text:
Bagana önümçiligi
BAGANA ÖNÜMÇILIGI — 1—3 günlük garaköli guzularyň derisiniň soýlup alynmagy. Biziň ýurdumyzda bagana berýäň tohum goýunlaryň sany köp. Olaryň arasynda has ajaýyp we owadan bagana berýänleri sokol, reşetilow, maliç we çuşka tohum goýunlarydyr, olar Ukrainada we Moldawiýada köpeldilýär. Şeýle-de bolsa olaryň hiç biri hem baganasynyň şekili, buýrasy, reňkiniň öwüşgini we derisiniň berkligi boýunça garaköli bagana bilen deňeşdnrilip bilinmez. Guzulary soýup, derisini almak işleri dowarçylyk fermalaryiyň ýöriteleşdirilei punktlarynda tehnologik talaplara laýyklykda geçirýalýär. Soýlup alnan deriler punktlarda duzlanýar. Bir derini duzlamak üçin 0,7—0,8 kg nahar duzy sarp edilýär. Ol takynan 6—10 güne çenli duzda ýatyrylýar. Duzlanan baganalar ýöriteleşdirilen stanoklarda arassalanýar. Garaköli baganalar arassalanandan soň, hojalyklaryň özünde sortlanýar we taýýarlaýyş guramalaryna ýa-da bagana zawodlaryna iberilýär. Käbir sebäplere görä sortlanan baganalar öz wagtynda iberilmese, onda olar üstüne agyr we tekiz tagtalar goýlan ştabellerde saklanýar. Baganalar ştabellerde saklanýan döwründe güýe degmez ýaly wagtal-wagtal barlanyp durulýar. Bagana zawodyndaky önümçilik prossesleri aşakdaky operassiýalardan ybaratdyr: 1) ilkinji sortlamak — bagaialary haryt we tehnologik häsiýetleri boýunça saýlap almak hem birdeň derejede işlener ýaly tapgyrlara bölmek; 2) çyglamak — baganadaky ereýän beloklary, tüýündäki hapasyny, çägesini we duzuny aýyrmak; 3) ýuwmak — baganadaky hapany, gan we duz galyndylaryny arassalamak maksady bilen ýörite barkaslarda 4 sagatlap ýuwmak; 4) braklamak — çyglamak netijesinde kemçilikli bolan baganalary saýlap aýyrmak; 5) eýlemek —çylşyrymly biohimiki prosses bolup, onda baganalar barkaslarda iri üwelen arpa ununyň we nahar duzu-yň suwdaky garyndysyndan taýýarlanan eýde ýatyrylýar. Bir baganany eýlemek üçin orta hasap bilen 0,3 kg arpa uny we 0,24 kg nahar duzy sarp edilýär; 6) guratmak— baganalar eýlenenden soň, olara simmetrik şekil bermek üçin serip guratmak; 7) bagananyň gyralaryny dogrulamak — eýlenen baganalaryň gyralaryny ýiti pyçak bilen kesip aýryp, olara dogry şekil bermek. Bagananyň gyralaryndan kesilip aýrylan bölekleriň bir meňzeşlerini tikin sehinde bir-birine çatyp, plastinalar taýýarlaýarlar; 8) gaýtadan ýuwmak — bagananyň tüý örtügindäki eýiň galyndylaryny we hapalaryny aýyrmak üçin elde ýa-da ýuwujy maşynlarda ýuwmak; 9) gaýtadan guratmak — çäge dökülen tekiz meýdanda baganany 2-3 s-lap ýere ýazyp guratmak. Garaköli baganalary eýlemek häzirki zaman tehnologiýasy bilen enjamlaşdyrylan bagana zawodlarynda amala aşyrylýar. Bu zawodlaryň biri hem respublikamyzyň Çärjewdäki garaköli bagana zawodydyr. Bagana zawodlary Buhara we Çimkent şäherlerinde hem bar.


c: text/html

text:
Türkmenler
Türkmenler — Esasan Orta Aziýada ýaşaýan türki kowumlardan biri.
Makalamyzyng bashynda "Turkmen" sozunin manysyna durup gechsek ahli babatda maksadymyza layyk bolarmyka diyyan. Bu maglumaty biz yewropa ya-da bashga yerlerin alymlaryndan alman ,ony biz garashsyz cheshmelerden alsak elbetde gowy bolar. Muny biz Gundogar Turkistanda (Harirki wagtda Hytay Halk Respublikasynyn demirgazyk gunbatar bolegi) yashap gechen alymymyz, turkishynas Mahmut Kashgarlynyn "Divani lugat et-turk"(alymyn Bagdatda yazyp tamamlan eseri , dili Garahanlychadyr) eserinin "Oguzlar" babyndan alsak onda , Yslam dinine Iman eden Oguz boylaryna Turki-Iman diylendigini bileris . Bilshimiz yaly Yslam dinine iman etmedik oguzlarda bardyr , Mysal uchin Moldowa Respublikasynda yashayan Gokoguzlar(gagauzlar) uyyan dinleri Ortadoks Hristianchylygydyr ,dilleri hem oguz turkichesine oran yakyndyr.Mowzugymyza dolanyp gelsek , Yslamyn Orta gelmegi bilen Yslam dinini kabul edip taryh sahnasyna chykan esgerlerdir.Yslamdan ongjeki taryhda biz olary dine ogu0larz ya-da turkler diyip bilyaris.Arap taryhchylarynyn aytmagyna gora bir gunde 200000 mung adam musulman bolypdyr. Yene bellap gechmeli zat arap serkerdelerinin beren maglumatlarynda kowsa sypdyrmayan gachsa tutdurmayan soweshijilerdigi aydylyar,hatda arap serkerdeleri olary kowalamazlygy esgerlerine maslahat beripdirler , chunki olaryn atyng ustunde wagty yza seredip atan oklary nyshana has goni we durs degyan eken.Bu soweshijiler geljekde guruljak Turkmen dowlwetlerini we Yslamy hachlylardan gorajak esgerlerdi.
Soltan Alp-Arslanyn Malazgirt(1071-nji yylyng 26 awgusty) yenishinden son Turkistandaky we Horaandaky Turkmenler Anadola tarap gochleri yola goyup bashladylar. Anadola gochup gelen Turkmen taypalary oz begliklerini doredip Seljukly Soltanlaryna tabyn boldylar . Soltan Sanjaryn oluminden son , Anadoluda Anadolu seljukly dowleti dowam etdi . Yzda galan Turkmenler bolsa ozal Horezmshahlaryn we Ol dowletin Mongol goshunlary tarapyndan yykylmagy netijesinde Mongollaryn golastyna dushduler . Yone yzda galan turkmenler Soyun Hanili taypa birleshmesini doredip Dashoguz we Ichoguz ulgamy bilen mongollara garshy durdylar. Bu taypalar esasan hem hazirki wagtda Turkmenistanyn , Owganystanyn we Eyranyn chaklerinde yashayan Turkmenlerdir.Bu Turkmen taypalary oguzlaryn Salyr boyuna degishlidir .Sebabi Mongol basyp alyshlary dowrunde Salyrlar Hazirki Turkmenistanyn we Eyranyn chaklerine yayradylar we shondan son her topar oz toparynyn serdarynyn ady bilen atlardyrylyp bashlandy .Muna mysal edip Hywa Hany Abul Gazynyn "Ad Shajarayi Terekime" eserinde "Salyr boyunda Arsary bay atly biri dunyage geldi " diyip yazyaz . Bilshimiz yaly Arsary baba Arsary turkmenlerinin serdarydyr. Eyrana gechen Salyrlar eyranda oz dowletini gurmagy basharan hem bolsalar ol dowlet mongollar tarapyndan yykyldy. Sonra Anadoluda Kazy Burhaneddinin guran dowleti hem Salyr boyuna degishlidir . Mongollardan sonra turkmen Diyarynda turkmenlering ozune degishli bir dowlet gurulmady. Ustesinede Turkmen Diyary Hywa hanlygy , Buhara Emirligi hemde Eyran arasynda bir sowesh meydany halyna geldi.Bu adalatsyz urushlar ta Gokdepe soweshine chenli dowam etdi . Bashyndan kop sowdalary gechiren turkmen halky in sonunda Rus patyshalygynyn gol astyna dushdi . Ondan sonra sowetler dowleti, bu halky otdan alyp suwa sokdy... 1991 nji yylda sowetler dowletinin yykylmasy bilen oz dowletini gurmagy basharan Turkmenler,hazirki wagtda gaty dar mana eye bolan Milletin adyna eyeboldular. Aslynda Azerbayjan we Turkiye de yashayan halkda ganybir doganlarymyz !!!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gutlug Timuryň minarasy
Bu minara Soltan Tekeşiň ýadygärliginiň demirgazyk-günbatarynda ýerleşýär. Dünýäde Delidäki Kutub minaradan soňra ikinji ýerde durýan bu minaranyň uzynlygy 60 metre barabardyr. 7 metr belentlikden girelgesi bolup, 145 sany töwerekleýin basgançak bilen ýokary gupbanyň aşagyna çykylýar. Minarada kerpiç örüminden edilen ýazgy bu desgany Altyn Ordanyň Horezm welaýatynyň hökümdary Gutluk Timuryň we Altyn Ordanyň soltany Özbek hanyň atlary bilen baglanyşdyrýar. Minaranyň 1930-njy ýylda prof. A.Ý. Ýakubowskiý tarapyndan okalan kufa stilinde ýazylan ýazgysynda şeýle diýilýär: “Iki dünýäniň şalaryndan iň bagtly patyşa, Allah onuň rehimdarlygyna keremdarlyk etdi we oňa hakykatyň işigini açdy hem-de ol kuwwatly patyşa araplaryň we arap dälleriň penakäri, älem-jahanyň we diniň şöhlesi, yslamyň we musulmanlaryň beýigi Gutlug Temur, Nejim-ed-deul-un-diniň ogly, Allah yslamyň ýeňşini, arasynda... we kuwwatly solatn Özbek hanyň häkimiýeti günlerinde bu jaýyň gurluşygyny uzaltsyn, Allah onuň patyşalygyny uzaltsyn”.
Ýazgynyň teksti minaranyň bina edilen wagtynyň takyk çäklerini 1320-1330-njy ýyllar diýip bellemäge mümkinçilik berýär. 60 metr töweregi beýiklikdäki minara köpçilikleýin ybadathana metjidiniňki bolupdyr. Muny arap syýahatçysy ibn Batuta hökümrdar Gutlug Temuryň - Törebeg hanymyň ady bilen baglanyşypdyr.
Ýylmanak, oňat kerpiçlerden (30x30x5sm) nagyşly örülen aýlawlar belent desganyň bütin gabarasyny gelşikli edip bölüşdiripdir. Minaranyň depesinde agaç pürsleriň öýjükleri saklanypdyr, onuň üstünde bir wagtlar hemme taraplary açyk bassyrmajyk bolan eken, ol bolsa dekoratiw karniz bilen tamamlanypdyr. Şol bassyrmajykda durup, azançy adamlary namaza gelmäge çagyrmak bilen azan aýdýar eken. Minaranyň üstüne çykmak üçin, içerki aýlawly merdiwan bolup, onuň 145 basgançagy bolupdyr. Onuň basgançaklary işigiň ýanyndan ýeriň derejesinden 7 metr töweregi belentlikden başlanýar.
Minaranyň göwresinde kerpiçlere nagyş salnan 18 sany dürli inlilikdäki bogun-bogun halkalary bolupdyr. Halkalaryň üçüsi birwagtlar zaýalanypdyr.Ýerden 7 metr belentlikde ýene-de bir hatar kufi hatly ýazgy bar. Olarda Kuranyň ikinji süresiniň 252-nji aýatynyň, ýagny “Aýatu-l-kürsiniň” sözleri bar. Halk arasyndaky rowaýatlarda, galyberse-de “Ýusup-Ahmet dessanynda minaranyň gümmeziniň altyn gupbasynyň bolandygy barada aýdylýar.
Orta Aziýada iň belent bolan bu minara diňe bir weýran ediji uruşlary başdan geçirmän, eýsem ýer titremegi bilen bagly tebigy betbagtçylyklary hem başdan geçiripdir. Hürärmenleriň aýtmagyna görä minaranyň ozalky beýikligi 65 metre golaý bolupdyr. Ol XIV asyryň gurluşykçylarynyň we migmarlarynyň Ürgenç mekdebiniň adaty bolmadyk ýokary ussatlygynyň ajaýyp şaýadydyr.


text:
Türkmen politehniki instituty
Salgysy: 744025, Türkmenistan, Aşgabat şäheri, 1916-njy köçe, 136. Telefon: 41-18-00 Türkmen politehniki institutynyň gurluşy Fakultetler we kafedralar: Nebit we gaz fakulteti "Geofizika we nebit geologiýasy" kafedrasy "Umumy geologiýa we gidrogeologiýa" kafedrasy "Dünýä tejribesini öwreniş" kafedrasy "Nebit we gaz ojaklaryny özleşdirmek" kafedrasy Himiýa tilsimaty we ekologiýa fakulteti "Senagat ekologiýasy" kafedrasy "Nebiti, gazy gaýtadan işlemegiň himiki tilsimaty" kafedrasy "Organiki däl maddalaryň himiýa tilsimaty" kafedrasy Binagärlik – gurluşyk fakulteti "Suw, gaz we ýylylyk üpjünçiligi" kafedrasy "Binagärlik" kafedrasy "Geodeziýa" kafedrasy "Senagat we raýat jaý gurluşygy" kafedrasy Inžener – mehanika fakulteti "Elektrotehnika we elektromehanika" kafedrasy "Tilsimatly maşynlar we enjamlar"kafedrasy "Kompressor we sowadyjy desgalar" kafedrasy "Komýuter tilsimaty,ykdysadyýet we dolandyryş" fakulteti "Kompýuter tilsimaty we ulgamlary" kafedrasy "Kärhanalarda ykdysadyýet we dolandyryş" kafedrasy "Umumy tehniki dersler" kafedrasy "Önümçiligi awtomatlandyrmak" kafedrasy Nebit senagaty fakulteti (Balkanabat şäheri) "Geologiýa-gözleg işleri" kafedrasy "Nebitsenagat enjamlary" kafedrasy Türkmen politehniki institutynyň ylmy ugurlary Türkmen poliltehniki instituty Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistanda öňdebaryjy inžener – tehniki ýokary okuw mekdebidir. Milli hünärmenler şu esasy ugurlar boýuça taýýarlanylýar.
"Peýdaly magdanlaryň geologiýasy, gözlegi we özleşdirilişi", "Kompýuter tilsimaty", "Himiýa tilsimaty", "Gurluşyk we binagärlik", "Tilsimatly maşynlar we enjamlar", "Önümçiligiň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy".
Türkmen politehniki institutynyň fakutetlerinde 6 sany (şol sanda 1-i Balkanabatda) pudaklaýyn ylmy merkezler işleýär: Nebit we gaz fakultetiniň ylmy merkezi (şol sanda Balkanabatdaky nebit senagaty fakultetiniň ylmy merkezi) Kompýuter tilsimaty we dolandyryş fakultetiniň ylmy merkezi. Önümçiligiň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy ylmy merkezi. Himiýa tilsimaty ekologiýa fakultetiniň ylmy merkezi. Inžener mehaniki fakultetiniň ylmy merkezi. Binagärlik gurluşyk fakultetiniň ylmy merkezi. Türkmenistanyň Prezidentiniň 2007-nji ýylyň 12-nji iýunyndaky «Türkmenistanda ylym ulgamyny kämilleşdirmek hakynda» №8699 Kararyna we 2008-nji ýylyň 14-nji ýanwaryndaky №9378 Karary bilen tassyklanan «Türkmenistanda ylmy işgärleri taýyarlamak hakynda Düzgünnama» laýyklykda Türkmen politehniki institutynda ylmyň birnäçe ugurlary boýunça aspirantura we doktorantura açyldy.
Türkmen politehniki institutynyň ylmy işler boýunça 2008/2009-nji okuw ýyly üçin iş meýilnamasyna laýyklykda, institutda 2008-nji ýylda 19 sany temalar boýuhça ylym-barlag işleri alnyp barylýar. Institutyň professor-mugallymlary, talyplar bilen bilelikde ylmyň we tehnikanyň iň bir wajyp meseleleri boýunça ylmy işleri geçirilýär. Ylmy işlere institutyň professor-mugallymlarynyň 143-den, talyplaryň bolsa 530-dan gowragy işeňňir gatnaşýarlar.
Türkmen politehniki institutynyň professor-mugallymlarynyň we talyplarynyň, Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Ylym we tehnika baradaky ýokary geňeş tarapyndan geçirilen, Döwlet tarapyndan maliýeleşdirilýän ylmy-barlag işleriň bäsleşigine hödürlän aşakdaky işleri ýeňiji boldular:
«Günorta Ýölöten-Ýaşlar ýaýlagynda geçirilýän seýsmobarlaglaryň maglumatlaryny teswirlemek we nebit-gaza gelejegi uly meýdançalarda gözleg-barlag guýularyny gazmaga teklip bermek» (2008—20l0 ý.ý.) «Agyz suwuny durlamakda ýerli materiallaryň süzüjilik häsiýetleriniň barlaglaryny geçirmek we olaryň ulanyşynyň usullaryny işläp düzmek» (2008—2010 ý.ý.) Institutda alnyp barylýan ylmy işler önümçilik bilen baglanyşdyrylan. "Türkmengaz", "Türkmennebit" döwlet korporasiýalarynyň, Türkmenbaşynyň Nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynyň, "Daşoguztransgaz" guramasy, "Gamyşlyjanebit" edarasynyň tabşyryklary boýunça ylmy işler ýerine ýetirildi we ylmy netijeler önümçilikde doly ulanylýar.
Institutda ýerine ýetirilýän ylmy işleriň esasy maglumat çeşmeleri Türkmen politehniki institutynda döredilen Internet merkezi, Baky Beýik Serdarymyzyň tagallasy esasynda Türkmenistanda ornaşdyrylan iň täze, kämil tilsimatlaryň ýazmaça beýanlary, poçta arkaly institutyň kitaphanasyna alynýan daşary ýurtlarda çap edilen iň täze kitaplardyr. Dünýäniň öňdebaryjy tilsimatlaryny öwrenip, olary Türkmenistanda ornaşdyrmagyň esaslaryny düzüp, şol tilsimatlary has hem kämilleşdirmek we täze tilsimatlary oýlap tapmak hem-de şol esasda tehniki ugurlar boýunça milli hünärmenleri ýetişdirmek institutda alyp barylýan ylmy işleriň esasy ugruny kesgitleýär.
2012-nji ýylda Türkmen politehniki instituty ýapylyp, täze iki ýokary okuw jaýlara bölünýär: Türkmen döwlet binägärlik-gurluşyk insituty we Türkmen döwlet nebit we gaz insitituty. TDBGI öňki politehniki institutyň binasynda açylýar. TDNGI bolsa täze binada açylýar. 1 ýyldan soň TDNGI Halkara nebit we gaz uniwersitetine öwrülýär. Halkara uniwersitetler birleşmesiniň hasabyna girýär. Soňra bolsa SEIN medalyna eýe bolýar.


