text:
ATOGLANMY ÝA-DA ÇAPYKSUWAR? TÜRKMEN AT MEDENIÝETI BILEN BAGLANYŞYKLY SÖZ
- Bariş Özoğuz
- 1 yıl önce
- İzleme sayısı:
Transkript
1 ATOGLANMY ÝA-DA ÇAPYKSUWAR? TÜRKMEN AT MEDENIÝETI BILEN BAGLANYŞYKLY SÖZ Öz Bu makalede Türkmencede geçen at ve binicilikle ilgili birkaç kavram üzerinde durulmuş, Türk kültürünü yansıtan bu kavramların başka uluslara da ödünç verildiğine dikkat çekmeye çalışılmıştır. Bugün Türkmenistan da edebî dilde Türkçede cokey olarak bilinen yarış atının binicisine çapıksuwār deniyor. Hâlbuki eski Türkmencede ve Türkmencenin bugünkü Yomut dıyalektinde at oğlan / atoğlan terimi kullanılmaktadır. Çoğunluğu Yomut olan İran Türkmenleri, Farsça çābuk-suvār yerine atoğlan terimini yaygın olarak kullanıyorlar. Geleneksel Türkmen at yarışlarında mesafe göz kararıyla belirleniyordu ve yarış sona yaklaştığı zaman, yarışı coşturmak için davul eşliğinde şādıyān adlı, zurnayı andıran bir müzik aleti ile atı (hedefe) getiren anlamındaki at getiyr denen ezgi çalınıyordu. At kültüründe bu geleneklerle birlikte atoğlan deyimi de yok olmuştur. Hâlbuki atoğlan ya da oğlan sözü Orta Asya dan Anadolu ya geçtikten sonra Polonya üzerinden bütün Avrupa ya yayılmıştır. Osmanlılarda kullanılan at oğlanı ve onun kısalmış şekli oğlan, Lehçeden (Leh dilinden) birçok Avrupa diline geçmiştir. İngilizcede bu söz atly süvary ya da atly savaşçı anlamında uhlan / ulan şeklinde vardır ve yūlan şeklinde telaffuz edilir. Bu söz Sırp, Bulgar ve Romen dillerinde ulan, Çek dilinde ulán, Almancada Ulan, İtalyancada ulano, Rus dilinde de ulanıy şeklinde bazen biraz semantik değişikliğe uğrayarak yaygın şekilde kullanılmaktadır. İngilizceden Türkçeye geçen cokey sözünün XVI. asırdan önceki ilk anlamı da oğlan dır. At sözü Moğol diline geçince agta olmuştur; Türkmencede ağta kısırlaştırılmış demek, Moğolcada da aynı anlamda kullanılıyor. Atın kısırlaştırılıp ağta olması hükümdarların belli atların yalnız kendindilerinde bulunması isteğinden doğmuştur. Agta sözü at anlamında Farsçada da äḫtä ya da āḫtä şeklinde korunmuştur. Atlar araba çekmek için de yararlı اخته / آخته olmuşlardır. Macarca kosci szeker ( koçi çeker i andırıyor), araba anlamında birçok Avrupa diline geçmiştir. İngilizcede coach otobüs demek. Rusçada da коч / koç göçüp konmakda kullanılan üstü örtülmüş araba anlamına geliyor. Bu sözün köç / göç ıle ilgili olduğu anlaşılıyor. Atın eyeri aslında Şamanizmde kutsal sayılan koçun boynuzuna benzetilmiştir. Yayda da görülen bu şekle Eski Türkçede ümzük denir. Bir keçe deseni olan bu şekil bugün Türkmencede emzik olmuştur. Türkmenler hızlı koşan ata bedew derler, bu Farsça bir sözcüktür ve Arapça bedevî ile ilgili değildir. Makalede üzengi sözünün etimolojisi de ele alınmıştır. Anahtar Sözcükler: At, atoğlan, üzengi, eyer, agta. WHAT IS THE TURKMEN EQUIVALENT OF ENGLISH JOCKEY - ATOGLAN OR ÇAPYKSUWAR? A SURVEY OF TURKMEN EQUESTRIAN CULTURE Abstract This article deals with some concepts in the Turkmen language which are related to horses and equestrianism, and also the fact that these concepts reflect certain aspects of Turkish culture; some of these concepts are Yusuf AZMUN Dr.;
2 215 Yusuf AZMUN Giriş 1 borrowed by other nations. The equivalent of the word jockey in the literary Turkmen language is çapyksuwar. However, in the Old Turkmen and in the Yomut dialect of the Turkmen language the term widely used for the race-horse rider, is at oğlan. Yomuts in Iran who make up the majority of the population of the Turkmens in thıs country, have always been using the term atoğlan for jockey. In the traditional Turkmen horse races the distance is measured by the eye and when the race is approaching the finish line, a musical instrument, not in use anymore, called şadıyan= shadiyan, accompanied by a drum, played a tune to motivate the jockeys, called at getiyr meaning (the tune which) brings the horse to the finish line. Together with this tradition the term atoğlan has disappeared in equestrian culture in Turkmenistan. However, the word atoğlan or its shorter version oğlan after passing from Central Asia to Anatolia was widely spread in Europe through Poland. The Poles brrowed atoğlanı and its shorter version oğlan from the Ottomans and passed it onto other European countries. Polish ulan has become uhlan or ulan in English which means light cavalry armed with lances and sabres. This word also exists in Serbian, Bulgarian and Romanian as ulan; it is ulán in Czech, Ulan in German, ulano in Italian and in Russian it is used as ulany. These words are widely used with some slight semantical change. The word jockey which has become cokey in Turkish meant a boy or oğlan as in Turkish before the 16 th century. The word at in Turkic languages, has become agta in Mongolian; ağta in Turkmen means castrated ; it means the same in Mongolian. Castration of the horses is due to the fact that in the olden times some rulers did not wish other people have horses similar to theirs.the word agta has been preserved as aḫta (äḫtä) or āḫta (āḫtä) اخته / آخته in Persian. Horses were also used to pull carts. The English word coach was taken from Hungarian kosci szeker (pronounced as cochy seker) and it is used in different formsin other European languages. The word коч (pronounced koch) in Russian means a covered cart used to move from one place to another and it resembles Turkmen and Turkic köç / göç. The saddle of horse originally was made in the shape of the ram horn which was sacred in Shamanism. This shape which was also seen in bows in the distant past, was called ümzük in old Turkish. This word has become emzik inturkmen and it is used for a design in felt. The word bedew in Turkmen is a Persian word meaning a race horse and it is not related to Arabic bedevi meaning Bedouin. This article also deals with the etymology of the Turkic word üzengi meaning stirrup. Keywords: At, atoğlan, üzengi, eyer, agta. Taryhda köp halklaryň durmuşynda we medeniýetinde uly rol oýnan at mydama güýjüň we akylyň simwoly bolupdyr. Uzak asyrlaryň dowamynda adamynyň derdine ýaran, onuň bilen ýanaşyk ýaşap, adamdan terbiýe alan, ynsanyň hemişelik hemrasyna, kömekçisine, wepaly dostuna öwrülen at haýwanat dünýäsinde örän üýtgeşik duýgur hem-de akylly jandardyr. Köne döwürlerde türkmen durmuşy at gaýraty bilen berk baglanyşykly bolupdyr. Şol sebäpdenem biziň ene dilimizde at hem atçylyk bilen bagly onlarça nakyllardyr atalar sözleri döräpdir. Türkmenleriň ata bolan üýtgeşik hormaty olary hatda kowumdaş türki halklaryň 1 Türkmence yazılan bu makalenin imlâsı Türkçeden farklıdır; kavim ve dil adları, Türkmen imlâsına göre küçük harflerle yazılmışır: türk, türkçe, rus, rusça, arap, arapça, şaman, oguz (oğuz), mongol vb. gibi.
3 216 Yusuf AZMUN arasynda-da tapawutlandyrýar. Öz topragyna, iline asyrlar boýy artykmaç sarpa goýan we dogduk toprak üçin her demde maldan-başdan geçmäge taýyn bolan türkmenler bu mukaddes baglanyşygy aňlatmak üçin Il oňlasa, atyňy soý! diýen nakyly döredipdirler. Munuň manysy il-ýurt üçin gerek bolsa, adam hatda janyna deňäp ýören gymmatlygyndanam geçip biler diýmekdir. Bu nakylyň aýratynlygyny aňlamak üçin türki halklaryň köpüsinde at eti iýilse-de, türkmenleriň at etini iýmeýändigini ýatlamak hem ýeterlikdir. Türkmende bedew at adamlaşdyrylypdyr, biziň ata-babalarymyz, eger tohum at ölse, ony adam kimin hormatlap, ýere depin edipdirler. At we Atbakarlar Bilen Bagly Käbir Konseptler At bilen baglanyşykly ilkibaşdan akylly sözüni ulanmagymyzyň özüne ýetesi sebäbi bar. Arap dilinde at üçin ulanylan färäs sözi türkmen dilinde parasa:t sözüne öwrülen fära:sätiň düýp sözüdir. Elbetde, arap dilinde dörän bu adalga tötänden däldir. Häzirki zaman türkmen dilinde ulanylýan syýasat sözi-de arap dilinde aslynda "haýwanlary terbiýelemek, olara gowy garamak" diýmek. Bu sözden, arapçada, 'haýwanlara, ylaýta-da atlara terbiýe beren" manysyndaky sypat sa:'is görnüşinde ulanylýar (El-Munjid, 1927: 373). Bu söz türkmen hemde häzirki zaman türk dilinde seýis bolupdyr. Syýasat sözi başga manylarda, şol sanda "jeza bermek, gorkuzmak" ýaly manylarda-da ulanylypdyr. Pars dilinde-de siýa:sät kärdän goşma sözi "jeza bermek, gorkuzmak" manysynda ulanylýar (Moin, 1381 H.Ş.: t. II, ). Türkmen dilinde abaý-syýasat etme sözi-de edil şol manyny aňladýar. Arapça akl "akyl" sözide "aýagy baglamak" (Moin, 1381 H. Ş.: t. II, 2327), "düýäň aýagyny epläp baglamak" diýmek (Sary, 1984: 1031). Bu sözler käbir haýwanlaryň durmuşdaky ähmiýetini görkezýär. Geçmişde belli bir döwürde türkmen dilinde seýse mä:ter diýlipdir. Bu söz parsça mehtär sözünden alnan. Bu söz şu manylarda ulanylypdyr: 1. Ulurak, iň uly; 2. Bir halkyň başyny tutan (uly adam); 3. Pygamber, Muhammet pygamber, başga pygamberleriň atlarynyň öňünden gelýän sypat: mehtär Musa; 4. Sefewitler döwründe saraý gullukçylarynyň başy; 5. Atbakan, seýis (Moin, 1381 H. Ş.: t. IV, 4460). Bu düşündirişler köne döwürde türkmenleriň arasynda seýisleriň mertebesiniň beýikligini görkezýär. Türkmen diliniň sözlügine girizilmedik mäter ene dilimizde ozal ulanylan söz. Meselem, meniň atamyň kakasynyň ady Mäter Çakan. Bu at başda maňa-da
4 217 Yusuf AZMUN dakylan. Uly agalarym maňa "atam" manysynda "kakam" diýýärdiler. Türkmen dilinde unudylan mehtär > mä:ter sözi häzirki zaman azerbaýjan dilinde mehtər (okalyşy: mehtär) görnüşinde ulanylýar. Türkmen dilinde gadymdan bäri ulanylan at, aýgyr <adhgyr (dh, bir hili peltek /z/ sesini görkezýär, gadym döwürlerde ulanylan bu ses soňraky döwürlerde /ý/ sesine öwrülipdir: Rownakul-yslam yň gadymy golýazmalarynda aýak sözi adhak görnüşinde ýazylypdyr), ýylky, ýunt ýaly sözleriň gelip çykyşy barada, indiki setirlerde görkezilişi ýaly, üýtgeşik düşünjeler bar. At Bilen Bagly Käbir Sözleriň Gelip Çykyşy At sözi, umuman aýdanyňda, ähli türki dillerde diýen ýaly ulanylýan söz münülýän haýwanyň umumy ady. Gadymy argu diliniň häzirki zamanda ulanylýan görnüşi bolan halaççada at sözi başyna /h/ protezi goşulansoň, hat bolupdyr. Çuwaş dilinde ata ut diýilýär. Çünki bu dilde /a/sesi /u/ sesine öwrülip bilýär. Wenger dilinde ata berlen lό adynyň türkiden alnan bir sözdügine, onuň ulag sözünden alnandygyna ynanylýar. Mongol dilinde ata mori(n) diýilýär; bu söz rus diline merin görnüşinde geçipdir [Eren, 1999: 24]. Rusçada bu sözüň igdiş manysy da bardır. Şipowa rusça loşad "at" sözüniň alaşa+at sözünden dörändigini ýazýar (Şipowa, 1976: ). Türkmen dilindäki alaşa sözi tatarçada-da "at - merin" manysynda giňden ulanylan söz (Tatarsko-russkiý slowar,1988: 28). Şonuň üçin rusça loşad sözüniň tatarçadan alnan bolmagy ahmal. Agt, ýa-da agta sözı mongol dilinde biçilen diýmek: agta mori biçilen at. Käbir turkologlar at bilen agta sözüniň aslynyň birdigini belleýärler. Olar, mongol dilinde türki batişlik düýp sözüniň-de bagt- görnüşüne öwrülýändigini göz öňünde tutup, bu netijä gelýärler (TMEN, 1963: 8). Mongol diliniň bir düzgüni boýunça käbir ýeke bogunly sesleriň soňuna bir çekimli ses goşulýar. Bu düzgün boýunça agt sözi agta bolupdyr. Bu söz türkmen dilinde diňe gysyrlaşdyrylan manysynda ulanylýar. Munuň beýle bolmagy, belki-de, gadym wagtlarda hökümdarlaryň we hanlaryň belli bir atyň diňe özlerinde galmagy üçin, ýa-da atlarynyň tohumynyň ýaýramazlygy üçin atlaryny biçdirmeleri bilen baglanyşykly bolmagy ähtimal. Agta türkmen dilinde-de biçilen diýmek. Pars dilinde bolsa bu söz hem biçilen hem-de at manysynda äxtä we a:xtä آخته / اخته görnüşünde bar. Bu sözden dörän a:xtä:çi: ýa-da a:xtäbeýgi < agta begi, pars dilinde, hökümdaryň atlarynyň sakçysy ýa-da mäter manysynda ulanylýar (Moin, 1381 H. Ş.: t. I, 34). A:xtäçi:-xa:ne ýa-da äxta:ji:-xa:ne bolsa gadym emirler we patyşalar, ylaýta-da mongol hanlarynyň saraýlarynda işleýän mäterleriň ýaşaýan jayý diýmek. Agta sözi Türkmen dilinde igdiş sözi bilen baglanyşykly bolup biler. Bu soňky söz Şeýh Süleýman Efendiniň Lügat-i Çagataý atly sözlüginde, türkmençe terjimesi bilen, şeýle
