text:
TÜRKMENISTANYŇ
K A N U N Y
Kiçi we orta telekeçiligi döwlet tarapyndan
goldamak hakynda
(Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2009 ý., № 3, 58-nji madda)
(Türkmenistanyň 29.08.2013 ý. № 429-IV, 03.05.2014 ý. № 84-V we 28.02.2015 ý.
№193-V Kanunlary esasynda girizilen üýtgetmeler bilen)
I bap. Umumy düzgünler
1-nji madda. Şu Kanunyň maksatlary we esasy wezipeleri
1. Kiçi we orta telekeçiligiň, üstünlikli işlemegi ykdysady ösüşe we durmuş taýdan kämilleşmäge ýardam edýän bazar ykdysadyýetiniň möhüm bölegi hökmünde ösmegi üçin amatly şertleriň döredilmegine gönükdirilen döwlet syýasatynyň hukuk esaslaryny döretmek şu Kanunyň maksatlary bolup durýar.
2. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerini döwlet tarapyndan goldamagyň netijeli guralyny hem-de telekeçiligiň ösdürilmeginiň höweslendirilmegi, täze iş ýerleriniň döredilmegi, watanymyzyň haryt öndürijileriniň bäsleşige ukyplylygynyň ýokarlandyrylmagy we ýurduň durmuş-ykdysady ösüşinde olaryň mümkinçilikleriniň doly möçberde ulanylmagy üçin amatly maliýe, maýa goýum, maddy-tehniki we beýleki şertleri döretmek şu Kanunyň esasy wezipeleri bolup durýar.
2-nji madda. Kiçi we orta telekeçiligi döwlet tarapyndan goldamak hakynda Türkmenistanyň kanunçylygy
1. Kiçi we orta telekeçiligi döwlet tarapyndan goldamak hakynda Türkmenistanyň kanunçylygy Türkmenistanyň Konstitusiýasyna esaslanýar we şu Kanundan hem-de Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalaryndan ybaratdyr.
2. Eger Türkmenistanyň halkara şertnamasynda şu Kanundaky kadalardan başga kadalar bellenen bolsa, onda halkara şertnamasynyň kadalary ulanylýar.
3-nji madda. Şu Kanunyň hereket ediş çygry
Şu Kanunyň hereketi şu Kanunyň 5-nji maddasynyň birinji böleginde görkezilen kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerine degişli bolup durýar, döwlet kärhanalary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar, bank, ätiýaçlandyryş işlerini, şeýle hem humarly oýunlar we pully oýunlar (humarly oýun işi) bilen baglanyşykly işleri amala aşyrýan kärhanalar oňa degişli däldir.
4-nji madda. Kiçi we orta telekeçiligi döwlet tarapyndan goldamagyň esasy ýörelgeleri we görnüşleri
1. Şular Türkmenistanda kiçi we orta telekeçiligi döwlet tarapyndan goldamagyň esasy ýörelgeleri bolup durýar:
1) kiçi we orta telekeçiligi ösdürmegiň ileri tutulmagy;
2) kiçi we orta telekeçiligi döwlet tarapyndan goldamagyň toplumlaýynlygy, aýanlygy, açyklygy;
3) kiçi we orta telekeçiligiň subýektleri üçin döwlet goldawynyň elýeterliligi;
4) telekeçilik işiniň erkinligine, şeýle hem kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň eýeçilik hukugynyň goralmagyna kepillikleriň berilmegi.
2. Kiçi we orta telekeçiligiň döwlet derejesinde we welaýatlaryň we Aşgabat şäheriniň derejesinde goldanylmagy hukuk, guramaçylyk, emläk, maliýe, maglumat we beýleki görnüşlerde amala aşyrylýar.
3. Döwlet häkimiýet we dolandyryş hem-de ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralary kiçi we orta telekeçiligi goldamak boýunça ýeke-täk döwlet syýasatyny durmuşa geçirmek maksady bilen bilelikde hereket edýärler.
5-nji madda. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleri
1. Şu Kanunyň maksatlary üçin kiçi we orta telekeçiligiň subýektleri diýlip aşakdakylara düşünilýär:
1) telekeçi ýuridik şahslara:
a) senagatda, elektroenergetikada, gurluşykda, gaz we suw üpjünçiliginde işleýän işgärleriniň sanaw boýunça ortaça sany 15 adama çenli, beýleki pudaklarda 10 adamdan köp bolmadyk mikrokärhanalara;
b) senagatda, elektroenergetikada, gurluşykda, gaz we suw üpjünçiliginde işleýän işgärleriniň sanaw boýunça ortaça sany 16 adamdan 50 adama çenli, beýleki pudaklarda 11 adamdan 25 adama çenli bolan kiçi kärhanalara;
ç) senagatda, elektroenergetikada, gurluşykda, gaz we suw üpjünçiliginde işleýän işgärleriniň sanaw boýunça ortaça sany 51 adamdan 200 adama çenli, beýleki pudaklarda 26 adamdan 100 adama çenli bolan orta kärhanalara;
2) hususy telekeçiniň özüni hem goşmak bilen işleýän işgärleriniň sanaw boýunça ortaça sany 10 adamdan geçmeýän, ýuridik şahsy döretmezden telekeçilik işi bilen meşgullanýan fiziki şahslara-hususy telekeçilere.
2. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerinde işleýän işgärleriň sanaw boýunça ortaça sany ähli işgärlerini, şol sanda esasy işi bilen utgaşdyryp işleýänleri, möwsümleýin we wagtlaýyn işgärleri, şeýle hem olaryň şahamçalarynyň, wekilhanalarynyň we özbaşdak ýuridik şahslar bolup durmaýan beýleki aýrybaşgalanan düzüm birlikleriniň işgärlerini hasaba almak bilen, senenama ýyly üçin kesgitlenilýär.
3. Işgärleriň şu maddanyň birinji böleginde bellenilen sanaw boýunça ortaça sanynyň senenama ýyly boýunça artdyrylmagy şu Kanunda göz öňünde tutulan ýeňilliklere bolan hukugyň bes edilmegine getirýär.
Hasabat ýyly üçin işgärleriň sanaw boýunça ortaça sany artdyrylan mahalynda ýeňilliklere bolan hukuk hasabat ýylynyň soňundan gelýän ýylyň 1-nji aprelinden bes edilýär.
Eger işgärleriň sanaw boýunça ortaça sany şu maddanyň birinji bölegine laýyk getirilse, onda ýeňilliklere bolan hukuk ol bes edilenden bir ýyl geçenden soň dikeldilip bilner.
51-nji madda.Hasaba alyş we hasabatlylyk
Kiçi we orta telekeçiligiň subýekti hasaba alşy ýöredýär hem-de degişli döwlet edaralaryna Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan tertipde we möhletlerde zerur bolan statistik, buhgalterçilik, salgyt we beýleki hasabatlary berýär.
52-nji madda.Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň
işiniň we emläginiň ätiýaçlandyrylmagy
Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň işiniň we emläginiň ätiýaçlandyrylmagy Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde geçirilýär.
53-nji madda.Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň
işiniň ygtyýarlylandyrylmagy, olara
patentleriň berilmegi
Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleri tarapyndan amala aşyrylýan işiň aýry-aýry görnüşleriniň ygtyýarlylandyrylmagy, olara patentleriň berilmegi Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda geçirilýär.
II bap. Kiçi we orta telekeçilik çygrynda döwlet tarapyndan
düzgünleşdirmek
6-njy madda. Kiçi we orta telekeçilik çygrynda döwlet tarapyndan düzgünleşdirmek
Kiçi we orta telekeçilik çygrynda döwlet tarapyndan düzgünleşdirmek Türkmenistanyň Ministrler Kabineti, Kiçi we orta telekeçiligi goldamak boýunça döwlet topary (mundan beýläk – Döwlet topary), ýerli ýerine ýetiriji häkimiýet we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralary, kiçi we orta telekeçiligi goldamak boýunça welaýatlardaky we Aşgabat şäherindäki toparlary (mundan beýläk – welaýat toparlary) tarapyndan amala aşyrylýar.
7-nji madda. Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ygtyýarlyklary
Türkmenistanyň Ministrler Kabineti:
1) kiçi we orta telekeçiligi goldamak baradaky döwlet syýasatyny kesgitleýär;
2) Kiçi we orta telekeçiligi goldamagyň döwlet maksatnamasyny tassyklaýar;
3) Döwlet toparyny döredýär we ol barada Düzgünnamany tassyklaýar;
4) kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň döwlet tarapyndan bellige alynmagy (gaýtadan bellige alynmagy) üçin bellige alyş ýygymynyň (döwlet pajynyň) ýeňillikli möçberini belleýär;
5) Kiçi we orta telekeçiligi goldamagyň döwlet maksatnamasynyň (mundan beýläk – Döwlet maksatnamasy) we welaýatlarda we Aşgabat şäherinde Kiçi we orta telekeçiligi goldamagyň maksatnamalarynyň (mundan beýläk – welaýat maksatnamalary) durmuşa geçirilmegine gönükdirilýän Türkmenistanyň Döwlet býujetiniň serişdeleriniň möçberini kesgitleýär;
6) ygtyýarly edilen banky kesgitleýär;
7) Türkmenistanda kiçi we orta telekeçiligiň ösdürilmegine gönükdirilen başga kararlary kabul edýär.
8-nji madda. Döwlet toparynyň ygtyýarlyklary
1. Döwlet topary Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ýanynda hereket edýän utgaşdyryjy we geňeş-maslahat beriji edara bolup durýar.
2. Döwlet topary ministrlikleriň we pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň ýolbaşçylaryndan, welaýatlaryň we Aşgabat şäheriniň häkimlerinden, Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň, beýleki jemgyýetçilik birleşikleriniň ýolbaşçylaryndan düzülýär.
3. Döwlet topary:
1) Döwlet maksatnamasynyň işlenip düzülmegini utgaşdyrýar;
2) welaýat toparlarynyň, şeýle hem Döwlet maksatnamasyny ýerine ýetirmegi amala aşyrýan merkezi döwlet häkimiýet we dolandyryş edaralarynyň, ýerli ýerine ýetiriji häkimiýet we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň işini utgaşdyrýar;
3) kiçi we orta telekeçiligiň ýagdaýyna we ony döwlet tarapyndan goldamak boýunça çäreleriň netijeliligine seljerme geçirýär, kiçi we orta telekeçiligi ösdürmegiň çaklamalaryny we statistik barlaglar esasynda ony höweslendirmegiň çäreleri hakynda teklipleri taýýarlaýar;
4) şu aşakdakylary:
a) Döwlet maksatnamasyna üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakyndaky teklipleri;
b) Türkmenistanyň kiçi we orta telekeçiligi döwlet tarapyndan goldamak hakyndaky kanunçylygyny kämilleşdirmek, şol sanda maýa goýum töwekgelçiliklerini hem-de edara ediş päsgelçiliklerini azaltmak boýunça teklipleri;
ç) Döwlet we welaýat maksatnamalarynyň durmuşa geçirilişiniň barşy hakyndaky her ýylky hasabaty;
d) kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerini döwlet tarapyndan goldamak hakynda başga teklipleri,
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetine berýär.
9-njy madda. Ýerli ýerine ýetiriji häkimiýet we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň ygtyýarlyklary
Ýerli ýerine ýetiriji häkimiýet edaralary ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralary bilen bilelikde:
1) welaýat maksatnamalaryny tassyklaýarlar we olaryň durmuşa geçirilmegini üpjün edýärler;
2) welaýat toparlaryny döredýärler, olar hakynda Düzgünnamany tassyklaýarlar we olaryň işini guraýarlar;
3) welaýatlarda we Aşgabat şäherinde kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerini goldamagyň infrastrukturasynyň emele gelmegini we ösüşini üpjün edýärler;
4) welaýat maksatnamalaryna laýyklykda kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerini döwlet tarapyndan goldamak hakynda karar kabul edýärler;
5) şu aşakdakylary:
a) Döwlet maksatnamasyna üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakyndaky teklipleri;
b) Türkmenistanyň kiçi we orta telekeçiligi döwlet tarapyndan goldamak hakyndaky kanunçylygyny kämilleşdirmek boýunça teklipleri;
ç) welaýat maksatnamalarynyň durmuşa geçirilişiniň barşy hakyndaky her ýylky hasabatlary;
d) kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerini döwlet tarapyndan goldamak hakynda başga teklipleri,
Döwlet toparyna berýärler.
10-njy madda. Welaýat toparlarynyň ygtyýarlyklary
1. Welaýat toparlary welaýatlaryň we Aşgabat şäheriniň häkimlikleriniň ýanynda hereket edýän utgaşdyryjy we geňeş-maslahat beriji edaralar bolup durýarlar.
2. Welaýat toparlary welaýatlaryň we Aşgabat şäheriniň häkimlikleriniň wekillerinden, etraplaryň we etrap hukukly şäherleriň häkimlerinden, ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň wekillerinden, ministrlikleriň we pudak edaralarynyň ýerli birlikleriniň ýolbaşçylaryndan, Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň hem-de welaýatlardaky we Aşgabat şäherindäki beýleki jemgyýetçilik birleşikleriniň wekillerinden, şeýle hem telekeçi ýuridik şahslardan we hususy telekeçilerden düzülýärler.
3. Welaýat toparlary:
1) welaýat maksatnamalaryny işläp düzmekligi utgaşdyrýarlar;
2) kiçi we orta telekeçiligiň ýagdaýyna we döwlet tarapyndan goldamak boýunça çäreleriň netijeliligine welaýatlaryň we Aşgabat şäheriniň derejesinde seljerme geçirýärler, kiçi we orta telekeçiligi ösdürmegi höweslendirmegiň çäreleri hakynda teklipleri işläp düzýärler;
3) kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň täze iş ýerleriniň döredilmegine hem-de ilatyň we ýerli býujetleriň girdejileriniň ösmegine ýardam edýän progressiw başlangyçlaryny, maýa goýum taslamalaryny goldamak boýunça çäreleriň durmuşa geçirilmegine gözegçiligi amala aşyrýarlar;
4) şu aşakdakylary:
a) welaýat maksatnamalaryna üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakynda teklipleri;
b) welaýat maksatnamalarynyň durmuşa geçirilişiniň barşy hakynda her ýylky hasabatlary;
ç) kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerini döwlet tarapyndan goldamak hakynda başga teklipleri,
degişli häkimliklere berýärler.
III bap. Kiçi we orta telekeçiligi döwlet tarapyndan goldamak
11-nji madda. Kiçi we orta telekeçiligi döwlet tarapyndan goldamagyň esasy ugurlary
Kiçi we orta telekeçiligi döwlet tarapyndan goldamak şu aşakdaky esasy ugurlar boýunça amala aşyrylýar:
1) kiçi we orta telekeçiligi ösdürmek üçin amatly şertleriň döredilmegi, şol sanda kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerine maliýe we maddy-tehniki serişdeleriň berilmegi;
2) kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerine hukuk, ykdysady we gaýry maglumatyň, ylmy-tehniki işläp taýýarlamalaryň we tehnologiýalaryň elýeterliliginiň üpjün edilmegi;
3) kiçi we orta telekeçiligiň subýektleri tarapyndan durmuş-ykdysady ösüşiň döwlet maksatnamalaryny durmuşa geçirmäge gönükdirilýän maýa goýumlaryň höweslendirilmegi, täze iş orunlarynyň döredilmegi we ilatyň girdejileriniň ýokarlandyrylmagy;
4) kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerinden harytlaryň (işleriň, hyzmatlaryň) döwlet tarapyndan satyn alynmagyny bäsleşik esasynda amala aşyrylmagy;
5) kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerine işgärleri taýýarlamaga, gaýtadan taýýarlamaga we hünärini ýokarlandyrmaga ýardam etmegi;
6) daşary ykdysady işi, sebitara hyzmatdaşlygyny, şeýle hem kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň eksport mümkinçiligini ösdürmäge ýardam etmegi.
7) kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň jemgyýetçilik birleşiklerine goldaw berilmegi.
12-nji madda. Döwlet we welaýat maksatnamalary
1. Kiçi we orta telekeçiligi döwlet tarapyndan goldamagyň esasy ugurlaryna laýyklykda Döwlet we welaýat maksatnamalarynda şu aşakdaky çäreler göz öňünde tutulýar:
1) telekeçilik işini, monopoliýa garşy işi we bäsleşigiň ösüşini döwlet tarapyndan düzgünleşdirmegiň hukuk esasyny kämilleşdirmek;
2) kiçi we orta telekeçiligi maliýe-karz we maýa goýum taýdan goldamagyň ulgamyny ösdürmek;
3) ylmy, innowasiýa we önümçilik-tehnologiýa taýdan goldaw bermek, şol sanda:
a) kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerini umumy döwlet ylmy-barlag we işläp taýýarlamak işlerine gatnaşmaga çekmekligi hem goşmak bilen, ylmy we innowasiýa telekeçilik işini ösdürmek;
b) tehnoparklaryň, tehnopolisleriň, önümçilik-tehniki merkezleriň innowasiýa işiniň we beýleki bazar düzümleriniň merkezleriniň ulgamyny döretmek;
ç) importyň ýerini tutýan we eksporta niýetlenýän önümleriň, enjamlaryň we tehnologiýalaryň täze görnüşlerini öndürmäge we bazara çykarmaga ýardam etmek;
4) ýerli serişdeleri netijeli peýdalanmak hem-de kiçi we orta telekeçiligiň sybýektleriniň welaýat maýa goýum maksatnamalarynyň durmuşa geçirilmegine gatnaşmagy esasynda welaýatlary we Aşgabat şäherini ösdürmek;
5) kiçi we orta telekeçiligiň sybýektlerini innowasiýa maksatnamalaryny durmuşa geçirmäge, ylmy-barlag, tejribe-konstruktorçylyk we tehnologik işläp taýýarlamalara çekmek;
6) habar beriş infrastrukturasyny döretmek we ösdürmek, şol sanda:
a) Döwlet we welaýat toparlarynyň kiçi we orta telekeçiligiň subýektleri üçin zerur bolan hukuk, ykdysady, statistik we beýleki maglumatlary özünde jemleýän internet-saýtlaryny guramak;
b) habar beriş hyzmatlarynyň bazaryny ösdürmäge, elektron söwdasynyň ulgamyny guramaga we ösdürmäge, hukuk kömegini guramaga we habar beriş tehnologiýalaryny peýdalanmak bilen konsalting hyzmatlaryny etmäge ýardam bermek;
ç) Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň tematik neşirlerini we olara elektron hem-de kagyz göterijilerdäki düşündirişleri taýýarlamak;
7) kiçi we orta telekeçiligiň sybýektlerini emläk taýdan goldamak, şol sanda olara netijesiz peýdalanylýan we peýdalanylmaýan döwlet emlägini ýeňillikli şertlerde kärendesine ýa-da eýeçiligine bermek;
8) işgärleri taýýarlamak, gaýtadan taýýarlamak we olaryň hünärini ýokarlandyrmak, şol sanda:
a) hünär öwretmek boýunça bilim maksatnamalaryna telekeçilik işi hünärini girizmek;
b) telekeçileri taýýarlamak üçin hünärmençilik bilim edaralaryny döretmek;
ç) umumybilim berýän edaralarda telekeçiligiň nazaryýet we amaly esaslaryny öwretmek;
d) täzeden başlaýan telekeçilere hünärini ýokarlandyrmaga we hünär taýdan gaýtadan taýýarlanmaga ýardam etmek;
e) welaýat, döwlet we halkara derejelerindäki biznes-maslahatlaryny guramak;
9) welaýat, döwlet we halkara derejelerinde harytlaryň (işleriň, hyzmatlaryň) ýöriteleşdirilen lomaý bazarlaryny, sergilerini, ýarmarkalaryny guramak;
10) Türkmenistanyň salgyt kanunçylygyna laýyklykda kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerine salgyt ýeňilliklerini bermek boýunça teklipleri işläp taýýarlamaga ýardam etmek;
11) kiçi we orta telekeçiligiň sybýektlerine başga goldawy bermek.
2. Döwlet we welaýat maksatnamalary ýurduň, welaýatlaryň we Aşgabat şäheriniň durmuş-ykdysady ösüşiniň, şeýle hem ykdysadyýetiň pudaklarynyň (ykdysady işiň görnüşleriniň) çaklamalaryny hasaba almak bilen gysga möhletli, orta möhletli we uzak möhletli döwürler üçin işlenip taýýarlanylýar.