text:
At çapyşygynyň ýazky möwsüminiň ikinji güni
14.04.2013
Möwsümiň ikinji güni çapyşyklara başlanmazdan öňürti toplumyň öňündäki meýdançada dürli medeni-sport çäreleri, sergileri guraldy. Joşgunly ýaňlanan aýdym-sazyň owazy astynda türkmen sportunyň dürli görnüşlerine wekliçilik edýän türgenler futbol, woleýbol, gylyçlaşmak, küşt, karatä boýunça görkezme çykyşlary bilen öz başarnyklaryny görkezdiler. Sportuň milli görnüşleri bolan ýaglyga towusmak, göreş boýunça bäsleşikler has-da gyzykly boldy. Toý-baýramlarymyzyň bezegi bolan ýaşulularymyz bolsa aýdym-saz diňläp, özaralarynda söhbet guraýarlar. Meýdançanyň ýene bir ýerinde bolsa dürli azyk önümleriniň, gelin-gyzlaryň uz barmaklaryndan çykan milli el işleriniň sergileri guraldy.
Soňra at çapyşyklaryna başlandy. Çapyşyklaryň şu gün jemi 12 çapyşyk geçirildi. Atlar 1200, 1400, 1800, 2000, 2400 metr aralyklarda öz ýyndamlyklaryny görkezdiler. Ýaryşlara dördünji topardan çykan üç ýaşar atlar, üçünji topardan çykan üç ýaşar atlar, dört we uly ýaşar atlar gatnaşdyryldy.
Çapyşyklaryň hemmesem biri-birinden gyzykly boldy. Birinji çapyşyga 1200 metr aralyga dördünji topardaky uly ýaşar atlaryň 13-si goşuldy. Şonda Türkmenistanyň Prezidentiniň ahalteke atçylyk toplumyndan Kesearkaç diýen dor at pellehana birinji bolup geldi. Onuň görkezen wagty 1 minut 23,3 sekunda deň boldy.
Ikinji çapyşyk özüne çekiji boldy. Onuň bu aýratynlygy ýaryşa goşulan 13 atyň içinden bellenen 1200 metr aralygy 1 minut 21,9 sekuntda geçmegi başaran Türkmenistanyň Prezidentiniň ahalteke atçylyk toplumynyň Gaýrat diýen dor atynyň bäsdeşlerinden arany açyp gelmeginden ybarat boldy.
Üçünji çapyşykda dördünji topardan çykan üç ýaşar atlaryň arasyndaky bäsleşigiň örän dartgynlylygy we çekeleşikli bolandygyny bellemek gerek. Bedewleriň ýyndamlylygy biri-birinden peslär ýaly däl. Janköýerleriň şowhunyndan göýä bat alýan ýaly bolup ýaryşa goşulan nur kamatly görkana ahalteke bedewleriniň aýak uruşlary has-da batlandy. Olaryň haýsynyň ýeňiji boljakdygyny aýtmak çetindi. Netijede, Ýeňiş diýen at pellehanadan ilkinji bolup geçip, ýeňiji bolmagy başardy. Onuň görkezen wagty 1 minut 24,0 sekunt boldy.
Dördünji çapyşyk hem şowhunly boldy. Ol hem 1200 metr aralyga goşulan 13 sany bedewiň ýyndamlylygyny görkezişinden döredi. Şonda Göwher diýen gara dor at beýlekilerden turuwbaşdan öňe saýlanyp, 1 minut 22,6 sekunt wagtyň içinde pellehana ilkinji bolup gelmegi başardy..
Bäşinji çapyşyk hem örän dartgynlylygy bilen ünsi çekdi. Muňa pellehana tas deňeçer diýen ýaly bolup gelen ilkinji üç atyň görkezen wagtlary-da güwä geçýär. Bu çapyşygyň ýeňijisi bolan Perhat diýen gara at bu aralygy 1 minut 24,4 sekuntda geçmegit başardy.
Ýazky möwsümiň ikinji gününiň 11-nji çapyşygy barada-da durlup geçilse ýerlikli bolar. Bu ýaryşda dört we uly ýaşar atlar 2400 metr aralyga güýç synanyşdylar. Bedewleriň çydamlylygyny we ýyndamlygyny saýhallan bu çapyşykda bäsdeşlerinden arany ep-esli açyp, pellehanadan ilkinji bolup Dorsekil II diýen dor at geçdi. Ol 2400 metr aralygy 2 minut 46,4 sekuntda geçmegi başardy.
Umuman, ýazky at çapyşyk möwsüminiň ikinji gününde geçirilen bedew bäsleşikleriniň ählisi-de dartgynly boldy. Janköýerler çapyşyklara uly höwes bilen tomaşa etdiler. Ýetip gelýän Türkmen bedewiniň baýramyna ajaýyp öwüşgin çaýýan şeýle çapyşyklar bolsa biziň toý baýramlarymyzyň bezegidir.
Türkmen Döwlet habarlar gullugy


text:
Aşgabat, 11-nji aprel (TDH). Şu gün paýtagtymyzda Ermenistan Respublikasynyň Türkmenistandaky Medeniýet günleriniň ýapylyş dabarasy boldy. Ol Ermenistan Respublikasynyň Prezidenti Serž Sargsýanyň biziň ýurdumyza bolan resmi saparyna gabat gelip, dostlukly we netijeli türkmen-ermeni hyzmatdaşlygynyň aýdyň nyşanyna öwrüldi.Dowamyny okamak: Türkmenistanda Ermenistan Respublikasynyň Medeniýet günleri tamamlandy
Aşgabat, 10-njy aprel (TDH). Şu günler Ermenistan Respublikasynyň Türkmenistanda geçirilýän Medeniýet günleri türkmen we ermeni halklarynyň arasyndaky dostluk gatnaşyklarynyň pugtalanýandygynyň, iki ýurduň medeniýetleriniň özara gatnaşyklarynyň üstünlikli ösdürilýändiginiň aýdyň mysaly boldy.Dowamyny okamak: Türkmenistanda Ermenistan Respublikasynyň Medeniýet günleri geçirilýär
Türkmenbaşy, 12-nji mart (TDH). Şu gün “Awaza” milli syýahatçylyk zolagynda “Günorta-Gündogar Türkmenistanyň mirasy Ýewraziýanyň gadymy we orta asyr medeniýetleriniň ulgamynda” atly halkara ylmy maslahat öz işine başlady.Dowamyny okamak: Awazada halkara ylmy maslahat öz işine başlady
Aşgabat, 26-njy fewral (TDH). Şu gün paýtagtymyzyň «Prezident» myhmanhanasynda Ýaponiýanyň Türkmenistandaky Ilçihanasy we ýurdumyzyň Medeniýet ministrligi bilen bilelikde guralan medeni çäräniň açylyş dabarasy boldy. Onuň çäklerinde Aşgabatda iki günüň dowamynda ýaponiýalylaryň gülleri bezemek sungaty bolan ikebananyň we ýapon žiwopisi sumi-eniň tanyşdyryş dabarasy bolar. Bu çäre gumanitar ulgamynda işjeň ösýän türkmen-ýapon gatnaşyklarynyň möhüm halkasy bolup durýar we dostlukly halklaryň özara düşünişmegini pugtalandyrmagy, olaryň birek-birek baradaky düşünjelerini giňeltmegi maksat edinendir.Dowamyny okamak: Türkmenistan — Ýaponiýa: medeniýet ulgamynda gatnaşyklary ösdürip


text:
Prostatit
Prostatit – erkeklik jyns mäziniň sowuklamagy bolup, 20-50 ýaş aralygyndaky erkek adamlarda iň köp duş gelýän urologiki keseldir. Barlaglaryň görkezişi ýaly, 30 ýaşdan soň prostatitden erkekleriň 30%-i, 40 ýaşdan soň 40%-i we 50 ýaşdan soň 50%-i ejir çekýändir.
Erkeklik jyns mäzi (prostata) jyns ulgamynyň wajyp agzasy bolup, ýörite suwuklyk işläp çykarýandyr. Bu suwuklyk dürli dispersli böleklerden ybarat bolup, öz düzüminde beloklary, elektrolitleri, ýaglary we gormonlary saklaýandyr. Ol erkeklik jyns öýjükleriniň (spermotozoidleriň) hereketliligini amala aşyrmak üçin tohumlylygy suwuklandyrýandyr. Ondan başga-da, jyns mäzi testosteronyň kadaly işläp çykmagyna gatnaşýan esasy agzadyr. Jyns mäziň we tohum haltajygynyň myşsalarynyň ýygrylmagy netijesinde, peşew çykaryjy kanala tohumlygyň zyňylmagy amala aşyrylýar. Bu ýagdaý başgaça "eýakulýasiýa" diýlip atlandyrylýar.
Erkeklik jyns mäzi peşew çykaryjy kanalyň ýokarky bölegini tutup, peşew haltasynyň aşagynda ýerleşýändir. Onuň ulalmagy bilen, peşew bölüp çykarmagyň dürli kynçylyklarynyň başlanmagy hem bu anatomiki ýakynlyk bilen düşündirilýändir. Mäziň ululygy, görnüşi, dykyzlygy erkek adamynyň ýaşyna görä üýtgäp durýandyr. Ol çylşyrymly nerw birleşmelerine baýdyr. Şol sebäpli ujypsyz kynçylyklar hem, agzada ýerli we umumy üýtgemelere getirip biler.
Mäze dürli ýokançlyklaryň düşmegi, prostatitleriň döremegine itergi bolýandyr. Bu ýagdaýa mäziň anatomiki ýerleşişi hem sebäp bolýar. Ýokançlyk erkeklik jyns mäzine peşew haltadan, peşew çykaryjy kanaldan, göni içegeden, kiçi çanaklygyň gan we limfa damarlaryndan düşüp biler. Ýöne mäze ýokançlygyň düşmegi, keseliň doly ýagdaýda emele gelmegine getirip bilmeýär. Keseliň doly ýüze çykmagy üçin ýörite şertleriň bolmagy hökmandyr.
Keseliň ýüze çykmagyna esas bolýan faktorlara aşakdakylar degişlidir:
- Bedene pes temperaturanyň umumy täsir etmegi;
- Ýygy-ýygydan içiň gatamagy;
- Oturyp işleme ýagdaýlary, meselem, sürüjiler, ofis gullukçylary we başgalar;
- Jyns gatnaşyklarynyň seýrek bolmagy; Ýöne jyns taýdan işjeňlik hem prostatitleriň ýüze çykmagyna sebäp bolup biler;
- Az hereketlilik ýagdaýy;
- Bedende dowamly sowuklama keselleri (meselem, dowamly bronhit) we dowamly ýokançlyklaryň ojagy ( meselem, tonzillit, çüýrän dişler) bolanda;
- Jynsy gatnaşygy arkaly ýüze çykýan ýokançlyklar ýa-da urologiki keselleriň bolmagy (meselem, hlamidioz, sözenek, uretritler);
- Bedeniň kesellere durnuklylyk ukybyny peseldýän islendik başga ýagdaýlarda (çendenaşa türgenleşmek, dowamly nerw dartgynlylyk, kadasyz iýmitlenme, uzaga çekýän ýadawlylyk).
Ýokarda agzalyp geçilen faktorlar, çanaklyk agzalarynda gan aýlanşygyň kynlaşmagyna getirýär. Netije-de, durgunlylyk ýagdaýy ýüze çykýandyr. Bu ýagdaýlar bolsa, ýokançlyklaryň täsirini güýjedip, mäziň sowuklama alamatlaryny emele getirýändir.
Ýiti sowuklama kesellerine mahsus bolşy ýaly, ýiti prostatitler duýdansyz başlanýandyr. Näsagda bedeniň gyzgynynyň 38-39 gradus C. çenli galmagy, ysytmanyň başlanmagy, gasykda, garnyň aşagynda, bilde, artbujakda ýiti agyrylar, agyryly peşew we täret etme ýaly alamatlar ýüze çykýandyr.
Köplenç kesel dowamly görnüşe geçip, erkek adamlarda güýçli bildirýän oňaýsyzlyk döredýän däldir. Ýokarda sanalan alamatlar az derejede bildirip, näsagy kän bir biynjalyk etmeýär.
Dowamly prostatitlerde bedeniň gyzgyny seýrek ýagdaýlarda 37 gradus C. çenli galýandyr. Näsagda artbujakda agyrylaryň we ýakymsyz sanjylamalaryň, buşukma ýa-da täret etme wagtynda oňaýsyzlyklaryň ýüze çykmagy bolup biler. Buşukmanyň kynlyk bilen başlanmagy, peşewiň inçejik çüwdürim görnüşde ýa-da damjalap akmagy näsagda uly ynjalyksyzlandyrma döredýändir.Buşukmada ýa-da täret etmeden soň, peşew çykaryjy kanaldan bölünip çykmalaryň bolmagy, prostatitlere mahsus alamatlardyr.
Käwagtlar prostatit jyns gatnaşygy arkaly geçýän keselleriň (trihomoniaz, ureaplazmoz) gaýraüzülmeleri görnişinde hem ýüze çykyp biler. Bu ýagdaýda buşukmadan soň agyrylar we sanjylamalar has artýandyr. Oňa artbujakda, gasykda ýüze çykýan agyrylar, peşew çykaryjy kanaldan bölünip çykmalaryň bolmagy ýaly alamatlar hem goşulyp biler. Wagtyň geçmegi bilen erkek adamlarda ereksiýanyň (ujydyň gönelmek ukyby) bozulmagy ýüze çykýandyr. Bu kynçylygyň ýüze çykmagy, erkeklik jyns mäzinde ereksiýany amala aşyrýan nerw süýümleriniň zeperlenmegi bilen düşündirilýär. Bu kynçylyk bolsa, erkek adamynyň psihiki ýagdaýyna we onuň maşgalasyndaky är-aýal gatnaşyklaryna yaramaz täsir edýändir.
Ýiti prostatitli näsag öz wagtynda urolog- androlog lukmanyna ýüz tutmasa, erkeklik mäziniň iriňlemegi (abssesi) ýüze çykyp biler. Bu ýagdaýda bedeniň gyzgyny 39-40 gradus C. çenli galyp, artbujakda buşukmany we täret etmäni kynlaşdyrýan güýçli agyrylar döreýär. Biraz wagtdan mäziň çişmegi we peşew çykmanyň saklanmagy ýüze çykyp biler.
Ýatda saklaň! Buşukmanyň kynçylyklary we agyrylar erkeklik mäzniň adenomasynda (howply däl täze döreme) hem duş gelýär. Gynansak-da, köplenç erkeklik jyns mäziniň rak keseli hem anyklanylýar.
Keseli ir möhletde anyklamak maksady bilen, 50 ýaşdan soň hemme erkek adamlarda ganyň jyns mäzine mahsus antigenlerine barlagy geçirmek maslahat berilýär.
Dowamly prostatitler gaýtalama we gowşama döwürleriň gezekleşmegi bilen geçýändir. Gaýtalama döwründe bejergi üçin lukmana ýüz tutulmasa, mäzdäki ýokançlyk peşew çykaryjy ulgamynyň başga agzalaryna ýaýrap, sistit (peşew haltanyň sowuklamagy) we piýelonefrit (böwrekleriň sowuklamagy) kesellerine getirip biler. Ýöne köplenç tohum haltajygynyň, ýumurtgalyklaryň we onuň goşundylarynyň sowuklamagy ýaly gaýraüzülmeler ýüze çykyp biler. Bu ýagdaýlar bejergisi çylşyrymly we gymmat bolan erkek önelgesizliginiň döremegine getirip biler. Prostatitli näsaglaryň 40%-den gowragy önelgesizlikden ejir çekýändir.
Prostatitleri anyklamak urolog lukman üçin çylşyrymly mesele bolup durmaýar. Gürrüňdeşlikden we umumy barlagdan soň, göni içegäniň üsti bilen erkeklik mäzi barlanyp, onuň işläp çykarýan suwuklygy barlaga alynýandyr. Bu barlagyň oňaýsyzlygyna we agyrylylygyna garamazdan, ol hökmany geçirmeli çäre bolup durýandyr.
Bejergi başlamazdan öň, peşewi we mäziň çykarýan suwuklygyny ýokançlyklara we dürli antibiotiklere duýgurlylyga barlamalydyr. Bu barlaglar dermanlary dogry saýlamaga kömek edýär. Anyklama çäresi höküminde göni içegäniň üsti bilen geçirilýän ultrases barlagy hem ulanylýar.
Prostatitleriň bejergisi birnäçe ugurlar boýunça, urolog-androlog lukmanyň gözegçiliginde alnyp barylýandyr. Käwagtlar näsagyň doly bejerilmegini gazanyp bolmasa hem, keseliň alamatlaryny aradan aýryp, onuň gaýtalanmagynyň öňün alyp bolýandyr. Köp babatda ol näsagyň ýaşayys endiklerine, onuň bejeriş çärelerini ýerine ýetirşine baglydyr.
Bejergi üçin bakteriýalara garşy serişdeler, mäziň owkalanmagy, fizioemleri ýaly çäreler ulanylýar. Bejergi çäreleriniň utgaşmasynyň degerli netijä getirip biljekdigini ýatdan çykarmaly däldir.
Bakteriýalara garşy serişdeleri, diňe degişli anyklaýyş çärelerden soň, lukman belleýändir. Olara ýokançlyklar “öwrenişmez“ ýaly, serişdeleri mukdary we ulanyş dowamlylygy boýunça dogry saýlamalydyr. Bejergi başlandan soň, ony kesmek bolýan däldir. Antibiotikleri ulanmagyň birinji üç gününde peýdaly netije bolmasa, dermany çalyşma barada pikir etmelidir.
Prostatitiň bejergisinde, mäziň owkalanmagy, köp erkek adamlar üçin iň oňaýsyz, agyryly, mertebesini peseldiji çäre ýaly bolup görünýär. Oňa garamazdan köp ýyllaryň dowamynda owkalama ýerini çalşyp bolmajak bejergi höküminde ulanylýar.
Owkalama netijesinde, sowuklama sebäpli mäzde ýygnanýan "hapa" suwuklyk basylyp çykarylýar. Ondan başga-da, agzanyň gan aýlanşygy gowulaşyp, durgunlylyk ýagdaýy aýrylýandyr. Bu bolsa antibiotikleriň täsirini has hem güýçlendirýändir. Sowuklamanyň yiti döwründe, diňe erkeklik mäziniň owkalanmagynyň peýdaly netijäni berýänligini belläp geçmelidir. Başga agzalaryň keselleriniň ýiti döwründe, owkalama sowuklamanyň ýaýramagyna getirip biler.
Prostatitlerde fizioemleri dürli görnüşlerde ulanylýar. Fiziki faktorlar kiçi çanaklyk agzalaryň gan aýlanşygynyň güýçlenmegine ýardam berýändir. Fiziobejergi üçin elektromagnit we ultrases tolkunlary, lazeriň täsiri ýa-da göni içegede temperaturanyň ýokarlanmagy ýaly faktorlar ulanylýar. Fiziobejergi geçirmäge mümkinçilik bolmadyk ýagdaýynda, dürli dermanlary göni içegeden goýbermek (mikroklizma) bilen çäklenip hem bolýandyr.
Bejergi çärelerinden başga-da, her bir näsag öz durmuşyna peýdaly endikleri girizip, kesele getirýän sebäpleri aradan aýyrmaga çalyşmalydyr. Sportuň görnüşleri bilen meşgullanmak, gezelenç etmek, dynç almagy we işlemegi gezekleşdirmek, ýokary hilli we ýeterlik iýmitlenme, bu ýakymsyz keseli sizden daşlaşdyrmaga kömek eder.
Öz saglygy barada aladalanýan erkek adamlara ýene bir gezek ýatladasymyz gelýär:
- Özüňizi sowuk howanyň täsirinden goraň. Sowuk ýerde, daşlaryň üstünde oturmaň;
- Oturymly işleme zähmeti bilen meşgullanýan bolsaňyz, her sagatdan turup, ýönekeý maşklary ýerine ýetirjek boluň;
- Içiňiziň gatamagyna ýol bermäň. Ýötite iýmit, derman serişdeleri bilen ony kadalaşdyryň;
- Jynsy gatnaşyklaryny kadaly ýagdaýda alyp barmaga çalşyň;
- Jynsy gatnaşyklar arkaly geçýän ýokançlyklardan özüňizi goraň. Keselçilik ýüze çykanda bejergini öz wagtynda aljak boluň;
- Kadaly iýmitleniň, wagtynda dynç alyň, nerw dartgynlylykdan gaça duruň;
- Prostatitleriň alamatlary ýüze çykanda, haýal etmän urolog lukmanyna ýüz tutuň.
Iň esasy nygtamaly zat hem: 45 ýaşdan soň, öz utanjaňlygyňyzy ýa-da biperwaýlygyňyzy ýeňip geçip, urolog-androlog lukmanynda kadaly barlagdan geçmäge çalşyň.
Erkeklik jyns mäzini, "erkegiň ikinji ýüregi" diýip ýöne ýerden atlandyrmandyrlar. Ony goramaga wagt tapyň.


