text:
a). Eỳran Türkmenleriñ aỳdym-saz sungaty:
Dünỳäniñ çar ỳanyna ỳaỳran türkmenleriñ aỳdym-saz sungaty umumytürki halklarynyñ aỳdym-saz sungatynyñ aỳrylmaz bir şahasy bolup durỳar. Muña ol halklarda aỳdylỳan aỳdymlaryñ äheñleriniñ bir perdeden gopỳan görnüşleri hem köp ỳerlerde şaỳatlyk etse, köne döwürde ulanylan ilkinji saz gurallary bolan gopuz, tüỳdük, dambura (tamdyra) ỳaly saz gurallarynyñ hemmetürki halklar üçin aralyk bolmagy-da muny doly tassyklaỳar.
Elbetde, belli bir halkyñ goñşyçylykda ỳaşan beỳleki bir halkyñ aỳdym-saz sungatyna öz täsirini ỳetirişi ỳaly, türki halkyñ aỳdym-saz sungaty beỳleki bir halka, beỳleki bir halkyñ aỳdym-saz sungaty bolsa, türkmen halkynyñ aỳdym-saz sungatyna özüniñ täsirini ỳetirendir. Bu meseläniñ barlagy örän uly bolup, biz bu ỳerde diñe Eỳran türkmenleriniñ saz-sungatynyñ gözbaşy barada gysgaça durup geçmekçi. Çünki aỳdym-saz sungaty hem belli bir derejede halkyñ ruhy medeniỳetini kesgitleỳär. Şol ruhy medeniỳetiñ kökleri bolsa, asyrlaryñ jümmüşine ornap gidip, olaryñ döreỳşi, kemala gelişi, ösüşi, taryhy wakalardan gözbaş alỳar.
Umuman, türkmen saz-sungatynyñ öz gözbaşyny irki döwürlerden alyp gaỳdỳandygy türkmen klassik şahyry Mahmyt Gaỳybynyñ Buhara emiriniñ huzurynda aỳdan “Gelende bardyr” atly şygyrlarynda şeỳle teswirlenỳär:
Saz bilen söhbeti ỳaman diỳmäñler,
Adam ata dünỳä gelende bardyr
. 78
Dutaryñ döreỳşi hakda dürli rowaỳatlaryñ biri hem beỳik akyldarymyz Magtymguly Pyragynyñ belläp geçişi ỳaly aỳdym-saz, adam ata döränden bardyr, diỳen çuññur filosofiỳadan gözbaş alỳan sözüñ esasynda aỳdylỳar.
Ol rowaỳat aşakdakydan ybarat bolỳar: “Hudaỳtagala adam atany döredende palçykdan hamyrmaỳa emele getirip onuñ adam şekilli heỳkelini bütin 40 gün saklapdyr. Haçanda öz ruhyndan adamyñ meỳdine dem salanda, toprakdan emele gelen ten bu beỳik ruhy götere bilmän her sapar ỳapyk teniñ içinden daş çykypdyr. Derhal hudaỳtagalanyñ emri bilen ruh ynsanyñ toprakdan gurulan tenine jaỳlaşar ỳaly elleri dutarly üç sany perişde saz çalyp başlaỳarlar. Allatagalanyñ ruhy ỳürege baryp ỳetende ynjalyk tapyp şeỳle diỳỳär: “Eỳ bir hudaỳa! Meni sazyñ güỳji bilen teniñ kapasynda jaỳladyñ. Şonuñ üçin her sapar sazyñ owazyny diñlesem, özümden gidip, kalbymyñ heỳejan-tolkunlaryny duỳỳaryn”. Türkmenleriñ ynamyna görä, heniz hem adamlar dutaryñ ỳürek tolkundyryjy owazyny eşiden badyna göwni uçgunmagy şonuñ üçindir. Sebäbi allanyñ ruhy toprakly tende sazyñ güỳji bilen siñipdir”. 79
Irki döwürlerden bäri türkmen halkynyñ arasynda “Ozan” ady bilen başlangyç sungaty bolupdyr. Ozanlaryñ öz sözlerine özleri saz döredip, ony hem özleri ỳerine ỳetiripdirler.
S. Demidowyñ
barlag etmegine görä, XI-XVI asyrda il arasynda Dana ata
lakamy bilen tanalýan Ahsan şih Günbatar Türkmenistanda ỳaşap geçen Söỳünhany
türkmenleriñ meşhur oguznamasyçy bolupdyr." 80
Onuñ repertuaryndaky oguznamalryñ golỳazmasyny soñra Hywa hany Abulgazy
özüniñ “Türkmenleriñ şejeresi
” diỳen işine girizipdir." 81
XVII asyrda Maññyşlak
türkmenleriñ arasynda Amandöwlet bagşy galmyklaryñ çozuşyny deñze balyk awlamaga giden türkmenleri saz heñi bilen ägä edip. Olary hem özlerini duşmanyñ elinden halas edipdir." 82
1846-njy ỳylda rus etnografy A. P. Arhipow
Maññyşlak türkmenleriniñ Ýusupkazy
obasynda üç günläp myhmançylykda bolup, olaryñ aỳdym-sazlaryny höwes bilen diñläpdirler." 83
Şol bagşylaryñ arasynda meşhur Garry şahyr, Muhammet bagşynyñ ogly Allaguly bagşy, Ajymyrat bagşy, belli Kör bagşy Süleỳman dagylar şol döwürde Günbatar Türkmenistanyñ belli aỳdymçy bagyşylary bolupdyrlar. Emma bu bagşylaryñ ỳaşan döwri belli bolsa-da, döreden saz-mukamlary häzirki döwre çenli bize onçakly mälim däldir. Emma nesilleriñ üsti bilen biziñ günlerimize gelip ỳeten käbir saz-sungaty biziñ baỳ sungatymyzyñ bolandygyna şaỳatlyk edỳär.
XIX asyrda ỳaşap geçen Amangeldi Göni, Gulgeldi ussa, Garadäli Gökleñ, Ýegen Oraz bagşy, Hajygolak, Nobarniỳaz bagşy, Oglan bagşy, Hemra şih, Ýow bagşy, Durdy bagşy, Şükür bagşy, Çowdur bagşy, Wejen bagşy ... we ỳene-de şoña meñzeş tanymal bagşy-sazandalaryñ käbir aỳdym-sazlary dolulygy bilen bize gelip ỳetipdir.
* Eyran Türkmenlerinin meşhur sazanda-bagşylary sagdan
çepe:1.Abdyrahman Pyrahy 2. Muhy 3.Gara Ownuk
Öz ỳaşan döwürleriniñ her hili kynçylyklaryna döz gelip, halkyñ ody bilen girip, küli bilen çykan bu bagşy-sazandalar gapma-garşylykly ỳowuz wakalaryñ beỳanyny saz arkaly halkyna miras galdyrypdyrlar. Bu halypa bagşylaryñ atlary halk arasynda rowaỳata öwrülipdir. Bu rowaỳatlar bolsa, dilden-dile, nesilden-nesile geçip, häzirki döwre çenli gelip ỳetipdir.
* Tüýdükçi bagşy
Halkymyzyñ uzak taryhynyñ akymyndan gözbaş alan ruhy medeniỳetimizde aỳdymdyr-sazlaryñ uly orna degişlidigine professional derejede döredilen mukamlarymyz doly şaỳatlyk edỳär. Esasan türkmen halkynyñ häzirki döwre çenli gadymdan durnuklaşan dutar (tamdyra), gyjak, tüỳdük (ỳedi bogun, dilli tüỳdük, şadyỳan tüỳdük, zurna, ... ), gopuz ... ỳaly saz gurallary bolupdyr. Şu saz gurallarynyñ iñ gadymkysy dilli hem-de gargy tüỳdük bilen gopuz bolmaly. Häzirki wagtda soñky dörän klawişli saz-gurallary (akardiỳon, pianino, garmon, organ, sintizator, ...) hem-de kirşli saz gurallary (skripka, gitara, sitara ...) toỳ-baỳramçylyklarda bagşyçylyk ỳolunda hem estrada dürli aỳdym formalarynda peỳdalanyp gelinỳär.
• Türkmenleriñ gadymy taypasy kaşkaỳyly tüdükçi.
Haçanda aỳdym-saz sungaty hakda gürrüñ gozgalanda türkmen halkynyñ ähli saz gurallarynyñ arasyndan ilkinji bolup dutaryñ owazy gulagyñda ỳañlanỳar. Dutaryñ has irki we gadymy gural bolany üçin bu guralyñ döreỳşi hakda belli bir maglumat galmandyr. Emma şu babatda dürli rowaỳatlar üsti bilen käbir çaklamalar bar. Hezreti Alynyñ döwründäki Babagammaryñ ady bilen baglanşykly rowaỳat hem şolaryñ biridir. Rowaỳata görä, günlerde bir gün Hezreti Alynyñ Düldül atly meşhur aty gaty keselläp, hiç hili iỳm iỳmändir. Bu atyñ seỳsi hem meşhur Babagammar bolupdyr. Şeỳle bir ỳagdaỳda ol örän ökde sazanda bolany üçin, Hezreti Aldyan on gün möhlet alyp, bir dutar ỳasapdyr. Babagammar atyñ öỳüne iỳm döküp, ỳasan dutary bilen atyñ garşysyna geçip, saz çalyp başlapdyr. Düldül dutaryñ owazyna gulagyny keỳgerdip, öñündäki dökülen iỳme ymsynyp başlapdyr. Şeỳlelik bilen ol at kem-kemden iỳmi ysgap ỳuwaşlyk bilen iỳipdir. Şeỳlelikde at ölümden halas bolupdyr. ...
Türkmenler haçanda çaga gyzamyk
örende, oña dutardyr tüỳdügiñ owazy bilen şypa beripdirler. (Eỳran türkmenleriniñ arasynda bu köneden galan däp-dessur henize çenli dowam edip gaỳdypdyr). Şu hakykatyñ özi ỳokarky rowaỳaty reallaşdyrmaga ỳardam edỳär.Türkmen halkynyñ arasynda şeỳle derejä göterilen bu sungat orta asyrlarda (870-nji m. ý.) yşap geçen asly türkmen, görnükli alym Muhammet Tarhan ibn Uzlyk (Abunasry Faraby tahallusynda)
tarapyndan oñat öwrenilipdir.
Rowaỳatlaryñ habar bermegine göä, “- Günlerde bir gün Bagdatda yslam halypynyň köşgünde uly ýygnak geçirilýär. Faraby bu ýygnakda öz täze döreden saz guralyny ilkinji gezek halypyň huzurynda ýaňlandyrýar. Ol halypa mukam sazyny çalyp berýar. Saz esli wagt uzaga çekýar. Bu sazyň şirin nagmasyna oturanlaryň hemmesi irkilip gidenlerini bilman galýarlar. ...” Faraby türkmen donyny hiç haçan egninden çykaryp taşlamandyr.
Bu alym türkmen dutar guralyny iki topara bölỳär. Biri “Tanbure-ỳe-Bagdad” (Yagny Bagdat tamdyrasy). we ikinjisi bolsa, “Tanbure-ỳe-Horasan” (ỳagny Horasan tamdyrasy), “Tanbura” sözi bolsa, türkmen dilinde fonetik özgerişe sezewar bolup, “Tamdyra” görnüşinde aỳdylỳar.
Orta Aziỳanyñ saz-sungatyny öwreniji meşhur alym W. A.Uspenskiỳ
Türkmenistanda geçiren öz ekspedisiỳasynda 1927-nji ỳylda Esenguly
etraplarynda bolupdyr. Ol ỳerde Eỳran türkmenleriniñ arasynda ady belli bagşylar bilen duşuşypdyr.“Bu alym Esengulyda ỳerli sazandalaryñ üçüsi bilen duşuşỳar. 56 ỳaşly Mämmetnepes Berdi
oglundan birnäçe saz ỳazyp alỳar”. 84
*Turkmen bagsylary
Ýazyjy Kasym Nurbadow “Hojaniỳaz aga salam aỳdyñ” diỳen eserinde Mämmetnepes bagşy barada gyzykly maglumatlar berilỳär. Onuñ “Maỳa sepjä”, “Waỳ, Kelläm” diỳen sazlary döreỳiş wakalary bilen baglanşykly hekaỳalarynda Mämmetnepes aganyñ güỳçli sazanda bolany beỳan edilỳär. Hatda, onuñ saz çalyp, köşegini almaỳan maỳa köşegini aldyryşy ynandyryjy teswirlenỳär:“...
Aỳdymyñ soñuny saza ỳazdyrỳar. Çalyp otyrka, Mämmetnepes, biri-ä geline, birem köşegini alman duran maỳa gözüniñ gyỳtygyny aỳlap-aỳlap göỳberỳär diỳỳär. Bir görse, öñ köşeginden gaçyp ỳören maỳa usullyk bilen köşegine tarap baryberdi diỳỳär. Soñam ysgaşdyryp ugraỳar. Köşegi-de şol wagt sokjap, enesini emip başlaỳar. Mämmetnepes aga-da kakuwy köşegiñ sokjap-sokjap emişine görä sazlaỳar. Sazyñ kakuwyna görä-de, köşek sokjaỳar diỳỳä. Ýagşy garny doỳan köşek enesiniñ aşagyndan çykỳar-da, wagty çaỳe bolup böküp, oturan ỳerinden köşegi kowalap ugraỳar. Şol barmana, ỳañky maỳa-da köşeginiñ böküşine görä böküp başlaỳar. Gözüñ bilen görmeseñ, ynanar ỳaly däl, boldy bir hezillik diỳỳä. Goñşy- golamyñ bary çykdy diỳỳä daşary. Bir görseñ-ä, enesi bilen köşek saza görä bökỳän ỳaly, bir görseñem saz maỳa bilen köşegiñ böküşine öỳkünilip çalynỳan ỳaly, haỳran galaỳmaly diỳỳär bu gudrata. Çagalaram böküşip, gygyryşyp ugrady diỳỳär: “Maỳa sepje!
”, “Maỳa, säpje!
”. Iller şondan soñ, Mämmetnepes aganyñ bu çalan sazyna “ Maỳa sepje
” diỳip, at goỳupdyrlar diỳỳär. ... ” 85
• gyjakçy bagşylar
Bu eserde Mämmetnepes bagşynyñ meşhur Çowdur körüñ
hem ilkinji halypasydygy ỳatlanỳar. 86
Şol ekspeditsiỳada W.A. Uspenskiỳ Mämmetnepes bagşydan Eỳran türkmenleriniñ arasynda meşhur bolan aỳdym we mukam sazlarynyñ birnäçesini ỳazga geçiripdir. Olaryñ arasynda “Nowaỳy”,”Ýar garagözli”, “Jenanym”, “Azat eỳlegil”, “Ýandy bagrym”, ỳaly sazlar bar.
ABU NASYR MUHAMMET ibn Tarhan al-Faraby
(870-950)- ensiklopedik bilimi bolan orta aziýaly alym. Ol şol döwürde arap Gündogarynyň uly ylmy, dini, medeni merkezleri bolan Damask, Bagdat, Basra, Halap ýaly şäherlerinde terbiýe we ylym alypdyr. Öz döwrüniň bilimli, çuň döredijilik pikirli, paýhasly, akyly köp adamy: tebigaty öwreniji, matematik, lukman, astronom, sazanda, psiholog, din adamy, etik, sosiolog, himik, filosof bolupdyr. Ol adamzat biliminiň ähli ugurlaryny döredijilikli öz erkine alypdyr we olaryň her birine önjeýli goşandyny goşupdyr. Alym ylymlaryň dürli pudaklaryna degişli 200-den gowrak iş ýazypdyr. Emma biziň günlerimize çenli onuň işleriniň diňe ujypsyzja bölegi gelip ýetipdir. Ýöne şolar-da onuň barlaglarynyň giňligine we çuňlugyna ynandyryjykly şaýatlyk edýär. Ol tebigy-ylmy, sosiologih we yslam dini mowzuklardan işler ýazyp, olarda öz döwrüniň öňde baryjy jemgyýet pikirlerini beýan edýär. Ol şol işlerinde tüýs döredijilik pikir-paýhasly, hakyky alym hökmünde çykyş edýär. Faraby arap dilinde şygyrlar hem ýazypdyr.
“Türkmen saz sungatyny öwreniji A. Ahmedowyñ
aỳdyşy ỳaly, türkmen halkynyn bir bölegi geçmişde oturumly halk bolman, esasan çarwaçylyk bilen meşgullanypdyr. Netijede olaryñ saz sungaty hem şol şertlere laỳyklykda ösdürilipdir. Munuñ şeỳledigine tüỳdügiñ çopan saz guralydygy-da, türkmen dutaryñ, öỳüñ dört tärmine niỳetlenen “pes sesli
” gural bolmagy-da şaỳatlyk edỳär.” 87
* Türkmen bagşylary “Sinema Baharan Teatyrynda” çykyş edỳärler
Onuñ bu pikiri professor W. M. Belỳaỳewiñ
pikiri bilen utgaşyp gidỳär: “Türkmen sazy bu halkyñ psihologiỳasyny ỳüze çykarỳar. Şol bir wagtyñ özünde-de şol ỳurdyñ tebigatyny şöhlelendirỳär. Biz onda ỳa-ha ỳaỳrap ỳatan giñ sähralaryñ (wokal sazy, tüỳdük sazlary
) ỳa-da öỳ içiniñ keỳpi-sapalarynyñ (dutar sazlary
) beỳanyny görỳäris – diỳip, W. A. Belỳaỳew ỳazỳar. Uly märekäniñ ỳygnanşan ỳerinde, açyk howada garşylaşyp oturan iki tüỳdükçiniñ sazy adatça, mümkin boldugyça köp adamyñ ünsüni özüne çekmek üçin çalynỳan zowwam seslerden ybarat bolỳar. Dutar hakda aỳdylanda welin, onda şeyle baỳlyklaryñ aỳratyn goỳaldylan hususyỳetlerñ göwrüminiñ türkmen ỳaşaỳan öỳi we ony ähli maşgalasy bilen gar-gaỳdan ygtybarly goraỳan gara öỳüñ göwrümine gowy sazlaşyp gidỳändigi bilen tapawutlanỳar.” 88
* Türkmen zenan bagşylar şéher Amfiteatrynda aydym-saz
konkursynda yaryş geçiryérler.