3. Döwlet we welaýat maksatnamalarynyň amala aşyrylmagyna jogapkärçilik döwlet häkimiýet we dolandyryş hem-de ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň üstüne ýüklenilýär.
4. Kiçi we orta telekeçiligi döwlet tarapyndan goldamagyň esasy ugurlaryna laýyklykda, şeýle-de döwletiň, maýa goýum kompaniýalarynyň, kiçi we orta telekeçiligiň özara gatnaşyklarynyň maksatnamalaryny; iri kompaniýalaryň kiçi we orta telekeçiligi ösdürmäge gatnaşmagynyň maksatnamalaryny; döwletiň we işewürligiň arasyndaky netijeli hyzmatdaşlygyň maksatnamalaryny; wençur maýasyny çekmegiň maksatnamalaryny we beýleki maksatnamalary hem goşmak bilen, ýörite maksatnamalar işlenip düzülip we amala aşyrylyp bilner.
13-nji madda. Kiçi we orta telekeçiligiň maliýeleşdirilmegi
1. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň işi hususy we karz serişdeleriň, şol sanda Türkmenistanyň Döwlet býujetiniň serişdeleriniň, täjirçilik banklarynyň, özara karzlaşdyryş jemgyýetleriniň, karzlaşdyryş birleşmeleriniň, mikromaliýe guramalarynyň karzlarynyň we zaýom serişdeleriň, şeýle hem Türkmenistanyň kanunçylygynda gadagan edilmedik beýleki çeşmeleriň hasabyna maliýeleşdirilýär.
2. Täjirçilik banklary, özara karzlaşdyryş jemgyýetleri, karzlaşdyryş birleşmeleri we mikromaliýe guramalary kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň işini maliýeleşdirmegi Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde amala aşyrýarlar.
3. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň işini karzlaşdyrmak, telekeçiligi ösdürmegi maliýeleşdirmek, täze we ekologiýa taýdan howpsuz tehnologiýalaryň we innowasiýalaryň ornaşdyrylmagyna grant bermek, ykdysady, söwda we senagat ýörite zolaklaryny döretmek bilen bagly infrastruktura, şol sanda inžener üpjünçiligi ulgamlaryny hem-de desgalaryny gurmak, maýa goýum taslamalaryna paýly gatnaşmak üçin Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň çözgüdi bilen döwletiň hasabyna maliýe serişdeleri berlip bilner.
14-nji madda. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerini döwlet tarapyndan bellige almak
1. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň döwlet tarapyndan bellige alynmagy, gaýtadan bellige alynmagy we ýatyrylmagy ýuridik şahslary we hususy telekeçileri döwlet tarapyndan bellige alýan edaralar tarapyndan haýsy-da bolsa bir goşmaça rugsat almazdan we başga döwlet edaralary we toparlary bilen ylalaşylmazdan amala aşyrylýar.
Kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerini döwlet tarapyndan bellige almakdan esassyz boýun gaçyrylanda kazyýete şikaýat edilip bilner.
2-nji bölegi Türkmenistanyň 03.05.2014 ý. Kanuny bilen güýjüni ýitiren.
15-nji madda. Gümrük ýeňillikleri
1. Şu Kanunyň 5-nji maddasynyň birinji böleginiň 2-nji bendinde görkezilen hususy telekeçiler şu aşakdaky harytlar babatynda gümrük pajyny tölemezden harytlary getirmegi amala aşyrýarlar:
1) raýatlaryň el goşunyň agramy (sany) çäklendirilmezden. Agzalanlar gymmat bahaly metallaryň, gymmat bahaly daşlar ulanylyp ýa-da ulanylman ýasalan gymmat bahaly metallardan ýasalan zergärçilik önümleriniň, olaryň bölekleriniň, gymmat bahaly metal çaýylan önümleriň getirilmegi babatda ulanylmaýar;
2) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda gümrük pajy tutulyp alynýan harytlaryň görnüşleriniň sanawyna girmeýän harytlary.
2. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleri tarapyndan harytlaryň importy, şeýle hem öndürýän önüminiň (işleriň, hyzmatlaryň) eksporty import we eksport geleşikleri boýunça resminamalaryň resmileşdirilendigi üçin gümrük tölegleri alynmazdan amala aşyrylýar.
16-njy madda. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň harytlaryň (işleriň, hyzmatlaryň) döwlet tarapyndan satyn alynmagyna gatnaşmagy
1. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň harytlaryň (işleriň, hyzmatlaryň) döwlet tarapyndan satyn alynmagyna gatnaşmagy Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda beýleki gatnaşyjylar bilen deň şertlerde amala aşyrylýar.
2. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň harytlaryň (işleriň, hyzmatlaryň) döwlet tarapyndan satyn alynmagyna gatnaşmagynyň çäklendirilmegine ýol berilmeýär.
17-nji madda. Bäsleşigiň ösdürilmegi we monopoliýa garşy iş
Döwlet häkimiýet we dolandyryş hem-de ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralaryna şu aşakdakylar gadagan edilýär:
1) Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulanlardan başga halatlarda kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň hukuklaryny we kanuny bähbitlerini çäklendirýän namalary kabul etmek we (ýa-da) hereketleri amala aşyrmak;
2) şu aşakdakylara, ýagny:
a) bahalaryň (tarifleriň) ynsapsyz bäsdeşlige getirýän ýokarlanmagyna ýa-da öňki derejesinde saklanyp galmagyna;
b) bazaryň çäk ýörelgesi boýunça, satylyş ýa-da satyn alnyş möçberi boýunça, satylýan harytlaryň (işleriň, hyzmatlaryň) görnüşleri boýunça ýa satyjylaryň ýa-da alyjylaryň (sargytçylaryň) toparlary boýunça bölünmegine;
ç) kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň harytlarynyň (işleriniň, hyzmatlarynyň) bazara çykarylmagynyň çäklendirilmegine ýa-da olaryň bazara goýberilmezligine,
getirýän ýa-da getirip biljek ylalaşyklary baglaşmak ýa-da ylalaşykly hereketleri amala aşyrmak.
18-nji madda. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň maliýe-hojalyk işiniň barlagy
Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň maliýe-hojalyk işiniň barlagy döwlet häkimiýet we dolandyryş edaralary we hukuk goraýjy edaralar tarapyndan üç ýylda bir gezekden ýygy bolmazdan geçirilýär, Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenen tertipde dessin-agtaryş işi we kazyýet çözgütleriniň ýerine ýetirilmegi bilen baglanyşykly barlaglar, şeýle hem kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň ýatyrylan we telekeçilik işiniň bes edilen ýagdaýlary muňa degişli däldir.
181-nji madda. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň
jemgyýetçilik birleşikleriniň döwlet
tarapyndan goldanylmagy
1. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda döredilýän jemgyýetçilik birleşikleriniň döwlet tarapyndan goldanylmagy telekeçiligiň ösdürilmegi üçin has amatly şertleri, päk ýürekli bäsleşigi üpjün etmek, kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň jogapkärçiligini we ygtyýarlygyny ýokarlandyrmak, olaryň döwlet häkimiýet we dolandyryş edaralaryndaky bähbitlerini köpçülikleýin goramak maksady bilen telekeçileriň jemgyýetçilik birleşikleriniň dürli görnüşlerine birleşmegine bolan höwesiniň ýokarlandyrylmagyna gönükdirilendir.
2. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň jemgyýetçilik birleşikleriniň döwlet tarapyndan goldanylmagy döwlet häkimiýet we dolandyryş edaralary, ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralary tarapyndan şular arkaly amala aşyrylýar:
1) olar tarapyndan hususy telekeçiligi ösdürmegiň meseleleri boýunça jemgyýetçilik çäreleriniň geçirilmegi üçin jemgyýetçilik birleşikleriniň olaryň agzalarynyň we kärhanalarynyň zerurlyk bolan mahalynda jaýlar we aragatnaşyk serişdeleri bilen üpjün edilmegine ýardam bermek;
2) jemgyýetçilik birleşiklerini we olaryň agzalaryny kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň taslamalaryny, degişli sebitleriň durmuş-ykdysady taýdan ösdürilmeginiň maksatnamalaryny taýýarlamaga çekmek;
3) kiçi we orta telekeçiligiň pikirlerini ýaýratmak we düşündirmek maksady bilen, jemgyýetçilik birleşiklerine we olaryň agzalaryna köpçülikleýin habar beriş serişdelerinden peýdalanmaklaryna mümkinçilik bermek;
4) jemgyýetçilik birleşiklerini we olaryň agzalaryny maslahatlara, seminarlara we beýleki döwlet çärelerine, şol sanda daşary ýurtlarda geçirilýän çärelere gatnaşmaga çekmek.
IV bap. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň işiniň
goralmagynyň döwlet kepillikleri
19-njy madda. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň işiniň hukuk goragynyň kepillikleri
1. Şu Kanuna we Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalaryna laýyklykda kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerine hukuklarynyň we kanuny bähbitleriniň goralmagy kepillendirilýär.
2. Türkmenistanyň kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň bähbitlerine degişli kadalaşdyryjy hukuk namalary olar üçin elýeterli bolmalydyr.
3. Eger Türkmenistanyň kanunçylygynyň üýtgetmeleri kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň işiniň hukuk esaslaryny ýaramazlaşdyrýan gadagan etmelere we çäklendirmelere getirýän bolsa, onda kiçi we orta telekeçiligiň subýektleri bellige alnan mahalynda hereket eden Türkmenistanyň kanunçylygy olar babatda bäş ýylyň dowamynda ulanylýar.
20-nji madda. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň işine esassyz gatyşylmadan kepillendirmeler
1. Döwlet häkimiýet we dolandyryş hem-de ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň wezipeli adamlarynyň, şeýle hem hukuk goraýjy edaralaryň kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň hojalyk işine esassyz gatyşmagy, bikanun hereketleri (hereketsizligi) Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen jogapkärçilige eltýär.
2. Şu maddanyň birinji böleginde görkezilen wezipeli adamlaryň esassyz gatyşmagy, bikanun hereketleri (hereketsizligi) zerarly kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerine ýetirilen zyýanyň (zeleliň) Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde öwezi dolunmaga degişlidir.
3. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň hasaplaşyk hasaplarynda bar bolan pul serişdelerini öz islegine görä ulanmaga hukugy bardyr, Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenen halatlar muňa degişli däldir.
21-nji madda. Emläk muzduny töläp mejbury alnan mahalynda öwezini dolmalaryň kepillendirmeleri
1. Tebigy betbagtçylyklary, heläkçilikleri, epidemiýalary, epizootiýalary we olaryň netijelerini hem goşmak bilen adatdan daşary häsiýeti bolan ýagdaýlary ýeňip geçmek maksady bilen kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň emläginiň döwletiň eýeçiligine ýa-da wagtlaýyn ulanmagy üçin muzduny töläp rekwizisiýa görnüşinde mejbury alynmagyna diňe Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan halatlarda ýol berilýär.
2. Rekwizisiýanyň geçirilen ýagdaýlarynyň hereketi togtadylan mahalynda kiçi we orta telekeçiligiň subýektleri saklanyp galan emläginiň gymmatyny aşaklatmazdan gelýän zyýanlary (zelelleri) tutup almak bilen rekwizirlenen emläk üçin öz alan öwezini dolmagyň möçberlerini gaýtarmak şerti bilen saklanyp galan emlägiň gaýtarylmagyny talap etmäge haklydyrlar.
3. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň emläginiň rekwizisiýa edilen mahalyndaky öwezini doluş tölegi emlägiň öwezini doluş tölegi hakynda kararyň kabul edilen pursatyndaky bazar gymmatyna laýyk gelmelidir.
4. Rekwizirlenen emläge we onuň gymmatyny aşaklatmazdan gelýän zyýanlara (zelellere) baha bermek, şeýle hem rekwizirlenen emlägiň kanunylygy, emlägiň rekwizisiýa edilen mahalyndaky zyýanlaryň (zelelleriň) öweziniň dolunmagy hakyndaky jedelleri çözmek Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenen tertipde amala aşyrylýar.
211-nji madda.Kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerine
degişli gozgalmaýan emlägiň obýektleriniň
ýykylyp aýrylmagynyň netijesinde öweziniň
dolunmagynyň kepillendirilmegi
1. Ýer bölekleriniň döwlet we jemgyýetçilik hajatlary üçin yzyna alynmagy bilen baglanyşykly bu obýektleriň eýeleri bolup durýan kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerine degişli gozgalmaýan emlägiň obýektleriniň ýykylyp aýrylmagy, olara deň derejedäki başga ýer bölekleri bölünip berlenden we gozgalmaýan emlägiň obýektleri olaryň ýykylyp aýrylýanlarynyň deregine täze ýerde gurlandan soň amala aşyrylýar.
2. Ýer bölekleriniň bölünip berilmegi, şeýle hem täze ýerde gozgalmaýan emlägiň obýektleriniň gurluşygy bilen baglanyşykly çykdajylaryň öweziniň dolunmagy Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan bellenilýän tertipde amala aşyrylýar.
212-nji madda.Kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerine
degişli bolan harytlara we pul serişdelerine
ygtyýarlyk etmegiň kepillendirilmegi
1. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleri özleri tarapyndan öndürilýän harytlaryň (işleriň, hyzmatlaryň) eýeleri bolup durýarlar.
2. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleri Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen halatlardan başga ýagdaýlarda, ähli önümçilik çykdajylary, salgytlar we beýleki hökmany tölegler tölenenden soň galýan girdejä (peýda) özleriniň garamagyna görä ygtyýarlyk edýärler.
3. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň karz edaralary bilen özara gatnaşyklary, eger Türkmenistanyň kanunçylygynda başgaça bellenilmedik bolsa, şertnama esasynda amala aşyrylýar.
4. Bank hasaplar babatda talaplar bildirilen mahalynda pul serişdeleriniň tükelligini, şeýle hem kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň hasaplarda duran pul möçberiniň çäklerinde ol serişdelere päsgelçiliksiz ygtyýarlyk etmäge bolan hukugyny kepillendirmek bilen kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň bank hasaplarynda bolan pul serişdelerini öz adyndan we öz hasabyna ýerleşdirmäge haklydyr.
5. Döwlet edaralarynyň, banklaryň ýa-da başga karz edaralarynyň kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň pul serişdeleriniň peýdalanylyş ugurlaryny kesgitlemäge we oňa gözegçilik etmäge hem-de olaryň pul serişdelerine öz seretmegine görä ygtyýarlyk etmäge bolan hukuklaryna Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulmadyk başga çäklendirmeleri bellemäge hukuklary ýokdur.
213-nji madda.Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň
daşary ykdysady işiniň erkinliginiň
kepillendirilmegi
1. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleri daşary ykdysady işini Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda özbaşdaklykda amala aşyrýarlar.
2. Döwlet edaralary we jemgyýetçilik birleşikleri telekeçiligi goldamak maksady bilen, kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň halkara sergilerine we şüweleňlerine, daşary ykdysady aragatnaşyklar boýunça maksatnamalaryň we taslamalaryň durmuşa geçirilmegine gatnaşmaklaryny giňeltmek boýunça çäreleri amala aşyrýarlar.
3. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleri daşary ykdysady aragatnaşyklaryň gatnaşyjysy hökmünde ýörite bellige alynmazdan, daşary ykdysady işi amala aşyrýarlar.
214-nji madda.Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň
maglumatlardan peýdalanyp bilmeginiň
kepillendirilmegi
1. Döwlet edaralary, olaryň wezipeli adamlary kiçi we orta telekeçiligiň subýektlerine Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalary, olaryň hukuklaryna we kanuny bähbitlerine degişli resminamalar, kararlar we başga materiallar bilen tanyşmagy üçin mümkinçiligi üpjün etmäge borçludyrlar, Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan halatlar muňa degişli däldir.
2. Maglumatlardan peýdalanylyp bilinmegi Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň we degişli materiallaryň köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde çap edilmegi we ýaýradylmagy, şol sanda bütindünýä Internet ulgamynyň üsti bilen döwlet edaralarynyň resmi web-saýtlarynda ýaýradylmagy arkaly üpjün edilýär.
3. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektleriniň hukuklaryna we kanuny bähbitlerine degişli maglumatlar mugt berilýär, başga maglumatlaryň berlendigi üçin bolsa, bellenilen tertipde töleg töletdirilip bilner.
215-nji madda.Kiçi we orta telekeçiligiň subýektiniň täjirçilik
syrynyň goralmagynyň kepillendirilmegi
1. Kiçi we orta telekeçiligiň subýektiniň üçünji şahslara belli bolmadyk täjirçilik syryny düzýän maglumatlary, eger şeýle maglumatlar üçünji şahslara belli bolmandygy ýa-da kanuny esasda onuň bilen tanyşmaga mümkinçiligiň ýokdugy sebäpli şol maglumatyň hakykatdan ýa-da bolup biljek gymmaty bar bolsa we maglumata eýelik edýän onuň ýaşyrynlygyny goramak üçin çäre görýän bolsa, ol goralýar.
2. Döwlet edaralary we olaryň wezipeli adamlary kiçi we orta telekeçiligiň subýektleri bellige alnanda, olaryň işi barlananda, degişli edaralaryň wezipelerinden gelip çykýan başga hereketler amala aşyrylanda alnan täjirçilik syryna degişli maglumatlary ýaýratmazlyga borçludyrlar, Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan halatlar muňa degişli däldir.
3. Bellige almak, barlag we gözegçilik ýumuşlaryny ýerine ýetiren mahalynda döwlet edaralarynyň wezipeli adamlarynyň öz öňlerinde duran wezipelerini ýerine ýetirmegi üçin zerur bolanlaryndan başga täjirçilik syryny düzýän maglumatlary alyp bilmeginiň üpjün edilmegini talap etmäge hukuklary ýokdur.
V bap. Jemleýji düzgünler
22-nji madda. Jedelleri çözmek
Kiçi we orta telekeçiligi goldamak babatda ýüze çykýan jedeller Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde çözülýär.
23-nji madda. Şu Kanunyň bozulmagy üçin jogapkärçilik
Şu Kanunyň bozulmagy Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenen jogapkärçilige eltýär.
24-nji madda. Şu Kanunyň güýje girmegi
1. Şu Kanun resmi taýdan çap edilen gününden güýje girýär.
2. Türkmenistanyň şu Kanuna ters gelýän kadalaşdyryjy hukuk namalary onuň güýje giren gününden başlap bir aýyň dowamynda şu Kanuna laýyk getirilmäge degişlidir.
Türkmenistanyň Gurbanguly
Prezidenti Berdimuhamedow
Aşgabat şäheri.
2009-njy ýylyň 15-nji awgusty.
№ 57-IV


