text:
Ýürek dil açanda...
Gulak goýgul, saňa aýdýan sözlerme,
Ýürek dil açanda aýdýandyr şuny.
Kalbyň bilen diňle bakyp gözlerme,
Ýürek dil açanda aýdýandyr şuny.
Gürleýär ol:’’Allajanym...
Adamzat durmuşynda iň meşhur hasaplanylýan oýunlaryň biri hem futboldyr. Bu meşhur oýnuň taryhy barada bilmek hemmämize gyzykly bolsa gerek. Bu oýun öz taryhyny örän irki döwürlerden alyp gaýdýar. Ýagny aýakda oýnalýan...
Märekäniň öňünde eden bir wagyz-nesihatynda Hasan Basri Hezretleri şeýle diýipdir:
- Goýun ynsan ogluna garaňda has düşbüdir. Çünki goýun çopanyň gykylygyny eşidende çäkden çykandygyny aňýar we derrew yzyna öwrülmek...
Geçen hepde Angliýaň Premýer Ligasy badalga aldy. Bu oýny geçen ýyl Azerbeýjanyň Idmantw kanaly berýädi. Rossiýa2 kanalam käbir oýny beren bolmagy ahmal. Bu ýyl şol kanallaň ikisindenem iňlisleň çempionatyna gabat gelmedim....
Ady rowaýata öwrülen Pele 1940-njy ýylda Braziliýanyň Tres-Korasaýesa şäherinde dogulýar. Onuň doly ady Edson Arantis du Nasimentu bolup, Pele onuň lakamydyr. Onuň kakasy Žoao Ramos du Nasimentu hem öz döwrüniň belli futbolçysydyr....
"Messi Ysraýyla 1million ýewro kömek edipdir" diýip sosiýal setlerde jedelli habar köp agzaldy. Kömek edenligi hakda resmi bir anyk maglumat heniz ýok.
Ýöne bu hakda Amerikaň we Angliýaň mediýalarynda hem agzaldy. Olaň...
Watanymyz öz Garaşsyzlygyna eýe bolandan son ösüşleriň belent sepgitlerine ýetildi. Milli däp-dessurlarymyz dikeldilip, halkymyz öz milli ädim-gylymlaryny erkin berjaý edip başlady. Тüркменистаныň Prezidentiнiň...
Dünýä çempionatlarynda iň köp duşuşyklary geçiren Braziliýanyň we Germaniyanyň ýygyndylarydyr. Olaryň hersi 92 gezek oýna çykypdyrlar.
Öz arasynda iň köp duşuşyklary geçiren toparlar Braziliýa hem Şwesiýadyr. Olar...
XIII-XIV asyrlarda Italiýada, Angliýada hem-de Fransiýada tennisiň dartylan ýüpüňüstünde topy elleriň kömegi bilen zyňylýan görnüşi oýnalypdyr. Diňe iki ýüz ýyldan soňýagny XVI asyrda tennisiň raketkasy peýda bolupdyr....


c: text/html

text:
Biologiýa
Biologiýa (grek. BιoλoYίa; gad.-grek. Bίoς — ýaşaýyş + λόYoς — öwrenmek, ylym) — janly jandarlaryň içerki guramaçylygyny we olaryň daşky gurşaw bilen özara gatnaşygyny öwrenýän ylym ulgamy. Biologiýa ýaşaýşyň ähli aspektlerini, ylaýta-da, Ýerde ýaşaýan janly organizmleriň gurluşyny, funksionirlenmegini, ösüşini, gelip çykyşyny, ewolýusiýasyny we ýaýraýşyny öwrenýär. Ol janly jandarlary, olaryň görnüşleriniň gelip çykyşyny, özara we daşky gurşaw bilen gatnaşyklaryny klassifisirleýär we beýan edýär.
XIX asyrda alymlar janly organizmleriň ählisi üçin umumy käbir aýratynlyklaryň bardygyny ýüze çykaran wagty biologiýa aýratyn ylym hökmünde tebigy ylymlardan tapawutlandyrylypdyr. "Biologiýa" adalgasyny özbaşdaklykda birnäçe awtor, ýagny Fridrih Burdah 1800-nji ýylda, Gotfrid Reýnhold Trewiranus 1802-nji ýylda[1] we Žan Batist Lamark girizipdir.
Bellikler[üýtget]
Edebiýat[üýtget]
- Большой энциклопедический словарь. Биология. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999.
- Биология // Биологический энциклопедический словарь — М.: Сов. Энциклопедия, 1986 г.
Salgylanmalar[üýtget]
- Biologiýa okuw kitaby
- "Вся Биология" taslamasy
- Биология: Государственный рубрикатор научно-технической информации (ГРНТИ).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Beýik Mogollar imperiýasy
1. Beýik Mogollar imperiýasynyň döremegi.
2. Beýik Mogollar döwletiniň dpsyýasy gurluşy.
3. Döwletiň ilkinji hökümdarlary.
4. Baýram han ürkmen
Zahyreddin Muhammet Babyr Merkezi Aziýada özbekler bilen bolan şowsuz söweşlerden soňra ilki Kabulda ornaşýar. 1526-njy ýylda ol Hindistana aralaşýar. Şol ýyl Deli soltanlygynyň Lodiler neberesinden bolan soňky patyşasy Ybraýym Lodiniň goşunlary bilen Panipat düzlüginde bolan söweşde Babyr üstün çykýar. Ýogsam, bu söweşde Ybraýymyň 100 müň, Babyryň bolsa 12 müň goşuny bardy. Şu söweşden soňra Babyr Hindistanda täze döwlet döretdi. Bu döwlet taryha Beýik Mogollar imperiýasy ady bilen girdi.
BABYR (241) – Hindistanyň esasy bölegini, Päkistany, Owganystanyň bir bölegini birleşdiren Beýik Mogollar imperiýasyny esaslandyryjy (hökümdarlyk ýyllary 1526-1530). Babyr 1483-nji ýylyň Baýdak aýynyň 14-ünde Omar Mürze Şeýhiñ maşgalasynda dogulýar. Onuň hakyky ady Zahyreddin Muhammet bolupdyr. Omar Mürze Şeýh Teýmiriler döwletiniñ Ferganadaky ýerli hökümdary bolupdyr. Babyryñ kakasy 1494-nji ýylda ýogalypdyr. Kakasynyñ eýeçilikleri Babyra miras düşüp, ol 11 ýaşynda Fergana welaýatynyñ hökümdary bolýar. Onuñ şahsyýet hökmünde aýratyn tiz kemala gelşine haýran galaýmaly. Eýýäm, 1497-nji ýylda 15 ýasynda wagty ol Samarkandy basyp alýar.
XYI asyryñ başlaryndan başlap Şeýbany hanyñ ýolbaşçylygynda özbekler güýçlenýärler. Babyr häkimiýet ugrundaky göreşde özbeklerden ýeňlip, 1504-nji ýylda Owganystanyñ Kabul şäheriniñ töwereklerine gaçyp barýar. Soñra onuñ öz ýatlamalarynda ýazyşy ýaly, küştüñ şasy kimin, bir ýerde durmaýar. Babyr ýaşlykdan diñe ýeñşe, şöhrata öwrenişen adam bolandygy üçin bolsa gerek, hiç soñky ýeñlişi bilen ylalaşasy gelmeýär.Her zat edip Şeýbany handan ar alasy gelýär. Kabulda güýç toplaýär, özüne ýaran agtarýar. Sefewi türkmenleriniñ ilkinji hökümdary şa Ysmaýyl bilen gepleşikler geçirýär, ylalaşyk baglaşýar. Ylalaşyk boýunça şa Ysmaýyl Babyra Samarkandy täzeden eýelemäge ýardam bermelidi, Babyr welin tagta geçenden soñra ýurduny Sefewileriñ adyndan dolandyrmalydy. 1511-1512-nji ýyllarda Babyr Samarkanda garşy ýöriş guraýar. Samarkandyñ hökümdarlary Babyryñ goşun sürüp, dabara bilen gelýändigini eşidip, şaherden çykyp gaçýarlar. 1512 nji ýylda Babyr Samarkantda şa Ysmaýylyñ adyndan ýurdy dolandyryp başlaýar. Özbekler Ubeýdulla hanyñ we Muhemmet Teýmur soltanyñ baştutanlygynda birleşip, Babyry Samarkantdan kowup çykarmagy başarýarlar. Babyr ýene-de Kabul töwereklerinde ornaşýar. Güýç toplap, Mawerennahrda häkimiýeti gaýtaryp almak niýeti bilen Hindistana ýöriş guraýar. Babyr 1526-njy ýylda Deli soltanynyñ goşunlaryny Panipat düzlüginde derbi-dagyn edip, Delini, soñra Agrany basyp alýar. Bihara çenli ýerleri öz içine alýan uly döwleti esaslandyrýar. Onuň döreden döwleti taryhda Beýik Mogollar imperiýasy ady bilen mälimdir. Babyr gelip çykyşy boýunça ata tarapy barlaslardan ene tarapy mongollardan bolandygy sebäpli onuň döreden imperiýasyna Mogollar imperiýasy diýlipdir.
Babyr ylmyň, sungatyň, medeniýetiň ösmegine aýratyn üns beren hökümdardyr. Onuň özi hem şahyr bolupdyr. Ol «Babyrnama» atly üç bölümden ybarat bolan ýatlamalar kitabyny ýazýar. Bu kitap onuň maşgala durmuşyna, ýörişlerine, döwürdeşlerine, egindeşlerine, gören ülkeleriniň halklarynyñ däp-dessyrlaryna, sungatyna, tebigatyna, bagyşlanylyp, taryhy çeşme hökmünde aýratyn ähmiýetlidir. Babyryň däbine eýerilip, onuñ nebereleri tarapyndan «Humaýunnama», «Ekbernama» ýazylypdy. 1526-1529-njy ýyllaryñ dowamynda Hindistanda ýerli hökümdarlaryñ esasylarynyñ garşylygyny basyp ýatyryp, ömrüni söweşlerde geçiren, ajaýyp serkerde, şahandaz şahyr Babyr 1530-njy ýylyň Bitaraplyk aýynyň 26-synda aradan çykýar.
Babyr Hindistanda uly döwletiň düýbüni tutsa-da, ýaşaýşyň ähli hözirlerini görüp ýaşasa-da, ol özüni bu ýurtda mydama gelmişek hasaplapdy. Ata watanyny ýatladýan edim-gylymlary, geýim-gejimleri, duz-tagamlary hemişe özüne ýaran edinipdir. Babyr nesilleriniň ýat ýurtda öz aslyny bilmekleri üçin «Babyrnama» atly ajaýyp ýatlama kitabyny ýazyp galdyrypdyr. Watanyny ýatladýandygy üçin hoşboý ysly reýhan güliüni Babyr özüniň iň ýakyn tebygy hemrasyna öwrüpdir.
Babyr Hindistany eýelemek baradaky arzuwyna ýetse-de, bu jennet mekanyň hözirini görmek oňa uzak nesip etmedi. Ol 1530-njy ýylda 47 ýaşynda ýogaldy. Ony ilki Agrada jaýlasalar-da, soňra onuň gubury Kabula göçürilip getirildi. Onuň Kabuldaky aramgähiniň üstünde reýhan güli oturdyldy.
Babyr entek ýogalmanka, özüniň mirasdüşeri diýip, ogly Humaэuny yglan edipdi. Emma, Humaýunda kakasynyňky ýaly batyrlyk-da, dilewarlyk-da, zehinlilik-de ýokdy. Hatda hökümdarlyk bagty hem oňa gezek gelende gülüp bakmandy. Oňa diňe bir raýatlary däl, hatda doganlary hem başarsa boýun egmejekdendi. Onuň hökümdarlyk başarnygy pesdi. Şonuň üçin oňa garşy Biharyň, Bengaliýanyň, Demirgazyk Agranyň ýerli hökümdarlary Şer Han Suruň ýolbaşçylygynda aýaga galdylar. Şer Han Humaýun bilen bolan iki söweşde üstün çykyp, ony Deliden çykaryp kowdy. Ol Şer Şa ady bilen ýurdy dolandyryp başlady1. Şeýlelikde, Humaýun 1540-1555-nji ýyllarda 15 ýyllap Hindistany dolandyrmakdan mahrum bolupdy.
Owganystanda goşun toplap, Humaýun 1555-nji ýylda Delini täzeden eýelemegi başardy. Bu söweşe Baýram han Türkmen ýolbaşçylyk edipdi. Humaýun Delini gaýtadan eýeländen soň uzak ýaşaman, ogly Ekberi mirasdüşeri diýip yglan edip, 1556-njy ýylyň ýanwarynda dünýäden ötdi.
Ekber 1542-nji ýylda Humaýun gaçgaklykda gezip ýören wagty doglupdy. Humaýun Baýram han Türkmeniň edermenligine we danalygyna göz ýetirip, ony ogly Ekbere terbiýeçi-atalyk edip belläpdi. Baýram han Türkmen Ekbere hem harby tälim, hem ylym-bilim beren mugallymydyr.
Ekber tagta geçen wagty ol 14 ýaşyndaky ýetginjekdi. Ol kämilik ýaşyna ýetýänçä Mogollar döwletini Baýram han Türkmen dolandyrdy. Köplenç hökümdarlar barada köp ýazylyp, olaryň meşhurlygynda az hyzmatlar bitirmedik ýakyn kömekçileri barada köplenç unudylýar. Ýöne taryh Baýram han Türkmen babatda welin dymmandy. Hindistandaky Beýik Mogollar imperiýasy hakynda bolsa Baýram han Türkmensiz gürrüň etmek asla mümkin däl. Şol sebäpli bu şahsyýet hakynda birneme giňräk durmagy zerur hasaplaýarys. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy paýhasy bilen Garaşsyzlyk alanymyzdan soňra Baýram han Türkmen täzeden tirsegine galdyryldy. Baýram han Türkmeniň 2000-nji ýylda bellenilen 500 ýyllyk ýubileýi mynasybetli Hindistanda we Türkmenistanda iki halkyň taryhy buýsanjyna öwrülen Baýram han Türkmeniň syýasy we edebi mirasy babatda abyrsyz täze ylmy işler ýazyldy.
Baýram han Türkmen 1497-nji ýylda (käbir maglumatlar boýunça 1507-nji ýylda) Badahşanda Seýfaly begiň maşgalasynda dünýä inýär. On alty ýaşyndan başlap ol Mogol patyşalaryna gulluk edip başlaýar.
Baýram han tizlikde özüniň batyrlygy, ökde serkerdelik ukyby, şahandaz şahyrlygy we mertligi bilen Humaýunyň iň ýakyn dostuna öwrüldi. Baýram han Türkmen gelip çykyşy boýunça garagoýunly taýpasynyň baharly kabylasyndandy. Onda-da hökümdarlar neslindendi. Onuň ata-babalary-da bidöwlet adamlar däldi. Kakasy Seýfaly beg-de, atasy Ýaraly beg-de, onuň atasy Allaşükür beg-de Garagoýunly türkmen döwletiniň (1410-1468 ýý.) hökümet gullugynda bolup, köşklerde hyzmat edipdirler. Dürli ýörişlere gatnaşyp, batyrlyk görkezipdirler. „Öň akan ýerden akarmyş aryk“ diýlişi ýaly, asylzada gelip çykyşly Baýram han edep-ekramy, bilim-terbiýäni hökümdarlaryň hyzmatynda bolar ýaly derejede görüpdi. Baýram han ergeneksiz eklenip, terbiýesiz saklanan kişilerden däldi.
Baýram han Türkmen barada ýazanlaryň ählisi onuň durmuşynyň bir pursady barada ýatlaýarlar. Biz hem köplere mälim bolan şol pursadyň deňinden sowlup geçmezligi zerur hasapladyk. Bir gezek Humaýun Knuj söweşinde owganly Şir Şadan ýeňilýär we goşuny dargaýar. Her kim öz başyny çarasa kaýyl bolýar. Şonda Baýram han Şir Şa garşy täzeden goşun toplamak üçin Laknur obasyna barýar. Bu habary eşiden Şir Şa Baýram hany tutmagy we öldürmegi buýurýar. Tutulanlaryň arasynda bolan Gwalýaryň häkimi Abulkasym we Baýram han daş keşbi boýunça biri-birine gaty meňzeş eken. Şir Şanyň jellatlary ol ikisiniň haýsysynyň Baýram handygyny bilmän suran wagtynda Baýram hanyň özi „Men Baýram han!“ diýip, öňe çykypdyr.
Baýramyň ölümi mertlerçe boýun almagy onuň batyrlygyna öňdenem belet bolan Abulkasymy haýran galdyrypdyr. Ol beýle adamyň duşman jellatlarynyň eline elin berilmegini islemändir hem-de merdemsilik bilen: „Men Baýram han, bu meniň nökerim, ol maňa janpidalyk etmek üçin özüni Baýram han diýip tanatjak bolýar. Goýberiň, meniň nökerim gitsin, meni öldüriň“ diýýär. Şeýlelikde Abylkasym özüni Baýram hanyň ýerine gurban edip, ony bolsa ölümden halas edýär.
Mogol döwletiniň ikinji gezek Delide gaýtadan dikeldilmeginde beýik türkmen serkerdesi sözüň doly manysynda birinji derejeli rol oýnaýar. Humaýun ýogalandan soňra 1556-1560-njy ýyllarda Mogollar döwletini Ekberiň adyndan dolandyrýar. 1557-nji ýylda Baýram han Türkmen Babyryň agtygy Selime soltan begime öýlenip, hökümdar neberesi bilen garyndaşlyk açýar. Ýeri gelende ýatlasak, bu maşgala deň etmän, duş etmez diýenlerindendi. Selime soltanam şahyrady. Munşi Debi Praşadyň belleşi ýaly, bu aýal gaty akylly we zehinlidi. Ol öz şygyrlarynda gizlin lakam hem ulanýardy. Onuň şygyrlaryndan ýekeje mysal:
Ýöne ýere «käkiliň janym tary» diýmedim,
Wah, meslikden dilimden sypdyranmy duýmadym.
Baýram han Türkmen döwleti dolandyran ýyllarynda owganlaryň we ýerli hökümdarlaryň garşylygyny basyp ýatyrmakda, döwletiň binýadyny berkitmekde köp işleri etdi. Ol döwlet işleriniň gapdalyndan şahandazlygy we şahyrlygy hem ýadyndan çykarmady. Baýram hanyň türkmen we parsy dillerinde ýazan goşgulary aýratyn kitap bolup çykdy.
Baýram hanyň hökümdarlygy onuň duşmanlaryna ýaramaýardy. Göripler ony dürli ýollar bilen häkimiýetden çetleşdirmäge synanyşdylar. Ahyrsoňunda Ekber bilen Baýramyň arasyna tow düşürmek olara başartdy. 18 ýaşyna ýeten Ekbere Baýramyň elinden hökümdarlygy wagtynda almaklygy maslahat berdiler. Hanbabasynyň (Ekber Baýram hana şeýle ýüzlenýän eken) özüniň hökümdarlykdan çetleşmek islemeýändigi baradaky toslamalara ahyrsoňy Ekber ynandy. 1560-njy ýylda ony Mekgä zyýarata ugratdy. Baýram han haja barýarka 1561-nji ýylda Mübärek han atly bir owgan tarapyndan duýdansyzlykda öldürilýär.
1560-1562-nji ýyllar Hindistanyň taryhyna samsyklaç dolandyrylan ýyllar hökmünde girdi. Çünki, Baýram handan dynan Ekber ne-hä ýurdy ýaşlyk edip, özi dolandyryp bildi, ne-de onuň Baýramyň öwezini tutjak ýakyn maslahatçysy bardy. Ýöne, Ekber basym bu böwşeňligi doldurmagy başardy. Ekber 1605-nji ýyla çenli patyşalyk etdi.
Ekber birnäçe täze özgerdişleri durmuşa geçirdi. Döwleti dolandyrmakda, salgyt ulgamynda täzelikleri girizdi. Ýurduň ähli ýerinde bir bütewi wagt hasabyny, birmeňzeş ölçeg birliklerini girizdi. Kakasyndan gowşan, kiçeňräk döwleti miras alsa-da, ony güýçli merkezleşdirilen döwlet derejesine ýetirdi. Bengaliýany, Gujaraty, Merkezi Hindistany we «Ýeriň jenneti» atlandyrylýan Kaşmiri eýeläp, Mogollar imperiýasynyň çägini birnäçe esse giňeltdi. Ekber «Hökümdar mydama basybalyjylykly ýörişleri gurmaga ymtylmalydyr. Eger şeýle etmese goňşulary oňa garşy ýarag götererler» diýmegi halar eken5.
Ekber ýerli halk bilen oňuşmazdan güýçli döwlet gurup bolmajakdygyna düşünipdi. Çünki şol wagtky onuň dolandyran döwletiniň raýatlarynyň umumy sany 100 mln çemesi bolup, şonuň dörtden üç bölegi induslar, galany bolsa musulmanlardy. Ekber yslam dinini döwlet dini diýip jar etse-de, din meselesinde zorluk etmedi. Dine uýmakda ähli raýatlaryna erkinlik berdi. Ekber hatda induslar bilen garyndaşlyk gatnaşyklaryny-da açdy. Öz töwereginde milletine garamazdan, dana kişileri toplady. Mysal üçin, Todar Mal induslygyna seretmezden, köşge çekildi. Şahyrlar bilen şüweleňler gurady. Indus Birbal köşkdäki musulman şähyrlary bilen deň hatarda hormatlanypdyr6. Ekberiň öz döwletindäki ähli raýatlaryny milletine garamazdan deň görýärdi. Jawaharlal Neru Ekbere şeýle baha berýär: «ol esger hökmünde Hindistanyň giň territoriýalaryny tabyn etdi. Emma onuň baş arzuwy adamlaryň ýüreklerinde orun tutup, Hindistany has düýpli eýelemeklikdi. Ekber hindileriň bütewi Hindistan hakyndaky gadymy arzuwlaryny durmuşa geçiriji boldy»7.
Ekberiň döwründe Beýik Mogollar imperiýasy harby taýdan-da, ykdysady, medeni we ylym taýdan-da gülläp ösdi. Bu imperiýa Aziýadaky iň uly döwletleriň - Hytaýdaky Sin imperiýasynyň, Türkmen-Osmanly imperiýasynyň, Eýrandaky Sefewiler döwleti ýaly kuwwatly döwlete öwrüldi. Beýik Mogollar imperiýasy Demirgazyk we Merkezi Hindistany, häzirki Päkistany, Bangladeşi, Owganystany özüne birleşdirýän ägirt uly döwletdi.
1605-1627-nji ýyllarda Ekberiň ogly Jahangir döwletiň patyşasy boldy. Ol kakasynyň alyp baran basybalyjylykly uruşlaryny dowam etdirdi. Dekana, Penjaba, Bengaliýa, Ahmednagara garşy ýörişler gurady. Käýerlerde ýeňdi, käsinde bolsa ýeňildi. 1627-1658-nji ýyllarda Jah Jahan Mogollaryň başynda boldy. Ol Hindistany birleşdirmek işini doly tamamlady. Jah Jahanyň ogly Aurangzeb (1658-1707 ýý. hökümdarlyk ýyllary) Mogollar neberesiniň arasynda iň bir rehimsiz we ganhor hökümdar hökmünde halkyň ýadynda galdy. Ol öüniň 49 ýyllyk hökümdarlyk döwrüniň ýarysyna golaýyny, has takygy 20 ýylyny Hindistanyň yslamdan başga dine uýýan ilatyna garşy göreşe bagş etdi. Rehimsiz Aurangzeb kakasyny-da sylamady. Ol Şah Jahany tagtdan mahrum etmek bilen çäklenmän, goja kakasyny zyndana taşlatdy. Görgüli Şah Jahan gyzyna getirden aýnasyndan öz gurduran Täçmahalyna seredip, näýynjar halda ömrüni tamamlady.
Beýik Mogollar Hindistanda ylmyň, medeniýetiň, binaçylygyň ösmegine ýardam etdiler. Olar Merkezi Aziýa bilen Hindistanyň medeniýetini birleşdirijiler bolupdylar. Mogollar Delide, Jaýpurda obserwatoriýalary gurup, astronomiýa ylmynyň ösmegine ýardam berdiler. XVII asyrda bina edilen Täçmahal aramgähi özüniň aýratyn ajaýyplygy bilen „daşdan dörän poema“ adyny alypdy. Häzir hem dünýäni aňk edýän bu ýadygärligi Şah Jahan öz söýgüli aýalyna bagyşlap gurdurypdy. Şah Jahan öz aýalyny diýseň gowy görüpdir. Ony hiç wagt ýanyndan goýmandyr. Hatda söweşlere gitse-de, ony ýany bilen alyp gidipdir. Şeýle söweşleriň biri mahalynda Şah Janahyň aýaly Mumtaz Mahal çaga üstünden ýogalypdyr. Ýogalmazynyň öňüsyrasynda Şah Jahan aýalaynyň iň soňky wesýetini sorapdyr. Şonda Mumtaz: „Men ölerin, sen meniň üstümden meni dünýä ýadyndan çykarmaz ýaly ýadygärlik gurdur!“ diýipdir.
Şah Jahan Jamna derýasynyň bir kenarynda aýalynyň wesýetini ýerine ýetirip, müňlerçe gullaryň işledilmeginde birnäçe ýyllap dünýäniň iň ökde ussalaryna Agra şäherinde ak mermerden ajaýyp Täçmahal aramgähini gurdurdy. Derýanyň beýleki kenarynda özi üçin Täçmahal ýogalandan soňra gününiň garadygyny alamatlandyrýan gara reňkdäki aramgähiň düýbüni tutdurdy. Bu ikisini baglanyşdyrmagy göz öňüne tutupdy. Ogly tarapyndan tagtdan agdarylan Şah Jahan özi üçin gurulmaly aramgähi tamamlap bilmedi. Aurangzeb bolsa bu işi dowam etdirmedi. Tersine, Aurangzeb induslaryň, özi sünni bolandygy üçin şaýy musulmanlarynyň gurduran dini ymaratlaryny ýykdyrmak bilen meşgullandy. Aurangzeb 1707-nji ýylda aradan çykdy. Ol aradan çykandan soňra Beýik Mogollar imperiýasy iş ýüzünde dargady. Halk Aurangzebiň nesilleri Bahadur şa (1707-1712 ýý.), Jahandar şa (1712-1713 ýý.) we beýleki neberelerini-de goldamady.
XVII asyryň ikinji ýarymyndan başlap Mogollar döwletiniň gowşamagy has-da gýjäpdi. Mogol patyşalarynyň alyp barýan syýasatlary käbir halk çykyşlaryna getirdi. Jatlar, sikhler, marathlar gozgalaňa baş göterdiler. Şularyň arasynda marathlaryň gozgalaňy aýratyn güýçli boldy. Marathlar Hindistanyň günbatarsyndaky Maharaştra welaýatynda (merkezi Bombeý şaheri) ýaşaýardy. XVII asyryň 50-nji ýyllarynda Bhonsle Şiwajiniň (1627-1680 ýý.) ýolbaşçylygynda marathlar mogollara garşy gozgalaňa başladylar. Şiwaji 1674-nji ýylda Maharaştranyň Beýik Mogollar döwletinden bölünip aýrylýandygyny jar edip, resmi ýagdaýda şa täjini başyna geýdi. Marathlar beýleki hindi ýerlerine hem özbaşdaklyk ugrundaky göreşine görelde boldular. Hindistanda Mogollar döwletiniň dargamaklyk döwri başlandy.
XVIII asyrda hem döwletiň dargamagy dowam etdi. 1739-njy ýylda Eýran şasy Nedir şa Delä ýöriş gurady. Nediriň maksady Hindistany basyp almak däldi. Oňa bu ýurduň baýlygy-hazynasy gerekdi. Şol sebäpli Beýik Mogolyň goşunyny ýeňip, hazynasyny alsa-da, territoriýasyndan Hind derýasynyň boýundaky azajyk böleginden galanyna el gatmandyr. 1747-nji ýylda Nedir şa öldürilenden soňra onuň iň ýakyn serkerdeleriniň biri Ahmet şa abdaly özbaşdak Owganystan döwletini döretdi. Nediriň Delä ýörişi döwründe Mogollar imperiýasynyň gowşakdygyny öz gözi bilen gören Ahmet şa Hindistana ýörişler tapgyryny gurady. 1748, 1750, 1752-nji ýyllarda Ahmet şa Hindistana üç gezek ýöriş gurap, Beýik Mogoly öz oýnatgysyna öwürdi. Owganlara garşy marathlar baş galdyrdylar. Marathlar bilen owganlaryň arasyndaky uruş uzak dowam etdi. 1761-nji ýylda Panipat şäheriniň golaýynda olaryň arasynda aýgytlaýjy söweş boldy. Bu söweşde owganlar ýeňdi. Mundan soňra marathlar owganlara garşy göreşde özüni dürsäp bilmediler.
Nedir şanyň Hindistana çozuşlary mogollaryň öňki kuwwatynyň ýokdugyny bütin dünýä äşgär etdi. Indi Beýik Mogol iş ýüzünde Deliniň daş-töwereginiň hökümdaryna öwrülipdi. Hindistan maýda hanlyklara dargapdy. Beýik Mogollaryň iň soňky şasy Bahadur han 1857-nji ýylda sypaýylaryň gozgalaňy başlanan wagtynda ýatlanylýar. Gozgalaňçylar öz hereketine kanuny äheň bermek üçin ony özleriniň ýolbaşçysy diýip jar edýärler. 1858-nji ýyl Beýik Mogollar imperiýasynyň resmi taýdan dargan ýyly hasaplanýar. Şeýlelikde, Hindistanda 332 ýyllap dowam eden bu imperiýa öz möwritini paýawlady.


