text:
Türkmenistanlylar, ýurt içindäki syýasy-ykdysady meseleler bilen baglylykda, soňky ýyllarda barha kän daşary ýurtlarda işlemäge ýykgyn edýän ýaly görünýär. Daşary ýurtlarda işlemäge mejbur bolýanlaryň arasynda opalky döwlet işgärleriniň hem bardygy aýdylýar.
Azatlyk Radiosy bilen gürrüňdeş bolan türkmenistanly migrantlaryň aglabasy diýen ýaly işsizlik we güzeran ýagdaýy sebäpli daşary ýurtlarda işlemäge mejbur bolýandyklaryny öňe sürýärler.
Eýsem-de bolsa, ozalky döwlet işgärlerini daşary ýurtlarda işlemäge mejbur edýän sebäpler näme? Olar heniz Türkmenistanda döwlet işinde işläp ýören mahallary bu mesele bilen baglanşykly nähili ýagdaýlary başdan geçirýär? Daşary ýurtlarda eklenç gözlegine çykmaga mejbur bolan türkmenistanly döwlet işgärleriniň özleri bu ýagdaýa nähili baha berýär?
“Dünýä türkmenleri” gepleşigimiziň nobatdaky sany şu meselelere bagyşlandy we ony diňläp, hemmeleri söhbete goşulmaga çagyrýarys.


c: text/html

text:
“Amnesty International”, halkara Günä geçiş guramasy Türkmenistanyň ozalky hökümet ministri Geldimyrat Nurmuhammedowyň dokuz aýlyk mejbury bejergiden soň azatlyga goýberilendigini habar berýär.
«Ol häkimiýetleri tankyt edenligi üçin nyşana alnana meňzeýär» diýip, halkara Günä geçiş guramasy ýazýar.
Geldimurat Nurmuhamedow 2012-nji ýylyň 5-nji oktýabrynda paýtagt Aşgabatda, ýaşaýan şäherinde tussag edildi. Halkara Günä geçiş guramasy onuň demirgazykdaky Daşoguz welaýatyna, ýaşaýan ýerinden 600 km uzaklykdaky neşe goýdurylýan merkeze iberilendigini, emma onuň garşysyna hiç bir aýyplamanyň yglan edilmändigini ýazýar.
Adam hukuklaryny goraýan "Türkmen inisiatiwasy" topary G.Nurmuhammedowyň iýul aýynyň başynda azat edilendigini we häzir öýündedigini habar berdi.
“Amnesty International” guramasy öz geçiren barlaglarynda G.Nurmuhammedowyň neşe ulanmagy bilen bagly hiç bir deliliň tapylmandygyny ýazýar.
"Ozal hem bolşy ýaly"
"Geldimyrat Nurmuhammedowyň, ozal hem bolşy ýaly, özüniň syýasy işleri we Türkmenistanyň hökümetini tankyt edenligi üçin nyşana alnan bolmagy mümkin» diýip, Halkara Günä geçiş guramasynyň 14-nji awgustda çap eden beýanatynda aýdylýar.
"Ol 2011-nji ýylyň dekabrynda, Azatlyk we Azat Ýewropa radiosynyň Türkmen gullugyna beren interwýusynda ýurtda demokratiýanyň ýokdugyny, adam hukuklarynyň bozulýandygyny, dolandyryjy Demokratik partiýanyň «bikanun guramadygyny» aýdyp, türkmen hökümetini tankyt etdi. Şol interwýudan birnäçe gün soň häkimiýetler Geldimyrat Nurmuhammedowyň maşgalasynyň eýeçiligindäki gurluşyk firmasyny ýapdylar - diýip, “Amnesty International” guramasy ýazýar. - Ýogsa bu firma hiç wagt häkimiýetler bilen salgyt ýa maliýe problemasyna duçar bolmandy."
Geldimyrat Nurmuhamedow 1992-nji ýyldan 1995-nji ýyla çenli Türkmenistanyň turizm we medeniýet ministri bolup işledi. Ol tussag edilmezinden ozal halkara firmalaryna geňeş-maslahat berýän hukukçy bolup işleýärdi.
Halkara Günä geçiş guramasy G.Nurmuhammedow bilen bagly ýagdaýa mundan beýläk hem ýakyndan gözegçilik etjegini habar berýär.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Şenbe güni Watikanyň sudy Rim katolik ybadathanasyna degişli gizlin hatlary we dokumentleri žurnalistlere ýetirenlikde aýyplanýan ozalky ybadathana resmisi Paolo Gabriýeli 1.5 ýyl türme tussaglygyna höküm etdi.
Paolo Gabriýeliň özi özüniň bu hereketini Rim katolik ybadathanasyndaky korrupsiýa bilen baglanyşykly problemalara jemgyýetçiligiň ünsüni çekmek üçin eden hereketi hökmünde düşündirýär.
Watikanyň metbugat sekretary Federiko Lombardi şenbe güni bu waka bilen bagly eden çykyşynda Rim papasy Benedikt 16-njynyň Paolo Gabriýeliň günäsini geçmek barada perman çykarmagynyň mümkindigini aýtdy.
Paolo Gabriýel birnäçe ýylyň dowamynda Rim papasynyň ýakyn kömekçisi bolup işläpdi.


text:
“Türkmenistanda öndürilen” diýen belgili dokma önümlerine dünýäde uly talabyň bardygyny G.Berdimuhamedow Türkmenistanyň dokma senagatynyň işgärleriniň baýramçylyk güni eden çykyşynda aýtdy.
Itar-Tass agentliginiň habaryna görä, Türkmenistanda öndürilen jinsi matadan bolan önümleriň ABŞ-da meşhurlyga eýe bolanlygy şu günler Aşgabatda geçirilýän halkara sergide mälim edildi.
Maglumatda Türkmenistanyň dokma önümleriniň 70% gowragynyň eksport edilýänligi bellenip, Levi’s we IKEA ýaly dünýäniň meşhur kompaniýalarynyň öz harytlaryny Türkmenistanyň ýerli dokma fabriklerinde öndürýänligi aýdylýar.
“Türkmenistanyň dokma senagatynyň esasy ugurlary” atly halkara sergisinde 50-den gowrak kärhananyň, şol sanda dokma senagaty üçin gurallary öndürýän italiýan, german, türk we koreý kompaniýalarynyň 20-den gowragynyň önümleri ýerleşdirildi.
Prezident G.Berdimuhamedow Türkmenistanyň ykdysady ösüşinde ýurduň dokma senagatynyň örän uly paýynyň bardygyny belledi we pudagy ösdürmek meselesine mundan beýläk ähmiýet beriljegini aýtdy. Kärhanalaryň eýeçiligi
Türkmenistanyň prezidentiniň sözlerine görä, ýurtda gurulýan we döwrebap enjamlaşdyrylan dokma fabrikleriniň işe girizilmegi pudagyň ösüşini subut edýär.
G.Berdimuhamedowyň sözlerine görä, Türkmenistan dokma senagatyna täze we netijeli tehnologiýalaryny girizmekçi we bu ugurdan halkara hyzmatdaşlygynyň giňeldilmegine uly ähmiýet berilýär.
Türkmen metbugatyna görä, Aşgabatda geçirilýän halkara sergisine türkmen ykdysadyýetiniň döwlete garaşly bolmadyk sektoryna degişli özbaşdak kärhanalaryň hem gatnaşýanlygy aýdylýar.
Şu günki gün Türkmenistanda işleýän hususy kärhanalaryň ençemesiniň daşary ýurt biznesmenleriniň eýeçiligindedigini we olaryň esasan türk şirketleridigini türkmenistanly synçylar aýdýarlar.
Bu ýagdaýyň Türkmenistanda öndürilýän önümleriň bahasyna hem täsir ýetirýänligini bellemek bilen türkmenistanly ýazyjy Amanmyrat Bugaýew garaşsyzlyk ýyllarynyň başynda Türkiýäniň kompaniýalary tarapyndan gurlan zawod-fabrikleri türkmen tarapynyň soňky döwürde öz eýeçiligine geçirmek boýunça işleri alyp barýanlygyny aýtdy.Taýýar önümler we pagta önümçiligi
Amanmyrat Bugaýew ýurtda öndürilýän pagtany täzeden işlemek we dokma senagatyny ýola goýmak, ýagny çig pagtadan taýýar önümleri öndürmek çäreleriniň Türkmenistanyň ykdysadyýetini ösdürmek ugrunda uly ädim bolanlygyny belledi.
Bugaýewiň pikirine görä, häzirki wagtda ýurtda öndürilýän pagta çig mal görnüşinde satylman, taýýar önümler görnüşinde eksport edilse, bu ýurt üçin hem ykdysady hem sosial taýdan bähbitli bolar.
Garaşsyzlyk ýyllarynyň dowamynda çig pagtanyň ýetmezçiliginiň hem dokma senagatynyň ösüşine päsgelçilik berenligi aýdylýar.
Türkmenistanyň hökümetiniň öňki geňeşçisi Wladimir Ýerofeýew ozalky ýyllarda iş ýüzünde bir milliona çenli pagta ýygmaga mümkinçilik bolan döwürde türkmen ýolbaşçylarynyň 2-3 million tonna hasylyň ýygylanlygyny yglan edip, pagta eksporty boýunça daşary ýurtlar bilen uzak möhletleýin şertnamalary baglaşanlygyny gürrüň berdi.
W.Ýerofeýew Nyýazow tarapyndan gol çekilen şol borçnamalara degişli meseläniň häzirki ýagdaýynyň nämälim galýanlygyny bellemek bilen Nyýazowyň ýolbaşçylygynyň soňky ýyllarynda pagta önümçiliginiň we dokma senagatynyň türkiýeli biznesmen Ahmet Çalygyň garamagynda bolanlygyny aýtdy.
Türkmenistanyň resmi maglumatlaryna görä, 2009-njy ýylda ýurduň pagta hasylynyň mukdary bir million tonna çemesi boldy. Türkmenistanyň haryt-çig mal biržasynda daşary ýurtly hyrydarlar, şol sanda britaniýaly, amerikaly, eýranly we orsýetli hyrydarlar tarapyndan uly isleg bilen satyn alynýan türkmen mallarynyň arasynda, hususan-da, pagta süýümi we geýim, ýorgan-düşek, mata ýaly dürli dokma önümleri agzalýar.
7-nji iýunda Aşgabatda dokma pudagyna degişli ykdysady forum geçirilýär. 8-nji iýunda Şweýsariýanyň “Rieter” şirketi Türkmenistanyň Dokma senagat ministrliginde dokma gurallary boýunça seminar geçirer.


text:
Şu hepdäniň başynda Russiýanyň “Rossiýa24” telekanalynyň beren maglumatyna görä, Siriýada söweşýän gozgalaňçylaryň hataryndan Türkmenistanyň raýaty diýilýän bir adam hem ele salnypdyr. Resmi Aşgabat bu habary ret etdi.
Emma bu türkmenistanlylaryň Siriýa konfliktine aralaşandygy barada peýda bolan ilkinji habar däl. Mundan ozal Pakistanyň tire-taýpalar regionynda ýerleşýän Yslamçylaryň hatarynda hem türkmenistanlylaryň bardygy hakda maglumatlar peýda bolupdy.
Käbir daşary ýurt synçylary munuň türkmenistanlylaryň, azyndan belli bir gatlagynyň çak edilişinden aşa dine ýykgyn etmegi bilen bagly bolup biljekdigini aýdýarlar.
Azatlyk Radiosy ilatyň dine ýykgyn edýändigi baradaky pikirler, şol sanda ilatyň dine ýykgyn etmeginiň bolaýmagy mümkin sebäpleri barada ýerli synçy Ýaýlym Begow bilen söhbetdeş boldy.


text:
Türkmen telewideniýesi ýekşenbe güni prezident G.Berdimuhamedowyň tabşyrygy esasynda bir gün ozal başlanan görkezme-söweş, taktiki tälim beriş türgenleşiginiň dowam edýändigini habar berdi.
Aýdylmagyna görä, bu türgenleşik ýurduň Ýaragly güýçleriniň we beýleki goşunlarynyň düzümindäki harby tehnikalaryň, uçarlaryň we dikuçarlaryň, söweşjeň gämileriň ýörişi bilen guramaçylykly dowam edýär.
Türkmen telewideniýesi ozal prezident Berdimuhamedowyň şenbe güni gije göni wideoşekilli aragatnaşyga çykyp, ýurduň goranmak ministri Ýaýlym Berdiýewe milli goşunyň söweşe taýýarlygyny barlamagy tabşyrandygyny habar beripdi.
Buýruga laýyklykda, harby ştab, ýagny dolandyryş ulgamy ýaýbaňlandyryldy, Gury ýer goşunlaryň, Harby-howa güýçleriniň, Howa hüjüminden goranyş we Harby-deňiz güýçleriniň bölümleri söweşjeň taýýarlyk ýagdaýyna getirildi.
Ýurduň harby ýolbaşçylarynyň öňünde söweşjeň atyşykly görkezme-taktiki tälim beriş türgenleşigini geçirmek wezipesi goýuldy.
Türkmen telewideniýesi sürüjisiz uçarlaryň kömegi bilen goşunyň hereket edýän ugurlaryna we okuw-türgenleşik meýdanlaryna aňtaw uçuşlarynyň geçirilendigini habar berýär.
Şeýle-de habarda Harby-howa güýçleriniň Mig-29 uçarlar toparynyň howa söweşini alyp barmak, goşunlary penalamak, Su-25 uçarynda we Mi-17 dikuçarynda ýerdäki nyşanalar boýunça ot açmak gönükmelerini dürs ýerine ýetirendikleri aýdylýar.
Duýdansyz barlagyň esasy maksadynyň goşunlaryň ähli görnüşleriniň bilelikde hereket etmek ukybyny berkitmekden we söweşjeň atyşyk endiklerini ösdürmekden ybaratdygy aýdylýar.
Türkmen metbugaty Aşgabadyň «sebitde howpsuzlygyň we durnuklylygyň saklanmagynyň kepili bolup durýan parahatçylyk söýüjilikli daşary syýasata» eýerýändigini aýdýar.
Resmi habarlardan çen tutulsa, türkmen goşunynyň maddy-enjamlaýyn binýady, Saparmyrat Nyýazowyň prezidentlik eden ýyllaryndan tapawutlylykda, yzygiderli pugtalandyrylýar.
Ekspertleriň pikirlerine görä, Türkmenistana esasy harby howp, beýleki Merkezi Aziýa ýurtlaryna bolşy ýaly, terror toparlaryndan abanýar. Megerem şu sebäpden, Türkmenistanda geçirilýän harby taktiki-okuw türgenleşiklerinde terror toparlaryny ýok etmek, zamunlary boşatmak, terrorçylary tutmak ýaly mysaly söweş sahnalary ýaýbaňlandyrylýar.


text:
Owganystanyň günortasynda talyplara garşy geçirilýän harby operasiýanyň gidişinde NATO-nyň baştutanlygyndaky halkara güýçlerden 4 esger heläk boldy.
Düýn üç esgeriň mina partlamasyndan, biriniň duşman okundan ölendigi habar berilýär.
NATO komandowaniýesi heläk bolanlaryň milli degişliligi barasynda maglumat bermeýär, ýöne Britaniýanyň Goranmak ministrligi ölenleriň arasynda iki britan esgeriniň bardygyny mälim etdi.
Täze ýitgiler Owganystanyň günortasyndaky Marja etrabynda dowam edýän operasiýada koalision güýçleriň eýýäm 9, Owganystanyň hökümet güýçleriniň bir harby ýitirendigini aňladýar.
Gilmend welaýatynda “Talybana” garşy operasiýa şenbe güni başlanypdy.


text:
Fransiýanyň dini liderleri “Yslam döwleti” (YD) toparynyň ekstremistleriniň demirgazyk Fransiýada Katolik kilisesine hüjüm edip, ruhanyny öldürmeginden soň bütewülige çagyryş etdiler.
Arhiýepiskop Andre Wingt-Trois prezident Fransua Holland bilen 27-nji iýulda geçiren duşuşygynyň yzýany katoliklere ýüzlenip, olary “ýüreklerine ornaşan ýigrençden üstün çykmaga” we “bir maşgaladaky çagalary bir-birine garşy goýmak isleýän” YD toparynyň “oýnuna girişmezlige” çagyrdy.
Parižiň ymamy Dalil Boubakeur fransiýaly musulmanlaryň yslam ruhanylarynyň has gowy taýýarlanmagyna itergi bermelidigini aýtdy.
Şeýle-de Boubakeur dini ybadatlaryň geçirilýän ýerinde howpsuzlygy güýçlendirmäge çagyrdy.
Fransiýanyň Saint-Etienne-du-Rouvray şäherinde katolik kilisesine edilen hüjümden iki hepdä golaý wagt öň Fransiýanyň Nisa şäherinde bolan hüjümde 84 adam wepat boldy. Hüjümiň jogapkärçiligini “Yslam döwleti” topary öz üstüne aldy.