Şeỳle şertlerde taỳpa-tireler bolup, dagynyk ỳaşan türkmen halkynyñ bagşyçylyk sungaty dürli ỳollar bilen ösdürilip gelnipdir. Aragatnaşyk serişdeleriniñ juda ujypsyzlygy sebäpli, biri-birinden aralary has üzñe türkmen tireleriniñ hersine dutar çalmak, saz sungatynyñ umumy ösdürilişi dürli usullar, özboluşly aỳratynlyklar arkaly amala aşyrylypdyr. Şonuñ üçin hem dutarçylykda we bagşyçylykda olaryñ hersinde, esasan özlerine mahsus usullardyr aỳratynlyklar ornaşyp gelipdir. Şeỳle bir ỳagdaỳda dürli ỳollar emele gelip, oña “Bagşyçylyk ỳollary” diỳlip at berilỳär. Mysal üçin: “Damana ỳoly”, “Ahalteke ỳoly”, “Salyr-salyk(saryk) ỳoly”, “Çowdur ỳoly”, “Ýomut-Gökleñ yoly”, “Etrek-Gürgen ỳoly” ỳaly ỳollar halk arasynda ỳörgünli bolupdyr.
Eỳran türkmenleriniñ bagşyçylyk ỳoly bolsa, öz ỳerli taỳpa-tire şertleri boỳunça, “Ýomut-Gökleñ ỳoly” , “Etrek-Gürgen ỳoly” we ş.m. ỳaly bilen kesgitlenipdir.
* Türkmen hor aydym-sazlarynyn gyzlar topary
Türkmen sazyny öwreniji görnükli alym W. A. Uspenskiỳ
Esengulyda bolanda ỳomyt-gökleñ sungaty barada şeỳle belläpdir: “Ýomutlaryñ aỳdym pỳesalarynyñ labzy juda ỳiti, köplenç halatda olar kuwwarta
bilen kiwintanyñ
çäginde oỳnaỳarlar”. 89
XI-XVII asyrlarda günbatarda, ỳagny Maññyşlak we Üstüỳurt ülkelernde ỳaşaỳan türkmenler ol ỳerdäki ỳerli ỳaşaỳyş şertleriniñ üỳtgemegi zerarly, ỳerli- taỳpa-tireleriñ köp bölegi, ondan öñki asyrdaky ata-babalarynyñ giden yzlaryny yzarlap, käbirleri günorta-gündogara tarap we käbirleri bolsa, Hazar
deñziniñ gündogar kenarlaryny syryp Günorta Türkmenistana
(Gürgen-Etrek
) tarapa süỳşỳärler. Häzirki bagşyçylyk ỳolunyñ dürli ỳol boỳunça tapawutlandyrylşyna garamazdan, şol asyrda türkmen bagşyçylyk sungaty biri-birine örän ỳakyn bolupdyr. Munuñ esasy sebäbi şol döwürde türkmen taỳpa-tireleriniñ biri-biri bilen ỳakyn gatnaşykda agzybir bolup ỳaşandyklaryndan gözlenilmelidir.
Türkmenler käbir ỳagdaỳlarda daşky duşmanlaryñ garşysyna agzybir bolupdyrlar. Bu agzybir bolup bileleşmeler bolsa, öz gezeginde, saz-sungatynyñ ösüş derejesine hem degerli täsir edipdir.
“XVII asyryñ ahyrlarynda Balkan
sebitlerinde dörän Teke-Ýomut
birleşigi demirgazykdan oñat ỳaraglanan we Russiỳanyñ
raỳatlary hasaplanỳan Galmyklaryñ
çozuşlaryny yzyna serpikdirmekde türkmenleriñ agzyny birleşdirmäge ỳardam edipdir”. 90
Ýene-de şol taryhy maglumatlaryñ habar bermegine görä, “XVII asyrda Günbatar Türkmemistanda
suw ỳetmezçiligi sebäpli (Uzboỳyñ
suwy kesilip, Sarygamyş
suwunyñ şor bolmagy), köp ilaty eklemäge resurslary bolmandyr, oña görä-de, şol asyryñ ahyrlarynda Ýomutlaryñ – Tekeleriñ iri bölegi Günorta Türkmeistana süỳşüp başlapdyrlar”. 91
.
Öñde belläp geçişimiz ỳaly, şol asyrda Amandöwlet
bagşy şeỳle bir agzybir taỳpa-tireleriñ görnükli başgasy bolupdyr. Ýatlanan hadysada ỳerine ỳetiren sazy hem “Gyryldy
” ady bilen henize çenli bagşy-sazandalaryñ arasynda ỳörgünli sazlaryñ biridir.
Şeỳle ỳagdaỳlarda, ỳagny ỳer-ỳurdy taşlap, aỳry ỳerlere göçmek we dagynyk ỳaşamak prosesiniñ kynçylygy, galmyklar, Hywa Buhara
emirleri we Eỳran
şalygy ỳaly daşky duşmanlar tarapyndan edilen çozuşlar we çaknyşyklar günbatar türkmenleriniñ saz sungatynyñ pese düşmegine-de sebäp bolupdyr. Soña baka bu etrabyñ türkmenleri oturymlaşyp başlanda, Hywa we Daş-Oguz
ỳomutlary bilen aragatnaşyklary üzülmändir. Hatda käbir ỳagdaỳlarda Daş-Oguz ỳomutlary bilen Gürgen-Etrek ỳomutlarynyñ bagşyçylyk ỳoly ỳakyn meñzeşlikde bolupdyr. “Gürgende maly bolanyñ, Hywada garny dok!”
-diỳlen hem nakyl irki döwürlerden bäri Gürgen türkmenleriniñ Daş-Oguz sebitleri bilen gatnaşykda bolandygyny añladỳar.
W. A. Uspenskiỳ bilen W. M. Belỳaỳewiñ “Türkmen sazy
” atly ylmy işinde Esengulyly bagşy Mämmetnepes Berdi oglunyñ Hywaly Niỳazguly Biçemekär
bagşydan, şagadamly bagşy Kowus Satyl
oglunyñ Niỳazguly bagşynyñ şägirdi Aman bagşydan
pata alandygy hakda aỳdylỳar." 92
Bu tassyklamalar bolsa, Gürgen-Etrek etraplarynyñ bagşyçylyk ỳolunyñ Daş-Oguz ỳomutlarynyñ bagşyçylyk ỳoly bilen gatnaşykda bolandygyny bize mälim edỳär.
XIX asyryñ 2-nji ỳarymynda, XX asyryñ 1-nji ỳarymynda Kümüşdepe we Hojanepes etraplarynda ỳaşan belli Wajan bagşy, Durdy bagşy dagy Esengulyly Mämmetnepes Berdi oglunyñ şägirdi bolup, olaryñ üsti bilen Ýomut-Gökleñ bagşyçylyk ỳoly Eỳran türkmenleriniñ arasyna-da giñden ỳaỳrandygy hakda köre aỳan görünipdur. Şeỳlelik bilen, 1917-1945-nji ỳyllarda, geçen asyryñ 1880-1888-nji ỳyllaryndaky “Ahal şertnamasyna” esaslanylyp, Türkmensähra (Günorta Türkmenistan) bilen Günbatar Türkmenistanyñ arasyna serhet çekilip, Türkmenistanyñ esasy bir bölegi Eỳran patyşalygyna tabyn edilip goỳulỳar. Şol döwürden bäri Türkmensähradaky bagşylar bagşyçylykda öz ata-baba däbini ỳowuz aỳralyga garamazdan, öz belli wekilleriniñ üsti bilen saklap gelỳärler. Aşgabat Döwlet Konserwotoriỳasynyñ dosenti H. Amangeldiỳew 1995-nji ỳylda Eỳranyñ Hojanepes obasyna baryp görenden soñ, şol ỳerde ỳaşaỳan ähli türkmen taỳpa-tireleriniñ aỳdym-saza goỳan uly sarpasynyñ bardygyny belläp, ol ỳerdäki ỳaşaỳan türkmen taỳpalaryñ aỳdym-saza ukyplylygyny, saz eşidişleriniñ, ritm duỳgularynyñ, saz ỳatkeşlikleriniñ ỳokary derejededigini guwanç bilen gürrüñ berỳär. Ýöne gynansak-da, aragatnaşyklar kesilenden soñ, güỳçli halypalar bolmany üçin, hem-de bu sungaty Eỳran patyşalygynyñ pars şowinistik ideỳaly sistemasynyñ ỳoỳmagy sebäpli, türkmen aỳdym-saz sungaty pese düşürildi. Şeỳle-de bolsa, soñky döwürlerde bu ỳol Garaşsyz Türkmenistanyñ radiỳosy we telewideniỳesi arkaly häli-şindi efire göỳberilip durlandygy we ony Eỳranda ỳaşaỳan türkmenleriñ-de diñlemäge mümkinçilik tapandyklary sebäpli, bu ỳol belli bir derejede öz ösüşlerini başdan geçirỳär. Ỳöne bir zady bellemek gerek. Ỳomut-Gökleñ ỳolunyñ esasy bir şahasy Etrek-Gürgen bagşyçylyk ỳoly hakda Türkmenistanyñ Sazçylyk Merkezlerinde doly öwrenilmändir. Türkmen sungatynyñ sazçylygy ugrunda Etrek-Gürgen bagşyçylyk ỳolunyñ Eỳran türkmenleriniñ arasynda belli wekilleri döredi. Olaryñ arasynda Gazak Pang, Arazmyrat Arryhy, Hoja Şargy we Annamuhammet Kötüki dagylary ỳatlamak boỳar. Umuman efir üşti bilen Ýomut-Gökleñ hem Etrek-Gürgen ỳolunyñ häzirki zaman meşhur bagşysy Nurberdi Gulowyñ Eỳran türkmenleriniñ arasynda-da şägirtleri döredi. Gazak Pang (Omçaly obasyndan), Hoja Şargy. Atjy Bähri, Amangeldi şargy (Kümüşdepeden), Annamuhammet Kötük (Sallah obasyndan), Näzberdi bagşy, Abdy bagşy, Şirmämmet bagşy (Bendertürkmen şäherinden), Ýahỳa Muhammetzade, Kaka Wejany, Mantak Dibaỳy (Kümüşdepe şäherinden), Gapur Kör, Täçmuhammet Şih, Hajymuhammet Kör (Hojanepes şäherinden, Hajy bagşy Aşgabat şäherinde 18 ỳyl ỳaşandan soñ Kanada ỳurduna göçüp geldi.), Hoja bagşy (Hoja Kel Garaagaçly obasyndan), Arazmuhammet Bahoşi, Aşyrgeldi Gerkezi (Kelala şäherinden), Baỳly Teke, Nazarly Mahjuby, Gylyç Anbary, Mennat Ahangary, Dini Berkeli (Kümmetkowus şäherinden), Arazmyrat Arryhy, Durdy Törrük, Bähmen Delije (Akgala şäherinden), Hämze bagşy, Goja bagşy, Toỳguly Nyỳazy, Hudaỳguly Kaşany, Şahym bagşy, Annagylyç Huşỳary, Araz Kelte (Gyjakçy), Rahmangylyç Ýomudy (Gyjakçy), Baỳjy Ýomudy (gyjakçy), Goşly Bezirgen (M. Režim – bu dutarçy sazanda Han Akyỳowyñ şägirdi bolup pata alan sazandalaryñ biri), Dr. Mejit Teke, Rawoşy, Annaberdi Weždany, Maşat Gylyçtagany (gyjakçy), Abdyl Ýomudy, Hekim Kör, Gurbangeldi Kör (Geldijan) ... ỳene-de şular şular ỳaly bagşy-sazandalar azda-kände häzirki döwürde türkmen halkynyñ aỳdym-sazyna hyzmat edip gelỳärler.
958-1960-njy ỳyllardan başlap, tä 1978-1979-njy ỳyllara çenli pars feodallarynyñ arasyndan dörän Rza şanyñ ogly Muhammetrza Pählewi Amerikan imperialistleriniñ goldamagy bilen Eỳranda uly güỳje eỳe boldy. Şol döwrüñ aralygynda Eỳran halklarynyñ ählisiniñ arasynda diỳen ỳaly medeni-syỳasy we jemgyetçilik taỳdan durgunlyk ỳyllary emele geldi. Ol döwür halkyñ ruhy medeniỳetiniñ ösüş basgançaklaryndan pese düşen ỳyllary hasaplanỳar. Eỳran oppozisiỳon güỳçleri tarapyndan ol döwür “Amerikanyñ agalyk süren durgunlyk döwri” -diỳlip atlandyryldy. Sebäbi Muhammetrza Pählewiniñ şowinistik ideỳasy boỳunça diñe pars jemgyỳetçiligi ündelip ösdürilỳärdi. Emma olardan gaỳry milletleri assimilleşdirmeklik göz öñünde tutulyp, bu ugurda dürli çäreler amala aşyrylỳardy. Türkmen halkynyñ ata-baba gelỳän saz-sungaty, dili we edebiỳaty gysylyp, beter halkyñ gözünden düşäỳmezlik üçin hem, onuñ öçügsi görnüşi Gürgen Radiỳostansiasynyñ üsti bilen hälki bir ỳatan çykan köne falklỳor hökmünde efire göỳberildi.
Şu hili jemgyỳetçilik şertleriniñ esasynda, türkmen halk aỳdym-sazlary öz taryhy ähmiỳetinden düşürilip, toỳ-tomaşalarda onuñ deregine, Elburs daglyklarynyñ gür jeññeli eteklerinde ỳaşaỳan az sanly milleti näbelli bolan syganlara çalymdyş “Gowdarlar
” diỳlen toparlar türkmenleriñ toỳuna gelip, şadyỳan (tüỳdük) bilen nagara (laññara) çalỳardylar. Olaryñ arasynda bir erkek kişi aỳal egin-eşiginde türkmen ỳaş ỳetginjekleriniñ arasynda tans oỳnap, baỳrak alỳardy. Olar il syryp, haỳsydyr bir öỳüñ gapysynda toỳ-tomaşa gidip duran bolsa, şol ỳere baryp şagalañ turuzỳardylar. Olar ähli toỳlarda aşakdaky ỳaly iki setir goşgyny “türkmençe” şol yzgiderli gaỳtalaỳardylar:
Ejewjan, Ejewjan hatda gideỳli, ...
Hatdanyñ üstünde gürrüñ edeỳli. ...
Emma beỳle görnüşdäki şagalañlary türkmen halkynyñ sungat medeniỳetine hiç hili dahylynyñ ỳoklygy sebäpli, halk olara örän ähmiỳetsiz garaỳardylar. “Gowdarlaryñ” çalỳan sazlarynda türkmen medeniỳetiniñ hiç hili namu-nyşany ỳokdy. Diñe “Şadyỳan (zurnay)
” diỳilỳän gural, käbir maglumatlara görä, taryhyñ käbir etaplarynda türkmenleriñ arasynda ulanylypdyr. K. Nurbadowyñ berỳän maglumatyna görä, şadyỳan tüdük tä ikinji jahan urşuna çenli Etrek-Gürgen sebitlerinde at çapyşyklarda çalnypdyr. 93 a, 93b.
Gürgen Radiỳostansiasynyñ türkmen aỳdym-saz sungatyny assimilleşdirmek barasynda türkmenleriñ arasynda alyp barỳan syỳasaty hakda taryh ylymlarynyñ kandidaty Serdar Ataỳew
“Eỳran Gürgen Radiỳostansiasy we onuñ ideologiỳasy
”. 94
; atly işinde giñişleỳin maglumat berỳär.
1968-1970-nji ỳyllardan soñ, häzirki dowam edỳän durgunlyk döwrüne garamazdan, toỳ-tomaşalarda täze çykan saz gurallaryny peỳdalanmak mümkinçiligi ỳüze çykyp ugrady. Ilki türk-azerbaỳjan sazlary ỳerine ỳetirilip, soñra onuñ ỳeri täze dörän türkmen aỳdym we oỳun sazlary bilen çalşylyp ugraldy. Şu mesele babatda Aşgabat we Bakuw Radiỳostansiỳalarynyñ efire göỳberỳän aỳdym-saz programmalary halka oñaỳly ỳardam edỳärdi.
