text:
Ukrainada parlament tarapyndan makullanan täze Salgyt hakyndaky kanuna garşy möhletsiz protest aksiýalaryny gurnaýjylar bu dokumente üýtgetmeleri hökümet bilen maslahatlaşmakdan ýüz öwürýärler we oňa prezidentiň weto goýmagyny talap edýärler.
Ýanukowiç protestçiler bilen şenbe güni duşuşanda, dokumente weto goýmagynyň mümkindigini aýtdy.
Salgyt reformasyna garşy çykýanlaryň köp müň adamly täze mitingi şu güne planlaşdyrylýar.
Şonda hökümetiň iş başyndan çekilmegi we Ýokary Rada möhletinden öň saýlawlar geçirmek ýaly syýasy şygarlar peýda bolar.


c: text/html

text:
Türkmenistanda her ýyl pagta ýygym möwsüminiň gelmegi bilen, häkimiýetler ýurduň köp ýerlerinde hatda dükanlary we bazarlary-da ýapýarlar. Şeýle çäreler şu ýyl Lebap welaýatynyňam köp ýerlerinde ýola goýuldy.
Ýöne bu welaýatyň Farap etrabynyň söwdegärleriniň 1-nji noýabrdan etrap merkezindäki bazara öz harytlaryny eltip, häkimiýetlerden hem birugsat ýagdaýda satmaga başlandyklary barada maglumat gelip gowuşdy. Şu waka barada Azatlyk Radiosy radionyň Labapdaky habarçysy Osman Hallyýew bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Lebap welaýatynyň Farap etrabynda bazarçylar ýapyk duran bazara baryp, rugsat berilmese-de, harytlaryny satmaga başlapdyrlar. Şeýdibem, ol ýerdäki ýapyk bazar açylypdyr diýen habar bar. Sizde şu barada nähili maglumat bar?
O.Hallyýew:
Şeýle maglumat bar. Bu waka 1-nji noýabrda bolup geçipdir. Şol bazarda söwda edýän adamlardan otuz-kyrka golaýy irden baryp, bazaryň derwezesini açyp, harytlaryny getirip, söwda etmäge başlapdyrlar.
Bu bazar sentýabr aýynda ýapylan eken. Ýöne ol düýbünden ýapylan däl-de, agşam sagat 6:00-dan 10:00-a çenli söwda etmäge rugsat beripdirler. Ýerli häkimlikde 1-nji noýabrdan bu bazar açyljak diýip wada beren ekenler. Onsoň, 1-nji noýabrda-da bazary açmansoňlar, adamlaryň özleri baryp, bazary açyp, söwda edip başlapdyrlar.
Suratlarda: Farap etrabynyň bazaryndaky häzirki görnüşler.
Ýöne ol ýerde hiç hili gopgun-galmagal bolmandyr. Ýerli häkimlikden, ýerli polisiýa bölüminden gelenlerem olaryň bu eden işine hiç hili garşylyk görkezmän, waka parahat ýagdaýda bolup geçipdir.
Azatlyk Radiosy: Sentýabr aýynda bazaryň ýapylmagynyň esasy sebäbi nämede?
O.Hallyýew:
Lebap welaýatynda etrap merkezlerinde ýerleşýän, obalarda ýerleşýän uly bazarlaryň ählisi pagta ýygymy bilen baglanyşykly ýapylypdy. Şondan soň işleýän bazarlar diňe welaýat merkezlerindäki bazarlardy. Beýleki bazarlaryň hiç biri gündüzlerine işlemeýärdi, diňe giçlik sagat 6:00-dan soň 10:00-11:00-e çenli “gije bazar” bolýardy.
Bu bazarlar pagta ýygym möwsüminde “gije bazar” diýip at alýar. Bu her ýyl edilýän iş: pagta doly ýygylyp gutarylýança, ýerli häkimlikleriň buýrugy bilen bazarlar ýapylyp, söwdegärler gijelerine söwda etmäge mejbur bolýarlar.
Elbetde, bu ýagdaý adamlarda gaty uly oňaýsyzlyklar döredýär, nägileligem döredýär. Sebäbi, bazarda söwda edýän söwdegärlerden pagta çykyp, pagta ýygýany ýok. Bu ýagdaý pagta ýygymyna gidýän ýygymçylarda-da kynçylyk döredýär. Sebäbi olar aljak harytlaryny alyp bilenoklar.
Türkmenistanda 25-30 prosent adam diňe bazardan güzeran görýär. Olardan köpüsi söwda edýär ýa sübsekeşlik edýär, araba sürýär, umuman, bazardan güzeran görýän adamlaryň sany 25-30 prosent diýip çaklasa bolar.
Azatlyk Radiosy: Farapdaky bazar indi hiç hili problemasyz ýa çäklendirmesiz ýagdaýda kadaly işläp durmy?
O.Hallyýew:
Şu gün bazar gündiz sagat 2:00-den işläp başlapdyr. Ýagny, hemişekileri ýaly ir sagat 6:00-7:00-den däl-de, gündiz sagat 2:00-den başlap işläp başlapdyr. Adamlar ýerli häkimlikler bilen bir kompromise girip, şolar ýaly bir netijä gelen bolmaga çemeli. Ýöne beýleki etraplardaky bazarlaryň köpüsi henizem ýapyk, olar diňe gijilerine işleýär.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Freedom House, Azatlyk öýi guramasynyň 2013-nji ýyldaky Geçiş döwletleri hasabatynda Merkezi Ýewropa we Merkezi Aziýa ýurtlarynyň bir toparynda awtoritar dolandyryşyň agdyk gelýändigi aýdylýar.
Bu toparyň Merkezi Ýewropadan Merkezi Aziýa çenli bolan demokratiki ösüşlere beren ýyllyk synlarynda tutuş Ýewraziýada raýat jemgyýetiniň şertleriniň ýaramazlaşandygy aýdylýar.
Özbegistan we Türkmenistan ýene sebitde raýat jemgyýeti üçin iň bir ýaramaz ýurtlar diýen bahany aldy.
Azerbaýjan, Täjigistan, Belarus duşman diýilýänleri ýanamagy güýçlendirmekde tankytlansa, Gazagystanyň hökümeti işçi guramaçylygyny basyp ýatyrmakda ýazgaryldy.
Azatlyk öýi kök uran awtoritar dolandyryşyň ozaldan gelýän korrupsiýa, metbugat senzurasy, syýasy oppozisiýa garşy zorluk problemalaryny beterleşdirendigini aýdýar.


text:
NATO-nyň Owganystandaky harbylarynyň ýolbaşçysy general MakKristal düýnki eden çykyşynda Eýranyň Owganystana berýän ýardamynyň adaty ýagdaýdygyny, emma olardan belli bir böleginiň Talybana gönükdirilen harby kömekdigini aýtdy.
MakKrystal Talybana Eýranyň territoriýasynda tälim berilýänligini we Eýrandan Owganystana ýarag getirilýänligini hem belledi.
MakKrystal Owganystanda durnuklylygyň tiz ornaşmajagyny, halkara güýçleriniň belli bir möhlete çenli bu ýurtda galmaly boljakdygyny çak edýär.
Kandaharda amala aşyryljak harby operasiýalar barada Azatlyk Radiosynyň beren soragyna ol şeýle jogap berdi: “Aslynda käbir zatlar eýýäm başlady. Halk diňe adaty harby operasiýalara garaşýar, emma olar käbir halatlarda nämeleriň bolup geçýänligine syn etmeýärler. Biz Kanadaharyň içinde Owganystanyň polisiýa güýçleri bilen hyzmatdaşlygymyzy artdyrýarys. Biz Owganystanyň durnuklylygyny goraýan güýçler bilen bilelikde Kanadaharyň töwereginde howpsuzlyk halkasyny ornaşdyryp başladyk. Şäheriň töwereginde ýerleşýän etraplarda Owganystanyň armiýasy bilen koalision güýçleriň hereketleri artdyrylýar. Bu dowam etjek bir prosesdir, bir günde boljak iş däl. Şunlukda, munuň amala aşyrylmagy birnäçe aýa çekip biler. Emma şol howpsuzlyk çäreleri gün saýyn artdyrylar”.


text:
Russiýanyň daşary işler ministriniň orunbasary Alekseý Meşkow Kremliň Ýewropa Bileleşiginiň syýasatçylarynyň Russiýa girmegini gadagan edýän “gara sanawy” barada Günbataryň eden tankytlaryny ret etdi. Ol Ýewropa Bileleşigine agza 17 ýurtdan 89 syýasatça garşy girizilen gadagançylygyň syýasy maksatly däldigini aýtdy.
Meşkowyň aýtmagyna görä, Ýewropa Bileleşiginiň Kremli ýiti tankyt edýän şahslaryna garşy girizilen bu “gara sanawyň ýeke täk maksady şol sanawda ady geçýän adamlaryň durmuşyny birneme ýeňletmekden ybaratdyr”.
2014-nji ýylyň mart aýynda Russiýanyň Krym sebitini anneksiýa etmegi we gündogar Ukrainadaky Russiýa tarapdar separatistlere goldaw bermegi bilen baglanyşykly Moskwa bilen Günbataryň arasyndaky gatnaşyklar dartgynlylaşdy.
Şol bir wagtyň özünde Ýewropa Bileleşigi orsýetli we Russiýa tarapdar ukrainleriň 151 sanysyna garşy sanksiýalary girizipdi.


text:
Türkiýe bilen Türkmenistanyň arasynda energiýa boýunça hyzmatdaşlygy ýola goýmak barada indi 20 ýyldan bäri gürrüň edilýär. Şol gepleşikler prezident Berdimuhamedowuň häzirki döwür Türkiýä edýän saparynyň dowamynda ýene bir gezek geçirildi.
Emma näme üçindir, bu gepleşikler iş ýüzünde netije berenok? Azatlyk Radiosyndan Muhammad Tahir, şonuň ýaly soraglar bilen düýbi Ankarada ýerleşýän Gazi Uniwersitetiniň profesory Dr. Mehmet Seýfettin Erola ýüzlendi.
Azatlyk Radiosy: Türk metbugatynda çap edilen maglumatlardan çen tutulsa, Türkmenistanyň prezidenti Berdimuhamedowyň Türkiýä edýän saparynyň dowamynda, esasan, energiýa hyzmatdaşlygy barada gürrüň edilipdir. Siziň şol gepleşikleriň mazmuny hakda nähili maglumatyňyz bar?
Dr. Seyfettin Erol: Türkiýe bilen Türkmenistanyň özara gatnaşygy energiýa pudagyna esaslanýar. Henize çenli bu meselede iş ýüzünde öňe hiç hili ädim ädilmese-de, Transhazar proýekti esasy tema bolup durýar.
Emma Türkiýe bilen Türkmenistanyň özara gatnaşygyny diňe energiýa pudagy bilen çäklendirmek mümkin däl, Türkiýe Türkmenistana dürli ugurlardan ýardam edýär. Ankaranyň Türkmenistanyň gaýtadan gurluşy boýunça aladalary gürrüňini etmäge mynasyp işleriň biri.
Şol bir wagtyň özünde-de ABŞ-nyň harby kontingentiniň esasy böleginiň Owganystany terk etmegi bilen, Türkmenistana bu ugurda abanaýmagy ahmal howpuň öňüni almakda Türkiýäniň oýnap biljek roly bilen bagly meseläniň-de bu iki ýurduň aragatnaşygynda gün tertibine girmegi mümkin.
Ýene bir tema hem Türkiýe bilen Türkmenistanyň arasynda transport gatnawy meselesinde soňky döwürlerde Eýran geçelgesinde ýüze çykan käbir problemalar bilen bagly. Bu problema boýunça Türkiýäniň we Azerbaýjanyň ýolbaşçylary duşuşyp, Hazaryň üsti bilen täze gatnaw ýoluny gurmak hakda käbir teklipleri orta atdylar. Bu gepleşiklerden soň Eýran hem gürrüňi edilýän şol problemalar barada käbir oňaýly ädimleri ätdi.
Azatlyk Radiosy: Siz, esasan, üç tema ünsi çekdiňiz: energiýä hyzmatdaşlygy, türkmen-owgan serhedinde ýüze çykan täze howplar barada Türkiýäniň Türkmenistana edip biljek kömegi hem-de transport ugry boýunça hyzmatdaşlyk. Energiýadan başlasak, bu tema täzelik däl, emma iki ýurduň arasynda gaz meselesinde gürrüň köp-de, ýöne ädilen anyk ädim ýok. Munuň sebäbi näme?
Dr. Seýfettin Erol: Energiýa meselesi diňe Türkiýe bilen Türkmenistana degişli bolan tema däl, ençeme beýleki aktýorlaryň hem roly bar. Şeýlelikde regionde dowam edýän käbir beýleki ylalaşmazlyklar hem Transhazar ýaly proýektlere oňaýsyz täsirini ýetirýär.
Takyk bir mysal getireýin, Türkmenbaşynyň döwründe türkmen gazynyň Eýranyň üsti bilen Türkiýä we Ýewropa akdyrylmagy göz öňünde tutulýardy. Emma ABŞ-nyň Eýranyň garşysyna girizen sanksiýalary netijesinde bu proýekt başa barmady.
Transhazar barada gürrüň edilende, bu ugurda Hazar deňziniň statusy bilen bagly soraglar sebäpli dürli kynçylyklar saklanyp galýar. Azerbaýjan bilen Eýranyň arasynda 2001-nji ýylda ýüze çykan dartgynlylyk, galyberse-de, hatda Türkmenistan bilen Azerbaýjanyň arasynda dowam eden düşünişmezlikler ýaly faktorlar hem bar.
Munuň ýaly ýagdaýlar dowam eden halatynda Türkiýe bilen Türkmenistanyň energiýa babatynda gürrüňini edýän proýektlerine girişmegi mümkin däl. Esasanam, Hazaryň statusy barada Eýran bilen Orsýetiň eýelýän pozisiýasy bu proýektlere hasam erbet täsir ýetirýär.
Emma şol bir wagtyň özünde-de, soňky döwürlerde dörän käbir dartgynly ýagdaýlar munuň ýaly energiýa proýektiniň, hatda Azerbaýjanydyr Gazagystany-da öz içine alýan proýektleriň gaýtadan gün tertibine girizilmeginiň zerurdygyny äşgär edýär.
Emma regionda çaknyşyklaryň dowam edýän häzirki pursatynda onuň amala aşmagy kyn, olaryň başa barmagy wagt talap eder.
Azatlyk Radiosy: Türkmen-owgan serhedinde emele gelen ýagdaý bilen bagly meselä ünsi çekdiňiz, Türkiýe bu ugurda Türkmenistana näme kömek edip biler?
Dr. Seýfettin Erol: Türkiýäniň esasy maksady regiondaky ýurtlaryň durnuklylygydyr. Emma ABŞ-nyň esgerleriniň esasy böleginiň Owganystany terk etmegi, şeýle-de ”Yslam Döwleti” ýaly söweşiji toparlaryň barha beter Owganystana we Pakistana aralaşmaga synanyşmagy hem-de agzalýan toparyň Merkezi Aziýa salmagy mümkin howpy ýaly ýagdaýlar göz öňünde tutulanda, elbetde, Merkezi Aziýa ýurtlary tarapyndan bu ugurda käbir çäreler görülýär.
Bu nukdaýnazardan seredenimizde, Türkmenistanyň howpsuzlygy Owganystanyň howpsuzlygy bilen bagly. Türkiýäniň Owganystandaky täsiri bolsa, Türkmenistan we Merkezi Aziýada ýerleşýän beýleki ýurtlaryň nukdaýnazaryndan möhüm bir faktor bolup durýar.
Şonuň üçin Türkmenistan bilen Türkiýäniň arasyndaky hyzmatdaşlyklaryň diňe energiýa we söwda bilen çäklenmän, gelejekde şonuň ýaly temalary hem öz içine almagy mümkin. Sebäbi serhedini goramak tagallasynyň çäginde Türkmenistan dürli mümkinçilikleri gözden geçirmeli bolar.


