text:
Gepatit keseli – bagryň wiruslar, zäherli maddalar ýa-da adam bedeniniň immunitetiniň bozulmalary sebäpli ýüze çykýan zeperlenmesidir. Deriniň we gözleriň saralma alamatyna laýyklykda, halk arasynda bu keseli "sary getirme" diýip hem atlandyrýarlar.
Bagryň zeperlenmesi bilen geçýän keselleriň arasynda, onuň wirusly şikeslenmeleri has ýygy duş gelýändir. BSGG-nyň hünärmenleri sary getirme keselini adamzat saglygyna howp salýan esasy töwekgellik faktory hasaplaýarlar. Olaryň berýän maglumatlaryna görä, Ýer togalagynyň ýaşaýjylarynyň 1/3 bölegi B ýa-da C gepatiti bilen keselläp, ýarym milliarddan gowuragy bolsa bu keselleriň dowamly görnüşlerinden ejir çekýändir.
Gepatite mahsus alamatlar
Wirusly gepatitleriň ilkinji alamatlary adaty dümewiň alamatlaryna meňzeş bolýar: ysgynsyzlyk, ýadawlylyk, kellagyry, işdäsizlik, ýürekbulanma, gaýtarma, bogunlaryň agyrmagy, bagryň we dalagyň ulalmagy (esasan hem gepatitiň B we C görnüşi üçin), gyzgynyň 38.8 derejä çenli ýokarlanmagy. Näsagyň ýagdaýy has ýaramazlaşanda, onuň deri örtügi, gözüniň agy saralyp başlaýar, peşewi goýy goňur reňkli bolýar, täreti bolsa agarýar, sag gapyrganyň aşagynda agyry ýüze çykýar. Sary getirmäniň kä halatlarda alamatsyz geçýändigi, esasy bellemeli zatlaryň biridir.
Wirusly gepatitleriň görnüşleri
Wirusly gepatitleriň 6 sany görnüşi tapawutlandyrylýandyr.
Gepatitiň A görnüşi – hapa eller, iýmit, gap-gaç, oýunjaklar arkaly ýaýraýan, has giňden ýaýran görnüşi bolup durýandyr. Gepatitiň bu görnüşiniň öňüni almakda arassaçylyk düzgünleriniň gyşarnyksyz berjaý edilmeginiň örän uly ähmiýeti bardyr. Hajathanadan soň, nahar taýynlamazdan öň we soň, daşardan gelensoňyz elleriňizi hökman sabynlap ýuwuň. Suwy filtrler arkaly arassalap ulanmaga mümkinçilik bolmadyk ýagdaýynda, ony diňe gaýnadyp içmäge ymtylyň.
Gepatitiň A görnüşi ýokuşanda, onuň alamatlary 2-6 hepdeden soň ýüze çykýandyr. Şol döwrüň içinde näsag beýleki adamlara gepatiti ýokuşdyryp bilýändir. A gepatitiň wirusy esasan täret bilen bölünip çykyp, ol efiriň, hloryň, turşylyklaryň täsirine durnuklydyr. Formaline duýgur bolup, 5 minudyň dowamynda gaýnadylanda işjeňligini ýitirip bilýändir. Maşgalada A gepatiti bilen kesellän adam bar bolsa, hökman lukmana habar bermelidir. Zerur bolan ýagdaýynda, lukman ähli maşgala agzalaryna immunoglobulin sanjymlaryny belläp, näsagy hassahana bejergi üçin ýollaýar.
Alamatlaryň köpüsi birnäçe günden ýa-da birnäçe hepdeden aýrylyp gitse-de, ýadawlyk, ysgynsyzlyk ýaly alamatlar bagryň işi doly kadalaşýança birnäçe wagtyň dowamynda biynjalyk edip bilýändir.
Gepatitiň B görnüşi – wirusly gepatitleriň agyr we gaýraüzülmeli geçýän görnüşidir. Gepatitiň bu görnüşi bilen kesellän näsaglaryň 10 %-de kesel dowamly görnüşe geçip, sirroz we bagryň düwnük keseliniň döremegine töwekgelçilik ýokarlanýandyr.
Gepatitiň bu görnüşi jynsy gatnaşyklar arkaly, neşekeşler tarapdan hapa iňňeler ulanylanda, eneden göwredäki çaga geçip bilýändir. Keseliň alamatlary, ýokuşmadan soň 2-6 aýdan ýüze çykyp bilýändir.
B gepatitiniň alamatlary sary getirmäniň beýleki görnüşleriniň alamatlaryna meňzeş bolup, ol kem-kemden ýaýbaňlanýandyr, emma has uzak we agyr derejede geçýändir.
