text:
Gadymy Müsür taryhy(Gadymy Müsür Irki we Gadymy patyşalyklar döwründe sahypasyndan gönükdirildi)
Gadymy Müsür Irki we Gadymy patyşalyklar döwründe.
1. Gadymy Müsürin taryhynyň çeşmeleri we taryhnamasy.
2. Tebigy şertleri we ilaty.
3. Müsürdäki döwletleriň birleşdirilmegi. Irki patyşalyk.
4. Gadymy patyşalyk döwründe faraonyň häkimiýeti.
5. B.e.öň XXIII asyrda Gadymy patyşalygyň dargamagy.
1.Gadymy Müsüriñ taryhyny çuññur öwrenmeklik XIX asyrda mümkin bolýar. Şoña çenli bolan döwürde bolsa injilde berilýän maglumatlardan , grek we latyn awtorlarynyñ işlerinden peýdalanmaly bolupdyrlar.
Gerodotyñ “Taryh” diýen işinde onuñ gören we eşiden zatlary beýan edilýär. Gerodotyñ müsürli gürrüñdeşleriniñ beren maglumatlarynda ýalñyşlyklar hem köp duş gelýär. Sebäbi olar öz ata-babalary barada olaryñ harby edermenliklerini ulaldyp gürrüñ beripdirler.
I – II asyrlarda grek ýazyjysy Plutarh “Isida we Osiris hakynda” atly kitabyny müsürlileriñ dinine bagyşlapdyr.
B.e. öñ 332-nji ýylda Müsür Aleksandr Makedonskiý tarapyndan basylyp alnansoñ we ol ýere grekleriñ köpüsi göçüp baransoñ , ýurduñ geçmişine bolan gyzyklanma has-da artypdyr. Müsür žresi Maneton grek dilinde “Müsüriñ taryhyny” ýazypdyr.
1822-nji ýylda fransuz alymy Şampalýon müsür iýerogliflerini okamagyñ ugruny tapýar. Oña 1799-njy ýylda general Bonapart (imperator Napaleon) tarapyndan tapylan Rozetta daşy kömek edýär. Bu daşyñ ýüzünde grek we müsür dilinde ýazylan ýazgy bar eken . Onda makedon gelip çykyşly patyşa Ptolomeýiñ ady tapawutlandyrylyp ýazylypdyr. Deñeşdirmeler arkaly Sampolýona belgileriñ birnäçesini anyklamak başardýar. Onuñ okuwçylary bu işi ahyryna çenli alyp barypdyrlar. Olar ilki daşlaryñ ýüzündäki tekstleri okaýarlar. Soñra gara we gyzyl syýa bilen ýazylan papiruslardaky tekstlere geçýärler. Müsüriñ köp ýadygärlikleri ýeriñ ýüzünde saklanyp galypdyrlar (piramidalar, ybadathanalar). Köp ýadygärlikleri bolsa çäge basypdyr ekeni. Gadymy Müsüriñ tutuş şäherleriniñ , gaýalardaky guburhanalaryñ üsti açylýar. Guburlaryñ köpüsi talanypdyr. Diñe Tutanhamonyñ (b.e. öñ XIV a) guburhanasy talanmadyk ýagdaýda tapyldy. Ony 1922-nji ýylda patyşalar jülgesinde iñlis arheology G.Karter açdy. Tutanhamon 19 ýaşly keselbent ýetginjek bolupdyr. Bu ýerden tapylan zatlar Kairiñ muzeýinde saklanýar. Müsürde arheologiki açyşlar we barlaglar häzirem dowam etdirilýär.
Häzirki wagta çenli tapylan tapyndylar we edilen açyşlar gadymy Müsüri öwrenmek üçin esas döredýär. Ilki başda esasy üns dini, edebiýaty , sungaty syýasy taryhy öwrenmeklige berlipdir. Bu babatda rus alymlary W.I. Golenişewi, B. A. Turaýewi görkezmek bolar.
Müsürdäki sosial gatnaşyklar , esasan W.W.Struwe tarapynda öwrenildi. 2.Müsür döwleti Afrikanyñ demirgazyk - gündogarynda döräp, onuñ esasy bölegi Nil jülgesinde - I bosagadan Ortaýer deñzine çenli aralykda ýerleşýär.
Müsürliler öz ýurduny “Misr” (“Gara ülke”) diýip atlandyrypdyrlar. Nil derýasy Müsüriñ durmuşynda uly rol oýnapdyr. Şonuñ üçinem “Müsür – Niliñ sowgady” diýýän ekenler. Müsürde ilat gadymy daş döwründe-de ýaşapdyr. Olar awçy taýpalar bolup, Niliñ jülgesiniñ töweregindäki belentliklerde ýaşapdyrlar. Şol wagtlar Ýeropada uly buzluklaryñ bolan wagty Demirgazyk Afrikada hem häzirki ýaly yssy we gurak bolmandyr. Ýagyş köp ýagypdyr. Sähralyklarda gür otluklar we ýabany haýwanlar köp bolupdyr.
Buzluk eränsoñ (12-15 müñ ýyl mundan öñ) Demirgazyk Afrikanyñ howa şertleri üýtgeýär.
Öñki sähralyklar çöllüge öwrülip başlaýar. Ilkidurmuş awçylary Nil jülgesine düşüp ekerançylyk we maldarçylyk bilen meşgullanyp başlaýarlar. Niliñ jülgesi insiz bolupdyr. (4–20 km). Nil Ortaýer deñzine guýýan ýerinde deltany emele getiripdir. Müsür iki tarapyndan çöl bilen gysylan uly oazis bolupdyr.
Tropiki ýagynlar netijesinde Niliñ suwy köpelip, her ýyl Gorkut aýynda daşypdyr we şäherlerdir obalaryñ ýerleşen tebigy we emeli belentliklerinden başga ähli ýeri suw basypdyr. Sanjar aýynda ýerler taplaýar eken. Meýdanlarda bol hasyl üçin ýardam edýän gyrmança gatlagy emele gelýän eken. Sanjar – Baýdak aýlary ekiş döwri , Nowruz – Gorkut aýlary hasyl ýygnalýan döwür bolupdyr. Ilaty. Müsürliler birmeñzeş dilde gürleýän bitewi halk bolupdyrlar. Olaryñ dili semit – hamit dil toparynyñ şahasyna degişli bolupdyr. Olaryñ teni tutuk – goñur reñkde , ýüzleri az tüýli, gara saçly we gara gözli bolupdyrlar.
Niliñ batgalyk jülgesi neolit döwründe özleşdirilip başlanypdyr. Bu ýeriñ ilaty awçylykdan we ýygnaýjylykdan ekerançylyga we maldarçylyga geçip başlapdyrlar.
B.e. öñ IV müñýyllygyñ ahyrlarynda hünärmentçilik ösýär. Hünärmentçilik önümlerinden nagyşly keramika, daş gaş gaplar, faýansyñ oýlanyp tapylmagy uly ähmiýete eýedir.
Müsürlileriñ beýleki ýurtlar bilen aragatnaşygynyñ bolandygyny Kiçi Aziýadan we Egeý deñziniñ basseýninden getirilýän obsidianyñ, Pamirden aralyk döwletleriñ üsti bilen getirilýän lazuritiñ Kuşdan getirilýän garaagajyñ we ş. Kese ýerli önümleriniñ we çig mallaryñ tapylmagy subut edýär. Müsürde derýada ýüzmeklik hem ösen ekeni. Olaryñ gämileriniñ şekilleri toýun gaplarda duş gelýär.
3.Müsürde ilkinji birnäce nomlar (ownuk döwlet birleşmeler) emele gelipdir. Olaryñ baştutany “nomarh” taýpa serdary bolanlygyndan kem-kemden patyşajyga öwrülipdir. Ol ýer işlerini , harby işi we dini işi dolandyrypdyr.
Niliñ daşgynlaryny kadalaşdyrmak we ony umumymüsür möçberinde paýlamak zerurlygy ownuk döwlet birleşmeleriniñ birleşdirilmegine ýardam edipdir.
Özara uruşlar netijesinde 42 nomdan ilki 2 sany uly döwlet döreýär: Ýokarky Müsür (günortada) we Aşaky Müsür (demirgazykda) Ýokarky Müsür has güýçli we berk bolupdyr. Onuñ patyşasy Menes b.e. öñ 3000-nji ýylda Aşaky Müsüri boýun egdirýär we birleşen döwletiñ I dinastiýasyny esaslandyrýar. Paýtagty Abidos şäheri . I we II dinastiýalaryñ dolandyran döwri 200 ýyl dowam edýär we Irki patyşalyk diýlip atlandyrylýar.
Ýurduñ birleşdirilmegi netijesinde suwaryş ulgamy we oba hojalygy ösýär. Jemgyýetçilik işlerini patyşa çinownikleri gözegçilik edýärler. Arpa, bugdaý, bagçylyk ösdürilýär. Demirgazykda üzümçilik, çakyr ýasamak , günortada hurma palmalary agdyklyk edýär. Injir, zygyr, bakjalarda sogan, sarymsak, şalgam, hyýar we beýlekiler ekilipdir.
Maldarçylykda - iri we maýda mallar (goýunlar, geçiler, doñuzlar) , guşçulykda - ördekler we gazlar idedilipdir.
4.gadymy patyşalyk b.e. öñki 2800 – 2250 –nji ýyllary öz içine alyp, bu döwürde III-VI dinastiýalar dolandyrýarlar.
B.e.öñ XVIII asyryñ başlarynda III dinastiýany esaslandyran Joseriñ patyşalyk eden döwründen başlap, ýurduñ paýtagty Memfis şäheri bolýar. Memfis şäheri aşakydan esaslandyrylan kuwwatly gala bolupdyr. Bu döwürde patyşa häkimýeti güýçlenýär we despotiki häsiýete eýe bolýar. Patyşa hakynda göçme manydaky “faraon” (“beýik öý”) sözüni ulanýarlar. Dokumentlerde “mähirli hudaý”, Gor, “Ranyñ ogly” we ş.m. atlandyrylýar.
Faraonyñ golastyndakylar onuñ ýanynda ýüzin ýykylmaly bolupdyrlar. Ähli ýerler faraonyñ hususy eýeçiligi diýlip hasaplanypdyr. Magdan känleri, daş goparylýan ýerler onuñ elinde bolupdyr. Salgytlardan , ýerine ýetirilýän borçlardan doly peýdalanypdyr.
Faraon ýurdy çylşyrymly býurokratik apparat arkaly dolandyrypdyr.
Gadymy patyşalyk döwründe erkin adamlaryñ sany gullaryñkydan köp bolan . Ýerli ilatdan gul edilen adamlar juda seýrek ýagdaý bolan, Gullar esasan hem kuşitlerden , liwiýalylardan, aziýalylardan ýesir düşen adamlar bolupdyrlar.
Gadymy patyşalygyñ faraonlary piramidalary gurujylar hökmünde taryha giripdirler. Piramidalar olary saldyran hökümdaryñ kuwwatynyñ şaýadydyrlar. Gadymy müsürlileriñ ynançlaryna görä, öli jesedi mumyýalaşdyryp saklamak bilen ruhuñ bakylygyny gazanyp bolýarmyş.
Ilkinji piramida Joser tarapyndan gurdurylyp, ol basgançak ymarat görnüşinde bolupdyr. Iñ uly piramida IV dinastiýanyñ faraony Hutu (Heops) tarapyndan gurdurylyp, onuñ beyikligi 146 metrdir. Gerodotyñ maglumatlaryna görä, ony 100000 adam 30 ýylda gurupdyr.
5.Gadymy patyşalygyñ soñraky döwürlerinde hökümdarlaryñ serişdeleri azalypdyr, serişdeleriñ üznüksiz patyşa guburlary üçin sarp edilýändigi köpçülikde närazylyk döredipdir. Soñraky piramidalar kiçiräk bolupdyr.
Gadymy patyşalygyñ patyşalary basybalyjylykly daşary syýasaty maksat etmändirler. Olar wagtal-wagtal goñşy Liwiýa. Efiopiýa , Palestina ýaly ýurtlara çozup, gul we mal olja alypdyrlar. Meselem IV dinastiýany esaslandyran Snofri Efiopiýadan 7000 gul we 200000 mal sürüp gelipdir. Efiopiýadan gara agaç we pil süñki hem getirilipdir.
Gadymy patyşalygyñ soñky döwürlerinde merkezi häkimýet gowşaýar. Eýýäm VI dinastiýa wagtynda faraonlar aýry-aýry ybadathanalary we şäherleri salgytlardan we borçlardan boşadypdyr. B.e. öñ XIII asyrda Müsür birnäçe özbaşdak ownuk döwletlere dargapdyr.
Müsür Orta patyşalyk döwründe.
1. Müsüriň gaýtadan birleşdirilmegi.
2. Müsüriň ykdysady ösüşi.
3. Gullaryň we garyplaryň gozgalaňy.
4. Giksoslaryň çozup girmegi.
1.Gadymy patyşalyk özbaşdak hanlara dargap, V nesilşalyk ýaşamagyny bes edensoñ , Gadymy Müsüriñ taryhynda I geçiş döwri diýilýän döwür başlanýar. Bu döwürde Müsüriñ suwaryş ulgamy pese düşýär, ykdysady çökgünlik, esasanam, oba hojalygynda ýiti bolýar. Müsüriñ içerki ýagdaýynyñ pese düşmeginden günbatar goñşulary – liwiýalylar we gündogarly çarwa taýpalar peýdalanyp, deltany tozdurýarlar.
Ýurdy dikeltmek üçin Müsüriñ birleşdirilmegi zerurdy. Müsüri gaýtadan birleşdirmek üçin göreş demirgazykda we ünortada başlaýar. Demirgazykda birleşdiriji merkez bolup Gerakleopal şäheri, günortada _Fiwy şäheri öñe saýlanýar.Bularyñ göreşi netijesinde Fiwy üstün çykýar. Fiwynyñ hökümdary Mentuhoter öz ýeñşiniñ hormatyna daşyñ ýüzüne ýazdyran ýadygärlik ýazgysynda “özüniñ iki ýurduñ hökümdarlaryny boýun egdirip, günortada we demirgazykda, keseki ýurtlarda we Müsürde tertibi ýola goýandygyny” aýdypdyr. Ýazgynyñ boýun egdirilen duşmanlaryñ : nubiýalynyñ , aziýalynyñ, liwiýalynyñ we müsürliniñ şekilleri bilen üstüni ýetiripdirler.
Mentuhoter b.e. öñ XXI asyrda XI umumymüsür nesilşalygyny esaslandyrypdyr. Ol özbaşdak nomlary güýçli merkezleşdirilen döwlete birleşdiripdir. Müsür jemgyýeti, döwleti, medeniýeti täzeden gülläp ösüp, 300ýyl töweregi dowam edýär (b.e. öñ 20501750). Müsüriñ taryhynyñ bu bölegi Orta patyşalyk döwri hökmünde taryha girdi.
2.XI we XII nesilşalyklar döwründe umumymüsür suwaryş ulgamy dikeldilýär. Täze ýerler – öñ ekerançylyk üçin ýaramsyz, batgalyk ýer bolan Faýum çöketligi özleşdirilýär. Faýum bilen Nili birleşdirýän kanal gazylýar. Öñki batgalyk köl uly suw howdanyna öwrülýär. Faýum gülläp ösýän oba hojalyk etrabyna öwrülýär.
Faýum oazisiniñ merkezi giñ, göni köçeli täze gurlan Illahun şäheri bolupdyr. Faýum oazisine girilýän ýerde müñlerçe otaglary, koridorlary, geçelgeleri, dürli zallary bolan daşdan salnan ymarat bina edilipdir. Grekler ony labirint diýip atlandyrypdyrlar. Bu çaklanylyşyna görä, XII nesilşalygyñ iñ güýçli faraonlarynyñ biri bolan Amanemhet III-niñ gubury bolmaly . Faýumyñ howpsuzlygyny üpjün etmek üçin onuñ günbatarynda hemişelik goşuny bolan kuwwatly gala salnypdyr.
Täze ýerleriñ özleşdirilmegi Deltada hem alnyp barylypdyr. Deltada suwaryş desgalaryny gurmak işleri alnyp barylypdyr. XII nesilşalygyñ faraonlary öz rezidensiýasyny Fiwydan täze gurlan It-tani (iki ýeri-de birleşdirýän) şäherine geçiripdirler.
Täze ýerleriñ özleşdirilmegi bilen oba hojalygy ösüpdir. Amatly künde, iri şahly mallaryñ täze tohumlary, gymmatbaha ýüñ berýän inçe ýüñli goýunlar peýda bolupdyr.
Şu döwürde müsürliler bürünç işläp bejermegi özleşdirýärler. Munuñ Mesopatamiýadan , Kiçi Aziýadan, Ortaýer deñziniñ günortasyndan giç başlanmagy Niliñ jülgesinde we oña ýakyn ýerlerde galaýynyñ azlygy bilen düşündirilýär. Ýene gazanylan üstünlikleriñ birem aýna önümleriniñ ýasalmagydyr. Müsürde metallaryñ aýratynam, galaýy we kümüş. Gurluşyk agaçlary ýetmezçilik edipdir. Netijede , Müsüriñ söwda kerwenleri Delta we Sues geçelgesi, siriýa we palestina şäherleri arkaly Kiçi Aziýa we Wawilona çenli baryp ýetipdirler. Müsürlileriñ Kritdäki döwlet bilenem aragatnaşyklary bolupdyr. Müsür söwdasynyñ ýene bir ugry günorta günorta altyna baý – Nubiýa bilen söwda Nil arkaly alnyp barlypdyr. Faraon Senuser III Niliñ geçmesi kyn bosagalarynyñ birinden aýlanyp geçer ýaly kanal hem gurdurypdyr. Niliñ II bosagasynyñ golaýýnda iri söwda merkezi bolan Iken şäheri bar eken.
