text:
19 ýaşly duşenbeli student Muhammet şu ýylyň başlaryna çenli Şahruh ady bilen tanalýardy. Emma ol ýakynda öz adyny Muhammet pygamberiň ady bilen çalyşdy.
“Men bu baradaky karara ýuwaş-ýuwaşdan geldim” diýip, Muhammet onuň sebäbini şeýle düşündirýär: “Men yslam barada has köp zatlar öwrendim we özüm üçin mynasyp musulman ady saýlamak isledim. Ahyrzamanda ähli adamlar öz birinji ady bilen çagyrylarmyş, men özümiň Muhammet diýlip çagyrylmagymy isledim” diýip, birinji adyny “Muhammet” adyna çalşan täjigistanly ýetginjek aýdýar.
Soňky wagtlar Täjigistanda öz dünýewi adyny musulman atlary bilen çalyşýanlaryň sany barha artyp barýar. Bu sanawa goşulýanlaryň aglabasy Muhammet ýaly ýaşy 20-ä ýetmedik ýetginjekler. Mundan daşary, Täjigistanda täze doglan çagalaryna musulman atlaryny dakýan ene-atalaryň sany-da soňky döwürlerde barha artýar.
Synçylaryň güwä geçmegine görä, bu täjigistanly ýetginjekleriň arasynda yslamyň täsiriniň barha güýçlenip barýanlygyny aňladýar.
Has söýülýän atlar
Täjigistanyň Ilaty hasaba alyş edarasynyň resmisiniň maglumatyna görä, paýtagt Duşenbede täze doglan her bäş gyz çagadan birine yslam ady dakylýar, olaryň arasynda iň ýygy duş gelýänem Sümeýýedir. Gyzlara dakylýan atlaryn arasynda Asiýa we Oýşa ýaly musulman atlary hem köp dakylýan atlar.
Täjigistanyň Ilaty hasaba alyş edarasynyň ýolbaşçylaryndan biri Zeba Babajanowa bu barada şeýle diýýar: “Biz şeýle atlary mundan bäş ýyl ozal asla eşitmezdik. Öňler täze doglan çagalara dakylýan atlaryň arasynda eýranlylaryň Guguş ýa-da hindileriň Anohito ýaly atlary-da örän meşhurdy”.
Täjigistanda häzir gyzlara köp dakylýan Oýşa diýen at (arap dilinde Aýşa) Muhammet pygamberiň aýallaryndan biriniň ady. Asiýa diýen at bolsa Gurhanda agzalýan iň meşhur musulman gyz atlaryndan biri. Dini ýazgylara görä, Sümeýýe diýen at yslamyň ilkinji şehitlerinden biriniň adydyr.
Täjigistanda täze dogulýan oglanlara soňky döwürlerde ene-atalar tarapyndan has ýygy dakylýan atlar Muhammet, Ýusup, Abdylla we Ebabekirdir. Käbir ýerli teologlar we ymamlar hem halky täze doglan çagalara musulman atlaryny dakmaga höweslendirýärler.
Täsir edýän faktorlar
Täjigistanyň günortasynda ýerleşýän Kulob etrabynyň metjidiniň ymamy Hajy Mirza Ibranow ýerli dini lider hökmünde Muhammet pygamberiň Hadyslary bilen düzgünler bilen halky tanyşdyrmaklygyň öz borjy bolup durýandygyny aýdýar: “Men halka Hudaýyň Abdylla we Abdyrahman ýaly atlary halaýanlygyny aýdýaryn. Ol halanýan atlar, umuman, ‘Abd’, ýagny, ‘gul’ diýen söz bilen başlanyp, Hudaýyň haýsydyr bir ady bilen dowam edýän islendik atlardyr. Meselem, Abdylgahhar, Abdylmannan we Abdyrahym ýaly atlardyr. Biz Hadyslara salgylanyp, halka Hudaýyň şeýle atlary halaýanlygyny düşündirýäris”.
Yslamyň günsaýyn güýçlenip barýan häzirki döwründe Täjigistanda ymamlara we mollalara juda sarpa goýulýar. Ýaş oglanlar bolsa 6-7 ýaşlaryndan başlap, agşam namazlaryny öýleriniň ýakynyndaky metjitlerde okaýarlar we namazdan soň hem ymamlar olaryň öňünde çykyş edýärler. Mundan daşary, ýerli dini liderleriň çykyşlarynyň ýazgylaryny hem bazarlardan satyn alyp bolýar.
Duşenbeli synçy Dilşat Rahymow şeýle ýazgylaryň ýaşlara uly täsir ýetirýänligini belleýär. Medeniýet we sungat boýunça bilermen Dilşat Rahymow öz adyny yslam atlary bilen çalyşýan adamlaryň öz dini kimligini milli kimliginden öňde goýýandyklaryny aýdýar. Ol: “Elbetde, ähli adamlaryň özüne we çagalaryna islän adyny dakmaga hukugy bar. Emma mana adamlaryň bu hereketi çakdanaşa yrymçyl hereket bolup görünýär” diýip belledi.
Dilşat Rahymow, beýleki tarapdan, musulman adyny götermegiň adamyň hakyky musulmandygyna güwä geçýän alamat däldigini hem öňe sürdi: “Hakyky musulman bolmak üçin seniň yslamy adyň bolmagy hökmän däl. Meselem, Eýran yslam respublikasynda adamlar öz dinine uýýarlar, emma olar arap ýa dini atlary götermeýärler”.
Mundan 5-6 ýyl ozal eşidilmedik atlaryň ýüze çykyp başlamagyna sebäp bolan zatlardan biri hem Sowet Soýuzynyň dargamagyndan soňra Täjigistanda yslamyň güýçlenmegidir. Adyňy üýtgetmek prosesiniň Tajigistanda uzak býurokratik kynçylyklardan geçmegi talap edýändigine garamazdan, bu ýurtda öz adyny musulman ady bilen çalyşmaga isleg bildirýänleriň sany welin köpelmese, kemelmeýär.
Şahruh adyny Muhammet ady bilen çalşan 19 ýaşly täjigistanly ýetginjek öz ene-atasynyň we dostlarynyň bireýýäm özüniň täze adyna öwrenişendiklerini we häzirki wagt özi üçin munuň ýeterlikdigini aýdýar.


c: text/html

text:
Türkmen paýtagtynda «Bitaraplyk syýasaty: parahatçylyk, howpsuzlyk we ösüş ugrundaky halkara hyzmatdaşlygy» diýen at bilen, dürli ýurtlaryň döwlet we hökümet ýolbaşçylarynyň, halkara guramalarynyň wekilleriniň, Türkmenistanyň ýolbaşçylarynyň we Aşgabatdaky diplomatiki missiýalaryň ýolbşçylarynyň gatnaşmagynda halkara konferensiýa geçirildi.
Bu konferensiýa Türkmenistanyň bitaraplyk durumynyň 20 ýyllyk baýramyna bagyşlanyp geçirildi we onda prezident G.Berdimuhamedow türkmen bitaraplygynyň many-mazmuny we sebitiň parahatçylygynda oýnaýan roly barada söz sözledi.
Soňra Türkmenistanyň Bitaraplyk baýramyna gatnaşýan halkara wekillerine, daşary ýurt liderlerine söz berildi.
Ilkinji söz BMG-niň Baş sekretarynyň syýasy meseleler boýunça orunbasary Jefriý Feltmana berildi. Soňra Özbegistanyň prezidenti Yslam Kerimow, Türkiýäniň prezidenti Rejep Taýyp Erdogan, Belarusyň prezidenti Aleksandr Lukaşenko, Täjigistanyň prezidenti Emomali Rahmon, Owganystanyň prezidenti Aşraf Gani, Gyrgyzystanyň prezidenti Almazbek Atambaýew, Gürjüstanyň prezidenti Giorgiý Margwelaşwili, Horwatiýanyň prezidenti Kolinde Grabar-Kitarowiç, Moldowanyň prezidenti Nikolaý Timofti, Pakistanyň premýer-ministri Nawaz Şarif: Hindistanyň wise-prezidenti Muhammad Hamid Ansari, Hytaý Halk respublikasynyň başlygynyň orunbasary Li Ýuançao, Eýranyň wise-prezidenti Eshag Jahangiri, Russiýa Federasiýasynyň Federal ýygnagynyň federasiýa geňeşiniň başlygy Walentina Matwiýenko we beýlekiler 12-nji dekabrda Aşgabadyň Kongresler merkezinde geçirilen konferensiýada gutlag sözleri bilen çykyş etdiler.
Türkmen paýtagtynda Bitaraplygyň 20 ýyllygyna bagyşlanyp daäary ýurtly we ýerli aýdymçylaryň gatnaşmagynda guralan konsertler, baýramçylyk çäreleri dowam edýär.
Türkmen mediasy BMG-niň Baş sekretary Ban Ki-munuň hem türkmen halkyna iberen bitaraplyk gutlagyny çap etdi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Türkmenistanda çilime garşy göreşmegiň bir aýlygy yglan edildi. Bu bir aýlyk mynasybetli ýurtda çilimiň adam ýetirýän zyýany barada dürli köpçülikleýin çäreler geçirilýär.
Mälim bolşy ýaly Türkmenistanda mundan ozal hem çilim bilen baglanyşykly ençeme çäreler, çäklendirmeler girizilipdi.
Eýse, girizilen şol çäreleriň nähili netijesi boldy? Şeýle-de, täze yglan edilen bir aýlykda nämeler göz öňünde tutulýar?
Azatlyk Radiosy bu soraglar bilen gyzyklanyp, aşgabatly ýazyjy Amanmyrat Bugaýew bilen söhbetdeş boldy.


text:
5-nji awgustda Rio de Janeiro şäherinde 31-nji tomusky Olimpia oýunlarynyň resmi açylyş dabarasy geçýär.
Günorta Amerikada ilkinji gezek geçirilýän Olimpiada 21-nji awgusta çenli dowam eder.
206 ýurtdan baran 10500 sportçy ýaryşlara gatnaşmak üçin hasaba alnypdyr, şeýle-de 28 sany sport görnüşindäki bäsdeşliklere bosgunlar toparlary hem gatnaşarlar.
Olimpia oýunlaryna ilkinji gezek Kosowo we Günorta Sudan hem gatnaşar.
Halkara sport çäresine taýýarlyklara Orsýetiň sportsmenleri bilen bagly doping dawasy, Zika wirusynyň ýaýbaňlanmagy, şäheriň howpsuzlygy we infrastrukturasy bilen bagly meseleler kölege saldy.
Ykdysady çökgünliligi we syýasy krizisi başdan geçirýän Braziliýa Olimpia oýunlarynyň howpsuzlygy üpjün etmek işine onlarça ýurduň 85 müň howpsuzlyk wekilini çekdi.
Guramaçylar oýunlara bir milliondan gowrak biletiň satylman galandygyny aýdýarlar.


text:
Owganystandaky koalisiýa güýçleriniň serkerdebaşysy amerikan ýolbaşçylygyndaky güýçleriň 2010-njy ýylda Talybana garşy söweşde “täsirli progres” gazanandyklaryny aýtdy, ýöne bu ýyl söweşiň has gazaply boljagyny çaklady.
Halkara Howpsuzlyk Kömek güýçleriniň beýanatynda amerikan generaly Deýwid Petreusyň koalisiýa güýçleri 2010-njy ýylda Owganystanyň köp ýerinde howpsuzlyk ýagdaýynyň ýaramazlaşmasyny togtatdy diýendigi aýdylýar.
Petreus koalisiýa we owgan güýçleri Talybanyň direg bazalary bolan Kandagar hem Helmand welýatlarynda “kyn gazanylan progres” etdiler we ýurt boýunça orta derejeli pitne liderlerine uly ýitgi çekdirdiler diýdi.
Geçen ýyl owgan konfliktinde jemi 711 halkara esgeri öldürildi. Bu Talyban režimi 2001-nji ýylyň ahyrynda agdarylaly bäri iň ganly döwür boldy.


text:
Pakistanyň Içeri işler ministri Çaudry Nisar Ali Han öňki prezident Perwez Muşarrafyň watan dönügi hökmünde sud ediljekdigini yglan etdi.
Ýekşenbe güni Han hökümet Muşarrafy 2007-nji ýylda ýurtda adatdan daşary ýagdaýy yglan edeni we konstitusiýany togtadany üçin konstitusiýanyň 6-njy maddasy esasynda aýyplaýandygyny aýtdy.
Şeýle-de, içeri işler ministri Muşarrafyň sud işi bilen baglanyşykly hatyň duşenbe güni ýurduň Ýokary suduna gowşuryljakdygyny belledi.
Bu sud işi gozgalsa, Muşarraf Pakistana dönüklik etmekde sud ediljek ýurduň ilkinji harby dolandyryjysy bolar.


text:
“Gepleýär Azatlyk Radiosy!” Ol indi laýyk 60 ýyl bäri hut şu sözler bilen efire ýaýraýar. Dürli döwürlerde bu sözi dürli adamlar efire ýaýratdy. Biziň ildeşlerimiz asla ýeňil bolmadyk şertlerde bu işi ýola goýupdy.
“Azatlyk” täze asyrda, bu günki günde hem halkyň hyzmatynda. Demokratik aň-düşünjäni ýaýratmakda hem halk köpçüligine dogry maglumatlary bermekde bu radionyň hyzmatyna dürlüçe baha berýärler.
Meselem, mundan üç ýyl owal Çehiýa döwleti “Azat Ýewropa Radiosynyň” döredilen gününi döwlet derejesinde belläp geçipdi hem ýurtda demokratiýany ösdürmekde onuň hyzmatyna ýokary baha beripdi. Çehiýanyň resmileri öz baýry žurnalistlerini hormat bilen atma-at ýatlap geçdiler, bu barada ýörite kitap çap etdiler.
Aslynda, Azatlyk Radiosy köp çekeleşikler hem kynçylyk bilen döredildi. Bir guwançly tarapy, şeýle möhüm işiň başynda biziň ildeşimiz, doktor Aman Berdimyrat hem durupdy.
Biz bu gün Azatlyk Radiosyny döretmekde dürli yzarlanmala hem güzaplara duçar bolan şol ynsanlary ýatlaýarys.
Azatlyk Radiosynyň bu gezekki Medeniýet programmasynda dünýäniň dürli regionlaryna degişli käbir medeniýet we sungat täzelikleri bilen birlikde, Azatlyk Radiosynyň 60 ýyllyk ýubileýi bilen baglanyşykly ýörite söhbet edilýär.
Şu baradaky ýörite gepleşigi diňlemek üçin aşaky düwmä basyň:


text:
Şu gün Fransiýanyň Sosialistler partiýasy geljek ýylky prezidentlik saýlawlarynda häzirki prezident Nikola Sarkozi bilen bäsleşjek öz dalaşgärini saýlar. Şu maksat bilen şu gün Sosialistler partiýasy bu partiýanyň öz içinde ýörite ses berişlik geçirýär.
Onda partiýanyň agzalary iki sany kandidatdan birini prezidentlige dalaşgär saýlamaly. Bu kandidatlar partiýanyň aram garaýyşly weteran agzasy Frankois Holland bilen ozalky zähmet ministri Martin Aubri.
Fransiýada geçirilen soňky pikir soraýyşlyklar ilatyň aglaba köpçüliginiň Sosialistler partiýasynyň gaýtadan häkimiýet başyna gelmegini goldaýandygyny görkezýär.


