text:
Gadymy Ürgenç
Köneürgenç: Gadymy Horezm döwleti hakynda käbir maglumatlar Eýrandaky dag gaýalaryndaky ýazgylarda, Zaratuştra dininiň esasy kitaby bolan Awestada, pählewi edebiýatynda, grek--latyn, we Hytaý ýazuw çeşmelerinde duş gelýär. Emma diňe bu maglumatlar Horezmiň şöhratly ozalky keşbini dikeltmek üçin asla ýeterlik däldir. Orta Aziýa, Ýakyn we Orta Gündogaryň Gadymky halklarynyň döreden döwletleriniň ykbalynda uly rol oýnan Horezmiň wakalara baý taryhynyň ençeme sahypalary nämälim bolany üçin, baryp 1937-nji ýylda SSSR Ylymlar akadeiýasynyň «Horezm arheologik ekspedissiýasy» döredilipdi.
Horezmiň uly we gadymy şäherleriniň biri - Köneürgenç barada maglumat has hem az. Araplar ýurdy basyp almazdan öňkü Ürgenç (Gürgenç, Jurjaniýa) hakda hiç hili ýazgy ýok diýmek bolar. Dogry, Awesta kitabynda agzalýan Urwa şäherini käbir alymlar Ürgenç diýip düşündirýär.
Şahyň üstünden garan, öňki häkim Iýas ibn Abdyllany aýryp, onuň ýerine öz inisi Ubeýdylla ibn Muslim al Bahilini goýýar.
Seýlelikde Horezmde iki hökümetlilik peýda bolýar. Askajamuk Amyderýanyň sag kenarynda derýadan gündogarda, Kät şäherinde bolsa, häkim we emirler çepde , Ürgenje ýakyn bir ýerde ýa-da hut Ürgenjiň özünde bolýarlar. Arap dini hadymy Ibn Fadlan 992-nji ýylda bu ýerleriň üsti bilen Ýolgadaky Bulgarlara tarapa geçende, Horezmiň paýtagaty Kät eken. Emma Ürgenç weli günsaýyn güýçlenip ugrapdyr. 992-nji ýylda Kät säheriniň ýerleşen ýerini Amyderýa köwüp ýykypdyr. Bu wakadan bir ýyl geçenden soň, gadymy Horezmşalar nesliniň düýbini tutan Afrig patyşanyň iň soňky wekili Abu Abdylla Muhammet öldürilýär. Ürgenjiň emiri Mamun iki bölekden duran Horezmi bir döwlete birleşdirýär. 995-nji ýyldan başlap tä 17-nji asyra çenli «Horezmiň paýtagty» diýlende diňe Ürgenç göz öňünde tutulýar. Mamunyň ogullary Aly (997–1004-nji ýyllar) we Mamun II (1004–1017-nji ýyllar) döwründe Horezm doly özbaşdak bolýar.
Sol wagt Ürgenç bütün gündogaryň iň uly şäherine öwrülipdir. Şäherde söwda, senetçiliik, sungat we ylym ösüpdir. Emiriň köşgü köp sanly akyldarlaryň jemlenen merkezine öwrülipdir. Käbir awtorlar Mamun II köşgünde işlän alymlar toparyna «Akademiýa» hem atlandyrýar. Sebäbi döwrüň belli alymlarynyň köpüsi Horezmiň köşgünde jemlenipdirler. Horezmiň baýlygyna Gazna şäheriniň soltany Mahmudyň gözi gidip we güýç toplap, 1017-nji ýylda Ürgenji basyp alypdyr.
Seýdip Ürgenç ilki Gaznewilere, soň bolsa olary taryh meýdanyndan gysyp çykaran Seljuklylara tabynlykda bolupdyr. Seljuk Mälikşa (1072–1092) asly Garçistanly bir adamdan Anuştegin atly Türk gulamyny satyn alýar. Ol özüniň akyl-paýhasy bilen beýleki gulamlardan tiz saýlanýar. Soltan Sanjaryň (1118–1157) höküm süren döwründe Anuştegin Horezme häkim edip bellenýär. Anuşteginiň agtygy Atsyz (1097–1127) döwründe Horezmiň özbaşdaklygy üçin ýenede hereket başlanýar. Ýöne tiz wagtdan Atsyz bilen Sanjaryň arasyna tow düşýär. Bu iki soltanyň arasynda birnäçe uruşlar bolup geçýär. Sol uruşlar hakynda giňräk maglumat Ibn al Asiriň «Kämil» taryhynda we Sihabeddin an-Nesewiniň «Soltan Jelaleddin Mangburnynyň ömür beýany» kitabynda aýdylýar. Atsyzyň ogly Ilarslan 17 ýyl şalyk eden soň, 1172-nji ýylda aradan çykýar.
öne omuň uly ogly dälde kiçisi Soltanşa tagty eýeleýär. Iki doganyň arasynda dogan jeň 1200-nji ýylda Tekeş wepat bolýança dowam edýär, tagta bolsa Tekeşiň dogany Alaeddin lakamly Muhammed çykýar.
Köp ýerlerini basyp alyp uly imperiýa döreden Alaeddin Muhammet şa, ýurda mongollar çozanda aljyraňňylyga düsýär. Olardan gaçyp gutulmak isläp «beýik horezmşa» 1220-nji ýylda Kaspi deňiziniň Abeskun adasynda gözgyny ýaddaýda «amanadyny tabşyrýar», şonda hatta onuň jesedini dolamaga kepen hem tapylmansoň, nökerleriň biri köýnegini berýär. Muhammediň ogly Jelaleddiniň mongollar bilen eden merdana söweşleri Ürgenç bilen gös-göni dahyly hem ýok diýmek bolar.
Mongolar çozmazdan sähel öň Arap alymy Ýakut Ürgenje gelip görüpdir. «Men ony 1219-njy ýylda tatarlar (ýagny mongollar) almazdan öň görüpdim. Mundan baý we gowy şäheri öň görenim ýadyma düşenok. Ony tatarlar ýykandan soň bu sözlerimiň ýalan ýaly ýaňlanmagy mümkin, sebäbi meniň soň soňlar eşidişime görä, şäherden nam nyşan galmandyr. Şäherde ýaşan adamlaryň barysy öldürilipdir... Baýlykda, ulylykda, ilatyň köplüginde we mylakatlylygynda Horezmiň baş şäheri ýaly şäher älemde ýokmuka diýýärin» diýip, Ýakut ýazýar.
Sol ýyllarda Ürgenji suw basmak howpundan saklap duran bendiň bolandygyny Ýakut ýatlaýar. Şäheriň bir bölegi suwuň sag tarapynda, býlekisi çep tarapynda bolupdyr. Amyderýanyň suwyny belli bir derjede saklap duran bendi halk her ýylda abadanlaşdyryp durupdyr. Bendi mongolaryň ýykandygyny ýa-da gözegçiliksiz galansoň öz-özüniň ýykylandygyny kesgitlemek kyn. Taryhçy Ibn al-Asyr bendi mongollar weýran etdiler diýip tassyklaýar. Her halda Ürgeji suw basypdyr. Şäher sag, ýagny demirgazyk tarapy birazrak belendiräk bolany üçin, onda üç sany ymarat abat saklanyp galypdyr.
Ürgenjiň (Horezmiň) halykynyň käbir özboluşly aýratynlyklaryny taryhçylar belläpdirler. «Oturyşyp--turuşmany gowy görýän, çenden aşa myhmansöýer, batyr we söweşde edermen adamlar» diýip al Mukaddesi olary taryplaýar. «Şäheriň ilaty söweşjeňlikde we ýaýdan ok atmaklykda meşhurdyr» diýip, awtory näbelli «Hudud el-älem» kitabynda bellenýär.
Özüniň örän zähmetsöýerligi bilen tanalýan Ürgenç ilaty mongollaryň eden weýrançylygyny ýüz ýyl geçip-geçmänkä düzeldipdir. Altyn Ordanyň tabynlygyna düşende bolsa, häkim Kutlug Temiriň we onuň aýaly Törebeg hanymyň döwründe şäherde binäçe kaşaň ymaratlar peýda bolýar.
Gaydmy Ürgenje bagyşlanyp ýazylan ýörite kitap bolmasa-da aýry-aýry kitaplarda gysgajyk we üzňe habarlar duş gelýär. Kitap düzüji Fasih Hawari özüniň «Mujmali Fasihi» (Fasihiň ýygyndysy) atly eserinde her ýylda ýüze çykan hadysalary gysgajyk beläpdir. 707-nji hijri ýylynda (1307-1308-nji milady ýyly) Ürgençde bolup geçen wakalar hakda Fasih Hawari şeýle ýazýar¦ «Horezmiň Jurjaniýesinde emir Toluk ibn Kuç-Temir öldü. Soltan Muhammed Hudabende Uljaýtu han Nejmeddin Kutlug Temiri horezmşa edip belledi we ony Horezme ýollady.»
Bu maglumatdan Ürgençde birnäçe ymarat we Orta Aziýada iň beýik minarany bina etdiren Kutlug Temiriň şähere haýsy wagtda gelendigi mälim bolýar. Ilat kem-kemden özüni tutup, ýene-de şäher gurluşygyna giň gerim beripdir. Ürgençliler häkimi hem özleriniň ýokary medeniýetine çekipdirler. Her halda Kutlug Temir halkyň döredijilik başlangyçlaryny goldapdyr. Şäherde uly gurlyşyk gidipdir. Ürgenji 1333-nji ýylda gören Marokkoly syýahatçy Ibn Battuta seýle ýatlaýar¦ «Ol ilatyň gürlüginden ýaňa tolkun atýan deňzi ýada salýar. Bir gezek men bazaryň Sur atly merkezine atly girdim. Märekäniň şeýle gür ýerine ýetdim weli, yzyma dolanyp bilmän, köp eglendim. Birnäçe wagtdan soň yzyma öwrüldim. Şäheriň çetinden uçmahdan baş alyp gaýdýan dört derýanyň biri-Jeýhun derýasy akýar. Ol Itil (Wolga) ýaly doňýar. Adamlar buzuň üsti bilen bäş aýlap iki ýana geçýärler».
Özüniň ýatlamalarynda Ibn Battuta aýazly günleriň birinde Amyderýanyň orta akymlarynda ýerlesen bir döwleti dolandyryp ýören emirleriň birini görendigini we onuň bilen salamlaşmaga dodaklarynyň gowuşmandygyny ýazýar. «Meniň bu halymy görüp, emir güldi we soňra köp pul peşgeş berip, aw awlamaga barýan ýoluny dowam etdirdi». soň Ibn Battuta Horezme gelip, has demirgazykda ýerleşen ülkäniň erbet sowugyndan azar çekendigini ýazýar.
Fasih Hawariniň ýygyndysynda ýazylyşyna görä, 1336-njy ýylyň 26-njy noýabrynda Kutlug Timur ölýär. Ol özüniň bina etdiren S'habiýa atly medresesinde jaýlanypdyr. Ibn Battutadan ýedi ýyl soň, ýagny 1340-njy ýylda bu ýere gelen Florebsiýa söwda firmasynyň wekili Balduççi Pegoletti şäheriň ähmiýetini şeýle kesgitleýär¦ «Aziýanyň çuň alyslyklaryna aralasyp ýörmegiň hiç hajaty ýok, sebäbi Horezmiň paýtagty Ürgençde Ýewropa bazarlary üçin zerur bolan ähli harydy satyn almak mümkin».
Soňky sözlerinde hamala Ürgenç tiz dikeldilen ýaly bolup görünýär. Ýöne hakykatda beýle bolmandyr. Iberilen wekil 15 ýyldan yzyna dolanan bolsa-da, weýran edilen säheriň diňe bir bölegi—Kagan mähellesi (kwartaly) täzeden dikeldilipdir.
Temiriň döwründe, esasan, söwda ýollary Ürgençden sowulyp geçipdir. Desti-Gypçakda çarwa özbek hanlarynyň öz aralaryndaky tire—taýpa uruşlary köpelip, Ürgenjiň öň gatnaşyk saklanan Altyn Ordanyň merkezlerinden hem arasy kesilipdir. Altyn Ordada başlanan uruş Temirleň ölenden soň onuň mirasdarlarynyň tagt üçin eden uruslaryna meňzeşdir. Altyn Ordadaky başagaýlykdan peýdalanyp, Temirleňiň ogly Sahruh Horezmi eýeläpdir. Emma 15-nji asyryň ikinji ýarymynda Horezm ýenede özbaşdaklyk gazanypdyr.
