text:
Türkmenistanyň Prezidentlik Saýlawlary 2012
Saýlawlar 2012-nji ýylyň Fewral aýynyň 12-sine geçiriler. 29 sanysy ýurt daşynda bolmak bilen jemi 2336 sany saýlaw uçastogy açyldy. Saýlawçylaryň sany 2 million 987 müň 324 adam diýip habar berildi. Bulardan Aşgabatdan 302684, Ahal welaýatyndan 446331 , Balkan welaýatyndan 248697, Daşoguz welaýatyndan 640120, Lebap welaýatyndan 646007 we Mary welaýatyndan 703485 adam saýlama hukugy bolanlar.[1][2].
Mazmuny
Dalaşgärlige hödürlenenler[üýtget | edit source]
- Gurbanguly Mälikgulyýewiç Berdimuhamedow - Türkmenistanyň II Prezidenti
- Kakageldi Abdullaýew - Türkmengaz döwlet konserniniň Marygazçykaryş trestiniň müdiri
- Saparmyrat Batyrow - Gökdepe pagta egiriji fabrigiň müdiri
- Rejep Bazarow - Daşoguz welaýatynyň häkiminiň oba hojalyk boýunça orunbasary
- Begenç Borjakow - Gurbasnoltan Eje ad. etrabynyň häkimi
- Myrat Çarygulyýew - Maryazot önümçilik bileleşiginiň müdiri
- Esendurdy Gaýypow - Gurluşyk ministrligiň Lebapgurluşyk önümçilik birleşiginiň müdiri
- Myratgeldi Jumageldiýew - Halaç etrabynyň häkimi
- Aýdogdy Kakabaýew - Babadaýhan etrabynyň häkimi
- Gurbanmämmet Mollaniýazow - Türkmennebit Döwlet konserniniň Nebitgazdüýpliabatlaýyş trestiniň dolandyryjysy
- Ýagmyr Orazow - Obahojalyk ministrligi pagtaçylyk ylmy-barlag institutynyň müdiri
- Ýarmuhammet Orazgulyýew - Energetika we Senagat ministiri
- Nikita Rejepow - Türkmennebitgeofizika trestiniň müdiri
- Rozygeldi Rozyguluýew - Lebapderýaýollary önümçilik birleşiginiň başlygyň w.w.ý.ý.
- Annageldi Ýazmyradow - Suw Hojalyk ministiri
Dalaşgärler[üýtget | edit source]
- Gurbanguly Mälikgulyýewiç Berdimuhamedow - Türkmenistanyň II Prezidenti
- Kakageldi Abdullaýew - Türkmengaz döwlet konserniniň Marygazçykaryş trestiniň müdiri
- Saparmyrat Batyrow - Gökdepe pagta egiriji fabrigiň müdiri
- Rejep Bazarow - Daşoguz welaýatynyň häkiminiň oba hojalyk boýunça orunbasary
- Esendurdy Gaýypow - Gurluşyk ministrligiň Lebapgurluşyk önümçilik birleşiginiň müdiri
- Gurbanmämmet Mollaniýazow - Türkmennebit Döwlet konserniniň Nebitgazdüýpliabatlaýyş trestiniň dolandyryjysy
- Ýarmuhammet Orazgulyýew - Energetika we Senagat ministri
- Annageldi Ýazmyradow - Suw Hojalyk ministri
Dalaşgärleriň maksatnamalary[üýtget | edit source]
Gurbanguly Mälikgulyýewiç Berdimuhamedow[üýtget | edit source]
Hormatly watandaşlar! Mähriban halkym!
Bilşiňiz ýaly, ýakynda Saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky Merkezi topar meni Türkmenistanyň Prezidentiniň saýlawlarynda dalaşgär hökmünde hasaba aldy.
Şu gün men siziň öňüňizde çykyş edip, mähriban Watanymyzyň geljegini nähili göz öňüne getirýändigim baradaky öz garaýyşlarymy maslahatlaşmak, Garaşsyz, Bitarap Türkmenistanyň Prezidentiniň wezipesinde amala aşyrjak işlerimiň maksatnamasy bilen tanyşdyrmak isleýärin. Bu çykyş hemmeler üçin öz halkyna hyzmat etmegiň ýeňil bolmadyk, örän jogapkärli borçlaryny üstüne alýan adam hökmünde meniň üçin hem, maksatnamada göz öňünde tutulan işleriň ýerine ýetirilişine gözegçilik etmeli adamlar bolan siziň üçin hem örän möhüm diýip pikir edýärin.
Siz meniň häzire çenli eden işlerimi gowy bilýärsiňiz, şoňa görä-de, bu işlere baha berip bilersiňiz. Häzir bolsa men sizi geljek 5 ýylda amala aşyrjak işlerimiň maksatnamasy bilen tanyşdyrmak isleýärin.
Bilşiňiz ýaly, Türkmen döwletini ösdürmegiň täze tapgyrynda öňümizde duran wezipeleri biz Türkmenistanyň Ýaşulularynyň nobatdaky maslahatynda beýan etdik. Özboluşly demokratik gurama bolan Ýaşulularyň maslahatyna gatnaşyjylar öňde goýlan bu wezipeleri makulladylar.
Häzir men ilki bilen, alyp barýan daşary syýasatymyz barada öz garaýyşlarymy beýan etmek isleýärin.
Häzirki Garaşsyz Türkmen döwletinde durmuşa geçirilýän täzeleniş strategiýasy dünýäniň dürli ýurtlary we abraýly halkara guramalary, ilkinji nobatda bolsa, Birleşen Milletler Guramasy bilen giň gerimli we netijeli hyzmatdaşlyk etmek arkaly amala aşyrylýar.
Türkmenistan dünýädäki iň uly, häzirki zamanyň ählumumy meselelerini çözmek boýunça alnyp barylýan işlerden çetde durmaýar. Bu ugurda biziň ýurdumyz halkara bileleşigi bilen arkalaşykly hyzmatdaşlyk edýär. Sebitde parahatçylygyň we abadançylygyň ygtybarly daýanjy bolmak bilen, biziň ýurdumyz öňdebaryjy başlangyçlar bilen çykyş edýär. Bu başlangyçlar bolsa biziň alyp barýan, dünýä bileleşigi tarapyndan giňden ykrar edilýän we goldanylýan, ählumumy bähbitleriň hatyrasyna açyk hem-de özara bähbitli hyzmatdaşlyk etmäge gönükdirilen syýasatymyzyň üýtgewsizdigini tassyklaýar.
Biz geljekde hem ähli ýurtlar bilen deňhukukly esasda özara bähbitli hyzmatdaşlyk etmek we netijeli gatnaşyklary alyp barmak üçin açyk bolan halkara syýasatymyzy bitaraplyk ýörelgelerimizi nazara almak bilen durmuşa geçirmegi maksat edinýäris.
Hormatly watandaşlar!
Döwletimiziň ösüşiniň indiki tapgyrynyň düýp manysy durmuşa geçirýän özgertmelerimizi yzygiderli ösdürmekden we durnukly amala aşyrmakdan ybaratdyr. Döwletimizi galkyndyrmagyň we berkarar etmegiň ilkinji döwrüniň wezipelerini öňümizde goýmak we esasan üstünlikli çözmek bilen, biz indiki tapgyra – ösüş tapgyryna gadam basdyk. Biz ýurdumyzy ösdürmegiň bu tapgyrynda öňümizde durýan wezipeleri çözmäge hem taýýardyrys.
Biziň wezipämiz – XXI asyrda Türkmenistany berk binýatly, kuwwatly, abadan, ýokary derejede ösen, bäsleşige ukyply döwlete öwürmekden ybaratdyr.
Hut şonuň üçin hem, agrar ýurt bolan Türkmenistany senagat taýdan ösen döwlete öwürmek biziň ilkinji nobatdaky wezipelerimiziň biridir.
Ýurdumyzda ylmy ösdürmek hem döwletimiziň alyp barýan syýasatynyň strategiýasyna öwrüler.
Öňümizde durýan giň gerimli wezipeleri durmuşa geçirmek üçin, biz elbetde, iň täze tehnologiýalary, ylmyň we tehnikanyň gazananlaryny durmuşa ornaşdyrmagyň hasabyna ýurdumyzyň ykdysady kuwwatyny pugtalandyrmagy, netijede, Watanymyzda ylmy we bilimi mundan beýläk-de hil taýdan ösdürmegi göz öňünde tutýarys. Ylym we bilim bolsa, eziz Diýarymyzy ösdürmegiň ileri tutulýan iň esasy ugurlarynyň biri bolupdy we geljekde hem şeýle bolmagynda galar.
Bu wezipeler ýurdumyzyň ähli ýerlerinde diňe bir täze zawodlaryň we fabrikleriň guruljakdygyny däl-de, eýsem iň häzirki zaman enjamlary bilen üpjün edilen, gutarnykly önümçilik tapgyry bolan, ägirt uly senagat toplumlarynyň dörediljekdigini hem aňladýar.
Men ýurdumyzyň täze taryhy döwürdäki kanunalaýyk ösüşi türkmen jemgyýetiniň durmuşyna innowasiýalary ornaşdyrmak üçin esas bolup durýar diýip hasap edýärin.
Ýurdumyzy innowasiýalar ýoly bilen ösdürmegiň indiki tapgyry adamlaryň durmuşyny hil taýdan özgertmäge niýetlenen, türkmen jemgyýetiniň ösüşiniň durnuklylygyny, durmuşa ukyplylygyny we netijeliligini ýokarlandyrmaga ýardam berýän, anyk maksatlara gönükdirilen toplumlaýyn işleri alyp barmakdan ybaratdyr.
Täze döwür, elbetde, amala aşyrýan özgertmelerimizi kabul etmäge we goldamaga jemgyýetiň taýýar bolmagyny hem talap edýär.
Şonuň üçin hem, biz häzirki zamanyň ähli kommunikasiýa we multimedia tehnologiýalaryny ele alan işgärleriň we hünärmenleriň täze neslini taýýarlamaga aýratyn üns bereris.
Adamzat paýhasynyň gazanan häzirki zaman ösüşiniň iň çylşyrymly wezipelerini çözmäge ukyply, ösen maglumatlar jemgyýeti boljak biziň ýurdumyzyň geljegi şol adamlara bagly bolar.
Biz öz öňümizde ykdysady strategiýamyzyň ähli tebigy-geografik we durmuş-psihologik aýratynlyklaryna laýyk gelýän anyk wezipeleri goýýarys.
Biz ýurdumyzyň ähli mineral-çig mal serişdelerini adamlaryň abadan durmuşda ýaşamagyna gönükdireris, oba hojalyk, senagat hem-de nebitgaz önümleriniň doly möçberde gaýtadan işlenmegini gazanarys.
Oba hojalyk pudagynda biz öri meýdanlarynda bakylýan maldarçylykdan ähli öňdebaryjy enjamlar, awtomatlaşdyrylan tehnologiýalar bilen üpjün edilen maldarçylyk hojalyklaryna geçeris.
Ýurdumyzda ekinleriň täze, ýokary hasyl berýän görnüşlerini döretmegiň, şeýle hem ýyladyşhana hojalyklaryny giňden ornaşdyrmagyň netijesinde, ekerançylyk pudagy täze derejä göteriler.
Köpugurly suwaryş ulgamynyň ornaşdyrylmagy we suwarymly ekerançylygyň köp asyrlyk tejribesi bize oba hojalyk pudagyny suw bilen üpjün etmek meselesini doly çözmäge mümkinçilik berer. Biz ekerançylyk pudagyny ösdürmek arkaly, diňe bir ýurdumyzyň azyk garaşsyzlygyny doly üpjün etmek bilen çäklenmän, eýsem ýokary hilli, ekologiýa taýdan arassa miwe we gök-bakja önümleriniň daşary ýurtlara köp möçberlerde iberilmegine hem garaşýarys.
Ykdysadyýetimiziň binýatlyk pudagy bolan energetika pudagy barada aýdylanda bolsa, bu ugurda iri nebitgaz ýataklaryny gözlemek we işe girizmek, «mawy ýangyjy» dünýä bazarlaryna ibermek wezipesinden ugur alyp, biz gaz geçiriji ulgamlary mundan beýläk-de ösdürmegi, uglewodorod serişdelerini düýpli gaýtadan işlemegi we benzin, polipropilen, suwuklandyrylan gaz, nebit önümleri ýaly dünýäde köp isleg bildirilýän ýokary hilli dürli önümleri öndürmegi göz öňünde tutýarys.
Men ýygy-ýygydan ýurdumyzyň welaýatlarynda iş saparlarynda bolup, adamlar bilen duşuşyp duramsoň, olaryň ýaşaýşy we durmuşy bilen bagly iň möhüm meseleleri oňat bilýärin.
Ýurdumyzyň her bir sebitinde, her bir aýratyn etrapda, şäherde we obada raýatlarymyz üçin ýokary ýaşaýyş-durmuş şertlerini döretmek biziň esasy üns berýän wezipämiz bolupdy we geljekde hem şeýle bolmagynda galar.
Bu wezipeler, esasan hem:
– ilatymyzyň girdejilerini yzygiderli artdyrmakdan;
– aýlyk zähmet haklaryny, pensiýalary, talyp haklaryny, kömek pullaryny köpeltmekden, ýaşaýyş-durmuş taýdan berilýän ýeňillikleri geljekde hem saklap galmakdan;
– ähli amatlyklary bolan, has oňaýly ýaşaýyş jaýlaryny, bilim, sport, şypahana-bejeriş, sagaldyş we saglyk merkezlerini, medeni-durmuş maksatly desgalary gurmakdan;
– maşgalany maddy taýdan goldamakdan ybaratdyr.
Biziň halkymyz maşgala we çagalara, berk bedenli, sagdyn we arassa ahlakly nesilleri terbiýeläp ýetişdirmäge hemaýat edýän maşgala däplerine aýratyn ähmiýet berýär.
Şonuň üçin hem, men 2012-nji ýylda her bir maşgalanyň ýaşaýyş-durmuş meseleleriniň çözülmegine gönükdirilen serişdeleri has köp möçberde goýbermegi maksadalaýyk hasaplaýaryn. Bu bolsa, maşgalany, eneligi we çagalygy goramak meselesini mundan beýläk-de üstünlikli çözmäge ýardam berer.
Hormatly watandaşlar!
Biz öz ýurdumyzy mundan beýläk-de abadanlaşdyrmagy dowam ederis. Eziz Diýarymyzda täze-täze etraplar dörär, ýaşaýyş toplumlary, mekdepler, hassahanalar, muzeýler we stadionlar gurlar. Biziň ýurdumyz häzirki döwürde ägirt uly gurluşyk meýdançasyna öwrüldi. Nesip bolsa, ýene-de az wagtdan şäherlerimizde we obalarymyzda täze-täze desgalaryň we binalaryň gurluşygy has güýçli depginler bilen alnyp barlar. Netijede, gözel görke giren şäherlerimizde we obalarymyzda hem adamlaryň abadan we bagtyýar durmuşda ýaşamagy üçin häzirki döwrüň talaplaryna laýyk gelýän ähli oňaýly şertler dörediler.
Biz sözüň doly manysynda, medeniýetimizi ösdürmegi we jemgyýetimiziň durmuşyna giňden ornaşdyrmagy hem dowam ederis. Türkmeniň ýurdy ähli döwürlerde hem milli möçberdäki ýiti zehinlere baý bolan mekandyr. Biz hemişe halkymyzyň gözellige bolan söýgüsini we islegini hemmetaraplaýyn höweslendirmäge çalşarys.
