrlar.
1168-nji ýylda Meksika gelip gowuşan göçüp-gonujy kabyla Toltekleriñ häkimýetindäki Meksika Platosyna ilkinji gezek gelenlerinde awçylyk we toplaýjylyk etmäge başlapdyrlar.
Ýöne Toltekler ysgyndan gaçyp topraklaryny terk etmäge mejbur bolanlarynda Astekler hem günorta göç edipdirler.
Ýöne Astekler pagan dini we bu diniñ batyl şertleri sebäpli töwereklerindäkilere
Warwarlar hökmünde görülmäge başlapdyrlar.
Şol sebäpdenem baran ýerlerinde hiç hili kabul edilmändiler we ikinji synp halk hökmünde görülipdirler.
Astekler ilkinji Tekskoko kölüniniñ (Texcoco) kenaryndaky Çapultepekde (Chapultepec) ýerleşip öz düzgünleri bilen galmaga başlapdyrlar.
Emma olary bu topraklarda kabul etmegi rowa görmedik goñşy halklaryñ ünsüni çekipdir we uly ýitgiler berip 1299-njy ýyla çenli Tekskoko kölüniñ günortasyndaky Çohluakan töwereklerine çekilmek ýagdaýynda galypdyrlar, şol döwürler aztekler toltekleşmäge başlaýarlar.
Şol wagtlar ýerli hökümdardan ýaşamak üçin ýer soraýarlar. Aslynda şol wagtlar Astekleriñ gowşan döwürleridi, ýöne bu hem uzaga çekmedi. Astekler täzeden ýerleşýärler. 1325-nji ýyla çenli bu topraklaryñ dürli ýerlerinde ýaşan astekler diñe 150 ýyla çenli ýerleşen halk hökmünde tanalmaga başlaýarlar.
Siouan diller çaşgalasyna degişli bolan Nahuatl dilde gürlän astekler güýçli kabyla bolupdyr.
Ýöne şol asyrlarda Orta Meksikada olar medeniýetini gazanypdyrlar (Astekleriñ ady efsanawy bolan esasy ýurtlarynyñ ady bolan Aztla adyndan gelýar.
Başgaça Tenoçka hem diýlipdir. Tenoçka ady hem nesilbaşylary bolan Tenoçdan döräpdir.
Şolar ýaly şekilde ulanylan ýene bir ady ''Meksika'' bolsa siwilizasiýalaryny guran ýerleri Tekskoko kölüniñ mistik ady bolan Metzçizapan (Aý köli) bilen baglanyşdyrylýar).
Uzak göçüp-gonujylykdan soñ häzirki Meksiko şäheriniñ (Mexico city) bir bölümini içine alýan Tekskoko köliniñ kenaryndaky Anahuac mekanyna, ýagny häzirki Meksika baran astekler bu ýeriniñ halky tarapyndan kabul edilipdir we şol ýerlere ýerleşipdirler.
Olara golaý etraplarda ýaşaýan Tepanekler bolsa astekleri sygdyrmandyrlar we olary kölüñ batgalyklaryna gysypdyrlar.
Tepanekleriñ astekleri bu etraplara gysyp çykarmaklarynyñ sebäbi ol ýerler ýaşamaga amatsyzdy.
Tepanekler Astekleriñ bu ýerleri terk etjekdiklerine ynanypdyrlar.
Astekler efsanada aýdylşyna görä öñe sürülen ''Agzynda bir ýylan bilen kaktusa gonan bürgüdi'' görendikleri üçin bu topraklary eýeläpdirler.
Uzyn we ýürekgysdyryjy geçen döwürlerden soñ bu ýerlere häkim bolupdyrlar.
Yşaratyñ ýerleşen ýerinde Astekleriñ paýtagty Tenoktitla bina edilipdir. Bu bolsa häzirki Meksiko şäheridir.
Ýılmaz Aydın
Terjime: Jek Sparrodan
Astekleriñ Meksika topraklaryna aralaşmaklygynyñ syry (Aýdyñ Ýylmaz)
Astekleriñ Meksika topraklaryna aralaşmaklygynyñ syry


text:
Täjigistanyň hökümeti «söýgi hyzmatyndan» peýdalanýan erkeklere çäre görmek teklibinden ýüz öwürdi.
2017-nji ýylyň noýabrynda Täjigistanyň Baş prokuraturasy administratiw kanun bozmalaryň çäginde, azgyn aýallaryň hyzmatyndan peýdalanan erkeklere jeza bermek barada kanuna üýtgetme girizmek proýektini taýýarlapdy.
Ýurduň Baş prokuraturasynyň uprawleniýesiniň biriniň orunbasary Farruh Raufow eger erkek adam pul tölenýän jynsy hyzmatdan peýdalansa, oňa berilmeli jeza azgynçylygy edýän aýaldan has ýokary bolar diýipdi. Şonda Baş prokuraturanyň çinownigi bu çäräni şeýle düşündirdi: «Eger bu işi isleýän adam az bolsa, öz tenini satýan azgynlaram azlar, bilelikde bu jenaýat az bolar». Onuň sözüne görä tölegli söýgüden peýdalanýan erkeklere pul jerimesini salmak hem administratiw tussaglyk göz öňünde tutulýardy.
Iki ýyl çemesi wagt geçenden soň hökümetler azgynçylyk bilen meşgullanýanlara garşy çäräni has güýçlendirdiler. Täjik hökümeti yşkbazlyk bilen meşgullanýan erkeklere bolsa çäre görmek teklibinden ýüz öwürdi, sebäbini welin düşündirmediler.
Täjigistanyň parlamentiniň aşaky öýüniň deputaty Bahtowar Safarzoda 23-nji awgustnda Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolanynda, hökümet tarapyndan administratiw kanun bozma hakynda parlamente teklip edilen programmada azgynlaryň söýgi hyzmatyndan peýdalanýan erkeklere çäre görmek barada hiç bir zat göz öňünde tutulmandygyny aýtdy.
Şol wagtyň öňünde Respublikanyň Baş prokuraturasynyň adynyň aýdylmagyny islemedik bir gullukçysy azgynlaryň söýgi hyzmatyndan peýdalanýan erkeklere çäre görmek proýektiniň parlamente ýaňadan teklip edilmeginiň mümkindigini mälim etdi. “Biziň teklibimiziň kabul edilmezligi ol planyň düýpgöter ret edilendigini aňlatmaýar. Ol proýektiň täzeden öňe sürülmegi mümkin. Proýektiň çözülmegi deputatlara bagly” diýip, ol Azatlyk Radiosy bilen gürrüňdeşlikde aýtdy.
Onuň sözüne görä, öňki teklip edilen proýekt adam satylmagynyň öňüni almak baradaky Milli maksatnamanyň 27-nji maddasyny amala aşygmak üçin taýýarlanypdyr.
Administratiw kanun bozmalaryna, şol sanda jelepçilige garşy kanunlary güýçlendirmek barada Täjigistan Respublikasynyň Jenaýat kodeksine girizilen düzedişler awgust aýynyň başyndan güýje girip başlady. Düzediş girizilen täze kanuna laýyklykda jelepçilik bilen meşgullanýanlara 1100-den 1600 somoni jerime salnar. Eger bu iş bilen meşgullanan aýal ikinji gezek tutulsa, oňa 1650-den 2750 somoni aralygynda jerime salnar ýa-da 15 gije-gündiz administratiw tussaglyga çekiler. Mundan öň tenini satýanlara jerimäniň mukdary 550-den 1100 somoni aralygyndady.
Ýatlatsak, 2015-nji ýylyň güýzünde Täjigistanyň parlamenti jelepçilik bilen meşgullanýan aýallara hem olara aralykçy bolýanlara görülýän çäräni güýçlendirdi.
Täjigistanda jelepçilik jenaýat işi hasaplanmaýar, oňa garşy diňe jerime salmak hökmünde administratiw çäre görülýär. Eger aýal bir ýylyň dowamynda iki gezek hukuk goraýjylar tarapyndan saklansa, onda 15 gije-gündiz administratiw tussaglyga alnyp bilner.
Ýurduň IIM-niň maglumatyna görä, 2018-nji ýylda kanun goraýjylar “ýeňil häsiýetli” 6 müň çemesi aýaly hasaba alypdyr. Olaryň arasynda 32 sany kämillik ýaşyna ýetmedikler bar, 1,5 müň aýal-gyz bolsa 18-den 30 ýaş aralygynda. Galan aýallar 30 ýaşdan ýokarda.
Şol wagtyň özünde hukuk goraýjy guramalaryň işgärleriniň sözüne görä, kanunyň berkemegi bilen bu gadymy “kär” bilen meşgullanýanlaryň ýagdaýy agyrlaşypdyr.
Geçen ýylyň iýunynda BMG-niň teklibi bilen ýerli hukuk goraýjy guramalar tarapyndan taýýarlanan hasabatda aýdylyşyna görä, tenini satyp gün görýänlere garşy dürli ugurlardan gysyşlar artýar, bu köp halatda kanun goraýjylar tarapyndan amala aşyrylýar.
Geçen ýyl BMG-niň Aýallaryň işi baradaky komiteti aýallara garşy kemsidiji garaýyşlary aradan aýyrmak üçin, Täjigistana jelepçilige garşy maddanyň kanundan doly aýrylmagyny teklip edipdi.
Material AÝ/AR-nyň Täjik gullugy tarapyndan taýýarlandy.


text:
«MTS-Turkmenistan» HJ-nin hyzmat edis merkezleri oz islerini wagtlayyn togtadyar
Hormatly müsderilerimiz! Tehniki sebäpler ýüzünden müsderilere hyzmat etmäge mümkinçiligi bolmadygy sebäpli, su asakdaky salgylarda ýerlesýän «MTS-TM» HJ-nin Hyzmat edis merkezleri öz islerini wagtlaýyn togtadýar: - Asgabat säheri, Görogly köçesinin 122-nji jaýy – 2017-nji ýylyn 3-nji noýabryndan. - Türkmenabat säheri, Himik kiçi etrapçasy, S.Niýazow köçesinin 1e jaýy. - Mary säheri, 1-nji kiçi etrapçasy, «Lälezar» söwda bazaryna girisinin sag tarapynda ýerlesýän bina, № 22 pawilýon.


