text:
Esasy hasabatlar
2012-nji ýylda Türkmenistanda ynsan hukuklarynyň ýagdaýy barada hasabat
ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň Demokratiýa, ynsan hukuklary we zähmet bürosynyň 2011-nji ýylda ynsan hukuklarynyň amala aşyrylyşy barada ýurtlar boýunça hasabaty
JEMLEÝJI GYSGAÇA MAZMUN
Konstitusiýanyň Türkmenistany dünýewi we prezident dolandyryşly hem-de demokratik döwlet diýip yglan edýändigine garamazdan, awtoritar hökümetli ýurt prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň we onuň ýolbaşçylyk edýän Demokratik partiýasynyň gözegçiligi astynda.
Fewral aýynda geçirilen saýlawlardan soň, Berdimuhamedow öz wezipesini saklap galdy. Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň Demokratik Guramalar we Adam Hukuklary Býurosy syýasy bäsdeşligiň çäklidigini belledi. Howpsuzlyk güýçleri graždan häkimiýetlere hasabat berýärler.
Adam hukuklary babatyndaky esasy üç mesele – eden-etdilikli tussag etmelerden, gynamalardan we graždan hukuklaryny äsgermezlik etmekden, şol sanda söz, metbugat azatlygyny, ýygnaklary we bir ýerden başga ýere gitmekligi çäklendirmekden ybarat bolup durýar.
Beýleki meseleleriň hataryna graždanlaryň öz hökümetini çalşyp bilmezligi, dini işlere gatyşmaklyk, degerli hukuk prosseslerine we adalatly sud diňlenişigine, şahsy durmuş, öý işleri we hat alyşmak ýaly zatlara eden-etdilikli gatyşmaklyk; aýallary äsgermezlik (diskriminasiýa) etmek we olara garşy zorluk; adam söwdasy we işgärleriň guramalara birleşmegini çäklendirmek ýaly zatlar girýär.
Howpsuzlyk gulluklarynyň wekilleri we hökümetiň beýleki ýörite gulluklary garawsyz hereket edýärler. Ol ýerde hökümet resmileriniň hiç birisi adam hukuklaryny bozmak meselesinde jezalandyrylmady.
1-nji seksiýa. Şahsyýetiň eldegrilmesizligini hormatlamak, şol sanda
a.Eden-etdilikli ýa bikanun jandan mahrum etmek
Bu ýerde hökümetiň ýa-da onuň wekilleriniň (agentleriniň) eden-etdilikli ýa bikanun adam öldürendigi barada hiç hili hasabat berilmeýär.
b.Ýitirim bolmalar
Bu ýerde ýitirim bolmalar we syýasy äheňde adam ogurlamak barada hiç hili habar bolmady.
Ol ýerden 2011-nji ýylda Milli Howpsuzlyk Ministrliginiň işgärleri tarapyndan tussag edilen Bazargeldi we Aýjemal Berdiýewleriň nirededigi barada maglumat gowuşmady. Bu är-aýal 1990-njy ýyllaryň ahyryndan bäri sezewar edilen gynamalary we konfiskasiýa edilen emläkleri üçin kompensasiýa gözleýärdi.
c. Gynamalar we beýleki zabun, adamkärçiliksiz we mertebäni kemsidýän çemeleşmeler hem-de jezalandyrmalar
Konstitusiýa we kanunlaryň gadagan edýändigine garamazdan, howpsuzlyk gullugynyň işgärleri jenaýatda şübhelenýänleri, tussaglary we hökümeti tankytlaýanlary boýun aldyrmak üçin we jeza hökmünde gynaýarlar hem-de urýarlar. Mysal üçin, Daşoguz şäherinde polis we Milli Howpsuzlyk Ministrliginiň işgärleriniň Ýehowanyň Şaýady Aýbek Salaýewi pornografik materiallary ýaýratmakda aýyplap urandyklary barada habar gelip gowuşdy.
“Amnesty International” guramasynyň Birleşen Milletler Guramasynyň Adam Hukuklary boýunça komitetine mart aýyndaky hasabatynda “resmiler adamlary elektrik togy; güýç bilen kellesine polietilen halta ýa-da protiwogaz geýdirip,oňa barýan howany kesip, dem bermezlik; zorlamak; zor edip psihotropik maddalary (materiallary) bermek; dürre ýa-da içi suwly plastik çüýşeler bilen ýençmek; ýumruklap ýa depip ýençmek; tussag edilenleri iýmek-içmekden mahrum etmek; olary ýyly eşiksiz sowuk howada saklamak” ýaly usullary ulanýarlar diýilip bellenilýär.
Harby Gullukçylaryň Statusy we olaryň sosial goragy baradaky Döwlet Kanunynyň 16-njy maddasyna laýylykda, hökümet ýaragly güýçleriň gullukçylarynyň saglygyny goramagy we ýaşaýşyny (durmuşyny) üpjün edýär. Barybir, harby gullukçylar “dedowşinanyň”, ýagny täze gullukçylaryň ozal gulluk edip ýörenler tarapyndan adam mertebesiniň kemsidilmegi; şol sanda zabun çemeleşmeler we söz üsti bilen kemsitmeler ýaly zatlaryň dowam edýändigini habar berýärler. Habarlara görä, ozalky ýyllardan tapawutlylykda, “dedowşinanyň” derejesi ep-esli kemeldi. Harby gullukçylaryň maşgalalary eden-etdilikli ýagdaýlar baradaky maglumatlara harby ýolbaşçylaryň üns we jogap berendiklerini, käbir ýagdaýlarda günäkärleriň jezalandyrylandygyny habar berýärler. Habarlara görä, “dedowşina” Aşgabadyň çäklerinden daşarda has köp ýaýran.
Awgust aýynda hökümet BMG-niň Gynamalara garşy Komitetiniň 2011-nji ýyldaky hökümet gullukçylary tarapyndan amala aşyrylýan gynamalary derňäp kesgitlemek we jenaýat kodeksine düzedişler girizmek arkaly olary jezalandyrmak hakyndaky görkezmelerini bölekleýin ýerine ýetirdi. Hökümet gullukçylarynyň gynamalar bilen bagly jenaýat işleri barada maglumat alyp bolmady.
Türmeleriň we koloniýalaryň ýagdaýy
Türmeler we koloniýalar antisanitar, bolmalysyndan has köp adamly, zabun we durmuş üçin howply ýagdaýda. Käbir ýerlerde, mysal üçin Lebap welaýatynda ýerleşýän LBK-12 umumy düzgünli koloniýada tussaglar tomusda örän yssy we gyşda hem juda sowuk aýylganç howa şertlerinde ýaşaýarlar.
Tussaglaryň türme işgärleri we beýleki tussaglar tarapyndan urlup-ýenjilýändigi barada tassyklanmadyk maglumatlar bar.
Fiziki ýagdaýlar: ortaça jeza möhleti we tussaglaryň, şol sanda kämillik ýaşyna ýetmedik tussaglaryň sany baradaky resmi maglumatlar elýeterli bolmady. Türkmenistanyň Garaşsyz Adwokatlar Assosiasiýasynyň (TGAA) we Adam Hukuklary boýunça Türkmen Inisiatiwasynyň BMG-niň Gynamalara Garşy Komitetine 2011-nji ýylda beren hasabatyna görä, türmeleriň we koloniýalaryň (harby jerime batalýonlaryny hasaba almanyňda) mümkinçiligi 8100 tussagy saklamaga niýetlenen. Emma weli şol hasabatda iň soňky, 2009-njy ýyldaky maglumatlara salgylanyp, tussaglaryň sanynyň 26700 adam bolandygy aýdylýar. Bu sanlara derňew izolýatorlarynda, polisiýanyň tussaglary wagtlaýyn saklaýan jaýynda, derňew astynda, saglygy dikeldiş terapiýa merkezlerinde we jerime batalýonlarynda saklanýanlary öz içine almaýar. Bu ýerlerde saklanýanlar, esasan, sud edilen, ýöne weli heniz koloniýalara ugradylmadyk tussaglar. Alty sany derňew izolýatory 1120 adama niýetlenen, emma weli ol ýerlerde tussaglaryň sany 3-4 esse köpdür diýilip hasaplanýar.
Häkimiýetler, adatça, erkek we aýal tussaglary aýratyn jaýlarda saklaýarlar. Saklanan we tussag edilen aýallara niýetlenen jaýlaryň mukdary baradaky maglumat elýeterli bolmady, ýöne TGAA-nyň hasabatyna görä, Daşoguzdaky DZK-8 koloniýada 2010 aýal saklanýar. Içeri Işler Ministrliginiň ýurisdiksiýasy astyndaky derňew izolýatorlarynda 800 sany uly ýaşly we kämillik ýaşyna ýetmedik tussag saklanýar. Bu sana deslapky derňewdäki, tussag astyndaky, sud edilip, ýyl kesilen, emma entek düzediş koloniýalaryna geçirilmedikler hem girýär. Baýramalydaky terbiýeleýiş koloniýasy 142 oglany saklamaga niýetlenen. Halkara guramalar ol ýerde islendik wagt ortaça 40-50 oglanyň saklanýandygyny habar berýärler. Habarlara görä, häkimimiýetler DZK-8-de gyzlary uly aýallardan aýratyn jaýda saklaýarlar.
Keseller, hususan-da, inçekesel giňden ýaýran. Tussaglaryň sanynyň artykmaçlygy sebäpli häkimiýetler sag adamlary inçekeselli we deri keselliler bilen bilelikde saklaýarlar, bu bolsa keselleriň ýaýramagyna alyp barýar. Häkimiýetler inçekesellileri doly barlagdan geçirip we deslapky bejergi berip, ondan soň beýleki ilatyň arasyna goşýandygyny tassyklasa hem, bu zatlaryň hut şeýledigine şübhe bar. Hökümet inçekeselli tussaglary bejermek üçin olary Içeri Işler Ministrliginiň Marydaky ýörite keselhanasyna geçirýändiklerini we olar tussaglykdan boşandan soň hem öýlerinde bejergi alyp biler ýaly şertleri döredýändiklerini habar berýär.
Türmelerde berilýän naharlaryň ýokum derejesi juda pes we tussaglaryň köpüsi doýagaryn naharlanmaýar. Tussaglar türmede ýetmeýän naharyň öwezini garyndaşlarynyň yzyndan iberýän iýmitleri bilen doldurýarlar. Käbir tussaglar we olaryň maşgala agzalary käwagtlar ol iýmitleri türme işgärleriniň özlerine alýandyklaryny aýdýarlar. Agyz suwy barada maglumatlary tassyklap bolmady.
Administrasiýa: Garyndaşlarynyň sözlerine görä, käbir tussaglar yzyndan iberilen zatlary alyp bilmeýärler we maşgala agzalary bilen duşuşmakdan mahrum edilýärler. Hökümet hakykatdan hem daşary ýurtly diplomatlara jenaýatda aýyplanýan öz ýurtlarynyň graždanlary bilen duşuşmaga mümkinçilik döredýär. Türmelerde hasap ýöredilişi barada maglumat gowuşmady. Häkimiýetler türmelerde we derňew izolýatorlarynda dini ygtykatlaryň berjaý edilýändigi we türmeleriň we derňew izolýatorlarynyň ýagdaýyna yzygiderli gözegçilik edilýändigi hakynda maglumat bermedi. Zorlukly däl jenaýatlar üçin alternatiwalara şertli tussag etmeler, jerime we aýlyk zähmet hakyny tutmak ýaly zatlar girýär. Türmeler boýunça ombudsmeniň bardygy-ýokdugy belli däl.
Hökümet çinownikleri syýasy tussaglaryň saklanýan ýerleri we saglyk ýagdaýlary barada olaryň maşgalalarynyň we daşary ýurt diplomatlarynyň ideglerine ýeterlik üns bermeýärler. 28-nji awgustda hökümet 2007-nji ýyldan bäri tussaglykda saklanýan dissidentler Annagurban Amangylyjowyň, Sapardurdy Hajyýewiň we Gulgeldi Annanyýazowyň näçe gezek maşgalalary bilen duşuşandygy, iýmit posylkalaryny we medisina kömegini alandygy barada maglumat berdi.
Gözegçilik: Resmiler halkara gözegçileriniň, şol sanda Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň (HGHK) wekilleriniň hem tussaghanalara baryp, saklananlar we tussag edilenler bilen duşuşmagyna yzygiderli rugsat bermediler. Hökümet we HGHK ylalaşarly şertlerde tussaghanalara baryp görmek barada yzygiderli gepleşikler geçirýärler. Netijede, HGHK bir ýyl bäri türmelere yzygiderli baryp bilmeýär. Ýöne weli aprel aýynda hökümet HGHK-niň wekillerine Içeri Işler Ministrliginiň garamagyndaky düzediş edarasyna we täze terbiýeleýiş edarasynyň gurluşygyna baryp görmäge rugsat berdi.
Ösüşler: Ýylyň dowamynda hökümet tussaghanalardaky dykynlary azaltmak üçin iki sany täze türme gurmagyny dowam etdi. 1-nji iýunda ýetginjeklere degişli ýustisiýany kämilleşdirmek (reformirlemek) boýunça milli strategiýa kabul edildi we onuň çäklerinde hukuk goraýjy we adalat sistemasynyň işgärlerini kämillik ýaşyna ýetmedikleri bejermek, reabilitasiýa maksatnamalaryny döretmek we alternatiw jezany girizmek, şeýle-de türmelerde reabilitasiýa we sosial reintegrasiýa (durmuşa täzeden goşulmaga) kömek berip biljek işgärleri taýýarlamagy göz öňünde tutýar.
Sebäpsiz tussag edilmeler we saklanmalar
Kanun sebäpsiz tussag edilmeleri we gorag astynda saklanmalary gadagan edýär, ýöne olaryň ikisi hem uly mesele bolmagynda galýar.
Polisiýanyň we howpsuzlyk gulluklarynyň roly
Milli howpsuzlyk meseleleri boýunça Milli Howpsuzlyk Ministrligi (MHM) bilen ýakyndan hyzmatdaşlyk edýän Içeri Işler Ministrligi jenaýatçylyga garşy göreşýän polisiýanyň üstünden garaýar. MHM beýleki ministrliklerdäki wezipe çalşygynda rol oýnaýar we prezidentiň permanlaryny ýerine ýetirmäge ýardam edýär. MHM bilen jenaýatçylyga garşy göreşýän polisiýa hiç hili garawsyz hereket edýärler. 2007-nji ýylda graždanlaryň hukuk goraýjy guramalaryň eden-etdiligi boýunça şikaýatlaryna garaýan prezident komissiýasynyň hukuk goraýjy guramalar tarapyndan kanun bozmalara we şonuň netijesinde howpsuzlyk güýçleriniň işgärleriniň jogapkärçilige çekilmeleri barada maglumatlar gowuşmady.
Ol ýerde polisiýany we howpsuzlyk güýçlerini reformirlemek boýunça milli strategiýa ýok. Şeýle-de bolsa, aprel aýynda hökümet ÝHHG-nyň Aşgabatdaky Merkezine Ýokary Suduň, Baş prokuraturanyň, Adalat Ministrliginiň, IIM-niň we Demokratiýa we Adam Hukuklary institutynyň işgärleri üçin jenaýat-prosessual kodeksini maddama-madda teswirlemäge rugsat etdi. Demokratiýa we Adam Hukuklary boýunça institutyň azsanly işgärleri ÝHHG tarapyndan adam hukugynyň bozulmalary boýunça şikaýatlara seretmek we olaryň öňüni almak boýunça tejribeleri öwrenmek üçin Estoniýa we Niderlandlara guralan saparlara gatnaşdylar.
Tussag edilmeleriň gidişi we tussag astyndakylara çemeleşmeler
Şübhelenýäni jenaýat eden wagty tussag etmek üçin resmilere tussag etmek üçin rugsat haty (order) gerek däl. Baş prokuror saklanandan 72 sagadyň içinde tussag etmäge rugsat hatyny bermeli. Eger derňew guramalary 10 günüň içinde saklanan adamyň günäsini subut edip bilmeseler, onda olar ony boşatmaly. Eger olar subutnama tapsalar, onda derňew iki aý dowam edip biler. Welaýat we milli derejedäki prokuror derňewi alty aýa çenli uzaldyp bilýär. Milli Baş prokuror we Baş prokuroryň orunbasary derňewiň möhletini aňry gitse bir ýyla çenli uzaldyp bilýär. Derňew tamamlanandan soň, prokuror aýyplama netijesini taýýarlaýar we iş suda (kazyýete) geçirilýär. Umuman, sudlar bu düzgüne eýerýärler we prokuror, haýal etmän, tussag astyndakylara olara garşy aýyplamalar barada habar berýär.
Jenaýat-prosessual kodeksi girew goýmak we güwä geçmek ýaly zatlary göz öňünde tutýar, ýöne weli häkimiýetler bulary ýerine ýetirmeýärler. Kanuna laýyklykda tussag edilenleriň resmi aýyplama bildirilen badyna öz saýlan aklawçysyna (adwokatyna) ýüz tutmaga haky bar, emma iş ýüzünde weli saklananlar haýdan-haý we yzygiderli aklawçylara ýüz tutup bilmeýärler. Häkimiýetler käbir tussaglaryň maşgala agzalary bilen duşuşmagyna tutuş bir ýylyň dowamynda rugsat bermediler. Käbir tussaglaryň maşgala agzalary olaryň nirede saklanýandyklaryny hem bilmeýärler. Daşky dünýäden habarlaşmak uly mesele bolup durýar. Häkimiýetleriň jenaýatçylyk adalaty boýunça hukuk proseduralaryny üpjün edişi aýdyň däl. Häkimiýetler tussag edilenine 10 gün geçmänkä saklanana resmi aýyplama bildirmeli, ýöne iş ýüzünde bu talap berjaý edilmeýär.
Eden-etdilikli tussag edilmeler: Kanun hökümete garşy islendik oppozisiýany döwlete garşy dönüklik diýip hasaplaýar. Dönüklik boýunça ýyl kesilenlere ömürlik tussag edilmek we amnistiýa ýa-da tussaglyk möhletini azaldylmak hukugyndan kesilmek howpy abanýar. Ýylyň dowamynda sud höküminiň dönüklik bilen baglanyşykly kararlary barada habar alynmady. Ozallar hökümet öz pikirini ýa-da tankydy garaýşyny beýan edip bilenleri garşy döwlete dönüklik üçin däl-de, eýsem ykdysady we beýleki jenaýatlar boýunça tussag edip, aýyplama bildirýärdi.
Eden –etdilikli saklanmalar we tussag astyna alynmalar barada habarlar kän. Häkimiýetler dini toparlary, etniki azlyklary, dissidentleri we daşary ýurtlular bilen aragatnaşyk saklaýan hökümete degişli däl guramalaryň agzalaryny yzarlaýarlar. Mysal üçin, maşgalasyna näme üçin tussag edilýändigi düşündirilmezden, MHM tarapyndan 4-nji oktýabrda ozalky medeniýet ministri Geldimyrat Nurmuhammedow tussag edildi. Hurmuhammedow 2011-nji ýylyň dekabrynda hökümeti tankytlany üçin berk gözegçilikde saklanýardy. Häkimiýetler ony demirgazykdaky Daşoguz şäheriniň neşe goýdurylýan dispanserine alyp gidendirler we ony fiziki taýdan horlap, oňa neşe edýändigini boýun aldyrandyrlar diýilip çaklanylýar.
Suddan ozalky tussag edilmeler: Umuman, kanun suda edilmezden ozal iki aýa çenli tussag astynda saklamaga rugsat berýär, ýöne käbir halatlarda ol möhlet Baş prokurur bilen ylalaşylyp bir ýyla çenli uzaldylyp bilýär. Ownuk jenýatlar bilen bagly derňew üçin has gysga möhlet ulanylýar. Ozalky ýyllardan tapawutlylykda, häkimiýetler kanunda deslapky derňew üçin goýberilýän möhletleri seýrek bozdular. Ozallar yzygiderli we tagaşyksyz býurokratik prosessler sud seljerişliginiň yza süýşürilmegine ýardam edýärdi; galyberse-de, hökümetiň parahorluga garşy tagallalary we döwlet gullukçylarynyň başarnygyny ýokarlandyrmak üçin Döwlet Gullugynyň Akademiýasynyň döredilmegi, şeýle yza süýşürmeleri, umuman alanyňda, aradan aýyrmaga ýardam etdi.
