text:
«Türkmen owazy» telekanalynyň edara binasy häzirki zamanyň ösen tehniki enjamlary bilen üpjün edilendir. Binada konsert ýazgylaryny geçirmek üçin uly hem-de kiçi studiýalar, montaž hem-de ses ýazgylaryny taýýarlaýan otaglar bar. Ýaponiýadan hem-de Germaniýadan getirilen tehnikalar bu ýerde ýokary hilli ýazgylaryň geçirilmegine ýardam eder.Ilkinji ädimler
2008-nji ýylyň ahyrynda Türkmenistanyň prezidentiniň Türkmen telewideniýesiniň Baş müdirliginde türkmen kliplerini görkezýän telekanaly döretmek baradaky beren görkezmesi ýurduň ýaşaýjylaryny juda begendirdi. Sebäbi şu çaka deňiç türkmen aýdymçylarynyň aýdýan aýdymlarynyň professional derejede düşürilýän kliplerine ýurduň ýaşaýjylary zardylar.
Ilkibaşda göz öňünde tutulan proýekte görä, türkmen kliplerini görkezýän telekanal 2009-njy ýylyň 1-nji aprelinden efire goýberilmelidi. Şol wagta çenli hem 5-nji telekanalyň edara binasy hem taýyn edilmelidi. Ýöne ýurduň prezidentiniň görkezmesi bilen, telekanalyň efire goýberilmek meselesi tizleşdirildi we ol 2009-njy ýylyň 1-nji ýanwaryndan «Türkmen owazy» diýen at bilen ýaýlyma çykyp başlady.
Ýurduň prezidentiniň türkmen kliplerini görkezýän aýratyn bir telekanaly döretmek baradaky kararyndan öňinçä, ýurtda türkmen aýdymçylarynyň klipleri höwesjeň klipmeýkerler tarapyndan döredilerdi. Professional derejesi babatda juda gowşak bolan ol klipler adaty diskler arkaly köpçülige ýaýradylardy.
«Türkmen owazy» telekanaly döredilmezinden ozal Türkmen telewideniýesiniň Baş müdirliginiň «Ýaşlyk» telekanalynda her hepdäniň şenbe gününde ýarym sagatlyk görkezilýän «Şekilli aýdymlar» gepleşiginde bolsa bary-ýogy sanaýmaly klipler görkezilýärdi.
Şu sebäpden, tutuş bir sutkanyň dowamynda, 24 sagatlap türkmen kliplerini efire goýbermeklik barada ýokardan berlen görkezme Türkmen telewideniýesininiň Baş müdirligini birbada gaty aljyratdy. Sebäbi 24 sagatlap klip görkezmäge ýeterlik klip hem ýokdy, şeýle klipleri döredip biljek kadrlar-da. Höwesjeň klipmeýkerleriň düşüren klipleri bolsa bildirilýän talaplary ödemeýärdi.Şertler klipmeýkerlere ýaramady
«Türkmen owazy» telekanalynyň 2009-njy ýylyň 1-nji ýanwaryndan efire hökman çykaýmalydygy barada iki hepde öňünden görkezme alan Baş müdirligiň ýolbaşçylary gyssagly ýagdaýda öz telekanallalyrydyr radiokanallaryndan işgärleri ýygnap, täze telekanal üçin topar düzdüler.
Efiri kliplerden doldurmak üçin, başda höwesjeň klipmeýkerler müdirlige söhbetdeşlige çagyryldylar. Ýöne müdirligiň goýan şertleri klipmeýkerleriň göwnünden turmady we olar arzan işi öz üstlerine boýun almakdan ýüz öwürdiler.
«Türkmen owazy» telekanaly üçin niýetlenen öňki «Diýar» kinoteatry rekonstruksiýa edilip, 2009-njy ýylyň 1-nji aprelinde taýyn edilmelidi we telekanala degişli kameralardyr enjamlar hem şol möhletde getirilmelidi. Ýöne ýokardan berlen görkezmeler planlary bozansoň, «Türkmen owazy» telekanaly üçin wagtlaýynça Medeniýet we teleradioýalymlar ministrliginiň binasyndan ýer berildi. Klipleri düşürmek üçin bolsa beýleki telekanallardan kameralar bölünip berildi.
«Türkmen owazy» telekanalyna, esasan, ýaşlar işe alnansoň, olar kanalyň alyp barýan işlerine juda höwes bilen ýapyşdylar hem-de gije-gündizläp işlemekden ýaltanmadylar. Wagtyň geçmegi bilen bu telekanalyň işgärleri tarapyndan düşürilýän klipler ilatyň göwnünden turup başlady, «Türkmen owazy» bolsa türkmen telekanallarynyň içinde iň bir söýlüp görülýän kanala öwrüldi.
Klipler nähili döredilýär?
«Türkmen owazy» telekanalynda Gülşat Gurdowa
Daşary ýurtlarda atly-abraýly aýdymçylaryň klipleriniň düşürilişi ortaça kyrk müň amerikan dollaryna barabar bolýar. Iň arzan klipiň bahasy daşary ýurtda dört müň dollar töwereginde. Emma «Türkmen owazy» telekanalynda berilýän kliplerleriň düşürilişi mugtuna amala aşyrylýar. Klipleri telekanalyň işgärleri döredýärler.
Mugt zadyň gadyrynyň bolmaýşy ýaly, klip düşürilişi babatynda-da hut şeýle. «Türkmen owazy» telekanalynyň işgärleriniň zol-zol özlerine jaň edip, klip üçin düşmäge çakylyklaryndan halys bizar bolan abraýly bagşylar, soňabaka telekanalyň klipmeýkerlerinden gaçyp başladylar.
Ýöne «Türkmen owazy» telekanalynda kliplere düşmek her aýdymça ýetdiribem duranok. Mysal üçin, ýaşlaryň arasynda iň bir meşhur bolan Nurmuhammet Meredow, Akyş Saparow, Laçyn Mämmedowa, Döwran Saparow, Bilbil Gurbanowa ýaly aýdymçylar, belli bir sebäplere görä, kliplere düşüp bilmeýärler.Höwesjeň klipmeýkerler bilen bäsdeşlik
«Türkmen owazy» telekanalynda professional derejede klipleriň düşürilýändigine garamazdan, aýdymçylar höwesjeň klipmeýkerlere-de özleriniň kliplerini döretdirýärler. 5-nji kanaldaky ýolbaşçylaryň kliplere düşülende aýdymçylardan berk edýän talaby döreýän klipleriň köpüsiniň resmi häsiýete öwrülip gitmegine getirýär. Erkek aýdymçylar diňe gara kostýumly, galstukly düşmeli, zenan aýdymçylar bolsa, milli lybasda aýdym aýtmaly.
Şu sebäpden käbir aýdymçylar özleriniň göwün islegiçe düşmek üçin höwesjeň klipmeýkerlere kliplerini ýasadýarlar. Ol klipler 5-nji kanaldan goýberilmese-de, halklyň arasyna disk görnüşinde ýaýradylýar.Ýerli habarçynyň maglumatlary esasynda taýýarlandy.


c: text/html

text:
Eýran penşenbe güni Sistan-Bulujystan welaýatynda bolan we azyndan 27 adamy öldüren goşa partlamada Günbatary we Ysraýyly günäleýär.
Döwlet telewideniýesi ýekşenbe güni Içeri işler ministri Ali Abdullahiniň bu terror aktlary Günbatar döwletleriniň hakyna tutmalary tarapyndan amala aşyryldy diýenini aýtdy.
Ýewropa Bileleşigi, BMG we Birleşen Ştatlar penşenbe güni bu terror aktlaryny ýazgaryp çykyş etdiler.
Eýran polisiýasy bu partlamalarda güman edilýän adamlaryň 40-syny tussag edendigini aýdýar. Bu hüjümlerde ölen adamlardan başga 160-dan gowrak adamyň ýaraly bolandygy aýdylýar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Metbugat hakyndaky kanunyň we syýasy gatnaşygyň kämilleşdirilendigine garamazdan, oppozisiýa wekilleriniň, žurnalistleriň we adam hukuklaryny goraýjy aktiwistleriň häkimiýetler tarapyndan ýanalmagy dowam edýär» diýip, Halkara günä geçiş guramasynyň täze hasabatynyň Türkmenistan bölüminiň başynda aýdylýar.
Sudlaryň garaşsyzlygy çäklendirilen, ol ýerde doly manyly şikaýat proseduralary bolmady, jenaýat işleri baradaky sudlarda aklanmalar seýrek, garaşsyz şertlerde işlemäge synanyşan aklawçylar işden kowulmak töwekgelligine uçraýar, adam gynalmagy we beýleki ýowuz daraşmalar giň ýaýran diýip, hasabatda bellenilýär.
Türkmenistan 2013-nji ýylyň sentýabrynda BMG-niň Adam hukuklary geňeşiniň rekomendasiýalaryny, BMG-niň ýörite proseduralary bilen hyzmatdaşlyk etmekligi kabul etdi. Emma muňa garamazdan, häkimiýetler halkara gözegçileriniň ýurda gelmegini gazaply çäklendirdiler, Türkmenistan Amnesti Internaşnl guramasynyň ýurda sapar etmek baradaky talaplaryna jogap bermedi, ol ýerde BMG-niň ýörite proseduralary bilen baglylykda 10 talap edilipdi diýip, hasabatda aýdylýar.
Şeýle-de hasabatda Türkmenistanyň 2013-nji ýylyň dekabrynda geçirilen ilkinji köp partiýaly saýlawlarynda Senagatçylar we Telekeçiler partiýasynyň parlamentde orun alandygy, emma bu partiýanyň syýasy ýolbaşçylygy hakyky synaga salman, prezident G.Berdimuhamedowa wepadarlygyny jar edendigi aýdylýar.
Metbugat azat däl
Türkmenistan 2013-nji ýylyň ýanwarynda güýje giren täze kanunda media garaşsyzlygy ýörelgelerini goldaýandygyny, döwletiň metbugat işlerine gatyşmagynyň gadagan edilendigini jar etdi. Emma hakykatda, Halkara günä geçiş guramasynyň hasabatynda aýdylmagyna görä, senzura giň ýaýran we gazetlere howandarlyk edýän ministrlikler prezidente hasabat berýär.
Metbugat hakyndaky täze kanun esasynda ýylyň aýagyna çenli hiç bir hakyky garaşsyz metbugat serişdesi hasaba alynmady, adamlar iş ýüzünde daşary ýurt neşirlerine abuna ýazylmakdan mahrum, internet bolsa gözegçilik astynda we çäklendirilen diýip, hasabatda bellenilýär.
Türkmenistandaky we daşary ýurtlarda bosgunlykda ýaşaýan hukuk aktiwistleriniň we žurnalistleriň türkmen häkimiýetleri tarapyndan yzygider basyş astyna salynýandygy aýdylýar.
Bileleşik azatlygy çäkli
Hasabatyň bileleşik azatlygy baradaky bölüminde hökümetiň jemgyýetçilik bileleşikleriniň işine gatyşmagynyň dowam edendigi bellenilýär.
Prezidentiň 2013-nji ýylyň ýanwarynda gol çeken karary esasynda, daşary ýurt grantlarynyň hasaba alynmagy we hökümet tarapyndan tassyklanmagy talap edilýär. «Syýasy» diýip bilinýän işjeňligi maliýeleşdirmek we hasaba alynmadyk bileleşige agza bolmak gadagan edilýär.
Jemgyýetçilik birleşikleri hakynda maý aýynda güýje giren kanun bileleşiklere döwlet gatyşmasyny gadagan edýär, emma olara resmi gözegçilik edilmegine köp derejede ygtyýar berýär. Birleşikleri hasaba alyş proseduralary çylşyrymlylygyna galýar, Türkmenistanda açyk, garaşsyz ýagdaýda adam hukuklary, sosial ýa syýasy gözegçilik işi bilen meşgullanýan gurama ýok diýip, hasabatda aýdylýar.
Adam gynamalary 'giň ýaýran'
Howpsuzlyk güýçleriniň jenaýatda güman edilýän adamlary gynaýyşlary we olara ýowuz daraýyşlary barada ynamdar maglumatlar gelip gowuşýar diýip, hasabatda güman edilýänleriň jynsy organlaryny atagzy bilen çekmek, olary elektrik toguna tutmak, oturgyç aýaklary we suwly plastiki gaplar bilen urmak ýaly usullaryň ulanylýandygy aýdylýar. Şeýle-de tussaglaryň maşgala agzalaryna haýbat atylýandygy, bendileri bir-birini zorlamaga mejbur edýändikleri aýdylýar.
Ýanwar aýynda Geldi Kärizow, onuň aýaly we 12 ýaşly ýegeni, daşary ýurda medisina bejergisini almaga gitjek bolanda, howpsuzlyk ofiserleri tarapyndan tussag edildi. Olar soraga çekildi we ýowuz daraşma sezewar boldy, şikaýat etmejekdikleri barada dilhaty bermäge mejbur edildi diýip, hasabatda aýdylýar. Şeýle-de hasabatda aktiwist Mansur Mingelowyň türmede 19-njy maýdan 8-nji iýuna çenli açlyk edendigi aýdylýar.
Hasabatda tassyklanylmagyna görä, Mingelow 2012-nji ýylda Marydaky buluç etniki azlygynyň gynalşy barada maglumat toplap, Baş prokuratura we daşary ýurt diplomatlaryna bereninden soň, adalatsyz sud prosesinde 22 ýyl türme tussaglygyna höküm edilipdir.
Halkara günä geçiş guramasynyň täze hasabatynda öňki prezident S.Nyýazowyň janyna kast ediş synanyşygy diýilýän iş bilen baglylykda uzak möhletli türmä basylyp, şu wagta çenli ykballary näbelli galýan adamlar hem ýatlanylýar.
Aýdylmagyna görä, ol bendileriň garyndaşlary öz hossarlarynyň ykbaly barada on ýyldan gowrak wagt bäri hiç bir resmi habar alyp bilmeýärler.
Mundan başga, hasabatda ýurtda hereket azatlygynyň, din azatlygynyň hem çäkli bolmagynda galýandygy aýdylýar.


text:
Ukrainanyň premýer-ministriň orunbasary Serhiý Tihipko sişenbe güni eger Halkara walýuta fondy 19 milliard dollar karz bermese, özleriniň Orsýete we beýleki ýurtlara ýüz tutmaly boljagyny aýtdy.
Tihipko duşanbe güni telewideniýede berlen çykyşynda hökümetiň içerki we halkara maýa bazarlaryna hem ýüz tutup biljegini, emma Halkara walýuta fondy bilen işleşmegi ileri tutýandygyny aýtdy.
HWF Ukrainanyň hyzmat nyrhlaryny ýokarlandyrmak ýaly halanmaýan çäreler bilen býudjet ýetmezçiligini kemeltmegini isleýär.


text:
Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama Waşingtonda Yragyň premýer-ministri Nury al-Maliki bilen duşuşdy.
Al-Malikiniň iki günlük sapary Birleşen Ştatlaryň söweş goşunlarynyň ýylyň aýagyna Yrakdan çykmaga taýýarlanýan wagtyna gabat geldi.
Obama Al-Maliki bilen bilelikde çykyş eden metbugat ýygnagynda “Biziň Yrakda dokuz ýyla golaý dowam eden urşumyz şu aý soňlanýar” diýdi.
Ol Yragyň Birleşen Ştatlarda sabyr-kanagatly partnýory bar diýdi we, Eýrana kakdyryp, beýleki ýurtlaryň Yragyň işine “gatyşmaly” däldigini duýdurdy.
Al-Maliki Birleşen Ştatlara uly delegasiýanyň ýolbaşçylygynda geldi. Bu delegasiýa daşary işler ministri Hoşýar Zebari, iş başyndaky goranmak ministri Saadun al-Dulaými, şoň ýaly-da ýurduň transport we söwda ministrleri hem bar.


text:
Gazagystanly žurnalist 3 ýyllyk türme möhletini geçirenden soňra, 17-nji maýda azatlyga çykdy. Ol özüniň syýasy matlap bilen türmä basylandygyny we abraýyny goramak üçin göreşjekdigini aýdýar.
“Kanun we adalat” hepdeliginiň baş redaktory Tokbergen Abiýew 2008-nji ýylda 3 ýyl türme tussaglgyna höküm edilipdi. Ol bikanun ýol bilen maliýe polisiýasynyň maglumatyny almak üçin, onuň resmisine para berenlikde aýyplandy.
Abiýewiň sişenbe güni Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, ol bu jenaýat işi žurnalistik derňew işlerini togtatmak isleýän resmiler tarapyndan gurnalan diýip oýlanýar.
Abiýew öz kärdeşi Oralkaýşa Omarşanowanyň dereksiz ýitmeginiň sebäplerini anyklamaga synanyşjakdygyny hem sözüne goşdy.
“Kanun we adalat” hepdeliginiň belli žurnalisti Omarşanowa 2007-nji ýylyň martynda dereksiz ýitipdi. Ol ýurduň Molowodnoýe obasynda çeçenleriň we gazaklaryň arasynda bolan adam pidaly etnik çaknyşyk barada žurnalistiki derňew geçirýärdi.
Omarşanowa şol etniki çaknyşygyň we jenaýatçy hasaplanýan Sagit Şakputowyň 2006-njy ýylda öldürilmeginiň arasyndaky baglanyşyk boýunça hem işleýärdi.