text:
Talaı ýaqyttardan beri kózden tasa bolyp kelgen Maǵjan Jumabaevtyń «Batyr Baıan» dastany bertin, toqsanynshy jyldardyń basynda qalyń oqyrmanmen qaıta tabysty. Shaǵyn poemaǵa sıýjet etilip sol kezdegi qazaq-qalmaq soǵysynyń bir kezeńi, batyrdyń óz basynan ótken tragedııalyq oqıǵa (tutqynǵa túsken qalmaqtyń qyzymen birge qashyp ketken óziniń inisi Noıandy atyp óltirýi) jáne Baıannyń óziniń Balqash kóli mańyndaǵy urysta opat bolýy sóz etiledi. Kezinde Baıan batyr men onyń inisi Noıanǵa qatysty osy oqıǵany Ilııas Esenberlınniń «Jantalas» romanynan da oqyǵanbyz. Ilekeńniń sol ýaqytta bul oqıǵany óz shyǵarmasyna detal etip Maǵjannyń «Batyr Baıanynan» da alýy ǵajap emes. Sebebi Ilekeń zamanyndaǵy adamdardyń «Batyr Baıandy» sonaý zamanda alǵash basylǵan kezinde-aq oqyǵany daýsyz. Keıin Maǵjan aqyn aqtalyp, «Batyr Baıan» tasqa basylyp, qalyń elge tarady. B. Tileýhanov qobyzǵa qosylyp dastannan úzindi oryndaıtyn boldy. Kınofılm túsirildi. Halyqtyń Baıan batyr tulǵasyna degen qyzyǵýshylyǵy oıandy.
Bunyń bárin sóz etip otyrǵan sebebimiz, HÚIII ǵasyrdyń abyz jyraýy Úmbeteı Tileýulynyń «Jantaı batyr» dep atalatyn dastany bar. Bir qyzyǵy eki dastanǵa da arqaý etilip alynǵan Balqash kóliniń mańynda bolǵan qazaq-qalmaq urysy, ıaǵnı «Shańdy joryq» atanǵan bir ǵana oqıǵa. Maǵjan aqyn el aýzynan estigen tarıhı áńgimege aqyndyq qııalyn jalǵap, kórkem dastan týdyrsa, Úmbeteı ózi tikeleı ishinde bolyp, kózimen kórgen oqıǵany jyrlaǵan. Aıta ketetin bir jaıt, aýyzdan-aýyzǵa aýysyp júrip, Úmbeteı dastanynyń biraz stıldik ózgeristerge ushyraǵany baıqalady. Biraq oqıǵa jelisi sol qalpynda saqtalǵan…
Úmbeteı shaý tartqan shaǵynda Bógenbaı batyrdyń nemeresi Bapan bı kelip: «Jyraý ata, babam Bógenbaımen joryqtas boldyńyz, sol zamannan qalǵan ǵıbratty áńgime bolsa aıtpaısyz ba?» – degende, qart jyraý osy «Jantaı batyr» qıssasyn jyrlap bergen eken. Keıin dastandy Bapannyń ózi de aıtyp júripti. Kezinde Úmbeteı shyǵarmashylyǵy jaıly biraz izdengen qalamger, shejireshi Ǵalymjan Muqatov 1953 jyly «Jantaı batyr» dastanyn aýyl jyrshysy Jylybaıdyń Jumaǵuly degen adamnyń aýzynan jazyp alyp, qaıdan úırendiń dep suraǵanda, Jumaǵul qıssany Tólesh degen adamnan úırengenin aıta kelip:
«Tólesh-aý, úırendiń sen muny qaıdan? –
Degende ol uqtym dedi Atqybaıdan.
Atqybaı –Úmbeteıdiń shóberesi,
Qıssany aýyzymen jurtqa jaıǵan.
Qıssany odan buryn Bapan aıtqan,
Bapan bı óz tusynda bopty jaısań.
Qazaqta belgili ǵoı tildiń maıy,
Keı jerin keıingiler kóp ulǵaıtqan»,– dep dastannyń biraz ózgeriske ushyraǵanyn da meńzep ótedi.
Ókinishke oraı, Úmbeteı shyǵarmashylyǵy kezinde jete zerttelmeı, bul dastan ótken ǵasyrdyń 40-50 jyldaryna deıin el ishinde aıtylyp kelgenimen, tasqa basylyp, qalyń oqyrmanǵa taramaǵan.
Túbi ereımentaýlyq jornalshy, aýyz ádebıetiniń úlgilerin jınaýmen aınalysqan marqum Ǵalymjan Muqatov: «Úmbeteıdiń artynda 1500 jol ádebı mura qalǵan» dep jazady. Sonyń negizgi bóligin quraıtyn osy «Jantaı batyr» dastany. Dastandy bergi zamanǵa jetkizgen Úmbeteıdiń óziniń shóberesi Atqybaı jyraý Baıkenjeuly, onyń balasy Imaqan aqyn, Qypshaq Satybaldynyń Jamanquly, Beısekeıdiń Tóleshi, Jylybaıdyń Jumaǵuly degen adamdar eken. Taǵy bir aıta keterligi, osy oqıǵaǵa arnap Saqqulaq bıdiń nemeresi, belgili aqyn, talaı jyldar Ereımentaýdaǵy Qorjynkól bolysyn basqarǵan Oljabaı Nuralyuly da dastan jazypty. Odan basqa sol óńirdiń taǵy bir júırigi, Oljabaıdyń zamandasy Jadaıdyń Moldajany da kezinde «Jantaı batyr» degen bir dastan shyǵarǵan (Bógenbaıdyń aǵasy Kólbaıdan taraıtyn Moldajan asa daryndy aqyn, aıtýly zerger bolǵan kisi.
Onyń «Jantaı batyr», «Bógenbaı batyrdyń bir joryǵy» atty dastandary men biraz óleńderi QR Ǵylym akademııasynyń qoljazba qorynda saqtaýly). Qolǵa túsken tarıhı derekterdi ózek etip biz de (S.B.) ózimizshe 2000 jyly «El qonǵan» atty dastan jazǵan edik. Sóıtip, osynshama adamǵa shyǵarmashylyq shabyt bergen «Jantaı taqyryby» nesimen qundy, nesimen qyzyqty degen zańdy suraq týady. Onyń sebebi bizdińshe, Jantaı bastaǵan batyrlardyń sol alapat shaıqasta erliktiń asqan úlgisin kórsetýinde. Jantaıdyń az ǵana qolmen (bir derekte 500 dese, endi bir derekte 80 adam delinedi) qalyń qalmaqqa shabýy. Sol kezdegi Ereımendi jaılap jatqan qalmaqtardy on myń tútin edi deıdi búginge jetken áńgimelerde. Osy on myńnyń shańyraqtan joq degende atqa minetin úsh-tórt myń sarbaz shyǵady desek, ol az kúsh emes. Sonshama jaýǵa azǵana áskermen qarsy shabýǵa qandaı júrek kerek ekenin bile berińizder! Degenmen kúsh teń bolmaǵan osy urysta qazaqtar jaǵy tegis opat bolyp, Jantaı óziniń qos uly Myrzageldi, Toqashpen ǵana qalady. (Myrzageldi ol kezde otaý túsirgen, besikte Janbolat atty bir uly bar, al inisi Toqash áli úılenbegen, jasy on altyda ǵana eken). Osy qııan-keski shaıqasta Jantaıdyń nemere inileri Úısinbaı men Naımanbaı, ýaq Baıan batyr da shahıt keshedi. On jeti jerinen jaraqat alyp, ábden qansyraǵan Jantaı bul jerden aman shyqpasyn bilip, úlken uly Myrzageldige: «Bizge topyraq osy aradan buıyrady, bilem, úsheýmiz birdeı opat bolsaq, Bozymnan (qanjyǵaly ishindegi bir ata) el qondyratyn adam qalmas! Sadaqty bir tartyp, saǵan jol ashatyn halym bar, Sarybaýyr atqa min de, qorshaýdy buzyp elge qash» deıdi. Biraq atadan batyr týǵan Myrzageldi: «Joq, áke, men ólsem, sońymda atymdy atandyratyn Janbolatym bar. Áli otaý kóterip, úı bolmaǵan myna Toqash ketsin elge, ólip ketse, ómirge kelmegendeı bolady ǵoı!» dep bas tartypty. Sóıtip ákeli-balaly úsheýi qosh aıtysyp, Toqash Sarybaýyr atpen qorshaýdy buzyp, shyǵyp ketedi. Eger Myrzageldi janyn kúıttegen adam bolsa, týra kelgen ajaldan basyn saýǵalap, ózi keter edi. Biraq olaı istemeı, basyn ólimge qıyp, urpaqsyz qalmasyn dep jolyn inisi Toqashqa usynady. Mine, shyn erliktiń úlgisi! Qalam ustap júrgen kez kelgen adamdy tebirentetin-aq oqıǵa!
Joǵaryda atalǵan ádebı shyǵarmalardan basqa, Jantaı batyr jaıly derekter Shoqan eńbekterinde birshama aıtylady. Kezinde Shyńǵys sultan óziniń qasynda bolǵan qypshaq Satybaldynyń Jamanquly degen jyrshyǵa «Jantaı batyr» qıssasyn aıtqyzyp, ony Shoqanǵa jazdyrtyp alyp, oblystyq shekara bastyǵy polkovnık M.Ladyjenskııge tapsyrǵan eken.
Jantaı batyr jaıly el ishinde aıtylǵan eski áńgimelerdiń negizge alyp Shoqan ózi bylaı dep jazady: «…han stoıal na sbornom meste, ne dvıgaıas, on dojıdalsıa hrabrogo batyra Baıana, nesmotrıa na ropot drýgıh batyrov. Nakone ıavılsıa s 540 chelovekamı ı on predstal pered hanom.