text:
Dünýäniň öňde baryjy ýurtlary heläkçilige uçran Çernobyl ýadro elektrostansiýasynyň daşyndaky gorag gurşawynyň gurluşygynyň maliýe ýetmezçilige garamazdan, 2017-nji ýylyň noýabr aýynda tamamlanjagyny aýdýarlar.
Germaniýanyň tebigat ministri Jochen Flasbarth Uly-7 toparynyň maslahatynda reaktoryň daşyndaky gurşaw üçin zerur 650 million ýewrodan 530 million ýewro boýunça “takyk borçnamalaryň” öňe sürlendigini aýtdy.
Çernobyl ýadro elektrostansiýasynda 1986-njy ýylyň aprel aýynda bolan partlama dünýäniň iň betbagytçylykly ýadro hadysalarynyň biri bolupdy.
Onuň daşynda gorag gurşawy alty aýda gurulypdy, emma 30 ýyla niýetlenen ulanyjylyk möhleti indi dolup barýar.


text:
Konstitutsiýanyň tekstine üýtgetme girizilmegi baradaky teklibiň ikinji maddasy sese goýuldy
Sese goýulşykda 343 halk deputaty “kabul”, 133 halk deputaty bolsa “garşy” ses berdi
Türkiýäniň Beýik Millet Mejlisiniň Baş Assambleýasynda konstitutsiýanyň tekstine üýtgetme girizilmegi baradaky teklibiň ikinji maddasy sese goýuldy.
Baş Assambleýada geçirlen sese goýulşyga 480 halk deputaty gatnaşdy.
Sese goýulşykda 343 halk deputaty “kabul”, 133 halk deputaty bolsa “garşy” ses berdi.
1 halk deputaty ses bermekden saklandy. 3 halk deputatynyň beren sesi hem kadalara bap gelmeýändigi sebäpli hasaba alynmady.
Teklibiň ikinji maddasy halk deputatlarynyň sanynyň 550-den 600-e çykarylmagyny göz öňünde tutýar.
TBMM şu gün sagat 14.00-de ýaňadandan jemlenşer.


text:
Türkmen metbugatynyň habar bermegine görä, Türkmenistanyň parlamenti ýerli öz-özüňi dolandyryşyň, ýagny halk maslahatlarynyň welaýat, etrap, şäher guramalarynyň hukuk esaslaryny güýçlendirmek boýunça iş geçirmekçi. Hususan-da, ýerli häkimiýetiň wekilçilikli organlary babatda taýýarlanýan kanun proýektine halkara normalaryny girizmegiň we olaryň roluny güýçlendirmegiň planlaşdyrylýandygy aýdylýar.
Golaýda bolan hökümet maslahatynda prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Mejlisiň başlygy Akja Nurberdiýewa bu ugurda ýörite tabşyryk berdi. Onuň sözlerine görä, ýerli halk maslahatlary regionlaryň ykdysady, medeni we sosial ösüşine has işjeň gatnaşmaly.
Ýöne ýerli synçylar we hukuk goraýjylar regionlarda öz-özüňi dolandyryş kadalarynyň köplenç sözde we kagyz ýüzünde galýandygyny, halk maslahatlarynyň bolsa diňe döwlet propagandasynyň bir guraly bolup hyzmat edýändigini we hakykatda olaryň oba adamlarynyň, daýhanlaryň hukuklaryny berjaý etmekde we hakyky ösüşe gulluk etmekde netijesiniň azdygyny aýdýarlar.
Eýse, Türkmenistanda ýerli guramalaryň, daýhanlaryň pikiriniň diňlenmegi, olaryň öz bähbitlerini gorap bilmegi üçin näme edilmeli? Azatlyk Radiosyndan Ýowşan Annagurban bu barada adam hukuklaryny goraýan “Türkmen inisiatiwasy” toparynyň başlygy Farid Tuhbatullin bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda Nyýazow döwründe ýerli öz-özüňi dolandyryş ýa-da Halk maslahaty parlamentden hem ýokaryk çykaryldy we şahsyýet kultuny döretmegiň guralyna öwrüldi. Emma soň prezident Berdimuhamedow Halk maslahatynyň bu roluny ýatyrdy, şonuň bilen bir wagtda-da ol Halk maslahatlarynyň welaýat, etrap, şäher çäklerinde ykdysady, medeni we sosial ösüşe has işjeň gatnaşmagyny üpjün etjek kanunlary kabul etmäge çagyrýar. Siziňçe, bu çagyryşlar Türkmenistanda ýerli öz-özüňi dolandyryşyň roluny güýçlendrip bilermi?
Farid Tuhbatullin:
“Türkmen inisiatiwasy” toparynyň başlygy Farid Tuhbatullin
Elbetde, türkmen kanunçylygynyň üstüniň täze düzgünnamalar, täze kanunlar bilen ýetirilmegi, bir tarapdan gowy zat, ýöne ol ýerde ähli problema Türkmenistanda bar bolan kanunlaryň ýerine ýetirilmezligi bilen bagly. Mysal üçin, türkmen häkimiýetleri hemişe halkara guramalaryna ol ýa-da beýleki kanunlaryň kabul edilýändigini görkezmäge synanyşýarlar. Emma biz öz tarapymyzdan, alternatiw hökmünde, şol kabul edilen kanunlaryň hakykatda ýerine ýetirilmeýändigini subut etmäge synanýarys. Gynansak-da, bu ýurt üçin uly problema bolup durýar. Täze kanunlaryň halkara standartlaryna gabat gelmegi ýa-da olaryň Türkmenistanyň halkara guramalarynyň öňünde boýun alan borçlaryna laýyk gelmegi olaryň ýerine ýetiriljegini aňlatmaýar. Şu sebäpden men ýerli öz-özüňi dolandyryş hakynda kabul edilmeli kanun peýda bolaýsa-da, onuň işlejegine şübheli garaýaryn.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda bar bolan kanunlaryň işlmeýändigi hakynda sizden başga-da aýdýan az däl. Eýse, ol ýerde kanunyň işlemegi üçin näme etmeli diýip pikir edýärsiňiz?
Farid Tuhbatullin:
Meniň başda hem aýdyşym ýaly, Türkmenistanda bar bolan kanunlar işlemeýär, sebäbi olary ýerine ýetirmeýärler. Elbetde, kanunlaryň işlemegini üpjün edýän uniwersal metodlar, usullar bar. Bu ozaly bilen hakykatda işleýän parlamente bagly, bizdäki parlament diňe bezeg funksiýasyny ýerine ýetirýär.
Mundanam başga, bizde kanunlaryň ýerine ýetirilişine baha berýän we häkimiýet wekilleri tarapyndan kanun maddalary bozulan halatynda adamlaryň ýüz tutup biljek ýeri bolan Konstitusion sud hem ýok. Bizde ombudsmen instituty hem ýok. Bu adam hukuklarynyň berjaý edilişine, şol sanda oba ýerleriniň ýaşaýjylarynyň haklaryna gözegçilik edýän döwlet gurluşy we şeýle institut öňki sowet respublikalarynyň Türkmenistandan başga hemmesinde bar.
Ýöne kanunlaryň işlemeginde iň netijeli mehanizm metbugat azatlygy bolup durýar. Eger žurnalistler we adamlar ýerli häkimiýetleriň we döwletiň öz kanunlaryny bozýan halatlary barada açyk ýazyp, metbugatda çykyş edip bilseler, döwlet gullukçylyry indiki gezek kanun bozmaga çekinerdiler we parlamentiň kabul edýän kanunlaryny berjaý etmäge çalşardylar.
Meniň pikirimçe, şu üç aspekt kanunlaryň berjaý edilmegine kömek edýär, ýöne gynansak-da, olaryň hiç biri Türkmenistanda ýok.
Azatlyk Radiosy: Bolşewikleriň taryhyndan bilşimiz ýaly, Wladimir Iliç Leniniň daýhanlary ýeriň, işçileri zawod-fabrikleriň eýesi etmek hakynda beren sözi bar, emma ne sowet döwründe, ne ondan soň türkmen daýhany ýer eýesi boldy. Bize gowuşýan habarlara görä, türkmen daýhanlaryna kärendesine az ölçegde ýer berilýär we ol ýeri dürli bahanalar bilen yzyna almak, başga birine bermek praktikasy dowam edýär. Munuň üstesine, daýhan ekjek ekinini, önümini satjak ýerini hem erkin, öz ykdysady bähbitleri, aljak ýokary girdejisi esasynda özbaşdak kesgitläp bilmeýär. Şol bir wagtda ol ýerde daýhanlaryň hukuklaryny goraýan döwlete garaşsyz jemgyýetçilik guramalary, syýasy partiýalar hem ýok. Şeýle ýagdaýda türkmen daýhanlarynyň hukuklary nädip goralyp biler?
Farid Tuhbatullin:
Türkmen daýhanlarynyň hukuk ýagdaýy, dogrudanam, örän garaşly, olar ýerde işlemek mümkinçiligi bolmadyk halatynda, propiska düzgüni sebäpli, şäherlere gidip, başga ýerde azat-erkin gazanç etmek mümkinçiliginden hem mahrum.
Ýadyňyzda bolsa, Nyýazow öz wagtynda her maşgala 50 gektar ýer bermek barada gürrüň edipdi. Ýöne soň bu gürrüňler ýatyp galdy, belki-de häkimiýetler beýle ýagdaýda daýhanlaryň öz ýerleriniň hojaýyny bolmagyndan, baýamagyndan we özlerinden, ýerli häkimiýetlerden we döwletden çekinmeklerini bes etmeginden gorkandyrlar. Görnüşine görä, bu tejribäni prezident Berdimuhamedow hem dowam etdirýär.
Meniň pikirimçe, olar daýhanalara ýer bermekden, azatlyk bermekden gorkýarlar. Men bu ýerde azatlyk diýip, daýhanlara öz ekjek ekinlerini özleriniň kesgitlemek hukuklarynyň berilmegini, ýagny olaryň satanlarynda has köp girdeji alyp biljek ekinleri ekip bilmegini göz öňünde tutýaryn. Bazar şertlerinde ýaşaýan daýhanlar üçin sowet döwründäki, sosializm zamanyndaky döwlet planlary, ýokardan berilýän buýruklar peýdaly bolup bilmez. Bu ýagdaýda daýhanlar öz hukuklaryny nädip gorap biler?
Dogrusyny aýtsam, olaryň öz hukuklarynyň we azatlyklarynyň berjaý edilmegi üçin suda ýüz tutup, ýeňiş gazanmagy üçin doly bahaly kanun esaslary we bu ugurdaky praktiki tejribeleri ýeterlik däl. Olar, belki-de, bileleşip prezidente ýa parlamente kollektiwleýin hat ýazyp bilerler. Men, elbetde, gozgalaňa-beýlekä çagyramok, ýöne olaryň öz hukuklaryny talap edip üýşmäge we adaty miting geçirmäge konstitusion hukuklary bar diýip pikir edýärin. Olar diňe şeýle usulda öz hukuklaryny gorap bilerler. Men bu ýerde başga bir mehanizm görmeýärin.


text:
Derman serişdeleri hem medisina enjamlary ýüklenen awtomobil kerweni Türkmenistandan Owganystanyň Farýab welaýatynyň Garamgol etrabyndaky saglyk öýüne geldi.
Geçen hepde Türkmenistanyň prezidenti Owganystana gumanitar ýük ibermek baradaky görkezmä gol çekipdi.
Gumanitar ýükli kerweni welaýatyň resmileri, giň jemgyýetçilik, şol sanda bu ýerde ýaşaýan türkmenler garşyladylar diýip, TDH habar berýär.
Garamgol etrabyndaky saglyk öýi Türkmenistanyň serişdelerine gurlup, iň öňdebaryjy enjamlar bilen abzallaşdyryldy.
Täze gelen ýük ilat köpçüligine edilýän medisina hyzmatynyň derejesini ýokarlandyrmaga ýardam eder.


text:
Peterburgly deputat Witaliý Milonow geçen ýyl wagtynyň bir bölegini "gomeseksual wagzy" diýilýäne garşy göreşip geçiren bolsa, indi başga duşmana – tiz taýýarlanýan naharlara garşy göreşýär.
Milonow Orsýetiň ikinji uly şäherindäki restoranlarda naharlaryň düzümindäki ýokumsyz ýaglaryň mukdaryny azaltmak, taýýarlanýan azyk önümleriniň düzümindäki maddalary görkezýän maglumatlary ýazyp görkezmek boýunça kanun taslamasyny taýrlady. Ol indi bu göreşini bütin ýurt möçberinde ýaýbaňlandyrmak isleýär.
Peterburgda bir tiz nahar restorany.
Peterburgyň Kanunçylyk assambleýasynyň deputaty Milonow Orsýetde azyk önümleriniň hilini gowulandyrmaga, naharlarda ýürek kesellerine getirip biljek ýokumsyz ýaglaryň möçberiniň azaldylmagyna getirjek çäklendirmeleri içine alýan milli kanunyň kabul edilmegine çagyrýar.
Sankt Peterburgyň Kanunçylyk assambleýasy çarşenbe güni, 5-nji iýunda bu uguradky kanun taslamasyny ilkinji okaýyşda kabul etdi. Bu kanun golaýda döwlet derejesinde ara alyp maslahatlaşmak üçin Orsýetiň Döwlet dumasyna iberiler.
Bu kanunçylyk prosesi düzüminde 2 prosentden agdyk trans-ýagly kislota bolan azyk önümini import etmegi, satmagy gadagan edýär. Milonow şeýle azyk önümleriniň saglyk duýduryşynyň hem bolmagyna çagyrýar. Ol tiz bişirilýän naharlary satýan naharhanalary iň ýaramaz kanun bozujylar diýip atlandyrýar we öz başlangyjynyň berhizleri ýokarlandyrjagyna umyt edýär.
Şeýle-de Milonow hödürlenýän azyklaryň ýarlyklarynda önümiň iýmit we hümmet derejesiniň görkezilmegini talap edýär.
Ol Azatlyk Radiosyna şeýle diýdi: "Gynansak-da, tiz bişirilýän naharlar biznesi öz hereketleri üçin jogap bermeýär. Bir tarapdan olar bir ýetimhana üçin pul toplaýar, beýleki tarapdan, çagalar üçin ýörite naharlary taýýarlamak arkaly, howply trans ýaglary ulanmak bilen, ýüz müňlerçe çaganyň saglygyny opurýar."
Günbatardan alnan ylham
Ol özüniň bu başlangyjyna Günbatarda ýagly naharlara garşy guralýan kampaniýalardan ylham alandygyny aýtdy.
"Bu ýurtda tiz bişirilýän naharlary çäklendirmek üçin başlanan başlangyç däl. Bu biziň ýurdumyzda trans ýaglary ulanmagy çäklendirmek üçin başlanan başlangyç. Men Olimpiýa oýunlary mahalynda Beýik Britaniýada bolan graždan aktiwliginden ylham aldym. Men "Utujylar şu naharlardan iýmäň" diýen şygarly herekete goşulýaryn. Men bu dogry şygar diýip ynanýaryn. Eger bir halkara kompaniýasy nahar üçin trans ýaglary ulanýan bolsa, onda olar bir seçgi etmeli: ýa olar üýtgedilmedik tebigy önümleri ulanmaga geçmeli, ýa-da olar beýle önümi öndürmegi goýmaly. Sebäbi ol saglyk üçin gaty howply, hususan-da çagalar üçin.”
Nýu-Ýork şäheriniň häkimi Maýkl Blumberg
, trans ýaglara göreşiň çäginde, 2008-nji ýylda restoranlarda nahar bişirilende gidrirlenen ösümlik ýaglaryny ulanmagy gadagan etdi. Blumberg şondan bäri düzüminde kän mukdarda şeker bolan içgileri nyşana almagyň çäresini agtarýar.
Milonowyň Sankt Peterburgdaky kanun tagallasy Orsýetiň regionlarynda dowam edýän başga bir geň-taň kampaniýanyň, semizlige garşy göreşiň gerim alýan wagtyna gabat geldi.
Penza oblastynyň gubernatory Wasiliý Boçkarýow şu hepde öz töweregindäki ýerli resmilere, eger işlerini ýitirmejek bolsalar, agramlaryny kemeltmegi tabşyrdy. Penza Habar gullugynyň şu hepde beren maglumatyna
görä, Boçkarýow öz saglyk ministrine şeýle diýipdir: "Men saňa şu ýyl 16 kilo agramyňy aýyrmagy buýurýaryn."
Ol öz sport ministrine berhiz tut diýip dyzady: “Seniň iki aý möhletiň bar. Eger sen agramyňy kemeldip, özüňi tijemseň, onda hökümetden git! Sen bu äpet garnyň bilen nädip sport komitetinde işläp biljek?”
Ylmy-barlag maglumatlaryna görä, 2012-nji ýylyň sentýabrynda orsýetli erkekleriň arasynda koronar ýürek kesellerinden ölýänleriň derejesi 2003-nji we 2009-njy ýyllar arasyndakydan mazaly aşak gaçdy
. Emma her ýüz müň orsýetliden 251 adamyň ýürek kesllerinden ölmegi, ýewropa ýurtlaryndaky dereje bilen deňeşdirilende, entegem ýokary hasaplanýar.