Ýurdumyzda syýahatçylygy ösdürmek, sagaldyş-şypahana ulgamyny özgertmek hem geljekde döwletimizde alnyp barylýan işleriň möhüm ugularynyň biri bolar!
Häzirki wagtda Hazaryň kenarynda «Awaza» milli syýahatçylyk zolagyny döretmek bilen bagly iri taslamalary durmuşa geçirmek boýunça işler güýçli depginler bilen alnyp barylýar. Bu ýerde ajaýyp, owadan myhmanhanalar, ähli amatlyklary bolan sagaldyş merkezleri yzygiderli gurulýar.
«Awaza» milli syýahatçylyk zolagy biziň häzirki döwürde amala aşyrýan iri möçberli we örän uly ähmiýet berýän taslamalarymyzyň biridir.
Ýurdumyza gelýän girdejileri artdyrmaga mümkinçilik berjek bu taslama daşky gurşawy we tebigaty goramak boýunça çäreleri hem öz içine alýar.
Biz jemgyýetimiziň syýasy ulgamyny hem kämilleşdirmelidiris, ýerli ýerine ýetiriji häkimiýeti pugtalandyrmalydyrys, jemgyýetçilik institutlaryny mundan beýläk-de demokratiýa ýoly bilen ösdürmelidiris. Sebäbi, häzirki döwürde jemgyýetçilik guramalarynyň we birleşmeleriniň işini täzeçe guramak zerurlygy ýüze çykdy. Bu guramalaryň geljekde alyp barjak işleri we kabul edýän çözgütleri döwrüň talaplaryna, döwletimiziň ösüşiniň täze tapgyrynyň wezipelerine we biziň alyp barýan syýasatymyza laýyk gelmelidir.
Halkymyz bilen, ýaşulularymyz bilen maslahatlaşyp, dogry çözgütleri gözlemek we kabul etmek bize ata-babalarymyzdan galan iň beýik demokratik mirasymyzdyr, biz bu mirasy syýasy tejribämizde geljekde hem ulanarys.
Biz ýurdumyzy demokratiýalaşdyrmak boýunça alyp barýan işlerimizde raýat jemgyýetiniň guramalaryna aýratyn ähmiýet berýäris. Bu guramalaryň işini talaba laýyk ýola goýmazdan, döwletimizi mundan beýläk-de demokratiýalaşdyrmagy göz öňüne getirmek hem kyndyr.
Bu wezipeleri üstünlikli çözmek üçin biziň ýurdumyzda ýokary syýasy erkiň hem, düýpli kadalaşdyryjy-hukuk binýadynyň hem bardygyny bellemek möhümdir. Türkmenistanyň Konstitusiýasy döwletimiziň mundan beýläk-de öňe gitmegine we gülläp ösmegine ýardam bermek bilen, ýurdumyzyň raýatlarynyň jemgyýetçilik birleşmelerini döretmäge bolan hukugyny amala aşyrmagynyň baş kepili bolup durýar.
Mundan başga-da, Esasy kanunymyzyň 10-njy maddasynda telekeçiligiň, kiçi we orta işewürligiň ösmegine döwlet tarapyndan ýardam berilýändigi bellenýär. Bu ugurda biz anyk işleri, şol sanda milli kanunçylygymyzy kämilleşdirmek, salgyt we maýa goýum şertlerini ýeňilleşdirmek boýunça zerur işleri amala aşyrdyk.
Biz geljekde hem ykdysadyýetimiziň döwlete dahylsyz bölegini çalt depginler bilen ösdürmegi, ýokary tehnologiýaly, dünýä bazarynda bäsleşige ukyply hususy telekeçiligiň döremegine ýardam bermegi göz öňünde tutýarys. Şeýle hem, oba hojalygynda hususy telekeçiligi ösdürmek üçin amatly şertleri döretmegi maksat edinýäris.
Ýurdumyzda eýýäm öz düzüminde senagatçylary we telekeçileri birleşdirýän, telekeçiligi ösdürmäge işjeň ýardam berýän jemgyýetçilik guramasy hereket edýär we onuň bu ugurda gowy tejribesi bar.
Soňky ýyllarda Senagatçylar we telekeçiler birleşmesi diňe ýurdumyzda däl-de, eýsem onuň çäklerinden daşarda hem uly abraýa eýe boldy. Bu Birleşmäniň öz döwrebap işewürlik toplumy, «Rysgal» paýdarlar täjirçilik banky we üstünlikli işleýän ilkinji hususy neşiri – «Rysgal» gazeti bar.
Raýat jemgyýetine mahsus bolan jemgyýetçilik guramalaryny döwlet gurluşynyň wezipelerini çözmekde, ilkinji nobatda bolsa, ýaşaýyş-durmuş syýasatyny amala aşyrmakda ygtybarly hyzmatdaş hasap edýändigimizi ýene-de bir gezek nygtamak isleýärin.
Demokratik institutlary ösdürmek ýurdumyzyň jemgyýetçilik-syýasy durmuşyna raýatlaryň işjeň gatnaşmagynyň möhüm şerti bolup durýar, bu bolsa adamlaryň raýatlyk medeniýetiniň kemala gelmegine we ösmegine ýardam bermekde örän möhüm ähmiýete eýedir.
Jemgyýetçilik ynamy, raýatlaryň işjeňligi, arkalaşykly işlemek, adam hukuklaryna we azatlyklaryna hormat goýmak diňe bir raýat jemgyýetiniň jebisleşmeginiň esasy şertleri bolmak bilen çäklenmän, eýsem hakyky halk häkimiýetiniň berkarar bolmagynyň hem zerur şertleri bolup durýar.
Men şeýle hem, Türkmen döwletiniň demokratik ýol bilen ösüşiniň täze tapgyrynda saýlawly ýerli wekilçilikli häkimiýet edaralarynyň – welaýat, etrap we şäher halk maslahatlarynyň işiniň netijeliligini artdyrmagyň, ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň – geňeşleriň jemgyýetçilik - syýasy ulgamdaky ornuny ýokarlandyrmagyň möhümdigini bellemek isleýärin.
Ýerli häkimiýet we öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň netijeli işlemegi serişdeleriň adalatly paýlanmagyna we durnukly artdyrylmagyna, telekeçiligiň ösmegine, dolandyryş ulgamyna raýat jemgyýetiniň has işjeň gatnaşmagyna ýardam berýär.
Şonuň bilen baglylykda, men ýerli häkimiýet we öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň hukuk ýagdaýyny ýokarlandyrmagyň, döwlete degişli ygtyýarlyklaryň bir bölegini olara bermegiň wagty ýetdi diýip hasap edýärin.
Şeýle hem biz ýurdumyzda täze partiýalary döretmek we garaşsyz köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň işini talaba laýyk guramak ugrunda çykyş edýäris.
Ýöne bize halkymyzy jebisleşdirjek, adamlary berkarar Watanymyzyň mundan beýläk-de gülläp ösmegi ugrunda yhlas bilen, tutanýerli zähmet çekmäge ruhlandyrjak partiýalaryň zerurdygyny bellemek isleýärin.
Biz halkara terrorçylygyna, ekstremize, serhetüsti guramaçylykly jenaýatçylyga, neşe serişdeleriniň bikanun dolanyşygyna, korrupsiýa garşy alnyp barylýan göreşi halkara guramalary bilen ysnyşykly hyzmatdaşlyk etmek arkaly dowam ederis.
Ýurdumyzyň Harby doktrinasy goranmak häsiýetlidir, ýöne bu biziň döwletimiziň harby ugurda iň täze gazanylan üstünliklerden çetde durjakdygyny aňlatmaýar.
Biziň halkymyza mahsus bolan watançylyk, Watany söýmek duýgulary häzirki zaman ýörelgelerine we talaplaryna laýyklykda özgerdilýän Ýaragly Güýçlerimizde gulluk edýän, ýurdumyzyň çäkleriniň bitewüligini we özygtyýarlylygyny goraýan harby gullukçylarymyzyň hünär endiklerine hem ornaşdyrylýar.
Milli goşunymyz, harby-deňiz güýçlerimiz, serhet goşunlarymyz, hukuk goraýjy edaralarymyz, şeýle hem olary häzirki zaman ýaraglary bilen üpjün etmek, harby gullukçylaryň ýaşaýyş-durmuş şertlerini has-da gowulandyrmak Hökümetimiziň hemişe üns berýän ugurlary bolar.
Biziň Watanymyz – adamlar üçin we adamlaryň bagtyýar durmuşda ýaşamagynyň hatyrasyna berkarar edilen döwletdir. Şeýle ajaýyp ýurdumyzda şahsyýetiň ähli hukuklary doly berjaý edilýär we geljekde hem üýtgewsiz berjaý ediler, adamyň mertebesine hormat goýlar, onuň zehinine, başarnygyna we hünär ussatlygyna ýokary baha berler, şahsyýetiň erkin ösmegi, öz ukybyny we başarnygyny amala aşyrmagy üçin ähli amatly şertler dörediler.
Hormatly watandaşlar!
Men öz mähriban halkymyň öňündäki borjumy ýurdumyzyň raýatlarynyň abadan we parahat durmuşda, geljegine ynamly bolup ýaşamagy üçin ähli şertleri döretmekde, Garaşsyz Watanymyzyň halkara abraýyny pugtalandyrmakda, eziz Diýarymyzyň gülläp ösmeginde görýärin. Berkarar Watanymyzyň aýdyň geljegine barýan bu ýolda meniň esasy daýanjym mähriban halkym bolar!
Biziň bilelikde, agzybirlikde we jebislikde amala aşyrjak işlerimiziň netijesinde ýokary derejede ösen häzirki zaman maglumatlar jemgyýetini döretmek we kuwwatly döwleti gurmak baradaky ähli arzuwlarymyzy we maksatlarymyzy üstünlikli amala aşyryp, ýurdumyzyň her bir raýatynyň abadan hem-de bagtyýar durmuşda ýaşamagy üçin ähli şertleri döretjekdigimize men pugta ynanýaryn!
Üns berip diňläniňiz üçin, sag boluň!
Sözümiň ahyrynda men ýurdumyzyň teleýaýlymlarynda we beýleki köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde maňa berlen wagty Türkmenistanyň Prezidenti wezipesine dalaşgär beýleki adamlara bermegi Saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky Merkezi topardan haýyş edýärin.
Sag boluň!
Kakageldi Abdullaýew[üýtget | edit source]
Saparmyrat Batyrow[üýtget | edit source]
Rejep Bazarow[üýtget | edit source]
Türkmen halkynyň ägirt uly döredijilik mümkinçilikleri netijesinde taryhy ölçegler boýunça gysga möhletlerde Türkmenistan ykdysadyýetde, saglygy goraýyşda, durmuş we beýleki ugurlarda ägirt uly üstünlikler gazandy. Onuň halkara abraýy has-da ýokarlandy. Ýurdumyzda uly dabaralar bilen bellenip geçilen Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 20 ýyllygy ýurdumyzda durmuşa geçirilen beýik özgertmeleriň aýdyň beýany boldy. Hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda täze Galkynyş eýýamynda ýurdumyzyň her bir raýaty mähriban Diýarymyzda amala aşyrylýan "Döwlet adam üçindir!" diýen ajaýyp syýasatyň iş ýüzünde amala aşyrylyşyny öz durmuşynda gördi. Häzirki döwürde amala aşyrylýan köpugurly maksatnamalar, durmuşa geçirilýän ägirt uly özgertmeler her bir ynsanyň we tutuş jemgyýetiň bähbidini göz öňünde tutýar. Sebitiň "Binagärlik dürdänesi" diýlip atlandyrylýan ajaýyp Aşgabady, "Awaza" milli syýahatçylyk zolagyny, durky täzelenen Esenguly şäherçesini, tarp ýerlerde döredilen täze Altyn sähra, Döwletli, Ruhubelent etraplaryny, el bilen döredilen gudraty - ägirt uly "Altyn asyr" Türkmen kölüni, Gökderedäki çagalar sagaldyş merkezlerini, ykdysady, durmuş we medeni taýdan özgeren ýurdumyzyň welaýatlaryny görmäge göz gerek.
Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistan döwletimiz bu gün ata-babalarymyzyň agzybir, parahat, oňşukly ýaşamagy ündän wesýetlerine ygrarly bolup, milli gymmatlyklary we bähbitleri gorap saklamagy, her raýatyň hukuklaryny we azatlyklaryny kepillendirip, jemgyýetiň asudalygyny hem milli agzybirligi üpjün etmäge, halk häkimiýetiniň we hukuk döwletiniň esaslaryny berkarar etmekde Esasy kanunyna, şeýle hem halkymyzy ýokary ruhubelentlige we täze Galkynyşa eýe bolmaga itergi berýän milli däplerine esaslanýar we baş ýörelge edinýär. Halkymyzyň ata-baba dowam edip gelýän özboluşly demokratiýasy esasynda geçmişde-de ata-babalarymyz her bir adamyň şahsy mertebesine, hukugyna sarpa goýup, milli demokratiýanyň özboluşly mekdebini kemala getirip, jemgyýete, halka daýanyp iş tutupdyrlar. Täze Galkynyş we beýik özgertmeler zamanasynda Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň täze redaksiýasynyň kabul edilmegi, milli kanunçylygyň yzygiderli kämilleşdirilmegi, adam hukuklary babatdaky halkara kadalarynyň işjeň ornaşdyrylmagy, döwletimizde türkmen jemgyýetiniň hukuk binýatlaryny mundan beýläk-de pugtalandyrmaga we ýurdumyzyň her bir raýatynyň hukuklaryny we azatlyklaryny üpjün etmäge ýardam edýär.
Döwletiň, jemgyýetiň we her bir şahsyýetiň bähbitleriniň birleşmegi, kanun esaslarynyň üpjün edilmegi gözel ýurdumyzyň has-da gülläp ösmegine, halkymyzyň bolelin, bagtyýar durmuşda ýaşamagyna mümkinçilik döredýär. Şonuň üçin geljekde-de türkmeniň mukaddes ýol-ýörelgelerinden gözbaş alýan milli demokratiýamyzyň has-da kämilleşmegi, jemgyýetimiziň jebisligi, ruhy gymmatlyklarymyza daýanmak bilen, halkymyzyň abadançylygyny, ýaşaýyş-durmuş derejesini ýokarlandyrmaga, milli ykdysadyýetimizi ösdürmäge, ýurdumyzyň azyk howpsuzlygyny has-da berkitmäge, mähriban Watanymyzda durnuklylygy, parahatçylygy, demokratik, hukuk we dünýewi döwletimiziň binýadyny pugtalandyrmaga, halkymyzyň agzybirligini saklamaga gönükdirilen işleri durmuşa geçirmek üçin ähli tagallalary etjekdigime saýlawçylary ynandyrýaryn.
