text:
Türkmenistan geçiş ykdysadyýetli we işjeň emele gelýän bazar gatnaşyklary bolan ýurtlara degişlidir. Tebigy gazyň köp möçberde ätiýaçlyklarynyň bolmagy döwlete ykdysady ösüşde we durmuş maksatnamalaryny amala aşyrmakda görnüp duran netijeleri gazanmaga mümkinçilik berdi. Şunuň bilen birlikde tebigy energiýa göterijileriň, şol sanda gazyň dünýä bahalarynyň üýtgäp durmagy jemi içerki önümiň (JIÖ) ösüşiniň haýallamagyna sebäp boldy. Halkara gaz bazaryna çykylýan ugurlary giňeltmegiň Türkmenistanyň syýasatynyň möhüm bölegi bolup galýandygyna garamazdan, ykdysadyýeti diwersifisirlemek we gurluş taýdan üýtgedip guramak, şeýle hem onuň tebigy gazyň eksportyna baglylygyny gowşatmak häzirki wagtda has-da ileri tutulýan ugra öwrülýär.
Türkmenistan bazar gatnaşyklaryna meýilnamalaýyn geçmekligi amala aşyrýar. Diwersifisirlenen bazar ykdysadyýetiniň esasynda düzümleýin özgertmeleri çuňlaşdyrmagy we çaltlandyrmagy, täze iş ýerlerini döretmegi, kiçi we orta telekeçiligi höweslendirmegi, hususy bölekde iş bilen üpjünçiligi giňeltmegi we resmi däl işleýänleri resmi bölege geçirmegi «Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurdumyzy 2019 — 2025-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmek boýunça maksatnamasynda» göz öňünde tutýar.
Bazar gatnaşyklaryna geçmekligiň ilat üçin belli bir töwekgelçilikler bilen bilelikde bolup biljekdigini nazara almak bilen, Türkmenistanda düzgünleşdiriş çäreleriniň toplumy işlenip taýýarlandy. Meselem, döwlet kärhanalary hususylaşdyrylan mahalynda hususylaşdyrmadan soňky döwürde kärhananyň işiniň esasy ugurlary we iş ýerleri saklanyp galmalydyr, şeýle hem işgärleri durmuş taýdan goramak çäreleri, ekologiýa howpsuzlygy, daşky gurşawy goramak üpjün edilmelidir.
Şunuň bilen birlikde, ilata goldaw bermek boýunça toplumlaýyn çäreler döredilýän kärhanalary bellige almak düzgünleriniň ýönekeýleşdirilmegini, salgyt ulgamynyň ýönekeýleşdirilmegini we onuň durnuklylygynyň ýokarlandyrylmagyny, maliýe taýdan goldawy (karz bermek), birinji nobatda zerur harytlaryň bahalaryny düzgünleşdirmegi we subsidiýa berilmegini, iň pes zähmet hakynyň we ähli pudaklarda zähmete tölenýän hakyň mundan beýläk hem ýokarlandyrylmagyny öz içine alýar.
2018-nji ýylda ykdysadyýetiň hakyky böleginde, ýagny senagatda we oba hojalygynda işleýän adamlaryň sany ýurduň ähli ilatynyň 55,7%-ne deň boldy.
2013-nji ýylda Türkmenistanyň Zähmet we ilaty durmuş taýdan goramak ministrligi tarapyndan saýt döredildi, ol zähmet bazaryndaky islegi we teklibi laýyk getirmek üçin “Bir penjire” mehanizmi bolup durýar we boş iş orunlary baradaky maglumatlary öz içine alýar. Bu platforma her ýylda bellige alnan peýdalanyjylaryň 90%-den gowragynyň işe ýerleşmegine kömek edýär.
2016-njy ýylda durmuş goldawyna mätäç adamlary işe ýerleşdirmek boýunça hususy we döwlete dahylsyz edaralaryň ählisi üçin bellenen paý (2-den 5 göterime çenli) girizildi. 2018-nji ýylda, bellenen paýyň çäklerinde, işe ýerleşdirilenleriň umumy sanynda 2,2%-i durmuş goldawyna mätäç adamlar tutdy.
Ýurtda erkek adamlar bilen deňeşdirilende aýal maşgalalaryň ykdysady taýdan işjeňliginiň pesdigi bellenýär, bu ýagdaý, esasan, aýallaryň reproduktiw işe çekilýändigi bilen baglydyr. Deslapky maglumatlara görä, 2018-nji ýylda öý hojalygynda işleýän adamlaryň 91,4%-i aýallardan ybarat boldy. Şonuň üçin hem aýallaryň ykdysady işe çekilmegi milli ykdysadyýetiň möhüm bölegi bolup durýar.
Aýallar tarapyndan telekeçilik işiniň ösdürilmegini höweslendirmek üçin Türkmenistan aýal maşgalalarda telekeçilik endiklerini ösdürmek, karz bermekligiň ýörite çyzgytlaryny peýdalanmak we banklaryň hem-de kiçi we orta telekeçilik kärhanalarynyň döredilmegine goldaw berýän guramalaryň gender duýgurlygyny ýokarlandyrmak boýunça maksatnamalary amala aşyrmagy özüniň wezipesi edip goýýar.
Şunuň bilen birlikde, ýurtda 15-den 19 ýaş aralygyndaky ýaşlaryň iş bilen üpjünçilik we bilim ulgamynyň daşynda galan, ýagny NEET (Not in Employment, Education or Training) toparyna degişli bolan bölegi ortaça 8,3%-e deňdir. 2017-nji ýylda Ýaş hünärmenleri işe ýerleşdirmek boýunça pudagara topary döretmek hakynda karar kabul edildi.
Türkmenistan Halkara Zähmet guramasynyň (HZG) esas goýujy konwensiýalarynyň sekizisini hem tassyklady.
Zähmeti goramak, agyr şertlerde zähmet çekýänlere, şikes ýa-da hünärkeseline alanlara öwezini doluş töleglerini tölemek, ýeňillik bermek meselelerine kärdeşler arkalaşygy guramalary tarapyndan gözegçilik edilýär.
Türkmenistanda çaga zähmeti bilen meşgullanýan 5-den 17 ýaş aralygyndaky çagalaryň paýynyň ýurtda örän pes (0,3%), ony doly ýok etmek wezipesi goýulýar. ÝUNISEF bilen bilelikde işlenip taýýarlanan Çagalaryň hukuklaryny durmuşa geçirmek boýunça hereketleriň 2018-2020-nji ýyllar üçin Milli meýilnamasy kabul edildi.
Işe kabul etmek üçin iň pes ýaş 18 ýaş derejesinde bellendi, okuwçylar ýa-da talyplar tarapyndan zähmet işiniň amala aşyrylmagyna diňe ene-atalaryň ýa-da hossarlarynyň rugsady bilen ýol berilýär, 18 ýaşamadyk adamlary zähmet işine çekmeklige iş gününiň gysgaldylan dowamlylygy bolan, gijeki çalşykda we wagtyndan artyk işlemek gadagan edilen aýratyn düzgüniň esasynda rugsat berilýär.
Oba hojalygynda döwlete dahylsyz bölegiň paýy 92%-den gowrak bolup, tutuş ykdysadyýet boýunça (ýangyç-energetika toplumyny goşmazdan) 68,5%-e deňdir.
Ykdysadyýetde işleýänleriň umumy sanynda hususy telekeçileriň tutýan orny ýokarlanýar. Banklar tarapyndan hususy telekeçilige karz bermekligiň artýar.
Şunuň ýaly serişdeleriň berilmeginiň hususy bölegi ösdürmek babatynda höweslendiriji häsiýeti bardyr we olar üzmegiň kabul ederlikli möhletleri bilen ýeňillikli göterim möçberleri boýunça maliýeleşdirildi.
Milli ykdysadyýetiň ähli pudaklarynda innowasion, serişdeleri tygşytlaýjy tehnologiýalar ornaşdyrylýar, ekologiýa standartlaryna laýyklykda howanyň arassalygyna gözegçiligiň netijeliligini ýokarlandyrmak boýunça çäreler görülýär. Energetika böleginde ekologiýa taýdan arassa we serişdeleri tygşytlaýjy döwrebap tehnologiýalary peýdalanmaga geçilýär. Gurulýan desgalarda hökmany ekologiýa seljermesi geçirmelidir we olara bar bolan kanunçylygyň talaplaryna laýyklykda, ekologiýa pasporty berilmelidir.
MILLI WEZIPELER
8.1. Milli şertlere laýyklykda ilatyñ jan başyna düşýän ykdysady ösüşi saklamak.
8.2. Diwersifisirlemek, tehniki taýdan döwrebaplaşdyrmak we innowasion iş arkaly, şol sanda ýokary goşulan gymmaty bolan sektorlara we zähmeti köp talap edýän sektorlara aýratyn üns bermek ýoly bilen ykdysadyýetde öndürijiligi ýokarlandyrmagy gazanmak.
8.3. Ösüşe gözükdirilen, öndürijilikli işe, mynasyp iş ýerlerini döretmäge, telekeçilige, döredijilige we innowasion işe ýardam edýän syýasatyñ alnyp barylmagyna ýardam bermek we örän kiçi, kiçi we orta kärhanalaryñ resmi taýdan ykrar edilmegini we ösdürilmegini, şol sanda olar üçin maliýe hyzmatlaryny elýeter etmek arkaly ösdürilmegi höweslendirmek.
8.5. 2030-njy ýyla çenli doly we öndürijilikli iş bilen, ähli aýallar we erkekler, şol sanda ýaşlar we maýyplar üçin mynasyp iş orunlaryny we deñ gymmaty bolan zähmet üçin deñ hak tölenmegini üpjün etmek.
8.6. 2020-njy ýyla çenli işlemeýän, okamaýan we hünär endiklerini öwrenmeýän ýaşlaryñ paýyny düýpli azaltmak.
8.7. Mejbury zähmetiñ, häzirki zaman gulçulygynyñ we adam söwdasynyñ öñüni almak üçin deslapky çäreleri görmek
8.8. Ähli zähmetkeşleriñ zähmet hukuklaryny goramak we olar üçin işiñ ygtybarly we howpsuz şertlerini üpjün etmäge ýardam etmek
8.9. 2030-njy ýyla çenli iş ýerleriniñ döredilmegine, ýerli medeniýetiñ ösmegine we ýerli önümleriñ önümçiligine ýardam edýän durnukly syýahatçylygy höweslendirmegiñ strategiýalaryny işläp taýýarlamagy we amala aşyrmagy üpjün etmek
8.10. Milli maliýe edaralarynyñ ukyplylygyny pugtalandyrmak, bank, ätiýaçlandyryş we maliýe hyzmatlarynyñ hemmeler üçin elýeterligini höweslendirmek we giñeltmek


