text:
Kez kelgen jerdiń ańyzdyq kelbeti bolady, onsyz jerdiń tarıhy tym jutań. Halyq óziniń jer betindegi ornyn, ıaǵnı ǵalamyn naqty tabıǵat nysandary – taýlar men kólder, ózender men dalalar arqyly kórsetedi. Ańyzdyq jerler adam sanasynda jeke - dara ómir súre beredi. Mıfter men ańyzdarda kezdesetin jer – sý nysandary, jer betiniń, jalpy ańyzdyq ǵalamnyń syrtqy kelbet kórinisteri óz aldyna adamzat mádenıetiniń bir shoǵyryn quraıdy, mundaı murasy bar halyqtar «óz mádenıetimizge taǵy bir osyndaı dúnıemiz bar» dep maqtanyshpen aıta da alady jáne osy dúnıesin keregine qaraı bastapqy materıal retinde paıdalana da alady. Mine, osyndaı ıdealdy muranyń qazaqta da bolýyn qazaq azamaty retinde qalaý – túsinikti jaǵdaı. Biraq myńdaǵan jyldar boıǵy jazý turaqsyzdyǵy, jazýsyzdyǵy betine shirkeý bolyp otyrǵan qazaqqa óziniń ótkeni kóp jaǵdaıda qarańǵy túnek sııaqty. Ras, qazaq orasan mol folklorlyq muraǵa ıe, tek onyń ishinen ejelgi mıftik modelder men trafaretterdi suryptap shyǵarý úshin basqalardyń da murasynan uqsas jaǵdaıattardy meńgerý qajet. Bul – qazaqtanýdyń buljymas qaǵıdalarynyń biri. Sondyqtan da ejelgi qazaq-túrkilerdiń birer ǵana mıftik ǵalam beınesin túsiný úshin eń aldymen, basqa sabaqtastyǵy bar mádenıetterdiń dál sondaı beınelerine sholý jasaýǵa týra kelip otyr.
Qazaq dúnıesiniń búginde shyǵys buryshyn qalyptastyryp otyrǵan Altaı taýy óz zamanynda búkil Ortalyq Eýrazııa halyqtary úshin jer betindegi ǵalamdyq kindik bolǵan syńaıly. Olaı deýge úndiırandyq mıfologııalyq mysaldar da, qazaq folklorynan suryptalatyn mıftik sátter de múmkindik beredi. Árıne, bul jerde áýeli úndiırandyq «Rıgveda» men «Avestaǵa» júginemiz, óıtkeni olar erterekte qaǵaz betine túsirilip alynǵandyqtan jáne arnaıy saqtaýshy abyzdary bolǵandyqtan, kóne túsinikterdi qazaq – túrkilerge qaraǵanda, barynsha mol saqtap otyr. Biraq bul túsinik tek úndiırandyq degen sóz emes. Onyń jalpy úndieýropalyq bolmaı, tek úndiırandyq bolýy jáne sol derekterdegi keıbir sózderdiń prototúrkilik sıpaty álgindeı túsinikterdiń baǵzy altaı tildi jurttardiki bolǵanyn, al arıılerdiń (úndiırandyqtardyń) qazaq jerine kelgennen keıin ǵana osy modeldi ózderine qabyldaǵanyn bilýge bolady. Sonymen...
«Rıgveda» (úndiarıı) málimeti boıynsha, «arııler dalasynyń soltústik jaǵynda búkil ǵalamnyń kindik tusy bar. Sol tusta jer betindegi eń birinshi bolyp jaratylǵan Merý taýy ornalasqan. Osy taýdyń ústinde, aspanda Jetiqaraqshy, Temirqazyq (Dhrýva) jáne basqa da juldyzdar bar, olar taýdyń ushyn aınalyp júredi». Mundaǵy Merý taýynyń naqty aty Altaı ekendigin bilý qıyn emes.
«Avesta» degen zoroastrıılyq kitapta saqtalǵan mıftik ǵalamnyń modeli boıynsha da «soltústik jaqta qasıetti Hýkarıa dep atalǵan altyn taý bar. Onyń eki bıik shyńy – Haraıtı («Bıik Hara»). Haraıtıdiń basynda táńirleriń turaǵy – Garonmana ornalasqan. Osy taýdy Kún, Aı, planetalar men juldyzdar aınalyp júredi. Harıdiń basynan Ardvı sýlary aǵyp shyǵady da, taýdyń eteginde býyrqanyp jatqan Vorýkasha kóline quıady. Osy jerde qasıetti aǵash – Haoma ósip tur. Mine, osy taýdyń ońtústiginde alǵashqy adam Iıma bas táńiri – Ahýra – Marzadanyń ámirimen eń keremet el – «Arııana vedjany» ornatqan. Osy avestalyq model men aldyńǵy úndi – vedalyq modeldi biriniń ústine birin qoısaq (ınterpretaııalasaq), qasıetti taýlar – Merý men Haraıtıdiń bir nysan ekendigin kórer edik. Árıne, bul úlken jańalyq bola qoımas, óıtkeni úndiarııler men ırandyqtardyń tarıhy bastaýynyń ortaq ekendigi belgili jaıt. «Biz osy arııılik modelmen túrki – qazaqtyń mıftik detalderin salystyra kele, ejelgi túrki modelin kózge eleste te alamyz ba?» - másele, mine, osynda.
Ejelgi úndiarıılik mıftik ǵalam modelin onyń qoınaýynan ósip shyqqan jańa din – býddızm de sál ózgertýlermen qabyldady, ony osy dinniń lamaıstik baǵytyn tańdaǵan mońǵoldardyń mıfologııasynan aıqyn kóre alamyz. Mońǵol ǵalamı modeli de osyndaı. Sol Temirqazyq, sol kindiktegi altynnan jasalǵan ǵalamdyq taý – Sýmerý nemese Sýmmber-Ýla. Tek osy býdda-lamaıstik mıftiń astynan taza kóshpeli mońǵoldyq qabaty arshyp alýdyń qıyn ekendigi ókinishti jaǵdaı. Biraq qazaqtardyń da, mońǵoldardyń da ǵalam kindigi retinde Temirqazyq juldyzyn tanyǵany shyndyq, sondaı-aq soltústiktegi fınn-ýgor halyqtary men ketterdiń mıfologııasyndaǵy ǵalam kindigi de osy Temirqazyq, ıaǵnı, osy bir máselede úndiırandyqtardyń da, túrkilerdiń de, mońǵoldardyń da, fınn-ýgorlardyń da túsinigi birdeı shyǵyp otyr. «Bir nársesi birdeı bolatyn bolsa, qalǵan nárselerin nege osy birdeılik turǵysynan tekserip kórmeske?» - mine, bizdiń uranymyz osy.
Úndiıran mıfologııasyndaǵy «soltústik jaqtaǵy jer kindiginiń kartasy» búgingi aqıqat kartaǵa túsirse, mynadaı sáıkestendirýdi kórýge bolady: Merý- Haratı taýy – bul kádimgi Altaı taýy, Djambýdvıpa – Arııana degenimiz – Saryarqa dalasy. Ardvı ózeni degenimiz – Ertis, Vorýkasha kóli – Zaısan kóli bolyp shyǵady.
ALTAI – IMAI
II ǵasyrda ómir súrgen grek geografy Ptolemeıdiń atlasynda «Imaı» delingen taýdyń aty men orny kórsetiledi. Biz ony N.M.Karamzınniń «Tarıhyna» berilgen túsiniktemelerden kezdestirdik. «Orys tarıhynyń atasy» sanalatyn Karamzın ejelgi grek ádebıetindegi «skıf» ataýynyń keıingi zamandarynda da úırenshikti ádetpen qoldanylǵanyn aıta kelip: «Vprochem Ptolemeıý ne hotelos rasstatsıa s ımenem Skıfııa, kotorogo so vremen Gerodotovyh bylo v obem ýpotreblenıı; ı dlıa togo on sohranıl onýıý v svoem zemleopısanıı, naznachıv eı predelamı vsıý straný ot severo-vostochnyh beregov morıa Kaspıskogo do Imaıa (Altaıskıh gor, kak dýmaıýt)» deıdi. Bul jerdegi biz úshin eń mańyzdysy – II ǵasyrda (jáne oǵan deıingi – keıingi ǵasyrlar aıasynda) qazaq jeriniń kúnshyǵysyndaǵy Altaı taýynyń «Imaı» dep atalyný múmkindigi, ıaǵnı alystaǵy grek geografy osylaı dep ataǵan jerdi jergilikti halyqtyń da osylaı ataýy.
Taý aty bolǵan Imaı sóziniń álgi úndiırandyq «jer betindegi birinshi adam» – Iıma nemese Iama degen kisiniń esimine uqsastyǵy álgindeı mıftik – geografııalyq «jattyǵýlardan» keıin aktýaldy bolyp kóriner edi.
«Avestalyq» Iımanyń búgingi qazaq tilindegi aıtylýy – Maıqy (Imaıyq). Al qazaqta Maıqy bıdi óziniń «birinshi adamy, bıi» dep bilgenimen, «túgel sózdiń túbin» osy Maıqydan shyǵarǵanymen, ol týraly «Shyńǵysty han kótergen bıler ishinde bolǵany nemese qazaq rýlaryna tańba úlestirgeni» jónindegi qysqa ańyzdyq joldardan basqa eshbir naqty ańyzdy saqtaı almaǵan, sondyqtan taǵy da arıılik derekke júginýge týra keledi.
Ǵalamdyq taý – Hýkarıanyń (Altaıdyń) ońtústik eteginde «abzal jandar eli» -Arıına vedja - arıııler keńistigi, dalasy» bar. Fırdoýsıdiń “Shahnamasynda” bul el “Eran vej” dep atalypty. Mundaǵy «vedja», «vej» sózderi túrkilik “oǵyz” (vogz – vodjz - vedja) – “rýlyq terrıtorııa, jurt” nemese, “adamı keńistik” degen abstraktili túsinikti beredi. Bul qazaq tilindegi “júz” (gúz – ogúz – odjýz - vedja) sóziniń absolıýt paralleli, ıaǵnı “arıı” sózi de, vedja“ sózi de tek túrki tili arqyly túsindirile alady. Olaı bolsa, biz mıftik modeldi prototúrkilik negizdi deýge múmkindik alamyz.
Osy eldi salǵan alǵashqy adam, alǵashqy patsha Vıvahvant (Kún táńirisi) uly Iıma (Maıqy) eken. Arııana vedja (Saryarqa) – eń jaqsy turaq, munda ystyq ta, sýyq ta joq, janǵa jaıly klımat qalyptasqan. Mine, bir kezderi ǵalamdaǵy zulymdyq ataýlynyń ıesi – Angro – Maınıý osy elge ǵalamat sýyq qysty jiberedi. Endi Arııanada burynǵy jyly klımattyń ornyna on aıǵa sozylatyn qysy bar klımat kelipti.Tirshilikke joıylý qaýpi tóngende bas táńir – Ahýara – Mazda Iımaǵa (Maıqaǵa) arııler dalasynan sýyq pen topan sýdan qorǵaný úshin kıeli keńistik – Varany salýǵa ámir etedi. Iıma (Maıqy) uzyndyǵy atshaptyrym bolatyn sharshy keńistikti sýyq keńistikten (haostan) bólip alyp, sol keńistikke Varany ornatady. Munda adamzat balasynyń ishindegi «aq nıetti abzal pendeleri» ómir súretin bolypty. Bul – avestalyq mıftegi ózinshe bir jumbaq sıpaty keńistik ataýy, biraq Iımanyń – Maıqy, Arııanyń – Saryarqa, Hýkarıarıanyń – Altaı (Imaı) bolatynyn eskersek, Iıma salǵan Varanyń Ormanbet ornatqan «Orym» nemese «Urym» (urym – varým - vara) ekendigin baıqaý qıyn bolmas, óıtkeni Vara - qazaq mádenıetiniń irgeli sımvoly bolsa, ony jasaǵan Ormanbet bı - Maıqy bıdiń basqa ataýynyń biri ǵana, óıtkeni Maıqy bı – OrMan - “Var-Man” - “Varanyń adamy” ǵoı.
Avestalyq derekterde Iımanyń turaǵy Hýkarıa (Altaı) taýynyń Haraıtı (sirá, Muztaý) shyńynda ornalasqan táńirler turaǵy – Garonmanada ekendigi de aıtylady. Haraıtı shyńyn Altaıdyń bıik núktesi 4604 metrlik Muztaý (Belýha) shyńy deıtin bolsaq, Garonmananyń Altaıda bolýy, «Iımanyń Altaıda turýy» men grek – mysyr deregindegi Altaıdyń «Imaı» dep atalýy arasynda tikeleı zańdylyq bar sııaqty. Qazaqta óz «Urymyn» osy jaqtan bastaýy tıis.
MAIQY BABA
Qaı halyqtyń mıfologııasy bolsyn, bolýy qajet mıftik tulǵalardyń biri – dúnıede qudaı jaratqan «mıftik birinshi adam beınesi». Qazaq halqynyń aýyzeki murasy arqyly arǵyqazaqtardyń da osyndaı birinshi (ilki) adamnyń aty – jónin anyqtaýǵa bolatynyn aıttyq, ıaǵnı qazaqqa ıslam dini kelmesten buryn qazekeń búgingi tanymdyq «birinshiler» - Adam Ata men Haýa Anany emes, Maıqyny bilgen.
Maıqy túrki mıfologııasyndaǵy birinshi adam, birinshi patsha (bı). Umytylyp ketken mıfterden qazaqtyń esinde qalǵany «túgel sózdiń túbi bir, sóz atasy Maıqy bı» degen astarly sóılem men «Maıqy bı» kezinde Shyńǵyshandy han kótergen nemese qazaq memlekettigin qurýǵa qatysyp, úsh júzge tańba úlestirgen bı degen kvazıtarıhı ańyzdyń úzindisi ǵana. Tek keń kólemdegi tarıhı - lıngvıstıkalyq jáne mıfologııalyq salystyrý arqyly ǵana Maıqynyń tarıhı tulǵa emes, mıftik týyndy beıne ekendigin dáleldeýge bolady.
Bizdiń tuspaldaýymyzsha, Maıqy, sirá ejelgi andronovtyqtardyń (qola dáýirindegi qazaqstandyqtardyń) mıfologııalyq túsinigindegi birinshi adam bolǵan syńaıly. Maıqy - Imaı tulǵasy alǵashqy qaýymdyq qurylystyń myńdaǵan jyldyq damýyna saı orasan zor beınelik ózgeristen ótti. Matrıarhat dáýirinde áıel nemese qos jynysty «tabıǵat ájeleriniń» mıftik obrazynda bolǵan Maıqy patrıarhatta er adam retinde túsinilip, taptyq qoǵam men alǵashqy memlekettik nyshany bar qaýymdarda ol memleket pen qoǵamdy qurýshy, retteýshi, ıaǵnı órkenıetshi (ıvılızator) dep qabyldandy.
Úndieýropalyqtar nemese keıinnen úndiırandyqtar degen jalpylama atqa ıe bolǵandar Qazaqstan men Orta Azııaǵa kelgende, jergilikti andronovtyqtardyń túsinikterinen biraz nárseni sanasyna sińirip aldy, solardyń biri – Osy Maıqy bolatyn (árıne, aıtylýynda ózgeshelikter boǵan).
Úndiarıııler Maıqyny Iama (Iama) degen atpen prototúrkilerden aldy. Andronovtyqtarda «basqa dúnıedegi ata – baba (pervopredok, prarodıtel)» bolǵan Imaı vedalyq mıfologııada «birinshi bolyp ólgen adam retinde» o dúnıedegi «Óliler eliniń patshasyna» aınaldy, ıaǵnı, syrtqy sıpaty Imaıdiki bolyp qalǵanymen, úndiarıılik Iamanyń mıftik fýnkııasy múldem ózgerip ketti.
Al Irandyqtar nemese arııler Imaı esimin Iıma túrinde qabyldap alyp, onyń birinshi adam, rý taıpanyń arǵy babasy degen túsinigin saqtady. Biraq Baktra – Arııanada qalyptasqan jańa din – zoroastrızm Iımaǵa jańa dinniń dogmanttaryna saı naqty sıpattardy berdi. Ras, ony resmı zoroastrızmdi ustanǵan parsylar, otyryqshy ortaazııalyq ıran – túrki tildiler (soǵdaq, horezm) sol dinge saı qabyldasa, kóshpeliler Imaıdy burynǵysynsha «ata - baba» deýdi jalǵastyra bergen.
Andronovtyq, ıaǵnı túrki – arıılik Iımany ırantildi orta qabyldanǵanymen, bógde halyqtyń týyndysy bolǵandyqtan, onyń obrazyn túrkilerdeı turaqty ete alǵan joq. Zoroastrızmniń alǵashqy dáýirinde Iımanyń jaǵymdy obrazy saqtalynsa, ýaqyt óte oǵan degen dinı kózqaras sýıı bergen. Máselen, «Kishi Avestada» Iıma obrazy «alastatylyp», onyń ornyna ejelgi úndiırandyq tól obraz – Gaıa Martan («ólimdi tirshilik ıesi») keldi. Orta parsy tili dáýirinde (bizdiń zamanymyzdyń III-H ǵǵ.) ol «Gaıomart» dep atalsa, búgingi parsy tili zamanynda «Kaıýmars» atandy. Al qazaqtardyń ortaǵasyrlyq ata – babalary ony «Jomart» degen esimmen bilgen. Biraq «alastalǵan» Iıma esimi kóshpeli taıpalardyń naızasynyń ushymen qurylǵan 400 jyldyq Parfııa patshalyǵy zamanynda bastalyp, keıingi parsylyq sasanıdter dáýirinde taza ırandyq sıpatqa ıe bolǵan jyr – ańyzdarda umytylǵan joq. Munda endi «Jámshıt» dep atalǵan Iıma ıran eposy men mıfologııasyndaǵy alǵashqy patsha áýletinen shyqqan birinshi patsha bolyp saqtaldy. H ǵasyrdaǵy uly aqyn Fırdoýsı óziniń «Patshalar jyrynda» («Shahnama») osy birinshi patsha Jámshıtti (jámshıt – ıamshıd – ıama - ııma) máńgilik etip ketti.
Al túrkiler onyń qara shańyraǵyna ıe bolǵan arǵyqazaq taıpalary she? Olar Imaıdyń birinshi patsha ekendigin umytyp ketse de, ony rý shejiresindegi birinshi ata retinde bilip, ejelgi mıftik obrazdyń fýnkııasyn sanasynda «eriksiz» saqtap qaldy. Qazaqtyń kóptegen rýlary ózderiniń tegin osy kisiden bastaıdy. Túrkiler Imaıdyń matrıarhat zamanyndaǵy obrazdyq nusqasyn – áıeldik beıneni de saqtap, Umaı – Jer – Ana obrazyna aınaldyrsa, keıin ony «Maı – ana», «Maı – ene» (qazaq, qyrǵyz, t.b. halyqtardyń senimindegi oshaq pen úı jas bosanǵan analardyń, úı sharýasynyń qamqorshysy) dep bildi. Osy Imaı obrazynyń áıeldik tarmaǵynan qazaq tilindegi «maı» - «jır», «maslo» (bular – materıaldyq baılyqtyń dalalyq atrıbýttary, mysaly, «maıly topyraq», «maıly quıqaly jer» men «baı» - «bogatstvo» (materıaldyq baılyq) sózi jeke uǵym bolyp qalyptassa, erkek – Imaıdan tek «baı» («bogach») uǵymy ǵana emes, «baı»- «otbasynyń qoja ıesi», áıeldiń ıe – kúıeýi» (áldekimniń baıy), «baı» - «túpki, alǵashqy, birinshi» (báıbishe, báıterek, baıqus, báısheshek) degen uǵymdarydy da týǵyzdy. Al «Avestanyń» ózi Iımanyń jalǵyz balasynyń atyn aıtady, ol – Týra nemese Týr – Turannyń etnonımi, ıaǵnı Iımadan týǵan jalǵyz ul retinde Iradj, ne Farıdýn emes, naq turandyq Týrdyń tańdalýy da arıılik emes, prototúrkilik obrazdyq bazanyń bastapqy ekendigin atap kórsetetindeı.
ERTIS NEMESE ARTYSh
Iri arǵyn sýlarǵa onsha baı emes qazaq jeriniń bir maqtanyshy – Ertis –ózeni. Ony da qazaqtyń basyna tym kóp kóretinder bar: bir jaǵynan shekaranyń syrtyndaǵy Ertistiń sýyn buryp alamyn dep jatqan qytaılar, ekinshi jaǵynan bul –ózenge qazaq bizden keıin kelip jetti dep paıymdaıtyn «uly ulttyń» ókilderi. Osyndaı sátterde ózimizdiki ekenin baıandy etetin rýhanı tirekterdi izdestirip, tapqanymyzdy meńgere bilgen jón sekildi.