Garaşsyzlyk ýyllarynda Türkmenistan halkara gatnaşyklarynyň erkin, deňhukukly agzasyna öwrüldi.Ýurdumyzyň "Açyk gapylar" syýasatynyň üstünlikli durmuşa geçirilmegi üçin halkara guramalary, goňşy we daşary döwletler bilen ynsanperwer, dost-doganlyk daşary syýasaty üstünlikli alnyp barylýar. Hoşniýetli, özara bähbitli gatnaşyklary we hyzmatdaşlyklary has-da giňeltmek, däbe öwrülen dostlukly gatnaşyklary hemmetaraplaýyn pugtalandyrmak, milli bähbitlere laýyk gelýän köp ýyllyk hyzmatdaşlygy hil taýdan täze derejä çykarmak, parahatçylyk söýüji ýurt hökmünde mähriban Watanymyzyň halkara derejesindäki at-abraýynyň mundan beýläk-de has-da artmagy üçin zerur çäreleri durmuşa geçirmekligi dowam etdireris.
1995-nji ýylda dünýäniň 185 döwletiniň biragyzdan ses bermeginde ykrar edilen Türkmenistanyň Bitaraplyk derejesine laýyklykda parahatçylyk we hoşniýetli goňşuçylyk ugruny ýöredip, Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň halkara derejesindäki at-abraýynyň has-da artmagy, onuň parahatçylyk dörediji ýurt hökmündäki derejesiniň mundan beýläk-de ýokary göterilmegi üçin ähli tagallalary edip, häzirki zaman dünýäsiniň ählumumy ähmiýete eýe bolan meseleleriniň çözgüdini tapmak, syýasy, ykdysady we gumanitar ulgamda halkara gatnaşyklarynyň durnukly we häzirki zaman ulgamyny döretmegiň hatyrasyna zerur işleri durmuşa geçirjekdigimize saýlawçylary ynandyrýaryn.
Häzirki döwürde obany ösdürmek möhüm mesele bolup durýar. Obalarda ilata hyzmat ediş nokatlarynyň gerek bolan ähli görnüşlerini açyp, obada ýaşaýan we zähmet çekýän her bir maşgalany, şol sanda, ýaş maşgalalary alada bilen gurşap almak, olaryň ýaşaýyş-durmuş şertlerini gowulandyrmak, ýaş çagaly eneleriň we çagalaryň saglygy hakynda hem-de Beýik Watançylyk urşuna gatnaşan, ekleýjisini ýitiren, kömege mätäç, ýaşuly nesliň wekillerine kömek etmek, olaryň maşgalalary baradaky alada üns merkezimizde bolar. Her bir işde pähim-parasatly gojalarymyza maslahat salyp, olar bilen geňeşip, iş tutarys.
Täze Galkynyş we beýik özgertmeler zamanasynda ýurdumyzyň oba hojalygy hem geçirilýän düýpli özgertmeleriň netijesinde ösüşiň täze belentliklerine gadam basdy. Oba hojalyk ekinleriniň bol hasylyny ösdürip ýetişdirmek üçin babadaýhanlarymyza öndürijilikli işlemäge, ýokary hasyl alyp, halal zähmetinden baýamaga döwletimiz tarapyndan ähli şertler döredilýär. Önümçilik-ykdysady gatnaşyklarynyň täze görnüşleriniň ýola goýulmagy netijesinde oba hojalyk önümlerini öndürijilere ykdysady ýeňillikleriň berilmegi, öňdebaryjy kärendeçileriň we ýer eýeleriniň, ussat mülkdarlaryň zähmetine ýokary baha berilmegi, döwlet bilen daýhanlaryň arasyndaky ykdysady gatnaşyklaryň aýdyň, sazlaşykly we özara peýdaly esasda ýola goýulmagy daýhanyň hem, döwletiň hem bähbitlerini goramaga gönükdirilip, Türkmenistanda oba hojalyk pudagyny ösdürmäge kuwwatly itergi berýär.
Oba hojalyk pudagy durmuş gatnaşyklaryna hem-de ykdysadyýete örän uly we köptaraplaýyn täsir edýär. Şonuň üçin obany we oba hojalyk önümçiligini ösdürmek Türkmenistany durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň strategik wezipesi bolup durýar. Türkmenistanyň agrosenagat toplumynyň işi oba hojalyk ekinlerini ösdürmegiň möçberini ýokarlandyryp, azyk howpsuzlygyny üpjün etmäge, senagatyň çig mala bolan islegini kanagatlandyrmaga, oba hojalyk önümlerini gaýtadan işlemeklige, şeýle-de bu ulgamda hususy bölegiň, şol sanda kiçi we orta telekeçiligiň mundan beýläk hem ösdürilmegine goldaw bermeklige gönükdiriler.
Türkmenistanyň oba hojalygyny düýpli özgertmek, oba hojalygyny ösdürmegiň ylmy esaslaryny pugtalandyrmak, bugdaýyň, gowaçanyň we beýleki ekinleriň tohumçylygyny kämilleşdirmek, ýurdumyzyň howa, toprak şertlerine görä ýokary hasyl berýän sortlary önümçilige ornaşdyrmak boýunça işleriň netijeliligini ýokarlandyrmak babatda bu ugurda mundan beýläk-de berk hukuk binýadyny döretmek boýunça işler durmuşa geçiriler.
Her welaýatyň toprak-howa şertlerinde ýokary hasyl berýän, önüminiň hili gowy, ýaramsyz şertlere-aýaza, gurakçylyga, toprak şorlamasyna, kesellere, zyýankeş mör-möjeklere, haşal otlara durnukly sortlary döretmek, gowaçadan, bugdaýdan, şalydan, gant şugundyryndan talabalaýyk derejede ýokary hasyly almak, depginli tehnologiýada oba hojalyk ekinlerini ylmy esasly ekin dolanşygy şertlerinde ösdürip ýetişdirmegiň tärleriniň, düzgünleriniň, tehnologik kartasyny işläp düzmek barada düýpli ylmy-barlaglary geçirmek şu günün örän derwaýys we wajyp meselesidir. Ekinleriň, aýratyn hem gowaçanyň ir ýetişýän sortlaryny döretmäge, ony çalt önümçilige ornaşdyrmaga ünsi güýçlendirmek zerur bolup durýar. Ekin meýdanlarynyň agrotehniki kadalara laýyklykda giňeldilmegini, tekizlenilmegini, pagtaçylykda el zähmetiniň kemeldilmegini, hasylyň esasy böleginiň maşynlaryň güýji bilen ýygylmagyny ýola goýmaly.
Welaýatlaryň senagatynda öndürilýän önümleriň ýurdumyzyň eksport kuwwatlylygynda tutyan paýyny, welaýatlaryň senagatynyň ösüşine kiçi we orta telekeçiligiň goşýan goşandyny artdyrmaly, önümlerini gönüden-göni bazarlara çykarýan, bäsleşige ukyply kärhanalary döretmeli we olaryň kadaly ösüşini üpjün etmedi, ýokary öndürijilikli enjamlary ornaşdyrmagyň esasynda hereket edýän kärhanalaryň esasy senagat-önümçilik serişdeleriniň durkunyň täzelenmegini çaltlandyrmaly, senagat önümçiligini düýpli diwersifikasiýalaşdyrmaly, ýeňil we azyk senagatynyň önümçilik mümkinçiliklerini welaýatlaryň ilatynyň islegini doly kanagatlandyrmaga we welaýatlaryň çäginden daşyna çykarmaga niýetlenen derejelere götermeli.
Türkmen halkynyn milli baýlygy we buýsanjy bolan ahal-teke atlarynyň gadymy nusgalaryny gorap saklamak, ata-babalarymyzyň ýadawsyz zähmetiniň netijesinde syn-sypaty asyrlarboýy kämilleşdirilip gelnen behişdi bedewlerimiziň dünýä dolan şan-şöhratyny has-da belende götermek, ýurdumyzda oýlanyşykly alnyp barylýan ylmy seçgi-tohumçylyk işleriniň netijeliligini ýokarlandyrmak, behişdi bedewlerimiziň dünýädäki şöhratyny has-da belende galdyrmak hem-de türkmen atçylyk sportuny halkara derejelerine laýyklykda ösdürmek barada ähli tagallalary ederis.
Türkmen döwletiniň şöhratly bäş müň ýyllyk taryhynyň dowamynda türkmen halky suwa uly sarpa goýup gelipdir. Ata-babalarymyzyň suwa aýawly garamak, ony tygşytly ulanmak baradaky sargytlary biziň günlerimize gelip ýetipdir. Garaşsyzlyk döwründe tebigy baýlyklara baý bolan Türkmenistan döwletimiziň mukaddes baýlygy, onuň gülläp ösmeginiň we abadançylygynyň egsilmez gözbaşy, halkymyzyň eklenç hem ýaşaýyş çeşmesiniň gözbaşlarynyň biri bolan suwy ulanmak we ilaty suw bilen üpjün etmek meseleleri döwlet syýasatyna öwrülip, milletiň durmuşynyň derejesini ýokarlandyrmakda we saglygyny berkitmekde esasy ýörelge boldy.
Ýurdumyzyň ähli ilatly ýerlerini arassa agyz suwy bilen doly üpjün etmek üçin suwy arassalamagyň we baýlaşdyrmagyň, suw geçiriji ulgamlary gurmagyň iň öňdebaryjy tehnologiýalary esasynda her şäherde we etrapda suw arassalaýjy desgalary, arassa agyz suwuny öndürýän kiçi kärhanalaryň gurulmagy ata Watanymyzyň rowaçlygy, häzirki we geljekki nesilleriň bagtly durmuşda we abadançylykda sagdyn ýaşamaklary üçin şert döreder.
Tebigaty goramaklygy kadalaşdyrýan degişli halkara hukuk namalary esasynda sebitiň suw-energiýa problemalary bilen baglanyşykly möhüm meselelerini çözmek, ýurdumyzda suw gytçylygynyň bolmazlygy üçin halkara başlangyçlaryny öňe sürmek bilen, milli bähbitleri häzirki zamanyň öňe sürýän syýasaty bilen baglanyşdyryp, Merkezi Aziýanyň suw resurslarynyň netijeli peýdalanylmagy bilen bagly meseleleri halkara hukuklarynyň ýörelgeleri esasynda çözmek barada işler durmuşa geçiriler.
Garagum çölüni gülzarlyga öwürjek, ýurdumyzyň ätiýaçlyk suwlaryny ep-ýesli artdyrmaga, ýerleriň şorlaşmagynyň, suwa basdyrylmagynyň öňüni almaga mümkünçilik berjek ajaýyp Türkmen köli suw serişdeleriniň peýdalanylyşynyň netijeliligini ýokarlandyrmaga, Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň azyk garaşsyzlygyny pugtalandyrmaga ygtybarly kepil döredýär. Dünýäde durnukly ösüşiň esasy faktorlarynyň biri bolan azyk howpsuzlygyny üpjün etmek, daşymyzy gurşap alan tebigaty goramak we suwdan peýdalanmagyň ekologiýa meselelerini çözmek, ýurdumyzda azyk bolçulygyny döretmek, ilaty özümizde öndürilýän azyk önümleri bilen doly üpjün etmek boýunça möhüm meselelere uly üns berip, zähmetsöýer halkymyz bilen suwuň her damjasyny tygşytly peýdalanyp, bereketli topragymyzdan gyzyla barabar hasyl öndürip, ýurdumyzyň gülläp ösmegi, halkymyzyň abadançylykda, bolçulykda ýaşamagy üçin zerur işleri dowam etdireris.
Ýurdumyzyň welaýatlarynyň senagat taýdan ösüşini düýpli ýokarlandyrmak, ilatynyň ýaşaýyş-durmuş şertlerini has-da gowulandyrmak boýunça degişli işleri amala aşyrmak wezipesi möhüm bolup durýar. Täze Galkynyş we beýik özgertmeler zamanasynda “Türkmenistanyň durmuş-ykdysady ösüşiniň 2011-2030-njy ýyllar üçin Milli maksatnamasyny” üstünlikli durmuşa geçirmek, ýurdumyzyň sebitleriniň öndüriji güýçlerini ýokary derejede netijeli ulanmak, olaryň amatly geografiki ýerleşişinden doly peýdalanmak, senagatynyň pudaklaýyn ösüşini diwersifikasiýalaşdyrmak, täze döwrebap enjamlaşdyrylan iş orunlaryny döretmek boýunça toplumlaýyn işler durmuşa geçiriler.
Garaşsyz, hemişelik Bitarap ýurdumyzda amala aşyrylýan ägirt uly işler geljekde-de uly özgertmeleri talap edýär. Türkmenistanyň öz taryhynyň täze tapgyryny başdan geçirýän döwründe eziz Watanymyzyň we mähriban halkymyzyň abadançylygynyň hatyrasyna, ýurdumyzy syýasy, ykdysady we medeni taýdan ösdürmekde, Watanymyzyň abraýyny, şöhratyny we mertebesini artdyrmakda türkmenistanyň her bir raýatyndan ägirt uly tagallalar talap edilýär.
Asly halal, sada, ähmetsöýer, agzybir halkymyz bilen bilelikde Garaşsyzlygymyzyň 20 ýyly içinde toplanan tejribäni öwrenmek we ony döredijilikli ulanmak bilen, Türkmenistanyň täze, Galkynyş eýýamynda mundan beýläk hem has kuwwatly ösmegi, halkymyzyň abadan durmuşda ýaşamagy, olaryň ýaşaýyş derejesiniň has-da ýokarlanmagy, "Türkmenistanyň Prezidentiniň obalaryň, şäherçeleriň, etraplardaky şäherleriň we etrap merkezleriniň ilatynyň durmuş-ýaşaýyş şertlerini düýpli özgertmek boýunça 2020-nji ýyla çenli döwür üçin Milli maksatnamasyny" ýerine ýetirmek, türkmen halkynyň abadançylykda, bolçulykda erkana ýaşamagyny we işlemegini gazanmak, döwletimiziň ykdysady mümkinçiliklerini has-da netijeli peýdalanmak ugrunda özümiň ähli bilimimi, tejribämi, gujur-gaýratymy gaýgyrman ak ýürekden zähmet çekjekdigime ynandyrýaryn.
Esendurdy Gaýypow[üýtget | edit source]
Gurbanmämmet Mollaniýazow[üýtget | edit source]
Ýarmuhammet Orazgulyýew[üýtget | edit source]
Annageldi Ýazmyradow[üýtget | edit source]
Çeşme[üýtget | edit source]
- ↑ Число туркменских избирателей составляет 2,9 миллиона человек. [senesi Ýanwar 18, 2012].
- ↑ Правом избирательного голоса в Туркменистане обладают почти 3 млн. граждан. [senesi Fewral 2, 2012].


