text:
Gadymy pullar alymlara taryhyň näbelli sahypalaryny täzeden dikeltmäge mümkinçilik berýär
Häzirki zaman siwilizasiýasyny döreden pul diýsek öte geçdigimiz bolmasa gerek. Ol külalyň guraly, tigir, elbetde, ýazuw ýaly adamzat aňynyň oýlap tapan beýik zatlaryna degişlidir. Miladydan öňki ikinji müňýyllygyň ortasynda pul baradaky iň gadymy maglumatlar gabat gelýär: häzirki Yragyň günortasyndaky Tigr bilen Ýefrat derýalarynyň arasyndaky Dwureçýada tapylan toýuna ýazylan ýazgy şertli kümüş ölçegli töleg geçirilendigine şaýatlyk edýär. Soňrak Gadymy Gündogarda belli bir agramly ýa-da ölçegli guýma metal ýa-da terezi daşlary pul ýerine ulanylypdyr. Harytlary takyk çekmek üçin zerur dürli agramlyklaryň bolandygy arheologlaryň geçiren gazuw-agtaryş işlerinde tapylan miladydan öňki IV we III müňýyllyklaryň ahyrynda- eneollit we irki bürünç eýýamlaryna degişli bolan zatlaryň ençemesinde ýüze çykaryldy. Arheologlar Änewde, Garadepede, Namazgadepede, Ýylgynlydepede we şol döwrüň beýleki ençeme ýadygärliklerinde şy kysmy dürli agramly teňňelere gabat geldiler (2-nji surat). Olary soňra Köpetdagyň demirgazyk etekleriniň ilaty häzirki wagtda Marguş ýurdy ýa-da Gadymy Margiana diýlip atlandyrylýan Murgap derýasynyň töwereginiň sahawatly topragyny özleşdirenlerinde-de ulanypdyrlar.
Ýöne siwilizasiýanyň has ösen şol ýerlerinde töleg serişdelriniň başga görnüşleri-de duş gelýär. Goňurdepe galasynyň baş derwezesinde geçirilen gazuw-agtaryş işlerinde tokin diýlip atlandyrylýan dürli görnüşli çyzyklar çekilen toýun togalak şarjagazlar tapyldy (3-nji surat). Olary ýüze çykaran arheolog Wiktor Sarianidi olar haýsydry bir azyk ýa-da haryt getirilende şa galasyna girelgesinde goýulýan hasaplaşyk serişdesi diýip çaklaýardy. Togalajyk topjagazlaryň hem pul ýerien ulanylandygyny çak etse bolar.
Dogrusy, Marguş ýurdundan iň gadymy pullar diýlip hasaplanylýan beýleki zatlar hem tapyldy. Gürrüň daşyna dürli halkajyklar ýa-da kese çyzyklar çekilen daş we keramiki ikler barada gidýär (4-nji surat). Ol Gadymy Margiananyň ýadygärliklerinde juda köp gabat gelýär. 2006-njy ýylda Murgabyň gadymy goly bolan Ajyguýy oazisinden tapylan zowwam deşikli we merkezi relýef gaýmaly demir „ikler“ juda seýrek duşýar (5-nji surat). Numizmat Wladimir Týunibekýan bu „ikleriň“ Gadymy Hytaýdaky ýaly köp pul hasaplananada aňsat bolar ýaly ýüpe çatylan bolmagy mümkin diýip çak edýär. Şol ýerde ol kauri balykgulaklaryny topbaklap daňmak ýaly has gadymy ýörelgäniň dowamy bolupdyr, olar pul serişdesi hökmünde Hytaýyň taryhynda pul dolanşygy girizilmezden öňki döwürde, şeýle hem Hindistanda, Tailandda we Afrikada XIX asyra çenli ulanylypdyr. Şondan iki ýyl geçensoň, 2008-nji ýylda Lebap welaýatynda, Köýtendagyň eteginde, ýagny Gadymy Baktriýanyň topragynda şeýle demir teňňeleriň tutuş hazynasy tapyldy. Arheolog-numizmat Tirkeş Hojanyýazow Ajyguýydan we Köýtendagdan tapylan teňňeleriň meňzeşliginiň üýtgeşik ýagdaý däldihi barada delillendirilen pikir aýtdy. Bürünç eýýamynda, ýagny miladydan öňki ikinji müňýyllykda bu sebitleriň ikisinde-de şol bir dilde gürlän, medeniýeti we aň-düşünjesi birmeňzeş bolan halk ýaşapdyr. Şonuň üçinem, häzirki zaman ylmynda bu taryhy ýelreriň ikisi-de Baktriýa-margiana arheologiýa toplumyna (BMAT) birleşdiriliýär. Bu siwilizasiýanyň ýitip, dünýäde biziň öwrenişen töleg serişdämiz bolan teňňeler peýda bolýança ýene birnäçe asyr geçirdir.