Ertis ataýynyń HI ǵasyrda «Artysh» dep atalatyn qashqarlyq Mahmuttyń «Túrki tiliniń sózdiginen» bilemiz. Onyń osy ózenniń atynyń mánin «artysh» - «ertý» degen etistikten dep túsindiriletindigin de bilemiz.
Aldyńǵy áńgimelerdegi Saryarqa – Arııana, Altaı – Hýkarııa, Zaısan – Vorýkasha geografııalyq sáıkestendirý tizbegindegi atyna saı keletin Ardvı – Artysh (Ertis) sáıkestigi taǵy bar. Bul jerde ádeıi eskerter jaǵdaı: úndiırandyq delinetin mıftik túsinikterdiń birazy onyń ishinde osy tıptik qalam modeli ish júzinde osy jerlerde álgi úndiırandyqtar kelgenshe mekendegen prototúrkilik túsinikter bolyp tabylýy múmkin.
«Ertis» ataýynyń maǵynasyn túsindirýge talpynystar bar bolǵanymen, oıǵa qonymdy, qısyndy túsindirmeler joq deýge bolady. Búgingi qazaq tili arqyly túsindirsek, Ertis – «ardaqty sý» dep túsindiriledi. Mundaǵy túbir – «Art» sózi de osy mánge ıe. Bul – sózdiń ejelgi mıfologııalyq reńkke bólengen maǵynasy, túrki dáýirinde osy sózdi qasıetti ózenge de, onyń bastaý alatyn taýyna da («art» - taý shyńy) qatysty qoldaný barysynda sózdiń maǵynasy ózgerip ketken.
Jer-sý attarynyń syryn ashýda taza geografııalyq tarıhı yqtımaldylyqtarmen qatar senimdik, mıfologııalyq yqtımaldylyqtyń bolatyndyǵyn kóbine mamandyǵy geograf, ne fılolog bolatyn topomınıster bilse de, ony «ırraıonaldyq oı» dep túsinip, at-tonyn ala qashady. Biraq osy yqtımaldylyqtan biz bas tarta almaımyz. Sondyqtan taqyryptar tizbeginde «ertis» sózinde eýrazııalyq mıftik súzgiden ótkizemiz. Áýeli avestalyq – arıılik «mıfogeografııaǵa» oralaıyq.
Hýkarıanyń basty shyńy Haraıtıden Ardvı bulaǵy bastaý alady. Onyń bastaýynda kıeli aǵash Haoma ósip tur. Al Ardvı sýlary taýdan sarqyraı aǵyp, taý etegindegi býyrqanyp jatqan Vorýkasha kóline quıady. Ardvı sýy arıı mıfologııasynda sulý qyz, arý tulǵasynda beınelenedi.
Irandyq mıfologııadaǵy Ardvı ózeni skandınav mıfinde ǵalamdyq aǵash túbinen shyǵyp jatqan «ýrd» bulaǵy túrinde sýrettelse, qazaq folklory arqyly keıingi túrkilerde onyń ataýy «Órdek sýy» bolǵandyǵyn anyqtaýǵa bolady.
Ardvı bulaǵy, ózeni qyz keıpinde beınelenedi, onyń tulǵalanýy «Ardvısýra-anahıta» dep atalady. Bul – avestalyq tilinde «qýatty pák Ardvı – qyzy » dep aýdarylady, mundaǵy «sýra» (qýatty) sózi qazaq tilinde de «súr», «siri» (shydamdy, kúshti) dep qoldanylady. Iaǵnı, Ardvısýra esimin prototúrkilik sózderden quralǵan deýdiń de yńǵaıy bar. «Avestada» Ardvısýra – anahıta kýlti bolǵandyǵy týraly málimet bar. Ol boıynsha atalmysh arý qyz ataqty batyr jigitti ańsap kútedi, muńaıady, ony dáriptep, ardaqtaıdy. Ol batyrlarǵa kúsh pen qýat bere alady, sondyqtan batyrlar (Turannyń da, Irannyń da) oǵan bas ıip taǵzym etedi. Ol Iıamaǵa (Maıqy bıge) adamdardyń ústinen bılik etýge járdem beredi.
Keıinnen «art» sózin «sý» dep te túsiný úrdisi qalyptasyp ketken. Mysaly, osy oraıda ejelgi Syrdarııanyń bir ataýy bolǵan Iaksartty «aǵys sý» (aǵys, ne ogúzart) nemese «jaqsy sý» (ıaks - «jaqsy») dep atap ketýi ábden múmkin. Qalaı bolǵanda da, osy toponımdi túsindirý máselesinde túrki tilin paıdalanýdyń qajettiligi aıdan anyq.
Basqa túrkiler folklory men mıfologııasyna da Borısfen, Araks ózenderiniń qyzy ózenderine «túp ana» bolǵan skıfterdiń mıfologııasyna da toqtalyp jatpaı-aq, qazaqtyń ózinikin ǵana qarasytrsaq, óte jıi qaıtalanyp otyratyn «jigittiń, rý – atanyń, halyq – atanyń, aqqý, ne jylan, tabıǵaty bar sý perisiniń qyzyna úılenip, urpaq taratýy» motıviniń bar ekendigin eske salýǵa bolady. Iaǵnı, batyr sý jaǵasynda aqqý kıimin sheship tastap shomylyp júrgen peri qyzdarmen kezdesedi... Nemese batyrdyń úılengen qyzy jylan tekti bolyp shyǵady... Osynyń bári, bizdiń oıymyzsha, Ardvısýra – anahıta obrazyna tán sýrettemeler. Al naqty Ertis ózenine baılanysty «peri qyz» beınesine kelsek, ol Asan qaıǵy týraly ańyzda bar: «Asan qaıǵyǵa bir sáýegeılik aıtylypty. Onyń baǵyna ... sý sultanynyń qyzy násip bolaıyn dep tur eken. Ol úshin Asan qaıǵy qazaq jerindegi tórt ózenniń birine – Edil, Jaıyq, Syrdarııa nemese Ertistiń bireýine qarmaq salyp, álgi peri qyzyn ustaýy kerek eken. Asan Edilge de, Jaıyqqa da Syrǵa da qarmaq sayp, esh nátıje bolmaı, aqyr sońy Ertiske kelipti. Qarmaq salyp, qyzdy da osy sýdan ustapty, áıel etipti. Sulýlyǵynda mini joq Ertis arýy eshqashan sólemeıdi eken, onyń sóıleı bastaýynyń sharty bar eken. Asannyń shydamy ketip, osy shart ta buzylypty. Ertis sulýy kózden ǵaıyp bolyp, keter aldynda ishte qalǵan balany qaı jerden (jer astynan) alyp ketý kerektigin aıtypty. Balanyń aty Janaly eken».
Osyndaı sıýjettegi batyrlyq – shejirelik ańyzdar qazaq aýyz ádebıetinde jetkilikti, al osy ańyzda ózenniń, ıaǵnı ózen-qyzdyń aty naqtylanǵan, munda taza mıftik tulǵa - Asan qaıǵy da bar, sý qyzynyń atyna laıyq ózen de bar, ol – Ertis. Iaǵnı Ardvısýra sulýǵa Ertis ózeniniń sulýy barlyq jaǵynan da sáıkes kelip tur. Bul ejelgi Ertis – Ardvısýra degen túsiniktiń bir sheti qazaq follorynda da saqtalǵandyǵyn kórsetetin aıǵaq.
IMAQTAR, QIMAQTAR JÁNE ERTIS
Qımaqtar jáne olardyń memleketi týraly derekter IH ǵasyrdyń aqyry men HI ǵasyrdyń basy aralyǵynda shamamen 150 jyldyq merzimdi qamtıdy. Al qımaq, ımek taıpalarynyń aty tarıhı derekterde VII ǵ.-dan kezdese bastaıdy, osy kezeńde qımaqtar Altaıdyń soltústiginde, Ertistiń orta aǵysynyń ańǵarynda, ıaǵnı búgingi Semeı-Pavlodar -Óskemen, reseılik Altaı-Barnaýl, Omby aımaqtaryn meken etken. Al sol zamanda aty estilgen taǵy bir taıpa – ımekter – (qytaı –jazbalarynda «ıanmo») da Ertis boıyn mekendegeni aıtylady, enoklopedııalyq sózdikte «olardyń bas qalasy - Ilebalyq» delinipti, soǵan qaraǵanda ımekter Altaıdyń ońtústik jaǵyndaǵy keńistikte de meken etken. Qımaqtar da, ımekter de bir taıpalyq birlestiktiń rýlyq terrıtorııalyq toptardyń ataýlary ǵana, ıaǵnı olar is júzinde bir etnomádenı ortanyń ókilderi, bir halyq.
Qımaq (etımologııasy – qaı – ımaq, ıaǵnı «sýly ımaqtar» nemese «jylan ımaqtar») memlekettegi kezinde jasalǵan shejire boıynsha «qımaqtar 7 taıpadan turǵan, olar – ımı (eımýr), ımaq, tatar, baıandýr, qypshaq, lanıkaz, ajmad taıpalary». Osylardyń ishinde «qımaq» etnonımine tikeleı qatystylary jáne memleket qurýshylary – ımıler men ımaqtar bolyp tabylady. Búgingi ǵylymı túsiniktemelerdiń keıbirine kereǵar bolatynyna qaramastan, bastapqy «shejirelik nusqa» boıynsha ımaq pen ımı qatynasy bylaısha sýretteledi:
Imı (eımýr, durysy - ımır) men ımaq bir rýdyń eki tarmaǵy, olardyń bireýi (sirá, ımaq) mıftik egizderdiń er balasy, bireýi – qyz bala (sirá, ımır), ıaǵnı mıftik shejire boıynsha «bir áıelden týǵan egizdiń biri – er bala (ádette altyn aıdarly), biri – qyz bolatyndyǵy» týraly úrdis osy rý shejiresinde de júzege asqan. Mine, osy eki rýly taıpa memlekettiń basynda boldy. Al osy «ımı», «ımır», «eımýr», «ımaq» esimderiniń barlyǵy da – ejelgi arıılik Maıqydan ıaǵnı, Iımadan saqtalyp qalǵan sarqynshaq esimder. Jáne de bul sózdiń uqsastyǵyna qaraı aıtyla salǵan joramal emes, ony dáleldi etetin birneshe janama aıǵaqtar bar.
Qımaq – ımekter dástúrli dýalıstik senimdi ustanǵanymen, olarda matrıarhatttan qalǵan sýǵa tabyný, jylan kýlti jaqsy saqtalǵan. Olar Ertisti «táńiri-áıel» dep eseptegen. Al biz Ertis pen avestalyq – arıılik (turandyq) Ardvı sýynyń birtektiligin aıtyp kettik. Mine, endi qımaqtardyń Ertis – qatyny men avestalyq sulý - Ardvısýra – anahıtanyń da uqsastyǵyn, birtektiligin aıta alamyz. Qazaq folklorymen salystyra kele, osy Ertistiń arýyna qımaq qaǵan – hanynyń úılený sıýjetinen «sý perisiniń qyzyna úılengen qazaq ańyzdyq tulǵalaryn» kórgendeı (ásirese, Ertistiń sý perileri patshasynyń qyzyna úılengen Asan qaıǵyny) boldyq, al bular óz kezeginde Ardvısýra-anahıtaǵa uqsas. Qorytyndy – eger qımaqtar óz seniminde Ertis – qatyn (Ardvısýra) beınesin jaqsy saqtaǵan bolsa, onda óz esimderinde Iımanyń (áıel Imı, erkek Imaq, qos jynysty Imır sııaqty obrazdardyń) atyn saqtaýy túk qıyn emes.
Eń bastysy – qımaq – ımaq taıpalarynyń búgingi qazaq halqyn qalyptastyrýǵa óz úlesin qosqan kóne túrki tildi jurt ekendigin bilýimiz qajet. Onyń etnonımdik izderin qazaqtyń qaı túkpirinen bolsa da tabýǵa bolady. Imaqtar búgingi naıman rýynyń (ana-ıman) qalyptasýynda sheshýshi ról atqarǵan bolsa, osy naıman rýynyń «ergenekti» (arǵy – ene - uly), «sary jomart» dep atalatyn bóligi ózderiniń tegin tikeleı ımaq-qımaq taıpalarynan erbitedi. Sol sarjomart – ergenektiniń ishinde «ımen» atty ata bar. Búgingi Saryarqa jerindegi Imantaý, Imanburlyq sııaqty jer – sý ataýlary da osy «Iıma» anamyzdan qalǵan eskertkishter ispetti.
“Jomart” sóziniń de (sarjomart sózindegi) Turan – arıılik aqparattar sheńberindegi sóz ekendigin aıtýǵa bolady (jomart- gaıomart – «Avestadaǵy» alǵashqy adam – Gaıa Martannyń qazaqylanǵan esimi).
Al álgi naıman –sarjomarttaǵy «ımen» rý esimmen túbirles, tek aıtylý taǵdyry basqa bolyp ketken varıanty – «jemeneı» - Ertistiń qytaılyq shegindegi bir salasynyń aty, sondaı – aq jemeneı – Mańǵystaý men Ústirtti jaılaǵan qazaqtyń adaı rýynyń segiz arysynyń biri. Qyzyqty jeri – adaıdaǵy jemeneı (ımeneı) rýynda da atalyq degen túpki ata «jomart» dep atalady, al sol «jomarttyń», bir hannan» surap alǵan «qolǵa túsken jaý patshasynyń qyzy» - Aqsuqsyr dep atalady, mundaǵy Aqsuqyr - álgi Ardvısýranyń (Aq-suǵ-sýra) ábden buzylyp, ózgerip aıtylatyn nusqasy bolyp tabylady.
Imaq jurtynyń taǵy bir murageri kishi júzdik Jetirý birlestiginiń shejiresin jasaýshy rý – teleýler bolyp tabylady. Osy teleýdiń (edelgi tırek nemese tele dep atalǵan etnonımniń búgingi jurnaǵy) ákesiniń aty Arǵymaq, ıaǵnı, Aryǵ Imaq, ony «taza Imaq» dep te, «Kúltekti Imaq» dep te, tipti «arıılik, Arqa eldiń Imaǵy» dep te túsinýge bolady. Mine, teleýler I-VI ǵasyrlardaǵy «tele» (tırek, teleý-teleg-tereg) esimin de, VII-XI ǵasyrlardaǵy «ımaq» esimin de jeti rýǵa bólip, shejire jasaý dástúrin de ǵasyrlar boıyna saqtap kelgen. Bul – qımaqtar mekendegen Ertis pen Altaıdyń ejelgi qazaq jeri dep esepteýge múmkindik beretin kóp dáleldiń biri.
Jalpy Asan qaıǵy men Ertis arýynan (Ardvısýradan) týǵan balanyń aty delinetin «Janáli» sózi men «ımaq» etnonıminiń qytaı transkrıpııasynda «ıanmo» delinýi nazar aýdararlyq jáıt. Óıtkeni, qytaı transkrıpııasy «sarmat» «savromat», «alan» etnonımnderin de «ıan», «an», «anaı», «ıanaı» túrinde jazady, ıaǵnı «sarmat» pen «savromat» etnonımindegi «ma» (sar-Ma-t, savro-Ma-t), býynyn osy «Ima» sózin berýshi jeke uǵym bolar dep joramal jasaýǵa bolady.
ZAISAN - VORÝKAShA
Bir jaǵynan Qara Ertis quıyp, ekinshi jaǵynan Úlken Ertis aǵyp shyǵatyn Zaısan kóli soltústiginde Altaıdyń Narym, Sarymsaqty, Kúrshim, Mońǵol Altaıy, ońtústiginde Mańyraq, Tarbaǵataı, Saýy taýlary, al batysynda Qalba men Saǵymjal jotalarymen qorshalǵan ózi attas qazanshuńqyrda jatyr. Zaısan qazanshuńqyrynyń uzyndyǵy -225 shaqyrym, eni -120 shaqyrym, bıiktigi – 386-1000 metr aralyǵynda. Ejelgi túrkilerdiń de, úndiırandyqtardyń da ǵalamdy taýlar qorshap jatatyny týraly bilgenin eskersek, jan – jaǵynda taý tizbegi bar, Altaıy men Ardvı-Ertisi jáne úlken kóli bar osy oıystyń beıne bir ǵalamnyń modelindeı seziletini haq. Biraq kóldiń aty – qalmaq tiliniki, sondyqtan ejelgi avestalyq toponımdi túrki tili arqyly teksere almaımyz. Soǵan qaramastan kóldiń mıftik qasıetin qalmaq ataýynyń maǵynasyn bilip, salystyrý arqyly tekserip kórýge múmkindik bar.
Mońǵol tildi taıpalardyń Altaıdan óte bastaýy HIII ǵasyrdan Shyńǵyshan joryǵynan bastalady, oǵan deıin Altaı túrki tildi keńistiktiń tusy bolǵan. Naqty mońǵol tildi taıpalardyń Ońtústik Altaıdy qonystanýy keıinirek, HI – HVIII ǵasyrlarda, onyń ishinde turaqty qonystanýy shamamen 1600-1750 jyldar aralyǵynda bolǵan. Osy 150 jyldyq ýaqyt qonystaný az kezeń emes, orta eseppen alǵanda 4-5 urpaqtyń aýysý merzimi. Osyndaı ýaqytta kelgen jańa halyq iri jer – sý ataýlaryn kóbinese burynǵy nusqasynda saqtap, fonetıkalyq ózgerister jasaıdy, al mıkrotoponımderge óz ataýlaryn qoıady. Qazaqastannyń barlyq jerinde, ásirese soltústik, shyǵys aımaqtaryndaǵy «mońǵoldiki» delintin toponımderdińkóptigi oırat – qalmaqtarǵa baılanysty. Osy toponımderdiń ishinde qaısylary – taza qalmaqtyq, qaısylary – kóne túrki toponıminiń qalmaq tilinde ózgertilip aıtylǵany, qaısylalary – kóne ataýdyń maǵynasyn qalmaq tiline aýdarǵan (kalkalanǵan)? Bul jóninde qazaq toponımıka ǵylymynda áli naqty eshteńe aıtylmaǵan. Biraq bizge bir aýdarma-kalka toponım belgili, ol – Zaısan. Qazaq tilinde «jaısań» túrinde ózgeriske ushyraǵan qalmaqtyń «zaısan – saıma – saı, ıgi jaqsy» degen sóziniń bógde jurttyń sýyna qoıylýy úshin olardan burynǵy jergilikti taıpalardyń folklorynda saqtalǵan, kólge osyndaı sıpat berýge múmkindik beretin málimet bolýy kerek. Mine, qalmaqtar da jergilikti kóne ańyzdarmen kómkerilgen kólge sol ańyzdarǵa saı Zaısan degen at bergen. Bizdiń shamalaýymyzsha, Zaısan kóliniń burynǵy aty da Artysh nemese Ertis kóliniń burynǵy aty da Artysh nemese Ertis dep atalýy múmkin, óıtkeni ol Ertis ózeni quıyp, Ertis ózeni aǵyp shyǵatyn sý aıdyny, sondyqtan Altaıdy – Haraıtı, ertisi – Ardvı dep shendestire kele, Avestadaǵy qasıetti kól – Vorýkashany da osy Zaısan deı alamyz. Vorýkasha mıfotoponımniń etımologııasyn tórt – bes joramalmen túsindirip kórýge bolady. Birinshisi – ol túrki mıfologııasynda sýǵa, eń aldymen jańbyr sýy men ónimdilikke qatysty «boryq» sózinen shyqqan, ıaǵnı Vorýkasha – «Vorýk -ash» - «Boryq sýy». Ekinshisi – «vorýk» sózi túrki tilderindegi «Uryq» (semıa, jıznennaıa sýt) sózine uqsas, ony gıpotetıkalyq batys prototúrki tiliniń normasy boıynsha aıtar bolsaq, ol da «vorýk», «výrýk» bolyp aıtylar edi, ıaǵnı Vorýkasha – «uryq sýy, ómirdiń bastaýy». Osy boljamdarǵa qosymsha retinde toponımdegi «asha» bólshegin túrkilik-ırandyq ekiudaılyǵy bar Artı, Ashı, Artımpasa sııaqty nemese «áje aıdahar» sııaqty «áıel – sý - ónimdilik» mıftik beınelerimen baılanystyrýǵa bolady.
SONYMEN úsh-tórt jer – sý atyna mıftik salystyrý áreketin júzege asyra otyryp, osy toponımderdiń bir aımaqqa shoǵyrlanýyna qarap, ejelgi Altaıdyń kóp halyqtardyń mıfi men mádenıetine qaınar bolǵan «bastapqy mıf jasaý bazasy» bolǵanyn sezine alamyz. Bul da qazaqtyń osy jer pushpaǵynyń rýhanı qymbattylyǵyn kórsetedi jáne de «osy ejelgi rýhanı materıaldar bolashaq shyǵarmashylyq ıdeıalarǵa muryndyq bola alsa eken» degen de ishki tilegimizdeń bar ekendigin aıta ketemiz.
«Jas alash» 1.09.2000 jyl