Müsürde orta patyşalyk döwründe önümçiligiñ guralyşy üýtgäpdir. Bu döwre degişli çeşmelerde Gadymy patyşalyk döwründäki ägirt uly patyşa hojalyklary barada azrak agzalýar. Şeýle-de bolsa emeldarlaryñ we ybadathanalaryñ esasy ähmiýeti bolupdyr. Orta patyşalygyñ eserlerinde öz eýeleri we goşmaça işçi güýji , şol sanda gullar tarapyndan işlenilip bejerilýän uly bolmadyk hojalyklar barada agzalýar. Orta patyşalyk döwrüniñ ykdysadyýetiniñ esasy aýratynlygy orta hojalyklaryñ pugtalanmagy bolupdyr.
Ownuk ýer işläp bejerijiler köpsanly patyşa hojalyklarynyñ dargamagy netijesinde emele gelipdir. Olar esasy öndürijiler bolup, “hemuu nisat” – “patyşa adamlary” hasaba alnyp, käri boýunça bölünipdirler. Soñ olar patyşanyñ , emeldarlaryñ , ybadathanalaryñ ýerlerine, orta ýerlere we beýleki hojalyklara işlemäge iberilipdirler. Olar köplenç iberilen ýerinde ömürlik işlemeli bolupdyrlar. Bularyñ eklenmek üçin zerur zatlaryny ýa hojalygyñ ammarhanasyndan almaly, ýa-da özlerine berlen bir bölek ýerden eklenmeli bolupdyrlar. Orta hojalyklaryñ köpüsinde gullar hem işledilipdir. Gulçulygyñ esasy çeşmesi üstünlikli uruşlar bolupdyr. Uruş wagtynda onlarça müñ ýesirler sürlüp getirilipdir. Olar ilki patyşa , ybadathana , emeldarlaryñ ýerlerine iberilipdirler. Meselem, Senusert III bir ýörişden soñ öz janpenasyna ilki 60 “baş” , soñra ýene-de 100 “baş” gul sowgat beripdir.
Müsür birleşdirilensoñ dolandyryşyñ köpsanly býurokratik apparaty dikeldilýär. Onuñ başynda faraon durup, özüni “Ranyñ ogly” hudaýadam diýip yglan edipdir. Şeýle-de bolsa Orta patyşalygyñ faraonlaryna nomlaryñ dolandyrylyşyny öz gözegçiligine almak başartmandyr.
Gadymy we Orta patyşalyklaryñ arasyndaky geçiş dünde nomlarda güýçli hökümdar neberelikler emele gelipdir. XI-XII nesilşalyklar munuñ bilen ylalaşmaly bolupdyrlar. Senusert III (1887-1850ý) we onuñ ogly Amenemhet III (1850-1830ý) nomarhlary öz dikmeleri bilen çalyşmaga synanyşanda güýçli garşylyga duş gelipdirler. . Nomlaryñ häkimleri faraona garşy dildüwşükleri ýygy-ýygydan edipdirler. Amenemhet I we Amenemhet II dildüwüşik netijesinde öldürilipdir.
Umuman XII nesilşalygyñ faraonlary ýurtda ýagdaýy kadalaşdyrmagy we Müsüri harby-ykdysady taýdan kuwwatly döwlete öwürmegi başarypdyrlar. Üstünlikli basybalyjylykly daşary syýasat alyp barypdyrlar, Faýumy özleşdirmek dowam edipdir.
Nubiýada baý altyn känleri açylypdyr. Müsüriñ araçägi ikinji basaga çenli giñelipdir. Müriñ basybalyjylykly syýasatynyñ esasy ugurlarynyñ biri-de Ortaýer deñziniñ Gündogary bolupdyr. Ol ýerden müsürliler kümüş, galaýy, gurluşyk agaçlaryny , gymmatbaha kedr agajyny getiripdirler. Müsür Sinaý ýarym adasyny, Palestinanyñ günortasyny , Finikiýanyñ käbir şäherlerini özüne birleşdiripdir. 3.Müsüriñ ykdysadyýetiniñ gülläp ösmegi, alnyp barylýan uruşlar “patyşa adamlarynyñ ” gazaply ezilmegi netijesinde alnyp barlypdyr. Halk köpçüliginiñ närazylygy we özakymlaýyn çykyşlary emele gelipdir. XII nesilşalyk ýykylansoñ , ýagdaý has çylşyrymlaşypdyr. XIII nesilşalygyñ (1775-1710) faraonlary ýagdaýy kadalaşdyryp bilmändirler. Şol wagtlar Müsüriñçäklerinde duşmanlar güýçlenipdirler. Aýratynam Günorta Palestinanyñ, Demirgazyk Arabystanyñ, Linaý ýarymadasynyñ giñişliklerinde ýaşaýan giksoslaryñ taýpa bileleşmeleri Delta aralaşyp başlapdyrlar.
Ýitileşen içerki we daşarky ýagdaýñ şertlerinde merkezi häkimýet gowşapdyr. Halk köpçüliginiñ närazyçylygy gozgalaña ösüp geçipdir. Bu gozgalañ barada iki eser saklanyp galypdyr. Olar “Ipuseriñ namasy” we “Nefertiniñ namasydyrlar”. Ipuser bolýan zatlara gynanç bildiripdir.
4.Müsüriñ içerki ýagdaýynyñ agyrlaşmagyndan giksoslar peýdalanypdyrlar. B.e. öñ XVIII asyryñ ahyrynda olar Deltany gabapdyrlar, soñra Ýokarky Müsüre-de öz häkimýetini ýaýradypdyrlar. Şeýlelikde , Müsürde giksoslaryñ agalyk eden wagty XV-XVI nesilşalyklar dolandyrýar (b.e. öñ 1710-1580ýý töw.).
Müsür Müsüriñ özüni Sinaý ýarym adasyny, Palestinany we Siriýany öz içine alýan Giksoslaryñ döwletiniñ bir bölegi bolupdyr. Onuñ merkezi Deltanyñ gündogaryndaky Awaris şäheri bolupdyr. Giksoslar Müsürde 130 ýyl agalyk edipdirler. Müsüriñ günortasynda giksoslaryñ täsiri kän duýulmandyr. Bu ýerde Fiwy nomunyñ hökümdarlary agalyk ediji ýagdaýy elde saklapdyrlar.
Giksos imperiýasy b.e. öñ XVIII asyrda ýaşan patyşa Hianyñ dolandyran wagtynda gülläp ösüpdir. Oña Müsüriñ ähli ýerini tabynlykda saklamak başardypdyr. Hian ölensoñ , giksos döwleti gowşap, müsür nomlarynyñ , aýratynam Fiwynyñ özbaşdaklygy artyp ugraýar.
Müsürde XIII nesilşalyk ýykylansoñ nomlaryñ özbaşdak bolan we giksoslaryñ dolandyran wagty II Geçiş döwri diýlip atlandyrylýar.
Mowzuk: Müsür Täze patyşalyk döwründe
Meýilnama:
1. Giksoslaryñ Müsürden kowlup çykarylmagy we Täze patyşalygyñ döremegi
2. Täze patyşalyk döwründe Müsüriñ ykdysadyýeti
3. XVIII nesilşalygyñ daşary syýasaty
4. Ehnatonyñ özgerdişleri
5. Täze patyşalyk XIX we XX nesilşalyklar döwründe
1. Giksoslara garşy göreşe öñki paýtagty Fiwynyñ hökümdarlary baştutanlyk edipdirler. Fiwyda umumymüsür hudaýy Amonyñ merkezi ýerleşipdir. Bu ýerde giksoslaryñ patyşalarynyñ häkimýeti juda gowşak bolansoñ, fiwyly hökümdarlar özlerini faraon diýip yglan edipdirler we XVII nesil döredipdirler. Olar giksos patyşalary bilen bir wagtda dolanypdyrlar. Fiwy faraonlaryñ biri bolan Kamesu basybalyjylary Müsürden kowup çykarmak üçin göreşe baştutanlyk edipdir. Onuñ dogany faraon Ýahmos bu işi tamamlapdyr. Müsüriñ goşunlary Awarisi eýeläpdirler, goksoslary Müsürden kowup çykaryp, olary Palestinanyñ günorta araçäklerine çenli yzarlapdyrlar. Bu ýerde möhüm gala bolan Şaruheni üç ýyl gabawdan soñ Ýahmos basyp alypdyr. Müsür goşunlarynyñ zarbasy astynda giksoslaryñ döwleti çagşapdyr.
Giksoslar kowlup çykarylansoñ Müsürde döwlet dikeldilýär we onuñ taryhynda iñ ajaýyp döwür – Täze patyşalyk döwri başlanýar. Bu döwür bäş asyr töweregi wagty çine alýar (b.e. öñ 1580-1085ýý). Täze patyşalyk döwründe Müsürde XVIII – XX nesilşalyklar dolandyrypdyr.
Bu döwürde Müsüriñ Aziýanyñ, Afrikanyñ, Ýewropanyñ has uzak ýerleri bilen aragatnaşyklary ýola goýlupdyr. 2.Müsürliler her ýörişden soñ onlarça müñ ýesirleri gul edip sürüp getiripdirler. Ýesirler bilen Müsüre ýüzlerçe müñläp mal, altyn we kümüş zatlar, bürüñçden ýasalan önümler, dürli gymmat baha zatlar getirilipdir. Müsür boýun egdirilen ýerlerden her ýyl paç alypdyr. Efiopiýadan altyn we pil süñki, Palestinadan we Siriýadan – kümüş, gurşun we galaýy, matalar, reñkler, gymmatbaha lazurit daşy, Liwandan gämi gurluşyk agajy we kedr getiripdir.
Müsüriñ ykdysadyýetiniñ ýokary göterilmegine gurallaryñ täze ýasalyş usullarynyñ kämilleşmegi hem ýardam edipdir. XIX nesilşalygyñ döwründen başlap, bürüñçden gurallar köp ýasalyp ugraýar. Bürünçden ýasalan ýaraglar, gurallar öñkülerden has netijeli bolupdyr. Metaly almak işi has-da kämilleşýär. Öñ ýörite turbalardan ussalaryñ özleri üflän bolsalar, indi körükleri peýdalanyp başlapdyrlar. Keseligine ulanylýan dokma stanogy bilen birligine dikligine ulanylýan stanoklar hem ulanylyp başlanýar.
Dury bolmadyk aýnadan gaplary, ownuk önümleri ýasamaklyk özbaşdak pudaga öwrülýär.
Oba hojalygynda tutawaçly , işlemäge amatly kündeler ulanylypdyr. Iri kesekleri uzyn saply ýörite çekiçler bilen döwüpdirler. Beýik ýerleri suwarmak üçin şaduflary ulanyp başlapdyrlar. Beýleki ýerlerden getirilen ösümlikleri we haýwanlary öz ýurduna uýgunlaşdyrypdyrlar. Ägirt uly maddy we zähmet serişdeleriniñ hasabyna faraonlar ykdysadyýeti we oba hojalygyny janlandyrýan syýasat alyp barypdyrlar. Aýratynam suwaryş ulgamyna we ekin ýerleriniñ giñeldilmegine uly üns beripdir. Niliñ joşgunlaryna ýörite gözegçilik edilipdir. Asuanda (g.o) we Memfisde (d.g) Niliñ suwunyñ derejesini ölçeýän gural – nilomerler goýupdyrlar. Öñki kanallar dikeldilýär, täze suwaryş desgalary – dürli kanallar , bentler, guýular, suw howdanlary gurulýar.
Faýum etraby Orta patyşalykdaky ýaly, Täze patyşalyk döwründe hem Müsüriñ esasy galla öndürýän ýeri bolupdyr. XIX nesilşalygyñ faraonlary Deltada ýerleri gowulandyrmak üçin işler geçirip başlapdyr. Zeýkeşler gurlupdyr, uly giñişlikler özleşdirilipdir. Deltada üzümçilik, bagçylyk, balaryçylyk gülläp ösüpdir. Täze patyşalyk döwründe Müsüriñ ykdysadyýetinde oba hojalyk we hünärmentçilik önümleri öñküden has köp öndürilipdir. Şonün esasynda faraonlar üstünlikli basybalyjylykly ýörişler, ägirt uly gurluşyk işlerini amala aşyrypdyrlar. Müsür medeniýetiniñ mundan beýläk ösmegi üçin maddy mümkinçilikler döredilipdir.
3.Giksoslaryñ kowulmagy Ýahmos I tarapyndan esaslandyrylan XVIII nesilşalygyñ syýasy işjeñliginiñ ýokarlanmagyna getirdi. Basybalyjylykly ýörişler geçirmek üçin ilki bilen müsür goşuny gaýtadan garalýar. Giksoslaryñ täsiri bilen arabaly goşun döredilýär. Iki adamly iki at goşulan ýeñil arabalar duşmanyñ hataryna okdurylyp girip, olaryñ arasynda başagaýlyk döredipdirler. Müsürde atçylygy ösdürip başlapdyrlar. Atçylyk zawodynyñ baştutanlary ýokary wezipeli adamlar hasaplanypdyrlar. Pyýada goşun söweşde orun tutup, ony ýaraglaryñ täze görnüşleri bilen üpjün edipdirler. Gylyçlaryñ iki görnüşi: göni we agyr hem-de orak görnüşli ýeñil görnüşleri ulanylypdyr. Agyr ýaraglanan goşunyñ üstüni ýeñil ýaraglanan ok – ýaýçylar we naýzaçylar bilen ýetiripdirler. Harby-deñiz floty döredilipdir. Basylyp alnan ýurtlarda güýçli berkidilen galalar döredipdirler.Harby tälimler we türgenleşikler geçilipdir. Goşuna 10 sany uly erkek adamdan bir urşujy alnypdyr. Daşary ýurtly hakynatutma goşun hem ulanylypdyr. Täzeden gurnalan müsür goşuny öz döwrüniñ iñ gowy we köpsanly goşuny bolupdyr.
Goşunyñ kuwwatyna daýanyp XVIII nesilşalygyñ faraonlary işjeñ daşary syýasat ýöredipdirler, aýratynam Ortaýer deñziniñ gündogaryndaky basybalyjylar möhüm bolupdyr. Hett patyşalygy , Assiriýa , Wawilion ýaly döwletleriñ ýagdaýy şol wagtlar gowy bolmandyr. Şonuñ üçinem olar Siriýanyñ we Palestinanyñ işlerine işjeñ gatyşyp bilmändirler.Esasy howp Mitanni döwleti bolupdyr. Mitanniniñ Kadeşiñ baştutanlygyndaky siriýa – palestina bileleşmesini goldamagy Müsüriñ öñe hereket etmegini saklapdyr. Bu ýerde saklanan XVIII nesilşalygyñ faraonlary indi günortada işjeñ herekete başlapdyrlar. Ýahmosyñ nesilleri Niliñ üçünji basagasyna çenli bolan ýerleri basyp alypdyrlar. Patyşa aýal Hatşepsutyñ Punt ýurduna iberen gämileri ol ýerleriñ hökümdarlaryndan iberilen sowgatlary bilen ýüklenip gelipdirler.
Hatşepsutdan soñ tagta çykan Tutmos III-niñ döwründe (1504-1450ýý) daşary syýasat has-da güýçlenipdir.
Tutmos III ökde serkerde , öñden görüji syýasy we döwlet işgäri bolupdyr. Ol esasy ünsi Ortaýer deñziniñ gündogaryna beripdir. Oña öñki garşydaşlary garaşyp duran ekenler. Olar esasan, güýçli berkidilen Megiddo şäherinde jemlenipdirler. B.e. öñ 1482 –nji ýylda bolan gazaply söweşde müsürliler aýgytly ýeñiş gazanypdyrlar.Duşmanlar Megiddoda gizlenipdirler. Bu şäher ýedi aý gabawdan soñ boýun egdirilipdir. Tutmos III Siriýanyñ we Palestinanyñ giñ ýerlerini ele alypdyr. Ol 22 ýyl ýeke-täk dolandyran döwründe 15 gezek ýeñişli ýöriş edipdir we Müsüriñ araçäklerini Ýewfratyñ ýokary akymlaryna çenli giñeldipdir.
Tutmos III öz gämilerini Orta ýer deñzinden Ýewropa geçiripdir. Müsüriñ Demirgazyk araçäkleri Karhemyş şäherine çenli bolupdyr. Ol müsürlileriñ demirgazyga iñ uzak aralaşan nokadydyr. Tutmos III-ñ günortadaky daşary syýasaty hem üstünlikli bolup, Müsüriñ günorta araçäkleri Niliñ IV bosagasyna çenli giñelipdir. Müsüriñ demirgazyk – günorta araçäkleriniñ arasy 3200 km bolupdyr. Tutmosyñ mirasdüşerleri basyp alyşlar barada pikir etmän, öñki boýun egdirilen ýurtlary dolandyrmak barada aladalanmaly bolupdyr.