* Göwdärler şagalaňy
Şol döwürde Türkmensährada ỳaşaỳan türk sazandarlaryndan: Merhum Seỳd Haşym, merhum Ybrahymhalil Alyzade, Jemşit (Hemmesi Kümmetkowusdan), türkmen sazandalaryndan: Ý. Dibaỳ, A. Dibaỳ, T. Nedimi (Kümmetkowusdan), Tawana, A. Jemaly, T. Berdiỳar, H. Ownuk, Idris Kör (Bendertürkmen şäherinden), belli garmonçy hem aỳdymçy Hydyr Geldihany (Kümüşdepe şäherinden), Annakaka Ownuk (Hojanepes obasyndan), ... dagylary ỳatlamak bolar. Klawişli saz gurallaryny ulanmak arkaly ỳaş sazandalar estrada görnüşdäki ansambllary döredỳärler. Şol döwürde Gürgen radiỳostansiỳasynda çykyş eden belli estrada aỳdymçylarynyñ hatarynda Ýakup Kör, Nuraly Japary (Hojanepesden), Hydyr Geldihany, A. Huzeỳni, G. Küçeki (Kümüşdepeden), Ata Kör, hor aydymcy gyzlar topary (Bendertürkmenden), Gurbandurdy Medeni, Jelal Sowgy (Akgaladan), Annabedi Wejany, Şirmuhammedi, S. Gylyçtagany, H. Berkelinežady (Kümmetkowusdan) we başgalaryñ atlaryny agzamak mümkin.
* Kummetkowus şaherinden strada sazanda-bagşylar
Annaberdi Wejdani we Tuwak Nedimi
Emma 1981-nji ỳylda Eỳran türkmenleriniñ gazanan awtonomiỳa erkinligi ỳygnalandan soñ, ähli ỳaş ösüp barỳan türkmen estrada ansambllarynyñ wekilleri kem-kemden zor bilen ỳygnalyp, aỳdym-saz medeniỳetiniñ bu ugrunyñ güỳçden düşürilmegine sebäp boldy.
Şu aỳdylanlar bilen baglanşykly, Eỳran Türkmen Halkynyñ Medeni we syỳasy guramasynyñ “Il güỳji”
atly Medeni-syỳasy žurnalynyñ sahypalarynda şeỳle belliklere duş gelỳäris:
“1972-nji ỳylyñ tomsunda Kümmet-Kowus şäheriniñ ỳaş ösgünçekleriniñ tomaşa zalynda türkmen progressiw ỳaşlary tarapyndan birnäçe belli-belli bagşylar sazandalar ỳygnanyşyp, üç günlik konsert programmasy geçirilỳär. Türkmen halkynyñ aỳdym-saz muştaklary ähli künjeklerden oña tomaşa etmäge ỳygnanşỳarlar. Bu dabaraly konsert programmalary Eỳran şasynyñ howpsuzlyk guramasy tarapyndan ỳatyrylỳar”. 95
Şular ỳaly ỳagdaỳ ondan soñky döwürler üçin hem mahsusdyr.
1981-nji ỳyldan soñ bolan wakalaryñ esasynda türkmenleriñ arasynda aỳdym-saz meselesi käbir babatlarda Yslam Respublikasynyñ dindar toparlary tarapyndan gadagan edildi. Şonuñ bilen baglanşykly ỳene-de Serdar Ataỳew beỳan edỳär:
“... Türkmenlerde entek çylşyrymly ỳagdaỳlar saklanyp galỳar. Hususan-da haỳsydyr bir baỳramçylyk geçirilende, türkmenler öñünden yslam rewolỳusiỳasynyñ sakçylarynyñ garşysyna taỳarlyk görüp başlaỳarlar. Şeỳle bir wakada boldy. Türkmenleriñ Akgala şäherinde toỳ tutulyp, bagşy çagyryldy. Olar şol tuỳuñ dabara-şagalañyny eşidilmez ỳaly bir ỳol tapmaly bolỳarlar. Ýagny 2-3 kilometrlikde traktorlary goỳup, şolaryñ motorlarynyñ sesiniñ kömegi bilen toỳ geçiripdirler.”. 96
* 1976-njy ỳyllar töweregi türkmen toỳlarynda çalynỳan
saz gurallar. Akordionda H.Ownuk we depçi N.Tatarnejad
Eỳranda şaỳilaryñ şerigaty bilen tapawutlylykda türkmenleriñ sünni şerigatynda bagşyçylyk meselesinde açyk şertiñ bolany sebäpli, soñky döwürlerde (1979-njy ỳyldan soñ) halk bagşyçylygy, ỳagny dutar-gyjak bilen aỳdym-saz etmek öz hakyky we tebigy ösüşine eỳe bolup ugrady. Muña ilkinji taryhy sebäp Muhammetrza şanyñ tagtynyñ ỳykylmagy bolan bolsa, beỳleki sebäp Sowet Türkmenistanyñ Radiỳo we Telewideniỳesi
arkaly efire göỳberilỳän türkmen halk aỳdym-sazlaryñ programmalary boldy. Emma şonda-da häzirki döwürde türkmen aỳdym-sazynyñ ösüşiniñ öñüne geçilỳän (bökdelỳän) pursatlary az bolmaỳar.
“1991-nji ỳylyñ maỳ aỳynyñ birinji güni Bendertürkmen şäherinde Yslam Respublikasynyñ
pasdarlary (sakçylary) bir türkmen ỳaşulysyny gökdeklik bilen atỳarlar. Şeỳdip olar geçip duran toỳ-tomaşany gana bulaỳarlar. Pasdarlaryñ biri toỳda ediljek bolunỳan saz-söhbetiniñ öñüni almak üçin ol ỳere baranda, ỳaşuly Ylỳas aga Nazgylyjy
ondan diñe bir sagat aỳdym-saz etmäge rugsat sorany üçin, ol ony awtomat okuna tutỳar. Ýaşulynyñ gursagyny parran ỳaryp çykan awtomat oky ỳene iki adamy ỳaralaỳar. Şeỳlelik bilen döwletiñ goragçylary türkmeniñ toỳ-şagalañyny ỳasa öwürỳärler”. 97
...
Şeỳlelikde Beỳik Magtymguly Pyragynyñ:
Ile döwlet geler bolsa, Bagşy bilen ozan geler.
Ilden döwlet gider bolsa, Molla bilen tozan geler ...
- Diỳip, welilik bilen aỳdan sözleriniñ hakykatdygy şu günki Eỳran Türkmenleriniñ durmuşy bilen baglanyşykly bolup geçỳän pajygaly ỳagdaỳlar hem doly subut edỳär.
Eỳran türkmenleriniñ saz-sungaty barada iñ soñky elimize gelip gowuşan maglumat, Eỳran türkmenleriniñ meşhur bagyşysy Nazarly Mähjubiniñ nahoşlap aradan çykmagy barada berilipdir. Gülistan welaỳatynyñ belli neşirỳatynyñ biri “Gülistan-Eỳran” atly aỳda bir gezek çykỳan gazỳetiniñ 2000-nji ỳyl awgust aỳy, 40-njy nomerindäki 7-nji sahypada Kümuşdepe şäheriniñ häkimi Musa Jürjäni bilen “Türkmen bagşylary goldawa mätäçdir.” Diỳilen söhbetdeşlikde şeỳle maglumatlara gabat gelỳäris: “Türkmenleriñ iñ meşhur bagşylarynyñ biri halypa Nazarly Mähjubydyr.”(Bu barada 1989-njy ỳylyñ tomusynda Aşgabat Radiostansiỳasynda hut özüm hem ỳörite gepleşik geçiripdim."awtor (H. Ownuk)"). “Çaỳgowşan” atly obada (Kümmetkowus şäheriniñ 15 k. metr demirgazyk-gündogarynda ỳerleşỳär.) ỳaşaỳar. Türkmen klassik sazynyñ halypasy Nazarly Mehjuby gadymy köne dutary bilen durmuşda agyr geçirilen hasratly azaplardan söhbet açyp, geçmişleri ỳatlaỳar. Ol häzir ömrüniñ iñ soñky günlerini öz obasynda nahoşlyk düşekçesiniñ üstünde geçirỳär. Onuñ tynha ỳoldaşy şol dutardyr. Ol nahoşlyk döwründe ỳeke özi derdu hasrat bilen hemra bolup galypdyr. Hiçkim hem ony soramaga barmaỳar. Nazarly hasratly gözleri bilen gadymy we köne dutaryna göz gytagy bilen seredip, eline alyp, ony söỳgi bilen öpüp oña şeỳle diỳỳär: “Durmuşymyñ şat günlerini ỳadyma salỳan ỳeke-täk gural sensiñ !”- diỳip, ỳuwaşlyk bilen ỳekelik sazyny çalyp, boguk owazy bilen tynhalyk aỳdymyny pyşyrdaỳar. Dogurdanam bu garry halypa ỳeke galypdyr. Geliñ, onuñ durmuşynyñ soñky günlerinde, öz minnetdarlygymyzy bildireliñ.
* Zenan bagşylar
Esasy biziñ bagşy-sazandarlarymyz diñe bir dutar bilen gün-güzeranlaryny aỳlamany, eỳsem maldarçylyk, daỳhançylyk we beỳleki işler bilen hem meşgullanypdyrlar.
Musa Jürjäni bu ỳerde beỳleki bagşy-sazandalar hakda hem şeỳle ỳatlap geçỳär: “Akgalanyñ bir kilometr günbataryndaky Akgabyr obasynda ỳaşaỳan halypa Durdy Törrük, soñ Kümüşdepeli merhum halypa bagşy Hoja Şargy, Bendertürkmen şäheriniñ bir kilometr günortasyndaky Ýomutly obada ỳaşaỳan gyjakçy Rahmangylyç Ýomudy, Bendertürkmen şäheriniñ 7 kilometr gündogaryndaky Garagaşly obasynda ỳaşap geçen we on ỳaşynda dutar alyp kyrk ỳyla çenli dünỳäden ötünçä aỳdym aỳdyp bagşyçylyk eden Hoja bagşy (Hojakel bagşy), hem-de Kümmetkowus şäherinde-de belli halypa bagşylar döräpdir. Häzir ol ỳerde iki topar bagşylar bar. Biri Azady adyndaky we beỳekisi bolsa Magtymguly adyndaky bagşylar topary bolup durỳar. Bu toparlarda Türkmensährada meşhur bolan bagşy we sazandalar tarapyndan iş alynyp barylỳar. Şolaryñ arasynda 25 ỳyl bagşyçylyk edỳän Gylyç Anweri, Kelala şäheriniñ gündogarynda ỳaşaỳan “Arazmuhammet Bahoşi, ỳene-de halypa Nazarly Mähjubynyñ oñat şägirtleriniñ biri halypanyñ obasynyñ ỳanyndaky Gerkez obasynda ỳaşaỳan Aşyrgeldi Gerkezi we onuñ gyjakçy dogany Hojageldi Gerkezi, hem-de halypa Nazarlynyñ ỳaş şägirdinden Mansur Sabuhy (sazanda) Durdy Törrük, Halat Sagadat, Aşyrmämmet Gerkezi hem-de Abdylmennan Ahengeri dagylar bu halypanyñ şägirdi diỳip ỳatlasa bolar.
* Yslam respublykasynyñ gelmezinden öñünçä türkmen toỳlarynyñ
alynyp barylşy.sazandalar: H.Ownuk we N. Tatarnejat
Bu gepleşikde beỳleki halypa bagşylar hem-de ỳatlanyp geçilỳärler. Şolaryñ arasynda atly halypalaryñ biri ỳañy-ỳakynda merhum bolan Dini Gerkezi
hem-de ỳeri gelende ỳatlamaga mynasyp halypalaryñ biri 1980-nji ỳylda merhum bolan Gargy-Omçaly ( häzirki Simin şäher) şäherinden halypa Gazak Pang
dutar çalmakda ỳeke-täk bagşylaryñ biridir. Ol esasan ỳomut-gökleñ bagşyçylyk ỳolunyñ wekilidi. Onuñ ady diñe Eỳranda däl-de, eỳsem Türkmenistanda-da meşhur bolupdy. Şeỳle hem Nazarly Mähjuby bilen Durdy Törrügiñ aỳdymlary birnäçe gezek hem programma boỳunça Türkmenistandan efire göỳberildi”. 98
.
Bu gepleşigiñ dowamynda Kümüşdepäniñ häkimi döwletiñ şu mesele baradaky jogapkär işgärlerinden bagşy sazandalary hemaỳat edilmegini talap edỳär. Olara aỳlyk tölenip, goldaw çärelerini ỳerine ỳetirmekligi haỳyş edilỳär. Şeỳle hem Türkmensähradaky görnükli ỳazyjy, şahyrlar we sazanda- bagşylaryñ wepat bolmazdan öñ we soñ sylag hormatlanylmagy barada aỳdylỳar. “Halypa Nazarly Mähjubynyñ wepat bolandygy hakynda “Sähra
” gazỳeti hem 2000-nji ỳylyñ Awgust-Sentỳabr aỳyndaky 23-nji sanynda 2 we 7-nji sahypalarynda habar berỳär”. 99
.
Onda Gülistan welaỳatynyñ “Färhäng-ä erşad-e islami (Yslam Medeniỳetiniñ ỳolsalgy ösüşi)” edarasynyñ esasy müdiri Glyçlynyñ çykyşy bilen bellenilỳär. Şol san gazỳetde bagşynyñ terjimehaly barada gysgaça maglumat hem berlipdir. Bu halypa bagşy 1929-njy ỳylda Garaşsyz Türkmenistanyñ Gyzyl-Etrek etraby bilen serhetdeş Daşlyburun etrabynyñ Garamahyr obasynda dünỳä inỳär. Onuñ atasy “Ürküt” ady bilen tanalypdyr. Ürküt aga demirçi ussa bolupdyr. Ol bagşyçylyga örän gyzyklanypdyr. Nazarlynyñ birinji halypasy hem şol öz atasy bolupdyr.
* Eyran Türkmenlerinın arasynda küştdepdi
oyuny "zikir" ya-da "hanjar tansy"
Nazarly halypa 11 ỳaşyndan dutary eline alyp başlaỳar. Onuñ bu käre meşgullanmagynyñ esasy sebäbi şol bir wagtdaky goñşysy “Aşyrbagşy
” tarapyndan onda bagşyçylyga bolan has gyzyklanma döräpdir. Aşyr bagşy öz döwründe belli bagşy bolup Nazarly bagşa öỳünde elmydama dutar çalyp aỳdym aỳtmagy öwredipdir. Yagny Nazarlynyñ birinji resmi halypasy hem şol bagşy hasaplanỳar. Nazarly bagşy ỳene-de “Çalman bagşy
”, “Welimkör bagşy
” we “Subhan sazanda
” ỳaly halypalaryñ şägirdi bolandygyny hem ỳatlap geçỳär. Merhum Nazarly birnäçe wagt Kümmetkowus şäherinde ỳaşaỳar. Emma durmuş güzeranynyñ agyrlygy sebäpli Çaỳgowşan
diỳlen oba göçüp, obanyñ bir ter-çemenlik meỳdanlarynyñ birinde mekan tutỳar. Bu halypa Gürgen Radiỳosynyñ açylmazyndan öñ hem harby merkeziniñ türkmen bölüminde bagşyçylyk edipdir. Gürgen Radiỳosynyñ türkmen bölüminiñ düỳbüni tutup efire göỳberilmegi-de bu bagyşa degişlidir." 100.
... Dowamy


c: text/html

text:
Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumy bäsleşik yglan edýär 29.05.2018 — 10.07.2018
Türkmenbaşydaky Nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumy
Türkmenistanyň Nebitgaz toplumyny harytlar bilen üpjün edijileri bäsleşik esasynda kesgitleýän Toparyň adyndan
halkara Bäsleşik yglan edýär:
Kerkidäki nebit bazada we Seýdiniň NGIZ-niň beýleki potensial taýdan howply desgalarynda we haryt-çig mal sehiniň rezerwuar parklarynda
awtomatlaşdyrylan ýangyn söndüriş stasionar enjamlaryny «açary gowşurmak» şerti bilen taslama we gurmak boýunça tender tekliplerini işläp düzmek
Bäsleşige gatnaşmaga isleg bildirýänler Türkmenistan, Balkan welaýaty, Türkmenbaşy şäheri, Türkmenbaşynyň nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynyň DYA bölümine ýüz tutmaly we:
- bäsleşige gatnaşmaga isleg bildirýäniň doly ady, hukuk ýagdaýy, hasaba alnan ýurdy, bank rekwizitleri hakynda maglumatlary görkezip ýazmaça görnüşde arza tabşyrmaly;
- «Harytlary satyn almak, amallary ýerine ýetirmek, döwlet üçin zerur hyzmatlary ýerine ýetirmek hakynda» Türkmenistanyň Kanuny bilen tanyş bolmaly;
- tehniki talaplary almaly;
- 1725 amerikan dollaryny töläp, bäsleşigiň resminamalaryny almaly.
Lot boýunça gerekli bolan ähli maglumatlary http://www.oilgas.gov.tm/ internet salgysyndan ýa-da ýokarda görkezilen salgy boýunça alyp bilersiňiz.
Tender boýunça teklipler Türkmenistan, Balkan welaýaty, Türkmenbaşy şäheri, Türkmenbaşynyň nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynyň DYA bölümine tender neşir edilen senesinden soňky 30 günüň dowamynda kabul edilýändir.
Pul serişdelerini geçirmek üçin hasap belgisi ýazmaça arza tabşyrylan mahaly habar berilýär. Bildiriş neşir edilen pursatyndan başlap bäsleşik üçin doly görnüşde teklip ýerleşdirilen, degişli möhür bilen kepillendirilen bukja ýokarda görkezilen salga ugradylyp, hasaba pul serişdeleriniň geçirilenden soň seljerilip başlanjakdyr.
