text:
Türkmenistanda Saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky Merkezi toparyň hünärmenleri tarapyndan dünýä döwletleriniň saýlaw ulgamynyň işi we olaryň tejribesi yzygiderli öwrenilýär. Bu ulgamyň işine degişli kitaplardyr resminamalar türkmen diline terjime edilýär.
Türkmenistanda Saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky Merkezi toparyň kätibi Amangeldi GANDYMOW Russiýa Federasiýasynyň Merkezi saýlaw topary tarapyndan 2011-nji ýylda Moskwada neşir edilen resminamalaryň we materiallaryň ýygyndysyny özünde jemleýän “Saýlawlara we sala salşyklara syn etmegiň halkara ýörelgeleri” atly kitapdan käbir parçalary türkmen diline terjime etdi. W.Ýe.Çurowyň umumy redaksiýasy bilen neşire taýýarlanylan bu kitapda beýan edilýän dünýäde giňden ykrar edilen halkara ýörelgeleridir tejribeleri barada gürrüň bermegini sorap biz, A.GANDYMOWA ençeme sowal bilen ýüz tutduk:
– Amangeldi Gandymowiç, siz bu kitaby türkmen diline terjime etmek bilen, ýurdumyzyň saýlaw işlerine gatnaşyjylaryň dünýä tejribesi bilen has içgin we çuň tanyşmaklaryna özboluşly ýardam etdiňiz...
– Hawa, häzirki zaman ösen türkmen jemgyýeti saýlaw ulgamy babatda halkara kadalary bilen aýrylmaz baglydyr. Hut şonuň üçin hem Merkezi saýlaw toparynda bu babatda dünýä bilen deň gadam urulmagyna aýratyn ähmiýet berilýär. Şol sebäpli-de, “Saýlawlara we sala salşyklara syn etmegiň halkara ýörelgeleri” atly kitaby türkmen diline terjime etmegi müwessa bildik.
Aslynda, saýlawlar döwletiň syýasy durmuşynda esasy orny eýeleýär. Saýlawlar döwletiň raýatlarynyň saýlamak we saýlanmak bilen bagly iň esasy syýasy hukuklarynyň biri bolup, olar jemgyýetçilik durmuşynda demokratiýanyň ýüze çykmagynyň hem esasy çeşmesidir. Raýatlaryň saýlaw hukuklarynyň kepillikleriniň goraglylygy esasynda bolsa, döwleti dolandyrmagyň demokratik ýörelgeleri üpjün edilýär.
Häzirki zaman dünýäsiniň gurluşynyň esasy aýratynlygy özünde umumy ykrar edilen halkara ýörelgelerini we kadalaryny jemlemek bilen, her bir döwletiň öz milli kanunçylygyna laýyklykda, raýatlaryň döwleti dolandyrmak hem-de saýlawlara gatnaşmak arkaly öz hukuklaryny we azatlyklaryny doly derejede berjaý etmegine gönükdirilen gatnaşyklary düzgünleşdirýän ýerli kadalary hem öz içine alýar.
– Amangeldi Gandymowiç, siziň terjime eden bu kitabyňyzda abraýly halkara guramalary tarapyndan dünýädäki saýlaw ulgamynyň işini kämilleşdirmek bilen bagly alnyp barylýan işler barada hem giňişleýin gürrüň edilýär. Bize şolar barada hem jikme-jik gürrüň beräýseňiz?
– Elbetde, bu barada dünýäde alnyp barylýan işler hakynda hökman gürrüň bermek zerurdyr.
Birleşen Milletler Gurmasynyň Baş Assambleýasy tarapyndan 1948-nji ýylyň 10-njy dekabrynda Pariž şäherinde kabul edilen Adam hukugynyň ählumumy jarnamasy bilen raýatlaryň syýasy hukuklarynyň ösüşiniň esasy ugurlary kesgitlenildi. Jarnamanyň 21-nji maddasynda adam hukuklarynyň saýlawlar bilen baglanyşykly şu aşakdaky düzgünleri bellenilýär.
– Her bir adamyň öz hökümetini dolandyrmaga gönüden-göni ýa bolmasa erkin seçilen wekilleriň üsti bilen gatnaşmaga hukugy bar.
– Her bir adamyň öz ýurdunda döwlet gullugynyň elýeter bolmagyna hukugy bar.
– Halkyň erk-islegi hökümetiň häkimiýetiniň esasy bolmaly, şol erk-isleg döwürleýin we galplaşdyrylmadyk saýlawlarda öz beýanyny tapmaly, olar ählumumy we saýlaw hukugynyň bolmagynda, gizlin ses bermek arkaly ýa-da bolmasa, ses bermegiň azatlygyny üpjün edýän beýleki görnüşler arkaly geçirilmeli.
Döwletler we sebitleýin halkara guramalary tarapyndan ýokarda bellenilip geçilen saýlaw hukugynyň we erkinliginiň düzgünleşdiriji kadalarynyň çäklerinde, raýatlaryň saýlaw hukuklarynyň ösüşi we pugtalandyrylmagy dowam etdirilýär. Halkara guramalarynyň ençemesi tarapyndan göwrümi boýunça ägirt uly milli we halkara kadalarynyň toplumy kabul edildi.
Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy (ÝHHG) Ýewropany, Merkezi Aziýany, Amerikanyň Birleşen Ştatlaryny we Kanadany, jemi 56 döwleti öz içine almak bilen, ÝHHG-ä gatnaşyjy döwletleriň saýlawlar bilen baglanyşykly esasy borçnamalaryny 1990-njy ýylyň 29-njy iýunynda Kopengagen şäherinde kabul edilen Kopengagen maslahatynyň resminamasy bilen kesgitledi. Mundan başga-da, Kopengagen maslahatynyň resminamasy bilen bir hatarda, ÝHHG-niň Ýokary komissarlygynyň, ÝHHG-niň Ministrler geňeşiniň, ÝHHG-niň Demokratik institutlar we adam hukuklary baradaky býurosynyň hem adam hukuklary barada kabul eden kadalary bardyr.
Kopengagen maslahatynyň resminamasynyň esasy özeni döwletiň halkyň erk-islegi esasynda dolandyrylmagyndan hem-de saýlawlary guramagyň we geçirmegiň demokratik ýörelgelerinden ybaratdyr.
Şeýle-de, şol resminama esasynda, saýlaw geçirilýän döwletlerde saýlawlaryň ähmiýetini ýokarlandyrmak maksady bilen, ilkinji gezek ÝHHG-ä gatnaşyjy her bir döwlete öz ýurdundaky saýlawlara halkara synçylaryny çagyrmak borjy berkidildi. ÝHHG-niň çäklerinde halkara borçnamalarynyň ýerine ýetirilişine syn etmek işlerini onuň bir bölümi bolan Demokratik institutlar we adam hukuklary baradaky býurosy amala aşyrýar.
Wagtyň geçmegi bilen, ýokarda ady agzalan halkara guramalary bilen bir hatarda Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygy tarapyndan hem saýlawlary guramagyň we geçirmegiň halkara ýörelgeleri oňa girýän döwletleriň wekilleriniň gatnaşmagynda işlenilip düzüldi. Ýagny, 2003-nji ýylda sekiz döwletiň ýolbaşçylarynyň gol çekmegi esasynda, demokratik saýlawlary geçirmegiň standartlary, Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygyna gatnaşyjy döwletleriň raýatlarynyň saýlaw hukuklary we erkinlikleri hakyndaky Konwensiýa güýje girdi. Şu Konwensiýanyň esasynda, GDA hem-de GDA gatnaşyjy döwletleriň Parlament Assambleýasy tarapyndan saýlawlary guramak we geçirmek bilen bagly sebitleýin ýeke-täk düzgünleşdiriji kadalar hem işlenilip düzüldi. Mysal üçin, Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň Prezident we Parlament saýlawlaryna gatnaşýan halkara synçylary hakynda Düzgünnama, Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň saýlawlara we sala salşyklara syn etmek boýunça halkara synçylary üçin Teklipnama, GDA gatnaşyjy döwletleriň Parlament Assambleýasynyň “Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygyna gatnaşyjy döwletlerde saýlawlara we sala salşyklara syn etmegiň ýörelgeleri hakyndaky” Beýannamasy (Deklarasiýasy) we başga-da käbir resminamalar bar. Halkara saýlaw hukugynyň bu institutynyň täze döredilendigine garamazdan, onuň düzen resminamalarynyň saýlaw hukugynyň ösüşine uly goşandynyň bardygyny aýtmak bolar.
2001-nji ýylda esaslandyrylan sebitleýin halkara bileleşigi bolan Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasy hem syýasy hukuklaryň we erkinlikleriň halkara goragyny üpjün etmek baradaky meseleleriň çözgütlerini işläp düzýär. Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasynyň hartiýasynyň 1-nji maddasyna laýyklykda, guramanyň baş maksady halkara borçnamalaryna we Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasynyň agza döwletleriniň milli kanunçylyklaryna esaslanyp, adamlaryň hukuklaryny we esasy azatlyklaryny üpjün etmäge ýardam bermekden ybarat bolup durýar.
Saýlawlaryň milli kanunçylyga we halkara kadalaryna laýyklykda geçirilişine syn etmek maksady bilen, Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasy agzasy bolup durýan döwletlere halkara synçylar toparyny ugradýar. Synçylar toparlarynyň alyp barmaly işleriniň tertibi 2006-njy ýylda kabul edilen, Prezident we Parlament saýlawlary, sala salşyklar boýunça Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasynyň synçylar topary hakyndaky Düzgünnamada beýan edilýär.
Saýlawlary geçirmegiň halkara standartlary dünýäniň beýleki yklymlarynda bolşy ýaly, Afrikada hem ösüşe eýe bolýar. Halkara hökümetara guramasy bolan we Afrikanyň 53 döwletini birleşdirýän Afrika bileleşigi özüniň esasy maksatlarynyň birini – adamlaryň hukuklarynyň pugtalandyrylmagyny we goraglylygyny düzgünleşdirdi. Adamyň we halklaryň hukuklary hakynda Afrika hartiýasynyň 13-nji maddasyna laýyklykda, “Her bir raýatyň öz döwletini dolandyrmaga gös-göni ýa-da kanunçylyk düzgünlerine laýyklykda, erkin saýlanylan wekilleriň üsti bilen gatnaşmaga hukugy bardyr”. Afrika döwletlerinde geçirilýän milli saýlawlara gatnaşýan Afrika bileleşiginiň synçylar topary bu yklymda geçirilýän häzirki zaman saýlawlarynyň aýrylmaz bir bölegi bolup durýar.
Dünýäniň Demirgazyk ýarym şarynda özüniň sebitleýin çäklerindäki döwletlerde saýlawlary geçirmegiň kadalaryny birmeňzeş görnüşde düzgünleşdirmek babatyndaky meselä Amerika yklymlarynyň Döwletleri Guramasy (AYDG) hem özüçe çemeleşýär. Bu guramanyň alyp barýan işiniň esasy aýratynlygy onuň ynsanperwer häsiýetliligi bilen tapawutlanýar.
Amerika yklymlarynyň Döwletleri Guramasyna bu döwletleriň milli kanunçylygyndaky aýratynlyklary göz öňünde tutmak bilen, syýasy hukuklary we azatlyklary pugtalandyrmak hem-de kämilleşdirmek ygtyýarlylygy degişli bolup durýar.
Amerika yklymlarynyň syýasy hukuklaryny halkara derejesinde düzgünleşdirýän esasy çeşme dört sany resminamadan, ýagny Amerika yklymlarynyň Döwletleri Guramasynyň Düzgünnamasyndan (1948 ýyl), Adam hukuklary we borçlary hakyndaky Amerikan jarnamasyndan (1948 ýyl), Adam hukuklary hakyndaky Amerikan konwensiýasyndan (1969 ýyl), Amerikanara demokratik hartiýasyndan (2001 ýyl) ybaratdyr.
Amerika yklymlarynyň Döwletleri Guramasynyň Düzgünnamasyna laýyklykda, AYDG-niň baş maksatlarynyň biri gatyşmazlyk ýörelgelerine hormat goýmak esasynda, wekilçilikli demokratiýany pugtalandyrmaga uýgunlaşmakdan ybarat bolup durýar. Şunuň bilen baglylykda, AYDG-niň Düzgünnamasynda syýasy, ykdysady, jemgyýetçilik ulgamlarynda döwletleriň özygtyýarlydygy aýratyn bellenilip geçilýär.
Adam hukuklary we borçlary hakyndaky Amerikan jarnamasy, esasan, syýasy, raýatlyk, ykdysady, sosial we medeni hukuklary jar etdi. Bu jarnama goraglylygy hökmany bolan adam hukuklary bilen bir hatarda, adamlaryň jemgyýetçilik gatnaşyklaryndaky borçlaryny hem öz içine alýar. Mysal üçin, jarnama islendik raýatyň jemgyýetçilik gatnaşyklaryndaky – ses bermek, kanunlary berjaý etmek, jemgyýete we halka gulluk etmek, daşary ýurt syýasy hereketlerinden saklanmak ýaly borçlary özünde jemleýär.
Adam hukuklary hakyndaky Amerikan jarnamasy 1969-njy ýylda kabul edilmek bilen, amerikan döwletleriniň öz kontinentinde demokratik institutlaryň çäklerinde adam hukugynyň aýrylmaz hormatyna esaslanýan raýat azatlygynyň we sosial adalatlylygyň ulgamyny berkitmäge ymtylýandygynyň nobatdaky tassyknamasy boldy. Jarnamanyň 27-nji maddasy ýurtda adatdan daşary ýagdaýlar ýüze çykan halatynda, käbir hukuklaryň çäklendirilmegine rugsat berýär. Ýöne bu ýagdaýda hukuklaryň çäklendirilmegi kemsidiji häsiýetli bolmaly däl-de, şu ýagdaýda berk talap edijilik zerur bolmalydyr.
Amerikanara demokratik jarnamasynyň 2001-nji ýylda AYDG-niň Baş Assambleýasynda tassyklanylmagy bilen, onda amerikan halklarynyň ösüşi üçin demokratiýanyň möhümligi ýene bir gezek nygtalyp, halkyň özygtyýarlylygynyň äşgär beýany hökmünde yzygiderli, erkin, adalatly we gizlin ses bermäge esaslanýan saýlawlary geçirmegiň baş ýörelgeleri beýan edilýär. Hartiýa halkara synçylarynyň topary hakyndaky bölüm hem girizilendir. Amerika yklymlarynyň Döwletleri Guramasyna gatnaşyjy ýurtlar öz garaşsyzlyk hukuklaryny amala aşyrmak arkaly, öz edaralaryny saýlawlary geçirmek babatynda ösdürmek we berkitmek üçin AYDG-den maslahat ýa-da kömek, şeýle hem toparyň ugradylmagyny soramaga hukugy bardyr. Saýlawlaryň geçirilişine syn etmek üçin synçylaryň topary gyzyklanýan döwletiň haýyşnamasy boýunça ugradylýar. Gyzyklanýan döwletiň hökümeti we AYDG-niň Baş sekretary tarapyndan ylalaşyk baglaşylyp, saýlawlara syn etjek toparyň maksady we görnüşi kesgitlenilýär. AYDG hem öz tarapyndan bu toparyň işiniň täsirliligini we garaşsyzlygyny kepillendirýär, bu toparlaryň işi bolsa obýektiw, garaşsyz we aýan amala aşyrylmalydyr. Synçylaryň topary öz alyp baran işleriniň netijesi baradaky hasabat maglumatlaryny AYDG-niň hemişelik geňeşine iberýär.
Saýlawlary geçirmegiň tertibi we kadalary her döwletde onuň içki ösüşine oňyn ähmiýetli bolar ýaly aýratynlyklaryny göz öňünde tutmak arkaly işlenilip düzülýär. Saýlawlary geçirmek bilen bagly bolan umumy ykrar edilen islendik halkara kadalarynda saýlaw ulgamynyň gurluşynyň we ösüşiniň milli tejribelerine hormat goýmak alamatlaryny görmek bolýar. Şonuň netijesinde milli saýlaw tejribeleri hem umumy ykrar edilen halkara kadalary esasynda özüniň demokratik ýörelgelerini kämilleşdirýär.
Dürli döwletleriň özboluşly aýratynlyklary bolan demokratik ösüşine, saýlaw ulgamlaryna seljerme işleriniň geçirilmegi netijesinde, döwletiň içerki syýasy işlerine gatyşmazdan, saýlawlary guramagyň we geçirmegiň hem-de saýlawlara syn etmegiň halkara standartlary düzülýär. Munuň özi bolsa demokratik institutlara raýatlaryň syýasy hukuklarynyň we azatlyklarynyň ösüşiniň oňyn taraplaryny üpjün etmäge ýardam berýär.
– Siziňçe, dünýä tejribesinde saýlaw hukugy diýlip nämä düşünilýär?
– Saýlawlary kanuna we halkara kadalaryna laýyklykda, raýatlaryň saýlaw hukuklarynyň kepillikleriniň goraglylygy esasynda geçirmegiň usullary özünde birnäçe demokratik ýörelgeleri jemleýär. Şonuň esasynda-da, ýurtlarda saýlawlaryň geçişiniň aýanlygyna, hakykydygyna hem-de adalatlydygyna baha berilýär.
Saýlawlary demokratik ýörelgelere we halkara kadalaryna laýyklykda geçirmek, esasan, bäş sany ýörelgäni özünde jemleýär:
- Ählumumy saýlaw hukugy;
- Deň saýlaw hukugy;
- Göni saýlaw hukugy;
- Gizlin ses bermek;
- Erkin saýlawlar.
Ýokarda bellenilip geçilen saýlaw hukuklary demokratik ýörelgelerdir. Şonuň netijesinde hem raýatlaryň erkin we meýletin ýagdaýda döwleti dolandyrmaga gös-göni ýa-da wekilçilikli edaralaryň üsti bilen gatnaşmagyna, ýurtda halk häkimiýetliligiň dabaralanmagyna giň mümkinçilikler döredilýär.
Raýatlaryň saýlaw hukuklarynyň kepillikleri olaryň saýlawlara we sala salşyklara gatnaşmak hukuklarynyň durmuşa geçirilmegini üpjün edýän we kanunçylykda bellenilen guramaçylyk, hukuk we gaýry çärelerdir. Raýatlaryň saýlaw hukuklarynyň kepillikleriniň ulgamyny kanunçylyk, hukuk, ykdysady, guramaçylyk, habar kepillikleri düzýär.
Kanunçylyk kepillikleri – raýatlaryň saýlaw hukuklary Konstitusiýada, kanunlarda we saýlaw işine, sala salşyga gatnaşyjylaryň hukuk ýagdaýyny kesgitleýän, saýlawlara we sala salşyklara taýýarlyk görmek we olary geçirmek baradaky gatnaşyklary düzgünleşdirýän beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalary bilen kepillendirilýär.
Hukuk kepillikleri – raýatlaryň saýlaw hukuklarynyň hukuk kepillikleriniň ulgamyny Konstitusiýada we kanunlarda, halkara hukugynyň umumy ykrar edilen kadalarynda bellenilen, raýatlaryň öz erkini, olaryň saýlaw hukuklarynyň goragyny, şol sanda kazyýet goragyny, saýlawly edaralara dalaşgärleriň şahsy eldegrilmesizligini üpjün etmek boýunça, raýatlaryň saýlawlara we sala salşyklara netijeli gatnaşmagy üçin şertleri döretmäge gönükdirilen çäreler düzýär.
Ykdysady kepillikler – Döwletiň saýlawlara we sala salşyklara taýýarlyk görmek we olary geçirmek bilen baglanyşykly çykdajylary Döwlet býujetiniň serişdeleriniň hasabyna we beýleki görnüşlerde amala aşyrmak arkaly, raýatlaryň saýlawlara we sala salşyklara gatnaşmagy üçin ykdysady we maliýe mümkinçilikleriniň döredilmegini kepillendirmeginden ybaratdyr.
Guramaçylyk kepillikleri – guramaçylyk kepillikleri saýlaw okruglaryny, saýlaw we sala salşyk uçastoklaryny, saýlaw toparlaryny döretmek we olaryň işini üpjün etmek, saýlawçylaryň sanawlaryny düzmek, dalaşgärleri hödürlemek, dalaşgärleri, sala salşygyň meselelerini, synçylary, dalaşgärleriň ynanylan adamlaryny, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekillerini bellige almak, wagyz işlerini geçirmek, ses bermegi guramak we ses bermegiň jemlerini jemlemek boýunça döwlet edaralary, syýasy partiýalar, jemgyýetçilik birleşikleri, raýatlar toparlary tarapyndan amala aşyrylýan çärelerden, şeýle hem saýlawlary we sala salşyklary guramak bilen baglanyşykly gaýry işlerden ybarat bolup durýar.
Habar kepillikleri – saýlaw we sala salşyk işleri aýanlyk we raýatlaryň giňden habarly edilmegi esasynda amala aşyrylýar. Saýlawlaryň we sala salşyklaryň maglumat üpjünçiligi raýatlaryň öz erkini düşünjeli beýan etmegine, saýlawlaryň we sala salşyklaryň aýanlygyna ýardam etmek üçin, saýlawçylaryň habarly edilmegini we wagyz işleriniň geçirilmegini öz içine alýar.