text:
Ýaşlara bilim, iş bermek barada hökümet hernäçe agyz dolduryp öwünse-de, türkmen ýaşlaryna bilimli, işli bolmak görgi boldy. Türkmen ýaşlarynyň müňlerçesi daşary ýurtlardan iş tapmak umydy bilen uly kynçylyklara, betbagtçylyklara sataşýan bolsa, müňlerçesi ýokary bilim almak üçin jebir-jepalara duçar bolýarlar.
Gyrgyzystan respublikasyna okuwa giden ýaşlaryň okuwlary hut türkmen hökümeti tarapyndan orta bilinden üzüldi. Olaryň örän köpüsi iki, üç ýyl, ondan-da köp okan okuwlaryny mejbury taşlamaly boldular. Okuwlaryny taşlamadyklaryň üstüne hökümet maşgalanyň elektrik energiýasyny, gazyny kesmek, ene-atalary işden kowmak howpuny ýatladyp, haýbat atdy. Şeýlelikde Gyrgyzystan respublikasynda okuw okap ýören ýaşlar bilim almak nesibesinden aýryldylar. Olaryň köpüsi hatda Gyrgysyztandan dokumentlerini-de getirip bilmeýärler.
Dünýäniň başga künjüne okuwa gidýänleriň başyna-da her hili betbagtçylyklar düşýär. Türkiýe respublikasyna okuwa gidenleriň birnäçesiniň neşekeş bolup, okuwlaryny taşşlap gelenlerine az duşulmaýar. Ine, indem Belarus respublikasyna okuwa giden ýaşlar hakda-da gynançly faktlar eşidilýär.
11-nji aprelde Minskiniň metrosynda bolan bomba partlamasynda Türkmenistanyň raýatynyň agyr ýaralanandygy barada maglumat gelip gowuşdy. Şu ýylyň 16-njy ýanwarynda bolsa Belarus döwlet medisina uniwersitetiniň ikinji kursunda okap ýören 2-nji kurs türkmenistanly gyzyň umumy ýaşaýyş jaýynyň balkonyndan aşak gaçyp, aradan çykandygy barada belarus mediasy habar berdi.
Bulardan başga-da daşary ýurt internet neşirleriniň türkmenistandan baran talyplaryň huligançylyk hereketlere baş goşmagy bilen bagly habarlary wagtal-wagtal berip durmagy, dogrusy, lapyňy keç edýär.
Elbetde, daşary ýurtlarda okap ýören türkmen talyplarynyň başyna düşýän betbagtçylarlar barada ýerli media hiç bir habar bermeýär.
Gowy umyt bilen, ýokary bilim almak üçin ýola düşülen halaty şeýle betbagtçylyklara sataşmak örän gynançly. Okuw sebäpli çekilýän kynçylyklary agzamanyňda-da, perzendi okatmak üçin ene-atanyň näçe puly ýele sowrulýar.
Ýaşlar öz ojaklaryndan örüp, hossarlaryň arasynda bolmasa, öz ýurdunda ine-gana ýaşamasa, beýle zatlaryň boljagy görnüp dur. Perzentleriň işe, okuwa öz ojagyndan örüp gitmekleri üçin elbetde, ýurtdaky hökümetiň halk barasynda aladasy gerek.
Serdar Gulgeldiýew aşgabatly synçynyň edebi lakamy. Blogdaky pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
Gizläp oturjak däl. Indi on ýyl bäri nas atmak meniň iň bir ýaramaz endiklerimiň biri bolup dur. Ýaşaýan sebitim Lebap welaýaty bolansoň, nasa bu ýerde gaty tiz endik edilýär. Lebap welaýatynda nas üçin temmäki ekilýär. Çilim bilen deňeşdireniňde nasyň bahasy has arzan. Bu ýerde nasy satyn almakda-da kän bir kynçylyk çekilenok.
Gazanç üçin meniňem il deňinde aram-aram paýtagta gidäýmäm bolýar. Geçen gezek şähere diýip gaýdanymda ýaramaz endigim sebäpli men «täsin» başdan geçirmeleriň «gahrymany» boldum.
«Parahat» mikroraýonynyň ýanyndaky bazaryň dükanjygyndan çykyp, öňki endigime görä, nas ataýmanmy! Ynha, nireden çykanyny kim bilýä, graždan eşikli biri alkymyma dykylyp geldi. Bir zatlar soran boldy. Menem sadalygym bilen, agzymy pakgyldadyp jogap berdim. Şundan soň ýaňky jübüsinden şahsyýetnamasyny çykaryp, özüni tanyşdyrdy.
«Agam, kanuny bozanyňy bilýäň dälmi?» diýip, ýaňky şahsyýetnamasyny jübüsine salansoň, meň ýüzüme dikanlady.
Nas atmagyň gadagan edilendiginden habarym bolansoň, ýylgyryp, polisiýa işgäri bilen düşünişjek boldum. Degşen boldum. Ýöne onuň welin gaty çynydy. Geçirimlilik etjege meňzänokdy. Meniň oýnuma-ha hasam herreldi. Yzyna düşmegimi buýurdy.
Men onuň yzyna düşüp, polisiýanyň daýanç nokadyna geldim. Bu ýerde başga-da iki polisiýa işgäri bar eken. Olar meniň daşyma ymykly geçip, gyssap başladylar. Biri bu hereketim üçin maňa köne puldan 750 müň manat jerime töletjek bolýardy, beýlekisi bolsa jerimäniň gapdaly bilen on bäş sutka-da saklatjakdandy.
Olaryň bu hereketlerinden men kän bir çekinip durmadym. Gürrüňlerinden menden para hantamadyklaryna derrew düşündim. Şonuň üçinem birbada ýeň bermedim.
—Aý, doganlar, men düşünemok. Ynha, töwerekde näçe kafe, restoranlar bar. Şol ýerde bir topar adamlar gije-gündiz arak içip, lül-gammar bolýarlar, entirekläp, köçä çykýarlar. A siz bolsa olara jerime salman, maňa jerime saljak bolýaňyz. Meň nas atanym arak içenden erbet däl ahyry—diýip, öz pikirimi aýtdym.
Meniň bu sözlerime iki polisiýa işgäri aňka-taňka boldy. Näme jogap berjeklerini bilmedi. Ýöne olaryň ýaşuluragy meniň mekirlik etjek bolýanymy aňdy.
—Inim, arak içmekligi gadagan edýän kanun ýok. Nas atmak bolsa kanun boýunça gadagan. Eger arak içmegem kanun taýdan gadagan edilse, onda biz arak içenlere-de jerime salarys. Şonuň üçin kelläni agyrtma-da, 750 müň manat jerimäňi töle.
Ýanymda bary-ýogy 250 müň manadym (täze manatda 50) bardy. 750 müň manat (täze manatda 150) jerimäni hökümediň haýryna tölemek maňa-da, poliseýlere-de bähbit däldi. Şonuň üçin olar bilen ylalaşyga geleniň ýagşydy. Poliseýlere bir sagat ýalbar-ýakar edip, 200 müň manat bilen zordan sypdym.
Şol günki waka maňa bir zady düşündirdi. Nas atan adam arak içip, restorandan lül-gammar bolup çykan serhoşdan-da beter kanuny bozujy bolýan eken. Bu ýerde, elbetde, pikirleriň gapma-garşylygy bar. Ýöne, kanun kanun bolýar.


text:
22-nji ýanwarda Kairde Arap Ligasyna girýän ýurtlaryň daşary işler ministrleriniň duşuşygynda Siriýadaky ýagdaýy kadalaşdyrmak üçin täze planyň kabul edilendigi habar berildi.
Bu plana laýyklykda, ýurduň prezidenti Başar al-Assad häkimiýeti öz orunbasaryna tabşyrmaly. Ýurtda möhletinden öň parlament hem prezidentlik saýlawlary geçirilýänçä, Siriýany dolandyrjak milli barlyşyk hökümeti döredilmeli.
Häzir Arap Ligasy Siriýadaky missiýasyny ýene bir aýa uzaltmak üçin Damaskyň rugsadyna garaşýar.
22-nji ýanwarda Saud Arabystany Arap Ligasynyň delegasiýasynyň düzüminde Siriýa iberen öz synçylaryny yzyna çagyrýandygyny mälim etdi.
Saud Arabystanynyň daşary işler ministri Saud al Faisal özleriniň bu hereketini Siriýanyň hökümetiniň ganly konflikti soňlamak boýunça Arap Ligasy tarapyndan öňe sürülen teklipleri düýpden ýerine ýetirmeýändigi bilen düşündürdi.


text:
Türkmenistanda 2002-nji ýylyň 25-nji noýabr wakalary bilen baglylykda tussag edilen bendileriň ykbaly boýunça halkara kampaniýa başlandy. Adam hukuklaryny goraýjylaryň “Olary diri görkeziň!” atly kampaniýasy geçen hepde Warşawada geçirilen ÝHHG-niň (OBSE-niň) adam hukuklary boýunça halkara konferensiýasynda öňe sürülipdi.
Maglumatlara görä, 25-nji noýabr wakalary bilen baglylykda tussag edilen bendiler "Owadandepe" zyndanynda saklanýarlar. Emma "Owadandepe" zyndanynda tussaglykda saklanyp, mundan birnäçe aý ozal azatlyga goýberilen Akmuhammet Baýhanow tussaglykdaky öňki ýokary derejeli resmiler barada türmede hiç hili eşitmändigini aýdýar.
Akmuhammet Baýhanow bilen Azatlyk Radiosynyň Türkiýedäki habarçysy Döwlet Baýhan söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Akmuhammet Baýhanow, siz Türkmenistanda 25-nji sanjar, ýagny noýabr hadysasy diýilýän wakadan soňky döwürde tussaglyga alyndyňyz. Munuň 25-nji noýabr wakasy bilen bir ilteşigi barmy?
Akmuhammet Baýhanow:
Ýok. 25-nji noýabr diýilýän hadysany men bir ýörite gurnalan oýun hasap edýärin. Nyýazowyň hem bu ýagdaýdan habary bolmaly. Ony gurnan adamlaryň özleri hem basylyp gitdi. Bu hadysa barada köp adamyň pikiri şeýle. Çünki bu bir oýuna meňzeýär. Men hiç haçan şeýle oýna goşulamok.
Azatlyk Radiosy: Akmuhammet Baýhanow, siziň 25-nji noýabr wakasy bilen bir ilteşigiňiz ýok bolsa, onda size nähili günä ýöňkeldi?
Akmuhammet Baýhanow:
Maňa garşy ýörite oýun oýnadylar. Men ol wagtlar öz işim bilen meşgullanyp ýördüm. Biznes bilen meşgullananyňda-da meseläni ýa-da bir ýagdaýy çözmek üçin köp ýagdaýda her hili adamlar bilen tanyş bolmaly bolýarsyň. Çözülmän duran işlerimizi Türkmenistanda öň daşary işler ministri bolup işlän Abdy Kulyýewiň üsti bilen çözmeli bolduk.
Şonda men Moskwada Abdy Kulyýew bilen tanyş boldum. Bir-iki gezek öýüne bardym. Abdy Kulyýew gowy adam ekeni. "Ynha sen şonuň öýüne barypsyň we onuň bilen gürleşip gelip, bize aýtmansyň" diýip, meni basdylar. Maňa ýöňkelen esasy günä şol, ýagny Abdy Kulyýew bilen tanyşanlygym. O taýda Abdy Kulyýew tarapyndan we galyberse-de öz tarapymyzdan Türkmenistana garşy hiç hili pikirem ýa-da ýaman niýetem ýokdy.
Azatlyk Radiosy: Akmuhammet Baýhanow, 25-nji noýabr wakalary bilen baglanyşdyrylan adamlaryň Owadandepede saklanandygy aýdylýar. Sizi hem syýasy tussag hökmünde şol ýerde sakladylarmy?
Akmuhammet Baýhanow
Akmuhammet Baýhanow:
Ýok, meni tutanlarynda hem ýeke özümi tutdylar. Sud edilýänçäm Türkmenistanyň Milli howupsyzlyk ministrliginiň ýörite saklanýan ýerinde sakladylar. Ondan soň sud edip, yz ýanyndan bir-iki gün soň hem Tejen zyndanyna äkitdiler. Ondan bäş-alty aý soň bolsa Seýdi şäherindäki umumy tussaglaryň saklanýan zyndanyna alyp gitdiler.
Ondanam sud edip, Çärjewiň ýapyk zyndanyna eltip, oturtdylar. Ol ýerde bir ýyl gowrak sakladylar. Soň 2007-nji ýylyň mart aýynda bizi garaşylmadyk ýagdaýda Owadandepe diýlen zyndana getirip düşürdiler. Owadandepe zyndanynda mart aýyndan tä awgust aýyna çenli sakladylar.
Azatlyk Radiosy: Akmuhammet Baýhanow, 25-nji noýabr wakasy bilen baglanyşykly Owadandepede saklanan adamlar hakda nähili maglumatlaryňyz bar?
Akmuhammet Baýhanow:
Ol adamlar hakda meniň hiç hili maglumatym ýok. Çünki, Owadandepe diýlen zyndana tussaglary eltenlerinde ýörite ýapyk ulaga salyp alyp barýarlar. Owadandepäniň öz bir kadasy bar. Onuň içinde ýöne bir howaýy gezip bolanok. Owadandepede adat boýunça saklanýan tussaglaryň elini arkasynda tutup, ýüzüňi aşak edip alyp gidip, barmaly ýeriňe eltip salýarlar we şol ýerde hem oturýarsyň.
Biz bolsa hakykatdanam syýasy tussag bolanymyz sebäpli hiç zada goşulmadyk. Zyndanyň içinde hem hiç zada goşulman oturduk. Elbetde olar o taýda saklanýandyr. Ýöne, şol 25-nji sanjar-noýabr wakasy bilen baglanşykly tussaglyga alynan adamlar hakda mende hiç hili maglumat ýok.
Azatlyk Radiosy: Akmuhammet Baýhanow, şol Owadandepe diýilýän zyndanyň aýylganç şerteri bar diýilýär. Sizi hem şol zyndana goýdular. Owadandepäniň şertleri barada gysgaça nähili maglumat berip bolar?
Akmuhammet Baýhanow:
Owadandepe, iýmiti barada erbet däl. Ýöne onuň zyndan gurluşyny bilmek mümkin däl. Sebäp näme diýen mahalyň, onuň gat-gat gurluşynyň bardygyny aýdýanlar hem bardyr. Göräýmäge gat-gat ýaly zyndan. Ýöne tussag onuň içinde zyndanyň gurluşyny hiç-haçan bilmeýär. Şonuň ýaly-da tussag zyndanyň içindäki bölümlerde näçe adamyň oturandygyny hem bilip bilmeýär.
Elbetde, Owadandepäniň içinde her hili ýagdaýlar bardyr. Ýöne şol ýaňky 25-nji noýabr wakasy sebäpli saklanan adamlar hakda bizde maglumat ýok. Sebäbi biz syýasy tussag bolsagam, olaryň golaýynda bolmadyk, olary görmedigem, olar barada hiç zat eşitmedigem.
Azatlyk Radiosy: Akmuhammet Baýhanow, häzir halkara guramadyr-jemgyýetler şol 25-nji noýabr wakasy sebäpli tussag edilenler barada "Olary diri görkeziň" diýen tagalla-kompaniýa başlatdy. Türkmenistandaky syýasy tussaglar barada edilýän ynha şeýle tagallalara owalky bir syýasy tussag hökmünde siz nähili baha berýärsiňiz?
Akmuhammet Baýhanow:
Birinjiden bu barada köneleriň aýdan bir sözi bar "Hiçden giç ýagşy diýipdirler". Nyýazow diýilýän diktator ölenden soň şu meseläni aslynda häzire çenli sessiz goýdular. Dogrusyny aýtsak biz şol zyndanda umumy režimde oturýarkagam Azatlyk Radiosynyň sesini eşdip ruhlanýardyk.
Biz barada "Adam hukuklary bozulýar. Şeýle syýasy tussaglar bar. Olar goýberilmeli" diýip, hat-da BMG-nyň her ýylky geçirilýän ýygnaklarynda şu mesele gozgalyp, "Ol tussaglar syýasy hem däl, olar wyždan tussagy. Ýöne sada pikiri üçin tussag edilen adamlar şular. Şolary bir günem saklamak bolanok" diýip, Azatlyk Radiosynda edilýän gürrüňleri eşidip biz begenýärdik we ruhlanýardyk. Emma, diktator Nyýazow ölenden soň şol basylan adamlary hem ýatdan çykardylar.
Näme olar hem öldümikä ýa dirimikä? Hakykat ýüzünde gaty dogry gozgalýar şu mesele. Hiçden giç ýagşy. Her haçan kimi günäsiz basan bolsa we oňa Nyýazow günäkär bolsa, şonuň gözkezmesini ýerine ýetiren adam hem ýene şol Nyýazowa dahylly adam bolýar. Nyýazow günäkärmi, ol hem günäkär bolýar. Şu meseläniň gozgalmagyna we anyklanmagyna men öz tarapymdan uly goldaw berýärin. Sebäbi men şeýle ýagdaýy öz gerdenim bilen çekip, syýasy tussag bolup gördüm.
Dünýede hiç hasapsyz zat bolmaz. Sebäbi şeýle sessizlik hem gaty elhenç ýagdaý. Bir ýerde erbetçilik bolsa şony görmän geçmek, ol hem jenaýatdyr. Hakykat üçin adamzat ýaşamaly. Şonuň üçinem men dünýä guramalarynyň şeýle meseläni gozgamagyna we çintgäp, iň soňuna çenli ýetmegine halk, geljek nesillerimiz we Türkmenistanyň taryhy üçin örän ähmiýetli iş diýip baha berýärin.


text:
19-njy awgustda Türkmenistanda bugdaý ekişligi başlandy. Şu ýyl ýurt boýunça 760 müň gektar ýere güýzlik bugdaý ekilip, ondan 1 million 600 müň tonna hasyl almak meýilleşdirilýär.
Bugdaý ekilmeli meýdan we alynmagy meýilleşdirilýän hasyl hem geçen ýylky bilen deň. Ýöne geçen güýzde ekilen bugdaýdan alnan hasyl 1 million 50 müň tonna bolupdy, bu göz öňünde tutulandan 550 müň tonna az bolandygyny aňladýar.
Eýse, galla hasylynyň pes bolmagyna näme sebäp bolýar?
Azatlyk Radiosynyň Lebap welaýatyndaky habarçysy Osman Hallyýew daýhanlaryň we kärendeçileriň ençemesi bilen söhbetdeş bolup, bu soraga jogap tapmaga synanyşdy. Raporty diňlemek üçin aşakday düwmä basyň.