text:
Şu hepdäniň çarşenbe güni Birleşen Ştatlaryň prezident administrasiýasy Owganystandaky we Päkistandaky ýagdaýlara baha bermek boýunça täze «baha beriş» sistemasyny kabul etdi.
Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama öz administrasiýasynyň Owganystan we Päkistan babatynda taýýarlan täze plany barada eden çykyşynda Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň esasy maksadynyň bu iki ýurtdaky “Al-Kaýdanyň” terrorçylyk hereketleriniň öňüne böwet bolmakdan, onuň köküni gyrmakdan, ondan üstün çykmakdan we onuň geljekde-de bu regiona dolanyp gelmeginiň öňüni almakdan ybaratdygyny aýtdy.
Ak tam üçin ölçeg guraly
Öňde goýulýan şu maksatlar hem indi bu gürrüňi edilýän regiondaky ösüşlere baha bermekde Ak Tam üçin ölçeg guraly bolup hyzmat eder. Şu ýylyň mart aýynda Owganystan we Päkistan baradaky täze strategiýasyny yglan edende, Barak Obama Birleşen Ştatlaryň köre-körlük bilen öňe tarap hereket etmejekdigini nygtapdy. Ol şonda bu regiondaky ösüşlere baha bermekde aýdyň ölçegler sistemasynyň işlenilip düzüljekdigini aýdypdy. Prezident Obamanyň sözlerine görä, şol işlenilip düzüljek ölçegler sistemasy korrupsiýa bilen baglanyşykly problemalar üçin resmilerden jogap talap edilmegini-de göz öňünde tutmalydy.
Özüniň şol çykyşynda prezident Obama Owganystandaky ýagdaýlara Päkistandaky ýagdaýlardan üzňelikde garalmaly däldigini hem nygtapdy. Şu hepdäniň çarşenbe güni bolsa Birleşen Ştatlaryň prezident administrasiýasy Owganystandaky we Päkistandaky ýagdaýlara baha bermek boýunça täze ölçegler sistemasyny kabul etdi. Ol dokumentde bu regiondaky ýagdaýlara baha bermekde mundan beýläk mukdar we hil ölçeglerinden ugur alynjakdygy aýdylýar.
Bu nämäni aňladýar?
Beýle diýmek, täze baha beriş sistemasynyň tutuş region boýunça wakalaryň tendensiýasy baradaky statistik maglumata esaslanjakdygyny aňladýar. Mundan daşgary, bu sistema Owganystanyň we Päkistanyň ýerli ýaşaýjylaryndan gelýän maglumatlary hem göz öňünde tutup, alnyp barylýan syýasata nähilidir bir üýtgetme girizmelimi ýa girizmeli däldigi baradaky meselä hem jogap berer.
Bu regiondaky ýagdaýlara baha bermek boýunça täze kabul edilen sistemanyň ýene-de bir aýratynlygy bar. Indiden eýläk «gazanyldy» diýilýän ösüşe Owganystanyň talyplar tarapyndan dolandyrylan döwründäki, ýagny 2001-nji ýyldaky ýagdaýlar bilen deňeşdirip baha berilmejegidir. Mundan beýläk regiondaky ýagdaýlara baha bermekligiň başlangyç nokady 2009-njy ýylyň 17-nji iýuly bolar.
Owganystandaky saýlawlaryň netijeleri
Hepdäniň çarşenbe güni Waşingtonda eden çykyşynda prezident Obama täze geçiriljek baha berişligiň Owganystandaky prezidentlik saýlawlarynyň netijeleri bilen baglanyşykly meseleleri hem öz içine almalydygyny aýtdy.
“General MkKristal Owganystandaky harby strategiýanyň ýagdaýyna baha berip, öz şahsy barlaglaryny geçirdi. Ýöne şonuň bilen birlikde biz ýurtdaky graždan ilatynyň ýagdaýyna, diplomatiýanyň ýagdaýyna, dikeldiş işleriniň ýagdaýyna-da baha bermelidiris. Biz saýlawlaryň netijelerini-de öwrenmelidiris we öňe nähili hereket etmelidigi barada karara gelmelidiris” diýip Obama belledi.
Ýagdaýa baha bermekligiň täze sistemasy Päkistandaky ýagdaýlara-da uly üns berýär. Hususan-da, onda Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň syýasy, ykdysady we harby ugurda berýän ýardamlarynyň netijelerine baha berilmelidigine üns çekilýer.
Mundan daşgary, Birleşen Ştatlaryň prezident administrasiýasynyň kabul eden bu täze baha beriş sistemasy Päkistanyň dünýewi hökümetiniň we sud sistemasynyň näderejede durnuklydygyna we olaryň näderejede harbylaryň täsirinden azatdygyna hem baha berilmegini göz öňünde tutýar. Şeýle hem bu täze sistema Owganystan bilen Päkistanda hökümete degişli bolmadyk guramalaryň näderejede erkin iş alyp barýandyklary, iki ýurduň hökümetara gatnaşyklarynyň nähili ýagdaýdadygy ýaly meselelere hem baha berer.


text:
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň
15-nji fewralda hökümet maslahatynda eden çykyşyndan çen tutulsa, geljekki 5 ýyllykda ýurtda ykdysady reformalar bilen bir hatarda syýasy reformalar hem geçiriljek:
—Ýurdumyzda köppartiýalylyk ulgamyny, şeýle hem bazar gatnaşyklaryny ösdürmek üçin ähli mümkinçilikleri dörederis. Biz raýat jemgyýetini yzygiderli pugtalandyrarys. Köpçülikleýin habar serişdeleriniň netijeli işlemegi we erkin ösmegi üçin zerur bolan ähli işleri hem geçireris.
Berdimuhamedow halka berýän wadalaryny ýerine ýetirip bilermi diýen sowala Aşgabatda ýaşaýan ýazyjy Amanmyrat Bugaýew
köppartiýalyk sistemasyny döretmek we jemgyýeti demokratiýalaşdyrmak üçin zerur bolan kanun binýadynyň döredilendigini aýdýar:
Intelligensiýa halkyň öňündäki jogapkärçiligine düşünen ýagdaýynda ýurtda syýasy reformalar bolmaly derejesinde geçer.
—Köppartiýalyk hakynda kanun kabul edildi, awtorlyk hukuklar hakynda kanun kabul edildi. Meniň eşidişime görä, häzir metbugat baradaky kanunyň üstünde işlenilýär. Intelligensiýa halkyň öňündäki jogapkärçiligine düşünen ýagdaýynda ýurtda syýasy reformalar bolmaly derejesinde geçer.
Orsýetiň Ylymlar Akademiýasynyň Ählumumy taryh institutynyň Balkan, Kawkaz we Merkezi Aziýa boýunça ylmy-barlag merkeziniň ýolbaşçysy Artýom Ulunýan
bolsa Türkmenistanda entek hakyky syýasy reformalaryň geçirilmegine ýol berilmejegini aýdyp, köppartiýalyk sistemasy döredilen halatynda hem onuň ýasama boljakdygyny aýdýar:
—Häzir köppartiýalylyga ýol berilse-de, täze partiýalar ýurdy dolandyrýan pariýanyň bir bölümi ýaly hereket ederler, ýagny Türkmenistanda hakyky köppartiýaly sistemany döretmek üçin entek şert ýök. Şeýle sistema bolsa häkimiýet başynda uzak wagtlap oturyp, özüni reformaçy edip görkezmäge synanyşýanlaryň arasynda meşhurdyr.
Öňki wadalar
Bäş ýyl mundan ozal, 14-nji fewralda geçirilen inaugurasiýa dabarasynda prezident Berdimuhamedow halka beren wadalaryny ýerine ýetirdimi diýen sowalymyza professor Ulunýan
şeýle jogap berdi:
Ýurdy dolandyrmak usuly Nyýazowyň döwründen düýpden tapawutlanmaýar. Türkmenistanda awtoritar-totalitar režim höküm sürýär.
—Hawa, käbir özgerişler amala aşyryldy. Ýöne olaryň gerimi, prezident söz berip, şol sözünde tapyldy diýerlik däl. Ýurduň sosial-ykdysady ýagdaýyna seretsek, oňa gowy diýip baha berip bolmaz. Jemgyýetiň demokratiýalaşdyrylmagy meselesinde hem Türkmenistanda entek gaty köp iş edilmeli. Bu ugurda hem gowulanan zat ýok. Prezident Berdimuhamedow 2002-nji ýylda türmä basylan syýasy tussaglar barada maglumat bermedi. Olaryň köpüsiniň öli ýa diridigi-de näbelli. Ýurdy dolandyrmak usuly bolsa Nyýazowyň döwründen düýpden tapawutlanmaýar. Türkmenistanda awtoritar-totalitar režim höküm sürýär.
Türkmenistanly ýazyjy Amanmyrat Bugaýew
bolsa geçen 5 ýyllykda ýurtda köp işleriň amala aşyrylandygyny belleýär:
—Halkyň Berdimuhamedowa bolan ynamy uly, sebäbi ol esasy zatdan, neşe belasyndan halky dyndardy.
Saýlawlaryň öňüsyrasyndaky kompaniýasynda prezident Berdimuhamedow ýurdy senagat taýdan ösen ýurda öwürmegi göz öňünde tutýandygyny aýtdy.
Ýazyjy Amanmyrat Bugaýew
geçen 5 ýyllykda Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň ösüp, ýurduň ykdysady garaşsyzlygyny gazanandygyny aýdýar. Ykdysadyýeti düzelen ýurduň syýasy ýagdaýy hem düzeler diýip, ýazyjy ynam bildirýär:
—Araplarda bir söz bar: “Ykdysadyýet atdyr, syýasat oňa goşulan paýtundyr” diýilýär. Şu sözlerden ugur alsak, reformalar hökman geçiriler.
Professor Artýom Ulunýan bolsa geçen asyryň tejribesiniň syýasy taýdan erkin bolmadyk ýurtlarda ykdysady ösüşi gazanmagyň kyndygyny görkezendigini aýdýar. Hut şol sebäpden, Ikinji jahan urşunda ýeňlen ýurtlaryň ykdysady kuwwatlylygy bu uruşda ýeňiş gazanan öňki Sowet Soýuzyndan birnäçe gezek ýokarydy diýip, bilermen belledi.
Professor Ulunýan Berdimuhamedowyň şu gezekki saýlaw kampaniýasynda ýurdy senagat taýdan ösdürmek barada beren wadasynyň ýerine ýetirilmegi üçin, ilki bilen syýasy reformalary geçirip, halka erkinlik bermeli diýip, Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde nygtady.


text:
Birleşen Ştatlar Russiýanyň prezidenti Wladimir Putiniň ýakyn geňeşdary Igor Seçine we başga-da alty ýokary derejeli resmä hem-de 17 rus kompaniýasyna garşy sanksiýalary girizdi. Waşington muny Moskwanyň ýakynda Ukrainada bolan ýowuzlyklardaky “gürrüňsiz” roluna gaýtawul diýip atlandyrdy.
Seçin Russiýanyň döwlet eýeçiligindäki “Rosneft” kompaniýasynyň başlygy bolup, ol Putinden soň ýurduň iň kuwwatly şahsyýetleriniň biri hasaplanylýar.
28-nji aprelde Ak tam tarapyndan yglan edilen bu sanksiýalar Russiýanyň Ukrainanyň Krym sebitini anneksiýa etmegine gaýtawul hökmünde girizilen sanksiýalaryň üçünji tapgyrydyr.
28-nji aprelde sanksiýa girizilen resmileriň arasynda Russiýanyň ýokary derejeli kanun çykaryjysy Alekseý Puşkow hem bar.


text:
Müsüriň resmileri ýurduň Port Said şäherinde şenbe we ýekşenbe günleri polisiýa bilen protestçileriň arasyndaky çaknyşyklarda ölen adamlaryň sanynyň 31-e ýetendigini aýdýarlar. Olenlerden azyndan ikisiniň polisiýa işgärleridigi aýdylýar.
Bu bulagaýçylyklara şenbe güni Müsüriň sudunyň geçen ýylyň fewralynda şu Port Said şäherindäki stadionda 74 adamyň ölümine getiren hüjümlerde aýyplap, 21 adamy ölüm jezasyna höküm etmegi sebäp boldy.
Şenbe güni ölüm jezasy berlen 21 adamyň hemmesem Port Said şäheriniň “al-Masri” futbol komandasynyň janköýerleri.
Geçen ýylyň 1-nji fewralynda Müsüriň Port Said şäheriniň stadionynda ýerli “al-Masri” futbol komandasy bilen Kairiň “al-Ahly” futbol komandasynyň ýaryşynyň yzýany futbol janköýerleriniň gurnan hüjümlerinde 74 adam ölüp, ýüzlerçe adam ýaralanypdy.


text:
Gladiator
Gladýator latyn dilinden terjime edende (gladius-gylyç) gylyç göteriji diýen manyny berýär.Olar öz-özleri bilen her hili haýwanlar bilen halky güýmenje üçin ýörite gurylan arenalarda söweşipdirler.Gladýator oýunlary Rim imperýasynyň güýçlenmegi bilen täze-täze ýerleri basyp almagy,gullaryň sanynyň has köpelmegi bilen başlapdyr. Bu uruşlarda ejizler ölüp güýçliler galypdyr bu bolsa arenalara gelen halkyň begenjiniň has artmagyna getiren.Rimde ilkinji gladýator oýny b.e.öň 264-nji öküz bazarynda Brut Periň sadakasynda üç jübüt gladýator söweşipdir bu waka Rimiň ýyl ýazgylaryna giripdirB.e.öň 105 ýylda gladýatorlar oýny ähli Rim imperýasynyň çägine ýaýrapdyr.Sezyryň döwründe b.e.öň 65 ýylda uly glaýator oýny geçirilip oňa 320-i jübüt gladýator gatnaşypdyr. Eger iki gladýator söweşip biri çalajan galsa onuň ykbalyny arena gelen halk çözüpdir.Eger baş barmak ýokary galsa diri aşak egilse ölüm hasaplanypdyr.


text:
Prezident Dmitriý Medwedew ikinji möhlete prezident bolmaga synanmazlyk baradaky kararyny gorap, millet Putini has gowy görýär diýdi.
Medwedew telewideniýede berlen interwýusynda Putin bilen maksadynyň birdigini, emma onuň özünden has köp jemgyýetçilik goldawyna eýedigini nygtady.
“Saýlaw halk tarapyndan amala aşyrylýar. Bular ýöne bir boş sözler däl. Bu durşuna hakykat” diýip, Medwedew aýtdy.
Şeýle-de ol saýlawyň netijesiniň öňünden kesgitlenendigini inkär etdi we “haýsam bolsa bir lidere ýa syýasy güýje ses berip ýa olary inkär etmek arkaly, diňe halk, diňe biziň raýatlarymyz belli bir karara gelip biler” diýdi.


text:
Lebap welaýatynyň çäklerinde ýerleşýän XI-XII asyrlaryň arhitektura ýadygärliginde - Beýik Seljuklar eýýäminiň genji-hazynasy bolan Daýahatyn kerwensaraýynda rejeleýiş işleri geçirilýär.
Türkmenistanyň taryhy we medeni ýadygärliklerini goramak, öwrenmek we rejelemek boýunça Milli müdirliginiň bölüm müdiri, arhitektor Derkar Döwletowyň gürrüň berşi ýaly, ýadygärligiň gurulany bäri müňlerçe ýyllar geçipdir, onuň köp ýerleri we ajaýyp bezegleriniň köp ýerleri zaýalanypdyr. Taslamanyň esasy maksady diwarlaryň has howply böleklerini saklap galmakdan, örtmekden we ýüzüni timarlamakdan, şeýle hem kerwensaraýyň girilýän ýeri bolan gündogar tarapynyň daşyny we howlynyň öň tarapyny bölekleýin rejelemekden ybaratdyr. Bu gymmat bahaly arhitektura ýadygärliginiň ýitip gitmeginiň öňüni almaga, geljekde bolsa syýahatçylar bu ýere arkaýynlykda gelmeklerine hem-de ony geljekde ylmy taýdan öwrenmäge elýeterli bolmagyny üpjün eder. Mundan hem başga, kerwensaraýyň döräli bäri onuň dürli tapgyrlarynyň daşky görnüşi birnäçe görnüşde 3D formatda wirtual durky täzelenilýär.
Daýahatyn Orta Aziýada oňat ýagdaýda saklanyp galan ýadygärlikleriň biridir. Şol döwrüň ýene-de iki sany ýadygärligi onuň bilen deň hatarda goýup bolar. Olar Samarkant bilen Buharanyň arasyndaky esasy ýoluň ugrunda ýerleşýän Rabatyň we Mäligiň - Garahanidleriň çöl rezidensiýasy we Sarahs bilen Nişapuryň arasyndaky daglarda ýerleşýän Rabat we Şarifdir. Olar kerwensaraýlardan Beýik ýüpek ýolunyň ugrunda ýerleşýän şäherlerinde we çöllük ýerlerde her 20-25 kilometrde gurulmagy bilen tapawutlanýar. Şeýle ýadygärlikleriň köpüsi ýitip gidipdir we olaryň iň monumentallary heniz gözýetimlerde seleňläp görünýär.
Işler “ABŞ-niň ilçisiniň medeni mirasy gorap saklamak boýunça gaznasynyň” çäklerinde geçirilýär. Bu Gazna 14 ýylyň dowamynda arhitektura-rejeleýiş işleri bilen baglanyşykly dürli taslamalaryň ýigrimisi töweregeni goldady.
Daýahatyn kerwensaraýynyň 3D formatda durky täzelenilýär
Lebap welaýatynyň çäklerinde ýerleşýän XI-XII asyrlaryň arhitektura ýadygärliginde - Beýik Seljuklar eýýäminiň genji-hazynasy bolan Daýahatyn kerwensaraýynda rejeleýiş işleri geçirilýär.
Eger-de siz sözlemde harp ýalňyşy gören bolsaňyz, şol sözi saýlap Ctrl+Enter basyň


text:
Ermeni we türk ýolbaşçylary bu iki ýurduň milli futbol komandalarynyň arasynda oýnalan ýaryşa bilelikde tomaşa edenden soňra sözlän sözlerinde, bu çäräniň iki ýurduň aragatnaşygynyň kadalaşýanlygynyň alamatydygyny aýtdylar.
Mundan ozal Ermenistanyň prezidenti Serj Sarkisýan bu ýaryşa tomaşa etmek üçin Türkiýäniň Bursa aeroportyna baranda, ol Türkiýäniň Daşary işler ministri Ahmet Dawutogly tarapyndan garşylandy.
Soňra Sarkisýan bilen Türkiýäniň prezidenti Abdylla Gül iki ýurduň milli futbol komandalarynyň arasynda oýnalan ýaryşa bilelikde tomaşa etdiler.
Sarkisýan bu ýaryşdan soňra eden çykyşynda, bu hili çäräniň geçirilmegi ady agzalýan ýurtlaryň nämeler gazananlygyny aňladýar diýdi.
Türkiýäniň prezidenti Abdylla Gül bolsa bu ýaryşyň ady agzalýan goňşylaryň öz aragatnaşygyny kadalaşdyrmak üçin eden tagallasyny aýan edýänligini mälim etdi.
Bu çäre iki ýurduň aragatnaşygyny kadalaşdyrmak üçin ýakynda Şweýsariýada gol goýulan ylalaşygyň yz ýanyna gabat geldi.