c: text/html

text:
Birleşen taksonomik maglumatlar gullugy
Birleşen taksonomik maglumatlar gullugy (iňl. Integráted Taxonómic Informátion Sýstem, ITIS) — ähli biologik görnüşler boýunça doly we hemme taraplaýyn açyk taksonomik maglumat bazalaryny döretmek maksady bilen, ABŞ-nyň, Kanadanyň we Meksikanyň, şeýle hem başga guramalaryň we hünärmenleriň gatnaşmagynda iş alyp barýan hökümetara hyzmatdaşlyk.
Çykgytlar[üýtget | edit source]
- Guramanyň merkezi resmi saýty(iňlis dilinde)
- Kanada saýty (ITIS*CA)(iňlis dilinde) (fr.)
- Meksika saýty (SIIT*MX)(isp.)
- Braziliýa saýty (SIIT*Brasil)(port.)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
17-nji asyr
Wakalar we ykdysadyýet[üýtget | edit source]
1602-nji ýyl: Horezmiň hany Hajymuhammet hanyň ölümi.
1602-1621-nji ýyllarda Arapmuhammet hanyň Hywada hanlyk sürmegi. Onuň kakasy Hajymuhammet han. Arapmuhammet hanyň höküm süren döwründe Horezmde gazaply gandöküşikli feodalçylyk uruşlary bolupdyr. Şol uruşlara türkmen han-begleri we taýpalary köpçülikleýin gatnaşypdyrlar. Ol uruşlar Horezmi we bütin Orta Aziýany Rus döwleti bilen baglanyşdyrýan söwda ýollaryny, ýer-suwy, syýasy häkimiýeti eýelemek maksady bilen alnyp barlypdyr.
1606-njy ýyl-Garajaoglanyň (şahyr) dünýä inmegi.
1606 - njy ýylda Žitwatorok şertnamasy.
1623-1642-nji ýyllar: Ispendiýar hanyň dolandyrmagynda Hywa hanlygy. Ispendiýar han Türkmen atly goşunynyň güýjüne daýanyp häkimiýeti berkitmegi.
1626-njy ýyl: Hindistanyň türkmen hökümdary bolan Abdyrahym Baýram han oglynyň ölümi.
1645-nji ýyl: Çingiz hanyň neslinden bolan Abylgazynyň Hywada häkimiýet başyna geçmegi. Netije-de Hywada özbek feodallarynyň agalygy dikeldilipdir.
1545-1546-njy ýyllarda Abylgazy han türkmenleriň soňuna çykmak hakyndaky syýasaty we alyp baran işleri.
1646-njy ýyl: Abylgazy Bahadur hanyň Hywa tûrkmenlerini ähtiýalanlykda hezzet-hormat bildirip gije olaryň 200-den gowragyny öldürtmegi. Diri galan az sanly türkmenleriň günorta Türkmenistana gelmekleri.
1646-njy ýyl: Gyş aýynda Abylgazy Bahadyr hanyň Tejen türkmenleriniň üstüne talaňçylyk bilen dökülmegi we olary gyrgyna bermekligi. Şondan soň Tejen türkmenleriniň bir topary Mara we Ahala tarap süýşüp gelmekleri.
1648-nji ýyl: Abylgazy Bahadyr han Ahaldaky türkmenleriň üstüne uly ýörüş etmegi. Şol wagtlar Abylgazy hanyň zulmyndan gaçyp gelen türkmenleriň uly topary Bamy we Börme töweregine ýygnanyşmaklary.
1645 - njy ýylda: Krit adasy Osman türkmenleri tarapyndan basylyp alyndy.
1651-nji ýyl: Dünýäniň iň uzak çeken söwei bolan üç ýüz otuz bäş ýyllyk söweşi başlandy.
1651-nji ýylda: Abylgazy Bahadur han Demirgazyk Etrek çöllerinde çarwaçylyk edýän türkmenleriň üstüne çozmagy. Onuň türkmen obalaryndan birnäçe olja we ýesir almaklygy.
1653-nji ýylda Abylgazy Bahadur han ýene-de Ahalyň üstüne ýörüş edip Goçatanyň ýanyndaky Ýemrelileriň birentek obasyny tozdurmagy.
1653-nji ýylda Abylgazy Bahadyr hanyň Dynar guýusynyň golaýynda oturan Salyrlaryň obasyny talamagy.
1553一1654-nji ýyllara (başlanan wagty 1648-nji ý) çeken birnäçe uruşlaryň netijesinde Abylgazy han Türkmenleri boýun egdirip bilmezligi.
1661-nji ýyl一Abylgazy Bahadyr han一«Şejereýi Teräkime» atly Türkmenleriň şejere kitabyny ýazyp tamamlady.
1663-nji ýyl: Ukraina, Osman türkmenleriniň hemaýatyna girdi.
1664-nji ýylㄧS. Gotthard ýeňişi we Osman türkmenleriniň ýeňilmegi.
1669-njy ýyl一Krit adasy Osman türkmenleri tarapyndan basylyp alyndy.
1676一1681-nji ýyllar一Osmanly-Rus söweşi bolup geçdi.
1679-njy ýyl: Garajaoglanyň (şahyr) ölümi.
1683-nji ýyl: Wiýana gabawy.
1687-nji ýyl: Mohaç ýeňişi.
1691-nji ýyl: Salankamen ýeňişi.
1695-nji ýyl: Goýun adalary ýeňşi.
1695-nji ýyl: Döwletmämmet Azady (şahyr, alym) Türkmeniň dünýä inmegi. Ol Garrygalada, Etrek, Gürgen sebitlerinde ýaşap geçipdir.
1699-njy ýyl: Karlofça şertnamasy baglaşyldy. Osman imperiýasy durgunlyk ýagdaýynda saklandy.


text:
Golça görnüşli kladoniýa
GOLÇA GÖRNÜŞLI KLADONIÝA (Cladonia pyxidata) (ru:кладония бокальчатая) Kladoniýalar maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Türkmenistanyň florasynda üžňe ýaýrawly, köp görnüşli urugyň iki görnüşiniň biri. Gysgaça beýany. Bedeni (sloýewişesi) örän uly teňňelerden ybarat. Podesiýalary bulgurjyk görnüşinde, bitewi ýa-da diş-diş gyraly, beýikligi 2 sm çenli, çalymtyl- ýaşylymtyl düwürtikjimek perde bilen örtülen, iýiji kaliý täsir edende reňki üýtgemeýär. Apotesiýalary seýrek duş gelýär, agajyň gabygynda ýerleşýär, goňurymtyl reňkli. Ýaýraýşy. Merkezi we Günorta-Günbatar Köpetdag (Duşak, Arwaz, Nohur, Aýydere jülgeleri). Türkmenistandan daşarda — Ýewropa, Alynky Aziýa, Kawkaz, Amerika, Awstraliýa, Täze Zelandiýa. Bitýän ýerleri. Gaýalaryň jaýryklary, moh ýassyjyklarynyň üsti, arça agajynyň sütüniniň aşaky bölegi, yzgarly ýerler. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. 0,5– 1,0 m² meýdanda, esasan, topbak, bolup ösýär. Esasy çäklendiriji sebäpler. Bitýän ýeriniň üýtgemegi, adamyň işjeň täsiri. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Jynsly köpelmek (askosporalary) bilen ýaýraýar. Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi. Gorag üçin görlen çäreler. Köpetdag döwlet goraghanasynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Mal bakmagy çäklendirmeli we populýasiýanyň ýagdaýyna gözegçilik etmeli. Barlaglar boýunça teklipler. Bitýän ýerlerini hasaba almaly, ýaýrawyny anyklamaly. Düzüji Z. Joraýewa


text:
27.11.2015 • Türkmenistanyň Prezidenti Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisini geçirdi
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow paýtagtymyz boýunça iş saparyny amala aşyrdy
26.11.2015 • Şu gün Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň gurluşyk pudagyna hem-de Aşgabat şäherine gözegçilik edýän orunbasary Ş.Durdylyýewiň haýyşy boýunça paýtagtymyz bilen iş saparyny amala aşyrdy. ...Irden hormatly Prezidentimiz hökümet agzalary, harby we hukuk goraýjy edaralaryň ýolbaşçylary bilen bilelikde “Oguzhan” köşkler toplumyndan Bitarap Türkmenistan şaýolunyň ugrunda Ruhyýet köşgüniň ...
gündiz
+17... +19°
gije
+1... +3°
Türkmenbaşy
+11... +13°
Balkanabat
+13... +15°
Mary
+17... +19°
Türkmenabat
+12... +14°
Daşoguz
+7... +9°
26.11.2015 • Türkmenistanyň Bitaraplygynyň şanly senesi dünýä metbugatynda
24.11.2015 • Türkmenistan–UNISEF: geljegiň bähbidine hyzmatdaşlyk
16.11.2015 • Geoykdysadyýet: Türkmenistan – ulag geçelgeleriniň çatrygy. Howa ýollary
15.11.2015 • Geoykdysadyýet: Türkmenistan – ulag geçelgeleriniň çatrygy
21.10.2015 • Diplomatik gatnaşyklaryň 23 ýyly Türkmenistanyň we Ýaponiýanyň strategiki hyzmatdaşlygyny üpjün etdi
Türkmen-malaýziýa işewürler maslahaty
26.11.2015 • 25-nji noýabrda Malaýziýanyň paýtagty Kuala-Lumpur şäherinde “Matrade” Sergiler we maslahatlar merkezinde Türkmenistanyň we Malaýziýanyň döwlet we işewürlik toparlarynyň wekilleriniň gatnaşmagynda işewürler maslahaty geçirildi, ol iki dowtlukly ýurduň arasyndaky söwda-ykdysady hyzmatdaşlygy giňeltmäge ýardam berer. Türkmen wekiliýetiniň düzümine daşary ykdysady aragatnaşyklar, ...
Baýramaly etrabynda et-süýt toplumy gurulýar
24.11.2015 • Baýramaly etrabynyň “Täze durmuş” daýhan birleşiginiň çäklerinde häzirki zaman maldarçylyk toplumynyň gurluşygyna başlanyldy. Onuň taslama kuwwatlylygy ýylda 50 tonna süýdi we 60 tonna sygyr etini öndürmäge niýetlenendir. 100 gektar meýdany eýeleýän bu desgany Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň agzasy bolan “Ak hünji” hususy kärhanasy gurýar. Bu ýerde ...
Döwrebap ýollar häzirki zamananyň nyşanydyr
25.11.2015 • Şu gün türkmen paýtagtynda A.Nyýazow şaýolunyň durky doly täzelenen bölegi ulanmaga tabşyryldy. Bu taslama ýol aýrytlaryny we köprüleri gurmak ýaly birnäçe iri taslamalary durmuşa geçiren türkmen gurluşykçylarynyň tagallasy bilen amala aşyryldy. Türkmenistanda täze taryhy eýýamda döwrebap ulag düzümleriniň kemala getirilmegine ägirt uly üns berilýär. Muňa pudagy ösdürmek ...
Maryda “Türkmeniň ak öýi” binasynyň açylmagy mynasybetli dabara hem-de Türkmenistanyň Bitaraplygynyň 20 ýyllygynyň şanyna baýramçylyk konserti boldy
27.11.2015 • Şu gün Mary welaýatynyň merkezinde täze durmuş medeni maksatly desganyň – “Türkmeniň ak öýi” binasynyň açylyş dabarasy boldy. Bu ýerde Mary şäherine 2015-nji ýylda türki dünýäsiniň medeni paýtagty derejesiniň berilmeginiň çäklerinde türki dilli ...
TMDDI talyplary Halkara lingwistik olimpiadasynda ýeňiji boldylar
24.11.2015 • Döwletmämmet Azady adyndaky Türkmen milli dünýä dilleri institutynyň talyplar topary rus dili we sözleýiş medeniýeti boýunça geçirilen Halkara olimpiadasynda baýrakly orunlaryň sekizisini eýeledi. Distansion görnüşde geçirilen bu intellektual bäsleşigi Kazan federal uniwersitetiniň goldamagynda ...
Türkmen dzýudoçy zenany Hytaýda geçirilen halkara Gran-pri ýaryşynda kümüş medala mynasyp boldy
22.11.2015 • Türkmen türgeni Gülbadam Babamyradowa anna güni Hytaýyň Sindao şäherinde badalga alan dzýudo boýunça halkara Gram-pri ýaryşynda kümüş medaly eýeledi. Bu bäsleşik Halkara dzýudo federasiýasynyň ýaryşlarynyň kalendaryna girýän iri sport ...
Daglar özleriniň belentligi, rowaýatlarda öz beýanyny tapýan gadymy wakalary öz goýnunda saklaýandygy bilen haýran galdyrýar. Olar bilen duşuşyk köp açyşlary edýär!
Türkmen gawunynyň dürli görnüşli tagamyna baha bermek üçin, oňa bagyşlanan baýramçylyga baryp görmek gerek
"Awaza" milli syýahatçylyk zolagynda suwa düşmek möwsümi dowam edýär
Maglumatlar arhiwi
Copyright © 2011
«Türkmenistan: altyn asyr» elektron gazeti
«Neýtralnyý Turkmenistan» gazetiniň
we Türkmen döwlet habarlar gullugynyň (TDH) habarlar babatda goldaw bermeginde


text:
Kuran Mukaddes Yazgylar bolan Hudayyng Towrat, Zebur, pygamberler yazgylary we Injiling uytgedilendigini owredyarmi?!!1
Bu sorag elbetde hemishe diyen yaly musulmanlar bilen edilen gurrungdeshliklerde yuze chykyan “Towrat, Zebur, Injil uytgedilipdir, bu sebapden biz olary okamayarys we ynanmayarys…” diyen dushunjelering bardygy uchin yuze chykyar. Hakykatdan hem bu barada chungur owrenip, yone kimdir birining aydanyna ynanman, yslamdaky taryhy deliller yagny ilki bilen yslamyng esasy kitaby bolan Kurandan esas gorkezip bilyarlermi. Dogry we anyk gurrungdeshlikde elbetde bu mesele dogry owrenilip songra bu yada bashga “dushunje” onge surulmelidir…
Biz size bu yerde bu meselani jikme-ji owrenen we bu soraga jogap beryan yslam alymy professor Faouzi Arzaouni owrenip bizing bilen paylashyanlaryny size hodurlemek isleyaris. Bu video bu wagt English dilinde bolup, tiz gelejekde Turkmen dilimize terjime etmek maksadynda:
Kuranyng Mukaddes yazgylaryng uytgedilmandigi baradaky delilleri!
Yslamyng belli tafsirchileri yagny Kurana dushundirish beryan alymlaryng Mukaddes Yazgylaryng yagny Towradyng, Zeburyng, Injiling uytgedilmandigini tassyklayshy:
Injil yitirildimi?