c: text/html

text:
-
-
-
-
22:08
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Qazaqstan - Ortalyq Azııada NATO-nyń aıryqsha belsendi ári senimdi áriptesi - NATO Bas hatshysynyń OA jónindegi Arnaıy ókili Djeıms Appatýraı
BRıÝSSELЬ. 9 qarasha. QazAqparat - Qazaqstan NATO-nyń Ortalyq Azııadaǵy senimdi áriptesteriniń biri bolyp tabylady jáne Soltústik atlantıka alıansy Aýǵanstandaǵy ahýaldy budan ary qaraı turaqtandyrý, lańkestikpen, esirtki tasymalymen kúres, sondaı-aq halyqaralyq qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý baǵytynda Qazaqstanmen ózara is-qımyldyń qarqynyn saqtaýǵa nıetti.
NATO Bas hatshysynyń Kavkaz jáne Ortalyq Azııa jónindegi Arnaıy ókili Djeıms Appatýraımen aradaǵy suhbat Qazaqstan men NATO yntymaqtastyǵynyń búgingi tańdaǵy jaǵdaıy men bolashaǵy jaıynda. - Appatýraı myrza, búginde Qazaqstan men NATO-nyń yntymaqtastyǵy qalaı damyp kele jatyr? - NATO men Qazaqstan arasyndaǵy yntymaqtastyq óte jaqsy deńgeıde damýda. Shynynda ózara qarym-qatynas árqashan da aıtarlyqtaı joǵary deńgeıde boldy. Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy NATO-nyń erekshe belsendi áriptesi. Osy el Josparlaý jáne saraptaý úderisine qosyldy, sondaı-aq NATO-men áriptestik is-qımylynyń jeke josparyn iske asyrýda. Sondyqtan da bizde aıtarlyqtaı damyǵan ekijaqty yntymaqtastyq ornaǵan dep senimmen aıtýǵa bolady. Sonymen qatar Qazaqstan NATO-nyń Aýǵanstandaǵy operatsııasy aıasynda tasymaldanatyn júkterdiń tranzıti salasynda bizben belsendi qarym-qatynasta. Osy turǵyda biz qazaqstandyq bılikke óte rızamyz. Qazaqstan óte senimdi áriptes jáne Aýǵanstandaǵy ahýaldy turaqtandyrý baǵytynda bizde ózara qyzyǵýshylyq bar. Atap aıtqanda biz yntymaqtastyqty damytýǵa múddelimiz. Munymen qosa, Qazaqstan Aýǵanstan boıynsha «Ystambul úderisinde» úlken ról oınaýda. Bıyl Almatyda «Azııa júregi» formatynda Aýǵanstan boıynsha «Ystambul úderisi» elderiniń syrtqy ister mınıstrleriniń ІІІ konferentsııasy ótkeni málim. Osy oraıda jalpy bizdiń áriptestik belsendi ekenin eskersek, biz ózara is-qımyldyń qarqynyn saqtap qalýǵa úmittimiz. - 2014 jyly Aýǵanstannan negizgi halyqaralyq kúshter shyǵarylǵannan keıin NATO men Qazaqstan yntamaqtastyǵynyń baǵyty ózgere me? - Meniń oıymsha, Aýǵanstan bizdiń yntamaqtastyqtyń ortasynda qala bermek. 2014 jyldan keıin Aýǵanstanda áskerlerdiń qatysýyn NATO saqtaıtyn bolady. Bul kúshter aýǵan qaýipsizdik kúshterin jattyqtyrý men oqytý sharalarymen aınalysyp, jaýyngerlik qımyldarǵa qatyspaıdy. Osyǵan baılanysty júk tranzıtinde NATO-nyń qajettilikteri týyndaıdy jáne biz osy salada Qazaqstanmen yntymaqtastyqty saqtaýǵa nıettimiz. Bizde halyqaralyq qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý, lańkestikpen jáne esirtki tasymalymen kúres, sondaı-aq shekarany bekitý boıynsha ózara qyzyǵýshylyq bar. Meniń bilýimshe, Qazaqstan BUU-nyń bitimgerlik operatsııalaryna qatysý múmkindigin qarastyrýda. NATO bitimgerlik operatsııalarda sheteldik bólimshelerdiń birlesip jumys isteýge daıyndyǵy turǵysynda tıisti saraptamany júrgizý múmkindigine ıe. Sondyqtan biz osy tektes saraptamany Qazaqstanda da júrgize alamyz degen oıdamyn. Jalpy alǵanda, bizde bolashaqta birlesip jumys isteý úshin kóptegen múmkindikter bar ekenin atap ótkim keledi. - Qazaqstannyń álemdegi ahýaldy, ásirese, Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýdaǵy rólin qalaı baǵalar edińiz? - Dál osy másele boıynsha biz birlesip jumys isteýimiz kerek. Men bilemin, Qazaqstan Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen halyqaralyq alańda belsendi ról oınaýǵa umtylýda. Álemdegi jaǵdaıdy turaqtandyrýda Qazaqstannyń atqaryp otyrǵan róliniń tek keıbir ǵana aspektilerin atap óteıin. Máselen, Qazaqstan óziniń aýmaǵy arqyly júkterdi tasymaldaý múmkindigin usyna otyryp, Aýǵanstandaǵy operatsııalarda NATO-ny qoldaýda. Sizderdiń elderińiz esirtki tasymaly boıynsha halyqaralyq kúreske belsendi túrde járdemdesýde. Buǵan qosa, Qazaqstan ıadrolyq qarýdan bas tartý arqyly óte mańyzdy sheshimdi qabyldady. Respýblıka «Ystambul úderisine», sondaı-aq óńirdegi ahýaldy qalypqa keltirýge belsendi qatysýda. Meniń kózqarasym boıynsha Aýǵanstandaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdik, osy ıslam memleketiniń kórshiles eldermen jaqsy qarym-qatynastardy ornatýyna, tyǵyz ekonomıkalyq baılanystarǵa, tartylatyn ınvestıtsııalarǵa tikeleı qatysty. Sondyqtan «Ystambul úderisi» aıasyndaǵy kúsh-jiger Aýǵanstandaǵy uzaqmerzimdi turaqtylyq úshin óte mańyzdy. Bul turǵyda Qazaqstan aldyńǵy qatarly róldi oınap otyr. - Qazaqstan NATO elderimen ózara árekettesýde bizdiń áskerdiń jaýyngerlik daıyndyǵy deńgeıin kóterýge múmkindik beretin «Dala qyrany» halyqaralyq bitimgerlik jattyǵýyn turaqty ótkizedi. QR Qarýly Kúshterin damytýda NATO taǵy qandaı úles qosa alady? - «Dala qyrany» óte paıdaly oqý-jattyǵý. Ózderińiz bilesizder, osy sharaǵa kóptegen natolyq elder qatysady. Osy tektes jattyǵýlardy turaqty túrde ótkizgeni úshin QR Úkimetine alǵysymdy aıtqym keledi. Biz qazaqstandyq Qarýly Kúshterdi damytýǵa qoldaý jasaý baǵytyna erekshe nazar aýdarýdamyz. Qazaqstan BUU-nyń bitimgerlik operatsııalaryna paıdalanýǵa nıetti «Qazbattyń» damýyn qoldaımyz. Sonymen qatar Qazaqstan Josparlaý jáne saraptaý úderisiniń qatysýshysy bolyp tabylady. Bul baǵdarlama arqyly NATO áriptes elderdiń shaqyrýy boıynsha olardyń Qarýly kúshterin jaqsartý joldaryn anyqtaýǵa kómek beredi. Biz bul jumysty Qazaqstanmen júıeli túrde iske asyrýdamyz. Osy sharalar qazaqstandyq áskerdi damytýǵa bizdiń járdemdesý salasynda aıtarlyqtaı mańyzdy element bolyp tabylady. -Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan áskeri qandaı salalarda jetistikterge qol jetkizdi dep oılaısyz? - Bizdiń sarapshylardyń paıymynsha, qazaqstandyq ásker únemi jetildirilý ústinde. Qýatty Qarýly kúshterdi qurý - kez kelgen memleket úshin úlken jetistik. Bul baǵytta eleýli kúsh-jiger qajet, onyń ishinde áskerlerdi oqytý, olardyń ınfraqurylymy men logıstıkasyn jáne basqa da salalaryn damytý máseleleri bar. Atap aıtqanda, Qazaqstan osy jumystardyń barlyǵyn júzege asyrdy. Bizdiń kózqarasymyz boıynsha búginde qazaqstandyq áskerdi damytýda erekshe baıqalatyn eki kórsetkishti atap ótýge bolady. Bular - «Dala qyrany» jattyǵýyn ótkizý sharalary men «Qazbatty» damytý jumystary. Qazaqstan bıliginiń «Qazbatty» BUU-nyń bitimgerlik operatsııalaryna paıdalaný nıetinde qazaqstandyq ásker óziniń damýynda qalyptasý kezeńinen ótip, endi basqalarǵa kómek kórsetýge daıyn ekenin baıqaýǵa bolady. Biz bul úderiste Qazaqstanǵa járdemdeskimiz keledi. - Suhbatyńyzǵa rahmet!
- Qazaqstan men Pákistan Áskerı yntymaqtastyq josparyna qol qoıdy
- Álıhan Smaıylov RF memlekettik hatshysymen ekijaqty yntymaqtastyq máselesin talqylady
- BAÁ-men kelisim jańa jumys oryndaryn qurýǵa yqpal etedi - Jambyl Ahmetbekov
- Qazaq-arab birlesken energetıkalyq holdıngi qurylady
- Lazzat Ramazanova Qazaqstannyń Aýǵanstan áıelderine tranzıttik dálizdi usynýyna pikir bildirdi
- Túrikmenstan Prezıdenti Ashhabadta Abaıǵa eskertkish ornatýdy usyndy
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nurlan Noǵaev: Mańǵystaýdaǵy ózekti máseleler júıeli túrde sheshilýi tıis
AQTAÝ. QazAqparat - Mańǵystaý óńiriniń basshysy Nurlan Noǵaevtyń tóraǵalyǵymen Kásipkerler palatasy óńirlik keńesiniń otyrysy ótti, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Mańǵystaý oblysy ákiminiń baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, kezdesýde kásipkerler palatasynyń iskerlik ortasyn jaqsartý, básekege qabilettiligin arttyrý máseleleri qaralǵan.
Keńes otyrysyna Mańǵystaý oblysy Kásipkerler palatasynyń óńirlik keńesiniń tóraǵasy Edil Jańbyrshın, Májilis depýtaty Samat Musabaev, óńirlik keńestiń, quqyq qorǵaý jáne jergilikti atqarýshy organdardyń ókilderi qatysty.
Búginde oblysta 54 myń shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileri tirkelgen, al jumyspen qamtylǵan halyq sany 116 876 adam.
Jyl basynan beri óńir ekonomıkasyna 291,4 mlrd teńge ınvestıtsııa tartyldy, onyń 50% - dan astamy shaǵyn jáne orta bızneske tıesili.
Eldegi oryn alǵan pandemııanyń kúrdeli jaǵdaıyna qaramastan Úkimet qabyldaǵan tıimdi is-sharalardyń arqasynda oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynda oń ózgerister baıqalady.
Kezdesý barysynda kásipkerler sheshýdi qajet etetin birqatar máseleni ortaǵa saldy. Bıznes pen memlekettik organdar arasyndaǵy ózara baılanys, aýyl sharýashylyǵy, iskerlik ortany jaqsartý jáne ákimshilik tarapynan týyndaıtyn kedergini joıý máselesi talqylandy. Jıyn sońynda kóterilgen máseleler boıynsha Nurlan Noǵaev birqatar jaýapty tulǵaǵa naqty tapsyrmalar júktedi. Sondaı-aq, kásipkerlerdiń ótinishi boıynsha bıznes sýbektileriniń «bir tereze» qaǵıdatyn ońtaılandyrý maqsatynda Mańǵystaý oblysynyń kásipkerlik jáne saýda basqarmasyn «Atameken» ÓKP ǵımaratyna kóshirý týraly sheshim qabyldandy.« Men sizderdiń belsendilikterińiz úshin alǵys aıtqym keledi. Bárimiz birlesip óńirdegi bıznes ortany damytýǵa oń serpin bere alatynymyzǵa senimdimin. Jergilikti atqarýshy organnyń ózekti máselelerdi sheshýge arnalǵan jospary bar. Alǵashqy apparattyq jıynda turǵyndardy aýyz sýmen úzdiksiz qamtamasyz etý, qys mezgiline sharýalarǵa jem-shóp bazasyn daıyndaý, jylytý maýsymyna daıyndyq máseleleri men óńirdiń epıdemıologııalyq ahýaly kóterildi. Bizde «Qazaqstan temir joly» jáne jem óndirýshilermen kelisim shar jasaqtalǵan. Aýyz sýmen qamtamasyz etý jaǵdaıyn jaqsartý jáne basqa da máseleler boıynsha usynys bar. Meniń oıymsha, árbir másele júıeli túrde sheshilýi tıis, biz «órt sóndirýmen» aınalyspaýymyz kerek, - dep qorytyndylady Nurlan Noǵaev.
- Mańǵystaý oblysynyń Aýyl sharýashylyǵy basqarmasyna jańa basshy keldi
- Kólikte qyz zorlaǵan: Aqtaý turǵynynyń ústinen qylmystyq is qozǵaldy
- Almaty turǵyndary qala ákimine derbes jobalaryn tanystyrdy
- Baspana boıynsha áleýmettik baǵdarlamalar mańǵystaýlyqtardyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy
- Aqtaýda mas júrgizýshi gaz qubyryna soǵylyp, avtokólik janyp ketti
- Jyl basynan beri tirkelgen 30 eńbek daýynyń 28-i Mańǵystaý oblysynda bolǵan
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Semalt: Google Chrome Plugin bilen web maglumatlary çykarmak
Torda gezmek üçin Google Chrome brauzerini ulanýan bolsaňyz, halaýan web sahypalaryňyzdan maglumat çykarmak üçin brauzer plagini bar. Google Chrome Scraper dinamiki we statiki web sahypalaryndan maglumatlary almak üçin ulanylýan programma üpjünçiligi. Bu Chrome plugin, halaýan web sahypaňyzyň mazmunyny gyrmaga we Google Docs-da ýatda saklamaga mümkinçilik berer.
Google Chrome Web Scraper
Google Chrome Web Scraper, sahypalardan we sahypalardan maglumatlary alýan brauzer giňeltmesi. Bu giňeltme bilen, günüň dowamynda saýtlardan mazmuny göçürmek üçin ýüzlerçe işçi gerek däl. “Chrome” brauzeriňizde gurlandan soň, maksat mazmunyny saýlamak we galan zatlaryny web skraperine bermek .
Kodlaşdyrma bilimiňiz ýok bolsa, göz öňünde tutmaly iň oňat web skraperi. “Google Chrome Scraper” kiçi we uly göwrümli gyrmak üçin maslahat berilýär. Bäsdeşlik maglumatlaryna öwrülip bilýän gymmatly maglumatlardan we maglumatlardan ybarat. Bu giňeltme bilen, ähli maksatly şekilleriňiz we kataloglaryňyz aňsatlyk bilen çykarylyp, CouchDB ýa-da elektron tablisalaryna eksport edilip bilner.
Nädip başlamalydygy barada gollanmalar
Web sahypalaryny brauzer plugin bilen gyrmak, öz kompýuteriňiz bilen çalt ýerine ýetirip boljak özüňiz etmeli iş. Ine, başlamaga kömek etjek iň soňky gollanma:
- Google Chrome brauzeriňizi açyň we "Chrome Web Store" -a basyň.
- Brauzer giňeltmeleriňizi açyň we "Scraper" gözläň.
- Ekranyňyzda görkezilen "Chrome-a goş" opsiýasyna basyň
- Gyrmak üçin web sahypasyny ýa-da web sahypasyny açyň we almaly maglumatlaryňyzy görkeziň. Elementiň üstünde syçanyň sag düwmesini basyň we "Şuňa meňzeş döwmek" -e basyň.
- Ekranyňyzda gyryjy konsol peýda bolar. Web gyryjy konsolyň alnan maglumatlardan ybaratdygyny unutmaň.
- Bu etapda, galan mazmunyňyzy nirede saklamalydygyny çözüp bilersiňiz. Mysal üçin, "Google Docs-a ýatda saklamak" düwmesine basyp, mazmuny Google Docs-a ýazdyryp bilersiňiz.
"Gyryjy" dinamiki web sahypalaryndan we sahypalaryndan peýdaly maglumatlary çykarýan awtomatiki skriptdir. Beýleki web gyryş gurallaryndan tapawutlylykda, web skraperi Google chrome JavaScript bilen döredilen maglumatlary hem gyryp biler. “Chrome scraper” plugin tarapyndan ýerine ýetirilen beýleki meseleler:
- Maglumat ýüklemek üçin mazmun düwmelerine basmak;
- AJAX ulanyp maglumat ýükleýän sahypa düwmelerine basmak;
- Has köp mazmun ýüklemek üçin web sahypalaryny aşak aýlamak;
- Web sahypasynda dinamiki mazmunyň ýüklenmegine garaşmak;
Web sahypasyndan maglumatlary gyransoň, maglumatlary vergul bilen bölünen bahalarda (CSV) göçürip alyp ýa-da CouchDB-de saklap bilersiňiz. Google Chrome Web Scraper bilen maglumat çykarmak, meýilnamalaşdyrmak ýa-da eksport etmek üstünde işlemek hökman däl.