text:
“Arap ligasyndaky” ýurtlaryň daşary işler ministrleri Eýran araplaryň işlerine gatyşýar diýip, bu ýurdy ýazgardylar.
”Arap ligasynyň” 10-njy ýanwarda Kairde geçen duşuşygynda ministrler, şaýylaryň ýolbaşçylygyndaky Eýrany Saud Arabystanynyň Tährandaky diplomatik wekilhanalaryny bilkastlaýyn goramazlyk bilen, halkara ylalaşyklaryny bozanlykda aýypladylar.
Bu aýyplama goşulmadyk ýeke-täk ýurt - ilatynyň uly bölegi şaýylardan durýan we "Hizbullah" atly şaýy militant toparynyň watany Liwan boldy.
”Arap ligasynyň” beýannamasynda Eýrana garşy girizildi diýip, anyk jeza çäreleri hakda gürrüň edilenok.
“Krizise oňaýsyz täsir”
Saud Arabystanynyň tanymal şaýy ruhanysyna ölüm jezasyny bermegi sebäpli eýranly protestçiler gahar-gazaba münüp, 2-nji ýanwarda bu ýurduň Tährandaky ilçihanasyny zabt edenlerinden soň Er-Riýad Tähran bilen bolan diplomatik gatnaşyklaryny kesdi.
10-njy ýanwarda Eýranyň daşary işler ministri Mohammad Jawad Zarif Er-Riýady aradaky dawa-jenjeli ulaldyp, Siriýada parahatçylyk gepleşiklerine zyýan ýetirmek isleýär diýip aýyplady.
Zarif bir beýanatynda: "Saud Arabystanynyň tutumy, dartgynlylyk döredip, Siriýadaky krizise oňaýsyz täsir etmek" diýdi.
Ýöne Birleşen Milletler Guramasynyň Siriýa boýunça ýörite wekili Staffan de Mustura, 10-njy ýanwarda Tährana eden saparyny aýaklanyndan soň, Zarifiň bu agzalalygyň 25-nji ýanwarda başlanjak parahatçylyk gepleşiklerine oňaýsyz täsir etmegine özüniň ýol bermejekdigini aýdandygyny bildirdi.
“Bu terroristik aktyň jogapkärçiligi”
9-njy ýanwarda ”Aýlag hyzmatdaşlyk geňeşine” degişli alty ýurduň daşary işler ministrleri Er-Riýadda duşuşyk geçirip, Saud Arabystany bilen ilatynyň aglaba köplügi şaýy bolan Eýranyň arasynda barha artýan dartgynlylyk hakda pikir alyşdylar. Zarif agzalýan beýanaty şondan bir gün soňra etdi.
Saud Arabystanynyň “Aýlag hyzmatdaşlyk geňeşindäki” ýaranlary - Bahreýn, Kuweýt, Birleşen Arap Emirlikleri, Katar we Oman Eýran bilen barýan dawada Er-Riýada goldaw bildirip, Eýrany, Saud Arabystanynyň içerki işlerine gatyşýar diýip, ýazgardylar.
Ýaýradylan beýannamada alty ýurt şaýy ruhanysy Nimr al-Nimre ölüm jezasy berilmegine garşy Eýranda turan protestlerde Saud Arabystanynyň diplomatik missiýalarynyň zabt edilmegini "berk ýazgardylar".
Beýannamada "bu terroristik aktyň jogapkärçiligini çekýän" Tähran diýilýär.
Diplomatik gatnaşyklar
Saud Arabystany şeýle-de Eýrany terrorizmi goldamakda aýyplap, Patyşalygyň Tährana garşy täze çäreler hakda oýlanýandygyny aýtdy.
Eýranyň resmileri al-Nimriň jezalandyrylyp öldürilmegini berk tankytladylar. Eýranda muňa garşy turan protestlerde protestçiler Saudy Arabystanynyň Tährandaky ilçihanasyna we konsullygyna gazaply hüjüm etdiler.
Saud Arabystany bilen birlikde Bahreýn hem Tähran bilen diplomatik gatnaşyklaryny kesdi. Kuweýt bilen Katar öz ilçilerini yzyna çagyrdylar, Birleşen Arap Emirlikleri hem Eýran bilen gatnaşyklaryny çäklendirdi.
Bu aralykda Tähran özüniň Er-Riýad bilen bolan söwda gatnaşyklaryny kesdi.
Eýran diplomatik krizisde Saud Arabystanyny jogapkär edip, Patyşalygy "mezhebara ýigrenji öjükdirmekde" aýyplaýar.
Zarif 8-nji ýanwarda Birleşen Milletler Guramasynyň Baş sekretary Ban Ki-Moona iberen hatynda Er-Riýad ýa ekstremizmi ösdürmegi saýlap tutmaly ýa-da Orta Gündogarda oňat gatnaşyklary berkitmegi diýip ýazdy.


text:
Siriýadaky ýagdaý barada rezolýusiýany kabul etmän, BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşi “öz borçlaryny äsgermezlik etdi” diýip, Birleşen Ştatlaryň döwlet sekretary Hillari Klinton aýtdy.
Klintonyň sözerine görä, ses berişlige hödürlenen rezolýusiýa Assadyň režimi tarapyndan halka edilýän sütemlere halkara jemgyýteçiliginiň aýtmaly sözlerini özünde jemleýärdi. Dokumente weto goýan ýurtlar siriýa halky bilen düşünişmeli bolar diýip, Hillari Klinton belledi.
Rezolýusiýanyň kabul edilmegine Orsýet bilen Hytaý garşy çykdy. Orsýetiň BMG-däki hemişelik wekili Witaliý Çurkin dokumentiň proýektinde Siriýadaky işlere daşardan goşulyşylmaly däldigi barasynda hiç zat aýdylmandygyny, ýurtdaky gandöküşligiň tutuş jogapkärçiliginiň häkimiýetleriň üstüne atylandygyny aýtdy.
Siriýada mart aýyndan bäri dowam edýän protest aksiýalarynda ölenleriň sany, BMG-niň maglumatyna görä, 2,700 adamdan geçýär.


text:
Al-Kaýdanyň Yrakdaky söweş topary geçen hepde Bagdadyň demirgazygynda bolan tapgyrlaýyn kast ediş hüjümleriniň jogapkärçiligini öz üstüne aldy.
Janyndan geçen bombaçylaryň amala aşyran hüjümlerinde 60-dan gowrak adam öldi.
Birleşen Ştatlaryň yslamçy internet saýtlaryna gözegçilik toparynyň maglumatyna görä, Yragyň Yslam döwleti diýilýän Bakubada hem Tikritde bolan hüjümleri Al-Kaýdanyň janyndan geçen bombaçylarynyň amala aşyrandygy aýdylýar.
Bu hüjümlerde Yragyň howpsuzlyk güýçleri we Diýala welaýat geňeşi nyşana alnypdy.


text:
Birleşen Ştatlar Eýran bilen ilteşikli energiýa firmalarynyň ýene üçüsine garşy sanksiýa girizdi. Ol firmalar Hytaýyň döwlet eýeçiligindäki Žuhai Ženroň kompaniýasy, Singapuryň Kuo Oýl Pte. Ltd kompaniýasy we Birleşen Arap emirliklerinde ýerleşýän FAL Oýl kompani Limiteddir.
Bu sanksiýa esasynda ady agzalan üç komapniýa Birleşen Ştatlaryň eksport ygtyýarnamasyny bermek, ABŞ-nyň eksport import bank maliýeleşdirmesi, ABŞ-nyň maliýe guramalaryndan 10 million dollardan artyk karz bermek gadagan edilýär.
Biraz öň, ABŞ-nyň sanksiýalaryna jogap edip, Tokio hem özüniň Eýrandan alýan çig nebitiniň möçberini kem-kemden azaltjagyny aýtdy.


text:
Anna güni Gyrgyzystanyň milli howpsuzlyk boýunça Döwlet Komiteti Bostondaky partlamalary amala aşyrmakda aýyplanýan Johar Sarnaýewi goldaýjy plakatlary ýaýradanlary gözläp tapmak boýunça iş alnyp barylýandygyny mälim etdiler.
Gyrgyzystanyň bu howpsuzlyk edarasynyň maglumatyna görä, paýtagt Bişkegiň çäklerinde käbir jaýlaryň diwarlaryna we howlulara Johar Sarnaýewi goldaýjy plakatlar elmenip çykylypdyr.
Ol plakatlarda “Johar günäsiz, Johar üçin doga ediň!” diýen mazmundaky ýazgylar ýazylypdyr.
19 ýaşly çeçen asylly Johar Sarnaýewi we onuň atylyp öldürilen agasy Tamerlen Sarnaýewi Birleşen Ştatlaryň häkimiýetleri 15-nji aprelde Bostondaky marafonda amala aşyrylan goşa partlamada aýyplaýarlar.
Sarnaýewler öz çagalyk ýyllarynda Gyrgyzystanyň territoriýasynda ýaşapdylar. Bostondaky partlamalarda üç adam ölüp, 260 töweregi adam ýaralanypdy.


text:
Tunisde ozalky awtoritar prezident Zine El Abidine Ben Aliniň häkimiýetden çekilmeginden soň geçirilmegi göz öňünde tutulýan ilkinji saýlawlar gaýra süýşürildi. Ilki başda saýlawlary 24-nji iýulda geçirmek planlaşdyrylypdy.
Bu saýlawlar ýurduň täze Konsitusiýany düzjek, şeýle-de kanun çykaryjy organlary we prezidentlik saýlawlaryna ýol açjak gurmaçylyk assambleýasyny düzmek üçin geçiriler.
Geçen aýda ýurduň saýlaw resmileri täzeden döredilýän syýasy partiýalara taýýarlanmaga goşmaça wagt bermek üçin, saýlawlaryň gaýra süýşürilip bilinjekdigini duýdurypdylar.
Tunisiň premýer-ministriniň wezipesini wagtlaýyn ýerine ýetiriji Beji Kaid Essebsiniň aýtmagyna görä, saýlawlar 23-nji oktýabrda geçiriler.


text:
Ukrainanyň prezidenti Petro Poroşenko gündogar Ukrainadaky söweşleri bes etmek boýunça öz täze inisiatiwasyny öňe sürdi.
4-nji dekabrda öz websaýtynda çap eden beýannamasynda Poroşenko Ukrainanyň harbylarynyň “Dymyşlyk gününden”, ýagny 9-njy dekabrdan başlap, gündogar Ukrainada ok atyşygy bes etjegini yglan etdi.
Poroşenko bu çäräniň 5-nji sentýabrda Minskde baglaşylan ok atyşygy bes etmek baradaky giň gerimli ylalaşyga girýändigini aýtdy.
Ylalaşygyň çäginde
Orsýetiň RIA Nowosti agentligi özbaşdaklygy talap edýän Donetsk we Lugansk regionlarynyň gozgalaňçy liderlerine salgylanyp, Poroşenkonyň agzan çäresiniň Minsk ylalaşygyna girýändigini tassyklady, emma gozgalaňçylaryň bu düzgüni berjaý etmek planlary barada habar bermedi.
5-nji sentýabrda baglaşylan bu ylalaşyk yzygiderli bozulýar, onuň baglaşylan gününden bäri 1 müň çemesi adam wepat boldy.
Şu hepdäniň başynda, Donetsk aeroportunda ok atyşygy bes etmek barada gelnen ylalaşyk güýje gireninden sanlyja sagat geçensoň, ol hem ýene bozuldy.
Özüni özbaşdak diýip jar eden Donetsk halk respublikasynyň parlamentiniň spikeri Andreý Purgin 9-njy dekabra degişli ýaraşygyň bardygyny Orsýetiň RIA Nowosti täzelikler agentligine tassyklady.
Muňa garamazdan, özüni özbaşdak diýip jar eden Lugansk halk respublikasynyň ýolbaşçysy Igor Plotnitskiý ýörite sene barada ýazmaça hiç hili ylalaşygyň ýokdugyny aýtdy.
"Agzalan güne degişli (ok atyşygy bes etmek barada) dilde gelnen ylalaşyk bolupdy” diýip, Plotnitskiý RIA Nowosti agentligine aýdypdyr.
ÝHHG-niň maslahaty
Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň başlygy Didier Burkhalter täzeligi kommentirläp, “häzirki wagtda takyklanmadyk ençeme dürli meseleleriň” bardygyny belledi.
Burkhalter bu barada ÝHHG-niň gündogar Ukrainadaky krizisi gowşatmak barada Baselde geçiren konferensiýasynda aýtdy.
Bu duşuşykda eden çykyşynda Ukrainanyň daşary işler ministri Pawlo Klimkin ok atyşygy bes etmek barada hakyky ýaraşygyň zerurdygyny nygtady.
“Bu diňe bir Ukrainanyň krizisi däl, bu ÝHHG-niň krizisi däl, bu Orsýetiň agressiýasy bilen bagly” diýip, Klimkin nygtady.
ABŞ-nyň döwlet sekretary Jon Kerry we Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow ÝHHG-niň maslahatynyň çäginde gysga wagtlyk duşuşyk geçirdiler.
Munuň öňüsyrasynda Kerry Günbataryň Kreml bilen gapma-garşylyga girişmek islemeýändigini aýdyp, Orsýeti Ukrainadaky “hereketleri arkaly” öz-özüni üzňeleşdirmekde aýyplady.
Ukraina we Günbatar ýurtlar Orsýeti gündogar Ukrainadaky krizisi öjükdirmekde we separatistleri agyr ýaraglar hem söweşijiler bilen üpjün etmekde aýyplaýarlar. Moskwa muny inkär edýär.
Kerry öz çykyşynda gürrüňi gidýän konflikte gatnaşýanlar tarapyndan 5-nji sentýabrda gelnen özara ylalaşyklaryň berjaý edilmelidigini ýene-de bir gezek nygtady.


text:
Ýekşenbe güni Müsüriň baş prokurory ýurduň ozalky awtoritar prezidenti Hosni Mubaregi bejeriş alýan keselhanasyndan harby türmä geçirmek barada karar çykardy.
Hosni Mubarek ýakynda, 13-nji aprelde özüne we öz ogluna garşy jenaýat işiniň gozgalmagynyň yzy bilen ýürek keseli sebäpli keselhana düşüpdi.
Oňa we onuň ogluna korrupsiýa hem-de parahat protestçilere garşy ýarag ulanylmagy bilen baglanyşykly wakalar boýunça jenaýat aýyplamalary bildirilýär.
Hosni Mubarek köpçülikleýin halk çykyşlarynyň netijesinde şu ýylyň 11-nji fewralynda öz wezipesinden gitmäge mejbur bolupdy.