Pul diýlip hasaplanylan suratly ilkinji demir teňňeler häzirkizaman Türkiýesiniň topragynda ýerleşen Lidiýa şalygynda miladydan öňki VII asyrda ýasalypdyr. Ondaky elektra bölejiginiň (altyn bilen kümüşiň garyndysy) bellenilen agramdadygynyn tassyklamak üçin oňa sandalda el bilen möhür basmak arkaly surat salypdyrlar. Şol tagma bilen teňňäniň agramynyň dogrulygyna kepil geçipdirler. Şol döwürde hem hersi öz agram ölçegine laýyk gelýän dürli nyrh teňňeleri peýda bolupdyr. Bu usul şeýle şowly bolansoň kän wagt geçmänkä Orta deňiz töwereginiň beýleki döwletlerinde zikge kakyp ugrapdyrlar, soňra bolsa ol kerwen ýollary arkaly halkara gatnaşyklarynyň ösmegi netijesinde Gündogaryň çäklerinden has alyslara ýaýrapdyr. Miladydan öňki IV asyryň ortasyna geometrik şekilli, haýwanlaryň ýa-da taňrylaryň şeikili basylan tagma-suratlar teňňelerdäki şalaryň suratlaryny gysyp çykarypdyrlar. Ilkinji bolup teňňelere Aleksandr Makedonlynyň suraty salnypdyr. Onuň tanyş keşbi şekillendirilen teňňeleriň ençemesi Türkmenistanyň ýerlerinden hem tapylypdyr, olar ýurduň muzeýleriniň numizmatik toplumlarynyň bezegidir, olar dünýäniň iri muzeýleriniň ählisinde bar (6-njy surat). Beýik basybalyjy özüniň ägirt uly imperiýasynda hakyky pul reformasyny geçiripdir. Ol boýun egdiren ýurtlarynda birnäçe asyrlap üýtgewsiz galan attik düzgünini girizip, ozalky teňňeler ulgamyny bütewi bir kada getirilipdir. Türkmenistanyň topragynda Aleksandryň mirasdarlary Selewkidler häkimiýetinde-de, Parfiýa döwletiniň hökümdarlary Ärsaklar döwründe hem attiki pul düzgüni agalyk edipdir. Agramy 17 gramdan çala agyr terradrahma, 4,3 gramlyk drahma we 1,6 gramlyk şaýlyk-obol ýaly kümüş teňňeler onuň esasy bolupdyr.
Arheolog-numizmat Ýewgeniý Zeýmal teňňeleriň müňlerçesini öwrenip, öz işlerinde Orta Aziýada, şol sanda Türkmenistanda pullaryň ulanylan ilkinji asyrlaryndaky häsiýetli sypatlaryny delillendiripdir. Ol pul dolanşygyna we özbaşdak zikge kakmaga bu ýerde tapgyrlaýyn geçilendigi barada netijä gelýär. Irki tapgyrarda sebite baýlyk hökmünde dürli daşary ýurt teňňeleri getirilipdir. Soňra olar ýerli teňňeleri çykarmakda nusga bolup hyzmat edipdir. Bu prosesiň diňe jemleýji tapgyrynda eýýäm parfiýa döwründe özbaşdak pul çykarylyp başlanylýar (7-nji surat).
Beýleki bir tanymal arheolog-numizmat, akademik Edward Rtweladze selewkidler we grek-baktriýa teňňelriniň bu ýerde dolanşyk serişdesiniň däl-de, hemişe hazyna wezipesini ýetirenligine şübhelenýär. Ol arheologik gazuw-agtaryş işlerinde zikge kakan döwletleriň çäginden daşyna seýrek çykýan mis teňňeleriň köp duşýanlygyna ünsi çekdi. E.W. Rtweladze: „Ahemenidleriň darikleriniň we siklleriniň (belki, olaryň tapylan ýagdaýlary belli bolmasa-da), ýa-da miladydan öňki VI-V asyr teňňeleriniň: Kiçi Aziýada Afina teňňelerine meňzedilen teňňelerine meňzedilip ýasalan ahemenidleriň satraplarynyň staterleriniň, Britan muzeýine düşen şöhratly Amyderýa hazynasyndaky Makedoniýa şalarynyň teňňeleriniň Orta Aziýa daşyndan getirilen bolmagy mümkindir“-diýip ýazýar.
