text:
Birinji jahan urşy. 1914-1918ýy
Mowzuk: Birinji jahan urşy. 1914-1918ýy.
M E Ý I L N A M A
1. Urşuň sebäpleri, başlanmagy we ony alyp barmagyň meýilleri, maksatlary.
2. 1914-1915-nji ýyllaryň uruş hereketleri.
3. 1916-1918-nji ýyllardaky esasy söweşler.
4. Urşuň tamamlanmagy we onuň netijeleri.
Urşuň sebäpleri. Bazar ykdysadyýetiniň çalt ösmegi haryt çykarar ýaly giň bazarlary, çig-mal çeşmelerini talap edýärdi. Öňdebaryjy döwletleriň barha köp bakna halklary edinesi gelýärdi. Bazar ykdysadyýetine ýaňy gadam basan ýaş döwletler hem bakna paýlaşykda paý berilmegini talap edip başladylar. Şeýlelikde, döwletleriň arasynda paýlaşylan dünýäni täzeden paýlaşmak ugrunda göreş başlandy. Bu göreş birnäçe dawalara, harby çaknyşmalara, iň soňunda bolsa jahan urşunyň başlanmagyna getirdi.
Urşa bahana. Ýewropada “Üçler bileleşigi” we Antantanyň arasyndaky gapma-garşylyklar 1914-nji ýyla çenli ýetjek derejesine ýetdi. Germaniýa garşydaşlary bilen deňeşdirende özüni has taýýarlykly hasap edip, urşa bahana agtaryp başlady. Şeýle bahana tapyldy.
Balkan ýarym adasyndaky birnäçe asyrlaryň dowamyndaky dawalar urşuň döremegine sebäp boldy. Germaniýa ýaly güýçli döwletden arka tapynan Awstro-Wengriýa, onuň maslahaty bilen slawýanlaryň, awstriýalylaryň agalygyna garşy milli azatlyk hereketini basyp ýatyrmak isledi. Serbiýa bu döwürde Bosniýany özüne birleşdirmek isleýärdi. Şonuň üçin Awstro-Wengriýa Serbiýanyň serhetlerine ýakyn ýerlerinde harby tälim okuwlaryny geçip başlady.
Harby tälim okuwlarynyň 1914-nji ýylyň hut Oguz aýynyň 28-inde başlanmagy, serbleriň milli däp-dessurlarynyň üstünden gülmek üçin edilen ýaly boldy. Çünki 1389-njy ýylyň Oguz aýynyň 28-inde türkler serbleri uly ýeňlişe sezewar edip, şol günden soň Serbiýa türkleriň gol astyna düşüpdi. Oguz aýynyň 28-inde serblerde milli matam güni hökmünde bellenilýärdi. Awstro-wenger tagtynyň mirasdüşer şazadasy Frans-Ferdinand aýaly bilen Oguz aýynyň 28-inde Bosniýanyň merkezi Saraýewo gelipdi. Harby tälim okuwynyň açylyş dabarasyna gatnaşmak üçin, şäheriň merkezi köçesinden üsti açyk maşynda barýarka, olaryň ikisi-de serb milletçisi tarapyndan öldürildi. Bu sapançadan atylan ýeke ok soňra dünýäni sarsdyran jahan urşunyň başlanmagyna, millionlarça oklaryň atylmagyna bahana boldy.
Urşuň başlanyşy. Awstro-Wengriýa Serbiýa garşy urşa taýýardy. Emma ol serbleri Russiýanyň goldamagyndan gorkýardy. German imperatory Wilgelm II oňa serblere temmi bermegi maslahat berdi. 1914-nji ýylyň Gorkut aýynyň 23-inde Awstro-Wengriýanyň hökümeti kabul edip bolmajak talapnamany Serbiýa ýollady we pikirlenmäge 48 sagat wagt berdi.
Serbiýanyň ähli uruşlarda arkadaýanjy bolan Russiýada entek urşa taýýar däldi. Şonuň üçin-de talapnamanyň jogap möhletini uzaltjak bolup synanyşdy. Ol başa barmady. Soňra serblere mümkin boldugyça ylalaşmagy maslahat berdi. Germaniýa we Awstro-Wengriýa ylalaşyk islemediler. 1914-nji ýylyň Gorkut aýynyň 28-inde Awstro-Wengriýa Serbiýa garşy uruş yglan etdi. Muňa jogap edip, Russiýa urşa taýýarlygyny güýçlendirdi. Harby borçlulary goşunçylyga çagyrdy. Şol bir wagtda hem bu taýýarlyk işlerini gizlin geçirmek isläpdi. Gizlinlik başa barmady.
Germaniýa Russiýanyň bu hereketlerine jogap edip, Alp Arslan aýynyň 1-inde Russiýa, Alp Arslan aýynyň 3-inde Fransiýa garşy yglan etdi. Germaniýanyň goşunlarynyň Belgiýanyň we Lýuksemburgyň bitaraplygyny äsgermänligini bahana edinip, Beýik Britaniýa Alp Arslan aýynyň 4-inde Germaniýa garşy urşa başlady. Awstro-Wengriýa Alp Arslan aýynyň 6-synda Russiýa urşa başlaýandygyny duýdurdy.
Ýewropada başlanan uruş tizlikde onuň çäklerinden uzaklary-da öz içine aldy. Alp Arslan aýynda Ýaponiýa Germaniýa garşy uruş yglan etdi. Emma Ýaponiýanyň Ýewropada uruş alyp barmak niýeti ýokdy. Ol Germaniýanyň Hytaýdaky eýeçiliklerini almak maksady bilen, amatly pursady elden gidirmezlik üçin, Hytaýyň Şandun welaýatynda uruş alyp bardy. Türkiýe Germaniýany goldap, urşa goşuldy. Dünýäniň ilatynyň üçden ikisiniň ýaşaýan döwletleriniň 38-sini öz içine alan birinji jahan urşy başlandy.
Urşuň häsiýeti. Uruşýan toparlaryň maksatlary. Birinji jahan urşy özüniň häsiýeti boýunça basybalyjylykly, adalatsyz uruşdy. Diňe Serbiýa, Çernogoriýa, Belgiýa we basylyp alynan adalatly, azat edijilik urşuny alyp barýardylar.
Uruşýan taraplaryň hersiniň öz maksatlary bardy. Germaniýa Ýewropanyň we Aziýanyň uly bölegini, Fransiýanyň, Belgiýanyň baknalaryny, Russiýadan Pribaltikany we Ukrainany basyp almak isleýärdi.
Awstro-Wengriýa Serbiýany, Bolgariýany, Çernogoriýany alyp, Balkan ýarym adasynda agalygyny dikletmek isleýärdi.
Beýik Britaniýa bakna ýurtlaryny saklamak, baş garşydaşy Germaniýany gowşatmak, Türkiýeden häzirki Yragyň, Palestinanyň ýerlerini basyp almak üçin uruşýardy.
Fransiýa Elzas we Loteringiýa sebitlerini, Reýn derýasynyň çep kenaryny, Saar kömür basseýnini almaklygy maksat edinipdi.
Russiýanyň Balkanlarda öz täsirini saklamak, Awstro-Wengriýanyň Galisiýa welaýatyny basyp almak, başarsa Bosfor we Dardanell bogazlarynda agalygyny ýola goýmak niýeti bardy.
Ýaponiýa ýewropalylaryň Ýewropadaky dawalaryndan peýdalanyp, Hytaýdaky Germaniýanyň eýeçiliklerine göz dikýärdi. Garaz, uruşýan taraplaryň esasy böleginiň niýeti basyp almakdy.
Urşuň başlanmagy ähli halklarda-da milli duýguny oýardy. Ähli ýerlerde söweşe gitmek meýletinçiler ýeterlikdi.
1914-nji ýyldaky uruş hereketleri. Birinji jahan urşy Germaniýanyň ýolbaşçylarynyň pikiriçe gysga wagtda ýeňiş tamamlanmalydy. German meýilnamasy boýunça uruş esasan iki ugurda alnyp barylmalydy. Olaryň biri Günbatar söweş ugry bolup esasan Fransiýa we Beýik Britaniýa, ikinjisi Gündogar söweş ugry – Russiýa garşy gönükdirilmelidi. German meýilnamasy boýunça söweş ugurlarynyň birinde tiz urşy ýeňişli tamamlap, bar güýji beýleki ugra gönükdirmelidi. Uruş uzaga çekdirilse, Germaniýa üçin amatsyzdy. Onuň ykdysadyýeti, adam resurslary uzak urşa döz gelerden ejizdi.
German harby ýolbaşçylary bitarap Belgiýanyň üsti bilen Fransiýa garşy urşy tizlik bilen tamamlap, bar güýjüni Russiýa garşy gönükdirmekçidi. Fransiýa urşy 6 hepdeden gijä goýman ýeňişli tamamlamalydy. Bu gysga wagtda Russiýa urşa taýýarlanyp ýetişmez diýip çaklanylypdy. Taýýarlyksyz Russiýany ýeňillik bilen derbi-dagyn etmek göz öňünde tutulypdy. “Ýyldyrym çaltlygyndaky uruş” meýilnamasy boýunça harby hereketler jemi 2 aýda tamamlanyldy. Emma bu niýet puja çykdy.
Eýýäm urşuň başynda belgiýalylar watanyny gahrymanlarça goradylar. Kömege gelen iňlis harby bölümleri bilen bilelikde, fransuzlarda nemeslere berk gaýtawul berdiler. Germaniýa beýle garşylyga garaşmandy. Haçan-da Pariže howp abananda Russiýa Gündogar frontdan uruş hereketlerine başlady. Bu ýagdaý Fransiýany doly derbi-dagyn bolmakdan halas etdi.
Çünki Germaniýa goşunynyň uly bölegini Günbatardan aýryp, Russiýa garşy Gündogar fronta gönükdirmäge mejbur edilipdi.
Marn derýasynyň kenarynda 1914-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 3-10-y aralygynda nemes goşunlary uly ýeňlişe sezewar boldular. Marn gyrgynçylygy adamzat taryhynda bolup geçen iri söweşleriň biridi. Taryhda ilkinji gezek awroulag serişdeleri ulanylan söweşdir.
Marn söweşindäki fransuzlaryň we iňlisleriň gahrymançylygy nemes goşunlarynyň Pariže tarap hereketini togtatdy. Bu söweşde soňky maglumatlara görä iňlis-fransuz goşuny 1 mln 80 müň, nemes goşuny 800 müň adam ýitirdi. Muňa garamazdan nemes goşunlary ýeňlip yza çekildiler. Marn söweşi Germaniýanyň “ýyldyrym çaltlygyndaky uruş” niýetini gutarnykly puja çykardy. Günbatar frontda nemes goşunlary goranyşa geçdiler. Gündogar frontda ýagdaý nähilidi ? Gündogardan Russiýa öz goşunlaryny ikä bölüp Gündogar Prussiýa we Galisiýa ugurlary boýunça ýollady. Gündogar Prussiýada uruş alyp barýan Rus goşunlary ýeňildiler. Emma Galisiýa ugurdakylary Awstro-wenger goşunlaryny ýeňdiler. Şundan soňra 1914-nji ýylyň ahyrlaryna çenli Gündogar frontda-da taraplar goranyşa geçdiler.
1914-nji ýylda gury ýer söweşlerinde taraplaryň güýçleri deňeçer bolan bolsa, suwdaky söweşlerde ýagdaý başgaçarakdy. Deňiz söweşlerinde German floty uly ýeňlişlere uçardy. Netijede Demirgazyk deňzinde iňlis, Orta ýer deňzinde iňlis we fransuz, Gara deňizde Rus flotlary hojaýynçylyk edip başladylar. Germaniýanyň we onuň arkadaşlarynyň flotlary täze ýarag-suwasty gämileri erjel ulansalar-da, suwdaky söweşlerde artykmaçlyk gazanyp bilmediler.
Netijede 1914-nji ýyldaky söweş hereketleri jahan urşunyň gysga wagtda gutarmajakdygyny görkezdi.
Italiýanyň we Bolgariýanyň urşa goşulmagy. Jahan urşunyň uzaga çekjekdigini duýan uruşýan taraplar täze ýaranlary agtaryp başladylar. Olar Italiýany özüne çekmek islediler. Italiýa urşuň başynda öz bitaraplygyny jar edipdi. Emma ol 1882-nji ýyldan bäri “Üçler bileleşiginiň” agzasydy.
1914-nji ýyldaky söweşleriň netijesi Italiýanyň ýolbaşçylaryny taraplaryň mümkinçiliklerine täzeden seretmäge, oýlanmaga mejbur edipdi. Italiýa urşa goşulmak meselesinde uzak wagtlap iki tarap bilen-de gepleşikler geçirdi.
German we Awstro-wenger goşunlary Marn derýasynyň kenarynda, Polşada we Galisiýada ýeňlişe sezewar bolup, “ýyldyrym çaltlygyndaky uruş” puja çykandan soň, Italiýa Antantanyň tarapynda urşa goşulmagy karar etdi. Şeýtmek bilen Italiýa uruşdan soň Antanta döwletleriniň Balkanlardaky birnäçe ýerleri özüne bermegine umyt baglaýardy. Italiýa 1915-nji ýylyň Magtymguly aýynda Awstro-Wengriýa garşy uruş yglan etdi we harby hereketlere başlady.
German toparlanyşygy-da tarapdarlarynyň sanyny artdyrdy. Urşuň başynda bitaraplygyny jar etse-de Bolgariýa Germaniýa bilen gepleşikler geçirdi. 1915-nji ýyldaky Gündogar frontdaky german toparlanyşygynyň üstünliklerini görüp, Bolgariýa Antanta garşy urşa başlady. Germaniýa oňa täze ýerleri bermekligi söz berip, bal kölüne batyrypdy. Şeýlelikde “Üçler bileleşigi”, “Dörtler bileleşigine” (Germaniýa, Awstro-Wengriýa, Türkmen-Osmanly imperiýasy, Bolgariýa) öwrüldi.
Himiýa urşy. Birinji jahan urşy döwründe täze-täze ýaraglar, söweş tilsimleri ulanylyp başlandy.
Germanýa Günbatar frontda goşun güýçlerini azaltsa-da ýöne bu ýere assyrynlyk bilen bogujy hlor gazly ballonlaryň köp mukdaryny getirdi. Ýeliň iňlis-fransuz goşunlaryna garşy öwüsen pursady, nemesler 1915-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 22-sinde alty kilometr uzaklykdaky frontda ilkinji gezek himiýa ýaragyny ulandylar. Nemes goşunlary gorag enjamlary bilen üpjün edilipdi. Emma iňlis-fransuzlarda zäherli howadan goranmak üçin hiç zat ýokdy.
Howa hüjümi netijesinde iňlis-fransuz goşunlarynyň 15 müňüsi hatardan çykaryldy, olardan 5 müňi şol ýerde jan berdi.
Şu söweşden soňra uruşýan taraplaryň ikisi-de himiýa ýaragyny ulanyp başladylar. Zäherli gaza garşy enjam (protiwogaz) esgerleriň mydamalyk ýan esbabyna öwrüldi.
1915-nji ýýlda deňizdäki harby hereketler. Germaniýanyň harby floty suwasty urşy güýçlendirýärdi. 1915-nji ýylyň Baýdak aýyndan başlap, Wilgelm II-niň buýrugy bilen Beýik Britaniýanyň, Irlandiýanyň daş-töweregindäki suwlarda gabat gelen ähli görnüşli suwda ýüzüjiler ýok edilip başlandy. Gark edilenleriň içinde 2 müň adamly iňlis ýolagçy gämisi-de bardy. Ýolagçylardan 764-sine aman galmak başartsa-da, 1195-si welin heläk boldy. Olaryň 286-sy aýallar, 94-si çagalardy. Ýolagçylaryň 128-si amerikanlydy. Çäklendirilmedik suwasty urşy bitarap döwletleriň söwda we ýolagçy gämilerine-de, ABŞ-yň Ýewropa bilen söwdasyna-da uly zyýan berýärdi. ABŞ-yň hökümetiniň talap etmegi bilen Germaniýa ýolagçy gämilerini duýdurmazdan gark etmezligi ylalaşmaga mejbur boldy.
Werden gyrgynçylygy. 1914-1915-nji ýyllardaky söweşleriň netijesi urşuň uzaga çekjegini aýan etdi. Uzak uruş Germaniýa üçin diýseň amatsyzdy. Şu ýagdaýy göz öňünde tutup we nemes esgerleriniň söweşjeň ruhuny galkyndyrmak üçin ýeňişli söweşiň meýilnamasyny işläp düzdüler. Şeýle söweş fransuzlara garşy geçirilmelidi.
1916-njy ýylyň Baýdak aýynyň 21-inde german goşunlary Werdende hüjüme geçdiler. Fransuz esgerleriniň sany Germaniýanyňkydan üç esse azdy. Emma şonda-da fransuzlara “Ölmeli welin, yza çekilmeli däl” diýip buýruk berilipdi. German goşunlary ýaraglanyşyk babatda hem fransuzlardan güýçlidi. Werdende Germaniýa ilkinji gezek onlarça metre ot atýan (ognemýot) täze ýaragy ulandy. Söweş tä 1916-njy ýylyň Bitaraplyk aýyna çenli dowam etdi.
