text:
Álemdegi koronavırýs: Ulybrıtanııada jańa shtamm, Rýmynııadaǵy aýrýhanalar lyq toly NUR-SULTAN. QazAqparat – Ulybrıtanııa men Irlandııada Covid-19 órship tur. Italııada kún saıyn kovıd-sertıfıkat engizýge qarsylyq tanytýshylar sherýge shyǵyp jatyr, al Rýmynııadaǵy aýrýhanalar COVID-19 aýyr túrine shaldyqqan naýqastarǵa tolyp tur. Bul týraly QazAqparat Euronews-ke silteme jasap habarlaıdy.
KHDR súńgýir qaıyǵynan ballıstıkalyq zymyran ushyrǵanyn rastady MÁSKEÝ. TASS – QazAqparat – KHDR 19 qazanda súńgýir qaıyqtyń ballıstıkalyq zymyranyn (SQBZ) synaqtan sátti ótkizgenin rastady. Bul týraly sársenbi kúni Koreıa ortalyq telegraf agenttigi (KOTA) jazdy, dep habarlaıdy QazAqparat reseılik TASS agenttigine silteme jasap.
Sıngapýr AQSh pen keıbir Eýropa elderiniń vaktsınalanǵan týrısteri úshin shekarasyn ashty SINGAPÝR. TASS-QazAqparat – Sıngapýr bıligi seısenbiden bastap Eýropanyń birqatar elinen, sondaı-aq Kanada men AQSh-tan keletin vaktsınalanǵan saıahatshylarǵa arnalǵan dálizdi iske qosty, dep habarlaıdy QazAqparat TASS agaenttigine silteme jasap.
Koronavırýs: Ýkraınada qoǵamdyq kólik toqtap, oqý oryndary jabyldy NUR-SULTAN. QazAqparat – Koronavırýs ınfektsııasynyń órshýine baılanysty Ýkraınada qoǵamdyq kólik toqtap, oqý oryndary jabylsa, Latvııa komendanttyq saǵat engizýdi josparlaýda. Bul týraly Qazaqstanda COVID-19 taralýyna jol bermeý jónindegi vedomstvoaralyq komıssııanyń Telegtam-kanalynda aıtyldy, dep habarlaıdy QazAqparat.
Ulybrıtanııada koronavırýs juqtyrý kórsetkishi boıynsha jańa antırekord ornady NUR-SULTAN. QazAqparat - Ulybrıtanııa koronavırýs juqtyrý oqıǵalary sany jaǵynan jańa antırekord ornatty, onda úsh aıda vırýs juqtyrýdyń eń joǵary sany tirkelip otyr, dep habarlaıdy QazAqparat Euronews aqparat agenttigine silteme jasap.
AQSh-tyń burynǵy memlekettik hatshysy Kolın Paýell koronavırýstan kóz jumdy VAShINGTON. QazAqparat - AQSh-tyń burynǵy memlekettik hatshysy Kolın Paýell COVID-19 saldarynan qaıtys boldy. Bul týraly saıasatkerdiń otbasy málim etti. Ol 84 jasta bolǵan, dep habarlaıdy QazAqparat Euronews-ke silteme jasap.
Grekııada Olımpıada alaýy jaǵyldy NUR-SULTAN. QazAqparat – Atalǵan shara kórermensiz ótti. Oǵan tek resmı tulǵalar – el prezıdenti Katerına Sakellaropýlý, Halyqaralyq Olımpıada komıtetiniń prezıdenti Tomas Bah, Grekııa Olımpıada komıtetiniń basshysy Spıros Kapralos jáne taǵy basqalary qatysty, dep habarlaıdy QazAqparat.
Koronavırýs: AQSh-ta vaktsınatsııadan ótpegen áskerı qyzmetshiler jumystan shyǵarylady NUR-SULTAN. QazAqparat - AQSh-ta koronavırýsqa qarsy egilmegen áskerı qyzmetshiler jumystan shyǵarylady. Bul týraly Qazaqstanda COVID-19 taralýyna jol bermeý jónindegi vedomstvoaralyq komıssııanyń Telegram-kanalynda aıtyldy, dep habarlaıdy QazAqparat.
Italııada kovıd-sertıfıkaty joq turǵyndar jumysqa jiberilmeıdi NUR-SULTAN. QazAqparat – Italııada koronavırýs sertıfıkatyn almaǵan azamattar jumysqa jiberilmeıdi. Bul týraly Qazaqstanda COVID-19 taralýyna jol bermeý jónindegi vedomstvoaralyq komıssııanyń Telegram-kanalynda aıtyldy, dep habarlaıdy QazAqparat.
Álemde koronavırýsty juqtyrǵandar sany 240 mıllıonnan asty NUR-SULTAN. QazAqparat – Álem boıynsha koronavırýstyń táýligine 463 myńnan astam rastalǵan jaǵdaıy tirkeledi. Bul týraly Qazaqstanda COVID-19 taralýyna jol bermeý jónindegi vedomstvoaralyq komıssııanyń Telegram-kanalynda aıtyldy, dep habarlaıdy QazAqparat.
ary qaraı
Muraǵat
Joǵary qaraı


c: text/html

text:
Mańǵystaýda vaktsına pasportyn 30-50 myń teńgege satqan dárigerler anyqtaldy
AQTAÝ. QazAqparat - Mańǵystaý oblysynda vaktsına pasportyn satqan dárigerler anyqtaldy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Mańǵystaý oblystyq polıtsııa departamenti bastyǵynyń orynbasary Altynbek Qalıevtiń aıtýynsha, jalǵan vaktsına pasportyn daıyndady degen kúdikpen dárigerler men olardyń deldaldary bolǵan segiz adam anyqtaldy.
«Derekter bazasynda resmı tirkelgen árbir medıtsınalyq qujat úshin olar 30-50 myń teńge kóleminde aqsha alǵandyǵy anyqtaldy. Anyqtalǵan adamdar 150-den astam azamatqa pasport berýi múmkindigi tekserilip, anyqtaldy. Bul tsıfr áli de ósýi múmkin ekendigin joqqa shyǵarmaımyz. Atalǵan fakt boıynsha QR Qylmystyq kodeksiniń 385-babynyń 2-bóligi boıynsha sotqa deıingi tergeý bastaldy. Qazirgi ýaqytta tergeý amaldary jalǵasýda», - dedi Altynbek Qalıev.
Polıtsııa ókili qylmystyq oqıńanyǵ shilde aıynan beri tergelip jatqany týraly aıtty.
«Atalǵan fakt boıynsha shilde aıynan bastap bizde arnaıy jedel sharalar qabyldandy. Atalǵan faktiler Jańaózen, Aqtaý qalasy men Munaıly aýdanynyń jeke jáne memlekettik aýrýhanalarynda anyqtaldy», - dep tolyqtyrdy A.Qalıev.
Onyń aıtýynsha, vaktsınatsııa pasportyn satyp alǵysy keletin adamdar rásimge kelgen, biraq is júzinde ony almaǵan.
- Almatynyń bir aýdany «servıstik polıtsııa» tájirıbesine arnalǵan pılottyq aımaq bolady
- JOO oqytýshylarynyń 92 paıyzy, stýdentterdiń 70 paıyzy vaktsına aldy – BǴM
- «Áleýmettik ámııandy» engizý 2022 jyldyń sońyna deıin josparlanǵan
- «Áleýmettik ámııanǵa» áleýmettik kómekti qabyldaý 1 kúnge deıin qysqartylady
- Pandemııamen kúres shtaby qyzmetkerlerge qatysty sanıtarııa talaptaryn qoldady
- Muǵalimderdi basqa jumystarǵa jekkeni úshin 200-den astam is qozǵalǵan
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bu ýagdaý Parahat 2/1 mikroraýonynyň ýaşaýjylary üçin indi ep-esli wagtdan bäri täzelik däl.
Paýtagtyň suw üpjünçiligi
Agyz suwy diňe Parahat mikroraýonynyň meselesi däl, paýtagt Aşgabadyň beýleki käbir etraplarynda hem ýagdaý şeýle. Bu problema, esasanam, paýtagtyň Howdan, Parahat, 30-njy mikroraýonlaryndaky köpgatly ýaşaýyş jaýlarynda ýiti duýulýar. Ýagdaýdan çykalga hökmünde bu raýonlaryň ýaşaýjylarynyň köpüsi suw nasoslaryny ulanmaly bolýarlar. Käbir ýerlerde bolsa jaýda hemmä deňlik umumy nasos goýulýar.
Aşgabadyň 30-njy mikroraýonynyň ýaşaýjysy Arslan we onuň goňşulary hem suw nasoslaryny goýmaly bolan raýatlardan. Arslan birnäçe ýyl bäri krantdan akýan suwuň basyşynyň pesdigini, şonuň üçin gijelerine nasos işletmeseň, asla suwuň akmaýandygyny aýdýar.
Agyz suwy diňe bir köpgatly ýaşaýyş jaýlardan ybarat raýonlarda däl, eýse “planowoý” diýip atlandyrylýan bir gatly hususy ýaşaýyş jaýlaryndan ybarat bolan ”Hitrowka” raýonynda hem kadaly akanok. Onsoň ýerli ýaşaýjylaryň köpüsi suw nasoslaryny ulanmaga mejbur bolýarlar. Bu hem nasos ulanmaýanlar üçin özboluşly problema döredýär.
“Mende nasos ýok. Ýöne, goňşularym nasos goýdular. Şonuň üçin, olar nasoslaryny işledenlerinde, öňem çala akýan suwuň doly kesilýän halatlary bolýar” diýip, paýtagtyň ”Hitrowka” diýip atlandyrylýan raýonynyň Sewernyý köçesiniň ýaşaýjysy, 32 ýaşlaryndaky Yklym aýdýar.
Suw çeşmesi
Agyz suwunyň ýetmezçiligi paýtagtyň golaýyndaky käbir obalarda hem bar. Aşgabadyň golaýynda ýerleşýän Çüli obasynda eýýäm üç ýyl bäri kadaly agyz suw üpjünçiligi ýok. Ýogsa, bu obanyň içinden Altyýap çeşmesi hem akýar.
“Biz suwy ýörite suw daşaýan ulag bilen getirtmeli bolýarys. Üç ýyl mundan ozal öýlere suw geçirýän turbalary geçirip berdiler. Şondan soň bu turbalardan suwam akdyrylyp başlandy. Emma soň ýene-de kesildi.” diýip, bu obanyň ýaşulusy Annameret aga aýdýar. Bu obanyň ýaşaýjylarynyň ýerli häkimiýetlere bu mesele boýunça ýüz tutmalary netijesiz galypdyr.
Şol bir wagtda agyz suwunyň ýetmezçiligi bilen birlikde onuň hiliniň hem pesligindenem halk arasynda dürli nägilelikler bar. Azatlyk Radiosy bilen gürrüňdeş bolan ýaşaýjylaryň ählisi diýen ýaly suw geçirýän munisipal turbalardan goýberilýän agyz suwunyň içmek üçin o diýen ýaramly däldigini belleýärler.
Munuň şeýledigini lukmanlar hem tassyklaýarlar. Olaryň aýtmaklaryna görä, ýagdaýyny tapsaň, şol suwy içmeli däl. Içiläýen halatynda hem ilki bilen gaýnadyp içmeli.
“Wodoprowoddan akdyrylýan agyz suwy ençeme keselleriň döremegine getirip bilýär. Häzirki wagtda ýurtda sary getirme keseliniň köpelmeginiň bir sebäbi hem suwdan” diýip, efirde adynyň tutulmagyny islemedik aşgabatly lukman aýtdy.
Krantdan akdyrylýan suwuň hiliniň pesligi zerarly köplenç halatda plastik gaplardaky agyz suwy satyn alynýar. Çagalar baglarynda we mekdeplerde bolsa ýörite gaplarda gaýnadylan suw goýulýar. Beýle problemalar dowam edýärkä, hökümet soňky döwürlerde munuň öňüni almaga niýetlenen käbir çäreleri hem görüp başlady.
Olardan birem ýakynda ilaty arassa agyz suwy bilen üpjün etmek boýunça ýörite maksatnamanyň kabul edilmegidir.
Resmi çäre
Ilatyň arassa agyz suwy bilen üpjünçilik meselesi soňky gezek 1-nji martda geçen hökümet maslahatynda gozgaldy. Ýurt baştutany öz orunbasarlaryna ýüzlenip, ilaty arassa agyz suwy bilen üpjün etmek boýunça kabul edilen maksatnamanyň bellenen möhletde durmuşa geçirilmegini talap etdi.
Emma ilaty arassa agyz suwy bilen doly üpjün etmek boýunça meseläniň hökümet maslahatlarynda gozgalýandygyna garamazdan, bu mesele Parahat mikrorýonynyň ýaşaýjysy Kakadurdy, 30-njy mikroraýonynyň ýaşaýjysy Arslan ýaly raýatlar üçin gündelik hupbat bolup galýar.


text:
Ukrain aktiwistleri Krymda, Orsýet tarapyndan anneksiýa edilen ukrain ýarymadasynda adam hukuklarynyň bozulmagynyň giň ýaýrandygyny aýdýarlar.
Aýdylmagyna görä, adamlar rus raýatlygyny almaga mejbur edilýär we milletçiler tarapyndan gorkuzylýar.
Aktiwistler 11-nji dekabrda ABŞ-nyň Helsinki komissiýasynda, amerikan hökümetiniň Adam hukuklary boýunça 1975-nji ýylda baglaşylan Helsinki ylalaşygynyň halkara derejesinde berjaý edilmegine gözegçilik edýän guramasynda bolan duşuşykda çykyş etdiler.
“Basylyp alnan Krymdaky adam hukuklarynyň ýagdaýy elhenç we barha beterleşýär» diýip, ukrain ýuristi we Gara deňiz ýarymadasyndaky problemalary dokumentleşdiren hasabatyň awtorlarynyň biri Iwanna Biliç aýtdy.


text:
3-nji martda geçen saýlawlaryň gutarnykly netijelerine görä, Estoniýanyň oppozisiýadaky liberal Reforma partiýasy premýer-ministr Juri Ratasyň dolandyryjy merkez-ganat Merkez partiýasyndan üstün çykdy. Ses berişlikde aşa sagçylar hem köp goldaw aldy.
Baltika ýurdunyň saýlaw komissiýasy 4-nji martda günbatara tarapdar Reforma partiýasynyň sesleriň 28.8 prosentini alyp, 101 orunly parlamentiň 34 ornuny eýeländigini yglan etdi. Bu partiýanyň ozalky parlamentde 30 orny bardy.
Merkez partiýasy sesleriň 23.9 prosentini alyp, parlamentde 26 orun aldy, ýogsa ol 2014-nji ýyldaky saýlawlarda 27 orun alypdy.
Milletçi, aşa sagçy topar bolan EKRE, Estoniýanyň Konserwatiw halk partiýasy sesleriň 17.8 prosentini alyp,19 orun bilen üçünji boldy. Bu partiýa öňki saýlawda 8.1 prosent ses alyp, parlamentde 12 orna eýe bolupdy.


text:
“The New York Times” ABŞ-nyň prezidenti Donald Trampyň, Birleşen Ştatlaryň adamsyz gözegçilik dronyny urup ýykmagyna jogap edip, Eýrana garşy harby zarba urulmagyny tassyklady, emma “birden”, 20-nji iýun gijesinde bu missiýany goýbolsun etdi diýip habar berýär.
“The Times” öýlän sagat 7-de (Praga wagty bilen 21-nji iýunda, ir sagat 1-de) Ak tamda bolan “intensiw maslahatlardan we çekişmeden” soň, harby we diplomat resmileriniň zarba urulmagyna garaşandyklaryny aýtdy.
Bu maslahat bilen baglanynşykly ýokary derejeli adminstrasiýa resmileriniň bir toparyna salgylanan gazetiň maglumatyna görä, maslahata Trampyň ýokary derejeli howpsuzlyk resmileri we kongres liderleri gatnaşdy.
Resmiler Trampyň başda Eýrandaky birnäçe nyşana, şol sanda radar we raketa batareýalaryna harby zarba urulmagyny tassyklady diýip, “The Times” habar berdi. Habarda aýdylmagyna görä, zarba 21-nji iýunda, daň atmazynyň öň ýanynda urulmalydy.