Amnistiýa: Baýdak güni mynasybetli, 18-nji fewralda hökümet 230 sany tussagyň günäsini geçdi. Başga-da 1022 tussag Konstitusiýa güni bilen baglylykda 18-nji maýda günä geçişlige düşdi. Hökümet awgust aýynda Gadyr gijesiniň öňisyrasynda 1327 tussagyň günäsini geçdi. Prezident Berdimuhamedow oktýabr aýynda Garaşsyzlyk baýramy bilen baglylykda 2015 tussagyň günäsini geçdi. Dekabr aýynda Bitaraplyk gününiň baýramy sebäpli sany belli bolmadyk tussaglaryň hem günäleri geçildi.
e.Adalatly sud seljerişliginiň bolmazlygy
Kanun garaşsyz sud häkimiýetini ykrar edýän hem bolsa, iş ýüzünde sud häkimiýeti prezidente boýun egýär. Ol ýerde prezidentiň bellän ýa işden aýran sudýalarynyň işi boýunça hiç bir kanuny diňlenişik bolmady, diňe Baş sudýa bellenende ol parlament tarapyndan tassyklandy. Prezidentiň islendik sudýany işden aýyrmaga çäksiz ygtyýary bar. Sud häkimýeti özüniň parahorlugy we täsirsizligi bilen belli.
Sud proseduralary
Kanun hemme günälenýänlere degerli hukuk proseduralary, şol sanda açyk sud diňlenişigini, aýyplama materiallary bilen tanyşyp bilmekligi, şaýatlary we adwokaty çagyrmak, eger suda çekilýän muny başarmasa onda sud tarapyndan bellenen adwokaty çagyrmak hukugyny göz öňünde tutýar. Iş ýüzünde häkimiýetler köplenç bu hukuklary bozýarlar. Suda çekilýänler köplenç günäsizlik prezumpsiýasyndan peýdalanyp bilmeýärler. Ol ýerde oturdaşlar sudy ýok. Hökümet köpçülige sud prosessleriniň köpüsine gatnaşmaga rugsat berdi, ýöne weli kabir sud diňlenişiklari, ylaýtanam, syýasy äheňde hasaplanýanlar, ýapyk ýagdaýda geçirildi. Günälenýänlere wekilçilik eder ýaly birnäçe garaşsyz aklawçy-adwokat bar. Jenaýat-prosessual kodeks aýyplanýanlara diňlenişige gatnaşmaga we islendik wagt öz aklawçysy bilen maslahatlaşmaga rugsat bermegi göz öňünde tutýar. Kanunda aýyplanýanyň öz aklawçysy (adwokaty) bilen duşuşmaga haýsydyr bir çäklendirmeler ýok. Käbir halatlarda sud aýyplanýanlara özleriniň ýüzlerine durýan şaýatlara garşylyklaýyn sorag bermäge, günälenýänlere we olaryň aklawçylaryna resmi subutnamalary almaga rugsat bermeýär. Wagtal-wagtal sud adwokatlar tarapyndan hödürlenen we suduň kararyny üýtgedip biljek aklaýjy subutnamalary kabul etmekden ýüz öwürýär.
18-nji ýanwarda Aşgabadyň Azatlyk etrabynyň sudy ýapyk sud mejlisinde Jehowanyň Şaýady bolan Wladimir Nuryllaýewi pornografik filmleri ýaýratmakda günäläp, 4 ýyl azatlykdan mahrum etdi. Jehowanyň Şaýatlary jemgyýetiniň agzalarynyň aýtmagyna görä, prokurorlaryň, hamana, olara pornografik mazmunly diskleri satdy diýip tassyklaýan 2 sany adamsyny, Nuryllaýew mundan öň hiç haçan görmändir. Maý aýynda hökümet Nuryllaýewiň günäsini geçdi.
Sud diňlenişiginde döwlet prokurorynyň hukuklarynyň aklawçylara garanyňda has uly bolmagy, aýyplanýan üçin suduň adalatly höküm çykarmagyny kynlaşdyrýar. Sud protokollary, ylaýtanam, aýyplanýanyň görkezmeleri rusçadan türkmençä terjime edilende, köplenç, ýalňyş ýa-da doly däl bolýar. Aýyplanýanlar aşaky suduň kararyna ondan ýokardaky suda şikaýat edip we prezidente günäleriniň geçilmegini haýyş edip ýüz tutup bilýärler. Käbir ynamly çeşmelerden alynan habarlara görä, sudýalar we prokurorlar, köplenç, suduň gidişini we gelinjek karary öňünden kesgitläp bilýärler.
Syýasy tussaglar we saklananlar
Kanun hökümete garşy islendik oppozisiýany döwlete dönüklik diýip hasaplaýar. Dönüklik üçin sud edilenlere ömürlik tussaglyk garaşýar we olaryň günäsini geçmeýärler we kesilen ýyllaryny azaltmaýarlar. Ýylyň dowamynda dönüklikde günälenip ýyl kesilenler barada habar gowuşmady.
Oppozision toparlar we käbir halkara guramalar hökümet syýasy tussaglary bendilikde saklaýar diýip beýan edýärler. Ol adamlaryň, şol sanda 2002-nji ýylda ozalky prezident Nyýazowa hüjüm amala aşyranlykda aýyplanyp sud edilenleriniň, sany belli däl.
Graždan sud proseduralary we gorag
Graždan (raýat) sud sistemasy garaşsyz we bitarap däl, sebäbi ähli sudýalary prezident belleýär. Kanuna laýyklykda, jenaýatçylyk derňelen mahalyndaky toplanan subutnamalar “Jenaýat sudunda garaždan iski” atlandyrylýan prossesde graždan iski üçin esas bolup biler. Geçmişde Graždan sudynda gerekli netijäni almak üçin para berilýändigi hakynda habarlar bardy. Aýratyn bir graždanin bilen baglanyşykly gyzyklanmasy bolanda, döwlet bu meselede suduň kararyna salgylanýar. Suduň zorlukly kararlarynyň aglabasy öýden göçürmek hakyndaky duýduryşlardy.
Emläk restutusiýasy
Konstitusiýa we Kanun konfiskasiýa edilen hususy emlägi restitusiýa etmek we onuň öwezini dolmak baradaky kanuny yzygiderli ýerine ýetirmeýär. 2007-nji ýylda prezident Berdimuhamedow ýaşaýjylara başga jaý bermezden olaryň öýlerini ýykmazlygy yglan edipdi. Muňa garamazdan, hökümet ýylyň dowamynda deň derejeli öwezini dolmazdan, Aşgabatda, şäheri täzelemek maksatnamasynyň çäklerinde, birnäçe hususy jaýy ýykdy. Hökümet 2011-nji ýylda öýleri Aşgabatdaky we welaýatlardaky gurluşyk meýdançalarynda ýerleşýän adamlaryň şikaýatlaryna seretmek üçin pudagara komissiýa döretdi. Komissiýa gowuşan şikaýatlaryň sany we olar boýunça gelinen kararlar belli däl.
f. Şahsy we maşgala durmuşynyň, ýaşaýyş jaýynyň we hat alyşmagyň eldegrilmesizliginiň eden-etdilikli bozulmagy
Kanun bu zatlary gadagan edýär, ýöne weli iş ýüzünde häkimiýetler köplenç bu gadagançylyga boýun egmeýärler. Mahal-mahal häkimiýetler suduň sanksiýasy bolmazdan käbir dini azlykdaky adamlaryň öýlerini dökýärler. Kanun, wezipeli adamlaryň, graždanlaryň, hökümetiň garşydaşlaryny we hökümeti tankyt edýänleriň we daşary ýurtlularyň edýän işlerine döwlet howpsuzlyk guramalary tarapyndan gözegçiligi kadalaşdyrmaýar. Howpsuzlyk gullugynyň işgärleri fiziki gözegçiligi, telefonlary diňlemegi, elektron diňleýji gurallary we şugulçylary ulanýarlar. Häkimiýetler daşary ýurtlarda okaýan talyplaryň ene-atalaryna we eger çagalary daşary ýurtlular bilen dostlukly gatnaşyklaryny saklasalar, onda döwlet gullugynda işleýän hossarlary öz iş orunlaryny ýitirjekdigi bilen haýbat atýarlar.
Habarlarda hökümetiň poçta bölümine gelen hatlary we posylkalary eýelerine gowşurmazdan ozal döwlet barlagy üçin açyp görýär.
Ýanwar aýynda hökümet daşary ýurtda resmileşdirilen nika hatynyň ýurduň içinde güýjüniň bolmagy üçin kanuna täzeden seretdi. Hökümet howpsuzlyk güýçleriniň türkmen aýallaryna öýlenen daşary ýurtlulary yzarlaýandygy barada ençeme habar alyndy.
Häkimiýetler tarapyndan yzarlanýan, saklanan we tussag edilen adamlar maşgala agzalarynyň işden ýa mekdepden çykarylýandygy barada habar berýärler. Häkimiýetler käwagt olaryň maşgala agzalaryny saklaýarlar ýa sorag edýärler.
2-nji seksiýa. Graždan (raýat) azatlygyna hormat goýulmagy, şol sanda:
a. Söz we metbugat azatlygy
Konstitusiýa söz we metbugat azatlygyny göz öňünde tutýar, ýöne weli iş ýüzünde hökümet bulara hormat goýmaýar.
Söz azatlygy: Ýanwar aýynda kabul edilen syýasy partiýalar baradaky kanun olaryň duşuşyklaryna Merkezi Saýlaw Komissiýasynyň we Adalat Ministrliginiň wekilleriniň gözegçilik etmegini talap edýär. Hökümet ýurda gelýän žurnalistlere we beýleki daşary ýurtlylara adam hukuklary boýnça tankydy bellikleri aýtmazlygy duýdurýar.
Metbugat azatlygy: Hökümet ýurtda çap edilýän kitaplaryň we metbugat neşirleriniň hemmesini diýen ýaly maliýeleşdirýär hem-de öz gözegçiliginde saklaýar. Ýylyň dowamynda neşir edilen “Rysgal” atly hepdelik gazet, esasan, hökümet gazetlerinde ýazylanlary gaýtalaýar ýa-da döwlet metbugat gullugynyň berýän habarlaryny çap edýär. Hökümet, özi tarapyndan rugsat edilen we döwlet gazetleriniň nukdaý-nazaryny gaýtalaýan “Zaman” atly türk hususy neşirinden özge, daşary ýurt gazetleriniň ýurda getirilmegini düýpli çäklendirýär
Hökümet ýerli radiony we telewideniýäni öz kontrollygynda saklaýar, emma weli, bütin ýurt boýunça daşary ýurt telewizion programmalaryny tutýan sputnik (emeli hemra) antennalary ýurt boýunça giňden ýaýran. Graždanlar şeýle-de hemralaryň kömegi bilen daşary ýurt radio programmalaryny hem diňleýärler.
Zorluk we ýanamalar: Hökümetiň žurnalistleri, hususan-da fewral aýyndaky prezident saýlawlaryna çenli, yzarlandygy we olara gözegçilik edendigi habar berilýär. Hukuk goraýjy guramalaryň işgärleriniň daşary ýurt metbugaty üçin işleýän graždan žurnalistleri yzarlaýandygy we tussag edýändigi barada habarlar bar.
Ozalky ýyllardaky ýaly, hökümet belli wakalary beýan etmek üçin döwlet žurnalistlerini ýörite rugsat almaly edýär, şeýle-de olar wakalary hökümetiň görkezişi ýaly ýazmaly ýa görkezmeli.
Senzura we mazmun boýunça çäklendirmeler: Häkimiýetler tarapyndan jezalandyrylmagyndan çekinip, ýerli žurnalistler we daşary ýurtly habarçylar öz-özlerini senzura edýärler. Hökümet gazetleriň senzurasyny dowam edýär we oppozision syýasy garaýyşlaryň hasabatyny hem-de prezidenti islendik görnüşde tankytlamagy gadagan edýär.
Içerki neşirýat we göçüriş işlerini kadalaşdyrmak üçin, hökümet ähli çap ediş, göçüriş işlerini amala aşyrýan guramalardan öz abzallaryna lisenziýa almagy we olary hasaba goýmagy talap edýär. Hökümet ýolbaşçylar tarapyndan oňlanmaýan mowzuklardan başga zatlary, şol sanda, çeper eserleri hem çap etmäge rugsat bermeýär.
Wagtal-wagtal syýasy däl daşary ýurt neşirleriniň bazarlarda peýda bolmagyna garamazdan, hökümet döwlete degişli däl guramalar üçin daşary ýurt neşirlerine abuna ýazylmagy gadagan edýär. Ýylyň dowamynda hökümet, köpçülige elýeterli bolmadyk, rus dilindäki neşirler bilen hökümet işgärlerini üpjün etdi. Aşgabat aeroprtunyň gümrük gullugynyň resmilari syýahatçylaryň kitaplaryny we döwürleýin neşirlerini ellerinden alýarlar (konfiskasiýa edýärler).
Metbugat çäklendirmeleri. Akkreditasiýa edilişine hiç hili garaşsyz gözegçilik ýok. Akkreditasion karty almak üçin kesgitlenen şertler, akkreditasiýa aljagyňa we syýasy matlaplar boýunça akkreditasiýadan mahrum edilmejegiňe hiç hili ynam ýok. Häkimiýetler ähli daşary ýurt habarçylarynyň akkreditasiýa üçin arza bermeklerini talap edýär. Olar daşary ýurt žurnalistlerine, diňe işlerini göz astynda saklap boljak belli-belli wakalary, ýagny halkara konferensiýalary we ýokary derejedäki duşuşyklary şöhlelendirmäge rugsat berýärler. Daşary ýurt metbugatynyň azyndan 7 žurnalisti akkreditasiýa aldy. Ýurtda Türkiýäniň habar serişdeleriniň sekiz habarçysy we olaryň hem azyndan bäşisiniň akkreditasiýasy bar diýip habarda aýdylýar. Birnäçe ýylyň dowamynda ençeme gezek akkreditasiýa barada arza bilen ýüz tutandygyna garamazdan, Azat Ýewropa/Azatlyk radiosy hökümetden jogap alyp bilmedi. Daşary ýurt metbugaty üçin işleýän 11 töweregi habarçy akkreditasiýasyz iş alyp barýar. Ýurda sapar eden daşary ýurt žurnalistleri resmi däl çeşmelerden maglumat almakçy bolanlarynda, özleriniň hereketleriniň we azatlyklarynyň çäklendirilýändiklerini habar berýärler.
Internet azatlygy
Halkara Telekommunikasiýa Birleşiginiň maglumatlaryna görä, Interneti ilatyň diňe 5 göterimi ulanyp bildi.
Graždanlaryň elektron poçtasyny we Internetdäki hereketleri hökümet öz gözegçiliginde saklady. Internete girilýän derwezeleri we Aragatnaşyk Ministrligi tarapyndan ýöredilýän programma üpjünçiliginde (softwerlerinde) hasaba alnan (registrasiýa edilen) Internet protokol adresine degişli ençeme serwerlwere MHM-niň kontrollyk edendigi hasabatlarda bellenýär. Programma üpjünçiligine edilen kontrollyk hökümete Internet protokolynda alnyp barylan sesleri ýazga almak, mikrofonlary we kameralary işletmek hem-de basylan klawişalaryň hasabyny ýöretmek mümkinçiligini döretdi. Häkimiýetler belli-belli ynjyk websaýtlara girişi petikledi. Fewral aýynda geçirilen prezident saýlawlaryna çenli birnäçe hepdäniň dowamynda dissident websaýtlaryň belli-bellileri hyzmat edip bolmaz ýaly hüjüme sezewar boldular.
Akademik azatlyk we medeni çäreler
Ozalky prezident Saparmyrat Nyýazowyň ýazan “Ruhnama” kitaby boýunça hökmany synag (ekzamen) we daşary ýurt diplomlaryny resmileşdirmekdäki kynçylyklar dowam edýär. Hökümet daşary ýurt diplomlaryny ykrar etmek boýunça hiç hili täze proseduralary yglan etmedi we daşary ýurtly hünärmenleriň köpüsiniň döwlet edaralarynda işlemek üçin, Bilim ministrliginiň resmilerine öz diplomlaryny resmileşdirmegi başarmandyklaryny aýdýarlar. Käbir adamlar diplomy resmileşdirmek üçin ministrligiň işgärleriniň para talap edýändiklerini aýdýarlar.
Hökümet akademiki gatlakda hökümeti ýa-da prezidenti tankytlamaga we syýasy tarapdan ynjyk hasaplaýan hukuk deňeşdirmeleri, taryh, etnikara gatnaşyklar we teologiýa ýaly ugurlar boýunça barlaglara ýol bermedi.
Orta mekdep üçin okuw kitaplarynyň birinji sahypasynda ozalky prezident Nyýazowyň suratynyň saklanyp galýandygyna garamazdan, Nyýazow we onuň maşgala agzalary baradaky ýazylanlary aýyrmak üçin okuw kitaplarynyň köpüsine täzeden seredildi. Ozalky prezident Nyýazow we onuň maşgalasy barada ýazylanlar prezident Berdimuhamedowyň “Täze galkynyşy” baradaky sözler bilen çalşyryldy. Bilim ministrliginiň 2008-nji ýylda okuw kitaplarynyň ählisine täzeden serdeilendigi barada hasabat bermegine garamazdan, ýylyň ahyrynda olaryň diňe takmynan ýarysyna täzeden seredildi.
Çäklendirmeler biraz gowşadylan hem bolsa, hökümet döwlet teatrlarynda daşary ýurt pýesalarynyň we spektakllarynyň birnäçesiniň goýulmagyna rugsat bermedi. Diňe Aşgabatdaky Rus teatry rus dilinde syýasy däl daşary ýurt pýesalaryny görkezmegini dowam etdirdi. Kinolary, eger olar daşary ýurt ilçihanalarynyň sponsorlygynda bolmasa, diňe türkmençe subtitrleri (terjimeleri) bilen görkezmeklik rugsat edilýär.
Medeniýet ministrligi ähli köpçülikleýin çäreleri, şol sanda sergileri, aýdym-saz, sungat we medeni çäreleri öz senzurasy hem-de gözegçiligi astynda saklaýar.
b. Parahatçylykly ýygnaklar we birleşmeler azatlygy
Ýygnaklar azatlygy
Konstitusiýa we kanun ýygnaklaryň azatlygyny kepillendirýän hem bolsa, iş ýüzünde hökümet bu hukuklary çäklendirýär. Häkimiýetler ýylyň dowamynda köpçülikleýin ýygnaklara, demonstrasiýalara, ylaýtanam, eger hasaba alynmadyk guramalar tarapyndan gurnalýan bolsa, rugsat bermediler. Mysal üçin, iýun aýynda MHM, öz harytlaryny hökümetiň görkezen bahasyndan ýokary, has adalatly bazar nyrhlary boýunça satmakçy bolýan etçileriň üýşmeleňini dargatdy.
Birleşikler azatlygy
Konstitusiýa we kanunçylyk birleşikler azatlygyny kepillendirýän hem bolsa, iş ýüzünde hökümet bu hukugy çäklendirýär. Kanun ähli Hökümete degişli däl guramalaryň (HDDG) Adalat Ministrliginde hasaba alynmagyny , şeýle-de ähli daşary ýurtlardan alynýan kömekleriň Daşary Işler Ministrligi bilen ylalaşylyp, Adalat we Ykdysadyýet we Ösüş Ministrliginde hasaba alynmalydygyny talap edýär. Hasaba alynmadyk HDDG-niň döredijiligi jerime, gysga wagtlaýyn tussaglyk we emlägiň konfiskasiýa edilmegi bilen jezalandyrylýar.
Halkara guramalar hasaba alnan 101 sany HDDG-nyň diňe birnäçesini garaşsyz gurama hökmünde kabul etdiler. HDDG-lar hasaba durmaga synanyşýan guramalar üçin hökümetiň her hili administratiw bökdençlikler döredýändigini habar berýärler. Käbir doldurylmaly kagyzlar birnäçe gezek tehniki sebäplere görä yzyna gaýtaryldy. Käbir hasaba alynmaga garaşýan guramalar işlerini başga ýollar bilen amala aşyrýarlar, ýagny ozal hasaba alnan guramalaryň bir bölümi hökmünde iş alyp barýarlar, beýlekileriň bolsa işleri wagtlaýynça togtadylan ýa-da çäklendirilen.
