text:
Özbegistanda 2005-nji ýylyň 13-nji maýynda bolan Andijon gandöküşliginden bäri 10 ýyl geçdi. Şonda, Andijonyň Babur meýdançasyna proteste çykan adamlaryň, resmi habara görä, 187-si heläk boldy.
Azat Ýewropa we Azatlyk radiosy bu waka hem Özbegistanda şondan öňki we soňky ýagdaýlar barada adam hukuklaryny goraýan «Human Rights Watch» guramasynyň Merkezi Aziýa boýunça ylmy barlagçysy Stiw Swerdlow bilen söhbetdeş boldy.
AÝ/AR: 2005-nji ýylyň maýynda Andijonda bolan zatlardan öň Özbegistanda adam hukuklarynyň ýagdaýy nähilidi?
Stiw Swerdlow: Özbegistanyň adam hukuklary ýagdaýy elhençdi diýip aýtsak bolar. Hatda Andijon wakasyndan öňem hökümet oppozisiýany yzygiderli ýok edýärdi, adam hukuklaryny goraýjylary yzarlaýardy, 1998-nji ýyl töwereklerinden bäri bolsa, din boýunça dünýäde iň bir repressiw kanunlary kabul edýärdi.
Özbek hökümeti garaşsyz musulmanlar hasaplanýanlaryň müňlerçesini eden-etdilikli ýagdaýda tutup saklady, gynady we uzak möhletli türme tussaglygyna höküm etdi.
Garaşsyz musulmanlar bolanda öz dini ynanjyna özbek häkimiýetleriniň döreden berk döwlet gözegçiliginden daşarda uýýan adamlar bolýar. Ýagny bu olaryň öz öýlerinde namaz okamagyny, rugsat berilmedik dini edebiýaty saklamagyny, ýalňyş görnüşde ýa ýerde sakgal goýbermegini, hyjap geýmegini hem aňladyp biler.
Ýöne Andijon wakalaryndan öň, adam hukuklary ýagdaýy şeýle ýaramaz hem bolsa, Özbegistanda Daşkendiň adam hukuklary meselesine başgarak ýagdaýda çemeleşmek ähtimallyklary hem bar ýaly görünýärdi.
Mysal üçin, 2002-nji ýylda olar BMG-niň adam hukuklary ekspertiniň birinji hem soňky gezek ýurda sapar etmegine rugsat berdiler. Ol ekspert Özbegistana gelip, adam gynalmagy we jenaýat agtaryş kanunçylygy sistemasy boýunça töwerekleýin barlag geçirmäge mümkinçilik aldy.
2002-nji ýylda bu ýurtda ýeke-täk garaşsyz jemgyýetçilik guramasy – adam hukuklaryny goraýan «Ezgulik» topary hem hasaba alyndy. Ýagny ol ýerde, juda solgun hukuk ýagdaýyna garamazdan, käbir ýagty nokatlar hem bardy. Emma ol nokatlar 2005-nji ýylyň 13-nji maýyndan soň doly garaňkylyga gaplandy.
AÝ/AR: Siziň bilşiňizden, özbek hökümetiniň Andijonda bolan işde öz günsini nähilidir bir ýagdaýda boýun alan ýeri boldumy ýa-da ol özüniň bu krizise çemeleşişi babatdaky tankyda nähili jogap berdi?
Stiw Swerdlow: Özbek hökümeti şol günki pidalaryň 187-siniň ölümini resmi taýdan tassyklaýar. Hökümetiň resmi jogaplarynda, jemgyýetçilik üçin beýanatlarynda ol pidalaryň ählisiniň, hamala, ýaragly adamlaryň gurnan zorlukly wakalary netijesinde ölendigi aýdylýar. Elbetde, hökümetiň aýtmagyna görä, ol ýaragly adamlar yslam halyfatyny gurmak synanyşygyny edipdiler.
Biziň geçiren barlaglarymyzda, ýerli hukuk goraýjylaryň we beýlekileriň Andijon wakalary boýunça geçiren barlaglarynda şol gün merkezi meýdançada, Andijonyň Babur meýdanynda toplanan protestçileriň yslam hylyfatyny gurmak maksadyny tutandygyny görkezýän hiç bir delil tapylmady.
Hakykatda biziň barlaglarymyz ol ýerde, elbetde, mähelläniň içine aralaşan ýaragly elementleriň bolandygyny görkezdi, ýöne şol jenaýat edilen maý günündäki köpçülikleýin protestlere alyp gelen wakalaryň hem bolandygyny, ýagny Andijonyň müňlerçe ýaşaýjysynyň ýurtda giň ýaýran korrupsiýa, garypçylyk, hukuk bozulmalary barada pikirlerini aýtmak, seslerini eşitdirmek isländiklerini görkezdi.
Olar şol gün özbek häkimiýetleriniň, belki-de Yslam Kerimowyň hut özüniň arzalaryny diňlemegine garaşypdyrlar. Emma özbek hökümeti bu meseleleriň hiç biriniň, şol sanda soňra bolan zorluk faktynyň içine asla aralaşmak islemeýär we ol wakalaryň halkara derňewine şol günden şu güne çenli rugsat bermän gelýär.
AÝ/AR: Özbegistanyň içinde bu tema nähili çemeleşilýär? Resmiler ýa döwlet mediasy bu tema ýüzlenýärmi?
Stiw Swerdlow: Meniň ýaly synçylaryň Andijon wakasyna ýüzlenmegi ýa-da ony ýatlatmagy Özbegistanyň içinde garaşylmaýan bir zat boldy. Biz döwlet tarapyndan maliýeleşdirilýän ýa kontrollyk edilýän mediada özbek jemgyýetindäki ynjyk temalaryň aglabasyna doly senzura girizilendigini görýäris.
Emma geň ýeri, özem men bu tötänlik diýip pikir etmeýärin, golaýda özbekçe «Sotkin», ýagny «Dönük» atly bir film çykaryldy. Daşkent tarapyndan ýeterlik derejede gowy maliýeleşdirilen we Özbegistanyň kino sungatynyň iň parlak ýyldyzlaryndan dykalanyp doldurylan filmde Andijon wakasyny yzarlamaga synanyşyk edilýär.
Bu film soňky birnäçe aýyň dowamynda çykaryldy we onda, ozalam aýdyşym ýaly, Andijon wakalary yzarlanýar, şäherde bolan bidüzgünçilikler, yslamçy ekstremistler tarapyndan amala aşyryldy diýilýän zorluklar barada adamlara ýatlatmak nukdaý nazaryndan gürrüň edilýär, şol bir wagtda ol zorluklara daşary ýurt hökümetleriniň kontrollyk edendigi, maliýeleşdirendigi we goldandygy ýaňzydylýar. Bu ýerde daşarky hökümetler diýlip Günbatar hökümetleri nazara alynýar.
Iňlisçeden terjime eden Ýowşan Annagurban.


c: text/html

text:
Müsüriň sudy 2011-nji ýyldaky gozgalaňlaryň geçirilmegine kömek eden tanymal üç aktiwisti aýry-aýrylykda üç ýyl türme tussaglygyna höküm etdi. Şol gozgalaňlarda ýurdy uzak wagtdan bäri dolandyran Hosni Mubarak häkimiýetden çetleşdirilipdi.
Ahmed Maher, Ahmed Douma we Muhammad Adel ýurtda demonstrasiýalary çäklendirýän täze kanuna garşy geçirilen rugsat berilmedik protestler bilen ilteşikli günäli tapyldylar. Şeýle-de resmiler olary polisiýa hüjüm etmekde aýypladylar.
Bu demokratik görnüşde saýlanan prezident Muhammad Morsiniň iýul aýynda harbylar tarapyndan häkimiýetden çetleşdirileni bäri yslamçy bolmadyk protestçilere garşy çykarylan ilkinji hökümdir.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
“Zenitiň” ýaşlar toparynyň goragçysy, ýetginjekleriň arasynda geçen Ýewropa çempionatynyň (19 ýaşa çenli) finalçysy Jamaldin Hojanyýazow gelejekki möwsümi, megerem, kärendesine Germaniýanyň “Şalkesinde” geçirse gerek. Bu barada Russiýanyň köpçülikleýin habar beriş serişdeleri habar berýärler.
“Zenitiň” ýaşlar toparynyň 17 ýaşly goragçysy Maksimilian Proniçew hem onuň ýany bilen gider. Ylalaşyk bir ýyla niýetlenendir. Ylalaşyk möhleti tamamlanansoň, oýunçylar “Zenite” dolanyp geljekdiklerini Bobsoccer tassyklaýar.
Jamaldin Hojanyýazowyň Baýramalyda (Türkmenistan) doglandygyny bellemelidiris. Ol Tolýattiniň Ýuriý Konoplýow adyndaky futbol akademiýasynyň uçurymydyr. Dört ýyllap bu şäheriň “Akademiýasynda” çykyş etdi. 2012-nji ýylyň gyş aýlarynda 3 ýyllyk şertnama gol çekip, Sankt-Peterburgyň “Zenitine” geçdi.
Proniçew bolsa Berlinde doguldy, ýerli “Gerta” futbol klubunyň akademiýasynda okady. Geçen möwsüm ol “Zenitiň” ýaşlar düzüminde we “Zenit-2” toparynda oýnady.
“Zenitiň” aksiýalarynyň barlag paketiniň eýesi we “Şalke-04”-iň titul hemaýatkäri şol bir kompaniýa — “Gazprom” kompaniýasy bolup durýar.


text:
ABŞ Orsýeti Krym tatarlarynyň mejlisini “ekstremist” gurama hökmünde gadagan etmek kararyny yza çekmäge çagyrdy.
“Orsýetiň häkimiýetleriniň Ukrainada tatarlaryň hereketleri babatynda Orsýetiň kanunlaryny ulanmagyna hiç hili esas ýa ygtyýar ýok” diýip, ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň metbugat-wekili John Kirby 21-nji aprelde aýtdy.
Orsýetiň Adalat ministrliginiň 18-nji aprelde çykaran karary Tatarlaryň dolandyrýan guramasyny döwletiň eýeçiligindäki mediadan peýdalanmagyny, köpçülikleýin ýygnanyşmagyny, saýlawlara gatnaşmagyny we salgyt, kredit ýa jerime tölemekden daşary, bank hasaplaryny ulanmagyny gadagan edýär.
Krym tatarlarynyň Mejlisi 1999-njy ýyldan bäri Ukrainada kanunlaşdyrylan gurama hökmünde hereket edýär.
“Biz Orsýeti Krymy okkupasiýa etmegini bes etmäge we Ukrainanyň giňişliginiň bu böleginiň gözegçiligini yzyna gaýtarmaga ýene çagyrýarys. Krym bilen bagly sanksiýalar okkupasiýa dowam edýänçä güýjünde saklanar”, diýip Kirby belledi.


text:
Düýn Türkmenistanyň prezidenti BMG–niň Baş sekretarynyň ýörite wekili Merkezi Aziýada öňüni alyş diplomatiýasy boýunça regional merkeziň baştutany ilçi Miroslaw Ýençi kabul etdi.
Merkezi Aziýada ýerleşýän ýurtlaryň integrasiýa prosessini, sosial-ykdysady ösüşini saklaýan problemalary gaty tiz çözmegiň gerekdigini taraplar belledi.
Şol problemalaryň arasynda suwdan peýdalanmak, energiýa howpsuzlygy, hem regionyň durnuklylygyna täsir ýetirýän beýleki faktorlar agzaldy.
Duşuşykda esasy temalaryň biri-şu ýylyň noýabr aýynda BMG-niň Baş sekretary Pan Gi Munuň Türkmenistana etjek saparyna bilelikde taýýarlyk meselesi boldy- diýip, “Türkmenistan: Altyn Asyr” internet saýty ýazýar.


text:
Çarşenbe güni Ukrainanyň ozalky premýer-ministri Ýuliýa Timoşenkonyň işi bilen baglanyşykly nobatdaky sud diňlenişigi geçirildi.
Kiýewde geçen bu sud diňlenişiginde Ýuliýa Timoşenko ýurduň prokuratura işgärlerini döwletiň “repressiýa maşynyna” gulluk etmekde aýyplady.
Geçen hepdäniň anna güni bolan sud diňlenişiginde ol sudýany prezident Wiktor Ýanukowiçiň “oýunjagy” diýip atlandyryp, onuň sud prosesini alyp barmagyna protest bildiripdi.
Şol gün hem sudýa Ýuliýa Timoşenkony wagtlaýyn tussaghanada saklamak barada karar çykarypdy.
Ukrainanyň sudy oňa premýer-ministriň wezipesinde işlände öz wezipesinden hyýanatçylykly peýdalananlykda aýyplama bildirýär.


text:
Birleşen Ştatlaryň prezidentini öldürmekligi planlaşdyranlykda aýyplanýan özbek raýaty Ulugbek Kodirow anna güni ABŞ-nyň sudunda öz günäsini boýun alyp çykyş etdi.
Hususan-da, 22 ýaşly Ulugbek Kodirow özüniň bu işde Özbegistanyň Yslam Hereketiniň adyndan hereket edendirin diýip hasaplaýandygyny aýtdy.
Kodirowyň sudda aýtmagyna görä, ol özüni “Emir” diýip tanadan we Özbegistanyň Yslam Hereketine degişlidir diýlip çaklanylýan bir adam bilen internet arkaly habarlaşyp, şondan görkezme alypdyr.
Birleşen Ştatlarda wiza möhleti tamamlanandan soň, ol ýerde bikanun ýaşan Özbegistanyň raýaty Ulugbek Kodirow geçen ýylyň tomsunda Birmingham şäheriniň golaýynda ýarag satyn aljak bolanda, tussag edilipdi.


text:
Sişenbe güni erbet howa we deňziň tolgunmagy malaziýaly ýiten uçaryň galyndylarynyň gözleginiň togtadylmagyna sebäp boldy. Uçarda bolan ýolagçylaryň onlarça garyndaşlary sişenbe güni Pekinde Malaziýanyň ilçihanasynyň öňünde polisiýa bilen çaknyşdylar we howa kompaniýasyndan hem Kuala Lumpurdaky hökümetden wakanyň sebäpleri barada düşündiriş talap etdiler.
Duşenbe güni Malaziýanyň premýer-ministri Najib Razak Malaziýanyň howa ýollarynyň MH370 uçarynyň Hindi okeanynyň günorta böleginde müňlerçe kilometr uzaklykda heläkçilige uçrandygyny aýtdy. Najib Razak radarlar arkaly anyklanan maglumatlara salgylandy.
Britaniýanyň “Inmarsat” atly satellit kompaniýasynyň wise-prezidenti Kris Maklauglin “Amerikanyň sesi” radiosy bilen söhbetdeşlikde malaziýaly ýiten uçaryň öz kompaniýasy tarapyndan nädip anyklanandygy barada gürrüň berdi: “Anyklanan iň soňky pozisiýa Hindi Okeanynyň günortasyna degişli, ol ýerde ne gury ýer, ne-de gonmaga ýer bar”.
239 adamly bu uçar 8-nji martda Kuala Lumpurdan Pekine ugramak üçin howa galanyndan bir sagat geçensoň graždan radar sistemasyndan ýitirim bolupdy.


text:
Şweýsariýanyň polisiýasy ABŞ-nyň häkimiýetleriniň ýüzlenmesi boýunça FIFA-nyň iki resmisini tussag edendiklerini aýtdy. Dünýäniň futbol boýunça bu dolandyryjy guramasynda korrupsiýa bilen bagly gozgalan derňewler barha ýaýbaňlanýar.
Polisiýanyň 3-nji dekabrda daňdan resmileri tussag etmek boýunça çäresi Zurihiň gymmatbaha “Baur au Lac” myhmanhanasynda geçirildi. Bu ýerde 27-nji maýda geçirilen reýdlerden soň FAFA-da korrupsiýa bilen bagly krizisi tutaşdyrypdy.
Şweýsariýanyň häkimiýetleri ady yglan edilmedik resmileriň “millionlarça dollar möçberde para almakda güman edilýändiklerini aýtdylar.
FIFA-nyň dolandyryjy komiteti guramanyň wezipesinden çetleşdirilen ýolbaşçysy Sepp Blatteriň ýerine täze ýolbaşçy saýlamak üçin fewral aýynda geçiriljek ses berişligiň öňüsyrasynda 2-nji dekabrda Zurihde iki günlük maslahatyna başlady.


text:
Geçen ýyl dünýä boýunça 46 žurnalist öldürilipdir. Bu barada Žurnalistleri goramak boýunça komitetiň ýaýradan soňky hasabatynda aýdylýar.
“Metbugata garşy hüjüm – 2011” atly hasabatda bellenmegine görä, žurnalistler üçin iň howply ýurt Pakistan bolupdyr. Bu ýurtda geçen ýylyň dowamynda 7 žurnalist öldürilipdir.
Pakistandan soň Liwiýa we Yrak gelýär.
Düýbi Nýu-Ýorkda ýerleşýän Žurnalistleri goramak boýunça komitetiň maglumatyna görä, geçen ýyl dünýäde 179 žurnalist tussag edilipdir. Bu 1990-njy ýyldan bäri iň uly görkezijidir. Iň köp žurnalist Eýranda tussaglykda saklanyp, ol ýerde 42 žurnalist gözenegiň aňyrsynda otyr.


