text:
Häzirki wagtda dünýäniň köp ýurdy we hususy kompaniýalar daşky gurşawy goramaga hem-de garyplygy azaltmaga gönükdirilen ösüş ugruny saýlap alýarlar. Halkara guramalar we degişli pudaklar döwletleriň bu çemeleşmelerine ýokary baha berip, ählumumy maýylganlygy belli bir derejede saklamak hem-de hapa gazlaryň howa goýberilmeginiň möçberini azaltmak üçin tagalla edýär. Bu barada Birleşen Milletler Guramasynyň Baş sekretarynyň birinji orunbasary Amina Mohammed Bütindünýä bankynyň howandarlygynda geçirilen ýokary derejedäki duşuşykda eden çykyşynda belläp geçdi.
Onuň aýtmagyna görä, golaýda Halkara gämigurluşyk guramasy bu ugurda hapa gazlaryň howa goýberilmeginiň möçberini 2050-nji ýyla çenli 50 göterim azaltmak barada degişli şertnama gol çekdi. Bu örän möhüm hem-de uzak wagtlap garaşylan ädim. Indi nobat awiasiýa, sement, himiýa, demir we polat önümleriniň önümçiligine ýetdi – diýip, Amina Mohammed gürrüň berdi. BMG-niň ýokary derejeli ýolbaşçysynyň bellemegine görä, bu ugurda energetika we ulag ulgamynda ägirt uly işler edildi. Bu pudaklarda arassa energiýa çeşmelerinden giňden peýdalanmak üçin uly tagallalar edilýär. Häzirki wagtda elektromobilleriň önümçiligine uly ähmiýet berilýär. Şeýle ulaglaryň sany tutuş dünýäde 2 milliondan geçdi.
Bezirgen REJEPOW,
S.A.Nyýazow adyndaky TOHU-nyň mugallymy.


c: text/html

text:
Eger-de ulanyp ýören hard diskiňiz ýa-da flash we sd (çip) format soran ýagdaýynda ýada başga bir sebäpli işleman ýagdaýynda. Ilki kompýuterden check disk ediň.
Check disk näme?
Check disk kompýuterde cmd konsolynyň üsti bilen işleýän buýrukdyr. Ýagny siz bozuk hard diskiňizi ýada başga Pametli enjamlaryňyzy barlamak we düzetmek üçin ulanyp bilersiňiz. Check disk diňe käbir näsazlyklaryň öňüni alyp biler. Meselem Hard diskiňizi işläp durka birden tokdan aýyrdyňyz. Soňra dakanyňyzda format soran ýagdaýynda ýa-da işlemän ýagdaýynda Check diskiň üsti bilen düzetme mümkinçiligiňiz bar.
Nädip barlamaly?
Ilki bilen kompuýuteriňize hard diskiňizi (çip, Fleshka) usb arkaly birikdiriň. Soňra kompýuterden cmd konsolyny Administrator rugsady bilen açyň.
Acanyňyzdan soňra chkdsk ýazyň yzyndan bir boşluk goýup barlamak isleýän diskiňiziň harpyny ýazyň, soň dikleýin iki nokat ýazyň yzyndanam /f şuny ýazyp (Şu şekilde: chkdsk E: /f E harpyň ýerine barlamak isleýän diskiňiziň harpyny ýazyň) enter düwmesine basyp işlediň we dolýança garaşyň dolandan soňra hard diskiňiz üstünlikli işläp başlar.
5,497 gezek okaldy

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Oktawian Awgust
Oktawian Awgust (b.e. öň 63 - b.e. 14) - Rim imperatory (b.e. öň 27-b.e. 14), diktator Ý. Sezaryň ýegeni. Ol b.e. öň 44 ýylyna çenli Gaý Oktawiý, 44 ýyldan Gaý Ýuliý Sezar Oktawian, 27 ýyldan imperator Gaý Ýuliý Sezar Oktawian Awgust adyny dakynypdyr. B.e. öň 44 ýylda Sezar ölenden soň, Sezaryň weteranlaryna we soldatlaryna daýanyp, ýeke-täk häkimiýet ugrunda göreşe başlapdyr. Respublika senatorçylar partiýasynyň serdarlary Brutuň we Kassiniň garşysyna göreşmek üçin, Antoniý we Lepid bilen II Triumwiraty döredipdir. B.e. öň 42 ýylda Brut bilen Kassini derbi-dagyn edenden soň, Awgust öz esasy duşmany Antoniniň garşysyna çykyş edipdir. Ol Antoniden üstün çykypdyr we Rim döwletiniň ýeke-täk hökümdary bolupdyr. Senat oňa Awgust (mukaddes, beýik) diýen hormatly at beripdir. Awgust Senata täze düzgün girizipdir. Ençeme sapar konsullyga, beýik žreslige saýlanypdyr, ömürlik halk tribuny edilipdir, ähli häkimiýet Awgustyň elinde jemlenipdir, Senat we halk ýygnagy onuň erkini ýerine ýetiripdir. Awgustyň girizen düzgüni boýunça respublika edaralary monarhiýa bilen çalşyrylypdyr. Bu syýasy gurluş Prinsipat (harby diktatura) diýlip atlandyrylypdyr. Awgust Rim imperiýasyna Demirgazyk-Günbatar Ispaniýany, Dunaý boýundaky welaýatlary we başgalary birikdiripdir. Awgustyň höküm süren döwründe Rimiň edebiýaty we sungaty gülläp ösüpdir.


text:
«Türkmenýoltaslama»
Tehniki hasabat işleriň aýry-aýry görnüşleri boýunça materiallary peýdalanmak bilen inžener-geodeziýa gözlegleriniň taslanylmagynyň tabşyrylan tapgyry üçin tamamlanan tutuş toplumda her desga boýunça düzülmelidir.
Tehniki hasabatyň ýerine görkezmenama laýyklykda ýerine ýetirilýän inžener-geodeziýa gözlerleriniň desgalary üçin düşündiriş ýazgysy düzülýär.
Tehniki hasabatda ýerine ýetirilýän işleriň maksadyny, guralmagyny, usulyny, hilini we möçberini, şeýle hem olary geçirmegiň ähli aýratynlyklaryny we geodeziýa ylmynyň we tehnikanyň iň täze gazananlaryny ulanmagyň netijelerini häsiýetlendirýän doly maglumatlar bolmalydyr. Gurluşyk meýdançalary üçin inžener-geodeziýa gözlegleri boýunça tehniki hasabat tekstli bölekden we goşundylardan ybarat bolmalydyr. Tehniki hasabatyň tekstli bölegi şu bölümlerden düzülmelidir:
- Umumy maglumatlar.
- Işleriň sebitiniň gysgaça fiziki-geografiki häsiýetnamasy.
- Işleriň sebitiniň topografo-geodeziki taýdan öwrenilmegi.
- Daýanç geodeziki ulgamlar.
- Suratadüşüriş geodeziki ulgam.
- Topografiki suratadüşürişler (meýilnamalary täzelemek), şol sanda ýerasty we ýerüsti desgalary surata düşürmek.
- Kärhanalaryň durkuny täzelemek üçin demir we awtomobil ýollaryny surata düşürmek.
- Gözlegleriň beýleki görnüşlerini geodeziýa taýdan üpjün etmek.
- Inžener-gidrografiki işler.
- Howply geologiki ýagdaýlar öwrenilen mahaly geodeziki işler.
- Liniýa desgalarynyň trassalarynyň inžener-geodeziki gözlegleri.
- Işleriň tehniki gözegçiligi we kabul edilmegi.
- Buýruja we beýleki guramalara berilýän materiallaryň sanawy.
Tehniki hasabata goşundylarda şular ýerleşdirilýär: buýrujynyň tehniki tabşyrygynyň nusgasy; işleri geçirmek üçin rugsatnamanyň nusgasy; meýilnamalaýyn daýanç geodeziýa ulgamynyň ülňüsi; belentlik daýanç geodeziýa ulgamynyň ülňüsi; başlangyç geodeziýa punktlarynyň barlaglarynyň wedomosty; geodeziýa ulgamlarynyň bellenilen hemişelik punktlarynyň (nokatlarynyň) abrisleriniň, saklamak üçin gözegçilik geodeziýa punktlarynyň tabşyrylmagy hakynda akt; daýanç geodeziýa ulgamlarynyň punktlarynyň koordinatlarynyň we belentlikleriniň wedomosty; geodeziýa ulgamynyň meýilnamalaýyn surata düşürişiniň ülňüsi; belentlik geodeziýa ulgamynyň ülňüsi; uzak wagtlyk saklamak üçin hemişelik nyşanlar bilen berkidilen nokatlaryň koordinatlarynyň we belentlikleriniň wedomosty; keseligine ugurlaryň ölçegleriniň maglumatlary; meýilnamalaryň listlerini sütünlere bölmek bilen ýerine ýetirilen topografiki suratadüşürmegiň uçastoklarynyň ýerleşmeginiň kartogrammasy; inžener-geologiki işleriniň we beýleki nokatlaryň koordinatlarynyň we belentlikleriniň wedomosty; tamamlanan işleriň materiallaryny kabul etmegiň akty; inžener-topografiki meýilnamalaryň nusgasy.
Goşmaça talaplar boýunça şular berilýär: binalaryň (desgalaryň) burçlarynyň koordinatlarynyň wedomosty we ýerasty desgalaryň guýularynyň (kameralarynyň) katalogy; ýerasty we ýerüsti desgalaryň ülňüleri; ýerüsti desgalaryň guýularynyň (kameralarynyň) diregleriniň eskizleri; binalaryň (desgalaryň) ölçeg çyzgylary; meýdançanyň içersindäki demir we awtomobil ýollarynyň meýilnamalary, wedomostlary, uzaboýuna we keseligine profilleri; beýleki materiallar.
Aýrylýan desgalaryň we aýrybaşgalanýan ýerleriň, jarlaryň, köwleriň we batgalaşan uçastoklaryň ýapgyt dagly uçastoklaryň öwrüminiň burçlarynyň wedomosty; trassanyň häsiýetli nokatlarynyň situasiýanyň elementlerine baglanyşyk abrisleri; berkidilen trassanyň buýruja tabşyrylmagynyň akty esasynda işler ýerine ýetirilýär.


text:
Laý wulkanlary (patlawuklar)—Zeminiň dirilik demidir
Gojaman Hazaryň kenary... Owadan jülgelerdir dag etekleri alysda galdy. Güwwüldili şaglawuklardyr çeşmeler çöldäki salgym deýin ýitip gitdi. Arçadyr bahar gülleri bilen gözel görke giren kert gaýalar-da indi göze ilmeýärdi. Käte bir ho-ol alysda deňiz inçejik zolak bolup görünýär diýäýmeseň, daş-töweregiň ýüzlerçe kilometre uzap ýatan birmeňzeş çägelik...
Emma birki sagat geçenden bu uç-gyraksyz düzlükde hem üýtgeşik zatlaryň duş gelýänine göz ýetirýärsiň. Sende Ýeriň jümmüşinden çogup çykýan Zemin demini eşitmäge hem görmäge mümkinçilik döreýär. Çünki Hazar deňziniň kenarynda ýurdumyzdaky iň gadymy geologik jynslar—laý wulkanlary hereket edýär. Onalarça, hatda ýüzlerçe million ýyl ozal bu ýerlerde ýerasty tebigy hadysalar möwç urupdyr. Häzirki wagtda olar özüni düýpsiz uçuda gapgaran jynslary süýşürip, ýazylyp erkinlige çykmaga amatly pursadyna garaşyp ýatan ertekilerdäki jynlara meňzeýär.
„Wulkan“- gadymy grek miflerinde –ot taňrysy. Ot çabraýan daglaryň ählisine wulkan diýilýär. Biziň döwrümizdäki gyzgyn suwly ýerlerdir patlawuklaryňam şeýle magma wulkanlar hereketi bilen ýakyn baglanşygy bar.Dogrusy, hereketi we möçberi taýdan olary dag wulkanlary bilen deňeşdirip bolmaz. Ýogsa olar daş görnüşi boýunça magmaly wulkanlara meňzeýärlerem. Bularda-da ýokarlygyna inçelýän agzy bolup, ondan mahal-mahal ýokaryk laýdyr gaz, köplenç gyzgyn suwdyr nebit atylyp çykýar.
Häzirki wagtda hereket edýän patlawuklar hemişe üýtgäp durýarlar. Olarda ýokarsyna inçelýän agzyna derek kiçeňräk erezler ýada kraterler bolup, olar suwly, suwuk laýly we nebitli bolýar. Gadymy wulkanlardan atylyp çykan jynslardan emele gelen daşa dönen depeler galypdyr.
Hereket edýän patlawuklar (olar ýurdumyzdaky wulkanlaryň ýarysyna golaýydyr), ylym üçin hemişe täzelenip durýan maglumatlar çeşmesidir. Başgaça aýdanyňda, olar—mezozoý gatlaklar toplumyna baryp ýetýän öte çuň tebigy burawlardyr. Geologlar A. A. Alizade we N. O. Nazarow dagy ençeme ýyllaryň dowamynda günbatar Türkmenistanyň laý wulkanlaryna barlag geçirip, olaryň sebitiň nebit-gazlydygyny gönüden-göni görkezýän nyşanlarydygyny kesgitlediler.
Türkmenistanyň günorta-günbatarynda uzynlygy 300 km we ini 100 km meýdanda şu kysmy wulkanlar ýerleşendir. Patlawuklar näme üçin hut şu ýerlerde döredikä? Sebäbi, bu ýerlerde neogen zamanynda laý, gumdaş, palçyk bilen hek garyndysy, kirşen, çägesöw toprak ýaly deňiz çökündilerinden ybarat, çuňlugy on kilometre golaý ägirt uly çöketlik emele gelipdir. Hut şonuň üçinem, Günbatar-Türkmen çöketligi wulkanlaryň kemala gelmegi üçin amatly ýer bolupdyr. Şeýle kuwwatly çökündiler emel gelende, adatça, ýokarky gatlaklarda ýokary basyş döreýär. Suw siňen laýdyr çäge herekete gelýär. Ýokary gyzgynlyk, gazyň, kondensatyň, nebitiň, düzüminde her hili elementler bolan gömülen suwlar suwuklanan maddalaryň maýyşgak toplumlarynyň hereketlenmegine getirýär. Basyş netijesinde şol maddalar ýolunda duş gelýän jynslary weýran edip, jaýryklardan flýuid görnüşinde ýokaryk okdurylýarlar. Şeýdibem, wulkanlar döreýär. Emma wulkan döremegi bilen çuň gatlaklarda nebit flýuidleriniň hereketi togtamaýar. Gazdyr nebit brekçiýalaryň öýjükli gatlagyna dolýarlar, netijede nebtiň we gazyň iri ýataklary kemala gelýär.
Günbatar Türkmenistanyň patlawuklary günortada Esenguly şäherçesinde başlanyp, Çelekende (Hazarda) tamamlnaýan bölek-bölek baýyrlar ulgamyny emele getirýärler. Ondan soň ol deňziň içi bilen Apşeron ýarym adasyna tarap gidýär. Hazar deňziniň suwunyň derejesiniň üýtgemegi bilen patlawuklar suwuň üstünde-de, teýinde-de gabat gelýärler.
Sarmat eýýamynyň ortasynda, takmynan mundan 10-12 million ýyl ozal tutuş Türkmenistanyň we goňşy ýerleriň ählisini eýelän äpet deňiz kiçelip başlaýar. Şol tektoniki hereketleriň netijesinde ýurduň günortasynda, häzirki Hazar döwlet goraghanasynyň ýerleşýän ýeri bolan Keýmir-Çekişler sebtinde tutuş wulkanlar topary emele gelýär. Olaryň arasynda Gaýnag depe, Çekişler, Akpatkawuk, Kaliskiý wulkany, Tüýnükli, Porsy, Keýmir wulkanlar topary bar. Şol ýerlere aýlanamyzda Akpatlawugyň has işjeň wulkandygyna göz ýetirdik. Ol, gürrüňsiz, dünýä derejesindäki tebigy geologik ýadygärlikdir. Onuň hereket edýän krateri gyralary südürli depelikdir. Onuň depesinde güýçli akymlardan emele gelen gümmez kysmy beýiklik bar. Düzlük ýerden 100 metr töweregi ýokary galyp duran gümmeziniň gyralary çuň käldir çuňluk döreden akymlar tarapyndan bölünipdir. Esasy depesiniň merkezinde ini 200 metr bolan krater köli henizem gaz-läbik akymlydyr. Meselem, Gaýnag depe wulkanyndan läbik akýan kiçeňräk ýeke baýyr galypdyr.