Müsüriñ öñki bäsdeşleri bolan mitanni, hett we wawilion patyşalary indi onuñ öñünde ýaýaplapdyrlar. Gyzlaryny we ajaýyp zatlary sowgat hökmünde faraona iberipdirler.
Müsürde ilatyñ düzümi agalyk ediji topardan (gullaryñ, öýleriñ, ussahanalaryñ, mülkleriñ we ş.m. eýeleri) ownuk öndürijilerden (daýhanlar, hünärmentler) we gullardan durupdyr.
Döwleti dolandyrmakda täze meseleler ýüze çykypdyr. Döwlet dolandyryşynyñ wezipeleri we göwrümi giñelensoñ, çinownikleriñ sany artýar. Tabyn bolmaklygyñ anyk basgançagy girizilýär. Wezipeler anyk düzgünleşdirilipdir. Gadymy Müsürdäki döwlet dolandyrylyşy barada faraon Tutmos III-niñ ýokary emeldary (weziri) Rehmiriñ düzgünnamasy saklanyp galypdyr.
Bu dokument boýunça XVIII nesilşalygyñ döwründe döwletiñ başynda merkezde jemlenen we ýokary wezire tabyn bolan döwlet apparaty durupdyr. Onda gazna, salgyt ýygnaýjy , sürümli ýerlere gözegçilik edýän, mallara seredýän, kabulhana baştutanlyk edýän harby, karym edaralary bolupdyr. Olaryñ hersiniñ öz müzzeleri, sekretarlary, tabynlygyndaky ulgamy bolupdyr.
Basylyp alnan ýerlerde müsür dikmeleri dolandyrypdyr.
4.Müsürliler köpsanly hudaýlara çokunypdyrlar. Olaryñ içinde XVIII nesilşalygyñ döwründe fiwylylaryñ hudaýý Amon uly täsire eýe bolupdyr. Giksoslara garşy göreşde onuñ baýdagy astynda söweşipdirler. Basylyp alnan baýlyklaryñ esasy bölegi Fiwydaky Amonyñ ybadathanasyna iberilipdir. Amon – Ranyñ baýlygy we abraýy ruhanylaryñ syýasy täsiriniñ artmagyna getiripdir. Meselem, fiwyly žresler , hamona Amonyñ “görkezen” mirasdaryna häkimýeti bermek mümkinçiligine eýe bolupdyrlar. Fiwy žresleriniñ syýasy täsiriniñ artmagy ýokary gatlaklarda närazylyk döredipdir.
Fiwy žresleriniñ ýokary göterilmegi ýurdy merkezleşdirmek syýasatyna hem ters gelipdir.
Faraon Amonketor IV (1372-1354ýý) müsür dinini üýtgetmek we ýokary ruhanylaryñ syýasy täsirini ýok etmek maksady bilen dini-syýasy özgerdişler geçirýär.. Ol özüniñ dolandyryp başlan wagtyndan bäri ilkinji orna gün halkasynyñ hudaýy öñ ikinji derejeli bolan Atony çykaryp başlapdyr. Amenhoter b.e. öñ 1366-njy ýylda Atony Müsüriñ iñ ýokary we ýeke – täk hudaýy diýip yglan edýär. Amon – Ra we beýleki hudaýlar güýjüni ýitirmelidi ýa-da Atonyñ ikinji derejeli hyzmatkärlerine öwrülmelidi. Faraon özüni Atonyñ ýalñyz ogly diýip yglan edýär. Amenhoter (Amon razy) adyny Ehnaton (Atona ýaramly) diýip üýtgedýär. Maşgalasynyñ we köşkdäkileriñ atlaryny hem çalşyrýar. Paýtagty Fiwydan Ahetakon şäherine geçirýär (b.e. öñ 1364ý). Ehnatonyñ özgerdişleriniñ garşydaşlary onuñ tarapdarlaryndan has güýçli bolupdyrlar. Žresler, nomlaryñ begzadaly, zähmetkeş halkyñ esasy bölegi öñki hudaýlaryna bolan ynançlaryny saklap galmaga çalşypdyrlar. Ehnaton aradan çykansoñ, onuñ mirasdarlary olara garşy durup bilmändirler we Atony çalşyrypdyrlar. Faraon Tutanhaton öz adyny Tutanhamon diýip üýtgedipdir. Paýtagt Memfise geçirilýär. Amon – Rany hormatlamak doly dikeldilipdir. Gysga bolsa-da, Ehnatonyñ dolandyran döwri Müsürde döwletiñ, medeniýetiñ we diniñ taryhynda juda täsirli yz galdyrypdyr. Atonyñ ýeke-täk hudaý hökmünde yglan edilmegi ýekehudaýlylygyñ emele gelmegini çaltlaşdyrypdyr.
XVIII nesilşalygyñ soñy faraonlarynyñ döwründe Müsüriñ ýagdaýy göz-görtele ýaramazlaşypdyr. Ehnatonyñ işjeñ daşary syýasat ýöretmäge mümkinçiligi bolmandyr. Palestina, finikiýa, Siriýa begleri özlerini özbaşdak saýyp başlapdyrlar.
XIX nesilşalygyñ öñünde Müsüriñ daşarky kuwwatyny dikeltmek wezipesi durupdyr. Ony ýerine ýetirmek faraon Horemhewiñ ady bilen baglanyşyklydyr. Ony Fiwyda Amonyñ ybadathanasynyñ bilgiji faraon hökmünde görkezipdir. Horemhewiñ rezidensiýasy gadymy paýtagt Memfis şäherinde ýerleşipdir.
Horemhew maliýe ýagdaýyny berkitmek üçin salgyt özgerdişini geçirýär. Ol döwlet gullugyna orta gatlaklardan adamlary çekip, Ehnatonyñ syýasatyny dowam edipdir. Horemhew goşuny täzeden guraýar. Ol goşuny günorta we demirgazyk böleklere bölüp, olary daşary syýasatyñ esasy ugurlarynda (aziýa we efiopiýa) ýerleşdirýär.
Horemhewiñ mirasdarlary Ramses I we Seti I-niñ döwründe daşary syýasat güýçlendirilýär.
Ramses II-niñ döwründe (1301-1235ýý) Müsür imperiýasy dikeldilýär. Ol Efiopiýada öz häkimýetini parahatlyk bilen dikeldýär. Ýöne Orta ýer deñziniñ Gündogarynda häkimýetini berkitmek üçin 20 ýyl sarp edýär. Ol Kiçi Aziýada emele gelen kuwwatly garşydaşy – Hett döwleti bilen b.e. öñki 1280-nji ýylda ylalaşyk baglaşyar. Şertnamada berk parahatçylygy ýola goýmak, jedelli meseleleri parahatçylykly çozmek, Orta ýer deñziniñ Gündogarynda täsir edýän ýerlerini paýlaşmak barada ýazylýar. Bu şertnama 100 ýyldan gowrak wagtlap parahatçylygy üpjün edipdir we halkara gatnaşyklarynyñ taryhyna uly waka hökmünde giripdir. Basylyp alnan ýerlerde galalar gurlupdyr we müsürli ilat göçürilip eltilipdir. Daşarky ýagdaýyñ kadalaşmagy Ramses II-ä içerki syýasaty janlandyrmaga mümkinçilik beripdir. Suwaryş desgalary , köşkler, ybadathanalar gurlupdyr. Deltanyñ hojalyk taýdan özleşdirilmegi dowam edipdir. Bu ýerde Per Ramses (“Ramsesiñ öýi”) şäheri gurlupdyr. Deltanyñ has gowy özleşdirilen ýerine “Ramsesiñ ýurdy” diýipdirler. Bu güýçli üns berilmeginiñ sebäbi onuñ Nil jülgesi bilen Aziýadaky mülkleriñ baglanyşdyryjy bölegi bolup durýanlygy bilen düşündirilýär.
Ramses II-niñ dolandyran döwri ägirt Müsür döwletiniñ we medeniýetiniñ gülläp ösen wagty bolýar. Ýöne onuñ on üçünji ogly Merneptah Ptaha hudaýyna esasy üns berip, töweregindäkileriñ we fiwyly resleriñ garşylygyna duş gelýär. Nomarhlaryñ özbaşdaklygy güýçlenýär. 20 ýyla golaý wagtyñ içinde tagtda XIX nesilşalygyñ soñky dört wekili biri-birini çalyşyar.Bu bolsa merkezi häkimýetiñ gowşamagyna , içerki tertipleriñ bozulmagyna we nesilşalygyñ daşarky kuwwatynyñ gowşamagyna getiripdir.
B.e. öñki XIII – XII asyrlara degişli dokumentlerde tertip-düzgüniñ we howpsuzlygyñ ýoklugy, tolgunşyklar we jemgyýetiñ bulaşyklygy barada habar berilýär. Harrisiñ papirusy atly çeşmede müsür ýurdunyñ tozdurylandygy , belli hökümdaryñ ýokdugy, ýurdy emeldarlaryñ we şäher häkimleriniñ ele alandygy we ş.m. barada aýdylýar.
Şu çylşyrymly ýagdaýda Siriýa we Palestina ýerleriniñ bir bölegi ýitirilýär. “Deñiz halklary” gündogar araçäkleri, liwiýalylar, Deltanyñ günbataryny tozdurypdyrlar.
B.e. öñ 1200-nji ýyl töwereginde XX nesilşalygy esaslandyran Setnahta içerki we daşarky ýagdaýy kadalaşdyrmak başardypdyr. Bu barada hem Harrisiñ papirusynda beýan edilipdir. Onuñ ogly we mirasdary Ramses III (b.e. öñ 1198 – 1166ýý) belli bir derejede Ramses II-niñ üstünlikli syýasatyny dowam edip bilipdir. Goşunyñ söweşjeñligini we sanyny ýokarlandyrypdyr. Ol öñki Müsüre çozýan taýpalardan hakynatutmalary goşuna alypdyr. Liwiýalylary, “deñiz halklaryny” ýeñipdir.Siriýada we Palestinada Müsüriñ öñki täsirini gysga wagtlyk dikeldipdir. Onuñ dolandyran 32 ýylynyñ II ýarymy parahat bolupdyr. Müsür žresleriniñ goldawyndan peýdalanmak üçin , Ramses III ybadathanalara , esasanam, Amon – Ra ybadathanasyna, köp altyn ýer, gymmatbaha zatlar, mal, gul, şaý-sepler sowgat beripdir. Bu bolsa ýene-de žresleriñ täsiriniñ ýokarlanmagyna getiripdir. Netijede, köşkdäkileriñ närazyçylygy emele gelip, Ramses III-niñ dolandyran 32-nji ýylynda oña garşy dildüwüşin gurapdyrlar we ony öldüripdirler.
Ramses III-den soñky faraonlaryñ gitdigiçe häkimýeti gowşapdyr. Günortada fiwyly žresleriñ, ýerlerde nomarhlaryñ täsiri artýar. Müsür gowşap, Siriýada we Palestinada bolan ýerlerini ýitirýär. Günbatar Deltada liwiýalylar hojaýynlyk edýärler. B.e. öñki XI asyryñ başlarynda Ramses XI aradan çykansoñ(b.e. öñ 1085ýý), XX nesilşalyk ýaşamagyny bes edýär. Fiwyda häkimýet ýokary žres Herihoryñ eline, demirgazykda Smendes atly bir adamyñ eline geçýär. Smendes XXI nesilşalygy esaslandyryp, ol diñe Aşaky Müsürde dolandyrýar. Şu wakalar bilen müsür taryhynyñ iñ ajaýyp döwri – Täze patyşalyk döwri tamamlanýar.
Mowzuk: Müsür Giçki patyşalyk döwründe
Meýilnama:
1. XXII, XXIII we XXIV nesilşalyklaryñ dolandyran döwründe Müsüriñ içerki we daşarky syýasaty
2. XXVI nesilşalygyñ döwründe Müsüriñ gaýtadan merkezleşen döwlete öwrülmegi
3. Gadymy Müsüriñ medeniýeti
1.Müsürde XXI nesilşalygyñ dolandyran döwri (b.e. öñ 1085 ý- X asyryñ ortalaryna çenli) III. Giriş döwri diýlip atlandyrylýar.
Ramsesleriñ döwründe hakyna tutulan liwiýalylar gitdigiçe Müsürde köpelipdirler we berk ornaşypdyrlar.
B.e. öñ X asyryñ başynda goşunda, polisiýada we faraonyñ şahsy goragynda gulluk edendigi üçin ýer, zat we pul sylaglaryny alýan liwiýalylar Deltada diýseñ köp bolupdyr. Müsürde olara “Ma” ýa-da liwiýalylaryñ belli taýpalarynyñ biriniñ ady boýunça “maşawaça” diýipdirler. Müsürde kök urmak üçin tanymal liwiýaly uruglar müsür medeniýetini , dinini kabul edipdirler. Müsür begzadalary hat-da faraonlary bilen garyndaşlyk açypdyrlar.
Bu syýasatyñ netijesinde b.e. öñ 950-nji ýylda tanymal liwiýaly urugdan bolan Şeşonok I tagta çykýar we XXII liwiýaly nesilşalygy esaslandyrýar. Ol deltadaky Bubastis şäherini paýtagt edinýär.
Ýurdy birleşdirip, Şeşonok I daşarky syýasaty güýçlendirýär. Ysraýyl we Judeý patyşalyk uruglarynyñ arasyndaky dawalara goşulyp, b.e. öñki 930-njy ýylda Judeýa çozup girýär, Iýerusalimi eýeleýär. Şeşonok günorta ugurda hem basymalyjylar edýär.
Şeşonok we onuñ nesilleri uly gurluşyk işlerini alyp barypdyrlar: Bubastisde patyşa köşgi Faýumyñ golaýynda harby gala, Tanisde daşdan guburhanalar, Fiwyda “Bubastidler köşgi” we ş.m. gurulýar. Bubastis nesilşalygynyñ esasy daýanjy urşujylar we žresler bolupdyrlar.
XXII nesilşalygyñ döwleti kem-kemden gowşapdyr. Nesilşalygyñ özem Bubastis, Metfis, Gerakleopol şahalaryna bölünipdir. B.e. öñ 817-nji ýylda Tanisiñ hökümdary özüni Müsüriñ patyşasy diýip yglan edýär we XXIII nesilşalygy esaslandyrýar. Ol b.e. öñki 730-njy ýyla çenli XXII nesilşalyk bilen bile dowam edýär.
B.e. öñ VIII asyrda Kuşda (Nubiýada) özbaşdak döwlet döreýär. Onuñ paýtagty Napata şäheri bolup, ol IV bosaganyñ golaýynda ýerleşipdir. Bu ýerde altyn çykarylýan ýerler bolupdyr, söwda ýollary geçipdir. Napatada Amonyñ ybadathanasy gurulýar.
B.e. öñ VI asyrda syýasy merkez Napatadan Meroe şäherine geçipdir. Ol V we VI bosagalaryñ arasynda ýerleşipdir.
Müsür bilen Kuşuñ arasynda derýa we kerwen söwdasy bolupdyr.
B.e. öñ VIII asyrda Kuşuñ hökümdarlary Müsüre dalaş edip başlapdyrlar. Müsür Sais hökümdary Tefnahtyñ baştutanlygyna birleşip başlanda Kuşuñ hökümdary Pianhi oña garşy goşun sürýär. Fiwynyñ we Gerakleopolyñ ýanyndaky söweşlerde kuş patyşasy ýeñýär. Ol Germopoly gabaýar we Memfis ugrundaky söweşde ýeñiş gazanýar. Oña boýun egdirilen nomlar we XXIII nesilşalyk tabyn bolýar.
Pianhi Napata gidensoñ, Tefnaht özüni patyşa diýip yglan edýär. Ol XXIV nesilşalygy başlaýar. XXIV nesilşalygyñ Tefnahtdan başga ýekeje wekili - onuñ ogly Bakenranf (gr . Bokhoris) bolupdyr. Bular Müsüri gaýtadan dikeltmäge synanyşyarlar. Ýöne Bokhorisiñ dolandyryp başlanyna 6 ýyl bolanda (b.e.öñ 715 ý) Pianhiniñ ogly Şabaka Müsüre çozýar we ony diriligine oda ýakýar. Müsür gutarnykly boýun egdirilýär. B.e. öñ 715-664 –nji ýyllarda kuşit faraonlary Müsüri dolandyrýar. Olara XXV efiop nesilşalygy diýilýär. Grekler kuşitlere efioplar diýipdirler.
Şabaka 15 ýyl dolandyrýar. Ol gadymy Memfisi öz rezidensiýasy edip, Ptaha hudaýynyñ žreslerini goldapdyr. Fiwyda hem kuşit täsirini ýetiripdir. Daşary syýasatda ol seresaply bolupdyr. Ortaýer deñziniñ gündogarynda agalyk edýän Assiriýa bilen arasyny gowy saklamaga çalşypdyr. Assiriýanyñ kuwwatly döwlete öwrülmegi ony Müsüre barha ýakynlaşdyrypdyr.
B.e. öñ 674 we 671-nji ýyllardaky ýörişlerden soñ Assiriýanyñ patyşasy Asarhaddon Müsüri basyp alýar. Assiriýanyñ Müsürde agalyk etmegi 15 ýyl (b.e. öñ 671-655 ýý) dowam edýär.
