text:
Ýurdumyzda her ýyl bellenilip geçilýän Hatyra gününde «Halk hakydasy» ýadygärlikler toplumyna gül çemenli baryp, Watan gahrymanlarymyzyň belent ruhunyň öňünde tagzym etmek, indi arzyly hem asylly däbe öwrüldi.
Hormatly Prezidentimiziň hemmetaraplaýyn goldawy netijesinde «Türkmenistan Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» ýylynyň aprelinden oktýabr aýy aralygynda Germaniýanyň paýtagty Berliniň Täze muzeýinde «Margiana Türkmenistanyň çäklerindäki bürünç asyryň şalygy» atly sergi geçirilýär.
Hormatly Prezidentimiziň: «Goňşy we beýleki döwletler bilen özara bähbitli, dostlukly gatnaşyklarymyz gün-günden ösýär» diýip parasatly bellemegi, Türkmenistanyň söwdada, ykdysadyýetde, syýasatda we medeni gatnaşyklarda dünýäniň ençeme ýurtlary bilen hoşniýetli, dostlukly gatnaşyklarynyň ýylsaýyn ýokarlanýandygyny aňladýar.
Beýik Seljukly döwletiniň meşhur weziri Nyzamalmülk «Syýasatnama» atly eserinde hökümdarlar barada şeýle diýýär: «Hökmigüýçli her döwürde bir adamy saýlap alyp, onuň şan-şöhratyny arşa çykarýar, oňa şalyk derejesini eçilýär.
Berkarar döwletimiziň Bagtyýarlyk döwründe, Gahryman Arkadagymyzyň parasatly syýasaty netijesinde, halkymyzyň mizemez agzybirligi dünýä ýaýyýar.
Halkara forum GDA gatnaşyjy döwletleriň Ynsanperwer hyzmatdaşlyk boýunça döwletara gaznasynyň guramagynda geçirildi.
Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalary netijesinde halkymyzyň milli mirasyny öwrenmäge, ony dünýä ýaýmaga uly üns berilýär.
Halkymyz gyz çagalara at dakanlarynda elmydama owadan atlary saýlamaga çalyşýarlar.
Berkarar diýarymyzda ylym-bilim ulgamyny özgertmek, ösdürmek, innowasiýalary giňden durmuşa ornaşdyrmak meselesi döwlet syýasatynyň esasy ileri tutulýan ugurlarynyň birine öwrüldi.
Hormatly Prizidetimiz geçen hepdäniň anna güni geçiren Ministrler Kabinetiniň mejlisinde ýurdumyzyň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň işi hakynda durup, diýarymyzyň uzak ýaşly raýatlary barada mähirli sözleri aýtdy.
Türkmenler gadym wagtlardan bäri baýdaga aýratyn sarpa goýupdyrlar. «Baýdak» häzirki wagta çenli dilimizde işjeň ulanylyp gelnen gadymy türkmen sözüdir.
Hormatly Prezidentimiziň parasatly ýolbaşçylygynda ýurdumyzy durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň baş milli maksatnamasyna laýyklykda döwletimiziň halk hojalygynyň ähli pudaklary, şol sanda deňiz we derýa ulaglar ulgamy hem döwrebaplaşdyrylýar, kämilleşdirilýär we dünýä ylmynyň soňky gazanan innowasion tehnologiýalarynyň esasynda ösdürilýär.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Gahryman Arkadagymyzyň parasatly ýolbaşçylygynda türkmen halkymyzyň milli medenýetine, mirasyna uly üns berilýär.
Türkmen halky ylym-bilime hemişe belent sarpa goýup gelen halklaryň biri.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda ýurdumyzyň halk hojalygynyň ähli ugurlarynyň, şol sanda ylym we bilim ulgamynyň has-da kämilleşmegine, rowaçlanmagyna, onuň dünýä ülňülerine laýyklykda ösdürilmegine giň ýol açyldy.
Türkmen bagşylary joşup aýdym aýdanlarynda aýdymyň öz şygyr bentleri bilen ugurdaş manyly sanamalary hem özlerinden goşup goýberýärler.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň parasatly ýolbaşçylygynda türkmeniň ruhy kämilligini, düşünje sagdynlygyny asyrlar boýy üpjün edip gelen milli mirasymyz çuňňur öwrenilýär.
Hormatly Prezidentimiziň tabşyrygy esasynda ýurdumyzda gowaça ekişi 2018-nji ýylyň 23-nji martynda Ahal, Mary we Lebap welaýatlarynda, 28-nji martda bolsa Daşoguz welaýatynda abraýly ýaşulularyň ak pata bermegi bilen badalga aldy.
Ata Watanymyz Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi hasaplanýar.
Hormatly Prezidentimiziň şu ýylyň 23-nji fewralynda Mary welaýatyna iş saparynyň çäklerinde Türkmenistan döwletimizde ýaýbaňlandyrylan giň gerimli özgertmeler bilen baglanyşykly taryhy ähmiýetli wakalar boldy.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň parasatly ýolbaşçylygynda döwletimiziň halk hojalygynyň ähli pudaklarynda, şol sanda ylym, bilim we medeniýet ulgamynda-da giň gerimli özgertmeler durmuşa geçirilýär.
Dünýä taryhynyň gatlaryna ösen medeniýetiň, sungatyň mekany bolup giren Türkmenistanyň gadymy ýadygärliklerinde geçirilýän arheologik gazuw-agtaryş işleriniň netijesinde ýüze çykarylan taryhy tapyndylar ylmy esasda öwrenilýär.
Soňky ýyllarda TYA-nyň Arheologiýa we etnografiýa instituty tarapyndan Nusaý Ürgenç kerwen ýolunyň ugrunda ýerleşen Paryzdepe, Şährihaýbar ýaly ýadygärliklerde alnyp barylýan işler bellärliklidir.
Gyzgynlygyndan hemem gyzyl burçuň ajysyndan ýaňa agzyňy ýakyp barýan unaş sowuklamanyň, dümewiň bire-bir emi.
TYA-nyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynda hem ösümlik dünýäsiniň köpdürlüligini artdyrmak, olary gorap saklamak boýunça işler ylmy esasda alnyp barylýar.
Türkmen milli göreşi medeniýetimiziň aýrylmaz bölegidir. Türkmen halky gadymy döwürlerden bäri göreş sungaty bilen içgin gyzyklanyp gelipdir.
Halyçylyk sungaty uzak heňňamlarda timarlanyp, gitdigiçe owadanlanyp, türkmeni dünýä ýüzüne tanadyp gelen milli guwanjymyzdyr, halkyň ýüzüniň tuwagydyr.
Daşky gurşawy goramak, ekologiýanyaýawlysaklamak bilen baglanyşykly meseleler häzirki zaman dünýäsinde esasy meseleleriň birine öwrüldi.
Ýurdumyzda ylym-bilime, dünýä ylmynyň iň soňky gazananlaryny özleşdirmäge uly ähmiýet berilýär. Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň tagallalary bilen ylym-bilim ulgamyny kämilleşdirmek babatda, alymlaryň işine itergi bermek, türkmen ylmynyň taze binýadyny tutmak boýun-ça düýpli işler amala aşyrylýar.
Öňňin, 15-nji iýunda hormatly Prezldentimiziň paýtagtymyzda we Ahal welaýatynda alnyp barylýan işler bilen dikuçarda, guşuçar belentlikden tanyşlykda, akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň ýadygärlik heýkelini Köpetdagyň belentliginde ýerleşdirmek barada aýdanlary halkymyzda uly buýsanç duýgusyny döretdi.
Şu gün ýurdumyzda giňden bellenilýän Ylymlar güni mynasybetli paýtagtymyzda Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasynyň Merkezi geňeşi we Ylymlar akademiýasy bilen bilelikde her ýyl geçirilýän ýaşlaryň arasynda ylmy işleriň bäsleşiginiň ýeňijilerine sylaglary gowşurmak dabarasy boldy.
Gadymy hem şöhratly taryhynda Änew, Nusaý, Dehistan, Marguş, Merw, Köneürgenç, Amul, Sarahs, Abywerd ýaly medeni ojaklary döredip, umumadamzat medeniýetiniň ösüşine uly goşant goşan türkmen halky ylym-bilime aýratyn sarpa goýup gelipdir.
Ylym biziň düşünjämizde, ýönekeýleşdirilip aýdylanda, döredijilikli işiň netijesidir.
Sagdynlygyn we ruhubelentligiň ýylynda ynsany bagtly, eşretli durmuşa ýetirýän güýç ylymdyr.
Halkymyz «It geldi gut geldi» diýýär. Gut sözi gadymy türkmen sözi bolup, ol bagt manysyny aňladýar.
Öz durmuşyny türkmen topragyndan üzňe görmedik alym-arheolog Wiktor Iwanowiç Sarianidi ömrüniň köp bölegini türkmen sährasynda, has takygy, Garagum çölünde, gadymy ýadygärlikleri öwrenmek üçin gazuw-agtaryş işlerini alyp barmak bilen geçirdi.
«Mirasa sarpa soýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan 2016-njy ýylyň 4-nji ýanwarynda geçiren wideoşekilli iş maslahatynda hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň müňýyllyklaryň dowamynda toplanan maddy we ruhy gymmatlyklaryny gorap saklamagyň döwlet syýasatynyň möhüm ugry bolup durýandygyny aýratyn nygtady.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzda bolup geçýän öz-gerişlikler halk hojalygynyň ähli pudaklaryny öz içine alyp, halkyň medeni babatda hem kämilleşmegine şert döredýär.
Milli Liderimiz şu ýylyň 13-nji ýanwarynda il içinde Paryzdepe ady bilen meşhur bolan gadymy taryhy ýadygärlige baryp gördi. Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, örän baý medeni-taryhy ýadygärliklere eýe bolan bu toprakda geçmişde dünýä ýaň salan beýik işler bitirilipdir: şäherler
döredilip, binalar gurlupdyr.
Şu ýylyň dowamynda paýtagtymyzda, onuň
töwereklerinde hem-de ýurdumyzyň welaýatlarynda agaç nahallarynyň 3 million düýbüni oturtmak bellenildi. Gahryman Arkadagymyz ýurdumyzyň baş şäheriniň binagärlik keşbini özgertmek hem-de abadanlaşdyrmak boýunça meýilnamalaryň öz wagtynda we
ýokary hilli ýerine ýetirilmegine berk gözegçilik etmegiň wajypdygyny sargyt edýär.
Edermen ekerançy daýhanlarymyzyň
nesilme-nesil çekip gelýän päk zähmeti netijesinde sadymy döwürlerden şu günlere gelip ýeten maddy mirasymyz bolan gawunlar milletimizin ruhy mirasynda-da ykjam orun alypdyr: türkmen dilinde, däp-dessurlarynda, halk döredljiliginde gawun bilen bagly aýtgylaryň, durnukly söz düzümleriniň, rowaýatlaryň... giden ulgamyny görmek bolýarŞu toý günlerinde şolaryň kähirini ýatlasak, datly gawunlarymyzyň ýakymyna hem-deýokumyna sarpa goýdugymyz bolar.
Geobotanika we Milli gerbariý gaznasynyň, şeýle hem Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň barlaghanalarynda biziň ýurdumyzyň dürlik künjeklerine bolan ýazky ekspedisiýanyň barşynda toplanan maglumatlary we ösümlik materiallaryny işläp taýýarlamak boýunça işler alnyp barylýar.
Häzirki döwürde ata-babalarymyz tarapyndan bize miras galdyrylan milli baýlyklarymyz bolan taryhy ýadygärliklerimizi öwrenmäge, olarda rejeleýiş, öň ki durkuny dikeldiş işlerini geçirmäge hem-de täze nesle abat ýagdaýynda ýetirmäge, olar barada nesihat işlerini alyp barmaga giň ýol açyldy.
Zenanyň şirin owazyna eýlenip, çagany uklatmak maksady bilen hiňlenilip aýdylýan sallançak başyndaky hüwdülerden başga-da, oňy ele alyp, bökdürip, hopba edip ýa-da aýagyň üstünde ýatyryp, yralaýan wagtyňda aýdylýan her hili çeper setirler hem folklor diýlip atlandyrylýan gymmatly hazynanyň içinde kän gabat gelýär.
Halkymyzyň ata-babadan gelýän halal we arassa ýoluny döwrebap dowam etdirýän hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň geçmiş taryhyny, edebiýatyny, sungatyny, milli däp-dessurlaryny täzeçil, töwerekleýin hem-de düýpli öwrenmegiň, nesillerimizi watansöýüjilik, halallyk, ynsan-perwerlik ruhunda terbiýele-mekde egsilmez hazyna bolan milli mirasymyzy dikeltmek bilen, halkymyzyň medeni-ruhy dünýäsini baýlaşdyrmagyň döwletimiziň gaýragoýulmasyz wezipeleriniň biridigini nygtaýar.
Häzirki döwürde iň wajyp meseleleriň biri hem ylym we önümçilik bähbitli ösümlikleriň tohumlarynyň asyl nusgalaryny genetika banklarynda saklamak hem-de olaryň nesil toplumynyň gorlaryny ýöriteleşdirilen ekin ýerlerinde diri görnüşde ösdürmek we öwrenmek bölüp durýar.
Ýakynda Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Tehnologiýalar merkezinde «Ýurdumyzy özgertmekde innowasion tehnologiýalar» atly ylmy maslahat geçirildi.
Milli Liderimiz ylym ulgamyny ösdürmegiň, alnyp barylýan ylmy-barlag işlerinde ýokary netijeleri gazanmagyň esasy şerti hökmünde ýaş alymlaryň täze neslini terbiýeläp ýetiş-dirmäge aýratyn üns berýär.
Hormatly Prezidentimiz Türkmenistanda düýpli we amaly ylymlary, innowasion senagaty ösdürmegi, ylmy, bilimi halka peýda berer ýaly derejä ýetirmegi wezipe edip goýdy we geljegi has uly bolan ylmyň ileri tutulýan ugurlaryny kesgitledi. Şol ugurlaryň biri hem ynsanperwer ylymlardyr.
Magtymgulynyň döredijiliginiň özeni türkmeniň gadymy hem baý halk döredijiligidir. Halkyň dünýa hakyndaky oýlanmalary, dünýa düşünmeleri ähli çuňlugy we danalygy bilen şahyryň döredijiligine siňipdir.
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynyň bu işi ýokary hünärli biolog-floristiçileri we sistematikaçylar amala aşyrýarlar. Bu işiň esasy ugry daşary ýurtlaryň howa şertlerine uýgunlaşan ösümlikleri ýurduň howa-toprak şertlerine uýgunlaşdyrmak ýa-da introduksiýa, ösümlikleriň seýrek duş gelýän görnüşlerini goramak bolup durýar.
Ýurdumyzyň çäginde ýerleşen taryhy ýadygärlikleri gorap saklamak, milli medeni mirasymyzy öwrenmek, wagyz etmek bilen baglanyşykly il-ýurt bähbitli işler Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe has giň gerim bilen dowam etdirilýär.
Merdana türkmen halkymyz gözbaşyny asyrlaryň jümmüşinden alyp gaýdýan, edermen pederlerimizden şu günki bagtyýar nesillere miras galan behişdi bedewlerimizi milli buýsanjy saýyp arzylaýar.
Hormatly Prezidentimiziň başlangyjy bilen «Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan üstümizdäki ýylda eziz Watanymyzy mundan beýläk hem ösdürmek, özgertmek ugrunda alnyp barylýan ägirt işleriň her biri milli mirasa sarpa goýmak bilen utgaşdyrylýar.
Bu prosess anyk, nätanyş ösümlik bilen alnyp barylýan işiň ykdysady we sosial maksada laýyklygyny, onuň ýerli flora bilen ekologik we biologik deňeşdirip bolujylygyny nazara almak bilen oýlanyşykly toplumlaýyn ylmy çemeleşmäni talap edýär.
Özüniň milli medeni, edebi we taryhy gymmatlyklary bilen adamzat jemgyýetiniň ösmegine saldamly goşant goşan türkmen halkynyň geçmiş taryhyny çuňňur öwrenmek we dünýa ýaýmak Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň döwlet syýasatynyň ileri tutudan ugurlarynyň biri bölüp durýar. Belent maksatlara beslenen bu ugurlary has-da ýaýbaňlandyrmak Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylynda giň gerime eýe bolýar.
Ol ýazgylar ilkinji gezek kiçi Bezegli deräniň diwar ýazgylarynda gabat gelýär. Diwar suratlary, alymlaryň pikirine görä, takmynan, 14 müň ýyl ozalrak döredilipdir. Şeýlelikde, şol gowak ýazgylaryndan 8 kilometr uzaklykda ýerleşýän Çendir jülgesiniň, Ak obasynyň, Gyzyl Ymam gonamçylygynyň gapdalynda, iki dagyň arasynda, beýik gumly dag depelerinde ýerleşen daş heýkelleriň ýaşy, takmynan, 10ó11 müň ýyla golaýdyr. Şol ýadygärlikler birbada döremändir. Olar müňýyllyklaryň dowamynda ýasalypdyr. Şonuň üçin olaryň dörän wagty we daşky şekili asyrlar boýunça üýtgäp durupdyr.
Repetek Döwlet biosfera goraghanasy 1927-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 27-sinde Gündogar Garagumuň ajaýyp gara ojar tokaýlaryny hem-de onuň daş-töweregindäki meýdanlary gorap saklamak üçin döredildi. Goraghananyň wezjpesine Garagumuň çägeli çölüniň aýratyn, ÖTjboluşly iiýtgeşik ösümlik we haýwanat dünýäsini öwrenmek, goramak hem-de dikeltmek işleri girýär. Olardan başga-da, demir ýol duralgalarynyň, säginelgeleriň we öri meýdanlaryndaky guýularyň töwereklerini gök-bagçylyga öwürmäge uly iins berüýär.
Türkmenistanyň biçak baý geçmişi bar. Bu gün Altyn depe, gadymy Merw, Coltan Sanjaryň mawzoleýyi, Köneürgenjiň binalary, Maşady-Misserian galalary, Nusaý galasy köpleri haýran galdyrýar. Bu ýadygärlikler dünýä siwilizasiýasynda aýratyn orun tutýar. Türkmenistanda olar bilen bir hatarda henize çenli doly öwrenilmedik ýadygärlikler hem az däldir.
«Türkmen dili» gazeti
11.07.2018
Sözi sarpaly alym
Halkymyz iňňän gadymy döwürlerden bäri ylma, bilime uly sarpa goýup gelýän halklaryň biri. Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalarynyň we irginsiz aladalarynyň netijesinde türkmen ylmy ösýär, kämilleşýär. Şonuň bilen birlikde, türkmen diliniň sözlük gory hem baýlaşýar. Şu mynasybetli Garaşsyzlyk ýyllary içinde türkmen diliniň orfoepiýasynda, sözlük düzüminde, grammatikasynda, söz ýasalyşda, dilimiziň dürli stilistik görnüşlerinde türkmen edebi diliniň ösüşi bilen bagly bolan düýpli meselelerini ýörite öwrenen halypa alymlaryň biri-de, dilçi alym Amanmuhammet Geldimyradowdyr.
Amanmuhammet Geldimyradow 1942-nji ýylyň 21-nji oktýabrynda häzirki Aşgabat şäheriniň Bagtyýarlyk etrabynyň Akdaşaýak obasynda dogulýar.
A. Geldimyradow 1959-njy ýylda Aşgabat şäherindäki 29-njy orta mekdebi tamamlap, şol ýylyň özünde Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň filologiýa fakultetiniň türkmen dili we edebiýaty bölümine okuwa girýär hem-de uniwersiteti 1964-nji ýylda tapawutlanan diplom bilen tamamlaýar. Ýokary okuw mekdebini tamamlandan soň bilimi boýunça filolog, türkmen dili we edebiýaty mugallymy hünärini ele alýar.
Çagalara bilim we terbiýe bermek höwesi ýaş alymy mekdebiň işiginden eltýär. Ol 1964-nji ýylyň 1-nji
sentýabryndan 1966-njy ýylyň noýabryna çenli Aşgabat şäherindäki 37-nji orta mekdepde türkmen dili we edebiýaty mugallymy bolup işleýär. 1966-njy ýylyň noýabryndan 1967-nji ýylyň dekabry aralygynda bolsa harby gullukda bolýar. Harby gullugyny tamamlap gelenden soň, 1967-nji ýylyň 22-nji dekabryndan Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat institutynyň leksikografiýa bölüminde uly laborantyň wezipesinde işläp başlaýar. Ýaş hünärmen söz toplamak, ýygnalan sözleri elipbiý tertibine salmak işi bilen meşgullanýar, sözlük makalalaryny düzmegiň inçe tilsimlerini ele almagyň üstünde zähmet çekýär
Dilçi alym 1968-nji ýylyň 24-nji oktýabrynda institutyň Alymlar geňeşiniň mejlisinde kiçi ylmy işgär wezipesine bellenýär we şol ýylyň içinde türkmen dili hünäri boýunça gaýybana aspirantura okuwa girýär. A. Geldimyradow aspiranturada okan döwründe meýilnamalaýyn işleriniň daşyndan, filologiýa ylymlarynyň doktory, professor Bäşim Çaryýarowyň ýolbaşçylygynda «Türkmen dilindäki leksik omonimleri kesgitlemegiň kriterileri» diýen temadan kandidatlyk dissertasiýasynyň üstünde işleýär. 1974-nji ýylyň iýunynda Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat institutynyň Dissertasiýalar goralýan ýöriteleşdirilen geňeşinde şol temada taýýarlan kandidatlyk dissertasiýasyny jemagat öňünde goraýar hem-de filologiýa ylymlarynyň kandidaty diýen alymlyk derejesine eýe bolýar. Ylmy işlerde tejribe toplan Amanmuhammet aga 1976-njy ýylyň 1-nji iýunynda uly ylmy işgär wezipesine bellenýär.
Türkmen diliniň egsilmez söz baýlygy, olaryň türkmen edebi dilinde ulanylyş aýratynlyklary, türkmen edebi dilini emele getirýän sözleriň dürs aýdylyşynyň we ýazylyşynyň gaýragoýulmasyz derwaýys meseleleri, edebi söz ulanyşda leksik, grammatik kadalaryň berjaý edilişi, diliň we sözleýşiň stilleri ýaly temalar dilçi alymyň dil biliminde önjeýli işlän ugurlary bolýar. Şeýle ylmy derňewleri aýry-aýry bölümler görnüşinde «Türkmen sözleýiş medeniýetiniň oçerkleri» ady bilen neşir edilen ýygyndyda «Diliň we sözleýşiň stilleri» hem-de «Grammatik normalar» ady bilen ýerleşdirilýär. Mundan başga-da, türkmen edebi diliniň möhüm meseleleri gozgalýan makalalary türkmen sözleýiş medeniýetiniň meselelerine bagyşlanan ýygyndylarda, ýurdumyzyň gazet-ěurnallarynda çap edilýär.
A. Geldimyradow türkmen diliniň orfoepiýasynda, leksik düzüminde, grammatikasynda, söz ýasalyşda, dilimiziň dürli stilistik görnüşlerinde türkmen edebi diliniň ösüşi bilen bagly bolan düýpli meseleleri ýörite öwrenýär. «Türkmen edebi dilinde wariantlaşma» ady bilen «Ylym» neşirýatynda neşir edilen monografiýasyny şeýle ylmy gözlegleriň netijesi hasaplamak bolar. Umuman, edebi diliň çäginde döreýän wariantlaşma meselesini öwrenmek işi edebi dili hasyl edýän serişdeleriň kada laýyk ulanylyşyny kesgitlemek üçin örän wajyp bolup durýar. Wariantlaşýan dil serişdeleriniň, aýratyn-da özbaşdak sözleriň stilistik ulanylyşy taýyndan özara parhlanmasy olaryň diliň sözlük düzüminde ornaşyp galmagyny kesgitleýji hadysa hasaplamak bolar. Alymyň bu ugurda geçiren ylmy-barlaglarynda gelinýän netijeler häzirki zamanyň ösen türkmen edebi diliniň sözlük düzüminiň ösüş ugruny kesgitlemäge, şeýle hem, bu meselede ylmy ýörelgeleri anyklamaga ýardam edýär.
Amanmuhammet Geldimyradowyň «Çeper edebiýatyň dili we edebi norma» atly monografiýasynda hem türkmen edebi diliniň çeper eserlerde ulanylyş ýagdaýyna giňişleýin seredilýär. Esasan hem, çeper sözüň üsti bilen estetik hyzmaty ýerine ýetirýän şahyrana hem-de kyssa eserleriniň diliniň özboluşlylygy, onuň edebi gepleşik dili bilen ýakyn aragatnaşykda bolmagý, şeýle-de, ulanylýan dil serişdeleriniň edebi norma gatnaşygy ýaly düýpli meseleler boýunça kesgitli netijelere gelinýär.
Türkmen diliniň söz gory bilen iş salyşýan Amanmuhammet aga 1989-njy ýylda Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat institutynyň Alymlar geňeşinde leksikografiýa bölüminiň müdiri wezipesine bellenýär we 2013-nji ýyla çenli şu wezipede işleýär. 2013-nji ýylyň martynda institutyň sözlükçilik, adalgaşynaslyk we dil medeniýeti bölüminiň esasy ylmy işgäri wezipesine bellenmek bilen, onuň mundan buýanky ylmy-döredijilik işi türkmen diliniň orfoepik, orfografik sözlüklerini, türkmen diliniň okuw sözlügini, hukuk adalgalarynyň sözlügini, şeýle-de, türkmen dilindäki daşary ýurt sözleriniň sözlügini, türkmen dilindäki. leksik omonimleriň sözlügini düzmek bilen baglanyşykly bolýar.
Dilçi alym Amanmuhammet Geldimyradow Türkmenistanyň hormatly Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň umumy redaksiýasy bilen neşir edilen iki jiltlik «Türkmen diliniň düşündirişli sözlüginiň» we «Türkmen diliniň orfografik sözlüginiň» hem düzüjileriniň biri. Soňky wagtda meýilnamalaýyn işiniň daşyndan «Türkmen diliniň düşündirişli sözlüginiň» sözlük düzümini çeper eserleriň diliniň, ylmy-tehniki, jemgyýetçilik hasiýetli edebiýatlaryň, dürli hasiýetli okuw kitaplarynyň, gollanmalarynyň diliniň hasabyna baýlaşdyrmagyň, kämilleşdirmegiň üstünde işleýär.
Amanmuhammet aga 1999-njy ýylda «Watana bolan söýgüsi üçin» diýen medal bilen sylaglanýar. 2017-nji ýylda hormatly Prezidentimiziň Permany bilen oňa «Türkmenistanyň ylymda we tehnikada at gazanan işgäri» diýen hormatly at dakylýar.
Uzak ýaşy arka atan Amanmuhammet aganyň üç ogly, bir gyzy we agtyklary, çowluklary bar. Çagalary ýokary bilimli, ýurdumyzyň ykdysadyýetiniň dürli pudaklarynda göreldeli zähmet çekip ýörler. Halkymyzyň bagtyýarlyk döwründe türkmen dil bilimi ylmyna özüniň mynasyp goşandyny goşup ýören halypa ýaş alymlary ylmy işlere gönükdirmekde, olara sözlük düzmegiň inçe tilsimlerini öwretmekde hem özüniň gujur-gaýratyny gaýgyrmaýar. Ol «Miras» teleýaýlymynyň «Ene dilim eziz dilim» atly gepleşiklerinde ýygy-ýygydan çykyş edýär. «Çar tarapdan» radioýaýlymynyň diňleýjilerini hem ene dilimiziň gyzykly meseleleri bilen häli-şindi tanyşdyryp
durýar. Bagtyýarlyk döwrümizde halypa alymyň ýüzlenýän meseleleriniň hemmesi diýen ýaly häzirki zaman türkmen edebi diliniň sözlük düzümini hertaraply öwrenmek, diliň sözlük goruny hasyl edýän ummasyz köpsanly sözleri, söz düzümlerini dürli çeşmelerden toplamak hem-de olary düşündirişli sözlüklere sindirmek, ylmy işleri redaktirlemek bilen baglanyşyklydyr.
Ata GYLYJOW,
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň
Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat institutynyň
bölüm müdiri