c: text/html

text:
Operasiýa ulgamy: Windows, Android
Programmalar topary: USU software
Maksat: Iş awtomatizasiýasy
işiň ýoklugyny hasaba alýar
Franşizamyzyň beýanyny franşiza katalogynda görüp bilersiňiz: franşiza
На русском:
Işiň ýoklugyny hasaba almagyň wideosy
Bu wideo subtitrler bilen öz diliňizde görüp bilersiňiz.
Demo wersiýasyny göçürip alyň
Programma başlanyňyzda dili saýlap bilersiňiz.
Programma üpjünçiliginiň bahasy
Işiň ýoklugyny hasaba almagy buýruň
Işde haýsydyr bir hereketiň ýoklugy we wagtynda gelmezlik üçin nädogry hasaplamak, ýol gülläp ösmek däl-de, kärhananyň ýagdaýynyň we netijeliliginiň peselmegi. Recordsazgylary dogry saklamak üçin, ýalňyşlyklar we pes netijeler bolmadyk ýagdaýynda, hiç hili ýalňyşlyk we kynçylyksyz meseläni çözüp we iş wagtyny optimallaşdyryp biljek aýratyn çemeleşme we ýöriteleşdirilen programma talap edilýär. Bazarda dürli programmalaryň köp görnüşi bar, ýöne USU Programma üpjünçiligi ulgamy, işleýşi we pozisiýasy boýunça beýlekilerden tapawutlanýan ulanyjy hukuklaryny tapawutlandyrmak bilen elýeterli bahada we mugt abuna töleginde aýrylmaz kömekçi. Her bir guramanyň islegi we amatlylygy boýunça modullar we diller aýratynlykda saýlanýar. Işgärler kärhanadaky işleri göz öňünde tutup, gurallary özbaşdak saýlaýarlar. Köp kanally dolandyryş buhgalteriýa re modeiminde işgärler şahsy hasabyň hasabyna girip, her bir işgäriň işiniň buhgalter hasabyna we işine gündelik maglumatlary girizmek, okalýan giriş we çykyş ýazgylaryny, ýoklugy we günortanlyk arakesmesi. Actionshli amallar, takyk maglumatlar bilen görkezme berýän, her ulanyjynyň hereketini ele alýan programmada görkezilýär. Köp ulanyjy re modeiminde hünärmenler maglumatlary alyş-çalyş edip, biri-biri bilen aragatnaşyk saklap, maglumatlary we habarlary ýerli torda we internet arkaly geçirip bilerler. Dolandyryş, işgärleriň hereketlerini, işleriniň we ýoklugyny görkezýän, takyk okalýan tablisalary we surnallary düzýän enjamlaryndan hakyky wagtda maglumatlary görüp, her bir gol astyndaky adamyň ýazgylaryny seljerip we saklap biler. Uzak wagtlap ýerine ýetirilen amallar barada maglumat ýok bolsa, buhgalter ulgamy awtomatiki usulda hasabat döredýär, iň soňky hereketleri we ýerine ýetirilen işleriň mukdaryny göz öňünde tutup, bu meseläni çözmek üçin jogapkär adama habar berýär.
Işgärler, şol bir wagtyň özünde ulgamyň maglumatlary okaýandygyny we aýlyk iş hakyny hasaplamak üçin ulgamyň maglumatlary okaýandygyny we iş wagtyny hasaplap, iş wagtyny hasaplap, aýratyn ýazgylaryň bardygyny göz öňünde tutup, öz iş borçlaryny ýerine ýetirip bilerler. Her bir işçi üçin ähli amallary uzak re modeimde görmek bolýar, onda ähli maglumatlar aýratyn penjireler görnüşinde görkezilýär, dürli işjeňlik we iş işjeňligine baglylykda berlen maglumatlar bilen tapawutlanýar. Işgärler barada maglumatlar ýok bolsa, ulgam jikme-jik we iň täze maglumatlary berýän maglumat berýär, bu hem saýlanan işgäriň aýratyn penjiresine girmäge, işleriň, işleriň dowamlylygy, işleriň dowamlylygy barada ähli maglumatlary görmäge mümkinçilik berýär. ýoklugy we ş.m.
Programma üpjünçiliginiň işleýşini derňäň we mugt elýeterli demo wersiýasy arkaly bar bolan ähli mümkinçilikleri barlaň. Issueshli meseleler boýunça görkezilen sanlar barada maslahat bermäge begenýän hünärmenlerimiz bilen maslahatlaşyp bilersiňiz.
Işiň ýoklugyny hasaba almak we iş işlerine we wagtyna gözegçilik awtomatiki usulda amala aşyrylýar, kesgitlenen amallaryň ýerine ýetirilmegine kömek edýär, ähli amallary awtomatlaşdyrýar, her bir iş üçin jogapkär bolýar, hünärmenleriň we işleriň azalmagy bilen.
Maglumat geçirmek, dürli ýalňyşlyklar we dürli saýtlara we oýun platformalaryna baryp görmek bilen ýerine ýetirilen işiň netijeliligini seljermek üçin takyk materiallary görkezýän goşmaça programmalar ýa-da esasy kompýuter bilen gurlan enjamlar bolmazdan amala aşyrylýar. .
Önümçilik işleriniň awtomatlaşdyrylmagy zähmet amallary we kärhana çeşmeleri bilen azaldar.
Dolandyryjy, gol astyndakylardan tapawutlylykda, resmi okaýyş derejesine görä hersi üçin bölünýän, maglumat okalmagyny ýokary hilli goramagy üpjün edýän çäksiz mümkinçilikleri bar. Goşmaça işiň ýoklugy sebäpli bitewi maglumat ulgamynyň uzakdan hasaba alynmagy, uzakdaky serwerde elektron görnüşinde saklanýan zerur resminamalary we maglumatlary üpjün edýär. Kontekst gözleg motory, çalşyp bolmajak kömekçi ýok bolsa, hünärmenleriň iş wagtyny optimallaşdyrarsyňyz. Maglumatlary dürli çeşmelerden materiallar bilen el bilen ýa-da awtomatiki usulda girizip bolýar. Iş wagty hasaba alnanda, iş hakda, iş ýerlerinde ulanyjylaryň ýagdaýy we ýoklugy barada jikme-jik maglumatlar ýazga alynýar, soňraky hak tölemek üçin işlenen birnäçe sagady deňeşdirýär we hasaplaýar.
Uzakdan tertipde, internetde kynçylyklar bolmadyk ýagdaýynda, ulanyjynyň iş enjamlaryny sinhronlamak, ulanyjylaryň iş panelindäki ähli penjireleri okyjynyň esasy ekranynda görkezmek arkaly ulgam arkaly maglumat iberilýär.
Materialshli materiallaryň bir kategoriýa ýa-da başga bir topara bölünmegi, mukdar görkezijilerini, formatlaryny, tablisalaryny we resminamalaryny çäklendirmezden, maglumatlaryň ýazgylaryny netijeli we başarnykly saklamaga mümkinçilik berýär.
Maglumat we habarlar hakyky wagtda ýerli ýa-da internet arkaly hiç hili kynçylyksyz iberilýär. Köp ulanyjy buhgalteriýa we dolandyryş kanallary ähli işgärlere aýratyn hukuklar we mümkinçilikler, giriş kody boýunça buhgalteriýa ulgamyna bir gezeklik ygtyýar berýär. Işgär, maksatlary we wezipeleri meýilleşdirijide umumy görüş üçin girizilen wezipeleri ýerine ýetirip bilýär. Uzak wagtlap ýok bolan we işjeň hereketleriň we meseleleriň ýüze çykmadyk ýagdaýynda awtomatlaşdyrylan programma, görkezijiniň reňkini üýtgedip, çykýan habarlar bilen hasabat bermek bilen işleýär. Iň soňky işi yzarlamak bilen, her bir işgäriň öndürijiligini we potensialyny seljermek mümkin.
Hasap programmasynyň interfeýsi, her bir ulanyjy tarapyndan zerur modullary, çyzgy ekrany we resminamalary döretmek üçin nusga saýlap, özbaşdak düzülýär. Aýry-aýry logotipleri döretmek mümkinçiligi bilen, her bir gurama üçin modullar aýratynlykda saýlanýar. Peýdalylygymyzy ulananymyzda buhgalteriýa we işiň ýoklugyna gözegçilik etmek hilini we öndürijiligini ýokarlandyrmaga kömek edýär. Informationhli maglumatlaryň ätiýaçlyk nusgasy serwerde awtomatiki usulda saklanýar we uzak möhletli saklanyşyň üýtgemezligini üpjün edýär. Resminamalaryň we hasabatlaryň dizaýny hiç hili çäklendirmesiz awtomatiki formatda amala aşyrylýar. Iş Microsoft Office formatlarynyň hemmesi bilen diýen ýaly ýerine ýetirilýär.
Dürli ýokary tehnologiýaly enjamlaryň birikmesiniň ýoklugy, işewürligiň ösmegine öndürijilikli täsir etmeýär, şonuň üçin programmamyz enjamlaryň we amaly programmalaryň sinhronlaşmagyny we hasaba alynmagyny üpjün edýär.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ýetginjeklik döwri her bir ýetginjek üçin ömrüniň jogapkärçilikli hem ýeňil bolmadyk tapgyrydyr. Bu döwürde özüňe hem-de daş töweregiňe bolan garaýşyň üýtgeýär. Duýgular joş urýar, öz-özüňi ykrar etdiresiň gelýär, ýetişenligiňi mälim edesiň gelýär. Köplenç halatda bolsa, ýetginjegiň karary ýetişen adamlaryň durmuşynyň bir parçasy bolan jyns gatnaşyklarynda saklanýar. Ýöne bu ýerde öňünden bilmeli «emmalaryň» ençemesi bar.
1 Irki jyns gatnaşyklaryna başlamagyň näme howpy bar?
Jyns gatnaşyklaryna 18 ýaşa çenli döwürde başlamak psihologiýada we seksopatologiýada dewiant hereket — ýagny, kadaly hereket hasaplanylmaýar.
Lukmanlarynyň tassyklamagyna görä, jyns gatnaşyklaryna ir wagtda başlamaklyk adamyň ösüşini çaltlandyrman, tersine, köplenç halatda olaryň uly ýaşly durmuşynda hem ýaramaz täsirini ýetirip biler:
1. Ýetginjekleriň utanýanlygy (gorkýanlygy) we kesel alamatlaryny gizläp, zerur bolan lukmançylyk gözegçiligini we bejergini almaýanlygy zerarly hroniki häsiýete eýe bolýan jyns ýokanç keselleri.
2. Jyns gatnaşyklarynyň adamyň beýleki ulgamlarynyň energiýasyny alýanlygy zerarly bedeniň ösüşiniň haýallamagy we bozulmagy.
3. Bu ýaşda ýaňy ösüş ýoluna düşen nesil öndürijilik ulgamynyň gormonal kadalaşmasynyň bozulmagy.
4. Ýene-de şol sebäpli, mekdepde ýetişigiň we umumy bilesigelijiligiň peselmegi.
5. Birinji ýoldaşyňdan göwnüň galandan soňra, gapma-garşy jynsyň wekilleri bilen özara düşünişmekde meseleleriň ýüze çykmagy, kähalatlarda bolsa, maşgala döredip bilmezlige çenli baryp ýetýär.
6. Islenilmedik göwrelilik. Çagany aýyrtmak ýa-da çaga dünýä indermek aýallaryň bedeni üçin güýçli sarsgy bolup durýar, ýetginjek gyz üçin bolsa bu aýratyn hem şeýledir.
7. Ýetginjek ýaşda çagany aýyrtmagyň, göwreliligiň we çaga dogrumynyň netijesinde ginekologiýa keselleri.
8. Irki enelik bilen bagly kynlyk bilen çözülýän durmuş we ahlak-etiki meseleler.
2 Nädip beýle bolýar?
Ýetginjekleri jyns gatnaşyklaryna başlamaga adatça gormonlar däl-de, sosium (jemgyýet) — maglumat gurşawy, deň-duşlary bilen aragatnaşyk etmeklik iterýär. Ýetginjekler heniz gatnaşyk etmäge ýaşy ýetmänkä, daş töwereginiň gözünde uly we işjeň görnesleri gelýär.
Gyzlar, ilkinji nobatda, romantikanyň bolmagyny, alada edilmegini isleýär. Oglanlar üçin welin, tersine, şol prosesiň özi gerek. Islän zatlaryny alanlaryndan soň bolsa, olar indiki ýoldaşyna geçýär. Şonuň üçin hem bu ýaşda islegler deň gelmän biler.
Lukmanlaryň we psihologlaryň pikirine görä, adam diňe 18-19 ýaşlarynda jyns gatnaşyklary üçin doly ösüp ýetişýär.
3 Kontrosepsiýa (gorag) hakynda nämeler bilmeli?
Ýetginjegiň «tema» beletdigine — jyns gatnaşyklaryny alyp barmagyň kadalaryndan we düzgünlerinden habarlydygyna garamazdan, möwç alýan gormonlar onuň erkinden üstün çykyp biler. Bu ýagdaýda nesil öndürijilik saglygyny goramaga ýardam edýän häzirki zaman kontrosepsiýanyň kömegi bilen ýokanç kesellerden, irki göwrelilikden we beýleki garaşylmadyk ýagdaýlardan talabalaýyk goragyň boljakdygyna umyt edäýmek galýar.
Ýetginjeklerde kontrosepsiýanyň esasy wezipeleri şulardan ybarat:
Irki göwreliligiň we çagany aýyrtmagyň öňüni almak;
Jyns gatnaşyklary arkaly geçýän ýokanç keselleriň we infeksiýalaryň öňüni almak.
4 Ýetginjekleriň jyns gatnaşyklarynyň aýratynlyklary?
Ýetginjekleriň arasyndaky jyns gatnaşyklary kontrosepsiýanyň usulyny kesgitleýän birnäçe tapawutly aýratynlyklara eýedir:
Gatnaşyklaryň yzygiderli häsiýete eýe bolmazlygy, tükeniksiz gözleg — bu kontrosepsiýanyň meýilnamalaýyn usullarynyň seýrek ulanylmagynyň sebäbi bolup durýar (çaga galmagyna garşy dermanlaryň we inýeksiýalaryň yzygiderli kabul edilmegi);
Ýeterlik tanyş bolmadyk adamlaryň bilen gatnaşyk. Jyns ýoldaşlary birek-biregi seýrek ýagdaýda oňat tanaýarlar; köplenç ýagdaýda jyns gatnaşyklary ýeterlik derejede tanyş bolmadyk ýoldaşlaryň arasynda bolup geçýär; şol bir ýetginjegiň birnäçe jyns ýoldaşlary bolup biler. Bu bolsa jyns gatnaşyklary arkaly geçýän keseller bilen kesellemek howpuny artdyrýar;
Habarsyzlygy ýa-da utanjaňlygy sebäpli ýetginjekler göwrelilikden goranyş usullaryndan peýdalanmaýarlar. Bu bolsa heniz organizmi ýeterlik ösüp ýetişmedik we göwresinde çaga ulaltmaga taýýar bolmadyk gyzlarda irki göwrelilik howpuny artdyrýar. Ir ýaşda çagany aýyrtmak bolsa nesil öndürijiligine we umumy saglyga agyr täsir edip biler.
5 Ýetginjeklere nähili gorag usullary laýyk gelýär?
Göwreliligiň öňüni almak we infeksiýalardan (wirusly gepatit, AIW/AIDS, gonoreýa, sifilis, mikoplazmoz, hlamidioz, trihomoniaz, gardnerellez, papillomawirusly infeksiýa, gerpes, sitomegalowirusly infeksiýa we beýlekiler) goranmak nukdaýnazaryndan netijeli usullar;
Saglyk üçin howpsuz usullar;
Ulanmak üçin ýönekeý bolan usullar;
Elýeterli usullar.
Bu nämäni aňladýar? Bu diýildigi, şular ýaly ýagdaýlarda iň ýerine düşen serişdäniň kontrosepsiýanyň barýer usulydygyny — prezerwatiwden peýdalanmakdygyny aňladýar. Islenilmedik göwrelilikden goramakdan başga-da, prezerwatiw jyns gatnaşyklary arkaly geçip bilýän birnäçe düýpli kesellerden goragy üpjün edýär we islendik dermanhanalarda elýeterlidir.
Jyns gatnaşyklarynyň howpsuzlygy meselesi iki tarapy — oglanlary hem, gyzlary hem gyzyklandyrmalydyr.
6 Gyzlar üçin goranyş usullary: çaga galdyrmaýan dermanlar hakynda
Islenilmedik göwrelilikden goranmagyň beýleki bir usuly — gerdejik görnüşinde gormonal çaga galmagyna garşy derman serişdelerdir. Olar ýetginjek ýaşda elmydama kadaly bolup durmadyk menstruasiýa döwrüni kadalaşdyrýar, deriniň ýagdaýyny gowulandyrmaga ýardam edýär we şonuň üçin hem olary bejergi almak maksady bilen ulanyp bolýar.
Ýöne bu dermanlary ulanmazdan öňinçä, lukman bilen maslahatlaşmak zerurdyr (JORALARYŇ ÝA-DA EJEŇIZ BILEN DÄL). Lukman dermanlaryň aglaba köplüginden saglygyň, ösüşiň we neslegeçijiligiň aýratynlyklaryny nazara alyp anyk derman ýazyp berer.
Ýatda saklaň, haýsy hem bolsa bir gyza dogry gelýän derman, beýleki biri üçin peýdasyz, hatda zyýanly hem bolup biler. Ginekologyň maslahaty bolmazdan, bu ýerde belli bir karara gelip bolmaz. Utanyp durmagyň geregi ýok, lukman üçin bu adaty bir iş.
Ýöne ýatdan çykarmaň, jyns ýollary bilen geçýän kesellerden derman gerdejikleri gorap bilýän däldir.
7 Kalendar usuly hakynda
Gyzlar üçin goranmagyň iň amatly usullarynyň biri hökmünde hünärmenler çaga galmagynyň öňüni alýan tebigy, kalendar usulyny belleýärler. Ol göwreli bolmak mümkinçiliginiň iň pes bolan wagtyny kesgitleýär. Bu usuly ulanmak üçin gyzlara islenilmedik göwreliligiň ýüze çykmagy üçin «howply» günleriň tertibini düzüp, öz organizmini oňat öwrenmek ýeterlikdir.
Munuň üçin hem iň gowusy ginekologa ýüz tutmaly. Ol şahsy kalendaryňy düzmäge, owulýasiýa günlerini hasaplamaga we ş.m. kömek eder. Ýöne bu usul ähli usullaryň içinde iň ygtybarsyzydyr.
8 Saklanmak hakynda
Islenilmedik göwrelilikden we jyns gatnaşyklary arkaly geçýän infeksiýalardan goranmakdan iň ygtybarly usuly saklanmakdyr. Eger-de siz ýoldaşyňyza, özüňize we jyns gatnaşyk etmäge bolan islegiňize ynam etmeýän bolsaňyz, onda saklanmaly.
Akylly we gatnaşyklara ähmiýet berýän oglan sabyr eder. Ondan başgasy-ha asla gerek däl. Çünki iň esasy zat — sagdynlyk we geljekdir. Bir pursatlyk jedelli lezzet üçin töwekgellik etmäň.
9 GEÇIŞ
Gatnaşyklaryň, lukmançylyk görkezmeleriniň we kontrosepsiýanyň usullarynyň ähli inçeliklerini ýat tutmak we kelläňden saklamak kyndyr. Utanjyňy ýeňip geçip, ene-ataňa ýa-da lukmana ýüz tutmak ondan hem kyndyr.
Şonuň üçin hem kadaly jyns terbiýesi — irki jyns gatnaşyklarynyň ýaramaz netijeleriniň öňüni almakda örän zerur çäredir. Bu günki gün bu tema dünýä jemgyýetçiliginiň pikir alyşmasynyň predmeti. Kimdir biri munda ahlak ýagdaýynyň pese düşmegini görýär, kimdir bir bolsa ýetginjegi düzedip bolmajak ýalňyşlardan goramagyň mümkinçiligini görýär.
Eger-de sizde soraglar, goşmaçalar ýa-da teswirler bolsa, bize ýüz tutuň info@unfpa.org.tm.


text:
TMK –Reseıdegi qubyr ónimderin óndiretin kóshbasshy. Onyń ónimi úlken suranysqa ıe, sebebi ol barlyq talaptarǵa jáne sapa standarttaryna sáıkes jasalǵan. Óndirýshi qubyr bıznesi kóshbasshylardyń úshtigine kiredi. Kesiletin munaı-gaz qubyrlary eń kóp suranysqa ıe bolyp sanalady.
Kompanıanyń Qubyr metallýrgıalyq ónimin Qazaqstannyń aýmaǵynda «Stalnoı Dvor» JShS satady Munda siz hımıalyq, munaı-gaz, energetıka jáne aýyl sharýashylyǵy salalaryna arnalǵan qubyr ónimderiniń úlken asortımentin taba alasyz. Sondaı-aq, bul jerde magıstráldyq bolat qubyrlar, ónerkásiptik maqsattaǵy qubyrlar, jelilik qubyrlar satylady. Tańdaýǵa jáne qajetti ónimdi satyp alýǵa sizge bizdiń satý ortalyǵynyń mamandary kómektesedi. Onyń kómegimen siz sondaı-aq tikeleı óndirýshi zaýyttan taýarlardy tapsyrys berýshige jetkizýge tapsyrys bere alasyz. Sonymen qatar, siz úshin jaǵymdy jańalyq baǵa usynystary bolmaq.