text:
Termosfera
ionosfera 90-800 km beýiklik aralygynda ýerleşýär. Bu howa gatlagy örän ýokary temperaturasy we ýokary derejede molekulalaryň ionlaşanlygy bilen tapawutlanýar. Temperatura aşaky gatlagynda – 800C-dan ýokary böleginde +3600C-ä çenli artýar. Ionlaryň 1 sm3 göwrümindäki mukdary 1015-106 hasabyndadyr. Ionlaşyş derejesi boýunça termosfera E (100-120 km), F1 (120-200 km), F2 (200-400 km) gatlaklara bölünýär. Termosferada elektromagnit we radio tolkunlary yzyna serpikdirilýär, siňdirilýär we döwülýärler. Bu gatlak olar üçin ýokary araçäk bolup durýar. Ionosfera, şeýle hem polýar şapagy we meteoritleriň ýanmagy häsiýetlidir.


text:
Gadyrly ildeşler! Bu web-saýtymyz arkaly biz sizegünälerden gutulyş, bu dünýäde ruhda gurply ýaşaýyş, ýürekde dynçlyk we baky ýaşaýyş berjek Hoş Habary size ýetirmek isleýäris! Bu web-saýtymyzda siz Hudaýyň Mukaddes Sözi bilen, oňa esaslanyp taýýarlanan makalalar, maglumatlar, kitaplar, ruhy aýdymlar, goşgylar, şahsy şaýatlyklar, radio gepleşikleri we wideo materiallar bilen tanyşarsyňyz. Bu web-saýtymyzyň üsti bilen biz siziň her biriňiziň ruhy rowaçlygyňyza goşant goşup bileris diýip umyt edýäris! Size Beýik Biribar Ýaradyjy baky ýaşaýyş ýoly hakynda düşünje bersin diýip arzuw edýäris!!!
Bildirish:
Täze Makalalar
“Sen Aýratyn” Wemmikler agaçdan ýasalan kiçijik adamjyklardy. Bu agaç adamjyklaryň hemmesi Eli atly agaç ussasy tarapyndan ýasalypdy. Eliniň ussahanasy depaň üstünde oba seredip durdy. Wemmikler dürli-dürlüdi. Käbiriniň uly burnly, käbiri uly gözlüdi, käbiri uzyn boýly, kabiri gysgady. Käbiri papakly, käbiri bolsa donlydy. Ýöne olaryň hemmesini şol Bir Ussa ýasapdy we olaryň hemmesi şol bir obada […]
Tagamyňdan doýmaýan Başda maňa ajy bolan hakykat Indi seniň tagamyňdan doýmaýan Resullaryň gany bile ýazylan hat Şindi seniň söhbetiňi goýmaýan Diri sözleň berdi janyma rahat Gowgaly ýüregim indi parahat Günäli başymdan sowuldy apat Imanymy Senden özgä bermeýän Eý, hakykat Seni ençe agtarypdym Tapdym diýip, din içinde azaşypdyryn Şu wagta deň şeýtan sözne allanypdyryn Hak sözüni […]
Ýoludyr Halas etmeklik ynsany Halasgäriň ýoludyr Goýuň indi gaýgy aladany Bu ähli gaýgynyň soňudyr Gorkma ölümden, bek dur Iman edene ölüm ýokdur Seniň üçin ölüp-direlen Baky ýaşaýşyň başydyr Kalbyň mylaýym söze teşnedir Gulak as diregiň hakykatdyr Janyňa rahat, süňňüňe medet Diri sözleri bal öýjügidir Ýokdan Taňry bizi bar eden Ähli zady bize ýetiren Lukmany-dermany beren […]
Ol ýadyna salmady Duýdum Taňryň merhemetin Günälermi Ol ýadyna salmady Bilsemde men Ýalançynyň hilesin Howpy meniň gursagyma girmedi Haýran galdym Ybraýymyň imanyn Ýat tutupdyryn Musanyň kanunlaryn Berjaý edemde-de oraza-namazlarym Sowaplarym bir günämi ýuwmady Isa maňa duşmanyňy söý diýdi Senem indi Şertsiz söýgim duý diýdi Meniň üçin eziz janyň goý diýdi Ruhy mende hiç bir gorky […]
Söýgiňe mätaç! Gam-Gussadan ýykylan kalbym, Şertsiz Söýgiňe mätäç Suwsuzlykdan solan gülüm, Seniň idegňe mätaç. Günä tümlüginde gezdim, Jiger-janymy ezdim, Seniň barlygyňy syzdym, Taňrym Rehmiňe mätaç. Dolan awuly käsämden Sen meniň deregme içdiň, Bal-şireli jamyňdan, Şirin-şekerňe mätaç. Höküm bile gabalypdym, Diller bile ýazgarlypdym, Ganyň bile ýuwulypdyryn, Rebbim Merhemetiňe mataç. Hakyň bize rehmi geldi, Bigünä günäli boldy […]


text:
Belarus Döwlet informatika we radioelektronika uniwersiteti
Belarusiýan döwlet informatika we radioelektronika uniwersiteti (BDIRU) (Belarusian: Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі; Russian: Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники) (1993-nji ýyla çenli Minskiniň radiotehniki instituty (MRTI)- informasion tehnologiýa, radiotehnika, elektronika we telekomunikasiýa ugrunda Ýewropa, GDA we dünyä belli Belorussiýanyň öňdebaryjy uniwersiteti. BDIRU 1964-nji ýylyň Mart aýynyň 15-ne esaslandyryldy. Häzirki wagtda uniwersitet 30 hünär we 25 ýöriteleşdirilen kompýuter, informatika, senagat elektronika, emeli akyl, radiotehnika, telekommunikasiýa, medisina elektronikasy we ykdysadyýet ugurlaryndan inžener hünärmenleri taýýarlaýar. 10 fakultetde we 35 bölümde gündizki, agşamky, zaoçny we aralyk okuw görnüşlerinde 15000-den gowrak talyp bilim alýar, şolaryň arasynda hem 350 sany daşary ýurtly talyp bar. 2001-nji ýyldan bäri BDIRU-da magistratura bölümi açyk, häzirki wagtda 27 sany magistrlik, 26 sany aspirantura we 8 sany doktorantura ýokary hünärleri ýerli we daşary ýurt raýatlaryna hödürlenýär. Uniwersitetde dissertasiýany goramak üçin 13 tehniki we 2 fizika-matematika hünärlerini öz içine alýan 6 sany doktorçylyk geňeşi hereket edýär. Şu günki günde BDIRU-nyň aspiratura bölüminde 23 sany daşary ýurt hünärmeni okaýar.
Uniwersitete girmek üçin rus ýa belarus dili, fizika, matematika, daşary yurt dili (diňe marketing, ykdysadyýet we önümçiligi dolandyryş ugurlarynda) sapaklary boýunça merkezi synag tabşyrmaly.
Mazmuny
Fakultetler we beýleki bölümler[üýtget]
- Kompýuter ýardam we bejergi fakulteti (KÝBF)
- Information tehnologiýa we dolandyryş fakulteti (ITDF)
- Radiotehniki we elektronika fakulteti (REF)
- Kompýuter sistemalary we ulgamlary fakulteti (KSUF)
- Telekommunikasiýa fakulteti (TKF)
- Ykdysady inžinerçilik fakulteti (YIF)
- Harby fakulteti (HF)
- Uniwersitete taýýarlyk fakulteti (UTF)
- Zaoçny we aralyk okuw fakulteti (ZAOF)
- Işgärleň kwalifikasiýany ösdürmek we gaýtadan türgenleşigi fakulteti (IKÖGTF)
Ylmy gözleg[üýtget]
BDIRU-da 49 ylmy-gözleg laboratoriýalary we bralag toparlary işleýär we şeýle ugurlardan balag alynyp barýar:
- Radiotehniki enjamlary we sistemalary
- Dolandyrýan we işläp bejeriş sistemalary
- Täze information tehnologiýalary we dolandyryş sistemalary
- Mikro- we nanoelektronikasy
- Täze öňde baryjy maddylary we energiýany, resurslary tygşyt saklaýan tehnologiýalary
- Kysymlaryň, enjamlaryň we sistemalaryň sertifikatlaşdyrmasy, diagnostikasy we barlagy
- Elektronik sistemalaryň we enjamlaryň model we optimizasiýa usullary
- Jemgiýetiň sosial hem ykdysady meseleleri
- Information we talim bilim tehnologiýalary
- Senagatyň proseslaryň we energiýaň awtomalaşdyrmasy
Bu ylmy-gözlegde 300-e golaý inžiner-tehnik ugurdan ýokary bilimli işgärler, dogtorantlar, aspirantlar, magistyrlar we dürli ylmy-işler bilen gündizki okuwdan studentleriň 45% gatnaşýar.
Halkara gatnaşyk[üýtget]
BDIRUň 25 ýurtlardan 59 uniýersitetler, gözleg we döwlet gurnamalaryň hyzmatlaşyk ylalaşygy bar. Uniwersistet Wuppertal şäherindäki uniwersiteti (Germaniýa), Akdeňiz uniwersiteti, Marsel şäherindäki uniwersiteti (Fransiýa), Sian tehnik uniwersiteti (Hytaý) we Samara Döwlet Tehniki uniwersiteti (Russiýa) bilen iň rowaçly gatnaşyk saklaýar.
BDIRU köp milletli uniwersitet. Hazirki wagytda 29 ýurtlardan gelen 350-ä golaý daşary yurt raýatlary BDIRU-da okaýarlar: Azerbaýjan, Ermenistan, Eýran, Gazagystan, Gruziýa, Hytaý, Iordaniýa, Irak, Izrail, Gyrgyzystan, KHDR, Latwiýa, Litwa, Liwiýa, Liwan, Moldowa, Nigeriýa, Russiýa Federasiýasy, Siriýa, Sudan, Şri-Lanka, Tunis, Türkmenistan, Türkiýe, Ukraina, Wýetnam, Wenesuela, Ýemen. Ylmy-gözleg we ylmy-tehniki önüm Hytaý, Hindistan, Germaniýa, Liwiýa, ABŞ, Polşa, Italaýa, Günorta Koreýa resupblikasy, KHDR, Slowakiýa, Russiýa, Ukraina, Wenesuella ýurtlary uçin öndürilýar. Uniwersitetiň ylmy-tehniki gözleg enjamlary Merkezi radiýo elektonik geçirmeler saýtynda görkezilendir.
Uniwersitet halakara taslamalara we programmalara gatnaşýar: Birlik Döwlet, EB 7-nji Karkas programmasy, Ewropraktiks, Halkara ylmy we tehniki merkezi, Fransiýa gözlegini goldaýan jemgiýeti, Germaniýaň ylmy jemgiýeti (DFG), Dünýa alymlaryň federasiýasy, Germaniýaň akademiki çalyşmalaryň gullugy (DAAD), Matsumaýaň Halakara fondy, Halakara tehniki hünärli studentlatyň çalyşmasy bileleşigi (IAESTE)
Halkara konferensiýalary[üýtget]
BDIRU halkara ylmy we tehniki konferensiýalaryň, nanotehnikalary, nusgany tanama, informasiýa howpsuzlyk we şoňa meňzeş barada seminarlaryň guramaçysy bolýar, şol sanda:
- “Fizika, himiýa we nanodesgalary - Nanomeeting”
- “Neýron ulgamlary we emeli akyl”
- “Öňdebaryjy görkeziş tehnologiýalary”
- “Ara okuw XII-nji asyryň bilim daş-töweregi”
- “Beýik tebigi kanunlaryň üýtketmeleri”
- “Medisina elektronik serişdeleri we täze medisina tehnologiýalary Medelektronikasy”
- “Jemgiýetiň ykdysady ösüşi: täzelikçilik, informatizasiýa, sistema golaýlaşma”
- “Habary goramak üçin tehniki serişdeleri”
- “Telekomunikasiýa: ulgamlar we tehnologiýalar, algebraik şifr we maglumatyň howupsyzlugy”
Okuw laboratoriýalary[üýtget]
Täzelikçiligi we studentleň praktika türgenleşigi berkitmek üçin BDIRU-da okuw we gözleg üçin häzirki zaman enjamlary bilen üpjin edilen laboratoriýalary bar. Häzir BDIRU-da şolar ýaly 23 laboratoriýalar işleýär. 2009-njy ýylyň Aprel aýynyň 9 “High Technology Park” guramaň kömegi bilen baglanşykda uniwersitet türgenleşik we täzelikçilik “EPAM systems” kompleksini açyldy.
Kitaphana[üýtget]
BDIRU-nyň Kitaphanasy 1964-nji ýylda Belorussiýanyň Politehniki Institutyň (häzirki Belorussiýanyň Milli Tehniki Uniwersiteti BMTU) kitaphanasynyň esasynda döredildi. Meýdany: 1821.12 m² we 4 okuw jaýlarynda we 1-nji student obşitinde ýerleşýar. Hyzmatlary:
- Elektronik resurlaryň we hyzmatlaryň habar hem bilim merkezi (AAJ “Priorbank” we BDIRU-nyň baglanşykda taslamasy). 2009-njy ýylyň sentýabyr aýynda açyldy. Kitaphanaň elektronik resurslaryny hödür edýär
- Kitaplaň we makalaryň eleçtronik katalogy
- Maglumat bazasy:
- Öz döredileni;
- Edineni;
- Doly teksti.
- Metodik kitaplaryň elektron görnüşleri
- BDIRU-da geçirilen konferensiýalary we uniwersitetiň işgärleriň gatnaşmagyndada materaillary
- CD-ROM-a çykan elektron kitaplary
- Internetiň okuw resurslary (mugt)
- Symdan we Wi-Fi-dan interneta çykmak tehnologiýasy
- Elektron kitaphanasy. Elektron resurlaryň (kitaplaň elektron katalogy, metodik kitaplaryň elektron görnüşleri, doly tekst maglumat we okuw bazasy we beýleki elektron dokumentleri) we mugt interneta geçelge (2004-nji ýylyň niýabyr aýynda AAJ “Priorbank” we BDIRU-ň baglanşykda) hyzmatlaryny hödürleýar
- Kitaphanaň saýtyndan “Wirtual Salgy” hytmatyň kömegi bilen tüýs wagytda sorag-jogap alyp bolýar
- Elektron katalog Kitaphanaň fondyndan kitaplaň kopiýalaryny zakaz etmäge kömek edýar ( 1992-nji ýyldan bäri). 2009-njy ýylyň başyna Kitaphanada 85000-den gowrak bibliografiýa ýazgylary bar
- Uniwersitetiň ýerli chopýutelaryndan Belorussiýanyň Milli Kitaphnasynyň “Okalýan wirtual zalyna” girmek mümkinçilik bar
- Kabinetleň we bölümleň kitaphanasy
- 3 abonementi iki okuw we bir edebiýat
- Bibliografiýa apparaty
Studentleň boş wagtyntyň guramasy[üýtget]
BDIRU studentleň we işkärleň konkurs programmalary, edebi we sungat festiwallaryny gurnaýar. Däp bolanlary:
- “Studentiň debýuti ” birinji kurs studentleriň ugurtapyjylyk festiwaly
- “Studentiň Ýazy”
- “Rok festiwaly”
Her ýyl nepislik we artistlik ugurtapyjylyk konkursy geçirilýar: “Jenap BDIRU” we “Hanym BDIRU” Studentler öz zehinini görkezmäge 44 sungat kollektiwlerine girip bilýar. Bu kollektiwler halkara we döwlet festiwallar tarapyndan diplom hem şahadatnama baýraklaryna eýe boldylar:
- Tans we sport kluby “Tango”
- Milli saz topary
- “Art-woýaž” teatr studiýasy
- “Gamanina” folklýor topary (halk aýdymlaryň ansambly) Witebsk şäherinde 2008-nji ýylda geçirilen “Belorussiýanyň ÝOJ-laň (ýokary okuw jaýlary) sungaty” atly ýaryşynyň ýeňijileri.
“Impuls” gazeti[üýtget]
“Impuls” atly öz gazeti çap edilýar. Gazetiň birinji nomeri çykany bäri (2001-nji ýylyň ýanwar aýynyň 19) ähli çaplary arhiwda saklanýar.
Habar[üýtget]
- “EPAM sintez” baglanşykda BDIRU-da okuw laboratoriýasy açyldy
- BDIRU-nyň kitaphanasy barada
- Belorussiýanyň DÖWLET INFORMATIKA WE RADIOELEKTRONIKA UNIWERSITETI
- BDIRU-nyň gazeti №9 (29-njy maý 2008-nji ýyl): Sen entäk bileňokmy, “ART-wakasiýaň” nämedigini? Sen hiç haçan bolmadyňmy bu mega tomaşada? Onda sen hakatdanam durmuşdan galdyň!
- “Impuls” gazetiniň 2001-nji ýyldan bäri arhiwy
Gyzykly faktlar[üýtget]
Olimpiýa oýunlarynda göreşde 3 gezek ýeňiji bolan, Belarus Respublikasynyň Milli Olimpiýa Komitetiniň Wise-Prezidenti, Belorussiýanyň Göreş Federasiýaň Prezidenti, Hormatly Minsk şäheriniň raýaty Aleksandr Medwed BDIRU-da sport kämilliginiň bölüminiň başlygy bolup işleýar.