Birnäçe ýyl mundan ozal Günorta Türkmenistanda ýüz tarapynda başy täçli ýaý atyjynyň şekili çekilen ahemenidler kümüş teňňeleriniň we dürli görnüşli teňňeleriň hazynasy tapyldy (8-nji surat). Olar Türkmenistanyň ýerleriniň Ahemenidler imperiýasynyň pul dolanşygy zolagyna girendigi barada mesele goýmagyna esas boldy.
Birnäçe asyryň (III asyrdan başlap VII asyra çenli) Günorta Türkmenistanda Sasanylar döwletiniň teňňeleri dolanşykda bolupdyr. Olar şu günler hem Köpetdag eteginiň jülgesindäki we Murgabyň golundaky köpsanly depelerde gabat gelýär. Sasanylar döwrüniň teňňeleriniň hersinde şol döwürde höküm süren şalaryň suraty basylyp, ady ýazylypdyr, bu bolsa taryhçylara dürli hökümdarlaryň häkimlik süren döwrüniň ýyl ýazgylaryny dikeltmäge mümkinçilik berýär. Sasanylar döwrüniň teňňeleri adatça kümüşden taýýarlanylypdyr. Olarda esasan başy täçli adam göwresi gapdalyndan şekilendirilipdir (9-njy surat).
Türkmenistanyň ýerleri VII asyrda Arap Halifatynyň düzümine goşulandan soň häkimýet başyndaky şanebereleriniň teňňeleri – ilki 696-njy ýyldan başlap, altyn dinar, kümüş dirhem we Omeýýadlaryň mis felsleri, soňra 750-nji ýyldan başlap, kaşaň „kefi“ harplary basylyp owadanlygy bilen tapawutlanan Abbasylaryň „kufi“ teňňeleri ulanylypdyr (10-njy surat). Abbasylaryň syýasy häkimiýeti ýitiren Х asyryna çenli olaryň puly tutuş musulman dünýäsinde ulanylypdyr, dogrusy ýurtlaryň birnäçesinde abbasylaryňkydan känbir tapawutlanmaýan ýerli şaneberelriniň teňňeleri hem zikgelenipdir. Soňra welin kümüş teňňeleriň krizisi başlanýar. Onuň häsiýetli aýratynlyklary Х asyryň ahyrynda ýüze çykyp ugraýar: Samanylar döwründe teňňeleriň hili has ýaramazlaşypdyr. Kem-kemden tutuş sebitde kümüş ýetmezçiligi ýiti duýulýar, ol iki ýüz ýyl töweregi dowam edýär.
Dürli ýurtlaryň taryhçy-numizmatlary köp wagtdan bäri kümüş teňňe krizisiniň sebäpleri barada kelle döwýärler. Muňa birnäçe ýagdaýyň täsir eden bolmagy mümkin. Ol Gündogar kümüş teňňeleriniň köp möçberde Ýewropa äkidilmegi, şeýle hem kümüş känlerindäki magdanlaryň azalmagy ýaly ýagdaýlardyr. Häzirki zaman barlaglary X asyryň ahyrynda XI asyryň başynda Yslam dünýäsinde kümüşiň dogrudanam gymmatlandygyny anyk kesgitlemäge mümkinçilik berdi. Netijede pesmähekli we kümüşe derek mis teňňeleriň ummasyz köpüsi peýda bolupdyr. Ýöne şeýle kyn şertlerde-de halyflar ýokarymähekli dirhem ýasamaga serişde tapypdyrlar.
Umumy ýagdaýlar bilen birlikde orta asyr döwletleriniň hersiniň öz aýratynlygy, zikge kakmagyň we pul dolanşygynyň ýerli däpleri bolupdyr. Hususan-da, Beýik Seljuklar öz döwletinde dürli mähekli altyn dinarlary basyp çykarypdrylar (11-nji surat). Paýtagt şäheri Nişapurdan başga-da, olaryň zikgehanalary Merwde we Nusaýda hem bar eken. Baryp soltan Sanjar döwründe Türkmenistanyň demirgazygynda şaneberelerinden Anuşteginlerden bolan horezmşalar öz pullaryny çykaryp ugrapdyrlar. Şol döwrüň ýazuw çeşmeleri 1142-nji ýylda Anuşteginleriň şaneberelerini esaslandyryjynyň agtygy horezmşa Atsyzyň ilkinji bolup öz adyndan zikge kakyp başlandygyny gönüden göni görkezýärler. Göni çärýek asyrdan bu döwletiň golastyndaky ýerleriň ählisi onuň şol döwürde soltan bolan ogly Il-Arslanyň ady bilen altyn dinarlary we kümüş dirhemleri çykarypdyrlar. Horezmşalaryň soňkusy Jelal ad-Din Meňburny hem , dogrusy, öz ýitiren döwletiniň çäklerinden has alysda öz teňňesini çykarypdyr.