Çeşmeler ýurtda graždan jemgyýetiniň döremegi we hereket etmegi üçin päsgelçilikleriň birnäçesiniň bardygyny belleýärler. Olaryň biri hem hökümetiň guramany esaslandyryjylaryň ýurduň graždany bolmalydygy we milli derejede hereket edýän guramanyň azyndan 500 agzasynyň bolmalydygy baradaky talabydyr. Ýene-de beýleki bökdençlikleriň hataryna Adalat Ministrliginiň agzalarynyň guramalaryň geçirýän ýygnaklaryna gatnaşyp bilmegi we guramalaryň öz planlaşdyran işleri barada hökümete hasabat bermegi girýär.
ç. Din azatlygy
Döwlet Departamentiniň Halkara Din Azatlygy Baradaky Hasabatyna seret: www.state.gov/j/drl/irf/rpt/.
d. Göçmek azatlygy, adamlaryň ýurduň içinde ýeriniň üýtgemegi, bosgunlary we watansyz adamlary goramak
Konstitusiýa we kanunçylyk bir ýerden başga ýere gitmekde doly azatlygy göz öňünde tutmaýar.
Ýurt içinde göçmeklik: Kanun içerki pasporty we ýaşamaga rugsat hatyny talap edýär. Ähli daşary ýurtlylara serhetýaka ýerlere barmak üçin ýörite rugsat haty gerekli bolup galdy.
Graždanlar goşa graždanlykda bolup bilmeýärler we bu talap wagtal-wagtal amala aşyrylýar. Häkimiýetler goşa graždanlykdaky adamlara, ýurtdan çykmazyndan ozal, haýsy-da bolsa bir graždanlykdan ýüz öwürmegi üçin basyş edýärler. Daşary ýurda gitmek üçin täze pasport almakçy bolup, resmi dokumentlerde goşa graždanlygyny görkezen adamlara pasport berilmeýär we, tersine, Türkmenistanyň graždanlygyny saýlanlara pasport berilýär.
Daşary ýurda syýahat: Hökümetiň daşary ýurda gitmäge gadagançylyk sanawynyň bardygyny inkär etmegine garamazdan, käbir adamlaryň ýurtdan çykmagyna gadagançylyyk bar. Studentleriň birnäçesi özlerine ýurtdan çykmaga rugsat berilmändigini aýtdylar. Mysal üçin, awgust aýynda Orsýetiň Smolnyý institutynyň stipendiýäsyna mynasyp bolan 8 studente ýurtdan çykmaga rugsat berilmedi. Bu waka bilen baglanyşykly hiç hili düşündiriş berilmedi.
2005-nji ýylyň Migrasiýa baradaky kanuny, döwlet syrlaryna dahylly bolan, şahsy maglumatlary galplaşdyran, agyr jenaýat eden, gözegçilik astynda saklanýan, adam söwdasynyň pidasy bolmagy mümkin, ozal gitjek bolýan ýurdunyň kanunlaryny bozan ýa-da syýahaty döwletiň bähbitlerine ters gelýän islendik adamynyň daşary ýurda syýahatyny gadagan edýär .
Döwlet syrlaryndan habarly bolan döwlet ulgamynyň ozalky işgärleri hökümetde işden aýrylandan soň, bäş ýylyň dowamynda daşary ýurda gidip bilmeýärler. Kanun, häkimiýetlere prezidentden günä geçişlige mynasyp bolanlary iki ýylyň dowamynda daşary ýurda goýbermezlige rugsat berýär. Kanun şeýle-de hökümete belli ugurlar we hünärler boýunça bilim almagy gadagan etmäge mümkinçilik berýär. Bu kanun studentleriň bilim almak üçin daşary ýurtlara gitmekleriniň öňüni almak üçin ulanylýar.
Sürgün: Kanun içerki sürgün üçin belli-belli şahslary iki ýyldan bäş ýyla çenli bellenen ýerde ýaşatmagy göz öňünde tutýar.
Bosgunlary goramak
Hökümet 2009-njy ýylda Birleşen Milletler Guramasynyň Bosgunlar Boýunça Baş Komissarynyň (BMG BBBK) öňünde bosgunlaryň statusyny kesgitlemegi boýun aldy . Formal taýdan bosgun statusyny bermegiň düzgüni bar, ýöne iş ýüzünde ol hereket etmeýär. Hökümet bosgun satusynyň berilmegine garaşýan adamlara goldaw berýän çäreleri işläp düzmedi. BMG BBBK bosgunlara 2009-njy ýyla çenli möhlete mandatly bosgunlaryň sertifikatyny berýärdi. Bu sertifikatlar bosgunyň ýuridiki statusyny görkezýän ýeke-täk subutnama bolup durýar. Mandatly bosgunlar, hökümet bilen ylalaşyp, her ýyl sertifikatyň möhletini uzaltmaly. Ýurtda BMG BBBK-nyň mandaty bolan 59 adam bar.
Gaçybatalga (başpena) almak: Ýurduň kanuny gaçybatalga (başpena) ýa bosgun statusynyň berilmegini göz öňünde tutýar, hökümet hem bosgunlary goramak çärelerini işläp düzdi. 2005-nji ýyldan bäri ýurt hiç kime gaçybatalga bermedi.
Yzyna gaýtarylmak: Hökümet öz ýurtlarynda jynsy, dini, graždanlygy ýa-da haýsy-da bolsa bir sosial topara ýa-da syýasy pikire degişlidigi üçin janyna ýa azatlygyna howp abanýan we BMG BBBK-nyň bosgun mandaty bolanlaryň hiçisiniň ýurtdan çykarylmandygyny beýan edýär.
Döwlet bosgun statusyny bermezlik üçin diňlenişik geçirende BMG BBBK –nyň synçy statusy bar. Hökümet tarapyndan bosgun statusy berilmedik adamlar şeýle mandaty almak üçin BMG BBBK-na ýüz tutup bilýärler.
Esasy hyzmatlaryň elýeterliligi: Bosgunlar saglygy goraýyş, başlangyç we orta bilim almak ýaly hyzmatlardan peýdalanyp bilýärler, ýöne weli olaryň döwlet işinde işlemäge we emläk ýa-da kompaniýa edinmäge haklary ýok.
Watansyz adamlar: Graždanlyk (raýatlyk) ene-atanyň haýsy-da bolsa biriniň graždanlygyndan gelip çykýar. BMG BBBK-nyň maglumatlaryna görä, watansyz bolmak howpy abanýan 15000 töweregi adam bar. Graždanlygy ýok bosgunlar baradaky maglumat elýeterli bolmady. Hökümetiň graždanlyga dalaş edýänlerden özge ýurduň graždany däldigini subut etmek talaby, dokumentsiz adamlara graždan bolmaklyga böwet bolýar.
Watany ýok dokumentsiz adamlaryň sosial töleg we bilim almaga hem-de işe girmäge hukuklary ýok.
3-nji seksiýa. Syýasy hukuklara hormat: Graždanlaryň (raýatlaryň) hökümeti çalşyp bilmek hukugy.
Graždanlar kanunlary we özlerini dolandyrýan resmileri arkaýyn çalşyp bilmeýärler. Konstitusiýa ýurdy prezident dolandyryşly dünýewi respublika (jemhuryýet) diýip yglan edýär. Ol hökümetiň şahalarynyň ygtyýarlyklarynyň bölünmegini göz öňünde tutýar, emma weli häkimiýetiň köp ygtyýarlyklary prezidentiň elinde jemlenen. Iş ýüzinde döwletde prezidentiň çäklendirilmedik ygtyýarlyklary bar.
ÝHHG-nyň maglumatlaryna görä, saýlaw kanuny onuň ölçeglerine gabat gelmeýär.
Saýlawlar we syýasy gatnaşyk
Soňky saýlawlar: prezidentlik saýlawlary fewral aýynda geçirildi, ýöne barybir ÝHHG-nyň synçylar toparyny ýaýbaňlandyrmaga mümkinçilik bolmady. ÝHHG-nyň demokratik Guramalar we Adam Hukuklary Boýunça Býurosy özüniň 2011-nji ýylyň dekabr aýyndaky hasabatynda esasy azatlyklaryň çäklendirilmegi, syýasy plýuralizmiň bolmazlygy, şeýle-de demokratik saýlawlary geçirmek boýunça ýurduň hukuk esaslaryny ÝHHG-nyň öňünde alan borçlaryna laýyklykda ýerine ýetirmekde ösüşiň ýoklugy sebäpli synçylary ibermek, saýlawlar üçin peýdaly bolmaz diýip hasaplaýar. Hökümet ÝHHG-dan saýlawlara synçylary ibermegi haýyş etmedi, emma ýurt Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygyna 2012-nji ýylda başlyklyk edeni üçin, bu gurama saýlaw uçastoklaryny çäklendirilmedik derejede barlap bilmeýän we ähli zady öz içine alýan hasabaty düzüp bilmejek uly bolmadyk topary ýollady.
Awgust aýynda ýerli geňeşlere saýlawlar geçirildi we olara garaşzyz synçylar tarapyndan gözegçilik edilmedi.
Syýasy partiýalar: hökümet ýanwar aýynda partiýalary hasaba almagyň düzgünini kadalaşdyrýan Syýasy partiýalar baradaky Kanuny kabul etdi. Kanun Adalat Ministrligine hasaba almakda we häkimiýetlere partiýanyň ýygnaklaryna gözegçilik etmekde giň ygtyýarlyklary berýändigi üçin, hakykatdan hem garaşsyz partiýalara özlerini hasaba aldyrmak we kandidatlary (dalaşgärleri) hödürlemek işinde juda uly kynçylyklar döredýär. Kanun dine, sebite, käre esaslanýan, şeýle-de, “ahlak düzgünlerini kemsidýän”, Konstitusiýany güýç ulanmak bilen çalyşmagy wagyz edýän hem-de graždanlaryň (raýatlaryň) hukuklaryna garşy çykýan partiýalary döretmegi gadagan edýär. Kanun partiýanyň hökümet tarapyndan ýapylmagyna nähili şikaýat edip bilýändigini düşündirmeýär. Hökümet ÝHHG-na Kanuny hünärmenlerçe teswirlemäge rugsat etdi, ýöne weli ýylyň dowamynda ÝHHG-nyň maslahatlarynyň birini-de ýerine ýetirmedi.
Döwletiň köpçülikleýin maglumat serişdeleri diňe prezident Berdimuhamedowyň we onuň Demokratik partiýasynyň işini şöhlelendirýär.
Ol ýerde garaşsyz syýasy toparlar ýok. Iki sany hasaba alnan partiýa bar, olaryň biri agalyk ediji Demokratik (ozalky kommunistik) we beýlekisi awgust aýynda döredilen hökümetiň howandarlygyndaky senagatçylaryň we telekeçileriň partiýasy. Hökümet resmi taýdan syýasy partiýalara agza bolmagy gadagan etmeýär, ýöne kimdir biriniň görkezilen iki partiýadan başga partiýanyň agzasydygyny görkezýän hiç hili habar ýok. Ýurduň daşynda hereket edýän Türkmenistanyň Milli Demokratik Hereketi, Türkmenistanyň Respublikan partiýasy we Watan partiýasy ýurduň içinde iş alyp barmak üçin hasaba alynmady.
Aýallaryň we azlyklaryň gatnaşmagy: 125 orunlyk ýerli mejlisiň, Mejlisiň başlygyny hem öz içine alýan, 21 sany aýal agzasy bar. Aýallar hökümetde käbir görnükli orunlary, şol sanda Ministrler kabinetiniň Başlygynyň medeniýet, telegepleşikler we metbugat boýunça orunbasary, Bilim ministri, Medeniýet ministri, Döwlet arhiwiniň direktory, Demokratiýa we Adam Hukuklary Institutynyň direktory, parlamentiň bäş sany komitetiniň ikisiniň başlygy, şeýle-de Döwlet Neşirýat Gullugynyň başlygy ýaly wezipeleri eýeleýärler.
Hökümet döwlet wezipelerine bellemekde etnik türkmenleri has ileri tutýar, ýöne weli etniki azlyklaryň wekilleri hem hökümetde birnäçe ýokary derejeli wezipeleri eýeleýärler. Ýurduň iň uly taýpasy, prezidentiň Teke taýpasynyň wekilleri ýurduň syýasy we medeni durmuşynda iň görnükli rollary oýnaýarlar.
4-nji seksiýa. Parahorluk we Hökümetde aýdyňlygyň ýoklugy
Kanunyň parahorluk üçin jenýat jogapkärçiligini göz öňünde tutýandygyna garamazdan, hökümetiň bu kanuny degerli derejede ulanyp bilmeýändigi hem-de wezipeli adamlaryň hiç bir garawsyz parahorluk bilen meşgullanýandygy habar berilýär. Parahorluk howpsuzlyk güýçlerinde, sosial we ykdysady ulgamlarda hem bar. Parahorlugy gylawlandyrýan sebäpleriň hataryna biri-biriňe gol ýapmak, aýdyňlygyň we hasabatyň ýoklugy, hökümetiň parahorlugy paş edýänlerden öç almak howpy ýaly zatlary goşmak bolar. Azatlyk öýi guramasynyň we Dünýä bankynyň Döwlet dolandyrylyşynyň netijeliligi barada berýän maglumatlaryna görä, ýurtda parahorluk babatynda çynlakaý meseleler bar.
Ozalky ýyllarda hem bolşy ýaly, prezident ministrleriň we döwlet emeldarlarynyň (çinownikleriniň) bir toparyna käýinç berdi hem-de olaryň birnäçesini wezipesinden çetleşdirdi. Mysal üçin, prezidentiň 6-njy iýulda okuwa girmekçi bolýan talypdan 50 000 dollar para alandygy üçin Lukmançylyk (Medisina) uniwersitetiniň rektoryny işden aýrandygy barada tassyklanmadyk habarlar bar. 23-nji iýulda Baş prokuratura hapa pullary ýuwmakda (bikanun pullary kanunylaşdyrmakda) aýyplanyp, aragatnaşyk ministriniň ozalky orunbasarynyň türmä basylandygyny habar berdi. Häkimiýetler beýleki ministrliklerde hem wezipe bilen bagly jenaýatlary derňediler we birnäçe emeldary tussag etdiler, ýöne olaryň tussag edilmesiniň syýasy äheňlidigini ýa-da däldigini anyklamak maglumat ýetmezçiligi zerarly kynlaşýar. Baş Prokuratura we Milli Howpsuzlyk Ministrligi hökümetiň parahorluga garşy göreşiniň öň hatarynda durýarlar.
Kanun wezipä saýlanan ýa bellenen adamlaryň öz girdejilerini ýa-da baýlyklaryny açyp görkezmegi talap etmeýär. Maliýe taýdan talaplar aýdyň hem däl, halkara kadalara hem gabat gelmeýär. Döwlet kärhanalary maliýe hasabatyny, hatda daşary ýurtly hyzmatdaşlary üçin hem, ýaýratmaga borçly däl. Maliýe barlagy bütin dünýäde ykrar edilen guramalar däl-de, eýsem ýerli maliýe barlagçylary tarapyndan amala aşyrylýar.
Ol ýerde köpçülik hökümetiň maglumatlaryny alyp bilmeýär, iş ýüzünde hökümetiň özi hem ony elýeterli etmeýär. Häkimiýetler aýratyn alnan bir maglumaty, onuň döwlet syrydygyny aýdyp, bermekden saklanýarlar. Käbir statistiki maglumatlar hem döwlet syry hasaplanýar. Ol ýerde köpçülige demografik maglumatlar açylyp görkezilmeýär, emeldarlar (resmiler) bolsa ykdysady we maliýe görkezijilerini döwlet syýasatyna görä çap edýärler.
5-nji seksiýa. Häkimiýetleriň halkara we Hökümete Degişli Däl Guramalaryň bolup biläýjek adam hukuklarynyň bozulmalaryny derňeýşine gatnaşygy.
Hökümetiň beýle guramany hasaba almakdan ýüz öwreni we hasaba alynmadyk guramanyň işini bikanun hasaplaýany üçin , ol ýerde içerki adam hukuklary boýunça Hökümete Degişli Däl Gurama (HDDG) ýok. Häkimiýetler ýylyň dowamynda syýasy däl sosial we medeni guramalaryň işini gözegçilik astynda saklamagyny dowam etdiler..
BMG we beýleki halkara guramalar: Hökümetiň adam hukuklary boýunça guramalara, şol sandaÝHHG-na we BMG-na ýurtda hemişelik wekilhana açmaga rugsat bermegine garamazdan, ol ýerde adam hukuklary boýunça hiç bir HDDG-nyň hemişelik wekilhanasy bolmady. Hökümet ÝHHG-nyň metbugat azatlygy we gender meseleleri boýunça ýörite wekillerine ýylyň dowamynda ýurda gelmäge rugsat etdi. Hökümet tarapyndan söz, metbugat we birleşmeler azatlygynyň çäklendirilmegi halkara guramalara hökümetiň adam hukuklary babatynda alyp barýan syýasatyny we işlerinei barlamaga, düşünmäge we olara baha bermäge uly päsgelçilik döredýär.
Hökümet ÝHHG-nyň edarasyna päsgelçiliksiz barmaga rugsat etdi. Hökümetiň adamlary halkara guramalaryň wekilleri bilen duşuşmakdan saklajak bolmagy ýaly habarlar gelip gowuşmady.
Hökümetiň Adam hukuklary baradaky guramalary: Demokratizasiýany goldamak we adam hukularyna gözegçilik etmek üçin 1996-njy ýylda hökümet tarapyndan döredilen Demokratiýa we Adam Hukuklary instituty garaşsyz bir düzüm däl. Onuň raýatlar üçin kompensasiýa almak mümkinçiligi çäklendirilen. Şeýle-de bolsa, Institut ýylyň dowamynda käbir raýatlaryň adam hukuklaryna degişli meselelerini çözmek boýunça näresmi ombudsmeniň roluny oýnady. Türkmenistanyň Adam hukuklaryny berjaý etmek baradaky halkara borçlarynyň ýerine ýetirilişine gözegçilik edýän pudakara komissiýa ýylyň dowamynda halkara guramalaryň adam hukuklary boýunça beren çäkli görkezmelerini amal etmek ugrundaky meselelere garamak üçin birnäçe gezek duşuşyk geçirdi. Bu komissiýanyň iş plany barada anyk maglumat elýeterli bolmady. Prezident 2005-nji ýylda adam hukuklaryny goramak bilen bagly kanunlara gözegçilik etmek üçin adam hukuklaryny we azatlyklary goramak boýunça parlament komitetini döretdi. Onuň adam hukuklary babatyndaky işi barada köpçülige hiç hili maglumat berilmedi.
6-njy bölüm. Diskriminasiýa, jemgyýetde ýanalma we adam söwdasy
Kanun jynsy, maýyplygy, dili, etnik azlygy ýa-da sosial derejesi bilen bagly diskriminasiýany gadagan edýän hem bolsa, diskriminasiýa, şeýle-de aýallar bilen bagly zorluk, ozalkysy ýaly, mesele bolup galýar.
Aýallar (aýal-gyzlar, zenanlar)
Zorlamak we öý-içeri sütem: Aýaly zorlamak, şol sanda nikaly adamsynyň zorlamagy hem kanuna garşy we zorlugyň derejesine hem-de günäliniň residiwistligine baglylykda, kanun 3 ýyldan 25 ýyla çenli azatlykdan mahrum etmek jezasyny göz öňünde tutýar. Zorlamak bilen bagly hasabaty ýöretmek we zorlamanyň bardygyny boýun almakdaky öňden galan ters pikirler bu meseläniň möçberini kesgitlemegi kynlaşdyrýar, emma weli käbir çeşmeler bu hadysanyň seýrek zat däldigini habar berýärler.
Kanun öý-içeri sütemi, şol sanda aýalyň öz adamsy tarapyndan süteme sezewar edilmegini gadagan edýär, ýöne weli hökümet kanuny netijeli ulanmaýar. Jeza Jenaýat kodeksi esasynda däl-de, eýsem ýetirilen zyýanyň möçberi boýunça kesgitlenýär. BMG-nyň 2009-njy ýylda çap edilen Ösüş programmasy boýunça, ýurt “maşgaladaky süteme, zorlamaga we nikaly adam tarapyndan zorlanmaga garşy göreşiň ýok ýa-da bu meselede gowşak kanunly we kanunlaryň, adatça, ulanylmaýan ýurtlarynyň” hataryna girýär.