5 218 Yusuf AZMUN düşündirilýär: Aýgyry we baýtaly başga-başga jynsdan bolan atdan önen at; bu söz adam üçinem ulanylýar; agta, burma at. (s. 56). Osmanlylarda-da aḫta sözi biçilen at; terbiýe edilen at manylarynda ulanylypdyr (Meninski, 2000: t. I, 94). Aýgyr sözi örän gadymy söz, gadymy tekstlerde adhgyr görnüşinde bar. Bu söz örän gadym döwürlerde mongol diline geçip, ajirga bolupdyr (Clauson, 1972: 47). Adhgyr oguz dilinde aýgyr bolupdyr. Kaşgaryda şeýle bir oguz nakyly bar: "Kolan (kulan) kudugka tüşse kurbaka aýgyr bolur" - "Gulan guýa gaçsa, gurbaga aýgyr bolar" (DLT, 1998: t. III, 122). Bu sözüň gelip çykyşy barada üýtgeşik düşünjeler bar. Türkologlaryň käbirleri bu sözüň adh-/ aý- "aýyrmak" ýa-da "ýaratmak" manysyndaky aý- işliginden dörändigine ynanýarlar. Sewortýanda adhgyr/ aýgyr sözüniň "ad*- ~ *az- seksual arzuwy köpelmek" işliginden emele gelendigini ýazýar (Eren, 1999: 28). Görnüşi ýaly, sözüň anyk etimologiýasy belli däl. Muny bilmek hem kyn. Edil şular ýaly ýylky hem-de gadymy tekstlerde: 1. at; 2. at sürüsi; 3. baýtal manylarynda ulanylan ýunt sözüniň etimologiýasy-da çylşyrymly. Arap dilinde ba:diýe sözi "çöl" diýmek. Bu söz "çöle çykmak, çöl, açyk meýdan" ýaly manylardaky bädw düýp sözünden dörän. Bu soňky sözüň ýene bir manysy "nomad". Çölde ýaşaýana arap dilinde ba:di: diýilýär. Bu söz köplük sanda ba:du:n bolýar (Sary, 1984: 78-79; El-Munjid, 1927: 27). Bädewi: /bädwi: sözi-de "çölde ýaşaýan" manysynda arap dilinde we başga dillerde giňden ulanylan söz. Bu sözüň köplük sandakysy arap diliniň grammatiki düzgüni boýunça bädäwiýýu:n bolsa-da, bedwin görnüşinde XV asyrda fransuz diline, bu dilden-de XVII asyrda beýleki Ýewropa dillerine, şol sanda rus diline (бедуин) geçipdir (Chambers Dictionary of Etymology, 2003: 85). Bu düşündirişlere garasaň, türkmen dilinde ulanylýan bedew sözi çölüň agyr şertlerine çydap bilýän güýçli "bedewi" aty aňladýan ýaly görünýär. Ýöne bedäw sözi pars dilinde "çalt çapýan, yüwrük" manysynda ulanylýar (Moin, 1381 H. Ş.: t. I, 488). Bu-da at bilen baglanyşykly başga bir etimologik çylşyrymlylygy döredýär. Elbetde, bular geljekde ginişleýin derňelmeli. Oglan we Atoglan Sözleriniň Gelip Çykyşy we Ýaýraýyşy Atlaryň käbir görnüşlerine berlen atlar barada bu gysgaça maglumatdan soň, at oglan > atoglan sözüni derňäliň. Belli bolşy ýaly, at çapyşykda atyň üstünde oturan, aty çapdyrýan adama türkmen dilinde çapyksuwar ýa-da atçapar diýilýär. Käbir türkmen dialektlerinde bolsa oňa atoglan diýilýär. Bu sözi anyklamak üçin oglan sözi barada düşündiriş berilmegi ýerliklidir.
6 219 Yusuf AZMUN Oglan sözi ogul sözünden gelýär. Bu söz, haýsy jynsdan-da bolsa, aslynda "çaga" üçin ulanylyp, ýöne many taýdan esasan erkek çaga degişli edilipdir, soňra-da diňe erkek çagalar üçin ulanylypdyr. Gadymy tekstlerde ogul sözi köplük sanda oglan bolupdyr, meselem:..sabymyn tüketi eşid ulaýu iniygünüm oglanym" sözümi başdan soňa eşidiň, ilki inilerim (we) ogullarym" (Ergin, 2005: 2). Görnüşi ýaly, bu sözlemde oglan "ogullar" diýmek. Kaşgary ogul sözüni düşündirende, onuň köplük sany ogullar bolmaly bolsa-da, oglan sözüniň-de edil erkekler üçin eren diýlip ulanylyşy ýaly, köplük sany görkezýän sözdügini bildirýär (DLT, 1998: t. I, 74). Häzirki zaman türk dilinde eren köplük at däl-de, özüni Hudaýa adaglan, ýagny bagş eden öwlüýä mertebesindäki adam üçin ulanylýar. Bu söz aslynda köplük sandaky söz bolsa-da, edil oglan sözi ýaly soňuna +lar goşulmasy goşulýar. Sopy (sufi) derwüşler biri-birine erenler diýip ýüzlenýärler. Oglan sözi "gullukçy" manysynda-da ulanylýar. Iskender Beg Türkmeniň ýazan "Ta:ri:ḫ-i A:lem-a:ra:-ýi Abba:si:" atly eserinde şeýle setirler bar:... gullukçiýan-i ordu... ki rumiýa:n at oglany gu:ýänd "Osmanlylaryň at oglany diýýäni goşun hyzmakärleri" [s. 703], "... äz na:-ya:bi:-yi a:zu:kä (a:zu:qä) çänd nafär äz pa:şa:ýa:n wä sänja:kbegiýa:n ra:...ba: ta:ýifä (- i) at ogla:ni: bä-täläb-i a:zu:kä mi:firista:dänd "azyk ýeterlik bolmany üçin, goşunyň ýokary derejeli adamlaryny we at oglanlaryndan bir toparyny iýmek-içmek tapmak üçin iberýärdiler" [ş. y.'de, s. 824]. Bu mysallardan görnüşi ýaly, at oglan sözi, "at bakan gullukçy" manysynda ulanylýar. Azerbaýjan dilinde at bakanlara at uşagy diýilýär. Uşak sözi türk diliniň gepleşiklerinde "çaga" diýmek', edebi dilde bolsa "gullukçy, nöker" manysynda ulanylýar. Fransuz dilinde hem garson "çaga" hem-de "restoranlarda hyzmat edýän adam" manysynda ulanylýar. Bu söz şu soňky manysynda halkara söze öwrülen. Atoglan sözi iňlis dilinde jockey; bu söz XVI asyrda oglan, çaga manysynda ulanylypdyr (Oford Dictionary of English Etymology, 1966: 496). Gyzykly mysallardan biri-de türkmençe at bilen baglanyşykly bolan oglan sözüniň iňlis dilinde-de barlygydyr, iňlis dilinde bu söz uhlan ýa-da ulan görnüşinde ornaşypdyr. U:la:n ýada ýu:la:n diýlip okalýan bu söz iňlis diline polýak dilinden geçipdir. New Ýorkdaky atçylyk muzeýinde uhlan atly bir at üçin ýadygärlik gurupdyrlar. Hiç ýeňilmedik bu atyň eýesi, Stanford Uniwersitetiniň gurujysy Leland Stanford bolupdyr. Uhlan > ulan sözi ilki Polşanyň armiýasynda, soňra-da Günbatar Ýewropada harby işe alnan uzyn naýzaly söweşijilere berlen at. XVII asyrda oglan sözi polýak dilinden nemes diline, ondan-da iňlis diline geçipdir (Collins English Dictionary, 1992: 1666). Bu sözüň tatarçadan alnan bolmagy-da mümkin, çünki tatarlaryň Altyn Orda eposynda uglan sözi diňe bir "erkek
7 220 Yusuf AZMUN çaga, ýaş ýigit" ýaly manylarda ulanylman, eýse "ýokary mertebeli [aristokrat synpyndan] söweşiji" manysynda-da ulanylan söz. Ulan sözi rus diline-de ir döwürlerde giripdir. Bu dilde ýeňil ýaraglanan atly goşunyň esgerlerine ulany diýilýär. Rus klassyk şahyry M. Lermontowyň Borodino atly goşgusyndan bir mysal: Уланы с пестрыми значками, Драгуны с конскими хвостами (Ulanlar dürli-dürli nyşanly, Dragunlar atguýruk çokully ) Ýöne, rus etimologlarynyň käbiri bu sözi aslynda mongol dilindäki oola, ýagny beýik sözünden gelip çykan diýip hasaplaýarlar we türki dillerde onuň saýlama goşun manysynda ulanylýandygyny belleýärler. Hanyň janpenasyna-da uglan diýilýär (Bikinnin, 2008: 9). Iskender Begiň ýokarda getirilen setirlerinde duşýan, soňra pars diline-de geçen, osmanlylaryň (türkmenleriň) dilinde ýörgünli bolan at oglan sözüni ünsden düşürmeseň, onda uhlan sözüniň polýak diline Osmanly hökümdarlygy döwründe geçendigine ynansa bolar. Serbçede, bolgar we rumyn dillerinde ulan, çeh dilinde ulán, nemes dilinde Ulan, italýan dilinde-de ulano häzirki zamanda giňden ulanylýan, aslynda türkmençe oglan sözünden dörän sözlerdir. Gadymy tekstlerde we Osmanly döwründe, şeýle-de käbir Günbatar ýurtlarda ulanylan oglan sözüniň beýleki manylary barada, ýagny häzirki zaman türkmen dilinde ulanylýan çapyksuwar manysynda-da ulanylandygyny agzap geçdik. Emma gadym zamanlarda ulanylan at oglan sözi häzirki zaman türkmen edebi dilinde ulanylmaýar. Taryh boýunça ulanylan bu söz käbir türkmen dialektlerinde, ylaýta-da Türkmenistanyň günbatarynda saklanypdyr. Biz bu ýerde bu sözi giňişleýin derňemekçi däl, diňe türkmen dilinde ýatdan çykyp giden türkmeniň atçylyk medeniyetinde uly orny bolan at oglan sözüniň bardygyny ýörite nygtamak isleýäris. Häzirki zaman türkmen dilinde bu aňlatmanyň ýerini çapyksuwar diýen söz eýeläpdir. Bu sözdäki çapyk sözi at çapmak bilen baglanyşykly türkmen sözi bolsa-da, "çalt, çalasyn, tiz" ýaly manylarda pehlewi dilinde-de bar (Mackenzie, 1971: 56). Suwar "münen ýa-da münüji" manydaky pars sözi. Näme üçindir, deregine pars sözi alnyp, arassa türkmençe at oglan (atoglan) sözi ýatdan çykarylypdyr. At oglan hökman ýaş oglan bolmaly diýildigi däl, agramy ýeňil bolsa, ol uly adam-da bolup biler.
8 221 Yusuf AZMUN Gadymky Türkmen At Çapyşyklary Ýöne meniň ýaşlygymda uly toýlarda türkmen däbi boýunça geçirilen at çapyşyklarynda çapyksuwarlar köplenç kiçijik oglanlar bolardy. Aýlawlar gaty daşdan aýlanýardy. Çapyşygyň iň ulusy-da 12 aýlaw bolardy. Ýaryşyň gutarýan ýerine toýhana diýlerdi (Türkmenistanda torhana diýilýär). Toýhanada laňňara we häzir ulanyşdan galan şadyýa:n atly bir saz guraly bolardy. Ýaryş soňlap, atlar pellehana golaýla berende, sazandalar ýaryşy joşdurmak üçin şadyýany çalyp başlardylar. Şadyýanda çalynýan ol saza "at getiýr diýilýärdi. Şol döwrüň meşhur şadyýançysynyň ady Çatdy. Ol gowy görülýän bir ýaşulydy. Käbir gülkünç ýagdaýlar üçin ulanylýan Çatyňky ýaly sözi-de şol döwürlerde türkmen diliniň ýerli gepleşigine giripdi. Ähli ýaryşlarda soňky ýetilmeli ýere, ýagny pellehana, tarp diýilýärdi. Tarpa ýakynlaşanlaryn da, at oglanlar, atlaryna güýçleri ýetmänsoň, biri-birini gamçylap başlaýardylar! Haýsy atyň çykanlygyny kesgitleýän ýaryşyň eminleri-de toýhanada durýardylar. Eminler ýaşuly hajylardan we ahunlardan ybarat bolardy. Atyň eýesi haýsy taýpadan bolsa, şol taýpadan bolanlar atyň fanatik janköýeri bolardylar. Käwagt bir tohumdan bolan atlar bir tapgyrda ýaryşýardylar. Öz taýpasynyň aty çykman, onuň tohumdaşy çykaýsa, türkmen janköýerleri atlary adamlaşdyryp, ýagny atlary adam derejesine göterip: Aý zyýany ýok, o-da biziň garyndaşymyz diýşip, gynanyp duran hem bolsalar, özlerine göwünlik bererdiler. Arkaňda bir ýaşuly duran bolsa dagyn ýeňsäň hut tüýkülikden dolardy. Çünki gowy görýän atlaryna göz degmesin diýip, tüf-de tüf bolşar durardylar. Ataraba bilen Bagly Ýewropada Ýaýran Türkmen / Türki Sözler Atlaryň ýerine ýetirýän işleriniň biri-de arabany çekmegidir. Gadymy tekstlerde araba kaň diýilýär. Manysy üýtgän bolsa-da, türkmen dilinde gaňňa sözi kaňdan dörän sözdür. Köne tekstlerden bize belli bolşuna görä, gadym döwürlerde ataraba ulanan türkmenlere-de kaňly diýipdirler. Çekmek sözi häzirki zaman wenger dilinde araba üçin ulanylan szeker (okalyşy: seker) sözüni ýada salýar. Bu ýerdäki çekme hereketini atlar ýerine ýetirýär. Käbir çeşmeler szeker sözüniň arabalary bilen meşhur bolan Wengriýanyň Kosci (koçi diýlip okalýar) şäheri bilen baglanyşyklydygyny bildirýärler (Chamebers Dictionary of Etymology, 2003: 183). Ýöne köç>göç bilen atyň arasynda baglanyşyk bardygy aýdyň. Bu baglanyşygy rus dilinde görse bolýar. Çünki bu dilde koч (koç) sözi "göçüp-gonmakda ulanylýan üsti örtülgi araba" manysynda ulanylýar.