text:
Antiwirus
ANTIWIRUS[üýtget]
Kompýuter wiruslar we “ogry” programmalar Wiruslaryň howpy köplenç çişirilip görkezilýär. Köp wiruslar kompýutere uly zyýan ýetirip bilmeýärler, olar diňe kä-wagt özüni bildirýäler we köpelip, biderek ýer tutýarlar. Öňki zamanalarda çykýan wiruslar köplenç özüni has erbet bildirýärdi: kompýuteri işlemez ýaly edýärdiler ýa-da mydama bir habar çykaryp durýardylar (meselem: I LOVE YOU). Olary ýönekeý höwesjeňler we öwrenjeler ýazýardylar. Şu wagt çykýan wiruslary köplenç professionallar ýazýarlar, olar özüni kän bildirenoklar, maglumat ogurlaýarlar ýa-da başga keseki adama öz kompýutere control etmäge ýol berýäler (malware). Antiwirus kompaiýalar özleri gizlinlikde wiruslaryň köpüsini döredýärler diýen pikir bar.
Arassa antiwirus programma aslynda diňe wiruslara garşý göreşýär. Firewall programmalar diňe “ogry” programmalara (malware) we hakerlere garşy göreşýär. Meşgur uly antiwirus programmalar üç bölege bölünýärler: Hemişelik barlaýjy, kompýuteriň açýan we işleýän faýllaryň ählisini barlap durýar. INTERNET barlaýjy – web-saýtlary we email barlaýar. SKANER – diňe kompýuteriň görkezilen ýerini (diski, USB) barlaýar, soň öçýär. Antiwirus programmalaryň aralarynda uly tapawut ýok. Iň möhüm zat – olar täzelenen (soňky “obnowleniýe” - UPDATE) bolmaly. Köne “obnowleniýesi” bolan antiwirus täze çykan wiruslary tutmaýar. Eger kompýuter Internete çatylmadyk bolsa, tanyşlardan täze antiwirus bazasyny alyp, antiwirusy 3-4 aýda bir gezek täzeleseň ýeterlidir.
Kä-bir antiwiruslar kompýuteriň ähli zadyny barlaýarlar, emma “agyr” işleýäler, prosessoryň güýjüni köp alýarlar: Kasperskiy, Norton. Öýde ýeňil we çalt işleýän antiwiruslary ulanmak amatly: Dr. Web, NOD. Internetden mugt we oňat hilli antiwiruslary alyp hem bolýar: AVG. Mundan başgada ähli antiwiruslaryň kiçeldilen SKANER görnüşini mugt alyp bolýar. SKANER täzelenip bilmeýär, şonuň üçin ol wagt bilen köneleşýär. Köp ökde kompýuterçler antiwirusy asla ulananoklar,ýa-da ony öçürip goýýarlar. Antiwirus kompýuteriň tizligini gowşadýar, şonuň üçin ony diňe başga ýerden gümana disk açaňda ýa-da Internete gireňde açmak amatly. Kompýuteriň özüni bolsa hepdede bir-iki gezek SKANER bilen barlatmak ýeterlidir.


text:
Din
Din - Taňry tarapyndan esaslandyrylýandygyna ynanylýan kanundyr. Ol ynsana ýaradylyş maksadyny, barlygynyň hikmetini bildirýär, Taňrynyň öňünde nähili ybadat etmelidigini öwredýär.
Din ynsanyň "Men kim ? Nireden gelip, nirä barýaryn?" diýen sowallaryna jogap berýän çeşmedir.
Din adalat , ýagşylyk, fazylet, dogrulyk, pidägärlik ýaly duýgularyň çeşmesi, ynsan wyždanyndaky ynanç mätäçligini kanagatlandyryjydyr.
Din kişilere ýaradylyş maksadyny bildirýän, olary öz erk-eradasy bilen Taňrynyň ilçisiniň dogry ýol görkezmegi esasynda ýagşylyga, rahatlyga, kämillige, ösüşe ugrukdyrýan, şeýle hem olaryň maddy we ruhy zerurlyklaryny üpjün edýän ylahy kanunlaryň kodeksi diýmekdir. Başgaça aýdylanda: din erk-erada eýesi bolan baýlyklaryň magnewi, sosial, dolandyryş, ykdysady we duýgy taýdan tutuş durmuşlaryny düzgüne salmak üçin ynsanyň bilip we isläp tabyn bolan düzgünleriniň toplumydyr.


text:
Abdylhak Hamit Tarhan
Abdylhak Hamyt Tarhan (1851-1937) - türk şahyry. Ol köp ýyllap Parižde, Londonda, Brýusselde diplomatik gullukda bolýar. Abdylhak türk edebiýatynyň ösmegine özüniň mynasyp goşandyny goşan şahyrdyr. Ol "Mazar" diýen (1885, öz aýalynyň ölümine bagyşlanan) meşhur elegiýanyň we ençeme goşgular ýygyndysynyň, drama eserleriniň awtorydyr. Abdylhak "Hindi gyzy" (1875), "Tarik" (1879), "Eşber" (1880) diýen eserlerinde Hindistanda iňlis kolonial syýasatyna garşy çykyş edýär, eden-etdiligi paş edýär, watanlylygy, azatlygy wasp edýär. Emma şonuň bilen birlikde-de onuň döredijiliginde, hamala, yslamyň siwilizatorçylyk roly bar diýen ideýa ýöredilýär, panyslam, pantürkistik tendensiýalar duýulýar.


text:
Gyzylödegiň düwnük keseli
Howply täze döremeleriň içinde gyzylödegiň ragy ýygy duş gelýän (5-7%) görnüşleriň biridir. Ol esasan orta ýaşan we gartaşan erkek adamlarda has köp duş gelýär. Rak köplenç gyzylödegiň ortaky we aşaky böleklerine zeper ýetirýär.
Keseliň döremeginiň esasy sebäplerine, nädogry iýmitlenme – gaty we gyzgyn nahary köp iýmek, alkogol içgileri köp kabul etmek ýaly faktorlar degişlidir.
Keseliň döremek ähtimallygy çilim çekme netijesinde 2-3 esse, alkogol içgileri kabul etmek netijesinde 12 esse artýandyr. Gyzylödegiň rak keseli, onuň nemli bardasynyň aşgarlaryň täsiri netijesinde zeperlenmesinden soň hem köp duş gelýändir. (köp ýyllar geçenine seretmezden).
Bedende witaminleriň, esasan hem A we C witaminleriň ýetmezçiligi, gyzylödegiň ragynyň döreme ähtimallygyny ýokarlandyrýar.
Ragyň bu görnüşiniň ýaýramagynyň geografiýasy hem takyklandy. Gyzylödegiň karsinomasy Hytaýyň käbir welaýatlarynda, Eýranda, Orta Aziýada has köp duş gelýänligini barlaglar görkezdi. Onuň hem esasy sebäbi, bu ýerlerde iýmite uksus garylan marinadlary, nitrozaminleri, heň emele getirýän kömelekleri, gaty gyzgyn hahary we çaýy kabul edýändikleri, iýmitde selen mikroelementiniň, täze ir-iýmişleriň we bakja önümleriň ýetmezçiligi bilen düşündirilýär.
Gyzylödegiň ahalaziýasy we Barrettiň gyzylödegi hem raga getirýän kesellere girýändir.
Kliniki alamatlarynyň köpüsi howply täze döremeleriň hemmesi üçin meňzeşdir:
- Näsagyň umumy ýagdaýynyň ýaramazlaşmagy, tapsyzlyk, çalt ýadamak, işjeňligiň peselmegi;
- Işdäniň peselmegi ýa-da işdäsizlik, hiç bir sebäpsiz iýmite ýigrenjiň döremegi;
- Başga keseller bilen baglanşdyrmazdan adamyň gaty horlanmagy.
Gyzylödegiň rak keseliniň esasy alamaty – gaty iýmitiň gyzylödekden kynlyk bilen geçmegidir. Bu alamat keseliň başynda gaty bildirenok. Naharyň gaty böleginiň ýa-da süňküň, gyzylödegiň nemli bardasyny şikeslendirendir öydüp, näsag bilen lukman ilkibaşda oňa hiç hili üns hem bermän bilerler.
Iýmitiň kynlyk bilen geçmegi sebäpli, näsaglar gaty iýmiti iýmekden gaça durýarlar. Olar ownadylan iýmiti iýmäge çalyşýarlar. Soňundan diňe suwuk önümler (süýt, çorba, çaý, ir-iýmişleriň şiresi) bilen çäklenmeli bolýarlar. Kähalatlar hynçgylawuk hem döreýär.
Köplenç gyzylödegiň geçirijiligi kynlaşyp, näsaglar hatda öz tüýküligini hem ýuwudyp bilmeýär. Olar gaty horlanyp, igleýärler. Keseliň ötüşip, çişiň gyzylödegiň daşyna ýaýramagy netijesinde, gursakda ýanýan häsiýetli agyrylar, ýuwdunanda agyry döräp biler, üsgürme, sesiň gyrylmagy we üytgemegi yüze çykyp biler.
Üsgürme, sesiň gyrylmagy, agyrylar ýaly alamatlar seýrek duş gelýän hem bolsa, olaryň ýüze çykmagy ragyň ýaýranlygyndan habar berýändir.
Iýmitiň kynlyk bilen geçme duýgusynyň döremegi üçin rak bilen gyzylödegiň töwereginiň 75%-i zeperlenen bolmalydyr. Gyzylödegiň zeper ýeten böleginiň uzynlygy däl-de, onuň diwarlaryna ragyň ýaýraýyş derejesi, limfa düwünleriň zeperlenmesi, anyklaýyş çäresi höküminde wajyp maglumaty berip biler.
Adenokarsinoma gyzylödegiň diwarlarynyň hemme gatlaklaryna ýaýraýan bolsa, ýasy öýjükli raga, esasan, nemli bardanyň aşagy bilen ýaýrama mahsusdyr. Ýasy öýjükli rak bilen deňeşdirlende, gyzylödegiň adenokarsinomasynda limfa düwünleri seýrek zeperlenýändir.
Ragyň dargamagy netijesinde gaýraüzülmeler döräp biler:
- Gyzylödekden gan akma – ýürek bulanma, gan bilen gaýtarma, ysgynsyzlyk, huşuň ýitmegi ýüze çykýar.Güýçli bolmadyk, uzak gan akmalarda, ganyň iýmit siňdiriş ýollaryndan geçmegi netijesinde gara täretiň bolmagy mümkin;
- Gyzylödegiň diwarlarynyň deşilmegi – döşde güýçli agyrylaryň bolmagy, demiň gysmagy, bedeniň gyzgynynyň galmagy bolup biler.
Gaýraüzülmeleriň hemmesi tiz medisina kömegini talap edýändir. Belläp geçilen alamatlaryň hemmesi lukmandan ýörite barlaglary geçirmegi talap edýändir.
Gyzylödegiň ragyny anyklamagyň esasy usuly – rentgen barlagy we ezogastroduodeno-skopiýadyr. (ýörite abzal bilen gyzylödegi, aşgazany, oniki barmak içegäni görmek).
Gastroskopiýa bilen biopsiýany (agzadan bir bölegini alyp, gistologiýa barlagyny geçirmek) bile geçirmek, 95% ýagdaýlarda ragy irki döwürde anyklamaga kömek edýär.
Ragyň ýaýrama derejesini, limfa düwünleriň zeperlenmesini, aýratyn ýaýran ojaklary (metastazlary) anyklamak üçin kompýuter we magnit-rezonans tomagrafiýasy ulanylýar.
Gyzylödegiň ragynyň dem alyş ýollaryna ýaýramagyna güman edilende, bronhoskopiýa barlagy (dem alyş ýollaryna seretmek) geçirilýär. Çylşyrymly ýagdaýlarda, gyzylödege goňşy ýerleşýän hemme beden agzalaryny barlamak üçin torakoskopiýa ýa-da laproskopiýa geçirilýär.
Umumy barlag höküminde we ragyň ýaýran ojaklaryny anyklamak üçin döş kapasasynyň agzalarynyň rentgenografiýasy, bagryň USB-ny, süňkleriň izotop barlaglaryny geçirýärler.
Islendik kesel, şol sanda howply täze döremeler hem, irki döwürde ýüze çykarlanda, bejerginiň netijeli boljakdygyny ýatdan çykarmaly däldir.
Gyzylödegiň ragy hirurgiki ýol bilen, şöhle bejergisi ýa-da olaryň utgaşmasy bilen bejerilýär. Himiki dermanlar bilen özbaşdak bejergi geçirmek degerli netijeleri bermeýär.
Gyzylödegiň ortaky we aşaky böleginiň rak keselinde hirurgiki usul bilen bilelikde, şöhle we himiýa bejergisiniň utgaşmasy ulanylýar.
Keseliň ýaýran we operatiw bejergi geçirme mümkinçiligi bolmadyk ýagdaýynda şöhle bejergisi geçirilýär. Gyzylödegiň ýokarky böleginiň rak keselinde, esasan, şöhle bilen bejergi ulanylýar. Bejerginiň hirurgiki usuly gyzylödegi aýyrmakdan ybaratdyr.
Operatiw bejerginiň dürli usullary işlenip düzüldi. Gyzylödek aýrylandan soň, aşgazanyň ýa-da içegäniň (inçe ýa-da ýogyn içegäniň) böleginden emeli gyzylödek ýasap, plastiki operasiýany geçirýärler. Operatiw bejerginiň netijeliligini gazanmak üçin, operasiýadan soň himiki ýa-da şöhle bejergini geçirýärler.
Keseliň ötüşip, operatiw bejergini geçirmäge mümkinçilik bolmadyk ýa-da näsagyň iýmiti kabul edip bilmedik ýagdaýlarynda, iýmitlenme üçin gastrostomany goýýarlar. Ýerli agyrsyzlandyrmadan soň, aşgazany garnyň öňki diwaryna tikip, iýmitlenme üçin oňa turbajyk sokýarlar.
Gyzylödegiň ragy döş kapasasynyň limfa düwünlerine, 20% ýagdaýda bagra, 10% öýkene, süňklere, beýnä ýaýrap bilýär.
Keseliň geçişi ragyň görnüşine, ýaýraýyş aýratynlygyna, näsagyň ýaşyna baglydyr. Her bir ýagdaý aýratynlykda seredilmelidir.
Gyzylödegiň rak keseliniň öňüni almakda esasy çäreler, rak keseliniň öň ýanyndaky (gyzylödegiň ahalaziýany, Barrettiň gyzylödegi, mehaniki we himiki şikeslenmeler) keselleri ýüze çykaryp bejermäge we ragy başlangyç döwürlerde anyklamak üçin barlaglar geçirmäge syrygýandyr. Bu zatlar bolsa öňüni alyş barlaglary wagtynda geçirmek we öz saglygyna ünsli garamak arkaly gazanylýandyr.