text:
2006-njy ýylda öldürilen orsýetli derňew žurnalisti Anna Politkowskaýanyň işi bilen ilteşigi bar diýlip güman edilýän adam näbelli kişi tarapyndan Moskwada atyldy.
Jabrail Mahmudowyň aklawçysy Murad Musaýewiň penşenbe güni beren maglumatynda, müşderisine gijäň ýary ot açylandygyny we aýagyndan operasiýa bolandygyny aýtdy.
Şeýle-de, ol häzirki wagt müşderisiniň ýagdaýynyň kanagatlanarlydygyny hem sözüne goşdy.
Moskwanyň polisiýasy Musaýewiň ýaýradan beýanatyny tassyklap, wakanyň paýtagtyň merkezindäki metro stansiýasynda ýüze çykandygyny aýtdy.
Politkowskaýanyň öldürilmegi bilen ilteşikli Mahmudowyň we başga-da dört adamyň sud işine penşenbe güni gaýtadan seredilmegine garaşylýar.
Politkowskaýanyň öldürilmegi bilen ilteşikli aýyplanýanlaryň bäşisi geçen aý özleriniň günäsizdiklerini aýdypdylar. Şübhelileriň dördüsi Orsýetiň Demirgazyk Kawkaz regiony bolan Çeçenistandan we biri hem öňki polisiýa işgäridir.
Anna Politkowskaýa Orsýetiň “Nowaýa Gazeta”, “ýagny “Täze gazetinde” habarçy bolup işleýärdi.


text:
Olimpiýa şäherjiginde hormatly Prezidentimizi Mejlisiň Başlygy, wise-premýerler, ýurdumyzyň harby we hukuk goraýjy edaralarynyň ýolbaşçylary garşyladylar. Bu ýere ýygnananlar bilen mähirli görşüp, döwlet Baştutanymyz toplumyň sport desgalaryna bardy we ol ýerde egindeşleri bilen sportuň birnäçe görnüşleri boýunça türgenleşikleri gurady.
Sagdyn durmuş ýörelgeleriniň işjeň tarapdary we ony wagyz ediji bolmak bilen, hormatly Prezidentimiz türkmenistanlylara, ilkinji nobatda bolsa, ýaşlara şahsy görelde görkezýär hem-de adamlaryň saglygy we abadançylygy baradaky aladany döwlet syýasatynyň möhüm ugruna öwürdi. Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, sport – munuň özi güýjüň, sagdynlygyň, sazlaşygyň we döredijiligiň belentliklerine tarap ruhy galkynyşyň utgaşmagydyr. Yzygiderli türgenleşik adamda zähmetsöýerlik, pugta erk we maksada okgunlylyk ýaly zerur häsiýetleri kemala getirýär. Hut şonuň üçin hem ýurdumyzda sport ulgamyna höwesekleriň sany barha artýar we onuň jemgyýetdäki orny pugtalanýar.
Hormatly Prezidentimize Aziýanyň Olimpiýa geňeşiniň Hormat ordeniniň, hormatly Prezidentimize adaty Fudokan-Şotokan karate-donyň (WTFSKF) Bütindünýä federasiýasynyň 10-njy danynyň (karatede we dzýudoda kämillik derejesi) eýesiniň Hormat diplomynyň gowşurylmagy döwlet Baştutanymyzyň dünýäniň sport hereketiniň öňünde hyzmatlarynyň ykrarnamasynyň, bedenterbiýäniň hem-de sportuň wagyz edilmeginde, hakykatdan-da, bahasyna ýetip bolmajak goşandynyň aýdyň subutnamasyna öwrüldi.
Mälim bolşy ýaly, döwletimiz köpçülikleýin bedenterbiýe-sagaldyş hereketini we ýokary netijeli sporty has-da ösdürmäge uly maýa goýumlaryny gönükdirýär. “Türkmenistanyň durmuş-ykdysady ösüşiniň 2011-2030-njy ýyllar üçin Milli maksatnamasynda”, “Türkmenistanyň Prezidentiniň obalaryň, şäherçeleriň, etraplardaky şäherleriň we etrap merkezleriniň ilatynyň durmuş-ýaşaýyş şertlerini özgertmek boýunça 2020-nji ýyla çenli döwür üçin rejelenen görnüşdäki Milli maksatnamasynda” hem-de “2011-2020-nji ýyllarda Türkmenistanda sporty we bedenterbiýäni goldamak hem-de ösdürmek boýunça Milli maksatnamada” kesgitlenen wezipelere laýyklykda, ýurdumyzyň hemme sebitlerinde halkara ölçeglerine kybap gelýän stadionlar, bedenterbiýe-sagaldyş toplumlary eýýäm gurlup, ulanylmaga tabşyryldy we gurulmagy dowam edýär.
Şeýle hem bina edilýän bilim we mekdebe çenli edaralaryň ählisinde döwrebap sport enjamlary bolan sport zallarynyň, sportuň dürli görnüşleri bilen meşgullanmak üçin meýdançalaryň, suwda ýüzülýän howuzlaryň göz öňünde tutulýandygyny bellemek gerek. Gökderede hem-de "Awaza" milli syýahatçylyk zolagynda ýerleşen çagalar sagaldyş merkezlerinde işjeň dynç almak üçin zerur şertler döredilýär. Ýurdumyzyň ähli welaýatlarynda bütin ýylyň dowamynda dürli sport çäreleri bolan ýaryşlar geçirilýär.
Hormatly Prezidentimiziň başlangyjy boýunça “Saglynlyk we bagtyýarlyk” şygary astynda ýurdumyzda her ýylda sport ýaryşlaryny geçirmäge, köpçülikleýin bedenterbiýe-sport hereketini ösdürmäge kuwwatly itergi berildi. Oňa mekdep okuwçylary we talyplar, ministrlikleriň hem-de pudak edaralarynyň işgärleri, dürli pudaklaryň zähmetkeşleri işjeň gatnaşýar.
Türkmenistanyň giň halkara hyzmatdaşlygyny ugur edinýän döredijilikli syýasaty tutuş dünýä bileleşiginiň goldawyna eýe boldy. 2017-nji ýylda Aşgabatda Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryny geçirmek hakynda Aziýanyň Olimpiýa geňeşiniň çözgüdi munuň aýdyň subutnamasy bolup durýar. Bu waka türkmen halkynyň ýürek buýsanjyna öwrüldi. Çünki biziň ýurdumyz Merkezi Aziýa sebitinde ilkinji bolup bu abraýly sport ýaryşlaryny kabul etmek hukugyna eýe boldy. Şonuň üçin-de Aziada taýýarlyk görmek ýokary depginler bilen barýar. Aziada-2017-ni guramak meseleleri hemişe döwlet Baştutanymyzyň üns merkezinde durýar. Hormatly Prezidentimiz bu iri ýaryşlara taýýarlyk görmek meselelerine möhüm ähmiýet berýär. Çünki, şeýle derejedäki ýaryşlar Türkmenistanda ilkinji gezek geçiriler. Garaşylyşy ýaly, oňa 62 ýurtdan, şol sanda Okeaniýadan 5 müňden gowrak türgen gatnaşar, olar sportuň 21 görnüşi boýunça medallar ugrundaky bäsleşiklere gatnaşarlar.
www.tdh.gov.tm


text:
TDH gullugynyň maglumatyna görä, Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Rus Federasiýasynda we Germaniýada Türkmenistanyň täze ilçilerini bellemek barada 25-nji aprelde permana gol çekipdir.
Bu permana laýyklykda, Rus Federasiýasynda Türkmenistanyň ilçisi wezipesine Berdimyrat Rejepow, Türkmenistanyň Germaniýadaky ilçisi wezipesine bolsa Halnazar Agahanow bellenipdir.
Mundan ozal Halnazar Agahanow köp ýyllap Rus Federasiýasy we Bolgariýa Respublikasy boýunça Türkmenistanyň ilçisi wezipesinde işläp gelipdi, Berdimyrat Rejepow bolsa Germaniýa we Latwiýa Respublikasy boýunça Türkmenistanyň ilçisi wezipesinde işläp geldi.


text:
Gündogar Ukrainada hökümet güýçleriniň hatarynda söweşen ýaş rus kinorežissoryna, ýurduň prezidentine eden ýüzlenmesinden soň, ukrain raýatlygy berilýär.
Ol Ukrainada söweşýän orsýetlileriň çykalgasyz kanuny ýagdaýdadygyny aýdýar.
Kristian Jeregi Orsýetiň raýaty. Bu azyndan ýene birnäçe gün şeýle. Moskwada doglan we kemala gelen Kristiana, ýurduň gündogarynda orsýetçi separatistlere garşy söweşendigi üçin, ukrain raýatlygy berilýär.
25 ýaşyndaky Jeregi, öz sözleri bilen aýtsak, Orsýetiň Ukrainadaky agressiw hereketlerini gözi bilen görüp, öz dogduk watanyndan arany üzmegi karar edendigini aýdýar.
"Men Orsýetiň raýatlygyndan ýüz öwürýärin" diýip, ol AÝ/AR-syna gürrüň berdi. "Men öz pasportymy owadan bukja salyp, Orsýetiň konsullygyna iberjek."
Orsýetiň raýatlarynyň bir topary gündogar Ukrainadaky pitneçilere goşulan hem bolsa, ukrain güýçleriniň hatarynda söweşýän orsýetliler baradaky habarlar seýrek eşidilýär.
Jeregi Ukrainanyň bu ýurdy gorap, janyny howp astyna salýan orsýetli söweşijileri ykrar etmegine wagt ýetendigini aýdýar.
Jereginiň ukrain kökleri ýok. Onuň ejesi etniki rus, kakasy Waleriý Jeregi bolsa, moldowan asylly tanymal kinorežissýor.
Kiýewde Maýdan protestleri başlananda, Kristian Jeregi Ukrainada birsellem başlangyç kinorežissor we žurnalist bolup işläpdi.
Ol derrew barrikadalara tarap ugrady we ahyrynda öz ýurtlaryny Moskwanyň orbitasyndan çykaryp, Ýewropa golaýlatmak isleýän demonstrasiýaçylara goşuldy.
Ol Maýdan protest lagerinde birnäçe aý bolup, Orsýetiň ýarymadany ele geçirişini wideo düşürmek üçin Kryma gitdi we biraz soň gündogar Ukrainada separatistlere garşy söweşýän batalýona girdi.
"Özümi Ukrainanyň bir bölegi duýýaryn"
«Men indi özümi Ukrainanyň bir bölegi ýaly duýýaryn, men özümi başga ýurda garanda şu ýurda, şu jemgyýete, şu adamlara has ýakyn duýýaryn» diýip, ol aýtdy.
Jeregi häzir yzyna, Kiýewe gaýdyp geldi we gündogarda söweşen ukrain esgerleriniň saglyklaryny dikeldişi barada dokumental film düşürýär.
Ol Orsýetden prezident Wladimir Putin häkimiýet başynda oturan mahaly mümkin boldugyça daşrakda durmak kararyna geldi, sebäbi Orsýeti indi özi üçin howpsuz ýer hasaplamaýar.
Kakasy onuň gelen karary bilen ylalaşdy. Emma muňa garamazdan, onuň Ukrainadaky täze durmuşy orsýetli ejesiniň göwnünden turmady.
"Ol Orsýetde doglan we bütin ömrüni şol ýerde geçirdi, ol köki-damary bilen moskwaly" diýip, Jeregi aýdýar. "Gynansak-da, onuň pitneçileri doly goldan wagtlary, biziň aramyzdan kyn pursatlar boldy. Biz bir-birek bilen gürleşmegi hem kesdik, sebäbi men onuň bilen çaknyşmak islemedim. Ol telewideniýeden eşidýän ýalanlaryna çyny bilen ynanýar."
Jeregi pasport çalyşmagyň, simwoliki aspektinden başga, Ukrainadaky durmuşyny mazaly ýeňilleşdirjekdigini hem aýdýar.
Ukraina üçin söweşen ýa-da söweşýän orsýetliler çynlakaý kanuny kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýar.
Olaryň köpüsi bu ýurtda eýýäm ýaşaýyş rugsadyny almazdan ýaşap bolýan 90 günden has kän ýaşan. Mundan başga, geçen ýyl rus raýatlarynyň bu ýurtda alty aý möhlet içinde 90 günden kän ýaşamazlygy barada goşmaça çäklendirmeler hem girizildi.
Ikarada janserek
Jeregi häzir ukrain tarapynda söweşýän orsýetlileriň «birnäçe ýüz» adam bardygyny çaklaýar.
Olar, daşary ýurtly bolansoňlar, ukrain goşunlarynyň hataryna girip bilmeýärler we, resmi däl ýagdaýda, meýletinçi batalýonlara goşulýarlar. Bu ýagdaýda olaryň maşgalalary ukrain häkimiýetlerinden hiç bir maddy ýardam sorap bilmeýär.
"Olar kanun taýdan örän çatak ýagdaýda ýaşamaly bolýarlar. Olar ne Ukrainadan gidip bilýärler, ne-de öz kanuny durumlaryny uzaldyp bilýärler, sebäbi kanun olaryň tarapynda däl. Olar yzlaryna, Orsýete hem gidip bilmeýärler, sebäbi baran batlaryna tussag ediljekler. Olar ikarada iki jahan owarrasy bolup ýaşaýarlar."
Ukrain prezidenti Petro Poroşenko dekabr aýynda pitneçilere garşy söweşde ýardam berýän daşary ýurtlularyň ählisine ukrain raýatlygynyň beriljegini wada etdi. Emma iş ýüzünde bu zatlar beýle aňsat däl.
Ukrain kanunlary bu ýurtda 90 günden artyk galmazlyk düzgünini bozan daşary ýurtlularyň raýatlyk üçin ýüz tutmagyna ýol bermeýär.
Özleriniň näresmi durumy zerarly, daşary ýurtly söweşijileriň köpüsi özleriniň Ukraina üçin söweşendigine resmi delil hem getirip bilmeýär.
Şu aýda, ukrain resmileri 19-njy aprelde gündogar Ukrainanyň Şirokine şäherinde öldürilen gürjüstanly söweşijiniň ölümini tassyklamagy başarmansoň, bu meseledäki lapykeçlik has-da çuňlaşdy.
Hökümet sözçüsi Andriý Lysenko şol günüň ertesi žurnalistlere söweşde «hiç bir ukrain esgeriniň» öldürilmändigini aýtdy.
Jeregi raýatlyk üçin dokument toplamaklyga iki aýyny sarp etdi we ahyrynda feýsbukda prezident Poroşenka ýüzlenenden soň, oňyn jogap aldy.
"Jenap Prezident, maňa ukrain raýatlygyny bermegiňizi soraýaryn - diýip, ol 19-njy aprelde, 25 ýaşynyň dolan gününde ýazdy. - Men bu ýurdy gorap, jübim rus pasportly ölmek islemeýärin.»
Şol günüň ertesi oňa prezidentiň ofisinden telefon edip, haýyşynyň mümkin boldugyça çalt bitiriljegini aýtdylar.
Iňlisçeden terjime eden Ýowşan Annagurban.


text:
Demirgazyk Koreýa özüniň ýadro bombasynyň bäşinji synagyny üstünlikli geçirendigini yglan edýär.
Döwlet mediasy 9-njy sentýabrda beren maglumatynda “täze özgerdilen görnüşli” ýadro ýaragynyň synalandygyny we indi bu ýadro söweş guralynyň ballistik raketalara berkidilmäge ukyplydygyny yglan etdi.
Bu resmi beýannama Demirgazyk Koreýanyň Pyunggye-ri ýadro ýaraglarynyň synag meýdanynyň golaýynda güýçli seýsmiki ýagadýyň hasaba alynmagynyň yzýanyna gabat geldi. ABŞ-nyň Geologiýa barlaglary boýunça edarasy sarsgyny 5.3 magnitudaly ýer yranma hökmünde hasaba aldy.
Günorta Koreýa munuň Phenýanyň amala aşyran iň güýçli ýerasty partlamasy bolandygyny aýtdy.
Demirgazyk Koreýanyň ozalky synaglary halkara derejesinde ýazgaryldy we BMG-niň sanksiýalaryna sebäp boldy.


text:
Dünýäde, şol sanda Türkmenistanda bellenilýän iň esasy baýramçylyklardan biri bolan Nowruz her ýylyň 21-nji martyna gabat gelýär.
Globallaşýan döwür Nowruz baýramynyň bellenilşine, onuň däp-dessurlaryna nähili täsirini ýetirdi? Häzirki döwürde bellenilýän Nowruz baýramynda ozalkylara görä nähili tapawutlar bar?
Dünýä türkmenleriniň arasynda unudylan, ýatdan çykyp barýan ýa-da täze dörän nowruz adatlary nämeler? Dünýä türkmenleri bu gezek Nowruz baýramyny nähili bellediler?
Azatlyk Radiosy "Dünýä türkmenleri" gepleşiginiň nobatdaky sanyny Nowruz baýramçylygyna, onuň däplerine we globallaşýan dünýädäki ýagdaýyna gönükdirýär.