text:
Golça görnüşli kladoniýa
GOLÇA GÖRNÜŞLI KLADONIÝA (Cladonia pyxidata) (ru:кладония бокальчатая) Kladoniýalar maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Türkmenistanyň florasynda üžňe ýaýrawly, köp görnüşli urugyň iki görnüşiniň biri. Gysgaça beýany. Bedeni (sloýewişesi) örän uly teňňelerden ybarat. Podesiýalary bulgurjyk görnüşinde, bitewi ýa-da diş-diş gyraly, beýikligi 2 sm çenli, çalymtyl- ýaşylymtyl düwürtikjimek perde bilen örtülen, iýiji kaliý täsir edende reňki üýtgemeýär. Apotesiýalary seýrek duş gelýär, agajyň gabygynda ýerleşýär, goňurymtyl reňkli. Ýaýraýşy. Merkezi we Günorta-Günbatar Köpetdag (Duşak, Arwaz, Nohur, Aýydere jülgeleri). Türkmenistandan daşarda — Ýewropa, Alynky Aziýa, Kawkaz, Amerika, Awstraliýa, Täze Zelandiýa. Bitýän ýerleri. Gaýalaryň jaýryklary, moh ýassyjyklarynyň üsti, arça agajynyň sütüniniň aşaky bölegi, yzgarly ýerler. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. 0,5– 1,0 m² meýdanda, esasan, topbak, bolup ösýär. Esasy çäklendiriji sebäpler. Bitýän ýeriniň üýtgemegi, adamyň işjeň täsiri. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Jynsly köpelmek (askosporalary) bilen ýaýraýar. Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi. Gorag üçin görlen çäreler. Köpetdag döwlet goraghanasynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Mal bakmagy çäklendirmeli we populýasiýanyň ýagdaýyna gözegçilik etmeli. Barlaglar boýunça teklipler. Bitýän ýerlerini hasaba almaly, ýaýrawyny anyklamaly. Düzüji Z. Joraýewa


text:
Astronomiýa
Astronomiýa (grekçe astron (ἄσtpov), "ýyldyz" we nomos (vόuoς), "kanun" sözlerinden) asman jisimlerini, meselem ýyldyzlary, planetalary, kometalary hem-de galaktikalary öwrenýän ylymdyr. Ol ewolýusiýa, fizika, himiýa, meteorologiýa hem-de asman jisimleriniň hereketleri bilen, şeýle hem älem-jahanyň emele gelişi we ösüşi bilen gyzyklanýar.
Astronomiýa iň bir gadymy ylymlaryň biri bolup durýar. Irki siwilizasiýalaryň astronomlary gijeki asmanyň metodik gözegçiliklerini amala aşyrypdyrlar. Teleskopyň oýlanyp tapylmagyndan soňra astronomiýa häzirkizaman ylym derejesine ösüp ýetipdir. Taryhy nukdaýnazardan, astronomiýa astrometriýa, astronawigasiýa, gözegçilik astronomiýasy, kalendar düzmek, hatda astrologiýa ýaly dürli ugurlary öz içine alan bolsa, häzirki döwürde professional astronomiýa astrofizika ylmy bilen manydaş hasap edilýär.