9 222 Yusuf AZMUN Häzirki zamanda iňlis dilinde "awtobus" manysynda ulanylýan coach (okalyşy: kowç) sözi-de göç bilen baglanyşykly bolmaly. Bu söz iňlis diline 1556-njy ýylda orta fransuzçadan coche görnüşinde (okalyşy: koş) giripdir. Bu fransuzça söz, wenger dilinden nemes diline Kotsche (okalyşy: koçe) görnüşinde geçen sözden alnypdyr. Bu söz häzirki zaman nemes dilinde Kutsche (okalyşy: kuçe) görnüşinde ulanylýar. Göç çeker sözünden dörän "koç" wariantlary ýewropa dilleriniň hemmesinde diýen ýaly eýýäm ir wagtlarda ymykly ornaşypdyr: ispan we portugal dillerinde coche, italýan dilinde cocchio, golland dilinde koets, polýak dilinde kocz bolupdyr... [Chambers... şol ýerde]. Rus dilinde-de, öň-de belläp geçişimiz ýaly, türkiden geçen hem-de "göçüp-gonmakda ulanylýan üsti örtülgi araba" manysynda коч (koç) sözi we ondan dörän кочевать (koçewat), кочёвка (koçýowka) ýaly göçmek bilen baglanyşykly birnäçe söz bar. Koç sözünden кибитка (kibitka) sözi döräpdir (Bikinnin, 2008: 4). Кош (Koş) sözi-de rus dilinde "çadyr, lager" ýaly manylarda ulanylýar; кучер (kuçer) sözi-de "awtobus [iňlisçe coach] sürýän" diýmekdir. Üzeňňi Sözüniň Gelip Çykyşy Atly goşunyň pyýada goşundan üstünligi taryhda birinji gezek atly german kowumlarynyň (rimliler olara warwarlar diýipdirler) 378-nji ýylda rimlileriň pyýada goşunyny ýeňende görlüpdir. Ýöne söweşde eýeriň üstündäki pyýadadan elmydam üstün çykybam durmandyr. Atlynyň üstünligi üzeňňi diýilýän guralyň ulanylmagy, ylaýta-da bu guralyň ýaýramagy bilen başlanypdyr. Eýeriň üstünde oturana örän köp hereket mümkinçiligini beren bu gural arabadyr eýerden soňra tapylan iň uly täzelik hökmünde görülýär. Üzeňňini haçan we haýsy halkyň oýlap tapanlygy baradaky maglumatymyz arheologiýa arkaly tapylan materiallar bilen baglanyşykly. Arheologiki maglumatlara görä, üzeňňi biziň eramyzdan öňki döwrüň soňky asyrlarynda Içerki Aziýa sähralarynda tapylypdyr (Tekin, 1990: 71). Uly pars imperatory Kambyses, biziň eramyzdan 500 ýyl öň, üzeňňisiz atyna böküp münende ýaragy göwresine sanjylyp ölüpdir. Soňraky döwürlerde Sasanid döwletiniň ( ) atlylarynyň üzeňňileriniň ýokdugy şol döwrüň atlylarynyň suratlarynda görülýär. Günbatarda, Rim we Wizantiýada 700-nji ýyla çenli bolan suratlarda we heýkellerde atlylaryň üzeňňisi ýok. Üzeňňiniň Ýewropada VIII asyrdan ulanylyp başlanandygyna ynanylýar. Yslam dünýäsinde-de üzeňňi, arap goşunlary Sasanid häkimiýetini ýykyp, Aziýanyň içine aralaşandan soňra, ýagny VII asyryň soňlarynda, ulanylyp başlapdyr. Arabystan we Hindistan ýaly gyzgyn klimatly ýerlerde ata ýa-da başga bir haýwana aýakýalaňaç, ýa-da türkmen halk gepleşiginde ýelken diýlip atlandyrylýan aýaga ildirilýän
10 223 Yusuf AZMUN çepek köwüşli münen adamlaryň ulanan gowşak düwün ýa-da halka görnüşindäki üzeňňisine aýagyň diňe başam barmagy ildirilýän eken. Araplar muňa ġaraz غرز diýipdirler. Arap dilinde bu sözüň düýp işligi ildirmek diýmek (Sarı, 1984: ). Sowuk yurtlarda bu tilsim bilen gyzyklanan bolmandyr. Ilki üzeňňileriň iňlislerde-de ýüpden bejerilendigini olaryň dilinde üzeňňi üçin ulanylýan stirrup sözüniň etimologiýasyndan bilse bolýar. Bu sözüň asyl manysy ýüpden halka. Bu söz gadym iňlis dilinde stirap, stigrap, orta iňlis dilinde-de stirop, styrope. Bular gadym iňlis dilinde ýokary çykmak manysyndaky stigan infinitiwinden döräpdir. Sözleriň soňundaky rap we rope tanap, ýüp diýmek (Chambers Dictionary of Etymology, 2003: 1069). Sözüň bu iki bölegi bilelikde münmek we yokary çykmak üçin ulanylýan ýüp manysyny aňladýar. Üzeňňi diýilýän gural, gyzgyn bolmadyk klimatlarda, meselem, Içerki Aziýa sähralarynda türki halklar, şol sanda türkmenler tarapyndan biziň eramyzdan öňki asyrlarda döredilipdir. Soňra-da bütin dünýä, ylaýta-da Rim we Wizantiýa dünýäsine awarlar tarapyndan ýaýradylypdyr (Tekin, 1990: 73). Üzeňňi sözüniň gelip çykyşy hakda üýtgeşik düşünjeler bar. Bu söz hakynda birinji düşündiriş beren osmanly sözlükçi Şemseddin Samidir. Ş. Sami üzengi sözüniň üzenmekden gelendigini ýazýar (Sami, 2004: 204). W. Bang, bu sözüň ýokary çykma hereketi bilen baglanyşygyny göz öňünde tutup, üst manysyndaky üze bilen baglanyşykly bolup biljegini ýazýar (Bang, 1919: 47-48). Käbir türkologlar bu sözüň mongolça dörüge sözünden çykandygyny aýtsalar-da, bu düşünjä garşy çykan köp bolupdyr. Olar bu mongol sözüniň wokalizm taýdan üzengi sözi bilen utgaşmaýandygyny nygtaýarlar. Üzeňňi sözi ýakut dilinde myr, çuwaş dilinde-de ýener bolupdyr. Üzeňňi beýleki türki dillerde zöňgi, üzeňgi, üzenge, üzöngi ýaly görnüşlerde bar. Garagalpak dilinde üzengi sözi bar, bu sözüň zeňgi görnüşi-de bu dilde merdiwan diýmek (Eren, 1999: 430). Türk diliniň halk gepleşiginde-de üzgü merdiwan manysynda ulanylýar (D.S. 1993, t. XI, s. 4085). Eren, çeşme görkezmän, türk dilinde üzgeç sözüniň ýüp merdiwan manysynda bardygyny ýazýar hem-de üzengi sözüniň üz- işliginden dörändigine ynanýar we düşünjesini subut etmek üçin türkmen dilinde ulanylýan aýagyňy ýerden üzmek jümlesini görkezýär (Eren, 1999: 430).Gadymy tekstlerde bu söz izengü we izengülük görnüşlerinde-de ulanylypdyr. Üzeňňi sözi başga dillere-de üýtgeşik görnüşlerde geçipdirbolgar dilinde zengiýa, arap diliniň halk gepleşiklerinde zengawa görnüşinde bar. Üzeňňi sözi birinji gezek Kutadgu Bilig kitabynda ulanylypdyr:
11 224 Yusuf AZMUN Kara tapsa begler bedüýür kopar Üzengü bar erse çigen berk kapar Halk wezipesini ýerine yetirse begler ulalar Üzeňňi bar bolsa (adam) uýany gaýym tutar (K.B., 1979: 6110-njy setir). Ýokarda beýan edilen düşünjeleriň esasynda üzeňňiniň merdiwan ýaly ulanylýan ýüpden taslanan bir gural bolandygyny kabul etse bolar. Ýöne, Ş. Tekin, bir uýgur tekstinde geçen daban manysyndaky izengülük sözi esasynda, üzeňňiniň aslynda XI asyrdan öň dabanlyk ýaly bir manyny aňladandygyny, XI asyrdan soňra başyndaky /i/ sesiniň /ü/ sesine öwrülendigini yazýar (Tekin, 1990: 80). Gadymky görnüşi üzengi ýa-da üzengü bolan bu söz türkmen dilinde üzeňňi bolupdyr. Üzeňňisinden üç geçmek-de ýaranjaňlyk etmek diýmek. Magtymgulyda şeýle bir beyit bar: Ol ne adamzatdyr, bir at münerler Üzeňňisi suwdan, jylawy batdan. (A. Meredow, 1997: t. III, 882) Şahyr, Üçi öwlatdan atly goşgusyndan alnan bu setirlerde suwda ýüzen gämini nazarda tutup, tapmaça görnüşinde sorag beripdir. Eýer Sözi we Onuň Şamanizm Bilen Baglanyşygy Eýeriň birnäçe müň ýyllyk geçmişi bar. Içerki Aziýada biziň eramyzdan bäş asyr öňki döwre degişli doňup galan bir gabyrda keçe, gaýyş we gyzyldan bejerilen nagyşly eýer örtükleri tapylypdyr. Biziň eramyzdan 200 ýyl öň-de Aziýa atlylarynyň keçeden hem agaç çarçuwaly eýerleriniň bolandygy hakda arheologiki maglumatlar bar. Türkmenleriň At almankaň, eýer al diýen ýaly atçylyga degişli ençeme nakyllary-da, belki-de, olaryň at medeniýetiniň örän gadymy döwürlerden gözbaş alyp gaýdýandygyny görkezýän dilde saklanyp galan alamatlardyr? Eýer sözüniň gelip çykyşy-da çylşyrymly bir soragdyr. Bu barada üýtgeşik düşünjeler bar. Gadymy tekstlerde eḏer (edher) görnüşinde geçen bu söz, häzirki zaman Türki dillerde eýer, iýer, eger, eňer, ezer, izer ýaly görnüşlerde ulanylýar. Mongol dilinde eýer üçin inggirçag we ýanggirçag sözleri ulanylýar. Bularyň ikinjisi eýer hem-de palan manysynda ulanylýar (Lessing, 2003: t. I, 683). Bu ýerdäki +çag goşulmasy mongol dilinde bar bolsa-da, türkmen we beýleki käbir türki dillerde +çak, +çuk, +sak, +suk, +sa/+se görnüşlerinde +lyk/+lik goşulmasynyň wezipesini ýerine ýetirýärler. Şu sebäpden, edil izengülük mysalynda bolşy ýaly, eýer manysynda ulanylýan sözüň soňuna +lyk/+lik goşulmasynyň wezipesini ýerine ýetirýän bir goşulma goşulypdyr. Başgaça aýdanyňda, eýer,