text:
Häzirki güne çenli Mary welaýaty pagta planyny dolandygyny ýurduň prezidentine raport berdi. Ýakyn wagtlarda Ahalyň yzysüre Lebap welaýatynyň hem pagta planyny dolandygy baradaky raporty bermegine garaşylýar.
Ahal welaýatynyň etraplarynda şu ýyl pagta hasylynyň ýetişigi birmeňzeş bolmady. Welaýatyň günbatar sebitindäki Gökdepe, Ruhabat, Bäherden etraplarynda pagta gaty ýaramaz boldy. Bu etraplar pagtanyň hasyllylygynyň juda pesligi sebäpli, planlaryny dolup bilmediler. Olaryň indi doljaklary hem gümana. Oňa derek welaýatyň gündogar sebitindäki Akbugdaý, Kaka, Babadaýhan, Tejen, Altynasyr, Sarahs etraplarynda pagtanyň ýetişigi oňat boldy.
Häzirki wagtda bu sebitdäki etraplaryň Kakadan başgasy planlaryny doldular. Sarahs, Babadaýhan, Tejen etraplarynyň pagta meýdanlaryna aýlananyňda welin, heniz ýygylman ýatan, patrak ýaly açylyşyp ýatan pagta atyzlaryna duş gelmek bolýar.
Meýdanlarda hasyl kän hem bolsa...
Sarahs, Babadaýhan, Tejen etraplarynyň pagta meýdanlarynda hasyl entek gaty kän. Şonuň üçin welaýat häkimi kömek hökmünde Balkan hem-de Daşoguz welaýatlaryndan kombaýn getirtdi. Ýöne kömege gelen ýedi sany kombaýnyň bäşisiniň tehniki taýdan hatardan çykandygy mälim boldy.
Dokuz etrabyň içinde dört etrabyň pagta planyny dolmazlygy, beýleki etraplarda bolsa ýetişen hasylyň ýygnalman ýatmagy ýene üç günden Ahal welaýatynyň döwlet planyny dolmak hakdaky berjek raportynda çiglik döredýär.
ABŞ-nyň «Jon Dir», «Keýs» kombaýnlary tehniki taýdan gaty çylşyrymlylygy sebäpli, olar juda çalt döwülýärler. Kombaýnlaryň köplenç halatda emelsizlere ynanylmagy hem olaryň tiz hatardan çykmagyna sebäp bolýar. Häzir welaýatlardaky pagta ýygyjy kombaýnlaryň abatlaryndan hatardan çykanlary gaty kän. Emma welaýat häkimleri kombaýnlaryň näsazlygy barada maglumaty hökümet ýolbaşçylaryndan gizlin saklamaga çalyşýarlar.
Artdyryp ýazmaklyga gaýtadan başlandymy?
Pagta planyny Marydan soň ýene iki welaýatyň doljakdygy hakda şek-şübhe ýok. Goý, ol iş ýüzünde bolman, kagyz ýüzünde bolsa hem. Emma Daşoguz bilen Balkan welaýatynyň döwlet borçnamasyny nähili amal etjekdigi heniz mälim däl. Ýöne ýurduň ideologiýasynyň soňky günler pagta ýygymyny mahabatlandyryşyna seredeniňde, Türkmenistan boýunça hem pagta planynyň dolaýmagynyň mümkindigine ynanýarsyň.
Ýurduň ilkinji prezidenti S.Nyýazowyň döwründe ýalan ideologiýa Türkmenistanda her ýyl 3,5 million galla alynýandygyny aýdýardy. Ýöne häkimiýet başyna gelen Berdimuhamedow beýle ýalan ideologiýanyň gerek däldigini, gallanyň ýygnalyşynyň hakyky maglumatyny bermekligi talap etdi. Şonda 2007-nji ýylda ýygnalan galla hasyly 1 million tonna boldy diýlip köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde aýdyldy.
Pagta planyny dolmak meselesinde bolsa hatda Nyýazow döwründe hem seresabrak çemeleşilýärdi. 2001-nji ýyldan şu çaka deňiç ýekeje gezek hem ýurduň welaýatynyň biri-de pagta planyny dolandygy baradaky raportyny bermändi. Emma bu ýyl bolsa Mary welaýaty ýurtda ilkinji bolup planyny doldy. Bir hepdäniň dowamynda bolsa ýene iki welaýatyň—Ahal hem-de Lebap welaýatynyň raportyna garaşylýar.
Bu zatlar öňde iki soragy keserdip goýýar. On ýyldan soň, pagta ýetişdirmekde türkmen oba hojalykçylary täzeden üstünlik gazanyp başlandyrlarmyka ýa-da Nyýazow döwründäki ýalan ideologiýany, artdyryp ýazmaklygy ýene täzeden başlajak bolýarmykalar?
Güýçgeldi Orazgulyýew, oba hojalykçy alym. Şu blogda öňe sürülen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
«Iň soňky jaň» dabarasy oba mekdepleri bilen deňeşdireniňde paýtagtda has şowhunly bellenilýär. Munuň sebäbini Aşgabatda ýaşaýanlaryň durmuş-ýaşaýyş şertleriniň oba ilatynyňkydan ep-esli derejede ýokarylygy bilen düşündirip bolar.
Ýöne «Iň soňky jaň» dabarasyny ýokary derejede şowhunly bellemek isleginiň käbir maşgalalaryň başyndan bela bolup inmegine sebäp bolýar.
Çykdajy uly
«Iň soňky jaň» dabarasyny sowmak üçin her bir uçurym azyndan 200 manat, ýagny 70 dollar çykarmaly bolýar. Bu puluň 60 manady wypusknik üçin, ýagny tutuş klasdaşlaryň bilelikdäki portret suratlary, 70 manat dabaradan soň klasdaşlar bolup kafede oturmak üçin, 30 manat dabarany wideo düşürtmek üçin, 40 manat bolsa bagşynyň mekdepde aýdym aýtmagy üçin harçlanylýar. Bular diňe uçurymlaryň öz dabarasyna edýän çykdajylary.
Mundan başga her bir klas öz klasýolbaşçysy hem-de mekdep direktory üçin gymmat bahaly sowgatlary berýärler. Ol sowgatlar saz merkezinden başlap, gyzyl şaý-seplere çenli bolup bilýär. 25-nji maý gününde okuwçylaryň egniniň üstaşyr dakynýan «Uçurym» diýlen zer çaýylan lenta üçin hem çykdajylar olaryň öz hasabyna amala aşyrylýar.
Öz dabaralary hem-de klasýolbaşçysydyr mekdep direktoryna sowgat üçin her bir uçurym azyndan 300 manat, ýagny 100 dollardanam gowrak pul çykarmaly bolýar. Ýöne käbir abraýly ýolbaşçylaryň çagalarynyň okaýan mekdeplerinde uçurymlar mundan-da kän çykdajy edýärler.
Häzirki wagta çenli 25-nji maý gününde boljak oturylyşyk üçin paýtagtyň ähli kafeleri uçurymlar tarapyndan eýelenilip goýuldy. Diňe bir kafeler däl, şol gün ýurduň tas ähli estrada aýdymçylary hem şu wagtdan eýelenildi.
25-nji maýda mekdepde bary-ýogy iki sagatlyk aýdym aýtdyrmak üçin uçurymlar bagşylara pesinden 2000 dollary töleýärler. Has abraýly, tanymal estrada aýdymçylar üçin bolsa 5000 dollara çenli pul berilýär.
Geçen ýylyň «Iň soňky jaň» dabarasynda “gara sanawa” düşürilen käbir estrada aýdymçylaryň mekdebe getirilip, aýdym aýtdyrylmagy bilim ministrligi tarapyndan gadagan edilmegi, uçurymlar bilen direktoryň arasynda gapma-garşylyklaryň ýüze çykmaklygyna getiripdi.
Mekdepde uçurymlaryň sany näçe köp bolsa, dabaralar üçin bir adama düşýän çykdajy hem azrak bolýar. Ýöne käbir mekdeplerde bary-ýogy 2 sany klas bolup, olardan uçurym bolýanlaryň sany 50-60 töweregi bolýar. Ine, şu ýagdaýda az sanly uçurymlaryň çykarýan çykdajysy köpräk bolýar.
Janlaryna kast edýänler
Zordan 100-120 dollar aýlyk bilen giden öýüň keşigini bir özi çekýän ene-atanyň 150 dollary ýele sowurmak üçin perzendine pul bermekden ýüz öwürmeginiň kähalatlar maşgalada betbagtçylyga getirýän pursatlary hem bolýar. Klasdaşlarynyň arasynda «Iň soňky jaň» dabarasyna pul goşup bilmänine namys edýän ýaşlaryň arasynda janlaryna kast edýänlere-de duşulýar.
Ýaşlygyň ýelginine gidip, ýöntemje zat üçin janlaryna kast eden perzentlerini ellerinden aldyran ene-atalaryň ýurduň Bilim ministrligine ýüze çykan ýagdaý bilen bagly ýüz tutmalaryna her ýyl gabat gelinýär.
Her ýylda şunuň ýaly ýüze çykýan pajygaly wakalar zerarly, bilim ulgamyna garaýan ýolbaşçylar mekdep direktorlaryna «Iň soňky jaň» dabarasyny şowhunly bellemekligi gadagan edýärler. Ýöne muňa garamazdan, ozaldan dowam edip gelýän uçurymlaryň «Iň soňky jaň» dabarasy her ýyl bellenilýär.
Parahat Ilmyradow Aşgabat şäheriniň ýaşaýjysy. Şu blogda öňe sürlen pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
Russiýanyň energiýa ministri Aleksandr Nowak özüniň ABŞ-ly kärdeşi Rik Perry we ABŞ-nyň maliýe ministri Stiwen Mnuçin bilen duşuşyp, energiýa meselelerini we ABŞ-nyň Russiýa garşy girizen sanksiýalaryny maslahat etdi.
“Biz duşuşdyk. Biz energiýa we beýleki meseleleri hem maslahat etdik. Biz sanksiýalara degişli soraglaryň üstünde hem durup geçdik” diýip, Nowak Waşingtonda geçirilen gepleşiklerden soň çykyş etdi.
Soňky ýylyň dowamynda Waşington rus tütjarlaryna, goranmak we aňtaw gulluklaryna dagy garşy sanksiýalary girizipdi.
Nowak sanksiýalar boýunça Mnuçin bilen anyk näme barada gürleşendigini aýan etmedi.


text: 9 Akyldarlyk* jaý saldy,Ýedi sütünini dikdi.2 Mallaryny soýdy,Güýçli şerap ýasady,Saçagyny näz-nygmatdan doldurdy.3 Kenizlerini ýollap,Şäher diňlerinde jar çekdirdi+:4 «Eý tejribesizler*, bärik geliň!»Akyldarlyk düşünjesizlere şeýle diýýär:5 «Geliň, saçak başyna geçiň,Güýçli şerapdan içiň.6 Indi sadalygy* goýup, uzak ýaşaň+.Düşünje ýoluna gadam basyň»+.7 Ýaňsylaýja öwüt berseň, utanja galarsyň+,Erbede nesihat berseň, zyýan çekersiň.8 Ýaňsylaýja käýeme, ýogsa seni ýigrener+.Akylly adama käýe, seni gowy görer+.9 Akylly adama öwüt-ündew ber, has-da akylly bolar+.Dogruçyl adama öwret, düşünjesi artar.10 Ýehowadan gorky akyldarlygyň başydyr+.Mukaddes Hudaýyň bilimi düşünje berýär+.11 Akyldar bolsaň, uzak ýaşarsyň+,Uzak ömür sürersiň.12 Akyldar bolsaň, özüň peýda taparsyň,Ýaňsylaýjy bolsaň, özüň zyýan çekersiň.13 Akylsyz aýal galmagalçydyr+,Bilýän zady ýokdur.14 Ol gapysynyň bosagasynda oturýar,Öýi şäheriň belent ýerinde gurlandyr+.15 Geçip barýan adamlara,Öz ýoly bilen barýanlara diýýär:16 «Eý tejribesizler*, bärik geliň!»Ol düşünjesizlere şeýle diýýär+:17 «Ogurlanan suw süýjüdir,Gizlinlikde iýlen nahar bal ýalydyr»+.18 Aýalyň öýi merhumlaryň mekanydyr,Myhmanlary mazara* inýär+,Olar mundan bihabardyr.


text:
Petropavlda qutqarýshylar qıraǵan kóliktiń esigin kesip júrgizýshini alyp shyqty
PETROPAVL. QazAqparat – Petropavlda eki jeńil kólik soqtyǵysyp, jol-kólik oqıǵasynda zardap shekken júrgizýshige qutqarýshylardyń kómegi qajet boldy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Soltústik Qazaqstan oblysy tótenshe jaǵdaılar departamentiniń málimetinshe, 11 qyrkúıek kúni Petropavldaǵy ıA.Gashek kóshesinde jol-kólik oqıǵasy bolǵandyǵy jaıynda «112» nómirine saǵat 21.18 mınýt ketkende habar túsken. Zardap shekken júrgizýshige qutqarýshylardyń kómegi qajet bolǵan.
Oqıǵa ornyna TJD jedel-qutqarý otrıadynyń qutqarý bólimshesi jetti. «Svetofor» dúkeniniń mańynda «VAZ» jáne «Porsche Cayenne» soqtyǵysyp qalǵan. «VAZ» júrgizýshisiniń aıaǵy synyp, qatty soqqydan kóliktiń esigi ashylmaı qalǵan. Qutqarýshylar birden iske kirisip, 1997 jyly týǵan er adamdy kólik ishinen alyp shyqty.
«Operatsııa sanaýly mınýttyń ishinde júrgizildi. Óıtkeni zardap shekken jigit aýyr jaraqat alǵan eken. Gıdravlıka quralmen esiktiń kiltin kesip, ashyp, ishinen abaılap jigitti alyp shyqtyq. Zembilge salyp, jedel járdem qyzmetine tapsyrdyq.
Biz mundaı apattyq-qutqarý jumystaryna jıi qatysamyz. Polıtsııa qyzmetkerlerine kómektesip, adamdardy qutqaramyz. Árıne, mundaı shaqyrtý az bolsa eken deımiz. Ne bolǵany anyqtalar, biraq kóp jaǵdaı júrgizýshige baılanysty. Jolda abaı bolyńyzdar, jol júrý erejesin saqtańyzdar!», - deıdi qutqarý bólimshesiniń jetekshisi Vıktor Derjanskıı.
- Bes adamnyń ómirin qıǵan jol apaty: Oqıǵa ornynan qashyp ketken kúdikti ustaldy
- Almaty oblysynda 26 jastaǵy jýrnalıst kelinshek úshem týdy
- Memleketaralyq izdeýde júrgen qylmysker Qosshydan ustaldy
- Shyǵys Qazaqstanda bıyl 200-den astam kásiporyn bankrotqa ushyrady
- BQO-da sońǵy aptada koronavırýs juqtyrǵandar sany 9,2 paıyzǵa tómendedi
- Almatyda zańsyz júrgen 58 shetel azamaty elden qýyldy
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Garaşsyz neşir daşary ýurtlardaky türkmen wekilhanalarynda hereket ediş möhleti uzaldylan türkmen biometriki pasportlarynyň peýdasyzdygyny aýdyp, olara basylan möhüriň üçünji ýurt tarapyndan ykrar edilmeýändigini habar berýär. turkmen.news neşiriniň maglumatynda Türkmenistanyň raýatlarynyň bu pasportlar bilen özge ýurtlara wiza alyp hem-de syýahat edip bilmeýändigi hem aýdylýar.
23-nji sentýabrda çap edilen habara görä, ýakynda Türkmenistanyň daşary ýurtlardaky ilçihanalary we konsulhanalary türkmen raýatlarynyň hereket ediş möhleti tamamlanan biometriki pasportlaryna ýörite möhür ýerleşdirip başlady.
Bu möhürde biometriki pasportyň hereket ediş möhletiniň 2022-nji ýylyň 31-nji dekabryna çenli uzaldylandygy barada bellik edilýär. Ýöne neşiriň maglumatyna görä, Ýewropa Bileleşigine agza ýurtlaryň ilçihanalary Türkmenistanyň daşary döwletlerdäki wekilhanalary tarapyndan basylýan bu möhürleri ykrar etmeýärler.
"ÝB ýurtlarynyň ilçihanalary Türkmenistanyň raýatlaryna wiza almak üçin pasportyň “ýaşynyň” resminamada görkezilen möhletden ýokary bolmaly däldigini aýdýarlar. Ýöne türkmen biometriki pasportlarynyň resmi möhleti diňe bäş ýyl" diýip, neşir belleýär.
Ýatlatsak, Türkmenistanyň raýatynyň biometriki pasportynyň hereket ediş möhletini daşary ýurtlardaky türkmen wekilhanalarynda uzaltmagyň tertibi şu ýylyň iýulynda tassyklanyldy. Bu barada hökümetçi “Turkmenportal.com” neşiri, Türkmenistanyň Adalat ministrliginiň Hukuk maglumatlary merkezine salgylanyp habar berdi.
15-nji iýulda Türkmenistanyň Migrasiýa gullugynyň Türkmenistanyň Daşary işler ministrligi bilen bilelikde kabul eden tertipnamasyna laýyklykda, biometriki pasportynyň möhleti 2020-nji ýylyň 1-nji ýanwary – 2022-nji ýylyň 30-njy dekabry aralygynda tamamlanan ýa-da tamamlanýan raýatlar daşary ýurtlardaky türkmen wekilhanalarynyň üsti bilen öz pasportlarynyň möhletini 2022-nji ýylyň 31-nji dekabryna çenli uzaldyp bilýärler.
“Neşiriň çeşmeleri ÝB-na agza ýurtlarynyň birnäçesinden wiza alyp bilmedi" diýip, turkmen.news ýazýar.
Neşiriň baş redaktory Ruslan Mätiýew 24-nji sentýabrda Azatlyga telefon arkaly beren maglumatynda özüniň birnäçe çeşmesiniň Türkiýeden Russiýa we Ukraina sapar edip bilmändigini hem aýtdy.
"Çeşmelerimiz möhleti tamamlanan pasportlaryny Türkiýedäki türkmen wekilhanalarynda uzaldyp, olara ýörite möhür basdyrdylar. Şondan soňra olar pasportlaryndaky rus we ukrain wizalary bilen, Russiýa we Ukraina uçdylar. Olar Kiýewiň we Moskwanyň aeroportuna gonup, pasport barlagyndan geçjek bolanda, rus we ukrain resmileri olaryň biometriki pasportlarynyň möhletiniň tamamlanandygyny aýdyp, Türkiýä yzlaryna uçurdylar. Bu ýurtlaryň resmileri Türkmenistanyň wekilhanalary tarapyndan türkmen raýatlarynyň biometriki pasportlaryna basylan möhüri kabul etmediler" diýip, Mätiýew belledi.
Neşiriň maglumatyna görä, Türkmenistanyň wekilhanalary tarapyndan basylan möhrüň ýeke-täk peýdasy bar. Munuň esasynda türkmen raýatlary möhür basylan ýurtda kanuny esasda ýaşap bilýärler. Şeýle-de, olar kanuny esasda öýlerine dolanyp bilýärler.
Azatlyk bu aýdylanlary öz habarçylaryna we çeşmelerine häzirlikçe tassykladyp ýa-da inkär etdirip bilmedi.
Ýatlatsak, hökümetçi “Turkmenportal.com” neşiriniň iýulyň ahyrynda çep eden habarynda daşary ýurtlardaky türkmen wekilhanalarynyň raýatyň pasportynyň 46-njy we 47-nji sahypalaryna onuň möhletiniň 2022-nji ýylyň 31-nji dekabryna çenli uzaldylandygy barada bellik edýändigini hem-de QR kod ýerleşdirýändigini habar beripdi.
Ýöne şonda pasportlary uzaltmagyň täze tertibiniň daşary ýurtlarda hemişelik ýa-da wagtlaýyn esasda ýaşaýan raýatlary öz içine alýandygy aýdylsa-da, olara ýerleşdirilýän ýörite belligiň hem-de QR kodunyň özge ýurtlara wiza almak ýa-da syýahat etmek üçin ýeterlikdigi ýa-da däldigi mälim edilmändi.
Türkmenistan öz raýatlary üçin daşary ýurt wekilhanalarynyň üsti bilen pasportlaryň çalyşylmagyna mümkinçilik döretmeýän ýurtlaryň hataryndadyr.
Daşary ýurtlarda ýaşaýan türkmenistanly raýatlar ençeme ýyllardan bäri özleriniň biometriki pasportlarynyň hereket ediş möhletiniň uzaldylmagy bilen bagly kynçylyklary başdan geçirip gelýärdi. Bular barada Azatlyk yzygiderli habar berip gelýär.
Gadyrly okyjy, siz Telegram we WhatsApp tilsimleriniň messenjerleri arkaly Azatlyk Radiosy bilen howpsuz ýagdaýda habarlaşyp bilersiňiz. Telefon belgileri: +420 724 168 989 we +420 773 797 383.
Türkmenistanda VPN ulgamlary arkaly işleýär. Siz şu meýl: azathabar@derweze.net we sep arkaly biziň mugt Psiphon3 VPNulgamymyzy Android ulgamlary üçin ýükläp bilersiňiz. Azatlyk Radiosy siziň şahsyýetiňiziň doly gizlinligini kepillendirýär.