text:
Gazagystanda terroristik hüjümleri amala aşyrmagy planşdyrmakda gümän edilip, 18 adam tussag edildi. Bu maglumaty ýurduň prokuraturasynyň başlygy mälim etdi.
Seýfulla Kemalowyň aýtmagyna görä, ol adamlary aýyplamaga we tussag etmäge “doly esas” bar. Ýöne Kemalow planlaşdyrylan terroristik hüjümler barada jikme-jik maglumat bermedi.
Kemalowyň sözlerinden çen tutulsa, tussag edilenleriň ählisi Atyrau regionyndan bolmaly. Bu regionda şu ýylyň başynda öz janyndan geçeniň hüjümi, şeýle-de howpsuzlyk güýçleri bilen söweşijilerdir öýdülýän adamlaryň arasynda atyşyklar bolupdy.


text:
Aşgabady abadanlaşdyrmak işiniň çäginde Parahat 2/1 mikroraýonyndaky ýaşaýyş jaýlarynyň käbirlerindäki çanak antennalarynyň kabelleri kesilýär. Jaýlaryň diwarlary reňklenip başlananda, häkimiýet wekilleri tarapyndan olaryň ýüzünde asylan antennalar hem aýrylypdy.
Şonda bu antennalaryň eýeleri olary ýaşaýyş jaýlarynyň üçeklerine geçiripdiler. Häkimiýet wekilleriniň özleri hem muňa garşy bolup durmandylar. Olar, kabel telewideniýesiniň simleri çekilýänçä, antennalary üçekde goýmaga rugsat hem beripdiler.
Emma häzir welin, kabel telewideniýesiniň kabelleri çekilmezden öň çanak antennalary aýrylýar. Şol sebäpden Parahat 2/1 mikroraýonynyň ýaşaýyş jaýlarynyň birnäçesiniň ýaşaýjylary asla telewideniýesiz galdylar. Geçen hepdäniň çarşenbe güni ýerli häkimiýetler tarapyndan ýaşaýjylaryň antennalaryndan öýlerindäki týunerlerine barýan kabeller kesilip başlandy.
Parahat 2/1 mikroraýonynyň käbir ýaşaýyş jaýlaryna kabel telewideniýe diýip atlandyrylýan telewideniýe çekilen bolsa, olaryň köpüsine bu entek bu telewideniýäniň kabelleri çekilmändir. Käbir jaýlarda şol telewideniýäniň kabelleri çekilende bolsa, ol entek agzalýan telewideniýe hyzmatyna birikdirilmändir.
Kabel telewideniýe
Mälim bolşy ýaly, kabel telewideniýesini ýurduň "Türkmentelekom" we Aşgabat telefon ulgamy (AşTU) döwlet edarasy çekýär. "Türkmentelekomyň"” kabel telewideniýesiniň hyzmaty, üçekde üç-dört sany çanak antennasy goýlup, şolardan her ýaşaýjynyň öýüne kabel çekmek arkaly üpjün edilýär.
AşTU-nyň kabel telewideniýesi ulanyjylara ýörite optik-süýümli kabeller arkaly çekilýär. Bu kabeller ýokary hilli HD formatly telekanallara tomaşa etmäge hem-de AşTU-nyň hödürleýän ADSL internediniň hiliniň hem gowulanmagyny üpjün eder diýip, bu edaranyň işgärleri adýarlar.
Emma AşTU-nyň optik-süýümli kabelleri ýaşaýyş jaýlarynyň käbirlerine çekilen-de bolsa, häzirlikçe ulanyjylar bilen kabel telewideniýesini arasy birikdirilmändir. Şol sebäpden häzirki wagtda ýaşaýjylar telewideniýesiz galdylar.
AşTU-nyň IPTW diýip atlandyrylýan bu telewideniýesine adaty telefon liniýasy arkaly hem birigip bolýar. Aýda abonent tölegi 10 manat bolan IPTW-de 100-e golaý telekanal bar. Emma häzirki wagtda adaty telefon liniýasy arkaly hem AşTU-nyň bu hyzmatyndan peýdalanyp bolmaýar.
AşTU-nyň müşderilere hyzmat edýän nokadynda habar berişlerine görä, eýýäm birnäçe aý bäri AşTU-nyň IPTW we ADSL internedine müşderi birikdirilmeýär. Bu edaranyň müşderileriniň sanyny köpeltmäge tehniki mümkinçiliginiň ýokdugy habar berilýär.
Elbetde, eýýäm birnäçe gün bäri telewideniýesiz oturan ýaşaýjylaryň arasynda bu ýagdaýdan nägileligni bildirp, häkimiýetler bilen konflikte girýänleri hem bar.
Emma häkimiýet wekilleri, hukukgoraýjy organlara tussag etdirjekdiklerini aýdyp, nägilelik bildiren ýaşaýjylara haýbat atýarlar. Ýaşaýjylar bilen ýüze çykýan konfliktleri häkimiýet wekilleriniň özleri mobil telefonlaryna wideoýazga alýarlar.
Düýn edil şunuň ýaly ýagdaý Parahat 2/1 mikroraýonynyň 21-nji jaýynyň golaýynda ýüz berdi. Şol jaýyň üç sany aýal ýaşaýjysy bilen häkimýet wekilleriniň arasynda çanak antennalarynyň kabellerini kesendikleri üçin konflikt ýagdaýy ýüze çykdy.
Paýtagtyň aglaba raýonlarynda alnyp barylýan häzirki abadanlaşdyryş işleri 2017-nji ýylda geçiriljek Aziada oýunlaryna taýýarlygyň çäginde amala aşyrylýar.


text:
Penşenbe güni Ukraina Britan-Golland kompaniýasy bolan “Royal Dutch Shell” kompaniýasy bilen 10 milliard dollarlyk şertnama baglaşdy. Munuň özi Ukrainada ýatyryljyk iň uly daşary ýurt maýa ýatyrymy bolar.
Bu baradaky ylalaşyga penşenbe güni Dawosda geçýän Dünýä ykdysady forumynyň çäklerinde prezident Wiktor Ýanukowiç gol goýdy.
Bu ylalaşyga laýyklykda, “Royal Dutch Shell” kompaniýasy Ukrainanyň gündogar regionyndaky “Ýužiwska” slanes gaz ýatagynda energiýa ýataklaryny özleşdirmek bilen meşgullanar.
Deslapky hasaplamalara görä, Ukraina 1.2 trillion kub metr slanes gaz zapasyna eýe diýlip hasaplanylýar. Bu gaz rezerwi Ýewropada üçünji görkezijidir.


text:
Ýewropa Bileleşik wiza berilmeli däl we hasaplary doňdurylmaly belarus çinownikleriniň sanawyny giňeldip biler.
Bu mesele şu gün Brýusselde ÝB-e agza ýurtlaryň daşary işler ministrleriniň duşuşygynda serediler.
Duşuşykda Belarusyň ençeme döwlet kärhanalaryna we kompaniýalaryna garşy ykdysady sanksiýalar girizmek meselesine serediler.
ÝB-niň resmi wekili Maýa Kosýançiç Bedarusdaky syýasy tussaglaryň ählisini azat etmek boýunça Brýusseliň tagalla edýändigini aýtdy.
Geçen ýylyň dekabrynda bolan prezident saýlawlaryndan soň oppozisiýanyň protest aksiýasyny häkimiýetler güýç bilen dargadypdy we ençeme adamy tussag edipdi.
Eýýäm ýanwar aýynda ÝB Minskiniň garşysyna birnäçe sanksiýa girizipdi.


text:
Mundan iki ýarym ýyla golaý wagt ozal, 2009-njy ýylyň ýanwarynda geçirilen hökümet maslahatlarynyň birinde prezident Gurbanguly Berdimuhamedow ýurduň energetika pudagynda elektrik üpjünçiligi bilen bagly käbir düýpli problemalaryň bardygyny boýun alypdy.
Hususan-da, ol şonda şeýle diýipdi: “Bizin energetika pudagymyzda hem çözmegi zerur bolan uly meseleler bar. Hemişe iň bir jogapkärli pursatlarda elektrik energiýasy bilen baglanyşykly bökdençlikler ýüze çykýar. Pudakda işleri talabalaýyk guramak üçin diňe başarjaňlyk we höwes gerek”.
Paýtagt Aşgabadyň energiýa üpjünçiligine 2,3 milliard ýewrodan gowrak serişde sarp ediler diýip, 2010-njy ýylyň fewral aýynda habar berildi
. Proýekt belgiýaly “Enex Process Engineering S.A.” kompaniýasynyň hem-de fransiýaly “Schneider Electric
” konsortiumynyň spesialistleri tarapyndan taýýarlandy. Ol 10 ýylyň dowamynda 3 tapgyra bölünip amala aşyrylmaly.
Ýöne şondan soňky geçen döwrüň içinde döwlet lideri nämüçindir elektrik üpjünçiligi bilen baglanyşykly bar bolan çynlakaý problemalara garamazdan, bu meseläni düýpli gozgamady.
Iýul aýynyň ahyrynda geçen hökümet maslahatynda-da prezident ýurduň mobil aragatnaşyk pudagyndaky problemalara alada bildirip, aragatnaşyk ministrine igesini sürtüp, oňa berk tabşyryklary tabşyrsa-da, şu günki gün köpleri alada goýýan elektrik üpjünçilik meselesini welin ol ýene gozgamady.
Çynlakaý kynçylyk
Uzak obalardaky ýagdaýlar barada gürrüň etmän, eýsem, paýtagt Aşgabat we onuň eteklerindäki ilatly punktlar barada gürrüň edilende-de, şu günki gün ol ýerlerdäki elektrik togy bilen üpjünçilik ýagdaýynyňam örän gözgynydygy barada maglumatlar gelip gowuşýar.
Aşgabadyň eteginde ýaşaýan garaşsyz žurnalist Döwletmyrat Ýazgulyýew hem Azatlyk Radiosy bilen telefon gürrüňdeşliginde şu günki gün adamlaryň bu ugurda çynlakaý kynçylyklary başdan geçirýändiklerini tassyklady.
“Türkmenistan öz elektrik energiýasyny daşary ýurtlara-da eksport edýär. Emma ýurduň içinde welin onuň üpjünçiligi örän ýaramaz. Ynha, özümiz Aşgabadyň eteklerinde, Änewde ýaşap ýörüs, ýöne şu ýerde-de kondisionerler we plitkalar 140-150 woltda işleýär. Soňky üç ýylyň içinde elektrik energiýasy bilen üpjünçilik hasam ýaramazlaşdy” diýip, Ýazgulyýew aýdýar.
Ýerli ýaşaýjalaryň aýtmaklaryna görä, elektrik togunyň güýjüniň pese gaçmagy diňe bir tomusda däl, eýsem howanyň sowuk wagtlary, adamlaryň elektrik peçlerinden peýdalanýan günlerinde-de ýiti duýulýar.
Aşgabatly synçy Çoluk Möwlamow Azatlyk Radiosynyň websaýtynda çap edilen blogunda şeýle ýazýar: “Halkyň peýdalanmagy üçin juda az elektrik energiýasy goýberilýär. Kondisionerler işläp bilmän öçýärler. Çyralar bolsa örän pes ýanýar. Hatda çyralaryň körekliginden öýüň içi garalma derejesine barýar. Ýa-da çyralar gözüni gyrpýan adam ýaly, bir öçüp-bir ýanyp, belli bir kadada durup bilenoklar. Elektrik energiýasynyň kadasyzlygy sebäpli holodilnikler hatardan çykýarlar”.
Bir tarapdan toguň ýetmezçiligi kondisionerleriň ýa-da elektrik peçleriniň köp ulanylýandygy bilen baglanyşdyrylyp, bu kadadan çykma bir ýagdaý hokmunde-de düşündirilýär. Emma, beýleki tarapdan, eger ilat yssydan ýa sowukdan goranyp, elektrik enjamlaryny ýygy-ýygydan ulanmaga mejbur bolýan bolsa, şeýle zerurlykda ilata elektrik togunyň ýetmezçilik etmegi, eýsem, häkimiýetleriň jogapkärçiligine degişli mesele dälmi diýen sorag ýüze çykýar.
“Şäher gazetlerinde käte-käte gazyň, elektrik togunyň bolmadyk ýagdaýynda jaň etmek üçin telefonlar halka hödürlenýär. Ýöne jaň eden halatyň ol telefonlaryň hiç birinde trubka göterilmeýär. Sebäbi elektrik energiýasynyň halkyň sarp etmegine goýberilýän böleginiň örän ujypsyzdygyna düşünýän elektrikçiler halkyň arz-şikaýatyny diňlemekden bizar. Düzedip bolmajak zat üçin jogap tapylmansoň, olar telefon trubkasyny galdyrman oňanlaryny gowy görýärler” diýip, aşgabatly synçy Möwlamow ýazýar.
Problemanyň köki
Tok ýetmezçiliginden ýa-da toguň güýjüniň pes bolmagyndan çekilýän kynçylyklardan şikaýat edip, Azatlyk Radiosynyň internet saýtyna seslenme ýazýan okyjylar hem az däl. Şol ýazylýan hatlardan hem bu gürrüňi edilýän problemanyň regionlar boýunça giň ýaýran problemadygyny görmek bolýar.
Olaryň bu ýazýan arz-şikaýatlary ýurduň häkimiýetlerine gönükdirilen. Emma “Beýik galkynyş we özgertmeler zamanasy” diýlip atlanydyrylýan Türkmenistanyň şu günki günlerinde metbugat serişdelerinde ilatyň arz-şikaýatyna orun berilmeýändigine görä, adamlar öz arzlaryny Azatlyk Radiosynyň üsti bilen häkimiýetlere ýetirmäge synanyşmaly bolýarlar.
Garaşsyz žurnalist Ýazgulyýew sowet ýyllaryndan bäri ýurtda elektrik setlerini we transformatorlary täzelemek ugrunda döwlet tarapyndan hiç hili iş geçirilmeýändigini aýdyp, häzirki problemanyň sebäplerini hut şonda görýär.
“Ýurtdaky elektrik setleri örän köne, olar esasan 1960-70-nji ýyllarda gurlan. Onsoňam, Türkmenistanyň ilatly punktlarynda transformator meselesem uly mesele bolup dur. Adamlar pul goşup, şol transformatorlary öz pullaryna satyn alyp goýmaga-da razy, emma häkimiýetler şoňa-da şert döredenoklar. Ne-hä bu işi döwletiň özi edýär, ne-de adamlara satyn almaga mümkinçilik döredilýär. Ýurtda transformator getirip ýören hususy firma-da ýok” diýip, Ýazgulyýew ýagdaýy suratlandyrýar.
Ýurdun ähli regionlarynda diýen ýaly ilatyň şeýle möhüm kommunal-durmuş hyzmatlarynyň gözgyny ýagdaýyndan kosenýän halatynda, bu meseleleriň çözgütlerine üns bermän, Türkmenistanyň prezidentiniň şowhunly dabaralara, baýramçylyklara gitdigiçe uly üns berip ýörmegi köpleri geň galdyrýar.
Žurnalist Ýazgulyýew sosial we kommunal pudakdaky problemalary çözmek üçin halkyň kän bir derdine ýaramaýan kaşaň binalaryň gurluşyklaryna goýberilýän pullary hut şular ýaly sosial problemalary çözmeklikle sarp etmelidigini nygtaýar.