Assiriýalylar Müsürdäki XXV efiop nesilşalygynyñ soñuna çykýarlar.
2.sais şäheri assiriýaly basybalyjylara garşy göreşi guraýjy we ýurdy gaýtadan birleşdiriji hökmünde çykyş edýär. Psammetih I hakynatutma goşuna daýanyp, boýun egmeýän nomarhlary derbi-dagyn edýär. Müsüriñ iri merkezleri Memfis, Gerakleopol , Fiwy gujurly patyşany goldap başlaýarlar. B.e. öñ 655-nji ýylda ýurduñ birleşdirilmegi tamamlanýar. Psammetih I Lidiýadan (belki Wawiliondanam) hem kömek alyp, assiriýalylary ýurtdan kowup çykarýar. Tagtda XXVI Sais nesilşalygy ornaşýar (b.e. öñ 664-525ýý).
Psammetih I, esasan, Müsüri grek dünýäsine gönükdiripdir. Ýurtda grek we kariý hakynatutmalary berk ornaşypdyrlar. Olar ýaşar ýaly ýer alypdyrlar. Liwiýaly harby gatlaklar topalañ turzup, olaryñ köpüsi Efiopiýa gidipdirler. Olar daşary ýurtly hakynatutmalara artykmaçlyklaryñ berilmegi bilen ylalaşmak islemändirler.
Psammetih I-niñ Aziýada alyp baran işleri üstünlik getirmändir.
Faraon Neho II Müsüriñ Afrikadaky ýerlerini berkidipdir. Ol ortaýer deñiz söwdasyny ösdürýär. Ortaýer deñzi bilen Gyzyl deñzi birleşdirýän 84 km uzynlykda kanal gurdurýar. Neho II-niñ buýrugy bilen ilkinji gezek b.e. öñ 600-nji ýylda Afrikanyñ daşyna finikiýaly deñizçiler 3 ýyla çeken ýüzüşi geçirýärler.
Neho II-niñ nesilleri Kuşa, Palestina, Finikiýa üstünlikli ýörişler geçiripdirler. Şeýle-de bolsa, Müsüriñ içerki ýagdaýy ýaramazlaşypdyr. Faraon Apriniñ (b.e. öñ 589-570ýý) dolandyran wagtynda hakynatutma goşunyñ gozgalañlary bolup geçipdir.
Faraon Amasis (Ýahmos II) (b.e. öñ 570-526) hem grek dünýäsine nazarlanypdyr. Onuñ döwründe Müsürde kadaly ösüş ýola goýulýar. Ýöne Eýran döwleti Müsüre howp salyp ugraýar. B.e. öñ 525-nji ýylda Müsür Eýran döwleti tarapyndan basylyp alynýar. Müsürde parslaryñ agalygy berk bolmandyr. Kä pars satraplary özbaşdaklyga ymtylypdyrlar, käte-de müsürliler gozgalañ turzupdyrlar. Şol gozgalañlaryñ baştutanlary XVIII-XXX nesilşalyklary esaslandyryjylar hasaplanýarlar.
B.e. öñ 332-nji ýylda A.Makedonskiniñ goşunlary Müsüre girýär. Ony pars süteminden azat ediji hökmünde kabul edýärler. Aleksandry Amonyñ ogly diýip yglan edipdirler. Makedonskiniñ imperiýasy dargansoñ, Müsür Ptolemeýleriñ grek-makedon nesilşalygyna degişli bolup, ellinizm döwrüne gadam urýar. 3.Gadymy Müsüriñ medeniýetinde özboluşly aýratynlyklary bolupdyr. Onuñ özboluşlylygy bu ýerde döwletiñ ir döremegi, Nil jülgesiniñ geografiki ýerleşişiniñ üzñeligi netijesinde müsürlileriñ beýleki halklaryñ gazananlaryny kabul etmäge mümkinçiliginiñ bolmazlygy bilen düşündirilýär.
Müsür medeniýetine köneçillik däpleri mahsusdyr. Müsürliler öñden däp bolan usullara ýuzlenipdirler. Müsür medeniýeti onuñ tebigaty bilen berk baglanyşyklydyr.
Müsürliler köphudaýlylyga ynanypdyrlar. Olaryñ iñ esasylary – gün hudaýy – Ra (merkezi Geliopolda), dörediji hudaý – Ptah (merkezxi Memfis), dünýäni ýaýradyjy , patyşa häkimýetiniñ Müsüriñ harby kuwwatynyñ howandary – Amon (merkezi Fiwy) bolupdyr. Şeýle hem o dünýäniñ hökümdary – Osiris, onuñ dogany we aýaly Isida, bularyñ ogly asmany we ýagtylygy añladýan Hor, parasatlylygyñ we hasabyñ hudaýy Tot, kuwwatly güýji añladýan Sohmet, asmanyñ , söýginiñ we şatlygyñ hudaýý Hathor, Niliñ hudaýy Hapi we beýlekilere müsürliler çokunypdyrlar.
Müsürde faraon hudaýyñ ogly hasaplanypdyr. Müsürlileriñ düşünjelerine görä, hudaýlar adamlary özlerine hyzmat etdirmek üçin ýaradanmyşlar. Olaryñ hormatyna ybadathanalar gurupdyrlar , şekillerini ýasapdyrlar, sadaka beripdirler, baýramçylyklar gurapdyrlar. Olaryñ düşünjelerine görä, adamyñ o dünýäşdäki ýaşaýşy olaryñ jaýlaýyş dessurlaryny ýerine ýetirişine bagly bolupdyr. Gadymy müsürlileriñ dili 4 müñ ýyllyk taryhynda ösüşiñ 5 basgançagyny geçipdir: 1 Gadymy Patyşalygyñ dili-gadymy müsür dili; 2. Ortamüsür – nusgawy dili; 3.täze müsür dili ( b.e.öñ XVI – VIII a). Bularyñ hersi dil we ýazuw taýdan biri-birinden tapawutlanypdyrlar.
Müsürliler baý we iñ gadymy edebiýaty döredipdirler. Edebiýatda dini garaýyşlar, halk döredijiligi agdyklyk edipdir. Ilkinji edebi ýazgylar b.e. öñ IV müñýyllyga degişlidir. Edebiýatyñ Gadymy patyşalyk döwründe ertekiler, terbiýeleýji wesýetler, terjimehallar, dini tekstler, şahyrana eserler ýaly görnüşleri bolupdyr. Orta patyşalyk döwründe olar baýlaşýar we kämilleşýär. Ýokary çeperçilikli eserler (“Sinuhetiñ hekaýatlary”) döreýär. Sönky döwürde wesýetnamalar görnüşindäki eserler köpelýär.
Gadymy Müsüriñ binagärligi, heýkeltaraşlygy we relýef şekilleri üçin dini garaýyşlar mahsusdyr. Binagärlik ymaratlaryñ esasy iki görnüşinde: faraonlaryñ guburhanalarynda we ybadathanalarda ýüze çykýar. Guburhanalaryñ esasy iki görnüşi bina edilipdir: piramidalar we gaýalardaky çapylyp ýasalan guburhanalar. Piramidalardan öñki guburhanalara mastablar diýilýär. Olar I we II nesilşalyklara degişlidir. Piramidalar Gadymy patyşalyk döwrüniñ faraonlaryna mahsusdyr. Orta patyşalyk döwründe piramidalar we gaýalardaky guburhanalar utgaşykly gurlupdyr. Täze patyşalyk döwründe bolsa gaýalardaky guburhanalar has kämilleşipdir.
Binalaryñ ýene bir görnüşi-de patyşa köşkleri bolupdyr.
Müsürde ylmy bilimler hem ösüpdir. Aýratynam hasabyýet, astronomiýa, medisina ýokary derejä ýeten. Müsürde ýyl üçe bölünip hersinde 4 aý bolan, her aý üç ongünlüge bölünen. Ýylda ýyldyz toplumlaryna bagyşlanan 36 ongünlük bolupdyr. Iñ soñky aýa goşmaça 5 gün goşulypdyr. Ýyl Niliñ suwunyñ ýokary göterilip başlanýan wagty – Gorkut aýynyñ 19-ndan başlanypdyr. Müsür astronomiýasynyñ aýratynlygy-da onda astrologiýanyñ bolmanlygyndadyr.
Müsürde hasaplaýyş ulgamy onluga ýakyn bolupdyr. Müsürliler tegelegiñ ýarym şaryñ üstüniñ meýdanyny , kesilen piramidanyñ göwrümini we ş.m. hasaplap bilipdirler. Olar derejä göterip we kök alyp bilipdirler. Hasabyýet bilimleriniñ derejesi barada bilmäge kömek edýän iki papirus saklanyp galypdyr. Olaryñ biri Londondaky Rindiñ hasabyýet papirusy , onda 80 sany çylşyrymly meseläniñ çözüwi berilýär. Beýlekisi Moskwadaky hasabyýet papirusy bolup, onda 25 meseläniñçozüwi berlipdir.
Müsür tebipleri Alynky Aziýada hem meşhur bolupdyrlar. Olaryñ ökdeleşmegine mumuýalaşdyrmak ýardam edipdir. Häzirki wagta çenli 10 sany medisina papirusy saklanyp galypdyr. Müsüriñ tebipleri medisinanyñ dürli ugurlary boýunça ýöriteleşipdirler. Müsür we gadymy medisinanyñ iñ ýokary ýeten üstünlikleriniñ birem gan aýlanyş we ýürek hakyndaky taglymat bolupdyr. Hirurgiýa hem giñden ýaýrapdyr. Oña degişli gurallar guburhanalardan tapylýar.
Müsürliler öz taryhyna hem üns beripdirler. Olar esasy wakalary, patyşalyk edýän nesilşalyklary, has möhüm wakalaryñ beýanyny ýyl ýazgylarynda ýazypdyrlar.
Gadymy Müsürde ensiklopediýalar hem düzülipdir. Olaryñ iñ gadymysy mürze Amenemope tarapyndan düzülipdir.


c: text/html

text:
Litiý – ion akkumulýator
Litiý – ion akkumulýatorlary amaly taýdan ähli smartfonlarda, planşetlerde, noutbuklarda we awtoulaglarda oturdylýar.
Şunuň ýaly akkumulýatorlaryň kemçiligi zarýad berilýän wagty kem-kemden tozýanlygyndan ybaratdyr, şonuň ýaly hem zarýad bermäge wagt köp gidip biler, esasan hem gürrüň uly awtoulaglaryň akkumulýatorlary hakda barýan bolsa.
Günorta Kaliforniýa uniwersitetiniň barlag geçirijiler toparyna bu meseläniň çözgüdini tapmak başartdy. Batareýalarda öýjük- öýjük çeýe kremniý nanotrubkalar bilen bilelikde adaty anod grafitlerini ulanyp, akkumulýatorlaryň 200 sikle çenli gaýtadan zarýad bermäge çenli ömrüni uzaltmaga mümkinçilik berdi. Şol bir wagtyň özünde adaty akkumulýatorlar 500-1000 sikle niýetlenendir. Şunuň bilen birlikde şeýle batareýalar bary-ýogy 10 minutda zarýad alýarlar.
Häzirki zaman akkumulýatorlarynda kremniden we grafitden edilen ýuka plastinler ulanylýar. Olar bolsa, wagtyň geçmegi bilen tozýarlar we şol sebäpli batareýanyň sygymy pese düşýär. Barlag geçirijiler akkumulýatora zarýad berlende we aýrylanda bozulmaýan öýjük-öýjük gurluşynyň saýasynda gysylyp we giňäp bilýän kremnili nanotrubkalary döretdiler. Şonuň bilen birlikde hem üstüniň hem meýdany ep-esli giňäp, netijede batareýa has tiz zarýad alýar. Häzirki wagtda barlag geçirijiler öz tehnologiýasyny kämilleşdirmegiň üstünde işleýärler. Öndürijiler üçin täze tehnologiýanyň haçan elýeterli boljakdygy heniz nämälim. Ähtimal, ýyllar we onýyllyklar geçer, ýöne welin, täze tehnologiýa üstümizdäki ýylda hemmelere elýeterli bolar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gazagystanda geçýän “Alatau gylyçlary” atly gylyçlaşmak boýunça halkara ýaryşda ildeşimiz Ahmet Agaýew erkekleriň arasynda “şpaga” agyr söweş ýaragynda gylyçlaşmak boýunça ýaryşda bürünç medaly eýeledi.
Bu toparda dürli ýurtlardan bolan türgenleriň 100-e golaýy baýraklar ugrunda bäsleşdiler. Deslapky duşuşyklaryň barşynda Milli sport we syýahatçylyk institutynyň talyby A.Agaýew Özbegistandan, Täjigistandan, Gyrgyzystandan gelen türgenleri ynamly ýeňmegi başardy. Finala çykmak ugrunda geçen duşuşykda bolsa ýer eýeleriniň toparynyň wekilinden çekeleşikli göreşde ýeňildi.
Türkmenistanyň ýygyndy toparynyň şu güne çenli gazanan medallarynyň sany indi bäşe ýetdi. Olaryň biri altyn we dördüsi bürünç medallardyr. Ýygyndy toparymyza altyn medaly ýetginjekleriň arasynda ýeňil türgenleşik ýaragy bolan rapirada gylyçlaşmakda garşydaşlarynyň hemmesini ýeňen Jumanazar Döwletnazarow getirdi. Mundan başga-da, ol şpaga bilen gylyçlaşmak ýaryşynda üçünji orny eýeledi hem-de bu görnüşde toparlaýyn ýaryşda Maksat Hallyýew we Danil Podorogin bilen birlikde bürünç medala eýe boldy. Ýene-de bir bürünç medaly rapira bilen söweşmekde toparlaýyn ýaryşda Aýlar Melikowa, Kameliýa Melaşenko we Waleriýa Satylowadan ybarat bolan gyzlar toparymyz eýeledi.


text:
28 Kasım 2016 Pazartesi
Täze Halkara Polat Ýolunyň Birinji Nobatdakysynyň “Altyn Sepi” Birikdirildi
Halkara Aziýa demir ýol ulag geçelgesiniň birinji nobatdakysynyň Atamyrat-Ymamnazar (Türkmenistan)-Akina (Owganystan Yslam Respublikasy) böleginiň “aliyn sepi” birkidirildi.
Türkmen-owgan serhedinde geçirilen dabaranyň barşynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow we Owganystan Yslam Respublikasynyň Prezidenti Mohammad Aşraf Gani täze polat ýoluň “altyn sepini” berkitdiler.
Transmilli polat ýolunyň — Halkara Aziýa demir ýol ulag geçelgesiniň birinji nobatdakysynyň Atamyrat-Ymamnazar (Türkmenistan)-Akina (Owganystan) bölegi boýunça ilkinji ýük otlusy ugradyldy. Türkmenistandan Owganystanyň çägine 46 wagondan düzülen otly ugrady. Ondaky ýük–un, däne, sement, karbamid we kükürt.
Bu wakanyň öň ýanynda Türkmenistanyň Prezidenti türkmen-owgan serhedinde nebit önümlerini kabul etmek, saklamak we ibermek boýunça täze “Ymamnazar” terminalyny açdy. Onuň kuwwaty 540 müň tonna deňdir, nebit önümleri demir ýol boýunça terminala getiriler, soňra bolsa eksporta ibermek üçin ýörite awtomobillere ýükleniler.
Türkmenistanyň Atamyrat şäherinden Owganystanyň Akina şäherine çenli demir ýol bölegi ýurdumyzyň Demir ýol ulaglary ministrligi tarapyndan çekildi. Uzynlygy 88 kilometre deň bolan polat ýoluň ugrunda degişlilikde 256 we 363 metr uzynlykdaky iki sany iri köpri bina edildi. Gülüstan we Ymamnazar demir ýol menzilleri, täze stansiýalar hem-de zerur bolan tehniki we durmuş maksatly beýleki desgalaryň birnäçesi guruldy. Täze demir ýoluň gurluşygyna 2013-nji ýylyň 5-nji iýunynda badalga berlipdi.
Türkmenistan geografiýa taýdan amatly ýerleşmek bilen, üstaşyr-ulag çatrygy hem-de yklymyň logistika merkezi hökmünde bu ulgamda öz mümkinçiliklerini durmuşa geçirmegi ugur edinýär. Halkara demir ýolunyň açylyş dabarasy birnäçe döwlet we hökümet baştutanlarynyň, dünýäniň iri halkara guramalarynyň wekilleriniň gatnaşmagynda 26-27-nji noýabrda Aşgabatda guralan Durnukly ulag ulgamy boýunça Ählumumy maslahatyň yz ýany geçirildi.
http://www.turkmenhabargullugy.com/taze-halkara-polat-yolunyn-birinji-nobatdakysynyn-altyn-sepi-birikdirildi/
Kaydol: Kayıt Yorumları (Atom)


text:
Owganystanyň prezidenti Aşraf Ganiniň Türkmenistana resmi sapary başlandy.
3-nji iýulda Aşgabatda Türkmenistanyň we Owganystanyň prezidentleriniň arasynda geçirilen gepleşikleriň netijesinde taraplar ýurtlaryň arasynda döreýän ähli dawalary we konfliktleri parahatçylykly ýoldan çözmäge ýykgyn edýändigini, halkara terrorçylyga, ekstremizme, bikanun neşe dolanyşygyna, we serhetaşyr jenaýatçylyga garşy göreş boýunça aragatnaşygyň dowam etdiriljekdigi mälim edildi diýlip, resmi maglumatlarda aýdylýar.
