text:
Owganystan aýallara garşy zorluklary ýok etmek we şeýle zorluklara baş goşýanlary jezalandyrmak boýunça kanunyň soňky nokadyny goýmaga taýýarlyk görýär.
Köpden bäri garaşylýan bu kanunyň adam hukuklary meselesinde öňe tarap ädim boljakdygyna garaşylýarka, ýurduň köp raýatlary onuň örän konserwatiw jemgyýetdäki aýallara bolan garaýyşlary üýtgedip biljekdigine şübhe bildirýärler.
Owganystanda aýallaryň mekdebe, işe, ýa-da doktora gimegine päsgelçilik berýän her bir adamyň tiz wagtda türme tussaglygy bilen ýüzbe-ýüz bolmagy ähtimal.
Bu “Aýallara garşy zorluklary ýok etmek” boýunça kanuna laýyklykda amala aşyrylar. Bu kanunyň üstünde uzak wagtlap alnyp barylan işler häzirki wagtda ahyrky tapgyryna ýetdi. Owgan parlamentiniň agzalarynyň tomusky dynç alyşlaryndan soň maslahat ediljek ilkinji meseleleriň hatarynda, bu kanuna hem garalmagy ähtimal.
Kanun aýallara garşy kemsitmeleri jenaýatçylyk hökmünde kesgitleýär we şeýle jenaýatçylyklara baş goşanlar babatynda ençeme jezalandyrmalary, ýagny maliýe jerimeden başlap türme tussaglygyna çenli çäreleri göz öňünde tutýar.
Kanun Owganystanyň içindäki we daşyndaky adam hukuklaryny goraýjylar tarapyndan makullandy we aýalaryň hak-hukuklarynyň goralmagyna we aýal -gyzlaryň jemgyýetçilik durmuşyna gatnaşdyrylmagyna tarap ädim hökmünde kabul edildi.
Soňky döwür ýagdaýlar üýtgedi
Owganystanda aýal-gyzlaryň ýagdaýy, olaryň esasy hak-hukuklaryny berk çäklendiren “Talyp” hereketi agdarylandan soň çürt-kesik üýtgäpdi. Millionlarça aýal-gyzlar gaýtadan mekdeplere we işe dolanypdy.
Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolan Owganystanyň demirgazygyndaky Balh welaýatyndan Fateh Muhammad, “Birnäçe ýyl mundan ozal aýallaryň syýasy durmuşa gatnaşmagyny göz öňünde getirmek kyn bolan bolsa, häzirki wagtda aýallar saýlawlara dalaşgär hökmünde gatnaşýarlar, aýal kandidatlar saýlanýarlar” diýip belledi.
Fateh Muhammad özüniň ýaşaýan Mazari-Şerif etrabynda çagalaryň oglan ýa-da gyz bolmagyna garamazdan deň derejede mekdebe gatnaýandygyny, ýaş gyzlaryň başyny örtmeýändigini, aýal-gyzlar Yslam kadalaryna laýyk geýinýän hem bolsalar, bilim almaklaryny dowam etdirýändigini we olaryň mekdebe gatnamagyna hiç kimiň päsgelçilik bermeýändigini aýtdy.
Şübheler hem bar
Emma Owganystanyň belli bir derejede howpsuz we onçakly konserwatiw bolmadyk böleginde ýaşaýan Fateh Muhammadyň optimistik pikirleri bilen ylalaşmaýanlar hem bar. BMG-niň adam hukuklary boýunça komissary we BMG-niň Owganystanda ýardam boýunça missiýasy tarapyndan bilelikde taýýarlanan we şu aýyň başynda çap edilen hasabatda, Owganystanda aýal-gyzlaryň adam hukuklarynyň doly berjaý edilmeýändigi aýdylýar we jemgyýetçilik durmuşyna gatnaşýan aýallaryň howp astyndadygy we hüjümlere sezewar edilýändigi bellenýär.
Owganystanyň örän dinçi jemgyýetinde köp adamlar aýallaryň bilim almagyna ýa-da öýden daşarda işlemegine örän şübheli garaýarlar. Ýurtda aýallaryň esasy roly hojalyk işlerini ýerine ýetirmekden we çagalary terbiýelemekden ybarat bolup durýar.
Owganystanyň günortasyndaky Helmend welaýatynyň 50 ýaşly ýaşaýjysy Asadullah “hiç bir kanun ýa-da resmi düzgün asyrlar boýy ýöredilen däp-dessurlary ýa-da adamlaryň aňyna ornaşan düşünjeleri ýok edip bilmez” diýip pikir edýär. Ol işlemek isleýän aýal-gyzlaryň, özlerine päsgelçilik berýän maşgala agzalaryny jezalandyrmak üçin polisiýa ýa-da häkimiýetlere ýüz tutjakdygyna, öz nobatynda ene-atalaryň öz gyzlaryna häkimiýet wekillerine ýüz tutmaga ýol berjekdigine şübheli garaýar. “Ähli problemalar maşgalanyň çäginde çözülýär.”
Owgan parlamentiniň agzasy we adam hukuklaryny goraýjy aktiwist Şukriýa Berekzaý aýallaryň hak-hukuklaryna degişli kanunyň durmuşa geçirilmeginiň agyr mesele bolup durýandygyny aýdýar. “Bu nukdaý nazardan kanuny hatda Kabulda hem durmuşa geçirmek mümkin däl. Emma bu, şeýle kanunyň bize gerek däldigini aňlatmaýar. Elbetde biz kanuny kabul etmeli we yzýany onuň durmuşa geçirilmegi üçin zerur şertleri döretmäge çalyşmaly. Şol bir wagtda-da biz adamlaryň öz hukuklaryndan habarly bolmagy boýunça işlemeli” diýip, owgan parlamentiniň agzasy Şukriýa Berekzaý nygtaýar.


c: text/html

text:
Minskide Ukrainadaky ýagdaý barada geçirilen gepleşiklerde öňegidişligiň bolandygy habar berilýär.
Orsýetiň, Ukrainanyň, gündogar Ukrainadaky orsýetçi separatistleriň we Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk guramasynyň «kontakt topary» diýilýän 19-njy sentýabr agşamy gepleşiklere başlady.
20-nji sentýabrda bu toparyň gündogar Ukrainadaky ýagdaýy köşeşdirmäge gönükdirilen birnäçe ylalaşyga gelendigi habar berildi.
Deslapky habarlarda agyr ýaraglary konflikt zonasyndan yza çykarmak, söweş uçarlarynyň ýa-da dronlaryň bu sebitiň üstünden uçuşyny togtatmak, ýesirleriň täze alyş-çalşygyny geçirmek, aralyk liniýada ÝHHG-nyň gözegçilerini ýerleşdirmek barada ylalaşyga gelnendigi aýdyldy.
Ozalky ukrain prezidenti, Minsk gepleşiklerindäki ukrain delegasiýasynyň ýolbaşçysy Leonid Kuçma ukrain territoriýasyndaky ähli daşary ýurt toparçaklarynyň hem çykarylmagy barada ylalaşylandygyny aýtdy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gyrgyzystanyň premýer-ministri Almazbek Atambaýew 1-nji maýdan mugallymlaryň, medisina we medeniýet işgärleriniň iş haklarynyň galdyryljakdygyny yglan etdi. Mugallymlar bolsa bu hakda karar kabul edilip, prezident gol goýýança närazylyk aksiýalaryny dowam etdirjekdiklerini aýdýarlar.
Gyrgyzystanyň premýer-ministri Almazbek Atambaýew
Geçen ýylyň ahyrynda Gyrgyzystanyň mugallymlary iş haklarynynyň galdyrylmagyny talap edip, närazylyk aksiýalaryna çykypdylar. Olar hökümete wagt berip, eger-de täze ýyldan mugallymlaryň iş haky galdyrylmasa, bütin respublika boýunça iş taşlajakdyklaryny mälim edipdiler.
Çarşenbe güni premýer-ministr Almazbek Atambaýew 1-nji maýdan olaryň aýlyklarynyň 2,5-3 esse ýokarlandyryljakdygyny aýtdy. Şeýlelikde ýokary bilimli mugallym häzir 2,810 som, ýagny 60 amerikan dollary möçberinde aýlyk alýan bolsa, 1-nji maýdan 7,881 som, ýagny 180 amerikan dollary çemesi aýlyk alar.
Emma mugallymlar premýeriň sözlerine kän bir ynanmaýarlar. Jalalabat welaýatynyň Bazar-Korgon etrabynyň mekdepleriniň biriniň mugallymy Halyl Garabaýew şeýle diýýär: “Maý aýyndan diýip, bizi ynandyryp, soň awgustdan ýa-da sentýabrdan diýmekleri mümkin. Iş hakymyzyn ýokarlandyrylandygy barada prezidentiň gol çeken kararyny görmesek, biz ynanmarys”.Lukmanlar hem närazy
Mugallymlaryň närazylyk aksiýalaryndan soň medisina işgärleri-de şeýle talap bilen çykyș etdiler. Resmi maglumatlara görä, geçen ýylyň 9 aýynyň dowamynda iş hakynyň azlygyndan bu pudakda işlän 744 adam işinden boşap, beýleki pudaklara, 50 sanysy daşary ýurtlara işe gidipdir.
Gyrgyzystanyň saglygy goraýyş ministri Sabyrbaý Jumabekowyň sözlerine görä, häzir ýokary kwalifikasiýaly lukmanlar 1,877 som, ýagny 40 amerikan dollary töweregi iş haky alýan bolsalar, reformadan soň olar 10,000 som, ýagny 200-250 amerikan dollar çemesi aýlyk alarlar. Medeniýet, bedenterbiýe we sport pudagynyň işgärleriniň iş haky hem 2,5-3 esse ýokarlandyrylar.
Premýer-ministr Atambaýew şeýle diýýär: “Häzirlikçe 10 mlrd. somy içki harajatlardan tapdyk. Pul hakykatdan hem bar. Şeýle-de köp pudaklarda heniz işläp çykylmadyk, girdejisi döwletiň gaznasyna däl, eýse fiziki şahslaryn jübüsine düşýän harajatlar bar. Şol harajatlary-da tapyp almaly bolarys. Biziň üçin möhüm meseleleriň biri halkyň durmuş derejesini gowulandyrmak”.
Şeýle-de Gyrgyzystanda şu ýylyň 1-nji sentýabryndan býujetden aýlyk alýan ähli işgärleriň aýlygy azyndan 2,5 müň soma, ýagny 60 amerikan dollaryna çenli ýokarlandyrylar. Şondan soň pensiýa, stipendiýa we komek pullaryny galdyrmak hem göz öňünde tutulýar.


text:
Belarusda serhoş ýagdaýda ulag sürüp, iki sapar tutulan awtomobil eýeleriniň ulagyny konfiskasiýa edýän täze kanun penşenbe güni güýje girdi.
Bu kanun Belarusyň parlamenti tarapyndan iýun aýynda kabul edilipdi. Bu kanuna görä, hat-da raýat başga biriniň ulagyny sürüp barýarka hem serhoş ýagdaýda tutulsa, onuň sürüp barýan ulagy döwletiň eýeçiligine geçiriler. Bu kanuna görä, ogurlanyp serhoş adamlar tarapyndan sürülen ulaglar konfiskasiýa edilmez.
Kanunda bellenmegine görä, konfiskasiýa edilen ulaglar satylar we onuň puly döwlet gaznasyna ýa-da serhoş sürüjiler zerarly heläkçilige uçran adamlara beriler.
Şeýle-de, bu kanun serhoş wagty ulag süren daşary ýurtly raýatlar üçin hem degişlidir.


text:
Türkmenistanyň prezidenti we hökümet baştutany G. Berdimuhamedow maliýe- ykdysady pudaga gözegçilik edýän wise-premýeri, ykdysadyýet we ösüş, gurluşyk we arhitektura ministrlerini wezipelerinden boşatdy. Birnäçe welaýat häkimleri-de hem çalşyryldy.
9-njy iýulda Prezident Berdimuhamedow telewideniýede görkezilen hökümet maslahatynda çykyş edip, käbir ýolbaşçylaryň “ýaramaz işleýändiginiň” barlaglaryň netijesinde anyklanandygyny aýtdy.
Türkmenistanyň prezidenti kemçilikleriň arasynda korrupsiýa problemasynyň hem bardygyny belledi.
Eýse, korrupsiýa problemasyny edil häzirki wagtda agzalmagyna näme sebäp boldy?
Azatlyk Radiosy bu mesele bilen gyzyklanyp, Aşgabadyň ýaşaýjysy ýazyjy Amanmyrat Bugaýew bilen söhbetdeş boldy.


text:
Ýüzüňi üýtget: Face Swap programmasyndan meşhurlaryň 28 sany gülkünç suraty
Bir biriňiziň ýüzüni çalyşmaga mümkinçilik berýän Face Swap programmasy interneti aýaga galdyrdy. Sosial ulgamlarda bu programmanyň üsti bilen ýasalan suratlaryň ýüzlerçesi yglan edilýär. Suratlaryň aglabasy - aýnatma we dostlaryň oýunlary, emma gürrüň meşhurlaryň "ýüzlerini üýtgetmek" barada gitse, suratlar dessine meşhurlyk gazanyp bir sosial ulgamdan başga ulgamlara ýaýraýar. Indi bolsa, ýüzleri üýtgän söýgüli ýyldyzlaryňyzy göresiňiz gelýärmi?
1. Teýlor Swift we Teýlor Lotner
2. Barak we Mişel Obama
3. Keti Perri we Rassel Brend
4. Şaýa Labaf we Megan Foks
5. Beýons we Jey Zi
6. Kaýne West we Kim Kardaşiýan
7. Maýli Saýrus we Liam Hemswort
8. Adel we Beýons
9. Jastin Biber we Opra Winfri
10. Monika we Çendler
11. Robert Pattison we Kristen Stýuart
12. Emma Uotson we Deniel Redklif
13. Agent 007 we M
14. Tor we Gara dul aýal
15. Anjelina Joli we Bred Pitt
16. Şazada Wilýam we Keýt Midlton
17. Ýene-de Bred Pitt we Anjelina Joli
18. Jastin Timberleýk we Jessika Bill
19. Jeremi Renner we Skarlet Ýohansson
20. Oliwiýa Nýuton-Jon we Jon Trawolta
21. Ýene-de Kaýne West we Kim Kardaşian
22. Garri Staýls we Teýlor Swift
23. Robert Pattison we Kristen Stýuart
24. Jastin Biber we Selena Gomez
25. Kim Kardaşian we Kaýne West
26. Will we Jeýdon Smit


text:
Birleşen Ştatlaryň döwlet sekretary Hillary Klinton duşenbe güni Ženewada Liwiýa krizisi babatda görülmeli halkara çäreleri ugrukdyrmak üçin Ýewropadaky esasy ýaranlary bilen duşuşýar.
Şeýle-de Klinton BMG-niň Adam hukuklary geňeşinde çykyş eder. Bu geňeşiň agzalary Liwiýanyň mundan beýläk BMG-niň iň ýokary adam hukuklary guramasynda saklanmagyny islemeýändiklerini aýdýarlar.
BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşi eýýäm Liwiýa garşy sanksiýalar tapgyryny girizdi. Bu sanksiýalar liwiýa lideriniň ýakyn töwereklerine syýahat gadaganlygyny girizýär, olaryň emläklerini doňdurýar.
Şeýle-de ol sanksiýa Liwiýa garşy ýarag embargosyny girizýär we asuda ilatdan öldürilen 2,000 çemesi adam üçin Kaddafiniň işiniň Halkara Jenaýat suduna geçirilmelidigini aýdýar.
Liwiýanyň protest ýolbaşçylary ýekşenbe güni Muammar Kaddafiniň dolandyryşyndan azat edilen şäherlerde özleriniň geçiji «milli geňeş» döredendiklerini aýtdylar.