text:
Azatlyk Radiosy: «Foreign Policy» websaýtynda çap edilen bir makalada aýdylmagyna görä, "[ABŞ-nyň] prezidenti [Barak] Obmanyň adminstrasiýasy özüniň Eýran bilen alyp barýan täze ýadro gepleşiklerinde garaşylmadyk bir kynçylyk bilen ýüzbe-ýüz bolýar, ýagny demokrat kanunçykaryjylar Ak tam bilen aralaryny kesip, Tährana garşy ulanylýan häzirki sanksiýalaryň ýatyrylmazlygy üçin elden gelen tagallany etjekdiklerini» açyk aýdypdyrlar. Siz Birleşen Ştatlaryň hökümetidir Birleşen Ştatlaryň Kongresiniň arasynda Eýran babatda şeýle bölünişgiň bardygy bilen ylalaşýarsyňyzmy?
Deýwid Praýs: Men bu çaklanýan bölünişik baradaky makalany gördüm, men ol çişirilen diýip pikir edýärin. Ol ýerde şeksiz Eýran we onuň ýadro programmasy babatda örän alada galýan senatorlar topary bar, olar örän duýarlykly diplomatiki öňegidişlik alamatlary bolmasa, sanksiýalaryň gowşadylmagyna, diplomatik eglişikleriň edilmegine berk garşy çykýarlar. Onsoň ol ýerde gepleşiklerden çykjak netijeler babatda biz aşa optimist pikirlenýän bolaýmalyň diýen duýduryşlary edýänler hem az däl.
Emma men ýadro programmasy bilen baglylykda örän kesgitli ylalaşyga gelmek üçin sanksiýalaryň belli bir derejede gowşadylmagy babatda kimdir biri öňünden, görülmeli çäreler toplumy ol ýa-da beýleki görnüşde kabul ederlik bolmaly diýip jar edendir öýtmeýärin. Men, elbetde, senatorlaryň pozisiýasy sebäpli şeýle ylalaşygyň bolmagy mümkin däl diýerden entek ir diýen pikirde. Men edil bu bir meseledir öýtmeýärin.
Azatlyk Radiosy: Iýul aýynda kongresmen Çarlz Dent [respublikan-Pensilwaniýa] we siz prezident Obama Eýran meselesinde diplomatiýa eýermegi sorap hat ýazdyňyz, käbirleri ony «taryhy hat » diýip atlandyrdy. Onsoň ol hata 131 kongresmen gol çekdi. Siz soňky aýlarda bu iki ýurduň arasyndaky diplomatiýanyň depginine nähili baha berýärsiňiz?
Deýwid Praýs: Hawa, ol hat syýasy adanyň iki tarapy, demokratlar we respublikanlar tarapyndan gowy kabul edildi, özem biz hakykatda demokratlaryň ýapyk ýygnagynda bu hata ýarpydan-da köp agzanyň gol çekmegini gazandyk. Bu hatda ýönekeýje bir zat aýdylýardy, ýagny Eýranda ýolbaşçylygyň çalşylmagy we täze prezidentiň [Hassan Rohani] Günbatar bilen gatnaşyklary täzeden başlamak islegi bilen bagly biz ol ýerde bolup biljek mümkinçilikleri synap görmeli diýilýärdi. Biz bu ýerde öz garaşýan zatlarymyzda ýöntem bolmaly däl, biz munuň hiç bir netije bermezliginiň hem ahmaldygyna düşünmeli. Emma şol bir wagtda muny synap görmezlik, mümkinçilikleriň näme bolup biljegini görmezlik hem örän çynlakaý ýalňyşlyk bolar.
Mende prezidentiň syýasaty babatda dörän täsire görä, prezidentiň nazarlaýan diplomatiki tagallalary hut biziň hem pikir-düşünjämizde bar bolan zatlar. Bizem hut şolar ýaly şekildäki herekete hyjuwlandyrjak bolup synanyşýardyk. Elbetde, munuň nähili möçberde boljagyny bilerden entek gaty ir. Emma biz Kapitol belentliginde adminstrasiýanyň muny nazara almagyna itergi berýän bir klimat döredip bildik.
Deýwid Praýs: Kongresiň agzalary bu mesele boýunça kämahal bürgütler hökmünde häsiýetlendirilýär, olar diplomatiýanyň mümkinçiligi babatda örän pessimist we köplenç sanksiýa üstüne sanksiýa girizmegiň tarapynda çykyş edýärler. Men biziň hatymyz, köpimiz geçmişde sanksiýalary goldan hem bolsak, olar möhüm gural bolar diýip düşünen hem bolsak, biziň olara şindi hem bir gural hökmünde seredýändigimizi görkezdi diýip pikir edýärin. Ideýa, pikir diňe bir ýurda sanksiýa girizmekde ýa diňe jeza, temmi bermekde däl. Ideýa diplomatik ylalaşyk üçin güýçli stimulyň döräp biljek ýagdaýyny, şertlerini döretmekde, bu ýerde ahyrky maksat şu bolup durýar.
Azatlyk Radiosy: Birleşen Ştatlaryň Kongresi häzirki sanksiýalary ýa-da olaryň bir bölegini aýyrmak üçin Eýrandan nähili anyk konsessiýalara, eglişiklere garaşýar?
Deýwid Praýs: Meniň pikirimçe, biziň hiç birimiz edil häzir, nazarda tutulýan sanksiýalaryň möçberi nukdaý nazardan, haýsy anyk eglişikleriň ýa-da nähili stimullaryň gazanylmaga çalşylyp bilinjegi baradaky jikme-jikliklere girmek durumynda däl. Bu diňe muny planlaşdyryp biljek diplomatlaryň garaşjak jikme-jiklik derejesi. Meniň pikirimçe, biz bu ýerde ahyr netijede Eýranyň ýadro ýaraglaryny edinip bilmek mümkinçiligini aradan aýyrmak barada gürrüň edýäris, onsoň biz bu ýerde utgaşykly syýasatlara ýüzlenip, şeýle ýarag ýasamak ukybynyň bozulmagy, bu hili işiň ýa-da ýarag ýasamak aktiwliginiň ýokdugynyň halkara wekilçiliginiň gatnaşygy arkaly tassyklanmagy barada ylalaşyk gazanmaga çalyşýarys.
Meniň pikirimçe, gürrüňi edilýän çözgütleriň aglabasynda şu hili çäreleriň utgaşmasy bolar. Emma olaryň edil nähili yzygiderlilikde we sanksiýalar babatda alnanda we başgalarda nähili möçberlerde boljagy barada jikme-jik bir zat aýdyp bolmaz. Şu aralykdan beýle derejedäki jikme-jiklige ne men girip bilerin, ne-de başga birleri girip biler.
Azatlyk Radiosy: [Ýadro] gepleşiklerinden soň birnäçe senator Eýran sanksiýalaryny artdyrmagyň çäresini agtarýar. Siz häzirki pursatda Eýrana garşy täze sanksiýalaryň girizilmegi ähli diplomatiki inisiatiwalary öldürip biler öýtmeýärsiňizmi?
Deýwid Praýs: Men beýle bolmaz diýip umyt edýärin. Men muny Wekiller öýünde hut şu pursatda täze sanksiýalar tapgyryna garşy ses berip aýdýaryn. Bu ses berişlikde men azlykda bolum. Hakykatda, täze sanksiýalar tapgyryny girizmek baradaky kanun taslamasy Wekiller öýünde sesleriň aglaba köplügi bilen geçirildi. Senat bu kanun taslamasyna seretmegi soňa goýdy, emma ol oňa gaýtadan dolanyp hem biler.
Elbetde, ol ýerde täze sanksiýalar tapgyrynyň girizilmegini öňe sürýän käbir senatorlar bar. Meniň öz gelýän netijäme görä, häzir munuň wagty däl, bu kanuny saklamak, ýagny togtatmak ýa soňa goýmak has ýerlikli bolardy. Biziň häzir bir topar hereket edýän sanksiýamyz bar, olaryň Eýranyň hökümetine täsir ýetirýändigi her tarapdan görnüp dur.
Täze sanksiýalr tapgyryny girizmek zerurlygynyň hem wagty gelip biler, emma meniň öz ynanžyma görä, bu häzir beýle edilmese, diplomatiýa köpräk azatlyk berilse gowy bolar. Şuny aýdýan-da bolsam, men bu kanun taslamasynyň geçirilmegi diplomatiýany çagşadar ýa diplomatiýany öldürer diýip pikir etmeýärin, beýle bolmaz diýip umyt edýärin.


text: 96 Ýehowanyň şanyna täze aýdym aýdyň+.Bütin ýer ýüzi Ýehowa aýdym aýdyň!+2 Ýehowanyň şanyna aýdym aýdyň, adyny wasp ediň.Her gün halas edişi hakda wagyz ediň+.3 Milletlere şan-şöhratyny ýetiriň,Halklara täsin işlerini buşlaň+.4 Ýehowa beýikdir, öwgä mynasypdyr.Başga taňrylardan has haýbatlydyr.5 Milletleriň taňrylary dereksiz butlardyr+,Ýehowa gökleri ýaradan Hudaýdyr+.6 Daşyny gurşaýar hormat, şan-şöhrat+,Mekanynda bar gözellik, güýç-kuwwat+.7 Eý tire-taýpalar, Ýehowa alkyş aýdyň!Güýçli hem şan-şöhratly Ýehowa alkyş aýdyň!+8 Ýehowanyň adyny arşa galdyryň!+Onuň howlusyna sowgatly giriň.9 Mukaddes lybas geýiň*, Ýehowa tagzym* ediň,Öňünde bütin ýer ýüzi titresin.10 Milletlere jar çekiň: «Ýehowa Patyşa boldy!+Ýeriň düýbüni tutdy, ol indi asla sarsmaz.Alla halklary adalatly höküm eder»+.11 Goý, asman begensin, zemin şatlansyn,Deňiz we içindäkiler el çarpsyn+.12 Çöl-beýewan we ondaky ähli zatlar guwansyn+,Tokaýyň agaçlary şatlykdan ýaňa gygyrsyn+.13 Olaryň ählisi Ýehowanyň öňünde şatlansyn.Sebäbi ol ýer ýüzüni höküm etmäge gelýär.Ol dogruçyllyk we wepadarlyk bilen,Ýer ýüzüniň halklaryny höküm eder+.


text:
9-njy iýunda duşuşyklaryň dördüsi bilen ýurdumyzyň futzal boýunça Naýbaşy ligasynyň duşuşyklary ýaýbaňlandyryldy.
Toparlaryň 8-siniň gatnaşmagynda 4 aýlawdan ybarat bolan Naýbaşy ligasynyň üç tapgyryndan soň belli sebäplere görä togtadylandygyny ýatladýarys.
Şu gün geçirilen dördünji tapgyryň duşuşyklaryndan soň toparlaryň dördüsi (“Gümrükçi”, “Migrasiýa”, “Daýhanbank”, “Köpetdag”) 9 utukdan toplamagy başardylar. Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutynyň sport toplumynda dowam edýän Naýbaşy liganyň bäşinji tapgyry 11-nji iýunda geçiriler.
Ilkinji gezek Naýbaşy ligasy ady bilen geçirilýän ýaryşyň duşuşyklary Aşgabat we Türkmenbaşy şäherlerinde, şeýle-de, Daşoguz hem-de Mary welaýatlarynda geçiriler.


text:
TÜRKMENISTANYŇ DAŞARY IŞLER MINISTRLIGINIŇ HALKARA GATNAŞYKLARY INSTITUTY
2021/2022-nji okuw ýyly üçin magistratura taýýarlygyň aşakdaky ugurlar boýunça magistrlige kabul edýändigini yglan edýär:
1. Syýasat ylymlary we sebit öwreniş (taýýarlygyň ugry: sanly diplomatiýa).
2. Hukuk işi (taýýarlygyň ugurlary: halkara hususy hukugy; halkara jemagat hukugy).
Okuwlar tölegli esasda türkmen dilinde alnyp barylýar.
Instituta taýýarlygyň “Sanly diplomatiýa” ugry boýunça halkara gatnaşyklary, dünýä syýasaty, syýasat ylymlary we sebit öwreniş çygrynda; “Halkara hususy hukugy” we “Halkara jemagat hukugy” ugurlary boýunça halkara hukugy, halkara hususy hukugy, halkara jemagat hukugy, hukuk öwreniş çygrynda ýokary bilimden pes bolmadyk binýatda bilimi bolan Türkmenistanyň raýatlary giriş synaglarynyň netijeleri boýunça bäsleşik esasynda kabul edilýär.
Resmi iş kagyzlary Aşgabat şäherinde we welaýat merkezlerinde 2021-nji ýylyň 12 — 25-nji iýuly aralygynda kabul edilýär.
Resmi iş kagyzlarynyň sanawy:
— bellenilen nusgada rektoryň adyna ýazylan arza;
— bellenilen nusgadaky sowalnama (anketa);
— ýokary bilim baradaky resminamanyň we goşundysynyň asyl nusgalary (daşary ýurt döwletinde berlen ýokary bilim hakyndaky resminama onuň Türkmenistanda ykrar edilendigi baradaky şahadatnamasy goşulýar);
— Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi tarapyndan bellenilen nusgadaky saglyk kepilnamasy;
— soňky okan ýerinden (işlän ýerinden, harby bölümden) häsiýetnama;
— 3×4 sm ölçegdäki sekiz sany fotosurat;
— işleýänler üçin zähmet depderçesiniň tassyklanan göçürmesi.
Bulardan başga-da, okuwa girmäge isleg bildirýänler ýokarda görkezilen resminamalar bilen birlikde resminamalary kabul edýän iş toparyna aşakdakylary görkezýär we nusgalaryny tabşyrýarlar:
— şahsy pasportyny;
— harby şahadatnamasyny ýa-da ýazylyş şahadatnamasyny we ýaşaýan ýeri boýunça harby wekillikden güwähatyny.
Institutyň resminamalary kabul edýän iş topary zerur bolan ýagdaýynda dalaşgärden goşmaça maglumatlary sorap biler.
Nädogry berlen maglumatlar we galp resmi iş kagyzlary üçin dalaşgär şahsy jogapkärçilik çekýär.
Welaýatlardan okuwa giren magistrantlara institutyň umumy ýaşaýyş jaýynda ýaşamaga mümkinçilik döredilen.
Giriş synaglary we okuwa kabul edilmek institutda (Aşgabat şäheri) 2021-nji ýylyň awgust aýynyň 13 — 14-ne geçirilýär.
Giriş synaglary ýokary bilimiň okuw maksatnamasy esasynda şu aşakdaky dersler boýunça döwlet dilinde geçirilýär:
taýýarlygyň ugry: sanly diplomatiýa – halkara gatnaşyklaryň nazaryýeti we iňlis dili;
taýýarlygyň ugurlary: halkara hususy hukugy; halkara jemagat hukugy – Türkmenistanyň kanunçylygynyň esaslary we iňlis dili.
Bellenilen wagtda giriş synagyna esassyz sebäplere görä gelmediklere goşmaça mümkinçilik berilmeýär.
Giriş synaglarynyň netijeleri boýunça magistr maksatnamasyna talyplyga kabul edilmek üçin artykmaç hukukdan saýlan taýýarlygynyň ugry boýunça 2 ýyldan az bolmadyk iş döwri bolanlar peýdalanýarlar.
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň salgysy: Aşgabat ş., Galkynyş köçesi, 25;
Tel.: 22-68-50.
Web-saýt: www.iirmfa.edu.tm
Elekton-poçta: iirmfatm@gmail.com


text:
Liwiýanyň häkimiýetleri Zawiýa şäherindäki söweşlerde gozgalaňçylary ýeňendiklerini aýdýarlar. Emma gozgalaňçylar Liwiýanyň paýtagty Tripolä tarap öňe süýşmäge dowam edýändiklerini habar berýärler.
Döwlet telewideniýesi Kaddafiniň Halkara küşt federasiýasynyň başlygy Kirsan Ylýumžanow bilen duşuşygyny görkezdi. Ol Kaddafi bilen küşt oýnandygyny aýtdy.
Tripoliden günorta-günbatarlykdaky Zintan şäherinde hem çaknyşyklar boldy. “Frans press” agentliginiň habaryna görä, ýekşenbe güni bu şäherde azyndan 7 adam ölüpdir we 50 çemesi adam ýaralanypdyr.


text:
Balkan welaýatynyň “Awaza” syýahatçylyk zolagynyň golaýyndaky 4-5 gektar çemesi ýere her ýyl 1000-e golaý agajyň ekilýändigini we şol agaçlaryň öňümizdäki ýylyň degişli döwrüne çenli gurap galýandygyny, ýerli ýaşaýjylar aýdýarlar.
Şeýle çäräniň her ýyl gaýtalanyp, her ýylyň degişli döwründe guran agaçlaryň deregine täzesiniň ekilýändigi habar berilýär.
Eýse, şol bag nirede ýerleşýär? Ol kimiň hasabyna, kim tarapyndan ekilýär we oňa kim gözegçilik edýär?
Azatlyk Radiosy şu soraglar bilen gyzyklanyp, ýakynda Balkan welaýatyna sapar edip, gürrüňi edilýän territoriýa aýlanyp gören ýazyjy Amanmyrat Bugaýew bilen söhbetdeş boldy.


