text:
Guramanyň Adam hukuklary boýunça Ýokary komissary Rupert Kolwille düýn Ženewada: “Gazaply hereketleriň Oş şäherinde koordinirlenip, ýüzi maskaly adamlar tarapyndan şol bir wagtda bäş ýerde amala aşyrylan hüjümler bilen başlanandygy hakda subutnamalar bar” diýdi.
11-nji iýundan bäri dowam edip gelýän çaknyşyklar netijesinde Oş we Jelalabat welaýatlarynda azyndan 189 adam ölüp, 1900-den gowrak adamyň ýaralanandygy aýdylýar.
Birleşen Milletler Guramasynyň bosgunlar baradaky wekilleri öý-owzaryny taşlap gaçyp giden adamlaryň sanyny 275 müň töweregi diýip çaklaýarlar.
Wagtlaýyn hökümet bu barada öňki prezident Kurmanbek Bakyýewiň tarapdarlaryny günäleýär, Bakyýewiň özi bu aýyplamalary ret edýär.
Wagtlaýyn hökümetiň başlygynyň orunbasary Almazbek Atambaýew: “Çaknyşyklary maliýeleşdiren Bakyýewiň maşgala agzalary. Olaryň muny beýleki regionlara hem ýaýratmaga synanyşmagy mümkin” diýdi.
“Oşda bolan waka oňat planlaşdyrylan, oňat döredilen, oňat ýerine ýetirilen zat. Biz indi Çuisky regiony we Bişkekde-de şular ýaly prowokasiýa bolar diýip, pikir edýäris. Ýöne biz muňa öňünden taýýalandyk” diýip Atambaýew aýtdy.
Etniki çaknyşyklar ilki Oş we onuň töweregindäki etraplarda turup, soň Jelalabat welýatyna syrykdy.
Hüjümlerde köplenç nyşana alynýan bu regionda ýaşaýan özbekler. Ýöne gyrgyzlardan hem ölenler we ýaralananlar bar. Özbegistan serhedi ýapdy
Özbek bosgunlary gyrgyz-özbek serhedinde, 15-nji iýun.
Özbegistan 45 müň töweregi bosguna ýurda gelmäge ýol bereninden soň, “mundan artyk mümkinçiligimiz ýok” diýip, serhedi ýapdy.
Ýewropada howpsyzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň Gyrgyzystandaky ýörite wekili, gazak diplomaty Žanibek Karypžanowyň pikriçe, uzak möhletleýin durnuklylyk üçin ilki bilen konfliktiň düýp sebäplerine seretmeli.
“Konfliktiň aňyrsyndaky etniki sebäpler gözden salynmaly däl. Şonuň üçin gaty möhüm zat - bu mesele çözülende bu etniki toparlaryň gyrgyz topragynda agzybir ýaşamagy üçin durnukly esasyň döredilmegi” diýip, Ýewropada howpsyzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň Gyrgyzystandaky ýörite wekili Karypžanow aýtdy.
Ýewropada howpsyzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň etniki azlyklar boýunça Ýokary komissary Knut Follebäk: “Otunbaýewanyň hökümeti ýagdaýa gözegçilik edip bilenok” diýdi.
Düýn ýerli resmiler Jelalabatdan gaçyp giden özbekleriň we beýlekileriň indi yzlaryna dolanyp gelýändiklerini habar berdiler.
Gyrgyzystanyň Howpsyzlyk geňeşiniň sektetary Alik Orozow halkara guramalarynyň iberýän gumanitar kömekleriniň gelip gowuşýandygy, ýöne bu kömekleri howpsyzlyk ýagdaýynyň ýaramazlygy zerarly adamlara ýetirip bolmaýandygyny aýtdy.
“Gelip gowuşýan gumanitar kömekleriň hemmesi howpsyzlyk ýagdaýy zerarly häzir Manas uçarlar meýdanynda saklanýar. Bu ýükleri Oşa ibermekde kynçylyk çekýäris. Biziň uçalarymyz köp däl. Olar bu ýükleri ol ýerlere aşyryp bilenok. Galyberse-de olar öz janyndan gorkup, ilki howpsyzlyk ýagdaýy düzelsin diýýärler” diýip Orozow aýdýar.


c: text/html

text:
Lebap welaýatynyň Köýtendag etrabyndan özüni Gülbahar Esedowa diýip tanyşdyran 50 ýaşly tikinçi Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda Köýtendag etrabynda soňky döwürde amala aşyrylýan işler barada gürrüň berdi.
G. Esedowa: Häzir, Hudaýa şükür, ýurtbaşymyzyň edýän aladasy biziň etrabymyzda ullakan. Häzir biziň çagalarymyz gowy işde işleýärler. Hemmesi işli bolup barýar, her maşgaladan. Çagalaryň köpüsi. Öňki ýaly entäp ýören işsiz adam ýok.
Azatlyk Radiosy: Ýerli ilatyň ýaşaýş şertlerini gowulandyrmak üçin ýene nähili edilmeli işler bar?
G. Esedowa: Etrap boýunça öndürýän pagtamyz, şo kyrk müň tonnadan geçýär. Ýeňil senagat fabrigini açyp berjek diýip söz beripdi. Şony gurup berse, elbetde, biziň ýaş gelin-gyzlarymyzyň hemmesi işli bolar diýip garaşýas.
Azatlyk Radiosy: Gaýnarbaba gelýän adam köpmi?
G. Esedowa: Ýolumyzy oňaryp otyr. Enşalla, ýollarymyzam gowy boljak. Ine, şu Gaýnarbaba-da geljekde gülläp ösjek. Gaýnarbaba geljekde uly kurort boljak diýlip, göz öňünde tutulýar. Enşalla, hemmesi gowy bolar, kurortam bolar. Şu gelen myhmanlarymazam kän bolar, Allajan.
Azatlyk Radiosy: Şu günki gün Gaýnarbabanyň ýagadaýy nähili?
G. Esedowa: Edil şu günki gün ýatakjaý-a ýok. Gelenler gündiziň güni gelýärler. Suwa düşýäler. Zyýarat edýäler. Biziň şu suwumyz bilagyra, aýagagyra, kän kesellere peýdaly-da.
Azatlyk Radiosy: Halk şundan peýdalanmak isleýärmi? Isleg köpmi şuňa?
G. Esedowa: Halkyň peýdalanmak islegi gowy. Gelýärler. Ine, Marydan, Aşgabatdan, başga döwletlerden gelýärler. Biziň şu jaýymyzy öwýäler. Suwumyzy öwýäler. Kesellere, aýagagyra, bilagyra derman diýýärler. Peýdalanmak isleýänler köp. Basymrak biziň şu Gaýnarbabamyzy oňaryp berseler, geljekde kurort jaýyna öwrülse, elbetde, biziň halkymyz ýurtbaşymyza minnetdar bolar. Häzirlikçe ýatak ýerler ýagdaýy azajyk pesräk.
Azatlyk Radiosy: Ýol ýagdaýlaryňyz nähili?
G. Esedowa: Ýollarymyz oň ýaly öwrelikli däl. Ýollarymyzy basymrak bejerip berse...
Azatlyk Radiosy: Tomus kanikulynda çagalar nirede dynç alýar? Olar üçin nähili şert döredildi?
G. Esedowa: Biziň Köýtendag etrabymyzyň Köýtendag obasynda çagalar gowy dynç alar ýaly lager bar. Çagalar şo taýda gowy dynç alýalar.
Azatlyk Radiosy: Şol lager näçe çaga niýetlenen?
G. Esedowa: Iki ýüz-üç ýüz çaga alýar. Sezonda üç gezek: iýun, iýul, awgust aýlarynda çagalar dynç alýalar. Etrapda hemme çaga dynç alyp bilmese hem, kim islese, şolar gidip dynç alýalar. Gowy dynç alamaga ýer bar Köýtendag obasynda.
Azatlyk Radiosy: Köýtendagyň gözellikleri barada nämeler aýdyp bilersiňiz?
G. Esedowa: Köýtendagyň gözellikleri bar-a, ine, şu biziň öňki gadymdan gelýän ata-babalarymyz aýdypdyr, şu taýda, biziň her bir Köýtendagymyzda ösýän ösümlikler derde derman diýipdirler, şypa diýipdirler. Şonuň üçin, ine, bizde şu otlarymyzy derman edip ulansa, biziň halkymyzyň hemmesiniň jany sag bolar. Geljekede sagdyn çagalar, sagdyn ene-atalar bolar hemmesi-de. Köýtendagda Kyrkgyzata bar, ine, Gaýnarbaba bar, onuň otuz iki deresi bar. Dinozawrlaryň yzlary bar. Şu syýahatçylygy ösdürse, biziň etrabymyza has gowy bolar.
Azatlyk Radiosy: Iş ýerleriniň döredilmegi bilen işsizligiň azalýandygy duýulýarmy?
G. Esedowa: Hudaýa şükür, bizde ýaşlaryň hemmesi işli bolup otyrlar. Oň ýaly kän işsiz ýok bizde, Allaha şükür.
Azatlyk Radiosy: Berilýän aýlyklaryň möçberi eklenç üçin ýeterlikmi?
G. Esedowa: Berýär. Aýlygy gowy. Şu mahal aýlyklar işlese, zawodlarda, ine şu mahal gurlup oturan zawodlarda işlese, hemmesiniň aýlyklaryny wagtynda berip otyrlar.
Azatlyk Radiosy: Näçeräk berýär? Mysal üçin, üç million, bäş million?..
G. Esedowa: Üç million bermese-de, iki million ýedi ýüz-iki ýarym milliondan geçirip aýlyk berýärler. Hawa, işsizler azalyp barýar.
Azatlyk Radiosy: Köýtendag etrabynda soňky döwürde nähili özgertmeler bar?
G. Esedowa: Etrabymyzda, ine, täze çagalar bagy guruldy. Işe düşdi ikisi. Kumpetde obasynda 140 orunlyk çagalar bagy işe düşdi. Köýtendag etrabymyzda 230 orunlyk çagalar bagy işe düşdi.
Azatlyk Radiosy: Mekdepler ýeterlikmi?
G. Esedowa: Mekdepler etrapda ýeterlik. Ine, häzir biziň etrabymyzda ýene-de her bir daýhan birleşiklerinde täze mekdepler gurlup otyr.
Azatlyk Radiosy: Gelin-gyzlar näme bilen meşgul bolýar?
G. Esedowa: Biziň etrabymyzda halyçylyk, tikinçilik fabrigi ýok, ýöne sehler bar, kiçi-kiçi sehler bar. Gelin-gyzlar tikin bilen meşgullanýalar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ýakynda “The Economist” websahypasy “2014-nji ýylda sosial durnuksyzlyk: protestler baradaky çaklamalar” atly sanawyny çap etdi. Bu sanawda 2014-nji ýylda sosial durnuksyzlygyň bolaýmagy mümkin 150 ýurda baha berilýär.
Türkmenistan bu sanawda 2014-nji ýylda protestleriň bolaýmagy mümkin ýokary töwekgellikli ýurtlaryň hatarynda ýerleşdirilipdir.
Eýse, 2014-nji ýylda Türkmenistanda protestleriň bolmagy mümkinmi?
Azatlyk Radiosy bu sorag bilen gyzyklanyp, ÝB-niň Merkezi Aziýa, şol sanda Türkmenistan bilen bagly strategiýasy barada düýbi Brýusselde ýerleşýän Ýewropa Bileleşiginiň Merkezi Aziýa Monitoring programmasynyň (EUCAM), şeýle hem düýbi Ispaniýada ýerleşýän “Fride” analiz merkeziniň eksperti Ýos Bunstra bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Jenap Bunstra, “The Economist” websahypasynda 2014-nji ýylda protestleriň bolaýmagy mümkin ýurtlaryň sanawy çap edildi. Bu sanawda Türkmenistan ýokary töwekgellikli ýurtlaryň hatarynda ýerleşdirilipdir. Siziň pikiriňizçe, 2014-nji ýylda Türkmenistanda protestleriň bolmagy mümkinmi?
Ý. Bunstra: Meniň pikirimçe, Türkmenistanda sosial durnuksyzlygyň bolmagy üçin hemişe degerli sebäpler bar. Sebäbi Türkmenistan güýçli awtoritar döwlet. Meniň pikirimçe, sosial durnuksyzlygyň haçan döräp biljekdigini öňünden çaklamak kyn.
Hususan-da, 2013-nji ýylyň noýabr-dekabr aýlarynda Ukrainada bolan wakalardan soň, muny çaklamak kyn. Sebäbi hiç kim Ukrainada şeýle protestleriň boljagyna garaşmaýardy. Şeýle wakanyň Türkmenistanda haçan boljagyny öňünden çaklamak has-da kyn.
Meniň görşümçe, “The Economist” websahypasy ykdysadyýetden, ykdysady problemalardan, şonuň bilen birlikde demokratiýanyň ýetmezçiliginden we hökümetdäki korrupsiýa ýaly şuňa meňzeş zatlardan örän lapykeç bolan we gaharalanan adamlaryň arasynda güýçli arabaglanyşyk goýupdyr.
Türkmenistan barada aýdanymyzda, ýurtda demokratiýa ýiti ýetmezçilik edýär we ol örän awtoritar döwlet. Şeýle-de ýurtda korrupsiýa güýçli. Bu hem türkmen halkynyň närazy bolmagy bolmagy üçin ýeterlik sebäplerdir. Türkmenistanda diňe ykdysadyýet uly problema däl. Sebäbi Türkmenistana gaz eksportyndan uly girdeji girýär. Şonuň üçin Türkmenistanda 2014-nji ýylda protestleriň bolmak ähtimallygyny öňünden çaklamak örän kyn.
Ýos Bunstra
Azatlyk Radiosy: Käbir ekspertler Türkmenistanda protestleriň bolmagyna garaşmak gaty kyn diýýärler. Ýaňy siz hem muny aýtdyňyz. Türkmenistanda protestleriň bolmagyna garaşmak näme üçin gaty kyn? Muny has anygrak gürrüň beräýseňiz?
Ý. Bunstra: Munuň esasy sebäbi biz Türkmenistan barada gaty az zat bilýaris. Ol örän ýapyk we [daşky dünýäden] üzňeleşdirilen ýurt. Türkmenistanda daşary ýurda syýahat edip bilýän adam o diýen köp däl. Şeýle-de Türkmenistanda maglumat berip biljek erkin raýat jemgyýetçilik guramalary ýok.
Şeýlelikde Türkmenistanda nämeleriň bolup geçýändigi barada bizde o diýen maglumat ýok. Bu hem [agzalan ýagdaýy döredýän] iň esasy sebäpdir.
Ikinji sebäp hem Türkmenistanda orta gatlakdaky ilatyň ýetmezçilik etmegi. Ýurtda güýçli protestleriň geçirilmegi üçin orta gatlakdaky ilatyň köp bolmagy zerur. Türkmenistanyň ilatynyň köpüsi bolsa garyp gatlaga degişli. Emma ilatyň ujypsyzja bölegi, ýagny elita gatlagy bolsa aşa baý.
Ýokary bilimli we daşary ýurtlara syýahat edip, dünýäde we ýurtda nämäniň bolup geçýändiginden habarly ýaş nesliň we orta gatlagyň ýoklugy ýurtda protestleriň geçirilmegine çäklendirme döredýär. Ýöne her niçigem bolsa, bu ähtimallygy düýbünden aradan aýryp bolmaz.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda protest geçirilse, bu nähili görnüşde amala aşyrylar?
Ý. Bunstra: Meniň pikirimçe, Türkmenistan örän awtoritar döwlet bolany üçin, eger-de ýurta protestler bolsa, dolandyryjylar we howpsuzlyk güýçleri örän ýowuz hereket ederler. Meniň pikirimçe, Türkmenistanda köpçülikleýin durnuksyzlyk bolsa, bu ýagdaý ýowuzlyklaryň döremegine sebäp bolup biler.
Şeýle protestler diňe Türkmenistanda däl, hatda Özbegistanda, Täjigistanda, Gazagystanda hem döräp biler. Bu ýurtlarda protestler geçirilse-de, bu demokratiýanyň ýetmezçiligi we korrupsiýa meseleleri sebäpli bolup biler we dolandyryjylar protestçilere garşy basyş edip, ýowuz hereketleri ulanarlar.
Meniň pikirimçe, Türkmenistanda protestleriň bolmak mümkinçiligini öňünden çaklamak örän kyn. Ýöne muňa garamazdan, ertir ýa ýene bäş ýyldan, ýa-da 20 ýyldan sosial durnuksyzlyk bolar. Sebäbi türkmen halky hem dowam edýän ýokary derejedäki korrupsiýany, demokratiýanyň we kanunçylygyň ýetmezçiligini hemişelik kabul etmez.
Şeýlelikde, belli bir pursatda bir zatlar bolup geçer. Şol gün gelende-de, häkimiýetdäkileriň protestlere görä uýgunlaşyp-uýgunlaşmajakdygyny ýa-da ýowuzlyklaryň bolup-bolmajakdygyny göreris. Men häkimiýetdäkiler ýagdaýa uýgunlaşyp, [ýowuzlyklaryň öňünden gaçyp], zerur reformalary geçirerler diýip umyt edýärin.