text:
Pöwrize, häzirki resmi ady bilen aýdylanda Arçabil, dört tarapy dag, çynardyr we beýleki saýaly baglara bürenen şäherçe bolup, Türkmenistanyň tomus aýlarynda salkyn howasy, ýakymly tebigaty bilen at gazanan dynç alyş merkezlerinden biri hasaplanýar.
Aşgabatdan 30 kilometrlikde ýerleşýän bu şäherçe, sowet döwründe ýurtda diňe bir elitanyň däl, ýönekeý ilatyň, çagalaryň dynç alýan esasy merkezlerinden biridi. Pöwrizede ýerleşýän daçalar we çagalaryň dynç alýan lagerleri aýratyn hem tomus aýlarynda köp adamly bolardy.
Aşgabatly 56 ýaşly Baýmuhammet hem Pöwrizäniň öňki myhmanlarynyň biri. “Men her ýyl diýen ýaly Pöwrizede tomus aýlary Worowskiý adyndaky dynç alyş öýünde dynç alýardym. Biziň edaramyz bu ýerde dynç almak üçin ýörite putýowkalary hem berýärdi. Çagalarymam bu ýerdäki lagerlerde dynç alýardylar. Indi Pöwrize ýok” diýip, Baýmuhammet aýdýar.
Daçalardan başga-da 8 müň töweregi ýaşaýjysynyň bolanlygy çak edilýän Pöwrize öňki prezident Saparmyrat Nyýazow döwründe halk köpçüligi üçin doly ýapylyp, ýaşaýyş jaýlary, daçalar, çagalaryň dynç alyş lagerleri yzly-yzyna ýykylyp başlandy.
Onuň ýzy bilen Pöwrizäniň ady çalşylyp, Arçabil edildi. Arçabilde şol wagtky prezident Nyýazowyň rezidensiýasynyň gurulmagy bilen şäherçä barýan ýoluň ugrunda howpsuzlyk güýçleriniň barlag nokatlary dikeldilip, tutuş jülgäni prezidentiň özi eýeledi.
Nyýazow aradan çykandan soň, onuň salan gala-rezidensiýasy muzeý edilip, henizem halk arasynda Pöwrize diýlip tanalýan bu şäherçäniň halka gaýtarylyp beriljekdigi barada halk arasynda gürrüň peýda bolupdy. Emma bu gürrüňler diňe gürrüňligine galyp, Pöwrizedäki galan ýaşaýyş jaýlary hem 2010-nji ýylda göçürildi. Pöwrize goragly ýere öwrülensoň, halk indi ol ýere aňsatlyk bilen goýberilmeýär.
Pöwrizeden Abadana
Özüni Allamyrat diýip tanadan Pöwrizäniň öňki ýaşaýjysynyň aýtmagyna görä, 2010-nji ýylda şäherçäniň awtostansiýanyň ýanynda hem-de ondan ýokarda ýerleşýän we kürtleriň obasy diýlip atlandyrylýan 300-e golaý hojalykdan ybarat kiçiräk obajyk, şeýle hem prezidentiň rezidensiýasynyň gapdalyndaky 8 sany dört gatly ýaşaýyş jaýlaryň ýaşaýjylary göçürilipdir. Jemi 600-den gowrak hojalyk.
Ýöne Nyýazow döwründäki göçhä-göçlükden tapawutlylykda 2010-nji ýylda göçürilýän ýaşaýjylara täze ýaşaýyş jaýlarynyň berlendigini Pöwrizäniň öňki ýaşaýjysy Allamyrat aýdýar:
“Göçürilenlere Büzmeýin-gresiň ýanynda gurlan dört gatly mermer ýaşaýyş jaýlardan kwartiralar berildi. Bu jaýlarda hemme amatlyklar bar. Emma Pöwrize bilen deňär ýaly däl” diýip, Allamyrat aýdýar.
Göçürilýän ilata öz ýitgileriniň öwezini belli bir derejede ödäp biljek ýaşaýyş jaýlarynyň berlendigine garamazdan, Allamyrat Pöwrizäniň öňki ilatynyň bu göçhä-göçlükden nägile bolandygyny Azatlyk Radiosyna gürrüň berdi.
“Pöwrizäniň ýaşaýjylary şol posýolokda ýyllar boýy ýaşap gelýärdiler. Pöwrizäniň klimaty hem başga ýeriňki bilen deňeşdirer ýaly däl” diýip, Allamyrat aýdýar. “Dogry, hemme amatlyklary bolan kwartira berdiler. Emma Pöwrizäniň howasy ýok. Ol ýerdäki ýaly howluly jaýym ýok. Gözenegiň içinde ýaşaýan ýaly”.
Dynç alyş merkezleri
Gökderede gurlan "Şöhle" dynç alyş merkezi
Pöwrizedäki köpsanly dynç alyş öýleri we çagalar lagerleri hem ýumrulyp, ýok edildi. Ýaşy ulular üçin dynç alyş öýleriniň öwezi dolunmadyk bolsa-da, çagalar üçin dynç alyş merkezleri Pöwrizäniň golaýyndaky Gökderede (öňki ady Çüli) guruldy.
Çagalaryň dynç alyş merkezleriniň gurluşygy häzirem dowam edýär. Boşluk ýerde gurlan bu çagalar üçin dynç alyş merkezlerinde hemme amatlyklar bolsa-da, Pöwrizäniňki ýaly howa şertleriniň ýokdugyny bu dynç alyş merkezleriniň birinde işleýän 52 ýaşly Amanmyrat aýdýar:
“Mermerden gurlan bu dynç alyş merkezlerinde çagalaryň dynç almagy üçin hemme durmuş şertleri bar. Emma Pöwrizedäki howa şertleri, günden goraýan saýaly bagçylyk ýok” diýip, Amanmyrat aýdýar. “Şonuň üçin, tomus aýlary dynç alýan çagalar köplenç jaýlaryň içinde saklamaly bolýar. Ýogsam, çagalary gün urýan halatlary köp bolýar”.
Öňler ýurduň iň bir meşhur dynç alyş merkezi bolan Pöwrize häzirki döwürde ýurduň iň bir ýapyk zonasyna öwrüldi. Pöwrizäniň içindäki we golaýyndaky baýyrlardyr, daglaryň depesinde esgerler nobatçylyk edýärler. Arçabil şaýolunyň ugrunda belli-belli aralykda ýola yşyk berýän fonar sütünlerinde wideokameralar goýuldy.
Garaşsyzlyk döwründe, esasanam paýtagt Aşgabatda weýran edilen jaýlar, ýykylan obadyr etraplar az bolmady, ýykylan jaýlaryň eýeleriniň käbirleri ýaşaýş jaýlary bilen üpjün edilen hem bolsa, jaýsyz kösenýänleriň hem bardygy häli-şindi il arasynda eşidilýär.
Emma Pöwrizäniň ýaşaýyş jaýlarynyň ýumrulmagy Aşgabadyň töwereginde soňky ýyllaryň dowamynda jaýlaryň köpçülikleýin ýykylşy bilen bagly iň uly wakalaryň biridir. Adynyň agzalmagyny islemedik bir aşgabatlynyň sözi bilen aýdylanda, “Pöwrize, diňe bir adam üçin tutuş göçürilen şäherçe hökmünde halkyň aňynda galdy”.


text:
XX asyryň başky ýarymynda türkmen durmuşynda görülmedik täzelikler hem örän düýpli öwrülişikler amala aşyryldy.
Döwletiň talaby
Ilkinji düýpli edilen iş täze türkmen döwletiniň döredilmegi boldy. Şoňa laýyklykda, her bir döwlete möhüm bolan ençeme pudaklar emele gelip başlady. Eger şol täzelikler amala aşmasa, döwlet berkarar bolmajakdy. Ol diňe kagyz ýüzünde galýan, döwlet hökmünde ady agzalyp, aslynda hiç bir ukyby hem kuwwaty bolmadyk, gury sana öwrüljekdi.
Öňde baryjy, watançy ynsanlar şol möhüm wezipäni çözmäge gujur-gaýrat bilen girişipdirler. Diňe saz älemindäki täzeliklere ýüzlensek, bu ugurda bar işi tarpdan başlanýar.
Aşgabatda Bagşylar öýi döredilýär.
Bamyly Sary bagşy ilkinjileriň hatarynda, täze döredilen türkmen radiosyna bagşy hökmünde işe gelipdir. Şol döwürler Ahalda gyjak beýle bir meşhur däl ekeni. Sary bagşy öz ogullary Pürliniň, Nurynyň hem Orazyň gyjakçy bolmagyny isläpdir. Sary bagşynyň agtygy Annageldi Jülge hem gyjakçy bolupdyr.
Özgerip barýan durmuşy beýan etmäge diňe dutar bilen gyjagyň güýjüniň ýetmejegi belli bolansoň, saz gurallarynyň görnüşlerini artdyrmaga girişipdirler. Dünýä saz medeniýetiniň gazananlaryny özleşdirip başlapdyrlar. Olary türkmen saz sungatyna ornaşdyrmaga çalşypdyrlar.
Geň tarapy, şeýle beýik hyzmaty amala aşyrmak üçin, doganlar, käte tutuş nesil bolup işe girişipdirler.
Şol nesillerden käbirini ýatlamak gerek.
Nesiller
Köşüli Aşyr Kulyýew fortepiano boýunça sapak alypdyr. Onuň dogany Gurban Kuly skripkadan kämil bolupdyr hem saz gurallary toparyna ýolbaşçylyk etmek ugrundan, ýokary bilim alypdyr.
Bagyrly Muhadowlar hem tutuş nesil bolup sungata geldiler. Olaryň ululary Anna Muhadow şahyr hem terjimeçidi. Ol rus edebiýatynyň iň görnükli wekilleri N. Gogolyň hem Anton Çehowyň eserlerini türkmen diline geçirýärdi. Weli bilen Nury Muhadow saz sungatyna hyzmat etdiler.
Kompozitor Çary Artykowyň inisi Bäşim Artykow ilkinji bolup, Moskwa konserwatoriýasyny tamamlap gelen belli opera aýdymçysy boldy.
Kompozitor Sapar Nuryýewi hem onuň kompozitor doganlary Durdy bilen Çaryny ýatlap bileris.
Döredijiler
Olar döwür üçin, düýpden täze eserleri döretdiler. Aşyr Kulyýew baryp 1935-nji ýylda döredijilik işine başlap, 1942-nji ýylda Boris Şehter bilen “Ýusup-Ahmet” operasyny ýazdy. 1943-nji ýylda Ýuliý Meýtus bilen bilelikde, Berdi Kerbabaýewiň “Aýlar” poemasy esasynda “Abadan”operasyny döretdi. Bu eser örän döwrebapdy hem öz döwrüniň taryhy wakasyny görkezýärdi.
Opera sungatynda, umuman, professional sungatda iň kämil eser bolan “Şasenem we Garyp” operasyny döredenler Daňatar Öwezow bilen Adrian Şapoşnikowy ýatlap bolar. Ýeri gelende aýtsak, diňe şol eser 1955-nji ýylda Moskwada Uly teatryň sahnasynda görkezildi. Dogrusyny aýtsaň, türkmen professional sungatyny Daňatar Öwezowsyz göz öňüne getirmegem mümkin däl. Sebäbi ol professional sungat bilen milli saz sungatyň arasyndaky ajaýyp köpri boldy.
Olar gysga wagt içinde täze milli sungatyň düýbüni tutmagy başardylar. Şol edilen işler barada, XX asyryň görnükli kompozitory Dmitriý Şostakowiç “Sazda milli däpler” atly makalasynda şeýle ýazdy. “Rus we günbatar-ýewropa sazlarynyň tejribesini peýdalanyp, Orta Aziýa respublikalarynda, görlüp-eşidilmedik gysga taryhy pursat içinde, öz milli kompozitorçylyk mekdeplerini döretdiler”.
Ykrar ediliş
Türkmenistanyň professional saz sungaty 50-nji ýyllaryň başynda Bütinsoýuz derejesinde doly ykrar edildi. Kompozitor Weli Muhadowyň döreden “Türkmen suitasy” 1950-nji ýylda SSSR-iň Döwlet baýragyna mynasyp boldy. “Meniň Watanym” atly simfoniki poemasy üçin, 1951-nji ýylda SSSR-iň Döwlet baýragyna ikinji gezek mynasyp bolupdy.
Ol eserleri, şeýle hem Aşyr Kulyýewiň “Güneşli ülke” simfoniki poemasyny Moskwanyň saýlama saz toparlary çalýardy.
Şol döwrüň özi nähilidir galkynyş zamanasy bolupdyr. Olaryň eserlerini il-güne ýetirmekde taýsyz hyzmat görkezen dirižýor hem kompozitorlar Hydyr Allanurow, Gurban Kulyýew öňe çykdylar. Aýdymçy-tenorlar Ýolaman Hummaýewi, Hojaw Annadurdyýewi, Hojadurdy Annaýewi, soprano sesli aýdymçylar Annagül Annagulyýewany, Maýa Kulyýewany ýatlamak gerek.
Türkmenistan öz Garaşsyzlygyny alandan soňra, ýaňadandan şeýle galkynyşa garaşyldy. Munuň üçin Galkynyş halk hereketi-de döredildi. Ýöne beýle ýokary göteriliş döremedi.
Hudaýberdi Hally, ýazyjy.
Bu ýerde aýdylanlar awtoryň pikiri.


text:
3-nji martda Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň Türkmenistana sapar edýän missiýasy türkmen Mejlisinde duşuşyk geçirdi.
Bu barada türkmen metbugatynda berilen maglumatlarda Ýewropada howpsuzlyk hem hyzmatdaşlyk guramasynyň türkmen jemgyýetçiligini demokratiýalaşdyrmak boýunça prosesi goldaýanlygy aýdyldy.
ÝHHG-niň delegasiýasy ýurduň Daşary işler ministrliginde, prezidentiň ýanyndaky Demokratiýa we adam hukuklary boýunça milli institutda, Tebigaty goraýyş ministrliginde gepleşikler geçirdi.
4-nji martda bu delegasiýanyň Mary welaýatyna sapar edýandigi habar berilýär.


text:
Ýemeniň paýtagtyna ýygnanan müňlerçe protestçi prezidentiň işden çekilmegine çagyrdy.
Protestçiler Sanaanyň azyndan dört sany dürli-dürli ýerinde ýyganyşdylar.
“Reuters” Sanaa uniwersitetiniň gapdalyndan azyndan 10 müň protestçiniň ýygnanandygyny, paýtagtyň başga ýerlerinde bolsa 6 müňdem gowrak demonstrantyň toplanandygyny aýdýar.
Protestçiler golaýda Tunisde awtoritar prezidentiň agdarlyşygyny ýatladyp, hökümete garşy şygyrlara gygyrýalar.
Ýemeniň prezidenti Aly Abdulla Saleh 1978-nji ýyldan bäri häkimiýet başynda otyr.


text:
Yrakda janyndan geçeniň hüjümi netijesinde çagyryş boýunça harby gullugy geçýän azyndan 12 esger öldürildi. Bu hüjüm Bagdatdaky harby komisseriat merkezinde amala aşyryldy. Bu barada ýurduň polisiýasy habar berýär.
Polisiýanyň berýän maglumatyna görä, hüjümde başga-da azyndan 25 adam ýaralanypdyr.
Henize çenli bu hüjümiň jogapkärçiligini hiç kim öz üstüne almady. Ýöne ýurtda janyndan geçenleriň hüjümleri köplenç halatda “Al-Kaýda” hereketiniň Yrakdaky bölümi tarapyndan amala aşyrylýar.
Gürrüňi edilýän bu bölümiň söweşijileri geçen hepde Bagdadyň günbataryndaky iki esasy şäherleriň belli bir böleginiň kontrollygyny öz eline aldy. Häzirki wagt Yragyň howpsuzlyk güýçleri olary şäherlerden çykarmaga synanyşýarlar.


text:
Awstraliýanyň paýtagty Sidneýiň sudy asly musulman bir adamy Yslam dininiň kadalaryna laýyk gelýän dabara bilen 12 ýaşyndaky gyza öýlenmekde we ony göwreli etmekde aýyplap, 7 ýarym ýyl türme tussaglygyna höküm etdi.
Metbugat serişdelerinde şahsyýeti diňe liwanly 27 ýaşly student diýlip mälim edilen adam, çagany jynsy taýdan kemsitmekde höküm edildi.
Gürrüňi gidýän adam 12 ýaşyndaky gyza öýlenenden birnäçe hepde soň, gyzy mekdebe ýazdyrmaga synanyşan mahaly, 2014-nji ýylyň fewral aýynda tussag edildi.
Geçen ýylyň noýabr aýynda nika dabarasyny amala aşyran ruhany bikanun nika gyýmakda aýyplanypdy.