Temirleň we onuň ogullary, Seýbany han we onuň tiredeşleri, Eýran şasy Ysmaýyl I Ürgençde öz häkimlerini otudypdyrlar. Bu hanlar we soltanlar döwründe ne-hä bir uly ymarat salynypdyr, ne-de bir kanal gazylypdyr. Ykdysady we medeni taýdan pese düşen Ürgenjiň ýagdaýyny syýahatçy Jenkinson 1558-nji ýylyň 16-njy oktýabrynda görüpdir. Ol şeýle ýazgy galdyrypdyr¦ «Ürgenç şäheri düzlük ýerde ýerleşipdir. Onuň töweregine 4 mile golaý palçykdan ýasalan haýat salynypdyr. Öýler hem palçykdan, olar tertipsiz we ýykyljak bolusyp durlar. Bir köçäniň üsti basyrygly, Ürgençliler ony bazar hökmünde ulanýarlar. Agzalalykly uruşlar döwründe şäher ýedi ýylyň içinde dört sapar bir hanyň elinden beýleki hanyň eline geçipdir. Şonuň üçin bu ýerde täjirler az, barjalary hem juda garyp. Tutuş şäherde men, barja ýogy dört top mata satyp bildim. bu ýerde satylýan esasy harytlar Buharadan we Eýrandan getirilýär. Olar hem şeýle bir az hatda ýazyp oturanyňada degenok. Kaspi deňzinden Ürgenç şäherine çenli ýaylyp ýatan sähra Türkmenleriň ýurdy diýilýär. Ol ýurt Hajymhana we onuň bäş sany inilerine tabyn. Olaryň biri «uly han» diýip atlandyrylýar. Emma oňa ýaşaýan ýerinde we soraýan welaýatynda gulak asylaýmasa, başga ýerde idili boýun egmeýärler. Munuň sebäbi onuň inileriniň her haýsynyň özbaşdak han boljak bolmagyndadyr...»
Umuman, 18-nji asyryň ahyrynda dörän taryhy şertleriň netijesinde Ürgenç hiç haçan öňki şan--şöhratyna ýetmändir. Şol şertleriň esaslary hökmünde uly taryhy wakalaryň Mawaranahra geçmegini, Horezmi özara uruşýan çarwa özbek hanlarynyň eýelemegini, Ýewropa, Hindistan we Hytaý arasyndaky söwdanyň deňiz ýollary bilan amala aşyrylmagyny, Amerikanyň açylmagy bilen bu şäheriň Ýewropa söwdasyndan çetde bolup galmagyny, Amyderýanyň ugrynyň üýtgemegi bilen şäheriň akar suwdan daşda galmagyny we ş.m.-leri görkezmek bolar.
Taryhçy hökmünde tanalýan Abulgazy hem tagta çykandan bir ýyl soň, Hywa şäheriniň demirgazygynda gala saldyryp, adyna Täzeürgenç dakýar. 1646-njy ýylda gadym Horezm döwletiniň paýtagty Ürgenjiň ilatyny ol ýere göçürip alyp gidýär. Şeýlelikde, Horezm döwletinde Ürgenç ady bilen iki döwlet emele gelýär.
Köneürgenç etrabyndaky gadymdan özleşdirilip gelen ýerleri suwlandyrmak üçin 1831-nji ýylda kanal çekilipdir. Halk gadymy paýtagtyň demirgazyk tarapynda orun tutup başlapdyr. Ürgenji täzeden dikeltmegiň iň soňky synanşygy Muhammet Emin (Mädemin) hanyň (1846-1855) ady bilen baglydyr. Ol Ürgenji paýtagt etmekçi bolupdyr we 13--14-nji asyrlarda Altyn Ordadan bellenen häkimleriň köşkleri ýerleşen jaýyň töweregine haýat hem saldyrypdyr. Han Türkmenlere garşy uruşda öldürilipdir we onuň arzuwy başa barman galypdyr.
Ülkäniň 17-nji asyra we ondan soňky döwüre degisli resmi hatlarynda «Horezm hanlygy» diýilen at diňe rus we günbatar Ýewropa adabiýatyna mahsusdyr. Öz resmi hatlarynda ülkäniň adynyň Horezm diýilip tutulandygy üçin 1920-nji ýylyň rewololýussiýasy netijesinde onuň territoriýasynda dörän respublika Horezm Halk Sowet Respublikasy ady dakylypdyr.
Parahat söwda ýollary bilen üpjün edilen haryt alyş—çalyşygy arap halifatyna tabyn halklaryň ösüşiniň ähli taraplaryny öz akymyna girizipdir. «Ägirt uly möçberde baglaşylan söwda şertnamalary Uzak Gündogarda hem, Alys Günbatarda hem alynyp barylardy we şol sertnamalardan gelýän pul tölegleri girdeji hökmünde düşýän salgytlardan we haraçlardan has çalt köpelerdi» diýip, 10-njy asyryň bir ýazyjysy belläp geçipdir.
Ol döwüriň Horezm döwleti halkara söwdasynyň iň uly merkezleriniň birine öwrülipdir. Gündogar Ýewropanyň, Orta Aziýanyň, Eýranyň we beýleki ýurtlaryň söwda satyk bähbitleri bu döwlet bilen ysnyşykly gatnaşyk etmek bilen bagly bolupdyr. Uly baýlyklaryň toplanmagyna getiren giň söwda ülkäniň şäherleriniň ulalmagyna, obalaryň giňelmegine, senetçiligiň we sungatyň ösmegine, feodal ahlagyň pugtalanmagyna getiripdir. Ürgenjiň bazarlary Güdogar Ýewropa bilen Gündogar Aziýada öndürülen harytlardan doldurylypdyr.
Şol wagtlarda üç sany halkara kerwen ýoly bolup, biri Mawaranahrdan gelse, ikinjisi Buharadan çykyp, Warahsa (Amyderýanyň sag tarap kenary bilen, Surahanyň üstünden geçip), Kät, Has, Nuzkat, Nukbag (Porsy), Mizdakhan aşyp Ürgenje gelipdir. Şu ýoluň Mary tarap gidýän sahaşy-da bolupdyr. Ol Tahiriýadan Günortarakda ýerleşen Nuskary (Gabakly) rabatynda ýoluň ikä bölünmeginden emele gelipdir. Şahalaryň biri gönü gönorta -- Amul şäherine gitse, beýlekisi gumuň jümmüşinden Mara çykypdyr. Hywanyň 19-njy asyra degişli ýazgylarynda bu ýol «Taht ýoly» diýlip atlandyrylýar.
Üçünji ýol -- Şähristan ýoly diýlip atlandyrylypdyr. Baryp Kusanlar döwründe dörän Zamahsardan kerwenler Şähristana we Nusaýa gelipdirler. Bu ýol günbatar Horasandan başlanyp, Gyzylarbatdan Garagumyň içinden geçip, Uzboýdaky guýularyň ugry bilen Çermenýaba (Çermenýap) tarap uzapdyr. Ol Çermenýabyň kenary bilen Zamahsara ýetipdir we ol ýerden Arda-Husmitan şäherine baryp, Ürgenç we Kät şahalaryna bölünipdir. Zamahsardan Ürgenje gidýän ýoluň has gysgaragy hem bolupdyr. Bu ýoluň Ýedi weli atly ýerden geçip, bir topar rabatlaryň—kerwensaraýlaryň üsti bilen Zamahsara ýeten bolmagy mümkin. 10-njy asyrda al-Mukaddasy Kiçiürgenç atly säheriň bolandygyny ýazan bolsa , 13-nji asyryň başynda Ýakut Kiçiürgenjiň uly Ürgençden üç parsah (parsah—6-7 kilometre deňdir) aralykda ýerleşýändigini kesgitleýär. Merhum Ý. Gulamow Ýedi welili Kiçiürgenç bilen bir hasap ederdi.
Ürgençden günbatara gidýän söwda ýoly Üstýurtdan Emba we Itil (Wolga) derýalaryna ýetipdir. Sol ýerde ýol birnäçe şahalar bölünipdir. Ürgençden gaýdan bu ýollaryň Itil derýasynyň kenarlaryndan gadymy Hazar we Bulgar döwletlerine gidýän şahalary bolupdyr. «Taryh al-Masudi» atly kitapda Horezmlileriň suw ýollaryndan hem peýdalanandyklary bellenilýär. Wolga derýasynda Horezmiň dürli önümleri ýüklenen uly gämileri ýüzüpdir.
Uly kerwen ýollary bir görseň, çar tarapa dargaşyp, bir giden ulyly-kiçili gala we obalara degip geçip, ýene-de esasy şaýolda birigpdirler. Şeýle ýollaryň hut horezm wadisiniň (wadi—oazis) özünde birnäçesiniň bolandygyny al-Mukaddasi belläpdir. Ol üç sany ýerli ähmiýetli kerwen ýolunyň ugrunda ýerlesen şäherleriň, galalaryň özara näçeräk daşlykda ýerleşendiklerini ýazyp görkezipdir.
Ürgenjiň gös-göni gatnaşmagynda edilen söwdada haýsy harytlaryň ulanylandygyny bilmek hem gyzyklydyr. 10-njy asyryň başyna degişli seýle maglumaty al-Itahri ýazyp galdyrypdyr¦ «Horezm -- hasylly, iýmite we miwä baý şäher. Onda diňe hoz ýok. Bu ýerde uzak ýurtlarda satmak üçin pagtadan we ýüňden köp zatlar öndürilýär. Şäherde ýaşaýanlaryň aýratynlygynyň biri hem baýlygyny we edermenligini aýan etmeklilige höwesliligidir. Horasanyň beýleki ilatyna garanyňda, bular özge ülkelerde köp duşýar, olar köp syýahat edýärler. Köp sanly Horezmlileriň ýaşamaýan uly säheri Horasanda duşmaýar. Horezm ýurdynda altynyň, kümşüň, gymmatbaha daşlaryň magdany ýok. Olaryň baýlygynyň abraýly bölegi mal saklamak we türkler bilen söwda etmekden önýär. Slawýanlardan, hazarlardan we olaryň goňşy halklaryndan, şol sanda türklerden düşýän gullaryň aglabasy, şeýlede sähra tilkileriniň, senjabyň, gunduzyň derileri bularyň elinde jemlenýär».
Köneürgençden başlanyp Yzmyhsirde gutarýan gadymy kerwen ýoluny göz öňüne getirjek bolup synanşalyň. Şonda şeýle marşruty çak edip bolar¦ Köneürgrnç—Kiçiürgenç (Ýedi weli) 3 parsah, Kiçiürgenç—Sazakly öwliýä 3 parsah, Sazakly öwliýä-Tüýnükli öwliýä 1 parsah, Tüýnikli öwliýä-Ak depe 1 parsah, Ak depe—ikinji Sazakly öwliýä 2 parsah, Ikinji sazakly öwliýä—Yzmyhsir 1 menzil. Bu ýerde ikinji Sazaklydan Yzmyhsire çenli bolan bir menzillik, ýagny ýedi parsah aralyk, elbetde, «öwliýäsiz» bolan däldir. Su iki merkeziň arasyndaky gadymy gonamçylyklaryň astynda galapyn antik we orta asyra degişli arheologik ýadigärlikleriň ençemesi gömülip ýatyr.
Içeriki söwda degişli kerwen ýollarynyň başga ugurlarynyň hem bolan bolmagy mümkin. Mysal üçin, has soňraky asyrlarda Ürgençden gelýän ýol Ýedi welä barman geçen bolmagy mümkin, sebäbi Kiçiürgenç diýilen at köpçüligiň ýadyndan çykyp onuň ýerine gonamçylyk döränsoň kerwenler başga bir ýerde düşlemeli bolandyr. Şeýle ýerleriň biri hökmünde Mädeminhanyň galasyny görkezmek bolar. Hywadan ýörite Köneürgeji görmek üçin gaýdan Eýranly ilçi we alym Rizakulihan Hidaýatyň 1851-nji ýylda geçen ýoly gyzyklydyr. Ol Hywadan cykyp Daşhowuza gaýdypdyr. Soň Hilaleýinde, ýagny Ýylanlyda bolup, Ak depä gelipdir. Ak depeden soň Mädemingalada hem bir gije ýatyp, Köneürgenje gelip ýetipdir. Bu agzalan ýerlerde ilçiniň atly hemralary gijelerine düşlemeli bolupdyrlar. Ol ýurdyna dolanansoň «Safar nama-ýi-Horezm» atly kitap ýazypdyr. Hidaýat Köneürgenje eden sapary wagtynda bu gadymy şäherde gören gadymy ymaratlaryny we ýaşap geçen meşhur adamlary hakda ýatlamalar galdyrydyr.