…V eto vremıa kandjıgalıne Djanataı batyr (Jantaı batyr.S.B.) derjavshıı peredovoı karaýl s otrıadom v 500 chelovek v rasstoıanıı sýtochnoı ezdy, byl ýbıt kalmykamı.
..Kogda ýznal Djanataı o smertı lıýbımogo svoego brata, sdelal proklıatıe ı poklıalsıa protıv ýbı: «Ilı ýmrý, ılı napıýs vasheı krovıý!» Velel podat loshadeı, s 500 chelovek vorvalsıa v stavký kalmykov, ıh bylo 10 tysıach, ı ýtonýl v bıtve-bıtva byla strashnaıa, kırgızy shlı na smert. Ýısınbaı s rasporotym jıvotom, derja vnýtrennostı v polah svoego halata, dralsıa ı sprashıval: «A chto, Djanataı batyr, s rasporotym jıvotom mojno lı jıt?».
Vse palı, ostalsıa Djanataı ı 8 chelovek ı syn ego Tokysh (Toqash. S.B.). Djanataı slez s loshadı, podal ee syný, govorıa: «Otpravlıaısıa domoı, probeısıa, ıbo ne býdet cheloveka kotoryı prı slýchae mog by za menıa otomstıt».
Kogda Ablaı ýznal o smertı Djanataıa, plakal neýteshno, govorıa: «ne davavshıı sebıa tochıt, chernyı býlat moı!». (Ch.Valıhanov. 1 tom. Str. 225-226. Almaty.1961)
Bir ókinishtisi, tarıhı tulǵa retinde sonshama qyzyǵýshylyq týdyrǵan, qanshama ádebı shyǵarmalarǵa ózek bolǵan Jantaı batyr Tólekulyn Ereımentaý eli bolmasa, bylaıǵy jurt bile bermeıdi. Onyń basty sebebi keńestik kezeńde tarıhymyzdyń durys zerttelmeýinen jáne Jantaıǵa baılanysty joǵarydaǵy shyǵarmalardyń ádebı aınalymǵa túspeýinen dep bilýimiz kerek.
Tipti Jantaı esimi kóp ýaqytqa deıin Janataı bolyp qate jazylyp keldi. Mysal, Qazaq Sovet Enıklopedııasynda buryndary «Janataı» bolyp jazylsa, keıingi jyldary shyqqan Qazaq Ulttyq Enıklopedııasynda «Jantaı» bolyp túzetilgenimen, «…batyrdyń súıegi Soltústik Qazaqstan oblysy, Esil aýdany, Janataı aýylynyń janynda jatyr» degen jańsaq derek júr.
1960 jyly Ǵalymjan Muqatov bastaǵan bir top ereımentaýlyq azamattar Jantaı batyr esiminiń qate jazylyp júrgeni jóninde “Qazaq SSR tarıhyn» redakııalaǵan akademık Álkeı Marǵulanǵa hat jazady. Oǵan Álekeń tómendegideı jaýap beripti: «…Jantaıdyń «Qarabujar Janataı» bolyp jazylýy Shoqannan tarady. Shoqanda týra Janataı (soch.Chokana Valıhanova pod red.N.I.Veselovskogo,1904 g. Str. 312, 319, 320).
…Jantaıdy Shoqannyń «Janataı» dep jazýyna sebep bolǵan teginde arap harpiniń tolyq jetkize almaýynan bolýy kerek. Muny tek Jantaı batyrdyń urpaqtary saqtap kelgen qarııa sózben, tarıhı áńgimelermen, jyr uıqasymen ózderińiz ǵana dáleldeısizder. Sálemmen Álkeı».
Al endi «Qarabujyrǵa» qaıta oralsaq, ol Jantaıdyń emes, Úmbeteı jyraýdyń laqap aty eken deıdi búgingi urpaqtary. Bul jóninde belgili ǵalym, marqum Qaıym Muhamethanov tómendegideı pikir aıtypty: «…Qanjyǵaly Úmbeteı jyraýdy Maǵjan da madaqtap: «Ári aqyn, ári batyr Qarabujyr, aıtatyn órlep baryp aspanǵa syr» deıdi ǵoı. («Batyr Baıanda» osyndaı joldar bar. S.B.).
Sondaı-aq, Qarabujyr degen ata Pavlodar oblysyndaǵy Aqkól-Aqtoǵaı óńirin jaılaǵan qanjyǵalylar ishinde bar. Al Jantaı Ereımen qanjyǵalylarynyń bir atasy Bozymnyń Nııaz degen tarmaǵynan taraıdy. Nııazdan – Shaǵyr, Tólek, Qabyl, Kúńbas, Darhan. Tólekten – Mojy batyr, Jantaı batyr týady. Qabyldan – Arqandyr batyr, Kúńbastan – Úısinbaı, Naımanbaı batyrlar. Jantaıdyń ózinen – Myrzakeldi,Toqash, Qyrǵyz atty úsh ul. Myrzakeldi Jantaıdyń ózimen birge shaıqasta opat boldy dedik. Odan týǵan Janbolat Bapan bıdiń zamandasy, Qanjyǵalynyń tóbe bıi atanǵan adam. Janbolattyń balasy Áýen de el arasyna bılik aıtqan, óz zamanynda aýylnaı saılanǵan, kókiregi oıaý, óleńge usta adam bolypty. Áýen aıtypty degen keıbir sózder búginge deıin jetip otyr. Bir atap óterligi, osy Nııaz áýletinen batyrlar kóp shyqqan. Nııazdyń taǵy bir balasy Shaǵyrdan taraǵan urpaǵy, el ishinde Bala Syzdyq atanǵan Syzdyq balýan Beısenbiuly 1916 jylǵy Ereımendegi halyq kóterilisinde Bas sardar bolyp saılanǵan.
Qos dastanǵa arqaý bolǵan oqıǵa
Endi oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin, eki aýyz sózben joǵaryda aıtylǵan eki dastannyń qysqasha mazmunyna toqtala keteıik. Oqıǵaǵa arqaý bolǵan HÚIII ǵasyrdyń 20-40 jyldary Syr boıynan aýa kóshken Momyn Arǵynnyń bir tarmaǵy Qanjyǵaly eliniń Ereımenge kelip qonystanýy. Ol ýaqytta Ereımen taýlaryn Ýsa Seren bastaǵan 10 myń úıli jońǵarlar jaılap jatyr edi deıdi búginge jetken Ereımen tarıhy jónindegi derekte. Bógenbaı bastaǵan batyrlar kúndiz-túni urys salyp, osy qalyń qalmaqty Ereımenniń ońtústigindegi Aıýly-Nııazdyń Qarakóline qaraı aýdaryp tastaıdy. Mal-janyna óris tarylyp, qysymshylyq kórgen qalmaqtar Abylaı hanǵa kisi salyp, onyń balasy Qasym tóreni qonaqqa shaqyryp, qyz qumarlaý nemege qalmaq beginiń qyzy Áınish sulýdy kórsetelik, alam dese áıeldikke berelik, sóıtip Qasym arqyly qazaqqa degenimizdi istetermiz dep sheshedi. Abylaı han Ýsa Serenniń bul usynysyna kóp oılanyp, aqyry janyna birneshe kisi ertip, Qasymdy qalmaqtarǵa jiberedi. «Jantaı batyrda» osy máselege Qasym tóreniń sheshesi Topysh sulýdyń da yqpal etkeni aıtylady. Ol balasyn Ýsanyń aýylyna qonaqqa jiberýge Abylaı handy kóndirmekke bylaı deıdi:
«Eı, sultan, abyroıyń jurttan asqan,
Baǵyń men taǵyńa elde joq talasqan.
Qumartyp shaqyrtqanǵa jibermeseń,
Demeı me bireý seni asyp-tasqan.
Jaryń bop, qosaǵyń em qolqa salǵan,
Bir sapar joldas aqym belime alǵan.
Jibershi estııar kóp nóker qosyp,
Táýekel, kórsin qyzdy Qasym zadań».
Bul tarıhta shyn bolǵan oqıǵa, sebebi ol jóninde Úmbeteı óz dastanynda bylaı dep jyrlaıdy:
«Qonaqqa Qaraýyldan sheshen Qanaı,
Súıindikten baspa, qý bı Tólebaı.
Ýaqtan batyr Sary birge attanyp,
Jyraýdy Úmbeteıdeı qosty bolmaı».
Iaǵnı, oqıǵanyń ishinde Úmbeteı ózi de bolǵan. Alǵan syı-sııapaty men qalmaq beginiń qyzy Áınish sulýdyń kórkine eltigen Qasym tóre ony áıel etip almaq bolyp, keıin Ereımenniń Qorjynkólinde ótken jıynda «qalmaqtardy qańǵytpaı, qonys berý kerek» degen usynys aıtady. Buǵan ashýlanǵan Jantaı batyr: «Sen telimge túsken qalmaqtyń qyzy Topyshtan týyp ediń, naǵashyńa búıregiń buryp tur ma, qalmaq bizge el bolmaıdy, birjola ári qaraı asyryp tastaý kerek!», – dep qarsy shyǵady. Bul sózdi jalpy Orta júz batyrlary jaqtaǵanymen, Abylaı han men Bógenbaı eldi ýaqytsha bitim jasaýǵa kóndirip, qalmaqqa Ereımenniń syrtqy betindegi teris qystaýlardan qonys berip, beıbit tirlik jasaýǵa kelisim jasap, eki araǵa Jantaıdyń nemere inisi Arqandyr batyrdy sholǵynshy etip qoıady. Biraq jaýlyqqa bekingen qalmaqtar Áınish qyzdy endi Arqandyrǵa salyp, qyz onyń da basyn aınaldyra bastaıdy. Arqandyr birde ań qýyp júrgen Úısinbaıdyń astyndaǵy júrdek naryna qyzyǵyp, suraıdy. Buǵan Úısinbaı: «Qalmaqtyń asyl tuqym myń túıesi bar, jigit bolsań baryp almaısyń ba?», – deıdi. Namysy kelgen Arqandyr myń túıeniń ishinen toǵyz nardy aıdap alady. Aqyry osynyń aıaǵy qantógiske ulasyp, qalmaqtar dalada jalǵyz-jarym júrgen Arqyndyrdy óltirip, bir túnde aýa kóship qashady.