c: text/html

text:
Türkmenistanda soňky jaňlar kakyldy. Mekdebi tamamlan ýaşlarymyz hem ellerine orta mekdep şahadatnamasyny aldylar. Indi ýaşlaryň öňünde: ”Haýsy ýokary okuw jaýyna ýerleşsem?” ”Türkmenistandamy ýa-da daşary ýurtda okasamkam?” diýen ýaly soraglar keserýär.
Azatlyk Radiosyna gelip gowuşýan islegleri göz öňünde tutup, biz bu ýyl hem ýokary okuwyny daşary ýurtlarda okamak isleýän we bu ugurda dürli mümkinçilikler, şol sanda stipendiýa mümkinçilikleri barada maglumat gözleginde bolan ýaşlar üçin her hepde bilim barada ýörite gepleşikleri hödürläris.
Bu hepde Azatlyk Radiosy “Türkiye Burslari” programmasy barada has dolurak maglumat almak üçin agzalýan programmanyň daşary ýurt studentler bölüminiň eksperti Hasan Er bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Hasan Er, ilki bilen ”Türkiýe Burslari” programmaňyz barada gürrüň beräýseňiz?
Hasan Er:
“Türkiýe Burslari” ýurdumyzda ýokary bilim aljak ýaşlara stipendiýaly okuw mümkinçiliklerini hödürleýän programmadyr. Bu programmanyň çäginde hünärmençilik mekdebi, ýokary okuw, aspirantura, doktorantura ýaly ugurlar boýunça okamak isleýänlere stipendiýa hödürlenýär.
“Türkiýe Burslari” programmasynyň maksady Türkiýe bilen beýleki ýurtlaryň arasyndaky gatnaşyklary özgertmekden ybaratdyr. “Türkiýe Burslari” programmasy boýunça synaglardan geçen studentler saýlan ugruna görä Türkiýäniň üniwersitetleriniň birinde okuwa ýerleşdirdiler we okuwyny tamamlaýança, stipendiýaly okuw mümkinçiliklerinden peýdalanar.
Ýagny, biziň programmamyz esasynda ýokary bilim almak isleýän studentiň tabşyran dokumentleri edaramyz tarapyndan kabul edilen bolsa, onda student bir ýyl türkçe dil kursuny hem-de ýokary okuw jaýyny tamamlaýança, jemi bäş ýyl doly stipendiýadan peýdalanar.
Doly stipendiýa diýdigim, student uniwersitete ýerleşip, okuwyny doly tamamlaýança, hiç hili pul tölemeýär. Şeýle-de, student ýokary okuwyny tamamlaýança, umumy ýaşaýyş jaýynda mugt galýar. Ondan başga-da studente Türkiýede okaýan döwri her aý stipendiýa berilýär. Ýagny, ýokary okuw jaýynda okaýanlar üçin takmynan $300, aspiranturada okaýanlar üçin $450 we doktoranturada okaýanlar üçin $475 möçberinde maliýe kömegi berilýär.
"Türkiýe Burslari" programmasynyň resmi websahypasy.
Studentler okuwyny tamamlaýança, saglyk ätiýaçlandyryşlary bilen hem üpjün edilýär. Ondan başga-da studentler ilkinji gezek Türkiýä gelenlerinde hem-de okuwyny tamamlap yzyna dolananlarynda, olaryň ýol çykdajylary “Türkiýe Burslari” tarapyndan tölenýär.
Azatlyk Radiosy: Studentler siziň programmaňyza dokumentlerini nähili tabşyrmaly?
Hasan Er:
Biziň programmamyza ýylda iki sapar dokument tabşyryp bolýar. Olaryň birinjisi bahar möwsüminde, ýagny aspirantura we doktorantura üçin mart, ýokary okuw we hünärmençilik mekdepleri üçin maý aýynda online dokumentler kabul edilýär.
Ikinjisi bolsa güýz möwsüminde, ýagny sentýabr we oktýabr aýlarynda kabul edilýän dokumentlerdir. Bu programmamyz “Üstünlik stipendiýasy” diýip atlandyrylýar. Bu programmamyza Türkiýede öz hasabyna okap ýören studentler dokumentlerini tabşyryp bilerler.
Dokumentleri tabşyrmak internetden online görnüşinde geçirilip, onda studentlerden degişli dokumentler soralýar. Student dokumentlerini tabşyryp, tassyklaýan düwmesine basansoň, dokumentleri “Türkiýe Burslari” programmasy tarapyndan gözden geçirilýär.
Azatlyk Radiosy: Ýaňy belläp geçen “Üstünlik stipendiýasyna” dokument tabşyrmagyň belli düzgünleri barmy?
Hasan Er:
Ilki bilen belläp geçmek isleýän zadym, Türkiýede öz hasabyna okaýan islendik student “Üstünlik stipendiýasyny” almak üçin dokumentlerini tabşyryp biler. Ýöne bu stipendiýaly programma dokument tabşyrmagyň belli bir şertleri bar.
Türkiýede baha sistemasy - edil Ýewropadaky ýaly, ýagny iň ýokary baha ortaça dört diýlip hasaplanýar. Şeýlelikde Türkiýede okap ýören türkmen studentleri hem agzalýan stipendiýany almak üçin dokumentlerini tabşyranlarynda, olaryň ortaça bahasynyň 2,5 ýa-da ondan ýokary bolmagyna garaşylýar.
Şeýle-de “Üstünlik stipendiýasyna” dokument tabşyrjak studentleriň 25 ýaşdan aşak bolmagy-da bir şert. Ýöne bu şertler her ýyl üýtgäp durýar. Öňümizdäki güýz möwsümindäki “Üstünlik stipendiýalary” üçin entek şertler takyklaşdyrylmady. Şonuň üçin biz studentlere her ýyl biziň websahypamyzy yzarlap durmagy maslahat berýäris.
Azatlyk Radiosy: “Üstünlik stipendiýasyny” gazanan studentler nähili mümkinçiliklerden peýdalanyp bilýärler?
Hasan Er:
Bahar möwsüminde kabul edilen studentler üçin nähili mümkinçilikler hödürlenýän bolsa, güýz möwsüminde “Üstünlik stipendiýasyny” gazanan studentlere hem şol mümkinçilikler berilýär. Ýagny, studentiň uniwersitetiniň, umumy ýaşaýyş jaýynyň tölegi bir ýyl biziň programmamyz tarapyndan tölenýär we her aý hem beýleki studentlere berlişi ýaly, degişli okuwyna görä $300, $450, $475 aralygynda pul kömegi berilýär.
Azatlyk Radiosy: “Üstünlik stipendiýasyna” studentler haçan dokumentlerini tabşyryp bilerler?
Hasan Er:
Biz täze okuw ýylynyň başlanmagy bilen “Üstünlik stipendiýasy” üçin dokumentleri kabul edip başlaýarys. Ýagny, studentler sentýabr aýynda, uniwersitetleriň täze okuw ýylyna başlaýan döwri dokumentlerini tabşyryp bilerler. Şu ýyl hem sentýabr, oktýabr aýlarynda dokumentleri kabul edip başlarys.
Dokumentleri kabul edişlik bir aý dowam edýär. Bu programma islendik ýokary okuw jaýynda okaýan student öz dokumentlerini tabşyryp biler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Türkmen metbugatynda ýaýradylan maglumata görä, düýn 20-nji oktýabrda Türkmenistanyň Mejlisiniň başlygy A.Nurberdiýewa ýurduň prezidentiniň karary bilen Portugaliýa respublikasynyň Türkmenistandaky Adatdan daşary we doly ygtyýarly ilçisi jenap Žoze Manuýel de Karwalýo Lamerasdan ynanç hatyny kabul etdi.
Türkmen parlamentiniň ýolbaşçysy Türkmenistanyň prezidentiniň adyndan myhmany ýokary diplomatik wezipä bellenilmegi bilen gutlady.
Duşuşygyň barşynda, türkmen-portugal hyzmatdaşlygynyň mümkinçilikleri hakynda pikir alyşyldy.
Maglumata görä, portugaliýaly diplomat Türkmenistanyň DIM-inde kabul edildi, şeýle hem ýurduň birnäçe ministrlikleriniň we edaralarynyň ýolbaşçylary bilen duşuşdy.


text:
Algebra
Algebra (arap. اَلْجَبْرْ, "el-jebir" — üstüni ýetirmek[1]) — matematikanyň bir bölümi, ony umuman arifmetikanyň umuylaşdyrylmagy we giňeldilmegi hökmünde häsiýetlendirmek mümkin. "Algebra" sözi dürli algebraik ulgamlaryň atlarynda hem ulanylýar. Sözüň has giň manysynda algebra diýlip, matematikanyň sanlary adaty goşmak we köpeltmek amallaryny umumylaşdyrýan erkin tebigatyň köplüginiň elementlerindäki amallary öwrenmäge bagyşlanan bölümidir.
Algebra — algebraik ulgamlary takyklykdan izomorfizme çenli barýança öwrenýän ylym.
Bellikler[üýtget | edit source]
- ↑ Александрова Н. В. Математические термины.(справочник). М.: Высшая школа, 1978, стр. 6.


text:
Çarşenbe güni Ysraýylyň premýer-ministri Benýamin Netenýahu ýakynda Ysraýylyň diplomatlaryna garşy amala aşyrylan hüjümleri “Eýranyň terrorçylykly işlerini tutuş dünýä açyp görkezýän waka” diýip häsiýetlendirdi.
Ysraýylyň parlamentinde bu barada eden çykyşynda Benýamin Netenýahu bu işlerde Eýrany aýyplap, “Eýranyň agressiýasy beýleki ýurtlara ýaýrmanka, onuň öňi alynmalydyr” diýip, nygtady.
Şu hepdäniň duşenbe güni Nýu-Delide we Tbiliside, hepdäniň sişenbe güni bolsa Taýlandda Ysraýylyň diplomatik işgärleri nyşana alnyp, birnäçe partlama amala aşyryldy. Partlamalarda diňe birnäçe adamyň ýaralanandygy habar berildi.
Eýran bu parlamalarda öz eliniň ýokdugyny aýdyp, bu işlerde Ysraýylyň özüni aýyplaýar.