text:
Ýurduň Uzak gündogarynda Orsýetiň Döwlet dumasyndaky 450 orun üçin başlanan ses berişligiň netijeleriniň aşaky palatada prezident Wladimir Putini goldaýan partiýalaryň agdyklygyny dowam etdirmegine garaşylýar.
Parlament saýlawynda Orsýetiň dolandyryjy Bütewi Orsýet partiýasy we ýaranlaşan üç partiýanyň agzalary Dumadaky öňdebaryjy pozisiýalaryny saklar öýdülýär.
Orsýetiň Uzak gündogary Moskwadan dokuz sagat öňde we ses berişlik jemi 22 sagat, Kaliningrad oblastynda saýlaw uçastoklary ýapylýança dowam eder.
"Men Bütewi Orsýet partiýasyny döretdim we bu ýerde düşündiriş zerur däl» diýip, Putin haýsy partiýa ses berjekdigi soralanda aýtdy.
Ses berişlik Ukrainanyň zor bilen anneksiýa edilen Krym ýarymadasynda, Moskwanyň bu territoriýany 2014-nji ýylda özüne birikdireli bäri, ilkinji gezekgeçirilýär.
Ozalky iki parlament saýlawyndan tapawutlylykda, milli partiýa sanawynda orunlaryň diňe ýarysynyň eýeleri saýlanar, galan 225 orun üçin anyk alnan etraplarda bäsleşik geçirilýär.
Soňky hepdelerde geçirilen pikir soraýyşlar kremlçi Bütewi Orsýet partiýasynyň saýlawçylaryň 50 prosent çemesiniň goldawyny aljaga çalym edýändigini görkezdi we bu aglaba köplügi saklap galmak üçin ýeterlik bolar.
Emma pikir soraýyşlar saýlawçylaryň arasyndaky biparhlyk derejesiniň hem ýokarydygyny görkezdi we şu sebäpden saýlawlara gatnaşyga ýakyndan syn ediler.
2011-nji ýyldaky saýlawlarda galplyga ýol berlendigi baradaky çaklamalar Moskwada we beýleki şäherlerde Putine garşy uly protestleriň döremegine getirdi.
Kreml, Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň gözegçilerine saýlawa syn etmäge rugsat bermek, ýurduň Saýlaw komissiýasyna täze başlyk bellemek bilen, ses berişligiň arassa boljagyny ynandyrmaga çalyşdy.
Merkezi Saýlaw komissiýasynyň başlygy Ella Pamfilowa 18-nji sentýabrda özüniň Barnaulda, şol bir adamlary awtobuslara ýükläp, saýlaw uçastoklaryna aýlap, gaýta-gaýta ses berdirýändikleri barada habar alandygyny aýtdy.
"Eger tassyklansa, komissiýa beýle usulda alnan sesleri bikanun hasaplar we jenaýat işini gozgamaga çagyrar" diýip, Pamfilowa duýdurdy.
"Regionlaryň köpüsinde hemme zat kadaly barýar» diýip, Pamfilowa sözüniň üstüni ýetirdi.
Emma muňa garamazdan, garaşsyz saýlaw gözegçisi bolan «Golos» ýerli saýlaw komissiýalaryna beýleki regionlarda, şol sanda Moskwada hem saýlaw düzgünleriniň bozulýandygy barada habarlaryň gelip gowşandygyny aýtdy.
Ýöne bu habarlaryň ynamdarlygy we diýilýän düzgün bozmalaryň möçberi bada-bat kesgitlenilip bilinmedi.
"Men adamlaryň hakykatdanam ses bermäge gelmeklerini, saýlawlara ynanmaklaryny isleýärin» diýip, Merkezi saýlaw komisssiýasynyň başlygy Ella Pamfilowa biraz öň Moskwada, Uzak gündogardaky Kamçatkada ses berişlik başlanan wagty telewideniýeden göni berlen çykyşynda aýtdy.
Bütewi Orsýet partiýasyna premýer-ministr Dmitriý Medwedew, Putiniň ygrarly goldawçysy ýolbaşçylyk edýär.Häzirki Dumanyň 450 ornunyň 238-si Bütewi Orsýete degişli.
Bütewi Orsýet ýurduň regional parlamentlerinde hem köpçülige kontrolluk edýär.
Bu saýlawlara jemi 14 partiýa gatnaşýar.
Kommunistik partiýa, Adalatly Orsýet we aşa milletçi Liberal demokratik partiýa hem Kremle we onuň alyp barýan syýasatyna ygrarly hasaplanylýar.
«Golos» we garaşsyzLevada pikir soraýyş agentligi resmi taýdan «daşary ýurt agentleri» diýlip tagmalandy.


text:
Ermenistan geçen ýylyň oktýabr aýynda gol goýlan we Türkiýe bilen gatnaşyklary kadalaşdyrmagy göz öňünde tutýan ylalaşygyň parlamentde tassyklanmak prosesini häzirlikçe ýatyrýandygyny yglan etdi.
Bu baradaky «täzeligi» prezident Serž Sarkisýan 22-nji aprelde halka ýüzlenip eden çykyşynda mälim etdi. Bu resmi beýanatyň tekst görnüşi hem prezidentiň web sahypasynda peýda boldy.
Iki ýurduň arasynda geçen ýylyň oktýabr aýynda gelnen ylalaşyk diplomatik aragatnaşyklary ýola goýmak we serhet geçelgelerini açmak ýaly maddalary öz içine alýar.
Birek-biregi aýyplaýarlar
Ermenistan bilen Türkiýe şol ylalaşyga gol goýanlary bäri bu barada goşmaça şertleri öňe sürýänlikde biri-birini aýyplap geldiler.
Prezident Sarkisýan bu ugurdaky ylalaşygy parlamentde tassyklamak prosesiniň ýatyrylmagynyň “Ermenistanyň bähbidine gabat gelýändigini”, emma bu meseläniň çözgüdi ugrunda halkara jemgyýetçiligi tarapyndan alnyp barylýan tagallalardan hem Ýerewanyň doly çekilmeýändigini aýtdy.
Ermenistanyň parlamentinde köplügi duzýän Respublikan partiýasynyň parlament toparynyň başlygy Galust Sahakiýan Azatlyk Radiosynyň Ermeni gullugyna beren interwýusynda Türkiýe bilen ylalaşygyň proýektini tassyklamak prosesini togtatmak ideýasyny öz parlament toparynyň öňe sürendigini aýtdy.
Galust Sahakiýan öz kararlarynyň sebäbini şeýle düşündirdi: «Türkiýäniň şu günki gün bu protokoly öz wagtynda tassyklaman, muny dürli meselelere, şol sanda, Daglyk-Garabag problemasyna baglanyşdyrmagy sebäpli biz Ermenistanyň prezidentiniň bu dokumenti tassyklamak prosesini togtatmagyny makul bildik. Tä Türkiýe bu dokumenti tassyklaýança, bu karar häzirkiligine galar».
Türkiýe muňa garaşmandy
Ýerewanyň bu baradaky beýanaty Türkiýe üçin özboluşly bir garaşylmadyk waka boldy. Sebäbi Türkiýäniň premýer-ministri Rejep Taýýyp Ärdogan prezident Sarkisýanyň çykyşyndan bir gün öň eden çykyşynda Ankaranyň parahatçylyk boýunça prosese ygrarly bolmagyna galýanlygyny aýdypdy.
Ýöne beýleki tarapdan, Rejep Taýýyp Ärdogan regional parahatçylyk barada gürrüň etmek bilen, iki ýurduň aragatnaşygyny kadalaşdyrmak baradaky prosesde Daglyk-Garabag konfliktiniň hem ýatdan çykarylmajakdygyna ünsi çekdi.
Türkiýe Ermenistan tarapyndan basylyp alnan Daglyk-Garabag regiony bilen bagly dowam edip gelýän konfliktlerde Azerbaýjany goldap gelýär. Azerbaýjan hem öz gezeginde Türkiýäni Ermenistan bilen öz gatnaşyklaryny kadalaşdyrmak ugrunda alyp barýan gepleşiklerinde Daglyk-Garabag meselesiniň çözülmegini şert edip goýmaga çagyrypdy.
Ýöne Ermenistanyň prezidenti Sarkisiýanyň 22-nji aprelde eden beýanatyna azeri ýolbaşçylary henize çenli hiç hili rekasiýa bildirmediler.
Ylalaşykdan soň hem dartgynlylyk saklandy
Ermenistan bilen Azerbaýjanyň arasynda Daglyk-Garabag regiony bilen bagly ýüze çykan çaknyşyklardan soň, Türkiýe 1993-nji ýylda Azerbaýjana raýdaşlyk bildirip, Ermenistan bilen aradaky öz serhetlerini ýapýanlygyny yglan edipdi.
Halkara araçylarynyň gatnaşmagynda geçen ýylyň oktýabr aýynda Ermenistan bilen Türkiýäniň wekilleriniň arasynda Surihde gelnen ylalaşykdan soň hem bu iki ýurduň aragatnaşygy dartgynly bolmaklygyna galýar.
Türkiýe bilen Ermenistanyň arasynda gol goýlan şol dokument Birinji Jahan urşy ýyllarynda köpçülikleýin gyrlandygy aýdylýan 1.5 million töweregi ermeni ilatynyň ölümi bilen bagly derňew geçirmeklik üçin iki ýurduň alymlaryndan ybarat komissiýa döredilmegini hem teklip edýär.
Ýerewan şol heläkçiligi “genosid” diýip häsiýetlendirse, Ankara onuň urşuň dowamynda bolan wakadygyny aýdyp, ölenligi aýdylýan adamlaryň sanynyň hem çişirilip görkezilendigini öňe sürýär.
Şol dokumentde Ýerewan bilen Ankaranyň arasynda diplomatik gatnaşyklaryň gaýtadan ýola goýulmagy hem-de iki ýurduň serhet geçelgeleriniň açylmagy barada gürrüň edilýär.


text:
Käkilik
Dag käkiligi (latynça – Alectoris kakelik, rusça – каменная куропатка, iňlisçe – chukar partridge)
Towuklar otrýadynyň sülgünler maşgalasyna degişli guş. Ýelekleri gögümtil-goňur (kelle we ganat ýelekleri gyzgylt). Böwründe kese gara zolaklar bolýar. Çüňki we aýaklary gyzyl.
Agramy 350-den 700 g-a ýetýär. Käkilik günbatarda Alp daglaryndan, Balkan hem-de Sinaý ýarym adasyna, gündogarda Hytaýa hem-de Gimalaý daglaryna çenli ýaýrandyr. Türkmenistanda käkilik Balkan daglarynda, Köpetdagda, Bathyzda, Garabilde, Köýtendagda duş gelýär. Käkilige ýakyn bolan görnüşler Günorta Ýewropada, Demirgazyk Afrikada, Arabystan ýarym adasynda duş gelýär.
Käkilik dagyň gyrymsy agaçly gaýalarynda mesgen tutýar. Ol galyň gar ýaganda, dag etegine düşýär. Ýylda bir gezek köpelýär. Ýerde höwürtgeläp, 9-12 (kähalatlarda 14-17) ýumurtga guzlaýar. Ýumurtgany 23-25 günläp basýar. Käkilik ösümlik tohumy, ýaprak we mör-möjekler bilen iýmitlenýär. Käkilik aw guşy hasaplanýar. Köp awlanýanlygy sebäpli, onuň sany ýyl-ýyldan azalýar. Käkilik döwlet tarapyndan goralýar. Ony ýylyň belli bir möhletlerinde awlamaklyga rugsat edilýär.
Çeşme[üýtget | edit source]
Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 5, sah. 112


text:
Gürjüstan 25-nji fewralda sowet okkupasiýasynyň ýyl dönümini belleýär. 95 ýyl mundan ozal ýurt sowet goşuny tarapyndan eýelenipdi.
Gürjüstanyň paýtagty Tbiliside we beýleki şäherlerde sergiler, teatr sahnalary we konsertler ýaly ýörite çäreler geçirilýär.
Hökümet resmileri we baş kanun çykaryjylar 1921-nji ýylyň 17-nji fewralynda başlanan we dört günden soň sowet goşunynyň ýeňişi bilen tamamlanan söweşlerde wepat bolan gürji kadetleriniň ýadygärligine gül goýdular.
Bu kawkaz ýurdy 1991-nji ýylda Sowet Soýuzy dargaýança sowet häkimiýetiniň gözegçiliginde bolupdy.
Gürjüstan sowet okkupasiýasynyň ýyl dönümini milli sene hökmünde 2011-nji ýyldan bäri belläp gelýär.


text:
Amerikan aýdymçysy we sazandasy Stiwen Uander penşenbe güni BMG-nyň parahatçylyk ilçisi boldy.
Doga kör, 59 ýaşly Uander köp ýyllar bäri ynsanperwerlik işleri bilen meşgullanýar. Ol BMG- nyň ençeme programmasy boýunça mundan beýläk hem maýyplara kömek berjekdigini aýtdy.
“Parahatçylyk ilçisi” diýen dereje parahatçylyk dörediji, gumanitar we haýyr-sahawat işlerinde BMG-na ýardam edýän görnükli sungat işgärlerine, sportsmenlere berilýär.
Geçmişde bu derejä ýayzyjy Eli Wizel, Paulo Koelo, akter Jorj Kluni, sportsmen Muhammet Ali, Mejik Jonson we başgalar mynasyp bolupdy.