text:
Düýn Ýewrobileleşige agza ýurtlaryň maliýe ministrleri Irlandiýa 85 milliard ýewro möçberinde kredit bermegi makulladylar.
Ýewrokomissiýa maliýe serişdelerini ÝB-niň 27 döwletinden 19-y we Halkara walýuta fondy berer.
Beriljek umumy puluň 30 milliardy Irlandiýanyň bank sistemasyny dikeltmäge goýberiler. Çünki krizis ýurduň tutuş ykdysadyýetini örän ýaramaz ýagdaýa saldy.
Irlandiýa beriljek kreditiň göterimi 5,8% bolar. Ol Gresiýa berlenden 0,6% ýokarydyr.
Gresiýa şu ýylyň maý aýynda 110 milliard ýewro möçberinde karz pul berlipdi.
Mundan öň Irlandiýa hökümeti býujet çykdajylaryny gysgaltmagyň planyny hödürläpdi. Şol çäreler kredit bermek üçin ÝB-niň we Halkara walýuta fondunyň goýan şertleridir.


text:
Penşenbe güni Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin Ukraina resmi sapar bilen barýar.
Bu saparyň barşynda Wladimir Putin Ukrainanyň günortasyndaky Ýalta şäherinde prezident Wiktor Ýanukowiç bilen gepleşik geçirmekligi planlaşdyrýar.
Orsýetiň prezidentiniň kömekçisi Ýuriý Uşakow bu gepleşiklerde esasan iki ýurduň energiýa, kosmos, transport, awiasiýa we gämi gurluşygy pudaklaryndaky hyzmatdaşlyklary barada maslahat ediljekdigini aýtdy.
Geçen ýyl Orsýet bilen Ukrainanyň söwda dolanyşygynyň 26 prosent ýokarlanandygy habar berilýär.


text:
Hazarýaka döwletleriniň daşary işler ministrleri 14-nji iýulda Astanada duşuşyp, Kaspiniň durumuny kesgitlemek baradaky konwensiýanyň proýekti barada maslahat etdiler.
Mälim bolşy ýaly, Orsýet, Gazagystan, Azerbaýjan, Türkmenistan we Eýran indi20 ýyl bäri Hazar deňziniň statusy baradaky ylalaşyga gol çekmegiň üstünde işleýär we bu meseläniň çözgüdi Aşgabadyň türkmen gazyny Orsýete garaşsyz Ýewropa aşyrmak zerurlygy nukdaý nazardan möhüm.
Ýewropa Bileleşigi, Orsýetden energiýa garaşsyzlygyny berkitmek üçin, türkmen gazyna gyzyklanma bildirýär. Şol bir wagtda, Türkmenistan Hazaryň içinden öz «turbasyny» geçirmek hukugynyň bardygyny aýdyp, aýak depýär. Emma Moskwa muňa, deňziň umumy ekologiýasyna zyýan ýetmek ähtimallygy baradaky duýduryşlar bilen, garşy çykýar.
Şol bir wagtda, Gazagystan, Orsýet ýaly ýurtlar öz «turba çekmek» işlerini Aşgabatdan soramaýarlar.
Häzirki wagtda Hazaryň statusy baradaky konwensiýanyň düzgünleriniň 90 prosente golaýynyň ylalaşylandygy aýdylýar. Gelnen ylalaşyga görä, taraplaryňhersine Kaspiniň territorial suwlaryndan 15 mil berilýär, mundan başga, olar ýene 10 mil uzaklykda deňziň bioserişdelerini awlamaga hukuk alýar.
Konwensiýanyň jedelli ýerleri
Astanadaky konsultasiýalaryň dowamynda konwensiýanyň ylalaşylmaýan, jedelli düzgünlerine üns berlipdir.
Daşary işler işler ministri Sergeý Lawrow, kärdeşleri bilen duşuşykdan soň, taraplaryň bir topar ugur boýunça öňe süýşendigini aýtdy diýip, Orsýetde çykýan «Krasnaýa Zwezda» gazeti habar berýär.
Lawrowyň sözlerine görä, bu ýerde çözülmedik «birnäçe mesele galdy we prezidentler tarapyndan ylalaşylan meseleler boýunça diňe dogry resmileşdirmäniň tapylmagy gerek».
Şeýle-de, rus ministri bu konwensiýa 2017-nji ýylda, hatda onuň birinji ýarymynda gol çekilmeginiň doly mümkindigini aýdypdyr.
Taraplar eýýämden bar bolan sektor ylalaşyklaryny ýerine ýetirmegi çaltlaşdyrmak, gepleşikleriň predmeti bolan goşmaça dokumentleri taýýarlamaga çalyşmak barada hem gürrüň edipdirler.
Häzir Hazarýaka bäşliginiň arasynda adatdan daşary ýagdaýlary duýdurmak we aradan aýyrmak boýunça ylalaşyk bar diýip, habarlarda aýdylýar.
Iri sektor ylalaşyklary
Astanada geçirilen duşuşykda taraplaryň ählisi has iri sektor ylalaşyklaryny, hususan-da söwda-ykdysady we transport pudagy boýunça ylalaşyklary işläp düzmek zerurlygy barada bir pikire gelipdir. Bu ylalaşyk Kaspi deňzinde harby gämileriň gatnaşmagynda bolup biljek hadysalaryň öňüni almak üçin gerek diýip, Orsýetiň baş diplomaty aýdypdyr.
Bu ylalaşygyň gazanylmagy Azerbaýjan, Gazagystan we Türkmenistan ýaly täze garaşsyz döwletleriň, daşary ýurt spesialistlerini hem çekmek bilen, öz harby-deňiz güýçlerini döretmekleri nukdaý nazaryndan möhüm.
Gazagystanyň daşary işler ministri Erlan Idrisow hem Astanada geçirilen maslahata gowy baha beripdir. Onuň sözlerine görä, Kaspiniň durumy baradaky konwensiýa geljek ýyl Astanada döwlet baştutanlarynyň gatnaşmagynda geçiriljek sammitde gol çekiljegine umumy meýil hem, özara düşünişme hem bar.
Ýatlatsak, hazarýaka döwletleri indi 20 ýyla golaý wagt bäri Kaspi deňziniň düýbündäki çäkler boýunça ylalaşyga gelip bilmeýärler. Şeýle-de, olaryň arasynda deňiz ýalpaklaryndaky iri ýerasty baýlyklaryň ýerleşýän territoriýalary barada oňuşmazlyklar bar.
Hasaplamalara görä, Hazar deňziniň territoriýasynda 10 milliarddan 40 milliard barrele çenli nebit, 5,6 trillion kubmetr möçberinde hem gaz bar.
Azerbaýjan, Gazagystan we Türkmenistan Kaspi deňzindäki çäkleri ortalyk liniýadan çekmegi teklip edýärler, Eýran bolsa Kaspide (20 prosentden) deň bäş sektory döretmegi talap edýär.
Hazaryň täze statusyny kesgitlemek meselesi SSSR darganyndan soň döredi. Kaspi deňzi şondan öň hakykatda SSSR-iň içki köli bolup, Eýrana onuň diňe 13,8 prosenti degişlidi.


text:
«WikiLeaks» 23-nji iýunda ABŞ-nyň Milli howpsuzlyk agentliginiň Fransiýanyň üç prezidentine - Žak Şiraga, Nikolas Sarkozä we Fransua Ollande gizlin gözegçilik edendigini aýtdy.
Bu habarlar ilki Fransiýanyň gündelik «Liberation» gazetinde, “Mediapart» habarlar saýtynda çap boldy. Aýdylmagyna görä, Milli howpsuzlyk agentligi fransuz prezidentlerine azyndan 2006-njy ýyldan 2012-nji ýylyň maýyna çenli gizlin gözegçilik edipdir.
«WikiLeaks» bu dokumentleriň Milli howpsuzlyk agentliginiň Ollandyň, Sarkoziniň we Şiragyň, şeýle-de Fransiýanyň hökümet ministrleriniň, ABŞ-daky ilçileriniň gepleşiklerine göni eden gözegçiliginden alnandygyny aýtdy.
Mundanam başga, ol dokumentlerde Ýeliseý prezident köşgüniň bir topar resmisiniň mobil telefonlarynyň, şol sanda prezidentiň göni mobil telefonynyň nomerleri bar.
Fransuz prezidenti Fransua Olland 24-nji iýunda, bu habarlar bilen byglylykda, adatdan daşary howpsuzlyk geňeşini çagyrdy we ýaranlaryň arasynda beýle zadyň "kabul ederlik däldigini" aýtdy.


text:
H.Hally:
Ak Muhammet, kitap, onuň adamzat durmuşynda tutýan orny barada aýdyp berseň, oňat bolardy.Ak Welsapar:
Kitabyň adamzat durmuşyndaky gymmatyny ölçemek gaty kyn. Adamyny adam edýän gymmatlyklaň biri kitap diýsek, ýalňyş bolmaz. Adamzat zähmet gurallaryny ýasap hem ulanyp bileni üçin haýwanat dünýäsinden saýlandy diýilýär. Emma, birinjiden, indi, görlüp oturylsa, haýwanlaryň, hatda guşlaryň arasynda-da özüne gerek zähmet guralyny ýasap ýa tapyp, ony ulanyp bilýänleri bar eken. Diýmek, bu adamzadyň haýwanatdan esasy tapawudy bolup biljek däl.
Ikinjiden, özara gepleşip bilmegi adamlary haýwanatdan tapawutlandyrýar diýilýär. Emma indi ylym haýwanlaryňam, mör-möjekleriňem, guş-gumrularyňam özara habarlaşyp, hatda belli bir derejede gürleşip bilýändigini aýdýar. Diýmek, bu-da adamyň haýwanatdan esasy tapawudy bolup biljek däl.H.Hally:
Maýmynlaryň arasynda 50-ä golaý sözüň bardygyny alymlar aýdýarlar.Ak Welsapar:
Hawa, şeýle açyşlar bar we, bu meseläni has hem çuňlaşdyrýar. Indi üçünji tapawudy hem ýatlalyň. Üçünjiden, adamzat pikirlenip bilýär, bu-da ony haýwanatdan tapawutlandyrýar diýilýär. Soňky döwürde ylym ýene bir täsinligiň gürrüňini edýär: haýwanlaryň arasynda-da pikirlenip, etjek işini öňünden planlaşdyryp bilýänleri bar ýaly. Iň bärkisi, bu ugurdan örän täsin açyşlar bar. Diýmek, pikirlenmegem diňe adamzada mahsus aýratynlyk däl bolmaga çemeli?
Onda adamzadyň haýwanat dünýäsinden iň uly tapawudy nämedekä? Meniň pikirimçe, bu adamzadyň okap-ýazyp bilmegi, kitaplaryň üsti bilende ylma-bilime ulaşmagymyka diýýän. Adam eline kitap alanda, okap, onuň manysyny tirende, ol aýratyn bolýar duruberýär. Okamak w ýazmak adamzadyň esasy aýratynlygyna öwrülýär. Aslynda kitap okamaýan adam bilen gürrüňleşmegem gyzykly däl. “Kitapsyz ösen çaga – suwsuz ösen agaçdyr” diýilmegi, belki, şonuň üçindir? Kitapdan daş durýan adamyň dünýägaraýşy çäkli bolýar. H.Hally.
Bu hakykatdanam şeýle. Durmuşda kitabyň orny iňňän ýokary. Bu barada dünýäniň belli adamlarynyň ençeme ajaýyp pikirleri bar. Ak Welsapar:
Türkmen edebiýatynyň klassygy Nurmyrat Saryhanowyň meşhur “Kitap” hekaýasynda türkmenleriň kitaba bolan hormaty örän göwnejaý beýan edilýär. Hekaýanyň baş gahrymany bir gumly türkmen, ol öz tanşynyň öýüne myhman bolýar. Şol gije, kitaphon adamlar üýşüp, ol öýde kitap okalýar. Has takygy ol gije beýik şahyr Magtymgulynyň goşgulary okalýar. Bütin ömri agyr zähmet çekip, güzeranyny kynlyk bilen aýlaýan gumly türkmen öz ömrüniň beýanyny, gursagynda garran arzuw-hyýallaryny şahyryň şeýle ussatlyk bilen beýan edip bilişine haýranlar galýar. Onsoň ol ertesi Magtymgulynyň kitabyny Hudaý bilen aradaky ýekeje düýesini berip, satyn alýar. Iň gyzykly ýeri, ol türkmeniň özi sowatsyz, okap-ýazyp bilenok, emma şonda-da ol kitaba örän uly sarpa goýýar. N.Saryhanowyň bu hekaýasynda türkmenleriň ata-baba kitaba goýup gelen hormaty örän gowy görkezilipdir. H.Hally:
Şeýle-de bolsa, häzirki durmuşda kitabyň ornuny tutup biljek başga bir zat barmy? Ak Welsapar:
Kitabyň ornuny diňe kitap tutup biler, başga tutjak zat ýok. Ýöne kitabyň dürli görnüşleri hakda gürrüň etse bolar. Meselem, häzirki komputer, internet eýýamynda elektron kitaplar kagyz kitaplaryň ýerini alyp ugrady. Häzir internetde elektron görnüşde millionlarça kitaplar bar. Olary elektron kitaphanaňda saklap, elektron okalgaňda ýanyňda göterip bolýar. Ýazgyn komputer görnüşindäki şol elektron abzallarda uçursyz köp kitap ýerleşýär, ony ýanyňda götermegem, islendik ýerde açyp okamagam aňsat. Ana, kitabyň bu elektron görnüşi häzir kagyz görnüşi bilen bäsleşýär. Emma barybir, meniň pikirimçe, elektron kitaplar kagyz kitaplaryň ornuny doly tutup bilmez! Sebäbi öz söýýän kitabyňy ele alyp, onuň gatlaryny bir-birden açyp okamak – örän uly lezzet. Bu lezzetden adamzat hiç haçanam doly daşlaşyp bilmese gerek. Şwesiýa ýaly elektron kitaplaryň eýýäm giň ýaýran ýurtalrynda-da adamlar adaty kagyz kitaplary satynam alýarlar, okaýarlaram, öýlerinde saklap, oňa guwanýarlaram. Diýmek, kagyz kitaplardan geljekde-de hiç haçan doly ýüz öwrülmez.H.Hally:
Geçen aýda Türkmenistanyň Döwlet telewideniýesinde “Aşgabat” atly täze 6-njy kanal döredildi. Ol, aýdylyşyna görä, Aşgabatda gurulýan zatlary wasp etmeli. Eýse, şeýle täze telekanallar kitabyň ornuny tutup bilermi?Ak Welsapar:
Ýok, telewideniýe kitabyň, çeper edebiýatyň ornuny hiç haçanam doly tutup bilmez. Sebäbi telewideniýe, hatda erkin bolanda-da, kitapdaky ähli baýlygy, çuňlugy doly berip bilenok. Telewideniýe kitapdan şüweleňli ýa gyzykly bolup biler, ýöne kitapdaky ruhy çuňluk telewideniýede bolmaýar. Diňe hakyky çeper eserler, kitap esasynda goýlan filmler, telewizion spektakllar öz çuňlugy boýunça kitaba golaýlaýar. Ýöne şonda-da ol kitaby başga biri okap, öz görşüni, şol kitapdan çykaran netijesini saňa hödürleýär. Sen kitapdaky beýan edilýän wakalary, hadysalary, görnüşleri kesekiniň gözi bilen görýärsiň. Emma şol kitaby özüň okasaň, sen ony hökman özüňçe görersiň. Her bir okyjynyň oňat kitaba islendik režissýordan ýa senariçiden çuň düşünmegi bolup biljek zat! Kitap adamyň fantaziýasyny oýarýar, ösdürýär, kämilleşdirýär. Käbir klassyky kitaplaryň esasynda birnäçe gezek film döredilmegi nämäni aňladýar? Bu her kişiň kitaba özüçe düşünýändigini aňladýar. Beýik eserler, gymmatly kitaplar – düýpsüz hazyna. Her nesil, her döwür oňa özüçe düşünýär, ondan özüçe netije çykarýar.H.Hally:
Sözüňi bölýän, Ak Muhammet, biz “Aşgabat” telekanalyna dolanaly.Ak Welsapar:
Tükmenistanda açylan “Aşgabat” atly telekanala gaýdyp gelsek. Onda bir zady aýtmaly: eger-de Türkmenistanda senzura ýatyrylmasa, onda 20 sany milli telewizion kanal açylsa-da, türkmenler barybir ors, türk, iňlis telewideniýesini görer. Sebäbi döwür üýtgedi, adamlar indi senzurlanmadyk, erkin professional telewizion gepleşikleri, hakyky filmleri, telewizion spektakllary görmek isleýärler. Olaryň ýaranjaňlaryň ýalan gepini diňlemäge ýa-da ideologiýanyň resmi takallaryna öwelip oturmaga wagtam ýok, islegem. Muňa häzir Türkmen telewideniýesiniň ýolbaşçylaryndan, hökümetiň resmi ideologlaryndan başga hemme kişi düşünýär. Eger-de ýurdy edara edýän adamlar halkyň isleg-arzuwlaryna öz wagtynda düşünseler, onda Müsürdäki, Tunisdäki, Liwiýadaky ýaly wakalar bolmaz. H.Hally:
Indi şu günüň meselelerine dolansak, kitabyň häzirki bulaşyk döwürde tutýan orny nämeden ýbarat?Ak Welsapar:
Häzirki ýaly çylşyrymly döwürde kitabyň gymmaty has-da artýar. Kitap, edil ýanyp duran ullakan ot ýaly, kyn döwürde adamlary çoýmaga, adamlara dogry ýol görkezmäge ukyply. Kitap adamlar üçin ýol görkezýän maýakdyr. Elbetde, men diňe beýik eserleriň, hakyky kitaplaryň gürrüňini edýärin.H.Hally:
Şonuň bilen birlikde syýasatçylar belli-belli döwürlerde aýry-aýry kitaplary öňe sürýärler. Gitlerçi Germaniýada ozal Adolf Gitleriň “Meniň göreşim” kitaby öňe sürlüpdi. Öz ýurdumyzy alsak, onda S.Nyýazowyň “Ruhnama” kitaby mukaddes Gurhanyň ornunda goýuldy. Birnäçe wagt öň dünýäde Muammar Kaddafynyň “Ýaşyl kitabynyň” gürrüňi köp edilipdi. Ol kitaplara nähili garamaly?Ak Welsapar:
Diktatorlaram kitabyň güýjünden peýdalanmaga synanyşýarlar. Olaram kitap ýazyp ýa-da öz adyndan ýazdyryp, mejbur edip, halka ony okadýarlar. Ýöne häzirki wagtda döwür örän tiz üýtgeýär. Diňe soňky on ýylda dünýädäki onlarça diýdimzor diktaturalar ýykyldy. Ol ýurtlarda häzir demokratik hukuk döwleti gurulýar. Dünýäde azatlyk, erkinlik ädimme-ädim üstün çykyp gidip otyr. Netijede adamlaryň kitabyň hiline bolan talabam artýar.
Dogrusyny aýtsaň, kitap bar – kitap bar. Bu günki gün Muammar Kaddafynyň “Ýaşyl kitaby”, Nyýazowyň “Ruhnama” ýaly kitaplary diňe gülki döredip biler. Ýöne hakyky kitaplaryň, hakyky eserleriň, ylmyň-bilimiň ähmiýeti welin, gitdigiçe artýar. Häzirki çylşyrymly döwürde kitap, ylym-bilim adamzadyň hakyky maýagy, ýolgörkezijisi bolup galýar. Kitap näçe köp bolsa – şonça gowy. Halky, okyjylary zoraýakdan bir ýa birnäçe kitaba daňyp goýjak bolmak – akylly iş däl.
Awtory prezident bolsun ýa adaty ýazyjy – onuň tapawudy ýok, kitaba okyjylar köpçüligi hem edebiýatçylar baha bermeli. Dünýäniň ösen ýurtlarynda kitap bazary şeýle ýaşaýar hem düzgünleşdirilýär. Kitap, neşirýat işlerine hökümetem, senzura-da goşulanok. Kitabyň hakyky gymmatyny kesgitleýän giň okyjylar köpçüligi hem dogruçyl professional edebiýatçylar.