text:
1948-nji ýylyň oktýabr aýynyň 5-inden 6-syna geçilýän gije Aşgabatda we onuň golaýyndaky obalarda bolan ýer titremede halkymyz örän köp ýitgileri başdan geçirdi. Bu aýylganç tebigy betbagtçylygyň ýürege salan yzasy henizem bitenok. Türkmenistan döwletimizde her ýylyň Oktýabr aýynyň 6-syna Hatyra güni bellenilýär.
Halkymyzyň başyndan geçiren şol agyr gijesi biziň suratkeşlerimiziň eserlerinde müdümilik kendire siňip galdy. Türkmenistanyň halk suratkeşleri Ýarly Baýramowyň “Ajy habar”, Annamämmet Hojanyýazowyň “Betbagtçylyk”, Türkmenistanyň sungatda at gazanan işgäri Saparmämmet Meredowyň “Gökdepe metjidi” ýaly durmuşyň pajygaly pursatlary barada gürrüň açýan eserleri bilen bilelikde Artyk Remezanowyň “Zyýarat”, Nikolaý Çerwýakowyň “Arakesme” Saparmämmet Meredowyň “Altyn güýz” atly eserlerinde suratkeşler dürli temalaryň üsti bilen şäheriň dikeldilşini, häzirki wagtdaky gülleýän durmuşymyzy hem görkezipdirler. Şeýle-de, sergide Juma Jumasurdynyň “Betbagtlyk”, Annameret Taganowyň “Maşgala”, “Köne şäher”, “Habar”, “Güldan” atly heýkel eserleri-de ýerleşdirildi.
2005-nji ýylyň fewral aýynyň 17-ne Aşgabat şäheriniň merkezinde Beýik Saparmyrat Turkmenbaşynyň adyny göterýän Şekillendiriş sungaty muzeýi dabaraly ýagdaýda açylýar. Şekillendiriş sungaty muzeýi üç gatdan ybarat bolup, onuň birinji we ikinji gatlarynda sergi üçin niýetlenen 11 sany bölüm ýerleşdirilen. Muzeýiň sergisi düzülip, onda şekillendiriş sungatynyň ajaýyp görnüşleri, ýagny - nakgaşçylyk, grafika, heýkeltaraşçylyk, amaly-haşam sungaty, şeýle-de daşary ýurt sungaty - XVII-XX asyrlarda ýerine ýetirilen Italiýanyň, Fransiýanyň, Ispaniýanyň, Gollandiýanyň, Germaniýanyň, Ýaponiýanyň, Indiýanyň, Hytaýyň, Russiýanyň suratkeşleriniň eserleri görkezilýär. Ýurdumyzyň çäginde bolup geçen beýik siwilizasiýalar: Altyndepe, Parfiýa, Marguş şalyklary, şeýle-hem Änew medeniýeti biziň ata-babalarymyz müňýyllyklaryň dowamynda kämilleşdirip, gorap, saklap türkmen halkynyň gadymylygyny, müdimligini tassyklap subut edipdirler. Şol ösen medeniýetimizden galan arheologik tapyndylar türkmen halkynyň gadymy şekillendiriş sungatynyň gymmatlyklary bilen tanyşdyrýar.
© Türkmenistanyň Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky şekillendiriş sungaty muzeýi
744000, Türkmenistan, ş.Aşgabat. 2022 (A.Nowaýi) köçesiniň 88-nji jaýy.
Tel:+993 12 92 71 69, Faks: +993 12 92 72 44
GEÇEN SERGILER
20.10.2021
„Şekillendiriş sungatyna degişli muzeý gymmatlyklaryny hasaba almagyň we gorap saklamagyň usulýeti“ atly onlaýn maslahaty.
07.10.2021
„Ynsan saglygy gymmatly baýlyk“
04.10.2021
Hatyra gününe bagyşlanyp geçirilýän „Şehitlere tagzym bolsun, bu güller“ atly sergi
01.10.2021
Ýaşulular gününe bagyşlanyp geçirilýän “Mertebe mekdebi” atly baýramçylyk sergi


text:
Qaraǵandy oblysynda oqýshyny zorlady degen kúdikpen 40 jastaǵy turǵyn ustaldy
QARAǴANDY. QazAqparat – Qaraǵandy oblysynyń kentteriniń birinde mektep oqýshysyn zorlady degen kúdikpen ózin ımam retinde tanystyryp júrgen er adam ustaldy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
2020 jyldyń 31 jeltoqsanynda Qaraǵandy oblysynyń polıtsııa departamentine jergilikti bloger Aısultan Jaqypov habarlasqan.
Ol «Maǵan Qaraǵandy oblysynyń bir aýdanynyń turǵynynan kámeletke tolmaǵan bala júkti bolǵany týraly aqparat kelip tústi. Onyń ústine, onyń ata-anasy bul faktini jasyratyny belgili boldy» dep málimdegen.
Sol kúni atalǵan habarlama boıynsha QR QK 120-baby 4-bóligi boıynsha dereý qylmystyq is tirkeldi.
Oblystyń PD tájirıbeli qyzmetkerlerinen jedel-tergeý toby quryldy.
Olar qysqa merzimde eldi mekendi jáne oqıǵanyń barlyq qatysýshylaryn anyqtady.
«Aldyn ala tergeý barysynda atalǵan derek rastaldy. Polıtsııa qyzmetkerleri kúdiktini – oblystyń 40 jastaǵy turǵynyn anyqtap, ustady. Sot oǵan qatysty «qamaýǵa alý» bultartpaý sharasyn tańdady. QR QІJK 201-babyna sáıkes ózge aqparat jarııalanbaıdy», - dep habarlady Qaraǵandy oblysy PD baspasóz qyzmeti.
Musylmandar dinı basqarmasy er adam dinı mektepte oqyǵanyn, biraq ımam sertıfıkatyn almaǵanyn málimdedi.
Alaıda, aýyl turǵyndary osy kúnge sheıin oǵan dinı rásimder ótkizýin surap, júginip júrgen.
- Atyraýda Jaıyq jaǵasynan áıeldiń denesi tabyldy
- Qalmaqstanda avtobýs pen «Kamaz» soqtyǵysyp, 6 adam mert boldy
- Reseıdiń Saratov qalasynda úıiniń aýlasynda snarıadty kespek bolǵan er adam mert boldy
- Qaraǵandylyq qutqarýshylar 1 qarashadan bastap joǵary daıyndyq rejımine kóshedi
- Qaraǵandy oblysynda ulttyq sport túrlerinen chempıonat ótti
- Taý-ken salasyndaǵy bedeldi «Altyn Gefest» baıqaýynyń jeńimpazdary marapattaldy
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Oguldurdy Mämmetgulyýewa
(1937-2004 )
1937-nji ýylda Ahal welaýatynyň Kaka etrabynyň Artyk obasynda eneden doguldy. 1959-njy ýylda Moskwanyň Lunaçarskiý adyndaky teatr sungat institutyna okuwa girýär. Ol ýokary okuw mekdebi tamamlap, Aşgabat şäherinde şol wagtda hereket edýän Ýaş tomaşaçylar teatrynda zähmet ýoluna başlaýar. Oguldurdy Mämmetgulyýewa bu teatryň sahnasynda häsiýeti boýunça biri-birine meňzemeýän dürli keşpleri ussatlarça ýerine ýetirýär. Şolaryň biri-de režissýor D.Öräýewiň sahnalaşdyran «Peýkam» atly spektaklynda Elza Hakkeriň keşbidir. Onuň janlandyran bu keşbi tomaşaçylaryň ýadynda berk ornaýar. Ol soňra Gogolyň «Öýlenmek» komediýasynda Agafiýa Tihonownanyň keşbini janlandyrýar. Bu sahna oýny artist zenanyň gülküli žanrynda-da ussatlygynyň ýokarydygyny görkezýär. Onuň ýyl geçdigiçe öz ussatlygyny artdyrmagy teatryň döredijilik toparynyň, şeýle hem tomaşaçylaryň öňünde-de abraýyny has-da belende göterýär.
Oguldurdy Mämmetgulyýewa «Gang» dramasynda batyr razwedkaçynyň, «Bu nähili beýle bolýar?» spektaklynda nebitçi gyz Aýgülüň, «Maşgala» dramasynda Annanyň, «Aý tutulan gijesi» sahna oýnunda Bikäniň, «Ömrümiň örki» oýnunda Dursunyň, «Aprel we gyzjagaz» oýnunda Warýanyň, «Uly oglum» oýnunda Makyrskaýanyň, «Sarsgyn» oýnunda Bibiniň, «Sen meniň ömrüm» oýnunda Dursun ejäniň, «Altyn ýyldyz» oýnunda Möjek hanyň keşplerini janlandyryp, tomaşaçylaryň gyzgyn söýgüsine mynasyp bolýar.
Oguldurdy Mämmetgulyýewa 1986-njy ýyldan tä ömrüniň ahyryna çenli Türkmenistanyň Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky Baş drama teatrynda işledi. Ol bu teatrda «Medeýa» atly sahna oýnunda Medeýanyň keşbini janlandyrdy. Şol sahna oýnunyň yzysüre teatryň döredijilik topary «Gala» atly spektakly sahnalaşdyrýar. Bu spektaklda O.Mämmetgulyýewa enäniň keşbini janlandyrmagy ynanýarlar. Şonuň ýaly-da zehinli artist zenana «Ýediň enesi» oýnunda enäniň, «Çynar daragty» oýnunda Wardonyň, «Demir aýal» oýnunda Demir aýalyň, «Ýaragly adam» oýnunda Nadeždanyň, «Optimist tragediýa» oýnunda barlagçynyň keşbi ýaly, dürli häsiýetli keşpleri ýerine ýetirýär.
Oguldurdy Mämmetgulyýewa sahnada döreden keşpleriniň üsti bilen ynsan gözelliginiň, ahlak päkligiň, adamkärçilik sypatlarynyň iň ajaýyp nusgalaryny sahna sungatynyň üsti bilen işjeň teswirlemegi başardy.
Oguldurdy Mämmetgulyýewa milli kino sungatyndan hem daşda durmaýar. Ol «Kärizgenler» filminde, şol sanda «Meniň dostum Meleguş» filminde Altynyň kiçi gelnejesiniň, «Japbaklar» filminde Işanyň aýalynyň keşbini ýerine ýetirýär. O.Mämmetgulyýewa öz esasy käriniň daşyndan Türkmen döwlet medeniýet institutynda talyplara tälim berip, sungatyň inçe syrlaryny öwretdi.
Oguldurdy Mämmetgulyýewanyň ýurdumyzyň teatr hem kino sungatynda bitiren işlerini göz öňünde tutulyp, şeýle-de ýokary ýerine ýetirijiligi üçin 1967-nji ýylda «Türkmenistanyň at gazanan artisti», 1993-nji ýylda «Türkmenistanyň halk artisti» diýen belent atlar dakylýar.