text:
Wagtyndan öň döreýän eýakulýasiýa (dölüň zyňylmagy) dünýäniň dürli ýurtlarynda has ýaýran bozulmalaryň biri bolup, dölüň bolmaly wagtyndan has ir zyňylmagy bilen alamatlandyrylýandyr. Erkek adam öz durmuşynda bir gezek hem bolsa ir dörän eýakulýasiýa ýagdaýyna sezewar bolandyr, ýöne bir gezek bolan şowsuzlyga üns beren hem däldir. Eger dölüň ir zyňylmagy kadaly ýagdaýda bolup geçýän bolsa, erkek adamyny alada goýup, ruhy gamgynlylygyň, özüňe ynamsyzlygyň döremegine getirip biler.
Wagtyndan öň döreýän eýakulýasiýanyň sebäpleri
Bu sebäpleri esasan 4 topara bölüp bolýar:
► Dürli beden bozulmalary – bedeniň dürli keselleri netijesinde (peşew-çykaryş agzalaryň keselleri, oňurganyň şikesleri, prostatit, fimoz, gormonal bozulmalar, zäherli maddalar bilen zäherlenme) döräp biler;
► Fiziologiki aýratynlyklar (ujydyň kellejiginiň has duýgur bolmagy, jynsy gatnaşyklardan uzak wagt saklanmak, örän owadan aýal bilen gatnaşyk, aýal bilen ýakyndan tanyş bolmazlyk, iýmitde magniý mineralynyň ýetmezçiligi);
► Psihologiki sebäpler (stress, howsalalar, aýal bilen ýakyndan ruhy aragatnaşygyň bolmazlygy);
► Genetiki faktorlar (eger geçen nesilleriňizde şeýle bozulmaly erkek adam bar bolsa, sizde hem onuň döreme töwekgelçiligi ýokarlanýar).
Aşakdaky alamatlar wagtyndan öň döreýän eýakulýasiýany güman etmäge esas döredip biler:
► Eýakulýasiýanyň ujydyň jynshana salynmagyndan öň ýa-da ony saklama synanşyklaryna garamazdan bolmagy;
► Ir dörän eýakulýasiýanyň erkek adamynyň maşgala gatnaşyklarynda oňaýsyzlygy döretmegi, onda howsalanyň, gorkynyň döremegi;
► Bozulmanyň döremeginiň derman serişdeleri kabul etmeklige bagly bolmazlygy.
Seksopatologlaryň bellemegine görä, jynsy gatnaşyklaryň dowamlylygy ujydyň jynshana girip, dölüň dökülmegine çenli wagt aralygy öz içine alýandyr. Şu döwrüň wagt aralygyna we ujydyň hereketlerine baha berilýändir. Ujydyň 68 gezek öňe herekedinde, bir minutdan dowamly bolan gatnaşyklar kadanyň aşaky serhedi hasap edilse, ýokarky araşäk kesgitlenmeýär. Ol 3, 5, 10 min we ondan hem dowamly bolup biler. Ýöne 10 min. dowamly jynsy gatnaşygyň aýaly hem, erkek adamyny hem güýçden gaçyrjakdygyny bellemelidir.
Dölüň wagtyndan öň dökülmeginiň bejergisi ýa-da jynsy gatnaşyklary dowamly geçirmegiň usullary
Bu ýakymsyz bozulmanyň bejergisi erkek adamynyň beden, ruhy, maşgala aýratynlyklary öwrenilip, sebäpleri anyklanylandan soň lukman tarapyndan berilmelidir.
Anyk sebäpsiz seýrek şowsuzlyklar bolanda
Eger erkek adamda anyk sebäpsiz seýrek şowsuzlyklar duş gelýän bolsa, jynsy gatnaşyklaryň dowamlylygyny uzaltmaga kömek edýän usullar arkaly onuň jynsy gaýratlylygyny ýokarlandyryp bolar.
Şeýle usullaryň biri "Start-Stop" usulydyr. Erkek adam dölüň zyňylma wagtyny duýup, ujydy jynshanadan çykarýar we onuň kellejiginiň düýbüni barmaklary bilen mäkäm gysýar. Ondan soň jynsy gatnaşyk ýene dowam edýär. Dölüň wagtyndan öň gelme duýgusy dörände bu usuly ýene gaýtalamaly. Şeýlelikde, jynsy gatnaşyklaryň dowamlylygy ýuwaş-ýuwaşdan uzalýar.
Eýakulýasiýa gözegçilik etmegiň ýene bir usuly – Kegeliň usulydyr. Kegel ýamzyň myşsalaryny berkitmek bilen bilelikde, döli dökmek hadysasyny hem gözegçilikde saklamaga kömek edýän maşklary işläp düzüpdir. Ol maşklaryň esasyny gasyk-guýruk myşsalaryny günde 2-3 gezek 15 gezege çenli erkin dem alyşda ýygryp gowşatma hereketleri düzýändir. Maşklar bir tapgyrda 50 gezege çenli ýygrylma çenli çylşyrymlaşdyrylyp bilner. Myşsany dem alyşda ýygryp, dem göýberlende bolsa dynç alyp, ol maşklary şeýle görnüşde hem çylşyrymlaşdyryp bolýandyr. "Lift" diýip atlandyrylýan maşkda bolsa bu myşsany ýygyrma barha güýçlendirilip, soňra ýuwaş-ýuwaşdan gowşatma geçilmelidir.
"Üç barmagyň usuly" – bu usul biwagt dörejek eýakulýasiýanyň öňsyrasynda üç barmak bilen ýamzyň ortasynda, artbujak bilen ýumurtgajyklaryň arasynda ýerleşýän nokady basmaga esaslanandyr. Barmaklar biraz epilen bolmalydyr.
Ujydyň herekedini sanama: jynshana 9 gezek doly girmän, 1 gezek doly girmek, 8 gezek doly girmän, 2 gezek doly girmek, 7 gezek doly girmän, 3 gezek doly girmek we şu tertipde dowam etmek.
Şeýle-de, jynsy gatnaşyklary posalar, sypalamalar bilen bilelikde gezekleşdirip geçirme, gatnaşykda prezerwatiwi ulanmak bedeniň gyjynmagyny peseldip, jynsy gatnaşyklary dowamly geçirmäge kömek eder.
Derman serişdeleri bilen bejergi
Derman serişdeleri bilen bejergi geçirlende aşakdaky topara degişli barlanan serişdeler ulanylyp, gowy netijeleri almak üçin olaryň utgaşmasy ulanylýandyr. Derman serişdeleri bilen bejergi diňe lukman tarapyndan bellenmelidir!
► Duýujylygy peseldýän, agyrsyzlandyryjy serişdeler – instilagel, katadžel, lidokain-prilokain gel jynsy gatnaşyklary geçirmäge 5-10 min. galanda ulanylýar. Ujydyň gönelme (ereksiýa) ýagdaýynda bozulma dörände bu dermanlar ulanylmaýar.
► Ruhy gamgynlylygy bejerýän serişdeler.
► Nerw süýümleriniň serotonina täsirini peseldýän serişdeler – fluoksedin, dipriwoks, paksil.
► Ujydyň gönelmegini berjaý edýän serişdeler – lewitra, sialis, wiagra.
► 5-gidroksitriptofanly iýmit goşundylary.
Bu serişdeler erkek adamda ir döreýän eýakulýasiýanyň öňüni alýan bolsa, utgaşykda geçýän keseller hem degişli bejergini talap edýändir: peşew-jyns agzalaryň ýokançly kesellerinde antibakterial serişdeler, oňurga sütüniniň kesellerinde nerw geçirijiligi kadalaşdyrýan, gan aýlanşygy gowlandyrýan serişdeler we witaminler ulanylýar.
Dölüň wagtyndan öň zyňylmagyndan kynçylyk çekýän maşgala jübütleri psiholog lukmanyna ýüz tutup, irki tapgyrlarda howsalaly ýagdaýlara, ruhy gamgynlylyga, özüňe bolan ynamyň peselmegine garşy bejergini alyp bilerler. Maşgala jübütleriň özara düşünişmekleri we emosional ýakynlygy bu bozulmany bejermekde esasy çäre bolup durýandyr.
Wagtyndan öň döreýän eýakulýasiýany bejermekde aýalyň kömegi
Bu bozulmany bejermekde erkek adamynyň aýalynyň hem (elbetde aýalynyň islegi we düşünmekligi bolanda) kömegi zerur bolup biler. Aýalynyň kömegi bilen Simmansyň usuly ulanylanda degerli netijeleri gazanyp bolýandyr.
► Eýakulýasiýasyz 15 min. çenli gury el bilen masturbasiýa geçirme (üç synanşyk).
► Eýakulýasiýasyz 15 min. çenli wazelin bilen masturbasiýa geçirmek (üç synanşyk).
► Ujygyň gönelme ýagdaýynda, eýakulýasiýasyz aýalynyň eli bilen masturbasiýa geçirmek.
► Aýalynyň eli we wazelin bilen masturbasiýa.
► Aýalynyň "Atda oturma" görnüşinde jynsy gatnaşyklary arakesmeler bilen geçirmegi, gatnaşygyň dowamlylygy 15 min. barabar, eýakulýasiýasyz, üç synanşyga çenli.
Kömekçi usullar bilen bejergi
Esasy bejergi çäreleri bilen bilelikde iňňe bilen bejergi, fiziki emler, bejeriş wannalary we şypahana bejergisi hem wagtyndan öň döreýän eýakulýasiýany bejermekde giňden ulanylýar.
Köpler dermanlyk otlary, meselem, huşly gunçanyň (hmel), şir guýrugyň (pustyrnik), melis otunyň, koriandryň ýa-da barwinkanyň gaýnatmalaryny bu bozulmany bejermekde peýdaly hasaplaýarlar.
Hirurgiki bejergi
Jynsy gatnaşyklaryň dowamlylygyny uzaltmak üçin ujydyň pürçügini kesmek (sünnet etmek) hirurgiki bejergisi geçirilýär. Başga halklarda ol esasan fimoz ýüze çykanda ulanylýar. Sünnet etmek netijesinde ujydyň kellejiginiň duýujylygy peselip, jynsy gatnaşyklaryň dowamlylygynyň uzalmagyna getirýär.
Wagtyndan öň döreýän eýakulýasiýany bejermek üçin bu usullaryň hemmesi ulanylman, her adam üçin lukman zerur usullaryň utgaşmasyny saýlap alýandyr. Bejergileriň netijeli bolmagy üçin erkek adam öz zähmet we dynç alyş tertibini kadalaşdyrmalydyr. Wagtynda dynç almak, ýeterlik ukynyň alynmagy, magniý we sink minerallaryna baý önümler bilen dogry iýmitlenme, stres ýagdaýlaryndan gaça durma we fiziki işjeňligi saklama, tertipsiz jynsy gatnaşyklardan gaça durma geçirilýän bejerginiň netijeliligini ýokarlandyrmaga kömek edip biler.
Lukmanyň hemme maslahatlary we bejeriş düzgünleri berjaý edilende jynsy gatnaşyklara ýaramaz täsir edýän bu bozulmany bejermek mümkindir.
Teswirlemeler
Aý sizä ýewropadanam geçirýäňiz, aýalynyň eli bilen masturbasiýa zat diýip. Utanç dämi beýle zatlary aýtmak? etmek barada gürrüňem ýok, aýyp zatlara bular....aý bolýada
Utanch bolmaly dal. Utanch bolany turkemn erkekleri bilimsiz galdy, galyar. Name dinge yewropadaky ayal, erkek kanagatlanmalymy? Turkmenlerede seksual kanagatlanma bolanokmy? Gadaganmy?
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Demirgazyk Koreýanyň ABŞ bilen gatnaşyklar boýunça ýokary derejeli resmisi Waşingtonyň lider Kim Jong Uny sanksiýalar sanawyna goşmak arkaly dartgynlylygy öjükdirýändigini aýtdy.
Demirgazyk Koreýanyň Daşary işler ministrliginiň ABŞ bilen gatnaşyklar boýunça departamentiniň ýolbaşçysy Han Song Ryol 28-nji iýulda “Associated Press” agentligine beren interwýusynda ABŞ-nyň ýakynda eden hereketleriniň Koreýa ýarymadasyndaky ýagdaýy urşa tarap gönükdirendigini aýtdy.
Şeýle-de Han ABŞ-nyň we Günorta Koreýanyň indiki aýda geçirmegi planlaşdyrýan bilelikdäki harby türgenleşikleriniň agyr gapma-garşylyga getirip biljekdigini aýtdy.
ABŞ we Günorta Koreýa bilelikdäki harby türgenleşiklerini yzygiderli geçirýärler.
Han açyk görnüşde agressiw türgenleşikleriň agressiwdigini we olaryň habar berlişine görä, Demirgazyk Koreýanyň paýtagtyna baryp, ýurduň baş liderlerini öldürmek üçin goşunlary taýýarlamak maksatly maşklary hem öz içine alýandygyny aýtdy.
Han Waşingtonyň Kim Jong Uny sanksiýalar sanawyna salmak kararynyň soňky damja bolandygyny aýtdy.
Waşington 6-njy iýulda Demirgazyk Koreýanyň baş liderini birnäçe beýleki resmiler bilen bilelikde sanksiýalar sanawyna goşdy we olary adam hukuklaryny depelemekde, adamlary sudsuz ölüme höküm etmekde, mejbury iş güýjüni ulanmakda we gynamalara baş goşmakda aýyplady.


text:
Müsürde ýerli hristianlar bilen musulmanlaryň arasynda ýüz beren çaknyşyklaryň yzy bilen, şu gün Müsüriň adalat ministri ýurduň durnuklylygyna howp abandyrjak islendik bir adama garşy häkimiýetleriň «demir ýumruk» bilen çäre görjekdigini aýdyp, çykyş etdi.
Hepdäniň şenbe güni Kair şäherinde ýerli musulmanlar bilen hristianlaryň arasynda ýüze çykan çaknyşyklarda 12 adam ölüp, 180-den gowrak adam ýaralandy.
Ýurduň häkimiýetleri bu wakalar bilen baglanyşykly 190 adamyň tussag edilendigini mälim etdiler.
Habar serişdeleriniň maglumatyna görä, bu çaknyşyklar hepdäniň şenbe güni yslam dinini kabul eden ozalky bir hristian aýalynyň hristianlaryň kelisesinden çykarylman zor bilen saklanýandygy barada aşa konserwatiw salafaçylar toparynyň maglumat ýaýratmagynyň yzy bilen ýüze çykypdyr.


text:
Täze kanun düzedişleriniň talaby esasynda indi Täjigistanda öýlenmek isleýän daşary ýurtly erkekler öz gelinliklerini ýaşaýyş jaýy bilen üpjün etmeli bolarlar.
Mundanam başga, täjik parlamenti daşary ýurtly erkekleriň öýlenek hukugyna eýe bolmak üçin Täjigistanda bir ýyl ýaşamak talabyny sese goýdy.
Resmiler bu çäreleriň öz daşary ýurtly ärleri tarapyndan taşlanan aýallaryň we olaryň çagalarynyň goragy üçin görülýändigini aýdýarlar.
Bu ýurtda ýerli aýallara öýlenýän erkekleriň köpüsi goňşy Owganystandan we Eýrandandyr.


text:
Birleşen Ştatlaryň Döwlet departamenti geçen hepde terror aladalary sebäpli ýapan 19 diplomatiki missiýasynyň 18-sini ýekşenbe güni gaýtadan açjagyny aýdýar.
Birleşen Ştatlaryň Ýemeniň paýtagty Saanadaky ilçihanasy ýapyklygyna galar.
Birleşen Ştatlaryň bu ýurtdaky ilçihanasynyň köp işgärine 6-njy awgustda aýdylýan howp zerarly iş ýerini terk etmek buýruldy.
4-nji awgustda musulman ýurtlaryndaky amerikan ilçihanlarynyň 19-sy ýapyldy.
Döwlet departamenti bu çärä «Al-Kaýda» liderleriniň uly terror hüjüminiň planlaşdyrylýandygy barada eden gürrüňleriniň sebäp bolandygyny aýdýar.
Mundan başga, başga bir howp zerarly, penşenbe güni ABŞ-nyň Lahordaky konsullygy hem ýapyldy.
Konsullygyň Lahordaky işgärleri ol täzeden açylýança Yslamabatda galar.


text:
Aşgabat, 2-nji ýanwar. «Türkmenportal».
34 ýaşly Stiwen Jerrard «Liwerpulyň» düzüminde 1998-nji ýyldan bäri çykyş edýär.
«Bu ömrümdäki iň aýgytly pursatlaryň biri. Özem soňky ýyllarda meni we maşgalamy yzygiderli biynjalyk edýär. Şoňa görä-de, geljegim bilen bagly myş-myşlaryň toparyň we tälimçileriň işden ünsüni sowmazlygy üçin bu babatdaky dogry gürrüňi öz agzymdan eşidiň.
Futbol oýnamagymy dowam ederin. Häzirki wagtda geljekde nirä gidýänligim belli däl. Heniz ony özümem bilemok. Emma bir zady, onuň «Liwerpulyň» bäsdeş topary däldigini öňünden aýdyp bilerin. Bu bolsa meni «Liwerpulyň» garşysyna meýdança çykmakdan halas eder» – diýip, Jerrardyň beren beýanaty barada «gyzyllaryň» («Liwerpul») resmi saýtynda ýazylýar.
Mundan başga-da, Jerrard möwsümiň ahyryna çenli «dogduk» toparynyň düzüminde ähli güýjüni sarp edip oýnajakdygyna söz beripdir. Onuň şertnamasynyň möhleti 2015-nji ýylyň iýunynda tamamlanýar. 2014-nji ýylyň noýabrynda «Liwerpulyň» ýolbaşçylary 34 ýaşly kapitana täze şertnama hödürlediler. Emma ol bu teklibi kabul etmedi.
Habar beriş serişdeleriniň aglabasy Stiwen MLS-iň toparlarynyň birine gider diýip çaklaýar. Ýöne Jerrardyň geljegi bilen baglylykda başga-da bir çaklama orta atylýar. Has dogrusy, «ru.livescore.eurosport.com» saýty: «Görlüp oturylsa Jerrardy «Liwerpul» bilen MLS-den başga-da birleri gerekleýän eken. 6 ýyldan soňra Milana gaýdyp barmak bilen «Interi» «A» seriýanyň batgalygyndan çykarmak isleýän Roberto Mançini hem bu ýarymgoragça göz dikýär» diýip, ýazýar.
«Bu ýerde «gyzyl» kapitan italýan «ädigini» aýagyna deňäp görermi?» diýen sowal döreýär. Indi iň soňky söz Jerrardyňky.


text:
Çarşenbe güni Aşgabatda Birleşen Ştatlar bilen Türkmenistan bikanun neşe serişdelerine garşy göreş boýunça hyzmatdaşlyklaryny dowam etdirmek barada täze ylalaşyga gol çekdiler.
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginde geçirilen bu gol çekişlik dabarasynda “Neşe serişdelerine gözegçilik we hukuk goraýyş edaralaryna ýardam bermek baradaky ylalaşyga” girizilen bäşinji goşmaça hem tassyklanyldy.
Bu gürrüňi edilýän dokumentlere Türkmenistan tarapyndan ýurduň daşary işler ministri Raşit Meredow, ABŞ tarapyndan bolsa ABŞ-nyň Türkmenistandaky ilçisi Robert Patterson gol çekdi.


text:
Eýranyň resmi IRNA habar agentligi ýekşenbe güni bolan gozgalaňda öldürilen oppozisiýaçy protestçileriniň bäşisiniň jesediniň derňewini soňlamak üçin saklanýandygyny habar berdi.
Saklanýan jesetleriň arasynda oppozisiýanyň lideri Mir Hosseýin Musawiniň 35 ýaşly ýegeni Aly Musawiniň hem jesedi bar. Ol protest mahalynda doşünden atylyp öldürildi.
Birleşen Ştatalryň prezidenti Barak Obama Eýran hökümetini demokratiýaçy protestçileri zor bilen basyp ýatyrmakda ýazgardy.
Eýrandan gowşan habarlarda belli reformaçylaryň azyndan 7-siniň tussag edilendigi aýdylýar.