text:
Nursulý Temirhanqyzy
Jarııalanǵan maqalalar 32
25 Aqpan, 2020NEWS
03 Aqpan, 2020Barlyq aımaqtar
Sýretter
Kóp oqylǵandar
"Sot oryndaýshysyn urǵan" Oqıǵanyń jalǵasy ne boldy?
Qazaqstannyń bir óńirinde lokdaýn jarııalanýy múmkin
Almatyda kópqabatty úıden órt shyqty (vıdeo)
"Qorqyp óletin boldyq". Jambylda 6 ret jarylys boldy
Toqaev Nazarbaevty jańa laýazymǵa usyndy
Belsendi Rýza Beısenbaıtegi qamaýǵa alynǵany habarlandy
Jambylda taǵy jarylys. Mınıstrlik málimdeme jasady
Aımaǵambetov dástúrli formatta oqýǵa qatysty málimdeme jasady
2022 jylǵy oraza qaı kúnge keletini belgili boldy
Almatydaǵy atys: 5 adam qaza bolǵan úı kimge beriletini anyqtaldy


text:
Hüjümleriň jogapkärçiligini “Boko haram” yslamçy topar öz üstüne aldy. Bu topar nebite baý Nigeriýada şerigat kanunlaryny ornaşdyrmak isleýär.
Ak Tam hüjümleri “manysyz” diýip atlandyryp, bulary ýazgardy. Şeýle-de hüjümiň gurnaýjylaryny adalata çekmek üçin Nigeriýanyň resmilerine hemaýat etmegi hödürledi.
Hüjümleri Britaniýa, Fransiýa we Italiýa hem ýazgardy.
Manysy ýerli dilden terjime edilende “Günbataryň bilimi gadagan” diýmegi aňladýan “Boko Haram” topary soňky aýlaryň dowamynda ýygy-ýygydan hüjümleri amala aşyrýar.
Topar awgust aýynda Nigeriýanyň paýtagty Abujada BMG-niň binasyna garşy amala aşyrylan bomba hüjüminiň jogapkärçiligini hem öz üstüne alypdy. Şonda 24 adam ölüp, 100-e golaý adam ýaralanypdy.


text:
Azatlyk Radiosy: Akmuhammet, şu wagt siz daşary ýurda çykypsyňyz. Indi näme bilen meşgullansam diýýärsiňiz? Nähili planlaryňyz bar?
Akmuhammet Baýhanow: Daşary ýurda çykmagymyzyň esasy sebäplerinden biri bu taýda biznes taýdan iş gurnamaklyk. Zyndanda oturan mahalym alyp baran işlerim bar. Ondan soň bäş ýyl öýümde oturyp ýaşamaly boldum. Şol döwürlerde giden şygyrlar, kitaplar ýazdym. Şolary neşir etmeklik we olary öz halkymyz bilen dünýä köpçüligine ýetirmeklik meniň öz öňümde goýan wezipelerim bolup durýar.
Azatlyk Radiosy: Akmuhammet, siz Nyýazow režiminiň pidalaryndan biri. Türmede bolan wagtyňyz birnäçe eser, köp goşgy, saz we aýdym ýazypsyňyz. Şolary Türkmenistanda çap etmek islediňizmi? Näme üçin olary Türkmenistanda çap etmän, daşary ýurtda çap etmegiň ýollaryny gözlediňiz?
Akmuhammet Baýhanow: Elbetde, men Türkmenistanda eserlerimi çap etdirjek bolup synanşyp gördüm. 2007-nji ýylyň awgust aýynyň aýaklarynda bir şygyr ýazypdym. Azatlykda gezip ýörendigim üçin türkmençe aýdylanda "Sag bolsun, Taňryýalkasyn” diýlen manyda bir şygyrdy.
Ol: "Azatlygy bereniňiz üçin sag boluň” diýen manyda ýazylypdy. Şygry ýazyp, Medeniýet ministrliginiň sungat bölümine bardym. Ol ýerde bir adam oturan eken. Meniň şygrymy diňledi. Soň ol adam “Emma, biz munuň ýaly şygyrlary çap edemizok. Dogry düşüniň” diýdi.
Men: “Nämä dogry düşünmeli? Ýa göwnüňize ýaramadymy bu şygyr” diýsem, ol: “Ýok, şygryňa söz ýok. Ýöne biz rugsatsyz çap edip bilmeris” diýdi.
Kimden rugsat almaly – men ony bilemok. Şeýle jogapdan soň men yzyma dolandym. Gaýdyp o taýda şygyrdyr-kitap çap etmeklik meselesini goýdum. Indi mundan beýläk, nesip bolsa, ýagdaýa göräräk bolarys.
Azatlyk Radiosy: Edebiýata sizi iteren zat name boldy?
Akmuhammet Baýhanow: Elbetde duýgular sebäp bolandyr. Şol döwrüň bigünä zulmy, aýraçylyk, günäsiz zyndanda oturmaklyk, elbetde, bu zatlar pikir etdirdi we şol wagt hem men şygyr ýazyp başladym.
Azatlyk Radiosy: Siziň durmuşyňyzyň türmede geçen bir döwri bar. Soň, azatlyga çykyp, öýňüzde oturan döwrüňiz bar. Daşary ýurda çykanyňyzdan soň, nähili duýgular has öňe saýlandy. Şol döwürleriň arasyndaky tapawutlar siziň goşgularyňyzda nähili belli bolýar?
"Eý, Taňrym! Men şu aşakda ýatanyň günäsini geçýän" diýdim.
Akmuhammet Baýhanow
Akmuhammet Baýhanow: Döwürleriň arasyndaky temalarda tapawut, elbetde, bar. Sebäbi her zaman, her pursat özüçe adamyň aňyna täsir edýär. Bu sebäpden, elbetde, maňa-da şeýleräk täsir edendir. Meselem, zyndanda otyrkam, şeýleräk şygyr ýazdym:
Eý, ýaradan Taňrym, bu ne bet hasrat!
Tenimden süňňüme ötüp baradyr.
Ne döwre kybapdaş, bar kişi basdaş,
Biri-birniň etini iýip baradyr.
Ýokardan ýol ýasan, öýi ýerzemin,
Halkyny görmedi düýnki bir ýetim,
Unutdy kimdigni, çagalyk döwrün,
Ol halkyň rysgalyn iýip baradyr.
Şu setirleri şol wagt ýazmak bilen, şol wagtky režimiň başynda duran adamyň eden-etdiliklerini öz şygrymda beýan etdim. Günäsiz adamlaryň basylmagyny, adamlaryň maşgalalaryndan aýrylyp, horlanmagyny şygyrlarymda beýan etdim. Elbetde, bu zatlary adamlar kitabym çykandan soň okarlar we özleri baha bererler.
Azatlyk Radiosy: Azatlyga çykanyňyzdan soň, nähili temalar eserleriňizde has möhüm tema öwrüldi?
"Eý, Taňrym! Men şu aşakda ýatanyň günäsini geçýän" diýdim.Akmuhammet Baýhanow
Akmuhammet Baýhanow: Azatlyga çykanymdan soň, başgaçarak temalar boldy. Umuman, eserlerimiň içinde zyndan wagtam, zyndandan çykylandan soňam filosofiýa şygyrlary köpçülik edýär. Adamzadyň pikiri, akyl-paýhasy, adamlaryň özara gatnaşyklary, özlerini alyp baryşlary barada. Olary her hili tankyt edip ýa-da wasp edip şygyrlarda görkezýärin. Söýgi barada hem görkezýärin. Meselem:
Köňlüm saňa aýdaýyn,
Bagy-bossandyr dünýe.
Garaşsaň ajap söýgä,
Söýgi mekandyr dünýe.
Baglaryňda guş bolsam,
Daglaryňda goç bolsam,
Gözleriňde ýaş bolsam,
Söýgi, mukamdyr, dünýe.
Ýene, meselem, häzir dutarda aýdymlarymyň birinden size iki topbak aýdyp bereýin:
Belent daglaryň çür depesi,
Şildiräp akar suw-çeşmesi.
Sensiň ýüregmiň damjasy,
Eräp-akanym dälmidiň?!
Gel diyseň, ýanyňa baraýyn men,
Bagyňda dutarym çalaýyn men,
Akmuhammet, ýar diýsem, sen,
Baky ykbalym dälmidiň?!
Ynha, şular ýalyrak şygyrlary ýazmagy dowam etdim. Zyndandan çykanymdan soň has bir täsirli döwür başlandy. Hawa, näme, adam azatlyga çykandan soň, elbetde, hemişe galkynýar. Şonda ýazan şygyrlarymdan bir mysal:
Eý, adamzat, diňle töwerek-daşy,
Bu dünýe geňdir, kimde gözýaşy.
Kimse garaşmady, gondy bagt guşy,
Kimse düýn aglady, bu gün şat indi.
Ynha, şol çekilen jebirler, elbetde, birden ýatdan çykan däldir-dä. Muňa garamazdan, şatlyk, töwerek-daşyň, maşgalaň, dost-ýarlaryň begenji, öz ýürek duýguňy, ynha, şular ýaly zatlary ýazmak maňa miýesser etdi. Soňky bäş ýyldan soň indi dünýä çykyp, dünýäni gezip başladyk. Şunuň ýaly iş gurmaklyk niýetimiz bar. Tema indi üýtgedi, başgaçarak, has köp dünýä we watan bilen bagly temalar orta çykyp dur. Soňky şygyrlarymyň biri, ynha, martyň 27-sinde ýazylan. Ady “Merdi göreliň dostlar!”
Ýör gideliň jahana,
Zamana geldi, dostlar!
Başga barmy bahana,
Pikirim beýandyr, dostlar!
Bahar güller açanda,
Dünýä nurun saçanda,
Beýik dagyň başynda
Ýurda bakalyň, dostlar!
Ak maýanyň üstünde,
Garagumyň düzünde,
Amyderýaň boýunda,
Ýurdy gezeliň, dostlar!
Säher gün hem doganda,
Bagşy sazyn çalanda,
Öý-saçagyň başynda,
Gök çaý içeliň, dostlar!
Kimse söýer watany,
Halk halamaz nadany,
Akmuhammet, söz barmy,
Merdi göreliň, dostlar!
Indi hem şeýleräk temalarda her günde birden-ýarymdan şygyrlarymy ýazyp otyryn...
Azatlyk Radiosy: Akmuhammet, siz Nyýazow režimi tarapyndan nähak türmä baslyandyňyzy aýdýarsyňyz. Ýöne azatlyga çykanyňyzda, siz Nyýazowyň guburyna baryp, onuň bilen razylaşyp gaýtdyňyz diýip hem eşitdik. Şol pursady öňünden nähili pikir etdiňiz? Şeýle etmek bilen maksadyňyz nämedi? Ol ýerde razylaşyp gaýdan mahalyňyz nähili duygulary başdan geçirdiňiz?
Akmuhammet Baýhanow: Bu pursat mende tötänden bolup geçdi. Gypjakda gurlan uly metjit bar. Gelen myhmanlarym şony göräýsek diýip, menden haýyş etdiler. Şol metjide bardym. Myhmanlar bilen bir el galdyryp, çykdym.
Metjidiň gapdalynda meniň zyndanda otyran döwrüm gurlan kiçiräk binalar bardy. Ol ýerde durandan "Bu näme?” diýip, sorasam, ol "Saparmyrat Nyýazow jaýlangy şu ýerde“ diýdi.
Men myhmanlara hem hiç zat diýmän, şol tarapa yöräp gitdim. Bardym, içine girmäge rugsat berilýän ekeni. Girip görsem, aşakda onuň gubury bar. Edil şol wagt meniň kelläme bir pikir geldi. Iki elimi al-asmana göterip: "Eý, Taňrym! Men şu aşakda ýatanyň günäsini geçýän. Maňa ömür we saglyk ber!” diýdim. Şeýdip, oňa-da "Ýatan ýeriň ýagty bolsun! Ämin” diýdim-de, dolanyp gaýtdyberdim...


text:
7-nji maýda Bişkekde žurnalistleriň öňünde eden çykyşynda Otorbaýew ýurduň ykdysadyýet ministriniň orunbasary Danil Ibraýewiň ýolbaşçylygyndaky gyrgyz delegasiýasynyň häzirki wagt Moskwada rus resmileri bilen gepleşikleri geçirýändigini aýtdy. Şeýle-de, Otorbaýew bu delegasiýa Gyrgyzystanyň “Gümrük Bileleşigine” goşulmagy baradaky karary bir ýyla çenli soňa goýmak ähtimallygy hakda gepleşikleri geçirýär diýdi.
Otorbaýew Gyrgyzystanyň “Gümrük Bileleşigine” goşulmak baradaky ýol kartasynyň heniz taýyn däldigini hem sözüne goşdy.
Otorbaýewiň sözlerine görä, ýol kartasy öňümizdäki günlerde hökümet tarapyndan mälim ediler we köpçüligiň dykgatyna hödürlener.


text:
13-nji iýunda Lýüksemburgda eden çykyşynda Ettinger gürrüňi edilýän iki ýurduň energetika ministrleriniň we tebigy gaz kompaniýalarynyň başlyklarynyň gepleşiklere gatnaşmagyna garaşýandygyny belledi.
Ettinger bu gepleşik üçin özüniň islendik ýerde duşuşmaga isleglidigini hem sözüniň üstüne goşdy.
Muňa garamazdan, Russiýanyň Energetika ministrliginiň metbugat wekili Ukrainanyň tebigy gaz karzyny Moskwa tölemek barada 16-njy iýuna çenli berlen möhletden öň, Russiýanyň gepleşikleri geçirmegi planlaşdyrmaýandygyny mälim etdi.
Tebigy gaz gepleşikleri boýunça Ukraina bilen Russiýanyň arasynda 11-nji iýunda Brýüsselde geçirilen gepleşikler netijesiz tamamlanypdy.