text:
Günorta Koreýanyň gizlin gullugynyň berýän maglumatyna görä, Demirgazyk Koreýanyň goranmak başlygy ýurduň lideri Kim Jong Unyň gatnaşmagynda geçirilen dabarada uklansoň, Demirgazyk Koreýa ony watana dönüklik etmekde ölüm jezasyna höküm etdi.
Günorta Koreýanyň kanunçykaryjysy Şin Kýoung-miniň (Shin Kyoung-min) aýtmagyna görä, 13-nji maýda bu barada ýurduň Milli gizlin gullugynyň resmileri parlament komitetiniň ýapyk gapylaryň aňyrsynda geçiren ýygnagynda mälim edipdirler.
Maglumata görä, Demirgazyk Koreýanyň Halkyň ýaragly güýçleriniň ministri Hýon Ýong Çol aprel aýynyň ahyrynda Phenýandaky “Kan Kon” atly harby akademiýada ýüzlerçe adamyň tomaşa etmeginde öldürilipdir.
Beýleki bir kanunçykaryjy Lee Çeol Wunyň (Lee Cheol Woo) edarasy hem ýurduň Milli gizlin gullugynyň resmileriniň brifingi barada şuňa meňzeş maglumaty ýaýratdy.


text:
22-nji martda, Milli bahar baýramynyň ilkinji gününde “Ylham” seýilgähi, “Aşgabat” kinoteatrynyň we Döwlet sirkiniň öňündäki meýdançalar Nowruz baýramyna bagyşlanyp geçirilen konsertleriň, köpçülikleýin gezelençleriň geçirilýän esasy ýerine öwrüldi.
Baýramçylyk äheňinde bezelen sahnalarynda köp sanly aşgabatlylar we paýtagtyň myhmanlary üçin belli estrada aýdymçylary, halk bagşylary, folklor hem tans toparlary çykyş etdiler.
“Ylham” seýilgähinde Döwlet çeperçilik akademiýasynyň talyplarynyň bahara, mähriban topragyň gözelligine we milli baýramçylyk däplerine bagyşlanan işleriniň sergisi guraldy.
Şol gün ýagan ýaz ýagşy bolsa ýagşylyga ýoruldy. Halk yrymlaryna görä, Nowruzda ýagan ýagyş bol hasylyň, şowlulygyň we üstünligiň kepili bolup durýar.
Şeýle baýramçylyk dabaralary diňe paýtagtda däl, eýsem, ýurduň ähli ýerlerinde giň gerimde geçirildi.


text:
Geçenki saýlawlarda Fransiýanyň parlamentdäki eýelenmedik orunlara ýekşenbe güni gaýtadan saýlawlar geçirilýär. Synçylar bu saýlawlarda prezident Fransua Ollandyň Sosialistler partiýasynyň parlamentde görnetin agdyklyk ediji orna eýe bolmagynyň mümkindigini aýdýarlar.
Saýlawlaryň öňýany geçirilen pikir soraýyşlyklar 577 orunlyk parlamentden Sosialistler partiýasynyň 287 orun bilen 330 ornuň aralygynda orun almaklarynyň mümkindigini görkezdi.
Şeýle hem, bu pikir soraýyşlyklar hanym Marin Le Penin ýolbaşçylygyndaky sagçylar partiýasynyň parlamentden bary-ýogy üç orna eýe bolmagynyň mümkindigini görkezýär.


text:
Daşoguz
Daşoguz (öňki: Daşhowuz, iňlis: Dashoguz, rus: Дашогуз öňki rus: Дашховуз, Ташауз). Türkmenistanyň demirgazyk bölegindäki Daşoguz welaýatynyň merkezi şäheriniň adydyr. Demirgazyk ykdysady raýonyn iň uly senagat, ulag, medeniýet we durmuş, administratiw merkezidir. Ilat sany - 227 184 adam. (2009)
Ýerleşik[üýtget | edit source]
Türkmenistanyň demirgazyk-gündogarynda, Şabat kanalynyň iki ýakasynda ýerleşýär. Türkmenistanyň paýtagty Aşgabada daşlygy - 546 km, Garagalpagystanyň paýtagty Nöküse çenli 76,6 km, Özbegistanyň Horezm welaýatynyň merkezi şäheri Ürgenje bolsa 80 km daşlykda. Şäherde demir ýol wokzaly we aeroport ýerleşýär. Aeroport şäherden 10 km daşlykda.
Adynyň çykyşy[üýtget | edit source]
Şäheriň resmi adynyň gelip çykyşy "Dädem Gorkut" eposynda ady geçen Daş Oguzlardan gelýänligi bellenilýär. Irki döwür Oguz taýpalary Iç Oguz we Daş Oguzlar diýilýän iki şahamça aýrylýardylar.
Taryhy[üýtget | edit source]
- Şäher 1681-nji ýylda Hiwa hanlygynyň çäklerinde süýji suw guýuly kerwensaraý we gala hökmünde gurulýar.
- Daşkent begliginiň merkezi.
- 1920-nji ýylda Horezm halk respublikasynyň düzüminde Türkmen oblastynyň (welaýat) merkezi.
- Oktýabr 1924-nji ýylda Türkmenitan SSR-nyň düzümine girýär.
- 1992-nji ýylda "Ташауз" bolan rus dilindäki ady "Дашховуз" diýip üýtgedildi.
- 1999-njy ýylda Türkmenistanyň ilkinji prezidenti Saparmyrat Niýazowyň teklibi netijesinde şäher "Daşoguz" diýip täzeden atlandyryldy.
- Daşoguz welayatynyn Yylanly etrabynda Hz.Bilalyn gabyry yerleşyar


text:
Adam hukuklaryny goraýan “Amnesty International” topary Liwiýanyň hökümdary Muammar Kaddafä ygrarly güýçleri oppozisiýany dargydyp, Kaddafiniň režimini dowam etdirmek üçin zorlukly ýitirim etme kampaniýasyny alyp barmakda aýyplaýar.
“Amnesty International” öz Liwiýadaky işgärlerinde ýitirim edilen adamlaryň 30-dan gowragy barada subutnama bardygyny aýdýar.
Ýitirim edilen adamlaryň arasynda syýasy aktiwistler, pitneçi söweşiji ýa olaryň tarapdary diýip güman edilýän adamlar hem bar.
“Amnesty International” guramasynyň Orta Gündogar we Demirgazyk Afrika bölüminiň direktory Malkolm Smart «ol ýerde Kaddafiniň režimine oppozisiýa diýip güman edilýän islendik adamy tutmak, hiç kime görkezmän saklamak we günbatar Liwiýadaky berk tussaghanalara geçirmek boýunça sistemalaýyn syýasat alnyp barylýana çalym edýär» diýýär.


text:
Gürjüstanyň Abhaziýa regionynda döwlet eýeçiligindäki telewideniýe merkezinde şahsyýeti nämälim adam öz-özüni parlatdy.
Abhaziýanyň de-fakto, ýagny iş ýüzündäki içeri işler ministri Aslan Kobahiýanyň aýtmagyna görä, gürrüňi edilýän adam 17-nji oktýabrda regionyň paýtagty Suhumidäki Döwlet telewideniýe we radio ýaýlymlary korporasiýasynyň binasynyň girelgesinde partladyjy serişdäni ýarypdyr.
Resmiler wakanyň bolan ýerinde derňewleri geçirip, partlamanyň netijesinde ölen adamyň şahsyýetini anyklamaga synanyşýarlar.
Gürjüstanyň Abhaziýa we Günorta Osetiýa sebitleri Russiýa tarapyndan goldanylýan separatist regionlar bolup, olar özleriniň garaşsyzlygyny yglan etdiler. Russiýa 2008-nji ýyldaky gysga wagtlaýyn rus-gürji urşundan soň, iki regiony garaşsyz ýurt diýip ykrar etdi.


text:
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow ýurduň graždanlarynyň daşary ýurtlaryň ýokary we orta professional okuw jaýlarynda okap alan diplomlarynyň ykrar edilişiniň tertibine degişli permana gol çekdi.
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow daşary ýurtlarda bilim alan ýaş hünärmenleri dolurak ulanmagyň we olaryň ukybynyň Watanyň peýdasyna sarp edilmeginiň zerurlygyny belledi. Bu barada resmi Aşgabat habar berdi.
Türkmen mediasynyň maglumatyna görä, Türkmenistanyň prezidenti ýurtda döwrebap bilim derejesine we ýokary derejeli professional kadrlara bolan talabyň ýyl-ýyldan artýanlygyny hem nygtapdyr.
Türkmenistanda daşary ýurt diplomlaryny ykrar etmek düzgüni baradaky permana soňky hökümet maslahatynda gol çekilenligi türkmen metbugatynda habar berildi. Şol bir wagtyň özünde-de bu prosesiň sentýabr aýyna çenli yza tesdirilenligi barada resmi taýdan tassyklanmadyk maglumatlar hem gowuşýar.
Daşary ýurt diplomlaryna degişli täze düzgünler barada Türkmenistanyň Bilim ministrliginiň özünden maglumat alyp bolmady.
Täze düzgün nähili bolar?
Graždanlaryň daşary ýurtlarda okap alan diplomlarynyň kabul edilmegi Nyýazow döwründe ýatyrylypdy. Soňky ýyllarda bu meselä ençeme sapar hökümet derejesinde garaldy. Hususan-da, şu ýylyň mart aýynda daşary ýurtlaryň ýokary okuw jaýlarynyň diplomlaryny ykrar etmek boýunça işleri barlamagyň zerurlygy nygtaldy. Emma taze düzgüniň mazmuny köpçülige mälim edilmedi.
Aşgabatda ýaşaýan graždan aktiwisti Nataliýa Şabunts diplomlar meselesindäki kesgitsizligiň aladalary hasam güýçlendirýänligini belleýär.
“Bu täze düzgünleriň nähili boljagyny bilip bolsady, şonda men hasam begenerdim. Sebäbi täze düzgün barada anyk maglumat almak isleýänler muny şu çaka çenli anyklap bilmediler. Şonuň uçin adamlar täze karar näçe gowy bolsa-da, onuň gümürtik taraplarynyň ýene-de köp boljagyna we raýatlaryň öz diplomlaryny ykrar edip bilmejegine aladalanýarlar” diýip, Şabunts belleýär.
Şu günki gün Türkmenistanda diplomatlaryny ykrar etdirmekde ilkinji nobatda daşary ýurtlaryň hususy okuw jaýlaryny tamamlanlar ýa-da öz hasabyna okanlar kynçylyk çekýärler.
Emma Şabunts sowet döwründe diplomly bolan hünärmenleriň hem kynçylyklardan halas däldigini aýdýar: “Sowet döwründe Özbegistanda okap, diplomly bolan raýatlary örän kösändiklerini anyk bilýärin. Ýogsa, şol diplomlar bir döwletiň çäginde alnypdy”.
Şabuntsyň bellemegine görä, diplomlar resmi derejede ykrar edilip başlanan ýagdaýda-da türkmen raýatlary üçin öz ýurdunda işe ýerleşmek kyn. Muňa esasy sebäp bolýan zat - işsizlik we korrupsiýa.
Para-peşgeş we tanyş-bilişlik
Aşgabatda ýaşaýan ýazyjy, synçy Amanmyrat Bugaýewiň sözlerine görä, ýurtda diplomlary ykrar etmekde-de, işe yerleşmekde-de raýatlaryň hünär ýa bilim derejesi däl-de, esasan para-peşgeş we tanyş-bilişlik rol oýnaýar: “Halkara ykdysadyýetine, halkara hukuk gatnaşyklaryna degişli fakultetleri gutaran we bäş-alty dili bilýän hakyky bilimli adamlara ýol ýok. Sebäbi ýurtda korrupsiýa we tanyşparazlyk gidip otyr”.
Şu çaka çenli Türkmenistanda daşary ýurt diplomyny ykrar etdirmek isleýän raýatlar Bilim ministrliginiň ýörite komissiýasyna okan ugrundan we “Ruhnamadan” ekzamen tabşyrmalydy.
Şu günki gün daşary ýurtlarda bilim alanlar üçin Türkmenistanda, daşary ýurt diplomlarynyň ykrar edilmeginden we işsizlikdir-parahorluk ýaly problemalardan başga-da böwetleriň bardygy aýdylýar.
Şeýle böwetleriň biri - ýurtda ençeme spesialistlere bolan talabyň ujypsyzlygydyr. “Türkmen inisiatiwasy” guramasynyň bellemegine görä, Türkmenistanda hususan-da psihologlara, sosiologlara, syýasaty öwrenijilere we žurnalistlere isleg bildirilmeýär.
Resmi maglumatlarda, 2010-njy ýylda ýurduň daşyna döwlet programmasy boýunça 2,700-e golaý adamynyň okamaga gidenligi aýdylýar. Emma daşary ýurtlarda öz hasabyna okaýanlaryň sany barada resmi statistika berilmeýär.
Garaşsyz maglumatlarda daşary ýurtlarda özbaşdak okaýanlaryň onlarça müňdügi aýdylýar. Diňe bir Ukrainada 5,5 müň türkmenistanlynyň okaýanlygy ýakynda ukrain metbugatynda habar berildi.
Türkmenistanyň raýatlary ABŞ-da, Ýewropa döwletlerinde, Orsýetde, Belarusda, Türkiýede, Hytaýda, Malaýziýada we ýene ençeme döwletlerde ýokary bilim alýarlar. Olaryň arasynda aspirantura okuwlaryny dowam etdirýänler hem az däl.


text:
“Eýran häkimiýetleri belli kino režissýoy Jafar Panahini girew esasynda azatlyga çykarar” -diýip, Tähranyň baş prokurory Panahiden günäniň aýrylmandygyny, onuň işiniň suda geçiriljekdigini aýtdy.
Panahi şu ýylyň mart aýynda hökümete garşy işlerde aýyplanyp, tussag edilipdi.
Geçen ýylky köpçülikleýin protest aksiýalaryny onuň surata düşürmegini häkimiýetler režime garşy gönükdirilen iş hasap etdiler.
Panahi bir-iki günlükde tamamlanan Kann kinofestiwalynynyň emin agzalygyna goşulypdy, ýöne tussagda oturany üçin Fransiýa gelip bilmändi.
Panahi bir hepde mundan öň açlyk yglan edipdi.