text:
Babegiň gozgalaňy
BABEGIŇ GOZGALAŇY — takm. 816—837 ýyllarda Arap halifatyna garşy Azerbaýjanda we Günbatar Eýranda dörän halk hereketi. Babek 8 asyryň ahyrynda garyp maşgalada doglupdyr. Ol çopan, kerwende düýe idiji, soňra Töwrizde hünärment bolup işläpdir. Babek hürremitleriň azat edijilik göreşine goşulypdyr, 816 ýylynda hereketiň ýolbaşçysy Jawidan ölenden soň göreşe ýolbaşçylyk edipdir. Ol halky arap zulumyndan azat bolmak ugrundaky aýgytly göreşe çagyrypdyr. Halk köpçüligine azatlyk bermegi wada edipdir. Onuň goşuny daýhanlardan, hünärmentlerden, şäher garyplaryndan düzülipdir, feodallar hem öz bähbitlern üçin birbada olary goldapdyr. 9 asyryň 30 ýyllarynda Babegiň gozgalaňy has giň gerime eýe bolup, ol tutuş Azerbaýjana, Günbatar Eýrana, Gündogar Ermenistana ýaýrapdyr. Babegiň nökerleriniň sany 300 müňe etipdir. Halif Babegi iň howply duşman hasaplap, 835 ýylynda onuň garşysyna köp goşuna baş edip belli serkerdesi Haýdar ibn Kowusy iberipdir. Gazaply çaknyşyklardan soňra 837 ýylynyň güýzünde hürremitlernň Badz galasy araplar tarapyndan eýelenipdir. Babek ýesir alnyp, 4 sentýabrda gynalyp öldürilipdir. Ol ölmeziniň öň ýanynda: «Men armanly, çünki bu itleriň hemmesinn ýok edip bilmedim» diýipdir. Babegiň gozgalaňy ýeňlişe sezewar bolsa-da, Ýakyn Gündogarda iň güýçli hereketleriň biri bolup, Arap halifatynyň ýykylmagyny tizleşdiripdir.


text:
La Masiýa futbol akademiýasy
Doly ady La Masia de Can Planes bolup gysgaça La Masiýa diyilýär.La Masiýa futbol akademiýasy FT Barselona futbol toparyñ ýaş futbolçy terbiýeleýän akademiýasydyr.
Taryhy[üýtget]
1979.jy ýylda FT Barselona toparyñ öñkü futbolçusy Ýohan Kroýf meşhur Aýaks akademiýasyna meñzeş akademiýa gurulmagyny FT Barselona toparyñ başlygy Josep Núñezden talap edýär.
Täsiri[üýtget]
11.ji iýýul 2010da , Ispaniýanyň Milli futbol ýygyndysy Dünýä kubogyna eýe boldy. Final duşuşygy onbirinde 6 sany FT Barselona toparyñ futbolçylary bardy; olaryñ hemmesem La Masiýa futbol akademiýasynyñ yetiştiren futbolçylarydy.Olar Žerard Pikýe, Çarles Puýol, Andres Iniýesta, Çawi Hernandes, Seržiýo Busket, we Pedro Rodriges Ledesma.
Belli Futbolçylary[üýtget]
La Masiýa futbol akademiýañ ýetiştiren belli futbolçylary;Çawi Hernandes,Liýonel Messi,Andres Iniýesta


text:
Abruý
Abruý - 6-njy asyryň 80-nji ýyllarynda Sogdanyň (häzirki Buhara) territoriýasynda ýaşan ilatyň iň garyp gatlaklarynyň gozgalaňynyň baştutany. Ol gozgalaň iri ýer eýelerini we söwda aristokratiýasynyň garşysyna gönükdirilýär. Narşahynyň maglumatlaryna görä, Abruý Paýkendi basyp alyp, iri ýer eýelerine we söwda aristokratiýasyna garşy rehimsiz çäreleri geçirip başlaýar. Olar muňa çydaman Semirýeçýä gaçýarlar we türkleriň hökümdary Gara Çurinden kömek soraýarlar. Onuň iberen goşuny 585-nji ýylyň töwereginde gozgalaňçylary derbi-dagyn edýär.


text:
Abraziw materiallar
Abraziw materiallar - materiallary, minerallary, dag jynslaryny, aýnany, keramik materiallary, agajy, derini, rezini we beýleki mehaniki işläp bejermekde ulanylýan gaty maddalar. Abraziw materiallar tebigy we emeli görnüşde bolýar. Tebigy Abraziw materiýallara almaz, korund, granit, naždak, kremen we b.; emeli Abraziw materiýallara bolsa elektrokorund, monokorund, kremninin, boruň karbidi, sintetik almaz degişlidir. Abraziw materiallar gatylygy, berkligi, özlüligi we daşky görnüşleri bilen tapawutlanýar. Abraziw materiýallaryň gatylygy ýörite gatylyk şkalasy boýunça kesgitlenýär. Abraziw däne köplenç kristalllik bölejik, käbir ýagdaýlarda bolsa monokristal görnüşinde bolýar. Abraziw ukyplylyk däneleriň kütelmegine çenli sürtülip aýrylýan materialyň gyryndysynyň mukdary bilen häsiýetlendirilýär we ol abraziw dänäniniň materialynyň fiziki häsiýetlerine hem-de üstünüň ýagdaýyna baglydyr. Abraziw materiallar abraziw ukyplylygy boýunça şeýle tertipde ýerleşýär: almaz, kub görnüşli bor nitridi, kremniý karbidi, monokroynd, elektrokorynd, naždak, çakmak daşy. Abraziw guralyň gatylygy uly tizlik bilen kesmäge mümkinçilik berýär. Mumuň özü birwagtda işleýän köp sanly tyglar bilen materialy ýeterlik derejede ýonmagy üpjün edýär. Abraziw materiallar abraziw gurallaryň formasyna we niýetlenişie baglylykda, abraziw gurallar berkidilen dänejikler görnüşinde ýa-da ýylmaýjy derijik, poroşok, pasta görnüşinde peýdalanylýar. Däneleriň ölçegleri elek analizi, suwuklykda çökdürmek ýa-da başga usullar bilen kesgitlenýär.


text:
Ýokançly mollýusk
Ýokançly mollýusk (täze lat. molluscum contagiosum) – wirusly kesel bolup, deri örgüniniň ýüze çykmagy bilen häsiýetlendirilýär. Deri örgüni deriniň reňkine meňzeş, ýeke-ýekeden ýa-da topbaklaýyn ýerleşýän düwünjiklerden ybaratdyr.
Ýokançly mollýuskyň wirusy diňe näsag adamdan geçip bilýändir. Bu wirus haýwanlarda keselçilik döredýän däldir.
Bu kesel dürli ýaşly adamlarda, şol sanda çagalarda hem duş gelip bilýär. Ýokançly mollýuskyň wirusynyň ýokuşmagynyň esasy ýollary:
- jynsy gatnaşyk arkaly – keselli adam bilen jynsy gatnaşyk wagty;
- galtaşykly ýol arkaly – näsag adam bilen bilelikde, şol bir ýorgan-düşek daşlary, egin-eşikleri, süpürgiçler ulanylanda ýüze çykýar. Şunuň ýaly ýaýrama ýoly çagalar baglarynda, köpçülikleýin ulanylýan suw howdanlarynda, jemgyýetçilik hammamlarda giňden ýaýrandyr.
Maşgalanyň hem birnäçe agzasynyň birden kesellemegi mümkindir. Keseliň birinji alamatlary ýokuşmadan iki hepde soň ýüze çykýar. Ýokançly mollýuskyň esasy alamatlary aşakdakydan ybaratdyr:
- Deride agyryly örgünler ýüze çykýandyr. Örgünler uly bolmadyk, deriniň reňkinde (ýa-da gülgüne), 1-3mm. ululykda gatyja düwünjiklerden ybaratdyr. Deri örgünleri ilki ýeke-ýekeden ýerleşse-de, soň köpelip we birleşip, diametri 1,5 sm-e çenli bolan uly birikmeleri emele getirýändir. Her düwünjigiň ortasynda kiçijik çukurjyk bolýandyr. Olara basylanda, köpsanly wirus bölekleri saklaýan, ak ýag görnüşli çykyndy çykýandyr;
- Bu keselde örgünler eliň aýasy we dabandan başga, deriniň islendik ýerinde bolup biler. Uly adamlarda örgünler köplenç jyns agzalarynda, butlaryň iç ýüzünde ýerleşýändir. Çagalarda örgünler bedeniň islendik ýerinde: ýüzde, boýunda, elde, goltuklaryň aşagynda duş gelip biler;
- Bu keselde deriniň gijemegi hökmany alamat bolmasa-da, käwagtlar gijilewik ýüze çykýandyr;
- Örgünleri gaşap, şikes ýetirlende, olara ýokançlyklar düşüp biler. Bakteriýaly ýokançlyklar şol ýeriň gyzarmagyna, çişmegine, örgünli ýerde deriň iriňlemegine getirip biler;
- Kähalatlarda örgünler bejergisiz hem özbaşdak geçip gidýärler we ençeme wagt bildirmeýärler. Bedeniň kesele durnuklylyk güýçleri gowşanda (meselem, dümewden soň), wirus işjeňleşip, täze örgünleriň emele gelmegine getirýändir.
Ýokançly mollýusk howply gaýraüzülmelere getirýän däldir. Bu keselde garaşylýan gaýraüzül-melere aşakdakylar degişlidir:
- Deriniň sowuklamasyna (dermatit) getirýän bakterial ýokançlyklaryň ýüze çykmagy. Dermatitleriň bejergisinden soň, deride bildirýän tyg yzlary galyp bilýär;
- Diametri birnäçe santimetre ýetýän, örgünleriň uly birleşmesi emele gelip bilýär. Gaty seýrek duş gelip, esasan, bedeniň kesellere garşy durma ukybynyň peselmegini aňladýar. (meselem, AIDS keselli näsaglar).
Umumy barlagdan soň, ýokançly mollýuski dermatolog lukmanlary anyklaýandyr we bejerýändir.
Bu keselde örgünleriň özbaşdak häsiýetli bolany sebäpli, anyklaýyşda goşmaça usullara mätäçlik döremeýär. Aýry-aýry ýagdaýlarda başga kesellerde ýüze çykýan örgünler bilen aýyl-saýyl etmeli bolýar. (meselem, wirusly kesel bolan ýiti uçly siňňiller).
Ýokançly mollýuski bejermegiň birnäçe görnüşleri bardyr. Ol hirurgiki usul bilen aýrylanda, ýörite kýuretta guraly ulanylýar.
Örgünler aýrylyp, emele gelen ýarajyklar antiseptiki demanlar bilen (hlorgeksidin, dioksidin we başgalar) arassalanýar. Örgünleri suwuk azotyň (doňdurma ýa-da kriobejergi), lazeriň, elektrik togunyň (elektrokoagulýasiýa) kömegi bilen hem aýyrmak mümkindir.
Örgünleri aýyrmak gaty agyryly bolup, agyrsyzlandyryjy melhemler we kremler ulanylýandyr. (meselem, lidokain melhemi).
Ýokançly mollýusk keselini ýörite melhemleriň kömegi bilen hem bejerip bolýar. Bejergi üçin aldara (imikwimod) tazorak, retin-A ýaly serişdeler melhem görnüşde ulanylýar.
Aldara ýa-da retin-A deriniň örgünli ýerine günde bir gezek agşam çalynýar. Irden deri sabynly ýyly suw bilen ýuwulýar. Lukmanyň maslahatyna laýyklykda krem birnäçe hepde (16 hepdä çenli), her gün ýa-da günaşa ulanylýar.
Çagalarda ýokançly mollýuskyň bejergisi geçirlende, agyrsyz usullar saýlanyp alynýar. (meselem, kremleri ulanmak). Diňe aýry ýagdaýlarda ýerli agyrsyzlandyrma bilen hirurgiki usul ulanylyp bilner.
Ýokançly mollýuskyň bejergisini geçirmekde halk serişdeleri hem ulanylýar:
- Örgünlere sarymsagyň şiresini günüň dowamynda, her 4-5 sagatdan çalmak maslahat berilýär. Bejergi bir aý dowam edýändir.
- Çistoteliň täze taýynlanan şiresi hem bejeriş häsiýete eýedir. Şiräni birnäçe hepdäniň dowamynda günde örgünlere çalmalydyr. Eger täze taýynlanan şire elýeterli bolmasa, dermanhanalarda satylýan çistoteliň spirtdäki erginini hem ulanmak bolýandyr.


text:
Işjeň ulanyjylaryň sanawy
Bu sanawda soňky 30 günüň dowamynda nähilidir bir iş geçiren ulanyjylar görkezilýär.
You are viewing a cached version of this page, which can be up to 0 seconds old.
- Chariev Bagtyyar (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- CommonsDelinker (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Hugo.arg (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 7 sany özgerdiş]
- MF-Warburg (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- MediaWiki message delivery (Pikir alyşma | goşantlar) (bot) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- Merdan Annamuhammedow (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- NahidSultan (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- Pathoschild (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 3 sany özgerdiş]
- Pratyya Ghosh (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Rotlink (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Sir artur (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 3 sany özgerdiş]
- Tremonist (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Varlaam (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Yosri (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]


text:
Karel Çapek
Karel Çapek
(1890-1938)
Çehiýanyň iň meşhur ýazyjylarynyň biri Karel Çapek 1890-njy ýylyň 9-njy ýanwarynda Mala-Swatonowitz şäherçesinde, lukmanyň maşgalasynda dünýä inýär. Ilki Grades-Kralow şäherindäki gimnaziýada, soňra Pragada bilim alýar, 1915-nji ýylda Karl uniwersitetiniň filosofiýa hünäriniň doktorlyk derejesini gazanýar, soňra Berliniň hem Parižiň uniwersitetlerinde-de filosofiýany öwrenýär. 1917-nji ýylda «Narodni listy» gazetinde žurnalist bolup işe başlaýar. 1921-1923-nji ýyllar aralygynda Praganyň «Winogradeh teatrynda» dramaturg bolup işleýär.
1916-njy ýylda ýazyjy dogany Ýozef Çapek bilen bilelikde «Ýanyp duran çuňluklar» atly ilkinji hekaýalar ýygyndysyny çap etdirýär. Eýýäm şol kitabynda Karel Çapek özüniň realistik suratlandyrma ussatlygyny, ýumoryny hem-de täsin öňdengörüjiligini görkezmegi başarýar. Karel Çapekiň «Ene»(1938), «R.U.R.»(1920) pýeslary, «Absolýut fabrikasy»(1922), «Krakatit»(1922), «Gordubal»(1933), «Ýönekeý durmuş»(1934), «Salamandralar bilen uruş»(1936) romanlary çap edileninden soň tiz wagtyň içinde bütin dünýäde iň köp söýülip okalýan eserlere öwrülýärler. 1936-nji ýylda ýazyjyny Nobel baýragyna dalaşgär saýlaýarlar. 1925-nji ýylda Çapek Çehoslowakiýanyň PEN-klubyny esaslandyryp, oňa 1933-nji ýyla çenli baştutanlyk edipdir.
Mundan ötri, Karel Çapek ussat fotosuratçy hem jemgyýetçilik işgäri hökmünde-de bellidir. Ýazyjy öz döwrüniň iň bir erjel antifaşisti hökmünde-de tanalýar. Ol eýýäm 1920-nji ýylda ýazan eserlerinde faşizmiň dünýä halklaryna nähili jebir ýetirjekdigini duýdurypdyr. Faşistik režimine garşy, hususan-da, Gitleriň hut özüne ýazan awuly tankytlary sebäpli, fýurer ýazyjyny özüniň « şahsy duşmany » diýip yglan edipdir.
Karel Çapek 1938-nji ýylyň 25-nji dekabrynda, faşistleriň Çehoslowakiýany basyp almagynyň öňüsyrasy dünýeden ötdi.