Bul ýaqytta Jantaı batyrdyń aýyly Óleńtiniń boıyndaǵy Ajy taýyn jaılap otyrsa kerek. Janbolat atty nemeresin sol jazda besikke salypty. Sýyq habar jetken soń qaharyna mingen Jantaı az ǵana kisimen Qorjynkóldegi Bógenbaıdyń aýylyna kelip:
– Bóke, qyldyń da, tyndyń! Qalmaq túbi bir qastyq qylady dep edim ǵoı, aqyry sony istedi. Tez atyńa min! – deıdi.
– Saılanyp bara jatqan jaý az ǵana qolǵa aldyra ma, sál aıalda, daıyndyq qylaıyq ,-degen Bókeń sózin ashýly Jantaı qulaǵyna ilmeı, «ne qyrylyp kelem, ne qyryp kelem!» dep attanyp ketipti.
Jantaı ketken soń Bógenbaıdyń báıbishesi Baıaý anamyz:
– Álginiń aýzynan «qyrylam» degen sóz burynyraq shyqty, bir qaterge urynyp júrer, Bóke, jyldamyraq shyǵyńyz! – dep aqyl qosady…
Endi eki dastan bir oqıǵaǵa arnaldy degen sózimiz dáleldi bolý úshin birer mysal keltireıik. «Batyr Baıanda» osy joryqqa atsalysqan batyr-bıler jaıly:
«Jıyldy óńsheń noıan yǵaı-syǵaı,
Báıjigit, Tasbolat pen bı Tolybaı.
Tý basta Abylaıdy han kótergen,
Qamqory Qaraýyldyń sheshen Qanaı.
Ashýy jaýǵan qardaı, shókken nardaı,
Qart qyran Qanjyǵaly qart Bógenbaı.
Bókeńniń jas jolbarys jetkinshegi,
Aýzynan jalyn shashqan jas Janataı.
Naızasyn naızaǵaıdaı oınatatyn,
Jas barys Básentıin Sarymalaı.
Baltaly, ekpindi ottan Orazymbet,
Syrǵaly shapshań oqtan er Elshibek» – dese,
«Jantaı batyrda»:
«Kereıdiń Emenaly er Jabaıy,
Barystaı Básentıin Oljabaıy.
Baltaly, Baǵanaly, Sirgeliden,
Elshibek,Orazymbet, Jaýlybaıy», – deıdi.
Qazaq qoly qýyp jetken soń qutylmasyn bilgen qalmaqtar Abylaıǵa elshi salady. Elshiniń sózine ılanyp, biraz ýaqyt kútpekshi bolǵan Abylaıǵa «Jantaı batyr» qıssasynda Baıan batyr bylaı dep narazylyq bildiredi.
«Han sózin ýaq Baıan unatpady,
Qasaryp bári de ony qýattady.
«Nanbańyz, shyn baǵynsa ant buza ma? –
Desti jurt: «Ol sumyraı zytat taǵy».
«– Han ıem, ańqaý deme Ýsany sen,
Pıǵylyn o zalymnyń tanydym men.
Osylaı kúlip júrip tuzaq quryp,
Elińe ajal oǵyn búrkedi erteń.
Bul Ýsa shet elderdi san aldaǵan,
Bodansyp Qytaıdy da eki arbaǵan.
Elshisin qurtý kerek», – dep qanjaryn,
Qynaptan sýyryp aldy Sary Baıan», – dese,
«Batyr Baıan» dastanynda bul jóninde:
«Turdy da dedi: Aldııar, Abylaıym,
Mergenniń myltyǵyna qarsy júrmes
Qyrdaǵy adam túgili qulandaıyn.
Sózimdi ne kektersiń, ne juptarsyń,
Oıyńdy teris deıdi Baıan-aıy!
Talqyǵa salmaı shyndyq tabylmaıdy,
Qul ǵana qojany ylǵı qabyldaıdy.
Qý qalmaq kúni keshe aldamap pa edi,
Shońqıtyp Oı Qytaı men Ór Qytaıdy», – deıdi.
Eki dastandy oqyp otyryp, Maǵjan kezinde osy oqıǵany Úmbeteıdiń «Jantaı batyrynan» almady ma eken dep oılaısyń. Olaı bolýy ábden múmkin. Sebebi, Qanjyǵaly men Atyǵaı-Qaraýyl eli Jeti Momynnan taraıtyn túbi bir týystas aǵaıyn. Jaz jaılaýy aralas, qyz alysyp, qyz berisip jatatyn jurt. Onyń ústine sol ýaqytta «Jantaı batyr» Kókshe men Ereımen, Omby aralyǵyndaǵy qazaqtardyń arasynda keń tarap, jıi jyrlanǵan qıssa. Jáne Maǵjan aqyn Omby óńirinde ǵumyr keshken, túbi ereımentaýlyq Qanjyǵaly-Jıenbaıdan taraıtyn Ǵabdyrahman mola Joldasuly, Sáken halfe Ǵylmanımen tanys, aralas bolǵan. Sondyqtan Maǵjan Úmbeteıdiń «Janataı batyryn» estimedi deýge negiz joq.
Eki dastandaǵy bar aıyrmashylyq – «Batyr Baıanda» jaýdy qýyp jetken soń, olardyń salǵan elshisiniń sózine ılanyp, keıin qaıtpaqshy bolǵan Abylaı hannyń aıtqanyna kónbeı, Baıan batyr qalyń jaýǵa 100 kisimen shabady. Jáne sol shaıqasta Jantaı ekeýi qatar júrip qaza tabady.
«Qasynda jalǵyz joldas – jas Janataı,
Qansyrap zorǵa ǵana kirpik qaqqan».
«…Qaıran er, qaısar Baıan, jolbarysym,
Alaıda ýaqyt ótti, qulap tústi
Qushaqtap Janataıdaıyn jan joldasyn», – delinedi.
Al «Jantaı batyrda» Bógenbaı men Baıan bastaǵan bir myń sarbaz qashqan qalmaqtyń sońynan qýyp soǵysady delinedi.
El aýzyndaǵy taǵy bir hıkaıa
Osy «Shańdy joryq» oqıǵasyna qatysty taǵy bir derek – Ereımentaý óńirinde sonaý zamandardan beri atadan balaǵa aýysyp kele jatqan, Qanjyǵaly eliniń osy jerdi qalaı kelip qonystanǵany jóninde baıandalatyn tarıhı áńgime bar. Ony bala jasymyzdan estip óskenbiz. Ertede úlkender osy áńgimeni aıtqanda: «Jantaıdyń janynda óz týystarynan basqa ýaq rýynan Baıan degen batyr bolypty» – dep aıtyp otyratyn. Biraq ol kezde Baıan tulǵasyna dál bundaı qyzyǵýshylyq týady dep kim oılaǵan… Osy áńgimeni ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldary Tuqpıdyń Ómirbegi degen adam (Qanjyǵaly ishinde Qylshar degen atadan) keıingi urpaq bile júrsin dep, arap harpimen qaǵaz betine túsirip ketipti. Ómirbek ózi jetpisinshi jyldary seksennen asa berip qaıtys bolǵan kisi. Keıin bul hıkaıany tarıhtan habary bar Ámirjan Maýın degen el adamy sol kezdegi Ereımentaý aýdandyq partııa komıtetinde qyzmet istegen Serik Syzdyqov atty janashyr azamatqa berip, kırıllıamen qaıta tergizedi. Qazir osy qoljazba – bizdiń qolymyzda.
Atalmysh tarıhı áńgimeniń basynda Ómirbek aqsaqal: «Men bul áńgimeni bala kúnimde Tóre aýylyndaǵy Sákeı atty jezdemniń úıinde jasy seksennen asqan Kenjaly degen qarttan estip edim», – deıdi. Ómirbek ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldary seksennen asyp baryp ómirden ozdy dedik. Iaǵnı, bir myń segiz júzinshi jyldardyń aıaǵynda dúnıege keldi degen sóz. Sonda bul áńgimeni estigen ýaqyty bir myń toǵyzynshy jyldardyń basy bolýy kerek. Al áńgime aıtýshy Kejaly qart seksennen asqan adam bolsa, bir myń segiz júzinshi jyldardyń basynda ómirge kelgen dep bilemiz. Iaǵnı, osy hıkaıatty Bógenbaı zamanyn kózimen kórgen adamdardyń aýzynan estigeni aıdan anyq. Sondyqtan bul derek eshqandaı alyp-qospasy joq, tarıhta bolǵan oqıǵa dep senimmen aıta alamyz!
Bir qyzyǵy, osy áńgimede Baıan batyr Abylaı men Bógenbaı bastaǵan qoldyń ishinde emes, kerisinshe, Jantaı batyrmen birge bolady. Jantaı ashýǵa minip, 40 kisimen Qorjynkólden attanyp ketken soń, aldynan 40 kisimen Baıan batyr qarsy jolyǵady jáne janynda Jantaıdyń aǵasy Kúńbastyń uly Úısinbaı batyr bar eken. Osy seksen adam údere jortyp, Balqash kóliniń shyǵysynda qalmaq kóshin qýyp jetedi. Qalyń qalmaqtyń kózine kóp bolyp kórinip, shańdy molaıtý úshin attarynyń quıryǵyna bir-bir qushaq qaraǵan baılap alyp shabady. «Shańdy joryq» ataný sebebi osydan eken. Osylaı dep Oljabaı men Moldajan aqyndardyń dastandarynda da, Úmbeteıdiń «Jantaı batyrynda» da, biz sóz etip otyrǵan qoljazbada da aıtylady.