text:
Türkmenistanyň Prezidenti säher bilen özi üçin niýetlenen kabulhananyň golaýynda ýerleşen seýilgähe bardy. Mälim bolşy ýaly, daşary ýurtlara bolýan saparlarynyň barşynda Türkmenistanyň Prezidenti ajaýyp endigine eýerip, däp bolşy ýaly, bedenterbiýe maşklaryny ýerli tebigatyň düzümi bilen tanyşlygy utgaşdyrýar. Raýatlarymyzyň ýaşaýyş-durmuşy we dynç almagy üçin has amatly şertleri döretmek maksady bilen Türkmenistanda peýdaly tejribäni ulanmak boýunça anyk maslahatlar we görkezmeler şäher giňişliginiň durmuş we ekologiýa guramaçylygynda iň gowy daşary ýurt tejribesine şeýle uly üns we gyzyklanma bildirilmeginiň aýdyň netijesidir.
Ine, bu gezek hem Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow sport maşklaryny tamamlap, seýilgäh toplumyny synlady, onuň abadanlaşdyrylyşy bilen içgin tanyşdy.
Döwlet Baştutanymyz egindeşleri bilen ýaşyl seýilýodalar boýunça gezelenç edip, seýilgähleriň häziki zaman şäherleriniň we şäherlileriň durmuşynda eýeleýän möhüm orny, şeýle bag zolaklarynyň tebigy gurşawdaky möhüm ähmiýeti, olaryň binagärlik we bagçylyk bezegleri barada gürrüň etdi. Milli Liderimiz bular barada aýdyp, ilki bilen, seýilgähleriň we seýilbaglaryň ekologiýa wezipesi barada gürrüň etdi. Olar şäheriň arassa howaly ýeri bolmalydyr. Bu ýerde ýaşaýjylar arassa howadan dem alyp gezelenç edip bilerler, çagalary bilen asuda we özüne çekiji tebigy şertlerde dynç alyp, tebigata ýakynlaşyp bilerler.
Soňky döwürde amala aşyrylýan giň möçberli özgertmeleriň netijesinde türkmen şäherleriniň we obalarynyň keşbi örän çalt özgerýär. Täze desgalaryň ählisiniň taslamalarynyň işlenip taýýarlanan mahalynda, olaryň ýanaşyk ýerlerini bagy-bossanlyga öwürmek, seýilgäh toplumlaryny döretmek hökmany talap bolup durýar. Gözellik nukdaýnazaryndan olaryň tebigy ulgamynyň oýlanyşykly meýilleşdirilmegi we bezelmegi adamlara oňyn täsir edýär diýip, hormatly Prezidentimiz nygtady.
Gezelenjiň barşynda mill Liderimiz seýilgähde onuň wezipesiniň esasy mowzuklaýyn ulgamlarynyň örän şowly sazlaşýandygyna egindeşleriniň ünsüni çekdi. Bu ýerde dynç alyş, medeniýet, sport we güýmenjeler ulgamy, daşky gurşaw baradaky alada aýratyn sazlaşyk döredýär. Şunda tebigatyň gözelligine syn etmek şähdiňi açýar we özüňi rahat duýmaga ýardam edýär. Bu ýerde oturdylan agaçlar bilen üsti ýetirilen tebigy baglar sagdynlyk paýlaýar. Baglardaky salkyn howa, dürli sesleriň we reňkleriň sazlaşygy, hoşboý yslaryň köpdürlüligi adama lezzet berýär, keýpiçag bolmagyny üpjün edýär we zähmete ukyplylygyny ýokarlandyrýar. Arassa howadaky sport maşklary, ylgamak we türgenleşmek çagalaryň, ýetginjekleriň, ýaşlaryň beden we ruhy taýdan sazlaşykly ösmegine oňyn täsir edýär diýip, döwlet Baştutanymyz nygtady.
Baglaryň daşky gurşawyň ýagdaýyna we arassa howanyň emele gelmegine amatly täsir etmek ukybyny nazara almak bilen, olary adamlaryň ýaşaýan, işleýän, okaýan we dynç alýan ýerlerine golaýlaşdyrmak wajypdyr diýip, milli Liderimiz belledi we bu işde daşary ýurtlaryň, şol sanda Sloweniýanyň iň gowy tejribesini öwrenmek babatda ýanyndaky ýolbaşçylara anyk tabşyryklary berdi.
Döwlet Baştutanymyz gezelenjiň barşynda seýilgäh toplumyny synlap, golf üçin niýetlenen meýdançanyň golaýynda saklandy. Şol wagt bu meýdançada oýunçylar türgenleşýärdiler. Döwlet Baştutanymyz olaryň türgenleşik maşklary bilen gyzyklanyp, tälimçileriň biri bilen söhbetdeş boldy. Tälimçi bu meşhur oýnuň aýratynlyklary barada gürrüň berdi.
Bellenilişi ýaly, soňky ýyllarda naýbaşy güýmenjeden sportuň köpçülikleýin görnüşine öwrülen golf oýny hemmetaraplaýyn pikirlenmegi, logikany, hereketleriň sazlaşygyny, tutanýerliligi we ünslüligi, şeýle hem bedeniň ähli myşsalaryny ösdürýär. Oýnuň maksady mümkin boldugyça az urgular bilen topy çukurjyga düşürmekden ybaratdyr. Çukurjyklaryň her biriniň öz aýratynlygy bardyr. Olaryň birine topjagazy gaty urgy bilen, beýlekisine bolsa ýuwaş urgy, üçünjisine bolsa has takyk urgy bilen salmak bolýar. Bu aýratynlyklaryň ählisine oňat düşünmek üçin, ýeterlik derejede türgenleşmek zerurdyr...
Bir mahallar golf aristokratlaryň oýny hasaplanypdyr, ýöne kiçi golf oýny döräpdir we oýnuň bu görnüşi her bir adam üçin elýeterli bolup, dünýäniň köp ýurtlarynda uly meşhurlyga eýe bolupdyr. Iň esasy zat bolsa, bu sport güýmenjesi islendik beden taýýarlygy bolan we bäş ýaşdan başlap, ýaşuly adamlara çenli hemmelere gelişýär. Bu oýny tutuş maşgala bolup, dostlaryň, toparlar bilen oýnap bolýar. Sportuň bu görnüşini ösdürmek üçin Türkmenistanda hem oňat mümkinçilikler bar. Ýakyn geljekde paýtagtymyzyň hem-de "Awaza" milli syýahatçylyk zolagynyň iri seýilgäh zolaklarynda golf üçin meýdançalar peýda bolar.
Ýeri gelende aýtsak, geçen hepdede Aşgabatda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ABŞ-nyň işewür toparlarynyň wekilleri — “Türkmenistan — ABŞ” işewür geňeşiniň ýerine ýetiriji direktory Erik Stýuart we “Niklaus Dizaýn” golf-kompaniýasynyň baştutany Jek Niklaus bilen duşuşygy geçirildi.
Kompaniýanyň Türkmenistanda dünýäde meşhur bolan sportuň golf görnüşini ösdürmäge hemmetaraplaýyn goldaw bermäge taýýardygyny aýdyp, onuň ýolbaşçysy milli Liderimiziň ozal beren tekliplerini we belliklerini nazara almak bilen ýerine ýetirilýän işler, hususan-da, golf meýdançasyny gurmak boýunça alnyp barylýan işler barada hasabat berdi. Bu meýdançanyň gurluşygyny Aziada-2017-ä çenli tamamlamak meýilleşdirilýär.
Milli Liderimiz seýilgäh boýunça gezelenjini dowam edip, agaçlaryň golaýynda ýerleşdirilen ýazgyly tagtajyklara üns berdi. Olarda agaç nahallaryny oturdan adamlaryň atlary ýazylypdyr. Bu agaçlar özleriniň söýgüsi we aýawly garaýşy bilen şäheriň gözelligini has-da artdyrýan ýaşaýjylaryň köp nesillerini begendirer. Milli Liderimiz şeýle hem seýilgäh desgalarynda – oturgyçlarda, bezeg germewlerinde we köprüjiklerde tebigy serişdeleriň sazlaşykly ulanylandygyny, umuman, bu ýeriň ösümlikler bilen ussatlyk bilen bezelendigini belledi. Munuň özi toplumyň ähli çäginiň göze gelüwli, köp öwüşginli we özboluşly bolmagyny üpjün edýär.
Döwlet Baştutanymyz aýratyn hem seýilgäh toplumynda tebigy ösümlikler bilen soň oturdylan baglaryň sazlaşykly utgaşýandygyny belledi. Baglary bezemegiň, ýagny tebigy ýagdaýda ösýän agaçlaryň üstüni elde döredilen bag toplumlary bilen ýetirmek ýörelgesi bizde hem, mysal üçin, Awazanyň ýaşyl zolagyny kemala getirmekde ýaşyl oazisleri döretmekde ulanylyp bilner diýip, hormatly Prezidentimiz aýtdy.
Şeýle tebigy özgertmeleriň esasy maksady daşky gurşawy goramakdan, adam hakda alada etmekden, ýaşaýyş-durmuş üçin has amatly şertleri döretmekden, onuň hilini ýokarlandyrmakdan ybaratdyr, şunda ekologiýa, estetika we bähbitlilik esasy görkezijiler bolup durýar diýip, döwlet Baştutanymyz nygtady we munuň geljekki durmuş taýdan ösüşimiziň wajyp ugrudygyny belledi. Bularyň ählisi diňe bir baglary döretmek we olary bezemek meseleleri boýunça hünärmenleriň däl, eýsem, iri ilatly ýerleriň dolandyryş edaralarynyň, döwlet we ýerli häkimiýet edaralarynyň, pudaklaýyn edaralaryň we jemgyýetçilik birleşikleriniň ýolbaşçylarynyň üns merkezinde bolmalydyr. Çünki, ýurdumyzda ýaýbaňlandyrylan ýaşyl “gurluşykda” türkmen jemgyýetiniň däp bolan gymmatlyklary we gözelligiň, parahatçylygyň hem-de sazlaşygyň häzirki zaman ýörelgeleri, Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüniň döredijilik ruhy öz aýdyň beýanyny tapýar diýip, hormatly Prezidentimiz sözüni jemledi.
Sloweniýa Respublikasynyň saparynyň maksatnamasy tamamlanandan soň, Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Lýublýana şäheriniň halkara howa menziline bardy we şol ýerden Watanymyza ugrady.


text:
Kalby päk adamlar halkyň arasynda mukaddes hasaplanýan zada arassa ýürek bilen seredip, ony hormatlamaga, mukaddes saklamaga çalyşýarlar. Emma hapa ýüreklilerden welin, hiç wagt gowulyga garaşma. Olar üçin dünýede mukaddes zat ýok. Olar islendik mukaddesligi bir söý bilen pula çalyşmaga taýýar.
Külli musulmanlar tarapyndan mukaddes saýylýan oraza aýyny hem öz bähbidi üçin ulanyp ýörenler kän. Oraza aýynyň täze başlanan günleriniň birinde tanyşlarymyzyň biriniň gapysyndan sakgally, başy telpekli, egni türkmen donly, eli hasaly, otuz-otuz bäş ýaşlar töweregindäki bir erkek kişi girýär. Ol elindäki magnitafon kassetasyny görkezip, wagyz satýandygyny aýdýar. Oraza aýynda her bir musulmanyň wagyz diňlemelidigini, ony diňlemekden ýüz öwürýänleriň günä gazanjakdygyny aýdýar.
Din ugrundan hiç hili bilimi-düşünjesi bolmadyk, dini däp-dessurlary-da iliň ugruna berjaý edip ýören öý eýesi mukaddes oraza aýynda günä gazanmakdan gorkup, özüne hödürlenen kassetany satyn alýar. Agşam maşgala saçak başyna üýşen çagda wagyz ýazylan kasseta satyn alandygyny aýdyp, kassetany diňlemek üçin saz merkezinde goýýarlar. Kassetadan ors aýdymlary ýaňlanyp ugraýar. Diňe şol pursatda kasseta satyn alan öz gapysyndan wagyz ýaýradyjy däl-de, aňsat ýol bilen pul gazanmagyň kül-külüne düşen kezzabyň gelenine düşünýär.
Kezzapçylygyň ýoly kän
Köplenç adamlar hassahanalaryň, saglyk öýleriniň içinde, töwereginde, awtobus duralgalarynda kiçijik kagyza dolanan bir çümmük duzy satyp ýören erkek kişilere sataşýarlar. Olar duzuň mukaddes Mekgeden getirilendigini aýdyp, ol duzy ýalanlaryň (ýagny diline degrenleriň) kesellerden saplanjakdygy, duzy almakdan boýun gaçyrýanlaryň uly günä gazanjakdygy hakda takal okaýarlar. Dertden saplanmagyň gaýgysy bilen oturan näsaglar derrew duz dolangy kagyzjygy satyn almak bilen bolýarlar. Bir çümmük duzjagazyň bahasy bolsa bir manat. Bu az-küş hem däl.
Bu işleri edýänleriň köpüsi neşekeşler bolup çykýar. Duzjagazlary satyp ýören erkek kişileriň saralan ýüzi, hor göwresi, syrylmadyk sakgallary, kir-kimre eýlenen üst-başy olaryň neşekeşlerdigini mese-mälim aýan edip duran-da bolsa, hatda olaryň duz satyp duranyny görüp-synlap duran medisina işgärleri-de, şol ýeriniň pol süpürijileri-de bu ýagdaýa örän biparh seredýärler. Beýle adamlary saglyk öýlerine, hassahanalara goýbermezligiň deregine, şol duzlardan hatda medisina işgärlerinden satyn alyp ýörenler-de bar. Bu ýagdaýyň şeýle bolmagy ilat köpçüliginde din barada dünýewi düşünjäniň ýoklugy üçindir.
«Günä gazanýarsyň» diýen sözden örän köp adam gorkýar. Aýratyn-da, sada halk gorkýar. Sebäbi adamlar üçin bu gün betbagtçylyk köpeldi. Keselçilik, öýsüz galmaklyk, işsizlik adamlary mydama howsalada ýaşar ýaly ýagdaýa düşürdi. Şeýle bolansoň, adamlar hiç wagt günä gazanmak islemeýärler. Günä gazanylsa öýsüz galmaly bolar, işsiz, çöreksiz galmaly bolar, keselçilige, biwagt ölüme sataşmaly bolar öýdüp gorkýarlar. Onsoň olar günä gazanmajak bolup, «Mekgeden getirildi» diýilýän duzy-da satyn alýarlar, «wagyz ýazylgy» diýilýän kassetany-da satyn alýarlar. «Eýrandan gelen hamyrmaýa, ýedi goňşyňa paýlasaň, baý bolýarsyň» diýlip berilýän hamyrmaýany-da alýarlar.
Paş etmeli
Aldanmak isleýäne aldawçy kän. Bu zatlar şeýle bolmaz ýaly, ýerli metbugatda, radio-telewideniýede aram-aram dini däp-dessurlar, dini däp-dessurlary öz haýryna ulanýan ýalançy-kezzaplar hakda gürrüň edip durmaly. Duzdur kasseta paýlap ýörenleri gizlin kamera bilen surata düşürip, olaryň kimdiklerini paş etmeli. Aýratyn-da stomotologiýa merkezinde, Nyýazow adyndaky keselhanada şeýle adamlar mydama aýlanyp ýörler. Olara her gün sataşmak bolýar. Mekgä baryp, keramatly duz getirmeg-ä beýlede dursun, ol adamlaryň Mekgäniň haýsy tarapda ýerleşýänini-de bilmeýändikleri ýüz-gözünden bildirip dur.
Çoluk Möwlamow aşgabatly synçynyň edebi lakamy. Şu blogda öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Halkara günä geçiş guramasy Azerbaýjany ýaş aktiwisti azat etmäge çagyrdy. Zaur Gurbanly şenbe güni Bakuwda ýörite gulluklar tarapyndan tussag edildi.
Gurbanly “Nida” atly ýaşlar oppozisiýa hereketiniň egindeş başlygydyr, bu hereket demokratiýa we adam hukuklary ugrunda göreşýär. Gurbanly şu ýylda geçirilen Eurovision bäsleşiginiň ýeňijisi bolan Lorini Azerbaýjandaky hukuk bozmalary ýazgarmaga yran “Demokratiýa üçin aýdym aýt” atly kompaniýa bilen ilteşikli.
Içeri işler ministrliginiň resmisi Azatlyk Radiosynyň azeri gullugyna Gurbanlynyň bikanun neşe söwdasy bilen ilteşiklilikde güman edilýändigini, onuň tussag edilmegine garşylyk görkezendigini we edarasy dökülende “bikanun dokumentleriň we zatlaryň” tapylandygyny aýtdy.
Halkara günä geçiş guramasynyň Ýewropa we Merkezi Aziýa bölüminiň direktory Jon Dalhuýsen azerbaýjanly oppozision aktiwistleriň polisiýa garşylyk görkezdi bahanasy bilen tussag edilmeginiň ýoň bolandygyny, munuň häkimiýetlere oppozisiýa garşy jenaýat işini toslamak üçin 15 gün wagt berýändigini aýtdy.