Saýlaw işiniň we sala salşygyň aýanlygy we açyklygy dalaşgärleriň ynanylan adamlarynyň, synçylaryň, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleriniň gatnaşmagy bilen üpjün edilýär. Raýatlara saýlawlara we sala salşyga taýýarlyk görmegiň we olary geçirmegiň meseleleri boýunça habar almak we ýaýratmak hukugy kepillendirilmelidir.
Şu maksat bilen, saýlaw toparlary, döwlet edaralary, syýasy partiýalar we jemgyýetçilik birleşikleri, raýatlar köpçülikleýin habar beriş serişdelerini we habar ýetirmegiň beýleki umumy elýeter usullaryny peýdalanmak hukugyna eýe bolmalydyrlar.
Eger-de, haýsy-da bolsa bir döwlet halkara guramalarynyň doly hukukly subýekti bolup durýan bolsa, onda saýlawlar we sala salşyklar guralanda halkara hukugynyň umumy ykrar edilen kadalaryna esaslanylýar.
Saýlaw hukugy diýen düşünjäniň iki sany obýektiw we subýektiw manylary bardyr.
Obýektiw saýlaw hukugy bu döwlet häkimiýet we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň saýlawlar bilen baglanyşykly jemgyýetçilik gatnaşyklaryny düzgünleşdirýän hukuk kadalarynyň ulgamydyr. Muňa başga-da birnäçe pudaklaryň kadalaryny özünde jemleýän – Zähmet, Raýat, Administratiw, Jenaýat kodeksleri girýär. Bir söz bilen aýdylanda, obýektiw saýlaw hukugy saýlaw ulgamynyň yzygiderliligini düzgünleşdirýär.
Subýektiw saýlaw hukugy -- döwletiň raýatynyň döwlet häkimiýet we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň saýlawlaryna gatnaşmaga bolan mümkinçiliginiň kepilligidir.
Subýektiw saýlaw hukugy aktiw we passiw saýlaw hukugy diýlen iki bölekden ybaratdyr.
Aktiw saýlaw hukugy -- bu raýatyň hut özüniň wekilçilikli edaralaryň ýa-da wezipeli adamlaryň saýlawlaryna saýlawçy hökmünde gatnaşmaga – ses bermäge hem-de sala salşygyň doly hukukly gatnaşyjysy bolmaga bolan kanuny hukugydyr.
Passiw saýlaw hukugy -- şol bir saýlawçynyň wekilçilikli edaralara ýa-da saýlawly wezipelere saýlanmaga bolan hukugy bolup, onuň saýlawçylaryň sesleriniň kanunda bellenilen sanyny alyp, degişli orna saýlanylmagydyr.
Saýlaw hukugy möhüm syýasy hukuklaryň biri bolup durýar. Saýlaw hukugynyň esaslary özüniň gözbaşyny ýurduň Konstitusiýasyndan alyp gaýdýar. Konstitusiýada saýlaw hukugynyň esasy başlangyçlary beýan edilýär. Saýlaw hukugy ýurtlaryň Konstitusiýasynda dürli göwrümlerde beýan edilýär. Mysal üçin, käbir Konstitusiýada saýlawlary we sala salşyklary geçirmegiň düzgünleri diňe degişli maddalar boýunça beýan edilýär, emma käbir döwletleriň Konstitusiýasynda bolsa aýratyn bölümiň ýa-da babyň üsti bilen görkezilýär.
Saýlawlary geçirmegiň has giňişleýin düzgünleri Saýlawlar hakyndaky kanunlarda ýa-da Saýlaw kodeksinde beýan edilýär. Saýlaw möwsümini geçirmegiň käbir düzgünleri bolsa Kanuna laýyklykda Mejlisiň (Parlamentiň) we Merkezi saýlaw toparynyň kabul edýän kararlary bilen hem ýerine ýetirilýär.
– Ýurdumyzda geçirilýän saýlawlarda bu babatdaky halkara tejribesi nähili derejede öz beýanyny tapýar?
– Saýlawlary demokratik ýörelgelere we halkara standartlaryna laýyklykda geçirmegiň kadalary bolan esasy bäş ýörelgäniň Türkmenistanyň Saýlaw kodeksinde, ýurdumyzda geçirilýän saýlawlarda doly derejede özüniň beýanyny tapýandygyny aýratyn belläp geçmek bolar.
Türkmenistanyň Saýlaw kodeksiniň 3-nji maddasynda:
- Saýlawlar we sala salşyklar ählumumydyr. Türkmenistanyň on sekiz ýaşy dolan raýatlarynyň saýlamaga we sala salşyklara gatnaşmaga hukugy bardyr;
- Türkmenistanyň raýatlary saýlawlara we sala salşyklara deň esaslarda gatnaşýarlar. Her bir saýlawçynyň ýa-da sala salşyga gatnaşyjynyň bir sesi bardyr;
- Saýlawlar göni saýlawlardyr. Türkmenistanyň Prezidenti, Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlary, halk maslahatlarynyň, Geňeşleriň agzalary raýatlar tarapyndan gös-göni saýlanylýarlar;
- Türkmenistanyň raýatynyň saýlawlara we sala salşyklara gatnaşmagy erkin we meýletindir;
- Saýlawlarda we sala salşykda ses bermek gizlindir. Saýlawçylaryň öz erkini beýan edişine gözegçilik etmäge ýol berilmeýär - diýlip bellenilmegi kanunçylyk esasynda raýatlaryň saýlaw hukuklarynyň halkara ýörelgeleriniň hemme taraplaýyn berjaý edilýändigini doly subut edýär.
– Dünýä tejribesinde saýlawlaryň aýanlygyna nähili düşünilýär?
– Saýlawlaryň aýanlygyny üpjün etmegiň düzgünleri milli kanunçylykda bellenilýär. Saýlaw möwsüminiň aýanlygyny berjaý etmekde köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekillerine uly wezipeler degişli bolup durýar. Saýlawlar gününi bellemek hakynda kararyň kabul edilen gününden başlap, tä saýlawlaryň netijeleri yglan edilýänçä, köpçülikleýin habar beriş serişdeleri arkaly saýlawlaryň taýýarlyk işleri we ses bermegiň geçirilişi, ses bermegiň jemleri barada habarlar, maglumatlar tapgyrlaýyn ilatyň dykgatyna ýetirilip durulýar.
Saýlaw toparlary saýlawlara we sala salşyklara taýýarlyk görmek we olary geçirmek işlerini açyk we aýan amala aşyrýarlar. Saýlaw toparlary öz düzümi, ýerleşýän ýeri we geçirýän işleri hakynda, bellige alnan dalaşgärler, olaryň terjimehalyna degişli maglumatlar we kabul edýän kararlary hakynda ilaty habarly edýärler. Saýlawlaryň aýanlygyny üpjün etmek maksady bilen, kanunçylykda bellenilen ygtyýarly adamlara saýlawlaryň taýýarlyk işleri we olaryň geçirilişi bilen bagly işlere gatnaşmaga mümkinçilik döredilýär.
Kanunçylykda bellenilen ygtyýarly adamlara saýlaw toparlarynyň düzümine wekil hödürlemek boýunça mejlislere we ýygnaklara, saýlaw toparlarynyň mejlislerine, syýasy partiýalaryň, jemgyýetçilik birleşikleriniň dalaşgärleri hödürlemek boýunça mejlislerine, raýatlaryň toparlarynyň ýygnaklaryna, sala salşygy geçirmegi teklip edýän teklipçi toparlaryň ýygnaklaryna, dalaşgärleriň saýlawçylar bilen duşuşyklaryna, ses bermäge başlanylmazdan ozal saýlaw gutulary möhürlenende, ses bermegiň barşynda, saýlaw uçastogynda sesler sanalanda, okrug boýunça saýlawlaryň netijeleri takyklanylanda hem-de saýlawlaryň ýa-da sala salşyklaryň umumy jemleri jemlenilende bolmaga hukuk berilýär.
Saýlawlaryň aýanlykda geçirilmeginde milli synçylara uly orun degişlidir. Milli synçylaryň hukuklary we borçlary kanunda jikme-jik bellenilmek bilen, olara saýlaw möwsüminiň ähli işlerine syn etmäge giň mümkinçilikler döredilýär. Milli synçylar her döwletiň öz içki kanunçylygyna laýyklykda, syýasy partiýalar, jemgyýetçilik birleşikleri, raýatlar toparlary, dalaşgärler tarapyndan bellenilýär we olar ýerli derejede saýlawlaryň kanunalaýyk geçirilişine syn edýärler.
Saýlawlaryň milli kanunçylyklara we demokratik ýörelgeleriň umumy ykrar edilen halkara kadalaryna laýyklykda geçirilişine syn etmek üçin daşary ýurt (halkara) synçylary hem çagyrylýar. Halkara synçylary saýlaw geçirilýän degişli döwletiň çakylyk ibermegi esasynda halkara guramalary, ýagny Birleşen Milletler Guramasy, Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy, Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygy ýaly we beýleki halkara guramalary, daşary ýurt döwletleri tarapyndan ugradylýar. Daşary ýurt (halkara) synçysy öz işini özbaşdak we garaşsyz amala aşyrýar. Saýlawlara we sala salşyklara taýýarlyk görlüşine we olaryň geçirilişine syn etmek bilen baglanyşykly bolmadyk başga işleri amala aşyrmaga daşary ýurt (halkara) synçylarynyň hukuklary ýokdur. Halkara synçylaryň hukuklary we borçlary degişli döwletiň milli kanunlarynda jikme-jik bellenilmek bilen, olara saýlaw möwsüminiň ähli işlerine syn etmäge giň mümkinçilikler üpjün edilýär.
Halkara tejribelerinde käbir döwletleriň milli kanunçylygynda saýlawlara halkara synçylarynyň gatnaşmagy göz öňünde tutulmaýan ýagdaýlaryna hem duş gelmek bolýar. Halkara guramalarynyň synçylary saýlaw geçirilýän degişli döwletiň milli kanunçylyklarynyň düzgünlerini berjaý etmek bilen birlikde, her bir halkara guramasynyň synçylyk işlerini amala aşyrmak bilen bagly kabul eden öz düzgünnamasynyň talaplaryny hem ýerine ýetirmelidirler.
Halkara guramalarynyň synçylary saýlawlaryň demokratik ýörelgeler esasynda geçirilişi barada beýannama kabul edýärler we onuň mazmuny bilen tanyşdyrmak üçin, beýannamany köpçülikleýin habar beriş serişdeleri arkaly halkara derejesinde yglan edýärler.
Saýlawlaryň aýanlykda geçirilmegi babatynda ýerli we daşary ýurt köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleriniň öňünde uly işler durýar. Köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri öz ygtyýarlyklaryna laýyklykda, saýlawlara we sala salşyklara taýýarlyk görlüşiniň we olaryň geçirilişiniň barşyny beýan edýärler.
Köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekillerine saýlaw möwsüminiň aýanlykda, demokratik esaslarda geçirilmeginde, saýlaw möwsümi bilen baglanyşykly geçirilýän çäreleriň saýlawçylaryň dykgatyna öz wagtynda we dogruçyl ýetirilip durulmagynda uly jogapkärçilik degişlidir. Köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri döwlet derejesindäki saýlawlar boýunça saýlawçylaryň ähli maglumatlar bilen tanşyp bilmeklerini üpjün edýärler.
Ýerli we daşary ýurt köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleriniň işi saýlawlary we sala salşyklary geçirmek hakyndaky kanunçylyklar we beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalary, halkara hukugynyň umumy ykrar edilen kadalary bilen düzgünleşdirilýär.
Köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri tarapyndan taýýarlanylýan habarlaýyn maglumatlaryň mazmuny dogruçyl, hakyky bolmalydyr. Şunda syýasy partiýalaryň, jemgyýetçilik birleşikleriniň, raýatlaryň teklipçi toparlarynyň, dalaşgärleriň hukuk deňligi bozulmaly däldir. Şeýle hem haýsydyr bir tarapyň ileri tutulmagyna ýol berilmeýär.
Türkmenistanda geçirilýän saýlawlara halkara guramalaryndan synçylaryň gatnaşmagy, saýlawlaryň köp partiýalylyk şertlerinde geçirilmegi, häzirki ýagdaýda saýlawlara Türkmenistanyň Demokratik partiýasynyň, Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler partiýasynyň, Türkmenistanyň Agrar partiýasynyň, Türkmenistanyň Kärdeşler arkalaşyklarynyň, Türkmenistanyň Zenanlar birleşiginiň, Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasynyň, şeýle-de raýatlar toparlarynyň hem-de dalaşgärleriň bellän milli synçylarynyň gatnaşmagy, saýlaw möwsüminiň geçirilişi, Türkmenistanda Saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky Merkezi toparyň geçirýän mejlisleri barada köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde ilata yzygiderli habar berlip durulmagy ýurdumyzda saýlawlaryň giň demokratik ýörelgeler esasynda, açyklykda we aýanlykda, bäsleşik esasynda, umumy ykrar edilen halkara kadalaryna laýyklykda geçirilýändigine şaýatlyk edýär.
– Indi demokratik saýlawlara syn etmegiň halkara tejribeleri barada hem gürrüň beräýseňiz?
– “Saýlawlara we sala salşyklara syn etmegiň halkara ýörelgeleri” atly kitapda demokratik saýlawlara syn etmegiň halkara tejribeleri barada hem düýpli gürrüň edilýär.
Soňky ýyllarda saýlawlaryň geçirilişine syn etmegiň demokratik ýörelgelerini halkara kadalaryna laýyklykda has-da berkitmek arkaly, jemgyýetçilik durmuşynda halk häkimiýetliliginiň dabaralanmagyny gazanmak demokratik institutlaryň esasy üns berýän taraplarynyň birine öwrüldi.
Dünýäniň iri halkara guramalary bolan Birleşen Milletler Guramasy, Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy, Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygy, Ýewropa Geňeşi, Ýewropa Bileleşigi, Amerika Yklymynyň Döwletleri Guramasy, Parlamentara Bileleşigi, Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasy tarapyndan saýlawlara we sala salşyklara syn etmegi guramak bilen bagly esasy düzgünnamalary özünde jemleýän resminamalaryň 50-den gowragy kabul edildi.
Bu abraýly iri halkara guramalarynyň demokratik saýlawlara halkara derejesinde syn edilmegine aýratyn ähmiýet bermekleriniň sebäbiniň asyl maksadynyň mazmunyna aşakdaky tertipde düşündiriş bermek bolar.
Demokratik saýlawlar her bir döwletiň syýasy durmuşynda esasy orny eýeleýär. Şonuň bilen birlikde döwletiň ösüşiniň geljekki ugurlaryny, syýasy we döwlet gurluşyny, raýat jemgyýetiniň hukuklaryny kesgitleýär. Erkin saýlawlar döwlet häkimiýetini kanunlaşdyrmagyň, jemgyýetçilik-syýasy gatnaşyklaryny kämilleşdirmegiň demokratik usullarynyň biridir. Bu möhüm ugurlary üstünlikli amala aşyrmakda saýlaw kanunçylygynyň kämil bolmagy, saýlawlary guramagyň we olary geçirmegiň demokratik tejribeleri, şeýle-de olaryň saýlaw işlerine gatnaşyjylar hem-de halkara bileleşikleri tarapyndan ykrar edilmegi wajyp meseledir.
Demokratik saýlawlara we sala salşyklara halkara derejesinde syn etmegiň baş maksady raýatlaryň saýlaw hukugyny goramaga we ýaýbaňlandyrmaga, haýsy-da bolsa bir döwlete saýlawlary we sala salşyklary demokratik derejede geçirmek boýunça halkara borçnamalaryny ýerine ýetirmäge ýardam bermäge gönükdirildir.
Dünýäniň halkara guramalary tarapyndan saýlawlara we sala salşyklara syn etmegiň halkara hukuk kadalaryny ulanmaga XX asyryň 90-njy ýyllaryndan başlap, aýratyn ähmiýet berlip ugraldy.
Halkara synçylarynyň işiniň halkara-hukuk esaslary, ilkinji nobatda, saýlawlar we sala salşyklar hakyndaky milli kanunçylyklaryň çäklerinde ulanylýan halkara kadalary bilen düzgünleşdirilýär. Halkara kadalarynyň milli kanunçylyklaryň çäklerinde ulanylmagy -- munuň özi halkara synçylaryň hukuk esaslaryna gapma-garşylyk döretmek bolman, halkara hukuk esaslarynyň milli kanunçylykdan aýratyn bir özbaşdak kadalaryň ulgamy däldigini aňladýar. Şonuň esasynda hem halkara hukuk kadalarynyň milli hukuk kadalarynyň ösüşine täsir edişi ýaly, her bir döwletiň taryhynda bolup geçýän hukuk kadalarynyň ösüşi hem gönüden-göni halkara kadalarynyň ösüşine täsir edýär.
Saýlawlara we sala salşyklara halkara derejesinde syn etmegiň institutlary XX asyryň 90-njy ýyllarynyň başlarynda we ahyrynda özüniň gurluşynyň belli bir döwrüni geçmek bilen, XXI asyryň birinji on ýyllygynda uly ösüşe eýe boldy. Eger-de, şu günki gün demokratik ýörelgeler döwleti dolandyrmagyň umumy ykrar edilen görnüşi bolýan bolsa, onda erkin saýlawlar we ählihalk sala salşyklary hem onuň esasy özenidir.
Şonuň üçin hem saýlawlara we sala salşyklara halkara derejesinde syn etmegiň institutlary raýatlaryň syýasy hukuklaryny we azatlyklaryny üpjün etmek maksady bilen, saýlawlary we sala salşyklary guramagyň hem-de olary geçirmegiň umumy ykrar edilen demokratik kadalaryny kabul edenlerinde, oňa örän oýlanyşykly çemeleşip, hemme taraplaýyn, sazlaşykly bolmagyny gazanmalydyr. Şeýlelikde, halkara synçylarynyň hereketleriniň esasy maksady halkara parahatçylygyny, howpsuzlygy we adalatlylygy üpjün etmäge, halkara meseleleriniň çözgüdini tapmaga, döwletleriň arasynda dostluk gatnaşyklaryny we hyzmatdaşlygy ösdürmäge gönükdirilmelidir.
Halkara synçylarynyň saýlawlara syn etmek işleri döwlet häkimiýet edaralaryndan, ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralaryndan, saýlaw toparlaryndan we beýleki saýlawlara gatnaşyjylardan garaşsyz alnyp barylmalydyr. Halkara synçylaryna, milli synçylara saýlawlaryň geçirilişine syn etmek üçin giň mümkinçilikler döredilmelidir, şeýle-de syn etmek gönüden-göni diňe bir saýlawlar güni bilen çäklenmän, eýsem dalaşgärleri hödürlemek, saýlawçylaryň sanawyny düzmek, saýlawlaryň öň ýanyndaky wagyz işlerini geçirmek, sesleri sanamak ýaly beýleki çäreleri hem öz içine almalydyr, şeýle-de synçylaryň hereketleri, hukuklary kanunçylykda jikme-jik beýan edilmelidir.
Halkara tejribelerinde saýlawlara syn etmegiň möhletiniň iki görnüşi, ýagny uzak möhletleýin we gysga möhletleýin görnüşleri ulanylýar.
Uzak möhletleýin halkara synçylary dalaşgärleri hödürlemek möwsümi başlanyndan, tä ses bermegiň netijeleri resmi taýdan yglan edilýänçä saýlawlaryň geçirilişine syn edýärler.
Gysga möhletleýin halkara synçylary diňe saýlawlar güni ses bermegiň barşyna we ses bermegiň netijelerini kesgitlemek işlerine syn edýärler.
Uzak möhletleýin we gysga möhletleýin halkara synçylarynyň alyp barmaly işleriniň tertibi synçylary ugradýan halkara guramalarynyň öz düzgünnamalarynda beýan edilýär. Halkara synçylarynyň hukuklary olar saýlaw geçirilýän döwletiň Merkezi saýlaw topary tarapyndan bellige alnan gününden başlanýar we saýlawlaryň ýa-da sala salşygyň netijeleriniň resmi taýdan çap edilen gününden tamamlanýar. Saýlaw geçirilýän döwletiň kadalaşdyryjy hukuk namalary, halkara hukugynyň umumy ykrar edilen kadalary halkara synçysy tarapyndan bozulan halatynda, şol döwletiň Merkezi saýlaw topary tarapyndan onuň resmi taýdan bellige alynmagy ýatyryp bilner.
Halkara synçylarynyň saýlawlara syn etmeginiň ýörelgeleri barada her bir halkara guramasynyň öz kabul edýän resminamalary bolýar.
– Amangeldi Gandymowiç, beren gürrüňleriňiz üçin köp sag boluň. Halkara tejribeleri baradaky bu gyzykly söhbetdeşligimizi geljekde hem dowam etdirmegi göz öňünde tutýarys.
Söhbetdeşligi ýazga geçiren
Türkmenistanyň at gazanan žurnalisti
Agadurdy AKMYRADOW.


