text:
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
keshe 22:52
-
keshe 22:43
-
-
-
-
-
-
keshe 21:25
-
-
keshe 21:08
Almaty oblysyndaǵy daý: ata-analar balalaryn mektepke jibermeımiz dep talap qoıýda
TALDYQORǴAN. QazAqparat - Almaty oblysynda mektep dırektory asylyp qaıtys bolǵan bilim ordasynyń ata-analary balalaryn oqýǵa jibermeımiz dep talap qoıýda, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Esterińizge sala keteıik, buǵan deıin Uıǵyr aýdany Úlken Aqsý aýylyndaǵy Ǵ.Sadvaqasov atyndaǵy orta mekteptiń dırektory óz úıinde asylyp, kóz jumǵanyn habarlaǵan bolatynbyz.
Aýyl halqy osy qaıǵyly jaǵdaıǵa mektep dırektory orynbasarynyń áreketi sebep bolýy múmkin dep sanaıdy. Dırektordyń sharýashylyq jónindegi orynbasary M. Muhametov ustazdar men tehnıkalyq qyzmetkerlerge qyryndady dep aıyptalǵan edi. Turǵyndardyń shaǵymynan keıin ony mektep dırektory jumystan bosatqan. Biraq jumystan qýylǵan orynbasar sotqa júginip, sot sheshimimen qaıta qyzmetine oraldy. Sonymen qatar jumystan bosaǵan aralyqtaǵy 380 myń teńge aılyǵyn sot Muhametovke tóleýge sheshim shyǵarǵan.
«Biz Úlken Aqsý aýylynyń turǵyndary mekteptegi psıhologııalyq orta durys emes dep sanaımyz. Osy oqıǵalardy estı otyryp, biz Muhametovti ornynan bosatýdy suraımyz. Sebebi, mektep ishinde bolashaq urpaǵymyz qaýipsiz jaǵdaıda jáne psıhologııalyq túzý ortada sapaly bilim alǵanyn qalaımyz. Alaıda, mekteptegi jaǵdaı sol talaptarǵa saı kelmeı otyr. Eger osy talap oryndalmasa biz balalarymyzdy mektepke jibermeımiz», - dep birneshe ata-ana Uıǵyr aýdanynyń ákimine aryz jazǵan.
«Mekteptegi qyzmetkerler aryz jazǵan. Olar ózderiniń shaǵymynda, Muhametov seksýaldyq áreketter jasady dep aıyptaǵan. Alaıda shaǵymdanýshylardyń denesinen jaraqat nemese jynystyq qatynas áreketi bolmaǵan soń, is dáleldenbedi. 10 maýsym men 26 tamyz aralyǵynda Muhametov eńbekke jaramsyz paraǵyn ashyp, jumysta bolmady. Sol aralyqta ol quzyretti mekemelerge jemqorlyq jasady degen turǵyda dırektordyń ústinen aryz jazdy. Biraq ol dálelin tapqan joq. Ujymda moraldyq-psıhologııalyq ahýal aýyr. Muǵalimder eki topqa bólinip, balalarǵa bilim berýdiń ornyna bir-birine qarsy aıyptaýshy dálelderdi izdeı bastaǵan. Al ony retteý múmkin bolmaı qalǵan kezde, birneshe muǵalim Uıǵyr aýdanynyń ákimi Shýhrat Nýrahýnovpen kezdesýge bardy. Keshe ǵana mektep dırektorynyń mindetin ýaqytsha atqarýshy adamdy taǵaıyndadym. Sabaq keste boıynsha ýaqtyly ótip jatyr. Adam ólimi bolǵan soń Muhametovpen aýyl aqsaqaldary da sóılesti», - dedi aýdandyq bilim bóliminiń basshysy Adyljan Ashırov.
Aıta keteıik, qazir aýdandyq polıtsııa bólimi mektep dırektorynyń ólimine qatysty QR Qylmystyq kodeksi 105-babynyń 1-tarmaǵy boıynsha (Ózin óltirýge deıin jetkizý) sotqa deıingi tergeý amaldaryn júrgizýde.
- Rýlde polıtseı bolǵan: Qaraǵandyda jol apatynan sábı kóz jumdy
- AQSh-ta 21 adam mingen ushaq apatqa ushyrady
- SQO-da skýter mingen jigit baǵanǵa soǵylyp kóz jumdy
- Atyraýda joǵalyp ketken er adam óli tabyldy
- BQO-da koronavırýspen aýrýhanaǵa túskenderdiń 95 paıyzy - vaktsına almaǵandar
- Adam ómirin arashalaý – basty mindet: Táýelsizdik jyldarynda qutqarýshylardyń jumysy qalaı ózgerdi
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


c: text/html

text:
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň Özbegistan Respublikasyna iki günlük resmi saparynyň dowmynda iki ýurduň Prezidentleriniň gatnaşmagynda türkmen-özbek ykdysady forumy guraldy.
Forumyň çäklerinde ikitaraplaýyn resminamalaryna gol çekmek dabarasy hem geçirildi. Şol sanda Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugy bilen Özbegistan Respublikasynyň Döwlet gümrük komitetiniň arasynda gümrük serhedinden geçirilýän harytlar we ulag serişdeleri babatda deslapky maglumatlary alyşmagy guramak hakyndaky Teswirnama baglaşyldy.
Dünýä tejribesinden mälim bolşy ýaly, birnäçe döwletlerde sanly ulgamyň ornaşdyrylmagy bilen gümrük serhedinde resmileşdirmegiň wagtyny tizleşdirmäge ýardam edýän deslapdan elektron maglumat alyşmak tejribesinde ýola goýulýar. Deslapdan maglumat alyşmak gümrük amallaryny elektron esasda alyp barmaga, gümrük edaralary bilen daşary ykdysady işe gatnaşyjylaryň arasynda maglumat alşygyny üpjün etmäge, berilýän kagyz resminamalarynyň we resmileşdirmegiň wagtynyň azalmagyna mümkinçilik berýär.
Türkmenistan bilen Özbegistan Respublikasynyň gümrük serhedinden geçirilýän harytlar we ulag serişdeleri babatda deslapky maglumatlary alyşmagy guramak hakyndaky Teswirnamanyň durmuşa geçirilmegi gümrük amallaryny ýeňilleşdirmek bilen iki ýurduň ykdysady gatnaşyklarynyň has hem ösdürilmegine oňyn täsirini ýetirer diýip garaşylýar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Oktýabr aýynyň 28-den 29-na geçilen gije "Adam hukuklary boýunça Türkmen inisiatiwasy” toparynyň başlygy we “Hronika Türkmenistan” neşiriniň redaktory Farid Tuhbatullinyň ejesi, Türkmenistanyň ýaşaýjysy Halida Izbastinowanyň kwartirasy nämälim adamlar tarapyndan daşlandy.
Tuhbatullin 2-nji noýabrda Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda wakanyň netijesinde, ejesiniň Daşoguz şäherindäki “Merkezi 1” mikroraýonda ýerleşýän kwartirasynyň penjireleriniň döwlendigini aýdyp, Izbastinowanyň özüne zyýan ýetmese-de, soňy bilen onuň öýüne Tiz kömegi çagyrmaly bolandygyny gürrüň berdi.
“Bu waka 28-den 29-na geçen gije, sagat 2-3 aralygynda boldy. Ol uklap ýatyrka, şeýle ýagdaý bolupdyr. Elbetde, ol ýeke özi ýaşaýar hem-de ol ýaş adam däl, Hudaýa şükür, 76 ýaşynda. Gorkup, başda goňşularyny turzupdyr. Sebäbi onuň telefonyny şol güni öýlän öňünden kesipdirler. Goňşulardan jaň edip, polisiýany çagyrypdyr. Ondan soňam Tiz kömegi çagyrmaly bolupdyrlar. Sebäbi onuň gan basyşy galyp, özüni gowy duýmandyr. Doktorlary çagyryp sanjym etdiripdir. Şular ýaly ýagdaý bolupdyr” diýip, Tuhbatullin aýdýar.
Onuň sözlerine görä, wakanyň bolan ýerine gelen polisiýa işgärleri kwartiradan gurluşyk daşlarynyň we kerpiçleriň ençemesini tapyp, hüjümçileriň sanynyň iki ýa-da üç adam bolmagynyň mümkindigini aýdypdyrlar.
“Indi derňew bolmaly. Derňew geçende, onuň netijesi bolarmy ýa-da ýok – belli däl. Ýöne ejem polisiýa baryp, arza ýazypdyr. Häzir derňew işleri geçip dur. Indi näme netijä geljeklerine garaşyp göreris” diýip, Tuhbatullin belledi.
Azatlyk Radiosynyň “soňky döwürde ‘Hrnoika Türkmenistan’ neşirinde prezident Gurbanguly Berdimuhamedowy ýaňsylaýjy wideolar peýda boldy. Siz bu hüjümi şular bilen baglanyşdyrýaňyzmy? diýen soragyna, Tuhbatullin munuň arabaglanyşygyň bolmagynyň mümkindigini aýdyp, şeýle diýdi:
“Bular ýaly wideony, birinjiden, öňem çykarýardyk. Ikinjidenem, bu wideolar özümiziň düşüren wideolarymyz däl. Olary döwlet telewideniýesinden alnan wideolardan döredýäris”.
Ýöne ol özüniň ýurt içindäki çeşmelerine salgylanyp, mundan bir hepde çemesi öň ýurduň Milli Howpsuzlyk ministrliginiň Daşoguz şäherindäki bölüminiň başlygynyň çalşyrylandygyny, hüjümiň bu waka bilen baglanyşykly bolmagynyň ähtimaldygyny sözüniň üstüne goşdy.
“Şol täze gelen adam özüni görkezjek bolýarmy ýa-da ony bu wezipä bellemezden öň şeýle bir zady öňünde goýupdyrlarmy, ony aýdyp biljek däl. Bu ýerde her hili wariantlar bar. Ýöne esasy şol döwleti tankytlaýarys. Näçe ýyldan bäri işleýäris. Indi her hili ýol yzarlap gördüler. Interneti ýapan boldular. Türkmenistanyň içinde biziň bilen işleşýän adamlary yzarlan boldular. Munuň netijesi bolman, indi biziň özümize ýa-da maşgalamyza şeýle hüjüm edip başlapdyrlar” diýip, Tuhbatullin belledi.
Şeýle-de, ol özleriniň bu hüjüm barada “Human Rights Watch” ýaly adam hukuklaryny gorap çykyş edýän halkara guramalaryny habarly edip, bu wakanyň hemmetaraplaýyn derňelmegine çagyryş edendigini nygtady.
Ýeri gelende bellesek, 40 ýyldan gowrak wagt mekdepde taryh mugallymy bolup işlän we 76 ýaşyndaky pensioner Halida Izbastinowa edilen bu hüjüm Aşgabatda adam hukuklary we halkara ynsanperwer hukugy babatda Türkmenistanyň halkara borçnamalaryny ýerine ýetirmegini üpjün etmek barada BMG-niň geçirýän maslahaty başlamazdan iki gün öň boldy.
Resmi metbugatda Birleşen Milletler Guramasynyň esasy halkara-hukuk resminamalaryna, şol sanda adam hukuklary babatdaky resminamalara goşulmak bilen, Türkmenistanyň olaryň düzgünleriniň iş ýüzünde durmuşa geçirilmegi boýunça anyk çäreleri amala aşyrýandygy aýdyldy.
Türkmenistan “Serhetsiz Reportýorlar” guramasynyň dünýäde metbugat azatlygynyň derejesi boýunça ýaýradýan ýyllyk hasabatlarynda, indi ençeme ýyl bäri iň ýaramaz görkezijileriň birine eýe bolup, 180 döwletiň arasynda 178-nji orunda ýerleşdirilýär.


text:
Aşgabat, 27-nji iýun (TDH). Şu gün hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Köpetdagyň etegindäki gözel künjekleriň birinde ýerleşýän Türkmenistanyň Prezidentiniň Ahalteke atçylyk toplumynda bolup, ynsan gylykly bedewleri bilen didarlaşdy.
Bu ýerde döwlet Baştutanymyz şu ýyl Türkmen bedewiniň milli baýramy hem-de Aşgabat şäheriniň esaslandyrylmagynyň 140 ýyllygy mynasybetli guralan dabaranyň çäklerinde paýtagtymyzyň ilatynyň adyndan milli Liderimize sowgat berlen, Akşäher atly bedew bilen didarlaşdy.


text:
?
Amerikada ýaşaýan musulmanlar
Author: Fridman Maýkl Jeý
Publisher: ABŞ-nyň
Publication date: 2008
Number of pages: 60
Format / Quality: pdf
Size: 3,5 MB
Şu kitabyň daşyndaky suratda görünýän ýaş zenanlaryň ikisi-de musulmandyrlar. Olar Miçigan ştatynda Detroýtyň ýakynynda asly arap-amerikalylaryň köp sanda ýaşaýan bir şäherçesindendirler. Milli we häzirki zaman geýimlerini utgaşdyrmak bilen olaryň hersi dine ynanjyny özüçe beýan edýär. Ine, olar basketbol meýdançasynda öz ussatlyklary bilen toparyň tagallalaryny birikdirýän sport oýnunda ezberlik bilen bäsleşýärler. Şu kitapçada gürrüňi gidýän beýleki erkeklerdir zenan maşgalalar, çagalar bilen bir hatarda olar Amerikada musulman bolup ýaşamagyň nähilidigini her gün görkezýärler.