Fransiýany kyn gününde Russiýa goldady. 1916-njy ýylyň Nowruz aýynda Rus goşunlary hüjüme başlap, fransuzlara ýeňillik döretmegi başardylar.
Werden söweşinde fransuz esgerleri gahrymançylyk görkezdiler. Söweşde iki tarap hem uly ýitgiler çekdiler. Fransiýa 360 müň, Germaniýa 600 müň adamsyny ýitirdi. Werdeni eýelemek Germaniýa başartmady. 9 aýlap dowam eden bu söweş netijesiz gutardy. Werden gyrgynçylygy 1 milliona ýakyn adamyň ömür tanapyny kesdi.
Brusilow böwsüşligi. 1916-njy ýylyň Oguz aýynyň 4-inde Rus generaly Brusilowyň ýolbaşçylygynda ruslaryň Awstro-wenger goşunlaryna garşy hüjümi başlandy. Bu hüjümiň tapawutly tarapy frontuň ähli ýerinde çozuşyň bir wagtda başlanmagydyr. Beýle giňişleýin çozuş öň ulanylmandy. Söweş ugrunda ruslaryň agzybir hüjümi Awstro-Wenger goşunlaryny aljyratdy. Awstro-wenger goşunlaryna kömek bermek üçin Germaniýa Günbatar frontdan birnäçe diwiziýany aýryp, Gündogara ýollady. Bu iňlis-fransuz goşunlaryna amatly boldy. Hüjüm netijesinde, Rus goşunlary tas Awstro-Wengriýany doly hatardan çykarypdy. Söweşde Awstro-Wengriýa 1,5 mln, Russiýa 500 müň esgerini ýitirdi. 9 müň Awstro-wenger ofiseri, 450 müň esgeri Ruslara ýesir düşdi. Brusilow böwsüşligi jahan urşunyň gidişindäki ýeke-täk goşun serkerdesiniň ady bilen baglanyşykly taryha giren söweşdir. Bu söweşde ruslaryň ýeňşi Rumyniýanyň Antantanyň tarapynda urşagoşulmagyna sebäp boldy. 1916-njy ýylyň Alp Arslan aýynyň 28-inde Rumyniýa urşa goşuldy.
Somma derýasynyň kenaryndaky söweş. Antanta döwletleri Germaniýa we onuň ýaranlaryna garşy birek-biregini goldap, ylalaşykly hüjümleri gurap başladylar. Şeýle guramaçylykly söweşleriň biri Somma derýasy sebitindäki hüjüm boldy. Bu hüjüme iňlis we fransuz goşunlary birnäçe aýlap taýýarlandylar. Duşmanlaryň söweşe taýýarlygy Germaniýa hem mälimdi. Şonuň üçin Germaniýa hem goranyşy güýçlendirip, hüjümi yza serpikdirmäge taýýardy.
Somma derýasy sebitindäki söweş Brusilow böwsüşliginden 26 gün soň başlandy. Ýöne Rus serkerdesiniň ähli front boýunça giňişleýin hüjüm etmek baradaky ajaýyp başlangyjyny iňlis-fransuz harby serkerdeleri ulanmalydylar. Olar 40 km çemesi dar söweş meýdanynda nemes goşunlarynyň goranyşyny böwüsmekçi boldular.
Somma derýasy sebitindäki söweş 1916-njy ýylyň Gorkut aýynyň 1-inden Sanjar aýynyň 18-ine çenli dowam etdi. Iki tarapyň-da taýýarlykly bolandygy üçin, söweş dört ýarym aýlap dowam etdi. Iňlisler 1916-njy ýylyň Ruhnama aýynda taryhda ilkinji gezek tanklary söweşde ulandylar. Emma uzak taýýarlyga we tanklaryň ulanylmagyna seretmezden, söweş garaşylýan netijäni bermedi. Iňlis-fransuz goşuny bary-ýogy 240 inedördül kilometr territoriýany eýeläp bildiler. Söweşde fransuzlar 341 müň, iňlisler 453 müň, germanlar 538 müň esgerini ýitirdiler.
Brusilow böwsüşligi, Werden, Somma söweşleri gury ýerde urşuň gidişinde öwrülişikli wakalar bolup, uruşda Antantanyň ýeňişli hüjümleriniň başlangyjy boldy.
Ýutland söweşi. Birinji jahan urşunyň gidişinde deňizdäki uruşlaryň iň ulusy ýutlandiýanyň kenarynda 1916-njy ýylyň Magtymguly aýynyň 31-i Oguz aýynyň 1-inde bolup geçdi.
Demirgazyk deňizde Beýik Britaniýa köpden bäri Germaniýanyň harby flotyny gabawda saklaýardy. German floty iňlisleriňkiden ähli babatda diýen ýaly gowşakdy. Şonuň üçin german floty açyk söweşe girmekden howatyrlanýardy.
1916-njy ýylyň Magtymguly aýynda nemesler deňizde gaçyp uruşmak usuly boýunça söweşip başladylar. Bu söweş tilsimi boýunça esasy güýçlerini gizläp, az sanly harby gämileri bilen görnüp-gaçyp, bukudaky esasy güýçleriniň üstüne getirip, kem-kemden iňlis gämilerini ýok edip, olary azaltmalydy. Şeýle sapaklaryň birinde alaçsyz iki tarapyň esasy güýçleri çaknyşdy. Aldym-berdimli söweşde Beýik Britaniýa 14, Germaniýa 11 harby gämisini ýitirdi. Ýutland söweşinden soňra nemesler deňiz gabawyndan çykmak baradaky öňki arzuwyndan el çekmeli boldular. Urşuň tä ahyryna çenli german floty açyk deňze çykmaga milt edip bilmedi. Ine, şu nukdaýnazardan, söweş iňlisleriň peýdasyna tamamlandy.
1915-1916-njy ýyllardaky söweşler german toparlanyşygynyň ýeňişe bolan ynamyny ýok etdi. Şonuň üçin Germaniýa 1916-njy ýylyň ahyrynda urşy bes etmek hakynda gepleşiklere başlamak baradaky teklip bilen çykyş etdi. Emma Antanta döwletleri Germaniýanyň ol teklibini kabul etmediler. Tersine, urşy dowam etdirdiler. German hökümetiniň Antanta döwletleriniň öz arasynda agzalalyk başlanar diýen tamasy-da puç boldy.
1916-njy ýylyň ahyrlaryndan başlap Germaniýa ýene-de çäklendirilmedik suwasty urşuna başlady.
ABŞ-yň urşa goşulmagy. ABŞ birinji jahan urşy döwründe uzak wagtlap urşa goşulmady. Ol uruşýan taraplar bilen amatly söwdadan köp girdeji alýardy.
1914-1916-njy ýyllardaky söweşler jahan urşunyň tamamlanmagynyň ýakynlaşýandygyny görkezdi. Uruşdan soňky dünýäni täzeden paýlaşmakdan gijä galmazlyk üçin, ABŞ urşa goşulmaga howlukdy.
German hökümetiniň çäklendirilmedik suwasty urşuny täzeden başlajakdygyny jar etmegi, ABŞ üçin urşa goşulmaga bahana boldy. ABŞ 1917-nji ýylyň Baýdak aýynyň 3-inde Germaniýa bilen diplomatik gatnaşyklaryny kesdi, Gurbansoltan aýynyň 6-synda bolsa oňa garşy uruş yglan etdi.
ABŞ-yň yzysüresi Kuba, Panama, Braziliýa, Gonduras, Nikaragua, Peru, Urugwaý, Kosta-Rika, Gaiti, Hytaý Antantanyň tarapynda durup, Germaniýa garşy uruş yglan etdiler. Emma agzalan döwletleriň arasynda uruş hereketlerine, esasan ABŞ gatnaşdy. 1918-nji ýylyň başyna çenli ABŞ Günbatar Ýewropada 2 mln. Esgerini urşa goşmagy başardy. Germaniýanyň we onuň ýaranlarynyň ýeňşe bolan mümkinçiligi barha azalýardy.
1917-nji ýyldaky söweşler. 1917-nji ýyl tutuşlygyna Antanta bileleşigi we onuň tarapdarlary üçin amatly bolmady. Esgerler uruşdan halys ýadapdyrlar. Muňa seretmezden, Antanta döwletleri we onuň tarapdarlary 1917-nji ýylda ähli front boýunça hüjüme geçmekçidiler. German bileleşigi 1917-nji ýylda goranmakçydy.
Russiýadaky Baýdak döwlet öwrülişigi netijesinde, Rus goşunlary hüjüme geçip bilmediler. Günbatar frontda Antantanyň esgerleri 1917-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 16-synda Arras şäheri sebitinde şowsuz hüjüme geçdiler. Bu söweşe fransuz generaly Niwel ýolbaşçylyk etdi. Iňlis-fransuz goşuny nemesler tarapyndan partlaýjylar goýulan meýdana çozup girip, aldawa düşdüler. Nemes goşuny olary top okuna tutup derbi-dagyn etdi. Niweliň ýolbaşçylygyndaky goşun 280 müň esgerini ýitirdi.
Rus goşunlarynyň 1917-nji ýylyň Gorkut aýynda Gündogar frontdaky hüjümi-de şowsuz gutardy. Rus patyşasynyň tagtdan agdarylmagy, bolşewikleriň urşa garşy wagyzlary rus esgerlerini öňki söweşjeň ruhundan nam-nyşan goýmandy.
Uruş döwründe ýekeje-de düýpli ýeňiş gazanmadyk Italiýanyň goşuny 1917-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynda masgaraçylykly ýeňlişe sezewar boldy. Bu söweş Izonso derýasynyň kenarynda Kaporetto obasynda bolup geçdi. Italiýanyň düşen esgerleri uruşdan halys ýadapdylar. Şonuň üçin-de olar ýeňildiler we dowla düşüp söweş meýdanyndan gaçdylar.
Russiýanyň uruşdan çykmagy. 1917-nji ýylyň döwlet agdarylyşygyndan soňra Russiýa iş ýüzünde uruş hereketlerine gatnaşmagyny bes etdi. 1917-nji ýylyň Bitaraplyk aýynda başlanan Russiýa–german gepleşikleri 1918-nji ýylyň Nowruz aýynyň 3-inde Brest şertnamasynyň baglanyşylmagy bilen tamamlandy. Brest parahatçylyk şertnamasynyň şertleri Russiýa üçin gaty agyrdy. Şertnama boýunça Polşa, Pribaltika, Belorussiýanyň bir bölegi Germaniýa berildi. Rus goşunlary Ukrainany, Finlýandiýany terk etmeli boldular. Ardagan, Kars, Batumi sebiteri Türkiýä berildi. Üstesine-de 6 mlrd. marka möçberindäki puly Russiýa Germaniýa tölemelidi. Täze rus hökümeti ähli şertlere razy bolup uruşdan çykdy.
Russiýanyň uruşdan çykmagy bilen indi ýeke-täk frontda – Günbatarda uruşmalydy. Emma urşy dowam etdirmek taraplaryň hiç birine hem ýeňil düşmeýärdi.
Urşa gatnaşýan ýurtlaryň ykdysadyýeti. Uruş ähli ýerde ýetmezçilik döredýär. Çünki uruşýan taraplar ykdysadyýetini halkyň däl-de urşuň bähbitlerine gönükdirýärler. Diňe bir öz ýurtlaryndan däl eýsem, olar özüne garaşly bakna haklary hem mümkin boldugyça öz peýdasyna ulanýarlar. Antanta 45 mln, german toparlanyşygy 25 mln. adamy gönüden-göni frontlarda ulanypdy. Bulardan başga-da tyldaky işler üçin-päleçilige adam toplapdylar.
Uruş döwri açlyk-horluk görlüp eşidilmedik derejä ýetdi. Ýarawly adamlaryň urşa çekilmegi önümçiligi pese gaçyrdy. Ýeter-ýetmežçilikden horlanan halk köpçüligi Fransiýada, Germaniýada, Russiýada, şol sanda Türkmenistanda urşa garşy gozgalaňlar etdiler. Birnäçe uruşýan ýurtlarda içki dartgynlyk, urşa garşy hereketler ýetjek derejesine ýetip, rewolýusiýalar bolup geçdi.
Urşuň tamamlanmagy. Brest ýaraşyk şertnamasy baglaşylandan soňra Germaniýa Günbatar frontda ýene-de bir hüjüme synandy. Hat-da 1918-nji ýylyň tomsunda nemesler Marn derýasynyň kenaryna çenli aralaşyp, uzakdan Pariži oka tutup başladylar. Emma bu Germaniýanyň iň soňky gezek topulyşydy. ABŞ-dan gelýän täze-täze goşun bölümleri bilen üsti ýetirilen iňlis-fransuz goşunlary 1918-nji ýylyň Gorkut aýynda güýçli hüjüme başladylar. “Dörtler bileleşigi” urşy dowam etdirmegiň netijesizdigine düşündiler. German esgerleri Fransiýadan, Belgiýadan kowlupdylar. Balkan ýarym adasynda bolgarlar ýeňlişe uçrap, 1918-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 29-ynda Bolgariýa ýeňilendigini boýun aldy.
Siriýada, Mesopatamiýada we Palestinada iňlisler ýerli arap gozgalaňçylarynyň kömegine daýanyp, türkleri 1918-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 30-ynda boýun egdirdiler. Türk esgerleri arap ýerlerinden çykaryldy.
Awstro-Wengriýa bilen Germaniýanyň söweş meýdanlaryndaky ýeňlişleri ol ýurtlardaky halk gozgalaňlary, milli azat edijilik hereketleri bilen utgaşdy. Awstro-Wengriýadan Çehiýa we Slowakiýa, Gündogar slawýan welaýatlary bölünip aýryldy. 1918-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 31-inde Awstro-Wengriýadaky rewolýusion wakalar netijesinde Awstriýa hem-de Wengriýa respublikalary döredi. Täze dörän Awstriýa Awstro-Wengriýanyň adyndan 1918-nji ýylyň Sanjar aýynyň 3-inde ylalaşyga gol çekdi.
Germaniýanyň boýun egmegi. “Dörtler bileleşiginden” Bolgariýa, Türkmen-Osmanly imperiýasy, Awstro-Wengriýa uruşdan çykanlaryndan soňra, Germaniýanyň hem garşylygy dowam etmäge ýagdaýy ýokdy. Ykdysady ýagdaýyň erbetleşmegi, esgerleriň uruş islemezligi, Ýewropadaky rewolýusion wakalar, frontdaky ýeňlişler ýeke-täk dogry ýoluň urşy bes etmeklikdigini görkezýärdi. Germaniýa ýeňlipdi. Emma ony boýun almak kyndy. Şeýle şertlerde German hökümeti ylalaşyk barada gepleşiklere başlamaklygy haýyş etdi. Şol bir wagtda özüniň entek ýeterlik harby kuwwatynyň bardygyny görkezmek üçin deňiz söweşini guramaga synandy. Emma German harby flotynyň deňizçi esgerleri ýolbaşçylaryň buýrugyny ýerine ýetirmän, gozgalaňa başladylar. Kil şäherinde başlanan gozgalaň rewolýusiýanyň başlangyjy boldy. Sanjar aýynyň 9-ynda Berlinde hem gozgalaň başlandy. Wilgelm II ýurtdan çykyp gaçdy.
Şeýle şertlerde täze dörän German hökümeti 1918-nji ýylyň Sanjar aýynyň 11-inde Antanta döwletleriniň öňe süren şertleri esasynda, Kompýen tokaýynda uruş hereketlerini togtatmak hakyndaky ylalaşyga gol çekdi. 1918-nji ýylyň Sanjar aýynda Russiýa hem Brest şertnamasyny ýatyrdy. Uruş tamamlandy.
Urşuň jemleri. Kompýen ylalaşygy boýunça Germaniýa Belgiýadan, Fransiýadan öz goşunlaryny çykarmalydy. Ol 5 müň top, 25 müň pulemýot, 1700 harby uçarlaryny, 150 müň wagon, 5 müň ýük awtoulaglaryny we başga-da birnäçe suwasty gämileridir beýleki harby ýaraglaryny Antanta döwletlerine we Amerikanyň Birleşen Ştatlaryna bermeli boldy.
Birinji jahan urşy adamzat taryhynda şol wagta çenli bolan uruşlaryň iň bir gan döküşiklisi, elhenji boldy. Uruşa 73,5 mln. esger gatnaşyp, olardan 10 mln. adam öldürildi. 20 mln. adam ýaralandy, maýyp boldy. Birnäçe obalar, şäherler, senagat kärhanalary tozduryldy.
Urşuň baş günäkärleri bolan Germaniýanyň, Awstro-Wengriýanyň we Russiýanyň imperatorlarynyň ählisi-de tagtyndan agdaryldy.
Uruş döwri diňe bir söweş meýdanynda däl, eýsem tylda hem parahat ilatyň birnäçesi açlykdan, ýeter-ýetmezçiligiň pidasy boldular.
Uruş birnäçe halklaryň milli taýdan oýanmagyna itergi berdi. Birnäçe halklar özbaşdaklyk ugrunda aýaga galdylar. Birnäçe täze döwletler döredi.