text:
Fransiýaly diplomat şol saparynyň dowamynda ýokary derejeli türkmen wekilleri bilen duşuşyp, esasanam adam hukuklary, türmeleriň ýagdaýy, kanunyň we adalatyň ilata elýeterliligi ýaly meseleler boýunça pikir alyşdy.
Adam hukuklary boýunça ýokary derejeli bu diplomatyň häzirki döwürde Türkmenistana barmagy we ynsan hukuklary ýaly meseleleri gozgamagy nämäniň alamaty? Bu mesele bilen gyzyklanyp, Azatlyk Radiosyndan Muhammad Tahir Fransiýanyň ýörite ilçisi Fransua Zimeraý bilen söhbetdeş boldy.Azatlyk Radiosy: Hormatly ilçi, siz ýakynda Türkmenistanda bolduňyz. Ýurtdaky ýagdaýlar, hususanam, adam hukuklary barada gürrüň edilende, bu saparyň özüňizde galdyran täsiri barada maglumat beräýseňiz?Fransua Zimeraý:
Türkmenistanda ýagdaý gowy däl, adam hukuklaryna ýeterlik hormat goýulmaýar. Emma bu ýagdaýy özgertmek barada resmiler tarapyndan isleg bar. Nyýazowyň alyp baran syýasatyna diňe ýurt ýa ýurduň abraýy nukdaýnazaryndan däl, adam hukuklary babatynda hem “betbagtçylykly döwür” diýip, baha berip bolar.
Nyýazowyň dolandyran ýyllary bilen deňeşdirilende ýurtda käbir özgerişlikler göze ilýär, biz bu tagallalary goldamak isleýäris. Men bu saparymyň dowamynda türkmen režimiň adam hukuklarynyň belli ugurlary boýunça işleşmäge isleginiň bardygyna göz ýetirdim. Bu barada takyk mysal bersem, adalat, türme, aklawçylar boýunça täze kanunyň düzülmegi, adalatyň ilata elýeterliligi ýaly ugurlar barada gürrüň etmek mümkin.
Biz pozitiw ösüşleri goldamak isleýäris. Biz Türkmenistana halkara jemgyýetçiliginiň arasynda öz ornuny almaga ýardam etmek isleýäris. Bu maksada ýetmek boýunça olarda isleg bar. Emma häzirki ýagdaý barada aýtsaň, ýurtda edilmeli işler gaty köp. Nyýazowyň döwründe adam hukuklary depelenýärdi diýmäge esas ýok, sebäbi ol döwürde Türkmenistanda asla adam hukuklary diýlen düşünje ýokdy!
Şol döwre ýurduň abraýy hem-de adam hukuklary meselesinde betbagtçylykly döwür hökmünde baha berip bolar. Emma häzirki ýolbaşçylaryň bu ýagdaýy özgertmek isleýänligine göz ýetirdim.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanyň häzirki ýolbaşçylarynyň ýagdaýy özgertmäge isleginiň bardygyny aýtmaga sizde nähili takyk esas bar? Fransua Zimeraý:
Bu barada olaryň özleri gürrüň berdiler. Haýsydyr bir özgerişlik boýunça ädim ätmezden ozal bu barada ýagdaýa synyň orta atylmagy zerur. Häzirem men iş ýüzünde o diýen uly özgerişlik göremok, emma režimiň, dil ujundan bolsa-da, bu ugurda üýtgeşiklige isleg bildirmegi höweslendiriji ýagdaýdyr, muňa ilkinji ädim hökmünde baha berip bolar.
Emma bu uzak hem kyn ýol, bu ugurda dürli päsgelçilikler bilen ýüzbe-ýüz bolunmagy mümkin. Şol bir wagtyň özünde-de ýurtda käbir kanuny özgerişleri amala aşyrmak barada hem tagalla edilýär, meselem, aklawçylar baradaky kanun hakda gürrüň edip bolar. Käbir beýleki ýurtlar bilen deňeşdirilende, Türkmenistanda zenanlaryň ýagdaýy gowy, bu ugurda deň hukuklylyk bar, emma Türkmenistanyň töwereginde ýerleşýän ençeme ýurt bu ugurda bärden gaýdýar.
Galyberse-de, meniň maksadym diňe ýagdaýa baha bermek, olary tankyt etmek ýa günälemek däl, şol bir wagtyň özünde-de türkmen ýolbaşçylaryna alyp barýan gowy işlerinde goldaw bermek. Meselem gören-eşiden zatlaryňy olara aç-açan aýtmak, gowy zada gowy diýip, kemçiliklerini hem aç-açan olaryň öňünde goýmak. Meniň pikirimçe, diňe tankyt bilen netije gazanyp bolanok. Azatlyk Radiosy: Siz Türkmenistanda bolanyňyzda käbir öňyn özgerişlikleriň bardygyna şaýat bolanlygyňyzy aýtdyňyz, eger şeýle bolsa, size oppozisiýa aktiwistleri bilen duşuşmaga hem-de türmelere baryp görmäge rugsat edildimi? Fransua Zimeraý:
Ýok, gynansak-da, maňa türmelere baryp görmäge we bendiler bilen duşuşmaga rugsat edilmedi. Men esasanam Fransiýanyň telekanalyna interwýu beren we soňra tussag edilen iki adamyň ykbaly hakda Türkmenistanyň hökümet wekillerine sorag berdim. Olar barada maňa täze maglumat almak başartmady hat-da olaryň öli ýa diridigi hakda hem meniň maglumatym ýok. Bu adam hukuklaryny-da, hatda Türkmenistanyň öz kanunlaryny hem aýak astyna salmakdyr.
Sebäbi sud diňlenşiginiň adalatly geçirilmegi hem-de adalatyň aç-açanlygy hakda Türkmenistan ençeme halkara ylalaşyklara gol goýan ýurt. Onsoň beýle ädimler Aşgabadyň abraýyna zeper ýetirýär. Nämäniň ýurda we adam hukuklarynyň ýagdaýyna zeper ýetirýänligine Türkmenistanyň hökümet ýolbaşçylarynyň göz ýetirmekligi zerur.
Emma şol bir wagtyň özünde-de biz häzirki döwürde adam hukuklaryna ozal hiç haçan hormat goýulmadyk ýurt hakda gürrüň edýäris. Diýmek, adam hukuklary diýlen zat Türkmenistanda täze tema. Biz, elbetde, türkmen hökümetiniň öňünde öz talaplarymyzy goýmaly, emma ýurtda käbir kabul ederliksiz ýagdaýlaryň bardygyna garamazdan, sabyrlylyk görkezmeli.
Men gynamalara sezewar edilen bir adam bilen duşuşdym, men bu ýurtda oppozisiýaynyň nähili günleri başdan geçirýänligini hem bilýärin, men Türkmenistanda erkinlik ugrunda alada etmekligiň kynçylyklaryna-da göz ýetirýärin. Bu asla kabul ederlikli ýagdaý däl. Azatlyk Radiosy: Eger Siziň beren maglumatlaryňyzdan çen tutulsa, adam hukuklary boýunça Türkmenistanda ýagdaý agyr, şeýle pursatda Aşgabada sapar etmek arkaly siz Türkmenistanyň hökümet ýolbaşçylaryna öz alyp barýan syýasatyny kanunylaşdyrmaga ýardam edenligiňiz hakda oýlanaňzokmy?Fransua Zimeraý:
Ýok, sebäbi men aýtjak zadymy aç-açan aýtdym, ýagdaý aşa gözgyny. Gynansak-da, adam hukuklaryna bu ýurtda hormat edilmeýär. Emma muny bellemek bilen bir hatarda olaryň etmeli işleriniň hem aşa köpdügini aýdasym gelýär. Men Türkmenistanyň hökümet ýolbaşçylarynyň bu ugurda hereket etjekdigine umyt baglaýaryn.
Bu ähli hukuk goraýjylaryň bähbidine, bu halkara jemgyýetçiliginiň bähbidine, ynsanýetiň we hemmesinden beter hem Türkmenistanyň hut öz bähbidine laýyk gelýär. Olar bu ýagdaýa düşünmeli. Meniň maksadym türkmen režiminiň alyp barýan işlerini kanunylaşdyrmak ýa bikanunlaşdyrmak däl, belkem, adam hukuklry boýunça olar bilen gepleşiklere başlamaga gapy açmakdan ybaratdyr. Emma bu barada diňe gürrüň edip, soňra ony ýatdan çykarmaly däl, belli ugurlar boýunça takyk ädimler ätmeklik zerur.
Türmelerdäki ýagdaýlar, adalatly sud diňlenişigi, howpsuzlyk güýçleri tarapyndan amala aşyrylan gynamalaryň öňüni almak ýaly ugurlar boýunça ýurtda edilmeli iş gaty köp. Bu barada tankydy äheňde däl, konstruktiw äheňde gepleşikler geçirilmeli. Tankydy äheňde däl diýenimde, munuň sebäbi Türkmenistanyň tankyda mynasyp bolmanlgy üçin däl, eýse bu ädimiň täsirli bolmaýanlygy üçin. Azatlyk Radiosy: Siz türkmen resmileri bilen duşuşanyňyzda adam hukuklarynyň ýagdaýy hakda pikir alşanlygyňyzy aýtdyňyz, bu gepleşiklerden nähili netijä garaşyp bolar?
Fransua Zimeraý:
Mundan beýläk ädiljek ädim Türkmenistanda amala aşyrylan gepleşikler we onuň netijelerinden hökümete degişli bolmadyk guramalary habardar etmek. Fransiýada bu işi amala aşyrdym.
Türkmenistan barada aýdylanda, hökümet ýolbaşçylary bilen belli pudaklar bilen bagly takyk ugurlar barada hyzmatdaşlyk etmek boýunça proýektleri saýlamakdyr. Eger biz adam hukuklary barada umumy gürrüň etsek, onuň peýdasy bolmaz. Sebäbi adam hukuklary diýilýän sözlem konseptden ybaratdyr. Meselem, “Bendileriň hukuklary nämeler?”, “Çagalaryň hak-hukugynyň kemsidilmeginiň nähili öňüni alyp bolar?” diýlen ýaly takyk ugurlar boýunça gepleşikler geçirilen halatynda has gowy netije gazanyp bolar.
Bu dialoglar öz ugry boýunça professional adamlaryň arasynda amala aşyrylmaly, meselem, howpsuzlyk güýçleri bilen howpsuzlyk güýçleriniň, biznesmenler bilen biznesmenleriň arasynda gepleşikler geçirilmeli. Türkmenistan ýaly ýurtlarda aktiwistler arkaly däl, şeýle usulda amala aşyrylan hyzmatdaşlyklardan we gepleşiklerden has oňyn netije gazanyp bolýar. Azatlyk Radiosy: Siz Türkmenistan bilen belli we takyk proýektler boýunça iş alnyp baryljakdygyny aýtdyňyz, bu ugurdaky hyzmtadşlyga başlamak üçin proýektleri saýladyňyzmy? Eger saýlan bolsaňyz, onyň amala aşyrylmagy boýunça belli bir möhleti göz öňünde tutýarmysyňyz? Fransua Zimeraý:
Biz henize çenli bilelikde iş alyp barmak boýunça haýsydyr bir pudagy saýlamadyk, emma hyzmatdaşlyk edip bolaýjak käbir pudaklar hakda gürrüň etdik. Olar türmeleriň ýagdaýy, howpsuzlyk güýçlerini türgenleşdirmek, esasy kanunyň durumy, onuň çap edilişi, öwredilişi we kanunyň düzülişinde halkyň orny ýaly pudaklar hakda gürrüň etse bolar. Biz bu barada Türkmenistana ýardam edip biljekdigimizi çak edýäris.
Azatlyk Radiosy: Beýleki islendik ýurt ýaly Fransiýanyň hem öz biznes bähbitleri bar, onsoň haýsydyr bir ýurt bilen gatnaşygyň ugurlaryny kesgitlemek barada karar kabul etmeli bolanda, adam hukuklary bilen öz biznes bähbitleriňizi neneňsi utgaşdyrýarsyňyz? Fransua Zimeraý:
Bu ikisini utgaşdyrmak gaty aňsat, sebäbi olar bilelikde amala aşyrylýan zatlar. Olar biri-birine gapma-garşy däl. Meselem, şeýle pikirlenip görüň, gatnaşygymyz bolmadyk islendik bir ýurt näme üçin biziň sözümize gulak assyn? Ýa biziň maslahatlarymyzy näme üçin durmuşa geçirsin?
Eger siz sözüňiziň diňlenmegini isleýän bolsaňyz, eger adam hukuklary boýunça dialoga pursat isleýän bolsaňyz, olar üçin siziň ähmiýetiňiz bolmaly. Haçanda biz beýleki bir ýurtda öz ykdysady, medeni, käbir halatlarda harby täsirimizi artdyrsak, onda bu adam hukuklary boýunça dialogyň geçirilmegine hem gowy mümkinçilik döredip biler.
Ykdysady täsirimizden, goýan maýamyzyň güýjünden we özümize goýulýan sarpadan adam hukuklary boýunça gepleşikleri geçirmek üçin peýdalanyp bileris. Bu orän möhüm meseledir.


text:
Türkmenistanyň agyr atletika boýunça ençeme gezek çempiony, agyr atletika boýunça halkara derejesindäki ussat Umurbek Bazarbaýew doping, ýagny gadagan edilen kuwwatlandyryjyny ulanandygy sebäpli, dört ýyl möhlet bilen diskwalifisirlendi, ýagny halkara sport ýaryşlaryndan çetleşdirildi. Bu barada “Gündogar” internet saýty Agyr atletika boýunça halkara federasiýanyň (IWF) maglumatyna salgylanyp habar berýär.
Maglumatda geçen ýylyň noýabr aýynda Birleşen Ştatlaryň Hýuston şäherinde geçirilen dünýä çempionaty mahalynda Bazarbaýewiň ganyndan gadagan edilen anabolik steroid mesterolon maddasynyň ýokunyň tapylandygy aýdylýar.
Bu sebäpli türkmenistanly ştangaçyny ähli ýaryşlardan dört ýyl möhlet bilen çetleşdirmek baradaky karara gelindi. Bazarbaýewiň diskwalifikasiýa müddeti 2015-nji ýylyň 10-njy dekabryndan başlanyp, 2019-njy ýylyň 10-njy dekabryna çenli dowam eder.
Türkmen mediasy
Türkmenistanyň resmi metbugaty Umurbek Bazarbaýewiň diskwalifisirlenmegi bilen baglylykda hiç bir maglumat bermedi. Türkmenistanyň sport resmileriniň hem Agyr atletika boýunça halkara federasiýasynyň kararyna nähilidir bir reaksiýa görekezendigi barada maglumat ýok. Şol bir wagtda, Azatlyk Radiosynyň bu mesele bilen bagly Türkmenistanyň Sport baradaky döwlet komitetinden söz almak synanyşyklary hem şowsuz boldy.
Sport ýoly
Gepiň gerdişine görä ýatlatsak, Umurbek Bazarbaýew Türkmensitanyň ençeme gezek çempiony bolupdy. Ol 2000-nji, 2004-nji, 2008-nji we 2012-nji ýyllarda geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlaryna we dünýä çempionatlaryna hem gatnaşypdy.
2009-njy we 2011-nji ýyllarda “Türkmenistanyň iň gowy sportsmeni” diýlip seçilen Umurbek 2008-nji ýylda geçirilen Aziýa çempionatynda hem bürünç medaly alypdy.
Mundan öň türkmen ştangaçysy şu ýyl Braziliýanyň Rio-de-Žaneýro şäherinde geçjek Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak arzuwyny hem birnäçe gezek agzapdy.
Umurbek Bazarbaýew 1981-nji ýylyň 17-nji sentýabrynda Daşoguz welaýatynyň Ýylanly obasynda doguldy. Ol halkara ýaryşlarynda ilkinji gezek 1998-nji ýylda Bankokda çykyş edipdi.
Agyr atletika boýunça halkara federasiýasynyň resmi saýtyndandaky maglumatdan çen tutulsa, Bazarbaýew belli türkmen ştangaçysy Altymyrat Orazdurdyýewden ylham alýandygyny aýdypdyr.
Bu girizilen diskwalifikasiýa möhleti tamamlananda Bazarbaýew 38 ýaşynda bolar.


text:
Müsür häkimiýetleri bikanun iş alyp barmakda aýyplanýan, hökümete degişli däl, daşary ýurtlar tarapyndan maliýeleşdirilýän guramalaryň suda çekiljek işgärleriniň sanawyny çap etdi. Şol sanawda 29 adamyň ady bolup, olaryň 19-sy ABŞ-nyň raýaty, 14-si müsürli.
Günä bildirilýän daşary ýurtlularyň köpüsi Müsüri terk etdi. Ýöne bäş amerikaly we iki germaniýaly galdy. Şolaryň arasynda ABŞ-nyň transport ministrinin ogly Sem La Hud bar. Ol Halkara respublika instituty guramasynyň Müsür bölümine ýolbaşçylyk edýär. Şübhe bildirilýän nemesler Konrad Adenauer Fondunda işleýärler.
Başlanmagy çak edilýän sud prosesiniň geçiriljek wagty häzirlikçe näbelli bolup galýar. Eger hökümete degişli däl guramalary yzarlamak bes edilmese, müsür armiýasyna her ýyl berilýän 1 milliard 300 million dollar kömegiň doňdurylmagynyň mümkindigini ABŞ duýdurdy.