text:
"Nastoýaşeýe wremýa" (”Häzirki wagt”) gepleşiginiň ýörite habarçysy Andreý Korolýow "Soçi 2014 atly uly oýundaky" kiçi adamlaryň ykbaly hakynda...
"Nastoýaşeýe wremýa" gepleşigi "Soçide Olimpiadadan soň ýaşaýyş barmy?" diýen yzygiderli makalalar toplumyny çap edip başlaýar.
Daglaryň içinde ýitip giden Ahştyr obasy özüniň iki sany äpet jary bilen dünýä belli bolupdy. Ol ýerden Olimpiadanyň ymaratlarynyň toplumynyň gurluşygy üçin köp mukdarda daş alnyp äkidilipdi. Dagdan gurluşyk materiallaryny öndürýänler Soçiniň milli goraghanasynyň edil ortarasynda ýerleşýän Ahştyr obasyny göýä diýersiň söweş meýdançasyna öwrüpdiler. Bir tarapda ýerli ýaşaýjylar, beýleki tarapda bolsa "Olimpstroý" atly döwlet firmasy ençeme tonnalyk äpet gurluşyk tehnikasy bilen ýedi ýyllap gije-gündiz diýmän hüjüm edipdi.
Olimpiada oýunlarynyň başlamagyna bir ýyl galanda Nadýa daýzanyň agaçdan salnan jaýy şol äpet ýük ulaglarynyň döredýän sarsgynyna çydap bilmän çagşapdyr.
Nadýa daýza Ahştyryň çarkandakly ýolunda büdräp, aýagyny hem döwüpdir. Ol henizem hasasyna daýanyp, ýöreýär we şähere lukmanyň ýanyna gidip bilmeýäni üçin närazy bolýar. Ahştyrda, edil bir ýyl mundan öňküsi ýaly, awtobus diňe daň bilen bu taýdan ýola çykýar.
Çagalar mekdebe gitmek üçin obany medeniýetden daşlaşdyran Olimpiadanyň awtoulag we otly ýollarynyň döredýän päsgelçiliklerinden geçmeli bolýarlar. Nadýa daýza öz agaç jaýyny owal asudalykda guranam bolsa, indi üznüksiz howp astynda gorkup ýaşamaly bolýar.
"Hemme ýagdaý gaty bulaşdy. Hemme zat dargaýar. Ynha, şeýle bir mydar edýän ojagymyz bar. Men oňa odun salyp ýylanýaryn" diýip, Ahştyr obasynyň ýaşaýjysy Nadežda Kuharenko nägilelik bilen gürrüňini dowam edýär: ”Men gije ýatyp, uklap bilemok. Meniň gapymyň gulpy ýapylmaýar. Meniň itim adama üýrmeýär. Ol diňe oýnamany gowy görýär. Şonuň üçinem bar bileni oýun. Men biri öýe girer öýdüp, gaty howpurgaýan".
"Hudaýyň hem unudan obasy" diýilýän ýeri bolan bu ýer Olimpiada oýunlarynyň yz ýanyndan derrew Soçiniň ýerli häkimýetleriniň üns merkezine öwrüldi. Ahştyryň arçyny Aleksandr Koropow öz şahsy mülküne Soçiniň ýerli häkimýetleriniň uly gyzyklanma bildirýändigini aňypdyr. Aýdylyşyna görä, olar Koropowyň jaýynyň milli goraghananyň çäginde gurlandygyny aýdyp, 20 sotok ýer bilen degişli hojalyk tutuşlygyna Soçiniň şäher häkimliginiň ygtyýaryna geçirilmeli diýen karara gelipdirler. Olaryň öňe sürmegine görä, onuň jaýy Adlerden Gyzyl meýdana barýan awtoulag ýolunyň howpsuzlyk üpjünçüligine päsgelçilik döredýärmiş.
"Biziň şäher häkimligimiziň ýolbaşçylary meni aldawa düşürdiler. Olar meniň ähli mal-mülkümi elimden aldylar. Men bu ýerde oba hojalyk işleri bilen meşgullanýaryn, başga iş edemok ahyryn. Dogrymy aýtsam, men bu ýerde zordan güzeranymy aýlaýaryn" diýip, Ahştyryň oba arçyny Aleksandr Koropow "Nastoýaşeýe wremýa" gepleşigine beren interwýusynda aýdýar.
Koropow Soçiniň ýerli häkimýetleriniň "Olimpstroý" firmasyna garşy Olimpiada oýunlary ymaratlar toplumynyň gurluşygyna başlanmanka eden çykyşy sebäpli özünden ar alýandygyny nygtaýar. Ol, äpet ýük ulaglarynyň gurluşyk tamamlanýança ýedi ýyllap obany dargadandygyny belleýär. Olimpiada bolsa özüne garşy çykan ol aktiwisti soň öýsüz-öwzarsyz ýagdaýa düşüripdir. Edil şonuň ýaly ýene onlarça maşgalanyň jaýlary hem Olimpiada oýunlaryna taýýarlygyň zulumyna uçrady.
Andreý Korolýow, "Nastoýaşeýe wremýa".


text:
Penşenbe güni Türkmenistanyň prezidenti G.Berdimuhamedow Mejlis tarapyndan kabul edilen birnäçe täze kanuny we kanunlara üýtgetmeleri tassyklap, gol çekdi.
Prezident tarapyndan gol çekilen we metbugatda çap edilen täze kanunlaryň hatarynda “Türkmenistanyň sagdyn jemgyýet howpsuzlygyny goraýyş Döwlet gullugy” hakyndaky, “Köpçülikleýin habar beriş serişdeleri” hakyndaky, “Ätiýaçlandyryş” hakyndaky we “Türkmenistanyň Gyzyl ýarymaý milli jemgyýeti” hakyndaky kanunlar-da bar.
Mundan daşary, prezident Türkmenistanyň ozalky kanunlarynyň-da birnäçesine goşmaçalar we üýtgetmeler girizmek baradaky kararlara-da gol çekdi.
Türkmenistanyň häkimiýetleri bu ädimleri ýurduň kanunçylygyny döwrüň talaplaryna hem-de halkara standartlaryna laýyk getirmek maksady bilen görülýän çäreler hökmünde düşündirýärler.


text:
Prezident Barak Obama Kongresdäki bäsdeş demokratik we respublikan partýalarynyň syýasatçylarynyň Birleşen Ştatlaryň taryhyndaky ilkinji hökümet defoltunyň öňüni almak barada ylalaşyga gelendiklerini aýdýar.
“Ol ýerde entegem Kongres agzalarynyň örän möhüm ses berişlikleri bar, ýöne men partiýalaryň Kongresiň iki palatasyndaky liderleriniň defisiti azaltmak we defoltdan sowulmak barada ylalaşyga gelendigini yglan etmek isleýärin, defolt biziň ykdysadyýetimize ýykgynçylykly täsir ederdi” diýip, Obama aýtdy.
Obama bu beýanaty Waşingtonda ýekşenbe güni agşamlyk, Aziýada duşenbe güni irden, bazarlaryň açylyp başlaýan wagtynda etdi.


text:
Rus prezidenti Wladimir Putin Russiýa oppozision syýasatçy Boris Nemtsowyň öldürilmegi ýaly “masgaraçylykdan we tragediýalardan” özüni halas etmelidir we polisiýa syýasy jenaýatçylyklaryň üstüni açmalydyr diýdi.
4-nji martda Russiýanyň Içeri işler ministrliginiň ýokary derejeli resmilerine ýüzlenip eden çykyşynda Putin, Nemtsow ýaly hökümet tankytçylarynyň öldürilmeginiň Russiýanyň abraýyna zeper ýetirýändigine göz ýetirýän ýaly bolup görünýärdi. Nemtsow 27-nji fewralda Kremliň golaýyndaky köprüde atylyp öldürildi.
Putin rus telewideniýesinde göni efirde görkezilen çykyşynda: “Agyr jenaýatlara, şol sanda syýasy öwüşgün berlen jenaýatlara has köp üns berilmelidir” diýdi.


text:
Ankara geçen hepde Siriýanyň serhedinde urup ýykan rus uçarynyň pilotynyň jesedini Moskwa tabşyrmagy planlaşdyrýar.
Türkiýäniň premýer-ministri Ahmet Dawutoglu pilotyň jesediniň 29-njy noýabr güni irden, «Türkiýäniň inisiatiwalary arkaly», serhetdäki Hataý welaýatyna getirilendigini hem-de Orsýet ugradyljakdygyny aýtdy.
Ol Hataýdaky ýerli prowaslaw ybadathanasynyň wepat bolan pilot üçin dini dessurlary berjaý edendigini hem sözüne goşdy.
Türkiýe 24-nji noýabrda Siriýadan, duýduryşlara garaman, gysga wagtlyk öz howa giňişligine giren uçary urup ýykdy.
Uçaryň iki piloty paraşýutly aşak bökdi, emma olaryň biri – Oleg Peşkow siriýaly pitneçiler tarapyndan atylyp öldürildi.
Türkiýäniň bu hereketi Moskwanyň berk geaksiýa görkezmegine sebäp boldy.
Prezident Putin 28-nji noýabrda Türkiýä garşy bir topar sanksiýa girizýän karara gol çekdi. Orsýetiň ötünç soramak çagyryşyndan boýun gaçyran prezident Rejep Taýyp Erdogan 28-nji noýabrda bu hadysa gynanandygyny aýtdy.
"Biz beýle zadyň bolmagyny islemezdik, emma gynansak-da, şeýle iş boldy. Men indi beýle zadyň gaýdyp bolmazlygyna umyt baglaýaryn» diýip, ol uçar urlup ýykylaly bäri dile getiren iň ýaraşyk äheňli sözünde aýtdy.
Kremliň websaýtynda çap edilen kararda Orsýetiň milli howpsuzlygyny we rus raýatlaryny "jenaýatçylykly we beýleki bikanun işjeňliklerden goramagyň zerurlygy» barada gürrüň edilýär.
Putin bu kararda hökümete bu sanksiýalaryň täsir ýetirjek harytlarynyň, firmalarynyň we işleriniň sanawyny taýýarlamagy buýurýar. Yglan edilen käbir çäreler bolsa eýýäm formal däl ýagdaýda işe girizildi.
"Dörän ýagdaý görlüp-eşidilen däl. Orsýete tarap zyňlan ellik görlen zat däl. Onsoň muňa garşy görkezilýän reaksiýa hem şol howpa görä bolmaly» diýip, Putiniň sözçüsi Dmitriý Peskow bu karar çap edilmezinden birnäçe sagat ozal aýtdy.
Uly derejeli bir türk resmisi «Roýters» habar gullugyna bu sanksiýalaryň Moskwa bilen Ankaranyň arasyndaky gapma-garşylygy diňe erbetleşdirjekdigini aýtdy.
Erdogan 28-nji noýabrda ýurduň günbataryndaky Balikesir şäherinde öz tarapdarlarynyň öňünde çykyş edip, hiç bir ýurduň bu ýagdaýyň ýitileşmegine hem-de ýykgynçylykly görnüşe geçip, «gelejege ýaramaz täsir ýetirmegine» ýol bermeli däldigini nygtady.
Şeýle-de ol Putin bilen geljek hepde Parižde boljak klimat konferensiýasynda ýüzbe-ýüz duşuşmak çagyryşyny gaýtalady.
Peskow Putiniň Erdoganyň duşuşyk talabyndan habarlydygyny, emma munuň bolmak ähtimallygy barada hiç bir yşarat görkezmändigini aýtdy. Peskow türk güýçleriniň eden işini «doly dälilik» diýip suratlandyrdy we Ankaranyň bu krizisden baş alyp çykjak bolşy «absurd teatryna» meňzedi diýdi.
"Hiç kimiň rus uçaryny arkadan haýynlarça urup ýykmak hukugy ýok» diýip, Peskow şenbe güni rus telewideniýesinde efire berlen gepleşikde aýtdy. "Prezident mobilizlendi, doly mobilizlendi, ýagdaýlaryň talap edýän derejesinde mobilizlendi» diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.
Iňlisçeden terjime eden Ýowşan Annagurban.


text:
Ýekşenbe güni Müsüriň Ýokary sudy täze konstitusiýany işläp düzmek bilen meşgullanan Geňeşiň kanunylygyny sorag astynda goýup, bu işe garamaklygy planlaşdyrypdy. Emma sud öz sessiýasyny yza süýşürdi.
Ýokary suduň metbugat sekretary bu baradaky sessiýanyň yza süýşürilmegini administratiw sebäpler bilen baglanyşdyrdy.
Emma öz adynyň tutulmagyny islemedik bir ýerli adwokat sessiýanyň ýatyrylmagynyň sebäbini suduň binasynyň öňünde müňlerçe protestçiniň demonstrasiýa geçirýän wagty sudýalaryň öz howpsuzlygy barada alada edendikleri bilen düşündirdi.
Ýokary suduň bu mesele baradaky sessiýasynyň indi haçan geçiriljekdigi barada häzirlikçe anyk maglumat berilmeýär.
Tarapdarlar we garşylar
Hepdäniň şenbe güni Müsüriň prezidenti Muhammad Mürsi täze düzülen konstitusiýanyň taslamasyna ses bermek boýunça ähliumymy referendumyň 15-nji dekabrda geçiriljekdigini yglan etdi.
Şenbe güni prezident Mürsüni we täze konstitusiýanyň taslamasyny goldaýjy onmüňlerçe adam öz goldawyny mälim etmek üçin paýtagt Kairde we ýurduň käbir beýleki şäherlerinde demonstrasiýa geçirdi.
Protestçilerden biri ýüzüniň ýarsy Muhammad Mürsüniňki, ýarsy hem Hosni Mübäregiňki bolan suraty göterýär. Kair, 30-njy noýabr.
Şol bir wagtyň özünde Kairiň merkezindäki Tahrir meýdançasynda prezidentiň garşydaşlary-da öz protestlerini dowam etdirdiler.
Ynsan hukuklaryny goraýjy “Amnesty International” guramasy Müsüriň täze düzülen konstitusiýasynyň “ýeterlik derejede ynsan hukuklaryny goramaýandygyny”, “aýal-gyzlaryň hukuklaryna göz ýumýandygyny” we “dini gymmatlyklary goramak delili esasynda söz azatlygyny çäklendirýändigini hem-de graždan ilatyň harby tribunalda sud edilmegine ýol berýändigini” aýdyp, muny tankyt edipdir.
Täze konstitusiýany düzmek bilen meşgullanan Geňeş bu işi örän gysga wagtyň içinde tamamlap, ony tassyklady. Bu wakanyň edil öňýany, 22-nji noýabrda bolsa prezident Mürsi öz ygtyýarlyklaryny artdyryjy täze permanlara gol çekdi.
Prezidente bolan ynamsyzlyk
Prezidentiň täze ygtyýarlyklarynyň hatarynda öz kabul eden kararlaryna sud arkaly garşy çykyp bolmaýandygy barada-da ygtyýarlyk bar.
Muhammad Mürsüniň özi özüniň bu täze ygtyýarlyklarynyň wagtlaýyn häsiýete eýedigini we konstitusiýanyň güýje girmegi bilen, bu ygtyýarlyklaryň ýatyryljakdygyny tekrarlaýar.
Prezident Mürsüniň öz bu wadasyny gaýtalap eden çykyşyna şenbe güni oppozision protestçiler Kairiň Tahrir meýdançasynda ynamsyzlyk we gahar-gazap bilen reaksiýa bildirdiler.
Bu soňky wakalar 83 million ilatly Müsürde ilat arasyndaky syýasy bölünişikleriň kem-kem çuňlaşýandygyny görkezýär.
Ynsan hukuklaryny goraýjy “Amnesty International” guramasy öz beýanatynda Müsüriň täze taýýarlanan konstitusiýasynyň ýurduň ozalky diktator lideri Hosni Mübäregi häkimiýetden çetleşdirmek hem-de öz hukuklaryny talap etmek üçin köçä çykan müsürlileriň köpüsiniň “lapyny örän keç etjekdigini” nygtapdyr.


text:
Merkezi Italiýada güýçli ýer titremesi boldy we häkimiýetler azyndan 247 adamyň wepat bolandygyny, 368 adamyň ýaralanandygyny aýdýarlar.
Italiýanyň Graždan goragy agentligi «entek tapylmaýan adamlaryň hem kändigini» aýdýar.
Halas ediş toparlary weýrançylyk bolan şäherleriň harabalarynyň arasynda gözleg işlerini alyp barýarlar.
24-nji awgustda, ir sagatlarda bolan ýer yranmasynyň güýjüniň6.2 ball bolandygy, Akkumoli, Amatrice, Posta we Arkuata del Tronto şäherlerinde köp jaýlaryň ýykylandygy habar berilýär.
Ýer yranmasy Rimde hem duýuldy. Onuň merkeziniň ýedi ýyl ozal bolan we 309 adamy öldüren 5.9 bally ýer yranmasynyň bolan ýerine, l'Akuila golaýdygy aýdylýar.
"Bu şähere barýan we ondan çykýan ýollar kesildi, şäheriň ýarysy weýran boldy" diýip, Amatrise şäheriniň häkimi Sergio Pirozzi RAI döwlet telewideniýesine aýtdy. "O ýerdäki harabalaryň aşagynda adamlar bar.... Ol ýerde ýer süýşi we köpriniň çökmegi mümkin."
Daglyk ýerlerde, az ilatly ýaşaýyş nokatlarynda hem köp zaýaçylyk bolandygy habar berilýär.
Gran Sasso daglygyndaky gaçybatalganyyň feýsbuk sahypasynda habar berilmegine görä, ýer yranmasy mahalynda ullakan daş bölegi opurylyp gaýdypdyr.
Kursio soňky seýsmiki hadysanyň «gazaply» bolandygyny, ýygjamlygy babatda bolsa l'Akuila ýer yranmasyna «deňeşdirerlikdigini», emma bu gezek ölenleriň sanynyň azrakdygyny aýtdy.
Sebäbi bu ýer yranmasy adamlaryň selçeňräk ýaşaýan ýerlerinde bolupdyr.