Öý-içeri sütemiň bardygyny käbir üzlem-saplam habarlar görkezýär, ýöne weli ejir çekenler öz hukuklaryny bilmeýärler ýa-da adamsy we onuň garyndaşlary tarapyndan sütemiň köpelmeginden heder edýärler. Öý-içeri sütemi boýunça birnäçe sud diňlenişigi we olar barada metbugatda käbir habarlar boldy. Aprel aýynda Keýik okara atly HDDG, ÝHHG-nyň ýardam bermegi bilen maşgaladaky sütemiň pidalaryny penalaýan düşelge jaýyny açdy. Şol gurama maşgala süteminiň pidalary üçin “gyzgyn liniýa” gurnady, şeýle-de maşgala sütemine sezewar bolanlara mugt ýuridik konsultasiýa we psihohologiki kömek berýär. HDDG şeýle-de köpçülik üçin maşgaladaky sütem meselelerine degişli habarlylygy artdyrmak üçin ýörite seminarlar geçirdi. Aýallaryň Aşgabatdaky bir resmi we beýleki sebitlerdäki birnäçe näresmi toparlary maşgaladaky sütemiň pidalaryna ýardam berdiler.
Islenmedik jynsy ymtylyş: Islenmedik jynsy ymtylyşy gadagan edýän ýörite bir kanun ýok we iş ýerinde islenmedik jynsy ymtylyşlaryň bardygy barada habarlar eşidilýär.
Köpelmäge degişli hukuklar: Jübütleriň we aýry-aýry adamlaryyň näçe çaga, haýsy ýygylykda we möhletde dogurmagy diskriminasýasyz, mejbur edilmesiz we sütemsiz erkin hem-de jogapkärli planlaşdyrmaga hukuklary bar.
Maşgalany planlaşdyryşyň usullary baradaky doly maglumatlar elýeterli bolmady. Barybir, göwreliligiň öňüni alyşyň häzirki zaman serişdeleri erkekler üçinem, aýallar üçinem elýeterli. Aýallar ýerleriň köpüsinde çaga dogurmanka we dograndan soňky bejergini almak üçin çaga dogrulýan öýlere baryp bilýärler. BMG-nyň ilat fondunyň 2012-nji ýylda dünýäniň ilaty baradaky hasabatyna laýyklykda, aýallaryň 45 göterimi göwreliligiň öňüni alyşyň häzirki zaman serişdelerini haýsy-da bolsa bir görnüşde ulanýar.
Öňden gelýän ters pikire eýerip, ärli aýallaryň köpüsi maşgalany planlaşdyrmagyň usullaryny ulanmaga garşy bolýarlar.
Diskriminasiýa: Kanun boýunça aýallaryň maşgalada, emläkde we sud sistemasynda erkekler bilen deň hukugy bar. Mejlisiň adam hukuklary we azatlyklar boýunça komiteti adam hukuklary, gender kanunçylygy, täze okuw maksatnamasyna laýyklykda täze gender soraglarynyň milli we halkara jyns kanunçylygyna laýyklykda, býulleteniň yzygiderli çap edilmegine jogap berýär. Aýallaryň kanun boýunça erkekler bilen deň derjede zähmet haky, kredit almaga, biznese başlamaga we ony alyp barmaga, döwlet işinde işlemäge hukugy bar. Ýöne muňa garamazdan, öňden dörän ters pikir zerarly, aýallar diskriminasiýa duçar bolýarlar. Işe alýanlar, göwrelilik we çaga seretmek bilen bagly, hamala, önümçiligi peseltmezlik maksady bilen, erkekleri işe alanlaryny gowy görýärler. Aýallar döwlet ykdysady kärhanalaryny dolandyryşyň ýokary gatlaklarynda ýeterlik derejede çykyş etmeýärler we olar, esasan, saglygy goraýyş, bilim, hyzmat ediş wezipelerinde işleýärler. Hökümet aýallaryň hatarly we ekologik taýdan howpsuzlygy üpjin edilmedik käbir işlerde işlemegini çäklendirýär.
Hökümet aýallara garşy diskriminasiýa baradaky ýüzlenmeleri we hasabatlary kabul etmeýär. Aýallaryň kanuny hukuklary boýunça ýörite hökümet edarasy ýok, emma weli, aýallaryň kanuny hukuklary meselesi boýunça hökümet bilen bagly HDDG we Demokratiýa we Adam Hukuklary Boýunça Milli Institut meşgullanýar.
Çagalar
Çaga dogulanyny hasaba almak: Kanuna laýyklykda, çaganyň graždanlygy onuň ata-enesiniň raýatlygyndan gelip çykýar. Eger çaga hemişelik ýaşaýjynyň statusy bar, graždanlygy (raýatlygy) ýok adamlardan doglan bolsa, onda çaga ýurduň raýaty (graždany) hasaplanýar. Hökümet çagalaryň doly üpçünçiligi, şol sanda UNICEF-iň we beýleki halkara guramalaryň çagalaryň saglygyny gowulandyrmak ugrundaky programmalary boýunça hyzmatdaşlyga tarap aram ädimler etdi.
UNICEF şäherdäki çagalaryň 96 we obadaky çagalaryň hem 95 göteriminiň dogulyşy hasaba alyndy diýip hasabat berdi.
Bilim: 10-njy synpa (klasa) çenli bilim almak mugt, hökmany we hemmetaraplaýyn. Barybir, käbir oba ýerlerinde ata-eneleriň öýde işletmek üçin dokuz ýaşan gyzlary mekdepden alyp galýandyklary barada habarlar bar.
Çagalara ýowuz daramak: Çagalara ýowuz daramak bilen bagly birnäçe habarlar gelip gowuşdy. 2006-njy ýylda BMG-nyň çagalaryň hukugy boýunça komiteti hökümete maşgala we beýleki ugruna seretmelerde, kämillik ýaşyna ýetmediklere adalatly sudy üpjün etmeklikde, çagalara zabun çemeleşmäniň öňüni almakda, olaryň saglygynda we doly üpjünçiliginde, biliminde, maýyp çagalarda we olary goramagyň ýörite çärelerinde tagallalary jemlemegi maslahat berdi.
Çagalaryň nikalaşmagy: Nika baglaşmagyň aşaky çägi 18 ýaş bolup durýar. Iň soňky bar bolan (UNICEF-iň 2006-njy ýyl hasabaty) maglumatlara görä, nikalaryň 9 göterimi ýaşy ýetmedikler tarapyndan baglanyşylýar.
Çagalaryň seksual ekspluatasiýasy: Razylygyň kanuny çägi 16 ýaş. Ýaýratmak, reklama ýa söwda üçin neşirler, kino we wideo görnüşinde pornografik materiallary we serişdeleri taýýarlamak hem-de pornografik häsiýetli, şol sanda çagalar bilen bagly, zatlary öndürmek Jenaýat Kodeksiniň 164-nji maddasy esasynda jezalandyrylýar. Interpolyň dokladynda (hasabatynda) Jenaýat Kodeksi ýaşy ýetmedikleri jelepçilige çekmeklige jenaýat jogapkärçiligini girizýär” diýip bellenen.
Halkara Çaga ogurlanmasy: Türkmenistan Halkara çaga ogurlanmasynyň graždan aspektleri boýunça 1980-nji ýyldaky Gaaga konwensiýasyna gatnaşyjysydyr. Degişli ýurtlar boýunça maglumat üçin Döwlet Departamentiniň döwletler boýunça hasabatyna seret: http://travel.state.gov/abduction/country/country_5860.html.
Antisemitizm
Çen bilen 300 töweregi ýewreý , esasan, Aşgabatda ýaşaýar, ýöne olaryň guramalaşdyrylan ýewreý jemgyýeti ýok. Ol ýerde hiç hili antisemit hereketleri bolmady.
Adam söwdasy (gaçakçylygy)
Döwlet Departamentiniň Adam gaçakçylygy baradaky hasabatyna seret:
www.state.gov/j/tip.
Maýyp adamlar
Kanun önümçilikde, bilimde, medisina hyzmatynda we beýleki döwlet hyzmatlarynda fiziki, sensor, intellektual we psihiki ýetmezçiligi bolan adamlaryň diskriminasiýasyny (kemsidilmegini) gadagan edýär. Şeýle-de bolsa, maýyplar öňden gelýän pikirler esasynda diskriminasiýa bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar we olary işe almaklykdan, olara bilim we medisina kömegini bermekden yzygiderli ýüz öwürýärler.
Hökümet çäkli mümkinçilikleri bolan adamlara, olaryň esasy talaplaryny ödäp bilmeýän hem bolsa, subsidiýalar (kömek pullaryny) we pensiýalary töleýär. Hökümet kömek puluny alýan inwalidleri işleýän adam hasaplaýar we ýurtdaky iň kän iş orunly hökümetdäki işlere dalaşgär hökmünde garamaýar.
Käbir mümkinçilikleri çäkli bolan talyplar bilim alyp bilmeýärler, çünki ýokary hünärli mugallymlar we maýyplar üçin serişde ýetmezçilik edýär. Maýyp talyplar ýokary okuw jaýlaryna alynmadylar. Hökümet mümkinçilikleri çäkli, şol sanda, ruhy taýdan näsazlykly çagalary, eger mümkin bolsa, bilim we hünär almagyny üpjin eder ýaly mekdep-internatlara ýerleşdirýär. Iş ýüzünde beýle bolmady. Duýma mümkinçilikleri çäkli adamlar üçin mekdepler hemme uly şäherlerde bar. Reabilatasion merkezli mekdep-internatlar her bir welaýatda hem-de Aşgabatda bar.
Kanun täze gurulýan jaýlary mümkinçilikleri çäkli adamlar girip biler ýaly edip gurmaklygy talap edýän hem bolsa, bu talaplar ýerine ýetirilmeýär we köne jaýlara ýörite girelge döredilmän galdy. Belli bir standartyň ýoklugy netijesinde, käbir täze binalaryň panduslary nädogry gurlupdyr. Mümkinçilikleri çäkli adamlaryň hukugyny goramak Sosial Üpjünçilik Ministrliginiň üstüne düşýär. Bu ministrlik HDDG tarapyndan maýyplara (inwalidlere) kömek üçin çäreleri geçirer ýaly ýer tapyp bermäge we ony guramalaşdyrmaga ýardam edýär.
Milli/Jynsy/Etnik azlyklar
Kanun ähli raýatlar üçin deň hukuklary we azatlyklary göz öňünde tutýar. Azlykdaky toparlar medeni çäreler geçirmek üçin, HDDG hökmünde hasaba durmaga synanyşdylar, ýöne weli ýylyň dowamynda azlykdaky toparlaryň hiç birisine hasaba durmak başartmady.
Kanun türkmen dilini resmi dil diýip kesgitleýär, şeýle-de, özge azlyklaryň diliniň hukugyny hem göz öňünde tutýar. Hökümetiň resmi işleri doly türkmen diline geçirmäge synanyşýan wagtynda, paýtagtyň söwda işlerinde we gündelik durmuşynda rus dili agdyklyk edýär. Hökümet ministrlikleriň işgärlerinde öz hünärleri boýunça türkmen dilinde ekzamen bermegi talap etdiler we ony tabşyryp bilmedikler işinden çykaryldylar. Hökümetiň türkmen dilini bilmeýänler üçin ony öwrenmek resurslary diňe başlangyç we orta mekdeplerde bar.
Türkmen dilini gürlemeýänler işde olar üçin höweslendirmeleriň we ýokarlanmagyň ýolunyň ýapykdygyny we türkmen dälleriň diňe sanlyjasynyň ministrliklerde ýokary wezipe eýeleýändiklerini bellediler. Käbir halatlarda, hökümetdäki wezipä dalaşgärler öz milli gelip çykyşy barada, üç arka ata-babasy bilen bagly maglumatlary bermeli boldular. Hökümetde iş ýerleri azaldylanda, ilki bilen türkmen däller nyşana alynýar.
Jemgyýetde Seksual oriýentasiýasy we gender kimligi üçin yzarlanmalar, kemsidilmeler we zor salynmalar
Birmeňzeş jynsdakylaryň seksual gatnaşyklary Jenaýat kodeksiniň pederastiýa baradaky maddasy boýunça bikanun hasaplanýar we iki ýyla çenli azatlykdan mahrum etmek jezasy bar hem-de onuň üstüne ýene iki ýyldan bäş ýyla çenli zähmet-düzediş koloniýasyna hem iberilip biler. Kanunyň beýleki bölümlerinde beçebazlyk hadysalary gaýtalanan halatynda, kämillik ýaşyna ýetmedikler bilen gomoseksual hereketlere girendigi üçin ýa-da gomoseksual gatnaşyklar arkaly SPID-i ýa başga bir wenerik ýokanç keseli ýaýradandygy üçin 20 ýyla çenli azatlykdan mahrum edilmek jezasy bar. Kanunda aýallaryň arasyndaky seksual gatnaşyklar barada hiç zat ýok. Häkimiýetleriň mart aýynda geýleriň bir toparyny tussag edendigi barada habarlar bar hem bolsa, kanunyň ýerine ýetirilişi gyradeň däl. Diskriminasiýa garşy kanunlar lezbiýankalara, geýlere, biseksuallara we transgenderlere (LGBT) degişlilikde ulanylmaýar.
LGBT wekilleriniň işe ýerleşmekde, öý-öwzar, raýatlygy ýoklary ýerleşdirmek meselelerinde, bilim ýa medisina kömegini almakda diskriminasiýa sezewar bolýandygy sebäpli, seksual oriýentasiýasy ýa-da gender kimligi bilen baglanyşykly zorlukly hereketler ýa-da hukuklaryň bozulmagy ýaly zatlar hasaba alynmady. Birmeňzeş jynsdakylaryň jynsy gatnaşyklary adaty jemgyýetde gadagan tema bolmagynda galdy we , belki, şonuň üçin beýle habarlar bolmady.
Beýleki jemgyýetçilik zor salmalary ýa-da diskriminasiýa
ÝIÇ/SPID keselliler babatynda jemgyýetde zorluklar ýa-da diskriminasiýa barada habarlar bolmady. Hökümet ýurtda ÝIÇ/SPID-iň bardygyny resmi taýdan boýun almaýar.
7-nji seksiýa. Işgärleriň hukuklary
a. Birleşme azatlygy we kollektiwleýin gepleşikler geçirmek hukugy
Kanun işgärleriň profsoýuzlara (kärdeşler bileleşigine) girmäge we iş berijiler bilen kollektiwleýin şertnama düzmäge bolan hukugyny goraýar. Kanun işgärlere iş taşlaýyşlar geçirmäge rugsat bermeýär. Kanun profsoýuzlaryň agzalaryna we guramaçylaryna garşy diskriminasiýany gadagan etmeýär. Diskrininasiýa baradaky şikaýatlara seretmekligiň mehanizmi işläp düzülmedik we kanun täzeden işe dikeldilmegi göz öňünde tutmaýar.
Iş ýüzünde birleşmeler azatlygy oňlanylmaýar. Bar bolan profsoýuzlaryň hemmesi hökümetiň garamagynda we özleriniň döredijiliginde (işlerinde) hiç hili garaşsyz erki ýok. Hökümet hususy adamlara garaşsyz profsoýuzlary döretmäge rugsat bermeýär. Hökümet kontraktlary boýunça iş alyp barýan daşary ýurt kompaniýalarynda hak tölenmezligi sebäpli birnäçe iş taşlaýyşyň geçirilendigi barada habarlar boldy. Baş prokuratura bu meseleleriň ençemesiniň çözülmegine ýardam etdi.
b. Mejbury we hökmany zähmetiň gadagançylygy
Kanun mejbury we hökmany zähmetiň ähli görnüşlerini gadagan edýär. 2007-nji ýylyň adam söwdasy baradaky kanunyň 129-njy maddasyna laýyklykda, kanun mejbury zähmeti we adam söwdasynda güman edilýänleri derňemegi, adalatly yzarlamagy we jeza bermegi göz öňünde tutýar. Iş ýüzünde hökümet ýylyň dowamynda mejbury zähmetiň öňüni almak hem-de soňuna çykmak üçin bu kanuny ulanmady. Gurluşyk işçileri mejbury zähmetde has köp ulanylýarlar. Mejbury zähmet pagtaçylyk pudagynda hem bar.
Şeýle-de, Döwlet Departamentiniň adam söwdasy baradaky hasabatyny görüp bilersiňiz: www.state.gov/j/tip.
c. Çaga zähmetiniň gadagançylygy we işe ýerleşmegiň iň aşaky (minimal) ýaş çägi
Çagalar üçin işe ýerleşmegiň iň aşaky ýaş çägi 16 ýa-da dokmaçylyk, gurluşyk, metal işläp bejermek we himiki maddalar bilen iş salyşmak ýaly agyr senagat işlerinde bolsa 18 ýaş. Barybir, 15 ýaşy dolan ýetginjek ata-enesiniň we profsoýuz guramasynyň razyçylygy bilen, her gün 4 sagatdan 6 sagada çenli işläp bilýär, ýöne weli beýle rugsatlaryň alynýan halatlary seýrek bolýar. Kanun 16-18 ýaş aralygyndaky çagalara her gün 6 sagatdan köp işlemegi gadagan edýär. Şeýle-de, kanun çagalary iş wagtyndan daşary hem-de agşam sagat 10-dan ir sagat 6-a çenli işletmegi gadagan edýär we olary iş ýerinde ezilmeklikden goraýar. Prezidentiň çaga zähmetini ähli pudaklarda gadagan edýän permany çagalaryň pagta ýygymyna gatnaşmaklygyna rugsat bermeýändigini anyklaşdyrýar.
Adalat Ministrligi we Baş prokuratura Zähmet kodeksiniň çaga zähmetini gadagan edýän bölümini netijeli işe girizdi.
d.Zähmetiň kabul edip boljak şertleri
Hemme pudaklarda aýlyk zähmet hakynyň iň aşaky möçberi 500 manat ($175). Girdejiniň garyplyk çägi baradaky resmi maglumatlar elýeterli bolmady. Norma boýunça iş hepdesiniň dowamlylygy 40 sagat we dynç günlerini göz öňünde tutýar. Kanun iş sagadyndan artyk we baýramçylyk we dynç alyş günlerindäki zähmet üçin tölegiň adatdakydan iki esse tölenmelidigini tassyklaýar. Iş sagadyndan artyk zähmet ýylyň dowamynda 120 sagatdan artyk bolmaly däl we yzly-yzyna gelýän iki günde 4 sagatdan geçmeli däl. Kanun göwreli aýallary, 3 ýaşyna çenli çagasy bar eneleri, 16 ýaşa çenli maýyp çagasy bar eneleri, iki we ondan köp çagaly ýalňyz ata-eneleri iş sagadyndan artyk işlere çekmekligi gadagan edýär.
Kanun döwlet gullukçylaryna her ýyl azyndan 30 gün, ähli görnüşdäki okuw jaýlarynyň mugallymlaryna 45 gün we professorlara hem 55 gün tölenýän zähmet rugsadyny göz öňünde tutýar. Kanun ýaş çatynjalara we olaryň ata-enelerine toýa taýýarlyk üçin 10 günlük tölenýän zähmet rugsadyny almaga mümkinçilik berýär. Işgärler aradan çykan ýakyn garyndaşlaryny jaýlamak bilen bagly ýas çärelerini geçirmek üçin hem 10 günlük tölenýän zähmet rugsadyny alyp bilýärler. 62 ýaşy dolan raýatlaryň goşmaça üç gün tölenýän zähmet rugsadyny almaga haky bar.
Hökümet zähmetiň saglyk gigiýenasynyň we howpsuzlygynyň anyk standartlaryny bellemedi. Döwlet zähmet inspeksiýasy ýok. Ýöne weli, döwlet profsoýuzlary tarapyndan hakyna tutulan we döwlet pudaklarynda iş şertlerini gowulandyrmak barada teklipler bermäge hakly 14 sany zähmet inspektory bardy. Kanun boýunça, profsoýuz inspektorlarynyň jerime töletmäge haky ýok.
Iş ýüzünde, hökümet öz işgärlerinden we hususy sektorlaryň köpüsinde işleýänlerden her gün 10 sagat ýa-da 6-njy gün tölegsiz işlemegi talap edýär. Habarlarda hususy sektorda işleýänleriň şenbe günleri azyndan ýarym gün işleýändikleri görkezilýär. Iş sagadyndan artyk zähmet üçin we zähmet rugsady bien bagly tölegleri kadalaşdyrýan kanunlar netijeli ulanylmaýar.
Gurluşyk we köne zawodlaryň senagat işgärleri, köplenç, howply şertlerde işleýärler we hususy gorag serişdeleri bilen üpjün edilmeýärler. Oba hojalygynyň käbir işgärleri defoliantlar we meýdanlary mehanizasiýalaşdyrylan pagta ýygymyna taýýarlamak bilen bagly ekologik taýdan howpsuz däl şertlerde işlemeli boldular. Işgärler özleriniň saglygyna ýa howpsuzlygyna wehim salynýan wagty hem indiki gezek işe ýerleşmegine zyýansyz işden ýüz öwürip bilmeýärler. Iş bilen bagly şikesler baradaky statistika elýeterli bolmady.