text:
Gazagystanyň Almata şäheriniň sudy ýurduň ýene bir garaşsyz neşriniň işini üç aýlyk togtatdy. Duşenbe günki sud diňlenişigine “Aşyk Alan” atly neşriň 1130 dollar möçberde jerime tölemegi barada karar çykaryldy. Bu neşir döwürleýin çap edişlik düzgünleri bozmakda aýyplandy.
Gazetiň redaktorlary 10-njy iýulda 21-nji awgusta çenli öz žurnalistleriniň dynç alyşda bolandyklaryny aýdýarlar we hut şu sebäpli neşriň çap bolmandygyny habar berýärler. Olar suduň çykaran kararyndan şikaýat etmek planlaryny mälim etdiler. “Aşyk Alan” atly gazet gazak häkimiýetleri babatynda tankydy maglumatlary çap etmek bilen tanalýar.
Soňky ýylda Gazagystanyň sudy ýurduň ençeme gazetlerini we websaýtlary gadagan etdi. Ýurduň prokuraturasy ýurduň iki sany oppozision toparyny we onlarça oppozision mediýa serişdelerini ekstremist diýip yglan etdi.


text:
Türkmenistanyň prezidenti G.Berdimuhamedow anna güni Ministrler kabinetiniň giňişleýin mejlisini geçirip, bilim ulgamynda alnyp barylýan özgertmeler barada hökümet resmileriniň hasabatlaryny diňledi.
Resmileriň hasabatlarynda, esasan, täze okuw ýylyna görülýän taýýarlyklar, mekdepleri we çagalar baglaryny häzirki zaman talaplary esasynda enjamlaşdyrmak, okuw kitaplaryny çapa taýýarlamak we beýleki meseleler boýunça edilen we edilýän işler hakynda gürrüň edildi.
Prezident Berdimuhamedow hasabatlary diňläp, ýurduň bilim ulgamynda özgertmeleri amala aşyrmak boýunça alnyp barylýan işlere kanagatlanarly baha berip boljagyny aýtdy. Ýöne ol bu ugurda oňat netijeleri gazanmak üçin öňde uly wezipeleriň durýandygyny hem tassyk etdi. Şunuň bilen birlikde, prezident Berdimuhamedow bilim ulgamyny ösdürmek üçin ilkinji nobatda görülmeli möhüm çäreler hakynda durup geçdi we esasy edilmeli işleriň hatarynda on wezipäni öňe sürdi.
Bu wezipeleri prezident Berdimuhamedowyň özünden eşitmek isleseňiz, aşakda onuň türkmen telewideniýesiniň "Watan" programmasynda efire berlen çykyşyndan bir bölegi diňläp bilersiňiz.


text:
Türkmenistanda “Raýatlaryň saglygynyň temmäki tüssesiniň täsirinden we temmäki önümlerini ulanmagyň netijelerinden goralmagy hakynda” kanun kabul edildi we bu kanunyň esasy maksadynyň ýurduň şu günki we geljekki nesilleriniň ömrüni we saglygyny temmäki tüssesiniň täsirinden we temmäki önümlerini ulanmagyň netijelerinden goramakdan ybaratdygy aýdylýar.
2013-nji ýylyň 18-nji dekabrynda kabul edilen bu kanun temmäki önümleriniň Türkmenistana getirilen, ýerlenilen hem-de ulanylan mahalynda ýüze çykýan gatnaşyklary düzgünleşdirýär.
Kanunyň 25-nji maddasynyň 2-nji bölümine laýyklykda, temmäki önümleriniň ilatyň arasynda mugtuna, şol sanda sowgat görnüşinde hem ýaýradylmagy gadagan edilýär.
Çäklendirmeler
Kanunda temmäki önümleriniň reklamasy bilen bagly girizilen çäklendirmeleriň çäginde temmäki önümleriniň islendik görnüşde we islendik keşpde köpçülikleýin habar serişdelerinde, şeýle hem söwda ýerlerinde mahabatlandyrylmagy gadagan edilýär.
Şeýle-de bu kanunda, tele we wideo filmleri goşmak bilen, täze döredilen audio wizual eserlerde, teatr-tomaşa oýunlarynda, tele, wideo we kino gepleşiklerinde temmäki önümleriniň we onuň ulanylmagynyň görkezilmegine, şeýle hem temmäki önümleriniň we onuň ulanylmagynyň görkezilmegi bilen, olaryň köpçülikleýin ýerine ýetirilmegine, radio alyp eşitdirişiň gepleşiklerinde wagyz edilmegine ýol berilmeýär.
Kanunyň 23-nji maddasynyň 1-nji bölümine görä bolsa Тürkmenistana getirilýän temmäki önümleriniň, olaryň lomaý we bölek söwdasy amala aşyrylan mahalynda hasaba alynmagy hem hökmanydyr.
Lukmançylyk kömegi
Kanunda temmäki önümlerini döwlet häkimiýet we dolandyryş edaralarynyň jaýlarynda, kärhanalarda, guramalarda we edaralarda, harby bölümlerde we birikmelerinde, söwda binalarynda, jemgyýetçilik iýmiti kärhanalarynda, durmuş hyzmatlary edaralarynda, myhmanhanalarda; medeniýet we bilim edaralarynyň çäklerinde we jaýlarynda, bedenterbiýe we sport, saglygy goraýyş we şypahana toplumlarynyň binalarynda; seýilgählerde we skwerlerde, ýerasty geçelgelerde, plýažlaryň bolan çäkleriniň serhetlerinde we raýatlaryň köpçülikleýin barýan beýleki ýerlerinde çekmek gadagan edilýär.
Gürrüňi gidýän kanunyň 27-nji maddasynda temmäki önümlerini ulanmakdan we olary ulanmagyň netijelerinden bejerilmäge mätäçlik çekýän şahslara lukmançylyk kömeginiň berilmegi ýaly düzgünler hem göz öňüne tutulypdyr.
Kanunda onuň bozulmagyna jogapkär şahslaryň ýurduň kanunçylygyna görä jogapkärçilige çekiljekdigi aýdylýar.


text:
Çig nebitiň bahasy şu ýyl ilkinji gezek 26-njy maýda, Aziýa tijaratynda barreli 50 dollardan geçip, Orsýetden Gazagystana, Eýrandan Yraga çenli, nebit öndürýän ýurtlaryň ykdysadyýetine goltgy berdi.
Demirgazyk deňziniň Brent nebit nyrhlaryna görä,ýyl başynda her barrel nebitiň bahasy 27 dollardy. Orsýet we nebit öndürýän beýleki esasy ýurtlar şu ýyl nebit önümçiligini doňdurmak barada ylalaşyga gelen hem bolsa, Eýran OPEK ýurtlarynyň talabyndan boýun gaçyrdy.
Ýagny Tähran nebit öndürmegiň derejesini halkara sanksiýalaryna çenli bolan möçbere, günde 4 million barrele ýetirmekçidigini aýtdy.
Analitikler nebit nyrhlarynyň garaşylmadyk ýerden gymmatlap başlamagyny amerikan dollarynyň güýçlenmegi, iki sany esasy nebit öndüriji ýurtdaky hadysalar, Kanadadaky tokaý ýangynlary we Nigeriýadaky gozgalaň bilen baglanyşdyrýarlar.


text:
Penşenbe güni Pakistanyň Ýokary sudy ýurduň premýer-ministri Ýusuf Reza Gilanini suduň kararyny äsgermezlik etmekde günäli tapdy. Emma, muňa garamazdan, Gilaniniň garşysyna tussaglyk barada höküm çykarylmady.
Pakistanyň Ýokary sudy prezident Asif Ali Zardarä garşy korrupsiýa bilen bagly jenaýat işiniň gozgalmagyna päsgelçilik döredendigi üçin fewral aýynda Ýusuf Reza Gilanä aýyplama bildiripdi.
Prezident Zardari özüne bildirilýän aýyplamalary ret edýär. Gilaniniň bellemegine görä, ýurduň prezidentiniň eldegrilmesizlik hukugy ony jenaýat yzarlanmalaryndan gorap bilýär.
Höküm ýumşak, emma…
Üç aýa çeken sud işi penşenbe güni tamamlandy. Sud premýer-ministr Ýusuf Reza Gilaniniň garşysyna diňe bir simwoliki häsiýetli höküm çykaryp, onuň diňlenişik tamamlanýança suduň zalynda saklanmagy barada karar kabul etdi. Suddan Gilani ýylgyryp we tarapdarlaryna elini salgap çykdy.
Premýer-ministriň suduň çykaran kararynyň üstünden şikaýat etmäge haky bar. Sud işiniň dowamynda premýer-ministr Gilaniniň alty aý türme tussaglygyna höküm edilmek we wezipesinden çetleşdirilmek howpy-da bolupdy. Suduň çykaran ýumşak kararyna garamazdan, Gilaniniň wezipesinden gitmegi üçin basyş edilmegine garaşylýar.
Pakistanyň esasy oppozision lideri Nawaz Şarif çykyş edip, Gilaniniň dessine wezipesinden çekilmelidigini we täze saýlawlaryň geçirilmelidigini aýtdy.
Suddan öňinçä Gilaniniň aklawçysy Aitzaz Ahsan žurnalistleriň öňünde çykyş edip, sud günäli diýen hökümi çykaraýanda-da, premýer-ministriň wezipesinden gitmelidigini aňlatmaýandygyny aýtdy. Ol: “Nähili höküm çykarylsa çykarylsyn, premýer-ministr öz wezipesinde galar. Konstitusiýa görä, Milli Assambleýanyň islendik wekilini wezipesinden aýyrmak meselesi gozgalanda, bu ilki bilen Assambleýanyň başlygyna ýollanmaly” diýdi.
Wakanyň ýakyn taryhy
Prezident Asif Ali Zardariniň garşysyna 1990-njy ýyllaryň ahyrlarynda para görnüşinde alnan pullary Şweýsariýadaky bank hasaplary arkaly ýuwmakda aýyplama bildirilipdi. Zardari bu aýyplamany syýasy matlap bilen gurnalan iş diýip, muny ret edip gelýär.
2009-njy ýylda Ýokary sud ozalky prezident Perwez Muşarrafyň döwründe kabul edilen “Amnistiýa” kanunyny ýatyrdy. Şol ozalky kanuna görä, Zardari we başga-da ýüzlerçe syýasatçylar korrupsiýa boýunça yzarlamalardan aman galyp gelipdiler.
Şondan soň Ýokary sud prezident Zardariniň işini täzeden gozgamak boýunça karar çykardy. Sud premýer-ministr Gilaniniň prezident Zardariniň işi boýunça Şweýsariýanyň resmilerine jenaýat işini gozgamak haýyşy bilen ýüz tutmalydygy barada suduň çykaran görkezmesine eýermändigini aýdýar.
Premýer-ministr Ýusuf Reza Gilani Şweýsariýanyň sudy tarapyndan ýapylan işi täzeden açmak boýunça haýyş etmäge hiç hili esasyň ýokdugyny öňe sürüpdi. Şeýle-de, ol Zardariniň prezident bolup oturan döwründe, prezidentiň eldegrilmesizlik hukugyna laýyklykda, onuň jenaýat ugrundan yzarlanmalardan halasdygyny tekrarlapdy.
Bu sud işi hökümet bilen sud organlarynyň arasyndaky dartgynlylygyň fonunda bolup geçýär. Hökümetiň agzalary sudýalary öz wezipe ygtyýarlyklarynyň çäginden çykyp, premýer-ministri we prezidenti işinden çetleşdirmek synanyşyklarynda aýyplaýarlar.


text:
Türkmen resmileri jemgyýetçiligiň öňünde ilkinji gezek Azatlyk Radiosynyň tussaglykdaky habarçysynyň ykbaly barada maglumat berdiler.
Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň Adam ölçegleriniň berjaý edilişi boýunça ýyllyk konferensiýasynyň dowamynda Türkmenistanyň delegasiýasyndan ýurduň daşary işler ministriniň birinji orunbasary Wepa Hajyýew çykyş edip, beýleki meseleler bilen bir hatarda Saparmmämmed Nepesgulyýew barada hem durup geçdi.
Adam hukuklaryna bagyşlanyp Polşanyň paýtagty Warşawada geçirilýän maslahatyň dowamynda türkmen resmisi Saparmämmet Nepesgulyýewiň Azatlyk Radiosyna maglumat toplmaga kömek edendigi baradaky maglumatyň “hakykata bap gelmeýändigini” öňe sürdi.
Sişenbe güni eden çykyşynda Hajýyew, hususan-da, şeýle diýdi: “Düýn Azatlyk Radiosyna maglumat toplamaga hemaýat berýär we Azatlyk Radiosynyň ştatdan daşary işgäri diýlip atlandyrylýan şahsyýetiň, jenap Nepesgulyýewiň boşadylmagy barada çagyryşlar boldy. Onuň Azatlyk Radiosyna maglumatlary toplamaga hemaýat berendigi baradaky aýdylýanlar hakykata bap gelmeýär”.
Gepiň gerdişine ýatladyp geçsek, Azatlyk Radiosynyň Balkanabatdaky habarçysy Saparmämmet Nepesgulyýew şu ýylyň iýul aýyndan bäri tussaglykda saklanylýar. Oňa “bikanun neşe gaçakçylygyndaky” aýyplama bilen kesilen üç ýyl türme tussaglygyny adam hukuklaryny goraýjy toparlar Nepesgulyýewiň žurnalistiki işi üçin ar alyş hökmünde häsiýetlendirdiler.
Hajyýew sözüni dowam etdirip, Nepesgulyýewiň edendigini öňe sürüp, anyklaşdyrylmadyk dört sany wideoýazga salgylanyp, ol ýerde Türkmenistanyň hiç hili adynyň tutulmaýandygyny-da nygtap, bu arabaglanyşygyň netijesinde hem Nepesgulyýewiň “öz alyp baran işleri” üçin tussag edilendigi baradaky – onuň öz sözleri bilen aýdylanda – “toslamalaryň” hiç hili tasa gelmeýändigini aýtdy.
Hajyýew mundan soň anyk nämäni göz öňünde tutýandygyny takyklaşdyrmasa-da, bir “mysal hökmünde” Azatlyk Radiosynyň – ýene-de onuň öz sözleri bilen aýdylanda – “Türkmenistana tankydy göz bilen garaýan onlarça habarçylarynyň” ýurda hiç hili bökdençsiz gelip-gidip bilýändiklerini öňe sürdi.
Mundan soň Türkmenistanyň daşary işler ministriniň birinji orunbasary Wepa Hajyýew ýene-de anyk detallary we takyk nämä salgylanýandygyny aýan etmän, žurnalistiki işde “etikanyň möhümdigini” aýdyp, gepi Türkmenistanda berilýän mugt sosial hyzmatlara sowup, çykyşyny dowam etdi.
Gepiň gerdişine görä bellesek, mundan owal adam hukuklaryny goraýjy abraýly toparlar we guramalar, şol sanda ABŞ-nyň döwlet sekretarynyň Merkezi we Günorta Aziýa boýunça kömekçisi we ÝHHG-niň Metbugat azatlygy boýunça wekili, Azatlyk Radiosynyň tussaglykdaky habarçysy Saparmämmet Nepesgulyýewiň ykbaly bilen bagly alada bildirip, çykyş edipdiler.


text:
Russiýanyň prezidenti Wladimir Putin Wolgograda sapara bardy. Bu şäherde soňky hepdäniň dowamynda amala aşyrylan bomba hüjümlerinde 34 adam öldi.
Çarşenbe güni eden çykyşynda Putin hüjümleri “ýigrençlik” diýip atlandyrdy.
Putin: “Wolgogradda amal edilen bu jenaýatyň ýa-da jenaýatlaryň ýigrençligini beýan etmek üçin başga goşmaça düşündiriş gerek däl. Jenaýatçylar öz hereketlerini näme bilen düşündirseler-de, parahat ilata, hususan-da aýallara we çagalara garşy edilen jenaýata düşündiriş bolup bilmez” diýdi.
Mundan bir gün öň, Putin Habarowskada eden Täze ýyl çykyşynda “terrorizme garşy göreşmegi dowam etdirjekdigine” söz berdi.
Hüjümler 7-nji fewralda Soçide açylmaly gyşky Olimpiýa oýunlarynyň howpsuzlygy bilen baglanyşykly käbir aladalary döretdi.