Demirgazykda, Çekişler şäherçesiniň golaýynda „göçýän wulkan“ bar. 2006-njy ýylda ol kenardan 150-200 metr deňziň içindedi. Indi Hazaryň suwy onuň günbatar eňňidini ýuwýar, depäniň erňegi deňizden 5-6 metr ýokary çykýar. Çekişler wulkany beýlekilerden ini 60 metr bolan dürs tegelek krateri bilen tapawutlanýar. Wulkanyň agzynda kemala gelen kölçäniň suwy sarymtyl-mele reňklidir.
Şeýle dürs tegelek, ýöne ullakan krater Çekişlerden birnäçe kilometr daşdaky Keýmir sebtinde-de duş gelýär. Hereketli bu wulkan konusly däldir. Ol ini 200 metre, beýikligi 10 metre golaý eňňitli giň guýguç şekillidir.
Ekerem (gömülen) we çägesöw düzlükde 150 metrden-de ýokary galyp duran Gök patlawuk wulkanlary Keýmir-Çekişler sebitiniň demirgazyk toparyna degişlidir. Bu wulkan üýtgeşik özboluşly, ol durşuna çuň „ýygyrtly“, eňňitleri güýçli gazly we gaýnan läbik netijesinde dörän posly joýalyk bolup dur. Çökündi örtüginden çen tutsaň, ol patlaýan ýerini iki gezek üýtgedipdir. Gökpatlawuk we Akpatlawuk wulkanlary Kerç ýarym adasynyň läbikli baýyrlaryna meňzeýär. Olarda hem ýapgyt eňňitleri we tegelek kölçeler bolup, olaryň derejesi hemişe üýtgäp durýar.
Parahat wulkanlar birden- birden möwç alyp ugraýar. Olar atylyp başlanda läbikler birki metr belende zyňylýar. Bu ýagdaýy gözi bilen görenleriň aýtmagyna görä, has güýçli atylmalar-da bolup, olada ýoddur bromuň möçberi juda köp bolýar. Patlawuklaryň bejeriş häsiýetlidigini hem bellemek gerek. Bu ýerlerde ýod-bromly suwlaryň iri ýataklary tapyldy. Gumdagdan birnäçe kilometr gündogardaky Boýadag wulkanynyň golaýynda ýod we brom almak boýunça kärhana işleýär.
Boýadag—hakyky boýalar dagy. Tebigatyň ajap gözellik eçilen bu ýeri seni biparh goýmaýar. Wulkanlar ulgamynda bu gadymy wulkan iň gündogarkysydyr. Häzirki wagtda Boýadag ini 20 kilometrden-de uzaga uzap gidýän bölek-bölek baýyrlykdyr. Ol ençeme ýajryklara bölünendir. Olardan läbik akypdyr we depe- lerden brekçiýa atylyp çykypdyr.
Bu dagyň sütüne meňzeýän Garaburun depesi ençeme kilometrden-de göze ilýär, ol wulkanyň agzynda tutuşlygyna gatap, daşa dönen belli bir şekilsiz brekçiýadyr. Duzlaryň berkidip, bitum ornan brekçiýa wulkanyň pytrap giden konusynyň materialyndan berk eken, onuň beýikligi 40 metrden-de belent daşa dönen agzy iri wulkanyň güýçli atylmalaryna kaşaň ýadygärlik bolup galypdyr. Boýadagyň eňňitleri çal we açyk çal palçykdan emele gelipdir. Ol ýerdäk bar zat goýy gyzyl-goňur reňklidir.
Laý wulkanlarynyň şahasy Balkanabadyň üstünden Çelekene çenli göni günbatara uzap gidýär. Alygül wulkanynyň iň gýüçli patlamalary hut şu ýerde bolýar. Dag magdanlarynyň has çuňluklardan atylyp aýry-aýry bölekleriniň ini 2-3 metre ýetýär. Beýleki wulkanlar—Günbatar Porsyköl we Gyzyl Porsyköl krater kölleridir.
Türkmenistanyň günbatarynda häli-häzire çenli wulkanlaryň atylyp durýanlygyny biýän az bolsa gerek. Hereket edýän wulkanlary öwrenmegiň özi geologiýanyň ençeme meselesiniň çözgüdini tapmaga ýardam edýär. Iň gadymy döwürlerden bäri wulkanlaryň we wulkan jynslarynyň gazylyp alynýan peýdaly magdanlaryň ýataklary bilen jebis baglanşyklylygy tötänden däldir. Ady dünýä dolan alym I. M. Gubkin Türkmenistanyň we Azerbaýjanyň laý wulkanlaryny öwrenip, nebit ýataklaryny ir döwürlerde läbik wulkanlarynyň atylyp çykan ýerlerinden agtarmalydygyny ýüze çykardy. Häzirki wagtda günbatar Türkmenistanyň wulkanlarynyň ählisiniň töwereginde ülkäniň tebigy baýlyklarynyň çalt depginlerde özleşdirilmegi tötänden däldir.
Balkandan kölüň kenaryna çenli
Hatarynda tanymal arheolog H. Ýusubow, paleontolog A. Nigarow bolan ylmy topara gatnaşýanlar, Hazar döwlet goraghanasynyň hünärmenleri we „Agama“ alpinistler klubynyň agzalary özboluşly Garabogaz kölüniň gazaply kenarlarynyň ereginden 2000 kilometrden gowrak ýol geçdiler.
Ozboluşly gözel, ýöne az öwrenilen we syrly bu ülkä—Balkan welaýatynyň syýahatçylyk mümkinçiligini öwrenmek maksady bilen guralan topar barada taslamanyň ýolbaşçysy Oleg Güýçgeldiýew şeýle gürrüň berýär.
-Hemişe aýratyn gazaply hasaplanan çölde üýtgeşik açyşlar boldy. Hazar ýakasy binagärlik ýadygärliklerine baý bolmasa-da, her bir depe, her gözel jülge ýada baýyr taryhy wakalardan doly eken. Ekspedisiýa wagty joşgunly gadymyýet, galagoply Orta asyrlar barada ýatlamalr döredýän gadymy adamlaryň ýaşan ýerleri, gadymy neolit eýýamynyň gurallary, taryhy we tebigy ýadygärlikler täzeden öwrenildi we bellige alyndy.
Ekspedisiýa Uly Balkanyň günorta çetinde, geçen asyryň başynda rus alym –arheology A. Okladnikowyň tapan we ýazyp beýan eden gowaklaryndan başlandy, 10000 ýyl mundan ozal pederlerimiz şol ýerlerde ýaşapdyrlar. Ol Damdam çeşme we Jebel gowaklaryndan (1, 2) ilkidurmuş adamlarynyň kremniden ýasan gurallaryny, şeýle hem has giçkiräk döwre degişli, bişirilen toýundan ýasaln zatlary tapypdyr. Goraghananyň içindäki Gubaseňňir dag gerşiniň ýapgydyndaky gadymy adamlaryň ýaşan ýeri bolan neolit eýýamyna degişli beýleki bir Gaýly gowagy hem üýtgeşik tapyndylar mekany boldy. Gubaseňňiriň demirgazyk-gündogar dag şahasynda rus alymlary gadymy şaý-seplerini tapypdyrlar. Häli-häzire çenli syýahatçylar bu ýerlere aýratyn üns berýärler.
Toparymyz Balkanabatdan çykan dessine rus goşunlarynyň kiçeňräk galasynyň ýerleşen ýeri bolan Daşrabat çeşmesine bardy, ýerli gojalaryň aýtmagyna görä, ol ýerde has gadymy, heniz öwrenilmedik gala ýerleşipdir. Toparymyz şo taýdan demigazyga - Çilmämmetgum çöllük düzlüginden ýerli ilatyň zyýarata köp barýan ýeri Gözli ata öwlüýäsine tarap ugrady. Soňra biz Akgyr erezine, ondan aňryk gündogara we gündogar-günorta, Gökdere obasyna tarap ugradyk. Şol obanyň töweregindaki örän gyzykly tebigy ýadygärlikleri öwrenip, biz demirgazyga, Awlamyş guýusyna, ondan soň Tüwür obasynyň üstünden Garabogaz kölüniň günorta-gündogar kenaryna tarap ýola düşdük. Syýahatyň soňky gününi Garabogaz kölüniň töweregini öwrenmäge bagyşladyk.
Uzaga çekmedik syýahatymyzyň dowamynda taryhda belli bolan ýerler we şol ýerlerde bolan taryhy wakalar bilen tanyşdyk. Meselem, Gözli ata öwlüýäsinden daş bolmadyk ýerde tapylan kiçeňräk bina öwrenildi, şo taýda arheolog H. Ýusubowyň çaklamasyna görä, hywaly esgerler jaýlanypdyr. Gonamçylyk gözel ýerde ýerleşýär, ol ýerli ilatyň hem-de Gazagystandan we Özbegistandan gelýän myhmanlaryň arasynda gelim-gidimli ýerdir. Ol nireden peýda bolduka? Şunuň bilen baglylykda, Orta asyrlarda Balkanyň eteginde ýaşan türkmen taýpalarynyň ruhy baştutany weli Gözli ata ýada Uzyn Hasan ýatlanylýar. 102 ýaşly dana goja hywaly Sufýan hanyň goşunyna garşy göreşde türkmen tire-taýpalaryny jebisleşdirýär. Waka ХVI asyryň 20-nji ýyllarynda bolýar. Şonda duşmanlar türkmen goşunlarynyň ýeňse tarapyndan gelip, häzirki wagtda „Galmyk kesen“ (türkmenler demirgazykdan gelýän duşmanlaryň baryna „galmyklar“ diýipdirler) diýlen ýerden aşak inýär. Akgyr ereziniň çetinde biz ýene bir taryhy ýere baryp gördük. Bu ýerde ulgamy ýeke duran tekizlik bilen birleşýän 13 metrlik burun bar eken, oňa ýerli çopanlar Howply burun ýada Çotak diýýärler. Hywaly taryhçy Abulgazynyň ýazmagyna görä, Gözli atanyň mekanynyň golaýynda bolan söweşden üç gün soň Hywa hanyna salgyt tölemekden ýüz dönderen türkmen tireleri hut şu ýere çekilipdirler. Buruny güýçli diwar bilen ýapan türkmenler Hywa hanynyň goşunyndan mertlerçe goranydyrlar, diwaryň bölekleri häli-häzire çenli saklanyp galypdyr.
Kölüň günorta-gündogarynda pajygaly wakalaryň ençemesiniň, şol sanda, massaget we türkmen tire-taýpalarynyň garaşsyzlyk ugrunda göreş bolandygyny bellemek gerek. Taryhdan belli bolşy ýaly, pars şasy Kiruşyň goşuny şa zenan Tomirisden (Tumardan) ýeňlenden soň özüni tutup, ýene onlarça ýyldan massagetleriň üstüne sürünýär. Rowaýatlarda aýdylyşyna görä, Kiruşyň agtygy Dariý II-niň ýolbaşçylygyndaky ahemenidler goşuny pederlerimiziň ýaşan topragynda ýönekeý çopan Syraga duşýar, onuň bir özi Dariniň goşunyny ýeňmegi ýüregine düwýär.
Massagetli çopan miladynyň V asyrynda duşman goşunyny suwsuz-sölsüz şu ýerler getirip, öz halkyny duşmandan halas edýär. Şol wakadan ençeme asyr geçen soňam Akgyr ereziniň günorta çetindäki Çopan depä çykyp, Dariniň goşunynyň çölden aşyp, suwsuz jülgede wepat bolan ýerine syn edeniňde, şol wakany göz öňüne getirmek kyn däl.
Garabogaz kölünden günorta-gündogara ulgam bolup uzalyp gidýän Ärsary baba dagy-da ХVI asyrda bolup geçen wakalaryň şaýady, şonda türkmen serdary Ärsary öz gyzyny Eýran şasynyň dikmesine bermekden ýüz öwrüp:“ Ol meniň gyzyma däl-de, halkyma är boljak bolýar“-diýýär. Awlamyş guýysynyň ýanynda ol maşgalasy bilen daga çekilýär, emma duşmanlar ony tutup, jezalandyrypdyrlar. Bu ýerde türkmenleriň ençeme asyr bäri sarpalaýan gonamçylygy bar. Bu ýere ýurdumyzyň ähli welaýatlaryndan zyýaratçylar gelýärler.
Ýurdumyzyň demirgazyk-günbatarynyň tebigy gözellikleri diňe bir syýahatçy myhmanlary geň galdyrmasa gerek. Begarslandag diýlen ýerde biz hek maddalaryndan emele gelen geň landştafa gabat geldik, ol Zemindäki däl-de, eýsem Aýdaky manzara meňzeýärdi. Bu ýerdäki kiçeňräk tebigy suw ýygnanýan ýerde-kakda hatda iýul aýam janly-jandarlar üçin ýygnanan suw bar eken. Orta Aziýada olara “wadi“ diýýärler. Garabogaz kölüniň günorta şahasy hasam owadan eken. Gözli ata daglary, melemtil, kä ýereleri gyzyl-ak-çal reňkli Akgyr erezi we giçki hek eýýamynda (mundan 60-65 million ýyl ozal) bütewi deňiz çökündilerinden emele gelen magdanlaryň beýleki galyndylary hem reňbe-reň öwüşginleri bilen göreni haýran edýär. Ýerli ilatyň kömegi bilen biz Sakkar ýol diýen ýerde olardan-da gadymy we düýpgöter üýtgeşik tebigy galyndylara duş geldik. Gökdere obasynyň golaýynda uzynlygy 3 kilometr inçe zolakda biz käte iki we üç gatlakly äpet daşa dönen hek-çäge çökündisine gabat geldik. Geologlaryň aýtmagyna görä, bu daşlar dünýä ummanynyň gurap, ozalky deňiz düýbüniň tektoniki ýokary galmasyndan kemala gelipdir. Bir wagtlar olaryň asmandan inenligi barada jedellerem bolupdy, ýöne alymlar olaryň çökündiniň beýleki gumundan berkligini, bu ýerlerden tapylan maddalaryň giçki hek eýýamyna degişli bolup, olaryň Zeminde onlarça million ýyl ozal dörändigini subut etdiler.
Obanyň golaýynda Gökýokuş diýlen ýerde ýene bir gadymy daşa duşduk; ol has-da geňdi, özem juda uludy—boýy iki metre golaýdy. Kemal ata çeşmesiniň golaýyndaky düýe agylyndaky daşa dönen magdanlar-da geň şekili bilen bizi haýran etdi, olar çeşmäniň kenarynda sazaklardyr akyp ýatan suw bilen birlikde irki eýýamlaryň döwrüni ýatladýardy. Bu adam aýagy seýrek düşýän ýerde haýwan-jandarlaram özüni erkin duýýardylar. Gulandag ereziniň töwereginde biz dag goçlarynyň sürüsine, süýji suwly çeşmäniň gözbaşynda keýikleriňdir barslaryň aýak yzlaryna gabat geldik. Kenarýaka jeňňellerde käkiliklere, Garagandyk diýen ýerde Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen deňiz bürgütleriniň 10 sanysyna duş geldik. Bu ajap ýerlerd olary bimaza edýän zatlaryň bolmazlygy we ot-iýmiň ýeterlik bolmagy tebigaty halaýanlara guşlara we beýleki ýabany haýwanlara, jandarlara ýabany şertlerde olara syn etmäge mümkinçilik berer.
Onsoňam, ýerli ilatyň hoşmeýilliligi, myhmansöýerligi barada-da aýtmalydyrys. Goşoba, Gökdere, Tüwer, Awlamyş obalarynda—baran obalarymyzyň ählisinde bizi mähirli garşylap, sahawtly tagamlar bilen garşy alyp, degerli maslahat berýärdiler, kömek edýärdiler. Bize arassa düýe çalyny hödür edýärdiler, ýolbeletleri, şol ýerlerdäki ajaýyp ýerler, tebigy ýadygärlikler barada gürrüň berýärdiler. Sebitiň etnografik, taryhy we ekologik syýahaty özünde jemleýän „oba syýahatçylygyny“ ösdürmäge ägirt uly mümkinçiligi bar.
Aýdere- Sumbar jülgesiniň haýran galdyryjy girelgesi bolup, ol ýerde Köpetdagyň iki ýana çekilen belent gaýalarynyň arasynda Magtymguly şäheri ýaýylyp ýatyr. Eger-de Garaýolçy baýrynyň depesinden Magtymguly şäheriniň töweregine syn etseň, onda ol ýerleriň durşuna baýyrlyk bolup ýatanlygy göze ilýär.
Ýöne bu manzaryň iň üýtgeşigi Aaýderedir. Bu kiçeňräk baýyrlaryň beýikligi bir metrden sekiz metre çenli bolup, olaryň düzüminde duz galyndylarynyň möçberi juda köp bolansoň, olarda hiç zat ösmeýär. Bu ýerlere mahsus bolmadyk ýiti sarymtyl-gögýmtil görnüş olary hyýaly bir zat edip görkezýär. Şeýle üýtgeşik “gaýry planetalara mahsus landştaft” diňe Türkmenistanda duş gelýär.