c: text/html

text:
Jubaılar úılener aldynda jasaǵan zınalaryn aıtýǵa mindetti me?
Erli-zaıyptylardyń biri jasaǵan zınasy týraly úılenerdiń aldynda aıtýǵa mindetti bola ma?
Ответ
Islam dini sharıǵat boıynsha adamnyń aıybyn ashýdy qalamaıdy, kerisinshe ony jasyrýǵa tyrysady. Jasalǵan kúnány jáne ony jasaǵan adamdy sharıǵatta da jasyrady. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Eger kimde-kim osy dúnıeniń kúnálarynyń birin jasasa, Alla ony ashpaıynsha ony jasyrsyn. Allaǵa táýbe etsin, Alla onyń táýbesin qabyl etedi», – degen.
Sondaı-aq, kúıeýi áıeliniń ótken ómirin qazbalap, qandaı bolǵanyn aıtyp berýin talap etýi durys emes. Áıel de oǵan jaýap berýge mindetti emes.
Áıeldiń de kúıeýinen zına jasaǵany, jasamaǵany týraly aıtýyn talap etýi durys emes. Tipti, erli-zaıyptylardyń biri qazynyń aldynda zına jasaǵanyn moıyndaǵan kúnniń ózinde qazy: «Sen umytyp, qatelesip, shatasyp tursyń» degen sııaqty sózdermen raıynan qaıtarýǵa áreket etýge tyrysýy kerek. Buǵan Paıǵambarymyzǵa (s.ǵ.s.) bir kisi kelip zına jasaǵandyǵyn aıtqan kezde oǵan: «Múmkin sen ony súıgen bolarsyń, múmkin qolyń tıgen bolar...», – degen sózderi dálel.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
20-nji iýulda türkmen paýtagtynda “Saglyk - 2018” atly halkara sergi işe başlady, onuň çäklerinde ylmy maslahat, şeýle hem Merkezi Aziýa we Kawkaz ýurtlary üçin iýmitlenmegi gowulandyrmak boýunça Sebitleýin Platformany döretmek boýunça mejlis geçirilýär. Däp boýunça lukmançylyk forumy ýurdumyzyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi hem-de Söwda-senagat edarasy tarapyndan guraldy.
Şu ýyl “Saglyk — 2018” halkara sergä dünýäniň 40 ýurdundan lukmançylygyň dürli ugurlarynda ussatlyk derejesine ýeten hünärmenler gatnaşýar. Sergide daşary ýurt kompaniýalarynyň 240-sy önümlerini — derman önümleriniň, lukmançylyk enjamlarynyň we serişdeleriniň giň toplumyny hödürleýärler. Şolaryň hatarynda saglygy goraýşyň dürli ulgamlarynda işleýän kärhanalar, şol sanda Germaniýadan, ABŞ-dan, Türkiýeden, Hindistandan, Ýewropa Bileleşigi ýurtlaryndan we beýleki döwletlerden kompaniýalar bar.
Pudaklaýyn sergide Türkmenistanyň Milli Gyzyl Ýarymaý jemgyýetiniň hem bölümi bar. Gyzyl Haç we Gyzyl Ýarymaý jemgyýetleriniň Halkara federasiýasynyň agzasy bolan bu jemgyýetçilik guramasy ynsanperwer işleri ýerine ýetirmekde döwlet edaralaryna ýardam berýär.
Şypahanalaryň hem-de şypahana-dynç alyş ugurly lukmançylyk edaralarynyň diwarlyklary üçin aýratyn bölüm berlipdir, bu ýerde “Baýramaly”, “Berzeňňi”, “Mollagara”, “Arçman”, “Ýylysuw”, “Farap” we “Daşoguz” şypahanalary barada maglumatlar görkezilýär. Şolaryň her biri enjamlaşdyrylyşy hem-de hödürleýän hyzmatlary boýunça dünýäniň beýleki şypahanalaryndan pes däldir. Dürli tebigy görnüşler, mineral suw çeşmeleri, türkmen topragynda ösýän dermanlyk ösümlikleri – bularyň ählisi şypahana-dynç alyş, ekologiýa syýahatçylygyny ösdürmek üçin oňat şertleri döredýär.
Sergide häzirkizaman anyklaýyş we barlaghana enjamlary, dürli serişdeleriň täze we ulanmaga amatly görnüşleri, tebigy dermanlyk ösümlikler esasynda taýýarlanan derman önümleri, mebeller, hassahana aragatnaşyk ulgamlary, şypahana-arassaçylyk hem-de kosmetiki maksatly önümler görkezilýär. Sergä gatnaşyjylar innowasiýa häsiýetli lukmançylyk tehnologiýalary ulgamynda hem harytlary we hyzmatlary hödürleýärler.
Sergä gatnaşýanlaryň hatarynda türkmen lukmanlarynyň öňden gelýän hyzmatdaşlary bolan «Hospitalia international GmbH», «Bionoricf CE», «Simens» (Germaniýa), «World Medicine Limited» (Beýik Britaniýa), «Ajanta Pharma» (Hindistan), «Gedeon Rihter» (Wengriýa), Awstriýanyň «Atkin» we köp sanly beýleki kompaniýalar bar.
“Saglyk — 2018” halkara serginiň we ylmy maslahatyň işi 22-nji iýula çenli dowam eder.
***
Şu gün“Saglyk — 2018” halkara serginiň we maslahatyň çäklerinde paýtagtymyzda Merkezi Aziýa we Kawkaz ýurtlary üçin iýmitlenmegi gowulandyrmak boýunça Sebitleýin Platformany döretmek boýunça iki günlük mejlis öz işine başlady, mejlis bu ulgamyň hyzmatdaşlyk mümkinçiliklerini ösdürmäge we pugtalandyrmaga ýardam berer.
Duşuşyga Türkmenistanyň ministrlikleriniň we pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň hünärmenleri, Gazagystanyň, Gyrgyzystanyň, Täjigistanyň, Özbegistanyň, Azerbaýjanyň, Ermenistanyň,Gruziýanyň, Eýranyň, Serbiýanyň hem-de ÝUNISEF-iň, BSGG-niň, Bütindünýä azyk guramasynyň we Azyk hem-de oba hojalygy boýunça guramanyň wekilleri gatnaşdylar.