c: text/html

text:
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň döwlet telewideniýesinde görkezilen “aýallara sazly sowgady” habar çeşmeleriniň ünsüni çekdi we meşhur sosial ulgamlarynda gyzyklanma eýe boldy.
Читайте также на русском
Türkmenistanyň prezidenti Garagum aýdymy bilen Youtube “agdardy”. Aýallar tans etdi, erkekler çapak çaldy, diýip, Orsýetiň MK neşri belleýär.
Bu ýerde, prezident Berdimuhamedowyň 17-nji martda Türkmenistanyň döwlet telewideniýesinde türkmen zenanlary üçin 8 mart sowgady diýlip, gijikdirilip görkezilen wideosy barada gürrüň gidýär.
Wideo ýazgynyň doly görnüşinde, Berdimuhamedow türkmen, iňlis we rus dillerinde birnäçe aýdym bilen çykyş edýär, şol sanda “Krug” atly sowet saz toparynyň 1980-nji ýyllarda meşhur bolan “Garagum” atly aýdymyny ýerine ýetirýär.
“Haýsy bir sebäpden bu ýazgyny baýramçylykdan 10 gün geçensoň görkezdiler diýip, türkmen prezidentiniň “Garagum” aýdymy bilen eden çykyşynyň wideo ýazgysyny Youtube kanalynda ýerleşdiren “Türkmenistanyň Hronikasy” neşri belleýär.
Neşriň bu wideo ýazgynyň ýanynda çap eden kommentariýasynda Türkmenistanyň prezidentiniň bu aýdymy ýörite aýallar üçin däl-de, täze ýyl dabarasynda ýerine ýetirendigi bellenýär we muny “yzky plandaky arçalardan we öz yrymçylygy bilen tapawutlanýan döwlet baştutanynyň, hytaý kalendary boýunça sary itiň ýylyny – 2018-nji ýyly garşy alanda geýinen sary ýeňsizinden we jalbaryndan görmek bolýar” diýip ýazýar.
Döwlet habar agentligi TDH, 17-nji martda görkezilen wideonyň 8-nji martda halkara aýallar güni mynasybetli geçirilen dabarada surata düşürlendigini habar beripdi. Bu baýramçylyga ýurduň ähli regionlaryndan işde, çagalary terbiýelemekde we jemgyýetçilik işlerinde uly üstünlik gazanan zenanlaryň çagyrylandygy aýdylypdy.
“Şol ýadygärlik güni aýallara bagyşlap, sahnada meşhur opera we estrada aýdymçylary tapawutlandy, emma dabaranyň gatnaşyjylary üçin iň ajaýyp sowgady milletiň lideri Gurbanguly Berdimuhamedowyň aýdymlarynyň wideo roligi boldy” diýip, TDH öz maglumatynda habar berdi we “olar aýratyn tolgunma we buýsanç bilen ata watan baradaky, söýgi we wepalylyk, Garagumyň sönmez gözelligi, öz haky alýan bahar pasly baradaky aýdymlaryna diň saldylar” diýip belledi.
Şu ýyl halkara aýallar güni mynasybetli Türkmenistanyň zenanlaryna prezidentiň adyndan pul görnüşinde hem sowgat berildi.
Emma resmi taýdan wada berlen 40 manat möçberli pul sowgady ýurduň käbir zenanlaryna wagtynda gowşurylmady. Hususan-da, Ahal we Balkan welaýatynyň pensiýadaky zenanlarynyň ençemesine prezidentiň pul sowgady plastik kartlaryna geçirilmedi.
Türkmenistanyň prezidentiniň halka sazly sowgatlary soňky ýyllarda däbe öwrüldi.
Geçen ýylda Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanyň zenanlary üçin 8-nji mart sowgady hökmünde “Kalbymda sen” atly aýdymyny ýerine ýetirdi.
Türkmenistanyň prezidenti köpçüligiň öňünde aýdym-sazly çykyşy bilen ilkinji gezek 2010-njy ýylda Türkmenbaşy şäherinde peýda boldy. Şonda türkmen prezidenti çagalaryň öňünde akordeon çaldy. Soň, 2011-nji ýylda öz doglan gününde “Saňa meniň ak güllerim” atly aýdymyny aýtdy.
2015-nji ýylyň noýabr aýynda Mary şäherinde “Türkmeniň ak öýi” atly täze konsert köşgüniň açylyş dabarasynda prezident Berdimuhamedowyň aýdan “Öňe, öňe, diňe öňe, jan Watanym Türkmenistan!" atly aýdymyny dört müňden gowrak adam bilelikde ýerine ýetirdi. Bu waka Türkmenistany şol bir aýdymy bir wagtda bilelikde ýerine ýetiren adamlaryň sanynyň köplügi boýunça dünýä derejesinde öňe çykardy we bu rekordy bilen Gines kitabyna girmegine sebäp boldy. Bu aýdym, 2017-njy ýylyň sentýabrynda Aşgabatda geçirilen Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça 5-nji aziýa oýunlarynyň gimni edildi.
Türkmenistana 2006-njy ýylda öňki prezident Saparmyrat Nyýazowyň ýogalmagyndan soň ýolbaşçy bolan Gurbanguly Berdimuhamedow saz sungatyndan daşary, söweş sungatlary, atçylyk, tigir, awtomobil, golf, ýeňil atletika ýaly dürli sport görnüşleri bilen meşgullanýar, şeýle-de syýasat, ykdysadyýet, taryh we türkmenleriň däp-dessurlary barada eser ýazýar.
Türkmenistanyň milli habar serişdeleri prezidentiň döredijiligi barada giňden habar berip gelýär.
ABŞ-nyň “The Foreign Policy” žurnaly Gurbanguly Berdimuhamedowy dünýäniň iň aýylganç 23 diktatorynyň sanawyna girizdi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow bilen Aziýanyň Ösüş bankynyň ýolbaşçysy Takehiko Nakaonyň arasynda geçirilen duşuşykda hyzmatdaşlygy mundan beýläk hem işjeňleşdirmegiň mümkinçilikleri maslahatlaşyldy. Ol Merkezi Aziýa sebitinde Ykdysady Hyzmatdaşlyk (CAREC) Maksatnamasynyň 17-nji ministrler maslahatyna gatnaşmak üçin Aşgabada geldi.
Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanyň 2000-nji ýyldan bäri AÖB-niň agzasy bolup durýandygyny nygtamak bilen, geçen döwrüň içinde ýola goýlan netijeli maýa goýum gatnaşyklarynyň ileri tutulýan ugurlarynyň hatarynda ýangyç-energetika pudagy hem-de energiýa serişdelerini ugratmagyň eksport ugurlaryny ösdürmek, üstaşyr ulag düzümini döretmek, kiçi we orta telekeçiligi ösdürmäge ýardam etmek ýaly ugurlaryň bardygyny belledi.
Bellenilişi ýaly, tagallalary netijeli birleşdirmek üçin uly mümkinçilikler milli we dünýä ähmiýetli giň gerimli düzüm taslamalarynyň amala aşyrylmagy bilen şertlendirilendir. Şolaryň hatarynda türkmen Lideriniň başyny başlan Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan gaz geçirijisini gurmagyň ägirt uly taslamasy bar. Aziýanyň Ösüş banky TOPH taslamasynda esasy hyzmatdaşlaryň biri bolmak bilen, onuň durmuşa geçirilmegine işjeň gatnaşýar.
Söhbetdeşligiň dowamynda Türkmenistan — Owganystan — Pakistan ugry boýunça elektrik geçiriji ulgamy gurmagyň taslamasy boýunça gol çekilen ylalaşygyň ähmiýeti bellenildi. Bu ugur boýunça optiki-süýümli aragatnaşyk ulgamy hem çekiler. Ol üç ýurduň arasynda maglumat-kommunikasiýalar ulgamyny ösdürmek bilen bir hatarda, Aziýa sebitiniň bu böleginde goşulyşmak işlerini güýçlendirmäge ýardam eder. Şeýle hem Akina — Mazari-Şarif demir ýoluny çekmek boýunça işler dowam edýär. Bu taslamalaryň hemmesi Türkmenistanyň we Aziýanyň Ösüş bankynyň hyzmatdaşlygy üçin oňat mümkinçilikleri açýar.
Döwlet Baştutany AÖB-ne suwy süýjetmek üçin desgalary gurmagyň taslamasyna maýa goýmak mümkinçiliklerine garamagy teklip etdi. Myhman bu teklibi kanagatlanma duýgusy bilen kabul edip, Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygynda geçirilýän oňyn Bitaraplyk, parahatçylyk söýüjilik we hoşniýetli goňşuçylyk syýasatynyň Merkezi Aziýada ynanyşmak ýagdaýyny, özara bähbitli hyzmatdaşlygy we okgunly goşulyşmak işlerini berkitmegiň täsirli şerti bolup çykyş edýändigini belledi.
Aziýanyň Ösüş banky bu öňdengörüjilikli strategiýany doly goldamak we oňa ýokary baha bermek bilen, türkmen Lideriniň öňe sürýän döredijilikli başlangyçlarynyň, şol sanda Owganystany durmuş-ykdysady taýdan dikeltmek we onuň sebitdäki dünýä hojalyk gatnaşyklar ulgamyna goşulyşmagy baradaky başlangyjynyň iş ýüzünde amala aşyrylmagyna hemmetaraplaýyn ýardam etmäge taýýardygyny beýan edýär.
Ulag ulgamynda maýa goýum hyzmatdaşlygy barada aýdylanda, şunda Gazagystan — Türkmenistan — Eýran demir ýoluny gurmagyň giň gerimli taslamasynyň amala aşyrylmagy AÖB bilen hyzmatdaşlygyň anyk mysaly hökmünde görkezildi. Şunuň bilen baglylykda, duşuşygyň barşynda halkara üstaşyr-ulag geçelgelerini, hususan-da, Owganystan — Türkmenistan — Azerbaýjan — Gruziýa — Türkiýe we Ýewropa ugry boýunça geçelgäni döretmegiň mümkinçiligine seredildi.
Şeýle hem Hazarda hyzmatdaşlygyň kuwwatynyň artandygy bellenildi, bu ugurda Hazar deňziniň hukuk derejesi hakyndaky Konwensiýa gol çekilenden soň, geljekki bilelikdäki taslamalar üçin, şol sanda turba geçirijileri gurmak, gojaman Hazaryň serişdelerini işläp taýýarlamak boýunça taslamalar üçin mümkinçilikler açylýar.
Также был отмечен возросший потенциал сотрудничества на Каспии, где после подписания Конвенции о правовом статусе Каспийского моря имеются перспективы для будущих совместных проектов, в том числе по строительству трубопроводов и разработке морских ресурсов.


