text:
Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasynyň Tehnologiýalar merkezinde dürli ugurlarda ylmy işler alnyp barylýar. 2014-nji açylan Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Tehnologiýalar merkezi – sebitde ýeke-täk köpugurly ylmy-barlag we ylmy-tehnologiki edara bolmak bilen, bäsleşige ukyply, maddy we energiýa tygşytlaýjy, ekologiýa taýdan howpsuz tehnologiýalary we innowasiýalary işläp taýýarlamak we önümçilige ornaşdyrmak, milli ykdysadyýetimiziň pudaklary bilen ylmy ulgamda özara gatnaşyklary berkitmek meseleleri bilen meşgullanýar.
Tehnologiýalar merkezi iň soňky döwrebap ylmy-tehnologik enjamlar bilen üpjün edilen. Merkez 10 sany ylmy barlaghanalaryndan, 3 sany bölümlerden ybarat bolup bio-, nano-, maglumat tehnologiýalary boýunça özara baglanyşykly barlaglaryň, şeýle hem maddalaryň fiziki-himiki häsiýetlerini düýpli öwrenmek, biomateriallary, uglewodorod çig malyny molekulýar derejesinde seljermek bilen bagly ylmy-barlag işleriniň toplumyny amala aşyrýar.
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Tehnologiýalar merkezi – attestasiýalaşdyrylylan we ýakyn geljekde akkreditasiýalaşdyrmak üçin degişli işler geçirilýär.
Merkezi barlaghana
Barlaghana ýurdumyzyň kärhanalarynyň, guramalarynyň talap edýän islendik ylmy barlaglaryny geçirmäge we önümçiligiň çylşyrymly amaly meselelerini çözmäge ukyply ylmy meýdança hökmünde çykyş edýär.
Barlaghananyň iň öňdebaryjy enjamlar bilen enjamlaşdyrylmagy islendik nano-, bio-, fiziki-himiki, mikroskopiki barlaglary geçirmäge mümkinçilik döredýär.
Barlaghana Ýaponiýanyň “Jeol” kompaniýasynyň electron mikroskoplary, ABŞ-nyň “Agilent Technology” kompaniýasynyň dürli maddalarda molekulýar, atom, himiki element derejesinde barlaglary geçirmek üçin niýetlenen gaz we suwuklyk hromatograflarynyň iň täze görnüşleri, antioksidantlaryň seljermesini, tebigy gazyň we nebitiň düzümini derňemäge niýetlenen we beýleki enjamlar bilen üpjün edilendir.
Hromato-mass-spektrometr ulgamy özüniň düzümine girýän kompýuter enjamlarynyň we ýörite programmalaryň kömegi bilen çylşyrymly erginleriň, birleşmeleriň düzümindäki münlerçeden gowrak (pestisidler, zäherli maddalar, organiki hem-de elementorganiki birleşmeler, himikatlar, derman serişdeleri, neşe serişdeleri hem-de adam aňyna zeper ýetiriji birleşmeler) maddalary, himiki elementleri awtomatik usulda anyklamaga we ýüze çykarmaga mümkinçilik berýär.
Barlaghanadaky ýokary netijeli Agilent HPLC 1290 suwuklyk hromatograf enjamy himiýada, biologiýada, biohimiýada, saglygy goraýyş pudagynda, biotehnologiýa ulgamynda iň möhüm himiki barlaglary geçirmek üçin niýetlenendir.
Bu hromatograf aminokislotalary, beloklary, fermentleri, nuklein kislotalary, uglewodlary, lipidleri, gormonlary bölüp aýyrmaga we arassalamaga, janly organizmlerdäki metaboliki hadysalary öwrenmäge, himiki we nebithimiýa sinteziň önümleriniň, boýaglaryň, ýangyçlaryň, ýaglaryň, nebitiň, hapa suwlaryň düzüminiň seljermesini geçirmäge mümkinçilik berýär.
- ýokary temperatura we mehaniki güýçlere durnukly polioksadiazol (POD) polimeriniň görnüşlerini sintezlemek;
- ion hromatografiýa usuly bilen suwuň organiki däl ionlaryny derňemek;
- rentgengurluşly usuly bilen düýp çökündileriň mineralogiki barlaglaryny geçirmek;
- topragyň himiki düzüminiň, uglewodorod mukdarynyň barlaglary;
- efir ýaglaryň barlaglary;
- ýag kislotalaryň barlaglary;
- nebitde suwuň mukdaryny anyklamak;
- nebitiň mehaniki garyndylaryň mukdar barlaglary;
- duzlaryň we minerallaryň termograwimetrik barlaglary;
- pestisit barlaglary;
- spirtiň barlaglary;
- senagat we Jemagat ýaşaýyş maksatlary üçin ýakylýan tebigy gazlaryň (metan, etan, propan,butan) himiki barlaglary;
- nebiti gaýtadan işleýän kärhanalar üçin fraksiýa düzümini anyklamak;
- benzin fraksiýa uglewodorod düzümini anyklamak;
- ligroin fraksiýa uglewodorod düzümini anyklamak;
- kerosin fraksiýa uglewodorod düzümini anyklamak we ş.m.
Nanotehnologiýa barlaghanasy
Barlaghana ýokary hilli elektron-zond mikroskop, raman spektrometr, nanobölejikleri, uglerod nanotrubkalary, nanogatlaklary, polimerleri we nanokompozitleri sintezlemek üçin dürli enjamlar bilen enjamlaşdyrylandyr.
Barlaghanada maddalarda atom we molekula derejesinde fiziki-himiki barlaglary geçirmek, daşky gurşawy goramak, lukmançylyk, biologiýa, oba hojalyk pudagy, himiýa senagaty üçin niýetlenen nanomateriallary öndürmek boýunça ylmy-barlag işleri alyp barmaga niýetlenendir. Şol sanda:
- lazer ablýasiýa usulynda altyn (Au), titan (Ti) we mis (Cu) metallarynyň nanobölejiklerini almagyň tehnologiýasy boýunça işleri alyp barmak;
- taýýarlanylan titan (Ti) metalynyň nanobölejikleriniň ölçegleri JSM-7500F Skanirleýji elektron mikroskopda (Jeol) barlamak. Titanyň nanobölejikleriniň (50÷100)nm aralygyndaky ölçegleri kesgitlemek;
- ultramelewşe we infragyzyl aralykda spektrofotometr barlaglary (suwuklykda) geçirmek;
- uglerod nanoturbalary taýýarlamak, çig mal hökmünde satmak hem-de dürli materiallaryň hilini gowulandyrmakda ulanmak;
- gaty gurluşly nusgalaryň mikroskop barlaglary;
- ýerli çig mallardan uglerod nanoturbalaryny almak usulary işläp taýýarlamak;
- dürli metallaryň suwuklykda nanobölejiklerini almak;
- suwuk nusgalaryň toplumlaýyn barlaglary. Suwuk nusgalaryň turşulygyny (pH), geçirjiligini, udel agramyny, dykyzlygyny, suwuklykdaky bölejikleriň hereketini, zeta potensialy anyklamak, ýagtylyk geçirijilik, siňdirijilik häsiýetlerini öwrenmek;
- ýuka gatlaklary çaýmak;
- sürtülme koefissiýentiniň barlagy;
- profilometr barlaglary;
- antibakterial häsiýetli gymmat baha metallaryň nanobölejiklerini almak;
- önümleriň struktura häsiýetnamasynyň mikroskop barlaglary.
Biotehnologiýalar barlaghanasy
Barlaghana ösümlikleriň we haýwanlaryň öýjüklerini, biologiki makromolekulalary, DNK, RNK, beloklary, mikroorganizmleri, olaryň önümçilikde ulanylyşyny derňemek, biotehnologiýanyň usullary bilen oba hojalygynyň, azyk senagatynyň meselelerini çözmek üçin niýetlenendir.
Şweýsariýanyň Roche kompaniýasynyň Light Cycler 480 II polimeraza zynjyr reaksiýasy üçin enjamy, Ýaponiýanyň Hitachi kompaniýasynyň 3500 Genetic analyzer enjamlary gen derejesinde barlaglary geçirmäge hem-de DNK-nyň böleklerini okamaga, sekwinirlemek usuly bilen bolsa, DNK-daky nukleotidleriň ilkinji yzygiderliligini kesgitlemäge mümkinçilik berýär.
ABŞ-nyň BioRad kompaniýasynyň kese elektroforez enjamy DNK-nyň, RNK-nyň, beloklaryň molekulasyny öwrenmäge, Ýaponiýanyň Hitachi kompaniýasynyň Applied Biosystems enjamy DNK-daky nuklein kislotalarynyň yzygiderligini we ondaky dörän mutasiýalary anyklamaga, Gene Amp. PCR System 9700 enjam bolsa, DNK-nyň käbir bölekleriniň nusgalaryny köpeltmäge, Germaniýanyň Siemens kompaniýasynyň ADVIA Centaur СP enjamy immunohimiki barlaglary awtomatiki usulda geçirmäge mümkinçilik berýär.
Barlaghanada genetiki şikesleri hem-de genleriň ekspressiýasyny, DNK-nyň metilirlenmegini, ösümlikleriň, haýwanlaryň seçgisindäki genetiki üýtgeşmeleri, genetiki modifisirlenen önümleri öwrenip bolýar.
Barlaghananyň düzüminde özbaşdak hereket edýän we ösümliklerde hem-de haýwanlarda dürli tejribeleri geçirmäge niýetlenen wiwarium hem-de ýyladyşhana bardyr.
Barlaghananyň çäklerinde şu ugurlar boýunça işläp bolýar:
- malacocarpus crithmifolius, Atropa komorovi, mandrogora turcomanica, salvia selarea ýaly dermanlyk ösümliklerini “in vitro” we “in vivo” usulynda köpeltmek;
- türkmen arçasynyň pürlerinden hem-de miwesinden efir ýagy almak;
- stewiýanyň baldagyndan, ýapragyndan, türkmen arçasynyň baldagyndan, adaty ýandakdan kallus gögertmek we adaty ýandakdan bolsa ӧsümlik almak;
- gowaçanyň tohum çigidiniň daşyna ders oramak işi ýerine ýetirmek;
- gowaçanyň tohum çigidini takyk ekişe taýýarlamagyň biologiki usulyny önümçilige ornaşdyrmak boýunça “Biznes plan” we Gollanma taýýarlamak;
- ösümlikleriň we haýwanlaryň öýjüklerini, biologik makromolekulalary, DNK-ny, RNK-ny, beloklary öwrenmek, olary saglygy goraýşa, oba hojalygyna we azyk senagatyna degişli meseleleri çözmek üçin önümçilikde peýdalanmak;
- bugdaý sortlarynyň tohumlaryndan DNK ekstraksiýasy amala aşyrmak;
- DNK ekstraksiýasy, Real-Time Polimerazaly Zynjyr Reaksiýasy, DNK-gel elektroforezi ýaly usullar arkaly 35S, NOS, Bar, FMV ýaly genler boýunça GMO genleriniň barlagyny geçirmek;
- ösümlikleriň, tohumlaryň, ösümliklerden alynýan dürli iýmit önümleriniň GMO barlaglaryny geçirmek;
- Türkmenistanyň çäklerinde oba hojalyk mallarynyň öýken sowuklama we ýokanç kesellerine (ektima, ownuk mallaryň gyrgyn keseli, agsyl, bogumça, ýokanç däl sowuklama we ş.m.) garşy täze derman serişdesi işläp düzmek;
- ösümlikleriň biotehnologiýasy we gowaçanyň seleksiýasy boýunça işleri alnyp barmak;
- toprak nusgalarynyň duzlylygynyň, mikrobiologik we mikologik barlagy;
- topragyň hasylyna baha bermek (toprak barlaglary);
- oba hojalyk ekinleriniň sort arassalagyny barlamak (dnk identifikasiýasy);
- “iýilýän şampinon (agaricus lisporus) kömelegiň miselisini (tohumyny) ösdürmek;
- çörek we çorek önümleriň barlaglary (çyglylygy, ýagy, protein, mikrobiologik arassalygy, kaloriýallygy);
- däneli ösümlikleriň dänesiniň barlaglary: arpa, bugdaý, mäş, nohut, noýba, künji, gowaça çigidi;
- mallaryň ot-iýmlik önümleriniň barlaglary;
- ösümlik nusgalaryndan efir ýaglaryny bölüp almak;
- matanyň mikrobiologik barlaglary (mikrobiologik arassalygy);
- antiseptiki serişdeleriň mikrobiologiki işjeňliginiň barlaglary;
- klinikadan öňki barlaglar;
- ösümlileriň fitopotologik barlagy (kömelek ýada bakterial keselini anyklamak);
- seýilgӓhleri we dürli gök zolaklary ösümlikler bilen baýlaşdyrmakda maslahat bermek gülçülik we çeperçilik bezeg (dizaýn) işlerini geçirmek.
Maglumatlar we aragatnaşyk tehnologiýalary barlaghanasy
Barlaghanada ykdysadyýetimiziň dürli pudaklary üçin gerek bolan kompýuter programmalary, önümçiligi awtomatlaşdyrmagyň täze usullary işlenip taýýarlamak üçin niýetlenendir.
Barlaghananyň esasy ugurlary:
- döwrebap neýrotor tehnologiýasyna esaslanyp, kärhanalaryň girdejilerini çaklaýan we öz-özüni kämilleşdirmek häsiýetine eýe bolan kompýuter programmasyny işläp düzmek;
- bir ugurdan beýleki ugurlary aralykda täze ulag ýollaryny göz önünde tutup, amatly ugury saýlap almak meselesini ulgamlaýyn seljermek, meseläniň matematiki modelini döretmek we Matlab programmalar toplumynda onuň programmasyny ýazmak;
- kiçi göwrümli harytlary ýakyn aralyklara paýlamakda iň gysga uzynlykly halkalaýyn ýoly gurmak meselesi üçin Matlab programmalar toplumynda programma ýazmak;
- kompýuter, android platformalarynyň programma üpjünçiliklerini düzüp bermek;
- kompýuter programmalaryny işläp düzmek;
- kompýuter serwis hyzmatlary;
- kompýuterleri arabaglanşdyrmak (tor çekmek);
- kitaplary elektron görnüşlere geçirip bermek (word, pdf, jpeg);
- IT kiber howpsuzlyk boýunça okuw geçmek;
- “Sanly mekdep” ýöriteleşdirilen kompýuterleriň programma üpjünçiligi ýerine ýetirmek.
Täze maddalary sintezlemegiň tehnologiýalary barlaghanasy
Barlahganada ýöriteleşdirilen reaktorlar, mikroskoplar, spectral elektrohimiki ölçeýji enjamlar, nebit we nebit önümleriniň analizatorlary bilen üpjün edilendir.
Barlaghananyň esasy maksady ýerli çig mallaryň, organiki hem-de organiki däl, polimer we kompozit materiallaryň, taýýar senagat önümleriniň fiziki-himiki häsiýetlerini anyklamak, şeýle-de saglygy goraýyş, oba hojalyk senagaty, himiýa, nebithimiýa, gurluşyk pudaklarynda giňden peýdalanylýan ýerli serişdeleri ulanmak arkaly täze önümleri sintezlemek we olaryň önümçilik tehnologiýalaryny işläp düzmekden ybarat bolup durýar. Garagum çägesinden kremniý maddasyny almagyň tehnologiýasyny işläp taýýarlamak işleri hem ýerine ýetirýär.
Şweýsariýanyň Mettler Toledo kompaniýasynyň Optimax 1001 we EasyMax reaktorlary kompýuterde ýörite düzülen meýilnamanyň esasynda himiki reaksiýalary awtomatik usulda ýerine ýetirmäge we reaksiýanyň geçişiniň iň amatlysyny saýlap almaga mümkinçilik berýär.
Barlaghananyň çäklerinde şu ugurlar boýunça işleri ýerine ýetirip bolýar:
- nebit we nebit önümleriniň fiziki-himiki derňewleri:
- motor ýaglarynyň barlaglary;
- nebit bitumynyň barlaglary;
- çalgy ýaglarynyň damja damyş temperaturasyny kesgitlemek;
- bitumlaryň duktilligini (süýnijiligini) kesgitlemek;
- bitumyň markasyny (penetratsiýasyny) anyklamak;
- nebit bitumynyň halka we şar boýunça ýumşama temperaturasyny kesgitlemek;
- tehniki ýaglaryň deşiji güýjenmesini ölçemek;
- motor ýaglarynyň dykyzlygyny hem–de şepbeşikligini kesitlemek;
- nusganyň döwülme görkezijisini kesgitlemek;
- toprak we suw nusgalarynyň himiki düzüminiň barlaglary;
- dag we toprak jynslaryny ownatma hem-de un görnüşine getirmek;
- kwarsly we üwelen çägäniň granulametrik derňewi;
- nahar duzynyň himiki düzüminiň barlaglary;
- suwuk ýaglaryň barlaglaryny geçirmek;
- sintetik ýuwujy serişdeleriniň granulometriki düzüminiň barlagy.
Barlaghanada alnyp barylýan ylmy-barlaglaryň netijeleri ýurdumyzyň ykdysadyýetiniň ähli pudaklarynda, şol sanda saglygy goraýyşda, oba hojalykda, himiýa we nebithimiýa senagatlarynda, şeýle-de gurluşyk pudaklarynda ulanylar.
Daşky durşawy goramagyň tehnologiýalary barlaghanasy
Barlaghanada topragy, suwy, howany arassa saklamagyň we dürli zyýanly maddalardan arassalamagyň usullaryny öwrenmek boýunça ylmy-barlag işleri, hem-de ekologik ýagdaýyň gowulandyrylmagy üçin zerur bolan çäreleri işläp taýýarlamak bolup durýar.
Barlaghana elektroforez ulgamlary, köpugurly analizatorlar, spektrofotometrler, daşky gurşawdaky bakteriýalary we wiruslary anyklamak üçin niýetlenen gurallar toplumy, mikroskoplar, dürli görnüşli toprak, suw, howa analizatorlary bilen üpjün edilendir.
ABŞ-nyň Campbell Scientific kompaniýasynyň howadaky turbulent akymlary ölçemäge niýetlenen CPEC 200 enjamy bir wagtyň özünde howanyň üç ölçegdäki tizligini, onuň düzümindäki kömürturşy gazyň we suw buglarynyň mukdaryny ölçemäge mümkinçilik berýär.
Barlaghanada esasy alyp barýan işleri:
- “Altyn asyr” Türkmen kölüniň we onuň şor suw akabalarynyň ýanaşyk ýerleriniň suwunyň, topragynyň himiki görkezijileri, hlorofilleriň konsentrasiýasy, fitoplanktonlaryň görnüş düzümi kesgitlemek;
- kölüň gidrohimiýasynyň fitoplanktonlara täsirini anyklamak;
- kosmosdan alnan sanly suratlar esasynda Hazar deňziniň suwunyň, topragynyň himiki görkezijilerini, hlorofilleriň konsentrasiýasyny, fitoplanktonlaryň görnüş düzümini kesgitlemek;
- biogen maddalaryň mukdarynyň fitoplanktonlaryň önümliligine täsirni anyklamak;
- howanyň barlaglary (kömürturşy gaz we suw buglaryň mukdaryny ölçemek);
- howanyň monitoringini geçirmek;
- daşky gurşawdaky bakteriýalary we wiruslary anyklamak;
- suwuň gidrohimiki barlaglary;
- topragyň himiki, mehaniki barlaglary;
- metal splawlaryň barlaglary;
- oba hojalyk boýunça gollanmalar we maslahatlar hyzmatlaryny ýerine ýetirmek.
Derman serişdelerini öndürmegiň tehnologiýalary barlaghanasy
Barlaghanada dürli ýerli çig mallardan, ösümliklerden, minerallardan täze tehnologiýalaryň esasynda derman serişdelerini öndürmegiň tehnologiýalary taýýarlanylar.
Barlaghana biohimiki analizatorlar, dürli mikroskoplar, spektrometrler, organiki birleşmeleri we dermanlyk serişdeleri öndürmek üçin niýetlenen hem-de beýleki enjamlar bilen üpjün edilen.
Barlaghananyň çäklerinde şu ugurlar boýunça işler ýerine ýetirilýär:
- in vitro usulynda we tebigy şertlerde ösdürilen dermanlyk ösümlikleriň, ýagny hulpanyň, göýüliň, türkmen selmeleginiň, çerbiýäniň fitohimiýa seljermelerini geçirmek, ýadro-magnit rezonans (NMR) spektroskopiýa enjamynda ýerli ösümlik bolan göýüliň miwesiniň we köküniň gurluş derňewleri geçirip biologiki işjeň maddanyň tebigaty anyklamak we gepatoprotektor we süýji diabetini bejeriji täsirleri üçin daşary ýurtlarda giňden öwrenilýän kapparin A we B alkaloidleriniň ýerli göýül ösümliginiň düzüminiň barlaglaryny geçirmek;
- ýerli dermanlyk ösümligi bolan Alapakyryň (Silybum marianum) düzüminden bagryň işini goraýjy serişde hökmünde ulanylýan silimarin flawonolignan kompleksini, Göýüliň (Capparis herbacea) düzüminden antioksidant häsiýetli rutin flawonoidini, Dälijemäşiň (Vicia villosa) düzüminden damarlary berkidiji täsirli diosmin, gyzyl sogandan kwersetin, pyrtykalyň düzüminden gesperidin flawonoidlerini, pyrtykalyň efir ýagynyň esasy komponenti bolan limonen maddasyny bölüp alyndy we olaryň fiziki-himiki barlaglary geçirmek;
- dag narpyzynyň we ýowşanyň efir ýaglarynyň inkapsulirlenen görnüşlerini taýýarlamak, düýe süýdüniň liofilizirlenen görnüşini taýýarlamak ýaly kosmetika, parfýumeriýa maksatlary üçin bähbitli bolup biljek ylmy-barlaglary geçirmek mümkinçiligi bar;
- dermanlyk ösümlikleriň dürli tradision we häzirki zaman ýokary tehnologiýalara esaslanýan ekstraksiýasy we dermanlyk ösümliklerden ýokary tehnologiýa önümlerini taýýarlamak;
- bioişjeň maddalary dermanlyk ösümlikleriň düzüminden bölüp almak, alnan bioişjeň maddalaryň hil we mukdar barlaglary;
- fitohimiki barlaglar, antioksidant işjeňligini we askorbin turşusynyň mukdaryny kesgitlemek;
- spektrofotometriýa we ýuka-gatlakly hromatografiýa;
- polýarimetriýa, refraktometriýa, kolorimetriýa, titrimetriýa;
- guş ýeleginden keratin almak;
- barlaghanada pileden fibroin we serisin bioişjeň maddalaryny almak;
- burçdan oleorezin almak;
- dürli miwe önümlerden losýon almak;
- dürli miwe önümleriň tozuny almak;
- miwe önümleri barlaghana şertlerinde Liofilizasiýa usulynda guratmak;
- stewiýadan diterpen glikozidleriniň goýy ekstraktyny almak;
- toprakdan organiki kislotlaryny almak üçin barlaghana synaglaryny geçirip bermek;
- ýandagyň gury ekstraktynyň ylmy taýdan esaslandyrylan kadalaşdyryjy resminamalaryny taýýarlamak.
Iýmit tehnologiýalary barlaghanasy
Barlaghanada iýmit önümleriniň hili, energetiki gymmatlygy, olary gaýtadan işlemegiň tehnologiýalary, uzak wagtlap saklamagyň tehnologiýalary, genetiki modifisirlenen önümler we olaryň ekologiki howpsuzlygy öwrenilýär.
Barlaghanada aminokislota analizatory, elektroforez ulgamy, azyk önümlerindäki bakteriýalary we wiruslary anyklamak üçin niýetlenen enjamlar toplumy, genetiki taýdan modifisirlenen önümleri barlaýan enjamlar bilen üpjün edilen.
Barlaghananyň çäklerinde şu ugurlar boýunça işler ýerine ýetirilýär:
- ter we gaýtadan işlenilýän iýmit önümleriniň hil barlaglaryny geçirmek we olary saklamagyň tehnologiýalaryny işläp düzmek;
- azyk önümlerindäki bakteriýalary we wiruslary anyklamak;
- pomidory gaýtadan işlemegiň tehniologiýasyny kämilleşdirmek;
- et we et önumleriniň barlaglary;
- gaýtadan işlenen (konserwirlenen) miwe-gök we bakja önumleriniň barlaglary;
- guşlar üçin ulanylýan suwuň weterinar-sanitar (mikrobiologiýa we fizika-himiýa) barlaglary;
- topragy gurplandyrmagyň tehnologiýasyny işläp düzümek;
- ösümlikleriň turşulygyny, süýjüliligini, kleýkowinasyny, ýapraklaryndaky hlorofiliniň sanyny kesgitlemek;
- ýüpek gurçugy üçin tut ýapragynyň konserwasiýasynyň tehnologiýasyny işläp düzümek;
- hlorly natriýnyň agram paýyny kesgitlemek.
Geografiki maglumat ulgamlary barlaghanasy
Barlaghana ykdysadyýetiň dürli pudaklary üçin GIS ulgamyny ulanmagyň usulyýetini işläp taýýarlamak, tebigy baýlyklary we serişdeleri tygşytly we rejeli peýdalanmak, ulag we aragatnaşyk ulgamynda nawigasiýany peýdalanmagyň usullaryny işläp taýýarlamak üçin niýetlenendir. Barlaghana kuwwatly kompýuterler, plotter, skaner bilen üpjün edilendir.
Barlaghanada esasy ýerine ýetirilýan işleriň ugurlary:
- orta asyrlaryň gadymy siwilizasiýalaryna degişli arheologik ýadygärlikleriň ýerleşýän ýerleriniň geografiki koordinatalary anyklamak, tematiki kartalary wektorlaşdyryldy we döredilen atributiw maglumatlarynyň formalaryny doldurmak;
- geografik maglumat ulgamlaryny we internet kartografiýany ulanmak arkaly ýadygärlikleriň interaktiw kartasyny taýýarlamak;
- awtoulag ulgamynyň nawigasion kartografiki üpjünçiligini taýýarlamagyň amatly usulyýeti işläp düzmek;
- Türkmenistanyň çägindäki ugurlar boýunça awtoulag nawigasion kartasyny taýýarlamak we ykjam enjamlardaky nawigasion ulgama ornaşdyrmak;
- nawigasion ulgamynyň programma üpjünçiligi we ses görkezmeleri türkmen diline geçirmek;
- taýýarlanylan nawigasion kartany nawigatorda (planşet we mobil görnüşi) işleýişini barlamak;
- geografik maglumat ulgamlaryny ulanyp sebitleriniň ösümlik örtüginiň tematiki sanly elektron kartalaryny döretmegiň usulyýeti işläp düzmek hem-de ot-iýmlik ösümlikleriň häsiýetleri boýunça kiçi şahly mallara we düýelere ulanmaga ýaramly öri meýdanlary kesgitlemäge, NDVI indeksini ulanyp ot-iýmlik ösümlikleriň iýmlik mukdaryny, mallaryň sanyny kesgitlemäge mümkinçilik berýän sanly kartalaryň toplumyny işläp düzmek.
Oba hojalyk üçin berlen ýer bölekleriniň häzirki zaman ýagdaýynyň aşakdaky sanawda görkezilýän kartalaryň deslapky görnüşlerini taýýarlamak işlerini hem ýerine ýetirýär:
- relýefiň plastikasy;
- topragyň çüýrüntgisiniň ýagdaýynyň kartasy;
- toprakdaky fosfor ýagdaýynyň kartasy;
- toprakdaky kaliý ýagdaýynyň kartasy;
- topragyň bonitirowkasynyň kartasy;
- topragyň şorlulygynyň kartasy.
Topragyň bonitirowkasyny geçirmegiň Türkmenistanda ulanylýan usulyýetinden peýdalanylyp, ýer bölekleriniň ykdysady bahasynyň we topragyň bonitetiniň kartasyny, ýer serişdeleriniň rejeli peýdalanmak boýunça teklipleri işläp taýýarlanylýär.
Toplanylan maglumatlaryň we olaryň esasynda döredilen toprakdaky fosforuň we kaliniň mukdaryny görkezýän kartalar taýýarlanyp, ekmeli ýerleriniň topragynyň häzirki wagtdaky düzümini anyklanyp biliner. Toplanylan maglumatlaryň üstünde derňew işleri geçirip biliner. Ekmeli ýerleriň topragyna gerek bolan fosforuň we kaliniň mukdary boýunça teklipler taýýarlanyp biliner.
Bu ýerden netijeli peýdalanylsa halk hojalygyny meýilleşdirmekde, oba hojalyk önümçiligini ýöriteleşdirmekde we ýerleşdirmekde, ýerleriň melioratiw ýagdaýlaryny gowulandyrmakda hem-de ýeri ulanmak boýunça beýleki çärelerinde hyzmat edip biler.
Energiýany öndürmegiň we tygşytlamagyň tehnologiýalary barlaghanasy
Barlaghanada dürli görnüşli energiýa çeşmelerinden energiýany almagyň, ulanmagyň we tygşytlamagyň tehnologiýalary öwrenilýär.
Barlaghananyň işi energiýa we ýangyç gorlaryny tygşytly sarp etmek hem-de netijeli ulanmak bilen baglanyşykly meseleleri çözmekden, energiýanyň alternatiw çeşmelerini ulanmagyň tehnologiýalaryny işlenip taýýarlanmakdan hem-de olary durmuşa ornaşdyrmakdan ybaratdyr. Ylmy-barlag işleriniň netijeleri energetika pudagyny kämilleşdirmek, serişdeleri tygşytly ulanmak, onuň bäsleşik ukybyny ýokarlandyrmak, zyýanly gazlaryň atmosfera zyňylmagyny çäklendirmek, ýangyjyň sarp edilişini azaltmak boýunça teklipleri taýýarlanmakda ulanylar.
Barlaghana ýylylygy we basyşy ölçeýji hem-de sazlaýjy köpugurly synag stendleri, günüň radiasiýasyny, howanyň temperaturasyny, daşky gurşawyň çyglylygyny, ultramelewşe şöhleleri, öwüsýän ýeliň ugruny we tizligini anyklaýjy meteorologik enjamlaryň toplumy bilen doly üpjün edilendir.
Barlaghanada alnyp barylýan işler:
- ýylylygy we basyşy ölçeýji hem-de sazlaýjy köpugurly synag stendlerinde barlag geçirmek;
- manometrler döwurleýin barlaglaryny geçirmek;
- ýerli çig mallardan we materiallardan durmuş binalaryň, “Rahat” ýaşaýyş jaýlaryň diwarlarynyň we ýylylyk geçiriji turbalaryň ýylylyk ýitgisini hem-de olarda döreýän ýaramaz tehniki sesi azaltmaga niýetlenen, täze gurluşyk önümleri bolan öýjükli kerpiç we ýörite turba örtgüleriniň tehnologiýalaryny almak mümkinçiligi bar;
Taslama-konstruktorcylyk we tejribe desgalary gurnaýyş abatlaýyş bölümi
Bölümde dürli görnüşlerdäki işleri bitirýän döwrebap ýokary tehnologiýalarynyň stanoklary ornaşdyrylan. Stanoklar awtomatlaşdyrylan programma üpjinçiligi arkaly dolandyrylýar. Bölümiň ussahanasynda CNC tokarnyý, frezernyý, plazmaly kislorodly kesiji enjam, siňkleme we nikelleme ulgamy, swerlilnyý, diskaly kesiji, gural ýonujy, tekiz ýylmaýjy stanoklar, gidrawliki gilýotina gaýçylar, demir listleri hem-de turbalary egreldýän enjamlar, köp dürli kebşirleme aparatlar, şol sanda hem plastik kebşirleme, boýag sepiji gural, wodorod we kislorod generatorlary, köp görnüşli balgarkalar, dreller ýerleşdirilen.
Agzalan enjamlaryň we gurallaryň kömegi bilen aşakda görkezilen işleri ýerine ýetirmäge doly mümkinçilikler bar. Ýagny:
- dürli görnüşlerdäki metallary baglaýyş, kesiş, deşiji, ýonujy, burawlaýjy, ýylmaýjy, ýiteleýji, kebşirleýji işleri;
- taýyn önümlere görk bermek üçin boýag sepiş, boýagdan soň guratmak işleri;
- hem metalakonstruksiýalaryň gerek bolan dürli görnüşlerini ýasamak we beýleki ussahana hyzmatlary.
Çaphana bölümi
Bölümde Germaniýanyň Heidelberg kompaniýasynyň doly awtomatlaşdyrylan we kompýuterleşdirilen häzirki zaman çaphana enjamlary hem-de bäş reňkli ofset kagyz printeri, gysyjy, kesiji we tikiji enjamlaryň kömegi bilen çaphana hyzmatlaryny ýerine ýetirmek (kitaplar; žurnallar we beýlekiler çap etmek) boýunça işler alnyp barylýar.
Tehnologiýalar merkeziniň Tehnologiýalary önümçilige ornaşdyrmak bölümi
Bölümiň esasy wezipesi ylymda gazanylan netijeleri we oýlap tapyşlary ykdysadyýetiň dürli pudaklaryna ornaşdyrmak boýunça işler alyp barmak, alymlaryň ylmy-barlaglarynyň netijelerini hem-de çözgütlerini, döreden ýokary tehnologiýalaryny, taslamalaryny satmak, innowasion işewürligi ösdürmek bolup durýar.
Şeýle-de, döwlet we hususy kärhanalaryň sargytlary boýunça ykdysady we kadalaşdyryjy resminamalary, tehniki-ykdysady esaslandyrmalary, biznes-planlary işläp taýýralamak boýunça hyzmatlary ýerine ýetirmek.
Tehnologiýalar merkeziň ähli barlaghanalary we bölümleri ýurdumuzyň ykdysady pudaklary, dürli görnüşli kärhanalary we edaralary, telekeçileri bilen ikitaraplaýyn bähbitli hyzmatdaşlyga hemişe taýýar we açyk.
Salgysy:744032 Aşgabat ş., Bekrewe ýaşaýyş toplumy, 2211 (Bekrewe) köçe, 180 jaý.
Tel: (+99312) 39-84-42/ 39-84-47/39-84-69,
Fax +99312 39-84-88
E-mail: technocenter.tm@mail.ru