Akademik Ziýa Buniýatow: „horezmşalar teňňe ýasamakda ýerli ýörelgelere eýerselerem, öz pullaryny çykarmagyň syýasy tarapyna ýaratyn üns beripdirler. Horezmşalar döwletiniň çägi giňedigiçe olar altyn dinarlary basmagygüýçlendiripdirler, aýratynam Ala-al-Din Muhammet II –niň adyndan diňe bir paýtagt şäher Ürgençde (Köneürgençde) däl, eýsem beýleki zikgehanalarda hem altyn dinarlar çykarypdyrlar“- diýip belleýär. Mongollaryň çozuşy wagtynda Horezmiň ilatynyň altyn teňňeleriň näçesini gizländigini bilýän ýok. Bosgunlar dogduk ýerini terk edenlerinede gaýdyp gelmäge umyt bildirip, olary ýere gömüpdirler. Z. M. Buniýatow: „Mongollar şäherleri ýakyp-ýandyryp, weýran edipdirler, müňlerçe adamy öldüripdirler we ýesir alypdyrlar; şol sebäplem gizlenip goýlan altyn pullaryň ep-esli bölegi ýer astynda galypdyr. Oňa derek soňra biziň günlerimize çenli ýer işleri geçirilende XII asyryň, XIII asyryň başky döwrüniň ykdysady durmuşyny öwrenmekde bibaha çeşme bolan altyn dinarlar hazynalary tötänleýin tapylyp dur“- diýip ýazýar.
Häzirki wagta çenli Türkmenistanda geçirilen arheologik gazuw-agtaryş işleri netijesinde ummasyz köp teňňe tolandy, olar hünärmenlere ilkinji gezek gadymýetde we orta asyrlarda pul dolanşygynyň ösüşini takyk we mazmunly döwürlere bölmäge mümkinçilik berýär. Gadymy golýazmalarda duşmasa-da, diňe teňňeleriň özi arheologlara geçmişiň ol ýa-da beýleki ýadygärliginiň ýaşyny takyk kesgitlemäge we Watanymyzyň taryhynyň näbelli sahypalaryny açmaga ýardam edip biler.


c: text/html

text: 15.05.2018 Türkmenistanyň Maliýe we ykdysadyýet ministrligi Türkmenistanyň döwlet eýeçiligindäki desgalary hususylaşdyrmak hakynda kanunçylygyna laýyklykda, döwlet eýeçiligindäki desgalary satmak boýunça bäsleşikli söwdalaryň geçirilýändigini habar berýär. Bäsleşikli söwdalar 2018-nji ýylyň 30-njy maýynda sagat 10-00-da Türkmenistanyň Maliýe we ykdysadyýet ministrliginiň jaýynda geçirilýär. Salgysy: Aşgabat şäheriniň Arçabil şaýolynyň 156-njy jaýy. Bäsleşikli söwdada satuwa çykarylýan Türkmenistanyň Maliýe we ykdysadyýet ministrliginiň, Türkmenistanyň Oba we suw hojalyk ministrliginiň, Türkmenistanyň Awtomobil ulaglary ministrliginiň, Türkmenistanyň Dokma senagaty ministrliginiň, Türkmenistanyň Söwda we daşary ykdysady aragatnaşyklar ministrliginiň we Lebap welaýat häkimliginiň desgalarynyň sanawy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Iň soňky habarlar
«Ak şäherim Aşgabat» atly köpugurly halkara sergi
Paýtagtymyzda “Ak şäherim Aşgabat” atly XVII köpugurly halkara sergi öz işine başlady. Sergi häzirki Türkmenistanda şähergurluşyk, binagärlik hem-de şäher düzümini döretmek ulgamynda gazanylan üstünlikleri, toplanan iş tejribesini hem-de geljegini görkezýär. Gözden geçirilişi guraýjylar — Aşgabat şäheriniň häkimligi hem-de ýurdumyzyň Söwda-senagat ...