text:
Şu Kanun ýokanç keselleriň öňüni almagyň hukuk, guramaçylyk, ykdysady we durmuş esaslaryny kesgitleýär.
I BAP. UMUMY DÜZGÜNLER
1-nji madda. Esasy düşünjeler
Şu Kanunda aşakdaky esasy düşünjeler ulanylýar:
1) ýokanç keseller — ýokanç keselleri dörediji mikroorganizmleriň adam bedeni bilen täsir edişmeginiň netijesinde ýüze çykyp, ýokançlygy daş-töwerege tiz ýa-da yzygiderli ýaýrap, adamyň saglyk ýagdaýynyň dürli bozulmalaryna (alamatsyz göterijilikden dürli agyrlykdaky kliniki görnüşlerine çenli) getirýän keseller;
2) ýokanç keselleriň öňüni almak — ýokanç keselleriň ýüze çykmagynyň töwekgelçiliginiň sebäpleriniň ýok edilmegine gönükdirilen çäreleriň toplumy;
3) howply ýokanç keseller — aýry-aýry syrkawlarda saglyk ýagdaýynyň agyr we (ýa-da) düýpli bozulmalary bilen häsiýetlendirilýän hem-de olaryň janyna we saglygyna howp salýan ýokanç keseller;
4) aýratyn howply ýokanç keseller — syrkawlaryň uly böleginde saglyk ýagdaýlarynyň agyr we (ýa-da) düýpli bozulmalary, ölüm sanynyň ýokary derejesi, bu keselleriň ilatyň arasynda çalt ýaýramagy bilen häsiýetlendirilýän ýokanç (şol sanda karantinli) keseller;
5) çetleşdiriş ýeri (izolýator) — ýokanç keselli syrkawlary, olar bilen galtaşykda bolan adamlary barlamak, olara öňüni alyş bejergisini geçirmek we lukmançylyk gözegçiligini amala aşyrmak üçin niýetlenen ýöriteleşdirilen ýer (otag, bina, desga we beýlekiler);
6) epidemiýa — gysga wagtyň dowamynda degişli çägiň ilatynyň arasynda ýokanç keselleriň köpçülikleýin ýaýramagy;
7) epidemiýa garşy çäreler — ýokanç keselleriň ýaýramagynyň öňüni almak, olaryň ojagyny, birwagtlaýyn we toparlaýyn tiz ýaýramagyny çäklendirmek we ýok etmek maksady bilen amala aşyrylýan guramaçylyk, lukmançylyk-sanitariýa, weterinar-sanitariýa, inžener-tehniki, administratiw we başga çäreleriň toplumy;
8) epidemiýa ýagdaýy — adamlaryň ýokanç keseller bilen kesellemeginiň, ýokanjyň geçiş faktorlarynyň bolmagy ýa-da bolmazlygy hem-de ýokanç keselleriň ýaýramagyna täsir edýän başga ýagdaýlaryň derejesi we güýji bilen häsiýetlendirilýän, anyk wagtda çägiň (obýektiň) abadançylygynyň görkezijisi;
9) güýçlendirilen lukmançylyk gözegçiligi — çägiň, ilatly nokadyň, şahsy hojalyklaryň, edaralaryň we guramalaryň, bölümleriň we beýlekileriň işjeňligine (ýagdaýyna) täsir ýetirmezden adamlarda ýokanç keselleriň alamatlaryny ir ýüze çykarmak maksady bilen geçirilýän iş;
10) immunobiologik serişdeler — ýokanç keselleri özboluşly kabul etmezligi döretmek üçin niýetlenen waksinalar, anatoksinler, immunoglobulinler we beýleki serişdeler;
11) karantin — ýokanç keselleriň ýaýramagynyň öňüni almaga gönükdirilen hem-de hojalyk we beýleki işleriň aýratyn tertibini göz öňünde tutýan, ilatyň, ulag serişdeleriniň, ýükleriň, harytlaryň we mallaryň ondan-oňa göçmegini çäklendirýän administratiw, lukmançylyk-sanitariýa, weterinar-sanitariýa we beýleki çäreler;
12) obserwasiýa — jemgyýet üçin howply ýokanç keseliň bolmagy güman edilýän we aýratyn ýerde çetleşdirilen adamlara belli bir möhletiň dowamynda geçirilýän lukmançylyk gözegçiligi;
13) öňüni alyş sanjymlary — ýokanç keselleri özboluşly kabul etmezligi döretmek maksady bilen, adamyň bedenine immuno-öňüni alyş üçin immunobiologik serişdeleriniň goýberilmegi;
14) sanjymdan soňky gaýraüzülmeler — öňüni alyş sanjymlary netijesinde saglyk ýagdaýynyň agyr we (ýa-da) durnukly bozulmalary;
15) sanitariýa-karantin gözegçiligi — Türkmеnistаnyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň Döwlеt arassaçylyk we keselleriň ýaýramagyna garşy göreşmek gullugynyň edaralary tarapyndan Türkmenistanyň Döwlet serhedinden geçilýän gözegçilik-geçiriş ýerlerinde gelen adamlar, ulag serişdeleri we harytlar babatda amala aşyrylýan çäreleriň toplumy;
16) Türkmenistanyň çäginiň sanitariýa taýdan goralmagy — Türkmenistanyň çägine aýratyn howply ýokanç keselleriň getirilmeginiň we ýaýramagynyň öňüni almaklyga, olar ýüze çykan halatynda bolsa — ol keselleriň Türkmenistanyň çäklerinden daşary ýaýramagyna ýol bermezlige, şeýle hem adamyň jany we saglygy üçin howply harytlaryň, himiki, biologik we radioaktiw maddalaryň, galyndylaryň we başga ýükleriň Türkmenistanyň çägine getirilmegine ýol bermezlige gönükdirilen guramaçylyk, lukmançylyk-sanitariýa, sanitariýa-gigiýena, bejeriş-öňüni alyş we epidemiýa garşy çäreleriň ulgamy;
17) ýokanç keselli syrkawlar bilen galtaşykda bolan adamlar (mundan beýläk — galtaşykda bolan adamlar) — ýokanjyň çeşmesi bilen galtaşykda bolup, ýokanç kesel ýokuşan diýlip hasap edilýän adamlar;
18) ýokanç keseliň bolmagy güman edilýän adamlar (mundan beýläk — güman edilýän adamlar) — ýokanjyň çeşmesi bilen galtaşykda bolan we (ýa-da) ýokanjyň ojagynda bolan we (ýa-da) ýokanç keseliniň belli bir şübheli alamatlary ýüze çykarylan adamlar;
19) ýokanç keselleriň birwagtlaýyn we toparlaýyn tiz ýaýramagy — ýokanjyň umumy çeşmesi we (ýa-da) ýokuşmagynyň sebäbi bilen baglanyşykly bolan birnäçe ýokanç keseller;
20) ýokanç keselleri döredijini göteriji — ýokanç keselleriň alamatlary ýok mahalynda bu keselleriň döredijilerini özünde saklaýan adam;
21) ýokanjyň geçiş faktorlary — adamyň ýaşaýyş gurşawynyň ýokanç keselleri döredijiler düşen obýektleri, şeýle hem ýokanç keselleri döredijiler ýokuşan, gatnaşmagynda ýokanç keselleri döredijileriň ýokanjyň çeşmesinden başga adamlara geçmegi bolup geçýän janly organizmler;
22) zyýansyzlandyryş çäreleri — adamyň ýaşaýan gurşawynda ýokanç keselleriň döredijilerini (dezinfeksiýa) we olary ýaýradyjylary — mör-möjekleri (dezinseksiýa) we gemrijileri (deratizasiýa) ýok etmek boýunça çäreler.
2-nji madda. Ýokanç keselleriň öňüni almak hakynda Türkmenistanyň kanunçylygy
Ýokanç keselleriň öňüni almak hakynda Türkmenistanyň kanunçylygy Türkmenistanyň Konstitusiýasyna esaslanýar we şu Kanundan hem-de Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalaryndan ybarat bolup durýar.
3-nji madda. Şu Kanunyň hereket ediş çygry
1. Şu Kanunyň hereketi Türkmenistanyň raýatlaryna degişlidir.
2. Türkmenistanyň çäginde ýaşaýan/bolýan daşary ýurt raýatlary we raýatlygy bolmadyk adamlar şu Kanunda bellenen hukuklardan peýdalanýarlar we borçlary berjaý edýärler.
4-nji madda. Ýokanç keselleriň öňüni almak çygrynda döwlet syýasaty
1. Ýokanç keselleriň öňüni almak çygrynda döwlet syýasaty ýokanç keselleriň öňüniň alynmagyna, ýaýramagynyň çäklendirilmegine we ýok edilmegine gönükdirilendir.
2. Ýokanç keselleriň öňüni almak çygrynda döwlet syýasatynyň esasy ýörelgeleri şulardan ybarat:
1) ilatyň ýokanç kesellerden goralmagy;
2) eýeçiliginiň görnüşine garamazdan, kärhanalar, edaralar we guramalar hem-de raýatlar tarapyndan işiň islendik görnüşi amala aşyrylan mahalynda döwlet sanitariýa-epidemiologiýa düzgünleriniň we kadalarynyň berjaý edilmegi;
3) öňüni alyş, epidemiýa garşy, durmuş we bilim çäreleriniň geçirilmeginiň toplumlaýynlygy;
4) ýokanç keselli syrkawlara, olar bilen galtaşykda bolan adamlara, ýokanç keselleri döredijini göterijilere tölegsiz saglygy goraýyş kömeginiň berilmegi;
5) ýokanç keselli syrkawlaryň, olar bilen galtaşykda bolan adamlaryň, ýokanç keselleri döredijini göterijileriň durmuş taýdan goralmagy;
6) degişli ylmy işläp düzmeleri we ýokanç keselleriň öňüni almak, olary anyklamak we bejermek üçin ulanylýan, ýurdumyzyň immunobiologik serişdelerini, derman we zyýansyzlandyryş serişdelerini we lukmançylyk maksatlaryna niýetlenen önümleri öndürijileriň döwlet tarapyndan goldanylmagy;
7) öňüni alyş sanjymlarynyň raýatlar üçin elýeterliligi;
8) sanjymdan soňky gaýraüzülmeler ýüze çykan mahalynda raýatlaryň durmuş taýdan goralmagy;
9) ýokanç keselleriň öňüni almak babatda döwlet maksatnamalarynyň işlenip düzülmegi we durmuşa geçirilmegi;
10) immunobiologik serişdeleriniň hiline, netijeliligine we howpsuzlygyna döwlet tarapyndan gözegçilik edilmegi;
11) ýokanç keselleriň öňüni almak boýunça saglygy goraýyş işgärlerini taýýarlamagyň döwlet bilim standartlaryna goşulmagy;
12) statistik gözegçilik ulgamynyň kämilleşdirilmegi;
13) ýeke-täk döwlet maglumat beriş syýasatynyň üpjün edilmegi;
14) ýokanç keselleriň öňüni almak çygrynda halkara hyzmatdaşlygyň ösdürilmegi.
5-nji madda. Ýokanç keselleriň öňüni almak çygrynda maliýeleşdirmek
1. Ýokanç keselleriň öňüni almak çygrynda maliýeleşdirmek Türkmenistanyň Döwlet býujetiniň serişdeleriniň hasabyna, şeýle hem Türkmenistanyň kanunçylygynda gadagan edilmedik beýleki çeşmeleriň hasabyna amala aşyrylýar.
2. Öňüni alyş sanjymlarynyň Milli tertibine girizilen ýokanç kesellere garşy öňüni alyş sanjymlary we epidemik görkezijiler boýunça öňüni alyş sanjymlary raýatlar üçin Türkmenistanyň Döwlet býujetiniň serişdeleriniň we Türkmenistanyň kanunçylygynda gadagan edilmedik beýleki çeşmeleriň hasabyna tölegsiz geçirilýär.
3. Öňüni alyş sanjymlarynyň Milli tertibine girizilen öňüni alyş sanjymlaryny geçirmek üçin immunobiologik serişdeleriň getirilmegi Türkmenistanyň Döwlet býujetiniň serişdeleriniň hasabyna amala aşyrylýar.
Saglygy goraýyş edaralarynyň immunobiologik serişdeleri bilen üpjün edilmeginiň tertibi Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi tarapyndan bellenilýär.
4. Döwlet saglygy goraýyş edaralarynda we döwlet ylmy edaralarynda ýokanç keselli syrkawlaryň, olar bilen galtaşykda bolan adamlaryň, ýokanç keselleri döredijini göterijileriň, ilatyň näsaglama töwekgelligi bolan toparlarynyň saglygyny bejermek, saglygy goraýyş gözegçilikleri, barlaglary we öňüni alyş çäreleri, iýmit, hojalyk, derman we saglygy goraýyş maksatly serişdeler bilen üpjün etmek Türkmenistanyň Döwlet býujetiniň serişdeleriniň hasabyna, şeýle hem Türkmenistanyň kanunçylygynda gadagan edilmedik beýleki çeşmeleriň hasabyna tölegsiz geçirilýär.
5. Gündelik öňüni alyş zyýansyzlandyryş çäreleri eýeçiliginiň görnüşine garamazdan, kärhanalaryň, edaralaryň we guramalaryň serişdeleriniň hasabyna, şeýle hem raýatlaryň serişdeleriniň hasabyna geçirilýär.
6. Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde ýokanç keselli syrkawlaryň we olaryň hossarlarynyň islegi boýunça goşmaça tölegli saglygy goraýyş hyzmatlary hem amala aşyrylyp bilner.
II BAP. ÝOKANÇ KESELLERIŇ ÖŇÜNI ALMAK ÇYGRYNDA DÖWLET TARAPYNDAN
DÜZGÜNLEŞDIRMEK WE GÖZEGÇILIK
6-njy madda. Ýokanç keselleriň öňüni almak çygrynda döwlet tarapyndan düzgünleşdirmegi we
gözegçiligi amala aşyrýan edaralar
Türkmenistanyň Ministrler Kabineti, Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi (mundan beýläk — ygtyýarly edara), öz ygtyýarlylyklarynyň çäklerinde beýleki ministrlikler we pudaklaýyn dolandyryş edaralary, ýerine ýetiriji häkimiýetiň ýerli edaralary we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralary ýokanç keselleriň öňüni almak çygrynda döwlet tarapyndan düzgünleşdirmegi we gözegçiligi amala aşyrýan edaralar bolup durýarlar.
7-nji madda. Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ygtyýarlylygy
Türkmenistanyň Ministrler Kabineti ýokanç keselleriň öňüni almak çygrynda:
1) ýeke-täk döwlet syýasatyny kesgitleýär;
2) kadalaşdyryjy hukuk namalaryny çykarýar;
3) ýokanç keselleriň öňüni almak babatda döwlet maksatnamalaryny tassyklaýar;
4) Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň Döwlеt arassaçylyk we keselleriň ýaýramagyna garşy göreşmek gullugynyň edaralarynyň we saglygy goraýyş beýleki edaralarynyň, epidemiýalary ýok etmek bilen baglanyşykly çäreleri we işleri geçirmeklige çekilen kärhanalaryň, guramalaryň we edaralaryň maliýeleşdirilmegini we maddy-tehniki taýdan üpjünçiligini üpjün edýär, bu çäreleriň we işleriň geçirilmegini utgaşdyrýar;
5) döwlet häkimiýet edaralarynyň, ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň işini utgaşdyrýar;
6) şu Kanun we Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalary bilen onuň ygtyýarlylygyna degişli edilen başga wezipeleri amala aşyrýar.
8-nji madda. Ygtyýarly edaranyň ygtyýarlylygy
Ygtyýarly edara ýokanç keselleriň öňüni almak çygrynda:
1) ýeke-täk döwlet syýasatyny durmuşa geçirýär;
2) ýokanç keselleriň öňüni almak babatda döwlet maksatnamalaryny amala aşyrýar;
3) döwlet sanitariýa-epidemiologiýa düzgünlerini we kadalaryny, syrkawlary barlamagyň, bejermegiň, ýokanç keselleri anyklamagyň we olaryň öňüniň alynmagynyň usullaryny kesgitleýän we beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalaryny tassyklaýar;
4) zyýansyzlandyryş serişdeleriniň synaglarynyň usullaryny belleýär, olaryň standartlarynyň, beýleki kadalaşdyryjy resminamalaryň talaplaryna laýyklygynyň gözegçiligini amala aşyrýar, şeýle usullaryň ulanylmagyny düzgünleşdirýär;
5) şulary işläp düzýär we Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň garamagyna berýär:
a) ýokanç keselleriň öňüni almak babatda döwlet maksatnamalaryny;
b) Türkmenistanda ýokanç keselleriň öňüniň alynmagyna we derejesiniň peseldilmegine, epidemiýa ýagdaýynyň gowulandyrylmagyna gönükdirilen, esaslandyrylan teklipleri;
ç) öňüni alyş we epidemiýa garşy çäreleriň geçirilmeginiň tertibi bellenilýän çözgütleriň taslamalaryny;
6) iýmit önümleriniň we azyk çig malynyň, suwuň, topragyň düzüminde we adamyň ýaşaýan gurşawynyň beýleki obýektlerinde mikroorganizmleriň we beýleki biologik organizmleriň ýol berilýän möçberlerini belleýär;
7) immunobiologik serişdeleriniň döwlet tarapyndan bellige alynmagyny amala aşyrýar;
8) öňüni alyş we epidemiýa garşy çäreleriň amala aşyrylmagy üçin zerur bolan derman serişdelerini, immunobiologik serişdelerini we zyýansyzlandyryş serişdelerini öndürmeklige, şeýle hem ýokanç keselleriň öňüni almak we olary bejermek boýunça hünärmenleri taýýarlamaklyga döwlet sargytlarynyň işlenip düzülmegine gatnaşýar;
9) epidemiýa ýagdaýy üçin derman serişdeleriniň, immunobiologik serişdeleriniň, zyýansyzlandyryş serişdeleriniň we beýlekileriň zerur bolan ätiýaçlyk gorunyň döredilmegini, saklanylmagyny we öz wagtynda täzelenilmegini üpjün edýär;
10) eýeçiliginiň görnüşine garamazdan, kärhanalar, edaralar we guramalar hem-de raýatlar tarapyndan ýokanç keselleriň öňüni almak hakynda Türkmenistanyň kanunçylygynyň berjaý edilmegine gözegçilik barlagyny amala aşyrýar;
11) immunobiologik serişdeleriniň ýaramsyz täsirine we olaryň epidemiologik netijeliligine epidemiologik gözegçilik barlagyny amala aşyrýar;
12) ýokanç keselleriň döwlet tarapyndan hasaba alnyşyny ýöredýär;
13) ministrlikler we pudaklaýyn dolandyryş edaralary tarapyndan Türkmenistanyň çäginiň sanitariýa taýdan goralmagyna gönükdirilen çäreleriň geçirilmegini utgaşdyrýar;
14) Türkmenistanyň çäginde epidemik ýagdaýy seljerýär we çaklaýar;
15) ýokanç keselleriň derejesiniň peseldilmegine, epidemiýa ýagdaýynyň gowulandyrylmagyna, epidemiýa garşy çäreleriň netijeliliginiň ýokarlandyrylmagyna gönükdirilen ylmy barlaglaryň geçirilmegini guraýar;
16) pudagara utgaşdyrmaklygy amala aşyrýar we ýerine ýetiriji häkimiýetiň beýleki edaralary bilen özara hereketini üpjün edýär;
17) çägiň, obýektleriň, bölümleriň we düzümleriň çäklerinde öňüni alyş we epidemiýa garşy çäreleriň geçirilmeginiň tertibini degişli harby we hukuk goraýjy edaralar bilen ylalaşýar;
18) ýokanç keselleriň öňüni almagyň, ýüze çykmagynyň we ýaýramagynyň meseleleri boýunça ilatyň arasynda şahsy gigiýena we arassaçylyk kadalaryny berjaý etmek babatda okuw sapaklaryny geçirmek boýunça işleri guraýar we utgaşdyrýar, şeýle hem ministrlikleriň, ýerine ýetiriji häkimiýetiň beýleki edaralarynyň saglygy goraýyş gulluklaryny Türkmenistandaky we dünýädäki epidemiýa ýagdaýy hakynda döwürleýin maglumat bilen üpjün edýär, olary ýokanç keselleriň öňüni almak çygryndaky kadalaşdyryjy hukuk namalar we beýleki kabul edilen resminamalar barada dessin habardar edýär;
19) kabul edilen döwlet sanitariýa-epidemiologiýa düzgünleri we kadalary we beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalary barada maglumatlary elektron maglumatlar goruna girizýär we ilatyň elektron maglumatlar serişdelerinden erkin peýdalanyp bilmegini üpjün edýär;
20) döwlet saglygy goraýyş edaralarynda ýokanç keselli syrkawlara elýeterli we tölegsiz saglygy goraýyş kömeginiň berilmegini üpjün edýär;
21) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda, ýeňillikli topara degişli raýatlary ýokanç keselleri bejermek we olaryň öňüni almak üçin derman serişdeleri we lukmançylyk maksatlaryna niýetlenen önümler bilen üpjün edýär;
22) halkara hyzmatdaşlygy ösdürýär;
23) şu Kanun we Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalary bilen onuň ygtyýarlylygyna degişli edilen başga wezipeleri amala aşyrýar.
9-njy madda. Beýleki ministrlikleriň we pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň, ýerine ýetiriji
häkimiýetiň ýerli edaralarynyň we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň ygtyýarlylygy
Beýleki ministrlikler we pudaklaýyn dolandyryş edaralary, ýerine ýetiriji häkimiýetiň ýerli edaralary we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralary ýokanç keselleriň öňüni almak çygrynda:
1) ýeke-täk döwlet syýasatynyň amala aşyrylmagyna gatnaşýarlar;
2) ýokanç keselleriň öňüni almak babatda döwlet maksatnamalaryny durmuşa geçirmeklige gatnaşýarlar;
3) öňüni alyş we epidemiýa garşy çäreleriň geçirilmegini we ýerine ýetirilmegini üpjün edýärler;
4) raýatlar we ýuridik şahslar tarapyndan ilata söwda we durmuş hyzmatlaryny etmegiň düzgünleriniň berjaý edilişine gözegçiligi amala aşyrýar;
5) ýokanç keselleriň epidemiýalaryny, birwagtlaýyn we toparlaýyn tiz ýaýramagyny we olaryň netijelerini ýok etmeklige gönükdirilen toplumlaýyn çäreleri amala aşyrýarlar;
6) ylmy barlag edaralarynyň, eýeçiliginiň görnüşine garamazdan, kärhanalaryň, edaralaryň, guramalaryň, jemgyýetçilik birleşikleriniň ýokanç kesellere garşy göreşe gatnaşmagyny üpjün etmek üçin zerur çäreleri görýärler;
7) ygtyýarly edara bilen özara hereket edýärler;
8) sebitde epidemiýa ýagdaýynyň seljermesiniň we onuň ýagdaýyna gözegçiligiň geçirilmegini guraýarlar;
9) köpçülikleýin habar beriş serişdeleri arkaly ilata sebitdäki epidemik ýagdaý we epidemiýa garşy amala aşyrylýan çäreler hakynda habar berýärler;
10) ýokanç keselleriň epidemiýalaryny we birwagtlaýyn we toparlaýyn tiz ýaýramagyny ýok etmek bilen baglanyşykly bejeriş-öňüni alyş we epidemiýa garşy çäreleriň we işleriň maliýe we maddy-tehniki taýdan üpjün edilmeginiň meselelerini çözýärler;
11) şu Kanun we Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalary bilen olaryň ygtyýarlylygyna degişli edilen başga wezipeleri amala aşyrýarlar.
III BAP. ÝOKANÇ KESELLERIŇ ÖŇÜNI ALMAK ÇYGRYNDAKY IŞIŇ GURAMAÇYLYK ESASLARY
10-njy madda. Öňüni alyş sanjymlarynyň Milli tertibi
Öňüni alyş sanjymlarynyň Milli tertibi, olary geçirmegiň möhletleri we hökmany sanjym edilmäge degişli raýatlaryň toparlary ygtyýarly edara tarapyndan tassyklanylýar.
11-nji madda. Epidemiýa görkezijileri boýunça öňüni alyş sanjymlary
1. Raýatlara epidemiýa görkezijileri boýunça öňüni alyş sanjymlary, sanawy ygtyýarly edara tarapyndan bellenilýän, ýokanç keselleriň döremek howpy bolan mahalynda geçirilýär.
2. Epidemiýa görkezijileri boýunça öňüni alyş sanjymlaryny geçirmek hakynda karary Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň Döwlеt arassaçylyk we keselleriň ýaýramagyna garşy göreşmek gullugynyň başlygy kabul edýär.
3. Epidemiýa görkezijileri boýunça öňüni alyş sanjymlarynyň tertibi, olary geçirmegiň möhletleri we hökmany sanjym edilmäge degişli raýatlaryň toparlary ygtyýarly edara tarapyndan tassyklanylýar.
12-nji madda. Öňüni alyş sanjymlary
1. Ygtyýarly edara tarapyndan kesgitlenen öňüni alyş sanjymlarynyň Milli tertibine laýyklykda, ýokanç kesellere garşy ilat arasynda geçirilýän öňüni alyş sanjymlary hökmany bolup durýar.
2. Işleri özlerine kesel ýokuşdyryp biljek we (ýa-da) olar tarapyndan ýokanç keselleriň ýaýramagyna getirip biljek aýry-aýry hünärleriň, önümçilikleriň we guramalaryň işgärleri başga degişli ýokanç keselleriň hökmany öňüni alyş sanjymlarynyň edilmegine degişlidirler.
3. Işgärler hökmany öňüni alyş sanjymlaryndan ýüz dönderen halatynda, olar kanunda bellenen tertipde görkezilen işleriň görnüşlerini ýerine ýetirmekden çetleşdirilýärler.
4. Işgärleri beýleki degişli ýokanç kesellere garşy hökmany öňüni alyş sanjymlaryna degişli bolan hünärleriň, önümçilikleriň we guramalaryň sanawy ygtyýarly edara tarapyndan bellenilýär.
5. Öňüni alyş sanjymlaryny geçirýän saglygy goraýyş işgärleriniň, olary geçirmegiň meseleleri boýunça degişli taýýarlygy bolmalydyr we olar sanjym geçirilýän adamlara ýa-da olaryň kanuny wekillerine öňüni alyş sanjymlarynyň netijeliligi hakynda we sanjymdan soňky bolup biljek gaýraüzülmeler hakynda dogry maglumat bermäge borçludyrlar.
6. Öňüni alyş sanjymlary adamyň lukmançylyk gözden geçirmesi geçirilenden soň, onda degişli saglygy goraýyş taýdan garşy görkezmeler bolmadyk halatynda geçirilýär.
7. Kämillik ýaşyna ýeten adamlara öňüni alyş sanjymlary sanjymlar, olardan ýüz dönderilmeginiň netijeleri we sanjymdan soň bolup biljek gaýraüzülmeler hakynda dogry maglumat berlenden soň, olaryň razylygy bilen geçirilýär. On bäş ýaşa ýetmedik ýa-da kanunda bellenen tertipde kämillik ukyby ýok diýlip ykrar edilen adamlara öňüni alyş sanjymlary olaryň dogry maglumatlar berlen ata-enesiniň ýa-da beýleki kanuny wekilleriniň razylygy bilen geçirilýär. On bäş ýaşdan on sekiz ýaşa çenli ýa-da kazyýet tarapyndan kämillik ukyby çäklendirilen diýlip ykrar edilen adamlara öňüni alyş sanjymlary dogry maglumat berlenden soň, olaryň razylygy bilen we ol adamlaryň dogry maglumat berlen ata-enesiniň ýa-da beýleki kanuny wekilleriniň razylygy boýunça geçirilýär. Eger adam we (ýa-da) onuň kanuny wekilleri hökmany öňüni alyş sanjymlaryndan ýüz dönderse, lukmanlaryň olardan degişli ýazmaça tassyklamany almaga, şeýle tassyklamany bermekden ýüz dönderen halatynda bolsa, şaýatlaryň gatnaşmagynda ony ykrar haty bilen tassyklamaga hukugy bardyr.
8. Öňüni alyş sanjymlary, sanjymdan soňky gaýraüzülmeler we hökmany öňüni alyş sanjymlaryndan ýüz dönderilmegi hakynda maglumatlar statistik hasaba alynmaga degişlidir we degişli saglygy goraýyş resminamalaryna girizilýär. Saglygy goraýyş taýdan garşy görkezmeler, öňüni alyş sanjymlarynyň geçirilmeginiň we sanjymdan soňky gaýraüzülmeleriň bellige alnyş tertibi ygtyýarly edara tarapyndan bellenilýär.
13-nji madda. Immunobiologik serişdelerine bildirilýän talaplar
1. Öňüni alyş sanjymlary üçin Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde Türkmenistanda bellige alnan, ýurdumyzda we daşary ýurtda öndürilen immunobiologik serişdeleri ulanylýar.
2. Ygtyýarly edara tarapyndan bellenen tertipde raýatlara immunobiologik serişdeleri lukmanlaryň dermannamalary boýunça goýberilip bilner.
3. Türkmenistanda we daşary ýurtda öndürilen immunobiologik serişdeleriň hiline, netijeliligine, howpsuzlygyna we ulanylyşynyň dogrulygyna döwlet gözegçiligi ygtyýarly edara tarapyndan amala aşyrylýar.
4. Ulanylmagy üçin ýaramsyz immunobiologik serişdeleriň saklanylmagy, daşalmagy, şeýle hem zyýansyzlandyrylmagy döwlet sanitariýa-epidemiologiýa düzgünleriniň we kadalarynyň berjaý edilmegi bilen amala aşyrylýar. Immunobiologik serişdeleri saklamagyň, daşamagyň, şeýle hem zyýansyzlandyrmagyň bellenilen tertibiniň we şertleriniň berjaý edilişine gözegçilik ygtyýarly edara tarapyndan amala aşyrylýar.
5. Sanjymdan soňky gaýraüzülmeleriň her bir ýagdaýy hakynda saglygy goraýyş edaralary ygtyýarly edara gyssagly habar bermäge borçludyrlar.