text:
Türkmenistan ortaçadan ýokary girdejili ýurtlaryň sanawyna girdi, diýip Bütindünýä Banky habar berdi.
“Türkmenistanyň ykdysadyýeti global şertleriň durnuksyzlygyna we kesgitsizligine garamazdan, köp ýyllaryň dowamynda uly ösüş depginlerini görkezdi, bu bolsa ýurduň ortaçadan ýokary girdejili ýurtlaryň sanawyna girmegine kömek” berdi diýlip media maglumatlarynda Bütindünýä Bankynyň Ýewropa we Merkezi Aziýa regionlary boýunça wise-prezidenti Siril Muller sitirlenýär. Habar berilişine görä, Muller Bütindünýä Banky Toparynyň (WBG) Türkmenistanyň ýokary girdejili, döwrebap we köpugurly ykdysady ýetli ýurtlaryň toparyna geçmegine ýardam berjegini tassyklapdyr.
1992-nji ýyldan bäri Bütindünýä Banky Toparyna (WBG) goşulan Türkmenistan oktýabryň başynda tölegli maslahat hyzmatlaryň berilmegi boýunça ikinji ylalaşygyna gol çekipdi. Taraplar birinji ylalaşygy 2013-nji ýylda baglaşypdy.
Bütindünýä Bankynyň şu ýylyň iýun aýynda çap eden hasabatynda Türkmenistanyň içerki önümçilik derejesiniň 2016-2018-nji ýyllarda 5% derejesinde bolmagynyň çak edilýändigi aýdyldy.


text:
Garagum
Garagum çöli Türkmenistanda ýerleşýär. Tutýan meýdany 350,000 km² bolan bu çöl Türkmenistanyň 70 prosentinden gowragyny öz içine alýar. Adynyň Garagum (Gara Gum) gumunyň reňkiniň beýleki çölleriň gumundan garaňky reňkde bolanlygy sebäplidir. Türkmenistanyň çäklerindäki ähli çägelik düzlükleri öz içine alýar.
Garagumuň iň uly böleginiň iki dürli ady bolup, oňa Peslik Garagum ýa-da Merkezi Garagum diýýärler. Ýer üstüniň deňiz derejesinden beýikligi töweregindäki ýerlerden pes bolany üçin oňa Peslik Garagum diýilýär. Merkezi Garagum diýilmeginiň sebäbi bolsa bu çägelik meýdanyndan günbatarda-da, gündogarda-da, demirgazykda-da, günortada-da başga çägelikleriň ýerleşýändigi üçindir. Merkezi Garagum Balkan, Ahal, Mary welaýatlarynyň çäklerine ýaýrandyr.
Tutýan meýdany boýunça ikinji uly çägelige Üňüzaňyrsy Garagum diýilýär. Bu çägelik tutuşlygyna diýen ýaly Daşoguz welaýatynda we Lebap welaýatynyň demirgazyk-günbatar çetinde ýerleşýär.
Meýdany boýunça üçünji ýerde durýan çäge-düzlüge Günorta-Gündogar Garagum diýilýär. Bu çägelik Merkezi Garagumuň gönüden-göni gündogardaky dowamydyr. Günorta-Gündogar Garagum Lebap hem-de Mary welaýatlarynyň çäginde ýerleşýär.
Garagumuň hemme ýeri boýdan-başa çägeler bilen örtülen däldir. Günorta böleginde toýunly düzlükler takyrlyklar bilen cäge gerişleriniň, depeleriniň utgaşykly ýer üstüniň giňden ýaýran çäkleri öri meýdanlary üçin ýylyň bütin dowamynda amatlydyr. Ata-babalarymyz “Gumum bar – humum bar” diýip ýöne ýere aýtmandyrlar. Türkmen halkynyň sallançagy, gowgaly ýyllarda goragçysy bolan we ony maldarçylyk, gurluşyk önümleri, şeýle hem dürli ýerasty baýlyklar bilen bol-elin üpjün edýän bu ümmülmez giňişlik, sözüň doly manysynda, ülkämiziň genji-hazynasydyr, tükeniksiz baýlygydyr. Şuny göz öňünde tutup, Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada:
Gaýmagyň galňasyn, synman gaýnagyn, Goýny Garagumly – gorly türkmensiň!
Garagumuň – desterhanyň, hazynaň, Rysgal-bereketli, barly türkmensiň! –
diýip ýazýar (275-276 s.).


text:
Eýranyň ýokary derejeli ýadro wekili Saeed Jalili bilen şu gün 1-nji oktýabrda geçýän duşuşykdan öň dünýäniň güýçli döwletleri ýadro programmasynyň üstüni doly açmagy, urany baýlaşdyrmak işini togtatmagy üçin Tährana görkezilýän gysyşy artdyrdylar.
Häzirki wagtda halkara jemgyýetçiligini aladalandyrýan zat – Eýranyň gizlin alyp barýan ýadro programmasy hem-de ol atom ýaraglaryny öndürmäge synanyşýar diýen gorky.
Ženewada Eýran bilen geçirilýän gepleşiklere ýolbaşçylyk edýän Ýewropa Birliginiň baş diplomaty Hawýer Solana: “Meniň garaşýanym we umydym: öz ýadro programmasynyň parahatçylykly programmadygy barada Tähranyň berjek wadasy” diýip, Solana aýdýar.
Bu gepleşiklere Birleşen Milletler Guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşiniň hemişelik agzalary – Birleşen Ştatlar, Britaniýa, Fransiýa, Hytaý, Orsýet – şeýle hem Germaniýa gatnaşýar. Gepleşiklerde Eýran wekiline ilki bilen beriljek soraglar Tähranyň uran baýlaşdyrmak üçin ýene bir desgany gizlin guranlygy, onuň atom ýaraglary üçin ulanarlyk materiallary öndürýändigi barada bolar.
Halkara derejesinde ýazgaryldy
Bu ikinji desganyň bardygyny Tähran Atom Energiýasy Boýunça Halkara Agentligine öten hepde habar berdi. Bu desganyň gurulmagy halkara derejesinde ýazgaryldy: “Öz halkynyň energiýa bolan hajatyny ödemek üçin ýadro güýjünden peýdalanara Eýran hukukly. Ýöne bu desganyň göwrümi hem konfigurasiýasy parahatçylykly programma laýyk däl. Eýran hemme ýurtlaryň ýerine ýetirmeli düzgünlerini bozýar. Ol şeýdip, atom ýaraglaryny ýaýratmazlyk baradaky ylalaşygy gorka goýýar, öz halkyny olara gerekli mümkinçiliklerden mahrum edýär, regionyň we dünýäniň durnuklylygyna hem dynçlygyna howp abandyrýar” diýip, prezident Obama aýtdy.
Eýran bolsa görnüp duran subutnamalara garamazdan, ýadro programmasynyň parahatçylykly maksatlar üçindigini gaýtalaýar. Ýurduň ýokary derejeli ýadro resmisi Ali Akbar Salehi Eýran öz suweren hukugy bar bolan zatlar barada beýlekilerden rugsat soramaz diýýär: “Umuman, aýdanyňda, ýaragsyzlanmak, atom ýaraglarynyň ýaýradylmazlygy – bular hemmeleri aladalandyrýan zatlar. Ýadro enjamlary, ýadro tehnologiýasy, parahatçylykly ýadro tehnologiýasy barada, bu zatlaryň hemmesi barada biz gepleşige taýyn. Ýöne öz suweren hukugymyz barada welin, gepleşik geçirmeris. Biziň Ženewada nygtajak bolýanymyz şol” diýip, Salehi aýdýar.
Orsýet bilen Hytaýyň pozisiýasy
Eýran uran baýlaşdyrmak işini togtatmadyk ýagdaýynda onuň garşysyna girizilen sanksiýalaryň güçlendirilmegini Orsýet bilen Hytaý goldarmykan?
Prezident Medwedew Ženewada öňegidişlik bolmasa, özüniň sanksiýalary goldamagynyň mümkindigini öten hepde duýdurdy. Ýöne bu nädereje bolar? Ol belli däl.
Käbir ekspertleriň aýtmagyna görä, Hytaýyň hem Eýranyň nebit-gaz senegatynda goýan maýalary bar. Sanksiýalaryň bulara zyýan ýetirmegi mümkin.


text:
Geçen ýyl boýunça ýaşamak üçin dünýäniň iň gymmat şäheri Singapur boldy.
“The Economist Intelligence Unit” ylmy-barlag merkeziniň geçiren barlagyna görä, Singapurda nyrhlaryň gymmatlamagyna ýurduň berk pul birligi, şeýle-de ulaglara we hyzmatlara artýan bahalar sebäp bolupdyr.
Dünýäniň ozalky iň gymmat şäheri Tokio bolsa, täze hasabatda altynjy orunda ýerleşdirildi. Muňa ýeniň hümmetiniň pese gaçmagynyň sebäp bolandygy aýdylýar.
Täze hasabatda ikinji iň gymmat şäher hökmünde Pariž, üçünji ýerde hem Oslo ýerleşdirildi.
Dünýäniň iň arzan şäherleriniň arasynda Pakistanyň Karaçi, Hindistanyň Nýu-Deli we Nepalyň Kathmandu şäherleri ýerleşdirildi.


text:
Birleşen Ştatlaryň döwlet sekretary Jon Kerri 3-nji awgustda Waşingtonda Merkezi Aziýa döwletleriniň -Türkmenistanyň, Gazagystanyň, Gyrgyzystanyň, Täjigistanyň we Özbegistanyň daşary işler ministrleri bilen duşuşýar.
Bu С5+1 formatyndaky diplomatik platformada, ministrler derejesinde geçirilýän ikinji duşuşyk bolup, onda regional howpsuzlyk, ykdysady gatnaşyklar, daşky gurşaw, klimat özgermesi we ynsanperwerçilik meseleleri ara alnyp maslahatlaşylýar.
Mundanam başga, Kerri we ministrler 2015-nji ýylyň noýabrynda, Özbegistanyň Samarkant şäherinde şu formatda bolan ilkinji duşuşykdan soň işçi toparlaryň işläp taýýarlan we teklip eden bäş proýektine sereder.
ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň maglumatyna görä, duşuşykdan soň, döwlet sekretarynyň orunbasary Antony Blinken merkezi aziýaly ministrler we ABŞ-nyň tanymal ylmy-barlag merkezleriniň ýolbaşçylary bilen nahar başynda duşuşyp, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň 21-nji asyrdaky ösüş ideýalary barada pikir alşar.
Soňra ABŞ-nyň Söwda palatasynyň merkezi aziýaly ministrleriň we ABŞ-nyň esasy kompaniýalarynyň ýolbaşçy işgärleriniň gatnaşmagynda biznes forumyny geçirjekdigi habar berilýär. Bu forumda özara baglanyşykly we abadançylykly Merkezi Aziýanyň mümkinçilikleri we öňde duran synaglary barada maslahat ediler.
Şeýle-de, Söwda palatasy Merkezi Aziýa döwletleriniň Sowet Soýuzyndan garaşsyz bolmagynyň 25-nji ýyl dönümine gabatlap, regionyň özboluşly medeni mirasy, ABŞ-nyň hökümeti, biznes, ylmy we medeni guramalary bilen hyzmatdaşlyk boýunça medeni çäre hem geçirer.
Döwlet departamentiniň maglumatyna görä, Birleşen Ştatlar özüniň Merkezi Aziýa döwletleri bilen arasyndaky gatnaşyklaryny çuňlaşdyrmak we giňeltmek üçin, C5+1 formatyndaky duşuşyklary geljekde-de dowam etdirer.
Birleşen Ştatlaryň döwlet sekretarynyň Merkezi Aziýa boýunça kömekçisiniň orunbasary Daniel Rosenblum geçen hepde, C5+1 toparynyň ýyllyk ýygnagynyň öňüsyrasynda, Türkmenistanyň söz azatlygy boýunça halkara borçlaryny ýerine ýetirmelidigini ýatlatdy.
“Biz Türkmenistany söz azatlygy boýunça halkara borçnamalaryny berjaý etmäge, media azatlygyna we žurnalistlere erkin işlemäge rugsat bermäge çagyrýarys” diýip, Rosenblum 28-nji iýulda beren maglumatynda belledi.
Türkmenistanyň metbugatynda bu duşuşyk barada hiç zat aýdylmaýar.


text:
Gurbanguly Berdimuhamedowyň 14-nji sentýabrda sişenbe güni geçiren maslahatyny hem hut şolar ýaly strategik maksatlara eýerýän, alamat beriji maslahatlaryň hataryna goşsa bolar.
Köpçülikleýin habar serişdeleriniň maglumatyna görä, bu gezek prezidentiň ýanyna ýurduň esasy ideologiýa ugurlary boýunça iş alyp barýan ýokary derejeli ýolbaşçylaryň tas ählisi diýen ýaly çagyrylypdyr. Bu maslahatda gozgalan meseleleriň birem hut şol adamlaryň iş sferasyna degişli boldy.
Ýolbaşçylaryň öňünde goýlan wezipe, sözme-söz aýdylsa, «Täze döwlet we jemgyýetçilik ideologiýasyny işläp düzmek» diýen jümle görnüşinde ýaňlandy. Özi-de prezident şu günki gün «Barlygyň täze filosofiýasyny işläp düzmekligiň» esasy wezipelerden biri bolmalydygyny nygtady.
Başgaça aýdylanda, bu maslahat Türkmenistanyň ozalky hökümdarynyň ýolbaşçylyk eden ýyllarynda Saparmyrat Nyýazowyň ady bilen berlen «Ruhnama» atly kollektiwleýin eseriň maksatlarynyň hemmesine diýen ýaly täzeden degip geçdi.
Hut şol «Ruhnama» eseri türkmenbaşyçylyk döwlet ideologiýasynyň durmuşa ornaşdyrylmagy hökmünde peýda bolupdy. Hut şol «Ruhnama» eseri ähli dersleriň dersi bolupdy. Ol her bir şahsyýetiň we ähli türkmen jemgyýetiniň durmuşy ideologiýasynyň özenine öwrülipdi.
Ýöne indi täze häkimiýet ýurduň ähli býurokratik-intellektual güýjüni jemläp, täze bir ideologiýany işläp düzmek kararyna geldi. Görnüşine görä, bu çäräniň «Ruhnamadan» we Saparmyrat Nyýazow bilen baglanyşykly ähli beýleki simwoliki galyndylardan doly arany açmak görnüşinde alamatlanmagy mümkin. Sessiz üýtgediş
Nyýazowyň kultunyň esasy simwoly bolan onuň altyn heýkeli paýtagtyň merkezinden aýryldy.
Türkmenistanda adamlaryň gündelik durmuşynda Türkmenbaşyny ýatladýan nyşanlaryň ähmiýetini görnetin peseltmek üçin eýýäm köp zatlar edildi. Ýöne şol bir wagtda-da Nyýazow we onuň dolandyran döwri barada açyk tankydy garaýyşlaryň aýdylmagyna welin, henize çenli hiç hili ýol berilmän gelinýär.
Türkmenbaşy döwründe tas ýykylyp, weýran edilen saglygy saklaýyş we bilim pudagy ýaly pudaklarda düýpli düzedişler geçirildi. Nyýazow döwründe gadagan edilen operanyň we sirkiň işi gaýtadan dikeldildi. Bularyň hem üstesine, Gurbanguly Berdimuhamedow ýaňy-ýakynlara çenli hem edip bolmajak zat bolup görünýän aýgytly bir işi amala aşyrdy – ol Nyýazowyň kultunyň esasy simwoly bolan onuň altyn heýkelini paýtagtyň merkezinden aýyrmagy karar etdi.
Indi bolsa täze häkimiýet ýurtda döredilen ozalky režimiň kökleriniň köküne paltany salyp başlady. Ýagny, häkimiýet jemgyýeti Türkmenbaşynyň simwollaryndan doly arassalap, prezident Berdimuhamedowyň döwründe döredilen şygarlar bilen baglanyşdyrylýan täze bir ideologiýa doktrinasyny döretmegi karar etdi.
Berdimuhamedowyň bu ugurdaky görkezmeleri barada habar beren türkmen habar serişdeleri täze ideologik doktrinany döretmek ugrundaky çäreleriň näderejede halkara demokratik standartlaryna laýyk geljekdigi barada welin, hiç hili anyk zat aýdyp bilmedi.
Mundan daşgary, habar serişdelerinde nygtalan «Täze galkynyş eýýamynyň ruhuna we filosofiýasyna» laýyk gelýän täze ideologiýany döretmek üçin ideologlara näçe wagtyň gerek boljakdygam anyk bolman galýar.
Munda has hem düşnüksiz tarapy – bu gürrüňi edilýän ruhuň we filosofiýanyň «Ruhnamanyň» özeninden näme bilen tapawutlanjakdygydyr. Eýse, bu çäreler «Ruhnamany» birneme başgaça sözler bilen gaýtadan ýazmak ýaly bir zat bolup çykmazmy?Aleksandr Narodetski postsowet döwletleri boýunça britaniýaly bilermen. Bu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Şu gün ABŞ Saddam Huseýn häkimiýet başyndan agdarylandan 7,5 ýyl soň Yrakdaky harby operasiýalarynyň tamamlanýandygyny resmi suratda yglan eder. Bu barada prezident Barak Obama telewideniýede ýüzlenme bilen çykyş eder.
Şonuň bilen bagly 1-nji sentiýabrdaky dabara gatnaşmak üçin ABŞ-nyň wise-prezidenti Jo Baýden Yraga bardy.
2003-nji ýylyň martynda senator Barak Obama Amerikanyň Yraga çozmagyna garşy bolupdy. Ol Yrakda urşy bes etmek wezipesini 2008-nji ýyldaky prezidentlik kampaniýasynyň baş temalarynyň biri edipdi.