text:
DemPromotion 2010-njy ýyldan bäri Türkmenistanyň çäginde reklama weýadigärlik sowgat önümleri pudagynda öz hyzmatlaryny üstünlikli we ygtybarlyamala aşyryp gelýär. Ýadygärlik sowgat önümleri kompaniýa barada galan täsirleri emele getirýän esasy wajyp alamatlardan biri bolup durýar. Ýadygärlik sowgady – bu siziň müşderileriňiz üçin atly sowgat bolup durýar. Hut şol sebäpli hem mynasyp sowgady saýlamaklyk wajyp bolup durýar. Siziň ýadygärlik sowgadyňyzy taýýarlamaga we bezemäge kömek ederis, islendik görnüşdäki ýadygärlik sowgat önüminiň yüzüne logotip ýerleşdirip bereris.
Biz, dürli öndürijileriň (Türkiye, Ýewropa, Hytaý) dürli bahalardaky ýadygärlik sowgat önümleriniň baý görnüşlerini Size hödürleýäris:
-Promo ýadygärlik sowgatlary;
- Biznes ýadygärlik sowgatlary;
- VIP - ýadygärlik sowgatlary;
- Tematik ýadygärlik sowgat önümleri.
Logotipleri ýerleşdirme birnäçe tehnologiýalaryň kömegi arkaly amala aşyrylýar:
-Tampon basma
-Yüpekli grafika
-Nagyş basma
-Lazerli haşam
-Keşdeleme
-Dekol
-UF (UV) -basma
Bize sargyt bermek bilen, siz kompaniýaňyz barada iň gowy täsiri göýup biljek ýokary hilli we owadan ýadygärlik önümlerini alyp bilersiniz. Elýeterli bahalar boýunça we iň amatly möhletlerde ýadygärlik sowgat önümleriniň uly tapgyrlarynyň önümçiligini hödürläp bileris.
Biz bilen işlemekligiň artykmaçlyklary:
Sizi gyzyklandyrýan önümler boýunça maglumatlary operatiw görnüşde ýetirmek. (Söwda teklibi 24 sagadyň dowamynda ugradylýar.)
Önümleriň üpjünçilik möhletleriniň berjaý edilmegi.
İşiň daşyndan görülmegine mümkinçilik berilmegi.
Iş wagty: 09:00 -dan 19:00 -çenli
Telefon: (+993 12) 90-65-18; (+993 66) 70-47-77.
Email: dempromotion@mail.ru
Websaýt: http://dempromotion.com/
tmgid.cc diskont karta bilen 10% we 15% inderim


text: Türkmen resmileri, şol sanda prezident Gurbanguly Berdimuhamedow hem ýurduň sport pudagyna uly ünsüň berilýändigini, bu sektora uly maýa serişdeleriniň ýatyrylýandygyny belleýärler. Emma şol bir wagtda, Türkmenistanyň şäherdir etraplaryndaky merkezi sport-türgenleşik zallarynyň uly bejergä mätäç bolmagyna galýandygy hem nygtalýar. Wideoda Türkmenabadyň "Zähmet" stadionynda alnan käbir şekiller ýerleşdirildi. Görnüşlerden hem mälim bolşy ýaly, sportsmenler pes şertlerde türgenleşmeli bolýar. Sport zallarynda sanitariýa şertleriniň hem göz öňünde tutulmandygyny görmek bolýar.


text:
Şu gün Ermenistanyň paýtagty Ýerewanda müňlerçe adamlar Birinji Jahan urşy ýyllarynda häzirki Türkiýäniň territoriýasynda Osman imperiýasy tarapyndan ermenileriň köpçülikleýin gyrylmagynyň ýyl dönümini bellediler.
Bu waka bilen baglanyşykly geçirilen hatyra çäresinde eden çykyşynda Ermenistanyň prezidenti Serž Sarkisýan ermenileriň köpçülikleýin gyrylmagyny halkara jemgyýetçiliginiň «genosid» diýip ykrar etjekdigini we munuň gutulgusyz ýagdaýdygyny nygtady.
Bu wakanyň fonunda şu gün Türkiýäniň Ystambul şäherinde-de ynsan hukuklaryny goraýjy aktiwistleriň we intellektuallaryň bir topary Ermenistandaky bu çärä raýdaşlyk bildirip, ýörite hatyra çäresini geçirdiler. Bu çäre 100 töweregi adam gatnaşdy.


text:
Şu gün Tunisde prezident El-Abidine Ben Ali häkimiýetden çetleşdirilenden soň düzülen milli birlik hökümetiniň düzümi yglan ediler. Bu barasynda öten agşam premýer-ministr Mohammed Gannuşi habar berdi.
Gowuşýan maglumatlara görä, hökümetiň düzümine üç oppozision partiýanyň lideri girer.
Tunisiň paýtagty Tunis şäherinde öten agşam prezident köşgüniň etrabynda atyşyklar boldy. Mundan öň paýtagtyň dürli ýerlerinde ok atyşlyk bolandygy barada habar berlipdi.
Harbylar bilen çaknyşyga giren iki ýaragly adam öldürildi.
Anna güni Tunisden Saud Arabystanyna gaçan prezident Ben Aliniň gwardiýasynyň söweşijileriniň çaknyşyklara gatnaşýandygyny gözi bilen görenler habar berýärler.
Döwlet baştutanynyň wezipesini wagtlaýynça parlamentiň başlygy Faud Mebazaa ýerine ýetirýär.
Bahalaryň galmagyna, işsizlige we korrupsiýa garşy ýönekeý graždanlaryň birnäçe hepdelik bidüzgünçilikleri häkimiýet başynda 23 ýyl oturan Ben Aliniň häkimiýetden agdarylmagyna sebäp boldy.


text:
Türkmenistanda 25-nji maýda geçirilen hökümet maslahatynda ýurtda Türkmen Döwlet nebit we gaz institutynyň hem-de Türkmen Döwlet binagärlik-gurluşyk institutynyň dörediljekdigi aýdyldy.
Täze açyljak bu institutlarda näçe studente okuw orunlary bolar? Bu ýokary okuw jaýlarynda studentlere tälim berjek mugallymlar ýeterlikmi? Bu mesele bilen gyzyklanyp, Azatlyk Radiosy aşgabatly ýazyjy hem žurnalist Aşyrguly Baýryýew bilen telefon arkaly söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Ýene iki institut döredilýär, studentleriň sany köpelermi?
A. Baýryýew: Okuw jaýlarynyň açylmagy, olaryň sanynyň köpelmegi, elbetde, bir tarapdan gowy zat. Ine, Türkmenistanda häzirki wagtda 25 sany institut işleýärdi. Indi ýene-de politehniki institutyň özi bir institut kemelip, şol bir wagtyň özünde ýene iki institut üstüne goşulýar. Netijede, Türkmenistanda 26 ýokary okuw jaýy bar.
Azatlyk Radiosy: Aşyrguly aga, soňky bäş ýylyň içinde nähili ýokary okuw jaýlary açyldy Türkmnistanda? Takyk maglumat berip bilersiňizmi?
A. Baýryýew: Hawa, berip bolar. Ine, Garaşsyzlyk ýyllarynyň özüni alsag-a, onda Türkmenistanda 20 institut döredilipdir. Diňe soňky bäş ýyly alsak, onda şol 20 institutyň dokuzysy döredilipdir. Indi täze-de, ýaňy şu geçen anna güni bolan Ministrler Kabinetiniň mejlisinde politehniki institutyň bazasynda iki institut döretmek karar edildi. Ol institutlar – arhitektira we gurluşyk instituty hem-de nebit-gaz instituty.
Azatlyk Radiosy: Şul institutlaryň döredilmegine zerurlygyň ýüze çykandygy görnüp dur. Bu barada Türkmenistanyň prezidenti hem birnäçe gezek aýtdy. Şol kadrlar ýetmezçilgi sebäpli Türkmenistanda köp maksatnamalaryň wagtynda ýerine ýetirilmeýändigini aýtdy. Indi şu institutlara alynjak ýaşlaryň sany barada anyk maglumat berildimi?
A. Baýryýew: Ýokary okuw jaýlaryna alynjak ýaşlaryň sany barada anyk maglumat berilmedi. Ol Garaşsyzlyk ýyllaryndaky tejribä görä, her ýyl aýratynlykda Ministrler Kabinetiniň mejlisinde ýa-da bolmasa ýörite maslahatda yglan edilýär. Şonda haýsy instituta näçe student alynmalydygy kesgitli aýdylýar hem-de şol esasda-da şol okuw jaýlaryna kabul edişlik başlanýar.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda pedagoglaryň ýetmezçiligi duýulýar. Şol institutlarda studentlere tälim berip biljek mugallymlar barmy?
A. Baýryýew: Şu wagt, ine, biz şeýle seretsek, sowet döwründe şol ýokary okuw jaýlaryna ýolbaşçylyk edýän adamlaryň hökmany suratda ylmy derejeleri bolmalydy. Köplenç olara ylymlaryň doktorlary ýolbaşçylyk edýärdi, hatda ylymlaryň kandidatlaryna-da şeýle wezipeler ynanylmaýardy. Emma häzirki wagtda şu institutlaryň rektorlarynyň, prorektorlarynyň we beýleki ýolbaşçylarynyň köpüsiniň ylmy derejesi ýok. Dekanlaryňam köpüsiniň ylmy derejesi ýok. S. Nyýazow tarapyndan aspiranturalaryň ýapylmagy, bu-da uly zyýan ýetirdi. Ýokary okuw jaýlary üçin mugallym kadrlarynyň taýýarlanyşynda bir yza gidişlik boldy.
Ine, häzir soňky üç-dört ýylyň dowamuynda aspiranturalar dikeldildi. Häzir şo ýerlerde-de birtopar aspirantlar bar. Doktoranturalaram dikeldildi. Ylymlaryň doktorlaram taýýarlanýar. Elbetde, bu ugurda häzir iş alnyp barylýar. Gelejekde olaryň gowy netije bermegine garaşmak bolar. Ýöne häzir Täjigistanda 25 müň student kabul edilýän bolsa ýylda, Türkmenistanda-da 6 müň student kabul edilýän bolsa, elbetde, bu kadaly ýagdaý däl. Şonuň üçinem, meniň pikirimçe, azyndan ýylda Türkmenistanda 20 müň student kabul etmek gerek. Şoňa-da Türkmenistanyň maddy-material mümkinçilikleri bar. Ine, birtopar okuw jaýlarynyň ymaratlary guruldy, okuw korpuslary guruldy. Ozalka garanyňda giň mümkinçilikler bar. Türkmenistan tebigy resursalara baý ýurt, şonuň üçinem şu barada-da alada etmek gerek. Elbetde, häzir belli bir derejede sana kowalaşyp, soňra-da hile geçip bileris. Ol köp taýýarlanylsa, şonuň arasyndanam gowy kadrlary ýetişdirip bolar diýip pikir edýän.


text:
Birleşen Ştatlaryň täze saýlanan Döwlet sekretary Jon Kerri ýekşenbe güni Günbatar Ýewropa we Ýakyn Gündogar ýurtlarynyň dokuzysyna sapar etmek üçin ýola düşdi. Munuň özi onuň üç hepde mundan ozal bu wezipä saýlanaly bäri daşary ýurda edýän ilkinji resmi saparydyr.
Jon Kerri öz saparynyň başynda Londona, Pariže, Stambula we Rime sapar eder. Rimde ol Siriýanyň oppozisiýasyny goldaýjy ýurtlaryň maslahatyna-da gatnaşar. Jon Kerri bu maslahatyň çäklerinde Siriýanyň Oppozisiýa Geňeşiniň agzalary bilen özara gepleşik geçirmekligi-de planlaşdyrýar.
Berline etjek saparynda ol Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow bilen-de duşuşar. ABŞ-nyň Döwlet Departamenti bu duşuşykda giň meseleleriň, şol sanda Demirgazyk Koreýa, Siriýa we Eýran bilen baglanyşykly meseleleriň-de ara alnyp maslahatlaşyljakdygyny aýdýar.
Müsüre etjek saparynda Jon Kerri Müsüriň ýokary derejeli resmileri bilen duşuşyp, bu ýurtdaky syýasy barlyşyk we ykdysady reformalar bilen baglanyşykly meseleleri ara alyp maslahatlaşar.


text:
Içalyçylykda aýyplanýan “Waşington Post” neşriniň žurnalisti öz işi boýunça dördünji diňlenişik üçin Tähranyň suduna eltildi.
Eýranyň resmi IRNA habar agentligi ABŞ-nyň we Eýranyň raýaty bolan Jason Rezaianyň işine Rewolýusion suduň garaýandygyny aýtdy.
Bu diňlenişigiň suduň karar çykarmagy üçin iň soňkusy bolmagyna garaşylýar.
Bir ýyldan gowrak wagt bäri tussaglykda saklanýan Rezaian içalyçylykda we Eýran Yslam Respublikasyna garşy propagandany alyp barmakda aýyplanýar. Onuň 10 we 20 ýyl aralygynda türme tussaglygyna höküm edilmegi ähtimal.


text:
Rim papasy Fransis “Instagram” sosial ulgamynda öz ulanyjy sahypasyny açdy.
Rim papasy ulanyjy ady hökmünde öz adyny saýlap alyp, @franciscus profili gysga wagtda adamlaryň arasynda uly gyzyklanma döretdi.
Häzirki wagtda Rim papasynyň “Instagram” sosial ulgamynda 2,2 million yzarlaýjysy bolup, bu san gün-günden artýar. Papa Fransis sosial ulgama goşulany bäri, ýagny 4-nji marta çenli 24 sany surat paýlaşdy. Onuň paýlaşan her suraty ýüz müňlerçe ulanyjy tarapyndan “like” edildi, ýagny halandy we suratyň aşagynda müňlerçe teswir ýazyldy.
“Men siziň bilen Taňrynyň merhemetine ugrugyp ilerlemek isleýärin” diýýän Rim papasy mundan ozal “Twitter” sosial ulgamynda hem özüniň ulanyjy sahypasyny açypdy. Bu sosial ulgamda onuň millionlarça aktiw yzarlaýjysy bar.


text:
Ukrainanyň günorta-gündogarynda ýerli hökümete degişli edara jaýlaryny zor bilen eýelän orsýetparaz radikallar diňe Kiýewdäki merkezi hökümetiň häkimiýet başyndan giden ýagdaýynda özleriniň hem eýeleýän binalaryndan çykyp, söweşi bes etjekdiklerini aýtdylar.
Donetskde özüni radikallaryň ýolbaşçysy diýip yglan eden Denis Puşiliniň 18-nji aprelde žurnalistlere aýtmagyna görä, onuň baştutanlyk edýän topary Orsýet bilen Ukrainanyň arasynda 17-nji aprelde gelnen barlyşykly ylalaşyga öz ellerindäki ýaraglary tabşyryp, eýeleýän jaýlaryndan çykmaga ýeterlik esas hökmünde garamaýarlar.
Bu ylalaşyga 17-nji aprelde Ženewada ABŞ-nyň we ÝB-niň gatnaşmagynda geçirilen dört taraplaýyn gepleşikleriň netijesine gelindi.
Puşilin Kiýewdäki hökümetiň kanuny däldigini, şonuň üçin onuň hem hökümet edarasyny boşatmalydygyny aýtdy. Puşilin häzirki hökümet öz edarasyny bikanun okkupirleýär diýdi.
Ýerli habar serişdeleriniň 18-nji aprelde ýaýradan maglumatyna görä, Ukrainanyň gündogarynda gozgalaňçylar tarapyndan basylyp alnan binalaryň hiç biri entek boşadylmandyr.
Kiýewiň ädimleri
Ukrainanyň premýer-ministri Arseniý Ýatsenýuk hökümetiň taýýarlan kanun taslamasynda ýaragyny taşlap, okkupirlenen jaýlary terk eden pitneçilere amnistiýanyň teklip edilýändigini aýtdy. Ýöne Kiýew bu amnistiýanyň agyr jenaýatçylyga baş goşan pitneçilere degişli bolmajagyny duýdurdy.
Ýatsenýuk Ženewada baglaşylan ylalaşyk barada 18-nji aprelde parlamentde eden çykyşynda şeýle diýdi: “Orsýet bu ylalaşygy baglaşmaga we iş ýüzünde Orsýet Federasiýasy tarapyndan goldanýan ekstremistleri ýazgarmaga mejbur boldy”.
Şeýle-de Ýatsenýuk parlamentde eden çykyşynda öz hökümetiniň Ženewadaky ylalaşyga esassyz umyt baglamaýandygyny nygtady.
Ýatsenýuk Orsýet tarapyndan anneksiýa edilen Krym barada şeýle diýdi: “Krym biziňki, Ýalta, deňiz biziňki, bu biziň territoriýamyz Wladimir Wladimirowiç. Halkara jemgyýetçiligi bilen bilelikde biz Krymy gaýdyp almak üçin hem syýasy, hem-de diplomatik ugurdan söweşeris”.
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama ylalaşyk babatynda seresaply optimizm bildirdi. Şol bir wagtyň özünde-de ABŞ-nyň we onuň ýaranlarynyň, eger ýagdaý düzelmese, onda Orsýet babatynda täze sanksiýalary girizmäge taýýardyklaryny öňünden duýdurdy.
Moskwa mart aýynda Krymy anneksiýa edip, bu ýarymadany Orsýete goşdy. Emma Kreml özüniň günorta-gündogar Ukrainanada orsýetparaz güýçleriň ýaragly pitnesini gurnap, ol welaýatlary-da Orsýete goşmakçy bolýandygy barada Ukrainanyň we Günbataryň öňe sürýän aýyplamalaryny yzygiderli ret edýär.