text:
Erdogan: “Trampyň Ierusalim baradaky karary sebiti oda bermek manysny aňladýar”
Erdogan Gresiýa ugramazyndan ozal raýatlara ýüzlenip çykyş etdi
Prezident R.T.Erdogan Ankaranyň Esenboga adyndaky howa menzilinde Gresiýa ugramazyndan ozal raýatlara ýüzlenip çykyş etdi
Gije ABŞ-nyň Prezidenti Donald Trampyň Ierusalimi Ysraýylyň paýtagty hökmünde ykrar etmegi barada durup geçen Erdogan, Trampyň 1980-nji ýylda BMG-niň Ysraýylyň Gündogar Ierusalimi özüne biriktirip, paýtagt yglan etmegini kabul etmeýändigi baradaky 478 belgili kararyna äsgermezçilik edendigini aýtdy.
Şu günki güne çenli ABŞ bilen Ysraýyldan başga haýsydyr bir ýurduň BMG-niň İýerusalim baradaky kararyna garşy hereket etmändigini beýan eden Erdogan; “Diňe şol iki ýurt karara garşy durdy. Hormatly Trampyň nämä ýaranmak islşeýändigine düşünmek mümkin däl. İýerusalim şu günki güne çenli musulmanlaryň, hristiýanlaryň we ýehudileriň hamala diýersiňiz ybadat merkezi hökmünde görüldi” diýdi.
Erdogan: “Al Aksa metjidi biziň ilkinji kyblagähimiz. Şeýle başlangyç etmek dünýäni, esasanda sebiti oda bermekdir. Eý Tramp, sen näme etmek isleýäň? Syýasy liderler bulaşdyrmak üçin däl, ýaraşdyrmak üçin tagalla edewr. Häzirki wagtda hormatly Trampyň beýannamalary mikser funksiýasyny berjaý edýär. Meçew beriji, ýaraşdyryjy däl” diýdi.
Erdogan Yslam Hyzmatdaşlyk Guramasynyň ýolbaşçysy hökmünde 13-nji dekabr çarşenbe güni ähli agza ýurtlaryň wekillerini Stambula çagyrandyklaryny aýtdy.
Erdogan şeýle-de mesele boýunça döwletleriň liderleri bilen gepleşiklerini dowam etdirýändigini nygtady.


text:
Duşenbe güni Aziýa boýunça söwdalaryň barşynda nebitiň ýokary derejeli söwda belgili görnüşleriniň bahasy ýokarlanýar. Olaryň ösmegine dünýä boýunça nebite bolan islegiň ynamly artýan döwründe Eýranyň nebit ibermelerini çäklendirmekligine garaşylmagy sebäp boldy, diýip Interfaks habar berýär.
10-njy sentýabrda Londonyň «ICE Futures» biržasynda «Brent» söwda belgili nebitiň bir barreliniň bahasy 0,57 göterim ýokarlanyp, 77,27 amerikan dollaryna, şeýle-de Nýu-Ýorkuň...
2018-nji ýylyň 8 aýynyň makroykdysady görkezijilere laýyklykda, jemi içerki önüm 6,2 göterim artdy, şol sanda ösüş depgini senagat pudagynda 4,4 göterim ýokarlandy. Bu barada geçen anna güni geçirilen Ministrler Kabinetiniň mejlisinde habar berildi.
Hasabat döwründe bölek-satuw haryt dolanyşygy 19,5 göterim artdy.
Geçen ýylyň degişli döwrüne görä, ortaça aýlyk zähmet haky 9,2 göterim ýokarlandy. Býujetden maliýeleşdirilýän we hojalyk...
Geçen anna güni geçirilen Ministrler Kabinetiniň mejlisinde ykdysadyýetimiziň pudaklarynda şu ýylyň sekiz aýynda alnyp barlan işleriň jemleri jemlenildi, Prezident maksatnamalarynyň we ýurdumyzy durmuş-ykdysady taýdan ösdürmek boýunça kabul edilen beýleki maksatnamalaryň ýerine ýetirilişine seredildi.
Mejlisiň dowamynda Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary M.Meredow gözegçilik edýän nebitgaz toplumynda şu ýylyň ýanwar — awgust aýlarynda alnyp barlan işleriň netijeleri barada hasabat...
8-nji sentýabrda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň gatnaşmagynda Mary döwlet elektrik stansiýasynyň çäginde utgaşykly dolanyşykda işleýän ýurdumyzdaky ilkinji bug-gaz elektrik stansiýasynyň açylyş dabarasy boldy. Bu ýerde Energetika işgärleriniň gününe bagyşlanyp dabaraly çäreler geçirildi.
Bu döwrebap elektrik stansiýasynyň umumy kuwwaty 1574 megawatta deň bolup, onda dünýä meşhur «General Electric» amerikan kompaniýasynyň her biriniň kuwwaty 263,25 megawatt bolan gaz...
Geçen hepdede Türkmenistanyň Döwlet haryt-çig mal biržasynyň söwdalarynda geleşikleriň 15-si hasaba alyndy.
Daşary ýurt walýutasyna Beýik Britaniýanyň we Şweýsariýanyň işewür toparlarynyň wekilleri Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynda öndürilen yşyklandyryş kerosinini satyn aldylar. Bulardan başga-da, daşary ýurt walýutasyna portlandsement, reňksiz aýna listi, trikotaž önümleri, hojalyk pamygy we pagta-süýümi, buýan köki, kök baldagy ýerlenildi. Satyn alan ýurtlar:...


text:
Azatlyk radiosynyň Türkmenistandaky habarçysy Soltan Açylowa ýene-de näbelli adamlar tarapyndan ölüm haýbaty atylýar. Has anygy, oňa 14-nji noýabrda ýene hüjüm edildi we žurnalisti yzarlaýan adamlar onuň hiç hili surat almazlygyny we öýden çykman oturmagyny talap etdiler.
Žurnalist Açylowanyň sözlerine görä, bu waka 14-nji noýabrda ir ertir sagat 8:45 töwereginde, ol öz ýaşaýan ýeri bolan Parahat-7 etrapçasynyň golaýyndaky awtoduralga baranda başlanýar.
“Meniň münen awtoulagym ýöräp başlanda awtobusyň gapdaly bilen goňur reňkli AS 42-80-AH belgili daşary ýurt markaly awtoulag hemýöräp başlady” diýip, ol aýtdy.
Açylowa iki duralgadan soňra awtobusdan düşüp, başga nomerli awtoulaga münmekçi bolanda, yzarlaýan maşyndakylar hem saklanyp, olaryň biri - gara kurtgaly, gök jinsi balakly 25-30 ýaş aralygyndaky garaýagyz adam hem žurnalistiň münen awtoulagna münýär hem-de ABŞ-nyň Aşgabatdaky ilçihanasynyň maglumat merkezine barýança onuň yzyndan aýrylmaýar.
Yzarlaýjylar žurnalist maglumat merkezinden çykýança köçede garaşyp, soň ýene onuň yzyna düşýärler. Habarçynyň tassyklamagyna görä, yzarlaýjylaryň biri onuň yzy bilen Andalyp köçesiniň ugrundaky “Garagum” dükanyna hem girýär we haçanda olköçäniň beýle ýüzüne geçip, azyk dükanynyň ýeňsesinde ösümlik ýagynyň satylýan ýerinden birki sany surat alanda ilki uzakdan “surat alma” diýip gygyrýar, soň yzyndan ýetip, paýyş sözleri aýdyp,masgaralap gygyrmaga başlaýar.
“Hüjümçi ‘Häzir daş alyp kelläňi döwerin, fotoapparatyňy ýene bir gezek çykarsaň, çym-pytrak ederin, özüň bilen bile çym-pytrak ederin’ diýip, paýyş sözler bilen üstüme gygyrdy” diýip, žurnalist Azatlyk radiosyna aýtdy.
Açylowanyň tassyklamagyna görä, näbelli hüjümçi žurnaliste haýbat atýan wagtybir ýerlere jaň edip, görkezme-de alypdyr we soňra oňa “ Git öýüňe, öýüňden çykman otur, öýüňden çyksaň ölersiň” diýip haýbat atypdyr.
Žurnalist ol adamlaryň şondan soňam yzyndan galmandyklaryny, tä öýüne gelýänçä maşynly yzarlandyklaryny gürrüň berýär.
Ýatladýarys, Azatlyk Radiosynyň Türkmenistandaky habarçysy Soltan Açylowa iýul aýynyň aýagynda 24 sagadyň dowamynda iki gezek hüjüme sezewar boldy.
Žurnalist 29-njy iýulda “ölüm” haýbatyny atan adamyň özüne polisiýadan surat aldyrmazlyk barada görkezme berlendigini aýdandygyny gürrüň beripdi.
68 ýaşly Açylowa 2016-njy ýylyň noýabr aýynda hem näbelli adamlaryň hüjümine sezewar boldy. Şonda Aşgabadyň demirgazyk-günbatarynda ýerleşýän şypahananyň kafesine gelen iki aýal onuň üstüne “Ynha, şo-da şu, surata düşürip, Türkmenistany masgara edýän” diýip gygyryp başlaýar.
Soňky döwürde Türkmenistanda ýurtda galan az sanly garaşsyz žurnalistlere edilýän hüjüm has ýygjamlaşýar we näbelli hüjümçileriň esasy nyşanalaryň biri Açylowa bolup görünýär.
Adam hukuklaryny gorýaan HRW guramasy oňa 25-nji oktýabrda edilen hüjümi ýazgaryp, žurnalistiň başdan geçirmelerini ýurtdaky “tankydy dymdyrmak üçin edilen ýene bir guramaçylykly synanyşyk” hökmünde häsiýetlendirdi.
Soltan Açylowa özüne edilýän hüjümleriň oktýabr aýynda Gürjüstana syýahat edip geleninden soň ýene möwç alyp başlandygyny aýdýar.
Şeýle-de žurnalist 8-nji noýabrda awtobusyň gapdaly bilen özüni yzarlaýan AS 84-97-AG belgili awtoulagy surata düşürmegi başarandygyny habar berdi.


text:
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Lebap welaýatynda öňki ýurt baştutany Saparmyrat Nyýazowyň ýolbaşçylygynda dakylan şäher, etrap we oba atlaryny hem-de olaryň dolandyryş-çäk gurluşyny üýtgetdi.
27-nji noýabrda Lebap welaýatynda geçirilen Ministrler Kabinetiniň göçme maslahatynda Türkmenistanyň Mejlisiniň başlygy Akja Nurberdiýewa Lebap welaýatynyň dolandyryş-çäk gurluşyny kämilleşdirmek boýunça işler we bu babatda taýýarlanylan kararyň taslamasy barada hasabat berdi.
Resmi mediada aýdylmagyna görä, agzalýan karara laýyklykda, bu sebitiň düzümine 10 etrap – Darganata, Dänew, Çärjew, Saýat, Halaç, Kerki, Döwletli, Köýtendag, Farap, Hojambaz etraplary hem-de 1 etrap hukukly şäher—Türkmenabat şäheri girýär.
“Galkynyş etrabynyň etrap merkezi bolan Galkynyş şäheriniň ady üýtgedilip, ol Dänew şäheri diýlip atlandyryldy. Dänew etrabynyň Nyýazow şäherçesiniň ady üýtgedilip, oňa Garaşsyzlyk ady dakyldy. Serdarabat etrabynyň ady üýtgedilip, oňa taryhy Çärjew ady dakyldy” diýlip, habarda bellenilýär.
Şeýle-de, maglumatda Sakar, Garabekewül etraplary hem-de Beýik Türkmenbaşy adyndaky etrap ýatyrylyp, onuň çäginiň we dolandyryş-çäk birlikleriniň degişlilikde Saýat we Halaç etraplarynyň hem-de Döwletli etrabynyň düzümine geçirilendigi aýdylýar.
Öňki prezident Nyýazowyň kakasynyň adyny göterýän Atamyrat etrabynyň çäkleri öňküligine galdyrylyp, etrabyň hem-de etrap merkezi bolan Atamyrat şäheriniň atlary üýtgedilip, olara taryhy ady bolan Kerki ady dakyldy.
Aýdylmagyna görä, gürrüňi edilýän kararyň taslamasy işlenilip taýýarlanylanda etraplaryň we şäherleriň taryhy atlaryny dikeltmek barada welaýatyň ilatynyň, esasan, ýaşuly nesliniň wekillerinden gelip gowşan teklipleriň öwrenilendigi, Berdimuhamedowyň “Türkmenistan – Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregidir” atly kitabynda beýan edilen “gymmatly maglumatlardan” ugur alnandygy bellenilýär.
Ýatlap geçsek, bu türkmen häkimiýetleriniň öňki prezident Saparmyrat Nyýazow bilen baglanyşykly ýer-ýurt atlaryny üýtgetmek ýa-da desgalary söküp aýyrmak boýunça alyp baran soňky çäresidir.
Alty aý çemesi ozal Aşgabadyň merkezi köçeleriniň biri bolan Magtymguly şaýolunyň ugrunda ýerleşýän Türkmenistanyň Içeri işler ministrliginiň edarasynyň öňündäki Nyýazowyň heýkeli aýrylypdy.
Mundan öň bolsa, Nyýazowyň, şeýle-de onuň ejesiniň, kakasynyň, doganlarynyň ýurduň dürli welaýatlaryndaky, şol sanda paýtagtdaky heýkelleriniň tas ählisi sökülip aýryldy. Şeýle-de, Nyýazowyň ýazdy diýilýän kitaplary durmuşyň ähli pudaklaryndan diýen ýaly ýitirim edildi.
Ýerli synçylaryň we ýaşaýjylaryň ençemesi bir tarapdan şäherlere, etraplara we obalara taryhy ýer-ýurt atlarynyň dakylmagynyň gowudygyny belleseler, beýleki tarapdan bu çäräniň sebäplerini ilatyň aňyndan, hakydasyndan Nyýazowyň adyny, ol baradaky ýatlamalaryny aýyrmak üçin edilýän tagallanyň bir bölegi diýip düşündirýärler.
Belläp geçsek, soňky ýyllarda Nyýazow bilen baglanyşykly ýer-ýurt atlary üýtgedilip, ony ýatladýan desgalar sökülip aýrylýan mahaly, onuň deregine Berdimuhamedowyň we onuň garyndaşlarynyň kulty döredi.
2012-nji ýylda Türkmenistanyň Mejlisi prezidentiň kakasy Mälikguly Berdimuhamedowyň adyny bir harby bölüme dakmak barada karar kabul etdi. 2017-nji ýylda bolsa, türkmen parlamenti “Mälikguly Berdimuhamedow” adyndaky medal döretdi.
Mundanam başga, soňky ýyllarda ýurtda Berdimuhamedowyň aýatdaky dogan-garyndaşlarynyň käbirlerini wasp edýän aýdymlar hem aýdylyp başlandy.
2015-nji ýylda Berdimuhamedowyň 6 metr beýikligindäki ilkinji altyn çaýylan heýkeliniň açylyş dabarasy boldy. Şol ýyly türkmen lideriniň hormatyna “Arkadag” atly seýilgäh hem guruldy.


text:
Orsýetiň kiberhowpsuzlyk boýunça ady belli “Kaspersky Lab” kompaniýasy derňew bölümine ýolbaşçylyk eden müdiriniň tussag edilendigini aýdýar.
25-nji ýanwarda çap bolan beýannamada “Kasperski Lab” kompaniýasynyň metbugat-wekili Mariýa Şirokowa Ruslan Stoýanowyň dekabr aýynda tussag edilendigi barada Orsýetiň “Kommersant” neşrinde çap bolan maglumaty tassyklady.
“Kommersant” Orsýetiň Federal howpsuzlyk gullugyna (FSB) ýakyn ady görkezilmedik çeşmesine salgylanyp, Stoýanowyň tussag edilmeginiň FSB-niň Informasiýa howpsuzlygy merkeziniň ýolbaşçysy Sergeý Mihaýlow babatyndaky derňewler bilen baglydygyny, onuň hem dekabr aynda tussag edilendigini habar beripdi. Maglumatda agzalan adamlaryň döwlete dönüklikde aýyplanýandygy aýdylýar.
“Kaspersky Lab” kompaiýasy kiber howpsuzlygyna degişli meseleler boýunça FSB bilen 2013-ni ýyldan bäri hyzmatdaşlyk edýär.


text:
Daşky gurşawyň Bütin Dünýä Güni
Eşretli durmuş üçin daşky gurşaw gününi gutlaýarys
Senagat pudagynda edilen öňe gidişlikler adam eli bilen tebigatyň we daşky gurşawyň ozalkysyndan has köp hapalanmagyna sebäp boldy.
Daşky gurşawa zeper ýetirýändigine göz yetiren adamzat aslynda gaýtadan işenip bilinýän dünýäniň deňagramlylygyny bozýandygyna hem göz ýetirdi we şondan soň tebigatyň deňagramlylygynyň goralmagy üçin işe girişildi.
Senagat desgalarynyň, ulaglaryň we galyndylaryň tebigata zyýan ýetirmezden gaýtadan işlenip çykarylmagy üçin çözgütler oýlanyp tapyldy.
Döwletler halkara guramaçylyklar arkaly dünýäni goramak üçin çözgütler oýlap tapdy.
Geljekde ynsanlaryň arassa dünýäde ýaşamagy üçin elimizden geleni etmelidiris.
Eşretli durmuş üçin daşky gurşaw gününi gutlaýarys.