text:
Ol KIM ?
HIMIÝADA, OL SUWY ŞERABA OWÜRDI
BIOLOGIÝADA, OL ADATY DÄL BOLUP DOGULYPDY
FIZIKADA, OL GÖGE GALMAK BILEN BÜTIN DÜNÝÄ GÜÝJÜNDEN ÜSTÜN BOLDY
EKONOMIKADA, 5000 ADAMY IKI BALYK & 5 ÇÖREK BILEN DOÝURDY
MEDISINADA, EKEJE DERMAN ULANMAZDAN SYRKAWY SAGALTDY WE KÖRÜŇ GÖZÜNI AÇDY
TARYHDA, OL BAŞLANGYÇ WE SOŇ
HÄKIMÝETDE, OŇA AJAÝYP MASLAHATÇY, PARAHATLYGYŇ ŞASY DIÝILENDIR
DINDE, HIÇ KIM HUDAÝA MENSIZ BARYP BILMEZ DIÝDI
ŞEÝLELIKDE, KIM OL? OL ISA MESIHDIR!
OL ARKALY BIZ ÄHLI ZADA EÝE BOLÝARYS!
Taryhda Beýik bolan Isada hyzmatkärleri ýokdy, emma olar Oňa Reb diýdiler.
Diplomy ýokdy, sondada Oňa Mugallym diýdiler.
Onda hiç hili dermany ýokdy, şonda hem Oňa Şypagär diýdiler.
Onuň goşuny ýokdy, ýöne patyşalar, hökümdarlar Ondan gorkdylar.
Ol harby söweş alyp barmady, ýöne şondada dünýäni eňdi.
Ol hiç hili jeneýat etmedi, emma olar Ony haça çüýlediler.
Ol gabyrda jaýlandy, ýöne Ol direlip bu gun hem ýaşaýar.
Eger sen Hudaýa we Isa Mesihe iman edýan bolsaň sen bagtlysyň, Ol hakynda başgalara hem habar etir, emma sen Oňa iman getirmeseň onda Isa Mesihiň bu aýdan sözlerini ýatda sakla… “Kim Meni adamlar öňünde inkär etse, Men hem ony Göklerde Atamyň ýanynda inkär ederin”


text:
Tarıhı basqosý
Issapar 20-21 qarashada Stambul qalasynda ótken «Qazirgi túrik álipbıleri» II halyqaralyq sımpozıýmyna sáıkes uıymdastyryldy. Tarıhta ekinshi ret ótip otyrǵan bul sımpozıým Marmara ýnıversıteti Túrkitaný ınstıtýtynda qaıyra shaqyrylǵan bolatyn. О́ıtkeni bul 1926 jylǵy Baký quryltaıynyń, 1991 jylǵy 18-20 qarasha kúnderinde ótken «Túrik álipbıleri» sımpozıýmynyń jalǵasy edi. Quryltaılardyń túrki halyqtary úshin tarıhı mańyzy boldy. Al 1991 jylǵy 18-20 qarasha kúnderi ótken «Qazirgi túrik álipbıleri» I sımpozıýmy Keńester Odaǵy quramynan shyqqan túrki tilderiniń latyn álipbıin qabyldaýlaryna muryndyq boldy. Qazaq sanasyna latyn álipbıi degen uǵymdy engizgen, «kırıl álipbıiniń bodandyǵynda júrmiz» degen túsinikterdi oıatqan bul sharanyń jańǵyryǵy búginde latyn álipbıin tańdaýymyzǵa ákeldi. Alǵash ret qazaq jazýyn latyn álipbıine kóshirý týraly Elbasyna usynys aıtqan akademık Ábdýálı Qaıdar bul sharadan qaıtqanda sımpozıýmda qabyldanǵan ortaq túrki álipbıi negizinde qazaq jazýynyń jańa álipbıin jasaǵan edi. Biraq qazaq jazýynyń jańa turpatty álipbıinde akýt dıakrıtıkasynyń alynýy, 1995 jyly ózbek jazýynyń ortaq jobadan bas tartqanymen, endigi jerde qaıtadan ortaq túrki álipbıi áripterin paıdalanýǵa kósheıin dep jatqany, ázerbaıjan emlesine jasalǵan ózgerister «Qazirgi túrik álipbıleri» atty ІІ halyqarlyq sımpozıýmyn qaıtara shaqyrtyp otyr.
Sımpozıýmǵa Qazaqstannyń belgili ǵalymdary E.Qajybek, Á.Júnisbek qatysty. Birinshi kúninde qatysýshylar tarıhı basqosýmen bir-birin quttyqtap jatty, 1991 jylǵy alǵashqy jıynǵa tarıhı sholý jasady. Osy kúni qazaq emleshileri úshin jospardan tys keshki májilis shaqyrylyp, qazaq tili emle erejeleriniń jańa jobasy talqylandy. Túrkıanyń beldi ǵalymy Ahmet Bıjan Erjılasýn bastap, Mıchıgan ýnıversıtetiniń profesory Tımýr Qojauǵly qoldap, Túrik tili qoǵamynyń dırektory Gúrer Gúlsevın, Túrkitaný ınstıtýtynyń profesory О́zlem Denız Iylmaz, Arabaev atyndaǵy Qyrǵyz memlekettik ýnıversıtetiniń profesory Syrtbaı Mýsaev, Tashbolot Sadyqov, Ázerbaıjan Til bilimi ınstıtýtynyń dosenti Elchın Ibragımov, Baký ýnıversıtetiniń profesory Rúfet Rústemov mańyzdy pikir bildirdi. Túrkilik latyn tájirıbelerimen bólisti, qazaq jazýyndaǵy shettildik sózderdi ıgerý modelderi oılandyratynyn aıtty. «Til-Qazyna» mekemesiniń ashylýymen quttyqtady.
Ekinshi kún túrki tilderiniń jańa álipbıge ótý tájirıbeleri, emle erejelerindegi erekshelikter, jalpy túrkige ortaq tańbalar, pernetaqta máseleleri talqylanyp, otyrys sońynda qarar qabyldandy.
Issapar Ankara qalasyndaǵy ǵylymı keńeske ulasty. 23 qarasha kúni «Túrik tili qoǵamy» (TDK) qazaqstandyq ǵalymdardy qabyldady. Qoǵam qyzmetimen, kitaphana qorymen, ǵylymı baǵyttarymen tanystyrdy. Túrik ǵalymdaryna «Qazaq tili emle erejesiniń jobasy» kitapsha retinde taratylyp, emledegi jańalyqtar tanystyryldy. Termın sózderdi tańbalaýda túrkilik tájirıbeni saralaý úshin TDK ǵalymdary bizdiń ǵalymdar qoıǵan saýaldarǵa jazbasha ǵylymı jaýap qaıtaratyn bolyp kelisildi. «Til-Qazyna» ulttyq ortalyǵy men «Túrik tili qoǵamy» baılanysyn ornatý jáne nyǵaıtý jumystary josparlandy.
Q.Kúderınova
D.Ospanova


text:
Söwdalara taýýarlyk görmek
19. Satuwa çykarmaga ýüztutmalary resmileşdirmek üçin zerur bolan resminamalar:
- Birža tarapyndan kesgitlenilen görnüşde doldurylan, harydy satuwa çykarmak üçin ýüztutma (1 goşundy). Söwda gatnaşyjysy dellallyk ýeri bolan mahaly öz adyndan, dellallyk ýeri bolmadyk halatynda, müşderi bilen bir gezeklik dellalçylyk hyzmatlaryny etmek barada baglaşylan şertnama ( 2 goşundy) esasynda Biržanyň dellalynyň adyndan ýüztutmany berýär
- harydy söwdalara çykarmak barada Birža ýazylan ýüzlenme haty
- ýokarda duran guramanyň (ministrlikler, pudaklaýyn dolandyryş edaralary) Biržanyň üsti bilen harytlary ýerlemäge rugsat berýän haty (döwlet kärhanalary üçin)
- öndürilen harydyň düşýän bahasynyň hasaby, eger satyjy harydyň öndürijisi bolup durýan bolsa
- eger-de satyjy öndüriji bolup durmaýan bolsa, harydyň gelip çykyşyny tassyklaýan resminamalar (şertnama, ýük gümrük jarnamasy)
- eger-de önümler içerki bazarda satyn alnan bolsa, şertnamanyň nusgalary, tölegler baradaky resminamalar, harydyň tabşyryş-kabul ediş delilnamasy
- eger satyjy öndüriji bolup durmaýan bolsa, söwda çykarylýan önümiň laýyklyk güwänamasy, (öndürijiler täze özleşdirilen we ilkinji gezek söwda çykarylýan haryda laýyklyk güwänamasyny berýär
- ýolbaşçy we maddy jogapkärçiligini çekýän adam tarapyndan gol çekilen, kärhananyň möhüri bilen tassyklanylan, harydyň bardygy baradaky güwänama
-nyrhyny we mukdaryny görkezmek bilen, söwda çykarylýan harytlaryň ýöriteleşdirmesi
-edara görnüşli taraplara we şahsy adamlara daşary ykdysady işlerini amala aşyrmaga hukuk berýän resminamalar
- Birža tarapyndan talap edilýän beýleki resminamalar
20. Satuwa çykarmak üçin ýüztutma degişli birža gulluklary tarapyndan harytlary birža söwdalaryna goýbermek üçin nyrhlar we resminamalaryň barlygy we dogrylylygy boýunça garalýar.
21. Birža söwdalaryna çykarmak üçin berlen we söwdalaryna goýberilen harytlary satuwa çykarmak baradaky arzalaryň esasynda birža harytlarynyň maglumatnamasy düzülýar we ol söwdalaryň başlanmagyna çenli bir gün öňünden çap edilýär.
22. Öňde boljak birža söwdalary barada habar bermek üçin Birža köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde we/ýa-da Biržanyň saýtynda maglumatlary ýerleşdirýär.
23. Satyn almaga ýüztutmany resmileşdirmek üçin zerur resminamalar:
- Birža tarapyndan kesgitlenilen görnüşde doldurylan, harydy satyn almak ýüztutmasy (3 goşundy). Dellalçylyk orny bolan birža söwdasyna gatnaşyjysy öz adyndan, dellalçylyk orny bolmadyk halatynda, müşderi bilen bir gezeklik dellalçylyk hyzmatlaryny etmek barada baglaşylan şertnamanyň esasynda Biržanyň dellalynyň adyndan doldurylan ýüztutma (4 goşundy)
- haryt manada satyn alnanda – manat serişdeleriniň kanuna laýyk gelip çykyşyny we barlygy baradaky bankyň güwänamasy (dahylly däller üçin). Bankyň güwänamasy berlende bank dahylly däl alyjy üçin serişdelerini bronlaýar
- haryt erkin dolanyşykdaky walýuta satyn alnanda – töleg baradaky kepillendiriş haty
-ýokarda duran guramanyň (ministrlikler, pudaklaýyn dolandyryş edaralary) harydy satyn almaga rugsat berýän haty (döwlet kärhanalary üçin)
24. Satyn almak ýüztutmalary Biržanyň degişli gullugy tarapyndan kabul edilýär. Satyn almak baradaky ýüztutma söwdalaryň başlanmagyna çenli azyndan 4 sagat öňünden berilmelidir.
25. Harytlar satuwa çykarylan mahaly Satyjy-dellal harytlaryň GDA DYI HN klassifikatory boýunça harydyň koduny görkezmäge borçludyr.
26. Birža satyn alyjy-dellaldan aýratyn haryt loty boýunça kepillik pul gatançlarynyň tölenilendigini tassyklaýan resminamany talap etmäge hukugy bardyr. Bu amal satyn alyjy-dellalyň meýliniň çynlakaýlygyny tassyklamak üçin ýerine ýetirilýär.
27. Gurmaçylyk-hukuk görnüşlerine garamazdan, Türkmenistanyň kärhanalarynyň arasynda baglaşylýan, umumy bahasy 30 000 000 (otuz million) manatdan az bolan geleşikler Biržadan gaýra geçirilip bilner.
28. Dessine ýerlenilmegini talap edýän harytlar Biržanyň maglumatlar binýadyna ýüztutmany deslapdan girizmezden söwdanyň başlanmagyna azyndan 2 (iki) sagat galýança gyssagly ýüztutmanyň (dellalyň familiýasy we belgisiniň görkezilmegi bilen) Birža söwdasyny guraýjy bölümine berilmegi arkaly satuwa çykarylýar.
29. Dellalçylyk ýüztutmalary boýunça maglumatlaryň islendik üýtgemeleri söwdalaryň başlanmagyna çenli iki sagat galýança kabul edilýär.
30. Birža tabşyrylan resminamalaryň dogrulylygy boýunça ýüztutmany beren şahs jogapkärçilik çekýär.