text:
Moskwa bilen Tbilisi arasynda dartgynly ýagdaýyň gaýtadan ösmegi nitejesinde 15-nji sentýabrda Orsýet Abhaziýa we Günorta Osetiýa bilen harby hyzmatdaşlyk hakynda ylalaşyga gol çekdi. Orsýet Gara deňizde mundan beýläk Gürjüstanyň gämilerini ýok etmekçidigini aýdyp, haýbat atýar.
15-nji sentýabrda Orsýet Gürjüstandan bölünip aýrylan Abhaziýa we Günorta Osetiýa bilen bilelikdäki harby goranyş baradaky ylalaşyga gol çekdi. Şol esasda Orsýet bu regionda harby baza döreder we öz harbylaryny bu regionda ýarym asyrlap saklamaga mümkinçilik alar.
Gürjüstanyň harby-deňiz güýçleri Gara deňizde Abhaziýa ýük getiren gämilere hüjüm edenden soň, Abhaziýanyň kenarlaryna gelen gürji gämileriniň saklanyljagy hakda Orsýet duýduryş etdi.
Orsýetiň goranmak ministri Anatoliý Serdýukow Moskwada bu harby ylalaşyga abhaz we günorta osetin kärdeşleri Merab Kişmaria we Ýuriý Tanaýew bilen gol çekişdi.
“Bu ylalaşygyň maksady Günorta Osetiýa we Abhaz halkyny goramak” diýip, Orsýetiň goranmak ministri aýtdy. 2008-nji ýyldaky Orsýet-Gürjüstan urşundan soňra bu iki region Gürjüstandan bir taraplaýyn öz garaşsyzlygyny yglan etdiler. Gürjüstanyň parlamentinde territorial bütewiligi gaýtadan dikeltmek boýunça komitetiň başlygy Şota Malaşhia bu ylalaşyk konfliktleriň artmagyna ýol açar diýip, ony tankyt etdi.
«Tendensiýanyň ösmeginde bu esasy sebäp hem alada hasaplanylýar. Orsýet hakyky agressiýa hereketlere baş goşmaga ukyply, ýöne Abhaziýanyň muňa ne ukyby bar, ne-de islegi, meniň pikirimçe, Orsýet bu işi bilen kiçi derejeli prowokasiýalara uly möçberdäki harby hereketden köpräk üns berýänligini görkezýär» diýip, Malaşhia aýtdy.
49 ýyllap 1.700 harby saklanar
Gelnen ylalaşyga laýyklykda, Orsýete 49 ýyllap bu iki territoriýada öz 1.700 sany harbysyny saklamaga rugsat berilýär. Orsýetiň Abhaziýadaky harby bazasy Gara deňizdäki Gudauta port şäherçesine-da gözegçilik eder. Günorta Osetiýadaky rus harbylary bolsa, paýtagt Shinwalini gorarlar. Gelnen ozalky yalalşyga görä, Orsýet bu iki regionyň howa giňişligini goraýar hem-de olaryň harbylaryny türgünleşdirýär. Abhaziýanyň aýdyşy ýaly, Orsýet bu regionyň suw territoriýasyny-da gorar. Bu regionyň suw çäkleri bolsa, halkara kanunlary boýunça, Gürjüstanyň ygtyýarynda galýar.
Öz rugsady bolmazdan, Gürjüstan halkara derejesinde Abhaziýa bilen söwda etmäge gadagançylyk girizdi. Bu iş bilen Tbilisi seperatist regionyň ýoluny bent edip, ol ýere ýük daşaýan gämileri saklaýar. Muňa jogap hökmünde gozgalaňçy liderler Tbilisini regionyň ykdysady ýoluny baglamaga synanyşýanlykda aýplaýarlar. Şeýle-de, olar öz suw territoriýasyna giren gürji gämilerini ýok etjekdijkleri bilen haýbat atýarlar.
Interfaks habar agentliginiň Orsýet Federal serhet gullugynyň başlygynyň orunbasary Wiktor Trufanowa salgylanyp, berýän maglumatyna görä, Orsýetiň we Abhaziýanyň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin gerekli ähli çäreler görler.
Gürjüstanyň serhet gullugynyň başlygy Zaza Gugawa bolsa “Tbilisi öz suw territoriýasynyň goralmagyny dowam etdirer” diýdi.


text:
Müsürdäki halk çykyşlarynyň fonunda çarşenbe güni prezidentlige dalaşgärlerden birnäçesi öz saýlaw kampaniýalaryny wagtlaýynça togtadýandyklaryny yglan etdiler.
Kairde hökümete garşy gurnalan demonstrasiýalarda sişenbe güni azyndan dokuz adamyň öldürilendigi habar berildi.
Bu wakalaryň barşynda “Musulman doganlygy” partiýasyndan prezidentlige kandidat Muhammed Mursi protestçilere raýdaşlyk görnüşinde öz saýlaw kampaniýasyny 48 sagatlap togtadýandygyny yglan etdi.
Saýlawlarda Muhammed Mursiniň esasy garşydaşy bolar diýlip garaşylýan beýleki bir kandidat Abdel Moneýim Abul Fotouh hem çarşenbe gününe planlaşdyran öz kampaniýalaryny ýatyrdy. Müsürdäki prezidentlik saýlawlarynyň birinji tapgyry 23-24-nji maý günleri geçiriler.


text:
Holliwudyň Eýranda zamun alnan amerikanlar baradaky “Argo” kinosy Los Anjelsde, sahna aktýorlarynyň Gild sylaglarynda iň ýokary baýraga mynasyp boldy.
Ben Afflek tarapyndan direktorlyk edilen film ýekşenbe güni guralan dabarada “Iň gowy aktýor ansambly” diýen baýraga mynysyp bilindi.
“Argo” şu aýyň başynda iň gowy drama we iň gowy direktorlyk işi üçin “Altyn Glob” baýragyny alypdy we 24-nji fewralda boljak Oskar sylaglary bäsleşigi üçin esasy kandidatlaryň birine öwrüldi.
Bu filmde 1979-njy ýylyň Yslam rewolýusiýasyndan soň, Kanadanyň Tährandaky ilçihanasyna gaçyp atan amerikan diplomatlarynyň halas edilişi barada gürrüň berilýär.


text:
18-nji iýulda Gazagystanyň Almaty şäherinde gazak häkimiýetleri polisiýa merkezine edilen ýaragly hüjümde iki şübhelini tussag etdiler.
Bu hüjümde üç polisiýa ofiseri, parahat ilatdan dört adam öldi we başga-da azyndan sekiz adam ýaralandy.
Gazagystanyň Içeri işler ministrligi ýurduň söwda merkezi bolan Almatyda terror howpunyň "gyzyl", ýagny iň ýokary hüşgärlik derejesini girizdi.
Ministrligiň beýannamasynda adamlara köçeler çykmazlyk, märekeli ýerlere barmakdan saklanmak, şeýle hem şübheli adamlar hakda polisiýa işgärlerini habarly etmek maslahat berilýär.
Gowuşýan habarlarda aýdylyşyna görä, ýerli wagt bilen sagat öýleden öň 11 töwereklerinde kimligi näbelli bir adam polisiýa merkezine hüjüm edip, azyndan üç polisiýa işgärini öldüripdir. Ençeme adam hem ýaralanypdyr.
Gazagystanyň Içeri işler ministrligi polisiýa işgärlerinden üç, parahat ilatdan hem bir adamynyň ölendigini tassyklady.
Ýerli media Almatyda polisiýa merkezine, şeýle hem Milli howpsuzlyk komitetiniň bölümine hüjüm edilendigini habar berdi.
Ýerli medianyň bildirmegine görä, başga bir ýerde-de ok atyşyk bolupdyr. Ýöne bu barada entek doly maglumat ýok.
Hüjümçileriň azyndan biri ele salyndy. Polisiýanyň beýannamasynda ele salnanyň Gyzylorda welaýatynyň 27 ýaşly ýaşaýjysydygy aýdylýar. Ol ele salynmazdan öň bir awtoulag ogurlamaga synanyşypdyr. Netijede awtoulagyň eýesi ölüpdir.
Öten aý Aktepe şäherinde onlarça adam ýarag satylýan bir dükana hüjüm edeninden soňra "sary" hüşgärlik derejesi girizildi.
Syýasy ylymlaryň kandidaty Dosim Satpaýew Azatlyk Radiosynyň gazak gullugyna beren interwýusynda gazak hökümetiniň terror hüjümleriniň öňüni almak üçin ýeterlik çäre görmändigini, adamlaryň arasynda ýeterlik düşündiriş işleriniň alnyp barylmandygyny aýtdy.
Gazagystanda bolan hüjümden soňra goňşy Gyrgyzystan bu ýurt bilen aralykdaky serhedinde howpsuzlyk çärelerini güýçlendirdi. Ýöne ýurduň serhet gulluklarynyň bildirmegine görä, serhedi ýapmak plany ýok.
Gazak häkimiýetleri yslamçy terrorçylykdan ýurda abanmagy mümkin howplar barada ozaldan duýduryş berip gelýärler. Ýöne prezident Nursoltan Nazarbaýewiň howpsuzlyk güýçleriniň berk kontrollygyndaky ýurtda, regionyň beýleki ýurtlaryna goranyşda, yslam ekstremizmi o diýen ýokary däl.


text:
Özbegistanly üç migrant işçi Sankt Peterburgda orsýetli futbol janköýerini urup öldürmek sebäpli türme tussaglygyna höküm edildi. Çarşenbe güni Sankt Peterburgyň sudy 2011-nji ýylyň oktýabr aýynda Roman Lowçikowyň alan ýaralaryndan heläk bolmagynda üç özbegistanlyny günäli tapdy.
32 ýaşly Mamur Kudratow we 33 ýaşly Nizom Razikow hersi üç ýyl türme tussaglygyna höküm edildiler. 41 ýaşly Ikram Rozikow bolsa berk şertli türmede alty ýyl tussaglyga höküm edildi.
Türmä höküm edilenler özlerine ýöňkelýän günäni ret edýärler. Özbegistanlylar özleriniň heläk bolan Lowçikowyň we ýene birnäçe adamyň hüjümine sezewar edilip, goranmaga mejbur bolandyklaryny aýdýarlar. Sud bu konfliktiň etnikara ýigrenç duýgulary bilen baly bolmagynyň ähtimaldygyny ret edýär.


text:
Owganystanda ýurduň gündogaryndaky Lagar welaýatynyň häkimi partlamanyň netijesinde öldürildi.
Azatlyk Radiosynyň Owgan gullugynyň berýän maglumatyna görä, 47 ýaşly Arsala Jamal sişenbe güni Gurban baýramy mynasybetli ýerli metjitleriň birinde çykyş edip duran mahaly öldürilipdir.
Häkimiň metbugat wekili Din Mohammad Darwişiň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna laýyklykda, partlaýjy serişde mikrofona ýerleşdirilipdir.
“The Associated Press” habar gullugynyň ýerli polisiýa resmisine salgylanyp berýän maglumatlarynda, partlamada başga-da 15 adamyň ýaralanandygy aýdylýar.
Jamalyň prezident Hamid Karzaýyň ýakyn ýaranlarynyň biri bolandygy aýdylýar. Oňa geçmişde hem ençeme gezek hüjüm edilipdi.
Sişenbe güni amala aşyrylan hüjümiň jogapkärçiligini hiç bir topar öz üstüne almady.


text:
Halkara PEN-klubyň maglumatyna görä, dünýäde 600-den gowrak ýazyjy hem žurnalist repressiýalara sezewar edilýär, olardan 200-den gowragy türmelerde agyr şertlerde saklanýar.
Awstriýanyň Lins şäherinde geçýän PEN-klubyň ýyllyk 75-nji konferensiýasynda Hytaýda, Türkiýede, Eýranda, Eritreýada we Wýetnamda ýazyjylaryň gysylýandygyny bu gurama ýazgarypdyr.
Foruma gatnaşyjylar Wenesuelada, Nikaraguda, Meksikada, Kolumbiýada we Kubada dowam edýän ýagdaýa alada bildiripdirler.
Ýazyjylaryň bütindünýä guramasy - Halkara PEN-kluby 1921-nji ýylda döredilipdi.


text:
Türkmenistanyň prezidenti G.Berdimuhamedowyň permany bilen Türkmenistanyň ýokary okuw jaýlarynda mugallymlaryň we lukmanlaryň hünärlerini kämilleşdiriş okuwlarynyň açyljakdygy habar berilýär.
Bu karary kabul etmek bilen, ýurtda bilim we saglygy saklaýyş ugurlaryny ösdürmeklik göz öňünde tutulýar. Türkmen metbugatynyň maglumatyna görä, ýurt baştutany iki aýlyk hünär kämilleşdiriş kurslaryny ministrliklerde we edaralarda açmaklyga-da görkezme beripdir.
Hünär kämilleşdiriş fakultetlerini Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetinde, Döwletmämmet Azady adyndaky Türkmen milli dünýä dilleri institutynda, Seýitnazar Seýdi adyndaky Türkmen döwlet pedagogik (mugallymçylyk) institutynda açmaklyk göz öňünde tutulýär. Şeýle hem, Türkmenistanyň döwlet medisina uniwersitetinde ýokary okuwdan soňky bilim ülňüleri boýunça lukmanlaryň hünärlerini kämilleşdiriş fakulteti açylar.
Könä dolanmak
Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň türkmen edebiýaty boýunça ozalky mugallymy, garaşsyz synçy Döwletmyrat Ýazgulyýew ýurduň bilim we saglygy saklaýyş ugurlaryny ösdürmeklige gönükdirilen bu kararyň kabul edilmegine “ýerlikli we oňyn ädim” diýip baha berdi.
Mugallymlaryň we lukmanlaryň hünärlerini kämilleşdiriş okuwlary ozalbaşda sowet döwründe girizilipdi we ol Türkmenistanyň bilim sistemasyna mahsus programmady. Şol programma laýyklykda azyndan her bäş ýylda bir gezek spesialistlerden kämilleşdiriş kurslaryny geçmeklik talap edilýärdi.
Sowet häkimiýeti ýyllarynda daşary ýurtlara hem gidip, şeýle kurslary geçmeklik mümkinçiligi döredilýärdi. Kämilleşdiriş fakultetleri Türkmenistanyň uniwersitetleriniň we institutlarynyň bazalarynda hereket edýärdi. Ýokary okuw jaýlarynyň mugallymlary Moskwanyň, Leningradyň ýa-da beýleki merkezi şäherleriň uniwersitetlerinde we Ylymlar Akademiýalarynda hünär kämilleşdiriş okuwlaryny geçmek üçin iberilýärdi.
Şahsyýet kultunyň “miwesi”
Türkmenistan garaşsyzlygyny alandan soň, bu ugurdaky ýagdaýlar hem üýtgedi. 1990-njy ýyllaryň ortalaryndan başlap ozalky prezident Saparmyrat Nyýazowyň ýolbaşçylygynda okuwlaryň möhleti gysgaldyldy, ýokary okuw jaýlaryna alynýan studentleriň sany 10 esse töweregi azaldyldy. Aspiranturalar, doktoranturalar ýapyldy. Mugallymlar ylmy işleri alyp barmakdan mahrum boldular.
Şeýlelikde, ähli beýleki pudaklaryň işgärleri bilen birlikde, mugallymlar we lukmanlar-da ruhnamaçylyk ideologiýasyna boýun egdirildi. Hünär kämilleşdiriş fakultetleri ýapylyp, onuň deregine “Ruhnama” boýunça synagdan geçmek düzgüni girizildi.
Şol döwürde daşary ýurtlara gidip, hünär kämilleşdiriş programmalaryna gatnaşmak üçin mugallymalara çäklendirmeler hem girizildi. Şeýle çäklendirmelere duçar bolanlardan birem Türkmen döwlet uniwersitetiniň iňlis dili boýunça ozalky mugallymasy Güljahandyr.
Güljahan 2001-nji ýylda ABŞ-nyň Aşgabatdaky ilçihanasynyň hödürlän on aýlyk hünär kämilleşdiriş programmasyna gatnaşanlaryň biri. Ýöne Türkmen döwlet uniwersitetiniň administrasiýasy Güljahanyň daşary ýurda gidip-gelmegine garşy bolup, onuň öz islegi boýunça işden gitmek barada arzasyny ýazmagyny teklip edipdir.
“Meniň öňümde iki ýol bardy: birinjisi – işde galmaly, ýöne hünär kämilleşdiriş programmasyna gatnaşmaly däl. Ikinji ýol bolsa, işden gidip, hünärimi kämilleşdirmeli. Men, elbetde, ikinji ýoly saýladym” diýip, Güljahan gürrüň berýär.
Nähili mümkinçilikler bar?
Eýsem, häzirki karar edilen hünär kämilleşdiriş fakultetleriniň işiniň üstünlikli ugrukmagy üçin ýurtda nähili okuw-metodiki baza bar? Synçy Döwletmyrat Ýazgulyýew Türkmenistanyň soňky 20 ýyllyk taryhynda bökdençlikleriň bolandygyna garamazdan, bu ugurda häzirem bil baglar ýaly hünärmenleriň we okuw-metodiki merkezleriň saklanyp galandygyny aýdýar
Ol: “Türkmenistanyň ykdysady mümkinçiligi gowy, şonuň üçin hem döwlet baştutanynyň şu karary ýerli emeldarlar tarapyndan doly goldanyp, şolaryň ykdysady mümkinçiliginiň çykalgasy tapylan halatynda, onda biziň ýaňky aýdýan päsgelçiliklerimiz aradan aýrylar” diýdi.
Yazgulyýew mugallymlary öz hünärini kämilleşdirmek üçin daşary ýurtlara ylmy sapara päsgelsiz ugradyp ya-da daşary ýurtlardan spesialistleri çagyryp, şolaryň tejribesini ulanyp boljakdygyna ynanýandygyny aýtdy.