text:
Absolýutizm
Absolýutizm (latynça: absolutus - garaşsyz, çäklendirilmedik) - absolýut monarhiýa; feodalizmiň dargap, kapitalistik gatnaşyklaryň dörän döwründe emele gelen iň soňky feodal döwlet formasy. Özüniň synpy mazmuny boýunça Absolýutizm asylzadalaryň, iri ýer eýeleri-mülkdarlaryň diktaturasydyr. Absolýutizmiň emele gelşi we ösüşi dürli ýurtlarda dürli-dürlidir. Ýöne Absolýutizm hemme ýerde feodalizmden kapitalizme geçiş döwründe emele geldi. Feodal jemgyýetiniň krizisiniň ýitileşmegi bilen feodalçylyk ekspluatassiýa garşy daýhanla gozgalaňlary giň gerim aldy we şäher garyplarynyň çykyşlary artdy. Şu şertlerde dworýanlar gatlagy öz agalygynyň ömrüni uzaltmak üçin ayk diktatura ýüz urmaga mejbur boldular. Bu diktaturanyň häsiýetli aýratynlygy agalyk ediji synpa gös-göni garaşly bolmady we ondan gatnaşyk boýunça özbaşdak, ýöne onuň bähbitlerini gyşarnyksyz goraýan güýçli döwlet serişdeleriniň döredilmegidir. Absolýutizm öz döwründe taryhy taýdan özgerdiji rol oýnady. Ol syýasy dagynyklygyň galyndylaryny ýok edip, feodal aýrylyşygyň soňuna çykdy, ýurdy ykdysady taýdan birleşdirdi we kapitalistik gatnaşyklaryň ösmegine ýardan etdi. Absolýut monarhiýa manifaktura önümçiligini ösdürmek üçin karz pul goýberdi, gümrük sistemasyny öz kontrollygyna aldy, merkantalizm syýasatyny ýöretdi we täze söwda bazarlaryny basyp almak üçin koloniýal uruşlar alyp bardy. Aziýa ýurtlarynyň köpüsinde kapitalistik gatnaşyklaryň haýal ösmegi zerarly Absolýutizm has uzaga çekdi. Buržuaziýanyň özmegi bilen absolýut monarhiýa özüniň özgerdiş häsiýetini ýitirdi, kapitalizmiň we bütin jemgyýetiň ösüşine päsgel berýän ýurdy dolandyryş şekline öwrüldi. Ösen kapitalistik ýurtlarda Absolýutizm buržuwa rewolýussiýalary netijesinde ýok edildi. Kapitalizmiň gowşak ösen ýurtlarynda, buržuwa proletarlaryň güýçlenmeginden gorkup, feodal absolýut monarhiýalar bilen dildüwüşige ýüz urdy we bu ýurtlarda absolýut monarhiýa buržuwanyň mülkdarlyk monarhiýasyna öwrüldi.


text:
Bagramýan Iwan Hristoforowiç
BAGRAMÝAN Iwan Hristoforowiç [20. HI(2, HII),1897] —- sowet harby işgäri, Sowet Soýuzynyň Marşa-ly (1955), Sowet Soýuzynyň Gahrymany (1944) 1941 ý-dan SSKP çleni. 1952 ý-dan SSKP MK-nyň çlenli-gine kand., 1961 ý-dan SSKP MK-nş çleni, SSSR Ekary Sowetiniň deputaty (2—8 çagyrylyşlar), graŽdanlyk urşuna gatnaşyjy. B. Elizawetpol (hä-zirki Kirowabat) st-synda d. ýol işçisi maşg-synda dogulýar. Ol 1920 ý-dan başlap Gyzyl Goşunda gulluk edýär. B. 1934 ý-da Frunze ad. Harby akademlýany, 1R38 ý-da Genştabyň akademiýasyny gutarýar. Beýik Wat. ur. däwründe (1941—-45) ol dürli frontlarda ştab naçalnigiiiň orunbasary we naçalnigi bolup işle-ýär. Ol armiýanyň, birinji Pribaltika we uçünji Be-lorus frontlarynyň goşunlarynyň komanduýuşisi bol-ýar. Uruşdan soňky döwürde B. Pribaltnka harby okru-gynyň komaiduýuşisi, soňra SSSR Goranmak ministr-liginde ýolb. nşlerde işleýär. 1956 ý-yň iýunyndan Genştabyň Harby akademiýasynyň naçalnigi, 1958 ý-dan SSSR Goranmak ministrinnň orunbasary we SSSR Ýaragly Güýçleriniň tyl boýunça naçalnigi bolup iş-leýär. 1968 ý-yň apr-inden gen. inspektorlar toparynyň gen. inspektory. Ol SSSR-iň ordenleri we medallary b-n birnäçe gezek sylaglandy.


text:
Ýowşan Annagurban
Gaýybana hoşlaşyk
"Ylym öwreden ussat - kyblam pederdir!" Magtymguly
Men sorardym: “Kaka, barmyka hudaý?”
Sen diýerdiň: “Walla, bilemok, oglum.”
Ýöne soň obanyň arakhor, egsik,
il gözünden düşen iki-üç oglun,
heşelle kakmazdan alardyň mysal,
hem diýerdiň: “Şolaryň
atalary seniň halal ataňy
’Halk duşmany’ diýip satdy, tutdurdy,
on ýyl berdirdiler, bäş ýyldan soňra
gaýdyp geldi sag-aman,
hatda seni gördi, guwandy, güldi,
a olaryň ogul-gyzy utdurdy...”
"Kakaň agyr" diýen habar gelende ýazylan goşgy
Sen ejiziň özi ýaly bolmarsyň,
sen egsigiň deňne bilmersiň düşüp,
goý, näme etsinler, näme diýsinler,
hatda ejeň gitsin ýüregin tutup,
ataň aýakýoldan galsyn, ýykylsyn,
habar gelsin ysyňdan, ýetiş diýip demine,
ýoluň däl, ýodaň-da baglangy bolsun,
özüň aklamaga bolsun müň sebäp,
(heý adam alarmy bu ary egne?)
sen namardyň deňne düşüp bilmersiň,
namart ýaly ar almarsyň, urmarsyň
ýeňsesinden diňe il diýeniň däl,
hatda il ezeniň, hemem il adyn
owadan don edip egne geýeniň;
sen ejiziň özi ýaly bolmarsyň,
eger bolsaň, haram bolsun iýeniň!
Gözel enäniň protesti
Bagyrly Gözel Saryk gyzynyň ýadygärligine
Ogly agtyk giýewisiniň ak altynjysyny sürüp gelip, howluda maşyndan düşende, Gözel enäniň ýüregi bir bolmasy işiň bolanyny syzdy. Ýöne ol maşynyň eýesi baradaky soragyna anyk jogap alyp bilmedi. Ilki oňa ’biraz ýazuw-pozuw işi bar, öýde oturyp işlemeli, eli boşaşsa gelip, maşynyny äkider’ diýdiler. Soň ýene bir zat diýdiler.
Biz näme etmedik Ýeriň üstünde?
"We do not inherit the earth from our ancestors; we borrow it from our children." - Native American proverb
Biz näme etmedik Ýeriň üstünde,
ýa nämeler agtarmadyk astyndan?
Bize zat gerekdi, baýlyk gerekdi,
biz öz gara nebsimizden asgyndyk,
doýmany-dolmany bilmezdik asla,
berenin az görüp, kemter hasaplap,
biz bu Ýeri bir gün goýmadyk günne,
täze-täze ’açyş’ edip her günde,
akmak başymyza akylly diýip,
dogmadyk çagalaň rysgalyn iýip,
biz bu Ýere nämeleri etmedik,
biz bu Ýerde nirelere gitmedik,
ýa ýetmedik nireleriň nirsine,
hemem telper galdyk, düşünmän düýbe,
bilseň, öňe baksaň, başyň aýlanar,
gözüň garaňkyrar seretseň düýne...
Ölenleriň borjy ýok
Ölenleriň borjy ýok,
bergisi ýok ownuk, iri;
Bardy-geldi bolsa-da,
bermeli ony diri!
Durmuş oýun däl, dostum!
Durmuş oýun däl, dostum,
oýunçy däl hemme kişi,
gyzyl-ala geýinen,
emma birmeňzeş içi;
Ata atlan, pyýada git,
ýa Isa deý, eşek bolsun ulagyň,
(eger agy aýdym bolup eşdilse,
kemi bardyr gulagyň!)


text:
Ýowşan Annagurban
Gözel enäniň protesti
Bagyrly Gözel Saryk gyzynyň ýadygärligine
Ogly agtyk giýewisiniň ak altynjysyny sürüp gelip, howluda maşyndan düşende, Gözel enäniň ýüregi bir bolmasy işiň bolanyny syzdy. Ýöne ol maşynyň eýesi baradaky soragyna anyk jogap alyp bilmedi. Ilki oňa ’biraz ýazuw-pozuw işi bar, öýde oturyp işlemeli, eli boşaşsa gelip, maşynyny äkider’ diýdiler. Soň ýene bir zat diýdiler.
Biz näme etmedik Ýeriň üstünde?
"We do not inherit the earth from our ancestors; we borrow it from our children." - Native American proverb
Biz näme etmedik Ýeriň üstünde,
ýa nämeler agtarmadyk astyndan?
Bize zat gerekdi, baýlyk gerekdi,
biz öz gara nebsimizden asgyndyk,
doýmany-dolmany bilmezdik asla,
berenin az görüp, kemter hasaplap,
biz bu Ýeri bir gün goýmadyk günne,
täze-täze ’açyş’ edip her günde,
akmak başymyza akylly diýip,
dogmadyk çagalaň rysgalyn iýip,
biz bu Ýere nämeleri etmedik,
biz bu Ýerde nirelere gitmedik,
ýa ýetmedik nireleriň nirsine,
hemem telper galdyk, düşünmän düýbe,
bilseň, öňe baksaň, başyň aýlanar,
gözüň garaňkyrar seretseň düýne...
Ölenleriň borjy ýok
Ölenleriň borjy ýok,
bergisi ýok ownuk, iri;
Bardy-geldi bolsa-da,
bermeli ony diri!
Durmuş oýun däl, dostum!
Durmuş oýun däl, dostum,
oýunçy däl hemme kişi,
gyzyl-ala geýinen,
emma birmeňzeş içi;
Ata atlan, pyýada git,
ýa Isa deý, eşek bolsun ulagyň,
(eger agy aýdym bolup eşdilse,
kemi bardyr gulagyň!)
Ýokaryk çykmagam aňsat däl, dogry...
Ýokaryk çykmagam aňsat däl, dogry,
ýöne aşak inmek, gelen ýeriňe,
yzyňa dolanmak kyn bolýar juda;
sebäbi ýol gaty ýapaşak bolýar,
hemem öňki ýigitligiň tapaňok,
gideni, geljegi gorasyn hyda!...
Beýik ýere çykanyň pelsepesi
Ýokardan aşak seretseň,
adamlaram kiçijek,
maşynlaram kiçijek,
ýol bolsa darajyk ýaly,
emma özüň belendräk duýýarsyň;
eger güýzde tänen ýaprak mysaly,
aýagasty galan bolsaň uzak gün,
käte şeýdip boýlamaly hyýaly!...


text:
Bu sözleri ýazdym, ýandym…
* * *Bu sözleri ýazdym, ýandym,ýanmazlygyñ ugry barmy?Kä ýalany ýag
ş
y sandym,ýalandan soñ dogry barmy?Özüne ýat, iline ýat,halky urup etdirýär dat,güller, da
ş
lar edýär perýat,göýä sallan biribarmy?Ýok, yrza däl tans edýänler,sorsañ diýýär “
ş
ans edýän-le”,senedini kemsidýänler,ýüregñiziñ ýagry barmy?Gaty gitsem, geçiresiz,dü
ş
mäñ men deý ejire siz,ne jaý gapy, penjiresiz,ýurdy ýykan ogry barmy?Bedew atlar - guwananym,ak inerler - sygynanym,malym-ba
ş
ym, ýygynanym, --goç-guzyda sugry barmy?Men diýýän il aglatdylar, janym oda daglatdylar,gök ýalany
ş
aglatdylar,abat ýürek, bagry barmy?Millet pesi unadymy,ýa alaçsyz gynadymy,merdi-merdan ownadymy, busup ýatan iri barmy?O gelin nä sermenip ýör,elin gaty çermenip ýör,hany çaga, sallançak, tör,ýa-da i
ş
siz äri barmy?Ak güne
ş
i gara bolan, bagry-ba
ş
y ýara bolan, pelek bile salyp alan,Pyragy deý piri barmy?
Ýow
ş
an Annagurban – Erk
www.annagurban.com
2


text:
Dear Users
We are the leading localization company Janus WorldWide in Eastern Europe.
We have a really broad experience in localization, translation, linguistic consulting and other linguistic services.
As a leading localization...
26-njy awgust 11-nji sentýabr 1972-nji ýyl
121 ýurt, 7134 türgen, 23 sport, 195 bäsleşik, 600 medal (135-195-210).
Germaniýada geçirilen 2-nji 01impiýa oýunlary bolan 1972-Berlin Olimpiadasyna
121ýurtdan 7134 (1059-sy zenan...
Gadyrly we hormatly saýtyň agzalary hemmäňizi şu günki esasanam TALYPLARY baýramyňyz bilen gutlaýaryn. Okuwyňyzda üstünlik. Sizem şu saytda öz okaýan okuw jaýyňyzda bolup geçýän gyzykly wakalar boýunça ýazsaňyz, paýlaşsaňyz...
Admin aga, haýyş edýän sizden?! men şu saýtdan "ýörejege" basyp çykyp gitsemem, ýene şu saýta girsem meni online görkezýär?
nämüçin görkäzýär bu? çünki, saýtdan çykma funksiýasyny ýygşyran bolaýmasňyz...
12-nji 27-nji oktýabr 1968-nji ýyl 112 ýurt, 5516 türgen, 20 sport, 172 bäsleşik, 527 medal (174-170-183)
Detroit, Lion, Buenos Aýres şäherlerinden tapawutlanyp, XIX tomusky 01impiýa oýunlaryny gurnamaga hukuk gazanan Mehiko...
ÖNKİ ABM GRUPPASY BARADA TEM AÇASYM GELDİ ABM GRUPPASYNA NAME BOLDY ABM BERDISI GITDI BAŞGA 'B'GELDİ OLAM BİR ÜYTGEŞİK ZAT EDIP BARMADY SON BOLSA 'A' GİTDİ ONADA BAŞGA 'A' GELDİ 'M' PAHYR DINE ÖZÜ GALDYRJAK BOLYA YÖNE ÖNKİLİGİ...
Türkmenistanyň iň çetki, demirgazyk nokadynda ýerleşýän mukaddes Köneürgenç topragy rowaýatlara örän baý. Adamyň bagty gözelliklerden lezzet almagy başarmakdan başlanýar. Bu ýerde ýerleşýän taryhy binagärlik ýadigärlikleriň...
93 ýurt, 5151 tüigen. 19 spoit, 163 bäsleşik, 504 medal (163-167-174)
XVIII 01impiýa oýunlary 1964-nji ýylyň 10-njy-24-nji oktýabry aralygynda Ýaponiýanyň paýtagty Tokioda geçirildi. Bu 01impiada 93 ýurtdan (Rimdäki 01impiýa...
Käbir maşgalalaryň bagtly bolmaklary üçin diňe birazajyk zat ýetenok. Egerde, tagalla edilse, ömürboýy baglaşylan nika hakykatdan hem ebedi bolar diýip, maşgala psihologlary aýdýarlar.
Öz adamyňyzy irizmän, onuň gazanýan...
Ysraýylyň bir aý bäri Gazada dowam edýän gyrgynçylygyna biziň söýüp görýän iki sany Golliwud ýyldyzymyzyň hem arasynda bolan bir topary goldaw berdi.
Olar TERMINATOR diýip tanalýan Arnold Şwarsnegger we REMBO diýip...


text:
pinned post
Uzyn bolsa saçlary, iki örüp göýberende inçe bilinden geçse, ýylgyranda ýañajygy oý bolsa, ýakymlyja söz diýenimde al ýañaklary gyzarypjyk utansa, alçajyk bolsa, aýtjak diýjek sözümiñ ýarsyndan düşinse, gelnim edip alsam, Ene-Atama hormat goýsa,agşam nahara gijà galaýsam birden, iýmän maña garaşsa, men bilgeşleyin "mana garaşdyñmy, iýmeli ekeniñ maña garaşman" diýsem öykeläpjik " indi garaşmaýaryn" diyse, guwanyp gujaklapjyk öpsem mañlaýyndan öýkesinden koşeşdirsem. Men haýsy işde işläyin getirenme kaýyl bolup şükür etse, işden gelenimde öñümden çykyp "Allah kuwwat bersin" diýip güler ýüzli garşylasa, gaharly wagtym şamar saçlary bilen sypap ýüzimi koşeşdirse, nähili ýagdaý bolsa-da geçmese menden.Onuñ bilen kiçijek külbe bolsa-da öýiñ içine nur çaýsa,bezese öýüñ törüni. Çagalarmyza uly söýgi bilen seretse, gelnimiñ 3 çagasy bolsa,mende dördüsi bolar,ýagny onuñ ozi-de çaga ýaljak näzik,kiçi göwünlije bolsa,çaga seredendek seretsem oñada...Şeyle maşgalany arzuw edyän...