text:
Daşary ýurda bosgunlyga çykan Yragyň wise-prezidenti Tarik al-Haşeminiň aklawçylary sudda ony goramak üçin zerur delilleriň getirilmegine ýol berilmeýändigini aýdyp, muňa protest hökmünde bu sud prosesinden çykýandyklaryny yglan etdiler.
Yragyň sudy sünni mezhebinden bolan wise-prezident Tarik al-Haşemini öz garamagynda ýörite adam öldürmek bilen meşgullanýan ýaragly topary saklap gelenlikde aýyplama bildirýär.
Emma ýekşenbe güni geçirilen sud diňlenişiginde sudýalar Tarik al-Haşeminiň telefon gürrüňdeşliklerine we onuň bellän duşuşyklarynyň kalendarlaryna degişli resmi dokumentleriň aklawçylar tarapyndan delil hökmünde aýan edilmegine ýol bermediler.


text:
Birinji jahan urşy. 1914-1918ýy
Mowzuk: Birinji jahan urşy. 1914-1918ýy.
M E Ý I L N A M A
1. Urşuň sebäpleri, başlanmagy we ony alyp barmagyň meýilleri, maksatlary.
2. 1914-1915-nji ýyllaryň uruş hereketleri.
3. 1916-1918-nji ýyllardaky esasy söweşler.
4. Urşuň tamamlanmagy we onuň netijeleri.
Urşuň sebäpleri. Bazar ykdysadyýetiniň çalt ösmegi haryt çykarar ýaly giň bazarlary, çig-mal çeşmelerini talap edýärdi. Öňdebaryjy döwletleriň barha köp bakna halklary edinesi gelýärdi. Bazar ykdysadyýetine ýaňy gadam basan ýaş döwletler hem bakna paýlaşykda paý berilmegini talap edip başladylar. Şeýlelikde, döwletleriň arasynda paýlaşylan dünýäni täzeden paýlaşmak ugrunda göreş başlandy. Bu göreş birnäçe dawalara, harby çaknyşmalara, iň soňunda bolsa jahan urşunyň başlanmagyna getirdi.
Urşa bahana. Ýewropada “Üçler bileleşigi” we Antantanyň arasyndaky gapma-garşylyklar 1914-nji ýyla çenli ýetjek derejesine ýetdi. Germaniýa garşydaşlary bilen deňeşdirende özüni has taýýarlykly hasap edip, urşa bahana agtaryp başlady. Şeýle bahana tapyldy.
Balkan ýarym adasyndaky birnäçe asyrlaryň dowamyndaky dawalar urşuň döremegine sebäp boldy. Germaniýa ýaly güýçli döwletden arka tapynan Awstro-Wengriýa, onuň maslahaty bilen slawýanlaryň, awstriýalylaryň agalygyna garşy milli azatlyk hereketini basyp ýatyrmak isledi. Serbiýa bu döwürde Bosniýany özüne birleşdirmek isleýärdi. Şonuň üçin Awstro-Wengriýa Serbiýanyň serhetlerine ýakyn ýerlerinde harby tälim okuwlaryny geçip başlady.
Harby tälim okuwlarynyň 1914-nji ýylyň hut Oguz aýynyň 28-inde başlanmagy, serbleriň milli däp-dessurlarynyň üstünden gülmek üçin edilen ýaly boldy. Çünki 1389-njy ýylyň Oguz aýynyň 28-inde türkler serbleri uly ýeňlişe sezewar edip, şol günden soň Serbiýa türkleriň gol astyna düşüpdi. Oguz aýynyň 28-inde serblerde milli matam güni hökmünde bellenilýärdi. Awstro-wenger tagtynyň mirasdüşer şazadasy Frans-Ferdinand aýaly bilen Oguz aýynyň 28-inde Bosniýanyň merkezi Saraýewo gelipdi. Harby tälim okuwynyň açylyş dabarasyna gatnaşmak üçin, şäheriň merkezi köçesinden üsti açyk maşynda barýarka, olaryň ikisi-de serb milletçisi tarapyndan öldürildi. Bu sapançadan atylan ýeke ok soňra dünýäni sarsdyran jahan urşunyň başlanmagyna, millionlarça oklaryň atylmagyna bahana boldy.
Urşuň başlanyşy. Awstro-Wengriýa Serbiýa garşy urşa taýýardy. Emma ol serbleri Russiýanyň goldamagyndan gorkýardy. German imperatory Wilgelm II oňa serblere temmi bermegi maslahat berdi. 1914-nji ýylyň Gorkut aýynyň 23-inde Awstro-Wengriýanyň hökümeti kabul edip bolmajak talapnamany Serbiýa ýollady we pikirlenmäge 48 sagat wagt berdi.
Serbiýanyň ähli uruşlarda arkadaýanjy bolan Russiýada entek urşa taýýar däldi. Şonuň üçin-de talapnamanyň jogap möhletini uzaltjak bolup synanyşdy. Ol başa barmady. Soňra serblere mümkin boldugyça ylalaşmagy maslahat berdi. Germaniýa we Awstro-Wengriýa ylalaşyk islemediler. 1914-nji ýylyň Gorkut aýynyň 28-inde Awstro-Wengriýa Serbiýa garşy uruş yglan etdi. Muňa jogap edip, Russiýa urşa taýýarlygyny güýçlendirdi. Harby borçlulary goşunçylyga çagyrdy. Şol bir wagtda hem bu taýýarlyk işlerini gizlin geçirmek isläpdi. Gizlinlik başa barmady.
Germaniýa Russiýanyň bu hereketlerine jogap edip, Alp Arslan aýynyň 1-inde Russiýa, Alp Arslan aýynyň 3-inde Fransiýa garşy yglan etdi. Germaniýanyň goşunlarynyň Belgiýanyň we Lýuksemburgyň bitaraplygyny äsgermänligini bahana edinip, Beýik Britaniýa Alp Arslan aýynyň 4-inde Germaniýa garşy urşa başlady. Awstro-Wengriýa Alp Arslan aýynyň 6-synda Russiýa urşa başlaýandygyny duýdurdy.
Ýewropada başlanan uruş tizlikde onuň çäklerinden uzaklary-da öz içine aldy. Alp Arslan aýynda Ýaponiýa Germaniýa garşy uruş yglan etdi. Emma Ýaponiýanyň Ýewropada uruş alyp barmak niýeti ýokdy. Ol Germaniýanyň Hytaýdaky eýeçiliklerini almak maksady bilen, amatly pursady elden gidirmezlik üçin, Hytaýyň Şandun welaýatynda uruş alyp bardy. Türkiýe Germaniýany goldap, urşa goşuldy. Dünýäniň ilatynyň üçden ikisiniň ýaşaýan döwletleriniň 38-sini öz içine alan birinji jahan urşy başlandy.
Urşuň häsiýeti. Uruşýan toparlaryň maksatlary. Birinji jahan urşy özüniň häsiýeti boýunça basybalyjylykly, adalatsyz uruşdy. Diňe Serbiýa, Çernogoriýa, Belgiýa we basylyp alynan adalatly, azat edijilik urşuny alyp barýardylar.
Uruşýan taraplaryň hersiniň öz maksatlary bardy. Germaniýa Ýewropanyň we Aziýanyň uly bölegini, Fransiýanyň, Belgiýanyň baknalaryny, Russiýadan Pribaltikany we Ukrainany basyp almak isleýärdi.
Awstro-Wengriýa Serbiýany, Bolgariýany, Çernogoriýany alyp, Balkan ýarym adasynda agalygyny dikletmek isleýärdi.
Beýik Britaniýa bakna ýurtlaryny saklamak, baş garşydaşy Germaniýany gowşatmak, Türkiýeden häzirki Yragyň, Palestinanyň ýerlerini basyp almak üçin uruşýardy.
Fransiýa Elzas we Loteringiýa sebitlerini, Reýn derýasynyň çep kenaryny, Saar kömür basseýnini almaklygy maksat edinipdi.
Russiýanyň Balkanlarda öz täsirini saklamak, Awstro-Wengriýanyň Galisiýa welaýatyny basyp almak, başarsa Bosfor we Dardanell bogazlarynda agalygyny ýola goýmak niýeti bardy.
Ýaponiýa ýewropalylaryň Ýewropadaky dawalaryndan peýdalanyp, Hytaýdaky Germaniýanyň eýeçiliklerine göz dikýärdi. Garaz, uruşýan taraplaryň esasy böleginiň niýeti basyp almakdy.
Urşuň başlanmagy ähli halklarda-da milli duýguny oýardy. Ähli ýerlerde söweşe gitmek meýletinçiler ýeterlikdi.
1914-nji ýyldaky uruş hereketleri. Birinji jahan urşy Germaniýanyň ýolbaşçylarynyň pikiriçe gysga wagtda ýeňiş tamamlanmalydy. German meýilnamasy boýunça uruş esasan iki ugurda alnyp barylmalydy. Olaryň biri Günbatar söweş ugry bolup esasan Fransiýa we Beýik Britaniýa, ikinjisi Gündogar söweş ugry – Russiýa garşy gönükdirilmelidi. German meýilnamasy boýunça söweş ugurlarynyň birinde tiz urşy ýeňişli tamamlap, bar güýji beýleki ugra gönükdirmelidi. Uruş uzaga çekdirilse, Germaniýa üçin amatsyzdy. Onuň ykdysadyýeti, adam resurslary uzak urşa döz gelerden ejizdi.
German harby ýolbaşçylary bitarap Belgiýanyň üsti bilen Fransiýa garşy urşy tizlik bilen tamamlap, bar güýjüni Russiýa garşy gönükdirmekçidi. Fransiýa urşy 6 hepdeden gijä goýman ýeňişli tamamlamalydy. Bu gysga wagtda Russiýa urşa taýýarlanyp ýetişmez diýip çaklanylypdy. Taýýarlyksyz Russiýany ýeňillik bilen derbi-dagyn etmek göz öňünde tutulypdy. “Ýyldyrym çaltlygyndaky uruş” meýilnamasy boýunça harby hereketler jemi 2 aýda tamamlanyldy. Emma bu niýet puja çykdy.
Eýýäm urşuň başynda belgiýalylar watanyny gahrymanlarça goradylar. Kömege gelen iňlis harby bölümleri bilen bilelikde, fransuzlarda nemeslere berk gaýtawul berdiler. Germaniýa beýle garşylyga garaşmandy. Haçan-da Pariže howp abananda Russiýa Gündogar frontdan uruş hereketlerine başlady. Bu ýagdaý Fransiýany doly derbi-dagyn bolmakdan halas etdi.
Çünki Germaniýa goşunynyň uly bölegini Günbatardan aýryp, Russiýa garşy Gündogar fronta gönükdirmäge mejbur edilipdi.
Marn derýasynyň kenarynda 1914-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 3-10-y aralygynda nemes goşunlary uly ýeňlişe sezewar boldular. Marn gyrgynçylygy adamzat taryhynda bolup geçen iri söweşleriň biridi. Taryhda ilkinji gezek awroulag serişdeleri ulanylan söweşdir.
Marn söweşindäki fransuzlaryň we iňlisleriň gahrymançylygy nemes goşunlarynyň Pariže tarap hereketini togtatdy. Bu söweşde soňky maglumatlara görä iňlis-fransuz goşuny 1 mln 80 müň, nemes goşuny 800 müň adam ýitirdi. Muňa garamazdan nemes goşunlary ýeňlip yza çekildiler. Marn söweşi Germaniýanyň “ýyldyrym çaltlygyndaky uruş” niýetini gutarnykly puja çykardy. Günbatar frontda nemes goşunlary goranyşa geçdiler. Gündogar frontda ýagdaý nähilidi ? Gündogardan Russiýa öz goşunlaryny ikä bölüp Gündogar Prussiýa we Galisiýa ugurlary boýunça ýollady. Gündogar Prussiýada uruş alyp barýan Rus goşunlary ýeňildiler. Emma Galisiýa ugurdakylary Awstro-wenger goşunlaryny ýeňdiler. Şundan soňra 1914-nji ýylyň ahyrlaryna çenli Gündogar frontda-da taraplar goranyşa geçdiler.
1914-nji ýylda gury ýer söweşlerinde taraplaryň güýçleri deňeçer bolan bolsa, suwdaky söweşlerde ýagdaý başgaçarakdy. Deňiz söweşlerinde German floty uly ýeňlişlere uçardy. Netijede Demirgazyk deňzinde iňlis, Orta ýer deňzinde iňlis we fransuz, Gara deňizde Rus flotlary hojaýynçylyk edip başladylar. Germaniýanyň we onuň arkadaşlarynyň flotlary täze ýarag-suwasty gämileri erjel ulansalar-da, suwdaky söweşlerde artykmaçlyk gazanyp bilmediler.
Netijede 1914-nji ýyldaky söweş hereketleri jahan urşunyň gysga wagtda gutarmajakdygyny görkezdi.
Italiýanyň we Bolgariýanyň urşa goşulmagy. Jahan urşunyň uzaga çekjekdigini duýan uruşýan taraplar täze ýaranlary agtaryp başladylar. Olar Italiýany özüne çekmek islediler. Italiýa urşuň başynda öz bitaraplygyny jar edipdi. Emma ol 1882-nji ýyldan bäri “Üçler bileleşiginiň” agzasydy.
1914-nji ýyldaky söweşleriň netijesi Italiýanyň ýolbaşçylaryny taraplaryň mümkinçiliklerine täzeden seretmäge, oýlanmaga mejbur edipdi. Italiýa urşa goşulmak meselesinde uzak wagtlap iki tarap bilen-de gepleşikler geçirdi.
German we Awstro-wenger goşunlary Marn derýasynyň kenarynda, Polşada we Galisiýada ýeňlişe sezewar bolup, “ýyldyrym çaltlygyndaky uruş” puja çykandan soň, Italiýa Antantanyň tarapynda urşa goşulmagy karar etdi. Şeýtmek bilen Italiýa uruşdan soň Antanta döwletleriniň Balkanlardaky birnäçe ýerleri özüne bermegine umyt baglaýardy. Italiýa 1915-nji ýylyň Magtymguly aýynda Awstro-Wengriýa garşy uruş yglan etdi we harby hereketlere başlady.
German toparlanyşygy-da tarapdarlarynyň sanyny artdyrdy. Urşuň başynda bitaraplygyny jar etse-de Bolgariýa Germaniýa bilen gepleşikler geçirdi. 1915-nji ýyldaky Gündogar frontdaky german toparlanyşygynyň üstünliklerini görüp, Bolgariýa Antanta garşy urşa başlady. Germaniýa oňa täze ýerleri bermekligi söz berip, bal kölüne batyrypdy. Şeýlelikde “Üçler bileleşigi”, “Dörtler bileleşigine” (Germaniýa, Awstro-Wengriýa, Türkmen-Osmanly imperiýasy, Bolgariýa) öwrüldi.
Himiýa urşy. Birinji jahan urşy döwründe täze-täze ýaraglar, söweş tilsimleri ulanylyp başlandy.
Germanýa Günbatar frontda goşun güýçlerini azaltsa-da ýöne bu ýere assyrynlyk bilen bogujy hlor gazly ballonlaryň köp mukdaryny getirdi. Ýeliň iňlis-fransuz goşunlaryna garşy öwüsen pursady, nemesler 1915-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 22-sinde alty kilometr uzaklykdaky frontda ilkinji gezek himiýa ýaragyny ulandylar. Nemes goşunlary gorag enjamlary bilen üpjün edilipdi. Emma iňlis-fransuzlarda zäherli howadan goranmak üçin hiç zat ýokdy.
Howa hüjümi netijesinde iňlis-fransuz goşunlarynyň 15 müňüsi hatardan çykaryldy, olardan 5 müňi şol ýerde jan berdi.
Şu söweşden soňra uruşýan taraplaryň ikisi-de himiýa ýaragyny ulanyp başladylar. Zäherli gaza garşy enjam (protiwogaz) esgerleriň mydamalyk ýan esbabyna öwrüldi.
1915-nji ýýlda deňizdäki harby hereketler. Germaniýanyň harby floty suwasty urşy güýçlendirýärdi. 1915-nji ýylyň Baýdak aýyndan başlap, Wilgelm II-niň buýrugy bilen Beýik Britaniýanyň, Irlandiýanyň daş-töweregindäki suwlarda gabat gelen ähli görnüşli suwda ýüzüjiler ýok edilip başlandy. Gark edilenleriň içinde 2 müň adamly iňlis ýolagçy gämisi-de bardy. Ýolagçylardan 764-sine aman galmak başartsa-da, 1195-si welin heläk boldy. Olaryň 286-sy aýallar, 94-si çagalardy. Ýolagçylaryň 128-si amerikanlydy. Çäklendirilmedik suwasty urşy bitarap döwletleriň söwda we ýolagçy gämilerine-de, ABŞ-yň Ýewropa bilen söwdasyna-da uly zyýan berýärdi. ABŞ-yň hökümetiniň talap etmegi bilen Germaniýa ýolagçy gämilerini duýdurmazdan gark etmezligi ylalaşmaga mejbur boldy.
Werden gyrgynçylygy. 1914-1915-nji ýyllardaky söweşleriň netijesi urşuň uzaga çekjegini aýan etdi. Uzak uruş Germaniýa üçin diýseň amatsyzdy. Şu ýagdaýy göz öňünde tutup we nemes esgerleriniň söweşjeň ruhuny galkyndyrmak üçin ýeňişli söweşiň meýilnamasyny işläp düzdüler. Şeýle söweş fransuzlara garşy geçirilmelidi.