c: text/html

text:
Troposfera
ýer üstüne ýakyn ýerleşen howa gatlagydyr. Onuň ýer üstünden beýikligi ekwatorda 16-18 km-e, aram giňlikde 14-16 km-e we polýar guşaklygynda 9-10 km-e ýetýär. Troposferanyň ýokarky araçägi pasyllar boýunça üýtgeýär. Gyşyna peselýär, tomsuna bolsa konweksiýanyň işjeňleşmegi bilen araçäk gatlak ýokary galýar. Kä ýagdaýlarda troposferanyň araçägi gije-gündiziň dowamynda birnäçe kilometre çenli üýtgäp biler. Troposfera atmosferanyň iň ýuka gatlagy bolup, munda onuň massasynyň 80 %-i ýerleşýär. 50 %-i 5 km-de, 75 %-i 10 km-de we 95 %-i 20 km aralykda ýerleşýär. Troposferada çyg we ýylylyk aýlanyşygy, bulutlaryň we ygallaryň döremegi ýaly hadysalar ýüze çykýar. Troposferada şeýle hem adatdan daşary optiki we akustiki hadysalar hem emele gelýär. Bu howa gatlagynyň esasy aýratynlyklarynyň biri hem onda howanyň temperaturasynyň her 100 m beýiklik aralygyndan 0,6-1,00 C peselmekligidir. Ekwatorda ortaça ýyllyk temperatura + 260, polýusda – 230 C. Troposferanyň ýokarky araçäginde temperatura degişlilikde – 700 we – 500 C. Tropopauza – troposfera bilen stratosferanyň aralygynda ýerleşip, galyňlygy 1- 2 km. Bu gatlaga köplenç bir deň temperatura, ýagny izotermiýa häsiýetlidir. Kä ýagdaýlarda ýokary galdygyňça temperatura peselmän artýar, ýagny temperaturanyň inwersiýasy döreýär.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Artyk ogullary
Artyk ogullary
Artyk hökümdar kim bolupdyr? Artyk begiň has dogrusy Artyk hökümdaryň ady Daňdanakan söweşinden soňra Soltan Alp Arslanyň zamanynda çykyp başlapdyr. 1063-nji ỳylda Artyk türkmen ỳigitleri bilen bilelikde Soltan Alp Arslanyň ỳygynyna goşulyp, serkerdelik edip başlaỳar. Artyk begiň Horasanda häzirki Türkmenistanyň topragynda ỳasandygy baradaky maglumat berdi. 1040-njy ỳylyň Daňdanakan söweşinden soň Horasana dolan türkmenleriň sany köp bolupdyr. Artyk ogullary Anadoluda Diỳarbekir, Mardin we harput töwereklerde 1102-1409-njy ỳyllarda höküm sürỳärler, Artyk begiň iki ogly Sökmen bilen Ilgazy kakasyndan soň tagta geçỳärler. Artyk ogullary hökümdarlary dünỳä medeniỳetine uly goşant goşupdyrlar. Taryhda türkmen robotlaryny, mehaniki sagatlary gaỳyklary oỳlap tapypdyrlar. Olaryň ỳörite şaỳlyk pullary hem bolupdyr. Artyk ogullary türkmenleri hakynda olaryň medeniỳeti hakynda Jezeriniň “Adatdan daşary mehanik gurallaryň maglumatlary hakynda” kitabynda giňişleỳin gürrüň berilỳär. Hut şonuň üçinem Beỳik Saparmyrat Türkmenbaşynyň ylyma, ussatlyga, senetçelige ỳugurlan türkmen medeniỳetiniň belentligini nygtamagy ỳöne ỳere däldir.