text:
Men bir zada ynanýan - adam tejribesine laýyklykda üýtgäp durýar. Ymykly, bütinleý üýtgeme bolmasa hem, az-kemden käbir häsiýetleri "wagtyň geçmegi" bilen üýgeýär.
Wagtyň geçmegi... hm... meniň pikirimçe, wagtyň geçmeginiň öz täsiri ýok, adamyň üýtgemeginiň sebäbi onuň her sekundda alýan tejribesine görä. Bir ýatdan çykmajak sapak alsaň, köp wagt geçmese hem üýtgäp bolýar.
Öňem bir grek filosofy "wse teçet, wse menýaetsya" diýen ekeni, türkmençä owadan terjime edip bilemok. (?Hemme zat akýar, hemme zat üýtgeýär?)
Telpekler (1 kisiden 1 sany)
Bu yazgi ucin
- Atamyrat 1 telpek goyyar we yazyar: "Bash sahypa cikarmak ucin"


text:
Kompýuter grafikasy
Kompýuterde grafika iki topara bölünýär: 2D – tekiz şekiller 3D – giňişikde ýerleşýän göwrümli şekiller
Kompýuterde ýasalan 2D suratlaryň 2 sany görnüşi bar: Raster – piksel diýilýän nokatlardan durýan surat. Wektor – geometriki şekillerden (çyzyk, töwerek, dörtburçluk we ş. m.) durýan surat. Bezýe egri atly egri çyzyklardan ýasalýar.
Raster suratlaryň ustünde dürli sazlamalary we effektleri amala aşyryp bolýar: Reňkini we ýagtylygyny üýtgetmek Tutýan ýerini kiçeltmek Kesmek-pozmak we birleşdirmek Montaž etmek Surada dürli effektleri goşmak
Raster suratlary her-hili edip sazlamak we montaž etmek üçin iň güýçli programma bu Adobe Photoshop. Başga meňzeş programmalar: Corel Draw, Photo Paint, Fireworks, Free Hand we Paint (iň ýönekeýi, her Windows kompýuterde bar).
Raster suratlary hakyky durmuşdan alnan çylşyrymly suratlar üçin ulanmak amatly. Meselem: fotosuratlar. Rasteriň ýetmezçilikleri: köp ýer tutýar (diskde) surat ulaldylanda onuň hili peselýär
Wektor suratlary ýönekeý şekiller, çyzgylar, shemalar, bezeg-nagyş suratlar üçin ulanmak amatly. Meselem: enjamlaryň ýa-da jaýlaryň çyzgylary, kartalar, emblema, upakowka, çagalar üçin surat. Wektoryň gowy taraplary: surat ulaldylanda onuň hili üýtgemeýär eger surat ýönekeý bolsa, ol örän az ýer tutýar wektor çyzgylary çekmek ýeňil suradyň aýry böleklerini we ölçeglerini özgertmek ýeňil
Wektor suratlary ýasamak üçin iň meşgur programma bu CorelDraw. Onuň bilen hem ýönekeý suratlary hem tehniki çyzgylary ýasamak amatly. Inženerçilikde ulanylýan tehniki çyzgylary ýasamak üçin köp ulanylýan standart programma bu AutoCAD. Jaýlary, kartalary, shemalary we maşynlary çyzmak üçin giň ulanylýan programmadyr.
Wektoryň ýetmezçlikleri: Surat çylşyrymly bolsa, wektor has köp ýer tutup başlaýar Wektor suratlary köp ýerlerde (programmalarda) ulanyp bolanok
Suratlaryň kompýuterde ulanylýan dürli görnüşleri - electron formatlary bar. Iň meşgur formatlar şular: Raster formatlar JPEG – iň giň ýaýran format, sebäbi örän az ýer tutýar, ýöne suradyň hilini gowy saklaýar. GIF – giň ýaýran format, az ýer tutýar, suradyň hili ortaça, animasiýa (gymyldaýan şekilleri) edip bolýar, Internetde köp ulanylýar. Az reňk görkezip bilýär. PNG - azrak ýer tutýar, suradyň hili kän ýitenok. Internet üçin niýetlenen. BMP – köpräk ýer tutýar, suradyň hili ýitenok. Ýönekeý şekiller (simwol, ikonka) üçin giň ulanylýar.
Wektor formatlar WMF — Windows Meta File, ähli kompýuterde ulanylyp bilýar SVG – az ýer tutýar, başga wektor formatlara garaňda giň ýaýran
Raster hem wektor bilelikde alýan formatlar TIFF – giň ýaýran format, köp ýer tutýar, emma suradyň hili ýitenok. Uzak wagtlap surady saklamak üçin ulanylýar. Köp reňkleri görkezip bilýär. Neşirýat üçin ulanmaga amatly. SWF – giň ýaýran format, az ýer tutýar, owadan interaktiw animasiýa edip bolýan format PSD – montaž we çyzgy edip bolýan format, diňe CorelDraw programmada ulanylýar CDR - montaž edip bolýan format, diňe Photoshop programmada ulanylýar DXF – AutoCAD programmanyň formaty, inženerçilik çyzuw üçin giňden ulanylýar. PDF – tekst bilen grafika garyşyk dokumentler üçin giňden ulanylýar. Çap etmäge ýeňil format.
3D şekilleri ýasamak üçin iň giň ulanylýan programmalar - 3ds MAX we Alias Maya. Olar öz içine hem 3D hem 2D grafikany hem jemleýärler. Animasiýa edip bolýar. Shrek ýaly multfilmler, kino speseffektler we klipleriň kä-bir bölekleri şol programmalaryň kömegi bilen ýasalýar. Tehnikada we ylymda modelirlemek işleri üçin hem giňden ulanylýar.
Resolution ýa-da “razreşeniýe” – suradyň ýa-da ekranyň bir inch (2,5 sm) uly ýere sygýan nokatlaryň (pikselleriň) sany – ppi (pixels per inch gysgaça). Razreşeniýe näçe ýokary bolsa şonça-da kompýuterde görkezilýäň şekiliň dürslügi, aýdynlygy, jikme-jikligi artýar.
Monitoryň razreşeniýesi - kompýuteriň ekranynda sygýan iň ýokary piksel sany. Adatça monitoryň iň ýokary razreşeniýesi saýlananok-da ol pesräk edip alynýar. Meselem: monitoryň iň ýokary razreşeniýesi1280x1024 bolsa, alynýar 800x600 – pes kompýuterlerler üçin (PentiumII) ýa-da 1024x768 ortaça kompýuterler üçin (Pentium III, IV). Professionallar, ýagny, dizaýnerler has ýokary razreşeniýeleri ulanýarlar. Ekranyň razreşeniýesi ulaldykça suradyň hili gowylanýar, emma suradyň aýry düzüji bölekleriň ululygy kiçelýär.
Eger surat juda uly razreşeniýe bilen alynsa, onuň tutýan ýeri ulalýar we ony işlemek agyr bolýar.
Surat skanerden we printerden geçirilende ppi ýerine oňa meňzeş bolan dpi (2,5 sm kagyzda nokat sany) görkezjisi ulanylýar. Suratlaryň şu dpi we ppi ululyklary köp ulanylýar: 72 we 96 – Internet üçin, ekran üçin we ýönekeý suratlary çap etmek üçin 144, 200 – orta we ýokary hilli şekilleri ýasamak üçin we suratlary pes hilli printer bilen çap etmek üçin 300, 600– örän ýokary hilli şekilleri görkezmek üçin we lazer printerde çap etmek üçin. 1200 – foto çap etmek üçin.
Razreşeniýe diňe ppi (2,5 sm-de piksel sany) bilen däl, suradyň jemi piksel sany - MEGAPIKSEL ululugy bilen hem aňladylyp bilýär: Megapiksel (MP)– bu million piksel, ýagny monitoryň ýa-da suradyň öz içine jemleýän nokat sany. Fotokameralar üçin megapiksel - kameranyň surat alýan sensorlaryň sany - bu esasy görkezjidir. Eger kamera "3.1 megapixel" bolsa, onda onuň 2048 × 1536 = 3,145,728 sensory bar diýmek Kameraň MP juda ýokary edilip goýulmaly däl, ýogsa foto juda köp ýer tutar, hiliň artyşy bolsa kän bildirmez. 3 MP – adaty öý foto üçin gowy 5 MP biraz ulurak foto üçin 7 MP we ýokary – uly stendler we plakatlar üçin
Suratlar reňk model görkezijisine görä iki esasy topara bölünýäler: RGB – gyzyl, ýaşýl, gök – 3 sany reňklerden gurulýar. Ekran, Internet we öý printerler üçin gowy ýaraýar. CYMK – mawy, sary, gyzyl, gara – 4 sany reňklerden gurulýar. Ýokary hilli neşirýat üçin gerek bolýar.
Suradyň reňkiniň baýlygy her pisele düşýän bit bilen häsiýetlenýär: 1 bit, 21 = 2 reňk (ak we gara) 8 bit, 28 = 256 reňk 2 bit, 22 = 4 reňk 16 bpp, 216 = 65,536 reňk ("Highcolor" ) 3 bit, 23 = 8 reňk ... 24 bit, 224 ≈ 16.7 million reňk ("Truecolor")
Öý üçin monitoryň 16 bit reňk (Highcolor) ýeterlidir. Has ýokary bit (32 bit çenli) reňkler köp adamlaryň gözeri üçin tapawut bildirmeýärler, olar diňe neşirýat we professional dizaýn üçin gerek.
LINKLER:
Kompyuter barada dusunje http://tk.wikipedia.org/wiki/Kompyuter_barada_dusunje
INFORMATIKA http://tk.wikipedia.org/wiki/Category:Informatika
Kompỳuter ulanmak http://tk.wikipedia.org/wiki/Komp%E1%BB%B3uter_ulanmak
WIDEO http://tk.wikipedia.org/wiki/Komp%C3%BDuter_wideo


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Gyrgyz Respublikasynyň Adatdan daşary we Doly ygtyýarly ilçisini kabul etdi
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugynda BMG-niň Bosgunlar baradaky Ýokary Komissarynyň Dolandyryjy Edarasynyň Türkmenistandaky Wekilhanasynyň wekilleri bilen duşuşyk geçirildi
Türkmenistanyň Prezidenti Eýranyň Prezidentiniň orunbasaryny kabul etdi
Aşgabatda Eýran Yslam Respublikasynyň harytlarynyň sergisi açyldy
Türkmenistanyň Prezidenti «Çalyk Holdingiň» ýolbaşçysyny kabul etdi
Türkmenistanyň Prezidenti Ýaponiýaynyň «Mitsubishi Сorporation» kompaniýasynyň ýolbaşçysyny kabul etdi
Türkmenistanyň Prezidenti «General Eleсtriс Power & Water» kompaniýasynyň ýolbaşçysyny kabul etdi
Türkmenistanyň Prezidenti bilen Türkiýe Respublikasynyň saýlanan Prezidentiniň arasynda telefon arkaly söhbetdeşlik boldy
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugynda Hindistanyň Türkmenistandaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly ilçisi bilen duşuşyk geçirildi
Türkmenistanyň Prezidenti Horwatiýanyň ozalky Prezidenti bilen duşuşdy
Türkmenistanyň Prezidenti iş maslahatyny geçirdi
Türkmenistan – BMG: tebigaty goramak ulgamynda hyzmatdaşlyk
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugynda BMG-niň Bosgunlar baradaky Ýokary Komissarynyň Dolandyryjy Edarasynyň Türkmenistandaky Wekilhanasynyň wekilleri bilen duşuşyk geçirildi
Türkmenistanyň Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň mejlisi geçirildi
Aşgabatda adam söwdasyna garşy göreşmegiň meseleleri boýunça birnäçe duşuşyklar geçirildi
Sloweniýa Respublikasynyň Prezidenti Türkmenistanyň deňiz ýakasyndaky iri desgalary bilen tanyşdy
Türkmenistanyň käbir ministrlikleriniň we pudak edaralarynyň ýolbaşçylary Sloweniýanyň işewür toparlarynyň wekilleri bilen ikitaraplaýyn duşuşyklary geçirdiler
Türkmenistanyň Prezidentiniň we Sloweniýa Respublikasynyň Prezidentiniň arasynda gepleşikler geçirildi
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy Türkmenistanyň migrasiýa ulgamyny düzgünleşdirmek, migrasiýa babatdaky döwlet syýasatynyň durmuşa geçirilmegini, Türkmenistanyň migrasiýa meseleleri boýunça halkara borçnamalarynyň berjaý edilmegini üpjün edýän döwlet dolandyryş gullugy bolup durýar.
Ol Türkmenistanyň Prezidentiniň 2003-nji ýylyň 21-nji fewralynda çykaran 6133 belgili karary esasynda Türkmenistanyň Daşary ýurt raýatlaryny hasaba alyş döwlet gullugy ady bilen döredildi. Gulluga Türkmenistana gelýän daşary ýurt raýatlarynyň giriş-çykyşyny hasaba almak, olaryň ýurduň çäginde bolýan salgylary boýunça hasabatyny ýöretmek, olara Türkmenistana gelmek-gitmek üçin wiza, ýaşamak üçin ygtyýarnama, ýurduň çäginde işlemäge rugsatnama resmileşdirmek ýaly wezipeler ýüklenildi.
Gulluk 2004-nji ýyldan başlap türkmen raýatlarynyň ýurduň Döwlet serhedinden giriş-çykyşyny hasaba almak, 2005-nji ýyldan başlap, Türkmenistanyň raýatlygyna kabul etmek, Türkmenistanyň raýatlygyna dikeltmek, Türkmenistanyň raýatlygyndan çykmak boýunça resminamalary kabul etmek we olary taýýarlamak, Türkmenistanyň raýatlaryna daşary ýurda hemişelik ýaşamaga göçüp gitmek üçin rugsatnamalary resmileşdirmek bilen bagly işleri hem ýerine ýetirmäge başlady.
2008-nji ýylyň 17-nji aprelinde Türkmenistanyň Daşary ýurt raýatlaryny hasaba alyş döwlet gullugynyň ady Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy diýlip üýtgedildi. 2008-nji ýylyň iýulyndan başlap, Gulluga ýene bir täze wezipe: Türkmenistanyň raýatlaryna biometrik maglumatly pasport resmileşdirmek wezipesi ýüklenildi.


text:
Romen Gari
Romen Gari
(1914-1980)
Romen Gari (hakyky ady – Roman Kasew) XX asyr fransuz edebiýatynyň iň meşhur ýazyjylarynyň biridir. Ol Russiýa imperiýasynyň Wilno şäherinde (häzirki Wilnýus, Litwa), söwdagär bilen aktrisanyň maşgalasynda dünýä inipdir. 1928-nji ýylda ol ejesi bilen Fransiýa, Nissa şäherine göçüpdir. Roman Eks-an-Prowans şäherinde we Parižde hukuk hünärini öwrenipdir. Ýaşlyk ýyllary ol uçarman bolmagy arzuw edipdir, bu ugurdan ýörite okapdyr. Ikinji Jahan urşy başlanyndan soň Roman Beýik Britaniýa göçmeli bolýar, bu ýerde Şarl De Gollyň goşunyna goşulyp, Ýewropadaky we Afrikadaky birnäçe söweşlere gatnaşýar. Uruşdan soň Fransiýa dolanyp, ilçihana işe girýär.
1945-nji ýylda ol Romen Gari ady bilen ilkinji nowellasyny çap etdirýär, derrew hem meşhurlyk gazanýar. Ýazyjy yzly-yzyna roman döredýär, olaryň hersini hem okyjylar örän gyzgyn garşylaýarlar. «Günüň reňki»(1952), «Asmanyň köki»(1956), «Säher wadasy»(1960), «Çingiz Haimiň tansy»(1967), «Hoş gal, Gari Kuper!»(1969), «Ak it»(1970), «Gamly masgarabazlar»(1979), «Batbörekler»(1980) romanlary ähli ýaşdaky okyjylary özüne bendi etdiler. Mundan ötri ýazyjy «Bütin ömür öňümizde»(1975), «Pseudo»(1976) we «Süleýman şanyň gorkusy»(1979) romanlaryny çap etdirip, Emil Ažar lakamy bilen hem uly şöhrat gazandy. Ol ýene birnäçe lakam ulanyp, birentek eserler çap etdiripdir. Ýokarda agzanlarymyz olardan iň meşhurlarydyr. Bu lakamlaryň üsti bilen ýazyjy fransuz edebiýatynyň taryhynda hiç kimiň başarmadyk zadyny edipdir – Gonkur baýragyna iki gezek mynasyp bolupdyr (bu baýrak ýazyjylara diňe bir gezek berilýär). Birinjisini 1956-njy ýylda – Romen Gari ady bilen «Asmanyň köki» romany üçin, ikinjisini hem 1975-nji ýylda – Emil Ažar ady bilen «Bütin ömür öňümizde» romany üçin mynasyp görlüpdir. Okyjylar ýazyja ynanyp, Emil Ažar Romen Gariniň ýegenidir öýdüpdirler.
Romen Gari döwrüň iň bir möhüm meselelerini aýny wagtynda duýup, gozgap we olaryň hakyky realistik çözgütlerini orta atyp, zaman bilen aýakdaş gidip bilýändigini subut eden ýazyjydyr. Onuň döredijiligini başga bir ýazyjynyň döredijiligi bilen garyşdyrjak gümanyň ýok. Ýazyjynyň ähli eserleri özüniň labyzlylygy, ýeňil okalyşy hem-de galdyrýan täsiri bilen okyjynyň ýüreginde aýrylmaz yz galdyrýar.
Ýazyjy 1980-nji ýylda, Parižde aradan çykypdyr.