text:
Owganystanyň resmileri ABŞ-nyň sürüjisiz uçarynyň hüjümi netijesinde Pakistan bilen serhetdäki Kunar welaýatynda ýedi söweşijiniň öldürlendigini habar berýärler.
Welaýatyň polisiýa ýolbaşçysy Abdul Habib Saýedheli 7-nji maýda amala aşyrylan bu hüjümiň soňky ýylda regionda hereket eden topara zarba urandygyny aýtdy.
Onuň sözlerine görä, toparyň ýolbaşçysy we onuň ogly bar öldürlenleriň arasynda. Ýerdi adam hüjümiň bolan wagtynda bir ulagda barýardy.
Owganystanyň durnuksyz regiony bolan Kunar esasan “Talyban” hereketi bilen gatnaşykdaky söweşijileriň Pakistan bilen serhetdeş regionlarda bolşy ýaly düýpli ornaşan ýeri hasaplanýar.


text:
Düýbi Britaniýada ýerleşýän “Çagalary goraýyş” guramasy özüniň “Saglyk işgärleriniň baryp görmek mümkinçiligi” atly täze hasabatyny ýaýratdy. Dünýäniň 161 ýurduny öz içine alýan bu hasabatda kesellän halatynda çagalara edilýän gözegçiligiň derejesi seljerildi.
Hasabatda dünýäniň ýurtlaryna berlen baha boýunça kesellän wagty çagalara lukman kömegeniň berilmegi babatda iň gowy netijejäni görkezen döwletler Şweýsariýa we Finlýandiýa bolup, iň pes netije Çad bilen Somalä degişli diýlip kesgitlenildi.
Birleşen Milletler Guramasynyň Nýu-Ýorkdka geçiriljek maslahatyndan öň çap edilen bu hasabatda nygtalmagyna görä, Efiopiýa, Niegeriýa we Sierra Leona ýaly ýurtlarda tejribeli saglyk işgärleriniň ýetmezçiliginiň millionlarça çaganyň ölümine sebäp bolmagy mümkin.
“Çagalary goraýyş” guramasynyň täze hasabatyna görä, häzir dünýä boýunça 3,5 million doktor, şepagat uýasy we jemgyýetçilik saglyk işgärleri ýetmezçilik edýär. Bu boşluk doldurylmazdan, kömege mätäç çagadyr enelere ýeterlik derejede – talabalaýyk kömek bermek mümkin bolmaz. Şeýle halatda bejergisi onçakly bir kyn bolmadyk pfenomiýa we içgeçme ýaly keselleriň hem ölüm bilen gutarýan gezekleri seýrek däl.
“Lotereýa”
“Çagalary goraýyş” guramasynyň operasiýalar boýunça ýolbaşçysy Ben Hewitt Azatlyk Radiosyna beren interwýusyna öňüni alyp we bejerip bolýan keselden çagalaryň ölmeklerine adalatsyzlyk hökmünde garaýandygyny aýtdy:
— Hiç bir ene ýaş üstünden ölmeli däldir. Bu ýagdaýda hökmany şertde talabalaýyk lukmançylyk kömegi berilmelidir. Hiç bir çaga ölmek üçin dogulmaýar. Bir zada düşüniň, çagalar özleriniň doguljak ýerlerini saýlanoklar. Bu bir lotereýa oýnuna meňzeýär. Eger-de çaga lukmançylyk kömeginiň çäkli ýa-da ýok ýerinde dogulsa, onda onuň ölmeginiň derejesi juda ýokary. Eger-de çaga saglyk işgärleri ýeterlik bolan Şweýsariýa ýaly ýurtlarda dogulsa, onuň ýaşamagyna hem juda köp mümkinçilik bar. Bu juda uly bir bijedir — diýip, Hewitt aýdýar.
Hasabatda diňe bir kömege gelmäge ukyply bolan lukmanlaryň sany kesgitlenmän, eýse olaryň hassa çagalaryň ýanyna barmak mümkinçilikleri hem öwrenildi. Merkezden çetde ýaşaýan çagalara saglyk işgärleriniň kömege barmak mümkinçilikleri juda çäkli. Mysal üçin, Nigeriýadaky eneleriň 70% töwereginiň aýtmagyna görä, olara saglyk merkezleri barardan has uzakda ýerleşýär.
Şeýle-de hasabatda bellenilişine görä, saglyk işgärleriniň arasynda aýal maşgalalaryň bolmagy hem käbir ýurtlarda juda möhüm. Mysal üçin Owganystan, Nepal we Efiopiýa ýaly ýurtlarda aýallar, käbir belli sebäplere görä, özlerini erkek lukmanlara barladyp bilmeýärler. Owganystanda aýal lukmanlaryň köpelmegi bilen, ýurtda çaga ölüminiň derejesiniň-de göz-görtele kemelendigi hasabatda aýdylýar.
Merkezi Aziýada
Türkmenistan bu hasabatda 161 ýurduň arasynda 44-nji orunda ýerleşdirildi. Türkmen metbugaty ýurtda degişli kanunçylyk bazasyny kämilleşdirmäge, dünýäniň çaga hukuklary babatdaky iň gowy tejribelerini öwrenmäge we bu ugurdaky halkara ölçeglerini durmuşa ornaşdyrmaga aýratyn üns berilýändigini ýazýar.
Resmi maglumatlara görä, Türkmenistanyň döwlet syýasaty çagalaryň hukuklaryny we azatlyklaryny üpjün etmek ugrunda üýtgewsiz çykyş edýär. Emma, Türkmenistanly raýatlaryň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, bu ugurda wada berijili köp çykyşlaryň edilýändigine garamazdan, göze ilýän özgerişlikler az.
Dünýäniň 52 ýurdunda iş alyp barýan “Çagalary goramak” atly guramanyň “Saglyk işgärleriniň baryp görmek mümkinçiligi” baradaky hasabatynda Merkezi Aziýa döwletleriniň arasynda iň gowy görkeziji Özbegistana degişli bolup, ol 9-njy orunda ýerleşdirildi. Hasabatda Gazagystan 16-njy, Gyrgyzystan 42-nji we Täjigistan bolsa 65-nji orunda dur.


text:
Mundan bir aý öň Özbegistanyň Andijan welaýatyna sapar eden prezident Yslam Kerimowyň görkezmesine görä, Andijan etrabynyň Kuýganýor şäherçesinde adamlaryň ýaşaýyş jaýlarynyň 100-e golaýy ýykylýar. Efirde adynyň tutulmagyny islemedik andijanly bir ýaşaýjynyň sözlerine görä, öz ulagynda geçip barýan prezident bu şäherçäniň giň köçelerinde birnäçe täze görnüşli kottej tipli jaýlary gurmagy teklip edipdir.
Prezident Kerimowyň Andijana saparyndan soň Kuýganýor etrabynyň häkimi şol köçelerdäki jaýlary ýykmagy buýruk beripdir. Ýykylýan jaýlaryň eýelerine maşgalasy bilen Pagtaçylyk institutynyň umumy ýaşaýyş jaýlarynda wagtlaýyn ýaşamak teklip edilipdir.
Azatlyk Radiosy ýykylýan jaýlar bilen gyzyklanyp, Andijanyň ýaşaýyş jaýlaryny gurmak we ýykmak bilen meşgullanýan birnäçe edaralaryna jaň etdi. Etrapdaky täze gurulýan jaý üçin ilata kredit berýän birnäçe bankyň işgärleri jaýlaryň ýykylmagynyň prezidentiň Andijana sapary bilen baglydygyny tassykladylar.
“Akýap tarapdaky ýoluň ýakasyndaky jaýlary ýykýarlar. Olaryň ýerine kottejleri gurjakmyşlar. 100-e golaý jaýy ýykdylar. Jaýlaryň eýelerine öňünden ýer beripdirler” diýip, bankyň işgäri aýtdy.
Adamlaryň jaýlaryny ýykmak işlerine ýolbaşçylyk edýän Andijan etrabynyň häkiminiň birinji orunbasary Tursunbaý Hojamberdiýew Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşliginde jaýlaryň ýykylýandygyny tassyklady we ýykylan jaýlaryň ýerine 85 sany täze görnüşli jaý gurluşyklarynyň planlaşdyrylýandygyny aýtdy. Onuň sözlerine görä, jaýy ýykylan 100-e golaý adamyň öz jaýynyň ornundan guruljak kottejlere göçüp gelmekleri mümkin. Emma munuň üçin ilkinji töleg hökmünde 25 million sum, ýagny 10 müň amerikan dollary töweregi pul tölemeli. Şonça puly bar maşgalalaryň täze kottejlere eýe bolmaklary üçin, olar hasaba alynýarlar.
Kömek çäkli
Häkimligiň resmisiniň sözlerine görä şonça puly bolmadyk maşgalalara-da kömek berilýär, emma ol kömek çäkli. Ýagny, häkimiýetleriň görkezmesine görä, “Uzpagta” senagat kärhanasy jaýy ýykylan adamlardan 13 sanysyny işe kabul edip, olaryň iş hakynyň hasabyndan jaýyň ilkinji tölegini tölemäge ylalaşypdyr.
Andijan etrap häkimliginden alnan maglumata görä, ýaşaýan jaýlary ýykylyp, umumy bahasy 50-60 million sum, ýagny 20-25 müň amerikan dollary töweregi bolan kottejleri satyn almaga razyçylyk berýän maşgalalaryň sany köp däl.
Etrap häkiminiň orunbasarynyň sözlerine görä, jaýlary ýykylýan adamlara hiç hili kompensasiýa berilmeýär, ýagny töleg edilmeýär. Sebäbi kompensasiýa berlen ýagdaýynda ýykyljak jaýlaryň satyn alyndygy bolýar. Onda olar görkezilen puldan has köp pul tölemeli bolýarlar. Şonuň üçin maşgalalara ýykyljak jaýlarynyň gurluşyk materiallaryny täze jaýyna alyp baryp, şol ýerden öz islegine laýyk jaý gurmaga mümkinçilik berilýär.
Häkimligiň resmisi güýz geçip, gyşyň bosagasynda howanyň sowan günlerinde maşgalalara Andijan döwlet oba-hojalyk institutynyň umumy ýaşaýyş jaýyndan wagtlaýyn jaý berilýändigi baradaky maglumaty anyklaşdyrmak islemedi. Emma institutyň administrasiýasy muny tassyklady. Institutyň efirde adynyň tutulmagyny islemedik işgäriniň sözlerine görä, umumy ýaşaýyş jaýynyň iki gaty olar üçin taýýarlanyp goýlupdyr.
Edil şeýle ýagdaýy Andijan welaýatynyň ýene-de birnäçe etraplarynda görmek mümkin diýlip habar berilýär. Golaýda paýtagt Daşkendiň Nowaýy köçesindäki we Farhad bazaryndaky uly söwda ýarmarkalary, ýagny söwdagärleriň dükanlary ýykyldy. Dükanlaryň eýelerine “Malika” fabriginden berlen dükanlar ujypsyz ýeňillikler bilen berlipdir. Ýykylan Nowaýy ýarmarkasynyň ýerinde döwrebap şäherçe guruljakdygy we onuň gurluşygynyň bireýýäm başlanandygy habar berilýär.


text:
24-25-nji awgustda Bolgariýa Respublikasynyň Premýer-ministri Boýko Borisow ýurdumyzda resmi saparda bolar.
Türkmenistan oňyn Bitaraplyk, parahatçylyk söýüjilik we oňyn halkara hyzmatdaşlyk ýörelgelerine esaslanýan daşary syýasat ugruny yzygiderli durmuşa geçirmek bilen Ýewropanyň döwletleri bilen özara bähbitli gatnaşyklary ösdürmäge uly ähmiýet berýär. Şunuň bilen baglylykda, türkmen-bolgar gatnaşyklarynyň okgunly ösýändigi nygtaldy. Bolgariýa Respublikasynyň Prezidentiniň 2008-nji ýylyň dekabrynda Türkmenistana bolan resmi sapary hem-de Türkmenistanyň Prezidentiniň 2009-njy ýylyň awgustynda Bolgariýa bolan resmi sapary şol gatnaşyklara täze kuwwatly itergi berdi. Ykdysady hyzmatdaşlyk boýunça bilelikdäki türkmen-bolgar hökümetara topary döredildi we hereket edýär, iki ýurduň arasyndaky ynsanperwer-medeni gatnaşyklar üstünlikli ösdürilýär.
Bolgariýa Respublikasynyň Premýer-ministriniň resmi saparynyň maksatnamasynda belent mertebeli myhmanyň Türkmenbaşy şäherindäki Halkara deňiz portunyň gurluşygynda bolmagy we Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumyna, Aşgabat dokma toplumyna baryp görmegi göz öňünde tutulýar. Aşgabatda geçiriljek ikitaraplaýyn gepleşikleriň jemleri boýunça resminamalaryň birnäçesine gol çekmek göz öňünde tutulýar. Şol resminamalar bolsa döwletara gatnaşyklarynyň kadalaşdyryjy-hukuk binýadyny has-da berkidiler.
Bu barada Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň 21-nji awgustda geçirilen mejlisinde habar berildi.