text:
Ýowşan Annagurban
Geçmedik geçmiş
Öňki wise-premýer aýtdy:
"Bir gün prezident işe keýpsiz gelip: ’Haýsyňyz şu ýurda maňa derek ýolbaşçylyk edip biljek? Kim siz? Näme oňarýan işiňiz bar?’ diýip, üstümize gygyrmaga başlady. Biz – wise-premýerler sesimizi çykaryp bilmän, ýüzümizi galdyrmaga gorkup otyrys. Ahyry men batyrlyk tapdym, ýerimden turup: ’Ýok, Baky Beýik Serdar, biz siz bolup bilmeris, kim aýdýan bolsa, ýalan aýdypdyr, bu ýurda ýolbaşçylyk edip biljek ýeke-täk sizsiňiz!’ diýdim. Ol şondan soň köşeşdi."


text:
Tramp- Un duşuşygynyň goý bolsun edilmegine gynanç bildirýäris
Putin Russiýanyň San Peterburg şäherinde Fransiýanyň Prezidenti Emmanuel Makron bilen duşuşdy
Russiýanyň Prezidenti Wladimir Putin, ABŞ-nyň Prezidenti Donald Tramp bilen Demirgazyk Koreýanyň lideri Kim Unyň arasynda geçirilmegi meýilleşdirilýän duşuşygyň goý bolsun edilmegine gynanç bildirýändiklerini nygtady.
Putin Russiýanyň San Peterburg şäherinde Fransiýanyň Prezidenti Emmanuel Makron bilen duşuşdy.
Fransuz kärdeşi bilen 4 sagat dowam eden duşuşykda Siriýa, Ukraina, Eýran we Koreýa Ýarym adasy meselesini giňişleýin ara alyp maslahatlaşandyklaryny gürrüň beren Putin, “Siriýada häzirki wagtda esasy wezipe Ženewada BMG-nyň gözegçiligi astynda konstitutsiýa komitetiniň döredilmegi we Damaskyň şol komitete wekillerini ugratmagy. Siriýa krizisiniň syýasy taýdan çözülmegi meselesine Fransiýa bilen birlikde goldaw berýäris” diýdi.
ABŞ-nyň Prezidenti Donald Tramp bilen Demirgazyk Koreýanyň lideri Kim Unyň arasynda geçirilmegi meýilleşdirilýän duşuşygyň goý bolsun edilmegi hakyndaky soraglara jogap beren Putin “ Duşuşygyň goý bolsun edilmegine gynanç bildirýäris. Duşuşygyň Koreýa Ýarymadasynda dartgynlygyň ortadan aýrylmagy üçin öwrülşik nokady bolmagyna garaşylýardy. ABŞ bilen Demirgazyk Koreýany ýakynlaşdyrmak üçin öz üstümize düşýän jogapkärçiligi ýerine ýetireris”diýdi.
Rus lideri Putin ABŞ-nyň Eýrana goýan sanksiýalaryny hem tankyt etdi.
Putin “Garaşsyz ýurtlara ähli çäklendirmeler diňe BMG-nyň Howpsyzlyk geňeşi tarapyndan goýlup bilner”diýip belledi.
Russiýanyň halkara derejesinde oýnaýan roly barada öwgüli sözler aýdan Makron bolsa “ Russiýanyň Ýakyn Gündogaryň başda durmagynda halkara derejesinde uly rol oýnaýandygyny bilýäris. Halkara meseleleriň çözülmeginde Russiýanyň alyp barýan syýasatyna sarpa goýýarys. Russiýanyň hem biziň we hyzmatdaşlarymyzyň bähbitlerine sarpa goýmalydygy barada pikir edýäris. Fransiýa garaşsyz ýurt we garaşsyz kararlar kabul edýär” diýdi.


text:
Soňky döwürde Azatlyk Radiosynyň redaksiýasyna Türkmenistanyň daşynda ýaşaýan ýa-da okaýan türkmenistanlylaryň onlarçasyndan maglumatlar we telefon jaňlary gelip gowuşýar.
Olar öz Visa kartlaryndan henizem peýdalanyp bilmeýändiklerini we töleg kartlaryna birikdirilen depozit bank hasaplaryndaky pul serişdelerine aralaşmak ygtyýarlyklarynyň ýokdugyny aýdýarlar.
Şol bir wagtda, bankomatlarda puly nagtlaşdyryp, harytlar we hyzmatlar üçin tölegleri amala aşyryp bolmaýar. Bu ýerde çykgynsyz ýagdaýa düşüp, kynçylyklary başdan geçirýän müňlerçe türkmenistanly barada gürrüň gidýär.
Azatlyk Radiosy bu ýagdaý barada kommentariý bermegi sorap, Visa Inc. kompaniýasyna ýüzlendi.
Biz olardan aşakdaky soraglara jogap bermegi soradyk:
- VISA kompaniýasy VISA kartlary bilen ilteşikli problemany çözmek üçin haýsydyr bir çäre görýärmi?
- VISA kompaniýasy türkmen maliýe häkimiýetleriniň Türkmenistanyň raýatlarynyň VISA töleg kartlaryna birikdirilen depozit bank hasaplaryndaky serişdelerini petiklemegine nähili baha berýär? VISA kompaniýasynyň türkmen partnýorlary bilen baglaşan ylalaşyklarynda şeýle ýagdaýlar göz öňünde tutulýarmy?
- VISA kompaniýasy häzirki wagt müňlerçe türkmenistanlynyň öz serişdelerine aralaşyp bilmeýändigi üçin çykgynsyz ýagdaýy başdan geçirýändigi baradaky hakykat dogrusynda, özüni belli bir derejede, iň bolmanda moral taýdan, jogapkärçilik çekýär diýip hasaplaýarmy? Sebäbi bu babatdaky çäklendirmeler VISA kompaniýasynyň şertnamalaýyn gatnaşyklary bolan türkmen maliýe guramalary tarapyndan girizildi.
- Türkmen partnýorlaryňyzyň bu hereketleri VISA kompaniýasynyň abraýyna zeper ýetirýärmi?
Bu soraglara Visa kompaniýasynyň GDA we Günorta-Gündogar Ýewropa ýurtlary boýunça korporatiw aragatnaşyk bölüminiň direktory Anna Serdýuk hat arkaly şeýle jogap berdi:
VISA – global töleg ulgamy arkaly dolandyrylýan tehnologik kompaniýadyr. VISA kompaniýasy tranzaksiýalary, ýagny bank amallaryny ýerine ýetirýär. Biz kart eýeleri bilen gönüden-göni bilelikde işleşmeýäris, [bank] hasaplaryny dolandyrmaýarys, kredit çäklendirmelerini girizmeýäris, şeýle-de nagt karzlar bilen üpjün etmeýäris. VISA maliýe edarasy däldir.
Fiziki şahsyň bank hasabynyň ulanyşyny kesgitleýän ähli düzgünler, hereket edýän kanunçylyga laýyklykda, bank tarapyndan girizilýär. VISA kompaniýasy kesgitlenilen düzgünlere goşulyşyp bilmeýär.
Öz gezeginde, VISA kompaniýasy VisaNet ulgamyndan peýdalanmagyň kanunçylygyň çäginde we bikanun pul serişdelerini ýuwmaga garşy hereket edýän kanunlara laýyklykda amala aşyrylýandygyny üpjün edýär.
Biz maliýe edaralarynyň hereketlerine, olaryň önümlerine we hyzmatlaryna, şol sanda [bank] hasaplaryna degişli islendik çözgüde, karara diňe maliýe edaralarynyň jogapkärdigini nygtasymyz gelýär. Ýurduň maliýe taýdan umumy utgaşdyrylmasy degişli maliýe düzgünleşdiriş organlarynyň wezipesi bolup durýar.
VISA kompaniýasy elektron tölegleriň berk ösüşini üpjün etmek maksady bilen, VizaNet ulgamynyň netijeli ulanylyşyny gazanmak üçin bank partnýorlary we düzgünleşdiriş organlary bilen yzygiderli duşuşýar. Biz Türkmenistanda we onuň daşynda tranzaksiýalary, ýagny bank amallaryny ýerine ýetirmegi doly görnüşde dowam etdirýäris.
Türkmenistanlylaryň VISA töleg kartlary bilen baglanyşykly kynçylyklary indi köp wagtdan bäri dowam edýär. Ýöne 2017-nji ýylyň dekabr aýyndan bäri Türkmenistanyň daşyndaky kart ulanyjylar ne pul serişdelerini nagtlaşdyryp bilýärler, ne-de harytlar we hyzmatlar üçin tölegleri amala aşyryp bilýärler.


text:
Türkmenistanyň “Iş bilen üpjünçilik hakyndaky” täze kanunynyň birnäçe maddasy şu ýylyň başynda güýje girdi.
Ilata iş hödürlemek, işsizleri hasaba almak we olar iş bilen üpjün edilýänçä döwlet tarapyndan maliýe kömegini bermek boýunça resmi düzgünleri kesgitleýän täze kanun geçen ýylyň 18-nji iýunynda kabul edilip, 1-nji iýulda güýje giripd, onuň diňe üç maddasy şu ýylyň başyndan kanuny güýje eýe boldy.
Azatlyk Radiosy “Iş bilen üpjünçilik hakyndaky” kanunyň ýaňy-ýakynda güýje giren täze maddalarynyň näderejede amala aşyrylýandygy bilen gyzyklanyp, aşgabatly synçy Amanmyrat Bugaýewden ýagdaýy öwrenmegi haýyş etdi.


text:
Özbegistan 278 sany myhmanhana gurmagy göz öňünde tutýar
Myhmanhanalar gurulýarka Türkiýedäki myhmanhanalardan nusga alynar
Soňky ýollarda syýahatçylyk pudagyny ösdürmek ugrunda tagalla edýän Özbegistanda 2018-2022-nji ýyllaryň aralygynda 278 sany myhmanhana gurmak göz öňünde tutulýar.
Özbegistanyň Syýahatçylyk baradaky döwlet komitetinden berilen beýanatda 2018-2022-nji ýyllaryň aralygynda ýurtda 278 myhmanhananyň gurulmagynyň meýilleşdirilýändigi nygtalyp, şol myhmanhanalaryň döwlet-hususy eýeçilik şärikliginde gurlup, dolandyrylmagynyň göz öňünde tutulýandygy mälim edildi.
Beýannamada 2018-2020-nji ýyllaryň aralygynda döwlet-hususy eýeçilik şärikliginde 100 sany, 2021-2022-nji ýyllaryň aralygynda-da 178 sany myhmanhananyň gurlup, ulanylmaga beriljekdigi nygtalyp, myhmanhanalaryň gurluşygynda Türkiýedäki tejribelerden peýdalanyljakdygy bellenilýär. Beýannama görä şol myhmanhanalaryň gurluşygynda Türkiýedäki 8-50 otagly myhmanhanalar nusga alynar.
Syhahatçylyk pudagynda Türkiýäniň tejribelerinden peýdalanmak isleýän Özbegistanyň hökümeti, ozalky halk deputaty Sadyk Budagy Özbegistanyň Döwlet Syýahatçylyk Komitetine geňşçi hökmünde belledi.
Özbegistanyň hökümeti soňky aýlarda ýurtda syýahatçylygyň ösdürilmegi ugrunda käbir başlangyçlary ýola goýdy. Şol çäkde mart aýynda Türkiýe bilen birlikde köp sanly ýurduň raýatlaryna wiza ýeňilligini döretdi.
Özbegistanda Halkara Radio obserwatoriýasy, Timurlengiň Gowagy, Janka köli, Hezret Soltanyň kompleksi we Sewersew aýsberginin ýerleşýän, ozal raýatlara ýapyk bolan ýerleri syýahatçylaryň zyýaratyna açdy.
Özbegistanda häzirki wagtda esasy bölegi Daşkentde, Samarkantda, Buharada we Hywada jemi müňden gowrak myhmanhana bar.


text:
Şu gün hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow GDA-nyň agza ýurtlarynyň Döwlet Baştutanlarynyň geňeşiniň nobatdaky mejlisine gatnaşmak üçin iş sapary bilen Soçi (Russiýa Federasiýasy) şäherine geldi.
Türkmen Lideri howa menzilinden çykyp, Gara deňziniň gözel kenarynda ýerleşen “Radisson Blu Resort & Congress Centre” kaşaň myhmanhanasynyň Konresler merkezine bardy.
Bu ýerde Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň Russiýa Federasiýasynyň Prezidenti Wladimir Putin bilen duşuşygy boldy.
Russiýanyň baştutany belent mertebeli myhmany mähirli mübärekläp, türkmen kärdeşine Soçi şäherine gelip görmek hem-de GDA-nyň Sammitine gatnaşmak baradaky çakylygy kabul edendigi, şeýle hem ýakynda Türkmenistana bolan resmi saparynyň barşynda RF-niň wekiliýetine mähirli myhmansöýerli bildirendigi üçin türkmen kärdeşine hoşallyk bildirdi.
Prezident Wladimir Putin Aşgabatda geçirilen duşuşygyň barşynda ähli ugurlar boýunça döwletara gatnaşyklaryň mundan beýläk-de ösdürilmegine gönükdirilen möhüm, düýpli ylalaşyklara gol çekilendigini belläp, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa netijeli bilelikdäki iş üçin ýene-de bir gezek çuňňur hoşallygyny beýan etdi.
Türkmenistanyň Baştutany hoşniýetli sözler hem-de Soçide geçirilýän Sammite gatnaşmaga çakylyk üçin minnetdarlyk bildirip, pursatdan peýdalanyp, Russiýanyň Liderini ýakynda bellenilen doglan güni bilen tüýs ýürekden gutlady. Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow RF-niň Prezidentine berk jan saglyk, döwlet işlerinde uly üstünlikleri we ähli abadançylyklary arzuw edip, rus kärdeşine Wepaly atly alabaý güjügi sowgat berdi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň belleýşi ýaly, alabaý itleri gadym döwürlerden bäri türkmen halkynyň wepaly hemrasy we dosty bolup durýar. Wepaly atly alabaý itiniň sentýabr aýynda Aşgabatda geçirilen Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň şekili hökmünde saýlanyp alynmagy tötänden däldir.
Prezident Wladimir Putine gowşurylan bu sowgat köpasyrlyk türkmen-russiýa dostluk ýörelgelerine ygrarlylygy hem-de iki döwletiň Baştutanlarynyň özara ynama esaslanýan şahsy gatnaşyklaryny alamatlandyrýar.
Türkmen Lideri Russiýanyň Prezidentiniň ekologiýa, haýwanat we ösümlik dünýäsini goramak meselelerine uly üns berýändigini nygtap, sowgat berlen güjügiň alabaý tohumynyň iň gadymy we täsin wekilidigini aýtdy.
Türkmenistanyň Baştutany güjügiň eňsesinden tutup, ýokaryk galdyrdy hem-de şeýlelikde itiň häsiýetine baha berilýändigini düşündirdi. Şunda Wepaly özüni iň gowy tarapdan görkezdi, diýmek, ol batyrgaý we çydamly it bolup ýetişer.
Günüň ikinji ýarymynda “Radisson Blu Resort & Congress Centre” kaşaň myhmanhanasynyň Konresler merkezinde GDA ýurtlarynyň döwlet baştutanlarynyň Geňeşiniň mejlisi açyldy, oňa Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow gatnaşýar.
Biziň ýurdumyz Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň assosirlenen agzasy bolmak bilen, GDA-nyň işlerine işjeň gatnaşyp, ikitaraplaýyn we köptaraplaýyn görnüşlerde dürli ugurlar boýunça netijeli gatnaşyklary ösdürmek ugrunda çykyş edýär. Bitarap Türkmenistan Arkalaşygyň ugry boýunça hyzmatdaşlygy öz daşary syýasatynyň möhüm ugurlarynyň biri hökmünde hasaplap, GDA-nyň döwletleri bilen gatnaşyklary hoşniýetli erk-islegiň, taryhy emele gelen dostlukly däpleriň, birek-biregiň bähbidini hormatlamagyň esasynda, deňhukukly açyk gatnaşyklar hem-de özara bähbitli uzakmöhletleýin hyzmatdaşlyk ýörelgelerinde gurýar.
Biziň ýurdumyz GDA-nyň çäklerinde dürli çärelere yzygiderli gatnaşmak bilen öz çäginde Arkalaşygyň möhüm duşuşyklaryny we forumlaryny, şol sanda döwlet we hökümet baştutanlarynyň geňeşiniň mejlislerini kabul etdi. Şunda Türkmenistanyň hyzmatdaşlyk meselelerinde işjeň oryn eýeläp, söwda-ykdysady, ulag-aragatnaşyk, energetika, ynsanperwer-medeni, şeýle hem ekologiýa, sport, syýasatçylyk ýaly ileri tutulýan ugurlarda tagallalary üstünlikli birleşdirmek üçin eýe bolan köpugurly mümkinçiliklerini amala aşyrmaga uly üns berýändigini bellemek gerek.
Şonuň bilen baglylykda, 2012-nji we 2016-njy ýyllarda Mary we Daşoguz şäherleriniň Arkalaşygyň medeni paýtagtlary diýlip yglan edilmegini bellemek gerek. Bu şäherlere hormatly derejäniň berilmeginiň çäklerinde olarda geçirilen çäreler Türkmenistanyň GDA-nyň giňişliginde medeni gatnaşyklary ösdürmäge, däbe öwrülen ynsanperwer gatnaşyklary baýlaşdyrmaga, GDA döwletleriniň halklarynyň taryhy-medeni mirasyny geljek nesiller üçin aýawly saklamak hem-de dünýä ýaýmak işine mynasyp goşandy boldy.
Şeýle hem biziň ýurdumyz sebit we dünýä gün tertibiniň möhüm meseleleriniň, ozaly bilen häzirki döwrüň howplaryna we wehimlerine garşy durmak, ählumumy parahatçylygy, howpsuzlygy we durnukly ösüşi üpjün etmek bilen bagly meseleleriň sazlaşykly çözgütlerini işläp taýýarlamak babatda GDA döwletleri bilen özara gatnaşyklara ygrarly bolup galýar.
2012-nji ýylda Türkmenistan Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň başlygy bolmak bilen, bu möhüm wezipäni ýerine ýetirmäge örän düýpli we jogapkärçilikli çemeleşmesini görkezip, GDA-nyň agza ýurtlarynyň arasynda däbe öwrülen dostlukly, hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklaryny berkitmäge, umumy abadançylygyň maksatlaryna laýyk gelýän netijeli hyzmatdaşlygy giňeltmäge ýardam etdi.
Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň GDA-yň döwlet baştutanlarynyň geňeşiniň nobatdaky mejlisine gatnaşmagy Garaşsyz Bitarap Türkmenistanyň öz daşary syýasatyny yzygiderli amala aşyrýandygynyň aýdyň subutnamasy bolup durýar. Döwletara derejesinde, şeýle hem abraýly sebit we halkara guramalarynyň hem-de düzümleriniň çäklerinde netijeli hyzmatdaşlygy ösdürmek şol syýasatyň möhüm ugry bolup durýar.