Habar berlişine görä, bu gepleşikleriň iki döwletiň arasyndaky dostlukly gatnaşyklaryň ýene pugtalanmagyna tarap nobatdaky ädim bolmagyna garaşylýar.
Häzirki wagtda Türkmenistanyň we Owganystanyň gatnaşmagynda iki sany iri halkara proýekti amala aşyrylýar.
Türkmenistan uzynlygy 1814 kilometrlik TOPH gazgeçiriji proýekti arkaly Owganystanyň üstünden Pakistana we Hindistana ýylda 33 milliard kubometr gaz akdyrmagy planlaşdyrýar. 2015-nji ýylda düýbi tutulan umumy bahasy 10 milliard amerikan dollaryna barabar TOPH gazgeçirijisiniň gurluşygynyň 85%-ni maliýeleşdirmegi resmi Aşgabat öz üstüne aldy.
Şeýle-de Türkmenistanyň we Owganystanyň arasynda TAT demir ýol proýekti amala aşyrylýar. Türkmenistan demir ýoluň öz giňişliginden geçýän 85 kilometrlik bölegini 2015-nji ýylyň noýabr aýynda jemledi we bu ýoluň dört kilometrden azyrak bölegini Owganystana çekmek işi 2016-njy ýylyň oktýabr aýynda tamamlap, 28-nji noýabrda Türkmenistandan Owganystanyň üsti bilen Täjigistana çekilmegi göz öňünde tutulýan demir ýol liniýasynyň birinji tapgyrynyň açylyşy boldy. Munuň yzýany Täjigistan öz giňişliginden geçmeli 50 kilometrlik bölegini we Owganystanyň üstünden geçjek bölegini maliýeleşdirmäge mümkinçiliginiň ýokdugyny aýtdy.
Türkmenistan demir ýoluň öz territoriýasyndan geçýän bölegini öz hasabyna gurdy.
Aşraf Gani geçen gezek Aşgabada 2015-nji ýylyň ýanwar aýynda bardy.


text: Türkmen maşgalasynyň sarsmaz sütüni bolan enelerimiz, arnamysa, Tugumyza deňelýän gelingyzlarymyz uly hormatsylaga eýedir. Ýurdumyzda her ýyl baharyň ilkinji günlerinde giňden bellenilip geçilýän Halkara zenanlar güni mynasybetli ajaýyp baýramçylygyň öňü syrasynda hormatly Prezidentimiziň Permany bilen, sekiz we şondan hem köp çagany dünýä inderip, terbiýeläp ýetişdiren enelere “Ene mähri” diýen hormatly at dakylýar. Mary etrabynyň Mülkburkaz geňeşliginde ýaşaýan Aýjemal Babaýewa hem “Ene mähri” diýen hormatly ada eýe bolan köp çagaly eneleriň biri.


text:
1. Turkmenistanyn Prezidentinin 2010-njy yylyn 15-nji yanwarynda cykaran 10798-nji belgili karary bilen tassyklanan Turkmenistanyn Maliye ministrliginin Maliye gozegciligi mudirligi hakynda Duzgunnamasy.
2. Turkmenistanyn Maliye ministrinin 2010-njy yylyn 19-njy mayyndaky 11-nji belgili buyrugy bilen tassyklanan Maliye gozegciligi mudirliginin isgarlerinin wezipe borclary hakynda buyrugy.
3. Turkmenistanyn Maliye ministrinin 2010-njy yylyn 25-nji fewralyndaky 16-nji belgili buyrugy bilen tassyklanan Edara gornusli we sahsy taraplaryn Turkmenistanyn Maliye ministrliginin talap etmegi boyunca jenayatcylykly yol bilen alnan girdejilerin kanunlasdyrylmagyna we terrorcylygyn maliyelesdirilmegine garsy goresmek ucin zerur maglumatlary bermeginin Tertibini tassyklamak hakynda buyrugy.
4. Turkmenistanyn Maliye ministrinin 2010-njy yylyn 25-nji fewralyndaky 17-nji belgili buyrugy bilen tassyklanan Jenayatcylykly yol bilen alnan girdejilerin kanunlasdyrylmagyna we terrorcylygyn maliyelesdirilmegine garsy hokmany gozegciligi amala asyrmak ucin gelesiklerin we amallaryn dasary yurt pulundaky ya-da milli puldaky caklendirme mocberini kesgitlemek hakynda buyrugy.
5. Turkmenistanyn Maliye ministrinin 2010-njy yylyn 14-nji aprelindaki 38-nji belgili buyrugy bilen tassyklanan Edara gornusli ya-da sahsy taraplaryn Turkmenistanyn Maliye ministrliginin Maliye gozegciligi mudirligine jenayatcylykly yol bilen alnan girdejilerin kanunlasdyrylmagyna we terrorcylygyn maliyelesdirilmegine garsy hereket etmek ucin maglumatlary bermek hakyndaky maglumatnamalaryn gornuslerini doldurmak boyunca mysaly Gollanmany tassyklamak hakynda buyrugy.
6. Turkmenistanyn Maliye ministrinin 2010-njy yylyn 23-nji aprelindaki 40-njy belgili buyrugy bilen tassyklanan Jenayatcylykly yol bilen alnan girdejilerin kanunlasdyrylmagyna we terrorcylygyn maliyelesdirilmegine garsy hereket etmek maksady bilen, Turkmenistanyn Maliye ministrliginin talapnamasy boyunca maliye gozegciliginin subyektlerinden zerur bolan maglumatlary we resminamalary almak hakynda Duzgunnamany tassyklamak baradaky buyrugy.
7. Turkmenistanyn Maliye ministrinin 2010-njy yylyn 3-nji mayyndaky 44-nji belgili buyrugy bilen tassyklanan Turkmenistanyn Maliye ministrliginin gorkezmesi boyunca pul serisdeleri we gayry emlakler bilen gelesiklerin we amallaryn gecirilmegini togtatmak hakynda Duzgunnamany tassyklamak baradaky buyrugy.
8. Turkmenistanyn Maliye ministrinin 2010-njy yylyn 11-nji iyunyndaky 52-nji belgili buyrugy bilen tassyklanan Turkmenistanyn Maliye ministrliginin Maliye gozegciligi mudirligi tarapyndan jenayatcylykly yol bilen alnan girdejilerin kanunlasdyrylmagyna we terrorcylygyn maliyelesdirilmegine garsy hereket etmek ucin degisli maglumatlary yygnamagyn, seljermegin we netijede gelesigin ya-da amalyn jenayatcylykly yol bilen alnan girdejileri kanunlasdyrmak we terrorcylygy maliyelesdirmek bilen baglanysyklydygyna sayatlyk edyan yeterlik esaslar bolan mahalynda degisli maglumatlary we resminamalary oz ygtyyarlygyna layyklykda, hukuk gorayjy edaralara gecirmegin Tertibini tassyklamak baradaky buyrugy.
9. Turkmenistanyn Merkezi bankynyn Mudiriyetinin baslygynyn 2011-nji yylyn 2-nji fewralyndaky 4-nji belgili buyrugy bilen tassyklanan Turkmenistanyn banklarynda icerki gozegciligi barada Duzgunnamany tassyklamak baradaky buyrugy.
10. Turkmenistanyn Merkezi bankynyn Mudiriyetinin Baslygynyn 2011-nji yylyn 17-nji fewralyndaky 26-nji belgili we Turkmenistanyn Maliye Ministrinin 2011-nji yylyn 17-nji fewralyndaky 17-nji belgili bilelikdaki buyrugy bilen tassyklanan Jenayatcylykly yol bilen alnan girdejilerin kanunlasdyrylmagy we terrorcylygyn maliyelesdirilmegi bilen baglanysykly pul serisdeleri we/ya-da gayry emlak bilen amallara garsy hereket etmek we yuze cykarmak boyunca carelerin banklar tarapyndan amala asyrylmagy hakynda Duzgunnamany tassyklamak barada buyrugy.
Maliye gozegciligi mudirliginin resminamalary. ZIP
Türkmenistanyň Maliýe ministriniň 2011-nji ýylyň 9-njy iýunyndaky 62 belgili buýrugy b ilen tassyklandy


text:
Gomer
Gomer
Gomeriň hakykatdan-da ýaşap geçen şahs bolandygy barada biziň döwrümize anyk maglumat gelip ýetmändir. Şonda-da onuň gadymy döwürde ýazylan birnäçe terjimehaly bar. Olardan Gerodotyň, Plutarhyň, Pawsaniniň we beýleki taryhçylaryň ýazanlary biziň zamanymyza çenli saklanyp galypdyr, ýöne olar hem köplenç rowaýata çalym edýär.
Gadymyýetde Gomer miladydan öňki XII (Troýa urşy döwri) ― VII asyrlar aralykda ýaşapdyr diýlip hasaplanypdyr. Alymlaryň soňky döwürde geçiren dürli seljermeleri «Gomer miladydan öňki VIII asyrda ýaşan bolmaly» diýip çaklamaga esas berýär.
Şol döwürde ýedi şäher ― Smirna, Hios, Kolofon, Salamin, Rodos, Argos we Afiny Gomeriň dogduk mekany diýen hormatly ady götermek ugrunda öz arasynda bäsdeşlik edipdir. Gerodot bilen Pawsaniniň ýazmagyna görä, Gomer Ios adasynda dünýäden ötüpdir.
Has irki döwürlerde Gomeri kör hasap edipdirler. Emma bu maglumat şübheli hasaplanýar. Şu ýerde adamzadyň ýene-de bir geň aýratynlygy barada aýdyp geçmäge esas bar, ýagny antik döwürde dana, akyldar, şahyr adamlar, köplenç, kör edilip şekillendiriler eken.
«Gomer» sözüniň manysyny käbir alym «gul», käsi «kör», käbiri-de «şahyr» diýip terjime edýär. Ýöne ioniýa şiwesinde «Omirus» görnüşde aýdylýan bu sözüň adaty adam ady hökmünde ulanylan bolmagy-da ähtimal. Gadymy grekleriň özleri-de ýazyjynyň adyny birinji bogna, ýagny, «o» harpyna bat berip ulansalar-da, biziň döwrümizde bu at bütin dünýäde latyn dilinde bolşy ýaly, ikinji bogna bat berlip aýdylýan «Gome:r» görnüşinde bellidir.
Eposlaryň döreýşi babatda edebiýat dünýäsinde birnäçe asyr bäri jedel dowam edýär. Nemes alymy Fridrih Wolfuň pikirine görä, bular ýaly uly eserleriň heniz ýazuwyň oýlanyp tapylmadyk döwründe ýüze çykmagy mümkin däl. Olar dürli döwürlerde dürli şahyrlar tarapyndan döredilip, dilden-dile geçip, Pisistrat döwründe, ýagny miladydan öňki VII asyrda bitewi eser görnüşde jemlenilip ýazylyp alnan aýry-aýry eserlerden ybarat bolmaly. Bu alymyň tarapdarlaryna «analitikler» (grekçe «analysis» ― parçalara bölmek) diýilýär. Olaryň garşydaşlary, «unitariler» (latynça «unitas» ― bitewülik) bolsa, eposlaryň diňe ýeke-täk ýazarynyň bolandygyny subut etmek üçin, eserleriň bir bitewüligine, beýan ediş aýratynlygyna salgylanýar. Unitarileriň arasynda Gýote, Foss, Şiller, Gegel, Puşkin, Žukowskiý, Gnediç we beýleki beýik ýazyjy-şahyrlar we alymlar bar.
«Iliada» we «Odisseýa» epiki poemalar gekzametr şygyr usulynda ýazylan we her biri ýigrimi dört aýdymdan (bölümden) ybarat eserdir.
«Iliadada» Troýanyň gabawynyň, Troýa urşunyň iň soňky, onunjy ýylynda bolup geçen wakalar barada gürrüň berilýär. Şondan öň bolup geçen wakalar, ýagny Parisiň Ýelenany alyp gaçmagy, grekleriň Agamemnonyň baştutanlygynda Troýa goşun çekip gelmegi, şäheriň basylyp alynmagy, eposda ady geçýän Agamemnon, Menelaý, Ahilles, Aýaks, Odisseý, Idomeneý, Diomed, Nestor ýaly serdarlar, Troýanyň hökümdary Priam, onuň ogullary Gektor we Paris eserde okyja eýýäm belli wakalar we tanyş şahslar edilip görkezilýär.
Eposyň başy gadymy greklerde Ylham ylahysy hasaplanan Muza mynajat etmek we Ahillesiň gazaby beýan edilýän sözler bilen başlanyp, Gektoryň jaýlanmagy bilen tamamlanýar. Bu ikarada ýyldyrym tizliginde birentek dartgynly waka bolup geçýär, Gomer olaryň ählisini ýokary çeperçilik we taýsyz ussatlyk bilen beýan edýär.
XIX asyryň ortalaryna çenli Troýa baradaky ähli maglumatlar rowaýat hasaplanýardy. Emma arheolog Genrih Şlimanyň Türkiýede, Gyssarlyk atly baýyrlykda geçiren gazuw-agtaryş işleriniň netijesinde bu gadymy şäheriň haraba galyndylary tapyldy. Gomeriň «Iliadasyny» karta hökmünde peýdalanmagy Şlimanyň tagallalarynyň rowaç almagyna köp ýardam edipdir.
«Odisseýa» epiki poemasynda bolsa «Iliadanyň» esasy gahrymanlarynyň biri, Itakanyň hökümdary, mekirligi, ugurtapyjylygy we gaýduwsyzlygy bilen özüni tanadan Odisseýiň Troýa urşundan soň watanyna dolanyp barýarka başyndan geçirýän wakalary hem-de onuň Itakada garaşýan aýaly Penelopanyň gören hupbatlary suratlandyrylýar. Eseriň esasy wakalary Odisseýiň öz adyndan gürrüň berilýar. «Odisseýa» eposy-da gekzametr ölçegi bilen ýazylan.
Tanymal rus kinorežissýory A. Mihalkow ― Konçalowskiniň 1997-nji ýylda surata düşüren çeper telewizion filmi örän köp adama «Odisseýanyň» özüne çekiji wakalary bilen tanyşmaga mümkinçilik berdi. «Iliada» eposy esasynda bolsa «Troýa» atly belli film surata düşürildi we dünýäniň ähli künjeklerinde ýaşlaryň söýgüsini gazandy. Gomeriň beýik eserleri bu gün bütin dünýäde dürli derejeli mekdepleriň okuw meýilnamalaryna goşuldy, ýöne okuwçylaryň we talyplaryň köpüsi 15700 setirden ybarat «Iliadany» we ondan sähelçe gysga «Odisseýany» okamaga ýaltanyp, agzalan filmleri görüp oňaýýar. Ýöne «Eşiden deň bolmaz gören göz bilen» diýlişi ýaly, olar bu ajaýyp eserleri okanlara miýesser bolan ýatdan çykmajak lezzetden özleriniň mahrum bolýandygyny bilmeýän bolsalar gerek. Bu poemalardan başga Gomer birnäçe gimniň we «Margit» poemasynyň hem ýazary hasaplanýardy. Emma alymlaryň köpüsi bu eserler has soň döräpdir diýen takyk netijä gelenden soň, bu mesele öz çözgüdini tapdy.
Gomeriň täsirini tutuş dünýä edebiýatynyň taryhynda görmek bolýar. Wergiliý öz «Eneida» poemasyny döredende, Gomeriň eserlerinden ugur alypdyr. Dante Aligýeri «Ylahy komediýasynda» Gomeri dowzahyň birinji aýlawynda, ýagny hristianlyk heniz ýaýylmanka ýaşan oňat adamlaryň arasynda görkezipdir. Mundan başga-da Owidiý, Katull, Gorasiý, Lýudowiko Ariosto, Torkwato Tasso, Milton, Lessing, Gýote, Şiller, Žukowskiý, Puşkin, Lew Tolstoý, «Uliss» romanyny ýazan Jeýms Joýs we ençeme beýleki ýazyjylaryň eserlerinde Gomeriň täsiri has äşgär duýulýar. Gýote hatda «Iliadanyň» wakalar ýordumyndan peýdalanyp, «Ahillaida» atly eposy ýazmak küýünde hem bolupdyr.
Awtor: Maksat Bäşimow.
«Dünýä edebiýaty» žurnalyndan.


text:
Süýjüli däl diabet – bedende wazopressin gormonynyň ýetmezçiligi sebäpli ýüze çykýan kesel bolup, ol ýygy hem-de köp mukdarda peşew bölüp çykarma we teşneligiň döremegi ýaly alamatlar bilen häsiýetlendirilýändir. Bu gormon başgaça antidiuretiki gormon hem diýip atlandyrylýar. Ol gipotalamusda emele gelip, gipofiz mäzinde toplanýar we beden suwuklyklarynyň: gandaky, öýjügiň içindäki we daşyndaky suwuklygyň mukdarynyň deň agramlylykda saklanmagyna jogap berýändir.