Horezmiň paýtagty Hywa säherine göçürilenden soň hem Köneürgenje geler durar ekenler. Täze paýtagtyň gözel ymaratlary köp bolsada Köneürgençdäki gadymdan galan nusgalar köpçüligiň ünsünden düşmändir. Hywadan gaýdýan ýol Täzeürgenje, Şabada, Daşhowuza, Porsa degip geçip Köneürgenje gelipdir. Hywadan gaýdýan ýollaryň başga şahalary-da bolupdyr. Mysal üçin, Hywa, Gazawat, Tagtanyň üsti bilen ýene-de Daşhowuza ýa-da Ýylanla çykylýan ýollar bolupdyr. Biziň günlerimiziň asfalt ýollary hem gadymy kerwen ýollarynyň käte üstünden, käte golaýyndan geçip Köneürgenje ýetýär.
Daşarky çykgytlar[üýtget | edit source]
- [1] Ylmy edebiýatlarda oňa Tekeşiň mawzoleýi, halk arasynda bolsa Gökgümmez hem-de din wekili Şyh Şeripbabanyň aramgähi diýilýär.


c: text/html

text:
Aba serdar
XVI asyrda Türkmenistanyň Etrek, Gürgen etraplarynda ýaşap geçen görnükli türkmen serdary Aba serdar türkmeniň okly taýpasynyň kethudasy bolupdyr. Ol türkmen taryhynda “Aba serdaryň gozgalaňy” ady bilen belli bolan halk gozgalyňyna başarjaň serkerde hökmünde ýolbaşçylyk edipdir. Bu gozgalaňyň döremegine halk köpçüliginiň çykgynsyz jebir-sütemlere sezewar edilmegi sebäp bolupdyr.
Şol döwürlerde Etrek, Gürgen türkmenleri (gökleň, okly, ýemreli we beýlekiler) Hywa hanlygynyň raýaty hökmünde Horezm soltanlaryna agyr salgyt (pul, mal we nöker) töleýär ekenler. Munuň üstesine-de 1550-nji ýylda Eýranyň Astrabat welaýatynyň täze häkimi Keçel Şahberdiniň hem türkmenlerden agyr paç ýygnamaga synanyşmagy netijesinde, halys degnasine deglen halk ezijilere garşy aýaga galýar.
Gozgalaňçylar Aba serdaryň baştutançylygynda Eýranly salgyt ýygnaýjylaryň ýolbaşçysy hem-de Keçel Şahberdiniň garyndaşy Şatyr begi öldürýär. Muny eşidip, gahar-gazaba münen Keçel Şahberdi türkmenleriň üstüne agyr goşun çekip barýar. Okly türkmenleri onuň goşunyny derbi-dagyn edip, özüni hem tutup öldürýärler.
Şondan soň gozgalaňyň dabarasy dag aşýar. Bütün türkmen obalaryna, şeýle hem Astrabadyň käbir etraplaryna ýaýraýar. Eýran şasy Tahmasp şanyň (1527-1578) uly goşun iberip, Aba serdaryň gozgalaňyny ýatyrmak üçin eden birnäçe synanyşyklary şowsuz bolupdyr.
Aba serdar Eýran bilen öňden urşup gelýän özbek hökümdary Aly soltan bilen ylalaşyk baglaşýar we onuň köpüsi özbeklerden ybarat bolan goşunyna daýanyp, Eýran goşunlarynyň 1554-nji hem-de 1557-nji ýyllarynda uly hüjümlerini kül-peýkun edýär. Bu ýeňişler Aba serdara uly şöhrat getirýär. Ol bütün Astrabat welaýatyny diýen ýaly öz raýatlygyna geçirýär.
Türkmen atly ýigitleriniň serkerdesi Aba serdaryň bu söweşleriniň netijesinde bütün kenarýaka türkmenleri 10-12 ýyllap Eýran häkimiýetlerine garaşsyz bolupdyrlar. Gozgalaň netijesinde Etrek sähralaryndaky türkmen taýpalarynyň birleşmesi emele gelipdir. Birleşme Aba serdar öldürilenden (ol ukuda ýatyrka Eyran häkimiýetleriniň ýörite tabşyrgy bilen, öz pars aýalynyň guly tarapyndan öldürilýär) soň hem birnäçe wagtlap dowam edipdir we türkmenleriň özbaşdaklygyny gorap saklapdyr.
Batyr serkerde Aba serdaryň baştutanlyk eden gozgalaňy onuň öldürilmegi bilen kem-kemden ýatyşan hem bolsa, Türkmen halkyna syýasy taýdan uly abraý getiripdir. Soň-soňlar hem Astrabat ülkesinde türkmenleriň täsiri güýçli bolupdyr. Umuman, Aba serdar türkmen halkynyň azatlygy, garaşsyzlygy ugrunda jan aýaman göreşen gaýduwsyz serkerde hökmünde taryhda yz galdyran şahslaryň biridir.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hormatly hanymlar we jenaplar!
Ertir, 18-nji oktýabr güni - Azerbaýjanyň döwlet garaşsyzlygy baradaky Konstitusion aktyň kabul edilmeginiň 9 ýyllygy. 9 ýyl mundan ozal Konstitusion aktyň kabul edilmeginden soň Azerbaýjan öz garaşsyzlygyny gazanyp, indi 9 ýylyň dowamynda garaşsyz döwlet bolup ýaşap gelýär. Bu baýram bolan Azerbaýjanyň Garaşsyzlyk güni bilen Sizi, biziň bütin halkymyzy we biziň raýatlarymyzy tüýs ýürekden gutlaýaryn. Azerbaýjan halkyna parahatçylyk, asudalyk we eşret, şeýle hem biziň döwletimiziň garaşsyzlygynyň baky bolmagyny arzuw edýärin.
Şu gün biz taryhy waka mynasybetli bu ýere ýygnandyk. Mälim bolşy ýaly, 1994-nji ýylyň sentýabyrynda dünýäniň iri nebit kompaniýalarynyň köpüsi bilen Hazaryň Azerbaýjana degişli bölegindäki baý nebit känlerini bilelikde peýdalanma boýunça birinji şertnama gol çekildi. Şeýlelikde, Azerbaýjanyň täze nebit strategiýasy başlanýar. 1994-nji ýylda «Asyryň şertnamasyna» gol goýulmagy azerbaýjan halkynyň erkinliginiň we döwlet garaşsyzlygynyň netijesi bolup durýar.
Bu gün biz gol çekilen nebit şertnamasy yzygiderli amala aşyrylyp, öz netijelerini berýär diýip, çäksiz buýsanç duýgusy bilen aýdyp bileris.
Birinji şertnama Hazar deňiziniň nebit we gaz babatyndaky mümkinçiliklerini bütin dünýä aýan etdi. Häzirki wagt Azerbaýjanda nebit bilen bagly uly şertnamalarynyň 20-sine gol çekildi.
«Asyryň şertnamasynda» - «Azeri, «Çirag» känleri we Hazaryň Azerbaýjana degişli bölegindäki «Güneşli» käniň çuň suwly bölegini bilelikde peýdalanma baradaky şertnamada Azerbaýjanyň Döwlet Nebit Kompaniýasynyň 11 sany daşary ýurt nebit kompaniýalary bilen hyzmatdaşlygy göz öňünde tutulypdy. Bu hyzmatdaşlyk üstünlik bilen amala aşyrylýar. 1997-nji ýylda «Çirag» ýatagynda nebit gazyp çykaryldy. Bu ýatakdan alynýan nebit dünýä bazarlaryna eksportirlenýär. Şeýlelikde, biz gol çeken şertnamamyzyň praktiki netijelerini görýäris.
Elbetde, munuň ýaly şertnamanyň amala aşyrylmagynyň barşynda nebitiň uly mukdarynyň gazyp çykarylmagynyň göz öňünde tutulmagy sebäpli, şol nebitiň dünýä bazarlaryna eksport edilmeginiň hem göz öňünde tutulmagy zerurdy. Şonuň üçin birinji şertnamanyň netijesinde gazyp alynýan nebitiň dünýä bazarlaryna eksport etmek üçin dürli turbageçirijileri, şol sanda Baku - Tbilisi - Jeýhan Esasy Eksport turbageçirijisini gurma göz öňünde tutuldy.
Hut şol döwürden, 1994-nji ýyldan başlap, biz daşary ýurt nebit kompaniýalary bilen bilelikde Esasy Eksport turbageçirijisini - Baku - Jeýhan turbageçirijisini döretmek boýunça örän uly işi amala aşyrdyk, soňra bolsa, biz ony Baku - Tbilisi - Jeýhan diýip atlandyrdyk.
Mälim bolşy ýaly, biziň bu ugurdaky işimiz örän uly garşylyga we köp sanly kynçylyklara duş geldi. Birnäçeler şular ýaly eksport turbageçirijisiniň gurulmagy mümkin däldir diýdiler. Her niçik-de bolsa, geçen ýyllar boýy Baku - Tbilisi - Jeýhan turbageçirijisi bütin dünýä jemgyýetçiligiň üns merkezinde boldy. Emma biz - Azerbaýjan, Türkiýe, Gruziýa we konsorsiuma gatnaşan nebit kompaniýalary yzygiderli Baku - Tbilisi - Jeýhan turbageçirijisini gurmak meselesi bilen meşgullandyk, göreşdik we ol maksada ýetdik.
1999-njy ýylyň noýabyrynda OBSÝe-niň Ystambulda geçen maslahatynda gol çekilen şertnama biziň ähli işimiziň ýokary derejesi bolup durýar. Bu şertnama Azerbaýjan Respublikasynyň Prezidenti, Türkiýe Respublikasynyň Prezidenti, Gruziýanyň Prezidenti we Gazagystanyň Prezidenti gol çekdiler. Bu şertnama Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Prezidenti jenap Bill Klinton hem goluny goýdy.
Şunlukda, biziň köp ýyllyk işimiz şular ýaly syýasy resminamanyň kabul edilmegi bilen tamamlandy. Emma, şol wagtdan şu güne çenli geçen döwür ýeňil bolmady, sebäbi, Baku - Tbilisi - Jeýhan turbageçirijisiniň gurluşygy, bahasy we başga söwda-tehniki meseleri bilen bagly dürli pikirler boldy. Ol dürli pikirler kosorsiuma girýän kompaniýalaryň arasynda hem boldy. Şonuň üçin bu ugurda hem uly işiň alynyp barylmagy zerurdy.
Bu iş Azerbaýjan, Türkiýe we Gruziýa, şeyle hem olaryň degişli edaralary tarapynda amala aşyryldy. Amerikanyň Birleşen Ştatlary, olaryň hökümeti hem elmydama bu işiň gidişini goldaýardylar. Ähli tehniki we söwda meseleleri boýunça ylalaşyk gazanyldy. Şonuň netijesinde, Azerbaýjanyň Döwlet Nebit Kompaniýasy we Azerbaýjan halkara operasion kompaniýasyna girýän kompaniýalar bilelikde Baku - Tbilisi - Jeýhan Esasy Eksport turbageçirijisini gurma baradaky söwda-tehniki şertnamalary taýýarladylar. Bu gün biz şol şertnamalara gol çekmek üçin ýygnandyk.
Bu şertnamalara şu gün Azerbaýjanda, onuň paýtagty - Baku şäherinde, ertir - Gruziýada, Tbiliside, birigün bolsa - Türkiýede gol goýulmagy göz öňünde tutulýar. Elbetde, şertnamalara gol çekme bu ugurda täze döwri açar, Baku - Tbilisi - Jeýhan Esasy Eksport turbageçirijisiniň iş ýüzünde gurluşygy başlanar.
Jemleýji söz
Hormatly hanymlar we jenaplar, dostlar!