Gepatitiň C görnüşi – esasan bedene gan guýmalar, jyns gatnaşyklary arkaly, hapa şprisler ulanylanda ýüze çykýan, gepatitleriň has agyr görnüşidir. Käte sary getirme alamatlary asla bildirmeýär, deri örtügi saralmaýar. Gepatitiň bu görnüşi bilen keselländigini bilmeýän adamlar hem az däldir. Olar keseli bejertmän, beýleki adamlara hem keseli ýokuşdyrma howpyny ýokarlandyrýandyrlar. Bu keseliň dowamly görnüşi has hem howply bolup, ol näsaglaryň 70-80%-de ýaýbaňlanýandyr. Gepatitiň C görnüşiniň başga görnüşler bilen utgaşmagy, keseliň geçişini has hem agyrlaşdyryp, ölüm howply gaýraüzülmelere getirmäge ukyplydyr.
Gepatitiň D görnüşi – "utgaşýan" kesel bolup, ol B gepatitiň geçişini agyrlaşdyrýandyr.
Gepatitiň E görnüşi – keseliň A görnüşine meňzeş bolsa-da,ýiti başlanmaýar we göwreli aýallar üçin has howply bolup durýandyr.
Wirusly gepatitlere degişli G gepatiti C gepatite meňzeş bolsa-da, ol az howplydyr.
Siz wirusly gepatitden nähili goranyp bilersiňiz?
Häzirki wagtda, gepatitiň A we B görnüşlerine garşy öňüni alyş sanjymlary döredilendir.
A görnüşe garşy waksina A gepatitň öldürilen wiruslaryndan ybarat bolup, ol iki gezek, sanjymlaryň arasyna 6-12 aý salnyp geçirilýändir. Bu waksinanyň goraglylyk täsiri 6-10 ýyl aralygy saklanýandyr. A gepatitine garşy öňüni alyş sanjymlary bu keseliň ýaýran ýerlerine gidýän adamlara (syýahatçylar, harby gullukçylar, şertnama bilen işlemäge gidýän hünärmenler), ýokanç keseller bölümleriniň işgärlerine, mekdebe çenli ýaşly edaralaryň we suw üpjünçiligi hem-de jemgyýetçilik iýmitleniş edaralaryň işgärlerine almak maslahat berilýändir.
Gepatitiň B görnüşine garşy geçirilýän waksinasiýa hemmelere geşirilip, ençeme döwletlerde çagalara geçirilýän keselleriň öňüni alyş sanjymlaryň meýilnamasyna goşulandyr. Türkmenistanda bu sanjym täze doglan çagalara ilkinji 24 sagadyň dowamynda, 2 – 4 aýlykda geçirilýändir. Şeýle-de, bu sanjymy geçirme gepatitiň başga wirusy ýokuşan (meselem, C gepatit) adamlara, dowamly gepatitden ejir çekýän näsaglaryň maşgala agzalaryna, lukmançylyk ulgamynyň hemme işgärlerine we lukmançylyk okuw jaýlarynyň talyplaryna, gan we gandan ýasalan serişdeler bilen işleýän lukmanlara görkezilendir.
Bu sanjym üç gezek edilýär: birinji sanjymdan 1 aý soň ikinji sanjym, ikinjiden 5 aý geçenden soň üçünji sanjym geçirilýär.
Waksina çynlakaý ýaramaz täsirleriň ýüze çykmagyna getirmeýär. Kä halatlarda sanjymyň edilen ýerinde agyry, beden temperaturasynyň biraz ýokarlanmagy, seýrek ýagdaýlarda allergiki täsirliligiň ýüze çykmagy bellenilip bilner. Waksinasiýadan soň onuň goraglylyk täsiri 8-10 ýyla çenli, hat-da ömrüň soňuna çenli saklanyp galyp biler.
Gepatitiň C görnüşine garşy waksina entek ýokdyr. BSGG-nyň berýän maglumatlaryna görä, häzir Ýewropada gepatitiň bu görnüşini bejermäge niýetlenen waksina syndan geçip, bu ugurda işleýän birnäçe halkara taslamalaryň bardygy bellenilýändir.
Gepatitiň C görnüşiniň ýokuşmagynyň öňüni almak üçin:
► Gan damjalaryny saklap biljek diş çotgalaryny, sakgal syrmaga niýetlenen serişdeleri başgalara bermäň we başgalardan almaň.
► Eger Siz lukmançylyk ulgamyň işgäri bolsaňyz, ýiti lukmançylyk gurallary bilen işläniňizde degişli goraýyş düzgünleri berjaý ediň. Gepatitiň B görnüşine garşy sanjym alyň.
► Lukmançylyk edaralaryna, diş bejeriş merkezlerine ýüz tutanyňyzda, hemme bejeriş çäreleriň bir gezek ulanylýan gurallar bilen geçirilýändigine ynamly boluň.