1916-njy ýylyň Baýdak aýynyň 21-inde german goşunlary Werdende hüjüme geçdiler. Fransuz esgerleriniň sany Germaniýanyňkydan üç esse azdy. Emma şonda-da fransuzlara “Ölmeli welin, yza çekilmeli däl” diýip buýruk berilipdi. German goşunlary ýaraglanyşyk babatda hem fransuzlardan güýçlidi. Werdende Germaniýa ilkinji gezek onlarça metre ot atýan (ognemýot) täze ýaragy ulandy. Söweş tä 1916-njy ýylyň Bitaraplyk aýyna çenli dowam etdi.
Fransiýany kyn gününde Russiýa goldady. 1916-njy ýylyň Nowruz aýynda Rus goşunlary hüjüme başlap, fransuzlara ýeňillik döretmegi başardylar.
Werden söweşinde fransuz esgerleri gahrymançylyk görkezdiler. Söweşde iki tarap hem uly ýitgiler çekdiler. Fransiýa 360 müň, Germaniýa 600 müň adamsyny ýitirdi. Werdeni eýelemek Germaniýa başartmady. 9 aýlap dowam eden bu söweş netijesiz gutardy. Werden gyrgynçylygy 1 milliona ýakyn adamyň ömür tanapyny kesdi.
Brusilow böwsüşligi. 1916-njy ýylyň Oguz aýynyň 4-inde Rus generaly Brusilowyň ýolbaşçylygynda ruslaryň Awstro-wenger goşunlaryna garşy hüjümi başlandy. Bu hüjümiň tapawutly tarapy frontuň ähli ýerinde çozuşyň bir wagtda başlanmagydyr. Beýle giňişleýin çozuş öň ulanylmandy. Söweş ugrunda ruslaryň agzybir hüjümi Awstro-Wenger goşunlaryny aljyratdy. Awstro-wenger goşunlaryna kömek bermek üçin Germaniýa Günbatar frontdan birnäçe diwiziýany aýryp, Gündogara ýollady. Bu iňlis-fransuz goşunlaryna amatly boldy. Hüjüm netijesinde, Rus goşunlary tas Awstro-Wengriýany doly hatardan çykarypdy. Söweşde Awstro-Wengriýa 1,5 mln, Russiýa 500 müň esgerini ýitirdi. 9 müň Awstro-wenger ofiseri, 450 müň esgeri Ruslara ýesir düşdi. Brusilow böwsüşligi jahan urşunyň gidişindäki ýeke-täk goşun serkerdesiniň ady bilen baglanyşykly taryha giren söweşdir. Bu söweşde ruslaryň ýeňşi Rumyniýanyň Antantanyň tarapynda urşagoşulmagyna sebäp boldy. 1916-njy ýylyň Alp Arslan aýynyň 28-inde Rumyniýa urşa goşuldy.
Somma derýasynyň kenaryndaky söweş. Antanta döwletleri Germaniýa we onuň ýaranlaryna garşy birek-biregini goldap, ylalaşykly hüjümleri gurap başladylar. Şeýle guramaçylykly söweşleriň biri Somma derýasy sebitindäki hüjüm boldy. Bu hüjüme iňlis we fransuz goşunlary birnäçe aýlap taýýarlandylar. Duşmanlaryň söweşe taýýarlygy Germaniýa hem mälimdi. Şonuň üçin Germaniýa hem goranyşy güýçlendirip, hüjümi yza serpikdirmäge taýýardy.
Somma derýasy sebitindäki söweş Brusilow böwsüşliginden 26 gün soň başlandy. Ýöne Rus serkerdesiniň ähli front boýunça giňişleýin hüjüm etmek baradaky ajaýyp başlangyjyny iňlis-fransuz harby serkerdeleri ulanmalydylar. Olar 40 km çemesi dar söweş meýdanynda nemes goşunlarynyň goranyşyny böwüsmekçi boldular.
Somma derýasy sebitindäki söweş 1916-njy ýylyň Gorkut aýynyň 1-inden Sanjar aýynyň 18-ine çenli dowam etdi. Iki tarapyň-da taýýarlykly bolandygy üçin, söweş dört ýarym aýlap dowam etdi. Iňlisler 1916-njy ýylyň Ruhnama aýynda taryhda ilkinji gezek tanklary söweşde ulandylar. Emma uzak taýýarlyga we tanklaryň ulanylmagyna seretmezden, söweş garaşylýan netijäni bermedi. Iňlis-fransuz goşuny bary-ýogy 240 inedördül kilometr territoriýany eýeläp bildiler. Söweşde fransuzlar 341 müň, iňlisler 453 müň, germanlar 538 müň esgerini ýitirdiler.
Brusilow böwsüşligi, Werden, Somma söweşleri gury ýerde urşuň gidişinde öwrülişikli wakalar bolup, uruşda Antantanyň ýeňişli hüjümleriniň başlangyjy boldy.
Ýutland söweşi. Birinji jahan urşunyň gidişinde deňizdäki uruşlaryň iň ulusy ýutlandiýanyň kenarynda 1916-njy ýylyň Magtymguly aýynyň 31-i Oguz aýynyň 1-inde bolup geçdi.
Demirgazyk deňizde Beýik Britaniýa köpden bäri Germaniýanyň harby flotyny gabawda saklaýardy. German floty iňlisleriňkiden ähli babatda diýen ýaly gowşakdy. Şonuň üçin german floty açyk söweşe girmekden howatyrlanýardy.
1916-njy ýylyň Magtymguly aýynda nemesler deňizde gaçyp uruşmak usuly boýunça söweşip başladylar. Bu söweş tilsimi boýunça esasy güýçlerini gizläp, az sanly harby gämileri bilen görnüp-gaçyp, bukudaky esasy güýçleriniň üstüne getirip, kem-kemden iňlis gämilerini ýok edip, olary azaltmalydy. Şeýle sapaklaryň birinde alaçsyz iki tarapyň esasy güýçleri çaknyşdy. Aldym-berdimli söweşde Beýik Britaniýa 14, Germaniýa 11 harby gämisini ýitirdi. Ýutland söweşinden soňra nemesler deňiz gabawyndan çykmak baradaky öňki arzuwyndan el çekmeli boldular. Urşuň tä ahyryna çenli german floty açyk deňze çykmaga milt edip bilmedi. Ine, şu nukdaýnazardan, söweş iňlisleriň peýdasyna tamamlandy.
1915-1916-njy ýyllardaky söweşler german toparlanyşygynyň ýeňişe bolan ynamyny ýok etdi. Şonuň üçin Germaniýa 1916-njy ýylyň ahyrynda urşy bes etmek hakynda gepleşiklere başlamak baradaky teklip bilen çykyş etdi. Emma Antanta döwletleri Germaniýanyň ol teklibini kabul etmediler. Tersine, urşy dowam etdirdiler. German hökümetiniň Antanta döwletleriniň öz arasynda agzalalyk başlanar diýen tamasy-da puç boldy.
1916-njy ýylyň ahyrlaryndan başlap Germaniýa ýene-de çäklendirilmedik suwasty urşuna başlady.
ABŞ-yň urşa goşulmagy. ABŞ birinji jahan urşy döwründe uzak wagtlap urşa goşulmady. Ol uruşýan taraplar bilen amatly söwdadan köp girdeji alýardy.
1914-1916-njy ýyllardaky söweşler jahan urşunyň tamamlanmagynyň ýakynlaşýandygyny görkezdi. Uruşdan soňky dünýäni täzeden paýlaşmakdan gijä galmazlyk üçin, ABŞ urşa goşulmaga howlukdy.
German hökümetiniň çäklendirilmedik suwasty urşuny täzeden başlajakdygyny jar etmegi, ABŞ üçin urşa goşulmaga bahana boldy. ABŞ 1917-nji ýylyň Baýdak aýynyň 3-inde Germaniýa bilen diplomatik gatnaşyklaryny kesdi, Gurbansoltan aýynyň 6-synda bolsa oňa garşy uruş yglan etdi.
ABŞ-yň yzysüresi Kuba, Panama, Braziliýa, Gonduras, Nikaragua, Peru, Urugwaý, Kosta-Rika, Gaiti, Hytaý Antantanyň tarapynda durup, Germaniýa garşy uruş yglan etdiler. Emma agzalan döwletleriň arasynda uruş hereketlerine, esasan ABŞ gatnaşdy. 1918-nji ýylyň başyna çenli ABŞ Günbatar Ýewropada 2 mln. Esgerini urşa goşmagy başardy. Germaniýanyň we onuň ýaranlarynyň ýeňşe bolan mümkinçiligi barha azalýardy.
1917-nji ýyldaky söweşler. 1917-nji ýyl tutuşlygyna Antanta bileleşigi we onuň tarapdarlary üçin amatly bolmady. Esgerler uruşdan halys ýadapdyrlar. Muňa seretmezden, Antanta döwletleri we onuň tarapdarlary 1917-nji ýylda ähli front boýunça hüjüme geçmekçidiler. German bileleşigi 1917-nji ýylda goranmakçydy.
Russiýadaky Baýdak döwlet öwrülişigi netijesinde, Rus goşunlary hüjüme geçip bilmediler. Günbatar frontda Antantanyň esgerleri 1917-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 16-synda Arras şäheri sebitinde şowsuz hüjüme geçdiler. Bu söweşe fransuz generaly Niwel ýolbaşçylyk etdi. Iňlis-fransuz goşuny nemesler tarapyndan partlaýjylar goýulan meýdana çozup girip, aldawa düşdüler. Nemes goşuny olary top okuna tutup derbi-dagyn etdi. Niweliň ýolbaşçylygyndaky goşun 280 müň esgerini ýitirdi.
Rus goşunlarynyň 1917-nji ýylyň Gorkut aýynda Gündogar frontdaky hüjümi-de şowsuz gutardy. Rus patyşasynyň tagtdan agdarylmagy, bolşewikleriň urşa garşy wagyzlary rus esgerlerini öňki söweşjeň ruhundan nam-nyşan goýmandy.
Uruş döwründe ýekeje-de düýpli ýeňiş gazanmadyk Italiýanyň goşuny 1917-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynda masgaraçylykly ýeňlişe sezewar boldy. Bu söweş Izonso derýasynyň kenarynda Kaporetto obasynda bolup geçdi. Italiýanyň düşen esgerleri uruşdan halys ýadapdylar. Şonuň üçin-de olar ýeňildiler we dowla düşüp söweş meýdanyndan gaçdylar.
Russiýanyň uruşdan çykmagy. 1917-nji ýylyň döwlet agdarylyşygyndan soňra Russiýa iş ýüzünde uruş hereketlerine gatnaşmagyny bes etdi. 1917-nji ýylyň Bitaraplyk aýynda başlanan Russiýa–german gepleşikleri 1918-nji ýylyň Nowruz aýynyň 3-inde Brest şertnamasynyň baglanyşylmagy bilen tamamlandy. Brest parahatçylyk şertnamasynyň şertleri Russiýa üçin gaty agyrdy. Şertnama boýunça Polşa, Pribaltika, Belorussiýanyň bir bölegi Germaniýa berildi. Rus goşunlary Ukrainany, Finlýandiýany terk etmeli boldular. Ardagan, Kars, Batumi sebiteri Türkiýä berildi. Üstesine-de 6 mlrd. marka möçberindäki puly Russiýa Germaniýa tölemelidi. Täze rus hökümeti ähli şertlere razy bolup uruşdan çykdy.
Russiýanyň uruşdan çykmagy bilen indi ýeke-täk frontda – Günbatarda uruşmalydy. Emma urşy dowam etdirmek taraplaryň hiç birine hem ýeňil düşmeýärdi.
Urşa gatnaşýan ýurtlaryň ykdysadyýeti. Uruş ähli ýerde ýetmezçilik döredýär. Çünki uruşýan taraplar ykdysadyýetini halkyň däl-de urşuň bähbitlerine gönükdirýärler. Diňe bir öz ýurtlaryndan däl eýsem, olar özüne garaşly bakna haklary hem mümkin boldugyça öz peýdasyna ulanýarlar. Antanta 45 mln, german toparlanyşygy 25 mln. adamy gönüden-göni frontlarda ulanypdy. Bulardan başga-da tyldaky işler üçin-päleçilige adam toplapdylar.
Uruş döwri açlyk-horluk görlüp eşidilmedik derejä ýetdi. Ýarawly adamlaryň urşa çekilmegi önümçiligi pese gaçyrdy. Ýeter-ýetmežçilikden horlanan halk köpçüligi Fransiýada, Germaniýada, Russiýada, şol sanda Türkmenistanda urşa garşy gozgalaňlar etdiler. Birnäçe uruşýan ýurtlarda içki dartgynlyk, urşa garşy hereketler ýetjek derejesine ýetip, rewolýusiýalar bolup geçdi.
Urşuň tamamlanmagy. Brest ýaraşyk şertnamasy baglaşylandan soňra Germaniýa Günbatar frontda ýene-de bir hüjüme synandy. Hat-da 1918-nji ýylyň tomsunda nemesler Marn derýasynyň kenaryna çenli aralaşyp, uzakdan Pariži oka tutup başladylar. Emma bu Germaniýanyň iň soňky gezek topulyşydy. ABŞ-dan gelýän täze-täze goşun bölümleri bilen üsti ýetirilen iňlis-fransuz goşunlary 1918-nji ýylyň Gorkut aýynda güýçli hüjüme başladylar. “Dörtler bileleşigi” urşy dowam etdirmegiň netijesizdigine düşündiler. German esgerleri Fransiýadan, Belgiýadan kowlupdylar. Balkan ýarym adasynda bolgarlar ýeňlişe uçrap, 1918-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 29-ynda Bolgariýa ýeňilendigini boýun aldy.
Siriýada, Mesopatamiýada we Palestinada iňlisler ýerli arap gozgalaňçylarynyň kömegine daýanyp, türkleri 1918-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 30-ynda boýun egdirdiler. Türk esgerleri arap ýerlerinden çykaryldy.
Awstro-Wengriýa bilen Germaniýanyň söweş meýdanlaryndaky ýeňlişleri ol ýurtlardaky halk gozgalaňlary, milli azat edijilik hereketleri bilen utgaşdy. Awstro-Wengriýadan Çehiýa we Slowakiýa, Gündogar slawýan welaýatlary bölünip aýryldy. 1918-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 31-inde Awstro-Wengriýadaky rewolýusion wakalar netijesinde Awstriýa hem-de Wengriýa respublikalary döredi. Täze dörän Awstriýa Awstro-Wengriýanyň adyndan 1918-nji ýylyň Sanjar aýynyň 3-inde ylalaşyga gol çekdi.
Germaniýanyň boýun egmegi. “Dörtler bileleşiginden” Bolgariýa, Türkmen-Osmanly imperiýasy, Awstro-Wengriýa uruşdan çykanlaryndan soňra, Germaniýanyň hem garşylygy dowam etmäge ýagdaýy ýokdy. Ykdysady ýagdaýyň erbetleşmegi, esgerleriň uruş islemezligi, Ýewropadaky rewolýusion wakalar, frontdaky ýeňlişler ýeke-täk dogry ýoluň urşy bes etmeklikdigini görkezýärdi. Germaniýa ýeňlipdi. Emma ony boýun almak kyndy. Şeýle şertlerde German hökümeti ylalaşyk barada gepleşiklere başlamaklygy haýyş etdi. Şol bir wagtda özüniň entek ýeterlik harby kuwwatynyň bardygyny görkezmek üçin deňiz söweşini guramaga synandy. Emma German harby flotynyň deňizçi esgerleri ýolbaşçylaryň buýrugyny ýerine ýetirmän, gozgalaňa başladylar. Kil şäherinde başlanan gozgalaň rewolýusiýanyň başlangyjy boldy. Sanjar aýynyň 9-ynda Berlinde hem gozgalaň başlandy. Wilgelm II ýurtdan çykyp gaçdy.
Şeýle şertlerde täze dörän German hökümeti 1918-nji ýylyň Sanjar aýynyň 11-inde Antanta döwletleriniň öňe süren şertleri esasynda, Kompýen tokaýynda uruş hereketlerini togtatmak hakyndaky ylalaşyga gol çekdi. 1918-nji ýylyň Sanjar aýynda Russiýa hem Brest şertnamasyny ýatyrdy. Uruş tamamlandy.
Urşuň jemleri. Kompýen ylalaşygy boýunça Germaniýa Belgiýadan, Fransiýadan öz goşunlaryny çykarmalydy. Ol 5 müň top, 25 müň pulemýot, 1700 harby uçarlaryny, 150 müň wagon, 5 müň ýük awtoulaglaryny we başga-da birnäçe suwasty gämileridir beýleki harby ýaraglaryny Antanta döwletlerine we Amerikanyň Birleşen Ştatlaryna bermeli boldy.
Birinji jahan urşy adamzat taryhynda şol wagta çenli bolan uruşlaryň iň bir gan döküşiklisi, elhenji boldy. Uruşa 73,5 mln. esger gatnaşyp, olardan 10 mln. adam öldürildi. 20 mln. adam ýaralandy, maýyp boldy. Birnäçe obalar, şäherler, senagat kärhanalary tozduryldy.
Urşuň baş günäkärleri bolan Germaniýanyň, Awstro-Wengriýanyň we Russiýanyň imperatorlarynyň ählisi-de tagtyndan agdaryldy.
Uruş döwri diňe bir söweş meýdanynda däl, eýsem tylda hem parahat ilatyň birnäçesi açlykdan, ýeter-ýetmezçiligiň pidasy boldular.
Uruş birnäçe halklaryň milli taýdan oýanmagyna itergi berdi. Birnäçe halklar özbaşdaklyk ugrunda aýaga galdylar. Birnäçe täze döwletler döredi.