Türkmemnistanyň Aragatnaşyk ministrligi “Altyn Asyr” ÝGPJ bilen bilelikde «TMCELL Töleg» goşundysyny işe girizildiler
Ykjam telefonyň hasabyny indi “Altyn Asyr” plastiki karty bilen hem dolduryp bolýar. Nagt däl görnüşdäki hasaplaşyk boýunça by hyzmaty Türkmenistanyň Aragatnaşyk ministrliginiň hünärmenleri «Аltyn Asyr» (TMCELL) ÝGPJ milli öýjükli telefon operatory bilen bilelikde işläp taýýarladylar ...
Aşgabat şäheriniň gününiň öň ýanynda paýtagtyň seýilgähler toplumyna täze dynç alyş zolaklary goşuldy
Seýilgähleriň dördüsiniň: Berkararalyk etrabynda “Kemine”, Köpetdag etrabynda “Nurmuhammet Andalyp” adyndaky, Bagtyýarlyk etrabynda Magtymguly şaýolunyň Tähran köçesi bilen kesişýän ýerinde, şeýle hem Büzmeýin etrabynda Gündogar köçesiniň ugrunda seýilgähleriň açylyşy boldy. Olarda ozal bar ...
Türkmenistanyň IX halkara Gaz kongresi netijelerini jemledi
«Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda IX halkara Gaz kongresi işini tamamlady. Ol gaz pudagynda döwletara hyzmatdaşlygy ösdürmegiň täze ugurlaryny kesgitledi hem-de geljek üçin bilelikdäki meýilnamalaryň utgaşdyrylmagyna ýardam berdi. Ozal habar berlişi ýaly, “Türkmengaz” döwlet konserni we Gollandiýanyň «KNW Holland» kompaniýasy şu ýyl geçirilen bu iri ...
Lebap welaýatynyň administratiw merkezinde gök-miwe önümleri saklanylýan iri sowadyjy toplum guruldy
Türkmenabat şäheriniň günortasynda birbada 3 müň tonna gök-miwe önümleri saklanylýan sowadyjy toplum işe girizilmäge taýýarlanylýar. “Lebapmiwe” welaýat obasenagat birleşiginde habar berlişine görä, täze desganyň gurluşyk-oturtma we işe goýberiş- sazlaýyş işleri umuman tamamlandy, eýýäm iýun aýynda ...
“Altyn asyr” topary - AFK 2018-iň kiçi Kubogynyň eýesi
Aziýa futbol konfederasiýasynyň Kuala-Lumpur şäherinde (Malaýziýa) ýerleşýän ştab-kwartirasynda AFK 2018 Kubogynyň zonal ýaryşlarynyň ýeňijilerini sylaglamak dabarasy boldy. “D” toparçanyň, şeýle hem “Merkezi zolakda” ýeňiji Türkmenistanyň Aragatnaşyk ministrliginiň “Altyn asyr” futbol toparyna ýakynda Aşgabatda iş sapary bilen bolan, ...
Türkmenistan ählumumy maglumatlar ulgamyna goşulýar
Ýakynda «Russia Today» halkara teleýaýlymynyň topary Türkmenistanda boldy. Munuň özi türkmen kärdeşleri bilen maglumat alyşmagyň mümkinçiliklerini, hyzmatdaşlyk hakyndaky resminamanyň taslamasyny işläp taýýarlamak bilen baglanyşykly sapara öwrüldi. Russiýaly žurnalistleriň pikirine görä, häzirki döwürde bu ugruň uly geljegi bardyr. Soňky ýyllarda biziň ...
“Demirgazyk - Günorta” ulag geçelgesi - sebitiň ýük akymlarynyň “altyn halkasy”
Nobatdaky konteýner ýük düzümi Hytaý - Gazagystan - Türkmenistan - Eýran ugry boýunça menzil aşdy - 9-njy maýda günebakar tohumynyň 1150 tonnasy ýüklenen ýük düzümi HHR-iň demirgazygynda ýerleşýän Baýan-Nur şäherinden çykdy we “Demirgazyk - Günorta” ulag geçelgesi boýunça ugrady. Türkmenistanyň demir ýol ulgamynyň ...
Awazada IX halkara Gaz kongresi açyldy
Şu gün «Awaza» milli syýahatçylyk zolagyndaky “Berkarar” myhmanhanasynda Türkmenistanyň IX halkara Gaz kongresi öz işine başlady. Energetika pudagyndaky halkara hyzmatdaşlygyň ösdürilmegine täze itergi bermek maksady bilen, ýurdumyzda däp boýunça geçirilýän iri ýöriteleşdirilen forumy “Türkmengaz” Döwlet konserni bilen Gollandiýanyň “KHB Holland” kompaniýasy ...