12 225 Yusuf AZMUN eýerlik bolupdyr. Türkolog Doerfer-de inggirçag / ýanggirçag sözüniň türki sözdügini ýazypdyr (TMEN, 1963: 562). Bu söz çuwaşça ýener bilen baglanyşykly ýaly görünýär. Görnüşine görä, eýer sözüniň etimologiýasy örän çylşyrymly. Biz häzir bu meseläni goýup, türkmen eýeriniň başga bir aýratynlygyny derňäp göreliň. Belli bolşuça, gadym türkmen eýerleriniň gaşy we arka tarapy goçuň şahy ýaly egridir ol tutuşlygyna bir dag goçunyň şahyny ýada salýar. Bu goçlara gadym wagtlarda goňurbaş diýlipdir. Şamanizmde dag mukaddes mekan hasap edilýär (Ögel, 2002: t. II, 363, 430, 438). Häzirki zamanda Günorta Amerikanyň şamanistleri her ýyl belli bir wagtda dagda festiwal geçirýärler. Mukaddes bolan daglarda ýaşaýan goňurbaş ýaly haywanlara-da öwlüýa mertebesi berilýär. Şonuň üçin gadym türkmenler mukaddes dagyň mukaddes haýwany uçin Goňurbaş mukamy atly sazy döredipdirler. Türkmenistanyň günbatarynda salnan keçelerde-de goçuň şahy giňden ulanylýar. Bu keçeleriň nagyşlary öýjükleriň içindäki goçuň şahyndan ybarat. By öýjükleriň herbirine bir emzik diýilýär. Keçeleriň iň ulusy bäş emzikli bolýar. Bu ýerdäki emzik sözüniň asly ümzük. Bu sözde eýeriň başyndaky we soňundaky (goç şahy ýaly) ikiujy egri bolan diýmek (DLT, 1998: t. I, 105). Gadym türkmen ýaýlarynyň-da iki ujy goçuň şahyna meňzeýär. Bu-da türkmen sungatynda goç nagşynyň ähmiýetini görkezýär. Türkmen halysynda goçdan başga dag nagşy hem bar. Bu nagyş, Orhon-Ýeniseý elipbiyiniň /t/ýa-da /ta/ ( ) harpyna meňzeyär. Onsoň, bu harp dag nagşyndan alnypmy ýa-da dag nagşy Orhon-Ýeniseý harpyndan alnypmy ony kesgitlemek kyn. At almankaň eýer al diýen nakyl, öz göçme manysyndan başga-da, türkmenleriň ir wagtlardan bäri eýere giňden üns berýänligini-de görkezýär. Magtymgulyda şeýle bir beyit bar: Bedewde bedew bar alarlar zere, Bedew bardyr degmez jula, eýere. (A. Meredow, 1997: t. III, 1096) Magtymgulyda bu sözden dörän eýerlenmiş, eýerlenen ýaly sözleriň-de ulanylýandygyny görýäris: Maly-dünýä yssy bermez, bazygärdir aldadyr Ol eýerlenmiş byragdyr, hülle donlar andadyr. (A. Meredow 1997: t. III, 1096) Ýa-da: Oba ujundaky depe Eýerlenen ata meňzär.(kösäýew, 1960: 440)
13 226 Yusuf AZMUN Birinji beýdiň birinji setirindäki yssy sözi häzirki zaman türkmen dilinde ulanylýan gyzgyn manysyndaky yssy däl. Bu sözüň asly peýda manysyndaky asyġ. Soňundaky /ġ/ sesi düşensoň, asy bolupdyr. Bu söz gadym türkmen dilinde assy bolupdyr. Assy sözi halk gepleşiginde yssy görnüşine öwrülen bolsa gerek. Eýeriň bir görnüşiniň şamanizm bilen baglanyşygynyň bardygyny aýtdyk, emma atyňda şamanizmde uly ähmiyete eýe bolandygyny bellemek gerek. Şamançylyk mifologiýasynda we rituallarynda at bir ölüm haýwany hasap edilýär (Eliade, 1999: 511). Başgaça aýdanyňda, mistik ýolagçylyga mümkinçilik döredýän, özüňden geçme ritualynda ýardamçy bolýan haýwan diýlip kabul edilýär. Bu mistik ýolagçylykda at, şamanyň diňe ýer astyna barmagyna däl, onuň uçmagyna, göge çykmagyna-da mümkinçilik döredýär. At, şamanizm düşünjesine görä, öleni bu dünýäden o dünýä göterip eltýär. Burýat şamanlarynyň özünden geçme (muňa sufizmde jezbe diýilýär) tanslarynda, ujunda atyň kellesiniň görnüşi bolan ýabalar ulanylýar. Dünýäniň başga ýerlerinde-de şamanlar agaçdan at şekilleri bilen üýtgeşik rituallary ýerine ýetirýärler. Hindistanyň käbir ýerlerinde ölini atyň üstünde mazara eltýärler, mazarlaryň içine yerleşdirilen tagtalaryň üstüne-de at figurlary ýerleşdirilýär (Eliade, 1999: ). Şaman rituallarynda, eger atyň özi ýok bolsa, bu haýwan, gyr atyň ýakylan gyllary ýa-da şamanyň üstünde oturan ak atyň derisi görnüşinde rituala gatnaşýar. Şamanizmde simwolik at münme ýa-da at üstünde ýolagçylyk, ruhuň bedenden aýrylmagyny, şamanyň mistik ölümini suratlandyrýar. Sözümizi jemläp aýtsak, türkmenleriň söýgüli jandary, wepaly dosty bolan at bilen baglanyşykly käbir sözleri, örän uzak ýollary geçip, eýýäm orta asyrlarda dünýäniň ençeme dillerine aralaşypdyr. Ol sözleri bu günki gün durmuşda gündelik ulanyp ýören ýewropalylar köplenç ol sözleriň haýsy dilden gelenini güman hem edenoklar. Çünki ol sözler asyrlaryň dowamynda uýgunlaşyp, iňlisleriň, fransuzlaryň, nemesleriň hut öz doga sözleri ýaly bolup gidipdir. Biz bu makalada şeýle sözleriň diňe käbirlerine syn berdik. Emma geljekde dilçi türkmen alymlarynyň ýene-de ençeme şeýle sözleriň üstüni açjakdygyna ynansa bolar. Sebäbi atçylyk sungatynda türkmenleriň ata-babalary bütin Gündogara belli bolupdyrlar. At adamyň ganatydyr diýip, adampisint almagöz bedewlere belent baha beren türkmenleriň atçylykdaky üýtgeşik başarnygy bilen bagly at-owazasy ýewropa ýurtlaryna-da ir döwürlerde baryp ýetipdir we olaryň dillerinde öçmejek yz goýupdyr. Türkmen alymlaryna indi ata, atçylyga degişli sözleri, terminleri tapyp, öwrenip, derňäp, il-güne ýetirmek hormaty garaşýar. Entek şeýle sözleriň öwrenilmän, hatda köpçülige mälim bolman galýanlary-da az däl bolsa gerek. Meselem, atçylykda uly ähmiýete eýe bolan igdiş sözi, gynansak-da, häzirlikçe türkmen diliniň sözlüklerinde ýok. Bu örän geň zat. Eýse,
14 227 Yusuf AZMUN sözlüklere girmän galan şeýle täsin hem gymmatly sözleriň ýene-de näçesi barka? Iň bärkisi ol sözleriň bir ýa-da iki däldigini çaklasa bolar. Diýmek, hut şunuň özi-de türkmen dilinde ATÇYLYK TERMINLERINIŇ SÖZLÜGI ni düzmegiň zerurdygyny görkezýän ýagşy alamatlaryň biri dälmidir nä? Aşakda at bilen baglanyşykly nakyllar hödürlenýär: 2 At ölse, arpadan ölsün. At ölse - itiň şatlygy, baý ölse mollanyň. At ölse, syrtyna siňek gonar. At - öňküden, düýe soňkudan. At rysgy alnynda, är rysgy ýolunda. rysğy rızkı At söbüginden tanalar, gawun - gabygyndan. sȫbük incik At tapynçaň, eşek sakla, düýe tapynçaň köşek. tapīnçāƞ buluncya kadar ; kȫşek deve yavrusu At münen aýlygyňa garar, düýe münen ýyllygyňa. ġarār. bakar At münen akylly bor. bōr < bolar olur At münmedik at münse, Çapa-çapa öldürer. çap- (at) koşturmak Don geýmedik don geýse, Kaka-kaka tozdurar. At münmedik don geýmez. At ogurla halal, ot ogurla haram. oğurla- çalmak At otuny gorasyn, aýal götüni. g ni ġōra- g nü kurtarmak At aýagyň astynda agsamasyn. At öldi nökeriň nä gamyna, Nöker öldi hanyň nä gamyna. Amanat at münseň, 2 Türkmence sözcükler açıklanırken Türkçe okunuşuyla yazılmıştır.
15 228 Yusuf AZMUN Syrtyňy galkarak, ġalḳarāḳ daha dik Amanat don geýseň, Synyňy silkeräk. silkeräk daha çok sallama Arrygam bolsam, it arrygy däl-de, at arrygydyryn. arrığam < arryḳ hem zayıf, cılız da At aýlanyp, gazygyny, aýlan- dönmek Suw aýlanyp, ýarygyny, Är aýlanyp, ilini tapar. At aýlygyny, düýe ýyllygyny, eşek aýagynyň aşagyny gözlär. gözle- bakmak, aramk At algydar, düýe bergidar. alğıdār alacaklı berğidār borçlu At bilen aýal aljaga, ogul öýerjege özi ýetirer. öýer- At alma, abraý al, aýal alma hossar al. evlendirrmek, evermek ābraý < Fars. āb-i rūy haysiyet hōssār < Fars. ḫāstār akraba At almankaň, eýer al. almānḳāň (sen) almadan önce, (sen) daha almamışken At alsaň, agylyň (obaň) bilen, düýe alsaň, dörgüşiň (maşgalaň) bilen. āğıl (ōba) köy dörğüş (maşğala) aile Arryk ata agyr gaýgy ýük. Arryk hallanar, arrıḳ zayıf, cılız Ýaby ýallanar, ýabı beygir Baý garyp düşer, ġarıyp fakir Ýarly mallanar. Assa basanatdan ozar, ýüwrük ýörän taýdan galar. assa < Fars. āheste oz- öne geçmek ýüwrük < yügrük hızlı koşan ýör- yürümek ġāl- geride kalmak
16 229 Yusuf AZMUN At agynan ýerinde toý bolar. āğınān < āğına-an = āğına-dıḳ (atın) arka üstü yatıp sağa sola döndüğü toý düğün, eğlence At adamdan ýeser biler eýesin. ýeser kurnazca At adamyň ganaty. At aýlanar, gazygynda durar. At torbadan, it gözünden, är gulagyndan, daýhan çilden garrar. çil ekin alanının etrafına çekilen tümseklik ġarra- < ġarrıy- ihtiyarlamak Arabany at sürmez, arpa sürer. Aran ata gamçy-da ýük. ār- yorulmak Argymak arkaňdan gaçar. arğımaḳ güçlü at Argymagy münüp ökünenden, satyp ökün. ökün- pişman olmak Arkaly atyň arkasyndan müň at suw içer. Arpa nany arryklatmazak bor. arrıḳlatmazaḳ zayıflatmayan özelliği olan bōr < bolar At özüni sakyrtgalatmazak bor. saḳırtğa sakırga, kene Arpa tapmaz atyna, Nöker tutar götüne. Arslan arlasa, atyň aýagy duşaklanar. duşaḳlan- baglanmak Artyk-süýşük - itiňki, artıḳ-süyşük arta kalan (yemek) Gülli körpe atyňky. Awçy görmese, it görer. It görmese, at görer. Adam işde (?ilde)belli, at - ýolda. Adam gowusy Amaşa, ġowı iyi amaşa bir boy adı At gowusy alaşa. alaşa soyu belli cins atla sıradan bir kısraktan dogan at
17 230 Yusuf AZMUN Adam namartlasa, aty-da aýagyny ýitirer. Akylly atyny bezär, samasow götüni. samsow aptal g ni üstünü başını Akyllyň aty armaz,?dana duza gabarmaz. Al (?at) münen ýezit müner. mün- binmek Aljyran at agyzdyrygy bilen suw içer (?iýim iýer), alcıra- eli ayağına dolaşmak, ne yaptığını bilmemek Aljyran är ädigi bilen suwa girer. ǟdik çizme At toýnagyna at çydar. çıda- dayanmak, tahammül etmek At saklamak han saklamak. At satsaň, obaňa geňeş. ōba köy geŋeş- danışmak, meşveret etmek At ürken ýerinden, är gorkan ýerinden. At üsti hyýally, dokma üsti ýelli. doḳma halı tezgâhı At üstüne müneni tanar. At çapanyňdan geçdik, eýeriň gaşyna bek ýapyş. At gapmaz, bagt çapmaz. bağt baht çap- kötü duruma sokmak At çapyşyň şu bolsa, bilmedim meýlise ýetişişiňi. at çapış binicilik meýlis < Ar. meclis eğlence yeri At heläk, göt heläk. At yzyny taý basar. ıyz iz At eýerden dynmasa, eýer atdan dynmaz. dıyn- kurtulmak, rahat etmek At eti it eti, Baýtal eti bal (?bit) eti. At ýagşy, dünýä gelen zat ýagşy. zāt < Ar. zād şey, bir nesne At ýaly bilen görkli, zenan saçy bilen. görkli güzel Ata bag, düýä dag.