text:
Russiýanyň Hytaýa tebigy gaz iberýän “Sibiriň güýji” atly turbageçirijisiniň işi maksatnamalaýyn hyzmat işleri sebäpli bir hepdelik togtadylar. Bu barada RF-niň “Gazprom” döwlet edarasy resmi habar berdi.
“Biz geçiriji arkaly gaz ibermegimizi bir hepde bes ederis, meýilleşdirilýän işler Hytaýyň CNPC kompaniýasy bilen geçen ýyl ylalaşyldy. Öň gazanylan ylalaşyga laýyklykda, enjamlarda we geçirijiniň ulgamynda hyzmat işleri ýylda iki gezek: ýazda we güýzde geçirilýär” diýlip habarda aýdylýar.
Rus gazy Hytaýa Ýakudystandaky Çaýandin ýatagyndan “Sibiriň güýji” geçirijisi arkaly 2019-njy ýyldan bäri akdyrylýar, bäş ýyldan soň ondan her ýyl 38 milliard kub metre çenli “mawy ýangyç” ibermek göz öňünde tutulýar.
Geçen ýyl HHR-e gaz geçiriji boýunça 4,1 milliard, şu ýylyň geçen 7 aýynda 5,5 milliard gaz iberildi.


text:
Türkmenistanyň prezidenti Ministrler Kabinetiniň nobatdaky mejlisinde beýleki resmiler bilen birlikde, ähli ýokary okuw jaýlarynyň rektorlaryny ýygnap, ýurduň agyr ykdysady krizisi we maliýe ýetmezçiligini başdan geçirýän döwri, durmuşyň hilini gowulandyrmak boýunça degişli teklipleri taýýarlamagy tabşyrdy.
Anna güni geçirilen mejlisde Gurbanguly Berdimuhamedow obasenagat toplumyna gözegçilik edýän wise-premýer Esenmyrat Orazgeldiýewe, Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň rektory D.Myradowa ýüzlenip, bu ýokary okuw jaýynyň alymlarynyň we mugallymlarynyň netijeli tekliplerini taýýarlamak boýunça işleri çaltlandyrmak gerek diýip, belledi.
Maglumat üçin aýdylsa, Türkmenistan eýýäm tertip iki ýyl bäri döwlet tarapyndan kesgitlenen galla planyny dolup bilmän gelýär. Ýurduň dürli künjeklerindäki döwlet dükanlarynda, beýleki möhüm azyk harytlary bilen birlikde, ýerli öndürilen un, çörek önümleri ýa düýbünden ýok, ýa-da juda çäkli derejede satylýar. Daşary ýurtlardan getirilýän unuň bahasy hem dowamly gymmatlaýar.
Soňra, Berdimuhamedow wise-premýer Pürli Agamyradowa we Döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň rektory A.Orazalyýewa häzirki döwürde ýerlerde haýsy ugra degişli hassahananyň gurulmagy, şeýle hem arassaçylyk we keselleriň öňüni almak boýunça degişli gulluklaryň işiniň netijeliligini ýokarlandyrmak üçin çäreleri görmegi tabşyrdy.
Sözümiziň şu ýerinde ýylyň başyndan bäri ýurtdaky esasy däri-dermanlaryň bahalarynyň tas iki esse çemesi gymmatlandygyny, munuň bilen bir wagtda dermanlaryň “gara bazarynyň” dörändigini we möhleti geçen dermanlaryň söwdasynyň hem möwjändigini belläp geçmelidiris.
Soňy bilen, türkmen prezidenti dünýäniň dürli ýurtlarynda bolup geçýän ykdysady üýtgeşmeleri nazara almagyň gerekdigini belläp, wise-premýer Goçmyrat Myradowa we Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutynyň rektory S.Ataýewa milli ykdysadyýetiň sazlaşykly we köpugurly esasda ösdürilmegi üçin, bazar gatnaşyklarynyň esasy görnüşlerini öwrenmek boýunça tabşyryklary berdi.
Emma, Berdimuhamedow – esasan, uglewodorod serişdeleriniň eksportyna bil baglaýan – Türkmenistanyň häzir ýüzbe-ýüz bolup duran ykdysady, şol sanda zähmet haklarynyň gijikdirilmegi, azyk harytlarynyň ýetmezçiligi, dollaryň "gara bazarynyň" emele gelmegi ýaly kynçylyklary barada dil ýarmady.
Maslahatyň barşynda Berdimuhamedow wise-premýer Mammethan Çakyýewe we Türkmen döwlet ulag we aragatnaşyk institutynyň rektory N.Kulyýewe ýüzlenip, ulag hem-de üstaşyr geçelgeleriniň has-da ösdürilmegi, awtomobil we demir ýollaryň döwrebaplaşdyrylmagy bilen baglanyşykly degişli teklipleri taýýarlamagy tabşyrdy.
Şeýle-de, wise-premýer Dädebaý Amangeldiýewe hem-de Türkmen döwlet binagärlik-gurluşyk institutynyň rektory B.Atamanowa, şähergurluşyk-binagärlik ulgamynyň ösdürilmegi boýunça teklipleriň taýýarlanylmagy tabşyryldy.
Sözümiziň ahyrynda bellesek, Halkara pul gaznasynyň işçi toparynyň Türkmenistana eden saparynyň netijeleri boýunça ýaýradylan beýanatda döwlet harçlamalaryny azaldyp, olary esasan ösüşe gönükdirilen infrastrukturalary ösdürmekde ulanmak, hem-de döwlet serişdeleri harçlananda bilim-saglyk pudagynyň ähmiýetini göz öňünde tutmak maslahat berilýär.


text:
Yrakda edilen zorluklar netijesinde 50-den gowrak adam öldi. Hepdäniň dördünji güni ýurduň demirgazygyndaky Tal-Afar şäherinde janyndan geçenleriň amala aşyran iki hüjüminde, azayndan 35 adam heläk bolupdyr. Ynsan ölümine getiren partlamalar tapgyry dördünji gün Yragyň paýtagty Bagdatda-da boldy.
Bu zorluk aktlary iýun aýynyň ahyrynda amerikan goşunlary Yragyň şäherlerinden çykarylaly bäri bolan iň ganly wakalardyr.
Häzir Yrakda 130 müň amerikan harby gullukçysy bar. Olar 2011-nji ýylda ýurtdan çykarylmaly.


text:
ABŞ-nyň döwlet sekretary Maýk Pompeo 14-nji iýunda Seulda Demirgazyk Koreýa ýadro ýaraglaryndan doly saplanýança Phenýana garşy girizilen sanksiýalaryň ýatyrylmajakdygyny aýtdy.
Pompeo şu hepde ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp bilen Demirgazyk Koreýanyň lideri Kim Jong Unyň arasynda bolan sammit barada Günorta Koreýanyň prezidenti Moon Jae-Ine maglumat bermek üçin Seulda boldy.
Pompeo günorta koreýaly we ýaponiýaly kärdeşleri Kang Kyung Wha we Taro Kono bilen metbugat ýygnagynda çykyş edip, Demirgazyk Koreýa ýadro ýaraglaryndan saplanmagyň “şertlere” we “dowamlylyga” esaslanýan “çalt” prosesiniň zerurdygyna düşünýär diýdi.
Tramp we Kim Singapurda duşuşanyndan soň bilelikdäki jarnama gol çekdi, onda Demirgazygyň “Koreýa ýarymadasyny ýadro ýaraglaryndan doly saplamak ugrunda işlemäge” ygrarlydygy gaýtadan tassyk edilýär, ABŞ-nyň Günorta Koreýa bilen geçirýän harby türgenleşikleriniň bes edilýändigi we Waşintonyň Phenýana howpsuzlyk kepilliklerini berendigi bellenilýär.
Emma muňa garamazdan, bu ylalaşyk tankyt hem edildi we onda Phenýanyň öz ýadro ýaraglaryndan haçan we nähili saplanjagy, munuň nähili barlanyp biljegi barada hiç bir detalyň aýdylmandygy bellendi.


text:
Sanjymlaryň ilkinjisi 1822-1895-nji ýyllarda ýaşap geçen fransuz alymy Luis Paster oýlap tapýar hem-de guduz it ýaran kiçijek bir gyzjagazy halas etmek üçin ony ulanmaga mejbur…
View More Sanjymy kim oýlap tapdyka?
Ýagşyny wasp etmek – şahyra adat, Diňe adatam däl, hökmanlardandyr. Gelinler içinde gördüm bir apat, Ýok, apatam oňa gurbanlardandyr. Maňlaýy bahardan ýasalan ýaly, Ýaňagy säherden…
View More Kerim Gurbannepesow “Apat”
Beýik Britaniýanyň iri hem-de öňden gelýän ýokary okuw mekdepleriniň biri Oksford şäherinde ýerleşýän uniwersitetdir. Bu uniwersitet XII asyryň birinji ýarymynda, käbir çeşmeleriň maglumatlaryna görä, XIII…
View More Beýik Britaniýanyň Oksford uniwersiteti
Süýdüň 87,5%-i suwdan ybaratdyr. Onuň düzüminiň 3-4 %-ini ýaglar, 5%-ini laktoza, 0,7%-ini gymmatly mineral maddalar emele getirýär.Süýtdäki ýaglar energiýanyň hakyky çeşmesidir. Onuň düzüminde gymmatly ýag…
View More Süýt barada
Kebelekleriň 200 müňe golaý görnüşi bardyr. Kebelekler birnäçe gün ýaşamak üçin dünýä gelendir. Diňe bir görnüşi 6 aýdan 10 aýa çenli ýaşap bilýär. Onuň ganatlaryndaky…
View More Kebelekler barada
“Açylmadyk ganatlaryň ululygy bilinmez” Andre Gide Durmuşy nähili ýaşamaly? Ýaşamak üçin galmalymy ýa-da galmak üçin ýaşamaly? Türk ýazyjysy Mümin Sekman’yň bu kitabynda ýokardaky soraglara we…
View More Mümin Sekman “Limit Sizsiniz” kitaby
Damja dama-dama köle öwrülip,Yzlar – ýoda, Ýoda – ýola öwrülip, Oglandyr gyz är-aýala öwrülip – Dünýäde hemme zat kämilleşmeli. Owazlar goşulyp öwrülýär saza, Gyş kem-kemden…
View More Berdinazar Hudaýnazarow “Dünýäde hemme zat kämilleşmeli”
Kolizeý dünýäniň jahankeşdelerini özüne çekýän Rimiň iň gelim-gidimli ýeridir. Kolizeý biziň eýýamymyzyň 72-nji ýylynda gurlup, ol dünýäde iň uly açyk meýdan sahnasy hasaplanylýar. Kolizeý 189…
View More Kolizeý
* Bit (bit), 1 ýa-da 0 diýen manyny berýär.* Byte (baýt) 8 bite deň.* Kilobyte (Kb, kilobaýt), 1024 baýta deň.* Megabyte (Mb, megabaýt), 1024 kilobaýta…
View More Kompýuteriň göwrüm ululyklary
Ene dilim Ýüregimde dilçi bolmak arzuwym,Dilimde sözleriň ählijesi jem.Ýaşa sen, ýaşa sen, eý, ene dilim,Ýaşa sen, şol dili öwreden ejem. Dolduryp ylhamyň pyýalasyny,Meýlise başlara bolupdyr…
View More Seýran Seýitmämmedow “Ene dilim”


text:
Öz işiňi açmak üçin maslahat berilýän 7 hazyna
Ertekilerde ýa-da filmlerde, adamlar baýamak üçin hazyna ýa-da hum gözleýärler. Ýöne munuň hakykat däldigine hemmämiz düşünýäris. Hakyky hazyna zähmet çekmekde, hünär öwrenmekde we okamakda bolsa gerek. Telekeçilik işine başlamak üçin halkyň arasynda 7 hazyna diýip haýsy ugurlary göz öňünde tutýarlar:
1. Ekin ekmek
Daş – töweregiň döwrebaplaşýandygyna, durmuşymyzda tehnologiýalaryň giňden orun tutýandygyna garamazdan, adam mydama ekinde ýetişýän hasyla mätäçdir. Şol sebäpli ekerançylyk işi iň düşewüntli biznesleriň biri hasaplanýar.
2. Ownuk şahly mal ýetişdirmek
Mysal, Türkmenistanda giňden ýaýran garaköli goýunlary barada aýdanymyzda, ondan alyp bolýan önümler – haly dokamakda ulanylýan ýüň, ýokary tagamly et, gymmat bahaly we unikal hasaplanýan derisidir, ol dürli reňkler we öwüşginlikler bilen tapawutlanýar. Bu goýunlar sanlyja ýurtlarda ýetişdirilýär Türkmenistandan başga, Özbegistan, Owganystan, Günorta Afrika, Gazagystan, Yrak, Rumyniýa we Moldowada ýetişýär. Ýene bir üýtgeşik goýun barada – saýtymyzyň geçen sanlarynda ýazan makalalarymyzdan gissar tohumly goýunlar barada hem gyzyklanyp okap bilersiňiz.
3. Ylym-bilim we hünär öwrenmek
Maliýeçiler gazanjy ikä bölýär, aktiw we passiw görnüşe, birinji ýagdaýda zähmet we wagt sarp edilýär, ikinji ýagdaýda bolsa maýa (pul) sarp edilýär, başgaça aýdanymyzda eliňizdäki puluňyz size derek işleýär.
Elmydama bolşy ýaly bu gün hem, bütin dünýäde bolup geçýän tehnologiki öňe gidişlikler esasynda diňe maýa goýum arkaly däl-de eýsem-de öz hünäriňiz ýa-da bilimiňiz arkaly passiw gazanç etmeklige mümkinçilikler bar. Geljekde peýda getirjek hünärler barada has giňişleýin biziň “Geljegiň hünärleri ýa-da geljekde kim bolmaly” atly makalamyz bilen tanşyp bilersiňiz.
4. Dokma ugry
Türkmenistanda dokma senagaty iň öňde baryjy pudaklaryň biri bolup çykyş edýär, bu pudagyň önümleri dünýä eksport edilýär, 2020-nji ýylda eksport edilen önümleriň möçberi ortaça $ 350 mln. möçberden ybarat boldy. Tekstil boýunça öz işiňi açmak üçin iki ugurdan birini saýlap bolýar; 1. Fabrikalaryň taýýar çykarýan önümlerini alyp içerki ýa-da daşarky bazara ýerlemek 2. Çig maldan özüň taýýar önüm öndürip satmak. Ikisinden haýsy amatlydygyny bilmek üçin marketing işlerini we maliýe seljermeli geçirmek zerur.
5. Towuk ýetişdirmek
Bazarda towuk etine we ýumurtgasyna bolan islegiň elmydama ýokary bolýandygyny göz öňüne tutanyňda, öz guşçulyk fermaňyzy açmaklyk iň bir düşewüntli biznesleriň biri bolar diýsek ýalňyşmarys. Bu barada biziň “Öý towuklaryny ýetişdirmek” atly makalamyzda has giňişleýin tanşyp bilersiňiz.
6. Köneler mädiýan (tohum baýtal) ýetişdirip satmaklygy 7 hazynanyň biri diýip hasaplan bolsalar, bu günki günde oňa awtoulag söwdasy diýsek ýalňyşmarys.
Awtoulag söwdasynyň bähbitleri;
1. Awtoulagyň ulanylan köne hem-de täze görnüşini satmaga mümkinçilik bolýar 2. Gapdaly bilen ätiýaçlyk şaýlary, hyzmat we ş.m. başgada ugurlary açmaklyk mümkinçiligi 3. Bu ugurda üýtgeşik bilmeli ýa-da öwrenmeli kyn bir zadyň bolmazlygy 4. Ýokary düşewüntlilik.
Awtoulag söwdasynyň ýetmezçilikleri;
1. Uly möçberde gerek bolan maýa goýum 2. Goýulan maýa goýumy uzak möhletde ödeýär.
7. Iri şahly mal ýetişdirmek
Iri şahly mal ýetişdirmek adamzadyň iň gadymy peýda berýän hünärlerinden biridir. Bu gün hem bu işe akyl bilen çemeleşilse girdeji gazanmaga mümkinçilik bolýar. Eger bu işiň maýa goýumy barada pikirlenip görsek ähli zat taslama baglydyr, sygyr fermasy näçe döwrebap bolsa şonçada ilkinji maýa möçberi köp gerek bolar. Iň optimal görnüşi 10 sany sygyrdan ýa-da öküzden başlamak.