► Tatuaž (derä surat çekdirme) ýa-da pirsing (halka dakma) etdirmekçi bolsaňyz, haýsy hünärmene ýüzlenjekdigiňiz babatda oýlanyň. Hünärmen hemme arassaçylyk düzgünleri berjaý edip, bir gezek ulanylýan gurallar bilen işlemelidir.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


c: text/html

text:
Halkara Saglyk güni dünýä derejesinde 1948-nji ýylyň 7-nji aprelinde BMG-niň çäklerinde Dünýä saglyk guramasy döredileli bäri ýylda bellenilýär.
Türkmenistanda halkara saglyk gününiň giňden bellenilýänligi, “Türkmenistan – beýik ruhuň we saglygyň ýurdy!” diýen şygar astynda ýurduň ähli künjeklerinde sport ýaryşlarynyň, bedenterbiýe-sagaldyş çäreleriniň amala aşyrylýanlygy, “Saglyk ýodasynda” ýörişleriň geçirilýänligi habar berilýär.
“Sagat durmuşyň tarapdary hökmünde biz milletiň genofondyna, adamlaryň saglygynyň taplanmagyna, beden we ruhy taýdan berk nesliň terbiýelenmegine uly ähmiýet berýäris” diýip, prezident G.Berdimuhamedowyň Halkara saglyk güni mynasybetli ýaýradan halkara ýüzlenmesinde bellenilýär.
Saglygy saklaýyş we “Saglyk” syýasaty
Resmi maglumatlarda 1995-nji ýylyň 21-nji iýulynda kabul edilen milli “Saglyk” programmasynyň Türkmenistanyň taryhynda ýurduň saglygy saklaýyş boýunça täze syýasatynyň doglan güni hökmünde orun alandygy nygtalýar.
Şol bir wagtda-da synçylar garaşsyzlyk ýyllarynda ýurduň saglygy saklaýyş pudagynda amala aşyrylan çäreleriň saglygy saklaýyş sistemasynyň gowşamagyna getirenligini, resmi satatistika bolmasa-da, ýurtda ölüm derejesiniň ýokarlanmagynyň we ilatyň ýaşynyň ortaça uzaklygynyň gysgalmagynyň muňa aýdyň mysaldygyny belleýärler.
BMG-niň Dünýä saglyk edarasynyň maglumatyna görä, häzirki wagtda Türkmenistanda ilatyň ýaşynyň ortaça uzaklygy 60-67 ýyl aralygynda diýlip hasaplanylýar.
Garaşsyzlyk ýyllarynda ýurduň paýtagtyndan başga ýerlerdäki keselhanalar ýapylypdy. Medisina hyzmatlary tölegli görnüşe geçirilipdi. Medisina işgärlerini taýýarlaýan ýokary okuw jaýlaryndaky okuw alty ýyldan iki ýyla getirildi.
1997-nji ýyldan 2007-nji ýylyň başyna çenli Türkmenistanyň Saglygy saklaýyş pudagyna ýurduň häzirki prezidenti G.Berdimuhamedow baştutanlyk etdi.
Şu güne çenli Türkmenistanda WIÇ/AIDS, inçekesel, poliomiýelit ýaly ýokanç keseller barada resmi statistika maglumatlary berilmeýär.
Ýokanç keseller babatyndaky çäreler
Käbir keselleriň Türkmenistanda düýpden ýoklugy resmi derejede yglan edilýär. Ýaňy-ýakynda Aşgabada sapar eden BMG-niň Baş sekretary Ban Ki Mun bilen duşuşygynyň yz ýany prezident G.Berimuhamedow 1997-nji ýyldan bäri Türkmenistanda poliomiýelit bilen kesellän ýekeje adamyň-da hasaba alynmanlygyny, Türkmenistanda bu keseli doly ýok etmek boýunça göz öňünde tutulan çäreleriň meýilnamasynyň 2002-nji ýylyň iýun aýynda doly tamamlananlygyny aýtdy.
Şol bir wagtda-da ýurtda giňden ýaýran ýokanç keselleriň öňüni almak we hassalary bejermek boýunça döwlet tarapyndan ýeterlik ýardamyň berilmeýänligini Türkmenistanyň raýatlary gürrüň berýärler. Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolan Türkmenistanly Bibi daýza inçekeseli bejermegiň çykdajylarynyň näsagyň maşgalasynyň gerdenine düşýänligini gürrüň berdi.
Garaşsyzlyk ýyllarynyň dowamynda Türkmenistanda iri medisina merkezleriniň ençemesi guruldy. Döwrüň ösen tehniki serişdeleri bilen üpjün edilen, täze medisina merkezleri şu günki güne çenli gurulýar hem işe girizilýär. Muňa garamazdan, türkmenleriň saglygyny berkitmekde ýüzbe-ýüz bolýan kynçylyklarynyň az däldigini aşgabatly synçy Çoluk Möwlamow belleýär. Onuň pikirine görä, bu birinji nobatda lukmanlaryň gowşaklygy bilen bagly.
Nähili kynçylyk bar?
Asly Türkmenistandan bolan orsýetli lukman, medisina ylymlarynyň doktory Ýelena Silantýewa Türkmenistandan saglygyny bejermäge Orsýete barýanlaryň köpdügini gürrüň berdi.