text:
Orsýetde soňky wagtlarda žurnalistleriň rehimsizlik bilen urlup-ýenjilmegi media erkinligi boýunça bu ýurda berilýän bahanyň dyngysyz aşaklamagyna getirdi. Moskwanyň özünde-de ýagdaý ýaramaz welin, ýöne has ýamany onuň betbagtçylygyň merkezine öwrülip, öz zyýanyny tutuş öňki sowet giňişligine ýetirýänliginde.
Geografik we syýasy taýdan episentre ýakynrak ýerlerde hem bu sarsgyn güýçli duýulýar. Munuň aýdyň mysaly: gitdigiçe Moskwa tarap omzaýan Ukrainadyr. Bu ýerde Wiktor Ýanukowiç prezidentlige saýlanaly bäri Döwlet howpsuzlyk gullugy žurnalistleri gorkuzýanlykda, olara basyş edýänlikde aýyplanýar.
Ukrainanyň Döwlet howpsuzlyk gullugynyň başlygy Waleriý Horoşowskiý öten hepde Brýussele geldi. Ol diňe saýlanyp çagyrylan žurnalistler bilen gürleşmäge wagt tapdy. Ýöne onuň beren düşündirişleri Kiýew žurnalizm işinde Günbatar ýurtlarynyň aglabasynda ykrar edilýäninden tapawutly ülňülerden ugur alýar diýen şübhäni güýçlendirdi. Muňa “Žurnalizmiň moskwaça ülňüsi” diýse bolar.
Horoşowskiniň ulanan esasy sözi “jogapkärçilik” boldy. Onuň aýtmagyna görä, geçen bäş ýyllykda Ukraina “jogapkärçiligi ýitiripdir” – häkimiýetlerem, jemgyýetçilik sferasy-da, media-da. Azatlyk Radiosy: “Jogapkärçilik näme? Ol žurnalistlere gezek gelende, nämäni aňladýar?” diýip soranda, Horoşowskiý: “Žurnalistleriň jogapkärçiligi wepadarlyk” diýip, jogap berdi. Soň hem: “Žurnalistler öz işlerini etmeli. Ilkinji orunda durýan dogruçyllyk” diýip, sözüniň üstüni ýetirdi.
“Žurnalizmiň moskwaça ülňüsi” boýunça žurnalizm diňe maglumat üçin gural, geçiriji. Beýleki hünärlerde bolşy ýaly, ol hem hakyky syýasy özygtyýarlylyga darkaş etmeli däl.
Günbataryňka ters
Bu bolsa Günbatarda (iş ýüzünde hemişe bolup durmasa-da, iň bärkisi, teoriýada) žurnalizme garalyşyna düýbünden ters. Žurnalizm bu ýerde graždan jemgyýetiniň eýeçiligindäki öz erkli mülk hasaplanýar. Onuň kanuny ýagdaýda syýasaty halka düşündirmegine, ýöredilýän syýasaty tankytlamagyna, häkimiýetleriň işine gorkusyz-ürküsiz gözegçilik etmegine garaşylýar.
Žurnalizm graždan jemgyýetiniň güýjüne güýç goşýar. Graždan jemgyýetiniň ösmäge pursat ýa mümkinçilik tapmadyk ýurtlarynda bolsa, tankytçylara oppozisiýa hökmünde garalýar. Häkimiýet başyndakylary kanagatlandyrarlyk derejede syýasatdan ýörite daşlaşmadyk her bir zat syýasy bolup durýar.
Ähli syýasatyň maksady häkimiýeti ele almak (bu kesgitlemäni öz ýatlamalarynda Britaniýanyň öňki premýer ministri Toni Bleýr hem hödürleýär). Öňki Sowet giňişliginde graždan jemgyýetiniň ýol almagyny kynlaşdyrýan zadyň Ýewropa Bileleşigi we ABŞ tarapyndan bu ugurda görkezilýän gysyşyň ýok diýerlikdigini-hä aýdybam ýörmeli däl.
Bu ýagdaý Gürjüstanda barha aýdyňlaşýar. Bu ýerde telewideniýe we gazetler ýa ‘hökümetiňki’ ýa-da ‘oppozisiýanyňky’. Aslynda myhmanhanalar we restoranlar-da şu kategoriýa girýär. Belarusy, Azerbaýjany we Ermenistany-ha agzabam oturmaly däl. Indem gezek Ukraina ýetene meňzeýär.
Ahto Lobýakas Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosynyň Brýusseldäki habarçysy. Bu kommentariýada öňe sürlen pikirler we garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Gyrgyzystanyň parlamenti daşary ýurtlar tarapyndan maliýeleşdirilýän döwlete degişli däl guramalar baradaky kanun taslamasyny ret etdi.
12-nji maýda kanun taslamasynyň üçünji diňlenişiginden soň, oňa gyrgyz kanunçykaryjylarynyň 65-si garşy, 46-sy goldap ses berdi. Hukuk goraýjy aktiwistleri bu kanun taslamasyny diskriminasiýa diýip ýazgaryp, munuň halklara adam hukuklarynyň standartlaryna gapma-garşy gelýändigini aýdypdylar.
Ilkibada 2013-nji ýylda teklip edilen bu kanun taslamasy Orsýetiň 2012-nji ýyldaky “daşary ýurt agentleri” baradaky kanunyna esaslanýardy. Döwlete degişli däl guramalar bu kanunyň dissidentleriň sesini basdyrmak üçin ulanylýandygyny aýdýarlar.


text:
Türkmenistanda ýylyň örän gurak gelýändigini, derýalarda suwuň soňky 40 ýylda görülmedik derejede pesdigini aýdýarlar; prezident Gurbanguly Berdimuhamedow gurakçylygyň mümkin bolan netijelerini azaltmagyň çärelerini agtarýana meňzeýär.
Şol bir wagtda resmi türkmen metbugatynda gurak gelýän ýyl, onuň döredip biljek meseleleri barada açyk pikir alyşma görünmeýär.
Ýöne döwlet eýeçiligindäki habar serişdesi Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň anna güni geçiren hökümet maslahatynda ýurduň suw hojalygy ministri Seýitmyrat Taganowa käýinç berendigini aýtdy.
Türkmen döwlet habarlar gullugynyň berýän maglumatyna görä, bu käýinç ministre gulluk wezipelerini talabalaýyk ýerine ýetirmändigi, ministrligiň oba hojalyk pudagyny suw resurslary bilen üpjün etmek işinde goýberen kemçilikleri üçin berlipdir.
Şeýle-de prezident ministre ýurduň suw zerurlyklaryny doly üpjün emek üçin edilmeli anyk işler, ýer we suw resurslaryny netijeli ulanmak, ekerançylyk ýerleriniň suwaryş ýagdaýyny gowulandyrmak barada bir topar tabşyryk beripdir.
Resmi metbugatda berilýän maglumata görä, Suw hojalygy ministrliginiň öňünde uly meseleler, şol sanda suw howdanlaryny gurmak işini tizleşdirmek, ýöriteleşdirilen tehnikany netijeli ulanmak, oba hojalyk ekinlerine suwuň harçlanyşynyň gözegçiligini ýokarlandyrmak, suwaryşyň damjalaýyn we ýagyş usullaryny ulanmak ýaly meseleler goýlupdyr.
Eýsem ýurtda gurak gelýän ýylyň kynçylyklaryny azaltmak barada ýerli spesialistler näme pikiir edýär?
Men şu we beýleki soraglary Azatlyk Radiosynyň Lebapdaky habarçysy, kärdeşim Osman Hallyýewe berdim.


text:
Kiýew gündogar Ukrainada separatistleriň hatarynda söweşip, ýesir alnan orsýetli diýilýän esgeriň sorag edilýändigini görkezýän wideony ýaýratmak arkaly Ženewa konwensiýasyny bozýarmy?
Karl Schreck Ukrainadaky konfliktde uruş ýesirleriniň sorag edişligi gündogar Ukrainada hökümet güýçleriniň we orsýetçi separatistleriň arasynda söweşler başlanaly bäri yzygiderli aladalanma döredip gelýär.
Orsýetçi pitneçiler ýesir alnan ukrain harbylaryny gahar-gazaply märekäniň öňünden geçiripdiler.
Ukraina ýesir düşen orsýetçi desantçylaryň kameranyň öňünde boýun alyp edýän çykyşlaryny görkezipdi.
Şeýle-de YouTubda çap edilen birnäçe wideoda separatistleriň eline düşen ukrain esgerleriniň gynamalara sezewar edilýändigi görkezilipdi.
Şu hepdede Kiýewiň separatsitleriň hatarynda söweşen orsýetlidigi aýdylýan iki harby gullukçysyny ýesir almagy Ukrainanyň harbylara çemeleşmekde Ženewa konwensiýasyny berjaý edýändigini ýene-de sorag astynda goýdy.
YouTube saýtynda ýerleşdirilen wideoda orsýetlileriň biriniň kamera garap ýatan wagtynda sorag edilýändigi görkezilýär. Sorag edilýän wagtynda onuň keselhanada bolandygy çak edilýär.
Özüni Orsýetiň harbysy Aleksandr Aleksandrow diýip tanadan esger özüniň Orsýetiň Tolýatti şäherindendigini we ýörite güýçleriň düzüminde bolandygyny aýtdy.
“Biziň [ýerimizi] anykladylar. Yza çekiljek bolanymyzda, aýagymdan ýaralandym. Biz bu ýerde dört ýa bäş gün bolupdyk” diýip, ol özünden sorag eden sülçülere aýtdy.
Gorkuly görünýän esger ýuwaş jogap berende, sülçüler onuň özüne berilýän soraglara batly jogap bermegini talap etdiler.
Aleksandrowyň wideosy 18-nji maýda Ukrainanyň kanun çykaryjysy we içeri işler ministriniň orunbasary Anton Geraşenkonyň Facebookdaky sahypasynda ýerleşdirildi we wideonyň Ženewa Konwensiýasyna ters gelýändigi barada tankydy çykyşlary güýçlendirdi.
Konwensiýa uruş ýesirleriniň köpçüligiň öňüne çykarylmagyny gadagan edýär.
“Bu uruş ýesirlerine çemeleşmek boýunça Ženewa düzgünlerini depeleýär” diýip, Strategik barlaglar boýunça halkara merkeziniň we Ženewanyň howpsuzlyk syýasaty boýunça merkeziniň müdiri Francois Heisbourg Twitterde wideo barada ýazan maglumatynda aýtdy we “Ukraina eýýäm bar bolan kynçylyk başga zat gerek däl” diýip belledi.
Kiýew, NATO we günbatar hökümetleri bu wideoýazga Moskwanyň pitneçileri harbylar, ýaraglar we türgenleşikler arkaly goldaýandygyna şübhe goýmaýan bir subutnama hökmünde garaýarlar.
18-nji maýda Orsýetiň Goranmak ministrligi Aleksandrowyň we ýesir düşen beýleki harby Ýewgeniý Ýerofeýewiň Orsýetiň goşunynda gulluk edendigini, emma olaryň ýesir düşen wagtlarynda gullukda bolmandygyny aýtdy.


text:
Şenbe güni giçlik Azerbaýjanyň paýtagty Bakuda halkara “Ýewrowideniýe” aýdym-saz festiwalynyň final ýaryşynda şwesiýaly aýdymçy Lorin ýeňiji boldy.
28 ýaşly Lorin bu ýaryşda tomaşaçylaryň beren bahasy boýunça öz garşydaşlaryndan uly tapawut bilen öňe saýlandy. Lorin asly gelip çykyşy boýunça morokkoly berberler milletinden.
Onuň bu “Ýewrowideniýe” bäsleşiginde ýerine ýetiren “Eýforiýa” atly aýdymy Şwesiýanyň aýdym-saz programmalarynda soňky bir ýarym aýa golaý wagt bäri iň köp ýaňlanýan aýdymlaryň birine öwrüldi.
Loriniň bu ýeňşi indi geljek ýyl “Ýewrowideniýe” festiwalyny Şwesiýanyň özünde geçirmäge hukuk alandygyny aňladýar.
Şenbe agşamsy geçirilen bu halkara bäsleşiginiň final tapgyrynda orsýetli “Buranowskiýe babuşki”, ýagny “Buranowskili eneler” atly garry eneleriň topary ikinji orny eýeledi.
Alty sany gartaşan aýaldan ybarat bu toparyň düzümindäki aýdymçylar ýaşlary, ortaça, 70 ýaşyň töweregindäki aýallar. Olardan iň gartaşanynyň ýaşy 77 ýaş.
Serbiýaly ýaş aýdymçy Želko Ýoksimowiç üçünji ýeri, azerbaýjanly aýdymçy Sabina Babaýewa bolsa dördünji ýeri eýeledi.
Bu 57-nji “Ýewrowideniýe” aýdym-saz bäsleşigine telewideniýe arkaly tutuş dünýä boýunça 100 milliondan hem gowrak adamyň tomaşa edendigi habar berilýär.
Azerbaýjanda geçirilen bu halkara festiwala Ermenistan gatnaşmakdan ýüz öwürdi. Daglyk-Garabag regiony bilen baglanyşykly konfliktler sebäpli Azerbaýjan bilen Ermenistanyň gatnaşyklary dartgynly bolmagynda galýar.


text:
Kiýewiň şäher geňeşiniň duşenbe güni geçiren maslahaty oppozision deputatlaryň we howpsuzlyk güýçleriň arasynda uruş bilen tamamlandy. Bu maslahata goýberilmedik deputatlar aýnany döwüp jaýa girmäge synanyşypdy.
Oppozision kanun çykaryjylar Kiýew şäheriniň geňeşiniň maslahatlaryny ençeme aýlap böwetläp gelýärler, olar geňeşe we Kiýewiň häkimi wezipesine saýlawlaryň şu ýyl geçirilmegini talap edýärler.
Şäher geňeşiniň häzirki düzüminiň möhleti iýun aýynda doldy. Ozalky saýlawlar 2008-nji ýylda, möhletden iki ýyl ir geçirilipdi. Şonda muňa korrupsiýa bilen bagly aýyplamalar sebäp bolupdy.
Şu ýylyň maý aýynda Ukrainanyň Konstitusion sudy saýlawlary 2015-nji ýylda geçirmek barada karar çykardy. Duşenbe güni ýüzlerçe aktiwist Kiýewiň Kreşatik köçesinde jemlenip, şäher geňeşiniň maslahatynyň geçirilmegine protest bildirdi.


text:
Anna güni Orsýetiň Daşary işler ministrligi şu hepdäniň başynda Gürjüstan bilen Birleşen Ştatlaryň bilelikde başlan harby türgenleşigini tankyt etdi.
Daşary işler ministrliginiň metbugat sekretary Aleksandr Lukaşewiç 12 güne planlaşdyrylýan bu harby türgenleşikleriň Orsýetde alada döredýändigini aýtdy.
Ol Gürjüstana berilýän islendik bir daşarky harby goldawlaryň bu regionda parahatçylygyň we howpsuzlygyň perspektiwalaryna ýaramaz täsir etjekdigini nygtady.
2008-nji ýylyň awgustynda Gürjüstanyň Günorta Osetiýa regionyndaky konfliktler bilen baglanyşykly Orsýet bilen Gürjüstanyň arasynda gysga wagtlyk harby çaknyşyklar ýüze çykypdy.
Şol wakanyň yzy bilenem Orsýet Gürjüstanyň Günorta Osetiýa we Abhaziýa regionlaryny “garaşsyz döwletler” hökmünde ykrar edipdi.


text:
Owganystanyň maliýe ministri ABŞ-nyň resmi derňewçiler toparynyň, Waşington tarapyndan maliýeleşdirilýän proýektlerden salgyt hökmünde, Kabulyň azyndan 1 milliard dollara golaý bikanun pul alandygy baradaky raportyny ret etdi.
Owganystanyň maliýe ministri Omar Zahilwal çarşenbe güni Azatlyk Radiosyna beren maglumatynda Owganystany gaýtadan gurmak boýunça işlere gözegçilik edýän ABŞ-nyň ýörite umumy inspektorynyň barlag raportyny “düýbünden ýalňyş we ýalan” diýip atlandyrdy.
“Bu gürrüň syýasylaşdyrylan ýa-da düýpden äsgermezlik bolup biler. Näme bolsa-da, bu jogapkäçiliksiz hem-de gözgyny ýagdaý we muny düzetmeklerini islärdim” diýip, Owganystanyň maliýe ministri Zahilwal aýtdy.
Şeýle-de Zahilwal bu raportyň “bulaşyklygyň döremegine” we owgan hökümeti bilen Waşingtonyň arasynda ynamsyzlygyň emele gelmegine sebäp bolup biljekdigini duýdurdy.
Bu maglumat Amerikanyň Owganystany gaýtadan gurmak işleri bilen gyzyklanýan umumy inspektoraty tarapyndan sişenbe güni çap edildi. Şol raportda aýdylyşyna görä, “Owganystanyň Maliýe ministrligi ABŞ-nyň hökümeti tarapyndan goldanylýan 43 sany amerikaly potratça 2008-nji ýyldan bäri 921 million amerikan dollary möçberinde jerime we salgyt salypdyr”.
Ozalky potratçylar
Raportda bellenmegine görä, bu salgyt Owganystany gaýtadan gurmak proýektleri boýunça iş alyp barýan we Waşington bilen Kabulyň arasynda ozal salgytdan boşadylmagy ylalaşylan potratçylara hem salnypdyr.
Geçirilen barlaglaryň netijesiniň ýaýradylmagy bilen bagly, Waşingtonyň Owganystany gaýtadan gurmak boýunça işleri bilen gyzyklanýan ýörite inspektory Jon Sopkonyň beýanatynda aýdylyşyna görä, “Owgan hökümetiniň amerikaly potratçylara adalatsyz salgyt salmagy we olary gorkuzmalara sezewar etmegi aladalandyrýan ýagdaýdyr”.
Emma Zahilwal, bu salgytlaryň adalatsyz däldigini aýdyp, agzalýan amerikaly inspektorlary bu baradaky düşünişmezlikleri gepleşikler arkaly çözmäge çagyrdy. Ol bu meselede şeýle diýdi: “Biz salgytdan boşatmak bilen bagly Waşington bilen aramyzda gelnen ylalaşykdan peýdalanyp, tölemeli salgytlary milliardlarça dollar bolan portratçylaryň bardygyna ynanýarys. Ýöne potratçylaryň salgytdan boşadylmalydygy baradaky statusy, olaryň gatnaşan işlerini öz içine alanok. Waşingtonyň Owganystany gaýtadan gurmak boýunça işleri bilen gyzyklanýan umumy inspektoraty bolsa şol potratçylaryň salgytdan boşadylanlaryň hataryna girýän bolmagynyň mümkindigini aýdýar. Ýöne olar biziň bilen oturyp, ony bize subut etmeli, bizi ynandyrmaly”.
Owganystany gaýtadan gurmak işleri bilen gyzyklanýan ABŞ-nyň ýörite umumy inspektoratynyň ýaýradan raportynda salgyt bilen bagly bu jedel käbir firmalaryň salgyt tölemekden boýun gaçyrmagy sebäpli ýüze çykypdyr.
Muňa jogap hökmünde Owganystanyň maliýe ministri potratçylaryň hereket etmek hukuklaryny, şeýle-de biznes rugsatnamalaryny täzelemekden saklanmak bilen, olaryň işine çäklendirmeleri girizdi.
Raportyň soňunda bu ýagdaýyň ABŞ-nyň Owganystanda alyp barýan harby operasiýalaryna goýberilýän maliýe goldawyna ýaramaz täsirini ýetirmeginiň mümkindigi aýdylýar.