text:
“Titanik”, “Awatar” we beýleki meşhur filmleriň kompozitory James Horner 22-nji iýunda Birleşen Ştatlaryň Kaliforniýa ştatynda uçar heläkçiliginde aradan çykdy. Bu barada “The Hollywood Reporter” neşiri habar berýär.
Bu waka Santa-Barbara sebitiniň 100 kilometr demirgazygynda James Horneriň süren kiçi uçaryň heläkçilige uçramagy netijesinde boldy. Bu uçar heläkçiligine nämäniň sebäp bolandygy barada maglumat berilmeýär.
Onuň kömekçisi 61 ýaşly kompozitoryň ölendigini tassyklap: “Biz ajaýyp ýürekli we juda zehinli beýik adamy ýitirdik” diýdi.
Kaliforniýa ştatynyň häkimiýetleri Horneriň adyna hasaba alnan uçaryň ýere gaçandygyny, emma pilotyň şahsyýetiniň heniz anyklanmandygyny aýtdy.
Horner 1998-nji ýylda James Kamerunyň (James Cameron) “Titanik” filmine döreden sazy üçin iki ugur boýunça “Oscar” baýragyna eýe bolupdy.
Gürrüňi edilýän filmiň saundtreki “Sony Classical” kompaniýasy tarapyndan çykarylan aýdym-saz albomyna goşulyp, bu albomyň bütin dünýäde 27 million nusgasy satyldy.
Bu saza Will Jennings tarapyndan söz ýazylyp, bu aýdym “My Heart Will Go On” diýlip atlandyryldy. Ol kanadaly aýdymçy Celine Dion tarapyndan ýerine ýetirildi.


text:
Öten şenbe güni Kiýewde žurnalistler Olha Snitsarçuk bilen Wadim Sodelini urup-ýenjenlikde güman edilýän bir adam tutuldy.
Kanun çykaryjylar içeri işler ministri Witaliý Zaharçenkodan bu waka barada özlerine maglumat bermegini soradylar.
Ukrainanyň içeri işler ministri Witaliý Zaharçenko
Zaharçenko sişenbe güni parlamente bu işde güman edilýän Wadim Tituşko huligançylykda günä bildirilýändigini aýtdy. Ministr şeýle hem häkimiýetleriň güman edilýän beýleki adamlary hem gözleýändigini bildirdi.
"Olha Ýurýewna [Snitsarçuk] hut özüm söz berýärin, kanuny goraýjy güýçler seniň konstitusion hukuklaryňy täzeden dikeldip, jogapkär adamlary sud öňüne getirmekde elden gelenini ederler" diýip, Zaharçenko aýtdy.
Şenbe güni bir topar atletik adamlar Kiýewde oppozisiýanyň "Galkyn, Ukraina" atly ýygnanyşygy gidip durka oppozision aktiwistlere hüjüm etdiler we şonda ençeme aktiwist, şol sanda iki žurnalist ýaralandylar.
Merkezi Kiýewde bolan ”Kanal 5” telekompaniýasynyň habarçysy Snitsarçuk Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosyna öz adamsy, Orsýetiň "Kommersant" gazetiniň žurnalisti Wadim Sodeliň özüniň mundan-da has beter ýenjilmeginiň öňüni alandygyny aýtdy: "Men ähli zady [mobil] telefonymda video alypdym. Olar gelip, biziň üstümize suw sepdiler, üstümize tüýkürdiler. Hemmesi hem sogünç bilen edildi. Soňra bizi ýere ýykdylar. Meniň elime urdular, telefon bölek-bölek boldy. Adamym üstüme gerilse-de, ençeme gezek ýüzüme, garnyma urdular".
Protestler
Duşenbe güni onlarça žurnalist Kiýewde protest geçirip, hüjümçileriň sud jogapkärçiligine çekilmegini talap etdiler.
Hüjümçileriň biriniň Tituşkodygyny tanan žurnalistler ony bu wakadan öň hökümetiň tarapy çalnyp geçirilen ýygnanyşyklarda görendiklerini aýdýarlar.
Tituşko duşenbe güni internetde bir wideo ýerleşdirip, özüniň bu waka bilen ilteşiginiň ýokdugyny aýtdy. Ýöne žurnalistler şenbe günki ýygnanyşykdan düşürilen suratlary ýaýratdylar. Bu suratlarda Tituşkonyň aktiwistlere hüjüm edýäni görünýär.
Snitsarçuk hüjüm edilen pursaty gapdaldan muny synlap duran polisiýanyň özüne kömek etmändigini aýtdy: "Polisiýanyň bolýan ähli zatlara bir çetden seredip durmagy bu işler olaryň goramagy bilen bolýar diýen täsir galdyrdy".
Oppozision kanun çykaryjylar polisiýanyň ara düşmändigi barada düşündiriş talap etdiler.
Ýöne Zaharçenko sişenbe güni parlamentde polisiýanyň özüni professionallarça alyp barandygyny aýtdy: "Men bir zady nygtamakçy. Şular ýaly gapma-garşylykly syýasy garaýyşly adamlaryň gatnaşýan ýygnanyşyklarynda polisiýa, umuman, kanun boýunça özüne berlen ygtyýarlyklara laýyk hereket edýär".
Žurnalistleri goramak baradaky komitet bilen birlikde "Freedom House", hüjümi ýazgaryp, ukrain häkimiýetlerini ýagdaýy derňemäge çagyrdylar.


text:
Paýtagtyň bazarlarynda satylýan elin etiň möçberi geçen ýylyň güýz aýlaryndan bäri görnetin azaldy.
Bir hepde mundan ozal bazarlarda elin et örän çäkli satylýardy. Bazarlaryň käbirinde her adama belli bir möçberde elin et satylan bolsa, käbirlerinde köp süňkli et satylýardy. Emma indi bir hepde bäri paýtagtyň bazarlarynda asla açyk söwdada elin et ýok.
Daşary ýurt etleri
Häzir paýtagtyň bazarlarynda elin etiň ýerine bir-iki ýyl mundan ozal satylyp başlanan, Hindistandan getirilýän gäwmiş eti hem-de ýaňy-ýakynda Ukrainadan getirilip başlanan sygyr eti satylýar. Bir kilogramy 11-12 manatdan satylýan bu etler ilat arasynda o diýen halanylmaýar.
“Her kim elin eti satyn alanyny gowy görýär. Daşary ýurtdan getirilýän “bloçnyý” diýip atlandyrylýan doňdurylan gäwmiş etini hiç kimiň alasy gelenok. Ukrainadan getirilýän sygyr etiniňem könedigini, onuň gara reňkinden aňsa bolýar” diýip, Parahat mikroraýonynyň ýaşaýjysy Gyzylgül daýza aýdýar.
Gyzylgül daýzanyň ýaşaýan raýonyndaky “mir bazar” diýip atlandyrylýan bazaryň etçi söwdagäri hem daşary ýurtlardan getirilýän etleriň ilat arasynda o diýen meşhur däldigini aýdýar. Onuň aýtmagyna görä, bu eti, esasan, naharhanlar, kafeler we restoranlar köp satyn alýarlar, ýönekeý adamlar o diýen satyn alyp barmaýarlar.
Hökümetiň gözegçiligi
Paýtagtyň bazarlarynda elin etiň azalmagy geçen ýyldan bäri hökümetiň etiň
bahasyny berk kontrollykda saklamak synanyşygy bilen bagly. Ýatlap geçsek, geçen ýylyň iýul aýyndan “buhanka” çöreginiň bahasynyň gymmatladylmagynyň yzysüre etiň bahasy-da ýokary galdy. Şonda häkimiýetler bazarda etiň bir kilogramyny 12 manatdan ýokary satmagy gadagan edipdiler.
Bazarlarda bu düzgün bilen ylalaşmadyk hususy et söwdagärlerine garşy administratiw çäreler hem görüldi. Netijede bazarlardan bu düzgüne boýun bolmadyk hususy et söwdagärleriniň käbirleri çykaryldylar, käbirleri bolsa özleri bazarlary terk etmäge mejbur boldular.
Bu düzgün boýunça elin et satýan etçi söwdagärler elin etiň bir kilogramyny 12 manatdan satmaga mejbur bolupdylar. Bu nyrh bolsa elin etiň hakyky bahasyndan 6-8 manat arzandy.
"Paýa girmek"
Häkimiýetler tarapyndan etiň bahasyny bir derejede saklamak üçin görlen çärelere garamazdan, hakyky bahasyny berseň, bazarlardan elin et tapyp bolýar. Söwdagärleriň käbirleri, sowet döwründäki ýaly, elin eti gizlinlikde satmaga mejbur bolýarlar.
Ors bazarynyň adynyň efirde tutulmagyny islemedik et söwdagäriniň aýtmagyna görä, bazarlarda gizlin satylýan etiň bir kilogramynyň bahasy 18-20 manat aralygynda. Ol munuň häzir paýtagtda etiň hakyky bahasydygyny aýtdy.
Ors bazarynyň et söwdagäriniň aýdýan et nyrhy bazarlardan gaýry ýerlerde satylýan etiň bahasy bilen deň. Bazarlarda et söwdasyna girizilen çäklendirmeleriň netijesinde hususyýetçi et söwdagärlerinden et satyn alýan müşderileriň sany-da köpeldi.
Il içinde “paýa girmek” diýip at alan et söwdasy häzirlikçe paýtagt boýunça elin eti tapmagyň ýeke-täk usuly diýip aýtsa hem boljak. Paýtagtyň ýaşaýjylarynyň “paýa girilýän” et söwdasyna häkimiýetler kontrollyk etmeýärler.
Paýtagtyň bazarlarynda et söwdasy bilen bagly dörän ýagdaýyň ilatyň ähli gatlaklaryna öz täsirini ýetirýändigine garamazdan, häkimiýetler bu ugurda alyp barýan işleri barada ilat köpçüligine habar serişdeleri arkaly hiç hili düşündiriş bermeýärler.
Elin etiniň gytçylygynyň ilat arasynda giňden bellenilýän Täze ýyl baýramynyň öňüsyrasynda döremegi köpleri nägile edýär. Bu ýagdaýyň etiň bahasynyň has-da ýokary galmagyna getirip biljekdigini aýdýanlar hem az däl.


text:
Arap ýurtlaryndaky rewolýusiýany türkmen metbugaty dymmak bilen garşy aldy. Ýöne munuň özi döwlet ýolbaşçylarynyň ol wakalardan netije çykarmaýandygyny asla aňlatmaýar.
Türkmen propagandasynyň "Arkadagyň" halkynyň beýik "Galkynyş zamanasynda" abadan, agzybir ýaşaýandygy hakyndaky wagzyny has güýlendirendigini açyk duýsa bolýar. Çykyş edýänler sözleriniň ahyrynda prezidente baş saglyk, uzak ömür diläp, onuň saýasynda türkmeniň uzak ýyllaryň dowamynda bagtyýar ýaşamagyny arzuwlaýarlar.
Prezident Nyýazowyň döwründe ýaňlanan: «Halk, Watan, Türkmenbaşy» diýen şygaryň Adolf Gitleriň alnynda gygyrylan «Halk, Watan, Fýurer!» diýlen şygara öýkünilip ýasalandygyny şol wagtlar hem hemmeler bilýärdi. «Halk, Watan, Türkmenbaşy» diýlen şygar häzirki döwürde hem sähel üýtgedilip, «Halk, Watan, prezident bir jan, bir tendir» diýen jümlä öwrüldi we ol köşk aýdymçylarynyň dilinde ýaňlanyp başlady. Mahlasy, arap ýurtlarynda demokratiýa ugrundaky göreşleriň başlanmagy bilen, türkmen propagandasy prezident bilen halkyň bütewidigini subut etmäge çalyşýan syýasy gepleşikleri has köpeltdi.
"Gowulyklary köp ýazalyň"
Bir metbugat işgäriniň aýtmagyna görä, türkmen metbugatynyň, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ýolbaşçylary geçirýän iş ýygnaklarynda: «Hudaý saklasyn, arap ýurtlaryndaky wakalary görýänsiňiz, syýasy dawalar sebäpli halkyň gany dökülýär. Agzybir halkymyz, «Halkym» diýip, gije-gündiz ylgap ýören prezidentimiz bar. Şu durmuşyň gadyryny bileliň, gowulyklary köp ýazalyň. Siz bolgusyz gep-gybatlara goşulmaň. Arap ýurtlaryndaky wakalary işdekäňizem, asla hiç ýerde hem dile getirip, gybat etmäň» diýip tabşyrypdyrlar.
Meniň bilen gürrüňdeş bolan, döwlet gullugynda işleýän žurnalistleriň birnäçesi öz ýolbaşçylarynyň şeýle terzde tabşyryk berendiklerini tassyklap, şol tabşyrygyň ýokardan berlendigine şübhelenmeýändiklerini aýtdylar.
Okar ýaly bolmady
Döwlet ýolbaşçylarynyň pikiriçe, arap ýurtlaryndaky rewolýusiýadan, diktatoryň režimine urulýan zarbadan halkyň ünsüni sowmak üçin halkyň, Watanyň, prezidentiň bütewidigini subut edýän syýasy gepleşikleri has köp gurnamaly hem adamlara şol wakalar hakynda pikir etmäge maý bermeli däl.
Ýöne türkmen propagandasynyň has syýasatlaşmagy bilen, öňem diňlenmeýän köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň gepleşiklerini diňlär ýaly bolmady, öňem okalmaýan metbugaty bolsa okar ýaly bolmady.
Adamlar arap ýurtlaryndaky wakalar barada sputnik antennalary arkaly habar alýarlar. Döwlet mediasyndaky propagandalary güýçlendirmek çözgütmikä? Hökümet ýurtdaky syýasy we ykdysady reformalary güýçlendirse has ýerlikli bolmazmy?
Arap wakalarynyň her bir raýatyň küýüne gelmezligi üçin, her bir adama gözegçiligi nähili gurnamaly?! Ynha, bu soňy görünmeýän sowalyň çözgüdi welin açyklygyna dur.
Döwletmyrat Ýazgulyýew türkmenistanly garaşsyz žurnalist, synçy. Blogdaky pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
Orsýetiň terrorizme garşy göreş boýunça milli komitetiniň berýän maglumatyna laýyklykda, ýurduň howpsuzlyk güýçleri Çeçenistanda “Al-Kaýdanyň” ýokary derejeli söweşijisini öldüripdir.
Öldürilen söweşiji Demirgazyk Kawkazdaky daşary ýurtly pitneçileri koordinirläpdir.
Komitetiň aýtmagyna görä, öldürlen söweşiji Türkiýäniň raýaty, ady Doger Sewdet, özi Abdylla Kürt diýlip tanalýan eken. Ol “Al-Kaýdanyň” Demirgazyk Kawkazdaky wekili bolupdyr.
Şeýle-de, komitetiň bellemegine görä, Sewdet ençeme terror hüjümlerini planlaşdyrmaga-da gatnaşypdyr.


text:
Müsüriň prezidenti Muhammad Morsi soňky günlerde bolan gozgalaňlarda onlarça adamyň öldürilen we ýaralanan şäherlerinde 30 günlük adatdan daşary ýagdaý girizdi.
Ýekşenbe güni agşamlyk yglan edilen karara görä, Port Saýd, Ismailia we Suez şäherlerinde gijelerine komendant sagady giriziler.
Şeýle-de Morsi duşenbeden başlap, soňky krizisi çözmek üçin, syýasy şahslar bilen dialoga başlajagyny aýtdy.
Soňky günlerde bolan gozgalaňlarda 50 çemesi adam öldi, olaryň köpüsi Ortaýer deňziniň ýakasyndaky port şäheri bolan Port Saýddan.
Azyndan ýedi adamyň atylyp öldürilendigi aýdylýar. Bu şäherde bazar güni dowam eden gozgalaňda bolsa 400-den gowrak adam ýaralandy.
Şenbe güni Port Saýdda 30-dan gowrak adam öldürildi. Port Saýda we Sueze goşun bölümleri ýerleşdirildi.