Alym Türkmenistanda gurulýan we işleýän medisina merkezleriniň maliýe hem tehniki taýdan üpjünçiligine, keseliň sebäplerini anyklamak we bejermek üçin Türkmenistanda şu günki gün bar bolan maddy-tehniki mümkinçiliklere ýokary baha berdi. Şu günki gün Türkmenistanda medisina hyzmatlarynyň hili boýunça bar bolan kynçylyklaryň sebäbini Ýelena Silantýewa kadrlar problemasynda görýär.
“Iň uly problema medisina işgärleriniň professional derejesine bagly diýip, pikir edýärin. Saglygy saklaýyş ugurdan edilýän esasy tagallalar spesialistleriň taýýarlanmagyna gönükdirilmelidi. Soňky onýyllyklarda ýurtda medisina boýunça bilimiň derejesi örän peseldi. Beýleki ýurtlarda örän islegli spesialistler Türkmenistandan gaýtmaga mejbur boldular. Häzirki wagtda ýurduň içinde hakyky bilim almak isleýänleri okadyp biljek spesialistler az. Bilim derejesi ýurduň saglygy saklaýyşyny ösdürmekde esasy ugur bolmaly” diýip, Ýelena Silantýewa aýtdy.
Şoňky ýyllarda Türkmenistan öz medisina senagatynyň üstünliklerini görkezmek boýunça halkara sergilerini geçirýär. Şeýle sergileriň biri, hususan-da, 2008-nji ýylyň noýabr aýynda Aşgabatda geçirildi.
Türkmenistanyň habar serişdelerinde şu ýylyň iýul aýynda ýurduň paýtagtynda “Galkynyş döwrüniň saglygy saklaýyşynyň üstünlikleri” atly serginiň we ylmy-praktiki konferensiaýanyň geçirilmegine taýýarlyk görülýänligi aýdylýar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bosniýa-Hersogowinada jenaýatçy toparyň başlygy bolmakda aýyplanýan adam, adam öldürmekde we talaňçylykda günäli tapylyp, 40 ýyl türme tussaglygyna höküm edildi.
Bu höküm penşenbe güni, Saraýewoda bir sudýa tarapyndan çykaryldy.
Sülçüler Ziýad Turkowiçi azyndan bäş adamyň öldürilmegi, şol sanda göwreliň aýalyň ölümi, bir million ýewrodan gowrak baha durýan talaňçylyk bilen ilteşikli tapdylar.
Onuň iş şärigi Milenko Lakiç hem 40 ýyl tussaglyga höküm edildi.
Olaryň ýene üç iş şärigine 12 ýyldan tussaglyk hökümi çykaryldy.


text:
Orsýetiň maliýe ministri 2014-nji ýylda ýurduň ykdysadyýetinde ösüşiň düýpden bolmajagyny aýdýar.
Anton Siluanowyň 15-nji aprelde hökümet maslahatynda eden çykyşynda aýtmagyna görä, Orsýetiň ykdysadyýeti “2008-nji ýylyň krizisinden bäri iň uly kynçylyklar” bilen ýüzbe-ýüz bolýar.
Siluanow ýurduň umumy içerki önümçiliginiň 0.5 % derejesinde bolmagynyň çak edilýändigini mälim etdi. Şeýle-de, Orsýetiň maliýe ministri şu ýylyň birinji çärýeginde ýurduň daşyna çykarylan maliýe serişdeleriň möçberiniň 50 milliard dollara barabardygyny aýtdy we geosyýasy durnuksyzlygyň hem Orsýetiň Ukrainadaky krizise goşulyşmagynyň ýagdaýa täsir ýetirýändigini belledi.


text:
Täze Zelandiýada binanyň 15-nji gatyndan aşak gaçyp, aman galan näsagyň ýagdaýy gowulaşýar.
Polisiýanyň aýtmagyna görä, 20 ýaşly adam öýde gulply galany sebäpli ýaşaýyş jaýynyň daşyndan dyrmaşyp aşak düşmäge synanyşypdyr.
Näsagyň şahsyýetiniň Tom Stilweldigi mälim edildi. Maglumatlara görä, ol britaniýaly bolup, Täze Zelandiýa zähmet dynç alyşyna gelipdir.
Ilki başda Tom Stilweliň ýagdaýynyň agyrdygy mälim edilipdi. Ýöne duşenbe güni berlen maglumata görä, onuň häzirki ýagdaýy kanagatlanarlydyr.
Stilweliň biliniň we boýnunyň döwülendigi aýdylyp, şeýle-de bilegine we içki organlaryna zeper ýetendiginden howatyrlanylýar.


text:
Eýranyň sudy «Washington Post» gazetiniň žurnalisti Jason Rezaiany geçen aý içalyçylygy hem içine alýan aýyplamalarda günäli tapylyp, anyklaşdyrylmadyk türme tussaglygyna höküm edildi diýip, eýran mediasy 22-nji noýabrda habar berdi.