text:
Sebäp näme?
Aýdymçy Maksat Kakabaýewiň iki ýyl türme tussaglygyna höküm edilendigi habar berilýär. Myrat Öwezowyň bolsa sürgündedigi aýdylýar.
Türkmenistanly garaşsyz žurnalist Döwletmyrat Ýazgulyýew bu waka barada resmi çeşmelerde anyk maglumat berilmänsoň, şu günler ýurtda gürrüňleriň köpelenligini we käte gapma-garşylykly çaklamalaryň edilýänligini belleýär.
“Maksat Kakabaýewiň hem toba etdirilip, goýberilenligi hakda aýdylýan bolsa, başga bir maglumatda onuň häzir Ýaşlykdaky desslapky tussaghanada saklanýanlygy hakynda aýdylýar” diýip, žurnalist Ýazgulyýew aýtdy.
Ýazgulyýewiň sözlerine görä, Maksat Kakabaýewiň tussag edilmegine onuň türk telekanalynda çykyş etmegi sebäp boldy diýen çaklamalar ýörgünli.
“Türkmen inisiatiwasy” guramasynyň maglumatyna görä, Maksat Kakabaýewiň öz atasy, dogany we giýewsi bilen bilelikde ýapyk sud edilip, iki ýyl türme tussaglygyna höküm edilmegine, olaryň bir ýyl çemesi wagt mundan ozal sputnik antennasynyň üstünde goňşusy bilen bolan konflikte degişli waka esas hökmünde ulanylypdyr.
“Türkmen inisiatiwasynyň” başlygy Farid Tuhbatulliniň pikirine görä, aýdymçylara edilýän basyşlaryň sebäpleri başga meselä bagly. Onuň pikiriçe, bu politehniki institutynda bolan pajygaly wakadan soň prezidentiň ideologiýa terbiýeçiligini güýçlendirmek talaby bilen bagly bolup biler.
“Ýaş aýdymçylar öz döredijiliginde has erkin bolýarlar. Bu bolsa häkimiýetleriň göwnünden turmaýar. Aýdylýan aýdymlaryň ýaşlara ýetirýän täsiri türkmen ýolbaşçylaryny, ilkinji nobatda-da medeniýet ugruna jogapkär Maýsa Ýazmuhammedowany aladalandyrýan bolmaly” diýip, Tuhbatullin aýdýar.
Fewral aýynyň başynda Politehniki istitutynda bir student gyzyň öldürilenligi habar berlipdi.
Syýasatyň tabynlygynda
Ýaş aýdymçylaryň aýdýan aýdymlary köplenç söýgi temasyna bagyşlanýar, emma döredijilik wekilleri syýasatyň ýesiri bolup galýarlar.
“Türkmenistanda syýasata garşy aýdym aýdyp ýören adam ýok. Atlary gara sanawdaky aýdymçylar hem öz zehinini halka bagş etmegiň ugrunda. Onsoň olar gara sanawa nähili ýagdaýda düşürilýär?” diýip, türkmenistanly garaşsyz žurnalist Döwletmyrat Ýazgulyýew aýdýar.
Soňra ol şeýle diýýär: “Her bir adamyň Konstitusiýa boýunça hukugy bolmaly. Ol, islese aýtmaly syýasy aýdymlary, islemese, aýtmaly däl. Syýasy aýdymy aýdasy gelmänligi uçin ýa syýasy çärelere gatnaşasy gelmani üçin aýdymçylaryň gara sanawa, gadagançylyga düşürilýänligi hakynda resmi tassyknama bolmasa-da, anyk faktlar bar”.
Köpçüligiň öňünde çykyş edýän aýdymçylar Türkmenistanda düýpden hukuksyz diýip, “Türkmen inisiatiwasy” guramasynyň maglumatynda bellenilýär.
Maglumatda, adynyň tutulmagyny islemedik aýdymça salgylanyp, aýdymçylaryň toýlarda pul gazanmak mümkinçiliginiň soňky döwürde juda çäklendirilip, oňa derek wise-premýer Maýsa Ýazmuhammedowanyň görkezmesi bilen resmi konsertlere gatnaşmaly diýen tabşyryklaryň has artanlygy bellenýär.


text:
Türkmenistanda 20-den gowrak türkmen žurnalisti Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy tarapyndan guramalaşdyrylan žurnalistikanyň ýazyjylyk we redaktorlyk ugurlary boýunça tälim beriji kurslara gatnaşdy. 13-nji noýabrda Aşgabatda tamamlanan bu kurs barada ÝHHG-niň resmi beýanatynda habar berilýär.
Maglumatda dört gün dowam eden bu kursa gatnaşyjylara döwrebap žurnalistikanyň tendensiýalary barada pikir alyşmaga we žurnalistikanyň ýazyjylyk, redaktorlyk we interwýu geçirmek ýaly amaly ugurlaryny özleşdirmäge mümkinçilik döredildi diýilýär.
Bu tälim beriji kursa Türkmenistanyň dürli künjeginde çapdan çykýan žurnallaryň we gazetleriň wekilleri, şol sanda türkmen ýokary okuw jaýlarynda žurnalistika ugry boýunça sapak okadýan mugallymlar gatnaşdylar, diýlip ÝHHG-niň maglumatynda nygtalýar.


text:
Russiýanyň Uzak gündogaryndaky Amur regionynyň paýtagty Blagoweşçenskde bit studentiň kolejde ýaragdan ot açmagy netijesinde bir adam öldi.
14-nji noýabrda ýüze çykan hadysada başga-da üç kişi ýaralandy. 17, 19 we 20 ýaşyndaky ýaralananlar keselhana ýerleşdirildi.
Polisiýa Amuryň Gurluşyk we ýaşaýyş-jaý hyzmatlary kolejiniň daşyny gabanda, 19 ýaşly ýaragly talyp binanyň ikinji gatyndan olara garşy ot açyp başlady. Polisiýa hem garşylykly ot açdy.
Gysga wagtlyk ok atyşykdan soňra, talyp özüni atdy.
Şaýatlaryň sözlerine görä, hadysa ýerli wagt bilen ir sagat 10-da ýüze çykypdyr. Sapaga giç gelen talypdan okuw otagyny terk etmek soralypdyr. Mundan soň, ol talyp bäşatardan talyplara garşy ot açyp başlapdyr.


text: 3 Şawulyň maşgalasy bilen Dawudyň maşgalasynyň arasyndaky uruş uzaga çekdi. Dawut barha güýçlenýärdi+, Şawulyň maşgalasy bolsa gitdigiçe gowşaýardy+.2 Hebronda Dawudyň birnäçe ogly boldy+. Nowbahar ogly Emin+ ýizregelli Aganogamdan+ boldy.3 Ikinji ogly Kileýap karmelli Nabalyň dul galan aýaly Abygaýyldan+ boldy, üçünji ogly Abselim+ Geşur hany Talmaýyň+ gyzy Magakadan boldy.4 Dördünji ogly Adonyýar+ Haggytdan, bäşinji ogly Şepatýa Abytaldan boldy.5 Altynjy ogly Itregam bolsa Egla diýen aýalyndan boldy. Olar Dawudyň Hebronda doglan ogullarydy.6 Şawul bilen Dawudyň kowum-garyndaşlarynyň arasynda uruş dowam edýärdi. Abnur+ bolsa Şawulyň maşgalasynda ygtyýaryny has-da güýçlendirýärdi.7 Şawulyň Rispa+ atly gyrnagy* bardy; ol Aýahyň gyzydy. Bir gün Işboşet+ Abnura: «Näme üçin kakamyň gyrnagy bilen ýatdyň?»+ diýdi.8 Abnur gaharlanyp: «Men näme, Ýahudada entäp ýören itmi? Şu çaka çenli kakaň Şawulyň öý-içerisine, garyndaşlaryna, dost-ýarlaryna dönüklik eden däldirin*, seni hem Dawudyň eline bermedim. Sen bolsa bir gyrnak üçin maňa gara ýöňkeýäň.9 Eger men Ýehowanyň Dawuda ant içişi+ ýaly etmesem, goý, Hudaý maňa beterini görkezsin.10 Ol patyşalygy Şawulyň maşgalasyndan alyp, Dawuda berjekdigine, tagtyny Dandan Beýer-şeba+ çenli tutuş Ysraýylyň we Ýahudanyň üstünden goýjakdygyna ant içipdi» diýdi.11 Işboşet Abnurdan gorkýardy+, şonuň üçin gaýtargy berip bilmedi.12 Abnur dessine Dawudyň ýanyna habarçy ýollap: «Ýurt kimiň elinde? Eger meniň bilen äht baglaşsaň, tutuş Ysraýyly seniň tarapyňa geçirmek üçin elimde baryny ederin»+ diýdi.13 Dawudam: «Seniň bilen äht baglaşaryn, ýöne bir şertim bar: geleniňde, Şawulyň gyzy Mihaly+ getir, ýogsam meni görmersiň» diýdi.14 Soňra Dawut Şawulyň ogly Işboşetiň+ ýanyna habarçy ýollap: «Aýalym Mihaly yzyna ber. Oňa öýlenmek üçin 100 piliştlini sünnetläp, pürçügini getiripdim»+ diýdi.15 Işboşet Mihaly getirtmek üçin, onuň äri Laýyş ogly Paltaýeliň+ ýanyna adam iberdi.16 Mihalyň äri aglap-aglap, tä Bahurime+ çenli yzyndan galmady. Ahyry Abnur oňa: «Bar, öýüňe gaýt!» diýdi. Ol hem yzyna dolandy.17 Şol aralykda Abnur Ysraýyl ýaşulularyna şeýle habar ýollady: «Siz köpden bäri Dawudyň patyşa bolmagyny isläp ýördüňiz.18 Hany, indi munuň ugruna çykyň. Ýehowa Dawut hakda: „Gulum Dawut arkaly+ ysraýyl halkymy piliştlilerden, ähli duşmanlardan halas ederin“ diýipdi».19 Soňra Abnur benýamin taýpasynyň+ adamlary bilen gepleşdi. Ol Hebrona baryp, Dawut bilenem ikiçäk gepleşip, ysraýyllar bilen benýaminleriň eden maslahatyny gürrüň berdi.20 Dawut bilen görüşmek üçin Hebrona gelende, Abnuryň ýanynda 20 adam bardy. Dawut olar üçin meýlis gurnady.21 Abnur: «Patyşahym, rugsat berseň, gidip, ysraýyllaryň baryny huzuryňa getireýin. Olar seniň bilen äht baglaşar. Onsoň isleýşiň ýaly, bütin halka patyşa bolarsyň» diýdi. Soňra Dawut Abnury ugratdy, ol sag-salamat ýola düşdi.22 Şol wagt Ýowap Dawudyň nökerleri bilen birgiden olja alyp, alamançylykdan geldi. Abnur bolsa eýýäm Dawut bilen hoşlaşyp, Hebrondan gidipdi. Dawut Abnury sag-salamat ýola salypdy.23 Ýowap+ esgerleri bilen gelende, oňa şeýle habar berdiler: «Patyşanyň ýanyna Nur+ ogly Abnur+ gelip gitdi. Patyşa oňa hiç zat etmän, sag-aman ýola salyp goýberdi».24 Şonda Ýowap Dawudyň ýanyna baryp: «Näme üçin beýtdiň? Abnur öz aýagy bilen ýanyňa gelipdir, ony näme üçin goýberdiň?25 Nur ogly Abnuryň nähili adamdygyny bileňokmy?! Ol seni aldap, nirede, näme işleýäniňi bilmäge gelendir» diýdi.26 Ýowap Dawudyň huzuryndan çykyp, Abnuryň yzyndan çapar ýollady. Olaram gidip, Sira guýusyna ýeten Abnury yzyna alyp gaýtdylar. Dawut mundan habarsyzdy.27 Abnur Hebrona gelende+, Ýowap ikiçäk gepleşjek kişi bolup, ony derwezäniň iç ýüzüne çekdi. Ol gylyjyny Abnuryň içinden geçirip, ony öldürdi+. Ýowap dogany Asahel üçin ar aldy+.28 Biraz wagtdan muny Dawuda habar berdiler. Şonda ol: «Ýehowanyň öňünde men hem, patyşalygym hem Nur ogly Abnuryň ölümine günäkär däl+.29 Eden etmişi üçin, goý, Ýowap bilen atasynyň hojalygy jeza çeksin+. Ýowabyň öý-içerisinde suwuklyk akma+, heýwere keselli+, ik egirýän*, gylyçdan ölýän, bir döwüm çörege zar erkekler hemişe bolsun»+ diýdi.30 Şeýdip, Ýowap bilen dogany Abyşaý+ Abnury+ öldürdi, sebäbi Abnur Gibgondaky söweşde olaryň dogany Asaheli öldüripdi+.31 Dawut Ýowap bilen adamlaryna: «Ýakaňyzy ýyrtyp, jul geýiň-de, Abnur üçin ýas tutuň» diýdi. Patyşa tabydyň yzyndan ýöräp barýardy.32 Abnury Hebronda jaýladylar. Dawut Abnuryň mazarynyň başynda ses edip aglady, tutuş halkam dady-perýat etdi.33 Patyşa Abnuryň hatyrasyna şeýle ýas aýdymyny aýtdy:«Wah, Abnur akmak kimin ölmelidimi?34 Seniň gollaryň baglanmady,Aýaklaryňa gandal* salynmady.Jenaýatçylaryň eline düşen adam deý heläk bolduň»+.Şonda tutuş halk Abnur üçin ýene aglap başlady.35 Öýlän adamlar Dawudyň ýanyna gelip, çörek* hödür etdiler. Emma ol: «Gün ýaşmanka, agzyma çörek alaýsam ýa bir zat dadaýsam+, goý, Hudaý maňa has beterini görkezsin!» diýip ant içdi.36 Halk Dawudyň aýdanlaryny makullady. Olar patyşanyň ähli işini göwnejaý hasaplaýardylar.37 Şol gün ähli ysraýyllar we Dawudyň adamlary Nur ogly Abnuryň ölümine patyşanyň günäkär däldigine+ göz ýetirdi.38 Soňra patyşa hyzmatkärlerine: «Bilýäňizmi, şu gün Ysraýylda beýik adam, beg+ aradan çykdy.39 Patyşa bellensem-de+, bu gün Seruýanyň ogullaryna+ gaýtawul berer ýaly güýjüm ýok+, men olardan ejiz gelýärin. Goý, Ýehowa päliýamanlara etmişine görä jeza bersin!»+ diýdi.


text:
Onlaýn görnüşde guralan leksiýa Bütindünýä intellektual eýeçiligi guramasynyň işine bagyşlandy. Bu guramanyň Ženewada ýerleşen ştab-kwartirasyndan geçiş ykdysadyýetli we ösen ýurtlar departamentiniň direktory Mihal Swantner hem-de şol departamentiň Kawkaz, Merkezi Aziýa we Gündogar Ýewropa ýurtlary boýunça bölüminiň başlygy Ilýa Gribkow Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň, Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersitetiniň, ýurdumyzyň DIM-niň Halkara gatnaşyklary institutynyň, Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutynyň hem-de Türkmen döwlet medeniýet institutynyň talyplary bilen wideoaragatnaşyga çykdylar.
Ady agzalan ýokary okuw mekdepleriň her birinde onlaýn görnüşde berlen leksiýalaryň barşynda Bütindünýä intellektual eýeçiligi guramasynyň wekilleri guramanyň düzümi, intellektual eýeçilik babatda bilimleri we endikleri giňeltmek üçin ulanylýan okuw maksatnamalary barada diňleýjilere habar berdiler.
Bütindünýä intellektual eýeçiligi guramasy BMG-niň ýöriteleşdirilen edaralaryň biri bolmak bilen, intellektual eýeçiligi goramagyň, innowasiýalary işläp taýýarlamagyň we ilerletmegiň milli ulgamlaryny ösdürmäge ýardam edýär. Guramanyň düzümine 193 sany döwlet, şol sanda Türkmenistan girýär.
Onlaýn görnüşde guralan leksiýa Bütindünýä intellektual eýeçiligi guramasynyň işine bagyşlandy. Bu guramanyň Ženewada ýerleşen ştab-kwartirasyndan geçiş ykdysadyýetli we ösen ýurtlar departamentiniň direktory Mihal Swantner hem-de şol departamentiň Kawkaz, Merkezi Aziýa we Gündogar Ýewropa ýurtlary boýunça bölüminiň başlygy Ilýa Gribkow Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň, Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersitetiniň, ýurdumyzyň DIM-niň Halkara gatnaşyklary institutynyň, Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutynyň hem-de Türkmen döwlet medeniýet institutynyň talyplary bilen wideoaragatnaşyga çykdylar.