c: text/html

text:
Täze Tolkun: "Gullukdan soň gara işde işledim"
5-nji martda Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow “Çagyryş boýunça harby gullugyny tamamlan ýaşlary Türkmenistanyň ýaragly güýçlerinden boşatmak we gulluk ýaşyna ýeten Türkmenistanyň raýatlaryny bolsa harby gulluga çagyrmak” baradaky permana gol goýdy. Bu permana laýyklykda çagyryş boýunça harby gulluk möhletini tamamlan gullukçylar 2014-nji ýylyň aprel-iýun aýynda Türkmenistanyň ýaragly güýçlerinden we beýleki goşunlaryndan harby gullukdan boşadylar, diýip türkmen metbugaty habar berýär. Eýsem, harby borjuny tamamlan türkmen ýigitleriniň öňünde mundan soň nähili meseleler durýar? Gullukdan soň olaryň işe, ýokary okuw jaýyna ýerleşmek mümkinçilikleri nähili? Gullukdan soň, nähili tejribeleri başdan geçirýärler? Şeýle-de, heniz gulluga gitmedik ýaşlar Türkmenistanyň harby gullugy barada näme pikir edýärler? Bu soraglara daşary bilimini Türkiýede dowam etdirýän Maksat, Ukrainada okaýan Arslan we Aşgabatdaky habarçymyz Myrat Gurban jogap berdi. Söhbetdeşligi diňlemek üçin aşakdaky düwmä basyň.
Epizodlar
-
Iýun 20, 2015
Aşgabadyň başbogy talaby
-
Maý 02, 2015
Türkmen mekdepleriniň tapawudy nämede?
-
Aprel 25, 2015
Türkmen zenanlary bagtlymy?
-
Aprel 18, 2015
Mugallym we okuwçy gatnaşyklary
-
Mart 28, 2015
Internet ahlaga täsir ýetirýärmi?
-
Mart 14, 2015
Ýaşlar etnigara nika nähili garaýar?