text:
Çаrwаlаryň urаn zаrplаry аstyndа Оrtа Аziýanyň tеrritоriýasyndа Кuşаn impеriýasy dаrgаndаn sоň, esаsy rоl hоnlаr ýa-dа hiоnitlеr wе eftаlitlеr diýen аdy bilеn bеlli bоlаn tаýpаlаrа gеçipdir.
Biziň erаmyzyň IV аsyryndа Sаsаnit döwlеtiniň gаrşysynа Оrtа Аziýanyň tаýpа birlеşiklеriniň görеşi örän güýçli häsiýеtе eýe bоlupdyr. Hiоnit-eftаlitlеr birlеşiklеri tаýpаlаryň gаtym-gаrymlygy bоlupdyr, bu tаýpаlаr özlеriniň gеlip çykyşy wе dili bоýunçа dürli-dürli tаýpаlаr bоlаn bоlmаgа çеmеli wе tаryhy çеşmеlеrdе biz оlаryň dürli-dürli аtlаrynа duş gеlýäris. Rim wе Wizаntiýa çеşmеlеrindе оlаrа аk gunlаr, hiоnitlеr, kidаritlеr wе eftаlitlеr diýlip (kämаhаldа bоlsа аbdеl diýlip) аt bеrilýär, ermеniçе çеşmеlеrdе «hеptаl» ýa-dа «tеtаl» diýlip, hytаý tаryhyndа «iеdа» ýa-dа «idаnь» diýlip аt bеrilýär, аrаp dilindе ýazаn аwtоrlаr оlаrа «hаýtаl» diýip аt bеrýärlеr.
Eftаlitlеriň hаtyndаn mаnаtlаryň ýüzündäki ýazgylаrdаn bаşgа hiç hili ýadygärliklеr gаlmаndyr, bu hili çеşmеlеr esаsyndа bоlsа tаýpаnyň ýa-dа hаlkyň diliniň nähili bоlаndygyny tаkyk kеsgitlеmеk kyn düşýär, Hytаý çеşmеlеri eftаlitlеr hаkyndа аýdýan ýеrindе оlаryň «dili türki dildеn üýtgеşik» diýip hаbаr bеrýär. Eftаlit ýazgylаryny bаrlаn iň sоňky bаrlаýjylаr şоl ýazgylаr tоhаr hаtlаryn-dаn bоlupdyr diýip ykrаr edýärlеr. Hiоnit-eftаlitlеriň tаýpа birlеşiginе türki dilli tаýpаlаr-dа, Eýrаn dilli tаýpаlаr-dа girеn bоlmаgа çеmеli.
Hytаý çеşmеlеriniň bеrýän hаbаrlаrynа görä, eftаlitlеriň hökümdаrlаry Кuşаnlаr bilеn urugdаş bоlupdyrlаr. Bеýlеki çаrwа tаýpаlаryň sаlаn zоry аstyndа eftаlitlеr günоrtа tаrаpа ýüzlеnipdirlеr wе IV аsyrdа Sаsаnit Eýrаnynyň gаrşysynа Оrtа Аziýa hаlklаrynyň görеşindе hаs güýçli rol eftаlitlеrе gеçipdir. Оlаryň dörеdеn döwlеtiniň sanyna häzirki Тürkmеnistаnyň Каspi dеňzindеn bаşlаp, Аmydеrýa çеnli bоlаn köp bölеgi, Аmydеrýanyň аňyrsyndаky wеlаýatlаr wе häzirki Оwgаnystаnyň hеm birnäçе tеrritоriýasy giripdir.
Таryh çеşmеlеrindе bаr bоlаn mаglumаtlаr «eftаlitlеr» diýlip hiоnitlеriň döwlеt birlеşigindе höküm sürеn dinаstiýa аt bеrlipdir diýip çаklаmаgа mümkinçilik bеrýär. VI аsyryň аwtоry Fеоfаn Wizаntiýaly eftаlitlеr diýen аt pаtyşа Eftаlаnyň аdy bоýunçа gаlypdyr diýip hаbаr bеrýär. Hytаý ýyl ýazgylаry bir ýеrindе pаtyşаnyň «Iеdа» (ýa-dа Iеde) diýen аdy döwlеtiň аdynа öwrülipdir diýip hаbаr bеrýär, bаşgа bir ýеrindе bоlsа «hоа» diýen hаlkyň pаtyşаsynа «Iеtа-i-li-tо» diýip аt bеrlipdir diýip hаbаr bеrýär. Р. Girşmаnyň pikirinе görä, eftаlitlеriň käbir mаnаtlаrynyň ýüzündе pаtyşаnyň (Eftаlаnyň, Аkunyň wе bаşgаlаryň )аdy bilеn bir hаtаrdа hаlkyň hеm «hiоn» diýen şеkildäki аdy durýar.
Eftаlit tаýpаlаry türkmеn hаlkynyň etnоgеnеzindе bеlli bir rоly оýnаpdyrlаr wе şоnuň sanyna girеn bölеklеriň biri bоlаndyklаry şübhеsizdir. Eftаlitlеrе bеrlеn аtlаryň biriаbdаllаr diýen аttürkmеn tаýpаlаrynyňçоwdurlаryň wе sаryklаryň urug tоpаrlаnyşyklаrynyň аdyndа sаklаnаn bоlsа gеrеk. Оwgаn tаýpаlаrynyň iň uly tоpаrynyň аdy bоlаn аbdаli diýen аt hеm eftаlitlеriň şu аdyndаn gеlip çykypdyr diýen çаklаmаlаr bаr.
Eftаlitlеriň V wе VI аsyrlаrdаky durmuş düzgüni hаkyndаky hаbаrlаry biz Hytаý wе Wizаntiýa çеşmеlеrindе görýäris. Hytаý ýyl ýazgylаryndа «iеdа» (eftаlitlеr) çаrwа hаlk bоlupdyr diýip аýdylýar: «оlаryň şähеrlеri ýok, gаrа öýlеrdе ýaşаýarlаr» diýliýär. Emmа wеlin, ýеnе şоl çеşmе eftаlitlеriň pаtyşаsy uly şähеrdе ýaşаýar, şоl şähеrdе Buddа ybаdаthаnаlаry wе аltyn bilеn bеzеlеn ýadygärliklеr köp diýip hеm hаbаr bеrýär. Wizаntiýanyň VI аsyrdа bоlаn tаryhçysy Меnаndr Prоtеktоr Wizаntiýa impеrаtоrynyň ýanynа bаrаn türk ilçilеriniň аýdаn sözlеrini ýazýar, şоl ilçilеr eftаlitlеri şähеrlеrdе ýaşаýan hаlk hökmündе häsiýеtlеndiripdirlеr.Şu mаglumаtlаr eftаlit birlеşiginе girеn tаýpаlаryň sanynyň dürli-dürli bоlаndygyny şübhеsiz görkеzýär. Şоl tаýpаlаryň birlеri hеniz çаrwа durmuş düzgünini dоwаm etdiripdirlеr, bеýlеkilеri bоlsа indi оturymlylygа gеçipdirlеr; ýеnе birlеrinе Eftаlit döwlеtiniň rаýatlаry bоlаndyklаry üçin eftаlitlеr diýlip аt bеrlipdir.
Wizаntiýa tаryhçylаry eftаlitlеrе аk gunlаr ýa-dа gun-eftаlitlеr diýip аt bеrmеklеri bilеn, оlаr hаkyky gunlаr- dаn gаty tаpаwutlаnýarlаr diýip nygtаp görkеzýärlеr. Аmmiаn Маrtsеllin (IV аsyr) wе ylаýtа-dа Prоkоpiý (VI аsyr) eftаlitlеr bаrаdа hаs jikmе-jik bеýan edýärlеr, Prоkоpiý şеýlе hаbаr bеrýär: «unlаr-eftаlitlеr... bizе bеlli bоlаn unlаr bilеn gаtyşyk däl, оlаr bilеn bilеlikdе ýaşаmаýarlаr wе wеlаýatlаry оlаryň wеlаýatlаry bilеn ýanаşyk däl... Оlаr unlаryň bеýlеki tаýpаlаry ýaly çаrwа tаýpа bоlmаn, gаdym wаgtlаrdаn bäri mеs ýеrli ýurtdа ýaşаp gеlýärlеr... Оlаryň bеdеnlеri аk wе ýüzlеri nurаnа... оlаryň ýaşаýyş düzgüni bеýlеki unlаryň ýaşаýşynа mеňzеmеýär wе bеýlеki unlаryň ýaşаýşy ýaly hаýwаn şеkilindе ýaşаmаn, bir pаtyşаnyň dоlаndyrmаgy аstyndа durýarlаr, оlаryň düzgünе münеn raýatlygy bаr. Оlаryň öz biri-biriniň аrаsyndа wе bаşgаlаr bilеn аdаlаtlylygy bеrjаý edişi rimlilеriň ýa-dа bаşgа hеr kеsiň bеrjаý edişindеn ýarаmаz däl».
Eftаlitlеriň dаş görnüşiniň bеýan edlişi оlаryň tipiniň ýеwrоpеоid häsiýеtlidigini, gunlаrа wе bеýlеki türk-tаýpаlаrynа mаhsus bоlаn mоngоlоid tаýpаdаn gаty tаpаwutlаnýandygyny görkеzýär. Eftаlit pаtyşаlаrynyň mаnаtlаrdа gаlаn surаtlаryndа hеm mоngоlоid tipiniň аlаmаtlаry ýok. Şоnuň bilеn birlikdе, Prоkоpiniň sözlеrinе görä, eftаlitlеrе mаhsus ýеnе bir häsiýеtli sypаtа üns bеrmеk zеrurdyr: оlаryň bеrkаrаr bоlаn kаnunlаrа esаslаndyrylаn döwlеt gurluşy bоlupdyr, şоnuň bilеn-dе оlаr jеmgyýеtçilik ösüşiniň hаs pеs dеrеjеsindе bоlаn gunlаr tаýpаlаryndаn tаpаwutlаnypdyrlаr. Eftаlitlеrе «gunlаr» diýen аdyň bеrlеnliginiň sеbäbi, bеlki hеm, оlаryň bir wаgt gunlаryň tаýpа bileleşigine girendiklеridir.
Hаt ýüzündäki tаryhy çеşmеlеriň bеrýän hаbаrlаry eftаlitlеrdе synpy gаrşylyklаryň ýitilеşmеginiň ep-esli dеrеjä ýеtеndigini görkеzýär. Emmа eftаlitlеr köpçüliginiň аrаsyndа hеniz ilkidurmuş-üşme toparlar gurluşynyň gаlyndylаry hеm sаklаnypdyr. Hytаý çеşmеlеri eftаlitlеrdе оgurlyk üçin gаzаply jеzа bеrmеk düzgüniniň bоlаndygyny hаbаr bеrýär. Оgurlаnаn zаdyň mukdаrynа gаrаmаzdаn, hеr bir оgurlyk üçin оgrа kеllеsini kеsmеk аrkаly ölüm jеzаsy bеrlipdir, şundа оgurlаnаn emlägiň bаhаsy hеm оn essе edlip tölеdilýär ekеni. Şu gаzаply jеzаlаr eftаlitlеrdе ilаtyň emläk bоýunçа gаtlаklаrа bölünişiniň eýýäm ep-esli dеrеjä ýеtеndigini wе ýokаry synpy gаtlаklаryň wеkillеriniň öz bаýlyklаryny sаklаmаk hаkyndа örän аlаdа edеndiklеrini görkеzýär.
Pаtyşаnyň häkimiýеti аdаmdаn аdаmа mirаs bоýunçа gеçmän, gаryndаşlаrynyň аrаsyndаky iň ukyplysynа gеçýär ekеni, bu bоlsа urug-tаýpа gаtnаşyklаrynyň gаlyndylаrynyň sаklаnаndygyny görkеzýär. Eftаlitlеr jеmgyýеtiniň synpy gаrşylyklаrynyň ösеndigini biz оlаryň öli jаýlаmаk dеssurlаrynyň bеýanyndа hеm görýäris. Hytаý çеşmеlеri bаý nеbеrеlеriň ölülеri dаşdаn ýasаlаn tаbytlаrdа, gаryplаryň ölülеri bоlsа ýеrdеn gаzlаn mаzаrlаrdа jаýlаnýar ekеni, şоndа ölеn аdаmа dеgişli zаtlаr hеm şоl öli bilеn birlikdе mаzаrа sаlynýar ekеni diýip hаbаr bеrýär . Biziň erаmyzyň VI аsyrynyň wizаntiýaly tаryhçysy Prоkоpiniň esеrindе biz eftаlit jеmgyýеtiniň ýokаry gаtlаklаryndа gаdymy däpdеn sаklаnyp gаlаn gаlyndylаr hаkyndаky gürrüňi görýäris. «Оlаryň аrаsyndаky iň bаý аdаmlаr özlеrinе ýigrimi аdаmа çеnli wе mundаn-dа köpräk dоst tutunýarlаr. Dоstlаry hеmişе оlаr bilеn birlikdе iýýärlеr, içýärlеr, оlаryň bаýlygyny pаýlаşýarlаr, şоl bаýlygа umumy hаkly bоlup durýarlаr. Dоst tutunаn аdаm ölеn mаhаlyndа bоlsа, kаnun bоýunçа, оnuň dоstlаry-dа şоnuň bilеn birlikdе tabydа diriliginе sаlynmаly ekеni».
Taryhçy Ammian Martsellin (biziň eramyzyň IV asyry)Rim imperýasynyň sasanitlara garşy uruşan hionitleriň bolsa arkadaşlar hökmünde olaryň goşunyna gatnaşаn mаhаlyndа, hiоnitlеriň pаtyşаsynyň söwеşdе öldürilen оglunyň jаýlаnyşy hаkyndа hаbаr bеrýär. Öldürileniň mеýdi bеlеnt sеkiniň üstündе gоýlupdyr, şоl sеkiniň töwеrеgindе bоlsа ölеn аdаmlаryň surаtlаry ýеrlеşdirilеn оn sаny tеkjе gоýuşdyrylypdyr wе bu surаtlаr оňаt çеkilеnligi üçin оlаr ölеn аdаmlаrа bütinlеý mеňzеş ekеni. Оn günläp hеmmе аdаmlаr şаgаlаňlyk gurupdyrlаr wе ýas аýdymlаryny аýdypdyrlаr. Şоndаn sоň ölеniň mеýdi töwеrеgindäki surаtlаr bilеn birlikdе оdа ýakylypdyr, süňklеri bоlsа kümüş gаbа sаlnypdyr.
Şu gеtirilеn mаglumаtlаr eftаlitlеriň jеmgyýеtindе, könedеn gаlаn gаlyndylаrа gаrаmаzdаn, eýýäm synpy ýokаry gаtlаgyň sаýlаnyp çykаndygyny görkеzýär.
Eftаlitlеriň häkimiýеti аstyndа birlеşеn tаýpаlаryň IV-VI аsyrlаrа dеgişli аrhеоlоgik ýadygärliklеri Günbаtаr Тürkmеnistаndа Etrеk dеrýasyndаn dеmirgаzyk tаrаpdа gаdym wаgtdа ýaşаn dаhlаr tаýpаsynyň аdy bоýunçа Dаhystаn diýlip аt bеrlеn wеlаýatdа ýüzе çykаryldy. Şоndаn оzаlky zаmаndа bоlşy ýaly, Каspi ýakаsyndаky sährаlаryň giň tеrritоriýasy Etrеk dеrýasyndаn suw аlаn kаnаllаryň gür sistеmаsy bilеn suwаrylyp ekilýän ýеrlеr bоlupdyr. Каspi ýakаsyndаky sährаlаryň günbаtаr bölеgindе bаrlаnаn аrhеоlоgik ýadygärliklеr ekеrаnçylyk bilеn-dе mеşgul bоlаn оturymly mаldаrlаryň ilkidurmuş оturym ýеrlеriniň gаlyndylаry bоlupdyr. Şоl оturym ýеrlеrindе (Каýrаhy gаdymy şähеrindе wе bаşgаlаrdа) mаllаr üçin bеrkidilеn аgyllаr gurlupdyr. Birnäçе ýüz kwаdrаt mеtrdеn ybаrаt bоlаn ep-esli mеýdаnyň töwеrеginе çig kеrpiçdеn sаlnаn diwаr çеkilipdir wе şоl mеýdаn ýеrli ilаtyň ýaşаmаgy üçin esаsy sеrişdе bоlаn mаllаryny hоwаtyrly wаgtdа gizlеýän ýеri bоlup hyzmаt edipdir. Şоl аrhеоlоgik ýadygärliklеr eftаlitlеr döwlеtiniň sanynа girеn tаýpаlаryň оturym ýеrlеri bоlupdyr.
Каspi ýakаsyndаky sährаlаrdа bеrkidilеn ilkidurmuştopar оturym ýеrlеrindеn bаşgа-dа, ýеr eýelеri bоlаn hаn-bеglеriň аýry-аýry wеkillеriniň bеrkidilеn gаlаlаry hеm köp bоlupdyr. Şоl gаlаlаryň töwеrеginе diňli diwаrlаr çеkilipdir, çеkilеn diwаrlаryň içindе ýaşаýyş jаýlаry wе hоjаlyk jаýlаry bоlupdyr. Ilаt оturаn ýеrlеriň şu esаsy iki tipiniň ilkidurmuş dаýhаnlаr topary оturym ýеrlеriniň wе ýеr eýelеriniň gаlаlаrynyňbоlmаgy Каspi ýakаsyndа ýaşаp, eftаlitlеr döwlеtinе girеn tаýpаlаryň аrаsyndа synplаrа bölünişigiň ep-esli dеrеjä ýеtеndigini görkеzýär.
Şоl ýеrdе söwdа wе sеnеtçilik käriniň mеrkеzlеri bоlаn şähеrlеr hеm bоlupdyr (Gökjük, Şаwdyz, Hаnly dеpе diýen wе bаşgа gаdymy şähеrlеr.) Şu şähеrlеriň ýanyndа, şоlаr bilеn edil sеpişiklilikdе, şоl şähеrlеriň gоrаnmаsy bоlаn gаlаlаr ýеrlеşipdir. Hiоnitlеr wе eftаlitlеr birlеşiklеriniň düzmünine girеn tаýpаlаryň аrhеоlоgik ýadygärliklеri Dаşhоwuz оblаstynyň tеrritоriýasyndаn hеm tаpyldy. Кönе Wаs wе Gаňňа gаlа diýen gаdymy şähеrlеriň ýokаrky gаtlаklаry şоl ýadygärliklеrdеndir. Şu gаdymy şähеrlеriň ilаty suwаryş üçin Аmydеrýanyň şаhаlаryndаn suw аlаn kаnаllаry ulаnyp, ekеrаnçylyk hоjаlygyny аlyp bаrypdyr. Таpylаn аrhеоlоgik tаpyndylаrа gаrаnyňdа, şоl ýеriň ilаty mаldаrçylyk bilеn hеm mеşgul bоlupdyr.
Eftаlitlеriň esаsy köpçüligi ekеrаnçylyk wе mаldаrçylyk bilеn mеşgul bоlupdyr. Hytаý çеşmеsiniň bеrýän hаbаrynа görä, eftаlitlеriň ýabylаry wе düýеlеri köp bоlupdyr. Ulаg hökmündе ulаnylаn öý hаýwаnlаrynyň köp bоlmаgy bir ýеrdеn bаşgа ýеrе gidip ýörmеgiň eftаlitlеriň durmuşyndа uly rol оýnаpdygyny görkеzýär. Çаrwа durmuş аlyp bаrаn ilаtyň bir bölеgindе bir ýеrdеn bаşgа ýеrе göçmеklik ýygy bоlupdyr; bеýlеki tаrаpdаn eftаlitlеrdе kеrwеnli söwdа hеm ýörgünli bоlupdyr.
Eftаlitlеr döwlеtiniň düzmine girеn çаrwа tаýpаlаr bаryp gаdymy wаgtlаrdа-dа ekеrаnçylygyň wе söwdаnyň mеrkеzlеri bоlаn ekеrаnçylyk оаzislеrini eýeläpdirlеr wе özlеriniň häkimiýеtinе tаbyn edipdirlеr. Ýerli ilаt özüniň оzаlky ýaşаýyş düzgünini ýörеtmеgini dоwаm etdiripdir. Eftаlitlеr döwlеtindе könеdеn söwdа-sеnеtçilik mеrkеzlеri bоlup gеlеn wе täzе döwlеt häkimiýеtinе tаbyn bоlаn şähеrlеr köp ekеni. Кäbir аdаmlаryň çаklаrynа görä, eftаlitlеr döwlеtiniň pаýtаgty Pеýkеnt diýen (Buhаrа bilеn Аmydеrýanyň аrаlygyndа bоlаn) şähеr bоlupdyr, bаşgаlаryň çаklаrynа görä Bаlh şähеri bоlupdyr. Ýеnе käbir çаklаrа görä Bаdаhşаn bоlupdyr. Eftаlitlеriň pаýtаgty diýip, Bаmiаnyň hеm аdy tutulýar.
Eftаlitlеrdе söwdа giň ýaýrаpdyr. Eftаlitlеr döwlеti, bir tаrаpdаn, Wizаntiýa wе Eýrаn, bеýlеki tаrаpdаn, Hytаý wе Hindistаn аrаsyndа аrаlyk ýagdаýdа bоlupdyr. Hytаý bilеn Ilеrki Аziýanyň аrаsyndаky ýüpеk söwdаsy üçin ulаnylаn kеrwеn ýoly bоlаn ýokаrdа аgzаlаn «ýüpеk ýolunyň» bir bölеgi eftаlitlеriň elindе bоlupdyr. Eftаlitlеriň söwdаsy köplеnç trаnzit söwdа häsiýеtindе bоlupdyr, оturymly ilаt Hytаý bilеn Wizаntiýanyň аrаsyndаky söwdаdа аlyp-sаtаr hökmündе hеrеkеt edipdir. Söwdаdа аlnyp-sаtylýan zаtlаryň аrаsyndа ýüpеkdеn bаşgа-dа аýnа, nаhаrа аtylýan zаtlаr, gymmаt bаhаly dаşlаr, mеrjеn dаşlаry, görk üçin ýüzе çаlynýan zаtlаr wе bеlli bir mukdаrdа mаtа, hususаn- -dа Маrynyň ýukа mаtаlаry bоlupdyr.
Fеоfаn Wizаntiýalynyň bеrýän hаbаrynа görä, оzаl Sаsаnitlеriňki bоlаn wе ýüpеk söwdаsy üçin ulаnylаn gämi durаlgаlаry hеm eftаlitlеriň elindе bоlupdyr. Şоl gämi durаlgаlаry Каspi dеňziniň gündоgаr kеnаryndа bоlаn bоlmаgа çеmеli. Eftаlitlеr döwlеtindе söwdа mynаsybеtli mаnаt dоlаnyşygy giň ýaýrаpdyr. Eftаlitlеriň hut öz zikgеsi bоlаn mаnаtlаrdаn bаşgа-dа, Sаsаnit mаnаtlаry hеm dоlаnyşykdа bоlupdyr. Маnаtlаry zikgе etmеk üçin eftаlitlеr Оrtа Аziýanyň gündоgаr bölеgindе ýaýrаn wе hindi hаtynyň birnеmе üýtgеşdirilеni bоlup durаn tоhаr hаtyny ulаnypdyrlаr. Eftаlitlеriň аrаsyndа dоlаnyşykdа bоlаn käbir Sаsаnit mаnаtlаrynyň ýüzündе Eýrаndа ulаnylаn pеhlеwi hаty bilеn ýazlаn wе Eýrаn şаsynyň аdy görkеzilеn ýazgylаrdаn bаşgа-dа, gоşmаçа eftаlit ýazgylаry hеm bаr.
Biziň şu gözdеn gеçirýän döwrümizdе jеmgyýеtçilik ösüşi bаrаdа eftаlitlеriň durаn dеrеjеsi ýitilеşýän synpy ýаrşylyklаry çäklеndirmеk üçin, аgаlyk sürýän synpyň häkimiýеtini pugtаlаndyrmаk üçin eýýäm döwlеt häkimiýеtiniň tаlаp edlеn mаhаly bоlupdyr. Оlаryň dörеdеn döwlеti ilkidurmuş-üşme topar gurluşynyň dаrgаmаgy esаsyndа emеlе gеlеn bоlmаgа çеmеli.
Eýrаn döwlеti bilеn hiоnitlеriň wе eftаlitlеriň аrаgаtnаşygy IV аsyrdаn bаşlаnypdyr. Кuşаn döwlеti dаrgаndаm sоň, Аmydеrýanyň çеp kеnаryndаky giň wеlаýatlаr Eýrаnа birikdirilipdir. Emmа IV аsyryň оrtаsyndа Оrtа Аziýanyň hаlklаry Sаsаnitlеriň bаsybаlyjylyk pällеrinе gаýtаwul bеrmеgi gurаpdyrlаr wе оlаry gysyp süýşürmеk bilеn Аmydеrýadаn dаşlаşdyrypdyrlаr. Sаsаnit döwlеtiniň dеmirgаzyk sеrhеtindе hiоnitlеr pеýdа bоlupdyr, Bаktriýadа Кidаrа pаtyşаnyň täzе Кuşаn döwlеti emеlе gеlip, Eýrаn bilеn edеn urşunyň nеtijеsindе gаrаşsyzlyk аlypdyr. Şоl pаtyşа Tsidоlо (ýa-dа Кidоlu) аdy bilеn Uly Ýueçžiniň hökümdаry hökmündе Hytаýyň ýyl ýazgylаryndа bеllidir. Hytаýlаryň «Uly Ýueçži» diýip, biziň erаmyzyň IIII аsyrlаryndа bоlаn Кuşаn döwlеtinе аt bеrеndiklеri mälim-dir.
Hytаý çеşmеlеriniň bеrýän mаglumаtlаrynа görä, Кidаrаny (Tsidоlоny) tizlikdе hiоnitlеr ýеňip, оny Dеmirgаzyk Hindistаnа gitmägе mеjbur edipdirlеr. Şоl ýеrdе ýеnе birnäçе wаgtlаp döwlеt dоwаm edipdir wе оnuň bаşyndа Кidаrаnyň оgly durupdyr.
Hiоnitlеr ilkibаşdа Sаsаnitlеriň ýokаry häkimiýеtini ykrаr edipdirlеr. Şа Şаpur II Rim impеriýasynа gаrşy özüniň urşunа gаtnаşmаgа hiоnitlеriň pаtyşаsyny mеjbur edipdir. Таryhçy Аmmiаn Маrtsеllin 359-njy ýyldа Аmidа şähеri (Siriýadа) gаbаlаn mаhаlyndа bоlаn söwеş hеrеkеtlеri hаkyndа hаbаr bеrýär, şоl hеrеkеtlеrе Sаsаnit Eýrаny bilеn şertli arkadaşlar hökmündе hiоnitlеr hеm gаtnаşypdyrlаr. Şа Şаpur II-niň Sаsаnit mаnаtlаrynyň nusgаsy bоlup durýan wе ýüzi eftаlit ýazgyly mаnаtlаr sаklаnyp gаlypdyr, şоl ýazgy Р. Girşmаnyň оkаýşynа görä, «Hiоnitlеriň pаtyşаsy eftаl» diýen ýazgydyr.
Biziň erаmyzyň V аsyryndа hiоnitlеr Sаsаnitlеriň gаrşysynа görеşi dоwаm etdiripdirlеr, şоndа оlаr hаtdа Eýrаnyň mеrkеzi wеlаýatlаrynа hеm аrаlаşyp bilipdirlеr. V аsyryň ikinji çärъеgindе şа Wаrаhrаn V (Bаhrаm Gur) hiоnitlеriň bаrhа аrtyp bаrýan güýjündеn hоwаtyr edip, öz döwlеtiniň gündоgаr sеrhеtlеrindе оlаryň gаrşysynа uruş аlyp bаrypdyr. Wаrаhrаn V (Bаhrаm Gur) iň gоşunlаry Кuşmеýhаnyň ýanyndа (Bаýrаmаlydаn 30 kilоmеtrlik dеmirgаzyk tаrаpdа bоlаn häzirki Кişmаndеpе diýen gаdymy şähеriň ýanyndа), Маry şähеrindеn bir günlük ýoldа bоlаn söwеşdе ýеňiş gаzаnypdyrlаr. Sоňrа hiоnitlеriň pаtyşаsy öldürilipdir wе ägirt kän оljа аlnypdyr. Hiоnit pаtyşаsynyň ýеsir аlnаn аýaly Gаnzаkdаky оt ybаdаthаnаsyndа hyzmаtçy edlip ulаnmаk üçin ibеrilipdir. Şondan soňrak Iýezdegerd II (438-457nji ýyllar) balkan sеbitindе hiоnitlеri ýеňipdir, şоndа Çоl şähеrindе hiоnitlеriň pаtyşаsynyň özüni hеm öldüripdir. Bаrlаýjylаryň käbirlеriniň pikirinе görä, «Çоl» diýen söz şähеriň аdy bоlmаn, şоl ýеrdе ýaşаn tаýpаnyň аdy bоlupdyr wе şоl wаgtdа оl sеbtе şu tаýpаnyň аdy bеrlipdir. «Çоl» diýen sözüň mаnysyny, bеlki hеm, türki dillеrdеn düşündirmеk bоlаr, häzirki zаmаn türkmеn dilindе «çöl» diýen söz, bеlki, şоl sözdеndir.
Hiоnitlеr bilеn Sаsаnit Eýrаnynyň аrаsyndа şоl ýеrdе Каspi ýakаsynyň mеdеni wеlаýatlаryny wе hаlkаrа söwdаsy üçin uly ähmiýеtе eýe bоlаn dеňiz kеnаryny eýelеmеk ugrundа görеş bаrypdyr. Каspi dеňziniň kеnаryny öz elindе sаklаmаk üçin Iеzdеgеrd II şоl ýеrdе «Şаhrystаny Iеzdеgеrd»- gаlаsyny sаlypdyr, emmа hеr niçik-dе bоlsа оnuň gоşuny ýеrli tаýpаlаryň erjеllik bilеn görkеzеn gаrşylygyny ýatyryp bilmändir.
Iеzdеgеrdiň оgly Pеrоz (457484-nji ýyllаr) ýa-dа, аrаp çеşmеlеrindе оňа аt bеrlişinе görä, Firuz Каspi kеnаrynyň ýanyndа kidаritlеrе gаrşy şоwly görеş аlyp bаrypdyr, şоl ýеrdе bоlsа, çеşmеlеriň bеrýän mаglumаtlаrynа görä, Gоrgо diýen şähеr bоlupdyr. Eýrаnyň gündоgаr sеrhеdindе (häzirki Оwgаnystаnyň sеrhеdindе Мurgаp bilеn Аmydеrýanyň аrаlygyndа) Bаlhа tаrаp gidýän ugurdа Pеrоzyň gоşunlаry eftаlitlеrе gаrşy söwеşipdirlеr.
Biziň erаmyzyň V wе VI аsyrlаryndа Sаsаnitlеriň öz döwlеtiniň dеmirgаzyk sеrhеdindе mydаmа аlyp bаrmаly bоlаn uruşlаry Etrеgiň bоýundа, Кöpеtdаgyň etеklеrindе wе Мurgаp jülgеsindе ençеmе gаlаlаry wе bаşgа gоrаnmа dеsgаlаryny gurmаgа оlаry mеjbur edipdir.
Eýrаnyň mеrkеzi wеlаýatlаrynа eftаlitlеriň ýoluny bаglаmаgа jаn edip, Pеrоz Gürgеn dеrýasyndаn dеmirgаzyk tаrаpdа 300 kilоmеtrе ýakyn uzynlykdа diwаr sаlypdyr.
Sоňky ýyllаrdа gеçirilеn bаrlаglаr Etеk оаzisini dеmirgаzyk tаrаpdаn gоrаn Меrz sеňňеriniň hеm Pеrоz zаmаnyndа sаlnаn bоlmаgа çеmеlidigini görkеzdi. Оzаl wеýrаn edlеn Nusаý şähеri hеm sеrhеt ýakаsyndаky gаlа hökmündе şоl zаmаndа dikеldilýär.
Sаsаnitlеr özlеriniň döwlеtiniň dеmirgаzyk-gündоgаr sеrhеtlеrini gоrаmаk üçin V аsyrdа Маry sеbtindе ermеni we gruzin leşgerleriniň hаrby оturym ýеrlеrindеn ybаrаt edip bеrkidilеn liniýa dörеdipdirlеr.
V аsyryň ikinji ýarymyndа eftаlitlеriň gаrаşsyz döwlеti gutаrnykly surаtdа emеlе gеlip, Каspi dеňziniň gündоgаr kеnаryny, Тürkmеnistаnyň çöllеrini, Аmydеrýa bоýundаky wеlаýatlаry, şоl dеrýadаn gündоgаr tаrаpdаky giň tеrritоriýalаry wе Мurgаp hеm Теjеn dеrýalаrynyň ýokаry аkymlаryny (häzirki Dеmirgаzyk Оwgаnystаny) öz içinе аlypdyr. Кöpеtdаgyň dеmirgаzyk etеklеri wе Мurgаp hеm Теjеn dеrýalаrynyň аşаk аkymlаrynyň bоýundаky оаzislеr Sаsаnit Eýrаnynyň ygtyýaryndа gаlypdyr.
Eftаlitlеriň gаrşysynа Pеrоzyň аlyp bаrаn birinji urşy olaryň ýеňmеgi bilеn gutаrypdir. Emmа tizlik-dе ýagdаý üýtgäpdir, оl eftаlitlеrе ýеsir düşüpdir wе diňе ägirt köp hun töläp, оnsоň hеm öz döwlеtiniň sеrhеdindеn gеçmеzligе kаsаm edip hаlаs bоlupdyr. Emmа аz-kеm wаgt gеçеndеn sоň, Pеrоz özüniň kаsаmyndаn dänip, ýеnе-dе eftаlitlеriň gаrşysynа çykyş edipdir. Оl şоndа, tаryhy rоwаýatyň bеrýän hаbаrynа görä, sеrhеt diňini 50 pilе süýrеdip öňе süýşürmеgi buýrupdyr, şеýdip sеrhеtdеn gеçmеzlik bаrаdа öz bоýnunа аlаn bоrjundаn sypjаk bоlupdyr. 484-nji ýyldа ýokаrdаky аgzаlyp gеçilеn Gоrgо şähеriniň ýanyndа аýgytly söwеş bоlupdyr. Gаçаn bоlup аldаn eftаlitlеriň yzyndаn kоwup, Pеrоz öz gоşunlаrynyň köp bölеgi bilеn birlikdе bеrbаt bоlupdyr. Pеrоzyň gоşunlаrynyň bеýlеki bölеgini wе bütin lаgеrini eftаlitlеr elе sаlypdyrlаr. Şu аgyr ýеňlişdеn sоň Eýrаn uzаk wаgtlаp eftаlitlеrе pаç tölеmägе mеjbur bоlupdyr.
V аsyryň оrtаlаryndа eftаlitlеr döwlеti Каspi dеňziniň gündоgаr kеnаryny, Тürkmеnistаn çöllеrini, Аmydеrýanyň bоýundаky wеlаýatlаry, Мurgаp wе Теjеn dеrýalаrynyň ýokаry аkymlаryny (häzirki Dеmirgаzyk Оwgаnystаny) öz içinе аlypdyr. Eftаlitlеr mundаn bаşgа-dа Маryny, Sоgdy, Gündоgаr Eýrаnyň wеlаýatlаryny, Gündоgаr Тürküstаny wе Hindistаnyň dеmirgаzyk bölеgini eýeläpdirlеr.
Şеýlеlik bilеn, bir wаgt Кuşаnlаryň edişi ýaly, eftаlitlеr hеm ägirt uly döwlеt dörеdipdirlеr.