text:
Qaraǵandy qalasynyń áýejaıy men temirjol vokzalyna Ashyq engizildi
QARAǴANDY. QazAqparat – Qaraǵandy qalasynyń áýejaıy men temirjol vokzalynda Ashyq qosymshasy qoldanyla bastady, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Ǵımarattardyń ishine júıede «jasyl» nemese «kók» mártebesi bar jolaýshylar men shyǵaryp salýshylar kire alady. «Sary» jáne «qyzyl» mártebeler bolǵan jaǵdaıda saıahatty doǵarýǵa jáne bıletterdi qaıta ótkizýge týra keledi.
Ashyq adamdar kóp jınalatyn ártúrli nysandarda belsendi túrde engizilýde. Qaraǵandy temirjol vokzalyna táýlik saıyn myńdaǵan adam keledi. Kúnine perronnan 30-ǵa deıin poıyz jóneltiledi.
«Kóptegen adamdar jóneltýden birneshe saǵat buryn kelip, kútý zalynda poıyzdyń kelýin kútedi. Endi biz jolaýshynyń qandaı mártebege ıe ekenin, onyń naýqaspen baılanysta bolmaǵanyn jáne indetke shaldyqpaǵanyn bilemiz. Bul bizdiń qyzmetkerlerimizdi de qorǵaıdy», – dep esepteıdi vokzal bastyǵynyń kezekshi kómekshisi Baqyt Igibaeva.
Qaraǵandy oblysy Kásipkerler palatasynyń bólim bastyǵy Azamat Dánenbaevtyń pikirinshe, Ashyq qosymshasy koronavırýs ınfektsııasynyń taralýynyń aldyn alý tásili retinde óz paıdasyn kórsetti. Júıeni Nur-Sultan jáne Almaty áýejaılary, elordanyń jáne elimizdiń basqa qalalarynyń vokzaldary paıdalanady.
- Qaraǵandydaǵy ortalyq saıabaq kól sýynyń lastanýyna ákimdik túsinik berdi
- Toqaev tsıfrlandyrý isine jaýapty vıtse-mınıstrler jumysyn synǵa aldy
- Qasym-Jomart Toqaev jeke málimetterdiń qaýipsizdigi máselesin kóterdi
- Prezıdent elimizdegi ınternet pen baılanys sapasyna kóńili tolmaıtynyn aıtty
- Memleket basshysy «Digital Bridge» halyqaralyq tehnologııalyq forýmyna qatysty
- Almatyda ujymdyq ımmýnıtet qalyptasa bastady – Baqytjan Saǵyntaev
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Ýük gümrük deklarasiýasyny we üstaşyr
deklarasiýasyny doldurmagyň tertibi hakynda
gollanma
I. Umumy düzgünler
1. Ýük gümrük deklarasiýasyny we üstaşyr deklarasiýasyny doldurmagyň tertibi hakynda gollanma (mundan beýläk - Gollanma) ýük gümrük deklarasiýasyny (mundan beýläk - ÝGD) we üstaşyr deklarasiýasyny (mundan beýläk - ÜD) aşakdaky bellenilen görnüşlerdäki blanklarda (1-nji goşundy) doldurmagyň kadalaryny kesgitleýär:
- «Ýük gümrük deklarasiýasy/Üstaşyr deklarasiýasy (GD1)» (mundan beýläk - esasy sahypa);
- «Ýük gümrük deklarasiýasyna/Üstaşyr deklarasiýasyna goşmaça sahypa (GD2)» (mundan beýläk - goşmaça sahypa).
2. ÝGD we ÜD türkmen dilinde doldurylýar. Daşary ýurtly şahslaryň atlarynyň we salgylarynyň latyn elipbiýiniň harplary bilen görkezilmegine ýol berilýär. Latyn elipbiýiniň harplaryny özünde saklaýan, harytlary doly beýan etmek üçin hyzmat edýän maglumatlar (haryt nyşany, artikul, kysym we şuňa meňzeşler), şeýle hem ulag serişdeleriniň belgileri, gatnaw belgileri, resminamalaryň belgileri we şolara meňzeş maglumatlar latyn elipbiýiniň harplaryny ulanmak bilen görkezilýär.
3. Esasy sahypa bir haryt barada maglumatlary mälim etmek üçin ulanylýar. Bir ÝGD-da we ÜD-da iki we ikiden köp harytlar barada maglumatlar malim edilende goşmaça sahypalar esasy sahypa goşmaça ulanylýar. Bir goşmaça sahypasynda üç haryt barada maglumatlary görkezip bolýar.
Bir ÝGD-da we ÜD-da 999-dan köp bolmadyk harytlar barada maglumatlar mälim edilip bilner.
Goşmaça sahypalaryndaky doldurylmadyk 31-nji öýjükleriň üsti çyzylmalydyr.
4. Eger şu Gollanma bilen, goşmaça sahypalaryň aýratyn öýjükleri üçin doldurmagyň aýratynlyklary bellenilmedik bolsa, goşmaça sahypalaryň öýjüklerini doldurmagynyň kadalary esasy sahypanyň degişli öýjüklerini doldurmagyň kadalaryna laýyk gelýär.
5. ÝGD-da we ÜD-da maglumatlary mälim etmek üçin Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugynyň (mundan beýläk - Gümrük gullugy) kadalaşdyryjy hukuk namalaryna laýyklykda gümrük maksatlary üçin peýdalanylýan klassifikatorlar we kadalaşdyryjy-habar maglumatlaryň sanawlary ulanylýar.
6. ÝGD-da we ÜD-da mälim edilýän maglumatlar gümrük maksatlary üçin zerur maglumatlar bolup durýar.
7. Gümrük gullugy aýratyn görnüşli harytlar üçin ÝGD-ny we ÜD-ny doldurmagyň aýratynlygyny bellemäge hukuklydyr.
II. ÝGD-ny doldurmak boýunça umumy düzgünler
8. ÝGD dört sany esasy sahypalardan, şu Gollanma bilen göz öňünde tutulan halatlarynda bolsa, goşmaça sahypalaryndan hem ybaratdyr.
Gümrük gullugynyň bellän halatlarynda, gümrük maksatlary üçin zerur bolan mahalynda sahypalaryň köp sany ulanyp bilner.
9. Bir ÝGD-da bir haryt tapgyrynda bolup, şol bir gümrük düzgünine ýerleşdirilýän harytlar barada maglumatlar mälim edilýär.
Bir haryt tapgyrynda bolan harytlar barada maglumatlary, şol bir gümrük edarasyna berilýän, birnäçe ÝGD-larda deklarant ýa-da gümrük dellaly mälim etmäge hukuklydyr, haçanda bir haryt tapgyryna girýän harytlar, Garaşsyz Döwletleriniň Arkalaşygynyň Daşary ykdysady işiň haryt nomenklaturasyna (mundan beýläk - DYI HN) Düşündirme bermegiň 2a esasy kadasyna laýyklykda, ýygnalmadyk ýa-da sökülen görnüşinde bolan harydy düzüjiler hökmünde garalan, we toplanan ýa-da tamamlanan haryda laýyk gelýän, DYI HN-nyň pozisiýasynda toparlara bölünmäge degişli bolan halaty muňa girmeýär.
Aşakdakylar bir haryt tapgyry bolup durýarlar:
a) harytlar Türkmenistanyň gümrük çägine getirilende - daşary ykdysady geleşik amala aşyrylanda baglaşylan bir şertnama boýunça (ýa-da gaýtadan işlemegiň önümleri deklarirlenende harytlary gaýtadan işlemek rugsadynyň biri boýunça) borçlaryň ýerine ýetirilmeginiň ýa-da birtaraplaýyn daşary ykdysady geleşigiň hasabyna, ýa-da hiç-hili geleşik baglaşmazdan, şol bir iberijiden Türkmenistanyň gümrük çägindäki şol bir alyjynyň salgysyna daşalýan harytlar, bu harytlar babatda aşakdaky şertler bir wagtda ýerine ýetirilende:
- harytlar, Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 79-njy maddasynda göz öňünde tutulan, möhletleriň çäginde Türkmenistanyň gümrük çägine gelýän ýerinde ýa-da eltilmeli ýerinde (eger içerki gümrük üstaşyrynyň amaly ulanylan bolsa) şol bir gümrük edarasyna görkezilende;
- deklarirlenilýän harytlar babatda wagtlaýyn saklanylmagynyň amaly ulanylanda, harytlar şol bir ýerde wagtlaýyn saklanyşda duran (saklanylan) bolsa;
b) harytlar Türkmenistanyň gümrük çäginden alnyp gidilende:
- daşary ykdysady geleşik amala aşyrylanda baglaşylan bir şertnama boýunça (ýa-da gaýtadan işlemegiň önümleri deklarirlenilende harytlary gaýtadan işlemek rugsadynyň biri boýunça) borçlaryň ýerine ýetirilmeginiň, ýa-da birtaraplaýyn daşary ykdysady geleşigiň hasabyna, ýa-da hiç-hili geleşik baglaşmazdan, şol bir gümrük edarasynyň iş zolagynda şol bir iberiji tarapyndan, Türkmenistanyň çäginden daşarda ýerleşýän, şol bir alyjynyň salgysyna bir wagtda ýüklenilip iberilýän (ýa-da döwürleýin ýa-da döwürleýin wagtlaýyn deklarirlemek ulanylanda kesgitlenilen wagtyň dowamynda ýüklenilip iberilýän) harytlar;
ç) Türkmenistanyň gümrük serhedinden harytlar geçirilmezden, ilkibaşda mälim edilen gümrük düzgüni üýtgände ýa-da onuň hereketi tamamlananda:
- bir şertnama boýunça, eger daşary ykdysady geleşik amala aşyrylanda degişli şertnama baglaşylan bolsa, (ýa-da harytlary gaýtadan işlemek rugsadynyň biri boýunça) şol bir ilkibaşdaky gümrük düzgünine ýerleşdirilen, şol bir gümrük edarasynyň gümrük gözegçiliginde bolan harytlar, we bu harytlaryň deklaranty harytlary ilkibaşdaky gümrük düzgünine ýerleşdiren şahs ýa-da deklarirlenilýän harytlara olar ilkibaşdaky gümrük düzgünine ýerleşdirilenden soň emläk hukugyny alan şahs bolup durýan bolsa.
10. Bir haryt tapgyryndaky harytlar dürli gümrük düzgünlerine ýerleşdirilende, her bir gümrük düzgünine aýratyn ÝGD-lar berilmelidir.
11. Gümrük-tarif düzgünleşdirmegiň, gadaganlyklaryň hem-de çäklendirmeleriň bir meňzeş şertleri ulanylmaga degişli bolan, bir haryt tapgyrynyň düzümindäki, DYI HN boýunça bir dokuz belgili toparlara bölüniş koduna degişli edilen, bir ýurtdan ýa-da bir ykdysady bileleşigiň ýa-da birleşigiň çäginden gelip çykan, ýa bolmasa gelip çykan ýurdy belli bolmadyk bir (söwda, täjirçilik) atly harytlar bir haryt ýaly deklarirlenilýärler.
12. ÝGD şu Gollanmada getirilen doldurmagyň kadalaryna laýyklykda doldurylýar we çap ediji enjamyň ulanylmagy bilen düşnükli çap edilýär, onda bozulyp aýrylan we çyrşalan ýazgylar bolmaly däldir.
ÝGD doldurylanda onuň elektron nusgasy döredilýär, ondaky maglumatlar ÝGD-daky maglumatlara laýyk gelmelidir we ol gümrük edarasyna ÝGD bilen bilelikde berilýär.
Deklarant ÝGD-ny doldurmak we onuň elektron nusgasyny döretmek üçin ulanylýan programma önümini gümrük edarasyndan muzdsuz esasda alyp biler.
Gümrük gullugynyň kadalaşdyryjy hukuk namalary bilen ÝGD-nyň berilmegi arkaly harytlar deklarirlenilende ÝGD-nyň elektron nusgasy bolmazdan onuň berilmeginiň mümkinçiligi bellenilen aýratyn halatlarda ÝGD-da maglumatlar basma baş harplar bilen elde girizilip bilner.
13. Eger öýjüklerde maglumatlary mälim etmek üçin ýa-da gümrük edarasynyň wezipeli adamy tarapyndan gulluk belliklerini goýmak üçin ýeterlik ýer bolmasa, onda zerur bolan maglumatlar, ÝGD-nyň aýrylmaz bölegi bolup durýan, A4 görnüşdäki goşmaça goşulýan sahypalarda (mundan beýläk - ÝGD-ä goşmaça) görkezilmäge degişlidir. ÝGD-ä goşmaçanyň hemme sahypalary belgilenilmelidir. Şunda, ÝGD-nyň degişli öýjüginde (öýjügiň setirinde) «___sahypaly___-nji (njy) goş. seret» diýen ýazgy edilmelidir.
Her ÝGD-ä goşmaçanyň sany ÝGD-nyň nusgalarynyň sanyna gabat gelmelidir.
ÝGD-ä goşmaçanyň her sahypasynda aşakdakylary görkezmek zerur:
- ýokarky sag böleginde «___________belgili ÝGD-ä __-nji (njy) goşmaça»;
- «__-nji (njy) haryt» ýazgy görnüşinde deklarirlenilýän harydyň tertip belgisi we her haryt boýunça - öýjügiň tertip belgisi we doldurmagyň kadalaryna laýyklykda bu öýjüge girizilýän maglumatlar.
Eger ÝGD-ä goşmaçany deklarant ýa-da gümrük dellaly düzen bolsa, ÝGD-ä goşmaçanyň her nusgasy aşaky sag böleginde ÝGD-ny dolduran şahs tarapyndan ýa-da bu şahsyň şoňa ygtyýary bolan işgäri tarapyndan gol çekilip, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda ÝGD-ny düzen şahsyň möhüri bolmaly bolsa, möhürini goýmak arkaly tassyklanylmalydyr.
ÝGD-ä goşmaçany gümrük edarasynyň wezipeli adamy düzen bolsa, ÝGD-ä goşmaçanyň her nusgasy aşaky sag böleginde wezipeli adam tarapyndan gol çekilip belgili şahsy möhürini goýmak arkaly tassyklanylmalydyr.
ÝGD-nyň elektron nusgasyna ÝGD-ä goşmaçalarda bar bolan hemme maglumatlar girizilmelidir.
14. Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 83-nji maddasynda göz öňünde tutulan şertler berjaý edilende, Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 92-nji maddasynyň düzgünleri ulanylýan mahalynda, ÝGD-da mälim edilen maglumatlara üýtgetmeler we (ýa-da) goşmaçalar girizilip bilner.
ÝGD-daky maglumatlara üýtgetmeler we (ýa-da) goşmaçalar el bilen ÝGD-ny dolduran şahs tarapyndan girizilip bilner. Şunda, üýtgedilýän ýa-da düzedilýän maglumatlaryň, indiki tesimde kesgitlenilen halatlardan başga ýagdaýlarda, üsti çyzylýar we ýanynda, şol öýjükde, täze maglumatlar düşnükli girizilmelidir. Her bir üýtgetme, goşmaça, şeýle üýtgetmeleri, goşmaçalary girizen şahsyň goly bilen, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda ÝGD-ny düzen şahsyň möhüri bolmaly bolsa, möhürini goýmak ýoly arkaly tassyklanylmalydyr. Gümrük edarasynyň wezipeli adamy tarapyndan ÝGD-daky maglumatlara girizilen üýtgetmeler we (ýa-da) goşmaçalar, üýtgetmeleri we (ýa-da) goşmaçalary girizen, gümrük edarasynyň wezipeli adamy tarapyndan sene görkezilip, belgili şahsy möhüri goýmak bilen gol çekilip tassyklanylmalydyr.
Eger şeýle üýtgetmeler, goşmaçalar ÝGD-ny düşnüksiz we kyn okalýan etjek bolsa ýa-da olar harytlar goýberilenden soň girizilende, şeýle hem Türkmenistanyň gümrük kodeksiniň 85-nji maddasyna laýyklykda ýetmeýän maglumatlar berlen halatynda gümrük deklarasiýasyny düzediş (mundan beýläk - GDD1) we zerur bolanda oňa goşmaça sahypalar (mundan beýläk - GDD2) ulanylmalydyr. GDD1 (GDD2) esasy sahypanyň (goşmaça sahypanyň) täze blankyny doldurmak arkaly üç nusgada düzülýär. GDD1 (GDD2) doldurylanda onuň elektron nusgasy döredilýär.
GDD1-iň (GDD2-iň) degişli öýjüklerine ÝGD-dan bellige alnyş belgisi, deklarant barada maglumatlar (GDD2-de görkezilmeýär) we harydyň tertip belgisi, girizilýän üýtgetmeler, goşmaçalar barada maglumatlar geçirilýär. Üýtgedilen, goşmaça girizilen maglumatlar GDD1-iň (GDD2-iň) degişli öýjüklerine girizilýär.
Üýtgedilen, goşmaça girizilen maglumatlar GDD1-iň 54-nji öýjüginde we GDD-2-iň her sahypasynda öýjükleriň aşagyndaky setirde ÝGD-ny düzen şahsyň ýa-da bu şahsyň şoňa ygtyýarlyklary bolan işgäriniň goly bilen, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda ÝGD-ny düzen şahsyň möhüri bolmaly bolsa, möhürini goýmak ýoly arkaly tassyklanylmalydyr.
ÝGD-na üýtgetme we (ýa-da) goşmaça girizilen hemme halatlarda gümrük edarasynyň wezipeli adamy tarapyndan harydyň tertip belgisi hem-de üýtgetmeler we (ýa-da) goşmaçalar girizilen öýjükleriň belgileri görkezilip, ÝGD-nyň («1/6», «2/7», «3/8» belgili) esasy sahypalarynyň we GDD1-iň «C» öýjüginde sene görkezilip, gol çekilýär we belgili şahsy möhürini goýmak bilen «______ öýjükler düzedildi» diýen ýazgy görnüşinde bellik edilýär. GDD2-iň «C» öýjüginde gol çekilip, sene we belgili şahsy möhür goýulýar. Şunda, GDD1 (GDD2) ÝGD-nyň aýrylmaz bölegi bolup durýar.
15. Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 84-nji maddasyna laýyklykda ÝGD-nyň yzyna gaýtarylyp alynmagy üçin rugsat berlende, gümrük edarasynyň wezipeli adamy tarapyndan «1/6», «2/7», «3/8», «4/5» belgili esasy sahypalaryň «C» öýjüginde, gümrük edarasynyň wezipeli adamynyň goly we belgili şahsy möhüri bilen tassyklanylýan, ÝGD-nyň yzyna gaýtarylyp alynmagy üçin berlen rugsadynyň senesi görkezilip «ÝGD yzyna gaýtarylyp alyndy» diýen ýazgy edilýär.
16. Harytlaryň goýberilmegi (şertleýin goýberilmegi) hakynda, harytlaryň goýberilmegini gadagan etmek hakynda çözgüt kabul edilenden soň, Türkmenistanyň gümrük çäginden alnyp gidilýän türkmen harytlaryny gümrük düzgünine ýerleşdirmek hakynda rugsat berlenden soň, şeýle hem ÝGD-nyň yzyna gaýtaryp alynmagy üçin rugsat alandan soň:
a) «1/6» we «2/7» belgili esasy we goşmaça sahypalar gümrük edarasynda galýar;
b) «3/8» we «4/5» belgili esasy we goşmaça sahypalar deklaranta gaýtarylyp berilýär we şunda harytlar Türkmenistanyň gümrük çäginden harytlaryň alnyp gidilmegi göz öňünde tutulýan gümrük düzgünine ýerleşdirilende, «4/5» belgili esasy we goşmaça sahypalary harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çäginden gidýän ýerinde ýerleşýän gümrük edarasyna berilýär.
Harytlar harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çäginden gidýän ýerinde ýerleşýän birnäçe gümrük edaralaryň üsti bilen we (ýa-da) wagtyň kesgitli döwrüniň dowamynda bölekleýin alnyp gidilen halatynda Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 85, 86 we 88-nji maddalaryna laýyklykda deklarirlemegiň ýönekeýleşdirilen tertibi ulanylanda, harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çäginden gidýän ýerinde ýerleşýän gümrük edarasyna ÝGD-nyň «3/8» belgili esasy we goşmaça sahypalarynyň deklarant tarapyndan tassyklanan göçürme nusgalarynyň berilmegine ýol berilýär.
17. Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 80-nji maddasynyň dördünii bölegine ýa-da 88-nji maddasynyň ýedinji bölegine laýyklykda ÝGD berilmedik hasaplananda «1/6», «2/7», «3/8», «4/5» belgili esasy sahypalaryň «C» öýjüginde gümrük edarasynyň wezipeli adamy tarapyndan, ÝGD-nyň ýuridik ähmiýeti bolan faktlara şaýatlyk edýän mälim etme bolmagyny bes eden senesi görkezilip «ÝGD berilmedik hasaplanýar» diýen ýazgy edilýär. Bu ýazgy gümrük edarasynyň wezipeli adamynyň goly we belgili şahsy möhüri bilen tassyklanylýar.
III. ÜD-ny doldurmak boýunça umumy düzgünler
18. ÜD «1/6» we «4/5» belgili iki sany esasy sahypalardan, şu Gollanma bilen göz öňünde tutulan halatlarynda bolsa, «1/6» we «4/5» belgili goşmaça sahypalaryndan hem ybaratdyr.
Gümrük gullugynyň bellän halatlarynda, gümrük maksatlary üçin zerur bolan mahalynda sahypalaryň köp sany ulanyp bilner.
19. Bir ÜD-da bir haryt tapgyrynda bolan harytlar barada maglumat mälim edilip bilner. Şunda bir iberijiden bir alyjynyň salgysyna bir ulag (daşaýyş) resminamasy boýunça daşalýan harytlara bir haryt tapgyry hökmünde garalýar.
20. ÜD çap ediji enjamynyň ulanylmagy bilen çap edilýär. ÜD düşnükli doldurylmalydyr, onda bozulyp aýrylan we çyrşalan ýazgylar bolmaly däl. ÜD-ä düzedişler çap ediji enjamynyň ulanylmagy ýa-da basma baş harplar bilen elde girizilip bilner. Her bir düzediş düzedişi girizen şahsyň goluny, şeýle hem gümrük edarasynyň wezipeli adam tarapyndan belgili şahsy möhürini goýmak arkaly tassyklanylmalydyr. Gümrük edarasy zerur bolan mahalynda täze ÜD-nyň doldurylmagyny talap edip bilýär.
ÜD-nyň elektron nusgasynyň döredilmegine mümkinçilik bolan mahalynda, ol ÜD bilen bilelikde gümrük edarasyna berilýär.
21. Ugradylyş gümrük edarasy tarapyndan harytlary içerki gümrük üstaşyrynyň amalyna ýa-da gümrük üstaşyry gümrük düzgünine ýerleşdirmäge rugsat (mundan beýläk - gümrük üstaşyryna rugsat) berlenden soň we ulag serişdesiniň eltilmeli ýerine barýan pursadyna çenli harydyň ýany bilen iberilýän ÜD-nyň, Türkmenistanyň gümrük kanunçylygy bilen kesgitlenilen ýagdaýlarda, esasy sahypasynyň 55-nji öýjügine kesgitlenilen maglumatlar girizilip bilner. Bu maglumatlar harytlar bilen ýük operasiýalarynyň geçirilmegine degişli bolýar we gümrük üstaşyryna rugsat alan şahs tarapyndan girizilýär. Maglumatlar basma harplar bilen elde girizilip bilner.
55-nji öýjük ýük operasiýalary geçirilende, ÜD-nyň 50-nji öýjüginde görkezilen şahsyň çalyşmadyk halatynda doldurylýar.
22. Eger ýük operasiýalarynyň geçirilmegi netijesinde we (ýa-da) başga sebäplere görä ÜD-nyň 50-nji öýjüginde görkezilen şahs çalyşsa, şeýle hem Türkmenistanyň gümrük kanunçylygynda göz öňünde tutulan başga halatlarda, harytlar bolsa şunda Türkmenistanyň gümrük çäginden soňraky daşalmagyna degişli bolsa, onda gümrük üstaşyryna rugsady almak üçin täze ÜD-nyň doldurylmagy zerur.
23. Eger öýjükde maglumatlary mälim etmek üçin ýa-da gümrük edarasynyň wezipeli adamy tarapyndan gulluk belliklerini goýmak üçin ýeterlik ýer bolmasa, onda zerur bolan maglumatlar, ÜD-nyň aýrylmaz bölegi bolup durýan, A4 görnüşdäki goşmaça goşulýan sahypalarda (mundan beýläk - ÜD-e goşmaça) görkezilmäge degişlidir. Şunda, ÜD-nyň degişli öýjüginde «___sahypaly___-nji (njy) goş. seret» diýen ýazgy edilmelidir.
ÜD-e goşmaça iki nusgada düzülýär we ÜD-e goşmaçanyň hemme sahypalary belgilenilmelidir.
ÜD-e goşmaçanyň her sahypasynda aşakdakylary görkezmek zerur:
- ýokarky sag böleginde «___________belgili ÜD-e __-nji (njy) goşmaça»;
- «__-nji (njy) haryt» ýazgy görnüşinde mälim edilýän harydyň tertip belgisi we her haryt boýunça - öýjügiň tertip belgisi we doldurmagyň kadalaryna laýyklykda bu öýjüge girizilýän maglumatlar.
ÜD-e goşmaça gümrük edarasynyň wezipeli adamy tarapyndan düzülende, ÜD-e goşmaçanyň hemme nusgasynyň her sahypasy aşaky sag böleginde wezipeli adam tarapyndan gol çekilip belgili şahsy möhürini goýmak arkaly tassyklanylmalydyr.
Başga halatlarda ÜD-e goşmaçanyň hemme nusgasynyň her sahypasy aşaky sag böleginde gümrük üstaşyryna rugsat alýan şahsyň goly, şeýle hem ÜD-ny dolduran şahsyň goly, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda ÜD-ny düzen şahsyň möhüri bolmaly bolsa, möhürini goýmak arkaly tassyklanylmalydyr.
24. Harytlar içerki gümrük üstaşyrynyň amalyna ýa-da gümrük üstaşyry gümrük düzgünine ýerleşdirilende:
a) ÜD-nyň doldurylan we resmileşdirilen «1/6» belgili esasy we goşmaça sahypalary iberiş gümrük edarasynda galýar;
b) ÜD-nyň doldurylan we resmileşdirilen «4/5» belgili esasy we goşmaça sahypalary gümrük üstaşyryna rugsat alan şahsa gaýtarylyp berilýär we barmaly gümrük edarasyna berilmegi üçin içerki gümrük üstaşyrynyň amalynyň ýa-da gümrük üstaşyry gümrük düzgüniniň maksatlary üçin ulanylýar;
25. Harytlar gümrük üstaşyry gümrük düzgünine ýerleşdirilende, gümrük üstaşyryna rugsat alýan şahs tarapyndan gümrük edarasyna harytlar hakynda maglumatlary ÜD-da mälim etmegi harytlaryň deklarirlenilmegi bolup durýar we şunda ÜD gümrük deklarasiýasy hasap edilýär.
26. Gümrük üstaşyryna rugsat alýan şahsyň beren resminamalaryndaky maglumatlara laýyklykda, ÜD-nyň gümrük dellaly tarapyndan doldurylmagyna ýol berilýär.
27. Içerki gümrük üstaşyry ýa-da gümrük üstaşyry gümrük düzgüni tamamlanandan soň ÜD-nyň «4/5» belgili nusgasy barmaly gümrük edarasynda galýar.
28. Gümrük üstaşyryna rugsadyň alynmagy üçin ÜD-nyň berilmeginiň zerurlygyny Türkmenistanyň gümrük kanunçylygyna laýyklykda Gümrük gullugy kesgitleýär.
IV. Türkmenistanyň gümrük çägine getirilýän (getirilen) harytlar
deklarirlenende ÝGD-ny doldurmagyň kadalary
29. Şu kadalar aşakdaky ýagdaýlarda ÝGD doldurylanda ulanylýar:
a) aşakdaky gümrük düzgünlerine ýerleşdirilýän harytlar üçin:
- erkin dolanyşyga goýbermek;
- gümrük çäginde gaýtadan işlemek;
- erkin dolanyşyk üçin gaýtadan işlemek;
- wagtlaýyn getirmek;
- gümrük ammary (daşary ýurt harytlaryna degişlilikde);
- erkin gümrük zolagy (erkin ammar) (daşary ýurt harytlaryna degişlilikde);
- reimport;
- ýok etmek;
- döwletiň haýryna ýüz öwürmek;
- paçsyz söwda (daşary ýurt harytlaryna degişlilikde);
b) Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 210-njy maddasynyň 2-nji bendi bilen bellenilen ýörite gümrük düzgünine laýyklykda, tebigy heläkçilikleriň we başga adatdan daşary ýagdaýlaryň netijelerini öňüni almak we ýok etmek üçin niýetlenilen daşary ýurt harytlaryna, şol sanda adatdan daşary ýagdaýlaryň netijesinde heläkçilik çeken adamlara mugt paýlamak üçin niýetlenilen harytlar we awariýa-halas ediş we beýleki gaýragoýulmasyz işleriň geçirilmegi üçin hem-de awariýa-halas ediş birlikleriniň iş ukyplylygy üçin zerur bolan harytlar;
ç) Türkmenistanyň gümrük kanunçylygynda göz öňünde tutulan başga ýagdaýlarda.
30. Deklarant ýa-da gümrük dellaly tarapyndan 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 14, 15, 15 (а; b), 16, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, «В», 48, we 54-nji öýjükler aşakdaky kadalara laýyklykda doldurylýar:
1-nji öýjük. «Deklarasiýa»
Öýjügiň birinji kiçi böleginde «IM» harplaryny goýmak zerur. Öýjügiň ikinji kiçi böleginde Gümrük düzgünleriniň klassifikatory (2-nji goşundy) boýunça mälim edilýän gümrük düzgüniniň iki belgili koduny goýmak zerur.