c: text/html

text:
Fýodor Dostoýewskiý
Fýodor Mihaýlowiç Dostoýewskiý (1821-1881)
Dünýä edebiýatynyň iň belli kyssaçylarynyň biri, beýik rus ýazyjysy we akyldary Fýodor Dostoýewskiý 1821-nji ýylda, Moskwada dünýä indi.
Ol 1837-nji ýylda Imperator Nikolaýyň adyny göterýän inženerçilik orta hünärmenlik mekdebine okuwa girip, ony 1844-nji ýylda tamamlaýar. 1843-nji ýylda Fýodor meşhur fransuz ýazyjysy O.Balzagyň «Ýewgeniýa Grande» romanyny terjime edýär. 1845-nji ýylda bolsa özüniň ilkinji eserini - «Garyp biçäreler» romanyny ýazyp gutarýar. Roman eýýäm çap edilmänkä rus edebiýatynyň iň meşhur tankytçysy W.Belinskiýniň öwgüsine mynasyp bolýar, şahyr N.Nekrasow bolsa 1846-njy ýylda eseri özüniň redaktirleýän «Peterburg ýygyndysy» almanahynda çap etdirýär. 1849-njy ýylda, «Ak gijeler» powestiniň çap edilmeginden biraz wagt geçeninden soň Dostoýewskiý syýasy sebäpler boýunça tussag edilýär we Omska sürgüne ýollanylýar. 1854-nji ýylda ol azat edilýär we harby gulluga çagyrylýar. 1859-njy ýylda ýazyjy gulluk borjyndan boşadylýar, şol ýylyň özünde hem «Stepançikowo obasy we onuň ýaşaýjylary» powestini çap etdirýär. 1861-nji ýylda ýazyjy dogany Mihail bilen birlikde «Wremýa» žurnalyny, ol ýapylanyndan soň «Epoha» žurnalyny çykarýarlar. Bu žurnallarda ýazyjynyň «Kemsidilenler we ýekirilenler» (1861), «Zyndan hakda ýazgylar» (1860-62), «Tomusky täsirler hakda gyşky bellikler» (1863), «Garasöýmeziň ýazgylary» (1864) ýaly meşhur eserleri çap edilýär. Emma 1865-nji ýylda «Epoha» ýapylýar. Ýazyjy agyr ýagdaýa düşýär, howlukmaçlyk bilen iň belli eserleriniň birini - «Jenaýat hem jeza» (1866) romanyny döredýär, «Humarbaz» (1866) romanyny bolsa 21 günde ýazyp ýetişmeli bolýar. Bu eserleri okyjylar örän gyzgyn garşylapdyrlar. Alan gazanjyna ýazyjy aýaly bilen Ýewropa syýahat edýär. Ol ýerden özüniň «Tentek» (1867) atly ajaýyp romanyny tamamlap getirýär.
Ömrüniň soňky sekiz ýylyny ýazyjy Staraýa Russa şäherinde ýaşaýar. Bu ýerde ol birnäçe ajaýyp eserleri döredýär. Olardan «Melgunlar» (1872), «Ýetginjek» (1875), «Doganlar Karamazowlar» (1880) romanlaryny, birnäçe powestdir hekaýalary we «Ýazyjynyň gündeligi» atly essedir hekaýalar ýygyndysyny agzaman geçip bolmaz.
Fýodor Dostoýewskiý 1881-nji ýylda aradan çykýar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Baharly etraby
Bäherden etraby 1977 ýylda döredilip, 1963 ýylda ýatyryldy we 1965 ýylda täzeden döredildi. Meýdany 17,4 müň kw.km ilaty 86,5 müň adam. Etrapda bir şäher (Bäherden), 15 geňeşlik we 20 oba ilatly punktlary bar. Etrap 3 fiziki-geografiki bölekden: Köpetdagdan, dag etegi düzlüklerden we Garagum çöllükden ybarat. Suw resusrlary Garagum derýasy, Arwaz çaýy, Arçman çeşmesi we köp sanly skwažinalar. Hereket etmeýän kärizleriň birnäçesi saklanyp galypdyr. Etrapda kesel bejeriş Arçman, ýylysuw, minerak suw çeşmelerem bar. Hojalygynyň esasy ýöriteleşen ugulary pagtaçylyk, däneçilik, maldarçylyk, gok we bakja ekerançylygy "Bäherden" garaköl goýundarçylyk, "Saýwan" maldarçylyk hojalyklary yurdumyzda bellidir. "Akdepe obasynda" Bäherden nah mata dokma kombinay guruldy.
Baharly etrabynyn administratiw bolunisi[üýtget]
Geneslikler