text:
Çölleri özleşdirmegiň meseleleri, № 3-4, 2016
MAZMUNY
Babaýew A.G. Türkmenistanyň çöllerini ekologik taýdan özleşdirmegiň mümkinçilikleri
Çeredniçenko W.P., Rejepow S.L. Üňüzaňyrsy Garagum çägeleriniň granulometrik düzümi
Nazarow I.K., Halimowa G.S. Gyzylgum çölündäki Kuljuktau gerşiniň landşaft gidrologik aýratynlyklary
Mämmedow B.G. Ýerli üst suw akymy esasynda «Ýaşyl saýawan» döredilmegi
Mamedow E.Ýu. Merkezi Köpetdagda topraklaryň suw eroziýasy bilen göreş çäreleri
Grafowa W.A., Karaýewa K., Esenowa M. Yssy klimat şertlerinde fertil ýaşdaky aýallaryň iýmitlenşi
Ýollybaýew A. Sandykly çölüniň we oňa ýanaşýan meýdanlaryň forasy
Pawlenko A.W. «Altyn asyr» kölüniň töwereklerindäki ösümlikleriň foristiki düzümi we ýaşaýyş şekilleri
Pençukowskaýa T.I. Materiallary gaýtadan işlemek üçin gemrijileri ulanmak
GYSGA HABARLAR
Hudaýýarrow M., Magtymow B.A. Murgap-Tejen landşaft okrugyň geoekologik aýratynlyklary
Mamiýewa I.D. Atmosfera ygaly Garagum çölünde ýerasty süýji suwlarynyň goruny döretmegiň çeşmesidir
Ýazgulyýew A., Ostapenko A.Ýu., Mamedowa N.A. Gurşaw temperaturasynyň üzül-kesil üýtgemegine gowaçanyň Gossypium L. öýjükleriniň gorag-uýgunlaşyş reaksiýasy
Babaýewa R. H. Botanika bagynda urugynyň sübse görnüşli gülçögdumly kelreýteriýanyň introduksiýasynyň geljekki mümkinçilikleri
Abdylowa S.M. Günbatar Köpetdagyň ýabany ösümlikleri hakynda
RejepowJ.Ç.Garabildäki gemrijileriň käbir görnüşleriniň köpçilikleýin gyrylmagy barada
Şammakow S. Türkmen kölüniň we onuň akabalarynyň ugrunda ýaýran süýrenijiler
Gabrilýans G.E. Garagumuň gymmat bahaly garaköli goýunlary
ARAL WE ONUň MESELELERI
Esenow P. Türkmenistanyň suwarymly ýerleriniň ekologo melioratiw ýagdaýy
Alibekow L.A., Babaýew A.G. Aral deňziniň basseýinde howanyň global maýlamagy şertlerinde çölleşme
Sagaýew A.A., Sultanowa G.S., Taňyrbergenowa G. Syrderýanyň aşaky akymyndaky suwunyň hili
ÖNÜMÇILIGE KÖMEK
Gurbanýazow M.A., АкmämmedowА. М. Çöl şertlerinde üçin biogaz öndürmegiň tehnologiýasy
Penjiýew A.M. Türkmenistanyň şertlerinde gawun daragtyny (carica papaya l.) ösdürip ýetişdirmegiň biotehnologiýasy we agrotehnikasy
Agaýewa S.S., Nazarowa R.S., Kuraýewa E.D. Gerbariýleri zyýankeşlerden goramak
Wekilowa Ýa. Güýzde sapmak agaç gyrymsy agaçlary köpeltmegiň geljegi uly usulydyr
SENE ÝAZGYSY
Myradow Ç. Araly halas etmegiň halkara gaznasynyň Döwletara durnukly ösüş komissiýasynyň mejlisi


text:
Amerikan prezidentiniň milli howpsuzlyk meseleleri boýunça geneşçisi Tom Donilon Müsürde geçirilen ses berişligi “adatdan daşary möhüm waka” atlandyrdy.
Resmi maglumata görä, ses berişlige gatnaşan müsürlileriň 77% -i esasy kanuna özgertmeler girizmäge tarapdar bolup ses beripdir. Gatnaşyk 41%.
Häzir Müsürde häkimiýeti dolandyrýan Harby geňeş tarapdan edilen teklip şu ýyl ýurtda parlament we prezident saýlawlaryny geçirmegi göz öňünde tutýar.
Bu çärä zerurlyk şu ýylyň fewral aýynda bolan halk tolgunyşyklary we Hosni Muberegiň wezipesinden çekilmegi bilen döredi.


text:
Ýewropaly türk demokratlarynyň birleşigi Kölnde Erdoganyň çykyş etjek ýerinde onuň müňlerçe goldawçysynyň toplanjagyny aýdýar.
Şäher boýunça 10 müňden gowrak türk opponenti hem Erdogana garşy demonstrasiýa planlaşdyrdy. Germaniýanyň pitnä garşy polisiýasy fraksiýalaryň arasynda bolmagy mümkin çaknyşyklaryň öňüni almaga taýýarlanýar.
Emma Kölnüň şäher häkimi Juergen Roters munuň aňsat bolmajagyny aýtdy we Erdogany öýünde oturmaga çagyrdy.
23-nji maýda on müň sany adam Stambulda bir gün ozal polisiýa bilen hökümete garşy protestçileriň arasynda bolan çaknyşyk mahalynda, köçäniň gyrasynda durka ok degip ölen raýatyň hormatyna ýas ýörişini geçirdi.
Şeýle-de olar geçen hepde Somadaky şahta betbagtçylygynda ölenler, geçen ýyldaky gozgalaňda öldürilen ýetginjek üçin gahar-gazap bildirdiler.


text:
Saglygy goraýyş ulgamynda ýurduň esasy resminamasy bolup durýan «Saglyk» Milli maksatnamasy ilatyň saglygyny goramagy durmuş-ykdysady ösüşiň, abadançylygy gazanmagyň, ömrüň ortaça uzaklygyny we ýurduň ilatynyň hal-ýagdaýyny ýokarlandyrmagyň esasy maksady hökmünde kesgitleýär. Şunuň bilen birlikde, bu wezipäniň amala aşyrylmagy durnukly we inklýuziw ösüşi üpjün etmäge, durmuş ösüşine we durmuş adalatlylygynyň ýokarlanmagyna mümkinçilik berer. Eneleriň we çagalaryň saglygyny goramak, şeýle hem reproduktiw saglygy goramak Türkmenistanyň milli syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biri bolup durýar. Ýurtda eneleriň ölüminiň pes derejesi saklanyp galýar, bu elýeter, gowy hilli we ýokary hünärli lukmançylyk hyzmatynyň, şeýle hem çaga dogrulmazyndan öňki gözegçiligiň netijesinde mümkin boldy. Her ýyl ýurduň çäginde saglyk merkezler we saglyk öýleriniň sany artýar. 2019-njy ýylda 3 sany saglyk öýi açyldy.
Soňky ýyllarda töwekgelçilik toparyndaky aýallary kontrasepsiýa bilen gurşap almagyň derejesi 21% (2013 ý.) bolanlygyndan 71,4%-e (2018 ý.) çenli ýokarlandy.
Kontrasepsiýa bolan kanagatlandyrylan islegiň görkezijisi ýokary bolup, ol 15-49 ýaş aralygyndaky aýallaryň arasynda 81%-e deňdir, bu bolsa reproduktiw saglygy goramak boýunça otaglaryň işjeň iş alyp barýandygyny tassyklaýar.
Hökümet ene süýdi bilen iýmitlendirmegi öňe sürmek we oňa goldaw bermek boýunça çäreleri maliýeleşdirýär, bu bolsa çagalaryň arasynda ene süýdi bilen iýmitlendirmegiň derejesini 2006-njy ýylda 10,9% bolanlygyndan 2016-njy ýylda 58,9%-e çenli ýokarlandyrmaga mümkinçilik berdi.
Tutuş ýurt boýunça derman serişdelerine durnukly inçekeseli çalt ýüze çykarmak üçin molekulýar anyklaýyş testini geçirmek tehnologiýasy ornaşdyryldy.
Inçekesele garşy gulluk ilkinji lukmançylyk-sanitar kömegi ulgamyna goşuldy. Türkmenistan 2010-njy ýylda gyzzyrma keselini ýok eden ýurtlaryň sanawyna girdi.
Wirusly gepatit bilen kesellemegiň görkezijisi birsyhly pes derejede saklanýar – 2018-nji ýylda her 100 000 adama 0,5 ýagdaý. B gepatitiň garşysyna waksiýanyň üç dozasy bilen gurşalyp alnan 1 ýaşa çenli çagalar we ýetginjekler, degişlilikde 98%-e we 94%-e deň boldy. Waksinalary satyn almak we sanjym geçirmek işleri doly derejede döwletiň hasabyna amala aşyrylýar we maşgalanyň maddy hal-ýagdaýynyň derejesine garamazdan berilýär.
Ýokanç däl keselleriň (ÝDK) netijeli öňüni almak üçin hökümet derejesinde köpugurly çäreler görülýär, Ýokanç däl keselleriň öňüni almak olaryň garşysyna göreşmek boýunça Aşgabat Jarnamasynda bellenen wezipeleri 2014-2020-nji ýyllarda amala aşyrmagyň Milli strategiýasy we ony ýerine ýetirmegiň Meýilnamasy durmuşa geçirilýär.
Ýokanç däl keselleriň öňüni almak we olara garşy göreşmek ulgamynda döwlet syýasatynyň möhüm bölegi ýaramaz endikleriň öňüni almak, sagdyn ýaşaýşy we sagdyn iýmitlenmegi wagyz etmek bolup durýar.
Çilim çekmekligiň ýaýrawy we ýygylygy hem-de alkogolly içgileri içmegiň derejesi boýunça hem oňyn öňegidişlik bar.
2019-njy ýylda «Saglyk» döwlet maksatnamanyň durmuşa geçirilmeginde ýurtda çaga doguşynyň derejesi ösýär, ölüm derejesi pes derejede saklanyp galýar we ilaty pozitiw görkezijiler bilen ýokary hilli medisina hyzmatlary üpjün edilýär.
2019-njy ýylyň aprel aýynda Aşgabat şäherinde BSG ýokary derejeli neinfeksion keseli boýunça Ewropa konferensiýasy geçirildi. Konferensiýada geçirilen tema boýunça neinfeksion keseliň öňüni almak boýunça we Ýewropada Durnukly ösüş maksadynyň durmuşa ornaşdyrylmakda öňde goýulan meseleleri çözmäge gönükdirilen. Şunuň bilen birlikde, temmäki çekmege we alkogol içgilere garşy, sagdyndäl iýmetlenmege, fiziki işjeňliginiň ýetmezçiligi ýaly meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy.
2019-njy ýylyň dekabr aýynda Birleşen Milletler Guramasynyň ýöriteleşdirilen edaralary bilen bilelikde iş geçirilmeginiň netijesinde «Türkmenistanda çaganyň irki ösüşi boýunça 2020-2025-nji ýyllar üçin milli strategiýasy» tassyklandy.
MILLI WEZIPELER
3.1. 2030-njy ýyla çenli eneleriň ölüminiň global koeffisientini täze doglan her 100 000 çagadan 70 halata çenli peseltmek
3.2. 2030-njy ýyla çenli täze doglan çagalaryň we 5 ýaşa çenli ýaşdaky çagalaryň öňüni alyp bolýan ölüminiň soňuna çykmak, şunda ähli ýurtlar neonatal ölümi täze doglan her 1000 çagadan 12 halata çenli, 5 ýaşa çenli ýaşdaky ýaşdaky çagalaryň ölümini bolsa täze doglan her 1000 çagadan 25 halata çenli azaltmalydyrlar.
3.3. 2030-njy ýyla çenli SPID-iň, inçekeseliň, gyzzyrmanyň we ýeterlik üns berilmeýän tropiki keselleriň ýaýramagynyň soňuna çykmak we sary getirmä, suwuň üstünden geçýän kesellere we beýleki ýokanç kesellere garşy göreşmegi üpjün etmek
3.4. 2030-njy ýyla çenli öňüni alyş çäreleri we bejeriş arkaly ýokanç kesellerden wagtyndan ir ölümi üçden bir derejede azaltmak we psihiki saglygy we abadançylygy saklamak
3.5. Psihoaktiw maddalara garaşlylygyň, şol sanda neşe serişdelerini we alkagolly içgileri aşa ulanmagyň öňüni almak we bejermek
3.6. 2020-nji ýyla çenli bütin dünýäde ýol-ulag hadysalarynyň netijesinde ölümleriň we şikes almalaryň sanyny iki esse azaltmak
3.7. 2030-njy ýyla çenli maşgalany meýilleşdirmek boýunça hyzmatlary, maglumat bermegi we aň-bilim işlerini goşmak bilen, jyns duýgurlygy (seksual) we reproduktiw saglygy goramak boýunça hyzmatlaryň ählumumy elýeterligini üpjün etmek we milli strategiýalarda we maksatnamalarda reproduktiw saglygy goramak meselelerini göz öňünde tutmak
3.8. Saglygy goraýyş hyzmatlary bilen ählumumy gurşap almagy, şol sanda maliýe töwekgelçiliklerinden goramagy, gowy hilli esasy lukmançylyk-sanitar hyzmatlarynyň elýeterligini we howpsuz, netijeli, gowy hilli we arzan esasy derman serişdeleriniň we waksinalaryň hemmeler üçin elýeterligini üpjün etmek
3.а. Ähli ýurtlarda Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň temmäkä garşy göreş boýunça Çarçuwaly konwensiýasyny işjeňleşdirmek, zerur bolanda amala aşyrmak
3.b. Ilki bilen ösýän ýurtlara täsir edýän ýokanç we ýokanç däl keselleri bejermek üçin sanjymlaryň we dermanlaryň gözlegini we işlenip düzülmegini goldamak, “TRIPS şertnamasy we jemgyýetçilik saglygy baradaky" Doha jarnamasyna laýyklykda elýeterli möhüm dermanlaryň we sanjymlaryň elýeterliligini üpjün etmek; ösýän ýurtlar Ylalaşygyň intellektual eýeçilik hukuklarynyň söwda bilen baglanyşykly taraplary baradaky düzgünlerinden doly peýdalanýarlar ilatyň saglygyny goramak we esasanam hemmeler üçin dermanlara elýeterliligi üpjün etmek üçin çeýeligi.
3.с. Saglygy goraýşy maliýeleşdirmegi düýpli artdyrmak we ösüp barýan ýurtlarda, aýratyn hem gowşak ösen ýurtlarda we adalardaky ösüp barýan kiçi döwletlerde saglygy goraýyş işgärlerini işe kabul etmek, ösdürmek, hünär taýdan taýýarlamak we saklamak
3.d. Töwekgelçilikleriň ir öňüni almak, peseltmek we milli we global töwekgelçilikleri düzgünleşdirmek babatynda ähli ýurtlaryň, aýratyn hem ösüp barýan ýurtlaryň kuwwatyny artdyrmak


text:
Ýurdumyzda çarşenbe güni Bütindünýä saglyk güni bellenildi. Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň gatnaşmagynda bu halkara çärä bagyşlanyp, köpçülikleýin welosiped ýörişi geçirildi.
Türkmenistanyň resmi metbugatynyň habar berşine görä, bu çärä Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasarlary, Mejlisiň, harby we hukuk goraýjy edaralaryň, ministrlikleriň hem-de pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň, jemgyýetçilik guramalarynyň hem-de köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň, ýokary okuw mekdepleriniň ýolbaşçylary we talyp ýaşlary gatnaşdylar.
Çäräniň dowamynda Döwlet Baştutanymyz ýygnananlara ýüzlenip, hemmeleri “Türkmenistan-parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany” ýylynda bellenýän ajaýyp halkara baýramy-Bütindünýä saglyk güni bilen tüýs ýürekden gutlady.
Şu ýyl paýtagtymyzdaky Olimpiýa şäherjiginde welosiped sportunyň trek görnüşi boýunça dünýä çempionaty, şeýle hem tennis boýunça Dewisiň Kubogy ugrundaky halkara ýaryşynyň tapgyry guralar diýip, Milli Liderimiz belläp geçdi.
Bütindünýä saglyk gününe bagyşlanan welosipedli ýörişler we dürli sport çäreleri Türkmenistanyň ähli welaýatlarynda hem geçirildi.


text:
Türkmen döwlet çeperçilik akademiýasynyň ýanynydaky ýörite çeperçilik mekdebiniň mugallymy Saragt Babaýewe Türkmenistanyň “Hormatly il ýaşulusy” diýen dereje berildi.
S.Babaýew bu derejä “Türkmenistanyň garaşsyzlygyny berkitmäge, milli däpleri we dessurlary ösdürmäge, halkyň agzybirligini we jebisligini pugtalandyrmaga, ýaş nesli terbiýeläp ýetişdirmäge goşan uly goşandy, şeýle-de nusgalyk durmuş göreldesi” üçin mynasyp boldy.
Bilişiňiz ýaly, heýkeltaraş Saragt Babaýew Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowa dikilen ilkinji we häzirlikçe ýeke-täk ýadygarligiň awtory bolup durýar.
Mundanam başga, Babaýew Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň baş korpusynda 2016-njy ýylyň martynda ozalky studentiň we student gyzyň heýkeliniň ýerinde oturdylan täze heýkelleri döretdi.
2017-nji ýylyň aprelinde “Hormatly il ýaşulusy” diýen dereje Wladimir Žirinowskä berlipdi.