14-nji madda. Öňüni alyş we epidemiýa garşy çäreleriň guralyşy we geçirilişi
1. Öňüni alyş we epidemiýa garşy çäreleri, hususan-da, Türkmenistanyň çäginiň sanitariýa taýdan goralmagy boýunça, ýokanç keselli syrkawlar we ýokanç keselleri döredijini göterijiler babatda çäklendiriş çäreleri, önümçilik gözegçiligi, şol sanda iýmit önümleri we azyk çig maly we başga önümleri öndürilende, saklananda, daşalanda we ýerleşdirilende, işler ýerine ýetirilen we hyzmatlar edilen mahalynda barlaghana barlaglaryny we synaglary guramak we geçirmek, şeýle hem raýatlaryň lukmançylyk gözden geçirmelerini we barlaglaryny, öňüni alyş sanjymlaryny, gigiýena terbiýesini we okuwyny hem-de beýleki sanitariýa-gigiýena we sanitariýa-epidemiýa garşy çäreleri guramak we geçirmek kanunda bellenen ygtyýarlyklaryň çäklerinde ýerine ýetiriji häkimiýetiň edaralarynyň, ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň, Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň Döwlеt arassaçylyk we keselleriň ýaýramagyna garşy göreşmek gullugynyň edaralarynyň, saglygy goraýyş beýleki edaralarynyň, eýeçiliginiň görnüşine garamazdan, kärhanalaryň, edaralaryň we guramalaryň, şeýle hem raýatlaryň üstüne ýüklenilýär.
2. Harby we hukuk goraýjy edaralaryň çäginiň, obýektleriniň, bölümleriniň we düzümleriniň çäklerinde öňüni alyş we epidemiýa garşy çäreleri guramak we geçirmek görkezilen edaralar tarapyndan üpjün edilýär.
3. Öňüni alyş sanjymlarynyň geçirilmegini ygtyýarly edara, ýerine ýetiriji häkimiýetiň ýerli edaralary we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralary üpjün edýärler.
IV BAP. ÝOKANÇ KESELLERIŇ ÖŇÜNI ALMAK ÇYGRYNDA HUKUK TAÝDAN DÜZGÜNLEŞDIRMEK
15-nji madda. Çagalar edaralarynda ýokanç keselleriň öňüni almak
1. Bilim we sagaldyş edaralaryna çagalary kabul etmek çaganyň gözegçilik astynda durýan degişli saglygy goraýyş edarasynyň kepilnamasy bolan mahalynda geçirilýär. Kepilnama çaganyň lukmançylyk gözden geçirilmeginiň maglumatlary esasynda, onuň şol edarada bolmagy üçin saglygy goraýyş taýdan garşy görkezmeleri bolmadyk mahalynda, şeýle hem eger oňa öňüni alyş sanjymlarynyň Milli tertibine laýyklykda öňüni alyş sanjymlary geçirilen bolsa hem-de ol ýokanç keselli syrkawlar ýa-da ýokanç keselleri döredijini göterijiler bilen galtaşykda bolmadyk bolsa berilýär.
2. Öňüni alyş sanjymlarynyň Milli tertibine laýyklykda, öňüni alyş sanjymlaryny almadyk çagalara çagalar edaralarynda bolmaga rugsat berilmeýär. Çagalara öňüni alyş sanjymlary saglygy goraýyş taýdan garşy görkezmeleri bilen baglanyşykly bellenen möhletleriň bozulmagy bilen geçirilen ýagdaýynda, amatly epidemiýa ýagdaýy bolan halatynda degişli lukmanlaryň maslahatynyň (konsiliumynyň) çözgüdi boýunça olar degişli çagalar edaralaryna kabul edilip we ol ýere baryp biler.
3. Çagalaryň lukmançylyk gözden geçirmesiniň geçiriliş tertibi we olaryň çagalar edaralaryna kabul edilmegi üçin kepilnamanyň görnüşi ygtyýarly edara tarapyndan bellenilýär.
4. Ýokanç keselli syrkawlary ýa-da ýokanç keselleri döredijini göterijileri ýüze çykarmak maksady bilen, çagalar edaralarynyň işgärleri hökmany öňüni alyş lukmançylyk gözden geçirmesinden Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde geçmäge borçludyrlar.
5. Çagalar edaralarynyň işgärleri çagalaryň saglyk ýagdaýyna hemişelik gözegçilik edip durmaga, ýokanç keselli çaga ýüze çykarylan halatynda bolsa, onuň sagdyn çagalardan aýry saklanmagy üçin çäreleri görmäge hem-de haýal etmän bu barada degişli saglygy goraýyş edarasyna habar bermäge, şeýle hem çagalaryň arasynda şahsy gigiýena we arassaçylyk kadalaryny berjaý etmek boýunça ýörite okuw sapaklaryny we terbiýeçilik işlerini yzygiderli geçirip durmaga borçludyr.
16-njy madda. Ilatyň haýwanlar we adamlar üçin umumy
bolan ýokanç kesellerden goralmagy
1. Ilatyň haýwanlar we adamlar üçin umumy bolan ýokanç kesellerden goralmagy haýwanlara saklanylýan, maldarçylyk önümleriniň öndürilýän, gaýtadan işlenilýän we ýerlenilýän wagtynda weterinar-sanitariýa, epizootiýa we epidemiýa garşy çäreleriň geçirilmegi hem-de weterinar-sanitariýa, döwlet sanitariýa-epidemiologiýa düzgünleriniň we kadalarynyň talaplarynyň berjaý edilmegi arkaly, raýatlar we ýuridik şahslar tarapyndan üpjün edilýär.
Şu bölegiň birinji tesiminde görkezilen çäreleriň ýerine ýetirilişine hem-de düzgünleriň we kadalaryň talaplarynyň berjaý edilişine gözegçilik öz ygtyýarlyklarynyň çäklerinde ministrlikler we pudaklaýyn dolandyryş edaralary, ýerine ýetiriji häkimiýetiň ýerli edaralary we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralary tarapyndan amala aşyrylýar.
2. Adamlaryň arasynda haýwanlar we adamlar üçin umumy bolan ýokanç keselleriň ýüze çykmagynyň we ýaýramagynyň öňüni almak maksady bilen, ýerine ýetiriji häkimiýetiň ýerli edaralary we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralary şol ýokanç keselleriň öňüni almagyň we olara garşy göreşmegiň toplumlaýyn maksatnamalaryny we meýilnamalaryny, haýwanlary öý şertlerinde saklamagyň düzgünlerini tassyklaýarlar, ilatly ýerleriň çäginde olary bakmak üçin ýerleri bölüp berýärler hem-de gurnaýarlar, eýesiz haýwanlaryň tutulmagyny, wagtlaýyn saklanylmagyny we sanynyň düzgünleşdirilmegini üpjün edýärler, ilatly ýerleriň çäginde, ilatyň köpçülikleýin dynç alyş ýerlerinde deratizasiýa işleriniň yzygiderli geçirilmegini üpjün edýärler.
17-nji madda. Raýatlaryň we ýuridik şahslaryň ýokançтkeselleriň öňüni almak
çygryndaky borçlary
1. Raýatlar we ýuridik şahslar ýaşaýyş, önümçilik we beýleki jaýlarda (binalarda) hem-de olara eýeçilik hukugy esasynda degişli bolan ýa-da ulanmaga berlen ýer böleklerinde öňüni alyş zyýansyzlandyryş çäreleriniň geçirilmegini üpjün edýärler, jaýlarda (binalarda) we ýer böleklerinde gemrijileriň we mör-möjekleriň peýda bolmazlygy üçin degişli çäreleri amala aşyrýarlar.
2. Eýeçiliginiň görnüşine garamazdan, kärhanalaryň, edaralaryň we guramalaryň eýeleri, şeýle hem ýolbaşçylary we beýleki wezipeli adamlary öz ygtyýarlyklarynyň çäklerinde saglygy goraýyş işgärlerine ýokanç keselleriň öňüni almak boýunça çäreleri amala aşyrmakda ýardam bermäge borçludyrlar.
18-nji madda. Ýokanç keselli syrkawlaryň, olar bilen galtaşykda bolan adamlaryň,
ýokanç keselleri döredijini göterijileriň hukuklary we borçlary
1. Ýokanç keselli syrkawlaryň, olar bilen galtaşykda bolan adamlaryň, ýokanç keselleri döredijini göterijileriň şulara hukugy bardyr:
1) döwlet saglygy goraýyş edaralarynda we döwlet ylmy edaralarynda tölegsiz bejergi almaga;
2) lukmançylyk gözden geçirmesiniň, barlagynyň we bejerişiň netijeleri hakynda dogry maglumat almaga, şeýle hem ýokanç keselleriň ýaýramagynyň öňüni almak boýunça maslahatlar almaga;
3) ýokanç keselleriň öňüni almak hakynda Türkmenistanyň kanunçylygynyň bozulmagy netijesinde olaryň saglygyna we (ýa-da) emlägine ýetirilen zyýanyň öweziniň dolunmagyna.
2. Ýokanç keselli syrkawlar, olar bilen galtaşykda bolan adamlar, ýokanç keselleri döredijini göterijiler şulara borçludyrlar:
1) saglygy goraýyş işgärleriniň görkezmelerini ýerine ýetirmäge;
2) saglygy goraýyş edarasynyň içerki tertip-düzgün kadalaryny berjaý etmäge;
3) bellenilen möhletlerde zerur bolan gözden geçirmelerden we barlaglardan geçmäge.
19-njy madda. Hökmany öňüni alyş lukmançylyk gözden geçirmeleri
1. Işi ilata hyzmat etmek bilen baglanyşykly hem-de ýokanç keselleriň ýaýramagyna getirip biljek aýry-aýry hünärleriň, önümçilikleriň we guramalaryň işgärleriniň hökmany deslapky (işe giren mahalynda) we döwürleýin öňüni alyş lukmançylyk gözden geçirmeleri Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde iş berijileriň serişdeleriniň hasabyna geçirilýär.
2. Hökmany öňüni alyş lukmançylyk gözden geçirmesine Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda çagalar, başlangyç, orta, ýokary hünär bilimi edaralarynyň talyplary we adamlaryň beýleki toparlary degişlidirler.
3. Hökmany öňüni alyş lukmançylyk gözden geçirmelerine we gözegçiligine aýratyn howply we howply ýokanç keselli syrkawlar bilen ýa-da ýokanç keselleri döredijini göterijiler bilen galtaşykda bolan adamlar hem degişlidirler.
4. Işgärleri hökmany öňüni alyş lukmançylyk gözden geçirmesine degişli bolan hünärleriň, önümçilikleriň we guramalaryň sanawy, bu gözden geçirmeleri geçirmegiň tertibi Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan bellenilýär.
5. Hökmany öňüni alyş lukmançylyk gözden geçirmelerinden geçmekden ýüz dönderýän adamlar ‒ işden, çagalar we talyplar bolsa, degişli edaralara barmakdan çetleşdirilýärler.
20-nji madda. Ýokanç keselli syrkawlar, galtaşykda bolan we güman edilýän adamlar we ýokanç keselleri
döredijini göterijiler babatda çäreler
1. Töwerekdäkilere ýokuşdyrmagyň ýokary howpuny döredýän ýokanç keselli syrkawlar, galtaşykda bolan we güman edilýän adamlar we ýokanç keselleri döredijini göterijiler öz wagtyndaky hem-de oňat hilli bejergä, lukmançylyk barlagyna we gözegçiligine degişlidirler.
2. Howply ýa-da aýratyn howply ýokanç keselli syrkawlar degişli saglygy goraýyş edaralarynda ýatymlaýyn şertlerde öz wagtyndaky we oňat hilli bejergä, yzygiderli lukmançylyk barlaglaryna we gözegçiligine degişlidirler.
Görkezilen adamlary bejermek, olaryň lukmançylyk barlagy we gözegçiligi tölegsiz geçirilýär.
3. Ýokanç keselli syrkawlary, galtaşykda bolan we güman edilýän adamlary we ýokanç keselleri döredijini göterijileri hassahana ýerleşdirmegiň, bejermegiň we olaryň lukmançylyk gözegçiliginiň tertibi, olaryň degişli saglygy goraýyş edaralarynda bolmagynyň şertleri ygtyýarly edara tarapyndan bellenilýär.
4. Howply ýokanç keseliniň bolmagyna güman edilýän adamlar ýüze çykarylan halatynda ýokanç keselleriň ýaýramagynyň öňüni almak maksady bilen, olara güýçlendirilen lukmançylyk gözegçiligi we obserwasiýa çäreleri geçirilýär.
Güýçlendirilen lukmançylyk gözegçiligi ýerli saglygy goraýyş edarasynyň çözgüdi esasynda kärhanalar, guramalar we edaralar tarapyndan guralýar.
Obserwasiýa çärelerini geçirmegiň tertibi ygtyýarly edara tarapyndan kesgitlenýär.
21-nji madda. Ýokanç keselli syrkawlaryň
bejerilmegi
Ýokanç keselli syrkawlaryň bejerilmegi saglygy goramagyň ýöriteleşdirilen edaralarynda (bölümlerinde) we ylmy barlag klinikalarynda ýörite lukmançylyk bilimi bolan hünärmenler tarapyndan geçirilýär.
22-nji madda. Inçekeselli syrkawlaryň we olaryň maşgala
agzalarynyň bejerilmegi we olaryň durmuş taýdan goraglylygy
1. Inçekeselli syrkawlaryň bejerilmegi ýöriteleşdirilen inçekesele garşy saglygy goraýyş edaralarynda tölegsiz geçirilýär.
Inçekeselli, goşmaça barlaga we bejergä mätäç syrkawlar bejerişden ýüz dönderendigi we ýokanjy ýaýradandygy üçin Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda jogapkärçilik çekýärler.
2. Inçekesel bilen kesellemegi ilkinji gezek ýüze çykarylan ýa-da onuň gaýtalanmasy bolup geçen zähmete ukyply ýaşdaky syrkawlara üznüksiz bejergi geçirilmegi we sagaldylmagy üçin wagtlaýyn zähmete ukypsyzlyk haty on aýa çenli möhlet bilen berlip bilner. Şeýle syrkawlara görkezilen möhletiň dowamynda iş ýeri saklanyp galynýar.
3. Güýjeýän görnüşdäki inçekeselli syrkawlaryň Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde, ilkinji nobatda, ýaşaýyş jaý şertleriniň gowulandyrylmagyna hukugy bardyr.
4. Inçekeselli syrkaw bilen bir jaýda (otagda) bile ýaşaýan onuň maşgala agzalarynyň inçekeseliň himiýa öňüni alşyny tölegsiz almaga hukugy bardyr.
5. Eýeçiliginiň görnüşine garamazdan, kärhanalar, edaralar we guramalar inçekesel bilen kesellän işgärleriniň zähmet, dynç alyş, iýmitleniş we gaýry şertleriniň gowulandyrylmagyny üpjün edýärler.
23-nji madda. Ýokanç keselleri döredijini göterijiler bolup
durýan adamlaryň işden çetleşdirilmegi
1. Işleri ilata hyzmat etmek bilen baglanyşykly bolan hem-de ýokanç keselleriň ýaýramagyna getirip biljek adamlar ýokanç keselleri döredijini göterijiler bolan halatynda, ol adamlar ýokanç keselleriň ýaýramagynyň töwekgelçiligi bilen baglanyşykly bolmadyk işe wagtlaýyn geçirilýärler. Görkezilen adamlaryň başga işe geçirilmegi mümkin bolmadyk halatynda olar Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde işlerinden çetleşdirilýärler. Işden çetleşdirilen döwründe ol adamlara wagtlaýyn zähmete ukypsyzlyk boýunça döwlet kömek puly tölenilýär.
2. Şu maddanyň birinji böleginde görkezilen adamlar belli bir işleriň görnüşlerini ýerine ýetirmek üçin saglyk ýagdaýy boýunça wagtlaýyn ýa-da hemişe ukypsyz diýlip ykrar edilip bilner.
3. Ýokanç keselleri döredijini göterijiler bolup durýan adamlaryň belli bir işiň görnüşlerini ýerine ýetirmek üçin wagtlaýyn ýa-da hemişe ukypsyzlygy hakyndaky çözgüt hemaýata mätäçligi anyklaýyş toparlary tarapyndan bejerginiň netijeleri, lukmançylyk gözden geçirmeleriň maglumatlary esasynda kabul edilýär.
Hemaýata mätäçligi anyklaýyş toparynyň şeýle çözgüdi kazyýete şikaýat edilip bilner.
4. Işleriň görnüşlerini ýerine ýetirmek üçin ýokanç keselleri döredijini göterijiler bolup durýan adamlaryň wagtlaýyn ýa-da hemişe ukypsyzlygy ykrar edilip bilinýän işleriň görnüşleriniň sanawy ygtyýarly edara tarapyndan kesgitlenilýär.
5. Obserwasiýa geçirilýän adamlar bellenilen möhlet bilen işden çetleşdirilen halatlarynda, olara işden çetleşdirilmeginiň bütin döwri üçin iş berijiniň serişdeleriniň hasabyna Türkmenistanyň kanunçylygy bilen bellenilen iň pes zähmet hakyndan pes bolmadyk, ortaça zähmet hakynyň elli göterimi möçberinde hasaplanylýar.
V BAP. TÜRKMENISTANYŇ ÇÄGINIŇ SANITARIÝA TAÝDAN GORALMAGY. TÜRKMENISTANYŇ ÇÄGINE ADAMLARYŇ, ULAG SERIŞDELERINIŇ GIRMEGI, ÝÜKLERIŇ, HARYTLARYŇ WE BEÝLEKI NÄRSELERIŇ GETIRILMEGI. KARANTIN.
24-nji madda. Türkmenistanyň çäginiň
sanitariýa taýdan goralmagy
1. Türkmenistanyň çäginiň sanitariýa taýdan goralmagy Türkmenistanyň Döwlet serhedinden geçilýän gözegçilik-geçiriş ýerlerinde we Türkmenistanyň bütin çäginde öňüni alyş we epidemiýa garşy çäreleriň hem-de sanitariýa-epidemiologiýa gözegçiliginiň geçirilmegi bilen üpjün edilýär.
2. Türkmenistanyň çäginiň sanitariýa taýdan goralmagynyň düzgünleri Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan tassyklanylýar.
3. Türkmenistanyň Döwlet serhedinden geçilýän gözegçilik-geçiriş ýerlerinde sanitariýa-epidemiologiýa gözegçiligi Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň Döwlеt arassaçylyk we keselleriň ýaýramagyna garşy göreşmek gullugynyň degişli edaralary we guramalary tarapyndan amala aşyrylýar.
4. Türkmenistanyň Döwlet serhedinden geçilýän gözegçilik-geçiriş ýerlerinden ýolagçylaryň, ekipažlaryň, toparlaryň we arasynda ýokanç keselleriň alamatlary bar bolan beýleki adamlaryň geçirilmegine, ol adamlar lukmançylyk gözden geçirmesinden geçenden soň rugsat berilýär.
25-nji madda. Türkmenistanyň çägine adamlaryň, ulag
serişdeleriniň girmegi, ýükleriň, harytlaryň we beýleki närseleriň getirilmegi
1. Türkmenistanyň çägine ýokanjyň geçmegine sebäp bolup biljek ýa-da adamlaryň janyna we saglygyna howp döredip biljek adamlaryň, ulag serişdeleriniň girmegi, ýükleriň, harytlaryň we beýleki närseleriň getirilmegi diňe sanitariýa-karantin gözegçiligi amala aşyrylandan soň rugsat berilýär.
Şeýle ulag serişdeleriniň, ýükleriň, harytlaryň we beýleki närseleriň gümrük taýdan resmileşdirilmegi görkezilen gözegçilik geçirilenden soň amala aşyrylýar.
2. Türkmenistanyň çägine ulag serişdeleriniň girmegine, onuň çägine ýükleriň, harytlaryň we beýleki närseleriň getirilmegine, Türkmenistandan çykarylmagyna ýa-da onuň çäginden üstaşyr geçirilmegine Türkmenistanyň kanunçylygynyň we halkara şertnamalaryň talaplaryna laýyklykda, degişli resminamalary bar bolan mahalynda rugsat berilýär.
3. Şu maddada görkezilen ýükleriň, harytlaryň we beýleki närseleriň Türkmenistanyň çägine getirilmegine sanitariýa-epidemiologiýa gözegçiligi geçirilende şu aşakdakylar bellenilen halatynda rugsat berilmeýär:
1) olaryň getirilmegi adamlaryň jany we saglygy üçin howplulygy bilen baglylykda, Türkmenistanyň kanunçylygynda gadagan edilen bolsa;
2) olaryň getirilmegi köpçülikleýin ýokanç keselleriň döremegine ýa-da adamlaryň zäherlenmegine getirip biljek bolsa.
4. Türkmenistanyň daşary ýurt döwletlerindäki diplomatik wekilhanalary we konsullyk edaralary olaryň bolýan ýurtlarynda aýratyn howply ýokanç keseller ýüze çykan halatynda ol barada haýal etmän Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň üsti bilen ygtyýarly edara habar berýärler.
5. Türkmenistanyň Ministrler Kabineti epidemiýa ýagdaýyny göz öňünde tutup, ol ýurtlar bilen ulag aragatnaşygy, ol ýurtlardan daşary ýurt raýatlarynyň we raýatlygy bolmadyk adamlaryň Türkmenistana girmegi, şeýle hem ýokanjyň Türkmenistana geçiş ýagdaýlary bolup biljek ýükleriň, harytlaryň we beýleki närseleriň getirilmegi, şeýle hem Türkmenistanyň raýatlarynyň ol ýurtlara çykmagy babatda wagtlaýyn çäklendirmeleri we aýratyn şertleri belläp biler.
6. Türkmenistanyň raýatlarynyň howply ýa-da aýratyn howply ýokanç keseller bilen kesellemeginiň ýokary töwekgelçiligi bolan ýurtlara gitmegine, olar degişli öňüni alyş sanjymlaryny alandan soň ýa-da göz öňünde tutulan beýleki çäreler geçirilenden soň rugsat berilýär.
26-njy madda. Karantin
1. Karantin Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň Döwlеt arassaçylyk we keselleriň ýaýramagyna garşy göreşmek gullugynyň başlygynyň maglumatlary boýunça Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan girizilýär we ýatyrylýar.
2. Karantini girizmek we ony ýatyrmak boýunça çözgüt köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň üsti bilen degişli çägiň ilatynyň dykgatyna ýetirilýär.
3. Karantini girizmek hakyndaky çözgütde muňa getiren ýagdaý görkezilýär, karantin ýeriniň çäkleri kesgitlenilýär, zerur bolan öňüni alyş we epidemiýa garşy çäreler, olaryň geçirilýän möhletleri görkezilýär, raýatlaryň we ýuridik şahslaryň hukuklarynyň we olaryň üstüne ýüklenilýän goşmaça borçlaryň wagtlaýyn çäklendirilmeleri bellenilýär.
4. Karantin epidemiýany ýa-da aýratyn howply ýokanç keselleriň birwagtlaýyn we toparlaýyn tiz ýaýramagyny ýok etmek üçin zerur bolan döwürde girizilýär. Bu döwürde kärhanalaryň, edaralaryň, guramalaryň iş düzgünleri üýtgäp biler, olaryň önümçilik we başga işiniň şertlerine degişli bolan başga zerur üýtgeşmeler girizilip bilner.
5. Çäkde bellenilen hukuk düzgüniniň berjaý edilmeginiň, öňüni alyş we epidemiýa garşy çäreleriň öz wagtynda we doly geçirilmeginiň guralmagy we gözegçiligi ýerine ýetiriji häkimiýetiň ýerli edaralarynyň we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň üstüne ýüklenilýär.
6. Karantin girizilen çäklerde ýerine ýetiriji häkimiýetiň ýerli edaralaryna we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralaryna şu hukuklar berilýär:
1) eýeçiliginiň görnüşine garamazdan, kärhanalary, edaralary, guramalary ýokanç keselleriň epidemiýalaryny ýa-da birwagtlaýyn we toparlaýyn tiz ýaýramagyny çäklendirmek we ýok etmek boýunça çäreleri ýerine ýetirmeklige çekmäge;
2) öňüni alyş we epidemiýa garşy çäreleri amala aşyrmak üçin zerur bolan wagtlaýyn ulanmak üçin ulag serişdelerini, binalary, desgalary, enjamlary, başga emläkleri, eýeçiliginiň görnüşine garamazdan, kärhanalary, edaralary, guramalary çekmäge;
3) raýatlaryň we ulag serişdeleriniň karantiniň çägine girmeginiň we ondan çykmagynyň aýratyn düzgünini bellemäge, zerurlyk bolan halatynda bolsa — zatlaryň, goşlaryň, ulag serişdeleriniň we ýükleriň, sanitariýa gözegçiligini geçirmäge;
4) iýmit önümleriniň hili, önümçilik şertleri, taýýarlanylyşy we ýerlenilmegi boýunça, agyz suwuny işläp taýýarlamagyň düzgünine we hiline has pugta talaplary girizmäge;
5) öňüni alyş we epidemiýa garşy, şol sanda zyýansyzlandyryş çärelerini geçirmegiň aýratyn tertibini bellemäge.
7. Ýerine ýetiriji häkimiýetiň ýerli edaralary karantin girizilen halatynda, onuň çäginde epidemiýa garşy aýratyn düzgünli ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş edaralaryny, ýöriteleşdirilen hassahanalary, çetleşdiriş ýerlerini, obserwasiýa geçirmek üçin ýöriteleşdirilen ýerleri döredýärler, munuň üçin saglygy goraýyş edaralarynyň, sagaldyş edaralarynyň, okuw jaýlarynyň we beýlekileriň jaýlaryny ulanýarlar.
8. Howply we aýratyn howply ýokanç keselli syrkawlar hem-de şeýle keselleriň alamatlary bolan adamlar ýöriteleşdirilen hassahanalara hökmany ýerleşdirilmäge degişlidirler.
9. Karantin girizilen çäge girýän we ondan çykýan adamlara obserwasiýa çäreleri ulanylýar. Belli bir möhletli obserwasiýa keseliň inkubasion döwrüniň dowamlylygyna laýyklykda geçirilýär.
VI BAP. SANJYMDAN SOŇKY GAÝRAÜZÜLMELER ÝÜZE ÇYKAN HALATYNDA RAÝATLARY DURMUŞ TAÝDAN GOLDAMAK
27-nji madda. Sanjymdan soňky gaýraüzülmeler ýüze çykan halatynda raýatlaryň durmuş
goldawyna bolan hukugy
1. Sanjymdan soňky gaýraüzülmeler ýüze çykan halatynda raýatlaryň birwagtlaýyn pul kömegini, öwez pullaryny, wagtlaýyn zähmete ukypsyzlyk boýunça döwlet kömek pullaryny almaga hukuklary bardyr.
2. Raýatlara birwagtlaýyn pul kömegini, öwez pullaryny, wagtlaýyn zähmete ukypsyzlyk boýunça döwlet kömek pullaryny almaga hukuk berýän, sanjymdan soňky gaýraüzülmeleriň sanawy ygtyýarly edara tarapyndan tassyklanylýar.
3. Sanjymdan soňky gaýraüzülmeleriň raýatyň ölümine getiren halatynda birwagtlaýyn pul kömegini almak hukugy onuň maşgala agzalaryna berilýär.
4. Birwagtlaýyn pul kömegini we (ýa-da) öwez pullaryny tölemek ygtyýarly edara tarapyndan kesgitlenen Tertibe laýyklykda amala aşyrylýar.
28-nji madda. Sanjymdan soňky gaýraüzülmeler bilen baglanyşykly öwez pullarynyň,
wagtlaýyn zähmete ukypsyzlyk boýunça döwlet kömek pullarynyň tölenilmegi
1. Sanjymdan soňky gaýraüzülmeleriň netijesinde maýyplygy bolan adam diýlip ykrar edilen raýatyň Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda öwez pullaryny almaga hukugy bardyr.
2. Ata-enäniň biri (beýleki kanuny wekil) ýa-da maşgalanyň başga agzasy sanjymdan soňky gaýraüzülmeler bilen baglanyşykly kesellän on sekiz ýaşa çenli syrkaw çaga sereden halatynda, gatnawly şertlerde bejergi alan ýa-da ýatymlaýyn şertlerde oňa saglygy goraýyş kömegi berlende saglygy goraýyş edarasynda çaga bilen bilelikde bolan bütin döwri üçin Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen möçberde wagtlaýyn zähmete ukypsyzlyk boýunça döwlet kömek puluny almaga hukugy bardyr.
VII BAP. JEMLEÝJI DÜZGÜNLER
29-njy madda. Ýokanç keselleriň öňüni almak çygrynda saglygy goraýyş
edaralarynyň işgärleriniň durmuş taýdan goraglylygy
1. Döwlet ýokanç keselleriň öňüni almak çygrynda saglygy goraýyş edaralarynyň işgärleriniň durmuş taýdan goraglylygyny kepillendirýär.
2. Ýokanç keselleriň öňüni almak, anyklamak we bejermek boýunça döwlet saglygy goraýyş edaralarynda bolup biljek biologik faktorlar bilen galtaşykda işleýän saglygy goraýyş, ylmy we ylmy-pedagogik edaralarynyň işgärlerine ýeňillikler iş wagtynyň dowamlylygyna garamazdan, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda amala aşyrylýar.
30-njy madda. Şu Kanunyň bozulandygy
üçin jogapkärçilik
Şu Kanunyň bozulmagynda günäkär şahslar Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde jogapkärçilik çekýärler.
31-nji madda. Şu Kanunyň herekete girmegi
Şu Kanun resmi taýdan çap edilen gününden herekete girizilýär.
Türkmenistanyň Prezidenti
Gurbanguly Berdimuhamedow.
Aşgabat şäheri. 2021-nji ýylyň 13-nji marty.