text:
TÜRKMENISTANYŇ KANUNY
Daşary ýurt maýa goýumlary hakynda
Şu Kanun daşary ýurt maýa goýujylaryň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň Türkmenistanyň çägindäki işiniň hukuk esaslaryny kesgitleýär we Türkmenistanda daşary ýurt maýa goýumlaryny çekmäge hem-de netijeli peýdalanmaga gönükdirilendir.
I bap. Umumy düzgünler
1-nji madda. Şu Kanunda peýdalanylýan esasy düşünjeler
Şu Kanunda aşakdaky esasy düşünjeler peýdalanylýar:
1) daşary ýurt maýa goýumlary - daşary ýurt maýa goýujysyna degişli raýat hukuklarynyň obýektleri, şol sanda pul serişdeleri, gymmatly kagyzlar, beýleki emläk, pulda bahasy kesgitlenen emläk hukuklary, intellektual işiň netijeleri üçin aýratyn hukuklar (intellektual eýeçilik), şeýle hem hyzmatlar we maglumatlar görnüşinde Türkmenistanyň çägindäki telekeçilik işiniň obýektine daşary ýurt maýasyny goýmak;
2) daşary ýurt maýa goýujylary:
- daşary ýurt edara görnüşindäki tarap, onuň Türkmenistandaky şahamçasyny we wekilhanasyny goşup;
- halkara guramasy;
- daşary ýurt döwleti;
- daşary ýurt şahsy tarap, şeýle hem maýa goýumyň amala aşyrylýan pursadynda daşary ýurt döwletiniň çäginde hemişelik ýaşaýan raýatlygy bolmadyk şahs;
- Türkmenistanyň çäklerinden daşarda hemişelik ýaşaýan ýeri bolan Türkmenistanyň raýaty;
3) daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhana – Türkmenistanyň kanunçylygynda beilenilen tertipde Türkmenistanyň çäginde döredilen kärhana, ol daşary ýurt maýa goýujysyna doly ýa-da Türkmenistanyň edara görnüşindäki we şahsy taraplary bilen paýly gatnaşyk esasynda degişlidir;
4) göni daşary ýurt maýa goýumlary - Türkmenistanyň çäginde döredilen ýa-da täze döredilýän kärhananyň maýalyk gorunda paýnamalaryň (paýyň, goýumyň) azyndan 10 göterimine daşary ýurt maýa goýujysy tarapyndan eýelik edilmegi, edinilmegi; Türkmenistanyň çäginde döredilýän daşary ýurt edara görnüşindäki tarapyň şahamçasynyň esasy gaznalaryna maýa goýmak;
5) maýa goýum taslamasy - döwlet standartlaryna (kadalaryna) laýyklykda işlenip taýýarlanylan taslama-smeta resminamalaryny öz içine alýan maýa goýumlaryny amala aşyrmagyň ykdysady maksada laýyklygynyň, möçberiniň we möhletleriniň esaslandyrylmasy, şeýle hem maýa goýumlaryny amala aşyrmak boýunça iş ýüzündäki hereketleriň beýany (täjirçilik meýilnamasy). Ileri tutulýan maýa goýum taslamasy – durmuşa geçirilmegi Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň kararynyň esasynda amala aşyrylýan maýa goýum taslamasy;
6) maýa goýum taslamasynyň özüni ödemeli möhleti - göni daşary ýurt maýa goýumyny peýdalanmak bilen maýa goýum taslamasynyň maliýeleşdirilmäge başlanan gününden başlap, ulanyş serişde geçirmeleri bolan sap girdejiniň toplanan möçberi bilen daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhananyň, daşary ýurt edara görnüşindäki tarapyň şahamçasynyň maýa goýum harajatlarynyň möçberiniň arasyndaky tapawudyň onyň ähmiýete eýe bolan gününe çenli möhlet;
7) maýa goýumy gaýtadan goýmak - daşary ýurt maýa goýujysynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhananyň daşary ýurt maýa goýumlaryndan alan peýdasynyň (girdejisiniň) Türkmenistanyň çäginde telekeçilik işiniň obýektlerine maýa goýumlaryny goýmak;
8) erkin ykdysady zona - erkin telekeçiligiň ykdysady zonasy, milli syýahatçylyk zonasy, şeýle hem erkin ykdysady zonalaryň beýleki görnüşleri, olaryň döredilmeginiň, işlemeginiň we ýatyrylmagynyň tertibi Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilýär.
2-nji madda. Daşary ýurt maýa goýumlary hakynda Türkmenistanyň kanunçylygy
1. Daşary ýurt maýa goýumlary hakynda Türkmenistanyň kanunçylygy Türkmenistanyň Konstitusiýasyna esaslanýar we şu Kanundan hem-de Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalaryndan durýar.
2. Eger Türkmenistanyň halkara şertnamasynda şu Kanunda bellenen kadalardan başga kadalar bellenilen bolsa, onda halkara şertnamasynyň kadalary ulanylýar.
3-nji madda. Daşary ýurt maýa goýumlaryny amala aşyrmagyň görnüşleri
Daşary ýurt maýa goýumlary şu aşakdaky görnüşlerde amala aşyrylýar:
1) Türkmenistanyň edara görnüşindäki we şahsy taraplary bilen bilelikde kärhanalara paýly gatnaşmak;
2) daşary ýurt maýa goýujylaryna doly degişli kärhanalary, daşary ýurt edara görnüşindäki taraplaryň şahamçalaryny döretmek ýa-da hereket edýän kärhanalary eýeçilige almak;
3) Türkmenistanyň kanunçylygy bilen raýat dolanyşygynda çäklendirilenden başga gozgalýan we gozgalmaýan emlägi edinmek;
4) daşary ýurt karzlaryny we ssudalary bermek;
5) Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen emläk we emläk däl hukuklary edinmek.
II bap. Daşary ýurt maýa goýumlary babatynda döwlet syýasaty we ony durmuşa geçirmegiň täri
4-nji madda. Daşary ýurt maýa goýumlary babatynda dowlet syýasaty
Daşary ýurt maýa goýumlaryny çekmek, maýa goýujylaryň Türkmenistanyň çägindäki işine ýardam etmek boýunça döwlet syýasatyny işläp taýýarlamak we durmuşa geçirmek Türkmenistanyň Ministrler Kabineti hem-de onuň ygtyýarly eden döwlet edarasy (mundan beýläk - ygtyýarly edara) tarapyndan amala aşyrylýar.
5-nji madda. Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ygtyýarlylygy
Türkmenistanyň Ministrler Kabineti öz ygtyýarlygynyň çäklerinde:
1) halkara maýa goýum hyzmatdaşlygy çygrynda döwlet syýasatyny işläp taýýarlaýar we durmuşa geçirýär;
2) daşary ýurt maýa goýumlaryny çekmek boýunça döwlet maksatnamalaryny işläp taýýarlaýar we durmuşa geçirilmegini üpjün edýär;
3) daşary ýurt maýa goýumlaryny çekmek maksada laýyk bolan ileri tutulýan obýektleri, pudaklary we çäkleri kesgitleýär, şeýle hem ileri tutulýan maýa goýum taslamalaryny durmuşa geçirmek hakynda karar kabul edýär;
4) daşary ýurt maýa goýujylar, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar tarapyndan ileri tutulýan maýa goýum taslamalaryny durmuşa geçirmek bilen baglanyşykly maýa goýum ylalaşyklarynyň taýýarlanylyşyna we baglaşylyşyna gözegçilik edýär;
5) Türkmenistanyň ykdysadyýetine daşary ýurt maýa goýumlaryny çekmek boýunça beýleki wezipeleri amala aşyrýar.
6-njy madda. Ygtyýarly edaranyň ygtyýarlyklary
Ygtyýarly edara:
1) döwlet syýasatyny amala aşyrmak, Türkmenistanyň ykdysadyýetine göni daşary ýurt maýa goýumlarynyň çekilmegini höweslendirmek boýunça çäreleri işläp taýýarlaýar we durmuşa geçirýär;
2) daşary ýurt maýa goýumlary babatynda işi utgaşdyrýar, döwletiň we täjirçiligiň hyzmatdaşlygynyň netijeli tärlerini döredýär, döwlet häkimiýeti we dolandyryş, ýerine ýetiriji ýerli häkimiýet we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralary bilen daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň arasyndaky bilelikdäki hereketi üpjün edýär;
3) döwletiň paýly gatnaşmagynda, şol sanda daşary ýurt karzlaryny we grantlaryny peýdalanmagyň esasynda durmuşa geçirilýänleri goşup, daşary ýurt maýa goýumlary bolan maýa goýum taslamalaryny taýýarlamagyň we durmuşa geçirmegiň barşy hakynda maglumatlar bankyny döredýär we alyp barýar;
4) daşary ýurt maýa goýumlary bolan maýa goýum taslamalarynyň seljermeleriniň geçirilmegini guraýar, şeýle hem olaryň bellige alynmagyny geçirýär;
5) potensial daşary ýurt maýa goýujylaryna marketing-maglumat we konsalting häsiýetli hyzmatlary berýär, şeýle hem olara zerur amaly kömegi edýär;
6) daşary ýurt maýa goýujysy, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhana tarapyndan maýa goýum taslamalaryny durmuşa geçirmek boýunça öz üstüne alan borçnamalarynyň ýerine ýetirilişine gözegçilik edýär;
7) halkara maliýe institutlarynyň we pul beriji ýurtlaryň serişdelerini çekmegiň monitoringini geçirýär; halkara maýa bazarlaryny öwrenýär we daşary ýurt maýa goýumlaryny mundan beýläk-de çekmek boýunça teklipleri işläp taýýarlaýar;
8) maýa goýum ýagdaýyny gowulandyrmak we maýa goýum işine ýardam etmek, maýa goýum töwekgelçiliklerini we edara ediş päsgelçiliklerini azaltmak baradaky teklipleri Türkmenistanyň Ministrler Kabinetine berýär;
9) Türkmenistanyň halkara şertnamalaryndan gelip çykýan borçnamalaryny ýerine ýetirmäge, halkara hyzmatdaşlygy boýunça çäreleri geçirmäge, öňde baryjy daşary ýurt tejribesini öwrenmäge we peýdalanmaga gönükdirilen çäreleri durmuşa geçirýär;
10) döwlet häkimiýeti we dolandyryş, ýerine ýetiriji ýerli häkimiýet we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralary tarapyndan daşary ýurt maýa goýumlary babatynda Türkmenistanyň kanunçylygynyň ýerine ýetirilişine gözegçiligi amala aşyrýar;
11) daşary ýurt maýa goýumlaryny çekmäge, Türkmenistanda daşary ýurt maýa goýujylaryny goldamaga we goramaga gönükdirilen beýleki wezipeleri amala aşyrýar.
7-nji madda. Maýa goýum taslamalaryny seljermek we bellige almak
1. Daşary ýurt maýa goýumlary bolan maýa goýum taslamasy hökmany döwlet seljerilmesine, şol sanda seýsmiki durnuklylyk, ýangyn-partlama howpsuzlyk, ekologik we sanitariýa-arassaçylyk talaplarynyň kadalaryny berjaý etmek babatynda seljerilmäge degişlidir.
2. Daşary ýurt maýa goýumlary bolan maýa goýum taslamalaryny seljermek we bellige almak, şeýle hem daşary ýurt maýa goýumlaryny amala aşyrmagyň beýleki görnüşlerini hasaba almak Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde geçirilýär.
III bap. Daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary
bolan kärhanalaryň işiniň hukuk düzgüni
8-nji madda. Daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa
goýumlary bolan kärhanalaryň işiniň hukuk düzgüni
1. Daşary ýurt maýa goýujylaryna, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalara milli hukuk düzgüni berilýär. Milli hukuk düzgüni diýlip, daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň işiniň we maýa goýumlaryndan alnan girdejini peýdalanmagyň milli maýa goýujylaryna berlen maýa goýumlardan alnan girdejini peýdalanmagyň we işiň hukuk düzgüninden pes amatly bolup bilmejekdigine düşünilýär.
2. Erkin ykdysady zonanyň çäginde işini amala aşyrýan daşary ýurt maýa goýujylaryna, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalara amatly hukuk düzgüni berilýär. Amatly hukuk düzgüni diýlip, daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň we maýa goýumlaryndan alnan girdejini peýdalanmagyň işiniň hukuk düzgünine we islendik üçünji döwletiň maýa goýumlaryna berlen, maýa goýumlaryndan alnan girdejini peýdalanylmagyň hukuk düzgüninden pes bolmadyk amatly bolmagyna düşünilýär.
3. Eger Türkmenistanyň kanunçylygynda başga zat göz öňünde tutulmadyk bolsa, daşary ýurt maýa goýujylary döredýän kärhanasynyň maýasynyň möçberini, düzümini we gurluşyny saýlamakda erkindirler.
4. Maýa goýum işiniň çäklendirilýän ýa-da gadagan edilýän işiň görnüşleri we (ýa-da) çäkleri, şeýle hem daşary ýurt maýa goýujylary üçin beýleki çäklendirmeler diňe Türkmenistanyň konstitusion gurluşynyň esaslaryny goramak, goranmak ukyplylygyny we howpsuzlygyny üpjün etmek maksady bilen gerek bolan derejede Türkmenistanyň kanunlary bilen bellenilip bilner.
5. Eger Türkmenistanyň kanunçylygynyň üýtgemegi daşary ýurt maýa goýujylaryň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň işiniň hukuk düzgünini ýaramazlaşdyrýan gadaganlyklara we çäklendirmelere getirse, onda daşary ýurt maýa goýumlarynyň bellige alnan pursadynda hereket eden Türkmenistanyň kanunçylygy olar babatda on ýylyň içinde, Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň kararynyň esasynda maýa goýum taslamalaryny durmuşa geçirýän daşary ýurt edara görnüşindäki taraplaryň kärhanalary, daşary ýurt edara görnüşindäki taraplaryň şahamçalary üçin bolsa ol bellige alnan mahalynda Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalarynda bellenilen tertipde mälim edilen maýa goýum taslamasynyň özüni ödeýjilik döwrüniň içinde ulanylýar.
Şu bölümiň düzgünleri Türkmenistanyň salgyt kanunçylygyna hem degişlidir.
Şu bölümiň düzgünleri konstitusion gurluşyň esaslaryny goramak, döwletiň goranmak ukybyny we howpsuzlygyny üpjün etmek maksady bilen Türkmenistanyň kanunçylygy üýtgedilen mahalynda ulanylmaýar.
6. Türkmenistanyň hojalygy ýörediji subýektleri üçin öz çäginde maýa goýmagyň hukuk düzgünini çäklendirýän döwletiň daşary ýurt maýa goýumlary babatynda Türkmenistanyň kanunçylygy bilen kybapdaş çäklendirmeler bellenilip bilner.
9-njy madda. Gümrük ýeňillikleri
1. Türkmenistana getirilýän emläk gümrük pajyny almakdan boşadylýar:
1) daşary ýurt maýa goýujysynyň mälim eden sanawyna laýyklykda daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhananyň maýalyk goruna, daşary ýurt edara görnüşindäki tarapyň şahamçasynyň esasy gaznalaryna goýum hökmünde;
2) maýa goýumlary hökmünde Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň kararlaryna laýyklykda baglaşylan halkara şertnamalarynyň we kontraktlaryň esasynda daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar tarapyndan.
Şu maddanyň 2-nji bendinde görkezilen emläk degişli şertnama bilen bellenilen maýa goýum taslamasynyň özüni ödeýjilik möhletiniň içinde gümrük pajyny almakdan boşadylýar.
2. Şu maddanyň birinji böleginde görkezilen emläk aýrybaşgalanan mahalynda ol Türkmenistana getirilenden soň üç ýylyň içinde olaryň töleginiň bökdelmegi üçin hasaplanan puşmana puluny goşmak bilen gümrük paçlarynyň pul möçberlerini tutup almak Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde amala aşyrylýar.
3. Şu maddanyň birinji böleginiň ikinji bendinde görkezilen emlägiň gümrük resmileşdirilmegi üçin gümrük ýygymlary alynmaýar.
10-njy madda. Daşary ýurt maýa goýumlaryny salgyt taýdan
düzgünleşdirmek
Daşary ýurt maýa goýujylaryna, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalara salgyt ýeňillikleriniň berilmegini goşmak bilen olara salgyt salmak Salgytlar hakynda Türkmenistanyň Bitewi kanuny tarapyndan bellenilýär.
11-nji madda. Daşary ýurt maýa goýumlaryny höweslendirmegiň beýleki çäreleri
1. Daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar, daşary ýurt edara görnüşindäki taraplaryň şahamçalary öz öndüren önümini (işlerini, hyzmatlaryny) ygtyýarnamasyz eksport etmek we öz hajatlary üçin önümini (işleri, hyzmatlary) import etmek hukugyna eýedirler.
2. Erkin ykdysady zonanyň çäginde işini amala aşyrýan daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar maýa goýum taslamalarynyň özüni ödeýjilik möhletine baglylykda Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde ýer böleklerini kärendesine almak hukugyna eýedirler.
3. Maýa goýum taslamalaryny, şeýle hem erkin ykdysady zonada obýektleri gurýan we ulanýan daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalary, daşary ýurt edara görnüşindäki taraplaryň şahamçalaryny we wekilhanalaryny bellige almak bellige alyş ýygymlaryny almazdan geçirilýär.
4. Erkin ykdysady zonanyň çäginde işini amala aşyrýan daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar şu aşakdakylardan boşadylýarlar:
1) konsullyk we bellige alyş ýygymlaryny tölemekden;
2) şertnamalaryň bellige alnandygy üçin birža ýygymlaryny tölemekden;
3) ygtyýarnamanyň berilmegi we onuň gaýtadan resmileşdirilmegi üçin döwlet pajyny tölemekden;
4) Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan tertipde we şertlerde ýer bölekleri üçin kärende töleginden;
5) Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen býujetden daşary gaznalara peýdadan serişde geçirmelerden.
5. Daşary ýurt maýa goýujylar, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar, şeýle hem erkin ykdysady zonanyň çäginde obýektleri gurmak we ulanmak boýunça işi amala aşyrýan olaryň potratçylary we kömekçi potratçylary tarapyndan Türkmenistana getirilýän enjamlaryň we materiallaryň güwälendirmesi güwänama hyzmatlary üçin töleg almazdan geçirilýär.
6. Daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar, daşary ýurt edara görnüşindäki taraplaryň şahamçalary bahalary döwlet tarapyndan düzgünleşdirilýän önümlerden (işlerden, hyzmatlardan) başga, öz öndürýän önümlerini (işlerini, hyzmatlaryny) ýerlemegiň şertlerini özbaşdak kesgitleýärler.
7. Durnukly ykdysady ösüşi, ýurduň ykdysadyýetiniň progressiw gurluş üýtgetmelerini, eksport mümkinçiliginiň pugtalandyrylmagyny we artdyrylmagyny, şeýle hem ilatyň iş bilen üpjünçiliginiň derejesiniň ýokarlandyrylmagyny üpjün edýän ileri tutulýan maýa goýum taslamalary konsessiýa şertnamalary boýunça Türkmenistanyň durmuş-ykdysady ösüşiniň bähbitlerine Türkmenistanyň kanunçylygy bilen daşary ýurt maýa goýujylary we daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar üçin beýleki ýeňillikler bellenilip bilner.
12-nji madda. Telekeçilik işine başlamak we bes etmek
Daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanany, daşary ýurt edara görnüşindäki tarapyň şahamçasyny we wekilhanasyny döretmek, döwlet tarapyndan bellige almak, şeýle hem ýatyrmak, daşary ýurt şahsy tarapyň we hususy telekeçi hökmünde raýatlygy bolmadyk şahsyň işini döwlet tarapyndan bellige almak we bes etmek Türkmenistanyň kanımçylygynda bellenilen tertipde amala aşyrylýar.
13-nji madda. Zähmet-hukuk gatnaşyklaryny düzgünleşdirmek
1. Daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhananyň, daşary ýurt edara görnüşindäki tarapyň şahamçasynyň we olaryň işgärleriniň, şol sanda Türkmenistanyň raýatlary bolup durmaýan işgärleriň arasyndaky zähmet hukuk gatnaşyklary Türkmenistanyň zähmet kanunçylygy bilen düzgünleşdirilýär.
2. Daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhananyň, daşary ýurt edara görnüşindäki tarapyň şahamçasynyň Türkmenistanyň raýatlary bolup durmaýan işgärleri tarapyndan hukuga laýyk alnan iş haky, hak-heşdegi we beýleki pul möçberleri Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde Türkmenistanyň çäklerinden daşary geçirilip bilner.
14-nji madda. Durmuş ätiýaçlandyrmasy we durmuş üpjünçiligi
Daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar, daşary ýurt edara görnüşindäki taraplaryň şahamçalary:
1) Türkmenistanyň raýatlary bolup durýan öz işgärleri üçin Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde döwlet durmuş ätiýaçlandyrmasyna ätiýaçlandyryş gatançlarynyň serişde geçirmelerini geçirýärler;
2) daşary ýurt şahsy tarap ýa-da raýatlygy bolmadyk şahs bolup durýan işgär üçin durmuş ätiýaçlandyrmasy we durmuş üpjünçiligi boýunça tölegleri onuň raýatlygynyň ýa-da hemişelik ýaşaýan döwletiniň degişli gaznalaryna geçirmäge haklydyrlar.
15-nji madda. Daşary ýurt maýa goýumlarynyň ätiýaçlandyrmasy
Eger Türkmenistanyň kanunçylygynda başga zat göz öňünde tutulmadyk bolsa, daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň emlägini we töwekgelçiliklerini ätiýaçlandyrmak olaryň islegi boýunça amala aşyrylýar.
16-njy madda. Daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary
bolan kärhanalar tarapyndan sap ýürekli bäsleşigiň berjaý edilmegi
Daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar ynsapsyz bäsleşige, şol sanda Türkmenistanyň çäginde ýokary islegden peýdalanýan haýsydyr bir harydy öndürmek üçin kärhanany döretmek, soňra bolsa daşary ýurtda gelip çykan şu zeýilli harydy bazara ilerletmek maksady bilen onuň işini bes etmek, şeýle hem Türkmenistandaky beýleki hojalygy ýörediji subýektleriň hukuklaryny çäklendirýän harydyň bahalary hakynda ýa-da ony ýerlemek bazarlaryny paýlamak hakynda ylalaşyk baglaşmak arkaly ýaramaz bäsleşige ýol bermezlige borçludyrlar.
17-nji madda. Hasaba alyş we hasabatlylyk
Türkmenistanyň çägindäki daşary ýurt maýalary bolan kärhanalaryň, daşary ýurt edara görnüşindäki taraplaryň şahamçalarynyň we wekilhanalarynyň hasapçylyk, statistik hasaba alşy we hasabatlylygy Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde alnyp barylýar.
18-nji madda. Daşary ýurt maýa goýumlaryna baha bermek
Daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhananyň maýalyk goruna we daşary ýurt edara görnüşindäki tarapyň şahamçasynyň esasy gaznalaryna goýumlara baha bermek, Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde Türkmenistanyň milli pulunda geçirilýär.
IV bap. Daşary ýurt maýa goýumlaryny goramagyň döwlet kepillendirmeleri
19-njy madda. Daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary
bolan kärhanalaryň işiniň hukuk goragynyň kepillendirmeleri
1. Türkmenistanyň çägindäki daşary ýurt maýa goýujylaryna, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalara, şu Kanuna we Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalaryna laýyklykda hukuklarynyň we bähbitleriniň goragy kepillendirilýär.
2. Ilkibaşda Türkmenistanyň çägine resminama görnüşinde ýa-da elektron göterijilerde ýazgylar görnüşinde daşary ýurt maýa goýumlary hökmünde emlägi we maglumaty getiren we ony bellige aldyran daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar görkezilen emlägi we maglumaty Türkmenistanyň çäklerinden daşyna päsgelçiliksiz çykarmak (möçberini bellemezden, ygtyýarnama almazdan we daşary söwda işini nyrhsyz düzgünleşdirmegiň beýleki çärelerini olar üçin ulanmazdan) hukugyna eýedirler.
3. Daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar Türkmenistanyň çäginde daşary ýurt maýa goýumlary bolan maýa goýum taslamasynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhananyň bellige alnan gününden başlap şu Kanunda bellenen hukuk goragyna, kepillendirmelerine we ýeňilliklerine eýe bolýarlar.
4. Daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar daşary ýurt maýa goýumlaryndan alnan girdejini gaýtadan maliýeleşdirmegi amala aşyranlarynda şu Kanunda bellenen hukuk goragyndan, kepillendirmelerden we ýeňilliklerden doly möçberde peýdalanýarlar.
5. Döwlet häkimiýeti we dolandyryş, ýerine ýetiriji ýerli we ýerli öz- özüňi dolandyryş edaralarynyň daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar tarapyndan Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda amala aşyrýan hojalyk işine gatyşmaga haky ýokdur.
Döwlet häkimiýeti we dolandyryş, ýerine ýetiriji ýerli häkimiýet we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralary daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar tarapyndan Türkmenistanyň kanunçylygynyň bozulmalarynyň faktlaryny ýüze çykaranlarynda öz ygtyýarlarynyň çäklerinde diňe anyk düzgün bozulmagyny düzetmek bilen göni baglanyşykly çäreleri görmäge haklydyrlar we düzgün bozmagyň faktyny daşary ýurt maýa goýujylaryň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň kanuny işine gatyşmak, togtatmak ýa-da çäklendirmek üçin esas hökmünde peýdalanmaga haky ýokdur.
6. Döwlet häkimiýeti we dolandyryş, ýerine ýetiriji ýerli häkimiýet we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň şu Kanuna ters gelýän, daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň hukuklaryny bozýan namalary hakyky däl diýlip hasap edilýär, olara esaslanan hereketler bolsa, Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde bikanun diýlip hasap edilýär.
20-nji madda. Rugsatnama düzgünini we Türkmenistanyň çäginde bolmagy
üpjün etmegiň kepillendirmeleri
1. Daşary ýurt şahsy taraplar we raýatlygy bolmadyk şahslar, şeýle hem daşary ýurt maýa goýujylary bolup durýan daşary ýurt edara görnüşindäki taraplaryň, halkara guramalarynyň we daşary ýurt döwletleriniň wekilleri, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalarda, daşary ýurt şahsy tarapyň şahamçalarynda we wekilhanalarynda işleýän daşary ýurt döwletleriniň raýatlary we maýa goýum işini amala aşyrmak bilen baglanyşykly Türkmenistanda bolýan olaryň maşgala agzalary şu aşakdaky hukuklara eýedirler:
1) bir ýyldan az bolmadyk möhlet bilen köp gezekli rugsatnamalary almak;
2) Türkmenistanyň bütin çägi boýunça ondan-oňa erkin gitmek, Türkmenistanyň kanunçylygy bilen bolmagyň şertleri we tertibi bellenilýän ýerler muňa degişli däldir.
Erkin ykdysady zonanyň çäginde obýektleriň gurulýan we ulanylýan döwri üçin Türkmenistana işe gelýän daşary ýurt maýa goýujylary bolup durýan daşary ýurt şahsy taraplaryna we raýatlygy bolmadyk şahslara, şeýle hem olaryň wekillerine, daşary ýurt edara görnüşindäki taraplaryň, halkara guramalarynyň we daşary ýurt döwletleriniň wekillerine, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalarda, daşary ýurt edara görnüşindäki tarapyň şahamçalarynda we wekilhanalarynda işleýän daşary ýurt döwletleriniň raýatlaryna giriş rugsatnamalary we rugsatlary Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan tassyklanan çaltlandyrylan tertipde berilýär.
2. Daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalara doly eýelik edýän, daşary ýurt maýa goýujylary bolup durýan daşary ýurt şahsy taraplary we raýatlygy bolmadyk şahslar Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenen tertipde Türkmenistanda hemişelik ýaşamak ýerine bolan hukuga eýedirler.
21-nji madda. Girdejileri we peýdany Türkmenistanyň çäginde
peýdalanmagyň we Türkmenistanyň çäklerinden daşyna geçirmegiň
kepillendirmeleri
1. Daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar Türkmenistanyň çägindäki banklarda Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda milli we daşary ýurt pulundaky bank hasaplaryny açmak hukugyna eýedirler.
2. Daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan tertipde salgytlar we beýleki hökmany tölegler tölenenden soň Türkmenistanyň çäginde girdejileri we peýdany erkin peýdalanmak, şol sanda Türkmenistanyň kanunçylygyna ters gelmeýän maksatlara gaýtadan maýa goýmak üçin, şeýle hem özüniň öň amala aşyran maýa goýumlary bilen baglanyşykly daşary ýurt pulundaky girdejilerini, peýdasyny we beýleki kanuny alnan pul möçberlerini Türkmenistanyň çäklerinden daşyna päsgelçiliksiz geçirmek hukugyna eýedirler, şol sanda:
1) daşary ýurt maý goýumlaryndan peýda, diwidendler, göterimler we beýleki girdejiler görnüşinde alnan girdejiler;
2) daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhananyň ýa-da daşary ýurt kärhanasynyň şahamçasynyň şertnamalar we gaýry geleşikler boýunça borçnamalaryny ýerine ýetirmek üçin pul möçberlerini;
3) daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanany ýatyrmak bilen ýa-da maýa goýlan emlägi, emläk hukuklaryny we intellektual işiň netijeleri üçin aýratyn hukuklary aýrybaşgalamak bilen baglanyşykly daşary ýurt maýa goýujysy tarapyndan alnan pul möçberleri;
4) şu Kanunyň 26-njy maddasynda göz öňünde tutulan öwezini dolmalary.
3. Pul serişdelerini başga pula öwürmek, şeýle hem Türkmenistana we Türkmenistandan daşyna daşary ýurt maýa goýumlary bilen baglanyşykly daşary ýurt pulundaky pul geçirimleri daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar tarapyndan Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde amala aşyrylýar.
22-nji madda. Daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary
bolan kärhanalaryň hukuklarynyň we borçlarynyň başga
tarapa geçmeginiň kepillendirmeleri
1. Daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar şertnama boýunça öz hukuklaryny we borçlaryny bermäge, şol sanda talaplary geçirmäge we Türkmenistanyň raýat kanunçylygyna laýyklykda başga tarapa bergini geçirmäge haklydyrlar.
2. Eger daşary ýurt döwleti ýa-da onuň ygtyýarly eden döwlet edarasy daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň özleriniň Türkmenistanyň çäginde amala aşyrýan maýa goýumlary babatynda daşary ýurt maýa goýujysynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhananyň peýdasyna berlen kepillendirme (ätiýaçlandyryş şertnamasy) boýunça töleg geçirseler we bu daşary ýurt döwletine ýa-da onuň ygtyýarly eden döwlet edarasyna görkezilen maýa goýumlary üçin daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň hukuklary geçse (talaplar berilse), onda Türkmenistan görkezilen daşary ýurt döwletiniň we Türkmenistanyň gatnaşyjylar bolup durýan halkara şertnamasyna laýyklykda hukuklaryň şeýle geçmeginiň (talaplaryň berilmeginiň) kanuna laýyklygyny ykrar edýär.
23-nji madda. Intellektual eýeçilik hukuklaryny goramagyň kepillendirmeleri
Daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň intellektual eýeçilik hukuklaryny amala aşyrmak we olaryň goragy Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda üpjün edilýär.
24-nji madda. Daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň maglumata elýeterliliginiň kepillendirmeleri
1. Daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan tertipde maglumata bolan elýeterlilik hukugyna eýedirler.
2. Daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň bähbitlerine haýsydyr bir görnüşde täsir edýän Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalary olara elýeter bolmalydyr, Türkmenistanyň kanunçylygynda gös-göni göz öňünde tutulan halatlarda bolsa çap edilmelidir.
25-nji madda. Maýa goýum işini bes etmek bilen baglanyşykly daşary ýurt maýa goýumlaryny gaýtarmagyň kepillendirmeleri
1. Daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar Türkmenistanda maýa goýum işini bes etmek hukugyna eýedirler.
Maýa goýum işi bes edilenden soň daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar daşary ýurt maýa goýumlaryny amala aşyrmagyň netijesinde alnan öz aktiwleriniň pul ýa-da natural görnüşde Türkmenistan we beýleki kreditorlar babatda daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň borçnamalarynyň ýerine ýetirilmegi üçin zyýan ýetirmezden erkin yzyna gaýtarmak hukugyna eýedirler.
2. Daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň serişdelerini yzyna gaýtarmak Türkmenistanyň kanunlarynda bellenilen halatlarda kazyýetiň çözgüdiniň esasynda togtadylyp bilner.
26-njy madda. Emläk muzduny töläp mejbur alnan mahalynda öwezini dolmalaryň kepillendirmeleri
1. Tebigy betbagtçylyklary, awariýalary, epidemiýalary, epizootiýalary we olaryň netijelerini goşmak bilen adatdan daşary häsiýete eýe bolan ýagdaýlary ýeňip geçmek maksady bilen daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň emläginiň muzduny töläp mejbury alynmagyna diňe kanunda göz öňünde tutulan halatlarda rekwizisiýa görnüşinde ýol berilýär.
2. Rekwizisiýanyň geçirilen ýagdaýlarynyň hereketi togtadylan mahalynda daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar saklanyp galan emlägiň gymmatyny aşaklatmazdan gelen ýitgileri tutup almak bilen rekwizirlenen emläk üçin öz alan öwezini dolmagyň möçberlerini gaýtarmak şerti bilen saklanyp galan emlägiň gaýtarylmagyny talap etmäge haklydyrlar.
3. Daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärahanalaryň emlägi rekwizisiýa edilen mahalynda öwezini dolmalar:
1) gaýra goýmazdan daşary ýurt pulunda geçirilmelidir we maýa goýujynyň islegi boýunça daşary ýurda geçirilýär;
2) rekwizisiýa hakynda kararyň kabul edilen pursadynda maýa goýumlarynyň bazar gymmatyna laýyk gelmelidir.
4. Rekwizirlenýän emläge we onuň gymmatyny aşaklatmakdan gelýän ýitgilere baha bermek, Türkmenistanyň kanunçylygynda kesgitlenýän tertipde ygtyýarly edara ýa-da garaşsyz baha kesiji tarapyndan geçirilýär.
5. Emlägiň rekwizisiýasynyň kanunylygy, emläk rekwizisiýa edilen mahalynda ýitgileriň öwezini dolmak hakyndaky jedelleri çözmek şu Kanunyň 29-njy maddasynda göz öňünde tutulan tertipde geçirilýär.
V bap. Daşary ýurt maýa goýumlary hakyndaky Türkmenistanyň
kanunçylygynyň bozulmagy üçin jogapkärçilik. Jedelleri çözmek
27-nji madda. Daşary ýurt maýa goýumlary hakyndaky Türkmenistanyň kanunçylygynyň bozulmagy üçin jogapkärçilik
1. Döwlet häkimiýeti we dolandyryş, ýerine ýetiriji ýerli häkimiýet we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň Türkmenistanyň daşary ýurt maýa goýumlary hakyndaky kanunçylygyny bozýan wezipeli adamlary Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda jogapkärçilik çekýärler.
2. Daşary ýurt maýa goýujylary, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar Türkmenistanyň çäginde maýa goýum işini amala aşyranlarynda Türkmenistanyň kanunçylygyny, şeýle hem maýa goýum taslamalaryny durmuşa geçirmek boýunça öz üstüne alan borçnamalaryny berjaý etmelidirler.
Türkmenistanyň kanunçylygy we şertnamalaýyn borçnamalar bozulan mahalynda daşary ýurt maýa goýujylary we daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalar Türkmenistanyň kanunçylygyna we baglaşylan şertnamanyň şertlerine laýyklykda jogapkärçilik çekýärler.
3. Çekilen serişdeleri, emläk hukuklaryny goşmak bilen daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň emlägi Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde olar tarapyndan borçnamalary üpjün etmegiň serişdeleri hökmünde peýdalanylyp bilner.
4. Daşary ýurt edara görnüşindäki tarap özüniň Türkmenistanyň çäginde döreden şahamçasynyň we wekilhanasynyň işi üçin Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan tertipde jogapkärçilik çekýär.
28-nji madda. Daşary ýurt maýa goýumlary boýunça Türkmenistanyň jogapkärçiligi
Türkmenistan daşary ýurt maýa goýujylarynyň, daşary ýurt maýa goýumlary bolan kärhanalaryň borçnamalary boýunça jogap bermeýär, bu borçnamalaryň döwlet tarapyndan kepillendirilen halatlary muňa degişli däldir.
29-njy madda. Jedelleri çözmek
Türkmenistanyň çäginde daşary ýurt maýa goýumlaryny amala aşyrmak bilen baglanyşykly ýüze çykýan jedeller, gepleşikler ýa-da Türkmenistanyň Araçy kazyýetinde garamak arkaly ýa-da taraplaryň ylalaşygy boýunça bitarap kazyýetinde çözülýär.
VI bap. Jemleýji düzgünler
30-njy madda. Şu Kanunyň güýje girmegi
1. Şu Kanun onuň resmi taýdan çap edilen gününden güýje girýär.
2. Şu Kanunyň güýje giren gününden başlap 1992-nji ýylyň Magtymguly aýynyň 19-ynda Türkmenistanyň Mejlisi tarapyndan kabul edilen «Türkmenistanda daşary ýurt inwestisiýalary hakynda» Türkmenistanyň kanunyny, oňa üýtgetmeler we goşmaçalar girizilen ähli soňraky kanunlary ýa-da olaryň degişli bölümlerini güýjüni ýitiren diýip hasap etmeli.
3. Şu Kanuna ters gelýän Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalary şu Kanunyň güýje giren gününden başlap bir aýyň içinde şu Kanuna laýyk getirilmäge degişlidir.
Aşgabat şäheri
2008-nji ýylyň 3-nji marty