Öýjügiň üçünji kiçi bölegi doldurylmaýar.
2-nji öýjük. «Iberiji/Eksport ediji»
Öýjüge ulag (daşaýyş) resminamasynyň degişli öýjüginden haryt iberiji barada maglumatlary geçirmeli: onuň guramaçylyk-hukuk görnüşini görkezmek bilen, ady hem-de Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatoryna laýyklykda, iberijiniň ýerleşýän ýeriniň ýurdunyň gysga adyny goşmak bilen ýerleşýän ýeri (fiziki şahs üçin - familiýasy, ady, atasynyň ady we salgysy).
3-nji öýjük. «Sahypalar»
Esasy sahypanyň öýjüginiň birinji kiçi böleginde bir - «1» sany görkezilýär, goşmaça sahypada bolsa, iki - «2» sandan başlap, goşmaça sahypanyň tertip belgisi görkezilýär.
Öýjügiň ikinji kiçi böleginde ÝGD-da ulanylan (esasy we goşmaça) sahypalaryň umumy sany görkezilýär.
4-nji öýjük. «Ýükläp ugradyş ýöriteleşmeleri»
Öýjük deklarirlenilýän harytlar barada haýsy-da bolsa bir maglumatlar, harytlar deklarirlenen mahalynda ÝGD bilen bir wagtda berilýän, ýükläp ugradyş ýöriteleşmelerinde, sanawlarda we şular ýaly beýleki resminamalarda bar bolanda doldurylýar.
Berilýän ýöriteleşmeleriň, sanawlaryň we şular ýaly beýleki resminamalaryň umumy sany görkezilýär, «/» bölüji belgisinden soň bolsa bu resminamalaryň umumy sahypa sany görkezilýär.
5-nji öýjük. «Harytlar»
ÝGD-da doldurylýan 31-nji öýjükleriň sany görkezilýär.
6-njy öýjük. «Jemi orun»
Öýjükde deklarirlenilýän harytlaryň ýük orunlarynyň umumy mukdaryny görkezmek zerur.
Harytlar gapgarylyp, guýlup ýa-da üýşürilip daşalanda we ulag (daşaýyş) resminamalarynda ýük orunlarynyň mukdary kesgitlenilmedik bolsa, öýjükde «0» (nol) görkezilýär.
7-nji öýjük. «Habar beriji belgi»
Öýjükde çep tarapdan Harytlaryň deklarirlenilmeginiň aýratynlyklarynyň klassifikatoryna (3-nji goşundy) laýyklykda harytlaryň deklarirlenilmeginiň aýratynlygynyň harply kody goýulýar.
8-nji öýjük. «Alyjy»
Öýjüge ulag (daşaýyş) resminamasynyň degişli öýjüginden harytlaryň alyjysy barada maglumatlary geçirmeli: onuň guramaçylyk-hukuk görnüşini görkezmek bilen, ady we ýerleşýän ýeri (fiziki şahs üçin - familiýasy, ady, atasynyň ady we salgysy).
Goşmaça sahypanyň «2 Iberiji/Eksport ediji 8 Alyjy» öýjügine ulag (daşaýyş) resminamasynyň degişli öýjüginden harytlaryň alyjysy barada maglumatlary - onuň adyny (fiziki şahsyň familiýasyny, adyny, atasynyň adyny) geçirmeli.
Eger deklarirlenilýän harytlar babatda halkara daşalmasy Türkmenistanyň gümrük çäginde başga ulag serişdesine düşürilip ýüklemek bilen amala aşyrylan bolsa, alyjy barada maglumatlar içerki gümrük üstaşyrynyň amaly amala aşyrylan ulag resminamasynyň degişli öýjüginden geçirilýär.
Harytlary alyjy barada aşakdaky maglumatlar öýjüge goşmaça girizilýär:
1) öýjügiň ýokarky böleginde «№» belgiden soň, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda alyja berlen, Hojalyk subýektleriniň umumy klassifikatoryna laýyklykda kody (mundan beýläk - HSUK kody), Türkmenistanyň dolandyryş edaralarynyň işleriniň döwlet klassifikatory boýunça kody (mundan beýläk - DEIDK kody) we Türkmenistanyň eýeçilik görnüşleriniň döwlet klassifikatory boýunça kody (mundan beýläk - EGDK kody) (ýokarda görkezilen maglumatlaryň aralarynda «/» bölüji belgisini girizmek bilen) goýulýar;
2) öýjügiň aşaky böleginde «№» belgisi goýulýar we aşakdakylar görkezilýär:
- eger alyjy ýuridik şahs ýa-da onuň aýrybaşgalanan düzüm birligi bolsa - Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda alyja berlen hususy salgyt belgisi (mundan beýläk - HSB);
- eger alyjy fiziki şahs, şol sanda Türkmenistanyň çäginde hususy telekeçi hökmünde bellige alnan bolsa - harytlaryň alyjysy bolup durýan fiziki şahsyň HSB we onuň şahsyýetini tassyklaýan resminama barada maglumat.
Eger ilkibaşda mälim edilen gümrük düzgüni üýtgände ýa-da onuň hereketi tamamlananda, deklarirlenilýän harytlar babatda halkara daşalmasy amala aşyrylmadyk bolsa, öýjükde deklarirlenilýän harytlara, şol sanda Türkmenistanyň gümrük çäginde ilkibaşda başga gümrük düzgünine ýerleşdirilen harytlara emläk hukugyny alan we gümrük düzgüniniň şertlerine laýyklykda harytlardan peýdalanmaga rugsady bolan şahs barada maglumatlar, ýokarda sanalyp geçilen kadalara laýyklykda görkezilýär.
9-njy öýjük. «Maliýe taýdan düzgünleşdirilmäge jogapkär şahs»
Öýjükde aşakdaky şahslaryň biri barada maglumatlary görkezmek zerur:
- harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çägine getirilmegine esas bolan, daşary ykdysady geleşik amala aşyrylanda satyn almak-satmak (alyş-çalyş) şertnamasyny ýa-da başga islendik şertnamany baglaşan Türkmenistanyň şahsy barada (ýa-da onuň adyndan ýa bolmasa onuň tabşyrygy boýunça şu şertnama baglaşylan);
- taraplaryň biri bolup Türkmenistanyň şahsy çykyş edýän daşary ykdysady geleşigiň çäklerine girmeýän, Türkmenistanyň gümrük çäginde harytlara ygtyýarlyk etmäge hukugy bolan daşary ýurtly şahs barada;
- eger deklarirlenilýän harytlar Türkmenistanyň gümrük çägine birtaraplaýyn daşary ykdysady geleşigiň çäklerinde (degişli şertnama baglaşmazdan) getirilende, ÝGD-nyň berilýän pursadynda deklarirlenilýän harytlaryň eýesi ýa-da eýelik edýän şahs barada;
- deklarirlenilýän harytlara, şol sanda Türkmenistanyň gümrük çäginde ilkibaşda başga gümrük düzgünine ýerleşdirilen harytlara emläk hukugyny alan we gümrük düzgüniniň şertlerine laýyklykda harytlardan peýdalanmaga rugsady bolan şahs barada.
Şunda guramaçylyk-hukuk görnüşini görkezmek bilen şahsyň adyny we ýerleşýän ýerini (fiziki şahs üçin - familiýasyny, adyny, atasynyň adyny we salgysyny) görkezmek zerur.
Ýokarda görkezilen şahs barada aşakdaky maglumatlar öýjüge goşmaça girizilýär:
1) öýjügiň ýokarky böleginde «№» belgiden soň, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda şahsa berlen, HSUK kody, DEIDK kody we EGDK kody (ýokarda görkezilen maglumatlaryň aralarynda «/» bölüji belgisini girizmek bilen) goýulýar;
2) öýjügiň aşaky böleginde «№» belgisi goýulýar we aşakdakylar görkezilýär:
- ýuridik şahs ýa-da onuň aýrybaşgalanan düzüm birligi üçin - Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda şahsa berlen HSB;
- fiziki şahs üçin, şol sanda Türkmenistanyň çäginde hususy telekeçi hökmünde bellige alnan bolsa - fiziki şahsyň HSB we onuň şahsyýetini tassyklaýan resminama barada maglumat.
11-nji öýjük. «Söwda edýän ýurt»
Öýjügiň çep kiçi böleginde Türkmenistanyň şahsynyň amala aşyran daşary ykdysady geleşigi boýunça (şol sanda ilkibaşda saýlanyp alnan gümrük düzgüni üýtgände ýa-da onuň hereketi tamamlananda) onuň hyzmatdaşy bolup çykyş edýän şahsyň bellige alnan ýa-da hemişe ýaşaýan ýeriniň ýurdunyň Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatoryna laýyklykda iki belgili harply kody görkezilýär.
Öýjügiň sag kiçi bölegi doldurylmaýar.
12-nji öýjük. «Umumy gümrük bahasy»
Öýjükde, esasy we goşmaça sahypalarynyň 45-nji öýjüklerinde mälim edilen, hemme harytlaryň gümrük bahalarynyň möçberlerini jemlemek arkaly alynýan, ÝGD-da deklarirlenilýän harytlaryň umumy gümrük bahasy Türkmenistanyň milli walýutasynda görkezilýär.
14-nji öýjük. «Deklarant»
Öýjükde harytlaryň deklaranty barada maglumatlary görkezmek zerur: deklarantyň guramaçylyk-hukuk görnüşini görkezmek bilen onuň ady we ýerleşýän ýeri (fiziki şahs üçin - familiýasy, ady, atasynyň ady we salgysy).
Deklarant barada aşakdaky maglumatlar öýjüge goşmaça girizilýär:
1) öýjügiň ýokarky böleginde «№» belgiden soň, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda deklaranta berlen, HSUK kody, DEIDK kody we EGDK kody (ýokarda görkezilen maglumatlaryň aralarynda «/» bölüji belgisini girizmek bilen) goýulýar;
2) öýjügiň aşaky böleginde «№» belgisi goýulýar we aşakdakylar görkezilýär:
- eger deklarant ýuridik şahs ýa-da onuň aýrybaşgalanan düzüm birligi bolsa - Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda deklaranta berlen HSB;
- fiziki şahs üçin, şol sanda Türkmenistanyň çäginde hususy telekeçi hökmünde bellige alnan bolsa - fiziki şahsyň HSB we onuň şahsyýetini tassyklaýan resminama barada maglumat.
15-nji öýjük. «Iberiş ýurdy»
Öýjükde harytlary iberiş ýurdunyň Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatoryna laýyklykda gysga adyny görkezmek zerur.
Harytlary iberiş ýurdy barada maglumatlar, harytlaryň halkara daşalmasynyň başlanylmagyna esas bolan, ulag (daşaýyş) resminamalarynda getirilen maglumatlar esasynda kesgitlenilýär.
15-nji öýjük (a; b). «Iberiş ýurdunyň kody»
Öýjügiň çep «a» kiçi böleginde Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatoryna laýyklykda harytlary iberiş ýurdunyň iki belgili harply kody görkezilýär.
Öýjügiň sag «b» kiçi bölegi doldurylmaýar.
16-njy öýjük. «Gelip çykan ýurdy»
Öýjükde Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatoryna laýyklykda deklarirlenilýän harytlaryň gelip çykan ýurdunyň gysga adyny ýa-da eger, harytlara goýlan belgiler ýa-da berlen resminamalar harytlaryň anyk gelip çykan ýurduny görkezmän, olarda harytlaryň ykdysady bileleşigiň ýa-da birleşigiň çäginden gelip çykandygy barada maglumat bar bolsa, Ykdysady bileleşikleriň we birleşikleriň klassifikatoryna (4-nji goşundy) laýyklykda ykdysady bileleşigiň ýa-da birleşigiň gysga adyny görkezmek zerur.
Eger bir ÝGD-da dürli ýurtlardan (dürli bileleşiklerden ýa-da dürli birleşiklerden) gelip çykan birnäçe haryt deklarirlenilende, ýa-da iň bolmanda bir harydyň gelip çykan ýurdy näbelli bolsa, öýjükde «Dürli» diýen ýazgy edilýär.
Eger ÝGD-da hemme deklarirlenilýän harytlaryň gelip çykan ýurdy näbelli bolsa, öýjükde «Näbelli» diýen ýazgy edilýär.
18-nji öýjük. «Kybaplamak we ulag serişdesiniň
iberilende/gowşanda bellige alnan ýurdy»
Öýjükde deklarirlenilýän harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çäginde daşalan ulag serişdesi (ulag serişdeleri) barada maglumatlar görkezilýär.
Eger harytlar daşalanda ulag serişdeleriniň düzümi ulanylan bolsa, onda beýleki ulag serişdesini (ulag serişdelerini) herekete getiren ulag serişdesi barada maglumatlary görkezmek zerur.
1. Öýjükde ulag serişdesi barada aşakdaky maglumatlar görkezilýär:
1) öýjügiň çep kiçi böleginde ulag serişdeleriň sany, şeýle hem aşakdakylar görkezilýär:
- awtomobil ulagy arkaly daşalanda - ulag serişdeleriniň (eger harytlar awtoulag serişdeleriniň düzümi arkaly daşalanda, hemme ulag serişdeleriniň) bellige alnyş belgileri;
- demir ýol ulagy arkaly daşalanda - demir ýol wagonlarynyň (platformalaryň, sisternalaryň we şolara meňzeşleriň) belgileri;
- deňiz (derýa) ulagy arkaly daşalanda - gämileriň atlary;
- howa ulagy arkaly daşalanda - gatnaw belgileri;
2) öýjügiň sag kiçi böleginde Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatoryna laýyklykda, ulag serişdesiniň bellige alnan ýurdunyň, eger-de daşalmada ulag serişdeleriniň düzümi ulanylan bolsa, onda beýleki ulag serişdesini (ulag serişdelerini) herekete getirýän ulag serişdesiniň bellige alnan ýurdunyň iki belgili harply kody görkezilýär.
2. Eger harytlar deklarirlenilýän pursadynda ulag serişdesiniň bellige alnan ýurdy (ýurtlary) näbelli bolsa, öýjügiň sag kiçi böleginde iki sany nol («00») goýulýar.
3. Eger harytlar dürli ýurtlarda bellige alnan birnäçe ulag serişdeleri arkaly daşalýan bolsa, öýjügiň sag kiçi böleginde iki sany dokuz («99») goýulýar.
4. Harytlar demir ýol ulagy arkaly daşalanda öýjügiň sag kiçi bölegi doldurylmaýar.
19-njy öýjük. «Konteýner»
Öýjükde haryt daşamagyň aşakdaky alamatlaryny goýmak zerur:
- «1», eger harytlaryň Türkmenistanyň gümrük serhedinden daşalmagy konteýnerde amala aşyrylan bolsa;
- «0» galan halatlarda (şol sanda harytlaryň daşalyşy (daşalandygy) baradaky maglumatlar näbelli bolsa).
20-nji öýjük. «Ibermegiň şertleri»
Deklarirlenilýän harytlar daşary ykdysady geleşik amala aşyrylanda baglaşylan şertnama boýunça borçlaryň ýerine ýetirilmeginiň hasabyna Türkmenistanyň gümrük çägine getirilen (getirilýän) mahalynda öýjügi doldurmak zerur.
Şertnamanyň şertlerinden ugur alyp, öýjükde deklarirlenilýän harytlaryň iberilmeginiň şertleri barada şu aşakdaky maglumatlar görkezilýär:
- öýjügiň birinji kiçi böleginde Ibermegiň şertleriniň klassifikatoryna (5-nji goşundy) laýyklykda harytlary ibermegiň şertiniň harply kody görkezilýär.
- öýjügiň ikinji kiçi böleginde ibermegiň şertine laýyklykda, Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatory boýunça geografik ýeriniň ýerleşýän ýurdunyň iki belgili harply kody hem-de geografik ýeriň ady görkezilýär;
- öýjügiň üçünji kiçi bölegi doldurylmaýar.
21-nji öýjük. «Kybaplamak we serhetdäki
aktiw ulag serişdesiniň bellige alnan ýurdy»
Öýjükde Türkmenistanyň gümrük çägine gowşanda deklarirlenilýän harytlaryň ýerleşen ulag serişdesi (ulag serişdeleri) barada maglumatlary görkezmek zerur.
Eger halkara daşalmasynda ulag serişdeleriniň düzümi ulanylan bolsa, onda beýleki ulag serişdesini (ulag serişdelerini) herekete getiren ulag serişdesi barada maglumatlary görkezmek zerur.
1. Öýjükde ulag serişdesi barada aşakdaky maglumatlar görkezilýär:
1) öýjügiň çep kiçi böleginde ulag serişdeleriň sany, şeýle hem aşakdakylar görkezilýär:
- awtomobil ulagy arkaly daşalanda - ulag serişdeleriň bellige alnyş belgisi;
- demir ýol ulagy arkaly daşalanda - demir ýol wagonlaryň (platformalaryň, sisternalaryň we şolara meňzeşleriň) belgileri;
- deňiz (derýa) ulagy arkaly daşalanda - gäminiň ady;
- howa ulagy arkaly daşalanda - gatnaw belgisi;
2) öýjügiň sag kiçi böleginde Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatoryna laýyklykda, ulag serişdesiniň bellige alnan ýurdunyň, eger-de daşalmada ulag serişdeleriniň düzümi ulanylan bolsa, onda beýleki ulag serişdesini (ulag serişdelerini) herekete getirýän ulag serişdesiniň bellige alnan ýurdunyň iki belgili harply kody görkezilýär.
2. Eger harytlaryň deklarirlenilýän pursadynda ulag serişdesiniň bellige alnan ýurdy (ýurtlary) näbelli bolsa, öýjügiň sag kiçi böleginde iki sany nol («00») goýulýar.
3. Eger harytlar dürli ýurtlarda bellige alnan birnäçe ulag serişdeleri arkaly daşalýan bolsa, öýjügiň sag kiçi böleginde iki sany dokuz («99») goýulýar.
4. Harytlar demir ýol ulagy arkaly daşalanda öýjügiň sag kiçi bölegi doldurylmaýar.
22-nji öýjük. «Walýuta we hasap boýunça umumy baha»
Öýjügiň çep kiçi böleginde Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatoryna laýyklykda şertnamada (geleşikde) harytlaryň bahasy görkezilen walýutasynyň üç belgili harply koduny, ýa bolmasa muzdsuz geleşigi, birtaraplaýyn daşary ykdysady geleşik amala aşyrylanda ýa-da harytlar daşary ykdysady geleşigiň çäklerine girmeýän ýagdaýynda geçirilende düzülen täjirçilik we beýleki resminamalarda harytlaryň bahasynyň aňladylan walýutasynyň üç belgili harply koduny görkezmek zerur.
Öýjügiň sag kiçi böleginde şu öýjügiň çep kiçi böleginde görkezilen walýutada esasy we goşmaça sahypalaryň 42-nji öýjüklerinde görkezilýän bahalaryň jemini görkezmek zerur.
23-nji öýjük. «Walýutanyň hümmeti»
Türkmenistanyň kanunçylygynda başga hümmetiň ulanylmagy bellenilmedik bolsa, öýjükde Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan daşary ýurt walýutasynyň (ÝGD-nyň 22-nji öýjüginde kody görkezilen) milli walýuta ÝGD-nyň kabul edilen senesindäki bellenilen hümmeti görkezilýär.
Eger ÝGD-nyň 22-nji öýjüginiň çep kiçi böleginde milli walýutanyň kody görkezilen bolsa, öýjük doldurylmaýar.
24-nji öýjük. «Geleşigiň häsiýeti»
Öýjügiň çep kiçi böleginde Geleşigiň häsiýetiniň klassifikatoryna (6-njy goşundy) laýyklykda geleşigiň häsiýetiniň iki belgili kody görkezilýär.
25-nji öýjük. «Serhetdäki ulagyň görnüşi»
Öýjügiň çep kiçi böleginde Ulaglaryň we harytlary ulagly daşamagyň görnüşleriniň klassifikatoryna (7-nji goşundy) laýyklykda, 21-nji öýjükde görkezilen, ulag serişdesiniň görnüşiniň iki belgili koduny goýmak zerur.
Öýjügiň ikinji kiçi bölegi doldurylmaýar.
26-njy öýjük. «Ýurduň içindäki ulagyň görnüşi»
Öýjügiň çep kiçi böleginde Ulaglaryň we harytlary ulagly daşamagyň görnüşleriniň klassifikatoryna laýyklykda (7-nji goşundy), 18-nji öýjükde görkezilen, ulag serişdesiniň görnüşiniň iki belgili koduny goýmak zerur.
Öýjügiň sag kiçi bölegi doldurylmaýar.
29-njy öýjük. «Giriş/çykyş edarasy»
Öýjükde Gümrük edaralarynyň klassifikatoryna laýyklykda, harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çägine gelen ýerinde ýerleşen gümrük edarasynyň kody görkezilýär.
Deklarirlenilýän harytlar Türkmenistanyň gümrük çägine dürli geçiriş ýerleriň üsti bilen getirilende, öýjükde Gümrük edaralarynyň klassifikatoryna laýyklykda, harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çägine gelen ýerlerinde ýerleşen hemme gümrük edaralaryň kodlary görkezilýär.
30-njy öýjük. «Harytlaryň ýerleşýän ýeri»
Öýjükde ÝGD-nyň berlen pursadynda deklarirlenilýän harytlaryň ýerleşýän ýeri barada maglumatlar görkezilýär.
Eger harytlar wagtlaýyn saklanylýan ammarda ýa-da gümrük ammarynda ýerleşýän bolsa, wagtlaýyn saklanylýan ammaryň ýa-da gümrük ammarynyň işini amala aşyrmaga ygtyýarnamanyň belgisi we berlen senesi görkezilýär.
Eger harytlar demir ýol ýa-da awtomobil ulagynda ýerleşýän bolsa (şol sanda, eger bu ulag serişdeleri wagtlaýyn saklanylýan ammaryň ýa-da gümrük ammarynyň çäginde ýerleşende) öýjükde:
- eger harytlar demir ýolunda ýerleşen ulag serişdelerinde ýerleşýän bolsa, «d/ý» diýen ýazgy edilýär we «/» bölüji belgisinden soň demir ýol wagonlaryň (platformalaryň, sisternalaryň we şolara meňzeşleriň) belgileri goýulýar;
- eger harytlar awtomobil ulagynda ýerleşýän bolsa, «awto» diýen ýazgy edilýär we «/» bölüji belgisinden soň awtomobil ulagynyň bellige alnyş belgisi goýulýar.
Eger harytlaryň wagtlaýyn saklanylmagy alyjynyň ammarynda amala aşyrylýan bolsa, onda öýjükde «Alyjynyň ammary» diýen ýazgy edilýär we iş zolagyna şu ammaryň ýerleşýän ýeri girýän gümrük edarasynyň kody goýulýar.
Galan ýagdaýlarda öýjükde ÝGD-nyň berlen pursadynda deklarirlenilýän harytlaryň bolýan we barlanyp (gözden geçirilip) boljak gümrük gözegçiligi zolagynyň ýerleşýän ýeri (salgysy) görkezilýär.
Harytlar deslapdan deklarirlenende öýjükde harytlara gümrük barlagyny (gözden geçirmesini) geçirmek üçin harytlaryň gümrük edarasyna görkeziljek ýeri barada maglumatlar görkezilýär.
31-nji öýjük. «Ýük orunlary we harytlaryň beýany»
Öýjükde, gümrük we beýleki tölegleri hasaplamak we töledip almak hem-de gadaganlyklaryň we çäklendirmeleriň berjaý edilmegini üpjün etmek maksady bilen, gümrük maksatlary üçin harytlaryň kybaplanylmagyna we olaryň DYI HN boýunça bir dokuz belgili toparlara bölüniş koduna degişli edilmegine mümkinçilik berýän, deklarirlenilýän harytlar baradaky maglumatlary, şeýle hem ýük orunlary baradaky maglumatlary görkezmek zerur.
1 belgide haryt nyşanlary, markalary, modelleri, artikullary, standartlary we şolara meňzeş tehniki hem-de täjirçilik häsiýetleri baradaky maglumatlary, şeýle hem deklarirlenilýän harytlaryň mukdar we hil taýdan düzümi barada maglumatlary goşmak bilen, harydyň (söwda, täjirçilik ýa-da başga adaty) adyny görkezmek zerur.
Ýokarda sanalyp geçilen maglumatlara goşmaça 1 belgide aşakdakylary hem görkezmek zerur:
- DYI HN-da ulanylýan esasy we goşmaça ölçeg birliginden tapawutly ölçeg birliklerindäki harytlaryň mukdar taýdan häsiýetlendirilmeleri, eger şu häsiýetlendirilmeler gümrük we beýleki tölegleri hasaplamak we töledip almak hem-de (ýa-da) gadaganlyklaryň we çäklendirmeleriň berjaý edilişini üpjün etmek üçin zerur bolsa, ýa bolmasa harydyň has takyk kybaplanylmagyna mümkinçilik berýän bolsa;
- döwürleýin, wagtlaýyn ýa-da doly ÝGD-da - «GG.AA.ÝÝ-ýyldan GG.AA.ÝÝ-ýyla çenli ibermek» diýen ýazgy, şunda GG.AA.ÝÝ degişlilikde - harytlaryň iberilýän döwrüniň başlanýan we gutarýan güni, aýy we ýylynyň soňky iki sany. Harytlaryň iberilýän (goýberilýän) döwrüniň takyk senesini kesgitlemegiň mümkinçiligi bomadyk halatynda - ibermek döwri senenama aýyna çenli takyklykda görkezilýär.
2 belgide aşakdakylary görkezmek zerur:
- gaby bolan harytlar üçin arasynda otur goýmak bilen, harydyň tutýan ýük orunlarynyň umumy mukdary (eger deklarirlenilýän harytlar ýük orunlarynyň hemme ýerini tutmaýan bolsa, onda ýaýyň içinde harytlaryň bölekleýin tutýän ýük orunlarynyň mukdary, «-» kese çyzygy goýmak bilen «ornuň bölegi» diýen ýazgy edilip görkezilýär), Ýüküň, gaplaryň we gaplama materiallarynyň görnüşleriniň klassifikatoryna (8-nji goşundy) laýyklykda harytlaryň gaplarynyň görnüşleriniň kodlary, «-» kese çyzygy goýmak bilen her görnüşi boýunça gaplaryň mukdaryny goýmak arkaly görkezilýär;
- ulag serişdesiniň enjamlaşdyrylan gaplarda gapgarylyp, guýlup, üýşürilip gapsyz daşalýan harytlar üçin Ýüküň, gaplaryň we gaplama materiallarynyň görnüşleriniň klassifikatoryna (8-nji goşundy) laýyklykda ýüküň görnüşiniň kody görkezilýär.
Konteýnerlerde daşalýan ýükler üçin 3 belgide konteýnerleriň mukdaryny we olaryň belgilerini görkezmek zerur. Eger deklarirlenilýän harytlar konteýneri tutuş tutmaýan bolsa, belgiden soň «bölek» diýen ýazgy ýazylýar.
Markalar bilen belgilenen goşmaça töleg bellenilen harytlar üçin 4 belgide goşmaça töleg markalarynyň seriýasyny, belgilerini we her seriýasy boýunça sanyny görkezmek zerur. Yzly-yzyna gelýän goşmaça töleg markalarynyň belgileri barada maglumatlar, arasynda kese çyzygy goýmak bilen degişli çägiň birinji we soňky belgilerini goýmak arkaly görkezilýär.
32-nji öýjük. «Haryt №»
Öýjügiň çep kiçi böleginde 31-nji öýjükde mälim edilýän deklarirlenilýän harydyň tertip belgisi görkezilýär.
Öýjügiň sag kiçi bölegi doldurylmaýar.
33-nji öýjük. «Harydyň kody»
Öýjügiň birinji kiçi böleginde DYI HN-na laýyklykda aralarynda boş ýersiz harydyň dokuz belgili toparlara bölüniş koduny goýmak zerur.
Öýjügiň ikinji kiçi böleginde aşakdakylary goýmak zerur:
- «E» harpyny (gadaganlyklaryň we çäklendirmeleriň ulanylmagyndan erkin), eger deklarirlenilýän harytlar DYI HN-nyň toparlara bölüniş kody we (ýa-da) ady boýunça Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda, ygtyýarlandyrmak görnüşinde gadaganlyklaryň we çäklendirmeleriň ulanylmagyna düşüp, emma özüniň häsiýetleri we (ýa-da) ulanylmagy boýunça şeýle çäreleriň ulanylmagyna degişli harytlara laýyk gelmeýän bolsa;
- «I» harpyny (intellektual eýeçilik), eger deklarirlenilýän harytlarda intellektual eýeçilik obýektleriniň gümrük sanawyna girizilen intellektual eýeçilik obýektleriň alamatlary bar bolsa;
- ýokarda görkezilen harplary, aralarynda boş ýersiz «EI» yzygiderlikde, eger deklarirlenilýän harytlar degişli şertleri kanagatlandyrýan bolsa.
34-nji öýjük. «Gelip çykan ýurdunyň kody»
Öýjü