text:
Sişenbe güni Ýewropa Geňeşiniň Parlament assambleýasynyň wekilleri 4-nji martda geçiriljek prezident saýlawlaryna görülýän taýýarlygyň gidişi bilen tanyşmak üçin Moskwa barýar.
Delegasiýa Tini Koks baştutanlyk edýär, ol dekabrda geçirilen parlament saýlawlarynda-da Ýewropa Geňeşiniň Parlament assambleýasynyň missiýasyna baştutanlyk edipdi.
Delegasiýa dört günlük saparynyň dowamynda Orsýetiň Merkezi saýlaw komissiýanyň başlygy Wladimir Çurow, Orsýetiň adam hukuklary boýunça ygtyýarly wekili Wladimir Lukin hem hökümete degişli däl guramalaryň aktiwistleri bilen duşuşar.
Delegasiýanyň Orsýetiň prezidentligine kandidatlar bilen duşuşygy-da planlaşdyryldy.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama Birleşen Milletler Guramsynyň Baş assambleýasynda eden düýnki çykyşynda Waşingtonyň öňümizdäki ýyllarda ýöretjek daşary syýasatyny suratlandyrdy.
Obama: “Bu bir gaty düşnükli pikir – dünýä üçin gerekli erkinlik, adalat we asudalyk adamlaryň durmuşyndaky erkinlik, adalat we asudalykdan başlanmaly. Birleşen Ştatlar üçin bu bir ahlak meselesi, pragmatik zerurlyk” diýdi.
Amerikan prezidenti 22-nji sentýabrda eden çykyşynda hem şu äheňde gürläp: “Birleşen Ştatlar öz söwda ýoluny üýtgedýär” diýipdi.
Täze çemeleşme
Obama ozal prezidentlige täze saýlanan mahallary özüniň daşary syýasatynyň sütüni hökmünde adam hukuklarynyň, demokratiýanyň ähmiýetini beýle berk nygtamandy. Onuň Amerikanyň ykdysady we milli howpsuzlyk baradaky maksatlaryny amala aşyrmak üçin ileri tutan ýoly beýleki ýurtlar bilen ikitaraplaýyn bähbitler bolupdy. Obamanyň täze çemeleşmesinde adam hukuklary meselesinde jogapkär bütin dünýäniň hökümetleri.
Obama belli bir ýurduň adyny tutman, Wenesuelada, Müsürde we Eýranda bolşy ýaly, graždan jemgyýetiniň basylyp ýatyrylmagyny tankytlady.
“Amerika bu açyklygy güýçlendirýän dünýäni şekillendirmek ugrunda işleýär. Ýapyk ýa korrupsiýa batan bir çüýrük ykdysadyýet adamlaryň gujur-gaýratynyň, täzelikçiliginiň öňüni bökdemeli däl” diýip, amerikan prezidenti aýtdy.
Berk durmaklyga çagyrdy
Obama şeýle hem soňky onýyllyklarda totalitar režimlerden dynan ýurtlaryň raýatlaryny graždan jemgyýeti, adamlaryň hukuklary ugrunda berk durmaklyga çagyrdy.
“Amerikanyň isleýän dünýäsi biziň ýeke özümiziň gurup biljek dünýämiz däl. Adam hukuklary gysyş astyndaky adamlara ýetdirer ýaly, bize siziň sözüňiz gerek. Men aýratyn-da Günorta Afrikadan Günorta Aziýa, Gündogar Ýewropadan Günorta Amerika çenli tiranlygyň astyndan ýaňy çykan milletlere ýüz tutýaryn. Nirede hem bolsa, dissidentler türmä dykylsa, protestçiler urlup-ýenjilse, boş oturmaň. Biziň öz erkinligimiziň bir bölegi üçin tölenmeli baha beýlekileriň erkinligi ugrunda göreşmekdir” diýip, Obama nygtady.
Obamanyň kömekçileri onuň täze çemeleşmesini “pragmatik” diýip häsiýetlendirýärler. Olar: “Onda ritorika kän üns berilmän, ýaňy ýola düşüp gelýän demokratiýalarda erkinlik we adam hukuklaryny goramaga başarnyk döretmäge synanyşylýar” diýýäler.
Synag
Tankytçylaryň garaýşyça, Obamanyň administrasiýasy onuň bu aýdýanlaryny amala aşyrarmy ýa aşyrmaz, muny wagt görkezmeli.
Amerikan prezidentiniň azerbaýjan prezidenti Ylham Alyýew we gyrgyz prezidenti Roza Otunbaýewa bilen şu günki duşuşygy bu barada synag bolup biler.
Azerbaýjan adam hukuklarynyň ýaramaz ýagdaýy sebäpli “Amnesty Internationl” we “Human Rights Watch” ýaly hökümete degişli däl guramalar tarapyndan berk tankyt astynda.
Gyrgyzystanda hem hukuk goraýjy toparlar ýaňy tomus turan etniki çaknyşyklary barlamak we sud prosesleriniň adalatly geçmegini üpjün etmek barada hökümetiň wadasyny sorag astyna alýarlar.


text:
Döredijilik işgärleriniň durmuşy, adatça, dürli hili täsin we geň-taň wakalara baý bolýar. Käte olaryň durmuşyndaky adaty bir zat bolup görünýän wakalar wagtyň geçmegi bilen degişme-ýomaklara öwrülip gidýär.
Öňem dört gezek…
Türkmenistanyň ylymda at gazanan işgäri, SSSR Ýazyjylar birleşiginiň agzasy, meşhur alym, Türkmen döwlet uniwersitetiniň türkmen edebiýaty kafedrasynyň professory Mäti aga Kösäýew häsiýetii babatda gadymy Gündogaryň ýaşulylaryna mahsus bolan paýhasly, ýuwaştap adamdy.
Ol studentlerden ekzamen alanda elmydam başyny aşak salyp oturardy. Hergiz adamyň ýüzüne dikanlap seretmezdi. Mäti aganyň şu häsiýetine belet bir student gyz ekzamen tabşyranda hem
özüne derek, hem-de ekzamene gowşak taýýarlanan üç kursdaşyna derek ekzamen tabşyrýar.
Ol gyz dördünji gezek ekzamene girende-de onuň beren jogabyna görä baha goýan Mäti
aga:
- Gyzym, şu köwüş öňem dört gezek auditoriýa girdi. Bäşinji gezek girmesin! – diýipdir.
Haram bolsun
SSSR döwründe-de tanyşlyk, para-berim bilen ýokary okuw jaýyna okuwa girýänler bardy. Ýöne olaryň “Ýyndamlygy samanhana çenlidi”. Semestriň ahyrynda (her ýarym ýylda)
ekzamen-zaçýot tabşyrlanda sepleri açylardy.
Haýsy ders bolsun, parhy ýok, çeken biletlerindäki soraglara jogap berip bilmän, ýuwdunyp dymardylar. Studentlerem, adatça, biri-birine raýdaş bolýar. Ýoldaşynyň halyna dözmän, oňa şprgalka (biletdäki soragyň gysgaça jogaby ownuk harp bilen ýazylan ýazgy) geçirýärdi.
Türkmen Döwlet uniwersitetiniň türkmen filologiýasy fakultetiniň 2-nji kursunda Mäti aga bizi
“Türkmen edebiýaty” dersiniň “XVIII asyr türkmen edebiýaty” bölümi boýunça okatdy.
Semestriň ahyrynda Mäti aga öz okadan dersinden ekzamen aldy. Uniwersitde mugallym bolup işleýäň daýysynyň kömek-ýardamy bilen okuwa giren kursdaşymyzyň biletdäki soraglara jogap berip bilmejekdigine beletdigimiz üçin amat peýläp, oňa şprgalka geçirdik.
Çeken biledine jogap bermek nobaty ýetende ol münbere çykdy. Ekzamen tabşyrlanda edilýän talaby berjaý edip, ilki biletdäki soragy okady.
Soňra şprgalkany hetjikläp (sakynyp, säginip) okap ugrady. Mäti aga ýüzüni aşak salyp oturşyna:
- Näme, şprgalka geçireniň poçerki (haty ýazyşy) düşnüksizmi? - diýip sorady.
Mäti aga hakykaty aňypdy. Münberde duran kursdaşymyzyň harplary, ylaýta-da elýazmadaky harplary tanaýşy ýabygorlydy.
Her hal ol sepini açmazlyga çalyşyp:
- Aý, ýok, maňa şprgalka geçirilmedi, ýöne pikirimi jemläp bilemok - diýdi.
Mäti aganyň studenti ekzamenden ýykan gezegi ýokdy.
Kursdaşymyzyň hakykaty aýtmaga gaýraty çatman, çöpe-çöre urup durşuna gahary gelip, gaşlary çytylanda bolsa, ol ganyna ornan endiginden çykmady. Zaçýot depderçesini (studentiň ekzamende alan bahasy goýulýan, zatçýot tabşyrandygy bellik edilýän kitapça) kursdaşymyza uzadyp:
- Me, zaçýotkaňy al, üçlük goýdum, ýöne haram bolsun! - diýdi.
Ilkinji poema
Türkmen Döwlet uniwersitetini tamlanymdan bir ýyl soňra (1975 ý.) “Ýaş kommunist” (häzirki “Watan”) gazetinde “Depe üstündäki depeler” atly ilkinji poemam çap edildi.
Aradan birki gün geçenden soňra tanyşlarymyň biri jaň edip, meni Mäti aganyň görmekçi bolýandygyny aýtdy. Ol günler Mäti aga “Itiň art aýagyndan suw içirdilýän” günlerdi.
Goja alymyň türkmen edebiýatynyň kerwenbaşysy Berdi Kerbabaýewiň doglan gününiň 80 ýyllygyna bagyşlap ýazan, metbugatda çap bolan “Turan aksakgaly” atly makalasyndaky Turan sözüne yrsarap, ony işden çukarypdylar, partiýa agzalykdan öçüripdiler.
Oňa haýsydyr bir işi teklibem etmändiler. Işsiz galan meşhur alymyň, hem ylymdan, hem-de adamkärçilikden ders beren mugallymymyzyň düşen gününe ýüregimiz para-para bolýardy,
ýöne elimizden gelýän zat-da ýokdy.
Jaň gelen güni Mäti aganyň öýüne bardym. Saglyk-amanlyk soraşandan soňra Mäti aga:
- Aşgabatlylar ir döwürde merhumlaryny Änewdäki gonamçylykda jaylaýan eken. Günlerde bir gün biriniň daýzasy aradan çykýar. Ol döwürde maşyn-gaýry ýok. Gölegçiler merhumyň tabydyny egninde göterip, Änewe äkidýärler. Merhumy gara ýere berenlerinden soňra ýene-de pyýadalap yzyna dolanýarlar. Türkmeniň gadymdan gelýän adatyna görä gölegçiler merhumyň öýüne golaý gelende aglap, ses edýär. Ene ornuny tutup ulaldan daýzasynyň ölümine ýürekden
gynanan ýegeni gonamçylykdan çykyp-çykmankalar ses edip, aglap ugraýar. Onuň gapdalyndan ýöräp gelýän ýeksurun (özgäniň keýpini bozmakdan lezzet alýan görip adam) “Sesiň-ä ses jan
eken, ýöne Aşgabada, daýzaň öýüne barýançak gyrylaýmasa ýagşy” diýipdir. Amanmyrat molla, poemaňy okadym. Poemaň poema jan eken, ýöne indi şu poemaňdan gowşak eser ýazsaň, bilip goý, sesiň gyryldygy bolar. Şuny aýdaýyn diýip, seni gözledim – diýdi.
Toplan, taraşlan Amanmyrat BUGAÝEW