Bu karar Eýranyň sudunyň sözçüsi Gholam Hossein Mohseni Ejei tarapyndan yglan edildi.
IRNA habar gullugynyň maglumatyna görä, Ejei Tähranda guralan metbugat ýygnagynda onuň türme tussaglygyna höküm edilendigini, emma detallary aýdyp bilmejekdigini aýdypdyr.
"Gysgaça, bu türme tussaglygy, höküm entek gutarnykly tamamlanmady» diýip, ol şikaýat arzasyny nazara alyp aýtdy.
«Associated Press» Rezaianyň aklawçysy Leýla Ahsana salgylanyp, onuň bu hökümden bihabardygyny ýazdy.
Ejei 11-nji oktýabrda gazetiň Tährandaky býurosynyň başlygy, eýran hem amerikan raýaty Rezaianyň günäli tapylandygyny aýtdy, emma hiç bir detaly açmady.
Eýranyň döwlet telewideniýesi Rezaiany gaýta-gaýta “amerikan içalysy» diýip atlandyrdy, onuň maşgalasy we işleýän gazeti bu aýyplamany ret edýär.


text:
Pakistanda gadagan edilen ekstremist toparyň ýolbaşçysy ýene iki hepde tussaglykda saklanar. Adam öldürmek işi bilen baglanyşykly tussaglykda saklanylýan Malik Işagyň (Malik Ishaq) 25-nji dekabrda türmeden boşadylmagyna garaşylýardy.
Pakistanyň polisiýasy “Laşkar-e-Jangwi” toparynyň ýolbaşçysy Işagyň tussag edilendigini we Multan şäherinde saklanýandygyny habar berdi.
Işak Yslamabat terrorçylyga garşy göreş çärelerini güýçlendiren mahaly tussag edildi. Pakistanda terrorçylyga garşy göreş çäreleri ýurduň Peşawar şäherindäki harbylara degişli mekdebe edilen hüjümden soň güýçlendi.
157 adamyň ölümine sebäp bolan şol hüjümiň netijesinde Pakistan terrorizm bilen ilteşikli jenaýatlara girizlen ölüm jezasynyň moratoriýsini, ýagny ýerine ýetirilmesizligini aýyrdy.


text:
«Olary diri görkeziň» atly halkara kampaniýa gatnaşyjylar Şweýsariýada brifing geçirdiler.
16-njy iýunda, BMG-niň adam hukuklary boýunça geňeşiniň 26-njy sessiýasynyň gidişinde «Türkmenistanda we Belarusda adam hukuklary: zorlukly ýitirim edilmeler we adam gynamalary» diýen at bilen maglumat beriş ýygnagy boldy.
Bu brifing «Human Rights Watch» guramasy we «Raýat raýdaşlygy» platformasy tarapyndan, «Olary diri görkeziň» atly halkara kampaniýanyň çäginde gurnaldy.
Maglumat ýygnagynyň barşynda «Biziň ýadymyzda» atly fonduň prezidenti Irina Krasowskaýa, Belarusdan ozalky syýasy tussag Dmitriý Bondarenko, Merkezi Aziýa ýurtlaryna gözegçilik edilýän «Memorial» hukuk goraýyş merkeziniň başlygy Witaliý Ponamarew, «Gündogar» websaýtynyň baş redaktory Baýram Şyhmyradow dagy çykyş etdiler.
Brifinge gatnaşanlar Türkmenistanyň we Belarusyň türmelerinde tussaglaryň zorlukly ýitirim bolmagynyň we olaryň adam gynamalaryna sezewar edilmeginiň mysallary barada gürrüň berip, BMG-niň Adam hukuklary geňeşini bu ýurtlarda adam hukuklarynyň ýagdaýyna aýratyn üns bermäge çagyrdylar diýip, «Gündogar» saýtynda aýdylýar.
Şeýle-de BMG-niň adam hukuklary geňeşi Türkmenistanda we Belarusda gürrüňi edilýän jenaýatlarda eli bolan wezipeli adamlary jenaýat jogapkärçiligine çekmeklige gönükdirilen anyk çäreleriň programmasyny taýýarlamaga çagyryldy diýip, habarda aýdylýar.
Mälim bolşy ýaly, «Olary diri görkeziň» atly kampaniýa geçen ýylyň oktýabrynda, ÝHHG-nyň Warşawada geçirilen ýyllyk adam hukuklary maslahatynyň gapdalynda hukuk goraýjy aktiwistler tarapyndan yglan edilipdi.
Bu kampaniýa Türkmenistanyň ozalky prezidenti S.Nyýazowyň janyna kast etmek synanyşygy diýilýän iş esasynda günäli bilnip, uzak möhletli türmä basylan adamlar barada maglumat tapmak üçin başlandy.