text:
Ysraýyl Gaza zolagynyň aglaba böleginde birtaraplaýyn ok atyşygy bes etdi. Bu çäre Ysraýylyň Gazadaky Birleşen Milletler Guramasynyň gonalgasyna eden hüjümi halkara derejesinde ýazgarylan mahaly bolup geçdi.
Emma “Hamas” topary ýedi sagat dowam etjek bu ýaraşyga goşulmajakdygyny aýdyp, ýaşaýjylara daşardan abanjak howpa garşy “iň aňrybaş derejede seresap bolmaklaryna” çagyryş etdi.
Ysraýylyň howa hüjümleri netijesinde söweşiji “Yslamçy Jyhad” toparynyň komandiri Daniel Mansour 4-nji awgustda Gazanyň demirgazygyndaky öýünde öldürildi.
Gürrüňi gidýän “Yslamçy Jyhad” topary “Hamas” toparynyň ýakyn ýarany hasaplanýar.


text:
Türkiýäniň harbylary ýurduň günorta-gündogarynda kürt gozgalaňçylaryna garşy basyşlaryny güýçlendirip, 10-njy we 11-nji awgustda kürt söweşijileriniň 17 nyşanyna garşy howadan zarba urandyklaryny aýtdylar.
Hakkari regionynda amala aşyrylan howa zarbalary kanuny bolmadyk we 30 ýyl çemesi wagt bäri kürtler üçin awtonomiýany talap edýän Kürdistanyň Halk Partiýasynyň (PKK) söweşijilerine garşy gönükdirildi.
Ankaranyň iýul aýynda “terrora garşy sazlaşykly urşy” yglan edeli bäri PKK-nyň söweşijileri Türkiýäniň hüjümlerine “YD” atly toparyň söweşijilerinden has köp sezewar boldular.
PKK ýolbaşçylyk edýän Jemil Baýik Türkiýäni kürt söweşijilerine hüjüm edip, “YD” toparynyň söweşijilerini goldamakda aýyplady.
Baýik Türkiýäniň prezidenti Rejep Taýyp Erdogan “YD”-niň söweşijileriniň Siriýada kürtlere garşy alyp barýan söweşinde üstün çykyp, kürtleriň Türkiýäniň serhediniň golaýynda güýçlenmezligini isleýär, diýip pikir edýändigini 10-njy awgustda BBC agentligine aýtdy.


text:
Düýbi Ýaponiýanyň Tokýo şäherinde ýerleşýän "Diplomat” neşiri, kinaýa bilen, Belarusyň Merkezi Aziýadan çykan ähli hilegärleri ekstradisiýa etmek islemeýändigini, ýöne Çary Annamyradowyň bagty çüwmedikleriň biri bolmagynyň ähtimaldygyny ýazýar.
Azatlyk radiosynyň ozal hem habar berşi ýaly, Şwesiýada ýaşaýan Çary Annamyradow geçen aý bu ýurtda ýaşaýan türkmenistanly Myrat Hanalyýewiň çakylygy bilen Belarusa gelip düşende, uçar meýdanynda tussag edildi.
Belarusyň serhet goragy komitetiniň agzasy Aleksandr Tişçenkonyň AP habar gullugyna aýtmagyna görä, Çary Annamyradowyň ady gözlenilýän adamlaryň sanawynda ýerleşdirilipdir we Minsk indi ony Aşgabada ekstradisiýa etmäge taýýarlanýar.
“Diplomat” neşiri munuň tanyş hekaýadygyny, ýagny merkezi aziýaly žurnalistiň ol ýa-da beýleki görnüşdäki jenaýat aýyplamasy esasynda, köplenç galplykda ýa neşe aýyplamalarynda günälenip, dogduk ýurdunaekstradisiýa edilmek howpy bilen ýüzbe-ýüz bolýandygyny belleýär.
“Diplomat” neşiri Annamyradowyň türkmen kanunçylyk sistemasy bilen ilkinji gezek “çaknyşmaýandygyny”, onuň 1990-njy ýyllaryň başynda Owganystandan Türkmenistanyň we Orsýetiň üsti bilen Ýewropa aralaşýan neşe gaçakçlygyny derňäp, 1991-nji ýylda neşe aýyplamalarynda tussag edilendigini ýatladýar.
Makalada aýdylmagyna görä, Annamyrdowa 18 ýyl türme tussaglygy berlip, ol alty ýyl türmede oturýar we wagtyndan öň azatlyga çykarylýar.
Şondan soň ol Türkmenistany terk edýär we Moskwa baryp, az wagt Azatlyk radiosynyň Türkmen gullugy bilen hyzmatdaşlyk edýär, 2002-nji ýylda bolsa Şwesiýadan gaçybatalga alýar.
AP habar gullugynyň maglumatyna görä, Serhetsiz reportýorlar guramasynyň Şwed bölüminiň prezidenti Jonatan Landkwist (Jonathan Lundqvist) Annamyradowyň Şwesiýa göçüp geleninden soň žurnalist bolup işlemändigini, taksiçi bolandygyny, Minskä baranda bolsa, wiza tölegini tölemezlik üçin, şwed pasportyny ulanman, belki-de rus pasportyny ulanandygyny aýdypdyr.
AP habar gullugy Annamyradowyň Belarusa näme üçin barandygyny anyklaşdyrmaýar, ýöne Şwesiýanyň daşary işler ministrliginiň sözçüsi Johan Murraýa salgylanyp, şwed ilçihanasynyň oňa kanunçylyk goldawyny berýändigini habar berýär.
"Diplomat" neşiri Belarusyň mundan öň Täjigistanyň «24-ler topary» atly oppozisiýa toparynyň wekili Şabnam Hudoýdodowany tutup saklap, Duşenbä ekstradisiýa etjek bolandygyny, emma onuň sekiz soň aý belarus häkimiýetleriniň tussaglygyndan gutulandygyny ýazýar.
Belarusdaky ýene bir iş bolsa, öňki gyrgyz prezidenti Kurmanbek Bakiýew bilen bagly, Bişkek ony 2010-njy ýylda ýurtdan gaçaly bäri yzyna almaga çalyşýar. Emma öňki prezident, aýdylmagyna görä, belarus raýatlygyny alyp, Minskiniň eteginden satyn alan 2 million dollarlyk jaýynda ýaşaýar.
Belarus, has kän halkara ünsüni çekmezlik ýa-da Minskdäki syýasy elita bilen baglanyşygy bolany üçin, merkezi aziýaly ähli hilegärleri ekstradisiýa etmek islemeýän hem bolsa, Minskiniň Aşgabadyň Annamyradowy bermek talabyndan boýun gaçyrjagyna kepillik ýok diýip, "Diplomat" neşiri ýazýar.
“Eger ol yzyna berilse, aktiwistler näme boljagyndan alada edýärler” diýip, neşir geçen tomus türkmen häkimiýetleri tarapyndan neşe aýyplamasynda iş kesilen žurnalist Saparmämmet Nepesgulyýewiň ykbalyny mysal getirýär.
“Ýapyk sudda sud edilip, ýyl kesilen Nepesgulyýew barada bir ýyl töweregi eşidilýän zat ýok” diýip, "Diplomat" neşiri öňki žurnalist Çary Annamyradowyň düşen ýagdaýy baradaky makalasyny soňlaýar.


text:
Birleşen Ştatlaryň Döwlet departamentiniň 13-nji aprelde çap eden ýyllyk hasabatynda tankyt edilýän meseleleriň arasynda Türkmenistanyň media azatlygy hem bar. Hasabatda Türkmenistanda çap edilýän kitaplaryň we metbugatyň tasdan hemmesiniň hökümet tarapyndan maliýeleşdirilýändigi we kontrolda saklanylýandygy aýdylýar.
Türkmenistanda döwlet eýeçiliginde bolmadyk edara tarapyndan esaslandyrylan ýeke täk gazet bar. Bu “Rysgal” gazeti bolup, ol mundan dört ýyl çemesi ozal “Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň agzalarynyň” esaslandyrmagynda neşir edilip başlandy.
Azatlyk Radiosy aşgabatly ýazyjy Amanmyrat Bugaýew bilen söhbetdeş bolup, “Rysgal” gazeti bilen Türkmenistanyň döwlet eýeçiligindäki gazetleriniň mazmunyndaky aratapawudy sorady.


text:
Osama bin Ladeniň maşgalasy Pakistandan deportasiýa edildi. Resmileriň maglumatlaryna görä, bin Ladeniň üç dul aýaly we çagalary anna güni ir ertir Saud Arabystanyna gidýän uçara ýerleşdirilipdir.
2011-nji ýylyň 2-nji maýynda ABŞ-nyň geçiren reýdinde Al-Kaýdanyň lideri öldürileninden soň, Pakistan onuň maşgala agzalaryny tussag edipdi.
Synçylar Osama bin Ladeniň maşgalasy Pakistanyň daşyna çykanyndan soň, bin Laden birnäçe ýylyň dowamynda Pakistanda nähili gizlenip bilendigi baradaky jikme-jik maglumatlaryň daşarky jemgyýete elýeterli bolmagynyň mümkindigini aýdýarlar.
Bin Ladeniň maşgala agzalary Pakistanyň aňtaw gullugynyň işgärleri tarapyndan sorag edildi we olaryň ýurda bikanun girendikleri we ýaşandyklary boýynça geçen aýda olara aýyplama bildirildi.


text:
Türkmenistanda 2-nji fewralda saýlawlar gününden öňki ses berişlik başlandy. Bu çäre prezident saýlawlary boýunça resmi saýlaw güni bolan 12-nji fewralda ses berip bilmejek saýlawçylar üçin geçirilýär.
Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygy guramasynyň gözegçileri Türkmenistandaky saýlawlara syn edýän ýeke-täk halkara synçylar toparydyr. 25-nji ýanwarda Aşgabatda GDA-nyň saýlawlara syn etmek boýunça gözegçiler missiýasynyň ştaby hem döredildi.
GDA guramasy Türkmenistandaky saýlaw kampaniýasynyň gidişine nähili garaýar? Azatlyk Radiosy GDA-nyň Türkmenistandaky gözegçiler missiýasynyň başlygy Ýewgeniý Sloboda bilen söhbetdeş boldy. Söhbetdeşligi Gözel Hudaýberdiýew geçirdi.
Azatlyk Radiosy: GDA guramasynyň gözegçileriniň wezipesi nämeden ybarat we olar Türkmenistanda häzir nähili işleri alyp barýarlar?
GDA-nyň Türkmenistandaky gözegçiler missiýasynyň başlygy Ýewgeniý Sloboda
Ýewgeniý Sloboda:
Türkmenistanyň çakylygy boýunça ýurda gelen GDA-nyň gözegçiler missiýasy prezident saýlawlary boýunça kampaniýanyň gidişine 25-nji ýanwardan bäri syn edip gelýärler. Missiýamyzyň düzüminde 62 gözegçi akkreditasiýa edildi. Biziň aramyzda GDA-nyň Moldowadan we Türkmenistandan başga ähli agza döwletleriniň wekilleri bar. Missiýamyzyň maksady azat we demokratik saýlawlaryň geçirilmegine ýardam bermekden ybarat.
Häzirki wagtda gözegçilerimiz uçastoklardaky saýlaw komissiýalarynyň işine syn edýärler. Biz ses berijileriň sanawlaryny takyklamak boýunça barlaglaryň geçirilişini hem gördük. Agitasiýa işleriniň gidişine syn edýäris. Prezidentlige dalaşgärleriň ynanylan wekilleri bilen duşuşýarys. Şeýle-de GDA-nyň gözegçileriniň Türkmenistanyň regionlarynda saýlawlardan öň we saýlaw güni alyp barjak işlerini kesgitleýäris.
Azatlyk Radiosy: Saýlawlara görülýän taýýarlyklara siz nähili baha berýärsiňiz?
Ýewgeniý Sloboda:
Men, umuman, biziň gören uçastoklarymyzyň saýlawlaryň geçirilmegi üçin tehniki taýdan taýýardygyny aýdyp biljek.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanyň prezidentiniň wezipesine dalaş edýänleriň arasyndaky bäsdeşlige nähili baha berýärsiňiz?
Ýewgeniý Sloboda:
Şu günki gün ähli dalaşgärler üçin olaryň agitasion kampaniýasyny geçirmeklerine deň şertler döredildi.
Azatlyk Radiosy: Ýewgeniý Aleksandrowiç, siz saýlawlaryň gidişine GDA tarapyndan 62 gözegçiniň syn etjegini aýtdyňyz. Türkmenistanda saýlaw uçastoklarynyň sany bolsa 2,300-den gowrak. Şeýle ýagdaýda GDA-nyň gözegçileri saýlawlaryň geçirilişine syn etmäge näderejede ukyply bolarlar?
Ýewgeniý Sloboda:
Türkmenistanyň ähli welaýatlaryna barmak planlarymyz bar. Biz saýlaw uçastoklaryny gözden geçirmekçi. Elbetde, biz ähli salaw uçastoklaryna baryp bilmeris, emma biz mümkin boldugyndan köpüsini görjek bolarys. Olaryň näçesine baryp biljegimizi men edil häzir aýtmaga taýýar däl. Bu 500-600 uçastok töwereginde bolup biler. Emma ähli welaýatlara baryp görenimizden soň, bizde saýlawlaryň tutuş Türkmenistan boýunça geçirilişi barada umumy garaýyş dörär we şeýdip, netijä gelner.
Azatlyk Radiosy: GDA-nyň gözegçileriniň çykaran netijeleri haçan yglan ediler?
Ýewgeniý Sloboda:
Netijeler 13-nji fewralda boljak metbugat konferensiýasynda yglan ediler.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanyň prezidentlik saýlawlary 12-nji fewralda ýurduň daşynda hem geçiriler. Resmi maglumatlara görä, daşary ýurtlarda 29 sany saýlaw uçastogy işlär. Ol ýerde saýlawlaryň geçirilişine nähili gözegçilik ediler?
Ýewgeniý Sloboda:
Biz saýlawlaryň giçirilişine daşary ýurtlarda däl, diňe Türkmenistanyň öz içinde syn ederis.


