text:
Ýurdumyzda her ýyl bellenilip geçilýän Hatyra gününde «Halk hakydasy» ýadygärlikler toplumyna gül çemenli baryp, Watan gahrymanlarymyzyň belent ruhunyň öňünde tagzym etmek, indi arzyly hem asylly däbe öwrüldi.
Hormatly Prezidentimiziň hemmetaraplaýyn goldawy netijesinde «Türkmenistan Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» ýylynyň aprelinden oktýabr aýy aralygynda Germaniýanyň paýtagty Berliniň Täze muzeýinde «Margiana Türkmenistanyň çäklerindäki bürünç asyryň şalygy» atly sergi geçirilýär.
Hormatly Prezidentimiziň: «Goňşy we beýleki döwletler bilen özara bähbitli, dostlukly gatnaşyklarymyz gün-günden ösýär» diýip parasatly bellemegi, Türkmenistanyň söwdada, ykdysadyýetde, syýasatda we medeni gatnaşyklarda dünýäniň ençeme ýurtlary bilen hoşniýetli, dostlukly gatnaşyklarynyň ýylsaýyn ýokarlanýandygyny aňladýar.
Beýik Seljukly döwletiniň meşhur weziri Nyzamalmülk «Syýasatnama» atly eserinde hökümdarlar barada şeýle diýýär: «Hökmigüýçli her döwürde bir adamy saýlap alyp, onuň şan-şöhratyny arşa çykarýar, oňa şalyk derejesini eçilýär.
Berkarar döwletimiziň Bagtyýarlyk döwründe, Gahryman Arkadagymyzyň parasatly syýasaty netijesinde, halkymyzyň mizemez agzybirligi dünýä ýaýyýar.
Halkymyz iňňän gadymy döwürlerden bäri ylma, bilime uly sarpa goýup gelýän halklaryň biri.
Halkara forum GDA gatnaşyjy döwletleriň Ynsanperwer hyzmatdaşlyk boýunça döwletara gaznasynyň guramagynda geçirildi.
Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalary netijesinde halkymyzyň milli mirasyny öwrenmäge, ony dünýä ýaýmaga uly üns berilýär.
Halkymyz gyz çagalara at dakanlarynda elmydama owadan atlary saýlamaga çalyşýarlar.
Berkarar diýarymyzda ylym-bilim ulgamyny özgertmek, ösdürmek, innowasiýalary giňden durmuşa ornaşdyrmak meselesi döwlet syýasatynyň esasy ileri tutulýan ugurlarynyň birine öwrüldi.
Hormatly Prizidetimiz geçen hepdäniň anna güni geçiren Ministrler Kabinetiniň mejlisinde ýurdumyzyň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň işi hakynda durup, diýarymyzyň uzak ýaşly raýatlary barada mähirli sözleri aýtdy.
Türkmenler gadym wagtlardan bäri baýdaga aýratyn sarpa goýupdyrlar. «Baýdak» häzirki wagta çenli dilimizde işjeň ulanylyp gelnen gadymy türkmen sözüdir.
Hormatly Prezidentimiziň parasatly ýolbaşçylygynda ýurdumyzy durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň baş milli maksatnamasyna laýyklykda döwletimiziň halk hojalygynyň ähli pudaklary, şol sanda deňiz we derýa ulaglar ulgamy hem döwrebaplaşdyrylýar, kämilleşdirilýär we dünýä ylmynyň soňky gazanan innowasion tehnologiýalarynyň esasynda ösdürilýär.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Gahryman Arkadagymyzyň parasatly ýolbaşçylygynda türkmen halkymyzyň milli medenýetine, mirasyna uly üns berilýär.
Türkmen halky ylym-bilime hemişe belent sarpa goýup gelen halklaryň biri.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda ýurdumyzyň halk hojalygynyň ähli ugurlarynyň, şol sanda ylym we bilim ulgamynyň has-da kämilleşmegine, rowaçlanmagyna, onuň dünýä ülňülerine laýyklykda ösdürilmegine giň ýol açyldy.
Türkmen bagşylary joşup aýdym aýdanlarynda aýdymyň öz şygyr bentleri bilen ugurdaş manyly sanamalary hem özlerinden goşup goýberýärler.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň parasatly ýolbaşçylygynda türkmeniň ruhy kämilligini, düşünje sagdynlygyny asyrlar boýy üpjün edip gelen milli mirasymyz çuňňur öwrenilýär.
Hormatly Prezidentimiziň tabşyrygy esasynda ýurdumyzda gowaça ekişi 2018-nji ýylyň 23-nji martynda Ahal, Mary we Lebap welaýatlarynda, 28-nji martda bolsa Daşoguz welaýatynda abraýly ýaşulularyň ak pata bermegi bilen badalga aldy.
Ata Watanymyz Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi hasaplanýar.
Hormatly Prezidentimiziň şu ýylyň 23-nji fewralynda Mary welaýatyna iş saparynyň çäklerinde Türkmenistan döwletimizde ýaýbaňlandyrylan giň gerimli özgertmeler bilen baglanyşykly taryhy ähmiýetli wakalar boldy.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň parasatly ýolbaşçylygynda döwletimiziň halk hojalygynyň ähli pudaklarynda, şol sanda ylym, bilim we medeniýet ulgamynda-da giň gerimli özgertmeler durmuşa geçirilýär.
Dünýä taryhynyň gatlaryna ösen medeniýetiň, sungatyň mekany bolup giren Türkmenistanyň gadymy ýadygärliklerinde geçirilýän arheologik gazuw-agtaryş işleriniň netijesinde ýüze çykarylan taryhy tapyndylar ylmy esasda öwrenilýär.
Soňky ýyllarda TYA-nyň Arheologiýa we etnografiýa instituty tarapyndan Nusaý Ürgenç kerwen ýolunyň ugrunda ýerleşen Paryzdepe, Şährihaýbar ýaly ýadygärliklerde alnyp barylýan işler bellärliklidir.
Gyzgynlygyndan hemem gyzyl burçuň ajysyndan ýaňa agzyňy ýakyp barýan unaş sowuklamanyň, dümewiň bire-bir emi.
TYA-nyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynda hem ösümlik dünýäsiniň köpdürlüligini artdyrmak, olary gorap saklamak boýunça işler ylmy esasda alnyp barylýar.
Türkmen milli göreşi medeniýetimiziň aýrylmaz bölegidir. Türkmen halky gadymy döwürlerden bäri göreş sungaty bilen içgin gyzyklanyp gelipdir.
Halyçylyk sungaty uzak heňňamlarda timarlanyp, gitdigiçe owadanlanyp, türkmeni dünýä ýüzüne tanadyp gelen milli guwanjymyzdyr, halkyň ýüzüniň tuwagydyr.
Daşky gurşawy goramak, ekologiýanyaýawlysaklamak bilen baglanyşykly meseleler häzirki zaman dünýäsinde esasy meseleleriň birine öwrüldi.
Ýurdumyzda ylym-bilime, dünýä ylmynyň iň soňky gazananlaryny özleşdirmäge uly ähmiýet berilýär. Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň tagallalary bilen ylym-bilim ulgamyny kämilleşdirmek babatda, alymlaryň işine itergi bermek, türkmen ylmynyň taze binýadyny tutmak boýun-ça düýpli işler amala aşyrylýar.
Öňňin, 15-nji iýunda hormatly Prezldentimiziň paýtagtymyzda we Ahal welaýatynda alnyp barylýan işler bilen dikuçarda, guşuçar belentlikden tanyşlykda, akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň ýadygärlik heýkelini Köpetdagyň belentliginde ýerleşdirmek barada aýdanlary halkymyzda uly buýsanç duýgusyny döretdi.
Şu gün ýurdumyzda giňden bellenilýän Ylymlar güni mynasybetli paýtagtymyzda Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasynyň Merkezi geňeşi we Ylymlar akademiýasy bilen bilelikde her ýyl geçirilýän ýaşlaryň arasynda ylmy işleriň bäsleşiginiň ýeňijilerine sylaglary gowşurmak dabarasy boldy.
Gadymy hem şöhratly taryhynda Änew, Nusaý, Dehistan, Marguş, Merw, Köneürgenç, Amul, Sarahs, Abywerd ýaly medeni ojaklary döredip, umumadamzat medeniýetiniň ösüşine uly goşant goşan türkmen halky ylym-bilime aýratyn sarpa goýup gelipdir.
Ylym biziň düşünjämizde, ýönekeýleşdirilip aýdylanda, döredijilikli işiň netijesidir.
Sagdynlygyn we ruhubelentligiň ýylynda ynsany bagtly, eşretli durmuşa ýetirýän güýç ylymdyr.
Öz durmuşyny türkmen topragyndan üzňe görmedik alym-arheolog Wiktor Iwanowiç Sarianidi ömrüniň köp bölegini türkmen sährasynda, has takygy, Garagum çölünde, gadymy ýadygärlikleri öwrenmek üçin gazuw-agtaryş işlerini alyp barmak bilen geçirdi.
«Mirasa sarpa soýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan 2016-njy ýylyň 4-nji ýanwarynda geçiren wideoşekilli iş maslahatynda hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň müňýyllyklaryň dowamynda toplanan maddy we ruhy gymmatlyklaryny gorap saklamagyň döwlet syýasatynyň möhüm ugry bolup durýandygyny aýratyn nygtady.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzda bolup geçýän öz-gerişlikler halk hojalygynyň ähli pudaklaryny öz içine alyp, halkyň medeni babatda hem kämilleşmegine şert döredýär.
Milli Liderimiz şu ýylyň 13-nji ýanwarynda il içinde Paryzdepe ady bilen meşhur bolan gadymy taryhy ýadygärlige baryp gördi. Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, örän baý medeni-taryhy ýadygärliklere eýe bolan bu toprakda geçmişde dünýä ýaň salan beýik işler bitirilipdir: şäherler
döredilip, binalar gurlupdyr.
Şu ýylyň dowamynda paýtagtymyzda, onuň
töwereklerinde hem-de ýurdumyzyň welaýatlarynda agaç nahallarynyň 3 million düýbüni oturtmak bellenildi. Gahryman Arkadagymyz ýurdumyzyň baş şäheriniň binagärlik keşbini özgertmek hem-de abadanlaşdyrmak boýunça meýilnamalaryň öz wagtynda we
ýokary hilli ýerine ýetirilmegine berk gözegçilik etmegiň wajypdygyny sargyt edýär.
Edermen ekerançy daýhanlarymyzyň
nesilme-nesil çekip gelýän päk zähmeti netijesinde sadymy döwürlerden şu günlere gelip ýeten maddy mirasymyz bolan gawunlar milletimizin ruhy mirasynda-da ykjam orun alypdyr: türkmen dilinde, däp-dessurlarynda, halk döredljiliginde gawun bilen bagly aýtgylaryň, durnukly söz düzümleriniň, rowaýatlaryň... giden ulgamyny görmek bolýarŞu toý günlerinde şolaryň kähirini ýatlasak, datly gawunlarymyzyň ýakymyna hem-deýokumyna sarpa goýdugymyz bolar.
Geobotanika we Milli gerbariý gaznasynyň, şeýle hem Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň barlaghanalarynda biziň ýurdumyzyň dürlik künjeklerine bolan ýazky ekspedisiýanyň barşynda toplanan maglumatlary we ösümlik materiallaryny işläp taýýarlamak boýunça işler alnyp barylýar.
Häzirki döwürde ata-babalarymyz tarapyndan bize miras galdyrylan milli baýlyklarymyz bolan taryhy ýadygärliklerimizi öwrenmäge, olarda rejeleýiş, öň ki durkuny dikeldiş işlerini geçirmäge hem-de täze nesle abat ýagdaýynda ýetirmäge, olar barada nesihat işlerini alyp barmaga giň ýol açyldy.
Zenanyň şirin owazyna eýlenip, çagany uklatmak maksady bilen hiňlenilip aýdylýan sallançak başyndaky hüwdülerden başga-da, oňy ele alyp, bökdürip, hopba edip ýa-da aýagyň üstünde ýatyryp, yralaýan wagtyňda aýdylýan her hili çeper setirler hem folklor diýlip atlandyrylýan gymmatly hazynanyň içinde kän gabat gelýär.
Halkymyzyň ata-babadan gelýän halal we arassa ýoluny döwrebap dowam etdirýän hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň geçmiş taryhyny, edebiýatyny, sungatyny, milli däp-dessurlaryny täzeçil, töwerekleýin hem-de düýpli öwrenmegiň, nesillerimizi watansöýüjilik, halallyk, ynsan-perwerlik ruhunda terbiýele-mekde egsilmez hazyna bolan milli mirasymyzy dikeltmek bilen, halkymyzyň medeni-ruhy dünýäsini baýlaşdyrmagyň döwletimiziň gaýragoýulmasyz wezipeleriniň biridigini nygtaýar.
Häzirki döwürde iň wajyp meseleleriň biri hem ylym we önümçilik bähbitli ösümlikleriň tohumlarynyň asyl nusgalaryny genetika banklarynda saklamak hem-de olaryň nesil toplumynyň gorlaryny ýöriteleşdirilen ekin ýerlerinde diri görnüşde ösdürmek we öwrenmek bölüp durýar.
Ýakynda Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Tehnologiýalar merkezinde «Ýurdumyzy özgertmekde innowasion tehnologiýalar» atly ylmy maslahat geçirildi.
Milli Liderimiz ylym ulgamyny ösdürmegiň, alnyp barylýan ylmy-barlag işlerinde ýokary netijeleri gazanmagyň esasy şerti hökmünde ýaş alymlaryň täze neslini terbiýeläp ýetiş-dirmäge aýratyn üns berýär.
Hormatly Prezidentimiz Türkmenistanda düýpli we amaly ylymlary, innowasion senagaty ösdürmegi, ylmy, bilimi halka peýda berer ýaly derejä ýetirmegi wezipe edip goýdy we geljegi has uly bolan ylmyň ileri tutulýan ugurlaryny kesgitledi. Şol ugurlaryň biri hem ynsanperwer ylymlardyr.
Magtymgulynyň döredijiliginiň özeni türkmeniň gadymy hem baý halk döredijiligidir. Halkyň dünýa hakyndaky oýlanmalary, dünýa düşünmeleri ähli çuňlugy we danalygy bilen şahyryň döredijiligine siňipdir.
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynyň bu işi ýokary hünärli biolog-floristiçileri we sistematikaçylar amala aşyrýarlar. Bu işiň esasy ugry daşary ýurtlaryň howa şertlerine uýgunlaşan ösümlikleri ýurduň howa-toprak şertlerine uýgunlaşdyrmak ýa-da introduksiýa, ösümlikleriň seýrek duş gelýän görnüşlerini goramak bolup durýar.
Ýurdumyzyň çäginde ýerleşen taryhy ýadygärlikleri gorap saklamak, milli medeni mirasymyzy öwrenmek, wagyz etmek bilen baglanyşykly il-ýurt bähbitli işler Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe has giň gerim bilen dowam etdirilýär.
Merdana türkmen halkymyz gözbaşyny asyrlaryň jümmüşinden alyp gaýdýan, edermen pederlerimizden şu günki bagtyýar nesillere miras galan behişdi bedewlerimizi milli buýsanjy saýyp arzylaýar.
Hormatly Prezidentimiziň başlangyjy bilen «Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan üstümizdäki ýylda eziz Watanymyzy mundan beýläk hem ösdürmek, özgertmek ugrunda alnyp barylýan ägirt işleriň her biri milli mirasa sarpa goýmak bilen utgaşdyrylýar.
Bu prosess anyk, nätanyş ösümlik bilen alnyp barylýan işiň ykdysady we sosial maksada laýyklygyny, onuň ýerli flora bilen ekologik we biologik deňeşdirip bolujylygyny nazara almak bilen oýlanyşykly toplumlaýyn ylmy çemeleşmäni talap edýär.
Özüniň milli medeni, edebi we taryhy gymmatlyklary bilen adamzat jemgyýetiniň ösmegine saldamly goşant goşan türkmen halkynyň geçmiş taryhyny çuňňur öwrenmek we dünýa ýaýmak Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň döwlet syýasatynyň ileri tutudan ugurlarynyň biri bölüp durýar. Belent maksatlara beslenen bu ugurlary has-da ýaýbaňlandyrmak Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylynda giň gerime eýe bolýar.
Ol ýazgylar ilkinji gezek kiçi Bezegli deräniň diwar ýazgylarynda gabat gelýär. Diwar suratlary, alymlaryň pikirine görä, takmynan, 14 müň ýyl ozalrak döredilipdir. Şeýlelikde, şol gowak ýazgylaryndan 8 kilometr uzaklykda ýerleşýän Çendir jülgesiniň, Ak obasynyň, Gyzyl Ymam gonamçylygynyň gapdalynda, iki dagyň arasynda, beýik gumly dag depelerinde ýerleşen daş heýkelleriň ýaşy, takmynan, 1011 müň ýyla golaýdyr. Şol ýadygärlikler birbada döremändir. Olar müňýyllyklaryň dowamynda ýasalypdyr. Şonuň üçin olaryň dörän wagty we daşky şekili asyrlar boýunça üýtgäp durupdyr.
Repetek Döwlet biosfera goraghanasy 1927-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 27-sinde Gündogar Garagumuň ajaýyp gara ojar tokaýlaryny hem-de onuň daş-töweregindäki meýdanlary gorap saklamak üçin döredildi. Goraghananyň wezjpesine Garagumuň çägeli çölüniň aýratyn, ÖTjboluşly iiýtgeşik ösümlik we haýwanat dünýäsini öwrenmek, goramak hem-de dikeltmek işleri girýär. Olardan başga-da, demir ýol duralgalarynyň, säginelgeleriň we öri meýdanlaryndaky guýularyň töwereklerini gök-bagçylyga öwürmäge uly iins berüýär.
Türkmenistanyň biçak baý geçmişi bar. Bu gün Altyn depe, gadymy Merw, Coltan Sanjaryň mawzoleýyi, Köneürgenjiň binalary, Maşady-Misserian galalary, Nusaý galasy köpleri haýran galdyrýar. Bu ýadygärlikler dünýä siwilizasiýasynda aýratyn orun tutýar. Türkmenistanda olar bilen bir hatarda henize çenli doly öwrenilmedik ýadygärlikler hem az däldir.
«Türkmen dili» gazeti,
10.05.2017
Leksikologiýa
«IT GELDI GUT GELDI»
Halkymyz «It geldi gut geldi» diýýär. Gut sözi gadymy türkmen sözi bolup, ol bagt manysyny aňladýar. Şeýle hem pederlerimiz it bilen bagly «It ýyly ek, doňuz ýyly or» diýmek bilen it ýylynyň ygally, bereketli, hasylly bolýandygyny belläpdirler. Görşümiz ýaly,süýdemdiriji öýhaýwany bolan itler adam durmuşynda möhüm orna eýe bolupdyrlar. Ir zamanlarda adamlar durmuş zerurlygy bilen bagly ilkinji haýwanlary eldekileşdirip başlapdyrlar. Şonda haýwanlaryň içinde it adama hem wepaly ýoldaş, hem onuň maşgala ojagyny, hojalygyny goraýjy hökmünde özüni aldyrypdyr. Şondan bäri itler adamyň ýakyn hemaýatkäri hasaplanypdyr. Ynsana wepaly hyzmat edipdir.
Geçmişde, esasan, maldarçylyk, çarwadarçylyk bilen meşgullanan ata-babalarymyz tohum itleri özüne hemra edinipdirler, olara aýratyn üns bilen garapdyrlar. Olary güjükliginden ýöwuz şertlere çydamly bolar ýaly özboluşly terbiýeläpdirler. Olarda gerekli zerur ukyplary ösdüripdirler. Irginsiz zähmetiň we türgenleşigiň esasynda türkmen tohum itleri kemala gelipdir. Umuman, itler adamlaryň durmuşynda ähmiýetli orun eýelänsoňlar, olar türkmen müçe hasaby boýunça on birinji ýylyň adyna, ýagny «it ýyly» diýen ada hem eýe bolupdyr. Munuň özi halkymyzyň türkmen tohum itlerine milli gymmatlyk hökmünde garandyklaryna hem şaýatlyk edýär.
Türkmen dil biliminiň onomastika ugrunyň toponimika, antroponimika, etnonimika ýaly bölümlerinde-de it, güjük, köpek bilen baglanyşykly has atlara gabat gelmek bolýar. Mysal üçin, ýer-ýurt atlarynda Güjükgyrylan, Güjükli, Güjüksuwy, Itasan, Itgyrylan, Ituwlan, Köpekli, Köpekýap ýaly sözleriň deräniň, depäniň, gyryň, kakyň, çeşmäniň we ş.m. ady hökmünde ulanylyşyny görmek bolýar. Dogry, bu ýerde mysallaryň käbiri etniki at hökmünde hem ýüze çykyp biler.
Türkmen antroponimiýasynda it, güjük, köpek ýaly sözlerden hasyl bolan adam atlary hem özboluşly bir topary emele getirýärler. Bu ýerde «güjük ýaly çydamly bolsun, jany berk bolsun, ölmesin, uzak ýaşasyn» diýen ýaly manylary öz içine alýan Güjük, Güjükdurdy, Italmaz, Itbaý, Köpek, Köpekmyrat ýaly adam atlaryny ýatlap geçmek bolar.
Türkmen halky howlusynda it saklamagy gowy görýän halklaryň biridir. It saklaýan adam itniň dogumly, gorkmazak bolmagyny isläp, itine Ýolbars, Adar, Gaplaň ýaly atlary dakypdyr. Şeýle hem güjügiň daşky alamatlaryna, tüýüniň, gözüniň reňkine görä, Garagöz, Akbaý, Garabaý, Goňurja ýaly atlary ýa-da olaryň häsiýetlerini, hüşgärligini aňlatmak üçin Wepaly, Dogumly ýaly atlary ulanypdyrlar.
Türkmen halkynyň gyzyldan gymmatly baý edebi-medeni mirasynda hem güjük, it bilen baglanyşykly, ýagny «Güjük dalanman köpek çykmaz», «Güjük ýaly jöw-jöw edeniňden, ala köpek ýaly haw-haw et», «It alnyna gelen gurt alnyna-da geler», «It batyra üýrer, gorkagy ýarar», «It çopanyň goldaşy, ýalňyzlykda ýoldaşy», «It gylygyna eýesi ýetik», «Itiň agzy ala bolsa-da, möjek görende biriger», «Iti bolmadygyň ýalagy bolmaz», «It üýrer, kerwen geçer», «It ata, är daýa», «Arkaly köpek gurt alar» kimin nakyllarda öz beýanyny tapypdyr.
Bilşimiz ýaly, dil biliminde sözler biri-biri bilen baglanyşýarlar, şonuň netijesinde hem olar dürli görnüşdäki utgaşmalyry, aňlatmalary emele getirýärler. «Grammatik we many taýdan biri-biri bilen baglanyşdyrylan iki ýa köp sözüň şonuň ýaly birikmesine söz utgaşmasy diýilýär» diýip, dilçi alym A. Annanurow belleýär. Durnukly söz utgaşmalarda, durnukly aňlatmalarda hem bu leksik birlikleri görmek bolýar. Mysal üçin, güjükligine dalanmak ýaşlygyndan gözüniň ody alynmak, tejribesizkä agzy uçukladylmak ýaly manyny berýär. Içi güjükli gürrüň kinaýa, kine gatyşykly aýdylan igençli gürrüňi aňladýar.Agzyna it daňlan ýaly diýmek, hemişe lakgyldap oturan, yzyny üzmän ýaňraýan, ýaňra, lakgy diýen manydadyr. It alan sanaja döndermek biriniň bar aýbyny, kemçiligini aýtmak, paş etmek bilen bagly aňlatmadyr. It aýagyny iýen ýaly bir ýerde uzak durmaýan, gezegen, ykmanda, bir ýerde uzak eglenmän ygyp ýören babatda aýdylýan sözdür. It bilen pişik ýaly biri-biri bilen oňuşmaýan, biri-birini görende jyny atlanýan adamlar hakynda aýdylýar. It degmek biriniň ýa-da bir zadyň arzysy gaçmak, gymmaty kemelmek, gadyrsyzlanmak manysyndadyr. Itden aç-da ýok, dynç-da aňrujy gün güzerany aýlansa, işlemegi, zähmet çekmegi halamaýan adam hakynda aýdylýan aňlatma. Itden alyp, ite bermek aňlatmasy al petinden almak, ýüzüni almak, dalamak; özüni dürsemäge maý bermän, çykgynsyz güne salmak bilen bagly aýdylýar. Itden beter aç gaty aç, örän aç adam babatynda aýdylýar. Itden beter ýigrenmek öte ýigrenmek, gaty erbet görmek, halamazlyk. Itden çykarmak ugradan kişI bolup, atyp öldürmek, ýarag ujundan öldürmek ýa-da gaýdyp yzyny tapmaz ýaly etmek bilen bagly aýdylýar. Itde san bar, onda san ýok il deňinde görülmeýän, adam hatarynda ugry idelmeýän, sansyz, maslahat-sala salynmaýan, äsgerilmeýän adam hakynda aýdylýar. Ite bir sümek bergisi bar bergisi gaty köp diýmekdir. Bu aýtgyň asyl köki «ite bir süňk bergisi bar» bolmaly. It eýesini, pişik bikesini tananok agdar-düňder, başly-barat, bitertip ýagdaýy aňlatmak üçin ulanylýar. It göresi däl ýerine ýetirilişi, edilişi, ýasalyşy, bolşy şeýle bir ýaramaz, görer ýaly däl diýen manylary aňladýar. It görse, gözi agarjak hatda it hem çydajak däl, adam çekip çydar ýaly däl, ejirli, jebirli diýen manydadyr. It haýyr görmez hiç kime peýdasy degmeýän adama aýdylýan aýytgy. Iti aldap uran ýaly etmek namartlyk edip jeza bermek, aldawa salyp, niýetiňI amala aşyrmak, bigaýratlamak manylarda ulanylýar. Iti kowup, ýerinde ýatyp ýören il içinde sansyz, kär ýaramaýan, işden gaça durýan, bikär adam babatynda aýdylýar. It indegi ýok düýbünden indelenok, gereklenenok, gowy hyzmat edilenok diýen manydadyr. Itiň art aýagyndan suw içmek aňlatmasy kyn, agyr günde ýaşamak, ejirli durmuşda gün görmek bilen bagly ulanylýar. Itiň çykmak gaty ýadamak, lütüň çykmak, halys bolmak. Itiň güni ýa-da Itiň güni bilen diýen aňlatma örän kyn, agyr ýagdaýda, zordan, kynçylyk bilen, zoraýakdan diýen manylary aňlatmak üçin ulanylýar. It janly çydamly, kynçylykdan, zähmetden gaýtmaýan, jany berk adam babatynda aýdylýar. It masgarasy bolmak ynsana gelişmeýän iş edip, ile masgara bolmak, masgara bolup gözden düşmek, öz günäň bilen biabraý bolmak. It masgarasy etmek birini iliň öňünde biabraý etmek, birini köpçüligiň öňünde masgaralamak bilen baglydyr. It otlan ýaly aňlatma iki manyda ulanylýar. Olaryň birinjisi, ugursyz-utgasyz, näme diýýänine düşüner ýaly däl diýen manyda, ikinjisi bolsa çalak-çulak edilen, ýaramaz ýerine ýetirilen iş barada aýdylýar. It ýalybir zat diýip ýüz tutsaň, ýüzüňi alyp duran, yzgytsyz, mähirsiz adam hakynda aýdylýar. It ýalyny yssy bermek biriniň içini ýakmak, gaharyny getirmek bilen bagly ulanylýar. It ýandakdan böken ýaly ýaramaz ýerine ýetirilen iş, göwnejaý edilmedik zat hakynda aýdylýar. It ýassanan ýaly birahat bolmak, gorkuly, ünjüli bolmak, ygtybary ýok manylary aňladýar. It ýylgyryşyny etmek ýalandan ýylgyrmak, syrtarylyp ýylgyrmak, ýalym-ýulum edip, ýaramsaklyk bilen ýylgyran bolmak ýaly manylary aňlatmakda ulanylýar. Görşümiz ýaly, it, güjük, köpek sözleri bilen baglanyşykly durnukly aňlatmalar köp sanly bolup, olar çeper eserlerde, özara gürrüňdeşlikde giňden ulanylýar.
Türkmen nusgawy şahyrlarymyzyň döredijiliginde, çeper eserlerde, türkmen halk döredijiliginde hem itler bilen baglanyşykly sözler öz şöhlelenmesini tapýar. Mysal üçin, hormatly Prezidentimiziň «Döwlet guşy» romanynda «Omar awçynyň Ýolbars, Adar diýen itleri şagallaryň uwlamalaryna ýabjynyşyp, ürmek bilen jogap berýärdiler» diýen setirlere gabat gelmek bolýar. Nusgawy şahyrymyz Magtymguly Pyragy bolsa «It hem arryklygyn gurda bildirmez, // Elbetde, duşmana syýasat ýagşy» ýa-da «Yssy beren köpek ýegdir,// Uýatsyz, ykrarsyz ärden» diýmek bilen itleri gylykly,wepaly haýwan hökmünde suratlandyrýar. Türkmen halkynyň söýgüli şahyry Gurbannazar Ezizow bolsa «It» diýen goşgusynda:
...Köçede keýp bilen it üýrse batly,
Onuň daş ýüregin oda daglardy;
«Üýrüber, doganym, sen örän
bagtly,
Üýrüber,
doganym!» diyip aglardy.
Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalarynyň netijesinde Sagdynlygyň we ruhubelentligiň ýyly bolan 2017-nji ýylda ýurdumyzda geçiriljek Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryň şekili hökmünde türkmen alabaýynyň keşbiniň saýlanyp alynmagy türkmen tohum itlerine goýulýan sarpanyň uludygyny görkezýär.
Mary welaýatynyň çäginde yacute;erleşýän gadymy taryhy-medeni ýadygärlik toplumy bolan Daňdanakanda geçirilen gazuw-agtaryş işleriniň netijesinde türkmen alabaýynyň faýansdan edilen şekiliniň tapylmagy halkymyz üçin guwandyryjy wakadyr. Munuň özi halkymyz tarapyndan ýüzýyllyklaryň dowamynda türkmen itleriniň arassa tohumyny ösdürip ýetişdirmekde çäksiz aladalar edendiginden habar berýär.
Ata GYLYJOW
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň
Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat institutynyň
bölüm müdiri