Habarlaşmak üçin telefonlar: +993243 2-50-91, 96-1-79 (тел/факс: +993243 2-22-04, 2-03-89 arzany ugratmak üçin).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
WhatsApp( türkmençe okalyşy: wats app) internet arkaly sensorly(akylly) telefonlarda tiz habarlaşmak üçin ulanylÿan sosÿal mediÿa aplikasÿonasydyr. Bu sosÿal ulgam arkaly sizde kontakty we WhatsApp hasaby bolan dostyñyza ÿada başga bir ulanyja tiz wagtda surat, wideo, ulanÿan mekanyñ we her hili awdiÿo sms'leri ugrady bolÿandyr. WhatsApp häzirlikçe diñeje iOS,Android,BlackBerry OS,BlackBerry 10, Windows Phone, Nokia Series 40,Symbian we Tizen ÿaly ulgamlarda ulanylyp bilinÿändir.
- Taryhy
WhatsApp Korporasiÿasy 2009-njy ÿylda Brian Acton we Jan Koum atly 2 sany öñki Yahoo! işgärleri tarapyndan gurulandyr. 2015-nji ÿylyñ ÿanbar aÿynda 800 milÿon ulanyjysy bolan WhatsApp, 19 fewral 2014-nji ÿylda başga bir sosÿal mediÿa ulgamy Facebook tarapyndan satyn alynÿar.


text:
Rumyniýanyň hökümeti dört ýylyň içinde pensiýa haklaryny iki esse artdyrmak planlaryny makullady. 5.2 million pensioneri bolan Rumyniýanyň kärdeşler arkalaşyklary bu netijäni gowy garşyladylar.
Şol bir wagtda, bu planyň tankytçylary munuň netijesinde ýurduň jemgyýetçilik maliýe pudagyna uly agramyň düşjekdigini aýdýarlar.
Täze plana görä, 2022-nji ýyla çenli pensiýa üçin goýberilýän maliýe serişdeleri 62 milliard leýdan, 142 milliard leýe, ýagny 35 milliard dollara çenli artdyrylar.
Rumyniýada beýleki Ýewropa döwletleri bilen deňeşdirilende ortaça pensiýa haklary degişlilikde kiçi bolup, ol aýlyk 1 müň 100 leýe, ýa-da 273 dollara deňdir.


text:
Dowzah
Dowzah hakynda Mukaddes Ýazgylar dört ýuz gezekden hem kop gezek gurruň berýär. Mukaddes Ýaradyjy hiç bir ynsanyň ol ere gitmegini islemeýär. Bu sebäpli Hudaý ýuzlerçe gezek, muňlerçe ýylyň dowamynda Öz Sözünde bu elhenç er hakynda duýdyryş berip gelýär. Ýöne şol bir hatarda Hudaý adamzat üçin döreden gutulyş ýoluny hem döretdi we ony ynsanlara Mukaddes Ýazgynyň üstünden aýan etdi. Isa Mesih dowzah odundan gutulyşdyr!
Ýöne gynansakda, milionlarça adamlar Hudaýyň dowzah hakyndaky duýdyryşyny we ondan gutulmak üçin Hudaýyň beren gutulyş sowgadyny hem ret edip gelýärler. Adamlar Hudaýyň sözüni ret edenlerinde, Hudaý başga hem gudrat ýollary bilen ynsana özüniň ruhy dunýäsini käbir ýagdaýlarda görkezýar. Bir iki ýyl mundane öň Hudaý bir Isa Mesihe imanla gudratyny görkezip, ony dowzaha akidipdir we dowzahyň nähili elhençdigini görkezipdir. Munuň üsti bilen bolsa köp adamlara duýdyryş bermegini isläpdir. Ine şu aşakdaky wideo-da siz ol imanlynyň Mukaddes Kitap hakynda, Isa Mesih hakynda we dowzah hakynda, dowzahdan gutulyş hakynda berýän ajaýyp gurruňini diňläp bilersiňiz! Bu duýdyryşyň üsti bilen siz hem gutulyşa eýe bolarsyňyz diýip umyt edýäris! Bu ýazgy iňlis dilinde, ýöne tiz wagtyň içinde biz ony Turkmen diline terjime etmegi meýil edýäris.


text:
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň 14-nji sentýabrda geçirilen giňişleýin mejlisinde wise-premýer Ç.Gylyjow kiçi we orta telekeçiligiň işiniň maliýeleşdirilmegini işjeňleşdirmek boýunça görülýän çäreler barada hasabat berdi.
Häzirki wagtda obasenagat toplumynda Senagatçylar we telekeçiler birleşmesine degişli kärhanalaryň 1015-den gowragynyň hereket edýändigi bellenildi. Olar oba hojalyk we azyk önümlerini öndürip, içerki bazarlaryň isleglerini kanagatlandyrýarlar.
Senagat pudagynda birleşmäniň agzalaryna degişli 597 önümçilik kärhanasy hereket edip, olarda öndürilýän gurluşyk serişdeleri, dokma önümleri, ýuwujy serişdeler, demir önümleri, mebel, faýans, aýna önümleri, şeýle hem dürli görnüşli polietilen we plastik önümler içerki we daşarky bazarlarda uly islegden peýdalanýar. Şu ýylyň ýedi aýynda hususy taraplaryň daşary ýurtlara iberen azyk däl we senagat harytlarynyň möçber geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdireniňde, 68,7 göterim artdy.
Wise-premýer şeýle hem ýurdumyzyň Garaşsyzlyk güni mynasybetli açylmagy göz öňünde tutulýan täze desgalardaky işleriň ýagdaýy barada hasabat berdi. Ahal welaýatynyň Bäherden etrabynda ýerleşýän, ýyllyk kuwwaty 3 müň 600 tonna iri şahly mallaryň derisini gaýtadan işleýän kärhananyň döwrebap enjamlar bilen enjamlaşdyrylandygy bellenildi. Aşgabat şäheriniň Büzmeýin etrabynda “Parahat” hususy kärhanasy tarapyndan “Tetra Pak” kompaniýasy bilen bilelikde ýyllyk kuwwaty 16,5 million litr süýt önümlerini öndürmäge niýetlenen kärhanany gurmak boýunça taslama durmuşa geçirildi.


text:
Gollandiýanyň Groningen uniwersitetiniň alymlary köp mukdarda belok iýmekligiň ýürek ýetmezçiliginiň hem-de biwagt ölümiň öňüni alýandygyny mälim etdiler. Bu barada “The Times” neşiri habar berýär.
Bu ylmy-barlaga Ýewropanyň 11 ýurdundan 2281 adam gatnaşyp, olaryň ortaça ýaşy 68 ýyla deňdir. Olaryň iýen beloklarynyň derejesi peşew barlaglarynyň netijesinde kesgitlendi. Hünärmenler gatnaşyjylaryň ýagdaýy bilen 2 ýyl gyzyklandylar.
70 ýaş we ondan uly ýaşly adamlaryň belli bir bölegi gan aýlanyş ulgamynda käbir bozulmalara duçar bolýarlar, garrylyk döwründe adam bedeni beloklary ýürek myşsasynyň täzelenip durmagy üçin ulanýar. Şonuň üçin düzüminde belok derejesi ýokary bolan iýmitler myşsalaryň güýçlenmegine oňyn täsirini ýetirip, ýüregiň uzak wagtlap sagdyn bolmagyna kömek berýär.
Hydyrberdi REJEPMYRADOW,
S. A. Nyýazow adyndaky TOHU-nyň talyby.


text:
Türkmen häkimiýetleri tarapyndan kesgitlenen ýerlerde toplanan onlarça jandara açlykdan ölmek howpy abanýar diýip, aşgabatly jandar gorýajylar habar berýär.
Raýat aktiwisti Nataliýa Şabuntsyň tassyklamagyna görä, häzirki wagtda jemagat hojalyklarynyň işgärleri paýtagtyň köçelerinden we eteklerinden tutulan eýesiz jandarlary Aşgabadyň etegindäki Çoganlyda ýerleşýän penahana getirýärler.
“Häzir itleri Çoganlyda zir-zibilleri gaýtadan işleýän zawodyň howlusyndaky saraýa getirýärler. Bu saraýda itler bilen pişikleriň arasy uly bolmadyk gözenekli haýat bilen bölünen, pişikler olaryň üstünden bökýär, itler olary gabyrdadyp basýar. Uly itler kiçi itleri iýýär. Meýletinçiler bu janawerleri her gün naharlaýarlar, adamlar pul ýygnaýar, olar jandarlara iýer ýaly zat getirýär” diýip, Nataliýa Şaýunts Azatlyk radiosyna gürrüň berdi.
Aktiwistiň sözlerine görä, häzir bu penahanada 100-e golaý uly it we 80 çemesi güjük bar. Itleri we pişikleri her gün getirýärler diýip, ol aýdýar.
Bu ýer häzir şäheriň köçedäki it-pişikleri tutýan gulluklarynyň eýesiz jandarlary getirýän esasy merkezi bolup durýar. Emma Azatlyk radiosyna häzirlikçe bu ýerde jandarlar üçin döredilen penahanany kimiň gurnandygyny we işledýändigini anyklamak başartmady.
Şu aralykda bir okyjymyz munuň penahana däldigini habar berdi. "Itler Çoganlyda zir-zibilleri gaýtadan işelýän zawodyň saraýynda saklanylýar, olary bu ýerden penahana alyp gitmeli, emma penahana entek gurulmandyr" diýip, Azatlygyň feýsbuk sahypasynda galdyrylan habarda aýdylýar.
Eýesiz jandarlara garşy 'yglan edilmedik uruş'
Türkmen paýtagtynda eýesiz jandarlary tutup-ýygnamak işleri şu ýylyň başyndan bäri ýörite ulaglary – mämişi reňkli ýük awtoulaglaryny ulanmak arkaly amala aşyrylýar. Azatlygyň aşgabatly söhbetdeşleriniň tassyklamagyna görä, bu maşynlary şäheriň dürli ýerlerinde, hususan-da gür ilatly mikroraýonlarda ýygy-ýygydan görse bolýar.
Aktiwistler ilki tutulan it-pişikleriň Aşgabatdaky haýwanat bagyna eltilendigini gürrüň berdiler. Soňra häkimiýetler Aşgabadyň etegindäki Gäwers şäherçesiniň golaýynda ýer uçastogyny berdiler we ol ýerde eýesiz jandarlary toplamak işi ýola goýuldy. Emma N.Şabunts bu ýerdäki jandarlara gowy seredilmändigini we olaryň uly böleginiň açlykdan ölendigini gürrüň berýär.
“170 itden ýigrimi çemesi ölmän galdy. Olary başda meýletinçiler naharlady, itleriň daşyna aýlanan gözenekli haýat hem meýletinçileriň hasabyna aýlandy. Meýletinçileriň hasabyna hatda suw skwažinasy hem guruldy, emma soň barysyny taşladylar” diýip, Nataliýa Şabunts aýdýar. “Eger hökümet ynsanperwer bolmak we penahana gurmaga kömek etmek kararyna gelen bolsa, serişde-de goýbermelidi, emma diňe ýer berdiler. Itleri bolsa getirdiler durdylar. Netijede jandarlar öldi” diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.
Türkmenistanda şu ýylyň awgustynda ilkinji gezek eýesiz jandarlar üçin penahana resmi hasaba alyndy. Metbugat habarlaryna görä, eýesiz jandarlara kömek etmek üçin döredilen “Umyt adasy” merkezine kinologiýa ugrundan hususy kärhana açmaga patent berildi, onuň ýuridiki adresi kesgitlendi we bank hasaplary açyldy.
Emma aşgabatly aktiwistler bu penahananyň jemgyýetçilik başlangyçlary esasynda açylandygyny we goşmaça jandarlary saklamaga ýagdaýynyň ýokdugyny aýdýarlar.
Garaşsyz çeşmeleriň maglumatlaryna görä, türkmen paýtagtyndaky eýesiz jandarlary Aşgabadyň jemagat hojalygy bilen bagly gulluklar tutýarlar.
Azatlyk radiosy bu meseleleri anyklaşdyrmak üçin Türkmenistanyň Jemagat hojalygy ministrligine, käbir etraplaryň öý uprawleniýelerine ençeme gezek ýüz tutdy, emma hiç bir düşündiriş alyp bilmedi.
Soňky bir ýylyň dowamynda Aşgabatda tutulan it-pişikleriň göni köçede, tutulan ýerlerinde köpçülikleýin öldürilendigi barada birnäçe gezek habar berildi.
Türkmenistanyň häkimiýetleri we döwlet eýeçiligindäki metbugat eýesiz jandarlaryň tutulyşy we ýok edilişi baradaky temalary gozgamaýar we garaşsyz habar serişdeleriniň bu ýagdaý baradaky habarlaryna hiç bir düşündiriş bermeýär. Şol bir wagtda, türkmen ýolbaşçylary alabaý itini milli baýlyk hökmünde wagyz edýärler we ýetip gelýän Täze ýylyň bosagasynda paýtagtyň köçeleri it şekilleri bilen bezeldi.
Sözsoňy ýerine
Bu habar Azatlygyň rus dilindäki sahypasynda çap edileninden soň, okyjylarymyzyň biri Azatlygyň feýsbuk sahypasynda şeýle maglumat galdyrdy:
“Olar entek diri we iýmek isleýärler... Itler Çoganlyda zir-zibilleri gaýtadan işelýän zawodyň saraýynda saklanylýar, olary bu ýerden penahana alyp gitmeli, emma penahana entek gurulmandyr. Iki sany aýal 22-nji oktýabrdan bäri bu ýere 150 buhankadan çörek, 100 litr azyk getirýär, olar ysgyndan gaçdy, emma aç itleriň gözlerini unutmak mümkin däl. Azyk gerek: çörek, ýarma, süňkler, towuk aýaklary, kafelerdäki azyk galyndylary. Ýöne hemme zatdan beter ömründe azyndan bir gezek aç itleri naharlamaga gelýän adamlar gerek” diýip, okyjymyz harabrlaşmak üçin telefon nomerini galdyrypdyr (+99365455362 Margarita).
Şeýle-de hatda bu “saraýyň penahana däldigi, Margarita bilen Oksananyň penahanayň işgäri däldigi” nygtalýar.
“Biz, etiki nukdaý nazardan, itleriň suratlaryny çap etmeýäris, emma ynanyň, örän gowy, owadan güjükler, uly alabaýlar bar. Belki, bolmanda bir jandary halas etmek üçin, bir güjügi ýa iti almaga taýýar adamlar bardyr. Itler açlykdan bir-birini iýýär. Eger başga kömegiňiz degmese, maglumaty ýaýradyň” diýip, Azatlygyň okyjysy ýazypdyr.


text:
Ýeňil atletika
Sportuň diňe käbir görnüşlerinde ylgamak, bökmek, zyňmak ýaly ýeňil atletikada ulanylýan hereket tärleri asyl görnüşde ulanylýar.
Ýeňil atletika 2005-nji we 2009-njy ýyllarda geçirilen Ýapyk binalarda Aziýa oýunlarynyň maksatnamasyna girizildi. Sportuň şu görnüşi boýunça ýaryş Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň çäginde hem geçiriler.
Sport görnüşi
Ýeňil atletika türgenleri 13 sany dissiplina boýunça çykyş edýärler. Bu ýaryş birnäçe ýeňil atletika dissiplinalaryny, meselem, uzak aralyga bökmegi; üçürdikläp bökmegi; beýikligine bökmegi; şol sanda gysga, orta we uzak aralygy ylgap geçmegi we päsgelçilikli ýoldan ylgamagy öz içine alýar. Ýeňil atletika çäreleriniň köpüsi ýöriteleşdirilen enjamyň bolmagyny, fiziki aýratynlyklary synamagy talap etmeýär. Diňe ýadro zyňmak boýunça ýaryş ýapyk binada geçirilýär.
Gelip çykyşy
Ylgamak we beýiklige bökmek ýaryşlary barada ilkinji maglumatlar Gadymy Müsüre b.e. öňki 2250-nji ýyla degişli. B.e. öňki 1 800-nji ýyl töweregi gadymy keltleriň baýramçylyklarynda bolsa ylgamak we daş zyňmak boýunça ýaryşlaryň geçirilendigi barada maglumat bar.
B.e. öňki 776-njy ýylda geçirilen ilkinji gadymy grek Olimpiýa oýunlarynda “stadion” diýip atlandyrylýan ylgamak boýunça ýeke-täk ýaryş geçirildi. Soňra zyňmak we bökmek boýunça ýaryşlar hem goşuldy.
Olimpiýa görnüşli oýunlaryň ylgamak, bökmek we zyňmak boýunça görnüşleri boýunça ýaryşlar ilkibaşda XVII asyrda Fransiýada we Angliýada geçirilip başlady. 1896-njy ýylda Gresiýanyň Afiny şäherinde geçirilen ilkinji häzirkizaman Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika boýunça ýaryşlar esasy ýaryş hökmünde geçirildi.
Açyk meýdançada we ýapyk binalarda ýeňil atletika boýunça ýaryşlar degişli yzygiderlilikde 1983-nji we 1985-nji ýyllardan bäri geçirilýär.
“Aşgabat 2017” oýunlarynda
18-20-nji sentýabrda Ýapyk bina ýeňil atletika toplumynda geçiriljek ýaryşyň netijesinde 26 gezek medal gowşuryş dabarasy geçiriler.