text:
Kerri duşenbe güni, Aziýa saparynyň soňky duralgasynda, Tokio uniwersitetinde çykyp gürledi:
"Bir zat belli, biz birleşen. Bu meselede hiç bir gümürtiklik bolup bilmez. Demirgazygyň howply raketa programmasy diňe Demirgazyk Koreýanyň goňşularyna däl, onuň öz ilatyna-da wehim salýar."
Kerri Phenýanyň geçmişde ýadro ýaragsyzlanyşygy boýunça öz üstüne alan halkara borçlaryny ýerine ýetirmegine çagyrdy:
"Bu ýük Phenýanyň gerdeninde. Demirgazyk Koreýa özüniň bireýýäm üstüne alan borçlaryny ýerine ýetirjegini görkezmek üçin manyly ädimleri ätmeli hem-de halkara kada-kanunlaryna eýermeli."
'Gepleşikler dowam etdirilmeli'
Şol bir wagtda, regionda parahatçylygy berkarar etmek üçin, Kerri Demirgazyk bilen mundan aňryk hem gepleşik geçirmäge we özara gatnaşyk etmäge çagyrdy:
"Men biziň sebitde durnuklylygy we howpsuzlygy berkitmek üçin hakyky ädimleri ätmekde ylalaşyp biljegimze umytly garaýaryn. Biziň partnýorlarymyzyň ählisiniň, hemmesiniň regional parahatçylygy we abadançylygy goldamakda oýnamaly roly bar. Özem bu ahyr netijede Demirgazyk Koreýany hem partnýor edinmäge synanmagy, ony bu pikir-garaýşyň bir bölegine öwürmegi öz içine alýar."
Emma muňa garamazdan, Günorta Koreýanyň Ýunifikasiýa (Bileleşik) ministrliginiň sözçüsi duşenbe güni Demirgazygyň golaýda Koreýa ýarym adasyndaky dartgynlyklary azaltmak maksady bilen edilen dialog tekliplerini ret edendigini habar berli. Koreýa ýarym adasyndaky dartgynlylyk Demirgazyk fewral aýynda ýadro ýaraglary boýunça üçünji synagyny geçireli bäri güýçlenýär.
Phenýan ýekşenbe güni bu teklipleriň "boş" we "mekir hile" bolandygyny aýtdy.
Demirgazyk Koreýa soňky hepdelerde, öz raketalarynyň we toplarynyň Birleşen Ştatlaryň bazalaryny nyşana alandygyny, Günorta Koreýa bilen "uruş ýagdaýynyň" dowam edýändigini aýdyp, birnäçe haýbat atdy.
Dartgynlylyk we toý dabaralary
Kerriniň Ýaponiýada eden çykyşy merhum Kim Il Saňyň, Demirgazyk Koreýa döwletini esaslandyryjynyň doglan gününiň 101 ýyllygynyň bellenýän gününe gabat geldi.
Analitikler Phenýan bu wakany orta aralyga ýetýän raketany synag etmek üçin ulanar diýen pikiri öňe sürdiler. Emma demirgazyk koreýalylar duşenbe güni başlanan üç günlük ýubileý dabaralaryna gümra bolup, sebitdäki dartgynly ýagdaýa üns bermeýän ýaly göründi.
Phenýanyň köçelerinde baýdakdyr plakat göterip barýan çagalar myg berse, täze dogan bäbekleriň ene-atlary çaga kolýaskalary bilen paraddan geçýärler.
Kimiň we onuň ogly, Demirgazyk Koreýanyň öňki lideri Kim Joň Iliň guburlarynyň ýerleşýän ýeri bolan Kumsusan köşgüne bolsa köpçülikleýin zyýarat edilýär.


text:
28-nji aprelde Moskwanyň Döwlet uniwersitetiniň talyplaryna ýüzlenip eden çykyşynda Nazarbaýew Ýewraziýadaky integrasiýa prosesindäki roly üçin Russiýanyň prezidenti Wladimir Putini taryplady.
Şeýle-de Nazarbaýew rus-gazak gatnaşyklaryny “goňşy ýurtlaryň arasyndaky görelde hyzmatdaşlykdygyny” belledi. Ol: “Hiç kim goňşusyny saýlap almaýar. Olar Hudaý tarapyndan berilýär we şonuň üçin goňşylar parahatçylykly ýaşamalydyrlar” diýdi.
29-njy aprelde Nazarbaýew, Putin we Belarusyň prezidenti Aleksandr Lukaşeko Minskde duşuşarlar. Olar bu duşuşykda Ýewraziýa ykdysady bileleşigini döretmek barada maslahat ederler.


text:
ÝB Geňeşiniň prezidenti Donald Tusk bloguň Orsýete garşy girizilen ykdysady sanksiýalarynyň gelýän iki-üç hepdelikde, uly bir maslahat edilmezden uzaldyljagyna «örän ynamlydygyny» aýtdy.
"Men açyk aýtmak isleýärin, biziň Orsýet baradaky pozisiýamyz, şol sanda ykdysady sanksiýalar, Minsk şertnamalary doly ýerine ýetirilýänçä saklanyp galar» diýip, Tusk 26-njy maýda, Ýediler sammitiniň Ýaponiýadaky sammitinden öň aýtdy.
Ýewropa Bileleşiginiň bu çäreleri bes etmegine çagyryşlar edilipdi.
2014-nji ýylda, Orsýetiň Ukrainadaky hereketleri sebäpli girizilen ykdysady sanksiýalaryň möhleti iýul aýynda soňlanmaly.


text:
Çagaňyza diýilmeli sözler:
1. Men seni söýýärin
2. Näme bolsada seni söýýärin.
3. Sen maňa gahar edeniňde-de seni söýýärin.
4. Saňa gaharym gelse-de seni söýýärin.
5. Menden uzakda bolsaňam seni söýýärin. Meniň söýgim elmydama ýanyňda.
6. Ýer ýüzünde islendik çagany saýlamaga mümkinçilik berilen bolsa-da, şonda-da seni saýlardym balam.
7. Men sizi ýyldyzlaryň arasyndaky aýa çenli we aýdan gaýdyşyn ýere çenli, söýýärin.
8. Sag bol.
9. Bu gün seň bilen oýnamakdan lezzet aldym.
10. Meniň iň gowy görýän ýatlamalaryň pursatyndan seniň we meniň bilelikde bir zatlar eden günümdir!
Aýdyp beriň:
11. Olaryň dünýä inmegi ýa-da ogullyga alynmagy barada bolan wakany.
12. Kiçijik wagtlary olar bilen nädip mähirli bolanyňyz hakda.
13. Olaryň atlaryny nädip saýlandygyňyz hakda wakany.
14. Olaryň ýaşlarynda özüňiz nähili bolandygyňyz barada.
15. Olaryň ene-atalarynyň nädip duşuşandygy barada.
16. Halaýan reňkleriňiz haýsylar?
17. Kämahal size-de kyn düşýär.
18. Elini tutup, 3 gezek gysanyňyzda, bu gizlin kod bolup, * * Men seni söýýärin * diýmekdir.
19. Siziň meýilnamaňyz näme?
20. Şuwagt siz näme edýärsiňiz?
Diňläň:
21. Çagaňyz awtoulagyň içinde wagty.
22. Çagaňyz oýunjaklary hakda näme diýýär we onuň üçin näderejede möhümdigi hakda pikirleniň.
23. Çagaňyz hakykatdanam bir soragyň jogabynda kömegiňize mätäç bolan wagtynda.
24. Öňkiňizden 1 sekunt köpräk biraz sabr etmek üçin, sabrlylyga öwreniň.
25. Çagaňyzyň sözleriniň yzyndaky duýgular.
Soraň:
26. Seniň pikiriňçe näme üçin beýle boldy?
27. Seniň pikiriňçe eger-de (şeýle bolsa) ..... näme bolar?
28. Biz muny nädip bileris?
29. Näme hakda pikir edýärsiň?
30. Günüň dowamynda bolan iň gowy ýatlamanyň pursady näme boldy?
31. Seniň pikiriňçe "onuň" tagamy nähili?
Görkeziň:
32. Bir zady etmegi gadagan etmegiň ýerine, nädip etmelidigini.
33. Otuň baldagynda nädip sygyrmaly.
34. Kartlary nädip garmaly, ýelpewaç (веер) / jaý nädip ýasamaly.
35. Iýmitleri nädip kesmeli.
36. Geýimleri nädip eplemeli.
37. Jogabyny bilmeýän wagtyňyzda nädip maglumat gözlemeli.
38. Ýoldaşyňyza bolan bar mähriňizi.
38. Özüňe setmek, özüňe ideg etmek gaty möhümligi.
Ýörite wagt bermek:
39. Gurluşyk meýdançalaryna syn etmek üçin.
40. Guşlara seretmek üçin.
41. Nahar bişireňizde çagaňyz size kömek eder ýaly.
42. Bileje gyzykly, gowy bir ýerlere gitmek üçin.
43. Palçykda bilelikde gazmak üçin.
44. Çaganyň bir zady ýerine berjaý edişinyň badyna görä tabşyryklary ýörite ýerine ýetirmek üçin.
45. Çagaňyz oýnap ýörkä ýanynda ýöne oturmak.
Çagaňyzy bagtly ediň:
46. Geň galdyryp sowgat taýarlaň we onuň otagyna aýyryp goýuň.
47. Blinçigyň (блин) içine şokolady salyň.
48. Iýmit ýa-da naharlary ýylgyrýan ýüzli "smaýl" görnüşinde goýuň.
49. Bir zat etmäge kömek edeniňizde, ses effektleri ulanyň.
50. Olar bilen polda oýnaň.
Goýberiň:
51. Günäkärlik duýgusyny.
52. nähili bolmalydygy baradaky pikirleriňiz.
53. Özüňize gerek dogrulygy.
Bermeli:
54. Çagaňyza mähirli göz bilen serediň.
55. Haçanda çagaňyz otaga girende ýylgyryň.
56. Çagaňyz size degeninde sizem şeýle mähir bilen jogap beriň.
57. Çagaňyz sizi hakykatdanam eşidip biler ýaly bir zat aýtmazdan ozal öňünden ugruny tapyp sazlaň.
58. Çagaňyza kömek etmezden ozal olaryň nägileligini (gahar-gazabyny) çözmäge mümkinçilik beriň.
59. Uzak bolan günüň ahyrynda suwa düşüň.
60. Çagaňyza hoşniýetli bolmagyňyz üçin öz göwnüňize ýaraýan ýoluňyzy saýlaň.
G. Maral


text:
«Eńbek» baǵdarlamasymen 328,5 myń adam jumysqa ornalasty
NUR-SULTAN. QazAqparat – «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasymen 328,5 myń adam jumysqa ornalastyryldy, dep habarlaıdy QazAqparat Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Vedomstvonyń málimdeýinshe, 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha Nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasyna 451,6 myń adam qatysqan. 328,5 myń adam jumysqa ornalastyrylyp, onyń 200,7 myńy turaqty jumysqa turdy.
«Baǵdarlamanyń birinshi baǵyty aıasynda qysqa merzimdi kýrstarǵa 15,2 myń adam jiberildi. 5,5 myńnan astam adam óz isin ashý úshin jeńildikti mıkrokredıt, al 20,2 myńy qaıtarymsyz memlekettik grant aldy.
Sýbsıdııalanatyn jumys oryndaryna 155,7 myń adam jumysqa ornalastyryldy, onyń ishinde: áleýmettik jumys oryndaryna 16,6 myń adam; jastar praktıkasyna – 21,4 myń adam; qoǵamdyq jumystarǵa – 117,4 myń adam bardy», delingen habarlamada.
Mınıstrliktiń málimetinshe, eńbek resýrstarynyń utqyrlyǵy sheńberinde 1 342 otbasy nemese 4 571 adam qonys aýdarǵan, onyń ishinde 1 952 adam eńbekke qabiletti jasta.
«Onyń ishinde 1 329 adam jańa turǵylyqty jerinde turaqty jumysqa ornalastyryldy jáne 111 adam kásipkerlik qyzmetpen aınalysady, 5 adam oqýǵa jiberildi», dep habarlady vedomstvodan.
Eske sala ketsek, 2020 jyly «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasyna 649 myń adam qatysty. 437,3 myń adam jumysqa ornalastyryldy, onyń 319,2 myńy turaqty jumysqa turdy. Jappaı kásipkerlikti damytýǵa 12,7 myń mıkrokredıt jáne jańa bıznes ıdeıany iske asyrýǵa 44,9 myń qaıtarymsyz memlekettik grant berildi.
Budan basqa, eńbek resýrstarynyń utqyrlyǵyn arttyrý sheńberinde jumys kúshi artyq óńirlerden quramynda 5,8 myń adam bar 1,8 myń otbasy qonys aýdardy.


text:
PYRAGYNY GUTLAP
Bu ýyl beýik şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň dabarasyna türkmeniň uly alymlar- we hünärmenleriniň goşan goşandy bizi has buýsandyrdy.
Şolaryň biri-de Türkmensahraň teater ugrunyň uly ýazyjysy, oýunçysy we regissöri hormatly Hekim Bahramydan gelen gutlag haty we “Ýaş ýazyjylar üçin”, “Çagalygym”, “Yşk nämedir?” we “Täzelikçi Tahyr” atly erkin goşgulary boldy. Ussat Hekim Bahramyň gutlag hatyndan saýlanyp alnan bölekler:
“Salam gadyrly dostlar, mähriban ýoldaşlar, … söýdügim ildeşlerim!
Men Hekim Bahramy, Kümmetden. Sizleriň şeýle bir günde uly şahyrymyz Magtymguly Pyragyny ýatlap, bir ara gelip üýşmegiňiz hem-de saz-söhbet edip hoş bir wagt geçirmäňiz, dogrusy bu taýda bizleri-de begendirýär, buýsandyrýar. Sebäbi Magtymguly diýilende gözümiziň öňünde giň we owadan bir dünýä açylýan ýaly bolýar. Türkmenleň dünýäsi! … we şol dünýäň owadanlygy bizi üýşürip bilýär. Şeýle bir gün barymyza gutly bolsun!
Magtymgulynyň haýsy ýylda dünýä inendiginiň üstünde parhly rowaýatlar bar. Ýany doglanyndan bäri naçe ýyl geçdigi belli däl. Onuň ähemiýeti-de ýok. Ähemiýeti bolan, oň ýazan goşgulary, goşgulary bilen-de edebi dilimizde döreden täzelikleridir. …
Sözi uzatmaýyn. Meň asyl işim teater. Ýaşlygymdan bäri ýazýaryn, oýnaýaryn, regissörlik edýärin. Kä wagtlar özüme görä goşgy hem ýazan bolýaryn. Siziň bu dabaraňyza goşulmak üçin bir-iki namuna goşgymy iberýärin. … Bu goşgular bilinýän klasik goşgulardan däl. Men adyna “Erkin goşgy” dakdym. Ýany öz erkinde bolan goşgy hili. Hatda “Azat”-da diýmeýärin. Azat diýilende goýberilen bolýar. Emma erkin öz erkindedir, azatdyr, ýöne bu azatlygy öz içindedir. Sözler ýürekden gelşi ýaly yz-yzyna düzülýär. Erkin goşgyň kapyýadyr, mesradyr, beýtdir ýa-da her setiriň belli bir söz sany bolmalydyr diýen gaýgysy ýok. Emma elbetde belli bir agramy, belli bir heňi bar.
Men goşgyny özüme görä şeýle taryp edýärin: goşgy, sözleriň dogry manylary bilen gelşikli we mynasyp bir şekilde we gulaga ýokumly bir heň bilen yz-yzyna düzülişidir. … goşgy sözleriň güýjüdir, ýokumlydyr, süýjüdir. Onuň öz erkinde bir heňi bardyr. Heň bolsa diňe sazlarda däl, tebigatda, eşidýän seslerimizde, urýan ýüregimizde we atýan damarymyzda bardyr. Şoňa görä-de duýgularymyz içimizde üsti-üstüne toplanyp, mynasyp sözler bilen daşaryk çykanda we öz heňini tapyp düzülende goşgy orta çykýar. Men oňa “Erkin goşgy” diýärin.
Sag boluň we şadyýan ýaşaň!”


text:
Ol sekiz protestçi 2012-nji ýylyň 6-njy maýynda prezident Wladimir Putine garşy ýygnanyşyk mahalynda dörän çaknyşyklarda polisiýa topulmakda aýyplanýar.
Kremliň tankytçylary polisiýany Moskwanyň Bolotnaýa skwerinde guralan ýygnanyşykdaky zorlukda aýyplaýar we muny başga pikirlileri basyp ýatyrmagyň bir bölegi atlandyrýar.
Sud edilýänler, 7 erkek we bir aýal, pitneçilikde hem aýyplanýar.
Eger günäli tapylsalar, olara kanun esasynda 8 ýyl türme tussaglygynyň berilmegi mümkin. Prokurorlar olara bäşden alty ýyla çenli türme tussaglygyny bermegi soraýarlar.


text:
Birleşen Milletler Guramasy (BMG) Owganystandaky mekdepleriň we saglygy saklaýyş desgalaryň howp astyndadygyny aýdyp, munuň çagalaryň bilim we saglyk bejergisini almagyny kynlaşdyrýandygyny belleýär.
18-nji aprelde BMG-niň Owganystandaky Ýardam missiýasy we BMG-niň Çagalar fondy (UNICEF) tarapyndan ýaýradylan hasabatda geçen ýyl konflikt wakalary bilen ilteşikli 257 hadysanyň hasaba alnandygy habar berilýär. Bu görkeziji 2014-nji ýylda 130-a barabardy.
2015-nji ýylda 63 sany saglyk işgäri öldürildi. Olaryň aglabasy geçen ýylyň oktýabr aýynda Birleşen Ştatlaryň Gunduz şäherindäki keselhana eden howa zarbalarynda heläk boldy. 2014-nji ýylda bolsa, 25 sany saglyk işgäri heläk bolupdy ýa-da ýaralanypdy.
BMG-niň raportynda 2015-nji ýylda 66 sany saglyk işgäri alnyp gaçylan bolsa, 2014-nji ýylda bu san 31-e deňdi diýilýär.