Sóıtip osy shaıqasta batyrlar tegis opat bolyp, Toqash Sarybaýyr atpen qorshaýdy buzyp shyǵyp ketedi. Abylaı men Bógenbaı bastaǵan qol sońynan jetse, qalmaqtyń aldy uzap ketken eken. Sońynda qalǵandaryn biraz qyrǵynǵa ushyratyp, keıin qaıtypty deıdi. Qaza bolǵan Jantaı, Myrzakeldi, Úısinbaı, Naımanbaı, Baıan, taǵy basqa batyrlardyń súıekterin taýyp, sol jerdegi Kúrkildek, Shúmekti dep atalatyn ózenderdiń qıylysyndaǵy bir jartastyń túbine saýyt-saımandarymen birge jerlep, basyna tas ornatypty. Qazir Balqash kóliniń tóńireginde (derekterde batys jaǵynda delinedi) osyndaı ózender bar ma eken, izdep kórse dep oılaısyń. Múmkin osy maqalany oqysa, biletin adamdary bizben habarlasar dep oıladyq.
Sol zamannan umytylmaı búginge jetken mynadaı bir aýyz óleń de bar:
«Jylqysy er Jantaıdyń ala sandy,
Kúrkildek, Shúmektide qala saldy.
Óldi dep batyr Jantaı estigende,
Basy Qanys, tórt qatyn qara saldy».
Qanys-Jantaıdyń báıbishesiniń aty bolsa eken deıdi. Qashyp bara jatqan jaý qoly qýǵynshy qazaqtar sýdan taryqsyn dep, joldaǵy qudyq bitkenge maldyń, ıttiń ólmtigin tastap aramdap otyrady. Qazaq jaǵy qaıtarda sýdan tarshylyq kórip, osydan ushynyp, qara tyshqaqqa ushyrap, kóp adam qaıtys bolady. Olardyń ishinde Bógenbaıdyń aǵasy Kólbaı da bar eken. Bul jaıly Úmbeteı dastanynda da, el ishindegi áńgimede de aıtylady. Búginde Jantaı batyrdyń úsh ulynan taraǵan urpaqtary Ereımentaý óńirinde saý-salamat ómir súrip jatyr.
Joǵaryda aıtylǵan eki dastanǵa qatysty az ǵana áńgime osyndaı. Aýyz ádebıetinde Buqar jyraý sekildi tulǵamen ıyqtas turǵan Úmbeteı jyraý Tileýulynyń shyǵyrmashylyǵynan, onyń «Jantaı batyr» dastanynyń shyǵý tarıhynan, jáne «Batyr Baıan» dastanymen baılanysy jóninen oqyrman jurtshylyqty habardar etsek dep oıladyq.
Saılaý Baıbosyn,
QR Eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri,
Ereımentaý aýdanynyń qurmetti azamaty.


text:
Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugynyň başlygynyň 2010-njy ýylyň 29-njy dekabrynda çykaran № 522 buýrugy bilen tassyklanyldy
Paçsyz söwda dükanlary hakynda düzgünnama
I. Umumy düzgünler
1. Şu Düzgünnama, Türkmenistanyň gümrük kanunçylygyna esaslanýar we paçsyz söwda dükanlarynda we beýleki paçsyz söwda nokatlarynda (mundan beýläk-paçsyz söwda dükanlary) harytlary ýerleşdirmegiň we olary hasaba almagyň tertibini belleýär.
2. Şu Düzgünnamanyň maksatlary üçin ulanylýan düşünjeler:
- paçsyz söwda-Türkmenistanyň gümrük çägine getirilen daşary ýurt harytlarynyň ýa-da türkmen harytlarynyň Türkmenistanyň gümrük çäginden daşary gidýän fiziki şahslara gös-göni paçsyz söwda dükanlarynda gümrük paçlaryny, salgytlary tölemezden, şeýle hem harytlara Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen ykdysady häsiýetli gadaganlyklary we çäklendirmeleri ulanmazdan bölekleýin satylýan gümrük düzgüni;
- paçsyz söwda dükanlaryna eýelik edýän-paçsyz söwda işini ýerine ýetirmäge hukuk berýän ygtyýarnamany alan ýuridiki şahs.
3. Paçsyz söwda dükanlarynyň jaýlary söwda zalyndan, kömekçi jaýdan, ammardan ybarat bolup biler.
4. Paçsyz söwda dükanlarynyň jaýlary gümrük gözegçiligi zolagy bolup durýar.
II. Harytlary paçsyz söwda dükanlaryna ýerleşdirmek
5. Paçsyz söwda dükanlaryna ýerleşdirilýän harytlar paçsyz söwdanyň gümrük düzgüninde resmileşdirilmelidir.
6. Paçsyz söwdanyň gümrük düzgüninde ýerleşdirmek üçin Türkmenistanyň çägine getirilen harytlara gümrük gözegçiliginiň we resmileşdirmesiniň amala aşyrylýan ýeri paçsyz söwda dükanlaryň ammary bolup biler. Harytlar ammara gümrük edarasynyň işgäriniň gatnaşmagynda ýa-da rugsat bermegi bilen ýerleşdirilýär. Paçsyz söwdanyň gümrük düzgüninde resmileşdirilen harytlar we bellenen resminamalaryň berilmegi bilen, bu gümrük düzgüninde gümrük edarasyna deklarirlenilmedik harytlar aýratyn ammarda saklanmalydyr.
7. Paçsyz söwda dükanlara ýerleşdirilýän harytlar ýük gümrük deklarasiýasyny bermek bilen, gümrük edarasyna paçsyz söwdanyň gümrük düzgüninde deklarirlenmäge degişlidir. Harytlary paçsyz söwdanyň gümrük düzgünine diňe paçsyz söwda dükanlaryna eýelik edýän ýerleşdirip bilýär. Harytlary bu gümrük düzgünine laýyklykda deklarirlemegi paçsyz söwda dükanlaryna eýelik edýän özbaşdak, şeýle-de gümrük dellalyň hyzmatyndan peýdalanmak arkaly amala aşyryp biler. Ýük gümrük deklarasiýasyny doldurmagyň tertibi Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugy tarapyndan kesgitlenýär.
8. Paçsyz söwda dükanlaryna ýerleşdirmek maksady bilen:
1) Türkmenistanyň çägine getirilen daşary ýurt harytlarynyň paçsyz söwdanyň gümrük düzgüninde resmileşdirilmegi üçin şu resminamalar:
- bellenen tertipde doldurylan ýük gümrük deklarasiýasy;
- ýük gümrük deklarasiýasyna goşulýan resminamalaryň sanawy;
- gümrük edarasynda resmileşdirilen üstaşyr resminamasy;
- ulag resminamasy;
- harytlaryň ýany bilen iberilýän resminamalar;
- Türkmenistanyň ygtyýarly döwlet edarasy tarapyndan berilýän laýyklyk güwänamasy;
- Türkmenistanyň gümrük kanunçylygynda göz öňünde tutulan beýleki resminamalar gümrük edarasyna berilmelidir;
2) türkmen harytlarynyň paçsyz söwdanyň gümrük düzgüninde resmileşdirilmegi üçin şu resminamalar:
- bellenilen tertipde doldurylan ýük gümrük deklarasiýasy;
- ýük gümrük deklarasiýasyna goşulýan resminamalaryň sanawy;
- paçsyz söwda dükanlaryna eýelik edýän bilen Türkmenistanyň dahyllysynyň (rezidentiniň) arasynda baglaşylan we Türkmenistanyň Döwlet haryt-çig mal biržasynda bellige alnan şertnama;
- Türkmenistanyň ygtyýarly döwlet edarasy tarapyndan berilýän laýyklyk güwänamasy, şeýle hem harytlaryň Türkmenistanyň çäginden alnyp gidilmegi ygtyýarnama we (ýa-da) rugsatnama boýunça amala aşyrylýan bolsa, şeýle ygtyýarnama we (ýa-da) rugsatnama;
- Türkmenistanyň gümrük kanunçylygynda göz öňünde tutulan beýleki resminamalar gümrük edarasyna berilmelidir.
Harytlar paçsyz söwdanyň gümrük düzgüninde gümrük taýdan resmileşdirilende gümrük tölegleri Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalaryna laýyklykda tölenýär.
9. Döwlet gözegçiliginiň weterinariýa, fitosanitariýa we beýleki görnüşlerine degişli harytlar babatda gümrük taýdan resmileşdirmek diňe şeýle gözegçiligi amala aşyrýan degişli ygtyýarly döwlet edaralary bilen ylalaşylandan soň tamamlanylyp bilner.
10. Paçsyz söwdanyň gümrük düzgüninde Türkmenistana getirilmegi, Türkmenistandan alnyp gidilmegi, Türkmenistanyň çäginde dolanyşygy gadagan edilen we önümçilik-tehniki maksatly harytlaryň ýerleşdirilmegine ýol berilmeýär.
11. Bellenen tertipde paçsyz söwda dükanlaryna ýerleşdirilen harytlar paçsyz söwda dükanlaryna eýelik edýän tarapyndan paçsyz söwda işine hukuk berýän ygtyýarnamala bildirilýän talaplaryň berjaý edilmegi bilen ýerlenilýär (satylýar).
III. Hasaba almak we hasabatlylyk
12. Paçsyz söwda dükanlarynda harytlaryň hasaba alnyşy we hasabaty Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalaryna laýyklykda alnyp barylýar. Mundan başga-da, paçsyz söwdanyň gümrük düzgüninde resmileşdirilen harytlar paçsyz söwda dükanlaryna eýelik edýän we paçsyz söwda dükanlary öz iş zolagyna degişli bolan gümrük edarasy tarapyndan hökmany hasaba alynmaga degişlidir.
13. Paçsyz söwda dükanlaryna eýelik edýän şu Düzgünnamanyň 1-nji goşundysynda getirilen görnüş boýunça paçsyz söwda dükanlaryna gowşan harytlary hasaba alnyş kitabyny ýöredýär. Kitap deslapdan bagjyklanan, belgilenen hem-de paçsyz söwda dükanlaryna eýelik edýäniň möhüri we onuň ýolbaşçysynyň goly bilen tassyklanan bolmalydyr.