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bütindünýä Anti-doping agentligi (BADA) orsýetli sportsmenleriň arasynda galplygyň üstüni açmaga ýardam beren kanadaly aklawçyny, 2014-nji ýylda Soçide geçirilen Gyşky olimpiýa oýunlarynda döwletiň goldamagynda doping wakalarynyň bolandygy baradaky öňe sürmeleri derňeýän topara ýolbaşçy edip belledi.
Bütindünýä Anti-doping agentliginiň prezidenti Kreýg Redi (Craig Reedie) 19-njy maýda çykyş edip, Riçard MakLaren (Richard McLaren) “New York Times” we “CBS” neşirleriniň Soçi oýunlary barada çap eden doping maglumatlaryny derňär diýdi.
MakLaren, geçen ýyl orsýetli ýeňil atletikaçylaryň arasynda giň göwrümli doping wakalarynyň üstüni açan Bütindünýä Anti-doping agentliginiň üç agzaly komissiýasynyň düzümindedi.


text:
Türkiýäniň paýtagty Ankarada dekabr aýynyň ahyrynda, Türkmenistanda işläp gaýdan birnäçe türk işçisi aýlyklary tölenmänsoň kyn ýagdaýa düşen segsen töweregi maşgalanyň adyndan, türkmen ilçihanasynyň öňünde nägilelik bildirip, metbugata beýannama berdiler.
Türk işçileri Türkmenistanyň Ankaradaky ilçihanasynyň öňünde geçiren piketiniň metbugat beýannamasynyň wideo şekilini Azatlyk Radiosynyň redaksiýasyna hem iberdiler.
Türkmenistanyň Ankaradaky ilçihanasynyň ýanynda üýşen on bäş töweregi türk işçisiniň öňünde durup metbugat beýannamasyny aýdýan türk işçisi Türkmenistanda "Çeper gurluşyk" we "Ajaýyp bina" atly firmalarda 2 ýyl dürli gurluşyk işlerinde işlän segsen töweregi türk işçisiniň aýlygynyň berilmän gaty kyn ýagdaýa duçar edilendigi sebäpli, türkmen ilçihanasynyň öňünde şeýle piket geçirip, metbugata beýannama bermäge mejbur bolandygyny öňe sürýär. Pikete gatnaşýan türk işçileri Türkiýäniň daşary işler ministrligine, içeri işler ministrligine we zähmet hem sosial üpjünçülik ministrligine, şol bir wagtyň özünde-de Türkmenistandaky degişli ministrliklere arza bilen ýüz tutulandygyny, ýöne arzalara hiç hili jogap berilmändigini aýdýarlar.
"Biz Türkiýäniň prezidenti Rejep Taýýip Erdogandan we Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowdan kömek soraýarys. Biz aýlyklarymyzy alyp bilmän, gaty kyn ýagdaýda galdyk. Biz 2 ýyldan bäri Türkmenistanda eden işlerimiziň puluny almaga synanyşýarys. Biziň arzymyzy degişli ýolbaşçylara ýetirip, Türkmenistandaky "Çeper gurluşyk" we "Ajaýyp bina" atly firmalarda 2 ýyl dürli gurluşyk işlerinde işlän segsen töweregi türk işçisiniň aýlygynyň tölenmegi barasynda buýruk bermegiňizi haýyş edýäris" diýip, piketde metbugat beýannamasyny okaýan türk işçisi aýdýar.
Ýeri gelende bellesek, bu türk işçileriniň Türkmenistanda aýlyklaryny alyp bilmeýändigini aýdyp metbugata beren ilkinji beýannamasy däl. Türk işçileri we şol sanda Türkmenistanda işlän türk işewürleri hem öz aýlyk-haklarynyň berilmändigini bildirip, birnäçe gezek Azatlyk Radiosyna ýüz tutupdy we olar bilen baglanşykly türk media serişdelerinde hem yzygiderli maglumatlar berlipdi.
Azatlyk Radiosy bilen bu temada gürrüňdeş bolan, owal Türkmenistanda Çalyk holding firmasynda işläp gaýdan Erol Egrek atly türk hünärmeni öz aýlyklaryny, iş haklaryny we şol sanda kompensasiýalaryny alyp bilmeýän türk işçileri bilen türk işewürleriniň yzygiderli ýagdaýda Türkiýäniň hem Türkmenistanyň prezidentlerinden kömek soramagy dowam edýändigini aýdýar.
Beýleki tarapdan, Azatlyk Radiosyna ýüz tutan türk işewürlerinden, merkezi Ankarada ýerleşýän "Megasan" maýadarlar jemgyýetiniň başlygy Erdogan Suranoglu hem Türkmenistandaky algylaryny alyp bilmeýändigini gürrüň beripdi.


text:
Máýlen Áshimbaev XVII Eýrazııalyq medıa forýmǵa qatysty
NUR-SULTAN. QazAqparat – Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev XVII Eýrazııalyq medıa forýmyna qatysty. Bul týraly ol jelidegi paraqshasynda jazdy, dep habarlaıdy QazAqparat.
«Búgin XVII Eýrazııalyq medıa forýmǵa qatystym. Bıylǵy forýmda dúnıe júzin alańdatqan birqatar mańyzdy máseleler keńinen talqylanyp jatyr. Іs-sharaǵa qatysýshylar pandemııamen kúres, densaýlyq, qaýipsizdik, yntymaqtastyq jáne basqa da baǵyttar boıynsha óz oılaryn bildirip, usynys-pikirlerimen bólisýde.
Biz qatysqan plenarlyq sessııa Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna arnaldy. Osy jyldar ishinde Qazaqstan egemen el retinde tolyq qalyptasyp, aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizdi. Shyn máninde, biz bar bolǵany úsh onjyldyqta ordaly elge aınaldyq. Shekaramyzdy shegendep, ekonomıka men ishki jáne syrtqy saıasatta jasampaz sheshimder qabyldadyq. Táýelsiz memleket qurý jolynda salıqaly qadamdar jasadyq. Árıne, áli de bolsa jetildiretin, tolyqtyratyn tustarymyz bar ekeni belgili. Aldaǵy ýaqytta sonyń bárin eńserip, eldigimizdi eńseli ete túsemiz dep senemin. Oǵan bizdiń áleýetimiz de, múmkindigimiz de tolyq jetedi», - dep jazdy Senat Tóraǵasy.
Ol sondaı-aq qazirgi tańda biz úshin Táýelsizdikten asqan qundylyq joq. Sondyqtan egemendikti odan ári nyǵaıtý – barsha qazaqstandyqtyń abyroıly mindeti ekenin jetkizdi.
«Osy jolda ashyqtyq pen toleranttylyq asa mańyzdy. Sol sebepti Qazaqstan táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap búkil álemmen ashyq qarym-qatynas ornatyp, ınnovatsııaǵa, ǵylym men bilimge jáne ózara yntymaqtastyqqa basa mán berip keledi.
Bul rette búgingi Forýmnyń da mańyzy zor. Qazaq eliniń álemge jahandyq máselelerdi talqylaıtyn osyndaı alań usynýynyń ózi ashyqtyqtyń jarqyn kórinisi. Bıyl is-shara onlaın formatty qoldanyp ótkizilgenine qaramastan, ádettegideı álemge belgili ári bilikti spıkerler men sarapshylar jumyldyrylǵan. Soǵan baılanysty kóptegen ózekti máseleniń sheshimin tabý úshin osyndaı jıyndardyń bereri mol dep esepteımin jáne Forýmnyń aldaǵy jumysyna sáttilik pen tabys tileımin», - dep tolyqtyrdy ol.