text:
Ýaponiýa
Ýaponiýa (ýap. 日本 Nihon, Nippon?), resmi ady "Nihon koku", "Nippon koku" (ýap. 日本国?) — Gündogar Aziýada ada döwleti. Ol Ýuwaş okeanda, Ýapon deňziniň, Hytaýyň, KHDR-nyň we Günorta Koreýanyň we Russiýanyň gündogarynda ýerleşýär. Demirgazykda Ohot deňzinden başlap, tä günortada Gündogar Hytaý deňzine we Taýwana çenli territoriýany eýeleýär.
Mazmuny
Gysgaça[üýtget | edit source]
Paýtagty: Tokio
Meýdany: 377,944 kw. km.
Ilaty: 127,960,000 adam (2011 ý.)
Gimn: Kimigayo
Resmi dili: Ýapon
Hökümet baştutanlary: Akihito (Imperator), Ýoşihiko Noda (premýer-ministr)
Pul birligi: Ýen
Iň belent nokady: Fujiýama wulkany (3776 m)
Agalyk ediji dini: şintoizm we buddizm
Umumy maglumat[üýtget | edit source]
“Ýaponiýa” ýaponça Nippon ýa-da Nihon – “Günüň dogýan ýurdy”). Gündogar Aziýanyň kenar sebitleriniň golaýynda, Ýuwaş okeanyň adalarynda ýerleşen döwlet. Ýaponiýanyň territoriýasynyň düzüminde demirgazyk-gündogardan günorta-günbatara 3500 km diýen ýaly uzalyp gidýän 6852 ada bar. Esasy adalary – Hokkaýdo, Honşu, Şikoku we Kýuşu. Bu 4 ada ýurduň 97% tutýar. Ýaponiýa gündogarda we günortada Ýuwaş okean, günbatarda Hytaý hem-de Ýapon deňizleri, demirgazykda Ohot deňzi ýanaşýar. Meýdany 372,2 müň kw.km. Ilaty 127.9 mln-dan gowrak adam (2011). Ilatynyň sany boýunça dünýäde 10-njy orny eýeleýär. Paýtagty – Tokio şäheri. Ýaponiýanyň territoriýasy administratiw taýdan 47 prefektura bölünýär.
Jemi içerki önümiň möçberi boýunça dünýäde 3-nji orny eýeleýär. Ýaponiýa BMG-niň, G8-iň, G20-iň agzasydyr. Ýaponiýa konstitusion monarhiýa döwleti bolmak bilen, Akihito ýurduň imperatorydyr.
Döwlet gurluşy.[üýtget | edit source]
Ýaponiýa – konstitusion monarhiýa. Häzirki konstitusiýasy 1947-nji ýylyň 3-nji maýynda güýje girýär. Konstitusiýa laýyklykda Ýaponiýanyň nesilden-nesle geçýän imperatory “döwletiň we halkyň bitewiliginiň simwoly” hasaplanylýar. Ol parlamentiň görkezmegi boýunça premýer-ministri, hökümetiň görkezmegi boýunça Ýokary suduň başlygyny we agzalaryny belleýär. Kanun çykaryjy ýokary organy – parlament, ol 2 palatadan — Wekiller palatasyndan (4 ýyllyk saýlanylýar) we Maslahatçylar palatsyndan (6 ýyllyk saýlanylyp, her 3 ýyldan ýarysy täzelenýär) ybarat.
20 ýaşyna ýeten raýatlaryň hemmesine saýlaw hukugy berilýär. Ýerine ýetiriji häkimiýetiň ýokary organy – hökümet (Ministrler kabineti). Onuň düzümini (20 ministr) premýer-ministr formirleýär.
Ýaponiýanyň sud sistemasyna baş kazy we kazylaryň 14-sinden ybarat Ýokary sud baştutanlyk edýär. Ýokary sud konstitusion suduň funksiýalaryny hem ýerine ýetirýär. Apellýasion sudlaryň 8-si, esasy ýerli sudlaryň 49-sy hem-de olaryň bölümleriniň 232-si we başga sudlary bar.
Tebigaty[üýtget | edit source]
Ýaponiýanyň tebigatynyň esasy aýratynlygy onuň aram, subtropiki we tropiki guşaklyklarda hem-de adalarda ýerleşip, materikden izolirlenmegi arkaly kesgitlenilýär. Kenar çyzygynyň umumy uzynlygy 30 müň km-e golaý. Uly ýarym adalary – Kii (Honşu adasynda), Oşima (Hokkaýdo adasynda) we başgalar. Territoriýasynyň 3/4 böleginden gowragyny belentlikler we daglar tutýar. Peslikler aýry-aýry sebitlerde bolup, kenar ýakasynda ýerleşýär. Hokkaýdo adasyndaky esasy gerişler Sahalin we Kuril adalaryndaky gerişleriň dowamydyr. Honşu adasynyň orta bölegini döwülmeleriň (jaýryklaryň) zolagy bolan Fossa-Magna (uzynlygy 250 km) kesip geçýär. Onun üstünden ençeme wulkan, şol sanda Ýaponiýada iň beýik Fujiýama (3776 m) wulkany ýokary göterilýär. Honşu adasynyň merkezi böleginde Hida, Kiso, Akaişi (beýikligi 2900-3192 m) gerişleri ýerleşýär. Ýaponiýada (Honşu adasynda) beýikligi 3000 m-den geçýän 16 dag depesi bar. Honsýu adasynyň günorta-günbatarynda Kinki düzlügi we Biwa köli ýerleşýär. Sikoku adasynyň iň beýik ýeri Isidzuti dagy (1981 m), Kýuşu adasynda bolsa Kunju wulkany (1788 m) hasaplanylýar. Rýukýu adalarynda plato we pes daglyklar agdyklyk edýär. Ýapon adalary Günbatar Ýuwaş umman geosinklinal guşaklygyň düzümine girýär. Ýaponiýanyň territoriýasy ýokary seýsmikligi (weýran ediji ýertitremeler 1855, 1891, 1897 ýyllarda, 1923 ýylda Tokio weýran bolýar, 1995 we 2011-nji ýyllarda güýçli ýertitremeler bolýar), aktiw wulkanizm (150 töweregi wulkan bolup, onuň 40-a golaýy hereket edýär) bilen häsiýetlendirilýär. Wulkanik raýonlar mineral we termal çeşmelere baýdyr. Gazylyp alynýan peýdaly zatlardan kömür, kükürt, demir, marganes, gurşun-sink, mis magdanlary, nebit, hromit, altyn, kümüş we simap bar. Klimaty musson, demirgazygynda aram, Ýapon adalarynyň günorta böleginde subtropiki, Rýukýu adalarynyň köp böleginde tropiki. Umuman, klimaty çygly. Ýyllyk ygaly 800-3000 mm. Ýurtda gysga, bol suwly, dag derýalarynyň gür ulgamy bar. Olardan ululary – Honsýu adasynda Şinano, Tone, Kitakami, Hokkaýdo adasynda Işikari. Kölleri köp, emele gelişleri boýunça dürli-dürlüdir. Ululary: Biwa (meýdany 716 kw.km), Inawaşiro, Towada, Kutçaro, Kasumigaura, Saroma. Demirgazykda küljümek, çemen-batga topraklar, aram guşaklygyň günorta böleginde goňur tokaý, subtropiklerde, tropiklerde sary we gyzyl topraklar ýaýrandyr. Ýaponiýanyň territoriýasynyň 2/3 böleginden gowragyny tokaýlar we gyrymsy agaçlar tutýar. Ýaponiýada agaçlaryň we gyrymsy agaçlaryň 700-den gowrak, otlaryň 3000-e golaý görnüşi bar. Ýurtda süýdemdirijileriň 270, guşlaryň 800-e golaýy, süýrenijileriň 110, Ýaponiýa ýanaşýan deňizlerde balyklaryň 600-den gowrak, mollýusklaryň 1000-den gowrak görnüşi bar. Ýaponiýanyň faunasynda endemik hem-de relikt görnüşler köp. Hokkaýdo we Honsýu adalarynda möjek, tilki, torsuk, ýenot görnüşli it, diňe Hokkaýdo adasynda goňur aýy, samyr, gornostaý; Togara aýlagyndan günortada tropiki fauna (uçýan itler, köp sanly tropiki guşlar we mör-möjekler) bar. Ýaponiýada guşlardan daşdeşen, jokjoky, garlawaç, durna, teterew, leglek, gyrgy, bürgüt, hüwi, kenar ýakalarynda deňiz guşlary duşýar. Süýji suwda ýaşaýan balyklardan zagara, lakga, ýylan balyk, minogalar, kenar ýakasyndaky suwlarda balykçylyk ähmiýetli balyklardan Ýuwaş okean takgazy, tunes, treska, kambala bar.
Ilaty[üýtget | edit source]
Ýaponiýa bir milletli ýurt bolup, ilatynyň 98.5%-inden gowragy ýaponlardyr. Ýurduň gadymy ilatlary aýnlar we ýamatolar. Resmi dili – ýapon dili. Ýaponiýa ilatynyň sany (2011 ýylda 127 mln-dan gowrak adam) boýunça dünýäde 10-nji orny eýeleýär. Ilatynyň ortaça gürlügi 1 kw. km-de 337.1 adam (2010). Esasy şäherleri – Tokio, Osaka, Ýokohama, Nagoýa.
Taryhy[üýtget | edit source]
III asyrda Ýamato diýen uly taýpa birleşigi döreýär. Şu birleşigiň esasynda, synpy jemgyýetiň formirleniş prosesinde ýapon döwleti emele gelýär. Feodalçylyk gatnaşyklarynyň ösmegi bilen bir hatarda gul eýeçilik gurluşy döreýär. VII asyryň ortalarynda – XII asyryň ahyrynda Ýaponiýa irki feodalizmi, XII asyryň ahyrynda – XVI asyrda ösen feodalizmi başdan geçirýär. Ýaponiýada kapitalistik manufaktura XVIII asyryň ahyrlarynda – XIX asyryň I ýarymynda ýüze çykýar.
1900-nji ýylda Ýaponiýa beýleki döwletler bilen bilelikde Hytaýda bolan antiimperialistik gozgalaňy basyp ýatyrmaga gatnaşýar. Manjuriýanyň we Koreýanyň üstünde Ýaponiýa rus-ýapon urşuny (1904-1905) turuzýar. 1910-njy ýylyň awgustynda Koreýa anneksirlenýär we ýapon koloniýasyna öwrülýär.
Ýaponiýanyň dolandyryjy toparlary Sowet Russiýasynyň hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklaryny ýola goýmak hakyndaky ähli tekliplerini ret edýär, ABŞ, Beýik Britaniýa, Fransiýa bilen dil düwşüp, Sowet respublikasynyň garşysyna ýaragly interwensiýa ýoluna düşýär. Ýapon goşunlary 1918-nji ýylyň 5-nji aprelinde Wladiwostoga düşürilýär. Olar Sowet Primorýesini okkupirleýärler we Sibire çozýarlar. Mundan-da başga,
ýapon hökümeti Koreýany we Hytaýy koloniýalaşdyrmak işini dowam etdirýär. Halk köpçüligi Sowet Russiýasynda interwensiýany bes etmegi talap edýär. Ýaponiýanyň agressiw daşary syýasaty reaksiýanyň ýurduň içinde hüjüme geçmegi bilen utgaşýar. 1931-nji ýylyň 18-nji sentýabrynda Ýaponiýa Hytaýyň demirgazyk-gündogar welaýatlaryny basyp alýar, we bu ýerde Mançgon-Gon döwletini döredýär.
Manjuriýany okkupirlemegi we Hytaýdan bölüp aýyrmagy II jahan urşuna tarap ädilen ädim bolýar. 1937-nji ýylyň iýulynda Ýaponiýa bütin Hytaýy basyp almak üçin urşa başlaýar. 1938-nji ýylda Ýaponiýa Hytaýyň ykdysady taýdan has ösen ähli gündogar bölegini okkupirlemegi tamamlaýar. Ýaponiýa sowet we mongol araçäklerinde prowokasiýalar edýär, emma güýçli gaýtawullara sezewar bolýar (uruşlar Hasan kölüniň, 1938, Halhin-Gol derýasynyň ýanynda, 1939 we başga ýerlerde geçýär).
1940-njy ýylyň sentýabrynda Ýaponiýa Hindi-Hytaýyň demirgazyk bölegini okkupirleýär. 1941-nji ýylyň 7-nji dekabryndan 8-ine geçilen gije ýapon harby-howa we harby-deňiz güýçleri uruş yglan etmezden (8-nji dekabrda yglan edilýär) amerikan flotunyň Pýorl-Harbor, Guam, Manila we Gonkong (Gawaý adalary) bazalaryna hüjüm edýär. 1942-nji ýylyň ortalaryna Ýaponiýa Filippinleri, Hindi-Hytaýy, Taýlandy, Birmany, Malaýýany we Indoneziýany okkupirleýär. Basylyp alnan ýerlerde kolonial düzgün girizilýär. 1941-1945 ýyllaryň Beýik Watançylyk urşy ýyllarynda Ýaponiýa Germaniýa kömek berýär. Sowet hökümeti 1945-nji ýylyň 8-nji awgustynda SSSR-iň 1945-nji ýylyň 9-njy awgustyndan başlap Ýaponiýa bilen uruş etjekdigini yglan edýär we ABŞ, Beýik Britaniýa, Hytaý (1945-nji ýylyň 26-njy iýulyndan) hökümetleriniň 1945-nji ýyldaky Potsdam deklarasiýasyna goşulýar. Bu deklarasiýa Ýaponiýanyň gürrüňsiz boýun egmegini talap edýärdi. Sowet goşunlary Ýaponiýanyň Kwantun goşunyny derbi-dagyn edýär.
Manjuriýany, Demirgazyk Koreýany, Günorta Sahalini we Kuril adalaryny azat edýär. 1945-nji ýylyn 2-nji sentýabrynda Ýaponiýa gürrünsiz boýun egmek hakyndaky akta gol çekýär.
==Potsdam maslahaty]] başlanan wagty ABŞ atom bombasyny ilkinji gezek synag edipdi. 1945-nji ýylyň awgustynda ABŞ-da iki sany atom bombasy bardy. Şolaryň biri 1945-nji ýylyň 6-njy awgustynda Hirosima, beýlekisi 9-njy awgustda Nagasaki şäherleriniň üstüne taşlanyldy. Iki şäherden tas ýarym mln. parahat ilat öldürildi ýa-da maýyp edildi. Şäherleriň ikisi-de weýran edildi. Ýaponiýanyň uruşda ýeňiljekdigi görnüp duran ýagdaýynda, SSSR-iň Ýaponiýa garşy urşa goşuljak wagty atom bombasyny ulanmak harby zerurlyk däldi.
“Sowuk uruş” syýasatynyň başlanmagy Ýaponiýanyň ykdysady taýdan galkynmagyna itergi berdi. ABŞ Ýaponiýany özüniň esasy garşydaşy SSSR-e garşy ulanmak isleýärdi. Ýaponiýanyň bolsa özüniň demirgazyk goňşusyndan asgyndygy görnüp durdy. Onuň goşuny dargadylypdy. Üstesine-de, ykdysadyýeti gözgyny haldady. Edil Germaniýa babatda bolşy ýaly, ABŞ özüniň Ýaponiýa bolan gatnaşygyny üýtgetdi: ol onuň duşmanyndan SSSR-e garşy göreşinde esasy daýanjyna öwrüldi.
Ykdysadyýeti[üýtget | edit source]
Bazar ykdysadyýetine geçmek bilen ýurduň ykdysadyýeti örän çalt depginde ösýär (II Jahan urşundan soňra). Jemi milli önüminiň möçberi boýunça dünýäde (ABŞ we Hytaýdan soň) 3-nji orny eýeleýär. Awtomobil gurluşygy boýunça dünýäde 2-nji orny eýeleýär.. Pul birligi – ýen.
Bilim[üýtget | edit source]
Bilim ulgamy 1947-nji ýylyň “Bilim barada esasy kanunyna” laýyklykda gurulýar. 6 ýaşdan 15 ýaşa çenli bolan çagalar üçin hökmany okuwy 9 ýyllyk. Başlangyç mekdebi 6 ýyllyk (6 ýaşdan 12 ýaşa çenli), onuň bazasynda 3 ýyllyk uly orta mekdebi bar. Kiçi orta mekdepden uly orta mekdebe geçmek giriş synaglary we test boýunça barlamak esasynda amala aşyrylýar, okuwy pully. Ilkinji uniwersitetleri 1868-nji ýylyň rewolýusiýasyndan soň açylýar. II Jahan urşundan soň uniwersitetleri modernirlendi, okuwyň möhleti 4 ýyla çenli (medisinada 6 ýyl) gysgaldyldy. Uly döwlet uniwersitetleri: Tokio (1877), Kýoto (1897) uniwersitetleri, Osakadaky uniwersitet (1931), Sap-porodaky Hokkaýdo (1876), Sendaýdaky Tohoku (1907) uniwersitetleri, hususy uniwersitetlerinden Nihon uniwersiteti (1889) we başgalar.
Edebiýaty[üýtget | edit source]
Ýaponiýada gadym zamanda (VII asyryň ortalaryna çenli) aýdym-goşgy döredijiligi we mifologiýa giňden ýaýrapdyr. Ýapon dilinde ýazylan ilkinji ýadygärligi – “Kodziki” ýyl ýazgysy 712-nji ýylda düzülýär. Onda mifler, ertekiler, taryhy rowaýatlar, aýdymlar ýerleşdirilipdir. 759-njy ýylda ilkinji ýapon poetik antologiýasy “Manýosýu” peýda bolýar. IX asyryn ortalarynda birnäçe nowellalardan ybarat. “Taketori-monogatari» powesti ýüze çykýar. Murasaki Sekibuwyň (978 ?—1016) X asyryn ahyrynda – XI asyryň başlarynda döreden “Genji – monogatari” eseri Ýaponiýanyň klassiki edebiýatynyň naýbaşy bolýar. Ösen feodalizm döwrüniň (XII-XVI asyrlar) edebiýatynyň harby-feodal günki epopeýasynyň ýüze çykmagy, dramaturgiýanyň we renga poeziýasynyň gülläp ösmegi, şäher edebiýatynyň peýda bolmagy häsiýetlidir. Hünärmenler, söwdagärler poeziýa ussatlygy boýunça ýaryşlar gurapdyr we ýaryşda üstün çykanlaryň eserler ýygyndysy düzülipdir. Giçki feodalizm döwrüniň (XVII asyr – XIX asyryň 60-njy ýyllary) edebiýatynda demokratik meýiller agdyklyk edýär. XVIII-XIX asyrlaryň sepgidinde proza žanry täzeden pajarlap ösýär. XIX asyryň 30-40-njy ýyllarynda sentimental roman ýazmak giň ýaýraýar. II jahan urşunda (1939-1945) ýapon militarizmi derbi-dagyn edilenden soň, Ýaponiýa edebiýatynyň ösüşinde täze etap başlanýar. Bu döwre tradision, demokratik we sengoha («uruşdan soňky topar») akymlarynyň çylşyrymly özara täsirli häsiýetlidir. 60-70-nji ýyllarda ylmy fantastiki we detektiw romanlar ýazmak has rowaçlanýar. Ýaponiýada Nobel baýragynyna mynasyp bolan iki ýazyjy bar – Ýasunari Kabawata (1968) we Kenzaburo Oýe (1993).