Paçsyz söwda dükanlaryna gowşan harytlary hasaba alnyş kitaby senenama ýyly boýunça ýöredilýär. Paçsyz söwda dükanlaryna gowşan harytlary hasaba alnyş kitabyna soňky ýazgy girizilenden soň, barlag üçin gümrük edarasyna berilýär we barlagyň tamamlanmagy boýunça bu hasaba alnyş kitaby paçsyz söwda dükanlaryna eýelik edýäne yzyna gaýtarylýar. Barlag geçirilenden soň, şol hasaba alnyş kitabyna goşmaça ýazgylary ýa-da düzedişleri girizmäge ýol berilmeýär.
Paçsyz söwda dükanlaryna gowşan harytlary hasaba alnyş kitaby gümrük edarasynyň talap etmegi boýunça görkezilýär.
14. Paçsyz söwda dükanlaryna eýelik edýän gümrük edarasy bilen ylalaşylan görnüşde we tertipde paçsyz söwda dükanlarynda ýerlenilýän(satylýan) harytlaryň hasabyny ýöredýär.
15. Gümrük edarasy ýük gümrük deklarasiýasyny we hasaba almagyň awtomatlaşdyrylan ulgamyny peýdalanmak bilen, harytlary hasaba almagy ýöredýär.
16. Paçsyz söwda dükanlaryna eýelik edýän üç aýda bir gezek gümrük edarasyna paçsyz söwda dükanlaryna ýerleşdirilen we onda ýerlenilen (satylan) harytlar barada şu Düzgünnamanyň 2-nji goşundysynda getirilen görnüş boýunça hasabaty berýär.
17. Gümrük edarasy paçsyz söwda dükanlarynda ýerleşýän harytlaryň tükelligini barlamaga haklydyr.
IV. Jemleýji düzgünler
18. Paçsyz söwda işine hukuk berýän ygtyýarnamanyň hereketi togtadylanda, onuň togtadylmagyna getiren düzgün bozmalar düzedilýänçä, şeýle hem ygtyýarnamanyň hereketi ýatyrylanda paçsyz söwda dükanlary ýapylýar.
19. Paçsyz söwda dükanlary ýapylan halatynda paçsyz söwdanyň gümrük düzgünine ýerleşdirilen daşary ýurt harytlary paçsyz söwda dükanynyň ýapylan gününiň yzyndan gelýän günden başlap on bäş günüň dowamynda başga gümrük düzgünine ýerleşdirilmäge degişlidir. Şonda gümrük tölegleri Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda tölenýär.
20. Paçsyz söwda dükanlarynyň ýapylan gününiň yzyndan gelýän günden başlap paçsyz söwdanyň gümrük düzgünine ýerleşdirilen harytlara gümrük maksatlary üçin, wagtlaýyn saklanylmakda duran harytlar hökmünde garalýar. Şeýle harytlaryň satylmagyna, şeýle hem paçsyz söwda dükanlaryna başga harytlaryň ýerleşdirilmegine ýol berilmeýär. Şonda paçsyz söwda dükanlarynyň söwda zallarynda we kömekçi jaýlarynda ýerleşýän harytlar haýal edilmän paçsyz söwda dükanlarynyň ammaryna geçirilmäge degişlidir.
21. Paçsyz söwda dükanlarynyň ýapylmagy paçsyz söwda dükanlaryna eýelik edýäni Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenen talaplary berjaý etmekden we borçlary ýerine ýetirmekden boşatmaýar.
22. Paçsyz söwda işine hukuk berýän ygtyýarnamanyň hereketi togtadylanda, onuň hereketiniň dikeldilmegi Türkmenistanyň ygtyýarlylandyrmak hakynda kanunçylygyna laýyklykda amala aşyrylýar.
23. Paçsyz söwda işini düzgünleşdirýän Türkmenistanyň kanunçylygynyň we şu Düzgünnamanyň talaplarynyň paçsyz söwda dükanlaryna eýelik edýän tarapyndan berjaý edilmezligi Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenen jogapkärçilige eltýär.
Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan 2011-nji ýylyň 18-nji ýanwarynda 547 san bilen bellige alyndy.


text:
TÜRKMENISTANYŇ ILÇIHANASY
HYTAÝ HALK RESPUBLIKASY - PEKIN
Türkmenistanyň Prezidentiniň ýolbaşçylygynda milli ylymda düýpgöter özgertmeler durmuşa geçirilýär. Ýurdumyzda ýokary döwlet edarasy — Ylymlar Akademiýasy hereket edýär, onuň ýolbaşçylygynda döwletiň ylmy-tehniki syýasaty durmuşa geçirilýär. Ýokary Geňeşiň ylym we tehnika bölüminiň esasynda ylym we tehnika gaznasynyň düýbi tutuldy. Ýokary komitet ýörite ugurlar boýunça geňeş bilen bilelikde işleri alyp barýar.
Häzirki wagtda ýokary okuw mekdeplerinde Ýaş alymlaryň Geňeşi işjeň hereket edýär. Onuň işine talyplar we olaryň halypalary bolan mugallymlar gatnaşýarlar. Bu ylym-bilim düzümleriniň ulgamy ýokary okuw mekdeplerinde bilim alýan ýaşlaryň höwesini we başlangyçlaryny goldamaga, olary ilerletmäge we durmuşa geçirmäge ýardam bermäge, ýaşlaryň halkara maslahatlaryna we duşuşyklara, şol sanda daşary ýurtlarda geçirilýän çärelere gatnaşmagyny üpjün etmäge, bilelikdäki taslamalary durmuşa geçirmäge, täzelikleriň maglumat binýadyny döretmäge gönükdirilendir.
Türkmenistanyň ylym ulgamyny ösdürmek baradaky döwlet maksatnamasy, ylmy işleri goramak baradaky döredilen Geňeş, akademiki institutlaryň laboratoriýalarynda ylmy barlaglaryň toplumyny amala aşyrmaga ýardam berýän döwrebap enjamlar bilen üpjün etmek, şol sanda fizika, himiýa, biotehnologiýa, ekologiýa we beýleki pudaklarda alnyp barylýan işleriň hemmesi ýurdumyzyň ylmy-tehniki kuwwatyny ösdürmäge ýardam edýär.
Syýasy, ykdysady we medeni-durmuş ulgamlarda döwlet maksatnamalarynyň üstünlikli durmuşa geçirilmegi ylmy kuwwatyň yzygiderli artdyrylmagyny, hünärmenleriň gözýetimini giňeltmegini döwrebap tehnologiýalardan peýdalanmagy başarmagyny, ýagny ýokary bilimli we hünärli işgärleriň taýýarlanylmagyny talap edýär.
Ykdysady taýdan ösen ýurtlaryň, bir tarapdan, düýpli we amaly ylymlar ulgamynda öňdeligi eýelemäge çalyşmagy, beýleki tarapdan bolsa, barlaglaryň netijeleriniň önümçilige ornaşdyrylmagynyň depginleriniň güýçlendirilmegi innowasiýalar hem-de ösüş döwrüniň häsiýetli aýratynlygy bolup durýar. Şunuň bilen baglylykda, döwlet Baştutanymyzyň başlangyjy bilen ylmyň işjeň ösdürilmegi ýurdumyzy öňdebaryjy tehnologiýalary işläp taýýarlaýjylaryň hataryna çykarmak bilen çäklenmän, eýsem, uly durmuş-ykdysady netijä eýe bolýar.
Garaşsyzlyk ýyllary döwründe Türkmenistanda ylmy edaralarynyň sany artdy. Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasynyň Tehnologiýalar merkezinde ýurdumyzyň hünärmenleri tebigy serişdeleri toplumlaýyn gaýtadan işlemegiň innowasion tehnologiýalarynyň üstünde işleýärler, tebigy ylymlaryň mikrobiologiýa, bioekologiýa, himiýa, botanika ýaly ulgamlarynda amaly barlaglary alyp barýarlar.
Alymlar diňe bir barlaghanalarda däl, eýsem, tebigy goraghanalarda, çäkli goraghanalarda zähmet çekip, miweli agaçlaryň, dermanlyk ösümlikleriň we beýleki ekinleriň ýabany görnüşlerini öwrenýärler. Şunda esasy maksat olaryň gymmatly, seýrek duş gelýän we gadymy görnüşlerini, ýurdumyzyň baý “ýaşyl” genofonduny saklamakdan ybaratdyr.
Häzirki wagtda türkmen alymlarynyň ykdysady-guramaçylyk, agrosenagat toplumyny, oba hojalygynda ekin dolanyşygyny we köpugurly oba-hojalyk senagatyny kämilleşdirmegi, ylmy seleksiýa taýdan, gowaça sortlarynyň, bugdaý we beýleki ekinleriň köp hasylly bolmagy esasy maksady bolup durýar. Garagum çölünde gurlan “Altyn Asyr” türkmen kölüniň ekologiýa taýdan işläp taýýarlanylan kartasyndaky miweli baglaryň we genetiki gaznasynyň baýlaşmagyna uly üns berilýär.
Häzirki döwürde ylmy işgärleriň hünärini ýokarlandyrmak, dünýäniň iri ylym-bilim merkezleri, halkara guramalar we gaznalar bilen hyzmatdaşlygy ýola goýmak üçin mümkinçilikler has-da giňeldi. Türkmenistanda yzygiderli geçirilýän maslahatlar, simpoziumlar, okuw maslahatlary, sergiler, ylym we bilim ulgamynyň wekilleriniň duşuşyklary hem muňa şaýatlyk edýär. Olara daşary ýurt döwletlerinden köp sanly myhmanlar gatnaşýar.
Ylymlar güni ägirt uly özgertmeler eýýamynyň peýda bolmagy bilen döredildi. Şol özgertmeleriň esasyny bolsa oýlanyşykly ylmy çemeleşmeler hem-de ylmyň öňdebaryjy gazananlary düzýär. Hormatly Prezidentimiz bu uly işe 2007-nji ýylda badalga berdi. Şonda milli Liderimiz, ilkinji nobatda, bu ulgamy düýpli täzelemek boýunça çärelere ünsi çekdi.