Erkekleriň arasynda
Ylgamak boýunça: 60m, 400m, 800m, 1500m, 3000m, 60m päsgelçilikli, 4x400 estafeta
Uzak aralyga bökmek, üçürdikläp bökmek, beýiklige bökmek, syrykly bökmek, ýadro zyňmak
7 görnüş boýunça ýaryş
Zenanlaryň arasynda
Ylgamak boýunça: 60m, 400m, 800m, 1500m, 3000m, 60m päsgelçilikli, 4x400 estafeta
Uzak aralyga bökmek, üçürdikläp bökmek, beýiklige bökmek, syrykly bökmek, ýadro zyňmak
5 görnüş boýunça ýaryş
Ýaryşyň geçirilişi
Ýeňil atletika boýunça ähli ýaryşlar Ýeňil atletika federasiýalarynyň halkara assosiasiýasynyň düzgünleri we kadalary laýyklykda geçirilýär.
Gysga maglumatlar
- Olimpiýa görnüşli oýunlaryň ylgamak, bökmek we zyňmak boýunça görnüşleri boýunça ýaryşlar ilkibaşda XVII asyrda Fransiýada we Angliýada geçirilip başlady.
- 1896-njy ýylda Gresiýanyň Afiny şäherinde geçirilen ilkinji häzirkizaman Olimpiýa oýunlarynda ýeňil atletika boýunça ýaryşlar esasy ýaryş hökmünde geçirildi.
- Açyk meýdançada we ýapyk binalarda ýeňil atletika boýunça ýaryşlar degişli yzygiderlilikde 1983-nji we 1985-nji ýyllardan bäri geçirilýär.
Medallaryň sanawy
Habarlar #Ýeňil Atletika
- Soňky habarlar
Gündelik maglumat: 27-nji sentýabr27 Sentýabr, 2017 (09:00)
- Soňky habarlar
Surat galereýasy: Bosgunlar topary «Aşgabat 2017» oýunlarynda ýaryşýarlar23 Sentýabr, 2017 (16:26)
- Soňky habarlar
Bosgunlar topary «Aşgabat 2017»-ä minnetdarlyk bildirýärler. Indiki maksat, Tokio 2020-niň medallary21 Sentýabr, 2017 (18:57)
- Soňky habarlar
«Aşgabat 2017» oýunlarynyň bäşinji güni üçin surat galereýasy hem-de gündelik hasabat20 Sentýabr, 2017 (23:16)
- Soňky habarlar
Ýeňil atletika boýunça ýaryşyň soňky güni dokuz medal gowşurylar20 Sentýabr, 2017 (17:31)
- Soňky habarlar
Çarşenbe: ýeňil atletika boýunça ýaryşyň ahyrky, kuraş boýunça ýaryşyň ilkinji güni20 Sentýabr, 2017 (10:22)
- Soňky habarlar
Surat galereýasy: «Aşgabat 2017»-niň dördünji güni19 Sentýabr, 2017 (23:05)
- Soňky habarlar
Ýeňil atletika boýunça ilkinji altyn medaly Hindistan gazandy, emma, sportuň ýeňil atletika görnüşinde Gazagystan hemmelerden öňde barýar18 Sentýabr, 2017 (23:22)
- Soňky habarlar
Surat galereýa: "Aşgabat 2017"-niň üçünji güni18 Sentýabr, 2017 (23:03)
- Soňky habarlar
Afrikaly bosgunlar topary sportuň ýeňil atletika görnüşi boýunça ylgaw ýodajygynda ýaryşar11 Sentýabr, 2017 (14:01)
- Soňky habarlar
Sporta bolan söýgi durmuşa bolan söýgüdir08 Sentýabr, 2017 (12:15)
- Soňky habarlar
Ýeňil atletika başlamaga taýýar duruň!08 Sentýabr, 2017 (09:00)
- Soňky habarlar
Katarly zenanlar Aşgabat 2017-ä taýýarlyk görýärler01 Awgust, 2017 (10:51)
- Soňky habarlar
Türkmen sprinterleri altyn medal üçin ýaryşa taýýar11 Iýul, 2017 (10:51)
- Soňky habarlar
Bakuda türkmen ýüzüjisi Ataýew ikinji kümüş medalyny gazandy17 Maý, 2017 (16:06)
- Beýleki habarlar
Ýeňil atletika toplumy-Aşgabadyň Olimpiýa şäherçesiniň esasy binalarynyň biridir13 Oktýabr, 2016 (14:51)
- Soňky habarlar
Türkmen türgenleriniň ýeňşi25 Sentýabr, 2016 (12:54)
- Soňky habarlar
XXXI Olimpiýa oýunlarynda türkmen ýeňil atletikaçylary dünýäniň iň güýçli türgenleri bilen bäsleşige girişdiler15 Awgust, 2016 (13:59)
- Soňky habarlar
Almatydaky ýaryş Rio-de-Žaneýroda geçiriljek Olimpiýa oýunlaryna ýurdumyzdan gatnaşjak ýeňil atletikaçylaryň ikisini kesgitlär03 Maý, 2016 (16:48)
- Soňky habarlar
Türkmen türgenleri üçin halkara sertifikatlary10 Noýabr, 2015 (21:18)


text:
Çagalary goramagyň halkara güni
Çagalary goramagyň halkara güni çagalar üçin gurnalan baýramçylyklaryň biri.Bu gün dürli döwletlerde dürli günlerde bellenilýär.
Mazmuny
TaryhyEdit
Çagalar güni Doktor Çarles Leonard tarapyndan 1856-njy ýylyň iýun aýynyň 2-nji duşenbe güni bellenilip başlady.
Çagalar güni resmi ýagdaýda milli baýram hökmünde ilkinji gezek 1929-njy ýylda Türkiýe Respublikasynda 23-nji aprel güni bellenildi..
Çagalary goramagyň halkara güni 1950-nji ýylyň 1-nji uýynyndan bäri bellenilip gelinýär .BMG –niň Çaganyň hukuklary hakyndaky konwensiýasynda 1949-njy ýylyň noýabr aýynyň 20- sine berkidildi Şablon:Citation needed
DöwletlerEdit
AlbaniýaEdit
Albaniýadan, Çagalaryň güni (Festa e femijeve) 1-nji iýunda gutlanýar
ArgentinaEdit
Argentinada Çagalaryň güni (Día del Niño) Awgustyň 3-nji Ýegşenbesi bellenýär.
ErmenistanEdit
Ermenistan1-nji Iýunda bellenýär.
AustraliaEdit
Çagalryň hepdesi her ýyl Okýabr aýynyň 4-nji hepdesiniň Ýegşenbe gününden iniki ýegşenbä çenli . Baýramçylyk ilkinji gezek 1954nji ýylda bellenildi..
BangladeşEdit
Bangladeş 7-nji mart .
BoliwiýaEdit
Boliwiýa çagalaryň güni (Día del Niño) 12-nji aprel. Bu ilkkinji gezek 1955-nji ýylda bellendi.
Bosniýa we HersegowinaEdit
Bosniýa we Hersegowina, ilkinji gezek çagalar güni 1993-nji ýylda bellendi.
BraziliýaEdit
Braziliýa, Çagalaryň güni (portugalça: Dia das Crianças) 12-nji oktaýbr
BolgariýaEdit
Bolgariýa,Çagalaryň güni (Ден на детето) 1-nji Iýun. Däbe göra çagalar maşgaladakylar ünsüni özüne çekýär,, üýjülik nany(tort) ýaly sowgatlar bilen.1925-nji ýylda ilkinji gezek bellenildi.
KamerunEdit
Kamerun, Çagalar güni baýramy 1990-njy ýylda ilkinji gezek bellenildi.
KanadaEdit
Çagalaryň milli güni 1993-nji ýyldan bäri bellenilýär. Kanada BMG –niň Çaganyň hukuklary hakyndaky konwensiýasynda 1989-njy ýylyň 20-nji noýabrynda tassyklady.
Merkezi AfrikaEdit
Kongo Respublikasy, Kongo Demokratik Respublikasy, Kamerun, Ekwatorial Gwineýa, Gabon, Çad, Merkezi Afrika Respublikasy,Çaglar günini 25-nji dekabrda belleýärler
ÇiliEdit
Çili, resmi sanawda oktýabr aýynyň birinji çarşenbe güni, ýöne awgust aýynyň ikinji ýegşenbe güni bellenilýär,
ChinaEdit
Hytaý Halk Respublikasy, Çagalar güni 1-nji iýunda 'Iýun 1 halkara çagalaryň güni' diýilip bellenilýär,(hyt.2019). 1949-njy ýylda ilkinji gezek bellenildi.Şablon:Country data Croatia
KolumbiýaEdit
Kolumbiýa,2001-nji ýyldan bäri aprel aýynyň soňky şenbesinde bellenilýär..
Kosta-RikaEdit
Kosta-Rika, Çagalaryň güni Senýabr aýynyň 9-yna bellenilýär.
HorwatiýaEdit
Horwatiýa, Cagalaryň güni 11-nji noýabr.
KubaEdit
Kuba, Iýul aýynyň üçinji ýegşenbesi..
ÇehiýaEdit
Çehiýa, Çagalaryň güni 1-nji iýun.
EkwadorEdit
Ekvador, Çagalaryň güni (Día del Niño)1-nji iýun. Adatça 12 ýaşa çenli çagalar sowgat alýarlar.
MüsürEdit
Müsür, Her ýylyň noýabr aýynyň 20-isi,çagalar üçin festiwallar we oýunlar geçirilýär.
FinlandiýaEdit
Finlandiýa, Çagalaryň güni ýa-da Çagalaryň Hukugy ady bilen tanalýar, her ýylyň noýabr aýynyň 20-sine geçirilýär.
Sowet döwletleriEdit
Russiýa, we beýleki öňki sowet döwletlerinde , Ermenistan, Azerbaýjan, Belarus, Estoniýa, Gruziýa, Gazagystan, Gyrgyzystan, Latwiýa, Litwa, Moldowa, Täjigistan, Türkmenistan, Ukraina, Özbegistan,we beýleki öňki ýa-da komunist döwletleri, Albaniýa, ngola, Benin, Bosniýa we Hersegowina, Bolgariýa, Kamboja, Horwatiýa, Kuba, Çehiýa, Slowakiýa, Efiopiýa, Gündogar Germaniýa,Kosowo,, Laos, Makedoniýa Respublikasy, Mongolystan, Montenegro, Mozambik, Polşa, Rumyniýa, Serbiýa, Sloweniýa, Tanzaniýa we Ýemende Çagalaryň güni 1-nji Iýunda bellenilýär.
GermaniýaEdit
Sowuk uruş döwünde Gündogar Germaniýa Çagalaryň gününi 1-nji Iýunda geçirýärdi, Günbatar Germaniýa bolsa 20-nji Senýabrda.
1990-njy ýylda iki Germaniýa birleşenden soňra Halkara Çagalaryň güni bütin Germaniýada resmi edildi. Köp maşgala häzirem 1-nji iýunda belleýär, ýöne Çagalaryň güni döwlet derejesinde 20-nji Senýabrda bellenilýär.
GresiýaEdit
Gresiýa, Çagalaryň güni 1989-njy ýyldan bäri bellenilýär.
GuatemalaEdit
Guatemala, Çagalar güni 1-nji Oktaýbrda bellenilýär.. Ilkinji gezek 1990-njy ýylda gurnaldy.
GondurasEdit
Gondurasda(iň.Handuras), Çagalaryň güni 10-njy Senýabrda bellenilýär.
WelgriýaEdit
Wengriýada Çagalaryň hepdesi 1931-nji ýylda başlady. 1950-nji ýyldan bäri Çagalaryň güni diýip dowam edýär we Her ýylyň Maý aýynyň soňky ýegşenbesi bellenilýär.
GaitiEdit
Gaiti(iň.Haiti), Çagalaryň güni Iýun aýynyň 12-sine bellenilýär.
GonkongEdit
Çagalaryň güni (hyt.Şablon:Country data Ireland) 4-nji aprelde bellenilýär.
IndoneziýaEdit
Indoneziýa, Çagalaryň güni 1984-nji ýyldan bari 23-nji Iýulda bellenilýär.
HindistanEdit
Hindistan, Çagalaryň güni 14-nji noýabrda , garaşsyz Hindistanyň ilkinji primer ministri Çaça Nehrunyň(Nehru daýy) dogalan gününde bellenilýär.
IrlandiýaEdit
Irlandiýa, Çagalaryň güni 20-nji Noýabrda bellenilýär.
ÝaponiýaEdit
Ýaponiýa çagalaryň güni (こどもの日 kodomo no hi) 5-nji maýda, milli baýram hökmünde 1948-nji ýyldan bäri belleilip gelinýär. 3-nji martda gyz çagalaryň we 5-nji maýda oglan çagalaryň baýramçylygy bellenilýär,
GazagystanEdit
Halkara Çagalaryň güni 1-nji Iýunda bellenýär we çagalar üçin milli baýram hasap edilýär. 3 milliondan gowurak çagalar Gazagystanda baýramçylygy gutlaýarlar.
North KoreaEdit
Koreýa Halk-Demokratik Respublikasy Çagalaryň güni 1-nji iýunda Halkara çagalaryň güni hökmünde bellenilýär (국제 아동절). 1945-nji ýyla çenli bu baýramçylyk 1-nji maýda geçirlýärdi. Mundan başga hem bu ýerde başga baýram. 조선소년단창립절(Ýaş pionir jemgyýetiň esaslaşdyrylmagynyň festiwaly ) 6-nji iýunda bellenilýär.
Günorta KoreýaEdit
Koreýa Respublikasy,5 -nji maý Çagalaryň güni (어린이날). Ene-atalar wagtlaryny çagalary bilen geçirýär. Çagalar haýwanat baglaryna , muzeýlere we çagalar üçin gurnalan ýerlere syýahada alyp gidýärler.
LiberiýaEdit
Liberiýa, 1991-nji ýylda esaslaşdyryldy.
MaldiwlerEdit
Maldiwler, Çagalaryň güni 10-njy maýda bellenilýär. Şol güni hemme mekdep okuwçylary baýramy gutlamak üçin mekdeplere gidýärler. Çagalar üçin birsüri gurnaklar şol mekdeplerde geçirilýär.
MawrikiýEdit
Mawrikiý,Çagalarynyň güni 1991-nji ýylda Halkara Afrika çagalarynyň güni hökmünde esaslaşdyryldy.
MýanmarEdit
Mýanmar, Çagalaryň güni 13-nji fewralda bellenilýär.
MeksikaEdit
Meksika,Çagalaryň güni ("Día Del Niño") 30-njy aprelde bellenilýär. Şol güni mekdep mugallymlary okuwçylary üçin gurnaklar taýýarlaýar. Şol gün kabir mekdeplerde sapaklar geçilmeýär. Olar dürli oýunlar, aýdym gurnaýarlar we çagalar gowy görýän naharlaryny getirip ýoldaşlary bilen paýlaşýarlar. Käbir maşgalalar çagalaryny alyp daşary gezelenje çykýarlar. Parklarda we sport merkezlerinde çagalar üçin ýörite çäreler geçirilýär. Ýazda geçirilýänligi sebäpli çagalar ýazy simbollaýan ýaz eşiklerini geýýärler.
MalaýziýaEdit
Adatça 1-nji oktýabrda bellenýär ýöne 20-nji noýabrda hem bellenilýär
MoldowaEdit
Moldowa,Halkara Çagalaryň güni 1-nnji Iýunda bellenýär. 2016-njy ýyldan bäri jemgyýetçilik baýramy diýip kabul edilýär.
MongoliýaEdit
Mongoliýa, Halkara Çagalaryň güni 1-nji ýunda bellenilýär. "Эх үрсийн баяр" diýip tanalýar.
MozambikEdit
Mozambik,Halkara Çagalaryň güni 1-nji iýunda hem bellenýär.
NepalEdit
Nepal, Çagalaryň güni (बाल दिवस) Nepal kalendaryna göra Bhadra 29-ynda bellenýär(Awgust-Senýabr) Birleşen milletler guramsy bilen ylalaşykdan soňra bellenilip başlandy. 1990-njy ýylda baýram diýip kabul edildi.
Täze ZelandiýaEdit
Täze Zelandiýa, Çagalaryň güni Martyň birinji Ýegşenbesinde geçirilýär. Şablon:Citation needed
NigeriýaEdit
Nigeriýa Çagalaryň günini 27-nji Maýda geçirýär. Ilkinji gezek 1964-nji ýylda esaslandyryldy. Bu baýram başlangyç we orta mekdepler üçin jemgyýetçilik baýramçylygy diýip kabul edildi. Döwletiň ýeriniň uly bolmagy sebäpli çagalaryň az sany topary çärä gatnaşyp bilýär.
NikarakuaEdit
Nikarakua Halkara Çagalar güni Iýun aýynyň 1-ine bellenýär.
NorwegiýaEdit
Çagalaryň güni Norwegiýada 17-nji maýda geçirilýär. Şol güni Norwegiýanyň Konstitusiýa güni bellenilýär.
PalestinaEdit
Çagalaryň güni Palestinada 5-nji aprelde bellenilýär.