text:
Gawun
Türkmen gawunlarynyň şan-şöhraty barada dünýäniň belli jahankeşdeleri we taryhçylary gyzykly maglumatlary galdyryp gidipdirler. XII asyrda ýaşap geçen fransuz syýahatçysy „Men hiç ýerde şeýle datly tagam datmandym“ diýse, on ikinji asyryň meşhur taryhçysy Al-Makdisi: „Merwiň kösükli ösümliklerine hem-de gawunlaryna taý geljek zat ýokdur“ diýipdir. Merw we Horezm gawunlaryny arap halyflary Mamunyň we Wasihiň köşklerine daşy buz bilen gurşalan gurşun gaplarda eltipdirler. Olar eltilmeli ýerine zaýalanman eltilen halatynda her gawun üçin 700 dirhem töläpdirler.
Fransua Bernýe on ýedinji asyrda gyş paslynda Delide Orta Aziýadan getirilen gawunlaryň gymmat bahadan satylýandygy hakynda ýazypdyr. Ol gawunlary pagta dolap eltýän ekenler. Türkmen gawunlary hytaý imperatorlarynyň, hindi şalarynyň we arap halifleriniň desterhanlaryny bezese, şirin-şeker türkmen gawunlary Soltan Sanjaryň, Baýram han Türkmeniň we beýleki türkmen hökümdarlarynyň söýer aşy bolupdyr.
Orta Aziýaly täjirler gawunlary Ýewropa hem äkidipdirler. Ýöne gawuny barjamly, baý adamlar satyn alyp bilipdir. Umuman, gawun şa desterhanyna mynasyp ýokumly iýmit hasaplanypdyr. Ýewropa patyşalary dabaraly gawun iýişlige öz golastyndakylaryň diňe golaýlaryny çagyrypdyrlar. Gawuny ýewropalylar diýseň gowy görüpdirler. Mysal üçin, Rim imperatory Klawdiý Albin ertirlik naharynda gawun iýmegi gowy görýän eken.
Lukman Hekim diýlip tanalýan meşhur Ibn Sina hem türkmen gawunlarynyň dürli kesellere dermandygyny aýdyp, olary öz tebipçilik işinde giňden ulanypdyr. Sebäbi gawunlaryň düzüminde gant, karotin, S,R witaminleri, adam organizmi üçin gymmatly minerallar köp. Gawun peşew halta, öt halta, bagra, az-azdan iýilse aşgazana, içegelere oňat täsir edýär. Ol nerw rahatlygyny döredip, keýpiňi çag edýär. Gün şöhlesiniň ýakymsyz täsirini aýyrýar. Waharman gawunynyň ternesi inçekeseliň, öýken keselleriniň, demgysmanyň dermanydyr.
Türkmenistanda gawunyň haýsy döwürlerden bäri ösdürilip ýetişdirilýändigi barada taryhyň saralan sahypalarynda maglumatlar bar. Muňa Merwde gazuw-agtaryş işleri geçirilen wagty gadymy Gäwürgaladan tapylan gawun çigitleri hem şaýatlyk edýär. Biziň eýýamymyzyň VI asyrynda Türkmenistanda bakja ekinlerini, esasanam gawundyr garpyz ekýän daýhanlar ýer üçin tölenýän salgytdan boşadylýan eken.
Biziň günlerimizde ýurdumyzyň babadaýhanlary gawunlaryň dürli görnüşlerini ösdürip ýetişdirýärler. Sahawatly topragyň nury çaýylan bereketli gawunyň ösdürilip ýetişdirilişine ünsüň güýçlenmegi ýöne ýerden däldir. Merhemetli Prezidentimiziň gawun baýramyny bellemek hakynda Perman çykaryp, şol baýramyň döwlet derejesinde bellenip geçilmegi türkmen gawunlaryny döreden ata-baba daýhanlarymyza uly hormatymyz bolup, beýleki bir tarapdan bolsa bu datly bakja önümiň ýurdumyzda ösdürilip ýetişdirilýändigine buýsanjymyzdyr.
Ulanylan çeşmeler[üýtget]
EÝHO - http://www.eyho.8m.net


text:
Paleolit döwri
Paleolit. Urugçylyga çenli döwür. Urugçylyk gurluşynyň döremegi.
1. Aşaky paleolitiň düşelgeleri.
2. Ortaky paleolitiň düşelgeleri.
3. Ýokarky paleolit.
4. Paleolit jemgyýetine häsiýetnama.
Orta Aziýanyň çäklerinde ilkinji adamlaryň haçan ýüze çykandygyny aýtmak kyn. Alymlaryň bir topary Orta Aziýa ýerlerinden ilkinji adamlaryň kemala gelen, ýerleriniň biri diýip netije çykarýarlar.
Ilkinji adamlar tarapyndan ulanylan daş gurallara daýanyp, alymlar adamzadyň kemala gelip başlan döwründen bäri 3-2,5 mln. ýyl töweregi wagt geçipdir diýipkesgitleýarler. Adamzadyň taryhynyň ilkinji döwürlerini esasan arheologiýa ylmynyň maglumatlaryna daýanyp öwrenýäris. Gadymyýeti öwrenýän alymlar gadym eýýamda ýaşan adamlaryň peýdalanan zähmet gurallaryny nazarda tutup, adamzadyň iň gadymy taryhyny üç döwre daş asyry, mis-daş asyry we bürünç asyry diýen böleklere bölýärler. Daş asyrynyň iň irki döwri paleolit (grekçe palaýos gadymy, latynça Litos- daş), Ýagny, gadymy daş asyry diýip atlandyrylýar. Paleolit öz gezeginde iki döwre aşaky paleolit 3-2,5 mln ýyl mundan öňden b.e.öňki 40 müň ýyllyga çenli ýokary paleolit – 40-14 müň ýýl mundan ozalky döwri öz içine alýar.
Türki paleolite degişli arheologiki tapyndylaryň ilkinjisi 1953-nji ýylda A.P. Okladnikow tarapyndan Gyrgyzystanda Naryn derýasynyň golaýynda oňa Arça derýajygynyň kenaryndan tapyldy. Ol adam tarapyndan timarlanyp ýylmanak edilen çagyl daş guralydyr. Şondan soň şeýle tipli tapyndylar Orta Aziýanyň territoriýasyndan 10-a golaý ýerden tapyldy. Şeýle çagyl daşdan bejerilen ýaraglar Günbatar Ýewropanyň çäklerinden hem tapyldy. Şol çagyl daş gurallary tipologiki taýdan analizlenende olaryň Hindistandan tapylan Soan Paleolit medeniýetine meňzeşligiň bardygy anyklanyldy. Geologiki maglumatlaryň tassyklamagyna görä çagyldaş gurallar mundan 200 müň ýyl öň peýdalanylypdyr. Maglumatlara görä şol wagtlar pilleriň gadymy görnüşi, gadymy atlar, momontlar, uzyn şahly bizonlar, nasoroglaryň dürli görnüşleri ýaşapdyrlar. Şol döwre degişli daşdan bejerilen el çapgyzlary Türkmenistanyň günbatar böleklerinden ýagny Sumbar jülgesinden (Garrygala etrabyndan) tapyldy.
Orta Aziýanyň çäklerinden ortaky Paleolit zamanasynyň degişli maddy ýadygärlikler has köp tapyldy. Bu döwür mustýer medeniýetiniň gülläp ösen döwri, ýagny, neandertallaryň ýaşan zamanasydyr. Olardan bolsa ortaky we ýokarky paleolitde adamlaryň häzirki zaman görnüşleri kemala gelipdir.
Ilki durmuş gatnaşyklarynyň taryhyndan belli boluşy ýaly adamyň ewolýusion ösüşinde birinji basgançak awstralopitenlere ikinji basgançak pitekanitroplara degişlidir neandertallar bolsa ikinji basgançagyň iň soňky wekilleridir. Olaryň süňkleri Ýewropanyň, Aziýanyň, Afrikanyň köp ýerlerinden tapyldy. Pitenkantroplar maýmynyň köp alamatlaryny özünde saklapdyrlar. Pitenekatroplaryň soňraky nesli sinantroplardyr. Pitekantroplaryň beýnisiniň möçberi – 900 sm3-a , sinantronlaryňky – 1050 sm3-a, Neandertallaryňky bolsa – 1350 sm3-a barabardyr. Şeýlelikde neandertallar häzirki zaman adamlaryna has ýakyndyr.
Adamzadyň ösüşiniň üçünji basgançagy adamlaryň häzirki zaman görnüşiniň döremegi bilen baglanyşyklydyr. Eýýäm giçki paleolitde ol adamlar ýeke-täk bolup olar irki we giçki paleolitiň çatyrygynda ýüze çykypdyrlar. Olaryň beýnisiniň möçberi 1400-1500 cm3 bolupdyr.
Orta paleolit zamanynda jemgyýetiň öndüriji gurallardaky özgerişlikler aşaky paleolit bilen deňeşdirende çalt ýöne gidipdir. Zähmet gurallaryny ýasamaklygyň tehnikasy kämilleşipdir, formasy üýtgäpdir, funksiýasy dürlileşipdir.
Adamlar ody diňe bir öçürmän saklamagy başarmak bilen çäklenmän, eýsem ony çakmak bilen almanyda başarypdyrlar.
Täze statistik usullar dürli regionlarda şol sanda Orta Aziýada-da ortaky daş asyryna degişli ýerli medeniýetiň bolandygyny ýüze çykardy. Hut şol eýýamda iri jemgyýetçilik birleşmeleri bolupdyr diýmeklige hem esas bar.
Mustýer zamanyna degişli ilatly punktlaryň Orta Aziýanyň düzlük we daglyk raýonlaryndan-da üsti açyldy.
Mustýer medeniýetine degişli ýadygärlikler Türkmenistanda Krasnowodskiý ýarym adasynda, Merkezi Köpetdagda, Özbegistanda- Taşkentiň we Samarkandyň golaýyndaky gowaklarda üsti açyldy. Täjigistanda günbatar darganata, Ura-Týube raýonynda, Gissar we Wahş jülgelerinde hem-de Dangary raýonynda köp sanly medeni gatlaklaryň üsti açyldy.
Dünýä ylmynda Deşik-daş gowagy ilkidurmuşyň taryhynda görnükli orun tutdy. Ol Termez şäheriniň golaýynda Baýsundagda Turgandarýa jülgesinde ýerleşýär gowakda bäş sany medeni gatlak bar. Bu ýerde neandertallar ýaşap, olar bu gowagy birnäçe gezek taşlap gidip soňra ýene-de yzyna dolanypdyrlar. Bu ýerden 3 müň golaý daşdan bejerilen ýaraglar tapylyp, olaryň 339-sy kämil derejesine ýetirilipdir. Olaryň içinde has giň ýaýranlary ýiti uçly daşdan bejerilen pyçagyň iki görnüşi hem-de Süýrugilt gazawdyr. Ýiti uçly pyçak esasan agaç, deri işlemek üçin ulanylypdyr. Deşik daşlylaryň köplenç Orta Aziýanyň daglarynda örän köp bolan Sibir dag geçisini awlap iýmitlenipdirler. Ondan başgada olar sugun, aýy, gaplaň hem-de beýleki maýda ýabany haýwanlary awlapdyrlar.
Tapylan ýadygärlikleriň içinde iň ähmiýetlisi 8-9 ýaşly mustýer çagajygynyň süňkleridir. Öňki SSSR-iň territoriýasynyň köp ýerlerinden neandertal adamlarynyň ýaşan ýerleriniň ýazylyp alynandygyna seretmezden, olaryň hiç birinden hem şeýle gymmatly tapyndy tapylmady. Deşikdaş gowagyndan tapylan tapyndylaryň toplymynyň, beýleki gowaklardan tapylan tapyndylar hem üstüni doldurýar. Şeýle tapyndylaryň biri Daşkentden 100 km-de Obirahmat diýen ýerde gowakdan tapyldy. Bu ýerden mustýer zamanynyň 30 müňe golaý önümleri tapyldy.
Köp sanly tapyndylar Gaýrakgumda Hojent bilen Naukatyň aralygynda syrderýanyň jülgesinden tapyldy.
Bu tapyndylaryň ählisi mustýer zamanyna degişlidir. Günorta Täjigistandan tapylan käbir tapyndylarda Hindistandan hem-de täjigistandan günorta-gündogardaky ýurtlardan tapylan tapyndylara meňzeşlik bar. Şeýle tapyndylar jyllykal posýologynyň golaýynda Wahş jülgesinde Gara-Baradan tapyldy.
Has gadymy döwre degişli tapyndylar ilkinji gezek 1949-njy ýylda Krasnowodskiden gündogarda Aşgabatdan 39 kilometrlikde Ýaňyşa we Garataňňur stansiýalarynyň aralygynda ýüze çykaryldy. Daşdan nepis edilip ýokulan el kerçewajy alymlaryň çaklamalaryna görä mundan 300 müň ýyl öň adamlar tarapyndan bejerilipdir we peýdalanylypdyr.
1962-nji ýylda Merkezi Köpetdagda, Aşgabadyň golaýynda, Çüli çaýynyň ýokary akymynda ýerleşýän Danjasuw diýen ýerden iň gadymy adamlaryň peýdalanan zähmet gurallarynyň köp sanlysy ( kykleuslar, çopperler, gazowlar, plastinka görnüşli daş gurallary) tapyldy.
1980-1981-nji ýyllarda günorta gündogar Köpetdagda, ýagny Sumbar we Çendir derýalarynyň jülgelerinde geçirilen barlaglar netijesinde b.e.öňki 300 müň ýyl oňki döwre degişli daşy iki taraplaýyn ýarylyp ýasalan uly nukleuslaryň, pyşbaga şekilli togalak gurallaryň, gazawlaryň, ujy ýiti enjamlaryň üsti açyldy. Garabogaz kölüniň günorta-gündogar kenarlarynda ýerleşýän janagyň golaýynda iň gadymy adamlaryň ussahanasynyň üsti açyldy. Ol ýerden hem dürli görnüşli nukleuslar, gazawlar, ujy ýiti, iki tarapy ýiteldilen gurallar tapyldy. Monjuklynyň golaýyndan, Uzboýyň kenarlaryndan tapylan pil süňküniň bölekleri, aýak süňkleri, syrgaly azy dişleri, Çelekenden tapylan sugunyň şahy adamzadyň iň irki durmuşy barada köp maglumatlar berdi.
Irki we ortaky paleolit zamanlarynda ilkidurmuş adamlara Türkmenistanyň köp ýerlerinde, ýagny Krasnowdsk ýarym adasynda, Jananda, Uzboý ýakalarynda, Sumbar-Çendir derýalarynda, Merkezi Köpetdagda Aşgabadyň günbatar demirgazyk tarapynda, Bathyz baýyrlyklarynda, Çarşaňnyda Bulanderýa jülgesinde, Gowurdakda Balahana dagynda ýaşapdyrlar. Şu ýerlerde iň gadymy adamlaryň peýdalanan zähmet gurallary tapyldy.
Giçki paleolit döwründe ýagny mundan 40-35 müň ýyl öň ilkidurmuş adamlarynyň durmuşynda düýpli özgerişler, ýagny adamlaryň häzirki zaman görnüşiniň kemala gelmek prosessi bolup geçipdir.
Daşdan bejerilen gurallar kämilleşipdir. Mustýer zamanyndaky 3-4 görnüşli daş gurallarynyň ornyna, köp dürli daş gurallary peýda bolupdyr. Leuka subut edilýän maglumatlar Türkmenbaşy-Aşgabat demirýolunyň 39-40-njy kilometrliginden tapyldy. Şol ýerden tapylan tapyndylar gadymy ussalar daşdan uly bolmadyk gysgyç daşlary, nepis, ýuka hem ýiti uçly deşewaçlary taýýarlapdyr. Ol gurallar agaç, öýňi kesmek, ýa-da örän inçe zergärçilik işini ýerine ýetirmek üçin amatly bolupdyrlar. Deşewaçlaryň kömegi bilen adamlar awlan haýwanlarynyň derisinden gödegräk hem bolsa ýönekeýje egin-eşik, azyk önümlerini salar ýaly hasta, meşik tikipdirler.
Ýokarky paleolitde taýpalar kemala gelip bu döwürde kämil enelik urugçylyk obşinasy dowam edip, onda enelik ugry boýunça garyndaşlyk gatnaşyklary saklanyp adamlaryň ekzogam (içki) nika toparlarynyň öňünde jemläpdir.
Giçki paleolitde adamlar daş gurallary bilen bir hatarda süňkden, haýwanlaryň şahyndan naýza meňzeş enjamlaryň uglyna geýdirilýän ýiti uçly ýaraglary, çukur gazmak üçin niýetlenen gurallary asandyrlar. Adamlaryň arasyndaky ilkinji zähmet bölünşigide giçki paleolitde ýüze çykypdyr. Erkek adamlar aw awlamak, balyk tutmak, dürli zähmet gurallaryny öndürmek bilen meşgullansa, aýallar we çagalar bolsa ýabany ösümlikleriň miwelerini toplamak, çagalary terbiýelemek bilen meşgullanypdyrlar. Jemgyýetiň ösüşiniň etabynda toparlaýyn nika gatnaşyklary dowam edip, nesil ugry boýunça kesgitlenipdir. Aýallaryň we erkekleriň arasyndaky zähmet bölünşigi jemgyýetiň öňe tarap ösmegine oňaýly täsir edipdir, zähmet öndürijiliginiň aýtmagyna, aýallaryň jemgyýetdäki rolunyň ýokarlanmagyna, umuman enelik urugynyň has-da rowaçlanmagyna getiripdir.
Oduň peýdalanylyp başlanmagy adamyň tebigatyň janly güýçlerinden ilkinji iň uly geňeşi hasaplanyp adamzadyň haýwanat dünýäsinden gutarnykly saýlanmagyna getiripdir. Ot adamlary sowukdan, wagşy haýwanlardan gorapdyr. Zähmet gurallary we ýaraglary ep-esli kämilleşdirmeklige mümkinçilik beripdir. Adamlar indi nahary aýratyn-da eti bişirip iýip başlapdyrlar. Munuň özi ilki bilen etiň organizmde oňat siňmegine mümkinçilik bermegi bilen bir wagtda adamyň kämilleşmeginde hem uly rol oýnapdyr.
Edebiýatlar
1. A. Gubaýew. Первобытные пмятники южного Туркменистана- Ашгабат.1983
2. Первобытный Туркменистан Ашг-1976
3. История древного мира М. «Прывешения» 1985
4. Б.Т. Гапуров. Таджики I книга Душенбе «Ирфон» 1989
5. Туркменистан ССР-нин тарыхы. Т.1. Ашг.1959
6. Туркменистанын тарыхы I болум. Ашгабат 1994
7. История Узбекских ССР т.1 кн 1-я Ташкент 1955