text:
Gelin shu yerde birazajyk okuv sistemamyz hakynda gurleshelin !
Berdimuhammedov eyyam 10 yillik okuv soz beren bolsa onda bu zat 1-2 yila galman girizilermika diyyan ve men shu ishin 100% tarapdary...Yone, bizin mekdeplerimizi shu vagtky halyna goyup, 1-3 klaslar arasy bashlangych synplar edip, son hem 10-nji synpa chenli gonimel okatmalimi ya-da kooooop dashary yurt mekdeplerinin sistemasy bolan Bashlangych mekdep --- Orta mekdep -- Yokary synp'lar
yali synplara bolsek govy bolarmy ?? Mena 2-nji variandyn has dogry boljagyna ynanyan...
Hemishe'de adam 1 zada bar unsini berip etse, onda yuvash yuvash'dan ol ishden gaty govy bash chykarya ve onyn ussady bolyar, beyleki 3-4 sany ishi birden alyp baryanlaryn kopusinden hem govy edyar oz ishini...Edil shu pikir bilen yola chykyp, shol 3 san yash kategoriya'da okayan okuvchylaryn hem mekdeplerini ayri etmeli, 1-nji synp chagajygyn 10-njilardan ovrenjek yaman az zady bardyr, gayta olardan erbetlik goryaler ve etc...


text:
Ispaniýaň çempionatynyň 13-nji turynda Barselona öz meýdançasynda Real Sosedady 4-0 ýeňmegi başardy. Pökgüleri Neýmar 22, 53min., Suarez 41min., Messi 90min. derwezä gönükdirdi.
Şeýlede bu oýun klubyň lideri Lionel...
Alhamdulillâh,musulman bolup dogupdyrys.gowşagam bolsa, imanym(yz) bar.yslamy amallary bilip ya aslyny bilmân medenyetimiziñ bir parçasy(möhüm parçasy) hökmünde yerine yetiryas.elbetde,ilki hasap soraljak zatlary ahmalam edilyär.pygamberler mugjizeler bilen gelipdirler,şol döwürdäki adamlañ ynanmasynda şol mugjizelerin we resullaryn şahsyyet kultunyñ âhmiyeti uly bolandyr.biz hem dâp dessur we ayry din hokmunde yslama öwrenişyas.we her kim durmuşynda bir görnüşde gurhanyn hakykatlaryna göz yetiryär,ybadatlarynyñ,dini hereketlerinin,bu dünyä gelmesinin manysyna düşünip başlayar.
Emma başga dinde bolanlar yslamy kabul etmeleri nâmä esaslanyar?(esasan hem ateist gurşawda yetişenler,buddistler,otparazlar)...
Türkmenistan 1993-nji ýylyň 1-nji noýabrynda öz milli puluny dolanyşyga girizdi. Bu aý mili pulumyzyň dolanyşyga girizillenine 22 ýyl boldy. Biz şu makalamyzda milli pulumyzyň taryhy, şu güni hem geljegi hakynda söhbet etmegi...
Salam saytyn agzalary we myhmanlar! Men shu saytyn gatnashyjylaryna yuzlenmam bar 2009-2010-njy yylyn agzalaryndan kim bar bolsa seslenmegini hayysht etyan shol wagtky agzalar (Farida, Fiztik,Nashyja, Dojigat... ) shu dostlar bar bolsanyz...
Depressiyada bolan adamlar beylekilere gora 3 esse kop duysh goryar;
Yyldyzlara bakanmyzda aslynda biz gechmishe bakan yalydyrys, ol yyldyzlaryn kabiri
kop wagt mundan on yok bolup gidenler,
Adamlaryn 93 %-i sms yazyp otyrka dashyndan...
Geliñ bileliñ häzir biziñ bedenimizde nämeler bolup geçýär:
1) Adamyñ barmaklary şeýle bir duýgur welin eger adamyñ barmagy ÿer şary bilen deñ bolan ýagdaýynda adam jaý bilen maşynyñ arasyndaky tapawudy bilerdi.
2)...
Internediň ýaýrap başlamagy bilen adamlaryň aň-düşünjesi ösýär. Elbetde gowy niýetli ulanýanlaryň ýanynda erbet niýetli adalara hem pursatlar döreýär. Siziň bilesigelijilik duýgularyňyzy ulanyp size zyýan ýetirýän...
(1907-1908 ýý.)
Daşmetjit ady bilen tanalýan täze medrese Mätkerim işanyň mazarynyň gündogar tarapynda ýerleşýär. Ol 1907-1908-nji ýyllarda bina edilipdir. Magaryf meselesinde Hywa şäherinden gaty yza galan Köneürgençde...
( XIV asyr)
Gadymy Ürgenjiň häzirki harabaçylygynyň günbatar gyrasynda örän gyzykly bir ymaratyň galyndylary ýerleşipdir. Onuň adyny ýerli ilat ibn-Hajybyň medresesi diýip tutýar. ibn-Hajybyň gabry diýlip görkezilýän...
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda ýurdumyzda amal edilýän içeri we daşary syýasat milletimiziň we dünýä halklarynyň bähbitlerine gönükdirilýär. Parahatçylyk...


text:
Her bir ynsan Isa Mesihiň Halasgär we Rebdigini ykrar eder…(aýdym)
“5Mesih Isada bolan bu pikir sizde-de bolsun.6Ol Hudaýyň häsiýetine eýe bolsa-da, Hudaý bilen deňligi olja hasap etmän,7gaýtam, gul häsiýetini alyp, adam keşbine girdi, Özüni hiç etdi.8Sypatda ynsan bolup, ölüme, hatda haç üstündäki ölüme-de boýun egip, Özüni kiçeltdi.9Şonuň üçin hem Hudaý Ony juda beýgeldip, Oňa ähli atdan belent ady berdi.10Ol muny Gökdäkileriň, Ýerdäkileriň we Ýer astyndakylaryň bary Isanyň adynyň hatyrasyna dyz epsin,11her dil Ata Hudaýyň şöhraty üçin Isa Mesihiň Rebdigini ykrar etsin diýip etdi.” Filipliler 2:5-11


text:
Dollar
Wikipediýa, erkin ensiklopediýa
- Bilşimiz ýaly Dollar dünýä boýunça islendik ýurtda ýöreýän ýeke-täk pul birligidir (walýutadyr). Eýsem munyň sebäbi nämede?! Dollar nädip bu derejä çykmagy başardy?... bu soraglara aşakda jogaplary alyp bileris.
- Dollar sözi orta asyrlarda 1519-njy ýylda Germanýada teňňe ady "Taller"-dan gelip çykan. Taller Germaniada 1873-nji ýyla çenli ýörgünli pul birligi bolan. Ol ondan soň hümmetini ýitirip bütinleý ýok bolup gidip onuň ornuna "Marka" pul birligi girip geldi. Ýöne "Taler" sözi halk arasynda giňden ýaýrany üçin ony basym ýatdan çykarmak aňsat düşmedi we ol halkyň aňynda galypdy. Şol wagtlar Angliýa we Ispaniýa koloniýalarynda "Peso" ady bilen meşhur bolan teňňeler bardy. Bu teňňeleri köp ýerlerde adamlar ýalňyşyp "Dalar" diýip atlandyrýadylar. Bize Meşhur bolan DOLLAR ady hem şu wagtky Dollar belgisi hem şo wagtlarda peýda bolan. Uzyn iňlisçe belgisi "Piese of Eight" (1-den 8 bölegi) ýagny 1/8 kagyzda öçürilen 8-e öwrülip, ahyrsoňy bize tanyş bolan Dollar belgisi peýda bolýar.
- 1879-njy ýylda ABŞ hökümeti döwletiň resmi walýutasyny (pul birligini) ykrar etmeli wagtynda hiç ikilenmän hemmä mälim we meşhur bolan dollar adyny saýlaýarlar. 192-nji ýylda esasy meseleleriň biri bolup duran ABŞ pulunyň düzümindäki sap altynyň mukdary 1,6033 gr ýada 24,057 gr kümüşden ybaratdy. 80-nji ýyllardan soň ýagny 1876-njy ýylda altyn teňňeler döwletiň resmi pul birligi diýip hasaba alynandan soň onuň düzümindäki sap altynyň mukdary 1,50463 gr edip bellenipdi. Bu mukdar ABŞ-da ýene 30 ýyl, 1929-1933-nji ýyllardaky dünýä ykdysady krizisine çenli emelde boldy. Şu kanuna laýyklykda kabul edilen "altyn ambary" hakyndaky resminama laýyklykda, altynyň mukdary 0,88867 grama ýagny 41 protsenda çenli düşürildi.
- Şol wagtda Troýa Unsiýasynyň (Troýa unsiýasy - altyndan ýasalan teňňeler) bahasy 35 dollardy. II-nji jahan urşyndan soň ABŞ dünýädäki hökmirowanlygynyň berkidilmegi bilen DOllaryň ýurtlar arasyndaky orny hem bilinip başlanypdy. Marşal şertnamasy esasynda, weýran bolan Ýewropanyň içine ABş inwestitsiýasy bilen bilelikde dollaryň hem hökmürowanlygy girip geldi. Uruş zerarly alaçsyz hala düşüp galan Ýewropada dollaryň öz ornuny tutmagy gaty çalt depginde bat aldy. Şo wagtlarda Ýewropanyň islendik banklarynda dollary islendik ýewropa döwleti pul birligine ýada ylalaşylan altyn mukdaryna çalşyp alyp bolýardy. Ýöne XX asyryň 60-njy ýyllarynyň ortalaryna gelip dollaryň gadry düşüp başlapdy. Infilýatsiýanyň (Infilýatsiýa-puluň gadyrynyň gaçmagy) ösmegi bilen ABŞ söwda balansyndaky ýetmezçilik zerarly indiki dollar dewalwatsiýasyny (dewalwatsiýa-atylan meseledäki kagyz pulundan ýüz döndermek, ýada hümmetini düşürmek) getirip çykardy. 1971-nji ýylyň ahyrynda altynyň 1 unsiýasy 38 dollara çenli galdy, dollaryň dizaýnyndaky altyn mukdary bolsa umuman alnyp taşlandy. 1973-nji ýylda dollar ýene 10 protsenda dewalwatsiýa edildi. 1974-nji ýylyň fewralyna gelip, altynyň bir unsiasynyň bahasy dünýäniň uly birža maýa goýumlarynda 150 dollara çenli göterildi. Häzirki wagtda bu görkeziji 260 dollara deňdir. 100 ýyl içinde dollar 10 esse arzanlaşdy. Emma altyn standartyndan ýüz öwrülen ýagdaýynda dollar ýer ýüzüniň köpçülik ilatynyň ynamyna giripdi. Köpläp döwletleriň resmileşdirilmedik pullaryna öwrülipdi. Soňky ýyllarda bolsa dollar günorta amerikanyň köpläp döwletlerinde esasy pul hökmünde gollanylýar.
- ABŞ-dan başga ýene 26 sany döwlet pul birligi dollar ady bilen ýöredilýä.


text:
Türkmenistanyň ''Senagat'' paýdarlar täjirçilik banky
Türkmenistanyň Prezidentiniň kararyna laýyklykda 1999-njy ýylyň mart aýynyň 14-ne Türkmenistanyň Senagat paýdarlar täjirçilik banky 22 sany dörediji paýçylarynyň paýlary esasynda Türkmenistanda ilkinji täjirçilik banklaryň biri bolup döredildi. Bankyň döredilmeginiň esasy maksady Türkmenistanda önümçiligi giňeltmek, haryt bolçulygyny döretmek, kiçi we orta telekeçiligi ösdürmek üçin bank hyzmatlarynyň üsti bilen goldamak bolýar.
Häzirki döwurde baş bankyň ýolbaşçylygynda 5 sany welaýat merkezinde, Ahal welaýarynyň Sarahs etrapynda, Balkan welaýarynyň Serdar şäherçesinde, Türkmenbaşy şäherinde we Aşgabat şäherinde ýerleşýän 6 sany gulluklarynda 400-den gowrak işgär 22 müňe golaý müşderä hyzmat edýär. Senagat paýdarlar täjirçilik banky elmydama beýleki banklar we maliýe guramalary bilen bäsleşik şertinde işleýär. Şu sebäpli bank däbe öwrilen amallardan we hyzmatlardan gaýry, elmydama marketing işini geçirip, müşderileriň isleglerine görä täze hyzmatlaryň gözleginde bolýar.Müşderilere edilýän hyzmatyň görnişleriniň arasynda: Western-Union daşary ýurt pulundaky elektron pul geçirim ulgamynyň hyzmatlary; Ýeketäk Senagat bankynda ornaşdyrylan Ýanardag milli manatdaky elektron pul geçirim ulgamynyň hyzmatlary; BSTI-niň telefon töleg hyzmatlary; Hukuk we bank işleri boýunça maslahat hyzmatlary we ş.m. alnyp barylýar.
Ýurduň pul dolanyşygy syýasatyny berkitmek üçin, ilatdan çekilýän serişdeleriň usullaryny we görnüşlerini kämilleşdirmek arkalySenagat paýdarlar täjirçilik banky dürli işler alnyp barylýar. Esasan, mäşderileriň erkin pul serişdelerini banka çekmek maksady bilen, olara dürli dörnüşli goýumlar hödürlenilýär. Bank tarapyndan raýatlar üçin goýumlaryň abatlylyk, ynamlylyk, hem-de bähbitlilik şertleri göz önünde tutulup, yzyna wagtynda gaýtarylýar. Goýumlar nagt, nagt däl hasaplaşyklaryň we geçirim amallarynyň üsti bilen ýerine ýetirilýär. Türkmenistanyň Prezidentiniň 2008-nji ýylyň 17-nji martyndaky Türkmenistanda hususy telekeçilik işini maliýeleşdirmegiň meseleleri hakyndaky 9604 belgili kararyndan ugur alyp bank ilkinji günlerden işe guramaçylykly girişdi. Bank karzlary esasan önümçiligi, oba hojalygy, söwda we telekeçiligi ösdürmäge, gurluşygy amala aşyrmaga, ulag we aragatnaşygy kämilleşdirmäge we şahsy islegleri kanagatlandyrmak hem-de beýleki kanun tarapyndan gadagan edilmedik dürli maksatlar üçin berilýär. Ýokarda görkezilen karara laýyklykda Bank hususy telekeçilik işini 5%-li ýeňillikli karzlar bilen maliýeleşdirýärler.
Häzirki döwurde mebel, polipropilen haltalaryny öndürmek üçin enjamlar toplumyny, senagat harytlaryny,halka zerur bolan konditer, şöhlat, süýt, galla önümlerini öndürmäge, halka hyzmat etmek üçin enjamlar toplumlaryny satyn almak maksady bilen ýeňillikli karzlar berildi we gelýan arzalar esasynda başga-da binäçe taslamalary karzlaşdyrmagyň üstünde işlenilýär. Türkmenistanyň Senagat paýdarlar täjirçilik banky Altyn Asyr töleg kart ulgamy dolanyşyga girizldi. Nagt däl hasaplaşyklary giňden ulanmak üçin aragatnaşyk enjamlaryny we terminallary Aşgabat ş., söwda merkezlerinde, beýleki hyzmat ediş nokatlarynda, dermanhanalarynda we bank ulgamynyň welaýat şahamçalarynda gurnalandygyny görkezmek bolar. Bu hyzmatyň giňden ýaýbaňlandyrylmagy müşderilere gysga wagtyň dowamynda töleg kartyň üsti bilen nagt pul almaga, awtosürüjileriň ýangyç üçin töleglerini, elektroenergiýa, komunal we beýleki söwda hyzmat töleglerini amala aşyrmaga mümkinçilik berer.
Türkmenistanyň Senagat paýdarlar täjirçilik banky ilata edilýän hyzmatlaryň täze görnüşleri ulanyşyga girizmek we hilini dowulandyrmak üçin milli pulda Ýanardag elektron nagt pul geçirimler ulgamy ýurdumyzyň dürli künjeginde milli manatda amala aşyrmakda raýatlara mümkinçilik döretdi.
Wester Union ulgamy boýunça müşderilerlere hyzmat ediş nokatlary bankyň ähli şahamçalarynda bar. Aşgabat şäherinde Wester Union ulgamy boýunça ýörite geçirim kabul ediş nokatlary hereket edýär. Ilat üçin edilýän hyzmatlaryň tiz we amatly bolmagyny üpjün etmek maksady bilen 2009-njy ýylda dünýäniň ösen ýurtlarynyň birinji derejeli Сommerzbank AG, Deutsche Bank AG we Deutsche Bank Trust Сompany Americas banklarynda habarlaşyk hasaplary açyldy.