text:
Bilim berýdegi baıandy baǵdarlamalar
ASTANA. QazAqparat - «Men óz halqymnyń jolynda basymdy báıgege tikken adammyn. Maǵan ary úshin janyn sadaǵa etetin osyndaı tekti halyqqa, meni ulym, perzentim dep tóbesine kótergen halyqqa, arǵy-bergi qazaq balasynyń birde-biriniń peshenesine buıyrmaǵan baqytty - tolyqqandy, táýelsiz memleket qurýdyń qasynda bolý baqytyn buıyrtqan halyqqa qyzmet etýden artyq eshteńeniń keregi joq.
Osy jolda men boıymdaǵy bar qaırat-qabiletimdi, bilim-biligimdi aıamaı jumsaımyn, qandaı da táýekelge baramyn», degen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ultty uıytyp, jurtty jumyldyrýynyń arqasynda búgingi kemel kúnge taban tiredik, dep jazady «Egemen Qazaqstan» gazeti búgingi sanynda.
Osy kemel shaqqa jetý jolynda Prezıdent qarjy qyspaǵy búıirge ınedeı qadalyp, qadamdy ashtyrmaı jatqanda, kóregendikpen beldi bekem býyp, búgin qınalǵan jannyń erteń syılanatynyna senip, 1993 jyldyń 5 qarashasynda «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasyn taǵaıyndady. Bul el tarıhyna altyn árippen jazylatyn oqıǵa ekeni shyndyq. Sebebi, onyń nátıjesin qazir kórip te, bilip te, sezip te otyrmyz. Budan keıin Memleket basshysy «Nazarbaev Zııatkerlik mektepterin», odan soń «Nazarbaev Ýnıversıtetti» ashýǵa múmkindik jasady.
«Bolashaq» bolashaqtyń bastaýy boldy
Quryǵy uzyn degen Keńes dáýiriniń shańyraǵy opyrylyp ortasyna túsip, qursaýdaǵy quldyq sanany táýelsizdik uǵymy qaǵyp-silkip, siresken qatań qaǵıdalar kelmeske ketip, eldiń keleshegi úshin delingen úlken jumys osydan 23 jyl buryn qolǵa alynyp, kóptegen talapty jas «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha sheteldiń joǵary oqý oryndarynda bilim alýǵa talpyndy. Elbasynyń sol baǵdarlamasy aıasynda 1994 jyly bir top qazaqstandyq stýdent, alǵash ret sheteldik joǵary oqý oryndaryna jiberildi. 1997 jyly el damýynyń negizgi kezeńi aıqyndalǵany belgili. Memleket basshysynyń 2030 jylǵa deıingi damý Strategııasy usynyldy. Bul qundy qujattyń maqsattary men mindetterin tıimdi iske asyrý úshin «Bolashaq» baǵdarlamasyna ózgerister engizildi. Óıtkeni bel alyp kele jatqan naryq talaby eski súrleýdi ysyryp, jańa jol soraptaryn alǵa tartty. Osyǵan baılanysty sol jyldyń naýryz aıynda Elbasy Jarlyǵymen «Bolashaq» baǵdarlamasynyń Erejesi ázirlendi. Onda qujattardy qabyldaý, úmitkerlerdiń bilimine, biligine qaraı irikteý, úılesimsizdikterden arylý, stıpendıattar oqýyn tolyq aıaqtaǵan soń olardy elimizdiń memlekettik organdaryna, uıymdaryna jumysqa ornalastyrý naqtylandy. 1994-1997 jyldary stıpendııa negizinen ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq sala mamandaryna berildi. Úmitkerler tórt elde, naqtylaı tússek, AQSh, Ulybrıtanııa, Germanııa, Frantsııada oqydy. Tehnıkalyq salaǵa den qoıǵan jastar kóp bolmady. Soǵan oraı, 2000 jyly «Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasyn taǵaıyndaý úshin úmitkerlerdi irikteý erejelerin bekitý týraly» Prezıdenttiń Jarlyǵyna sáıkes ınjenerlik jáne tehnıkalyq bilimi barlar shet tilderiniń birin erkin meńgermese de konkýrsqa qatysý quqyǵyna ıe boldy. Qoǵam damýynyń qarqynyna, el ómirindegi ózgeristerdiń úrdisine qaraı Memleket basshysy 2005 jylǵy óziniń halyqqa Joldaýynda «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha oqıtyn jastardyń sanyn ár jyl saıyn 3 myń adamǵa arttyrýdy tapsyryp, jastar álemniń ózge de jetekshi joǵary oqý oryndarynda bilim alý qajettigin mindettedi. Naryqtyq ekonomıkany ornyqtyrýda básekeniń bási eselene túsetini eskerilip, basym baǵyttarǵa ıe ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq damýdy júıeli úılestiretin, bilim men ǵylym, menedjment, marketıng, logıstıka, jańa aqparattyq tehnologııalar, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, ózge de salalardyń qyr-syryn uǵatyn bilikti kadr daıarlaýdy ýaqyt alǵa shyǵardy. Onyń ústine suranys ta artyp kele jatty. Baǵdarlamanyń tııanaqty atqarylýyn oılastyra kelip, el Úkimeti 2005 jyldyń sáýirinde arnaıy qaýly qabyldap, «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» aktsıonerlik qoǵamyn quryp, qujat qabyldaý memlekettik qyzmetter tizimine engizildi. Sol sekildi, buryn talapkerler álemniń 13 elinde bilim alsa, endi Shyǵysqa da bet burý oılastyryldy. Sol arqyly úmitkerler dúnıejúziniń 33 memleketinde oqýǵa qol jetkizdi. Olardyń qatarynda Qytaı, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Malaızııa, Sıngapýr, t.b. boldy. Ekonomıkaǵa ekpin beretin munaı-gaz, energetıka, bıotehnologııa, memlekettik basqarý tárizdi mamandyqtardy oqytý bir júıege tústi.
Sonymen «Bolashaq» baǵdarlamasynyń ótken jyldardaǵy kezeńin qysqasha bes tolqynǵa bólip tujyrym aıtar bolsaq, 1994-2004 jyldary memlekettik basqarý, dıplomatııa, saýda salasy boıynsha 785 stýdent oqydy. Ekinshi tolqyn - 2005-2007 jyldardy qamtıdy. Bul tusta 2574 stıpendııa bólingenin eske sala keteıik. Úshinshi tolqyn, ıaǵnı 2008 jyldan bastap qaladaǵy ǵana emes, eldi mekenderdiń de básekege qabilettiligin arttyrý boıynsha Prezıdenttiń tikeleı tapsyrmasymen aýyl jastaryna jol ashyldy. Tórtinshi tolqynda - bakalavrıatqa oqytý toqtatyldy. Esesine, jumys berýshiniń suranysyna qaraı maman daıyndaý jolǵa qoıyldy. 2012 jyldan taǵylymdamadan ótý baǵdarlamasy negizinde ınjenerlik-tehnıkalyq, medıtsına, pedagog qyzmetkerler sanatyn keń aýqymda qamtý óz sheshimin tapty. Sonymen birge shetelderdiń joǵary oqý oryndaryn bitirgen jastar óz elimizde 5 jyl eńbek etý de dáıekteldi. Besinshi tolqynda (2014-2016) úmitkerlerdi qabyldaý kezinde sapaǵa basa nazar aýdarý, irikteýde móldirlikti saqtaý, shetel jáne memlekettik tildi bilý talap etilip, magıstratýra baǵdarlamasyna oraı, mádenıet jáne BAQ qyzmetkerlerin de oqytý bastaldy. 2015 jyldan bastap aǵylshyn tilin óz Otanymyzda oqytýdy kózdeıtin «6+6» tildik daıarlaýdyń jańa modeli iske qosyldy, magıstratýra jáne doktorantýra baǵdarlamasy qoljetimdi boldy. BAQ degende jýrnalıster qaýymy oıǵa oralatyny anyq. Ózgeler sekildi jýrnalıster de ýaqyt talabyna saı, básekege qabiletti bolý kerektigi oılantyp júretin. Endi ol da «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda júzege asý ústinde. Áriptesterimiz osy múmkindik negizinde birinshiden, shet tilin meńgerýge, ekinshiden, ózge jurttardaǵy basylym tájirıbesin úırenip qana qoımaı, mol taǵylym alýyna jaǵdaı týdy.
«Bolashaq» baǵdarlamasy jumys isteı bastaǵan shırek ǵasyrǵa taıaý merzimde stıpendıattardyń uzyn sany 12040 qurady. Shetelde oqıtyn jastarǵa 2005-2016 jyldary 11255 oryn bólinipti. Munyń 3379-y bakalavrıatty, 5581-i magıstratýrany, 36-sy aspırantýrany, 87-si klınıkalyq ordınatýrany, 248-i doktorantýrany bitirip shyqsa, 1661 adam taǵylymdamadan ótken. Bitirýshilerdiń 97,3 paıyzy qyzmetke ornalasypty. 2016 jyly «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqıtyn talapkerlerge 700 stıpendııa qarastyrylǵan eken. Bıyl ótken Respýblıkalyq komıssııanyń eki otyrysynyń sheshimimen 313 jas stıpendııaǵa ıe bolypty.
«Men eshteńege qaramastan jastardy álemniń úzdik ýnıversıtetterine jiberý týraly sheshim qabyldadym. Jáne de men qatelespeppin. HHІ ǵasyrda bolashaqty boljaý emes, ony jasaý kerektigi anyq boldy. Bolashaq jaman nemese jaqsy bola almaıdy. Ol biz qalaı jasasaq solaı bolady», degen Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaq» túlekterimen dıdarlasyp turýdy dástúrge aınaldyryp kele jatqany belgili. «Bolashaq» baǵdarlamasynyń 15 jyldyǵyna oraı elordada ótken alqaly jıynda «Qazirgi shyndyq mynandaı: búgingi memleket óziniń ıntellektýaldy resýrstarymen básekege túsedi. Damyǵan elderdiń ulttyq baılyǵynyń 75 paıyzy osy ıntellektýaldyq kapıtaldy quraıdy. Básekeniń bastysy - bilim básekesi», dedi. Odan soń «Intellektýaldyq ult-2020» ulttyq ıdeıa týraly oı órbite kelip, «Ideıanyń basty maqsaty - jańa qazaqstandyqtardy tárbıeleý. Eldi adam kapıtaly arqyly básekege qabiletti etý. Ol úshin birinshiden, bilim júıesiniń ınnovatsııalyq damýyna jol ashý kerek», dep baılam jasaǵan bolatyn. Al halyqaralyq baǵdarlamanyń 20 jyldyǵynda órken jaıǵan elimizdiń jaqsy isterine jastardyń, ásirese bolashaqtyqtardyń kóp úles qosyp jatqanyn tarata aıtyp, «Bolashaq» stıpendıattarynyń barlyǵy «Shanhaı reıtınginiń» ondyǵyna kiretin álemniń jetekshi ýnıversıtetterinde bilim alýda. Munyń bári «Bolashaq» baǵdarlamasynyń joǵary nátıjeliligin bildiredi. Álemdik ǵylym, bilim ortalyqtarynda oqý arqasynda elimizde jas ǵalymdardyń, pedagogtardyń, menedjerlerdiń jańashyl ortasy ósip-jetilýde», dep bul baǵdarlama elimiz boıynsha bilim berý júıesiniń lokomotıvine aınalǵanyn alǵa tartqan edi. Sol alqaly jıyndarda bolashaqtyqtar Elbasy qamqorlyǵyn erekshe ataǵany este. Mysaly, dáriger Dmıtrıı Gorbýnov alǵashqy stıpendıattardyń biri ekenin tilge tıek etip, 2003 jyly Elbasy ashyp bergen Ulttyq ortalyqta qyzmet etetinin, keıingi kezeńde ol mekemede 2 myń adamnyń júregine kúrdeli operatsııa jasalǵanyn, ózi 160 azamatty qatarǵa qosqanyn jetkizse, jıyrma jyldyqta sóz alǵan ǵalym Amanqos Mekteptegi: «Prezıdenttiń «Bolashaq» baǵdarlamasy tek jastarǵa ǵana emes, biz sekildi keńes dáýirinde bilim alǵandardyń da ózge elderde oqýyna múmkindik jasady», dedi. Zańger Dıas Ibrashev: «Shetelde oqý arqyly ózge elderdiń zańdaryn tereń bilýmen qatar, otandyq zańdarymyzben salystyra otyryp zerdeleı alamyz. Munyń ózi Qazaq eliniń birte-birte órkenıet jolyna túse bastaǵanyn, Elbasy aıtqan tapsyrmalardy oryndaýǵa negiz qalanǵanyn dáıekteıdi», degen edi. «Bolashaqtyń» taǵy bir talantty túlegi Saıasat Nurbek: «Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» baǵdarlamasy aıasynda atqarylǵan isterge bolashaqtyqtar óz úlesterin qosa bastady. Bul baǵdarlama urpaqtar sabaqtastyǵyn qalyptastyryp qana qoımaı, ádemi dástúrdi ornyqtyryp otyr degen bolatyn.
Shynynda, «Bolashaq» túlekteri qazir el men Elbasy senimin batyl aqtaýda. Memlekettik qurylymdarda, ulttyq kompanııalarda, óńirlerde ondap emes, júzdep qyzmet etedi. Beldi mınıstrlik tutqasyn ustaǵan azamattar da barshylyq. Almaty (B.Baıbek) men Astana (Á.Isekeshev) qalasynyń ákimderi de «Bolashaq» stıpendıattary. Osy arada Memleket basshysy: «Bizdiń býyn óziniń moınyna túsken aýyr júkti tik kóterip, táýelsizdikti ornatty. Bolashaqta ony alyp júrý sizderdiń enshilerińizge buıyrady», degen sózi oıǵa oralady.
Zerekterge arnalǵan zııatkerlik mektepter
Ult jaqsysy, Alash rýhty Ahmet Baıtursynuly 1913 jyly: «...áýeli biz eldi túzeýdi bala oqytý isin túzeýden bastaýymyz kerek», degen eken. Osy ǵasyrda Kóshbasshymyz Nursultan Ábishuly: «Bolashaqta eńbek etip, ómir súretinder búgingi mektep oqýshylary», dedi. Muny ult, urpaq máselesindegi úndestik dep bilgenimiz abzal.
Memleket basshysy 2009 jyly «Ulttyq ıntellektiniń dińgegin qurý qajet, Qazaqstannyń ıntellektýaldy elıtasyn tárbıeleýdiń irgetasy bolýǵa qabiletti mektepter qurý» dep básekege tótep bere alatyn, ómirge ózindik belsendi kózqarasy bar joǵary bilikti jeke tulǵany tárbıeleý, mektep qabyrǵasynan bastap oqýshylardy ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik qyzmetke qatystyrý, qazaqstandyq jáne álemdik bilim júıesiniń ozyq úlgisine sáıkes jalpy orta bilimniń ınnovatsııalyq modelin jasaý kerektigin aıtqan bolatyn. Osynyń negizinde Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń ıntellektýaldy mektepteriniń damý strategııasy jasaldy. Ony «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdentiniń 20 ıntellektýaldy mektepteri» serpindi jobasy aıasynda iske asyrý kózdeldi. Strategııanyń basty maqsattary, birinshi - ınnovatsııalyq bilim berý modelin júzege asyratyn ıntellektýaldy mektepter júıesin qurý jáne damytý; ekinshi - joǵary bilim sapasyn qamtamasyz etetin qazaqstandyq jáne halyqaralyq bilim berý standarttarymen sáıkestendirilgen fızıka, matematıka jáne bıologııa baǵyttaryn qamtıtyn ınnovatsııalyq model ázirleý; úshinshi - jańa bilim berý modeline saı kadr potentsıalyn qalyptastyrý; tórtinshi - halyqaralyq standarttarǵa oraılas mektepti basqarýdyń jańa modelin qurý (uıymdyq ákimshilik, qarjy-sharýashylyq); besinshi - qazaqstandyq jáne sheteldik bilim berý uıymdarymen yntymaqtastyqty óristetý; altynshy - jınaqtalǵan jaǵymdy tájirıbeni Otanymyzdyń basqa jalpy orta bilim mekemelerine taratý.
Nazarbaev zııatkerlik mektepteri - ǵylym, bilim, ekonomıka jáne saıasat salasynda daryndy balalarǵa arnalǵan tańdaýly oqý jelisi desek, bul alda aıtqan eki model, ıaǵnı jaratylystaný - matematıka, fızıka, hımııa, bıologııa pánderin tereńdetip úsh tilde oqytady. Ekinshi model de sol tásilmen halyqaralyq bakalavrıat baǵdarlamasy boıynsha bilim beredi. Bul ádis 35 jyldan astam tarıhy bar, dıplomyn álemniń 102 eli qoldap, 1300-den astam ýnıversıteti maquldaǵan Oksford, Garvard, Kembrıdj, Iel, Sorbonna, Londonnyń ekonomıka mektebi sııaqty attary álemge áıgili bilim ordalarynda ornyqqan eken.
Elbasy belgilep bergen naqty baǵyttar boıynsha jan-jaqty ázirlikpen bastalǵan is kóp keshikpeı Otanymyzdyń jas urpaǵyna bilim berýdi júzege asyrdy. Birinshi ıntellektýaldy mektep 2009 jyly Astanada boı kóterdi. Onyń tusaýkeser rásimine Elbasy ózi qatysyp, «HHІ ǵasyr bilim men ǵylym ǵasyry bolady. Sarqylmaıtyn, tereń boılaǵan saıyn eselep arta beretin bir baılyq bar, ol - bilim. Al bilim negizi - mektepte», dep úlbiregen ul men qyzǵa aq batasyn berdi. Sodan beri de biraz jyldyń júzi boldy. Alǵa qoıǵan maqsat - Otanyn shyn súıetin patrıottar, kóp til biletin, kreatıvti jáne synı turǵydan oılaıtyn, salamatty ómir saltyn ustaıtyn, saýatty ári jaýapkershilikti jaqsy sezinetin urpaq qalyptastyrý bolsa, bul qazir óz sheshimin tapty deýge negiz bar. Sózimiz jalań shyqpas úshin naqty mysaldardy alǵa tartalyq. Nazarbaev zııatkerlik mektepterin bitirgen túlekter sany 5256-ny qurapty. Onyń árbir úshinshisi úzdikter qatarynan tabylsa, 65 paıyzy óte jaqsy, jaqsy degen baǵa alypty. 15 paıyzy bir ǵana pánnen 4 degen baǵa alyp qalǵan. Ár jyly 12 synypty aıaqtaǵandar IELTS tásilimen synaq tapsyrý úrdisin qalyptastyrǵan. Bıylǵy túlekterdiń 52 paıyzy 6 baldyq kórsetkishpen kózge túsipti. Bulardyń 89 paıyzy óz Otanymyzdyń joǵary oqý oryndaryna, 4 paıyzy TMD, ózge de memleketterdiń ýnıversıtetterine qabyldanǵan. Bilimi úzdik, tilderdi jetik meńgergen 108 talantty jas Ońtústik Koreıa, Gonkong, Vengrııa, AQSh elderiniń oqý grantyn jeńip alsa, 114 daryndy túlek bir emes órkenıetti elderdiń eki joǵary oqý ornynyń grantyn ıelengen, 14 óren júırik álemdegi aldyńǵy qatarly ýnıversıtetterdiń 3 grantynyń jeńimpazy atanypty. Bul kórsetkishter zııatkerlik mektepterdiń qol jetken tabysyn kórseteri anyq.
Eldiń yqylasyna bólenip, alǵyr jastyń babyn keltirip, baǵyn ashqan zııatkerlik mektepterde óz jurtymyzdyń 2442 tańdaýly ustazdary sabaq beredi eken. Olarmen birge 244 sheteldik muǵalimniń qyzmet etip júrgenin aıta ketelik. Muǵalim ýaqyt talabyna qaraı bilimin jetildirip otyrý kerek desek, bul turǵyda tek bıyldyń ózinde 306 pedagog ózderiniń sheberligin shyńdapty. 168 ustaz moderator deńgeıine kóterilse, 97 muǵalim bilikti sarapshy, 6 oqytýshy joǵary dárejeli zertteýshi muǵalim deńgeıine jetipti. Taǵy bir atap aıtarlyq nárse, Nazarbaev zııatkerlik mektepteri - úsh tildi bilim berý tásilin álemdik tájirıbege saı júrgizip kele jatqany birden bir bilim mekemesi. Bilim uıasynda til bilý máselesi júıeli sheshimin taýyp, ár sabaqtyń ótý barysynda, sóıleý men tyńdaý, oqý men jazý tııanaqty júrgizý úrdisi qalyptasqan. Sodan da bolý kerek, oqýshylardyń úsh tildi tereń bilip jatqany. Zamanaýı mektepke oqýshylardy qabyldaý konkýrstyq negizde júrgiziledi. Synaq derbes bilim berý uıymynyń Cito men CTY ortalyqtarymen birlesip ázirlegen jańa júıe negizinde ótkiziletinin nazarǵa sala keteıik.
Aınalasy on jylǵa tolmaǵan ýaqyt ishinde Nazarbaev zııatkerlik mektepteri júıesine kiretin 20 bilim uıasy Otanymyzdyń barlyq óńirinde qazir jas urpaqqa bilim berip, tárbıe úıretip keledi. Bul bilimge umtylǵan ul men qyzǵa jasalǵan keremet qamqorlyq ekeni sózsiz.
Eldegi erekshe ýnıversıtet
Táýelsiz memlekettiń aldaǵy damý baǵdaryn aıqyndap bergen Prezıdent óziniń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda «Eki jetekshi ınnovatsııalyq klasterdi - Nazarbaev Ýnıversıtetti jáne Innovatsııalyq tehnologııalar parkin damytýdy jalǵastyrý kerek», degen bolatyn. Qazir sol Nazarbaev Ýnıversıtet ulttyq brendke aınaldy deýge bolady. Elbasynyń tikeleı bastamasymen, jiti qamqorlyǵymen shańyraq kótergen, álemdik deńgeıdegi bilim mekemelerimen ıyq tirestire bastaǵan aıtýly oqý orny qazaq topyraǵynda buryn qalyptasa qoımaǵan elıtalyq joǵary oqý orny deńgeıine kóterildi. Ótken belesterine, búgingi kóterilgen bıigine nazar aýdarsaq, irgetasy 2009 jyly qalanyp, alys-jaqyn shetelderge barmaı-aq óz Otanymyzda álemdik standart deńgeıine saı bilim berýge, ǵylymı zertteýlerge negizdelgen ýnıversıtet 2010 jyldyń kúzinde alǵashqy talapkerlerge esik ashty. Sol jyldyń jeltoqsan aıynda Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń Májilisi «Nazarbaev Ýnıversıtetiniń» mártebesi týraly zań qabyldady. 2011 jyly ýnıversıtet quqyqtyq mártebesin ózgertip, «Nazarbaev Ýnıversıtet» derbes bilim berý uıymy» dep ataldy. Dáýir talabyna saı kúshti ǵylymı qurylymy bar bilim ordasyna úzdik ulttyq jáne halyqaralyq oqytýshylar men zertteýshiler shaqyrylyp, olarǵa oqytý bazasy jaqsy jaraqtalǵan mekemede shyǵarmashylyq jumyspen aınalysýǵa barlyq múmkindik jasaldy. 2015 jyldyń maýsymynda Nazarbaev Ýnıversıtet óziniń alǵashqy túlekterin qanattandyrdy. 380 bakalavr men 142 magıstrant ýnıversıtettiń dıplomdaryn aldy. Ótken jyldyń kúzinde oqý ornynda Medıtsına mektebi jumysqa kirisip, jeltoqsan aıynda «Qazaqstan Respýblıkasy Bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn bekitý týraly» Prezıdent Jarlyǵyna oraı, Úkimet Nazarbaev Ýnıversıtet derbes bilim berý uıymyna zertteý ýnıversıteti mártebesin berdi.
Ýnıversıtettiń búkil tynys-tirshiligin Memleket basshysy óz baqylaýynda ustap keledi. Joly túsken saıyn bilim berý, ǵylym úırený, tárbıe taǵylymy jaıly keńesip, qol jetken jetistikke dán rızalyǵyn bildirip, alda turǵan aýqymdy mindetterdi sheshýdi oılastyryp kele jatqany málim. Sondaı bir ádemi júzdesý bıyl da maýsym aıynda boldy. Oqý ornyn bitirip shyqqan túlekterge dıplom tapsyrý rásimine qatysyp, ústimizdegi jyly 638 maman úlken ómir jolyna shyqqanyn jetkizip, «Ýnıversıtet álemdik deńgeıdegi ǵylym jáne bilim berý ortalyǵy bolyp qalyptasqanyn bárimiz maqtan etemiz. Onyń ústine, stýdentter úshin oqý tegin. Nazarbaev Ýnıversıtette bilim alý quny bakalavrıat baǵdarlamasy boıynsha - 4 jylda orta eseppen 87 myń dollar, magıstratýra úshin 36 myń dollar boldy. Bul shyǵystardyń barlyǵyn memleket óteıdi, óıtkeni bizge kadrlar óte kerek», degen edi. Óz elimizde daıyndalǵan mamandarǵa shetelde qansha qarjy shyǵyn bolatynyn eske salyp, «Memleket oqý aqysyn, stıpendııa jáne kólik shyǵyndaryn tóleıdi. Bul - orasan mol qarjy. Máselen, «Bolashaq» bir magıstrdi oqytyp shyǵýdyń quny Ulybrıtanııada - jylyna 55 myń dollar, AQSh-ta eki jylda - 136 myń dollar. PhD baǵdarlamasy bir doktorant úshin Ulybrıtanııada tórt jylǵa - 200 myń dollar, AQSh-ta bes jylda 400 myń dollar turady», dep naqty dáıekter keltirip, memleketimiz bilim alýǵa talpynǵandarǵa úlken qamqorlyq kórsetip jatqanyn aıtqan bolatyn.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń osyndaı ozyq ıdeıasynyń arqasynda qyrýar qarjy únemdeýge bolatynyn joǵarydaǵy baǵa derekteri aıqyndaıdy. Oǵan qosa kúni erteń aldyńǵy tolqynnyń izin basyp, isin ilgeri aparatyn ul men qyz, olardyń ata-analary, endigi jerde ózge eldiń bilim berý mekemesine emes, otandyq Nazarbaev Ýnıversıtetke túsýge talpynatyny, úmitin úkilep, armanyna qanat etip baılary haq. Jalpy, Nazarbaev Ýnıversıtettiń strategııalyq maqsattaryna kóńil aýdarsaq, birinshi - Otanymyzdaǵy bilim berý júıesin reformalaýdaǵy kóshbasshylyq, bul degenimiz, jınaqtalǵan álemdik tájirıbeni qazaqstandyq joǵary oqý oryndary men zertteý ortalyqtaryna taratýdy qamtamasyz etý; ekinshi - akademııalyq kóshbasshylyqty damytý jáne ony qoldaý arqyly ýnıversıtettiń alǵa qoıǵan mıssııasyna jetý; úshinshi - ǵylymı kóshbasshylyqta tórtkúl dúnıeniń aıtýly ǵalymdarymen jáne zertteý ortalyqtarymen áriptestikti, álemdik deńgeıdegi ǵylymı zertteý júıesin ornyqtyrý; tórtinshi - densaýlyq saqtaý salasynda qyzmet kórsetý modelin jasaý, ony Qazaqstannyń densaýlyq saqtaý isindegi qyzmet kórsetý modeli retinde qalyptastyrý; besinshi - ınnovatsııalar jáne ǵylymdy óndiriske engizýde eldegi ınnovatsııalyq negizgi qozǵaýshy kúshi bolý, munymen birge, Astananyń óńirlik ınnovatsııalar ortalyǵyna aınalýyna irgetas qalaý. Mine, qandaı keleli ister alǵa qoıylyp otyr.
Ýnıversıtettegi stýdentterdiń jalpy sany 3 916 eken. Bıyl 1 200 talapker qabyldanypty. Olarǵa 300-ge jýyq professor, nusqaýshylar, oqytýshylar bilim beredi. Oqıtyn myńdaǵan jastarǵa da, qyzmetkerlerge de barlyq jaǵdaı qarastyrylǵan. Oqý bazalary álemdik deńgeıde jaraqtalǵan. Maman daıyndaý isi bakalavrıat, magıstratýra, doktorantýra baǵdarlamalary boıynsha júrgiziledi. Aıtalyq, bakalavrıat: ınjenerııa, ǵylym jáne tehnologııalar, gýmanıtarlyq jáne áleýmettik ǵylymdar mektebi júıesinde júrgizilse, magıstratýra: joǵary bilim berý, joǵary memlekettik saıasat, joǵary bıznes, ınjenerııa, ǵylym jáne tehnologııalar, gýmanıtarlyq jáne áleýmettik ǵylymdar, medıtsına mektepterinde oryndalyp keledi. Al doktorantýra: joǵary bilim berý, ınjenerııa, medıtsına mektepterinde júzege asý ústinde. Sol sekildi, ǵylymı-zertteý ortalyqtarynyń ózi bir jatqan álem deýge bolady. Onda ómir týraly ǵylymdar, energııa únemdeý, densaýlyq saqtaý, ózge de alýan túrli izdenister «Nazarbayev University Research and Innovation System», «National Laboratory Astana», basqa da ortalyqtarda adamnyń aqyl-oıy men zamanaýı tehnıka, tehnologııanyń kómegimen atqarylyp, onyń nátıjeleri óndiriste, ózge de tıisti oryndarda óz nátıjesin kórsetip keledi. Nazarbaev Ýnıversıtettiń strategııalyq damý modeli álemniń úzdik 30 ýnıversıtetiniń reıtıngindegi jetekshi joǵary oqý oryndarymen áriptestikke negizdelgen. Bilim ordasynyń alda aıtqan ár mektebi men zertteý ortalyǵy dúnıe júziniń tómendegideı jetekshi ýnıversıtetterimen jáne ǵylymı ortalyqtarymen seriktestikte jumys isteýde. Máselen, University College London (Ulybrıtanııa) - Injenerııa mektebiniń áriptesi, al University of Pittsburgh (AQSh) - Medıtsına mektebiniń, National University of Singapore, Lee Kuan Yew School of Public Policy (Sıngapýr) - Joǵary memlekettik saıasat mektebiniń seriktesi bolyp sanalady. Budan ózge de áriptester barshylyq.
Bıyl atalmysh oqý ornynda bolǵanda Elbasy: «Shırek ǵasyrda bizdiń Otanymyz barsha qazaqstandyqtar eńbeginiń arqasynda buryn-sońdy bolmaǵan jetistikterge qol jetkizdi. Birqatar jahandyq reıtıngter kórsetkishteri boıynsha, Qazaqstan qazirdiń ózinde damyǵan 50 eldiń qataryna qosyldy. Búginde bizdiń aldymyzda burynǵydan da aýqymdy mindetter tur. Álemniń damyǵan 30 eli qataryna qosylý jónindegi órshil maqsatqa jetý úshin «100 naqty qadam» Ult Jospary júzege asyrylýda», dedi. Shynynda, shırek ǵasyr ishinde kóterilgen beles, shyqqan bıik azattyq qolǵa tıgen jyldary «Dúnıede táýelsiz Qazaq eli bar», dep jar salǵan Kóshbasshy Nursultan Nazarbaevtyń tynymsyz tirliginiń, qajyrly qaıratynyń, eren eńbeginiń jemisi men jeńisi ekeni anyq.
Elbasy Nursultan Nazarbaev 2014 jylǵy ultymyzdyń uıytqysy sanalatyn Ulytaý tórinde bergen suhbatynda, «Bizdiń eldigimiz, qazaq jurtynyń arǵy túbi ǵundardan bastalady. Ǵundardan keıin kók túrikterge jalǵasady. Odan keıin Altyn Orda ornyǵady. Sóıtip, handyq dáýirge ulasyp, keıin birtindep, táýelsizdikke kelip tireledi. Osyndaı úlken tarıhymyz bar. Jastarymyz muny bilý kerek. Biz keshe ǵana paıda bola qalǵan halyq emespiz» deı kelip, «Urpaqtar biriniń jolyn biri jalǵaıdy. Ol jol - sara jol, Máńgilik Eldiń joly!», degen edi. Sol Máńgilik Eldiń - Máńgilik jolynda atqarylǵan el damýynyń myqty tuǵyryna aınalǵan, alda tarata aıtqan bilim berýdegi baıandy baǵdarlar azat eldiń ómirindegi aıtýly oqıǵa ekeni sózsiz. Bul jumys el tarıhynda óz tańbasymen qalatyny aqıqat.
- 95 myń adam Qazaqstan kolledjderinde tegin kásip ıgeredi
- Ulttyq bank stýdentterdi óndiristik tájirıbeden ótýge shaqyrdy
- Memleket basshysy Jezqazǵandaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternatqa bardy
- Qazaqstanda oqýshylardyń 86% qalypty rejımde bilim alýda – QR BǴM
- Almatyda daryndy oqýshylarǵa arnalǵan «Qabilet» qyzmeti iske qosyldy
- «Kalmar oıyny» serıalyn kámeletke tolmaǵandar kórmeýi kerek – Bilim mınıstrligi
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Home Tags Habar
Tag: Habar
Sputnik V” sanjymy Türkiýede öndüriler
Russiýanyň koronawirus ýokanjyna garşy işläp düzen "Sputnik V" sanjymyny Türkiýede öndürmek barada ylalaşyk gazanyldy. Bu barada Russiýanyň göni maýa goýum gaznasy habar berýär. Bu sanjymy...
Mourinýo tälimçilikden boşadyldy
Angliýanyň “Tottenhem” toparynyň baş tälimçisi portugaliýaly Žoze Mourinýo toparyň tälimçilik wezipesinden boşadyldy. Bu barada metbugat gulluklary habar berýär. Mourinýo bu toparyň tälimçilik wezipesine 2019-njy ýylyň...
“Apple” we “Samsung” ýakynda täze önümlerini tanyşdyrar
Tehnologiýa babatynda dünýäniň iki sany öňdebaryjy “Samsung” we “Apple” kompaniýalary özüniň öndüren täze önümleriniň tanyşdyrylyş dabaralaryny aprel aýynyň ahyryna çenli geçirerler. Bularyň ikisiniň hem...
Dünýäniň iň beýik binasynda “Gagarin” hormatlandy
Düýn hem habar berişimiz ýaly, 12-nji aprelde Bütindünýä kosmonawtika güni bellenilip geçildi. Birleşen Arap Emirliklerinde hem kosmonawtika güni adaty ýagdaýda bellenilip geçildi. Kosmosa uçan...
“Ýeke özi öýde” filminiň baş gahrymany indi ýeke däl
“Ýeke özi öýde” komediýa filminiň aktýor ýyldyzy Makoleý Kalkin ilkinji gezek kaka boldy. “Esquire” žurnalynyň habar bermegine görä, 40 ýaşly Kalkin bilen onuň 33...
Iň köp ulanylýan parollar
Beýik Britaniýanyň milli kiberhowpsuzlyk gullugy, ulanyjylaryň parollary baradaky täze gözlegleriniň netijelerini paýlaşdy. “BBC” habar gullugynyň habar bermegine görä, jemgyýetiň 60% göterimi bilip bolaýjak parollary...
“Google I / O” konferensiýasy
“Google” kompaniýasy her ýyl geçirilýän “Google I / O” döredijiler konferensiýasynyň nobatdaky konferensiýasyny 18-nji maýdan 20-nji maý aralygynda geçiriljekdigini resmi taýdan tassyklady. Bu barada...
Ulanmak üçin amatly telefonlar
“AnTuTu” atly akylly telefonlaryň işleýşini ölçeýän seljeriş programmasy, ulanyjylar tarapyndan oňaýly seslenme döreden akylly telefonlaryň sanawyny çykardy. Baha bermegiň esasy bölegi öndürijilik däl-de, telefonyň...
“Mars”-da ilkinji uçuşyny amala aşyrar
“Ingenuity” atly dikuçarynyň Mars planetasynda ilkinji synag uçuşyny 11-nji aprelde amala aşyrar. Bu barada NIAT "Howar" habar gullugy Amerikanyň “NASA” kosmos gullugyna salgylanyp habar...
Bitkoinyň bazary nähili bolar?
“Kraken” kriptowalýuta biržasynyň baş direktory Jessi Pauel bitkoin barada şeýle diýýär. “Bitkoin özüniň ösüşini dowam etdirer, ýylyň ahyrynda bolsa bir bitkoina “Lamborjini” sport ulagyny,...