text:
Daşoguz welaýatynyň Köneürgenç etrabynyň Maslahat daýhan birleşiginiň ýaşaýjylary elektrik togunyň juda pesliginden ejir çekýärler. Bu daýhan birleşiginiň çetki obalarynda, elektrik toguny geçirijidäki napreženiýe 80 woltdan hem geçmeýär.
“Obamyzda elektrik toguny geçirijidäki bolmaly 220 wolt napreženiýe 80 wolta hem ýetmeýär. Lampoçka hem jaýa ýagtylyk berip bilmeýär. Holodilnikler, ýagny sowadyjylar işlemeýär, telewizora tomaşa edip bolmaýar” diýip, Maslahat daýhan birleşiginiň ýaşaýjysy 32 ýaşly Baýram gürrüň berýär.
Ýüze golaý hojalygy öz içine alýan bu territoriýanyň ýaşaýjylary elektrik togunyň juda pesligi zerarly, howanyň yssy we sowuk günlerinde her dürli kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýandyklaryny aýdyp, bu ýagdaýyň indi ençeme ýyl bäri dowam edýändigini belleýärler.
“Tomsuna et we beýleki azyk önümler tiz zaýalanýar. Gyşda bolsa, ýyladyjy ulgamlaryň çekilmändigi sebäpli jaýlar sowuk bolýar. Toguň pesligi sebäpli elektrik peçlerini işledip bolmaýar. Mundan daşgary, obada toý-tomaşany sowmak hem uly kynçylyk döredýär. Toguň pesligi zerarly uly eýwanlary yşyklandyrmak kyn bolýar, aýdym-saz yzygiderli kesilip durýar. Etrap merkezlerinden gelen myhmanlar ýarym garaňky jaýlara girip geň galýarlar” diýip, Baýram aýdýar.
Arzalara 'jogap berilmedi'
Adamlaryň bu meseläniň çözülmegi üçin degişli etrap häkimiýetlerine arza bilen ençeme gezek ýüzlenendigini, emma bu babatda hiç hili netije alyp bilmändikleri sebäpli, bu ýagdaýdan özleriçe çykalga tapmaga synanyşandyklaryny ýerli ýaşaýjylar gürrüň berýärler.
“Oba adamlarynyň käbirleri meýletin öz mal-garasyny satyp, beýleki bir bölegi karz alyp, pes derejedäki elektrik energiýasyny köpeldýän ýörite enjamlary satyn aldylar. Emma bu enjamlaryň hem ýaşaýjylara peýdasyndan, zyýany köp boldy. Sebäbi bu enjamlar diňe 160 woltdan ýokary napreženiýedäki elektrik toguny güýçlendirip bilýär eken” diýip, Baýram aýdýar.
Käbir ýaşaýjylaryň sözüne görä, obada elektrik togunyň juda pesliginiň we onuň ýygy-ýygydan kesilmeginiň birinji sebäbi hojalyklaryň ençemesine diňe bir transformatordan elektrik togunyň çekilendigi bilen baglanyşykly. Beýleki bir sebäbi bolsa, elektrik geçiriji diňleriň oba ýaşaýjylarynyň hasabyna, hiç hili howpsuzlyk şertleri göz öňünde tutulmazdan, inçe taýaklar arkaly çekilendigi bilen düşündirilýär.
Şol bir wagtyň özünde, territoriýadaky ýerli häkimiýetler tarapyndan elektrik togunyň näme sebäpden juda pesligi barada, ilat köpçüligine aç-açan hiç hili düşündiriş berilmeýär. Emma ýerli ýaşaýjylaryň käbirleriniň aýtmagyna görä, etrap elektroset edarasynyň käbir resmileri muny ýaşaýjylar tarapyndan pul ýygnamak arkaly gysga wagtda çözüp boljakdygyny aýdýarlar.
“Özümizden artýan elektrik energiýasyny goňşy döwletlere iberýäris”
“Etrap elektroset edarasynyň bir işgäri oba ýaşaýjysyna ilatdan 12 müň manat ýygnap berseňiz, obaňyza bir hepdäniň dowamynda transformator goýup bereli diýipdir. Emma munça pul kimde bar?!” diýip, Baýram aýdýar.
Ýeri gelende bellesek, bu mesele boýunça degişli ýerli resmilerden Azatlyk Radiosyna maglumat almak başartmady.
Türkmenistanyň dürli künjeklerindäki ençeme obanyň elektrik togunyň, gazyň we suwuň ýetmezçiliginden juda kösenýändigi barada, Azatlyk Radiosynyň redaksiýasyna ýygy-ýygydan maglumatlar gelip gowuşýan mahaly, türkmen häkimiýetleri ýurduň eksport edýän elektrik energiýasynyň ugurlaryny diwersifikasiýalaşdyrmagy meýilleşdirýändiklerini aýdýarlar.
18-nji oktýabrda Aşgabatda energetika desgalarynyň toplumynyň açylyş dabarasyna gatnaşan türkmen prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow “geçirilýän bu işleriň ýurduň sarp edijilerini elektrik energiýasy bilen doly üpjün etmäge mümkinçilik berýändigini” aýdyp şeýle diýdi:
“Biz özümizden artýan elektrik energiýasyny goňşy döwletler bolan Owganystana we Eýrana hem iberýäris. Türkmenistan geljekde elektrik energiýasynyň daşary ýurtlara iberilýän ugurlaryny diwersifikasiýa ýoly bilen ösdürmegi hem-de möçberlerini artdyrmagy maksat edinýär”.
Emma şol bir wagtyň özünde, Maslahat daýhan birleşiginiň ýaşaýjylary ýaly ýurduň dürli sebitlerindäki ýüzlerçe hojalyk howanyň sowuklygynyň 5° C çenli ýetýän şu günlerde elektrik togunyň juda pesligi ýa-da ýygy-ýygydan kesilýändigi zerarly öýlerini gyzdyryp bilmän, odun-çöpleri ýakýandyklaryny aýdýarlar.


text:
Ýaponiýanyň Fukuşima ýadro stansiýasynyň operatory ýokary derejeli radioaktiwly suw syzmasynyň üstüni açandygyny aýdýar.
Bu awgust aýyndan bäri ýadro stansiýada üsti açylan ikinji radioaktiwly suw syzmasydyr.
Tokionyň elektrik energiýa kompaniýasy - TEPKO suwuň Ýuwaş okeanyna syzýan bolmagy ähtimal diýýär. Kompaniýanyň maglumatyna görä, şu wagta çenli 430 litrden gowrak hapalanan suwuň syzandygy çaklanylýar.
Kompaniýa suwuň her litriniň düzüminde radioaktiw izotoplarynyň 200 müň bekkereleýi, şol sanda stronsiý himiki elementiniň 90 sanysy bar diýýär. Kanun esasynda suwuň her litriniň düzüminde 30 bekkereleý bolmaly.
Mundan ozal awgust aýynda stansiýadan takmynan 300 tonna radioaktiwaly suw syzypdy.
Agzalýan stansiýanyň sowadyş sistemasy 2011-nji ýylda bolan ýer titremede we sunamide bozulypdy. Şondan bäri şol suwuň ägirt uly bölegi Fukuşima reaktorlarynyň sowadylmagy üçin ulanylýar.


text:
Türkmenistanda döwlet garaşsyzlyk senesiniň 25 ýyllygynyň öňüsyrasynda Aşgabadyň gant-şeker, çilim satýan dükanlarynda uly nobatlaryň, basa-baslygyň, hatda ýakalaşyklaryň döreýändigi aýdylýar.
Hususan-da, soňky günlerde gant-şeker gytçylygy sebäpli alyjylaryň arasynda dawa turmagy bilen bagly ýagdaýlaryň birnäçesi ýüze çykypdyr.
Azatlyk Radiosynyň çeşmeleriniň maglumatyna görä, soňky günlerde Aşgabadyň Görogly köçesiniň ugrundaky käbir dükanlarda uly basa-baslyk döredi.
Gant-şeker, çilim dawasy
“Başda adamlar uly nobat gurup durdular, her kim ýany bilen 5-6 çagasyny alyp geldi, her kime 3-4 kilogramdan şeker satýardylar, adamlar hem çagalar ýene-de gaýtadan nobata durup başladylar. Dörän basa-baslykda göwreli aýallar tas heläk bolupdy, bir ýaş çaga gyslyşyga düşdi. Dükanyň sakçylary adamlaryň üstüne gygyryp, olary dükandan kowup başladylar” diýip, Görogly (öňki Perwomaýskiý) köçesinde ýerleşýän dükanlaryň birinde sişenbe güni bolan wakanyň şaýady Azatlyk Radiosyna gürrüň berdi.
“Adamlar darganda, biz diňe 10 bolup galdyk we garaşmak kararyna geldik. Emma bize baryň, Berkarara gidiň diýip üstümize gygyrdylar. Garryja aýaly kemsitdiler we eli ýaş çagaly bir zenan aglap başlanda, onuň üstünden seslerini gataldyp güldüler. Men ömrümde şeýle kemsinmändim” diýip, Aşgabadyň ýaşaýjysy öz başyndan geçireni barada gürrüň berýär.
Dükanlaryň öňündäki nobatlarda dörän dawaly wakalaryň ýene biriniň şu aýyň ortalarynda Görogly we Alyşir Nowaýy köçeleriniň çatrygynda ýerleşýän, döwlete degişli dükanyň öňünde bolandygyny aşgabatly çeşmeleriň ýene biri Azatlyk Radiosyna habar berdi.
“Çilimiň nobatynda ýakalaşyk döredi. Bir adam ýaralanyp, keselhana äkidildi” diýip, Azatlyk Radiosynyň Türkmenistandaky çemesi habar berdi. Agzalan wakadan soň polisiýanyň nobatda duran adamlary dargadandygyny gürrüň berdi.
Ýaralanandygy aýdylýan adamyň soňky ykbaly bize nämälim boldy.
Şeker şu günler Aşgabadyň hususy dükanlarynda-da, döwlet dükanlaryna garanda iki esse gymmat bahadan hem tapdyrmaýar.
Paýtagtyň uly söwda merkezlerinde ýerleşýän hususy dükanlar gytçylygyň emele gelen ýagdaýynda, özboluşly söwda usullaryny girizip başladylar.
Aşgabadyň ýaşaýjylarynyň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, meselem, Berkarar söwda merkezinde ýerleşýän Kämil dükanynda şekeriň her kilogramy 4 manatdan satylýar. Emma ony satyn almak üçin, Eýranda öndürilen nar suwuny-da bäş manatdan satyn almaly bolýar.
Şeýle-de, bu söwda merkeziniň beýleki dükanlarynda bir kilogramy bäş manatdan satylýan ganty almak üçin, Türkmenistanda öndürilen bahasy üç ýarym manatlyk miwe suwlaryny satyn almaly bolýar.
Biznes täsirleri
Türkmenistanda çilim söwdasy doly döwletiň gözegçiliginde saklanýar.
Emma garaşsyz çeşmeler daşary ýurtlar bilen lomaý çilim söwdasyny amala aşyrýan we ýurtda çilim söwdasyny ýöredýän şirketleriň häkimiýet başyndaky gatlaklara ýakyndygyny aýdýarlar. Bu ýagdaýyň gant-şeker önümleriniň importuna we söwdasyna-da degişlidigi çak edilýär.


text:
4-nji noýabrda Almatynyň halkara aeroportynda partlaýjy guralyň ýerleşdirilendigini barada bir näbelli adamyň jaň edip, habar bermeginden soň birnäçe uçar reýsleri ýatyryldy we ýolagçylar wagtlaýyn aeroportyň binasynyň daşyna çykaryldy.
Aeroportyň metbugat-gullugy howpsuzlyk güýçleriniň barlag geçirip, hiç hili partlaýjy gural tapylmansoň terminalyň işiniň dowam etdirilendigini habar berdi.
Bu ýagdaý goňşy Gyrgyzystanyň paýtagty Bişkegiň Manas aeroportunda bolan şuňa meňzeş wakadan dört gün geçensoň ýüze çykdy.