PanamaEdit
Çagalaryň güni ýa-da Balalaryň güni 1-nji noýabrda döredildi, ýöne Wiwian Fernandez de Torrižos tarapyndan (Prezident Matin Torrižosyň(2004-2009) aýaly) Iýul aýynyň 3-nji Ýegşenbe diýilip üýtgedildi.
ParagwaýEdit
Çagalaryň güni Paragwaýda 15-nji Awgustda bellenilýär. oňa '' Acosta Ñu-yň söweşi'' hem diýilýär . Waka görä 3 müň 500 sany ýaşlary 6 we 13 ýaşlardaky çagalardan düzülen Paragwaý goşuny 3 sany güýçli döwletiň 20 müňe golaý goşunyň garşysynda prezident Solano Lopeziň uruşdan gaçyp gitmegi üçin greşipdirler. Bir şeýmede Lopeziň buýrugy bilen çagalaryň urşanlygy aýdylaýar , başga bir şeýmede bolsa çagalaryň öz islegleri bilen urşa gatnaşanlygy aýdylar. Çagalaryň güni şol 5 ýyllyk urşy ýatlamak üçin gurnalýar.
PeruEdit
Peru döwletiniň kanunlaryna göra Çagalaryň güni (Día del Niño Peruano (Ley Nº 27666) , Peru Çagalarynyň güni (kanun Nº 27666)) her ýylyň aprel aýynyň ikinji ýegşenbesinde bellenmeli. Mundan başga hem her ýylyň awgust aýynyň ikinji ýegşenbesinde ''Halkara Çagalaryň güni'' bellenilýär. Şol güni çagalar gutlanylýar we ene-atalaryndan sowgat alýarlar. Köp sanly oýunjak, elektronik, we egin eşik dükanlarynda arzanlaşyk bolýar.
FilippinlerEdit
Filippinler, 1992-nji ýyldan 20-nji noýebrynde baýram diýip döredildi.
PolşaEdit
Polşa, Çagalaryň güni (Dzień Dziecka) Iýun 1- da bellenilýär. Halakara Çagalaryň güni 1952-nji ýylda Polşada orta atylýar. Mekdeplerde dürli cäreler gurnalýar we sapaklardan boşadylýar, Iýun aýynyň birinji hepdesinden başlap parklarda we dynç alyş ýerlerde festiwallar gurnalýar. Ene-atalar çagalry üçin adatça sowgat alýarlar.
Portugaliýa we öňki kolonoýalaryEdit
Portugaliýa (hemde Gwineýa-Bisau, Makao, Kabo-Werde, Gündogar Timor, Angola, Mozambik we San-Tome we Prinsipi ýaly öňki kolonoýalary), Çagalaryň günini (Dia da Criança) 1-nji Iýunda belleýärler.
RumyniýaEdit
Çagalaryň güni Rumyniýada (rumynça: "Ziua Copilului") Iýun aýynyň 1-ine bellenilýär. Çagalar ataça maşgalasyndan we ata-enelerinden sowgat alýarlar. Birtopar çäreler guralýar.
2012-nji ýylyň iýun aýynyň 1-ine Halkara Çagalaryň güni Rumyn hökümenti tarapyndan Zähmet , Maşgala we sosial goragy ministrliginde bellenildi. Takmynan 100 çaga ''Çagalaryň Ministri'' diýen hormat hatlary gowşuryldy
2017-nji ýyldan güýje giren täze kanuna göra(Kanun 220/2016), Çagalaryň güni resmi baýram.
Russiýa federasiýasyEdit
Russiýa, Çagalaryň güni 1-nji iýunda bellenilýär. Ilkinji gezek 1949-njy ýylda döredildi.
SingapurEdit
Adatça 1-nji oktaýrdah Singapur resmi ýagdaýda Çagalaryň güni bellenilýär. Şoňa çalymdaş ýene-de bir gün hem iýulyň birinji ýegşenbesi geçirilýär. Çagalar bagyndaky çagalara we başlangyç synpdaky okuwçylar okuwlaryndan boşadylýar. 2011-nji ýyldan başlap Çagalaryň güni Oktaýbr aýynyň birinji anna güni bellenilýär.
Günorta Afrika RespublikasyEdit
Günorta Afrika Respublikasynda Çagalaryň güni Noýabr aýynyň ilkinji şenbe güni, ýöne bellenilşi beýleki döwletlere seredeniňde gaty pes derejede.
Günorta SudanEdit
Günorta Sudanda Çagalaryň güni 23-nji dekabrda bellenilýär.
SlowakiýaEdit
Slowakiýada Çagalaryň halkara güni (Medzinárodný deň detí) 1-nji Iýunda bellenilýär. Çagalar haýwanat bagy ýaly käbir ýerlere mugt syýahat edip bilýärler.Empty citation (help)
IspaniýaEdit
Ispaniýada Maýyň ikinji ýeşenbesinde "Día del niño" ady bilen bellenilýär.
Şri-LankaEdit
Şri-Lankada Çagalaryň güni 1-nji Oktýabr .
SudanEdit
Sudanda 23-nji dekabrda bellenilýär.
SurinamEdit
Surinamda, Çagalaryň güni 5-nji dekabrda bellenilýär. Adatça 12 ýaşa çenli çagalar ene-atalaryndan sowgat alýarlar.
ŞwesiýaEdit
Şwesiýada Çagalaryň güni oktýabr aýynyň ilkinji Duşenbe güni bellenilýär.
ŞweýsariýaEdit
Şweýsariýa çagalaryň güni 1925-nji ýylda kabul edildi.
TaýwanEdit
Taýwan 4-nji Aprelde Çagalaryň güni bellenilýär (Empty citation (help)).
TaýlandEdit
Taýland Milli Çagalaryň güni (Taýiçahyt. วันเด็กแห่งชาติ) Ýanwar aýynyň ikinji şenbe güni bellenilýär..
TürkiýeEdit
Türkiýäniň milli beýik gurultaýy(ady barlamaly) 1920-nji ýylyň 23-nji aprelinde döredildi. 23-nji aprel 1921-nji ýylda baýram diýilip kabul edildi. 1927-nji ýyldan soňra baýramyň ady Çagalar güni bilen üýtgedildi (türk.taýl. วันเด็กแห่งชาติUlusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı, türkmençe "Milli özygtyýarlylyk we Çagalaryň baýramy")
UkrainaEdit
Çagalaryň güni (ukr. День захисту дітей, Den zakhystu ditey, türkmeçe "Çagalary gormagyň güni") Iýun açynyň 1-i bellenilýär. Çagalaryň güni ukrain Prezidentiniň karay bilen 1998-nji ýylda kabul edildi (№ 568/98)
ÇeşmelerEdit
"National Children's Day website". Nationalchildrensday.us. 14 March 2007. Retrieved 8 March 2012.


text:
Türkmen Döwlet habarlar gullugynyň maglumatyna görä, şeýle hem bu telefon gürrüňdeşliginde prezident Berdimuhamedow özbek prezidentini ýakyn günlerde bellenilip geçilzhek Özbegistanyň garaşsyzlygynyň 18 ýyllygy bilen-de gutlapdyr.
Maglumatda prezident Yslam Karimowyň Özbegistanyň üstünden geçýän bu türkmen-hytaý gaz truboprowodyna iki goňşy ýurduň dostlugynyň hem-de hyzmatdaşlygynyň aýdyň simwoly hökmünde baha berendigi aýdylýar. Ýöne Türkmenistanyň resmi maglumatynda prezident Berdimuhamedowyň türkmen-hytaý gaz truboprowodynyň açylyş dabarasyna gatnaşmak barada özbek prezidentine eden çakylygyny prezident Yslam Karimowyň kabul edip etmändigi barada welin hiç zat aýdylmaýar.


text:
Ýaş ýigit elinde gyrmyzy, ter almany saklap durdy.
- Ony iý! - diýip, Ruh aýtdy. - Ol durmuşyň almasydyr.
-Durmuşyň almasyny iýmäge wagt taparyn. Maňa şöhrat, baýlyk gazanmak gerek.
- Onda ýör, gideli, yzyma düş. Men saňa şöhratyň almasyny görkezeýin - diýip, Ruh aýtdy Olar dag ýodalaryndan ýöräp başladylar. Çarkandakly dag ýodalarynda ýokaryk galmak olara ýeňil düşmedi. Emma olar ýuwaş-ýuwaşdan öňe sary ädimläp barýardylar. Ýakyp-ýandyryp barýan Günem, öl-myžžyk eden ýagyş-da onuň maksadyna ýetmegine böwet bolup bilmedi. Şol gidip baryşlaryna ýigit wagtyň nähili geçenini-de bilmedi. Olar baryljak ýere ýetýänçäler ýigidiň saçlary çalardy, gollarynyň güýji gaçdy. Ahyrsoňy bir belentlige ýetdiler.
- Ine, gelmeli ýerimize-de gelip ýetdik - diýip, Ruh dillendi. Birwagtky ýigit kanagatlanma bilen uludan dem aldy:
- Hany onda maňa şöhratyň almasyny ber-dä.
Ruh oňa togalak, gyrmyzy, ajaýyp almany uzatdy. Saçy çalaran birwagtky ýigit almany höwes bilen eline alyp, oňa işdämenlik bilen agyz urdy. Haçan-da almanyň içiniň çüýrükdigine göz ýetirende ol soragly nazaryny Ruha dikdi:
- Bu näme?
Sen geňirgenme. Sen ony şol wagt iýmelidiň. Her zat öz wagtynda ýagşy - diýip, ol jogap berdi.
Şöhratyň almasy
Ýaş ýigit elinde gyrmyzy, ter almany saklap durdy.
-
SiziňÝalyBiri
2 months ago
- Çeşme?


text:
Magtymguly adyndaky Sazly-drama teatrynda Türkmenistanyň halk artisti Garold Neýmarkyň 80 ýaşynyň dolmagy we “Mukam” skripkaçylar toparynyň döredilmeginiň 40 ýyllygy mynasybetli konsert boldy.
Konsertden öň bolan söhbetdeşligimizde Garold Isaakowiç 60 ýyl mundan ozal 20 ýaşly gür buýra saçly ýigit wagty Odessanyň ýörüte orta sazçylyk mekdebini tamamlap, eli skripkaly we uly işleri niýetläp Aşgabada gelen döwrüni ýatlady, bu şäher onuň ikinji watanyna, soňra “Mukam” skripkaçylar topary onuň ikinji maşgalasyna öwrüldi.
-Şu geçen ýyllarda eden işlerimiň maksady türkmen çagalarynyň saza zehinlidigini we milli eserlerden tä nusgawy hem-de häzirkizaman eserlerine çenli dürli sazlary çalyp bilýändigini görkezmekdi. Topar döredilmezden kän öň Respublikan sazçylyk mekdebiniň okuwçylary bilen dikuçarly serhetçileriňkä barýardyk, esgerler ýatakhanalarynda iň gowy nusgawy eserleri diňleýärdiler. Şu işimize minnetdarlyk hökmünde maňa “II derejeli hormatly serhetçi” ady daklypdy.
“Günorta çaý wagty” çäresinde biz çagalar bilen Aşgabadyň zähmetkeşler toparlarynyň öňünde çykyş edýärdik. Şeýdip men olara okuwy çykyşlar bilen utgaşdyrmagy öwretdim.
Skripkaçylar topary döredilenden soň ýurtda bolýan şanly çäreleriň ählisine gatnaşdyk. Häzir toparymyzda 50 adam bolup, olaryň arasynda toparyň çalýan sazlaryny ýaňy öwrenýän 6-8-nji synp okuwçylary-da, bu saz guralyna ussat uly synp okuwçylary-da bar. Öz aramyzda degşip, olara “garrylar” we “çagalar” toparlary diýýäris. Olardan Altyn Asyr bäsleşiginiň baýragynyň eýesi Gözel Seýitnyýazowanyň okuwçysy üýtgeşik zehinli Elina Gurbanowa has-da tapawutlanýar. Geçen ýyl Elina Moskwa Kremliniň Georgiý zalynda Aman Agajykowyň “Guşjagaz” eserini ýerine ýetiripdi. Kiçijik sazandanyň ussatlygy diňleýjilerde uly täsir galdyrdy.
Ýubileý konserti üçin biz ýaş skripkaçylaryň çäksiz mümkinçiligini görkezýän we meniň: türkmen çagalary islendik eseri çalyp bilýärler! –diýip aýdan pikirimi subut edýän eserlerini saýlap aldyk.
Konsert zehinli kompozitor Meret Annamyradowyň eserleri bilen başlandy. Olaryň arasynda “Tans” eseri, “Gülle, meniň Watanym” türkmen milli sazynyň parafrazy we seýrek çalynýan skripkaçylar topary, dutar we goboý üçin “Halmämmedowa bagyşlanyp” atly eseri bar. Sesleriň şeýle üýtgeşik utgaşdyrylmagy- sazçylykda seýrek duşýan ýagdaý. Ýöne owaz sazlaşygyny inçeden duýýan Meret Annamyradowyň döreden bu eseri üýtgeşikden şirin ýaňlanýar.
“Mukam” toparynyň ýerine ýetiren meşhur milli sazlaryny aýdymçy Liliýa Akdirowa öz aýdymlary bilen bezedi. Soňra konsert ýewropa saz medeniýetiniň nepis eserleri bilen dowam etdi. Tanymal toparyň ussat skripkaçylary Nikola Paganininiň iň täsirlkil eserleriniň biri bolan ”Baky hereket” sazyny ýerine ýetirende, tomaşaçylar oňa şowhunly el çarpmalar bilen ýokary baha berdiler.
Wofgang Amadeý Mosartyň fortepiano we skripkaçylar üçin lýa mažor Konserti ýerine ýetirilende Prezident baýragynyň eýesi Maýýa Maksudowa fortepianoida saz çaldy. Toparyň bu eseri skripkalar üçin aranžirlemede ilkinji gezek ýerine ýetirendigini bellemek gerek, ozal ol diňe orkestriň sazandarlygynda çalynýardy. Ýene-de tomaşaçylar sazandalary şowhunly el çarpmalar bilen alkyşladylar.
Aleksandr Krasotowyň “Bitlz hakda ýatlama” we “Amerikan jazynyň ýatdan çykarylan sahypalary” eserleri, Isaak Dunaýewskiniň “Kapitan Grantyň çagalary” filmine tolkunlaryň şaggylydysy, deňiz tolkunynyň sesi gelip duran, syrlardyr başdan geçirmelerden söhbet açýan uwertýurasy, Rejep Rejebowyň “Kerwen” atly özboluşly eseri diňleýjileri tolgundyryjy saz açyşlary älemine atardy.
Uilýams Jonsonyň “Şindleriň sanawy” filmine ýazan sazy ilkiji notasyndan ahyrkysyna çenli diňleýjleri özüne bendi etdi. Elbetde, Murat Koşlaýewiň “Skripkalaryň uçuşy” atly üýtgeşik eserini toparyň aňryçäk depginde ýerine ýetirendiginem bellemek gerek.
Konserti Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň watanperwer “Öňe, öňe, diňe öňe, jan Watan Türkmenistan!” eseri jemledi.
Görnükli sazanda we halypa Garold Neýmarkyň hyzmatlaryny göz öňünde tutup, Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow ony «Garaşsyz Türkmenistana bolan beýik söýgüsi üçin» ordeni bilen sylaglady. Ýubilýara sylagy döwlet baştutanynyň adyndan medeniýet ulgamyna gözegçilik edýän wise-premýer Bahargül Abdyýewa gowşurdy.
Surata düşüren: Ýuriý ŞKURIN
Çeşme: talyplar.com
Garold Neýmark öz 80 ýaş toýuny we skripkaçylar toparynyň 40 ýyllygyny sungat muşdaklarynyň arasynda garşylady
Magtymguly adyndaky Sazly-drama teatrynda Türkmenistanyň halk artisti Garold Neýmarkyň 80 ýaşynyň dolmagy we “Mukam” skripkaçylar toparynyň döredilmeginiň 40 ýyllygy mynasybetli konsert boldy.


text:
Ýurdumyzda her ýyl bellenilip geçilýän Hatyra gününde «Halk hakydasy» ýadygärlikler toplumyna gül çemenli baryp, Watan gahrymanlarymyzyň belent ruhunyň öňünde tagzym etmek, indi arzyly hem asylly däbe öwrüldi.
Hormatly Prezidentimiziň hemmetaraplaýyn goldawy netijesinde «Türkmenistan Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» ýylynyň aprelinden oktýabr aýy aralygynda Germaniýanyň paýtagty Berliniň Täze muzeýinde «Margiana Türkmenistanyň çäklerindäki bürünç asyryň şalygy» atly sergi geçirilýär.
Hormatly Prezidentimiziň: «Goňşy we beýleki döwletler bilen özara bähbitli, dostlukly gatnaşyklarymyz gün-günden ösýär» diýip parasatly bellemegi, Türkmenistanyň söwdada, ykdysadyýetde, syýasatda we medeni gatnaşyklarda dünýäniň ençeme ýurtlary bilen hoşniýetli, dostlukly gatnaşyklarynyň ýylsaýyn ýokarlanýandygyny aňladýar.
Beýik Seljukly döwletiniň meşhur weziri Nyzamalmülk «Syýasatnama» atly eserinde hökümdarlar barada şeýle diýýär: «Hökmigüýçli her döwürde bir adamy saýlap alyp, onuň şan-şöhratyny arşa çykarýar, oňa şalyk derejesini eçilýär.