Bu daglar gaty üýtgeşik: olar eräp akan tegelek görnüşli,reňki goýy gülgüne ýada çal, aga ýakyn reňkli bolup, ýagyş ýaganda üýtgeýär, howanyň çyglylygyna görä üýtgäp, älemgoşar reňkleri öwüsýär...Bu ajaýyp ýer tebigatyň diňe özüne mälim oýny üçin döredilen sahna bezegine meňzeýär.
Aýderäniň eňňitlerinde, hamala, bu ýere tötänleýin düşen ýaly seýrek duş gelýän ösümlik, “gaýry planetalara mahsus landştafta” bize has ýakyn Zemini röwüş berýär.
“Aý manzary” Nikolaý Rerihiň suratlaryny ýada salýar: sary baýyr, onuň aňyrsyndaky çal gaýalaryň depesinde alysdaky dagyň mawy zolagy, soňra dag depesindäki ak ümür zolagy, onuň depesinde bolsa, gök asman... görünýär. Ömründe äleme syýahat edip, näbelli planaeta gadam basmagy bir gezek arzuwlamadyk adamy tapmak kyn bolsa gerek. Ozallar şeýle hyýaly kosmonawtlar ýada astronawtlaramal etse, häzirki döwürde bolsa, älem syýahatçylary wysal edip bilýärler. Ýöne olaram köp däl. Emma Aý manzaryna syn etmek üçin Zeminden uçup gitmegiň geregi ýok. Munuň üçin günbatar Türkmenistana gelip, Sumbar jülgesindäki Sünt-Hasardag goraghanasyna barmak ýeterlik. Jülgäni demirgazykdan Sünt, Hasardag we Yssyk, günortadan olardan pesräk Monjukly gaýalary goransoň, bu taýy üýtgeşik subtropik howaly ýer bolupdyr.
Suwbar jülgesiniň howasy üýtgeşik ýakymly, ýumşak, otlardyr gülleriň mylaýym ysy ornan jana tenekar arassa howasy, owadan dereleridir jülgeleri bar. Bu sebitiň howasy yssy bolsa-da, jöwzaly däl, gyşy ýumşak gelýär. Jülgä gar düşenok diýseňem boljak, ol diňe dag depelerinde , özem Köpetdagyň gaýalaryndakyndan has az mukdarda saklanyp galýar.
Bu toprakda arpa, çowdary we gowaça ekse bolar, almalaryň sowuga çydamly görnüşleridir ýyly howany halaýan injir miweläp, kiçiräk palmalar ösýär. Sumbaryň ýokarky böleginiň dag akymlaryndan suwarylýan gapdal jülgelerinde, aýratynam Aýdere jülgesinde baglardyr gyrymsy ösümliklr gür ösýär, olaryň arasynda ýabany miweli baglar-da kän. Dagdan, çynar, kerkaw, zirk, itburun, şeýle hem alma, armyt, hoz , ýabany üzümdir böwürslen, ülje we injir, alça çyrmaşyklar bilen örtülip, gür,käte geçmesi kyn jeňňel bolup gidipdir. Gaýalardan ýokary galsaň, badam ösýän kiçeňräk tokaýlar duşýar, Gün şöhlesiniň gowrak düşüp, aýazdan goraglyrak ýerlerinde nar agajy gabat gelýär. Arça dag depelrinde seleňläp otyr. Mineral we kükürtli wodorod suwlary bilen tanalýan Parhaý çeşmesi-de bu ýerde. Onuň suwy ençeme keseli bejermekde we öňüni almakda peýdalydyr. Kürüždeý obasynyň töweregi-de kert gaýalary, gök öwüsýän çemenzarlyklary ençeme çeşmesi bilen gözeldir.
Sumbar we çendir jülgelerinde keramatly ýerler köpdir, her ýyl ol ýerlere zyýaratçylaryň müňlerçesi barýar. Bu toprakda özboluşly üýtgeşik arheoleogik ýadygärlikler, şol sanda gadymy adamlaryň durmuşy, ölüp-ýiyip giden haýwanlary awlaýan pursatlaryny beýan edýän gaýa suratlary çekilen ýerler hem bar.
Uly Balkanyň gowaklary
Uly Balkanda gowak azdyr, ol hem esasan giçki hek karbonat gatlaklary bilen baglanşyklydyr. Dag ulgamynyň günbatar eňňidinde uzynlygy 100 metr bolan Düz Mergen kese gowak olardan has bellisidir. Onuň agzy kert gaýanyň diwaryndadyr. Girelgesinden soň uzynlygy 40 metre, depesi 5 metre golaý giň zal bar. Gowagyň indiki uzynlygy 60 ini 20 metrden 40 metre çenli beýleki bölegine gädikden geçip barmaly. Beýleki bir Dam-dam çeşme gowagy ondan birnäçe kilometr gündogarda ýerleşýär. Onuň tagça şekilli 8 metre golaý girelgesi hek gatlaklarynyň arasyndadyr. Onuň geçmişde adamlar üçin gaçybatalga bolan bolmagam mümkin. Balkan dagynyň günorta çetinde geçen asyryň başynda rus alymy arheolog A. Okladnikow pederlerimiziň 10000 ýyldan hem köp wagt ozal ýaşan gowagyny tapypdyr we ony ýazyp beýan edipdir. Dam-dam çeşme (1, 2) we Jebel gowaklarynda ol ilkidurmuş adamlarynyň ulanan kremniden ýasalan zähmet gurallaryny, şeýle hem has giçkiräk döwre degişli syrçaly gaplary tapypdyr. Goraghananyň çägindäki Gubaseňňir gerşiniň eňňidindäki neolit eýýamyndan galan beýleki bir belli Gaýly gowagy hem geň zatlaryň tapylan ýeri boldy. Gubaseňňiriň demirgazyk-gündogar eteginde rus alymy gadymy şaý-sepleri hem tapypdyr. Häli –häzire çenli bu ýer syýahatçylaryň halaýan ýeridir.
Onuň demirgazyk eňňidinde Çöketli burun gowagy hem özüne çekijidir. Onuň agzyna barmak öte kyn, çünki ol 200 metrlik kert gaýanyň orta böleginde ýerleşýär. Onuň agzynyň ini 20 metre golaýdyr. Bu kese gowak umumy uzynlygy onlarça metr bolan iki bölekden ybarat. Onuň birinji böleginiň beýikligi 30 metre golaýdyr. Ondan beýikligi 20 metre golaý, ini 30 metrden gowrak ikinji bölege ýapgyt dar gädik bar. Diwarlaryndan syrygyp akmadan emele gelen iri ala sudurly, ýumşak öwüşginli sarymtyl mermer oniks oňa geň röwüş berýär. Türkmenistanda hünärmenleriň köpüsine we speleologiýanyň muşdaklaryna mälim bolmadyk beýleki tebigy köwleriň hem bolmagy mümkin.
Biz Türkmenistanyň daglaryndaky diňe iri gowaklara—tebigy bilimleriň hakyky ýerasty muzeýlere baryp gördük. Olar eýýäm gowy öwrenilen bolsa-da, hazirem uly gyzyklanma döredýär. Olary guramaçylykly syýahatçylykda giňden ulansa boljak. Bu özboluşly tebigy köwlere baryp, daşlar şalygynyň söz ýetmez gözelligini görmegiňem aýratyn lezzeti bar.
Eger-de dynç alýanlar iň gadymy siwilizasiýanyň yzlaryny we taryhy ýadygärlikleri görmek isleseler, onda Maşady-Misserianyň gadymy ýadygärliklerine syýahatçylyk toparlaryny gurap bolardy. Bu ýerde Х-ХIII asyryň kaşaň binalary— gadymy binagärleriň guran göreni haýran edýän minaralary, köşkleriň galyndylary, üýtgeşik arhitekturaly mawzoleýleri bar. Olara Bugdaýly obasyndan başlanýan 35-40 km gumak tekiz ýol barýar.
Bu sebitde syýahatçylary gyzyklandyryp biljek ýene bir ýer bar, olam günbatar Köpetdagyň iň çetki şahy—Gäwürli jülgesidir, ol ýerde neogen eýýamyndan galan gumdaşlar gatlagynda dünýä derejesindäki tebigy paleontologik ýadygärlik—gadymy düýäniň aýak yzlary saklanyp galypdyr. Onuň 2,5 million ýyl ýaşy bar. Günbatar Türkmenistanyň patlawuklary we Hazar ýakasynyň beýleki gözel ýerleri diňe bir alymlara taryhyň we geologiýanyň syrlaryny açmaga ýardam berýän goraghana bolman, eýsem düşünjäňi artdyrýan syýahatçylyk zolagy hem bolup biler.


text:
Ileri tutulýan durmuş ugurlary—milli syýasatyň esasy ýol görkezijileri
2016-njy ýylyň sentýabrynda kabul edilen Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň rejelenen görnüşi adamy jemgyýetiň we döwletiň iň ýokary gymmatlygy diýip yglan edýär. “Adamy goramak, goldamak we oňa hyzmat etmek döwlet häkimiýet edaralarynyň baş wezipeleridir” diýlip, ýurdumyzyň Esasy Kanunynda berkidildi.
“Döwlet her bir raýatynyň öňünde jogapkärdir we şahsyýetiň erkin ösmegi üçin şertleriň döredilmegini üpjün edýär, raýatyň janyny, at-abraýyny, mertebesini, azatlygyny, şahsy eldegrilmesizligini, tebigy we aýrybaşgalanmaz hukuklaryny goraýar”. Bu konstitusion düzgün hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň syýasatynyň binýady bolup durýar.
2007-nji ýylda ählihalk tarapyndan ýokary döwlet wezipesine saýlanan pursatyndan bäri milli Liderimiz milli ösüşiň strategiýasyny amala aşyrmaga girişdi. Onda durmuş çelgileri we ileri tutulýan ugurlary aýdyň we anyk beýan edildi.
Köpgurluşly ykdysadyýet ädimme-ädim gurlup, ony ösdürmäge ýurdumyzyň baý çig mal serişdeleri gönükdirildi, düýpli döwrebaplaşdyrmak tutuş durmuş ulgamyny gurşap aldy. Hut durmuş özgertmeleri hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başyny başlan özgertmeleriniň ýolunda ilkinjileriň biri boldy. Türkmenistanyň her bir raýatynyň durmuş üstünligi üçin şertleri döretmek olaryň esasy ugry hökmünde kesgitlendi.
Döwürlere barabar on ýyl: 2007-2017-nji ýyllar... Bu sanlaryň arasynda täze zawodlaryň, fabrikleriň, mekdepleriň, hassahanalaryň, ýaşaýyş jaýlarynyň, muzeýleriň we kitaphanalaryň müňlerçesi, şu döwrüň içinde gurlan awtomobil ýollarynyň we polat ýollarynyň, turbageçirijileriň onlarça müň kilometri, Türkmenistanda öndürilen, dünýä bazarynda bäsleşige ukyply önümleriň millionlarça tonnasy, asyryň iri taslamalaryna milliardlarça maýa goýumlary ýatyr.
Bu döwür beýik işleriň we möhüm wakalaryň, deňi-taýy bolmadyk üstünlikleriň we ägirt uly gazanylanlaryň, depginli zähmetiň we işjeň döredijiligiň ençemesini öz içine alyp, ýurdumyzyň gurulýan we pajarlap ösýän giň görnüşini synlanyňda onda aýry-aýry, uly üstünlikleri tapawutlandyrmak mümkin däl. Türkmenistanyň Prezidentiniň başyny başlan ähli reformalarynyň we özgertmeleriniň esasy aýratynlygy – olaryň toplumlylygy, innowasion häsiýeti, durmuş çelgileri hem-de halkyň abadan we baky durmuşyny üpjün etmegi ugur edinmegi bolup durýar.
2017-nji ýylyň 17-nji fewralynda Ruhyýet köşgünde ýokary döwlet wezipesine resmi taýdan girişmek dabarasynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow çykyş edip, ýurdumyzy ösdürmegiň strategiýasyny kesgitledi, durmuş syýasatynyň ileri tutulýan ugurlaryny görkezdi.
Geljek ýedi ýylyň dowamynda biz “Bilimli nesil—kuwwatly Watan”, “Medeniýet—halkyň kalby”, “Halkyň saglygy—ýurduň baýlygy” diýen şygarlar astynda işläris diýip, döwlet Baştutanymyz belledi.
Şonda nygtalyşy ýaly, bilimi we ylmy ösdürmezden, ýokary derejeli hünärmenleri taýýarlamazdan döwür bilen aýakdaş gitmek mümkin däldir. Şu maksatlar üçin Türkmenistanda çagalar baglarynyň, orta we ýokary okuw mekdepleriniň gurulmagy dowam eder, täze ýokary okuw mekdepleri açylar, bilim ulgamyny döwrebaplaşdyrmaga hem-de ýaşlaryň daşary ýurt dillerini düýpli özleşdirmegine aýratyn üns berler.
Medeniýeti we sungaty ösdürmäge uly orun degişlidir. Biz halkymyzyň baý ruhy we medeni mirasyna daýanmak bilen, halkymyzyň dünýä ýüzünde gurýan halk, döredýän halk hökmünde tanalmagyny gazanarys diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow belledi.
“Saglyk” döwlet maksatnamasyny amala aşyrmakda raýatlarymyza häzirki talaplaryň derejesinde lukmançylyk hyzmatlary üpjün ediler. Enäniň we çaganyň saglygyny goramak, bedenterbiýäni we sporty ösdürmek, häzirki talaplara doly laýyk gelýän saglygy goraýyş edaralaryny gurmak, şypahanalar ulgamyny giňeltmek, şeýle hem Hazaryň ekologiki taýdan arassa kenarynda döredilen “Awaza” milli syýahatçylyk zolagyny dünýä belli dynç alyş we sagaldyş merkezlerine öwürmek möhüm meseleleriň hatarynda görkezildi.
Milli Liderimiziň pikirine görä, durmuş syýasaty—bu döwletiň, jemgyýetiň we şahsyýetiň bähbitleriniň birleşýän ugry bolup durýar. Işjeň we netijeli durmuş syýasaty ägirt uly serişdeleri talap edýär. Muny bolsa diňe ykdysady taýdan kuwwatly ýurtlar başaryp biler. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygynda ykdysady taýdan ösüşinde uly üstünlikleri gazanan Türkmenistan durmuş maksatnamalaryny ýylsaýyn giňeldip, olary halkymyzyň durmuş derejesini ýokarlandyrmaga gönükdirýär.


text:
Häzirki wagtda gözel Aşgabadyň köçeleri uly baýramçylyk meýdançasyny ýada salýar. Dünýäniň dürli ýurtlaryndan gelen myhmanlar bir-birleri bilen mähirli salamlaşýarlar, dostlaşýarlar.
Olaryň bu şäherde geçiren her bir minuty olaryň durmuşyndan ýatdan çykmajak pursata öwrüler. Sebäbi bu ýerde adamlar birek-birege uly sarpa goýýarlar. Olaryň hersi planetamyzyň başga yklymyndan, başga sebitinden, başga ýurdundan, başga künjeginden geldiler. Olaryň hersiniň gepleşýän dili başga. Emma muňa garamazdan, olary has gowy ysnyşýarlar. Sebäbi sport halklary dostlaşdyrýar, doganlaşdyrýar.
Ýurdumyzyň myhmanlary halkymyzyň myhmansöýerligine haýran galýarlar. “Aşgabat 2017” oýunlaryna diňe bir türgenler däl, eýsem, žurnalistler bilen bir hatarda dürli kärdäki janköýerler hem geldi.
Daşary ýurtly myhmanlaryň köpüsi türkmen topragyna ilkinji gezek ädimini äden bolsa, käbirleri birnäçe gezek gelip görendiklerini, her geleninden şäheriň barha özgerýändigine şaýat bolandyklaryny belleýär.
Russiýa Federasiýasynyň “Nižnyy Nowgorod” teleýaýlymynyň wekilleri hem “Aşgabat 2017” oýunlary şeýle hem Türkmenistan barada täsirli gepleşikleri tomaşaçylaryna ýetirmek üçin gelipdirler. Teleýaýlymyň wekili Kseniýa Dorinowa paýtagtymyz baradaky sowalymyza “Göreni özüne bendi edýän şäher” diýip belleýär. Ol Türkmenistan barada köp zat eşidendigini, okandygyny emma bu ýurduň garaşyşyndan has gözeldigini belleýär. Dorinowa şäheriň binagärlik aýratynlygyna, arassalygyna, adamlaryň birek-birege mähirlidigine haýran galmak bilen şaýat bolandygyny aýdýar.
Tejribeli žurnalist işiniň ýeňil däldigine garamazdan, ynsanlaryň birek-birege uly höwes bilen ýardam bermekleriniň özüni ýadatmandygyny, mundan soňra mümkin bolan ilkinji pursatda bu ýurda gelmegiň arzuwyndadygyny belleýär. Ol kärini söýýändigine, emma bu ýerde işläninde, öz işinden has hem lezzet alandygyny uly buýsanç bilen belleýär.