text:
Avstraliya ekinshi oryngha shyqty, byltyr búl elde 6,2 myng tonna uran óndirilgen. Ýshinshi orynda Namibiya (5,41 myng tonna), tórtinshi orynda — Kanada (3,88 myng tonna) túr. Ózbekstan besinshi oryn aldy (3,5 myng tonna).
WNA mәlimeti boyynsha, 2012 jyldan beri Qazaqstannyng uran óndirisi 21 myng tonnagha artyp, 2016 jyly 24,6 myng tonnagha jetken. WNA mәlimetinshe, 2019 jyly әlemde óndirilgen urannyng 85 payyzy 10 iri kompaniyagha tiyesili, olardyng arasynda "Qazatomprom" da bar.
Qazaqstannyng uran qory - 907 myng tonna (әlemdegi qordyng 15 payyzy). Shiykizat negizinen Qytaygha, Resey men Kanadagha eksporttalady.
2020 jyly әlem naryghynda urangha súranys koronavirus pandemiyasyna baylanysty tómendegen. Soghan baylanysty Qazaqstan uran óndirisi kólemin eki jyl azayta túrudy úsynghan.
Abai.kz


text:
Täze Oýun: Makul Sözi Tap!
Iňlis dilini gyzykly öwrenmek üçin öz mümkinçiliklerini giňeldýän Makul Sözlük, ýene bir oýny hödürleýär: “Makul Sözi Tap”!
Makul Sözi Tap oýnamak üçin şu ýere basyň !
Bu oýny aňsatlyk bilen tapmak üçin saýtymyzyň Intellektual sahypasyna giriň we ol ýerden islän bölümiňizi saýlaň!
“Makul Sözi Tap” oýnunda bir gutujykda birnäçe harp berilýär we gutujygyň gapdalynda 7 sany Iňlis dilindäki söz berilýär. Oýun oýnaýan bu 7 sözden haýsyda bolsa birini saýlaýar we gutujykdaky harplardan yzygiderlikde bu sözleri tapýar. Mysal üçin “across” sözüni saýlaýar we suratda görşümiz ýaly bu sözi ilki tapýar soňra “a” we “s” harplarynyň üstüne basýar. Jogap dogry bolsa, ol sözler awtomatiki usulda reňklenýär we gapdaldaky 7 sözden hem dogry jogaby tapylan sözüň üsti çyzylýar. Bu oýnuň gyzykly tarapy bolsa, oýun oýnaýan şol sözüň üstüne basanda, gözlenýän sözüň Türkmen dilindäki terjimesini berýär. Bu bolsa oýnyň peýdaly tarapy!
Şeýlelikde, oýun oýnaýan wagtyny peýdaly we gyzykly geçirip her gün 7 söz öwrener we bir ýylda jemi 2555 sözi öwrener! Ýadyňyzda bolsa, “Iňlis dilini bilmek üçin näçe söz öwrenmeli ýa-da näçe wagt gerek?” atly makalamyzda “Intermediate” derejesinde Iňlis dilini bilmek üçin 2000 sany söz bilmek gerek diýip kabul edilýär. Diýmek, “Makul Sözi Tap” oýnuny oýnan okyjymyz, diňe 1 ýyl boýunça bu oýuny oýnamak bilen 1 ýylyň dowamynda “Intermediate” derejesinde Iňlis dilini bilmek üçin gerekli sözi özleşdirip biler!
Android ulgamynda işleýän Täzelenen “Makul Sözlük Applikasiýasyny” göçürip almak üçin şu ýere basyň!
Eýsem “Makul Sözlügiň” nähili aýratynlygy bar:
- Makul sözlük Jemi 15 müňden gowrak Iňlis we Türkmen dilinde sözi özünde jemleýär. Sözlügiň jemi söz bazasy 40.000 sözden ybarat!
- Makul Sözlügi “offline” görnüşde hem ulanyp bilersiňiz we dünýäniň niresinde bolsaňyz hem, Makul Sözlük Siziň ýanyňyzda!
- Ähli sözler sesli görnüşde hem berilýär.
- Sözleri sesli “gözleg” mümkinçilikleri bar. Siz isleýän Iňlis dilindäki sözüňizi diňe bir ýazyp däl, eýsem sesli hem gözleg edip bilersiňiz!
- Her gün täzelenýän “Makul Krossword” bilen Iňlis diliňizi has baýlaşdyryň we her gün 15 söz öwreniň!
- Her gün 5 söz Applikasiýaňyza gelsin we söz baýlygyňyzy artdyryň!
- “Makul Puzzle” Size gyzykly wagt geçirmek üçin goşmaça bölüm!
- Jemi 700 sözlemi sesli we ýazmaça öwreniň, durmuşda iň köp ulanylýan sözlemler bilen Iňlis dilini öwreniň!
- “Makul Sözlem” bölümini oýunly sözlem bölümi bilen bilelikde özleşdiriň we Iňlis dilinde sözlem düzmegiň aýratynlyklaryny öwreniň! “Makul sözlem” bölümi jemi 4300 sözden ybarat bolup, Iňlis dilini orta derejede öwrenmek üçin bu bölüm Size ýeterlik bolar!
- Siz kompýuteriňizdäki internet saýtlaryndan haýsyda bolsa birinde Iňlis dilindäki bir habary, makalany we kitaby okaýan bolsaňyz we Size tanyş bolmaýan bir söz bar bolsa, onda Siz şol sözüň üstüne gelip syçanjygyň (mouse) çep gulagyna 2 gezek bassaňyz, “Makul Sözlük” size şol sözüň türkmen dilindäki terjimesini getirip berer.
- Çagalar üçin jemi 375 sözden ybarat Türkmen we Iňlis dillerindäki sözler suratlaryň üsti bilen gyzykly öwrenmek mümkinçiligi döredildi.
- Suratly sözleri ýene bir bölüm- Oýunly sözlük bölümi bilen bilelikde ulanyň we durmuşda iň köp ulanylýan sözleri gyzykly özleşdiriň!
- Suratly sözlemleriň üsti bilen 1080 sözi gyzykly öwreniň! Bu sözlemler çagalar üçin ýörite taýýarlanylan sözlemler bolup, aňsat we gurluşy ýönekeý sözlemlerdir.
Intellektual sahypamyz Siziň hyzmatyňyzda!
Intellektual Sahypamyz boýunça Bölümler aşakda berilýär we Siz gyzyklanýan bölümiňiz üçin şol bölümiň üstüne basyň!