Şol geçen on bir ýylyň dowamynda giň möçberli işler geçirildi — ýurdumyzyň ylmynyň ygtybarly hukuk binýady döredildi, esasy maksatlar hem-de wezipeler, ylmy ösdürmegiň ileri tutulýan ugurlary kesgitlenildi, degişli iri halkara guramalary we merkezleri bilen uzak möhletli hyzmatdaşlygyň başy başlandy.
Alymlar we hünärmenler hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň görkezmelerinden ugur alyp, ýurdumyzyň ylmy-tehniki ösüşiniň depginini mundan beýläk-de ýokarlandyrmak maksady bilen, akademiki institutlarda, pudaklaýyn ylmy-barlag edaralarynda, ýokary okuw mekdeplerinde düýpli ylymlara aýratyn üns berýärler, bäsdeşlige ukyply, ykdysady taýdan netijeli barlaglary alyp barýarlar, önümçilige döwrebap tehnologiýalar ornaşdyrylýar. Älem giňişligine “TürkmenÄlem 52oE” emeli hemrasynyň çykarylmagy bilen, Oguz han adyndaky Inžener-tehnologiýalar uniwersitetinde ýokary hünärli hünärmenleri we alymlary taýýarlamak üçin täze mümkinçilikler açylýar. Olar kommunikasiýalar, kosmos, robot tehnikasy, mikroelektronika ýaly ugurlar boýunça usulyýet we amaly işleri geçirerler.
Alymlar taryhy hem-de arheologik barlaglary geçirýärler. Dünýä ylmynyň wajyp meselelerine bagyşlanan maslahatlar, şeýle hem ýurdumyzyň baý tebigatyny, taryhyny we medeniýetini öwrenmäge ýardam edýän ekspedisiýalary guraýarlar.
Ýurdumyzyň çäginden geçen Beýik Ýüpek ýolunyň ugrunda ýerleşen ýadygärlikleri öwrenmek boýunça işler dowam etdirilýär. Olaryň jemi 70-si (Ahal welaýatynda — 9-sy, Balkan welaýatynda — 17-si, Mary welaýatynda — 8-si, Daşoguz welaýatynda — 11-si we Lebap welaýatynda — 25-si) hasaba alyndy. Umuman, Türkmenistanda halkymyzyň medeni mirasyny öwrenmek we giňden wagyz etmek ulgamynda ägirt uly işler amala aşyryldy. Ýöne, entek edilmeli işler, şol sanda milli maddy däl medeni mirasy ýygnamak, öwrenmek we aýawly saklamak boýunça 2015 — 2020-nji ýyllar üçin döwlet maksatnamasyny durmuşa geçirmegiň çäklerinde ýerine ýetirilmeli işler köp.
Uzak Gündogar, Aziýa-Ýuwaş umman sebitleri, Orta hem-de Ýakyn Gündogaryň, Ýewropanyň we Amerikanyň ýurtlarynyň iri merkezleri bilen ylmy-tehniki hyzmatdaşlyk täze derejä çykýar. Türkmenistanyň 2017-2020-nji ýyllar üçin BMG-niň ylym we tehnika baradaky komissiýasyna saýlanylmagy döwletimiziň halkara ylym-bilim giňişligindäki abraýynyň barha artýandygynyň aýdyň subutnamalarynyň biridir.
2017-nji ýylyň oktýabr aýynda Aşgabatda “Innowasiýalar, täze tehnologiýalar we olary önümçilige ornaşdyrmagyň meseleleri” atly I türkmen-hytaý forumy geçirildi. Ol Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasy hem-de Hytaý Halk Respublikasynyň Ylym we tehnika ministrligi tarapyndan gurnaldy. Bu forum Türkmenistanyň hem-de HHR-iň ylmy edaralarynyň, alymlarynyň we hünärmenleriniň arasynda energiýanyň alternatiw çeşmeleri, energiýany tygşytlaýjy tehnologiýalar, oba hojalygyndaky, himiýadaky, seýsmologiýadaky, lukmançylykdaky, derman senagatyndaky, biologiýadaky innowasiýalar ulgamlarynda tejribe alyşmaga hem-de hyzmatdaşlygyň täze mümkinçiliklerini gözlemäge gönükdirildi.
Milli Liderimiziň gol çeken “Erkin ykdysady zolaklar hakyndaky” Türkmenistanyň Kanuny sebitleýin çemeleşmelere hem-de tehnologik gazanylanlara esaslanýan ykdysadyýeti döretmek üçin uly mümkinçilikleri açýar. Onda ýörite tehniki zolaklar, şol sanda tehnoparklar we tehnopolisler hem göz öňünde tutulandyr. Şunuň bilen baglylykda, häzirki wagtda Türkmenistanda ylmy we işewürligi önümçilik bilen birleşdirmek, innowasion kärhanalary döretmek üçin amatly şertler döredilýär.
Görnüşi ýaly, ýokary okuw mekdebinden soňky hünär bilimini dowam etdirmek üçin ýurdumyzda zerur binýat işjeň ösdürilýär. Elbetde, munuň özi Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe türkmen ýaşlarynyň arasynda ylma bolan höwesiň hem-de ylmy barlaglar bilen meşgullanmak isleýänleriň sanynyň artýandygy bilen baglanyşyklydyr. Diýmek, eýýäm ýakyn ýyllarda türkmen alymlarynyň we hünärmenleriniň ýaş nesliniň kemala gelmegi üçin ähli şertler bar. Olar ýurdumyzyň ylmyny täze hil derejesinde ösdürip, ýokary sepgitlere çykarar.


text:
«Türkmengeologiýa» döwlet korporasiýasynyň «Marynebitgazgözleg» müdirliginiň geologlary «Galkynyş» ägirt uly gaz käniniň golaýynda ýerleşýän Çelekbaý meýdançasyndaky 1-nji gözleg guýusynda buraw işlerini üstünlikli tamamladylar. Netijede bu ýerde 4548-4556 metr çuňlukdan ýokary basyşly tebigy gazyň senagat akymy alyndy. Hünärmenleriň hasaplamalaryna görä, bu guýy günde 1 million kub metr tebigy gaz berer.
— Bu zähmet üstünligi gönüden-göni 1-nji gözleg guýusynda zähmet çekýän işgärleriň üstünligidir. «Türkmengeologiýa» döwlet korporasiýasynyň ähli kärhanalary ýaly biziň müdirligimiz hem Hytaýda öndürilen häzirki zaman tehnikalary bilen üpjün edildi. Şolaryň hatarynda ýokary öndürijilikli buraw enjamlary bar. Müdirligiň ýokary tehniki üpjünçiligi öz gezeginde ýokary derejeli zähmet üçin ähli şertleri döredýär – diýip, «Marynebitgazgözleg» müdirliginiň baş geology Ýazmuhammet Yrzaýew belleýär.
Mundan başga-da, häzirki wagtda müdirligiň hünärmenleri Mary welaýatynyň Derwezeken meýdançasyndaky 5-nji gözleg guýusynda 4 müň 100 metr çuňluga çenli burawladylar we barlag işlerine başladylar.
Şeýle hem müdirligiň geologlary Galkynyş we osman känleriniň meýdançalarynda gözleg işlerini geçirýärler.


text:
Bıylǵy jyldyń basty mereıtoılarynyń biri – Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵy 21 qańtarda Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qatysýymen Arqa tórinde saltanatty túrde bastalǵan edi. Alashtyń astanasynan bastaý alǵan mereıtoılyq sharalar estafetasyn 22 qańtarda aqynnyń týǵan topyraǵy Shyǵys Qazaqstan oblysy birden ilip áketip, óńirdiń qalalary men aýdandarynda birqatar taǵylymdy sharalar uıymdastyryldy.
Uly aqynnyń mereıli mereıtoıyna arnalǵan sharalar legi oblys ortalyǵy – О́skemen qalasynda da jalǵasty. Shahardaǵy zııaly qaýym ókilderi, aqsaqaldar, jastar, qalanyń qarapaıym turǵyndary Respýblıka alańyndaǵy hakim eskertkishine gúl shoqtaryn qoıyp, aqyn rýhyna taǵzym etti. Myńǵa jýyq adam jınalǵan saltanatty shara О́skemen qalalyq ishki saıasat, mádenıet jáne tilderdi damytý bóliminiń basshysy Qalqaman Sarınniń quttyqtaý sózimen ashyldy. «Arqa tórinen bastaý alǵan aqyn toıy búgin mine, Altaıda, Abaı elinde jalǵasyp jatyr. Oblys ákimi Danıal Kenjetaıuly atap ótkendeı, bıyl óńirimizde Abaı toıyna arnalǵan 500-den astam is-shara ótedi. О́skemen qalasy ákimdiginiń de óz josparlary bar. Qala kóleminde 100-ge jýyq irili-usaqty mádenı is-shara Abaı atamyzdyń 175 jyldyq mereıtoıyna arnalady. Sondyqtan biz uly aqynnyń jerlesteri retinde moınymyzdaǵy jaýapkershilikti jaqsy sezinýimiz kerek», dedi ol.
Budan keıin О́skemendegi S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti rektorynyń keńesshisi, professor Silámbek Orazalın sóz alyp, jurtshylyqty mereıtoımen quttyqtap, Abaıdyń «Esińde bar ma jas kúniń» óleńin mánerlep oqyp berdi. Sonymen qatar A.Pýshkın atyndaǵy oblystyq kitaphanada fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Lıýsııa Abdýllınanyń «Zamanaýı oqýdaǵy Abaı» atty ınteraktıvti, avtorlyq dáris-áńgimesi men jýrnalıst, abaıtanýshy, sózjumbaq qurastyrýshy Qalıbek Altybaevtyń jetekshiligimen «Men bir jumbaq adammyn...» sózjumbaq saıysy ótkizilip, sharaǵa kelýshiler Abaı shyǵarmashylyǵy boıynsha latyn álipbıinde dıktant jazdy. Al Oralhan Bókeı atyndaǵy qalalyq kitaphanada abaıtanýshy ǵalymdar, zııaly qaýym ókilderi bas qosyp, áýeli 1954 jyly túsirilgen «Abaı» tuńǵysh derekti fılmin tamashalap, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» maqalasyn jan-jaqty talqylap, oılaryn ortaǵa saldy.