Türkmenistanyň Mejlisinde bolan duşuşyk
Şu gün Mejlisde Ýewropa Bileleşiginiň Merkezi Aziýa ýurtlary boýunça ýörite wekili Peter Burianyň ýolbaşçylygynda paýtagtymyza iş sapary bilen gelen Ýewropa Bileleşiginiň wekiliýeti bilen duşuşyk boldy. Söhbetdeşligiň barşynda myhman şu ýylyň martynda geçirilen, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň oňyn syýasaty bilen baglanyşyklylykda Garaşsyz, Bitarap ...
«Türkmenmaşyngurluşyk» konserni elektrotehniki önümleriň we durmuş tehnikasynyň çykarylyşyny artdyrýar
“Türkmenmaşyngurluşytk” konserniniň Aşgabatdaky “Türkmenkabel” zawody çykarylýan önümleriň görnüşini köpeltdi. Kärhanada döredilen täze önümçilik uçastoklarynda tok harçlanyşyny hasaplaýan elektron enjamlary, transformator kiçi beketleri—KTPN-leri çykarmak ýola goýuldy, senagat we durmuş ...
Milli köpçülikeýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri teleradiogepleşikleriň halkara ölçegleri bilen tanyşdylar
Paýtagtymyzyň “Ýyldyz” myhmanhanasynda ÝeHHG-nyň Aşgabatdaky Merkeziniň guran “Teleradiogepleşikleri düzgünleşdirmek babatda halkara ölçegleri we gepleşikleri taýýarlamagyň täze usullary” temasyndan iki günlük okuw öz işini tamamlady. ÝeHHG-nyň bilermenleri Anna Kaçkaýewa (Russiýa) we ...


text:
4 Haziran 2016 Cumartesi
Guýularyň Burawlanmagy Nebitiň Çykarylyşynyň Artýandygynyň Görkezijisidir
Kenarýaka sebitleriniň nebitçileri Demirgazyk Goturdepe hem-de Altyguýy ýataklarynda buraw işlerini ýokary depginlerde alyp barýarlar. Buraw ussasy R.Mämmetnurowyň brigadasy taslama çuňlugy 5500 metr bolan №220 belgili guýynyň gysga möhletde 2550 metrini, buraw ussasy S.Klyçmämmedowyň brigadasy bolsa, Altyguýy ýatagynda taslama çuňlugy 4250 metr bolan №33 belgili guýynyň 3513 metrini burawlamagy başardylar.
Täze ýataklary özleşdirýän buraw brigadalarynyň görkezýän ýokary görkezijileri öndürijileriň, «Türkmennebit» DK-nyň «Nebitgazylmytaslama» institutynyň alym-geologlarynyň, senagat geologlarynyň, geofizikleriň we kenarýaka sebitlerindäki baý nebit ýataklaryny özleşdirmek işine gatnaşýan beýleki ugurlardaky hünärmenleriň sazlaşykly işiniň netijesi bolup durýar. Eýýäm bäş ýyldan gowrak wagt bäri nebitçiler Hazar deňziniň ýalpaklygynda «Demirgazyk Goturdepede işleri alyp barýarlar. Häzir bu ýerde Goturdepedäki buraw işleri müdirligi 5 sany barlag hem-de 10 sany ulanyş guýularynda ýokary depginlerde buraw işlerini alyp barýarlar.
Häzirki wagtda Esenguly etrabynda ýerleşýän Altyguýy ýatagynda birbada üç sany barlag hem-de on bir sany ulanyş guýularynda buraw işleri amala aşyrylýar.
Üstesine-de, öňler Demirgazyk Goturdepe we Altyguýuda ulanyş buraw işleri daşary ýurt kompaniýalary bilen bilelikde amala aşyrylan bolsa, häzirki wagtda bu işler ýerli nebitçiler tarapyndan ýerine ýetirilýär. «Türkmennebit» DK-nyň kärhanalary has ýokary çuňluklarda buraw işlerini alyp barmaga niýetlenilen kuwwatly häzirki zaman enjamlary bilen yzygiderli üpjün edilýär. Bu bolsa öňde goýlan wezipeleri üstünlikli çözmäge ýardam edýär.