Bu gün biziň ählimiz taryhy güni, taryhy minutlary başymyzdan geçirýäris diýen pikir bilen razylaşýarys.
1994-nji ýylyň sentýabyrynda Azerbaýjanda birinji nebit şertnamasyna gol çekilen mahaly biz çäksiz buýsanç duýgusyny we bagty başdan geçirýärdik, Azerbaýjanyň bu ugurdaky eşretli gelejegini görýärdik.
Mälim bolşy ýaly, muňa şübhe bilen garaýan adamlar boldy, ynanman päsgel berenler hem boldy. Hem Azerbaýjanda hem ýurdyň çäkleriniň daşynda bu şertnama bir tarapdan-a gabanjaňlygy, beýleki tarapdan bolsa, nägileligi emele getirdi. Emma azerbaýjan halky, her niçik-de bolsa, onuň aglabasy muňa taryhy waka we biziň garaşsyz ýurdumyzyň gelejegi üçin iň möhüm, ähmiýetli iş hökmünde garaýardy.
Soňky döwür biz üçin ýeňil bolmady. Biz daşyndan uly zor salynmaklyga sezewar bolduk. Metbugatda, birnäçe ýurtlaryň gazetlerinde şol barasynda aglabasy deň gelmeýän dürli pikirler çap edildi. Şeýlelik bilen, biz tarapdan amala aşyrylýan iş babatynda halkara jemgyýetçiliginiň aňynda we Azerbaýjanda şübhe döretmegi isleýärdiler.
Biziň daşary ýurtlardaky we ýurduň öz içindäki duşmanlarymyz bu şertnamanyň Azerbaýjanyň döwlet garaşsyzlygyny berkitmek üçin iň möhüm wakalaryň biri bolup durýandygyny örän gowy düşünýärdiler. Bu şertnama gol çekilmeginden bir gün geçenden soň Azerbaýjana garşy uly meçewiň amala aşyrylmagy tötänden däldir. Biziň respublikamyzyň Milli howpsuzlyk ministrliginiň izolýatorynda jezasyny çekip oturan örän howply jenaýatkärler dürli güýçleriň kömegi bilen ol ýerden gaçýar, netijede, Azerbaýjanda durnuklylygy bozmak üçin belli bir mümkinçilik döreýär. Ondan bir hepde geçenden soň Azerbaýjanda iki sany döwlet syýasy işgärine garşy terroristik akt amala aşyrylyp, olar öldürilýär.
Onuň logiki dowamaty bolup, 1994-nji ýylyň 3-4-nji oktýabyrynda Azerbaýjanda ýaňadan ýaragly döwlet agdarylyşyga synanyşyk edilýär. biz öz halkymyzyň, milletimiziň güýjiniň we agzybirliginiň kömegi bilen ol synanyşygyň öňüni aldyk. Emma Azerbaýjanyň içerki we daşarky duşmanlary biziň ýurdumyzyň şular ýaly garaşsyz syýasaty alyp barmagyna we onuň garaşsyz ösüşine päsgelçilik döretmegi dowam edýärdiler.
Ondan alty aý geçenden soň Azerbaýjanda täzeden ýaragly döwlet agdarylyşyga synanyşyk edilýär. Ol daşary ýurtdan dolandyrylyp, ýurduň içindäki jenaýatçy güýçler tarapyndan gurnalýar. Juda gynansak-da, häzir oppozisiýadaky käbir partiýalar hem şol ýaragly döwlet agdarylyşyk synanyşygyna işjeň gatnaşdylar. Biz bu döwlet agdarylyşyga synanyşygyň hem öňüni aldyk. Gan döküldi, şehid bolanlar hem bar, emma biz Azerbaýjanyň garaşsyzlygyna, döwlet gurluşyna garşy çykyş edenleri derbi-dagyn etdik.
Ondan soňraky ýyllarda Azerbaýjan ýene-de köp sanly kynçylyklara duş gelýär. Bularyň ählisi Size mälim. Olaryň hemmesiniň ýeke-täk sebäbi bar. Daşarky we içerki duşmanlar Azerbaýjanyň garaşsyz döwlet bolup ýaşaýanlygyny, biziň garaşsyz ýurdumyzyň gün-günden berkeýänligini we biziň respublikamyzyň täze döwlet nebit strategiýasynyň uly gelejek barada şaýatlyk edýändigini görýärdiler. Ol adamlar bularyň ählisini togtatmak bilen Azerbaýjany gowşadyp, biziň ýurdumyzy käbir jenaýatçy toparlaryň güýji arkaly basyp almak üçin bu elhenç ýola düşýärler.
Geçen ýyllaryň dowamynda biz çakdanaşa kyn ýoly geçdik, azerbaýjan halkyny köp sanly howplardan halas edip, biziň ýurdumyzyň garaşsyzlygyny we döwlet gurluşyny goradyk. Azerbaýjanyň ykdysadiýetiniň ösmegi üçin döwlet nebit strategiýasyny yzygiderli amala aşyrdyk.
Bu ýerde Baku - Tbilisi - Jeýhan turbageçirijisini gurma hem biziň döwlet nebit strategiýamyzyň esasy bölegi bolup durýanlygy barada gürrüň edildi. Ähli meçewler we daşyndan bize zor salmalar puja çykdy. Soňky ýyllarda bolsa, Baku - Tbilisi - Jeýhan Esasy Eksport turbageçirijisiniň geçirilmegine garşy dürli wagyzlar we küşgürijilikli hereketler edilýärdi. Emma biziň erjelligimiz, garaşsyz demokratik Azerbaýjanyň daşarky ykdysady syýasaty, onyň dünýäniň uly döwletleri bilen, olaryň nebit kompaniýalary bilen hyzmatdaşlygy - bularyň ählisi biziň şu günki güne gelmegimize ýol berdi.
Şeýlelikde, Baku - Tbilisi - Jeýhan Esasy Eksport turbageçirijisi agyr ýoly geçdi. Emma biziň bu ýoly üstünlikli geçenimizi hemmeler görýär. Biz - Türkiýe Respublikasy, Gruziýa we Azerbaýjan Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň durnukly goldaw bermegi bilen bilelikde bu agyr ýoly geçip, bu gün eýäm soňky şertnamalara gol çekildi.
Häzir täze döwür açylýar. Bu gün eşidilen beýannamalar, hususan hem Dewid Wudwordyň aýdanlary biziň praktiki işe başlap, bu işiň üstünlikli amala aşyrylmagyna we 2004-nji ýylda Hazar deňiziniň nebiti Baku - Tbilisi - Jeýhan Esasy Eksport turbageçirijisi arkaly Ýerorta deňiziniň kenaryna geljekdigine şaýatlyk edýär. Biz muňa ynanýarys.
Biziň hemmämiz bilelikde - Türkiýe, Gruziýa, Azerbaýjan, daşary ýurt nebit kompaniýalary we olaryň wekili bolup çykyş edýän döwletleri Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň goldawy bilen gelejekde hem bu meýilnamany üstünlikli amala aşyrarys.
Ýurduň öz içindäki we daşyndaky biziň işimize päsgel bermek isleýälere bolsa, Azerbaýjan döwletiniň soňky ýyllaryň dowamynda, soňky 7 ýylyň içinde geçen agyr, ýöne öran üstünlikli ýoluna dogry baha berip, özleri üçin dogry netije çykarmaklaryny maslahat berýärin.
Bu işleriň ählisini biz Azerbaýjanyň ykdysadiýetini ösdürmek üçin amala aşyrýarys. Bu işleriň ählisini azerbaýjan halkynyň maddy hal-ýagdaýyny gowulamak üçin amala aşyrýarys. Biz bu işleri dürli döwletler bilen uzak möhletli hyzmatdaşlykda bolmak üçin amala aşyrýarys. Şonuň üçin meniň bu işiň üstünlikli iş ýüzüne geçiriljekdigine ynamym bar.
Men Azerbaýjan halkara operasion kompaniýasyny, Azerbaýjanyň döwlet nebit kompaniýasyny, Azerbaýjan döwletini, hökümetini we ähli azerbaýjan halkyny bu resminamalara gol goýulmagy bilen gutlaýaryn.
Biz estafetany Gruziýa, soňra bolsa, Türkiýe Respublikasyna geçirýäris. Jenap Wudworddan meniň gutlaglarymy, meniň aýratyn salamymy, meniň sylag-homatymy Gruziýanyň Prezidenti, meniň dostum Eduard Şewarnadze we ähli gruzin halkyna gowşurmagyny haýyş edýärin.
Şeýle hem Biziň iň oňat arzuwlarymyzy Türkiýe Respublikasynyň Prezidenti hormatly Ahmet Nejet Sezera, Türkiýe Respublikasynyň premýer-minisri hormatly Býülend Ejewite we doganlyk türk halkyna gowşurmagyňyzy haýyş edýärin.
Ýene-de bir gezek Siziň ähliňizi gutlap, ähliňize bu ýolda üstünlik arzuw edýärin.


text:
Türkmenistanyň Söwda-senagat edarasynda “Türkmengurluşyk — 2018” halkara sergi we “Türkmenistanyň gurluşyk pudagynyň ösüşi” atly maslahat açyldy. Halkara forumy gurluşyk pudagynyň ösdürilmegine aýratyn ähmiýet berýän Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň Kararyna laýyklykda geçirilýär. Forum Gurluşyk we binagärlik ministrligi, “Türkmenawtoýollary” döwlet konserni bilen bilelikde gurnaldy.
Döwlet Baştutanymyzyň başlangyjy bilen welaýatlarda we paýtagtymyzda amala aşyrylýan durmuş-ykdysady maksatnamalaryň çäklerinde durmuşa geçirilýän iri möçberli gurluşyk işleri Türkmenistanyň halk hojalyk toplumyny okgunly ösdürmegiň möhüm şertidir. Gurluşyk işleriniň möçberiniň yzygiderli ösdürilmegi bu pudagyň gurluşyk serişdeleri bilen bökdençsiz üpjün edilmegini talap edýär. Bu işler gurluşyk serişdelerini öndürýän täze kärhanalary gurmak, hereket edýän kärhanalaryň durkuny täzelemek we döwrebaplaşdyrmak, önümçilige täze tehnologiýalary ornaşdyrmak arkaly ýola goýulýar. Öndürilýän ýokary hilli önümler gurluşyk we senagat pudagynyň maddy-enjamlaýyn binýadyny has-da pugtalandyrýar.
Şu gezekki sergi ýurdumyzyň gurluşyk pudagynyň okgunly ösüşiniň özboluşly görkezijisi bolup durýar. Halkara forumyň esasy maksady we wezipesi gurluşyk pudagynyň gazanan üstünliklerini hem-de ýeten sepgitlerini we döwrebap tehnologiýalary, taslamalary hem-de gurluşyk pudagynyň harytlaryny görkezmekden, söwda-ykdysady gatnaşyklary giňeltmekden, innowasiýa işlerini ösdürmekden, bäsdeşlige ukyply önümleri öndürmekden, nowasiýa häsiýetli gurluşyk tehnologiýalary ulgamynda tejribeleri we maglumatlary alyşmakdan, haryt öndürijileriň hem-de sarp edijileriň arasynda özara bähbitli şertnamalary baglaşmak üçin amatly şertleri döretmekden ybaratdyr.
Halkara pudaklaýyn sergi geçirilýän ýyllarynyň dowamynda gurluşygyň, binagärligiň, gurluşyk serişdeleri senagatynyň hem-de binalaryň bezeg işlerini ýerine ýetirmek ulgamynda iň abraýly halkara gözden geçirilişleriň birine öwrüldi. Foruma gatnaşýanlaryň wekilçilikli düzümi hem-de barha artýan sany dünýäniň işewür toparlarynyň Türkmenistanyň ýokary depginler bilen ösýän gurluşyk pudagyna ägirt uly isleg bildirýändikleriniň subutnamasydyr.
Halkara sergisiniň açylyş dabarasyna hökümetiň agzalary, Mejlisiň, pudaklaýyn ministrlikleriň we dolandyryş edaralarynyň, ýurdumyzda işleýän diplomatik wekilhanalaryň ýolbaşçylary, halkara guramalaryň wekilleri, ýurdumyzyň we daşary ýurtlaryň işewürleri, alymlar, bilermenler, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri gatnaşdylar.