text:
Eýranyň habar serişdeleri iki goňşy döwlet gaz boýunça indi uly bir güýje öwürler we bilelikde Ýewropa bazaryna öz gazyny satarlar diýip ýazýarlar. Günbatar ekspertleri hem türkmen gazynyň Eýrana akdyrylmagyny uly waka hasaplaýarlar.
Türkmenistanyň gaz pudagyndaky Eýran bilen hyzmatdaşlygy iki göňşy döwleti indi uly bir gaz imperatorlygyna öwürýär diýip, Eýranyň resmi habar agentligi IRNA baha berýär.
Bu agentlik «Türkmenistan we Eýran - gaz imperatorlary» atly makalasynda sebitde iki goňşy ýurduň iň uly gaz resurslaryna eýe döwletlerdigini belleýär hem-de bu iki döwletiň gazynyň geljekde Günbatary gaz bilen üpjün etjekdigini öňe sürýär. Şeýle-de IRNA Türkmenistanyň gazynyň Günbatara Eýranyň üsti bilen gysga hem-de göni ýoldan akdyrylyp, has arzan satylyp bilinjekdigine ünsi çekýär.
Eýranyň nebit-gaz agentligi SHANA hem türkmen gazyny satyn almaklygyň dürli tarapdan Eýranyň bähbidinedigini belleýär.
FARS agentligi bolsa, goňşy ýurtdan gaz almagyň peýdasyny onuň arzanlygy bilen düşündirýär. Hökümete ýakyn bu agentlik Türkmenistanyň gazynyň her 1000 kubometri hazirki wagt 170 dollardan satyn alynýar diýip, habar berýär.
Orsýeti gaharlandyrýan ýagdaý
Ýöne Türkmenistanyň gazynyň Eýrana akmagynyň bähbitli taraplaryny düýbi Waşingtonda ýerleşýän «Jeams Town Fondation» guramasynyň eksperti Wladimir Sokor birneme başgaça düşündirýär.
Eýran 13 ýyl mundan ozal, az möçberde bolsa-da, türkmen gazynyň ilkinji gezek Orsýetiň gaz geçirjilerinden sowa ýoldan eksport edilmegine şert döredipdi. Netijede, Eýran 1997-nji ýylda ilkinji bolup Türkmenistanyň gaz baýlygynyň üstünden Orsýetiň agalygyny, ýagny monopoliýasyny böwsüpdi.
«Eýranlylar indi mundan ozal diňe Orsýete akdyrylan türkmen gazyny has köp möçberde satyn alýarlar. Bu bolsa Orsýeti gahar-gazaba mündürýär» diýip, düýbi Waşingtonda ýerleşýän «Jeams Town Fondation» guramasynyň eksperti Wladimir Sokor belleýär.
Bu gaz geçirijiniň ähmiýeti şeýle ulumy?
Emma eýranly ekspert Dr.Human Peýmani Sokoryň bu pikiri bilen ylalaşmaýar. Peýmani bu gaz geçirijiniň uzaklygynyň bary-ýogy 60 kilometrdigini, ondan akdyryljak gazyň hem diňe Eýranyň demirgazyk regionyny üpjün edip biljekdigini belleýär.
Onyň sözlerine görä, bu gaz geçirijiniň ähmiýetini çişirip görkezmeli däl. Sebäbi ol Türkmenistana öz gazyny Günbatara akdyrmaga mümkinçilik döretmeýär. Galyberse-de, bu ugurda iki ýurduň arasynda hiç hili resmi ylalaşyga gol çekilmedik. Eýrandan Türkiýä gurlan gaz geçirjiden bolsa köp möçberde gaz akdyryp bolmaýar. Diýmek, türkmen gazyny, meselem, Türkiýä Eýranyň üsti bilen akdyrmak entek mümkin däl.
Ýöne eýranly ekspert Peýmani öz söhbetiniň dowamynda Eýrana akdyrylýan gazyň Türkmenistan üçin ähmiýetlidigini nygtap, şeýle diýdi: «Türkmenistan üçin öz gazynyň Eýranyň özünde ulanylýandygynyň ýa ondan aňryk başga bir ýurda akdyrylýandygynyň tapawudy ýok. Haýsy bolanda-da, bu Türkmenistan üçin utuş».
Eýranly ekspert geljekde türkmen gazyny Günbatara akdyrmak üçin Eýranda şert döreýändigini nygtaýar. Ol Eýranda täze gurulýan „Pars“ atly gaz geçiriji Eýranyň gazyny Günbatara akdyrmak üçin gurulýar diýýär. «Geljekde türkmen gazyny hem şu gazgeçiriji arkaly akdyrmak mümkin bolar» diýip, Peýmani çaklaýar.
Dr.Human Peýmani Ahmadinejadyň Türkmenistana saparyna diňe bir ykdysady taýdan üstünlik gazanmak üçin edilen synanyşyk däl-de, eýsem syýasy taýdan at-abraý gazanmak üçin hem edilen synanyşyk diýip, baha berýär.
Türkmenistan we Eýrana garşy sanksiýalar
Düýbi Waşingtonda ýerleşýän «Jeams Town Fondation» guramasynyň eksperti Wladimir Sokoryň aýtmagyna görä, Türkmenistanyň Eýran baradaky syýasaty regionda hem-de halkara derejesinde bir täzelik.
«Sebäbi Berdimuhamedow Eýrana garşy girizilýän ykdysady sanksiýalary puja çykarýar. Berdimuhamedow Günbatarda gowy garşy alynýar. Ýöne şol bir wagtda onuň Ahmadinejat bilenem arasy saz. Onsoň Türkmenistanyň alyp barýan syýasatynyň netijesinde Günbataryň Eýrana garşy energiýa ugrunda girizýän sanksiýalary puç bolýar» diýip, ol Türkmenistanyň bu ugurdaky syýasatyna baha berýär.
Wladimir Sokor türkmenleriň bu ugurda öz bähbitlerine gulluk edýändiklerini aýdyp, bu tendensiýany goldaýandygyny bildirdi.
Germaniýanyň Orsýet we GDA ýurtlary baradaky institutynyň Merkezi Aziýa boýunça eksperti Aleksander Rahr: «Günbatar türkmen gazyny satyn almakda Orsýetden, Hytaýdan hem-de Eýrandan yza galdy. Ýöne indi nobat Günbatara ýetdi» diýip, belledi.


text:
Şu gün Birleşen Ştatlaryň hökümeti Ýemeniň prezidenti Ali Abdulla Salehiň diňe kanunyň çäklerinde öz saglygyny bejertmegi üçin Birleşen Ştatlara goýberilip bilinjekdigini mälim etdi.
Birleşen Ştatlaryň hökümet resmileriniň maglumatyna görä, Ýemeniň prezidenti geçen hepde bu baradaky haýyş bilen Birleşen Ştatlaryň Ýemendäki ilçihanasyna ýüz tutupdyr.
Bu wakanyň fonunda bolsa, geçen şenbe güni prezident Ali Abdulla Salehiň howpsuzlyk güýçleri ýurduň paýtagtynda 9 sany sany protestçini atyp öldürdiler.
Protestçiler soňky bir ýylyň dowamynda geçirilen demonstrasiýalar wagtynda öldürilen parahat ýaşaýjylaryň ölümi üçin prezident Ali Abdulla Salehiň jenaýat jogapkärçiligine çekilmegini talap edýärler.


text:
Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasy (SCO) onuň agzalary tarapyndan “adam hukuklaryny bozmak üçin gural” hökmünde ulanylýar diýip, düýbi Parižde ýerleşýän Adam hukuklary boýunça halkara federasiýasynyň (FIDH) hasabatynda aýdylýar.
Duşenbe güni ýaýradylan şol hasabatda “Şahnaý Hyzmatdaşlyk guramasynyň agzalary onuň arkasyna duwlanyp, halkara derejesinde ykrar edilen adam hukuk normalaryny berjaý etmeýärler” diýlip nygtalýar.
Şanhaý Hyzmatdaşlyk guramasynyň konwensiýasyna laýyklykda, terrorizmde şübhelenýän islendik adam, guramanyň agza ýurtlaryndan ekstradisiýa edilip bilinýär. Duşenbe güni ýaýradylan hasabatda, bu düzgüniň daşary ýurda gaçyp baran dissidentleri yzarlamak üçin ulanylyp bilinýändigine üns çekilýär.
Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasy 2001-nji ýylda esaslandyryldy. Onuň düzümine Orsýet, Hytaý, Gazagystan, Gyrgyzystan, Täjigistan we Özbegistan ýaly ýurtlar girýär.


text:
Informatika
Informasiýa düşünjesi[üýtget | edit source]
Informasiýa informatikanyň ilkinji we düýpli düşünjeleriniň biridir. Şonuň üçin informasiýa düşünjesine gysgaça kesgitleme bermek ýa-da ony bir sözlem bilen beýan etmek mümkin däldir. Informasiýa “informatio” diýen latyn sözünden gelip çykýar we türkmen dilinde “düşündirmek”, “aýdyň etmek”, “beýan etmek”, “aýdyp bermek”, “habarlylyk”, “maglumatlylyk” diýen ýaly manylary berýär. Biziň ýerine ýetirýän islendik işimiz haýsydyr bir habary, maglumaty kabul etmek we peýdalanmak bilen baglanyşyklydyr. Meselem, kitap, gazet okamak, surata, telewizora seretmek we ş. m. arkaly biz habarlary, maglumatlary kabul edýäris, ýatda saklaýarys, toplaýarys, özümizçe gaýtadan işleýäris hem-de başgalara ýaýradýarys. Hat ýazsak-da, telefonda gürleşsek-de söhbetdeşimize haýsydyr bir habary, maglumaty berýäris. Islendik meseläni çözmek üçin maglumatlar bilen işleýäris, meseläniň şertinde berlen düşünjeden başlap, оnuň çözgüdinde – täze bir düşünjä gelýäris. Habar bermeler önümçilikde we durmuşda ýazgylar we çyzgylar, maglumatlar we hasabatlar, jedweller (tablisalar) ýaly görnüşlerde hem duş gelip bilýärler. Çyzgylar we saz eserleri, kitaplar we suratlar, spektakllar we kinofilmler - bularyň barysy-da informasiýalaryň beýan edilşiniň görnüşleridir. Maglumat anyklyk we dolulyk, gymmatlylyk we derwaýyslyk, aýdyňlyk we düşnüklilik ýaly birnäçe esasy häsiýetlere eýedir. Işiň hakyky ýagdaýyny häsiýetlendirýän maglumat anyk maglumatdyr. Anyk däl maglumatyň nädogry düşünjelere ýa-da nädogry çözüwlere getirmegi mümkin. Eger habar çözgüdi kabul etmek üçin ýeterlik bolsa, onda оňа doly maglumat diýilýär. Doly däl maglumat çözgüdi kabul etmekde ýa-da оňа düşünmekde kynçylyk döredýär. maglumatyň gymmatlylygy onuň kömegi bilen nähili meseleleriň çözülişine baglydyr. Derwaýys maglumat şertleri üýtgäp durýan işlerde zerurdyr. Düşnüksiz sözler bilen aňladylan habar peýdasyz bolup biler. Berilýän maglumat, habar aýdyň we düşňükli bolmalydyr.
Informasiýalaryň kodlanyşy. Maglumatlaryň mukdarynyň ölçeg birlikleri[üýtget | edit source]
Maglumatlary dürli usullarda beýan edip, toplap, gaýtadan işläp we ýaýradyp bolýar. Adamlar özara dil ýa-da ýazuw üsti bilen düşünişmeli bolanlarynda kesgitli harplardan düzülen elipbiýden, sifrlerden, dyngy belgilerinden we ş.m. peýdalanýarlar. Elektron hasaplaýjy maşynlarda islendik maglumaty beýan etmekde 2-lik hasaplaýyş ulgamynyň 0 we 1 sifrlerinden düzülen belgiler toplumyndan peýdalanylýar. Diýmek, kompýuter diňe ikilik sanlara düşünýär. 0 ýa-da 1 sifrleri bit (BInary digiT - ikilik sifr) diýip atlandyrýarlar. Edil uzynlygyň metr, wagtyň sagat, massanyň kilogram we ş. m. arkaly ölçenilişi ýaly maglumatlaryň mukdary hem degişli ölçeg birlikleriniň kömegi bilen ölçenilýär. Bit maglumatyň mukdaryny ölçemegiň iň kiçi birligidir. Bitleriň kömegi bilen islendik belgini aňladyp bolýar. Eger şeýle bolýan bolsa, onda näme üçin kompýuterde latyn “A” harpy ýazgyly düwmejik basylanda, ekranda onuň şekili peýda bolýar-ka? Häzirki zaman EHM-leriniň köpüsinde her bir belgä bitleriň sekiz sanysyndan düzülen yzygiderlik degişli edilýär. Oňa belginiň ikilik kody diýilýär we baýt diýlip atlandyrylýar. Baýt “byte” diýen iňlis sözünden alnan, 1 baýt = 8 bit. Meselem latyn “A” harpy 01000001 (10-luk hasaplaýyş ulgamynda 65), latyn “B” harpy 01000010 (10-luk hasaplaýyş ulgamynda 66) san bilen belgilenýär. Her bir harpa, sifre, belgä 0-dan 255-e çenli aralykda üýtgeýän haýsydyr bir onlyk san görnüşinde kod degişli edilýär. 255-den uly sanlar bilen belgileri kodlamak mümkin däldir (sebäbi bitleriniň hemmesi 1-likler bolan san: 11111111 = 128 + 64 + 32 + 16 + 8 + 4 + 2 + 1 = 255). Latyn “A” harpynyň basylmagy bilen kompýutere onuň ikilik sifrlerden düzülen kody (baýty) ugradylýar, ýörite elektron shemalar şu kod arkaly “A” harpynyň duran ýerini tapýarlar we ony ekranda “çap edýärler”. Häzirki döwürde belgileriň 128 sanysyny (0-dan 127-ä çenli sanlar arkaly) kodirleýän ASCII (American Standart Code for Information Interehange) kod jedweli ölçeg hökmünde peýdalanylýar. Onda dolandyryjy belgiler (0-dan 31-e çenli, meselem, [Enter] we [Esc] klawişleri degişlilikde 13 we 27), hyzmat ediji belgiler (meselem, boş ýer 32, “-“ belgisi 45, “_” belgisi 95), sifrler (48-den 57-ä çenli), baş we setir latyn harplary (degişlilikde 65-den 90-a we 97-den 122-ä çenli) kodlanandyrlar. Belgileriň galan 128 sanysy (128-den 255-ä çenli sanlar arkaly) ölçeg hökmünde kesgitlenen däldir. Onda milli elipbiýler we käbir belgiler kodlanýarlar. Maglumatyň mukdaryny ölçemek üçin bit we baýtdan başga-da has uly ölçeg birlikleri (Kbaýt, Mbaýt, Gbaýt) hem ulanylýar:
1 Kbaýt (bir kilobaýt) = 210 baýt = 1 024 baýt;
1 Mbaýt (bir megabaýt) = 210 Kbaýt = 1 024 Kbaýt;
1 Gbaýt (bir gigabaýt) = 210 Mbaýt = 1 024 Mbaýt.
1 Tbaýt (bir terebaýt) = 210 Gbaýt = 1 024 Gbaýt.


text:
Eýranyň Adalat ministrliginiň bir resmisiniň mälim etmegine görä, saýlawlardan soňra dörän bidüzgünçiliklerde tussag edilen üç adam ölüm jezasyna höküm edilipdir.
Türmede oturan ýüzlerçe reformaçylaryň, intellegensiýa wekilleriniň we aktiwistleriň ýagdaýy hakdaky aladalar artýar.
Eýranyň Adalat ministrliginiň jemgyýetçilik işleri boýunça bölüminiň başlygy Zahed Beşiri Rad bu barada 10-njy oktýabrda studentleriň habar agentligi ISNA bilen interwiýusynda habar berdi.
Saýlawlaryň gaýtadan geçirilmegini talap edip, köçelere çykan oppozisiýanyň we aktiwistleriň seslerini sem etmek üçin häkimiýetleriň ulanýan çärelerinden biri-de ölüm jezasynyň berilmegi. Köp sanly eýranlylar Ahmadinejadyň birgiden galplyklaryň netijesinde ýeňiş gazanandygyna ynanýarlar.
Tussag edilenlere duýduryş
Reformaçy, ozalky deputat, häzir Birleşen Ştatalarda barlag işi bilen meşgullanýan Fatme Hakykatju, Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde yglan edilen bu täze ölüm jezalarynyň protestlerden soňra tussag edilenleriň gözüniň oduny almak üçin bir duýduryşdygyny aýtdy: «Häkimiýetleriň ýene köp adamyny tussag etmekleri mümkin, hatda häzirki oppozision hereketlere ýolbaşçylyk edýänleriň-de tussag edilmegi mümkin» diýip, Hakikatju aýdýar.
ISNA şonuň ýaly-da ýene 18 protestçiniň garşysyna çäre görlendigini habar berse-de, onuň jikme-jigini mälim etmändir. Ölüme höküm edilen bu üç adama yslamy režimi agdarmakda daşary ýurtlarda bosgunlykda ýören iki topar bilen gatnaşyk gurmaga synanyşanlykda günä bildirlipdir. Olardan ikisi monarhiýa düzgüniň tarapdarlary, biri bolsa Halk Mujahidler topary bilen gatnaşykda bolandygyny boýun alypdyr. Bu hakda Adalat ministrliginiň resmisi Rad habar berdi we olaryň suduň kararynyň üstünden şikaýat edip biljekdiklerini aýtdy.
Zamaniniň höküm edilmegi
Bir oppozision web saýty 8-nji oktiýabrda monarhiýa döwlet gurluşynyň tarapdary Muhammetrza Ali Zamaniniň dardan asmak jezasyna höküm edilendigini habar berdi. Oňa 2008-nji ýyldaky Şirazdaky bomba partlama bilen bagly aýyplama bildirilipdir. Ýöne onuň Radyň ölüme höküm edildi diýýän adamlaryndan biridigi ýa-da däldigi anyk däl. Rad diňe ölüme höküm edilenleriň atlarynyň baş harplaryny mälim etdi, olardan biri M.Z. diýlip, habar berilýär.
Zamaniniň ölüme höküm edilmegi halkara jemgyýetçiliginiň ünsüni özüne çekdi hem ýazgarmalara alyp geldi.
Halkara Amnesty Günä geçiş guramasy ölüme höküm edilen 37 ýaşly Zamaniniň ýagdaýynyň beýlekileriň-de şeýle jezalandyrylmagyna ýol açyp biler diýip, öz aladasyny mälim etdi hem-de Eýrany göz üçin geçirilen sudlardan soňra ölüm jezasyna höküm edilenler hakynda kabul eden kararyny ýatyrmaga çagyrdy.
“Eýran Press” TW kanaly ady aýan edilmedik diplomata salgylanyp, bir terrorçy toparyň agzasy bolan Zamaniniň ABŞ-nyň merkezi Razwedka Gullugynyň peýdasyna içalylyk edenligini habar berdi.
12-njy iýundaky saýlawlardan soňra 200-den gowrak adam tussag edildi. Agzalýan üç adama ölüm jezasynyň berlendigi 11-nji oktýabrda, ýagny ölüm jezasyna garşy halkara göreş gününden bir gün soňra yglan edildi.


text:
Şu gün Türkmenistanda bilim we studentler güni bellenýär. Bu baýramçylyk mynasybetli prezident G.Berdimuhamedowyň mekdep okuwçylaryna, studentlere, mugallymlara we bilim işgärlerine gutlagy resmi metbugatda çap edildi.
Gutlagda prezident G.Berdimuhamedow bilimiň esasy baýlykdygyny we ýurtda bilimi ösdürmek ugrunda hökümetiň ähli tagallany edýändigini aýtdy. Şeýle-de prezident döwletiň edýän aladasyna jogap hökmünde studentleriň we mekdep okuwçylarynyň gowy okamagyň, ak ýürekli zähmet çekmegiň we belent ruhly döredijiligiň nusgasy bolmalydygyny öz gutlagynda belledi.
Emma prezident bilim pudagynyň ýüzbe-ýüz bolýan meselelerini agzamady. Her ýyl Türkmenistanyň mekdeplerini 100 müňden gowrak okuwçy tamamlaýar. Ýöne şu ýyl ýurduň ýokary okuw jaýlary 5,445 sany täze studentleri kabul etdi.