text:
Eýranda uniwersitetleriň studentleri tomus kanikulyndan soňra okuw jaýlaryna dolanyp barmaga taýýarlanýan wagtynda ýurduň ýokary derejeli dini lideri Aýtolla Aly Hameneiniň sosial ylymlar baradaky golaýda eden çykyşy ýokary okuw jaýlarynda ýene-de bir «medeni ynkylap» amala aşyryljakmyka diýen gaýgy-aladany döretdi. Sebäbi 30 ýyl mundan öň geçirilen şeýle medeni çäre ençeme studentiň ölmegine hem ýaralanmagyna getiripdi.
“Sosial ylymlary öwrenmek dini esaslar hakyndaky şübheleriň artmagyna sebäp bolýar” diýen Eýranyň ýokary derejeli dini lideri Hamenei hökümeti we medeni ynkylap boýunça ýokary şurany bu ugurda çynlakaý çäre görmäge çagyrdy. Käbir synçylar “Hameneiniň bu sözleri ýene-de bir medeni ynkylabyň başlangyjy bolaýmasyn” diýen pikiri öňe sürýärler.
Yslamy ynkylap ýeňiş gazanandan bir ýyl soňra uniwersitetleri we ýokary okuw jaýlaryny Günbataryň täsirinden arassalamak we olary yslam şerigatyna kybapdaş etmek üçin medeni ynkylap yglan edilipdi. Şonuň netijesinde 600-700 sany uniwersitet professory wezipesinden boşadylyp, uniwersitetler bolsa yslamlaşdyryldy.
Dini esasda ýazylan täze okuw kitaplar çap edildi we yslama hem-de rewolýusiýa wepalay studentlere okamaga rugsat berildi. Ýokary derejeli dini lideriň 30-njy awgustda uniwersitet mugallymlary we besij studentleri bilen duşuşygynda köp sanly sosial ylymlar materializm we hudaýa hem-de yslama ynanmaýan esaslara daýnýar diýdi.
Nämäniň alamaty?
Onuň beýle beýanaty ýene-de medeni rewolusiýanyň alamaty, duýduryşy bolaýmasyn diýip, howatyr edenler-de boldy. Eýrandaky 3,5 million studentden 2 million çemesiniň sosial ylymlary öwrenýänligi üçin-de özüniň gaýgy-alada edýändigini beýan eden Hamenei şeýle diýipdir: “Ýerli barlag işini näderejede geçirdik, sosial ylymlar bilen bagly yslamy esasly ylmy işlerimiz näderejede köp, üstesine sosiologiýa, psihologiýa we müdüriýet ugrundan sapak berjek we yslam garaýyşly mugallymlarymyz şeýle känmi, siz sosial pudagy üçin şonça okuwçy kabul edýärsiňiz”.
Saýlawlardan soňra dörän bidüzgünçilikler sebäpli tussag edilen we garşylaryna iş gozgalan reformaçylardan Saeed Hajjariýan-da özüniň boýun almasynda we suddaky çykyşynda Günbataryň sosial teoriýasy, şol sanda Germaniýaly Maks Weberiň Soltanizm ideýasyny Eýranda ýörelgä öwürmäge synanyşylandygyny we onuň ýalňyşdygyny aýtdy. Ýöne Hajjariýanyň hossarlary onuň türmede gynalyp, ýenjilendigini öňe sürýärler.
"Studentleriň protestleri ýurtda krizisiň bardygynyň alamaty"
Tähran uniwersitetinde halkara gatnaşyklar ylmy boýunça professor Gasem Şohle Sadi Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde protestleriň öňüni almak üçin häkimiýetleriň ýene bir medeni rewolusiýany amala aşyrmaklary mümkin diýýär: “Uniwersitetleri ýapar ýaly we bu kynçylyk döretmez diýer ýaly, häzir ynkylabyň başky ýyllary däl ahyryn. Studentleriň protestleri ýurtda krizisiň bardygynyň alamaty, uniwersitetleri ýapmak, krizisiň tamamlanandygyny aňlatmaz”.
Iňlis dil-edebiýaty fakultetiniň studenti bolan bir gyz ýaşlaryň sosial ylymlary okamagyndan häkimiýetleriň näme sebäpden howatyr edýändiginiň özüne aýandygyny Azatlyk Radiosyna aýtdy. Onuň pikiriçe, sosial ylymlar adamyň gözüni açýar, sosial ylmy esasynda ýazylan kitaplary okanyňda, Eýrandaky ýagdaýa gowy göz ýetirse bolýar diýip, bu student aýdýar.
Görnükli reformaçy ruhany Hasan Ýusef Eşkeweri Radio Farda bilen söhbetdeşlikde 30 ýyldan soňra Eýranyň liderleriniň alyp barýan syýasatlary ahyryna baryp diräne meňzeýär diýdi. “Eger-de biz Hameneiniň sözlerini kabul etsek, onda ylmyň 80%-ni bir kenara taşlamaly, onda, uniwersitetler ýapylmaly we sosial bölümler bolsa ýatyrylmaly bolar”.
Onuň pikiriçe, ýene bir medeni rewolusiýanyň amala aşyrylmagy ýurdy hökmany suratda garaňky ýyllara alyp barar.


text:
Tbilisiniň sudy 17-nji sentýabrda agşam baş oppozision lideri türmeden boşatdy. Bir gün mundan öň Gürjüstanyň Konstitusion sudy onuň tussag edilmegi bikanun diýip karar çykardy.
Tbilisiniň öňki häkimi Gigi Ugulawa 14 aýlap deslapky tussaglykda saklandy. Oňa garşy ençeme jenaýat işi gozgaldy, şol sanda bikanun pullary ýuwmak we jemgyýetçilik fondlaryndan maksada laýyk bolmadyk ugurlardan peýdalanmak ýaly aýyplamalar ýöňkeldi. Oppozisiýa aýyplamalaryň ençemesiniň syýasy sebäplidigini aýdýar.
Suduň jaýynda jemlenen Ugulawanyň tarapdarlary ony boşatmak barada resmi karary el çarpmak bilen garşy aldylar.
Ugulawa suddan çykan badyna hökümetiň “elindäki häkimiýete” garşy çykyş etmegi wada berdi.
Gürjüstanyň arzuwy atly koalisiýa üç ýyl mundan ozalky saýlawlarda öňki prezident Mihail Saakaşwiliden üstün çykyp, häkimiýet başyna geleli bäri öňki resmileriň onlarçasy, şol sanda öňki premýer-ministr häkimiýetden hyýanatçylykly peýdalanmakda we korrupsiýa baş goşmakda aýyplanyp tussag edilipdi.


text:
Şu gün irden prezident Berdimuhamedow Türkmenistanyň medeniýet we sungat işgärleri bilen ýörite duşuşyk geçirdi.
Türkmen telewideniýesi bu duşuşykda döwlet lideriniň medeniýet we sungat işgärleriniň öňünde häzirki döwrüň talaplaryna laýyklykda anyk wezipeleri kesgitländigini habar berýär. Ýöne bu wezipeleriň nähili wezipelerdigi barada welin anyk maglumat berilmeýär.
Maglumatda prezident Berdimuhamedowyň Türkmenistanyň medeni durmuşyny mundan beýläk-de ösdürmeklige gönükdirilen resminamalaryň hem birnäçesine gol çekendigi habar berilýär.


text:
Ýakynda Azerbaýjanda iş alyp barýan Ykdysady we sosial ösüş baradaky barlaglar merkezi Halkara pul gaznasynyň (IMF) maglumatlaryna salgylanmak bilen, şu ýyl postsowet döwletleriniň içinde iň ýokary ykdysady ösüşiň Türkmenistanda boljakdygyny, iň pes ösüşiň bolsa Azerbaýjanda boljakdygyny mälim etdi.
Bu maglumata görä, bu ösüş görkezijisi Azerbaýjanda 0,2 prosent bolsa, Türkmenistanda ol 9,9 prosent bolar.
Eger haýsydyr bir ýurduň ilatynyň sosial-ykdysady hal-ýagdaýynyň derejesi şol ýurduň ykdysady ösüş derejesi bilen kesgitlenmeli bolsa, onda Türkmenistanyň ilaty postsowet döwletleriniň içinde iň ýokary derejede ýaşaýan ilat bolmaly.
Halkara pul gaznasynyň görkezijilerine gorä, 1999-njy ýyldan bäri öz ykdysady ösüşi boýunça Türkmenistan diňe bir postsowet döwletleriniň arasynda däl, eýsem, halkara derejesinde-de iň bir ýokary görkezijileri bilen tapawutlanýan ýurt hökmünde özüni tanadyp gelýär.
Halkara pul gaznasynyň resmi maglumatyna görä, 1999-njy ýylda Türkmenistanyň içerki önümçiligi 16,5 prosent ösüşi görkezen bolsa, 2000-nji ýylda ol 18,5 prosentden hem gowrak bolupdyr, 2001-nji ýylda bolsa bu ösüş rekord derejä ýetip, 20,4 prosente golaý bolupdyr.
Mundan 10 ýyl ozalky görkezijiler bilen deňeşdirilende, şu ýyl bolar diýlip garaşylýan 9,9 prosent ykdysady ösüş, elbetde, has pes. Ýöne ykdysadyýet ugrundan bilermenler hatda bu sanyň hem halkara derejesinde örän ýokary görkezijidigini aýdýarlar.
Sanlar ygtybarlymy?
Geçen hepde Aşgabatda geçirilen Ýaşulular maslahatynyň yzy bilen Türkmenistanyň resmi habar agentligi bu maslahatda ýakyn 8 ýylyň dowamynda, ýagny, 2020-nji ýyla çenli her bir raýatyň jan başyna düşýän içerki önümiň puldaky bahasyny 32 müň dollara ýetirmekligiň karar edilendigini habar berdi.
Emma käbir ýerli raýatlar bu yglan edilen sanyň özleri üçin anyk nämäni aňladýandygyna düşünmeýändikleri aýdýarlar.
Ykdysadyýet ugrundan bilermen, Türkmenistanyň Merkezi bankynyň başlygynyň ozalky orunbasary Annadurdy Hajyýew Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň we içerki önümçiliginiň ösüşi barada diňe bir ýurduň häkimiýetleriniň däl, eýsem, Halkara pul gaznasy ýaly guramalaryň berýän sanlaryna-da ygtybarly sanlar hökmünde garap bolmajakdygyny aýdýar:
—1990-njy ýyllaryň ortalarynda Nyýazow Türkmenistan bilen baglanyşykly ähli statistikany, şol sanda, bank görkezijileri bilen bagly statistikany hem ýapmak barada görkezme beripdi. Köpsanly halkara guramalary, şol sanda Halkara pul gaznasynyň resmileri-de Türkmenistana gelenlerinde, olara hakykata laýyk gelmeýän ýüzleý maglumatlary berýärdiler. Şol maglumatlardan çen tutubam, bu guramalar öz çaklamalaryny düzýärler. Berdimuhamedowyň ýolbaşçylyk edýän döwründe bu ýagdaý has hem ýaramazlaşdy.
Annadurdy Hajyýew hakyky sanlary gizlemek boýunça alnyp barylýan beýle syýasatyň ýurduň söwda we maliýe pudagynda edilýän pyssy-pyjurlyklary ýaşyrmak üçin alnyp barylýandygyny öňe sürýär.
Medalyň arka tarapy
Türkmenistanyň ykdysady ösüşi barada berilýän şeýle ýokary sanlara garamazdan, düýbi Britaniýada ýerleşýän “Maplecroft” barlaglar merkezi şu ýylyň ýanwarynda ýaýradan hasabatynda Türkmenistany biznes işleri üçin iň howply ýurtlaryň hatarynda bäşinji orunda goýupdyr. Hasabata görä, bu meselede dünýäde Türkmenistandan ýaramaz dört ýurt bar. Olar: Kongo, Somaliýa, Demirgazyk Koreýa we Mýanmar (Birma).
“Maplecroft” guramasy Türkmenistandaky bu ýagdaýa baha berlende ýurtdaky korrupsiýa, korporatiw dolandyryş, biznesi kadalaşdyryjy düzgünler, emläk hukugynyň goralyşy, kanunlaryň işleýiş ýagdaýy we üpjünçilik operasiýalarynyň howpsuzlygy ýaly meseleleriň giňden göz öňünde tutulandygyny belleýär.
Adatça, döwletiň ykdysady derejesine baha berlende, ondaky raýatlaryň iş bilen üpjünçilik we jan başyna düşýän girdeji ýagdaýlary-da göz öňünde tutulýar. Maryly ýaşaýjy şu meselä gezek gelende, häkimiýetleriň “ösüş” baradaky yglan edýän sanlarynyň ilatyň durmuş ýagdaýynda kän bir göze ilmeýändigini aýdýar:
—Bärde, Türkmenistanda bir zad-a boldy. Ynha, gazak tanyşlarymdan sorasamam, ruslardan sorasamam, türklerden sorasamam olar öz ýurtlarynda, iň bolmanda, 300 dollarlyk işiň kändigini aýdýarlar. Bizde başga ýagdaýlar erbet däl, mysal üçin, zatlar arzan, ýagdaý parahatçylyk. Emma adamlara iş tapdyranok, ilatda pul az, işsiz gezip ýörenler köp.
Ykdysatçy Annadurdy Hajyýew hem ilata real netijeleri görkezmezden, sözde ýa kagyz ýüzünde yglan edilýän uly sanlaryň, gaýta, häkimiýetlere bolan ynamyň has-da peselmegine getirjekdigini nygtaýar.