«25-nji noýabrçylar» diýen at alan tussaglaryň hossarlary indi on ýyldan gowrak wagt bäri öz tussag edilen garyndaşlaryndan hiç hili habar alyp bilmeýändiklerini aýdýarlar.
«Olary diri görkez» kampaniýasynyň öňüni “Graždan raýdaşlygy platformasy” (Civic Solidarity Platform), “Açyk hasabatlylyk” (Crude Accountability), “Demokratiýanyň we adam hukuklarynyň ösüş merkezi” (Center for the Development of Democracy and Human Rights), “Azatlyk dosýeleri” (Freedom Files), Norwegiýanyň Helsinki komiteti ýaly guramalaryň agzalary çekýärler.
Şeýle-de bu kampaniýa “Memorial” adam hukuklary merkezi, “Human Rights Watch” ýaly halkara hukuk toparlarynyň goldaw berýändigi aýdylýar.


text:
Täjigistanda žurnalistlerden, hökümete degişli däl guramalaryň agzalaryndan we beýleki hökümete garaşly bolmadyk edaralaryň agzalaryndan ybarat Rogun gidro-elektro stansiýanyň gurluşygyna gözegçilik edýän jemgyýetçilik komissiýasy döredilýär.
Bu barada Täjigistanyň prezidenti Imomoli Rahmon görkezme berdi diýlip, habar berilýär.
Bu komissiýa her on günde bir gezek gurluşygyň gidişi barada hasabat bermeli.
Häzirlikçe, bu gidro-elektro stansiýanyň gurluşygy üçin 155 million dollara golaý serişde ýygnaldy. Bu serişdeleri ýygnamak üçin her işleýän täjik raýaty özüne degişli paýy, ýagny aksiýany satyn almaly.
Serişdeleriň ilatdan ýygnalýandygy sebäpli hem şeýle jemgyýetçilik komissiýasynyň döredilendigi habar berilýär.
Täjigistanyň häkimiýetleri sowet häkimiýeti ýyllarynda düýbi tutulan bu gidro-elektrik stansiýasynyň gurluşygynyň ýurduň ilatyny elektrik energiýasy bilen üpjün etmekde möhüm ähmiýete eýe boljakdygyny aýdýarlar.


text:
Öz garaýşym bar
SSSR döwründe soýuz respublikalardan Türkmenistana iş sapary bilen gelýän ýazyjy-şahyrlary öýe myhmançylyga çagyryp, hezzet-hormat etmek däbe öwrülipdi.
Bir gezek Moskwadan gelen 5-6 ýazyjyny Hojanepes Meläýew öýüne myhmançylyga çagyrdy. Saçak başynda gürrüňiň akabasy aýal-gyzlara, olaryň hiç zat ýok ýerden ärlerini gabanýandygyna sapyldy. Hojanepesiň aýaly, dili päkidenem ýiti žurnalist Kümüş Meläýewa:
- Gabanmak beýle bir erbet zat däl, ol maşgala binýadyny goramak üçin gerek - diýdi. Moskwaly myhmanlaryň wezipe babatda-da, ýaş babatda-da iň ulusy, SSSR Ýazyjylar birleşiginiň prawleniýesiniň sekretary Ýuriý Suroççow:
- Bu meselä Marksyň garaýşy başgaça, ol ähli babatda, şol sanda aýal-gyz meselesinde-de döredijilik adamlaryna erkinlik berilmeginiň tarapdary - diýdi.
Kümüş ýeňňe gaýrat etmedi. Ol:
- Bu meselede Marksyň öz garaýşy bar, meniň öz garaýşym bar. Meniň garaýşymy Marksyň garaýşy bilen gatyşdyrmaň! - diýdi. Adatça, gündogarlylary, ylaýta-da gündogar aýallaryny syýasatdan üzňe (yzagalak) hasaplaýan moskwalylaryň Kümüş ýeňňäniň öz çeýnejek çöpleri däldigine gözi ýetip dymdylar.
Halk henekleri senden gorajak bolup
Şäheriň etegindäki daça öýleri goňşy, iki goňşynyň biri beýlekiniň öýüne gelip:
- Goňşy, öňräk bir gepiňde “Daçamda bir gün bolsam, on gün bolamok. Daça garawul gözleýän, hak-heşdeginem iliňkiden kem etjek däl, çemliräk adam bolsa aýt” diyipdiň. Pensiýa çykdym. Daçamda ýaşamakçy. Daçaňa özüm garawul bolaýyn, hak-heşdeginem oňuşarys - diýipdir. Bu gürrüňi diňläp oturan daça eýesiniň aýaly:
- Goňşy, biz-ä seniň pensiýa çykanyňy, daçaňda ýaşajagyňy eşidip, daçamyzy senden goramak üçin garawul gözleýäris - diýipdir.