text:
Abrikosow Alekseý Iwanowiç
Abrikosow Alekseý Iwanowiç (1875-1955) - sowet patolog anatomy, SSSR Ylymlar Akademiýasynyň (1939) we SSSR MYA-nyň akademigi (1944), Sossialistik Zähmetiň Gahrymany (1945), Döwlet baýragynyň laureaty (1942). 1939-njy ýyldan SSKP çleni. Abrikosow 1899-njy ýylda Moskwa uniwersitetini gutarýar. Ol 1920-nji ýyldan ömrüniň ahyryna çenli Moskwa uniwersitetiniň medisina fakultetiniň (1930-nji ýyldan Moskwanyň 1-nji medisina institutynyň) professory, 1944-51 ýyllarda SSSR MYA-nyň Hormal we patologik morfologiýa institunyň direktory. Abrikosow patologik anatomiýanyň dürli meseleleri hakdaky köp sanly ylmy işleriň awtorydyr, Abrikosow pataloglaryň Moskwadaky ylmy jemgyýetini esaslandyryjy we onuň hormatly başlygy (1938). Abrikosowyň ylmy işleri, esasan, öýken inçekeseline, simpatik nerw düwünleri, myşsa çiş kesellerine degişlidir. Abrikosow ýokary medisina okuw jaýlaryny üçin patologik anatomiýa boýunça okuw kitaplarynyň we birnäçe gollanmalaryň awtorydyr. Ol Polşa Ylymlar Akademiýasynyň kopp-çleni. Abrikosow Lenin ordeniniň ikisi we "Zähmet Gyzyl Baýdak" ordeni bilen sylaglanýar.


text:
Absolýut goşmaça gymmat
Absolýut goşmaça gymmat - goçmaça gymmat öndürmegiň bir görnüşi, kapitalistik kärhanalarda iş gününi uzaltmagyň hasabyna alynýan goşmaça gymmat. Karl Marksyň görkezişi ýaly, kapitalistik önümçilik diňe bir haryt öndürmek bolman, eýsem ol öz asyl manysy boýunça, goşmaça gymmat öndürmekdir. Goşmaça gymmat öndürmegiň, esasan, iki usuly: absolýut w e otnositel goşmaça gymmat öndürmek usuly bar. "İş gününi uzaldyp, işçiniň öz işçi güýjüniň gymmatlygynyň diňe ekwiwalentini öndürip bilýän çäklerinden çykarylmagy we bu goşmaça zähmetiň kapital tarapyndan eýelenmegi - absolýut goşmaça gymmatyň öndürilişi ine şundan ybaratdyr. Absolýut goşmaça gymmatyň öndürilmegi kapitalistik sistemanyň ähliumumy, esasy we otnositel goşmaça gymmatyň öndürilmeginiň ugur alyş punkty bolup durýar" (Karl Marks, Kapital, 1-nji tom, 1 kitap, TDN, Aşgabat 1962, 555-556 sahypalar).


text:
Türкmеn döwlet ulаg wе аrаgаtnаşyк instituty 1992- ýylda döredildi.
Türkmen döwlet ulаg wе аrаgаtnаşyк instituty — Watanymyzyň ähli ulaglar we aragatnaşyk ulgamy üçin ýokary bilimli hünarmentleri taýýarlanýan merkezidir. Talyplara hünar bermage 12 kafedra gatnaşyar. Institutyň 4 fakultetinde 1350-ä golaý talyp okaýar. Institutyň kafedralarynda 140-dan gowrak mugallymlar zähmet çekýärler, olaryň 8-si ylymlaryň doktory we professorlar, 28-si ylymlaryň kandidaty we dosentler. Talyplar bilen sapak geçirmeklige ministrlikleriň, müdirlikleriň we ylmy-barlag institutlarynyň alymlary we hünarmenleri hem gatnaşýarlar. 1997-nji ýyldan bäri institutyň demir ýol, aragatnaşyk, ulag gurluşygy we ykdysadýet fakultetinde Türkmenistanyň demir ỳol ministrliginde işlemek üçin orta bilimli hünärmenleri hem taýýarlanylýar.
Тürkmenistanyň Hormatly Prezidentiniň hemişelik atalyk aladasy bilen institutyň okuw we material-tehniki bazasy yyl-yyldan berkeýär. Sapaklar täze enjamlar we abzallar bilen üpjin edilen laboratoriýalarda we kabinetlerde geşirilýär.
Ylmy ugurlar
Institutyň alymlary tarapyndan alnyp barylýan ylmy-barlag işleri ulag we aragatnaşyk sistemasynda tehniki progresi çaltlandyrmaga, dürli konstruksiýalaryň, desgalaryň tygşytlylygyny we ygtybarlygyny ýokarlandyrmaga, gün energiýasyny ulanmaga, bazar gatnaşyklary şertlerinde hojalyk strukturalaryň has peýdaly mehanizmlerini işläp düzmeklige, tebigy sredanyň ekologiýa ýagdaýyny gowulandyrmaklyga gönükdirlendir. Barlaglaryň belli bir bölegi ýokary okuw jaýlarynda okuwyň guralyşyny we planlaşdyrylyşyny kämilleşdirmek meseleleri, ýaşlary Watany söymek ruhunda terbiýelemek bilen baglanşyklydyr.
Salgysy
Aşgabat şäheri, Oguz-han 13
Filed under: Bütin Temalar, Ylmy Guramalar


text:
Inguşlar
Inguşlar (özlerini galgaý diýip atlandyrýarlar) – Geçen-Inguş ASSR-nyň günbatar Raýonlarynda, dag eteklerinde we tekizlik zolaklarda, şeýle hem Baş Kawkaz dagynyň merkezi böleginiň jülgelerinde ýaşaýan halk. Inguşlaryň sany 158 müň adam (1970). Olar inguş dilinde gepleýärler. Inguşlaryň dine ynanýanlary yslam dininiň sünni mezhebine uýýarlar. Iň gadymy inguş obalary daglyk ýerlerde ýerleşip, aýry-aýry taýpa-urug toparlara (jemgiýete) bölünip ýaşapdyrlar. Olaryň daglyklardan düz ýerlere geçmegi XVI-XVII asyrlarda başlanyp, XIX asyryň 30-60-njy ýyllarynda has-da güýçlenipdir. Inguşlaryň ilkinji obalaryndan biri Anguş (Inguş) bolupdyr. Inguşlaryň ady hem Anguş (Inguş) atly obanyň adyndan gelip çykypdyr. Olaryň esasy kärleri ekerançylykdan, maldarçylykdan we bagçylykdan ybarat bolupdyr. Häzir Inguşlaryň köpüsi senagatda medeni durmuşy düýpgöter özgerýär. Sowatsyz ýok diýilýär, milli intelligensiýasy ösüp ýetişýär, teatry we çeper edebiýaty döreýär. Inguşlaryň taryhy, ykdysadyýeti we medeniýeti barada Geçen Inguş ASSR-y (seret) diýen makalada giň maglumat berilýär.


text:
Bill Geýts
Bil Geýts(iňlisçe: BILL GATES)
Bil Geýts “Microsoft şereketini“ esaslandyryjylaryň, şeýle hem dünýäde iň baý we jomart haýyr - sahawatçylaryň biri bolup durýar. Bil Geýts dünýäde iň täsirli şahsyýetleriň biridir. Ol kompýuter senagatynyň iň belli brendleriniň biriniň esaslandyryjysydyr.
Stoluň üstünde goýulýan her bir kompýuteriň biri “Microsoft”-yň programmasyny ulanýar diýen ýalydyr. “Forbes“ žurnalynyň maglumatlaryna görä, Bil Geýts 1996 – 2007-nji ýyllar aralygynda dünýäde iň baý adamlaryň biri bolup, uzak ýyllardan bäri birinji orny eýeläp gelýär.
Geýts 1955-nji ýylyň 28-nji oktýabrynda ABŞ-nyň Waşington ştatynyň Sietle şäherinde dünýä inýär we şol ýerde ulalýar. Onuň kakasy Uilýam Geýts II Sietlede aklawjy bolupdyr, ejesi bolsa mekdep mugallymy we “United Way” atly haýyr – sahawat guramasynyň wekili bolupdyr. Geýts we iki uýasy oňat terbiýe alypdyr we Geýtse ikinji ýöriteleşdirilen “Lakeside School”-da okamaga mümkinçilik döräpdir.
Bil 13 ýaşyndaka özüniň ilkinji programmasyny – BASIC programmasynyň dilinde “Atanak nolluk” atly oýnuny ýazypdyr. Bill Geýts 1973-nji ýylda Pol Allen bilen hyzmatdaşlyk eden ýeri Garward uniwersitetinde okamaga başlapdyr. Geýts we Allen “MITS Altair” (ilkinji mikrokompýuter) üçin esas bolan “BASIC” diliniň nusgasyny programmalaşdyrmagyň üstünde işläpdirler. Ol “Microsoft Corporation” atly dünýäde kompýuterleri programma bilen üpjün ediji iri şereketi ýola goýmaga girişmek üçin Garward uniwersitetini taşlamaly bolýar.
Geýts we “Microsoft Corporation”[üýtget]
Bütin dünýäniň adamlary we kärhanalary öz mümkinçiliklerini doly amala aşyrmaklary üçin ”Microsoft” öz missiýasyna başlaýar. Bil Geýts we onuň hyzmatdaşy Pol Allen Garwarddan gaýdandan soňra, kompýuter senagatyna özgerişlik getiripdirler. Geýts her bir ofis stolunda we her bir öýde kompýuter bolmagyny ileri tutupdyr.
1975-nji ýylda kompýuterleri programma bilen üpjün ediji “Micro-Soft” şereketiniň düýbi tutulýar. Basym onuň ady ýöne “Microsoft” bolýar we adamlaryň kompýuterleri ulanyşyny bütinleý özgertmäge girişýär.
“Microsoft” kompýuteriň ulanylyşyny ýönekeýleşdirmäge kömek etdi, ony ösdürmek bilen bir hatarda, programma bilen üpjünçiligini özleşdirdi, oňa söwda-da uly üstünlik getirdi. “Microsoft”-yň üstünligi “MS-DOS” amaly ulgamy bilen başlap, Geýts öz oýlap tapan zady üçin ygtyýarnama alýar. “Microsoft Windows” bolsa, 1985-nji ýylyň 20-nji noýabrynda oýlanyp tapylýar.
Bil Geýtsiň baýlygy 2012-njy ýylda 66 milliard dollardan gowrak diýlip, hasap edilýärdi. Oňa 1996 – 2007-nji ýyllar aralygynda iň baý adam hökmünde baha berildi. Ol dünýäde iň iri haýyr-sahawat gaznasyny esaslandyrypdyr. Bil we Melindy Geýtsiň gaznasynda 1994 – 2010-njy ýyllar aralygynda 28 milliard dollar pul bolup, ýylda 1 milliarddan gowrak puly haýyr-sahawat işlerine sarp etmäge ýagdaýy bolupdyr. Bu gazna 2000-nji ýylda esaslandyrylýar. Onuň maksady “saglygy goraýyş ulgamyny innowasiýa enjamlary bilen üpjün etmek we ony dünýä jemgyýetçiligine öwretmekden” ybarat bolup durýar.
Bil Geýts “Microsoft” şereketinini kämilleşdirmekde örän işjeň rol oýnamagyny dowam etdirýär. Ol häzir şereketde “Başlyk” we “Programma üpjünçiliginiň baş binägäri” diýen ýaly wezipeleri eýeleýär. Ol “Microsoft”-da öz üstüne az jogapkärçilik almagy meýilleşdirýär we netijede, özüniň ähli wagtyny “Bill we Melinde Geýts” gaznasyna bagyşlamak üçin “Microsofty”-yň ýolbaşçylygy wezipesinden gidýär.
Bil Geýts 2005-nji ýylyň martynda Angliýanyň korol aýalyndan “Hormatly” rysarlyk derejesini alýar. Ol garyplygy azaltmak we dünýäniň ösen ýurtlarynda saglygy goramakda bitiren hyzmatlary üçin Britaniýanyň “Knight Commander” atly iň uly ordeni bilen sylaglanýar.
Bil Geýts özüniň söýgüli aýaly Melindo Geýts we üç çagasy bilen Waşington kölünden uzakda bolmadyk ýerde ýaşaýar. Ol okamak, golf we brij oýunlary bilen gyzyklanýar.