text:
“Gadyrly Wladimir Wladimirowiç, menem orsça gürleýän, goşun ibereweriň!” diýip, orsýetli gazet redaktory Roman Romanenkonyň Facebookda ýerleşdiren ýaňsylaýjy haty köp adamy güldüripdi. Romanenko Orsýetiň prezidenti Waldimir Putinden özüniň ýaşaýan Wologda şäherinde-de Krym stilindäki harby halas edişligi geçirmegi sorady. AÝ/AR-nyň Ors gullugynyň habarçysy Iwan Belýaýew häzir, hamana, ekstremistik mazmunly hat ýazdy diýip derňew astyna alnan Romanenko bilen söhbetdeş boldy.
Orsýetiň demirgazyk-günbatarynda ýerleşýän Wologda regionyndan žurnalist Roman Romanenko Krym baradaky täzelikler bilen baglylykda Orsýetiň prezidenti Wladimir Putine hat ýazdy.
Ol hatda şeýle diýilýär: “Siziň Krymda ors dilli ilatyň hukuklaryny goramak üçin goşun ibermek isleýändigiňiz barada habar aldyk, şunuň bilen baglylykda Wologda hem goşun iberilmegine degişli uly haýyşymyz bar. Bu ýerde biziň ählimiz orsça gepleýäris we biziň hukuklarymyz ýygy-ýygydan bozulýar”.
Romanenko Wologdanyň ýaşaýjylarynyň ýüzbe-ýüz bolýan kynçylyklarynyň diňe käbirlerini, ýagny medisina hyzmatlarynyň erbetdigini, bilim derejesiniň peselýändigini we oba hojalykdaky durgunlylygy agzap geçýär. Eger Putin daşary ýurda degişli Krym ýaly giňişligi şular ýaly kynçylyklardan halas edýän bolsa, onda ol şuňa meňzeş kemçilikleri öz ýurdunda hem düzetmegi islemeli diýip, Romanenko nygtaýar.
Kryma derek Wologda pul iberilse...
Romanenko hatyny şeýle dowam edýär: “Siz Krymdaky durmuşy kadalaşdyrmak üçin köp pul ibermegi planlaşdyrýarsyňyz. Emma biz bu puly Wologda welaýatyndaky durmuşy gowulaşdyrmaga sarp edip bolmazmyka diýip soramaga-da utanýarys”.
Bu hat hiç ýere iberilmedi. Wologdanyň “Premýer” atly media kompaniýasynyň başlygy we “Premýer” gazetini çykarýan Romanenko bu haty diňe öz Facebookdaky sahypasynda dostlaryny güldürmek üçin ýerleşdirdi.
Onsoň bu hat Facbookda 3, 5 müňden gowrak sapar özara paýlaşyldy we Twer, Ýaroslawl, Perm ýaly şäherlerde hem nusga hökmünde ulanyldy.
Romanenkonyň sözlerine görä, Orsýetiň özünde infrastruktura dargap, garyplyk ýaýbaňlanýarka, Putiniň başga ýurtda ýaşaýan we Orsýetden kömek soramadyk ors dillileri halas etmäge ymtylmagy köp adam tarapyndan ýaňsylandy: “Premýer radiosynda biz pikir soralyşyk geçirdik we adamlarda siz bu hata gol goýarmydyňyz diýip soradyk. Bir müňden gowrak adam ses berdi, olaryň 82%-i şeýle hata gol goýmaga taýýardygyny mälim etdi. Şonuň üçin men ony prowokasion diýip hasap etmeýärin. Onuň şeýle meşhur bolmagynyň özi-de hatyň mazmunynyň adamlaryň hut ”ýarasyna” basylandyny görkezýär” diýip, Romanenko gürrüň berýär.
Şol bir wagtda-da artyk gülmäge sebäp ýok. Şu hepdede, Romanenko dynç alyşdan gaýdyp gelende, özüniň ýerli prokuratura tarapyndan çagyrylýandygyny bilip galypdyr. Romanenko bu çakylygyň özüni gyzyklandyrandygyny, emma prokuratura baransoň, öz hatynyň ekstremistik mazmunly bolmagynyň mümkindigi sebäpli derňelýändigini we bu işiň regionyň gubernatory Oleg Kuwşinnikowyň talaby boýunça amala aşyrylýandygyny bilip galypdyr.
Derňew
“Biz bir ýarym sagadyň dowamynda örän irikdiriji iş bilen meşgullandyk. Men degişmäniň mazmunyny düşündirmäge çalyşdym. Men kimi göz öňünde tutandygym, saglygy saklaýyşda we oba hojalygynda ýagdaýyň kadaly däldigini subut edýän haýsy dokumentleriň elimde bardygy barada düşündiriş berdim. Mende prokuraturanyň işgärleriniň bu meselä intelligentlik bilen garaýandygy barada pikir döredi we men olar tarapyndan [öz garşyma] hiç hili agressiýany duýmadym”.
Emma Romanenkonyň bu duýgusy uzaga çekmedi. Ol öýüne gaýdyp baranda, gapysynda faşistleriň swastika belgisiniň çekilendigini we Ukrainada demokratiýa ugrundaky protestlere degişli “Stop Maýdan” diýen ýazgynyň ýazylandygyny görüpdir.
“Olar [meniň gapyma] “Stop Maýdan” diýip ýazypdyrlar we swastikanyň şekilini çekipdirler. Biz polisiýany çagyrdyk we olar goňşularymyzyň poçta bukjalaryndan listowkalary tapdylar. Listowkalarda goňşularyň dykgatyna: "Siziň oýüňizde Ukrainanyň dargamagy üçin Günbatary goldaýan lwowly haramzada ýaşaýar, seresaply boluň! Ukrainaly ýewreý Romanenkonyň jaýy goşa dyrnak içindäki ukrain partiotlary üçin konspiratiw jaý bolup biler" diýen zatlar ýazylypdyr.
Orsýetiň “SewerInform” täzelikler agentligi ady agzalmadyk kanun goraýjy bir rus ofiserine salgylanyp, agzalan ýazgy barada düşündiriş berdi we Wologdanyň ilatynyň Putiniň Ukraina boýunça syýasatyny tas biragyzdan goldaýandygyny, Romanenkonyň gapysyna çekilen suratlaryň bolsa onuň bihaýa pirimlerine jogap bolandygyny ýazdy.
Öz tarapyndan Romanenko basyşyň jemgyýet tarapyndan däl-de, regional ýolbaşçy Kuwşinnikow tarapyndan “Premýer” neşirinde çap bolan ençeme tankydy makalalar bilen baglylykda edilendir diýen pikirde.
Facebookdaky hatda ýerli resmileriň “galplaşdyrylan saýlawlarda häkimiýeti eýelän basybalyjylar” diýlip atlandyrylmagy hem dörän ýagdaýy köşeşdirmeýär.
Prokuraturanyň öz derňewlerini jemlemek üçin bir aý möhleti bar.


text:
Nusaý gadymyýetde Horasanyň meşhur welaýatlarynyň hem şäherleriniň biri bolupdyr. Onuň adyny Nisa, Nisaýe we Niseýa görnüşlerinde hem tutupdyrlar.
Biziň zamanamyzda Nusaýyň töwereginde Türkmenistanyň merkezi bolan Aşgabat şäheri gurlan. Gadymy welaýat bolan Nusaý Eýran bilen Türkmenistanyň arasyna serhet çekip duran Köpetdagyň demirgazygynda, Garagum çölüniň bolsa günortasynda, Abiwerd (ýa Bawerd) welaýatynyň günbatarynda, gadymy Dehistan bilen Gürgeniň gündogarynda ýerleşýär.
Nusaý şäheri gadymyýetde Mährdad kert welaýatynyň merkezi bolup, soňy bilen ol «Eşkanylar Mährdady» adyny alypdyr. Şäheriň ady soň-soňlar Nusaý diýlip atlandyrylyp başlanypdyr.
Nusaý şäheriniň weýrançylyklary iki sany ullakan gadymy depe bolup ýatyr. Olaryň biri yslamdan öňki döwre (ýagny, Eşkanylar döwrüne) degişli, beýlekisi bolsa yslamyň gelen döwrüne degişli. Bu agzalýan depeler Türkmenistanyň paýtagty Aşgabat şäherinden 2-3 farsah günbatarda, Bagyr obasynyň töwereginde ýerleşýär ( 1 farsah-6 kilometre deň). Nusaý şäherinde arheologik gazyp-agtaryş işleri geçirilende ondan Eşkanylar döwrüne degişli ajaýyp hem meşhur zatlar tapylypdyr. Eýranlylaryň dini kitaby bolan Awestada Nusaý olaryň 16 sany mukaddes saýan ýerleriniň biri — watanlary hökmünde görkezilýär. («Horasan we Mewerennähr hakda söz», sah.—19.)
Ahemeniler döwründe Nusaýda parfiýalylar kowmy ýaşapdyr. Ýöne şeýle-de bolsa, ol ýerler ahamenilere degişli bolupdyr.
Gadymyýetde ýaşap geçen alymlar we biziň döwrümiziň alymlary Nusaý hakda köp ylmy maglumatlary ýazyp, wakalaryň, ýagdaýlaryň üýtgäp durmagynyň netijesinde, bu şäheriň gadymyýetde gaty köp dinastiýalara we patyşalara degişli bolandygy hakdaky faktlary galdyrypdyrlar. Ol maglumatlaryň baryny mysal getirjek bolsaň, ol ýazgylar 30-40 sahypa çenli barjak. Şonuň üçin biz ýazgylardan diňe Nusaý şäheriniň adynyň manysyny tirýän setirleri hem bu şäheriň bir döwürde parfiýalylara hem degişli bolandygyna şaýatlyk edýän jümleleri almagy makul bildim.
Bu ýerde biri-birine ýakyn duran iki sany Nusaý şäheri bolup, olaryň birine «Köne Nusaý», beýlekisine «Täze Nusaý» diýlipdir. Täze Nusaýda tä orta asyrlara çenli (yslam döwrüne çenli) ýaşaýyş dowam edipdir. Emma köne Nusaýda şanyň ýaşaýan ýeri we bir şäher bolupdyr. Bu şäher galalardan, ata-babalaryň öz döwranlarynyň soňuna çenli ýaşan ýerinden, parfiýa patyşalarynyň jaýlanan ýerlerinden ybarat bolupdyr. (Biziň eramyzdan öňki üçünji asyryň başyna çenli). Bu şäherden tapylan küýzeler, palçykdan ýasalan gaplar we olardaky ýazgylar parfiýalylaryň dilinde ýazylypdyr. (Parfiýalylaryň türkmenleriň ata-babalary bolandygyny köp alymlar, taryhy öwrenijiler nygtaýarlar.)
«Nusaý» ady näme many berýär?
«Nusaý» adynyň gelip çykyşy hakda birnäçe pikirler bar. Birnäçe alymlar onuň «Nisaýe» sözüniň iki sözüň goşulmagyndan emele gelendigini nygtap, bu sözüň manysynyň has gadymky sözlüklerden peýdalanyp tirilende — aşak düşüp, arkaýyn ýaşamak manysynyň bardygyny ýazypdyrlar. Ýagny, aşak düşüp, arkaýyn ýaşap bolýan ýer. Nusaý galasynyň dagyň etegindäki baýyrlaryň üstündeligini ýatlalyň.
Alymlaryň ýene bir bölegi «Nusaý» sözüni iki bölege bölýärler: «Ne» ýa-da «niýe» sözüniň «şäher» diýen manysynyň bardygyny aýdýarlar (mysal üçin «Nişapur», «Neşahpur» — Şapuryň şäheri, Şahpuryň şäheri ). «Sa» sözüniň bolsa «Asak» sözüniň gysgaldylan görnüşidigini belleýärler. Şeýle ýagdaýda «Nesa» sözi «Parfiýalylaryň şäheri» diýen manyny berýär. Orta atylýan üçünji pikir hem şu — ikinji pikirde aýdylýan mana gabat gelýär. Horasanda kölege düşýän tarapa «nesar», «näsr» diýipdirler. Günüň şöhlesiniň düşýän tarapyna bolsa «portu» ýa-da «potu» diýipdirler. Şeýle hem Nusaý welaýaty-da, şäheri-de Köpetdagyň demirgazyk-gündogar tarapynda ýerleşensoň, olar Günüň şöhlesiniň düşýän tarapy («portu») bolup durýar. Pars dilinde parfiýalylara «Part» («parti») diýilýär. Bu sözlerden «Günüň düşýän tarapy» diýen many çykýar.
Eýranda hem üç sany Nusaý şäheriniň bardygyny alymlar belläpdirler. Olaryň biri Horasanda, biri Parsda, üçünjisi Kermanda ýerleşipdir. «Eger bu agzalýan Nusaýlar hem dagyň gündogar-demirgazyk tarapynda ýerleşen bolsady, onda olaryň adynyň manysyny hem «Günüň düşýän tarapy» ( ýa-da «Güneş tarapy») diýip, tirip bolardy» diýip, gadymy dünýäni öwreniji alymlar belläpdirler.
Emma taryhçy Ýakut hijriniň altynjy ýüzýyllygynda, miladynyň on ikinji ýüzýyllygynda şeýle ýazgy galdyrypdyr: «Dünýäni basyp alyp gelýän araplaryň Eýrandaky Nusaý galasyna ýeten döwri eken. Galada diňe aýallar galypdyr. Olary geň gören araplar: «Hewela nesaýe» diýipmişler. («Ne beýle köp aýal!») Şu sözden hem Nusaý galasynyň ady galypdyr. («Uly Horasan», sah.—202, «Türküstandaky suwarymly ýerler», sah.— 47.)
Ine, «Nusaý» adynyň gelip çykyşy hakda taryhda şeýle maglumatlar galypdyr.
Häzirki günlerde dünýä medeniýetiniň taryhynda aýratyn orun tutýan Parfiýa döwletiniň Aşgabadyň eteginde ýerleşýän merkezi bolan Nusaý galasynda diňe bir türkmen alymlary däl, eýsem dünýäniň birnäçe ýurdundan gelen alymlary tarapyndan dikeldiş işleri alyp barýarlar.
Çoluk Möwlamow Aşgabatda ýaşaýan intelligensiýa wekiliniň edebi lakamy, synçy. Blogdaky pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
Oraza baýramçylygynyň gelmegi bilen dünýä türkmenleriniň durmuşynda has köp ynsanperwerlik adatlary we edim-gylymlary öňe saýlanýar diýilýär.
Eýsem, dünýä türkmenleriniň arasynda Oraza baýramlarynda nähili ýörgünli ynsanperwerlik adatlary, däpleri we edim-gylymlar barka? Dünýä türkmenleri ynsanperwerlik raýdaşlygyny şeýle dini baýramlarda we günlerde nähili durmuşa geçirýärkä?
Azatlyk Radiosy "Dünýä türkmenleri" gepleşiginiň nobatdaky sanynda dünýä türkmenleriniň Oraza baýramlaryndaky ynsanperwerlik adatlarynyň, däpleriniň we edim-gylymlarynyň durmuş hem jemgiýetçilik aýratynlyklaryny ele alýar.
Bu temada taýýarlanjak gepleşige gatnaşmak isleýänler hat@azatradio.org salgysyna öz aragatnaşyk maglumatlaryny iberip, biziň bilen habarlaşyp biler.
Gepleşige öz pikirdir garaýyşlary, teklipleri we bellikleri bilen goşant goşmak isleýänler bolsa şu foruma teswir galdyryp biler.


text:
Türkiýäniň Stambul şäheriniň Zeýtinburnu etrabynda gaty köp halklaryň wekilleri, şol sanda Owganystan, Pakistan ýaly ýurtlardan baran etniki türkmenler bir ýerde bilelikde ýaşaýarlar. Zeýtinburnu şäher häkimligi hem şeýle ýagdaýdan ugur alyp, her ýyl "Etniki aýratynlyklar" atly medeniýet günlerini gurnaýar. Bu ýylkysy 25-nji oktýabrda tamamlanjak medeniýet günlerine Stambulda ýaşaýan türkmenler hem işjeň gatnaşyp, türkmen medeniýetini tanadýarlar.
Azatlyk Radiosy "Dünýä türkmenleri" gepleşiginiň nobatdaky sanyny Stambulda medeniýet günlerine gatnaşýan türkmenleriň arasynda taýýarlap, olaryň türkmençilik aladalarynyň çuňlugyna aralaşdy.
Gepleşigi diňlemek üçin aşaky düwma basyň.


text:
Anna güni Pakistanyň polisiýasy bu ýurduň Kaşmir regionynda öz gyzyny öldürenlikde aýyplanýan ýerli är-aýaly tussag etdi.
Kaşmir regionynyň ýerli resmileri bu är-aýalyň öz 15 ýaşly gyzynyň üstüne kislota guýup, öldürendigini aýdýarlar.
Polisiýanyň aýtmagyna görä, är-aýal öz gyzyny öýleriniň daşynda bir oglan bilen gürleşendigi üçin öldürendigini boýun alypdyr.
Olar öz gyzlaryna garşy gören bu çäresini maşgalanyň namysyny goramak üçin edilen iş hökmünde düşündiripdirler. Geçen ýyl Pakistanda “namys üçin” diýlip öldürilen aýal-gyzlaryň sany müňe golaý bolupdy.


text:
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň işi Türkmenistanyň kanunçylyk namalary: «Diplomatik gulluk hakyndaky», «Türkmenistanyň daşary ýurtlardaky diplomatik wekilhanalarynyň derejesi hakyndaky», «Diplomatik ranglar hakyndaky», «Türkmenistanyň konsulluk edaralary hakyndaky» Kanunlary we 2013-2017-nji ýyllarda Türkmenistanyň daşary syýasy ugrunyň konsepsiýasy tarapyndan düzgünleşdirilýär.
Türkmenistanyň Daşary işler ministrligi 21 sany düzüm bölekden – 3 departamentden, 13 sany bölümden şeýle hem bäş welaýatdaky wekilhanalardan ybarat bolup durýar.