text:
Türkmen arwanasy
Türkmen arwanasynyň birnäçe tebigy aýratynlyklary bolýar. Megerem, şonuň üçin hem Lukman Hekim dünýeden ötmeziniň öňüsyrasynda «Men dünýeden gaýdanymdan soň, ynsan saglygyna şypa beriji hökmünde düýe malyny goýup gidýärin. Çünki bu janawaryň ähli zady dermandyr» diýip, ýöne ýere aýdan däl bolsa gerek. Ata-babalarymyz inen düýe botlajak wagty takyr ýeri gözläp tapýandygyny bilip, yzyny yzarlar ekenler. Inen malyň botlaýan ýeri suwuň ýeriň ýüzüne iň ýakyn ýerleşýän ýeri hasaplanyp, şol ýerdenem guýy gazypdyrlar.
Arwana tohumyndan bolan düýe ýurdumyzyň yssy howa şertlerinde 20 — 25 ýyl ýaşaýar. Şol döwür içinde inen düýe 8 — 10 gezek botlaýar. Erkekleriniň ortaça diri agramy 600 — 630 kilograma, inenleriniňki bolsa 450 — 560 kilograma barabar bolup, etiniň arassa çykymy 53 göterime ýetýär. Inen düýelerden bir ýylda ortaça ýaglylygy 3,5 göterim bolan 2500 kilogram süýt almak bolýar. Edil şonuň ýaly-da, görkezilen möhletde bir düýeden 2,1 kilogram ýüň gyrkylyp alynýar. Käbir düýeleriň bolsa, kadaly şertlerde saklanylanda, şu görkezijilerden iki esse artyk önüm bermäge hem mümkinçiligi bardyr. Ýokary süýt berýän inen malyny tanamak üçin düýäniň daş görnüşini, syn-sypatyny öwrenmek ýeterlikdir. Inen malyň ýüňünde uly buýralar näçe köp bolsa, ol şonça-da süýtlüdir. Şeýle düýelerden saglyp alnan süýt basyrylanda, çalyň ýüzündäki agaranyň galyňlygy hem ýokary bolýar.
Düýe el bilen sagylýar. Ýelni kiçiligi (2,0-2,5 litr) sebäpli, her 3-4 sagatdan saglyp, ýelni boşadylýar. Süýdi doly sagyp almak üçin sagmazdan öňürti, köşegi goýberilýär hem-de şol pursat «iýdirmek» diýlip atlandyrylýar. Iýdirenden soňra köşegi enesiniň golaýynda saklanylýar we el bilen dik duran ýeriňde bedräni boýnuňdan asyp, sagmaga başlanylýar.
Düýe süýdi we eti berhizlik mal önümi hasaplanyp, ilat arasynda iňňän isleglidir. Süýt gündelik azyk-owkatdan has aýratyn zerur hasaplanýar. Düýe süýdüniň düzüminde 100-den gowrak gymmat bahaly belok, ýag, uglewod, mineral maddalar we witaminler saklanýar. Olar ynsan bedeni tarapyndan ýeňil özleşdirilýär.
Düýe süýdi özboluşly ysy we tagamy bilen beýleki oba hojalyk mallarynyň süýdünden tapawutlanýar. Onuň düzüminde gury madda 15,5, ýag 4,47, süýt şekeri 5, belok 4,45, kazein 3,22, albumin 1,23 göterim we globulin, şeýle-de ähli witaminler saklanýar. Düýe süýdündäki kazein kalsiýfosfat toplumy görnüşinde ýerleşip, beýleki hiç bir önümde duş gelmeýär. Süýt turşy önümleri taýýarlanylanda, süýde çopansoýer fermentiniň täsir etmegi netijesinde kazein ak pagta görnüşinde düýbüne çökýär. Albumin we globulin bolsa süýdüň ýüzüne suw görnüşinde çykýar, hut şonuň esasynda hem köşek ene süýdüni emenden soňra, onuň bedeninde immun ulgamy güýçlenip, ony dürli kesellerden goraýar. Düýe süýdi zyýanly bedenjikleri öldüriji häsiýeti bilen tapawutlanýar. Ol süýdüň uzak wagtlap zaýalanman saklanmagyny üpjün edýär. Şeýlelikde, düýe süýdi 10 dereje ýylylykda 3 gije-gündiz, 30 derejede bolsa 24 sagatlap zaýalanman saklanyp bilýär. Dünýäde öndürilýän dürli görnüşli oba hojalyk mallarynyň süýdüniň 90 göterimini tutýan sygyr süýdüdir. Sygyr saglandan soň, süýt 6 sagat durup bilýär, ol tiz zaýalanýan önüme degişlidir. Diýmek, düýe süýdüni bir ýerden başga bir ýere daşamakda hem has amatly hasaplamaga doly esas bardyr. Ýurdumyzda düýe süýdi esasy düýe çalyny taýýarlamak üçin ulanylýar. Çünki türkmen üçin tomsuň jöwzaly yssysynda düýe çalyndan gowy teşneligini gandyryp biljek tebigy içgi ýokdur. Düýe çaly inçekesel, aşgazan keselleri üçin örän peýdaly dermanlyk içgi hasaplanýar. Düýe süýdünden, çalyndan başga-da, agaran, doýran, sargan, süzme, peýnir, gurt ýaly süýtturşy önümleri we mesge taýýarlanylýar. Olaryň hemmesi-de adamyň gündelik ýaşaýşynda giňden peýdalanylýar.
Düýe çaly düýe süýdüni turşadylyp alynýar. Çal taýýarlamak üçin täze saglyp alnan düýe süýdi zerurdyr. Süýt uly syrçaly pitilere ýa-da küýzelere guýulýar. Onuň üstüne turşulygy 100 — 150 dereje terner bolan önümçilik gönezligi ýa-da gory 1:1 atylýar, soňra 2-3 minutlap garylýar. Diňe şondan soňra garyndynyň üstüne 1,5-2 esse köp bolan möçberde suw guýulýar. Şeýlelikde, ýokarda görkezilen goşundylaryň diňe bir garyşdyrylmagy däl, eýsem, onuň kislorod bilen baýlaşdyrylmagy netijesinde bir wagtyň özünde gerekmejek kükürt turşuly gazdan-da saplanylýar. Şeýle ýagdaýda süýdüň turşulygy 30 minudyň dowamynda 60 — 70 dereje ternere çenli ýokarlanýar. Şol wagt kazein we köpürjik görnüşli beýleki ýaglar ýokary göterilip, agaran görnüşinde garyndynyň ýüzüne çykýar. Düzüminde aýdylanlaryň ujypsyz mukdaryny saklaýan suwy bolsa, çal görnüşinde aşakda galýar. Şondan soňra süýdi öz-özünden gazlaşdyrmak we turşatmak üçin 4 — 12 sagatlap 20 — 25 dereje gyzgynlykda basyrylyp goýulýar. Agaranyň turşulygy 18 — 20 dereje ternere, çalyňky bolsa 90 — 110 dereje ternere ýetende, şeýle hem özüne mahsus ýakymly ysy peýda bolanda, içgi taýýar diýlip hasap edilýär. Ine, diňe şondan soňra, gaby hiç bir tarapa gozgaman, seresaplyk bilen çemeleşip, içginiň ýüzündäki agarany alynýar, çal bolsa şol gabyň içinde galdyrylýar. Şeýlelikde, türkmeniň gadymy we iňbir gymmat bahaly, jana şypa beriji süýtturşy önümi taýýar bolýar. Diňe şu aýdylanlaryň özi hem ýurdumyzda düýedarçylygy ösdürmek bilen bagly alnyp barylýan tutumly işleriň ähmiýetini has artdyrýar.
Nurgeldi NAZAROW