text:
“Аşgаbаtdа sаtylẏan unuň, şеkеriň ҫägi hаsаm ҫäklеndirildi” аtly mаkаlа ҫykаrlаn. Ỷagny, mаkаlаdа hеr аdаm üҫin unuň 5-dеn 1 kilоgrаmmа, şеkеriň 1 kilоgrаmdаn 500 grаmа ҫеnli ҫäklеndirilеndigi, оlаry sаtyn аlmаk üҫin 80-100 аdаmdаn ybаrаt bоlаn nоbаtlаryň dörеẏändigi, nоbаtа durаn rаẏatlаryň 18 ẏaşа ẏеtmеdik bоlsа оlаry nоbаtdаn ҫykаrẏandyklаry, оlаryň pаspоrtlаryny sоrаẏаndyklаry, zеrur hаrytlаryň bаhаlаrynyň 40 % ẏokаrlаndyrylаndygy bаrаdа ẏalаn gürrüňlеr bеẏаn edilipdir.
Munuň hеm ẏalаn gеp-gürrüňdigi hеmmä mälim bоlşy ẏaly mаňаdа mälim bоldy. Döwlеt dükаnlаryndа işlеẏän tаnşym bilеn gürrüňdеş bоlаnymdа, söwdа kärhаnаlаry tаrаpyndаn dükаnlаryň gündеlik 10-15 hаltа un bilеn üpjün edilip, müşderileriň götermegi üҫin amatly gaplara guẏlup, 5 kilogram agramda ҫekilip, söwdа tеkҫеlеrindе gоẏlup sаtylẏandygyny, 1 rаẏat 10 kilogramma un аlsа-dа bökdеnҫsiz bеrilẏändigini, bаzаrlаrdа bоlsа uny hаltаly аlsаňаm bеrilẏändigini аẏtdy. Häzirki wаgtdа unuň bаhаsynyň gymmаtlаmаndygyny, 1-nji sоrtly unuň 1 kilogrammasy 90 tеňňе, ẏokаry sоrtly unuň 1 kilogrammasy 1 mаnаt bоlup, dükаnlаrdа wе bаzаrlаrda nоbаtlаryň dörеmеẏändigini аẏtdy. Şеẏlе-dе, şähеriň ҫägindäki dükаnlаr gündеlik ẏag wе şеkеr bilеn üpjün edilip, ẏagyň 1 litri 3 mаnаt 40 tеňňеden, şеkеriň 1 kilоgrаmy 7 mаnаtdаn sаtylẏar. Şеẏlе-dе, bu hаrytlаr rаẏatlаrа sаtylаndа ẏaşlаry hеm-dе pаspоrtlаry sоrаlmаẏar diẏip gürrüň bеrdi.
Sözümiň аhyryndа ẏurtdа hаlkyň bоl-elin, erkin ẏaşаmаgy ugrundа ägirt uly işlеriň, аlаdаlаryň edilẏändigini bеlläp gеҫеsim gеlẏär. Ỷokаrdаky ẏaly ẏalаn-ẏaşryk, hiҫ bir dеlilsiz gеp-gürrüňlеri ẏaẏrаdẏanlаr bоlsа durmuşdа öz оrnuny tаpyp bilmеdik, görip, bir zаdyň аnygynа ẏеtmän öz ẏanyndаn bаhа bеrẏän, dоwulҫy аdаmlаr bоlup, оlаr hаlkyň ynаnjаňlygyndаn pеẏdаlаnyp, tеrs düşünjеlеri dörеtmеkligе ymtylẏarlаr. Mеn bu ẏagdаẏlаrа ҫynа bеrimsiz ẏalаn gürrüňlеr ẏa-dа «görübilmеdigiň gözi ҫyksyn» diẏеsim gеlẏär.
“Ỷalаn gürrüň hiҫ bir dоnа bürеnmеz”
“Аşgаbаtdа sаtylẏan unuň, şеkеriň ҫägi hаsаm ҫäklеndirildi” аtly mаkаlа ҫykаrlаn. Ỷagny, mаkаlаdа hеr аdаm üҫin unuň 5-dеn 1 kilоgrаmmа, şеkеriň 1 kilоgrаmdаn 500 grаmа ҫеnli ҫäklеndirilеndigi, оlаry sаtyn аlmаk üҫin 80-100 аdаmdаn ybаrаt bоlаn nоbаtlаryň dörеẏändigi, nоbаtа durаn rаẏatlаryň 18 ẏaşа ẏеtmеdik bоlsа оlаry nоbаtdаn ҫykаrẏandyklаry, оlаryň pаspоrtlаryny sоrаẏаndyklаry, zеrur hаrytlаryň bаhаlаrynyň 40 % ẏokаrlаndyrylаndygy bаrаdа ẏalаn gürrüňlеr bеẏаn edilipdir.


text:
Baş ştab Ýewfrat galkany operasiýasy barada beýanat berdi
Siriýanyň Jerablus sebitindäki Ýewfrat galkany operasiýasy arkaly 845 inedörül km ýer gözegçilik astyna alyndy
Baş ştab tarapyndan berilen beýanata görä Türkiýäniň Ýaragly güýçleriniň terror guramasy DAEŞ başda bolmak bilen terror guramalayna garşy dowam etdirýän Ýewfrat galkany operasiýasynyň 20 gününde 516 ýere 2223 od açyldy.
Siriýanyň Türkiýe serhediniň golaýynda ýerleşýän Jerablus we Rai sebitlerinde gözegçilik uçuşlary we terrorçylara degişli ýerleri anyklamak işler dowam etdirilýär.
Gyssagly çykyp biljek nyşanalara garşy Türkiýäniň Ýaragly güýçlerine degişli harby uçarlar taýarlykly garaşdyrylýar.
Uçarmansyz howa ulaglary bilen gözegçilik uçuşlary ýerine ýetirilýär.
Hyzmatdaş güýçleri tarapyndan Baragitah diýip bilinýän Zeýtinlik sebitinde terror guramasy DAEŞ-e degişli 1 sany söweşjeň liniýa we 1 sany ok-däri ammar ýok edildi.


text:
Türk metbugatynyň gysgaça mazmuny
Dünýäniň we ýurduň gün tertibiniň ileri tutulýan ugurlary bilen bagly habarlar gündelik gazetlerde giň beýan tapýar
“Watan” gazeti “Daşary işler ministrligi Gresiýa reaksiýa bildirdi” söz başyly habarynda, Daşary işler ministrliniň metbugat sekretary Hami Aksoýyň Gresiýanyň Adalat ministri Stawros Kontonisiň Türkiýede gözlenýan terrorçylaryň sanawyndaky Türkiýe Kommunist partiýasy/Marksist-Leninist-iň (TKM/ML) agzasy Turgut Kaýanyň yzyna berilmegi baradaky islegiň kabul edilmezligine reaksiýa bildirendigini ýazýar. Gazet Aksoýyň: “İntrpol tarapyndan gyzyl býulleten çykarylan Turgut Kaýanyň Gresiýanyň kazyýeti tarapyndan yzyna berilmegi barada karar kabul etmegine garamazdan Gresiýanyň Adalat ministriniň karary bilen ýurdumyza berilmezligi Gresiýanyň syýasy ygtyýarynyň ýurdumyza garşy adaty refleksleriniň üýtgemändigini görkezýär” diýen sözlerine ünsleri çekýär.
“Haber Türk” gazeti “Ministr Pekjan söwdanyň täze iş meýilnamasyny beýan etdi” söz başyly habarynda, Söwda ministri Ruhsar Pekjanyň Türkiýäniň eksportyň ösdürilmegi ugrundaky ýokary tagallasynyň dowam etjekdigini nygtap; “Netijeli we ýurtlara görä strategiýalar bilen täze bazarlara gireris. Şol çäkde Hytaý, Latyn Amerika, Hindistan, Meksika we Afrika ýaly potensial bazarlara gönügeris” diýen sözlerini okyjy köpçüliginiň dykgatyna ýetirýär.
“Star” gazeti “Türkiýäniň awtoulag pudagynyň eksporty iýul aýynda ýokarlady” söz başyly habarynda, Awtoulag senagatynyň iýul aýyndaky eksporty geçen ýylyň degişli döwrüne görä 13,8 göterim ýokarlap, 2,76 milliard dollara barabar bolandygyny ýazýar. Gazet ýanwar-iýul aýlarynyň aralygynda kiçi awtoulaglaryň eksportynyň geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirlende 7 göterim ýokarlap, 7,6 milliard dollara deň bolandygyny mälim edýär.
“Hürriýet” gazeti “İňlis kanalyny geçen iň ýyndan türk zenany” söz başyly habarynda, türgen Bengisu Awjynyň Britaniýa bilen Fransiýany biri-birinden aýyrýan İňlis kanalyny ýüzüp geçen iň ýyndam türk zenany derejesine eýe bolandygyny ýazýar. Habarda ýaş türgeniň kanaly geçmek üçin 36 kilometr üznüksiz ýüzendigi nygtalýar.
“Sabah” gazeti “Türkiýäniň ilkinji elektrik tokly awtobusy Hajettepede ulanmaga beriler” söz başyly habarynda, Türkiýäniň ilkinji gysga möhletde elektrik bilen doldurylýan, doly ýerli awtobusynyň Ankarada Hajettepe uniwersitetinde talyplara hyzmat etjekdigini ýazýar. Gazet daşky gurşawa zyýansyz görnüşde öndürilen awtobusyň fosil ýangyç bilen däl, eýsem elektrik togy bilen işlejekdigine ünsleri çekýär.


text:
"Sizi Aşgabat şäherinde geçirilýän «Türkmenistanyň nebiti we gazy - 2017» atly 22-nji halkara maslahatynyň we sergisiniň öz işine başlamagy bilen tüýs ýürekden gutlaýaryn! Bu halkara maslahatynyň we sergisiniň nebitgaz pudagyna degişli möhüm meseleleri ara alyp maslahatlaşmaga we bu ugurda alnyp barylýan hyzmatdaşlygy has-da ösdürmäge giň mümkinçilikleri döretjekdigine berk ynanýaryn – diýip, gutlagda bellenýär.
Turkmenistan amatly geosyýasy ýagdaýa eýe bolmak bilen, onuň berýän mümkinçilikleriniň milli bähbitler bilen birlikde, sebit we dünýä halklarynyň bähbitlerine hem hyzmat etmegini gazanmagy esasy wezipe edip goýýar.
Biziň ýurdumyz uglewodorod serişdeleriniň gorlary boýunça dünýäde öňdebaryjy orunlary eýeleýär. Soňky döwürde bu serişdeleri gazyp almak, gaýtadan işlemek we sarp edijilere dumukly we ygtybarly ýetirmek babatda köp işler amala aşyryldy. Gorlary boýunça öňdäki orunlaryň birini eýeleýän «Galkynyş» gaz känini özleşdirmek, tebigy gazy gaýtadan işleýän täze zawodlary gurmak we dünýä bazarynda uly islegden peýdalanýan önümleri öndürmek boýunça ägirt uly taslamalar durmuşa geçirilýär.
Indi ýurdumyzda tebigy gazy gaýtadan işlemegiň täze tehnologiýalaryny omaşdyrmak, bu ugurda işleri daşky gurşaw üçin zyýansyz alyp barmak uly wezipe bolup durýar. Bu ugurda işler üstünlikli amala aşyrylýar.
Häzirki döwürde türkmen tebigy gazyny diwersifikasiýa ýoly bilen dünýä bazarlaryna çykarmak boýunça hem tutumly işler alnyp barylýar. «Türkmenistan-Owganystan-Päkistan-Hindistan» gaz geçirijisiniň taslamasyny durmuşa geçirmek boýunça alnyp barylýan işler hem munuň şeýledigine aýdyň şaýatlyk edýär. Bu taslamanyň goňşy we sebitiň döwletleri üçin ykdysady taýdan örän möhüm taslama boljakdygyna berk ynanýaryn.
Şunuň bilen bir hatarda, «Türkmenistan-Owganystan-Päkistan-Hindistan» gaz geçirijisini tebigy gaz bilen üpjün etjek «Galkynyş» gaz känini tapgyrlaýyn özleşdirmek işleriniň giň gerimde alnyp barylýandygyny, bu işlere maýa goýumlaryny çekmek üçin ýurdumyzda amatly şertleriň döredilýändigini aýratyn bellemek isleýärin.
Turkmenistan tebigy gazyň gorlaryna bay bolmak bilen, ony dünýä bazarlaryna diňe gaz geçirijiler arkaly ibermek bilen çäklenmän, tebigy gazy düýpli gaýtadan işlemäge hem uly ähmiýet berýär. Ýurdumyzda uglewodorod serişdelerinden iň zerur we bäsleşige ukyply önümleri öndürmek boýunça netijeli işler durmuşa geçirilýär.
Bu halkara maslahatynyň we sergisiniň esasy maksady ýurdumyzyň nebitgaz pudagyndaky ösüşler bilen dünýä jemgyýetçiligini ýakyndan tanyşdyrmakdan, ýetilen sepgitlere ýene- de bir gezek baha bermekden, innowasion tehnologiýalar bilen tanyş bolmakdan, tejribe alşyp, halkara hyzmatdaşlygyny has-da ösdürmäge ýardam bermekden ybaratdyr.
Şeýle maslahatlaryň we sergileriň nebitgaz serişdelerini gözläp tapmakda, özleşdirmekde, gaýtadan işlemekde we sarp edijilere ýetirmekde uly ähmiýeti bardyr. Şu meselede halkara maslahaty we sergisi maglumat bilen üpjün etmegiň esasy çeşmeleriniň birine öwrüler. Bu halkara maslahaty we sergisi ýurdumyzyň dünýä ykdysadyýetine işjeň goşulmagy üçin täze şertleriň döremegine uly itergi berer."