text:
Dokma önümçiligi kafedrasy Oba hojalyk önümlerini gaýtadan işlemek fakultetiniň düzüminde Dokma senagatynyň önümçiliginiň tehnologiýasy ady bilen 2000-nji ýylda döredildi.
Kafedra Dokma önümçiligi fakultetiniň düzüminde bolup 2006-2010-njy ýyllar aralygynda Mata we tikin önümçiligi kafedrasy ady bilen hem-de 2010-njy ýyldan häzirki güne çenli Dokma önümçiligi kafedrasy diýip atlandyrylýar.
Kafedrada Tebigy süýümleri egirmek we Mata önümçiligi hünär ugurlary boýunça hünärmenler taýýarlanylýar.
Talyp ýaşlaryň milli mirasymyza bolan höwesini artdyrmak maksady bilen kafedrada döredilen halyçylyk, taraçylyk we örmeçilik okuw otaglarynda esasy okuwlaryndan boş wagtlary hünär ugurlaryny kämilleşdirýärler.
Kafedranyň tejribeli mugallymlary tarapyndan talyp ýaşlaryň alan nazary bilimlerini önümçilik bilen baglanyşdyrmak maksady bilen dünýäniň iň öňdebaryjy enjamlary ornaşdyrylan häzirki zaman dokma toplumlarynda amaly, tejribe okuw sapaklary geçirilýär.