text:
"Meniň daş-töweregimdäki ähli adamlaryň, hemme dostlarymyň çagalary bar ýalydy" diýip, Şarif Halimow ýatlaýar. "Ýöne meniň aýalym göwreli bolup bilenokdy".
Adatça, täjik erkekleriniň pikirine görä, maşgaladaky bu problemanyň çözgüdi ýönekeý, ýagny täze aýal almaly.
Ýöne şol bir wagtda hakykat bilen ýüzbe-ýüz bolmagam kyndy. Haçan-da käri boýunça harby ofiser, 36 ýaşly Şarif özleriniň çagalarynyň bolmazlygynyň sebäpkäriniň aýaly däl-de, özi diýlip çaklananda, "öz gaýratynyň ynjandygyny" boýun alýar. Emma ol doktory diňläni üçin şat.
Medisina taýdan bejergi alany üçin, häzirki wagtda Halimowlaryň özlerinden önen bir ýaşly gyzlary Nargiz hem Duşanbedäki ýetimler öýünden gyzlyk alan bäş ýaşyndaky gyzlary Nafisa bar.
Halimow bu barada: "Bu ýagdaýda hiç kim men ýaly sabyrly däldir diýip pikir edýärin. Men köp doktorlara ýüz tutdum, halk tebipçiliginden peýdalandym we şeýle hem Hudaýa doga-dileg etdim" diýip gürrüň berýär.
Halimow özüniň we maşgalasynyň mydama hereketdäki harby durmuşynyň “ruhdan düşmek” ýaly problema uçramazlygyna ýardam edendigini aýdýar.
Halimowyň maşgalasynyň halk köpçüliginiň gözünden uzakda ýerleşýän harby bazadaky durmuşy aýalynyň garyndaşlarynyň we goňşularyň bilesigeliji gözlerinden uzakda ýaşamagyna mümkinçilik döretdi.
Täjigistandaky her bäş maşgaladan biri çagasyzlykdan kösenýär. Ýöne munuň kähalatlarda erkeklerden bolup biljekdigi baradaky tema Täjigistanyň urp-adata görä ýaşaýan jemgyýetinde agzalmagy gadagan pikir diýen ýaly zat. Onsoň köplenç şular ýaly problemalar medisina bejergisini alyp, bolmalysy ýaly çözmegiň deregine, erkek adamyň islegine görä, maşgalanyň dargamagyna sebäp bolýar.
Ilkinji proýekt
Täjigistanly doktor Akbarşo Ahmedow bu ýagdaýy üýtgetmek üçin iş alyp barýar. Onuň "Täjigistandaky nesilsizligiň kliniki ugrunyň gurluşy we detallary" atly ylmy-barlag işi ýurtdaky nesilsizlik problemasyna degişli ilkinji proýekt bolup, ol öz bu işinde lukmana ýüz tutýan maşgalalar göz öňüne alnanda, problemanyň sebäbiniň deň ýarpysynyň diýen ýaly erkeklere degişlidigini aýdýar.
"Her bir maşgalada birnäçe çaga bolan biziň jemgyýetimizde bu erkekler üçin psihiki trawma öwrülýär. Bu sosial tagma. Çagalary bolmaýan maşgalalarda, adatça, erkekler aýallaryna "Bu seniň günäň" diýip, olary medisina bejergisini almak üçin doktora ugradýarlar. Ýöne hakykatda çaga dogmazlyk bilen bagly problemalaryň 50%-ne erkekler sebäp bolýar" diýip, Ahmedow aýdýar.
Pes derejedäki spermatozoid (ýagny erkeklik tohumy), spermatozoid morfologiýasynyň bozulmagy we spermatozoidleriň gowuşgynsyzlygy – önelgesizlikde erkegiň sebäp bolýan problemalarynyň biridir.
Doktor Ahmedowyň bellemegine görä, infeksiýalar, çagalyk döwründäki syrkawlyklar we immun sistemasynyň bozulmagy hem munda rol oýnap biler. Onuň aýtmagyna görä, “köp ýagdaýda degişli lukmançylyk bejergisi bilen em edilip boljak” meseläni “saglyk problemasy hökmünde bejermek, belkem, maşgalany gorap biljek çözgütleri tapmak üçin açar bolup biler”.
Ahmedow nesilsizlik üçin bejergi almak isleýän erkek näsaglarynyň dörtden birine golaýynyň geçmişde azyndan iki sany şowsuz nikany başdan geçirendigini aýdýar.
Duşanbäniň haýwanat bagyndaky ýolbars idegçisi Zuhrabonu Imomowa göwreli bolup bilmändigi sebäpli birinji nikasynyň bozulandygyny aýdýar. Imomowa, adamsydyr onuň garyndaşlarynyň ony önelgesizlikde günakärländikleri sebäpli, özüniň maşgala durmuşynyň soňky birnäçe ýylyny "garabasma" ýagdaýy diýip, häsiýetlendirýär.
Imomowa öz pikirini şeýle beýan edýär: "Hat-da munuň erkegiň günäsi bolup biljekdigi hiç kimiň akylyna-da gelmedi. Biz asyl şeýle pikir etmelidirem öýdemzok".
Emma doktor Ahmedowyň aýtmagyna görä, bu meselede käbir özgerişler bar. Ol häzirki döwürde agzalan ugurdan her aýda ortaça 100-e golaý erkek näsagy kabul edýändigini aýdýar.


text:
Şenbe güni ynsan hukuklaryny goraýjy “Human Rights Watch” guramasy Siriýanyň režiminiň oppozision söweşijiler bilen söweşlerde halkara şertnamalaryna garşy gelýän kasseta bombalaryny ulanmagyny kem-kem ýaýbaňlandyrýandygyny öňe sürdi.
“Human Rights Watch” guramasy özüniň bu baradaky hasabatynda Siriýanyň içinde geçirilen barlaglaryň netijesine hem-de ýerli ýaşjaýlar tarapyndan alnan wideo ýazgylara esaslanýar.
Gurama öz hasabatynda soňky alty aýyň dowamynda Siriýanyň režiminiň ýurduň 100-den gowrak nokadynda azyndan 156 sany kasseta bombasyny ulanandygyny aýdýar.
Harby uçarlardan taşlanýan kasseta bombalary howada birgiden uşajyk partlaýyjy enjamlara bölünip, ýere gaçýar. Bu partlaýyjy enjamlaryň giň territoriýa ýaýraýandygy hem-de olaryň dessine ýarylmaýandygy sebäpli olar parahat ilat üçin howply enjam hasaplanylýar.


text:
Birleşen Milletler Guramasynyň baş sekretary Ban Ki-mun Owganystanda 5-nji aprelde geçirilen prezidentlik saýlawlaryna ses bermäge gatnaşan owgan saýlawçylaryny gutlady.
Özüniň metbugat wekili tarapyndan ugradan hatynda Ban Owganystanyň ses berişligini “taryhy” we ýurduň hökümetiniň ilkinji demokratik geçişinde “wajyp ädim” diýip atlandyrdy.
Ban saýlawçylar “gorkuzmalara we haýbatlara garamazdan”, “ ýowuzlyklary amala aşyrýan jenaýatçylaryň ýeňip bilmejekdigini görkezýän güýçli habar berdiler” diýdi.
Owganystanda “Talyban” hereketiniň saýlawlary bulaşdyrmak barada haýbat atmagyna garamazdan, ses bermäge ukyply 12 million saýlawçydan takmynan 7 milliony saýlamak üçin ses berdi.
Prezidentlik saýlawlarynyň deslapky netijeleriniň 24-nji aprelde we soňky netijeleriniň hem 14-nji maýda yglan edilmegine garaşylýar.
Saýlawlarda dalaşgärleriň hiç biri 50%-den köp ses almasa, onda sesleriň aglabasyna eýe bolan iki kandidatyň arasynda 28-nji maýda gaýtadan bäsleşik geçiriler.


text:
Türkmenistanda Garaşsyzlyk baýramynyň öňüsyrasynda geçirilýän ýowar möwsümi başlandy. Bu ýowarlary geçirmek barada 7-nji sentýabrdai bolan hökümet maslahatynda Türkmenistanyň Demokratik partiýasynyň Syýasy geňeşiniň birinji sekretary K. Babaýew tarapyndan prezidente teklip edildi.
"Şu ýylyň sentýabr-oktýabr aýlarynda her şenbe günlerinde şäherlerde, şäherçelerde, obalarda, ilatly ýerlerde, edara-kärhanalarda, jemgyýetçilik ýerlerinde köpçülikleýin arassaçylyk we abadanlaşdyryş işlerini geçirmek, oktýabr aýynyň 15-ne bolsa bütin ýurdumyzda agaç nahallaryny oturtmak boýunça ýowar guramak barada başlangyç bilen çykyş etmek we mähriban prezidentimiz, size ak pata bermegiňiz üçin ýüzlenmek barada teklipler gelip gowuşdy" diýip, Demokratik partiýanyň wekili aýtdy.
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow bu teklibi diňe kabul etmek bilen çäklenmän, beýleki edara-kärhanalaryň ýolbaşçylaryna ýüzlenip, olary hem ”Demokratik partiýa” tarapyndan teklip edilýän bu çärä gatnaşmaga çagyrdy.
Ol: "Hormatly Ministrler Kabinetiniň agzalary, Türkmenistanyň Demokratik partiýanyň Garaşsyzlygyň şanly 21 ýyllygy baýramy mynasybetli ýurdumyzda ýowarlary geçirmek baradaky başlangyjyny, elbetde, goldamaly" diýdi.
Paýtagtyň köçelerinde G.Berdimuhamedowyň aýdan sözleri şygar edilip asyldy.
Onsoň, bu teklibe laýyklykda, şenbe güni ýurduň býujet edara kärhanalarynyň, döwlet guramalarynyň işgärleri, ýokary we orta okuw jaýlarynyň studentleri we okuwçylary ýowara çykdylar. Şol gün paýtagtyň köçelerinde geçen hepdäniň anna güni hökümet maslahatynda Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň agzyndan sypdyran “Aşgabat - suw çüwdürimleriniň, arassaçylygyň, aýdym-sazyň we söýginiň şäheridir!” diýen sözleri şygar edilip asylypdyr.
Nägilelik
Şol sözleriň şygar bolmalydygy barada ýurt baştutany şol maslahatda belläp geçipdi. Hökümet ýygnagynda edilen çykyşlardan tapawutlylykda, sowet döwründen galan bu ýowarlar, elbetde, käbir ýaşaýjylaryň göwnünden turmady, olardan birem ýowara çykmaga mejbur bolan mugallym Serdar.
Serdar: "Öňki köpçülikleýin çäreleri az gördüler öýdýän. Şol gün ýowardan soň 'Altyn asyr' seýilgähine energetikleriň gününe bagyşlanyp geçirilen çärä hem gitmeli boldy" diýip, ýokary okuw jaýynyň mugallymy Serdar öz närazylygyny bildirdi.
Emma ýowara çykmak mejbury bolansoň, şenbe güni paýtagt Aşgabat we onuň töwereginde ýerleşýän edara kärhanalarda, mekdepdir ýokary okuw jaýlarynda, arassalaýyş işleri bilen meşgullanyp ýören adamlara duş gelse bolýardy.
Olaryň arasynda ýaşy bir çene ýeten ýaşulular bilen bir hatarda studentleri we okuwçylary hem görmek bolýardy. Studentler ýowara sport egin-eşiginde gelen bolsalar, döwlet edara-kärhanalarynyň işgärleri adatdakydan tapawutly köneräk egin-eşik geýip ýowara çykypdyrlar.
Olaryň käbirleriniň ellerinde pil bolsa, beýlekileri sübse bilen ýer süpürýärdiler. Garaz, ýowara çykmadyklara garşy çäre görüljekdigi aýdylansoň, paýtagtyň geçen şenbe güni adatydan tapawutly ýagdaýa şaýat bolandygyny aýtmak mümkin.
Uly baýramçylyklaryň öňüsyrasynda ýowarlary geçirmeklik sowet döwründen bäri gelýär. Emma şu ýyl baýramçylyk seneleriniň öňüsyrasynda yzygiderli birnäçe ýowarlary geçirmek tendensiýasy bar.
Mysal üçin, şu ýylyň aprel aýynda Bütindünýä saglyk gününe bagyşlanyp ýurtda ilkinji gezek geçirilen “Sagdynlyk we bagtyýarlyk hepdeligi” diýlip atlandyrylan çäreden soň bir hepdeläp ýurt boýunça ýowar geçirilipdi. Ýowara çykmaly bolan ildeşlerimizden käbirleriniň aýtmaklaryna görä, bu başlangyjyň gelejekde adaty bir ýagdaýa öwrülmek tendensiýasy bar.


text:
Bilim we maslahat beriş merkezi (EAC) ABŞ-da bilim almagyň mümkinçilikleri barada açyk we mugt maglumatyň çeşmesi bolup, amerikanyň kolejlerine we uniwersitetlerine girmek üçin zerur bolan TOEFL, LSAT, SAT we GPE ýaly standartlaşdyrylan testler baradaky maglumatlary berýär.
ABŞ-da bilim almak meseleleri boýunça maslahatçy Türkmenistandaky dalaşgärlere dürli derejeler şol sanda, bakalawr, magistr we doktor derejeleri barada maglumat berýär we amerikanyň ýokary okuw jaýlaryna tabşyrmak üçin zerur bolan resminamalary taýýarlamakda ýardam berýär.
Bilim we Maslahat beriş merkezi (EAC) şahsy maslahat berişi we toparlaýyn maslahat berişleri hödürleýär; iňlis dilindäki köp dürli kitaby bolan kitaphanasy bar; anketalary we giriş resminamalary, üstünlikli tabşyrmaga, standartlaşdyrylan testlerden geçmäge şeýle hem, amerikan uniwersitetlerinden we kolejlerinden maliýe kömegini almaga gönükdirilen seminarlary, prezentasiýalary we dürli çäreleri hödürleýär.
EAC kitaphanasy akademiki maksatlar üçin Internet toryndan jemgyýetiň mudsuz peýdalanmagyny hödürleýär we ol ýerde amerikan ýokary okuw jaýlarynyň broşuralary we kataloglary şol sanda, programmalaryň we kurslaryň umumy mazmuny, kabul edişiň umumy talaplary we giriş resminamalary tabşyrmagyň tertibi baradaky maglumatlar ýerleşdirilendir. Mundan başga, EAC kitaphanasynda talyp hakyny (stipendiýalary) almak, standartlaşdyrylan testlere taýýarlyk görmek, düzme ýazmak, şahsy maglumaty (rezume) taýýarlamak we akademiki bilim almanyň maksatnamasyny işläp taýýarlamak ýaly maglumatlar bar.
Tel./Fax: (993) (12) 36-90-16/21/22 (goş.116)
E-poçta: eac@americancouncilstm.org
duşenbe – anna 09:00-18:00
arakesme: 13:00 – 14:00


text:
Birleşen Ştatlaryň goranmak ministri Leon Panetta Birleşen Ştatlaryň Owganystandaky harby bazasynda Gurhana “godek çemeleşilendigi” üçin ötünç sorady hem-de bu wakany dessine derňemäge söz berdi.
Sişenbe güni eden beýanatynda Panetta Owganystandaky Halkara güýçleriniň komanduýuşisi, amerikan generaly Jon Allen Kabulyň demirgazygyndaky Bagram uçar bazasynda “halkara esgerleriniň yslam esbaplaryna, şol sanda Gurhan kitabyna gödek çemeleşendikleri bilen bagly gaty gynandyryjy wakanyň bolandygyny” mälim etdi diýip belledi.
Jon Allen owgan hökümetinden we halkyndan “çuňňur ötünç” sorady hem-de yslam esbaplaryna gödek çemeleşilmeginiň “hiç hili ýörite matlap bilen amala aşyrylmandygyny” we bu waka barada resmilere habar ýeten badyna onuň öňüniň alnandygyny sözüne goşdy:
—Bagram uçar bazasynda halkara esgerleriniň uly göwrümdäki yslam dini esbaplaryna, şol sanda Gurhan kitabyna gödek çemeleşendikleri baradaky gije gowşan habar boýunça derňew geçirmäge gökezme berdim. Bu hereketleriň anygyna ýeten dessimize, olary bes etdirdik. Abat galan esbaplar degişli dini häkimiýetlere gowşurylar.
Sişenbe güni irden iki müň töweregi protestçi Gurhanyň depelenmegine garşy çykyş etmek üçin Bagram bazasynyň gorag haýatynyň daşynda ýygnandy.