text:
Bilshimiz yaly bu gunki gun gunaden doly bolan dunyade Hudayyng doreden “maashgala baradaky” prinsiplerine zyyan yetirilmage chemeleshilyar.
Birwagtlar Mukaddes Yazgylar jemgyyetining esasy bolan bolsada, hudaysyzlaryng, imansyzlaryng kopelmegi bilen we syyasata bolan tasiri bilen ol osen dowletlering kopusinde “sekularizm” dushunjesi osup, Huday baradaky pikirleri butinley jemgyyetden ayyrmaga bolan chalyshmalar gaty kop. Gynansak-da kabir yurtlarda olaryng pyrryldyly maksatlary yerine yetyar. Mysal uchin “mashgala” diyilende gunali hereketleri onge surup, ar ayalynyng Hudayyng plany bilen “bir ayal we bir erkek” arasynda bolan arassa nikada bolan mashgalany yok edip, mashgalanyng “erkek erkek bilen yada ayal ayal bilen” hem bolup biljekdigini onge surup, hemmelere denghukuklygyng arkasynda gizlenip bihaya bolan gunali prinsipe eye bolan “mashgala” baradaky pikirleri onge suryarler.
Gynansakda, bu yagaylar kabir yurtlarda kanun esasynda hem esas tapyp baryar… Bu bolsa dunyade erbetliging kopelendiginden we “erbetlige erbetlik diyman, guna guna diyman, guna gowy diyilyan” dowurlering gelendigini gorkezyar! Emma adamlar nache uytgesede Huday we Hudayyng hakykaty uytgemeyar we Huday ozal bashda bellan mashgala baradaky prinsipi “mashgala bir erkek we bir ayal arasynda” ylalashyk arkaly doredilen nikadyr!
Hudayyng bu baradaky pikiri we prinsipi uytgemez!
Ashakdaky videodan aydym bilen bular dushundirilyar. English dilini bilyan ildeshlerimize bu aydymy hodurleyaris:


text:
1Ozal-başda Söz bardy, Söz Hudaýdady, Söz Hudaýyň Özüdi.2Ol ozal-başda Hudaýdady.3Hemme zady Ol ýaratdy, ýaradylan zatlaryň hiç biri Onsuz ýaradylmady.4Onda ýaşaýyş bardy, ýaşaýyş bolsa ynsanlaryň nurudy.5Bu nur garaňkylykda parlaýandyr, garaňkylyk ony öçürip bilen däldir.
6Hudaý tarapyndan iberilen bir adam bardy, onuň ady Ýahýady.7Ol güwälik etmäge, hemmeleriň özi arkaly iman etmegi üçin Nur hakda güwälik etmäge gelipdi.8Onuň özi nur däldi, ol diňe nur hakda güwälik etmelidi.9Ähli ynsanlary ýagtylandyrýan hakyky nur dünýä geldi.
10Ol dünýädedi, dünýä Ol arkaly ýaradylypdy, emma dünýä Ony tanamady.11Ol özüniňkilere geldi, özüniňkiler Ony kabul etmediler.12Emma Ol Özüni kabul edenlere, adyna iman edenlere Hudaýyň oglanlary bolma hukugyny berdi.13Olar gandan, bedeniň islegi bilen ýa-da adamyň islegi bilen dogulman, eýsem, Hudaýdan doguldylar.
14Söz jan-ten bolup aramyzda ýaşady; biz Onuň şöhratyny, Atasynyň ýalňyz Oglunyň merhemetden, hakykatdan doly şöhratyny gördük.
15Ýahýa Ol hakda güwä geçip gygyrdy: «Meniň yzymdan bir adam geler, Ol menden üstündir, çünki Ol menden owal bardy diýenim, ine, Şudur».16Onuň dolulygyndan biziň hemmämiz merhemet üstüne merhemet aldyk.17Çünki Musa arkaly Mukaddes Kanun berildi, Isa Mesih arkaly bolsa merhemet we hakykat peýda boldy.18Hudaýy hiç kim hiç haçan gören däldir. Ony bize Atasynyň gujagynda bolan ýalňyz Ogly tanatdy.


text:
Halkymyzda zenan maşgala uly sarpa goýulýar. Zenanlar öý- ojagyň örki-özeni hasaplanylýar. Çünki türkmen maşgalasynda perzent terbiýesi, olara görelde görkezmek, öý-ojagyň esasy hysyrdylary, aladalary zenanlaryň gerdenine düşýär. Haýsy maşgalada agzybirlik bar bolsa, şol maşgalanyň ähli agzalarynyň hemişe ruhy belent, işi rowaç bolup, kalby diňe ýagşylyga ymtylar.
Halkymyzyň buýsançly geçmişinde iň oňat gylyk-häsiýetleri özünde jemlän Tumar şa, Banu Çeçek, Burla hatyn, Agaýunus, Türkan hatyn...ýaly gelin-gyzlaryň Watany, ar-namysy goramakda hem-de däp-dessurlaryň, ýol-ýörelgeleriň dowam etdirilmeginde öçmejek yz galdyrandyklaryna taryh sahypalaryna ser salanyňda aýdyň göz ýetirýärsiň.
Ar-namyslylygyň, edep-ekramlylygyň, asyllylygyň nusgasyny özünde jemleýän şeýle zenanlar sanardan kändir. Şol asylly zenanlar- dan miras galan ýagşy häsiýetleri häzirki döwrümiziň bagtyýar zenanlary buýsanç bilen dowam etdirýärler. Halkymyzyň zenanlara bolan hormat-sarpasy halk döredijiliginiň dürli görnüşlerinde: gazallarda, hüwdülerde, lälelerde, monjugatdylarda, nakyllarda... hemişelik saklanýar. «Gyzym-gözel, edebi-ozal», «Ýagşy ene-ýagşy gyza görelde», «Akylly ogul-hümmetli, asylly gyz-gymmatly» ýaly nakyllarda zenan edebi, onuň jemgyýetdäki gymmaty öz beýanyny tapýar.
Zenanlaryň gylyk-häsiýetleri barada aýdylanda, olar geçirimliligi, duýgurlygy, mylaýymlygy, edep-ekramlylygy, ýumşak häsiýetliligi bilen tapawutlanýarlar. Zenan maşgala owadan hem näzik ýaradylypdyr. Aýratynam, türkmen zenanlaryny tebigat görk-görmekden kemsiner ýaly etmändir. Dört paslyň özboluşly gözelligini, täsirini zenanlarda görmek bolýandyr. Olaryň mähremligi, şirin dilliligi, agraslygy görküne görk goşýar. Gözelligi, wepalylygy, edep-ekramy bilen dünýä nusgalyk türkmen zenanlary daşymyzy gurşap alan dünýä näçe özgerse-de, jemgyýet näçe çaltlyk bilen össe-de, islendik döwürde hem hormat-sarpanyň eýeleridir. Ata-babalarymyzdan dowam edip gelýän şol hormat-sarpany häzirki wagtda türkmen zenanlarynyň ýokary jemgyýetçilik-syýasy mertebä eýe bolmagynda, olaryň durmuşyň ähli ugurlaryna deň derejede işjeň gatnaşmagy üçin oňaýly şertleriň döredilmegini göz öňünde tutýan kadalaryň Esasy Kanunymyzda berkidilmeginde görmek bolýar. Zenanlaryň hukuklarynyň goraglylygy, deňhukuklylygy her bir maşgalanyň abadançylygy we jemgyýetiň ösmegi, sagdyn nesilleriň dowamaty hem-de sagdyn jemgyýet üçin berk bedenli, sagdyn ruhly, kämil şahsyýetleriň kemala gelmegi nukdaýnazaryndan wajyp şertleriň biridir.Döwlet berkararlygymyzyň binýadyny berkidýän milli kanunçylygymyzyň ösüşinde hem zenanlaryň erkekler bilen deň derejede hukuklarynyň, azatlyklarynyň we olary durmuşa ornaşdyrmakda giň mümkinçilikleriniň üpjün edilmeginiň ileri tutulmagy aýratyn nygtalmaga mynasypdyr.
Hawa, Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallasy netijesinde türkmen zenanlarynyň gaýgy-aladasyz, azat-erkin ýaşamaklary, öndürijilikli zähmet çekmekleri, bilim almaklary, medeniýetli dynç almaklary, perzent terbiýelemekleri üçin ähli şertler bar. Döwrümize baş ýörelge bolan «Döwlet adam üçindir!» diýen ajaýyp şygar bu günki gün türkmen zenanlarynyň durmuşynyň bezegine öwrüldi.
Watanymyzyň geljegi bolan berk bedenli, ruhubelent nesilleri terbiýeläp ýetişdirmekde bitirýän işleri, yhlasly zähmetleri üçin ýurdu- myzyň zenanlary uly hormata mynasyp bolýarlar. Türkmenistanyň Zenanlar birleşigi tarapyndan amala aşyrylýan işlerde hem munuň şeýledigine aýdyň göz ýetirmek bolýar. Ähli ulgamlarda erkekler bilen deň derejede zähmet çekip, halal zähmetiň hözirini görýän, «öýde otursa zenana, işe çyksa merdana» diýdirýän zenanlaryň çekýän zähmetine ýokary baha berlip, sarpasy belentden tutulýar. Olara döwletimiz tarapyndan sylag-hormat edilmegi, Şa serpaýlarynyň ýapylmagy, hormatly atlaryň dakylmagy aýdylanlary aňryýany bilen tassyklaýar.
Türkmenistanyň häzirki zaman şertlerinde durnukly ösüş strategiýasynda ileri tutulýan wezipeleriň hatarynda kesgitlenilýän gender deňligini üpjün etmek barada dünýä bileleşiginiň tagallalaryny dolulygyna goldaýandygy hem aýratyn bellärliklidir. «Türkmenistanda gender deňligi boýunça 2015-2020-nji ýyllar üçin МММ hereketleriň meýilnamasy» hormatly Prezidentimiziň Karary bilen tassyklanyp, ol erkekleriň we zenanlaryň jemgyýetçilik durmuşynyň ähli ulgamlaryna deň derejede gatnaşmagy üçin zerur şertleriň üpjün edilmegine gönükdirilen maksatnamalaýyn resminamadyr. Bu meýilnama esasynda ýurdumyzyň ähli ýerlerinde okuw seminarlary geçirilýär. Jemgyýetçilik guramalarynyň, saglygy goraýyş, bilim ulgamlarynyň wekilleriniň gatnaşmagynda geçirilýän okuw seminarlarynda Milli hereketleriň meýilnamasy esasynda BMG-niň Ösüş maksatnamasynyň we Ilat gaznasynyň, Çagalar gaznasynyň, Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň, Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň hyzmatdaşlyk etmeginde gender deňligi wagyz edilýär.
Gahryman Arkadagymyzyň ýolbaşçylygynda zenanlaryň hukuk goragynyň yzygiderli kämilleşdirilmegi, olara ýurdumyzyň jemgyýetçilik durmuşynyň ähli ugurlarynda zerur şertleriň döredilmegi, zenanlaryň sarpasynyň belent tutulmagy, durmuş ýeňillikleriniň üpjün edilmegi hemişe üns merkezinde saklanylýan meseledir.Bu bolsa ýurt abadançylygy, maşgala agzybirligi, jemgyýetiň sagdynlygy, nesil dowamaty üçin esasy şert bolup durýar.
Goý, zenan mertebesini belentde tutýan mähriban Arkadagymyzyň jany sag, ömri uzak bolsun!
Nursoltan DEPBIÝEWA.
«Balkan» gazeti.
© TÜRKMENISTANYŇ ZENANLAR BIRLEŞIGINIŇ MERKEZI GEŇEŞI zenan.gov.tm 2012-2018 Email: zenan@mail.com


text:
“Reliance Jio” we “Microsoft” kompaniýalary Hindistanyň “Escorts” brendi üçin özbaşdak hereket edýän traktor işläp düzýär. Daýhanlaryň çykdajylaryny azaltmak maksady bilen, işlenip taýýarlanýan traktor sürüjiniň sesli buýruklaryny hem ýerine ýetirer. Jisimleriň Interneti (IoT) we emeli aň günsaýyn täze pudaklarda ulanylýar. Hindistanyň iri tehnikalary öndüriji “Escorts” kompaniýasy hem tehnologiýanyň soňky gazananlaryndan peýdalanmak isleýär.
Täze tehnika emeli aň tehnologiýasy bilen adamyň ünssüzligi sebäpli ýüze çykyp biljek ýitgileriň öňüni almagy maksat edinýär. Şeýle hem “Escorts” kompaniýasy uzakdan dolandyrylýan, topragyň hili we hasylyň mukdary babatda maglumat toplajak tehnologiýany işläp düzýär.
Hindi kompaniýasy daýhanlara howanyň ýagdaýy barada maglumat bermek, hasyllylygy ýokarlandyrmak we topragyň hasyllylygyny saklamak babatda “Microsoft” kompaniýasy bilen hyzmatdaşlyk edýär. Sürüjisiz traktor “bulut” we emeli aň tehnologiýasy bilen üpjün ediler. Entek önümçiligine başlanmadyk traktor birnäçe ýyldan giň atyzlarda peýda bolar.


text:
Aziýada sebäpli Aşgabatda hususy ulaglaryň gatnawy doly ýatyrylyp, jemgyýetçilik transportlary bilen çäklendirilendi diýlen myş myş bar. Aziýada geçýänçä şeýle karara gelnipdir. Metro-a ýok Aşgabatda, şol jemgyýetçilik Transportlary diýlen diňeje Awtobuslar bolaýmasyn. Awtobuslaryň sany ýeter mika taýýarlyk görülendir laý. Aý bolmasa-da ýerli halk ...
Awtor:
semiz-we-aynekli
(Wasýok)
|
Kategoriýa: Habarlar |
18.08.2017 14:32
Gyzgyn, Turkmence, Sosiyal, interaktiw, sayty, Turkmen, Türkmen, Türkmenistan, Turkmenistan, Türkmençe, Sosiýal, saýty
(#19)


text:
Amerikan prezidenti Barak Obama Orsýetiň Ukrainanyň Krym ýarym adasyny bikanun özüne birikdirendigi sebäpli onuň garşysyna girizilen sanksiýalary ýadro arsenalyny çäklendirmek baradaky gepleşikler bilen baglanyşdyrylmaly däl, Moskwa Ukraina baradaky ugruny üýtgetýänçä, sanksiýalar öz güýjünde galmaly diýdi.
Obamanyň 18-nji ýanwarda iň soňky metbugat konferensiýasynda eden beýanaty göni onuň respublikan oruntutary, üstümizdäki hepdede wezipe başyna geljek Donald Trampa gönükdirilýäne meňzeýär.
Tramp 16-njy ýanwarda Londonyň “Times” gazetine beren interwýusynda üç ýyla golaý mundan ozal Waşington bilen onuň ýewropaly ýaranlary tarapyndan Orsýetiň garşysyna girizilen sanksýalaryň ýatyrylmagy Amerikanyň we Orsýetiň ýadro arsenallaryny çäklendirmek meselesine bagly etdi.
Obama bir žurnalistiň soragynyň jogabynda, Orsýetiň “barha güýjeýän anti-amerikan ritorikasyndan” zeýrenip, bu ritorikanyň 2012-nji ýylda Wladimir Putin prezidentlige dolanyp geleninden soňra başlanandygyny aýtdy.
“Biziň sanksiýa girizmegimiziň sebäbi ýadro ýaraglary meselesi däl. Muňa sebäp bolan bir döwletiň garaşsyzlygy we özygtyýarlylygy, Orsýet zor bilen Ukraina girdi” diýip, Obama aýtdy.
“Men ruslara bu işi togtadan badyňyza sanksiýalar aýrylar diýip aýtdym. Meniň pikirimçe, bu sanksiýalaryň girizilmegini beýleki meseleler bilen garyşdyrmazlyk, diňe Amerikanyň bähbitleri üçin däl, halkara normalaryny saklamak üçin hem peýdaly bolar”.
“Uly döwletleriň kiçeňräk döwletlere basyp girmezlik prinsipini Birleşen Ştatlaryň goldamagy möhüm” diýip, Obama belledi.
Orsýet öz gezeginde, Birleşen Ştatlaryň 2003-nji ýylda Yraga çozup girmegini, şeýle hem Obamanyň Orta Gündogar baradaky syýasatyny, şol sanda 2011-nji ýylda Liwiýanyň içeri işlerine garyşmagyny ýazgardy.
Trampyň Orsýete has barlyşykçy çemeleşjekdigini duýdurmagy Ukrainada, şeýle hem Amerikanyň ýaranlarynda, aýratyn-da Gündogar Ýewropanyň öňki Warşawa blogyna degişli ýurtlarynda alada döretdi.
Arsenallar täzelenýär
Obama ýadro ýaraglaryny çäklendirmegi prezidentlik wezipesiniň düýp prinsipine öwürdi. 2010-njy ýylda Orsýet bilen Birleşen Ştatlar “Täze START” diýip tanalýan şertnama gol çekdiler.
Bu şertnamada iki tarap-da strategik ýadro güýçlerini az-kem çäklendirmegi öz üstlerine aldylar. Obama Kremli çäklendirişiň täze tapgyryna çekmäge synanyşdy, ýöne iki tarap arasyndaky gatnaşyklaryň aşaklamagy netijesinde bu tagallalaryň baran ýeri bolmady.
Iki ýurt-da öz arsenallaryny täzelemäge girişdiler, bu hem täze ýaraglanyşyk ýaryşyna getirer diýen aladalara sebäp boldy.
Obamanyň metbugat konferensiýasy Birleşen Ştatlarda geljegi näbelli we dartgynly prezidentlige geçiljek adatdan daşary wagta gabat gelýär.
Syýasy synçylaryň aglabasy Trampyň prezidentlige saýlanmagyna Obamanyň mirasynyň ret edilmegi diýip garaýarlar. Soňky hepdelerde Obama bu pikiri yza serpikdirmek maksady bilen dürli media ençeme interwýuw berip, köp çykyşlar etdi.
Ol Kongresiň oňlamagy zerur bolmadyk permanlar bilen öz syýasy gazananlaryny ýerinde saklap, olary Tramp administrasiýanyň bozmagyndan goramaga synanyşdy.
Diplomatlaryň çykarylmagy
Obama saýlaw kampaniýasynyň dowamynda Birleşen Ştatlaryň syýasy partiýalaryna gönükdirilen kiber hüjümleri bilen baglanyşykly orsýetli şahsyýetleri we guramalary jezalandyry.
Ol Birleşen Ştatlaryň Orsýetdäki diplomatlaryna berilýän ezýet-azara jogap edip, Orsýetiň 35 diplomatyny ýurtdan kowdy.
Obama şeýle hem 2015-nji ýylda Krym ýarym adasy anneksiýa edileninde oýnan rollary sebäpli ors resmileriniň garşysyna girizilen maliýe sanksiýalarynyň möhletini uzaltdy.
Metbugat konferensiýasynda Obama Palestina bilen Ysraýyl arasyndaky konfliktde iki-döwlet düzgüniniň regionyň parahatçylygy üçin zerurdygyny aýdyp, öz administrasiýasynyň pozisiýasyny ýene bir gezek gaýtalady.
Obama şeýle-de prezidentlik döwrüniň soňky günlerinde Çelsi Manningiň tussaglyk möhletini gysgaltmagyny gorady.
Birleşen Ştatlaryň gizlin dokumentleriniň müňlerçesini paş eden öňki goşun işgäri Manning 2013-nji ýylda 35 ýyl türme tussaglygyna höküm edilidi. Obamanyň 17-nji ýanwarda çykaran permany boýunça, ol öňümizdäki maýda türmeden boşadylar.