c: text/html

text:
Orsýetiň prezidentiniň metbugat wekili olimpik altyn medallaryň altysynyň eýesi Wiktor Ahnyň we beýleki meşhur orsýetli sportsmenleriň fewral aýynda geçiriljek Gyşky olimpiýa oýunlaryna gatnaşmagyna girizilen gadagançylygy “gynandyryjy” diýip atlandyrdy we Halkara Olimpiýa komitetinden (IOC) düşündirme soraýandygyny aýtdy.
23-nji ýanwarda Orsýetiň Olimpiýa komiteti meşhur orsýetli sportsmenler Wiktor Ahnyň, Sergeý Ustýugowyň we Anton Şipuliniň 9-25-nji fewral aralygynda Günorta Koreýada sport bäsdeşligine gatnaşmak üçin Halkara Olimpiýa komitetiniň sanawyna goşulmandygyny aýtdy.
Dekabr aýynda Halkara Olimpiýa komiteti Orsýetiň gyşky Olimpiada gatnaşmagyna gadagançylyk girizipdi we Moskwany halkara doping düzgünlerini “yzygiderli bozmakda” aýyplapdy, emma käbir orsýet sportsmenleriniň bitarap ýagdaýda gatnaşyp biljegini mälim edipdi.
19-njy dekabrda Halkara Olimpiýa komiteti bäsdeşlige rugsat berlen orsýet sportsmenleriniň sanyny 500-den 389 adama çenli çäklendirdi. Orsýetiň resmileri doping bilen bagly edilýän aýyplamalary ret edýärler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mary welaýatynyň Sakarçäge, Baýramaly we Garagum etraplarynyň ýolbaşçylarynyň pagta meýdanlaryna gözegçiligi güýçlendirip, gowaça meýdanlaryna sürlen sygyrlary ýygnap başlandygy barada habar berilýär.
Belläp geçsek, bu waka prezident çarşenbe güni Gurbanguly Berdimuhamedowyň Mara eden saparynyň dowamynda bu welaýatyň üç etrabynyň pagta planyny dolman, şertnamalaýyn borçnamalaryny berjaý edip bilmändigi barada eden çykyşynyň yz ýanyna gabat geldi.
Azatlyk Radiosynyň ýerli çeşmeleriniň tassyklamagyna görä, türkmen lideriniň çykyşyndan soň, etrap häkimlikleriniň, daýhan birleşikleriň resmileri we ýerli polisiýa bölümleriniň işgärleri pagta hasylynyň doly ýygylyp alynandygyny ýa-da alynmandygyny barlaýarlar we gowaça meýdanlaryna sürlen sygyrlary ýygnaýarlar.
“Gowaça meýdanlaryna sygyrlaryň käbirleri indi ýygyp bolmajak pagta übtükleri zaýa bolmaz ýaly bilkastlaýyn goýberilse, käbiri kärendeçilerden bihabar ýagdaýda girýärler. Bulary gören resmiler sygyrlary ýygnap, eýelerine pul jerimesiniň salynjakdygyny aýtdylar. Olar kärendeçileri bolsa, pagtanyň galan-gaçan hasylyny ýygnap almazlyk üçin sygyrlary pagta meýdanyna sürmekde aýypladylar” diýip, adynyň efirde agzalmazlygyny soran sakarçägeli daýhan Azatlygyň ýerli çeşmesine gürrüň berdi.
Ol pagta meýdanlarynyň käbirinde galan-gaçan pagta hasyly bolsa-da, olaryň möçberiniň juda azdygyny, şeýle-de, howanyň sowuklygy sebäpli, olary ýygyp alar ýaly hakyna ýygymçy tutmagyň hem örän kyndygyny sözüniň üstüne goşdy.
Aýdylmagyna görä, pagta meýdanlaryndan ýygnanan sygyrlar häzirki wagt Sakarçäge etrabynyň günortasyndaky “Garybata” atly demirýol stansiýasynyň golaýynda ýerleşýän ýörite meýdançada we Düýedarçylyk daýhan birleşigindäki düýeleri saklamak üçin gurlan ýerde saklanylýar. Emma umumy sanynyň onlarçadygy aýdylýan bu sygyrlar häzirlikçe öz eýelerine yzyna berilmeýär.
“Häzir ýörite sanaw düzülýärmişin. Ýagny sygyrlaryň kimiňkidigi, haçan pagta meýdanyna girendigi, haýsy daýhan birleşiginiň näçe ekin meýdanyna zyýan ýetirilendigi anyklanmalymyşyn. Indi iki gün bäri sygyrlary berenoklar diýip aýdýarlar. Şol ýetirilen zyýanyň öwezini ýörite hasaplap, onsoň etrap häkimliginiň ýörite karary bilen jerimäniň mukdary kesgitlenilip, şol mukdardaky jerime tölenenden soňra, sygyrlar öz eýesine beriljekmişin” diýip, maryly kärendeçileriň we maldarlaryň ençemesi bilen söhbetdeş bolan Aşgabatda ýaşaýan ýazyjy we synçy Amanmyrat Bugaýew gürrüň berdi.
Ol şeýle tejribäniň Mary welaýatynyň Baýramaly we Garagum etraplarynda hem gaýtalanýandygyny we käbir gowaça meýdanlarynda döwlet işgärleriniň ýa-da hakyna tutulan adamlaryň pagta hasylyny ýygmagy henizem dowam etdirýändigini hem sözüniň üstüne goşdy.
Ýeri gelende bellesek, bu waka 28-nji noýabrda Berdimuhamedowyň Maryda geçiren hökümet maslahatynda welaýatyň üç etrabynyň pagta taýýarlamak boýunça meýilnamany berjaý etmändigini aýdyp, welaýatyň we Sakarçäge etrabynyň häkimlerini işden boşatmagynyň yz ýanyna gabat geldi.
Şondan bir gün öň, ýagny 27-nji noýabrda prezident Lebaba eden saparynyň çäginde, bu welaýatda hem üç etrabyň pagta planyny dolman, şertnamalaýyn borçnamalaryny berjaý edip bilmändigini aýdyp, ençeme resmini, şol sanda Lebap welaýatynyň häkimini wezipesinden boşadypdy.
Şeýle-de, şonda türkmen telewideniýesinde “hakykat ýüzünde ýygylmadyk 800 tonnadan gowrak pagtany döwlet harmanyna tabşyrylan hökmünde galp maglumatlary hasabata goşandygy” aýdylyp, elleri gandally duran türkmen resmileriniň hem şekilleri görkezildi.
25-nji oktýabrda Türkmenistanyň häkimiýetleri türkmen daýhanlarynyň ýurduň harmanyna 1 million 50 müň tonnadan gowrak pagta tabşyryp, şertnamalaýyn borçnamalaryny ýerine ýetirendigini yglan edipdiler.
Azatlyk Radiosy ýokarda gürrüňi edilen meseleler dogrusynda, Mary welaýatynyň Sakarçäge, Garagum we Baýramaly etrap häkimlikleri bilen habarlaşanda, bu maglumatlary ne tassyklatmak, ne-de inkär etdirmek başartdy.


text:
Özbegistandaky sil apatynda 5 adam ýogaldy
Özbegistanda aşa ýagan ýagyşlar sebäpli emele gelen sil apatynda 5 adam ýogaldy
Adatdan daşary ýagdaýlar ministrligi tarapyndan berilen beýanatda ýurdyň günortasynda täsirli bolan aşa ýagyşlaryň sil apatyna öwrülmegi netijesinde Kaşkaderýa welaýatynyň Çyrakçy etrabynyň Mirzatuk obasynda 5 adamyň ýogalandygy habar berildi.
Ministrlige degişli halas ediş toparlaryň sil apatynyň erbet täsir ýetiren sebitlerinde halas ediş işlerini dowam etdirýändigi mälim edildi.
Şu hepdäniň başynda hem Kaşkaderýa welaýatynyň Kitab etrabynda bolan sil apaty sebäpli ýollara we 200-e golaý öýe zeper ýetdi.


text:
Hormatly Prezidentimiziň yglan eden Sagdynlygyň we ruhubelentligiň ýylynda ýurdumyzda köpçülikleýin bedenterbiýäni we sporty ösdürmekde uly tutumly işler durmuşa geçirilýär. Bu babatda biziň welaýatymyzda hem sport çäreleridir bäsleşikleri giňden ýaýbaňlandyrylýar. Ýaňy-ýakynda Türkmenistanyň Zenanlar birleşiginiň Daşoguz şäher bölüminiň, welaýat sport baradaky komitetiniň, welaýat Baş bilim müdirliginiň, «Türkmenistan» ýaşlar bedenterbiýe-sport guramasynyň Daşoguz şäher bölüminiň, ylym-bilim işgärleriniň KA-nyň Daşoguz şäher geňeşiniň bilelikde guramagynda «Türkmenistan-sagdynlygyň we ruhubelentligiň ýurdy» atly VIII spartakiadanyň çäklerinde sportuň stoluň üstünde oýnalýan tennis, badminton görnüşleri boýunça ýaryşlar geçirildi. Bu ýaryş Daşoguz şäherindäki 2-nji orta mekdebiň sport eýwanynda guraldy. Onda şäheriň orta mekdeplerinden saýlanan okuwçylar ӧzara güýç synanyşdylar. Örän gyzykly we çekeleşikli geçen ýaryşda ӧkdeler ӧňe saýlandy. Sportuň stoluň üstünde oýnalýan tennis görnüşi boýunça 13-nji orta mekdebiň okuwçylary Guwanç Pälwanow, Suhrap Berdiýew, Merjen Pälwanowa dagylar üstünlikli çykyş edip, birinji orna mynasyp boldular. 2-nji orta mekdebiň okuwçylary Muhammet Saparow, Arazgeldi Kuwwadow, Mawluda Bekçanowa dagylar ikinji, 24-nji orta mekdebiň okuwçylary Temur Saparow, Arslan Annaýew, Manzura Sabyrowa dagylar bolsa üçünji ýerleri eýelemegi başardylar. Sportuň badminton görnüşi boýunça geçirilen ýaryş hem örän gyzyklylygy we täsirliligi bilen tapawutlandy. Ýaryşyň netijelerine gӧrä, 16-njy orta mekdebiň badmintonçylary Batyr Gulmürzäýew, Garly Atajanow, Dinara Hudaýbergenowa dagylar birinji orna çykdylar. Ikinji we üçünji ýerlere degişlilikde 2-nji orta mekdebiň okuwçylary Muhammet Saparow, Arazgeldi Kuwwadow, Mahym Paltaşewa we 13-nji orta mekdepden Guwanç Pälwanow, Suhrap Berdiýew, Merjen Pälwanowa dagylar mynasyp boldular. Gyzykly geçen ýaryş berkarar döwletimizde hakykatdan-da sagdynlygyň we ruhubelentligiň barha dabaralanýandygyny äşgär etdi.
Bahadir SAIDOW,
«Türkmenistan» ýaşlar bedenterbiýe-sport guramasynyň
Daşoguz şäher bölüminiň hünärmeni.
“Daşoguz habarlary” gazeti.
© TÜRKMENISTANYŇ ZENANLAR BIRLEŞIGINIŇ MERKEZI GEŇEŞI zenan.gov.tm 2012-2018 Email: zenan@mail.com


text:
«Goşa baba» hakynda rowaýatlar
«Goşa baba» ýurdumyzyň Ahal welaýatynyň Sarahs etrabynyň Oraz Salyr obasynda ýaşap geçen ulamalaryň biri. Ol özüniň ömrüni mätäçlere, garyp-pukara adamlara elinden gelen kömegi aýaman gezen adam bolupdyr. Goşa baba 1898-nji ýylda doglup, 1971-nji ýylda dünýäden öten. «Goşa babanyň» keramaty, haýyr sahawaty barada adamlaryň arasynda birnäçe gürrüňle...
Orazalarynyz Kabul bolsun.
Şeýle bir ýaşa durmuş seni gabansyn. Şeýle bir söý ölüm saňa rehim etsin Şeýle bir dost bol! Dosty bolmadyk utansyn. Şeýle bir ynsan bol! Ene-ataň saňa guwansyn! Päk ynsan bol Jennet seni sorasyn. AK ýürek bol ALLAŇ özi seni gorasyn. Seň häsiyetiň bütin dünýä ýarasyn. Gülüp ýaşa! Gül ýüzüň hiç solmasyn. Başarsaň bagt paýla, bagtam seni gözlesin. Şi...
Jalay molla ( 4 )
Bally husyt Jalay mollañ tamyna yakynlashanda,toweregine syn edip bashlady. Tamyñ dashynda gogerip oturan akbash-yandak, yylgyn-cetiler diwara degip durdy. Hatara ekilen alty duyp ak sowut bilen tamyñ aralygyndaky aymanchada seyregrak selme-syrkynlar gogerip otyrdy. Sowutlerden iki-uch adim ilerde kone celekden bejerilen cay ojaga sholaryñ arasy bi...
Jalay molla (3 )
...Begeyik sopynyñ sadakasyndan cykyp, Obadashy Bally husyt bilen Jalay molla bile gaytdylar.
---Jalay molla, eneñ-atañ gaydysh bolanyna bash yyl dagy boldy. Shukur,mal dowletiñ yeterlik bar. Sheydip geziberjekmi. Oylenmek niyetiñ yokmy.Yashyñam bir cene barandyr.
---Hawa,shu yyl otuz yashayan.
---Ana,gorduñmi. Bu caka cenli...
Jalay molla ( 2 )
Sheylelikde, terssiyalar sekunda, sekuntlar minuda, minutlar sagada, sagatlar sutga, sutgslar hepda, hepdeler aya, aylar yyla, yyllar mucha owrulup, Jalay molla 30 yashady. Onuñ ene-atasyndan jyda dushenine 5 yyl doldy. Shol gecen bash yylyñ icinde ol atasyndan galan mallaryñ ucden iki bolegini yele sowurdy. Indi onuñ gapysynda 12 sygyr,60-a yakyn...
,,Jalay molla" atly satiriki dessan
Eneyap kanalyndan gozbash alyp, bolunip gaydyan Hunili yabynyñ gayra tarapynda bir oba bardy. Shol obanyñ gunbatar cetraginde suyji suwly ullakan kol shu oba yarashyk berip, yayylyp yatyrdy. Onuñ kenarynyñ ok gecmez, uzyn gamysh tokaylygy bolansoñ oña oba adamlary ,,Gamyshly kol"diyyardiler. Obanyñ ady bolsa ,,Yylgynlydy".Onuñ ajayyp gornushi bardy...
Sergeý Ýeseniniñ käbir goşgulary
IT HAKDA AÝDYM
Säher al şapakdan alanda ody,
Ýananynda ak sähranyň gujagy,
Ganjyk ýedi sany güjük guzlady-
Ýedi sany sary çypar güjügi.
Söýdi baryn garalýança ýalançy,
Dili bilen olaň tüýün ýalady,
Ýerde ýatan näzik, ýuka garjagaz
Ýyly garnyň aşagynda eredi.
Agşa...
Şerebeli setirler
Şerebeli setirler
Bolsa-da zehiniñ kemli hem kertik,
Kitabyñ çykartdyñ pulluja ýortup.
Seret, nasa dolap satýarlar ony,
Hanha ak bazarda aldygna ýyrtyp.
Ol zyba zenanda pulam kän, goş kän,
Daşdan göräýmäge, şeýle bir hoşpäl,
Has pulluja ýaryñ ýesiri özem.
Başy boş bolsa-da kell...
Söýen söýülmeldälmikä?
Soýen soýülmeldälmikä...
Mejnun boldym sen yshkynda ,
Söýen söýülmeldälmikä?
Seniñ adyñ her goşgymda,
Söýgiñ duýulmaldälmikä?
Ýürek küýsäp etýär telwas,
Gül bereyin söý meni has.
Söýülseñde sen çekip näz,
Mähriñ berilmeldälmikä?
Duýşde goryan diñe seni,
Gy...
ASYL BAKSAM BAGTLY ÝALY
ASYL BAKSAM BAGTLY ÝALY Yyldyza syn edyas bakyp asmana, Yyldyza syn edyas bakyp asmana, Türkmeniň meşhur akyldary Magtymguly Pyragy halkyň medeni derejesini baýlaşdyrjak pelsepewi garaýyşlaryny, oý-pikirlerini çeper dilde beýan edipdir. Ol ylmy, sungaty, dili, edebiýaty, syýasaty, terbiýäniň esaslaryny, adamyň ruhy giňişligini, watansöýüjiligi, ynsanperwerligi, arassa ahlaklylygy, zähmetsöýerligi, halallygy, pespälligi, ejizeganym bol... Mukaddes türkmen topragynda ýaşan görnükli alym, beýik akyldar, keremli pir Abu Sagyt Abylhaýyr Mäne baba gadymyýetde Haweran sährasy diýlip atlandyrylan häzirki Türkmenistanyň çäginde ýerleşýän Mäne obasynda 967-nji ýylyň 7-nji dekabrynda dünýä inipdir hem-de şol ýerde 1049-njy ýylyň 12-nji ýanwarynda anna agşamy müň aý ýaşap 83 ýaşynda aradan çyk... Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe beýleki milli gymmatlyklarymyz ýaly, şaý-seplerimiz hem halkymyzyň buýsanjyna öwrüldi. Olaryň gadymy nusgalaryny saklap galmak, täzeden dikeltmek bilen birlikde, döwrebap görnüşlerini ýasamaklyga-da uly ähmiýet berilýär. Zergärlerimiz tarapyndan döredilýän täze nusgaly şaý-seplerimizde berkarar Watanymyzyň... Aýlanyp saz çalýan köçeme-köçe Nureddin Kesearkajynyñ ,,Aramyzda milliard yyllar" atly bu tasin shygry Adamyñ caksiz duygysy bilen onuñ fiziki hereketini deñeshdiryar. Shahyryñ pikirice,iki adamyñ arasyndaky yeke adim real aralyk ynsan duygysynyñ hyyaly uzaklygynyñ milliard yyllar olcegine dogry gelyar. Eysem,bu ahwal namani añladyar? Meniñce,shahyr ashakdaky real hem hyyal ( d... TÄZE ÝOL/ Hekaýa. Aramyzda milliard ýyllar... "Söýgi ajap duýgy"diýýar adamlar.
Maňa söýgüden doýan diýme,
Etme pikiri hyýaly.
Ene mährinden doýmadym men
Ýar mährinden doýar ýaly.
Durmuş maňa zalym bolma,
Bolma söýgä gazaply.
Ajylardan doýulýar tiz,
Goýma ýolum azaply.
Hiç men saňa gargynmandym,
Rubagylar we bentler
Damarlar duwulip, agyryar boyun,
Ene-ata,doganlar,gelin,cagalar,
Sholar yyldyz dalmi gokdaki deyin?
Hakykat yzlayar guyy ussasy,
Shonuñ ucin oña goyulyar gadyr.
Shor cykaysa hakykatyñ yoklugy,
Yaramly suw cyksa hakykat shodur.
Bagshy aydym aydyar...
Rubagylar we bentler
Damarlar duwulip, agyryar boyun,
Ene-ata,doganlar,gelin,cagalar,
Sholar yyldyz dalmi gokdaki deyin?
Hakykat yzlayar guyy ussasy,
Shonuñ ucin oña goyulyar gadyr.
Shor cykaysa hakykatyñ yoklugy,
Yaramly suw cyksa hakykat shodur.
Bagshy aydym aydyar...
Magtymguly we ruhy medeniýet
Abu Sagyt Abylhaýyr Mäne Baba
JADYLY SUNGAT
Sazanda
millet içre restoranda barlarda
ýok men mes bolomok alşerap içip
ýok men minnet çekemok ynjyk ýarlardan
Men gedaý hiç kime elim seremok
men hudaý hiç kime edemok höküm
ýöne men saz çalýan yzyny üzmän
men saz çalýan şu dünýede parahat
<...
Goshga syn
Täze ýol/ hekaýa
O:t. O:t... çar tarapyň o:t.
- Nirä? Nirä? Nirä?—bu sözleri haşşyldap, haşşyldap sarnap, eýläk-beýläk urunýardy. Ýene o:t. Belkem iki oduň arasynda galmagyň, tüýs janly görnüşi şudur. Eýýäm endamy gowrulyp başlapdy. Heniz o:da düşenine 1 minudam bolanok. Näme üçin bu ýere düşendigi hakda...
Aramyzda milliard ýyllar...
Sen-ä menden,
Menem senden,
Juda alys mekanlarda ýaşaýas.
Şol bir söz hakynda,
Hereket hakda
Her birimiz
Özümiziň dogry hasaplap gelýän,
Pikirlermizi
Öňe sürýäs,
Jedelleşýäs... Geňleşýäs...
Düşinşemzok,
Misli bizi...
SOYGI name ? Awtory: Nowça🌙
Hany onda onuñ gadyr-gymmaty.
Ýa$lar söýgi üstüne söýgi tapýalar.
Onsoñ nädip bolsun SÖÝGIÑ sarpasy.
Birmahal a$yklar mag$ugy ücin.
$irin janyn ýollan ýeriñ teýine.
Hazirki a$yklar,mag$uklar bolsa.
Söýü$ýärler wagt geçirmä,keýpine.
Hazirki ýa$l...
Yyldyza syn edyas bakyp asmana,
Yyldyza syn edyas bakyp asmana,
Türkmeniň meşhur akyldary Magtymguly Pyragy halkyň medeni derejesini baýlaşdyrjak pelsepewi garaýyşlaryny, oý-pikirlerini çeper dilde beýan edipdir. Ol ylmy, sungaty, dili, edebiýaty, syýasaty, terbiýäniň esaslaryny, adamyň ruhy giňişligini, watansöýüjiligi, ynsanperwerligi, arassa ahlaklylygy, zähmetsöýerligi, halallygy, pespälligi, ejizeganym bol...
Mukaddes türkmen topragynda ýaşan görnükli alym, beýik akyldar, keremli pir Abu Sagyt Abylhaýyr Mäne baba gadymyýetde Haweran sährasy diýlip atlandyrylan häzirki Türkmenistanyň çäginde ýerleşýän Mäne obasynda 967-nji ýylyň 7-nji dekabrynda dünýä inipdir hem-de şol ýerde 1049-njy ýylyň 12-nji ýanwarynda anna agşamy müň aý ýaşap 83 ýaşynda aradan çyk...
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe beýleki milli gymmatlyklarymyz ýaly, şaý-seplerimiz hem halkymyzyň buýsanjyna öwrüldi. Olaryň gadymy nusgalaryny saklap galmak, täzeden dikeltmek bilen birlikde, döwrebap görnüşlerini ýasamaklyga-da uly ähmiýet berilýär. Zergärlerimiz tarapyndan döredilýän täze nusgaly şaý-seplerimizde berkarar Watanymyzyň...
Aýlanyp saz çalýan köçeme-köçe
Nureddin Kesearkajynyñ ,,Aramyzda milliard yyllar" atly bu tasin shygry Adamyñ caksiz duygysy bilen onuñ fiziki hereketini deñeshdiryar. Shahyryñ pikirice,iki adamyñ arasyndaky yeke adim real aralyk ynsan duygysynyñ hyyaly uzaklygynyñ milliard yyllar olcegine dogry gelyar. Eysem,bu ahwal namani añladyar? Meniñce,shahyr ashakdaky real hem hyyal ( d...
TÄZE ÝOL/ Hekaýa.
Aramyzda milliard ýyllar...
"Söýgi ajap duýgy"diýýar adamlar.