text:
Şu gün Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi Russiýa Federasiýasynyň we Gazagystan Respublikasynyň Prezidentleriniň bilelikdäki metbugat üçin maslahatynyň barşynda gazak tarapynyň aýdanlaryna Türkmenistanyň närazylyk bildirendigi bilen baglanyşykly habar ýaýrady. Aşakda habaryň teswiri getirilýär.
HABARNAMA
Köpçülikleýin habar beriş serişdeleri üçin
2015-nji ýylyň 15-nji oktýabrynda Astana şäherinde Russiýa Federasiýasynyň we Gazagystan Respublikasynyň Prezidentleriniň bilelikdäki metbugat üçin maslahatynyň barşynda gazak tarapy Merkezi Aziýada howpsuzlyk ýagdaýy baradaky meselä degip geçmek bilen, hamala Türkmenistanyň serhetinde bolup geçen hadysalar barada beýanat etdi.
Türkmen tarapy gazak tarapynyň Türkmenistanyň Döwlet serhedindäki ýagdaý baradaky hakykata laýyk gelmeýän beýanatlary bilen baglanyşykly diýseň ynjalyksyzlyk we düşünmezlik bildirýär.
Şeýle hem Türkmenistanyň bu mesele boýunça resmi garaýşyny öň metbugat üsti bilen bolşy ýaly, dürli sebit we halkara giňişliginde hem yzygiderli beýan edendigini aýtmagy möhüm hasaplaýarys.
Ýokarda beýan edilenleri nazara alyp, türkmen tarapy närazylyk bildirýär we biziň ýurtlarymyzyň arasyndaky däbe öwrülen doganlyk gatnaşyklaryny göz öňünde tutup, mundan beýläk gazak tarapynyň Türkmenistan bilen baglanyşykly ýagdaýa baha berende has dogruçyl habarlara salgylanjakdygyna ynam bildirýär
Türkmenistanyň DIM-niň metbugat gullugy, Aşgabat şäheri, 2015-nji ýylyň 15-nji oktýabry


text:
Prezident Barak Obama bilen onuň Ak Tama dalaş edýän garşydaşy, Massaçusetts ştatynyň öňki gubernatory Mitt Romneýniň arasynda şu gün giçlik häzirki saýlaw möwsüminiň ilkinji prezidentlik çekişmesi gurnalýar.
Birnäçe aýlap aýratynlykda kampaniýa geçiren bu iki adam Kolorado ştatynyň Denwer şäherinde gurnalan sahnada duşuşarlar. Olaryň bu duşuşygy şu günden başlap saýlaw gününe, Noýabryň 6-na çenli tertipleşdirilen 90 minutlyk üç çekişmäniň ilkinji syýasy debatydyr.
Pikir soralyşygyň netijelerine görä, Obama ýurt boýunça biraz öňde barýar. Ýöne synçylaryň pikiriçe, Romneý şu gije güýçli çykyş etse, ol bu aratapawudy ýeňip geçmäge mümkinçilik gazanar.
Milli telewideniýede görkeziljek şu gije geçirilýän syýasy çekişmä 50 million adamayň tomaşa etjekdigi çaklanylýar.


text:
Şu gün, ýagny 4-nji dekabrda Aşgabadyň Maslahatlar köşgünde Ýaşulylar maslahaty geçirilýär diýip, türkmen telewidenýesinde habar berilýär. Şol bir wagtda onda gürrüňi ediljek meseleleriň jikme-jikleri barada henize çenli takyk maglumat berilmeýär.
Mälim bolşy ýaly bu maslahata ýurduň dürli welaýatdyr etraplaryndan ýaşulular gatnaşýar. Maryly ýaşuly bu maslahata gatnaşýan ýaşulularyň taýýarlyklary, olaryň almaly bolýan egin-eşikleri barada gürrüň berýär.
Mary welaýatynyň Serhetabat etrabynyň Ýeňiş daýhan birleşiginden özüni Agajuma diýip tanyşdyran oba ýaşaýjysy bilen Azatlyk Radiosynyň Türkmenistandaky habarçysy Soltan Açylowa söhbetdeş boldy.


text:
Şu gün gyrgyz häkimiýetleri Gyrgyzystanyň ozalky goranmak ministri Bakyt Kalyýewe degişli 9 milliona golaý dollaryň tapylandygyny habar berdiler.
Ol pullar bankda öňki ministre degişli seýf-sandykda goýlan eken. Iş başyndaky baş prokuror Baýtemir Ibraýew Azatlyk Radiosyna nagt puldan daşary, başga bir seýf-sandyga salnan möhürleriň hem tapylandygyny aýtdy.
Baýtemir Ibraýew ol möhürleriň Bişkek etraplaryna degişli bolup, gyrakladylan prezidentiň adamlary tarapyndan maliýe serişdelerini ondan-öna geçirmek üçin ulanylan bolmagynyň mümkindigini öňe sürdi.
Häzirki wagt Kalyýew tussag astynda we onuň işi boýunça derňew dowam edýär.


text:
Kanadanyň ABŞ-nyň Milli howpsuzlyk gullugyna 20-ler toparynyň 2010-njy ýylda Torontada geçirilen sammitine gözegçilik etmäge ygtyýar berendigi aýdylýar.
Kanadanyň gepleşikler korparasiýasynyň beren habarynda ABŞ-nyň ozalky işgäri Edward Snowdeniň beren maglumatlaryna salgylanylýar.
Dünýäniň senagat taýdan ösen 20 ýurdunyň Torontada geçen sammitine prezident Barak Obama we beýleki dünýä liderleri gatnaşyp, global ykdysady ösüşi ýokarlandyrmagyň we ýene bir maliýe krizisiniň bolmagynyň öňüni almagyň ýollary barada maslahat edipdiler.
Bu habarda gözegçiligiň kanadaly kärdeşleriň ýakyndan kömek bermegi netijesinde guralandygy aýdylýar.


text:
Türkmen türmeleri barasynda ilkinji halkara barlaglary esasynda taýýarlanan hasabatyň peýda bolmagy “Türkmenistanyň täze ýolbaşçylary düýpli reformalar geçirmäge näderejede ukyply?” diýen meseläni has-da ýitileşdirdi.
Şol dokument peýda bolansoň, 1-nji martda Türkmenistanyň Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň maslahaty çagyryldy. Şu wagta çenli diňe rehimsizlige, gazaply daramaga hyzmat eden sistemanyň işine prezident çuň aralaşmaga synanyşyk etdi.
Hasabatda getirilýän maglumatla, sanlar Nyýazow režimi tarapyndan döredilen, zorluga, güýje esaslanýan düzgüniň önümi bolup, ol häzirem ýurtda agalygyny saklaýar. Munuň şeýledigini hasabatda getirilýän her ýüz müň adama düşýän tussaglaryň sany-da tassyklaýar.
Şol görkeziji Gazagystanda 348, Gyrgyzystanda 285 adam. Ýewropa ýurtlarynda 100 müň adama 80-90 tussag düşýär. Türkmenistanda ol 534 adam. Bu bolsa “Täze Galkynyşlar zamanynyň” öňki repressiw režimiň esasy daýanjyny ýykyp, onuň boýnoňurgasyny omrup bilmändigini görkezýär.
Gurbanguly Berdimuhamedow şol üýtgewsiz prinsipi ýerinden gozgamaga synanyşmak kararyna geldi. Ol liberallaşmanyň peýdasyna kanunçylyga ýaňadan serediljekdigini aýtdy.
Hususan-da, iň agyr jeza 25 ýyldan 15 ýyla getiriler. Diňe bir türme görkezijileri däl, Nyýazow tarapyndan döredilen ähli ugurlardaky faktorlar sistemanyň basyp ýatyrmak, mynjyratmak häsiýetine eýe bolup, Nyýazow ölenden soňam onuň dowam edýändigini görkezýär.
Gazagystanyň we Gyrgyzystanyň türmeleri
Türkmen türmeleleri baradaky hasabat çap edilmezden birnäçe aý öň “Halkara krizis topary” tarapyndan şoňa meňzeş dokument taýýarlanyldy. Şol hasabat Gazagystanyň we Gyrgyzystanyň türmelerindäki ýagdaýy analiz etmegi maksat edinýärdi.
Ýöne analiz Türkmenistan bilen diňe käbir ugurlarda meňzeşligiň bardygyny görkezdi. Ol ozaly bilen türmelerde giň ýaýran korrupsiýa bilen bagly. Hem Gazagystanyň, hem Türkmenistanyň türmelerinde türme ýolbaşçylaryny satyn alyp, soň gowy ýeňilliklere eýe bolmak mümkin.
Hut şu ýagdaý bu ýurtlardaky başlyklara para bermegiň hemme zady çözýändigi bilen bagly umumy ýagdaýyň hakyky keşbini görkezýär. Ýöne şol iki dokumentiň arasynda düýpli tapawutlaram bar.
Gazagystanyň we Gyrgyzystanyň türmelerinde kriminal awtoritetler, kanuny ogrular heniz öz güýjünde. Olaryň täsirine türme ýolbaşçylary kaýyl. Jenaýatçy toparlar bilen türme ýolbaşçylarynyň arasynda özara ylalaşygam bar.
Ýöne munuň ýaly ýagdaý Türkmenistanyň türmelerinde ýok. Onuň ýekeje sebäbi bar. Nyýazow öz döwründe kanuny ogrulary ýok etdi. Olaryň atylyş pursatyny türkmen telewideniýesi halka görkezdi.
Şonuň üçin türkmen türmelerinde jenaýatçylaryň täsiri ýok. Başga ýerlerde bolşy ýaly, türmelerde-de häkimiýet doly döwletiň elinde. Döwlet bolsa onuň başynda oturanyň elinde.
Gazak we gyrgyz türmelerinde tussaglara täsir edýän ýene bir möhüm faktor bar. Ol radikal yslam guramalaryna agzalaryň tussaglara ýetirýän täsiri. Türkmen türmelerinde yslamyň roly ýok. Türkmenistanda din meseleleri-de doly häkimiýetleriň elinde.
Ýene bir tapawutly ýagdaý
Beýleki Merkezi Aziýa ýurtlaryndan Türkmenistany tapawutlandyrýan ýene bir ýagdaý - türkmen türmeleriniň doly ýapyklygy hem halkara guramalaryň wekilleriniň ol ýerlere düýpden goýberilmeýänligidir.
Şonuň üçin şu wagta çenli ýakyn garyndaşlary tussaglaryň belli bir kategoriýasy barasynda hiç hili maglumat bilmeýärler. Şeýle ýagdaý postsowet giňişligindäki döwletleriň hiç birinde-de ýok.
2002-2003-nji ýylllarda döwleti agdarmaga synanyşykda aýyplanyp basylan adamlaryň ykbaly näbelli bolup galýar. Şol adamlar - Türkmenistanyň öňki daşary işler ministri Boris Şyhmyradow hem onuň egindeşleri, “olar diri dälmiş” diýen gürrüňlerem aram-aram il içine ýaýraýar.
Omürlik türme tussaglygyna höküm edilen şol adamlaryň jeza çäresine ýaňadan seredilermi? “Jenaýat-prosessual kanunçylygy mundan beýläk liberallaşdyrmak barada” Howpsuzlyk Geňeşinde aýdylanlar şol adamlara-da degişli bolarmy?
Şol liberallaşmanyň başlanmagyna näçeräk garaşmaly? Berdimuhamedowyň 1-nji martda aýdan jemgyýetçilik kontrollygy şol adamlara-da degişli edilermi? Nyýazowyň iriňli ýaralaryndan gutulmazdan, “Täze Galkynyşy” prinsipde amala aşyryp bolarmy? Ýurdy halas ediş işlerine türmelerden hem tussaghanalardan başlansa gowy bolmazmy?
Eger Nyýazow döwründäki suda real baha bermeli bolsa, şu günki gün, gör, näçe adamlar türkmen türmelerinde bigünä jebir çekýär?
Aleksandr Narodetski postsowet döwletleri boýunça britaniýaly bilermen. Şu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Daşoguzly ýaşaýjy öz ýaşaýan sebitinde ýaşaýjylara mellek ýeri paýlap bermek çäresiniň häzirlikçe durdyrylandygyny aýdýar.
Daşoguz welaýatynyň Gurbansoltan eje etrabynyň Andalyp daýhan birleşiginden özüni Zara diýip tanyşdyran ýaşaýjy munuň sebäpleri barada resmiler tarapyndan takyk maglumatyň berilmeýändigini belläp, mellek ýeri berilmedik käbir maşgalalarda jaý ýetmezçiligi sebäpli käbir gelinleriň ýa-da gaýynene-gaýynatalaryň aşhanada ýaşaýandygyny aýdýar.
Daşoguzly ýaşaýjy bu barada Azatlyk Radiosynyň Türkmenistandaky habarçysy Soltan Açylowa gürrüň berdi.


text:
Türkmenistanyň Merkezi saýlaw komissiýasy 16-njy awgustda Geňeşliklere we Aşgabat şäheriniň iki saýlaw okrugy boýunça Milli Mejlise geçiriljek saýlawlara bagyşlap maslahat geçirdi.
Resmi maglumatlara görä, şu günki gün Geňeşliklere saýlanjak 6041 orna dalaş etmek üçin tutuş ýurt boýunça 13528 dalaşgär hasaba alnypdyr.
Olaryň arasynda oba zähmetkeşleriniň, bilim, ylym we medeniýet wekilleriniň, maliýe-ykdysady pudagynyň we halk hojalygynyň dürli ugurlarynyň wekilleriniň girýändigi, olaryň ençemesiniň syýasy partiýalaryň agzalarydygy aýdylýar.
Hususan-da, 2939 adamyň Demokratik partiýasyna, 525 adamyň Senagatçylar we telekeçiler partiýasyna we 1248 adamyň Agrar partiýasyna wekilçilik edýändigi habar berildi.


text:
Ynsan hukuklaryny goraýjy “Türkmen inisiatiwasy” topary Türkmenistanyň ozalky parlament spikeri Öwezgeldi Ataýewiň we onuň aýalynyň türmeden boşadylandygyny tassyklap maglumat ýaýratdy.
Bu toparyň “Hronika Turkmenistan” atly internet saýtynda aýdylmagyna görä, bu baradaky täzeligi geçen hepde Türkmenistanyň daşary işler ministriniň orunbasary Wepa Hajyýew Birleşen Milletler Guramasynyň Adam Hukuklary baradaky Komitetinde eden çykyşynda mälim edipdir.
Ýöne Öwezgeldi Ataýewiň we onuň aýalynyň anyk haýsy gün we nähili şertlerde azatlyga goýberilendigi barada häzirlikçe takyk maglumat ýok.
2006-njy ýylyň dekabrynda Türkmenistanyň ozalky prezidenti Saparmyrat Nyýazow aradan çykanda, kanun boýunça prezidentiň wezipesini şol wagtky parlamentiň spikeri Öwezgeldi Ataýew wagtlaýyn ýerine ýetirmelidi.
Emma Nyýazowyň ölüminiň edil yzýany Öwezgeldi Ataýew we onuň aýaly Gözel Ataýewa gelnini öz janyna kast etmek derejesine ýetirmek synanyşyklarynda aýyplanyp, tussag edilipdiler.


text:
Moskwa Türkmenistana strategik partnýor hökmünde garaýar, diýip Orsýetiň Daşary işler ministrliginiň resmi wekili Mariýa Zaharowa 21-nji ýanwarda aýtdy.
“Orsýetde Aşgabat bilen dürli ugurlardaky aragatnaşyga ýokary baha berýärler we dostlukly bitarap Türkmenistana strategik partnýor hökmünde seredýärler”, diýip habar agentlikleri Zaharowanyň sözüni sitirledi.
Munuň öňüsyrasynda Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrowyň 27-28-nji ýanwarda Türkmenistanda sapar etjekdigini habar berildi.
Zaharowa “saparyň biziň strategik partnýorlygymyzyň mundan beýläk-de pugtalanmagyna hyzmat etjeginden ugur alýarys” diýdi.
Habar berilişine görä, Sergeý Lawrowyň Aşgabatda geçirjek gepleşiklerinde ikitaraplaýyn we halkara meselelerini we Owganystandaky ýagdaýy ara alyp maslahat eder.
Orsýetiň daşary işler ministriniň Türkmenistana sapary barada yglan edilmegi “Türkmengaz” döwlet kompaniýasynyň Orsýetiň “Gazprom” kompaniýasynyň türkmen gazyny satyn almak baradaky şertnamany ýatyrandygy barada beýan etmeginiň yzýanyna gabat geldi.


text:
Şu gün Türkýäniň günorta-gündogar regionynda içi ýolagçyly mikroawtobusyň ýol ugrunda bir partlaýyjy enjamy basyp, partlamagy netijesinde azyndan sekiz ýolagçynyň ölendigi barada maglumat alyndy.
Maglumata görä, bu ýolagçy ulagy Yrak we Eýran bilen serhetlere golaý ýerdäki Hakkari prowinsiýasynda barýar eken.
Türkiýäniň habar serişdeleri ýurduň hökümet resmileriniň bu partlamany şol regionda hereket edýän Kürdüstan Işçiler partiýasynyň söweşijileri tarapyndan ýol ugrunda goýlan mina arkaly amala aşyrylan partlama diýip çaklaýandyklaryny habar berýärler.


text:
Şu gün BMG-niň Howpsuzlyk geňeşi duşenbe güni ysraýyl harbylarynyň Gaza barýan kömek gämisine çozmagyny ýazgardy. Bu hüjüm graždan adamlaryň ölmegine getirdi.
Ýapyk gapylaryň aňyrsynda 10 sagatdan gowraga çeken gepleşiklerden soň formal beýanat kabul edildi. Howpsuzlyk geňeşi «bitarap» we «açyk derňew» geçirilmegine çagyrdy.
Bu beýanat palestinalylaryň, arap döwletleriniň we Türkiýäniň talap edişinden gowşagrak boldy. Olar Ysraýylyň hüjümlerini berk ýazgarmaga we garaşsyz halkara derňewine çagyrypdylar.
Howpsuzlyuk geňeşiniň hemişelik agzalary bolan Fransiýa, Orsýet we Hytaý Ysraýylyň Gaza gabawynyň aýrylmagyna we garaşsyz derňew geçirlmegine çagyrdylar.