text:
Institut aşakdaky ugurlar boýunça talyplyga kabul edýär:
1. Agronomçylyk (hünärler: agronomçylyk; agroekologiýa; agrohimiýa we topragy öwreniş).
2. Maldarçylyk we weterinar lukmançylygy (hünär: weterinar lukmançylygy).
3. Gidromeliorasiýa we oba hojalygynyň mehanizasiýasy (hünärler: mirapçylyk (gidromelioratiw ulgamlaryň ulanylyşy); oba hojalygyny mehanizmleşdirmek; gidromeliorasiýa (suw gorlary we olary dolandyrmak)).
4. Pudak kärhanalarynyň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy (hünär: oba hojalygynyň ykdysadyýeti).
5. Ykdysadyýet we hojalyk hukugy (hünär: oba hojalygynda buhgalter hasaby we audit).
Instituta Türkmenistanyň umumy orta ýa-da orta hünär bilimli, ýaşy 35-den geçmedik raýatlary giriş synaglarynyň netijeleri boýunça bäsleşik esasynda kabul edilýär.
Resmi iş kagyzlary
Resmi iş kagyzlary Lebap, Mary, Daşoguz welaýatlarynyň merkezlerinde kabul edilýär.
Resmi iş kagyzlarynyň sanawy:
- bellenilen nusgada rektoryň adyna ýazylan arza;
- bellenilen nusgadaky sowalnama (anketa);
- umumy orta (ýa-da orta hünär) bilim baradaky resminama (asyl nusgasy);
- Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi tarapyndan bellenilen nusgadaky saglyk kepilnamasy;
- soňky okan ýerinden (işlän ýerinden, harby bölümden) häsiýetnama;
- 3x4 möçberde sekiz sany fotosurat;
- işleýänler üçin zähmet depderçesiniň tassyklanan göçürmesi;
- giriş synaglaryndan üstünlikli geçen ýagdaýynda bäsleşiksiz okuwa kabul edilýän ýetim çagalar we ene-atasynyň hossarlygyndan mahrum bolan çagalar, maýyp çagalar‚ lukmançylyk-durmuş taýdan anyklaýyş edaralarynyň netijenamasy esasynda degişli bilim edaralarynda okamak gadagan edilmedik I we II topar maýyplary, harby gulluk borçlaryny ýerine ýetirýän wagty wepat bolan harby gullukçylaryň çagalary, şeýle hem giriş synaglaryndan üstünlikli geçen ýagdaýynda artykmaçlyklardan peýdalanýan okuwa girýän ýylynda mekdep okuwçylarynyň dersler boýunça döwlet bäsleşiginiň ýeňijileri, umumy bilim dersleri boýunça halkara bäsleşiklerine gatnaşan Türkmenistanyň ýygyndy toparynyň agzalary şol ýagdaýlary tassyklaýan degişli resminamanyň asyl nusgasyny tabşyrýar.
Bulardan başga-da, okuwa girmäge isleg bildirýän ýokarda görkezilen resminamalar bilen birlikde resminamalary kabul edýän iş toparyna aşakdakylary görkezýär we nusgalaryny tabşyrýar:
- şahsy pasportyny;
- Türkmenistanyň Ýaragly güýçlerinde harby gullugy geçenler harby şahadatnamasyny, harby gullugy geçmedik ýigitler ýazylyş şahadatnamasyny we ýaşaýan ýeri boýunça harby wekillikden güwähaty.
Dalaşgär talyplyga kabul edilmek üçin artykmaç hukukdan peýdalanýandygyny tassyklaýan beýleki resminamalary görkezip biler.
Giriş synaglary
Giriş synaglary aşakdaky dersler boýunça geçirilýär:
agronomçylyk, maldarçylyk we weterinar lukmançylygy ugurlary—himiýa, biologiýa;
gidromeliorasiýa we oba hojalygynyň mehanizasiýasy ugry—matematika, fizika;
pudak kärhanalarynyň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy, ykdysadyýet we hojalyk hukugy ugurlary — matematika, biologiýa.
Dersler boýunça giriş synaglary Türkmenistanyň orta mekdepleriniň okuw maksatnamalarynyň esasynda geçirilýär.
Dersler boýunça giriş synaglary dilden döwlet dilinde geçirilýär.
Giriş synaglarynyň tertibinde bellenilen wagtda synaga esassyz sebäplere görä gelip bilmedikler ýa-da dersleriň biri boýunça synagdan geçip bilmedikler ondan soňky synaglara goýberilmeýär.
Giriş synaglarynyň netijeleri boýunça deň mukdarda baha alanlardan talyplyga kabul edilmek üçin artykmaç hukukdan aşakda görkezilenler peýdalanýarlar:
- harby gullugy tamamlap gelenler;
- soňky 2—3 ýylyň dowamynda ýokary netijeler gazanan we etrap häkimligi tarapyndan degişli hünärlere hödürlenen kärendeçiler we mülkdarlar.
Türkmenistanyň oba hojalyk ministrliginiň Türkmen oba hojalyk instituty Daşoguz şäherinde ýerleşýär.