18 231 Yusuf AZMUN Atabaşga atdan düşmez, düş- inmek Enebaşga hal soraşmaz. sōraş- sormak Ata iýim gerek, ýigide geýim. iýim yem Ata dost ýaly seret-de, duşman ýaly mün. seret- < Ar. seyr + et- bakmak At münen atasyny tanamaz. Ata namart münüp bilmez, onuň müneninden münmedigi ýegdir. Ata ot, Ite et. Ata seýis bol, şikese seýik şikes <Fars. şikest kırık seýik sınıkçı Il oňlasa atyňy soý. oŋla- onaylamak Bedew jul içinde. bedew <Fars. bi-dev hızlı koşan at bu söz Arapça bedevî ile ilgili değildir. Bedew at menzile keser. At arryk bolsa-da ýagyr bolmasy. arrıḳ zayıf yağır sırtı yara At arryklykda görünmez, ýigit garrylykda. ġarrı ihtiyar At aýagyndan semrär, adam gulagyndan. semrǟr semirir At aýagynyň aşagyndaky oty alar, menzile garap iýer, eşek aýagynyň aşagyndaky oty ýolar, aýagyna bakyp iýer. ġarāp bakıp At arryk bolsa-da eşekden artyk. At aýlanr gazygynda durar. aylan- dönmek, dolanmak At bady bilen, ogul ody bilen. At beslenende, gyz islenende. beslen- süslenmek Atgadyryny çapan biler, myltyk gadyryny atan. çap- koşturmak myltyk tüfek At bilen depişen taýyň aňy ýazar. aňy ýāz- beyni sarsılmak At bilen eşegiň bir bolsa ahyry, reňk urmasa-da gylygy meňzär ahyry. aḫyry 1. Ahiri 2.sonunda At bilen ýarag eýe saýgarmaz. saýgar- tanımak, farketmek
19 232 Yusuf AZMUN At biýeden dogar, ner maýadan. biýe kısrak At büdrese eşek uýalar. büdre- tökezlemek uýal- utanmak At çaňyna giden dolanar, pil çaňyna giden dolanmaz. çaň toz At çapylsa durup durup bakarlar, baýtal çapsa her dürli at dakarlar. baýtal kısrak Atda garyn, itde erin. erin ağız Atdan aýrylsaň aýryl, eýerden aýrylma. At dosty ata dosty. At, dört aýagynyň üstünde u:klar. ūḳla- uyumak At eti gyrk ýyllyk keseliňi gozgar. tazelemek ġōzğa- harekete geçirmek, At garrar agta bolar, gyz garrar pugta bolar. At gazygy kümüşden, ýol azygy iymişden. At gidensoň teblä gulp urmazlar. At gitdi örküni-de alyp gitdi. örk ayak bağı At gulagy sak bolar. saḳ sıkı, sağlam At güýji arpada. At güýji çölde belli. Eşek güýji batgada. batğa bataklık At öz eýesini ysyndan tanar. ys/ īs koku At gowysy doly, är gowysy däli (batyr). batyr cesur Atdan adag bolmaz, düýeden toý. ādağ adak At garrasa eşek bilen dostlaşar, adam garrasa düşek bilen. At garrar meýdan garramaz. At guraly gamçy, it guraly taýak. ġural alet taýaḳ sopa
20 233 Yusuf AZMUN Sonuç Bu makalede atla ilgili kavramlar kültür ve dil bağlamında daha çok Türkmenlerle ilgili olarak ele alınmıştır. At gücün, güzelliğin ve zekânın sembolüdür. Arapçada at için kullanılan feres sözünden ferāset türemiştir. Bu ayrıcalıklarıyla atın Türkmen kültüründe önemli yeri vardır. Yarış atlarının binicisi için bugün Türkçede cokey deniyor. Bu sözün İngilizcedeki en eski anlamı çocuk ya da oğlan dır. Türkmencede de bu binici kavramı Farsçadan alnan çapıksuwar ile karşılanmaktadır. Hâlbuki Yomut diyalektinde yarış atının binicisine at oğlan denir. Bu sözün Osmanlıcada kullanılan eski şekli at oglanı sarayda atlara bakan, imrahor / mirahor gibi anlamlarda kullanılmıştır. Bu sözün kısalmış şekli oğlan aynı anlamda ve daha sonra semantik ve fonetik değişikliğe uğrayarak ulan şeklinde ve silahlı süvari anlamında Polonya ya gecmiş ve Lehçe üzerinden Avrupa ülkelerınde ve Balkanlarda, yukarıda özette gösterdiğimiz şekillerde yaygınlaşmıştır. Türkçe at Mogolcaya agta şeklinde geçmiş. Geri ödünçlenen bu söz Türkmencede ağta olmuştur ve kısırlaştırılmış anlamında kullanılır. Kısırlık kavramı, özette de bildirdiğimiz gibi eski hükümdarların kendilerinden başka kimsede bulunmamasını istedikleri atlarını kısırlaştırmalarıyla ilgilidir. Farsçada bu söz äḫtä ve āḫtä şekillerinde hem at hem de kısırlaştırılmış anlamlarında var. Farsçada äḫtäçî saray atlarına bakan, imrahor demek, imrahorların kaldığı eve de äḫtäçî-ḫāne deniyor. Bu söz Osmanlıcada da öğrenmiş at; enenmiş at anlamlarında kullanılmıştır. Şipova, Türkmencede ve Tatarcada sıradan bir at anlamına gelen alaşa ile at sözünün birleşmesinden Rusça at anlamındaki loşad sözünün türediğini yazıyor. At, eski devirlerde araba çekmek için kullanılmıştır. Macarca kosci szeker adlı at arabası Türkçe köç çekeri andırıyor. Kosci ( koçi okunuyor) sözünden İngilizcede otobüs anlamına gelen coach sözü türemiştir. Göç ile ilişkili olan bu söz değişik imlâlarla Fransızcada coche, Almancada Kutsche, İtalyancada cocchio, Portekiz dilinde coche, Flemenkçedede koets şeklinde kullanılmaktadır. Bu sözcüklerin kökeni olan kosci bugün Macarcada otomobil için kullanılmaktadır. Rusça koç (koч) sözü de göçüp konmakta kullanılan üstü örtülü (çadırlı) araba anlamına gelir. Bu sözden türeyen koçevat / koчeвamь göçebe hayatı yaşamak, koçyovka / koчёвka göçebe çadırı demektir. Rusçada kyчep/ kuçer sözü de otobüs sürücüsü için kullanılır. Üzenginin Orta Asyada Türkler tarafından ortaya çıkarıldığına inanılıyor. İlkin iple yapılan bu âletin anlamında bir yukarı çıkma, tırmanma eylemi vardır. Bu eylemi İngilizce
Karahanlı Eserlerindeki Söz Varlığı Hakkında
Akademik İncelemeler Cilt:3 Sayı:1 Yıl:2008 Karahanlı Eserlerindeki Söz Varlığı Hakkında Emek Üşenmez 1 fahemek@gmail.com ÖZET Karahanlı Türkçesi Türk dilinin önemli devrelerinden birisini oluşturmaktadır.Detaylı
TÜRK DÜNYASI İNCELEMELERİ DERGİSİ Journal of Turkish World Studies
ISSN: 1301-2045 EGE ÜNİVERSİTESİ TÜRK DÜNYASI ARAŞTIRMALARI ENSTİTÜSÜ TÜRK DÜNYASI İNCELEMELERİ DERGİSİ Journal of Turkish World Studies Cilt/Volume: VII Sayı/Issue: 2 Kış / Winter - 2007 Bornova - İZMİRDetaylı
Türkmenistan Devlet Başkanı Sayın Gurbanguli Berdimuhamedov un Doğum Günü, 29 Haziran
Türkmenistan Devlet Başkanı Sayın Gurbanguli Berdimuhamedov un Doğum Günü, 29 Haziran Sizi merdana türkmen halkynyň ajaýyp toý-baýramyna öwürlen şanly sene - doglan günüňiz bilen tüýs ýüregmizden mähirliDetaylı
ENERJİ DAĞITIM SİSTEMLERİ
ENERJİ DAĞITIM SİSTEMLERİ ALTINSOY ENERJİ Firmamız M.Özkan ALTINSOY tarafından 2003 yılında enerji ve elektrik sektöründe faaliyet göstermek amacıyla Ankara da kurulmuştur. Fabrikamız, İvedik OrganizeDetaylı
NER TERİMİNDEN HAREKETLE TÜRK MİTOLOJİK DEĞERLERİNİN SÜNNET TÖRENLERİNE ETKİSİ THE EFFECT OF TURKISH MYTHOLOGICAL VALUES TO
Cilt:3 Sayı:4 Şubat 2013 Issn: 2147-5210 www.thestudiesofottomandomain.com NER TERİMİNDEN HAREKETLE TÜRK MİTOLOJİK DEĞERLERİNİN SÜNNET TÖRENLERİNE ETKİSİ THE EFFECT OF TURKISH MYTHOLOGICAL VALUES TO THEDetaylı
ANA DİL Mİ, ANA DİLİ Mİ? IS IT PARENT LANGUAGE OR OR MOTHER TONGUE?
ANA DİL Mİ, ANA DİLİ Mİ? Prof. Dr. Mukim SAĞIR ÖZET Bu makalede ana dil ve ana dili terimlerinin kullanımları üzerinde durulacaktır. Aralarında nüans olan bu iki terimin Türkçe ve Türk Dili öğretimindeDetaylı
Türklerin Anayurdu ve Göçler Video Ders Anlatımı
Türklerin Anayurdu ve Göçler Video Ders Anlatımı III. ÜNİTE TÜRKLERİN TARİH SAHNESİNE ÇIKIŞI VE İLK TÜRK DEVLETLERİ ( BAŞLANGIÇTAN X. YÜZYILA KADAR ) A- TÜRKLERİN TARİH SAHNESİNE ÇIKIŞI I-Türk Adının AnlamıDetaylı
TÜRKMEN ŞAİRİ MAHTUMKULU NUN DÜŞÜNCE YAPISI VE ETKİSİ
Türk Dünyası Bilgeler Zirvesi: Gönül Sultanları Buluşması Tahir AŞİROV * AŞİROV, Tahir (2014). Türkmen Şairi Mahtumkulu nun Düşünce Yapısı ve Etkisi. Türk Dünyası Bilgeler Zirvesi: Gönül Sultanları Buluşması.Detaylı
ARAP DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI 2015-2016 EĞİTİM ÖĞRETİM ÖĞRETİM YILI GÜZ PROGRAMI
1. SINIF/ 1. YARIYIL YDI101 YDA101 Temel Yabancı Dil (İngilizce) ( Basic Foreign Language (English) ) Temel Yabancı Dil (Almanca) ( Basic Foreign Language (German) ) 4 0 4 4 1 1 YDF101 Temel Yabancı DilDetaylı
CÜMLE BİLGİSİ/CÜMLE ÖĞELERİNİN MANTIKSAL AÇIDAN İNCENMESİ NUTUK TAKİ CÜMLELERDE ETKİN DÜŞÜNCE BAĞLAMI
1523 CÜMLE BİLGİSİ/CÜMLE ÖĞELERİNİN MANTIKSAL AÇIDAN İNCENMESİ NUTUK TAKİ CÜMLELERDE ETKİN DÜŞÜNCE BAĞLAMI SARIYEV, Berdi TÜRKMENİSTAN/TURKMENİSTAN/ТУРКМЕНИСТАН ÖZET Söz diziminin en önemli konularındanDetaylı
Turkish and Kurdish influences in the Arabic Dialects of Anatolia. Otto Jastrow (Tallinn)
Türk Dilleri Araştırmaları, 21.1 (2011): 83-94 Turkish and Kurdish influences in the Arabic Dialects of Anatolia Otto Jastrow (Tallinn) Özet: Anadolu Arapçası, ayrı lehçeler (Sprachinseln) biçiminde ortayaDetaylı
bez gez sez tez biz çiz diz giz boz roz koz poz toz yoz çöz göz köz söz buz muz tuz büz düz güz
Son harflerini vurgulayarak okuyunuz. bak çak fak gak hak kak pak sak şak tak yak bek dek kek pek sek tek yek bık çık sık tık yık cik bas has kas mas pas tas yas kes ses pes fıs kıs his kis pis sis pusDetaylı
10.SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ KURS KAZANIMLARI VE TESTLERİ
EKİM AY HAFTA DERS SAATİ KONU ADI KAZANIMLAR TEST NO TEST ADI 1 EDEBİYAT TARİHİ / TÜRK EDEBİYATININ DÖNEMLERE AYRILMASINDAKİ ÖLÇÜTLER 1.Edebiyat tarihinin uygarlık tarihi içindeki yerini.edebiyat tarihininDetaylı
HALKBİLİMİNE GİRİŞ I DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1
HALKBİLİMİNE GİRİŞ I DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1 KONULAR Avrupa da Folklor sözcüğünün kullanımı ile ilgili çalışmalar Folklorun ilk derneği Folklorun tanımı DR. SÜHEYLA SARITAŞ 2 AVRUPA DA FOLKLOR SÖZCÜĞÜNÜNDetaylı
AT, ATA ve A HARFİ. NOT: Bu yazı Türk Dünyası Tarih dergisinin Aralık 2011, sayı 300 ve sayfa 54 te yayınlanmıştır.
AT, ATA ve A HARFİ NOT: Bu yazı Türk Dünyası Tarih dergisinin Aralık 2011, sayı 300 ve sayfa 54 te yayınlanmıştır. Doç. Dr. Haluk Berkmen Tarih bilincini yeniden ele almak ve unutulmuş geçmişi kanıtlarıylaDetaylı
NEYZEN ERCAN IRMAK. 1956 yılında Eskişehir de doğdu. He was born in 1956, in Eskişehir.
1 NEYZEN ERCAN IRMAK 1956 yılında Eskişehir de doğdu. He was born in 1956, in Eskişehir. 2 Müzik tutkusu, çocukluk yıllarında kaval çalarak başladı. Bu tutku onun önce Bursa ya, sonra İstanbul a yerleşmesineDetaylı
RUS DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI GÜZ PROGRAMI
01-015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI GÜZ PROGRAMI I.SINIF I. YARIYIL Uygulama ve Laboratuvar 1 YDİ101 YDA101 YDF101 GUS101 GUS103 BED101 HYK101 Temel Yabancı Dil İngilizce Temel Yabancı Dil Almanca Temel YabancıDetaylı
2. Yıl / III. Dönem (Second Year Third Semester)
1. Yıl / I. Dönem (First Year First Semester) TDE101 Osmanlı Türkçesi I (Ottoman Turkish I) 4 1 7 Tr AZ TDE103 Türkiye Türkçesi I: Ses Bilgisi (Turkish Language: Phonology) 3 0 5 Tr AZ TDE157 Türk Edebiyatı:Detaylı
Türkçe ve Arapçada Sessiz Harfler Karşılaştırma Çalışması
Abstract Türkçe ve Arapçada Sessiz Harfler Karşılaştırma Çalışması الباحثة : هدى حسن This is an abstract of a thesis entitled A contrastive study of Turkish and Arabic consonants. In fact, languages haveDetaylı
I. BÖLÜM I. DİL. xiii
I. BÖLÜM I. DİL DİL NEDİR?... 1 İNSAN HAYATINDA DİLİN ÖNEMİ... 3 ÇOCUĞUN İNSAN OLMA SÜRECİNDE DİLİN ÖNEMİ... 5 ANA DİLİNİN ÖNEMİ... 6 DİL VE DÜŞÜNCE... 7 DİL, SEMBOL VE İŞARET İLİŞKİSİ... 12 DİL, KÜLTÜRELDetaylı
ÖZGEÇMİŞ. Yüksek Lisans Tezi: Çin in Ming Döneminde Yapılmış olan Türkçe-Uygurca Sözlük: Ġdikut Mahkemesi Sözlüğü (1997 Ankara)
ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı: Mağfiret Kemal YUNUSOĞLU 2. Doğum yeri ve tarihi: DT, Gulca 3. Çalıştığı kurum: T.C. Beykent Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü 4. Unvanı: Yar.Doç.Dr. 5. Öğrenim Durumu:Detaylı
Fıstıkçı Şahap d t c ç
To and from We have already seen the suffıx used for expressing the location of an object whether it s in, on or at something else: de. This suffix indicates that there is no movement and that the objectDetaylı
(TÜRKÇE) I. (Ana sayfada görünecektir.)