text:
Arap bahary, ýadro işleri, ýurduň içinde bolýan syrly ölümler, ýurduň daşynda adamlaryň janyna kast etmäge synanyşyldy diýilýän gürrüňler, öý tussaglygy, abanýan howa zarbasyndan gorky, ilçihana hüjüm – Eýranda 2011-nji ýyly howp-hatarly ýyla öwren şular.
Ýokary dini ýolbaşçy aýatolla Ali Hameneýiniň aýtmagyna görä, Eýran hem atylýan bu haýbatlara çetden garap oturmakçy däl:
—Biz haýbatlara haýbat bilen jogap bereris. Yslam Respublikasynyň garşysyna agressiýa bilen hereket ederis diýip pikir edýän adamlar gudratly Eýran milletiniň güýçli şarpyklaryna, demir ýumruklaryna taýýarlanybersinler.
Ýagdaýyň belli bir çene ýetendigini nazarda tutup, Waşingtonyň Ýakyn Gündogar syýasaty baradaky institutynyň ylmy-barlaglar boýunça direktory Patrik Klawson ýaly synçylar Eýran bilen Günbataryň arasynda eýýäm bir gizlin urşuň barýandygyny aýdýarlar. Klawson bu barada şeýle diýýär:
—Hüjümler bolýar, Eýranyň ýadro alymlarynyň janyna kast edilýär, internet urşy barýar. Meniň pikirimçe, Günbatary we Ysraýyly esasan hem gyzyklandyrýan zat sanksiýalar, sabotaž, eýranly alymlary öz taraplaryna geçmäge höweslendirmek, zerur bolan halatynda adamlaryň janyna kast etmek we internet hüjümi ýaly pes derejeli uruş bilen Eýranyň ýadro programmasyna päsgel berip, ony mümkin boldugyça gijikdirmek. Giň gerimli harby konfrontasiýa hiç kimiň bähbidine däl. Ýöne ak ýürekden aýtsak, harby konfrontasiýa eýýäm barýar.
"Arap bahary"
Ýanwar aýynda Eýranyň jedelli ýadro programmasy barada Stambulda geçirilen gepleşikleriň petige diremegi dartgynly ýylyň ilkinji şum alamaty bolup geldi. Tähran bu gepleşikleriň şowsuzlyga uçramagynda Günbatary günäkärledi.
Onsoň fewral aýynda Ýakyn Gündogarda we Demirgazyk Afrikada turan, "Arap bahary" diýip atlandyrylan protestler ýurda güýçli täsir etdi. 14-nji fewralda müňlerçe oppozision protestçiler, gadagandygyna garamazdan, Tunisde, Müsürde barýan gozgalaňlary goldap, Tähranda köpçülikleýin üýşmeleňleri geçirdiler. Olar: “Mubarek! Ben Ali! Indi gezek Saýed Alynyňky” diýip gygyryşdylar.
Režim çalt herekete geçip, oppozision ýolbaşçylar Mir Hossein Musawi bilen Mehdi Karrubini, oppozisiýanyň üýşmeleňlerine gatnaşmasyn diýip, öý tussaglygyna saldylar. Şol günüň ertesi (15-nji fewralda) konserwatiw kanun çykaryjylar bu ikisine ölüm jezasynyň berilmegini talap etdiler. Şondan soň Mir Hossein Musawi bilen Mehdi Karrubi barada eşidilen zat köp bolmady. Oppozision hereketden hem kän ses çykmady.
Şu ýylyň iýun aýynda Mahmud Ahmedinejadyň 2009-njy ýylda gaýtadan saýlanmagyna getiren saýlawlaryň iki ýyllygyny bellemek üçin protestçiler başga bir usuly ulandylar.
“Biz Wali Asr köçesinden ýöräp başladyk. Görsek, köçäniň iki gapdalynda adamdan ýasalan diwar ýaly ýörite güýçler ýerleşdirilipdir. Ýöne märeke olara ähmiýet bermän, şygar hem yglan etmän, geçip gitdi” diýip, bir şaýat aýdýar.
Oktýabr aýynda Birleşen Ştatlaryň Adalat ministrligi saud arabystanly bir diplomaty Amerikada öldürmek maksady bilen düzülen bir planyň üstüni açandygyny bildirende, halkara sahnasy ýene gyzyp ugrady. Eýran hökümetiniň görkezmesi boýunça iş alyp barýan iki adam günälendi. Tähran bu aýdylýanlary “gülkünç” diýip ret etse-de, Birleşen Milletler Guramasynyň bu işi ýazgarmagyny ýüzden agdyk döwlet goldady.
Prezident Obama bu wakany: “Bu howply ýagdaýyň diňe bir möwjemegi däl, bu Eýran hökümetiniň howply, paýhassyz edim-gylym ülňüsiniň bir bölegi" diýip häsiýetlendirdi.
Ýadro meselesi
Noýabr aýynda üns merkezine düşen zat ýene ýadro meselesi boldy. Atom energiýasy boýunça halkara gullugynyň başlygy Ýukia Amano Eýranda atom ýaraglaryny öndürmek boýunça işlenendigini görkezýän maglumatlaryň bardygyny aýtdy:
—Maglumatlar Eýranyň ýadro partlaýjy enjamyny özleşdirmek ugrunda iş alyp barandygyny görkezýär. Bu maglumatlar bu işleriň 2003-nji ýylyň aýagyndan öň hem programmalaýyn dowam edendigini görkezýär. Bu işleriň käbiriniň şu wagt hem alnyp barylýan bolmagy mümkin.
Netijede günbatar ýurtlary sanksiýalar arkaly Tährana görkezýän gysyşyny artdyryp, Eýranyň Merkezi bankyna, onuň nebit-gaz sektoryna garşy käbir çäreleri girizdiler.
29-njy noýabrda hökümetiň tarapyny çalýan protestçiler bu täze sanksiýalara öňbaşçylyk eden Britaniýanyň Tährandaky ilçihanasyna kürsäp girdiler. Olar: “Britaniýa ölüm! Üç terroristik döwlet: Amerika, Ysraýyla we Britaniýa ölüm” diýen şygary yglan etdiler.
Indi hem, aýdylyşy ýaly, haýbata haýbat bilen jogap berilýär.
12-nji dekabrda Eýranyň parlamentiniň agzasy Parwiz Soruori dünýädäki nebit gatnawynyň 40 prosentiniň geçýän ýeri bolan Ormuz bogazyny öz ýurdunyň basym ýapjakdygyny aýtdy. Ol: “Dünýä bu regiony howply ýere öwürjek bolsa, bizem dünýäni howply ýere öwreris” diýdi.


text:
Eýranyň parlamentiniň spikeri Ali Larijani eger, Tähran Yragyň “Yslam döwleti” atly topara garşy göreşine ýardam beremese, onda agzalýan ekstremist toparyň has köp ýurda howp salyp biljekdigini aýtdy.
Larijani bu barada Kuweýtde geçirilen gepleşiklerden bir gün soň, ýagny 11-nji martda Katarda mälim etdi. Bu ýurtlaryň ikisi hem Aýlak Arap döwletleriniň bileleşiginiň düzüminde bolup, ýakynda bu bileleşik Eýrany Ýemene gatyşmakda aýyplapdy.
11-nji martda Birleşen Ştatlaryň Armiýasynyň generaly Martin Dempseý häzirki wagt Eýran Yrakdaky “Yslam döwleti” atly toparyň söweşijilerine garşy göreşde ýardam beriji roly eýeleýär, emma ekstremistler derbi-dagyn edilse, Tähran tarapyndan goldanylýan ýaraglylar ýurdy birleşdirmek tagallalaryny puja çykaryp bilerler diýdi.


text:
Demirgazyk Koreýa özüniň Siriýa harby kömek berýändigi barada çykan metbugat habarlaryny ret etdi.
Bu inkär etme Demirgazyk Koreýanyň resmi KSNA habar gullugy tarapyndan, penşenbe güni giçlik ýaýradyldy.
"Jerusalem Post" 15-nji oktýabrda Demirgazyk Koreýanyň dikuçar pilotlarynyň Siriýada prezident Başar al-Assadyň režiminiň tarapynda hereket edýändigini habar berdi, bu habar Adam hukuklary boýunça Siriýa obserwatoriýasy tarapyndan hem tassyk edildi.
Başga habarlarda bolsa, Demirgazyk Koreýanyň topçy ofiserleriniň Siriýada görlendigi aýdyldy. Siriýa Demirgazyk Koreýanyň ýakyn ýaranlarynyň biri. Phenýan Siriýadaky plutonium reaktoryny gurdy.
Emma bu reaktor 2007-nji ýylda Ysraýyl zarbasy bilen weýran edildi. Şeýle-de Phenýanyň Siriýanyň himiki ýaraglar programmasy bilen ilteşigi bar.


text:
Demirýol işgärleriniň 24 sagatlyk iş taşlaýyşy Belgiýanyň bütin otly gatnawuny petikledi.
Bu ýagdaý London bilen Parižiň arasyndaky uly tizlikdäki halkara demir ýol gatnawuna hem täsirini ýetirdi.
Iş taşlaýyş sişenbe güni başlanyp, çarşenbe güni irden gatnawuň gyzgalaňly wagtyna çenli dowam etdi.
Şäheriň çetinde ýaşaýan on müňlerçe adam paýtagta barmak üçin awtomobil gatnaýan uly ýola çykdylar we dykyn emele getirdiler.
Belgiýanyň demirýol transportyna gözegçilik edýän üç kompaniýasynda geçirilýän özgerişikleriň işçileriň ýagdaýyna ýaramaz täsir etjekdigini demirýol işgärleri aýdýarlar.


text:
Täjigistanda 1-nji martda boljak parlament saýlawlaryna dalaşgär hökmünde gatnaşmak niýetini mälim eden oppozision syýasatçy ogurlykda aýyplanyp, tussag edildi.
Firdaws Sohibnazarowyň ejesi oglunyň 3-nji fewralda ele salnyp, Kurghondeppa şäheriniň türmesine äkidilendigini 4-nji fewralda Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna aýtdy.
Sohibnazarow Sosial demokratik partiýasynyň Huroson etrabynda ýerli bölümine ýolbaşçylyk edýär.
Partiýanyň milli lideri Rahmatullo Zoirowyň AÝ/AR-na aýtmagyna görä, Sohibnazarowa ýöňkelýän aýyplama onuň maliýe bilermen hökmünde işlän bankda 43 müň amerikan dollarynyň ýitirim bolmagy bilen baglanyşdyrylýar.
Täjigistanyň Sosial demokratik partiýasy Sohibnazarowyň kandidaturasyny parlament saýlawlarynda dalaşgär hökmünde geçen aýda öňe sürdi. Emma 31-nji ýanwarda onuň derňew astynda bolmagy sebäpli saýlawlara gatnaşdyrylyp bilmeýändigi barada resmi duýduryş berildi.
Sohibnazarow özüne garşy galp aýyplamalaryň saýlawlara gatnaşdyrylmazlygy üçin öňe sürlendigini AÝ/AR-na aýtdy.


text:
Gazagystanyň prezidenti Nursoltan Nazarbaýew şu gün 70 ýaşynyň dolmagyny belleýär we ýurt onuň ýaş toýuny aýdym-sazly dabaralar bilen uludan tutmagy planlaşdyrýar.
Nazarbaýew GDA ýurtlarynyň arasynda 1991-nji ýylda SSSR dargaly bäri öz ýurduna ýolbaşçylyk edip ýören iki lideriň biridir. Ol liderleriň beýlekisi Özbegistanyň prezidenti Yslam Kerimow.
Nazarbaýewiň goldawçylary onuň dinleriň gatnaşygy we metbugat barada geçiren forumlary bilen Gazagystany Ýewropa bilen Aziýanyň çatrygyna öwrendigini, şoň ýaly-da şu ýyl öz ýurdunyň Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasyna başlyk bolmagyna kömek edendigini aýdýarlar.
Nazarbaýewiň garşydaşlary bolsa soňky ýyllarda ýurtda söz we metbugat azatlygynyň, oppozision partiýalaryň ýagdaýynyň ýaramazlaşandygyny aýdýarlar.
Nazarbaýewiň ýaş toýuna geljek myhmanlaryň sanawynda ýedi prezident, iordan patyşasy, italiýan aýdymçysy Andrea Boselli hem bar.