text:
Aşgabatda täze ýyl söwdasyndan soň boşap galan bazarlardaky alyjy çolalygy dowam edýär, ýöne gök satylýan tekjelere un çykaryp satyp başladylar we köçelerde sürüjilere yrsaraýan polisiýa işgärleri azaldy diýip, Azatlygyň ýurt içindäki çeşmeleri habar berýär.
“Bazarlardaky hususy dükanlarda, döwlet dükanlarynda kiçijik haltalarda satylýan un ozalam bolardy, emma soňky günlerde bu hili unlary gök satylýan sekilere çykaryp satmaga başladylar” diýip, aşgabatly ýaşaýjy Azatlyk radiosyna aýtdy.
Azatlygyň başga bir çeşmesi bu hili unlaryň bazardaky tekjelerde, tekje aşa diýen ýaly, hatara düzülip goýlandygyny gürrüň berdi.
“Mir” bazarynda iki metrlik tekjeleriň tas üçden iki bölegini owadanlap goýlan bir, iki kilogramlyk un haltalary tutýar. Tekjeleriň aşagynda, adamlaryň gözüniň düşjek ýerlerinde bolsa 5 kilogramlyk un haltalary goýlupdyr” diýip, ol aýtdy. Aşgabadyň “Teke bazarynda” hem gazak ununyň tekjeleriň üçden birini tutýandygy habar berilýär.
Edil şu gün, 12-nji ýanwarda bazarlarda bolan habarçymyzyň maglumatyna görä, gök satylýan sekilerde kilogramy 5 manatdansatylýan un 1, 2 kilogrmlyk kagyz haltalarda we 5 kliogramlyk kiçijik haltalarda satylýar, un şondan uly haltalarda satylmaýar we önümiň Gazagystandan getirilendigi ýazylgy dur.
Azatlyk radiosynyň habarçylary mundan öň ýurduň Mary, Daşoguz ýaly regionlarynda duýulýan un ýetmezçiligi barada maglumat beripdiler.
Şeýle-de ýerli synçylar täze ýyl söwdasyndan soň Aşgabadyň bazarlarynyň köpüsiniň tas boşap galandygyny, halys alyjy bolmansoň, satyjylaryň öz kärendesine alan söwda orunlaryny we harytlaryny goňşularyna ynanyp, gezekleşip işe çykýandygyny habar berdiler. Aýdylmagyna görä, 2017-nji ýyldan 2018-nji ýyla geçilende guralan täze ýyl söwdalary, öňki ýyllar bilen deňeşdirilende “örän asuda”, ýagny az adamly boldy.
“2014-nji, 2015-nji ýyllarda täze ýyl söwdasynda, Gurbanlyk günlerinde bazarlar alyjydan hyryn-dykyn bolardy, indi o günler erteki ýaly boldy” diýip, adynyň aýdylmazlygyny soran 70 ýaşly aşgabatly Azatlyk radiosyna aýtdy.
Ekspertler Türkmenistanyň garaşsyzlyk ýyllaryndaky iň agyr ykdysady kynçylyklaryny başdan geçirýändigini aýdýarlar. Şeýle-de Türkmenistan geçen ýyl bugdaý babatda göz öňünde tutulan hasyly alyp bilmedi, ilata berlen ýeňillikler ýatyrylyp, durmuş hyzmatlaryna täze nyrk kesildi..
Ýerli çeşmeler bazarlaryň çolarmagy bilen bile ýene bir üýtgeşikligiň göze ilýändigini, Aşgabadyň bazarlarynyň töwereginde we çatryklarda ozal juda köplük bolan ýol gözegçileriniň, polisiýa işgärleriniň hem azalandygyny habar berýärler.
“Döwlet baştutany 9-njy ýanwarda dikuçarly Aşgabadyň ýokarsyndan gözegçilik edende, polisiýa we ýol gözegçilik işgärleri şäheriň içini ala-zenzele edip, hemme ýere aýlanyp çykdylar.
Emma şondan soň köçelerde gözegçilik edýän polisiýa azalýar” diýip, ýerli çeşme habar berdi. Onuň tassyklamagyna görä, ozal her çatrykda, käte köçäniň iki tarapynda hem 2-3ýol gözegçisi duran bolsa, häzir diňe her iki – iki ýarym kilometrden bir gözegçi dur, baglara bukulyp durýan polisiýa işgärleri asla ýok.
Şeýle-de, Azatlygyň bir-birinden habarsyz ýene iki çeşmesiniň tassyklamagyna görä, köçe hereketine gözegçilik edýän polisiýa işgärleriniň düzgün bozmadyk sürüjileri hem saklap, dokument barlap, jerime salar ýaly bahana gözlemegi azalýama çalym edýär.
Ýerli çeşmeler köçelerdäki polisiýa gözegçiliginiň selçeňlemegini Içeri işler ministrliginiň işgärleriniň 30 prosent çemesi kemeldiljegi baradaky çaklamalar bilen baglanyşdyrýarlar. Içeri işler ministrligindäki çeşmäniň Azatlygyň habarçysyna aýtmagyna görä, köçe-ýol hereketine gözegçilik etmekde indi döwrebap wideokameralaryň hyzmatyndan has kän peýdalanmaga geçiler.


text: Eýran yslam ynkylaby yslamyýet we jümhüryýet benanyň üstünde dikelendir. Eýran yslam jümhürligiň düýbüni tutan Hezretleri Ymam Humeýni(r.a) biz milletiň raýyna tabyndyrys,millet her hili raý berse biz şoňa tabyndyrs, millete gaýra bir zady töňkemäge biz hakly däldirs. Hudaý tagala hem bize şol haky beren däldir,yslam pygamberi hem şol haky bize beren däldir diýip aýdypdylar.şu enteşe esasynda dini il-salarlygy,adalaty islemek ,yslamy düzgünimizde hudaýlykly –dini we ynsany degerlikde köki bardyr.ýene bir ybaratda ,yslamyň syýasy enteşesinde ynsan kämilleşmek üçin hedaýat bolmalydyr.şonuň üçin bular günbataryň tefsiri bilen parhlydyr.günbatar syýasy ösüşiň manysyny senagatlaşmak ,köpçülik ösüş we hereketi,ykdysady we syýasy ösüş bilen ölçeýändir.emma yslam ynkylabynda,adalat isleýjilik we dini degerliklere arka bermek bilen demokrasy düzgüni amala gelendir.ähli milletiň eradasy we islegi esasynda düzgünleşdirlen Eýranyň esasy kanuny hem şu mazmuny beýan etýändir.eýran yslam ynkylabynyň esasy kanunynyň deslapky aslynda,eýranyň hükümetiniň yslamy jümhürligi dygy getirlendir.diýmek hükümetiň şekili jümhürlik we durky yslamdyr.netijede şol eger kanuny boljak bolsa ,ilatyň islegi we yslam mektepi esasynda bolmalydyr.daşary syýasatda iş tanyjy bolanlaň köpüsi ,Eýranda bolan il-salarlygy,demokrasyň belli bir düzgünleriniň birisi adynda sebit we halkara ýurtlara görelde adynda ileri sürüp bolar diýip ynamlydyrlar.Yragyň bir gazetiniň direktori Adel Almane,Eýranda demokrasyň ösüş we belent derejelere ýetmegi pars aýlagynda ýerleşen arap ýurtalry howpa we gorka düşürendir we şolary Eýran bilen garşylaşmaga mejbur edendir diýip beýan edendir. 1979-njy ýylyň 10-11-nji fewralyndaky yslam ynkylabynyň netijesinde halk asyrlarboýy dowam eden şa düzgünini agdardy. Fewral eýran ýyl namasy boýunça bahman aýy diýlip atlandyrylýar. Wakalaryň esasan bahman aýynda bolany üçin eýran halky ol bahman ynkylaby ady bilen meşhurdyr.