text:
TM HYZMAT MUSIC
Allberdi Geldiýew
Allaberdi Geldiýew
1989 ýylda Mary welaýat Baýramaly Şäherinde dogulan.
A.Geldiýew 1996-njy ýylda baýramaly şäheriniñ 9-njy orta mekdebe gitdi 2000-nji ýylda bolsa okuwyny baýramaly şäherindaki 12-nji orta mekdepde dowam etdirip başlady 2006-njy ýylda bolsa orta mekdebi üstünlikli tamamlady 2008-nji ýylda oz käriniň ussady Halypasy Mergen Annamuhammedowdan sapak almana başlady.
Allaberdi Geldiýew Diktorçylykdan başga-da goşgy düzmek bilen we islendik saz guralynda saz çalyp aýdym aýtmak bilen hem meşgullanýar.
Allberdi Geldiýew-yň maglumatyny paýlaş:
DJ Ýazzo hakda pikirleriňizi paýlaşyp bilersiňiz! (diňe adyňyzy görkezseňiz ýeterlik)
(1)
Ustunlik arzuw edyaris
Teswir galdyr
TM HYZMAT-dan REKLAMA
-
Jadyly Catering
-
Шашлыки Дяди Камо
-
Şeýdaýy Gelinlik salony
-
Gozgalmaýan emläk


text:
Türk daşary syýasatyna syn 31
Amerikan hökümetindäki Ewangelist lobisi we şol lobiniň Türk-Amerikan gatnaşyklaryna ýetirýän täsiri
Amerikaly ruhany Andrew Bronsynyň Türkiýede tussaglykda saklanmagy sebäpli Donald Trampyň we Maýk Pensiň Türkiýä sanksiýa goýmak bilen hemle atmagy, Amerikadaky Ewangelist hakykatyny ýene-de bir gezek gün tertibine getirdi.
Biz hem synymyzyň bu günki sanynda Amerikan hökümetindäki Ewangelist lobisi we şol lobiniň Türk-Amerikan gatnaşyklaryna ýetirýän täsirini analiz etmekçi.
Atatürk uniwersitetiniň Halkara gatnaşyklar bölüminiň ylmy işgäri Dr Jemil Dogaç Ipegiň mesele baradaky synyny dykgatyňyza ýetirýäris.
Amerikaly ruhany Andrew Brunson terror guramasy FETÖ-niň we PKK-nyň adyndan jenaýat edendigi we içalylyk edendigi sebäpli 2016-njy ýyldan bäri Türkiýede tussaglykda saklanýar. Ýaňy ýakynda Bronsynyň saglyk ýagdaýy sebäpli onuň öý tussaglynda saklanmagy barada karar kabul edildi. Karardan soň ilki Wise-prezident Maýk Pens, soň bolsa Prezident Donald Tramp, Bronson boşadylman halatynda Türkiýä berk sanskiýa goýjakdyklary barada hemleli beýanat berdi. Bronson Ewangelist misýoner. Şol sebäpli hem Bronson wakasy syýasy bolmak bilen birlikde “dini-syýasy” ähmiýete eýe. Amerikan hökümeti Ewangelistlerden has köp ses alýandyklary sebäpli olaryň islegine laýyklykda syýasat alyp barýar.
Ewangelistler “il arasynda beýan edilşi ýaly Hristiýan siýonistler” Maýk Pens we Ak Tamdaky beýleki agzalary arkaly Amerikan hökümetine öz täsirini ýetirýär. ABŞ-da sanlary 20 milliona ýetýän we 100 milliona golaý adama täsirini ýetirmek güýjüne eýe bolan Ewangelistler birnäçe ýyldan bäri Ysraýylyň öz territoriasyny giňeldendigini görmek üçin millionlarça dollar sarp etdiler. Russiýadaky, Efiopiýadaky we beýleki ýurtlardaky millionlarça ýehudi Ysraýyl göçüne goldaw berdi. Basyp alyşlyk astyndaky Palestinada täze ýehudi ýaşaýyş ýerleriniň gurulmagy we bosgunlaryň ornaşdyrylmagy üçin millionlarça dollar bagyşladylar.
Geçen ýyl Dan Hummeliň Waşington Post gazetinde möhüm makalasy çap edildi. Hummele görä, “Pensiň ulanýan dili Ak Tamyň Amerika-Ysraýyl gatnaşygyny beýan edýärkä ulanýan taryhy yzygiderlilige eýe bolan çemeleşmesinden düýpli tapawutly”.
Pens, Ewangelistleriň Töwratda beýan edilýän gudrat hökmünde görýän zatlaryna Trampy razy etmäge çalyşýan ýeke-täk adam däl. Amerikan hökümetinde Trampa tasirini ýetirýän başga Ewangelistler hem bar.
Ysraýyldaky radikal siýonistler we Ewangelistler Y-nji we YY-nji Ýehudi ybadathanalaryna degişli galyndylaryň yslamyň mukaddes ýerlerinden biri hasaplanylýan Aksa metjidiniň aşagynda ýerleşýändigini öňe sürýär.
Ewangelist garaýyş täze ybadathananyň şol gadymy galyndylaryň üstünde guruljakdygyna ynanýar. Ewangelistler onuň Töwratdaky gudratdygyny goldaýar. Olara görä, ybadathananyň gurluşygy tamamlanan badyna Hezreti İsa (Mesih) yzyna dolanyp geljekmiş.
Ewangelistler ABŞ-nyň İýerusalimi Ysraýylyň paýtagty hökmünde ykrar etmeginden gaty hoşal. Ewangelistler Maýk Pens we beýleki agzalary arkaly Amerikan hökümetine güýçli täsiri ýetirmek mümkinçiligine eýe.
Netijede Ewangelistleri doly goldamaýan bolsa-da Prezident Dolnad Tramp olary özüne ses berýän esas güýç hökmünde görýändigi üçin Ewangelistleriň isleglerini kanagatlandyrmaga çalyşýar. Wise-prezident Maýk Pens bolsa Ewangelistlere ähli taraplaýyn doly goldaw berýär. Ol ruhany Brunsona hem ynanjy sebäpli uly ähmiýet berýär. Prezident Tramp bolsa syýasy sebäplerden Bronsonyň boşadylmalydygyny isleýär.
Başdan geçirlen bu wakalaryň 24-nji iýundan soň NATO-nyň Brýusselde bolan maslahatynyň çäginde Türkiýe Respublikasynyň Prezident Erdogan bilen ABŞ-nyň Prezidenti Trampyň arasyndaky içgin duşuşyga bap gelmeýändigi açyk aýdyň görünýär. Käbir töwereklere görä, Prezident Tramp aslynda Prezident Erdogan bilen ýakyndan gatnaşyk edip özara kynçylyklary ortadan aýyrmak isleýär. Emma Ewangelistler Trampyň daş-töweregini gurşap alypdyr we olar ellerine geçen her pursatdan peýdalanyp Trampyň Erdogan bilen ýakyndan gatnaşyk etmegini bökdemäge çalyşýar.
Beýleki tarapdan Brunson wakasy bilen ABŞ bilen Türkiýäniň arasynda soňky ýyllarda birnäçe ugurda başdan geçirilýän düşnüşmezlik aç-açan ýagdaýa geldi. Türkiýe bilen ABŞ-nyň arasyndaky ynam krizisi has-da çuňlaşdy. Beýleki tarapdan BRİKS-iň liderler maslahatyna gatnaşmak üçin Günorta Afrika Respublikasyna giden Prezident Erdoganyň Russiýanyň we Hytaýyň liderleri bilen boljak duşuşygynyň öňüsyrasynda Trampyň, Türkiýe barada beren beýanaty ünsleri özüne çekdi. Şol beýanatda Gazna we Maliýe ministri Berat Albraýragyň Hytaýly firmalaryň Türkiýä 3,6 milliard dollarlyk karz bermegi baradaky işleriň tamamlanandygy hakyndaky beýanatynyň hem täsirininiň bardygyny aýtmak mümkin.
Ýetilen sepgitde Türkiýe bilen ABŞ-nyň başdan geçirýän kynçylyklaryny çözmek üçin täze başlangyçlat etmegi elbetde kyn däl. Bu elbetde ilkinji kynçylyk däl. Emma Trampyň hemleli beýanatlaryna dowam etmegi Türkiýede 2003-nji ýylyň 4-nji iýulyndaky Süleýmaniýe wakasyndan soň şu günki güne çenli artan anti-amerikan duýgularyny has-da güýçlendirer. Amerikan hökümeti Ewangelistleriň basyşyny gözegçilik astynda tutmaly, şeýle bolman halatynda ABŞ sebitdäki esasy hyzmatdaşlaryndan birini ýitirmek howpuna sezewar bolup biler.
Atatürk uniwersitetiniň Halkara gatnaşyklar bölüminiň ylmy işgäri Dr Jemil Dogaç İpegiň mesele baradaky synyny dykgatyňyza ýetirdik.


text:
Florensiýa tupany sebäpli ýogalýan adamlaryň sany artýar
ABŞ-niň gündogar kenarlaryna öz täsirini ýetirýän Florensiýa tupany sebäpli ýogalýan adamlaryň sany 17-ä ýetdi
Resmiler tupan sebäpli emele gelen sil apaty we güýçli ýel sebäpli Demirgazyk Karolinada 11 adamyň, Günorta Karolina ştatynda bolsa 6 adamyň ýogalandygyny habar berdiler.
Ýogalan adamlaryň iň soňkusynyň 3 aýlyk bäbekdigi we ýaşaýan öýüniň üstüne agajyň gaçmagy sebäpli ýogalandyny mälim etdiler.
Tupan sebäpli ençeme öýi suw basdy.
Resmiler Demirgazyk Karolinada we Günorta Karolinada sil suwlaryna garşy ätiýaçly bolmak barada duýduryş berýärler.
Demirgazyk Karolinadaky Kape Fear derýasynyň suwlarynyň barha ýokarlaýandygy we birnäçe günüň dowamynda hanasyndan çykyň biljekdigi mälim edildi.
Demirgazyk Karolina ştatynyň Wilmington şäherinde güýçli ýel sebäpli agaçlar ýykyldy, ençeme öýi suw basdy, sürüjiler suwyň aşagynda galan ýollardan geçmekde kynçylyk çekýärler.
Şaheriň Polisiýa gullugy bir dükany we ýangyç desgasyny talandyklaryndan şübhe edilýän 6 adamyň göz tussaglygyna alynandygyny habar berdi.
Tupan sebäpli 2 müňden gowrak uçar sapary yza süýşürildi.
10 million adama täsir ýetirjekdigi aýdylýan tupanyň, 170 milliard dollarlyk zelele sebäp boljakdygy çak edilýär.


text:
“Türkmenabatda üç-dört günlükde mekdepleriň ýokary klas okuwçylarynyň arasynda pyçaklaşma boldy, 7-nji mekdebiň bir okuwçysy öldürildi” diýip, Azatlygyň Lebap welaýatyndaky çeşmesi 1-nji maýda habar berdi.
Читайте также на русском
Lebap welaýatynyň adminstratiw merkezinde okuwçylar bilen bagly jenaýatçylyk hadysalarynyň barha köpelýändigi aýdylýar we Azatlyk radiosy bir aý ö[ Türkmenabatda okuwçylardan ybarat garakçylar toparynyň üstüniň açylandygyny habar berdi.
Şonda Azatlyk bilen telefonda gürleşen polisiýa işgärleri hem bu bolan işi inkär etmediler, emma anyk maglumat hem bermediler.
“Häzir şäherde iki adamyň başy çatylsa, mekdep okuwçylarynyň pyçakly urşy hakynda gürrüň edilýär, emma häkimiýetler bolan işiň jikme-jikliklerini berk ýaşyrynlykda saklamaga çalyşýar” diýip, Azatlygyň ikinji çeşmesi hem bu habary tassyk etdi.
Azatlyk bilen anonim şertde gürleşen polisiýa işgäri soňky döwürde okuwçylaryň arasynda şeýle hadysalaryň köpelýändigini aýtdy.
“Gynansak-da, soňky döwürde okuwçylaryň arasynda jenaýatçylyk hadysalary örän köpeldi, olaryň ölüm bilen gutarýanlary hem bar. Şu sebäpden polisiýa ýokardan berk görkezme berildi: sagat 23:00-dan soň köçede görnen islendik ýetginjegi saklamaly” diýip, Azatlyk radiosynyň polisiýa bölümindäki çeşmesi gürrüň berdi.
Şeýle-de ol jaýlaryň howlularynda ýa köçede iki-üç bolup toparlanyşyp duran, özara gürleşip oturan ýaş ýigitleriň hem görlen ýerinde dargadylýandyny, olaryň göni öýlerine gitmeginiň talap edilýändigini aýtdy.
“Ilat arasynda pedofiliýa hadysalarynyň - çagalar bilen jynsy aragatnaşyga girýänleriň köpelýändigi, mekdep okuwçylarynyň zorlanmagynyň görnetin artandygy hakynda hem köp gürrüň edilýär, emma häkimiýetler bolýan zatlary adamlardan ýaşyryp saklamaga çalyşýarlar. Hatda köçe-ýol hereketi bilen bagly hadysalary hem gziläp saklamaga çalyşýarlar. Bir hepde çemesi ozal Türkmenabadyň Aşgabat etrabynda ýolagçy awtobusy agdaryldy, adam pidasy hem bar diýýärler, emma häkimiýetler hiç bir maglumat bermedi” diýip, Azatlygyň çeşmesi aýtdy.
Türkmenistanyň döwlet eýeçiligindäki mediasynda ýurtda bolýan jenaýat hadysalary, adam pidalary hakynda anyk maglumat berilmeýär. Emma daşary ýurtlara çykan türkmenistanly studentleriň, zähmet migrantlarynyň arasynda jenaýata baş goşan adamlar hakynda daşary ýurt mediasynda yzygiderli maglumat çykýar. Şol bir wagtda, Türkmenistanda ýüz berýän jenaýat hadysalary barada hem köplenç daşary ýurtlardaky websaýtlarda, garaşsyz metbugat serişdelerinde maglumat berilýär.
Mysal üçin, aprel aýynyň başynda Azatlygyň we“Türkmenistanyň alternatiw habarlary” proýektiniň ýerli habarçylary Türkmenabatda üsti açylan talaňçy okuwçylar barada maglumat çap etdi.
Azatlygyň çeşmesi ol okuwçylaryň şäheriň 9-njy, 30-njy we 32-nji mekdeplerinde okandygyny habar berdi.
“Tussag edilen okuwçylar dekabr aýynda birnäçe adamy talandyklaryny boýun aldylar” diýip, çeşme aýtdy. Olar 27-nji dekabrda maýyp gyzy bilen ýaşaýan gartaşan aýalyň jaýyna kürsäp girip, olary onlarça gezek pyçakladylar we öýdäki pullary we gymmatbaha zatlary alyp gitdiler diýip, “Türkmenistanyň alternatiw habarlary” proýekti ýazdy.
Aýdylmagyna görä, birnäçe mekdebiň ýokary klas okuwçylaryndan düzülen toparyň agzalary mart aýynyň aýagynda tötänden tussag edildi. Olar şondan öň adamlaryň hususy jaýlaryna zor bilen girip, öý eýelerini pyçak bilen gorkuzyp we pyçaklap, olaryň pullaryny we altyn şaý-seplerini talap gelipdir.
Azatlyk radiosy bu iş boýunça has anyk maglumat almak üçin telefon edende, Türkmenabat şäher polisiýasynyň we Lebap welaýat polisiýasynyň işgärlerimekdep okuwçylaryndan ybarat jenaýatçy toparyň üstüniň açylandygy baradaky fakty inkär etmediler.
Şäher polisiýa bölüminiň nobatçysy Azatlyk radiosynyňsoragyna “biziň özümiz size telefon ederis, şu telefon eden nomeriňizde garaşyň” diýip jogap berdi. Polisiýanyň Lebap welaýat bölüminiň işgäri bolsa, “beýle maglumaty telefonda bermeýändiklerini” aýtdy.