text:
Çagalykda, esasan hem çaganyň 3 ýaşyna çenli döwründe onuň ruhy taýdan ösüşiniň binýady tutulyp, gylyk-häsiýetler toplumynyň emele gelmegi we kebşirlenmegi bolup geçýändir.
Autizm keseliniň alamatlary hem çaganyň 3 ýaşyna çenli döwründe ýüze çykýandyr.
Çaga autizmi – beýniniň ösüşiniň bozulmalary netijesinde döräp, hemmetaraplaýyn sosial aragatnaşyklaryň, esasan hem gürrüňleşme ukybynyň ýetmezçiligi, gyzyklanmalaryň çäkliligi we şol bir hereketleri gaýtalap durma endiginiň döreýänligi bilen häsiýetlendirilýär.
Barlaglaryň görkezişi ýaly, autizmiň alamatlary her 1000 çaganyň 6-da duş gelip bilýär. Gyzjagazlara garanyňda, oglanjyklarda bu ýagdaý 4 esse ýygy duş gelýändir.
Autizm keseliniň sebäpleri beýniniň nerw öýjükleriniň geçirijilik ukybyna täsir edýän genler bilen baglanyşdyrylýar. Ýöne keseliň gelip çykmagynyň sebäpleri çylşyrymly bolup, onuň ýüze çykmagynda haýsy ýagdaýyň has täsir edýänligini bilip bolmaýar: gen toplumynyň özara arabaglanşygymy ýa-da belli bir faktorlar sebäpli geniň häsiýetleriniň üýtgemegimi (gen mutasiýalary).
Gen toplumyna täsir edýän ýaramaz faktorlary öwrenmekde hem ylmy işler alnyp barylýar. Ýaramaz täsir edýän bu faktorlara şular degişlidir: käbir iýmit önümleri, ýokançly keseller, agyr metallar, himiki eredijiler, dizel dwigateliň tüssesi, plastik önümçiliginde ulanylýan fenol we ftalatlar, pestisidler, brominirlenen oda çydamly materiallar, alkogol içgileri, neşe önümleri, çilimkeşlik. Autizmiň döremeginde bu faktorlaryň gönüiden-göni täsiriniň bardygyny subut edýän ylmy deliller entek bolmasa-da, göwreliligiň birinji 8 hepdesinde olaryň düwünçege edýän täsiri howpludyr. Keseliň ýüze çykmagynda waksinasiýanyň täsiri barada hem käbir deliller getirilýär. Bu barada aýdylan pikirler, käbir ýurtlarda öňüni alyş sanjymlary geçirmegiň ýygylygyny azaltdy. Bu bolsa gyzamyk keseline uçraýanlaryň sanyny artdyrdy. Geçirilen köpsanly barlaglar, MMR- waksinanyň, şonuň ýaly-da waksinalara goşulýan timerosalyň autizmiň döremegi bilen hiç hili arabaglanşygynyň ýoklugyny subut etdiler. Şonuň ýaly-da, autizmiň ýüze çykmagynda enäniň we atanyň ýaşynyň uly bolmagy, kiçi agramly çagalar, wagtyndan öň bolan dogrum, dogrumda çagada ýüze çykýan kislorod ýetmezçiligi ýaly ýagdaýlary hem ünsden düşürmeli däldir.
Keseliň taryhyna göz aýlasak, "austsmuş" termini 1910-njy ýylda şweýsar psihiatry Eýgen Bleýler tarapyndan şizofreniýanyň alamatlaryny beýan etmek üçin ulanylşa girizilipdir. Ol "özüni çendenaşa gowy görmek" manysyny aňladýan täze latyn sözüne "özüm" diýen grek sözüni goşmak bilen, "näsaglaryň öz guran howaýy dünýäsinde ýaşaýanlygy we islendik daşdan gelýän täsire ýürege düşgünçlik ýaly garaýandyklaryny" nygtajak bolupdyr. D. Hopkins gospitalynyň lukmany Leo Kanner iňlis dilinde "autizm" sözüne täze döwrebap many berdi. 1943-nji ýylda 11 sany çaganyň özüni alyp barşynda umumy alamatlaryň bardygyny beýan edip, ol "irki çaga autizmi" diýen söz düzümini ulandy.
Autizmden ejir çekýän näsaglaryň gylyk häsiýetlerinde aşakdaky özboluşly alamatlar döräp, käbir çäklerde olar has hem aýdyň ýüze çykýandyr:
1. Sosial aragatnaşyklarda ýüze çykýan kynçylyklar şu alamatlary öz içine alyp biler:
- Sözsüz gatnaşyklarda tejribe toplamak kynçylyklarynyň ýüze çykmagy bolup biler. Meselem, göni gözüňe seretmek endigi, ýüzüň içki duýgulara görä üýtgemegi, bedeniň ýagdaýynyň üýtgemegi;
- Öz deň-duşlary bilen dostlukly aragatnaşyklary gurap bilmezlik;
- Töweregindäkiler bilen şatlygyny, üstünliklerini, gyzyklanmalaryny bölüşip bilmezlik ýagdaýynyň ýüze çykmagy;
- Autizmli adamlarda başga adamlaryň içki duýgularyna, gam-gussaly ýagdaýyna düşünip, olara duýgudaşlyk etme häsiýeti bolmaýar.
2. Sözli we sözsüz aragatnaşyklaryň bozulmagy aşakdaky alamatlary öz içine alýar:
- Çaga giç dil açýar ýa-da asla geplemeýär. Autizmli näsaglaryň 40%-i hiç haçan geplemäni öwrenip bilmeýärler;
- Gürrüňdeş bolmak üçin söz açmak autizmli näsaglara kyn düşýär. Şonuň ýaly-da, başlanan gürrüňi alyp gitmek, gürrüňdeşligi saklamak olar üçin kyn mesele bolup durýandyr;
- Autizmli näsaglara öz gürrüňlerinde birmeňzeş, gaýtalanýan sözleri we söz düzümlerini gaýtalamak (eholaliýa) mahsusdyr;
- Autizmden ejir çekýän adam öz gürrüňdeşine kynlyk bilen düşünýändir. Meselem, ol öz gürrüňdeşiniň degişme äheňli gürrüňine düşünmän biler. Sebäbi olar hemme aýdylanlara gönimel düşünip, sözüň gizlin manysyny anyklap bilmeýärler.
3. Autizmli näsaglaryň durmuşynda çäkli gyzyklanmalar ýüze çykýandyr:
- Bir zadyň böleklerinde ünsüň jemlenmegi. Autizmli kiçijik çagalar bütin bir oýnawaç bilen oýnaman, onuň aýry-aýry böleklerine güýmenýärler. Meselem, tutuş maşynjagaz bilen gyzyklanman, onuň tigirjikleri bilen gümra bolýarlar;
- Şonuň ýaly-da, autizmli çagalar belli bir zada gyzyklanma bildirýärler. Meselem, uly ýaşly çagalar we ulular wideooýunlar, kartly oýunlar ýa-da maşynlaryň nomerli belgileri bilen gyzyklanyp bilerler;
- Öz gün tertibinde birmeňzeşlige ymtylmak ýagdaýy autizmli näsaglara mahsusdyr. Meselem, çaga işdäaçar iýmezden öň, hemişe çörek iýýär ýa-da ony her gün mekdebe şol bir ýol bilen äkidilmegini talap edýär. Olar öz oýnawaçlaryny, otagdaky zatlaryny hemişe rejeläp goýmaga ymtylýarlar;
- Autizmli näsaglara uzak wagt şol bir hereketleri gaýtalama ýagdaýy mahsusdyr. Meselem, yranyp oturma ýa-da uzak wagt çapak çalma, kellesini aýlap oturma we başgalar.
Öz-özüňi dişlemek ýa-da ýiti jisimler bilen özüňi sançmak ýaly hereketler autizmden ejir çekýän näsaglaryň arasynda ýygy duş gelýändir. 2007-nji ýylda geçirilen barlaglaryň görkezişi ýaly, autizmli çagalaryň 30%-i öz ömründe bir gezek hem bolsa özlerine şikeslenme ýetirendirler.
Özüni alyp barmada we häsiýetinde gaýtalanma hereketleriň hiç biri hem autizm üçin aýratyn mahsus bolmasa-da, bu keselde hereketleriň gaýtalanmagy ýygy we aýdyň duş gelýäligini bellemelidir.
Autizmden ejir çekýän näsaglary başga alamatlar hem tapawutlandyrýar:
- Okuw sapaklaryny ýeterlik özleşdirip bilmezlik häsiýeti olaryň arasynda ýygy duş gelýändir.
- Tutgaýlaryň ýüze çykmagy. Ýetginjeklik döwründe olaryň has hem köpelmegi bolup biler.
- Ünsi jemlemekde ýetmezçilikleriň ýüze çykmagy. Ulular tarapdan berlen tabşyryklaryň ünssüz ýerine ýetirilmegi mümkin (meselem, okuw sapaklary) bolup, tersine, öz saýlan güýmenjelerine (şol bir multfilmi gaýta-gaýta görmek, kubikleri yzly-yzyna düzmek) ünsli çemeleşip bilerler
- Autizmli çagalaryň ýygy we güýçli gaharlanmagy mümkindir. Bu ýagdaý çaga öz talaplaryny doly beýan edip bilmedik ýa-da onuň adaty gün tertibine başga biri goşulanda ýüze çykyp biler.
- Näsaglarda daş-töwereginden gelýän gyjyndyrmalary nädogry kabul etmek ýagdaýy ýüze çykýar. Bu olaryň duýujylygynyň (sensor kabul ediş) bozulanlygy bilen düşündirilýär. Meselem, olar hemişe hereketde bolýarlar ýa-da tersine çalt ýadaýarlar, olara deglende tisginme ýagdaýynyň ýüze çykmagy, ys almada ýokary duýujylyk, elleri hapalananda alada galmak ýagdaýlary degişlidir. Çagalar belli bir hereketi amala aşyranda oňaýsyzlyk duýup bilerler: hiňňillikde uçanlarynda, ýapgyt tekizlikden düşenlerinde, meselem, basgançakdan ýa-da tersine ýapgyt ýere dyrmaşmaly bolan ýagdaýlarynda.
- Autizmli näsaglaryň 2/3 böleginde iýmit saýlaýjylyk, iýmitden ýüz döndürmek ýaly ýagdaýlar duş gelýär. Olarda iýmit siňdiriş agzalarynyň näsazlyklary ýüze çykyp biler, ýöne bu autizm üçin mahsus alamat däldir.
- Autizmli çagalarda ukusyzlyk has ýygy duş gelip, olar gijäniň ýarymynda ýa-da ir säherde oýanyp bilýändirler.
Autizmli çagalaryň ene-atalary çagalarynyň adaty bolmadyk ýaşaýşy we oňa hemişe gözegçilik etme zerurlygynyň ýüze çykýanlygy sebäpli, uly dartgynlylyk ýagdaýda ýaşaýarlar. Autistler doganlary bilen seýrek ýagdaýda dawalaşýarlar, olar köplenç öz doganlaryna buýsanyp gezýärler. Ýöne uly ýaşly autistlerde ene-atalary we doganlary bilen düşünişmezlikler ýygy duş gelip biler.
Ene-atalar öz çagalarynda bar bolan autizme mahsus alamatlary, çaga 18 aýlyk bolandan soň duýup başlaýarlar. Çaga 2 ýaşyna baranda bu alamatlara ene-atalaryň 80%-e golaýy üns berýärler. Çaganyň ömrüniň birinji ýylynda käbir alamatlar saýgaryp bilner, meselem çaganyň aýry-aýry sesler bilen lak atmasynyň giç ýüze çykmagy, gürrüňleşmek üçin söz atylanda gowşak reaksiýanyň döremegi ýaly yagdaýlar ýüze çykýar. 2-3 ýaşly çagalara az we seýrek gepleme, öz sözlerinde çekimsiz sesleriň az ulanmagy, söz baýlygynyň garyp bolmagy mahsusdyr. Autist çagalar haýyş bilen seýrek ýüz tutup, içki hyýallaryny başgalar bilen paýlaşýan däldirlrer. Öň belläp geçişimiz ýaly, başgalaryň aýdan sözlerini gaýtalap durma (eholaliýa) ýa-da at çalyşmalaryny ýalňyş ulanmak olar üçin mahsusdyr. Meselem, "Seniň adyň näme?" diýen soraga, çaga "seniň" sözi "meniň" söze çalşyrman "Seniň adyň Myrat" diýip jogap berip biler. Çagalaryň ünsüniň ýeterlik däldigi sebäpli, eliň bilen bir zat görkezilende, olar zada seretmän, adamyň eline seredýändirler. Özleri hem bir zady el bilen görkezip, şol barada öz pikirlerini aýtmaga ukyply bolmaýarlar.
Autizm keselinde, öz wagtynda başlanylmadyk bejerginiň, gerekli, peýdaly netijelere giç getirjekdigini bellemelidir. Şol sebäpli hem, aşakdaky alamatlaryň islendigi ýüze çykanda lukmana ýüz tutmalydyr:
- Eger 1 ýaşly çaga şindiz hem aýry-aýry sözleri we bogunlary aýdyp, geplejek bolmaýan bolsa;
- 1 ýaşly çaga hereketleri bilen düşünişmäge ukyply bolmadyk ýagdaýynda (eli bilen bir zady görkezme, hoşlaşanda eljagazyny bulamak);
- 16 aýlykda sözleri diýip bilmese;
- 24 aýda iki sözden ybarat söz düzümlerini diýip bilmese;
- Eger islendik ýaşda gepleme ýa-da sosial ukyplylygyň bir bölegi ýitirilse.
Autizm her näsagda dürli derejede ýüze çykyp biler. Dil we akyl taýdan yza galýan, yranyp ýa-da üznüksiz ellerini bulaýlap wagtyny geçirýän näsaglar hem, tersine, gepleşikde täsin bolup görünýän, çäkli gyzyklanmalar spektri bolan, köp gürleýän, sosial taýdan işjeň autistler hem duş gelip bilýändirler.
Käbir uly ýaşly autizmden ejir çekýän adamlar özbaşdak işläp hem ýaşap bilýärler. Başga biriniň kömegine garaşsyz ýaşamak ukyby adamynyň akyl taýdan kämilligine we gürrüňleşip bilme ukybyna baglydyr. Näsaglaryň 33%-i başgalardan az garaşly bolup ýaşap bilýärler. Akyl taýdan pes we sözleşip bilmeýän uly autizmli adamlar başgalaryň kömegine mätäçdir.
Autizmiň bejergisinde ýeke-täk netijeli usullar ýokdur. Her näsagyň ýagdaýyna, keseliň alamatlarynyň ýüze çykyş derejesine baglylykda çäreler toplumy saýlanylmalydyr.
Bejerginiň esasy maksady – maşgalada autizm bilen bagly bolan dartgynlylygy aradan aýyrmak we autistiň ýaşaýşynyň hilini ýokarlandyryp, başgalardan garaşsyz bolmagyny gazanmakdyr. Psihososial kömeginiň dürli usullarynyň peýdaly netijeleri berýändigini belläp geçmelidir. Her näsagyň häsiýetiniň dürli taraplary derňelip, ýörite düzülen uýgunlaşma meýilnamalarynyň kömegi bilen okuw sapaklaryny geçmek, sosial ukyplylygy ösdürmek, logoped lukmanyň bejergisini almak, özleşdirilşine görä zähmetiň dürli görnüşlerini öwretmek bejerginiň esasy usullary bolup durýandyr. Geçirilen çäreler toplumy degerli netijeler bermedik ýagdaýynda demanlaryň käbir görnüşlerinden peýdalanylýandyr. ABŞ-da autist çagalaryň ýarysyndan gowragy tutgaýa garşy serişdeleri, ruhy gamgynlylyga we psihiki üýtgeşmelere garşy dermanlardan peýdalanýandyrlar. Autizmli näsaglarda dermanlaryň ýerliksiz ulanylmagy ters netijelere we gaýraüzülmelere getirip biler. Autizmde ýüze çykýan sosial kynçylyklary hiç bir dermanyň düzedip bilmejekdigi düşnüklidir.
Geçen asyryň 70-nji ýyllarynda autizmiň ömürlik dowam edýän keseldigi barada düşünje döredi.
Psihiatr lukmanlary ony şizofreniýadan, kem akyllylykdan tapawutlandyryp, belli bir alamatlar toplumy mahsus bolan psihiki kesel höküminde kesgitlediler.
Häzirki wagtda autizm keseline garaýşyň ugurlary üýtgäp, käbirleri autistler keselden saplanmagyň ýollaryny gözlese, başgalary autizmi "ýaşaýşyň köp ugurlarynyň bir görnüşi" diýip hasaplaýarlar.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Soňky döwürde diş çüýremesi barada beýleki kesellerden hem köp gürrüň edilse-de, ol barada anyk maglumatlary bilýänler azdyr. Eýsem diş çüýremesi nähili döreýär we dişler näme üçin agyrýar?
«Kariýes» (diş çüýremesi) sözi hem beýleki lukmançylyk adalgalary ýaly latyn dilinden gelip, «weýran bolmak» diýmegi aňladýar. Dişiň gaty dokumasynyň weýran bolup, deşigiň emele gelmegini diş lukmanlary «kariýes ýa-da dişiň çüýremesi» diýip atlandyrýarlar. Diş göräýmege gaty we berk bolýar. Onda dişde deşikler nähili döreýärkä? Gynansak-da, dişiň öz gizlin duşmanlary: turşulyk we bakteriýalar bolýar.
Biziň dişlerimiz dentinden düzülendir. Ol öz düzümi boýunça adaty süňke meňzeş bolýar. Dentin diş sarymtyl-ak reňkli syrça bilen örtülendir. Dentinde öýjükler, esasan-da nerw süýmleri ýokdur. Şonuň üçin-de, dişleri arassalamak ýa-da çeýnemek agyrysyz bolýar. Mineral duzlary, esasan hem kalsiy duzlary: fosfat bilen karbonatlar dişiň gatylygyny we berkligini üpjün edýär. Bu duzlar dentine siňýärler. Olar esasan hem diş syrçasynyň düzüminde köp bolýarlar. Organiki däl maddalaryň emele getirýän bu berk gatlagy dişiň çoýun ýaly berk bolmagyny üpjün edýär. Dişler agyzda däl-de, bedeniň haýsydyr başga bir ýerinde (mysal üçin, deride) össedi, onda olar hiç haçan çüýremezdi. Eger iýmit çeýnelende agyz boşlugynda biohimiki täsirler bolmasady, onda adamlaryň dişi hiç haçan çüýremezdi.
Alymlar ençeme wagtlap diş çüýremesiniň sebäpleri barada oýlandylar. Bu keseliň «sebäpkäri» barada ilkinji gezek b.e. I asyrynda Awisenna we rim lukmany Larg Skriboniý tarapyndan çaklama aýdylypdy. Olar dişde gurçuk ýaşap, dişi weýran edýär diýip çaklapdyrlar. Emma alymlar bu çaklamany subut edip bilmediler. Agyryly dişleriň ençemesini owradyp we öwrenip, olar hiç gurçugy tapmadylar.
Dişiň çüýremesiniň has ynandyryjy teoriýalary XX asyrda mikrobiologiýanyň we biohimiýanyň ösmegi bilen döredi. Turşulyklaryň dişiň mineral duzlary bilen täsir edişip, dişi ýumşadýandygy subut edildi. Soň edilen açyşlarda bu himiki täsirliklerde mikroorganizmleriň uly rol oýnaýandygy anyklanyldy. Bu şeýle bolup geçýär.
Adam nahar iýenden soň iýmitiň owuntyklary dişe ýelmeşýär. Köplenç bu çöregiň we süýji-kökeleriň owuntyklarydyr. Bu emele gelen örtügi wagtynda aýyrmasaň, bu owuntyklara uglewodlar bilen iýmitlenýän Streptococcus mutansatlymaýdaja bakteriýalar ýelmeşip başlaýarlar. Öňki döwürlerde bu bakteriýalar zyýansyz we olaryň islendik sagdyn adamlaryň tüýküliginde bolmagy adaty hasaplanylýardy. Emma bu bakteriýalaryň madda çalşygynya käbir aýratynlyklary bardyr. Olar glyukozany özüne siňdirip, munuň deregine süýt turşulygyny bölüp çykarýarlar. Eger adam süýji-kökäni köp iýip, dişlerini wagtly-wagtynda arassalamasa, onuň tüýküliginde bu bakteriaýlaryň sany artýar. Netijede Streptococcus mutansbakteriýalarynyň işiniň dowamynda tüýküligiň turşulygy artyp, organiki turşulyklar diş syrçasynyň mineral duzlary bilen özara täsire girişýärler. Netijede diş syrçasy minerallary ýitirip, ýumşaýar.
Streptococcus mutans bakteriýalary iýmit owuntyklarynyň bolan ýerine ýygnanyp, köp turşulygy bölüp çykaranda, ýagdaý has hem erbetleşýär. Bu turşulyk diýseň güýçli bolup, diş syrçasyndaky mineral duzlary bütinleý gysyp çykarýar-da, diş syrçasynyň ýumşap, bakteriýalaryň dentine aralaşmagyna mümkinçilik döreýär. Dentine aralaşan bakteriaýlar ol ýerde glyukozanyň ýokdugy sebäpli dentiniň kollagenleri bilen iýmitlenip, turşulygy bölüp çykarýarlar. Şeýle täsirleriň netijesinde dişiň dokumalary kem-kemden ölüp, deşik emele gelýär. Bu deşik bakteriýalardan we öli diş dokumasyndan doly bolýar. Eger diş çüýremesi wagtynda bejerilmese, dişiň bütinleý ýitirilmegi mümkindir.
Diş lukmanlary diş çüýremesiniň birnäçe derejesini belläp geçýärler.
Birinji derejesi — ilkibaşda dişde ak ýa-da garamtyl tegmil emele gelýär. Diş entek agyrmaýar, ýöne diş syrçasyndaky mineral duzlar ýitirilip başlanýar. Keseliň şu tapgyrynda ony diňe hünärmenler saýgaryp bilýärler. Şonuň üçin-de wagtal-wagtal diş lukmanynyň maslahatyny alyp durmak maslahat berilýär.
Ikinji derejesi — ýüzleýin diş çüýremesi. Dişiň syrçasyna eýýäm zeper ýetirilen we mikroblar dişiň esasy bölegine — dentine aralaşmaga taýynlanýarlar. Dişinde çüýrük emele gelen adam gyzgyn ýa-da sowuk zatlary iýende dişinde ýakymsyzlygy duýýar. Adamlar şular ýaly «ýüzleý» ýagdaýlarda diş lukmanyna ýüz tutmaýarlar. Şonda diş çüýreme indiki derejä — orta haldaky we çuň diş çüýremesine geçýär.
Üçünji derejede Streptococcus mutans dişiň dentinini weýran edýär-de, dişde çüýrük deşik döreýär. Bu çüýrük wagtyň geçmegi bilen barha çuňlaşýar. Adam çeýnände onuň dişi agyrýar, agzynda ýakymsyz ys peýda bolýar. Eger-de şu tapgyrda diş bejerilmese, çuň çüýreme derejesinden soň iň soňky dereje — pulpit peýda bolýar. Bu diş çüýremäniň diş nerwine ýetendigini mälim edýär. Pulpitli adamyň ýagdaýyna gynanaýmak galýar. Ol ýygy-ýygydan analgin ýa-da aspirin içip, ýiti agyry zerarly gijelerine uklap bilmeýär. Ol ahyrda ýüregine daş baglap, diş lukmanyna gidýär, ýöne dişden eýýäm hiç zat galmady diýen ýalydyr.
Kariýesiň görnüşleri
Diş çüýremesiniň öňüni alyş çäreleri
Diş çüýremesini bejereniňden, öňüni alanyň aňsatdyr.
Birinji maslahat — diş lukmanynyň maslahatyny almak. Her alty aýdan diş lukmanyna baryp, dişleri barladyp durmaly. Biz diş agyra uçramyzda, ahyrsoňy diş lukmanyna barmaly bolýarys. Şonuň üçin-de, wagty gijikdirmän, her alty aýdan dişleriňiziň ýagdaýyny barladyp duruň.
Ikinji maslahat — berhiz saklamaklyk. Diş çüýremesini döredýän bakteriýalar süýjüligi halaýarlar. Bu bakteriýalar süýji-kökäni, şekeri diýseň gowy görýärler. Emma ir-iýmişlerden, ýagsyz etden, gök önümlerden we süýtden soň dişde galyndy örtük galmaýar. Şonuň üçin-de, mikroblar «aç galmaly» bolýarlar.
Üçünji maslahat — ftor-kalsiý usulyny ulanmak. Diş lukmanlary ftoruň dişi daşyndan, kalsiniň bolsa ony içinden goraýandygyny subut etdiler. Ftor bilen kalsiý adamyň organizmine iýmit we suw arkaly ýetirilýär, ýöne köp ýagdaýlarda bu ýeterlik bolmaýar. Şonuň üçin-de kalsiý gerdejiklerini we ftor-kalsili diş pastasyny ulanmaly.
Dördünji maslahat— nahardan soň düzüminde gant bolmadyk sakgyjy çeýnemek. Ol dişleriň arasynda galan iýmit galyndylaryny ýygnap, käwagt tüýküligiň turşulyk derejesini kadalaşdyryp hem bilýär. Diş çüýremesini döredýän bakteriýalar tüýküligiň turşulygyny artdyrýarlar, ýörite himiki düzümi bolan sakgyç bolsa tüýküligiň turşulyk derejesini kadalaşdyrýar.
Bäşinji maslahat — dişleri irden we agşam arassalamak. Her gezek nahardan soň dişleriň arassalanmagy has hem gowudyr. Diş çotgasy naharyň galyndylaryny aýryp, dişiň etlerini owkalaýar we dişiň syrçasyny berkedýär.
Teswirlemeler
Yene bir bellemeli zat, tüykülik mazleri tarapyndan bölünip çykarylyan günlik tüykülik mukdary hem diş çüyremegine öz tasirini yetiryar hasaplanyar. Tüykülik az bölünip çykarylyan bolsa (stress,infeksiya, kanal dykanyklygy) diş çüyremegi üçin amatly şert döreyarmiş.
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Edebiýatçy, žurnalist Döwletmyrat Ýazgulyýewi men soňky bäş ýyl bäri ýakyndan tanaýan. Ýöne onuň edebi makalalary bilen, toplan rowaýatlary, metbugatdaky çykyşlary bilen men öňden tanyş.
Döwletmyrat Ýazgulyýew 90-njy ýyllaryň başyndan 2000-nji ýylyň ortalaryna çenli türkmen metbugatynda iň köp çykyş edýän awtorlaryň biridi. Döwletmyradyň iki ýüze golaý rowaýaty ýygnandygyndan habarym bar.
Şonuň ýaly-da, onuň edebiýatçy hökmünde hem iş alyp barandygyny bilýän. Onuň orta mekdebi altyn medal bilen gutarandygyndan, Türkmen döwlet unwersitetini üstünlikli tamamlandygyndan habarly. Türkmen döwlet uniwersitetinde assistent, soňra mugallym bolup, türkmen edebiýatynyň orta asyrlar döwründen sapak berendigini aýdyp bilerin.
Meniň bilşime görä, onuň üç toma ýeterlik makalalary bolmaly, ýöne ony çykartmaga mümkinçilik ýok.
Edebiýatdaky zehini
Döwletmyrat ýiti, zehinli edebiýatçy. Ol gadymy edebiýat bolsa-da, häzirki zaman edebiýaty bolsa-da, islendik edebiýatçy bilen edebi jedele girmäge taýýar. Onuň öz berk logikasy, berk ynanjy bar. Ol öz pikir-garaýyşlaryny esaslandyrmagy başarýar.
Döwletmyrat Ýazgulyýewiň 90-njy ýyllaryň başlarynda edebiýat ylmy boýunça aspiranturada okandygyny-da aýdyp bolar. Gynansak-da, S. Nyýazow tarapyndan aspiranturalaryň ýapylmagy, alymlyk derejesini berýän ýörite edarany ýapmagy netijesinde, Döwletmyrat edebiýatçylykdan el çekip, žurnalistika geçmeli boldy. Onuň žurnalist hökmünde ýazan makalalaram özüniň täsirliligi bilen tapawutlanýar.
Döwletmyradyň enesi ýüz ýaşa ýetip aradan çykdy. Onuň garry enesi gaty köp türkmen ertekilerini, nakyllaryny, rowaýatlaryny bilýän eken. Döwletmyrat şondanam gaty köp zatlary öwrenipdir. Ol şolary hem halka ýetirdi.
Eger Türkmenistanda kadaly ýagdaý bolanda, onda Döwletmyrat görnükli edebiýatçy bolup ýetişerdi. Ol ylymlaryň doktory derejesine-de mynasyp ýigit. Ony ýüz-göz görmän aýtmaly.
Radio bilen hyzmatdaşlygy gelmegi
Ony Azatlyk Radiosy bilen hyzmatdaşlyga, dogrusyny aýtsam, özüm gönükdirdim. Sebäbi men onuň zehinini duýdum. Onuň adalat küýseginiň güýçlüdigini, öz sözüni aýtmak isleýändigini duýdum. Şonuň üçin-de, oňa radio üçin makalalar, synlar ýazmagy maslahat berdim. Ol şeýle maslahaty höwes bilen kabul etdi.
Döwletmyrat doguçyl, faktlar esasynda çuňňur analiz bilen makalalar ýazdy. Ol wajyp meseleleri gozgady. Gorkman, ýokary wezipeli ýolbaşçylaryň adresine tankydy bellikleri aýtdy. Ýöne şol tankydy bellikleriň ählisi-de hoşniýetlidi.
Ol diňe öz ýurdunyň ösmegini, türkmen halkynyň has gowy, eşretli durmuşda ýaşamagyny isleýän ýigit. Şonuň üçin-de oňa häzir şeýle sud edip, onuň žurnalistlik işini böwetlemekleri Türkmenistanda adam hukuklarynyň, söz azatlygynyň, metbugat azatlygynyň depgilenýändigini görkezýär.
Döwletmyradyň azatlyga çykmagyny hem-de onuň şu bitiren işleri üçin halkara žurnalistik baýraklarynyň birine hödürlenmegini hem mynasyp görülmegini dogry hasaplaýaryn. Muny isleýäris. Şeýle bolar diýibem umyt edýäris.
Aşyrguly Baýryýew şahyr we garaşsyz žurnalist, halkara Dewid Börk baýragynyň eýesi. Blogdaky pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
ALLABERDI HAÝÝYDOW
Türkmen edebiỳatynyň taryhyna ӧzüniň şirin hem labyzly şygyrlary hem-de kämil kyssa eserleri bilen giren dӧredijilik işgärleri barmak büküp sanardan kän. Bu günki günde – Berkarar dӧwletimiziň bagtyỳarlyk dӧwründe bolsa olar aỳratyn hatyralanỳar. Olaryň il-güne nusgalyk ӧmürleri häzirki ỳaş nesillerimiz üçin gӧrelde mekdebidir. Dӧreden gymmatly eserleri bilen XX asyr türkmen edebiỳatynyň mäkäm şahasyna ӧwrülmegi başaran ỳazyjylaryň biri hem Türkmenistanyň halk ỳazyjysy, filologiỳa ylymlarynyň kandidaty, Magtymguly adyndaky dӧwlet baỳragynyň eỳesi Allaberdi Haỳydowdyr.
Türkmenistanyň halk ỳazyjysy Allaberdi Haỳydow 1929-njy ỳylda Lebap welaỳatynyň Hojambaz etrabynyň Beşir obasynda daỳhan maşgalada dünỳä inỳär. Şahyryň joşgunly çagalyk hem-de ỳaşlyk ỳyllary bu etrabyň Mekan obasynda geçỳär. Allaberdiniň çagalyk ỳyllary Beỳik Watançylyk urşuna gabat gelỳär. Ol orta mekdebi tamamlansoň, oba hojalyk işinde işläp, zähmetde taplanỳar. Ỳaşajyk Allaberdi ilki Atamyrat şäheriniň mugallymçylyk mekdebinde okaỳar. Ol okuwynyň daşyndan bu şäheriniň radio bӧlüminde redaktor, soňra bolsa şol wagtky “Pagtaçynyň ỳoly” gazetinde işleỳär. Allaberdiniň bu gazetde işlemegi onuň dӧredijilik ỳoluna ymykly atylmagyna, bu ugurda birneme kämilleşmegine getirỳär.
Allaberdi Haỳydow 1946-njy ỳylda Türkmenistanyň halk ỳazyjysy, şahyr Rehmet Seỳidow bilen tanyşỳar we onuň bilen ỳakyn aragatnaşyk saklaỳar. R.Seỳidow ỳaş Allaberdä hemişe ӧzüniň halypalyk maslahatlaryny berip durỳar. A.Haỳydow 1950-1955-nji ỳyllar aralygynda Magtymguly adyndaky türkmen dӧwlet uniwersitetinde okaỳar. Onuň ilkinji goşgular ỳygyndysy “Biziň günlerimiz” diỳen at bilen 1952-nji ỳylda neşir edilỳär. Ol ӧzüniň kӧp ỳyllyk zähmet ỳolunda “Türkmenistan” neşirỳatynda, türkmen radiosynda we Ylymlar akademiỳasynda dürli wezipelerde işleỳär.
A.Haỳydow şygyr hem kyssa žanryny deň ỳӧredip, olaryň ikisinde hem ӧndümli işlän ỳazyjydyr. Şahyryň “Biziň günlerimiz” (1952), “Gӧk asman” (1955), “Ỳigitlik çagy” (1957), “Goşgular we poemalar” (1959), “Säher şemaly” (1961), “Sӧhbet” (1967), “Durmuş welin hezil zat” (1981) hem-de “Sӧỳgi alamatlary” (1986) ỳaly goşgular we poemalar ỳygyndylary ӧz dӧwründe talapkär okyjylaryň tamasyny ӧdäp bildi. Bu aỳdylanlary şahyryň aşakdaky setirleri hem tassyklaỳar :
Durmuşdan doỳan ỳok, dünỳäni tutan,
Biderek ỳaşasaň, ӧmrüňden utan.
Bir uly iş üçin çagyrsa Watan,
Hiç kime ӧỳünde ỳatmak bolanok.
ỳa-da
Duỳdurmarys ỳakyn dost-ỳarymyza
Özümizi hasap etsek-de her zat.
Liçi gӧwünlilik didarymyza
Ýaraşỳar iň nepis eşikden zyỳat.
Many-mazmuna eỳlenen şygyrlar şahyryň ähli ỳygyndylarynyň ӧzenini düzỳär. Onuň dӧreden şygyrlary wagtyň synagyndan geçen eserler. Şahyryň ata Watan, ene toprak, sӧỳgi, adamkärçilik, kiçi gӧwünlilik şeỳle-de tebigat temasyndan ỳazan goşgulary akgynly hem şireli okalỳar. Şonuň üçin-de olar biziň häzirki günlerimizde-de dӧwrebap ỳaňlanỳar.
Giň-giden gowaça meỳdanlaryňy,
Durnaň gӧzi ỳaly tämiz asmanyň.
Synamyň-da bir bӧlegi hasaplap,
Söỳdüm seni, sӧỳdüm Türkmenistanym.
Allaberdi Haỳydowyň dӧredijiliginde tebigat temasy aỳratyn orunda durỳar. Şahyryň şygyr hem-de kyssa žanrynda dӧreden eserleriniň kӧpüsi bu tema bagyşlanan. Ol ӧz eserlerinde baharyň, daragtyň, otjagazyň, çӧlüň, sähranyň, asmanyň, aỳyň, günüň, ỳagmyryň, guşlaryň, dagyň we deňiziň üsti bilen ynsanlara, esasan-da çagalara we ỳaşlara ӧwüt-ündew edipdir. Olaryň tebigatdaky sazlaşygyny adam durmuşyndaky mysallar bilen delillendirmegi başarypdyr. Başgaça aỳdanyňda şahyr türkmen tebigatynyň ähli gӧzelliklerini birin-birin wasp edipdir. Ol tebigatda bolup geçỳän hadysalaryň hiç birini-de gӧzden salmaỳar.
Düỳn çaỳyrly çilde torgaỳ saỳrady,
Saỳrady baharyň ysyny alyp.
Gӧk gyrtyjyň ysy dünỳä ỳaỳrady,
Şemal alyp geldi goltugna salyp,
Şemal alyp geldi sazyny çalyp.
Şahyryň dӧreden poemalary hem tema taỳdan dürli-dürliligi bilen tapawutlanỳar. Ol dürli ỳyllarda “Pagta poemasy”, “Şahyr”, “Artyk Babalynyň mekanynda”, “Maňgyşlak aỳdymy”, “Zamanamyzyň prometeỳleri”, “Tylla balyk we balykçy hakynda täze erteki”, “Owadan gyz”, “Jerenler”, “Jadygӧỳ”, “Suw”, “Täjigistan”, “Salgym”, “Pӧwrize poemasy” “Çagalyk ỳyllarynyň açyşlary”, “Aba Serdar” hem-de “Gӧwher” ỳaly ençeme poemalary dӧretmek bilen dӧwrüň sesine ses goşmagy zerur hasaplapdyr. Onuň dӧredijiliginde taryhy temadan dӧredilen, 1960-njy ỳylda neşir edilen “Aba serdar” poemasynyň mӧhüm orny bar. Poema adyndan belli bolşy ỳaly türkmen serdary Aba serdaryň ӧmrüne we edermenligine bagyşlanỳar. Şahyr poemada türkmen halkynyň gahrymançylyklara baỳ taryhyny ussatlyk bilen beỳan edip, XVI asyrda il-günimiziň Aba serdaryň ỳolbaşçylygynda ata Watanymyzyň azatlygy, ӧzdaşdaklygy ugrunda alyp baran gaỳduwsyz sӧweşleri dogrusynda sӧhbet edỳär. Şahyryň bu poemasynda Aba serdaryň edermenligi, ugurtapyjylygy arkaly türkmen halkynyň galkynyşy ӧz beỳanyny tapỳar. Şahyryň bu poemasy onuň dӧreden eserleriniň içinde iň şowlularynyň biri hasaplanỳar.
Şahyr hem ỳazyjy Allaberdi Haỳydow hiç bir wagt çagalary ỳadyndan çykarmady. Onuň bu ugurda dӧreden eserleri hem az däldir. A.Haỳydow çagalar üçin “Ỳaş miçurinçiler” (1953), “Ỳaz goşgulary” (1956), “Sähra bilen bag hakynda, deňiz bilen dag hakynda” (1958), “Sähranyň müşgi” (1967), “Hazyna gӧzleỳjiler” (1970), “Meniň ӧỳüm – sähra” (1977), “Günüň uklaỳan ỳerine syỳahat” (1982), “Gaharjaň guşlar” (1991) hem-de “Edermen adamlar” (1994) ỳaly powestlerden, hekaỳalardan, basnỳalardan, goşgulardan hem-de poemalardan ybarat kitaplary dӧretdi. Ol bu eserleriň üsti bilen çagalarda gӧzel diỳara, mukaddes topraga we türkmeniň gӧzel tebigatyna sӧỳgini dӧretmegi maksat edinipdir. Ỳazyjynyň bu gymmatly eserlerini okan mahalyň ӧzüňi şol beỳan edilỳän wakalaryň içinde hereket edỳän gahryman ỳaly duỳỳarsyň. Onuň tebigat temasyndan sӧz açỳan, hiç wagt gymmatyny ỳitirmejek bu eserleri çagalara, ỳetginjeklere niỳetlenen hem bolsa ululary hem biparh goỳanok. Şonuň üçin-de ỳazyjy bu maksadyna gowuşdy diỳip aỳdyp bolar.
A.Haỳydowyň dӧredijiliginde aỳdyma ӧwrülen birnäçe ajaỳyp şygyrlar hem bar. Olar indi ençeme ỳyllar bäri bagşylaryň aỳdym-saz gorundan düşmän gelỳär. Şahyryň sӧzlerine dӧredilen “Gara gӧz”, “Oglan maňa bakma diỳdi”, “Garlawaç”, “Bugdaỳ”, “Şadyỳan gyz”, “Ỳyllar ỳatyr aramyzda”, “Lebabyň gӧzeli”, “Bu gün meniň toỳum bar”, “Çopan oglan”, “Garagum aỳdymy”, “Bir oglanyň gyz saỳlaỳşy”, “Ỳaz gӧründi”, “Aşyk men”, “Ӧỳme ỳaglykly”, “Sen maňa “Toty” diỳdiň” hem-de “Ỳarym gelmedi” ỳaly aỳdymlar bu günki günde halypa hem ỳaş bagşylar tarapyndan aỳratyn äheň, aỳratyn labyz bilen ỳerine ỳetirilip, has belentden ỳaňlanỳar.
A.Haỳydow türkmen edebiỳatynda kyssa žanrynda hem kämil eserleri dӧredip bilen ỳazyjy. Onuň uzak ỳyllaryň dowamynda dӧreden romanlarydyr powestleri okyjylaryň arzyly eserlerine ӧwrüldiler. Ỳazyjynyň 1972-nji ỳylda çapdan çykan “Düỳnki adamlar” atly taryhy romany ӧz dӧwründe uly seslenmä eỳe boldy. Onuň bu romanynda 1916-1920-nji ỳyllarda Lebap topragynda bolup wakalar barada gürrüň berilỳär. Bu eserde şol dӧwürde Buhara emiriniň wekilleriniň eden-etdilikleri, olara bolsa gaỳduwsyz türkmen ỳigitleriniň baş gӧterişi dogrusynda täsirli gürrüň edilỳär.
Ỳazyjy Allaberdi Haỳydowyň ỳene bir gӧrnükli eserleriniň biri-de “Million ädim” romanydyr. Onuň bu romany 1979-njy ỳylda okyjylara gowuşỳar. Bu romany ỳazyjynyň türkmen tebigatyna bagyşlap dӧreden naỳbaşy eserleriniň biri diỳip gӧrkezse bolar. Bu eserde kän bir üỳşüp ỳatan gahryman hem ỳok. Romanyň baş gahrymany çopan ỳigit Muhammediň maksady ӧz düỳesi hem “Akbaỳ” atly iti bilen ümmülmez Garagum çӧlüni demirgazykdan günorta tarap keşt etmek bolup durỳar. Ol ӧz syỳahatynyň dowamynda Amyderỳanyň we Kӧpetdagyň arasynda ỳaỳylyp ỳatan Garagum çӧlüniň ӧsümlik hem haỳwanat dünỳäsi bilen tanyşmak, synlamak hemde ӧwrenmek isleỳär. Muhammet ỳolboỳy çӧl adamlaryna, geologlara hem awçylara gabat gelỳär. Olaryň dürli hildäki häsiỳetlerine belet bolỳar. Eser tutuşlygyna türkmen tebigatyny gӧzüň gӧreji deỳin goramaklygy, onuň hiç bir baỳlygyna zyỳan ỳetirmezligi sargyt edỳär. Gyzykly hem täsirli wakalara baỳ bolan “Million ädim” romany okyjyny ỳüpsüz yzyna düşürỳär. Bu bolsa ỳazyjynyň bu ugurdaky tagallasynyň ỳerine düşendigini gӧrkezỳär.
Ỳazyjynyň üç kitapdan ybarat bolan “Hӧkümdaryň kowulmagy” atly romany bolsa 1983-nji ỳylda neşir edilỳär. Romanda 1917-1920-nji ỳyllaryň dartgynly wakalary ussatlyk bilen suratlandyrylỳar. Şol dӧwürlerde Buhara emirliginiň golastynda ỳaşaỳan lebaply türkmenleriň kynçylykly günleri, olaryň ӧzleriniň hukuklaryny goramak üçin alyp baran işleri, gozgalaňlary bu romanda ӧz çeper beỳanyny tapỳar. Bu iri gӧwrümli eser ỳazyjynyň ussatlygyny ỳene-de bir gezek ykrar edỳär.
Allaberdi Haỳydow uly gӧwrümli eserler bilen birlikde wagyz-nesihat häsiỳetli gysgajyk hekaỳalary we miniatỳuralary hem kӧp ỳazypdyr. Şeỳle mazmundaky eserler onuň “Günüň uklaỳan ỳerine syỳahat” (1982) we “Uzyn ӧmrüň bir güni” (1992) atly ỳygyndylaryna hem girizilipdir. Ỳazyjy kinossenariỳalary we liberettolary ỳazmak bilen-de meşgullanypdyr.
Türkmenistanyň halk ỳazyjysy Allaberdi Haỳydow 2001-nji ỳylda aradan çykdy. Şahyr biziň aramyzdan giden-de bolsa onuň dӧreden eserleri halkyň hakydasynda ỳaşap ỳӧr. Hormatly Prezidentimiziň tagallasy bilen açylan “Ylham” seỳilgähinde türkmen edebiỳatynyň hatar gurap oturan ägirt wekilleriniň arasynda bolsa onuň heỳkeli oturdyldy.
Şöhrat Öwezow,
Aşgabat şäheri, Aragatnaşyk ministrligi