Süýjüli däl diabet gipofiz mäzinde ýüze çykýan howply täze döremeleri, ony zeperlendirýän ýiti we dowamly ýokançlykly hadysalary we beýniniň damar ulgamynyň näsazlyklary zerarly döräp bilýändir. Gipofiz mäziniň şikeslenmeginiň ýene bir mümkin bolan sebäplerine, kelle beýnisinde geçirilýän şowsuz hirurgiki bejergisi degişli edilýändir. Süýjüli däl diabetiň her 5-nji ýüze çykan ýagdaýy – şular ýaly şowsuz neýrohirurgiki operasiýanyň netijesi bolýar.
Bu keseliň nesil yzarlama häsiýeti ýokdyr. Ol örän seýrek duş gelip, ähli endokrin keselleriniň 0,7%-ni tutýandyr. Aýallarda hem erkeklerde bu keseldeň derejede ýüze çykyp, uly adamlarda onuň dürli sebäpleriň täsiri bilen gazanylan görnüşi ýüze çykýandyr. Çagalarda ol adatça doga ýüze çykýp, keseliň alamatlary giç, köplenç 20 ýaşdan soň bildirip başlaýar.
SÜÝJÜLI DÄL DIABEDIŇ GÖRNÜŞLERI
Çagalarda ýüze çykýan doga süýjüli däl diabetden we uly adamlarda anyklanýan gazanylan görnüşlerinden başga-da, bu keseliň merkezi, böwrek bilen bagly ýa-da sebäbi näbelli (idiopatiki) görnüşleri tapawutlandyrylýar.
Süýjüli däl diabetiň merkezi görnüşi
Keseliň merkezi görnüşi antidiuretiki gormonynyň işläp çykyşynyň bozulmagy ýa-da kadaly bölünip çykan gormonyň fiziologiki täsirliliginiň üýtgemegi bilen ýüze çykýandyr. Bu gormonyň ýetmezçiligi böwreklerde peşewiň täzeden yzyna alynmagyny peseldip, dykyzlygy pes bolan peşewiň bölünip çykmagynyň sebäbi bolýandyr. Merkezi süýjüli däl diabet uzaga çeken ýagdaýynda, näsagda böwreginiň emeli goýberilýän antidiuretiki gormona duýgurlylygynyň ýitmegi ýüze çykýar. Şol sebäpli hem, keseliň bu görnüşinde ir başlanylan bejergi has netijeli bolup bilýändir.
Döreýiş sebäbi belli bolmadyk (idiopatiki) süýjüli däl diabeti
Bu keseliň ýüze çykyş halatlarynyň üçden bir bölegi näbelli sebäplere görä döräp, anyklama çäreleri gipotalamo-gipofizar ulgamynda hiç hili bozulmalary ýüze çykarmaýar.
Nefrogen (böwrek bilen bagly) süýjüli däl diabeti
Keseliň bu görnüşi böwregiň täze döremeleriniň, sowuklama hadysalarynyň täsir etmegi netijesinde ýüze çykýp biler. Ol süýjüli däl diabetiň örän seýrek duş gelýän görnüşi bolup, çagalarda esasy doga görnüşi duş gelýändir. Bu görnüşiň döremeginde antidiuretiki gormonyna täsirli böwrek reseptorlaryň doga üýtgemeginiň orny aýratyn bellenip geçilýändir.
Uly adamlarda gazanylan süýjüli däl diabet dürli sebäplere görä dörän böwrek ýetmezçiliginde, litiý saklaýan, ganda kalsiý mineralynyň mukdaryny ýokarlandyrýan derman serişdeleri bilen uzak wagt bejergi geçirilende has hem ýaýbaňlanyp biler.
SÜÝJÜLI DÄL DIABETIŇ ALAMATLARY
Süýjüli däl diabetiň esasy alamatlary buşukmagyň ýygylaşmagy (poliuriýa) we teşneligiň (polidipsiýa) peýda bolmagyndan ybaratdyr. Keseliň bu alamatlary dürli derejede ýüze çykyp bilýär. Antidiuretiki gormonyň ujypsyz ýetmezçiliginde keseliň alamatlary ol diýen aýdyň däl derejede peýda bolup bilýär. Emma onuň döremeginiň näbelli görnüşine, tersine, ýiti başlangyç häsiýetlidir.
Süýjili däl diabetiň uzak wagta çeken görnüşiniň kliniki alamatlaryna aşakdakylar degişlidir:
► peşew haltanyň göwrüminiň ulalmagy;
► aşgazanyň göwrüminiň ulalmagy we aşak düşmegi;
► arterial gan basyşynyň pese düşmegi;
► bedende suwsuzlanma alamatlarynyň ýüze çykmagy;
► içege ýygrylmalarynyň güýçlenmegi.
Çagalarda bu keseliň alamatlary örän ýiti görnüşde geçip, newrologiki bozulmalara, beden gyzgynynyň birden ýokary galmagyna, tapdan düşürýän gaýtarma, peşewiň durmazlygyna we bedende suwuklyk ýetmezçiligi netijesinde döreýän koma ýagdaýa çenli ýetip bilýändir.
SÜÝJÜLI DÄL DIABET KESELINIŇ ANYKLANYLŞY
Bu keseli anyklamak çäreleriniň arasynda peşewiň umumy mukdarynyň derňewini geçirme barlagy giňden ulanylýar. Adatça adamyň bedeninden bölünip çykýan peşewiň mukdary gije-gündiziň dowamynda 3 litrden köp bolmaly däldir. Süýjüli däl diabet keseline duçar bolan näsaglaryň bölüp çykarýan peşewiniň mukdary adatdaky syndan ýokary (6-15 litra barabar) bolýar, peşewiň dykyzlygy bolsa pes bolýar.
Süýjüli däl diabedi anyklamak üçin ulanylýan barlaglaryň ýene biri – gury iýmit iýmekdir (gury naharlanma). Syrkawa 8 sagadyň dowamynda suwuklyk içmekden saklanmak maslahat berilýär. Eger bu döwriň içinde näsagyň beden agramy birden ýeňlese, peşewiniň dykyzlygynyň bolsa 300 mosm/l ýokary galmadyk haladynda, näsaga "süýjüli däl diabet" kesgidi goýulýar.
Eger adam ozal diabetiň insulina bagly görnüşinden, böwregiň işiniň bozulmalaryndan, ruhy we newrologiki bozulmalardan, gipotalamo-gipofizar ulgamyň täze döremelerinden ejir çekýän bolsa süýjüli däl diabediň aýyl-saýyl ediş derňewi geçirilmeýär.
SÜÝJÜLI DÄL DIABETIŇ BEJERGISI
Keseliň esasy bejeriş usuly wazopressiniň sintetiki görnüşlerini kadaly ulanmakdan ybaratdyr. Bedende antidiuretiki gormonyň ornuny tutup bilýän derman serişdelere Desmopressin ýa-da Adiuretin degişlidir. Olar gerdejik ýa-da burna sepilýän spreý (sepme) görnüşinde çykarylýar.
Süýjüli däl diabeti bejermekde Desmopressiniň gerdejik görnüşiniň 0,4 mg mukdary günde 3-4 gezek ulanylýar. Suwuklyk görnüşdäkini burna sepmek usuly hem günde 3 gezekden az ulanylmaly däldir.
Bu keseli bejermek üçin, uzak wagt täsir etmek ukyby bolan Pitressin Tanat ýaly derman serişdeleri hem ulanylýar. Ony 3-5 gije-gündizden 1 gezek ulanma maslahat berilýär.
Süýjüli däl diabet keselini bejermek-de berhiz tutma wajyp orunlaryň birini eýeleýär. Bedende antidiuretiki gormony ýetmezçilik edýän näsaglaryň hemmesine ýygy-ýygydan naharlanyp durmak we iýmitiň düzüminde çylşyrymly uglewodlaryň (ýer almasy, gök-önümler, däne we kösükli önümler, et, hoz) mukdaryny köpeltmek maslahat berilýär.
Süýjüli däl diabetiň ýeňil görnüşinde, adaty wazopressiniň özbaşdak işläp çykmagyna itergi bermek üçin Hlorpropamid we Karbomazepin derman serişdeleri ulanylýandyr.
Gipofiz mäziniň täze döremeleri sebäpli ýüze çykan süýjüli däl diabetli näsaglara, zeperlenen ojagy aýyrmak maksady bilen hirurgiki bejergisi bellenilýär. Zerur bolan ýagdaýynda radioaktiw şöhlelenmesi hem ulanylýandyr.
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
DAIŞ Eýrana hüjüm guramak bilen haýbat atýar
Terror guramasy DAIŞ täze bir wideo çap edip, Eýrana hüjüm guramak bilen haýbat atýar
Wideoda ýüzleri maskaly DAIŞ-e agza terrorçylar ellerinde kalaşnikow ýaraglary bilen Eýranyň paýtagty Tähranda hüjüm gurajakdyklaryny öňe sürýärler.
Wideoda gürleýän terrorçynyň parsça aksendi ünsleri özüne çekýär.
Wideoda mundan başgada Tähranda iýun aýynda 18 adamyň ýogalmagy bilen netijelenen 2 aýry hüjümiň jogapkärçiligini hem DAIŞ-iň öz üstübe alandygy ýatladylýar.
Terror guramasy DAIŞ ilatynyň aglabasy şaýy musulmanlardan ybarat Eýrany sebitidäki iň möhüm duşmanlaryndan biri hökmünde hasaplaýar.


text:
P.Keljäýew
TTGM ÇÖHDMI-niň Aýrantyn goralýan tebigy ýerler laboratoriýasynyň esasy ylmy işgäri
Käbir derman ösümlikleriniň Türkmenistana introduksiýasy
Introduksiýa – bu belli bir tebigy şertlerde ösýän ösümlik görnüşiniň haýsy hem bolsa başga bir ýurda getirilmegidir. Biziň yurdumyza derman ösümliklerini getirmekligiň taryhy birnäçe asyr mundan öň başlandy. Oňa insiz ýaprakly senna ýa-da kassiýa, türkmençe ady – “senaýyl Mekke” mysal bolup biler. Ony Saud Arabystandan Türkmenistana getiripdirler. Muňa onuň türkmençe ady – Mekkeden gelen sena – şaýatlyk edýär.
Häzirki wagtda alymlar tarapyndan insiz ýaprakly sennany (Cassia angustifolia Vahl) biziň howa şertlerimizde ösdürip ýetişdirmegiň agrotehnikasy işlenilip taýýarlanyldy. Bu beýikligi 1 metre çenli bolan birýyllyk ösümlik Tejen etrabynda ösdürilip ýetişdirilýär. Derman taýýarlamak maksatlary üçin ýapraklary we miweleri ulanylýar. Ösümligiň esasan ýogyn içegä näzik sürgi täsiri bar. Kassiýanyň ýapraklaryndan taýýarlanylan ekstrakt bagryň öt çykaryjy we zäherlenmä garşy işlerine oňyn täsir edýär. Häzirki döwürde bu gymmat bahaly çig mal bilen diňe bir biziň ýurdumyz däl-de, eýsem beýleki ýurtlar hem üpjün edilýär.
Ösümlikleriň käbir görnüşiniň gorlarynyň azalandygy sebäpli olary dikeltmek boýunça çäreler amala aşyrylýar. Senagat möçberinde lukmançylyk üçin gymmatly derman ösümlikleri ýetişdirilip başlandy.
Şu wagta çenli derman ösümlikleriniň çig maly esasan (50 görnüşe golaýy) Russiýadan we Ukrainadan getirilýärdi. Häzirki wagtda türkmen alymlary tarapyndan derman ösümlikleriniň 40 görnüşe golaýy ýabany ösümlik dünýäsinden medenileşdirildi we beýleki ýurtlardan getirildi. Olaryň köpüsiniň Türkmenistanyň şertlerinde ösdürilip ýetişdirilende uly hasyl berýändikleri subut edildi.
Dermanlyk çopantelpegi (Matricaria recutita L.) Türkmenistana getirildi we önümçilige ornaşdyryldy. Bu bir ýyllyk ot ösümligi. Derman taýýarlamak maksatlary üçin çopantelpegiň gül sebetleri peýdalanylýar. Biziň şertlerimizde ösümlik aprelden iýun aýy aralygynda gülleýär. Gül sebetlerinden demlenip taýýarlanan melhem gastritde, kolitde, bagryň, böwregiň, siýdik haltanyň kesellerinde, aýratynda çagalar tejribesinde garyn-içege ulgamynyň agyrlarynda ulanylýar. Häzirki wagtda bu çig mala bolan islegler doly kanagatlandyryldy.
Biziň durmuşymyza gowy ornaşan keseki ösümlikleriň ýene biri dermanlyk kalendula ýa-da dyrnaklyjadyr (Calendula officinalis L.). Ol Aşgabat şäheriniň we welaýat merkezleriniň seýilgählerinde, gazonlarynda bezeg ösümligi hökmünde peýdalanylýar, ol aýratyn hem güýz-gyş möwsüminde gyşda gülleýän ösümlik hökmünde ulanylýar. Derman ösümligi hökmünde bagryň, öt haltanyň kesellerinde, aşgazanyň we 12 barmak içegäniň baş keselinde, gastritde, spazmlarda ulanylýar, şeýle hem ol buşukdyryjy we gipotenziw serişdedir.
Biziň günlerimizde derman ösümlikleri bejeriş çäreleri ulgamynda aýratyn orun eýeleýärler. Olary bejeriş tejribesinde has ýygydan ulanylyp başlandy. Türkmenistanda derman ösümlikleriň gözlegi we medenileşdirilmegi dowam etdirilýär. Türkmen alymlarynyň öňünde öňki barlaglar tarapyndan ýüze çykarylan täze meseleler dur. Ösümlikleriň tebigy çig malynyň himiki, farmakologiki we kliniki barlaglaryna has giň üns bermek we derman ösümlikleriň ene-de köp görnüşlerini düýpli öwrenip tebigatyň gizlin syrlaryna aralaşmak häzirki döwürde üns berilmeli meselelerdir.
P.Keljäýew
TTGM ÇÖHDMI-niň Aýrantyn goralýan tebigy ýerler laboratoriýasynyň esasy ylmy işgäri
Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrligi
Filed under: Bütin Temalar, Bilim, Saglyk |


text:
21 Kasım 2016 Pazartesi
Türkmenistan Daşary Ýurt Metbugatynyň Üns Merkezinde
Koreýa Respublikasynyň esasy neşirleriniň biri bolan «The Korea Post» žurnalynyň nobatdaky sany we Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 25 ýyllygyna bagyşlanan ýörite sany çapdan çykdy. Žurnalda çap edilen makalalar giň okyjylar köpçüligini ýurdumyzyň gazanan ägirt uly üstünlikleri, şeýle hem türkmen halkynyň baý taryhy-medeni mirasy, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň döwlet syýasatynyň esasy ugurlary bilen tanyşdyrýar.
Žurnalyň ýörite goýberilişiniň ilkinji sahypalarynda «BMG-niň Baş Assambleýasynyň 71-nji sessiýasynda Türkmenistanyň uly ähmiýetli garaýyşlary» atly makala ýerleşdirilipdir. Onda milli Liderimiziň parahatçylyk söýüjilikli syýasaty, onuň abadançylygyň, howpsuzlygyň hem-de ösüşiň bähbitlerine başlangyçlary we anyk işleri netijesinde ýurdumyzyň halkara abraýynyň gün-günden artýandygy hem-de pugtalanýandygy bellenýär. Bellenilişi ýaly, döwlet Baştutanymyzyň ählumumy we sebit meseleleri boýunça oňyn teklipleri durnukly ösüşiň bähbidine hyzmatdaşlygyň işjeňleşdirilmegine, ulag we energetika ulgamlarynda halkara hyzmatdaşlygynyň giňeldilmegine, ählumumy ekologiýa meseleleriniň netijeli çözgütlerini işläp taýýarlamaga we durmuşa geçirmäge hem-de tebigy betbagtçylyklaryň töwekgelçiligini peseltmäge gönükdirilendir.
Syn makalasynda Türkmenistanyň Garaşsyzlygyň 25 ýyllyk döwründe geçen taryhy ýoly barada gürrüň berilýär. Milletler Bileleşiginiň doly hukukly agzasy bolup durýan biziň ýurdumyz hemişelik bitaraplyk, hoşniýetli goňşuçylyk, beýleki döwletleriň içerki işlerine gatyşmazlyk, güýç ulanmazlyk, harby bileleşiklere goşulyşmazlyk, ähli gyzyklanma bildirýän taraplar bilen dostluk we özara bähbitli hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny ösdürmek ýörelgelerine esaslanýan öz daşary syýasat ugruny işläp düzdi.
Makalada bellenilişi ýaly, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan jemgyýetçilik durmuşynyň ähli ulgamlaryny milli özboluşlylyk esasynda döwrebaplaşdyrmak boýunça işlenip düzülen, Türkmenistan tarapyndan saýlanyp alynan ösüş ýoly ýurdumyzy bäsdeşlige ukyply, berk binýatly, kuwwatly ykdysady we ynsanperwer mümkinçilikleri bolan döwletleriň hataryna çykardy, ähli ulgamlarda amala aşyrylýan özgertmeleriň üstünlige beslenmegini şertlendirdi.
Deň hukukly we uzakmöhletleýin esasda guralýan türkmen-koreý diplomatik gatnaşyklarynyň taryhyna aýratyn makala bagyşlanypdyr. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň 2008-nji ýylyň noýabrynda Koreýa Respublikasyna eden döwlet sapary, şeýle hem Koreýa Respublikasynyň Prezidenti Pak Kyn He tarapyndan 2014-nji ýylyň iýunynda Türkmenistana edilen döwlet sapary ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň sene ýazuwlarynyň wajyp pursatlary boldy.