text:
MerjenLB
Lebap welaýatynyň administratiw merkezinde gök-miwe önümleri saklanylýan iri sowadyjy toplum guruldy
Türkmenabat şäheriniň günortasynda birbada 3 müň tonna gök-miwe önümleri saklanylýan sowadyjy toplum işe girizilmäge taýýarlanylýar. “Lebapmiwe” welaýat obasenagat birleşiginde habar berlişine görä, täze desganyň gurluşyk-oturtma we işe goýberiş- sazlaýyş işleri umuman tamamlandy, eýýäm iýun aýynda gök-miwe, bakja önümleriniň, üzümiň täze hasyly am...
Hünärmenleriň gözegçiliginde
Welaýatymyzyň ähli ýerinde bolşy ýaly, Türkmengala etrabynyň hojalyklarynda hem gowaça ekişi giň gerimde ýaýbaňlandyrylýar. Kemine adyndaky daýhan birleşigi etrapda uly we öňde baryjy hojalyklaryň biri. Her ýylda gowaçadyr bugdaýdan ýokary hasyl alýan daýhan birleşiginiň edermen pagtaçylary Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi ýylynda hem 2650...
Türkmenabatly himiýaçylar kükürt kislotasynyň eksportyny ardyrýarlar
Türkmenabadyň himiýa zawodynyň ulag merkezine demir ýol wagon-çelekleriniň täze tapgyry gelip gowuşdy. Golaýda bu ýere esasan eksporta ugratmak üçin kükürt kislotasyny daşamaga niýetlenen wagon-çelekleriň 15-si getirildi. Döwrebap demir ýol çelekleriniň ýene bir tapgyry getiriler.
Kärhana Merkezi Aziýa sebitinde ýokary hilli kükürt k...
MEHANIZATORLAR TÄZE HASYLYŇ ALADASYNDA
2018-nji ýylda—Türkmenistan—Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi ýylynda etrabymyz boýunça meýilleşdirilýän pagta hasyly üçin 6100 gektar ýerde agrotehnikanyň kadalaryna laýyklykda sürüm işleri gyzgalaňly alnyp barylýar. Bu ugurda etrabyň tehniki hyzmat ediş kärhanasynyň hyzmaty bar. Kärhananyň işgärleri traktorlaryň sazlaşykly we bökdençsiz işledilmegini ga...
TELEKEÇILIGIŇ AÝDYŇ ÝOLY
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Arkadag Prezidentimiziň taýsyz tagallalary netijesinde türkmen telekeçiligi ösüşleriň ak ýoluna düşdi. Halk hojalygynyň döwlete degişli däl çygrynyň çalt depginler bilen ösdürilmegi ilatyň köp sarp edýän harytlaryna, önümlerine bolan isleginiň has doly kanagatlandyrylmagyna giň mümkinçilikleri açdy. Önüm ö...
Халач-Керки себити Бейик Йүпек ёлуныӊ угрунда
Гүндогар билен Гүнбатары бирлешдирен ве дүнйә дереҗесинде сөвда-медени гатнашыкларыӊ өсүшине онуӊ тәсир эден Бейик Йүпек ёлы энчеме асырлар бәри тарыхчыларыӊ, сыяхатчыларыӊ, сыясатчыларыӊ, нусгавы дүнйә эдебиятыныӊ бейик векиллериниӊ үнсүни өзүне чекип гелйәр. Милли Лидеримиз бу тема йүзленмек билен Бейик Йүпек ёлуныӊ хас ичгин, хас нетиҗели ве хас...
Beýik döwre beýik işler ýaraşýar
Hormatly Prezidentimiz Türkmen paýtagtyny döwrebap özgertmek barada yzygiderli alada etmek bilen, ýurdumyzyň sebitlerininiň, welaýat merkezleriniň hem ösmegi, täze we görkana keşbe beslenmegi baradaky meseläni üns merkezinde saklaýar. Hut şunuň esasynda Lebap welaýatynyň merkezi – Türkmenabat şäheri-de bezemen binalary, gür bagy-bos...
Allanyň Gudraty
Bir maşgalada, ekizek çaga dünýä inýär. Aradan, üç-dört ýyl geçenden soň, ýaňky çagalaň atasy, aýalyna:" Çagalarmyzam ulaldy, gel şular üçin ýakyn-garyndaşlary çagyryp toý bereli!" Muňada aýaly razy bolýa. Bular, toý berýärler. Hemme şatlanyp, begenip, tans oýnap ýördi. Şol wagt aýaly, ärine: "Çagalar görnenok, gözläp göräýiň" diýýär. Ol adamam hem...
Türkmen palawunyň taýýarlanyşy
Gerekli zatlar:
5 adamlyk
1 çaý käsesi yag
5 çaý käsesi tüwi
1 kg käşir
2 nahar çemçesi duz
1 kg et(gymmat bolsa towuk eti hem bolar:))
1 sogan we islege bagly 1 düyp sarymsak
Taýýarlanyşy:
Ilki bilen gazanyň içine ýagy guýup eti gowurmaly, ondan soň etiň...
Mart aýynda geçiriljek saýlawlara uly taýýarlyk görülýär
Berkarar Watanymyzyň binýady adalatdan bina edilendir. Çünki Gahryman Arkadagymyzyň döwlet dolanyşynda adalaty, aýdyňlygy, hakykaty baş ýörelge edinýär. “Döwlet –adam üçindir” diýen şygar bilen dolandyrylýan döwletimiziň her bir pudagynda, ulgamynda bu durmuşy hakykaty aýdyňlygy bilen duýýarys, görýäris. Adalatyň, hakykatyň üstünl...


text:
OWNUK Hangeldi's PhD. Materials:
Her halkyň taryhynda beýik dowürleri hem bar, ezilen döwürleri-de bolýar. Taryhda şeýle hadysany kabul etsek, onda türkmenleriň taryhynda-da XVIII asyryň II-nji ýarymyndan soň beýleki döwletler tarapyndan basybalyjylykly hem ýurt tozdyryjy taryhy tragediýalara duş gelinýäris. Türkmen halkynyň medeniýetiniň baý bazasy üç döwletiň täsir sfērasyna öwrülip Ruslar, Iňlisler we Eýran döwletleriniň arasynda üleşige düşýär. Halk oňa bir bada boýün egmeýär. Oňa gaýtawul bermek üçin özbaşdaklygyny goramagyň ugrunda dürli syýasy we harby hereketlere baş goşupdyrlar.
Orta Aziýada, Ýewropanyň ekspluatatsion konkurentsiýa prossesini geçiren döwründe XVIII asyryň soňlary we XIX asyryň 60-njy ýyllaryna gabat gelýär. Bu region Rusiýa döwletiniň syýasy täsir sferasynyň astynda tabyn hanlyklara öwrülýär. Bolşewizm rewolýutsiýasyndan soň hem Moskowanyň syýasy gurbynyň doly baknalygynda galýar.
Şeýle taryhy hadysalaryň topalaňly turan tüweleýine garamazdan nesilme-nesil saklanyp galan türkmen medeniýeti öz asyllylygyny ýitirmedi. Şonuň üçin aýdyň taryh, medeniýet we din hem diliň birligi bu dürli taýpa-tireli kowmyň arasynda milli däp-dessurlary ösdürmäge jaýdar ýerliginiň bardygyny ynam bilen aýdasyň gelýär. Umuman Orta Aziýadaky deň ykbally ýurtlar, uzak baknalyk bir döwürden soň olaryň taryhy we medeni miraslaryna laýyklykda garaşsyzlyk döwri başlanyp ösüş tapgyryna aýak basdylar.
Biz şu öňümizdäki duran işimizde arhiw çeşmelerden peýdalanyp hem dürli alymlaryň şu ugurdaky işlerine esaslanyp Etrek-Gürgen araçäkleriniň çekiliş tapgyryny gysgaça gözden geçireliň.
XIX asyryň 2-nji ýarymynda Orsýet patyşasynyň Orta Aziýadaky harby ekspansiýasy güýçlenip, goşunlar iki tarapdan ýagny gündogardan we günbatardan hereket edýärdi. “Rus-Eýran araçäginiň geçmeli ýeri Rusiýa tarapyndan Türkmenistani eýelenmezinden öň (Easasy şertnamalar "Gülüstan şertnamasy" we Türkmençaý hem Ahal şertnamalary 1813-1826-1828-nji ýyllarda baglanyşylýar!),
ýagny tesarizmiň Kaspy deňziniň gündogar kenarlaryndaky harby ekspansiýanyň başlanmazyndan 30-35 ýyl öň kesgitlenipdir. Araçägiň özi bolsa, 1837-nji ýyldan 45-50 ýyl geçenden soň, ýagny 1882-1885-nji ýyllarda iki ýurdyň (Rusiýanyň we Eýranyň) döwlet serhedine öwrülýär.”[ ] 118
Piýotr I Hindistana baryp ýetmäge ömri çatmady. Ol özünden soňky rus patyşalaryna goýup giden wesiýetnamasy boýunça ýurt açyşlyklaryny başladylar. 1837-nji ýylda rus goşuny birinji gezek Hazar deňziniň günorta- gündogar çüňkündäki Aşyrada ýarymadasyna girdiler. Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasynyň akademigi M. Annanepesow bu barada doly maglumat berýär. Ruslar 1839-njy ýylda Hywanyň günortasyna öňe süýşüp başlaýarlar.
Dr. M. Aýdogdyewyň berýän maglumatyna görä, 1864-1865-nji ýyllarda Semireçýäni ,Çimkendi, Daşkendi, Syrderýa boýuny; 1868-nji ýyla çenli Samarkandy, Buharany; 1873-nji ýylda bolsa, Hywany basyp aldylar. Bu hereketleriň sebäbi bolsa, Owganystan Iňlisleriň golastyna geçeni üçin ýüze çykypdy.
Eýranda käbir taryhçylar türkmenleri şerçi ýa-da alamançy ýaly sypatlar bilen ýatlapdyrlar: “-Türkmenleriň Horasanyň, Astrabadyň ýoluny kesmek we şäherlere çozmagy kär edinipdirler!” -diýilýän hereketlerini ýöne ýerine däldigini aýtmakdan boýun gaçyryp, öz milletçilikçi pikirlerini öňe sürýärler. Şol türkmenleriň ol döwürde şu hereketlere baş goşan bolsalar, onuň esasy sebäpleri bar; Gajarlaryň Etrekde, Gürgende parahat ýaşap oturan türkmenleriň üstüne çozuşlary, Nasretdin şa günbatar türkmenleriň ilatyny hem özüne elgarama etmek üçin 1858-nji ýylda Japarguly hany agyr goşun bilen Garrygala ýollaýar. Olar Garrygalanyň golaýyndaky “Monjykdepe” diýilen ýerde türkmenleriň serdary Nurberdi hanyň ýolbaşçylygyndaky birleşen türkmen güýçleriniň tarapyndan ýeňilýärler.
Ondan soň Mary uruşy. Şeýle hem Apbas mürzäniň ýesir düşen türkmenleri Maşadyň sowuk gyşynda gynaşy we ş.m. köp sütemlere çydam etmejek türkmen Eýran patyşalygynyn emir-emeralarynyň çapawulçylykly hereketlerine garşy gaýtawul bermek üçin olaryň golastyndaky welaýatlaryna çozupdyrlar. ....
Türkmenler Eýran tarapdan görkezilýän ýurt tozdyryjy we halk eziji hereketleriň garşysyna gozgalaň turuzypdyrlar. Ikinji bir tarapdan türkmenleriň däbi boýunça degmedige degmändirler, ýöne degene-de welin, ar-namys goramak üçin, harby herekete baş goşup, ýola düşüpdirler.
Türkmenleriň gylyç-ýaragyna söýenip patyşalyga ýeten Gajarlar, birinji nobatda hut türkmenleriň özüne ýagy bolupdyrlar. Mämmet şa Gajaryň döwründe Hazar deňziniň gündogar kenar ýakasyndaky ýaşaýan Gürgenli ýomut türkmenler olaryň sütemleriniň garşysyna gozgalaňlaryny barha güýçlendiripdirler. Olar haçanda Eýranyň harby güýji bilen ýüzme-ýüz durup basylan mahalynda, ýelkenli kaýyklary bilen Hazar deňze gaçyp atyp, kenar ýakadan daşlaşypdyrlar. Şeýle bolan ýagdaýda Eýran döwleti olary deňizde yzarlamaga hukugy ýokdy. Sebäbi Eýran-Rus arasyndaky bolan “Türkmençaý” şertnamasynda çykarylan karara laýyklykda, Eýran döwletini Hazar deňzinden peýdalanmak we onda harby güýjüni döretmek hukugynyndan mahrum edilipdir. Şonuň üçin Mämmet şa Gajaryň buýrugy boýunça Ardeşir mürze, Kyýat hanyň baş tutanlygyndaky türkmenleri basyp ýatyrmak we olary kowga basmak üçin Orsýet döwletine ýüz tutupdyrlar. Olar, 15 günlik möhleti bilen iki sany harby gämi Eýran döwletiniň erkinde goýulmagyny haýyş edýärler. Ruslar bu islegi kanagatlandyrmak üçin iki sany harby gämini Esenguly aýlagyna ýola salýarlar. Ýöne bu gämileriň gelmezinden öň Ardeşir mürze türkmenlere agyr şikes berip ýeňýär. Ruslar bolsa, türkmenler bilen söweşe girmäni eýsem, ýuwaşlyk bilen gatnaşyk açyp başlaýarlar. Rus döwleti 1840-njy ýyla çenli gämilerini şol ýerde saklaýarlar. Türkmenler bolsa, şol ýylyň dowamynda ýene-de, gozgalaň turuzyp başlaýarlar. Orsýediň harby gämileri bolsa, türkmenleriň gozgalaňyny basyp ýatyrmak üçin Aşyrada girip bu ülkede mekan tutup, öz ekspansiýa gurp-güýjüni (Patyşahi Russiýanyň Kaspy (Hazar) deňziniň Günorta-Gündogar çüňkündäki Ekspansýon Merkezi
)-ni kuwatlandyrýarlar.
Eýran döwleti oňa garşylyk görkezsede, Ruslaryň bu ýerde bolmagyny türkmenleriň garşysyna özlerine bähbitli hasap edipdirler. Elbetde, türkmenler hiç haçan daşky güýje boýun egmesizlik häsiýeti hem-de, ol “Ada” eýelik edeni üçin Ruslaryň bu Adada-da, özlerine harby ekspansiýa döretmegini halamadylar. Şonuň üçin ýomutlaryň Hydyr han we Kyýat han ýaly baş tutanlary olar bilen söweşe girişip başlaýarlar. Ol döwürde türkmenler syýasy babatdan diplomatsýasy pes derejede bolupdyr. Uly döwletlerden gelen syýasy ilçiler we içalylar türkmenleriň durmuş ýagdaýlaryny, jemgyýetçilik düzümlerini we ahlak-häsiýetlerini öwrenip öz döwletlerine syýasy maglumatlar geçirip durupdyrlar. Şonuň üçin sada we garamaaýak türkmenler beýleki döwletleriň syýasy aldawlaryna ynanypdyrlar. Mysal üçin, Ruslaryň Aşyradada bolan mahallary Mazenderan welaýatynyň häkimi türkmenleri olaryň garşysyna öjükdirýär. Ruslar Eýran döwletine garşy arz edýär. Eýran bu meselede rolunyň bardygyny inkär edýär.
*********
Ruslar Aşyradany alanlaryndan soň Hazar deňziniň ýakasyndaky uly-kiçi derýadyr-aryklary hem eýeläp başlaýarlar. Türkmenler bolsa, iki döwletiň syýasy oýunjaklaryna öwrülýärler. Ruslar bu adada 1921-nji ýylyň 26-njy Fewralyndaky baglanyşylan şertnamasyna çenli galdylar. Soň bolsa, bu adany Eýran döwletine tabşyryp çykdylar.
Ruslar bir tarapdan kenar ýakadaky ýomut türkmenleri Mazenderan häkiminiň garşysyna küşgüren bolsa, beýleki bir tarapdan 1317-nji k.(1900-nji milady ýylda) ruslaryň yzarlaýan maksatlaryny bilmek üçin Nasretdin şanyň buýrugy boýunça Mazenderanyň häkimi bolan Seýfulmälek diýlen kişini türkmenleriň arasyna içaly edip ýollamagy makullaýarlar. Şonuň bilen birlikde Astrabatdaky goşun güýjüni güýçlendirmäge hem buýruk ýollaýar. Ikinji bir tarapdan Eýran bilen Rus döwleti Türkmenleri ykdysady we maddy taýdan gysyp başlaýarlar.