text:
Ýerewanda ozalky prezident Serž Sarkisýanyň ýurduň premýer-ministri wezipesine saýlanmagyna garşy protestler dowam edýär. 20-nji aprelde azyndan 65 adam tussag edildi.
Anna güni ir bilen ýüzlerçe demonstrant paýtagyň köçelerine çykdy. Ermenistanda Sarkisýanyň häkimiýeti öz elinde saklamaga synanyşýandygy aýdylyp, adamlar sekiz gün bäri protest geçirýärler.
Protestlere oppozisiýa syýasatçysy Nikol Paşinian ýolbaşçylyk edýär. Ol 19-njy aprel güni giçlik müňlerçe demonsranta ýüzlenip, şäheriň köçelerini petiklemegi dowam etdirmäge çagyrdy.
Ermeni polisiýasynyň metbugat-edarasy Ýerewanda köçe hereketini petiklän oppozisiýasynyň tarapdalarynyň tussag edilendigini mälim etdi.
“Kanuna laýyklykda, polisiýa düzgün-tertibi we jemgyýetçilik asudalygyny bozýan adamlary polisiýa edarasyna äkitmegini dowam edýär” diýip, polisiýanyň sözçüsi Aşot Agaroniýan aýtdy.
Şäherde ýaş aktiwististleriň, talyplaryň we oppozisiýanyň tarapdarlarynyň wekilleri ýöriş geçrip, köçeleri petiklediler.
19-njy arpelde ýurduň prezidenti Armen Sarkisýan taraplary dialoga çagyrdy. Şol gün polisiýa bilen gapma-garşylykda 120 töweregi demonstrant tussag edilipdi.
ABŞ taraplary gazaplylykdan gaça durmaga çagyrdy. Russiýa hem kanunlaryň bozulmaly däldigini nygtady.
Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň Demokratik Institutlary we Adam hukuklary boýunça edarasynyň direktory Ingibjorg Solrun Gisladottir ermeni resmilerine ýüzlenip, adamlaryň parahatçylykly ýygnanyşmak hukukgyny goramaga çagyrdy.
Ermenistanyň parlamenti Serž Sarkisianyň prezidentlik möhletiniň tamamlanmagyndan 8 gün geçensoň, 17-nji aprelde parlamentde geçirilen ses berişlikde Sarkisýan sesleriň 76-17 gatnaşygy bilen premýer-ministr wezipesine saýlandy. Şeýle-de parlament Serž Sarkisýanyň öz saýlan mirasdüşeri Armen Sarkisýany prezident wezipesine mynasyp gördi.
Serž Sarkisýan 3 million ilatlyk Ermenistanda ilkinji gezek 2008-nji ýylda prezidentlige saýlandy we iki möhletiň dowamynda ýurdy dolandyrdy. Ol Orsýet bilen ýyly gatnaşyk saklady.
2015-nji ýylda geçen referendumda Ermenistan özüniň hökümet formasyny üýtgedip, premýer-ministriň ygtyýarlygyny güýçlendirip, prezidentiň güýç-gudratyny çäklendirdi. Sarkisýan referendum arkaly parlamentar sistema geçen Ermenistanda özüniň premýer-ministrlik wezipesine dalaş etmejekdigini wada beripdi. Paşinian bilen beýleki oppozision ýolbaşçylar Sarkisýany wadasyndan dänmekde aýyplaýar.
Parlamentde köplügi düzýän Ermenistanyň respublikan partiýasy (RPA) bilen Ermenistanyň rewolýusion federasiýasy (Daşnaksuýun) apreliň Sarkisýany bir agyzdan premýer-ministrlik wezipesine kandidat hödürläpdiler. Protest çäreleri 13-nji aprelde başlandy.


text:
Gurbannazar Atakgaýew
(1934-2011)
Gurbannazar Atakgaýew 1934-nji ýylda Ahal welaýatnyň Bäherden etrabynyň Durun obasynda dünýä inýär. Ol obasyndaky 7 ýyllyk mekdebi tamamlap, 1950-nji ýylda Balkan welaýatyndaky mugallymçylyk mekdebinde, 1954-nji ýylda D.Öwezow adyndaky Türkmen döwlet ýörite sazçylyk mekdebiniň wokal bölüminde okaýar we olary üstünlikli tamamlaýar. Gurbannazar Atakgaýew Aşgabadyň 5-nji orta mekdebinde aýdym-saz mugallymy bolup, zähmet ýoluna başlaýar. Ol 1963-nji ýylda türkmen telewideniýesiniň aýdym-saz bölüminde režissýor wezipesinde işleýär. 1972-nji ýylda Russiýa Federasiýasynyň Sankt-Peterburg şäherindäki N.Çerkasow adyndaky teatr saz we kinematografiýa döwlet institutyny drama we kino artisti hünäri boýunça tamamlaýar. Ýokary okuw mekdebini tamamlandan soň, ol türkmen telewideniýesiniň edebi-drama gepleşikler bölüminiň režissýory bolup işleýär.
Gurbannazar Atakgaýew türkmen telewideniýesinde taýýarlanýan sahnalarda esasan hem kärdeşi Juma Ýazmyradow bilen her ýylda geçirilýän Täze ýyla bagyşlanan gepleşiklerde çykyş edýärdi. Ol Kerim Gurbannepesowyň poemasy esasynda «Ata we ogul» ataly teleoýunda Keçjal aganyň keşbini janlandyrýar.
1980-nji ýylda G.Atakgaýew Mollanepes adyndaky Türkmen döwlet akademiki drama teatrynyň artisti bolup işleýär. Bu teatryň sahnasynda ol ýatdan çykmajak keşpleri janlandyryp, teatr muşdaklarynyň gyzgyn söýgüsine mynasyp bolýar. Şolaryň biri-de «Kemine» atly spektakldaky garry piriň keşbidir.
Gurbannazar Atakgaýew kinorežissýor Oraz Çerkezowyň düşüren «Magtymguly» atly çeper filminde nökerbaşynyň keşbini ýerine ýetirýär. Ol «Dünýä belli adam» atly teleoýnunda baş keşbi janlandyrýar.
Gurbannazar Atakgaýew diňe bir teatryň sahnasynda, ýa-da ekran arkaly keşp janlandyrmak bilen çäklenmän, eýsem, radiooýunlarda hem işjeň we yzygiderli çykyş edýär. «Aýna bilen Söhbet hakynda rowaýat» atly radiooýundaky ýaşuly çopanyň we başga-da birnäçe keşpleri unudylmaz täsir galdyrýar. Ol türkmen telewideniýesiniň edebi-drama bölüminde taýýarlanan «Alaýaz», «Satira we ýumor», «Täze ýyl agşamy» atly sahnalarda we oýunlarda çykyş edip, halkyň aňynda gülküli sahnalaryň ussady bolup galmagy başardy. Ol ýurdumyzyň çäklerinde tanalan Juma Ýazmyradow, Berdi Aşyrow, Tagan Saryýew, Orazdurdy Hojaýew, Akmyrat Bäşimow, Allaberdi Meläýew ýaly wäşileri, şahandazlary we teatr artistleri bilen bilelikde birnäçe gysgajyk gülküli sahna oýunlaryny we çykyşlaryny ýerine ýetirdi. Gurbannazar Atakgaýew 2001-nji ýyldan başlap tä ömrüniň ahyryna çenli Türkmenistanyň Alp Arslan adyndaky milli drama teatrynda zähmet çekdi. Ol bu teatryň sahnasynda «Nurberdi han» hem-de «Watan hakda üç aýdym» spektakllarynda täsirli keşpleri ýerine ýetirýär. Şeýle-de ol teatryň sahnasynda görkezilýän «Gülki agşamynda» çykyş edip, tomaşaçylaryň göwnüni awlaýar. Ol teatryň döredijilik toparynyň arasynda göçme sahna oýunlary bilen ýurdumyzyň dürli künjeklerinde işjeň çykyş etdi.
Wäşi artist, režissýor Gurbannazar Atakgaýewe uzak ýyllaryň dowamynda milli sungatymyzy ösdürmekde bitiren aýratyn hyzmatlary göz öňünde tutulyp, 1987-nji ýylda «Türkmenistanyň at gazanan artisti», 1994-nji ýylda «Türkmenistanyň halk artisti» diýen belent atlar dakylýar.


text:
Kadalary berjaý etmek — saglygyň girewi
Tomus paslynyň howasy köp dürlüligi bilen tapawutlanýar. Güneşli, yssy, bulutly, şemally, tozanly günler bolup bilýär. Tomus paslynda howanyň adamyň bedenine dürli täsirlerinden goranmak üçin hökman degişli maşgala lukmanlary bilen maslahatlaşyp durmaly.
Soňky günleriň dowamynda howanyň ýagdaýyna geçirilen seljermäniň netijesinde Aşgabat şäherinde hem-de welaýatlarda Türkmenistanyň çäklerine günorta-gündogardan, demirgazyk-gündogardan we demirgazykdan aralaşan howa akymynyň täsirlerinden şemally-tozanly işjeňlik bellige alyndy. Howada tozanyň agdyklyk edýän ýagdaýy hasaba alyndy. Bu bolsa adamyň saglygy üçin, aýratyn-da, dem alyş ulgamy üçin oňaýsyzdyr.
Howa şertleriniň adam bedenine ýetirýän oňaýsyz täsirleriniň öňüni almak üçin degişli çäreleri güýçlendirmek zerurdyr. Tomsuň ortaky aýy howanyň düzüminiň üýtgemegi we düzümindäki maddalaryň kadadan ýokary bolmagy bilen baglanyşykly tebigy ekzogen täsirini peseltmek maksady bilen, saglygy goraýyş, söwda nokatlarynyň, bazarlaryň, jemgyýetçilik ulaglarynyň we beýleki ilata hyzmat edýän edaralaryň işgärleri dem alyş ýollary üçin niýetlenen şahsy goranyş serişdelerini, ýagny agyz-burun örtüklerini hökman ulanmalydyrlar.
Dowamly we allergiýa keselleri bolan adamlara hem şunuň ýaly öňüni alyş kadalaryny berjaý etmek maslahat berilýär.
Şahsy we jemgyýetçilik arassaçylyk tertip-düzgünlerini elmydama berk berjaý etmeli. Elleri ýuwmaly, ýaşaýyş we iş otaglaryny arassa saklamaly. Eliňi sabyn bilen 20 sekunt akar suwuň aşagynda ýuwmaly. Agyz boşlugyny duzly suw bilen çaýkamaly (1 bulgur gaýnadylyp sowadylan suwa 1 çaý çemçesi duzy goşmaly). Burnuň nemli bardasyna oksolin melhemi çalmaly. Otaglary aram-aram ýelejiredip durmaly, penjireleri açyp, arassa howany üpjün etmeli. Daş-töwerekde arassaçylyk düzgünleri berjaý edilmelidir, binalaryň ýanaşyk çäklerinde arassaçylyk we suwlama işleri geçirilmelidir.
Türkmenistanyň dermanlyk ösümligi bolan üzärligi ulanyp, otagyň howpsuz mikroklimatyny üpjün etmeli. Otaglarda çygly arassalaýyş işlerini geçirmeli. Tomus paslynda sowuk we gyzgyn howanyň birbada bedene täsir etmegine ýol bermeli däldir. Daşardan gyzyp gelip, sowadyjy işleýän otaga birbada girmek, onuň gabadyna bedeniň dürli böleklerini tutmak, sowadyjydan aşa sowuk suwy gyzyp gelip içmek maslahat berilmeýär. Sebäbi bu dowamly keselleriň ýitileşmegine getirip biler.
Tomus günleri ýiti Gün şöhlesinden goranmaly. Nah matadan açyk reňkli egin-eşikleri geýmeli, saýawanlary ulanmaly. Şu döwürde her gün hökman 1,5 — 2,5 litr arassa agyz suwuny bedene agram salman içmeli.
Tomsuň yssy günleri bedene kuwwat beriji we howanyň adam bedenine ýetirýän oňaýsyz täsirlerinden goraýjy melhem çaýlary kakadylan miweler bilen içmeli. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri» atly ylmy-ensiklopedik kitabynda giňişleýin beýan edilen hem-de ylmy taýdan esaslandyrylan, güneşli türkmen topragynda ösýän ýandak, çopantelpek, narpyz, käkilik oty we keýik oty atylan çaýlary kakadylan miweler bilen kabul etmek boýunça maslahatlar berjaý edilende bedendäki mikroelementleriň deňagramlylygynyň üpjün edilmegine oňaýly täsir eder.
Tomus paslynda sagdyn iýmitlenmegiň esasy şerti — bu gök önümleri, miweleri we ýeňil siňýän tagamlary ulanmakdan ybaratdyr. Işdäaçarlar taýýarlananda, maýoneziň deregine ösümlik ýaglary ulanylmalydyr. Gaplanan iýmit tagamlaryny iýmekden saklanmaly. Azyk harytlary diňe bazarlardan we söwda merkezlerinden satyn almaly. Olaryň belgileniş nyşanyna üns bermeli we talabalaýyk saklamaly.
Şu tertip-düzgünleri berk berjaý etseňiz, ýylyň islendik döwründe janyňyz sag bolar.