text:
Kyýamat Gruppaň MC'si ZumerCHAS (Artur a.k.a Abdyrrahman) - 06.04.88ý. dogylan.
Aýdym sazda meniň elmydama höwesim bardy. İlki başda Rap style-yny bir dostumdan diňläpdim. Şondan soňra mende RAPe gar
şy ýylylyk başlady. Ýagny 3-4 nji klaslarda wagtym, başga Ors rapçileriň RAPlerini ýat tutýadym ))). Näçe ulaldygymça RAP'e höwesim artýardy, başda magnitafon REC'i bilen RAP ýazdyrýadyk oglanlar bilen, ol Rapemors dlinde di. 8 klasda, 0,13(Almaz)(häzir gullyk'da) onyň bilen İňlis dilinde biri birimize DİSS şekilinde rhyme ýazýardyk. Soňra bir gün Türkmençe RAP yazmaga karar berdik. Türkmençe RAP'e da suw guýaly olam gögersin diýip Türkmençe RAP rhyme ýazmaga başladyk. Soňra gruppa boldyk, Fez(Mämmet) Amerikadan gelenden soň olam goşuldy. Şeýdip 3 MC'i bolyp "Pahyr Ruhym" LP albomy özlerimizi RAPde gelişdirmek üçin ýazdyrypdyk. Ondan ön Meniň solniý albomym bardy, olam özümi RAPde gelişdirmek üçin ýazdyrypdym, onyň ady “Şeýtan Tohumy”. Şeýdip ýuwaş ýuwaş RAPi gelişdirýädik. 2005 de Kyýamat gruppamyza beat etmäge Beat producer Rude(Aganur) 4Diwar RAP gruppasyndan geldi we 0,13 Watan borjuny bermäge gullyga gitmeli boldy. Fez'iň käbir problemalari bolany üçin Kyýamat gruppadan olam ýakynda çykmakçy, Soňynda ýene men we Dj Shadow(Maksat) galdyk, bizem Şehit Sözlerim EP albomy taýýarladyk Inşallah hemme zat önde, täze Mc'ler geler gider Türkmen RAP soňynda Göge ýeter.


text:
Balkan ýarymadasy
Balkan ýarymadasy (slowen. Balkanski polotok, horw. Balkanski poluotok, bosn. Balkansko poluostrvo, serb. we çern. Балканско полуострво, rum. Peninsula Balcanică, bolg. we maked. Балкански полуостров, grek. Baλkavιkή xepσόvnσoς, türk. Balkan Yarımadası, ital. Penisola Balcanica, lat. Paeninsula Balcanica) Ýewropanyň günorta-gündogarynda ýerleşýär. Meýdany — takmynan 505 müň km². Günorta-günbataryny, günortasyny we günorta-gündogaryny Ortaýer, Adriatik, Ion, Mermer, Egeý we Gara deňizleri ýuwup geçýär. Ýarymadanyň kenary ýokary derejede böleklenen görnüşde. Relýefi esasan daglyk görnüşde. (Stara-planina, Rodopy, Dinar daglygy, Pind)


text:
Marakana stadiony
Marakana stadiony-Braziliyan Rio de Zhaneyro shaherinde 1945de duybuni tutup,50nji yylda achylyar. 87.000 adamy oz ichine sygdyryar. Flamengo we Fluminense yaly brazil klublar oz oyunlaryny bu apet stadionda gechiryarler.doly ady-Mario Filyo.Bir wagtky dunyanin in uly stadionydyr.Hazirki wagtda bolsa Gunorta Amerikada 1nji orunda duryar.1950nji yylda dunya rekordy goyulyp, shonda 4nji dunya chempionatynyn yer eyesi Braziliya finalda Urugwaydan yenilip,shol oyunada 199.850 adam gatnashandygy hasaba alyndy,hazire chenli hem bu rekordyn gapdalynadam barylanok.1963nji yylda bolsa Flamengo-Fluminense oyuna 177.656 jankoyer gatnashyp,bu bolsa klublar derejesinde dunya rekordyny goydy.Gaty gen zat, 80nji yyllarda milli we klub yaryshlara ortacha 150.000 adam gatnashypdyr.XX asyryn 2nji yarymynda bu stadion 200.000 golay adamy yerleshdirip bilipdir. Emma FIFA tarapyndan girizilen sistema boyuncha,dine nomerlenen yerler ya-da bashgacha "Zheral"yerleri goyuldy da,beyleki orunlary bolsa ayyrmaly etdiler.Hazirki zamanda Marakanada gurlushyk ishleri(rekonstruksiya)gechirilip dur.Shondan sebapli hem bu apet umman dunyan in uly stadionlaryn 20ligine hem girenokdyr.Marakanada geljekki 2016 tomusky Olimpiya Oyunlaryn achylysh dabarasy hem gecher.


text:
Fermentatiw ingibitor
INGIBIOTORLAR(lat. inhibeo - togtatyan, duruzyan)-biyalogiyada fermentlerin aktiwligini peseldyan tebigy we sintetik maddalar: olar tasir edishleri, mahsus ayratynlyklary we bashga hasiyetleri boyunca tapawutlandyrylyar. Janly organazimde gecyan madda calshygynyn onumleri, fermentlerin tebigy I-y bolup bilyarler. I. fermentlerin katalitik tasirlerinin mehanizmini owrenmek, beloklaryn funkksiyonal toplarynyn tebigatyny takyklamak, durli-durli fermentatiw proseslerin madda calshygyndaky rolyny ashgar etmek ucin ginden ulanylyar. I-nyn praktiki ahmiyeti uludyr, mes zyyanly mor-mojeklere we hashal otlara garshy goreshmek ucin zaherli himikatlary ulanmaklyk I-yn shol organizmlerin yashamagy ucin mohum prosesleri ingibirlemek ukyplary bilen baglanshyklydyr. Kabir farmaklogik serishdelerin we dermanlaryn tasirleri hem fermantatiw reaksiyalaryn ingibirlenmegine esaslandyrylyar. “I” termini, esasan, haysyda bolsa bir cylshyrymly biologic prosesin gecmegine pasgel beryan maddalary (mesrelem osumligin osmeginin ingibiotorlary) gorkezmek ucin ulanylyar.


text:
Gökhan Türkmen 2012 son albüm Ara dinle
Gökhan Türkmen’in 2012 yeni ve son albümü “Ara” çıktı.
indirmeden sitemizden dinleyebilirsiniz.
Albüm Listesi
1. Bitmesin
2. Senden Yana
3. Aşk Lazım
4. Yudum Yudum
5. Susma
6. Büyük İnsan (Akustik)
7. Yüreğim (Akustik)
Etiket: ara dinle, Gökhan Türkmen, Gökhan Türkmen 2012, Gökhan Türkmen 2012 albüm, Gökhan Türkmen 2012 albüm dinle, Gökhan Türkmen 2012 dinle, Gökhan Türkmen albüm, Gökhan Türkmen albüm dinle, Gökhan Türkmen albümleri, Gökhan Türkmen ara dinle, Gökhan Türkmen dinle, Gökhan Türkmen şarkıları dinle, Gökhan Türkmen son albüm, Gökhan Türkmen son albüm dinle, Gökhan Türkmen yeni albüm, Gökhan Türkmen yeni albüm dinle, Gökhan Türkmen yeni albümü


text:
Ýungingen
Ulrih won Ýungingen (1360 – 15 iýul 1410) Tewton rysarlarynyň biri bolup 1407-10 ýyllar aralygy hyzmat edipdir. Onuň Beýik Litwa Knýazlygy we Polýak korollygy (1385–1569) bilen bolan Grünwald söweşindäki alyp baran syýasaty Ordeniň heläkçilige uçramagyna eltipdir.
Demirgazyk-günbatar Germaniýanyň Ýungin diýlen ýerinde dogulan Ulrih Prussiýanyň Ordenstaat diýen ýerine göçüp Žluçowda (Człuchów)da ornaşypdyr.
Ulrih german güýçlerini Polýak-Litwa-Tewton söweşinde Polşanyň we Litwanyň garşysyna sürdi. Emma, ol 1410-da Grünwald söweşinde (Tannenberg) öldürildi.


text:
Afrika
Afrika — Ortaýer deňziniň we Gyzyl deňziň günortasynda, Atlantik okeanyň gündogarynda we Hindi okeanynyň günbatarynda ýerleşýän bir kontinent. Ol ululygy boýunça Ýewraziýadan soň ikinji kontinentdir. Şeýle hem oňa Afrikadan we ýanaşyk adalardan ybarat bolan dünýä bölegi diýlip at berilýär. Afrikanyň meýdany 30 065 000 km² ýa-da gury ýer meýdanynyň 20,3 %-inden ybaratdyr, adalary bilen bolsa — 30,2 million km² çemesi bolup, şeýlelikde Ýer ýüzüniň umumy meýdanynyň 6 %-ini we gury ýeriň 20,4 %-ini tutýar. Afrikanyň territoriýasynda 55 sany döwlet, 4 sany ykrar edilmedik döwlet we 5 sany garaşsyz territoriýa (ada) ýerleşýär. Afrika ilatynyň sany sany boýunça dünýä ilatynyň 10/1 bölegini tutýar. Territoriýasy 30,3 mln km2. Gury ýeriň 5/1% tutýar. Afrika Ýewropadan 14 km Gibraltar bogazy arkaly bölünýär. 1859-60 ýyllarda Suls kanaly gurulmazdan öň Aziýa bilen gury ýer arkaly birleşýärdi. Afrikanyň çägi Tunisden GAR-a çenli 8000 km, Senegoldan Somala çenli 7,5 müň km uzalyp gidýär. Afrikanyň esasy çägi ekwatorial giňişlikde ýerleşip, gün şöhlesiniň iň köp düşýän yssy klimatly ýeridir. Çäginiň birnäçe bölegi ekwatordan uzakda ýerleşip, gurak klimatly ýerdir. Onuň demirgazygynda 8 mln km2 çägi tutýan Sahara çöli ýerleşýär. Afrikanyň çäginiň 5/1 böegi daglyk ýerdir. Afrika şertli günbatar, gündogar, günorta, demirgazyk, merkezi we ekwatorial diýip bölünýär. Madakaskar adasy aýry aýdylýar. Afrikanyň ilaty soňky wagt çalt köpelip başlady. Öň haýal ösýärdi. Meselem: b.e.sepgidinde Afrikanyň ilaty bary-ýogy 16 mln adamdy.
- Alžir
- Angola
- Benin
- Botswana
- Burkina-Faso
- Burundi
- Çad
- Efiopiýa
- Ekwatorial Gwineýa
- Eritreýa
- Gabon
- Gambiýa
- Gana
- Günorta Afrika Respublikasy
- Günorta Sudan
- Gwineýa
- Gwineýa-Bisau
- Jibuti
- Kabo-Werde
- Kamerun
- Keniýa
- Komorlar
- Kongo Demokratik Respublikasy
- Kongo Respublikasy
- Kot-d’Iwuar
- Lesoto
- Liberiýa
- Liwiýa
- Mawrikiý
- Mawritaniýa
- Madagaskar
- Malawi
- Mali
- Marokko
- Merkezi Afrika Respublikasy
- Mozambik
- Müsür
- Namibiýa
- Niger
- Nigeriýa
- Ruanda
- San-Tome we Prinsipi
- Swazilend
- Seýşeller
- Senegal
- Somali
- Sudan
- Sýerra-Leone
- Tanzaniýa
- Togo
- Tunis
- Uganda
- Zambiýa
- Zimbabwe