text:
Türkmenistanyň Prezidenti harby gullukçylary Watan goragçylarynyň guni bilen gutlady
Hormatly Watan goragçylary!
Sizi “Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi” diýlip yglan edilen ýylyň ilkinji günlerinde bellenilýän Türkmenistanyň Ýaragly Güýçleriniň döredilmeginiň 26 ýyllygy we Watan goragçylarynyň güni bilen tüýs ýürekden gutlaýaryn!
Bu baýram döwletimiziň garaşsyzlygyny, özygtyýarlylygyny, çäk bitewüligini we konstitusion gurluşyny gorap saklaýan Ýaragly Güýçlerimiziň merdana gerçeklerine bildirilýän uly ynamyň, çäksiz hormatyň we olar hakda edilýän aladalaryň aýdyň nyşanydyr.
Eziz Watanymyzyň merdana harby gullukçylary!
Biz 2018-nji ýyly “Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi” diýip yglan etdik. Bu ýyl Garaşsyz Watanymyzyň şanly taryhyna şöhratly sahypalar ýazylar, Berkarar döwletimiziň halkara abraýy has-da belende göteriler. Taryhdan belli bolşy ýaly, ata-babalarymyz gadymyýetiň Beýik Ýüpek ýoluny gorap saklap, bu ýoluň ugrunda parahatçylykly gatnaşyklaryň nyşany bolan gala-kentleri gurupdyrlar. Uzak ýollara rowan bolan kerwenleriň goragçylary merdana türkmen gerçeklerinden düzülipdir. Bu günki günde bolsa bu mukaddes borç we jogapkärli wezipe Garaşsyz Türkmenistanyň Watan goragçylary bolan size ynanylandyr. Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe siziň paýyňyza ähli üstünliklerimiziň, ykdysady we medeni-ruhy ösüşlerimiziň, halkymyzyň hal-ýagdaýynyň, durmuş derejesiniň ýokarlanmagynyň berk binýady bolan beýik Garaşsyzlygymyzy, hemişelik Bitaraplygymyzy janyňyzdan ileri tutup goramak, ata Watana ak ýürekden gulluk etmek ýaly mukaddes borç düşýär.
Siziň bu belent borjy hemişe päk ýürek bilen ýerine ýetirjekdigiňize, Watana wepalylygyň, harby kasama ygrarlylygyň belent nusgasyny görkezjekdigiňize, türkmen halkynyň watansöýüjilik, edermenlik, gaýduwsyzlyk we mertlik ýaly asylly häsiýetlerini harby däp-dessurlar arkaly berkitmekde ukyp-başarnygyňyzy gaýgyrmajakdygyňyza berk ynanýaryn.
Berkarar döwletimiziň wepaly ogullary!
Biz 2017-nji ýylyň 17 — 27-nji sentýabry aralygynda yklymyň iň iri halkara sport ýaryşyny — Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryny üstünlikli we guramaçylykly geçirdik. Eziz Watanymyzyň sport abraýyny gorap, ýokary netijeleri görkezen türgenleriň arasynda Türkmenistanyň Watan goragçylary hem bar. Bu ýaryşlarda Garaşsyz ýurdumyzyň türgenleri bilen birlikde Watan goragçylary hem watansöýüjiligiň, gaýduwsyzlygyň, hakyky ussatlygyň ajaýyp nusgasyny görkezdiler.
Ýurdumyzyň Watan goragçylarynyň öňünde geljekde hem möhüm we jogapkärli wezipeler durýar. Siziň bu wezipeleri üstünlikli amala aşyrjakdygyňyza, şu ýyl geçiriljek «Amul — Hazar 2018» atly halkara awtoralli, welosiped we ylgaw ýaryşlaryna hem-de agyr atletika boýunça dünýä çempionatyna gatnaşyp, bu ýaryşlaryň üstünlikli geçirilmegine mynasyp goşant goşjakdygyňyza berk ynanýaryn.
Merdana ýurt goragçylary!
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzyň alyp barýan hoşniýetli içeri we parahatçylyk söýüji daşary syýasaty dünýä bileleşigi tarapyndan gyzgyn goldanylýar. Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň 72-nji sessiýasynyň 74-nji mejlisinde «Durnukly ösüş maksatlaryny amala aşyrmak bilen baglylykda ulaglaryň ähli görnüşleriniň arabaglanyşygyny berkitmek» atly Kararnamanyň Milletler Bileleşiginiň ähli agza ýurtlary tarapyndan biragyzdan kabul edilmegi ýurdumyzyň ulag syýasatynyň halkara derejesinde ykrar edilýändiginiň aýdyň subutnamasydyr.
Halkara derejeli transmilli gaz geçirijileriniň, şol sanda Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan gaz geçirijisiniň, Halkara deňiz portunyň, Türkmenistan — Owganystan — Täjigistan demir ýolunyň gurluşygynyň alnyp barylmagy halkymyzyň gadymdan gelýän hoşniýetli goňşuçylyk, myhmansöýerlik, beýleki halklar bilen parahatçylykda we agzybirlikde ýaşamak ýaly parasatly däpleriniň aýdyň beýanydyr.
Ýurdumyzy senagat taýdan kuwwatly, durmuş-ykdysady taýdan ösen döwlete öwürmekde, uly ösüşleri gazanmakda we belent sepgitlere ýetmekde siziň mynasyp ornuňyz bardyr. Siz mundan beýläk hem harby kasama wepaly bolup, ata Watanymyzyň ykdysady hem-de syýasy bähbitleriniň ygtybarly goragyny üpjün etmekde Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň Harby doktrinasyndan gelip çykýan borçlary abraý bilen berjaý etmelisiňiz.
Mukaddes Watanymyzyň merdana
harby gullukçylary!
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Watan goragçylarynyň ýaşaýyş-durmuş, gulluk we iş şertleri yzygiderli gowulandyrylýar. «Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurdumyzy 2018 — 2024-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Maksatnamasynda» öňde goýlan wezipeleri üstünlikli durmuşa geçirmek, Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe harby gullukçylaryň ýaşaýyş-durmuş, gulluk şertlerini gowulandyrmak döwletimiziň esasy wezipeleriniň biridir.
Biz geljekde hem ýurdumyzyň Ýaragly Güýçleriniň maddy-enjamlaýyn binýadyny berkitmäge we döwrebaplaşdyrmaga, harby hünärmenleri taýýarlamaga, şeýle hem berkarar Watanymyzyň edermen goragçylarynyň göwnejaý gulluk etmegi we döwrebap ýaşaýyş jaýlarynda ýaşamagy üçin zerur bolan şertleri döretmäge aýratyn üns bereris.
Hormatly Watan goragçylary!
Sizi Türkmenistanyň Ýaragly Güýçleriniň döredilmeginiň 26 ýyllygy we Watan goragçylarynyň güni bilen ýene-de bir gezek tüýs ýürekden gutlaýaryn! Siziň ähliňize berk jan saglyk, uzak ömür, abadan we bagtyýar durmuş, mukaddes harby gullugyňyzda uly üstünlikleri arzuw edýärin!
Türkmenistanyň Prezidenti, Türkmenistanyň Ýaragly Güýçleriniň Belent Serkerdebaşysy
Gurbanguly BERDIMUHAMEDOW.


text:
Türkmen döwlet habarlar agentligi (TDH) / 21.11.2018 /
23-nji noýabrda Brýusselde Ýewropa Bileleşigi — Merkezi Aziýa görnüşinde daşary syýasat edaralarynyň ýolbaşçylarynyň duşuşygy geçiriler. Bu waka bäş ýurdy – Türkmenistany, Gazagystany, Gyrgyzystany, Täjigistany hem-de Özbegistany birleşdirýän sebit boýunça Ýewropa Bileleşiginiň täze strategiýasynyň işlenip taýýarlanylmagyna bagyşlanan gepleşikleriň, mejlisleriň we beýleki çäreleriň tapgyrynda möhüm sepgit bolar.
Ýewropa Bileleşigi bilen Merkezi Aziýanyň hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryna toplumlaýyn çemeleşmeleri täzelemek, hyzmatdaşlyk üçin gepleşikleri, onuň möhüm ugurlaryny we meselelerini giňeltmek babatynda şu günler geçirilýän köptaraplaýyn işleri Brýusselde “Örän möhüm hepde” diýip, atlandyrdylar.
Ýewropa Bileleşiginiň ýörite wekili, ilçi Peter Burian Merkezi Aziýanyň žurnalistleri bilen duşuşykda täze strategiýanyň maksatlary we ileri tutulýan ugurlary barada aýtmak bilen, Ýewropa Bileleşiginiň durnukly durmuş-ykdysady ösüşiň, durnuklylygyň hem-de howpsuzlygyň bähbidine uzakmöhletleýin gatnaşyklary ösdürmäge çalyşýandygyny nygtady.
Şunuň bilen baglylykda, jenap Burian Owganystandaky ýagdaýy kadalaşdyrmak boýunça Merkezi Aziýa ýurtlarynyň hyzmatdaşlygyna ýokary baha berdi. Hususan-da ol Türkmenistanyň Günortadaky goňşusynyň durmuş we ykdysady taýdan gaýtadan dikeldilmegine, bu ýurduň sebit goşulyşmak işlerine çekilmegine goşýan uly goşandyny belledi.
Ýewropa Bileleşigi — Merkezi Aziýa hyzmatdaşlygynyň çäklerinde şeýle hem bilim, kanunçylyk, ulag we energetika, suw serişdeleri hem-de daşky gurşaw, şol sanda howanyň üýtgemegi, serhetleri dolandyrmak we neşe serişdelerine hem-de ekstremizme garşy göreş esasy ugurlar bolup durýar. Söwda-ykdysady gatnaşyklara uly ähmiýet berilýär.
Bilermenleriň hasaplamalaryna görä, her ýyl Merkezi Aziýada zähmet bazaryna ýaş adamlaryň bir milliona golaýy çykýar. Olary iş bilen üpjün etmek üçin täze iş orunlarynyň döredilmegine ýardam berýän taslamalaryň durmuşa geçirilmegi gerekdir.
Türkmenistan hem dünýä bileleşiginiň bu mesele babatyndaky ynjalyksyzlygyna goşulýar hem-de ykdysady, senagat syýasaty wezipelerini çözmekde hem-de işgärleri taýýarlamagyň sazlaşdyrylmagy ulgamynda özüniň oňyn tejribesini goňşulary bilen paýlaşmaga taýýardyr. Mundan başga-da, ýurdumyzyň ýokary okuw mekdepleri yzygiderli ýagdaýda hem-de tölegsiz esasda owgan talyplaryny okuwa kabul edýär, özi-de olara ýakyn geljekde Owganystanyň örän zerur boljak energetika, ulag, turbageçirijileri ulgamlary boýunça hünärler berilýär. Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň bu başlangyjy ozaly bilen, ynsanperwerlik ýörelgelerinden ugur alýar we goňşy ýurduň durmuş taýdan gaýtadan dikeldilmegine goldaw berilmegine gönükdirilendir.
Sebit gatnaşyklaryny giňeltmek üçin uly mümkinçilikler bar, soňky ýyllaryň wakalarynyň barşy bu gatnaşyklaryň döwlet ýolbaşçylarynyň duşuşyklary, hökümetara derejesinde we işewürlik düzümleri ugry boýunça işjeňleşýän gatnaşyklar netijesinde anyk taslamalar we netijeli işler bilen ösdürilýär.
Merkezi Aziýanyň strategiki taýdan amatly ýerleşmegi bilen güýçli hyzmatdaş bolup durýandygy ÝB üçin örän möhümdir.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow türkmen telekeçilerine iri taslamalary durmuşa geçirmegi ynanmak bilen, olary hut şu ugra gönükdirýär, hökümeti hususy bölekde innowasiýa önümçiliklerini milli ykdysadyýetimizde hususyýetçiligiň paýyny artdyrmak boýunça işjeň çäreleri görmek bilen goldama çagyrýar. Bularyň ählisi eýýäm özüniň oňyn netijelerini berýär – türkmen işewürligi ýurdumyzyň JIÖ-niň kemala getirilmeginde barha ähmiýetli oruny eýeleýär hem-de ol zähmet bazarynda köpsanly iş orunlaryny döredýär.
Merkezi Aziýa sebitinde bar bolan beýleki oňyn mysallar hatarynda ÝB-niň wekilleri sebitde suw diplomatiýasynyň ilerledilmegini görkezýärler hem-de Merkezi Aziýa döwletleriniň suw meseleleri babatynda gazanan ylalaşykly çözgüdini öňe gidişlik hasaplaýarlar we munuň özi şeýle meseleler ýüze çykýan dünýäniň beýleki sebitleri üçin hem hereket etmegi üçin nusgalyk göreldedir.
Ýewropa Bileleşiginiň daşary işler boýunça Ýokary wekili Federika Mogerini metbugat maslahatynda ÝB-niň ähli agza döwletleriniň MA-da suw diplomatiýasy ulgamynda sebitleýin tagallalary, şeýle hem Owganystandaky ýagdaýy gowulandyrmak boýunça çäreleri goldaýandyklaryny belledi. Merkezi Aziýa ýurtlary parahatçylygyň kemala getirilmegine, tutuş sebitde durnuklylygyň we howpsuzlygyň, esasan-da, Owganystanda abadançylygyň emele gelmegine kömek etmek üçin Owganystana Ýewropa Bileleşigi bilen hyzmatdaşlygy ösdürmäge öz goldawyny berip bilerler hem-de şunda uly orny eýelärler diýip, ÝB-niň daşary syýasat gullugynyň baştutany belledi.
Ol häzirki wagtda Ýewropa Bileleşiginiň Merkezi Aziýa boýunça öz täze strategiýasynyň gutarnykly mazmunyny kesgitleýandigini, ähli döwletleriň Merkezi Aziýa bilen hyzmatdaşlygy güýçlendirmäge gyzyklanma bildirýändiklerini hem-de sebit hyzmatdaşlygyny ösdürmäge goldaw bermegi maksat edinýändiklerini aýtdy.


text:
Innowasiýalar we dessinlik “Türkmengazinžiniring we gurluşyk”
müdirliginiň işiniň netijeliliginiň ugurlarydyr
“Türkmengaz” Döwlet konserniniň “Türkmengazinžiniring we gurluşyk” Müdirliginiň işgärleri taslamadan başlap, ony durmuşa geçirmäge çenli doly tapgyry üpjün edip, aňryçäk netijeli işlemeli diýen ýörelgä eýerýärler.Tebigy gaz institutynyň we konserniň gurluşyk-gurnama müdirlikleriniň dördüsiniň binýadynda döredilen bu önümçilik düzümi önümçilik we tehnologik taslamalary işläp taýýarlamak hem-de olary durmuşa geçirmek boýunça wezipeler toplumyny üstünlikli ýerine ýetirýär.
Müdirlik ýangyç-energetika toplumynyň önümçiliki desgalarynyň tehnologik resminamalaryny taýýarlamak we abadanlaşdyrmak babatda işleri ýerine ýetirdi. Gaz konserniniň hünärmenleri Lebap welaýatynyň Gazojak şäherinde Balguýy, Kerpiçli ýataklaryny we Naýypdaky suwuklandyrylan gaz öndürmek boýynça kuwwatlyklary elektrik energiýasy bilen durnukly üpjün etmek üçin “Naýyp” ýokary woltly energiýa kiçi bekedini gurýarlar.
Şol bir wagta müdirligiň hünärmenleri Gyýanlyda we Owadandepede gurulýan gaz himiýasy toplumlaryny abadanlaşdyrmaga girişdiler. “Türkmengazinžiniring we gurluşyk” Müdirliginiň öz taslamasy boýunça hünärmenler Ýangaja demir ýol stansiýasyndan Gyýanlydaky gazhimiýasy toplumyna çenli demir ýoluň 52 kilometrlik bölegini we Aşgabat-Daşoguz demir ýolundan Owadandepedäki tebigy gazdan benzin öndürmek boýunça zawoda çenli 6,5 kilometrlik demir ýol bölegini gurýarlar. Müdirligiň gurluşyk toparlary ýylda 2 milliard kub metre çenli tebigy gaz gaýtadan işleniljek gazhimiýasy kärhanasyny “Gündogar-Günbatar” sebit gaz geçirijisi bilen birleşdirýän ýedi kilometrlik gaz geçirijisini abadanlaşdyrmak boýunça işleri tamamladylar. Mundan başga-da, müdirligiň bölümleri Gyýanlydaky gazhimiýasy toplumyna niýetlenen özboluşly binany gurýarlar. Taslamaçylaryň çyzgysy boýunça gurluşykçylar kömekçi hojalygyň ekologiýa taýdan wajyp bölegini—himiýa önümçiliginde ulanylýan uly möçberli tehniki suwy gaýtadan ulanmak boýunça 80 gektardan gowrak ýerde bugardyjy howdan gurýarlar.
Kärhananyň hünärmenleri enjamlary gurnamak we kebşirleme işleri boýunça döwrebap tehnologiýalary özleşdirip, “Galkynyş” ýatagyndaky skwažinalaryň agzyny baglamak boýunça işleri ozal ýerine ýetiren daşary ýurtly hünärmenleriň edýän işlerini indi özleri edip ugradylar. Türkmen gazçylary bu ýerde ýokary öndürijilikli sakwažinalaryň bäşisinde ýokary takyk kebşirleme, elektrik-gurnama we beýleki işleri dünýä ölçeglerine laýyk ýerine ýetirdiler. Olaryň ählisi eksport gaz geçiriji ulgama goşuldy. Altynjy skwažinada ulanyşa bermäge taýýarlamak boýunça işler alnyp barylýar.
“Türkmengazinžiniring we gurluşyk” Müdirliginiň hünärmenleri öz wagtynda geljekki Türkmenistan-Owganystan-Pakistan-Hindistan (TOPH) döwletara gaz geçirijisiniň türkmen bölegini, inženerçilik kommunikasiýalary--gaz geçirijisini, suw geçirijisini, elektrik ulgamlaryny, ulanylýan ýollary we beýleki ýerüsti göşmaça desgalary gurmak boýunça işleriň ähli görnüşiniň taslama-smeta resminalaryny düzmek işlerini ýerine ýetirdiler, geljekki düzümleýin binalaryň gurluşygy üçin meýdançalary taýýarladylar.
Çeşme: turkmenistan.gov.tm


text:
Türkmen telekeçileri ýewropa kärdeşleri üçin işewürlik-teklipleri taýýarlaýarlar.
Senagatçylar we telekeçiler birleşmesinde şu ýyl Wena şäherinde geçirilýän Türkmen-awstriýa işewür-forumyna taýýarlyk işleri alnyp barylýar.
Ýewropa işewürligiň wekilleri bilen duşuşyga, söwda aragatnaşyklary we maýa goýum hyzmatdaşlygynyň işjeňleşdirilmegine gönükdirilen teklipler toplumy taýýarlanylýar.
Türkmen telekeçileri tarapyndan amala aşyrylýan iri taslamalary hasaba alyp, işewür forumyň gatnaşyjylarynyň ara alyp maslahatlaşmak üçin, Türkmenistanyň erkin ykdysady zolaklarynda, mineral dökünleri, şeýle hem nebit himiýa we gaz himiýa önümleri öndürmek boýunça zawodlaryň gurluşygynda, bilelikdäki innowasion önümçilikleri döretmekde hyzmatdaşlygyň degişli ugurlary maslahatlaşylar.
Özara gatnaşyklaryň gelejegi bolan pudaklaryň arasynda peýdaly magdanlary gazyp almak we ýokary tehnologiki taýdan işläp taýýarlamak kärhanalary, magdan gazyp alyjy we kagyz senagaty, logistika, tekstil we gön önümçiligi bolup durýar.
Himiýa senagaty, metal däl mineral önümleri (aýna, keramika we beý.) taýýarlamakda Ýewropa, şol sanda Awstriýa tehnologiýalaryny almak wajyp hasaplanylýar. Awstriýanyň we beýleki Ýewropa ýurtlarynyň tejribesini oba hojalyk pudagynda we eti gaýtadan işlemek pudagynda özara bähbitli gatnaşyklar üçin esas bolup hyzmat edýär.
TSTB-niň agzalarynyň ösüp gelýän eksport mümkinçiliklerini hasaba almak bilen, türkmen önümlerini, hususan-da gök önümleri Ýewropa ýurtlarynyň bazarlaryna çykarmak, Awstriýa bilen gönüden-göni aragatnaşyklary ýola goýmak meseleleri ara alynyp maslahatlaşmak meýilleşdirilýär.
Gelejekki duşuşyk Awstriýaly işewürler bilen işewürlik hyzmatdaşlygy köpugurly ösdürmekde we umuman, Türkmenistan we Ýewropa Bileleşiginiň arasyndaky gatnaşygy mundan beýläk işjeňleşdirmek üçin wajypdyr.