text:
Türkmen elipbiýi
Türkmen elipbiýi, Türkmenistanda Türkmen dili üçin ulanylýan latyn grafikasy elipbiýidir.
Mazmuny
Harplar[üýtget]
Türkmen elipbiýi, latyn grafikasyna görä ýazylyp 1993 ýyldan bäri Türkmenistanda durmuşyň ähli pudaklarynda ulanylmaga başlandy. Ol 1930-njy ýyllarda ulanylan latyn we ondan soň 1991-nji ýyla çenli ulanylan Kiril elipbiýden tapawutlanýar. Türkmen elipbiýinde 30 sany harp bar.
Bular:
Çekimli we çekimsizler[üýtget]
a, e, ä, y, i, o, ö, u, ü harplary çekimli sesleri, beýleki harplar bolsa çekimsiz sesleri aňlatmak üçin ulanylýar.
Türkmen elipbiýinde ýok bolan harplar[üýtget]
Esasy ýalňyşlyklaryň biri türkmen elipbiýinde ýok bolan harplary ulanmakdyr. Olar beýleki latyn elipbiýlerinde bolan Q/q, X/x, C/c, V/v ýaly harplardyr. Bulary ulanmak ýalňyşlykdyr.
Käbir goýberilýän ýalňyşlyklar[üýtget]
Käbir harplar türkmen dilinde ulanylmaýar.
- Viktoriýa däl Wiktoriýa bolmaly
- Quentin Tarantino däl Kwentin Tarantino
- taxi, maximum däl taksi,maksimum
- capital däl kapital
Käbir sesler käbir sözlerde ýazylmaýar
- kyýn däl kyn
- uzyýn däl uzyn
- dolly(göwrüm) däl doly
Käbir ýokardaka meňzeş ýagdaýlarda bu sesler ýazylýar
- dün däl düýn
Türkmen dilinde sözler b, d, j sesleri bilen gutarmaýar
ad däl at
ýab däl ýap
saj däl saç
==Käbir goýberilýän ýalňyşlyklar == (Düzeltme)
- Viktoriýa - bu at bolandygy üçin üýtgedilip ýazylmaýar. Edil aýdylyşy ýaly ýazylýar.
- Quentin Tarantino hem şeýle.
==Käbir goýberilýän ýalňyşlyklar == (Bellik)
- Tehniki sözler we şoňa meňzeş halkara sözleri üýtedilmeýär, bolşy ýaly ýazylýar. Mysal üçin: wideo däl, video, Wenise däl, Venice.
Nädip dogry türkmençe ýazmaly?[üýtget]
- Türkmençe ýazuwy dürs bolan bir resminama, websahypa, kitaplara seretmeli. Meselem:Türkmenistanyň salgyt gullugy
- Sözlük we beýleki dürs ýazuw gollanmalaryndan peýdalanmaly.
- Bilýän adamlardan soramaly
- Viktoriýa däl Wiktoriýa bolmaly - Quentin Tarantino däl Kwentin Tarantino Wiktoriýa we Kwentin Tarantino dogry. Sebäbi (V) (Q) harplary türkmen elipbisinde ýok. Ýok harplar bilen nädip ýazmak mümkin bolýanmyş? (Qu) eşdilýändigi sebäbe görä (Kw) dogry.
Näme üçin dürs ýazuw gerek?[üýtget]
- Bir edebi diliň barlygy we ösüşi onuň dürs we belli bir ülňülere görä ýazylýandygyna baglydyr.
- Dogry aragatnaşygy ýola goýmak.
- Diliň peýdalanyşynda eden-etdilikden gaça durmak


text:
Unitar döwlet
Döwlet gutluşynyň bir görnüşi bolmak bilen, syýasy häkimiýetiň merkezleşdirilmeginiň ýokarylygy bilen tapawutlanýar. Onuň territoriýasynyň düzüminde awtonom territorial birlikler (respublikalar, ştatlar we ş.m.) bolmaýar. Döwlet dolandyryş territorial birliklere ( oblastlara, raýonlara, welaýatlara, etraplara we ş.m.) bölünýär. Unitar döwletde bitin döwlet üçin ýeke-täk konstitusiýa, umumy kanunlar, kazyýet, bitewi raýatlyk hereket edýär.
Türkmenistan, Bolgariýa, Wengriýa, Ýaponiýa, Çehiýa, Polşa we ş.m. döwletleri unitar döwletlere mysal edip bolar.
Çeşme: P. Aýdogdyýew, B. Begseýidow, G. Geldiýewa, I. Halmyradow, G. Hanow. “Syýasaty öwreniş”. Aşgabat, 2010.


text:
Zergärçilik
Türkmenleriň zergärçilik däpleri gadymy wagtlardan başlanypdyr. Matalaryň ýüzüne keşde çekmek we altyn çaýylan, gymmat bahaly daşlar bilen bezelen, zikgelenen kümüşden taýýarlanylan zergärçilik önümleri şu däbiň ýüze çykmasy bolup durýar.
Aýal-gyzlaryň egin-eşikleri, ozaly bilen-de gelinleriň egin-eşikleri ýokary çeperçilik bilen bezelýär. Börüge dakylýan şaý-sepler, saçbagylar, gulakhalkalar, boýna we döşe, bilege dakylýan şaý-sepler taýýarlanypdyr: depesinden dabanyna çenli nepis şaý-sepler bilen bezelen gyz, hamala diýersiň, özüniň açyk gyzyl reňkdäki köýneginde kümüşe çolanan ýaly bolup görünýär.
Özboluşly zergärçilik önümleri adamyň we haýwanlaryň, guşlaryň we möjegiň formalaryny gaýtalaýar, bular bolsa ähli türki halklaryň iň gowy görýän nagyşlarydyr.
Estetiki wezipesinden başga-da, şaý-sepler dürli keselleriň öňüni almak ähmiýetine hem eýedir, şaý-sepleriň keramatlylary hem bolup, olar adamlary göz degmeden goraýar. Seýrek bolaýmasa, olaryň Merkezi Aziýanyň beýleki halklarynyň şaý-sepleriniň arasynda özüne meňzeşleri ýokdur. Şol bir wagtyň özünde gadymy Parfiýanyň hem-de Margiananyň bezeg sungaty bilen arabaglanyşygynyň bardygy duýulýar, bu bolsa, şübhesiz, çeperçilik däpleriniň güýjüne hem-de üznüksizligine şaýatlyk edýär.


text:
Ýitip gitmegiň öňýanyndaky görnüşler
Planetalar[üýtget]
- Ýer — ru:Земля
- Ýupiter — ru:Юпитер
- Mars — ru:Марс
- Merkuriý — ru:Меркурий
- Neptun — ru:Нептун
- Saturn — ru:Сатурн
- Uran (planeta) — ru:Уран (планета)
- Wenera — ru:Венера
Ýitip gitmegiň öňýanyndaky görnüşler (ýiti howp astyndaky görnüşler) (iňl. Critically Endangered (CR)) — janly tebigatda bar bolan görnüşler üçin Tebigaty goramagyň halkara bileleşiginiň (IUCN) iň ýokary kategoriýasy. Görnüşleriň bu kategoriýa degişli edilmegi olaryň sanynyň azalandygyny ýa-da üç nesiliň dowamynda 80% azaljakdygyny aňladýar. TGHB giň gerimli ýöite barlaglar geçirilýänçä, ol görnüşleri şu wagta çenli ýitip giden görnüşleriň kategoriýasyna degişli etmeýär. Şol sebäpli hem, eýýäm ýitip giden bolmagy ähtimal görnüşler ýiti howp astynda diýen kategoriýa degişli edilýärler.


text:
Muhammet Jelaletdin Rumy
Muhammet Jelaleddin Rumy (1207-1273) - Yslam dünýäsinde at gazanan şahyr we ylahyýatçy.
Mazmuny
Ömri[üýtget]
Kakasynyň ölümine çenli ömri[üýtget]
1207-nji ýylyň Sentýabr aýynyň 30-ynda Balh şäherinde (Häzirki Owganystanyň demirgazygynda, Mazaryşerif şäheriniň 15 km. Günbatarlygynda) uly dindar alym bolan Soltan Belediň maşgalasynda dünýä inýär. Onuň ata-babalary bir asyr şondan öň bu şähere göçüp gelipdirler we öz döwründe Horezmde hökümdarlyk eden türkmen patyşalarynyň howandarlygyndan feýdalanypdyrlar. Munuň şeýle bolandygyny şahyryň babasy Jelaleddin Hatib Hüseýiniň horezmşa Alauddin Muhammediň gyzyna öýlenendigi bilen düşündirip bolar.
Şahyryň kakasy Soltan Belet dindarlaryň arasynda çäksiz uly abraýa eýe bolupdyr. Ol sofulyk ylmynda “soltanlyk ”derejesine ýeten dünýädäki “ýedi soltanyň” biridir.
Rumy bäş ýaşyndaka Mekkä zyýarata gitmek bahanasy bilen Soltan Belet ähli maşgala agzalaryny alyp, Balhdan göçüp gidýär. Ýolda olar Nyşapurda ýaşaýan şyh Attaryňkyda düşleýärler. Bu waka 1212-nji ýylda bolup geçýär. Attar bäş ýaşly Jelaleddini görüp, bagryna basýar we oňa “Astarnama” (“Syrlar kitaby”) eserini berip: “Bu çaganyň gözlerinde şygyr äleminiň kuýaşynyň nury bar” diýýär.
Soltan Belet soňra maşgalasy we ýanyndakylar bilen ilki Bagdada, Mekkä barýar, ondan gaýdyp, Malatnede biraz ýaşap, Arzinjana göçýär. Dört ýyl bu şäherde ýaşansoň, Lorandada (häzirki Garaman şäheri) ýerleşýär. Bu şäherde 1225-nji ýylda Jelaleddin asly Samarkantly baýyň gyzy Göwhere öýlenýär.
Meşhur alym Bahauddin Soltan Belediň şöhraty basym külli Rumustana ýaýraýar. Şol wagtlar Seljuk türkmenleriniň kiçi Aziýadaky döwletiniň paýtagty Konýa şäheridi. Rum soltany Alauddin Keýkubad I (1219-1237) Soltan Beledi Konýanyň iň uly medresesine baş müderrislige çagyrýar. Şeýdibem, 1228-nji ýylda olar Lorandadan Konýa hemişelik göçüp gelýärler.
Şems Tebrizi[üýtget]
1240-njy ýylda Jelaleddin şol döwrüň ylmynyň aňyrsyna çykyp, Konýa dolanýar we 1241-nji ýylda ýene-de baş müderrislige eýe bolýar. Belki-de, onuň durmuşy şeýle ýagdaýda dowam etse-de ederdi. Emma 1244-nji ýylyň Sanjar aýynda Konýa derwüş-sofy Şems Tebrizi gelýär. Ol Jelaleddin bilen tötänden duşuşýar. Soňra olar ömürlik dost bolup galýarlar.
Jelaleddin Rumynyň Şems bilen ýakyn gatnaşygy baş müderrisi edebiýat meýdanyna alyp gelýär we birwagtky şyh Attaryň welilik bilen aýdanlary amala aşyp başlaýar. Şondan soň Rumy köp wagtyny medresede däl-de derwüşleriň arasynda goşgy aýdyp, saz çalyp, tans edip geçirýär. Bu ýagdaý ylym bilen meşgullanýanlaryň birnäçesine ýakmaýar we olar Şemsi öldürmegiň kül-külüne düşýärler.
Iki beýik şahsyýetiň dostlugynyň berkemegi we güýjemegi göripleriň ýigrenjiniň artmagyna getirýär. Ýagdaýy duýan Şems 1246-njy ýylyň Nowruz aýynyň 11-inde gizlin ýagdaýda Konýadan çykyp gaçýar. Dostunyň we ruhy halyfasynyň birdenkä gürüm-jürüm bolmagy Rumyny gam kölüne batyrýar. Kiçi ogly Soltan Balady onuň gözlegine iberýär. Rumynyň hormatyna Şems bu gezek Konýa gaýdyp gelýär. Rumy täzeden dünýä inen ýaly bolýar. Ol Şemsi görende, Allanyň ýerdäki keşbini gören ýaly begenýär. Emma bu şatlykly we döredijilikli günlerem uzaga çekmeýär. 1247-nji ýylyň ortalaryna Şems ýene ýitirim bolýar. Bu gezek hemişelik. Onuň gije gizlinlik bilen ogurlanyp öldürilenligi barada çaklamalar bar.
Rumy öz garşydaşlarynyň ýanynda hiç syr bildirmezlige çalşyp, gaýgy-gussany duýga, duýgusyny goşgularyna siňdirýär. Şeýdibem, onuň döredijilik ýoly uzap gidýär. Rumy dostuna bagyşlan “Şems Tebriziniň diwany” diýen gazallar kitabyny döredýär.
Soňky ýoly[üýtget]
Jelaleddin Rumy 1273-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 12-sinde aradan çykýar. Ony soňky ýoluna ugratmaga musulmanlar bilen bir hatarda hristianlar, grekler we beýlekiler hem barýarlar. Olaryň öňünde Rumynyň esaslandyran tans oýnaýan derwüşleriň-sofular jemgyýetiniň agzalary barýar. Şahyr Konýanyň patyşasy tarapyndan bina edilen mawzoleýde, kakasynyň ýanynda jaýlanýar.
Mesnewi[üýtget]
Şahyr sofylar jemgyýetiniň halyfasy bolmak bilen medresede hem sapak bermegini dowam etdirýär. Sofylar jemgyýetiniň şyhy Hisamiddin Hasanyň teklibi we haýyşy boýunça Rumy şygyrlar diwanyny döretmäge girişýär. Bu diwanyň adyna “Mesnewi” diýýär. Ol goşgular ikileme, ýagny iki setir görnüşinde özara kapyýalaşyp (sazlaşyp) gidýär. Şeýle goşgy formasy (görnüşi) soňra diňe pars dilli şahyrlaryň däl, eýsem tutuş dünýä edebiýatynyň ajaýyp eserlerine öwrüldi. Rumy “Mesnewisini” alty bölege bölýär we hersini bir depder diýip atlandyrýar. Bu kitapdaky goşgular 26632 beýtden ýa-da 53264 setirden ybarat.
Şahyryň mesnewilerinde diňe pelsepe-sofuçylyk garaýyşly eserler (goşgular) bolman, eýsem, grekleriň, gadymy rimlileriň, ermenileriň, arablaryň, gündogaryň we beýleki halklaryň ägirt uly halk döredijiliginden (faýdalanylan) peýdalanylan rowaýatlar, basnýalar, hekaýatlar hem öz beýanyny tapýar.
Ulanylan Çeşme[üýtget]
Maglumatlar Almagül Ýusubowanyň «Türkmen edebiýatynyň taryhy ösüş döwürleri» atly kitabyndan alyndy. «Başkent» bilim merkeziniň neşirleri. Aşgabat 2005.
http://vecizebank.com/sozler.php?sozleri=Mevlana Mevlana Sözleri
Daşarky çykgytlar[üýtget]
- Руми Джалаладдин. Дорога превращений: суфийские притчи
- Сайт, посвященный Руми — биография, переводы, исследования
- Притчи, афоризмы, «Китаб ал-Маснави» Руми
- Притчи от Руми на Притчи.ру
- «Песнь Свирели» — вступление к поэме Маснави в музыкальном исполнении (по переводу В.Державина)
- Сокровища вспоминания перевод Леонида Тираспольского на fway.org
- Как Ислам относится к Джалалуддину Руми (р.а.)?
- Джалаладдин Руми. Стихи