text:
Birinji jahan urşy
Mowzuk: Birinji jahan urşy. 1914-1918ýy.
M E Ý I L N A M A
1. Urşuň sebäpleri, başlanmagy we ony alyp barmagyň meýilleri, maksatlary.
2. 1914-1915-nji ýyllaryň uruş hereketleri.
3. 1916-1918-nji ýyllardaky esasy söweşler.
4. Urşuň tamamlanmagy we onuň netijeleri.
Urşuň sebäpleri. Bazar ykdysadyýetiniň çalt ösmegi haryt çykarar ýaly giň bazarlary, çig-mal çeşmelerini talap edýärdi. Öňdebaryjy döwletleriň barha köp bakna halklary edinesi gelýärdi. Bazar ykdysadyýetine ýaňy gadam basan ýaş döwletler hem bakna paýlaşykda paý berilmegini talap edip başladylar. Şeýlelikde, döwletleriň arasynda paýlaşylan dünýäni täzeden paýlaşmak ugrunda göreş başlandy. Bu göreş birnäçe dawalara, harby çaknyşmalara, iň soňunda bolsa jahan urşunyň başlanmagyna getirdi.
Urşa bahana. Ýewropada “Üçler bileleşigi” we Antantanyň arasyndaky gapma-garşylyklar 1914-nji ýyla çenli ýetjek derejesine ýetdi. Germaniýa garşydaşlary bilen deňeşdirende özüni has taýýarlykly hasap edip, urşa bahana agtaryp başlady. Şeýle bahana tapyldy.
Balkan ýarym adasyndaky birnäçe asyrlaryň dowamyndaky dawalar urşuň döremegine sebäp boldy. Germaniýa ýaly güýçli döwletden arka tapynan Awstro-Wengriýa, onuň maslahaty bilen slawýanlaryň, awstriýalylaryň agalygyna garşy milli azatlyk hereketini basyp ýatyrmak isledi. Serbiýa bu döwürde Bosniýany özüne birleşdirmek isleýärdi. Şonuň üçin Awstro-Wengriýa Serbiýanyň serhetlerine ýakyn ýerlerinde harby tälim okuwlaryny geçip başlady.
Harby tälim okuwlarynyň 1914-nji ýylyň hut Oguz aýynyň 28-inde başlanmagy, serbleriň milli däp-dessurlarynyň üstünden gülmek üçin edilen ýaly boldy. Çünki 1389-njy ýylyň Oguz aýynyň 28-inde türkler serbleri uly ýeňlişe sezewar edip, şol günden soň Serbiýa türkleriň gol astyna düşüpdi. Oguz aýynyň 28-inde serblerde milli matam güni hökmünde bellenilýärdi. Awstro-wenger tagtynyň mirasdüşer şazadasy Frans-Ferdinand aýaly bilen Oguz aýynyň 28-inde Bosniýanyň merkezi Saraýewo gelipdi. Harby tälim okuwynyň açylyş dabarasyna gatnaşmak üçin, şäheriň merkezi köçesinden üsti açyk maşynda barýarka, olaryň ikisi-de serb milletçisi tarapyndan öldürildi. Bu sapançadan atylan ýeke ok soňra dünýäni sarsdyran jahan urşunyň başlanmagyna, millionlarça oklaryň atylmagyna bahana boldy.
Urşuň başlanyşy. Awstro-Wengriýa Serbiýa garşy urşa taýýardy. Emma ol serbleri Russiýanyň goldamagyndan gorkýardy. German imperatory Wilgelm II oňa serblere temmi bermegi maslahat berdi. 1914-nji ýylyň Gorkut aýynyň 23-inde Awstro-Wengriýanyň hökümeti kabul edip bolmajak talapnamany Serbiýa ýollady we pikirlenmäge 48 sagat wagt berdi.
Serbiýanyň ähli uruşlarda arkadaýanjy bolan Russiýada entek urşa taýýar däldi. Şonuň üçin-de talapnamanyň jogap möhletini uzaltjak bolup synanyşdy. Ol başa barmady. Soňra serblere mümkin boldugyça ylalaşmagy maslahat berdi. Germaniýa we Awstro-Wengriýa ylalaşyk islemediler. 1914-nji ýylyň Gorkut aýynyň 28-inde Awstro-Wengriýa Serbiýa garşy uruş yglan etdi. Muňa jogap edip, Russiýa urşa taýýarlygyny güýçlendirdi. Harby borçlulary goşunçylyga çagyrdy. Şol bir wagtda hem bu taýýarlyk işlerini gizlin geçirmek isläpdi. Gizlinlik başa barmady.
Germaniýa Russiýanyň bu hereketlerine jogap edip, Alp Arslan aýynyň 1-inde Russiýa, Alp Arslan aýynyň 3-inde Fransiýa garşy yglan etdi. Germaniýanyň goşunlarynyň Belgiýanyň we Lýuksemburgyň bitaraplygyny äsgermänligini bahana edinip, Beýik Britaniýa Alp Arslan aýynyň 4-inde Germaniýa garşy urşa başlady. Awstro-Wengriýa Alp Arslan aýynyň 6-synda Russiýa urşa başlaýandygyny duýdurdy.
Ýewropada başlanan uruş tizlikde onuň çäklerinden uzaklary-da öz içine aldy. Alp Arslan aýynda Ýaponiýa Germaniýa garşy uruş yglan etdi. Emma Ýaponiýanyň Ýewropada uruş alyp barmak niýeti ýokdy. Ol Germaniýanyň Hytaýdaky eýeçiliklerini almak maksady bilen, amatly pursady elden gidirmezlik üçin, Hytaýyň Şandun welaýatynda uruş alyp bardy. Türkiýe Germaniýany goldap, urşa goşuldy. Dünýäniň ilatynyň üçden ikisiniň ýaşaýan döwletleriniň 38-sini öz içine alan birinji jahan urşy başlandy.
Urşuň häsiýeti. Uruşýan toparlaryň maksatlary. Birinji jahan urşy özüniň häsiýeti boýunça basybalyjylykly, adalatsyz uruşdy. Diňe Serbiýa, Çernogoriýa, Belgiýa we basylyp alynan adalatly, azat edijilik urşuny alyp barýardylar.
Uruşýan taraplaryň hersiniň öz maksatlary bardy. Germaniýa Ýewropanyň we Aziýanyň uly bölegini, Fransiýanyň, Belgiýanyň baknalaryny, Russiýadan Pribaltikany we Ukrainany basyp almak isleýärdi.
Awstro-Wengriýa Serbiýany, Bolgariýany, Çernogoriýany alyp, Balkan ýarym adasynda agalygyny dikletmek isleýärdi.
Beýik Britaniýa bakna ýurtlaryny saklamak, baş garşydaşy Germaniýany gowşatmak, Türkiýeden häzirki Yragyň, Palestinanyň ýerlerini basyp almak üçin uruşýardy.
Fransiýa Elzas we Loteringiýa sebitlerini, Reýn derýasynyň çep kenaryny, Saar kömür basseýnini almaklygy maksat edinipdi.
Russiýanyň Balkanlarda öz täsirini saklamak, Awstro-Wengriýanyň Galisiýa welaýatyny basyp almak, başarsa Bosfor we Dardanell bogazlarynda agalygyny ýola goýmak niýeti bardy.
Ýaponiýa ýewropalylaryň Ýewropadaky dawalaryndan peýdalanyp, Hytaýdaky Germaniýanyň eýeçiliklerine göz dikýärdi. Garaz, uruşýan taraplaryň esasy böleginiň niýeti basyp almakdy.
Urşuň başlanmagy ähli halklarda-da milli duýguny oýardy. Ähli ýerlerde söweşe gitmek meýletinçiler ýeterlikdi.
1914-nji ýyldaky uruş hereketleri. Birinji jahan urşy Germaniýanyň ýolbaşçylarynyň pikiriçe gysga wagtda ýeňiş tamamlanmalydy. German meýilnamasy boýunça uruş esasan iki ugurda alnyp barylmalydy. Olaryň biri Günbatar söweş ugry bolup esasan Fransiýa we Beýik Britaniýa, ikinjisi Gündogar söweş ugry – Russiýa garşy gönükdirilmelidi. German meýilnamasy boýunça söweş ugurlarynyň birinde tiz urşy ýeňişli tamamlap, bar güýji beýleki ugra gönükdirmelidi. Uruş uzaga çekdirilse, Germaniýa üçin amatsyzdy. Onuň ykdysadyýeti, adam resurslary uzak urşa döz gelerden ejizdi.
German harby ýolbaşçylary bitarap Belgiýanyň üsti bilen Fransiýa garşy urşy tizlik bilen tamamlap, bar güýjüni Russiýa garşy gönükdirmekçidi. Fransiýa urşy 6 hepdeden gijä goýman ýeňişli tamamlamalydy. Bu gysga wagtda Russiýa urşa taýýarlanyp ýetişmez diýip çaklanylypdy. Taýýarlyksyz Russiýany ýeňillik bilen derbi-dagyn etmek göz öňünde tutulypdy. “Ýyldyrym çaltlygyndaky uruş” meýilnamasy boýunça harby hereketler jemi 2 aýda tamamlanyldy. Emma bu niýet puja çykdy.
Eýýäm urşuň başynda belgiýalylar watanyny gahrymanlarça goradylar. Kömege gelen iňlis harby bölümleri bilen bilelikde, fransuzlarda nemeslere berk gaýtawul berdiler. Germaniýa beýle garşylyga garaşmandy. Haçan-da Pariže howp abananda Russiýa Gündogar frontdan uruş hereketlerine başlady. Bu ýagdaý Fransiýany doly derbi-dagyn bolmakdan halas etdi.
Çünki Germaniýa goşunynyň uly bölegini Günbatardan aýryp, Russiýa garşy Gündogar fronta gönükdirmäge mejbur edilipdi.
Marn derýasynyň kenarynda 1914-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 3-10-y aralygynda nemes goşunlary uly ýeňlişe sezewar boldular. Marn gyrgynçylygy adamzat taryhynda bolup geçen iri söweşleriň biridi. Taryhda ilkinji gezek awroulag serişdeleri ulanylan söweşdir.
Marn söweşindäki fransuzlaryň we iňlisleriň gahrymançylygy nemes goşunlarynyň Pariže tarap hereketini togtatdy. Bu söweşde soňky maglumatlara görä iňlis-fransuz goşuny 1 mln 80 müň, nemes goşuny 800 müň adam ýitirdi. Muňa garamazdan nemes goşunlary ýeňlip yza çekildiler. Marn söweşi Germaniýanyň “ýyldyrym çaltlygyndaky uruş” niýetini gutarnykly puja çykardy. Günbatar frontda nemes goşunlary goranyşa geçdiler. Gündogar frontda ýagdaý nähilidi ? Gündogardan Russiýa öz goşunlaryny ikä bölüp Gündogar Prussiýa we Galisiýa ugurlary boýunça ýollady. Gündogar Prussiýada uruş alyp barýan Rus goşunlary ýeňildiler. Emma Galisiýa ugurdakylary Awstro-wenger goşunlaryny ýeňdiler. Şundan soňra 1914-nji ýylyň ahyrlaryna çenli Gündogar frontda-da taraplar goranyşa geçdiler.
1914-nji ýylda gury ýer söweşlerinde taraplaryň güýçleri deňeçer bolan bolsa, suwdaky söweşlerde ýagdaý başgaçarakdy. Deňiz söweşlerinde German floty uly ýeňlişlere uçardy. Netijede Demirgazyk deňzinde iňlis, Orta ýer deňzinde iňlis we fransuz, Gara deňizde Rus flotlary hojaýynçylyk edip başladylar. Germaniýanyň we onuň arkadaşlarynyň flotlary täze ýarag-suwasty gämileri erjel ulansalar-da, suwdaky söweşlerde artykmaçlyk gazanyp bilmediler.
Netijede 1914-nji ýyldaky söweş hereketleri jahan urşunyň gysga wagtda gutarmajakdygyny görkezdi.
Italiýanyň we Bolgariýanyň urşa goşulmagy. Jahan urşunyň uzaga çekjekdigini duýan uruşýan taraplar täze ýaranlary agtaryp başladylar. Olar Italiýany özüne çekmek islediler. Italiýa urşuň başynda öz bitaraplygyny jar edipdi. Emma ol 1882-nji ýyldan bäri “Üçler bileleşiginiň” agzasydy.
1914-nji ýyldaky söweşleriň netijesi Italiýanyň ýolbaşçylaryny taraplaryň mümkinçiliklerine täzeden seretmäge, oýlanmaga mejbur edipdi. Italiýa urşa goşulmak meselesinde uzak wagtlap iki tarap bilen-de gepleşikler geçirdi.
German we Awstro-wenger goşunlary Marn derýasynyň kenarynda, Polşada we Galisiýada ýeňlişe sezewar bolup, “ýyldyrym çaltlygyndaky uruş” puja çykandan soň, Italiýa Antantanyň tarapynda urşa goşulmagy karar etdi. Şeýtmek bilen Italiýa uruşdan soň Antanta döwletleriniň Balkanlardaky birnäçe ýerleri özüne bermegine umyt baglaýardy. Italiýa 1915-nji ýylyň Magtymguly aýynda Awstro-Wengriýa garşy uruş yglan etdi we harby hereketlere başlady.
German toparlanyşygy-da tarapdarlarynyň sanyny artdyrdy. Urşuň başynda bitaraplygyny jar etse-de Bolgariýa Germaniýa bilen gepleşikler geçirdi. 1915-nji ýyldaky Gündogar frontdaky german toparlanyşygynyň üstünliklerini görüp, Bolgariýa Antanta garşy urşa başlady. Germaniýa oňa täze ýerleri bermekligi söz berip, bal kölüne batyrypdy. Şeýlelikde “Üçler bileleşigi”, “Dörtler bileleşigine” (Germaniýa, Awstro-Wengriýa, Türkmen-Osmanly imperiýasy, Bolgariýa) öwrüldi.
Himiýa urşy. Birinji jahan urşy döwründe täze-täze ýaraglar, söweş tilsimleri ulanylyp başlandy.
Germanýa Günbatar frontda goşun güýçlerini azaltsa-da ýöne bu ýere assyrynlyk bilen bogujy hlor gazly ballonlaryň köp mukdaryny getirdi. Ýeliň iňlis-fransuz goşunlaryna garşy öwüsen pursady, nemesler 1915-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 22-sinde alty kilometr uzaklykdaky frontda ilkinji gezek himiýa ýaragyny ulandylar. Nemes goşunlary gorag enjamlary bilen üpjün edilipdi. Emma iňlis-fransuzlarda zäherli howadan goranmak üçin hiç zat ýokdy.
Howa hüjümi netijesinde iňlis-fransuz goşunlarynyň 15 müňüsi hatardan çykaryldy, olardan 5 müňi şol ýerde jan berdi.
Şu söweşden soňra uruşýan taraplaryň ikisi-de himiýa ýaragyny ulanyp başladylar. Zäherli gaza garşy enjam (protiwogaz) esgerleriň mydamalyk ýan esbabyna öwrüldi.
1915-nji ýýlda deňizdäki harby hereketler. Germaniýanyň harby floty suwasty urşy güýçlendirýärdi. 1915-nji ýylyň Baýdak aýyndan başlap, Wilgelm II-niň buýrugy bilen Beýik Britaniýanyň, Irlandiýanyň daş-töweregindäki suwlarda gabat gelen ähli görnüşli suwda ýüzüjiler ýok edilip başlandy. Gark edilenleriň içinde 2 müň adamly iňlis ýolagçy gämisi-de bardy. Ýolagçylardan 764-sine aman galmak başartsa-da, 1195-si welin heläk boldy. Olaryň 286-sy aýallar, 94-si çagalardy. Ýolagçylaryň 128-si amerikanlydy. Çäklendirilmedik suwasty urşy bitarap döwletleriň söwda we ýolagçy gämilerine-de, ABŞ-yň Ýewropa bilen söwdasyna-da uly zyýan berýärdi. ABŞ-yň hökümetiniň talap etmegi bilen Germaniýa ýolagçy gämilerini duýdurmazdan gark etmezligi ylalaşmaga mejbur boldy.
Werden gyrgynçylygy. 1914-1915-nji ýyllardaky söweşleriň netijesi urşuň uzaga çekjegini aýan etdi. Uzak uruş Germaniýa üçin diýseň amatsyzdy. Şu ýagdaýy göz öňünde tutup we nemes esgerleriniň söweşjeň ruhuny galkyndyrmak üçin ýeňişli söweşiň meýilnamasyny işläp düzdüler. Şeýle söweş fransuzlara garşy geçirilmelidi.
1916-njy ýylyň Baýdak aýynyň 21-inde german goşunlary Werdende hüjüme geçdiler. Fransuz esgerleriniň sany Germaniýanyňkydan üç esse azdy. Emma şonda-da fransuzlara “Ölmeli welin, yza çekilmeli däl” diýip buýruk berilipdi. German goşunlary ýaraglanyşyk babatda hem fransuzlardan güýçlidi. Werdende Germaniýa ilkinji gezek onlarça metre ot atýan (ognemýot) täze ýaragy ulandy. Söweş tä 1916-njy ýylyň Bitaraplyk aýyna çenli dowam etdi.