text:
Pedikulýoz
Häzirki zaman lukmançylygyna geçen asyrlarda millionlarça adamlaryň ömrüni alyp giden kesellerden üstün çykma başartsada, oňa kiçijik möjekleri ýok etmek entek başardanok. Bu kesel adamzada gadymy asyrlardan bäri bellidir. Ol barada birinji maglumatlar Aristoteliň işlerinde duş gelýär (b.e. öň IV asyr). Gurap galan bitleri gadymy hindi, peru, indeýleriň gonamçylyklaryndaky jesetlerden hem tapypdyrlar. Olar Grenlandiýa we Aleut adalarynda (XV asyr) tapylan mumiýalaşan jesetlerde hem duş gelýär.
B.e. 500 ýyl öň Gerodot: "Olar hudaýa gulluk edenlerinde hiç hili bit ýa-da başga mör-möjek ýapyşmaz ýaly..." diýip, müsür dindarlarynyň kellesiniň hemişe arassa syrylanlygyny belläp geçýär. Baryp 200 ýylyň dowamynda Ýewropa ýurtlarynda pedikulezyň köpçilikleýin ýaýramagy ýüze çykyar. ABŞ-da her ýylda kelle pedikulezynyň 6-12 mln ýagdaýy duş gelýändir.
Keseliň köp duş gelýän döwri, çagalaryň dynç alyş merkezlerinden gaýdyp gelýän, güýz paslynyň başyna gabat gelýändir. Köplenç pedikulez bilen keselçilik, adamlaryň bir ýerde üýşüp ýaşamagy ýa-da arassaçylyk düzgünleri berjaý edilmedik ýagdaýynda has hem ýokarlanýandyr (meselem, uruş ýa-da heläkçilik ýagdaýlary).
Bitler hemişe aladaçyl, gaharjaň adamlara ýokuşýanlygy barada geň pikir hem bardyr. Adatça bu ýagdaý nerw dartgynlylygy sebäpli adamyň bedeniniň ysynyň üýtgeýänligi bilen hem düşündirilýär.
Pedikulez (bitlilik) (lat. pedikulus, "bit") – deriniň we saçlaryň parazitler arkaly ýüze çykýan keselidir.
Bitleriň kelle, köýnek we gasyk görnüşleri bardyr. Kelle we köýnek bitleri adamdan adama eşikler, ýorgan-düşek, daraklar we başga öý goşlary arkaly geçip bilýändir. Gasyk bitleri köplenç jyns gatnaşygy arkaly geçýär. Köýnek bitleri geýimleriň tikin ýerlerinde ýaşap, şol ýerde ýumurtgalaryny taşlaýandyrlar. Bitler 1minutda 20 sm. aralygy geçmäge ukyplydyr. Şoň üçin olar bilen yokuşma çalt bolup geçyär.
Gasyk bitleri daşky jyns agzalarynyň gyl örtüginde, ýumurtga haltajygyň üstünde, budyň ýokarky böleginde ýerleşýändirler. (gasyk bitliligine başgaça "ftirioz" hem diýilýär).
Öni alynmadyk ýagdaýlarda bitler goltuklara, arka, döşlere, sakgal-murtlara, gaşlara we kirpiklere ýaýrap bilýär.
Kelle bitleri kellede ösýän saçlarda, has hem onuň ýeňse, depe we çekge böleginde duş gelýändir. Kelle biti 6-14 günden kämillige ýetişýändir we şondan soň urkaçy bit ýumurtga taşlamaga ukyplydyr. Bitleriň ýumurtgasy (sirke) agymtyl reňkde bolup, goňaklara meňzeşdir.
Ýöne goňaklardan tapawutlylykda sirkeler togalak görnüşde bolup, gyllaryň düýbüne ýapyşýandyrlar. 7-10 günden ýaş bitler ýumurtgadan çykýandyr we saçlaryň düýbünde boş, ak pilejikler galýandyr. Ortaça bitleriň ömrüniň dowamlylygy 21 güne barabardyr.
Pedikulezyň özüne mahsus alamatlary bardyr:
- Bitiň dişlän ýerlerinde gijilemäniň döremegi iň ýaýran alamatdyr. Ol bitiň tüýküliginiň täsiri bilen döräp, ýokuşmadan 2-3 gün soň döreýär;
- Deride emele gelýän gögümtil, ownuk tegmiller;
- Deride ýüze çykýan gijilemäniň yzlary. Köplenç bakterial ýokançlygyň goşulmagy netijesinde deriniň ýokançly keselleri döreýär (iriňli düwürtikler, follikulitler);
- Saçlaryň düýbünde, esasan hem boýnuň ýokarsynda, gulaklaryň arkasynda sirkeleriň döremegi;
- Saçlaryň arasynda uly bitleriň görünmegi. Öte geçen ýagdaýlarda bitiň çykarýan nemi saçlary toppaklaýyn birleşdirip, ýaramaz ysy hem ýüze çykaryp biler (koltun);
- Bitleriň çykarýan neminiň täsiri netijesinde, boýunlaryň arka tarapynda örgüniň döremegi bolup biler.
Bitleriň hemme görnüşleri adam gany bilen iýmitlenýändirler. Köýnek bitleri örgünli garahassalyk keseliniň ýokuşmagyna getirip bilýändir. Pedikuleza garşy göreş onuň görnüşine baglylykda alnyp barylýandyr.
Gasyk bitinden saplanmak üçin, mümkin bolandan, bedeniň hemme ýerlerinden gyllary syryp aýyrmalydyr (goltuklardan, daşky jyns agzalardan). Bitleriň dişlän ýerlerini ýokançlyklardan goramak üçin, ol ýerlere 10% ak simap melhemini ýa-da 5% sary simap melhemini, 33% kükürtli melhemi çalmalydyr. Gaşlardan we kirpiklerden möjekleri dyrnaklaryň kömegi bilen ýeke-ýekeden aýyrmalydyr. Olaryň zeperlenen ýagdaýynda 0,25% göz melhemine fizostigmin goşup ulanmalydyr.
Köýnek bitlerini aýyrmak üçin, ýassyk-düşek daşlaryny, eşikleri gaýnatmalydyr ýa-da buga tutmalydyr. Pes temperaturada eşikleri ýuwmak degerli netijäni bermeýär. Ýokary gyzgynlykda ýuwlan egin-eşikleri bir hepdeläp, gowy ýelejiredilýän ýerde, günüň aşagynda asyp goýmalydyr.
Egin-eşikleri ilki ýörite serişdeler (insektisidler) bilen işläp, soň suwda ýuwmak we güne sermek hem bolýandyr.
Egin-eşikleri we düşek daşlary arassalamagyň iň peýdaly usuly – olary paraformalin kameralara salmakdyr. Şeýlelikde, olar ýokary gyzgynlykly we himiki arassalaýşy geçýärler.
Egin-eşikler arassalananda, sirkeleriň eşikleriň galyň tikin ýerlerine ýa-da epinlerine ýapyşyp, ýeterlik bolmadyk gyzgynlyk bilen arassalanma durnukly bolup biljekdigini ýatda saklamalydyr.
Köýnek pedikulezynda sirkeleriň diňe eşikleriň sapajyklarynda däl-de, deriniň gysga gyljagazlaryna hem ýapyşyp galjakdygyny göz öňüne tutmalydyr. Şonuň üçin hem, diňe egin-eşikleri arassalamak bilen çäklenmän, näsagy hem pedikulesid (bitleri we sirkeleri öldirýän dermanlar) serişdeleri bilen bejermek hökmandyr.
Kelle bitliligini bejermek üçin köp serişdeler (melhem, aerozol, şampun) bellidir. Pedikulesid dermanlar höküminde medifoks, para plyus, nittifor, niks, weda-2, boruň 2% melhemi, kukürt simaply melhem giňden ulanylýar. Agzalyp geçilen dermanlaryň köpüsi sirkeleri öldürmäge ukyply däldir. Dermanlaryň şeýle häsiýetlisi hem sirkeleriň hemmesini öldürip bilmeýär. Şonuň üçin olary el bilen ýeke-ýekeden aýyrmalydyr.
Pedikulesid dermanlaryň zäherliligi sebäpli, olaryň ulanylşynda hemme görkezmeleri berjaý etmelidir. Dermanlaryň köpüsini göwreli aýallara, çaga emdirýän enelere, kiçi çagalara ulanmak bolýan däldir.
Bitlerden dynmak üçin halk arasynda ulanylýan köpsanly serişdeler hem bellidir. Adatça olaryň peýdalylygy pesdir, ýöne dogry ulanylanda ol diýen howply däldir. Dermanhanalardan bitlere garşy serişdeleri almaga utanýanlygyňyz üçin, diňe halk serişdelerini ulanmak ýalňyşlykdyr.
Halk arasynda pedikulezda:
- 50% günebakar ýagy + 50% kerosin;
- 50% hojalyk (kir) sabyny + 50% kerosin, alnan goýy ergini saçlara çalmakaňyz, 1:10 gatnaşykda suw bilen garyň (100 ml ergine 1 litr suw garmaly);
- Klýukwa şiresi (sirkelere garşy peýdaly serişde, sebäbi öz turşulygy bilen onuň daşky gabygyny eredýär);
- Nahar uksusy (4,5% uksus turşulygyny almak üçin, 9% nahar uksusyny 2 esse suw bilen garmalydyr);
- Degtýar sabyny (düzüminde aşgaryň ýokary mukdary bilen peýdalydyr);
- Efir ýaglary (çaý adajy, lawanda). Pedikulezyň bejergisi üçin däl-de, onuň ýokuşmagynyň öňüni almak üçin saça birnäçe damjadan çalýarlar (meselem, bit ýokuşmadyk maşgalanyň başga agzalaryna).
Halk serişdeleriniň öz ýetmezçilikleri bardyr:
- Kerosin aňsatlyk bilen ýanyp bilýär. Ol kynlyk bilen ýuwulýar. Saçlary zaýalap, olaryň daralmagyny kynlaşdyrýar;
- Uksus saçy guradýar. Onuň konsentrirlenen ergini bolsa, saçy, derini ýakyp bilýändir.
Ondan başga-da olary ulanmak hem oňaýsyzlyklara getirýändir: serişdäni çalyp, saçlara polietilen halta geýmelidir. Kelläňe süpürgiç orap, köp wagt şeýle saklamalydyr.
Bitleri ýok etmegiň ýene bir oňaýly ýoly – ol hem saçlara sintetiki boýaglary goýmakdyr. Saç boýaglaryň düzüminde bitleri we sirkeleri öldürýän himiki serişdeler bardyr.
Islendik serişde ulanylandan soň, saçlar ownuk dişli darak bilen daralyp, sirkeler ýeke-ýekeden aýrylmalydyr. Sirkeleri aýyrmak aňsat däldir. Şonuň üçin ol işe birnäçe gün sarp etmeli bolýar. Öli bitleri we sirkeleri aňsat aýyrmak üçin, uzyn saçlary egne çenli bolar ýaly kesmelidir. Saçlara ýörite balzam, balyk ýagyny, ösümlik ýagyny çalyp, olaryň aňsat daralmagyny gazanyp bolar. Zeýtun ýagy bitleri gaçyrýandyr.Geran gülüniň ýagy bolsa ýarajyklaryň çalt bitmegine kömek edýändir.
Kelle pedikulezy ýokuşan adamyň egin-eşiklerini, ýorgan-düşek daşlaryny gaýnatmak, ütüklemek hökmandyr. Maşgalanyň başga agzalaryny (ýa-da mekdepde okaýan ýoldaşlaryny, çagalar bagdaky toparyň çagalaryny) barlagdan geçirmelidir.
Pedikulezyň öňüni almakda hususy we jemgyýetçilik arassaçylyk çärelerine üns bermek möhüm orny eýeleýändir:
- Bedeniňi kadaly ýuwmak (hepdede 2 gezekden az däl), eşikleri we ýorgan-düşek daşlary çalşyp durmak. Eşikleriň, ylaýtada sirkeleriň ýapyşyp biljek tikin ýerlerini gowy edip ütüklemek;
- Öz daragyňyzy başgalara bermekden saklanyň;
- Bitleriň ýokuşmagynyň öňüni almak üçin, ýeňsäňize we gulagyňyzyň arkasyna çaý agajyndan we lawandadan taýynlanan erginleri çalyň;
- Pedikulozyň gaýtadan ýokuşmagynyň öňüni almak üçin ulanulýan zatlary (süpürgiç, eşikleri, daşlyklary, telpekleri, ýumşak oýnawaçlary) ýuwmak we gaýnatmak hökmandyr;
- Bitleriň barlygyny barlamak üçin, saçlary ak matanyň üstünde daraň;
- Ýuwlandan soň, kelläňizi süpürgiç bilen orap, gije ýatmaň. Saçlary gowy edip saç guradyjy (fen) bilen guradyň.


text:
Inçekesel
Inçekesel (lat. tuberculum — tümmejik) – iň gadymy we giňden ýaýran keselleriň biridir. Onuň şeýledigine, Müsürde tapylan adam süňklerindäki inçekesele mahsus alamatlar hem güwä geçýär. Gadymy asyrlaryň lukmanlary bu keseli öwrenip, näsaglan adamyň gaty horlanýanlygyny belläpdirler. Olar ony “ftiza“ diýip atlandyrypdyrlar (grekçe-hoplanma, dargama). Bu sözden hem “ftiziatriýa“- inçekeseli öwrenýän ylmyň ady gelip çykypdyr. Keseliň alamatlary barada maglumaty Gippokratyň, Galeniň, Awisennanyň işlerinde tapyp bolýar. Inçekeseliň dürli görnüşlerini öwrenmekde Laennegiň, N. I. Pirogowyň, A. I. Abrikosowyň, G. A. Zahariniň, A. A. Ostroumowyň geçiren işleri ulydyr. 1882-nji ýylda nemes alymy Koh inçekeseli dörediji taýajygy açyar. Soňundan oňa Kohyň taýajyklary diýen at berilyär. Öýken inçekeseli hem şol taýajyklar arkaly döräp, ol inçekesel tümmejikleriň emele gelmegi bilen häsiýetlendirilýär. Inçekesel başga agzalara hem (süňklere, bogunlara,böwreklere, limfa düwünlerine, jyns agzalaryna) zyýan ýetirip bilýär. Inçekesel taýajygy daşky gurşawda gaty durnukly bolup, esasan çyg we garaňky jaýlary gowy görýär. Gün şöhleleri, ýokary temperatura we dezinfeksiýa erginleri ony birnäçe minutdan öldürýär. Inçekesel taýajygy göteriji näsag adam ony töweregindäkilere ýokuşdyryp bilýär. Adamdan adama geçme howa- damja ýoly bilen, näsagyň zatlary (el ýaglygy, eşikleri, gap-gaçlary) arkaly bolup biler. Aşgazan-içege ýollarynyň inçekeseli keselli sygyrlaryň süýdi arkaly döräp biler. Näsag geplände, üsgürende, asgyranda taýajyklar howa arkaly ýaýrap, sag adamynyň öýkenine düşüp biler. Näsagyň gakylygy guranda hem, olardaky taýajyklar tozanjyklar arkaly sag adamynyň dem alyş ýollaryna düşüp biler. Inçekesel taýajyklary bedene düşende allergiki täsiri ýüze çykyp, bedeniň oňa bolan goraglylygy döreýär. Barlaglaryň görkezişi ýaly, inçekesel bilen keselleme howpy, bedeniň goragly güýçleri pes wagtynda, oňa garşy waksinasiýa almadyk adamlarda uludyr. Inçekesel bilen keselçilik jemgyýetiň sosial derejesine, saglygy goraýyş ulgamynyň ýagdaýyna, onuň ylmy-tehniki bazasyna baglydyr. Ilatyň hal ýagdaýy näçe pes boldugyça, inçekesel bilen keselçilik şonça-da artýandyr. Aýallara garanyňda, 30-40 ýaşly erkek adamlar inçekesel bilen kän keselleýändirler. Özi hem olarda keseliň agyr görnüşleri duş gelýändir. Inçekesele durgunlylyk çagalyk we ýetginjeklik döwründe pes bolup, uly adamlarda ol ýokarydyr. Ýöne öňüni alyş çärelerini geçirmek we waksinasiýa bu tapawudy aradan aýyrdy. Ýokarda belläp geçişimiz ýaly, inçekeseliň esasy häsiýetlendirmesi-bu emele gelýän daşy gaty örtükli tümmejikdir. Keseliň ýitileşmegi bilen ol tümmejik ýumşap, dargap başlaýar. Eger bedeniň gorayjy güýçleri keselden üstün çykyp bilse, onda tümmejigiň ýerinde tyg galýar. Eger kesel dowam etse, onda gan damarlarynyň üsti bilen dargan bölejikler, şolar bilen bile Kohuň taýajyklary hem başga agzalara ýaýrap başlaýar. Keseliň irki döwründe kliniki alamatlar kän bir ýüze çykarylmaýar. Ony diňe rentgen barlagy arkaly ýüze çykaryp bolýar. Näsaglary ysgynsyzlyk, ýadawlylyk, işdäniň kemelmegi, horlanma biynjalyk edip biler. Bu bolsa bedeniň zäherlenip başlanmagynyň alamatlarydyr. Wagtyň geçmegi bilen has aýdyň alamatlar ýüze çykýar:
- üsgürme;
- gakylygyň bölünip çykmagy;
- ganly gakylyk çykarma;
- bedeniň temperaturasynyň galmagy;
- aşa derlegenlik,
- demi gysma;
- horlanmak;
- aşgazan-içege ulgamynyň işiniň üýtgemegi.
Näsagyň umumy ýagdaýyna, inçekeseliň görnüşine, gaýraüzülmelerine baglylykda bejergi ýöriteleşdirilen inçekesel keselhanalarynda ftiziatr-lukmanlary tarapyndan berilýändir. Näsaglar bejergi geçirlenden soň, uzak wagtlap dispanser gözegçiliginde saklanylýar. Inçekesellä bejergini inçekesele garşy ýörite dermanlaryň birnäçe utgaşmasy bilen lukmanyň berk gözegçiligi astynda geçirilýär. Ýörite görkezmeler boýunça hirurgiki bejergi hem geçirilýär. Inçekeseliň öňüni almakda, keseli irki döwründe anyklamakda ýörite çäreler toplumy geçirmek hökmandyr:
- Dem alyş ýollarynyň dowamly kesellerini öz wagtynda bejermek;
- Inçekesel keselhanalarynda näsaglary hasaba alyp, bejeriş işlerini geçirmek, gözegçilikde saklamak;
- Inçekeselli näsaglara hususy gigiýenanyň kada-düzgünlerini berjaý etmegiň zerurlygyny nygtamak, keseliň aktiw fazasynda näsagy üzňelikde saklamak (izolirlemek);
- Köpçülikleýin barlag çärelerini geçirmek – ýylda bir gezek geçirilýän flurografiýa barlagy inçekeseli irki döwründe anyklamaga kömek edýär;
- Öňüni alyş waksinasiýany meýilnama boýunça geçirmek.