Alashtyń rýhanı astanasy atanǵan Semeı qalasynda Abaı toıynyń bastalýyna oraı elimizge esimderi keńinen tanymal ónerpazdardyń qatysýymen úlken konsert ótti. Mádenı sharaǵa oblys ákiminiń orynbasary Álisher Marhabat qatysyp, álemdik deńgeıdegi oı alybynyń mereıtoıyn joǵary deńgeıde ótkizý aqynnyń jerlesteri úshin úlken jaýapkershilik júkteıtindigin atap ótti.
Konsertte Erlan Rysqalı, Gúlmıra Sarına, Ádil Turǵanbaev, Berik Omarov syndy dástúrli ánshilermen qatar «Astana Opera» teatrynyń Medet Shotabaev, Jupar Ǵabdýllına sekildi ónerpazdary oblys ákiminiń sımfonııalyq orkestri, Semeı qalasyndaǵy Á.Qashaýbaev atyndaǵy fılarmonııasynyń Bıbigúl atyndaǵy Qazaq ult aspaptar orkestriniń súıemeldeýimen Abaı ánderin áýelete shyrqady.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
Prezıdent birqatar memleket elshisinen senim gramotalaryn qabyldady
Prezıdent • Búgin, 19:45
Koronavırýs: Álemdegi ahýalǵa sholý
Álem • Búgin, 19:00
Memlekettik qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartý máselesi talqylandy
Aımaqtar • Búgin, 18:53
Búgingi jańalyqtar (27.02.2020)
Vıdeo • Búgin, 18:45
Arystaǵy aǵaıyn Jetisý jurtyna alǵys aıtty
Aımaqtar • Búgin, 18:28
Qazaqstan elshisi Túrikmenstan mınıstrlerimen kezdesti
Qazaqstan • Búgin, 18:23
Djekı Chan koronavırýs juqtyrǵanyn teriske shyǵardy
Álem • Búgin, 18:18
Memlekettik kirister komıtetiniń jańa resmı ókili taǵaıyndaldy
Taǵaıyndaý • Búgin, 18:11
Frıstaıl-mogýl: Anastasııa Gorodko Eýropa kýboginiń chempıony boldy
Sport • Búgin, 18:05
Qazaq halqymen birge bolýymyz - baqytymyz
Aqtóbe • Búgin, 18:00
Saıabaqqa kitap pishindi «sóıleıtin» oryndyq qoıylady
Aımaqtar • Búgin, 17:58
2019 jyly Qazaqstannyń óndiristik nysandarynda 28 oqıǵa tirkeldi
Qazaqstan • Búgin, 17:52
VIP nómir alýdan almatylyqtar kósh bastap tur
Aımaqtar • Búgin, 17:42
Almatyda Alǵys aıtý kúnine oraı saltanatty is-shara ótti
Aımaqtar • Búgin, 17:35
Túrkistan oblysynyń syrtqy saýda aınalymy 580, 7 mln AQSh dollaryn qurady
Aımaqtar • Búgin, 17:32
«Ál-Farabıden osy kúnderge deıin» respýblıkalyq ǵylymı semınary ótedi
Aımaqtar • Búgin, 17:27
Almatylyq soǵys ardagerine Prezıdentten hat keldi
Aımaqtar • Búgin, 17:23
Itelgi qusyn zańsyz shyǵarý arnasynyń joly kesildi
Qazaqstan • Búgin, 17:09
Basylym basshylary - Erkin QYDYR (1962)
Basylym basshylary • Búgin, 17:05
Jambyl oblysynda 31 myńnan astam otbasy járdemaqy alǵan
Aımaqtar • Búgin, 16:59
Jeńil atletıka: Mınskiden qos júldemen oraldyq
Sport • Búgin, 16:56
Qostanaı: 900-ge jýyq bala kepildendirilgen áleýmettik paket aldy
Aımaqtar • Búgin, 16:54
Májiliste aýdıtorlyq qyzmet zań jobasynyń tanystyrylymy ótti
Qazaqstan • Búgin, 16:49
Elordalyq polıseıler byltyr esirtki saýdasyna qatysty 73 qylmystyq is qozǵady
Qoǵam • Búgin, 16:46
Jas shańǵyshylardyń álem chempıonaty bastalady
Sport • Búgin, 16:44
A. Mamın balyq sharýashylyǵy salasyn damytý máselesi jóninde keńes ótkizdi
Qazaqstan • Búgin, 16:38
Birjan Nurymbetov azamattardy jeke máseleleri boıynsha qabyldady
Qazaqstan • Búgin, 16:33
Kásipqoı boks: Naýryzda kimder judyryqtasady?
Sport • Búgin, 16:29
Karateshiler Aýstrııada aıqasady
Sport • Búgin, 16:26
Aımaqtar • Búgin, 16:23
Sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý – basty mindet
Aımaqtar • Búgin, 16:22
Almatyda Abaı murasyn asqaqtatqan kesh ótti
Abaı • Búgin, 16:20
Marokkoda beldesetin dzıýdoshylar anyqtaldy
Sport • Búgin, 16:11
Kóligine VIP nómir alýda Almaty, Nur-Sultan, Shymkent qalalary kósh bastap tur
Aımaqtar • Búgin, 16:08
«Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti: Gımalaı burynǵydaı bıik emes
100 • Búgin, 16:08
Atyraý oblysynda ilespe gazdy óńdeıtin iri zaýyt salynady
Qazaqstan • Búgin, 15:57
SIM jáne Eýropalyq Parlament yntymaqtastyq perspektıvalaryn talqylady
Qazaqstan • Búgin, 15:54
Shymkentte 34 mańyzdy mádenı is-shara ótedi
Aımaqtar • Búgin, 15:43
Qazaqstan men Armenııa arasyndaǵy qosarlanǵan salyqty boldyrmaý máselesi qaraldy
Parlament • Búgin, 15:40
AITV-ahýaldylardy kemsitýge jol berilmeıdi
Aımaqtar • Búgin, 15:36
Almatylyqtar egov.kz arqyly tirkeýge tura bastady
Aımaqtar • Búgin, 15:18
«Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńsesiniń jumys jospary talqylandy
Qoǵam • Búgin, 15:15
Soltústik Qazaqstan jáne Qostanaı oblystarynda eskertý jarııalandy
Qoǵam • Búgin, 15:00
Nur-Sultan: Kámelettik jasqa tolmaǵandar qoǵamdyq kólikte tegin júredi
Qoǵam • Búgin, 14:54
Almaty qalasynyń Alataý aýdanynda «Kóktem-2020» oqý-jattyǵýy ótti
Aımaqtar • Búgin, 14:51
E. Birtanov koronavırýstyń aldyn alý sharalaryn aıtty
Qazaqstan • Búgin, 14:43
Ońtústik Koreıada Qazaqstan azamaty qaıtys boldy
Qazaqstan • Búgin, 14:38
Quldyqta bolǵan qazaqstandyq qyzdar elge qaıtaryldy
Qazaqstan • Búgin, 14:32
Ońtústik Koreıadaǵy qazaqstandyqtarǵa elge qaıtý jóninde keńes berildi
Qazaqstan • Búgin, 14:20
«Uly Jeńistiń 75 jyldyǵyna – 75 ıgi is shara» marafony bastaldy
Aımaqtar • Búgin, 14:14
Biz birgemiz: Aleksandr Baraev
Vıdeo • Búgin, 13:52
Týrızm: Atyraý oblysynda jeti kıeli jer ornalasqan
• Búgin, 13:01
Álemniń 50 elimen jumys isteıtin oblys
Qazaqstan • Búgin, 12:58
Atyraý oblysynda balyq ónerkásibi damýda
Qazaqstan • Búgin, 12:55
Qazaqstan men О́zbekstannyń III óńiraralyq yntymaqtastyq forýmy Túrkistanda ótedi
Qazaqstan • Búgin, 12:52
Atyraýdyń 28 myńnan astam turǵyny ónerkásip salasynda jumys isteıdi
Qazaqstan • Búgin, 12:50
Elordanyń kólik kompanııasy óz ataýyn ózgertti
Qoǵam • Búgin, 12:47
Qazaqstandyq Marııa Agapova UFC uıymymen kelisimshartqa otyrdy
Sport • Búgin, 12:42
Atyraý oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy damydy
Qazaqstan • Búgin, 12:34
Golovkın-«Kanelo» úshinshi jekpe-jegi qashan ótedi?
Sport • Búgin, 12:29
Elorda áýejaıynda kúshti jelge baılanysty 5 reıs toqtatyldy
Qoǵam • Búgin, 12:25
Túrkistan: «Qasqasý» jobasyn júzege asyrý jumystary jandanady
Aımaqtar • Búgin, 12:19
Eýrodaq sheneýnikterine WhatsApp, Facebook messendjerlerin paıdalanýǵa bolmaıdy
Álem • Búgin, 12:14
«Sergektiń» jol tasymaldaýshylarǵa salǵan aıyppuly zańsyz dep tanyldy
Aımaqtar • Búgin, 12:09
Almaty: «Úmit úıi» qamqorshylyq keńesiniń otyrysy ótti
Aımaqtar • Búgin, 12:05
Qostanaı oblysynda 3 iri mádenıet oshaǵy kúrdeli jóndeýden ótedi
Aımaqtar • Búgin, 11:58
Erekshe kútimdegi balalardy emhanaǵa onlaın tirkeýge bolady
Qoǵam • Búgin, 11:50
Zeınetaqy jınaqtary 97 mıllıard teńgege kóbeıdi
Saıasat • Búgin, 11:41
EAEO elderiniń aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn óndirýshiler múddesi eskeriledi
Qazaqstan • Búgin, 11:40
Statıstıka: Elimizde 18 zoobaq jumys isteıdi
Qazaqstan • Búgin, 11:23
Uqsas jańalyqtar