text:
Özbekleriň näçesiniň Siriýada YD-e ýa-da beýleki jeňçi toparlara goşulandygy takyk bilinmeýär. Bu ugurdan köpsanly resmiler we synçylar tarapyndan birnäçe tapawutly sanlar öňe sürülýär.
Özbegistanyň Milli howpsuzlyk gullugynyň (ÖMHG) analizçisi Husan Mamurowyň aýtmagyna görä, “Yslam Döwleti” (YD) jeňçi topary Özbegistandan doktorlar we inženerler ýaly “hünärmenleri’’ işe çagyrýar.
Mamurowyň 4-nji sentýabrda ýerli mediada aýtmagyna görä, özbekleriň köpüsi YD tarapyndan diňe söweşiji hökmünde çagyrylman, eýse döwlet gurmaga kömek edip biljek doktorlar, mugallymlar, elektrikler we hatda aşpezler ýaly hünärli adamlary işe çagyrmaga başlady.
Maşgalalaryny getirmek üçin pul
“12news.uz” websaýtyna görä Mamurow YD-niň şol şahslara öz maşgalalaryny YD-niň kontrollygyndaky territoriýalara getirmek üçin $20.000-dan $30.000-a çenli pul hödürleýändigini aýdýar.
ÖMHG analizçileri takmynan 500-600 töweregi özbegistanlynyň YD toparynda söweşýändigini çaklaýarlar. “Ýöne bizde YD-niň kontrollygyndaky ýerlere göçen özbek raýatlary hakynda ygtybarly maglumatlar ýok’’ diýip Mamurow öz sözüniň üstüne goşýar.
Mamurowyň aýdýanlary birnäçe sebäpden möhümdir.
Söweşiji bolmaýanlaryň sanawa alynmaýanlygy sebäpli Siriýa we Yrakda YD-e goşulan özbekleriň sanynyň häzirki takmyn hasapdan has ýokary bolup biljekdigini ol ilkinji gezek öňe sürýär.
Aslynda näçe özbegiň Siriýadaky YD-e ýa-da beýleki jeňçi toparlara goşulanlygy bilinmeýär. Köpsanly resmiler we analizçiler tarapyndan bu ugurdan birnäçe tapawutly sanlar öňe sürülýär.
Söweşiji doktorlar
Diňe Özbegistandan däl, eýse dünýäniň her ýerinden medisina hünärmenleriniň YD-e tarapyndan işe alynýanlygy hakynda birnäçe subutnamalar bar.
Aprel aýynda sosial mediada YD toparynda söweşýän Adam el-Almany atly çeçen söweşijisiniň medisina ugrundan okaýan erkekleri we zenanlary Siriýadaky “Medisina Batalýoonyna” çagyrýandygy baradaky habarlar peýda boldy.
Doktorlar üçin Almanynyň çagyryşy iňlisçe gürleýän lukmanlaryň medisina hünärmenlerini YD-niň kontrollygyndaky ýerlere göçürýändikleri YD-niň wideosynda gabat geldi. Wideoda awstraliýaly 29 ýaşly çaga doktory Tarek Kamleh we iňlisçe gürleýän Abu Mukatil Hindi atly fizioterapewt bardy.
Buýruk we propaganda
Apreldäki wideo diňe bir çagyryş däldi. Propaganda habarlarynda aýdyşlaryna görä, YD özüniň Sosial saglygy goraýyş programmasyny döretmäge başlady. Bu esasy bir zady subut edýär, ýagny YD-e özüniň hakyky döwletdigini subut etmek üçin tejribeli doktorlar we medisina hünärmenleri zerur.
Bulary görkezmek bilen YD öz kontrollygyndaky ýerlerde saglyk hyzmatlaryny ýöredip, ýurdy dolandyrmaga ukyplydygyny subut edip biler. Ýagny, Mamurowyň aýdyşy ýaly, saglyk işgärleriniň işe çagyrylmagy YD-niň hakyky “Halyfatlyk” gurmaga çalyşýandygyny görkezýär.
Propagandadan daşgary näme sebäpden YD-e medisina hünärmenleriniň zerurdygynyň has takyk sebäpleri hem bar. Mysal üçin, YD söweş meýdanlarynda ýaralanan söweşijilerini bejertmeli bolýar.
YD-niň düzgünleri
YD-däki ýa-da beýleki jeňçi toparlardaky söweşijlere, eger ýaralanslar, Türkiýä bejergi üçin gitmäge rugsat berilýär. Yöne olardan käbirlerileriniň [şeýle ýagdaýda] öz ýurtlaryna dolanmak mümkinçiligini ulanýandyklary-da habar berilýär.
YD-niň ýerli doktorlary özleri üçin işlemäge ynandyrmakda käbir meseleler orta çykypdyr. Zenan wraçlaryň aýtmaklaryna görä, YD-niň hyjab giýmek we erkek kärdeşleri bilen gepleşmegi gadagan etmek ýaly gaty düzgünleri işlerini dowam etmegini kynlaşdyrýar.
Žurnalist Jenan Musanyň ele salan dokumentlerine görä, YD gerekli medisina hünarmenleriniň öz kontrollygyndaky ýerlere gaýdyp gelmekleri üçin basyş edýär, söweşiji topar olaryň emläklerini konfisikasiýa etmek bilen haýbat atýar.
Jenan Moussa: “mende şu YD dokumenti bar. Halyfatlykdan gidýän doktorlara duýduryş berýär. Dolanyň ýa-da emlägiňiz konfisikasiýa ediler’’.
Diňe YD däl
Özbegistandan we öňki SSSR-iň düzümine giren döwletlerden doktorlary çagyrýan diňe bir YD däl.
Siriýadaky “Al-Kaýda” bagly özbekleriň baştutanlyk edýän söweşiji topary “Jabhat el-Nusrada” söweşýän we Russiýanyň Wolgograd welaýatyndandygy aýdylýan Abu Rofik rusça gürleýän medisina işgärleriniň öz toparyna goşulmaklaryny birnäçe gezek sorapdyr.
“Bize çaga doktorlary, Gulak-burun-bogaz, terapewti, ýokanç keselleri we inçekesel doktorlary gerek’’ diýip, Abu Rofik özüniň “VKontakte” sosial aragatnaşyk hasabynda soňky çagyryşlarynda aýtdy.
Biz asla YD-e goşulmarys
Ýöne Mamurowyň aýdýanlary we YD propagandasyndan başga anyk näçe sany özbek raýaty bolan medisina hünärmeniniň YD-e toparyna goşulandygy belli däl.
Samarkantly Fariddin Muhiddinow atly bir ýaş doktoryň ýerli mediada aýtmagyna görä, ol YD-niň çagyryşyny ret edipdir. Oňa 2014-nji ýylda okuwy gutarandan soň Siriýa gelmegi üçin $45.000 dollar hödürläpdirler.
Ýene bir özbek doktory Abdulrahim Bozorow Azatlyk Radiosynyň Özbek gullugyna özüniň we kärdeşleriniň Özbegistanda doktor hökmünde alýan aýlyklary diýseň pes hem bolsa, asla jeňçi topara goşulmajakdygyny gürrüň berdi.
Bozorow bu meselede öz pikirini şeýle beýan edýär: “Kärdeşlerimiň käbirleri Gazagystana we hatda Ýakyn Gündogar ýurtlaryna gidýärler, emma näçe pul töleseler-de, asla olar ýaly dinsiz we zandyýaman toparlara goşulmazlar”.