text:
Anna güni BMG-niň Bosgunlar baradaky Ýokary komissarlygynyň Merkezi Aziýa regiony boýunça ýörite wekili Saber Azam Türkmenistanyň Mejlisinde duşuşyk geçirdi.
Bu duşuşykda BMG-niň wekili Türkmenistan bilen Birleşen Milletler Guramasynyň dürli strukturalarynyň arasyndaky hyzmatdaşlyklary ösdürmek meseleleri barada türkmen resmileri bilen pikir alyşdy.
Resmi maglumata görä, Mejlisdäki duşuşykda Saber Azam, aýratynam, öz edarasynyň BMG-niň adam hukuklary boýunça konwensiýalarynyň ýerine ýetiriliş meselesinde ozaldan dowam edip gelýän ikiktaraplaýyn hyzmatdaşlyklary has-da ösdürmeklige gyzyklanma bildirýändigini nygtapdyr.


text:
NASA-nyň we SERN-iň alymlary Halkara kosmos stansiýasynda ýerleşdirilen AMS (Alpha Magnetic Spectrometer) detektorynyň garaňky materiýanyň bölejikleriniň reaksiýasyndan dörändigi çaklanýa pozitronlary registrirländigini aýdýarlar.
13.8 milliard ýyl çemesi mundan ozal bolan Uly Ýarylyşda energiýadan (E = mc²) bu gün bize tanyş materiýa bilen deň mukdarda antimateriýa-da önüpdir. Bilnişi ýaly, haýsy hem bolsa bir bölejik bilen onuň antibölejigi çaknyşan badyna, biri-birini dargadyp, ikisi-de ýyldyrym çakan ýaly ýiti şöhlä öwrülip, gürüm-jürüm bolýarlar. Şol sebäpden Älem döräninden az salym soň elementar bölejikleriň arasynda uly kosmiki “gyrgynçylyk” bolupdyr.
Giňden ykrar edilýän teoriýa boýunça materiýa bilen antimateriýanyň arasynda, ujypsyz hem bolsa, bir deňsizlik bar. Bu “gyrgynçylykda”, näme bolan hem bolsa, materiýa tutuşlygyna dargap gitmän, onuň bir böleginiň aman galmagyna sebäp bolan şol deňsizlik bolupdyr. Galan materiýadan bolsa, galaktikalar, ýyldyzlar, planetalar, has dogrusy, göze görünýän dünýä döräpdir. Biz – adamzat hem şol galyndynyň önümi.
Antimateriýa bolsa, örän seýräk duş gelýär. Onuň bölejikleri biziň dünýämize parallel bolan gizlin dünýäniň bir bölegi hasaplanýar. Bu dünýä barada bilinýän zat ýok. Dogry, antimateriýany gaty az mukdarda öndürip, sanlyja salym gabap saklamak alymlara başartman durmady. Ýöne onuň ulurak bölejiklerinden şu wagta çenli tapylan yz-toz ýok.
Fizikanyň uly meselesi
Kosmosyň haýsam bolsa bir ýerinde diňe antimateriýadan durýan regionlar barmyka? Alymlaryň çaklamagyna görä, bu mümkinçilik ýok diýip bolmaz. Antimeteriýadan düzülen galaktikalar, planetalar bar diýen pikirden ugur alynýar, ýöne entek subut edilen zat ýok. Onsoň kosmosda geçirilýän barlaglar antimateriýanyň näme üçin gürüm-jürüm bolandygyna, Älemde esasan agdyklyk edýäniň näme üçin materiýadygyna, şeýle hem garaňky materiýanyň nämedigine düşünmäge goşant goşup bilmezmikä?
2011-nji ýylyň 16-njy maýynda kosmos gämisi “Endeavour” bilen Halkara kosmos stansiýasyna (ISS) çykarylan agramy takmynan 8 tonna bolan “AMS” detektorynyň alyp barýan ylmy barlaglaryndan esasy maksatlaryň biri şu sowala, fizikanyň uly meselesi bolan soraglara jogap tapmak.
18 ýyllap ölçeg işlerini alyp barmak üçin niýetlenen “AMS” kosmosdan gelýän şöhlelenmäniň ugruny, tizligini, massasyny, elektrik ýüküni hasaplap çykaryp bilýär. Kosmiki şöhlelenmeler – Älemi gurşap alan elektrik ýükli ýokary energiýaly bölejikler. “AMS” eksperimentiniň işi – bu bölejikleriň häsiýetlerini olar entek Ýeriň atmosferasy bilen reaksiýa girmezinden öň öwrenmek.
NASA-nyň we SERN-iň ylmy barlagçylarynyň 2013-nji ýylyň 3-nji aprelinde habar bermegine görä, “AMS” özüniň iş döwrüniň ilkinji bir ýarym ýyllygynda uzak kosmosdan gelip ýeten 25 milliard bölejigi, şol sanda 6.8 million ýokary energiýaly leptony hasaba alypdyr. Bularyň 400 müňi energiýasy 0.5 bilen 350 gigaelektronwoltyň aralygynda bolan pozitronlar. Pozitron elektronyň pozitiw ýükli antibölejigi, ýagny antimateriýa.
Adaty ýagdaýda “duzaga düşen” bölejikleriň iki görnüşiniň-de sany deňräk bolýar. Ýöne aktual ölçegleriň görkezmegine görä, pozitronlaryň sany elektronlaryňkydan adaty bolardan has ýokary. Alymlaryň aýtmagyna görä, kosmosda edilen göni ölçegdir analizlerde energiýa baý antimateriýanyň munça agdyklyk eden mahaly ozal ýok. Garaňky materiýasyz Älemden hem munça pozitrona garaşyp bolmaz.
Garaňky materiýanyň gözlegi
“AMS” eksperimentiniň üsti bilen garaňky materiýadan bir yz-sor tapyp bolsa, onda bu ylymda gazanylan ägirt uly üstünlik bolar. Sebäbi garaňky materiýanyň bardygy 80 ýyl mundan ozal postulirlenen, ýagny ylmy taýdan aýan edilen bolsa-da, astrofizikler ol barada anyk subutnama tapyp bilmän gelýärler.
Aýdylyşyna görä, Älemiň massasynyň uly bölegi antimateriýadan durýar. Ol adaty materiýanyň 5.5 essesine barabar. Garaňky materiýa öz dartyş güýji arkaly adaty materiýa bilen gös-göni iş salyşýar. Astronomlaryň we kosmologlaryň pikiriçe, galaktiklaryň durnuklylygyny üpjün edýän – garaňky materiýa.
Aslynda haýsy hem bolsa bir galaktikanyň daşky sebitlerinde ýerleşýän ýyldyzlar merkeze ýakyn ýyldyzlardan ençeme esse haýal hereket etmeli. Biziň Gün ulgamymyzyň planetalary barada ýagdaý şeýle. Mysal üçin, Güne iň ýakyn planeta bolan Merkuriý Günüň daşyndan sekuntda 48 km tizlik bilen aýlanýan bolsa, Ýeriňki takmynan 30 km/s. Iň daşky planeta bolan Neptunyň tizligi bolsa sekuntda zordan 5 kilometre ýetýär.
Ýöne galaktikalarda ýagdaý başgaça. Olarda daşky regionlardaky ýyldyzlaryň tizligi içki ýyldyzlaryňkydan o diýen tapawutlanmaýar. Alymlar muny bize görünmeýän materiýanyň bardygy, onuň daşky regionlardaky ýyldyzlary öz dartyş güýji arkaly çekýänligi bilen düşündirýärler.
Ýöne materiýanyň bu syrly formasynyň özi nämeden durýar, muny bilýän ýok. Teoretiki modellerde onuň bölejikleriniň biri-birini ýok edip bilýändigi, mundan hem beýleki bölejikler bilen birlikde pozitronlaryň-da önýändigi çaklanýar. Şol modellerde aýdylyşyna görä, bu pozitronlar bize ähli tarapdan belli mukdarda üýtgewsiz gelmeli. AMS-niň alymlarynyň hem aýdýany edil şol. Olar kosmosdan gelýän pozitronlaryň hemme tarapdan deň gelýändigini, munuň belli bir wagta hem bagly däldigini aýdýarlar.
Pozitronlaryň başga mümkinçilikleri
Gürrüňi edilýän pozitronlaryň başga çeşmelerden önmek mümkinçiligi-de ýok däl. Mysal üçin, pulsarlar diýilýän güýçli magnit meýdanly neýtron ýyldyzlar elektronlar bilen pozitronlary jübütleýin öndürip bilýärler. Ýöne pozitronlar energiýasyny çalt ýitirýändigi sebäpli kosmosda uzak aralyklara aşyp bilenoklar. Şol sebäpden olaryň çeşmesiniň bizden aralygy birnäçe ýüz ýagtylyk ýylyndan köp bolmaly däl. Pozitronlar ýakynda ýerleşýän pulsardan gelýän bolsa, bu pulsaryň nirededigini pozitronlaryň haýsy tarapdan gelýändigi bildirmeli. Beýleki tarapdan bolsa, pulsarlaryň biziň kosmiki töweregimize deň derejede paýlanyp, pozitronlaryň hem şoňa laýyklykda deň derejede diýen ýaly bize gelmegi mümkin.
Ölçelen pozitron akymlarynyň izotroplary bu düşündirişleriň belli birini saýlap tutmaga ýeterlik däl. Ýöne bular garaňky materiýanyň alamatymy ýa başga bir çeşmeden gözbaş alýarmy, munuň anygyna AMS-niň öňümizäki aýlarda ýetmegine garaşylýar. Häzirlikçe alymlaryň köplenç ileri tutýany – garaňky materiýanyň tebigaty bilen ilteşikli düşündiriş.
Çeşmeler:
http://www.nasa.gov/home/hqnews/2013/apr/HQ_13-096_Bolden_AMS_Statement.html
http://press.web.cern.ch/
http://www.scinexx.de/wissen-aktuell-15880-2013-04-04.html
http://www.spiegel.de/wissenschaft/natur/ams-auf-der-iss-all-experiment-findet-antimaterie-im-ueberschuss-a-892337.html
http://www.raumfahrer.net/news/astronomie/04042013121043.shtml
http://www.weltraum-aktuell.de/index.php/nachrichten2/203-kosmische-positronen-bleiben-raetselhaft