text:
Bu meseläni nazara alyp, Azatlyk Radiosy ABŞ-ly žurnalist, “Uly teşnelik” atly meşhur kitabyň awtory Çarlz Fişman bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Dünýäde edil energiýa ýa-da maliýe krizisleri ýaly suw krizisi hem bolarmy?
Çarlz Fişman: Meniň pikirimçe, bu ýagdaýy dünýäniň suw krisizi diýip atlandyrmak dogry bolmaz, bu energiýa ýa-da ykdysady krizislere meňzeş bir zat däl. Suw meseleleri ýerli ýa-da regional derejede dörär. Ýagny, suw kynçylyklary dünýäniň belli bir sebitindäki adamlara öz täsirini ýetirer.
Ýöne bu mesele nirede ýüze çyksa-da, ýagny bu Hindistanda, Hytaýda ýa-da Gündogar Ýewropa ýurtlarynda bolsun, adamlar özleriniň bu ugurdaky kynçylyklarynyň hötdesinden gelip bilerler. Mundan tapawutlylykda, ykdysady çökgünligiň döredýän meselelerini biziň hiç birimiz çözüp bilemeýäris. Biz şahsyýet hökmünde ahli zady bolmalysy ýaly etsek-de, ykdysady taýdan biziň ýagdaýymyz ýokardaky resmileriň kabul etjek kararlaryna bagly. Energiýa kynçylyklary hem şular ýaly.
Ýöne suw meselesi tapawutly. Ýagny, dünýäniň belli bir künjegindäki adamlar bu meselä ünsi çekip, “Bu biziň suwumyz. Bu biziň jemgyýetimiz. Geliň, indi bu meseläni çözeliň” diýip bilýärler.
Meniň hiç bir kynçylygy kiçeldip görkezesim gelenok, ýöne suwuň azlyk edýän ýerlerinde adamlar jogapkärçilikli çemeleşip, meseläniň çözgüdini tapyp bilýärler.
Azatlyk Radiosy: Ýewropada ýüz beren gurakçylyk sebäpli 2008-nji ýylda Barselona gämiler bilen golaýdaky şäherlerden suw daşaldy. 2010-njy ýylda Hytaý ýurduň günorta-günbataryna suw daşamak üçin harbylary ulandy. Gündogar we Günorta-Gündogar Ýewropa ýurtlary soňky 60 ýylyň dowamyndaky iň erbet gurakçylygy başdan geçirýärler. Şeýle-de bu sebitlere entek görlüp-eşidilmedik derejede diýen ýaly sowuk gyş gelipdi. Dogrudanam, dünýäde suw azalýarmy?
Çarlz Fişman: Aýdyňlaşdyrmaly möhüm bir ýagdaý bar, dünýäde suw gutaranok. Dünýädäki suwuň derejesi üýtgänok. Ýöne biz jemgyýetlerimizi suwuň bol bolaýjak ýerlerinde gurmaly.
Howa şertleriniň üýtgemegi bilen, derýalaryň akymy peselýär, suw howdanlarynyň ýa-da ýagýan ýagyşlaryň derejesi edil öňküsi ýaly bolanok. Men şeýle krizisiň bardygyny boýun alýaryn. Ýöne muny dünýä krizisi diýip atlandyrmak adamlary jogapkärçilikden boşatmak bolar. Sorag başgaça goýulmaly, ýagny: “Biz nädip öňkä görä has az mukdardaky suw bilen ýaşamaly?”
Azatlyk Radiosy: 21-nji asyrda dünýäde ilatyň artmagy we Hytaý, Hindistan ýaly uly döwetleriň peýda bolmagy bilen, suwuň üstünde turup biljek uruşlar barada köp zat aýdyldy we ýazyldy. Siz bu çaklamalar bilen yalalşýarsyňyzmy?
Çarlz Fişman: Suwuň ýetmezçiligi bilen bagly dawalar häzirki döwürde-de bolýar, geljekde hem bolar. Eger-de mundan müň ýyl ozalky taryha nazar aýlasaňyz, onda suw sebäpli dörän hiç bir urşa duş gelmersiňiz.
Garaz, döwletler suw bilen bagly düşünişmezlikleri gepleşikleriň üsti bilen arkaýyn çözüp bilýärler. Bu beýleki dawaly meseleleriň hötdesinden gelmek üçin-de gowy nusga bolup biler.
Meniň pikirimçe, suw bilen bagly köp syýasy meseleler ýüze çykar. Ýöne men bir döwletiň beýleki bir ýurduň suwuny ele almak üçin harbylary, tanklary, uçarlary öňe sürüp, urşa başlajakdygyna ynanyp bilemok. Umuman aýdylanda, bu ýollar bilen suw meseleleri çözülenok.


text:
Derňew toparynyň bellemegine görä, Siriýada gazaplylyk barha möwjeýär. Bu ýagdaýlar sebäpli BMG-niň derňewçileri adam hukuklarynyň bozulmagy bilen bagly ähli ýagdaýlary seljerip bilmändiklerini hem belleýärler.
Derňew toparynyň düzen sanawy gizlinlikde saklanylýar.
Derňew toparynyň başlygy braziliýaly diplomat we professor Paulo Sergio Pinheiro Siriýanyň hökümet güýçleriniň uruş jenaýatlaryny, şol sanda adam öldürmeleri we gynamalary amala aşyrandygyny belledi. Bularyň ählisi hökümetiň görkezmesi bilen edilendigine çalym edýär.
Pinheiro Siriýada yslamçy söweşijileriniň hem bardygyny belläp geçdi. Olaryň käbirleri hökümete garşy göreşýän oppozision toparlara goşulan bolsa, beýlekileri özbaşdak hereket edýär.
Pinheironyň sözlerine görä, söweşijiler gozgalaňçylary has beter radikallaşdyrýarlar.
Bu aralykda, adam hukuklaryna gözegçilik edýän “Human Rights Watch” guramasy ýaragly oppozisiýa toparlarynyň Aleppo, Latakia we Idlip şäherlerinde tussaglary gynamak ýa-da talaba laýyk derňewsiz öldürmek ýaly çäreleri etmekde aýyplady.
Aktiwistleriň berýän maglumatyna görä, mundan 18 aý ozal prezident Başar al-Assadyň režimine garşy başlanan gozgalaňda, häzire çenli 23 müňe golaý adam öldürilipdir.


text:
Baýrammyrat Kerimow
Baýrammyrat Kerimow 1945-nji ýylyň 9-njy fewralynda Ahal welaýatynyň Bäherden etrabynyň Ýarajy obasynda eneden bolýar. 1965-nji ýylda G.Seýitliýew adyndaky medeni aň-bilim tehnikumyny tamamlap, 1968-nji ýylda Mollanepes adyndaky türkmen döwlet akademiki drama teatrynda döredijilik ýoluna başlady. Baýrammyrat Kerimowyň teatrda döredijilik ýoluna başlan ilkinji ýyllarda dürli many-mazmundaky spektakllarda öz ýaşyna gabat gelýän ýaş ýigitleriň, käte bolsa öz ýaşyndanam has uly bolan sahna gahrymanlarynyň keşplerini döretmek ynanylýar. Ol milli teatr sungatymyzyň taryhyna giren «Keýmir kör», «30-njy ýyllar», «Seniň yşkyňda», «Ykbal», «Toýuň topalaňy», «Söýgi», «gyz salgydy», «Gelin gelýär», «Perwana», «Gala», «Nejeboglan» ýaly spektakllarda dürli häsiýetdäki gahrymanlaryň keşplerini ynandyryjy we ýatda galyjy döretdi.
Uzak ýyllar teatr sahnasynda taplanyp, ençeme keşpleri döreden artist onlarça spektakllarda dürli häsiýetdäki keşpleri ýerine ýetirip, tomaşaçylaryň söýgüsine mynasyp boldy. Onuň teatr sahnasynda döreden «Japbaklar» oýnunda Kelek baýyň, «Goňşyň nalasy» spektaklynda Faridiň, «Söýgi» spektaklynda Ýelliniň, «Türkmennama» spektaklynda Öwezmyradyň, «Ýediň enesi» spektaklynda Kemalyň we başga-da birnäçe keşpleri tomaşaçylaryň söýgüsine mynasyp boldy.
Baýrammyrat Kerimow şu günler hem önjeýli işlemegini dowam edýär. Garaşsyzlyk ýyllary içinde sahnalaşdyrylan «Göroglynyň sawçylary» spektaklynda Bekiniň, «Galkynyşyň ak gülleri» oýnunda Tarhan Babaýewiçiň, «Awazanyň gülleri» oýnunda Tyrranyň, «Ýürek ody» oýnunda Merdanyň keşplerini ussatlyk bilen ýerine ýetirdi.
B.Kerimow bagtyýarlyk döwrümizde Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň öz halkyna sowgat eden «Döwlet guşy» atly taryhy romany esasynda sahnalaşdyrylan sahna eserinde Berkeli aganyň keşbini ussatlyk bilen ýerine ýetirip, spektaklyň şowly çykmagyna mynasyp goşandyny goşdy. Ol Oguzhan adyndaky Türkmenfilm birleşigi tarapyndan surata düşürilen «Köpetdag – egser ýigidiniň arzuwy» atly çeper filmde polkownigiň keşbini döretdi. Onuň bagtyýarlyk döwrümiziň belent ruhuny kino sungatynda has çeper suratlandyrýan keşpleriniň biri-de «Bagta barýan ýollar» atly filmdäki Ýalkap aganyň keşbidir. Halypa artist şeýle hem, täze surata düşürilen «Heserli» atly çeper filmde Tarhan baý atly sahawatly ýaşulynyň keşbini ussatlyk bilen janlandyrdy.
Garaşsyz Türkmenistan döwletimiziň milli teatr we kino sungatyny ösdürmekde we halk köpçüligine ýaýmakda bitiren hyzmatlaryny göz öňünde tutup, Baýrammyrat Kerimowa 1993-nji ýylda «Türkmenistanyň at gazanan artisti» diýen, 2013-nji ýylda «Türkmenistanyň halk artisti» diýen hormatly at dakyldy. Ol 2011-nji ýylda «Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 20 ýyllygyna» atly ýubileý medaly bilen sylaglandy.


text:
Müşderi: Men… neme… kompýuter ajlakdym…
Satyjy: Nähilli kompýuter aljak?
M: Neme… oýun oýnamana…
S: Saňa noutbuk gerekmi ýa-da stasionar? Winçester näçelik bolmaly? Grafikasy?
M: …? Aý neme da… oýun oýnar ýaly bolsyn… Hä, birem agent bolsyn!…
Ana!!! Agent bolsyn!!!
Häzirki döwür ýetginjekler Internet diýende Mail.ru Agent-dir diýip pikir edýän ýaly. Menem IM (Instant Messaging: Tiz Habarlaşma, ýa-da çat programmalary) barada birzatlar ýazaýyn.
Meniň ilkinji IM tejribäm Yahoo Messenger bolupdy. Wow!!! Dünýäň her ýerindäki adamlar bilen edil şol wagtda ýazyşmak! Täsin zatdy meniň üçin. Elbette ol wagtlar ýyl 2001 di. Ol wagtlar IM diýen termin hem bardygyny öýdemok. Hemmämiz Messenger diýýärdik ol programmalara. Ol döwürde smaýlikler hem aňsatjady. Olary programma suratjagazlar bilen çalşanokdy, ýöne Yahoo Messengerda suratjagazlar çykanda begenjimiň çägi ýokdy.
Yahoo Messenger gowja, ýöne onuň üçin garşydaky adamyň hem Yahoo hasaby bolmalydy. Soň Bir ýerlerden ICQ (I Seek You: Men Seni Gözleýärin) Messengeri tapdym. Oň gowudygyny… Islän mail hasabyň bilen ýazylyp bolýar, we şeýlelik bilen potensial çat partnerlaryň sany hem köpelýär. Bir kyn tarapy seniň agza adyň bir nomer bolýardy, 342342309 ýaly birzatlar. Ol nomerleri ýatda saklamak hem kyn bolýardy. Ýöne soň ICQ hack diýen zat bilen tanyşdym. Ol sistema ilki çykan wagtlarynda nomerler 5-li bolupdyr, soň olar dolansoň 6-ly nomerler berlip başlanypdyr. Men ilki regirstrasiýa bolanymda 8-li nomerler bardy. Soň bir ýerlerden özüme 6-ly nomer hack etdim. Ýalňyşmasam nomerim 112-224 bomlaly. Owadanja hem-de ýatda galaýjak nomer. Birem ICQ-nyň sesi bardy ýatda galaýjak.
Türkiýede ne Yahoo ne-de ICQ ulanylýardy. Türkler esasan MSN Messenger ulanýardylar. Soň menem bialaç MSN hasaby hem açypdym. Ýöne onda-da diňe türkler bardy.
Bir näçe wagt geçensoň IM programmalary köpelip başlady. Indi herkim bir birden çykaryp başladylar öz “agentlerini”. Herkim oýnawaçlary bilen özüne adam çekjek bolýardy, kimi sesli gepleşik serwisine başlady, kimi-de ondan yza galmajak bolup wideo arkaly gepleşikleri berip başlady. Indi IM programmalary esasy habarlaşlak maksadyndan çykyp başlapdylar. Adamlaryň biderek wagtlaryny geriýän ýere öwrülip başlandy meniň pikrimçe. Meniň özüm IM programmalardan bizar bolup ulanmany goýupdym.
Soň Google firmasy öz Google Talk IM programmasyny çykardy. Girip görenimde diňe ak ekran. Hiç hili artykmaç zady ýok. Diňe ýazyşmak üçin döredilen zat. Google mail ulanýan ýeterlik tanyşlarym hem bardy, has takygy köpüsi beýleki mail hasaplardan bizar bolup Gmail-e geçipdiler. Gtalk-da ýokardan, aşakdan çykýan reklamalar ýok. Nä tanyş adamlardan hat pat gelenok. Gözüň we gulagyň dynç alýar.
Biziň halkyň Mail.ru Agenti ulanmalaryny düşünemok. Meniň şuwagta çenli gören iň biderek IM programmasy. Bir iş bilen açmaly boldym mail.ru hasabyny. Hudaý saklasyn, gaýdyp ulanmaryn. Açan hasabynam hem ýadymdan çykar inşallah.


text:
Home Tags Gyzykly maglumat
Tag: gyzykly maglumat
Gyzykly maglumat: faks öň döräpmi ýa-da telefon?
Faks aragatnaşyk hyzmaty, aslynda, telefona bagly. Häzir ony özbaşdak işleýän hyzmat hökmünde göz öňüne getirmek kyn. Ýöne, bier bolsaňyz, faks telefondan ir oýlanyp tapylan...
Gyzykly maglumat: näme üçin uçarlaryň esasy reňki ak?
Ýer ýüzünde müňlerçe awiakompaniýa bar. Olaryň uçarlary her dürli dizaýna eýe. Ýöne, üns berseňiz, olaryň agalabasynyň saýlap alan esasy reňki akdyr? Eýsem, bu näme...
Gyzykly maglumat: dünýäde iň uzyn köpri
Dünýädäki iň uzyn köpriniň nirede ýerleşýändiginden habaryňyz barmydy? Eger, bu barada heniz habarsyz bolsaňyz, jogaby şu habarymyzdan tapyp bilersiňiz. Dünýäde iň uzyn köpri «Magdeburg» diýlip...
Gyzykly maglumat: algebrada näme üçin näbellilik «x» bilen belgilenilýär
Dünýä metbugatynda berilýän maglumatlara görä, bu belgi IX asyrda Horezmde ýaşan meşhur alym Muhammet al-Horezmi bilen baglydyr. Has takygy, bu näbellilik belgisi onuň «al-jebr»...
Gyzykly maglumat: hyýar nerw ulgamyny köşeşdirýär
Hyýar düzüminde iň köp mukdarda suw bolan gök önüm hasaplanylýar. Has takygy, suw onuň düzüminiň 90 göterimden hem gowragyny tutýar. Hyýaryň düzüminde krahmal, şeker, belok,...
Gyzykly maglumat: Aşgabada ilkinji demir ýol haçan geldi?
Taryhy maglumatlara görä, 1885-nji ýylyň 30-njy noýabrynda Zakaspiý harby demir ýoly bilen Aşgabada (şol wagtky Ashabad) ilkinji otly gelýär. Demir ýoluň gelmegi bilen, Aşgabadyň...
Gyzykly maglumat: «Azatlyk heýkeli», aslynda, Amerikada gurulmandyr
Amerikanyň Birleşen Ştatlaryndaky «Azatlyk heýkeli» fransuz heýkeltaraşy Eduar Rene Lefewr de Labuleniň ýolbaşçylygyndaky topar tarapyndan 1884-nji ýylda Pariž şäherinde ýasalypdyr. Topar şol ýylyň 8-nji...
Muny bilmek gyzykly
Dünýädäki gury ýerler her ýyl biri-birlerine takmynan 1sm. ýakynlaşýarlar. Adamyň elindäki iň haýal ösýän dyrnak başam barmagynyň dyrnagydyr. Iň tiz ösýän dyrnagy bolsa,...


text:
Norwegiýanyň pensiýa gaznasy daşky gurşawyň aýawly saklanmagyny maksat edinip, gozgalmaýan emläk pudagyna maýa goýar. Öz ugry boýunça dünýäniň iň uly fondy hasaplanýan Norwegiýanyň pensiýa gaznasy 2015-nji ýylda gol çekilen Pariž şertnamasynda göz öňünde tutulan maksatlara ýetmek üçin 30 milliard dollar goýberer. «Norges Bank» bankynyň maýa goýumlar boýunça müdiri Mýe Holstad gaznanyň daşky gurşaw, sosial we dolandyryş ýaly ugurlarda şowly syýasatynyň bardygyny aýdyp, daşky gurşaw töwekgelçiliklerine taýýardyklaryny belledi.
Gazna şu ýylyň birinji ýarymynda 9,4 göterim girdeji gazanypdyr. Bu görkeziji 110 milliard dollara gabat gelýär.
Merkezi edarasy Osloda ýerleşýän gazna paýnamalara goýan maýasyndan 14 göterim girdeji gazanypdyr. Gozgalmaýan emläk maýasyndan 4,6 göterim girdeji alypdyr.
Gaznanyň 1,3 trillion dollar puly bar. Gaznanyň ýolbaşçysy Nikolaý Tangen iň köp girdejini energiýa, maliýe, saglygy goraýyş we tehnologiýa pudaklaryndan alýandyklaryny belledi.
Gazna 1990-njy ýylda nebitiň üýtgeýän bahasy sebäpli ykdysadyýetde durnuklylygy saklamak maksady bilen esaslandyrylyp, häzirki wagtda döwletiň sarp edýän harajatlarynyň bäşden birini üpjün edýär.
Kerim Muhammedow,
Türkmen döwlet maliýe institutynyň mugallymy.