Ýygnananlar hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň Gutlagyny uly ruhubelentlik bilen diňlediler. Milli Liderimiziň nygtaýşy ýaly, häzirki wagtda ata Watanymyzyň ähli künjeklerinde ýaşaýyş-durmuş we önümçilik maksatly döwrebap binalaryňdyr desgalaryň gurluşyklary güýçli depgin bilen alnyp barylýar. Eziz Diýarymyzda alnyp barylýan gurluşyklaryň dünýä ölçeglerine kybap gelýändigi we şolarda milli binagärlik ýörelgeleriniň dowam etdirilýändigi guwandyrýar. Bu bolsa, ýerli hünärmenlerimiziň ýylsaýyn tejribe toplaýandygyna hem-de netijeli işlemegi başarýandygyna güwä geçýär.
Döwlet Baştutanymyz şu gezekki halkara serginiň hem-de maslahatyň Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Türkmenistanyň gurluşyk senagatynyň ýeten sepgitlerini giňden wagyz etmekde, hünärmenlerimiziň hem-de olaryň dostlukly döwletlerden kärdeşleriniň tejribe alyşmagy, geljekki täze binalaryň taslamalaryny ara alyp maslahatlaşmaklary üçin şertleri döretmekde uly ähmiýetiniň boljakdygyna ynam bildirdi. Döwlet Baştutanymyzyň dabara gatnaşyjylara iberen Gutlagy joşgunly elçarpyşmalar bilen garşylanyldy.
Her ýyl geçirilýän sergi oňa gatnaşyjylaryň wekilçilikli düzümi hem-de sany boýunça abraýly sergileriň birine öwrüldi, bu bolsa dünýäniň işewür toparlarynyň Türkmenistanyň batly depginler bilen ösýän gurluşyk senagatyna uly gyzyklanma bildirýändigini tassyklaýar.
Şu ýyl giň gerimli sergä dünýäniň 14 döwletinden — Hytaýdan, Russiýadan, Germaniýadan, Ispaniýadan, Birleşen Arap Emirliklerinden, Awstriýadan, Fransiýadan, Gresiýadan, Finlýandiýadan, Polşadan, Türkiýeden, Gazagystandan, Azerbaýjandan, Ukrainadan 130-dan gowrak kompaniýalar iri möçberli sergileri bilen gatnaşýarlar.
Bu ýerde görkezilýän önümler we gurluşyk serişdeleri işewürleri, hünärmenleri hem-de öz ýaşaýyş jaýyny, edara binasyny, kottejini abatlamak ýa-da bezemek isleýän islendik raýaty hem-de gurluşyk tehnologiýalarynda, enjamlar, serişdeler we gurallar babatynda diňe okuw kitaplary bilen däl-de, iş ýüzünde tanyşmak isleýän talyplary we orta okuw mekdeplerinde okaýan okuwçylary gyzyklandyryp biler. Sergi täjirçilik şertnamalaryny baglaşmak, mahabat işlerini geçirmek, maýadarlary gözläp tapmak üçin ajaýyp mümkinçilikleri döredýär.
Mälim bolşy ýaly, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow döwrebap ylmy önümçilikleriň ulanylmagyna aýratyn üns berýär. Mysal üçin, sergide ylmy işläp taýýarlamalar, dürli pudaklarda, şol sanda elektroenergetika ulgamynda amala aşyrylýan innowasion taslamalar görkezildi. Bu ýerde Marynyň Döwlet elektrik bekediniň çäginde bina edilýän garyşyk bug-gaz elektrik bekediniň gurluşygynyň taslamasyny görmek bolýar. Onuň gurluşygy “Türkmenenergo” döwlet elektroenergetika korporasiýasynyň buýurmasyna laýyklykda ýerine ýetirilýär.
Marynyň DES-niň düzüm bölegi bolup durýan elektrobeket 1574 megewat bolan kuwwatlylyga niýetlenendir. Onuň ulanmaga berilmegi bilen Türkmenistanyň esasy DES-iniň umumy kuwwatlylygy iki esse artar. Ýöne onuň esasy artykmaçlygy ekologiýalylygy hem-de galyndysyz önümçilik häsiýetli bolmagy, şeýle hem serişdeleriň tygşytlanmagyndan ybaratdyr, çünki garyşyk elektrobeket üçin ýangyç bolup, diňe bir gaz däl, eýsem, suw bugy hem hyzmat eder.
Şunda peýdaly hereketleriň görkezijisi (PHG) bir ýarym esse — 34,2 göterimden 57 göterime çenli artar, howa bölünip çykýan zyýanly galyndylar bolsa 3 esse azalýar. Ýangyjyň sarp edilişi hem azalýar. Şeýle taslamalaryň amala aşyrylmagy Türkmenistanyň energiýa tygşytlaýjylar we ekologiýa howpsuzlygy babatdaky ýokary görkezijiler bilen baglylykda, tehnologiýalaryň ulanylmagyna maksadalaýyk geçilýändigine şaýatlyk edýär.
Sergide ýurdumyzyň gurluşyk pudagynda işleýän hususy bölümiň alyp barýan işleri giňden görkezilýär, soňky ýyllarda «Nusaý ýollary», «Altyn nesil», «Aktab», «Ajaýyp gurluşyk»,«Beýik bina» we beýleki köp sanly kompaniýalar iri taslamalary durmuşa geçirdi. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň milli ykdysadyýetimiziň hususy böleginiň ösdürilmegine aýratyn üns bermegi netijesinde telekeçilik işi gurluşyk pudagynyň has netijeli ugurlarynyň birine öwrüldi.
Soňky ýyllarda ýurdumyzyň hususy telekeçileri halkara ölçeglerine kybap gelýän gurluşyk serişdeleriniň onlarça görnüşleriniň önümçiligini özleşdirdiler. Şolaryň arasynda ýerli çig maldan öndürilýän hem-de bu harydyň daşary ýurtlardan getirilýän görnüşleriniň ornuny tutmaga gönükdirilen aýna mozaikasy binalary bezemekde köp ulanylýar.
Häzir Aşgabadyň binagärliginde mozaika pannolaryny ulanmagyň şowly mysallaryny görkezmek bolýar, şolar paýtagtymyzyň ýaşaýyş we dolandyryş binalar toplumynda sazlaşykly utgaşýar. Çeper çözgüdi boýunça dürli mozaikalary milli öwüşgin hem-de halk amaly sungatynyň däpleri birleşdirýär. Şu gün pudaklaýyn sergide görkezilen, ýurdumyzda aýna mozaikasynyň öndürilmegi türkmen gurluşykçylaryna bezeg serişdeleriniň daşary ýurtlardan getirilýän şu görnüşinden doly ýüz öwürmäge mümkinçilik berer.
Şeýle hem hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň türkmen önüm öndürijileriniň öňünde goýan wezipelerini amala aşyrmak maksadynda daşary ýurtlardan getirilýän harytlaryň ornuny tutýan önümleri artdyrmak bilen bagly ýurdumyzyň telekeçileri gön önümleriniň önümçiligini hem ýola goýdular, munuň üçin çig mal ýerli maldarçylyk toplumlaryndan gelip gowuşýar. Täze önümçilikleriň ýola goýulmagy netijesinde ýurdumyzda önümleriň täze görnüşlerini, şol sanda, döwrebap ýokary hilli aýakgaplary we mebelleri öndürmegiň mümkinçiligi peýda boldy. Bu önümler eýýäm içerki bazarda daşary ýurtly önümler bilen üstünlikli bäsleşýär, geljekde bolsa daşary ýurtlara ugradylar.
Sergide öňdebaryjy daşary ýurt gurluşyk kompaniýalary, şeýle hem innowasion gurluşyk we timarlaýyş serişdelerini, ýörite tehnikalary öndürýän «Poyatos», «Buig», «Rönesans», «Hebei Weizhengheng Modular House Technology», «Gap Inşaat», «Ticcurila», «Hofmann GmbH» ýaly kompaniýalar öz önümlerini görkezdiler.
Ýol gurluşygynda öz “nou-haularyny” Türkmenistana teklip etmäge taýýar kompaniýalaryň diwarlyklary sergä gatnaşyjylarda aýratyn gyzyklanma döretdi. “Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi” diýlip yglan edilen ýylda döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedowyň adybir kitabynda jikme-jik beýan edilen bu taryhy ýoly gaýtadan dikeldýän döwrebap ulag düzümini döretmek boýunça giň gerimli taslamalar amala aşyrylýar. Awtomobil ýollarynyň müňlerçe kilometrleri, köprüler, estakadalar, ýol aýrytlary — aýratyn inženerçilik çözgütlerini we täze tehnologiýalary talap edýän desgalar gurulýar.
Örtülýän daşy, sement, kerpiç, magdan däl gurluşyk serişdelerini, metal gurnamalary öndürýän edaralaryň, kärhanalaryň diwarlyklary ýurdumyzyň gurluşyk senagatynyň ösüş depginlerini görkezdi.
Sementiň öndürilişi gurluşyk serişdeleri senagatynyň ileri tutulýan ugrudyr. Ýurdumyzyň zawodlarynda sementiň uly isleg bildirilýän görnüşleri — örän berk we ýokary hilli portland sementi öndürilýär. Ol seýsmiki zolakda köp gatly binalary hem-de beýleki desgalary gurmakda ulanylýar. Mundan başga-da, nebit we gaz pudaklary üçin zerur tamponaž sementiň, binalaryň binýadyny tutmakda, köprüleriň sütünlerini we beýleki gidrotehniki desgalary gurmakda ulanylýan sulfat durnukly sementiň öndürilişi ýola goýuldy.
Şeýle hem sergide keramiki kerpijiň, armaturanyň, metal profilleriň, plastmas we aýna süýümli turbalaryň önümçiligine ýöriteleşdirilen kärhanalar bilen tanyşdyryldy, bu önümleriň öndürilişi ýurdumyzda artýar. Döwletimiziň tebigy serişdeleriniň baý gorlary keramzitiň öndürilişini artdyrmaga mümkinçilik berýär. Balkan welaýatyndaky Ýagman ýatagyndan alynýan argillit onuň üçin esasy çig mal bolup hyzmat edýär.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow ýurdumyzyň ylmy-önümçilik bilelelişiginiň öňünde nano we kompozit serişdelerini işläp taýýarlamaga işjeň goşulmak barada wezipäni goýýar. Häzir Türkmenistanda ýerli çig malyň esasynda ýurdumyz üçin täze önümleri — örän inçe bazalt süýümini we şondan taýýarlanylýan ýylylyk saklaýjy hem-de kompozit gurluşyk serişdelerini çykarýan senagat önümçiliklerini döretmek boýunça ýurdumyzyň kärhanalarynyň alyp barýan işleri dowam edýär. Bu önümler diňe bir içerki bazarda däl, eýsem, daşary ýurtlaryň bazarynda hem uly islegden peýdalanýar.
Bazalt süýümi örän berkligi bilen häsiýetlendirilýär. Ol polatdan 2,5 esse, aýna süýümden 1,5 esse berkdir. Bu önüm ýeňilligi, örän ýokary we pes temperaturalara, şeýle hem poslamalara, aşgarlaryň, kislotalaryň we beýleki himiki maddalaryň täsirine durnuklylygy bilen tapawutlanýar. Şu häsiýetlere eýe bolmagy netijesinde bazalt süýümi we şonuň esasynda taýýarlanylan, ses geçirmeýän hem-de ýylylygy saklaýan serişdeler häzirki wagtda dürli işlerde giňden ulanylýar. Bu serişdeleriň ulanyş möhleti 100 ýyldan hem geçýär.
Hususan-da, olar senagat we durmuş maksatly binalaryň gurluşygynda, ýurdumyzyň halk hojalyk toplumynyň dürli pudaklarynda ulanylýar. Bazalt süýüminden öndürilen önümler ekologiýa taýdan howpsuz serişdeleriň hataryna girýär, bu bolsa mälim bolşy ýaly, milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýurdumyzda öndürilýän önümlere bildirýän esasy talaplarynyň biri bolup durýar.