text:
TÜRKMENISTANYŇ KANUNY
Daşary ykdysady iş hakynda
I BAP. UMUMY DÜZGÜNLER
1-nji madda. Şu Kanunyň esasy maksatlary
Türkmenistanyň dünýäniň ykdysadyýetine netijeli goşulmagy üçin şertleriň üpjün edilmegi, daşary ykdysady iş amala aşyrylan mahalynda milli ykdysadyýetiň ösdürilmeginiň höweslendirilmegi we Türkmenistanyň ykdysady howpsuzlygynyň üpjün edilmegi şu Kanunyň esasy maksatlary bolup durýar.
2-nji madda. Daşary ykdysady iş
Daşary ykdysady iş diýlip Türkmenistanyň döwlet häkimiýet we dolandyryş edaralarynyň, beýleki ýuridik şahslaryň, fiziki şahslarynyň daşary ýurt döwletleri, olaryň ýuridik we fiziki şahslary, halkara guramalary bilen özara bähbitli ykdysady gatnaşyklarynyň ýola goýulmagyna hem-de ösdürilmegine gönükdirilen iş ýüzündäki hereketleriniň jemine düşünilýär.
3-nji madda. Türkmenistanyň daşary ykdysady iş hakynda kanunçylygy
1. Türkmenistanyň daşary ykdysady iş hakynda kanunçylygy Türkmenistanyň Konstitusiýasyna esaslanýar we ol şu Kanundan hem-de Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalaryndan ybarat.
2. Şu Kanunyň düzgünleriniň uglewodorod serişdeleriniň gözleg işleri, gazylyp alynmagy we ýerlenilmegi babatdaky gatnaşyklara ulanylmagy “Uglewodorod serişdeleri hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň düzgünleriniň hasaba alynmagy bilen amala aşyrylýar.
3. Eger Türkmenistanyň halkara şertnamasynda şu Kanunda göz öňünde tutulan kadalardan başga kadalar bellenilen bolsa, onda halkara şertnamasynyň kadalary ulanylýar.
4-nji madda. Türkmenistanyň daşary ykdysady syýasaty
1. Türkmenistanyň daşary ýurt döwletleri bilen daşary ykdysady iş babatda gatnaşyklary halkara hukugynyň umumy ykrar edilen ýörelgeleriniň we kadalarynyň esasynda guralýar.
2. Daşary ykdysady syýasaty amala aşyrylan mahalynda Türkmenistan ýurduň halkara borçnamalarynyň hasaba alynmagy bilen, içerki bazarynyň we ýurduň haryt öndürijileriniň bähbitleriniň goralmagy boýunça çäreleri görýär, şeýle hem ýurduň harytlarynyň daşarky bazarlara iberilmegine ýardam edýär.
3. Türkmenistan Türkmenistanyň kanunçylygyna we halkara hukugynyň kadalaryna laýyklykda meýletinlik esasynda erkin söwda zolaklaryna we beýleki döwletara ykdysady birikmelere gatnaşmaga haklydyr.
5-nji madda. Türkmenistandaky daşary ykdysady işiň esasy ýörelgeleri
Şu aşakdakylar Türkmenistandaky daşary ykdysady işiň esasy ýörelgeleri bolup durýar:
1) daşary ykdysady işiň subýektleriniň, ýurduň haryt öndürijileriniň we sarp edijileriniň hukuklarynyň we kanuny bähbitleriniň berjaý edilmegi;
2) daşary ykdysady iş amala aşyrylan mahalynda özara bähbitlilik;
3) daşary ykdysady işiň subýektleriniň telekeçilik işiniň erkinligi we ykdysady özbaşdaklygy;
4) daşary ykdysady işiň subýektleriniň deňligi we olaryň kemsidilmegine ýol berilmezligi;
5) daşary ykdysady iş boýunça hyzmatdaşlaryň içerki işlerine gatyşmazlyk;
6) daşary ykdysady şertnamalar boýunça kabul edilen borçnamalaryň yhlaslylyk bilen ýerine ýetirilmegi;
7) Türkmenistanyň ykdysady howpsuzlygynyň üpjün edilmegi;
8) halkara hukugynyň umumy ykrar edilen kadalarynyň berjaý edilmegi.
6-njy madda. Daşary ykdysady işiň esasy ugurlary
Şu aşakdakylar daşary ykdysady işiň esasy ugurlary bolup durýar:
1) halkara ykdysady we maliýe hyzmatdaşlygy;
2) daşary söwda işi;
3) daşary ýurt maýa goýumlarynyň çekilmegi;
4) Türkmenistanyň çäginden daşardaky maýa goýum işi.
7-nji madda. Halkara ykdysady we maliýe hyzmatdaşlygy
Halkara ykdysady we maliýe hyzmatdaşlygy Türkmenistanyň daşary ykdysady işiň subýektleriniň önümçilik, maliýe çygrynda, bank we ätiýaçlandyryş işinde, bilimde we işgärleri taýýarlamakda, syýahatçylykda, saglygy goraýyşda, ylmy-tehniki, medeni, ekologiýa, ynsanperwerlik we beýleki çygyrlarynda daşary ýurt döwletleriniň ýuridik we fiziki şahslary, şeýle hem halkara guramalary bilen özara bähbitli gatnaşyklaryň Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde ýola goýulmagyna we giňeldilmegine gönükdirilen daşary ykdysady işiň amala aşyrylmagyny özünde jemleýär.
8-nji madda. Daşary söwda işi
1. Harytlaryň halkara alyş-çalşy (satyn alynmagy-satylmagy) babatdaky iş daşary söwda işi bolup durýar.
Alyş-çalşyň (satyn almagyň-satmagyň) obýektleri bolup durýan ykdysadyýetiň ähli pudaklarynda öndürilýän ähli görnüşdäki harytlyk serişdeler, işler, hyzmatlar, islendik emläk, şol sanda intellektual eýeçiligiň obýektleri halkara alyş-çalşynyň (satyn alynmagynyň-satylmagynyň) harytlaryna degişlidir, muňa Türkmenistanyň kanunçylygynda daşary söwda işinde ulanylmagy gadagan edilýän harytlar degişli däldir.
2. Daşary söwda işi harytlaryň eksport we import edilmegi arkaly amala aşyrylýar.
9-njy madda. Daşary ýurt maýa goýumlarynyň çekilmegi
Türkmenistanyň çäginde daşary ýurt maýa goýumlarynyň çekilmegi Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda amala aşyrylýar.
10-njy madda. Türkmenistanyň çäklerinden daşardaky maýa goýum işi
1. Türkmenistanyň çäklerinden daşardaky maýa goýum işi çäginde bu iş amala aşyrylýan döwletiň kanunçylygyna, döwletara şertnamalaryna, şeýle hem Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda şu aşakdakylar arkaly amala aşyrylyp bilner:
1) ýuridik şahslaryň döredilmegi ýa-da olaryň esaslyk gaznalaryna (maýalaryna) paýly gatnaşmagy;
2) Türkmenistanyň çäklerinden daşarda wekillikleriň, şahamçalaryň we beýleki aýrybaşgalanan düzüm birlikleriň döredilmegi, bergi borçnmalaryny hem goşmak bilen daşary ýurt döwletleriniň dahyllylary tarapyndan çykarylan gymmatly kagyzlaryň satyn alynmagy; tebigy serişdeleriň gözleg işine, işlenip taýýarlanylmagyna, gazylyp alynmagyna ýa-da peýdalanylmagyna bolan konsessiýalary goşmak bilen, konsessiýalaryň edinilmegi; emläk hukugynyň, şeýle hem ýere we beýleki tebigy serişdelere eýeçilik etmäge we olardan peýdalanmaga bolan hukugynyň edinilmegi.
2. Türkmenistanyň çäklerinden daşarda maýa goýum işi daşary ýurt döwletiniň kanunçylygynda, Türkmenistanyň kanunçylygynda we halkara şertnamalarynda göz öňünde tutulan başga usullar bilen hem amala aşyrylyp bilner.
II BAP. DAŞARY YKDYSADY IŞIŇ DÖWLET
TARAPYNDAN DÜZGÜNLEŞDIRILMEGI
11-nji madda. Daşary ykdysady işiň döwlet tarapyndan düzgünleşdirilmegini amala aşyrýan edaralar
Türkmenistanyň Ministrler Kabineti, Türkmenistanyň Söwda we daşary ykdysady aragatnaşyklar ministrligi, şeýle hem öz ygtyýarlylygynyň çäklerinde beýleki döwlet dolandyryş edaralary (mundan beýläk – ygtyýarlyk berlen edaralar) daşary ykdysady işiň döwlet tarapyndan düzgünleşdirilmegini amala aşyrýan edaralar bolup durýarlar.
12-nji madda. Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň
daşary ykdysady işiň döwlet tarapyndan
düzgünleşdirilmegi babatda ygtyýarlylygy
Türkmenistanyň Ministrler Kabineti daşary ykdysady işiň döwlet tarapyndan düzgünleşdirilmegi babatda:
1) döwlet syýasatyny kesgitleýär;
2) Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalaryny çykarýar;
3) Türkmenistanyň ykdysady howpsuzlygynyň üpjün edilmegi we ykdysady bähbitleriniň goralmagy boýunça çäreleri görýär;
4) Türkmenistanyň halkara şertnamalaryny baglaşýar;
5) daşary ykdysady işiň subýektleriniň, şol sanda daşary ýurtly maýadarlaryň Türkmenistanyň çäginde hukuklarynyň we kanuny bähbitleriniň goralmagyny üpjün edýär;
6) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda başga ygtyýarlyklary amala aşyrýar.
13-nji madda. Türkmenistanyň Söwda we daşary ykdysady
aragatnaşyklar ministrliginiň daşary ykdysady
işiň döwlet tarapyndan düzgünleşdirilmegi
babatda ygtyýarlylygy
Türkmenistanyň Söwda we daşary ykdysady aragatnaşyklar ministrligi daşary ykdysady işiň döwlet tarapyndan düzgünleşdirilmegi babatda:
1) öz ygtyýarlyklarynyň çäklerinde döwlet syýasatyny durmuşa geçirýär;
2) Türkmenistanyň daşary ykdysady aragatnaşyklary babatda halkara şertnamalaryna we ylalaşyklaryna laýyklykda Türkmenistanyň daşarky bazardaky bähbitleriniň berjaý edilmegini üpjün edýär;
3) ygtyýarlyk berlen edaralar bilen bilelikde Türkmenistanyň daşary ykdysady işiniň subýektleriniň daşary söwda işini utgaşdyrýar we oňa gözegçilik edýär;
4) Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň dünýäniň ykdysadyýetine netijeli goşulyşmagy boýunça çäreleri işläp düzýär we durmuşa geçirýär;
5) Türkmenistanyň daşary ykdysady aragatnaşyklar babatda halkara şertnamalarynyň we ylalaşyklarynyň ýerine ýetirilmeginiň üpjün edilmegi, türkmen tarapynyň olardan gelip çykýan hukuklarynyň durmuşa geçirilmegi boýunça çäreleri görýär;
6) daşary ykdysady işiň seljeriş-maglumat beriş üpjünçiligini guraýar;
7) Türkmenistanyň kanunçylygyny kämilleşdirmek boýunça teklipleri taýýarlaýar we Türkmenistanyň Ministrler Kabinetine hödürleýär;
8) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda başga ygtyýarlyklary amala aşyrýar.
14-nji madda. Ygtyýarlyk berlen edaralaryň daşary ykdysady
işiň döwlet tarapyndan düzgünleşdirilmegi
babatda ygtyýarlylygy
1. Ygtyýarlyk berlen edaralar öz ygtyýarlyklarynyň çäklerinde daşary ykdysady işiň döwlet tarapyndan düzgünleşdirilmegi babatda:
1) şu aşakdakylary durmuşa geçirýärler:
a) döwlet syýasatyny;
b) daşary ykdysady iş amala aşyrylanda Türkmenistanyň ykdysady bähbitlerini goramak boýunça çäreleri;
2) Türkmenistanyň kanunçylygyny kämilleşdirmek boýunça teklipleri taýýarlaýarlar we Türkmenistanyň Ministrler Kabinetine hödürleýärler;
3) daşary ykdysady işiň subýektleriniň işini utgaşdyrýarlar we düzgünleşdirýärler;
4) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda başga ygtyýarlyklary amala aşyrýarlar.
2. Ygtyýarlyk berlen edaralaryň wezipeleriniň aýdyňlaşdyrylmagy Türkmenistanyň Kanunlary we bu edaralaryň Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan tassyklanylýan düzgünnamalary esasynda amala aşyrylýar.
15-nji madda. Daşary ykdysady işiň döwlet tarapyndan
düzgünleşdirilmeginiň esaslary
1. Türkmenistanda daşary ykdysady işiň döwlet tarapyndan düzgünleşdirilmegi daşary ykdysady syýasaty amala aşyrmak we daşary ykdysady işi netijeli dolandyrmak maksady bilen döwlet tarapyndan bellenilýän çäreleriň ulgamyny özünde jemleýär.
2. Daşary ykdysady işiň döwlet tarapyndan düzgünleşdirilmegi şu aşakdakylar arkaly amala aşyrylýar:
1) kanunçylyk binýadynyň döredilmegi we kämilleşdirilmegi;
2) milli ösüş maksatnamalarynyň kabul edilmegi;
3) daşary ykdysady işi amala aşyrýan fiziki we ýuridik şahslaryň bellige alynmagy;
4) önümleriň (işleriň, hyzmatlaryň) sertifikatlaşdyrylmagy;
5) nyrh taýdan we nyrh däl düzgünleşdirmek;
6) pul taýdan düzgünleşdirmek;
7) salgyt taýdan düzgünleşdirmek;
8) Türkmenistanyň ykdysady bähbitleriniň berjaý edilmegi üçin goranyş, öwezini doluş we beýleki çäreleriň ulanylmagy;
9) daşary söwda işini amala aşyrmagyň, şol sanda harytlaryň aýry-aýry görnüşleriniň eksporty we importy üçin san taýdan çäklendirmegiň we döwlet monopoliýasynyň tertibiniň ýola goýulmagy;
10) tehniki, farmokologik, sanitariýa, weterinariýa, fitosanitariýa, ekologiýa talaplarynyň bellenilmegi;
11) harytlar we tehnologiýalar babatda eksport gözegçiliginiň bellenilmegi;
12) daşary ykdysady işiň derhal düzgünleşdirilmeginiň çäreleriniň görülmegi.
3. Döwlet tarapyndan düzgünleşdirmegiň şu maddanyň ikinji böleginde görkezilen çäreleri daşary ykdysady işiň subýektleri tarapyndan amala aşyrylýan göni önümçilik, ylmy-tehniki we medeni gatnaşyklary, serhetýaka söwdasyny, haryt alyşmak amallaryny hem goşmak bilen, daşary ykdysady işiň ähli görnüşlerine degişlidir.
16-njy madda. Içerki bazaryň, ýurduň haryt öndürijileriniň
bähbitleriniň goralmagy
Türkmenistanyň Ministrler Kabineti içerki bazary, ýurduň haryt öndürijileriniň bähbitlerini goramak we olaryň kemsidilmegine ýol bermezlik maksady bilen, halkara şertnamalaryna laýyklykda we Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan tertipde şu aşakdakylary ulanyp biler:
1) import edilýän harytlaryň käbirlerine ýörite öwezini doluş we antidemping paçlaryny;
2) harytlaryň aýry-aýry görnüşleriniň import edilmegini wagtlaýyn mukdar taýdan çäklendirmegi.
17-nji madda. Türkmenistana getirilýän harytlara
bildirilýän talaplar
1. Türkmenistana getirilýän harytlar Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tehniki, farmokologik, sanitariýa, weterinariýa, fitosanitariýa we ekologiýa talaplaryna laýyk gelmelidir.
2. Şu aşakdaky harytlaryň Türkmenistana getirilmegi gadagan edilýär:
1) şu maddanyň birinji böleginde görkezilen talaplara laýyk gelmeýän;
2) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda berlen laýyklyk sertifikaty bolmadyk.
18-nji madda. Nyrh taýdan düzgünleşdirmek
Nyrh taýdan düzgünleşdirmek Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde döwletiň gümrük serhediniň üstünden geçirilýän harytlara getirilýän we alnyp gidilýän gümrük paçlarynyň, şeýle hem goşmaça tölegleriň bellenilmegi arkaly amala aşyrylýan eksporty we importy düzgünleşdirmegiň esasy usuly bolup durýar.
19-njy madda. Nyrh däl düzgünleşdirmek
1. Türkmenistan paýlaryň bellenilmegi, harytlaryň aýry-aýry görnüşleriniň getirilmegi we alnyp gidilmegi boýunça işiň amala aşyrylmagy üçin ygtyýarnamalaryň ulanylmagy, aýry-aýry harytlaryň eksport ýa-da import edilmeginiň gadaganlygynyň we çäklendirilmeginiň bellenilmegi arkaly Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilýän ýa-da Türkmenistanyň halkara borçnamalaryna laýyklykda eksportyň we importyň nyrh däl düzgünleşdirilmeginiň çärelerini ulanýar.
2. Türkmenistan düzgünleşdirmegiň nyrh däl çärelerini şu maksatlar bilen ulanýar:
1) Türkmenistanyň halkara şertnamalaryny ýerine ýetirmek;
2) adamlaryň janyny we saglygyny goramak, jemgyýetçilik ahlagyny berjaý etmek we hukuk tertibini goramak;
3) haýwanat we ösümlik dünýäsini hem-de daşky gurşawy goramak;
4) medeni gymmatlyklary bikanun alnyp gidilmeginden, getirilmeginden we olara bolan eýeçilik hukuklarynyň başgalara geçirilmeginden goramak;
5) öwezini dolup bolmaýan tebigy gorlaryň gutarylmagynyň öňüni almak;
6) ýurduň milli howpsuzlygyny üpjün etmek;
7) Türkmenistanyň ykdysady bähbitlerini goramak;
8) daşary ýurt döwletleriniň ulanýan çäklendiriji çärelerine jogap çärelerini ulanmak.
20-nji madda. Eksport gözegçiligi
1. Ýaraglandyrma, harby tehnika, iki wezipeli harytlar we tehnologiýalar babatda daşary ykdysady iş amala aşyrylan mahalynda Türkmenistanyň milli bähbitlerini goramak, şeýle hem halkara borçnamalaryny berjaý etmek maksady bilen Türkmenistanda eksport gözegçiligi ulgamy ulanylýar.
2. Daşary ykdysady işiň eksport gözegçiligine degişli bolup durýan obýektleriniň sanawy, şeýle hem olaryň alnyp gidilmeginiň ýa-da üstaşyr geçirilmeginiň tertibi Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan bellenilýär.
21-nji madda. Daşary ykdysady işiň statistikasy
Türkmenistan daşary ykdysady işiň statistik hasaba alnyş we hasabatlylyk döwlet ulgamynyň döredilmegini, halkara derejesinde degşirilip bilinjek Daşary ykdysady işiň haryt nomenklaturasynyň, şular barada statistik maglumatlaryň peýdalanylmagyny göz öňünde tutýan ýeke-täk usulyýet boýunça toplamagy we ulgamlaşdyrmagy üpjün edýär:
1) döwlet statistik hasabatlylygy we gümrük statistikasy esasynda döwletiň daşary söwdasy we söwda deňagramlylygy boýunça;
2) döwletiň töleg deňagramlylygy boýunça.
III BAP. DAŞARY YKDYSADY IŞIŇ SUBÝEKTLERI,
OLARYŇ HUKUKLARY WE BORÇLARY
22-nji madda. Daşary ykdysady işiň subýektleri
1. Daşary ykdysady işiň gatnaşyjylary hökmünde Türkmenistanda bellige alnan şu aşakdakylar Türkmenistandaky daşary ykdysady işiň subýektleri bolup bilerler:
1) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda Türkmenistanda döredilen ýuridik şahslar;
2) daşary ýurt döwletleriniň ýuridik şahslary, olaryň Türkmenistanda bellige alnan wekilhanalary we şahamçalary;
3) fiziki şahslar, şol sanda daşary ýurt fiziki şahslary we raýatlygy bolmadyk adamlar;
4) halkara guramalary.
Türkmenistanyň kanunlary bilen daşary ykdysady işiň gatnaşyjylary hökmünde bellige alynmazdan, daşary ykdysady işi amala aşyrýan subýektler kesgitlenilip bilner.
2. Daşary ykdysady işiň gatnaşyjylarynyň bellige alynmagy Türkmenistanyň Ykdysadyýet we ösüş ministrligi tarapyndan amala aşyrylýar.
23-nji madda. Daşary ykdysady işiň subýektleriniň hukuklary
Daşary ykdysady işiň subýektleriniň şulara hukuklary bardyr:
1) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda daşary ykdysady işe gatnaşmagyň görnüşini, şekillerini we ugurlaryny özbaşdak kesgitlemäge, ýuridik we fiziki şahslary bellenilen tertipde şertnama esasynda daşary ykdysady işi amala aşyrmagy üçin çekmäge;
2) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda Türkmenistanyň karz edaralarynda we (ýa-da) daşary ýurt karz edaralarynda hasaplaryny açmaga;
3) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda daşary ykdysady işiň netijelerine özbaşdak eýelik etmäge, peýdalanmaga we ygtyýarlyk etmäge;
4) döwlet edaralarynyň ýa-da olaryň wezipeli adamlarynyň hukuga garşy etmişlerinden (hereketlerinden ýa-da hereket etmezliklerinden) öz hukuklarynyň we kanuny bähbitleriniň kazyýet goragyna;
5) eger bu maglumatlaryň ýaýradylmagy Türkmenistanyň kanunçylygynda gadagan edilmedik bolsa ýa-da çäklendirilmedik bolsa, döwlet edaralaryndan we olaryň wezipeli adamlaryndan eýelik etmegi olaryň daşary ykdysady iş çygryndaky hukuklarynyň we kanuny bähbitleriniň amala aşmagy üçin düýpli ähmiýeti bolan maglumatlary almaga.
Daşary ykdysady işiň subýektleriniň Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda başga hukuklary hem bolup biler.
24-nji madda. Daşary ykdysady işiň subýektleriniň borçlary
1. Daşary ykdysady işiň subýektleri şulara borçludyrlar:
1) öz işini Türkmenistanyň kanunçylygyna, Türkmenistanyň halkara şertnamalaryna we halkara hukugynyň kadalaryna laýyklykda amala aşyrmaga;
2) Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan halatlarda harytlaryň eksport (import) edilmegi üçin şertnamalaryň bellige alynmagy boýunça talaplary öz wagtynda ýerine ýetirmäge;
3) salgytlaryň, ýygymlaryň we beýleki hökmany tölegleriň Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda öz wagtynda we doly möçberde tölenilmegini üpjün etmäge;
4) daşary ykdysady geleşikleriň baglaşylmagynyň, ýerine ýetirilmeginiň, şeýle hem olara üýtgetmeleri we goşmaçalary girizmegiň Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen düzgünlerini berjaý etmäge;
5) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda buhgalterçilik hasaba alnyşynyň ýöredilmegini, maliýe we statistik hasabatlylygynyň düzülmegini we berilmegini üpjün etmäge;
6) halkara hyzmatdaşlygynyň çäklerinde ýerine ýetirilýän işleriň, gözlegleriň we taslamalaryň sanitariýa-gigiýena, ekologiýa, seýsmik we beýleki talaplara laýyk gelmegi babatda bilermenler seljermesiniň geçirilmegini üpjün etmäge;
7) Türkmenistana getirilýän harytlaryň Türkmenistanda tassyk edilen tehniki, farmokologik, sanitariýa, weterinariýa, fitosanitariýa, ekologik talaplara laýyk gelýändigini tassyklaýan resminamalary Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde degişli döwlet edaralaryna hödürlemäge.
2. Daşary ykdysady işiň subýektleri Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda başga borçlary hem çekip bilerler.
IV BAP. DAŞARY YKDYSADY IŞIŇ
AMALA AŞYRYLMAGY ÜÇIN AÝRATYN ŞERTLER
25-nji madda. Daşary ykdysady işiň amala aşyrylmagy üçin
aýratyn hukuk düzgünleri
1. Türkmenistanyň çäginde daşary ykdysady işiň aýry-aýry görnüşleriniň amala aşyrylmagy üçin aýratyn hukuk düzgüni bellenilip bilner:
1) serhetýaka söwdasynyň amala aşyrylmagy üçin serhetýaka çäginde;
2) paçsyz söwda gümrük düzgüninde işleýän dükanlarda, şeýle hem paçsyz söwdanyň beýleki nokatlarynda;
3) erkin ykdysady zolaklarynyň (erkin telekeçilik zolaklarynyň, syýahatçylyk zolaklarynyň) çäginde;
4) Türkmenistanyň halkara şertnamalarynyň esasynda – erkin söwda zolaklarynyň we başga halkara birikmeleriniň çäklerinde.
2. Türkmenistanyň kanunçylygy bilen daşary ykdysady işiň aýry-aýry görnüşleri ýa-da aýry-aýry daşary ykdysady amallar amala aşyrylanda salgyt, gümrük we başga ýeňillikler bellenilip bilner.
26-njy madda. Serhetýaka söwdasy
Serhetýaka söwdasynyň amala aşyrylmagynyň tertibi we serhetýaka çäginiň degişli çäkleri Türkmenistanyň halkara şertnamalaryna we kanunçylygyna laýyklykda bellenilýär.
27-nji madda. Paçsyz söwda gümrük düzgüninde işleýän
dükanlar, şeýle hem paçsyz söwdanyň beýleki
nokatlary
Paçsyz söwda gümrük düzgüninde işleýän dükanlaryň, şeýle hem paçsyz söwdanyň beýleki nokatlarynyň işi Türkmenistanyň kanunçylygy bilen kesgitlenilýär.
28-nji madda. Erkin ykdysady zolaklar
Türkmenistanyň çäginde Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda döredilýän erkin ykdysady zolaklar (erkin telekeçilik zolaklary, syýahatçylyk zolaklary) üçin daşary ykdysady işiň aýratyn düzgüni (gümrük, pul, salgyt, nyrh emele getiriş we başga) bellenilip bilner.
V BAP. DAŞARY YKDYSADY IŞ BABATDA
DÖWLETARA GATNAŞYKLARY WE
HALKARA HYZMATDAŞLYGY
29-njy madda. Daşarky bazarlara baryp bilmek üçin amatly
şertleriň üpjün edilmegi
Türkmenistan özüniň ygtyýarly edaralarynyň wekilliginde, şol sanda ikitaraplaýyn we köptaraplaýyn gepleşiklere goşulmak hem-de halkara şertnamalaryny baglaşmak, şeýle hem Türkmenistanyň daşary ýurtlar bilen söwda-ykdysady gatnaşyklarynyň ösdürilmegine ýardam berjek halkara guramalarynyň we döwletara toparlarynyň döredilmegine we işine gatnaşmak bilen, ýurduň öndürijileriniň harytlarynyň beýleki ýurtlaryň bazarlaryna çykmagy üçin amatly şertleriň döredilmegi boýunça çäreleri görýär.
30-njy madda. Türkmenistanyň söwda-ykdysady meseleler
boýunça daşary ýurt döwletlerindäki wekillikleri
1. Türkmenistan daşary ýurt döwletlerinde Türkmenistanyň kanunçylygy we halkara şertnamalary esasynda Türkmenistanyň söwda-ykdysady meseleler boýunça wekilliklerini (söwda wekilliklerini) döredýär.
2. Söwda wekillikleri bolunýan ýurtlarda daşary ykdysady işiň ähli meseleleri boýunça Türkmenistanyň bähbitlerine wekilçilik edýän we olaryň goragyny üpjün edýän döwlet edaralary bolup durýarlar.
3. Söwda wekillikleri daşary ykdysady işiň subýektleriniň daşary ýurtlarda Türkmenistanyň bähbitlerini berjaý edişine gözegçiligi amala aşyrýarlar.
31-nji madda. Daşary ýurt döwletleriniň Türkmenistandaky söwda-ykdysady meseleler boýunça wekillikleri
Türkmenistanda daşary ýurt döwletleriniň söwda-ykdysady meseleler boýunça wekillikleri halkara şertnamalary esasynda esaslandyrylyp bilner.
VI BAP. DAŞARY YKDYSADY IŞIŇ
SUBÝEKTLERINIŇ JOGAPKÄRÇILIGI
32-nji madda. Daşary ykdysady işiň subýektleriniň öz
borçnamalary boýunça jogapkärçiligi
1. Daşary ykdysady işiň subýektleri bolup durýan fiziki we ýuridik şahslar öz borçnamalary boýunça Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda jerime salnyp bilinjek özlerine degişli emlägi bilen jogap berýärler.
2. Daşary ykdysady işiň subýekti hökmünde döwlet öz borçnamalary boýunça degişli döwletara we hökümetara şertnamalaryna we ylalaşyklaryna laýyklykda bellenilen çäklerde jogap berýär.
33-nji madda. Döwletiň we daşary ykdysady işiň
subýektleriniň jogapkärçiliginiň
tapawutlandyrylmagy
Daşary ykdysady işiň subýektleri – fiziki we ýuridik şahslaryň döwletiň borçnamalary boýunça jogap bermeýşi ýaly, döwlet hem görkezilen fiziki we ýuridik şahslaryň borçnamalary boýunça jogap bermeýär.
VII BAP. JEMLEÝJI DÜZGÜNLER
34-nji madda. Daşary ykdysady işde ätiýaçlandyryş
1. Türkmenistanyň çäginde daşary ykdysady işi ätiýaçlandyrmak ätiýaçlandyryş babatda Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda amala aşyrylýar.
2. Türkmenistan eksporty höweslendirmek maksady bilen eksport töwekgelliklerinden ätiýaçlandyryş ulgamyna gatnaşyp biler.
3. Daşary ykdysady işdäki telekeçilik töwekgelliklerinden ätiýaçlandyryş meýletinlik esasynda amala aşyrylýar.
35-nji madda. Daşary ykdysady işiň togtadylmagy we
bes edilmegi
1. Şu Kanunyň 22-nji maddasynyň birinji böleginde görkezilen subýektleriň daşary ykdysady işi şu aşakdaky ýagdaýlarda degişli ygtyýarly edara tarapyndan togtadylyp bilner:
1) Türkmenistanyň daşary ykdysady iş hakynda kanunçylygy bozulanda, Türkmenistanyň halkara şertnamalarynyň düzgünleri berjaý edilmese, şeýle hem daşary ýurtlaryň kanunçylygynyň Türkmenistana ykdysady ýa-da syýasy zeper ýetiren bozulmalary bolan halatynda;
2) tertipnama hukuk ukyplylygynyň bozulmagy bilen daşary ykdysady amallar, şeýle hem tassyklanylmadyk barter amallary amala aşyrylanda;
3) mahabatlandyrmada, gümrük, pul-maliýe we bellige alyş resminamalarynda görnetin ýalan maglumatlar habar berlende;
4) terrorçylyk işine (ekstremistik işe, terrorçylygyň maliýeleşdirilmegine) gatnaşýandygy barada maglumatlar bolanda;
5) jenaýatçylykly ýol bilen alnan girdejileriň kanunlaşdyrylmagynyň amala aşyrylmagyny ýa-da synanyşmaklygyny tassyklaýan ýeterlik esaslar bolanda.
2. Kararyň kabul edilmegine getiren sebäpler aýrylanda togtatmak hakynda karar üýtgedilip ýa-da ýatyrylyp bilner.
3. Daşary ykdysady işiň togtadylmagy hakynda karar kazyýete şikaýat edilip bilner.
4. Daşary ykdysady işiň bes edilmegi daşary ykdysady işiň subýektleri tarapyndan özbaşdak ýa-da Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan esaslar boýunça kazyýetiň karary boýunça amala aşyrylyp bilner.
36-njy madda. Jedelleriň çözülişi
1. Daşary ykdysady işiň amala aşyrylmagy netijesinde ýüze çykýan jedeller şertnamalaýyn tertipde çözülýär.
2. Şertnamada jedelleriň çözülmeginiň tertibini düzgünleşdirýän düzgünler bolmadyk halatynda ulanylýan hukuk we seredilýän ýeri halkara hukugynyň umumy ykrar edilen kadalaryna laýyklykda kesgitlenilýär.
3. Daşary ykdysady işiň subýektleriniň döwlet häkimiýet we dolandyryş edaralary bilen jedelleri Türkmenistanyň kanunçylygyna we halkara şertnamalaryna laýyklykda çözülýär.
37-nji madda. Şu Kanunyň bozulandygy üçin jogapkärçilik
Şu Kanunyň bozulmagy Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen jogapkärçilige eltýär.
38-nji madda. Şu Kanunyň güýje girmegi
1. Şu Kanun resmi taýdan çap edilen gününden güýje girýär.
2. Şulary güýjüni ýitiren diýip ykrar etmeli:
1992-nji ýylyň 19-njy maýyndaky “Türkmenistanda daşary ykdysady iş hakynda” Türkmenistanyň Kanunyny (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 1992 ý., № 5, 36-njy madda);
1993-nji ýylyň 12-nji aprelindäki “Türkmenistanda daşary ykdysady iş hakynda” Türkmenistanyň Kanunyna üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakynda” Türkmenistanyň Kanunyny (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 1993 ý., № 4, 35-nji madda).
Türkmenistanyň Gurbanguly
Prezidenti Berdimuhamedow
Aşgabat şäheri.
2014-nji ýylyň 16-njy awgusty.
№ 103-V.