text:
Türkmen ilinde Gurban baýramy mukaddes baýram hasaplanylýar. Ruhy
tämizligiň, arassa ahlagyň hem-de agzybirligiň ajaýyp pursatlaryny özünde
jemleýän bu baýram uly ruhubelentlik bilen bellenilýär.
TDH agentliginiň ýaýradan bildirişinde bellenilişi ýaly, şu günler howanyň
düzümindäki ynsan saglygyna zyýan ýetirýän tozan bölejikleriniň kadadan
artmagy sebäpli, agyz-burun örtüklerini ulanmagy, 2 metr howpsuz araçägi
saklamagy hem-de Gurban baýramynyň bellenilýän günlerinde köpçülikleýin
çäreleri çäklendirip, bu baýramy her kimiň öz öýünde geçirmegini maslahat
berýäris.
Gurban baýramyny maşgalamyzyň arasynda bellemegiň saglygymyzy
goramagyň esasy şertidigini unutmalyň!
Maşgalamyzyň saglygy bagtyýar günlerimize badalgadyr!
Türkmen ilinde Gurban baýramy mukaddes baýram hasaplanylýar. Ruhy


text:
Zyýanlylygy taýdan birinji ýerde – şeker durýar. Şekeri biz näçe söýüp kabul etsek-de, ol adam tarapyndan köp kabul edilse derä, lipidlere we beloklara zeper ýetirip bilýär. Öte ýagly naharlar, tiz tagamlar, margarin, şeýle hem konserwirlenen iýmitler – gan damarlaryna zeper ýetirip, gan aýlanyşygyny haýallaşdyrýar. Ýürek keselleriniň töwekgelçiligini ýokarlandyrýar. Beýle hadysanyň esasy sebäpkäri bolsa trans ýaglarydyr. Bişen kartoşka deri öýjüklerine zyýan ýetirmek mümkinçiligine eýedir. Ýene-de bir zyýanly önümleriň biri ajy iýmitler hasaplanýar. Beýle önümler adamyň gan aýlanyş ulgamyna-da täsir edýär – gan damarlaryny daraldyp, ýaş bilen baglanyşykly üýtgeşmelere sebäp bolýar.
Neşiriň pikiriçe, kömürde bişirilen etiň ulanylmagy garramagy çaltlaşdyrýar.
Zyýanlylygy taýdan birinji ýerde – şeker durýar. Şekeri biz näçe söýüp kabul etsek-de, ol adam tarapyndan köp kabul edilse derä, lipidlere we beloklara zeper ýetirip bilýär. Öte ýagly naharlar, tiz tagamlar, margarin, şeýle hem konserwirlenen iýmitler – gan damarlaryna zeper ýetirip, gan aýlanyşygyny haýallaşdyrýar. Ýürek keselleriniň töwekgelçiligini ýokarlandyrýar. Beýle hadysanyň esasy sebäpkäri bolsa trans ýaglarydyr. Bişen kartoşka deri öýjüklerine zyýan ýetirmek mümkinçiligine eýedir. Ýene-de bir zyýanly önümleriň biri ajy iýmitler hasaplanýar. Beýle önümler adamyň gan aýlanyş ulgamyna-da täsir edýär – gan damarlaryny daraldyp, ýaş bilen baglanyşykly üýtgeşmelere sebäp bolýar.


text:
• Düýp sogan gant, kalsiý, we fosfor duzlaryna, kletçatka, organiki kislotalara, fermentlere, azotly maddalara baýdyr.
• Soganda C witamininiň ep-esli mukdarda bolmagy sebäpli, ol singa keseline garşy iň gowy serişdedir.
• Içege çişme kesellerinde, içgatamada soganyň täze şiresi oňat täsir edýär. Ony nahardan öň günde 3-4 gezek 1 çaý çemçeden içmek maslahat berilýär.
• Sogan togalak soguljanlary bedenden çykarmak üçin hem peýdalanylýar. Şonuň ýaly halatlarda ony ajöze iýmek ýa-da soganyň suwa ýatyrylan erginini 3-4 günläp ýarym bulgurdan içmek maslahat berilýär.
• Sogan ýaralara ýapylanda iriňli ýaralary arassalaýar, olaryň çalt bitmegine ýardam edýär.
• Düýp soganyň düzüminde mikroblary we bakteriýalary gyryjy maddalar — fitonsidler bardyr. Hut şonuň üçin hem sogan fitonsidleri bilen dümew zerarly döreýän burun dykylmasy bejerilýär.
• Halk lukmançylygynda üwelen sogany ýa-da sogan şiresini saç düşende kelläniň derisine sürtüp çalmak arkaly saçy berkitmek usuly gadym wagtlardan bäri bellidir. Käte saçy berkitmek, şeýle-de goňagy aýyrmak üçin düýp soganyň gabygynyň suwda saklanan ergini hem ulanylýar.


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Russiýa Federasiýasynyň Prezidenti Wladimir Putine Perm döwlet milli barlag uniwersitetiniň çäklerinde bolup geçen, adam pidalaryna we şikes ýetmelerine getiren pajygaly waka zerarly çuňňur gynanç bildirdi.
Hormatly Prezidentimiz şu agyr pursatda gurban bolanlaryň dogan-garyndaşlaryna hem-de ýakynlaryna ýurdumyzyň halkynyň we Hökümetiniň adyndan, şeýle-de hut öz adyndan ýürekden gynanjyny we medet beriji sözlerini, ejir çekenlere bolsa tiz wagtda sagalmaklary baradaky dileglerini beýan etdi.


text:
Gresiýa tarapyndan Türkiýäniň suw giňişligine yzyna itilen bosgunlar halas edildi
Izmir welaýatynda Gresiýanyň Kenarýaka Howpsuzlyk gullugy tarapyndan Türkiýäniň suw giňişligine yzyna itilen 65 bosgun halas edildi
Izmiriň Karaburun etrabynyň suw giňişliginde 2 topardan ybarat bosgunlaryň bardygy barada alynan maglumatyň esasynda sebite giden Kenarýaka howpsuzlyk gullugynyň işgärleri Türkiýäniň suw giňişligine yzyna getirilen 36 bosguny halas etdiler.
Aslan Burnu diýilýän ýeriň suw giňişliginde hem bosgunlaryň bardygy barada maglumat alan halas ediş toparlar, Gresiýanyň Kenarýaka howpsuzlyk gullugy tarapyndan yzyna itilen çiýşirilen gaýykdaky 29 bosguny halas eitdiler.
Bosgunlar deslapky işlerinden soň Welaýat Migrasiýa gullugyna gönükdirildi.
Degişli Habarlar
Gabar Dagynda 2 Terrorçy Täsirsiz Ýagdaýa Getirildi
Koronawirusa Garşy Göreş Dowam Edýär
Soňky 24 sagatda koronawirus sebäpli çekilen adam pidasy 181 boldy.
"PKK/ÝPG-ä ABŞ-nyň we Siriýanyň Hökümetiniň Berýän Goldawyna Garşy Çäre Göreris”
Prezident Erdogan, Stambulda Juma namazyndan soň metbugata beýannama berdi.


text:
Salaýatty tamaqtaný ónіmderіten óndіretіn koreıalyq kompanııa. Kárіster bul ónіmdі joǵary baǵalaıdy jáne ony kompanııa 1946 jyly negіzіn qalaǵan sátten bastap 70 jyl boıy paıdalanyp keledі.
Korea Eundan joǵary sapaly ónіmdі usyný úshіn únemі kúsh salady.
Kompanııa kúızelіsten, júıelі túrde tamaqtanbaýdan jáne qorshaǵan ortanyń lastyǵynan sharshaǵan zamanaýı adamdar úshіn derbes salaýatty atqarymdyq taǵam ónіmderіn usynady.
Korea Eundan So. Ltd ıngredıentterdі satyp alýdan bastap, ónіmderdі óndіrý, satý, satýdan keıіn qyzmet kórsetý sııaqty tolyq úderіsterdі basqarady jáne sapany qatań baqylaý arqyly senіmdі ónіmdі qamtamasyz etý úshіn kúsh salady.


text:
2007-nji ýylda geçirilen saýlawlardan soň Günbatar Kenarda öz kontrollygyny saklap gelýän «Fatah» partiýasy bilen Gaza Sektoryna kontrollyk edýän «Hamas» toparynyň gelen bu ylalaşygy olaryň wagtlaýyn koalision hökümet döretmeklerine ýol açýar.
Mälim bolşy ýaly, Ysraýyl we Amerikanyň Birleşen Ştatlary Palestinanyň «Hamas» toparyny terror topary hökmünde häsiýetlendirip, bu topar bilen resmi gepleşik geçirmekden ýüz öwrüp gelýärler.
Düýn Ysraýylyň daşary işler ministri Awigdor Liberman «Fatah» partiýasy bilen «Hamas» toparynyň Kairde gelen özara ylalaşygyna «çäkden çykmak» hökmünde baha berip, bu mesele bilen baglanyşykly Palestinanyň hökümetine garşy jeza çäreleriniň ulanylmagynyň mümkindigi bilen duýduryş berdi.
Awigdor Liberman Palestinanyň hökümetine garşy ulanyljak çäreleriň hatarynda Palestinanyň prezidenti Mahmud Abbasa we onuň premýer-ministri Salam Faýýada erkin hereket etmäge mümkinçilik berýän ýeňillikleriň ýatyrylmagy ýaly çäreleriň hem bolup biljekdigini aýtdy.
Beýleki tarapdan, Palestinanyň dürli regionlaryna kontrollyk edip gelýän «Fatah» partiýasy bilen «Hamas» toparynyň bu soňky ylalaşygy bu iki toparyň indi bir ýarym ýyl bäri alyp baran kyn gepleşikleriniň özboluşly bir oňyn netijesi hökmünde alamatlandy.
Käbir meseleler aýdyň däl
Bu ylalaşyk Palestinanyň öz içinde dowam edip gelýän syýasy duşmançylygyň soňuna çykylmagyna özboluşly bir umyt berýär.
Emma bu wakanyň yzy bilen Ysraýylyň premýer-ministri Benýamin Netenýahu «Hamas» toparynyň gatnaşmagynda Palestinada nähilidir bir resmi hökümetiň döredilmek mümkçinçiligini bütinleý ret edýändigini aýdyp çykyş etdi.
«Palestinanyň hökümeti ýa-ha Ysraýyl bilen parahatçylygy, ýa-da ‘Hamas’ bilen parahatçylygy saýlamalydyr. Taraplaryň ikisi bilenem parahatçylykly gatnaşykda bolmak üçin ýol ýok. Sebäbi, ‘Hamas’ Ysraýyly ýok etmek ugrunda çalyşýar, ol muny açyk yglan edýär. Men Palestinanyň hökümeti parasatly karary, ýagny, Ysraýyl bilen parahatçylygy saýlar diýip umyt edýärin. Elbetde, bu olaryň öz erk-islegine bagly» diýip, Netenýahu belledi.
Kairde geçirilen gepleşiklere Palestinanyň bu iki toparyndan wekilçilik eden delegatlar öz gelen ylalaşyklarynyň esasynda şu geljek bir ýylyň içinde Palestinada parlament we prezidentlik saýlawlary geçirilýänçä, wagtlaýyn koalision hökümet döretmekligi göz öňünde tutýandyklaryny mälim etdiler.
«Roýter» habar agentligi Gaza Sektoryndaky «Hamasyň» hökümetiniň metbugat sekretary Taher al-Nononyň «Hamas» bilen «Fatah» toparlarynyň öz aralaryndaky ähli düşünişmezlikleri we ylalaşmazlyklary ýeňip geçendiklerini aýdandygyny habar berýär.
Ýöne bu gepleşiklerden soň indi Gaza Sektoryndaky we Günbatar Kenardaky biri-birlerine duşmançylykly bolup gelen howpsuzlyk güýçlerine kimiň ýolbaşçylyk etjekdigi ýaly käbir meseleler heniz hem aýdyň bolman galýar.


text:
Orsýetiň söweş uçarlarynyň Siriýanyň iň uly şäheri bolan Halabyň (Alepponyň) gozgalaňçylaryň kontrollygyndaky etraplaryna gidýän esasy ýolda agyr howa zarbalaryny urandygy aýdylýar.
"Siriýanyň adam hukuklaryna gözegçilik" merkezi 22-nji maýda urlan zarbalarda, açyk bolsa-da, gaty howply hasaplanýan, Kastella ýolunyň nyşana alnandygyny habar berdi.
Gözegçilik merkeziniň başlygy Rami Abdulrahmanyň aýtmagyna görä, hüjümler bir hepde bäri dowam edýär, "ýöne bu hüjüm soňky günlerdäkilerden has güýçli" bolupdyr.
Ylalaşyklaryň gowşamagy
Türk serhediniň takmynan 50 kilometr günortasynda ýerleşýän Halap şäheriniň bir bölegi hökümetiň elinde. Onuň beýleki bölegine hem Siriýanyň prezidenti Başar al-Assady agdarmak ugrunda söweşýän gozgalaňçylar kontrollyk edýärler.
Birleşen Ştatlaryň we Orsýetiň araçylygy bilen fewral aýynda atyşyklary bes etmek barada ylalaşyldy. Ýöne bu ylalaşyk soňra gowşap ugrady. Muňa hem ilkinji nobatda sebäp bolan Halapda barýan söweşler we bu şäheriň häli-şindi bombalanmagy.
Orsýetiň Goranmak ministrligi tarapyndan 21-nji maýda çykarylan bir beýannamada gözgalaňçylar töwerekdäki etraplara raketa atanlykda günälenýär. Beýannamada bu işi eden “Al-Nusra fronty” diýilýär. Atyşyklary bes etmek ylalaşygy “Al-Nusrany” öz içine alanok.
"Erkin Siriýanyň goşuny" atly topara degişli gozgalaňçylar bolsa Halapda “Al-Nusranyň” adamlary ýok, bolsa-da gaty az diýýärler.
Hüjüm togtamasa, ylalaşyk bolmaz
Siriýanyň esasy gozgalaňçy toparlary 22-nji maýda hökümetiň goşuny özleriniň Damaskyň etegindäki pozisiýalaryna hüjüm etmegi 48 sagadyň içinde togtatmasa, atyşyklary bes etmek barada Birleşen Milletler Guramasynyň tagallasy bilen gelnen ylalaşygy ýerine ýetirmejekdiklerini aýtdylar.
Gozgalaňçy toparlaryň 40-a golaýyna wekilçilik edýän "Erkin Siriýanyň goşuny" bir beýannamada Siriýa hökümeti bilen onuň ýarany Liwanyň Hizballah güýçleriniň söweşijileri hüjümlerini iki günüň içinde bes etmeseler, duşmançylygy soňlamak ylalaşygyna özüniň "bütinleý çöken" diýip, garajakdygyny bildirdi.
Bilelikde çykarylan beýannamada goşunyň Damaskyň, Halabyň we Idlib welaýatynyň etraplaryna dowamly hüjüm etmeginiň parahatçylyk ugrundaky tagallalara howp salýandygy aýdylýar.


text:
ABŞ-nyň Tähranyň ýaraglar programmasyny we regional täsirini jylawlamak tagallalaryny edýän wagtynda Eýranyň goranmak ministri ýurduň raketa mümkinçiliklerini ösdürmegini dowam etdirjekdigini, geljek hepde bolsa täze söweş uçaryny görkezjekdigini aýdýar.
"Biz üçin iň ileri tutulýan mesele öz raketa programmamyzy işläp düzmek” diýip, brigada generaly Amir Hatami aýtdy. Onuň bu sözleri 18-nji awgustda “Fars” habar agentligi tarapyndan sitirlendi.
“Biz bu ugurda gowy orunda ýerleşýäris, emma biziň ony kämilleşdirmegimiz gerek” diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.
Hatami täze söweş uçarynyň jemgyýetçilige 22-nji awgustda bellenilýän Milli goranyş gününe sowgat hökmünde görkeziljekdigini, “adamlaryň onuň uçuşyny görüp biljekdigini” aýtdy.


text:
ABŞ-nyň goranmak sekretary Jim Mattis arap liderlerine ýüzlenip, Moskwanyň harby interwensiýa bilen Siriýa girmegi netijesinde, Russiýanyň Ýakyn Gündogarda ABŞ-nyň ornuny tutup bilmejekdigini aýtdy.
“Russiýanyň sebitde ýerleşmegi ABŞ-nyň Ýakyn Gündogara bolan uzak wagtlyk, dowamly we açyk ygrarlylygynyň orununy tutup bilmez” diýip, Mattis Bahreýniň paýtagy Manamada çykyş etdi.
Şenbe güni giçlik rus prezidenti Wladimir Putiniň Stambulda Fransiýanyň, Germaniýanyň we Türkiýäniň liderleriniň gatnaşmagynda geçirilýän sammite barmagyna garaşylýar. Onda Siriýada ýedi ýyl bäri dowam edýän konflikte çözgüt tampaga synanyşylar.
Mattis Moskwanyň “opportunizmi we Assadyň öz halkyna garşy edýän jenaýatlaryna göz ýummak islegi, onuň esasy ahlak kadalaryna ygararlylygynyň ýokdugyny görkezýär diýip, belledi.