text:
Awesta dili
Awesta dili- gadymy eýran dilleriniň biri. Gadymy eýran dini ýadygärligi bolan "Awesta" şu dilde ýazylypdyr. Awesta diliniň iki dialekti bolup, olaryň biri has arhaik, beýlekisi bolsa has soňky awesta dialektleridir. Biziň eýýamymyzdan öň 7-6 asyrlarda Awesta dili gepleşik dili bolmakdan galyp, özüniň leksikasynda, sintaksisinde, stilinde dini edebiýatlaryň tradision kada-kanunlaryny şöhlelendiripdir. Awesta dilinde ýedi düşüm, birlik, ikilik, k. s-lar bolupdyr. Çalyşmalar, sypatlar hem atlar ýaly, düşüm we degişlilik goşulmalaryny kabul edipdir. Bu dilde fleksiýa örän uly orun tutupdyr.


text:
Aragon korollygy
Aragon korollygy XII-XIII asyrda peýda bolup, bu Ispaniýanyň yza galan welaýatyň biridir. Katoloniýa muňa görende ösendigi bilen tapawutlanýardy. 2 ýerde iri ýer eýeleriniň ezişi güýçlidi. Maşgala agzalalygy üçin hem aýry jerimeler salnypdyr, hat-da senýoryň howlusynda ýangyn bolaýsa-da, jerime salnypdyr. Aragon korollygynda iri ýer eýeleri syýasy taýdan özbaşdakdy, özara soýuzlar baglaşypdyrlar, korola garşy uruşmak yglan edip bilýärdi. Dworýanlar olara garaşlydy. Aragonda ykdysady taýdan pes ösen şäherleriň syýasy täsiri hem güýçli däldi.
Balear aýlagyny (XIII as.) Sisiliýa (1302), Sordgeniýa (1324) we Neopolitan korollygy (1442) Argon korollygyna birleşdirilip güýçli korollyga öwrülýär.


text:
Ýekegapan
Ýekegapanlar Türkmenistanyñ çäginiñ ähli ýerinde diýen ýaly duş gelýär. Olar goşa toýnakly haýwanlara degişli bolup, erkeginiñ agramy 300 klograma çenli ýetýär. Biziñ welaýatymyzda olar Köpetdagyñ suw çeşmeleri köp bolan jülgelerinde, Garagum derýasynyñ ugrundaky gür gamyşly we ýylgynly ýerlerde duş gelýärler.
Ýekegapanlar ösümlikleriñ kökleri, kösükleri, mör-möjekler we olaryñ liçinkalary, ýagyş gurçugy bilen iýmitlenýärler. Ýöne olaryñ iýmitiniñ köp bölegini ösümlikler tutýar. Ýekegapanlar agyzlaryndan çykyp duran iki sany uly dişleri bilen batgaly ýerlerde gamşyñ we beýleki ösümlikleriñ köklerini gazyp çykarýarlar hem-de olary iýýärler. Ýaz we tomus aýlary ösümlikleriñ gök ýapraklaryny, baldaklaryny, gyş aýlary bolsa ösümlikleriñ ýeriñ astyndaky böleklerini iýip, oññut edýärler. Ýiti dişleri olara duşmanlaryndan goranmaga-da kömek edýär. Olary gabasalar ýa-da atyp çala ýaralasalar, onda adama hüjüm edýän mahallaram bolýar.
Ýekegapanlaryñ Garagum derýasynyñ boýundaky özleşdirilip, ekin dolanşygyna girizilen ýerlere ekilen gökdür bakja ekinlerini zaýalap gidýän wagtlaram az bolanok. Ýekegapanlar, esasan, gijelerine iýmitlenmäge çykýarlar. Gündizlerine bolsa gür gamyşlygyñ arasynda ýatyp, dynç alýarlar. Eger çybyndyr çirkeýler bimaza etseler, onda olar oý ýere ýygnanan suwa girip, diñe kellesini suwdan çykaryp ýatýarlar.
Ýekegapanlar aprel we maý aýlarynda köpelýärler. Köplenç 4—5 jojuk dogurýarlar. Emma 11 jojuk dogan ýekegapanlara-da duş gelinýär. Olar süri bolup ýaşaýarlar. Ýöne erkek ýekegapanlar köplenç jojuklaryndan we olaryñ enelerinden aýratyn, ýeke gezýärler. Jojuklarynyñ derisi açyk reñkde we ala bolýar. Ulalanlaryndan soñ bolsa, olaryñ garamtyl-goñur ýa-da çal reñkli bolýar. Ýabany ýekegapanlar ortaça 30 ýyl ýaşaýarlar. Olar zyýanly mör-möjekleri ýok edip, peýda getirýärler.
http://turkmen.wap.ug saýtyndan göçürilip alyndy.


text:
«Egilme-de bükülme»Günüň nakyly
Biziň testimizde özüňi synap gör we haýsy kadalary ýadyňdan çykarandygyňa göz ýetir.
Harp ýalňyşlaryňy saýgarmak üçin türkmen diliniň orfografik sözlügini goldaýan programmalardan peýdalan: Mozilla Firefox, Apache OpenOffice.
Kitaphanamyza Berdi Kerbabaýewiň mekdep okuwçylaryna niýetlenen saýlanan eserleri girizildi.
gowaldaň
Dolak dolanman, jorapsyz.
Meret-de turup, çökmenini egnine ýasgynjak alyp, çarygyny aýagyna gowaldaň sokup, aýak ýoluna gitdi. (A. Durdyýew, Saýlanan eserler)
Han aga çokaýyny aýagyna gowaldaň sokup daşaryk çykdy. (A. Durdyýew, Saýlanan eserler)
Han küýli çörekden garnyny doýurdy-da, çokaýyny aýagyna gowaldan sokup: Seniňki, heleýhan, dürs -- diýip kepbeden çykyp gitdi. (A. Durdyýew, Saýlanan eserler)


text:
Çäkmi - çäksizlik
Adam ogly näme üçindir çäksizligi söýüşi ýaly, çäklendirmeleri halamaýar. Asmana uçsa çäksiz belentliklere galsam diýýär, çuňluklara çümende-de ýene şol höwes onuň hemrasy. Birini söýse-de çäksiz söýesi gelýär, söýlende-de çensiz-çaksyz söýülmegini küýseýär. Megerem, bu häsiýet, edil ýaňy dünýä inen bäbejigiň öz-özünden enesini emmelidigini bilşi ýaly ynsana Alla tarapyn berlen peşgeş bolsa gerek.
Eger bu pikirlerim edep bilen baglanyşykly bolmasa, onda göwnüm göterilip, asmanym durlanardy. Emma edep, edeplilik ynsany çäklendirýän zat. Edep joşup duran ýaşlygyň ganatlaryny kesýäne meňzeýär. Kä wagt şeýle bir keýpiň kök bolýar welin, köçeden barşyňa zowladyp aýdyma gygyryberesiň gelýär. Gygyraýdygyň, her kim «Bu biedep kimkä?» diýip geň görjek. Ýaşulularyň arasynda ýaşyň kiçi bolup, nobat berilmänkä gürläýseň, ýene sen edepsiz. Ýaş juwanyň özüniň çäksiz söýülmegi üçin has-da özüne çekiji geýnesi, gaşyna-kirpigine timar berip, gerek bolsa ýüzüne reňkdir grimlerem ulanasy gelýär. Emma ol juwanyň garry enesi «Hany seniň haýaň?» diýjek. Onuň seniň söýlesiň gelýäninden habary ýok ýaly. Käşgä özi ýaş bolup görmedik bolsa. Häzirki ýoňa görä, köýnegiň etegini dilmek hakynda-ha hyýalam etme. Garaz, sanasaň sanap oturmaly.
Şu ýerde ýene bir sowal oýlandyrýar. Eýsem egin-eşik adamy üýtgedip bilermi? Ýaşmakly gelniňem gaýyn atasyna ýaşmagynyň aşagyndan diýjegini diýip duranyny göremsoň, bu sowala ýüzugra jogap berip bilemok. Ol-a köýneginiň aşagy dilik eken, dyzyndan aşagy kesik eşikli maşgalanyňam juda arassasyna duş gelinýär. Onda egin-eşik ähmiýet berip, gürrüňini edeniňe-de degmeýän bir meselemi? Gaýta ylmyň we tehnologiýanyň ösen, ynsanyň Aýa gonan döwründe seniň köne biçüw eşigiň, gadymy düşünjeleriň yza galaklygyň alamaty dälmi?
Birden ak sakgaly döşüni tutup duran ýaşulularymyzyň, başlary pürenjekli enelerimiziň, uzyn köýnegi topugyna düşüp duran edaly türkmen gyzlarymyzyň, edebi özünden syratly, saýhally-salyhatly ýigitlerimiziň ýitip gidenini göz öňüme getiremde inim tikenekläp gitdi. Ähmiýetsiz zatlar öz-özünden ýitip gidýär ahyryn. Gyz enesini, ogul atasyny diňlemese, eger egin-eşik ämiýet bereniňe degmeýän bir zat bolsa, Ýewropa medeniýeti hem edil tehnologiýasy ýaly höwes edilýän bir zada öwrülse, her kim şoňa öýkünse, ýaňky, buýsanç bilen sanan aýratynlyklarymyňam ýitip gitmegi mümkin ýaly göpündi.
Emma, Hudaýa şükür, ägirt imperiýalar guran döwründe-de, şahyryň aýdyşy ýaly «ykbaly ýandakdan pes» bolan ýyllarynda-da türkmen dilinem ýitirmändir, milli eşiginem. Eýsem, türkmen çäksizligi söýmedimikä? Megerem, bu özboluşly millet edepde-de çäksizligi söýen bolmaly. Çäksiz edepliligi başyna täç edinen bolmaly. Seniň bu söýgiň gurbany bolaýyn. Goý, bu söýgi sende hiç kemelmesin.