(TÜRKÇE) I. (Ana sayfada görünecektir.) Adı Soyadı (Unvanı) Akartürk Karahan (Yrd.Doç.Dr.) Doktora: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009 E-posta: (kurum/özel) akartrk@yahoo.com Web sayfasıDetaylı
25. İngilizce Geniş Zaman Konu Anlatımı (Simple Present) (www.konuanlatımı.com)
25. İngilizce Geniş Zaman Konu Anlatımı (Simple Present) (www.konuanlatımı.com) Merhaba. Bugünkü konumuz simple present tense; yani namı değer geniş zaman. İngilizcedeki zamanların içinde en çok kurallarıDetaylı
KARAHANLI ESERLERİNDEKİ SÖZ VARLIĞI HAKKINDA
1915 KARAHANLI ESERLERİNDEKİ SÖZ VARLIĞI HAKKINDA ÜŞENMEZ, Emek TÜRKİYE/ТУРЦИЯ ÖZET Karahanlı Türkçesi Türk dilinin önemli devrelerinden birisini oluşturmaktadır. Bu dönemde yazılan eserler, Türk dil tarihininDetaylı
Kazak Hanlığı nın kuruluşunun 550. yılı dolayısıyla Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümümüzce düzenlenen Kazak
Kazak Hanlığı nın kuruluşunun 550. yılı dolayısıyla Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümümüzce düzenlenen Kazak Hanlığı ve Kazakistan konulu bu toplantıda Kısaca KazakDetaylı
3. Emine Yılmaz Ceylan, Çuvaşça Çok Zamanlı Ses Bilgisi, TDK yay., 675, Ankara 1997.
Prof. Dr. Emine Yılmaz Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Eski Türk Dili KİTAPLAR 1. Türkmence Türkçe Sözlük, Haz. Talat Tekin, M. Ölmez, E. Ceylan (o, ö, p, r, s,Detaylı
A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [TAED] 53, ERZURUM 2015, 149-153. TÜRK DİLİNDE BİR GEÇMİŞ ZAMAN EKİ -çi
A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [TAED] 53, ERZURUM 2015, 149-153 TÜRK DİLİNDE BİR GEÇMİŞ ZAMAN EKİ -çi Özet Türk Dilinde birbirinden farklı kaynaklara dayanan ve farklı işlevleri taşıyanDetaylı
BİR BAYRAK RÜZGÂR BEKLİYOR
ÖTÜKEN Ârif Nihat Asya BİR BAYRAK RÜZGÂR BEKLİYOR Şiirler: 1 BİR BAYRAK RÜZGÂR BEKLİYOR Servet Asya ya Armağanımdır. DESTAN O zaferler getiren atların Nalları altındanmış; Gidişleri akına, Gelişleri akındanmış.Detaylı
Paragraftaki açıklamaya uygun düşen atasözü aşağıdakilerden hangisidir?
1) İnsanlar, dağlar gibi yerlerinden kımıldamayan cansızlar değildir. Arkadaşlar, tanışlar birbirlerinden ne kadar uzakta olursa olsun ve buluşmaları ne kadar güç olursa olsun, günün birinde bir arayaDetaylı
Ateş Ülkesi'nde Ateşgâh Ateşgâh ı anlatmak istiyorum bu hafta sizlere. Ateş Ülkesi ne yolculuk ediyorum bu yüzden. Birdenbire pilot, Sevgili yolcular
Ateş Ülkesi'nde Ateşgâh Ateşgâh ı anlatmak istiyorum bu hafta sizlere. Ateş Ülkesi ne yolculuk ediyorum bu yüzden. Birdenbire pilot, Sevgili yolcular hazır olun düşüyoruz diyor. Düşüyoruz ama ben dâhilDetaylı
1. Atasözleri ve deyimleri günlük hayatta kullanırım.
Bu anket 19-23 yaş aralığında, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü öğrencileri arasında rastgele seçilmiş 50 kişi arasında uygulanmıştır. Toplam 13 soru sorulmuştur. Cevap sayıları ve yüzdelikler aşağıda gösterilmiştir.Detaylı
Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000)
Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000) 14.08.2014 SIRA SIKLIK SÖZCÜK TÜR AÇIKLAMA 1 1209785 bir DT Belirleyici 2 1004455 ve CJ Bağlaç 3 625335 bu PN Adıl 4 361061 da AV Belirteç 5 352249 deDetaylı
X. ULUSLARARASI YUNUS EMRE SEVGi
T.C. ESKiŞEHiR V A L i L i G i i X. ULUSLARARASI YUNUS EMRE SEVGi BİLGİ ŞÖLENi BiLDİRİLERi (06-08 MAYIS ) Hazırlayan Prof. Dr. Erdoğan BOZ ESKİŞEHİR, 2011 X. ULUSLARARASI YUNUS EMRE SEVGi BİLGİ ŞÖLENiDetaylı
1 9 1 4 1 0 1 6 1 9 1 1-2012
1 3 1 4 1 9 1 1 1 2 1 9 1 4 1 1 1 2 1 9 1 7 1 4 1 9 1 4 1 7 1 1 1 8 1 9 1 0 1 4 1 9 1 7 1 1 1 7 1 9 1 8 1 7 1 8 1 2 1 9 1 9 1 8 1 2 1 9 1 0 1 2 1 4 1 1 1 6 1 1 1 9 1 9 1 8 1 8 1 8 1 1 1 9 1 8 1 7 1 9 1Detaylı
A LANGUAGE TEACHER'S PERSONAL OPINION
1. Çeviri Metni - 9 Ekim 2014 A LANGUAGE TEACHER'S PERSONAL OPINION Why is English such an important language today? There are several reasons. Why: Neden, niçin Such: gibi Important: Önemli Language:Detaylı
TÜRK MİTOLOJİSİ DR.SÜHEYLA SARITAŞ 1
TÜRK MİTOLOJİSİ DR.SÜHEYLA SARITAŞ 1 Çeşitli Türk topluluklarının mitolojileriyle ilgili malzemelerin bir çoğunu bilim adamları, misyonerler, seyyahlar ya da bazı yabancı araştırmacılar tarafından derlenmiştir.Detaylı
a, ı ı o, u u e, i i ö, ü ü
Possessive Endings In English, the possession of an object is described by adding an s at the end of the possessor word separated by an apostrophe. If we are talking about a pen belonging to Hakan we wouldDetaylı
SAKARYA ÜNİVERSİTESİ. Hafta 7
SAKARYA ÜNİVERSİTESİ TÜRK DİLİ I Hafta 7 Okutman Engin ÖMEROĞLU Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir. "Uzaktan Öğretim" tekniğine uygun olarak hazırlanan bu dersDetaylı
"Satmam" demiş ihtiyar köylü, "bu, benim için bir at değil, bir dost."
Günün Öyküsü: Talih mi Talihsizlik mi? Bir zamanlar köyün birinde yaşlı bir adam yaşıyormuş. Çok fakirmiş. Ama çok güzel beyaz bir atı varmış. Kral bu ata göz koymuş. Bir zamanlar köyün birinde yaşlı birDetaylı
Journal of International Social Research, Volume: 4, Issue: 19, Fall 2011, s. 115-169.
1. Adı Soyadı: Emek ÜŞENMEZ 2. Doğum Tarihi: 26 Kasım 1981 3. Unvanı: Dr. 4. Öğrenim Durumu: Doktora (PhD) ÖZGEÇMİŞ (ÖRNEK FORM) 5. Akademik Unvanlar: Derece Alan Üniversite Yıl Lisans Türk Dili ve SelçukDetaylı
Ölülerinizi onların iyilikleri ile yâd edin (anın). Onların kötülüklerini anlatmayın. Hadis-i şerif.
AHMETLER KÖYÜ SOY AĞACI Hazırlayan: Ali Varol GİRİŞ Ölülerinizi onların iyilikleri ile yâd edin (anın). Onların kötülüklerini anlatmayın. Hadis-i şerif. Peygamberimizin bu sözünü düşününce ne gelir aklımıza?Detaylı
HEARTS PROJESİ YAYGINLAŞTIRMA RAPORU
HEARTS PROJESİ YAYGINLAŞTIRMA RAPORU BOLU HALKIN EGITIMINI GELISTIRME VE DESTEKLEME DERNEGI TARAFINDAN ORGANİZE EDİLEN YAYGINLAŞTIRMA FAALİYETLERİ - TURKİYE Bolu Halkın Egitimini Gelistirme ve DesteklemeDetaylı
BENDEN SELAM OLSUN BOLU BEYİ'NE
Kimliğiyle ilgili iki ayrı tartışma var. Birincisi, 16 ve 17'nci yüzyılda yaşadı. Yeniçeri ocağından yetişen bir şair. 1578-1590 arasındaki Osmanlı-İran savaşlarına katıldı. Bir tür ordu şairidir. DiğeriDetaylı
Present continous tense
Present continous tense This tense is mainly used for talking about what is happening now. In English, the verb would be changed by adding the suffix ing, and using it in conjunction with the correct formDetaylı
Kamile GÜLÜM * Özet. Abstract
Coğrafya Öğretiminde Kullanılabilecek Doğa İçin Söylenmiş Türk ve Türkmen (Türkmenistan) Atasözleri Üzerine Bir Araştırma A Research on Proverbs Turk and Turkmen (Turkmenistan) Articulated On Nature ThatDetaylı
(Bu örnekte görüldüğü gibi aktive cümlenin nesnesi, pasif cümlenin öznesi konumuna geçmektedir.)
Passive voice "edilgen" anlamındadır. Bir cümlenin Active kullanımında yüklemi yapan bellidir ve özne olarak adlandırılır. Passive kullanımında ise özne yüklemden etkilenir. Eylemi yapanın, yani özneninDetaylı
CÜMLE BİLGİSİ. ( Cümle değildir. Anlamı yok)
CÜMLE BİLGİSİ Bir duyguyu, düşünceyi, isteği veya haberi anlatan sözcük yada sözcük grubuna cümle denir. Bir söz gurubunun cümle olabilmesi için anlamlı olabilmesi gerekir. Haberi tam olarak anlatamayanDetaylı
Çalgı Müziği. Çalgı Çeşitleri
Çalgı Müziği Çalgı Çeşitleri Çalgı Müziği Müzik aletleri ile yapılan müziğe çalgı müziği denir. Çalgı müziği, tek veya birden fazla çalgının bir araya gelmesiyle yapılır. Bütün müzik aletleri, çeşitlerineDetaylı
Aynı kökün "kesmek", "kısaltmak" anlamı da vardır.
Kıssa, bir haberi nakletme, bir olayı anlatma hikâye etmek. Bu Arapça'da kassa kelimesiyle ifade edilir. Anlatılan hikâye ve olaya da "kıssa" denilir. Buhâri, bab başlıklarında "kıssa"yı "olay" anlamındaDetaylı
10. SINIF KONU ANLATIMLI. 2. ÜNİTE: ELEKTRİK VE MANYETİZMA 4. Konu MANYETİZMA ETKİNLİK ve TEST ÇÖZÜMLERİ
10. IIF KOU ALATIMLI 2. ÜİTE: ELEKTRİK VE MAYETİZMA 4. Konu MAYETİZMA ETKİLİK ve TET ÇÖZÜMLERİ 2 Ünite 2 Elektrik ve Manyetizma 2. Ünite 4. Konu (Manyetizma) A nın Çözümleri 3. 1. Man ye tik kuv vet ler,Detaylı
2 0 15-2016 Eğitim-Öğretim Yılında
2 0 15-2016 Eğitim-Öğretim Yılında TÜRKİYE'DEKİ YÜKSEKÖĞRETİM PROGRAMLARI İÇİN YURT DIŞINDAN KABUL EDİLECEK ÖĞRENCİ KONTENJANLARI Yükseköğretim Genel Kurulunun 19.03.2015 tarihli toplantısında kabul edilen;Detaylı
Tez adı: Neva'i Mecalisü'n-Nefa'is metin-inceleme (2 cilt) (1990) SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ/TÜRK DİLİ ANABİLİM DALI
VAHİT TÜRK Adres İstanbul Kültür Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Ataköy Yerleşkesi/Bakırköy-İstanbul ÖZGEÇMİŞ YÜKSEKÖĞRETİM KURULU 15.05.2014 Telefon E-posta 2124984370- Doğum TarihiDetaylı
İSTEK ÖZEL ACIBADEM İLKOKULU 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI 3. SINIFLAR NİSAN AYI E-BÜLTENİ
İSTEK ÖZEL ACIBADEM İLKOKULU 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI 3. SINIFLAR NİSAN AYI E-BÜLTENİ TÜRKÇE Nisan ayında iki yazarımızı Sayın Almıla Aydın ve Sayın Aytül Akal ı okulumuza davet ettik. YazarlarımızDetaylı
İNGİLİZCE KURSLARI İÇİN KAYIT KABUL FORMU
İNGİLİZCE KURSLARI İÇİN KAYIT KABUL FORMU ARAPÇA KURSLARI İÇİN KAYIT KABUL FORMU ÇİNCE KURSLARI İÇİN KAYIT KABUL FORMU Genel Çince Genel Çince RUSÇA KURSLARI İÇİN KAYIT KABUL FORMU ALMANCA KURSLARI İÇİNDetaylı
3 YAŞ BİRİMİ EKİM BÜLTENİ
3 YAŞ BİRİMİ EKİM BÜLTENİ 3 YAŞ BİRİMİ EKİM AYI ŞARKILARIMIZ OKULUMU SEVERİM Biz anasınıfı çocuklarıyız, Hem çalışırız,hem oynarız. Çok severiz biz okulu, Yaşasın yaşasın anaokulu. BAY MİKROP Bay mikropDetaylı
M. Sinan Adalı. Eski zamanlarda yaşamış peygamberlerin ve ümmetlerinin başlarından geçen ibretli öyküler, hikmetli meseller
yayın no: 117 PEYGAMBERİMİZİN DİLİNDEN HİKMETLİ ÖYKÜLER Eski zamanlarda yaşamış peygamberlerin ve ümmetlerinin başlarından geçen ibretli öyküler, hikmetli meseller Genel yayın yönetmeni: Ergün Ür YayıneviDetaylı
İŞLETMELERDE KURUMSAL İMAJ VE OLUŞUMUNDAKİ ANA ETKENLER
ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ HALKLA İLİŞKİLER VE TANITIM ANA BİLİM DALI İŞLETMELERDE KURUMSAL İMAJ VE OLUŞUMUNDAKİ ANA ETKENLER BİR ÖRNEK OLAY İNCELEMESİ: SHERATON ANKARA HOTEL & TOWERSDetaylı
ÖZGEÇMİŞ : 05306010760. : cuneyt.akin@hotmail.com
ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı : Cüneyt Akın İletişim Bilgileri Adres : DUMLUPINAR M. MURAT ÇELEBİ C. AYDINALP APT. BİNA NO: 32 K: 4 DAİRE NO: 11 Telefon Mail : 05306010760 : cuneyt.akin@hotmail.com 2. Doğum TarihiDetaylı
Göç yani hicret dini bir vazifedir.insanların dinlerini daha iyi yaşamaları,hayatlarını devam ettirebilmeleri için göç bir ihtiyaçtır.