text:
Ir döwürlerde adamlar iligiň deregine agaçlaryň uçly tikenlerini ýa-da haýwanlaryň kiçiräk süňklerini ulanypdyrlar. Müsürliler bolsa köýnegiň ýakasyna ýüp dakyp, beýleki bir tarapyndaky deşikden geçirip daňmak…View More Ilkinji ilik
Day: June 11, 2020
“Söýjekmi” Bilbil Öwezowa
Söýjekmi Aglasam gam çeksem durmuş ýolunda,Gelip gözden akan ýaşym syljakmy?Gamlanamda bolup meniñ ýanymda,Ýylgyramda ýylgyrjakmy güljekmi? Asmanymy örtse gara bulutlar,Ýaz gidip asmandan seçilse garlar,Bütinleý unutsa ýakyn-ýaranlar,Asmanymda…View More “Söýjekmi” Bilbil Öwezowa


text:
Türkmen Logistika Assosiasiýasynyň wekilleri 2021-nji ýylyň 14-nji aprelinde internet platformasy (KUDO) arkaly onlaýn geçirilen seminara gatnaşdylar. Bu Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasynyň (ECO) Sekretariaty tarapyndan Birleşen Milletler Guramasynyň Ýewropa Ykdysady Komissiýasy (UNECE) we Yslam Ösüş Banky (IsDB) bilen bilelikde guramagy meýilleşdirilen üç sany seminarlaryň nobatdaky ikinjisidir. Ol “ECO we ondan daşarky sebitleri HKD konwensiýasyna (Harytlaryň halkara daşamalary baradaky gümrük konwensiýasy) e-TIR ulgamy boýunça 11-nji goşundysynyň girizilmegine çagyrmak – Milli gümrük ulgamlarynyň eTIR halkara ulgamy bilen arabaglanyşygyny gazanmak” atly mowzuk bilen geçirildi.
Seminaryň birinji bölümi e-TIR ulgamynyň konseptual, funksional we tehniki aýratynlyklaryna bagyşlandy. Halkara ýol-ulag daşamalary we üstaşyr daşamalar boýunça, şeýle hem Halkara ulag birleşigi boýunça ýolbaşçylar, geňeşçiler we hünärmenler tarapyndan çykyşlar edildi. Ýygnanyşygyň ikinji bölüminde, ECO-nyň agza döwletleri halkara e-TIR ulgamy bilen baglanyşykly öz tejribeleri, şeýle-de meýilleşdirilýän synag taslamalary barada gürrüň etdiler. Duşuşygyň ahyrynda, tegelek stoluň başynda maslahatlaşyklar geçirildi we gelnen netijeler hem-de teklipler taýýarlanyldy.
Türkmenistanyň daşary ykdysady gatnaşyklarynyň giňemegi, ýük daşamasynyň we logistika ulgamynyň ösüşine goşant goşýar. “Türkmen Logistika” Assosiasiýasy hem öz gezeginde, türkmen ulag we logistika kompaniýalarynyň şeýle seminarlara gatnaşmaklygy, olaryň bütin Ýewraziýa yklymynda alyp barýan işleriniň netijeliliginiň ýokarlanmagy üçin möhüm şert diýip hasaplaýar.
Halkara ulag daşamalaryna sanly ulgamlary ornaşdyrmak boýunça okuw seminary.
Türkmen Logistika Assosiasiýasynyň wekilleri 2021-nji ýylyň 14-nji aprelinde internet platformasy (KUDO) arkaly onlaýn geçirilen seminara gatnaşdylar. Bu Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasynyň (ECO) Sekretariaty tarapyndan Birleşen Milletler Guramasynyň Ýewropa Ykdysady Komissiýasy (UNECE) we Yslam Ösüş Banky (IsDB) bilen bilelikde guramagy meýilleşdirilen üç sany seminarlaryň nobatdaky ikinjisidir. Ol “ECO we ondan daşarky sebitleri HKD konwensiýasyna (Harytlaryň halkara daşamalary baradaky gümrük konwensiýasy) e-TIR ulgamy boýunça 11-nji goşundysynyň girizilmegine çagyrmak – Milli gümrük ulgamlarynyň eTIR halkara ulgamy bilen arabaglanyşygyny gazanmak” atly mowzuk bilen geçirildi.