text:
Albaniýanyn hökümeti häzirki wagt Yrakdaky bosgunlar lagerinde ýaşaýan eýranly oppozision mujaheddinlerden 210-syna syýasy gaçybatalga bermeklige öz razylygyny berdi.
Emma ýekşenbe güni Eýranyň bu oppozision toparynyň sözçüsi Şahin Gobadi syýasy gaçybatalganyň örän az adama hödürlenýändigini aýdyp, Albaniýanyň bu teklibinden özleriniň ýüz öwürmekleriniň mümkindigini aýtdy.
Birleşen Milletler Guramasynyň maglumatyna görä, häzirki wagt Bagdadyň golaýyndaky ozalky amerikan harby bazasynyn territoriýasyndaky lagerde Eýranyň oppozision “Mujahedini-Halk” hereketiniň 3 müňden gowrak agzasy ýaşaýar.
Bular Saddam Huseýniň Yragy dolandyran ýyllarynda bu ýurda gaçyp atan eýranly mujaheddinleriň bir bölegi.


text:
Ukrainanyň ozalky premýer-ministri Ýuliýa Timoşenko garşy täze jenaýat işi gozgaldy. Bu barada Ukrainanyň Döwlet howpsuzlyk gullugy habar berýär.
“Häzir deslapky derňew işleri geçirilýär. Men bu barada anyk maglumatlary, hususanda, jenaýat işine degişli delilleri aýan edip biljek däl. Ýöne, derňew işlerinde Tymoşenko garşy aýyplama bildirer ýaly ýeterlik derejede delil toplandy” diýip, Ukrainanyň Döwlet howpsuzlyk gullugynyň başlygy Iwan Derewýanko aýtdy.
Maglumata görä, Timoşenko 1990-njy ýyllarda “Ukrainanyň bütewi energiýa sistemalary” korporasiýasynyň başlygy bolan döwründe 405 million dollar möçberinde pul serişdelerini ogurlamakda şübhelenýär.
Sişenbe güni Timoşenko wezipe ygtyýarlyklarynyň çäginden çykmakda aýyplanyp, ýedi ýyl türme tussaglygyna höküm edilipdi. Onuň üstünden geçirilen bu sud işi syýasy matlap bilen gurnalan diýlip, giňden ýazgarylypdy.


text:
BMG-niň Howpsuzlyk geňeşindäki günbatarly agzalar Siriýa ýarag ugradýanlykda Eýrany aýypladylar.
Howpsuzlyk geňeşiň penşenbe güni geçiren maslahatynda ABŞ, Britaniýa, Fransiýa we Germaniýa prezident Başar-al Assadyň režimine Tähranyň ýarag ugradýandygyny aýdyp, bu barada çuňňur alada bildirdiler.
Olar Eýranyň bu hereketiniň ähli görnüşli ýaragy eksport etmäge BMG-niň gadagançylygyna ters gelýandigini bellediler.
Günbatar döwletleriniň ilçileri Eýranyň esasy ýadro desgalaryna synçylaryň baryp görmegine rugsat bermek baradaky BMG-niň talaplaryny äsgermeýändigi we Tähranyň ýadro arsenalyny döretmekligi maksat edinýändigi sebäpli hem Eýrany tankytladylar.


text:
Soňky döwürde Aşgabatda “paýtagty abadanlaşdyrmak we gözelleşdirmek” diýlip atlandyrylýan işleriň netijesinde şäheriň belli-belli etraplarynyň ýaşaýyş jaýlarynyň esasy ýollara bakyp duran taraplaryndan split howa sowadyjylary we çanak antennalary aýryldy.
Aşgabadyň Parahat mikroraýonynyň Türkmenbaşy şaýolundaky ýaşaýyş jaýlarynda şunuň ýaly ýagdaý bar. Magtymguly şaýolundaky ýaşaýyş jaýlarynyň hem köpüsiniň köçe tarapdaky otaglaryndan split sistemalaryny aýyrmaly bolan ýaşaýjylar bar. Paýtagtyň Parahat-7 mikroraýonynda hem häkimiýetler tarapyndan split sistemalaryny aýyrmaga synanyşyk edildi. Oguzhan köçesiniň ugrundaky ýaşaýyş jaýlaryndan hem split sistemalary aýrylan öýler az däl.
Split sistemalary we çanak antennalary köplenç esasy ýollaryň gyrasyndaky jaýlaryň köçä bakyp duran tarapynda däl-de, eýse arka ýüzünde goýdurylýar. Mysal üçin, paýtagtyň Oguzhan köçesiniň ugrundaky ýaşaýyş jaýlarynyň arka ýüzlerinde split sistemalaryny görmek bolýar. Ýogsa, bu ýaşaýyş jaýlarynyň köçä bakýan diwarynda ýekeje-de split sistemasy ýok. Magtymguly şaýolunyň ugrundaky ýaşaýyş jaýlarynyň köpüsiniň split sistemalary hem jaýlaryň arka tarapyna geçirildi.
Gürrüňi edilýän sebitleriň ýaşaýjylarynyň käbirleri bolsa çanak antennalaryny ýaşaýyş jaýlarynyň üçeklerine geçirip, split sistemalaryny podýezdlerinde, ýagny jaýyň girelgelerinde goýdular. Netijede, ýaşaýyş jaýlarynyň üçekleri çanak antennalardan doldy. Ýaşaýyş jaýlarynyň girelgelerine geçirilen split sistemalarynyň howrundan ýaňa şol girelgeler gor ýaly.
Ýeri gelende belläp geçsek, bu hili split sistemalaryny geçirmek işi, esasan, ýaşaýjylaryň öz gerdenine düşýär. Häkimiýetler ýaşaýjylaryň split sistemalaryny we çanak antennalaryny ýere düşürip goýýarlar. Ýaşaýjylar bolsa soň hakyna ussa tutup, olary başga ýere geçirmeli bolýarlar. Bu hili işleriň çykdajylary şol enjamlaryň ýerleşjek ýerine baglylykda 40-50 manatdan tä 100 manada çenli ýetip bilýär.
Paýtagtlylaryň split sistemalarynyňdyr, çanak antennalarynyň aýrylmalydygy baradaky duýduryş, esasan, şol sebitleriň öý-hojalyk uprawleniýeleri tarapyndan ýaýradylýar. Kähalatda bu duýduryş dilden edilýän bolsa, kähalatlarda ýaşaýyş jaýlarynyň girelgelerinde ýörite duýduryş hatlary hem ýelmenýär.
Emma şol bir wagtda hem häkimiýetleriň split sistemalaryny we çanak antennalaryny aýyrmaklarynyň nähili sebäpleriniň bardygy resmi taýdan düşündirilmeýär. Olaryň dilden ýa-da hat üsti bilen edýän duýduryşlarynda, esasan, ady agzalan enjamlaryň diňe aýrylmalydygy barada gürrüň edilýär. Nähili karara görä hem-de näme sebäpden bu işiň edilýändigi barada hiç hili düşündiriş berilmeýär.
Ýöne ýaşaýjylaryň köpüsi bu çäräniň göz üçin edilýändigini aýdýarlar. Çünki split sistemalardyr, çanak antennalary, esasan, köçä golaý ýerleşen, özi-de köplenç protokol diýlip atlandyrylýan köçelerdäki ýaşaýyş jaýlaryndan aýrylýar.
Kähalatlarda bolsa split sistemalarynyň ýa-da çanak antennalarynyň aýrylmagy prezidentiň bolaýjak saparlary bilen hem baglanyşdyrylýar. Mysal üçin, paýtagtyň Parahat-7 mikroraýonynyň B.Annanow köçesine bakyp duran köpgatly ýaşaýyş jaýlarynyň split sistemalarynyň aýrylmagy prezidentiň bu etraba sapary bilen baglanyşdyryldy.
Düşündiriş berilmeýär
Şeýle-de häkimiýetleriň bu hili çäreleriň nähili karar esasynda amala aşyrýandyklary barada hem hiç hili maglumat ýok. Ýogsa, ýaşaýjylaryň arasynda degişli dokumenti görkezmegi talap edýänleri az hem däl.
Başda agzalan Aşgabadyň Parahat-7 mikroraýonyndaky ýaşaýyş jaýlaryň biriniň ýaşaýjylarynyň Azatlyk Radiosyna beren maglumatyna görä, 23-nji awgustda split sistemalarynyň aýrylmagyna garşy protest geçirenlerinde, ýerli häkimiýetler protestçileriň haýsy-da bolsa bir degişli dokumenti görkeziň diýen talabyny berjaý edip bilmändirler.
Hatda bu buýrugyň kimden gaýdýandygy näbelli bolup galýan halatlary-da bar. Ýokarda agzalan Parahat-7 mikroraýonyndaky protestçileriň käbirleriniň etrap häkimligine jaň edip şikaýat edenlerinde, häkimlikden split sistemalary aýyrmaga buýruk berilmändigini aýdypdyrlar. Ýogsa, bu ýaşaýyş jaý toplumynyň öý-hojalyk uprawleniýesiniň işgärleri adamlara split sistemalaryny aýyrmak buýrugy häkimlikden geldi diýip aýdypdyrlar.
Tomus aýlarynda Türkmenistanda howanyň temperaturasynyň +40 gradus yssydan geçýän wagtlary hem seýrek däl.


text:
16 owganystanlyny öldürmekde aýyplanýan amerikaly esgeriň, ölüm jezasy bilen jezalandyrylmadyk ýagdaýynda öz günäsini boýun almagyna garaşylýar.
Bu barada harby seržant Robert Balesiň, çarşenbe güni Waşingtondaky Joint Base Lewis-McChord harby suduna çykmazdan ozal haýyş etmegine garaşylýar.
39 ýaşly Balese, geçen ýylyň mart aýynda Owganystanyň günortasynda 16 adamy öldürmekde aýyplama bildirilipdi. Bales şol ölenleriň altysyny öldürmäge synanyşmakda, beýleki ýedisini bolsa gyrmakda aýyplanýar.
Şol wakada ýogalan hem-de ýaralanan 22 adamdan 17-si çagalar hem-de aýallardy.
Geçen hepde Balesiň aklawçysy, eger-de prokurorlar ölüm jezasyny ýatyran halatynda müşderisiniň öz günäsini boýun aljakdygy barada harbylar bilen ylalaşyga gelendigini mälim edipdi.
Wakada pida bolanlaryň maşgalalarynyň käbiri Balesiň öldürilmegini talap edipdiler.