Fransiýany kyn gününde Russiýa goldady. 1916-njy ýylyň Nowruz aýynda Rus goşunlary hüjüme başlap, fransuzlara ýeňillik döretmegi başardylar.
Werden söweşinde fransuz esgerleri gahrymançylyk görkezdiler. Söweşde iki tarap hem uly ýitgiler çekdiler. Fransiýa 360 müň, Germaniýa 600 müň adamsyny ýitirdi. Werdeni eýelemek Germaniýa başartmady. 9 aýlap dowam eden bu söweş netijesiz gutardy. Werden gyrgynçylygy 1 milliona ýakyn adamyň ömür tanapyny kesdi.
Brusilow böwsüşligi. 1916-njy ýylyň Oguz aýynyň 4-inde Rus generaly Brusilowyň ýolbaşçylygynda ruslaryň Awstro-wenger goşunlaryna garşy hüjümi başlandy. Bu hüjümiň tapawutly tarapy frontuň ähli ýerinde çozuşyň bir wagtda başlanmagydyr. Beýle giňişleýin çozuş öň ulanylmandy. Söweş ugrunda ruslaryň agzybir hüjümi Awstro-Wenger goşunlaryny aljyratdy. Awstro-wenger goşunlaryna kömek bermek üçin Germaniýa Günbatar frontdan birnäçe diwiziýany aýryp, Gündogara ýollady. Bu iňlis-fransuz goşunlaryna amatly boldy. Hüjüm netijesinde, Rus goşunlary tas Awstro-Wengriýany doly hatardan çykarypdy. Söweşde Awstro-Wengriýa 1,5 mln, Russiýa 500 müň esgerini ýitirdi. 9 müň Awstro-wenger ofiseri, 450 müň esgeri Ruslara ýesir düşdi. Brusilow böwsüşligi jahan urşunyň gidişindäki ýeke-täk goşun serkerdesiniň ady bilen baglanyşykly taryha giren söweşdir. Bu söweşde ruslaryň ýeňşi Rumyniýanyň Antantanyň tarapynda urşagoşulmagyna sebäp boldy. 1916-njy ýylyň Alp Arslan aýynyň 28-inde Rumyniýa urşa goşuldy.
Somma derýasynyň kenaryndaky söweş. Antanta döwletleri Germaniýa we onuň ýaranlaryna garşy birek-biregini goldap, ylalaşykly hüjümleri gurap başladylar. Şeýle guramaçylykly söweşleriň biri Somma derýasy sebitindäki hüjüm boldy. Bu hüjüme iňlis we fransuz goşunlary birnäçe aýlap taýýarlandylar. Duşmanlaryň söweşe taýýarlygy Germaniýa hem mälimdi. Şonuň üçin Germaniýa hem goranyşy güýçlendirip, hüjümi yza serpikdirmäge taýýardy.
Somma derýasy sebitindäki söweş Brusilow böwsüşliginden 26 gün soň başlandy. Ýöne Rus serkerdesiniň ähli front boýunça giňişleýin hüjüm etmek baradaky ajaýyp başlangyjyny iňlis-fransuz harby serkerdeleri ulanmalydylar. Olar 40 km çemesi dar söweş meýdanynda nemes goşunlarynyň goranyşyny böwüsmekçi boldular.
Somma derýasy sebitindäki söweş 1916-njy ýylyň Gorkut aýynyň 1-inden Sanjar aýynyň 18-ine çenli dowam etdi. Iki tarapyň-da taýýarlykly bolandygy üçin, söweş dört ýarym aýlap dowam etdi. Iňlisler 1916-njy ýylyň Ruhnama aýynda taryhda ilkinji gezek tanklary söweşde ulandylar. Emma uzak taýýarlyga we tanklaryň ulanylmagyna seretmezden, söweş garaşylýan netijäni bermedi. Iňlis-fransuz goşuny bary-ýogy 240 inedördül kilometr territoriýany eýeläp bildiler. Söweşde fransuzlar 341 müň, iňlisler 453 müň, germanlar 538 müň esgerini ýitirdiler.
Brusilow böwsüşligi, Werden, Somma söweşleri gury ýerde urşuň gidişinde öwrülişikli wakalar bolup, uruşda Antantanyň ýeňişli hüjümleriniň başlangyjy boldy.
Ýutland söweşi. Birinji jahan urşunyň gidişinde deňizdäki uruşlaryň iň ulusy ýutlandiýanyň kenarynda 1916-njy ýylyň Magtymguly aýynyň 31-i Oguz aýynyň 1-inde bolup geçdi.
Demirgazyk deňizde Beýik Britaniýa köpden bäri Germaniýanyň harby flotyny gabawda saklaýardy. German floty iňlisleriňkiden ähli babatda diýen ýaly gowşakdy. Şonuň üçin german floty açyk söweşe girmekden howatyrlanýardy.
1916-njy ýylyň Magtymguly aýynda nemesler deňizde gaçyp uruşmak usuly boýunça söweşip başladylar. Bu söweş tilsimi boýunça esasy güýçlerini gizläp, az sanly harby gämileri bilen görnüp-gaçyp, bukudaky esasy güýçleriniň üstüne getirip, kem-kemden iňlis gämilerini ýok edip, olary azaltmalydy. Şeýle sapaklaryň birinde alaçsyz iki tarapyň esasy güýçleri çaknyşdy. Aldym-berdimli söweşde Beýik Britaniýa 14, Germaniýa 11 harby gämisini ýitirdi. Ýutland söweşinden soňra nemesler deňiz gabawyndan çykmak baradaky öňki arzuwyndan el çekmeli boldular. Urşuň tä ahyryna çenli german floty açyk deňze çykmaga milt edip bilmedi. Ine, şu nukdaýnazardan, söweş iňlisleriň peýdasyna tamamlandy.
1915-1916-njy ýyllardaky söweşler german toparlanyşygynyň ýeňişe bolan ynamyny ýok etdi. Şonuň üçin Germaniýa 1916-njy ýylyň ahyrynda urşy bes etmek hakynda gepleşiklere başlamak baradaky teklip bilen çykyş etdi. Emma Antanta döwletleri Germaniýanyň ol teklibini kabul etmediler. Tersine, urşy dowam etdirdiler. German hökümetiniň Antanta döwletleriniň öz arasynda agzalalyk başlanar diýen tamasy-da puç boldy.
1916-njy ýylyň ahyrlaryndan başlap Germaniýa ýene-de çäklendirilmedik suwasty urşuna başlady.
ABŞ-yň urşa goşulmagy. ABŞ birinji jahan urşy döwründe uzak wagtlap urşa goşulmady. Ol uruşýan taraplar bilen amatly söwdadan köp girdeji alýardy.
1914-1916-njy ýyllardaky söweşler jahan urşunyň tamamlanmagynyň ýakynlaşýandygyny görkezdi. Uruşdan soňky dünýäni täzeden paýlaşmakdan gijä galmazlyk üçin, ABŞ urşa goşulmaga howlukdy.
German hökümetiniň çäklendirilmedik suwasty urşuny täzeden başlajakdygyny jar etmegi, ABŞ üçin urşa goşulmaga bahana boldy. ABŞ 1917-nji ýylyň Baýdak aýynyň 3-inde Germaniýa bilen diplomatik gatnaşyklaryny kesdi, Gurbansoltan aýynyň 6-synda bolsa oňa garşy uruş yglan etdi.
ABŞ-yň yzysüresi Kuba, Panama, Braziliýa, Gonduras, Nikaragua, Peru, Urugwaý, Kosta-Rika, Gaiti, Hytaý Antantanyň tarapynda durup, Germaniýa garşy uruş yglan etdiler. Emma agzalan döwletleriň arasynda uruş hereketlerine, esasan ABŞ gatnaşdy. 1918-nji ýylyň başyna çenli ABŞ Günbatar Ýewropada 2 mln. Esgerini urşa goşmagy başardy. Germaniýanyň we onuň ýaranlarynyň ýeňşe bolan mümkinçiligi barha azalýardy.
1917-nji ýyldaky söweşler. 1917-nji ýyl tutuşlygyna Antanta bileleşigi we onuň tarapdarlary üçin amatly bolmady. Esgerler uruşdan halys ýadapdyrlar. Muňa seretmezden, Antanta döwletleri we onuň tarapdarlary 1917-nji ýylda ähli front boýunça hüjüme geçmekçidiler. German bileleşigi 1917-nji ýylda goranmakçydy.
Russiýadaky Baýdak döwlet öwrülişigi netijesinde, Rus goşunlary hüjüme geçip bilmediler. Günbatar frontda Antantanyň esgerleri 1917-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 16-synda Arras şäheri sebitinde şowsuz hüjüme geçdiler. Bu söweşe fransuz generaly Niwel ýolbaşçylyk etdi. Iňlis-fransuz goşuny nemesler tarapyndan partlaýjylar goýulan meýdana çozup girip, aldawa düşdüler. Nemes goşuny olary top okuna tutup derbi-dagyn etdi. Niweliň ýolbaşçylygyndaky goşun 280 müň esgerini ýitirdi.
Rus goşunlarynyň 1917-nji ýylyň Gorkut aýynda Gündogar frontdaky hüjümi-de şowsuz gutardy. Rus patyşasynyň tagtdan agdarylmagy, bolşewikleriň urşa garşy wagyzlary rus esgerlerini öňki söweşjeň ruhundan nam-nyşan goýmandy.
Uruş döwründe ýekeje-de düýpli ýeňiş gazanmadyk Italiýanyň goşuny 1917-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynda masgaraçylykly ýeňlişe sezewar boldy. Bu söweş Izonso derýasynyň kenarynda Kaporetto obasynda bolup geçdi. Italiýanyň düşen esgerleri uruşdan halys ýadapdylar. Şonuň üçin-de olar ýeňildiler we dowla düşüp söweş meýdanyndan gaçdylar.
Russiýanyň uruşdan çykmagy. 1917-nji ýylyň döwlet agdarylyşygyndan soňra Russiýa iş ýüzünde uruş hereketlerine gatnaşmagyny bes etdi. 1917-nji ýylyň Bitaraplyk aýynda başlanan Russiýa–german gepleşikleri 1918-nji ýylyň Nowruz aýynyň 3-inde Brest şertnamasynyň baglanyşylmagy bilen tamamlandy. Brest parahatçylyk şertnamasynyň şertleri Russiýa üçin gaty agyrdy. Şertnama boýunça Polşa, Pribaltika, Belorussiýanyň bir bölegi Germaniýa berildi. Rus goşunlary Ukrainany, Finlýandiýany terk etmeli boldular. Ardagan, Kars, Batumi sebiteri Türkiýä berildi. Üstesine-de 6 mlrd. marka möçberindäki puly Russiýa Germaniýa tölemelidi. Täze rus hökümeti ähli şertlere razy bolup uruşdan çykdy.
Russiýanyň uruşdan çykmagy bilen indi ýeke-täk frontda – Günbatarda uruşmalydy. Emma urşy dowam etdirmek taraplaryň hiç birine hem ýeňil düşmeýärdi.
Urşa gatnaşýan ýurtlaryň ykdysadyýeti. Uruş ähli ýerde ýetmezçilik döredýär. Çünki uruşýan taraplar ykdysadyýetini halkyň däl-de urşuň bähbitlerine gönükdirýärler. Diňe bir öz ýurtlaryndan däl eýsem, olar özüne garaşly bakna haklary hem mümkin boldugyça öz peýdasyna ulanýarlar. Antanta 45 mln, german toparlanyşygy 25 mln. adamy gönüden-göni frontlarda ulanypdy. Bulardan başga-da tyldaky işler üçin-päleçilige adam toplapdylar.
Uruş döwri açlyk-horluk görlüp eşidilmedik derejä ýetdi. Ýarawly adamlaryň urşa çekilmegi önümçiligi pese gaçyrdy. Ýeter-ýetmežçilikden horlanan halk köpçüligi Fransiýada, Germaniýada, Russiýada, şol sanda Türkmenistanda urşa garşy gozgalaňlar etdiler. Birnäçe uruşýan ýurtlarda içki dartgynlyk, urşa garşy hereketler ýetjek derejesine ýetip, rewolýusiýalar bolup geçdi.
Urşuň tamamlanmagy. Brest ýaraşyk şertnamasy baglaşylandan soňra Germaniýa Günbatar frontda ýene-de bir hüjüme synandy. Hat-da 1918-nji ýylyň tomsunda nemesler Marn derýasynyň kenaryna çenli aralaşyp, uzakdan Pariži oka tutup başladylar. Emma bu Germaniýanyň iň soňky gezek topulyşydy. ABŞ-dan gelýän täze-täze goşun bölümleri bilen üsti ýetirilen iňlis-fransuz goşunlary 1918-nji ýylyň Gorkut aýynda güýçli hüjüme başladylar. “Dörtler bileleşigi” urşy dowam etdirmegiň netijesizdigine düşündiler. German esgerleri Fransiýadan, Belgiýadan kowlupdylar. Balkan ýarym adasynda bolgarlar ýeňlişe uçrap, 1918-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 29-ynda Bolgariýa ýeňilendigini boýun aldy.
Siriýada, Mesopatamiýada we Palestinada iňlisler ýerli arap gozgalaňçylarynyň kömegine daýanyp, türkleri 1918-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 30-ynda boýun egdirdiler. Türk esgerleri arap ýerlerinden çykaryldy.
Awstro-Wengriýa bilen Germaniýanyň söweş meýdanlaryndaky ýeňlişleri ol ýurtlardaky halk gozgalaňlary, milli azat edijilik hereketleri bilen utgaşdy. Awstro-Wengriýadan Çehiýa we Slowakiýa, Gündogar slawýan welaýatlary bölünip aýryldy. 1918-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 31-inde Awstro-Wengriýadaky rewolýusion wakalar netijesinde Awstriýa hem-de Wengriýa respublikalary döredi. Täze dörän Awstriýa Awstro-Wengriýanyň adyndan 1918-nji ýylyň Sanjar aýynyň 3-inde ylalaşyga gol çekdi.
Germaniýanyň boýun egmegi. “Dörtler bileleşiginden” Bolgariýa, Türkmen-Osmanly imperiýasy, Awstro-Wengriýa uruşdan çykanlaryndan soňra, Germaniýanyň hem garşylygy dowam etmäge ýagdaýy ýokdy. Ykdysady ýagdaýyň erbetleşmegi, esgerleriň uruş islemezligi, Ýewropadaky rewolýusion wakalar, frontdaky ýeňlişler ýeke-täk dogry ýoluň urşy bes etmeklikdigini görkezýärdi. Germaniýa ýeňlipdi. Emma ony boýun almak kyndy. Şeýle şertlerde German hökümeti ylalaşyk barada gepleşiklere başlamaklygy haýyş etdi. Şol bir wagtda özüniň entek ýeterlik harby kuwwatynyň bardygyny görkezmek üçin deňiz söweşini guramaga synandy. Emma German harby flotynyň deňizçi esgerleri ýolbaşçylaryň buýrugyny ýerine ýetirmän, gozgalaňa başladylar. Kil şäherinde başlanan gozgalaň rewolýusiýanyň başlangyjy boldy. Sanjar aýynyň 9-ynda Berlinde hem gozgalaň başlandy. Wilgelm II ýurtdan çykyp gaçdy.
Şeýle şertlerde täze dörän German hökümeti 1918-nji ýylyň Sanjar aýynyň 11-inde Antanta döwletleriniň öňe süren şertleri esasynda, Kompýen tokaýynda uruş hereketlerini togtatmak hakyndaky ylalaşyga gol çekdi. 1918-nji ýylyň Sanjar aýynda Russiýa hem Brest şertnamasyny ýatyrdy. Uruş tamamlandy.
Urşuň jemleri. Kompýen ylalaşygy boýunça Germaniýa Belgiýadan, Fransiýadan öz goşunlaryny çykarmalydy. Ol 5 müň top, 25 müň pulemýot, 1700 harby uçarlaryny, 150 müň wagon, 5 müň ýük awtoulaglaryny we başga-da birnäçe suwasty gämileridir beýleki harby ýaraglaryny Antanta döwletlerine we Amerikanyň Birleşen Ştatlaryna bermeli boldy.
Birinji jahan urşy adamzat taryhynda şol wagta çenli bolan uruşlaryň iň bir gan döküşiklisi, elhenji boldy. Uruşa 73,5 mln. esger gatnaşyp, olardan 10 mln. adam öldürildi. 20 mln. adam ýaralandy, maýyp boldy. Birnäçe obalar, şäherler, senagat kärhanalary tozduryldy.
Urşuň baş günäkärleri bolan Germaniýanyň, Awstro-Wengriýanyň we Russiýanyň imperatorlarynyň ählisi-de tagtyndan agdaryldy.
Uruş döwri diňe bir söweş meýdanynda däl, eýsem tylda hem parahat ilatyň birnäçesi açlykdan, ýeter-ýetmezçiligiň pidasy boldular.
Uruş birnäçe halklaryň milli taýdan oýanmagyna itergi berdi. Birnäçe halklar özbaşdaklyk ugrunda aýaga galdylar. Birnäçe täze döwletler döredi.