text:
Şu gün Moskwanyň harby tribunaly Orsýetiň ozalky razwedka ofiseri Aleksandr Poteýewi gaýybana ýagdaýda 25 ýyl türme tussaglygyna höküm etdi.
Aleksandr Poteýew geçen ýylyň tomsunda Birleşen Ştatlarda tussag edilen orsýetli içalylaryň bir toparynyň üstüniň açylmagynda günäkärlenilýär.
Moskwanyň harby tribunaly ony watan dönükliginde we dizertirlik etmekde günäli tapdy.
Aleksandr Poteýew geçen ýylyň iýunynda orsýetli içalylaryň Birleşen Ştatlarda tussag edilmekleriniň edil öňýany Orsýedi terk edipdi we ol häzirki wagt Birleşen Ştatlarda gizlenýändir diýlip çaklanylýar.
Geçen ýyl Birleşen Ştatlarda tussag edilen şol 10 sany raýat soňra günbatara içalyçylyk etmekde aýyplanyp Orsýetde tussag edilen 4 adam bilen çalşylypdy.


text:
ABŞ-nyň hökümeti amerikan dron zarbasy bilen Pakistanda öldürilen italian kömek işgäriniň maşgalasyna 1.2 million dollar töledi.
Bu Waşingtonyň resmi uruş zonasyndan daşardaky dron zarbasynyň pidasynyň hatyrasyna tölän ilkinji tölegi diýip bilinýär.
37 ýaşyndaky Giovanni Lo Porto 2015-nji ýylda, «Al-Kaýda» tarapyndan zamunlykda saklanylýan mahalynda öldürildi.
Şol wagt onuň bilen bile 73 ýaşyndaky amerikan kömek işgäri Warren Weinstein hem zamunlykda saklanylýardy we ol hem dron zarbasynyň pidasy boldy.
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama geçen ýyl Lo Porto bilen Weinsteiniň terrora garşy gizlin missiýa geçirilen mahalynda atdanlykda öldürilendigini tassyklap, olaryň ölümine gynanç bildirdi we bu maşgalalara öwez pulunyň beriljekdigini aýtdy.
Bu operasiýada Pakistanyň owgan serhediniň golaýynda ýerleşýän «Al-Kaýda» howlusy nyşana alnypdy.
Şeýle-de bu operasiýada Ahmet Faruk, «Al-Kaýdanyň» bir lideri bolan amerikan raýaty hem öldürildi.
«Al-Kaýdaçy» terrorça öwrülen ýene bir amerikan raýaty Adam Gadahn bolsa ýanwar aýynda geçirilen başga bir operasiýada öldürildi.
Weinstein Pakistanda ABŞ-nyň Halkara Ösüş agentligi bilen şertnama esasynda işleýän biznes ekspertidi.
Ol 2011-nji ýylyň 13-nji awgustynda Lahordaky öýünden ogurlandy. Şol wagt ol Pakistanda ýedi ýyl işläninden soň, ýurduna dolanmaga taýýarlanyp ýördi.
Lo Porto Pakistanda2012-nji ýylyň ýanwarynda ýitirim boldy. Ol halkara kömek guramasy bolan Welthungerhilfe toparynyň işgäridi.


text:
Anna güni Saud Arabystanynyň patyşasy Abdullah ýurduň telewideniýesinde az wagtlyk çykyş etdi.
Bu çykyşynda patyşa saud halkyna milliardlarça dollarlyk hemaýat bermäge görkezme berdi. Muňa ýurtda protestleriň öňüni almak çäresi hökmünde garalýar.
Şeýle-de Abdullah bu çykyşynda ýurduň howpsuzlyk güýçlerine patyşalygyň howpsuzlygyny we durnuklylygyny bozmak isleýänleriň öňüni almaga çagyryş etdi.
Goýberlen pullar işsizlere berilýän kömek pullaryny artdyrmak, 500,000 töweregi täze jaýlary gurmak we saglyk pudagyny kämilleşdirmek üçin harçlanar.
Patyşa Abdullah Içeri işler ministrliginiň düzüminde 60,000 täze iş orunlarynyň döredilmegine hem görkezme berdi.


text:
Regionda esasy partnýorlaryň biri - Eýran türkmen gazynyň üleşiginden daşda galmakçy däl. Döwletabat-Hangeran Türkmenistan-Eýran gaz turbasy açylýar. Ideýa boýunça onuň şertnamasy-da ors-türkmen, hytaý-türkmen gaz ylalaşyklary ýaly bolmaly.
Göz öňünde tutulyşyna görä, täze turba Eýrana beriljek gazyň möçberini ýylda 20 milliard kubometre ýetirmäge ýardam eder. Şeýlelikde, Türkmenistan 2009-njy ýyly saldamly gaz balansy bilen tamamlady.
Türkmenistandan Hytaý ýakyn geljekde her ýylda 40 milliard kubometr, Orsýet, eger ylalaşygyň şertlerini ýerine ýetirse, 30 milliard, bularyň üstüne Eýranam 20 milliard kubometr gaz almaly. Netijede, Türkmenistan gaz eksportynyň möçberi boýunça sowet eýýamyndaky derejesine ýeter.
Ýöne bu ýerde bir uly tapawut bar
Aşgabat Moskwa garaşlylygyny köp derejede azaldýar hem gazdan geljek pullar sowet zamanyndaky ýaly düýpsüz guýa gitmän, ýurtda galar. Ýöne beýleki tarapdan, Türkmenistana akyp geljek uly pullary ýurduň ýönekeý raýatlary duýarmy diýen möhüm sorag hem keserýär.
Türkmen gaz bazaryna Eýranyň çekilmeginiň uly ähmiýeti bar. Ol beýleki iki partnýor, ýagny Hytaý we Orsýet bilen ykdysady hem syýasy gepleşiklerde Aşgabad üçin goşmaça hereket guraly bolup hem hyzmat edip biljek. Mundan Günbatar bilen gatnaşyklarda-da Türkmenistan utuş gazanar.
Ýadro programmasyndaky Tähranyň işdäsi bu ýurdy daşarky dünýäden barha üzňeleşdirýär. Gaz meselesinde Türkmenistanyň Eýrana ýakynlaşmasy Tähran bilen Günbataryň arasynda onuň prinsipde ösüp barýan araçy bolmak mümkinçiligini açyk görkezýär.
Şu strategik mümkinçiligi Günbataryň esasy paýtagtlarynda, ozaly bilen Waşingtonda görmän durup bilmezler. Günbatar bilen Türkmenistanyň arasynda syýasy bähbitleriň pugtalanmagy ykdysady ädimler bilen goşulyşyp, sazlaşyp gider.
Häzir Günbatar türkmen gaz bazarynyň daşynda dur, Birleşen Ştatlar hem Günbatar Ýewropada emele gelen disbalansy, ýagny deňagramsyzlygy aradan aýyrmak isleýär. Şu ýagdaý Ýewropa we Birleşen Ştatlara ”Nabukko” proýektine tarap okgunly hereket etmäge itergi bolup biler.
Ýöne bu ýolda birnäçe mesele bar...
Olaryň birinjisi proýekti maliýeleşdirmek bilen bagly. Eger bilelikde tagalla etse, Günbatar bu meseläni gaty çalt çözüp biler. Hazar deňziniň hukuk durumyny kesgitlemäge tarap aýgytly hereket etmek galýar. Günbatar bu meselede Azerbeýjana täsir ýetirip biler.
Mälim bolşy ýaly, Türkmenistan bilen Azerbeýjanyň arasynda uly oňşuksyzlyklar saklanyp galýar. Eger şol dawalar ortadan aýrylsa, Türkmenistan Ýewropa ýaly ýene bir uly gaz partnýoryna eýe bolar. Eger şeýle bolaýsa, ol dünýä ykdysady pudagyna täsir ýetirmekde Aşgabada syýasy-ykdysady abzalyny berer.
Bu prosese Eýranyň gatnaşmagy Tährany doly üzňelige salmazlyk üçin esasy oýunçylaryň ählisine goşmaça, belki-de, soňky şansy berer. Şeýlelikde, dünýä bazaryna gaz çykarmaga aktiw gatnaşyjy hökmünde, şeýle hem Günbatar bilen Eýranyň arasynda esasy araçy hökmünde Türkmenistanyň bu prosese gatnaşmagy taryhda ilkinji gezek Aşgabat üçin örän amatly ýagdaý döreder.
Bu ýagdaý Türkmenistanyň özüniň uzak wagtlyk üzňeligini aradan aýyrmagyň peýdasyna işlärdi. Dünýä aladalaryna gaplanan Aşgabat ýurduň içinde köp zatlardan halas bolardy, açyklaşardy. Ine, şonda-da, dünýäniň global planlary hem kararlary ýurduň ýönekeý raýatlarynyň durmuşyna öz täsirini ýetirerdi.
Wakalaryň logika taýdan şeýle ösüşi diňe bir şert saklanan ýagdaýynda - türkmen ýolbaşçylary “Döwlet halk üçindir” diýen täze şygaryna hakykatdanam iş ýüzünde wepaly bolanlarynda mümkin bolar. Ýöne, resmi Aşgabat öz wadalaryna näderejede wepaly? Eýsem, ýurduň ähli graždanlarynyň resmi Aşgabada gönükdirýän sessiz soragy şu sorag dälmi näme?
Aleksandr Narodetski post-Sowet döwletleri boýunça britaniýaly bilermen. Şu kommentariýada öňe sürülen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Adam hukuklaryny goraýjy “Human Rights Watch” topary Gyrgyzystanyň howpsuzlyk güýçleri tarapyndan ýurduň günortasynda ýerleşýän etniki özbekleriň gynamalara sezewar edilmeginiň etnigara çaknaşyklaryň täze tapgyryna ýol açyp biljekdigini duýdurdy.
Gurama tarapyndan ýaýradylan beýanatda geçen aý ýurduň günortasynda bolan çaknyşyklaryň jogapkärlerini jezalandyrmak boýunça Gyrgyzystanyň hökümeti tarapyndan amala aşyrylýan derňewlerde etniki özbeklere “gereginden artykmaç güýç” ulanylanlygy aýdylýar.
Hukuk goraýjy topar şol wakalar bilen bagly tussag edilen adamlaryň gynamalara sezewar edilenligi hem-de saklanan şol adamlaryň aklawçylaryna we maşgala agzalaryna howpsuzlyk güýçleri tarapyndan haýbat atylanlygy barada dokumentleri ele salanlygyny habar berýär.


text:
Ermenistanyň paýtagty Ýerewanyň merkezi meýdançasynda onlarça adam proteste toplandy.
Olar elektrik bahalarynyň ýokarlandyrylmagyna garşylyk bildirýärler.
Polisiýa 27-nji iýulda barrikada gurnap, protestçileriň şäher merkezindäki gök otlugy eýelemeginiň öňüni aldy.
«Galkyn Ermenistan» atly toparyň aktiwistleri biraz öň, 31-nji iýula çenli bäş günlük «köçe baglama» kampaniýasyny yglan etdiler.
Olar hökümetiň 1-nji awgusta planlaşdyrylýan 16 prosent elektrik gymmatlama kararyny ýatyrtjak bolýarlar.