text:
Ýewropanyň Adam hukuklary sudy Orsýetiň “Ýukos” nebit kompaniýasynyň ozalky başlygy Mihail Hodorkowskiniň we onuň ýoldaşy Platon Lebedewiň garşysyna edilen birinji suduň käbir aspektleri adalatsyz we adam hukuklaryny bozýar diýen karar çykardy.
Sud bu iki adamyň eden şikaýatlary boýunça gelen kararyny sişenbe güni yglan etdi.
Sudýalar “orsýetli biznes ýolbaşçylarynyň garşysyna bildirilen aýyplamalaryň berk esasy bar, emma olaryň işiniň seljerişligi adalatsyz boldy we olaryň gyrak-çetdäki jeza koloniýasynda ýerleşdirilmegi esassyz” diýen karara geldi.
Adam hukuklary sudy bu iki adamyň garşysyna gozgalan işiň syýasy äheňlidigini aňladýan delilleri tapmady, ýogsa olar şeýle şikaýat edipdiler.
Sud bu ýerde suduň bitaraplygyna ters gelýän bidüzgünçiligiň bolmandygyny, emma aklawçy-müşderi gizlinliginiň bozulmagyna, seljeriş sudunyň subutnamany adalatsyz alyp barlamagyna ýol berlendigini aýtdy.
Sud Lebedewiň sud seljerişlikleri mahalynda demir kapasada ýerleşdirilmeginiň kemsidiji bolandygy baradaky şikaýaty bilen razylaşdy.
"Olar adalatly sud edilmedi"
Hodorkowskiniň jemgyýetçilik bilen gatnaşyklar boýunça topary metbugat üçin beýanat ýaýratdy. Onda Hodorkowskiniň aklawçysy Karinna Moskalenko “Biz Ýewropa sudunyň kararynyň sud seljerişligi mahalynda Hodorkowskiniň bir topar hukugynyň bozulandygyny ýüze çykarmagyny gutlaýarys” diýýär.
Lebedewiň aklawçysy Elena Lipsteriň beýanatynda bolsa, şeýle diýilýär: “Bu suduň ýüze çykaran zatlarynyň uly ähmiýeti bar: Hodorkowskiý we Lebedew adalatly sud edilmedi.”
Orsýetiň prezidentiniň ýanyndaky Adam hukuklary geňeşiniň başlygy Mihail Fedotow Ýewropanyň Adam hukuklary sudunyň hiç bir syýasy sebäp tapmandygyny belläp, "Bu birinji iş boýunça gaýtadan sud etmek zerurlygynyň ýokdugyny aňladýar diýdi."
Emma muňa garamazdan, ol Orsýetiň sudunyň bu işde Ýewropa sudy tarapyndan ýüze çykarylan bidüzgüçiliklere seretjegini sözüne goşdy.
Putini tankytlanyndan soň...
Hodorkowskiý we Lebedew 2004-nji ýylda, gaplykda we salgyt tölemekden gaçmakda aýyplanyp sud edilipdi. Bu aýyplamalar Hodorkowskiý, Orsýetiň iň baý adamy syýasata goşulyp, Orsýetiň prezidenti Wladimir Putiniň syýasatyny tankyt edip başlanyndan soň ýüze çykypdy.
Onuň “Ýukos” nebit kompaniýasy Orsýetiň hökümetiniň bir topar salgyt şikaýatlaryna sezewar boldy we ahyrynda jemi 27 milliard amerikan dollaryny tölemeli edildi.
Şondan soň bu kompaniýanyň emlägi doňdurylydy. Talap edilýän salgydy töläp bilmän, “Ýukos” özüniň batandygyny yglan etdi we öz emlägini arzanladylan bahadan döwlet eýeçiligindäki nebit kompaniýalaryna satmaly boldy.
Boşadylmaly wagtlaryndan biraz öň, 2010-njy ýylda bolan ikinji sudda olar uly mukdarda pul ogurlamakda we pul ýumwakda günäli tapyldylar we bu ýagdaý türme möhletleriniň uzaldylmagyna getirdi.
Indi Lebedew 2014-nji ýylyň awgustynda, Hodorkowskiý bolsa oktýabrynda azat edilmeli.


text:
ABŞ-nyň howpsuzlyk resmileri geçen ýylyň aýagynda iordaniýaly pilotyň ýesir alynmagyndan soň Birleşen Arap Emirlikleriniň Siriýada öz söweş missiýasyny tamamlandygyny habar berdiler.
Birleşen Arap Emirlikleriniň iordaniýaly pilotyň dekabrda ýesir alynmagyndan soň öz pilotlarynyň howpsuzlygy bilen bagly howatyrlanmalar sebäpli “Yslam döwletine” garşy howadan amala aşyran hüjümlerini ýatyrandygyny ilkinji bolup “New York Times” gazeti habar beripdi.
Şu hepdede peýda bolan wideoda pilot Muath Al-Kasaesbehiň diriligine otlanyp, öldürilendigi görkezildi. Iordaniýanyň patyşasy Abdylla 4-nji fewralda agşam eden çykyşynda “Yslam döwletiniň” söweşijilerine garşy rehimsiz uruş alyp barmaga çagyrdy. 4-nji fewralda Iordaniýa iki yrakly söweşijini, şol sanda 2005-nji ýylda Iordaniýanyň paýtagty Ammanda onlarça adamyň ölümine sebäp bolan bomba partlamalaryna gatnaşykda aýyplanan zenany jezalandyrdy.


text:
Saud Arabystanynyň daşary işler ministri Adel al-Jubeir ABŞ-nyň ýolbaşçylygyndaky koalisiýanyň Siriýada “Yslam döwleti” toparyna garşy amala aşyrýan harby kampaniýasynyň çäginde öz ýurdunyň ýörite güýçlerini ibermek mümkinçiligini teklip etdi.
Al-Jubeir bu barada Waşingtonda ABŞ-nyň döwlet sekretary John Kerri bilen geçiren gepleşikleriniň ikinji güni eden çykyşynda aýtdy. Gepleşikler Siriýadaky we Ýemendäki konfliktlere gönükdirildi.
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama ABŞ-nyň gury ýer goşunlarynyň Siriýa ýollanmagyna garşy çykýar, emma ol ABŞ-nyň ýörite güýçleriniň 50 harbysyny ibermegi geçen ýylda karar etdi.


text:
BMG-niň Syýasy işler bölüminiň ýolbaşçysy Lin Pasko sişenbe güni Howpsuzyk geňeşinde eden çykyşynda Siriýada protestler başlany bäri jemi ýedi ýarym müň adamyň öldürilendigini çaklaýandyklaryny aýtdy.
Ol şu günler Siriýada her gün öldürilýän adamlaryň sanynyň 100-den hem geçýändigi we olaryň-da aglabasynyň aýallar we çagalardygy barada ynamdar maglumatlaryň bardygyny öňe sürdi.
Paskonyň aýtmagyna görä, harby güýç ulanylmagy netijesinde Siriýanyň içinde öz ýaşaýan ýerlerini terk etmäge mejbur bolan adamlaryň sany 100 müň bilen 200 müňüň aralygynda diýlip hasaplanylýar.
Siriýanyň 25 müň raýatynyň goňşy ýurtlara bosup gitmäge mejbur bolandygyny hem BMG-niň ýokary derejeli wekili aýtdy. Olar BMG-niň Bosgunlar boýunça komitetinde hasaba alyndy.
BMG-niň Syýasy işler bölüminiň ýolbaşçysy Lin Pasko halkara jemgyýetçiliginiň Siriýadaky zorluklary bes etmek ugrunda has aýgytly hereket etmezliginiň bu ýurtdaky režim üçin ýalňyş yşarat hökmünde alamatlanýandygyny aýtdy.
—Şu çaka çenli edilen hereketler hem edilmedik işler režimiň hiç bir jogapkärçilige çekilmezden, öz halkyny gyrmagy dowam etdirip biljekdigini görkezdi—diýip, Pasko belledi.


text:
Şu gün Owganystanyň ýörite sudy geçen ýyl parlamente we ýerli geňeşlere geçirilen saýlawlarda berlen sesleriň 25 prosente golaýyny güýçsiz diýip yglan etdi.
Suduň başlygy Syddykullah Hakyk gaýtadan geçirilen ses sanalyşygynyň netijesinde käbir deputatlara berildi diýilýän sesleriň belli bir böleginiň güýçsiz diýlip yglan edilendigini, käbir deputatlara berlen sesleriň bolsa ozalbaşky görkezileninden has artdyrylandygyny aýtdy.
Owgan parlamentiniň aşaky palatasynyň sekretarynyň orunbasary Mohammad Farhad parlamentdäki 249 deputatdan 60-syna berlen seslere bu ses sanalşygynyň täsir edendigini aýtdy. Ýöne munuň nähili täsir edendigi barada ol anyk maglumat bermedi.


text:
Azatlyk Radiosynyň «Berdimuhamedow we aýdym-saz» diýen at bilen çap eden wideoreportažyna gysga wagtda diňe feýsbukda 330 müňden gowrak adam tomaşa etdi, emma olar esasan iki pikirde.
Türkmen metbugatynyň maglumatyna görä, Gurbanguly Berdimuhamedowyň sözüne we sazyna döredilen «Öňe, öňe, diňe öňe, jan watanym Türkmenistan» atly aýdym, Maryda dört müň çemesi adamyň gatnaşmagynda ýerine ýetirilenden soň, Ginnesiň rekordlar kitabyna girdi.
Prezident Berdimuhamedow ilkinji gezek 2010-njy ýylyň iýunynda Türkmenbaşyda çagalaryň arasynda akkordion çalyp, talantyny görkezipdi. Emma 2011-nji ýylyň iýunynda, öz doglan gününde ol «Saňa meniň ak güllerim» atly aýdymy bilen has giňden tanaldy. Türkmen telewideniýesinde aýdylmagyna görä, bu aýdym prezidentiň sözi, sazy esasynda döredilipdi.
Emma soň ol aýdymyň bir ýyl öň, Döwlet Amanlykowyň aýtmagynda, «Toý gününde» diýen at bilen Youtube-de goýlandygy belli boldy.
Prezident Berdimuhamedow 2013-nji ýylda öz janköýerlerine dijeýlik başarnygyny hem görkezdi.
Iki bölünen okyjylar
Ýöne Türkmenistanda prezidentiň aýdym-saz sungatyndaky synanyşyklaryny şowhunly el çarpyşmalar bilen garşy alýan tomaşaçylardan tapawutlylykda, Azatlygyň okyjylary täze aýdymçynyň talanty barada umuman iki sany gapma-garşylykly tarapa bölünýärler.
Mysal üçin, Rahim Mowlianow atly okyjymyz «adamlar dünýä syýasaty bilen ugraşýar, biziň prezidentimiz aýdym-saz bilen» diýip ýazýar. Agamyrat Permanguly bolsa käýinip, «üç ýaşyndaky çaga-da senden akyllydyr» diýýär.
Muhammed Ahmed atly okyjymyz gysgaça «aşyk bolupdyr» diýip teswir galdyrsa, Mähri Ýoldaş «Hakyky hyýar» diýipdir. Umyt Ramazanyň pikiriçe, prezident aýdymy özüniň döredendigini aýtman, saz bilen meşgullansa, aýby hem ýok. Emma «bu höwesi bilen syýasatçy däl, aýdymçy bolan bolsa, gowy bolardy» diýip, okyjymyz öz pikirini aýdýar.
Ýöne Arzuw Joraýewa bu pikir bilen ylalaşmaýar, ýagny bu zatlaryň prezidente hiç gelişmeýändigini öňe sürýär: «Ata mündüň, atdan düşdüň, indem aýdym aýdýaň, ertir ýene näme etjek, bir alla biler» diýip, Arzuw aýdýar.
Şol bir wagtda bu pikirlere garşy öz pikirini aýtman, ýa-da türkmen lideriniň aýdym-saz äleminde urýan gadamlary barada hiç zat diýmän, Namaz Polat ogly ýaly, Azatlyk radiosyny günäkärlemäge çalyşýan, ony diňlänlere gowulyk garaşmaýandygyny duýdurýan okyjylar-da bar.
Prezidentiň aýdym-saz sungatyndaky gadamlaryna gowy baha berýän okyjylarymyz gysgaça alkyş sözleri bilen çäklenýärler. Mysal üçin, Güli Güliçka «meniňçe, bu örän gowy zat, döredijilik taýdan ösen, başymyzdan egsik etmesin, garaşsyz bitarap Türkmenistan diýerler» diýse, Kakajan Bahar «Agzyňyza saglyk, prezidentimiz» diýip teswir galdyrypdyr.
Zakir Kazakow «Maşalla, owazyňa saglyk, prezidentim, saňa söz edenleriň gözi çyksyn» diýse, Umyda Rustamowa, Gözel Gurbanowa ýaly okyjylarymyz hem «çoh gözel, maşalla prezidentimiz, alla başymyzdan aýyrmasyn" diýen ýaly guwançly sözleri galdyrypdyrlar.
Emma Zeba Zehra Ýylmaz «Toba,toba, alla akyl-pikir bersin, ne güldim beýe» diýip ýazgy galdyrypdyr. Gül Gurbannazarowa bolsa: «Alla bu adama-da bir akyl berse, milletine seretse» diýip ýazýar. Ýöne Safiýe Toprak «Bu sahnadan düşmesin» diýipdir.
Bular, elbetde, Azatlygyň okyjylarynyň şahsy pikirleri.