Netijede bolsa, türkmenler wagtma-wagt gozgalaň turuzup Eýrana hüjüm edýärler. Iki döwlet bu türkmenleri öz eksplatatsiýon gözlegçiligine almak üçin özara maslahat geçirýärler. Şeýle syýasatlaryň dowamynda 1901-nji ýylda iki tarapdan ýagny Eýran we Orsýet taraplaryndan wekilçilik toparlary bellenip, olar bilen birlikde bir näçe goragçy ofitserler we serbazlary Türkmensähranyň Kümmetkowus şäherinde komissiýa düzümini döredilýär. Bu komissiýada Eýran tarapdan mähändes Ali Aşref han, Orsýet tarapdan Samiranskýi baş tutanlyk edipdirler. Bu komissiýa “Kümmetkowus Komissiýasy” diýilip atlandyrylypdyr. Komissiýa öz işiniň dowamynda türkmenleri iki tarapdan agyr gözlegçilige alyp başlaýarlar.
1858-nji (käbir çeşmelerde 1861-nji ý.) ýylda Türkmenler Horasanda gozgalaň turuzyp başlaýarlar. Horasanyň häkimleri bolan Heşmet-et Döwle hem-de Kuwam-et Döwle olary basyp ýatyrmak üçin buýruk alýarlar. Ýöne bu iki häkimiň arasyna agzyalalyk düşüp, türkmenler bulary Marynyň ýakynyndaky bolup geçen söweşde ýeňip, olaryň köp sanly goşun-serbazlaryny ýesir alyp, Eýranyň ady belliklenen belli “Sary topy” hem tophanasy bilen ýeňiji türkmenleriňeline düşýär. Bu masgaraçylykly ýeňilmeden soň otly köýnek geýinen Nasretdin şa ýeňilendigine garamazdan türkmenleri tabynlyga boýun egdirmek üçin ýene-de, başgaça syýasaty yzarlap başlady.
Mürze Muhammet han Sipehsalardan soň mürze Hüseýin han Sipehsalar, Nasretdin şanyň wezirligine saýlanýar. Ol türkmenleri Eýran döwletine syýasy tabynlyga geçirmek üçin, olary özlerine boýun egdirmegi isleýär. Şonuň üçin hajymürze Reza han Müäzzäm ol-Mälek diýlen şahsyýeti ýuwaşlyk bilen Mary welaýatyna ýollaýar. Ol şeýle syýasaty hem alyp barmagy başarypdyr. Şondan soň Maryda bir häkim saýlaýarlar. Şol aragatnaşykda 20 sany türkmen ýaşulylary şertnama baglanyşmaga Tährana barýarlar. Emma Ruslar bu syýasatdan habarly bolup, şertnamaly baglanyşyljak gatnaşyga bökdenç döretýärler. Netijede bolsa, Eýran döwletiniň syýasy taýdan pese düşmegine sebäp bolýarlar. Nasretdin şanyň şeýle syýasatlary alyp barmagy bolsa, esasan türkmenleri özlerine tabyn etmek hem Iňlisleriň we Ýewropa döwletleriniň eksplatatsion bähbitlerini goramakdan ybarat bolýar. Eýran bilen türkmenleriň şeýle dartgynly döwürlerine gabatlaşyp patyşa Rusiýasy 1864-1865-nji ýyllarda Samireçýan, Çimkent, Daşkent, Syrderýa boýuny; 1868-nji ýyla çenli Samargant, Buhara; 1873-nji ýylda Hywana ýaly welaýatlary basyp alýar. Şol döwürlerde-de Hazar deňziniň gündogar kenaryny eýelemegiň ugrunda iş geçirilýär. 1865-nji ýylda patyşa Ministrleriniň ýörite organy Krasnowodskini (Ilkinji ady “Gyzylsuw” soň “Şagadam”, Sowet döwründe “Krasnovodski” häzirki döwürde “Türkmenbaşy”) eýelemegiň möhletini belleýär. Emma Eýrany we onuň arkasynda duran Iňlisleri howsala salmazlyk üçin howlukmany, seresaplylyk bilen hereket etmegi karar edýärler. Sebäbi Eýrandaky baş ilçi Aniçkow bilen Daşary Işler Ministri Gorçakow dagylara türkmen meselesinde Rusiýa bilen Eýranyň bähbitleriniň biri-birine gapma-garşy gelýändigini duýdurýardy.
1837-nji ýyldaky dilden edilen ylalaşygyna garamazdan, Eýran Kaspy deňziniň bütin gündogar kenarlaryny öz territoriýasy, türkmenler bolsa, hemmesi öz raýaty diýip hasap edýärdi. Şonuň üçin hem Aniçkow ilki bada oňat taýynlyk jemläp, şol ýerlerde ýaşaýan türkmenleri ruslaryň gelmegine taýýarlap, Gyzlsuw aýlagyny dawasyz-galmagalsyz eýeläp, Eýrany gapyl galdyrmagy, ýagny amala aşyrylan işiň garşysynda goýmagy maslahat berýärdi. Hut şeýle-de boldy. Türkmenleriň arasynda Rusiýa Krasnowodskide söwda bähbidini goraýardy. Olar diňe kerwensaraýlar gurup, goşun düşürmekçi däl, diýen habarlary ýaýradýardylar. Hakykatda bolsa, 1869-njy ýylyň 5-10-njy noýabrynda polkownik N. G. Stoletowyň baştutanlygynda gadymy Şagadam guýusynyň ýanynda harby desant düşürip, Krasnowodsk galasynyň düýbi tutulýar. Şeýlelik bilken bu wakalaryň dowamynda Hazar deňziniň günorta-gündogar çünkündäki Garasuw derýasyna çenli Orsýet döwletiniň täsir sferasynyň giňişligine öwrülýär.
Şeýlelik bilen Garasuw derýasy hem Horasanyň demirgazyk ülkeleri Orsýet döwletiniň täsir sferasyna öwrülip, şondan beýläk Eýran döwleti ol ýerleri öz täsirinden daşlaşdyrýar. Ikinji bir tarapdan Ruslar bolsa, öz ekspansiýa güýjüni durnuklaşdyrmak üçin harby enjamlaryny merkezleşdirip, demirýol tehnikasyny çekip başlaýarlar.
Rusiýa patyşalaryna Hazar deňziniň gündogarynda geljekdäki öňde goýan maksatnamalaryny yzarlamaga mümkinçilik döreýär. Kaufmananyň 1873-nji ýylyň iýunynda Hywany almagy bilen bir tarapdan, 1878-nji ýylyň aýaklarynda ermeni maýor Lazarowyň Ýomut türkmenleri bilen söweşmegi, ikinji bir tarapdan general Skoplýowyň ýoluny türkmenler bilen ykbal çözüji söweşi ýerine ýetirmäge taýyn edýärler. Ol general köp sanly harby güýjüni demir ýol üsti bilen otla ýükläp janpida bolup duran Gökdepeli türkmenleriň üstüne çozýar. Ol ýerde janyny aýamany söweşen türkmenler ýatlardan çykmajak tragediýalar bilen basylyp alynýar.
Bu wakalardan soň, türkmenleriň bu gadymy potansýal ülkesi Orsýediň territorýasy hökmünde “Oblast Zakaspiskiý Morýa” ýagny “Hazaryň Gündogar Welaýaty” diýen ady bilen beýleki welaýatlara goşulşyp gidýär. Şeýlelik bilen Eýran-Rus döwletleri araçäk bellemek meselesine içgin girişilýär. Şol ýylyň dowamynda alynyp barylan gepleşikler netijesinde, 1881-nji ýylyň 9-10-njy Dekabrynda Eýran bilen araçäk çekmek barada ilkinji konwentsiýa gol çekildi. “Ahal şertnamasyny
1881-nji ýylyň 21-nji Dekabrynda Eýranyň Daşary Işler Weziri Säiýd han Mö’temen el-Mülk bilen Orsýediň esasy ilçisi we Doly Ygtyýarly Ministri Iwan Zinowýow gol çekişip meseläniň ownuk taraplaryny bellik edip geçýärler.”.
1300-nji h.k., 1881-nji m. ýylda mürze Nasrulla han Müşir et-Döwle Orsýediň Doly Ygtyýarly Ministri Sarjdafer bilen duşuşygynyň netijesini Nasretdin şa şeýle ýazýar:
“Elgaraz eger bu etraplar Orsýede tabyn edilse, bu ýerde Aşgabat ýaly ygtybarly şäherler binýat ediler. Bu günler häkimleriň tarapyndan rowa kylynýan sütemlere ol ýurdyň ýerli ýaşaýjylary döz gelip bilmän şäherlere gaçyp atarlar. ýyl-ýyldan ýaşaýjylar azalyp häkimleriň salgyt üçin edýän sütemleri artyp başlar. Şeýle ýagdaýda demirgazyk Horasan ýurdynyň durnukly kuwaty pese düşüp galar.”.
Ol Orsýediň doly ygtyýarly Ministri bilen duşuşygyndaky bolan ikinji bir habaryny Nasretdin şaha ýazan hatynda şeýle belleýär :
“Orsýediň welaýatlaryndaky we Genje şäherindäki Eýranly graždanlaryň synp gatnaşyklary hakyndaky mesele-de Orsýediň döwlet işgärleri olary gaçgak hökmünde tutup saklaýarlar. Olardan üç günlik möhletiň içinde ýa Eýrana ýa-da Orsýediň graždanlyk tabynlygyna geçmegi talap edýärler. Elbetde hat arkaly Mo,iýn el-wezera Orsýediň doly ygtyýarly wezirine derkär gürrüňleri aýdyp telegramma etmegi sorady hem-de bu söwdadan saklanmaklaryny talap etdiler.”.
Görnüşi ýaly Eýran bilen Orsýediň hem öz aralarynda serhet hakdaky dartgynly ýagdaýlar az bolmandyr. Şonuň üçin Nasretdin şa srhet boýundaky şäherleri berkitme pikiriň esasynda daşary işler wezirini ýagny mürze Säiýd han Mö,temen el-Mülki serhet nokatlary barada şertnama taýynlap gol çekmegi talap edýär. Ýöne welin bu ugurda esasy iş geçirip bilmeýärler. Iň soňunda bolsa, Iňlisler Muhemmet Hüseýn mähändes diýlen şahsa serhetleri geçirmäge iş belleýärler.
1299-njy k.ý., 1892-nji m. ýyldaky şertnamanyň ikinji baby boýunça 1303 k.ý., 1896-njy m. ýylda sahyp ygtyýarly Süleýman han Eýran tarapdan we polkownik Nikolaý Kormin Karawaýew Orsýet tarapdan serhediň çyzgysy barada bir protokol düzüp şonda serhet çyzgyny Babadurmaz galasynyň harabaçylygyndan başlap, Hazar deňziniň Gündogar-Günortasyndaky Esenguly etrabynyň öňündäki Esenguly aýlagy bellik edilýär. Ikinji protokol bolsa, Esenguly etrabyna degişli Çekişler obasynda serhet çyzgyny Etrek derýasynyň aşaky agyzyndan Esenguly aýlagyna çenli, Eýranyň baş komissiýasy injiner maýor mürze Ali Aşräf han bilen Orsýediň baş komissiýasy baglanyşyp şol territoriýadan karta çyzgysyny taýyn edýärler.
Ýokardaky agzalyp geçilen bellikleriň kämil görnüşi “Araçägiň aňyrsyndaky arkadaşlar ” atly eserde serhediň nokatlaryny doly suratda Babadurmaz galasynyň harabaçylygyndan tä Esenguly aýlagyna çenli nokatma-nokat belläp geçilýär.
“Öňde belläp geçilen konwentsiýa jemi dokuz maddadan ybarat bolup, onda araçäk belliklerini oturtmak, dürli ýerlerde araçägi takyk çekmek üçin iki tarapdan wekil bellemek, araçäkden aňyrdan gelýän derýalaryň suwlaryny paýlaşmak, araçäkden berkitmeleri aýyrmak, obalary göçürmek, söwda üçin araba ýollary gurmak, iki tarapa ýarag, ok-däri geçirmegi gadagan etmek, iki tarapdan dawa turanda araçy bellemek we ş. m. Şertleri öz içine alýar.”.
Ýokardaky şertnamalar hem protokollaryň yzarlaýyş dowamynda Pöwrize (Firuze) we Horasan hakdaky şertnama hem baglanşylypdyr. Eýran bilen Orsýet döwletleri 1893-nji ýylyň 27-nji Maý aýynda Tähranda Eýranyň Sadr-Agzamy mürze Äli Äsgär(Aly Asgar) han Emin ol-Soltan (Eýran patyşasynyň emiri ýa-da ynanýan şahsy dimek.) hem Orsýediň doly ygtyýarly weziri Butuzow dagylar aralarynda gol çekişýärler.
Iňlis, Eýran hem Orsýediň Orta Azýa ýurtlaryna üns bermekliginde üç maksat gözöňüne tutulypdyr :
a). Yktysady we söwda maksatlary ,
b). Syýasy bähbitler ,
j). Ekspluatatsiýa hem ekspluatatsion bäsleşikleri alyp çykmak,
Yktysady babatdan Orsýede günorta we günorta-günbatar hem Hindistan regionlarynyň söwda bazarlaryna el gatmak üçin Hazar deňziniň gündogarynda demirýol enjamlaryny döretmek örän zerur bolup durýardy. Şol maksadyň dowamynda ýagny Owganystana hem Hindistana ýetmek üçin Türkmenistan esasy ýol hökmünde rol oýnaýardy.
Syýasy taýdan Iňlisler bilen bäsleşik hem olaryň güýjüni Hindistanda pese düşürip regiony öz kalonial tabynlygyna öwürmek maksady yzarlapdyr. Orsýet Türkmenistanyň üsti bilen gerekli harby güýjüni ýeňillik bilen Hindistanyň derwezesine çenli eltmegi başarýardy. Umuman bu iki maksadyň esasy ýerligi ekspluatatsion bäsleşiklerden ugur alypdyr.
1907-nji ýyldaky baglanyşylan şertnamadan soň Eýran üç bölege bölünýär :
a). Eýranyň Demigazyk bölegi Orsýediň täsir sferasynda durdy.
b). Bitarap Merkezi ülkeleri .
j). Eýranuň Günorta bölegi Iňlisleriň täsir sferasynda galdy.
Bu ülkeleriň ýaşaýjylary ruslaryň ekspluatatsion häsiýetli hereketlriniň ýeňil düşmejekdigini kem-kemden aňyp başladylar. Şonuň üçin Merkezi Aziýadaky ýerli ilat rus patyşalarynyň bu regionda üstlerinden agalyk sürmeginiň garşysyna üm-süm oturmadylar. Olar dürli alamatlar bilen öz garşylyklaryny görkezipdirler. Bu hereketlere çäre görmek üçin Rusiýa patyşasy Orsýet graždanlaryndan köp sanly bilimli adamlary Merkezi Aziýa emigratsiýa etdirmek bilen bu ülkäniň hökümetini tabşyryp ýerli ýaşaýjylary agyr gözzegçilige alyp başladylar.
1906-1910-njy ýyllara çenli Orta Aziýa göçüp gelen bu ýerli däl toparlaryň sany 2,5 miliona baryp ýetýär. Emma bu emigrantlaryň Merkezi Aziýanyň ýerli halklarynyň ýurtlaryny kasp etmek ýagdaýy ilatyň arasynda jemgyýetçilik näsazlyklaryny güýçlendirmäge sebäp bolýar. Mysal üçin “1916-njy ýyldaky gozgalaňy döwründe general Madritowyň jeza beriji goşunlary Etrekden aňry geçip, ýomutlary pulemýot okuna tutup gyrgynçylyga salmagy, köp sanly adamlary, aýal-oglan-uşaklary gyrdyryp ýüzläp- müňläp mal-garalaryny, ýer mülklerini talap, edenlerini edip ýörmegi hem ýokardaky aýdylan faktlara şaýatlyk edýär.
Olar hatda 1917-nji ýylyň 31-nji Ýanwarynda, ýagny tesarizmiň has gowşan pursatlarynda jeza beriji goşuny bilen
Türkmrnsähranyňň Ýagly-Olum etrabynyň golaýynda 700-e çenli ilaty gyrgynçylyga salýar. Şonuň öň syrasynda Zakaspy Oblastynyň naçalnigi general Kalmakow rus goşunlarynyň 1916-njy ýylda Türkmensährany eýeländigini belläp, türkmenleriň ýaşaýan Etrek, Gürgen we Garasuw derýalarynyň ugrundaky ülkeleriniň doly anneksirlemegi we araçägi Horasan daglarynyň gerişinden geçer ýaly edip günorta süýşmegi teklip edýär. Ol şeýle diýär : “Eger-de ýomutlar bilen gökleňler Rusiýa raýatlygyny ykrar etmejek bolsalar, onda ýok bolup göçüp gitsinler, biziň özümiz köpeleris, olaryň subtropik hoş howaly gözel ýurdyna ruslary göçürip getireris. Gürgen barada meseläni gutarnykly Rusiýanyň peýdasyna çözmeli we bu baradaky köne düşünjeleri aradan aýrylmalydyr
.”- diýip belleýär.