Türkmenistanyň ýangyç-energetika toplumyny mundan beýläk hem ösdürmegiň maksatnamasyna laýyklykda ýurduň nebitgaz pudagynyň öňünde täze nebit ýataklaryny özleşdirmek işini çaltlandyrmak, ulanyşdaky ýataklaryň öndürijiligini artdyrmak, nebit plastlarynyň kuwwatlylygyny ýokarlandyrmak, uglewodorod serişdeleriniň çykarmaklygy toplumlaýyn mehanizasiýalaşdyrmak hem awtomatlaşdyrmak ýaly wezipeler goýuldy.
Kaydol: Kayıt Yorumları (Atom)


text:
Hojalyk sabynyň artykmaçlyklary
Hojalyk sabyna 72%, 70%, 65% ýaly belgiler goýulýar – bu ýag turşulygynyň (kislotasynyň) sabynyň düzümindäki göterimini aňladýar. Hapalary netijeli aýyrmak we infeksiýalary ýok etmek – bu 72%-göterimli sabynyň hötdesinden gelýär.
Arassalamagy we ýuwmagy beýleki serişdeler bilen hem etmek mümkin, emma hojalyk sabyny şeýle tapawutlara eýedir, ýagny:
• zyýansyzlygy → hojalyk sabynyň ähli düzümi tebigydyr, sebäbi ösümlik ýa-da haýwan ýagyndan öndürilýär;
• allergiýa garşylygy → hojalyk sabyny - çaga eşiklerini we ýorgan-düşek daşlaryny ýuwmak üçin iň allergiýa garşylyk görkezýän amatly serişdedir;
• ekologiýa taýdan arassalygy → kir ýuwmakdan soň galan sabynly suwy bilen öý güllerini, howlydaky agaçlary suwarmak mümkindir;
• ýüň eşikleri, ýagny olara ýumşaklygyny gaýtarmak üçin diňe hojalyk sabyn bilen ýuwmak peýdalydyr;
• dermatolog lukmanlaryň maslahat berşine görä → deri we kömelejik keselleri, adamyň teniniň oda ýanan ýerleri - diňe hojalyk sabynyň ergini bilen bejermekligi maslahat berýärler. Käbir maglumatlara görä, hat-da ýaňy başlanan adam dokumalarynyň çüýremeginiň (гангрена) togtatmagyny hojalyk sabynyň erginini ulanmak arkaly mümkindir;
• hirurg lukmanlaryň ynandyrmalaryna görä → bu serişdeleriň antiseptiki düzümi bütinleý ygtybarlydyr, eger-de eliňe hojalyk sabyny çalsaň we köpürjigiň guramagyna wagt berseň, mundan soňra işläp bejermekligi elliksiz etmek hem mümkindir. Netijede içkesme (operasiýa) edilen wagtynda ýokuşma howpy iň az derejä çenli peselýär.
• Mahabatma gazetlerinde häzirki wagtda has döwrebap we öwlüp ýaýradylýan arasalaýjy we ýuwujy serişdeleriň barlygyna garamazdan, saglygy goraýyş edaralarynda, hojalyk sabynyň ulanylşy öňki ýaly giňden ulanylýar.
• senagatda ulanylşy → maşyngurluşygy we awiasion senagatlarynda hojalyk sabyny entägem abzallaryň şaýlaryny ýuwmak üçin giňden peýdalanylýar. Azyk önümlerini öndürýän önümçiliklerde hojalyk sabynyň ergini bilen gaplary, gök önümler saklanýan ammarlarda – miwe we gök önümleri, guşçulyk toplumlarynda – ýumurtgalary ýuwýarlar.
Görşümiz ýaly, hojalyk sabyny – dürli ýerlerde ýaramly ýuwujy serişde bolup, onuň saklamaklygynyň uzak möhletliligi, bahasynyň pesligi, peýdalylygy netijesinde ýene-de uzak wagtlap talap ediji bolmagynda galýar.
Hojalyk sabynyň düzümi
Häzirki wagtda hereket edýän halkara standartlary boýunça, hojalyk sabynyň düzümine ösümlik we haýwan ýaglardan daşary - dürli hoşboý yslar, boýaglar, antibakterial düzümli güýçlendirijiler we beýlekiler goşulyp biler. Hojalyk sabyn esasan adatça düzüminde öndürilýär, emma häzirki wagtda öndürilýän hojalyk sabynlarda şeýle tapawutlary bolmagy mümkindir, ýagny:
• görnüşi boýunça: gaty, suwuk, toz görnüşli (порошкообразное), ýag görnüşli (мазь);
• ýaglylygy boýunça: 1-nji hilli – 72%, 2-nji hilli – 70%, 3-nji hilli – 65%;
• önümçilik usuly boýunça: ýelimli (клееное), ýylmanan (полированное), ýa-da özenli (ядровое);
• hojalyk sabynyň böleginiň agramy: 150 gr - 500 gr çenli;
• ady boýunça: hojalyk sabynyň hususy adyny eýelemäge rugsat berilýär, emma hojalyk sabyny öndürijiler endik bolan adyny peýdalanýarlar.