text:
Orsýetiň oppozisiýadaky “Ýabloko» partiýasynyň lideri Moskwanyň merkezinde ygtyýar berilmedik ýygnanyşykda polisiýa tarapyndan tussag edildi.
Sergeý Mitrohin 12-nji dekabrda, Puşkin skwerinde Konstitusiýa gününi bellemäge gelen graždan jemgyýeti aktiwistleri bilen, konstitusiýany üýtgetmek barada demonstrasiýa geçirmekçi bolanda tutuldy.
Şäher häkimiýetleri bu çärä rugsat bermändiler. Partiýanyň twitter sahypasynyň berýän maglumatyna görä, «Ýablokonyň» ýene bir aktiwisti Anton Antonow-Owseýenko hem tussag edildi.


text:
12-nji sentýabrda Ukrainanyň prezidenti Wiktor Ýanukowiçiň Türkmenistana resmi sapary başlandy. Ukrain tarapy bu sapardan gaz söwdasy boýunça oňyn täzeliklere garaşýar.
Türkmen tarapy Ukrainanyň prezidenti Wiktor Ýanukowiçiň Türkmenistana edýän häzirki saparynyň dowamynda geçiriljek gepleşikleriň iki ýurduň gatnaşyklarynyň taryhynda täze bir sahypa açyp, olaryň ösüşine itergi bermegine garaşýar.
Iki ýurduň hyzmatdaşlygy üçin perspektiw ugurlaryň arasynda söwda-ykdysady, ýangyç-energetika, senagat, oba hojalygy, transport, kommunikasiýa we gurluşyk pudaklary agzalýar.
Ukrain umydy
Ukrain tarapy bolsa bu sapar Ukraina gaz akdyrmak üçin täze mümkinçilik döredýän adim bolar diýip, umyt edýär.
2006-njy ýyla çenli Ukraina Türkmenistanyň esasy gaz müşderileriniň biridi, ol ýylda 36 milliard kubometre çenli gaz satyn alýardy. Gaz söwdasy Türkmenistan bilen Ukrainanyň arasyndaky haryt dolanyşygynyň esasy bölegini düzýärdi.
Soňky bäş ýylyň dowamynda iki ýurduň arasyndaky haryt dolanyşygy 10 esse töweregi peseldi. Ukrain metbugatyna görä, haryt dolanyşygynyň häzirki derejesi 400 million dollar möçberinde diýlip kesgitlenilýär.
W.Ýanukowiçiň “Regionlar” partiýasynyň ukrain parlamentindäki fraksiýasynyň başlygynyň orunbasary Anatoliý Kinnah ukrain prezidentiniň Aşgabada edýän häzirki saparynyň ýagdaýy düýpgöter özgertjegine umyt baglaýar.
Anatoliý Kinnah bu mesele barada şeýle diýdi: “Türkmenistan Ukraina ýylda 30-35 milliard kubometr gaz akdyrýardy. Ukrainanyň kärhanalary bolsa bu ýurda öz önümlerini getirýärdi we bu ýerde inwestision proýektleriň ençemesini amala aşyrdy. Türkmenistan olaryň bahasyny gaz bilen hasaplaşýardy. Bu ýerde sistemalaýyn aragatnaşyklary ýola goýmak we türkmen gazyny akdyrmak barada gürrüň gidýär. Emma ýurtlaryň bähbitleriniň arasyndaky deňagramlylygy üpjün etmeli bolar. Ukraina tarap gaz akdyrjak bolsaň, ýol diňe Orsýet Federasiýasynyň üstünden geçmeli”.
Päsgelçilikler az däl
Ýakynda Ukrainanyň Energetika ministri Ýuriý Boýko Ukrainanyň Türkmenistan bilen gaz söwdasyny dikeltmäge taýýardygyny aýdypdy. Ýöne Boýko prezident Yanuwkowiç bilen bile Aşgabada sapar edenok.
Analitikler Ýanukowiçiň bu saparynyň iki ýurduň arasynda gaz söwadasyny ýola goýmak meselesinde oňly netije berjegine şübheli garaýarlar.
Ukrainanyň “Nomos” atly merkeziniň energetika programmalary boýunça bölüm müdiri Mihail Gonçar Ukraina bilen Türkmenistanyň arasyndaky özara gaz söwdasy üçin Orsýetden başga alternatiw tranzit ýoluň ýokdugyny belleýär.
Mihail Gonçaryň bellemegine görä, soňky döwürde akternatiw ýollar hökmünde öňe sürülýän “Transhazar” we “Ak akym” geçirijileri henize çenli proýekt görnüşinde galýarlar. Şeýle ýagdaýda “Gazpromyň” postsowet giňişligindäki gaz söwdasyna gözegçiligini saklamak syýasatyndan el çekmän gelýänligi türkmen-ukrian gaz söwdasynyň öňüne böwet bolýar. Ukrainany Orsýetden ýylda 40 milliard kubometr möçberinde gaz satyn almaga borçly edýän şertnama hem häzir bu işe päsgel berýär.
Gurluşyk hem möhüm pudak
Gurluşyk pudagy, şol sanda ýol gurluşygy hem türkmen-ukrain hyzmatdaşlygynyň esasy ugurlarynyň biri. Häzirki wagtda Türkmenistanyň territoriýasynda 20 çemesi ukrain şirketi işleýär.
Ukrain gurluşykçylary Türkmenistanda soňky ýyllarda Atamyrat- Kerkiçi demirýol köprüsini we Daşoguz welaýatynyň Ýylanly obasynda gaz-kompressor stansiýasyny gurup, işe girizdiler.
Häzirki wagtda ukrain kompaniýalary Atamyrat-Kerkiçi asfalt ýolunyň gurluşygyny-da alyp barýarlar.


text:
Düýn Beýik Britaniýanyň halkara söwda-senagat we inwestisiýa meselesi boýunça ýörite wekili şazada Andrýu-Gersog Ýorkskiý Türkmenistana saparynyň barşynda Aşgabatda prezident Berdimuhammedow bilen duşuşdy.
Bu duşuşykda Beýik Britaniýanyň ýörite wekili Türkmenistanyň öz energiýa resurslaryny diwersifikasiýa edip, dünýä bazaryna çykarmak ugrundaky inisiatiwasyny goldaýandygyny aýtdy. Şeýle hem duşuşygyň barşynda taraplar Türkmenistan bilen Beýik Britaniýnyň gatnaşyklaryny ösdümekligiň perspektiwalaryny ara alyp maslahatlaşdylar.
Bu gürrüňdeşlikde söwda, inwestisiýa we ýangyç-energetika pudagyndaky hyzmatdaşlyklar bilen bagly meseleler aýratyn üns merkezinde boldy.
Beýik Britaniýanyň halkara söwda-senagat we inwestisiýa meselesi boýunça ýörite wekili şazada Andrýu-Gersog Ýorkskiý düýn Türkmenistanyň ministrler kabinetinde we Daşary işler ministrliginde-de ençeme möhüm duşuşyklar geçirdi – diýip, Türkmen Döwlet Habarlar gullugy öz maglumatynda ýazýar.


text:
Müsürde sişenbe güni geçirilen uly gerimdäki protest çykyşlarynyň yzy bilen, ýurduň polisiýasy indi protestçilere geçirimlilik edilmejekdigini we olaryň tussag ediljekdigini duýduryp, beýanat etdi.
Hepdäniň sişenbe güni Müsüriň dürli şäherlerinde on müňlerçe adamyň gatnaşmagynda geçirilen demonstrasiýalarda protestçiler prezident Hosni Mübäregiň hökümetiniň alyp barýan syýasatyna garşy protest bildirdiler.
Bu demonstrasiýalaryň barşynda polisiýa bilen protestçileriň arasynda ýüz beren çaknyşyklarda jemi üç protestçi we bir polisiýa işgäri öldi.


text:
Türkmenistanda dini ynançlary sebäpli harby gullukdan ýüz öwüren alty adama iş kesilendigi habar berildi.
Dini täzeliklerini çap edýän “Forum 18” agentligi 2016-njy ýylda Türkmenistanyň sudunyň “Iýegowa şaýatlary” atly dini guramanyň bäş agzasynyň harby gullukdan ýüz öwürmek sebäpli iki ýyl möhletli şertli tussaglyga, ýene biriniň bir ýyllyk düzediş işlerine höküm edilendigini habar berdi.
Maglumatda Türkmenistanyň Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk guramasynyň ýurduň Konstitusiýasynda raýatlaryň ynançlary sebäpli harby gullukdan ýüz öwürmek hukugyny ykrar etmek baradaky çagyryşyny äsgermändigi bellenýär, şeýle-de BMG-niň adam hukuklary boýunça komitetiniň çagyryşlaryny nazara almandygy aýdylýar.
Habar berlişine görä, sud ýaşlaryň altysyna Türkmenistanyň Jenaýat kodeksiniň 219-njy maddasynyň birinji böleginiň esasynda höküm çykarypdyr. Bu madda parahat döwürde harby gullukdan boýun gaçyranyň maksimum iki ýyllyk tussaglykdan ýa-da iki ýyllyk düzediş işlerine çekilmekden ybarat jezany göz öňünde tutýar.
'Ýeňilleşdirilen' jeza
“Forum 18” agentligi häzirki wagtda “Iýegowa şaýatlary” toparynyň agzalaryndan haýsy-da bolsa biriniň tussag astynda galýandygy barada maglumatyň ýokdugyny, emma ençeme ýyl bäri öz dini ynançlary sebäpli harby gulluga alynmagyna garşy çykan dinçileriň yzygiderli sud edilendigini belleýär we ozalky ýyllarda olardan käbiriniň şertli tussaglyga höküm edilendigini, köpüsiniň bolsa tussag astynda saklanandygyny aýdýar.
Maglumata görä, soňky gezek harby gulluga alynmagyna garşy çykyp, tussag astynda saklanandygy belli bolan dinçi Ruslan Narkuliýew 2015-nji ýylyň fewral aýynda türmeden boşadylypdyr.
2014-2015-nji ýyllarda “Iýegowa şaýatlary” dini guramanyň bäş sany ýaş agzasy goşunda mejbury gulluk etmekden boýun gaçyrandyklary üçin sud edilip, düzediş zähmet işlerine höküm edilipdi.
Harby bolmadyk alternatiwa
Türkmenistanda mejbury harby gulluga başga alternatiw mümkinçilikler göz öňünde tutulmaýar.
Dini meseleler boýunça maglumat çap edýän “Forum 18” agentligi türkmenistanly dinçileriň öz ynançlaryna görä harby gullukdan boýun gaçyrmagy bilen bagly ýagdaýlaryň ýyllarboýy dowam edýändigini belleýär, emma bu meseläni türkmen resmileri bilen diskussiýa etmek boýunça synanyşyklarynyň başa barman gelýändigini aýdýar.
Hususan-da, “Forum 18” 3-nji oktýabrda Türkmenistanyň Mejlisine, Daşary işler ministrligine we prezidentiň ýanyndaky Demokratiýa we adam hukuklary boýunça institutyna ýüzlenende, türkmen resmileriniň gepleşmekden ýüz öwrendigini habar berdi.
“Forum 18” täzelikler agentliginiň habar bermegine görä, BMG-niň Adam hukuklary boýunça komitetiniň şu ýyl Türkmenistana eden çagyryşlarynyň arasynda, harby gulluga derek alternatiw graždan gullugyň hödürlenmegini öňe sürdi.
Türkmenistanyň täze Konstitusiýasynyň 58-nji maddasy goranyşy her bir raýatyň mukaddes borjy atlandyrýar we harby gullugyň her bir erkek raýaty üçin hökmanydygyny aýdýar.
Türkmenistanda harby gullukda alternatiw görnüşdäki gulluga degişli kanunyň taslamasynyň 2013-nji ýylda düzülendiginiň habar berlendigini “Forum 18” agentligi öz maglumatynda belledi.
Türkmenistanda 18-27 ýaş aralygyndaky erkek raýatlary harby gulluga alynýar.
Goşundaky mejbury harby gullugyň möhleti iki ýyldan ybarat. Türkmenistanyň ýaragly güýçlerine nobatdaky çagyryş ýaňy-ýakynda yglan edilip, oktýabr-dekabr aralygynda gulluk möhletini tamamlan esgerler ätýaçlyga goýberiler, harby gulluk ýaşyna ýeten ýaşlar goşuna alnar.
Türkmenistanda goşunda gulluk edýänleriň sany, dinçileriň sany we hatda ýurduň ilatynyň sany barada resmi statistika maglumatlary köpçülige mälim edilmeýär.