1916-njy ýylda Merkezi Aziýada ýer-ýurtlary eýeleriniň elinden çykarmak, algyt-salgytlar ýygnamak, uruş üçin harby saldatlary toplamak ýaly sebäpler boýunça ilatyň arasynda närazyçylyk döräp Rus patyşasynyň garşysyna göreş başlanýar. Birinji gezek 1916-njy ýýlda Hojant şaherinde aýaga galýarlar. Gyrgyzystanda Pežwask we Tokmak şäherlerini, Ruslara garşy göreşjeňler gurşaýarlar. Ýöne bu göreş Türkmenistanda uzak mütdete çenli dowam edip, gaýdýar.
1917-nji ýylyň Fewral ynkylabynda patyşa režimini ýykýarlar. W.I. Leniniň buýrugy boýunça Orsýetde wagytlaýynça daýhanlar we işçiler hökumeti dikeldilýär. Şol ýylyň Maý aýynda Lenin Orsýediň musulmanlaryna “Orsýet Musulmanlarynyň Konfrensiýasyny” geçirmäge rugsat edýär. Bu konfrensiýanyň esasy temasy ýerli musulman halklaryň arasynda ylaýtada Merkezi Aziýa “Doly Ygtyýarly Yslam Fedral ” döwletlerini dikeltmek barada bolupdyr.
1917-nji ýylyň maý aýyndaky geçirilen “Yslam kongresinde” W. Lenin Türküstanda “Doly Ygtyýarly Fedratiw Respublykasyny” dikeltmek baradaky maslahatda ony hemaýat edip gollandygyny yglan edýär.
Wagtlaýyn döredilen döwlet komiteti bozulyp, Sowet hökumeti dikilenden soň Kokant şäherinde musulmanlarň dördünji Yslam Kongresi gurulýar. Bu geçirilen kongresde Buhara emirligi bilen Hywa hanlygyndan başga “ Doly Ygtyýarly Türküstan Respublykasyny” yglan edilýär. Soňlarda bolsa, ýagny 1918-nji ýylyň Maý aýyndaky Sowetleriň regiondaky bäşinji kongresinde “Türküstanyň Sowet Fedral Respublykasy” yglan bolýar. Şeýlelik bilen Türküstan Respublykasy, Rusiýa Fedratsiýa Sowetiniň bir bölegi bolýar. Şol ýylyň Iýun aýynda Türkmenistanyň paýtagty Aşgabatda sowetisimiň garşysyna galma-gal döreýär. Kommunistleriň garşysyna turan rus ofisserleriň ýerli ilata goldaw bermegi bilen şäheri öz golastyna alýarlar. Britaniýa döwletiniň hemaýat edip arka durmagy bilen bolşwikleriň garşysyna döwlet ulgamlaryny gurnap başlaýarlar.
1919-njy ýylyň Iýul aýynda Türkmenistanda kommunistleriň garşysyna galma-gal turuzan güýçler daşary ýurtlara gaçyp atmaga mejbur bolýarlar. Ýene-de Türkmenistan Sowet Döwletiniň ulgamyna girizilip gidýär.
1924-nji ýylda bolsa, Sowet Döwleti Orta Aziýadaky milletleri Sowet Döwletiniň ulgamyndaky tabyn respublykalara bölüp aýratynlaşdyryp dikeltýarlar. ... Dowamy ...
===============
* Etrek-Gürgen türkmenleriniň araçäginde ýuze çykan meseleler atly mowzugy boýunça ulanylan edebiýatlar:
1. Mämmäd Mohber,”März’haý-e Iran”, esnad-e vezarät-e omur-e hareje, Tehran – 1324 h.ş., säf. 8 ta 11 .
2.Golbän Mähämmäd, “Nämaýi äz Särähs där dowre-ýe Gajariýe”, mäjälle-ýe bärräsiha-ýe tarihi, sal-e häştom, şomare-ýe 5, Tehran-1352 h.ş., säf. 137
3. Şol ýerde
4. Aýdogdyew M.,”Araçägiň aňyrsyndaky arkadaşlar”, “Magaryf ”, Aşgabat – 1992 ý.
5.Şirazi Häbibulla Äbulhäsän, “Milliýätha-ýe Asiýa-ýe miýane”, däftär-e motale,at-e siýasi vä beýnolmäläli,çap-e ävväl, Tehran – 1370 h.ş., säf. 125 .
6. Annanepesow M., golýazma makalalary, Aşgabat- 1987 ý.
7. Kawusy-ýe Äragy Mähämmädhäsän, “Moraselat där bab-e Asiýa-ýe Märkäzi”, /mokatebat-e säfir-e Ingelis där Sankt-Petrborg ba Ländän vä mä,muran-e Ingelis där Iran, där mured-e särhäddat-e Äfganestan, Rusiýe vä Iran be sal-e 1884 m./, Märkäz motale,at-e Asiýa-ýe Märkäzi vä Gäfgaz, Mo,ässese-ýe çap vä enteşarat-e Väzarät-e omur-e hareje-ýe Iran-çap-e ävväl , 1373 h.ş.
8. Äsgäri-ýe Hangah D.A., Kemali D.M., “Iraniýan-e torkmän”, näşr-e “Esatir”, Tehran – 1374 h.ş. , säf. 53.
9. Под стягом России: Сборник архивных, документов. М., Русская книга, 1992.
10. Отдельные статьи к мирному договору между Россией и Персией Туркманчай, 10(22) февраля 1828 г. ...


text:
19 Haziran 2015 Cuma
Türkmen Bedewi Watanymyzyň Ösüşiň Belentliklerine Tarap Ymtylmasynyň Nyşanydyr
“Türmken atlary” döwlet birleşiginiň Halkara atçylyk sport toplumy “Intellektual eýeçiliginiň çäginde iň gowy kärhana” atly baýraga mynasyp boldy. Bu abraýly halkara baýragy Intellektual eýeçiliginiň bütindünýä guramasy (WIPO) tarapyndan döredildi. Birleşen Milletler Guramasynyň ulgamynyň bu hökümetara ýöriteleşdirilen guramasy intellektual eýeçilik ulgamynda esasy halkara konwensiýalaryň birnäçesini dolandyrmak bilen meşgullanýar.
Intellektual eýeçiliginiň bütindünýä guramasynyň Baş direktory Frensis Garriniň WIPO-nyň baýragyny gowşurmak dabarasynda eden çykyşynda belleýşi ýaly, bu baýrak Halkara atçylyk sport toplumyna sebitde iň gowy kärhanalaryň biri hökmünde gowşuryldy. Bu toplum özüniň esasy işiniň ugry boýunça, şeýle hem innowasion täjirçilik we marketing strategiýalaryny durmuşa geçirmekde intellektual eýeçilik ulgamynyň, mahabat işiniň mümkinçiliklerini netijeli ulanmak ulgamynda uly üstünliklere eýe boldy.
Ştab-kwartirasy Şweýsariýanyň Ženewa şäherinde ýerleşýän Intellektual eýeçiliginiň bütindünýä guramasy 1967-nji ýylda döredildi. Bu guramanyň esasy maksady ähli ýurtlaryň ykdysady, durmuş we medeni ösüşiniň möhüm guraly bolup durýan intellektual eýeçiligi netijeli ulanmaga we goramaga ýardam etmekden ybaratdyr. WIPO-nyň işinde intellektual eýeçilik ulgamynda halkara kanunlary we kadalary işläp taýýarlamaga, intellektual eýeçilige degişli meseleleri milli ösüş maksatnamalaryna goşmaga uly üns berilýär. Türkmenistan 1995-nji ýyldan bäri WIPO-nyň agzasy bolup durýar.
Halkara atçylyk sport toplumy – Merkezi Aziýadaky iň iri atçylyk merkezi diňe bir Türkmenistanda däl, eýsem daşary ýurtlarda hem uly meşhurlyga eýe boldy. Bu kanunalaýyk ýagdaýdyr: mälim bolşy ýaly, hut şu ýerde, Köpetdagyň etegindäki ajaýyp künjeklerde müňlerçe ýyl mundan ozal adamzat siwilizasiýasynyň medeni atçylygynyň gözbaşy peýda boldy we meşhur ahalteke atlarynyň taryhy mekany şu ýerler bilen baglanyşyklydyr. Meşhur “ganatly bedewler” häzir hem türkmenleriň aýratyn buýsanjy, bahasyna ýetip bolmajak milli baýlygy bolmagynda galýar.
Soňky ýyllarda atçylyk pudagyny ösdürmek hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygynda Türkmenistanda durmuşa geçirilýän döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň hataryna goşuldy. Behişdi bedewlere birnäçe kitaby, şol sanda “Ahalteke bedewi – biziň buýsanjymyz we şöhratymyz”, “Ganatly bedewler” atly kitaplary bagyşlan milli Liderimiziň taýsyz tagallalary we ýakyndan goldaw bermegi netijesinde ýurdumyzda milli atçylyk sungatynyň ösmegine we meşhur tohum atlary giňden wagyz etmäge täze kuwwatly itergi beren ägirt uly işler amala aşyryldy. Olaryň hatarynda Halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasynyň döredilmegi, ýurdumyzda döwrebap aýlawlaryň we iri atçylyk sport toplumlarynyň gurulmagy, abraýly umumy milli bäsleşikleriň döredilmegi bilen baglanyşykly işler bar. Şol geçirilen çäreleriň netijesinde ganatly bedewleriň şan-şöhraty gün-günden artýar, dünýäniň ähli künjeklerde ahalteke bedewleriň muşdaklarynyň sany köpelýär.
Ýurdumyzda tohum atlaryň baş sanyny artdyrmak boýunça geçirilýän giň möçberli we toplumlaýyn işler bilen birlikde ýurdumyzyň atçylyk pudagynyň halkara atçylyk ulgamyna goşulyşmagyna ýardam etmäge, atçylyk sportuny ösdürmäge, dünýäniň atçylyk sport giňişliginde Türkmenistana mynasyp wekilçilik etmäge ukyply ussat çapyksuwarlary taýýarlamaga, iň esasysy bolsa, ýaş nesli türkmen halkynyň gadymdan gelýän döredijilik däpleriniň esasynda terbiýelemäge uly üns berilýär.
Halkara atçylyk sport toplumynda ylgaw ýodajyklarynyň döwrebaplaşdyrylmagy bu ugurda ädilen möhüm ädimleriň biri boldy. Şol ýodajyklara döwrebap sintetiki toprak –politrek düşeldi. Ulanyş häsiýetnamalarynyň gowulandyrylmagy islendik howa şertlerinde atçylyk ýaryşlarynyň netijelliligini we howpsuzlygyny ýokarlandyrmaga mümkinçilik berdi. Aşgabadyň atçylyk sport toplumynda Okuw merkezi we ýapyk manež guruldy, şol ýerde türgenler at çapyşyklary, marafon, konkur we atçylyk sportunyň beýleki görnüşleri boýunça okuw taýýarlygyny geçýärler. Mundan başga-da, Ahal welaýatynyň Gökdepe etrabynyň Gökdere obasynda tohum ahalteke bedewleriniň 600-sini ýetişdirmek üçin niýetlenen döwrebap atçylyk toplumynyň gurluşygy alnyp barylýar.
Ýurdumyzda ahalteke bedewlerine bagyşlanyp geçirilýän halkara sergileri we maslahatlary hem atçylyk we atçylyk sporty ulgamynda halkara hyzmatdaşlygyny işjeňleşdirmäge ýardam edýär. Däp bolşy ýaly, aprel aýynda bellenilip geçilýän Türkmen bedewiniň baýramyna gabatlanylýan bu forumlar ýurdumyzyň atçylyk ulgamynyň ösüşiniň özboluşly görkezijisine öwrülip, onuň ýörelgelerini hem-de bu ulgamdaky täzelikleri şöhlelendirýär. Olar atçylyk pudagynyň esasy hünärmenleriniň, bu ulgamda işleýän iri kompaniýalaryň ünsüni özüne çekýär.
Häzirki wagtda dünýäniň dürli künjeklerinde atçylyk zawodlaryny, bu ulgamyň ylym we okuw binýadyny, atçylyk sport klublaryny we şunuň bilen baglylykda türkmen atçylygynyň ajaýyp däplerini dikeltmäge gyzyklanma artýar. Atlara baş öwretmegiň milli mekdebi ussat hünärmenleriň ünsüni özüne çekýär. Türkmenler halk seçgiçileriniň ajaýyp sungatynyň täsin eseri bolan ahalteke bedewini dünýä peşgeş bermek bilen çäklenmän, eýsem, bu bahasyna ýetip bolmajak atlaryň arassalygyny saklap galmagy hem başardylar. Uly seleksion –genetiki kuwwata eýe bolan ýurdumyzyň tohumçylyk atçylygynda täze ylmy usullar we guramaçylyk çemeleşmeleri, dünýäniň öňdebaryjysy tejribesi işjeň ornaşdyrylýar. Täsin genefonduň aýawly saklanjakdygy we milli taryhy gymmatlyk hökmünde geljekki nesillere geçiriljekdigi şübhesizdir.
Türkmenistanyň Germaniýada geçirilýän “Spoga horse” we “Equitana” halkara sergilerine we Belgiýada guralýan “Flanders Horse Expo” atly gözden geçirilişe gatnaşmagy ýurdumyzyň bu ulgamda ysnyşykly we netijeli gatnaşyklary ýola goýmak babatdaky ýene-de bir ädimi boldy. Beýleki şanly wakalaryň hatarynda türkmen çapyksuwarlarynyň “Triumfalnaýa arka-2012” atly halkara bäsleşigine gatnaşmagyny, şeýle hem hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň Hytaý Halk Respublikasyna bolan döwlet saparynyň çäklerinde 2014-nji ýylda Pekin şäherinde Halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasynyň göçme mejlisiniň geçirilmegi görkezmek bolar. Şunuň bilen baglylykda, geçen ýylyň aprel aýynda HHR-iň paýtagtynda “Ahalteke bedewi-parahatçylyk ilçisi” şygary astynda geçirilen ägirt uly dabarany görkezmek bolar. Ony Hytaýyň Atçylyk assosiasiýasy we Türkmenistanyň Hytaý Halk Respublikasyndaky Ilçihanasy guradylar.
Türkmen jigitleriniň daşary ýurtlardaky haýran galdyryjy çykyşlaryny hem ýatlaman geçmek bolmaz. “Galkynyş” milli at üstündäki oýunlar toparynyň gazanan ýeňşi aýratyn bellenilmäge mynasypdyr. Bu topar 2013-nji ýylyň oktýabrynda Russiýa Federasiýasynyň Moskwa şäherinde geçirilen Sirk sungatynyň bütindünýä festiwalynyň, şeýle hem 2014-nji ýylda Italiýada geçirilen XVI Halkara sirk sungatynyň festiwalynyň ýeňijisi boldy.
Ýurdumyzda Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryna giňden taýýarlyk görülýär. Bu oýunlar 2017-nji ýylda Aşgabat şäherinde geçiriler. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň teklibi boýunça Aziada—2017-niň maksatnamasyna atçylyk sportunyň konkur görnüşi hem girizildi.
Halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasy tarapyndan neşir edilýän “Ganatly ahalteke bedewleri” atly ýöriteleşdirilen, suratlar bilen bezelen žurnal, şeýle hem Türkmen döwlet habarlar agentliginiň (TDH) ählumumy Internet ulgamynda açan adybir web-saýty bütindünýäde ýurdumyzyň atçylyk sungatyny giňden wagyz etmäge ýardam etmelidir. TDH-nyň web-saýty eýýäm dünýäniň onlarça ýurdunyň okyjylarynyň ünsüni çekdi. Olar türkmen bedewleriniň gözelligine haýran galýarlar.
Şeýlelikde, täze taryhy eýýamda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýadawsyz aladasy we taýsyz tagallalary netijesinde atçylyk pudagyny ýokary sport netijeleriniň kuwwatly, döwrebap hem-de netijeli ulgamyna öwürmek üçin zerur bolan binýat döredilýär. Ahalteke bedewleri türkmen halkynyň taryhynyň täze eýýamynyň -- Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüniň ajaýyp nyşanyna öwrüldi.
Kaydol: Kayıt Yorumları (Atom)


text:
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow paýtagtymyzdaky Olimpiýa şäherjigine bardy. Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň sport wekiliýetleriniň ýerleşjek ýeri bolan ýaşaýyş jaý toplumy, lukmançylyk merkezi we Halkara ýaýlyma beriş merkezi bilen tanyşdy.