TÜRKİYE'DEKİ GÖÇLER VE GÖÇMENLER Göç güçtür.hem güç ve zor bir iştir hem de güç katan bir iştir. Göç yani hicret dini bir vazifedir.insanların dinlerini daha iyi yaşamaları,hayatlarını devam ettirebilmeleriDetaylı
TÜRK STANDARDI TURKISH STANDARD
TÜRK STANDARDI TURKISH STANDARD TS EN ISO 19011:2011 Ocak 2012 ICS 13.120.10;13.020.10 KALİTE VE ÇEVRE YÖNETİM SİSTEMLERİ TETKİK KILAVUZU Guidelines for quality and/or environmental management systemsDetaylı
TÜRK DİLİ - I İÇİNDEKİLER HEDEFLER DİL AİLELERİ, DİL GRUPLARI, DİL TÜRLERİ. Dil Aileleri Dil Grupları Dil Türleri
HEDEFLER İÇİNDEKİLER DİL AİLELERİ, DİL GRUPLARI, DİL TÜRLERİ Dil Aileleri Dil Grupları Dil Türleri TÜRK DİLİ - I Bu üniteyi çalıştıktan sonra; Dil ailelerini açıklayabilecek, Lehçe, ağız, şive gibi dilDetaylı
Ortak Türkçe veya Türk Cumhuriyetleri Ortak Bilişim Türkçesi
Ortak Türkçe veya Türk Cumhuriyetleri Ortak Bilişim Türkçesi Koray Özer. 07 02 2014 1/18 Anlatım Planı 1. Türk Alfabeleri 2. Arap alfabesini bırakma süreci 3. Türk Dünyası Ortak Bilişim Terimleri ÇalışmaDetaylı
Tablo 2: Doktora Programı Ortak Zorunlu-Seçmeli Dersler TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI DOKTORA PROGRAMI GÜZ YARIYILI
Tablo 2: Doktora Programı Ortak Zorunlu-Seçmeli Dersler TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI DOKTORA PROGRAMI GÜZ YARIYILI Ortak Zorunlu-Seçmeli Dersler Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı TDE 601 Divan ŞiiriDetaylı
Tercüme çeviri hizmeti verdiğimiz konular
Şirketimiz Yılların Verdiği deneyim ile, dünyadaki tüm resmi dillerde ve her konuda, profesyonel tercüme hizmeti vermektedir. Uluslararası kalitede bireysel ve kurumsal tercüme hizmeti alabileceğiniz şirketimizDetaylı
Yazar Administrator Perşembe, 26 Nisan 2012 17:25 - Son Güncelleme Cumartesi, 19 Mayıs 2012 14:22
Batman'ın tarihi hakkında en eski bilgiler halk hikayeleri, mitler ve Heredot tarihinde verilmektedir. Ortak verilere göre MED kralı Abtyagestin'in torunu Kyros karsıtı Erpagazso M.Ö. 550 yilinda yenilinceDetaylı
ARDAHAN ÜNİVERSİTESİ İNSANİ BİLİMLER VE EDEBİYAT FAKÜLTESİ ÇAĞDAŞ TÜRK LEHÇELERİ VE EDEBİYATLARI BÖLÜMÜ DÖRT YILLIK-SEKİZ YARIYILLIK DERS PROGRAMI
ARDAHAN ÜNİVERSİTESİ İNSANİ BİLİMLER VE EDEBİYAT FAKÜLTESİ ÇAĞDAŞ TÜRK LEHÇELERİ VE EDEBİYATLARI BÖLÜMÜ DÖRT YILLIK-SEKİZ YARIYILLIK DERS PROGRAMI ZORUNLU DERSLER BİRİNCİ YIL BİRİNCİ YARIYIL 1 YDİ 101Detaylı
1. A lot of; lots of; plenty of
a lot of lots of a great deal of plenty of çok, bir çok many much çok, bir çok a little little az, biraz a few few az, birkaç 1. A lot of; lots of; plenty of a lot of ( en yaygın olanıdır ), lots of, plentyDetaylı
Prof. Şazi SİREL 13.12.2005 2 / 6
AYDINLATMA Aydınlatma konularında bir yazı dizisine başlarken, önce, bu sözcükten ve aydınlatma tekniği kavramından, bu gün ve en azından altmış yıldır, ne anlaşıldığını ve ne anlaşılması gerektiğini açıklığaDetaylı
DEDE KORKUT KİTABI NDA tur- FİİLİ
DEDE KORKUT KİTABI NDA tur- FİİLİ Ali AKAR * ÖZET Batı Oğuzcasının en önemli ortak metinlerinden sayılan Dede Korkut Kitabı, pek çok yönüyle Türk dili, edebiyatı ve kültürünün kaynak kitabı olma özelliğineDetaylı
PROF. DR. HÜLYA SAVRAN. hsavran@balikesir.edu.tr. 4. ÖĞRENİM DURUMU Derece Alan Üniversite Yıl Lisans
PROF. DR. HÜLYA SAVRAN ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı Hülya SAVRAN İletişim Bilgileri Adres Telefon Mail Balıkesir Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Bölümü 10145 Çağış Yerleşkesi / BALIKESİR 0 266 612 10 00Detaylı
zaferin ve başarının getirdiği güzel bir tebessüm dışında, takdir belgesini kaçırmış olmanın verdiği üzüntü. Yanımda disiplinli bir öğretmen olarak bilinen ama aslında melek olan Evin Hocam gözüküyor,Detaylı
Türkçe. Cümlede Anlam 19.02.2015. Cümlenin Yorumu. Metinde Kazandıkları Anlamlara Göre Cümleler
Metinde Kazandıkları Anlamlara Göre Cümleler 16-20 MART 3. HAFTA Cümledeki sözcük sayısı, anlatmak istediğimiz duygu ya da düşünceye göre değişir. Cümledeki sözcük sayısı arttıkça, anlatılmak istenen dahaDetaylı
KİMLER KURBAN KESMEKLE YÜKÜMLÜDÜR?
KİMLER KURBAN KESMEKLE YÜKÜMLÜDÜR? Müslüman olmak. Akıllı olmak. Ergenlik çağına gelmiş olmak. Hür olmak. Nisap miktarı mal yada paraya sahip olmak. Yolcu olmamak. DEVE En az 5 yaşını doldurmuş olmalı.Detaylı
AZERBAYCAN TÜRKÇESİ VE TÜRKİYE TÜRKÇESİ ARASINDA AKTARMA ÜZERİNE BAZI PROBLEMLER
A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [TAED] 47, ERZURUM 2012, 51-56 AZERBAYCAN TÜRKÇESİ VE TÜRKİYE TÜRKÇESİ ARASINDA AKTARMA ÜZERİNE BAZI PROBLEMLER Some Problems on the Translation Between TurkeyDetaylı
ÖZGEÇMİŞ. II. (Link olarak verilecektir.)
ÖZGEÇMİŞ Adı Soyadı (Unvanı) İsrafil BABACAN (Doç.Dr.) Doktora: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2008. E-posta: (kurum/özel) ibabacan@ybu.edu.tr; ibabacan76@gmail.com Web sayfası Santral No:Detaylı
TÜRKÇE / Yazımı Karıştırılan Sözcükler, Kısaltmaların Yazımı
1 2 3 1) "Şey" sözcüğü her zaman ayrı yazılır. Her şey güzel olacak Bir şey sorabilir miyim? Hiçbir şey moralimi bozamaz. 4 2) "Bugün" sözcüğü, içinde bulunduğumuz günü akla getiriyorsa bitişik; diğerDetaylı
Öğretim Üyesinin Adı: Yrd. Doç. Dr. Milena Yordanova
Öğretim Üyesinin Adı: Yrd. Doç. Dr. Milena Yordanova AKTS: 13+8* Dersin Adı: Uygulamalı Türk Dili 1 yordanova_milena@yahoo.com Dersin Yılı: 1 Dersin Yarıyılı: 1 (kış dönemi) En az Orta seviyede (AvrupaDetaylı
Microsoft Office 2010 Teknoloji Garantisi Programı. Onur Görür Office ve Bilgi Çalışanı Ürün Grubu Pazarlama Müdürü Microsoft Türkiye
Microsoft Office 2010 Teknoloji Garantisi Programı Onur Görür Office ve Bilgi Çalışanı Ürün Grubu Pazarlama Müdürü Microsoft Türkiye Amaç: Office 2010 piyasaya sürülene kadar Office satışlarına devam etmekDetaylı
Türk Mitolojisi ve Türklerde Totemizm DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1
Türk Mitolojisi ve Türklerde Totemizm DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1 Totemizm Totemizm totem, mana ve tabu fikirlerine dayanır. Bir klanın n bütün b n fertlerinin kutsal saydıklar kları yaratıklar ve şeyler olanDetaylı
(1971-1985) ARASI KONUSUNU TÜRK TARİHİNDEN ALAN TİYATROLAR
ANABİLİM DALI ADI SOYADI DANIŞMANI TARİHİ :TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI : Yasemin YABUZ : Yrd. Doç. Dr. Abdullah ŞENGÜL : 16.06.2003 (1971-1985) ARASI KONUSUNU TÜRK TARİHİNDEN ALAN TİYATROLAR Kökeni Antik YunanDetaylı
Sonuç. Beylikler dönemi, Anadolu'da Türk kültür ve medeniyetinin gelişmesi
78 ağaçları bulunan yer, Ermenek'e bağlı Görme! Köyü'nde 32 Paşaçukuru olarak bilinen yer, Ermenek'te Emir Ahmed mülkü civarındaki yer, Ermenek'e bağlı Gargara Köyü'nde 33 yer, Mut Medresesi yakınındakiDetaylı
Meninski'nin Sözlüğündeki "Tartarca" Sözcükler
Meninski'nin Sözlüğündeki "Tartarca" Sözcükler Doç. Dr. Zuhal Kargı Ölmez* Türkoloji alanında, hazırladığı Osmanlıca sözlükle tanınan Meninski, bu eserinden önce aslında başka alanlarda da ürünler vermiştir.Detaylı
Okutunuz ve defterlerine yazdırınız 1 abla abdest kablo Sabri tablo tablet tabla kablo baba bakır kaba soba bayrak kabak badem bakkal Banu bal balık
Okutunuz ve defterlerine yazdırınız 1 abla abdest kablo Sabri tablo tablet tabla kablo baba bakır kaba soba bayrak kabak badem bakkal Banu bal balık bakla bardak balkon ebe Ebru tebrik bebek Sibel BelmaDetaylı
Matematik ve Türkçe Örnek Soru Çözümleri Matematik Testi Örnek Soru Çözümleri 1 Aþaðýdaki saatlerden hangisinin akrep ve yelkovaný bir dar açý oluþturur? ) ) ) ) 11 12 1 11 12 1 11 12 1 10 2 10 2 10 2Detaylı
FONKSİYONLAR FONKSİYONLAR... 179 198. Sayfa No. y=f(x) Fonksiyonlar Konu Özeti... 179. Konu Testleri (1 8)... 182. Yazılıya Hazırlık Soruları...
ÜNİTE Safa No............................................................ 79 98 Fonksionlar Konu Özeti...................................................... 79 Konu Testleri ( 8)...........................................................Detaylı
İlk Türkmen Gazetesi: Ruzname-yi Mavera-ı Bahr-ı Hazar
Modern Türklük Araştırmaları Dergisi Cilt 4, Sayı 3 (Eylül 2007) Mak. #45, ss. 133-140 Telif Hakkı Ankara Üniversitesi Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve EdebiyatlarıDetaylı
ÜNLÜLER BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU. Türkçe bir sözcükte kalın ünlülerden sonra kalın, ince ünlülerden sonra ince ünlülerin gelmesine büyük ünlü uyumu denir.
ÜNLÜLER 1 Türkçe de sekiz ünlü harf vardır: A, E, I, Í, O, Ö, U, Ü DÜZ GENÍŞ Geniş dar geniş dar KALIN A I O U ÍNCE E Í Ö Ü BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU Türkçe bir sözcükte kalın ünlülerden sonra kalın, ince ünlülerdenDetaylı
a) Present Continuous Tense (Future anlamda) I am visiting my aunt tomorrow. (Yarin halamı ziyaret ediyorum-edeceğim.)
a) Present Continuous Tense (Future anlamda) I am visiting my aunt tomorrow. (Yarin halamı ziyaret ediyorum-edeceğim.) He is having an exam on Wednesday. (Çarşamba günü sınav oluyor-olacak.) Mary is spendingDetaylı
Bilişimin en Türkçesi. DEVLET ELİYLE BOZULAN TÜRKÇE Olgular, Çabalar
Bilişimin en Türkçesi DEVLET ELİYLE BOZULAN TÜRKÇE Olgular, Çabalar Hülya Küçükaras Dil Derneği Genel Yazmanı AB 14 - Mersin 1 VAR OLAN DURUM Dil ve yazım kargaşası yaşanıyor. Türkçenin öyküsünü (geçmişini/tarihselDetaylı
Divanü Lügati t-türk te Geçen baδram ~ bayram Kelimesinin Etimolojisi Üzerine. Mustafa ARGUNŞAH Galip GÜNER
Uluslararası Doğumunun 1000. Yıl Dönümünde Kaşgarlı Mahmud ve Divanü Lugati t-türk Bilgi Şöleni (Türk Dil Kurumu - Çin Halk Cumhuriyeti Merkezî Milliyetler Üniversitesi, 24-27 Kasım 2008, PEKĐN) DivanüDetaylı
Kurban Nedir Ve Niçin Kesilir?