Makalada türkmen Lideriniň Koreýa Respublikasyna geçen ýylky saparyna uly üns berilýär. Bu saparyň çäklerinde Türkmenistanyň Prezidenti Tegu şäherinde VII Bütindünýä suw forumynyň açylyş dabarasyna gatnaşyp, dünýä jemgyýetçiliginde giň goldaw tapan BMG-nyň Suw Strategiýasyny işläp düzmek boýunça garaýyşlary we oňyn başlangyçlary öňe sürdi.
Makalada söwda-ykdysady ulgamda netijeli türkmen-koreý hyzmatdaşlygy barada hem gürrüň berilýär. Mysal üçin, indi ençeme ýyl bäri Koreýa Respublikasynyň belli kompaniýalary bilelikdäki iri taslamalary amala aşyrmaga gatnaşýarlar. Olaryň hatarynda «LG», «Hyundai», «Samsung», «Posco-Daewoo», «Kia Motors» kompaniýalaryny we beýlekileri görkezmek bolar.
Şeýle hem žurnalda ýurdumyza, ak mermere beslenen paýtagtymyza, Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň ileri tutulýan ugurlaryna, sebitleriň ösüş maksatnamasyna, «Awaza» Milli syýahatçylyk zolagyna, şeýle hem Türkmenistanyň Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryna taýýarlygyna bagyşlanan gysgaça maglumatlar berilýär.
Türkmenistan- Owganystan Pakistan-Hindistan gaz geçirijisiniň gurluşygynyň iri taslamasyna aýratyn üns berilýär. 2015-nji ýylyň 13-nji dekabrynda badalga berlen bu ägirt uly yklymara energetika geçirijisiniň çekilmegi sebit derejesinde, şeýle hem Türkmenistanyň energetika strategiýasyny mundan beýläk hem iş ýüzünde durmuşa geçirmeginde ähmiýetli waka boldy. TOPH energiýa serişdelerini iberiji döwlet hökmünde biziň ýurdumyz üçin uly ykdysady ähmiýete eýe bolman, üstaşyr geçiriji hem-de sarp ediji döwletler üçin hem şeýle ähmiýete eýedir.
Şeýle hem ýörite goýberilişiň sahypalarynda, gysga hem çuň mazmunly «Döwlet adam üçindir!» diýen şygar bilen aňladylan, Türkmenistanyň syýasatynyň durmuşy tarapy barada makala ýerleşdirilipdir. Durmuş-ykdysady ösüşiň üstünlikli durmuşa geçirilýän milli maksatnamasy ykdysadyýeti pugtalandyrmak we diwersifikasiýalaşdyrmak boýunça toplumlaýyn işleri amala aşyrmagy, girdejiler düzüminde tygşytlamagyň we sarp etmegiň özara gatnaşyklarynyň iň gowy görkezijilerini gazanmagy göz öňünde tutýar.
Makalada bellenilişi ýaly, soňky ýyllarda önümçilik we durmuş ulgamyna ägirt uly maýa goýumlary goýulýar, ilatyň girdejilerini ýokarlandyrmak babatynda yzyiderli çäreler durmuşa geçirilýär.
Bu ugurda ýokary makroykdysady görkeziji zähmet haklarynyň, pensiýalaryň, döwlet kömek pullarynyň, talyp haklarynyň yzygiderli ýokarlanmagynyň, döwletiň nyrh syýasatynyň, hususy başlangyçlary goldamagyň, şeýle hem goşmaça durmuş ýeňillikler toplumynyň hasabyna gazanylýar. Muňa aýdyň mysal hökmünde milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýurdumyzyň durnukly ykdysady ösüşini üpjün edýän, onuň gülläp ösüşiniň binýadyny pugtalandyrýan hem-de türkmenistanlylaryň ýaşaýyş derejesiniň barha ýokarlanmagyna ýardam berýän ykdysady strategiýasynyň netijeliligine baha bermäge mümkinçilik berýän takyk sanlar getirilýär.
Çap edilen makalalaryň arasynda ýurdumyzyň ulag ulgamynyň ösüşi barada makalany bellemek gerek. Mälim bolşy ýaly, biziň ýurdumyz Orta Aziýada halkara ulag we aragatnaşyk ýollarynyň kesişýän ýerinde iňňän amatly geografiki ýagdaýda ýerleşmek bilen, ägirt uly üstaşyr kuwwada eýe bolup durýar. Döwlet Baştutanymyz bu mümkinçiligi ähli dolulygy bilen peýdalanmaga çalyşýar. Makalada Türkmenistan tarapyndan amala aşyrylýan, bu pudakda Merkezi Aziýany, Hazar, Gara deňiz we Baltika sebitlerini, Orta we Ýakyn Gündogary, Günorta we Günorta-Gündogar Aziýany birleşdirýän täze geoykdysady giňişligiň binýadyny emele getirmäge gönükdirilen möhüm işler barada jikme-jik gürrüň berilýär.
«The Korea Post» atly koreý žurnalynyň ýörite goýberilişleriniň çapdan çykmagy, dünýä jemgyýetçiliginiň Türkmenistana, dünýäniň ähli döwletleri bilen dostluk we doganlyk gatnaşyklaryny ösdürmäge, halkyň abadan we bagtyýar durmuşyny üpjün etmäge gönükdirilen öňdengörüji syýasaty üstünlikli durmuşa geçirýän milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa barha uly gyzyklanma bildirýändigini nobatdaky gezek aýdyň görkezdi.
Kaydol: Kayıt Yorumları (Atom)


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Prezidenti Donald Trampa Tehas ştatynda bolup geçen, köp sanly adam pidalaryna we şikes ýetmelerine getiren pajygaly waka zerarly gynanç hatyny iberdi.
Döwlet Baştutanymyz şu agyr pursatda Türkmenistanyň halkynyň we Hökümetiniň adyndan, şeýle-de hut öz adyndan gurban bolanlaryň maşgalalaryna, dogan-garyndaşlaryna hem-de ýakynlaryna çuňňur gynanjyny we medet beriji sözlerini beýan etdi, ejir çekenlere bolsa, tiz wagtda sagalmaklary baradaky arzuwlaryny aýtdy.


text:
Bagrisskiý Eduard Georgiewiç
BAGRISSKIÝ (lakamy, hakyky fam-sy Dzýubin), Eduard Georgiewiç [22. H (3. HI). 1895. Odessa—16. II. 1934, Moskia] — rus sowet şahyry. GraŽdailyk ur-şuna gatnaşyjy. Onuň 20-30 ý-lardaky lirikasy graŽdanlyk urşunyň wakalaryndan, esgerleriň, deňie-çileriň, balykçylaryň aýdyň obrazlaryndan doly rew. romantika ýugrulandyr, dili emossional poetikligi b-n tapawutlanýar. «Soňky gije», «Şäher etegiade ýaşaýan adam» (1932) poemalary, köp goşgulary köne düşünje-leriň, meşançylygyn, hususyetçiligiň garşysyna gö-nükdirilendir. Has önjeýli eseri bolan «Opanas bara-da oýlanma» (1926) dien poemasynda Ukreinada graŽ-danlyk urşuny suratlandyrýar. «Pionerkanyň ölümi» (1932) dien poemasynda bir pioner gyzyň ölümýaň öňunde mertlerçe durşy beýan edilýär, rew. däpleri mlras edip almak ndeýasyny ykrar edýär.


text:
Bedeniň dürli ýerlerinde ýerleşýän hallar ( oňa "meň, nar, täç" hem diýilýär) adamlaryň ählisinde diýen ýaly duş gelýär. Ýaňy doglan çaganyň bedenindäki, ýüzündäki hallar hiç birimiz üçin geň hadysa däl. Şol hallara ýanap, çagalara Hally, Nartäç, Meňli ýaly atlar dakylýar. Eýsem, çaganyň bedenindäki hallary görüp, aladalanmak gerekmikä?
Newuslar (hallar) derini emele getirýän bir ýa-da birnäçe gatlaklaryň öýjükleriniň çendenaşa ösmegi netijesinde emele gelýän üýtgeşmelerdir. Belli bolşy ýaly, deri ýokarky gatlak hasaplanylýan epidermisden (deri üsti), saç haltajyklaryny, gan we limfa damarlaryny, ýag, der mäzlerini, nerw süýümleriniň uçlaryny saklaýan dermadan hem-de deriasty ýag gatlagyndan ybaratdyr. Newuslar (hallar) deriniň her bir gatlagyndan döräp bilýändir.
Emele gelen dokumasyna baglylykda, newuslaryň melanin (pigmently) öýjüklerinden, deriniň öz gatlaklaryndan, gan damarlardan gelip çykýan görnüşleri tapawutlandyrylýar. Her bir görnüşde newuslaryň 20-30 dürlüsi bolýar. Şeýlelikde, olaryň 100-den hem köp görnüşlerini bellemek bolýar. Elbetde, olaryň ählisi barada gürrüň etmegiň geregi ýok. Biz newuslaryň iň giň ýaýran görnüşleri barada gürrüň ederis.
NEWUSLAR KÖPDÜRLÜDIR…
Newuslaryň melanin öýjüklerinden hem-de dokumasyndan döreýän görnüşleri adamy günüň ultramelewşe şöhleleriniň agdyklygyndan goraýan we deriniň ýakymly reňkli bolmagyny üpjün edýän melanin pigmentinden ybarat melanosit dokumalaryndan durýar. Pigmentasiýanyň bozulmalarynda melanositler deriniň bir ýerinde toplanýarlar ýa-da onuň belli-belli ýerlerine ýaýraýarlar. Elbetde, şol ýerler deriniň beýleki ýerlerinden tapawutlanyp, gararak ýa-da agyrak görünýär. Şeýle newuslary pigment tegmilleri diýlip atlandyrýarlar. Şeýle tegmilleriň reňkiniň goýulygy melaniniň deride ýerleşişiniň çuňlugyna bagly. Pigment tegmilleri açyk mawydan gara reňke çenli bolýar. Hallar köplenç goňur reňklidir. Olar oglanlarda-da, gyzlarda-da, ýaňy dünýä inen çagalarda-da döräp bilýär. Hallar ömrüň dowamynda hem emele gelýär.
Adamyň bedeninde birnäçe ýa-da ýüzlerçe halyň bolmagy mümkin. Olaryň ululygy has ownuklardan 15-20 santimetre çenli ýetýändir. Hallar agyryly bolmaýar, gyzarmaýar we çişmeýär. Olar örän ýumşak ýa-da has dykyz bolýar. Örän uly pigment newusy ýaňy doglan çagalarda duş gelýär. Ol bedeniň iki tarapynda ýa-da bir tarapynda simmetriki ýerleşýär. Äpet newus uly meýdany eýeleýär. Ol köplenç tüý bilen örtülen bolýar. Şol sebäpli oňa pigment-tüýli newus hem diýilýär.
Newuslaryň ýene bir görnüşi bolan mawy (gök) newus bäbeklik döwründe döräp bilýär. Onuň ululygy 0,5-2 sm ýetýär. Reňkniň çalymtyl-mawy ýa-da gök bolýanlygy sebäpli, oňa mawy newus diýilýär. Ol köplenç adamyň ýüzünde, elinde, käte bedeninde emele gelýär. Halo-newus (ýunan dilinde "halos" – çyzmyk aýlawy, obodok) -pigment newusynyň ýene bir görnüşidir. Ol köplenç ömrüň dowamynda, käte bäbeklik döwründe hem döräp bilýär. Halo-newus süýri ýa-da tegelek düwün görnüşli, goýy goňur reňkde bolýar. Onuň diametri 2-5 mm ýetýär. Halo-newusyň töweregindäki deri bolegi ýasy, ak reňkli bolýar. Newusyň bu görnüşi bedende ýa-da onuň ýokarky böleginde emele gelýär.
Mongol tegmili – gögümtil gyzyl, goýy gök, garamtyl gök ýa-da goňur reňkli ýasy tegmildir. Bu tegmil türre töwereginde, ýanbaşda, käte buduň daş tarapynda ýerleşýär. Mongol tegmili afrika we aziýa halklaryna degişli adamlarda (duş gelme ýagdaýlaryň 90%-de), käte ýewropa halklaryna degişli adamlarda hem duş gelýär. Kä halatlarda newusyň bu görnüşi 7 ýaşa çenli öz-özünden ýitip gidýär.
Gemangioma näme?
Gan damarlaryndan emele gelýän newuslara gemangioma diýilýär. Olar gyzlarda, oglanlar bilen deňeşdirilende 2-3 esse ýygy duş gelýär. Gemangiomalar pigment hallaryndan tapawutlylykda, deriniň has çuň gatlagynda emele gelýärler. Olaryň emele gelmegine diňe gan damarlary däl-de, nerw süýümleriniň ahyrlary hem gatnaşýar. Şonuň üçinem, gemangiomalaryň käbir görnüşleri biraz agyryly ýa-da aşa duýgur bolýar. Gemangioma çaga enesiniň göwresindekä emele gelýär. Onuň ululygy birnäçe inedördül millimetrden 100 inedördül santimetre ýetýär. Gemangiomanyň reňki gülgün, goýy gyzyl ýa-da gyrmyzy bolýar. Onuň örän köp görnüşleri bolup, biz olaryň birnäçesi barada gürrüň ederis.
Tekiz gemangiomalar – gülgün, gyzyl-melewşe reňkli, iň ownuk damarlardan (kapillýarlardan) ybarat, biraz galyp duran ýüzleý ýerleşýän tegmillerdir. Gemangiomanyň bu görnüşi bar bolan gemangiomalaryň 96%-ni tutýar. Olaryň ululygy we şekili dürli-dürli bolýar.
Ýyldyz görnüşli gemangiomany köplenç çagalaryň ýüzünde we boýnunda görmek bolýar. Ownuk arterial damarlar ýyldyz şekilli bolup, lagyl reňkli nokatdan ýaýraýarlar. Çaga 2 ýaşanda, ýyldyz şekilli gemangioma öz-özünden ýitip gidýär.
Öýjük-öýjükli gemangioma ýumşak, goňras öwüşginli gögümtil-gyzyl reňkli, ýyly bolýar.Ol büdür-südür bolup, deriniň ýüzünde pökgerip durýar. Öýjük-öýjük gemangioma deriniň çuň gatlaklarynda ýerleşipbilýär. Şol sebäpli ol deriniň reňkinde hem bolup bilýär. Gemangiomanyň bu görnüşi birleşdiriji dokuma bilen araçäklendirilen gandan doly boşluklardan ybarat. Adatça ol uly möçberli bolýar, köplenç adamyň ýüzünde, kelläniň saç örtükli ýerinde, käte el-aýakda, ýanbaşda, agyz boşlugynyň nemli örtüginde döreýär. Ol agyryly bolup bilýär. Biraz basylyp görlende, sorkuldaýar. Bu görnüşli gemangiomalaryň käbiri ömrüň dowamynda kiçelýär, käte ýok bolup gidýär, emma käbiri hirurgiki bejergini talap edýändir.
Zemlýanika gemangiomasy köplenç çaganyň ýüzünde döreýär. Ol ýiti gyzyl reňkli, aýdyň araçäkli, tekiz görnüşli bolýar. Zemlýanika gemangiomasy 70% ýagdaýlarda 7 ýaşa çenli ýitip gidýär.
Bejergi zerur bolsa...
Gemangiomany bejermek, möhleti we bejeriş usullaryny saýlap almak onkolog- lukman tarapyndan kesgitlenilýär. Onuň geljek netijesi gemangiomanyň görnüşine, ölçegine, ösüş tizligine (ulalýan bolsa), çaganyň umumy ýagdaýyna bagly bolup biler. Uly bolmadyk gemangiomalar hirurgiki usul arkaly, aňsatlyk bilen tutuşlaýyn aýrylýar. Adamyň ýüzündäki we uly ölçegli angiomalar hirurgiki däl usullar bilen bejerilýär: pes gyzgynlygyň täsirini ýetirmek, giňelen damar boşluklarynyň daralmagyna ýardam berýän belli-belli himiki maddalary pürkmek. Lazer şöhleleri bilen bejermek usuly hem ulanylýar. Sowugyň täsiri (krioterapiýa) bedeniň açyk ýerlerindäki ýüzleý gemangiomalary bejermekde ulanylýar. Krioterapiýadan soň, doňdurylan ýerde sowuklama hadysasy bolup geçýär. Ol 7-12 günden aýrylyp gidýär. Şol bir wagtda-da gabyk gopýar we täze dokuma örtügi emele gelýär. Şeýle usul bilen gemangiomalaryň 93%-ni bejerip bolýar.
Umuman aýdylanda, gemangiomalar ulalmasa ýa-da gurluşyny üýtgetmese, çaga 2 ýaşaýança bejerilmeýär we asla howply bolmaýar.
Emma käte olar sindromlaryň (alamatlaryň toplumy) biri bolup bilýär. Sindromlar, belli bolşy ýaly, nesilden nesle geçýär. Ýaňy doglan çaganyň bedeninde hallar däl-de, olara menses wagtlaýyn emele gelmeleriň bolup bilýändigini bilmelidir:
► Toksik ekzantemada – deriniň uly bolmadyk bölekleri gyzarýar. Olary ilkinji 48 sagadyň dowamynda görmek bolýar. Wagtyň geçmegi bilen olar ýitip gidýär.