text:
TÜRKMENISTANYŇ
K A N U N Y
Türkmenistanyň Gümrük kodeksini tassyklamak
we güýje girizmek hakynda
(Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2010 ý., № 3, 61-nji madda)
1-nji madda. Türkmenistanyň Gümrük kodeksini tassyklamaly.
2-nji madda. Türkmenistanyň Gümrük kodeksini 2011-nji ýylyň 1-nji ýanwaryndan güýje girizmeli.
3-nji madda. 1993-nji ýylyň 8-nji oktýabrynda Türkmenistanyň Mejlisi tarapyndan kabul edilen Türkmenistanyň Gümrük kodeksini, oňa üýtgetmeler we goşmaçalar girizilen ähli soňraky kanunlary ýa-da olaryň degişli böleklerini 2011-nji ýylyň 1-nji ýanwaryndan güýjüni ýitiren diýip hasap etmeli.
4-nji madda. Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň hereketi, ol güýje girizilenden soň gümrük işi babatda ýüze çykýan gatnaşyklara degişli edilýär.
5-nji madda. Türkmenistanyň kanunlary we kadalaşdyryjy hukuk namalary mundan beýläk Türkmenistanyň Gümrük kodeksine laýyk getirilýänçä Türkmenistanyň Gümrük kodeksine garşy gelmeýändigine görä hereket edýärler.
6-njy madda. Türkmenistanyň Ministrler Kabineti üç aý möhletde Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalaryny Türkmenistanyň Gümrük kodeksine laýyk getirmeli.
Türkmenistanyň Gurbanguly
Prezidenti Berdimuhamedow
Aşgabat şäheri.
2010-njy ýylyň 25-nji sentýabry.
№ 137-IV.
TÜRKMENISTANYŇ
GÜMRÜK KODEKSI
Şu Kodeks Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň ösdürilmegine we onuň ykdysady howpsuzlygynyň üpjün edilmegine ýardam edýän gümrük işiniň hukuk, ykdysady we guramaçylyk esaslaryny kesgitleýär.
I BÖLÜM. UMUMY DÜZGÜNLER
1-nji bap. ESASY DÜZGÜNLER
1-nji madda. Türkmenistanyň gümrük syýasaty
Türkmenistanda Türkmenistanyň içeri we daşary syýasatynyň düzüm bölegi bolup durýan ýeke-täk gümrük syýasaty durmuşa geçirilýär.
2-nji madda. Türkmenistanda gümrük işi
Türkmenistanda gümrük işi harytlaryň we ulag serişdeleriniň Türkmenistanyň gümrük serhedinden geçirilmegi bilen baglanyşykly, gümrük taýdan resmileşdirmegiň, gümrük düzgünleriniň ulanylmagynyň, gümrük tölegleriniň töledilmeginiň, gümrük gözegçiliginiň tertibini we şertlerini kesgitleýän meseleleriň we Türkmenistanyň gümrük syýasatyny durmuşa geçirmegiň beýleki çäreleriniň gümrük taýdan düzgünleşdirilmeginiň usullarynyň we serişdeleriniň jeminden ybarat bolup durýar.
3-nji madda. Türkmenistanyň gümrük kanunçylygy
1. Türkmenistanyň gümrük kanunçylygy Türkmenistanyň Konstitusiýasyna esaslanýar we şu Kodeksden hem-de Türkmenistanyň gümrük işi babatdaky gatnaşyklaryny düzgünleşdirýän beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalaryndan ybarat.
2. Eger Türkmenistanyň halkara şertnamasynda şu Kodeksdäkiden başga kadalar bellenilen bolsa, onda halkara şertnamasynyň kadalary ulanylýar.
4-nji madda. Türkmenistanyň gümrük çägi we gümrük serhedi
1. Territorial suwlaryny we onuň üstündäki howa giňişligini hem goşmak bilen, Türkmenistanyň çägi Türkmenistanyň gümrük çägini düzýär.
2. Türkmenistanyň gümrük çägi Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda Türkmenistanyň ýuridik taýdan garamagynda durýan Türkmenistanyň aýratyn ykdysady zolagynda we Türkmenistanyň kontinental şelfinde ýerleşen emeli adalary, desgalary we gurluşlary hem öz içine alýar.
3. Türkmenistanyň çäginde Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda döredilýän we Türkmenistanyň gümrük çäginiň bir bölegi bolup durýan ýörite ykdysady zolaklar hem ýerleşip bilýär. Gümrük paçlarynyň, salgytlaryň, şeýle hem Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen ykdysady häsiýetli gadaganlyklaryň we çäklendirmeleriň ulanylmagynyň maksatlary üçin, ýörite ykdysady zolaklaryň çäginde ýerleşdirilen harytlara Türkmenistanyň gümrük çäginiň daşynda ýerleşýän harytlar hökmünde garalýar, şu Kodeksde we Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalarynda bellenilen halatlar muňa degişli däldir.
4. Türkmenistanyň gümrük çäginiň serhetleri, şeýle hem şu maddanyň ikinji we üçünji böleklerinde görkezilen çäkleriň serhetleri Türkmenistanyň gümrük serhedi bolup durýar.
5. Türkmenistanyň gümrük serhedi Türkmenistanyň Döwlet serhedi bilen gabat gelýär, şu maddanyň ikinji we üçünji böleklerinde görkezilen çäkleriň serhetleri muňa degişli däldir.
5-nji madda. Şu Kodeksde ulanylýan esasy düşünjeler
1. Şu Kodeksde aşakdaky esasy düşünjeler ulanylýar:
1) dahylly şahslar – eger şu Kodeksde başgaça göz öňünde tutulmaýan bolsa, gümrük edaralarynyň harytlar we (ýa-da) ulag serişdeleri babatdaky çözgütlerinde, hereketlerinde (hereketsizliginde) gös-göni we aýratynlykda bähbitleri aralýan şahslar;
2) daşary ýurt harytlary – şu bölegiň 25-nji bendine laýyklykda türkmen harytlary bolup durmaýan harytlar;
3) daşary ýurtly şahs – şu bölegiň 26-njy bendine laýyklykda Türkmenistanyň şahsy bolup durmaýan şahs;
4) daşaýjy – Türkmenistanyň gümrük serhediniň üstünden harytlary daşamagy we (ýa-da) Türkmenistanyň gümrük çäginde gümrük gözegçiligindäki harytlary daşamagy amala aşyrýan ýa-da ulag serişdesiniň ulanylmagy üçin jogapkär bolup durýan şahs;
5) deklarant – gümrük deklarasiýasyny berýän şahs ýa-da adyndan gümrük deklarasiýasy berilýän şahs;
6) erkin dolanyşyk – Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen gadaganlyklar we çäklendirmeler ulanylmazdan Türkmenistanyň gümrük çäginde harytlaryň dolanyşygy;
7) gümrük amaly – gümrük maksatlary üçin gümrük operasiýalaryny amala aşyrmagyň tertibini göz öňünde tutýan hem-de harytlaryň we (ýa-da) ulag serişdeleriniň statusyny kesgitleýän düzgünleriň jemi;
8) gümrük deklarasiýasy – şu Kodekse laýyklykda gümrük edarasyna berilmegi üçin zerur bolan maglumatlar görkezilýän bellenilen görnüşdäki gümrük resminamasy;
9) gümrük dellaly (wekili) – deklarantyň ýa-da şu Kodekse laýyklykda gümrük operasiýalaryny amala aşyrmak borjy ýüklenen ýa-da şeýle hukuk berlen başga şahsyň adyndan we tabşyrygy boýunça gümrük operasiýalaryny amala aşyrýan araçy;
10) gümrük düzgüni – harytlaryň we ulag serişdeleriniň gümrük serhedinden geçirilmeginiň hem-de Türkmenistanyň gümrük çäginde ýa-da bu çäkden daşarda ulanylmagynyň maksatlaryna baglylykda olaryň statusyny kesgitleýän, şu Kodeksde bellenilen kadalaryň jemi;
11) gümrük edaralary – gümrük işi babatdaky ygtyýarly döwlet edarasy we onuň tabynlygyndaky gümrük edaralary;
12) gümrük gözegçiligi – Türkmenistanyň gümrük kanunçylygynyň hem-de ýerine ýetirilmegine gözegçilik edilmegi Türkmenistanyň gümrük edaralarynyň üstüne ýüklenilen, Türkmenistanyň halkara şertnamalarynyň berjaý edilmegini üpjün etmek maksady bilen, Türkmenistanyň gümrük edaralary tarapyndan amala aşyrylýan çäreleriň jemi;
13) gümrük işi babatdaky iş – ýuridik şahslaryň wagtlaýyn saklanylýan ammarlara eýelik edýänler, gümrük ammarlaryna eýelik edýänler we gümrük dellallary (wekilleri) hökmündäki işi;
14) gümrük işi babatdaky ygtyýarly döwlet edarasy – ýerine ýetiriji häkimiýetiň Türkmenistanda gümrük işine ýolbaşçylygy amala aşyrýan merkezi edarasy;
15) gümrük maksatlary üçin harytlaryň we ulag serişdeleriniň statusy – Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda harytlary we ulag serişdelerini peýdalanmaga we olara ygtyýarlyk etmäge gadaganlyklaryň we çäklendirmeleriň bolmagy ýa-da bolmazlygy;
16) gümrük operasiýalary – harytlar we (ýa-da) ulag serişdeleri gümrük taýdan resmileşdirilen mahalynda şahslar we gümrük edaralary tarapyndan şu Kodekse laýyklykda harytlar we (ýa-da) ulag serişdeleri babatda amala aşyrylýan aýratyn hereketler;
17) gümrük resminamalary – diňe gümrük maksatlary üçin düzülýän resminamalar;
18) gümrük tölegleri – gümrük paçlary, salgytlar, gümrük ýygymlary.
Salgytlara harytlar Türkmenistanyň gümrük çägine getirilen mahalynda Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda töledilip alynmagy Türkmenistanyň gümrük edaralarynyň üstüne ýüklenilen goşmaça tölegler (aksizler) degişlidir;
19) harytlar – Türkmenistanyň gümrük serhedinden geçirilýän islendik gozgalýan emläk, şu bölegiň 28-nji bendinde görkezilen ulag serişdeleri muňa degişli däldir;
20) harytlary goýbermek – gümrük edaralarynyň dahylly şahslara
harytlary ýerleşdirilen gümrük düzgünine laýyklykda peýdalanmaga we (ýa-da) olara ygtyýarlyk etmäge rugsat berilmegini özünde jemleýän hereketi;
21) harytlaryň we (ýa-da) ulag serişdeleriniň Türkmenistanyň gümrük serhedinden geçirilmegi – harytlaryň we (ýa-da) ulag serişdeleriniň islendik usul bilen Türkmenistanyň gümrük çägine getirilmegi ýa-da bu çäkden alnyp gidilmegi boýunça hereketleriň amala aşyrylmagy:
a) harytlaryň we (ýa-da) ulag serişdeleriniň Türkmenistanyň gümrük çägine getirilmegi – harytlaryň we (ýa-da) ulag serişdeleriniň Türkmenistanyň gümrük serhedinden hakykatdan geçirilmegi hem-de gümrük edaralary tarapyndan goýberilýänçä, harytlar we (ýa-da) ulag serişdeleri bilen, şu Kodeksde göz öňünde tutulan ähli soňraky hereketleriň amala aşyrylmagy;
b) harytlaryň we (ýa-da) ulag serişdeleriniň Türkmenistanyň gümrük çäginden alnyp gidilmegi – gümrük deklarasiýasynyň berilmegi ýa-da harytlaryň we (ýa-da) ulag serişdeleriniň alnyp gidilmegine gös-göni gönükdirilen, şu kiçi bendiň ikinji tesiminde görkezilen hereketleriň amala aşyrylmagy, şeýle hem harytlaryň we (ýa-da) ulag serişdeleriniň hakykatdan Türkmenistanyň gümrük serhedinden geçirilmegine çenli, şu Kodeksde göz öňünde tutulan ähli soňraky hereketleriň amala aşyrylmagy.
Harytlaryň we (ýa-da) ulag serişdeleriniň Türkmenistanyň gümrük çäginden alnyp gidilmegine gös-göni gönükdirilen hereketlere Türkmenistandan çykyp gidýän fiziki şahsyň gümrük gözegçiligi zolagyna girmegi, ulag serişdesiniň Türkmenistanyň gümrük çäginden çykyp gitmek maksady bilen Türkmenistanyň Döwlet serhedinden geçiriş ýerine girmegi, harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çäginden daşary ibermek üçin ulag kärhanalaryna ýa-da halkara poçta ugratmalarynyň poçta aragatnaşyk kärhanalaryna berilmegi, şahsyň harytlar we (ýa-da) ulag serişdeleri bilen Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda bellenilen ýerden başga ýerlerden gümrük serhedinden hakykatdan geçmäge gös-göni gönükdirilen hereketleri degişlidir;
22) harydyň ýany bilen iberilýän resminamalar – gümrük serhedinden geçirilýän we Türkmenistanyň gümrük çäginde gümrük gözegçiliginde daşalýan harytlara degişli bolan we olaryň ýany bilen iberilýän ulag (daşaýyş), täjirçilik we gümrük resminamalary;
23) şahs – ýuridik ýa-da fiziki şahs;
24) täjirçilik resminamalary – eger şu Kodeksde başgaça bellenilmedik bolsa, Türkmenistanyň kanunçylygyna, Türkmenistanyň halkara şertnamalaryna ýa-da iş dolanyşygynyň adatlaryna laýyklykda daşary söwda we başga iş amala aşyrylan mahalynda peýdalanylýan we kanunyň, taraplaryň ylalaşygynyň ýa-da iş dolanyşygynyň adatlarynyň hereketine laýyklykda harytlaryň gümrük serhedinden geçirilmegi bilen baglanyşykly geleşikleriň amala aşyrylmagyny tassyklamak üçin peýdalanylýan hasap-faktura (inwoýs), ýükläp ugradyş we gaplaýyş listleri we başga resminamalar;
25) türkmen harytlary – gümrük maksatlary üçin Türkmenistanyň gümrük çäginde erkin dolanyşykda bolmak statusyna eýe bolan harytlar:
a) dolulygyna Türkmenistanda öndürilen;
b) Türkmenistanyň gümrük çäginde erkin dolanyşyga goýberilen;
ç) Türkmenistanda dolulygyna öndürilen we (ýa-da) Türkmenistanyň gümrük çäginde erkin dolanyşyga goýberilen harytlardan ýasalan;
26) Türkmenistanyň şahsy – Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda döredilen, Türkmenistanda ýerleşýän ýuridik şahs, şeýle hem Türkmenistanda ýaşaýan, şol sanda Türkmenistanyň çäginde hususy telekeçi hökmünde bellige alnan fiziki şahs;
27) ulag (daşaýyş) resminamalary – halkara daşamalary mahalynda harytlary daşamagyň şertnamasynyň bardygyny we mazmunyny tassyklaýan hem-de harydyň ýany bilen iberilýän konosament, ýol-ulag resminamasy ýa-da başga resminamalar;
28) ulag serişdeleri – ýolagçylary we harytlary halkara gatnawy boýunça gatnatmak-daşamak üçin ulanylýan islendik deňiz (derýa) gämisi (özi ýöreýän we özi ýöremeýän lihtýorlary, baržalary hem goşmak bilen), howa ýassygy bilen hereket edýän gämi, howa gämisi, awtoulag serişdesi (tirkegleri, ýarym tirkegleri we gatyşyk ulag serişdelerini hem goşmak bilen) ýa-da demir ýol ulag düzüminiň birligi, şeýle hem ulag serişdeleri bilen bilelikde äkidilýän bolsa, öndüriji tarapyndan olarda göz öňünde tutulan ätiýaçlyk şaýlary, esbaplar, enjamlar we öndüriji tarapyndan göz öňünde tutulan gaplaryndaky ýangyç-ýaglaýjy materiallar we ýangyç.
2. Şu Kodeksde ähli başga düşünjeler Türkmenistanyň raýat we başga kanunçylygynda, şeýle hem şu Kodeksiň degişli maddalarynda kesgitlenilen manylarda ulanylýar.
2-nji bap. TÜRKMENISTANYŇ GÜMRÜK SERHEDINDEN
HARYTLARYŇ WE ULAG SERIŞDELERINIŇ
GEÇIRILMEGINIŇ ESASY ÝÖRELGELERI
6-njy madda. Türkmenistanyň gümrük serhedinden harytlaryň we ulag serişdeleriniň geçirilmegi
1. Ähli şahslaryň deň esaslarda şu Kodeksde bellenilen tertipde Türkmenistanyň gümrük serhedinden harytlary we ulag serişdelerini geçirmäge hukugy bardyr, şu Kodeksde, Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalarynda we Türkmenistanyň halkara şertnamasynda göz öňünde tutulan halatlar muňa degişli däldir.
2. Harytlar we ulag serişdeleri Türkmenistanyň gümrük serhedinden şu Kodeksde bellenilen tertipde geçirilýär.
7-nji madda. Harytlar Türkmenistanyň gümrük serhedinden geçirilen mahalynda gadaganlyklaryň we çäklendirmeleriň berjaý edilmegi
1. Eger şu Kodeksde ýa-da Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalarynda başgaça göz öňünde tutulmadyk bolsa, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda Türkmenistanyň gümrük çägine getirilmegi gadagan edilen harytlar Türkmenistanyň gümrük çäginden haýal etmän alnyp gidilmegine degişlidir. Görkezilen harytlar daşaýjy tarapyndan alnyp gidilýär.
Alnyp gidilmegi mümkin bolmadyk ýa-da haýal etmän alnyp gidilmegi berjaý edilmedik halatynda, ol harytlar şu Kodeksiň 9-njy maddasynda görkezilen şahslaryň hasabyna wagtlaýyn saklanylýan ýerlere ýa-da gümrük gözegçiligi zolaklary bolup durýan başga ýerlere ýerleşdirilmäge degişlidir. Şeýle harytlaryň wagtlaýyn saklanylmagynyň aňryçäk möhleti, eger harytlaryň aýratyn görnüşleri babatda Türkmenistanyň kanunçylygynda başga möhlet göz öňünde tutulmadyk bolsa - üç gije-gündizden ybarat. Bu möhlet geçenden soň görkezilen harytlara ygtyýarlyk etmek şu Kodeksiň 39-njy babyna laýyklykda amala aşyrylýar.
Türkmenistanyň kanunçylygynda ýa-da Türkmenistanyň halkara şertnamasynda bellenilen talaplar we şertler berjaý edilen mahalynda Türkmenistanyň gümrük çägine getirilmegi çäklendirilen harytlaryň getirilmegine (şu Kodeksde göz öňünde tutulan halatlarda bolsa - gümrük edarasy tarapyndan goýberilmegine) rugsat berilýär.
2. Alnyp gidilmegi gadagan edilen harytlar Türkmenistanyň gümrük çäginden hakykatda alnyp gidilmäge degişli däldir.
3. Türkmenistanyň gümrük çäginden alnyp gidilmegi çäklendirilen harytlaryň alnyp gidilmegine Türkmenistanyň kanunçylygynda ýa-da Türkmenistanyň halkara şertnamasynda bellenilen talaplar we şertler berjaý edilen mahalynda rugsat berilýär.
4. Şu Kodeksiň 9-njy maddasynda görkezilen şahslaryň, deklarantlaryň, daşaýjylaryň ýa-da başga şahslaryň, harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çägine getirilmegine ýa-da olaryň şol çäkden alnyp gidilmegine gadaganlyklaryň we çäklendirmeleriň berjaý edilmegi bilen baglanyşykly çykdajylarynyň öwezi gümrük edarasy tarapyndan dolunmaýar.
8-nji madda. Gümrük taýdan resmileşdirmek we gümrük gözegçiligi
1. Türkmenistanyň gümrük serhedinden geçirilýän harytlar we ulag serişdeleri şu Kodeksde göz öňünde tutulan tertipde we şertlerde gümrük taýdan resmileşdirilmäge we gümrük gözegçiligine degişlidir.
2. Gümrük edarasynyň we onuň wezipeli adamlarynyň gümrük taýdan resmileşdirmegi we gümrük gözegçiligini amala aşyran mahalynda Türkmenistanyň gümrük kanunçylygynda ýa-da Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalarynda göz öňünde tutulmadyk talaplary we çäklendirmeleri bellemäge haky ýokdur.
9-njy madda. Harytlaryň goýberilmegi üçin gümrük operasiýalaryny amala aşyrmak borjy
Şu Kodeksde başgaça bellenilmedik bolsa, şu aşakdakylar harytlaryň goýberilmegi üçin gümrük operasiýalaryny amala aşyrmak borjuny çekýärler:
1) Türkmenistanyň gümrük serhedinden harytlaryň geçirilmegi Türkmenistanyň şahsy tarapyndan baglaşylan daşary ykdysady geleşige laýyklykda amala aşyrylýan bolsa - şeýle daşary ykdysady geleşigi baglaşan ýa-da adyndan ýa-da tabşyrmagy boýunça şol geleşik baglaşylan Türkmenistanyň şahsy;
2) eger harytlaryň Türkmenistanyň gümrük serhedinden geçirilmegi Türkmenistanyň şahsy bilen daşary ykdysady geleşik baglaşylmazdan amala aşyrylýan bolsa:
a) Türkmenistanyň gümrük çäginde harytlara eýelik etmäge hukugy we (ýa-da) harytlary peýdalanmaga hukugy bolan şahs;
b) gümrük gözegçiligindäki harytlar bilen ýuridik ähmiýetli hereketleri öz adyndan amala aşyrmak üçin Türkmenistanyň raýat kanunçylygyna we (ýa-da) şu Kodekse laýyklykda ýeterlik derejede ukyby bolan başga şahslar.
3-nji bap. MAGLUMAT WE MASLAHAT BERLIŞI
10-njy madda. Gümrük işi babatda kadalaşdyryjy hukuk namalary hakynda maglumat
1. Gümrük işi babatdaky ygtyýarly döwlet edarasy we beýleki gümrük edaralary gümrük işi babatda kadalaşdyryjy hukuk namalary hakynda maglumatlaryň erkin tölegsiz, şol sanda maglumat tehnologiýalaryny ulanmak bilen peýdalanylmagyny üpjün edýär.
2. Gümrük işi babatdaky ygtyýarly döwlet edarasy döwürleýin metbugat neşirlerinde bu edara tarapyndan kabul edilen gümrük işi babatdaky kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň çap edilmegini üpjün edýär.
11-nji madda. Gümrük işiniň meseleleri we gümrük edaralarynyň ygtyýarlygyna degişli başga meseleler boýunça maslahatlaryň berilmegi
1. Gümrük edaralary dahylly şahslara gümrük işiniň meseleleri we ol edaralaryň işine degişli başga meseleler boýunça maslahat berýärler. Dahylly şahsyň ýüz tutmasy boýunça maglumatlar mümkin bolan gysga möhletde, emma görkezilen ýüz tutma alnan gününden başlap bir aýdan gijä galynman berilýär.
2. Gümrük edaralary tarapyndan maslahat bermek dilden we ýazmaça görnüşde tölegsiz amala aşyrylýar.
3. Maslahat berilýän mahalynda dahylly şahslara berlen maglumatlar gümrük edaralary tarapyndan harytlar we (ýa-da) ulag serişdeleri babatda gümrük operasiýalary amala aşyrylan mahalynda çözgütleri kabul etmek ýa-da hereket etmek (hereket etmezlik) üçin esas däldir.
4. Gümrük edaralarynyň wezipeli adamlary şu babyň düzgünlerine laýyklykda şahslara berilýän maglumatlaryň hakykylygyna Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda jogapkärçilik çekýärler.
4-nji bap. HARYTLARYŇ GELIP ÇYKAN ÝURDY
12-nji madda. Harytlaryň gelip çykan ýurdunyň kesgitlenilişi
1. Harytlaryň gelip çykan ýurduny kesgitlemek gümrük-tarif düzgünleşdiriş çäreleriniň we Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen gadaganlyklaryň we çäklendirmeleriň ulanylmagynyň harytlaryň gelip çykan ýurduna bagly bolan ähli halatlarynda şu babyň düzgünlerine laýyklykda amala aşyrylýar.
2. Harytlaryň dolulygyna öndürilen ýa-da ýeterlik derejede gaýtadan işlenilmeginiň şu Kodeksiň 14-nji maddasynda bellenilen ölçeglerine laýyklykda ýeterlik derejede gaýtadan işlenilen ýurdy harytlaryň gelip çykan ýurdy hasap edilýär.
3. Ýurtlaryň topary, ýurtlaryň gümrük birleşmeleri, eger harytlaryň gelip çykan ýurduny kesgitlemegiň maksatlary üçin şeýle bölmeklige zerurlyk bar bolsa, sebit ýa-da ýurduň bir bölegi harytlaryň gelip çykan ýurdy hasap edilip bilner.
4. Gümrük edaralary şu Kodeksiň 6-njy babyna laýyklykda deklarantyň ýa-da başga dahylly şahsyň ýüz tutmasy boýunça harytlaryň gelip çykan ýurduny kesgitlemek hakynda deslapky çözgüdi kabul edýär.
13-nji madda. Dolulygyna belli bir ýurtda öndürilen harytlar
Şu harytlar dolulygyna belli bir ýurtda öndürilen harytlar hasap edilýär:
1) şol ýurduň ýeriniň astyndan, onuň çägindäki suwlardan (deňizden) ýa-da onuň deňiz düýbünden gazylyp alynýan peýdaly baýlyklar;
2) şol ýurtda ösdürilip ýetişdirilen ýa-da ýygnalan ösümliklerden alnan, gelip çykyşy ösümlikden bolan önüm;
3) şol ýurtda dünýä inen we ýetişdirilen haýwanlar;
4) şol ýurtda ýetişdirilen haýwanlardan bu ýurtda alnan önüm;
5) şol ýurtda awçylyk we balykçylyk işleriniň netijesinde alnan önüm;
6) şol ýurduň gämisi bilen alnan deňiz balykçylyk işiniň önümi we deňiz awçylygynyň başga önümi;
7) şol ýurduň gaýtadan işleýän gämisiniň bortunda diňe şu maddanyň 6-njy bendinde görkezilen önümden alnan önüm;
8) şol deňiz düýbüni ýa-da deňziň astyndaky ýerleri işlemäge aýratyn hukuklary bolan şertinde, şol ýurduň territorial suwlarynyň (deňziň) çäginiň daşynda deňziň düýbünden ýa-da deňziň astyndaky ýerlerden alnan önüm;