text:
ABŞ resmileri 10-njy iýunda Owganystanda üç amerikan esgeriniň öldürilendigini tassyk etdiler.
Owgan resmileri amerikan esgerleriniň gündogar Owganystanda, owgan goşunynyň bir esgeri tarapyndan atylyp öldürilendigini aýtdylar.
Nangarhar welaýtynyň gubernatorynyň sözçüsi Attahullah Khogýani welaýatyň Açin etrabynda bolan hüjümde ABŞ-nyň ýene iki esgeriniň ýaraly bolandygyny aýtdy.
Ol owgan esgeriniň ýaragyny owgan güýçleriniň hatarynda “Yslam döwleti” toparynyň jeňçilerine garşy söweşýän amerikan esgerlerine tarap öwrendigini aýtdy.
Khogýani owgan esgeriniň bu hüjümden soň atylyp öldürilendigini hem sözüne goşdy.
Hüjümiň jogapkärçiligini “Talyban” öz üstüne aldy we ol esgeriň owgan goşunynyň hatarlaryna sümlüp girendigini aýtdy.
Günbatar resmileri bu hili hüjümleriň köplenç pitneçilik esasynda däl-de, eýsem şahsy kine ýa medeni düşünişmezlik esasynda döreýändigini aýdýarlar.


text:
Türkmenistanyň Döwlet haryt-çig mal biržasynda geçen hepdede daşary ýurt puluna geçirilen söwdalaryň möçberi 10 million 381 müň ABŞ dollaryna deň boldy. Bu barada Türkmenistanyň resmi metbugaty duşenbe güni güni habar berdi.
Daşary ýurt walýutasyna Owganystanyň, Gazagystanyň, Türkiýäniň, Russiýanyň, Azerbaýjanyň, Gyrgyzystanyň, Birleşen Arap Emirlikleriniň we Ukrainanyň telekeçileri Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynda öndürilen gyzdyrylan nebit koksuny, A-95 kysymly ulag benzinini we Türkmenistanyň Senagat we gurluşyk önümçiligi ministrliginiň kärhanalarynda öndürilen reňksiz aýna önümlerini satyn aldylar.
Birleşen Arap Emirlikleriniň, Beýik Britaniýanyň, Gong-Kongyň hem-de Owganystanyň işewür toparlarynyň wekillerine bahasy 2 million 445 müň manatlykdan gowrak Türkmenistanyň Dokma senagaty ministrliginiň dokma toplumlarynda öndürilen dürli görnüşli nah ýüplügi ýerlenildi.
Geçen hepdede Türkmenistanyň Döwlet haryt-çig mal biržasynyň söwdalarynda geleşikleriň 30-sy hasaba alyndy.