text:
Gadyrly nebitçiler, gazçylar we geologlar!
Sizi Garaşsyz, baky Bitarap ýurdumyzda Bitaraplygymyzyň şanly 20 ýyllyk baýramynyň bellenýän ýylynda nebitgaz senagaty we geologiýa işgärleriniň güni mynasybetli tüýs ýürekden gutlaýaryn! Siziň ähliňize berk jan saglyk, uzak ömür, maşgala abadançylygyny tüýs ýürekden arzuw edýärin!
Siziň ýadawsyz hem-de tutanýerli zähmetiňiziň netijesinde ýurdumyzyň ykdysadyýetiniň möhüm pudaklarynyň biri bolan nebitgaz pudagy soňky döwürde uly ösüşlere eýe boldy.
Geosyýasy taýdan amatly ýerleşýän Türkmenistan halkara derejesindäki ençeme taslamalary öňe sürýär. Uglewodorod serişdelerini dünýä bazarlaryna çykarmak ugrunda uly işleri amala aşyrýar. Bu işler biziň ýurdumyzyň dünýä döwletleri bilen hyzmatdaşlyga uly sarpa goýýandygyna aýdyň şaýatlyk edýär.
«Türkmenistanyň durmuş-ykdysady ösüşiniň 2011—2030-njy ýyllar üçin Milli maksatnamasynda» ýurdumyzda iri senagat toplumlaryny hem-de gaz geçirijiler ulgamlaryny döretmek barada öňde goýlan wezipeleri ýerine ýetirmek boýunça tutumly işler alnyp barylýar. Şu ýyl Türkmenistanyň nebitgaz senagaty we geologiýa pudagynyň işgärleri ýene-de bir uly üstünlige eýe boldular. Birnäçe ýyllaryň dowamynda ýerine ýetirilen işleriň netijesinde Türkmenistan—Owganystan—Pakistan—Hindistan gaz geçirijisiniň taslamasyna degişli deslapky işler tamamlanyp, onuň gurluşygyna badalga berildi. «Türkmengaz» döwlet konserniniň «TAPI Pipeline Company Limited» paýdarlar kompaniýasynyň baştutanlygyna biragyzdan saýlanmagy bolsa bizi has-da guwandyrýar.
Hormatly nebitgaz, geologiýa pudaklarynyň zähmetsöýer işgärleri!
Siziň tutanýerli zähmetiňiziň netijesinde ýakyn wagtda «Gündogar—Günbatar» gaz geçirijisiniň gurluşygy tamamlanyp, ulanmaga berler. Bu gaz geçirijisiniň işe başlamagy bilen, dünýäniň ählumumy energetiki howpsuzlygyna goşant goşýan ýurt hökmünde Türkmenistanyň syýasy hem-de ykdysady abraýy has-da artar.
Ýurdumyzda geçen ýyllarda düýbi tutulan gazhimiýa toplumlarynyň gurluşygy güýçli depginler bilen alnyp barylýar. Tebigy gazdan alynjak iň zerur önümleri öndürýän toplumlaryň düýbüniň tutulmagy ykdysadyýeti has-da ösdürmäge hem-de ýurdumyzy senagat taýdan kuwwatly döwlete öwürmäge ýardam eder.
«Türkmenistanyň nebitgaz senagatyny ösdürmegiň 2030-njy ýyla çenli döwür üçin Maksatnamasynda» önümçiligiň derejesini has-da ýokarlandyrmaga gönükdirilen toplumlaýyn çäreleri durmuşa geçirmek göz öňünde tutulýar. Munuň üçin nebit hem-de gaz ýataklarynda netijeli, häzirki döwrüň talaplaryna laýyk gelýän täze tehnologiýalar boýunça iş alyp barmak zerurdyr. Ägirt uly «Galkynyş» gaz käniniň senagat taýdan özleşdirilmegi bu ugurda alnyp barylýan işlere şaýatlyk edýär. Bu gaz känini özleşdirmegiň 3-nji tapgyryna badalga berilmegi bolsa, ýurdumyzyň ykdysady kuwwatynyň dünýä derejesinde ykrar edilýändiginiň ýene-de bir subutnamasydyr.
Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistanyň edermen nebitçileri, gazçylary we geologlary!
Sizi nebitgaz senagaty we geologiýa işgärleriniň güni bilen ýene-de bir gezek tüýs ýürekden gutlaýaryn! Siziň ähliňize berk jan saglyk, uzak ömür, alyp barýan tutumly işleriňizde uly üstünlikleri arzuw edýärin!
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow.