text:
Sentýabr aýynyň üçünji ongünlüginde dünýä jemgyýetçiliginiň nazary ABŞ-nyň Birleşen Milletler Guramasynyň ştab-kwartirasy ýerleşýän Nýu-Ýork şäherine gönükdi. Ol ýerde BMG-niň Baş Assambleýasynyň 70-nji ýubileý mejlisi öz işine başlady. Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň sammitiň çäklerinde 2015-nji ýyldan soňky döwür üçin ösüş meseleleri boýunça eden çykyşy işewür toparlarda uly seslenme döretdi.
Milletiň Lideri öz çykyşynda Türkmenistanyň täze ählumumy Gün tertibiniň maksatlaryna ýetmek boýunça ara alnyp maslahatlaşylýan hem-de anyk teklipler barada esasy ugurlardaky durmuş ulgamyna gönükdirilen garaýşyny mälim etdi.
Milletiň Lideriniň ýolbaşçylygynda Türkmenistanyň wekiliýetiniň BMG-niň Baş Assambleýasynyň ýubileý mejlisine gatnaşmagy ähmiýetli waka bolup durýar. Onuň barşynda diňe bir geljek 15 ýylyň möhüm wezipeleri kesgitlenmän, eýsem, BMG-niň 70 ýyllyk işiniň jemi jemlenildi. BMG-niň Baş Assambleýasynyň çäklerinde dürli forumlar, duşuşyklar, interaktiw gepleşikler we ählumumy Gün tertibiniň dürli ugurlaryny maksat edinýän tanyşdyrylyş dabaralary geçirildi.
Bu çärelere Prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň tabşyrygy boýunça türkmen wekiliýetiniň agzalary gatnaşdylar. BMG-de geçirilen duşuşyklaryň möhüm ugurlary boýunça maglumat almak üçin TDH-niň habarçysy şeýle duşuşyklaryň birine gatnaşyjy, Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersitetiniň rektory Esen AÝdogdyÝewe ýüz tutdy.
— Birleşen Milletler Guramasy we onuň agzalary BMG-niň 70 ýyllyk ýubileýini diňe bir baýramçylyk etmek üçin sebäp däl, eýsem, bu guramany parahatçylygy, howpsuzlygy, ösüşi we adam hukuklaryny üpjün etmek ýaly üç sany möhüm wezipeleriň has talap edilýän we netijeli çözgüdini tapýan gurama öwrülmeginiň mümkinçiligi hökmünde garaýar.
BMG-niň Baş Assambleýasynyň 70-nji mejlisinde 2000-nji ýylda kabul edilen “Müňýyllygyň ösüş maksatlarynyň” jemleri jemlendi we adamzat medeniýetiniň durnukly ösüşini üpjün etmäge gönükdirilen täze maksatlar işlenip taýýarlanyldy.
2000-nji ýylyň sentýabrynda BMG-niň Müňýyllygynyň jarnamasynyň esasynda kabul edilen 8 maksat we 21 wezipe garyplygyň azalmagyna we çaga ölüminiň peselmegine, epidemiýa ýokanç keseller bilen göreşmäge we beýlekilere gönükdirilipdi.
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň durnukly ösüş boýunça sammitde eden çykyşynda belleýşi ýaly, Müňýyllygyň ösüş maksatlaryna ýetmegiň maksatnamasynda goýlan binýat 2030-njy ýyla çenli döwür üçin durnukly ösüş boýunça täze ylalaşylan Gün tertibini durmuşa geçirmek üçin pugta esasa öwrüler.
Işlenip taýýarlanylan 169 wezipäni, şeýle hem durnukly ösüş ulgamynda 17 maksady ýerine ýetirmegiň Gün tertibi BMG-ä agza döwletleriň üç ýyllyk gepleşikleriniň jemine öwrüldi. Mälim bolşy ýaly, bu wezipeler parahatçylygyň we howpsuzlygyň berkidilmegine, garyplygyň aradan aýrylmagyna, deňsizligiň we adalatsyzlygyň garşysyna göreşmäge, ýokary hilli bilimiň we daşky gurşawyň goraglylygynyň üpjün edilmegine gönükdirilendir.
Türkmenistanyň Prezidenti BMG-niň sammitinde dünýä Liderleriniň arasynda ilkinji bolup maksatnamalaýyn çykyş etdi. Milletiň Lideri çykyşynda bu maksatlara ýetmegiň ýoly baradaky öz garaýşyny mälim etmek bilen bir hatarda, olary durmuşa geçirmek boýunça anyk Ýol kartasyny teklip etdi. Bu teklipler Birleşen Milletler Guramasy tarapyndan uly ruhubelentlik we hoşallyk bilen kabul edildi. Munuň özi Türkmenistanyň Prezidentiniň BMG-niň Baş sekretary Pan Gi Mun, BMG-niň Ösüş maksatnamasynyň ýolbaşçysy we dolandyryjysy hanym Helen Klark we birnäçe döwletleriň Baştutanlary bilen geçiren ikitaraplaýyn duşuşyklarynda aýratyn bellenildi.
Türkmenistanyň Prezidentiniň daşky gurşawy goramak, ulag we üstaşyr geçelgelerini ösdürmek, energetika howpsuzlygyny üpjün etmek ýaly başlangyçlarynyň durnukly ösüş boýunça ählumumy Gün tertibiniň möhüm bölegine öwrülendigini bellemeli. Munuň özi diňe bir dünýä bileleşiginiň mynasyp ösüşini üpjün etmegiň möhümdigini tassyklaman, eýsem, milletiň Lideriniň milli, sebitleýin we ählumumy ösüşiň meselelerine giň möçberli we öňdengörüjilikli çemeleşmelerini beýan edýär.
24-nji sentýabrda Türkmenistanyň wekiliýetiniň agzalarynyň BMG-niň Baş sekretarynyň aragatnaşyk we jemgyýetçilik maglumaty boýunça orunbasary hanym Kristina Gallah we BMG-niň Sekretariatynyň maglumat-wagyz ediş bölüminiň direktory jenap Maher Nasser bilen duşuşyklary boldy. Olaryň barşynda BMG bilen ýurdumyzyň Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersitetiniň arasynda Birleşen Milletler Guramasynyň “Akademiki toparlar bilen özara gatnaşyklar” boýunça başlangyçlaryny durmuşa geçirmek babatda hyzmatdaşlygy giňeltmegiň meseleleri ara alnyp maslahatlaşyldy. Ol BMG-niň Baş sekretarynyň 2015-nji ýylyň iýun aýynda Türkmenistana bolan saparynyň barşynda Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersitetinde geçirilen duşuşykda gazanan meseleleriniň biri bolup durýar.
Şunuň ýaly başlangyçlara gatnaşylmagy uniwersitetlere talyplaryň we jemgyýetiň öňünde bir bitewi medeni aň-bilim jogapkärçiligini kemala getirmek maksady bilen, çäreleri guramak hem-de barlaglary alyp barmak ugrunda işjeň zähmet çekýän alymlaryň ösen ulgama agza bolmak artykmaçlygyny berýär. Ýokary hilli bilimiň üpjün edilmegi durnukly ösüşiň maksatlarynyň biri bolup durýar. Prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň BMG-niň belent münberinden belleýşi ýaly, Türkmenistan BMG-niň ulgamynyň BMGÖM, ÝUNESKO, ÝUNISEF ýaly guramalary bilen bilelikde ählumumy, adalatly we ýokary hilli bilimi gazanmak boýunça halkara gatnaşyklarynyň ösdürilmegini durnukly ösüşiň maksatlaryna ýetmekde üstünligiň esasy şerti hasaplaýar.
Şol gün türkmen wekiliýetiniň agzalary BMG-niň Baş sekretarynyň orunbasary, BMG-niň Düzüminiň gender deňligi we zenanlaryň hukuklaryny, mümkinçiliklerini artdyrmak (“BMG—Zenanlar”) meseleleri baradaky Ýerine Ýetiriji direktory hanym Fumzile Mlambo-Ngkuka bilen duşuşyklary geçirdiler. Olarda taraplar gender deňligini üpjün etmegiň meseleleriniň durnukly ösüş boýunça Gün tertibinde öz ornuny tapandygyny kanagatlanma bilen bellediler. Şunuň bilen baglylykda, Türkmenistanyň zenanlara we gyzlara bilime, ýokary derejeli lukmançylyk hyzmatyna, mynasyp işe, syýasy we ykdysady çözgütleriň kabul edilmegine gatnaşmagyna elýeterliligi üpjün etmek boýunça milli we sebitleýin derejede öňdäki orny eýeleýändigi bellenildi. Duşuşykda BMG bilen 2015—2020-nji ýyllar üçin gender deňligi boýunça Hereketiň Milli meýilnamasyny durmuşa geçirmek ugrundaky hyzmatdaşlygy giňeltmegiň anyk meseleleri ara alnyp maslahatlaşyldy.
Sammiti geçirmegiň barşynda gender deňligi meselelerine birnäçe çäreleriň bagyşlanandygyny bellemeli. Şeýle çärelere işjeň gatnaşmak bilen, Türkmenistan ýurduň Prezidentiniň sammitde eden çykyşynda öz beýanyny tapan esasy ýörelgelerden ugur aldy. Has takygy, gender deňligi ösüşiň ählumumy strategiýasynyň möhüm şerti bolup durýar.
25-nji sentýabrda “BMG — Zenanlar” düzümi tarapyndan “Deňsizlige garşy göreş, zenanlaryň hukuklaryny we mümkinçiliklerini artdyrmak” mowzugynda ýokary derejedäki Interaktiw gepleşik geçirildi. Bu çärä türkmen wekiliýetiniň gatnaşmagy Türkmenistanyň bu ulgamdaky milli syýasaty we ýetilen sepgitler barada duşuşyga gatnaşyjylary tanyşdyrmaga mümkinçilik berdi.
27-nji sentýabrda Türkmenistanyň wekiliýeti Prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň tabşyrygy boýunça “Dünýä liderleri. Gender deňligi we Zenanlaryň hukuklarynyň, mümkinçilikleriniň giňeldilmegi boýunça: hereketlere ygrarlylyk” ady bilen geçirilen ýokary derejedäki çärä gatnaşdy. Ol BMG-niň Baş sekretary Pan Gi Munuň we HHR-iň Başlygy Si Szinpiniň başlangyjy boýunça guraldy. Duşuşykda 80-den gowrak döwlet Baştutanlary gender deňligi ulgamyna gönükdirilýän maýa goýumlaryň möçberini artdyrmak, çözgütleri kabul etmegiň ähli derejesinde zenanlar üçin zerur şertleri üpjün etmek, aýallar babatda kemsitmeleri we zor salmalary şertlendirýän durmuş meselelerini aradan aýyrmak boýunça ählumumy çäreleriň kabul edilmeginiň zerurdygyny bellediler.
Şeýle hem Türkmenistanyň wekiliýetiniň agzalary 1964-nji ýyldan bäri BMG-niň çäklerinde hereket edýän we ösüp barýan döwletleriň iň iri birleşmesi bolup durýan “77 topar+Hytaý” duşuşygyna gatnaşdylar. Türkmenistan BMG-niň, şol sanda BMG-niň Ykdysady we durmuş geňeşiniň çäklerindäki durmuş-ykdysady we gumanitar meseleler boýunça Gün tertibiniň döwletleriniň bir bitewi garaýşynyň işlenip taýýarlanmagyna işjeň gatnaşýar.
Şu topara agza ýurtlaryň daşary işler ministrleriniň BMG-niň ştab-kwartirasynda 24-nji sentýabrda geçirilen mejlisinde 77 toparyň durnukly ösüş boýunça Gün tertibiniň gepleşikleriniň we ony ylalaşmagynyň barşyna gatnaşmagy sammitiň jemleýji resminamasynda ösüp barýan döwletleriň esasy gyzyklanmalarynyň doly hasabyny äşgär etmek mümkin boldy. “77 topar+Hytaý” duşuşygynda sammitiň jemleýji resminamasyny milli, sebitleýin we ählumumy derejelerde durmuşa geçirmegiň ugurlary ara alnyp maslahatlaşyldy.
Türkmenistanyň wekiliýetiniň “Durnukly ösüş üçin durmuş sazlaşygy: hoşniýetlilik döwründe birek-birege düşünişmegiň we hormat goýmagy öňe ilerledip” diýen mowzukda Watikanyň, Iordaniýanyň we Albaniýanyň wekiliýetleriniň başlangyjy boýunça geçirilen duşuşyga gatnaşmagy milletara sazlaşygyny we durnukly ösüşi üpjün etmekde tejribe alyşmaga mümkinçilik berdi. Oňa gatnaşyjylar adamlaryň etniki, dini we dessur aýratynlyklaryna milli we döwletara derejede hormat goýulmagy jemgyýetiň durmuş sazlaşygynyň zerur şerti bolup durýar.
Şeýle hem Türkmenistanyň wekilleri “Durnukly ykdysady ösüşe, durnukly sarp edişi we önümçiligi özgertmäge hem-de ony höweslendirmäge ýardam bermek” ýaly 26-njy sentýabrda geçirilen duşuşyga gatnaşdylar. Oňa BMG-ä agza döwletlerden başga-da, dürli halkara düzümleriniň wekilleri gatnaşyp, durnukly ösüşiň 17 maksadynyň esasy ugurlaryny kesgitlediler. Bu ýerde bellenilişi ýaly, 2030-njy ýyla çenli ähli maksatlar deň derejede amala aşyrylar. Gepleşiklerde Türkmenistanyň Prezidentiniň öňe süren we halkara bileleşigi tarapyndan örän oýlanyşykly hem-de toplumlaýyn häsiýetli diýlip ykrar edilen durnukly ösüşiň ykdysady, durmuş we ekologiýa ýaly üç ugurlary öz beýanyny tapdy.
2015-nji ýyldan soňky döwür üçin durnukly ösüş boýunça geçirilen sammitiň barşynda “2015-nji ýyldan soňky döwür üçin ösüşiň Gün tertibinde Azyk howpsuzlygy” ady bilen duşuşyk geçirildi. Oňa agza döwletleriň wekilleri Ýer ýüzünde açlygy aradan aýyrmak, iýmitiň hilini gowulandyrmak, ekoulgamy we biologik köpdürlüligi saklamak we oba hojalygyny ösdürmek boýunça öz tekliplerini öňe sürdüler. Azyk howpsuzlygynyň suw, energiýa, howa, sarp ediş hem-de önümçilik bilen arabaglanyşygy barada aýdyldy. Prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň Türkmenistanyň ýokary derejede Azyk maslahatyny çagyrmak hakyndaky teklibiniň möhümdigi hem-de onuň durnukly ösüş maksatlarynda aýratyn seredilmeginiň zerurdygy bellenildi.
Türkmenistanyň wekilleriniň gatnaşan çäreleriniň hatarynda “Durnukly ösüşiň maksatlaryna ýetmek üçin tehnologiýalary ilerletmegiň usullaryny herekete girizmek” ýaly duşuşyk bar. Ol ösen döwletleriň ösüp barýan ýurtlara az maliýe çykdajylary we daşky gurşawy goramak, ekologiýany gowulandyrmak wezipelerini nazara almak bilen, ykdysady ösüş gazanmaklary üçin ýokary tehnologiýalary bermek hakynda boldy.
Şunuň bilen baglylykda, Türkmenistanyň Prezidentiniň 2015-nji ýylyň mart aýynda Ýaponiýada geçirilen tebigy betbagtçylygyň töwekgelçiligini azaltmak boýunça III Bütindünýä maslahatynda BMG-niň howandarlygynda ýöriteleşdirilen düzümi, has takygy, Merkezi Aziýa üçin howanyň üýtgemegi baradaky Sebitleýin merkezi döretmek hakyndaky başlangyjynyň möhüm ähmiýeti bardyr. Bu merkez sebitleýin tagallalary işjeňleşdirmäge gönükdiriler we tebigy betbagtçylygyň howpuny azaltmakda bilelikdäki taslamalary işläp taýýarlamagyň we durmuşa geçirmegiň möhüm guralyna öwrüler. Durnukly ösüş boýunça sammitde döwlet Baştutany Gurbanguly
Berdimuhamedow biziň ýurdumyzyň BMGÖM bilen bilelikde 2016-njy ýylda şeýle merkeziň Aşgabatda döredilmegi boýunça anyk çäreleri durmuşa geçirmäge taýýardygyny nygtady.
Nýu-Ýorkda geçirilen çäreleriň ýene biri “Durnukly ösüşiň suw bilen baglanyşykly Maksatlarynyň durmuşa geçirilmegini we oňa ýetilmegini höweslendirmek” mowzugyndaky çäredir. Haçan-da, adamzat arassa agyz suwunyň ýetmezçiligini has-da ýiti duýanda, oňa ýetmegiň parahatçylykly ýoluny tapmagy we döwletleriň gülläp ösmegi üçin strategik ähmiýetiniň bolmagy suw serişdeleriniň netijeli peýdalanmagyny, olaryň hapalanmagynyň azaldylmagyny, ykdysady işde suwuň netijeli peýdalanylmagyny, milli we sebitleýin derejede toplumlaýyn dolandyryşy, şeýle hem jedelli meseleleriň çözgüdiniň kabul ederlikli usulynyň işlenip taýýarlanmagyny baş wezipe hökmünde öňe çykarýar.
Bu babatda Türkmenistan Merkezi Aziýa we Hazar deňzi sebitinde döwletara gatnaşyklarynyň berkidilmegine gönükdirilen başlangyçlary işjeň öňe sürýär. Milli derejede “ýaşyl ykdysadyýetiň” döredilmegine gönükdirilen tebigy serişdelerden peýdalanmagyň täze ýokary tehnologiýaly görnüşini ornaşdyrmak boýunça ählumumy syýasat durmuşa geçirilýär.
BMG-niň Baş Assambleýasynyň 70-nji mejlisiniň çäklerinde türkmen wekiliýeti “Aziýanyň Ýüregi—Stambul prosesi” mowzugynda ýokary derejede geçirilen duşuşyga gatnaşdy. Onda howpsuzlygy üpjün etmek, syýasy we ykdysady gatnaşyklary giňeltmek, Owganystanda parahatçylygyň, durnuklylygyň we ösüşiň üpjün edilmegine gönükdirilen hyzmatdaşlygy atdyrmak boýunça meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy.
Mälim bolşy ýaly, Türkmenistan bitaraplyk nukdaýnazaryndan jedelli meseleleriň syýasy-diplomatik ýollar arkaly çözülmegini esasy ugur edinýär we BMG-niň howandarlygynda owganara parahatçylykly gepleşikleriň geçirilmegi üçin syýasy giňişlik bermäge taýýardyr. Mundan başga-da, milletiň Lideriniň başlangyjy boýunça ykdysady taslamalar durmuşa geçirilýär. Munuň özi TOPH gaz geçirijisiniň, elektrik geçiriji ulgamyň, Türkmenistan — Owganystan — Täjigistan demir ýolunyň, şeýle hem goňşy ýurtda senagat we medeni-durmuş maksatly desgalaryň gurulmagyndan ybaratdyr. Medeni gatnaşyklaryň ösdürilmegi, ynsanperwer kömegiň yzygiderli ugradylmagy we başga-da köp sanly çäreler döwletimiziň Owganystanda parahatçylygyň, howpsuzlygyň we durnukly ösüşiň üpjün edilmegine ýokary gyzyklanmasynyň aýdyň subutnamasydyr.
Türkmenistanyň BMG bilen gatnaşyklarynyň netijeleri hem-de onuň geljegi babatda geçirilen duşuşyklaryň we çäreleriň jemini jemlemek bilen, esasy ýagdaýy bellemeli. Munuň özi bitaraplyk ýörelgelerine pugta daýanýan we Prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň yzygiderli durmuşa geçirýän Türkmenistanyň işjeň daşary syýasaty diňe bir ýurdumyzda parahatçylygy we durnukly ösüşi üpjün etmek, doly derejeli ykdysady ösüş üçin amatly şertleri emele getirmek bilen çäklenmän, eýsem, adamzadyň ählumumy meseleleriniň çözülmegine ýardam berýär.
Türkmen Bitaraplygynyň 20 ýyllyk taryhy, bu hukuk derejäniň diňe bir Türkmenistanyň milli bähbitlerini goraman, eýsem, onuň durnukly ösüş boýunça ählumumy maksatlara ýetmekde dünýä bileleşigi bilen işjeň gatnaşyklary üçin ygtybarly binýat bolup durýar.


text:
BMG-niň Howpsuzlyk geňeşi Liwanda azyndan 42 adamy öldüren, ýüzlerçe adamy ýaralan goşa ulag partlamasyny ýazgardy.
Howpsuzlyk geňeşiniň biragyzdan kabul edilen jarnamasynda aglaba köplügi sünnilerden durýan Tripoli şäherinde, anna güni iki sany metjidiň daş işiginde bolan «terror hüjümleriniň berk ýazgarylandygy» aýdylýar.
Bu beýanatda ähli liwan halky, ýurduň durnuklylygynyň bozuljak bolnup synanyşylýan halatynda, milli bitewiligi saklamaga çagyrylýar.
Şeýle-de bu jarnama liwanlylary goňşulykdaky Siriýanyň krizisine hiç hili gatyşmazlyga çagyrýar.
Tripoli partlamalary geçen hepde Beýrutyň günortasynda, esasy şaýylaryň ýaşaýan we Hizbolla toparynyň kontrollugyndaky etrapda bolan ganly ulag partlamasyndan soň boldy.
Bu ýagdaý liwan fraksiýalarynyň siriýa konfliktine barha beter çekilip barýandygy baradaky aladalary güýçlendirdi.


text:
Düýn Moldowanyň parlamentinde çepçi-merkezçi dolandyryjy koalisiýa döredildi. Oňa kommunistrler we demokratlar girdi diýip, düýn kommunistleriň lideri, Moldowanyň öňki prezidenti Wladimir Woronin habar berdi.
Maglumata görä, koalisiýa döretmek baradaky ylalaşyga Moldowanyň Demokratik partýasynyň lideri Marian Lupu bilen konsultasiýalaryň netijesinde gelnipdir.
Demokratlaryň we kommunistrleriň parlamentde 57 mandatynyň bardygy habar berilýär. Bu bolsa olara parlamentiň başlygyny, kanun çykaryjy ýolbaşçy organlaryny saýlamaga, şeýle-de täze hökümeti tassyklamaga mümkinçilik berer.