text:
Foto: Ashyq derekkóz
DSM Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵynyń "Sanııatarııalyq-epıdemıologııalyq saraptama jáne monıtorıng ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy" fılıaly dırektorynyń orynbasary Manar Asyrqyzy COVID-19 vaksınasynyń eki dozasyn alǵannan keıin koronavırýs juqtyrý derekteri týraly aıtty.
Ol ortalyq kommýnıkasııalar alańynda ótken brıfıngte koronavırýsqa qarsy vaksınanyń ekinshi komponentin alǵannan keıin 44 adam aýyryp qalǵanyn málimdedi.
– Iá, mundaı jaǵdaılar tirkeledi. Birinshi jáne ekinshi komponentti alǵannan keıin koronavırýs ınfeksııasyn juqtyrǵandar tirkeldi. О́ıtkeni ımmýnıtet áli qalyptaspaǵan, – dedi Manar Asyrqyzy.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir


text:
Mazmuny
A. Gylyjow.
Hormatly Prezidentimiziň «Mertler Watany beýgeldýär» atly kitabynda taryhy şahsyýetler.
B. A. Hojagulyýewa.
Türkmenistanda alnyp barlan ylmy-barlag işleriniň taryhyndan (’I’ asyryň ahyry ’’ asyryň başlary).
G. Myradowa.
Guş atlarynyň metaforalara gatnaşygy.
M. Jumaýewa.
Sözleýiş medeniýetini kämilleşdirmegiň ylmy-usuly esaslary.
E. Çaryýewa.
Lutfynyň eserleriniň dilindäki gadymy işlikler barada.
N. Gurbanow.
Sanly tehnologiýalary jenaýat iş ýöredişinde ulanmagyň käbir meseleleri.
Ş. M. Orazmämmedowa.
Talyplarda ekologiýa başarnygyny ösdürmegiň nusgasy.
A. Saparmuhammedow.
Sahna eserlerini ekranlaşdyrmagyň görnüşleri we usullary.
N. Berdimyradowa.
Kerwensaraýlar medeni dynç alyş işiniň ilkinji tejribeleri.
N. S. Bäşimowa.
Lebap welaýatynyň antik döwrüniň kiçi göwrümli heýkeltaraşlygy (koroplastika).
M. K. Bekjäýewa, Ş. G. Kakalyýew.
Ikbaşlaryň himiki derňewi (Paryzdepe tapyndylarynyň esasynda).
S. Nazarow, A. Jumaýew.
Türkmenistanyň welaýatlarynda günüň energiýasyny ulanmagyň mümkinçilikleri.
D. G. Gadamow, G. Mawyýew, L. B. Atamalowa, B.
Garaýew.
Kükürtli polimerbetonlary almak we olarda fziki-himiki synaglary geçirmek boýunça ylmy gözlegler.
M. A. Keýmirow.
Elektrodializ desgasynda dürli membranalary ulanyp, zeýakaba suwlarynyň duzsuzlandyrylyşy.
H. Geldiýew.
Deformirlenýän öýjükli gurşawda guýynyň debitine dürli faktorlaryň edýän täsirini derňemek.
L. A. Agaýewa, A. Hojaýew.
Kerki we Kerkiçi şäherleriniň sebitiniň seýsmologiýa-tektonik şertleri barada.
M. M. Meredow, A. P. Saparow, D. W. Ýegenmyradowa.
Spektriň infragyzyl çägine ýakyn GaSb/GaAlAsSb geterogurluşlary esasynda fotodiodlar.
B. Pirjanow.
Integral deňlemeleriň jübütleýin sistemasy hakynda.
G. Daňatarowa, A. Şükürow, B. Orazowa, J. Orazberdiýewa, S. Güýçmyradowa.
Ýiti ýokanç içege keselleriniň anyklanylyşyna täzeçil çemeleşmeler.
B. Hojagulyýew, M. Elýasow.
Ýürek işemiýa keselli näsaglarda aritmiýalaryň döremeginiň süýjüli diabetiň kompensasiýasyna baglylygy.
O. Annaýewa, A. Patyşagulyýew.
Allergik rinokonýunktiwitiň ýygy duş gelýän sebäpleri we onuň ftobejergisi.
G. A. Mämmedowa, M. R. Täçmyradowa, O. A. Karajaýewa, F. Ş. Karimowa, E. S. Abramowa.
Galkan şekilli mäziň dürli bozulmalarynda ýürek gan-damar ulgamynyň ýagdaýy.
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň «Türkmenistanda ylym we tehnika» ylmy-nazary žurnalynyň ylmy makalalaryny resmileşdirmek we olary çapa tabşyrmak üçin gollanma.
2019-njy ýylda «Türkmenistanda ylym we tehnika» žurnalynda çap edilen makalalaryň görkezijisi.


text:
TÜRKMENISTANDA “ZORLUKLY EKSTREMIZMIŇ ÖŇÜNI ALMAK WE TERRORÇYLYGA GARŞY HEREKET ETMEK BOÝUNÇA 2020-2024-NJI ÝYLLAR ÜÇIN TÜRKMENISTANYŇ MILLI STRATEGIÝASYNA” BAGYŞLANAN DUŞUŞYK GEÇIRILDI
2019-njy ýylyň 10-njy dekabrynda Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginde “Zorlukly ekstremizmiň öňüni almak we terrorçylyga garşy hereket etmek boýunça 2020-2024-nji ýyllar üçin Türkmenistanyň milli strategiýasyna” bagyşlanyp tematiki duşuşyk geçirildi.
Duşuşyga Türkmenistanyň birnäçe ministrlikleriniň we pudak edaralarynyň, şol sanda Türkmenistanyň Daşary işler, Içeri işler ministrlikleriniň, Türkmenistanyň Baş prokuraturasynyň ýolbaşçylary we wekilleri gatnaşdylar. Şeýle-de çärä BMG-niň Merkezi Aziýada Öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebitleýin merkeziniň Başlygy hem-de Türkmenistanyň Birleşen Milletler Guramasynyň Ženewa we Wena bölümleriniň ýanyndaky Hemişelik wekilleri gatnaşdylar.
Bu duşuşygyň esasy maksady Türkmenistanyň milli strategiýasyndan gelip çykýan çäreleri durmuşa geçirmek boýunça indiki ädimleri we terrorçylyga garşy göreş çygrynda döwlet syýasatynyň ulgamlaýyn esasda alnyp barylmagyny üpjün etmek hem-de döwlet edaralarynyň, jemgyýetçilik birleşikleriniň halkara guramalar bilen hyzmatdaşlygyny ösdürmek şeýle hem bu ugurda alnyp barylýan işleri kämilleşdirmek meselelerini ara alyp maslahatlaşmakdan ybarat boldy.
Bu resminama 2019-njy ýylyň 6-njy dekabrynda Türkmenistanyň Prezidentiniň Karary bilen kabul edildi. Türkmenistanyň ministrliklerine, pudak edaralaryna hem-de jemgyýetçilik birleşiklerine şu strategiýada göz öňünde tutulan çäreleriň ýerine ýetirilmegini üpjün etmek tabşyryldy. Şeýle-de duşuşygyň dowamynda Garaşsyzlyk ýyllarynda Türkmenistanyň Hökümetiniň bu ugurda eden netijeli işleriniň üstünde hem durlup geçildi.


text:
Koronawirus sebäpli şu ýylyň martynda ýatyrylan Ženewa halkara
awtosalony 2021-nji ýylda hem geçirilmez. Bu barada Ženewada onuň
guramaçysy “Halkara awtomobil salony” fondy habar berdi, bu barada
TACC belleýär. Şeýle ädim gatnaşyjylaryň köpüsiniň mümkinçilikleriniň we
meýilnamalarynyň ýokdugy bilen delillendirilýär.
“Fond 2021-nji ýylyň salonyny gurnamaz” – diýlip, habarnamada
aýdylýar. Awtomobil bölümi “häzirki wagtda kyn tapgyry geçýär, şonuň üçin
sergä gatnaşyjylara pandemiýanyň täsirinden dikelmek üçin wagt gerek” –
diýip, guramaçylar mundan başga-da, “häzirki ýagdaýyň saglygy goraýyş
gurşawynda 600 müň gatnaşyjyny we 10 müň žurnalisti özüne çekýän bu
çäräni geljek ýazda gurnamaga mümkinçilik berjekdigine ynamyň
ýokdugyny” aýtmak bilen belleýärler.
Şunuň bilen baglylykda, fond Ženewanyň kantonynyň häkimleriniň oňa
hödürlemäge taýýar bolan 16,8 mln frank (1 frank, takmynan, $1,05-e deň)
möçberindäki karzy almakdan ýüz öwürmek kararyna geldi. Habar berlişine
görä, 2020-nji ýylda serginiň ýatyrylmagy bilen baglylykda çekilen zyýan,
dürli hasaplamalar boýunça, 11 mln franka barabar boldy.
Serginiň fond edarasy Ženewa awtosalonyny geçirmek hukugyny satmak
kararyna geldi. Awtosalonyň satuwyny guramaçylar her ýylda özüniň täze
önümlerini hödürleýän çärä gatnaşyjylaryň köpüsiniň 2021-nji ýyldaky
sergä gatnaşman, bu wakany 2022-nji ýyla goýmagy makul
hasaplaýandyklary barada habar bermegi bilen düşündirýärler. Awtomobil
şounyň bolmagy mümkin bolan alyjysy Palexpo SA kompaniýasy.
Hemişeki hemaýatkärleriň we öndürijileriň gatnaşmagyndan ýüz
öwürmeklik ýitginiň we karzyň bahasynyň birnäçe esse ýokarlanýandygyny
görkezýär. Salonyň satylmagy ähli bergileri ýapmaga mümkinçilik berer.
Salonyň deslapky bahasy atlandyrylanok. Ol hyzmatdaşlaryň arasynda
şertnama baglaşylyp, ylalaşyk gazanylandan soň belli bolar.
Koronawirus sebäpli şu ýylyň martynda ýatyrylan Ženewa halkara


text:
Muhammet Jelaletdin Rumy
Muhammet Jelaleddin Rumy (1207-1273) - Yslam dünýäsinde at gazanan şahyr we ylahyýatçy.
ÖmriEdit
Kakasynyň ölümine çenli ömriEdit
1207-nji ýylyň Sentýabr aýynyň 30-ynda Balh şäherinde (Häzirki Owganystanyň demirgazygynda, Mazaryşerif şäheriniň 15 km. Günbatarlygynda) uly dindar alym bolan Soltan Belediň maşgalasynda dünýä inýär. Onuň ata-babalary bir asyr şondan öň bu şähere göçüp gelipdirler we öz döwründe Horezmde hökümdarlyk eden türkmen patyşalarynyň howandarlygyndan feýdalanypdyrlar. Munuň şeýle bolandygyny şahyryň babasy Jelaleddin Hatib Hüseýiniň horezmşa Alauddin Muhammediň gyzyna öýlenendigi bilen düşündirip bolar.
Şahyryň kakasy Soltan Belet dindarlaryň arasynda çäksiz uly abraýa eýe bolupdyr. Ol sofulyk ylmynda “soltanlyk ”derejesine ýeten dünýädäki “ýedi soltanyň” biridir.
Rumy bäş ýaşyndaka Mekkä zyýarata gitmek bahanasy bilen Soltan Belet ähli maşgala agzalaryny alyp, Balhdan göçüp gidýär. Ýolda olar Nyşapurda ýaşaýan şyh Attaryňkyda düşleýärler. Bu waka 1212-nji ýylda bolup geçýär. Attar bäş ýaşly Jelaleddini görüp, bagryna basýar we oňa “Astarnama” (“Syrlar kitaby”) eserini berip: “Bu çaganyň gözlerinde şygyr äleminiň kuýaşynyň nury bar” diýýär.
Soltan Belet soňra maşgalasy we ýanyndakylar bilen ilki Bagdada, Mekkä barýar, ondan gaýdyp, Malatnede biraz ýaşap, Arzinjana göçýär. Dört ýyl bu şäherde ýaşansoň, Lorandada (häzirki Garaman şäheri) ýerleşýär. Bu şäherde 1225-nji ýylda Jelaleddin asly Samarkantly baýyň gyzy Göwhere öýlenýär.
Meşhur alym Bahauddin Soltan Belediň şöhraty basym külli Rumustana ýaýraýar. Şol wagtlar Seljuk türkmenleriniň kiçi Aziýadaky döwletiniň paýtagty Konýa şäheridi. Rum soltany Alauddin Keýkubad I (1219-1237) Soltan Beledi Konýanyň iň uly medresesine baş müderrislige çagyrýar. Şeýdibem, 1228-nji ýylda olar Lorandadan Konýa hemişelik göçüp gelýärler.
Şems TebriziEdit
1240-njy ýylda Jelaleddin şol döwrüň ylmynyň aňyrsyna çykyp, Konýa dolanýar we 1241-nji ýylda ýene-de baş müderrislige eýe bolýar. Belki-de, onuň durmuşy şeýle ýagdaýda dowam etse-de ederdi. Emma 1244-nji ýylyň Sanjar aýynda Konýa derwüş-sofy Şems Tebrizi gelýär. Soňra olar ömürlik dost bolup galýarlar.
Jelaleddin Rumynyň Şems bilen ýakyn gatnaşygy baş müderrisi edebiýat meýdanyna alyp gelýär we birwagtky şyh Attaryň welilik bilen aýdanlary amala aşyp başlaýar. Şondan soň Rumy köp wagtyny medresede däl-de derwüşleriň arasynda goşgy aýdyp, saz çalyp, tans edip geçirýär. Bu ýagdaý ylym bilen meşgullanýanlaryň birnäçesine ýakmaýar we olar Şemsi öldürmegiň kül-külüne düşýärler.
Iki beýik şahsyýetiň dostlugynyň berkemegi we güýjemegi göripleriň ýigrenjiniň artmagyna getirýär. Ýagdaýy duýan Şems 1246-njy ýylyň Nowruz aýynyň 11-inde gizlin ýagdaýda Konýadan çykyp gaçýar. Dostunyň we ruhy halyfasynyň birdenkä gürüm-jürüm bolmagy Rumyny gam kölüne batyrýar. Kiçi ogly Soltan Balady onuň gözlegine iberýär. Rumynyň hormatyna Şems bu gezek Konýa gaýdyp gelýär. Rumy täzeden dünýä inen ýaly bolýar. Ol Şemsi görende, Allanyň ýerdäki keşbini gören ýaly begenýär. Emma bu şatlykly we döredijilikli günlerem uzaga çekmeýär. 1247-nji ýylyň ortalaryna Şems ýene ýitirim bolýar. Bu gezek hemişelik. Onuň gije gizlinlik bilen ogurlanyp öldürilenligi barada çaklamalar bar.
Rumy öz garşydaşlarynyň ýanynda hiç syr bildirmezlige çalşyp, gaýgy-gussany duýga, duýgusyny goşgularyna siňdirýär. Şeýdibem, onuň döredijilik ýoly uzap gidýär. Rumy dostuna bagyşlan “Şems Tebriziniň diwany” diýen gazallar kitabyny döredýär.
Soňky ýolyEdit
Jelaleddin Rumy 1273-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 12-sinde aradan çykýar. Ony soňky ýoluna ugratmaga musulmanlar bilen bir hatarda hristianlar, grekler we beýlekiler hem barýarlar. Olaryň öňünde Rumynyň esaslandyran tans oýnaýan derwüşleriň-sofular jemgyýetiniň agzalary barýar. Şahyr Konýanyň patyşasy tarapyndan bina edilen mawzoleýde, kakasynyň ýanynda jaýlanýar.
MesnewiEdit
Şahyr sofylar jemgyýetiniň halyfasy bolmak bilen medresede hem sapak bermegini dowam etdirýär. Sofylar jemgyýetiniň şyhy Hisamiddin Hasanyň teklibi we haýyşy boýunça Rumy şygyrlar diwanyny döretmäge girişýär. Bu diwanyň adyna “Mesnewi” diýýär. Ol goşgular ikileme, ýagny iki setir görnüşinde özara kapyýalaşyp (sazlaşyp) gidýär. Şeýle goşgy formasy (görnüşi) soňra diňe pars dilli şahyrlaryň däl, eýsem tutuş dünýä edebiýatynyň ajaýyp eserlerine öwrüldi. Rumy “Mesnewisini” alty bölege bölýär we hersini bir depder diýip atlandyrýar. Bu kitapdaky goşgular 26632 beýtden ýa-da 53264 setirden ybarat.
Şahyryň mesnewilerinde diňe pelsepe-sofuçylyk garaýyşly eserler (goşgular) bolman, eýsem, grekleriň, gadymy rimlileriň, ermenileriň, arablaryň, gündogaryň we beýleki halklaryň ägirt uly halk döredijiliginden (faýdalanylan) peýdalanylan rowaýatlar, basnýalar, hekaýatlar hem öz beýanyny tapýar.
Ulanylan ÇeşmeEdit
- http://www.yaprakpress.com/htm/turkmen/rumy.htm Archived 2007-09-28 at the Wayback Machine
Maglumatlar Almagül Ýusubowanyň «Türkmen edebiýatynyň taryhy ösüş döwürleri» atly kitabyndan alyndy. «Başkent» bilim merkeziniň neşirleri. Aşgabat 2005.
http://vecizebank.com/sozler.php?sozleri=Mevlana Archived 2011-07-17 at the Wayback Machine Mevlana Sözleri
Daşarky çykgytlarEdit
- Руми Джалаладдин. Дорога превращений: суфийские притчи
- Сайт, посвященный Руми — биография, переводы, исследования Archived 2007-11-09 at the Wayback Machine
- Притчи, афоризмы, «Китаб ал-Маснави» Руми Archived 2007-10-12 at the Wayback Machine
- Притчи от Руми на Притчи.ру
- «Песнь Свирели» — вступление к поэме Маснави в музыкальном исполнении (по переводу В.Державина)
- Сокровища вспоминания перевод Леонида Тираспольского на fway.org
- Как Ислам относится к Джалалуддину Руми (р.а.)?[permanent dead link]
- Джалаладдин Руми. Стихи