text:
«Güýji ýetmez göre galar»Günüň nakyly
Biziň testimizde özüňi synap gör we haýsy kadalary ýadyňdan çykarandygyňa göz ýetir.
Harp ýalňyşlaryňy saýgarmak üçin türkmen diliniň orfografik sözlügini goldaýan programmalardan peýdalan: Mozilla Firefox, Apache OpenOffice.
ygşyldatmak
Ygşyldyly ses çykarmak, ygşyldyly ses etdirmek.
Mylaýym şemal öwsüp, agaçlaryň şahalaryny yralap, ýapraklaryny ygşyldadýar. (N. Pomma, Sebäbini Soň Bildim)
Ýuwaş öwüsýän ýumşajyk ýel ekinleri ygşyldadýar. (R. Seýidow, Saýlanan eserler)


text:
Albaniýa
Albaniýa (alb. Shqipëria, resmi ady — Albaniýa Respublikasy, alb. Republika e Shqipërisë [ɾɛpuˈblika ɛ ʃcipəˈɾiːs]) — Balkan ýarymadasynyň günbatar böleginde, Adriatik we Ioniýa deňizleriniň kenarynda ýerleşýän döwlet. Ýurduň ady Illiriýa dilindäki olba — "oba" sözünden gelip çykýar. Shqipëria diýip özlerine berýän atlary "bürgüdiň ýurdy" (albança shqiponjë - bürgüt).
Otranto bogazy Albaniýany Italiýadan bölüp aýyrýar. Demirgazyk-gündogarda Kosowo, demirgazyk-günbatarynda Çernogoriýa, gündogarda Makedoniýa, günorta-gündogarda Gresiýa bilen araçäkleşýär.


text:
Şaýbaly hokkeýiň dörän ýeri hökmünde Kanadanyň Monreal şäheriniň ady agzalýanam bolsa, soňky ylmy barlaglar Kingston, Ontario, Uinsor ýaly şäherleriňem hokkeýiň dörän ýeri hökmünde ykrar edilmäge mynasypdygyny...
-Eliňi çek
-Çekjek däl
-Saňa eliňi çek diýýän, ýatmaga goý meni
-Çekjek däl, şuwagt bolmasa soň giç bolar
-Çekäý eliňi, düýnem şeýtdiň, söz
berdiňä ýatyrkaň degmen diýip.
Men-ä indi 3-4 gün...
Salam Myhmanlar we agzalar. Wagtlaýyn ertir koma ýapyk. Talyplar komam şu wagt-a üýtgedilipdir. Ýöne her kimiň aýdyşy ýaly kem-käs ýeri bar diýýäler.
Geliň bizem bu saýta ýetmeýän zatlary bildigimizden aýdalyň....
Salam gadyrdanlarym! Bari yaman yurek gysgynclai ( .Gelin gyzyklandyralyn!
Men bir hekayan bashyny bashlajak yzyny siz dowam edin. Nali zat borka, hany bakaly)))
Owadan asman. Sowujak shemal. Yanyja yagysh sepelan yan yodadan yorap...
Salam agzalar ertir com icindaki nasazlyklar boyunca yapyldy hemem bir agzanyñ nace sany registrasiya edenleri bar solary udalit edip hemme zatlary gowlap
hasabada altyn asyrdan pul gecirip bolar yaly ediljek bolyar ertir com onumizdaki...


text:
Aşgabat
Aşgabat (Parsça:عشق آباد Ashq-abad, bir şäher Türkmenistan'da. Türkmenistanyň paýtagty we aýratyn administratiw bölek. Welayatlar bilen deň statusy bar. 1925-nji ýylda döredilip, 1930-njy ýylda ýatyrylyp, 1936-njy ýylda ýene döredildi.
Meýdany 20,4 müň kw. km, ilaty 113,2 müň adam. Etrapda 3 şäherce, 8 geňeşlik we 7 oba bar.
Etrap fiziki-geografiki nukdaý nazardan 3 bölekden ybarat: günorta Kopetdag, demirgazykda Garagum çöli we olaryň arasynda Ahal oazisinin etraba degişli zolagy. Etrabyň in osen bolegi Ahal oazisidir. Bu oazisde ýurdumyzda belli Bagyr, Bekrewe, Köşi (oba), Herrikgala (oba), Gökje (oba), Gypjak (oba), Ýasmansalyk, Büzmeýin obalary ýerleşýärler.
Hojalygyň ýoriteleşdirilen ugurlary-üzümçilik, miweçilik, ýeralma, gök we bakja ekerançylygy däneçilik, maldarçylyk, ýeňil azyk senagatlary. Etrapda çagalar iýmiti zawody, jinsy matalaryny öndurýän fabrik işleýar.
Bilim[üýtget]
Aşgabatda ýerleşýän käbir ýokary okuw jaýlary
- Magtymguly adyndaky Türkmen Döwlet Uniwersitety
- Türkmenistanyň Milli Sport we Syýahatçylyk Instituty
- Türkmenistanyň Harby instituty
- S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen Oba Hojalyk Uniwersitety
- Türkmen Döwlet Lukmançylyk Uniwersitety
- Türkmenistanyň Polisiýa Akademiýasy
- Türkmen Döwlet Ykdysadyýet we Dolandyryş Instituty
- Türkmen Politehniki Instituty
- Döwletmämmet Azady adyndaky Türkmen Milli Dünýä Dilleri Instituty
- Türkmen Döwlet Ulag we Aragatnaşyk Instituty
- Türkmen Milli Konserwatoriýasy
- Halkara Türkmen-Türk Uniwersitety
- I.M. Gubkin adyndaky Russiýa Döwlet Nebit we Gaz Uniwersitetiniň Aşgabat şäherindäki Şahamçasy


text:
Ata-babalarymyz adamyň şahsyýetine baha berenlerinde, ilkinji nobatda, onuň edebini, gylyk-häsiýetini, tertibini nazara alypdyrlar. Onuň durmuşda edýän paýhasly işlerine,parasatly hereketlerine baha beripdirler. Türkmen halkynyň...
Bu gün Hijri-kameri ýyl hasaby boýunça 1436-njy ýylyň Aşyr aýynyň 8-i.
Milady ýyl hasaby boýunça Noýabr aýyň 1-i 2014-nji ýyl, hepdäň şenbe güni.
"Aşura gününde Oraza tutuň! Ýöne Ýahudylaňky ýaly şol...
Bu gün türkmen aý hasaby boýunça Aşyr aýynyň 7-si 1436-njy ýyl. Toý tutjaklar köplenç aý hasabyny bilmän kösenýärler. Şol maksat bilen ýatladaýyn diýdim.
"Kim bir garybyň bergisini bermeginde ýeňillik (kömek)...
Soňky wagtlarda halkyň arasynda dollaryň gytalýandygy, şol bir wagtda dollaryň bahasynyň ёkarlanjakdygy barada gеp-gürrüňlеr köpеlýär wе intеrnеt saýtlarynda şoňa mеňzеş makalalar görünýär. Mеn hеm şеýlе...
1-Rentgen şöhlesi barlaglaryna görä,Leonardo da Vinci'niñ Mona Lisa portretiniñ reñkiniñ aşak gatlagynda onuñ yene 3 görnüşi bar eken. 2-Dünyäde iñ köp aydylyan aydym bolan-"Happy birthday to you!" aydymjygy awtorluk...
Элинден китап душмейан, калбыны китабын созлеринден долдуран, сандыгы китаплардан долы кишилер рухы тайдан оран бай болярлар. Калбыны,...
1.Finlandiýanyň rowaýaty oýunçysy Pentti 1986-njy ýylda geçirilen futbol duşuşyklarynyň birinde öz derwezesine 5 gol saldy oýundan soň, ýoldaşlary Pentä kompas alyp beripdirler.
2.Maskerano Argentinanyn yygyndysynda oynap...
Salam men, ýagdaýlarymam boljak, erbedem däl, gowam däl. 1 bilen 100 arasynda baha bermeli bolsa 49 diýerdim. Belki gowudyr meniň habarym ýokdur gowulygyndan. Ol hem bolup biler. Aý garaz muny diýjek bolmadym men. Ýagdaýymyň...
Futbol boýunça Dünýä çempionatlaryna iň köp — 19 gezek gatnaşan we jemleýji oýna 7 gezek çykmagy başaran Braziliýanyň toparydyr.
Dünýä çempionatlarynda iň köp duşuşyklary geçiren Braziliýanyň we Germaniýanyň...
Angliýaly Maýkl Faradeý demirçiniň garyp maşgalasynda
dünýä inipdir. Onuň kakasynyň ogluny mekdebe yzygiderli iberip durmaga
mümkinçilik bolmandyr. Ýöne kiçijik Maýkl birwagtlar öz deň-duş oglanlaryndan
eşiden...


text:
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginde Belgiýa Patyşalygynyň Türkmenistandaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly ilçisi bilen duşuşyk geçirildi
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugynda Migrasiýa boýunça halkara guramasynyň wekilleri bilen duşuşyk geçirildi
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugynyň harby gullukçylarynyň birnäçesine sylaglary gowşurmak dabaralary geçirildi
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugynda BMG-nyň Bosgunlaryň işi baradaky Ýokary Komissarynyň Müdirliginiň wekilleri bilen duşuşyk geçirildi
Türkmenistanyň Prezidenti ýurdumyzyň Garaşsyzlyk binasyna gül goýmak dabarasyna gatnaşdy
Watanyzymyzyň Garaşsyzlyk güni mynasybetli baýramçylyk dabaralary
Prezidentler Gurbanguly Berdimuhamedowyň we Yslam Karimowyň arasynda gepleşikler geçirildi
Dünýä türkmenleriniň ynsanperwer birleşiginiň maslahaty geçirildi
Özbegistanyň Prezidentiniň Türkmenistana resmi sapary başlandy
Türkmenistanda Meksikanyň ilçisi işe başlady
Türkmenistanyň Prezidenti Ýaşulular maslahatynyň çözgütlerini ýerine ýetirmek boýunça maslahat geçirdi
Türkmenistanyň Ýaşulularynyň maslahatynyň mejlisi geçirildi
Hökümetara türkmen-gazak toparynyň nobatdan daşary mejlisi geçirildi
Türkmenistanyň Prezidenti bilen Owganystan Yslam Respublikasynyň Prezidentiniň arasynda telefon arkaly söhbetdeşlik boldy
Ýerewanda GDA gatnaşyjy döwletleriň migrasiýa edaralarynyň ýolbaşçylarynyň Geňeşiniň nobatdaky mejlisi geçirildi
Türkmenistanda Yrak Respublikasynyň ilçisi işläp başlady
Türkmenistanyň Prezidenti “Toshiba” korporasiýasynyň ýolbaşçysyny kabul etdi
Türkmenistanyň Prezidenti Ýaponiýanyň saglygy goraýyş ulgamynyň wekillerini kabul etdi
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy Türkmenistanyň migrasiýa ulgamyny düzgünleşdirmek, migrasiýa babatdaky döwlet syýasatynyň durmuşa geçirilmegini, Türkmenistanyň migrasiýa meseleleri boýunça halkara borçnamalarynyň berjaý edilmegini üpjün edýän döwlet dolandyryş gullugy bolup durýar.
Ol Türkmenistanyň Prezidentiniň 2003-nji ýylyň 21-nji fewralynda çykaran 6133 belgili karary esasynda Türkmenistanyň Daşary ýurt raýatlaryny hasaba alyş döwlet gullugy ady bilen döredildi. Gulluga Türkmenistana gelýän daşary ýurt raýatlarynyň giriş-çykyşyny hasaba almak, olaryň ýurduň çäginde bolýan salgylary boýunça hasabatyny ýöretmek, olara Türkmenistana gelmek-gitmek üçin wiza, ýaşamak üçin ygtyýarnama, ýurduň çäginde işlemäge rugsatnama resmileşdirmek ýaly wezipeler ýüklenildi.
Gulluk 2004-nji ýyldan başlap türkmen raýatlarynyň ýurduň Döwlet serhedinden giriş-çykyşyny hasaba almak, 2005-nji ýyldan başlap, Türkmenistanyň raýatlygyna kabul etmek, Türkmenistanyň raýatlygyna dikeltmek, Türkmenistanyň raýatlygyndan çykmak boýunça resminamalary kabul etmek we olary taýýarlamak, Türkmenistanyň raýatlaryna daşary ýurda hemişelik ýaşamaga göçüp gitmek üçin rugsatnamalary resmileşdirmek bilen bagly işleri hem ýerine ýetirmäge başlady.
2008-nji ýylyň 17-nji aprelinde Türkmenistanyň Daşary ýurt raýatlaryny hasaba alyş döwlet gullugynyň ady Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy diýlip üýtgedildi. 2008-nji ýylyň iýulyndan başlap, Gulluga ýene bir täze wezipe: Türkmenistanyň raýatlaryna biometrik maglumatly pasport resmileşdirmek wezipesi ýüklenildi.


text:
Mehaniki hereket
Düşündiriş[üýtget]
Bizi gurşap alan ähli jisimler (ýyldyzlar, planetalar, örän kiçijik atomlar we olary düzýän bölejikler) üznüksiz hereketdedirler. Hereketiň iň ýönekeý formasy we hemmelere has ýakyny mehaniki hereketdir. Jisimiň beýleki jisimlere görä giňişlikdäki ýagdaýynyň wagtyň geçmegi bilen üýtgemegine mehaniki hereket diýilýär.
Mehaniki hereketleri fizikanyň mehanika diýlip atlandyrylýan bölümi öwrenýär. Mehanikanyň esasy wezipesi hereket edýän jisimiň giňişlikdäki ýagdaýyny islendik wagt pursatynda kesgitlemekden ybaratdyr.
- Jisimiň ähli nokatlarynyň birmeňzeş hereket edýän wagtyndaky hereketine öňe hereket diýilýär. Beýle hereketde jisimiň islendik nokadynyň iki nokadyny birleşdirýän göni orny öz-özüne parallel üýdgedýär.
- Berlen şertlerde ölçeglerini hasaba almazlyk mümkin bolan jisime material nokat diýilýär.
- Jisimiň dynçlykda diýip şertli kabul edilen başga jisimlere görä hereketine göräli hereket diýilýär.
- Mehanikada hasaplama jisiminden, onuň bilen baglanşykly koordinatalar sistemasyndan we oňa görä dynçlykda bolan, aralygy hem-de wagty ölçemek üçin ulanylýan abzallardan durýan sistema hasaplama sistemasy diýilýär.
Nokat hereket edende nähilidir bir çyzyk, ýagny yz galdyrýar. Oňa traektoriýa diýilýär.
Hereketi, ony döredýän sebäplere seretmezden öwrenýän mehanikanyň bölümine kinematika diýilýär.