Bir hepde mundan ozal, ýagny 30-njy maýda döwlet Baştutanymyz oýunlaryň esasy stadionynda alnyp barylýan işler we olaryň aýratynlyklary bilen tanyşdy hem-de şu ýylyň sentýabrynda geçiriljek ägirt uly sport baýramçylygynyň guramaçylyk meseleleriniň çözgüdi boýunça birnäçe görkezmeleri berdi. Aziada-2017-niň başlanjak pursady ýakynlaşdygyça, milli Liderimiz bu iri ýaryşlara paýtagtymyzyň hem-de Olimpiýa şäherjiginiň taýýarlygyna, onuň desgalarynyň abadanlaşdyrylyşyna has içgin üns berýär. Munuň özi öňde boljak ýaryşlaryň derejesinden habar berýär. Onuň üstünlikli geçirilmegi bilen, Türkmenistan dünýäniň sport ýurtlarynyň hataryna goşular we soňlugy bilen Olimpiýa oýunlaryny geçirmäge dalaş eder.
Hormatly Prezidentimiziň belleýşi ýaly, “Aşgabat-2017” taslamasy ýurdumyzda köpçülikleýin sportuň ösdürilmegine kuwwatly itergi berer. Sebitde deňi-taýy bolmadyk ajaýyp Olimpiýa şäherjigi bolsa häzirki we geljekki nesiller üçin Aziadanyň özboluşly mirasyna öwrüler.
... Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowy Olimpiýa şäherjiginiň ýaşaýyş jaý toplumynyň ýanynda ýurdumyzyň Mejlisiniň Başlygy, Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasarlary, harby we hukuk goraýjy edaralaryň, V Aziýa oýunlaryna taýýarlyk baradaky Ýerine ýetiriji komitetiň ýolbaşçylary, Aşgabat şäheriniň häkimi, bu desgalar toplumynyň gurluşygy ynanylan Türkiýäniň “Polimeks” kompaniýasynyň ýolbaşçysy garşyladylar.
Hormatly Prezidentimiz Olimpiýa şäherjiginiň 2017-niň ýaryşlaryna gatnaşýan türgenler üçin niýetlenen ýaşaýyş jaý toplumyna tarap ugrady.
Milli Liderimiz bu ýerde bina edilen desgalary synlady. Olaryň daş görnüşi we içki bezegi abadanlaşdyrylan şäher durmuşyna doly laýyk gelýär. Öwüşgin atýan aýnaly ak mermerli beýik binalar bu ýerde abadanlaşdyrylan çäkleri, gök zolaklary we ýaş agaç nahallary bilen gurşalan künjekleri bilen tutuş toplumy emele getirýär. Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow bu möhüm desgalaryň ýagdaýyny, olaryň inženerçilik-tehniki üpjünçiligini, şeýle hem bezeg aýratynlyklaryny yzygiderli gözegçilikde saklamagy tabşyrdy.
Umuman, Olimpiýa şäherjigi 12 müň orunlyk bolup, bu ýerde daşary ýurtly türgenler, tälimçiler, lukmanlar, wekiliýetiň düzümindäki tehniki işgärler, metbugat wekilleri we beýlekiler ýerleşerler. 12 gatly 20 jaýdan ybarat bolan ýaşaýyş jaý toplumlary binalar toplumyny emele getirýär. Olaryň birinde 6 sany ýaşaýyş jaýy bolup, binalar şäherjigi gurmagyň ikinji nobatdakysynyň çäklerinde guruldy. Olar 1 müň 628 öýden ybarat bolup, 3 müň 274 orunlykdyr. Üçünji nobatdaky tapgyrda gurlan 14 sany ýaşaýyş jaýlarynda 2 we 3 otagly öýleriň 1 müň 356-sy bolup, olara türgenleriň 8 müň 800-e golaýy ýerleşdiriler.
Ähli amatlyklary bolan otaglar 75 inedördül metrden 148 inedördül metr aralygyndadyr. Her toplumda mümkinçilikleri çäkli bolan adamlaryň ýaşamagyna niýetlenen ýörite öýler göz öňünde tutuldy. Binalar döwrebap liftler, häzirki zaman durmuş we hyzmat ulgamlary bilen üpjün edildi.
Ýaşaýyş jaýlarynyň birinde milli Liderimiz onuň üçünji gatyna galyp, bu ýerde döredilen şertler, aňrybaş ýaşaýşy we dynç alşy üpjün edýän mümkinçilikler bilen tanyşdy.
Üç orunlyk öýler üçin umumy aşhana we suwa düşülýän otag, şeýle hem her otagda aýratyn suwa düşülýän ýer döredilipdir.
Bu ýerde döredilen şertleri synlap, döwlet Baştutanymyz olaryň bezeginiň göze gelüwli bolmalydygyny, onda öý şertlerine laýyk gelýän oňaýly ýagdaýyň döredilmelidigini, myhmanlaryň bu ýerde özüni rahat duýmagy üçin zerur mümkinçilikleriň döredilmelidigini belledi.
Milli Liderimiz ýaş türgenler bilen bolan söhbetdeşlikde olaryň dünýäniň köp ýurtlarynda abraýly turnirlere, şol sanda Olimpiadalara gatnaşandygyny aýdyp, bu ýerde döredilen şertleriň daşary ýurtlardaka garanyňda näderejededigi bilen gyzyklandy. Olar bu ýerdäki ýaly şertleri dünýäniň hiç bir ýerinde görmändiklerini aýtdylar. Aşgabadyň Olimpiýa şäherjiginde ähli ugurlaryň, ýönekeý we çylşyrymly serişdeleriň göz öňünde tutulandygyny aýdyp, türgenler bu mümkinçilikleriň täze derejelere laýyk gelýändigini nygtadylar. Türgenler bu mümkinçilikleri görüp, mähriban Watanymyzda bitirilýän işlere örän buýsanýandyklaryny aýtdylar we ýurdumyzyň sport abraýynyň ýokary galmagyna yzygiderli üns berýändigi üçin milli Liderimize hoşallyk bildirdiler.
Soňra hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow binanyň aşaky gatyna düşdi. Bu ýerde ýörite garaşylýan otag döredilipdir. Onda daşary ýurtlardan gelýän myhmanlaryň resmileşdiriş çäreleriniň dowamynda dynç almak, çaý-suw içmek üçin zerur bolan mümkinçilikler ýola goýlupdyr. Bu ýerde döredilen şertler bilen tanşyp, döwlet Baştutanymyz binanyň daşyna çykdy.
Şeýle hem Olimpiýa şäherjiginiň desgalarynyň hatarynda türgenleriň dynç almagy üçin niýetlenen medeniýet merkezi bar, onuň düzümine 56 orunlyk naharhana, 171 orunlyk restoran, 130 orunlyk kinoteatr, 128 orunlyk kafe, şeýle hem muzeý, kitaphana, dellekhana, saz studiýasy, bankyň bölümi, dükan, durmuş hyzmatlary we poçta bölümi girýär. Bu ýerde stoluň üstünde oýnalýan tennis hem-de bilýard oýny bilen meşgullanyp wagty gyzykly geçirmek üçin mümkinçilik döredilipdir, medeni-köpçülik çärelerini guramak üçin ähli şertler bar.
Soňra döwlet Baştutanymyz Olimpiýa şäherjiginiň merkezi naharhana toplumyna bardy. Iki gatdan ybarat naharhana 2 müň 64 adama niýetlenendir. Onuň birinji gatynyň umumy meýdany 5 müň inedördül metre, ikinji gatyň eýeleýän meýdany bolsa 4 müň 600 inedördül metre barabardyr. Onda iki lift we iki sany hem eskalator hereket edýär.
Aziada-2017-ä gatnaşyjy ýurtlaryň milli medeniýeti, özboluşly aşhana aýratynlyklary nazarda tutulyp, naharhanada Aziýa, Ýewropa, wegetarian we türkmen milli tagamlary hödür ediler.
Soňra hormatly Prezidentimiz naharhananyň ikinji gatyna galdy. Bu ýerde milli Liderimizi dünýäniň dürli ýurtlarynda geçirilen köpsanly ýaryşlara işjeň gatnaşýan milli ýygyndy toparymyzyň agzalary uly ruhubelentlik bilen garşyladylar. Olar Aşgabadyň Olimpiýa şäherjiginde dünýäniň meşhur sport toplumlaryndakydan pes oturmaýan amatly şertleriň döredilmegi ugrunda eden yzygiderli aladasy we goldawy üçin döwlet Baştutanymyza sag bolsun aýtdylar.
Milli Liderimiz türgenler bilen bilelikde ýaryşa gatnaşyjylaryň iýmitleniş ugurlary bilen tanyşdy. Bu ýerde ýola goýlan işler dünýäniň iň gowy tejribelerine laýyk gelýär.
Türkmen aşpezleri daşary ýurtlaryň aşhanalarynyň usullaryny we aýratynlyklaryny, olaryň nahar taýýarlaýyş meýillerini dünýäniň dürli ýurtlarynyň restoran senagatyndan gelen aşpezleriniň we bu ugra degişli ýokary hünärli işgärleriň gatnaşmagynda geçirilen ýörite okuw sapaklarynda ele aldylar.
Şu gün bu ýerde hormatly Prezidentimiziň garamagyna ýaryşlaryň geçýän pursatlarynda türgenler üçin taýýarlanyljak tagamlaryň birnäçe görnüşleri hödürlenildi.
Şeýle hem daşary ýurtlardan gelen myhmanlara türkmen aşhanasynyň tagamlary hödürlener. Bu ýerde habar berişleri ýaly, milli tagamlar taýýarlanylanda hormatly Prezidentimiziň “Bereketli türkmen saçagy” atly kitabyndan ugur alynýar we bu düýpli eserde görkezilen usullar işjeň ulanylýar.
Milli Liderimiziň belleýşi ýaly, türkmen aşhanasy ýüzlerçe özboluşly tagamlary özünde jemleýär. Ol tagamlar döwrüň synagyndan geçen we iýmitleniş usullaryna laýyklykda çuňňur oýlanyşykly taýýarlanylan özboluşly tagamlardyr. Munuň özi ajaýyp özboluşly usullaryň we tagamlaryň sazlaşygynyň toplumydyr.
Türkmenistan medeniýetleriň we ekologiýa taýdan arassa önümleriň merkezi bolmak bilen, bu ýerde milli aşhana däpleriniň ajaýyplygy saklanýar. Biziň ýurdumyz dünýäniň dürli künjeklerinden özboluşly tagamlara gadyr goýýan syýahatçylary çekmekde özboluşly merkeze öwrülip biler.
Şeýle hem türgenler üçin türkmen topragynda bitýän gawun, garpyz, üzüm ýaly datly önümleriň, şol sanda ýerli bejeriş ähmiýeti bolan otlardan taýýarlanylan ýakymly çaýlar peýdaly bolar, olaryň gudratly güýji barada milli Liderimiz öz kitaplarynda ýazyp görkezdi.
Aziada gatnaşyjylara we myhmanlara medeni hyzmatyň çäklerinde taýýarlanylýan tagamlar iň ýokary talaplara laýyk gelmelidir diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow belledi. Şunuň bilen baglylykda, döwlet Baştutanymyz türgenler üçin iýmit taýýarlanylanda sportuň görnüşini, birnäçe önümleriň fiziki taýýarlyga we türgenleriň netijeliligine täsirini nazarda tutup, ylmy taýdan esaslandyrylan usullaryň ulanylmalydygyny tabşyrdy.
Iýmit ähli zerur serişdeler, witaminler we minerallar bilen üpjün edilmelidir. Şunlukda türgeniň nähili iýmite isleg bildirýändigini, sportuň görnüşlerini nazara alyp, aşpezleriň degişli kadalara laýyk hereket etmelidigini belläp, milli Liderimiz bu işleriň degişli derejede alnyp barylmalydygyny aýtdy.
Doly we oýlanyşykly iýmitlenmek bedeniň kuwwatyny artdyrýar. Bu bolsa ussatlyga we täze ýokary netijelere ýetmekde möhümdir diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow türgenler bilen söhbetdeşlikde aýtdy. Fiziki tälimleriň derejesine we yzygiderliligine laýyklykda iýmitiň düzüminde zerur serişdeleriň bolmagy zerurdyr. Döwlet Baştutanymyz şeýle hem türgenlere eziz Watanymyzyň şan-şöhratyny dünýä derejesinde belende göterýän täze ajaýyp ýeňişler arzuw etdi.
Soňra milli Liderimiz olimpiýa şäherjiginiň dikeldiş we okuw otagy bolan ylmy-barlag barlaghanany özünde jemleýän lukmançylyk toplumyna tarap ugrady.
Iki gatly dikeldiş merkeziniň umumy meýdany 3 müň 225 inedördül metre barabardyr. Bu ýerde hünärmenler birbada 202 adamyny kabul edip bilýärler. Anyklaýyş, fizioterapiýa, EKG, ultra ses, tomografiýa we beýleki otaglar häzirki zaman ugurdaş enjamlary bilen üpjün edildi. Bu ýerde dürli ugurlar boýunça iş alyp barýan hünärmenleriň näsaglary kabul edip bilmekleri üçin ähli zerur şertler döredilipdir. Binada bejeriş ähmiýetli bedenterbiýe üçin gimnastika zaly, ýüzüş howzy, refleksoterapiýa, akupuntura, infragyzyl şöhle, elektroterapiýa, wakuum terapiýasy, galbanoterapiýa, ingalýasiýa, lazer ulanylýan otag, ozon, parafin-ozokerit, owkalama otaglary bar. Barlaghanalarda iň täze barlag enjamlary oturdyldy. Bu ýerde 44 orunlyk çaýhana hereket edýär. Şeýle hem näsaglar üçin 8 ýatyş otagy bar.
Aziýa oýunlarynyň geçirilýän döwründe türgenleriň şikes alan halatynda tiz kömek bermek üçin dürli ugurlar boýunça Germaniýadan ýokary hünärli lukmançylyk işgärleri çagyrylar.
Şeýle hem ýaryşlaryň geçirilýän ýerlerinde sport lukmanlary, şol sanda daşary ýurtly lukmanlar işlärler, olar türgenleriň bäsleşiklerine gönüden-göni gözegçilik ederler. Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, Oýunlara edilýän lukmançylyk hyzmatynyň derejesi ýaryşlaryň üstünlikli geçirilmeginde uly ähmiýete eýe bolar.
Ylmy-barlag we okuw merkezi üç gatly binada bolup, onuň umumy eýeleýän meýdany 706 inedördül metre barabardyr. Bu ýerde 23 hünärmen işlär. Okuw merkezi 44 diňleýji üçin niýetlenendir. Bu ýerde olar üçin usulyýet we amaly sapaklar otaglary bar. Şeýle hem binada uly bolmadyk maslahat zaly hem-de aşhanasy bolan naharhana hereket edýär.
Ylmy-barlag merkeziniň barlaghanasyndaky hünärmenler bu ýerde bar bolan dünýäniň belli önüm öndürijileriniň ýokary derejeli we kämil enjamlary barada gürrüň berdiler hem-de döwrebap enjamlaryň mümkinçilikleri barada aýtdylar.
Türgenleriň beden ýagdaýyny anyk kesgitlemäge mümkinçilik berýän kompýuter enjamlary özünde biologik synaglaryň döwrebap usullaryny jemleýär.
Hususan-da, barlag we barlaghana enjamlarynyň, himiki serişdeleriň we kliniki serişdeleriň önümçiliginde dünýäde öňdebaryjy hasaplanýan ABŞ-nyň “Tihermo Fished Scientific” kompaniýasynyň toplumlaýyn operasiýa ulgamyny üpjün edýän anyklaýyş işlerini üpjün edýän toplumy gurlupdyr.
Soňra hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Olimpiýa şäherjiginiň Halkara ýaýlyma beriş merkezine tarap ugrady. Munuň özi esasy maglumat merkezi bolmak bilen, ol ýerde Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň geçirilýän döwründe ýurdumyzyň hem-de daşary ýurtlaryň köpçülikleýin hahab beriş serişdeleriniň wekilleri işlärler.
Bu ýerde gepleşikleri ýazmak, sorag-jogap alyşmak üçin studiýalar, maslahat zallary, teleradio kompaniýalaryň, gazetleriň, žurnallaryň, habarlar agentlikleriniň işgärleri üçin enjamlaşdyrylan we beýleki kömekçi otaglar göz öňünde tutuldy. Ýeri gelende aýtsak, olar birnäçe ulgamlara bölünipdir. Bu bolsa köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleriniň birek-birege päsgel bermezden iş alyp barmagyna mümkinçilik döredýär.
Milli Liderimiz bu ýerde döredilen şertler bilen içgin tanyşdy. Ol tehniki aýratynlygy we inženerçilik çözgüdi bilen tapawutlanýar. Özboluşly bezeg aýratynlygy bolan dört gatly binanyň otaglary häzirki zaman aragatnaşyk ulgamy, awtomatlaşdyrylan dolandyryş usuly bilen üpjün edilipdir. Bu ýerde enjamlaryň ýagdaýyna, žurnalistleriň maglumatlary dünýä ýurtlaryna öz wagtynda ibermegine gözegçilik ýola goýlupdyr. Şeýle hem bu ýerde metbugat maslahatlaryny, bilermenleriň geňeşleriniň, onlaýn usuly boýunça ýaýlyma beriş işlerini, işewür duşuşyklary, teleköprüleri, tanyşdyryş çärelerini we maslahatlary geçirmek üçin zerur şertler döredilipdir.