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow: Sagdynlygyň we ruhubelentligiň ýyly — beýik maksatlara tarap
01.01.2017
2017-nji ýyl ýurdumyz üçin şanly ýyl bolar, ozaly bilen, Türkmenistanyň Prezidentiniň saýlawlary geçiriler, olara taýýarlyk görmek güýçli depginde dowam edýär. Ýurdumyzda saýlawlaryň öň ýanyndaky möwsüm dowam edýär, onuň barşynda ýokary döwlet wezipesine dalaşgärleriň dokuzysy bellige alyndy, şu günler olar milli telewideniýe boýunça we merkezi metbugatda maksatnamalary bilen çykyş edýärler. Ýakyn wagtda saýlawçylar bilen duşuşyklar başlanar. 12-nji fewralda bolsa her bir türkmenistanly geljegiň öňünde ähli jogapkärçiligi bilen öz erk-islegini beýan edip, eziz Watanymyzyň we tutuş halkyň geljekki ykbaly üçin umyt baglaýan adamy üçin öz sesini berer.
Ýene bir möhüm waka — ýurdumyz üçin adaty bolmadyk waka bolup, ol ylalaşdyryjy döwlet hökmünde onuň halkara ornuny giňeltmäge, Türkmenistanyň sport abraýyny artdyrmaga hem-de ilatyň saglygyny berkitmek boýunça hemmetaraplaýyn işe uzakmöhletleýin itergi bermäge gönükdirilendir. Ol Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlary bolup, olar sentýabr aýynda Aşgabatda gurulýan hem-de Orta Aziýada deňi-taýy bolmadyk Olimpiýa şäherjiginde geçiriler. Oýunlar öz tapgyrynda giň gerime eýe bolup, dünýä ýurtlarynyň 62-sinden, şol sanda Okeaniýadan türgenleriň 5 müňden gowragyny bir ýere jemlär, munuň özi Aziadanyň taryhynda deňi-taýy bolmadyk wakadyr.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow 2017-nji ýylda boljak uly wakalary nazara almak bilen, ony “Sagdynlygyň we ruhubelentligiň ýyly” diýen şygar astynda geçirmegi teklip etdi. Şeýlelikde, döwlet Baştutanymyzyň başyny başlan ýyly ol ýa beýleki jemgyýetçilik – ähmiýetli mowzuga bagyşlamak barada esasyny goýan ajaýyp däbi dowamyna eýe bolup, ýurdumyzyň häzirki ösüşini we rowaçlygyny, halkymyzyň abadançylygyny, her bir adamyň mümkinçiliklerini açýan durmuş gymmatlyklarynyň many-mazmunyny özünde jemledi.
Ýurdumyzyň saglygy goraýyş ulgamyny dünýä ölçegleriniň derejesine çykaran döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, saglyk düşünjesi — bu diňe keselleriň öňüni almagy däl-de, eýsem, durmuş howpsuzlygyny, lukmançylyk hyzmatlarynyň hilini we elýeterliligini ýokarlandyrmagy, sportuň, sagdyn iýmitlenmegiň ösdürilmegini, maşgalada çagany terbiýelemek we bilim bermek meselelerini, eneligi hem-de çagalygy goldamak, demografiýa, ekologiýa, ýaşaýyş-durmuş şertlerini, hukuk goraglylygyny we beýlekileri öz içine alýar.
2017-nji ýylyň şygarynda iki düşünje — sagdynlyk we ruhubelentlik sazlaşykly utgaşýar. Munuň özi kanunalaýyklykdyr: sagdyn adam ägirt uly meýilnamalary düzmek bilen çäklenmän, eýsem, olary amala aşyrmak höwesine hem eýe bolýar. Sagdyn jemgyýet — bu ruhubelent we maksada okgunly adamlaryň jemgyýeti bolup, olar umumymilli maksatlaryň daşynda jebisleşýär, ol ýurtda durnukly durmuş-syýasy ýagdaý hem-de durnukly ösüş, raýat we demokratik kämilligi bolup durýar. Şeýle jemgyýet özboluşlylygyny saklap, däp-dessurlaryna, gymmatlyklaryna ygrarlylygyny saklaýar hem-de oňyn özgertmelere açyk bolan öňdebaryjy täzelikleri höwes bilen kabul edýär.
Ruhubelentlik — bu kalbyň uçguny bolup, ol islendik işe, zähmete, maksada paýhasyň, erk-islegiň we döredijilik ylhamynyň gujur-gaýratyny çaýýar. Garaşylyşy ýaly, ýylyň maksatnamasyna sagdynlyk, işjeň durmuş ýörelgelerini ornaşdyrmagy, köpçülikleýin bedenterbiýe-sport hereketini wagyz etmegi, milletiň medeni we ruhy maýasyny artdyrmagy ugur edinýän çäreler girer.
Sagdynlygyň we ruhubelentligiň ýylynyň esasy wezipeleriniň hatarynda durmuş ähmiýetli taslamalary, şol sanda çagalary sport bilen meşgullanmaga höweslendirmek, raýatlygy we watançylygy terbiýelemek, ösüp gelýän nesli ruhy-ahlak taýdan ösdürmek boýunça taslamalary goldamak ýaly wezipeler bar.
Elbetde, milli baýlyk hökmünde adamyň, jemgyýetiň, halkyň saglygyny gorap saklamak meseleleri ilkinji orna çykaryldy. Ilatyň saglyk ýagdaýynyň onuň zähmete ukyplylygyna gönüden-göni bagly bolup, umuman, döwletiň ykdysady işjeňligine täsir edýändigi gürrüňsizdir.
Ýöne döwletimiziň öz raýatlarynyň saglygy baradaky aladasynyň esasynda diňe bir halk hojalygyna degişli oýlanyşykly pikirler durman, eýsem, ilkinji nobatda, her bir adamyň saglyga bolan hökmany hukugynyň üpjün edilmegi, öz wagtynda lukmançylyk hyzmaty, örän giň görnüşli ýokary hünär derejeli lukmançylyk kömegine deň elýeterlilik durandyr.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň aýratyn üns bermegi netijesinde ilatyň saglygyny goramak meseleleri diňe lukmançylyk ulgamyna degişli bolman, jemgyýetçilik, döwlet hem-de şahsy häsiýetli ileri tutulýan derejelere geçip, durmuş-ykdysady ösüşiň hemme taraplaryny we ugurlaryny gurşap aldy. Onuň merkezinde bolsa adam, durmuşyň mynasyp şertleri durýar. Şoňa görä-de, bu gün, bir tarapdan, saglygy goraýyş ulgamynda döwlet syýasaty, şol sanda her kimiň öz saglygyna jogapkärçiliginiň ýokarlanmagyny göz öňünde tutýan bolsa, beýleki tarapdan, döwlet munuň üçin hemme şertleri, giň mümkinçilikleri döredip, ählitaraplaýyn goldaw berýär.
Saglygy goraýyş syýasaty daşky gurşawy goraýyş ulgamynda, ykdysady we bilim syýasatynda, medeni hem-de ruhy ulgamda, sportda berjaý edilýär. Bir söz bilen aýdylanda, ol adamlaryň beden we ruhy taýdan doly bahaly sagdyn bolmagy üçin ähmiýetli bolan ähli ugurlary öz içine alýar. Köpçülikleýin bedenterbiýe hereketi hem, ýurdumyzyň azyk ulgamynyň düzüminiň we görnüşleriniň gowulandyrylmagy hem, arassaçylyk-ekologiýa kadalarynyň üpjün edilmegi hem, adamlaryň zähmet çekmek, bilim alyş, durmuş hem-de dynç alyş şertleriniň gowulandyrylmagy hem, maşgalanyň abraýynyň artmagy hem, ahlak gymmatlyklarynyň we sagdyn durmuş ýörelgeleriniň berkarar bolmagy diňe tehnologik taýdan lukmançylyk ösüşinden jemgyýete we adama has köp peýda getirýär.
“Saglyk” diýen düşünje ählumumylaşmak ýagdaýyna gurşalan häzirki zaman dünýäsinde adamzat siwilizasiýasynyň diňe milli däl, eýsem, dünýä derejesindäki ösüşleriniň ugurlaryny özünde jemleýän uly möçberli syýasy derejä öwrülýär. Ynsan saglygy üçin iň howply ýagdaýlaryň biri hökmünde çilimkeşlige garşy göreşmek bütin dünýäniň öňünde durýan esasy meseleleriň biri boldy. Şu babatda hem Türkmenistan temmäkä gözegçilik etmek boýunça Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň Çarçuwaly maksatnamasyna diňe goşulman, eýsem, temmäkini ulanmagyň ýaramaz netijelerinden häzirki we geljekki nesilleri goramak boýunça döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedowyň Liderligi hem-de syýasy ygrarlylygy netijesinde, ony iş ýüzünde durmuşa geçirip, görelde görkezýär.
Türkmenistanyň raýatlarynyň saglygyny goramaga bolan hukugy “Raýatlaryň saglygynyň temmäki tüssesiniň täsirinden we temmäki önümlerini ulanmagyň netijelerinden goralmagy hakynda” Türkmenistanyň Kanuny bilen goralandyr, beýleki çäreler hem görülýär. Şolaryň netijesinde, BSGG bilen bilelikde geçirilen barlaglaryň netijeleriniň tassyklaýşy ýaly, Türkmenistan temmäki ulanylyşynyň iň pes görkezijisi bolan ýurtdur.
Temmäki ulanylmagyna garşy göreşde bitiren hyzmatlary we oňa goşan goşandy üçin hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow 2016-njy ýylyň iýun aýynda Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň ýörite medaly bilen sylaglandy. BSGG-niň ýolbaşçysy Margaret Çeniň ýokary sylagy gowşurmagy adamlaryň saglygynyň goragyna gönükdirilen döwlet syýasatynyň netijeliliginiň, hormatly Prezidentimiziň işläp taýýarlan we durmuşa geçirýän oňyn özgertmeleriniň bize berýän anyk netijelerine ýokary bahanyň nobatdaky subutnamasyna öwrüldi.
Döwlet Baştutanymyz jemgyýetde sagdyn durmuş ýörelgeleriniň berkarar bolmagyny tassyklap, watandaşlarymyza şahsy görelde görkezýär. Sagdynlygyň, işjeň dynç alşyň, sport bilen yzygiderli meşgullanmagyň tarapdary bolan hormatly Prezidentimiz sözüniň işden aýra çykmaýandygyny anyk netijeler bilen subut edýär. Sagdyn durmuş ýörelgelerini berkitmek, ilaty köpçülikleýin bedenterbiýä we sporta çekmek ýurdumyzda amala aşyrylýan çäreleriň netijeli häsiýete eýe bolýandygynyň hem-de bu ugurda ýokary görkezijilere eýe bolmak ugrunda zerur şertleriň döredilýändiginiň aýdyň nyşanydyr.
Neşeleriň bikanun dolanyşygyna garşy barlyşyksyz göreş alyp barýan hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýörelgeleri halkymyz we her bir raýatymyz tarapyndan giň goldawa eýe bolýar. Munuň özi milletimiziň ykbalyna, häzirki hem-de geljekki nesilleriň saglygyna biparh bolmadyk adamlaryň, şeýle-de dünýä bileleşiginiň we abraýly halkara guramalaryň goldawydyr.
Adam ömrüniň uzaklygy, olaryň ösüş derejesi halkymyzyň dessurlary, tebigy-howa şertleri we jemgyýetimiziň aň-bilim derejesi bilen baglydyr. Hut şonuň üçin hem, döwlet Baştutanymyz saglygy goraýyş ulgamynyň ösüşini möhüm ugur hökmünde kesgitläp, daşky gurşawy goramak, ykdysady, ylym-bilim we medeni ösüşi gazanmak wezipelerini öňe sürýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow ilatyň saglyk derejesiniň ýokarlanmagyna, adamlaryň saglygyny goramaga bolan konstitusion hukuklarynyň üpjün edilmegine, durmuş-ykdysady we lukmançylyk çäreleri ulgamynyň doly güýjünde peýdalanylmagyna gönükdirilen döwlet syýasatyny işläp taýýarlamak bilen, saglygy goraýyş meselelerine hemmetaraplaýyn çemeleşmeleri durmuşymyza ornaşdyrdy. Adam maýasynyň ösüşiniň geljekki möhüm ugurlary onuň esasyny düzdi.
Ilatyň saglygy, her bir raýatyň abadançylygy ösüşiň baş maksady bolup durýar. Munuň özi hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň täzeçillik usullaryny esasy ugur edinýän milli ýörelgelerinde öz beýanyny tapýan halk baradaky hakyky aladasydyr.
Döwlet Baştutanymyzyň sport babatdaky maksatnamalaýyn syýasaty oňyn netijesini berýär. Türkmen sporty ösüşiň täze derejesine çykyp, ýurdumyz iri halkara ýaryşlaryň geçirilýän merkezine öwrülýär.
Ýurdumyzda guralýan köpçülikleýin sport we bedenterbiýe hereketine dürli ýaşdaky adamlaryň müňlerçesi gatnaşýar. Ýaş türkmenistanlylaryň müňlerçesi ýokary netijeli sport bilen yzygiderli meşgullanýar. Olar häzirki döwürde 2017-nji ýylda paýtagtymyzda geçiriljek Aziýa oýunlaryna ykjam taýýarlyk görýärler.
2017-nji ýylda Aşgabatda geçiriljek bäsleşikler ýurdumyzda guralýan ilkinji yklymlaýyn ýaryşlardyr. Bu ýaryşlary ýokary guramaçylyk derejesinde geçirmek maksady bilen, Türkmenistan Aziýa Olimpiýa Geňeşi, beýleki halkara guramalar, daşary ýurtlaryň tejribeli hünärmenleri, bilermenleri bilen ýakyn hyzmatdaşlygy ýola goýýar. Munuň özi ýaryşlaryň hemmeler üçin has ýatda galyjy hem-de netijeli bolmagyna kömek eder.
Aziadanyň ýokary derejede geçirilmegi, oňa görülýän taýýarlygyň ýokary hili Türkmenistanyň dünýädäki abraýynyň belende göterilmegine ýardam eder hem-de ýurdumyzda köpçülikleýin sportuň ösdürilmegine kuwwatly itergi berer. Hormatly Prezidentimiz Aziadanyň esasy maksatlarynyň biriniň sporty wagyz etmekden ybaratdygyny belläp, onuň ýokary derejede geçirilmeginiň Bitarap ýurdumyz üçin örän ähmiýetlidigini aýdýar. Halkara ýaryşlar ilatyň bedenterbiýe we sport bilen meşgullanmagy üçin zerur şertleri, ýaş nesilleri berk bedenli edip terbiýelemekde oňat mümkinçilikleri döreder hem-de ýokary derejeli türgenleriň taýýarlanylmagyny üpjün eder.
Aziýa oýunlary — munuň özi ägirt uly sport baýramçylygy bolup, oňa häzirki döwürde ähli ugurlar boýunça taýýarlyk görülýär. Şunda ýurdumyzyň sport durmuşynda amala aşyrylýan çäreler yzygiderli dowam edýär. Aziýa oýunlary milli sportuň ösdürilmeginde täze tapgyry açar. Bu ýaryşlar sporty wagyz etmekde, tälimçileri we halkara derejeli eminleri, sport lukmanlaryny, psihologlary, ahyrky netijede bolsa, kämil türgenleri taýýarlamakda uly tejribe toplanylmagyny, bu ugurda ýokary netijelere eýe bolunmagyny üpjün eder. Oýunlaryň guraljak meýdançalary, türgenleşik geçiriljek toplumlar halkara görkezijilere kybap derejede taýýarlanylýar.
Paýtagtymyzdaky Olimpiýa şäherjigi diňe bir sport ýaryşlaryny geçirmäge niýetlenen desgalar toplumy bolman, eýsem, Türkmenistanyň sport babatda alyp barýan işleriniň möhüm bölegine öwrüler hem-de Aşgabadyň keşbine täze öwüşgin çaýar. Munuň özi beýik ýeňişlere we belent ruha bolan güýjüň, erkiň jemlenmesidir.
2017-nji ýylda geçiriljek Aziýa oýunlary müňlerçe täze iş orunlaryny döreder. Içerki hem-de daşarky söwdanyň, işewür we syýahatçylyk çäreleriniň möçberleriniň ýokarlanmagyny üpjün eder. Oýunlara ýardamçy boljak hünärmenleriň umumy sany 11 müňe golaý bolup, olaryň 10 müňüsi meýletin ýardamçylardyr. Aşgabatda geçiriljek yklym ýaryşlary Türkmenistanyň sport abraýynyň belende galmagyny üpjün etmek bilen, halkara teleýaýlymlarda, Internet giňişliklerinde ýurdumyzyň giňden wagyz edilmegine, syýahatçylygyň ösdürilmegine, döwletimiziň dünýäniň sport hereketine işjeň goşulyşmagyna kuwwatly itergi berer.
Şeýle hem bu çäreler ýurdumyzyň gözelligini, köpöwüşginliligini, halkymyzyň myhmansöýerligini dünýä açyp görkezmäge, Türkmenistanyň giň halkara hyzmatdaşlyga taýýardygyny beýan etmäge mümkinçilik berer. Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça geçiriljek V Aziýa oýunlarynyň baş şygarynyň “Sagdynlyk. Ruhubelentlik. Dostluk” diýen üç söz bilen aňladylýandygy bellärliklidir.
Bu şygar ýylyň nyşanyny hem-de geçiriljek dürli çäreler toplumynyň maksadyny kesgitledi. Şeýle hem ol esasy durmuş gymmatlygy bolan ynsan saglygyny, adamlaryň asylly ýörelgelere, beýik maksatlara bolan ynamyny, beýik ruhuny özünde jemleýär.
Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi


text:
Çarşenbe güni Gazagystanyň günbataryndaky Atyrau regionynda ýaragly söweşijileri ele salmak boýunça howpsuzlyk operasiýasy geçirildi.
Ýerli ýaşaýjylar bu regionyň Kulsary şäherinde üç sany köp gatly ýaşaýyş jaýynyň daşynyň polisiýa güýçleri tarapyndan gabawa alnandygyny habar berdiler.
Gazagystanyň resmileri bu operasiýanyň barşynda bäş sany terrorçynyň öldürilendigini we biriniň ýaralanandygyny mälim etdiler.
Resmiler bu terrorçy toparyň geçen hepde Atyrau şäherine ýakyn ýerleşýän bir metjidiň golaýynda partlama amala aşyrandygyny aýdýarlar. Şol gürrüňi edilýän partlamada bir adam ölüpdi.
Soňky wagtlar Gazagystanyň şu günbatar regionynda dini ekstremistlere garşy başga-da birnäçe operasiýalar geçirildi.