text:
Çarşenbe güni wekilçilikli delegasiýa ýolbaşçy bolup Aşgabada baran Ýewropa Bileleşiginiň energetika meselesi boýunça Komissary Gýunter Ottinger Aşgabatda prezident Berdimuhamedow bilen gepleşik geçirdi.
Bu gepleşikde taraplar Türkmenistan bilen Ýewropa Bileleşiginiň hyzmatdaşlyklaryny ösdürmekligiň perspektiwalary barada pikir alyşdylar.
Energetika boýunça hyzmatdaşlyklary ösdürmek meselesi bu duşuşykda aýratyn üns merkezinde boldy.
Bu wakanyň fonunda bolsa, düýn Aşgabatda gaz meselesi boýunça 1-nji Halkara konferensiýasy açyldy. Bu konferensiýa Ýewropa Bileleşiginiň delegasiýasyndan daşary, dünýäniň 35 ýurdundan 600-den gowrak delegat gatnaşýar.
Konferensiýada, esasan, Türkmenistanyň gaz ýataklaryny özleşdirmek, gaz önümçiliklerini ýola goýmak, gazy gaýtadan işlemek we ony transportirlemek, şeýle hem ýurduň energiýa pudaklaryna inwestisiýalary çekmek meseleleri barada pikir alşyljakdygy habar berilýär.


text:
Kosowanyň demirgazygyndaky serb regionynda sişenbe we çarşenbe günleri ýerli serbler Kosowanyň merkezi hökümetini ykrar edip-etmezlik meselesi boýunça referendum geçirdiler.
Penşenbe güni ýerli serb resmileri bu referendumda ses beren serbleriň 99 prosentinden gowragynyň Kosowanyň alban hökümetini ykrar etmändiklerini yglan etdiler.
Emma Kosowanyň hökümetem, Serbiýanyň hökümetem Kosowadaky serbleriň şeýle referendumy geçirmeklerini resmi taýdan goldamaýandyklaryny mälim etdiler.
Serbiýanyň prezidenti Boris Tadiç özbaşdak amala aşyrylýan beýle çäreleriň Serbiýa bilen Kosowanyň özara dialoglaryna oňyn täsir etmejekdigini aýtdy.
Kosowanyň demirgazyk serhet ýakasynda ýaşaýan 40 müňe golaý serb ilaty Kosowanyň Serbiýadan özbaşdak bolmagyna garşy çykyş edip gelýär.


text:
Pakistanyň demirgazyk-günbatar regionynda düýn ýaragly söweşijiler tarapyndan zamun alnan 60 töweregi adamdan 50-si zamunlykdan halas edildi.
Düýn Pakistanyň Kurram regionynda ýaragly söweşijiler 60 töweregi ýerli ýaşaýjyny zamun aldylar.
Bu wakanyň yzy bilen, şu gün ýerli resmiler harby güýçleriň geçiren operasiýasynda zamunlykdaky adamlardan 40-a golaýynyň halas edilendigini, ýene 10 adamyň bolsa özleriniň zamunlykdan gaçyp-gutulandyklaryny habar berdiler.
Maglumata görä, zamunlykda galan 10 adam bu regiondaky elektrik kompaniýasynyň işgärleri hasaplanylýar.
Käbir taýpa ýolbaşçylary bu zamun alyşlyga ýerli şaýylar bilen sünnüleriň arasynda alnyp barylýan gepleşiklere zyýan ýetirmek üçin amala aşyrylan çäre hökmünde baha berýärler.


text:
Nasistleriň Polşadaky Auschwitz ölüm lagerinde aman galan tussaglaryň gyzyl goşun tarapyndan azat edilmeginiň şu gün 70 ýyllygy bellenilýär.
27-nji ýanwarda geçiriljek şu günki çärä Auschwitz lagerinden aman galanlaryň we ençeme daşary ýurt hökümetleriniň hem gatnaşamagyna garaşylýar.
Germaniýanyň kansleri Angela Merkel Auschwitz lageriniň azat edilmegine bagyşlanyp 26-njy ýanwarda Berlinde geçirilen çärede Germaniýada ýewreýleriň yzarlanmalara we rehimsizlige sezewar edilmeginiň “utanç bir iş” bolandygyny aýtdy.
Merkel Auschwitz lageriniň adamlaryň birek-biregiň garşysyna nähili ýaramaz işleri edip biljekdigi dogrusyndaky “bir duýduryş” bolmalydygyny aýtdy.
27-nji ýanwar – Holokostyň Halkara ýatlama güni hökmünde bellenilýär. Auschwitz lageri hem nasistik Gemaniýa tarapyndan amala aşyrylan genosidiň simwollarynyň biridir. Bu lagerde 6 milliondan gowrak ýewreý öldürildi. Jemgyýetyň azlyk toparlary, şol sanda gomoseksuallar, ruhy taýdan hassalar hem öldürildi.
Merkel häzir Germaniýada musulmanlara garşy protestleri geçirýänlere Auschwitz lagerini mysal hökmünde getirdi. Merkel: “Biz Germaniýany öz öýi edinen adamlara garşy ýigrençden doly çagyryşlaryň edilmegini islemeýäris” diýdi.
Sowet goşunlary Auschwitz lagerini 1945-nji ýylyň 27-nji ýanwarynda azat edipdiler.
Russiýa
Häzir bellenilýän sene – onsuz hem Ukrainadaky krizis bilen baglylykda dartgynly – Russia bilen Günbataryň arasyndaky gatnaşyklary ýitileşdirdi. Russiýa Polşanyň we Ukrainanyň resmileriniň lageriň esasan ukrainlar tarapyndan azat edilendigini öňe sürendikleri bilen bagly öz nägileligini bildirdi.
Lageriň Ukrain frontunyň gatnaşmagynda azat edilendigi hasaba alnan bolsa-da, ol frontuň düzüminde dürli milletlerden bolan adamlar bardy.
Russiýanyň prezidenti Wladimir Putiniň 27-nji ýanwarda geçirilýän çärelere gatnaşmajakdygyny mälim etmesi, ýagdaýlary has-da dartgynlaşdyrdy.
Käbir habar serişdeleri Polşanyň prezidenti Putiniň gelmezligi üçin bu hereketi ýörite matlap bilen etdi diýen çaklamalary hem öňe sürdüler. Emma Auschwitz-Birkenau döwlet muzeýi bu ýyl dünýäniň hiç bir liderine aýratyn çakylyk ugratmandygyny, diňe kimiň gatnaşjakdygyny sorap, bildiriş ýollandygyny mälim etdi.
Şu ýyl bellenilýän çärä Ukrainanyň prezidenti Petro Poroşenko, Fransiýanyň prezidenti Fransua Ollande we Germaniýanyň prezidenti Joachim Gauck hem gatnaşar. Emma Russiýa, ABŞ we Ysraýyl bu çärä özleriniň degişlilikdäki pes derejeli hökümet resmilerini ýollamagy karar etdiler.


text:
Özbegistanyň täze ýolbaşçysy Şawkat Mirziýaýew Orta Aziýda regional syýasata eýýäm üýtgeşiklik girizdi. Aradan entek bir aý-da geçmänka Mirziýaýew gatnaşyklary Gazagystan, Gyrgyzystan we Täjigistan bilen guwulandyrmak üçin herekete geçdi, şeýdip hem regional hyzmatdaşlykda täze döwre giriler diýen umydy oýardy.
Öňki prezident Yslam Kerimowyň döwründe Özbegistan regional integrasiýanyň öňünde böwet bolup durýardy. Orta Aziýanyň edil merkezinde ýerleşýän Özbegistan regionyň beýleki döwletleriniň hemmesi bilen serhetdeş, ol şol bir wagtda Owganystan bilen-de uzynlygy takmynan 160 kilometr bolan serhedi paýlaşýar. Özbegistan özüniň regionyň kalbynda bir düwün bolup durýandygyny subut etdi.
Daşkentiň ýakyn goňşulary bilen gatnaşyklary diňe ýaramaz däl, kähalatlarda hatda gorkunç derejelere-de ýeten mahallar boldy. Türkmenistan bilen bolan gatnaşyklar ýurduň ilkinji prezidenti Saparmyrat Nyýazow 2006-njy ýylyň aýaklarynda aradan çykandan soňra ýylap ugrady. Kerimow öten on ýyllykda gazak prezidenti Nursoltan Nazarbaýyw bilen hem ahyr-soňy käbir umumylyklary tapana meňzeýär. Herniçik-de bolsa bu özbek-gazak gatnaşyklaryna imisalalyk getirdi.
Gyrgyzystan bilen Täjigistan
Ýöne özbek hökümeti gündogardaky goňşulary Gyrgyzystan bilen Täjigistan barada özüni hemişe yzgytsyz alyp bardy.
8-nji sentýabrda Mirziýaýew Özbegistanda liderlik ornuna geçende özbek polisiýasy Gyrgyzystanda Ungar-Too diýilýän depäni iki hepdeden köpräk bäri öz kontrollygynda saklaýardy. Özbek güýçleri Ungar-Tooda telewideniýe stansiýasynda işleýän dört gyrgyz raýatyny tutup, olary boşatmakdan boýun gaçyrmak bilen etrapdaky oba adamlaryny we Bişkekdäki hökümeti gahar-gazaba mündüripdi.
Özbegistan bilen Gyrgyzystan arasyndaky problemalar ýer, serhet liniýasy, has möhümi-de suw meselesini öz içine alýar. Bu üçüsi biri-birine berk baglanyşykly.
9-njy sentýabrda özbek güýçleri tutulan dört gyrgyz raýatyny boşatdylar.
GDA-nyň 16-njy sentýabrda Bişkekde geçen sammitine Mirziýaýew gatnaşman oňa ýurduň daşary işler ministri Abdulaziz Komilow gitdi. Komilow gyrgyz prezidenti Almazbek Atambaýew bilen duşuşmak üçin Bişkege sammitden bir gün öň bardy.
Özbek-täjik gatnaşyklary
20-nji sentýabrda özbek polisiýasy Ungar-Toodan çekildi. Şol güni hökümetiň tarapyny çalýan "Uzdaily.uz" websaýty iki ýurduň resmilerinden düzülen bir toparyň 14-nji sentýabrdan 20-nji sentýabra çenli 23 sany jedelli etrapda serhet liniýasy baradaky meselelere täzeden garandyklaryny habar berdi.
1-nji oktýabrda hem aglabasy Gyrgyzystanyň Jalal-Abat, Oş we Batken welaýatlarynyň resmilerinden ybarat hökümet delegasiýasy özbek-gyrgyz dostlugyna bagyşlanan dabaralara gatnaşmak üçin gündogar özbek şäheri Andijona bardylar.
Özbek-täjik gatnaşyklary Orta Aziýadaky gatnaşyklaryň iň ýaramazy bolsa gerek. Täjigistana barýan ýa gelýän demirýol gatnawynyň ählisi özbek territoriýasyndan geçýär. Özbek häkimiýetleri hem Täjigistana gitmeli ýükleri, aýratyn-da Täjigistanyň gidroelektrostansiýanyň gurluşygyna gerekli materiallary, kä sakladylar, kämahallar hem yzyna doladylar. Ýurtlaryň ikisiniň-de öz raýatlaryny beýlekä içalylyk edýänlikde suda çekip, iş kesen mahallary-da bolmadyk däl.
Täjik prezidenti Emolali Rahmon 3-nji sentýabrda Samarkantda Kerimowyň jaýlanyş çäresine gatnaşyp, Mirziýaýew bilen duşuşdy. Sentýabr aýynyň aýagynda täjik mediýasy Özbegistanyň daşary işler ministri Komilowyň 23-nji sentýabrda BMG-niň Baş Assambleýasynda eden çykyşy hakda joşgunly habar berdiler. Onda bu gezek Täjigistanyň Rogunda gidroelektrostansiýasyny gurmak plany agzalmaýardy. Rogun iki ýurduň gatnaşygynda esasy bökdenç nokady bolup durýar.
29-njy sentýabrda Komilow Täjigistana sapar edip, prezident Rahmon bilen demirýol we howa gatnaşyklaryny, umuman iki ýurt arasyndaky ykdysady gatanaşyklary täzeden dikeltmek hakda pikir alyşdy. Daşkent bilen Duşenbe arasyndaky uçar gatnawy 1992-nji ýylda togtadyldy, iki ýurt arasyndaky söwda möçberi hem 2015-nji ýylda diňe 10 million dollar töweregi boldy. 2014-nji ýylda bolsa ol munuň 50 prosenti-de däldi.
"Uzak wagt bäri kesilen" gatnaşyklar
Komilow özüniň iki ýurt suw we energiýa problemalaryna adalatly we iki tarapa hem peýdaly çözgüt tapyp bilerler diýip umyt edýändigini aýtdy. Şeýle hem ol täjik telekanalyna interwýu berip, "uzak wagt bäri kesilen" gatnaşyklary täzelemegiň wagty ýetdi diýdi.
30-njy sentýabrda hökümetiň tarapdary bolan "Podrobno.uz" websaýty 26-njy sentýabrdan 30-njy sentýabra çenli Gazagystanyň Almaty şäherinde özbek-gazak serhet liniýasy boýunça bir duşuşgyň geçendigini habar berdi. Websaýt şular ýaly duşuşygyň üstümizdäki ýylyň 18-nji fewralyndan 27-nji fewralyna çenli hem Almatyda bolandygyny we özbek-gazak serhet liniýasy bilen baglanyşykly işleriň 2003-nji ýyldan bäri dowam edýändigini belledi.
Bu zatlar 4-nji dekabrda planlaşdyrylan saýlawda prezidentlige saýlanaryna garaşylýan Mirziýaýewiň ýolbaşçylygynda Özbegistan regional üzňelikden çykyp, regionda peýdaly ýarana öwrüler diýen umydy öz içine alýan alamatlardyr.
Nyýazow ölüp, prezident Gurbanguly Berdimuhammedow iş başyna gelende Türkmenistan hem şu ýoly yzarlady. Türkmenistan özüniň Orta Aziýadaky ähli goňşulary, şol sanda Özbegistan bilen-de gatnaşyklaryny gowulandyrmagy başardy. Bu Nyýazowyň özüni öldürmek baradaky gizlin planyň aňyrsynda ýatan diýip özbek häkimiýetlerini aýyplanyny göz öňüne getireniňde o diýen aňsat iş däldi.
Täze diplomatiýanyň käbir sebäpleri
Öbegistanyň täze diplomatiýasynyň käbir sebäpleriniň bolmagy mümkin.
Gyrgyzystan bilen Täjigistan barada aýdanyňda gatnyşklarda Özbegistany gyzyklandyran esasy zat hemişe diýen ýaly suw boldy. Geçmişde Daşkent Bişkegiň ýa Duşenbäniň hereketlerini halaman mahaly bu iki goňşa berilýän tebigy gazy kesýärdi. Bu iş köplenç-de bu ýurtlar Özbegistana akýan derýalarda uly gidroelektrostansiýany gurmagyň gürrüňi edende bolýardy. Daşkent bular ýaly uly gidroelektrostansiýalaryň gurulmagyna Özbegistanyň ekin meýdanlarynyň suw üpjünçiligine abanýan howp diýip garaýar.
Ýöne basyşyň bu formasy indi netije berenok, sebäbi Gyrgyzystan we Täjigistan özbek gazyndan dynmak üçin özleriniň baý kömür üpjünçiliklerinden peýdalanýarlar. Mysal üçin, Gyrgystan döwlet gaz kompaniýasyny Orýetiň “Gazpromyna” satdy. Gazprom hem özüniň Özbegistanda özleşdirmäge kömek eden ýataklaryndan alynýan gaz bilen Gyrgyzystanyň energiýa zerurlyklaryny doldurýar.
Gyrgyzystan Kerimowyň hökümetini gaharlandyran proýekti Kambar-Ata gidroelektrostansiýasyny gurardan entek gaty bärde. Ýöne Täjigistanyň Rogun gidroelektrostansiýa proýektini amala aşyrmagy mümkin. Sebäbi Italiýanyň “Salinin Impregilo” kompaniýasy üstümizdäki ýylyň başlarynda bu proýektiň özüni gyzyklandyrýandygyny mälim etdi.
Şol sebäpden Özbegistanyň Orta Aziýa döwletleri barada indi ýumşagrak tutumy tutmagy Daşkentiň ençeme ýyllap edişi ýaly "gamçydan" däl-de, "şekerden" peýdalanmak isleýändiginiň alamaty bolmagy mümkin.
Ýöne Özbegistanyň gowşagrak serhet gözegçiliginiň bähbitlerine gyzyklanýan bolmagy-da mümkin. Sebäbi bu onuň geografik ýerleşişinden peýdalanyp, Orta Aziýanyň söwda merkezine öwrülmegine ýol açyp bilýär.