text:
Ezop
(latynça – Aisopos, iňlisçe – Aesop, rusça – Эзоп)
B.e. öň VI asyrda ýaşap geçen, basnýa žanryny oýlap tapan ýa-da kadalaşdyran gadymy grek ýazyjysy. Onuň durmuşy barada dürli rowaýatlar bar. Şeýle rowaýatlara görä, Ezop erkin, azatlyga çykan gul bolupdyr, ol Lidiýa patyşasy Kreziň köşgünde gulluk edipdir we Delfyda gynalyp öldürilipdir. Antiki döwrüň belli basnýalarynyň köpüsiniň sýužeti Ezopyňky hasaplanýar. Şol sýužetleriň gysgajyk ýazgysy b.e. öň IV-III asyrlardan başlap «Ezopyň basnýalary» diýen sözbaşy bilen ýygynda jemlenýär we ol ilki mekdep okuw kitaplary üçin material, aýdyşyklarda gönükme hökmünde peýdalanylýar, soňra giçki antiki we Wizantiýa döwürlerinde «köpçülikleýin edebiýata» öwrülýär. Onuň giçkiräk golýazmalarynda (X—XV asyrlarda) 300-den gowrak «öwüt-nesihat» berýän basnýalary saklanyp galypdyr. Ol basnýalar ideýa taýdan skeptik, pessimistik häsiýetlidir; personažlarynyň (esasan, haýwanlar) şertlidigi açyk duýulýar; ýazylyşy gysgajykdan gönümel, dili ýönekeý we gepleşik diline ýakyn. Ezopyň sýužetleri Fedr we Babriden başlap, Ž. Lafonten we I.A. Krylowa çenli Ýewropa çeper basnýalarynyň sýužetiniň esasy fonduny düzýär.


text:
Türkmen halysy
Türkmen halysynyň aklyňy haýran edýän sungat eserdigi hakynda dünýä taryhynda belli syýahatçylaryň, sungatöwrenijileriň, taryhçylaryň aýdanlaryny gaty köp ýerde tutaryk edinýärler.
Şu ýerde meşhur wenger syýahatçysy Arminiý Wamberiniň halylarymyz hakynda aýdan sözüne ünsi çekmekçi bolýarys.
„…Reňkleriň haýran galaýmaly arassalygyndan, matasynyň berkliginden başga-da, bu göçüp-gonup ýören ýarym wagşy zenanlaryň şekilleriň simmetriýasyny saklamak başarnyklary hem inçeden duýuşlary ýewropalylaryň gaty köpüsine „Aňry otur“ diýdirip biljek…“
Geliň, meşhur alymyň zenanlarymyzy “göçüp-gonup ýören ýarym wagşy” diýip atlandyrmasyny „Aňry otur“ diýiljek ýewropala düşnükli bolsun diýlip aýdylan hasap edeliň. Çünki simmetriýany inçeden duýmak we ony saklamak başarnygy göçüp-gonup ýören ýarym wagşynyň edip biljek zady däl. Muny taryh subut etdi. Şol döwürlerde ýarym wagşy diýlip göz öňüne getirilen halkyň örän çuňdan gaýdýan medeniýetiniň, edebiýatynyň, sungatynyň, taryhynyň bardygyna hut Wamberiniň özi hem göz ýetiren alym. Biz onuň uly zähmet siňdirip, başardygyça terjime edip Magtymguly Pyragynyň şygyrlaryny ýewropalylara tanadan alymdygyny bilýäris. Hakykatdanam, simmetriýany inçeden duýup we saklamagy başaryp, hala girizen zenanlar bilen däl, şol zenanlaryň ýörelgesini ýitirmän, arkama-arka öwrenip, olary biziň günlerimizde gaýtalap bilýän halyçylaram ýewropalylary haýrana goýýar. 1996-njy ýylda Ganowerde geçirilen Bütindünýä sergisinde belli halyçymyz Ogulnabat Meredowanyň haly dokaýşyny gören daşary ýurtly synçylar: „Siz barmaklaryňyz bilen erişleri-de sanap alaňyzok. Türkmenler ir wagtlar kompýuter ulgamyna geçipdirler“ diýip baha beripdirler.
Halyçylyk sungatymyzy daşary ýurtlular ýöne ýere kompýuter ulgamyna deňemeýärler. Muňa has gowy göz ýetirmek üçin Wamberiniň „simmetriýany inçeden duýmak we ony saklamak“ diýýänine düşünjek bolalyň.
Halycylyk sungaty.[üýtget]
Halylaryň aýratyn ahmiýeti bardyr : olar turkmenleriň milli buýsanjydyr, olaryň taryhynyň we sungatynyň beýanydyr. Turkmenleriň ata-babalary halylary gadymy wagtdan bäri dokap gelipdir. Arheologik gazyw-agtaryş işleri dokmaçylygyň şu görnüşiniň biziň eramyza çenli IV asyrdan başlap, ýörgünli bolandygyny ýuze çykarmaga mümkinçilik berdi. Reňklenen goýun ýüňünden elde dokalan, gara, goňur-gyzyl reňkler, agdyklyk edýan halylar ilki başda gara öýeri bezemek üçin niýetlenipdir. Halylaryň gölleri we reňkleri dürli ýerli taýpalaryň: ýurduň günorta-gündogarsynda ýaşan salyrlaryň hem-de saryklaryň degişlilikde Merwde we Ahalda ýaşan tekeleriň Turkmenistanyň demirgazygynda we günbatarsynda ýaşan ýomutlaryň, Lebapda ýaşan ärsarylaryň çeperçilik däplerine baglylykda tapawutlanýar.
Assimmetrik bir şekiliň birnäçe görnüşlerde yzly-yzyna gaýtalanyp gelmegi bilen simmetriýa emele gelýär. Mysal üçin „F“ harpynyň şekili. Ondaky çyzyklaryň üçüsem biri-birinden tapawutly. Iki sany „F“ harpyny yzygider goýsak, simmetrik şekil emele gelýär.
Üç sany dürli çyzykdan emele gelen „F“ harpynyň simmetriýanyň kanunlaryna laýyklykda ýerleşdirilmegi bilen dörän şekiller haýran galdyrýar. Türkmen halysynda bolsa simmetriýanyň has kämil, manyly görnüşlerini tapsa bolýar. Zenanlarymyzyň şol täsin nagyşlaryň, gölleriň simmetriýasyny inçeden duýup saklap bilmek başarnyklaryna Wamberiniň näme üçin ýewropalylara „Aňry otur“ diýip biljek derejede baha berendigine indi düşünen bolsak gerek.
Internet[üýtget]
- JANLY ROWAÝAT - Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow


text:
Induktiwlik
Induktiwlik (lat. Indiçtio-gönükdirme, inetleme) - elektrik zynjyrýýn magnit häsiýetlerini aňladýan fiziki ululyk. Geçiriji konturda akýan tok töwerekdäki giňişlikde magnit meýdanyny döredýär, şonda konturyn içinden geçýän magnit akymy (F) togun güýjüne (I) göni proporsionlardyr: F=LI Proporsionallyk koeffisientine (L) I. ýa-da konturyn samoinduksiýa koeffisienti diýilýär. I. konturyn ölçeglerine we formasyna, sheýle hem onuň ýerleşen seredasynyň magnit syzyjylygyna baglydyr. Birlikleriň halkara sistamasynda (seret) I-in birligine genri (gn) diýilýär. SGS birlikler sistemasynda (seret) I-in uzynlyk ölçegi bar, shonun üçin hem bu sistemada I-in birligine sm diýilýär döreýän somoinduksiýanyn ehg-I (E) I-in üsti bilen anladylýar. (-togun wagtyn dowamynda üýtgemegi). Togun berlen güýjünden I. togun magnit meýdanynyň energiýasyny (w) kesgitleýär. I.näçe köp bolanda, tokly konturyn toweregindki ginishlikde jemlenýän magnit energiýasy hem shonça köpdür. Eger elektriki we mehaňyky hadysalaryň arasynda menzeshlik bar bolsa, onda magnit energiýasy kinetiç energiýasy. Bilen deneshdirilmelidir (bu ýerde m=jisimiň massasy, W=onuň hereketiniň tizligi) . Diýmek I. massasynyň roluny tok bolsa tizliginiň roluny oýnaýar. Netijede I. togun inersiýa häsiýetlerini kesgitleýär.