text:
Türkmenistan b.e. öňki I müňýyllygyň I ýarymynda
Merkezi Aziýada demir eýýamy irräk başlanan hem bolsa, onuň giňişleýin ýaýran döwri b. e. öňki X-IX asyrlara degişlidir. Bu döwürde ýerli ilat demiri eredip almaklygy başarypdyrlar. Emma demir gurallary durmuşda giňden ýaýramandyr. Ilkibaşlarda demri diňe bezeg üçin ulanypdyrlar. Soňra demirden hojalyk gurallaryny we ýaraglary ýasap başlapdyrlar. Demri almak we ony işläp bejermegiň tärlerini oýlap tapmak kyn bolupdyr. Demri eretmek űçin gűýçli gyzgynlyk gerek bolanlygy sebäpli, demri ýörite körűkli kürelerde eredipdirler. Körügiň diwarynyň galyňlygy 20 sm töweregi ,beýikligi bolsa bir metr töweregi bolupdyr. Körügiň öň diwarynyň düýbünde deşijek goýlupdyr. Şol deşikden bolsa körüge kömür salnyp ýakylypdyr. Arheologiýa nukdaýnazaryndan, şol özgerişlikler demirden ýasalan zähmet gurallarynyň ilkibaşda kem-kemden özleşdirilendigi, soňra bolsa köpçülikleýin ulanylandygy – demir asyrlary döwrüniň gelip ýetendigini aňladýar.
Merkezi Aziýada irki demir döwrüniň başlangyç senesi kesgitlenende b.e. öňki müňýyllygyň ahyry – I müňýyllygyň başy ýa-da b.e. öňki II-I müňýyllyklaryň sepgidi hakynda gürrüň edilse, taryhy jähtden dogry bolar. Şu döwrüň şertli ahyrky senesi b.e. öňki 330-njy ýyla, ýagny, Aleksandr Makedonskiniň goşunlarynyň Merkezi Aziýanyň serhetlerine gelip ýeten döwrüne laýyk gelýär.
Demriň dünýä siwilizasiýasynyň ösüşinde tutýan orny uly bolup, demiriň tapylmagy we ulanylyp başlanmagy adamzat durmuşynda hakykatdan-da uly öwrűlşik bolupdyr. Demirden ýasalan gurallar, ýaraglar örän berk bolupdyr.
Türkmenistanyň ýerlerinde irki demir asyryna degişli arheologiki ýadygärlikler köpdir. Ol ýadygärlikleri şol döwrüň ilatynyň ýerleşişi boýunça dört topara: Murgabyñ aşak akymyna, Köpetdagyň etek zolagyna, Günorta-Günbatar Türkmenistana, Amyderýanyñ orta we aşak akymlaryna bölüp bolar.
Bu ýerleriň her biriniň özűne mahsus ýadygärlikleri bardyr. Irki demir asyry Günorta-Günbatar Türkmenistanda – Madawdepe, Yzzatguly, Köpetdag eteginiñ zolagynda-Namazgadepe VI, Änew IV; Murgap oazisinde-Ýazdepe, Arabalydepe, Togalakdepe, Tahyrbaý; Amyderýanyñ orta we aşak akymlarynda Çöplidepe, Beggala (Bekgala), Täzebagýap, Guýsaý ýaly gadymy adamlaryñ mekanlary bolan ýadygärlikleri bilen hasiyetlendirilyär.
Demir asyryna degişli Günorta-Günbatar Türkmenistanyň ýerlerine taryhy edebiýatlarda gadymy Dehistan diýlip at berilýär. Bu at taryhda yz galdyran dah taýpalary bilen baglydyr. Dehistan medeniỳetine degişli ỳadygärlikler Maşat-Misserian düzlügindäki Madawdepe,Yzzatguly depelerde jemlenendir. Şeýle-de Günbatar Köpetdagyñ eteklerinde hem kiçiräk oturymly ýerler bolan Parawyň, Bamynyň, Börmäniň ýanyndaky depeler hem şol medeniýete degişlidir.
Dehistan ýerleri gadymy geografçy alymlaryň işlerinde Girkaniýa diýlip atlandyrylypdyr. Girkaniýanyň dűzűmine häzirki Hazar denziniň tutuş günorta-gündogar boýlary girýär. Taryhyň belli bir döwründe Hazary Girkan deňzi diýip hem atlandyrypdyrlar.
Ýazdepe medeniýeti doly we hemmetaraplaýyn öwrenilendir. Bu medeniýetiň taryhy XIX asyryñ ahyrynda 1885- ýylda general A.B.Komarowyñ Aşgabadyñ etegindäki Änew depelerinde ilkinji gazuw-agtaryş işleriniñ geçirmäge girişmegi bilen başlanýar. XX asyryñ başlarynda Änewiñ depelerinde amerikan ekspedisiýasy tarapyndan gazuw-agtaryş işleri geçirilip, günorta keramika gatlaklary tapyldy. Olara Änew III diýip at berildi.Ýelkendepede, Ýaşyldepede S.A.Ýerşow, Owadandepede A.A.Maruşenko işlediler. Ikinji jahan urşundan soñ Änew IV A gatlagyñ Duşagyñ golaýynda Ulugdepe ýaly iri obada ýüze çykanlygy anyklandy , şeýle hem Duşagyñ ýanynda Ýaşyldepede gadymy obalaryň üsti açyldy we olar bölekleýin öwrenildi. Murgabyň hanasyna degişli ýadigärliklriñ açylşy we öwrenilişi taryhy has hem gysgadyr. Irki demir asyra degişli ilkinji obalar, şol sanda Ýazdepe, Arabalydepe ýaly uly obalaryň bolandygy barada XX asyryñ başynda açyş edildi, soñra Murgap jülgesi köp sanly hünärmenler tarapyndan birnäçe gezek öwrenildi.
Ýazdepedäki gazuw- agtaryş işleriniň netijesi ol ýerde bolan medeni gatlaklaryñ şu yzygiderligini anyklamaga mümkinçilik döretdi: Ýazdepe I- (b.e. çenli 900-650 asyrlar), Ýazdepe II- (b.e. çenli 500-400 asyrlar). Şonuñ bilen birlikde täze, ylaýta-da Ýelkendepeden materiallaryñ toplanmagy, dag eteklerinde has irki gatlaklaryñ bardygyny görkezdi. Bu bolsa Ýaz I toplumlaryñ başlangyçlaryny b.e. çenli II müñýyllyklaryñ ahyryna, has takygy b.e. çenli XII – VII asyrlaryna degişli etmäge mümkinçilik döredýär. Irki demir asyr zamanasynda Köpetdagyň eteginde Ýelkendepe, Ýaşyldepe ýaly täze oturymly ýerler ýüze çykypdyr. Şu oturymly ýerleriň iň ulusy Gowşut demir ýol menziliniň günorta – gündogar tarapynda ýerleşýän Yelkendepedir. Ýelkendepede gazuw-agtaryş işleri geçirilende mis we demir erginleri tapylýar. Emma demiriň ýaýramagyna garamazdan bu ýerlerden tapylan hojalyk gurallaryna degişli zatlaryň içinde däne owguçlary hem tapylypdyr. Şeýle daş sokular we olaryň daşlary demir asyrynyň obalaryndan tapylypdyr. Gadymy döwürde bolşy ýaly, demir asyrynda hem küýzegärçilik senetçiligiň esasy pudagy bolmagynda galypdyr. Gap-gaçlar görnüşleri we çeperçiligi boýunça dürli-dürli bolupdyr. Gündelik durmuşda ulanylýan ýuka küýze gap-gaçlaryň birnäce görnüşleri dürli nagyşlar bilen bezelipdir. Sarahs oazisi häzirki Tejen etrabyndan 70-80 km. Günortada, Türkmenistanyň günorta serhedinde ýerleşýär. Onuň umumy tutýan ýeri demirgazykdan günorta 70 km günbatardan gündogara bolsa 20-25 km ýetýär. Sarahs oazisiniň içinden geçýän ýeke-täk derýa Tejen derýasydyr. Ol bütin oazisiň otrumly obalaryny suw bilen üpjün edipdir.
B. e. öňki I asyryň ortalarynda bu ýerde Köne Sarahs şäherçesi bilen birlikde Bäşdepe, Möwlekdepe, Akjadepe obalary bolupdyr. Bu döwürde Sarahs şäherçesiniň daşy laýdan galdyrylan diwaryň 1,8 m. beýikligi häzirki günlere çenli saklanyp galypdyr. Bäşdepe we Möwlekdepe otrumly obalar Tejen derýasyndan 20-25 km uzaklykda ýerleşipdirler. Möwlekdepde uzynlygy 5 km, ini 5-6 m bolan gadymy kanalyň yzlary saklanyp galypdyr.
Demir asyry zamanynda Sarahs oazisi,esasan,ekerançylyk maksatlary üçin özleşdirilipdir. Bu ýerde hem gadymy Horezmdäki we Margiýanadaky ýaly suwaryş desgalary gurlupdyr.
Taryhyň atasy Gerodot (b. E. öňki 486-425 ỳ.ỳ.) Sarahs sebitlerinde Akes derýasynyň boýunda suwaryş desgalarynyň gurluşy hakynda habar berýär. Eger-de etrapda Tejen-Geruritden başga derýanyň ýokdugyny nazara alsak, onda gürrüň Tejen derýasy hakynda barýandygyna göz ýetirmek kyn däl.
Ýelkendepe şäher görnüşli bolup, onuň iki gat halkalaýyn diwary bolupdyr. Demir asyrynda esasan gurluşykda pahsa, iri hem-de galyň çig kerpiç ulanylypdyr. Şeýle jaýlary gurmak arzan dűşűpdir we olar tomusda salkyn, gyşda ýyly bolupdyr. Jaýyň diwarlary saman garylan palçyk bilen, kähalatlarda bolsa gej (alebastr) bilen suwalypdyr.
Umuman, günorta Türkmenistanda irki demir asyryñ medeniýetini öwrenmegiñ taryhy şeýle görnüşdedir. Bu anyk arheologik toplumyñ aýratynlygy biziñ esasy maglumatlarymyzyñ keramika sungatyna we az-kem obalaryñ görnüşleriniñ häsiýetnamasyna esaslanmagyndan ybaratdyr. Ol ýerde obalaryñ ýüze çykyşyny esasy üç görnüşe bölüp bolar: 1) galaly obalar; 2) eýelän meýdany 1 gektardan köp bolmadyk iri obalar; 3) eýelän meýdany 1 gektardan az bolan kiçi obalar.Dag etek çägindäki I görnüşli ýadygärliklere Duşagyñ ýanyndaky Ulugdepe, Gowşudyñ ýanyndaky Ýelkendepe, Artygyñ ýanyndaky Ýasydepe we Gäwersiñ ýanyndaky Ýaşyldepe degişlidir. Ulugdepe dag etegindäki has iri iki obanyñ biridir. Ol ýerde irki demir asyryñ gatlaklary bardyr. Iñ ýokary depesinde gazuw-agtaryş işleri geçirilmese-de, onuñ ýapgytlarynyñ bölekleýin ýylmanmagynda 10 metr çemesi kerpiç örme tekizligi ýüze çykaryldy. Ulugdepäniñ medeni gatlaklarynyñ umumy galyñlygy birnäçe yzygiderli gatlaklara bölünendir. Olardan Ulug gatlak (has giçki) ahemeniden irki (Ýaz II) we ahemenid (Ýaz III) döwürlerine degişlidir. Ulug II irki demir asyryna (Ýaz I görnüşli) we Ulug III giçki bürünç eýýamyna degişlidir .IV–II gatlaklar tutuşlygyna Ulug II gatlaga degişlidir. Ol ýerde ýüze çykarylan jaýlar üýtgeşik uly göwrümli 60 x 25 x 10 sm. we 55 x 25 x 10 sm bolup,kerpiçden ýasalan köp otagly jaýyñ bölegine degişlidir Nagyşlar – gülgün reñk düşeginiñ ýüzünde gyzyl, ýaşylymtyl reñkler bilen ýerine ýetirlipdir. Esasan – da, dürli sazlaşykly, top ýaly edilip bellenen dörtburçluklar, üçburçlyklar, piramidalar görnüşindäki geometrik suratly gap-çanaklaryna has üýtgeşik nagyşlar häsiýetlidir. Suratly gap-çanaklaryñ has ýaýbañlanan görnüşi: düýbi ýasy daşyna çala eplenen okaralardyr. Aşhana gap-çanaklarynyñ arasynda ýönekeý tutawaçly ýa-da kese ýelmenen çyzykly gazanlara, tutawaçly çanaklara duş gelindi. Keramiki däl tapyndylaryñ arasynda daş däne gyrgyçlar, sokular, soky daşjagazlary, serdesseler bar.
Ýelkendepäniñ dag etek zolagynyñ I görnüşiniñ iri obasy A.A.Maruşenko tarapyndan hemmetaraplaýyn öwrenildi. Onuñ maglumatlaryna görä, bu ýerde ilkinji oba giçki bürünç eýýamynda döräpdir. Soñra irki demir döwründe şäherçäniñ merkezinde diametri 130 m. çenli 6 metr beýiklikli berk kerpiç tekizligiň üstünde gala şekilli köpburçlyk gurlupdyr. Depäniñ daşyny gurşap alan galanyñ diwarlary 500 x 290 m. ölçegli, daşky öñ tarapy çukurlar bilen örtülendir. Galanyñ içki diwarlary Ýelken II döwründe salnan düýpli çak edilýän hem bolsa, ýadygärligiñ gutarnykly bezegi indiki Ýelken III şäherçäniñ has gülläp ösen döwrüne degişli diýlip pikir edilýär.
Gadymy Garaöý depe obasynyň ýadygärlikleri gündogardan günbatara tarap 300 metr we demirgazykdan gündogara tarap 200 metr uzalyp, onuñ demirgazyk böleginde obadan 3 metr ýokary bolan opurlan depäniñ galyndylary tapyldy. Gazuw – agtaryş işleri alebastr bilen suwalan giñ diwar (1 m galyñ), çig kerpiçden salnan polly birnäçe jaýlary ýüze çykardy. Bar bolan maglumatlardan çen tutsak, bu obalaryñ ählisi irki demir eýýamynda döräp, Ýaz I, II, III görnüşli materiallary özünde jemleýär. Ol döwürde ekerançylyk – maldarçylyk hojalygy ýöretmek üçin gerek bolan ähli täze ýerler özleşdirilipdir we adamlaryñ köp bölegi ol täze ýerleriñ oturymly halkyna öwrülipdir diýip pikir etmegimize degerli esaslaryñ barlygy mese – mälimdir. Biri – birine golaý ýerleşen Ulugdepe we Garaöý depe munuñ aýdyñ mysalydyr. Olar köne ýerlerde (Ulugdepe) , täze ýerleriñ (Garaöý depe) açylmagy hakynda maglumatlary açyk görkezýärler.Bu obalar bilen bir hatarda tutýan meýdany 1 gektar köp bolan ikinji görnüsli obalar hem bolupdyr. Muña mysal edip Ýasy- depäni görkezmek bolar ( meýdany 250 x 250, umumy beýikligi 6 metr ).Tutýan meýdany 2 gektardan köp, beýikligi 5 metr çemesi Ýaz I eýýamynda emele gelen we Ýaz II, III döwürlerde bölekleýin ýaşalan Daşlyjadepe hem örän gyzyklydyr. Daşly-17 we Daşly 30 (Kaka etrabynda) obaçylyklarynda giň içki howlularyň hemişelik ýa-da wagtlaýyn mal saklamak üçin ulanylandygyny anyklandy. Olaryň içinde mal dersleriniň we samanlaryň köp sanly gatlarynyň yzy tapyldy. Biziň eýýamymyzdan öňki I müňýyllygyň başlarynda Gűnorta Tűrkmenistanyň ýerlerini, şol sanda Köpetdag eteklerini özleşdirmeklik gűýçli dowam etdirilipdir. Köpetdag eteklerindäki obalaryň esasy hojalygy suwarymly ekerançylyk bolup, bu ýerde bugdaý, arpa ekilipdir. Dag eteklerinde uly derýanyň bolmandygy sebäpli, ekerançylyk esasan Köpetdagdan akyp gelýän kiçeňräk derýajyklaryň we çeşmeleriň hasabyna alnyp barlypdyr. Suwuň gelýän ugrunda gaçy galdyrylyp, gatlalar gurlupdyr. Bulardan başga-da, Köpetdag eteklerinde suwaryşyň käriz usuly hem ýüze çykypdyr. Käriz özboluşly ýerasty suw geçiriji bolup, ol esasan daglyk ýerler üçin häsiýetlidir. Şeýle kärizleriň biri häzirki Duşak demir ýol menziliniň golaýyndaky Ulugdepäniň ýanynda gurlupdyr. Onuň 20 sany guýusy bolupdyr.