Sen hüjüm etseň
Mundan 15-20 ýyl ozal Türkmenistanda mobil telefon aragatnaşygynyň ýok döwründe şäher eteginde daça öýi bolan iki adam özara gürrüňdeşlikde:
- Daçada ýaşamaýandygymyz üçin eken-dikenimiz gijeki talaňçylara, ogry-jümrä şam bolýar. Azabyny edýän biz, hözirini görýän olar - diýip zeýrenipdirler. Olaryň biri beýlekisine:
- Ekin-dikiniň ýetişýän, bagda miwäniň bişýän döwri daçamyzda ýaşaly - diýenmişin. Beýleki biri:
- Elektrik togy, telefon aragatnaşygy ýok ýerde gije ýeke ýatmaga, dogrusy, gorkýan-diýipdir. Daçada ýaşamagy teklip eden:
- Oňa çykalga bar. Ol gün “ Çagalar dünýäsi” magazininde oýunjak telefon gördüm. Gurluşy, işleýşi ýönekeý. Iki telefon apparaty bar. Batereýa oturdýaň, işläp başlaýar. Biriniň knopkasyny bassaň, beýleki jyrlaýar. Iki telefon apparatynyň arasy iki ýüz metr bolanda-da işleýär. Ikimiziň daçamyzyň arasy bir ýüz metr. Şol telefony satyn alaly! Biri seniň daçaňa hüjüm edip, miwe ogurlajak bolsa, knopkany bassaň, men kömege bararyn. Maňa hüjüm edilse, knopka basaryn, sen kömege gelersiň. Şeýdip, arkalaşyp daçamyzy gorarys - diýipdir.
Beýleki daça eýesi esli salym ýaýdanyp dymypdyr. Soňra:
- Talaň etmek üçin sen üstüme hüjüm etseň, basar ýaly ikinji knopka ýok. Sen ozal türmede oturyp gelen adam, gowusy, şu gürrüňi goýaly - diýip, onuň ýanyndan gitmek bilen bolupdyr.


text:
Azerbaýjanyň içindäki dawaly sebitde, Dagly-Garabagda azeri hem ermeni güýçleriniň arasynda başlanan agyr söweş 3-nji aprelde, tapgyr ikinji gün hem dowam etdi.
Bu sebit iki onýyllykdan gowrak wagt bäri etniki ermenileriň kontrolynda.
Separatist güýçler 3-nji aprelde garşylykly hüjüme geçendiklerini we azeri güýçleriniň bir gün ozal ilerlän strategik belentligini yzyna alandyklaryny aýdýarlar.
Garabagyň demirgazyk-gündogarynda we Ermenistan bilen Azerbaýjanyň aragatnaşyk liniýasynyň iň günorta böleginde, Eýranyň gabadynda barýan söweş «gazaply» diýlip häsiýetlendirildi.
Separatist liderler öz güýçleriniň Azerbaýjanyň goşunlaryny demirgazykdaky Taliş obasynyň golaýyndaky «taktiki taýdan wajyp» pozisiýalardan yza serpikdirendiklerini, Azerbaýjanyň saldamly ýitgi çekendigini aýdýarlar.
Şeýle-de separatistler günortada Azerbaýjanyň üç tankyny, bir bronly tehnikasyny hatardan çykarandyklaryny aýdýarlar.
Azerbaýjanyň Ýaragly güýçleri bu aýdylýanlary ýalana çykaryp, «Ermenistan 2-nji aprelde ýitiren pozisiýalaryny yzyna almaga şowsuz synanyşyk etdi» diýdi.
Mundanam başga, Azerbaýjanyň Goranmak ministrligi 3-nji apreldäki söweşde 10 sany ermeni tankyny hatardan çykarandyklaryny aýtdy, emma etiniki ermeni söweşijileriniň sözçüsi Senor Hasratiýan bu aýdylýanlary ret etdi.
Azerbaýjanyň Goranmak ministrligi 3-nji aprelde, tapgyr ikinji gün söweş barýan dawaly sebitde, Dagly-Garabagda özleriniň atyşygy bir taraply ýagdaýda bes etmäge çagyrýandyklaryny aýtdy.
Ministrlik bu kararyň halkara guramalarynyň çagyryşlary zerarly kabul edilendigini aýtdy.
Şeýle-de ministrlik Azerbaýjanyň 2-nji aprelden bäri kontrol astyna alan pozisiýalarynda berkleşjekdigini aýtdy. Bu çaknyşyklarda azyndan 12 azeri esgeriniň, 18 ermeni esgeriniň we asuda ilatdan iki adamyň öldürilendigi aýdylýar.
Ministrlik, eger ermeni goşunlary ýa-da etniki ermeni separatistleri hüjüm etse, Azerbaýjanyň goşunlarynyň ot açmak bilen gaýtargy berjekdigini aýtdy.
Ermenistanyň Goranmak ministrligi Bakuwyň atyşygy bes etmek baradaky we beýleki beýanatlaryny, «maglumat hilegärligi» hökmünde ýalana çykardy.