text:
Buraw wyşkasy
Buraw enjamy ýer gatlagynda deşik (adatça buraw sütüni diýlip atlandyrylýar) we/ýa-da sütün emele getirýän enjamdyr. Buraw enjamlary suw, nebit ýa-da tebigy gaz alynýan guýulary burawlamak üçin ulanylýan ägirt uly toplum ýa-da bir adam tarapyndan süýşürilip bilinjek derejedäki kiçiräk enjam bolup bilýar. Bular ýeriň aşagyndaky mineral känleri, gaýalary, topragy we ýerasty suwlaryň fiziki aýratynlyklaryny derňemek, şeýle hem ýerasty toplumlary, gurallary, tunelleri gurmak we guýulary gazmak üçin hem ulanylyp bilinýär. Buraw enjamlary ulaglara, tirkeglere birikdirilip hereket etdirip bolýan ýa-da gury ýeriň ýüzündäki ýa-da deňizdäki gozganmaýan desgalara (özünde buraw enjamy bolmasa hem adatça 'deňizdäki nebit buraw enjamlary' diýlip atlandyrylýan nebit platformalar) berkidilip bilinýän toplumlar bolup bilýär.


text:
Atmosfera
Ýer togalagynyñ daş töweregini gurşap alan howa guşaklygydyr. Onuñ galyñlygy (ýer üstünden beýikligi) 20 müñ km-e ýetýär. Atmosferanyñ massasynyñ 9/10 bölegi aşaky 20 km-de (troposfera gatlagynda) ýerleşip, adamzat jemgyýetiniñ hojalyk işlerine gös-göni täsirini ýetirýär. Ýer üstündäki gury howanyň düzümi. Howa dürli gazlaryň mehaniki garyndysy bolup, göwrüm birligi boýunça ony şu himiki elementler düzỷärler: azot – 78,08 %, kislorod – 20,95 %, argon – 0,93 %, kömürturşy gazy – 0,03 %. Az mukdarda neon, geliý, kripton, wodorod, ksenon, we ozon bardyr. Bulardan başga-da howanyň düzüminde himiki elementleriň gaz halyndaky birleşmeleri – metan, ugar gazy, kükürt angidridi, azodyň zakisi, azodyň ikili turşusy we radon girýärler. Howanyň düzümindäki himiki elementler gün radiasiýasynyň täsiri, sebitiň landşaft ýagdaýy we adamyň hojalyk işleri netijesinde üýtgäp durýarlar. Meselem, ýyldyrym çakmaklygyndan azot birleşmeleri, ýurtda senagat kärhanalarynyň köpelmegi bilen kömürturşy gazy döreýär. Ýokardaky agzalan himiki elementleriň birleşmelerinden başga-da, howada suw buglary we tozanlar bardyr. Olar umumylykda aerozollar diýip hem atlandyrylýar. Suw buglarynyň atmosferadaky göwrümi 12,9 müň kub. km möçberinde hasaplanylýar (Lwowiç 1971 ý). Howada agdyklyk edýän azot gazy terjime edilende “zoo – ýaşaýyş, a – ýok” ýagny, ýaşaỷşy goldamaýaryn diýen manyny berýär. Emma şeýle-de bolsa, janly organizmleriñ düzüminde azot birleşmeleri duşýar. Olar mineral dökünleri (nitratlar) görnüşinde oba hojalyk önümçiliginde giñden ulanylýar. Kislorod janly-jandarlaryñ ýaşaýşynda (gaz we suwuk halynda), organiki däl jisimleriň ýanmaklygynda we çüýremekliginde uly orun eýeleýär. Ol ähli himiki elementler bilen birleşmeklige ukyplydyr. Azot we kislorod gazlarynyň mukdary atmosferanyň ýokary belentliklerinde üýtgeýär. Olar molekulýar ýagdaýdan atom görnüşine geçýärler. Olaryň üýtgeýiş ýagdaýyny meteoraketalaryň maglumatlaryndan görmek bolýar (1-nji tablisa). 1-nji tablisa. Azot, kislorod we argon gazlarynyň ýokary belentliklerdäki ýagdaýy, %. Beýiklik, km N2 O2 Ar Beýiklik, km N2 O2 Ar 65 80 19 0,91 82-85 74 24,5 0,77 75-80 78 21 0,93 85 78 21 0,86 80 78 21,5 - 95 77 21,5 0,76
Atmosfera himiki düzümi boýunça gomosfera we geterosfera bölünýär. Gomosfera – Ýer üstünden 80-100 km beýiklige çenli bolan atmosfera gatlagy bolup, onda howanyň esasy himiki düzümi (suw buguny, kömürturşy gazyny we ozony hasaba almasak) üýtgemeýär. Geterosfera - 100 km beýiklikden ýokardaky atmosfera gatlagy bolup, onda howanyň himiki düzümi we molekulýar agramy beýiklik boýunça üýtgeýär. Geterosferada atmosferany düzüji gazlar atomlar ýagdaýnda bolýarlar. 120 km beýiklikde bütinleý diýen ýaly ähli kislorod, 220 km-den başlap ýokarlygyna ähli azot dissosirlenýär. Has ýokary belentliklerde wodorodyň atomy agdyklyk edýär.
Ozon (O3) gazy azlygyna garamazdan (3,2 • 109 t.) stratosferada we mezosferada döreýän hadysalarda uly orun eýeleýär. Ol 0-70 km beýiklik aralygynda duşup, massasynyñ esasy bölegi 25-35 km beýik aralygynda ýerleşýär. Ozon kislorodyñ molekulasyna ultramelewşe şöhleleriñ täsir etmeginden, aşaky gatlaklarda bolsa ýyldyrym razrýadlarynyñ täsirinden döreýär. Bu gaz gün radiasiýasynyñ 4-%-ni özüne siñdirýär we ýer üstündäki janly-jandarlary günüñ korpuskulýar we ultramelewşe şöhlelerinden goraýar. Atmosferadaky durnuksyz elementleriň biri hem kömürturşy gazydyr. Ol agaçlaryň gury agramynyň 45-50 %-ni tutýar. Howada kömürturşy gazynyň döremekligi organiki däl jisimleriň ýanmagynyň we organiki maddalaryň çüýremeginiň, janly jandarlaryň ulanan (işlän) howasynyň hasabyna bolỷar. Şeýle hem bu gaz hereket edýän wulkanlar, tokaý agaçlarynyň ot almagy, tebigy gazly çeşmeler zerarly köpelip biler. Muña mysal edip 1883-nji ýylda atylan Karakatau, 1912-nji ýylda atylan Katmaý wulkanlaryny we Tunguskiý meteoritini almak bolar. Kömürturşy gazy (CO2) organiki birleşmeleriň turşulyk önümi bolup, olaryň çüỷremeginden we ýanmagyndan (şol sanda ýangyçlar hem ýananda), haýwanlaryň dem almagyndan bölünip çykýar. CO2 mukdary köplenç halatda hemişelik ýagdaýda bolýar, ýöne howanyň ýere galtaşýan gatlagynda ýerli şertleriň aýratynlygyna hem bagly bolýar. Iri senagatly şäherlerde ol has duýarlyklydyr. Senagatly sebitlerde kömürturşy gazynyň mukdary 0,05 % çenli ýokarlanyp biler, şäherlerden uzakda 0,03 % köp bolmaýar. Polýar guşaklykda bu görkeziji has-da azdyr, meselem, Antarktikada bary-ýogy 0,0205 %. Bu gaz atmosfera howasynyň beýleki gazlary bilen täsirleşme (reaksiýa) geçirmeýär. Atmosferanyň turbulentliligi zerarly CO2 mukdary beýiklik boýunça az üýtgeýär. Ýöne bu gazyň mukdary has ýokary beýiklikde azalmagy mümkin. Bu gazyň saklanýan araçägi 70-100 km beýiklikden geçmeýär. Soñky 100 ýylyñ içinde onuñ mukdary Ýer togalagy boýunça 0,029 %-den 0,032 %-e, iri şäherlerde bolsa 0,05 %-den 0,07 %-e çenli artypdyr. Elbetde, bu ýer ýüzünde kömrüñ, nebitiñ, gazyñ, magdanly we magdan däl jynslaryň işlenilmeginiñ hasabyna bolup geçýär.