text:
Lebap welaýatynda mal üçin ot-iým satylýan döwlete degişli dükanlaryň ýylyň dowamynda diňe 1 aý - dekabr aýynda açyk bolýandygy habar berilýär.
Mundan 1-2 ýyllykda obadyr-etraplaryň gyzgalaňly köçeleriniň ugrunda Lebap galla önümlerine degişli ot-iým satylýan dükanlaryň gurlandygyna garamazdan, döwlete degişli bu dükanlaryň köplenç ýapyk bolýandygy aýdylýar.
Munuň bolsa, Lebap galla önümleri tarapyndan satylýan ot-iýmiň diňe birnäçe telekeçä satylmagy bilen baglydygy aýdylýar. Käbir ýaşaýjylar bolsa, gürrüňi gidýän telekeçileriň ot-iými ýerli ilata döwlet bahasyndan 3 esse gymmat satýandygyny aýdyp, şikaýat edýärler.
Bu barada Azatlyk Radiosynyň Lebap welaýatyndaky habarçysy Osman Hallyýewiň taýýarlan maglumatyny diňlemek üçin aşakdaky düwmä basyň.


text:
Gyrgyzystan indi resmi taýdan Russiýanyň howandarlygyndaky Ýewraziýa ykdysady birleşiginiň agzasy boldy. Munuň bilen baglylykda, gyrgyz-gazak serhedinde dabaraly çäre gurnalyp, 12-nji awgustda özara söwda babatynda Bileleşigiň düzümindäki serhet araçäkleri hem resmi görnüşde aýryldy.
Agzalýan gurama öňki sowet respublikalaryna girýän käbir döwletler agza, bu Orsýetiň täsirindäki gurama diýlip hasaplanýar. Şunlukda, Gyrgyzstan bu gurama agza bolmak bilen Orsýete soňky günlerde ýene bir ädim ýakynlaşdy.
Gürrüňini edýän wakalarymyzdan ozal Gyrgyzystanyň Orsýete has ýakynlaşýandygyna güwa geçýän ýene käbir ýagdaýlar bolup geçdi.
Meselem, Bişkek Gyrgyzystan-ABŞ özara hyzmatdaşlyk ylalaşygyny ýatyrdy; şeýle-de soňky günleriň dowamynda – Orsýetiň mysalynda – daşary ýurt döwletleri tarapyndan maliýeleşdirilýän hökümete degişli bolmadyk guramalary “daşary ýurt agentleri” diýip hasaba almak we gomoseksuallaryň propogandasyny gadagan etmek baradaky kanuny taslamalar hem ýurduň Parlamentine hödürlendi.
Gyrgyzystanda nämeler bolup geçýär? Bularyň sebäbi näme? Bularyň nähili netijeleri bolup biler? Mejlis atly ýörite gepleşigiň bu sanynda şu temalaryň töwereginde gürrüň edilýär.
Programmanyň myhmanlary: Bişkekdäki Amerikan Uniwersitetinden syýasy bilimler boýunça professor Emil Joraýew; häzirki wagt Bişkekde iş alyp barýan žurnalist Peter Leonard we Azatlyk Radiosynyň Merkezi Aziýa sebiti barada maglumatlary çap edýän “Kişlog owazy” blogunyň redaktory Brýus Panniýer. Söhbetdeşligi Azatlyk radiosynyň müdiri Muhamad Tahir alyp barýar.
Gepleşigi diňlemek üçin aşakdaky düwmä basyň.


text:
Ýewropa Bileleşigi sanksiýalaryň gerimini giňeldip, sanawyň düzümine ýene-de 13 sany adamy we düýbi Krymda ýerleşýän iki sany kompaniýany girizdi.
Munuň netijesinde ÝB-e syýahat etmek üçin wiza gadagançylygy we emläkleriniň doňdurylmasy girizilen adamlaryň sany 61-e ýetdi. Olaryň arasynda Russiýadan, gündogar Ukrainadan we Krymdan käbir adamlar bar.
ÝB-niň giňeldilen sanawyna Russiýanyň Krymy anneksiýa etmegine dahyly bolan resmiler, şol sanda rus prezidenti Wladimir Putiniň Diwanynyň başlygynyň birinji orunbasary Wýaçeslaw Wolodin, Russiýanyň desant goşunlarynyň ýolbaşçysy Wladimir Şamanow, Dumanyň Konstitusion hukuk boýunça komitetiniň başlygy Wladimir Pligin, Krymyň Federal Migrasiýa gullugynyň başlygynyň wezipesini ýerine ýetiriji Pýotr Ýaroş dagy hem bar.
Bu sanawda gündogar Ukrainadaky orsparaz seperatistleriň liderleri, şol sanda öz-özüni Slawýansk şäheriniň häkimi diýip yglan eden Wýaçeslaw Ponomarýew, Donetskdäki ýaragly seperatistleriň ýolbaşçysy Igor Miholaýewiç Bezler, öz-özüni “Donetsk halk respbulikasynyň Merkezi saýlaw komissiýasy” diýip yglan eden guramanyň başlygy Roman Lýahin hem bar.
ÝB-niň sanksiýalar sanawyna düýbi Krymda ýerleşýän iki kompaniýa hem düşdi. Olar "Çernomorneftgaz" we "Feodosiýa". Ukrainanyň bu iki kärhanasy Russiýa Krymy basyp alansoň, öz-özüni Krymyň “resmi häkimiýetleri” diýip yglan eden adamlar tarapyndan eýelenipdi.
"Ses berişlik ykrar edilmez"
Rus hökümeti 11-nji maýda geçirilen referendumyň netijeleriniň “siwilizlenen görnüşde berjaý edilmelidigini” nygtap, Kiýewdäki ukrain resmilerini separatistler bilen gepleşiklere geçmäge çagyrdy.
Ukrainanyň prezidentiniň wezipesini ýerine ýetiriji Oleksandr Turçynow 12-nji maýda çykyş edip, Donetskde we Luganskda geçirilen ses berişlikleri “hile” diýip atlandyryp, olaryň hiç hili kanuny esasynyň ýokdugyny hem nygtady.
Ýewropa Geňeşiniň prezidenti Herman Wan Rompuý (Herman Van Roumpuý) 12-nji maýda Kiýewde Ukrainanyň premýer-ministri Arseniý Ýatsenýuk bilen geçiren duşuşygynda şeýle çykyş etdi: “Gazaplylyk duruzylmaly. Kanunyň hökmürowanlygy kepillendirilmeli. Adam hukuklary goralmaly. Şeýle-de syýasy talaplar harby güýç bilen däl-de, syýasy ýol bilen öňe sürülmeli. Ykrar ediljek ýeke-täk saýlawlar 25-nji maýda geçiriljek [Ukrainanyň] prezidentlik saýlawlarydyr”.
Russiýanyň daşary işler ministri Sergeý Lawrow Ukrainadaky krizisi çözmek üçin separatistleriň liderleriniň hem özara gepleşiklere goşulmagynyň gerekdigini belledi.