Hojalyk sabyny öndürmek üçin enjamlar
Hojalyk sabyny öndürip başlamak üçin uly möçberlerde maýa goýum çekilmegi we uly önümçilik meýdança zerur bolmaýar – bu bolsa sabynyň önümçiligine başlanmagyna aňsat bolýar. Bazarlarda sabyny öndürmek üçin taýýar önümçilik gurluşlary bar, ýöne siz gerek bolan tehnologiki enjamlary bölekleýin satyn alyp bolar.
Her aýda 25 000 rubl arassa girdejini getirýän önümçiligi (kiçi-sabyn gaýnadýan kärhana) gurmak üçin - sagatda 50 kg sabyny öndürýän abzallar ýeterlikdir.
Hojalyk sabyny öndürmek üçin gerek bolan abzallar:
ýagy eretmek üçin küre (печь для плавки жира);
gaýnadýan gazan (варочные котлы) – 2 sany (50 litrlik we 250 litrlik);
ýagy eretmek üçin gap (емкость для выплавки жира);
garyjy (смеситель);
şnekli iki basgançakly gysgyç (шнековый двухступенчатый пресс);
sabyny kesmek üçin abzal (машина для нарезки мыла);
galyplap çykaryjy enjam (штамповочный аппарат);
kompressor.
Bu enjamlary 15-20 m2 (inedördül metr) bolan uly däl meýdançada oturtmaklyk mümkin. Bulara hyzmat etmek üçin bir adam gerek. Önümçilik abzallaryň umumy bahasy 500 000 rubla deňdir. Sabyn öndürmekligiň düşewüntliligi - köplenç 50% bolýar. Enjamlaryň bahasynyň arzanlygy we bu önümçiligiň zähmet talap edijiligi ýokary däldigi - bu işewürligiň görnüşini öý hjojalygynyň derejesinde ýöretmäge mümkinçilik berýär.
Hojalyk sabynyň öndürmekligiň tehnologiýasy
Hojalyk sabynyň öndürilmek wagt möhletini talap edýär, emma oňa köp harajat, köp bilim we uly tejribe gerek däldir. Önümçilik basgançaklarynyň tertibini we gözükdirijileriň dogry ýerine ýetirilmegi hojalyk sabynyň hilini kepillendirýär.
Hojalyk sabyny taýýarlamagyň tehnologiýasy:
- uly gazanda ýaglary (ösümlik ýa-da haýwan ýagy) we aşgarlary (щелочь) garylýar;
- garyndyny 121 gradus yssylykda 10-gün gaýnadylýar. Bu tapgyrda sabyn ýelimli (клеевый) diýlip atlandyrylýar;
- ondan soň garynda hlorid natriý goşulýar we 2 gije-gündiz demini almaga goýulýar;
- sabyny arassa suw bilen işläp taýýarlanylýar;
- gyzgyn garyndyny (50-70°С) galyba guýýarlar we ýene-de 2 gije-gündiz sowatmaga goýulýar;
- sabyn böleklere bölünýär.
Sabyny taýýarlamagyň ähli tapgyry 2-hepdeden bir aýa çenli wagty alýar.
Maliýe goýumy we harajatlary ödeýjiligi
Sagatda 50 kg hojalyk sabyny öndürýän kiçi-önümçiligi döretmek üçin maýa goýumyň sarp edilişi:
enjamlary satyn almak – 700 000 rubl;
enjamlary gurnamak – 50 000 rubl;
önümçilik jaýyny taýýarlamak (20 m2) – 50 000 rubl;
çig maly satyn almak – 500 000 rubl;
beýleki çykdajylar – 100 000 rubl.
Jemi: 1 400 000 rubl.
Lomaý satuwda 1 kilogram hojalyk sabynyň ortaça bahasy 30 rubl. Aýda 700 000 rubl gazanyp bolýar. Çykdajylary göz öňünde tutmak bilen, ýagny çig mal satyn almak, zähmet haky, salgytlary tölemek we beýleki çykdajylar hasaba alynanda harajaty ödeýjilik 6-12 aý bolýar.