Dürli maksatly desgalaryň nusgalary paýtagtymyzy, ýurdumyzyň şäherlerini we obalaryny ösdürmegiň geljegini şöhlelendirdi. Olar dolandyryş we edara, söwda hem-de dynç alyş merkezleriniň, ýokary amatlykly ýaşaýyş jaýlarynyň taslamalarydyr. Ykdysady sergide görkezilen kaşaň ýaşaýyş toplumlarynyň, ak mermerli dolandyryş binalarynyň, kärhanalaryň innowasion taslamalary eýýäm ýakyn wagtda durmuşa geçiriler. Diwarlyklaryň mowzugy hem gyzyklydyr, çünki türkmen şäherleriniň we obalarynyň geljegine ser salmaga, özboluşly taslamalara baha bermäge mümkinçilik berýär.
Belent binalar, täze ýaşaýyş toplumlary, gök zolaklar «Sebitiň binagärlik merjeni» diýlip atlandyrylýan Türkmenistanyň ak mermerli paýtagtynyň bezegidir. Aşgabat şäheri barha gözelleşip, okgunly kemala gelýän megapolisiň çäklerini giňeldip, dünýäniň gözel paýtagtlarynyň hatarynda mynasyp ornuny berkidýär. Şäher ilatynyň ajaýyp durmuşda ýaşamagy we döredijilikli zähmet çekmegi üçin amatly daşky gurşawy döretmek, göwnejaý dynç almak hem-de boş wagtyňy peýdaly geçirmek üçin ähli mümkinçilikleri we hyzmatlary hödürlemek onuň ösüşinde esasy görkezijileriň biri bolup durýar diýip, döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow belleýär.
Döwlet Baştutanymyzyň talabyna laýyklykda ýaşaýyş jaý gaznasyny döwrebaplaşdyrmak bilen bir hatarda, ýokary amatlykly we otaglarynyň ýerleşdirilişi gowulandyrylan belent jaýlary däl-de, eýsem, kottej görnüşli jaýlaryň gurulmagy öňde goýlan maksatlary gazanmaga gönükdirilendir. Şunuň ýaly binalar döwrebap talaplara, adamlaryň şahsy isleglerine kybap gelýän amatly ýaşaýyş jaýlaryny saýlap almakda mümkinçilikleri artdyrýar.
Ata Watanymyzyň we mähriban halkymyzyň abadançylygy barada hemişelik alada giň gerimli özgertmeleriň başyny başlan döwlet Baştutanymyzyň üns merkezinde durýar. Şonuň netijesinde, ýurdumyz ähli ugurlarda uly üstünlikleri gazanyp, geljege tarap ynamly gadam urýar.
Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow ýurdumyzyň welaýatlary boýunça iş saparlaryny yzygiderli amala aşyryp, türkmen topragynyň ähli künjeklerinde ýaýbaňlandyrylan özgertmeleriň durmuşa geçirilişi, halkymyzyň ýaşaýyş-durmuş derejesini ýokarlandyrmak boýunça görülýän maksatlaýyn çäreler, Diýarymyzy senagatlaşdyrmak üçin ägirt uly mümkinçilikleri doly peýdalanmak boýunça wezipeleri çözmäge gönükdirilen möhüm düzümleýin taslamalaryň durmuşa geçirilişi bilen ýerinde tanyşýar.
Türkmenistanyň Prezidentiniň welaýatlary özgertmek boýunça 2020-nji ýyla çenli döwür üçin Milli maksatnamasynyň amala aşyrylmagyna uly ähmiýet berilýär. Bu adamlara ýokary ýaşaýyş-durmuş, döredijilikli zähmet çekmegi, göwnejaý dynç almagy üçin amatly şertleri üpjün etmäge gönükdirilendir.
Ýerli çig malyň esasynda gurluşyk serişdelerini öndürýän ulgam, düýpli we ýaşaýyş jaý gurluşygy bilen bir hatarda, uly döwlet goldawyna eýe boldy. Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow bu ulgama welaýatlaryň ykdysadyýetini ösdürmegiň, ilatyň iş bilen üpjünçilik meselelerini çözmegiň esasy alamaty hökmünde garaýar. Häzir pudagyň kärhanalary gurluşyk bazaryna sementi, diwarlyk panellerini we armirlenen bloklary, keramziti demirbeton önümlerini, keramiki kerpiji, örtülýän daşlary, termoýylmanan aýnany we beýlekileri öndürýär hem-de ugradýar.
Gurluşyk pudagyny ösdürmegiň wezipeleri hem-de bu ugurda halkara hyzmatdaşlygynyň mümkinçilikleri günüň ikinji ýarymynda öz işine başlan “Türkmenistanyň gurluşyk senagatynyň ösüşi” atly maslahatyň barşynda ara alnyp maslahatlaşyldy. Oňa ýurdumyzyň pudaklaýyn ministrlikleriniň we edaralarynyň, hususy işewürligiň ýolbaşçylary hem-de hünärmenleri, käbir daşary ýurtlaryň kompaniýalarynyň we kärhanalarynyň ýolbaşçylary hem-de wekilleri, žurnalistler, talyp ýaşlar gatnaşdylar.
Bu ýere ýygnananlara döwrebap tehnologiýalaryň hem-de dünýäniň şähergurluşyk tejribesiniň ösmegi bilen baglylykda, gurluşyk senagatyny ösdürmegiň esasy ugurlaryna bagyşlanan hasabatlar we habarlar hödürlenildi.
Maslahatda dürli gurluşyk taslamalarynyň, şol sanda gurulýan desgalaryň ygtybarlylygyny hem-de mäkämligini ýokarlandyrmagyň, ekologiýa we seýsmiki howpsuzlygyň talaplarynyň berjaý edilmegine degişli meseleleriň çözülmegine degişli çykyşlar diňlenildi.
“Türkmengurluşyk — 2018” atly halkara sergi 30-njy awgusta çenli dowam eder.
©Seýsmiki Taýdan Durnukly Gurluşygyň Ylmy-Barlag Instituty


text:
Youtubde gozum dushdi shu video-ga; Movzugyn adyny adalatsyzlyk diyip yazdym,yone adalatsyzlygam dal bu,\\\\\\\\\\\\\\\"UJAS\\\\\\\\\\\\\\\" diyyalera ruslar,ine shol.Hayvanlar diyesim gelya,yone hayvanam gaty gorer ony shu adamlara deneshdiryanim uchin. nirde bolup gechenini bilemok,kurdustan diyip eshitdim,bir ayal mashgalany erkekler ara alyp oldurishleri;21 asyrda bolup gechyan zat; sheyle zady gorenson,ol kabir bomba tashlayan yurda berekella diyesim gelya,yer yuzunden yok etmeli sheyle vagshylary... Şu yere basyn
Dunyadaki adalatsyzlyklar...
Köneler, cendrillon tarapyndan 10 years ago
-
shahyr
10 years ago
- Kürdüstan diýip ýurt ýok. Ýöne Türkiýedäki we Yrakdaky kürtleriň birleşip gurmagy hyýal edýän ýurtlary. Şol Yrakdyr belki.
-
cendrillon
10 years ago
- men yragyn kurtlerinin yashayan regionymyka diyip pikir etdim,beyle yurdun yoklugyna bilyan;
-
mc_merw
10 years ago
- Menä görip nerwim doňdy.
Sebäpsiz hiç bir ýerde de adamy beýdip depip öldürip, kamera düşürmeýäler.
Sebäp näme ?
Ýa şerigat ýa-da namys...
Adamlar okuwsyz, bilimsiz, pikirsiz bolany üçin şeýle bolýa. Wideoň ady \"Murdered Afgani Woman\", şeýle wakalar yrak, owgan, päkistan ýalak ýerlerde bolýa.
-
mc_merw
10 years ago
- Ol ýurtlarda bilim berýan mekdepler pully, şol sebäpli adamlar mugt diýip medreselere gitýäler. Ol ýerde näme öwretýäler belli däl. Netije de ýalňyş pikirler bilen fanatlar döreýä. Manchurian Candidate ýaly bir zatlar. Onsoň şeýle wideo seredip kimi garalasaň garalabermeli.
-
cendrillon
10 years ago
- ony goyan adam afgani diyip goyupdyr,yone aydylmagyna gora,afgani dal-de yrak yaly;
sebabi,mysh-myshlara gora, ol ayal mashgala,mashgalasynyn diyyan adamsyna barman,bashga biri bilen gachyp gidipmish,onam kakasy,erkek doganlary tutup yzyna getirip uly ilin onunde jezalandyran gunlerimish;
sherigat shu bolyan bolsa ...
-
mc_merw
10 years ago
- Oňa şerigat diýip bolmaýa, menem şerigaty kesgitläp bilmeýan.
Olar şeýleräk pikir bilen etýäler. Gyz gaçdy, namys-abyraý gitti, zyna eden bilen deň dereje iş etdi, dine göre öldürilmeli.
Din bahana, abyraýlary üçin etýäler.
-
shahyr
10 years ago
- şeýle ýagdaýlar Türkiýäniň gündogar taraplarynda hem bolýa. Öň bir waka okadym gazetden. Bir adamyň gyzy adaglanan adamsyna barjak däl diýipdir. Atasy 18 ýaşamadyk ogluna pyçakladyp öldürüpdür. Haýran galaýmaly.
-
Ga1taman
10 years ago
- walla yürek bulanç how bu wideo..
nadip goyup bildinizay.
gowy zatlary göreylin, gowy zatlar barada gürrün edelinle..
-
Farabi
10 years ago
- dogrymy aýtsam wideony doly seredip bilmedim, ýürek götermedi... :(
-
Batyrgyz
10 years ago
- mena dazhe seretjegem bolamok shol videony sebabi oten gezek ine barik komputera seret diydi bir dostum: seretsem : orus skin head oglanlar tajigi we dagestan oglanly kameranyn onunde odurdiler: dagestan oglanyn kellesini kesdiler,, a tajige name boldy bilmeyan.....
men shonda son birnace gunlap gaytarjak bolup yordim....
yok, beyle zatlary gorip bilemok..
-
Batyrgyz
10 years ago
- mc_merw --- \"şol sebäpli adamlar mugt diýip medreselere gitýäler. Ol ýerde näme öwretýäler belli däl. \"
Muslim Fundamentalism-e ovredyaler...
-
diwana
10 years ago
- menem yuregim goterenok sheyle zady. shunam dine bashyna seretdim.
bu zatlar dine medresede owredilyan daldir, mashgalalar sheyle ynanclara baglydyr. \"jehalet\" diyilyar. ylymsyzlyk, medeniyetsizlik. din\'e yalnysh dushunmegin ya-da onun bozulmagynyn netijesi.
-
ogugam
10 years ago
- eyyyy oooollll nama edayipdirlera ony?
kamera cekyan adamam nahili ankow ekenay.
ol ayalmy gyzmy bilemok welin,name den yagdayinda hem gunasini kanun onunde ceksin.ondan galsa allatagalanyn onunde jogabyny beredi eger guna is eden bılsa.
eger namys ucin olduren bolsalar.oldurenlerin edyani namysmyka?..ynha sonun ucin ylym bilim gerek jahylyyetden gutylmak ucin.medeniyet gerek.....
-
diwana
10 years ago
- hawa ylym bilim gerek, medeniyet ucinem shol gerek. duypde ylym bilim bar.
cendrillon: ol adamlar nahili erbetlik, akylsyzlyk, haywanlyk edyan hem bolsa; bu, olaryn ustune cozup olary gyrmak ucin yeterlik sebap dal. bashga yol bilen hem yok edilse bolar. eger barde olary olduryanleri dogry edyan hasap etsek onda dunyade ong bolan bir topar gyrgyncylyga-da menzesh logika bilen haklylyk berlip biler. emma beyle dal. ol adamlar nace jahyl hem bolsa yene-de adam. ol zatlar bilim berlip duzedilse bolar.
ol wagshylary yer yuzunden yok etmek ucin olary oldurmeli dal, olaryn kellesine ylym bilim sokup olardan wagshylygy chykarmaly.
men beyle zadyn finans tarapyny bilemok, ansatmy kynmy, belki mumkin bolman biler hazirki dunyade. yone ozum sheyle pikirde.
-
cendrillon
10 years ago
- aydyanlaryn dogry,diwana,olary gyrmak dogry dal,ol menin shokda yazan zatlarym;
sonuna chenliha seredip bilmedim,nameligini gordum-de sheyle vagshylygy edyan adamlara dunyadaki in erbet zady dilasim geldi...