text:
Şu gün hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň tassyklan möhletine laýyklykda, Daşoguz welaýatynyň ekerançylary gowaça ekişine girişdiler. Mälim bolşy ýaly, toprak-howa şertlerine görä, bu welaýatda ýaz ekişi ýurdumyzyň beýleki sebitlerine garanyňda birneme gijiräk badalga alýar.
Asylly däbe görä, ekiş hormatly ýaşulularyň ýagşy dogaýy dilegleri bilen başlandy. Olar Beýik Biribardan Watanymyzyň we türkmen halkynyň abadançylygyny we gülläp ösüşini, milli Liderimiziň alyp barýan giň möçberli işleriniň rowaçlyklara beslenmegini dileg edip, topraga gowaçanyň ilkinji tohumlaryny atdylar. Soňra mehanizatorlara orun berildi.
Demirgazyk sebitde gowaça 140 müň gektar meýdana ekilýär. Şu ýyl welaýatda 230 müň tonna “ak altyny” ýygnamak göz öňünde tutulýar. Daşoguzly ekerançylar gowaçanyň “Daşoguz-120”, “Serdar”, “S-4727”, “Jeýhun”, “149 F” we beýleki orta süýümli görnüşlerini ekýärler. Häzirki zaman oba hojalyk tehnikalary — dürli kysymly traktorlar, ekijiler, gowaça kultiwatorlary bilen geçirilýän takyk, bökdençsiz meýdan işleri netijesinde “ak altynyň” geljekki bol hasylynyň ygtybarly düýbi tutular.
Ýazky ekiş möwsüminiň başynda Daşoguz welaýatynyň häkimliginde maslahat boldy. Oňa etrap häkimlikleriniň ýolbaşçylary we esasy hünärmenleri, tejribeli agronomlar, kärendeçi pagtaçylar gatnaşdylar. Ýygnananlar ekişi gysga möhletlerde geçirmek, degişli agrotehniki çäreleri ýokary hilde ýerine ýetirmek bilen baglanyşykly guramaçylyk meselelerini birin-birin ara alyp maslahatlaşdylar.
Ekişiň başlanmagy mynasybetli dabaralaryň çäklerinde oba hojalyk tehnikasynyň we demirgazyk sebitiň obasenagat toplumynyň önümleriniň sergisi guraldy. 2018-nji ýylyň “Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi” diýen şygaryna bagyşlanan medeni maksatnama aýdym-saz, tans, halk döredijiligi toparlarynyň konsertlerini, şeýle hem “Köneürgenç” döwlet taryhy-medeni goraghanasyna syýahat edilmegini öz içine aldy.