text:
Türkmenistanda Meksikanyň ilçisi işe başlady
Türkmenistanyň Prezidenti Ýaşulular maslahatynyň çözgütlerini ýerine ýetirmek boýunça maslahat geçirdi
Türkmenistanyň Ýaşulularynyň maslahatynyň mejlisi geçirildi
Hökümetara türkmen-gazak toparynyň nobatdan daşary mejlisi geçirildi
Türkmenistanyň Prezidenti bilen Owganystan Yslam Respublikasynyň Prezidentiniň arasynda telefon arkaly söhbetdeşlik boldy
Ýerewanda GDA gatnaşyjy döwletleriň migrasiýa edaralarynyň ýolbaşçylarynyň Geňeşiniň nobatdaky mejlisi geçirildi
Türkmenistanda Yrak Respublikasynyň ilçisi işläp başlady
Türkmenistanyň Prezidenti “Toshiba” korporasiýasynyň ýolbaşçysyny kabul etdi
Türkmenistanyň Prezidenti Ýaponiýanyň saglygy goraýyş ulgamynyň wekillerini kabul etdi
Türkmenistanyň Prezidenti Türkiýäniň Palatalar we biržalar birleşiginiň başlygyny kabul etdi
Türkmenistanyň Prezidenti Koreýa Respublikasynyň Adatdan daşary we Doly ygtyýarly ilçisini kabul etdi
Awazada VI Halkara maýa goýum maslahaty açyldy
Minskide GDA döwletleriniň Baştutanlarynyň duşuşygy geçirildi
Minskide Türkmenistanyň Ilçihanasynyň täze binasynyň düýbi tutuldy
Moskwada «Altyn güýz — 2014» atly obasenagat sergisinde türkmen azyk önümleri görkezilýär
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow bilen Belarus Respublikasynyň Prezidenti Aleksandr Lukaşenkonyň arasyndaky gepleşikler
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklar institutynda BMG-niň güni mynasybetli dabaraly çäre geçiriler
Türkmenistan – BMG: suwdan peýdalanmak we saglygy goraýyş ulgamlarynda hyzmatdaşlyk
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy Türkmenistanyň migrasiýa ulgamyny düzgünleşdirmek, migrasiýa babatdaky döwlet syýasatynyň durmuşa geçirilmegini, Türkmenistanyň migrasiýa meseleleri boýunça halkara borçnamalarynyň berjaý edilmegini üpjün edýän döwlet dolandyryş gullugy bolup durýar.
Ol Türkmenistanyň Prezidentiniň 2003-nji ýylyň 21-nji fewralynda çykaran 6133 belgili karary esasynda Türkmenistanyň Daşary ýurt raýatlaryny hasaba alyş döwlet gullugy ady bilen döredildi. Gulluga Türkmenistana gelýän daşary ýurt raýatlarynyň giriş-çykyşyny hasaba almak, olaryň ýurduň çäginde bolýan salgylary boýunça hasabatyny ýöretmek, olara Türkmenistana gelmek-gitmek üçin wiza, ýaşamak üçin ygtyýarnama, ýurduň çäginde işlemäge rugsatnama resmileşdirmek ýaly wezipeler ýüklenildi.
Gulluk 2004-nji ýyldan başlap türkmen raýatlarynyň ýurduň Döwlet serhedinden giriş-çykyşyny hasaba almak, 2005-nji ýyldan başlap, Türkmenistanyň raýatlygyna kabul etmek, Türkmenistanyň raýatlygyna dikeltmek, Türkmenistanyň raýatlygyndan çykmak boýunça resminamalary kabul etmek we olary taýýarlamak, Türkmenistanyň raýatlaryna daşary ýurda hemişelik ýaşamaga göçüp gitmek üçin rugsatnamalary resmileşdirmek bilen bagly işleri hem ýerine ýetirmäge başlady.
2008-nji ýylyň 17-nji aprelinde Türkmenistanyň Daşary ýurt raýatlaryny hasaba alyş döwlet gullugynyň ady Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy diýlip üýtgedildi. 2008-nji ýylyň iýulyndan başlap, Gulluga ýene bir täze wezipe: Türkmenistanyň raýatlaryna biometrik maglumatly pasport resmileşdirmek wezipesi ýüklenildi.


text:
Туркменистанын Президенти тарапындан есасландырылан беркарар довлетимизин багтыярлык доврунде ата-баба ёл-йорелгелеримиз тазеден...
Uniwersitetiň mugallymy kömek sorap Akademiýanyň prezidenti, fizika boýunça Nobel baýragynyň lauriaty Ernest Rezerforda ýüz tutýar. Mugallym talyplarynyň birine iň pes bahany goýmakçy bolýandygyny, emma talyp öz gezeginde...
Ynsanlary biri-birinden tapawutlandyrýan aýratynlyklaryň bolşy ýaly, milletleri hem biri-birinden tapawutlandyrýan aýratynlyklar bar. Bular, milletleriň uzak ýyllaryň dowamynda döreden, kemala getiren taryh, ahlak, däp-dessur...
Tehniki ishler gechirilyar… - diýen üç nokat maňlaýyňda dur, saýty açsaň. Öňündenem belli zat aýtmadylar, ne ýapylýar diýip, ne başga zsat hakda. Ýogsa admin düzedişlik girizjek bolsa, biraz ýapyljagyny öňünden...
Shahyr! Şu saýty ýene öňki durky ýaly edäýseň nädýär, kem bolmazmyka öýdýän menä? Gözümiziň öwrenşenje zatlary, onsoňam, birzady gözlemek üçin aýratyn funksiýalary basmagy hiç kişem halamaýar.
Aşakdaky...
Salam hormatly agzalar! Her kim oz yashyndan yash owadan bolup gorunesi gelyar. Gyz bolsun oglan bolsun, her bir adam elmydama 18 yashyndaky yaly bolasy gelyar. Dogry gerek? Men bir saglyk gepleshikde gyzykly maslahatlar owrendim. Hakykat...
“Mysgal demri deňiz hem götermez” bu nakyl bolsa, fizikada Arhimediň güýji bilen bagly ýüze çykypdyr diýsek ýalňyşmarys. Haçanda demriň dykyzlygy suwuň dykyzlygyndan uly bolanda, ol göwrümine, agramyna seretmezden...


text:
Işjeň ulanyjylaryň sanawy
Bu sanawda soňky 30 günüň dowamynda nähilidir bir iş geçiren ulanyjylar görkezilýär.
You are viewing a cached version of this page, which can be up to 19 hours, 10 minutes we 46 seconds old.
- Aarp65 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Acar54 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Antemister (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Cekli829 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 5 sany özgerdiş]
- Claus Ableiter (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- CommonsDelinker (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 3 sany özgerdiş]
- Conquistador (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Crookesmoor (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Elya (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 14 sany özgerdiş]
- Esc2003 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Failstate14 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- Faolin42 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Imam Khairul Annas (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Kaganer (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Kaiyr (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Kmoksy (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Lodewijk Vadacchino (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Marcus Cyron (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- MediaWiki message delivery (Pikir alyşma | goşantlar) (bot) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Pmlineditor (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Roma pi (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Seljeriji (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- ShohratGaday (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Trydence (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- Wiki13 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Рахман3 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 73 sany özgerdiş]


text:
23.10.2014 • Ministrler Kabinetiniň mejlisinde döwlet durmuşynyň möhüm meselelerine, şeýle hem käbir resminamalaryň taslamalaryna garaldy
Özbegistanyň Prezidentiniň Türkmenistana resmi sapary başlandy
23.10.2014 • 24-nji oktýabrda Aşgabatda ýokary derejedäki türkmen-özbek duşuşygy bolar, oňa gatnaşmak üçin hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň çakylygy boýunça düýn agşam Özbegistan Respublikasynyň Prezidenti Islam Karimow türkmen paýtagtyna resmi sapar bilen geldi. Ýokary derejede geçiriljek ikitaraplaýyn gepleşikleriň gün tertibine soňky ýyllarda ikitaraplaýyn, şeýle hem köptaraplaýyn görnüşde – iri halkara guramalarynyň we sebitdäki ...
gündiz
+10... +12°
gije
+7... +9°
Türkmenbaşy
+6... +8°
Balkanabat
+7... +9°
Mary
+16... +18°
Türkmenabat
+15... +17°
Daşoguz
+5... +7°
21.10.2014 • Döredijilik we ählumumy ösüş – Türkmenistanyň daşary syýasatynyň ugry
15.10.2014 • Täze kanun elektrik energetikasyny ösdürmegiň hukuk binýadyny üpjün edýär
30.09.2014 • Türkmenistanyň Hazar duşuşygynyň üstünligine goşan goşandy dünýä metbugatynyň sahypalarynda
15.09.2014 • BMG-niň Baş Assambleýasynyň 69-njy maslahatyna: gumanitar we ekologiýa meseleleri
11.09.2014 • BMG-niň Baş Assambleýasynyň 69-njy maslahatyna: energetika ulgamynda hyzmatdaşlyk
Maýa goýumlar boýunça hyzmatdaşlygyň binýady giňeldildi
15.10.2014 • Şu gün "Awaza" milli syýahatçylyk zolagynyda 20-ä golaý ýurduň wekiliýetleriniň, şeýle hem halkara maliýe düzümleriniň gatnaşmagynda, VI Halkara maýa goýum forumy bölümler boýunça mejlisleri geçirmek arkaly öz işini tamamlady, şol mejlislerde milli ykdysadyýetiň ulag-aragatnaşyk we nebitgaz ...
21.10.2014 • Aşgabadyň günorta-günbatar böleginde Garaşsyzlyk we Bitarap Türkmenistan şaýollarynyň arasyndaky Oguzhan şaýoly böleginde paýtagty gurmagyň nobatdaky 13-nji tapgyryny amala aşyrmak dowam edýär. Bu iri göwrümli taslama geçen ýylyň awgust aýynda badalga berildi. Gurluşygyň häzirki tapgyrynda taslamada göz öňünde tutulan desgalaryň 29-synyň ählisiniň hem boýlary galdyryldy. Gurnama, ...
Aşgabatda dünýä türkmenleriniň XVII maslahaty geçirildi
23.10.2014 • Şu gün türkmen paýtagtynda Türkmenistanyň Prezidenti, Dünýä türkmenleriniň ynsanperwer birleşiginiň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň Kararyna laýyklykda çagyrylan Dünýä türkmenleriniň ynsanperwer birleşiginiň XVII maslahaty geçirildi. Däp bolşy ýaly, ýurdumyzyň baş baýramyna – Garaşsyzlyk gününe gabatlanylyp geçirilen forumyň işine Türkmenistanyň ähli künjeklerinden ...
Türkmen jigitleriniň üstünlikli çykyşy
21.10.2014 • “Galkynyş” milli at üstündäki oýunlar toparynyň jigitleri Italiýadaky Halkara sirk festiwalynyň ýeňijisi boldular. Italiýanyň Latina şäherinde şu ýylyň 16-21-nji oktýabry aralygynda geçirilen XVI Halkara sirk festiwaly Türkmenistanyň Prezidentiniň Ahalteke atçylyk toplumynyň “Galkynyş” milli at üstündäki oýunlar toparynyň jigitleriniň ýeňşi bilen tamamlandy. Türkmen ...
Türkmen mugallymlary okatmagyň täze tehnologiýalaryny we usullaryny özleşdirýärler
20.10.2014 • Türkmenistanyň Milli bilim institutynda Halkara hyzmatdaşlygy boýunca German jemgyýeti bilen hyzmatdaşlykda “Merkezi Aziýada bilim ulgamynyň özgertmeleri” üç fazaly bilim maksatnamasyny amala aşyrmagyň çäklerinde işler işjeň alnyp barylýar. 2014-2016-njy ýyllar döwrüni öz içine alýan jemleýji ...
Garaşsyzlyk baýramynyň hormatyna ýaryşlar
23.10.2014 • Şu günler ýurdumyzyň ähli şäherlerinde Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 23 ýyllygyna bagyşlanyp geçirilýän köpsanly sport çäreleriniň hatarynda, ilkinji nobatda, ähli welýatlaryň we Aşgabat şäheriniň ýygyndy toparlarynyň gatnaşmagynda mekdep okuwçylarynyň arasynda futbol, woleýbol, basketbol we gandbol boýunça guralýan milli toplumlaýyn ýaryşlary belläsimiz gelýär. ...
Türkmenistanyň Döwlet muzeýiniň hazynasynda gadymy aýnalaryň, şeýle hem rowaýata öwrülen Marguş ýurdy barada kolleksiýa saklanýar
Şäheriň çäklerini bezemegi guramagyň täze ýörelgeleri, ýadygärlik we seýilgäh heýkelleriniň giňden ulanylmagy Aşgabadyň häzirki zaman arhitekturasynyň alamaty bolup durýar
Ekerançylygyň döremegi barada gürrüň berýän 5 müň ýyl bolan bugdaýlar “Ak bugdaý” muzeýiniň esasy gymmatlygydyr
Maglumatlar arhiwi
Copyright © 2011
«Türkmenistan: altyn asyr» elektron gazeti
«Neýtralnyý Turkmenistan» gazetiniň
we Türkmen döwlet habarlar gullugynyň (TDH) habarlar babatda goldaw bermeginde


text:
At güýji
At güýji – kuwwatlylyk birligi. Dünýäde at güýji atlandyrylýan birnäçe ölçeg birligi bar. Biziň ýurtlarymyzda, adatça, at güýji diýlende, takmynan 735,5 watta barabar metriki at güýji göz öňünde tutulýar.
Häzirki wagtda ol kanuny taýdan ulanyşdan galdy, ýöne henize çenli transport salgydynyň hasaplaşyklarynda ulanylýar. Dünýäniň köp ýurdunda ol henizem içinden ýanýan hereketlendirijileriň peýdalanylýan ýerlerinde has giňden ýaýrandyr. Ol bolsa, awtoulaglarda, motosikllerde, traktor tehnikalarynda we beýlekilerde ulanylýar. Halkara ulgamynda resmi suratda kesgitlenen güýç ölçeginiň birligi hökmünde watt ulanylýar. Iňlislerde ölçeg ulgamy, güýji ölçemegiň birligi sekuntdaky funto-fut hasaplanýar, ýöne, hakykatda, ol Angliýada eýýämden bäri ulanyşdan galdy, ABŞ-da bolsa, örän seýrek peýdalanylýar.
AG=At güýji
Mazmuny
At güýçleriniň görnüşleri[üýtget]
Ýewropa ýurtlarynyň aglabasynda, şol sanda biziň hem ýurdumyzda at güýji 75 kgs•m/s hökmünde kesgitlenýär, ýagny 75 kg agramdaky ýüki 1 metr ýokary 1 sekuntda götermek üçin sarp edilen güýçdür. Şeýle hem ol aşak erkin gaçyşyň standart tizligine (9,80665m/s²) barabardyr. Şeýle ýagdaýda 1 a.g. göni 735,49875 Wt-dan ybarat bolup, birligiň metrik ulgamyna girmese-de, käwagt metrik at güýji atlandyrylýar. (Ol nemesçe. PS, fr. Ch, niderlandça pk). ABŞ-da we Beýik Britaniýada awtoulag pudagynda ýygy-ýygydan häzirki günlere çenli at güýji 745,69988145 Wt (iňlisçe aňladylyşy hp) deňeşdirilip, ol 1,01386967887 metrik at güýjüne barabardyr. Şonuň ýaly hem ABŞ-da elektrik at güýji we magdan at güýji ulanylýar. (Ol energetikada we senagatda ulanylýar).
Taryhy[üýtget]
Takmynan, 1789-njy ýylda şotland inženeri we oýlap tapyjysy Jeýms Uatt “at güýji” adalgasyny girizipdir. Ol özüniň bug maşynynyň deregini näçe atyň işiniň tutmaga ukyplydygyny görkezmek isläpdir. Hususan hem, Uattyň ilkinji maşynlarynyň birini suw nasosyny herekete getirýän atynyň deregini tutar ýaly haýsydyr bir piwo gaýnadyjynyň satyn alandygy tassyklanýar.
Şol wagtlar Angliýada magdanlardan kömür çykarmak üçin 140,9-dan tä 190,9 litre çenli sygymly çelek (BARREL) haýyrlanylypdyr. Bir görnüşli barrel ýüküniň 400 funt (1 funt – 0,4095 kg) agramy bolupdyr, ýagny 1 barrel = 163,8 kg. Elbetde, şunuň ýaly çelegi diňe bloguň üstünden zyňyp geçirilen urgana baglanan iki at çekip, çykaryp bilipdir. Ortaça iş ulagynyň güýji 8 sagat işiň dowamynda onuň agramynyň 15 göterimini düzýär ýa-da 500 kg atyň 75 kg barabardyr. At 8 sagadyň dowamynda şeýle güýç bilen sagatda 3,6 km (1/m/s) tizlik bilen 28,8 km geçip biler. Uatt atyň gadymdan gelýän energiýa çeşmesine gözegçilik edip, şahtadan 160 kg agramly çelegi diňe sagatda 2 millik (3,6 km/s) tizlikli iki atyň çekip, çykaryp biljekdigini çak edipdir. Şeýle ýagdaýda at güýji iňlis ölçeginde 1 hp = 1/2 barrel * 2 mill/h = 1 barrel*mill/h görnüşine eýe bolýar. Şol bir ýagdaý has ownuk birliklerde 180 funtdan 181 futa barabardyr. Ol funt-fut hasaplaryny minuta tegeläp, at güýjüniň minutda 33 000 funt-futa deň boljakdygyny hasaplap çykarypdyr.
Uattyň hasaplamalary uzak wagt üçin ortaça at güýjüne barabar bolupdyr. Az wagtyň içinde at güýji 1000 kgs•m/s töweregi güýje çenli ösüp, ol 9,8 kWt ýa-da 33 475 BTU/s-e (magdan at güýji) laýyk gelýär. Beýleki bir maglumata görä, pikde - 15 a,g barabardyr. Britaniýanyň Ylmy assosiasiýasynyň ikinji kongresinde 1882-nji ýylda güýjüň ölçeginiň täze birligi – Watt (aňlatma: Wt, W) kabul edilipdir. Ol bug maşynyny oýlap tapyjynyň hormatyna dakylypdyr. Şoňa çenli aglaba hasaplamalarda Jeýms Uattyň girizen at güýji ulanylypdyr.
Hereketlendirijiniň kuwwaty[üýtget]
Awtoulag hereketlendirijileriniň kuwwatlylygy üçin diňe bir dürli-dürli ölçeg birlikleri bolman, eýsem, dürli netijeleri berýän ölçegiň dürli usullary bar. Ýewropada kabul edilen kuwwatlylygy ölçemegiň ülňülere laýyk usuly hökmünde kilowatt ulanylýar. Eger-de kuwwatlylyk at güýjünde berlen bolsa, onda ölçegiň usuly dürli ýurtlarda tapawutlanyp biler. (Hatda, eger-de şol bir at güýçleri ulanylan halatynda hem).
ABŞ-da we Ýaponiýada hereketlendirijiniň at güýjüni kesgitlemekde öz ülňüleri peýdalanylýar, ýöne olar eýýäm köpden bäri amaly taýdan bütinleý başgalar bilen bir nusga geçirildi. Amerikada we Ýaponiýada görkezijiniň iki görnüşi bar: Sap agramy ölçemek (netto, net) we bruttony ölçemek (brutto, gross).
At güýji transport salgydynda[üýtget]
Biziň ýurtlarymyzda transport salgydy hereketlendirijiniň at güýjündäki kuwwatlylygyna baglydyr. Ozallar käbir ýurtlarda (mysal üçin, Beýik Britaniýada, Germaniýada, Belgiýada, Fransiýada, Ispaniýada) transport salgydy at güýjündäki kuwwatlylygyna bagly bolupdyr. Ýöne soňky ýyllarda, käbir ýurtlarda ylaýta-da Beýik Britaniýada hereketlendirijiniň kuwwatlylygy bilen birlikde awtoulagyň gabarasyny, Fransiýada bolsa, at güýji bilen birlikde kilowatty hem ulanyp başladylar.
Güýçleriň gatnaşygy[üýtget]
AG=At güýji