-
kakabay
10 years ago
- CENDRİLLON dooooost şu zamanda oýandyňmy....
buna uruş diiiiýiiiilýar...uruşda çagany-aýaly sylamazlar. Seniň sözleriň dogry,nädogry diýemok.EMMA biziň oňa güýjümiz ýetmeýar.
-
kakabay
10 years ago
- CENDRİLLON dooooost şu zamanda oýandyňmy....
buna uruş diiiiýiiiilýar...uruşda çagany-aýaly sylamazlar. Seniň sözleriň dogry,nädogry diýemok.EMMA biziň oňa güýjümiz ýetmeýar.
-
bond
9 years ago
- cendrillon kakabay sizem irki adam ekeniniz.
-
daKING
9 years ago
- Bond dowam et arhiwleri dormegi
belke 1zatlar taparsyn
-
abcxx90
9 years ago
- bular yalam bir zat bormy.menä olara adam diyibiljekdäl. ejize ganym yerçekenler.


text:
Dünýä ykdysady giňişligine birleşmegiň häzirki zaman ýagdaýy Türkmenistanyň karz-pul bazarynyň ösüşine uly itergi berdi we milli hasaplaşyk töleg işini amala aşyrmagyň usullaryna uly täsir etdi. Kart önümleriniň ornaşdyrylmagy bazar subýektleriniň pul akymynyň hereketini kämilleşdirmeklige ýardam edýän ýagdaýyň iň bir progressiw esasyny düzýär. Müşderilere edilýän bank hyzmatlarynyň hilini gowulandyrmak we hyzmatlaryň hilini ýokarlandyrmak boýunça degişli işler geçirilýär. Biziň bankymyz hem öz müşderlerine dürli görnüşli amatlyklardan peýdalanmak üçin ýokary goraglylygy bolan, häzirki zaman elektron hasaplaşyklary geçirmeklige ukyply “Altyn-Asyr” bank kartlary bilen baglanşykly hyzmatlaryň we mümkinçilikleriň dürli görnüşlerini hödürleýär.
Ýagny raýatlar söwda merkezlerinde we beýleki dükanlarda satyn alnan harytlarynyň tölegini terminallaryň üsti bilen amala aşyrmaklyga mümkinçiligi bolýar. Raýatlar “Altyn-Asyr” bank kartlarynyň üsti bilen öz zähmet haklaryny, pensiýa we döwlet kömek pullaryny almaklyga, öz isleglerine görä bank kartlarynyň üsti bank geçirimlerini amala aşyrmaklyga, alnan kredit töleglerini, aragatnaşyk hyzmatlary üçin tölegleri, öz kart hasaplaryndan beýleki bir raýatyň kart hasabyna pul serişdelerini geçirmeklige, bank kassalarynyň ýada bank geçirimleri arkaly kartlara öz serişdelerini salmaklyga, kart hasaby boýunça geçirilen işler barada jikme-jik maglumatlar, SMS arkaly habarlary almaklyga, islendik ýerde ýagny Türkmenistanyň ähli welaýatlarynda bankomatlaryň üsti bilen nagt pul serişdeleri çykarmaklyga mümkinçilikleri bolar.
Bank kart hasabyndaky pul serişdelerine ýyllyk 5(bäş) % göterim derejsinde her aýda göterim hasaplanylýar ( hasapdaky goýumyň möçberine goşmak bilen). Türkmenistanyň “Türkmenistan” DTB-y ähli raýatlara “Altyn-Asyr” bank kartlarynyň amatlyklaryndan peýdalanmaklyga çagyrýar.
Banklaryň kart ulgamy
Dünýä ykdysady giňişligine birleşmegiň häzirki zaman ýagdaýy Türkmenistanyň karz-pul bazarynyň ösüşine uly itergi berdi we milli hasaplaşyk töleg işini amala aşyrmagyň usullaryna uly täsir etdi. Kart önümleriniň ornaşdyrylmagy bazar subýektleriniň pul akymynyň hereketini kämilleşdirmeklige ýardam edýän ýagdaýyň iň bir progressiw esasyny düzýär. Müşderilere edilýän bank hyzmatlarynyň hilini gowulandyrmak we hyzmatlaryň hilini ýokarlandyrmak boýunça degişli işler geçirilýär. Biziň bankymyz hem öz müşderlerine dürli görnüşli amatlyklardan peýdalanmak üçin ýokary goraglylygy bolan, häzirki zaman elektron hasaplaşyklary geçirmeklige ukyply “Altyn-Asyr” bank kartlary bilen baglanşykly hyzmatlaryň we mümkinçilikleriň dürli görnüşlerini hödürleýär.


text:
Gyrgyzystanyň prezidenti Almazbek Atambaýew Merkezi Aziýa ýurdunda 15-nji oktýabrda beriljek ses berişligiň öňündäki dartgynlyklar arasynda, ýurtda öz ornuna prezident saýlamak üçin geçirilýän saýlawlaryň öňdebaryjy kandidatyny daşary ýurduň “şestýorkasy” (altylygy) diýip atlandyrdy.
Atambaýew 13-nji oktýabrda eden çykyşyynda hiç bir kandidatyň ýa ýurduň adyny agzamady, emma ol sözler saýlawa gatyşmakda we dolandyjy partiýanyň kandidatynyň esasy garşydaşy, biznesmen Ömürmek Babanowy goldaýan Gazagystana gönükdirilendi.
"Indi daşary ýurduň puldarlary we häkimiýet eýeleri biziň boýnumyza öz altylyklaryny atjak bolýarlar” diýip, Atambaýew günortadaky Batken regionyna sapary wagtynda aýtdy.
"Bizi öz pullary bilen satyn almagy başarmansoňlar, olar indi bizi gorkuzmaga çalyşýar” diýip, ol gyrgyz resmileriniň serhet barlaglarynyň güýçlendirilendigi we munuň Gazagystana barýan adamlaryň we maşynlaryň sagatlap gijä galmagyna sebäp bolandygy barada aýdanlaryny nazara alyp aýtdy.
"Azyndan 3 müň ýyllyk taryhy bolan gyrgyz halky hiç wagt üç günlük gabaw bilen gorkuzylyp bilinmez we hiç haçan kimdir birleriniň altylygyna ses bermez” diýip, Atambaýew aýtdy.
Atambaýew konstitusiýa esasynda ikinji möhlet prezidentlige dalaş edip bilmeýär we alty millionly ýurduň indiki prezidentiniň Sooronbaý Jeenbekow bolmagyny, ýagny onuň saýlawlarda üstün çykmagyny isleýändigini açyk-aýdyň etdi. Sooronbaý Jeenbekow onuň ozalky premýer-ministri we dolandyryjy Sosial demokratik partiýanyň kandidaty bolup durýar.
Babanowyň kampaniýasy 13-nji oktýabrda Atamaýewiň “kandidata beren masgaralaýjy bahasyny” ret etdi we prezidenti “dogruçyl saýlaw” geçirmek barada beren “wadasynda” durmaga hem-de kandidatlaryň hiç birini açyk goldamazlyga çagyrdy diýip, Russiýanyň “Interfax” habar gullugy habar berdi.
"Siziň aýdýan sözleriňiz, soňky ýyllaryň görkezişi ýaly, kanun goraýjy häkimiýetleriň we sudlaryň çykarýan kararlaryna gönüden-göni täsir ýetirýär. Biz bu adalatsyzlyk, kanuny, açyk we bäsleşikli saýlaw prinsiplerini bozýar diýip hasaplaýarys” diýip, “Interfax” habar gullugy Bişkekde çap edilen beýanata salgylanyp ýazdy.
Atambaýewiň soňky aýdan sözleri onuň 7-nji oktýabrda gazak häkimiýetlerini “Gyrgyzystanyň içerki işlerine gatyşmakda” we Babanowy açyk goldamakda aýyplap eden çykyşynyň bölekleýin gaýtalanmasy boldy.
Atambaýew şol çykyşynda sowet döwründen bäri häkimiýetde oturan gazak prezidenti Nursoltan Nazarbaýewi uzak wagtlyk dolandyryşy üçin tankyt etdi.
Bu aýyplamalar Nazarbaýew 19-njy sentýabrda Babanow bilen duşuşandan soň ýüze çykdy. Babanow Jeenbekow bilen bilelikde saýlawlardaky bäsleşigiň öňüni çekýär we goňşy ýurduň saýlaw kampaniýasy wagtynda olaryň biri bilen duşuşmagy o diýen kadaly zat däldi.
Babanowa edilýän basyşy artdyrmak bilen, Gyrgyzystanyň Baş prokuraturasynyň edarasy 13-nji oktýabrda onuň günorta Gyrgyzystandaky etniki özbeklere aýdan sözleriniň içinde “etniki ýigrenje meçew bermek elementleriniň” bolandygyny aýtdy.
Emma bu meselede resmi derňew geçiriljekdigi ýa-da onuň nähili netijelere getirip biljekdigi aýdylmady.
Gyrgyzystanyň Merkezi saýlaw komissiýasy 10-njy oktýabrda şol sözleri üçin duýduryş çap etdi we olaryň etniki agzalalyk döretmek ähtimallygynyň bardygyny aýtdy.
Bu Babanowyň kampaniýa düzgünlerini bozmakda aýyplanyp alan üçünji duýduryşydyr, birinji duýduryşy ol kampaniýa plakatlary bilen baglylykda, ikinjisini, saýlaw resmileriniň aýtmaklaryna görä, yslamçy ruhanyny öz kampaniýasyna gatnaşdyrandygy üçin aldy.
Bu duýduryş komissiýanyň Babanowyyň saýlawa gatnaşmagyny gadagan etmäge çalyşmak ähtimallygy barada alada döretdi we tarapdarlary munuň saýlaw gününe şeýle golaý galanda bikanun boljakdygyny öňe sürdüler.
Atambaýewiň “gabaw” diýen sözleri gyrgyz-gazak serhedindäki ýagdaýlary nazarda tutýar, sebäbi ol ýerde onuň Gazagystany tankytlan ilkinji çykyşyndan bäri uly nobatlar döredi we gazak häkimiýetleri geçýän adamlaryň we maşynlaryň barlagyny haýalladan ýaly göründi.
Gazak resmileri gyrgyz saýlawlaryna gatyşýandyklary barada aýdylanlary ret etdiler we serhet geçelgesindäki haýallamalaryň “planlaşdyrylan serhet operasiýalarynyň” netijesidigini aýtdylar.
Gazagystanyň Merkezi saýlaw komissiýasy (OSK) 13-nji oktýabrda komissiýa agzasy Marat Sarsenbaýew saýlawlara syn etmek baradaky gyrgyz çakylygyny, “biziň ýurdumyzyň ol ýa-da beýleki görnüşde Gyrgyzystandaky ses berişlige gatyşmakda aýyplanmagyndan ätiýaç edip”, ret etdi diýdi.
Komissiýa bu karary goldady. Başlygyň orunbasary Konstantin Petrow “Gyrgyzystanyň prezidentiniň Gazagystan baradaky görlüp-eşidilmedik beýanatyndan soň” OSK gyrgyz saýlawlaryna gözegçilik etmez diýdi.
Emma muňa garamazdan OSK, GDA ýurtlarynyň, ÝHHG-nyň we Türki dilli ýurtlaryň Hyzmatdaşlyk geňeşiniň saýlaw gözegçileri missiýasynyň çäginde, 46 sany gazak resmisiniň saýlawlara syn etjekdigini hem aýtdy.


text:
Şeýle hem okaň
16.10.2018 | Hormatly Prezidentimiz Balkan welaýatyna ugrady
16.10.2018 | Türkmenistanyň Prezidenti “LG International Corporation” kompaniýasynyň ýolbaşçysyny kabul etdi
16.10.2018 | Türkmenistanyň Prezidenti “Hyundai Engineering Co., Ltd” kompaniýasynyň ýolbaşçysyny kabul etdi
15.10.2018 | Türkmenistanda ählumumy howplara garşy göreşmek boýunça sebit derejesindäki maslahat geçirilýär
15.10.2018 | Türkmenistanyň Prezidenti bilen Özbegistan Respublikasynyň Prezidentiniň arasynda telefon arkaly söhbetdeşlik boldy
12.10.2018 | Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisinden
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Malaýziýanyň daşary işler ministri jenap Dato Sri Anifah Amany kabul etdi.