text:
Her bir ynsan Isa Mesihiň Halasgär we Rebdigini ykrar eder…(aýdym)
“5Mesih Isada bolan bu pikir sizde-de bolsun.6Ol Hudaýyň häsiýetine eýe bolsa-da, Hudaý bilen deňligi olja hasap etmän,7gaýtam, gul häsiýetini alyp, adam keşbine girdi, Özüni hiç etdi.8Sypatda ynsan bolup, ölüme, hatda haç üstündäki ölüme-de boýun egip, Özüni kiçeltdi.9Şonuň üçin hem Hudaý Ony juda beýgeldip, Oňa ähli atdan belent ady berdi.10Ol muny Gökdäkileriň, Ýerdäkileriň we Ýer astyndakylaryň bary Isanyň adynyň hatyrasyna dyz epsin,11her dil Ata Hudaýyň şöhraty üçin Isa Mesihiň Rebdigini ykrar etsin diýip etdi.” Filipliler 2:5-11


text:
Posted on April 21, 2014 by .
Salam, dostlar, türkmen ildeşler, hormatly lukman işdeşler,
1. Habarlydyrsyňis köp wagt bäry ”Türkmen Medikal” medisina we ylym barada täzelik goýmaýar (koma giren ýaly!). Şoň üçin häzyrky wagtda syz gadyrdanlar, saglyk baradaky maglumatlary türkmen dilinde beýan edýän saýta (Saglyk) bariň. Saglyk saýty : www.saglyk.info
2. Dr. Abdulwaahab Hajiserdar bilrn dostlary, kärdeşlery we kursdaşlary, habarlaşmak uçin oň Facebookyna baryb bilerle. Facebook diňe doslyk aragatnaşyk uçindyr.
Dr. Abdulwaahab Hajiserdar
Sag bolyň, hormat bilen: Türkmen Medikal
Filed under: Bütin Temalar, Habarlar | Leave a comment »
Posted on June 17, 2013 by .
Предыстория
Ученые предполагают, что в доисторические времена территория Туркмении была населена неандертальцами, поскольку обнаружены следы их пребывания близ селения Гаурдак, на склонах горы Большая Балахана (Чарджоуская область, ныне Лебапский велаят)[1] По мнению других ученых, неандертальцы обитают на территории Туркмении до сих пор.
Continue reading →
Filed under: Bütin Temalar, Habarlar, Rusça-Pусский | Leave a comment »
Posted on February 6, 2012 by .
Nerw öýjüklerinde täze döwür
Beýni adamlaryň bedenlerinde iň möhüm wezipäni amala aşyrýan agzadyr. Ähli duýgy we düşünjämizi dolandyrýan beýni öýjüklerinde täze döwür başlajakdygynyň ilkinji uçgunjyklary döredi.
ABŞ-nyň Garward uniwersitetiniň alymlary geçiren ylmy barlaglarynda beýni öýjüklerini hem çalşyp boljakdygyny ýüze çykardylar. Sagdyn syçanlarda geçiren ylmy barlaglarynda hünärmenler käbir hassalyklaryň bejergisiniň amala aşyryp boljakdygyny gördüler. Dowamy
Filed under: Bütin Temalar, Bilim, Habarlar, Saglyk | 2 Comments »
Posted on February 5, 2012 by .
JYNSY GATNAŞYKLARY “AJADÝAN” ÝENE BIR SEBÄP
Uzak wagtyň dowamynda urolog-seksolog lukmanlary jynsy işjeňligi bozulan erkek adamlaryň ýagdaýyny “impotensiýa” (jynsy gowşaklyk) düşünjesi bilen atlandyrdylar. Ýöne bu söz erkek adamyň jynsy gatnaşyklarynda duş gelýän hemme kynçylyklaryny öz içine alyp bilmeýärdi. Şonuň üçin hem häzirki wagtda “erektiw disfunksiýa” düşünjesi giňden ulanylyp, ol jynsy gatnaşyklary düzüji faktorlaryň islendiginiň bozulmalaryny aňladyp bilýändir. Dowamy
Filed under: Bütin Temalar, Durmyş, Saglyk | 1 Comment »
Posted on February 5, 2012 by .
Çilimkeşlige garşy göreş plany tassyklandy
Nazar Hudaýberdi
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanda 2012-1016-njy ýyllar üçin çilimkeşlige garşy göreş boýunça çäreleriň planyny tassyklady. Plan 2012-nji ýylyň 6-njy ýanwarynda geçirilen giňişleýin hökümet maslahatynda tassyklandy.Hökümet maslahatynda kabul edilen “2012-2016-njy ýyllar üçin çilimkeşlige garşy göreş boýunça çäreleriň plany” bilen bagly “Neýtralnyý Turkmenistan” gazetiniň 21-nji we 26-njy ýanwar sanlarynda iki sany baş lukmanyň çykyşy çap edildi. Dowamy
Filed under: Bütin Temalar, Bilim, Habarlar, Saglyk | Leave a comment »
Posted on January 11, 2011 by .
Onkologik barlag
Dr. Serdar Gulgeldiýew
Täze ýylyň öň ýanyndaky aýlarda Türkmenistanda ýaş-u-garry aýallaryň ählisini aýal ugry boýunça barlagdan geçirmek hökmany çärä öwrüldi.
«Ýekeje aýal maşgala hem barlaga barman galmaly däldir» diýip, ýurduň oba-şäherleriniň maşgala lukmanlary öz garamagyndaky maşgalalara ýeke-ýekeden tabşyryp çykdylar. Barlaglar häzirki günlere çenli dowam edýär.
«Bu barlagyň sebäbi soňky döwürlerde aýallaryň ýatgylarynda onkologik keselleriň ýüze çykmasynyň köpelýänligi üçindir» diýip, lukmanlar barlagyň sebäbini düşündirýärler. Dowamy
Filed under: Bütin Temalar, Habarlar, Saglyk | 7 Comments »
Posted on January 8, 2011 by .
DİŞ AGYRYNYŇ EMI TAPYLDY
Ýakynda alymlaryň bir topary keseli täzeden bejerip bolýan ýukajyk nanoperdeleri ýasadylar. Diş lukmançylygy baradaky geň habary http://www.gizmag.com saýtynda okamak mümkin.
Ýumşak dokumalardan ybarat bolan diş ýoljagazlary dişiň bir bölegi bolup, ol dişiň merkezinde ýerleşýär. Dişiň işjeňligini amala aşyrýan nerwler we gan aýlanyş damarlary bu ýoljagazyň üstünden geçýärler. Diş ýoljagazlarynyň ýumşak dokumalaryna ýa-da nerwlere ýeten zeper dişiň çişmegine ýa-da sowuklamagyna getirýär. Diş çişmesi, sowuklama bolsa ýakynda ýerleşen dokumalary zaýalap bilýär. Dowamy
Filed under: Bütin Temalar, Habarlar, Saglyk | 4 Comments »


text:
HTML
HTML - (Hyper Text Markup Language): Internetde giňişleýin ulanylýan script (tekst) dilidir. Programlama dili hökmünde kabul edilmeýär, sebäbi öz başyna işläp bilmeýär. HTML ulanylyp ýazylan programmalar ýa-da tekstler "interpreter"-iň kömegi bilen terjime edilip işledilýär. W3C (Bütündünýä konsortium) tarapyndan standartlaşdyrylandyr.
HTML Kod[üýtget]
Html kodlary,   täg-i bilen açylýar   täg-i bilen hem ýapylýar. Bütün kod bu 2 tägleriň arasynda ýazylýar.
Meselem:
Bu bizim ilkinji HTML kodymyz        Salam Wikipedia  Goýy harplar bilen ýazylýar   Egri inçe harplar    Goýy inçe
Makala[üýtget]
Websahypanyň içki gurluşy
Bu ugur örän çylşyrymlydyr. Bu ýerde biz diňe käbir umumy düşünjeleri salgy bermeli bolýarys. Her zady doly beýan etjek bolsak, siz hem ýadarsyňyz, biz hem. Sizi ýadadyp we gorkuzyp, höwesiňizi gaçyrasymyz gelenok. Ýöne günsaýyn web ussaçylygy barada bilimiňiziň artýandygy bizi begendirýär. Şu mowzuk boýunça makalalary okamagy dowam etdiriň.
Websahypa nähili işleýär?
Websahypa diýilýän zat aslynda her bir kompýuter programmasynyň bolşy ýaly, kompýutere berilýän buýruklaryň toplumydyr. Şol buýruklar toplumyny açýan we kompýuteri ulanýanlara görkezýän programmalara brauzer diýilýär. Türkmençe muňa geziji diýsek hem gelişmän durmaz. Mysal üçin, eýýäm bilýänsiňiz Internet Eksplorer, Mozilla Firefoks, Opera, Opera Mini, Google Krom ýaly brauzerler bar. Aslynda brauzerleriň sany örän köp, ýöne iň köp ulanylýanlarynyň arasynda esasy ýokardakylar bar.
Websahypanyň içinde dürli tekst, surat, sesli-şekilli (audio-wideo) we ş.m. maglumatlar bolýar. Şol maglumatlaryň ulanyja belli bir biçüwde görkezilmegi üçin ýörite buýruklar websahypanyň içinde ýerleşdirilýär. Websahypa diýip, umuman HTML namasyna (HTML Document) ýa-da şonuň esasynda döredilen beýleki görnüşlerine aýdylýar. Brauzerler şol HTML namasyny serwerlerden sorap alýarlar we olaryň içindäki buýruklary ýerine ýetirip, ulanyjylara netijäni görkezýärler.
Websahypanyň, ýagny HTML namasynyň içinde nämeler bar?
Websahypalar dürli-dürli bolup bilýär. Ýöne köplenç iň köp goýulýan zatlar tekst we suratlardyr. Internetiň tizliginiň artmagy bilen indi aýdymdyr wideo goýmak mümkinçiligi hem bar we köp saýt mundan peýdalanýar.
Aşakda ýönekeý bir index.html diýen sahypanyň kody görkezilýär.


text:
Improwizasiýa
IPROWIZASIÝA (frans, improvisation - duýdansyz, birden diýmek)-çeper eser döretmegiň bir ýoly. Şeýle ýagdaýda eser bada-bat döredilýär ýa-da döräp durka ýerine ýetirilýär. Bu usul ayratynam halk döredijiliginde ýörgünli. Ol sungatyn köp görnüşine – aýdym-saza, poeziýa, teatra, tansa we ş.m mahsusdyr. Iprowizasiya teatr sungatynda ozaldan ýörite taýýarlanylan teksti bolmadyk, repetisiýa geçirilmezden, birden gurnalan sahnalarda uly rol oýnaýar. Türkmen milli sazynda we poeziyasynda hem onuň uly orny bar. Halk aýdymlarynyň köpüsi şul esasda döräpdir.Klassiki poeziýamyzda, aýratynam halk şahyrlarynyň dörediljiliginde impowizatorçylyk endigi güýçli. Iprowizasiya sungatyň sinkretik (gatyşyk) görnüşinde köp duýulýar.