text:
2021-nji ýylyň 22-nji sentýabrynda Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynda mukaddes Garaşsyzlygymyzyň şanly 30 ýyllygy mynasybetli «Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 30 ýyllygy: parahatçylyksöýüji daşary syýasatyň we diplomatiýanyň taryhy tejribesi» atly ylmy-amaly maslahat geçirildi. Maslahata ýokary okuw mekdepleriniň professor-mugallymlary we talyplary gatnaşdylar. Geçirilen ylmy-amaly maslahatda Garaşsyzlyk ýyllarynda ýurdumyzda ýetilen sepgitler, hormatly Prezidentimiziň dünýäde parahatçylygy we howpsuzlygy goramakda alyp barýan daşary syýasatynda gazanýan üstünlikleri dogrusynda ylmy çykyşlar diňlenildi. Maslahat bölümçelerde öz işini dowam etdi.
Maslahatyň ahyrynda oňa gatnaşyjylar hormatly Prezidentimizi we ähli türkmen halkyny mukaddes Garaşsyzlygymyzyň şanly 30 ýyllyk ýubileýi bilen gutladylar.
Merjen JUMAGYLYJOWA,
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň
Halkara gatnaşyklary institutynyň II ýyl talyby.


text:
Bıyl 200-den asa jańa mektep salynady - Eraly Toǵjanov
NUR-SULTAN. QazAqparat – Mektepterge qatysty oryn tapshylyǵy 260 myńǵa jetti. Bul týraly Úkimettegi onlaın baspasóz máslıhatynda Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵjanov aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Memleket basshysy óziniń Joldaýynda áleýmettik salaǵa, ony damytýǵa qatysty birqatar júıeli mindetterdi naqtylap, belgilep bergen bolatyn. Atap aıtqanda, bilim jáne ǵylym salasy boıynsha birinshi mindet - 1 myń jańa mektep qurylysy. Táýelsizdik jyldary elimizde 1900-ge jýyq jańa mektep salyndy. Alaıda demografııalyq ósý qarqynyna baılanysty mektepter tapshylyǵy áli de bar. Eger de búginde oryn tapshylyǵy 260 myń bolsa, 2025 jylǵa deıin ol shamamen 4 esege deıin ulǵaıýy múmkin», - dedi E. Toǵjanov.
Onyń aıtýynsha, jańa mektepter qurylysy barysynda 2 myńnan 4 myńǵa deıin arttyryp, ony jeke sektor esebinen salý eskerilip otyr.
«Jalpy, bıyl keminde 200-den asa jańa mektep salynady. Nátıjesinde, 2025 jylǵa qaraı oryn tapshylyǵyn, sondaı-aq apatty jáne úsh aýysymdy mektepter máselesin tolyqtaı sheshetin bolamyz», - dedi Úkimet basshysynyń orynbasary.
E. Toǵjanov tolyq bilim beretin aýyl mektepterin jan basyna qarjylandyrýǵa kóshý iske asyrylatynyn naqtylady. Qazirgi kezde óńirler arasynda mektepterdi qamtamasyz etýge jumsalatyn qarjy aıyrmashylyǵy aıtarlyqtaı bolyp tur.
- Almatyda sabaq bastalǵaly qansha oqýshy koronavırýs juqtyrǵan
- Qazaqstan men Reseıdiń úkimet basshylary telefon arqyly sóılesti
- El úmiti: Daryndy oqýshylar qalaı anyqtalady
- «Jaıly turǵyn úı» qazaqstandyqtardyń baspana jaǵdaıyn jaqsarta ala ma
- Asqar Mamın tsıfrlandyrý jónindegi komıssııanyń otyrysyn ótkizdi
- Mektep pen aýrýhana salý Nur Otan-nyń erekshe baqylaýynda
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Süýşük, artykmaç, gereginden artyp galan (zat).
Kassada goýsaňyz artyk puluňyz, Gerek wagty alyň, boşdur eliňiz. (Mollamurt, Saýlanan eserler)
On ýyl ýaşadym welin, şondan artygy başartmaýar. (M. Gorkiý, Ene)
Manat ýasaýanyň ogly bolanymda-da, şundan artyk pul sowup bilmerin. (N. Pomma, Taýlak hyzzyn)
Göçme manyda Ajaýyp, aýratyn, tapawutly, juda, gowy.
Öňküden-de artyk bolsun owadan. (N. Pomma, Saýlanan eserler)
Onuň ejesi gyzyny çenden artyk söýýärdi. (A. Gowşudow, Mähri-Wepa)
Meniň ol gyzlardan nämäm artyk? (G. Muhtarow, G. Seýitliýew, Bagbanyň gyzy)
Soňuna çekimli ses bilen başlanýan goşulmalar ýa-da -rak goşulmasy goşulanda, sözüň soňundaky dymyk çekimsiz degişli açyk çekimsizine öwrülýär.
Meselem artyk - artygy.
Örän köp, gereginden artyk.