text:
Türkmenistanda gara reňkli maşynlary ulanmagy gadagan edenlerinden soň, ak reňkliden başga reňkli awtomobilleriň ählisinden dynmak kararyna geldiler.
“Türkmenistanyň Hronikasynyň” habarçylarynyň berýän maglumatyna görä, marta çenli goýy reňkli awtomobilleri welaýatlara satmak mümkin bolan bolsa, indi olary regionlarda hem hasaba almagy bes etdiler. Şu sebäpden paýtagtyň ýaşaýjylary maşynlaryny reňkletmäge mejbur bolýarlar.
Gyssaga düşen adamlaryň barha köpelmegi netijesinde bu hyzmatyň bahasy birden ýokary galdy.
Maşyn reňkletmegiň ortaça bahasy 18 000 manat – bu resmi kursda $5 143 ($1- 3,5 manat) ýa-da «gara bazarda” $1 125 ($1 -16 manat).
Uly bolmadyk hususy awtohyzmatlarda maşyn reňkletmek 8 000–14 000 manada düşýär, 4 000–6 000 manatly wariantlary hem tapmak mümkin. Emma, reňkiň hili pes bolýar.
Mundanam başga, paýtagtda ak reňkiň gytçylygy emele geldi. Eger-de iki aý ozal ak reňkiň 4 200 gram agramly bankasy (BAE-de öndürilen) 1 500 manat bolan bolsa, aprelde onuň bahasy bir ýarym esse gymmatlady. Hytaýda öndürilen has arzan reňkler hem bar.
Ortaça, reňkletmek möhleti bir aýa golaý wagt alýar. Ýeke-täk gazanjy adam gatnatmak bolan taksiçiler bu wagt içinde köplenç işsiz galýarlar.
Reňkledeniňden soň maşynyňy täzeden resmileşdirmeli, 12 manat täze tehniki pasport almaly. Resmileşdirmek üçin getirip, ulagyňy awtoduralgada goýmaly, diagnostika merkezinde bolsa, geçiş kartasyny resmileşdirýärler. Bu proses 30-40 minut alýar. Karta alnandan soň maşyny gözegçilik bölümine ugradýarlar, ol ýerde onuň kuzowa nomerini we motoryny barlaýarlar. Bölümiň başlygy bellik goýup, geçiş kartasyna gol çekýär. Munuň üçin gaýtadan nobata durmak zerur.
Soňra diagnostika merkeziniň başlygynyň goluny we möhürini almak üçin nobata durmaly. Onsoň eger-de maşyn eýesinde şu ýyl üçin ätiýaçlyk dokumenti ýok bolsa, bu dokumenti almaly. Onuň bahasy maşynyň zawoddan çykan ýylyna we motoryň möçberine baglylykda 50 manatdan başlanýar.
Soňra maşyn eýesiniň tizligi aşa ýokarlandyryp, bellige alnan ýerleriniň bar-ýokdugy barlanýar. Bu bölümde hemişe adam köp bolýar we hiç wagt guramaçylykly nobat bolmaýar. Şu sebäpden ýene garaşmaly bolýar we köp wagt ýitirýärsiň. Eger tizligi ýokarlandyran ýerleriň bar bolsa, jerime tölemeli.
Şondan soň maşyn eýesiniň awtoulagyny öz islegi esasynda reňkledendigini aýdyp, oňa täze tehniki pasport resmileşdirmegi sorap, DAI-niň başlygyna arza ýazmaly. Şeýle arza bolmasa, dokumentleriňi kabul etmeýärler. Resmileşdirmek üçin dokumentleri diňe sagat 1:30-a çenli kabul edýärler. Paç tölemek üçin diňe iki sany kassa işleýär. Şu sebäpden bu işleriň ählisini bir günde bitirip ýetişmek iş ýüzünde mümkin däl.
Eger-de maşyn eýesi ähli dokumentini bir iş gününiň dowamynda tabşyryp ýetişse, onda ol 18:00-dan soň tehniki pasportyny almaga barmaly we ýene birnäçe sagat nobata durmaly.
Tutuşlygyna alanyňda, dokumentleri resmileşdirmek uzaga çekýär we bulam-bujarlyk.Emma, maşyn eýelerinde başga çykalga ýok. “Türkmenistanyň Hronikasynyň” habarçylarynyň habar bermeklerine görä, belki-de Aşgabat şäherinde 25-nji maýa çenli paýtagtyň ýaşaýjylary diňe ak reňkli awtomobilleri görmeli bolarlar.


text:
Türkmensitanda “Korrupsiýa we parahorluga garşy göreş hakyndaky kanun” esasynda “Ykdysady jenaýatlara garşy göreşmek boýunça döwlet gullugy” döredildi we nobatdaky kadr çalşygy geçirildi.
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow täze gullugyň korrupsiýa garşy göreş boýunça işlenip düzülen täze döwlet programmasy esasynda döredýändigini aýtdy. Emma synçylar täze gullugyň adyndan çen tutup, maý aýynyň başynda korrupsiýa we parahorluga garşy yglan edilen göreşiň eýýäm gowşadylandygyny belleýärler.
Azatlyk radiosy özüniň hökümete ýakyn çeşmesine salgylanyp, şeýle gullugyň döredilýändigini we oňa ýolbaşçy gözlenilýändigini, hukuk goraýjy işgärleriň arasynda ‘bu edara işe geçmek üçin näçe para bermelikä?’ diýip gürrüň edilýändigini 25-nji maýda habar beripdi.
Korrupsiýa ýa-da ykdysady jenaýatlara garşy göreş gullugynyň başlyklygyna 2016-njy ýylyň martyndan bäri Döwlet gümrük gullugynyň başlygy bolup işlän polkownik Mämmethan Çakyýew bellenildi.
Türkmen prezidenti 1-nji uýundaky Döwlet howpsuzlyk geňeşinde harby hem hukuk goraýjy edaralaryň şu ýylyň bäş aýynda alyp baran işleriniň netijeleri boýunça hasabatlarynyň diňlenjekdigini aýdan hem bolsa, maý aýynyň soňky günlerinde geçirilen korrupsiýa derňewleri barada hiç zat aýdylmady.
Ýogsa, baş sudýa Begenç Çaryýew ozal derňewleriň dowam edýändigini aýdypdy. Emma indi Begenç Çaryýewiň baş sudýalykdan boşadylyp, prezidentiň ýanyndnaky Demokratiýa we adam hukuklary institutynyň ýolbaşçylygyna bellenendigi habar berildi. Onuň ýerine bolsa Gylyçmyrat Hallyýew bellenildi.
Aýdylmagyna görä, G.Hallyýew ýurduň garaşsyzlyk ýyllaryndaky onunjy baş sudýasy bolýar we bu kadr çalşygynyň anyk sebäpleri görkezilmeýär.
“Ozalky baş sudýa Begenç Çaryýew arz edip baran raýatlary örän seýrek kabul edýärdi we şikaýatçylaryň işleri köplenç öňki ýagdaýynda galýardy” diýip, Azatlyk radiosynyň çeşmeleri gürrüň berdi.
Mälim bolşy ýaly, 3-nji maýda senagat boýunça wise-premýer Batyr Ereşowyň tarpa-taýyn aradan çykandygy habar berildi we 4-nji maýda Aşgabatda 2007-nji ýylyň başynda häkimiýet çalşaly bäri görülmedik korrupsiýa galmagaly turdy. Netijede, prezident baş prokuror Amanmyrat Hallyýewi we ondan gowrak prokurory korrupsiýa bilen baglylykda wezipelerinden boşatdy.
Azatlygyň hökümete ýakyn çeşmesi ozalky wise-premýer Batyr Ereşowyň, korrupsiýa derňewleri, oglunyň tussag edilmegi netijesindeöz janyna kast edendigini tassyklaýar we bu galmagalyň prezidentiň gurply adamlardan Aşgabatdaky Aziýa oýunlaryny geçirmek üçin serişde toplamak tabşyrygy netijesinde ulalandygyny öňe sürýär. Şeýle-de ol işden boşadylan ozalky baş prokuror A.Hallyýewiň türmä basylandygyny aýtdy. Emma resmi Aşgabat bu habary ne tassyklady, ne inkär etdi.
Mundanam başga, Azatlygyň çeşmesi öňki baş prokuror wezipesinden boşadylmazyndan öň, A.Hallyýewbilen içeri işler ministri Isgender Mulikowyň ýokarsyndaky bulutlaryň garalýandygyny habar beripdi. A.Hallyýew işden aýrylanda I.Mulikowa berk käýinç berildi we ynamdar çeşme onuň prezidentiň ýakyn töwereklerindäki goldawy bilen saklanandygyny, ýogsa işden boşadylmalydygyny, ýöne barybir uzaga gitmän wizipeden çetleşdiriljegini habar berdi.
Emma muňa garamazdan, döwlet howpsuzlyk geňeşiniň nobatdaky mejlisinde hem içeri işler ministri I.Mulikowa “gulluk borçlaryny talaba laýyk ýerine ýetirmändigi we işde goýberen kemçilikleri üçin” diýlip, ýene berk käýinç berildi. 4-nji maýdaky käýinji bilen, bu onuň soňky bir aýyň dowamynda alan ikinji berk käýinç bolýar. Şol bir wagtda onuň işde goýberen kemçilikleri anyklaşdyrylmýar. Ikinji tarapdan, eger-de diýilýän kemçilikleri gysga wagtda düzetmese, Isgender Mulikowyň wezipesinden boşadyljakdygy aýdyldy.
Azatlygyň ýerli çeşmeleriniň berýän maglumatlaryna görä, Türkmenistanda soňky on ýylda korrupsiýa we parahorluk giň ýaýrady we ozallar esasan ÝOJ-lara girmek üçin para berlen bolsa, soňky ýyllarda çagalar baglaryna çaga ýerleşdirmekden başlap, köçe süpüriji bolmak üçin hem para bermelidigi aýdylýar.
Ýerli synçylar prezident Berdimuhamedowyň korrupsiýa we parahorluga garşy berk göreşmek baradaky çagyryşlarynyň ýurtdaky ykdysady krizisiň çuňlaşmagy, Aşgabatda geçiriljek Aziýa oýunlarynyň ýakynlaşmagy bilen barha ýygjamlaşandygyny aýdýarlar.
Korrupsiýa garşy kampaniýanyň çäginde ýurduň degişli kanunlaryna täzeden seretmek, korrupsiýa aýyplamalary bilen sud edilen raýatlaryň günä geçişlere düşürilmezligi teklip edilýär.
Şeýle-de prezident G.Berdimuhamedow, ýolbaşçy wezipelere bellenýän kadrlary saýlamaga has talapkär çemeleşmäge çagyrdy, korrupsiýa meselesinde hiç kime geçirimlilik edilmejegi barada häkimiýet başyna gelende beren wadasyny gaýtalady.


text:
Ahal welaýatynda, “Nowruz ýaýlasynyň ak öýi” binasynda Medeniýet hepdeliginiň açylyş dabarasy boldy.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy bilen geçirilýän giň gerimli çäre her ýyl ýurdumyzyň dürli sebitlerinde guralýar hem-de milli medeniýetimiziň aýdyň we köpöwüşginli aýratynlyklaryny äşgär edýär, adamlaryň ýurdumyzyň medeni gymmatlyklary bilen tanyşmagyna, täze zehinleriň ýüze çykarylmagyna ýardam berýär.
Bu forum medeniýet we sungat işgärleriniň gününe gabatlanylýar, şu ýyl Türkmenistanyň Prezidentiniň Permanyna laýyklykda, bu sene Magtymguly Pyragynyň şygryýet baýramy bilen birleşdirilendigini bellemek gerek.
Medeniýet hepdeliginiň açylyş dabarasynda sungat ussatlarynyň konserti boldy.
Çykyşlaryň dowamynda şirin owazlar, şol sanda Magtymguly Pyragynyň goşgularyna döredilen aýdymlar, şeýle hem Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüni, Gahryman Arkadagymyzyň zamanasyny wasp edýän häzirki zaman aýdym-sazlary ýaňlandy.
www.turkmenistan.ru
Habarlar
Ahal welaýatynda Medeniýet hepdeligi-2018 badalga aldy
Ahal welaýatynda, “Nowruz ýaýlasynyň ak öýi” binasynda Medeniýet hepdeliginiň açylyş dabarasy boldy.


text:
Türkmenbaşy Halkara deňiz porty
2019-njy ýylyň ýanwar aýynyň 31-ne Türkmenbaşy Halkara deňiz portunyň çäginde ýerleşýän “Beýik ýüpek ýoly” myhmanhanasynda, Türkmenistanyň ministrler kabinetiniň başlygynyň orunbasary Çakyýew Mämmethan Berdimyradowiçiň ýolbaşçylyk etmeginde we Deňiz ulag ulgamanyň ýolbaşçylarynyň hem-de hünärmenleriniň gatnaşmagynda ýygnak geçirildi. Bu ýygnakda Türkmenistanyň ministrler kabinetiniň başlygynyň orunbasary Çakyýew Mämmethan Berdimyradowiç Hormatly Prezidentimiziň karary esasynda, Türkmenistanyň Senagat ministrligini, Türkmenistanyň Demir ýol ulaglary ministrligini, Türkmenistanyň Awtomobil ulaglary ministrligini, Türkmenistanyň Aragatnaşyk ministrligini, Türkmenistanyň Deňiz we derýa ulaglary döwlet gullugyny hem-de «Türkmenhowaýollary» gullugyny Türkmenistanyň Senagat we kommunikasiýa ministrliginiň garamagyna berilip olary degişlilikde şol ministrligiň «Türkmensenagat» agentligi, «Türkmendemirýollary» agentligi, «Türkmenawtoulaglary» agentligi, «Türkmenaragatnaşyk» agentligi, «Türkmendeňizderýaýollary» agentligi hem-de «Türkmenhowaýollary» agentligi diýilip atlandyrylandygy barada belläp geçdi. Şeýle hem, Türkmenistanyň Senagat ministrliginiň garamagyndaky «Türkmendeňizderýaýollary» agentliginiň başlygy diýip, Haýytmyradow Agamyrat Baýramgeldiýewiçiň bellenendigi barada habar berdi. Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzyň senagat, ulag we aragatnaşyk pudagyny düýpli özgertmek hem-de bu pudagy toplumlaýyn dolandyrmak arkaly onuň işiniň netijeliligini has-da ýokarlandyrmak maksady bilen degişli işleri geçirmek hakynda nygtap geçdi.