text:
Sefewi Döwleti
Mowzugy: Eýranda sefewi döwleti
Meýilnamasy
1. Sefewi türkmen döwletiniň emele gelmegi we Ysmaýyl şa
2. Mukaddes Ruhnama we sefewi türkmen şalary.
3. Sefewi türkmenleriniň döwletiniň synmagy.
Eýran orta asyrlaryň ahyrlarynda gowşap başlaýar. Näme üçin Eýran gowşadyka? Oňuň aşakdaky sebäpleri bardyr:
1. Ilki bilen Eýranyň üstünden öňki söwda ýoly geçmeýärdi. Şol sebäpli Eýran indi çetde galypdy. Dünýä söwdasyndan üzňedi;
2. Eýrany içki dawa-jenjeller tozdurypdy;
3. Eýranyň üstüne daşardan wagşyýana çozuşlar köp bolupdy. Araplar, mongollar, Teýmir agsak bu ýurdy birnäce asyr yza taşlapdy.
Ine şeýle şertlerde 1502-nji ýylda yştymagy gelip çykyşy boýunça türkmen bolan Ysmaýylyň baştutanlygynda täze bir döwletiň düýbi tutulýar. Döredenleriň taýpasynyň ady bilen baglanyşykly ol döwlet sefewiler döwleti ady bilen taryha dolýar. Bu döwleti esaslandyryjy Ysmaýyl şa barada giňişleýin durup geçeliň.
Ysmaýyl şa– Sefewi türkmenleriniň döwletini esaslandyryjy we döwletiň birinji hökümdarydyr. Ysmaýyl şa 1487-nji ýylda dogulýar. Onuň kakasy Haýdar sefewiýe dini derwüşçilik toparyny döreden 1254 – 1334-nji ýyllarda ýaşap geçen Sefi od-Din Ishak atly Ardabilli şeýh bolupdyr. Ysmaýyl şa hem şonuň neberelerinden bolupdyr. Şol derwüşçilik toparynda Anadolydan gelen Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnamasynda sanaýan ýedi türkmen taýpasy (şamly, rumly, ustaçly, tekeli, baharly dülkadyr, owşar) sopy bolupdyrlar.
1498-1500-nji ýyllarda Akgoýunlylar döwleti ikä bölünmegi bilen baglanyşykly dörän amatly ýagdaýy ulanyp, 12 ýaşly şa Ysmaýyl öz atalygy Hüseýin beg Şamlynyň maslahaty bilen 300 atlysy bilen Ardebile gelýär. Şol ýerde 7 müňli türkmen goşuny bilen häkimiýet ugrunda urşa başlaýar. Olar 1501-nji ýylda Akgoýunlylary ýeňip, Töwrize girýärler. 1502-nji ýylda Töwrizde Ysmaýyl Eýran şasy diýlip jar edilýär. Ol 1503-nji ýyldan 1510-njy ýyla çenli Kazwin, Kum, Yspyhan, Şiraz, Ýezd, Kerman ýaly şäherleri, Ermenistan, Kürdistan, Yrak ýaly ýurtlary basyp alýar. 1510-njy ýylda Marynyň golaýynda Horosan ugrunda özbek hany Şeýbany bilen bolan söweşde Şeýbany han öldürilip, Seistan we Horosan Sefewi türkmenleriniň döwletiniň düzümine goşulýar. Köşkde we goşundaky dil türkmen dilinde bolupdyr. Şa Ysmaýyl şol dilde goşgy ýazypdyr. 1524-nji ýylda şa Ysmaýyl ýogalýar.
Geliň ýeke-ýeke şol döwletiň soňky hökümdarlarynyň taryhda bitiren işleri barada gürrüň edeliň.
TAHMASP I – (144) Sefewi türkmenleriniň döwletiniň ikinji hökümdary. Tahmasp I entek 10 ýaşynda tagta geçmeli bolýar. Ilkibada ol türkmen hanlarynyň we serdarlarynyň (aýratyn-da rumly we ustaçly) diýeni boýunça ýurdy dolandyrýar. Kämillik ýaşyna ýetenden soňra özbaşdak dolandyryp başlaýar. Ýöne ol kakasy ýaly başarjaň hökümdar däldi. Onuň gowuşgynsyzlygyndan peýdalanyp birnäçe ýerli hökümdarlar özbaşdak syýasat ýöretmäge ymtylýarlar. 1538-nji ýylda Astrabatda Muhammet Salyh özüni özbaşdak hökümdar diýip yglan edýär. Türkmen Aba Serdar 1550-1558-nji ýyllarda şa Tahmaspy birnäçe gezek ýeňlişe sezewar edýär. Gilýanda, Şirwanda ýerli hökümdarlar şa Tahmaspa garşy çykýarlar. Bu ýagdaýlaryň ählisi şa Tahmasp I-niň döwründe Eýranda merkezi häkimiýetiň gowşandygyny görkezýär. Onuň alyp baran içeri syýasatynyň netijesinde Eýran döwletiniň harby kuwwaty aýratyn-da ykdysady kuwwaty peselýär.
Türkmeniň serhetlerine ýakyn ýerleşýändiginden gorkup, ol ýurduň paýtagtyny Töwrizden Kazwin şäherine geçirýär.
YSMAÝYL II (144) – Sefewi türkmenleriniň üçünji hökümdary. Ol 1576 – 1578-nji ýyllarda şa bolup, Tahmasp I-niň ogludyr. Her şa ýogalyp, täze şa tagta geçmeli bolanda ýurtda galagoply ýagdaý döreýärdi. Şa Tahmasp I ýogalansoň soň hem onuň ogly 12 oglunyň haýsysynyň tagta geçmelidigi barada dawalar başlapdy. Ustaçly türkmenler onuň Haýdar Mürze atly ogluny goldasa, owşar türkmenleri şa Ysmaýyly goldady. Şa Ysmaýyl kakasy dirikä 19 ýyllap tussaglykda bolupdy. Belki tussaghanada oturany üçindir.
Ysmaýyl II häsiýeti boýunça gazaply, öz 6 doganyny jezalandyryp öldürtmek bilen, halky gorkuzmak üçin köplenç köpçülikleýin jezalandyrmak barada buýruk beren hökümdardyr. Ol iki ýyl çemesi dolandyryp tarpa-taýyn ýogalýar.
MUHAMMET HUDABENDE (144) – Sefewi türkmenleriniň döwletiniň dördünji şasy. Ol 1578-1587-nji ýyllarda hökümdarlyk edýär. Sefewi türkmenleriniň döwletiniň ikinji şasy Tahmasp I-niň ogly.
Muhammet Hudabende keselbent, özerkli däl adam bolupdyr. Ol köplenç aýalynyň (Hamza we Abbas atly ogullarynyň ejesiniň) diýeni boýunça ýurdy dolandyrypdyr. Muhammet şanyň Hamza Mürze atly ogly türklere garşy uruş döwründe Kawkazda görkezen edermenlikleri, ýeňişleri bilen öz duşmanlaryny öjükdiripdir. Ony şa tagtyna geçer öýdüp gorkup Eýranlylaryň özleri dildüwşik gurap öldürýärler. Muhammet Hudabendäniň döwründe onuň döwleti Kawkazda birnäçe ýerlerini Osman türkmenleriniň döwletine bermäge mejbur bolýar. 1587-nji ýylda Muhammet Hudabende öz goşuny tarapyndan tagtdan agdarylýar we köp wagt geçmänkä aradan çykýar.
APBAS ŞA (144,241) - Eýranda 1502 – 1736-njy ýyllarda hökümdarlyk eden Sefewi türkmenleriniň döwletiniň bäşinji şasydyr. Ol 1581-1628-nji ýyllarda ýaşap geçip, Hudawende şanyň ogludyr. Abbas şa Eýrany 1587-1628-nji ýyllarda dolandyrýar.
Abbas şa 16 ýaşynda wagty kakasy öldürilýär we tagta geçýär. Onuň tagta geçen döwri Sefewi döwleti gowşap, agzalalyk güýçlenip, ýurtdan bereket göterilen döwürdi. Eýranyň gowşamagyndan peýdalanyp Türkiýe onuň birnäçe ýerlerini basyp alypdy. Şa Abbasyň paýyna çöken ýurdy galkyndyrmak düşdi. Ol birnäçe özgertmeler geçirdi. Goşunda düzgün - tertibi ýola goýdy. Täze goşun bölümlerini döretdi. Salgytlary rejä saldy. Merkezi häkimiýeti berkitdi. Ýerli hökümdarlaryň hukuklaryny çäklendirdi. Pul özgertmesini geçirip, abbasy diýip atlandyrylan täze pul girizdi. Ýollaryň gurluşygyna üns berdi. Ýurduň paýtagty bolan Yspyhany tas täzeden diýen ýaly gurdy. Suw gurluşyk desgalaryny, bentleri gurdurdy. Eýran geçirilen özgertmeleriň netijesinde kuwwatlanyp tiz ösüp başlady.
Şa Abbas özüne, döwlete garşy gidenleri rehimsizlik bilen jezalandyrdy. Hat-da ol öz çagalaryna hem rehim etmändir. Uly ogluny öldürip, iki kiçi ogullarynyň gözlerini oýdurandygy onuň gazaplylygyndan nyşandyr.
Şa Abbasyň hemmä deň göz bilen garamagy, Eýrany ösdürmek üçin alyp barýan syýasatyny halkyň goldamagyna sebäp boldy. Ol XVII asyryň başlaryndan başlap Eýranyň öňki elinden gidiren ýerlerini täzeden eýelemek üçin goňşulary bilen uruşlar alyp bardy. Türkiýe bilen 1603-1612-nji, 1616-1618-nji ýyllarda iki gezek uruş alyp baryp, olaryň netijesinde Töwrizi, Nahiçewany, Ýerewany, Azerbeýjany, Gündogar Ermenistany, Gündogar Gürjüstany, Lurystany Eýran eýeledi. Geratyň golaýynda özbekleri ýeňip, olardan Horosany aldy. 1623-nji ýylda Türkiýe garşy täze urşa başlady. Yragy aldy. Dogry bu uruş şa Abbas ýogalan soň 1639-njy ýylda gutardy.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada Sefewi türkmenleriniň Eýrandaky hökümdarlygy barada söz açyp, Sefewileriň: “Iň güýçli döwlet bolan wagty şa Abbasyň wagtyna gabat gelýär, bu pajarlap ösmek tä onuň 1628-nji ýlda ölmüne çenli dowam edýär” (241) diýip belleýär.
SEFI I (144) – Sefewi türkmenleriniň döwletiniň altynjy şasy. Ol 1629-1642-nji ýyllarda şa bolupdy. Ol Abbas I-niň uly ogly meşhur Sefi Mürzäniň ogludyr. (Sefi Mürzä kakasy Abbas I gepe girip öldürdipdi).
Sefi I häsiýeti boýunça gaharjaň, ynjyk, rehimsiz , gazaply bolupdyr. Diňe müňkürlik edip, aslynda hiç zat ýok ýerden döwletiň iň ökde harby serkerdesi Ymamkuly hany jezalandyryp öldüripdi.
Daşary syýasatda Sefi I özbek hanynyň çozuşlaryny yza serpikdirse-de, Beýik Mogollardan ýeňilipdir. Ol Beýik Mogollara Gandagary bermäge mejbur bolýar. Sefi I türklerden hem ýeňilýär. Türkiýe bilen 1639-njy ýylda Kasra-Şirin şertnamasyny baglaşyp, ol boýunça 1612-nji ýyldaky serhet dikeldilýär.
APBAS II (144) – Sefewi türkmenleriniň döwletiniň 7-nji şasy. Ol bu döwletiň 6-njy şasy Sefi I-niň ogludyr. Ol 1642 – 1666-njy ýyllarda döwleti dolandyrypdyr. Apbas II häsiýeti boýunça ýumşak, parahatçylyk söýüji, rehimdar adam bolupdyr. Onuň döwründe Eýranyň ykdysadyýeti ösüp başlaýar. Eýran Günbatar Ýewropa döwletleri bilen ykdysady söwda gatnaşyklary ýola goýýar. Ol aýratyn-da Gollandiýa bilen söwda gatnaşyklaryň ösmegine üns beripdir. Golland söwdagärleri Eýranyň ýüpegini hiç-hili gümrük paçsyz ýurtdan alyp çykmaga hukuk alypdyrlar. Fransiýa, Angliýa, Russiýa bilen gatnaşyklar ösüpdir. Apbas II Beýik Mogollar imperiýasy bilen Gandagaryň üstünde uruş alyp barypdyr. 1649-njy ýylda şa Apbas II kakasy Sefi I-niň elden gidiren Gandagar şäherini yzyna gaýtaryp alypdyr.
SÜLEÝMAN ŞA (144) – Sefewi türkmenleriniň 8-nji şasy. Ol 7-nji hökümdar Apbas II-niň ogludyr. Ol 1666-1694-nji ýyllarda şa bolupdyr. Şa Süleýman Eýranyň taryhynda başarnyksyz, gazaply şa hökmünde tanalýar. Onuň döwründe döwlet gowşapdyr. Özbek hanlary Süleýman şanyň döwründe Horasana çapawulçylykly ýörişler gurapdyrlar. Şa Süleýman olaryň ýörişlerine gaýtawul bermegi guramagy başarmandyr. Hut Süleýman şanyň döwründe Gollandiýa Pars aýalgyndaky Eýranyň ýeri bolan Keşm adasyny eýeläpdir.
HÜSEÝIN ŞA (144) – Sefewi türkmenleriniň 9-njy şasy. Ol sekizinji hökümdar Süleýman şanyň ogludyr. Ol 1694-1722-nji ýyllarda hökümdarlyk edipdir.
Kakasy ýaly Hüseýin şa hem ýurda başarjaňlyk bilen ýolbaşçylyk edip bilmändir. Ýurduň gowşamagy, halkyň ýagdaýy erbetleşmegi dowam edipdir. XVII asyryň ahyrynda Eýranyň ykdysady babatda ýagdaýynyň üzül-kesil erbetleşýändigi hemmä aýan bolupdyr. 1798-1701-nji ýyllarda salgytlar 2-3 esse artdyrylypdyr. Täze salgytlar girizilipdir. Daýhanlar ýerlerini satyp köpçülikleýin şäherlere göçüp başlapdyrlar. Şa Hüseýin perman bilen daýhanlary ýere berkidipdir.
Şa Hüseýiniň ýurdy tozgunçylyga alyp barýan içeri syýasatyna garşy gozgalaňlar başlanypdyr. Şol gozgalaňlaryň iň irisi Gandagar welaýatyndaky gilzaý türkmenleriniň gozgalaňydyr. Gozgalaň 1709-njy ýylda başlanypdyr. 1722-nji ýylda gozgalaňçylar şa Hüseýini tagtdan agdaryp, öz baştutanlary Mir Mahmudy şa diýip jar edipdirler. Tagtyndan jyda düşen Hüseýin şa şol ýyl ýogalypdyr.
TAHMASP II (144) – Sefewi türkmenleriniň onunjy şasydyr. Ol dokuzynjy hökümdar Hüseýin şanyň ogludyr. Ol 1722-1732-nji ýyllarda şa bolupdyr.
Ol şa diýlip jar edilen wagty Eýran şasynyň tagtynda Mir Mahmud otyrdy (seret. Hüseýin şa). Tagta geçmek we hakykatdan-da ýurduň eýesi bolmak üçin Owganystanly gozgalaňçylary kowmalydy.
1725-nji ýylda Mir Mahmud öldürilip, ýerine onuň doganoglany Aşraf şa boldy. Tahmasp II Owganyztanly türkmen taýpalarynyň gozgalaňyny basyp ýatyrmak üçin asly türkmen bolan Nedirguly hana ýüz tutýar. 1730-njy ýylda Eýran doly owganystanlylardan arassalanýar. Nedir türklere garşy uruşda hem abraý gazanýar.
Nediri çetleşdirip özi türk goşunlaryna garşy urşa baştutanlyk edip masgara bolup ýeňilýär. Ruslara garşy alyp baran urşy hem şowsuz gutarýar. Nedir Tahmasp II-niň Türkiýe garşy alyp baran urşuny masgaraçylyk hasaplap, ýurda beýle başarnyksyz adamyň şa bolmaly däldigini aýdyp, 1732-nji ýylda Mugan çölünde ýygnak-gurultaý çagyryp, onda Tahmasp II tagtdan agdarmagy gurapdyr. Şa diýlip, onuň sekizaýlyk çagasy Abbas III jar edilýär.
ABBAS III (144) – Sefewi türkmenleriniň 11-nji we iň soňky şasydyr. Ol 1732-1736-njy ýyllarda resmi Eýranyň şasydyr. Resmi diýip nygtamagymyzyň sebäbi ol tagta geçen wagty sekizaýlyk çagady. Onuň şalyk etmeli döwründe iş ýüzünde Nedir şa ýurdy dolandyrdy. 1736-njy ýylda ony tagtdan aýryp, Nedir şa tagta geçdi.
Sefewi türkmenleriniň döwletiniň soňky döwürlerinde Eýran ýene-de gowşap başlady. XYIII asyryň birinji çärýegi Eýranyň taryhynda iň bir agyr döwürleriň biri boldy. Bir tarapdan owganlar, bir tarapdan ruslar, ýene bir tarapdan osman türkmen döwleti Eýranyň garaşsyzlygyna howp salýar. Şeýle kynçylykly döwürde türkmenleriň owşar taýpasyndan bolan Nedir şa kese ýerlileri ýrandan kowup çykaryp, ýurtda täze bir türkmen döwletini-owşar türkmen döwletini döredýär.


text:
Awans
Awans - 1) geljekki harajatlar üçin öňünden berilýän pul summasy; 2) şertnama boýunça bir kärhana tarapyndan beýleki kärhana geljekde gaýtaryp bermek şerti bilen berilýän pul summasy; 3) kärhananyň ýa-da edaranyň öz işgärine çykdajy üçin berýän pul summasy. Awans birek-birege kredit bermegiň (bankdan daşary) formasydyr, ýöne ol sosialistik kärhanalaryň arasynda gadagandyr. Awans düýpli gurluşyk barada şertnama baglaşylanda, promysel kooperasiýasynda we kanun tarapyndan göz öňünde tutulan beýleki halatlarda berlip bilner. Awans pul ýa-da natural görnüşde adam günlerine laýyklykda aýma-aý ýa-da kwartallaýyn paýlanýar.


text:
Demirgazyk deňzi
Demirgazyk deňzi (şeýle hem öňler Nemes deňzi; nem. Nordsee, niderl. Noordzee, friz. Noardsee, iňl. North Sea, norw. Nordsjøen, dat. Nordsøen ýa-da Vesterhavet) — ýalpak şelfli deňiz, ol bir tarapdan demirgazyk Ýewropanyň kenarlary bilen Britan adalarynyň, beýleki tarapdan bolsa Ýutland we Skandinaw ýarymadalarynyň aralygynda ýerleşýär. Ol Atlantik okeanyň bir bölegi bolmak bilen, gündogarda Norwegiýanyň we Daniýanyň kenarýakasy, günbatarda Britan adalarynyň kenarýakasy, günortada bolsa, Germaniýanyň, Niderlandlaryň, Belgiýanyň we Fransiýanyň kenarýakasy bilen araçäkleşýär.


text:
Kümmet Gowuz
Kümmet Gowuz (Parsça: گنبد کاووس, Iňlisçe: Gonbad-e Qabus) Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Gülistan Welaýatynda Türkmen oturumly bir şäher.
Eýran Türkmenleriniň iň köp ýaşaýan şäheri bolan Kümmet Gowuzuň Inçeburun-Pol atly gümrük geçelgesi bilen Türkmenistana serhedi bardyr.
Kümmet Gowuz şäheriniň gadymy ady Jürjan, Gürgan, Gürgen ýa da Gorgandyr.
Taryhyň iň içinden gelen bu şäher meşhur Hyrkania Welaýatynyň merekzi bolandyr.
Gadymy Gürgen şäheriniň harabalary şu wagtky Kümmet Gowuz şäheriniň 3 kilometr alysyndadyr.
Dünýa medeniýet mirasy sanawyna giren Kümmet diňi bu şäherdedir.
Şäher merkeziniň ilatý 131 müňe golaýdyr.
Kümmet Gowuz etrabynyň ilatynyň sany bolsa obalary bilen 300 müňe golaýdyr.
Şäherde umuman alnanda Ýomut Türkmenleri (Atabaý we Japarbaý) ýaşaýar.
Kümmet Gowuz Eýranda at çapylşık, Woleýbol we Boks yaly sport pudaklarynda meşhurdyr.


text:
Abakan
Abakan (1931-nji ýyla çenli село Усть-Абаканское) - şäher, Russiýa Federasiýasynyň Sibir federal okrugyndaky Hakasiýa Respublikasynyň merkezi. Ol Abakan derýasynyň kenarynda, onuň Ýeniseýe goşulýan ýerinde ýerleşip, demir ýol we awto ýol çatrygydyr. Ilaty 163,2 müň adam (2008). Mehaniki zawod, et kombinaty, mebel, dokma, aýakgap we konditer fabrikleri bar. Taryh, dil we edebiýat instituty, pedinstitut, politehnikum we oba hojalyk tehnikumy hem-de medisina we sazçylyk uçilişeleri, drama teatry, ülkäni öwreniş muzeýi, telewizion merkez bar.
Linkler[üýtget]
- Abakan web portal
- Abakan city streets views
- [1]Beyaz Arif Akbas, "Khakassia: The Lost Land", Portland State Center for Turkish Studies, 2007.