9) şol ýurtda gaýtadan işlemek boýunça önümçilik ýa-da başga işleriň netijesinde alnan galyndylar we bölekler (ikilenç çig mal), şeýle hem şol ýurtda ýygnalan we diňe gaýtadan işläp çig mala öwürmek üçin ýaramly bolan, öň ulanylan önümler;
10) şol ýurtda, diňe şu maddanyň 1-9-njy bentlerinde görkezilen önümden öndürilen harytlar;
11) şol ýurduň çäginde işlenip çykarylan elektrik energiýasy.
14-nji madda. Harytlary ýeterlik derejede gaýtadan işlemegiň ölçegleri
1. Eger harytlaryň öndürilmegine iki we şondan köp ýurt gatnaşýan bolsa, şu maddanyň düzgünlerine laýyklykda ýeterlik derejede gaýtadan işlemegiň ölçeglerine laýyk gelýän, harytlary gaýtadan işlemek ýa-da öndürmek boýunça soňky operasiýalaryň amala aşyrylan ýurdy, harydyň gelip çykan ýurdy hasap edilýär.
2. Eger harytlaryň aýratyn görnüşleri ýa-da haýsy-da bolsa bir ýurt babatda, Türkmenistanyň gümrük çägine getirilýän harytlaryň gelip çykan ýurduny kesgitlemegiň aýratynlyklary şu maddanyň üçünji bölegine laýyklykda aýratyn agzalyp geçilmeýän bolsa, onda, eger harytlaryň gaýtadan işlenmegi we öndürilmegi boýunça operasiýalaryň amala aşyrylmagy netijesinde Daşary ykdysady işiň haryt nomenklaturasy boýunça harytlaryň toparlara bölüniş kody islendik birinji dört belginiň derejesinde üýtgän bolsa, harytlar şol ýurtdan gelip çykan hasap edilýän umumy düzgün ulanylýar.
3. Harytlaryň gelip çykan ýurduny kesgitlemek üçin harytlaryň ýeterlik derejede gaýtadan işlenilmeginiň şu aşakdaky ölçegleri-de ulanylýar:
1) önümçilik ýa-da tehnologik operasiýalaryň bolup geçen ýurdunyň harytlaryň gelip çykan ýurdy hasap edilmegi üçin ýeterlik bolan anyk önümçilik ýa-da tehnologik operasiýalaryň ýerine ýetirilmegi;
2) harytlaryň bahasynyň, ulanylan materiallaryň bahasynyň ýa-da goşulan bahanyň göterimleýin paýynyň ahyrky önümiň bahasyndaky bellenilen paýa ýetmegi bilen üýtgemegi (adwalor paýyň düzgüni).
4. Şu maddanyň üçünji böleginde bellenilen düzgünlere garamazdan, şular ýeterlik derejede gaýtadan işlemegiň ölçeglerine gabat gelmeýär:
1) harytlar saklanylýan ýa-da ulagly daşalýan wagtynda olaryň abatlygynyň üpjün edilmegi boýunça operasiýalar;
2) harytlaryň satuwa we ulagly daşamaga taýýarlanylmagy (tapgyryň bölünmegi, ugratmalaryň düzülmegi, aýyl-saýyl edilmegi, gaýtadan gaplanylmagy) boýunça operasiýalar;
3) berkidiji materiallaryň (hyrlaryň, gaýkalaryň, nurbatlaryň we başgalaryň) ýa-da berçinlemek, kebşirlemek, galaýylap tutdurmak ýa-da ýelimlemek arkaly harydyň düzüm bölekleriniň ýygnalmagyna düşünilýän, ýönekeý ýygnama operasiýalary;
4) eger ahyrky önümiň häsiýetleri garylýan harytlaryň häsiýetlerinden düýpli tapawutlanmaýan bolsa, dürli ýurtlardan gelip çykýan harytlaryň garylmagy;
5) mallaryň soýulmagy;
6) ýokarda görkezilen operasiýalaryň iki ýa-da şondan köp sanysynyň gatyşmasy.
5. Türkmenistanyň Ministrler Kabineti Türkmenistanyň tarif preferensiýalaryny berýän ýurtlaryndan getirilýän harytlaryň aýratyn görnüşleri üçin ýeterlik derejede gaýtadan işlemegiň ölçeglerini ulanmagyň tertibi bellenilen mahalynda tarif preferensiýalaryny bermek maksady bilen, gös-göni satyn almagyň we göni ýükläp ugratmagyň düzgünlerini ulanmagyň şertlerini kesgitlemäge haklydyr.
15-nji madda. Harytlaryň gelip çykan ýurduny kesgitlemegiň aýratynlyklary
1. Eger önümçilik ýa-da ulag şertleri zerarly bir tapgyrda ýükläp ibermek mümkin bolmaýan, sökülen ýa-da ýygnalmadyk görnüşde birnäçe tapgyrlar bilen getirilýän harytlaryň, şeýle hem ýalňyşlyk sebäpli tapgyry birnäçe tapgyrlara bölünen harytlaryň gelip çykan ýurdy anyklananda, şeýle harytlara deklarantyň islegine görä bir bitewi haryt hökmünde garalýar.
2. Şu aşakdakylar şu maddanyň birinji böleginiň düzgünleriniň ulanylýan şertleri bolup durýar:
1) harytlaryň tapgyrlaýyn iberilmeginiň sebäbini görkezmek bilen, sökülen ýa-da ýygnalmadyk görnüşde getirilýän harytlar hakynda gümrük edarasyna deslapdan habar berilmegi we her bir tapgyra girýän harytlaryň Daşary ykdysady işiň haryt nomenklaturasy boýunça toparlara bölüniş kodlaryny, bahasyny we gelip çykan ýurduny görkezmek bilen her bir tapgyrynyň ýöriteleşdirilmesiniň (spesifikasiýasynyň) berilmegi. Ýalňyşlyk goýberilmegi ýa-da nädogry salga iberilmegi netijesinde harydyň birnäçe tapgyra bölünen halatlarynda şeýle bölmäniň ýalňyşdygynyň resminamaly tassyklamasy goşmaça berilýär;
2) harytlaryň ähli tapgyrlarynyň bir kontraktyň çäklerinde bir ýurtdan bir iberiji tarapyndan iberilmegi;
3) harytlaryň ähli tapgyrlarynyň bir gümrük edarasynda deklarirlenilmegi;
4) gümrük edarasy tarapyndan harytlaryň birinji tapgyry babatda gümrük deklarasiýasy kabul edilen gününden başlap alty aýdan uzak bolmadyk möhletde harytlaryň ähli tapgyrynyň Türkmenistanyň gümrük çägine getirilmegi. Harytlaryň haryt alyja bagly bolmadyk sebäplere görä getirilmegi mümkin bolmadyk halatda esaslandyrylan arza boýunça harydyň galan tapgyrlarynyň getiriliş möhleti gümrük edarasy tarapyndan uzaldylyp bilner. Şunda, görkezilen uzaldylma harydyň birinji tapgyrynyň getirilen gününden başlap bir ýyldan uzak bolup bilmez.
3. Maşynlar, enjamlar, abzallar ýa-da ulag serişdeleri bilen bilelikde ulanmak üçin niýetlenilen kömekçi serişdeler, esbaplar, ätiýaçlyk şaýlary we gurallar, eger şol kömekçi serişdeler, esbaplar, ätiýaçlyk şaýlary we gurallar ýokarda görkezilen maşynlar, enjamlar, abzallar ýa-da ulag serişdeleri bilen olaryň ýany bilen iberilýän tehniki pasportda, tehniki formulýarda we beýleki tehniki resminamalarda görkezilen mukdarda bir toplumda getirilýän we ulanylýan bolsalar, olar maşynlaryň, enjamlaryň, abzallaryň ýa-da ulag serişdeleriniň gelip çykan ýurdundan gelip çykan hasap edilýär.
4. Harydyň Türkmenistanyň gümrük çägine gaplanylyp getirilýän gaby harydyň özüniň gelip çykan ýurdundan gelip çykan hasap edilýär, Daşary ykdysady işiň haryt nomenklaturasyna laýyklykda gabyň harytdan aýratynlykda deklarirlenilýän halatlary muňa degişli däldir. Şu halatlarda gabyň gelip çykan ýurdy harydyň gelip çykan ýurdundan aýratyn kesgitlenilýär.
16-njy madda. Harytlaryň gelip çykan ýurdunyň tassyklanylmagy
Harydyň gelip çykyşy hakynda deklarasiýa ýa-da Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen halatlarda harydyň gelip çykyşy hakynda güwänama harytlaryň belli bir ýurtdan gelip çykandygyny tassyklaýan resminamalar bolup durýar.
17-nji madda. Harydyň gelip çykyşy hakynda deklarasiýa
1. Eger harytlaryň gelip çykan ýurduny kesgitlemäge mümkinçilik berýän maglumatlar görkezilen bolsa, harytlaryň gelip çykyşy hakynda erkin görnüşde düzülen deklarasiýa şu Kodekse laýyklykda harydyň gelip çykan ýurduny tassyk edýän resminama bolup hyzmat edip biler. Harytlara degişli, harytlaryň gelip çykan ýurdy hakynda öndüriji, satyjy ýa-da eksport ediji tarapyndan harytlaryň alnyp gidilmegi bilen baglanyşykly mälim etmesini özünde jemleýän täjirçilik ýa-da islendik başga resminamalar şeýle deklarasiýa hökmünde ulanylyp bilner.
2. Eger harydyň gelip çykyşy hakynda deklarasiýada harydyň gelip çykan ýurdy hakynda maglumatlar ýeterlik derejede gaýtadan işlemegiň Türkmenistanda ulanylýan ölçeglerinden başga ölçeglere esaslanýan bolsa, harydyň gelip çykan ýurdy şu Kodeksiň 14-nji maddasynda görkezilýän ölçeglere laýyklykda kesgitlenilýär.
18-nji madda. Harydyň gelip çykyşy hakynda güwänama
1. Harydyň gelip çykyşy hakynda güwänama – harydyň gelip çykan ýurdunyň ýa-da eger haryt alnyp gidilýän ýurtda güwänama harydyň gelip çykan ýurdundan alnan maglumatlar esasynda berilýän bolsa, haryt alnyp gidilýän ýurduň ygtyýarly edarasy tarapyndan berlen, harydyň gelip çykan ýurduny tassyk edýän resminama.
2. Haryt Türkmenistanyň gümrük çäginden alnyp gidilen mahalynda, eger harydyň gelip çykyşy hakynda güwänama harydyň getirilmeli ýurdunyň kanunçylygy boýunça kontraktyň şertlerine görä zerur bolsa ýa-da şeýle güwänamanyň bolmagy Türkmenistanyň halkara şertnamasynda göz öňünde tutulan bolsa, Türkmenistanyň degişli ygtyýarly döwlet edaralary tarapyndan görkezilen güwänama berilýär.
3. Harydyň gelip çykyşy hakynda güwänama beren Türkmenistanyň ygtyýarly döwlet edarasy şulara borçludyr:
1) harydyň gelip çykyşy hakynda güwänamanyň göçürme nusgasyny we harydyň gelip çykyşyny tassyklamak üçin esas bolan başga resminamalary olaryň berlen gününden başlap azyndan üç ýyl saklamaga;
2) gümrük edarasynyň talaby boýunça onuň bellän möhletinde harydyň gelip çykyşy hakynda güwänamanyň hakykylygyny ýa-da esaslydygyny barlamak üçin zerur bolan resminamalary we maglumatlary bermäge.
4. Eger harydyň gelip çykyşy hakynda güwänamada harydyň gelip çykan ýurdy hakyndaky maglumatlar ýeterlik derejede gaýtadan işlemegiň Türkmenistanda ulanylýan ölçeglerinden başga ölçeglere esaslanýan bolsa, harydyň gelip çykan ýurdy şu Kodeksiň 14-nji maddasynda görkezilýän ölçeglere laýyklykda kesgitlenilýär.
5. Güwänamanyň ýa-da ondaky maglumatlaryň hakykylygy babatda şübhelenme ýüze çykan halatynda gümrük edarasy harydyň gelip çykan ýurdunyň güwänamany beren ygtyýarly edarasyna goşmaça ýa-da takyklaýjy maglumatlary habar bermegini delillendirip, haýyş edip biler.
19-njy madda. Harytlaryň gelip çykan ýurduny tassyklaýan resminamalaryň berilmegi
1. Harytlar Türkmenistanyň gümrük çägine getirilen mahalynda harytlaryň gelip çykan ýurduny tassyklaýan resminama Türkmenistanyň kanunçylygyna ýa-da Türkmenistanyň halkara şertnamasyna laýyklykda Türkmenistan ol harytlaryň gelip çykan ýurduna tarif preferensiýalaryny beren halatynda berilýär.
Gümrük edarasy, gümrük paçlarynyň we salgytlaryň möçberleriniň we (ýa-da) Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen gadaganlyklaryň we çäklendirmeleriň ulanylmagyna täsir edýän, harytlaryň gelip çykan ýurdy hakynda mälim edilen maglumatlaryň dogry däldigini çak etmäge esaslar bar bolan başga halatlarda, harytlaryň gelip çykan ýurduny tassyklaýan resminamanyň berilmegini talap etmäge haklydyr.
Görkezilen halatlarda, harytlaryň gelip çykan ýurduny tassyklaýan resminama gümrük taýdan resmileşdirmegi amala aşyrmak üçin zerur bolan gümrük deklarasiýasy we başga resminamalar bilen bir wagtda, Türkmenistanyň kanunçylygynda ýa-da Türkmenistanyň halkara şertnamasynda göz öňünde tutulan görnüşinde berilýär.
2. Harydyň gelip çykyşy hakynda güwänama ýitirilen mahalynda şu Kodeksiň 18-nji maddasynyň birinji böleginde görkezilen edara tarapyndan berlen öwezlik nusgasy kabul edilýär.
3. Harytlaryň gelip çykan ýurdy harytlaryň gelip çykan ýurduny tassyklaýan resminamada görkezilen maglumatlaryň harydyň ýany bilen iberilýän resminamalarda bar bolan maglumatlar bilen kybaplanylandan soň gümrük edarasy tarapyndan bellenilýär.
4. Gümrük edarasynda resmi taýdan berlen blanklaryň, möhürleriň, ygtyýarly adamlaryň gollarynyň nusgalyklarynyň, şeýle hem harytlaryň gelip çykyşy hakynda güwänamalary tassyklamaga we bermäge ygtyýarly edaralaryň salgylarynyň bolmagy gümrük edarasy tarapyndan harydyň gelip çykyşy hakynda güwänamanyň kabul edilmeginiň şerti bolup durýar.
20-nji madda. Harydyň gelip çykyşynyň delilleri boýunça harydy goýbermekden ýüz öwürmek üçin esaslar
1. Eger Türkmenistanyň kanunçylygyna ýa-da Türkmenistanyň halkara şertnamasyna laýyklykda harydyň gelip çykan ýurdy, harydy Türkmenistana getirilmäge degişli bolmadyk ýurt bolsa, gümrük edarasy harydy goýbermekden ýüz öwürýär.
2. Harydyň gelip çykyşy hakynda güwänamanyň ýa-da deklarasiýanyň nädogry resmileşdirilip berilmegi ýa-da olaryň berilmezligi harydy goýbermekden ýüz öwürmek üçin esas bolmaýar, şu maddanyň birinji böleginde göz öňünde tutulan halatlar muňa degişli däldir.
3. Harydyň gelip çykan ýurdy tassyklanmadyk halatynda, şeýle haryt babatda bellenilen gümrük paçlarynyň iň ýokary möçberleri ulanylýar.
4. Şu maddanyň ikinji we üçünji böleklerinde görkezilen haryt babatda preferensial düzgün ýa-da has amatly düzgün gümrük edarasy tarapyndan gümrük deklarasiýasynyň kabul edilen gününden başlap bir ýylyň dowamynda degişli harydyň gelip çykan ýurduny tassyklaýan resminama alnan şertinde ulanylýar (dikeldilýär).
5-nji bap. DAŞARY YKDYSADY IŞIŇ HARYT
NOMENKLATURASY
21-nji madda. Daşary ykdysady işiň haryt nomenklaturasy
1. Daşary ykdysady işiň haryt nomenklaturasy gümrük işi babatdaky ygtyýarly döwlet edarasy tarapyndan Harytlaryň beýan edilişiniň we kodlaşdyrylyşynyň sazlaşdyrylan ulgamy esasynda tassyklanylýar.
2. Daşary ykdysady işiň haryt nomenklaturasy gümrük-tarif düzgünleşdirmek çäreleriniň we Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen gadaganlyklaryň we çäklendirmeleriň ulanylmagy, daşary söwdanyň gümrük statistikasynyň ýöredilmegi üçin peýdalanylýar.
22-nji madda. Harytlaryň toparlara bölünişi
1. Harytlar şu Kodeksiň 11-nji babyna laýyklykda deklarirlenilen mahalynda toparlara bölünmäge degişlidir, oňa laýyklykda her bir harydyň Daşary ykdysady işiň haryt nomenklaturasy boýunça toparlara bölüniş kody bardyr.
2. Harytlar deklarirlenilen mahalynda Daşary ykdysady işiň haryt nomenklaturasy boýunça olaryň toparlara bölüniş kody nädogry görkezilen halatynda, şeýle harytlary gümrük edarasynyň özi toparlara bölýär.
3. Gümrük edarasynyň harytlary Daşary ykdysady işiň haryt nomenklaturasyna laýyklykda toparlara bölmek boýunça çözgüdi hökmanydyr. Deklarant Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde şeýle çözgüde şikaýat etmäge haklydyr.
4. Harydyň ýany bilen iberilýän resminamalarda görkezilen maglumatlaryň, şeýle hem bilermenler seljermesini amala aşyrýan guramalar tarapyndan berilýän netijenamalaryň, kepilnamalaryň, bilermenler seljermesiniň namalarynyň kömekçi (maglumat beriş) häsiýeti bardyr we olar harytlar toparlara bölünen mahalynda göz öňünde tutulyp bilner.
5. Deklarantyň ýa-da başga dahylly şahsyň ýüz tutmasy boýunça gümrük edarasy şu Kodeksiň 6-njy babyna laýyklykda harydyň toparlara bölünişi hakynda deslapky çözgüdi kabul edýär.
6-njy bap. DESLAPKY ÇÖZGÜT
23-nji madda. Deslapky çözgüdiň kabul edilmegi
1. Gümrük işi babatdaky ygtyýarly döwlet edarasy we gümrük işi babatdaky ygtyýarly döwlet edarasy tarapyndan kesgitlenilýän gümrük edaralary deklarantyň ýa-da başga dahylly şahsyň (mundan beýläk şu bapda – arza beriji) ýüz tutmasy boýunça anyk haryt babatda Daşary ykdysady işiň haryt nomenklaturasyna laýyklykda harytlary toparlara bölmek hakynda, harydyň anyk ýurtdan gelip çykandygy (harytlaryň gelip çykan ýurdy) hakynda deslapky çözgüdi kabul edýär.
2. Deslapky çözgüdi kabul etmegiň görnüşi gümrük işi babatdaky ygtyýarly döwlet edarasy tarapyndan kesgitlenilýär.
24-nji madda. Deslapky çözgüdi kabul etmek hakynda arza
1. Deslapky çözgüdi kabul etmek hakynda arza (mundan beýläk şu bapda - arza) arza beriji tarapyndan degişli gümrük edarasyna ýazmaça görnüşde iberilýär.
2. Arzada haryt hakynda deslapky çözgüdi kabul etmek üçin zerur maglumatlar bolmalydyr. Şular arzanyň ýanyna goşulmalydyr: harydyň nusgalyklary we nusgalary, onuň beýany, fotosuratlary, suratlary, çyzgylary, täjirçilik, tehniki we beýleki resminamalar.
3. Eger başga maglumatyň berilmegi ýa-da bilermenler seljermesiniň geçirilmegi talap edilmeýän bolsa, gümrük edarasy arza seredýär we otuz günüň dowamynda deslapky çözgüdi berýär.
4. Eger arza beriji tarapyndan berlen maglumatlar deslapky çözgüdiň kabul edilmegi üçin ýeterlik däl bolsa, onda gümrük edarasy arzany alan gününden başlap otuz günüň dowamynda arza berijä goşmaça maglumat bermegiň zerurlygy hakynda habar berýär we onuň berilmeli möhletini belleýär. Bellenilen möhletde goşmaça maglumat berilmedik mahalynda arza ret edilýär.
5. Arza ret edilen halatynda gümrük edarasy iki günüň dowamynda arza berijä ýazmaça görnüşde delillendirilen habar ibermäge borçludyr.
Arzanyň ret edilmegi, onuň ret edilmegi üçin esas bolan sebäpler aýrylan şertinde, arza berijiniň deslapky çözgüdiň kabul edilmegi hakynda gaýtadan ýüz tutmagyna päsgelçilik bermeýär.
25-nji madda. Deslapky çözgüdiň ýuridik ähmiýeti we hereket ediş möhleti
Deslapky çözgüt ähli gümrük edaralary üçin hökmany bolup durýar. Eger şu Kodeksiň 26-njy maddasyna laýyklykda deslapky çözgüt ýatyrylan ýa-da üýtgedilen bolmasa, ol kabul edilen gününden başlap üç ýylyň dowamynda hereket edýär.
Deslapky çözgütden diňe arzasy boýunça şeýle çözgüt kabul edilen şahsyň peýdalanmaga haky bardyr.
26-njy madda. Deslapky çözgüdiň üýtgedilmegi ýa-da ýatyrylmagy
1. Deslapky çözgüdi kabul eden gümrük edarasy, ony üýtgetmäge ýa-da ýatyrmaga haklydyr.
2. Deslapky çözgüt şu halatlarda üýtgedilýär:
1) Bütindünýä gümrük guramasy tarapyndan Türkmenistanda ulanylmagy hökmany bolan çözgütler kabul edilende;
2) eger Türkmenistanyň harytlaryň gelip çykan ýurduny kesgitlemegiň meselelerine degişli kanunçylygynda ýa-da Türkmenistanyň halkara şertnamasynda harytlaryň gelip çykan ýurduny kesgitlemegiň başga talaplary we şertleri bellenilýän bolsa;
3) Daşary ykdysady işiň haryt nomenklaturasy ýa-da Türkmenistanyň gümrük kanunçylygynyň deslapky çözgüdi kabul etmek babatdaky düzgünleri üýtgedilende;
4) deslapky çözgüt kabul edilen mahalynda goýberilen ýalňyşlar ýüze çykarylanda.
Deslapky çözgüdiň üýtgedilmegi üýtgetmek hakyndaky çözgüt kabul edilen gününden başlap güýje girýär.
Deslapky çözgüdi üýtgetmek hakyndaky çözgüt deslapky çözgüt berlen şahsa üç gün möhletde iberilýär.
3. Eger deslapky çözgüt arza beriji tarapyndan berlen galp resminamalar we nädogry maglumatlar esasynda kabul edilen bolsa, deslapky çözgüt ýatyrylýar. Deslapky çözgüdiň ýatyrylmagy, şeýle çözgüdi ýatyrmak hakynda çözgüt kabul edilen gününden güýje girýär.
Deslapky çözgüdiň ýatyrylmagy hakyndaky çözgüt üç günüň dowamynda ýazmaça görnüşde deslapky çözgüt berlen şahsa iberilýär.
II BÖLÜM. GÜMRÜK AMALLARY
1-nji kiçi bölüm. GÜMRÜK TAÝDAN RESMILEŞDIRMEK
7-nji bap. GÜMRÜK TAÝDAN RESMILEŞDIRMÄGE
DEGIŞLI ESASY DÜZGÜNLER
27-nji madda. Şu babyň ulanylyş çygry
Şu babyň düzgünleri Türkmenistanyň gümrük serhedinden geçýän harytlar we ulag serişdeleri babatda amala aşyrylýan ähli gümrük operasiýalaryna degişli bolup durýar.
28-nji madda. Gümrük taýdan resmileşdirmegiň geçiriliş tertibi
1. Gümrük taýdan resmileşdirmek şu Kodeksde we Türkmenistanyň şoňa laýyklykda kabul edilýän kadalaşdyryjy hukuk namalarynda bellenilen tertipde geçirilýär.
2. Gümrük taýdan resmileşdirmegi geçirmegiň tertibi we tilsimatlary Türkmenistanyň gümrük serhedinden geçirilýän harytlaryň görnüşlerine, olaryň şeýle geçirilmegi üçin ulanylýan ulagyň görnüşine, harytlary we ulag serişdelerini geçirýän şahslaryň derejelerine görä bellenilýär.
3. Gümrük operasiýalary harytlaryň gelip çykan, ugradylýan we barýan ýurduna garamazdan deň ulanylýar.
29-njy madda. Gümrük taýdan resmileşdirmegiň başlanmagy we tamamlanmagy
1. Gümrük taýdan resmileşdirmek şu halatlarda başlanýar:
1) harytlar getirilen mahalynda – gümrük edarasyna gümrük deklarasiýasy ýa-da şu Kodeksiň 40-njy maddasyna laýyklykda Türkmenistanyň gümrük serhedinden geçýän harytlar babatda resminamalar berlen, şu Kodeksde göz öňünde tutulan halatlarda bolsa – şahsyň gümrük taýdan resmileşdirmegi amala aşyrmak maksadyny tassyklap dilden mälim eden ýa-da başga hereketleri eden pursatynda;
2) harytlar alnyp gidilen mahalynda – gümrük edarasyna gümrük deklarasiýasy berlen, şu Kodeksde göz öňünde tutulan halatlarda bolsa – şahsyň gümrük taýdan resmileşdirmegi amala aşyrmak maksadyny tassyklap dilden mälim eden ýa-da başga hereketleri eden pursatynda.
2. Gümrük taýdan resmileşdirmek, harytlaryň gümrük düzgünine ýerleşdirilmegi we eger şeýle gümrük düzgüni kesgitli möhletiň dowamynda hereket edýän bolsa, ol düzgüniň hereketiniň tamamlanmagy, şeýle hem gümrük töleglerini hasaplamak we töledip almak üçin, şu Kodekse laýyklykda zerur bolan gümrük operasiýalarynyň geçirilmegi bilen tamamlanýar.
Döwlet gözegçiliginiň weterinariýa, fitosanitariýa we beýleki görnüşlerine degişli harytlar babatda gümrük taýdan resmileşdirmek diňe şeýle gözegçiligi amala aşyrýan degişli ygtyýarly döwlet edaralary bilen ylalaşylandan soň tamamlanylyp bilner.
30-njy madda. Gümrük taýdan resmileşdirmegiň geçirilýän ýeri we wagty
1. Gümrük taýdan resmileşdirmek gümrük edaralarynyň ýerleşýän ýerlerinde olaryň iş wagtynda geçirilýär.
2. Deklarantyň ýa-da başga dahylly şahsyň delillendirilen ýüz tutmasy boýunça gümrük taýdan resmileşdirmek geçirilen mahalyndaky aýratyn gümrük operasiýalary gümrük işi babatdaky ygtyýarly döwlet edarasy tarapyndan bellenilen tertibe laýyklykda gümrük edaralarynyň ýerleşýän ýerlerinden daşarda we iş wagtyndan başga wagtda geçirilip bilner.
31-nji madda. Gümrük taýdan resmileşdirmek üçin zerur bolan resminamalar we maglumatlar
1. Gümrük taýdan resmileşdirmek geçirilen mahalynda, şu Kodeksde kesgitlenilen şahslar, gümrük taýdan resmileşdirmek üçin zerur bolan resminamalary we maglumatlary gümrük edaralaryna bermäge borçludyrlar.
2. Gümrük taýdan resmileşdirmek geçirilen mahalynda gümrük edaralary diňe berilmegi şu Kodekse laýyklykda göz öň&