text:
Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugy Türkmenistanyň gümrük ulgamynyň işini düzgünleşdirmek babatdaky döwlet syýasatynyň durmuşa geçirilmegini, gümrük meseleleri boýunça halkara borçnamalarynyň berjaý edilmegini üpjün edýän, şeýle hem işleri bilen baglanyşykly kontrabanda we beýleki jenaýatlara, dolandyryş hukuk tertibiniň bozulmalaryna garşy göreşi amala aşyrýan döwlet dolandyryş edarasy bolup durýar.
Gullugyň düzümine merkezi edarasy, onuň ýanyndaky Okuw merkezi, welaýat we welaýat hukukly şäher gümrükhanalary, olaryň Türkmenistanyň çäklerindäki we döwlet serhediniň gözegçilik-geçiriş ýerlerindäki gümrük postlary, gümrük gullugynyň beýleki edaralary girýär.Häzirki wagtda Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugynyň ulgamy 6 sany gümrükhanadan we 49 sany gümrük nokatlaryndan ybaratdyr. Gümrük postlarynyň ýerleşýän ýeriniň iş aýratynlyklaryna görä, häzirki wagtda Türkmenistanyň gümrük serhedinden geçýän harytlara gümrük gözegçiligi we gümrük taýdan resmileşdirmeler Aşgabat şäher we Ahal, Balkan, Lebap, Daşoguz, Mary welaýat gümrükhanalary tarapyndan amala aşyrylýar.
Türkmenistan Bütindünýä Gümrük Guramasynyň agzasydyr.
Websaýt: http://www.customs.gov.tm/


text:
BAÝ TEJRIBELI ÝOKARY HÜNÄR DEREJELI IŞGÄRLER
Ýokary hünär derejeli tehniki işgärler we söwda maslahatçylary dogry harytlary saýlamaga kömek edýändigine we ýokary hilli hyzmat bilen üpjün edýändigine begenýär.
SÖWDA WEKILÇILIGI
Biz awtomobil söwda senagatyndaky dünýä belli söwda nyşanlarynyň ätiýaçlyk şaýlarynyň tehniki hyzmat enjamlary boýunça resmi söwda wekili.
ÝURDUŇ ÄHLI ÝERINDE ELÝETERLILIK
Häzirki wagtda dünýäniň her künjeginden bazary gowy harytlar bilen üpjün etmäge ygtyýarlygymyz bar. Her welaýatdaky we uly şäherlerdäki edaralara we ammarlara bolan elýeterliligimiz ýurduň islendik ýerini gowy harytlar bilen üpjün etmäge mümkinçilik berýär.


text:
Gündelik durmuşda ulanýan ähli zatlarymyzy öndürmek üçin dürli görnüşli çig mallardan peýdalanylýar. Dünýä belli LEGO kompaniýasy ösümlikden alnan plastmassalardan oýunjak öndürip başlandygyny mälim etdi. Kompaniýa 2015-nji ýyldan bäri plastmassanyň deregini tutjak çig mal taýýarlamagyň aladasyny edýärdi. LEGO şu aýyň başynda şekerçiňrikden alnan polietileni çig mal hökmünde peýdalanyp başlady. Bu lego bölejikleriniň adaty oýnawaçlardan berklik we çeýelik babatda hiç hili tapawudy ýok.
Kompaniýanyň daşky gurşaw boýunça wekili Tim Bruks tebigat üçin oňyn täsir döretmek isleýändiklerini we çagalar üçin ajaýyp oýunjaklary öndürmegiň aladasyny edýändiklerini aýdýar. Legonyň ilkinji bioplastmassa oýnawaçlarynyň şekilleri hem aýratyn many eýeleýär. Lego bölejiklerinde ýaprak, agaç we beýleki şekiller bar. Geljekde beýleki bölejikler hem şeýle çig maldan öndüriler. “LEGO Group” 2030-njy ýyla çenli ähli çig maly daşky gurşawa zyýansyz çeşmelerden üpjün etmegi maksat edinýär. “Lego” golaýda “Fast Company”-nyň 2018-nji ýylyň iň täzelikçi kompaniýalarynyň sanawyna girmäge hukuk gazanypdy.
Gündelik durmuşda ulanýan ähli zatlarymyzy öndürmek üçin dürli görnüşli çig mallardan peýdalanylýar. Dünýä belli LEGO kompaniýasy ösümlikden alnan plastmassalardan oýunjak öndürip başlandygyny mälim etdi. Kompaniýa 2015-nji ýyldan bäri plastmassanyň deregini tutjak çig mal taýýarlamagyň aladasyny edýärdi. LEGO şu aýyň başynda şekerçiňrikden alnan polietileni çig mal hökmünde peýdalanyp başlady. Bu lego bölejikleriniň adaty oýnawaçlardan berklik we çeýelik babatda hiç hili tapawudy ýok.


text:
Başga ýere işe geçirilende berilýän kepillikler we öwezini dolmalar hakynda düzgünnama
Türkmenistanyň Prezidentiniň
2009-njy ýylyň 25-nji awgustynda
çykaran 10606-njy karary bilen
tassyklandy
Başga ýere işe geçirilende berilýän kepillikler we öwezini dolmalar hakynda
DÜZGÜNNAMA
1. Şu Düzgünnama Türkmenistanyň Zähmet kodeksiniň 148-nji maddasyna laýyklykda işlenip taýýarlandy we şahsy taraplaryň başga ýere işe geçmegi, kabul edilmegi ýa-da iberilmegi bilen bagly olara kepillikleri bermegiň we öwezini dolmalary tölemegiň tertibini kesgitleýär.
2. Işgärler başga ýere işe geçirilende, eger bu başga ýere göçmek bilen bagly bolsa, şular tölenýär:
1) işgäriň we onuň maşgala agzalarynyň ýol kireýi (administrasiýa tarapyndan degişli ulag serişdeleri berilmedik ýagdaýda).
Işgäriň we onuň maşgala agzalarynyň bellenen iş ýerine gitmegi üçin ýol kireýi çykdajylarynyň öwezi jemgyýetçilik howa, demir ýol, suw we awtomobil ulaglarynyň (gatnaw ugry bolmadyk ýeňil taksi ulagyndan başga) ýol kireýiniň möçberinde, ýolagçy ýygymlaryny, şol sanda ulaglarda ýolagçylaryň hökmany döwlet ätiýaçlandyrmasynyň töleglerini, ýol resmi namalaryny öňünden satmak boýunça hyzmatlaryň tölegini we ş.m. hem goşmak bilen, tassyklaýjy resmi namalary boýunça tölenýär.
Aýratyn halatlarda ýol çykdajylarynyň öwezi:
ýokary amatlykly, biznes-klas derejeli wagonlarda;
deňiz we derýa gämilerinde toplumlaýyn hyzmatly «lýuks» derejeli kaýutalarda;
howa ulagynyň biznes-klas derejeli petekleri boýunça gidilende, kärhananyň ýolbaşçysy bilen deslapdan ylalaşylyp, ýol resmi namalary esasynda dolunýar.
2) Emlägi daşamak boýunça çykdajylar.
Demir ýolda, derýa we deňiz gämilerinde hem-de jemgyýetçilik awtoulaglarynda, ýany bilen öý goşlaryny we beýleki emläkleri alyp gitmegiň möçberi işgäriň özüne 500 kilograma çenli we onuň bilen göçýän maşgala agzalarynyň her biri üçin 150 kilograma çenli bolanda çykdajylar tassyklaýjy resmi namalar boýunça tölenýär.
Agzalan ulag serişdeleri bolmadyk ýagdaýda, golaýdaky demir ýol menziline ýa-da derýa menzilinden iş ýerine çenli şol öý goşlaryny we beýleki emläkleri howa gämileri arkaly alyp gitmek bilen bagly çykdajylar tölenip bilner.
3) Türkmenistanyň kanunçylygynda kesgitlenýän gulluk iş saparlary üçin göz öňünde tutulan kadalara laýyklykda, işgäriň we onuň maşgala agzalarynyň täze iş ýerine barýan ýolda geçilen döwür üçin gündelik harjy;
4) işgäre täze iş ýeri boýunça wezipe iş hakyndan (tarif stawkasyndan) ugur alnyp, ýola taýýarlanmak we täze ýaşaýan ýerinde ýerleşmek üçin gerek bolan günleri (alty günden köp bolmadyk), şeýle hem onuň ýolda bolan wagty üçin zähmet haky;
5) işgäre we onuň bilen gidýän her bir maşgala agzasyna birwagtlaýyn berilýän kömek puly tölenýär.
Täze iş ýeri boýunça işgäriň özüne bir aýlyk wezipe iş haky (tarif stawka) möçberinde birwagtlaýyn kömek puly we onuň bilen göçýän her bir maşgala agzasyna bolsa, işgäre tölenýän birwagtlaýyn kömek pulunyň dörtden biri möçberinde kömek puly tölenýär.
3. Deslapky ylalaşyk boýunça başga ýere işe gidýän işgärlere işe kabul etmek boýunça şu Düzgünnamanyň 2-nji bölüminiň 1-2-3-nji we 4-nji kiçi bölümlerine laýyklykda kepillikler berilýär we öwezini dolmalar tölenýär, şeýle hem taraplaryň ylalaşygy esasynda şu Düzgünnamanyň 2-nji bölüminiň 5-nji kiçi bölüminde göz öňünde tutulan möçberde kömek puly tölenip bilner.
4. Okuw mekdebini, aspiranturany, doktoranturany, kliniki ordinaturany tamamlap, guramaçylykly toplum ýa-da jemgyýetçilik çagyryşy tertibinde başga ýere (administratiw-territorial bölünişik boýunça ýazgyda duran ýerinden başga bir ilatly ýere) işe iberilmegi sebäpli gidýän şahsy taraplara şu Düzgünnamanyň 2-nji bölüminde göz öňünde tutulan kepillikler berilýär we öwezini dolmalar tölenýär.
5. Kömek puly töläp bolýan işgäriň maşgala agzalaryna äri, aýaly, çagalary, onuň eklenjinde we olar bilen bile ýaşaýan iki tarapyň hem ene-atalary girýär.
6. Öwezini dolma tölegleri boýunça ähli çykdajylary, şol işgäriň geçirilýän, kabul edilýän ýa-da iberilýän kärhanasy, edarasy ýa-da guramasy öz üstüne alýar.
7. Şu Düzgünnamanyň 2-nji bölümine laýyklykda, işgär başga ýere işe geçendigi bilen bagly tölenen serişdeleri doly möçberde şu ýagdaýlarda yzyna gaýtaryp bermäge borçludyr:
1) eger ol esassyz sebäplere görä işe gelmedik ýa-da işe başlamakdan ýüz dönderen bolsa;
2) eger ol işiniň kanunçylykda göz öňünde tutulan möhleti gutarýança ýa-da işe geçirilende, kabul edilende, ýa-da iberilende, kesgitlenen möhlete çenli, kesgitli möhlet bellenmedik ýagdaýynda, bir ýyl geçmänkä esassyz sebäplere görä öz islegi boýunça işden giden ýa-da kanunçylyga laýyklykda zähmet şertnamasyny ýatyrmaga esas dörän ýagdaýynda administrasiýanyň başlangyjy bilen işden çykarylan bolsa.
Işgär esasly sebäplere görä işe gelmedik ýa-da işe başlamakdan ýüz dönderen bolsa, onda ol ýol çykdajylaryndan başga tölenen serişdeleri gaýtaryp bermäge borçludyr.