text:
Hazar goraghanasy
Türkmenistanda bir goraghana.
Döredilişi[üýtget]
Hazar döwlet goraghanasyny döretmegiň taryhy Türkmenistanyň Hökümetiniň ýörite çykaran karary esasynda 1932-nji ýylda başlanýar. Şonda Etrek derýasynyň aşaky akymyny we Esenguly deňiz aýlagyny öz içine alýan Esenguly ornitologik (guşlaryň) goraghanasyny döredilýär. Ol 1968-nji ýylda Krasnowodsk döwlet goraghanasyna öwrülýär. Oňa Krasnowodsk we Demirgazyk Çeleken diýlip umumylykda atlandyrylýan ýalpak suwly deňiz aýlaglarynyň tutuş ulgamy goşulýar. Garaşsyz Türkmenistan Hökümetiniň karary bilen 1994-nji ýylda ol Hazar döwlet goraghanasy diýlip atlandyrylýar we onuň düzümine uly deňiz adasy Ogurjaly zakaznigi hem goşulýar.
Aýratynlyklary[üýtget]
Goraghana adaty gury Zakaspi çöllüginiň, Kaspiniň deňiz suw ýüzüniň we Eýranyň Astrabat subtropiki welaýatynyň sepinde ýerleşýär. Onuň ýeri biri-birinden ep-esli uzaklykda ýerleşýän 3 sany bölekden ybarat : Hazar, Esenguly we Ogurjaly zakaznigi. Goraghananyň umumy tutýan meýdany deňiz suw ýüzi bilen bilelikde 269 müň gektar.
Hazar bölegi. Çöllüge gatnaşýan bir kilometrik gorag zolagy bilen gurşalan Türkmenbaşy (ozalky ady Krasnowodsk), Demirgazyk Çeleken, Balkan, Mihaýlowsk aýlaglaryny öz içine alýar, onuň tutýan meýdany 192,3 müň gektar. Şolardan 159,3 müň gektar ýokarda görkezilen aýlaglaryň akwatoriýalary tutýar. Galanlary kenar ýakasyndaky şorluk we çöllükdir, deňiz adalarydyr we burunlarydyr. Bu ýeri dürli suwasty ösümlikleriň, şonuň ýaly-da oňurgaly haýwanlaryň faunasynyň iňňän bol ýeridir.
Ogurjaly zakaznigi Ogurjaly deňiz adasynda ýerleşýär. Onuň tutýan meýdany 7 müň gektara barabar. Ol Türkmen aýlagyny deňiziň açyk böleginden bolýar we materik kenaryndan takmynan 35-40 km aralykda ýerleşýär. Onuň ýeri tekiz bolup, ot ösümlikleri bilen berkän çägeliklerden we şorluklardan durýar.
Esenguly bölegi. 68,7 müň gektar meýdany, şolardan akwatoriýalar - 35,9 müň ga tutýar we landşaftlarynyň gurluşy boýunça biri-birinden tapawutlanýan 4 bölege bölünýär :
I - ol kenar ýakasynyň we deňziň ýalpak ýerlerini öz içine alýar;
II - ol ozalky Esenguly aýlagynyň territoriýasyny öz içine alýar;
III - bu bölegi süýji suwly kiçi Delili kölüni we gurap galan uly Delili kölüniň güýçli ösen gamyş, ýylgyn jeňňelliklerini we suwasty ösümliklerine baý ýerlerini öz içine alýar;
IV - Garadegiş guryýer bölegine çemenlik - otly ösümlikler, ösgün ýylgynlyklar degişlidir.
Goraghananyň howasy gije-gündizde we möwsümlerde köp üýtgäp durýan, güneşli günleriň bolçulygynda, az ygally kontinental temperaturalydyr. Şol bir wagtda Kaspi deňziniň we onuň aýlaglarynyň giň suw meýdanlarynyň gös-göni golaýda ýerleşmegi goraghananyň howasyna ýumşadyjy täsirini ýetirýär, aýratyn hem Günorta bölegine, ol tomusda has çyglylygy we gyşynyň ýumşaklygy bilen tapawutlanýar.
Goraghananyň tebigaty juda dürlüligi bilen tapawutlanýar. Hazar döwlet goraghanasynyň häzirki wagtdaky ösümlik dünýäsiniň gülli ösümlikleriniň 360-dan gowrak görnüşi bar diýlip hasaplanylýar. Olaryň köp dürli görnüşi Esenguly bölegindedir. Agramly bölegi bolsa efemerlerdir (gurak ýerde bitýän gysga möwsümli ösümlikler). Şolardan 9-sy endemik bolup, Türkmenistanda seýrek duş gelýär. Bu ýerde ösýän zakaspi şorasy Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir (1999 ý). Bulardan başga-da deňiz aýlaglarynda suw otlarynyň 41 görnüşi, gülli ösümlikleriň 5 görnüşi ösýär. Bu suw otlary, zoobentosyň 29 görnüşi (her dürli gurçuklar, mollýuskalar we mör-möjekler) bilen bilelikde millionlarça we ýüz müňlerçe uçup geçýän we gyşlaýan azu-köp derejede goraghananyň içinde mekan tutýan suwguşlary, kenar-ýaka guşlary we balyklaryň wekilleri üçin esasy iýmit bazasy bolup hyzmat edýär.
Goraghananyň haýwanat dünýäsi örän dürlüligi bilen tapawutlanýar. Bu ýerde diňe oňurgaly haýwanlaryň 420-den gowrak görnüşi ýaşaýar. Şolardan 48 görnüşi balyklardyr, lososlar maşgalasyndan Kaspi azatmahysy we azatmahy balyklary Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi.
Ýerde we suwda ýaşaýanlardan gurbagalaryň iki görnüşi, ýöne süýrenjileriň bolsa köp görnüşi (29) ýaşaýar. Olar gury ýerdäki we suwyň töweregindäki pyşdyllar, zemzen we birentek owunjak hažžyklar, ýylanlar, köp sanly suw ýylanlary, zäherli ýylanlardan alahöwren, kepjebaş.
Goraghanadaky oňurgaly haýwanlardan iň köpsanlysy iň köpsanlysy guşlardyr. Şu wagta çenli olaryň 21 otrýada degişli 293 görnüşi anyklanyldy. Olar gagaralar, tersaýakşekilliler, gündizki ýyrtyjylar, çulukşekilliler, towukşekilliler, gylguýruklar, kepderiler, ikatýoklar, hüwiler, toklutaýlar, uzynganatlylar, serçeşekilliler we başgalar.
Suw we kenar-ýaka guşlarynyň millionlarçasy ýaz we güýz pasyllary goraghananyň eşretli suwly-batgaly haýyrlanylýan ýerleriniň üstünden uçup geçýärler. Olardan ýüz müňlerçesi arly gyşy (5 aýa çenli) geçirmek üçin şu taýda galýarlar. Şol wagtlar goralýan deňiz aýlaglarynyň giň akwatoriýalarynda olar gara (sakar baraklar we käbir ördekler), gyzgylt (gyzylgazlar, gyzylbaşlar), gar ýaly ak (guwlaryň 3 görnüşi) reňkli ençeme adalary emele getirýärler. Balkan aýlagyndaky Ufra ýarym adasynyň gaýalarynyň gyralarynda we dagada adasynda ägirt uly akguýruk we uzynguýruk bürgütler sakçy dek guşlara seredip oturýarlar we ýarawsyzlaryny tutýarlar. Şeýdip bürgütler guşlaryň arasynda keselleriň ýaýramagynyň öňüni almak bilen arassaçylyk rolyny ýerine ýetirýärler.
Guşlaryň hut şeýle köp bolmagy goraghananyň akwatoriýalary Kaspi deňziniň, gidrologik, gidrohimik we biologik düzgünini kemala getirmekde möhüm rol oýnaýar. Şoňa görä deňziň (Türkmenbaşy, Demirgazyk Çeleken, Balkan we Mihaýlowsk) aýlaglar ulgamy halkara ähmiýetli suwly batgaly haýyrlanylýan ýerler hökmünde Ramsar konwensiýasynyň aýratyn sanawyna goşulandyr.
Goraghananyň süýdemdirijileri haýwanat dünýäsiniň biologik dürlüligi boýunça ikinji orny eýeleýärler (olaryň 49 görnüşi belli bir derejede onuň haýyrlanylýan ýerlerine baglydyr). Olardan has häsiýetlileri Kaspi deňziniň endemikasy bolan Kaspi tüleni, gulakly kirpi, alakalar, atýalmanlar, towşanlar, gamyş we ýabany pişikleri, adaty tilki, keýikler we beýlekiler.
Goraghananyň haýwanat dünýäsiniň biologik dürlüliginiň 10%-den gowragy (45 görnüşi) seýrek duş gelýänlere we ýitip ýogalyp barmak howpy abanýanlara degişlidir, şoňa görä olar Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Olaryň arasynda balyklaryň 2 görnüşi, süýrenijileriň 5 görnüşi, guşlaryň 31 görnüşi, süýdemdirijileriň 7 görnüşi bar.
Bu aýratynlyklaryň ählisi goraghananyň ylmy bölüminiň köp ýyllaryň dowamynda geçiren barlaglary netijesinde ýüze çykaryldy. Goraghananyň alymlary tarapyndan häzirki wagta çenli “Tebigatyň ýyl ýazgysy” boýunça 26 kitap taýýarlanyldy, goraghananyň we Kaspiniň günorta-gündogar kenarynyň galtaşýan ýeriniň haýwanlary we ösümlikleri öwrenildi we bähbitli meýilnama temalaryň ylmy-barlag işleri ýerine ýetirildi. Goraghananyň alymlary barlag işleriniň birenteginde Garaşsyz ýurdumyzyň tebigatyny ygtybarly goramaklyga we tebigy resurslaryny rejeli peýdalanmaklyga gönükdirilen ylmy taýdan esaslandyrylan teklipler taýýarladylar.
Goraghananyň möhüm wezipeleriniň biri-de biziň Garaşsyz, Baky Bitarap döwletimiziň tebigaty goramak baradaky syýasatyny giň köpçülige ýaýratmakdan ybaratdyr. Şu maksat bilen Hazar döwlet goraghanasynyň ylym bölüminiň işgärleri, inspektorlar topary diňe soňky 5 ýylyň dowamynda müňden gowrak sapak okadylar, gürrüň geçirdiler, gezelenç guradylar, radio we telewideniýe boýunça çykyş etdiler.
Goraghananyň baý tebigat Muzeýi 1986-nji ýyldan bäri hereket edip gelýär. Onuň 4 sany giň zallarynda goraghananyň kartasy, haýwanat dünýäsiniň biologik dürlüliginiň ekspozisiýasy, “Bizde köp güneşli gün, deňiz we guş bar” diýen Hazar döwlet goraghanasynyň nyşanlarynyň biri, Türkmenistanyň Gyzyl kitabynyň simwoliki şekili ýerleşýär.
Başga-da bu ýerde haýwanat we ösümlik dünýäsiniň şekilleri ýerleşdirilen, olaryň içinde has hem guşlaryň, süýdemdirijileriň, balyklaryň, mör-möjekleriň garantgylary hakykylygy we çeperçiligi bilen tapawutlanýar.
Biziň Garaşsyz we Bitarap döwletimiziň genji hazynasynyň birini abat saklamak boýunça möhüm wezipäni ýerine ýetirýän Hazar döwlet goraghananyň işgärleri Türkmenistanyň deňiz-ýaka böleginiň ajaýyp tebigat gözelligini, haýranlar galdyrýan hadysalaryny görmek üçin we ýakyndan tanyşmak üçin ony gelip görmäge çagyrýar.


text:
Absses
Absses (latin dilinde abscessus - dömme)-iriňli baş. Absses dokumalara mikroblaryň ýa-da himiki maddalaryň düşmeginden döreýär. Absses dörän wagtynda organizmde keseliň ýerli we umumy alamatlary- agyry, çiş döreýär, gyzarýar, syrkawyň gyzgyny ýokarlanýar, kellesi agyrýar, ukysyzlyk, işdäsizlik, ysgynsyzlyk we başgalary peýda bolýar. Absses bedeniň daşyna ýarylanda ýeňil geçýär, içine ýarylanda has howply bolýar. Absses ilki dörän wagtynda gyzgyn kompres, sollýuks, kwars, antibiotikler, sulfanilamidler bilen bejerilýär. Iriň köp ýygnanyp, gaty dömende, operasiýa arkaly bejerilýär.


text:
Balkan welaýaty
Balkan - häzirki döwürde Türkmenistanyň bäş welaýatynyň biriniň ady.
Umumy Maglumat[üýtget]
Türkmenistanyň günbatarynda ýerleşýän Balkan welaýatynyň meýdany 138,5 müň inedördül kilometre barabar bolup, ýurdumyzyň umumy meýdanynyň ýüzden 28,4 bölegini tutýar.
Ol günbatarda Hazar deňziniň üsti bilen Azerbaýjan, Russiýa Federasiýasy, ýer üsti bilen demirgazykda Gazagystan, günortada Eýran bilen, gündogarda Ahal welaýaty, demirgazyk-gündogarda Daşoguz welaýaty bilen araçäkleşýär.
Türkmen halkynyň iňňän gadymy watany bolupdyr. Uly we Kiçi Balkan daglary bu sebitlerde ýerleşýär. Olara umumy Balkan Daglary ady geçipdir.


text:
Salam Gadyrly hemmeler!
mazaly hich kim achmandyrow :) yetishaydim oydyan
Shu gun yalnyshmasam iiin mahriban agzamyz (joram) Milkanyn Doglan guni! Milka diysem kimka diyip oturman Mylayym Hanyn Doglan guni!
Menem oz gezegimde we joralamyn adyndan senin Doglan gununi tuuuuuyyyys yurekden Gutlayan! Gutlamak bilen sana berk jan-saglyk, uuuuuzak omur we ishlerinde durmushynda dine ustunlikler bolmagyny arzuw edyan. Jorajan myyydamada guler yuzundaki shatlykly yylgyryshyn yagtysy sachyp durmagyny isleyan!
tush :)
Telpekler (1 kisiden 1 sany)
Bu yazgi ucin
- Gadyr 1 telpek goyyar we yazyar: "Gutlayan!"


text:
Bagrisskiý Eduard Georgiewiç
BAGRISSKIÝ (lakamy, hakyky fam-sy Dzýubin), Eduard Georgiewiç [22. H (3. HI). 1895. Odessa—16. II. 1934, Moskia] — rus sowet şahyry. GraŽdailyk ur-şuna gatnaşyjy. Onuň 20-30 ý-lardaky lirikasy graŽdanlyk urşunyň wakalaryndan, esgerleriň, deňie-çileriň, balykçylaryň aýdyň obrazlaryndan doly rew. romantika ýugrulandyr, dili emossional poetikligi b-n tapawutlanýar. «Soňky gije», «Şäher etegiade ýaşaýan adam» (1932) poemalary, köp goşgulary köne düşünje-leriň, meşançylygyn, hususyetçiligiň garşysyna gö-nükdirilendir. Has önjeýli eseri bolan «Opanas bara-da oýlanma» (1926) dien poemasynda Ukreinada graŽ-danlyk urşuny suratlandyrýar. «Pionerkanyň ölümi» (1932) dien poemasynda bir pioner gyzyň ölümýaň öňunde mertlerçe durşy beýan edilýär, rew. däpleri mlras edip almak ndeýasyny ykrar edýär.


text:
Düwürtikli parmeliýa
DÜWÜRTIKLI PARMELIÝA Parmeliýalar maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Türkmenistanyň florasynda köp görnüşli urugyň täze görnüşi. Endemik. Gysgaça beýany. Bedeni çogdam görnüşli, diametri 3,5 sm çenli, mawumtyl-gök örtükli, benewşe-goňur reňkli, izidiýalar bilen birmeňzeş örtülen. Gabyk gatlagyna we içine iýiji kaliý (КОН) we agardyjy hek (СаCl2O2) täsir edende reňki üýtgemeýär. Izidiýalary başlyja, esasy birneme daralan. Bedeniniň beýleki tarapy (aşaky bölegi) garamtyl, zeýtun öwüşgünli. Apotesiýleri ýok. Ýaýraýşy. Merkezi Köpetdag (Duşak, Sülükli we Prohladnoýe). Bitýän ýerleri. Türkmen arçasynyň we türkmen kerkawunyň gabyklary (deňiz derejesinden 1500–2200 м belentlikde). Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Ýek-tük, az mukdarda gabat gelýär. Esasy çäklendiriji sebäpler. Ösýän ýerleriniň şertiniň bozulmagy. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Bedeni ýapraga meňzeş. Wegetatiw ýol (izidiýalar) bilen köpelýär. Aýratyn hem Physiса urugyna degişli görnüşleriň ýanynda gabat gelýär. Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi. Gorag üçin görlen çäreler. Köpetdag döwlet goraghanasynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Ösýän ýerlerini yzygiderli gözegçilikde saklamaly. Barlaglar boýunça teklipler. Görnüşiň ýaýran ýerlerini öwrenmeli we sanyny anyklamaly. Düzüji Z. Joraýewa


text:
Soňky wagtlarda halkyň arasynda dollaryň gytalýandygy, şol bir wagtda dollaryň bahasynyň ёkarlanjakdygy barada gеp-gürrüňlеr köpеlýär wе intеrnеt saýtlarynda şoňa mеňzеş makalalar görünýär. Mеn hеm şеýlе...
1-Rentgen şöhlesi barlaglaryna görä,Leonardo da Vinci'niñ Mona Lisa portretiniñ reñkiniñ aşak gatlagynda onuñ yene 3 görnüşi bar eken. 2-Dünyäde iñ köp aydylyan aydym bolan-"Happy birthday to you!" aydymjygy awtorluk...
Элинден китап душмейан, калбыны китабын созлеринден долдуран, сандыгы китаплардан долы кишилер рухы тайдан оран бай болярлар. Калбыны,...
1.Finlandiýanyň rowaýaty oýunçysy Pentti 1986-njy ýylda geçirilen futbol duşuşyklarynyň birinde öz derwezesine 5 gol saldy oýundan soň, ýoldaşlary Pentä kompas alyp beripdirler.
2.Maskerano Argentinanyn yygyndysynda oynap...
Salam men, ýagdaýlarymam boljak, erbedem däl, gowam däl. 1 bilen 100 arasynda baha bermeli bolsa 49 diýerdim. Belki gowudyr meniň habarym ýokdur gowulygyndan. Ol hem bolup biler. Aý garaz muny diýjek bolmadym men. Ýagdaýymyň...
Futbol boýunça Dünýä çempionatlaryna iň köp — 19 gezek gatnaşan we jemleýji oýna 7 gezek çykmagy başaran Braziliýanyň toparydyr.
Dünýä çempionatlarynda iň köp duşuşyklary geçiren Braziliýanyň we Germaniýanyň...
Angliýaly Maýkl Faradeý demirçiniň garyp maşgalasynda
dünýä inipdir. Onuň kakasynyň ogluny mekdebe yzygiderli iberip durmaga
mümkinçilik bolmandyr. Ýöne kiçijik Maýkl birwagtlar öz deň-duş oglanlaryndan
eşiden...
1)Chelsi,Angliyada hazirlikche yenilip gormedik yeketak topar:9 yenish,2 denlik, 2)Bawariya,munhenler bundesligada 6 yenish,3 denlik bilen yenlishsiz yoluny dowam edyarler, 3)Borussiya Munhengladbah, atdashy we wezawi Borussiya Dortmundyn...
Мен, Москва шэхеринде хусусы тертипде университетин 1-нжи йыл студенти болуп окаярын ве копленч халатларда эжем-какам дагылара ызымдан...
Rink-hokkeý (inlisçe rink-hoekey) onçakly ýörgünli bolmasa-da, onuň muşdaklarynyň hem az däldigini bellemelidir. 0l geçen asyryň başlarynda Beýik Britaniýada döräp, oýunçylar ayaklaryna rolikli konki geýip meýdança...