text:
Penşenbe güni Gyrgyzystanyň hökümeti Gazagystandan bu ýurda ilatyň saglygy üçin howply radioaktiw kömrüň getirilmegine ýol beren resmileriň jogapkärçilige çekiljekdiklerini mälim etdi.
Penşenbe güni bu barada eden çykyşynda Gyrgyzystanyň adatdan daşary ýagdaýlar boýunça ministri Kubatbek Boronow bu ýurda getirilen 990 tonna kömrüň yzyna, ýagny Gazagystana ugradyljakdygyny aýtdy.
Gazagystandan satyn alnan kömürde howpy radioktiw elementleriň bardygy barada peýda bolan maglumat Gyrgyzystanyň ilatynyň arasynda uly alada döretdi.
Ýurduň käbir oppozisiýa aktiwistleri bu kömür söwdasynyň amala aşyrylmagynda premýer-ministr Ömürbek Babanowy aýyplap çykyş etdiler.


text:
Parahorluga garşy çykýan “Transparency International” guramasynyň maglumatyna görä, korrumpirlenen hökümete garşy köpçülikleýin närazylgyň artmagyna garamazdan, ýokary derejedäki parahorluk, wezipe ygtyýarlyklaryndan hyýanatçylykly peýdalanmak ýaly zatlar jemgyýeti “tozdurmagy” dowam edýär.
Düýbi Berlinde ýerleşýän guramanyň “Korrupsiýanyň görkezijileri” atly hasabatynda bellenilmegine görä, 176 ýurduň üçden ikisinde raýatlar özleriniň hökümetlerini ýokary derejede korrumpirlenen diýip hasaplaýarlar.
Türkmenistan 176 ýurduň arasyndan, 170-nji orunda ýerleşdirildi.
Şu ýylky hasabata görä, iň korrumpirlenen döwletler Owganystan, Demirgazyk Koreýa we Somaliýa bolup, olar 174-nji orunda ýerleşdirilipdirler.