text:
V Aziýa oýunlarynyň açylyş dabarasynda görkezilen ajaýyp sahnalaşdyrylan çykyşlaryň barşynda gadymy Marguş ýurduna amala aşyran syýahatymyzy jemlemek bilen, biz ägirt uly monitorda yşyk-lazer enjamy arkaly Kiçi we Uly Gyzgala, Soltan Sanjaryň kümmeti ýaly ýadygärlikleriň döreýşini gördük.
Şonda Olimpiýa stadionynda bolan ýurdumyzyň myhmanlarynyň biri “Bu gözellikleri nirede görmek bolýar? Olar nirede ýerleşýär?..” diýen sowal bilen ýüzlendi.
6. Gadymy Merw – şalaryň kalby
Gadymy döwürlerden bäri Maru-Şahu-jahan (Mary - şalaryň kalby) diýlip tanalan beýik Orta Aziýa şäheri Murgap derýasyna ýanaşýan mes toprakda kemala geldi. Onuň täsinligi dürli eýýamlara degişli bolan beýik şäherleriň bir ulgamyny düzmegindedir, şol bir wagtda beýleki gadymy şäherlerde köne ilatly ýerleriň ornunda täze şäherleri gurmak däbe öwrülipdi. Gadymy Merwiň şäherleri müňlerçe gektara barabar ýerleri eýeleýär.
Erkgala, Gäwürgala, Soltangala, Abdyllahangala – bularyň her biriniň aňyrsynda şalyklaryň we nebereleriň köpasyrlyk taryhy, uruşlaryň taryhy hem-de ýiti durmuş sarsgynlaryndan soň, şäheri döretmegiň, ösdürmegiň ýylýazgysy saklanýar. Häzir bolsa bu alymlar üçin hakyky arheologik jennet bolup, olar bu ýere dünýäniň dürli ýurtlaryndan gelýärler hem-de gadymy türkmen topragynda gazuw-agtaryş işlerini geçirip, XIX asyryň ahyryndan başlap, Merwi öwrenen alymlaryň ylmy däplerini dowam edýärler.
Bu ýerde ýerleşen gadymy geçmişiň subutnamalarynyň aýratyn ähmiýetini nazara almak bilen, Türkmenistanyň hökümetiniň karary bilen, “Gadymy Merw” döwlet taryhy-medeni goraghanasy döredildi. 1999-njy ýylda bolsa bu ýadygärlikleriň tutuş toplumy UNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna goşuldy.
Merw bir döwür Bagdat ýaly, Kair ýa-da Damask ýaly yslam dünýäsiniň paýtagtlarynyň biri hasaplanypdyr. Şol döwürde Merw Gündogaryň ajaýyp şäherleriniň biri bolupdyr. IX asyryň başynda onda Arap Halyflygynyň horasanly hökümdary, halyf Garun ar-Raşidiň ogly al-Mamun mesgen tutýar. 813-nji ýylda bolsa al-Mamunyň özi halyf bolýar, emma bu waka çenli ol uzak wagt Merwde ýaşaýar.
Taryhçylaryň belleýşi ýaly, şol döwürde Merw Halyflygyň paýtagtynyň wezipesini ýerine ýetiripdir diýen ýaly—tutuş Arap döwleti boýunça ähli görkezmeler we kesgitlemeler şol ýerden gelipdir. Şol wagt şäher öz taryhynyň gysga, emma ajaýyp döwrüni başdan geçiripdir.
Merw XI-XII asyrlarda gülläp ösýär, bu döwür Beýik Seljuk türkmenleriniň dolandyran döwri bolup, olaryň imperiýasy Amyderýanyň çöketliginden başlap, Ortaýer deňzine çenli uzalypdyr. Mälim bolşy ýaly, Mälikşanyň döwründe Merwiň harby-inženerçilik desgalarynyň durky täzelenýär. Şäher çalt depginler bilen ösüpdir. Hut şol wagt “Şalaryň kalby” diýlip atlandyrylýar. Hakyky medeni ösüşiň döwri başlanýar, şonda Merwe musulman dünýäsiniň meşhur şahyrlary, suratkeşleri we binagärleri gelip, nesillere öz öçmejek eserlerini galdyrýarlar.
Seljuklar döwründe Merw çalt depginler bilen ösüp, Merkezi Aziýanyň iň uly şäherine hem-de ähli musulman Gündogarynyň iri merkezine (onuň şäher ýakasy bilen tutýan meýdany 1800 gektara, ilat sany bolsa 150 müň adama ýetipdir) öwrülýär. Şol döwürde şäherleriň ählisiniň diýen ýaly 2-5 müň ýaşaýjysynyň bolandygyny nazara alanyňda seljuklar Merwiniň geriminiň näderejede bolandygy bellärliklidir. 1118-nji ýylda seljuklaryň soňky soltany Sanjar Merwi beýik imperiýanyň paýtagtyna öwürýär. Bu ýere uç-gyraksyz genji-hazynalar akyp, galalary, metjitleri, köşkleri gurmaga mümkinçilik beripdir.
Merw şäheriniň seljuklar bölegi – Soltan galanyň merkezinde Türkmenistanda iri gadymy desga bolan Soltan Sanjaryň kümmeti seleňläp görünýär. Orta asyr ýazgylarynda bolsa kän agzalýan binagärlik ýadygärlikleri onçakly köp däl.
Soltan Sanjaryň kümmeti hakynda ilkinji maglumatlar orta asyr awtorlarynyň işlerinde duş gelýär. Belli arap syýahatçysy, geografiýaçy we taryhçy Ýakut al-Hamawy Merw şäherini mongol çozuşlaryna çenli -- XIII asyryň başynda görüp, bu desga barada şeýle ýazypdyr: “Onuň üstünde mawy reňkli gümmez seleňläp, ol bir günlük ýola barabar uzaklykdan hem görünýär”.
Çingiz hanyň goşunlarynyň ýetiren weýrançylyklaryndan soň Merwiň onlarça ýyl harabalyk bolup ýatan wagtynda hem Soltan Sanjaryň kümmetini görenler şeýle ýazypdyr: “Bu dünýäde iň uly binadyr” (Raşid-ad-din, XIV asyr) hem-de “Älem-jahanyň iň beýik desgalarynyň biri, örän mäkäm bolansoň, zaýaçylyk oňa ýanaşyp hem bilmez” (Isfizari, XV asyr).
400 ýyldan soň - 1880-nji ýylda bu ýerde “Deýli nýus” Londan gazetiniň habarçysy Edmond O’Donowan bolup, ol, hususan-da, şeýle ýazypdyr: “Soltan Sanjaryň gubury zyýarat ýeri bolup, türkmenleriň hiç biri-de bu ýerde ruhy aram tapan hökümdara hormat goýman, onuň deňinden geçip bilmeýär”.
Soltan Sanjaryň kümmeti XII asyryň ortasynda köşkleri we metjidi öz içine alan toplumyň merkezi bölegi hökmünde gurlupdyr. Häzir bar bolan desga—1221-22-nji ýyllarda mongollar tarapyndan Merwiň weýran edilmeginden soň, bu toplumda şu güne çenli saklanyp galan ýeke-täk desga bolup durýar. Onuň merkezindäki daşyň ýüzünde şeýle ýazgylar bar: bu ýer hijri ýyllarynyň bäşinji asyrynyň ahyrynda ýaşap geçen seljuklaryň nesillerinden, beýik şalaryň hataryndan bolan Soltan Sanjaryň ruhy siňen keramatly ýerdir. Ol öz döwründe Isgender (Aleksandr Makedonskiý) ýaly adalatly bolupdyr, alymlaryň we şahyrlaryň howandary bolupdyr hem-de onuň döwründe yslam dünýäsi ylymlar we sungatlar netijesinde gülläp ösüpdir we bagtyýar bolupdyr.
Soltan Sanjaryň özi barada aýdylan zatlar az däl. Hökümdar soltan Mälikşanyň kiçi ogly kakasy aradan çykandan çärýek asyr soň, tagta çykýar, onuň uly doganlary miras galan ägirt uly imperiýada merkezi häkimiýeti saklap bilmändirler. Beýik döwlet böleklere bölünip başlapdyr.
Emma şol döwre çenli Horasanyň hökümdary bolan Sanjar döwleti halas etmek üçin netijeli çäreleri görýär. Imperiýanyň paýtagtyny Yspyhandan Seljuklar döwletiniň ojagy bolan we onuň şöhratly ata-babalary Çagrybegiň we Alp Arslanyň guburlary ýerleşen Merwe geçirmek bilen, Soltan Sanjar bölünip aýrylan ýerleri yzyna gaýtaryp ugrapdyr. Günbatary we Gündogary birleşdiren ägirt uly imperiýany diňe başarnykly dolandyrmak bilen çäklenmän, eýsem, onuň syýasy, ykdysady we medeni taýdan gülläp ösmegi üçin şertleri döreden beýik neberäniň şan-şöhraty täzeden şugla saçýar.
Döwlet taryhy-medeni goraghananyň çäginde dagynyk ýerleşen binalar bu ülkäniň beýikligine şaýatlyk edýär. Bir döwür bu ýerde durmuş gaýnap joşupdyr, köp mähelleli bazarlar daş-töwerege ýaň salypdyr, dünýäniň dürli künjeklerinden kerwenler gelipdir, üsti gümmezli we beýik minaraly ajaýyp binalar bagy-bossanlyga gark bolupdyr, doly suwly akabalardan ýakymly şemal öwsüpdir, içi kitapdan doly kitaphanalarda danalar ylmyň uç-gyraksyz giňişliklerine çümüpdir, Soltanyň köşgüniň ajaýyp zallarynda bolsa, bu ýerden müňlerçe kilometr uzaklarda ýerleşen ýurtlaryň we halklaryň ykballary çözülipdir.
Soltan Sanjaryň ajaýyp kümmeti şol beýikligiň subutnamalaryny asyrlaryň içinden geçirip, bize ýetirdi. Binagärlik pikiri, owadan bezelen jaýlar doly saklanyp galmadyk hem bolsa, kümmetiň netijeli çözgütleri dünýäniň bu sebitinde gurluşyk sungatynyň uzak wagt gülläp ösendigine aýdyň şaýatlyk edýär.
Alymlar türkmen-seljuk döwletinde iri gurluşyk birleşmeleriniň hem-de özboluşly nusgalaryny işläp düzen özbaşdak binagärlik mekdepleriniň bolandygyny ylmy taýdan esaslandyrdylar. Kümmetiň içindäki ýazgy binagär Muhammed ibn Atsyz as-Serahsiniň adyny ebedileşdirdi. Bu ýazgydan ugur alanyňda, onuň aslynyň Sarahsdan bolandygyna hem-de belli sarahs toparyna degişli bolandygyna göz ýetirmek bolýar. Bu eýýamda sarahsly ussalaryň bina eden ýadygärlikleri diňe Türkmenistanda däl-de, eýsem, goňşy ýurtlarda hem saklanyp galypdyr.
On bäş ýyl mundan öň, kümmetiň durky düýpli täzelenip, bu işiň barşynda binanyň daşarky gümmezi gaýtadan döredildi hem-de gümmezasty egniň ýüz tarapy üýtgedildi, şeýle hem ýokarky ýarusyň galereýasy doly dikeldildi. Şeýlelikde, XXI asyryň başynda onuň ylmy taýdan dikeltmek işiniň düzgünlerine we talaplary boýunça gaýtadan döredilen täze keşbi emele geldi. Bu ýerde işler bahasyna ýetip bolmajak gymmatlyklaryň ýitgisine ýol bermez ýaly ýerine ýetirildi. Dikeldiş işlerini geçirýän türkmen alymlary beýleki taslamalarda hem hut şeýle strategiýa eýerip, ýadygärligiň ruhuny, onuň özüne çekijiligini saklamaga çalyşýarlar.
Häzir Türkmenistanda Soltan Sanjaryň ady nusga öwrüldi: onuň heýkel portretleri Aşgabatda we Maryda oturdyldy, onuň keramatly keşbi bolsa, milli manadymyza bezeg berýär. Emma beýik hökümdaryň ady onuň kümmetiniň belent binasynda ýaňlanýar, şonda dünýäniň dürli künjeklerinden bolan jahankeşdeler ýolgörkezijiniň gyzykly gürrüňlerini diňleýärler, zyýaratçylar bolsa Beýik Biribardan doga-dileg edenlerinde türkmeniň nesilbasyşy, Oguzhanyň, Soltan Sanjaryň atlaryny ýatlaýarlar.
7. Oguzhan—türkmen halkynyň nesilbaşysy
Olimpiýa stadionynda garaňkylykdan, sözüň doly manysynda, ganatly bedewler okdurylyp gelýärler. Olarda oturan atlylar ellerinde baýdaklary saklaýarlar. Atlylar topary çaltlyk bilen meýdançanyň daşyndan birnäçe öwrüm edýärler. Meýdançanyň merkezinde Oguzhanyň ägirt uly keşbi peýda bolýar. Türkmen halkynyň nesilbaşysy ellerinde ýaýy we üç sany peýkamy saklaýar.
Atlylaryň altysy—Oguzhanyň ogullary onuň töwereginde jem bolýarlar. Şol pursatda asmandan olara tarap gün peýkamlary inýär. Atlylar asmandan inen peýkamyň her biriniň töwereginden öwrüm edýärler, şol pursatda ýeriň aşagyndan, göýä, biziň hakydamyzyň jümmüşinden Oguzhanyň beýik nesilleri—eziz Watanymyzyň şöhratly ogullary Gorkut ata, Görogly, Togrul beg, Alp Arslan, Ärtogrul Gazy, Magtymguly... peýda bolýarlar.
Türkmenleriň şan-şöhrata beslenen taryhynyň Oguzhandan başlanýandygyny her bir okuwçy bilýär. Onuň ady oguzlar bilen deňeşdirilýär—bu etnonim baryp biziň eýýamymyzdan öňki birinji müňýyllygyň çeşmelerinde bellige alyndy. Türkmenleriň taryhy geçmişi barada şaýatlyk edýän ýazuw ýadygärlikleriniň köp sanlysy saklanyp galypdyr. Olaryň iň ähmiýetlileriniň hatarynda iň gadymy eserleriň nusgalary: gadymy oguz dessanlary, öçmez-ýitmez “Gorkut ata” eposy, Orhon-ýeniseý ýazgylary, Mahmyt Kaşgariniň “Sözlügi”, Ýusup Balasagunynyň “Rehnetli bilim” kitaby we beýlekiler bar. Şeýle hem orta asyr taryhçylarynyň düýpli eserlerini, meşhur syýahatçylaryň ýol ýazgylaryny we aýry-aýry terjime neşirlerini görkezmek bolar. Ýöne, Oguzhan baradaky garaýyşlar “Oguznama” ady bilen birleşdirilen folklor rowaýatlarynda has äşgär beýan edilýär.
“Oguznama” türkmen halkynyň köp asyrlyk medeni mirasyny öwrenmekde has gymmatly çeşme bolup durýar. Onda oguz türkmenleriniň taryhy, edebiýaty, dili, medeniýeti, etiki we estetiki ölçegleri boýunça baý hem-de köptaraply maglumatlar jemlenendir. “Oguznama” kitaplarda sahaplanan golýazmalar görnüşinde aýawly saklanyldy hem-de dilden-dile geçirilip, ussat türkmen bagşylarynyň özboluşly repertuarynyň esasyny düzdi.
“Oguznamanyň” esasy bölegi türkmen dilinde döredildi we dünýäniň iri golýazma ýygyndylarynda saklanylýar. Gadymy türkmen ýazuwynyň we edebiýatynyň has gymmatly ýadygärlikleriniň hatarynda Parižiň we Kazwiniň kitaphanalarynda saklanylýan “Oguznamanyň” nusgalary, Raşid ad-Din Fazlallahyň “Ählumumy taryh” kitaby (XIV asyr), Dana Atanyň “Oguznamasy”, osman taryhçysy Ýazyjyoglunyň, Nusaýda ýaşap geçen Salar Baba Gulaly-ogly Hyrydarynyň (XVI asyr) eserleri, şeýle hem Abulgazi Bahadurhanyň “Türkmenleriň şejeresi” atly düýpli işi (XVII asyr) we beýlekiler bar. Türkmen edebiýatynyň nusgawy şahyry Nurmuhammet Andalybyň “Oguznama” poemasy (XVIII asyr) türkmenleriň arasynda aýratyn meşhurlyga eýedir.
Rowaýata görä, Oguzhanyň alty ogly—Günhan, Aýhan, Ýyldyzhan, Gökhan, Daghan we Deňizhan diýen ogullary bolupdyr. Teatrlaşdyrylan sahnada hut şol ogullary ellerinde ýaýy we üç sany peýkamy saklap duran Oguzhanyň daşynda jemlenýär.
Oguzhan özüniň ýerini hem-de ýaýy we peýkamy ogullarynyň arasynda paýlapdyr. Üç bölege bölünen ýaý uly ogullarynyň üçüsine, peýkamlar bolsa üç kiçi ogluna, “üç ok” tiresine ýetipdir.
Oguzhanyň 24 agtygy bolupdyr. Rowaýata görä olar türkmenleriň 24 tiresini esaslandyrypdyr. Olardan—Oguzhanyň agtyklaryndan türkmen halky gözbaş alypdyr.
Türkmenleriň ata-babalarynyň yslamy kabul edendigi hakyndaky rowaýat hem Oguzhanyň ady bilen baglanyşyklydyr.
Alymlar Oguzhanyň rowaýata öwrülen keşbinde türkmen halkynyň taryhyň has irki döwürleriniň: turan-massaget, hun-gadymy türki, oguz-türkmen döwürleriniň öz beýanyny tapandygyny belleýärler, ýagny eposda türkmen milletiniň döremeginiň tutuş taryhy ýoly şöhlelenýär.
“Oguznamanyň” stili, bir tarapdan, ylmy häsiýete, beýleki bir tarapdan bolsa çeper häsiýete eýedir. Ol gadymy oguz etniki jemgyýetiniň taryhy wakalaryny, hadysalaryny, genealogiýasyny, çeper döredijiligini has doly şöhlelendirmäge ýardam edýär. “Oguznamanyň” ähli görnüşleri diýen ýaly oguz-türkmenleriniň nesil daragty-Oguzhanyň ogullarynyň we agtyklarynyň atlary, olaryň totem nyşanlarynyň görnüşi hem-de many-mazmuny we beýlekiler barada birmeňzeş maglumatlary özlerinde jemleýär. Rowaýatlar bizi türkmenleriň şöhratly nesilbaşysy Oguzhanyň agtyklary bilen genalogiki taýdan baglanyşdyrylýan etniki tire-taýpa dowamatlylygyň gözbaşlaryna getirýär.
Edebi çeşmelerde bar bolan, biziň günlerimize çenli saklanyp galan maglumatlar aýdyň suratda jemlenýär. Onda hakyky ýagdaý hem-de çeperçilik hyýaly zatlar özara sazlaşýar. Ýöne, muňa garamazdan Oguzhan baradaky dessanlar toplumyny (“Ergenekon”, “Bozgurt”, “Alp Är Tönge”, “Tumarşah”, “Şu”, “Şirak”) umumy mazmunyny dikeltmäge, olarda beýan edilen wakalaryň yzygiderliligini, takmynan bolsa-da, dikeltmäge mümkinçilik bar.
Oguz dessanlarynyň aglabasy watançylyk, gahrymançylyk ruhunda ýazylypdyr. Oguz baradaky dessanlaryň toplumy ahlak-didaktiki häsiýete eýedir we azatlyk hem-de mähriban topragyň garaşsyzlygy ugrundaky göreşde ar-namyslylyk, asyllylyk, watançylyk hem-de gaýduwsyzlyk ýaly esasy düşünjeleri açyp görkezýär. “Ergenekon” dessanynda oguz-türkmenleriniň şöhratly taryhynyň sahypalary, öz döwletini elden giderenden soň, edermen taýpalaryň örän kyn ýagdaýa düşendigi, ýöne soňra, ähli güýjüni bir ýere jemläp, daglary ýumrup, öz azatlygyny gorandygy barada gürrüň berilýär.
Beýleki dessanlar hem gahrymançylyga ýugrulandyr. Hususan-da, “Tumarşa” dessanynda patyşanyň gojaman Hazaryň kenarynda hem-de jöwzaly Garagumda görkezen edermenligi barada gürrüň berilýär. Türkmenleriň irki ýazuw ýadygärlikleriniň ählisi diýen ýaly şygyr görnüşinde ýazylypdyr.
“Gorkut ata” eposy “Oguznama” toplumynyň hem-de oguz dessanlarynyň özboluşly dowamy boldy. Alymlaryň çaklamasyna görä, bu epos bir ýarym müň ýyl mundan ozal peýda boldy we oguz-türkmenleriniň arasynda giň meşhurlyga eýe boldy. Biziň günlerimize çenli “Gorkut atanyň” golýazmalarynyň iki nusgasy saklanyp galypdyr: olaryň biri Drezden kitaphanasynyň (Germaniýa) gorlarynda, beýlekisi bolsa Watikanyň kitap ýygyndysynda saklanýar. Drezdendäki golýazma nysgasy XVI asyrda taýýarlanylypdyr.
Köp wagtyň geçendigine garamazdan, Oguzhanyň ady türkmenleriň aňynda we kalbynda saklanyp galypdyr. Onuň adyny okuw kitaplarynyň we ylmy işleriň sahypalarynda, nakgaşlaryň suratlarynda hem-de häzirki zaman şahyrlarynyň eserlerinde tapmak bolýar. Indi ol Türkmenistanyň paýtagtynda köşkler toplumynyň--döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedowyň resmi kabulhanasynyň, şäheriň esasy ýollarynyň biriniň, “Türkmenfilm” kinokompaniýasynyň, Aşgabadyň ýaşlar hokkeý toparynyň, Mary welaýatynyň etraplarynyň biriniň atlarynda ebedileşdirildi.
Oguzhanyň ägirt uly heýkellerini ýurdumyzyň paýtagtyndaky Garaşsyzlyk binasynyň golaýynda hem-de Aşgabadyň Halkara howa menziliniň golaýyndaky suw çüwdürimler toplumynyň merkezinde görmek bolýar. Onuň keşbi hümmeti 100 manada barabar bolan türkmen manadynda hem-de ýadygärlik şaýy pulunda ýerleşdirilipdir. Galyberse-de, Oguzhanyň sekiz gyranlyk Ýyldyzy tutuş ýurdumyz boýunça giňden ýaýrandyr. Ol Döwlet Tugrasynda hem-de Türkmenistanyň Prezidentiniň ştandartynda şekillendirilipdir.
Oguzhanyň ýyldyzy uly binalaryň hem-de kiçi binagärlik desgalarynyň taslamalary düzülende, ýurdumyzyň arhitektorlary we dizaýnerleri tarapyndan giňden ulanylýar. Arhitektorlar nyşanlaryň dilini ussatlyk bilen ulanyp, ägirt uly şekilleri döredýärler. Paýtagtymyzdaky Olimpiýa toplumynyň ähli desgalarynda gadymy türkmen nyşanlaryna aýratyn orun berlipdir. Häzirki wagtda şol ýerde Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça Aziýa oýunlarynyň taryhynda möçberi boýunça deňi-taýy bolmadyk “Aşgabat 2017” oýunlary tamamlanýar.
Aşgabatda we ýurdumyzyň beýleki şäherlerinde Oguzhanyň Ýyldyzynyň ulanylmadyk ýekeje-de häzirki zaman desgasyny tapmak bolmaýar. Olaryň arasynda “Türkmenistan” teleradioýaýlymlar merkezi aýratyn bellenilmäge mynasypdyr. Bu desga hem Ginnesiň rekordlar kitabyna girizildi. “Ginnesiň Bütindünýä rekordlary” kompaniýasynyň wekilleri telediňiň merkezi bölegini bezeýän Oguzhanyň ägirt uly Ýyldyzyny dünýädäki iň uly ýyldyzyň binagärlik şekili hökmünde ykrar etdiler.
Paýtagtymyzdaky “Bagt köşgüni” hem mysal getirmek bolar. Şol ýerde ägirt uly globus alty sany oktagrammanyň birleşmesinden emele gelen gözenek bilen gurşalypdyr. Şeýle bezeg äheňi köçe çyralarynda, suwa düşülýän howuzlarda hem-de gül aýmançalarynda giňden ulanylýar.
Türkmenistana ilkinji gezek gelýän adamlaryň ählisini haýran galdyrýan şeýle köp sanly mysallaryň aňyrsynda jemgyýetde bolup geçýän durmuş ähmiýetli wakalary hem-de döwrüň ruhuny beýan edýän jemgyýetçilik we şahsy islegleri kanagatlandyrmak üçin has oňaýly, adamyň ýaşamagy üçin has amatly, sazlaşykly gurşawy döretmek baradaky tagallalar durýar.
Oguzhanyň ýyldyzy Türkmenistanyň hakyky “ýüzüne” öwrüldi. Atly ýigit ajaýyp ahalteke bedewinde Olimpiýa stadionynda gala görnüşindäki Taryh Diňine eli alawly çykanda, onuň ýokarsynda Oguzhanyň ägirt uly Ýyldyzy ýalkym saçýardy.
Asylly türkmen däbine görä, atly ýigit Taryh Diňiniň ýokarsynda üç öwrüm edip, atyny çarpaýa galdyryp, alawuny Oguzhanyň Ýyldyzyna degirdi, ondan ägirt uly atyň heýkeliniň depesinde ornaşdyrylan Olimpiýa çanagyna iki sany uçgun okduryldy we “Aşgabat 2017” oýunlarynyň alawuny ýakdy.