Garagumyñ günorta – gündogarynda Ýazdepe irki demir eýýamynda ähli Margiana ulgamynda merkezi paýtagt bolandygy şübhesizdir. Onuñ meýdany 16 gektar, beýikligi 4 metr çenli ýetipdir. Depäniñ merkezinde gala görünýär. Gala 12 metr beýiklikde, onuñ 8 metr tutuşlygyna çig kerpiçden bitirlen, tutuş emeli tekizlikden salnyp, Murgap suw akymynyñ çökündi palçyklaryndan ybarat Taryhbaý oazisinde eýýäm mälim bolan, Ýaz I döwrüniñ gatlaklary diýlip esasyly çak edilýän Taryhbaý depeden başga şol depeden gündogarda 200 m. çemesi aralykda ýerleşen, irki demir döwrüniñ materiallary bilen Taryhbaý I obasy tapyldy. Görşümiz ýaly, Margiana döwrüniñ irki bürünç döwrüni çuññur öwrenmek heniz başlangyç tapgyrdadyr. Emma şeýle-de bolsa, eýýäm häzir Günorta Türkmenistanyñ dag etek zolagyna meñzeşlikde, bu ýerde hem obanyñ üç görnüşi ýerleşip, galasyz ýadygärlikleriñ şübhesiz agdyklyk edýändigini görkezýär. Edil şonuñ ýaly-da, bu depede täze ýerlerde mesgen tutan obalar, şeýle hem irki demir asyrynda bölekleýin ýaşan giçki bürünç asyrynyñ ýadygärlikleri goñşy bolup ýaşapdyrlar. Bularyñ ählisi beýleki maglumatlar bilen bilelikde irki demir döwrüniñ ýadygärliklrini, olaryñ ýerleşen ýerlerine garamazdan, bitewi arheologik Ýaz I görnüşli toplumyna degişli etmäge mümkinçilik döredýär. Bu bolsa keramiki gap-çanaklary seljerlende has aýdyñ ýüze çykýar.
Girkaniýanyň medeni umumylygy Günorta Türkmenistanyň beýleki welaýatlary bilen deňeşdireniňde jemgyýetçilik durmuş-ykdusady ösüşiň, takmynan, deň derejesini görkezýär. Misserian düzlüginde geçirilen arheologik barlaglar şu giň oazisiň gülläp ösmegini üpjün eden uly ýap- salmalaryň galyndylaryny ýüze çykardy. Bu ýerde bar bolan obaçylyklaryň alamaty, umuman Margianadaky we Köpetdag etegi zolagynyňky ýalydyr. Bu ýerde obaçylyklaryň esasy görnüşi, megerem, jaýlary ýygjam gurlan obaçylyklary bolandyr. Misserian düzlüginiň, Çat giňişliginiň, Sumbar jülgesiniň we Köpetdag etegi zolagynyň günbatar böleginiň aýry-aýry ýerleşýän obaçylyklarynyň köpüsini hem şeýle obaçylyklar hökmünde kesgitlemek bolar. Şonuň bilen birlikde Misserian düzlüginde 100-120 ga çenli ýeri tutýan, meýdany we beýikligi boýunça dürli-dürli belentlikleri öz içine alýan iri obaçylyklar bar. Olaryň käbirinde, mysal üçin, Yzzatgulydepede, ululy-kiçili giňişlikleri tutýan obaçylyklardan başga-da, hünärmenleriň- küýzegärleriň uly toparlarynyň bolandygy ýüze çykaryldy. Beýikligi boýunça has uly depelerde gorag galalary bolupdyr diýmek üçin esas bar. Çyklykdepe uly bolmadyk galaly dagynyk obaçylygynyň nusgasy bolup hyzmat edip biler.
Günorta- Günbatar Türkmenistanyň medeniýetiniň Günorta Türkmenistanyň beýleki ekerançylyk welaýatlarynyň medeniýeti bilen neňzeş häsiýetleri köpdür. Munuň şeýledigi ýokarda agzalyp geçilen obaçylyklaryň alamatlarynyň meňzeşliginde, bürünçden ýasalan zähmet gurallary bilen birlikde, demir zähmet gurallarynyň hem ulanylandygynda, gurluşyk işlerinde göniburç çig kerpiçleriň peýdalanylandygynda ýüze çykýar. Ýöne şol bir wagtyň özünde durmuş medeniýetindäki tapawutlar hem mese-mälim göze ilýär. Munuň özi arheologik tapyndylarda, ozaly bilen küýzegärlik gap-gaçlarda görünýär.Irki demir asyry Günorta-Günbatar Türkmenistanda – Madawdepe, Yzzatguly, Çyglykdepe ýaly gadymy medeni ojaklary bilen bellidir. Madawdepe, Yzzatguly, Çyglykdepe ýaly gadymy medeni ojaklaryň ekerançylyk obalarynda dürli ýyllarda geçirilen gazuw-agtaryş işleri netijesinde gadymy Dehistan ýerleriniň maddy we ruhy medeniýetini häsiýetlendirýän baý maglumatlar berdi. Ol ýerde metal önümleriniň aglabasy bürünçden ýasalan zatlar bolupdyr. Emma gadymy otrumly ýerler alymlar tarapyndan öwrenilende demir bölekleri tapyldy. Şolaryň esasynda gadymy Dehistanda demir asyrynyň biziň eýýamymyzdan öňki II müňýyllygyň ahyrynda ýüze çykandygy anyklandy. Demir asyrynda gadymy Dehistan ilatyň köp ýaşan ýerleriniň biri bolupdyr we ekerançylyk üçin ýasalan gurallar ulanylypdyr. Bu ýerleriň uly ekerançylyk obalary bolup, ilat esasan suwarymly ekerançylyk bilen meşgul bolupdyr. Täze ýerleri özleşdirmek maksady bilen ilat Sumbar we Etrek derỳalarynyň suwuny peýdalanypdyrlar.
Dehistanyň bu döwrüniň iň iri ýadygärligi Madawdepe bolup, ol asyrlaryň dowamynda kem-kemden giňelipdir.Onuň medeni gatlagy 225 gektar meýdany tutupdyr.Ýaşaýyş dürli wagtlarda dowam edipdir. Alymlaryň hasaplamalaryna görä, Madawdepäniň umumy meýdanynyň 50 gektarynda ýaşaýyş bolupdyr. Galan meýdanyny köçejikler, şäher-oba, hojalyk binalary, keramika we demir işlenilýän ussahanalar we ş. m. tutupdyr. Madawdepäniň medeniýeti b. e. öňki XIII asyrdan VII-VI asyrlara çenli dowam edipdir.Ilatynyň sany 7700 töweregi bolandyr diýlip çaklanylýar.Hasaplamalara görä,ýaşalan ýeriň her gektaryna 154 adam düşüpdir.Ilatyň has selçeň ýaşan ýerlerinde adamlaryň gürlügi her gektara 80-90 adam düşüpdir.
Dehistanyň gadymy medeniýetiniň esasy aýratynlygy, küýze önümleriniň görnüşleri we olardaky reňklerdir. Küýzeleriň arasynda üç tagan aýakly ýalpak, köplenç halatlarda bolsa üsti açyk jüründikli gaplar duş gelýär. Gap-gaçlar esasan garamtyl, çal, gyzyl we ýer reňkinde bolup, olaryň hemmesi-de çarhyň kömegi bilen ýasalypdyr. Alymlar Dehistanyň Misserian düzlüginden peỳkamlaryñ bürünç uçlarynyñ, kiçiräk gylyç, aỳal şaỳ-sepleri, küỳze gap-gaçlary bişirmek üçin küreler gurlupdyr. Barlaglar häzirki Magtymguly etrabynyň golaỳynda ỳerleşỳän gonamçylykdan b. e. öňki XII-XI asyrlara degişli ikler, ikbaşlar, temenler, bürünçden ỳasalan haly dokamak üçin keserler ỳüze çykaryldy. Bu zähmet gurallary Dehistanda hünärmentçiligiň dokmaçylyk pudagynyň bolandygyna şaýatlyk edýär.Biziň eýýamymyzdan öňki I müňýyllygyň ortalarynda Dehistanyň gadymy medeniýetini döreden ilat bu ýerlerde ýaşamagyny bes edipdir. Adamlaryň bu ýerlerden göçüp gitmeklerine parslaryň Ahemeni döwletiniň harby ýörişleri sebäp bolupdyr.
Irki demir asyrynda Türkmenistanyň ýerlerinde gadymdan belli bolan demirden edilen zähmet gurallarynyň köp ulanylyp başlanmagy bilen ekerançylyk medeniýeti, ösűpdir. Bu döwűrde biziň ýurdumyzda şäher gurluşygy hem ösűpdir we şäher siwilizasiýasy kemala gelip başlaýar. Şeýlelikde ekerançylyk medeniýetiniň we şäher siwilizasiýasynyň ösmegi biziň ýurdumyzyň «siwilizasiýalaryň çatrygy» adyna eýe bolmagyna getiripdir.
Amyderýanyň orta akymynyň jülgesinde irki demir asyrlary döwrüniň başlaryna degişli diňe iki sany ýadygärlik bellidir. Atamyratdan (öňki Kerki) günortarakda ýerleşýän Çöplüdepeden toýundan eýlenip, küýzegärçilik aýlawynda bejerilen dürli önümleriň tapyndylary alyndy. Ikinji ýadygärlik – Ödeýdepe Türkmenabatdan aşaklygyna derýanyň ugry boýunça 30 km-likde ýerleşýär.
Biziň eýýamymyzdan öňki II müňýyllygyň ahyrynda – I müňýyllykda Amyderỳanyñ orta akymlarynda ilat hemişelik oturymlylyga geçip, ekerançylyk bilen meşgullanyp başlapdyr. Amyderýanyň orta akymynyň günorta kenarynda b. e. öňki müňýylykdaky oturumly ýerler diňe Demirgazyk Owganystanyň ýerlerinde ýerleşendyr. Emma b. e. öňki III-II asyrlaryna degişli taryhy ýadygärlikleriň onlarçasy diňe XX asyryň 60-70-nji ýyllarynda geçirilen barlaglaryň netijesinde üsti açyldy. Şeýle ýadygärlikleriň biri-de Mürzebekgaladyr. Bu şäherçäniň keramiki önümleri öndürýän hünärmenleri gyzgylt hem gara reňkdäki aşagy egriräk küýzeleri, ýasy hem ýalpak gaplary, humlary ýasapdyrlar. Bu keramiki önümler görnüşleri boýunça gadymy Merwiň önümleri bilen meňzeşlikleri bolupdyr. Amyderýanyň orta akymlaryna degişli ýadygärliklerinden Garabekewil etrabyndaky Akgalany, Hojambasdaky Şordepe, Çopandepe ýaly oturumly ýerler degişlidir.
Türkmenistanyň demirgazyk ýerleri taryhy edebiýatda Horezm diýlip atlandyrylýar. Horezm gadym wagtlardan bäri bol suwly, ösen ekerançylyk ýurdy bolupdyr. Gadymy Oks (Amyderýa) derýasynyň Sarygamyş kölüne we Uzboýyň ugry bilen Hazar (Kaspi) deňzine tarap akypdyr. Bu derýanyň ugrunda bolsa b. e. öňki I müňýyllygyň başlarynda köp sanly ekerançylyk obalary we çarwaçylyk mekanlary ýerleşipdir. Bu ýerde ýaşan ilatyñ hojalygynda ekerançylyk bilen bir hatarda, maldarçylyk hem örän uly orun eýeläpdir. Olar ownuk mallar bilen birlikde ulag üçin iri şahly mallary köpeldipdirler. Ýük çekmek üçin düýe mallary ulanypdyrlar. Sag we çep kenar Horezmiň taryhy gadym zamanlardan bäri amyderýa bilen baglanyşykly bolupdyr. Amyderýanyň joşup-daşyp, özakymlaýyn ugur bilen akýan suwy Akjaderýanyň, Aral we Sarygamyş kölleriniň ýakalaryna ýaşaýşy getiripdir. B.e. öňki III müňýyllygyň ortalaryndan I müňýyllygyň başlaryna çenli bütin çepkenar Horezmde häzirlikçe ol döwrüň ýadygärlikleriniň üsti açylanok. Bu ýerde bürünç asyrlary döwrüniň Täzeýap medeniýetiniň ýadygärlikleri hem ýok. Ol ýerde b.e. öňki IX asyr töweregi ekerançylykda täzeden peýdalanylyp başlanypdyr.
Demir asyrlary döwrüne degişli has irki medeniýet bolan Emirabat medeniýeti sag kenarda köp duş gelýär. Ol b.e. öňki IX-VIII asyrlara degişlidir. Çep kenarda Emirabat häzirlikçe diňe bir ýerde – Gaňňa-2 ýadygärliginiň aşaky gatlagynda ýüze çykaryldy, ol hem b.e. öňki IX-VIII asyrlara degişli. Emirabat medeniýeti öz ornuny Guýsaý medeniýeti bilen çalyşýar. Ol diňe b.e. öňki VII-VI asyrlarda Amyderýanyň Sarygamyş gollarynyň ýakalarynda mälimdir. Onuň ady Guýsaýyň (Guýysaýgyr ýa-da Sakarçäge) gyrynyň adyndan gelip çykypdyr. Guýysaýgyryň etegindäki pes düzlükde uly obaçylygy ýüze çykaryldy. Bu medeniýet ilkinji gezek Horezm arheologiýa etnografik ekspedisiýasynyň alymlary tarapyndan öwrenildi. Bu medeniýet üýtgeşik, özboluşly medeniýet bolup, ol diňe demirgazyk Türkmenistan üçin mahsusdyr.Biziň eýýamymyzdan öňki VIII asyryň ahyrlarynda Horezmde Guýsaý medeniýeti ýüze çykýar. Ol medeniýetiň ýaýran ýerleri Amyderýanyň gollary – Daşoguz welaýatynyň çäkleri hasaplanýar. Guýsaý medeniýetine degişli gadymy obalarda geçirilen gazuw – agtaryş wagtynda galla saklanýan humlar, uly küýzeler hem-de daş owguçlary tapylypdyr. Guýsaýlylar maldarçylyk bilen hem meşgul bolupdyrlar. Gazuw-agtaryş işleri wagtynda tapylan süňkleriň arasynda gara mallaryň we gylýallaryň süňkleri agdyklyk edýär. Maldarçylyk bilen birlikde ilat metal işläp bejermek, küýzegärçilik, süňkleri we daşlary ýylmamak, şol sanda gymmat bahaly daşlary işläp bejermek işlerini ýerine ýetiripdirler. Guýysaýlylar oturymly ýaşapdyrlar, olaryň pagsadan gurulan jaýlary bolupdyr, jaýlaryň diwarlarynda bolsa örülen ýa-da örülmedik gamyşdyr hyşa-da ulanylypdyr. Jaýyň ortasynda pjak bolupdyr. olaryň ýerzeminleri hem bolupdyr. Guýysaýlylaryň esasy käri maldarçylyk bolupdyr. olar gara mal, dowar, iki örküçli düýe, gylýal, doňuz, eşek, it saklapdyrlar. Olaryň ekerançylyk bilenem meşgul bolandyklary mesgenleriniň oturymlylygy bilen, ol ýerde owguçlaryň hem-de däne we beýleki önümleri saklar ýaly humlaryň tapylandygy bilen subut edilýär. Dahystandan, Eýrandan getirilen gap-gaçlar hem-de Köpetdag etegindäki mesgenleriň Ýaz II medeniýetiniň gap-gaçlary, lazurit we Pöwrüze daşlaryndan ýasalan önümleriň tapyndylary daşarky gatnaşyklaryň giň ýola goýlandygyny görkezýär. Türkmenistanyň çäklerinde irki demir asyrlary häzire çenli mälim bolan üç sany medeniýetiň arasynda bolan aragatnaşyklar şeýle kesgitlenildi. Olaryň bürünç hem demir önümlerini öndürmek işi bilen tanyşdygy hem subut edildi.
Görnüşi ỳaly, Türkmenistanda b. e. öňki II müñyyllygyñ ahyryndan – I müñỳyllygyñ ortalaryna çenli döwürde, demiriň ýüze çykmagy bilen Türkmenistanda öndüriji güýçler ep-esli ösüp, ykdysadyýeti ýokary göterilipdir. Esasan hem ekerançylykda uly özgerişler bolup geçipdir. Otrumly ýerleriň köpüsinde kanallar, suw howdanlary, ulyly-kiçili ýaplar çekilipdir. Ekerançylyk meýdanlary giňeldilip, bol hasyl alnypdyr. Şeýlelikde,ekerançylyk üçin özleşdirilen ýerler hemme sebitlerde üzül-kesil köpelýär.
Uly suwaryş desgalarynyň döredilmegi we olaryñ abat saklanmagy ep-esli ýerleriň bir häkimỳet astynda birleşmegini hem-de çylşyrymly jemgyỳetçilik işleriniñ guralmagyny talap edipdir. Şol döwürde Merkezi Aziỳanyñ dürli-dürli böleklerinde: Parfiỳada, Margiỳanada, Baktriỳada ilkinji döwletler ýüze çykyp başlaýar. Horezmde hem taỳpa birleşmeşmeleriniň döwri tamamlanyp döwlet dolandyryş ulgamy kemala gelýär.