text:
Aqtóbede halyqaralyq olımpıada jeńimpazy marapattaldy
AQTÓBE. QazAqparat - Halyqaralyq olımpıada jeńimpazy, aqtóbelik Rýstam Valeev pen júldeger Ernar Batyrjanovqa Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń atynan qutyqtaý hat jáne baǵaly syılyq berildi, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi oblys ákiminiń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Aqtóbe qalasyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń túlegi el tarıhynda tuńǵysh ret geografııa páni boıynsha halyqaralyq olımpıadanyń altyn medalin jeńip aldy. Bul olımpıada 1996 jyldan beri ótkizilip keledi. Aqtóbelik oqýshy Rýstam Valeev 46 memleketten qatysqan 200 balanyń arasynan úzdik atandy.
Olımpıada Stambulda uıymdastyrylǵan. Alaıda epıdemıologııalyq jaǵdaıǵa baılanysty jarys onlaın túrde ótti. Sondaı-aq Bilim – ınnovatsııa lıtseıiniń 11-synyp oqýshysy Ernar Batyrjanov 18-23 shilde aralyǵynda Portýgalııanyń Lıssabon qalasynda onlaın ótken halyqaralyq bıologııa olımpıadasynda (IBO) jaqsy nátıje kórsetip, qola júldege ıe boldy. Olımpıadaǵa 70 elden barlyǵy 300 oqýshy qatysqan.
Kezdesý barysynda bilim salasyn damytý, daryndy balalarmen jumys isteý, oqýshylardy pándik olımpıadalarǵa daıarlaý sııaqty ózekti suraqtar talqylandy. Oblys ákimi balalarǵa sáttilik tiledi.


text:
Almatyda tegin dári-dármek kólemi artty
ALMATY. QazAqparat - Almatyda tegin dári-dármek kólemi artty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Almaty qalalyq máslıhaty málimdegendeı, Almaty ákimdiginiń usynysy boıynsha depýtattar sırek kezdesetin aýrýlardy emdeýge arnalǵan dárilik zattar tizbesin keńeıtýdi bekitti.
Sondaı-aq, medıtsınalyq preparattar kólemi ulǵaıdy.
1,3 mlrd teńge mólsherinde bólingen qosymsha qarajat julyn bulshyqetiniń atrofııasyn, I sanattaǵy qant dıabetin, sımptomatıkalyq epılepsııa men basqa da aýrýlardy emdeýge baǵyttalatyn bolady.
Aıta keteıik, munyń aldynda Almaty máslıhatynyń depýtattyq korpýsynda birqatar ózgerister bolǵan edi.


text:
Türkmenistan milli saglygy goraýyş ulgamyny özgertdi we ösdürdi hem-de oňa ilatyň durmuş taýdan goraglylygy boýunça köp maksatly ulgam derejesini berdi. Türkmenistanda halkyň saglygyny goramakda giň gerimli işler durmuşa geçirilýär. Dünýä ülňülerine laýyk gelýän saglygy goraýyş ulgamy okgunly ösdürilýär.
Köp ýyllaryň dowamynda ýurduň saglygy goraýyş ulgamyna ýolbaşçylyk eden milli Lider “Saglyk” Döwlet maksatnamasyny işläp taýýarlamagyň başyny başlady. Onuň yzygiderli durmuşa geçirilmegi saglygy goraýyş ulgamyny ýokary halkara standartlaryň derejesine çykarmaga mümkinçilik berdi hem-de lukmançylyk hyzmatlarynyň görnüşlerini we hilini has-da ýokarlandyrdy. 1995-nji ýylda kabul edilen “Saglyk” Döwlet maksatnamasy ilata edilýän lukmançylyk hyzmatlaryny guramagyň öňdebaryjy halkara tejribesini nazara almak bilen, ol möhüm pudagyň düýpli özgerdilmegine, keselleri bejermegiň we olaryň öňüni almagyň kämil usullarynyň ornaşdyrylmagyna, ýokary hünärli saglygy goraýyş işgärleriniň taýýarlanylmagyna we lukmançylyk ylmynyň mundan beýläk-de ösüşine gönükdirilendir. Öňüni alyş çärelerini işjeňleşdirmegiň, jemgyýetde sagdyn durmuş ýörelgelerini ykrar etmegiň, ilatyň arasynda, aýratyn-da, çagalaryň we ýetginjekleriň arasynda bedenterbiýäni, sporty giňden wagyz etmegiň saglygy goraýyş ulgamynda döwlet Baştutanynyň ýolbaşçylygynda amala aşyrylýan işleriň esasy ugurlarydygyny bellemek gerek.
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow türkmen halkyna Täze ýyl Gutlagynda: “Sagdyn jemgyýet döwletiň berk binýadydyr. Şoňa görä-de, ynsan saglygyny goramak, ömrüni uzaltmak, keselleriň önüni almak, sagdyn durmuş kadalaryny ornaşdyrmak boýunça yzygiderli işleri geçirýäris” diýip belledi. “Il saglygy — ýurt baýlygy” diýen şygardan ugur alnyp, häzirki döwürde ýurtda saglygy goraýyş ulgamyny kämilleşdirmek we onuň düzümlerini döwrebaplaşdyrmak boýunça maksatnamalaýyn çäreler amala aşyrylýar. Bu bolsa adamlaryň ömrüniň ortaça dowamlylygynyň ýokarlanmagyna we ilatyň durmuş derejesiniň hiliniň gowulanmagyna ýardam edýär.
Aşgabatdaky we ýurdumyzyň welaýatlaryndaky bejeriş-öňüni alyş edaralaryna elektron resminama dolanyşygy ulgamy ornaşdyryldy. Raýatlaryň iki milliona golaýy elektron lukmançylyk kartlary bilen üpjün edildi. Telelukmançylyk hyzmatlaryny ýola goýmak, teleköpri arkaly saglygy goraýyş edaralarynyň arasynda wideoaragatnaşyk arkaly geňeşmeleri alyp barmak boýunça zerur işler ýerine ýetirilýär. Ulgamyň düzümlerini kämilleşdirmek babatda ýerine ýetirilýän işleriň çäklerinde tutuş ýurtda iň häzirki zaman enjamlar bilen üpjün edilen döwrebap lukmançylyk merkezleri, saglyk öýleri hem derman senagatyna degişli desgalar yzygiderli gurulýar. Soňky ýyllarda “Türkmendermansenagat” birleşiginiň düzümine girýän kärhanalaryň 8-si işe girizildi. Şolarda ýerli çig mal serişdeleriniň esasynda uly islegden peýdalanýan dermanlyk serişdeleriň önümçiligi ýola goýuldy.
2020-nji ýyl häzirki zamanyň täze wehimi bolan we adamzada çynlakaý howp salýan koronawirus ýokanjyna garşy bilelikdäki göreşe beslendi. Türki dilli döwletleriň hyzmatdaşlyk Geňeşiniň “СOVID-19 ýokanjyna garşy göreşde hyzmatdaşlyk we raýdaşlyk” şygary astynda geçen wideomaslahatynda we Goşulyşmazlyk Hereketiniň “Bilelikde СOVID-19-a garşy» şygary astynda gatnaşyjy toparlar görnüşinde bolan ýokary derejedäki duşuşygynda bu ugur esasy mowzuga öwrüldi. Olara döwlet Baştutanynyň özi gatnaşdy. Ýurdumyz täze we tutuş dünýäde adaty durmuş ugruny özgerden ýokanç kesellere garşy durmakda öňdäki orunlaryň birini eýeleýär.
Dünýäde emele gelen çylşyrymly ýagdaýy nazara alyp, Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň baştutanlygynda ýurduň çäginde koronawirus we beýleki howply ýokanç keselleriň ýüze çykmagynyň hem-de ýaýramagynyň öňüni almak boýunça toplumlaýyn çäreler amala aşyrylýar.
Bu ugurda geçirilýän işler, şeýle hem ýokanç keseller ýüze çykan halatynda gyssagly öňüni alyş çärelere görülýän taýýarlyk çäreleri bilen tanyşdyrmak üçin geçen ýylyň tomsunda Türkmenistana Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň Ýewropa sebit býurosynyň geňeş-tehniki wezipeler boýunça bilermenleri çagyryldy. BSGG-niň wekilleri 10 günlük saparyň çäklerinde Lebap, Balkan welaýatlarynyň we Aşgabat şäheriniň dürli lukmançylyk edaralaryna, hassahanalaryna, goňşy ýurtlar bilen serhetleşýän, aýratyn-da, Özbegistan we Owganystan bilen serhetleşýän çäklerinde, Türkmenbaşynyň Halkara deňiz portunyň barlag-geçiriş bölümlerinde boldular. Bilermenler ýerlerde epidemiologiýa gözegçiliginiň, barlaghana-anyklaýyş işleriniň, näsaglara kliniki gözegçiligiň we ýörite öňüni alyş çäreleriniň netijeleri bilen tanyşdylar.
Hususan-da, 2020-nji ýylyň ýanwar aýynyň başynda Türkmenistanyň Prezidentiniň tabşyrygy boýunça döwlet serhedinden geçilende tapgyrlaýyn çäklendirmeler, arassaçylyk-karantin gözegçiligi girizildi. Mart aýyndan başlap, daşary döwletleriň howa uçarlarynyň ýurdumyza hereketi bes edildi. Şeýle hem ýerüsti, derýa we deňiz ulaglary boýunça raýatlaryň ýurda girmegi hem-de ýurtdan çykmagy çäklendirildi. Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň ýanyndaky Epidemiologiýa garşy adatdan daşary toparyň çözgüdine laýyklykda, gelip çykyşy näbelli bolan ýiti ýokanç keseli ýurda girizilmeginiň öňüni almak çärelerini güýçlendirmek boýunça Merkez döredildi. “24/7” tertipde işleýän şeýle ştablar sebit derejesinde hem döredildi.
Ýurdumyzda bu ugurdaky ähli işler “Saglyk” Döwlet maksatnamasynyň we Türkmenistanyň Sanitar kodeksiniň çäklerinde milli kanunçylyga laýyklykda alnyp barylýar. Raýatlaryň saglygyny goramaga we abadançylyga konstitusion hukuklary bu resminamalaryň özenini düzýär. BSGG we BMG-niň beýleki düzümleýin bölümleri bilen bilelikde, ýurdumyzyň ýiti ýokanç kesele garşy durmaga we oňa garşy gyssagly çäreleri kabul etmäge taýýarlygynyň üpjünçiliginiň Meýilnamasy taýýarlanyldy. Ol 2020-nji ýylyň 22-nji maýynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň degişli Karary bilen tassyklanyldy. Onda meýilleşdirilen ähli çäreler BSGG-niň Ýurt edarasynyň we BMG-niň dürli agentlikleriniň goldaw bermeginde işjeň guralýar.
Býujet serişdeleriniň hasabyna ýokanç keselleriň garşysyna dermanlyk serişdeleri, barlaghana gurallary yzygiderli satyn alynýar. Türkmenistanyň 2018 — 2021nji ýyllarda ýokanç kesellere gözegçilik etmek boýunça Ählumumy gaznanyň pul baýragyna mynasyp bolandygyny bellemek gerek.
2020-nji ýylyň 10-njy oktýabrynda döwlet Baştutany Gurbanguly Berdimuhamedowyň hut özüniň gatnaşmagynda Aşgabatda Halkara ýanyk şikeslerini bejeriş merkezi we Estetik merkezi açyldy.
Ýanyk şikeslerini bejeriş toplumynyň gurluşygynda, ony enjamlaşdyrmakda hem-de merkeziň işgärler bilen üpjünçiliginde daşary ýurtlaryň öňdebaryjy tejribeleri işjeň öwrenildi. Merkeziň hünärmenleri Germaniýanyň, Ysraýylyň, Awstriýanyň we Türkiýäniň meşhur klinikalarynda saparda bolup, şikesleri bejermegiň kämil usullaryny öwrendiler. Şeýle hem Halkara ýanyk şikeslerini bejeriş merkezinde Myrat Garryýew adyndaky Türkmenistanyň Döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň şahamçasy ýerleşdirildi. Şonuň binýadynda ýokary okuw mekdebiniň professor-mugallymlary näsaglar bilen geňeşmeleri geçirýärler we ýokary hünärli lukmanlary taýýarlaýarlar.
Merkeziň açylyş dabarasyna gatnaşan daşary ýurtly hünärmenler täzeçil tehnologiýalara we bejerişiň häzirki zaman usullaryna esaslanýan kliniki düzümlere ýokary baha berdiler. Ýanyk şikeslerini bejeriş merkezine degişli güwänamalaryň we Germaniýanyň ýanyk şikesleri assosiasiýasynyň hem-de Şweýsariýanyň Sýurih şäherindäki federal tehnologik institutynyň degişli nyşanlarynyň gowşurylmagy munuň aýdyň subutnamasydyr.
Estetiki merkezde hem raýatlara gözellik we estetika babatda ähli ugurlar boýunça ýokary hilli kosmetologiýa hyzmatlaryny hödürlemek üçin ähli zerur şertler döredildi. Dünýäniň öňdebaryjy önüm öndürijileriniň köpugurly enjamlary häzirki zamanyň ýokary derejeli kosmetologiýa hyzmatlaryny hödürlemäge mümkinçilik berýär. Bu bolsa hyzmatlaryň halkara ülňülere doly laýyk gelmegini şertlendirýär. Munuň özi tutuş dünýäde netijelilik babatda kliniki tassyknama we ykrarnama laýyk gelýändigini aňladýar. Toplumyň düzümine lukmançylyk we estetiki kosmetologiýa, bedeniňi timarlamak, sagdynlaşdyrmak hem-de beýleki hyzmatlary ýerine ýetirýän bölümler girýär. Şeýle hem bu ýerde gözellik bölümi hereket edýär. Onuň wezipesi zerur kosmetiki hyzmatlaryň doly görnüşlerini hödürlemekden we toplumyň okuw merkezinde degişli hünärmenleri taýýarlamakdan ybaratdyr.
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan Estetiki merkeziň gurluşygynyň Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň agzalaryna ynanylandygyny bellemek gerek. Munuň özi döwletiň kiçi we orta telekeçiligiň wekillerine hemmetaraplaýyn goldaw berýändiginiň subutnamasydyr.
Sebitde deňi-taýy bolmadyk täze merkez Awstriýanyň Plastik, estetik we dikeldiş hirurgiýasy jemgyýetiniň, Şweýsariýa konfederasiýasynyň Lýusern uniwersitetiniň we “EmSi” estetiki klinikasynyň abraýly halkara baýraklaryna mynasyp boldy. Şol bir wagtyň özünde ýurtda täze saglygy goraýyş edaralarynyň gurluşygy bilen bir hatarda, ozal hereket edýänleriniň, hususan-da, Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň Halkara lukmançylyk merkezleri müdiriýetiniň Halkara anyklaýyş merkezini, Halkara iç keselleri merkezini, “Ene mähri” halkara merkezini döwrebaplaşdyrmak hem-de maddy-enjamlaýyn binýadyny pugtalandyrmak boýunça giň möçberli işler alnyp barylýar.
Türkmenistanda azyk harytlarynyň hiline we howpsuzlygyna berk gözegçilik ýola goýuldy. Ilaty arassa agyz suwy bilen üpjün etmek boýunça alnyp barylýan işleriň gerimi giňelýär. Geçen ýylda Türkmenistanyň ilatynyň 2020 — 2025-nji ýyllarda sagdyn iýmitlenmegi boýunça Milli maksatnama kabul edildi.
Raýatlaryň saglygyny berkitmekde şypahana-dynç alyş düzümlerine, aýratyn-da, balneologiýa, tebigy-howa şypahanalaryna möhüm orun degişlidir. Olarda mähriban topragymyzyň tebigy täsiri, mineral suwlar, bejeriş ähmiýetli palçyklar arkaly keselleriň öňüni almak we bejermek boýunça netijeli işler alnyp barylýar. “Saglyk” Döwlet maksatnamasynda göz öňünde tutulan şypahana-dynç alyş pudagyny toplumlaýyn ösdürmek ýurdumyzyň saglygy goraýyş ulgamyny ösdürmegiň hem-de kämilleşdirmegiň esasy ugurlarynyň biridir. Ahal welaýatyndaky “Arçman” hem-de “Ýyly suw” şypahanalary, Balkan welaýatyndaky “Mollagara” we “Awaza” şypahanalary, ýurduň demirgazyk künjeginde ýerleşýän “Daşoguz” şypahanasy, Lebap welaýatyndaky “Farap” şypahanasy, Mary welaýatyndaky “Baýramaly” şypahanasy hem-de Aşgabatdaky “Berzeňňi” şypahanasy bitewi şypahana ulgamyny kemala getirýär. Häzirki wagtda olar halkymyza hyzmat edýärler.
2020-nji ýylyň 6-njy noýabrynda bu sanawyň üsti Ahal welaýatynyň Ak bugdaý etrabyndaky “Bagabat” şypahanasy bilen ýetirildi. Onuň açylyş dabarasyna Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow gatnaşdy. Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň agzalary tarapyndan Aşgabadyň eteginde, Bagabat jülgesinde gurlan täze şypahana 200 adamy kabul etmäge niýetlenendir. Şypahananyň düzümine balneoterapiýa, suw we palçyk bilen bejerýän bölümler, maslahat beriş-öňüni alyş bölümi hem-de fizioterapiýa bölümi, SPA bölümi girýär. Täze bejeriş-öňüni alyş merkeziniň golaýynda oňa alyp barýan döwrebap ýol hem-de şypahana barýan ýollaryň çatryklarynyň birinde gurlan, beýikligi 25 metre barabar bolan “Saglyk” binasy ulanmaga berildi. Bu bina saglygy goraýyş ulgamynyň ýeten belent sepgitlerini hem-de adamlaryň saglygyny goramak boýunça alnyp barylýan giň gerimli işleriň möçberini alamatlandyrýar.
Döwlet Baştutany Türkmenistanda 2021 — 2025nji ýyllarda şypahana ulgamyny ösdürmek baradaky Karara gol çekdi. Bu çözgüt ýurduň şypahana ulgamyny mundan beýläk-de ösdürmek, halkara ülňülere laýyk gelýän täze hem-de netijeli şypahana ulgamlaryny ornaşdyrmak maksady bilen kabul edildi.
Şunuň bilen baglylykda, milli Lideriň “Türkmenistan — melhemler mekany” atly kitabyny ýazandygyny bellemek gerek. Türkmenistanyň Prezidenti, lukmançylyk ylymlarynyň doktory, akademik Gurbanguly Berdimuhamedowyň bu işi hem, beýleki eserleri ýaly, daşary ýurtlarda meşhurlyga eýe boldy. Döwlet Baştutanynyň dünýäniň köp dillerine terjime edilen “Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri” atly köp jiltli, ylmy-ensiklopedik eseri bütin dünýäniň okyjylarynda uly meşhurlyga eýe boldy. Kitabyň nobatdaky, XII tomunyň çap edilmegi Saglygy goraýyş we derman senagaty işgärleriniň gününe ajaýyp sowgat boldy. Täze neşiriň tanyşdyrylyşy 10-njy oktýabrda Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginde geçirildi.
Oba milli maksatnamasyny durmuşa geçirmegiň çäklerinde, sebitlerde täze döwrebap saglygy goraýyş merkezlerini hem-de lukmançylyk toplumlaryny gurmak boýunça işler dowam etdirilýär. Gökdepe etrabynyň Yzgant obasynda ýokanç keseller hassahanasynyň ulanmaga berilmegi hem munuň aýdyň subutnamasydyr. 2020-nji ýylyň 13-nji noýabrynda bu desganyň açylyş dabarasyna Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow gatnaşdy.
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň Ministrler Kabinetiniň 2020-nji ýylyň netijelerine bagyşlanyp, şu ýylyň 12-nji fewralynda geçirilen giňişleýin mejlisinde belleýşi ýaly, ýurtda köp sanly çagalar baglary gurulýar, döwrebap tehnikalar bilen üpjün edilen ýokary okuw mekdepleri, saglygy goraýyş, medeniýet we sport merkezleri açylýar. Türkmenistanda köpçülikleýin bedenterbiýe-sagaldyş hereketiniň ýylsaýyn okgunly ösýär.
Ýurdumyzda jemgyýetçilik saglygy goraýşyň dürli ugurlaryny ösdürmek boýunça ulgamlaýyn çäreler durmuşa geçirilýär. 2018-nji ýylyň iýul aýynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow 2018 — 2022-nji ýyllarda ilatyň psihiki saglygyny goramak boýunça, 2018 — 2024-nji ýyllarda alkogolyň zyýanly täsiriniň öňüni almak boýunça täze milli maksatnamalary, şeýle hem Türkmenistanda ilatyň fiziki işjeňligini ýokarlandyrmak babatda 2018 — 2025-nji ýyllar üçin Milli strategiýany tassyklady.
Bütindünýä Saglygy goraýyş guramasynyň talaplaryna laýyklykda, ýurtda ýokanç däl keselleriň öňüni almagyň we olaryň garşysyna göreşmegiň milli nusgasy döredildi, maglumatlar merkeziniň utgaşdyrmagynda ilata düşündiriş işleri yzygiderli geçirilýär. “Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň temmäkä garşy göreşmek boýunça Çarçuwaly konwensiýasyny Türkmenistanda durmuşa geçirmegiň 2017 – 2021-nji ýyllar üçin Milli maksatnamasynda” bellenen wezipeler hem yzygiderli çözülýär. Şeýle hem Türkmenistanyň Hökümeti tarapyndan “Aşgabat Jarnamasynyň düzgünlerini amala aşyrmak - Ýewropa sebitini temmäki tüssesinden azat etmek” atly taslama maliýeleşdirildi.