► Teleangiektaziýa – köplenç fiziologiki hadysa bolup, burnuň gapdallarynda, kelläniň saç örtükli böleginde, boýnuň arka tarapynda, gabaklarda, dodaklarda ýerleşýän gyzylymtyl-gök tegmiller görnüşindäki embrional damarlaryň rudiment galyndylarydyr. Olar adatça, çaga 1,5 ýaşanda ýitip gidýär we bejergini talap etmeýär.
► Medial tegmiller – ýaňy doglan çagalarda ýygy duş gelýär. Olar maňlaýyň ortasynda, burnuň gapdallarynda, gabaklarda we ýeňsede ýerleşýän, deriniň derejesinden saýlanyp çykmaýan, solak gülgüne reňkli tegmillerdir. Ol tegmiller bäbek asuda ýatyrka, asla görünmeýär. Çaga aglanda, medial tegmilleri aýdyň görünýär. Angiomanyň bu görnüşi tekiz gemangioma meňzedilýär. Çaganyň ýüzündäki medial tegmiller çaga 10-12 aýlyk bolanda ýitip gidýär.
Bu howplumyka?
Adamlaryň köpüsinde bar bolan kiçiräk pigment tegmiller (ýakallar) ownuk kosmetiki kemçilik hasaplanylýar. Olar howpsuzdyr. Emma ýakallar 5-10 mm ölçegli bolsa, günüň şöhlelerinden gaça durmalydyr. Ýokarda belläp geçişimiz ýaly, pigment tegmilleri melanositleriň toplanmagyndan emele gelýär. Gemangiomalar hem öz howpsuzlygyna garamazdan, pigment tegmilleri ýaly ultramelewşe şöhlelerinden goralmalydyr. Gün şöhleleriň derejesiniň ýokarlanmagy, howpsuz täze döremeleriň howplulara (melanoma) öwrülmegine sebäp bolýar.
Ünsli boluň!
Çaganyň bedeninde islendik täze döreme gören ene-ata barlag üçin hökman onkolog-lukmana ýüzlenmelidir. Bar bolan hallara gözegçilik etmek üçin aşakdaky alamatlara üns bermelidir:
1. Halyň merkezinden hyýaly dik çyzyk geçiriň. Hallar iki deň bölege bölünmelidir. Asimmetriýa ýagdaýy howply alamatdyr.
2. Hallaryň gyrasyna serediň – olar howply döremelere öwrülende gyralary kertik-kertik bolýar.
3. Hallaryň reňkini üýtgetmeýänligine üns beriň. Olar hiç hili nokatjyklary, çyzyklary saklamaly däldir.
4. Has uly hallaryň ululygyna gözegçilik edip, olary ölçäň. Alan maglumatyňyzy belläp alyň.
5. Ululygynyň, reňkiniň, görnüşiniň üýtgemelerine ünsli boluň. Hal ganjaryp ýa-da agyryp başlasa, haýal etmän lukmana ýüz tutuň.
Ene çaganyň bedenindäki hallary, tegmilleri gyjyndyrýan, biynjalyk edýän egin-eşikleri geýdirmeli däldir. Bäbege rahat eşik geýdirip, nah arlyklary ulanmalydyr. Hallary gün şöhleleriniň täsirinden eşigiň, gün şöhlelerinden oňat goraýan papaklaryň, saýawanlaryň, äýnekleriň kömegi bilen gorap saklamalydyr. Hallary dyrmalamakdan, eşik bilen gysmakdan gaça duruň.
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Mejlisler merkeziniň açylyş dabarasyna gatnaşdy
Ak mermerli bina Arçabil şaýolunyň ugrunda peýda bolup, şäheriň günorta böleginde okgunly kemala gelýän täze dolandyryş medeni merkeziniň ajaýyp binagärlik toplumyna sazlaşykly utgaşdy.
Mejlisler merkezinde iri halkara maslahatlaryny we medeni çäreleri geçirmek üçin ähli şertler döredildi. Şeýle çäreleri türkmen paýtagty soňky ýyllarda yzygiderli geçirýär, şu günki dabara hem munuň aýdyň subutnamasydyr. Binanyň ajaýyp keşbinde döwrebap binagärlik we dizaýnerçilik pikiri hem-de milli binagärligiň iň gowy däpleri sazlaşykly utgaşýar. Dört sany kiçi we 1sany uly gümmezleri öz içine alýan binanyň eýeleýän meýdany 43 müň 411 inedördül metre deňdir. Mejlisler merkeziniň öň tarapyny ak mermerli sütünler we milli nagyşlar salnan beýik witražlar bezeýär. Binanyň ýanaşyk ýerleri abadanlaşdyrylyp, bagy-bossanlyga bürelipdir. Bu ýerde özboluşly çyralar we çüwdürimler gurlupdyr. Täze toplumyň öňündäki esplanada 13 müň 126,1 inedördül metr meýdanda ýerleşdirilipdir.
Şanly waka mynasybetli bu ýerde Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy, Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasarlary, harby we hukuk goraýjy edaralaryň, ministrlikleriň we pudak edaralarynyň, jemgyýetçilik guramalarynyň we köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ýolbaşçylary, giň jemgyýetçiligiň wekilleri ýygnandylar. Olaryň arasynda Türkmenistanda işleýän diplomatik wekilhanalaryň baştutanlary, baýramçylyk çärelerine gatnaşmak üçin ýurdumyza gelen daşary ýurtly myhmanlar, daşary ýurtly işewürler bar.
Bu ýere ýygnananlar hormatly Prezidentimizi uly joşgun bilen garşylaýarlar. Milli lybasly gyzlar döwlet Baştutanymyza ajaýyp gül desselerini gowşurýarlar.
Meýdançada milli Liderimiziň ýolbaşçylygynda parahatçylygyň, döredijiligiň we ösüşiň ýoly bilen ynamly öňe barýan Garaşsyz Bitarap Watanymyzy wasp edýän joşgunly aýdym-sazly çykyşlar ýaýbaňlanýar.
Wakanyň esasy pursady gelip ýetýär: hormatly Prezidentimiz bu ýere ýygnananlaryň el çarpyşmagy bilen toý bagyny kesýär—Mejlisler merkezi açylýar!
Döwlet Baştutanymyz binanyň içine girýär. Onuň giň, mermer bilen örtülen zaly milli öwüşgini bilen tapawutlanýar. Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow teatr-konsert zalyna tarap ugraýar, ýolugrunda hormatly Prezidentimiz dürli iri çäreleri, şol sanda medeni, döredijilik çärelerini geçirmek üçin niýetlenen köpugurly täze toplumy gözden geçirýär.
Mejlisler merkeziniň 3 müň tomaşaçy orunlyk teatr-konsert zaly aklyňy haýran edýär, onuň 1500 sany orny parterde, galan orunlar her biri 700 orunlyk balkonlaryň ikisinde ýerleşýär. Onuň meýdany 2 müň 431,5 inedördül metre, giňligi 39 metre, bamyň beýikligi 20 metre barabardyr. Zalyň bezelişinde däbe öwrülen milli nagyşlar ileri tutulypdyr.
Mejlisler merkezinde ähli şertler, şol sanda konsertleri geçirmek, operalary we spektakllary görkezmek üçin döwrebap tehniki we akustiki mümkinçilikler göz öňünde tutulypdyr. Mysal üçin, simfoniki konsert geçirilende sahnada orkestr çaňňalygy gurnalýar, ol bolsa çykyşlar üçin zalyň ses aýratynlyklaryny iň amatly şertlere getirmäge ýardam edýär.
Sahnanyň aýratynlyklary barada aýdylanda bolsa, onuň giňligi 39 metre, beýikligi 14 metre, çuňlygy 24 metre /+10 metr sahnanyň arka tarapy/ bababardyr. Sahnanyň konsepsiýasy 18 x 1,5 ölçegde bolan 12 sany 0 we 3 m beýikligine galýan platformalar arkalary sahnany dürli derejelerde sazlamaga mümkinçilik berýär. Üýtgedilip bilinýän awanssena, islendik konfigurasiýa görä sahnany ulaltmaga, orkestr çukuryny döretmäge, kürsüleriň sanyny köpeltmäge mümkinçilik berýär.
Mejlisler merkeziniň tehniki üpjünçiligi baradaky gürrüňe gaýdyp gelmek bilen, bu ýerde ýokary tehnologik enjamlar bilen üpjün edilen iki sany apparat otagynyň bardygyny bellemek gerek. Alty dilde goýberilýän 6 sany Wi –Fi ýaýlym ulgam zalyň tutuş meýdanyny tutýar we 3 müň adama hyzmat edip bilýär, şunda göni terjimäni üpjün edýär. Ulgam şeýle hem signallary köpçülikleýin habar beriş zalyna we mobil telewideniýesiniň apparat otagyna ýaýratmaga mümkinçilik berýär. Köpeldiji enjamly zal teatr zalynyň binasynda gurnalyp, ol esasy çap etmeleri we jiltlemeleri amala aşyrmaga mümkinçilik berýär.
Umuman, Mejlisler merkezinde geçiriljek konsertleriň, opera we teatr sahnalarynyň, şeýle hem forumlaryň ýokary tehniki we guramaçylyk derejesini üpjün etmek üçin ähli zatlar göz öňünde tutulypdyr.
Bu ýerde artistler, sazandalar we tansçylar üçin zerur bolan şertleriň döredilendigini hem aýtmak gerek. Olaryň ygtyýarynda 26 sany geýim çalşyrylýan otag, şeýle hem dynç almak we işlemek üçin zal bar. Mejlisler merkezinde artistleriň taýýarlyk görmegi üçin iki sany ajaýyp zal göz öňünde tutulypdyr: olaryň birinde 200 sany tansçy, beýlekisinde 49 sany orkestriň sazandalary ýerleşip bilýär. Bu zallarda üýtgedilip bilinýän akustika ulgamy hem bar, olaryň her haýsynda bolsa aýratyn apparat otagy bar. Artistler üçin saz gurallarynyň dürli görnüşleri hödürlenýär.
Elbetde, bu ýerde tomaşaçylaryň, çärelere gatnaşyjylaryň we myhmanlaryň amatlygy üçin ähli şertler döredildi. Olar üçin ýokary amatlykly tomaşaçylar zalyndan başga-da, geýim asylýan otag we 4 sany kafeteriýa-birinji gatda 2 sany we 2-nji gatda 2 sany kafeteriýalar göz öňünde tutuldy. Binanyň ikinji gatynda dürli ýadygärlik sowgatlary we kitaplar satylýan dükan ýerleşýär.
Ýeri gelende aýtsak, Teatral zolagyndan başga-da, bu ýerde Sergi zolagy göz öňünde tutuldy. Binanyň içindäki amatly howany döwrebap durmuş üpjünçilik ulgamlary üpjün edýär.
... Bu gün Mejlisler merkeziniň ajaýyp köp ugurly zalynda aýratyn baýramçylyk we ählumumy ruhubelentlik ýagdaýy äşgär duýulýar. Bu ýere ýygnananlar ýurdumyzyň okgunly ösmegini we halkara giňişliginde uly abraýa eýe bolmagyny şertlendiren düýpli özgertmeler syýasatynyň awtory hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowy dowamly el çarpyşmalar bilen garşylaýarlar.
Döwlet Baştutanymyz dabara gatnaşyjylar bilen salamlaşyp, ýörite bellenilen ýere geçýär.
Soňra Mejlisler merkeziniň sahnasynda ýurdumyzyň we daşary döwletleriň gatnaşmagynda konsert başlanýar. Dünýäniň saz sungatynyň görnükli ussatlarynyň we belli türkmen kompozitorlarynyň eserleri onuň esasyny düzdi.
Bu baýramçylyk agşamynda Joakkino Rosininiň “Sewil sertaraşy”, Jakomo Puççininiň “Toska”, Juzeppe Werdiniň “Don Karlos”, “Attila”, “Sisil agşamy”, “Trawiata”, Petro Maskaniniň “Oba mertebesi”, Žorž Bizeniň “Karmen”, Kamil Sen-Sansyň “Samson we Dalila”, Žak Offenbahyň “Gofmanyň ertekileri” atly meşhur operalaryndan, “Galkynyş” türkmen-awstriýa simfoniki orkestriniň hem-de daşary ýurtly myhmanlaryň ýerine ýetirmeginde Imre Kalmanyň “Silwa” we Frans Legaryň “Şadyýan dul aýal” atly belli operettalaryndan parçalar we ariýalar ýaňlandy.
Tomaşaçylar Daňatar Öwezowyň “Aýna” operasyndan ýerine ýetirilen ariýa hem mynasyp baha berdiler. Mälim bolşy ýaly, bu spektaklyň ilkinji gezek görkezilişi geçen aý Lebap welaýatynda geçirilen Medeniýet hepdeliginiň çäklerinde guraldy. Şunuň bilen baglylykda, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýadawsyz tagallalary netijesinde milli medeniýetimiziň aýrylmaz bölegi bolup durýan türkmen operasynyň täzeden dörändigini bellemek gerek. Soňky ýyllarda sahnada goýlan birnäçe ajaýyp operalar munuň şeýledigine şaýatlyk edýär. Ynha indi, Mejlisler merkeziniň açylmagy bilen, täze gyzykly döredijilik taslamalaryny amala aşyrmak üçin mümkinçilik döredi.
Tomaşaçylar Eduardo di Kapuanyň “O sole mio” / “Meniň günüm”/ atly meşhur neapolitan aýdymyny, şeýle hem Leo Delibanyň “Ispan aýdymy” we Gurban Kulyýewiň “Rapsodiýa” eserlerini şowhunly el çarpyşmalar bilen garşy aldylar.
Mejlisler merkeziniň sahnasynda daşary ýutly myhmanlarymyzyň hatarynda Nil Şikoff /ABŞ/, Lýuçiýa Aliberti /Italiýa/, Wesselina Kasarowa /Şweýsariýa/ ýaly belli opera artistleri çykyş etdiler. Azerbaýjanyň M.Ahundow adyndaky döwlet opera we balet akademiki teatrynyň aýdymçysy, Azerbaýjanyň at gazanan artisti Afag Abbasowa, G.Tukaý adyndaky Tatar döwlet filarmoniýasynyň aýdymçysy Rigina Waliýewa /Russiýa Federasiýasynyň Tatarystan Respublikasy/, Türkiýe Respublikasynyň Stambul döwlet opera we balet teatrynyň aýdymçysy Sawigne Burçin öz ussatlyklary bilen tomaşaçylary begendirdiler. Awstriýadan gelen tans ikewi—Paula Rostas we Gleb Şilow Frans Legaryň “Altyn we kümüş” atly walsyny ussatlyk bilen ýerine ýetirdiler.
Türkmenistanyň Döwlet horunyň aýdymçylarynyň we “Galkynyş” orkestriniň ýerine ýetirmeginde ýaňlanan “Berkararlyk” aýdymy aýdym-saz sungatynyň hakyky baýramçylygyna öwrülen konserti jemledi.
Konsert tamamlanandan soň, körpe türkmenistanlylar hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa ajaýyp gül desselerini gowşurdylar.
Artistlere döwlet Baştutanymyzyň adyndan ajaýyp gül çemeni gowşuryldy.
Soňra döwlet Baştutanymyz dabara gatnaşyjylar bilen mähirli hoşlaşyp, Mejlisler merkezinden çykdy we bu ýerden ugrady.


text:
3 Mart 2017 Cuma
Paýtagtymyzda Köpgatly Awtoulag Duralgalary Gurulýar
Aşgabadyň gür ilatly ýerlerinde köpgatly döwrebap awtoulag duralgalaryny ulanmaga tabşyrmaga taýýarlyk görülýär. Her biri 400 ýa-da 240 awtomobile niýetlenilen duralgalarda alty müňe golaý ulag ýerleşip biler. Häzirki günde telekeçilik düzümleri olaryň altysynda işleri tamamladylar, ýene-de onusyny (3-si 400 orunlyk, we 7-si 240 orunlyk) gurluşyk firmalary şy aýyň dowamynda ulanmaga tabşyrarlar.
Ulag eýeleriniň oňaýlylygy üçin duralgalaryň hersinde liftleriň ikisi gurnaldy. Binalaryň hemmesiniň ulag goýulýan ýerleri habar beriji enjamlar bilen enjamlaşdyrylyp, olar bina girilýän ýerde ýerleşdirilen tablo arkaly haýsy gatda boş ýeriň bardygyny habar berýär. Duralga binalary ýangyna garşy duýduryş we köpçülige eşitdirilip ýetirilýän aragatnaşyk ulgamlaryna birikdirilendir. Bu binalaryň birnäçesiniň girelgesinde ulaglara awtomatik usulda ýol berýän töleg geçiriji enjam gurnalypdyr.
400 ulag goýup boljak binalaryň birinji gatynda 8 dükan açylar, ulaglaryň az sanlysy goýuljak duralgalarda bolsa awtoýuwalgalar gurnalar.
Ulag goýulýan köpgatly binalar depginli ösýän paýtagtymyzyň binagärlik keşbine sazlaşykly goşulyşyp, onuň özboluşly gözelligini hem-de aşgabatlylaryň ýaşamagy üçin oňaýlylygy artdyrýar.
Kaydol: Kayıt Yorumları (Atom)