text:
Gürjüstanyň telewideniýesinde Orsýetiň Gürjüstana hüjüm edýändigini görkezýän we ilat arasynda uly dowul turzan toslama reportažyň efire berilmegi bilen baglanyşykly dawalar henizem dowam edýär. Bu waka bilen baglanyşykly ýurduň çar künjünden prezident Saakaşwiliniň adyna aýdylýan tankytlar hem kemelmeýär.
Başda Mihail Saakaşwili hepdäniň ýekşenbe güni efire berlen bu telereportažyň Moskwa tarapyndan salynýan hakyky howpy şöhlelendirýändigini aýdyp, ony gorap çykyş eden bolsa, düýn ol muny Gürjüstanyň jemgyýeti üçin «zyýanly» waka diýip atlandyrdy.
Hepdäniň şenbe güni, 13-nji martda hökümetparaz «Imedi» telekanaly tarapyndan efire berlen bu programmada Orsýetiň tanklarynyň Gürjüstanyň territoriýasyna girip, paýtagt Tbilisä golaýlap gelýändikleri habar berildi. Programmanyň dowamynda howadan we gury ýerden edilýän nähilidir bir harby hüjümler we howsala düşüp, ylgap barýan parahat ýaşaýjylar hem görkezildi.
Mundan daşgary, telewideniýe ýurduň prezidenti Mihail Saakaşwiliniň öldürilendigini, Nino Burjanadze we Zurab Noghaýdeli ýaly käbir oppozisiýa liderleriniň bolsa ýurda dönüklik edip, Orsýetiň tarapyna geçendiklerini hem habar berdi.
Bir ýarym ýyl mundan ozal, ýagny 2008-nji ýylyň awgustynda Orsýet tarapyndan hakyky harby hüjümi başdan geçiren Gürjüstanyň ilatynyň arasynda telewideniýäniň bu reportažy uly dowul döretdi. Heniz reportaž efire gidip durka, adamlaryň howsala düşüp, mobil telefonlardan öz dogan-garyndaşlaryna jaň edip başlamaklary bilen telefon aragatnaşygynda bökdençlikler döredi, ýüreginden tutup, tiz kömek gulluklaryna alnyp gidilýän nähoşlaryň sany hem ur-tut artdy.
Wakadan soň...
Bu wakanyň yzy bilen jemgyýetçiligiň gahar-gazabynyň möwç alandygyny duýan hökümet resmileriniň köpüsi «Imedi» telekanalyny dessine ýiti tankytladylar.
Emma Gürjüstanyň prezidenti Mihail Saakaşwili bu wakanyň ertesi güni ýurduň Bolniskiý regionynyň ýaşaýjylary bilen duşuşygynda ol waka barada kän bir aladalanmaýan ýaly gürrüň etdi: «Düýnki reportaždaky iň esasy ýakymsyz zat – onuň hakykatdanam bolaýmagy mümkin ýagdaýa ýakynlygydyr. Başgaça aýtsak, onuň biziň duşmanlarymyzyň aňyndaky we akylyndaky bar bolan zatlara ýakynlygydyr. Men şuňa siziň her biriňiziň düşünmegiňizi isleýärin».
Saakaşwili özüniň bu çykyşynda ýakynda Moskwa sapar eden we Orsýetiň häkimiýetlerini Gürjüstan bilen has ýakyn gatnaşyklara çagyran oppozisiýa liderleri Nino Burjanadze bilen Zurab Noghaýdeliniň bu saparlaryny hem tankytlady. Ol Gürjüstanyň bu oppozisiýa liderlerini «elleri gürjüstanlylaryň ganyna boýalan adamlar» bilen hyzmatdaşlyk etmekde aýyplady.
Emma hepdäniň duşenbe güni öz internet saýtynda ýerleşdiren resmi beýanatynda prezident Saakaşwili özüniň ozalky äheňini has ýumşadyp, ýurduň habar serişdeleriniň žurnalistlerini geljekde bular ýaly wakalaryň bolmazlygy üçin žurnalistikanyň has ýokary standartlaryna eýermäge çagyrdy.
Dürli çaklamalar döredi
Gürjüstanyň telewideniýesinde peýda bolan bu toslama reportaž we oňa Saakaşwiliniň bildiren gapma-garşylykly reaksiýalary prezidentiň özüniň we oňa ýakyn toparlaryň bu reportažy ýörite gurnan bolmaklarynyň mümkindigi barada çaklamalary döretdi.
Hepdäniň duşenbe güni giçlik internetde peýda bolan ses ýazgy bu ugurdaky gümanlary has-da artdyrdy. Ol ses ýazgysynda «Imedi» telekanalynyň direktory Giorgi Awredladze bilen telekanalyň prodýuseri Eka Tsamalaşwiliniň telefon gürrüňdeşliginde prezident Saakaşwiliniň şeýle reportažy efire beriň diýip, görkezme berendigi baradaky sözler eşidilýär.
«Imedi» telekanalynyň direktory Giorgi Awredladze düýn ýurduň mediasyna beren interwýusynda agzalan ses ýazgysyny Orsýetiň gizlin gulluklarynyň emeli usul bilen döreden zady hökmünde doly ret etdi.


text:
Ýazyjy Hudaýberdi Hally Türkmenistanda Garaşsyzlygyň ilkinji ýyllarynda gadagan edilen metbugatlar barada aşgabatly žurnalist, “Edebiýat we sungat” gazetiniň öňki baş redaktory Aşyrguly Baýryýew bilen söhbetdeş boldy.
H. Hally: Aşyrguly, bilşimiz ýaly, ýene sähel wagtdan Türkmenistan Garaşsyzlygyň 20 ýyllygyny baýram edýär. Geçen döwür içinde, biziň gazanan zatlarymyz az bolmady. Elbetde, ýitiren zatlarymyzam bar. Şol ýitgileriň ençemesi belli bir çäkde dikeldildi. Meselem, bilim pudagynda, kompýiter tehnologiýasyny ornaşdyrmak meselesinde birnäçe iş edildi. Şonuň bilen birlikde unudylýan ýa-da ýatlanylmaýan ugurlaram bar. Men bu ýerde gadagan edilen metbugaty ýatlamak isleýärin. Garaşsyzlygyň başky yllarynda dürli bahanalar bilen birnäçe metbugat ýatyrylypdy.
A. Baýry: S. Nyýazow 1992-nji ýylda prezidentlik wezipesine gaýtadan saýlanasoň, metbugatyň daşyna geçip ugrady. Türkmenistanyň metbugat we beýleki köpçülikleýin informasiýa serişdeleri hakyndaky kanuna garşy gelse-de, senzurany täzeden girizdi. “Tokmak”, çagalar neşirleri bolan “Körpe”, “Malyş”, “Älemgoşar” žurnallary, şeýle hem “Ýaşlyk”, “Ýunost” žurnallary, “Nowça”, “Komsomoles Türkmenistana” we etrap gazetleri, iri zawodlaryň, ýokary okuw jaýlarynyň köp tiražly gazetleri we beýlekiler ýapyldy.
H. Hally: Biz eger şol döwre seretsek, metbugatyň gülläp ösen döwri 80-nji ýyllar bolupdy. Seniň ýaňky ýatlap geçen birnäçe neşiriň, aýratynam ýaşlar neşirleri hut şo ýyllarda döredilipdi.
A. Baýry: Gynansak-da, Garaşsyzlyk ýyllarynda türkmen metbugaty Üýtgedip gurmak döwründäkiden has ýaramazlaşdy. Geçen asyryň 80-nji ýyllarynyň ortalaryndan soň SSSR-de, şol sanda Türkmenistanda-da deslapky senzura ýatyrylypdy. Munuň özi gazet-žurnallaryň mazmunyna gowy täsir etdi. Şeýle şertlerde “Ýaş kommunist”, “Edebiýat we sungat”, gazetleri, “Sowet edebiýaty”, “Syýasy söhbetdeş” žurnallary elden-ele geçirilip okalýan neşirlere öwrüldiler. Şol döwri türkmen mediasynyň altyn ýyllary, metbugat azatlygynyň ýol alan ýyllary hasaplamak bolar.
H. Hally: Indi ýyldyzyň süýnýän wagtam bolar. Ýalňyşmasam, Aşyrguly, şol ýyldyz “Ýaş kommunist” gazetiniň başyna süýndi. Onuň sebäbi näme?
A. Baýry: Onuň sebäbi, meniň pikirimçe, häkimiýetleriň metbugatyň üstünden öz totalitar gözegçiligini ýola goýmak, olaryň sahypalaryndan tankydy aýyrmak, ýurduň durmuşyndaky ähli zady gülala-güllük edip görkezmek, jemgyýetçilik pikirini öz haýyrlaryna kemala getirmek isleglerinden gelip çykýar.
Söweşjeň “Ýaş kommunist” gazetini ýatyrmak synanyşygy gazaply alnyp baryldy. Ýöne bu neşiriň işgärleriniň aglaba köplügi esli wagtlap häkimiýetlere gaýduwsyz garşylyk görkezdiler. Elbetde, güýçler deň däldi. Ahyrda olar ýeňildiler, emma häkimiýetleriň şertlerine “ýaş komçylar’ düýpgöter kaýyl bolmadylar. Işsiz galdylar. S. Nyýazowyň döreden “Nesil” gazetine-de, “Watan” gazetine-de işe barmadylar. Elbetde, okyjylar, jemgyýetçilik, ilkinji nobatda intelligensiýa şonda “Ýaş kommunistiň” kolletiwini gollan bolsadylar häkimiýetler gaýtmyşym ederdiler. Arman, şeýle goldaw bolmady. Ýurtda metbugat azatlygy uzak wagtlap “jaýlandy”.
H. Hally: Şu ýerde bir zady ýatdan çykarýas. Şol gysyşlaryň başy “Edebiýat we sungat” gazetine, onuň şol döwürdäki baş rerdaktory bolan seniň özüňe-de degişli bolupdy.
A. Baýry: Dogudanam, häkimiýetleriň zor salmagyna, gysyşlaryna “Edebiýat we sungat” hepdeligi-de, onuň baş redaktory hökmünde menem “Ýaş kommunistiň” kolletiwinden has öňräk sezewar bolupdy. Hepdeligiň baş redaktoryna hökümini ýöretmek üçin, aýgytly hüjüme geçdiler. Olaryň metbugat azatlygyna kast etmekleri hepdeligiň tankydy ugry hem problemalary öňe sürmegi sebäp boldy. Netijede bu neşire täze ýolbaşçy bellendi. Munuň bolsa gazetiň mazmunyna nähili täsir edendigini il bilýär. Meni gynandyrýan zat, hepdelikde işleýän tejribeli žurnalisleriň redaksiýadan gitmekleri metbugat azatlygyna öwezini dolup bolmajak zyýanyň ýetirilmegi boldy.
H. Hally: Şu sözüňe goşulsam, şondan soňra “Edebiýat we sungat” hepdeligine mynasyp ýolbaşçy tapyp bilmediler. Ol ýere bellenen ýolbaşçylaram uzak işletmediler. Aýdaly, bir adamy wezipesinden boşatmak ýa erkin pikiri aýdýany gysmak administratiw çäre diýeli. Ýöne metbugatda näme günä bar? Meselem, çagalar neşiri “Mydam taýýar” gazeti, ol iň köp okyjyly metbugat bolupdy. Näme üçin çagalary metbugatdan mahrum etmeli?
A. Baýry: Çagalar üçin gazetleriň bolmagyny hökman hasaplamok. Ýöne oňat bezelen, dürli ugurly, älemgoşar öwüşginli žurnallar welin hökman gerek. Häzir mekdebe çenli, kiçi we orta ýaşly çagalara hem ýetginjeklere niýetlenen “Güneş” žurnaly çap edilýär. Muny maksada laýyk saýmak bolmaz. Çagalaryň ýaş aýratynlyklary nazara alnyp, olar üçin aýry-aýry žurnal çap edilmelidir.
Häzir “Nesil” gazeti özüniň ýeke-täk ýaşlar neşiridigine magtanyp bildiriş berýär. Muňa buýsanmaly däl, muňa utanmaly hem gyanmaly. Ýeri gelende aýtsam, ýaşlara hem çagalara niýetlenen “Magaryf” neşirýatynyň ýapylmagy-da ýazgarylmaga degişli.
H. Hally: Indi şu günüň meselesine dolansak, “Tokmak” žurnaly satiranyň mekdebi bolupdy. “Naýza” satiriki žurnaly hem örän özboluşly ugry alyp barýardy. Indi olary diklemek barada gürrüň barmaýarmy? Şol ýatyrylan, gadagan edilen metbugaty diklemek meselelerine näme üçin baş galdyrylmaýar?
A. Baýry: Elbetde, ol neşirleriň ýapylamgy satiranyň hem ýumoryň ösüşine agyr urgy boldy. Häzirki häkimiýetler tankytdan, satiradan, hatda ýumordan hem gorkýar.


text:
Halkara krizis topary 11-nji sentýabrda çap eden raportynda Amyderýa hem Syr derýada suwuň basyşynyň azalýandygyna ünsi çekip, bu ýagdaýyň Merkezi Aziýada, esasanam Täjigistanyň, Özbegistanyň we Gyrgyzystanyň arasynda dürli düşünişmezliklere, şol sanda dartgynlylygyň emele gelmegine sebäp bolup biljekdigini habar berýär.
Raportda aýdylşyna görä, krizisiň öňüni almak üçin bu ýurtlar dessine suwdan tygşytly peýdalanmagyň ýoluny gözlemeli we özara ynamy artdyrýan çärelere baş goşmaly. Azatlyk radiosy bilen söhbetdeşlikde guramanyň Merkezi Aziýa boýunça wekili Deýrde Tynan, eger ýagdaý şeýle dowam etse, munuň halk bilen hökümetleriň arasynyň açylmagyna, şeýlelikde Gyrgyzystanda bolşy ýaly hökümet agdarlyşyklaryň bolmagyna getirip biljekdigini aýdýar.
Azatlyk Radiosy: Deýrde, siziň pikiriňizçe, raportda öňe çykan esasy maddalar nämelerden ybarat?
Deýrde Tynan: Meseläniň çözgüdi boýunça biziň öňe süren tekliplerimizi göz öňünde tutup aýtsak, esasy öňe saýlanan mesele suw infrastrakturasynyň döwrebaplaşdyrylmagyna bolan zerurlyk bilen bagly ýagdaý.
Özbegistan suwarymly ekerançylykda täze tehnologiýany ornaşdyrmaly, Syrderýanyň we Amyderýanyň suwundan peýdalanmaklyk özara ylalaşyga görä amala aşyrylmaly, şeýle ylalaşyklar soňy bilen region derejesinde-de giňeldilip bilner. Elbetde, bu gaty haýal bir prosese meňzeýär, emma ol Özbegistanyň, Täjigistanyň we Gyrgyzystanyň arasynda özara ynamy dikeltmek üçin esas bolup hyzmat edip biler.
Gysga möhlet barada aýdylanda, regionda ýerleşýän ýurtlar araçäkleriniň birikýän ýerlerinde dartgynlygy köşeşdirmeli, Özbegistan, Gyrgyzystan we Täjigistan ýaly ýurtlar we olaryň tarapdarlary Özbegistanyň Täjigistandyr Gyrgyzystanda gurulmagy göz öňünde tutulýan gidroelektrostansiýa üçin zerur bolan suw bentleriniň gurluşygyna garşy tutýan berk pozisiýasyny gowşatmaga synanyşmaly.
Gyrgyzystan bilen Täjigistan bolsa gurýan äpet suw bentlerine ýygnanjak suwuň hemmä bähbitli boljak ýagdaýda ulanylmagyna kepil geçmeli.
Azatlyk Radiosy: Siz käbirlerini belläbem geçdiňiz, käbir keserip duran problemalar hakda bolsa raportyňyzda has giňişleýin gürrüň edilýär. Aýtjak bolýan zadym, bu problemalaryň uly bir bölegi sowet döwrüniň mirasy dälmi? Onuň çözülmegine näme böwet bolýar?
Deýrde Tynan: Teoretiki taýdan aýdylanda, göräýmäge, örän ýerlikli suwaryş sistemalarynyň üstünlikli bolmazlygynyň bir sebäbi - bu pudakdaky korrupsiýa. Raportda esasy üns Özbegistana, Täjigistana we Gyrgyzystana berilýär, gürrüňini edýän ýagdaýym şu üç ýurda degişli.
Meselem, Gyrgyzystanda täze suw proýektine näme boldy? Oňa ummasyz çykdajy edildi, eger ol amala aşyrylan bolsady, onda ençeme obalaryň we şäherleriň suw problemasyna çözgüt tapylardy. Bu proýektiň ykbaly bilen bagly ýeterlik derejede barlag geçirilmedi.
Bu ýurtlar korrupsiýa garşy göreşi güýçlendirmeli, bu, esasanam, suw serişdesi bilen bagly donor guramalar tarapyndan berilýän maliýe ýardamyň ykbalyna hem olaryň sarp edilişine berk gözegçilik etmeli we näsazlyk ýüze çykanda onuň netijesi barada ýeterlik derňew edilmeli we jenaýatçylaryň garşysyna çäre görülmeli.
Meniň pikirimçe, donorlar hem mundan beýläk etjek maliýe kömeklerini, şol ýurtlarda korrupsiýa garşy göreşiň talabalaýyk alnyp barlyp-barylmaýandygyna baglamaly.
Azatlyk Radiosy: Siz ençeme meselä we bökdençliklere ünsi çekdiňiz, eger bu ýagdaýlar dowam eden halatynda munuň netijesi näme bolar öýdýäňiz?
Deýrde Tynan: Gyrgyzystan barada gürrüňe başlasak, bu ýurt sýyasy taydan durnukly däl, we ilatynyň aglabasy bolsa garyp. Şeýle-de hökümet ilata ýeterlik goldaw bermeýär diýen pikir halkyň 2005-nji we 2010-njy ýyllarda amala aşyrylan hökümet agdarlyşyklaryna goldaw bermegine sebäp bolupdy. Gysga möhletde bu ýagdaýyň ýene gaýtalanmagy mümkin.
Uzak möhlet barada aýdanymyzda, Gyrgyzystanyň serhetlerinde dartgynlylyk barha möwjeýär. Eger sowuk gyşda hökümet ilaty ýeterlik derejede gaz hem elektrik togy bilen üpjün edip bilmese, hökümetiň halky kanagatlandyryp bilmek mümkinçiligi hasam kynlaşar.
Regiony göz öňünde tutup aýdanymyzda bolsa, Gyrgyzystan, Özbegistan we Täjigistan, bularyň üçüsi hem gaty gowşak döwletler, ýurtda syýasy närazylyklar gaty adaty. Şeýle ýagdaýda hökümet ilatyň talabyny ödäp bilmese, esasanam suw gytçylygy barha möwjese, hökümet bilen ilatyň arasy barha açylar.
Serhetara dartgynlylyk barha harbylaşýar, bu, esasanam, Gyrgyzystan bilen Täjigistany göz öňünde tutanymyzda şeýle. Netijede Fergana jülgesiniň goňşularyň arasynda dartgynlyga sebäp bolup biljekdigini aýtmaga esas bar.
Elbetde, suw – çözgüdi tapylmaly uly meselelerden diňe biri. Bu meseläniň çözgüdiniň tapylmagy – hemmäniň bähbidine. Eger-de onuň çözgüdi tapylsa, bu regionyň ýaşaýjylarynyň ählisiniň durmuş standartlarynyň ýokarlanmagyna getirer. Bu örän möhüm bir mesele.