text:
Türkmenbaşy Halkara deňiz porty
Portyň düzüminde porta hyzmat ediş binalary we meýdançalary göz öňünde tutulandyr. Hyzmat ediş binalarynyň çäginde ençeme desgalar we meýdançalar gurnaldy.
Gurnalan binalar gözegçilik diňi, saglyk merkezi, içeri işler gullugy üçin bina, migrasiýa gullugy üçin bina, gümrük gullugy üçin bina, myhmanhana, demir ýol dolandyryş binasy, portyň dolandyryş işgärleri üçin iş otaglaryndan ybarat.
Şeýle porty elektrik energiýasy bilen üpjin etmek maksatly stansiýa meýdançalary, otlulylaryň manewra etmekleri üçin niýetlenen meýdança, awtoduralgalar portyň hyzmat ediş meýdançalarynyň çäginde gurnaldy. Portyň ähli düzümlerini kamera ulgamy arkaly gözegçilikde saklamak maksatly hem ýörite ulgam döredildi.


text:
Yekşenbe, 2007-07-15 19:15-de, ata yazdy!
Salam hormatly agzalar we gadyrly myhmanlar!
Gelin, shu blogda Turkmenin atlary barada yazgy yazalyn, suratlar goyalyn we pikir alyshaylyn!
Men gysgajyk oz bilyanlerimi yazayin, yone ilki tayyar suratlary goymakcy:
Ahal-Teke Atlary
Elbetde, yomut atlary hem oran tanymal bolmaly, kan bir zat bilmesemem, yone uzyn aralykda yomut atlary has cydamly bolmaly, gysgada ahal-teke atlary has yindam bolsa-da!
At ucin aydylan nakyllardan:
-Il onlasa atyny soy;
-At yigidin ganatydyr;
-Irden utranda ilki atyny gor, son atany (?!)
-Kowsam tutduryan, gacsam yetdirmeyan (ay, manysy boyuncadyr-how, son ustume cozman:)
we sh.m.
Dunyade:
1-In owadan we gysga aralykda in yindam at : Turkmen ahal-teke atlary;
2-Uzyn aralykda we cydamlylykda arap atlary;
3-Beden ululygy we yuk dashamada guyc taydan inlis atlary tanymal bolmaly.
Hazir ceshma salgylanmadym, oz eshidenlerimi ya okanlarymy yazdym.
TM-da 1-2 asyr mundan ozal, garyplara cenli her oyde 1 at bolar ekeni, a ruslar gelenden son welin, goz-gortele azalypdyr, hatda, hazir hic bir oyde yok diyiljek yagdayda az, sebabi nameka?!
Turkmenin atynyn hilini/neslini ruslar alaydymyka SSSR dowrunde?!
Bilyanlerinizi yazaysanyz!
Sag bolun!
Telpekler (4 kisiden 4 sany)
Bu yazgi ucin
- addicted 1 telpek goyyar we yazyar: "Gaty gowy yazipsin! Berekella!"
- Bayram 1 telpek goyyar we yazyar: "Gaty gowy yazipsin! Berekella!"
- mikgim 1 telpek goyyar we yazyar: "Gaty gowy yazipsin! Berekella!"
- Hatyja 1 telpek goyyar we yazyar: "Gaty gowy yazipsin! Berekella!"


text:
Türkmenistanyň Agyr atletika federasiýasy (Iňlisçe: Turkmenistan Weightlifting Federation) Türkmenistanda agyr atletika boýunça dolandyryjy edaradyr. Bu edara Agyr atletika hereketini dolandyrýar we onuň ýurduň içinde giňden ýaýramagy ugrunda ençeme işleri alyp barýar.
Türkmenistanyň Agyr atletika federasiýasy (TAAF) 1994-nji ýylda döredildi. Türkmenistanyň Agyr atletika federasiýasynyň başlygy Berdiniýaz Mätiýew. Agyr atletika federasiýasynyň sekretary Çarygeldi Mammedow. Türkmenistanyň Agyr atletika federasiýasy (TAAF) Aziýa Agyr atletika federasiýasynyň (AAAF) we Halkara Agyr atletika (HAF) agzasydyr.
Türkmenistanyň Agyr atletika federasiýasynyň alyp barýan esasy işi sport ugry hökmünde agyr atletikany ösdürmek, şeýle hem, onuň ähli gatnaşyjylaryna bähbitli bolan ösüşi, saglygy we agzybirligi goldamakdyr. Federasiýa Türkmenistanyň çäginde agyr atletika çärelerini, Aziýa we Dünýä çempionatlaryny gurnaýar.
Agyr atletikanyň gelip çykyşynyň öz taryhy bar. Agyr atletika boýunça ýaryşlar ilkinji gezek 1896-njy ýylyň Olimpiýa oýunlarynyň häzirkizaman görnüşi hökmünde erkekleriň arasynda geçirildi. 2000-nji ýylda bolsa Sidneý şäherinde geçirilen Olimpiýa oýunlarynda agyr atletika boýunça zenanlaryň arasynda hem ýaryş geçirildi.
Agyr atletika Türkmenistanda iň giňden ýaýran sportlaryň biri. Türkmenistan döwleti agyr atletikanyň ösmegi üçin oňaýly şertleri döredýär. 2017-nji ýylyň aprel aýynda Aşgabat şäherinde Ýapyk binalarda we Söweş sungaty boýunça 5-nji Aziýa oýunlaryna taýýarlyk çäreleriň çäginde agyr atletika boýunça Aziýa çempionaty geçirildi.
2018-nji ýylyň 1-10-njy noýabr aralynda Türkmenistanda agyr atletika boýunça dünýä çempionaty geçiriler. Türkmenistanyň Agyr atletika federasiýasyň maksady agyr atletikany esasy sport ugry hökmünde ösdürmek, şeýle hem ony goldamakdyr.


text:
«Eýrazıa álemi» pikir saıys klýbynyń kezekti basqosýy «Eýrazıa elderin biriktirýdegi kitap fenomeni» atty taqyrypqa arnaldy.
Saıasattanýshy Edýard Poletaevtyń aıtýynsha, bıylǵy jyl TMD-da Kitap jyly bolyp jarıalanǵan.
«Kitaptyń qundylyǵy men kitap oqýǵa degen qushtarlyqty arttyrý úshin jalǵyz ǵana kitap kórmelerin ótkizgen azdyq etedi. Qazaqstanda avtor men oqyrmannyń jaqyndastyratyn, Batys elderinde baıaǵydan bar tásildi jolǵa qoıý kerek. Bizdiń elde kitap qundylyǵyn joǵaltqan joq, biraq oǵan degen oqyrman suranysy tómendep barady. Al munyń arty rýhanı jutaýǵa ákelýi múmkin...» dedi ol.
Al saıasattanýshy Aıgúl Omarova óz kezeginde bizde tanymal avtorlardyń shyǵarmashylyq keshin jıi ótkizý qajettigin tilge tıek etti.
«Teledıdar toly shoý-bıznes ókilderi. Arzan ázil kórermenniń sanasyn tumshalap barady. Halyqtyń qazirgi degradasıadan qutqaratyn birden bir jol – kitap. Ony qaǵaz kúıinde me, ınternet arqyly ma, aýdıojazba kómegimen be, qalaı oqyǵany mańyzdy emes. Oqyrman saýattylyǵyn arttyrýda barlyq tásil tıimdi» - dedi.
Qazaqstan kommýnıkatıvtik qaýymdastyǵynyń dırektory Baǵılá Ahatovanyń pikirinshe búgingi ádebıettiń mısıasy – ol oqyrmandy ózine beıimdeý. «Oqylatyn, oqyrmanǵan bereri bar qyzyqty shyǵarma bolsa, qansha bet bolsa da oqylady, qansha jańalyǵy men eskiligi bolsa da jurt aýzynda júredi» - dedi ol.
Sharaǵa qatysqan ózge de sarapshylar qazir ıntellektýaldy ádebıetke suranys joǵary ekenin aıtyp, kitap salasyn osy baǵytqa burýdy usyndy.
Usynǵan: Nazerke Labıhan


text:
NEŞEKEŞLIGIŇ BEJERGISINDE ULANYLÝAN KÄBIR BEJERIŞ USULLARYNA SYN
Häzirki wagtda neşekeşligiň bejergisini geçirýän dürli merkezleriň ägirt uly sany peýda boldy: tölegli merkezler, döwlet lukmançylyk edaralary (narkologiki dispanserler), awtorlyk hukukly usullar bilen işleýän merkezler, neşekeşleriň bile ýaşap bejergi alýan birleşmeleri (kommunalar), daşary ýurt usullary bilen işleýän merkezler, psihoterapiýa usulyny peýdalanyp bejergi geçirýän merkezler, galyberse-de hiç hili peýdasyz, aňsat eklenç gözleýän ekstrasensler we tebipler (meselem, neşekeşiň suratynyň üsti bilen oňa täsir etmek we başga "usullar")...
Dowamy
Neşekeşlik örän howply we çalt ýaýraýan epidemiýadyr. Bu dert ençeme ýaş ömürleri aždarha kimin "ýuwudýar". Neşe serişdesini artyk mukdarda ulanmak sanlyja minudyň içinde ölümçülige getirmäge ukyplydyr.
Biziň döwrümizde neşekeşlige sezewar bolanlaryň diňe ujypsyz sany bu dertden saplanyp, jemgyýete, sagdyn durmuşa gaýdyp gelmäge ýol tapýar.
Adamzadyň bedeni ösüş ýolunda kämilleşip taplansa-da, täze döwrüň ýaramaz endiklerini "göz öňüne tutmandyr", şonuň üçin-de olaryň öňünde goragsyz, ejiz bolup galypdyr. Adamyň bedeni neşe serişdeleriniň täsirine ýaşaýşynyň her bir döwründe bendi bolmaga ukyplydyr. Beden näçe ýaş bolsa, neşe zäheri şonça-da hilegär we howply täsir edip, bedeniniň ähli agzalaryny, ulgamlaryny zäherleýär. Neşe serişdesini bir gezejik dadyp görmeklik käbir ýagdaýda ýowuz bela öwrülmegi, agyr ýagdaýlara sezewar edip, maýyplyga uçradyp bilýändigini ýatdan çykarmaly däl.
Dowamy
Siz çilim çekmegi goýmak üçin näçe gezek synanşyk etdiňiz? Näçe gezek bu synanşyklar puja çykdy? Her gezek çilimi otlap, onuň ajy tüssesini özüňize soranyňyzda, çilimi taşlamany uly kanagatlanma bilen soňa goýanyňyz ýadyňyzdamy?!
Çilimiň düzüminiň saglyk üçin zyýanlylygy barada mekdep ýyllaryndan bäri gulagymyza guýlup gelinse-de, bu barada köpçülikleýin habar beriş serişdeleri (gazet-žurnallar, telewideniýe, radio, hünärmenler tarapyndan beýan edilýän mowzuklar), internet hem degerli maglumatlary ýetirse-de çilim çekýänleriň sany azalyberenok.
Dowamy
Biziň döwrümiziň iň aýylganç belalaryň biri adamyň gysga wagtlyk keýpini göterip biljek zatlaryň agdyklyk etmegidir. Gynansak-da, häzirkizaman adamzadyň köp bölegi halal, agyr zähmetiň rehnedinden lezzet alanyndan aňsatlyk bilen gazanylýan, gysga wagtlaýyn lezzeti ileri tutýar. Neşe sereşdelerine öwrenişmegiň, oňa bütinleý özüňi bermegiň esasy sebäpleriniň biri hem şol ýeňil lezzetiň gaýtalanyp durmagyna bildirilýän islegdir.
Neşekeş adam daşyny gurşap alýan dünýä bilen gyzyklanmagyň deregine diňe neşe ulanmak bilen gyzyklanýar. Neşäniň biziň ägirt uly we gyzykly dünýämiziň ujypsyz bir owunjak bölegidigine düşünmän, oňa bütinleý özüni bagş edýär, diňe şonuň bilen gyzyklanýar. Bu ýagdaý fiziologiki, durmuş, nesil taýdan esaslandyrylan agyr kesele uçradýar.
Dowamy
"...Meniň iki oglum bar. Adamym bilen halaşyp baryşdym. Biri-birimize düşünýärdik. Ol neşe kabul edip başlaly bäri, meniň maşgala durmuşym hem dargap başlady. Ol menden we çagalaryndan juda daşlaşýar. Işlemesini goýdy. Ýalbaryp gördüm, gaharlanyp çykdym, dyza çöküp ýalbaryp gördüm. Soňky hepdede öýden zatlar ýitip başlady... Çagalarymy alyp hem gidip bilemok. Men ony gowy görýärin ahyryn?!..."
Maslahata gelen zenanyň gürrüňinden.
Dowamy
Neşekeşlige baş goşan neşekeş bütin maşgalasyna ejir çekdirýär. Öýden puluň belli bir mukdarynyň yzygiderli ýagdaýda ýitip durmagy maşgala agzalaryny diýseň howsala salyp başlaýar. Neşekeşe günde 4-5 manat pul gerek bolýar. Şonuň üçin-de, neşekeş bir atymlyk neşesiniň puluny tapmak üçin hemme zada taýyndyr. Neşe azarlamasynyň artan mahaly pul tapaýmak aňsat bolmansoň, ol ogurlyga ýüz urýar. Oňat terbiýe alan adam hiç haçan ogurlyga ýüz urmaz diýen düşünje neşekeş babatda çapraz gelýär.
Dowamy
Tebigat tarapyndan zenan maşgalalara adamzat neslini dowam etdirmek, ojagy goramak ýaly derwaýys wezipeler niýetlenendir. Emma ajaýyp jynsyň wekillerine hem elhenç kysmat duçar bolaýar. Sebäbi neşekeşlige ýaşlaram, orta ýaşan adamlaram, zenanlaram, erkeklerem uçrap bilýärler.
Neşekeşlik zenanlaryň organizmine nähili täsir edip bilýär? Olar nämelerden ägä bolmaly?
Neşekeşlige baş goşan adamda hakyky gymmatlyklar ölçeginiň üýtgeýändigini biz bilýäris. Hakyky durmuş bilen arabaglanyşyk, öz-özüňi goramak babatdaky tebigy hüşgärlik duýgusy ýitirilýär.
Dowamy
Isapaniýa hem beýleki Ýewropa ýurtlary ýaly köpçülik ýerlerinde çilim çekmekligi gadagan etdi.
Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň geçiren barlaglarynyň netijesinde çilim zerarly erkekleriň aýallardan ir ölýändigi mälim boldy.
TobaccoControl žurnalynda çap edilen ylmy-barlag işi Ýewropada ýaşaýan adamlaryň ölümi babatdaky statistiki maglumatlarynyň analizine esaslanýar.
Dowamy
Neşekeşlik (grekçe "narkē"– uky, doňan ýaly bolmak we "mania" – hyjuw, höwes) — bu neşe serişdelerini ulanmaklyk zerarly dörän dowamly keseldir.
Neşekeşlik — bu neşekeşiň betbagtlygydyr, onuň dogan-garyndaşlarynyň, käte kesekileriň-de gözýaşlarydyr. Neşe hemişe betbagtlyga eltýär.
Neşekeşlik neşekeş üçin uly ýitgidir, emma bu ilkibaşdan duýulmaýar, aňylmaýar. Neşe dostlugy ýok edýär, neşekeşlik täze dostsumak ülpetleri tapmaga mejbur edýär. Bir neşekeş 12-17 adamy neşä meýilli edip bilýär.
Dowamy
Çilimkeşiň tüssesinden esasan-da maşgaladaky çagalar ejir çekýändirler.
Bütindünýä saglygy goraýyş (BSG) guramasynyň geçiren ilkinji giň gerimli barlaglarynyň netijeleri her ýylda çilimkeşiň tüssesinden dem alýan adamlaryň 600 000 töwereginiň ölýändigini mälim etdi. Bu adamlaryň üçden bir bölegi bolsa çagalardyr.
BSG-yň geçiren barlaglarynyň çäklerinde 192 ýurtdan alnan maglumatlaryň üstünde işlenildi.
BSG-yň hünärmenleri çilimkeşiň tüssesinden dem alýan adamlaryň ýürek we dem alyş ýollarynyň kesellerine uçrap bilýändigi, şeýle-de öýken ragynyň döremegine sebäp bolýandygy barada duýdurýarlar. Lukmanlar esasan-da ene-atasynyň zyýanly endiginden ejir çekmeli bolýan çagalaryň saglyk ýagdaýy babatda howatyrlanýanlar.
Dowamy


text:
we ilaty durmuş taýdan
goramak ministrligi
2019-nji ýyl – Türkmenistan – rowaçlygyň Watany
Makalalar we çykyşlar
DURMUŞ SYÝASATYNYŇ MÖHÜM UGRY
2018-nji ýylyň 2-nji martynda geçirilen Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň mejlisinde «Türkmenistanda ýaş hünärmenleri işe ýerleşdirmek ulgamyny kämilleşdirmegiň 2018-2020-nji ýyllar üçin Maksatnamasy» we ony amala aşyrmak boýunça ýerine ýetirilmeli çäreleriň Meýilnamasy kabul edildi. Bu resminamalar häzirki döwürde ýurdumyzyň zähmet bazarynda kemala gelen ýagdaýy nazara alyp, ...
ZÄHMET GATNAŞYKLARY KÄMILLEŞDIRILÝÄR
Adam baradaky alada Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe alnyp barylýan durmuş syýasatynyň özenini emele getirýär. Çünki «Döwlet adam üçindir!» diýen ýörelgä esaslanýan döwlet syýasatynyň netijeleri zähmet çekýän raýatlarymyzyň hukuklaryny we bähbitlerini goramakda öz aýdyň beýanyny tapýar. 2017-nji ýylyň 8-nji dekabrynda geçirilen Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň giňi...
ZÄHMETE SARPA
2017-nji ýylyň 8-nji dekabrynda şu ýylyň 11 aýynda ýurdumyzy durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň jemlerine bagyşlanyp geçirilen Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisinde hormatly Prezidentimiz “Türkmenistanda zähmet işi hakyndaky maglumatlary ýöretmegiň tertibini kämilleşdirmek hakynda” Karara gol çekdi. Bu Karar bilen Zähmet depderçelerini bermegiň, ýöretmegiň we ...
HALKARA MAÝYPLAR GÜNI MYNASYBETLI ÇÄRELER GEÇIRILDI
Birleşen Milletler Guramasy tarapyndan ykrar edilen halkara maýyplar gününe bagyşlanyp, Türkmenistanyň Zähmet we ilaty durmuş taýdan goramak ministrliginiň guramagynda Ministrligiň mejlisler zal...