text:
Azerbaýjan Ermenistana Garşy Kazyýete Ýüz Tutar
Leýla Abdullaýewa Halkara Adalat Diwanynda Ermenistana garşy kazyýet işini gozgajakdyklaryny beýan etdi.
Azerbaýjanyň Daşary işler ministrliginiň Metbugat sekretary Leýla Abdullaýewa “Ekstremizmiň ähli görnüşiniň ortadan aýrylmagy hakyndaky Halkara konwensiýanyň” kadalaryny bozandygy sebäpli Halkara Adalat Diwanynda Ermenistana garşy kazyýet işini gozgajakdyklaryny beýan etdi.
Leýla Abdullaýewa beren ýazmaça beýannamasynda, Azerbaýjanyň 2021-nji ýylyň ýanwar aýynda Ýewropanyň Adam hukuklary kazyýetinde Ermenistana garşy gozgan kazyýet işine goşmaça Ermenistanyň jenaýat jogapkärçiligine çekilmegi üçin golaýda Halkara Adalat Diwanyna ýüz tutjakdyklaryny habar berdi.
Azerbaýjanyň territoriýasynyň bir böleginiň Ermenistandan halas edilmeginden soň azerbaýjanlylara garşy edilen agyr adam hukuklary düzgün bozmalarynyň edilendiginiň anyklanandygyny beýan eden Abdullaýewa, olara Ermenistanyň etniki gelip çykyşy sebäpli azerbaýjanlylaryň basyş bilen ýurtlaryndan çykarylmagynyň, gynalmagynyň, öldürilmeginiň we agyr şertlere sezewar edilme wakalarynyň degişlidiigini nygtady.
Abdullaýewa Ermenistanyň hüjümleri sebäpli 1 milliondan gowrak azerbaýjanlynyň basyş sebäpli öýlerinden göçürilendigini, Azerbaýjanyň şäherleriniň dolulygyna ýykylyp-ýumrulandygyny ýatladyp; “2020-nji ýylyň 10-njy noýabrynda Russiýanyň, Azerbaýjanyň we Ermenistanyň döwlet ýolbaşçylarynyň üçtaraplaýyn jarnamasynyň kabul edilmeginden soň Ermenistan, azerbaýjanlylaryň öýlerine dolanyp barmagynyň öňüni almak üçin bir wagtlar basyp alan ýerlerine mina goýup we mina goýulan ýerleriň kartasyny bermegi kabul etmän, “Ekstremizmiň ähli görnüşiniň ortadan aýrylmagy hakyndaky Halkara konwensiýanyň” kadalaryny bozmaga dowam etdi. Biz, konwensiýanyň hökümleriniň gödek bozulmagy boýunça halkara hukuk kadalaryna laýyklykda adalaty üpjün ederis”diýdi.
Degişli Habarlar
Azerbaýjan Bilen Goşmaça Tebigy Gaz Ylalaşygyna Gol Çekişildi
Ermeni Ýaragly Toparlaryň Ot Açmagy Sebäpli Azerbaýjanly 1 Esger Şehit Boldy
"Ermeni ýaragly toparlaryň täsirsiz ýagdaýa getirilmegi üçin Azerbaýjanyň kanunlaryna laýyklykda hüjüme degişli gaýtawul berler"
Azerbaýjanyň Ilçisi Ynanç Hatyny Gowşurdy
Prezident Erdoganyň, Azerbaýjanyň Ankaradaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly ilçisi Reşad Mammadowy kabul etdi


text:
Türkmenistanyň “Türkmenbaşy” paýdarlar täjirçilik banky müşderilerimiziň isleglerinden hem-de bank hyzmatlarynyň dünýä ülňülerinden ugur alyp, häzirki zaman bank tehnologiýalaryny özleşdirýär, hyzmatlar toplumyny täzeleýär we kämilleşdirýär.
Bankyň syýasaty – açyk gapylar syýasaty. Abraýlylyk, açyklyk, durnuklylyk, ygtybarlylyk bankyň işiniň esasy ugry bolup durýar.
Türkmenistanyň “Türkmenbaşy” PTB işewür adamlary özara bähbitli hyzmatdaşlyga çagyrýar. Bank hemme müşderiler bilen olaryň alyp barýan işleriniň möçberine we hususyýetçiliginiň görnüşine garamazdan hyzmatdaşlyk etmäge taýýardyr.
Türkmenistanyň “Türkmenbaşy” PTB hyzmatlaryň aşakdaky toplumlaryny amala aşyrýar
- Müşderileriň (fiziki we ýuridiki şahslaryň) hasaplaryny açmagy we alyp barmagy
- Türkmenistanda we onuň çäklerinden daşarda dürli görnüşli pul geçirimlerini, şeýle hem tölegiň ýagdaýyny barlamagyň we aýdyňlaşdyrmagyň mümkinçiligini
- Eksport we import akkreditiwli amallary – bu söwda geleşiklerine gatnaşyjylaryň bähbitleriniň goraglylygyny kepillendirýän maliýe-bank hyzmatlarynyň täsin ýygyndysydyr. Bankyň işgärleriniň ýokary hünär derejesi bolsa akkreditiwi tiz we ýokary hilli taýýarlamaga mümkinçilik berer
- Söwda däl amallary: pul serişdelerini çalşyrmagy, TBWB-nda daşary ýurt puluny satyn almagy, şeýle hem bankyň içerki söwdalaryna gatnaşmak mümkinçiligi. Bu bolsa Siziň çykdajylaryňyzy we daşary ýurt puluny satyn almagyň amallaryny geçirmegiň wagtyny azaldar. Ýeke-täk tariflaýyn stawkasy boýunça ähli bank güwänamalarynyň berilmegini
- Kassa amallary: nagt pullary peýdalanmak boýunça hyzmatlary etmek, milli puly hasaba salmak we hasapdan çykarmak, pulhananyň girdejileriniň ýygymy, kagyz pullarynyň ulanylyşa ýaramlylygyny kesgitlemek, puly bölüp bermek, könelen pullary çalyşmak, nagt tölegleri bankyň müşderileriniň, şeýle hem Türkmenistanyň beýleki banklarynyň hyzmatyndan peýdalanýan müderileriň bähbidine kabul etmek
- Halkara amallary boýunça maslahatlar, dürli pullaryň özara gatnaşyklary baradaky maglumatlary bermek, müşderiniň töleg resminamasyny taýýarlamak, şertnamanyň töleg şertlerini seljermek, şertnamalar boýunça netijeleri berip, kepillikleri bermek
- “Western Union” ulgamy boýunça pul geçirimleri: bütin dünýä boýunça pullary örän tiz we ygtybarly geçirmegiň usuly, serişdeleri göniden-göni bellenilen ýere/adama ýetirmegiň kepili, bank hasaplaryny açmazdan pullaryň geçirilmegi
Häzirki güne çenli Türkmenistanyň çäklerinde Türkmenistanyň “Türkmenbaşy” PTB tarapyndan hödürlenen“Western Union”-yň müşderilerine hyzmat etmegiň 25 nokady guraldy.
Häzirki wagtda bank hyzmat etmegiň täze, ýokary derejesine çykýar. Türkmenistanyň “Türkmenbaşy” PTB -- geljegiň bankydyr – ol tehniki taýdan enjamlaşdyrylan ýeke-täk bitewilikdir. Ol ýerde islendik amallar serhetlere we uzak aralyklara garamazdan örän gysga möhletlerde amala aşyrylýar.
Bu gün Türkmenistanyň “Türkmenbaşy” PTB - Türkmenistanyň iň kompýuterleşdirilen banklarynyň biridir. Bankyň öňdebaryjy tehnologiýalar bilen enjamlaşdyrylyşynyň derejesi näçe ýokary boldugyça, müşderilere hyzmat edilişiniň gerimi şonça giňdir.
Türkmenistanyň “Türkmenbaşy” PTB müşderilere ýokary hünär derejesinde hyzmat etmegi, bank amallarynyň gizlinligini saklamagy hem-de goýumçylaryň maýa goýumlaryny ygtybarly goýmaklaryny üpjün etmegi kepillendirýär.
Biz Türkmenistanyň “Türkmenbaşy” PTB tarapyndan işlenilip taýýarlanylan we yzygderli alnyp barylýan syýasatyň banka hem-de onuň müşderilerine geljekde üstünlik getirjekdigine ynanýarys.


text:
Aşgabadyň etegindäki daça şäherçesiniň ýaşaýjysy Tatýana Golberg tarapyndan açylan merkez ýüzlerçe öýsüz haýwanlara öý boldy. Häzir Tatýananyň daçasynda 100-den gowrak it, 50 töweregi pişik ýaşaýar. Bu haýwanlaryň hemmesi köçeden ýygnalypdyr. Tatýana bu işde adamsy Nikolaý we gyzlary Irina, Katýa dagy kömek berýär. Hat-da olara Aşgabadyň eteginde i...
Awtor:
nazaroff
(Talyp)
|
Kategoriýa: Habarlar |
21.08.2017 11:00
Gyzgyn, Turkmence, Sosiyal, interaktiw, sayty, Turkmen, Türkmen, Türkmenistan, Turkmenistan, Türkmençe, Sosiýal, saýty
(#38)


text:
Beýik ýeňşe gabatlap, Türkmenistanyň prezidenti uruş weteranlarynyň, olaryň yzynda galan maşgalalarynyň, tylda zähmet çeken weteranlaryň pensiýalaryny galdyrmak barada permana gol çekdi.
Owganystanda 10 ýyl dowam eden urşa gatnaşanlar, şol urşuň maýyp-müjrüplerine nähili kömek berilýär? Adaty graždanlaryň gün-güzerany nähili?
Nobatdaky tegelek stol gepleşiginde şu meseleler barasynda gürrüň edilýär.
Bu gepleşige Aşgabatdan ýazyjy Amanmyrat Bugaýew, žurnalist Aşyrguly Baýryýew, Şwesiýadan türkmen parlamentiniň öňki deputaty, oppozisiýa wekili Halmyrat Söýünow dagylar gatnaşýar.
Gepleşigi Pragadan Nazar Hudaýberdi alyp barýar.


text:
Belarusyň Milli assambleýasynyň (mejlisiniň) deputatlary düýn 19-njy dekabry prezident saýlawlarynyň geçirilmeli güni diýip, tassyk etdiler. Kanun boýunça bu saýlaw 6 fewraldan gijä galman, Aleksandr Lukaşenkonyň üçünji möhleti tamam bolmazdan iki aý öň geçirilmeli. Başda köp kişi bu saýlaw ýanwarda ýa fewralyň başynda geçiriler öýdüp çaklady. Emma parlamentiň agzasy Wasiliý Baýkow 14-nji sentýabrda geçirilen adatdan daşary sessiýada saýlaw proýektini hödürläp, 19-njy dekabryň prezident saýlawyny geçirmek üçin «iň gowy» gündügini aýtdy.
«Komissiýa raýatlaryň saýlawa ýokary derejede gatnaşygyny üpjün etmek üçin ony saýlawçylara amatly wagtda geçirmek pikirinden ugur aldy. Saýlawy ýyl tamamlanmanka, saýlaw prosesini ýitirmezden geçirmek saýlanan prezidente 2011-nji ýylyň başyndan öňdäki bäşýyllygyň sosial-ykdysady wezipelerini çözüp başlamaga şert döreder» diýip, Baýkow aýtdy.
Saýlawlaryň öňe süýşürilmegi şübhe döredýär
Saýlawyň geçirilmeli wagtynyň biraz öňe süýşürilmegi dördünji möhlet üçin bäsleşmegine garaşylýan Lukaşenkonyň öz garşydaş kandidatlarynyň wagtyny çäklendirmek synanyşygy bilen bagly bolmagy-da mümkin. Awtoritar Lukaşenko 1994-nji ýyldan bäri prezident we şu döwürde geçirilen saýlawlarda ol çynlakaý syýasy synag bilen ýüzbe-ýüz bolmady diýen ýaly. Emma ykdysdy bökdençlikler, Moskwa bilen aradaky duşmançylygyň barha güýçlenmegi belarus liderini adatdakylaryndan amatsyz ýagdaýa saldy.
Geçen ýyllarda Orsýetiň öňden gelýän hökmürowanlygyna garşy deňagramlylyk döretmek üçin Lukaşenko wagtal-wagtal täze hyzmatdaşlar, şol sanda günbatar ýurtlary bilen hem ýakynlaşmaga çalyşdy. Belarus lideriniň edýän hereketleri onuň Moskwa bilen oňşuksyzlyklarynyň barha ösmegine getirdi. Onsoň, synçylaryň köpüsiniň pikirine görä, Kreml onuň öz wezipesinden gyrakladylanyny kem görmese gerek.
Belarus oppozisiýasynyň ýolbaşçylary ýetip gelýän saýlaw kampaniýalary mahalynda tagallalary birleşdirmäge umyt bildirdiler, ýöne olar ýeke-täk oppozision kandidat meselesinde oňuşmagy başarmadylar. Prezidentlige ozalky kandidat Aleksandr Milinkewiç iň tanymal oppozision syýasatçy hasaplanýar. Ýöne ol, ozalky aýdan sözlerine garamazdan, bu saýlawa gatnaşmazlygynyň mümkindigini ýaňzydýar. Milinkowiç düýn Azatlyk Radiosyna şu hepdäniň ahyryna çenli bu barada belli bir karara geljegini aýtdy. Emma Lukaşenko bilen bäsleşige çykmaga meýil bildirenleriň sany ona ýetýär. Olaryň arasynda “Liberal-Demokratik partiýanyň” ýolbaşçysy Saýarhiý Heýdukewiç, “Ýewropa Belarusy” hereketiniň başlygy Andreý Sannikow, “Birleşen raýat partiýasnyň” başlygynyň orunbasary Ýaroslaw Romançuk, ýurduň kiçi biznes bileleleşiginiň başlygy Wiktar Tsýaraeşçenka dagy hem bar.
Köpçüligiň ses berjek kandidaty bar
Sannikowyň kandidaturasynyň il içinde has gowy goldanmagy-da ahmal, sebäbi ol şu aýyň başynda öz daçasynda asylgy tapylan oppozision žurnalist Aleks Bebenin bilen ýakyn ýoldaş bolan adam. Prokurorlar başda Bebeniniň ölümini öz janyna kast etmek diýip hasapladylar, ýöne soňy bilen onuň öldürilen bolmagynyň ahmaldygyny tassyk etdiler. Bebeniniň ölümi oppozisiýa aktiwistleriniň tijenmegine we Günbataryň açyk derňew geçirmek baradaky gaharly çagyryşlaryna sebäp boldy.
Sannikow Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda hökümetiň saýlawyň geçirilmeli wagtyny şeýle uzak wagtlap aýtman saklamagyny tankyt etdi. «Saýlawyň geçirilmeli senesiniň daşyndaky zatlar, syrlylyk, gep-gürrüňler biziň nähili ýagdaýdadygymyzy görkezýär. Hökümet halka saýlawyň geçjek wagtyny, nähili geçiriljegini hem açyk-aýdyň aýdyp bilenok».
Prezidentlige dalaş etjekler indi formal taýdan öz kandidaturasyny tassyklatmak üçin 100 müň gol ýygnamaly. Bu proses 30-njy sentýabrda başlanmaly we gerekli mukdarda gol ýygnan kandidatlar özlerini kandidat hökmünde hasaba aldyrarlar.
Belarusyň Merkezi saýlaw komissiýasynyň başlygy Lidziýa Ýarmoşina düýn saýlawlara gözegçilik etmek üçin halkara synçylarynyň hem çagyryljagyny aýtdy. Synçylar Belarusyň 2006-njy ýylda geçirilen prezident saýlawlarynda bidüzgünçilikleriň bolandygyny aýdyp, ýazgaryjy çykyş etdiler. Lukaşenko şol ýyl geçirilen saýlawda, resmi maglumata görä, saýlawçylaryň 83 prosentiniň sesini alypdy.


text:
Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň agzalary bolan (TSTB) 200-den gowrak hususy kärhana häzirki wagtda polimerden dürli önümleri öndürmek bilen meşgullanýar. Bu barada TSTB-niň resmi saýtynda sişenbe güni habar berildi.
Habarda bellenilişi ýaly, bu kärhanalaryň önümçiliginde esasy çig mal hökmünde Gyýanlydaky polietileniň we polipropileniň dürli görnüşlerini çykarmaga ýöriteleşdirilen gazhimiýa toplumynyň önümleri ulanylýar. Balkan welaýatynyň Gyýanly şäherçesinde ýerleşýän gazhimiýa toplumynyň kuwwaty ýylda 5 milliard kub metr tebigy gazy gaýtadan işlemäge niýetlenendir.
Telekeçiler ýylda takmynan 250 müň tonna polimer önümlerini öndürýärler. Öndürilýän önümlere gaýtadan we bir gezeklik ulanylýan gap-gaçlary, senagat önümlerini daşamak hem-de saklamak üçin gaplar we sumkalar, turbalar, çaga oýunjaklary, mebel hem-de onuň esbaplary, kanselýariýa we gurluşyk harytlary degişlidir.
Polimer önümleri gündelik öý hojalygynda, agrosenagat toplumynda, söwda we hyzmatlar ulgamynda ulanylýar.


text:
Dazzarkel
Dazzarkel
Dazzarkel (latynça – Gyps fulvus, iňl. vulture, rus. сип) Başgaça ady – gummaý Ýyrtyjy guşlar otrýadyna degişli guş. Dazzarkel Günorta Ýewropada, Günorta we Merkezi Aziýada we Afrikada giňden ýaýrandyr. Ol öňki sowet döwletleriniň çäginde – Krymda, Kawkazda, Orta Aziýada (şol sanda Türkmenistanda) duşýar. Dazzarkeliň ganatynyň ýazgyn uzynlygy 2,4 metre, agramy 6.8-8.2 kg-a ýetýär. Reňki, esasan, goňrumtyl, ganatlary we guýruk ýelekleri goňrumtyl-garadyr. Boýnundaky sütük ýelek bilen iri ýelekleriň araçäginde ösgün ak ýelekden halka bolýar. Dazzarkel, esasan, Türkmenistanyň daglyk raýonlarynda (Köpetdag, Balkan, Köýten, Bathyz) gabat gelýär. Dazzarkel daglaryň uçut gaýalarynda höwürtgeläp, 1 sany (käte 2) ýumurtga guzlaýar. Ýumurtgany 50 gün çemesi iki jynsy hem basýar. Jüýjeleri 3 aýdan soň uçurym bolýar. Dazzarkel iri haýwanlaryň maslygy bilen iýmitlenýär.


text:
Foto: Kórkem sýret
Qazaqstanda 8 sáýirde PTR arqyly 2734 adamnan koronavırýs, 101 adamnan pnevmonııa anyqtalyp, 11 adam koronavırýstan, 1 adam pnevmonııadan qaıtys bolǵan. Bul týraly densaýlyq saqtaý mınıstrligi habarlady.
10 sáýirdegi málimet boıynsha, 31 360 adam koronovırýs ınfeksııasynan emdelýde, olardyń ishinde 11 505 pasıent stasıonarda, 19 855 naýqas ambýlatorııalyq deńgeıde em qabyldaýda.
Indetke shaldyqqandardyń arasynda, 523 adamnyń jaǵdaıy aýyr, 162 pasıenttiń jaǵdaıy óte aýyr, 95 naýqas О́JJ apparatynda jatyr.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir
Usynylǵandar