text:
Liwiýanyň liderleri häkimiýetden agdarylan Muammar Kaddafiniň ölüminden soň ýurt üçin täze sahypanyň açylandygyny aýdýarlar. Demirgazyk Afrika ýurduny 42 ýyllap dolandyran diktator şu ýylyň awgust aýynda häkimiýetden agdarylypdy.
Liwiýanyň geçiş hökümetiniň premýer-ministri Mahmud Jibril 69 ýaşly Kaddafiniň bir aýdan gowrak wagta çeken göreş netijesinde Sirte şäherinde öldürilendigini tassyklady.
Milli geçiş geňeşiniň sözçüsi Abdel Goga Bengazide geçirilen metbugat konferensiýasynda Kaddafiniň rewolýusionerleriň elinde öldürilendigni, onuň diýdimzor hökümdarlygynyň we diktaturasynyň tamamlanandygyny, Liwiýa we tutuş dünýä üçin bu sahypanyň ýapylandygyny aýtdy.
Telewideniýe Kaddafiniň öldürilendigi we onuň tarapdarlarynyň iň soňky daýanç nokady bolan deňizýaka Sirte şäheriniň ýurduň täze liderleriniň eline geçendigi baradaky habarlardan soň köçelerde şatlyk-şagalaň bilen baýram edýän Sirtäniň ýaşaýjylaryny görkezdi.
Kaddafiniň ençeme ýaranlary, şol sanda ogly Mutassim, onuň kakasynyň milli howpsuzlyk boýunça öňki maslahatçysy hem öldürildi. Habarlara görä, Kaddafiniň beýleki ogly Saif al-Islam aýagyndan ýaralanypdyr, onuň Sirte şäheriniň demirgazyk-günbataryndaky Zlitan şäherinde ýerleşýän keselhanada saklanýandygy aýdylýar.
Dünýä liderleri Kaddafiniň ölümini Demirgazyk Afrika ýurdunda diktaturanyň, despotlugyň, şeýle hem söweşiň tamamlanmagy hökmünde kabul edip, bu wakany gutladylar.
Mart aýynda NATO-nyň interwensiýasyna itergi beren Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama “diýdimzorlugyň garaňky kölegesiniň” aradan aýrylandygyny aýtdy.
Obama “doly demokratiýa tarap barýan uzak we öwrümli ýoluň” geçilmeginiň “Kaddafiniň diktaturasynyň doly ýykylmagy” boljakdygyny belledi.
Şeýle hem Obama Kaddafiniň ykbalynyň arap dünýäsinde göreş alyp barýan beýleki dolandyryjylar üçin “demir ýumruk bilen dolandyrmagyň ahyryn soňunyň gelýändigini görkezýän” sapak bolmalydygyny aýtdy.
Arap ligasynyň ýolbaşçysy Nabil al-Arabi liwiýalylary “geçmişiň ýaralaryndan saplanmaga we geljege öýke we ar alyş duýgulary bilen garamazlyga, milli birligi we parahatçylygy bozup biljek islendik hereketlerden saklanmaga çagyrdy”.
Britaniýanyň premýer-ministri Deýwid Kameron hem bu wakany Liwiýanyň “demokratik geljegi” üçin pursat hökmünde mübärekledi.
Fransiýanyň prezidenti Nikolýa Sarkozi Kaddafiniň ölümini “40 ýyldan gowrak diktaturanyň we zorlukly režimiň gol astynda ýaşan liwiýa halkynyň özlerini azat etmek ugrunda sekiz aýlap alyp baran göreşinde uly öňe gidişlik” hökmünde häsiýetlendirdi.
Ýewropa Komissiýasynyň prezidenti Žoze Manuel Barroso Brýusselde žurnalistleriň öňünde eden çykyşynda bu wakany despotizmiň soňy hökmünde suratlandyrdy we Liwiýanyň halkynyň uzak wagtlap ejir çekendigini belledi.
BMG-niň Baş sekretary Pan Gi Mun bu günüň “Liwiýa üçin taryhy geçiş” hökmünde alamatlanandygyny” aýdyp, “munuň diňe başlangyjyň soňy bolandygyny” belledi.
NATO-nyň Baş sekretary Anders Fogh Rasmussen hem Kaddafiniň “gorkunç häkimiýetiniň ahryn soňunyň gelendigini” aýdyp, harby ýaranlygyň Liwiýadaky missiýasynyň gysga wagtyň içinde tamamlanjakdygyny mälim etdi.


text:
Gazagystanyň günbatarynda dini ekstremist bolmakda gümän edilýän bir adam atylyp öldürildi. Resmileriň berýän maglumatyan görä, ol adam terroristik hüjümleri amala aşyrmagy planlaşdyrypdyr.
Atyrau oblastynyň prokuraturasynyň resmilerinň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, duşenbe güni atylyp öldürilen adam dini ekstremist toparynyň agzasy bolupdyr.
Azatlyk Radiosynyň habarçysynyň beren maglumatyna laýyklykda, polisiýa şäheriň töweregini gabandan soň ýaraglaryň we partlamalaryň sesi eşidilipdir.
Soňky aýlaryň dowamynda, Gazagystanyň günbatar Atyrau we Aktobe regionlarynda dini ekstremist bolmakda gümän edilýän adamlar bilen polisiýanyň arasynda ençeme çaknyşyk bolupdy.


text:
Kanalizasiýa diýilýän zat dogry gurulmasa, ol kimiň ýaşaýşyny ýeňilleşdirýär, kimiňkinem, tersine, dowzaha öwürýär.
Adatça, kanalizasiýa, ýagny, jaýlardaky ulanylan suwlary we hajathanadan goýberilýän nejasatlary ýaşalýan ýerden çete äkidýän turbalar adamlaryň ýaşaýşyny ýeňilleşdirmek üçin gurulýar. Ýöne kanalizasiýa dogry gurulmasa, ondaky hapalar soňky nokadyna çenli ýapyk turbalarda eltilmese, onda ol adamlaryň ýaşaýşyny dowzaha öwrübem bilrýär.
Molla-müftüler dowzahdan gürrüň açanlarynda, köplenç, onuň ysynyň gaty erbetdigini aýdýarlar. Ys bilen adamlary gorkuzýarlar. Şonda adamlar dowzahdan hasam beter eýmenýärler. Şol erbet ysyň içine ebedilik düşmejek bolup, özlerini gowy alyp barmaga çalyşýarlar, günä işleri etmekden saklanýarlar.
Ýöne adamlar şu dünýäde dowzahyň ysyna uçrasalar, şonda nätmeli? Gyşyn-ýazyn aňkap duran porsy suwlaryň golaýynda ýaşaýanlar, porsy ysdan gije-gündiz dem almaly bolýanlar nädip dürli kesellerden özlerini we çagalaryny goramaly?!
Mysal üçin, Aşgabadyň çetinde ýerleşýän bir posýolok bar. Bu posýologa gelýänleriň köpüsi şäher awtobus aragatnaşyk ulgamynyň 4-nji we 5-nji marşrutlarynda gatnaýan awtobuslardan peýdalanýarlar. Olar şol awtobus marşrutlarynyň ahyrky duralgasynda düşensoňlar, posýologyň bir çetinden girmek üçin ýene 200 metr çemesi ýöremeli bolýarlar...
Adamlary garşylaýan ys…
Şol ýerde-de olary mydama şäher kanalizasiýasynyň jemlenen erbet ysy garşylaýar. Sebäbi şol ýere turba bilen gelýän hapa suwlary nasos stansiýasy Garagum derýasynyň üstünden geçirilen turbalara berýär. Şol ýerde-de, edil ertekilerdäki ýaly, ýol üçe bölünýär: çepe gidenleriň ykbaly ibalyrak – olar ýaňky ýerden daşlaşdyklaryça, ýitip gitmese-de, ys birneme gowşaýar.
Göni gidenleriň ykbaly posýologyň ortalaryna golaýlaşdykça gowulaşýar – ys azalýar, emma posýologyň orta gürpünden geçensoňlar, ýene erbetleşýär – ys öňküdenem beterleýär...
Saga gitmeli welin, özüň bolma! Yslaryň ilkinji tapgyry yzda galyberenden, öňüňden şäher kanalizasiýasynyň aňkap duran derýasy çykýar. Onuň üstünden geçip bolmaýar, asyl geçmek geregem däl: adamlar günorta we gündogar taraplary şol ýeke gol – porsy derýanyň gujagyna dolan posýolokda ýaşamaga mejbur!
Ýogsa-da, posýolok kanalizasiýa derýasynyň çep kenarynda ýerleşýär diýseňem boljak, emma hakykaty doly suratlandyrmak üçin posýologyň demirgazyk tarapyndan Garagum derýasynyň akyp ýatandygynam aýtmaly. Şonuň üçin, käbir beýleki jandarlar ýaly, posýology eýelän çybynlar durmuş obrazlary boýunça iki topara bölünýärler: kanalizasiýa derýasynda mesgen tutan çybynlar we Garagum derýasynda mesgen tutan çybynlar…
Çybynlaryň arasyndaky “watançylyk urşy”
Kanalizasiýa derýasyny eýelemek ugrunda çybynlaryň iki toparynyň arasynda, ýagny süýji suwdaky çybynlar bilen ajy suwdaky çybynlaryň arsynda wagtal-wagtal ullakan uruş turýar! Olaryň urşy döwründe adamlaryň ýagdaýy biraz ýeňleýär. Sebäbi çybynlar özara uruş bilen meşgul bolýarlar. Uruş gutaransoň welin, adamlaryň dat gününe: çybynlar urşuň ahmyryny adamlardan çykarýarlar. Şonda kanalizasiýa derýasynyň çybynlarynyň hüjümleriniň has gazaply, has howply bolýandygyny aýdýarlar. Sebäbi olar adamlaryň tenine dözümli sançýan iňňelerini kanalizasiýanyň hapa suwuna batyryp çykarýarlar.
SSSR döwründe ýene ýagşy eken. Ol döwürde mergi, garahassalyk ýaly keselleriň bakteriýalaryndan hem mikroblaryndan howpsuzlandyrmak üçin posýologyň iki ýüz metr öň ýanynda kanalizasiýa derýasynyň suwlaryny hlorly reaktiwler bilen dermanlaýan ekenler. Şol döwürlerde çybynlaryň garşysyna-da täsirli işler geçirilipdir. Bu taýdaky ysa hem çydamazça däl eken. Şol döwürde kanalizasiýa derýasam turba sapylmaly edilipdir.
Ýagdaý häzirki derejä garaşsyzlyk döwründe ýetipdir. Muny döwleti sopbaş özi dolandyran Nyýazowdan geňem görmeli däl, ol sanitariýa bilen gigiýenany biler ýaly medinistituty hem gutarmandyr.
Berdimuhamedow prezident bolansoň welin, posýoloklylar erbet ysdan, antisanitariýadan dynarys öýtdüler. Dogrudanam, medinstituty gutaran prezident ilki bilen ilatyň saglygy, ýurduň sanitariýa we gigiýena ýagdaýy bilen gyzyklanmazmy näme?
Şoňa görä, posýologyň üstünde prezidentiň dikuçary göründigi, uludan-kiçä köçä çykyp, öz halasgärlerini garşylaýan ýaly ellerini bulap begener ekenler. «Şu gezeg-ä görendir-de, şu gezeg-ä görendir!» bolşup, biri-birini gutlaýan ekenler. Ýöne prezident posýologyň kanalizasion derýasyny görmedik bolarly: ol henizem öňküsi ýaly akyp ýatyr…
Çybynlar we çinownikler
Umyt halys ejizlände, Türkmenistanyň Sanitar kodeksi kabul edildi. Şonda dagy döwlet häkimiýetleriniň ýokardan aşak hemmesiniň raýatlaryň saglygyny goramaga we oňaýly daşky gurşawa bolan hukuklaryny üpjün etmäge borçlandyrylyşyny okanlarynda, posýoloklylaryň arkasy alnan ýetim çaga ýaly hamsygmadygy az bolsa gerek.
Indi welin, olar şoňa ökünýärler. Merdräk bolmaly ekenik diýýärler. Prezidentiň diplomynyň medigiňkem bolsa, häsiýetiniň gurluşykçyňkydygyna olar indi düşünýärler. Indi olar prezidentiň öz posýoloklarynyň problemalary-ha beýlede dursun, posýoloklarynyň adyny-da eşitmegini islemeýärler. Eşitse, ol ýaşaýyş jaýlaryny ýykaýjak ýaly bolup dur…
Ýogsa, kimiň bähbidi üçin gurulýandygy açyk aýdylmadyk Olimpiýa şäherçesiniň birinji nobaty üçin goýberilen iki milliard dollaryň (!) milliondan biri bu posýologyň hajatlaryna gönükdirilsedi, onda öz ýaşaýan şäherçeleriniň sanitariýa ýagdaýynyň hemişelik düzeljekdigini adamlar gowy bilýärler.
Emma… Emma görgüsiýaman adamlar indi iki oduň arasynda galýarlar: "Bizi şu aňkap duran aýylganç ysdan dyndar!" diýip, erjellik görkeziberseler, şol ys bilen bile öz öňküje mydarlaryndanam dynarys öýdüp, öler ýaly gorkýarlar...
Adamlar çybynlardanam çekinýärler, çinowniklerdenem: çybynlar olaryň etini iýip barýar, kanalizasiýanyň porsusy demlerini tutýar, ýöne çinownikleri kömege çagyrsalar, jaýlarynyň ýykylmagy ahmal…
Gahryman Merdanow aşgabatly ýerly synçynyň edebi lakamy. Bu blogdaky pikirler we garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
“Ertir.com” sosial ulgamynda Serik atly agzanyň “Türkmen milli däp-dessurlarynyñ aýratynlyklary: Gaýynene bilen Gelin. Sizem garaýşyňyzy aýdaýyň-da?” diýen sözbaşy bilen gozgan temasy agzalaryň arasynda uly gyzyklanma döredipdir. Üçünji fewralda gozgalan bu tema 10-nji fewrala çenli 463 gezek okalypdyr we oňa 25 teswir ýazylypdyr.
Otuz iki sapar halanan bu temada şeýle diýilýär: “Türkmen milli däp-dessurlarymyza görä, bir maşgalada ogul öýerilse onda ol gelni bilen bile eje we kakasynyñ ýanynda ýaşaýar. Eger-de öýde birden kän oglan bar bolsa onda iñ uly oglan öýlenýär we birnäçe ýyl maşgalasynyñ ýanynda ýaşaýar. Soñra özünden kiçi inisi öýlenensoñ, uly agasyny başga ýere göçürýärler. Öýleneniñden soñra ejeñ kakañ ýanynda ýaşamak, ýagny gelniñ bilen maşgalaň ýanynda ýaşamagyñ nähili gowy taraplary bardyr we nähili näsaz taraplary bardyr, geliñ, göz aýlalyñ. Aslynda täze durmuş gurýan jübütleriñ arasynda köp dawalaşylýan tema bolup durýar şul tema. Gelni diýýär “yok men seniň ejeñ dagy bilen bile ýaşajak däl, men aýra ýaşajak” ” diýen ýaly sözler bilen dowam edýär.
Umuman, temada, awtoryň aýtmagyna görä, öýlenen ýigit bilen onuň gelniniň we oglanyň ene-atasynyň arasyndaky soňky döwürlerdäki gatnaşyklar barada gürrüň edilýär.
Sofiolog ady bilen teswir galdyran agza: “Bu ýerde esasy pikirlenmek paýy ilki oglana düşýär. sebäbi ene-ata oňky. Gelinlik saýlanyňda-da şoňa görä saýlamaly. Meň özüm-ä ilki bilen şol meseläni pikir edýän. Gyzy näçe gowy görsemem, ene-atama hormat goýmajak bolsa, aýrylardym” diýip, bu tema baradaky garaýşyny ýazypdyr.
Adios Amigos ady bilen teswir galdyran agza bolsa: “Öňki döwürde aýrylyşmak uly biabraýçylykdy. Gyzyň maşgalasy utançdan görünmezdi. Indi nähilli?! Şeýle bir öwrenişipdiris, geňlämizogam. Näme üçin? Sebäbi gyz, sähel sene-mene bolsa, öýlerine gidýär. Olaram gel balam, gel janam diýip, ýüz berýärler” diýip, häzirki wagtda durmuş gurýan gyzlaryň we olaryň ene-atalarynyň özlerini alyp baryşlary barada öz garaýyşlaryny ýazypdyr.
“Ertir.com” sosial ulgamynda gozgalan bu tema şu we şuňa meňzeş teswirler bilen häzirem dowam edýär.
"Vkontakte”"
"Vkontakte" sosial ulgamynda bolsa “Top People of Turkmenistan” atly toparyň geçiren kiçijek bäsleşigi sosial ulgamyň agzalarynyň arasynda uly gyzyklanma döreden temalaryň biri bolupdyr.
Bäsleşikde bu topar öz sahypasynda dokuz gyzyň suratyny ýerleşdirip, “Siziň pikiriňizçe, haýsysy iň haýran galdyryjy gyz?” diýip soraýar. Otuz birinji ýanwarda başlanan bu bäsleşik 4-nji fewrala çenli 94 sapar halanyp, 18 gezek hem gaýtadan çap edilipdir. Bäsleşige jemi 944 adam ses beripdir we 43 sany hem teswir ýazylypdyr.
Bäsleşige Ksýuşa Balan, Aýgül Joraýewa, Selbi Orazowa, Inna Grigorýans we Adi Kurbanowa ýaly gyzlar gatnaşypdyrlar. 2-nji fewralda “Top People of Turkmenistan” atly topar bäsleşigiň ýeňijisiniň Inna Grigorýans bolandygyny yglan edipdir. Ýeňiji bolan Inna Grigorýansy gutlap, Selbi Orazowa, Aýlara Halniýazowa, Gunçaşa Halmuradowa ýaly agzalar hem teswir galdyrypdyrlar.
Twitter sosial ulgamy häzirki wagtda Türkmenistanda böwetlenen. Şol sebäpdenem bu ulgamdan, esasan, daşary ýurtlarda ýaşaýan türkmen ýaşlary peýdalanýarlar.
Ýurduň öz içindäkilerden bolsa gadagançylyk böwetlerini aňsat ýeňip geçmäge kömek edýän proksi programmalary ulanyp bilýän ýaşlar peýdalanýarlar. Soňky döwürde Twitterde işjeň hereket edýän türkmen ýaşlarynyň arasynda Gözel Babaýewa, Batyr Gurbanow, Maral Ýazmedowa, Merjen Agaýewa ýaly oglan-gyzlar bar.
Bu ulgamda Batyr Gurbanow bilen Gözel Babaýewanyň arasynda bolan bir söhbetdeşligi siziň bilen paýlaşasym gelýär. Batyr: “Ferrarim bolsa, Tejen-Aşgabat arasynda taksiçilik etjek :)” diýip, teswir ýazypdyr. Gözel muňa: “Mary-Aşgabat [arasynda] gatnasana, köpräk gazanarsyň” diýip, jogap galdyrypdyr. Batyr: “Sen-ä hemişelik müşderim bolarsyñ onda :)” diýse, Gözel: “Men garybyrak. Maňa samolýodam bolýa:-)” diýip, degişme bilen jogap beripdir.