text:
Köriçege
Gurçuk görnüşli ösüntginiň (appendiks) (lat. appendicitis) yagdaýlaryny beýan edýän maglumatlar XVI asyrda Leonardo da Winçiniň hem-da Andreasa Wezaliniň ylmy işlerinde hem duş gelýär.
Birnäçe wagtdan soň Ýewropa lukmanlary hem jesetleri kesip açan halatlarynda, gurçuk görnüşli ösüntginiň sowuklama ýagdaýlaryna duş gelýändiklerini beýan edipdirler. Köriçege (appendisit) kör içegäniň sowuklamagynyň netijesi saýylyp, ol ýagdaýa kän bir üns hem berilmändir. (Kör içegäniň sowuklamagyna "typhlitis" diýilýär). XIX asyrda iňlis hirurglary Braýt we Addison ýiti köriçegäniň alamatlaryny has takyk beýan edip, ony aýratyn kesel hökmünde häsiýetlendiripdirler. Bu bolsa ýiti köriçegeli näsaglaryň bejergisinde operatiw usuly birinji orna çykarmaga itergi beripdir.
Birinji appendektomiýany (gurçuk görnüşli ösüntgini aýyrmak operasiýasyny) Keramatly Georgiý hassahanasyny esaslandyryjy londonly hirurg K.Amýand 1735-nji ýylda geçirdi. Ol 11 ýaşly oglanjyga operasiýa edip, onuň sagalmagyny gazandy. 1886-njy ýylda R. Fitz "köriçege" diýen düşünjäni girizip, onuň bejergisinde, hirurgiki usulyň möhümdigini belläp geçdi.
Appendektomiýany birinji gezek Germaniýada 1888-nji ýylda geçirdiler. Keseliň alamatlaryny 1889-njy ýylda A. Mak-Burneý (keseliň bir alamaty onuň adyny göterýär) beýan edýär.
Gurçuk görnüşli ösüntgä ýetmek üçin hirurglar tarapyndan ulanylýan gyýak kesim hem onuň adyny göterýändir. Ýöne birinji gezek ol kesimden Makartur peýdalandy.
Russiýada appendektomiýa operasiýasy birinji gezek 1988-nji ýylda Petropawlowsk keselhanasynda lukman K. P. Dombrowskiý tarapyndan geçirildi. Bu operasiýa has giňişleýin, 1909-nji ýylda rus hirurglarynyň gurultaýyndan soň geçirilip başlandy.
1961-nji ýylda Nowolazarew antraktida stansiýasynyň lukmany L. Rogozow öz-özüne appendektomiýa operasiýasyny geçirdi.
Köriçege (appendisit) – kör içegäniň gurçuk görnüşli ösüntgisiniň sowuklamagy bolup, garyn boşlugynyň agzalarynyň ýiti keselleriniň içinde iň giňden ýaýran keseldir.
Ortaça her ýyl her 250 adamyň biri ýiti köriçege bilen keselleýändir. Bu kesel dürli ýaşly adamlarda duş gelip biler, ylaýta-da ol 10-30 ýaş aralygynda ýygy duş gelýändir.
Çagalarda duş gelme ýygylygy 1-3%-den köp däldir. Erkek adamlarda hem, aýallarda hem deň derejede duş gelýändir. Ýiti köriçegäniň ýarylmadyk ýagdaýynda ölümçilik 0,1%, ýarylan ýagdaýynda 3%-e ýetýändir. Keselhana keseliň birinji gününde gelen näsaglaryň arasynda ölümçilik ýagdaýy, giç ýüz tutanlar bilen deňeşdirlende 5-10 esse azdyr. Görkezilen maglumatlar keseli başlangyç döwründe anyklap,tiz hirurgiki kömegi bermegiň möhümdigini nygtaýar.
Köriçegäniň ýüze çykmagy birnäçe sebäplere görä bolup biler:
1. Mehaniki teoriýa – ýiti köriçege içegäniň dürli zatlar bilen dykylmagy netijesinde içege florasynyň (içegede ýaşaýan mikroblar) işjeňleşmegi sebäpli döreýär. Ösüntginiň içinde gatan täret bölekleri (täret daşlary – koprolitler), gurçuklar, başga del jisimler, täze dörän çiş zerarly dykylma ýüze çykyp biler. Bu ýagdaýlar ösüntginiň içinde köp mukdarda nemiň ýygnanyp, ýokançlyklaryň köpelmegine getirýär. Netijede ösüntginiň hemme diwarlaryna sowuklama ýaýrap, diwarlarda gan lagtalary emele gelýär. Ösüntginiň diwarlarynda dargama ýagdaýy döreýär. Ösüntginiň içindäki del jisim onuň diwarlaryna täsir edip, baş emele getirýär. Emele gelen dargama ýagdaýy ýogyn içegäniň mikroblar toplumynyň täsirine sezewar bolup, dargama hemme diwarlaryna ýaýraýandyr.
Ýogyn içegede bakteriýalaryň we kömelekleriň 500-e golaý görnüşi toplanandyr. Onda duş gelýän mikroblar toplumy paýlanýan bolsa, adam bedeniniň her gramyna 10 mln. mikrob bedenjikleri düşerdi. Köriçegäniň şu tapgyrynda ösüntginiň içinde goýy agymtyl-gülgüne öwüsýän, porsy ysly iriň emele gelýär.
Emele gelen başyň daşky gatlaga ýaýramagyndan soň, ösüntginiň içinde basyş ýokarlanyp, dargama bölekleri "itip çykarylýandyr". Netijede gurçuk görnüşli ösüntginiň deşilmegi (perforasiýa) bolup geçýär. Bu ýagdaýa halk arasynda "köriçege içine ýarylypdyr" hem diýýärler. Garyn boşlugynda bolup geçýän bu heläkçilik uly mukdarda ýokançlyk saklaýan iriňiň arassa garyn boşlugyna dökülmeginiň sebäbi bolýar. Ýokançlyklaryň garnyň ýylmanak bardasyna täsir edip, peritonitiň döremegine getirip biler.
2. Garyn boşlugynyň agzalarynyň dowamly keselleri netijesinde sepleşme ýagdaýy döräp, ösüntginiň epilmegi köriçegä getirip biler. Bu ýagdaýa dowamly kolit (ýogyn içegäniň sowuklamagy), dowamly holesistit (öt haltanyň sowuklamagy), dowamly adneksit (ýatgynyň goşundylarynyň sowuklamagy), garyn boşlugynyň sepleşme keselleri sebäp bolup biler.
3. Ösüntginiň dykylmagynyň seýrek duş gelýän sebäpleri:
- Ýuwdulan del zatlar (üzüm şänijegi, balyk gylçygy, towugyň kiçijik süňkleri, günebakar çigidiniň şulhasy, hat-da emeli diş koronkalary we başga ownuk zatlar) – bu ýagdaýlar seýrek duş gelýändir;
- XX asyryň başynda lukmançylyk edebiýatynda, üýtgän gurçuk görnüşli ösüntgide gurçuklaryň, esasan hem askaridalaryň tapylandygy barada maglumat bardyr. Häzirki wagtda şunuň ýaly ýagdaýlar juda seýrek duş gelýär;
- Ýiti köriçege ösüntginiň çiş kesellerinde, esasan hem karsinoid emele gelende duş gelip biler.
4. Käbir hasaba alyş maglumatlara görä, ýiti köriçege geçiren näsaglar üçin köpýyllyk, dowamly iç gatama ýagdaýlary mahsusdyr. Täret bölekleriniň içegäniň sag böleginde saklanyp durmagy, täret daşlarynyň emele gelmegine sebäp bolýar. Dünýä edebiýaty ilatyň köriçege bilen kesellemedik böleginde ýogyn içegäniň rak keseliniň, mäzli polipleriň seýrek duş gelýändigini belleýär.
5. Ýiti köriçege keselçiligi bilen iýmitde ösümlik kletçatkasynyň azlyk etmeginiň arabaglanşygynyň bardygy subut edildi. Dogrudan hem, ösümlik kletçatkasy içegäni işledip, ondan täret bölekleriniň çalt çykmagyna kömek edýändir.
6. Ýokançlyklar teoriýasy – garyn garahassalygy, inçekesel, amebiaz ýaly ýokanç keseller hem ýiti köriçegä getirip bilýärler.
7. Endokrin teoriýasy – gurçuk görnüşli ösüntginiň nemli bardasynda köp öýjükleriň sowuklama dörediji serotonin gormonyny işläp çykarýanlygy barada ylmy maglumatlar bar. Ol ýagdaý hem ýiti köriçegäni döredip biler.
Köriçegäniň ýüze çykyşynda iň esasy alamat – dürli derejede ýüze çykýan agyrydyr. Agyry ilkibaşda sepirjikde, göbegiň töwereginde ýüze çykýar. Köplenç ol garynda ýaýran ýagdaýa eýe bolup, birnäçe sagatdan soň garnyň sag aşak gapdalyna geçip bilýändir. Has seýrek ýagdaýlarda agyrylar diňe garnyň sag aşak gapdalynda ýüze çykyp bilýändir. Agyrylar ilki birsydyrgyn bolup, keseliň güýjemegi bilen güýçlenip hem biler. Ýöreme, üsgürme,näsag düşekde ýatyşyny üýtgedende hem agyrylar güýçlenip biler. Ýöne gurçuk görnüşli ösüntginiň nerw öýjükleriniň dargamagy netijesinde agyrynyň azalmagynyň mümkinligini hem belläp geçmelidir.
Näsagda işdäsizligiň ýüze çykmagy, ýürek bulanma, gaýtarma hem bolýar. Ýürek bulanmanyň, gaýtarmanyň agyrylardan öň ýüze çykmagy ýiti köriçege üçin mahsus däldir. Bedeniň gyzgyny 37-38 Cº çenli galyp bilýändir.
Köriçegäniň, ösüntginiň ýerleşýän ýerine baglylykda adaty bolmadyk alamatlar bilen geçmegi hem mümkindir. Şunuň ýaly ýagdaýlar kiçi çagalarda, gartaşan adamlarda we göwrelilerde ýüze çykyp biler.
Köriçegäniň çanaklykda ýerleşen ýagdaýynda buşukma, suwuk görnüşli täretlenme ýüze çykyp biler.
Ösüntginiň köriçegäniň yzynda ýerleşen wagtynda umumy alamatlar agdyklyk edýär(gyzdyrma, gaýtarma, kelle agyry). Ýerli alamatlar onçakly bilinmeýär.
Göwrelilerde köriçegäniň öz geçiş aýratynlyklary bardyr. Bedendäki gormonal üýtgeşmeler, garnyň myşsalarynyň ulalan ýatgy arkaly süýndirilmegi keseliň geçiş alamatlaryny üýtgedýändir. Ýatgyyň içki agzalary öz adaty ýagdaýyndan süýşürmegi netijesinde, appendiks we köriçege öz ýerleşişini üýtgedip, sag tarap gapyrgalaryň aşagyna ýa-da garnyň sag gapdal tarapyna süýşüp bilýändir.
Gurçuk görnüşli ösüntginiň öz adaty ýerinden üýtgemegi, göwrelilikde appendisitiň öz wagtynda anyklanylmagyna bökdençlik döredip biler. Bu bolsa keseliň gaýraüzülme görnüşe geçip, göwreliligiň düşme howpunyň döremegine ýa-da çaganyň ölümine getirip biler. Ir döwürde, çalt geçirilen appendektomiýa enäniň hem-de çaganyň ömrüni halas edýär.
Öz wagtynda anyklanylmadyk köriçege birnäçe howply gaýraüzülmelere getirip biler:
- Mezenteriolit-gurçuk görnüşli ösüntginiň çözüniň sowuklamagy;
- Ösüntginiň sowuklamagy netijesinde infiltratyň emele gelmegi-sowuklamanyň çäkli ýerde döremegi netijesinde, keseliň 3-4-nji güni ýüze çykýar;
- Absses-sowuklan ýeriň iriň ýygnamagy bilen häsiýetlendirip, bedeniň gyzgynynyň galmagy bolýandyr;
- Peritonit-garnyň ýylmanak perdesiniň sowuklamagy-uzaga çekýän agyrylardan soň ýa-da ösüntginiň dargap deşilmegi netijesinde, keseliň 3-4-nji güni ýüze çykýar;
- Sepsis-örän howply gaýraüzülme ýagdaýy bolup, deşilen ösüntgiden ýokançlygyň gana düşüp, bütün bedene ýaýramagy bolup geçýändir.
Ýiti köriçegäni başga kesellerden aýyl-saýyl etmek lukman üçin möhümdir. Ony sag taraplaýyn böwrek sanjylamasyndan, aýallarda-ýatgydan daşary göwrelilik we ýatgynyň goşundylarynyň sowuklamasy, ýiti holesistit, ýiti pankreatit, içege geçirmezligi ýaly kesellerden çäklendirmeli bolýar. Köriçegede seprijikde döreýän agyry bilen gaýtarmanyň döreýänligi sebäpli, näsagda azyk bilen zäherlenmeler, aşgazanyň sowuklamasy ýaly keselleri hem güman edip bolýar. Şonuň ýaly ýagdaýda, näsagyň aşgazanyny, içegesini ýuwup, iç sürýän dermanlary berip, biz peýdasyz, kähalatlarda garşy görkezilen çäreleri hem geçirýäris.
Anyklaýyş kynçylyklaryna garamazdan, lukman tarapdan näsag ünsli barlananda, keseliň birinji sagatlarynda, garnyň aşaky sag gapdalynda agyry we garnyň myşsalarynyň dargynlylygy ýüze çykarylyp bilner.
Ýiti köriçegäni diňe operatiw usul bilen, ýagny appendektomiýa geçirip bejerip bolýandyr. Köriçegä güman edilen näsaglar, haýal etmän, rahat ýagdaýda ýatyrylyp hirurgiýa bölümine getirilmelidir. Içegäniň işini çaltlandyrýan içege ýuwmak (klizma) ýa-da iç sürýän dermanlary bermek gadagandyr. Näsaga iýmit, içmäge suw bermeden saklanmalydyr.
Öz wagtynda geçirilen appendektomiýadan soň, näsaga işe ukyplylyk ýagdaýy 3-4 hepdeden gaýdyp gelýändir.