Berkarar döwletimiziň Bagtyýarlyk döwründe, Gahryman Arkadagymyzyň parasatly syýasaty netijesinde, halkymyzyň mizemez agzybirligi dünýä ýaýyýar.
Halkymyz iňňän gadymy döwürlerden bäri ylma, bilime uly sarpa goýup gelýän halklaryň biri.
Halkara forum GDA gatnaşyjy döwletleriň Ynsanperwer hyzmatdaşlyk boýunça döwletara gaznasynyň guramagynda geçirildi.
Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalary netijesinde halkymyzyň milli mirasyny öwrenmäge, ony dünýä ýaýmaga uly üns berilýär.
Halkymyz gyz çagalara at dakanlarynda elmydama owadan atlary saýlamaga çalyşýarlar.
Hormatly Prizidetimiz geçen hepdäniň anna güni geçiren Ministrler Kabinetiniň mejlisinde ýurdumyzyň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň işi hakynda durup, diýarymyzyň uzak ýaşly raýatlary barada mähirli sözleri aýtdy.
Türkmenler gadym wagtlardan bäri baýdaga aýratyn sarpa goýupdyrlar. «Baýdak» häzirki wagta çenli dilimizde işjeň ulanylyp gelnen gadymy türkmen sözüdir.
Hormatly Prezidentimiziň parasatly ýolbaşçylygynda ýurdumyzy durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň baş milli maksatnamasyna laýyklykda döwletimiziň halk hojalygynyň ähli pudaklary, şol sanda deňiz we derýa ulaglar ulgamy hem döwrebaplaşdyrylýar, kämilleşdirilýär we dünýä ylmynyň soňky gazanan innowasion tehnologiýalarynyň esasynda ösdürilýär.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Gahryman Arkadagymyzyň parasatly ýolbaşçylygynda türkmen halkymyzyň milli medenýetine, mirasyna uly üns berilýär.
Türkmen halky ylym-bilime hemişe belent sarpa goýup gelen halklaryň biri.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda ýurdumyzyň halk hojalygynyň ähli ugurlarynyň, şol sanda ylym we bilim ulgamynyň has-da kämilleşmegine, rowaçlanmagyna, onuň dünýä ülňülerine laýyklykda ösdürilmegine giň ýol açyldy.
Türkmen bagşylary joşup aýdym aýdanlarynda aýdymyň öz şygyr bentleri bilen ugurdaş manyly sanamalary hem özlerinden goşup goýberýärler.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň parasatly ýolbaşçylygynda türkmeniň ruhy kämilligini, düşünje sagdynlygyny asyrlar boýy üpjün edip gelen milli mirasymyz çuňňur öwrenilýär.
Hormatly Prezidentimiziň tabşyrygy esasynda ýurdumyzda gowaça ekişi 2018-nji ýylyň 23-nji martynda Ahal, Mary we Lebap welaýatlarynda, 28-nji martda bolsa Daşoguz welaýatynda abraýly ýaşulularyň ak pata bermegi bilen badalga aldy.
Ata Watanymyz Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi hasaplanýar.
Hormatly Prezidentimiziň şu ýylyň 23-nji fewralynda Mary welaýatyna iş saparynyň çäklerinde Türkmenistan döwletimizde ýaýbaňlandyrylan giň gerimli özgertmeler bilen baglanyşykly taryhy ähmiýetli wakalar boldy.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň parasatly ýolbaşçylygynda döwletimiziň halk hojalygynyň ähli pudaklarynda, şol sanda ylym, bilim we medeniýet ulgamynda-da giň gerimli özgertmeler durmuşa geçirilýär.
Dünýä taryhynyň gatlaryna ösen medeniýetiň, sungatyň mekany bolup giren Türkmenistanyň gadymy ýadygärliklerinde geçirilýän arheologik gazuw-agtaryş işleriniň netijesinde ýüze çykarylan taryhy tapyndylar ylmy esasda öwrenilýär.
Soňky ýyllarda TYA-nyň Arheologiýa we etnografiýa instituty tarapyndan Nusaý Ürgenç kerwen ýolunyň ugrunda ýerleşen Paryzdepe, Şährihaýbar ýaly ýadygärliklerde alnyp barylýan işler bellärliklidir.
Gyzgynlygyndan hemem gyzyl burçuň ajysyndan ýaňa agzyňy ýakyp barýan unaş sowuklamanyň, dümewiň bire-bir emi.
TYA-nyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynda hem ösümlik dünýäsiniň köpdürlüligini artdyrmak, olary gorap saklamak boýunça işler ylmy esasda alnyp barylýar.
Türkmen milli göreşi medeniýetimiziň aýrylmaz bölegidir. Türkmen halky gadymy döwürlerden bäri göreş sungaty bilen içgin gyzyklanyp gelipdir.
Halyçylyk sungaty uzak heňňamlarda timarlanyp, gitdigiçe owadanlanyp, türkmeni dünýä ýüzüne tanadyp gelen milli guwanjymyzdyr, halkyň ýüzüniň tuwagydyr.
Daşky gurşawy goramak, ekologiýanyaýawlysaklamak bilen baglanyşykly meseleler häzirki zaman dünýäsinde esasy meseleleriň birine öwrüldi.
Ýurdumyzda ylym-bilime, dünýä ylmynyň iň soňky gazananlaryny özleşdirmäge uly ähmiýet berilýär. Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň tagallalary bilen ylym-bilim ulgamyny kämilleşdirmek babatda, alymlaryň işine itergi bermek, türkmen ylmynyň taze binýadyny tutmak boýun-ça düýpli işler amala aşyrylýar.
Öňňin, 15-nji iýunda hormatly Prezldentimiziň paýtagtymyzda we Ahal welaýatynda alnyp barylýan işler bilen dikuçarda, guşuçar belentlikden tanyşlykda, akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň ýadygärlik heýkelini Köpetdagyň belentliginde ýerleşdirmek barada aýdanlary halkymyzda uly buýsanç duýgusyny döretdi.
Şu gün ýurdumyzda giňden bellenilýän Ylymlar güni mynasybetli paýtagtymyzda Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasynyň Merkezi geňeşi we Ylymlar akademiýasy bilen bilelikde her ýyl geçirilýän ýaşlaryň arasynda ylmy işleriň bäsleşiginiň ýeňijilerine sylaglary gowşurmak dabarasy boldy.
Gadymy hem şöhratly taryhynda Änew, Nusaý, Dehistan, Marguş, Merw, Köneürgenç, Amul, Sarahs, Abywerd ýaly medeni ojaklary döredip, umumadamzat medeniýetiniň ösüşine uly goşant goşan türkmen halky ylym-bilime aýratyn sarpa goýup gelipdir.
Ylym biziň düşünjämizde, ýönekeýleşdirilip aýdylanda, döredijilikli işiň netijesidir.
Sagdynlygyn we ruhubelentligiň ýylynda ynsany bagtly, eşretli durmuşa ýetirýän güýç ylymdyr.
Halkymyz «It geldi gut geldi» diýýär. Gut sözi gadymy türkmen sözi bolup, ol bagt manysyny aňladýar.
Öz durmuşyny türkmen topragyndan üzňe görmedik alym-arheolog Wiktor Iwanowiç Sarianidi ömrüniň köp bölegini türkmen sährasynda, has takygy, Garagum çölünde, gadymy ýadygärlikleri öwrenmek üçin gazuw-agtaryş işlerini alyp barmak bilen geçirdi.
«Mirasa sarpa soýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan 2016-njy ýylyň 4-nji ýanwarynda geçiren wideoşekilli iş maslahatynda hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň müňýyllyklaryň dowamynda toplanan maddy we ruhy gymmatlyklaryny gorap saklamagyň döwlet syýasatynyň möhüm ugry bolup durýandygyny aýratyn nygtady.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzda bolup geçýän öz-gerişlikler halk hojalygynyň ähli pudaklaryny öz içine alyp, halkyň medeni babatda hem kämilleşmegine şert döredýär.
Milli Liderimiz şu ýylyň 13-nji ýanwarynda il içinde Paryzdepe ady bilen meşhur bolan gadymy taryhy ýadygärlige baryp gördi. Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, örän baý medeni-taryhy ýadygärliklere eýe bolan bu toprakda geçmişde dünýä ýaň salan beýik işler bitirilipdir: şäherler
döredilip, binalar gurlupdyr.
Şu ýylyň dowamynda paýtagtymyzda, onuň
töwereklerinde hem-de ýurdumyzyň welaýatlarynda agaç nahallarynyň 3 million düýbüni oturtmak bellenildi. Gahryman Arkadagymyz ýurdumyzyň baş şäheriniň binagärlik keşbini özgertmek hem-de abadanlaşdyrmak boýunça meýilnamalaryň öz wagtynda we
ýokary hilli ýerine ýetirilmegine berk gözegçilik etmegiň wajypdygyny sargyt edýär.
Edermen ekerançy daýhanlarymyzyň
nesilme-nesil çekip gelýän päk zähmeti netijesinde sadymy döwürlerden şu günlere gelip ýeten maddy mirasymyz bolan gawunlar milletimizin ruhy mirasynda-da ykjam orun alypdyr: türkmen dilinde, däp-dessurlarynda, halk döredljiliginde gawun bilen bagly aýtgylaryň, durnukly söz düzümleriniň, rowaýatlaryň... giden ulgamyny görmek bolýarŞu toý günlerinde şolaryň kähirini ýatlasak, datly gawunlarymyzyň ýakymyna hem-deýokumyna sarpa goýdugymyz bolar.
Geobotanika we Milli gerbariý gaznasynyň, şeýle hem Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň barlaghanalarynda biziň ýurdumyzyň dürlik künjeklerine bolan ýazky ekspedisiýanyň barşynda toplanan maglumatlary we ösümlik materiallaryny işläp taýýarlamak boýunça işler alnyp barylýar.
Häzirki döwürde ata-babalarymyz tarapyndan bize miras galdyrylan milli baýlyklarymyz bolan taryhy ýadygärliklerimizi öwrenmäge, olarda rejeleýiş, öň ki durkuny dikeldiş işlerini geçirmäge hem-de täze nesle abat ýagdaýynda ýetirmäge, olar barada nesihat işlerini alyp barmaga giň ýol açyldy.
Zenanyň şirin owazyna eýlenip, çagany uklatmak maksady bilen hiňlenilip aýdylýan sallançak başyndaky hüwdülerden başga-da, oňy ele alyp, bökdürip, hopba edip ýa-da aýagyň üstünde ýatyryp, yralaýan wagtyňda aýdylýan her hili çeper setirler hem folklor diýlip atlandyrylýan gymmatly hazynanyň içinde kän gabat gelýär.
Halkymyzyň ata-babadan gelýän halal we arassa ýoluny döwrebap dowam etdirýän hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň geçmiş taryhyny, edebiýatyny, sungatyny, milli däp-dessurlaryny täzeçil, töwerekleýin hem-de düýpli öwrenmegiň, nesillerimizi watansöýüjilik, halallyk, ynsan-perwerlik ruhunda terbiýele-mekde egsilmez hazyna bolan milli mirasymyzy dikeltmek bilen, halkymyzyň medeni-ruhy dünýäsini baýlaşdyrmagyň döwletimiziň gaýragoýulmasyz wezipeleriniň biridigini nygtaýar.
Häzirki döwürde iň wajyp meseleleriň biri hem ylym we önümçilik bähbitli ösümlikleriň tohumlarynyň asyl nusgalaryny genetika banklarynda saklamak hem-de olaryň nesil toplumynyň gorlaryny ýöriteleşdirilen ekin ýerlerinde diri görnüşde ösdürmek we öwrenmek bölüp durýar.
Ýakynda Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Tehnologiýalar merkezinde «Ýurdumyzy özgertmekde innowasion tehnologiýalar» atly ylmy maslahat geçirildi.
Milli Liderimiz ylym ulgamyny ösdürmegiň, alnyp barylýan ylmy-barlag işlerinde ýokary netijeleri gazanmagyň esasy şerti hökmünde ýaş alymlaryň täze neslini terbiýeläp ýetiş-dirmäge aýratyn üns berýär.
Hormatly Prezidentimiz Türkmenistanda düýpli we amaly ylymlary, innowasion senagaty ösdürmegi, ylmy, bilimi halka peýda berer ýaly derejä ýetirmegi wezipe edip goýdy we geljegi has uly bolan ylmyň ileri tutulýan ugurlaryny kesgitledi. Şol ugurlaryň biri hem ynsanperwer ylymlardyr.
Magtymgulynyň döredijiliginiň özeni türkmeniň gadymy hem baý halk döredijiligidir. Halkyň dünýa hakyndaky oýlanmalary, dünýa düşünmeleri ähli çuňlugy we danalygy bilen şahyryň döredijiligine siňipdir.
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynyň bu işi ýokary hünärli biolog-floristiçileri we sistematikaçylar amala aşyrýarlar. Bu işiň esasy ugry daşary ýurtlaryň howa şertlerine uýgunlaşan ösümlikleri ýurduň howa-toprak şertlerine uýgunlaşdyrmak ýa-da introduksiýa, ösümlikleriň seýrek duş gelýän görnüşlerini goramak bolup durýar.
Ýurdumyzyň çäginde ýerleşen taryhy ýadygärlikleri gorap saklamak, milli medeni mirasymyzy öwrenmek, wagyz etmek bilen baglanyşykly il-ýurt bähbitli işler Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe has giň gerim bilen dowam etdirilýär.
Merdana türkmen halkymyz gözbaşyny asyrlaryň jümmüşinden alyp gaýdýan, edermen pederlerimizden şu günki bagtyýar nesillere miras galan behişdi bedewlerimizi milli buýsanjy saýyp arzylaýar.
Hormatly Prezidentimiziň başlangyjy bilen «Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan üstümizdäki ýylda eziz Watanymyzy mundan beýläk hem ösdürmek, özgertmek ugrunda alnyp barylýan ägirt işleriň her biri milli mirasa sarpa goýmak bilen utgaşdyrylýar.
Bu prosess anyk, nätanyş ösümlik bilen alnyp barylýan işiň ykdysady we sosial maksada laýyklygyny, onuň ýerli flora bilen ekologik we biologik deňeşdirip bolujylygyny nazara almak bilen oýlanyşykly toplumlaýyn ylmy çemeleşmäni talap edýär.
Özüniň milli medeni, edebi we taryhy gymmatlyklary bilen adamzat jemgyýetiniň ösmegine saldamly goşant goşan türkmen halkynyň geçmiş taryhyny çuňňur öwrenmek we dünýa ýaýmak Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň döwlet syýasatynyň ileri tutudan ugurlarynyň biri bölüp durýar. Belent maksatlara beslenen bu ugurlary has-da ýaýbaňlandyrmak Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylynda giň gerime eýe bolýar.
Ol ýazgylar ilkinji gezek kiçi Bezegli deräniň diwar ýazgylarynda gabat gelýär. Diwar suratlary, alymlaryň pikirine görä, takmynan, 14 müň ýyl ozalrak döredilipdir. Şeýlelikde, şol gowak ýazgylaryndan 8 kilometr uzaklykda ýerleşýän Çendir jülgesiniň, Ak obasynyň, Gyzyl Ymam gonamçylygynyň gapdalynda, iki dagyň arasynda, beýik gumly dag depelerinde ýerleşen daş heýkelleriň ýaşy, takmynan, 1011 müň ýyla golaýdyr. Şol ýadygärlikler birbada döremändir. Olar müňýyllyklaryň dowamynda ýasalypdyr. Şonuň üçin olaryň dörän wagty we daşky şekili asyrlar boýunça üýtgäp durupdyr.
Repetek Döwlet biosfera goraghanasy 1927-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 27-sinde Gündogar Garagumuň ajaýyp gara ojar tokaýlaryny hem-de onuň daş-töweregindäki meýdanlary gorap saklamak üçin döredildi. Goraghananyň wezjpesine Garagumuň çägeli çölüniň aýratyn, ÖTjboluşly iiýtgeşik ösümlik we haýwanat dünýäsini öwrenmek, goramak hem-de dikeltmek işleri girýär. Olardan başga-da, demir ýol duralgalarynyň, säginelgeleriň we öri meýdanlaryndaky guýularyň töwereklerini gök-bagçylyga öwürmäge uly iins berüýär.
Türkmenistanyň biçak baý geçmişi bar. Bu gün Altyn depe, gadymy Merw, Coltan Sanjaryň mawzoleýyi, Köneürgenjiň binalary, Maşady-Misserian galalary, Nusaý galasy köpleri haýran galdyrýar. Bu ýadygärlikler dünýä siwilizasiýasynda aýratyn orun tutýar. Türkmenistanda olar bilen bir hatarda henize çenli doly öwrenilmedik ýadygärlikler hem az däldir.