Şeýlelikde, binanyň birinji gatynda 260 orunlyk metbugat maslahatyna niýetlenen zal, 62 orunlyk fotosuratçylar üçin açyk görnüşli edara ediş otaglary, 110 orunlyk kafe-restoran, ýokary derejeli myhmanlara niýetlenen otaglar, şeýle hem tehniki we beýleki edara desgalary bar.
Onuň ikinji gatynda 98 orunlyk mediaotaglary ýerleşýär. Şeýle hem bu ýerde tehniki gözegçilik enjamlary bolup, olarda hünärmenler degişli gepleşiklere gözegçilik edip bilerler. Merkezi enjamlar otagynda gepleşikleriň sesiniň we görnüşleriniň hiline gözegçilik ýola goýlar. Şeýle hem merkezde alyp baryjylaryň sesleri 3G we 4K görnüşinde işleýän ýaýlym enjamlary bilen ugradylar. Bu bolsa aragatnaşyk ulgamy boýunça wideogörnüşleriň ýokary hilli geçirilmegine mümkinçilik berýär. Ýaýlym enjamlarynyň işgärleri aýratyn edara ediş otagy göz öňünde tutuldy.
Şeýle hem radio we radioýaýlymyň enjamlary, B3TC gözegçilik enjamy, abatlaýyş topary, wakalary kebşirleýän enjam, ulgama degişli bolmadyk kebşirleýiş enjamy, grafika, görnüşleri üýtgedýän, maglumatlary saklaýan we ýazýan enjamlar bilen üpjün edildi.
Ikinji gatda Halkara Olimpiýa komitetiniň edara binalary ýerleşdirildi. Üçünji gatda hem 98 adama niýetlenen açyk görnüşli otаglar, sene-merkeziniň serwer enjamlary, tehniki otaglar bar. Binanyň dördünji gatynda söhbetdeşlikleri ýazgy etmek üçin studiýa, onuň ýanynda bolsa studiýa enjamlary, duşuşyklary taýýarlamaga niýetlenen otaglar bar.
Şeýlelikde, Aziýa oýunlary bilen baglanyşykly gepleşikleri, söhbetdeşlikleri radio we telewideniýe boýunça bermäge niýetlenen ýörite ýaýlyma beriş telearagatnaşyk enjamlary bar. Ol gepleşikleri ugratmaga we paýlamaga, oýunlardan taýýarlanýan reportažlary ýaýlyma bermäge niýetlenendir. Şeýle hem bu ýerde köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň işgärleri üçin ähli amatlyklary üpjün edýän şertler döredilipdir.
Türkmenistanyň Prezidenti metbugat serişdeleri üçin merkeziň uly tehnologiýa mümkinçilikleriniň, onuň innowasiýa serişdeleriniň doly derejede peýdalanylmagynyň zerurdygyny aýtdy. Habarlary ýygnamakdan, saklamakdan, özgertmekden başlap, maksatnamalaryň düzülmegine hem-de Aziadanyň wakalarynyň dessin beýan edilmegine çenli ähli tapgyrlaryň eşitdiriş we görkeziş ulgamynyň iň soňky gazananlaryna esaslanmalydygyny aýtdy. Bularyň ählisi sport ýaryşlarynyň millionlarça tomaşaçylar üçin has gyzykly bolmagyna, baýramçylyk ýagdaýyny, bäsleşikleriň energiýasyny, ýeňiş şatlyklaryny hem-de rekordlaryň dabaralanmagynyň ruhuny beýan etmäge ýardam berer.
Mundan başga-da, döwlet Baştutanymyz ägirt uly halkara tomaşaçylar köpçüligine bu ýerde bolup geçýän wakalary dolulygyna, döredijilik ruhunda, dessin hem-de ähli aragatnaşyk ýaýlymlary boýunça habarlary jikme-jik ýetirmek üçin iň täze sanly ulgamlary peýdalanmakda iň gowy daşary ýurt tejribesini öwrenmegiň hem-de özümiziň tejribe toplamagymyzyň zerurdygyna ünsi çekdi.
Olimpiýa şäherjiginiň halkara ýaýlyma beriş we metbugat merkezinde hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow çärä gatnaşyjylar bilen iş maslahatyny geçirdi. Maslahatyň öňýanynda Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň başlanmagyna 100 gün galmagy mynasybetli Maryda geçiriljek dabaralara bagyşlanan wideofilm görkezildi.
Iş maslahatynyň dowamynda Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary A.Garajaýew dabaralaryň maksatnamasy we “Aziada-2017 dünýä metbugatynda” atly halkara mediaforumyna görülýän taýýarlyk işleri barada hasabat berdi. Bellenilişi ýaly, bu foruma dünýäniň 39 ýurdundan köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri gatnaşar.
Hormatly Prezidentimiz hasabaty diňläp, Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň başlanmagyna 100 günüň galmagy mynasybetli dabaralary hem-de sport media forumy ýokary guramaçylyk derejesinde geçirmegi üpjün etmek barada wise-premýere birnäçe anyk görkezmeleri berdi.
Bellenilişi ýaly, şu ýylyň güýzünde Aşgabatda geçiriljek Aziýa oýunlary ýurdumyzyň halkara abraýynyň ýokarlanmagynda, Türkmenistanyň sport ulgamynda gazanan netijelerini wagyz etmekde, halklaryň arasynda dost-doganlyk gatnaşyklarynyň berkidilmeginde möhüm ähmiýete eýe bolar.
Soňky ýarym ýylyň dowamynda Aziada taýýarlyk işleri giň halkara seslenmesine eýe boldy. Daşary ýurtly myhmanlar, bilermenler we sport dünýäsiniň öňdebaryjy hünärmenleri ýurdumyzda bu ugurda alnyp barlan işleriň derejesine we hiline ýokary baha berýärler. Maryda geçiriljek dabaralar, žurnalistleriň nobatdaky duşuşygy we olaryň dünýäniň dürli ýurtlarynda ýaýlyma berilmegi Türkmenistanyň esasy sport çäresi bolan Aziada-2017-ä dünýä giňişliginde bildirilýän gyzyklanmalaryň has-da artmagyny şertlendirer.
Maslahatyň dowamynda ýolbaşçylaryň Aziada-2017-niň dabaralaryny, sport we medeni çärelerini ýokary derejede geçirmek, şeýle hem Olimpiýa şäherjiginiň desgalaryny dolandyrmak we olary netijeli peýdalanmak meseleleri hakyndaky hasabatlary diňlenildi.
Hususan-da, Aşgabat şäheriniň häkimi Ş.Durdylyýewiň hasabatynyň çäklerinde Olimpiýa şäherjiginiň desgalaryny dolandyrmak boýunça ýörite düzümi döretmek hakyndaky teklip öňe sürüldi.
Bellenilişi ýaly, döwlet Baştutanymyzyň tabşyrygyna laýyklykda, Sport baradaky Döwlet komitetiniň geçiren seljermesiniň esasynda ýolbaşçylaryň, Türkmenistanyň milli sport federasiýalarynyň tälimçileriniň, şeýle hem Halkara we Aziýa sport federasiýalarynyň hünärmenleriniň pikirine görä, 2016-2017-nji ýyllarda daşary ýurt wekiliýetleriniň gatnaşmagynda geçirilen 9 synag ýaryşlarynyň netijeleri boýunça Aşgabadyň Olimpiýa şäherjiginiň ähli desgalary iri halkara, yklymlaýyn we bütindünýä sport çärelerini geçirmek boýunça ýokary talaplara laýyk gelýändigi bellenildi.
Bu desgalary mundan beýläk-de netijeli ulanmak üçin Aşgabat şäher häkimliginiň ýanynda Olimpiýa şäherjiginiň müdirligini döretmek teklip edildi. Munuň özi ähli maddy-enjamlaýyn we şäheriň edara ediş ulgamynyň guramaçylyk meselelerini nazara almak bilen, onuň düzümine ulgamlaýyn jemagat we hojalyk hyzmatlaryny guramak üçin zerur bolup durýar.
Deslapky hasaplamalara görä, müdirligiň garamagyna beriljek binalarda, desgalarda we onuň merkezi edara ediş binasynda täze iş orunlarynyň 1273-si dörediler. Aşgabat şäher häkimliginiň ýanyndaky täze dörediljek Müdirligi Olimpiýa şäherjiginiň işewürlik merkezinde ýerleşdirmek göz öňünde tutulýar.
Hormatly Prezidentimiz teklibi oňlap, “Aşgabat şäherinde bina edilen Olimpiýa şäherjiginiň binalar we desgalar toplumyny dolandyrmak meseleleri baradaky” Karara gol çekip, şäherjigiň desgalarynyň Aziýa oýunlary geçirilenden soň hem işjeň herekete girizilmelidigini belledi. Hut şonuň üçin hem häzirden olary dolandyrmak, olaryň binýadynda işjeň dynç alşyň, sagaldyş ulgamynyň iri merkezini döretmek, köpçülikleýin medeni we sport çärelerini, ýaryşlary geçirmek bilen baglanyşykly meseleleri işläp taýýarlamak zerurdyr.
Şeýle hem iş maslahatynyň dowamynda Aziada-2017-niň maglumat üpjünçiligi we onuň beýan edilişi bilen baglanyşykly meselelere, Oýunlaryň baş meýilnamasynda görkeziden beýleki ugurlar boýunça öňde durýan wezipelere garaldy.
Soňra Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary O.Gurbannazarow Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň geçirilýän döwründe iýmit bilen üpjünçiligi guramak boýunça geçirilen işler barada hasabat bermek bilen, geçirilen bäsleşigiň jemleri barada habar berip, onda ýurdumyzyň hususy kompaniýasynyň ýeňiji bolandygyny aýtdy. Munuň özi türkmen telekeçiliginiň hünär babatda kämilleşýändiginiň hem-de mümkinçilikleriniň artýandygynyň subutnamasydyr.
Döwlet Baştutanymyz maslahatyň dowamynda “Aşgabat şäherinde 2017-nji ýylda geçiriljek Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryna gatnaşyjylary jemgyýetçilik iýmiti hyzmatlary bilen üpjün etmek boýunça işleri ýerine ýetirmek hakynda” Karara gol çekdi. Karara laýyklykda Oýunlara taýýarlyk görmek baradaky Ýerine ýetiriji komitete Konsorsiumyň düzümine girýän “Gül Zaman” hojalyk jemgyýeti we Şweýsariýanyň “Gourmet Sports Hospitality AG” kompaniýasy bilen Aziada gatnaşyjylary jemgyýetçilik iýmiti hyzmatlary bilen üpjün etmek boýunça işleri ýerine ýetirmek barada şertnama baglaşmak tabşyryldy.
Oýunlaryň geçirilişi iň täze ylmy-tehniki derejede we döwrebap guramaçylyk çemeleşmeleri bilen utgaşmalydyr diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow belledi we hakyky taryhy waka öwrüljek ýylyň iri sport çäresi üçin aňrybaş hyzmatyň üpjün edilmegi babatda anyk görkezmeleri berdi. Munuň özi sebitde ilkinji bolup Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryny y geçirmek hukugyna eýe bolan Türkmenistanyň dünýä ýüzündäki abraýynyň ýokary galmagyna ýardam berer.
Iş maslahatynyň jemini jemläp, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Aziada-2017-niň guramaçylarynyň öňde durýan wezipelere örän jogapkärçilikli çemeleşip, oýunlaryň netijeli geçirilmegini üpjün etmegi ýene bir ýola belledi. Munuň özi ýurdumyzyň we tutuş sebitiň durmuş-ykdysady taýdan ösüşinde, diplomatik we ynsanperwer ulgamlarda, sport we syýahatçylyk pudaklarynda Garaşsyz, Bitarap Türkmenistanyň parahatçylyk söýüjilik syýasatynda has-da möhümdir.
Hormatly Prezidentimiz ýurdumyzda köpçülikleýin bedenterbiýäniň we ýokary netijeli sportuň hemmetaraplaýyn ösdürilmegi ugrunda döwletimiziň yzygiderli alada etjekdigini, türkmen türgenleriniň halkara ýaryşlaryna işjeň gatnaşmagy üçin ähli zerur şertleri üpjün etjekdigini aýtdy we Türkmenistanyň sport döwleti hökmünde ykrar edilmegi üçin ähli zerur tagallalaryň ediljekdigini belledi.
Milli Liderimiziň belleýşi ýaly, ýurdumyzda bedenterbiýe-sport hereketini ösdürmek, oňa gatnaşýanlaryň sanynyň artdyrylmagy ilatyň saglygynyň berkidilmegine, beden taýdan berk we ruhy taýdan baý ýaşlaryň terbiýelenmegine gönükdirilendir. Munuň özi Türkmenistanda alnyp barylýan döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biridir. Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow bu ugurdaky işleriň dowam etjekdigini belläp, ähli türkmen türgenlerine ýurdumyzyň sport abraýyny mundan beýläk-de belende galdyrmakda uly üstünlikleri arzuw etdi.


text:
Gurluşygyň ileri tutulýan ugurlary boýunça ýaşlara bilim berýän Aşgabat gurluşyk orta hünär okuw mekdebinde 2010-njy ýylda döredilen folklor-etnografik tans toparynyň “Ak mermer” ady Gahryman Prezidentimiziň paýtagtymyz Aşgabady dünýä ýüzünde ak mermere beslenen merjen şähere öwürmek babatda alyp barýan işleri bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr.
“Ak mermer” folklor-etnografik tans toparynyň düzüminde 40-dan gowrak tansçy oglan-gyz, 20-ä golaý aýdymçy hem-de 15 sazanda bar. Tans toparyna Begenç Murzaýew ýolbaşçylyk edýär.
Mälim bolşy ýaly, Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasynyň Aşgabat şäher geňeşi her ýyl ýurdumyzyň başlangyç we orta hünär okuw mekdepleriniň arasynda döredijilik bäsleşigini yglan edýär. Bu bäsleşige “Ak mermer” folklor-etnografik tans topary yzygiderli gatnaşyp, 2014-nji ýyldan bäri bassyr üç ýyl yzygiderli Baş baýraga mynasyp bolup gelýär. Özünde ussat tansçylary birleşdirýän tans toparynyň Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň açylyş we ýapylyş dabaralaryna, şeýle hem hyormatly Prezidentimiziň gatnaşmagynda Ahal welaýatynyň Ak bugdaý etrabyndaky Nowruz ýaýlasynda bina edilen “Ak öý” binasynyň açylyş dabarasynda üstünlikli çykyş edendigini hem guwanç bilen belläp geçmek bolar.
Bilşimiz ýaly her ýyl ýurdumyzda edebiýat, medeniýet we sungat işgärleriniň, höwesjeň aýdymçy ýaşlaryň we zehinli çagalaryň arasynda Türkmenistanyň Prezidentiniň “Türkmeniň Altyn asyry” atly baýragyny almak ugrunda bäsleşik yglan edilýär. Garaşsyz, hemişelik Türkmenistan döwletimiziň dünýä ýüzündäki belent abraýynyň, düýpli ösüşleriniň, ýurdumyzyň abadançylygynyň, halkymyzyň agzybirliginiň, bagtyýarlygynyň, jemgyýetimiziň sagdynlygynyň, edebiýatymyzda, medeniýetimizde, sungatymyzda gazanylan üstünlikleriň taryhy ähmiýetini, gadyr-gymmatyny giňden şöhlelendirýän täze, kämil eserleri döredendikleri üçin şu ýyl bäsleşigiň ýeňijisi bolan sungat toparlarynyň arasynda Aşgabat gurluşyk orta hünär okuw mekdebiniň “Ak mermer” folklor-etnografik tans toparynyň sylaglanmagy aýratyn guwandyryjydyr.
Tans topary özleriniň bu üstünliklerine mähriban Prezidentimiziň medeniýete, sungata goýýan belent sarpasynyň netijesi diýip düşünýärler. Şeýle üstünliklere bolsa döwlet Baştutanymyzyň medeniýet we sungat ulgamynda döredýän giň mümkinçilileri bilen ýetilýändigi öz-özünden düşnüklidir.
“Ak mermer” folklor-etnografik tans toparynyň sungat älemindäki ak ýoly üstünliklere rowan. B.Murzaýew tans toparynyň geljekde hem täze sungat eserleri bilen geçirilýän medeni çäreleri bezejekdigini buýsanç bilen gürrüň berýär.
Ogultäç HUDAÝGULYÝEWA,
Aşgabat gurluşyk orta hünär okuw mekdebiniň mugallymy