text:
Türkmenistanyň ''Prezidentbank'' täjirçilik banky
Türkmenistanyň Prezidentiniň 2000-nji ýylyň ýanwar aýynyň 31-däki №4549 belgili kararyna laýyklykda karz guramasy hasaplanýan Prezidentbank täjirçilik banky dýredildi. Bu bank özüniň täze döredilendigine garamazdan bazar gatnaşyklary şertlerinde müşderilere hyzmat etmegiň dürli ugurlaryny tapmak we marketing ulgamyny ösdürmek boýunça köptaraply işleri alyp barýar. Türkmenistanyň raýatlaryna ipoteka karzlaryny bermeklik bankyň esasy ugry bolup durýar.
Ipoteka karz ulgamy döwletiň ýaşaýyş-durmuş syýasatynyň wajyp ugurlarynyň biri bolup çykyş edýär. Türkmenistanyň her bir ýaşaýjysyna oňaýlylygy ýokarlandyrylan ýaşaýyş jaýyny satyn almak üçin zerur şertleri we mümkinçilikleri döretmek maksady bilen gozgalmaýan emläk üçin karzyň uzak möhletli (30 ýyl), pes göterimli (1% ýyllyk) bilen karz bermeklik ýola goýuldy.
Bank diňe ýaşaýyş maksatly ipoteka karz bermek bilen çäklenmän, telekeçilere Türkmenistanyň çäklerinde ýaşaýyş jaýlarynda we aýratyn duran guramalarynda ýerleşen iş otaglaryny, dükanlary, ammar jaýlaryny satyn almak, dünýä ülňülerine gabat gelýän we dünýä bazarynda bäsleşip biljek önümçiligi ösdürmek, ony giňeltmeklige gerek bolan ösen tehnologiýa enjamlaryny, çig mallary satyn almak, önümçilik we ilata hyzmat ediş binalaryny gurmak üçin gönükdirilýän karzlary berýär. Berlen karzlaryň esasy bölegini gozgalmaýan emlägi satyn almak üçin berlen karzlar tutup, bu görkeziji jemi karz bukjasynda berilen karz serişdeleriň 89,4%-ne barabar boldy.
Nagt pul serişdelerini çekmeklik işjeňliginde bank howpsuzlyk şertlerini berk talap edijilik düzgüninde üpjin edýär. Ondan başga-da ilata daşary ýurt pulundaky pul geçirimlerini ugratmak we kabul etmek hyzmatlaryny ýerine ýetirmek maksady bilen Western Union ulgamynyň işi ýola goýuldy. Türkmenistanyň Prezidentbank täjirçilik banky Türkmenistanyň Prezidentiniň 2006-njy ýylyň martyndaky N7824 belgili Türkmenistanda bir bitewi bank programma serişdelerini ornaşdyrmak we milli kartly töleg ulgamyny döretmek hakyndaky kararyny esasynda Altyn asyr töleg kartlary ulanylmaga girizildi. Tölegiň kart görnüşi pul dolanyşygyny gowulandyrmak we nagt serişdeşiniň çykdajysyny azaltmak maksady bilen bank tarapyndan bank kartlary arkaly diňe zähmet haklaryny tölemek bilen çäklenmän, olaryň kömegi bilen söwda ulgamynda, halka hyzmat edýän edaralarda geçirip boljak nagt däl hasaplaşyklaryň görnüşleri öwrenilýär.
Düýpli gurluşyk üçin bank häzirki wagtda maýa goýumlary goşmaça maliýeleşdirmegiň hasabyna däl-de, öz hususy we çekilen serişdeleriniň hasabyna amala aşyrýar. Bankyň maýagoýumlar maksatnamasy, bank işgärlerini ähli amatlyklary bolan ýaşaýyş jaýlary bilen üpjün etmeklige, şeýle-de döwletimizde giň göwrümli alynyp barylýan gurluşyk maksatnamasyna esaslanyp gönükdirilendir. Bankyň öz öňünde goýan maksady: milli manadyň hümmetini ýokarlandyrmak; bank önümlerini giňeltmek we hil taýdan has ýokary derejä götermek; dünýä tejribesiniň öňdebaryjy usullaryny we iň täze tehnologiýalaryny ornaşdyrmak; pul serideleriniň kadaly dolanşygyny üpjün etmek; ilatyň peýdalanmaýan pul serişdelerini önümçilikde karzlaşdrma we maýa goýum hökmünde ulanmak we ilatyň banklara bolan ynamyny artyrmak. Bank tarapyndan, bank hyzmatlarynyň görnüşlerini giňeltmek boýunça uly işler amala aşyrylýar. Ýerine ýetirilen işleriniň esasy bölegi bank işjeňligini ýokarlandyrmak we täze müşderileri çekmek bilen baglanyşyklydyr.
Geljekde Ewropanyň yökary derejeli banklary bilen aragatnaşyklary ýola goýmaklygy öz öňünde tutýar. Meselem korrespondent hasaplaryny açmaklygy, SWIFT ulgamyny ornaşdyrmaklygy we şol önüm boýunça hünärmenleri taýýarlamaklygy. Mundan başgada lizing amallaryny ýola goýmaklygy meýilleşdirýär.


text:
2012-nji ýyly tomusky Olimpiýa oýunlary
2012-nji ýyly tomusky Olimpiýa oýunlary 27 iýul- 12 awgust aralýgýnda Londonda geçirilen Olimpiada oýunlarydyr.
Resmi ady “30-njy Olimpiýa oýunlary” bolan bu ýaryşlar 204 ýurtdan 10500 sportsmeniň gatnaşmagynda geçirilýär.
Halkara Olimpiada komitetiniň howandarlygynda her dört ýyldan bir gezek geçirilýän tomuskly Olimpiada oýunlary 1896-nji ýyldan bäri geçirilýär.
London şol döwürden bäri Olimpiada oýunlaryny üçünji gezek geçirýän ýeketäk şäher bolup durýar. Britaniýanyň paýtagty Olimpiada oýunlaryny 1908-nji we 1948-nji ýyllarda hem geçiripdi.
Türkmenistan 2012-nji ýylýň tomusky Olimpiada oýunlaryna 10 sany sportsmeni iberdi.
Londonda geçirlen Olimpiada oýunlaryna gatnaşan Türkmen sportsmenler: boksçýlar Serdar Hudaýberdiýew we Nursäher Pazzýýew, agýr atletler Ömürbek Bazarbaýew, Tolkunbek Hudaýbergenow we Mansur Rejepow, dzýudoçý Gülnar Haýýtbaýewa, ýüzüjiler Sergeý Krowýakow we Jennet Sarýýewa, ýeňil atletika boýunça bolsa Mergen Mämedow we Maýsa Rejepowa.


text:
Iňlis dili
Iňlis dili : Angliýanyň we Beýik Britaniýanyň resmi dili.
Iňlis dili (english, the english language) – angliýalylaryň dili (Angliýanyň we Beýik Britaniýanyň resmi dili), ABŞ-yň ýaşaýjylarynyň (otuz bir ştatynyň resmi dili), Irlandiýanyň, Kanadanyň we Malta (döwlet)nyň resmi iki diliniň biri, Awstraliýanyň we Täze Zelandiýanyň resmi dili. Ol Aziýanyň käbir döwletinde (Hindistan, Päkistan we beýlekiler) resmi dil hökmünde ulanylýar.
Hindi-ýewropa diller maşgalasynyň german diline degişli. Ene dili hökmünde ulanyjylaryň sany 410 milliona golaý, ikinji dili hökmünde gürleýänler hem 1 milliard töweregi. BMG-niň alty resmi we iş dilleriniň biri.
Şu diliň leksikasynyň 70 göterimi alynma sözlerdendir. Ýazuwy latyn elipbiýsiniň esasynda VII asyrdan bäri dowam edip gelýär. Dürs ýazuwynda däbe öwrülen ýazuw esasy orun eýeleýär.
Mazmuny
Dürs ýazuwy[üýtget]
Iňlis diliniň dürs ýazuwyny hindi-ýewropa diller maşgalasynyň arasynda öwrenmesi iň kyny hasaplanýar. Ol irki Galkynyş döwrüniň iňlis dilini şöhlelendirip, häzirki britaniýalylaryň, amerikalylaryň, awstraliýalylaryň we beýleki dili ulanyjylaryň gepleşik diline bütinleý gabat gelmeýär. Sözleriň hemmesi diýen ýaly başgaça ýazylyp, okalanda aýdylmaýar. Şunuň ýaly “okamagyň düzgüni” kadany bozmagyň ýokary göterimi bilen çäklendirilen bolup, nähili hem bolsa hakyky manysyna täsir ýetirýär. Bu dili öwrenýänleriň her biri täze sözüň ýazylyşyny we okalyşyny öwrenmeli bolýarlar. Şonuň üçin sözlüklerde her bir sözüň ýazylyşynyň usulyny görkezmek düzgüne giripdir.
Gadymy iňlis dili[üýtget]
Häzirki zaman iňlis diliniň düýbüni tutanlar – german taýpalary angllar, sakslar we ýutlar bolup, V asyryň ortalarynda Britan adalaryna göçüp gelipdirler. Şu döwürde olaryň dilleri nemes we frisleriňkä ýakyn bolupdyr we ol özüniň soňky ösüşinde, beýleki german dillerinden arasyny açypdyr. Gadymy iňlis dili bolan, anglo – sakson dili (köp sanly barlag geçirijiler gadymy iňlis dili hasaplaýarlar) az özgerişe sezewar bolupdyr.
Angl-sakslar Beýik Britaniýa göçüp gelip, ýerli ýaşaýjylar – keltlere garşy göreş alyp barypdyrlar. Keltler bilen bu baglanyşyk gadymy iňlis diliniň gurluşyna we onuň sözlerine täsir etmändir diýen ýalydyr. Keltleriň gadymy iňlis diline şeýle gowşak täsirini, anglo-sakslar bilen deňeşdireniňde, kelt medeniýetiniň gowşak bolanlygy bilen teswirlenýär. Britaniýada rimlileriň täsiri gaty uly bolupdyr. Latyn sözleri gadymy iňlis diline birnäçe tapgyrlarda giripdir. Birinjiden, latyn dilinden alnan sözleriň bir bölegini Ýewropanyň demirgazyk sebitleriniň german dilli ilaty olaryň heniz Britan adalaryna göçüp barmazyndan ozal, kabul edipdirler. Latyn sözleriniň ýene-de bir bölegi hristianlygyň Britaniýa aralaşan döwrüne degişlidir.
Orta asyr iňlis dili[üýtget]
Iňlis diliniň indiki ösüş tapgyry 1066 ýyldan 1485-nji ýyllara çenli aralygy öz içine alýar. 1066-njy ýylda gadymy norman – fransuz şiwesinde gürleýän normanlaryň gelmegi bilen iňlis dili täze leksika gatlagyna eýe bolupdyr. Uzak wagtlap norman-fransuz dili Angliýada buthana we ýokary synpyň dolandyryş dili bolmagynda galýar.
Norman - fransuz dili 1385-nji ýylda ýatyrylyp, iňlis dili ulanyşa girizilýär. 1483-nji ýylda parlament kanunlary iňlis dilinde neşir edilmäge başlaýar. Iňlis diliniň esasy german dili bolsa-da ol öz düzümine gadymy fransuz dilininiň ägirt yly möçberdäki sözlerini girizipdir we bu ýagdaý dil garyşyklygyna alyp barypdyr. Gadymy fransuz sözleriniň aralaşma prosesi takmynan 1200-nji ýyldan tä orta asyr iňlis dili döwrüniň ahyryna çenli dowam edipdir. Bu ýagdaý 1250 - 1400 ýyllar aralygynda ýokary derejä baryp ýetýär.
Täze iňlis diliniň döwri[üýtget]
Häzirki zaman Angliýanyň iňlis diliniň ösüş döwri XV asyryň ahyrlaryndan başlaýar. Kitap neşir etmegiň ösmegi we kitaplaryň giňden ýaýradylmagy bilen kitap diliniň kadalarynda durnuklaşma bolup geçýär we fonetika we gepleşik dili özgerip başlaýar.
Iňlis dilinde köp sanly şiweler bar. Beýik Britaniýada olaryň görnüşleri Amereka garanyňda, has köp bolup, XX asyryň ortalaryna çenli orta atlantik (Mid-Atlantic) şiwesi esasy edebiýat kadasy bolupdyr.
Iňlis dilini we beýleki giňden ýaýran dilleri ulanyjylaryň takyk sanyny kesgitlemek ýeňil däl. Dürli çeşmeler iňlis dilini ulanýanlaryň sanyny dünýäde ikinji we dördünji ýere çenli aralykda goýýarlar. Birinji ýeri iki esse arany açyp, hytaý dili eýeleýär. Daşary ýurt dili hökmünde iňlis dilini bilýänleriň sany hakdaky maglumatlar aýdyňlaşdyrylýar. Bu barada 600 milliondan tä 1,2 milliarda çenli aralykdaky sanlar agzalýar.
Iňlis dili ýüzýyllyklaryň dowamynda Ýerde iň köp ulanylan dilleriň biri. Oňa Beýik Britaniýanyň alyp baran syýasaty, esasan hem Demirgazyk Amerikada we Awstraliýada alyp baran syýasatlary ýardam beripdir.
Ikinji jahan urşundan soňra iňlis diliniň ähmiýeti has artdy. Häzirki wagtda döwürleýin we döwürleýin däl neşirler, telewideniýa, kino, radio, kitaphana fondlary, iňlis Internet sektory we beýleki çeşmelerden ybarat iňlis dilindäki maglumatlar giňişligine, möçberine we mazmunyna görä, deňsiz – taýsyzdyr. Iňlis dilinde ägirt uly möçberde çeper we ylmy – tehniki edebiýatlar ýazylan. Tehniki, tehnologik, patent resminamalary, ylmy eserler köplenç iňlis dilinde ýazylyp, soňra beýleki dillere terjime edilipdir. Bularyň ählisi iňlis dilini dünýäde aragatnaşygynyň mühüm serişdesine öwürýär.
Daşarky çykgytlar[üýtget]
- [1](Türkmen dili - Iňlis dili sözlük) / (English - Turkmen Dictionary)