«Türkmen dili» gazeti,
2018-06-13
Türkmen dil bilime ösüş ýolunda
Berkarar diýarymyzda ylym-bilim ulgamyny özgertmek, ösdürmek, innowasiýalary giňden durmuşa ornaşdyrmak meselesi döwlet syýasatynyň esasy ileri tutulýan ugurlarynyň birine öwrüldi. Hormatly Prezidentimiziň nygtaýşy ýaly, ýurduň mundan beýläkki ösüşini, bäsleşige ukyplylygyny üpjün etmek wezipesi hem köp babatda ykdysadyýetiň innowasion görnttşiniň kemala getirilmegi, ylmyň we tehnikanyň täze gazananlaryny giňden durmuşa ornaşdyrmak bilen pugta baglanyşyklydyr. Düýn ýurdumyzda Ylymlar güni giňden bellenilip geçildi. Paýtagtymyzdaky Türkmenistanyň Oguz han adyndaky Inener-tehnologiýalar uniwersitetinde «Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ylym, tehnika we innowasion tehnologiýalar» atly halkara ylmy amaly maslahat öz işine başlady.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň 2018-nji ýyly «Türkmenistan Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» diýip yglan etmegi türkmen diliniň gadymy taryhyny, onuň häzir-ki ösüş ýagdaýyny, baý sözlük goru-ny ylmy esasda düýpli öwrenmäge giň ýol açdy. Gahryman Arkadagymyzyň «Türkmenistan Beýik Yüpek ýolunyň ýüregi» ýylynyň ilkinji aýynda Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasyna gelmegi türkmen alymlaryny täze ylmy gözleglere höweslendirdi. Hormatly Prezidentimiziň Ylymlar akademiýasynda eden taryhy çykyşynda: «Ylym jemgyýetçilik ösüşiniň kuwwatly özgerdiji güýji hökmünde ýurduň durmuşynda örän möhüm orny eýeleýär, dünýäniň öňdebaryjy döwletleriniň hataryna goşulmagynyň esasy şerti bolup hyzmat edýär» diýip belledi we türkmen ylmyny toplumlaýyn ösdürmegiň ugurlaryny kesgitledi.
Magtymguly adyndaky Dil we edebiyat instituty Türkmenistanyň hormatly Prezidentiniň dil we edebiyat babatynda öňe süren ýörelgelerinden hem-de «Türkmenistanda milli medeni mirasy ylmy taýdan öwrenmegiň we wagyz etmegiň 2016-2021-nji ýyllar üçin Döwlet maksatnamasyny», «Türkmenistanda ylmy barlaglaryň we innowasiýa tehnologiýalarynyň netijeliligini ýokarlandyrmagyň 2017-2021-nji ýyllar üçin Döwlet maksatnamasyny» we «Türkmenistanda durmuş-ynsanperwer ylymlaryny ösdürmegiň 2018-2023-nji ýyllar üçin Döwlet maksatnamasyny» amala aşyrmak boýunça ýerine ýetirilmeli çarelerin Meýilnamalaryndan ugur alyp, ylmy-barlag işlerini ýerine ýetirýär.
Institutda dil babatynda düýpli ylmy derňewleri geçirmek esasynda häzirki zaman türkmen diliniň ösüş ugurlaryny kesgitlemek; dilimiziň taryhyny öwrenmek; türkmen diliniň dürli ugurlaryna degişli sözlükleri düzmek; türkmen diliniň beýleki halklaryň dillerine bolan gatnaşygyny, mynasybetini öwrenmek babatda ylmyň häzirki zaman gazananlaryny umumylaşdyrmak; türkmen halkynyň medeni we ruhy baýlyklaryny öwrenip, halkyň arasynda hem-de halkara derejesinde wagyz etmek işleri alnyp barylýar.
Institutda hereket edýän häzirki zaman türkmen dili bölümi türkmen diliniň fonetikasynyň hem-de grammatikasynyň wajyp meselelerini düýpli öwrenýär. Şonuň ýaly-da, türkmen dilinde dürli grammatik serişdeleriň ulanylyşy, sözleriň ýasalyş ýollary, dürli söz toparlarynyň many, gurluş we ulanyş aýratynlyklary bilen baglanyşykly meseleler boýunça düýpli ylmy derňewleri geçirýär.
Täze ylmy maglumatlar esasynda işlenilen «Nusgawy şahyrlar dil hakynda» atly ylmy monografiýa şu bölümde alnyp barlan ylmy-barlaglaryň netijesidir. Monograflýada türkmen nusgawy şahyrlary Nurmuhammet Andalybyň, Döwletmämmet Azadynyň, Şabendäniň, Magtymgulynyň, Şeýdaýynyň, Magrupynyň, Gaýybynyň, Keminäniň, Seýdiniň, Zeliliniň, Mollanepesiň dil hakyndaky pikirlerini düýpli öwrenmek bilen, olaryň dil baradaky garaýyşlarynyň kökleri, diliň şol döwürdäki jemgyýetçilik-aragatnaşyk we çeperçilik hyzmaty ylmy taýdan seljerildi. Şeýle-de, işde dürli dilleri bilmegiň, öwrenmegiň, dil serişdelerini hertaraplaýyn çuňňur özleşdirmegiň, dil baýlyklaryny ýerlikli ulanmagy başarmagyň endikleri dogrusyndaky garaýyşlar ylmy-barlaga çekildi.
Bölümiň düzümindäki fonetik barlaghanada türkmen diliniň çekimli we çekimsiz sesleriniň aýdylyş aýratynlyklaryny, sözleýişde olaryň ýerine ýetirýän hyzmatlaryny, sözlemleriň intonasiýa gurluşyny, onuň ýerine ýetirýän hyzmatlaryny, sözleýişde basymyň üýtgeýiş kanunalaýyklyklaryny anyklamak boýunça eksperimental derňew işleri alnyp barylýar. Häzirki zaman ösen tehnologiýalaryň ylma ornaşdyrylýan döwründe institutyň fonetik barlaghanasyna hormatly Prezidentimiziň alyp beren täze ygtybarly enjamlarynda yzygiderli ses ýazgylary geçirilýär. Dilimiziň fonetik gurluşyny döwrebap enjamlarda barlamagyň esasynda «Türkmen diliniň fonetikasy» atly jiltlik taýyar edildi. Jiltlik 2 kitapdan ybarat bolup, onuň 1-nji kitaby «Fonemalar sözleýişde» atlandyrylyp, onda fonetikanyň ylym hökmünde öwrenýän meseleleri, derňew usullary, türkmen diliniň çekimli we çekimsiz seslerinin aýratynlykda ýerine ýetirýän hyzmatlary, olaryň hasiýetleri, umumy we tapawutlanýan aýratynlyklary, özara tapawutlary, sözleýiş dowamynda üýtgeýiş kanunalaýyklyklary beýan edildi. Jiltligiň «Sözüň fonetik guralyşy» diýlip atlandyrylan 2-nji kitabynda türkmen dilinde bogunlaryň görnüşleri we olaryň esasy ulanylyş ýagdaýlary, sözüň singarmonizm hadysasy hem-de basymyň ýerine ýetirýän hyzmatlary anyk mysallar arkaly aýry-aýry bölümlerde häsiýetlendirildi.
Sözlükçilik, adalgaşynaslyk we dil medeniýeti bölümi sözleriň, adalgalaryň manylaryny düýpli öwrenmek esasyna düşündirişli, iki dilli, adalgaşynaslyk we kesp-kär, hünär bilen baglanyşykly sözlükleri, şeýle-de, orfoepik, orfografik we frazeologik sözlükleri düzmäge ýöriteleşendir. Bölümde türkmen edebi dilini kämilleşdirmek maksady bilen, dili kadalaşdyrmagyň dürs ýazuw, dürs aýdylyş meseleleri öwrenilýär hem-de edebi aýdylyşyň, edebi söz ulanylyşyň düzgünleri yzygiderli kämilleşdirilýär. Türkmen sözleýiş medeniýetiniň meselelerine aýratyn üns berilýär. Terjimäniň nazaryýetini öwrenmegiň meseleleri boýunça ylmy-barlaglar geçirilýär.
Bölümde alnyp barlan ylmy-barlaglaryň netijesinde «Türkmen diliniň sungat leksikasy», «Türkmen diliniň deňiz-derýa leksikasy», «Türkmen diliniň sport leksikasy» atly ylmy işler ýazyldy hem-de «Türkmen diliniň sport adalgalarynyň sözlügi», «Sungat adalgalarynyň sözlügi», «Türkmen diliniň nebit-gaz sözleriniň sözlügi», «Türkmen diliniň grammatik adalgalarynyň sözlügi» düzüldi.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüniň nukdaýnazaryndan işlenilen «Terjimäniň nazaryýetiniň esaslary» atly ylmy monografiýada terjimäniň nazaryýetini öwrenmegiň meseleleri, dil serişdeleriniň seçilip alnyşynyň sertleri, sözüň leksik birlik hökmünde teswirlenilişiniň esasy mümkinçilikleri, taýsyz (ekwiwalentsiz) sözler we olaryň terjimesi, frazeologik serişdeler hem-de olaryň terjimeleri hakynda ylmy seljermeler berildi. Onda nakyllaryň we atalar sözüniň terjimesi, terjime edilýän tekstiň anr aýratynlyklary boýunça dürli görnüşliligi, gazet habarlarynyň, maglumatlarynyň we ýörite ylmy-tehniki tekstiň terjimesiniň aýratynlyklary, jemgyýetçilik-syýasy edebiýatyň, gazet-urnal publisistikasynyň terjimeleri dogrusynda anyk mysallar getirilmek arkaly giňişleýin ylmy-seljermeler geçirildi.
Diliň taryhy we şiwe öwreniş bölümi düýpli ylmy derňewleri geçirmek esasynda dilimiziň taryhyny öwrenýär. Bölümiň ylmy işgärleriniň geçirýän ylmy barlaglary türkmen diliniň taryhyny, gadymy ýazuw ýadygärlikleriň, türkmen nusgawy şahyrlarynyň edebi mirasynyň dilini we ýerli gepleşikleri düýpli öwrenmek, toplanan maglumatlary ylmy dolanyşyga girizmek hem-de dialektologik sözlükleri düzmek işine gönükdirildi.
Geçirilen derňewleriň netijesinde «Türkmen diliniň dialektlerinde sözde yüze çykýan ses üýtgemeleri», «Şiwe maglumatlary dilimiziň taryhynyň çeşmesidir», «Kitaby dedem Gorkudyň dili» atly ylmy işler ýazyldy. Ylmy barlaglarda ekstralingwistik we lingwistik maglumatlar esasynda gadymy türkmen diliniň taryhy yzarlanyldy. Ýerli gepleşiklerimiziň taryhy pursaryny hemmetaraplaýyn şöhlelendirýän baý maglumatlar esasynda türkmen şiweleriniň ýerleşişi giňişleýin häsiýetlendirildi. «Kitaby dedem Gorkut» şadessanynda ulanylan çekimli we çekimsiz sesleri häsiýetlendirilmek bilen, olardaky açyklaşma, inçelme, dodaklaşma, ses artma, ses düşme kanunalaýyklyklarynyň özboluşlylyklary ýüze çykaryldy hem-de olaryň taryhy sebäpleri ylmy esasda düşündirildi.
Umuman, Magtymguly adyndaky Dil we edebiyat institutynda türkmen dil biliminiň möhüm meseleleri boýunça ylmy-barlaglary geçirmegiň hem-de dürli ugurly sözlükleri düzmegiň üstünde giň gerimli işler alnyp barylýar. Şonuň netijesinde, ylmy işler ýazylýar, dilimiziň söz baýlyklaryny öz içine alýan sözlükler düzülýär hem-de ylmy monografiýalar, köp jiltlikler Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüniň nukdaý-nazaryndan neşire taýýarlanylýar. Ylmy-barlag işleri ýerine ýetirilende hormatly Prezidentimiziň hemaýat-goldawlary hemişe duýulýar. Şeýle hem Gahryman Arkadagymyzyň dil bilimi babatynda öňe süren ýörelgeleri türkmen dilçilerini täze gözleglere atarýar.
Hezretguly DURDYÝEW,
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň
Magtymguly adyndaky Dil we edebiyat institutynyň
direktorynyň ylmy işler boýunça orunbasary,
filologiýa ylymlarynyň kandidaty


text:
ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp Eýranda işleýän islendik kompaniýany Birleşen Ştatlaryň ägirt uly bazar meýdançasynda zat satmakdan kesmegi wada bereninden birnäçe sagat soň, german awtoläheňi “Daimler” Eýrandaky biznes işlerini togtatdy.
"Biz mümkin bolan sanksiýalar bilen baglylykda Eýranda öňdenem çäkli bolan işlerimizi bes etdik” diýip, “Daimler” kompaniýasynyň sözçüsi 7-nji awgustda aýtdy.
Bu ädim “Daimleriň” Eýranda iki sany ýerli firma bilen bileleşip, “Mercedes-Benz” ýük maşynlaryny şol ýerde ýygnamak boýunça guran planlarynyň birden soňlanmagyna alyp gelýär
“Daimleriň” Trampyň gadaganlygy bozanlara temmi bermek haýbatyna gulak asyp, Eýrandaky işini togtatmagy Ýewropa Bileleşiginiň liderleri üçin-de oňaýsyzlyk döredýär, sebäbi olar Trampyň 2015-nji ýylda baglaşylan ýadro ylalaşygyny terk etmegine garamazdan, özleriniň Tähran bilen dünýä döwletleriniň arasynda baglaşylan ylalaşygy sylap, iş gatnaşygynda bolmagy wada beripdiler.
Ýeropa Bileleşiginiň ýewropaly işewürleriniň Eýranda galmagyny hyjuwlandyrmak üçin gören çärelerine garamazdan, “Daimler” Birleşen Ştatlar bilen işleşmegiň hatyrasyna Eýrandaky işini bes eden ýewropa korporasiýalarynyň häzirlikçe iň soňkusy boldy.
Fransiýanyň “Total” nebit läňeňi, PSA we “Renault” awtoulag öndürijileri hem Eýrandan çykýandyklaryny aýtdylar, Ýewropanyňawiasiýa läheňi “Airbus” bolsa, Waşington sanksiýalary dikeltjekdigini yglan edeninden soň,bu ýurda uçar ibermegini togtatdy.
"Eýran bilen biznes edýän islendik kişi Birleşen Ştatlar bilen biznes etmeýär” diýip, Tramp 7-nji awgustda, Eýranyň awtoulaglaryna, uçarlaryna, pars halylaryna we beýleki pudaklaryna garşy girizilen “ozalda-ahyrda girizilen iň agyryly sanksiýalryň ilkinji tapgyryny yglan eden twitter beýanatynda aýtdy.
Ak tamyň milli howpsuzlyk geňeşçisi John Bolton “Fox Business” neşiri bilen 7-nji awgustda eden söhbetdeşligindeÝewropanyň esasy kompaniýalarynyň Eýrandan çykmaklaryny dowam etdirmegi ABŞ sanksiýalarynyň eýýämden işleýändigini görkezýär diýdi.
“Ýewropa hökümetleri şindi hem ýadro ylalaşygyna ýapyşýar, emma olaryň kärhanalary ondan başardyklaryça çalt gaçýarlar, bu amerikan sanksiýalarynyň hiç bir zada garaman öz işini bitirýändigini aňladýar” diýip, Bolton aýtdy.
"Iş adamlary bilýär. Olar Birleşen Ştatlar bilen işleşmek isleýär, onsoň eger Eýran bilen biziň aramyzda seçgi etmeli bolsa, bu olar üçin örän aňsat seçgi” diýip, ol aýtdy.
Uzak wagtdan bäri Eýrana garşy bolan Bolton, noýabrda güýje girjek we nebit söwdalaryny nyşana aljak ikinji tapgyr sanksiýalaryň Ýewropanyň Eýranyň nebit eksportyny saklap galmak tagallalaryny hem puja çykarjakdygyny çaklady.
Uly ýük kompaniýalarynyň eýran nebitini daşamak baradaky şertnamalaryny togtatmaklary bilen, Bolton ýewropa paýtagtlaryndaky, hususan-da Brýusseldäki býurokratlaryň eýran nebitini ýurtdan çykarmak üçin bedre edinmeli bolmaklarynyň ahmaldygyny aýtdy.
“Daimler” Tähranyň ýadro programmasy zerarly uzaga çeken sanksiýalardan soň Tährana ilkinji bolup dolanan uly ýewropa kompaniýalarynyň ilkinjileriniň biri boldy. Ol 2016-njy ýylda Eýranyň Khodro Diesel (IKD) we Mammut Group kompaniýalary bilen bileleşip, “Mercedes” ýük maşynlaryny öndürmek we satmak baradaky ylalaşyk hatyna gol çekipdi.
Emma “Daimler” 7-nji awgustda entek Eýranda maşyn öndürmek we satmak işine başlamandygyny, bu ýurtda ýolagçy maşynlaryny hem satmaýandygyny nygtady.
"Biz syýasy özgermelere, hususan-da ýadro şertnamasynyň geljegi bilen bagly üýtegşmelere ýakyndan syn etmegi dowam etdireris” diýip, “Daimler “ aýtdy.
Ýewropanyň esasy kompaniýalarynyň birnäçesi şindi hem Eýrandaky işini dowam etdirýärýa-da häzirlikçe belli bir karara gelip bilmeýär.
Turboprop uçarlaryny öndürýänATR şu hepde, Waşingtonyň sanksiýalaryndan öň, IranAir kompaniýasyna ýene bäş uçaryny eltip berendigini, ýöne Eýranyň tabşyran galan ýedi uçaryny eltmek üçin ABŞ-dan rugsat almakda kynçylyk çekýändiginiaýtdy.
Ýewropanyň derman öndürijileri bolan “Sanofi” we “Roche” hem häzirlikçe Eýran bilen işleşýärler, emma olaram Birleşen Ştatlaryň sanksiýa girizişine ýakyndan syn edýändiklerini aýdýarlar.
“Nestle” azyk kompaniýasy özüniň Eýrandaky işine ABŞ sanksiýalarynyň täsir ýetirmändigini aýtdy.