Dagly-Garabagyň etniki ermeni lideri Dawid Babaýan hem Azerbaýjanyň atyşygy kesendigini ýalana çykaryp, Azerbaýjanyň harby operasiýalarynyň dowam edýändigini aýtdy.
Azerbaýjanyň Goranmak ministrligi biraz öň ermeni ýaragly güýçleriniň geçen 24 sagadyň dowamynda dawaly region bolan Dagly-Garabagda 21 ýyllap saklanylan ýaraşyk düzgünlerini 130 gezekden gowrak bozandygyny aýdypdy.
Taraplaryň ikisi hem täze söweşi başlamakda bir-birini günäledi.
Ermenistanyň Ýaragly güýçleri Azerbaýjanyň güýçleriniň tanklary, agyr toplary we dikuçar pulemýotlaryny ulanyp, uly söweşe başlandygyny aýtdy.
Azerbaýjanyň Ýaragly güýçleri özüniň front liniýasyndaky goşunlaryna «intensiw ot açylandygyny» we azeri goşunlarynyň «gyssagly jogap çärelerini» görmeli bolandygyny aýtdy.
Ministrlik Azerbaýjanyň bir dikuçarynyň urlup ýykylandygyny, bir tankynyň bolsa mina partlamasy netijesinde hatardan çykandygyny aýtdy.
Ministrlik goşunyň sebitdäki «strategik belentlikleri we ilatly nokatlary azat edendigini» aýtdy.
"Alty sany ermeni tanky hatardan çykaryldy, 100-den gowrak ermeni harby gullukçysy öldürildi we ýaralandy» diýip, beýanatda aýdylýar.
Ermenistanyň prezidenti Serž Sarkisýan azeri goşunlary 18 sany etniki ermeni esgerini öldürdi diýdi.
"Biziň tarapymyzdan 18 esger öldürildi, 35-si bolsa ýaralandy» diýip, Sarkisýan Ýerewanda, Milli howpsuzlyk geňeşiniň duşuşygynda aýtdy diýip, onuň metbugat gullugy habar berdi.
Ol bu esgerleriň Dagly-Garabagda Ýerewan tarapyndan goldanylýan separatist güýçlere ýa-da Ermenistanyň Ýaragly güýçlerine degişli bolandygyny anyklaşdyrmady.
Regiondan gelýän habarlarda asuda ilatdan hem iki adamyň, şol sanda 12 ýaşly oglanyň öldürilendigi aýdylýar.
ÝHHG-nyň Minsk toparynyň egindeş başlyklary, ilçiler - Orsýet Federasiýasyndan Igor Popow, ABŞ-dan James Warlik, Fransiýadan Pierre Andrieu – ähli taraplary derhal atyşygy bes etmäge hem-de wakanyň bolan ýerinde durnuklaşma üçin zerur bolan çäreleri görmäge çagyrdy.
“Biz güýç ulanylmagyny berk ýazgarýarys we bimany adam ýitgilerine, şol sanda asuda ilatdan adam ölmegine gynanýarys» diýip, beýanatda aýdylýar.
Olar konflikti parahatçylykly gepleşikler arkaly çözmekden başga alternatiwanyň ýokdugyny, urşuň çykalga däldigini gaýtaladylar.
Warlik twitterde ÝHHG-nyň Minsk toparynyň egindeş başlyklarynyň 4-nji martda Wenada duşuşyp, Minsk toparynyň 5-nji aprelde bu meseläni çözmek barada maslahat etjekdigini aýtdy.
Rus metbugatynyň habarlaryna görä, Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin iki tarapy hem söweşi bes etmäge çagyrdy. Orsýet bu konfliktiň iki tarapyna hem ýarag satdy.
Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow telefonda aýry-aýrylykda ermeni we azeri kärdeşleri bilen gürleşip, olary asudalyga çagyrdy diýip, Orsýetiň Daşary işler ministrligi aýtdy.
ABŞ-nyň döwlet sekretary Jon Kerri atyşygy bes etmek düzgünleriniň bozulmagyny berk ýazgarmak bilen, Waşingtonyň ýitgi çeken maşgalalaryň ählisine duýgudaşlygyny bildirdi.
“Biz taraplary sabyrlylyk görkezmäge, ýagdaýy mundan aňryk ýitileşdirmekden gaça durmaga hem-de ýaraşyk şertlerine berk eýermäge çagyrýarys» diýip, Kerriniň 2-nji apreldäki beýanatynda aýdylýar.
ABŞ-nyň baş diplomaty bu konflikte harby çözgüdiň ýokdugy baradaky sözlerini gaýtalady.
ÝB-niň daşary syýasat başlygy Federika Mogherini hem taraplary derhal söweşi bes etmäge we atyşygy kesmek düzgünlerini saklamaga çagyrdy.
Iňlisçeden türkmençä geçiren Ýowşan Annagurban.