text: 18 Dawudyň Şawula aýdan sözlerini eşidip, Ýonatan+ ony juda gowy gördi. Ýonatan Dawut bilen jana-jan dost boldy+.2 Şawul hem Dawudy öýüne goýbermän, ýanynda alyp galdy+.3 Ýonatan Dawudy janyndan hem eziz görüp+, onuň bilen äht baglaşdy+.4 Ol egnindäki donuny* çykaryp, Dawuda berdi, ýaraglaryny, gylyjyny, ýaýyny, guşagyny-da berdi.5 Dawut söweşlere gatnaşyp başlady. Şawul nirä iberse-de, Dawudyň edeni ugruna bolýardy*+. Şonuň üçin Şawul ony batyr ýigitlerine baş edip goýdy+. Şawulyň nökerleri-de, tutuş halk-da muny halady.6 Dawut esgerleri bilen piliştlileri derbi-dagyn edip gelende, Ysraýylyň ähli şäherlerinden gelin-gyzlar çykyp, deprek+, tanbur* çalyp, aýdym aýdyp+, tans edip, şatlyk-şowhun bilen Şawul patyşany garşylardylar.7 Olar ýeňşiň şanyna aýdym aýdyp:«Şawul müňüsini öldürdi,Dawut on müňüsini»+diýerdiler.8 Şawul aýdymy halaman, gaty gaharlandy+. Ol içinden: «Görsene, men bary-ýogy müňüsini, Dawut bolsa on müňüsini ýeňipmiş. Indi Dawuda diňe tagty beräýmek galdy!»+ diýdi.9 Şondan soň Şawul Dawuda müňkürlik edip başlady.10 Ertesi gün Hudaý Şawuly ynjalykdan gaçyrdy*+. Ol öýde özüni birhili alyp barýardy*. Şol wagt Dawut hemişekisi ýaly, arfada saz çalyp otyrdy+. Şawulyň elinde naýza bardy+.11 Ol içinden: «Dawudy diwara çüýläýin-le!» diýip, iki gezek naýza zyňdy+. Emma Dawut sowlup ýetişdi.12 Ýehowa Dawudy goldaýardy+, Şawuldan bolsa ýüz öwrüpdi+, şonuň üçin Şawul Dawutdan gorkýardy.13 Şawul Dawudy ýanyndan aýryp, müňbaşy etdi. Dawut goşuna baş bolup, söweşe çykardy+.14 Ýehowa Dawudy goldaýardy+, şonuň üçin edeni ugruna bolýardy+.15 Şawul Dawudyň ähli işiniň oňuna bolýanyny görüp, has-da gorkdy.16 Tutuş Ysraýyl we Ýahuda ilaty Dawudy gowy görýärdi, sebäbi ol söweşlerde goşunyň öňüni çekerdi.17 Şawul Dawuda: «Saňa uly gyzym Meýraby bereýin+. Hyzmatymda durup, Ýehowa üçin mertlerçe söweşseň bolýar»+ diýdi. Sebäbi Şawul: «Goý, ol meniň elimden däl-de, piliştlileriň elinden ölsün»+ diýip pikir edýärdi.18 Dawut bolsa: «Patyşanyň giýewsi bolar ýaly, men kimmişim? Dogan-garyndaşlarym, atamyň hojalygy Ysraýylda kim bolupdyr?»+ diýdi.19 Emma Meýraby Dawuda bermeli wagty gelende, Şawul gyzyny eýýäm meholaly Adryýele+ durmuşa çykaran eken.20 Şawulyň Mihal+ atly gyzy Dawudy gowy görýärdi. Şawul muny eşidip, juda begendi.21 Ol: «Şu gyzymy bersem, Dawudy duzaga düşürip, piliştlileriň elinden öldürerin»+ diýip pikir etdi. Şawul Dawuda ýene-de: «Gel, garyndaşlyk açaly» diýdi.22 Soňra ol hyzmatkärlerine: «Bilmediksirän bolup, Dawut bilen gepleşiň-de: „Patyşanyň saňa göwni ýetýär, emeldarlary hem seni gowy görýär. Patyşanyň gyzyna öýlenseň gowy bolar“ diýiň» diýip tabşyrdy.23 Hyzmatkärler muny Dawuda aýdanlarynda, ol: «Şa gyzyna öýlenmek aňsatdyr öýdýäňizmi? Meniň üýşüp ýatan baýlygym ýok, özümem at-abraýly däl»+ diýdi.24 Olar hem Dawudyň aýdanlaryny Şawula ýetirdiler.25 Muny eşiden Şawul şeýle buýruk berdi: «Gidiň-de, Dawuda: „Patyşa senden galyň soranok+. Ol duşmanlaryndan ar almak üçin, 100 piliştlini sünnetläp+, pürçügini getirmegiňi isleýär“ diýiň». Aslynda, Şawul Dawudy piliştlileriň elinden öldürjek bolýardy.26 Hyzmatkärler patyşanyň aýdanlaryny Dawuda habar berdiler. Dawut hem şanyň giýewsi+ bolanyny kem görmedi. Şonuň üçin ol heniz berlen möhlet dolmanka,27 esgerleri bilen gidip, 200 piliştlini öldürdi. Şa gyzyna öýlenmek üçin, pürçükleri patyşa getirip berdi. Şawul hem gyzy Mihaly Dawuda durmuşa çykardy+.28 Şawul Ýehowanyň Dawudy goldaýandygyna+, gyzy Mihalyň hem ony juda gowy görýändigine düşündi+.29 Şonda ol Dawutdan has-da gorkup başlady. Şawul bütin ömrüne Dawuda duşman boldy+.30 Piliştli hanlar Ysraýyla häli-şindi çozardy. Her gezek Şawulyň beýleki hyzmatkärlerine garanyňda, Dawut köp üstünlik gazanardy+. Il içinde Dawudyň abraýy gitdigiçe artýardy+.


text:
Jambyl oblysynda taýly aýmaqtaǵy 650 gektar jer órtendi
TARAZ. QazAqparat – Jambyl oblysynda taýly aýmaqtaǵy janý oqıǵasynyń saldaryn joıý jumystary jalǵasýda,- dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Jambyl oblysy Turar Rysqulov aýdanynyń taýly jerlerinde oryn alǵan órt aýyzdyqtaldy. Qazirgi ýaqytta zardap shekkender týraly aqparat túsken joq.
Aldyn ala boljam boıynsha, órt turǵyndardyń ot qoldanýdaǵy abaısyzdyǵy saldarynan oryn alǵan.
Tilsiz jaýdy aýyzdyqtaýǵa 277 adam men 42 tehnıka jumyldyryldy.
Sondaı-aq, «Qazavıaqutqarý» MI-8 tikushaǵy tartyldy. Bul týraly tótenshe jaǵdaılar departamentiniń baspasóz qyzmeti málim etti.
«Ushý nátıjeleri boıynsha aldyn ala esepteýlerge sáıkes órttiń aýmaǵy 650 gektardy quraıdy, «Qazavıaqutqarý» AQ MI-8 tikushaǵymen jeke quramdy bıik jerge jetkizý boıynsha ushýlar júrgizilýde. Qazirgi tańda joǵaryda atalǵan kúshter men quraldar taýly aýmaqtaǵy janý oqıǵasynyń saldaryn joıý jumystaryn jalǵastyrýda», -delingen vedomstvo habarlamasynda.


text:
Türkmen döwlet medeniýet institutynyň “Teatr sungaty” fakulteti 1992-nji ýylda institutyň döredilmegi bilen açyldy. Şol ýyldan bäri bu ýokary okuw mekdebiň goýnunda hazirki wagtda medeniýet ulgamynyň dürli sahalarynda zähmet çekýän sungat ussatlarynyň ençemesi taýýarlanyldy.
“Teatr sungaty” fakultetinde jemi üç kafedra hereket edýär
- Režissura
- Aktýor ussatlygy we sahna dili
- Kino we teleradio sungatlary.
“Teatr sungaty” fakultetinde Türkmenistanyň Halk artistleri, Türkmenistanyň at gazanan artistleri, Türkmeniň altyn asyry atly bäsleşigiň ýeşijileri öz hünär ussatlyklary bilen talyplara sapak berýärler. Hünärmenler ýurdumyzyň teatrlarynda, kino sungatynda, welaýat medeniýet merkezlerinde, halk teatrlarynda, döwlet sirkinde, sungat mekdeplerinde we başga-da birnäçe medeniýet ojaklarynda degişli wezipeleri eýeläp bilerler. Türkmenistanda bar bolan ähli teleýaýlymlarda işlemäge mynasyp, ylymly-bilimli hünärmenleri, wagyzçylary, alypbaryjylary, teleýaýlym režissýory, telekinooperatorlary, ses režissýoryny, yşyk boýunça hünärmeni taýýarlamak teatr fakultetiniň paýyna düşýär.
KAFEDRALAR
“ KINO WE TELERADIO SUNGATLARY”
1. Telewideniýe (Operatorçylyk işi we montažyň režissurasy)
2. Telewideniýe (Teleradiogepleşikleri guramak we alyp barmak)
3. Telewideniýe (Telewideniýe režissurasy)
“AKTÝORLYK USSATLYGY WE SAHNA DILI”
1. Aktýorçylyk sungaty (Drama we kino sungaty)
2. Drama režissurasy
3. Dramaturgiýa
“REZISSURA WE TEATRY ÖWRENIŞ”
1. Ses režissurasy
2. Sirk sungaty
3. Yşyklandyrma tehnologiýasy


text:
Türkmenistanyň “Türkmenbaşy” döwlet täjirçilik banky, “Türkmenistanyň bank ulgamyny ösdürmegiň 2011-2030-njy ýyllar üçin döwlet maksatnamasyny” hem-de “Türkmenistanyň Ykdysadyýet, maliýe bank ulgamlaryny ösdürmegiň 2019-2025-nji ýyllar üçin maksatnamasyna“ laýyklykda iş alyp barmak maksady bilen, “Altyn –Asyr” bank kartlar ulgamyny ornaşdyrmak, ýaýratmak we ösdürmek boýunça işleri işjeňlik bilen alyp barýar.
Häzirki wagtda Türkmenistanyň “Türkmenbaşy” döwlet täjirçilik bankynda 2019-njy ýylyň 1-nji iýun ýagdaýyna 406 121 sany kart hasaplary açyldy we olary möçberi günsaýyn artýar.
Söwda nokatlarynda we hyzmat ediş nokatlarynda töleg terminallarynyň 2019-njy ýylyň 1-nji iýun ýagdaýyna 3899-sy gurnaldy.
Türkmenistanyň “Türkmenbaşy” DTB-nyň ulgamy boýunça bankomatlaryň 358 sanysy hyzmat edýär.
Bankomatlar Türkmenistanyň “Türkmenbaşy” DTB-nyň ähli şahamçalarynda we beýleki nokatlarda -- söwda merkezlerinde, howa menzillerinde, kärhanalarda we guramalarda gurnalandyr.
Bankomatlaryň, “Mobil bank” we “Internet bank” hyzmatlarynyň üsti arkaly ýurdumyzyň banklaryndan alnan karzlary we oňa hasaplanan göterimleri, şeýle hem “Altyn Asyr”, CDMA, öý telefon, internet aragatnaşyk ulgamlarynyň töleglerini nagt däl görnüşde tölemek mümkinçiligi ornaşdyrylandyr.
Häzirki günde müşderileri çekmek maksady bilen, töleg terminallarynyň üsti bilen nagt däl görnüşinde tölegleri geçirilende bank kartlarynyň eýelerinden hiç hili ýygym alynmaýar.
Türkmenistanyň “Türkmenbaşy” DTB häzirki günde we geljekde amatly şertleri döretmek we ýurdumyzyň ilatyny durmuş taýdan goldamak maksady bilen, ýurtda nagt däl hasaplaşyklaryň möçberini artdyrmak boýunça işleri işjeň alyp barar.
Goşmaça maglumatlary Siz biziň bankymyza gelip, ýa-da şu aşakdaky telefon belgiler boýunça alyp bilersiňiz:
44-71-75 (78,79), 44-70-26.
«ALTYN ASYR» TÖLEG ULGAMYNYŇ BANKOMATLARYNY ULANMAK BOÝUNÇA GÖZÜKDIRIJI
Altyn asyr”, “Millikart”, “VISA” we “MasterCard” bank kartlary bilen harytlar we hyzmatlar üçin geçirilýän nagt däl hasaplaşyklarda töleg terminalyny ulanmak boýunça gözükdiriji :
Edil şunuň ýaly hem özüňizi gyzyklandyrýan ähli meseleler boýunça Türkmenistanyň “Türkmenbaşy” DTB-nyň ýüz tutup bilersiňiz:
TÖLEG TERMINALLARYNY GURNAMAK ÜÇIN HÖDÜRLENMELI RESMINAMALARYŇ SANAWY
Hususy telekeçi - şahsy taraplar üçin:
- Terminaly gurnamak barada arza ýa-da ýüz tutma haty
- Hasaplaşyk hasabynyň rekwizitleri
- Pasportyň nusgasy
- Patentiň nusgasy
- Hususy telekiçiniň bellige alyş şahadatnamasynyň nusgasy
- Salgyt hasabyna goýlandygy hakynda şahadatnamanyň nusgasy
- Kärende şertnamanyň ýa-da eýeçilik hukugy barada resminamanyň nusgasy (zerurlygyna gorä)
Ýuridiki şahslar üçin:
- Terminaly gurnamak barada resmi hat
- Hasaplaşyk hasabynyň rekwizitleri
- Türkmenistanyň Edara görnüşli taraplarynyň ýeke-täk döwlet sanawyndan göçürmesiniň nusgasy
- Ýuridiki şahslaryň Tertipnamasynyň ýa-da Düzgünnamasynyň kepillendirilen nusgasy
- Döwlet tarapyndan hasaba almak hem-de Türkmenistanyň Edara görüşli taraplarynyň ýeke-täk döwlet sanawyna girizmek baradaky Şahadatnamasynyň kepillendirilen nusgasy
- Kärende şertnamanyň ýa-da eýeçilik hukugy barada resminamanyň nusgasy (zerurlygyna gorä).