text:
Gadyrly ildeşler! Bu web-saýtymyz arkaly biz sizegünälerden gutulyş, bu dünýäde ruhda gurply ýaşaýyş, ýürekde dynçlyk we baky ýaşaýyş berjek Hoş Habary size ýetirmek isleýäris! Bu web-saýtymyzda siz Hudaýyň Mukaddes Sözi bilen, oňa esaslanyp taýýarlanan makalalar, maglumatlar, kitaplar, ruhy aýdymlar, goşgylar, şahsy şaýatlyklar, radio gepleşikleri we wideo materiallar bilen tanyşarsyňyz. Bu web-saýtymyzyň üsti bilen biz siziň her biriňiziň ruhy rowaçlygyňyza goşant goşup bileris diýip umyt edýäris! Size Beýik Biribar Ýaradyjy baky ýaşaýyş ýoly hakynda düşünje bersin diýip arzuw edýäris!!!
Bildirish:
Täze Makalalar
Göni ýol Assalaamu alaýkum wa Rahmatulaahi wa Barakaatuh. Günleriň birinde 104 adamdan ybarat bolan aýal-erkek, we çagalar M1 981 nomerli uçara mündirilip, 19 reýsy bilen Žykarta şäherinden uçyp çykýarlar. Olar Singapura dynç alyş uçyşlara öwrenişen soň, olar barmaly ýerimize barmarys diýip hiç kimiň pikirinde-de ýokdy. Olaryň ’’Boýengi 737’’ Palenbanganyň golaýlarynda birdenkä aşak düşüp başlady, we […]
Üç Myhman (Töwratdan alyndy) Bir gün günüň jokrama yssy wagtynda, Ybraýym Mamräniň dub tokaýjygynyň ýanyndaky çadyrynyň agzynda otyrka, oňa Reb göründi. 2Ybraýym töweregine seredip, aňyrrakda üç kişiniň durandygyny gördi. Ybraýym olary gören badyna garşylamak üçin çadyrynyň agzyndan olara tarap ylgady. Ol iki bükülip, olara tagzym etdi. 3Ybraýym şeýle diýdi: «Eý, jenabym, eger men siziň göwnüňizden […]
Iň belent Söýgi we iň Gymmatly Gurbanlyk… Gadyrly dostlar men size bir wakany gürrüň bereýin… Birnäçe ýyllar mundan ozal uzak ýürtda bir akylly adam bar eken. Ol pesgöwünli, söýgüden we adamlar üçin aladadan, hoşniýetlilikden dolu bir ynsan bolupdyr. Onuň bir sany ogly bar eken. Ol ogluny bütin jany-teni bilen söýýärdi we ol üçin bar bolan […]
Musa pygamber bilen Isa Mesihing mezeshligi. Hudayynygyz Reb sizing uchin oz halkyngyzyng (doganlaryngyzyng) arasyndan mening yaly pygamber chykarar. Siz shol pygambere gulak asyng. Horep dagynda uyshen gunungiz, siz Hudayyngyz REbden hayysh edip: Hudaymyz Rebbing sesini mundan artyk eshitmali we bu beyik ody indi gormali, yogsam biz oleris diyipdingiz. REb manga olaryng aydyanlary dogry. Men olar […]
“Sen Aýratyn” Wemmikler agaçdan ýasalan kiçijik adamjyklardy. Bu agaç adamjyklaryň hemmesi Eli atly agaç ussasy tarapyndan ýasalypdy. Eliniň ussahanasy depaň üstünde oba seredip durdy. Wemmikler dürli-dürlüdi. Käbiriniň uly burnly, käbiri uly gözlüdi, käbiri uzyn boýly, kabiri gysgady. Käbiri papakly, käbiri bolsa donlydy. Ýöne olaryň hemmesini şol Bir Ussa ýasapdy we olaryň hemmesi şol bir obada […]


text:
Guduzlama
Guduzlama keseli (lat. rabies) adamzada gadymy zamanlardan bäri bellidir. Ol kesel barada maglumatlar gadymy hindi, müsür golýazmalarynda hem ýazylandyr. Guduzlama – ýiti ýokançly kesel bolup, ol merkezi nerw ulgamyna zeper ýetme bilen häsiýetlendirilýär. Kesel döredýän wirusy, tebigatda käbir ýabany haýwanlar, ýarganatlar özünde saklaýarlar. Köplenç halatlarda keseli eýesiz itler, pişikler hem-de möjekler, tilkiler ýaýradýarlar. Haýwanlaryň tüýküligi diňe bir kesel wagtynda däl-de, inkubasion döwürde hem (kesel ýokuşyp, birinji alamaty ýüze çykýança geçýän wagt) ýokançlydyr. Adama bu kesel haýwanlaryň dişlemegi we wirusyň ýokuşmagy hetijesinde ýüze çykýar. Keseliň näsag adamdan adama ýokuşýan halatlary örän seýrekdir. Dişlenmeden soň, wirus nerw süýümleriniň ugry bilen merkezi nerw ulgamyna ýetýär we beýniniň zeperlenmegine (ensefalit) getirýändir. Beýnide diňe şu kesele mahsus bolan, “guduzlama düwünjikleri“ we onuň öýjüklerinde emele gelýän Negriniň öýjükleri döreýär. Keseliň inkubasion döwri 10 günden 1 ýyla çenli uzalyp bilýär. Köplenç dişlemeden soň, kesel 12-99 günde ýüze çykýar. Haýwanyň bedende dişlän ýeriniň we ýaranyň çuňlygynyň ahmiýeti uludyr. Kelläniň, döşüň we elleriň çuň ýaralary köp halatlarda guduzlama keseline getirip biler. Guduzlama keseliň geçişini 3 döwre bölýärler:
- Irki alamatlar döwri. Näsag howsalaly, keýpsiz, gorkuly bolýar, ukysy bozulýar. Käwagtlar sebäpsiz şadyýanlyk, soň tukatlyk bilen çalşyp bilýär. Dişlenen ýarada agyrylar, sanjamalar bolup biler. 1-3 günden soň kesel indiki döwre geçýär.
- Tolgunma döwri. Bu döwürde näsagda keseliň esasy alamatlary – suwdan gorkma häsiýeti ýüze çykýar. Suwuň guýulyan sesi, suwly gabyň görnüşi bokurdak myşsalaryň tutgaýyna getirip, ol dem alyş myşsalaryna ýaýraýar. Netijede, dem almanyň wagtlaýyn saklanmagy bolup geçip, soňundan ol göwräniň myşsalarynyň agyryly tutgaýyna geçmegi bilen çalyşýar. Näsag gysgadan, sojap dem alýar. Şuňa meňzeş agyryly tutgaýlar derä sowuk howa akymy düşende hem ýüze çykýar. Tutgaýlaryň dowamlylygy birnäçe sekunt bolsa hem, ol näsaga uly ezýet berip, gorky duýgusyny döredýer. Tutgaýlaryň arasynda näsag gaty derleýär, halsyz bolýar. Şu döwrüň dowamynda ol ýuwdynyp bilmeýär, agzyndan hemişe tüýkülik gelýär. Näsaglar gaty gaharjaň bolup, samraýarlar ýa-da gulagyna ses eşidilip, gözüne bir zat görünýän ýaly bolup biler. Näsagyň ujydyndan üznüksiz tohum suwuklygyň akmagy bolup geçýär. Göreçleri giňäp, gorky duýgusy güýjeýär. Suwdan we howadan gorkma alamatlary güýjäp, soňky tutgaýlar has agyryly we dowamly bolýar. Bedeniň gyzgyny galýar. 2-3 günden gyzgynyň ýokarlanmagy bilen tolgunma döwri ysmaz döwrüne geçýär.
- Ysmaz döwri. Bu döwürde suwdan we howadan gorkma alamatlary kem-kemden peselip, aýrylyp gidýär. Ýüzüň, eliň, aýagyň,göwräniň myşsalarynyň ysmaz ýagdaýy ýüze çykýar. Bu ýagdaý hem güýjäp, ýüregiň we dem alyş merkeziniň ysmazlygy netijesinde 15-20 sagatdan näsag aradan çykýar.
Guduzlama keseli hemişe ýokarda beýan edilýän ýagdaý ýaly geçmeýär. Köplenç kesel tolgunma döwründen başlap biler. Käwagtlar ysmaz döwri bolman hem bilýär. Köplenç ysmaz ýagdaýy dişlenen ýerden başlap biler. Çagalarda guduzlama keseli dowamlylygyň gysgalygy bilen häsiýetlendirilýär. Çagalaryň 10%-i keseliň 1-nji gününde aradan çykýarlar. Keseliň bejergisi ýokdyr. Keseliň alamatlary ýüze çykandan soň, näsagy halas edip bolmaýar. Näsagy asuda, garaňky otagda ýatyrmalydyr. Dişlenen ýarany sabynly suw bilen ýuwmalydyr. Ýarany himiki serişdeler bilen işlemek, oňa hirurgiki tikin goýmak maslahat berilmeýär. Lukmanlaryň gözegçiliginde, bejergiler tutgaýyň öňüni almaga, ýürek we dem alyş merkeziniň işini tijendirmäge gönükdirilen bolmalydyr. Guduzlama keseliň öňüni almakda ýeke-täk, degerli çäre – bu öňüni alyş sanjymlary geçirmekdir. Guduzlama garşy öňüni alyş sanjymlary, guduzlan ýa-da şoňa güman edilýän haýwanlar tarapyndan dişlenen hemme ýagdaýlarda geçirilýär. Keselli haýwanlaryň tüýküligi degen zatlar bilen ýaralanan adamlar hem şu topara girýändir. Öňüni alyş sanjymlaryň geçiriliş tertibi we näsaglara gözegçilik aýratynlyklary Saglygy Goraýyş Ministrligiň Düzgünnamasynda beýan edilendir. Dişlenen näsaglar rabiolog lukmanyň gözegçiliginde durýarlar. Dişlän haýwan (eger ol belli bolsa) 14 gün weterinar lukmanyň gözegçiliginde saklanýar. Sanjym alynýan wagty alkogol içgileri kabul etmekden, beýleki öňüni alyş sanjymlary almakdan saklanmalydyr. Aýratyn ýagdaýlarda, dişlenen adamlara bürmä garşy sanjym geçirmek rugsat berilýär. Guduzlama garşy sanjym edilende birnäçe gaýraüzülmeler ýüze çykyp biler:
- Sanjym edilen ýeriň gyzarmagy, gatamagy bolup biler. Ol alamatlar birnäçe günden geçýär.
- Şok ýagdaýyň ýüze çykmagy – sanjymdan birnäçe minut soň, ýüzüň gyzarmagy, çişmegi, kelle agyry, baş aýlanma, huşdan gitme ýüze çykýar. Bu ýagdaý 5 minuda çenli dowam edip biler. Sanjym alynýan döwürde näsag ýygy-ýygydan lukmanyň gözegçiligini geçmelidir.
Aşakdaky ýagdaýlarda sanjym alýan, dişlenen adam keselhana ýerleşdirilmelidir:
- Bedeniň köp ýerinden dişlenen, oba ýaşaýjysy;
- Sanjymy gaýtadan alýanlar;
- Göwreliler;
- Nerw ulgamynyň kesellerinden we allergiki täsirlerden ejir çekýänler;
- Soňky iki aýyň içinde başga öňüni alyş sanjymlary alan adamlar.
Guduzlama keseline garşy işi medisina we weterinar gulluklary bilelikde alyp barmalydyrlar. Weterinar gullugyň işi, haýwanlaryň sanyny kadalaşdyrmaga, kesel haýwanlary ýok etmäge, öýde saklanýan haýwanlara öňüni alyş sanjymlary geçjirmäge gönükdirilen bolmalydyr.


text:
Men söÿgä bolan ynamymy ÿitiren wagtym, ol meniñ durmušymda peyda boldy. Onuñ bilen birlikde meniñ söÿgä, durmuša garaÿšym ûÿtgedi.
Adatça bolšy yaly, gyz bilen oglan bir-biregi görüp, synlap, onsoń duýgy dòreÿar. A bizde bolsa beýle bolmady. Bizi birek-birege ysnyšdyran zatlar: gowy göryän kitaplarymyz, gyzyklanyan hünärlerimiz, özümiziñ dünÿägaraÿšymyz boldy. Aramyzda dörän mähir-muhabbet wagt geçdigi saÿy güÿçlenÿänini duÿman galypdyrys. Biz bir -biregi görmän,uzak aralykda yašasak-da, aramyzda sheyle berk duygy döränine geñ galyan.
Ine, biz dušušdyk. Bizden bagtly bardyr öÿtmedik dünÿäde. Nazarlarymyz ilkinji gezek çaknyšanda dilimiz diymäne söz tapmady, ÿürekler sessiz gürlešdi...
Günler , aÿlar yzyny üzmän geçip dur. Aramyzda bolsa yene-de uzaklyk. Saña bolan duÿgularym barha güÿçlenyär. Kawagt aÿralyk derdinden ÿadap, özüme giñ jahanda ÿer tapman gezyän. Onsoñ suratlaryña seredip, seni öz yanymda saÿyp yene-de köšešyän. Ine, šeydip wagt hem ötüp dur. Indi sen öz dünyäńde , öz pikir-aladalaryñ bilen bašagaÿ, a men bolsa öz dünÿämde senli pikirlere çümüp ÿörün. Aÿlanyp duran goja Zemin bir gün bizi yene-de dušušdyrar, hökman dušušdyrar , men muña ynanÿan!


text:
Reý Bredberi
Reý Bredberi - amerikan ýazyjysy, şahyry.
Reý Bredberi häzirki döwrüň iň meşhur ýazyjylarynyň biridir. Ol 1920-nji ýylyň 22-nji awgustynda, ABŞ-nyň Illinoýs ştatynyň Uokigan şäherinde dünýä indi. Ýazyjynyň doly ady Reýmond Duglas Bredberi.
1934-nji ýylda Bredberiniň maşgalasy Los-Anjeles şäherine göçýär. Ýazyjy häzir hem şol ýerde ýaşaýar. Onuň çagalyk we ýaşlyk döwri durgunlyk we uruş ýyllaryna gabat gelýär, maşgalanyň gün-güzerany Reýe uniwersitete okuwa girmäge mümkinçilik bermändir. Muňa garamazdan, eýýäm 12 ýaşyndaka ol ýazyjy bolmagy göwnüne berk düwüpdir, şondan soň başga kärde işlemek barada pikir hem etmändir. Ýaş wagty ol gazet satyp gazanç edipdir, soňra birnäçe ýyllap aýalynyň aýlyk hakyna ýaşamaly bolupdyr. 1940-njy ýyllaryň ahyrynda Bredberiniň eserleri şöhrat gazanyp başlaýar. 1950-nji ýylda bolsa ýazyjynyň «Marsyň senenamasy» romany çap edileninden soň okyjylar hem, tankytçylar hem Bredberini ýylyň iň ussat ýazyjysy diýip ykrar edýärler.
Mundan soň ýazyjy ir säherden agşama çenli kitaphanada oturyp, täze eseriň üstünde işleýär. Netijede, 1953-nji ýylda «Playboy» žurnalynda onuň «Farengeýt 451°» antiutopik romany çap edilip, ýazyja bütindünýä meşhurlygyny getirýär. Ýazyjynyň ýiti öňdengörüjilik, welilik bilen ýazylan bu eseri 1957-nji ýylda döreden «Tozga şeraby» powesti bilen bilelikde dünýä edebiýatynyň nusgawy eseri hasaplanylýar.
Emma ýazyjyny, esasan hem, hekaýalary üçin söýýärler. Bredberiniň jemi 400-e golaý hekaýasy bar. «Günüň altyn almalary»(1953), «Tukatlykdan derman»(1959), «Şatlyk mehanizmleri»(1964), «Ýary gijeden esli wagt geçensoň»(1976), «Toýnbi konwektor»(1988), «Körüň sürşi»(1997), «Tomus sabasy, tomus gijesi»(2007) ýaly onlarça ýygyndyda ýerleşdirilen hekaýalar özüniň pelsepewi dünýägaraýşy bilen okyjylaryň köp nesline ahlak terbiýesini berdi. Olaryň esasynda 70-e golaý çeper film surata düşürildi.
Geçen ýyl 91 ýaşan Reý Bredberiniň bir eli ysmaz bolandygyna garamazdan, häzir hem galamyny taşlanok. 2009-njy ýylda onuň «Biziň mydama Parižimiz bolar» atly täze hekaýalar ýygyndysy çap edildi.
Bredberi öz eserleri arkaly adamzadyň ahlak arassalygy, gözel tebigatyň goragy, sungata bolan söýgi ugrunda göreşýär. Onuň eserleri birnäçe ýurtlaryň okuw mekdeplerinde öwrenilýär.


text:
Plagiat
Haýsydyr bir ýerden alynan pikirleri çeşme görkezmezden ulanmakdyr. Başgaça aýdanymyzda başga biriniň pikirini özüňki ýaly edip görkezmekdir. Başga biriniň eserinden bölek alyp ulansa bolar, ýöne çeşme görkezmek hökmanydyr. Çeşme görkezilmedik ýagdaýynda plagiat bolýar we akademiki jenaýat hasaplanýar.
Plagiatyň käbir görnüşleri:
- Bir pikiri çeşme görkezmezden ulanmak
- Ulanylan sitatany goşa dyrnak içinde ýazmazlyk we çeşme görkezmezlik
Plagiat bilkastlaýyn ýa-da tötänleýin edilip biliner.
"Ýer jisimleri özüne çekýär" ýa-da "II jahan urşy 1945-nji ýylda gutardy" ýaly sözlemleri goşa dyrnak içinde ýazmazlyk plagiat hasap edilmeýär. Sebäbi köp kişi tarapyndan bilinýän zatlary ýazan adam pikiri ilkinji orta atan adam ýaly görünmeýär. Şuňa meňzeş hemme kişi tarapyndan bilinýän zatlary we hakykatlary ýazan ýagdaýyňda çeşme görkezmezlik plagiat hasap edilmeýär.


text:
Aborigen gowaça
Aborigen gowaça (latynça: Aborigines - ilki başdan) - gadymdan bäri ekilip gelýän ýerli gowaça. Ol ýerli ýagdaýa oňat uýgunlaşandyr. Orta Aziýada, şol sanda Türkmenistanda 19-njy asyryň ahyrlaryna çenli ekilip gelnen gowaça afrika-aziýa (G. herbaceum) görnüşine degişlidi. Onuň gozasy maýda (3,8 g) hem-de çala açylýardy. Süými irimçik we gysga (20 mm) hem-de az çakymlydy (25%). Şoňa görä-de, gowaçanyň bu görnüşi soňra aram süýümli, irimçik gozaly we has ýokary hasylly amerika gowaçasy (G. hirsutum) bilen çalşyryldy.