text:
Salam dostlar! Bu günki mowzukda siziň bilen hyzmatdaşlyk programmalary barada gürrüňleşeris.
Aslynda her bir adam internetden pul gazanmak isleýär we onuň üçin dürli ýollary gözläp başlaýar. Howwa, göz öňüne getirip görüň, internet biziň öňümizde duran ullakan, içi dollardan, ýewrodan ýada rubldan doly sandyk. Emma şol sandykdan o pullary nädip almaly, ine gyzykly ýeri!!!
Men her gezek internetden pul gazanmak barada gürrüň gozgamda käbir adamlar bu zatlar boş gürrüň diýýär. Näme üçin???
Sebäbi internetden pul gözleýän adam oturan ýerinden hiç zat etmän pul gazanjak bolýar. Olara hem hoz gerek, hemem hozuň mürrügi.
Bagyşlaň welin, şeýle pikir etýän adamlar, MUGT BUHARDA ÝOK diýilýär türkmende. Internedem bolsa pul gazanmak üçin işlemeli, onuň şertlerini ýerine ýetirmeli. Bu mowzukda aýtjak bolýan zadym, internetde kim pul töleýär ýada kimden pul almaly, ine şu barasynda durup geçmekçi.
Umuman, internetden pul gazanjak bolsaň hyzmatdaşlyk programmalaryna (portnýorskie programmy) goşulmaly we olaryň zadaçalaryny ýerine ýetirmeli. Geliň bu barada giňişleýin durup geçeliň.
Hyzmatdaşlyk programmasy (Iňlis dilindäki Affiliate program) ýa-da "yzyna gaýtmak" (tipa keşbek) - haýsydyr bir önüm satylanda ýa-da hyzmatlar berlende satyjy bilen hyzmatdaşlaryň arasynda işewür hyzmatdaşlygyň bir görnüşi. Satyja ahyrky müşderini çekmek üçin çykdajylary azaltmaga mümkinçilik berýär. Esasanam B2B işewürlik modelinde giňden ýaýrandyr. Şeýlelik bilen, hyzmatdaşlyk maksatnamalaryna gatnaşyjylar awtoulag satyjylary ýa-da syýahatçylyk agentlikleri, Microsoft-yň hyzmatdaş kompaniýalarydyr ýada başga kompaniýalar, söwda guramalary bolup biler.
Hyzmadaşlyk programmalarynyň görnüşleri
Hyzmadaşlyk programmalary, näme üçin pul töleýändiklerine baglylykda toparlanyp bilner. Gatnaşýanlara töleg geçirip boljak birnäçe shema bar:
-satuw tölegi (za prodazhu)— СPS (cost-per-sale)
-hereket tölegi (za deystwiye)— CPA (cost-per-action)
-basmak üçin tölemek(klik)— CPC (cost-per-click)
-görkeziş tölegi(za pokazu))— CPV (cost-per-view)
-gurnama tölegi (za ustanowku)— CPI (cost-per-install)
-köp derejeli marketing
Satuw tölegi (Za prodazhu)—
Hyzmadaşlyk programmasynyň ssylkasy arkaly saýta gelen adam aljak harydy üçin töleg geçirýär, ony saýda getiren webmaster( ssylkany goýan adam) bolsa şol harydyň bahasynyň belli bir göteriminde baýrak alýar. Hyzmadaşlyk programmasynyň bu görnüşine oýunlary, fiziki harytlary - kitaplary, gülleri we ş.m dürli harytlary ýada mediafaýllary satmaklyk degişli.
Hereket tölegi (za deystwiye)—
Pul adatça belli bir işleri ýerine ýetirileni üçin tölenýär, meselem, registrasiýa blankalaryny doldurmak, rassylka ýazylmak, otzyw goýmak we ş.m. Bu görnüşe tanyşlyk saýtlaryny, onlaýn oýunlary, wirtual walýutalary alyş-çalyş punktlary we ş.m mysal getirmek bolar.
Basmak üçin tölemek(klik)—
Reklama ediji tarapyndan reklama ssylkasy boýunça gelip, reklama ssylkasyna ýada bannera, we ş.m bir gezek kliknut (ýada laýknut) edeni üçin tölenilýän töleg.
PP programmasy neşirýat hyzmatdaşyndan (portnyorlaryndan) öz sahypasynda mahabat ýerleşdirmegi we tabşyryklaryny(zakazlary) almak üçin myhmanlara görkezmegini talap edýär. PP pprogrammasy myhman tarapyndan ýene bir ädim talap edýär. Myhman diňe mahabaty görmeli däl, oňa basmak bilen mahabat berijiniň web sahypasyna hem girmeli.
Ilki bilen PP has giň ýaýrady, ýöne emeli basmalar sebäpli (BOT-laryň işledilmegi) ulanylyşy ep-esli azaldy. “Begun”, “Yandex.Direct”, “Google AdSense” ýaly kontekstli mahabat bu statistikada hasaba alynmaýar. Häzirki wagtda kontekstdäki mahabatyň şahamça marketingi hökmünde klassifikasiýa edilip bilinjekdigi ýada bilinmejekdigi barada umumy pikir ýok.
Köp derejeli marketing
Reklama edijiler podpisçikleriň üsti bilen iýerarhiki ulgamy arkaly ýaýradylany üçin töleg geçirilýän hyzmatdaşlyk programmalaryna çagyrýar.
Başgaça sözler bilen aýdylanda: Aman hyzmatdaşlyk programmasyna gatnaşýar we saýda getiren her bir aktiw alyjy üçin töleg alýar. Egerde Aman hyzmatdaşlyk programmasyna gatnaşmak üçin Berdini we Çynary hem çagyrsa, onda geljekde olaryň alýan girdejilerinden belli bir komissiýa goşmaça Amana geçirilýär.
Hyzmatdaşlyk saýtlarynyň görnüşleri
Saýtlar hyzmatdaşlyk programmalaryna degişliligi boýunça bölünýärler:
Hyzmatdaşlyk programmalaryna gönümel gatnaşýan;
Hyzmadaşlyk ulgamynda çykyş edýän;
Öz şertlerine reklama edijileri çekýan.
Dowamy bar...
@Edward-Snowden


text:
Diplomy bar, júmysy joq jastar nege kóp?
Jastargha barsha qamqorlyqty jasap jatyrmyz dep qansha jerden dýbirletkenimizben olardyng ómirlik problemalaryn tasada ústap qalu bolshaghymyzgha shabylghan balta. Sol bolashaqqa shabylghan baltanyng biri – qajetsiz mamandardy dayyndau ýrdisi.
Bir qaraghan jangha elimizde jogharghy bilim alugha qol jetimdilik artyp, diplomdy maman dayyndau jaghynan Qazaqstan әlemdegi aldynghy qatarly memleketke ainalyp ýlgerdi. Biraq sol diplomdy mamandardyng arasynda keng jayylghan júmyssyzdyq dengeyi eshkimdi onsha oilantpaydy. Áyteuir balam uniyversiytet bitirse boldy degen qazaqy pikir óz ýstemdigin әzirshe jýrgizip túr. Memlekettigi bar, jeke menshigi bar JOO eshkimge kereksiz mamandar dayyndaudy konveyerge qoyyp, bitirgen mamandyghy eshkimge kereksiz bolyp qalghan jana júmyssyzdardyng sanyn arttyrugha óz ýlesterin qosu ýstinde. Bilim jәne ghylym ministrligi tarapynan mamandar qay salagha qajet ekendigine monitoring jýrgizilmeydi de. Qazir qaltasyna diplomdy basyp alyp, santehnik bolyp qúbyr jóndep nemese kureri bolyp pissa tasyp jýrgender jetip artylady.
Qoghamgha qajet mamandy dayyndaugha qatysty Ýkimet tarapynan da naqty qadam jasalmay jatyr. Osy salanyng basy-qasynda jýrgenderding biylikke aitar nazy jetip artylady. Birinshisi JOO men olarda oqityn student sanyn azaytu. Jәne ÚBT súraqtaryn qiyndatyp, ótpeli balldy jogharlatu. Aqyly negizde týsip oqityndar ýshin oqu baghasyn sharyqtatyp kóteru.
Búdan bólek elimizde júmys jasap jatqan iri jәne orta kompaniyalarda avtomattandyru, sifrlandyru jәne robottandyru qolgha alynyp, onda júmys isteytinder sany qysqara bastady. Al, olar ólip bara jatsa da jana bitirgen jas mamandy kerek etpeydi. Júmysqa alynushygha qoyylar talap óte qatal.
Shaghyn biznes bolsa kóp jaghdayda jogharghy bilimdi kerek etpeydi. Eger qajet etile qalghan jaghdayda kerekti maman belgili bir kәsiby biliktilikke iyelik etuge tiyis.
Qazaq elining halyq sanynyng ósui jyl sayyn 250-350 myng adamdy qúrasa, әr aghymdaghy jylda 100 myng jana júmys orny (onyng 50 nemese 30 myny zeynetkerlikke shyghushylar tarapynan) ashylady. Sonda jogharghy oqu oryndaryn bitirgen 100 mynnan asa diplomdy maman men mektepten keyin júmys istegisi kelgen 70 myng jastyng sol ashylghan júmys oryndardy isteuge mýmkindigi bar ma? Osylaysha tuyndap otyrghan jasyryn júmyssyzdyq faktory ýlken әleumettik problemany ómirge әkelip otyr.
Búdan qútyludyng taghy bir jolyn mamandar oqudy jana bitirgen bilikti týlekterding ózderine-ózi júmys ornyn ashugha mýmkindik aluy dep uәjdaydy. Biraq búghan bizding JOO dayyn bolmay shyqty. Barlyq bәle JOO arasynda bәskelestikting oqudyng aqysynyng jogharghylyghy men tómendiginen tuyndap, bazarly ekonomikagha kerek mamandy ghana dayyndau tasada qaluynan eken.
Eng basty problema osynday eshkimge kereksiz mamandyqty tandau men ony aqsha shashyp bitirip shyghu mektep týlegi men ata-ananyng sholaq oilauynan da oryn alyp keledi. Eger sol balasynyng bolashaghy ýshin esh kereksiz oqugha shashqan aqshany oghan ózining jeke biznesin ashyp beruge júmsasa, odan ata-ananyng kóp nәrse útaryn júrt týsinetin uaqyt jetti.
Eshbir oqu ornyn bitirmey әlemge tanymal bolghan jandar jetip artylady. Grek milliarderi Aristoteli Sokrat Onassis tórt synyptyq bilimmen әlemdik sauda men bizneste óz danqyn әigiley aldy. Osyny alash balasy kәperine alsa, eshkimge kereksiz mamany bar otbasylardyng sany azaya týser edi. Endi JOO ózderinen bitirgen shәkirtting qúr 4 jyl bos oqyp shyqpay, óz isin ashatyn, ózgening aldynda isker ekenin tanyta biletin maman dayyndaugha kirisu ýshin ghylymiy-pedagogikalyq janghyrudy jolgha qony kerek.
Ata-ana balasynyng qaltasyndaghy diplomgha emes, onyng qolynan ne keletine senui kerek-aq. Qala men auyl mektebin salystyryp alghashqysyna basymdyq beru opa әpermeytin salystyru. Oqityn bala shetel aspay óz elinde-aq telegey teniz bilimge qol jetkize alady. Bar bәle mektepke senip, balanyng әke-sheshe qadaghaluymen óz betimen jeke dara bilim aluyna, qolynyng ebi keletin kәsibin mengeruge jete mәn bermeytin ózimizding sholaq tanymymyzda jatyr. Osynday-da «Nashar ústazdan da tamasha bilim alyp shyghugha bolady» degen jóiit maqaly oigha oralady.
Mektep bitire salyp, RF men AQSh bilim alugha asyghatyn orys tildi shәkirtterdi emes, elimizge kerek Qazaq tildi jastardy búrynghyday birynghay mektepke qana senbey jeke ózimiz otbasynan tәrbiyeleuimiz kerektigin úghynatyn kez jetti. Ghylym-bilim damyghan zamanda arnayy oqu orynda oqymay-aq, óz betimen bilimin jetildirudin, kәsip týrlerin ashudyng týrli joldary da bar. Jaryq dýniyege kelgen son, әr pendening óz su isherligi bolady. Biz óz perzentimizge sol su ishierlikti tartu ete bilemiz be, әlde oghan jolatpay ómirin qor etemiz be? Mәselening mәnisi osynda jatyr.
Ábil-Serik Áliәkbar
Abai.kz


text:
Merkezi Aziýa ýurtlary üçin milli derejede DÖM (Durnukly ösüş maksatlary) bäsleşigi
Bäsleşik, talyplara we ýaş hünärmenlere «Suw gorlaryny utgaşykly dolandyrmak» (SGUD) gurallar toplumy we BSH (Bütindünýä Suw Hyzmatdaşlygy) we Birleşen Milletler Guramasy tarapyndan işlenip düzülen DÖM mehanizmleri, esasanam DÖM № 6,7,9,13 bilen tanyşmaga mümkinçilik döreder.
Esasy temalar:
Suw baýlyklaryny toplumlaýyn dolandyrmak (DÖM 6);
Howanyň üýtgemegi we arassa energiýa (DÖM 7 we 13);
Senagatlaşma, innowasiýa we infrastruktura (DÖM 9).
Bäsleşik, DKU Tebigy baýlyklar instituty tarapyndan CAY4W ulgamy bilen Şweýsariýanyň Ösüş we hyzmatdaşlyk gullugynyň we Bütindünýä bankynyň maliýe goldawy bilen geçirilýär.
Arza beriş möhleti – 2021-nji ýylyň mart aýynyň 15-i.
Has giňişleýin maglumat üçin nri@dku.kz bilen habarlaşmagyňyzy haýyş edýäris.


text:
“Uly Çynar” hojalyk jemgyýeti 2006-nji ýylda esaslandyryldy. “Uly Çynar” HJ plastik çüýşeleriň, plastik gapaklaryň we plastikler çüýşeleriň tutawaçlarynyň önümçiligi üçin PET-preformalaryny öndürýär. “Uly Çynar” HJ-niň önümleri, esasan hem (azyk önümleriň) içgileri gaplamak üçin ulanylýar.
Kärhana içgi öndürijileri içgi taýýarlamak üçin alyjylaryň talaplaryny, azyk howpsuzlygynyň talaplaryny, standartlaryň we kanunçylygyň talaplaryny iň ýokary derejede kanagatlandyrmaga ygtyýar berjek önümleri gaplaýjy materiallar bilen üpjün etmekde öz wezipesini görýär.
“Uly Çynar” HJ azyk howpsuzlygy pudagynda Türkmenistanda hereket edýän düzgünleşdiriji we kanunçylyk talaplaryny, şeýle-de alyjylaryň azyk önümleriniň hiline we howpsuzlygyna bolan talaplaryny berk berjaý edýär. Mundan başga-da, “Uly Çynar” HJ-de Hil dolandyryş ulgamy ISO 9001 we Azyk önümleriň howpsuzlygyny dolandyryş ulgamy FSSC 22000 standartlary girizildi. Kärhananyň ýolbaşçylygy alyjylaryň talaplaryny kanagatlandyrmak üçin müşderiler (alyjylar) bilen aragatnaşyk saklaýar. Kärhana önümiň önümçiliginde ýokary hilli çig maly ulanýar, şeýle ýagdaýda bolsa, biziň önümimizden peýdalanýan müşderiniň - alyjynyň garaşýan ýokary hilli önümi alynýar we iň pes ýitgi gazanylýar.
Şu günki günde “Uly Çynar” HJ - bu önümçilik mümkinçilikleri bilen durnukly ösýän kärhana. Kärhana halkara standartlary we ýörelgeleri boýunça dolandyrylýar, her bir işgär öz işine düşünýär we önümçilikde hemişe kämilleşmeli proseslere gatnaşýar. “Uly Çynar” gaplaýjy materiallaryň (PET-preformalar, plastik gapaklar, tutawaçlar, plýonkalar) giň görnüşliligini, şol sanda uly guramalaryň zerurlyklary boýunça öndürýän kärhana bolup durýar.