Myhman türkmen topragynda bildirilen myhmansöýerlik üçin hoşallyk bildirip, Malaýziýanyň ýolbaşçylar düzüminden Döwlet Baştutanymyza we tutuş ýurdumyzyň halkyna aýdan bagtyýarlyk hem-de rowaçlyk baradaky arzuwlaryny ýetirdi.
Bellenilişi ýaly, Malaýziýada möhüm hem-de geljegi uly hyzmatdaş hökmünde ykrar edilen Türkmenistan bilen gatnaşyklaryň ösdürilmegine uly üns berilýär. Şunda iki ýurduň arasyndaky hyzmatdaşlyk gatnaşyklarynyň uly ynama we ýokary düşünişmek derejesine eýedigi nygtlady.
Pursatdan peýdalanyp, myhman Aşgabadyň sazlaşykly ösüşine haýran galýandygyny, onuň ýyl-ýyldan barha gözelleşýändigini belledi. Paýtagtyň binagärlik keşbindäki oňyn özgertmeler döwlet Baştutanymyzyň ýurdumyzyň gülläp ösüşine gönükdirilen döredijilikli syýasatynyň oňyn netijesidir.
Döwlet Baştutanymyz hoşniýetli sözler üçin minnetdarlyk bildirip, dostlukly ýurduň ýolbaşçylaryna iň gowy arzuwlaryny aýtdy. Hormatly Prezidentimiz Aziýa-Ýuwaş umman sebitiniň ýurtlary, şol sanda dünýäniň sazlaşykly ösýän döwletleriniň biri bolan Malaýziýa bilen netijeli gatnaşyklary berkitmegiň Bitarap Türkmenistanyň daşary syýasatynyň ilerii tutulýan ugurlarynyň biridigini aýtdy.
Duşuşygyň dowamynda hormatly Prezidentimiz we Malaýziýanyň daşary syýasat edarasynyň ýolbaşçysy soňky ýyllarda taraplaryň tagallasy netijesinde täze derejä çykan döwletara gatnaşyklarynyň möhüm ugurlary boýunça pikir alyşdylar. Döwlet Baştutanymyz we myhman dürli ugurlardaky netijeli gatnaşyklary işjeňleşdirmek üçin ägirt uly kuwwatlyklaryň we giň mümkinçilikleriň bardygyny kanagatlanma bilen belläp, iki ýurduň ykdysadyýetleri üçin wajyp hasaplanylýan nebitgaz pudagy boýunça özara gatnaşyklar baradaky meseleleriň üstünde durup geçdiler.
DIM-niň ýolbaşçysy işjeň syýasy, söwda-ykdysady gatnaşyklary mundan beýläk-de pugtalandyrmak barada aýtmak bilen, milli Liderimiz iki ýurduň halklarynyň arasyndaky dostluk gatnaşyklarynyň berkidilmegini üpjün edýän medeni-ynsanperwer hyzmatdaşlygynyň ösdürilmegi barada aýtdylar.
Şunuň bilen birlikde, abraýly sebitara we halkara guramalarynyň çäklerinde ýola goýulýan türkmen-malaý gatnaşyklaryna işjeň häsiýetiň mahsusdygy bellenildi. Iki ýurt hem ählumumy gün tertibiniň möhüm meseleleri, ilkinji nobatda bolsa tutuş dünýäde parahatçylygy we howpsuzlygy, durnukly ösüşi üpjün etmek bilen baglanyşykly möhüm meseleler boýunça garaýyşlaryň hem-de çemeleşmeleriň umumydygyny beýan edýär.
Duşuşygyň ahyrynda hormatly Prezidentimiz we Malaýziýanyň daşary işler ministri birek-birege iň gowy awzuwlary aýdyp, milli bähbitleri hem-de dostlukly ýurtlaryň ösüşiniň esasy ugurlaryny nazara almak bilen, uzakmöhletleýin esasda ýola goýulýan özara peýdaly hyzmatdaşlygyň yzygiderli ösdüriljekdigine ynam bildirdiler
Duşuşyga Malaýziýanyň Türkmenistandaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly ilçisi Roseli bin Abdul gatnaşdy.
Copyright 2012-2018 Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi - Türkmenistan bu gün


text:
TÜRKMENISTANYŇ ILÇIHANASY
RUSSIÝA FEDERASIÝASY - MOSKWA
TÜRKMENISTAN WE BÜTINDÜNÝÄ GÜMRUK GURAMASY HYZMATDAŞLYGY GIŇELTMEK BOÝUNÇA MESELELERI ARA ALYP MASLAHATLAŞDYLAR
13 Oktýabr 2018
BRÝUSSELDA TÜRKMEN-BELGIÝA SYÝASY GEŇEŞMELERI GEÇIRILDI
13 Oktýabr 2018
TÜRKMENISTAN WE ÝB HALKARA MESELELERINI WE ENERGETIKA HYZMATDAŞLYGYNY ARA ALYP MASLAHATLAŞDYLAR
13 Oktýabr 2018
TÜRKMENISTANYŇ TEBIGATY GORAMAK JEMGYÝETINIŇ DÖREDILMEGINIŇ 50 ÝYLLYGYNA BAGYŞLANAN HALKARA YLMY MASLAHATY
12 Oktýabr 2018
BRÝUSSELDA TÜRKMEN-BELGIÝA SYÝASY GEŇEŞMELERI GEÇIRILDI
Şenbe, 13 Oktýabr 2018
Türkmenistanyň Prezidenti
Gurbanguly Berdimuhamedow:
"Dünýäniň häzirki ösüşiniň esasy ugurlary we olar babatynda biziň ýurdumyzyň tutýan orny Türkmenistanyň giň we doly möçberli halkara hyzmatdaşlygyny ösdürmek üçin saýlap alan ýolunyň, onuň häzirki zamanyň - syýasatyň, ykdysadyýetiň, söwdanyň, maglumat, medeni, ylym-bilim, gumanitar we beýleki ugurlardaky möhüm meselelere işjeň gatnaşmagynyň dogrulygyny tassyklaýar."
13 Oktýabr 2018


text:
Täçmahal örän owadan binalaryň biridir.Göreni haýrana goýan bu kümmetiň düýbi 1630-njy ýylda Babyr imperiýasynyň Teýmirogullary dinasiýasynyň 5-nji hökümdary Şah Jahan tarapyndan tutulýar.Kümmet Agra şäherinde, Ýamuna derýasynyň kenarynda ýerleşýär. Ol söýginiň hormatyna dikeldilen iň uly we iň naýbaşy bina hasap edilýär.Ony Şah Jahan biçak eý görýän ýanýoldaşy aradan çykansoň,şonuň hormatyna gurdurýar.
Hidistandaky Täçmahal kümmeti haçan we kim tarapyndan guruldy?
-
SiziňÝalyBiri
2 months ago
- Hindi şahyr: “Adamlar iki topardyr. Täçmahaly görenler we görmedikler” diýär. Elbetde ýöne ýere dünýäde ýedi täsinligiň biri bolmandyr. Ýek-tükleriň “Görenem puşman,görmedigem “diýän ýedi täsinligiň biri bolan Täçmahala, “Görmäge göz gerek,taryp etmäne söz” diýänler köp.
Şah Jihan 10 ýaşynda doglan gününe berilen altynlaryň sany-sajagy ýok. Duşmanlary bardy bu ýaş şazadanyň : Doganlary. Elbetde her wagt uly dogan şalyga geçip bilenok. Şol wagt 10 ýaşynda Erjüment Banu(Mümtaz Mahal) bilen kagyz üstünde nikalanýar. 16 ýaşynda aşyk bolup,öýlenmek üçin 5 ýyl garaşýar. Aradan 15 ýyl geçip Şah Jihan üstü-üstüne gazan ýeňişleri bilen at-abraý gazanýar. Ol wagt hökümdar, ozalky paýtagty bolan Agrada Gyzyl galada (Red ford)bolýardyrlar. Birnäçe gyzlar köşkde şazadaň emrindedi emma, aşyk, Mümtaz Mahala bolan söýgüsi gözüni kör eden. Mümtaz Mahal owadanlygy,akyly bilen tanalýady. Şah Jihan söýgüli aýalyny giden ýerine alyp gidip,onuň pikirlerini diňläp,halaýan zatlaryna üns bererdi.
Höhümdarlygyň barlykly mahaly, Şah Jihan höhüm sürýärkä aýaly Mümtaz Mahal, 14.çaga üstünden aýrylýar. Şah Jihan aýalynyň ölümünden soň, 8 gün iýmän-içmän otagyndan çykmaýar. 9.gün otagyndan çykyp daşary çykan mahaly,saçynyň agaryp,çökügli halda görülýär. Döwlet işini oňaýly ýerine ýetirip bilmän başlaýar. Söýgüli aýalynyň ölmeden öň islegini(görülmedik üýtgeşik zat) ýerine ýetirmek üçin ussalary çagyrýar. Ussalar saýlanyp seçilip Orta Aziýadan getirilýär. Şah Jihan Gyzyl galanyň ýanyndan Ýamuna derýasy geçsede özüne görünip durmasyny aýtýar .
Derýaň ýany bolany üçin deň agramlygyny saklamak üçin, piller bilen daşlar getirilip ýerden belli bir möçberine çenli goyup, daşdan dag ýasaýarlar. Ak mermerleriň yanyndan gyzyl we gara mermerlerem getirilip,şekildir suratlar çekilip gurulan Täçmahalyň geomertik çygyzy,sany,şekline häzirki inzhinerler haýran galmakda. Şekilleri emele getirmek üçin hiçhili galam,reňk ulanylman diňe mermeri oýup gara,gyzyl mermerden şekil ýasalan. Giren mahalyň Täçmahal hamana daşlaşýan ýaly görnüş bar,yza tarap ýöräniňde ýakynlaşýar. 4 sany minarasy daşyna egik dur azajyk eger,güýçli ýer titräp minaralar ýykylan mahaly daşyna ýykylmasy üçin. 4 minary uzakdan göni seredeniňizde, yzky minaralar görnenok. Her bir goýulan şekil,gapy Täçmahalyň 4 tarapynda hem edil şol ýerinde şol şekilde gurulan. 4 tarapyna bolsa Kurandan, Yasin aýaty aýratyn we üýtgeşik ýazylypdyr. Uzynlygy 82 metr. Howa gyzgyn bolsada içi salkyn. Sag tarapynda metjit,çep tarypynda myhmanhana bar. Käbir maglumatlarda 20 ýyl diýilsede Täçmahal 22 ýylda 1652-nji ýylda gurulyp gutarýar. Girişdäki binaň üstünde 22 sany gümmez goýulyp, 22 ýyldygyny aýtmakda Täç Mahalyň diwarlarynda altyn,merjenleriň bardygy orta atylan emma, nä dereje dogrydygy belli däl.
Täçmahalda günde 20müňdenem köp ussa işlän. Ertekilerde,gaýdyp gurulmasyn diýip, ussalaryň ellerini kesilendigi aýdylýar. Ussalaryň, agtyklarynyň agtyklaryny Täç Mahalyň ýanynda saklaýarlar. Her Anna güni olar aýlanyp, synlap, käbir mermerlere zeper ýeten bolsa täzeleýärler.
Dünýädäki gurulan iň romantik bina hasaplanylýan Täç Mahala “gideniňizde, ýüregiňizde ýanyňyzdan alyp gidersiňiz”diýipdirler. Muny gurmak üçin döwlet gaznasyndan giden altynlaryň sany-sajagy ýok. Güýç bilen söýgi birleşip emele gelen Täçmahalyň ýanyndan Şah Jihan özüne gara mermerden gurduryp başlan mahaly ogly,tahtdan düşürüp, tussag edip goýýar we şol tussaghanada-da aradan çykýar.
Täç Mahala ýylda 3 milýondan hem köp turist gelýär. Gurulmak üçin gaznadan sanalgysyz çykdaýjy çykarylan Täç Mahalyň girdeýjisi ,şuwagt Hindistanyň ekenomikasynda uly rol oýnaýar.
-
SiziňÝalyBiri
2 months ago
- Waharman sen ertir.çom-da hem barmydyň?
-
Waharman
2 months ago
- Ýok. Men ýürekdeş.ru da bar. Allaş atly agza men.
-
SiziňÝalyBiri
2 months ago
- hmm aý ertirde hem bardyda waharman diýen biri!