text:
1. Söhbetdeşleriňizi iň akylly, iň özüne çekiji we gyzykly adamlar ýaly duýuň
2. Gepleşik wagtynda adamlary başga zat hakda pikir etmeýän ýaly duýuň.
Sözlemiň ahyryna intonasiýaňyzy peseldiň.
Esasan baş ada üns beriň.
Setiriňize jogap bermezden ozal iki sekunt duruň.
3. Tüýs ýürekden ýylgyryp, ýakymly zatlar hakda pikir ediň.
Beýni käwagt hakykat bilen fantaziýanyň arasyndaky tapawudy duýmaýar, şonuň üçin ýakymly bir zat hakda pikirleneniňizde, oňa oňyn reaksiýa berýärsiňiz we ýylgyrşyňyz hakyky görünýär. Adamlar bary-ýogy 17 millisekuntda emosiýalary "okaýarlar", şonuň üçin islendik negatiw alamat aňsatlyk bilen görünýändir. Adamlar bilkastlaýyn ýylgyryşy duýýarlar.
4. Kimdir biri bilen salamlaşanyňyzda, beýikligiňiz ýaly bolar ýaly oturgyjyňyzdan turuň we eliňizi silkende eliňizi jübiňizden çykaryň
5. Gowy diňleýji boluň: duruň we sorag beriň
Jon F. Kennedi ajaýyp diňleýjidi. Söhbetdeşleri onuň "olar bilen" söhbwtdeşlige dolydygyna ynanýardylar. Adatça, diňlänimizde, özümiz gürlemek üçin söhbetdeşiň sözüniň gutarmagyna garaşýarys. Üns bilen diňleýändigiňizi görkezmek üçin sorag beriň. Eger size aýdýanlary bilen hakykatdanam gyzyklanmaýan bolsaňyz, muny gizlemek gaty kyn bolar.
6. Oturan ýeriňizi üns bilen saýlaň
Ýer saýlamak, gepleşikleriň netijesine uly täsir edip biler. Adamlar biri-biriniň garşysynda oturanda we stol olary bölýän ýaly bolup, köplenç jedel edýärler, duýdansyz gürleýärler, gysga sözlemler ulanýarlar. Ilki bilen gapma-garşylykdan gaça durmak isleseňiz, beýleki adamyň gapdalynda ýa-da oňa dogry burçlarda oturyň.
7. Adamkärçiligi saklaň
Ýolbaşçy bolmak üçin fiziki taýdan güýçli bolmak hökman däl. Şahsyýetiň güýçli taraplaryny - Bil Geýts ýaly akyl ýa-da Dalaý Lama ýaly hoşniýetliligi görkezmeli. Belli bir güýç derejesine ýeteniňizde, harizmaňyz öser, ýöne adamkärçiligi ýatdan çykarmaly dälsiňiz - ýogsam diktator hökmünde bellik edilmek howpy abanýar.
8. Impostor sindromyny ýeňiň
1978-nji ýylda Jorjiýa uniwersitetiniň alymlary adamlaryň takmynan 70% -iniň "ýalançy sindrom" diýilýän keselden ejir çekýändigini anykladylar. Öz-özüňe şübhe döredýär - paş edilmegine garaşýan ýaly. Bu harizma diýseň ýaramaz täsir edýär.
9. Uly wakalara öňünden taýýarlyk görüň
Hiç haçan türgenleşiksiz marafon ylgap bilmersiňiz ýa-da ilkinji repetisiýasyz çykyş etmersiňiz. Şeýle hem, jady bilen güýçli we ynamly duýup bilmersiňiz. "Taýýarlyk" işlerini ýerine ýetirmek zerur.
Ylgamak sizi rahatlandyrýan bolsa, ylgamak üçin wagt sarp ediň. Ara-da möhüm ýygnakdan öň gowy saz diňläň. Aýdym sanawynda göwnüňizden turýan we size ynam döredýän aýdymlaryň bardygyna göz ýetiriň.


text:
Okuwçylar ýaşulynyň ýanyna gelip we ondan soradylar: näme üçin erbet meýiller adamy aňsatlyk bilen eýeleýär we gowylykly häsiýet bolsa - berkemän we kynlyk bilen gowşak bolup galýar?
Gülüň sagdyn tohumy günüň aşagynda goýup, a näsag tohum bolsa topraga ekilse näme bolar? - diýip, ýaşuly sorady.
Okuwçylary: "Topraksyz galan, gowy tohum - jansyz öler, ýöne erbet tohum bolsa - gögerip öser, ýöne näsag şine ösüp we gowy däl miwe berer" - diýdi.
- Ine, adamlar şeýle hereket edýärler: gizlinlikde gowy işler etmegiň we kalbynda çuňňur ösýän gowy başlangyçlaryň ýerine, olar göz üçin görkezme edýärler we olar şeýdip özlerini zaýalaýarlar.
Adamlar kemçiliklerini we günälerini beýlekilere görkezmezligi üçin kalbynda gizleýärler. Şol ýerde ulalyp we adamyň ýüregini weýran etýär.
A siz bolsa akylly bolmaly.
Okuwçylar, beren sapagy üçin Awwa minnetdarlyk bildirdiler we oýlanma çümüp gitdiler.
G. Maral


text:
Hindistanda geçen annada ilatyň arasynda iň ýokary derejedäki sanjymlar geçirildi, ýagny bir gije-gündizde raýatlaryň 22 milliondan gowragyna sanjym edildi. Bu awgust aýynda geçirilen sanjymlaryň umumy sanyndan üç esse ýokarydyr. Bu barada India Today gazeti ýazýar.
Ýurduň saglygy goraýyş ministrligi bu üstünligi Hindistanyň hökümet başlygy Narendra Modiniň doglan gününe sowgat diýip häsiýetlendirdi, ol geçen annada 71 ýaşady. Premýer-ministr Modi şu ýylyň aprel-maý aýlarynda ilatyň arasynda koronawirus ýokanjynyň we onuň pidalarynyň artmagy bilen baglylykda tankyt edilipdi.
“Her bir hindistanly bu günki sanjymlaryň rekord derejesine buýsanyp biler. Geliň, COVID-19 ýokanjynyň soňuna çykmak üçin sanjym almagymyzy dowam edeliň!” diýip, Modi begenjini halky bilen paýlaşdy.
Soňky bir aýyň dowamynda Hindistanda her gün 7 million adama sanjym edildi.
Ilatyň arasynda sanjym işleriniň geçirilmegi AstraZeneca kompaniýasynyň waksinalary Hindistanyň syworotka instituty tarapyndan köpçülikleýin öndürilip başlanandan soňra has-da çalt depgine eýe boldy. Ady tutulan institut sentýabrda 200 million sany sanjymy öndürer, geçen awgustda bu görkeziji 150 milliona deň boldy.
Şeýle-de ýerli Bharat Biotech kompaniýasy özüniň Covaxin sanjymlarynyň 30 millionyny, Cadila Healthcare 10 million sanjymy taýýarlap, ählumumy tutuma goşant goşmagy wada berýärler.
Häzir ilaty 1,35 milliard adama deň bolan Hindistanda 800 million adama sanjym edildi, bu Hytaýdan soňra dünýäde ikinji görkezijidir.


text:
Alym Hazaryň Azerbaýjana degýän käbir böleklerinde suwuň ýüzündäki nebitiň iki santimetre barabardygyny we Türkmenistanyň Awaza proýektiniň Hazaryň hapalygynyň artmagyna goşant goşýandygyny aýdýar.
Germaniýadaky habarçymyz Tahyr bu alym bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Jenap Abdowand, siz Bakuwda bolup, Hazar deňzniň ekologiýa ýagdaýy hakda barlaglar geçirdiňiz. Deňziň Azerbaýjan sektoryndaky ýagdaý hakda maglumat beräýseňiz?
Abdolwand: Azerbaýjanyň nebit önümçiligi boýunça ekologiýa ýagdaýyna baha bersek, ony uly ekologiýa pajygasy diýip bileris. Nebit ýataklary kontrol edilmeýär we deňze uly möçberde nebit akdyrylýar. Suwuň ýüzünde gaýyp ýören nebit göze dürtülip duran zat. Käbir ýerlerde onuň gatlagy 2 santimetre ýetýär.
Ýeriň emeli hemralary arkaly geçiren barlaglarymyzda Hazar deňzinde uzaklygy 180 kilometre ýetýän nebit hapalaryny gördük. Onuň çeşmesi Azerbaýjanyň nebit ýataklary.
Nebit hapasynyň akymy deňziň günorta tarapyna tarap bolup, onuň bir ujy Eýranyň we Türkmenistanyň deňiz kenaralaryna baryp ýetýär. Netijede Eýranyň saglygy goraýyş edarasy şu ýyl deňizde suwa düşmek saglyga zyýanly diýip beýanat ýaýratdy.
Azatlyk Radiosy: Siz deňziň hapalygy barada öňe sürýän pikirleriňizi haýsy deliller bilen esaslandyrýarsyňyz?
Abolwand: Biziň monitoring sistemamyz bar we regionda biz bilen hyzmatdaşlyk edýän kärdeşlerimizden alýan maglumatlarymyz boýunça deňziň hapalygy barada maglumat berýäris. Men Gazagystanda we Azerbaýjanda boldum. Emma Türkmenistanda bolup bilmedim. Orsýetde hem işlemek kynlaşýar.
Biz 6 ýyl mundan owal Orsýetde hem monitoring geçiripdik. Emma Orsýetiň ýagdaýynyň hem ekologiýa boýunça erbetdigini bilýäris. Gazagystanyň Kaşagan ýataklaryny hem unutmaly däldiris.
Azatlyk Radiosy: Siz öz söhbetleriňizde Eýranyň resmileriniň Hazaryň hapalygy barada duýduryş berendigini ýatladyňyz. Eýranyň deňiz kenaralarynda 6 milliona golaý ilat ýaşaýar. Hazarýaka şäherleriň hapalary bolsa göni deňze akdyrylýar diýilýär. Ekologiýa boýunça Hazar deňziniň Eýran kenary barada näme aýdyp bolar?
Abolwand: Eýranda beýleki deňizýaka ýurtlary bilen deňeseň, ýagdaý başgaça. Beýleki hazarýaka ýurtlarda deňziň hapalygy barada gürrüň edilmeýär. Emma Eýranyň resmi edaralary, şeýle-de ýurduň ylmy merkezleri we uniwersitetleri bu barada aç-açan gürrüň edýärler we şol diskussiýalarda Hazardaky ýagdaý berk tankytlanýar.
Şol gürrüňlerde hapalaryny deňze akdyrýan kärhanalaryň jezalandyrylmagy talap edilýär. Eýranda daşky gurşawy goraýan guramalar hem güýçli iş alyp barýarlar we jemgyýetde bu ugurda jedeller bolýar.
Azatlyk Radiosy: Siz Hazarda uzaklygy 180 kilometre ýetýän nebit zolagyny gördük diýýärsiňiz we onuň çeşmesiniň Azerbaýjanyň nebit ýataklarydygyny aýdýarsyňyz, bu ýagdaý Türkmenistan üçin näderejede howply?
Abolwand: Suwuň akymy nebit hapasyny deňziň kenaralarynda ýerleşýän ähli zonalara ýetirýär. Biz Türkmenistanda indi birnäçe ýyldan bäri iş alyp barýan nebit-gaz kompaniýasy RWE-niň işleri bilen ýakyndan tanyş.
RWE daşky gurşawy goramak boýunça köp çäreleri gördi. Bu şirketiň ekologiýany goramak boýunça alyp barýan işleriniň standarty ýokary. Netijede gaz önümçiliginde Türkmenistan sektorynda deňze akdyrylýan hapanyň möçberi az.
Eger Türkmenistanda iş alyp barýan ITERA we Petronas ýaly nebit-gaz şirketleri hem RWE ýaly işleseler, onda Hazaryň Türkmenistan sektorynda deňziň hapalanmagy azalar. Emma suwuň akymy nebit hapasyny Türkmenistana hem ýetirýär.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistan deňiz kenarynda Awaza syýahatçylyk zolagyny gurýar. Ekologiýa nukdaýnazaryndan siz muňa nähili garaýarsyňyz? Awaza deňzi hapalaýarmy?
Abolwand: Awaza hem deňzi hapalaýar. Emma esasy mesele: hazarýaka ýurtlar deňziň hapalygy we oňa sebäp bolýan zatlar hakda aç-açan maglumat bermeli we Hazaryň hapalanmagynyň öňüni almak üçin berk çäre görmeli.


text:
“Biz yza öwrülerden gaty uzaklardan geldik. Saglygy saklaýyşy durmuşa geçirmek üçin etmeli işlerimiz juda köp. Biziň gowy iş ýerlerini döretmek üçin etmeli işlerimiz juda köp. Işe almaly mugallymlarymyz örän kän. Täzeden gurmaly mekdeplerimiziň sany juda köp. Tölegi amatly ýokary bilime mätäç bolan juda köp sanly studentlerimiz bar. Öndürer ýaly has köp ýerli energiýa bar. Öýe getirmeli esgerlerimiz has köp. Şonuň üçin men Birleşen Ştatlaryň prezidentligine dalaş edýärin”.
Geçen gije Obama şol ikinji möhleti gazandy. Şu gün şol işler başlanýar.
Obamanyň içerki meseleler boýunça indiki dört ýyllyk gün tertibi onuň prezidentliginiň birinji möhletindäkiden kän bir tapawutlanmaýar, bu geň ýagdaý däl. Häzir ykdysadyýet erbetleşmän, gaýtam ýuwaş-ýuwaşdan gowulanýan bolup biler, has köp amerikanlar işe ýerleşýärler. Emma ykdysady meseleler ABŞ-nyň prezidentiniň iň gyssagly aladalarynyň biri bolmagynda galar.
Ýakynda Obama MSNBC telekanalyna beren intewýusynda, eger-de gaýtadan saýlansa, onda çykdajylary kemeltmek üçin bergileri azaltmak planyny oňlatmagy we baý amerikanlara salynýan salgydyň möçberini artdyrmagy baş wezipe edinjegini aýtdy.
Immigrasiýa reformasyna garaşylýar
Obama önüm öndürmegi we energiýa önümçiligini ýokarlandyrmagy, infrastruktura maýa goýmagy, şeýle hem biznesleriň has köp işgär almagyna itergi bermegi maksat edinýän ykdysady inisiatiwalary barada hem aýdyp geçipdi.
Emma onuň birinji möhletinden tamamlanman galan işler hem bar, olara üns gerek bolar. Obamanyň administrasiýasynyň onuň bankçylyk reformasy boýunça planyny durmuşa geçirmek üçin entek etmeli işleri bar. Onuň saglygy saklaýyş reformasy boýunça “Obamacare” diýilýän kanunçylygy babatda edilmeli işler köp, bu kanuny 2014-nji ýyldan güýje girizmek planlaşdyrylýar.
Synçylar Obamanyň immigrasiýa reformasyny hem geçirmegine garaşýarlar. Saýlawlardan birnäçe gün öň Obama žurnalistlere: "Ikinji möhleti gazansam, onuň iň uly sebäbi şu bolar: Respublikan dalaşgär we Respublikan partiýa özüni iň çalt ösýän demografik topardan - Latin asylly jemgyýetçilikden daşlaşdyrdy" diýdi.
Internetde neşir edilýän liberal “ThinkProgress” syýasy habar saýtynyň baş redaktory Jud Legumyň çaklamagyna görä, Obamanyň klimatyň özgermegi meselesine hem gaýdyp gelmegi mümkin, onuň birinji möhletinde, esasan öňden hem erbet ýagdaýda bolan ykdysadyýeti hasam beterledip biler diýen aladalar sebäpli, klimatyň özgermegi meselesi boýunça öňegidişlik bolmandy.
“Birleşen Ştatlarda ýüzbe-ýüz bolýan adatdan daşary howa şertlerimiz, esasan hem ýaňy ýakynda gündogar kenary sarsdyran "Sendi" tupany klimatyň özgermegi meselesine gaýtadan ünsi çeker diýip, pikir edýärin. Meniň pikirimçe, Obama gürrüňi edilen şu başlangyçlaryň käbirleriniň üstünde işlär. Bu, belki, kömürturşy gazynyň ýaýramagyny çäklendirmek boýunça programma bolar ýa-da başga bir zat hem bolup biler” diýip, Legum aýdýar.
Daşary syýasat
Prezidentiň daşary syýasat boýunça ikinji möhletdäki gün tertibi esasan hem onuň eýýämden başlan zadynyň dowam etdirilmegine esaslanýar. Owganystanda 2014-nji ýylda tamamlanmaly söweş barýar, Eýrana garşy girizilen ýiti sanksiýalaryň netije berjegine edilýän umytlar bar, şeýle hem soňky döwür Birleşen Ştatlar hem harby taýdan, hem ykdysady taýdan Aziýa-Ýuwaş okeany regionyna tarap öwrülip başlady.
Hökümet bilen režime garşy söweşijileriň arasynda ganly söweş dowam edýän ýurt bolan Siriýa barada aýdylanda, dargan gozgalaňçy fraksiýalaryň guramaçylygyna ýardam bermegi we prezident Başar al-Assadyň wezipesinden çekilmegine çagyryşlary hasaba almasaň, Obama esasan goşulyşmazlyk syýasatyny alyp bardy.
Obamanyň birinji möhletiniň başyndaky Moskwa bilen "täzeden başlaýyşy" Eýran we Owganystan ýaly meseleler boýunça hyzmatdaşlyga getirdi, emma indi prezidentlige Wladimir Putin geldi. Köpler onuň hereketlerini Birleşen Ştatlary açyk görnüşde äsgermezlik hökmünde häsiýetlendirýärler.
Hytaý meselesi hem bar: Obama özüniň saýlaw kampaniýasynyň dowamynda Pekiniň söwda syýasaty barada ýiti çykyş etdi, ony adalatsyz, hatda bikanun diýip atlandyrdy, muňa çäre görmegi wada berdi. Ol Goranmak ministrliginde eýýämden käbir üýtgeşmeleri ýola goýup, Aziýa-Ýuwaş okeany regionynda Birleşen Ştatlaryň harby agramyny artdyrjak we Hytaýyň dünýäniň şu künjegindäki harby hyýallaryny deňagramly ýagdaýa getirjek işleri geçirdi.