text:
«Demokratik saýlawlar türkmen jemgyýetiniň demokratik esaslaryny pugtalandyrmak, hakyky halk häkimiýetliliginiň ýörelgelerini dikeltmek ýolunda möhüm ädimdir».
Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow halk hojalyk toplumynyň ähli pudaklarynyň sanly ulgama geçirilmeginiň Türkmenistany durmuş-ykdysady taýdan ösdürmekdäki ähmiýetini yzygiderli nygtaýar. Hormatly Prezidentimiziň 2018-nji ýylyň 30-njy noýabryndaky karary bilen Türkmenistanda 2019-2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň Konsepsiýasy hem tassyklanyldy. Sanly ykdysadyýetiň Konsepsiýasyny amala aşyrmak bilen bagly Türkmenistanda Saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky Merk...
Hormatly Prezidentimiziň uly aladalary netijesinde, Türkmenistanyň saýlaw ulgamy halkara hukugynyň umumy ykrar edilen kadalaryna laýyklykda, hakyky demokratik ýörelgelere esaslanýar. Ýurdumyzda käb...
Ýurdumyzda käbir saýlaw okruglary boýunça möhletinden öň çykyp giden Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlarynyň, welaýat, etrap, şäher Halk maslahatlarynyň we Geňeşleriň agzalarynyň ýerine 2019-njy ýyly...
Ýurdumyzda käbir saýlaw okruglary boýunça möhletinden öň çykyp gidenleriň ýerine şu ýylyň mart aýynyň soňky ýekşenbesinde geçiriljek saýlawlara taýýarlyk işleri guramaçylykly dowam edýär. Türkmenis...
2019-njy ýylyň 26-njy ýanwarynda, hepdäniň şenbe güni Türkmenistanda Saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky Merkezi toparyň nobatdaky mejlisi geçirildi. Onda käbir saýlaw okruglary boýunça yg...


text:
Ár ata-ana óz balasyna jaýapty ekenin sezinip, jaýapkershilikti tolyq ala ma? Ár ata-ana balasyn bolashaqta ómir súrýge daıyndap otyr ma? Balańyzdy bolashaqqa daıyndaý degen ne ekenin oılanyp kórdińiz be?
Qazir kóptegen ata-ana balasyn túrli úıirmelerge berip, qosymsha sabaqtarǵa qatystyrady, bastaýysh synyptan bastap biliminiń jaqsy bolǵanyn qalaıdy. Orta synyptarǵa barǵanda balasy fızıka-matematıka baǵytyndaǵy mektepterge nemese arnaıy mektepterde oqýǵa daıyn bolýy qajet dep esepteıdi. Men biletinderdiń bári balalaryn jaǵdaıy jaqsy, materıaldy-tehnıkalyq jabdyqtalýy joǵary deńgeıde, tańdaýly muǵalimder jumys isteıtin, basqa mektepterdiń arasynda bedeli bar, reıtıńde alda turǵan mektepterge bergisi keledi. Sondyqtan bar kúshin, aqshasyn balaǵa qazirgi tańda eń qajet dep sanalatyn pánder – matematıka men aǵylshyn tiline salýǵa tyrysady, oǵan qosa jalpy mekteptegi pán úlgerimderiniń joǵary bolýy úshin qoldarynan kelgenderiniń barlyǵyn isteýde. Biraq bul durys pa?
Balany bolashaqqa qalaı daıyndaý kerek dep oılanyp kórdińiz be, álde basqalar ne istese sony men de jasaýym kerek dep júrsiz be? Tamaǵy toq, kıimi bútin, basqalardan qalmaı qydyrtamyn, oınatamyn, qajetin alyp beremin, qosymsha sabaqqa, úıirmege barady, basqa ne kerek deısiz be?
Qazirgi kezde, tipti jaqyn bolashaqta ne kútip turǵanyn naqty aıtyp bere almaıtyn kezeńde ómir súrip jatqan biz balamyzǵa ne oqytý kerek, qandaı bilim berý kerek, qaı mamandyqqa baǵyttaý kerek, qandaı bolashaq boljaıtynymyzdy aıta alamyz ba?
Kásibı deńgeıi óte joǵary degen muǵalim de óz pániniń bolashaǵy ne bolatynyn aıta ala ma eken? Barlyq bala matematıkany bilýi kerek, sol baǵytta damytaıyq deıdi. Biraq logıkalyq nárseniń bárin jasandy ıntelekt oryndaı alady ǵoı. Tilderdi bilý she? Kórkem jazý ótken shaqqa aınalyp bara jatqanyn kúnde kórip otyrmyz, óıtkeni kompútermen basý, daýsyńyzdy jazyp habarlamalar jiberý, tipti dybystyq izdeý júıeleri, kórkem jazý men erejelerdiń de mańyzdylyǵyn kúnnen-kúnge tómendetip jatyr. Al orfografıany jaqsy bilý, qatesiz jazý da mańyzsyz bolyp bara jatqanyn, T9 ben durys jazýdy tekserý baǵdarlamalary arqyly kórsek, oǵan qosa sózderdiń paraqtaǵy ornalasýy ádemi bolýy úshin býynǵa bólip jazýdyń da qajettiligin joqqa shyǵaryp jatyr. Biraq munyń bári kórkem jazý qajet emes degen sóz emes, ony úıretýdi tek basqasha uıymdastyrý kerek.
Esterińizde bolsa, kezinde N.Homskı balalarǵa oqyǵannan góri jazǵan ońaıyraq degen bolatyn. Sondyqtan balalar aldymen jazýdy úırený kerek jáne mektepterde de osy qaǵıda basshylyqqa alynady. Biraq qolmen jazýdan góri, kompúterde tere alý mańyzdy bolyp jatqanda, mektep ony úıretpeýi qanshalyqty durys?
Bolashaqqa qajet daǵdylardyń ishinde synı turǵyda oılaý, kreatıvtilik, toptyq jumys, top aldynda sheshen sóıleı alý, esse, shaǵyn mátinder jaza alý qajet. Osy aıtylǵandardyń mańyzy joǵarylaı beredi. Al ony qaıdan alýǵa bolady? Burynǵymen tárbıelengen adamdarda bul qasıetter men daǵdylar ózinen ózi paıda bolýy kerek pe? Ony qalaı damytyp, qalaı baǵalaısyz? Muǵalim balalardyń bolashaqqa daıyn bolýy úshin kómektesýi kerek. Al bul úshin aldymen ózin qalaı ózgertedi nemese ózgertýge tıis pe degen suraqqa kim jaýap bere alady?
Árıne qazirgi muǵalim balalardy bolashaqqa daıyndaý úshin ózgerýi kerektiginde daý joq. Sondyqtan muǵalimderge arnalǵan biliktiligin arttyrý kýrstary, semınar-trenıńder, tájirıbe almasý sıaqty sharalar ótýde. Biraq bul sharalar barlyq muǵalimderdi qamtyp, qajetti nátıje berip jatyr ma? Muǵalim shyn máninde tulǵalyq damý men ósý, ózgerý nátıjesin seze me? Kreatıvtilikti kitap arqyly oqyp úırený qıyn, tipti múmkin emes. О́zgerister toqtaýsyz bolatyndyqtan, kreatıvti oılaýdy tájirıbede kúndelikti damytyp otyrý kerek. Bir kezderi «sýretshi sıaqty urla» degen ustanymdy basshylyqqa alyp, kúsh salmaı ózgeniń oıyn qoldana berý beles alǵan bolatyn. Biraq bul eshteńege jetkizbesi anyq. Keı adamdar kreatıvtiligin damytý úshin standartty emes shyǵarmashylyq tapsyrmalardy oryndatatyn túrli ústel oıyndaryn oınaıdy. Bıznespen aınalysatyndarǵa bul baǵytta «Kók muhıt strategıasy» (Blue Ocean Strategy) kitabynyń konsepsıasy men TRIZ (О́nertapqysh tapsyrmalaryn sheshý teorıasy) kómektesedi eken.
Qazir barlyǵy kreatıvti bolǵysy keledi, biraq bul ońaı sharýa emes. Aqylǵa qonbaıtyn ıdeıańyz bolǵany jetkiliksiz, ony shyǵarmashylyqpen júzege asyra alýyńyz kerek. Mysaly, ómirde tórt adamnyń (zertteýshi, sýretshi, tóreshi (bı, qazy, sot) jáne sarbaz) rólin somdap kóre alasyz ba jáne sol arqyly jan-jaqty qyryńyzdy ashyp, erekshe ıdeıalardy týdyrýǵa qalaı qaraısyz? Bul rólder sizden árbireýine tán oı órisi men daǵdylardyń bolýyn talap etedi. Oınap kórińiz jáne sol arqyly basqa qyryńyzdy damytýǵa tyrysyńyz. Ár adam – muǵalim, muǵalim bolýǵa tyrysyp kóreıik.
Baqytgúl SALYHOVA,
Pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty


text:
Fransiýa 2-1 Awstraliýa
Fransiýanyň milli futbol ýygyndysy Awstraliýanyň ýygyndysyny 2-1 hasabynda ýeňdi
2018 Dünýä kubogynyň güýçli milli ýygyndylarynyň biri hökmünde hasaplanýan Fransiýanyň milli futbol ýygyndysy Awstraliýanyň ýygyndysyndan 2-1 hasabynda üstün çykyp, çempionaty 3 bal bilen başlady.
Russiýada geçirilen 2018 Dünýä kubogynyň 3-nji gününiň ilkinji duşuşygynda Fransiýanyň ýygyndysy Awstraliýany 2-1 hasabynda ýeňdi.
Kazan Arena stadionynda geçirilen we duşuşygyň ilkinji ýarysy deňme-deň tamamlanan duşuşygyň 2-nji ýarymynda ilkinji goly Griezmann penalty arkaly geçirdi.
Ilkinji goldan 4 minut soň Awstraliýanyň ýygyndysynyň futbolçysy Mile Jedinak penalti bilen garşydaş ýygyndynyň derwezesine pökgüni geçirdi.
81-nji minutda bolsa Fransiýanyň ýygyndysyndan Pogba Awstraliýa gol geçirdi.
Şeýlelik bilen hasap Fransiýanyň ýygyndysynyň peýdasyna 2-1 bolup tamamlandy.


text: 28-nji fewralda paýtagtymyzda ýerleşýän «Modeller öýünde» gadymdan gelýän däp-dessurlarymyza, urp-adatlarymyza bolan söýgini, buýsanjy has-da artdyrmak, gelin-gyzlarymyzyň ussatlyklaryny, şahsy başarnyklaryny açyp görkezmek arkaly zähmetsöýerligi, zenan edebini, oňa mahsus bolan asylly gylyk-häsiýetleri ýaş nesillerimizde terbiýelemek maksady bilen, şeýle hem ýetip gelýän Halkara zenanlar güni mynasybetli, ýurdumyzyň dokma pudagynda zähmet çekýän gelin-gyzlaryň arasynda yglan edilen «Bagtyýarlyk döwrüniň çeper elli zenanlary» atly bäsleşigiň jemleýji tapgyry geçirildi. Oňa ýurdumyzyň dürli künjeklerinde geçirilen deslapky tapgyrlarda ýeňiji bolan gelin-gyzlar gatnaşdylar.


text:
Möwsümiň iň soňky (4-nji) “Uly tuwulga” tennis bäsleşigi “Amerika Açykda” zenanlaryň arasynda garaşylmadyk tennisçi çempionlyk gazandy. Nýu Ýorkdaky Arthur Ashe tennis kortunda oýnalan finalda WTA-nyň sanawynyň 17-njisi amerikaly Serena Williams bilen 20-njisi, ýaponiýaly Naomi Osaka duşuşdy. 1 sagat 19 minutlap dowam eden duşuşyk diýseň dartgynly geçdi. Aýratynam, Serenanyň eminler bilen käbir meselede düşünişmezligi finalyň esasy wakasyna öwrüldi. Oýnuň 1-nji setinde Osaka 6:2 hasaby bilen üstün çykdy. 2-nji setde-de Osaka güýçli garşydaşyny 6:4 hasaby bilen ýeňip, taryhy ýeňiş gazandy. Şeýlelikde, 20 ýaşyndaky Osaka “Uly tuwulgalarda” çempionlyk gazanan ilkinji ýapon tennisçisi bolmagy başardy. Duşuşykdan soň, Osaka: — Hemmäniň Serena goldaw berenini bilýärin. Oýnuň şeýle ýagdaýda tamamlanmagy meni azda-kände gynandyrdy. Hemmä duşuşyga tomaşa edeni üçin minnetdarlyk bildirýärin. Bu ýere gelip meniň oýnuma tomaşa edeni üçin ejeme-de köp sagbolsun aýdýaryn. “Amerika Açygyň” finalynda Serena Williams bilen duşuşmak meniň çagalyk arzuwymdy. Serena-da öz minnetdarlygymy bildirýärin — diýip, begenç gözýaşlary bilen karýerasyndaky iň uly kubogyny asmana göterdi. Osaka ýeňşi üçin pul sylagy hökmünde 3,8 million dollar berildi.
Osakany ýeňşi bilen gutlan 23 “Uly tuwulganyň” eýesi, 36 ýaşyndaky Serena Williams 2001-nji we 2011-nji ýyllarda-da “Amerika Açygyň” finalynda utulypdy.
Möwsümiň iň soňky (4-nji) “Uly tuwulga” tennis bäsleşigi “Amerika Açykda” zenanlaryň arasynda garaşylmadyk tennisçi çempionlyk gazandy. Nýu Ýorkdaky Arthur Ashe tennis kortunda oýnalan finalda WTA-nyň sanawynyň 17-njisi amerikaly Serena Williams bilen 20-njisi, ýaponiýaly Naomi Osaka duşuşdy. 1 sagat 19 minutlap dowam eden duşuşyk diýseň dartgynly geçdi. Aýratynam, Serenanyň eminler bilen käbir meselede düşünişmezligi finalyň esasy wakasyna öwrüldi. Oýnuň 1-nji setinde Osaka 6:2 hasaby bilen üstün çykdy. 2-nji setde-de Osaka güýçli garşydaşyny 6:4 hasaby bilen ýeňip, taryhy ýeňiş gazandy. Şeýlelikde, 20 ýaşyndaky Osaka “Uly tuwulgalarda” çempionlyk gazanan ilkinji ýapon tennisçisi bolmagy başardy. Duşuşykdan soň, Osaka: — Hemmäniň Serena goldaw berenini bilýärin. Oýnuň şeýle ýagdaýda tamamlanmagy meni azda-kände gynandyrdy. Hemmä duşuşyga tomaşa edeni üçin minnetdarlyk bildirýärin. Bu ýere gelip meniň oýnuma tomaşa edeni üçin ejeme-de köp sagbolsun aýdýaryn. “Amerika Açygyň” finalynda Serena Williams bilen duşuşmak meniň çagalyk arzuwymdy. Serena-da öz minnetdarlygymy bildirýärin — diýip, begenç gözýaşlary bilen karýerasyndaky iň uly kubogyny asmana göterdi. Osaka ýeňşi üçin pul sylagy hökmünde 3,8 million dollar berildi.