text:
Syýahatçy Isgender
(Iňlis syýahatçysy we diplomaty Aleksandr Börnsüň türkmen topragyna syýahaty barada)
Türkmen topragy ähli döwürlerde hem jahankeşdeleriň, syýahatçylaryň ünsüni özüne çekip gelipdir. Hormatly Prezidentimiz «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» atly ylmy-ensiklopedik kitaplarynda Ibn Battuta, Ýakut, Makdisi, Marko Polo, Aleksandr Börns ýaly arap, pars we ýewropaly jahankeşdeleriň orta asyrlarda we ondan soňraky döwürlerde türkmen topragyndaky dürli medeni ojaklara syýahat edendigine ünsi çekýär.
Türkmenleriň arasynda Isgender diýlip atlandyrylan, ýewropaly syýahatçy hem-de diplomat Aleksandr Börns 1831 — 1834-nji ýyllarda Merkezi Aziýa, şol sanda türkmen topragyna syýahat edipdir. Börns 1834-nji ýylda Londonda neşir edilen «Buhara syýahat» atly uly göwrümli kitabynda gözi bilen gören zatlaryny we özünde galdyran täsirleri giňişleýin teswirläpdir.
Aleksandr Börns 1805-nji ýylyň 16-njy maýynda Şotlandiýanyň Montroz şäherinde dogulýar. Ol meşhur iňlis-şotland şahyry, şotland we iňlis dillerinde ajaýyp goşgulary, poemalary, aýdymlary, balladalary döreden Robert Börnsüň (1759 — 1796) doganoglanydyr. Aleksandr Börns 16 ýaşynda Britan Ost-hindi kompaniýasyna gulluga çagyrylýar. Bu onuň pars we hindi dillerini öwrenmegine we soňra 1822- nji ýylda Hindistanyň Güjarat welaýatynyň Surat şäherinde terjimeçi bolup işe ýerleşmegine mümkinçilik berýär. 1826-njy ýylda ol Britaniýanyň Hindistanyň Güjarat welaýatynyň Kaç şäherçesindäki syýasy gullukçysynyň kömekçisi wezipesine bellenilýär. Şu döwürde ol Hindistanyň we onuň bilen goňşy döwletleriň taryhy, geografiýasy bilen gyzyklanýar. Soňra ol hindi ýigidi Mohan Lalanyň ýolbeletlik etmeginde Hindiguş daglarynyň üsti bilen Owganystana, Buhara, şol sanda türkmen topragyna syýahat edýär. 1934-nji ýylda ol Britaniýanyň patyşalyk geografiýa jemgyýetine agzalyga kabul edilýär.
Aleksandr Börns bu kitabynda Buharadan çykyp, Amyderýanyň kenar ýakalary, türkmen topragynyň üsti bilen yzyna dolanyşy, türkmen obadyr kentlerinde myhmançylykda bolşy, bu ýerdäki gadymy medeni ojaklar, galalar, türkmenleriň myhmansöýerligi, aýdym-saz sungaty, däp-dessurlary, adatlary barada täsirli maglumatlary beýan edipdir. Börns türkmenleriň wajyp işleri gijikdirmän, meseläni maslahatlaşyp, bada-bat çözýändiklerini anyk mysallar arkaly tekrarlaýar. Ol segsen düýeden ybarat kerweniň Ürgenjiň üsti bilen howp-hatarsyz geçmegi barada Ürgenç hany bilen ylalaşyk gazanylmagynda türkmenleriň goldaw berendiklerini, bu barada maslahat geçirip, özara geňeşip, hana hat ýazandyklaryny, ol haty hana gowşurmaga we ygtyýarnama almaga ýardam berendiklerini hoşallyk bilen ýatlaýar. Türkmenleriň birek-birekden hoşal bolanlarynda «Berekella» diýýändiklerini nygtaýar.
Börns türkmen topragynda gadymy galalaryň we obalaryň üstünden geçendiklerini, türkmenler bilen hiç hili öýke-kinäniň ýüze çykmandygyny, özlerini baran ýerlerindäki ilatyň mydama güler ýüz, myhmansöýerlik bilen garşylandygyny uly kanagatlanma duýgusy bilen belläp: «Hiç hili goragsyz ýagdaýymyzda bu myhmansöýerlik biziň öňümizde türkmenleriň mertebesini has-da belende galdyrýardy» diýip nygtaýar. Ärnazar atly gaýduwsyz hem göwnaçyk türkmen ýigidiniň özlerine ýolbeletlik edendigine ünsi çekip: «Ol birnäçe ýyllardan bäri kerwenleriň Persiýa we Hazar deňzi sebitlerine azaşman, sag-aman aşmagyna ýardam bermek bilen meşgul bolýan eken» diýip belleýär. Kerwenbaşy söwda işleri bilen bazara, obalara giden wagtynda hem Ärnazaryň özlerini ýeke goýmandygyny hoşallyk bilen ýatlaýar. Börns özüniň ýatlamalarynda: «Biziň ýanymyzdaky türkmenleriň arasynda iň oňatlarynyň biri hem gartaşan ýaşlaryndaky, gaýduwsyzlygy, dogumlylygy ýüz keşbinden bildirip duran Subhanberdi Gylyç bolup, onuň ady: «Allanyňberen gylyjy» diýen manyny aňladýar eken» diýip ýazýar. Subhanberdi Gylyjyň ýaşlygyny at üstünde geçirendigi, ene topragyny daşarky duşmanlardan gorandygy, häzir çarwaçylyk bilen meşgullanýandygy barada gürrüň berendigini ýatlaýar.
A.Börns: «Türkmenler batyr, merdana, gaýduwsyz halk. Adamzat nesliniň bu beýik maşgalasy erkana durmuşda ýaşamak babatdaky berk garaýyşlaryndan ugur alyp, Hazar deňzinden Balh (Owganystan) aralygynda çarwa durmuşda ýaşaýarlar» diýip belleýär. Ol türkmen zenanlarynyň, beýleki musulman ýurtlaryndaka garanyňda, erkin durmuşda ýaşaýandygyny, olaryň ýüz-gözüni gara perenje bilen örtmän, başlaryna özlerine gelşip duran, täsin nagyşlar bilen keşdelenen ýeňiljek çabyt atynýandyklaryny nygtaýar.
Börns türkmenleriň şahandaz halkdygyny, aýdym-saza, çeper söze aýratyn gadyr goýýandygyny-da ýatlaýar. Uzakly günki iş-aladalaryndan soňra oba ilatynyň bir öýüň daşyna üýşüp, açyk asmanyň astynda bagşydyr ozanlaryň ussatlyk bilen ýerine ýetirýän dürli rowaýatdyr hekaýatlaryny, dessandyr aýdymlaryny diňleýändiklerini aýdýar. Ol: «Bu ýerde aýdym aýdylyşy beýleki ýurtlardakydan üýtgeşik, adatça, bagşydyr sazanda aýbogdaşyny gurup, ýanaşyk oturýar, şundan soňra dutardyr gyjagy düzüp, sazlap, bagşy aýdyma başlaýar. Türkmen dili adatdan daşary belent owazly we sazlaşykly äheňe eýe. Bagşy söýgi hakyndaky aýdymlary şeýle bir joşgunly aýdýar welin, onuň owazy ähli ýurtlaryň aýdymlaryndan özboluşly owazlylygy bilen düýpgöter tapawutlanýar» diýip, türkmen bagşylarynyň ýerine ýetiren milli aýdym-sazlarynyň özünde uly täsir galdyrandygyny ýatlaýar. Börns: «Bize nätanyş bolan türkmen obalarynda, atly-ýaragly goragymyz bolmasa-da, tomus paslydygy üçin gijelerine daşarda, açyk asmanyň astynda ak öýleriň daşynda düşelen halydyr keçeleriň üstündäki düşeklerde, mylaýym howada tutuş bir hepdeläp arkaýyn uklap dynjymyzy alýardyk, ýerli ilat bizi birjik-de ynjytmaýardy. Ilkibaşda bu ýurda aýak basanymyzda, bizde her dürli pikirler döräpdi, öz ýanymyzdan howatyr etmän duramzokdyk, haçan-da, biz türkmen topragynyň içinden geçenimizde, biziň kalbymyzdaky gorkudyr wehim duýgusy ýuwaş-ýuwaşdan ýitip gitdi, biz adaty durmuşdaky ýaly, ýagdaýlara öwrenişip gitdik» diýip, türkmenleriň belent adamkärçiligini belleýär.
A.Börns türkmenleriň milli tagamlarynyň hem özünde ýatdan çykmajak täsir galdyrandygyny belläp: «Aziýalylaryň, türkmenleriň däplerine eýerip, biz bazarlarda bişirilýän süýji kebaplardan ençeme gezek hezil edip günortanlyk edindik» diýip, bu milli tagamlaryň ýewropalylara mahsus bolan balyk, ýumurtga, kofe, mürepbe ýaly ertirliklerden has üýtgeşikdigini belleýär. Aleksandr Börns Ahal welaýatynyň Sarahs etrabynyň çäginde ýerleşýän Saragt babanyň hormatyna bina edilen ýadygärligiň şol döwürdäki gurluşy hakynda gymmatly maglumatlary hem ýazyp galdyrypdyr. Edebiýatçy alymlaryň bellemegine görä, Aleksandr Börns «Görogly» şadessanyndan käbir aýdymlary terjime edip, ýewropaly okyjylara ýetiripdir. Onuň türkmen topragyna we beýleki Merkezi Aziýa ýurtlaryna syýahaty bilen bagly taryhy, etnografik, geografik, edebi maglumatlary möhüm ähmiýete eýedir.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Beýik Ýüpek ýoly gaýtadan dikeldilýär. Häzirki döwürde milli Liderimiziň alyp barýan «Açyk gapylar» syýasaty netijesinde Türkmenistanda syýahatçylyk giň gerimli ösdürilýär. Eziz Diýarymyza dünýäniň çar künjeginden gelýän syýahatçylaryň sany günsaýyn artýar.
Myrat Tuwakow


text:
Pyragy: Aýa döndi
Ýüzi mahy-tabanym, Gün ýaly aýa döndi,
Çarh oldy nerdiwanym, Gök paýa-paýa döndi.
Bir gün aşyk şowk oldy, Gam-gussasy ýok oldy,
Her kirpigiň ok oldy, Gaşlaryň ýaýa döndi.
Aşygy saldyň oda, Goýduň gitdiň uýada,
Günorta berdiň wada, Wagt geçdi, saýa döndi.
Jan galmady bedende, Ýanar men ah edende,
Gözüm gelip-gidende, Her günüm aýa döndi.
Müň söwdam bar, bir başym, Goýdum ilim, gardaşym,
Aglamakdan gözýaşym, Joşgunly çaýa döndi.
Magtymguly gezende, Halap, Kaýsar düzünde,
Gözel ýaryň yzynda, Ömrümiz zaýa döndi.


text:
Eýranyň sudy «Washington Post» gazetiniň žurnalisti Jason Rezaiany geçen aý içalyçylygy hem içine alýan aýyplamalarda günäli tapylyp, anyklaşdyrylmadyk türme tussaglygyna höküm edildi diýip, eýran mediasy 22-nji noýabrda habar berdi.
Bu karar Eýranyň sudunyň sözçüsi Gholam Hossein Mohseni Ejei tarapyndan yglan edildi.
IRNA habar gullugynyň maglumatyna görä, Ejei Tähranda guralan metbugat ýygnagynda onuň türme tussaglygyna höküm edilendigini, emma detallary aýdyp bilmejekdigini aýdypdyr.
"Gysgaça, bu türme tussaglygy, höküm entek gutarnykly tamamlanmady» diýip, ol şikaýat arzasyny nazara alyp aýtdy.
«Associated Press» Rezaianyň aklawçysy Leýla Ahsana salgylanyp, onuň bu hökümden bihabardygyny ýazdy.
Ejei 11-nji oktýabrda gazetiň Tährandaky býurosynyň başlygy, eýran hem amerikan raýaty Rezaianyň günäli tapylandygyny aýtdy, emma hiç bir detaly açmady.
Eýranyň döwlet telewideniýesi Rezaiany gaýta-gaýta “amerikan içalysy» diýip atlandyrdy, onuň maşgalasy we işleýän gazeti bu aýyplamany ret edýär.


text:
Aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge 2 paıyzdyq nesıe berý kerek - Tóleýtaı Rahymbekov
ATYRAÝ. QazAqparat – Atyraýda «Aýyl» partııasynan aýyl ákiminiń saılaýyna usynylǵan úmitkerlerdi qoldaý jıyny ótti, dep habarlaıdy QazAqparat.
Damby aýylynda ótken kezdesýge qatysqan «Aýyl» halyqtyq-demokratııalyq patrıottyq partııasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary Tóleýtaı Rahymbekovtiń aıtýynsha, agroónerkásip kesheni men aýyldardyń problemasyn bólek qarastyrýǵa bolmaıdy.
«Memleket tarapynan qoldaý az emes. Jyl saıyn memlekettik baǵdarlama aıasynda aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa 350-400 mlrd teńge bólinedi. Ókinishke oraı, búgingi tańda bul bólingen qarajattyń tıimdiligi baıqalyp otyrǵan joq. Ónimniń 60-65%-yn shyǵaratyn usaq sharýashylyqtar osy qarjynyń tek 5%-yn paıdalanady. Fermalardy qoldaý baǵdarlamalary mınıstr aýysqan saıyn ózgeredi. Agrarlyq saıasattyń turaqsyzdyǵy baıqalady. Master-josparlarǵa, agrokartalarǵa, azyq-túlik beldeýin qurýǵa, et eksporty baǵdarlamasyna qomaqty qarjy salynǵanyna qaramastan, tıimdigi bar bastamalar men ıdeıalar sońyna deıin jetkizilmeıdi», -deıdi «Aýyl» halyqtyq-demokratııalyq patrıottyq partııasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary Tóleýtaı Rahymbekov.
Onyń pikirinshe, aýyl sharýashylyǵy óniminiń 40%-y qaıta óńdeýden ótkiziledi. Al, qalǵany shıkizat túrinde shetelge satylady.
«Osyǵan baılanysty «Aýyl» partııasy aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge 2%- ben uzaq merzimdi nesıe berýdi usynady. Osyndaı qoldaý kórsetilse ǵana aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýdi jandandyryp, salany damyta alamyz» - degen pikirin bildirdi Tóleýtaı Rahymbekov.
Sondaı-aq ol Qazaqstan Respýblıkasynyń aýdandyq mańyzy bar qalalary, aýyldyq okrýgteri, kentteri men aýyldary ákimderin aldaǵy saılaýda partııadan kandıdattardy qoldaýǵa shaqyrdy.
Eske sala ketelik, budan buryn Atyraýdaǵy Damby aýylynda ákim saılaýyna 7 úmitker usynylǵanyn habarlaǵan edik.


text:
Aragatnaşyk hyzmatlary babatynda işleri amala aşyrmaklyga ygtyýarnama üçin işleriniň görnüşleri.
33.14 şertli belgisinden
Diňe tehniki hyzmaty, installýasiýa (düzmek, programirlemek we gaýtadan programirlemek), aragatnaşyk ulgamyny, aragatnaşyk geçiriji ugurlaryny, telefon aragatnaşyk serişdelerini, maglumat geçiriji ulgamyny, şeýle-de pudaklaýyn telefon stansiýalaryny gaýtadan dikeldiş işleri.
42.2 şertli belgisinden
Diňe aragatnaşyk ulgamynyň, aragatnaşyk geçiriji ugurlarynyň, radioaragatnaşyk serişdeleriniň, telefon aragatnaşygynyň we maglumat geçiriji ulgamyň gurluşygy, olary täzeden dikeltmek we gurnamak işleri.
42.22 şertli belgisinden
Senagat inženerçilik desgalarynyň gurluşygyny goşmak bilen, diňe aragatnaşyk ulgamynyň aragatnaşyk geçiriji ugurlarynyň, radioaragatnaşyk serişdeleriniň, telefon aragatnaşygynyň we maglumat geçiriji ulgamyň gurluşygy, olary täzeden dikeltmek we gurnamak işleri.
43.21 şertli belgisinden
Diňe telearagatnaşyk ulgamyny we radio-telewizion antennalaryny hem-de beýleki aragatnaşyk serişdelerini gurnamak, täzeden dikeltmek, installýasiýa (düzmek, programirlemek we gaýtadan programirlemek) işleri.
Ýangyn howpsuzlygy babatynda işleri amala aşyrmaklyga ygtyýarnama üçin işin görnüşleri.
33.14.90 şertli belgisinden (kodundan):
Diňe ýangynyň dörän ýerini anyklaýan we ses duýduryjy (signal) enjamlary hem-de awtomatik ulgamy abatlamak işleri.
43.21 şertli belgisinden (kodundan):
Diňe binalarda we gurluşyk desgalarynda ýangyna garşy awtomatik ulgamy gurnamak işleri.
71.11 şertli belgisinden (kodundan):
Diňe ýangynyň dörän ýerini anyklaýan we ses duýduryjy (signal) enjamlary hem-de awtomatik ulgamy taslamalaşdyrmak işleri.


text:
Türkmen halkynyň söýgüli dessanlarynyň biriniň esasynda döredilen bu opera adalatlylygy, söýgä wepadarlygy wasp edýär.
Zöhräniň atasy gyzyny öz weziriniň oglyna bermäge äht eden hem bolsa, atasy ölenden soň ony Tahyra bermekden ýüz öwürýär. Tahyr ençe wagt suwda akyp, Bagdat şäheriniň patyşasynyň gyzy Mahym tarapyndan halas bolýar. Mahym Tahyry söýse-de, “Öz Zöhräňe ýet” diýip, ony ýurduna ugradýar.
Möýsepit serdaryň kömegi bilen Tahyr öz ýurduna barsa-da, Zöhrä ýetip bilmeýär. Ol awy içip, heläk bolýar. Tahyram öz söýgüsiniň pidasy bolýar.