text:
Türkmenistanyň Maliýe we ykdysadyýet ministrligi, Germaniýa Federatiw Respublikasynyň Ykdysadyýet we energetika federal ministrligi bilen bilelikde ýurdumyzyň dolandyryş işgärleriniň hünärini ýokarlandyrmak boýunça okuw çäreleriniň 2018-nji ýyldaky tapgyryna gatnaşjak döwlete degişli bolmadyk taraplaryň arasyndan Germaniýada geçiriljek 4 hepdelik tejribe okuwlaryna dalaşgär seçip almak üçin söhbetdeşligi yglan edýär
Söhbetdeşligiň geçirilýän wagty - 2018-nji ýylyň 30-njy apreli–2-nji maýy aralygynda. Okuwa diňleýjiler söhbetdeşlik esasynda kabul edilýär.
Ikitaraplaýyn söwda-ykdysady hyzmatdaşlygy ösdürmäge gönükdirilen meýilnamalary taýýarlan dalaşgärlere Germaniýanyň dürli kärhanalarynda tejribe geçmek mümkinçiligi döredilýär. Dalaşgärler nemes, iňlis ýa-da rus dilleriniň haýsy hem bolsa birini ýeterlik derejede bilmelidirler.
Söhbetdeşlige gatnaşmak isleg bildirýänler 2018-nji ýylyň 25-nji apreline çenli zerur resminamalary kabul ediş toparyna tabşyrmaly.
Dalaşgärlere bildirilýän esasy talaplar:
1. Ýokary bilimli bolmaly.
2. Türkmenistanyň çäginde ýerleşýän edara gönüşindäki telekeçilik guramasynyň ýolbaşçysy, düzüm birliginiň ýolbaşçysy ýa-da hususy telekeçi bolmaly.
3. Dalaşgäriň azyndan 2 (iki) ýyl iş tejribesi bolmaly.
Ähli soraglar boýunça kabul ediş toparyna aşakdaky telefon belgileri boýunça ýüz tutup bilersiňiz: (99312) 39 45 72, (99312) 39 43 55.
Türkmenistanyň Maliýe we ykdysadyýet ministrligi, Germaniýa Federatiw Respublikasynyň Ykdysadyýet we energetika federal ministrligi bilen bilelikde
ýurdumyzyň dolandyryş işgärleriniň hünärini ýokarlandyrmak boýunça okuw
çäreleriniň 2018-nji ýyldaky tapgyryna gatnaşjak döwlete degişli bolmadyk
taraplaryň arasyndan Germaniýada geçiriljek 4 hepdelik tejribe okuwlaryna gatnaşmak üçin gerekli zerur resminamalaryň sanawy


text:
Döwlet baştutanynyň gutlagynda: „Size berkarar döwletimiziň gümrük syýasatyny durmuşa geçirmek, onuň ykdysady howpsuzlygyny we milli bähbitlerini goramak ugrunda alyp barýan jogapkärli işleriňizde uly üstünlikleri arzuw edýärin“—diýilýär.
Türkmenistanyň dünýäniň ykdysady giňişligindäki orny barha berkeýär. Biz milli ykdysadyýetimizi dolandyrmagyň hem-de döwlet tarapyndan düzgünleşdirmegiň usullaryny yzygiderli kämilleşdirýäris we diwersifikasiýa ýolunyň hukuk esaslaryny berkidýäris. Bu işleriň çäklerinde, golaýda «Erkin ykdysady zolaklar hakynda» Türkmenistanyň täze Kanunyny kabul etdik.
Sebitde ulag-logistika ulgamyny ösdürmäge gönükdirilen başlangyçlarymyz dünýä jemgyýetçiliginde giň goldaw tapýar. Maksada okgunly işleriň amala aşyrylmagy netijesinde, gadymy Beýik Ýüpek ýoly döwrebap şertlerde halkara awtomobil ýollary, demir ýollary we howa ýollary görnüşinde gaýtadan dikeldilýär. Türkmenistan bu halkara söwda ýolunyň ugrunda sebitara we yklymara ähmiýetli iri ulag-logistika merkezleriniň ýurduna öwrülýär.
Geçen bir ýylyň dowamynda Aziýa halkara demir ýol ulag geçelgesiniň ýurdumyzyň çäginden geçýän böleginiň, Amyderýanyň üstünden geçýän iri ulag köprüleriniň açylyp, ulanmaga berilmegi, häzirki wagtda Türkmenbaşy halkara deňiz portunyň, Daşoguz we Türkmenabat şäherlerinde howa menzilleriniň gurluşyklarynyň tamamlaýjy tapgyrda alnyp barylmagy döwletimizde logistika strategiýasyny durmuşa geçirmekde gazanylýan üstünlikleriň aýdyň subutnamasydyr.
Ýurdumyzda erkin ykdysady zolaklaryň işini netijeli guramakda, üstaşyr ulag geçirijiligi ýokarlandyrmakda, ulag-logistika ulgamynda bar bolan giň mümkinçilikleri durmuşa ornaşdyrmakda we olary täze ykdysady derejä ýetirmekde gümrük işiniň döwrebap guralmagy hem-de yzygiderli kämilleşdirilmegi wajyp bolup durýar.
Ýurdumyzyň beýleki döwletler bilen medeni-ynsanperwer gatnaşyklary giň gerim alýar, onuň halkara abraýy barha artýar. Aşgabatda Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlary üstünlikli geçirildi. Bu iri halkara sport ýaryşynyň geçirilen döwründe serhetde ygtybarly gümrük gözegçiligini guramak, daşary ýurtly myhmanlaryň we olaryň harytlarynyň serhetden çalt geçirilmegini üpjün etmek boýunça gümrük işgärleriniň alyp baran tutanýerli işleri hem-de sport ýaryşlarynda Döwlet gümrük gullugynyň türgenleriniň gazanan ýokary netijeleri aýratyn bellenmäge mynasypdyr.
Aziýa halkara demir ýol ulag geçelgesiniň türkmen böleginiň işläp başlamagy bilen, onuň ugrunda döwrebap enjamlaşdyrylyp gurlan täze «Ymamnazar demirýollary» gümrük postuny işe girizdik we oňa ýanaşyk ýerleşýän «gury portuň» gurluşygyna badalga berdik.
Şu ýyl Döwlet gümrük gullugynda dünýäniň öňdebaryjy tejribesine esaslanyp gurnalan, halkara gatnawda ýük daşaýan awtoulaglaryň ýurdumyzyň çägindäki hereketine göni aragatnaşykdaky gözegçilik ulgamy işe girizildi. Mundan başga-da, gümrük taýdan resmileşdiriş işlerini awtomatlaşdyrýan döwrebap programma üpjünçiligi bolan täze bitewi maglumat-aragatnaşyk ulgamyny gurnamak işleri alnyp barylýar. Biz ýurdumyzda gümrük işini kämilleşdirmegi geljekde-de yzygiderli dowam etdireris.
Milli ykdysadyýetimiziň innowasion ösüş ýoluna geçirilýän döwründe gümrük edaralarynyň öňünde möhüm wezipeler durýar. Olaryň arasynda logistika çygrynda innowasiýany ornaşdyrmakda ýardam bermek, erkin ykdysady zolaklaryň döredilmegine işjeň gatnaşmak, ýurdumyzyň raýatlarynyň bähbitlerini we hukuklaryny goramak, ykdysadyýetimiziň we jemgyýetimiziň ösüşine ýaramaz täsir edip biljek harytlaryň ýurdumyza getirilmeginiň öňüni almak ýaly wezipeler bar.
Siziň her biriňiziň bu jogapkärli wezipelere tutanýerli zähmet, ýokary derejede yhlas, egsilmez gujur-gaýrat bilen hötde geljekdigiňize berk ynanýaryn“-diýlip, Türkmenistanyň Prezidentiniň gutlagynda nygtalýar.
Çeşme: Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi


text:
Ady: Zyýansyzlandyrylan lukmançylyk hasa sargylary
Düzümi: 100% pagta ýüpligi
Goşmaça maddalar: ýok
Görnüşi: Zyýansyzlandyrylan hasa sargysy
Ulanmaga görkezmeleri: Açyk ýaraly döwüklerde we ýarany daşky täsirlerden goramak üçin ulanylýar
Garşy görkezmeleri: Ýok
Ulanyş usuly: Hasa sargyny tekiz, eplenen ýerlerini ýazyp, howa geçirer ýaly 4-5 gatdan köp saramaly däl
Islenilmeýän täsirleri: Ýok
Saklanyş şerti: Otag temperaturasynda, günüň şöhlesinden goralýan, gury ýerde saklamaly
Ulanma möhleti: 3ýyl
Öndürijiniň ady we salgysy: ”Zyýansyzlandyrylan sargy serişdelerini öndürýän kärhanasy”, Daşoguz ş, Bitaraplyk şaýoly 126 jaýy.
Tel: 800(322)-26604;
faks: 800(322)-25988


text:
Täçmämmet Jürdekow: "Diagnozy ýygnak" hekaýa. Menä walla, şu ýygnakdyr leksiýalardan halys basylýan. Asyl işe eliñi degreñok, kese ýykýar. Ez-bez bolupdyryn, ýygnak sesini eşitsem, bir hili endamym titirr edýär. Ynanaýyñ, işe gitmeli bolanda edil ýaga depjek ýaly. Ýygnaksyz günümiz geçenok, kä günler yzly-yzyna ikisi-üçüsem bolýar. Elbetd...
Awtor:
Acelya
(Wasýok)
|
Kategoriýa: Edebiýat |
07.02.2018 04:21
Gyzgyn, Turkmence, Sosiyal, interaktiw, sayty, Turkmen, Türkmen, Türkmenistan, Turkmenistan, Türkmençe, Sosiýal, saýty
(#122)


text:
Türk metbugatynyň gysgaça mazmuny
Dünýäniň we ýurduň gün tertibiniň ileri tutulýan ugurlary bilen baglı habarlar gündelik gazetlerde giň beýan tapýar
“Haber Türk” gazeti “BMG-niň Türkiýe baradaky beýanaty” söz başyly habarynda, BMG-niň Siriýa boýunça geňeşçisi Ýan Egelandyň Siriýanyň İdlib şäherinde millionlarça adama howp abanýandygyny nygta, Idlibde bolmagy ähtimal çaknyşygyň öňüni almak üçin Türkiýäniň, Russiýanyň we Eýranyň hyzmatdaşlyk etjekdigini aýdandygyny ýazýar. Gazet Egelandyň gerek bolan halatynda Türkiýä çagyryş ediljekdigihni we resmi Ankaradan şäherden gaçan halk üçin gümrük geçelgelerini açmagyny isläp biljekdiklerini aýdandygyny mälim edýär.
“Hürriýet” gazeti “Stambulyň täze howa menzilinden ilkinji uçuşyň wagty belli boldy” söz başyly habarynda, Stambulyň täze howa menzilinden ediljek ilkinji uçuşyň 2018-nji ýylyň 31-nji oktýabrynda sagat 14:00-da Stambuldan paýtagt Ankara ediljekdigini ýazýar. Gazet ilkinji daşary ýurt saparlarynyň bolsa Demirgazyk Kipr Türk Respublikasyna we Azerbaýjana guraljakdygyny okyjy köpçüliginiň dykgatyna ýetirýär.
“Sabah” gazeti “Türk howaýollary uly üstünlige eýe” söz başyly habarynda, “Türk Howaýollarynyň ýolagçy sany üstümizdäki ýylyň ýanwar-iýul aýlarynyň arasyndaky döwürde geçen ýylyň degişli döwrüne görä 15,2 göterim ýokarlap, 43,2 milliona barabar boldy
THÝ-niň Jemgyýetçilik maglumat beriş platformasyndan berilen maglumata görä 2018-nji ýylyň ýanwar-iýul aýlarynyň arasyndaky gatnaw geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 15,2 göterim ýokarlap, 43,2 million adama deň boldy.
Ýolagçy sanyndaky artyş içerki gatnawda 17, halkara gatnawda 13,8 göterime barabar boldy. Ýolagçy mukdary bolsa 3,8 göterim ýokarlap, 81,2 göterime deň” diýip ýazýar.
“Star” gazeti “SSB bilen ASELSAN-yň arasynda HAWA SOŽ taslamasy boýunça şertnama baglaşyldy” söz başyly habarynda, Türkiýäniň ýerli we milli goranyş ulgamlaryna ýene-de birini goşandygyny, Goranyş senagaty edarasy bilen ASELSAN-yň arasynda Howa platformasynda Elektronik goldaw/Elektronik hüjüm ukyby uçarynyň 2023-nji ýylda Türk harby howa güýçleriniň inwentaryna goşuljakdygyny, “Hawasož” ulgamynyň integrirlenen uçarlarynyn söweş şertlerinde ýarag, parahatçylyk şertlerinde bolsa ýüz öwürdiji güýç hökmünde peýdalanyljakdygyny mälim edýär.
“Ýeni Şafak” gazeti “Dünýäniň iň gadymy bagşylarynyň şaý-sepi” söz başyly habarynda, Mardin welaýatynyň Dargeçit etrabynyň Ylysu bendinde geçirilýän halas ediş işleriniň çäginde Bonjukly Tarla atly ilatly zolakda biziň eýýamymyzdan ozal 8200-nji ýyllara degişli gubyrdan bagşylaryň şaý-sepiniň tapylandygyna ünsleri çekýär. Gazet biri zenan biri erkek iki adamyň gubyryndan tapylan zynjyr bezegleriniň we monjuklaryň Mardin muzeýinde monjukly meýda witrinasynda sergilenýändigini habar berýär.


text:
Asada tabynlykdaky güýçler indi bolsa Homsyň käbir ýerlerine hüjüm etmäge başlady
Siriýada Asada tabynlykdaky güýçler we olara goldaw berýän toparlar Homs welaýatynyň demirgazygyndaky obalyk ýerlerinde gabaw astynda saklaýan ýerlerine garşy operasiýa başlatdy
Operasiýanyň çäginde häzirki wagta çenli 6 ýer ele salyndy.
Asada tabynlykdaky güýçler we olara goldaw berýän toparlar Damaskyň Gündogar Guta etrabynyň gözegçiligini üpjün edenlerinden soň ýurdyň merkezindäki Homs welaýatynda gabaw astynda saklaýan ýerlerine garşy hüjüm başlatdylar.
Homsdaky Anadoly habarlar agentliginden alynan maglumata görä Asada tabynlykdaky güýçler soňky 3 günde Wadi El Hubbiýe, Wadi El Kurbat, Ardul Jasiýe, Ard Kabir Eş Şeýha, Zahrat Jebabi we Zahrat Jesiýe obalaryny basyp aldy.
Asada tabynlykdaky güýçleriň gury ýer operasiýalaryna goşmaça ýagdaýda Homs welaýatynyň demirgazygyndaky Telbise we Rastan etraplary bilen Malluk düşelgesi, Deýr Ful, Müşrefiýe, Zarafani, Tirmala ýaly ýaşaýyş ýerlerine uçarlar, raketalar we artilleriýa bilen hüjüm guralýar.
Ýerli çeşmeler Asada tabynlykdaky güýçleriň ilkinji maksadynyň Halapy Homsyň demirgazygy bilen birleşdirýän Salamiýe ýolunyň gözegçilgini üpjün etmekden ybaratdygyny habar berýärler.
Asada tabynlykdaky güýçler we olara goldaw berýän toparlar şeýlelik bilen ýoluň üsünde harby güýç üýşürip, oppozisionerleriň gözegçiligi astyndaky 592 ind kilometrlik ýeri basyp almak üçin giň gerimli operasiýa başlatmak isleýär.
Homsyň demirgazygynda 200-250 müň adam eýýäm 5 ýyl bäri gabaw astynda saklanýar.
Asada tabynlykdaky güýçler Gündogar Guta sebitini 5 ýyllyk gabawdan we hüjümlerinden soň geçen hepde basyp alypdy.


text:
Ildeşlerimiziň toparlary şowly oýnadylar
Özbegistanyň futbol çempionatynda 15-nji tapgyryň duşuşyklary geçirildi. Milli ýygyndymyzyň esasy oýunçylarynyň biri hasaplanýan Arslanmyrat Amanowyň çykyş edýän “Buhora” topary bu tapgyrda özbek futbolunyň öňbaşçysy “Bunýodkor” toparyny kabul etdi. A.Amanowyň esasy düzümde meýdana çykan duşuşygy 2:2 hasabynda deňlikde tamamlandy. Bu deňliginden soň “Buhora” topary toplan 24 utugy bilen eýeleýän dördünji ornuny saklap galdy.
Ildeşimiz Artur Geworkýanyň çykyş edýän “Kyzylkumy” bu tapgyrda ýeňiş gazandy. Ildeşimiziň topary “Sogdianany” 2:0 hasabynda ýeňlişe sezewar edip, toplan 16 utugy bilen 12 toparyň arasynda 8-nji orny eýeleýär.
Ýaryş tertibiniň ilkinji üç ornuny degişlilikde “Pahtakor (30 utuk), “Nawbahor” (27) hem-de “Bunýodkor” (26) eýeleýärler.