text:
Balkanabadyň 1-nji saglyk öýüniň (poliklinikasynyň) abatlaýyş işlerini geçirmek üçin ýapylanyna eýýäm 2 ýyl töweregi wagt boldy.
Mundan 36 ýyl ozal, ýagny 1979-njy ýylda gurlan bu köpugurly poliklinika diňe bir Balkan welaýatynyň merkezi şäheriniň ýaşaýjylary däl-de, eýse welaýatyň beýleki etraplarynyň ilatyna hem hyzmat edýärdi.
Poliklinikanyň ýapylmagy bilen bu saglyk öýüniň lukmanlar kollektiwi başbitin anyk bir ýere göçürilmän, eýse şäheriň dürli künjeklerine dargadyldy.
Poliklinikanyň lukmanlarynyň bir bölegi 133-nji kwartaldaky Diş bejeriş merkezine, ýene bir bölegi 137-nji kwartaldaky Çagalar saglyk öýüne göçürilse, saglyk işgärleriniň başga bir bölegi şäheriň 209-njy kwartalyndaky 39-njy ýaşaýyş jaýyna göçürilip, hassalary şol ýerde kabul etmeli edildi.
Poliklinikanyň, özüniň atlandyrylmasyzlygyny soran bir lukmanynyň gürrüňinden çen tutsaň, onda agzalýan döwürde, onuň öz sözi bilen aýdylanda, umumy “başagaýlyk” bolupdyr.
“Haýsy işgäriň, ýagny ginekologyň, diş, burun, gulak lukmanlarynyň... nirä iberiljekdigi düşnüksizdi. Bu ýagdaý biz – lukmanlarda başagaýlyk döreden bolsa, adaty adamlara has hem ýaramaz täsir ýetirdi” diýip, poliklinikanyň lukmany şol göçe-göçlügi ýatlaýar.
225-nji kwartalyň Sähet atly ýaşaýjysy özüne gerekli lukmany tapmak üçin “tutuş şäheri sökmeli” bolandygyny aýdýar: “Gulagymdaky agyra seretdirjekdim. Ilki bilen saglygy anyklaýyş bölümine bardym. Ol ýerden 209-njy kwartaldaky jaýa ýolladylar, ol ýerden hem gerekli lukmanyň Çagalar saglyk öýüne geçirilendigini aýtdylar. Ol ýere barsam-da, Stomatologiýa merkezine iberdiler”.
Şol bir wagtda, göçürilen lukmanlaryň käbiri “täze” ýerlerinde degişli şertleriň ýokdugyndan zeýrenýärler. Şäheriň Anyklaýyş merkezine göçürilen Oraz atly lukman ini 3 metr, uzynlygy 5 metrlik otaglarda dört lukman bolup oturýandyklaryny aýdýar: “Üstesine-de, stol, stul... Her lukmanyň ýanyna-da bir hassa gelýär. Bulardan bir şert bolamy? Hassalaryň hem ýüzbe-ýüz aýdylmaly şahsy meselelerini, otagdaky beýleki adamlardan çekinip, aýtmaýan halatlary bolýar”.
Gürrüňi gidýän keselhananyň binasynyň heňländigini, diwarlarynyň çygjaryp durandygyny hem görse bolýar. Saglygy anyklaýyş merkezinde diňe iki sany hajathana bar, olaram diňe lukmanlar üçin niýetlenen.
Diş bejeriş merkezinde poliklinikanyň lukmanlary üçin aýratyn bir gat bölünip berildi. Emma, muňa garamazdan, hem ýeriň darlyk edýändigini görse bolýar. Mysal üçin, rentgen we diş, gulak, bokurdak bölümleriniň arasyna diňe tuty tutulypdyr.
Balkanabadyň 1-nji saglyk öýüniň abatalaýyş işleriniň haçan gutarjakdygy barada hiç hili resmi maglumat berilmeýär. Türkmen gurluşyk kärhanasy tarapyndan alnyp barylmaly işleriň ençeme aýlap durýan wagty hem bolýar.
Gepiň gerdişine görä aýtsak, lukmanlar poliklinikanyň abatlaýyş işleri üçin hökümet tarapyndan serişde goýberilse-de, aprel aýynda özleriniň aýlyk haklaryndan 450 manat tutulyp alnandygyny aýdýarlar.
Balkanabat Türkmenistanyň günbataryndaky Balkan welaýatynyň merkezi şäheri we onuň ilatynyň 120 müň töweregi adama deňdigi aýdylýar.


text:
12-nji awgustda «Ýaňlan, Diýarym!» bäsleşiginiň Ahal welaýaty boýunça tapgyry geçirildi. Ýurt Garaşsyzlygymyzyň şanly 24 ýyllygy mynasybetli zehinli ýaşlaryň arasynda yglan edilen bäsleşigiň bu tapgyry Baharly etrabynyň Arçman obasynyň medeniýet öýüniň öňündäki meýdançada ýaýbaňlandyryldy. Oňa welaýatyň dürli etraplaryndan we Tejen şäherinden gelen aýdym-saz sungaty boýunça zehinli ýaşlar gatnaşdylar. Bäsleşige gatnaşyjylar gezekli-gezegine sahna çykyp, olaryň her biri iki aýdym bilen çykyş etdi. Bäsleşikde Ýagşymyrat Annadurdyýew bilen Begler Nurberdiýew öňe saýlanyp, «Ýaňlan, Diýarym!» — 2015 bäsleşiginiň Ahal welaýat tapgyrynyň ýeňijileri boldular hem-de döwlet derejesindäki jemleýji bäsleşige gatnaşmaga hukuk gazandylar.
«Ýaňlan, Diýarym!» bäsleşiginiň Ahal welaýaty boýunça tapgyry geçirildi
Eger-de siz sözlemde harp ýalňyşy gören bolsaňyz, şol sözi saýlap Ctrl+Enter basyň


text:
Çarşenbe güni Ýewropa ýurtlary Siriýanyň režimine garşy täze rezolýusiýanyň taslamasyny taýýarladylar.
Britaniýa, Fransiýa, Germaniýa we Portugaliýa tarapyndan taýýarlanan bu täze rezolýusiýanyň taslamasynda Siriýanyň režiminiň protestçilere garşy harby güýç ulanmasyny bes etmedik halatynda, bu ýurda garşy täze sanksiýalaryň ulanyljakdygy barada duýduryş berilýär.
Şeýle hem, Ýewropa ýurtlary tarapyndan taýýarlanan bu dokumentde Siriýadaky ynsan hukuklarynyň basgylanmagy hem-de parahat protestçilere garşy güýç ulanylmagy bilen baglanyşykly soňky wakalar berk ýazgarylýar.
Bu rezolýusiýanyň taslamasy şu gün giçlik BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşinde ara alnyp maslahatlaşylar diýlip garaşylýar.
Birleşen Milletler Guramasy Siriýada dowam edýän protest çykyşlarynyň barşynda soňky alty aýyň dowamynda 2 müň 700-den gowrak adamyň ölendigini aýdýar.


text:
Şenbe güni Ýaponiýa özüniň elektrik öndüriji iň soňky atom reaktoryny öçürdi. Munuň özi soňky kyrk ýylyň dowamynda ilkinji gezek Ýaponiýada elektrik energiýasyny öndüriji ýekeje-de atom reaktorynyň işlemeýänligini aňladýar.
“Hokkaýdo Elektrik Energiýasy” atly kompaniýanyň öz atom reaktoryny şenbe güni öçürmegi bilen, tutuş Ýaponiýa boýunça elektrik energiýasyny öndüriji ähli atom reaktorlarynyň, ýagny 50 sany atom reaktorynyň iň soňkusy öz işini bes etdi.
Bu waka gabatlap ýurduň paýtagty Tokioda müňlerçe protestçi Ýaponiýanyň hökümetini atom energiýasyndan bütinleýin ýüz öwürmäge çagyryp, ýöriş geçirdi.
Tragediýanyň beren netijesi
Geçen ýylyň martynda Ýaponiýanyň Gündogar regionynda ýüz beren güýçli ýer yranmanyň we sunami suw joşgunynyň netijesinde ençeme atom elektrik stansiýasynda tehniki näsazlyklar ýüze çykyp, howply radiasiýanyň ýaýramagyna getiripdi.
Şol wakalaryň netijesinde ýurduň jemgyýetçiliginde atom energiýasynyň ulanylmagyna garşy protestler güýçlendi.
Şenbe güni Tokioda ýöriş geçiren protestçileriň bir topary elektrik energiýasy bilen bagly işlere gözekçilik edýän Senagat ministrliginiň binasynyň öňüne ýygnandylar.
Ýene 5 müňden gowrak protestçi bolsa Tokionyň merkezindäki parka ýygnanyp, soňra şäheriň merkezinden elleri plakatly ýöräp geçdiler. Ol plakatlarda “Atom energiýasy, hoş!” diýen ýaly şygarlar ýazylgydy.
Ilat razylyk bermeli
Atom elektrik reaktorlaryndan iň soňkusynyň öçürilmegi Ýaponiýanyň hökümetiniň ýurtdaky ähli ýadro reaktorlarynyň ýer yranmalaryna we suw joşgunlaryna döz gelmek mümkinçiliklerini düýpli gözden geçirmek üçin alyp barýan çäreleriniň çäklerinde amala aşyryldy.
Şu çaka çenli Ýaponiýanyň atom reaktorlary ýurduň ulanýan elektrik energiýasynyň üçden bir bölegine golaýyny öndürýärdi. Indi bu öçürilen atom reaktorlary düýpli barlaglardan geçiriler.
Ýöne bu atom reaktorlarynyň täzeden işe girizilmegi üçin geljekde ýerli ilatyň rugsady gerek bolar.


text:
Düýn Aşgabatda ahalteke atçylygy boýunça Halkara assosiasiýasynyň 1-nji maslahaty hem-de ahalteke atlaryna bagyşlanylan 3-nji Halkara ylmy konferensiýasy açyldy.
Türkmenistanyň Daşary işler ministrligi, Medeniýet we teleradiogepleşikler ministrligi, «Türkmen atlary» Döwlet birleşigi hem-de Aşgabadyň şäher häkimligi tarapyndan gurnalan bu halkara forumlaryna gatnaşmak üçin dünýäniň dürli ýurtlaryndan hem wekilleriň barandygy habar berilýär.
Resmi maglumatda daşary ýurtly delegatlaryň hatarynda alym-ippologlaryň, atçylaryň, biologlaryň, taryhçylaryň, filologlaryň, medeniýet we sungat işgärleriniň we habar serişdeleriniň žurnalistleriniň hem bardygy aýdylýar.
Maglumata görä, Aşgabatda açylan bu forumlarda spesialistler atçylygy ösdürmegiň dürli meseleleri barada pikir alşarlar.


text:
Germaniýanyň prokurorlary Türkiýäniň prezidenti Rejep Taýýyp Erdoganyň nemes milli telekanalynda özi barada satiriki goşgy okan wäşä garşy arza berendigini habar berýärler.
Germaniýanyň günbataryndaky Mainz şäheriniň prokurorlarynyň 11-nji aprelde ýaýradan beýanatynda Erdoganyň wäşi Ýan Boehmermana (Jan Boehmermann) garşy şikaýat arzasyny berendigi aýdylýar.
Boehmerman telewideniýede türk lideriniň “professional akmakdygyny” ýaňsylap, onuň haýwanlar bilen jynsy hereketleri ýerine ýetirendigini öňe sürýär.
31-nji martda Germaniýanyň “ZDF” telekanalynda görkezilen gepleşik Berlin bilen Ankaranyň arasynda diplomatik tersleşigiň döremegine sebäp boldy.
Türkiýäniň hökümeti telewideniýede okalan goşgynyň kabul ederlikli däldigini aýdyp, wäşi Boehmermanyň ýurduň baştutanyny kemsitmekde jezalandyrylmalydygyny aýtdy.


text:
Liwanda täze premýer-ministriň bellenmegi ýurduň sünnüleriniň arasynda gahar-gazap döretdi we protest çykyşlarynyň geçirilmegine sebäp boldy.
Geçen hepdede “Hizbullah” toparyna agza ministrler tarapyndan terk edilen liwan hökümetiniň ýolbaşçysy Saad Haririniň ornuna şaýylar tarapyndan goldanýan sünni milliarder biznesmen Nijab Mikati bellenýär.
Güýçli demonstrasiýalar Beýrutyň merkezinde we sünnüleriň mekany Tripolide geçirildi. Bu protestlere iki günläp dowam eden parlament konsultasiýalaryndan soň peremýer-ministr wezipesine milliarder Nijap Mikatiniň bellenýanliginiň yglan edilmegi sebäp boldy.
Käbir protestler zorluga getirdi. “Al Jazeera” tazelikler telekanalynyň awtoulagynyň üstüne hüjüm edilenligi ençeme telekanallarda görkezildi. Protestçiler öz öňe süren şygarlarynda Saad Harirä goldaw bildirdiler.
BMG-niň sud derňewi
Günbataryň we Saud Arabystanynyň hökümetleri tarapyndan goldanan Saad Haririniň hökümeti geçen hepdede “Hizbullah” toparynyň agzalary bolan şaýy ministrler tarapyndan terk edilip, dargapdy. Şaýylar bu aksiýasyny Saad Haririniň 2005-nji ýylda janyna kast edilen atasy Rafik Haririniň ölümini derňemek boýunça BMG-niň çykaran kararyny ret etmekden boýun gaçyrmagyna jogap hökmünde amala aşyrypdylar.
Bu sud derňewiniň yglan ediljek jemlerinde “Hizbullah” toparynyň agzalaryna garşy aýyplamalaryň hem öňe sürülmegine garaşylýar. Eýran we Siriýa tarapyndan goldanýan “Hizbullah” topary BMG-niň derňewini ýazgarýar we ony ABŞ we Ysraýyl tarapyndan amala aşyrylýan syýasylaşdyrylan çäre diýip atlandyrýar.
Sünnüler “Hizbullahyň” agzlarynyň Liwanyň hökümetini terk etmek boýunça ädimine, bu syýasy toparyň öz islegine görä, täze hökümeti düzmek maksady bilen baglanyşdyrýarlar.
Garward Uniwersitetini tamamlan 55 ýaşly Nijab Mikati ýurtda tertip-düzgüni saklamaga çagyrdy.
Şaýylaryň goldaýan sünni wekili
Liwanyň syýasy konfessional sistemasynyň talaplaryna laýyklykda, premýer-ministr wezipesine sünnüler, parlamentiň ýolbaşysy wezipesine şaýylar, prezident wezipesine bolsa hristianlar bellenýär. Mikati sünni bolsa-da, ol “Hezbollanyň” goldawyna daýanýar diýlip, güman edilýär.
Karnegi Merkeziniň Beýrutdaky Ýakyn Gündogar edarasynyň başlygy Pol Salemiň bellemegine görä, ýurduň sünni jemgyýeti özüniň häkimiýet başyndan gysylyp çykarylýanlygyny duýýar. Üstesine-de, “Hizbullah” toparynyň Liwanyň hökümetiniň BMG bilen gatnaşyklaryny bes etmek boýunça edýän synanyşyklary hem sünnüleriň gahar-gazabyny güýçlendirýär. Bu bolsa Liwanyň sünni we şaýy jemgyýetçilikleriniň arasyndaky gapma-garşylyklaryň möwç almagyna getirýär.
Pol Salemiň pikirine görä, “Hizbullah” toparynyň Liwanda has uly häkimiýete eýe bolmagy ýurduň häkimiýet deňagramlylygyny üýtgedip biler we ýurtda 2005-nji ýyla çenli höküm süren syýasy ýagdaýlaryň dolanyp gelmegine şert döreder. Şol döwürde Liwan “Hizbullah” toparynyň, Siriýanyň we Eýranyň täsiri astynda bolupdy.
Karnegi merkeziniň Beýrutdaky Ýakyn Gündogar edarasynyň başlygy Pol Salemiň sözlerine görä, Haririniň hökümetiň “Hizbullah” garaşsyz bolmagy we hakyky syýasy häkimiýet organyna öwrülmegi ugrunda eden hereketleri hökümetiň dargamagyna öz täsirini ýetirdi.
Nijab Mikatiniň premýer-ministr wezipesine bellenmegi Liwanyň parlamentiniň 128 agzasyndan 68-si tarapyndan goldandy. Mikatini goldanlaryň biri Liwanyň etno-konfessional “Druzlar” toparynyň lideri Walid Jumblatt boldy. Ýakynda “Hizbullah” topary we Siriýa Jumblatta öz goldawyny bildiripdi.


text:
Ysraýylyň resmileri palestinleriň Günbatar Kenarda ýewreýleriň mukaddes ýerini oda berendiklerini aýtdylar. Ysraýyllylaryň we Palestinalylaryň arasynda zolukly çaknyşyklaryň tutaşmagyna iki hepdä golaý wagt boldy.
Harby resmiler Günbatar Kenaryň Nablus şäherinde 100 çemesi adamyň Töwratda ady geçýän ruhany Josefyň mazary diýlip hasap edilýän ýere baryp ony oda berendiklerini, Palestinanyň howpsuzlyk güýçleriniň soň giňişligi arassalandyklaryny aýtdylar.
Yslamçy “Hamas” topary 16-njy oktýabry Ysraýyla garşy gazap güni diýip yglan etdi.
16-njy oktýabrda BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşi ýewreýleriň we palestinleriň arasynda tutaşan zorluklar bilen bagly adatdan daşary maslahaty geçirýär.


text:
NATO günorta Owganystanda bolan dikuçar heläkçiliginde bäş esgeriniň wepat bolandygyny aýdýar.
NATO-nyň beýanatynda bu hadysanyň sebäpleriniň derňelýändigi habar berilýär.
Deslapky barlaglar duşenbe güni bolan hadysa "duşman dahyllygynyň" bolmandygyny görkezdi.
Bu waka iki sany amerikan esgeriniň we bäş owgan polisiniň içki hüžüm diýilýän netijesinde, owgan harbysynyň eşigini geýen adam tarapyndan öldürilen gününe gabat geldi.
ABŞ-nyň täze goranmak sekretary Çak Heýgel duşenbe güni özüniň Kabula eden ilkinji saparyndan yzyna dolandy.