Kurban sözlükte yaklaşmak, yakınlaşmak gibi anlamlara gelmektedir. Kurban, Allah a yaklaşmak ve onun hoşnutluğunu kazanmak amacıyla belirli bir zamanda uygun nitelikteki bir hayvanı kesmektir. KesilenDetaylı
Vakıfların toplumsal yaşamımızdaki hizmetlerini şöyle sıralayabiliriz. 1. Dini hizmetler. 2. Sağlık hizmetleri. 3. Eğitim ve öğretim hizmetleri
Bir hizmetin sürüp gidebilmesi için, kişilerin kendi istekleriyle bağışladıkları para ve mülklere Vakıf denir. Bağışlanan mülklerin, eserlerin geleceğe sağlıklı kalabilmeleri korunmalarına bağlıdır. GeçmişinDetaylı
amerika birleşimiş devletleri
İngilizce Lesson 15 place Where you want go Türkçe 15 ders yer, mekan nereye istiyorsun git Where do you want to go? nereye gitmek istersin? Countries Country Turkey Turkey is a country America AmericaDetaylı
ÖZEL GÖKYÜZÜ İLKÖĞRETİM OKULU 2011-2012 ÖĞRETİM YILI
ÖZEL GÖKYÜZÜ İLKÖĞRETİM OKULU 2011-2012 ÖĞRETİM YILI 1/B SINIFI KASIM AYI E-BÜLTENİ 1 İÇİNDEKİLER 1. Mihver Dersler 2.Branş Dersler 3.Kulüpler 2 TÜRKÇE Kasım ayında Türkçe dersinden harfleri öğrenmeyeDetaylı
Ders Adı Kodu Yarıyılı T+U Saati Ulusal Kredisi AKTS Y.DİL III.(İNG.) DKB263 3 2+0 2 3
DERS BİLGİLERİ Ders Adı Kodu Yarıyılı T+U Saati Ulusal Kredisi AKTS Y.DİL III.(İNG.) DKB263 3 2+0 2 3 Ön Koşul Dersleri Dersin Dili Dersin Seviyesi Türkçe Lisans Dersin Türü Yüz Yüze / Seçmeli Dersin KoordinatörüDetaylı
Niye Bilge Kağan?, Bilge Bir İsim midir?
"Bilge" sözü Bilge Kağan'ın öz adı değil; yalnızca unvanı idi. Eski Türk devlet anlayışına göre iyi bir kağanın başlıca iki özelliği olmalıydı. Her şeyden önce "bilge" yani bilgili olması gerekti. NiyeDetaylı
4. SINIFLAR PYP VELİ BÜLTENİ (17 Aralık 2012 25 Ocak 2013) Sayın Velimiz, 17 Aralık 2012 25 Ocak 2013 tarihleri arasındaki temamıza ait bilgiler bu
4. SINIFLAR PYP VELİ BÜLTENİ (17 Aralık 2012 25 Ocak 2013) Sayın Velimiz, 17 Aralık 2012 25 Ocak 2013 tarihleri arasındaki temamıza ait bilgiler bu bültende yer almaktadır. Böylece temalara bağlı düzenlediğimizDetaylı


c: text/html

text:
ABŞ-nyň Türkmenistandaky ilçihanasy we türkmen hökümeti sentýabr aýynyň 5-11-i aralygynda leksiýalary we duşuşyklary geçirmek üçin syýahatçylyk boýunça bilermen Tomas Teýtiň Türkmenistana saparyny gurnaýar. Bu barada amerikan ilçihanasynyň metbugat beýanatynda aýdylýar.
Türkmenistanyň Sport we syýahatçylyk boýunça döwlet komitetiniň çakylygy boýunça, Tomas Teýt talyplar we syýahatçylyk pudagynyň işgärleri bilen Türkmenistandaky syýahatçylyga bagyşlanan duşuşyklary geçirer. Ol Mary welaýatyna, Aşgabatdaky we onuň töweregindäki syýahatçylyk ýerlerine aýlanar we Milli “Awaza” syýahatçylyk toplumyna degişli myhmanhanalarda leksiýa okar.
Soňky 20 ýylyň dowamynda Tomas Teýt dünýäniň 40-dan gowrak döwletinde özüniň syýahatçylyk boýunça tejribelerini paýlaşdy. ABŞ-nyň hökümetiniň dürli edaralary bilen hyzmatdaşlykda, Tomas Teýt Ukrainada, Montenegroda, Russiýa Federasiýasynda, Täjigistanda we Polşada iş saparlarynda boldy.
Tomas Teýt halkara konsultant hökmünde işe başlamazdan ozal ABŞ-nyň Newada ştatynyň Syýahatçylyk boýunça komissiýasynyň başlygy bolup, 11 ýyl işledi.
Şeýle hem şu gün ÝUSAID Türkmenistanyň “Awaza” syýahatçylyk zolagynda geçirilen Halkara ylmy maslahatynda maýa goýumlary we syýahatçylyk boýunça amerikaly bilermeniň daşary ýurt göni maýa goýumlarynyň ýorite ykdysady zolakdaky wezipesi baradaky çykyşyny gurnamakda ýardam berdi.
Bu çykyş ÝUSAID-iň Ykdysady reformalar arkaly bäsleşige ukyplylygy ýokarlandyrmak (EREC) taslamasy tarapyndan maliýeleşdirildi diýlip, ABŞ-nyň Türkmenistandaky ilçihanasynyň metbugat beýanatynda aýdylýar. Maslahat “Awaza” milli syýahatçylyk zolagy baradaky komiteti we Türkmenistanyň Söwda-senagat edarasy tarapyndan gurnaldy.
ÝUSAID-iň maýa goýumlary we syýahatçylygy ösdürmek boýunça maslahatçysy Rodrigo Ortiz öz beýanatynda şeýle diýdi: “Maýa goýumlaryna goldaw bermek we hususy sektory ösdürmek Türkmenistanyň edýän tagallalyrynyň iň möhümi bolup, bu ýurduň geljekki ykdysady ösüşi üçin möhüm goltgy hökmünde hyzmat edýär”.
Rodrigo Ortiz inwestorlary höweslendirmek, maýa goýumlarynyň kanuny goragyny kepillendirmek we Hazar deňziniň gündogar kenaryny goramak maksady bilen daşky gurşawy aýawly saklamak syýasatynyň ýöredilmegi babatda türkmen hökümetiniň öz üstüne alan borçlaryny goldaýandyklaryny hem mälim etdi.
Ylmy konferensiýada “Awaza” milli syýahatçylyk zolagynyň daşary ýurtly kompaniýalar we myhmanlar üçin özüne çekiji ýer bolmagy babatda zerur bolan daşary ýurt maýa goýumlaryna goldaw bermekliginiň möhüm ugurlary maslahatlaşyldy diýlip, ilçihananyň beýanatynda habar berilýär.
Ykdysady reformalar arkaly bäsleşige ukyplylygy ýokarlandyrmak (EREC) taslamasy amerikan halky tarapyndan ABŞ-nyň halkara ösüş agentligi (ÝUSAID) arkaly amala aşyrylýan ençeme çäreleriň biridir.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Düýn Owganystanyň prezidenti Hamid Karzaý amerikan harbylarynyň ýerli owganystanlylaryň durmuşyna ýaramaz täsirlerini kemeltmedik ýagdaýynda Talyban hereketiniň mundan beýläk has-da güýçlenmeginiň mümkindigi bilen duýduryş berdi.
Hamid Karzaýyň «Waşington Post» gazetinde bu barada çap edilen kommentariýasyna Birleşen Ştatlaryň kongresmenleri çynlakaý bir ähmiýet bermeýändiklerini mälim etdiler.
Şeýle-de, käbir amerikan kongresmenleri Owganystandaky NATO güýçleriniň komanduýuşisi general Dewid Petreusyň ýaragly söweşijileri ele salmak we olary öldürmek boýunça alyp barýan operasiýalaryna-da Hamid Karzaýyň garşy çykýandygyny belläp, onuň bu pozisiýasy bilen-de özleriniň ylalaşmaýandyklaryny aýdýarlar.


text:
Anna güni Owganystanyň Farýab welaýatynyň Meýmene şäherindäki metjitde amala aşyrylan partlamada azyndan 40 adam ölüp, 70-den gowrak adam ýaralandy.
Janyndan geçen bir hüjümçi bu partlamany adamlaryň Gurban baýramy bilen baglanyşykly irki namazlaryny okamak üçin ýygnanan pursady amala aşyrdy.
Farýab welaýatynyň resmileri partlamada ölen adamlaryň sanynyň has köp bolmagynyň mümkindigini aýdýarlar.
Häzirlikçe bu hüjümiň jogapkärçiligini hiç bir topar öz üstüne almady. Penşenbe güni talybanlaryň lideri Molla Omar öz tarapdarlaryny Gurban baýramynyň bellenilýän günleri islendik bir hüjümden saklanmaklygy çagyryp, beýanat edipdi.


text:
Ukraina, 2015-nji ýyldan başlap, tebigy gazy Türkmenistanyň özünden gönümel satyn almagy maksat edinýär. Bu barada Ukrainanyň premýer-ministri Nikolaý Azarow
ýerli habar serişdelerine beren interwýusynda belläp geçdi.
Nikolaý Azarow
Azarow: “Biz GDA ýurtlarynyň arasyndaky erkin söwda zolagy baradaky ylalaşygyň doly güýjünde işläp başlamagynyň tarapynda çykyş edýäris” diýip, belledi. Ukrain premýer-ministri “Kiýew hem Moskwa tarapyndan tassyklanan bu şertnamanyň iki ýurduň arasyndaky haryt dolanyşygyna deň mümkinçilikleri berýändigini-de” sözüne goşdy.
Premýer-ministr Azarow gürrüňi gidýän şertnamanyň çäklerinde “Russiýa Federasiýasynyň gazgeçirijileri babatynda möhüm maddanyň göz öňünde tutulandygyny, munuň üsti bilen-de Türkmenistandan gazy gönümel satyn alyp bolýandygyny” hem aýratyn nygtap geçdi.
Ukrainanyň türkmen gazyny diňe Russiýanyň gazgeçirijileri arkaly satyn alyp bilýändigini aýtmak möhüm.
Azarow sözüni dowam etdirip, “rus tarapynyň maddanyň güýje girmeginiň möhletini yza süýşürendigini, emma bu maddanyň 2015-nji ýyldan işläp başlajakdygyny” nygtady.
Ukrain resmileri
Ýatladyp geçsek, Ukrainanyň prezidenti Wiktor Ýanukowiçiň
şu ýylyň fewral aýynda Türkmenistana eden saparynyň çäklerinde baglaşylan şertnamalaryň arasynda “Türkmen gazyny Ukraina akdyrmak baradaky memorandum” hem bardy.
Eduard Stawiskiý
Şol wagt Ukrainanyň Energetika we kömür senagaty ministri Eduard Stawiskiý
“Nebit senagaty pudagyndaky hyzmatdaşlygy ösdürmek maksady bilen Ukrainanyň “Naftogaz” we “Türkmengaz” kompaniýalarynyň arasynda memorandum baglaşyldy. Ýagny, munuň üsti bilen türkmen gazynyň bize [Ukraina] we Ýewropa ýurtlaryna akdyrylmagyny gazanmak we Türkmenistandaky gaz gorlaryny özleşdirmek maksat edinilýär” diýipdi.
Şeýle-de şu ýylyň 24-nji ýanwarynda Ukrainanyň daşary işler ministri Leonid Kožara
hem çykyş edip, energiýa serişdelerine baý Türkmenistandan gazyň akdyrylyp başlanjakdygyna, netijede Russiýa bolan garaşlylygyň gowşajakdygyna umyt edýändigini aýdypdy.
Häzirki wagtda Ukraina dürli energiýa proýektleriniň üsti bilen uglewodorod serişdeleri babatyndaky Russiýa bolan garaşlylygyny kemeltmek ugrunda tagalla edýär.
Belläp geçsek, Türkmenistan Ukraina 2006-njy ýyla çenli ýylda 36 milliard m3
gaz eksport edýärdi.


text:
Fransuz prezidenti Nikolas Sarkozi bilen Britaniýanyň premýer-ministri Deýwid Kameron şu gün Liwiýa sapar edýärler.
Bularyň ikisi hem NATO-nyň bombalaýyş kampaniýasynyň berk tarapdarydyr. Şol bombalamalar Muammar Kaddafiniň 42 ýyllyk häkimiýetiniň soňlanmagyna ýardam etdi.
Nikolas Sarkozi bilen Deýwid Kameronyň Bengazä hem Tripolä baryp görmegine garaşylýar.
Liwiýanyň geçiş hökümetiniň lideri bu saparyň öňüsyrasynda çykyş edip, tabyn bolmakdan ýüz öwren Kaddafi tarapdarlaryna garşy has köp söweşiň boljagyny aýtdy.


text:
Köp ýurtlarda nebitden gelýän girdejiler diňe häkimiýet başyndaky elitany baýlaşdyrýar. Olara nebit baýlygyny dogry ulanmakda Norwegiýadan nusga almaga zat köp.
Kristian Midtoý Oslo şäheriniň merkezinde ýerleşýän çagalar bagynyň baş aşpezi. Ol çagalara nahar bişirýän ýönekeý bir aşpez däl, ol baş aşpez diýlen adyň hakyky manysyndaky eýesi. Onuň bişirýän naharlarynyň arasynda gyzyl balykdan edilen suşi-saşimi ýapon delikateslerinden başlap, buglanan keýik eti ýaly tagamlar bar. Aşpeziň müşderileri bolsa 1 we 6 ýaş aralygyndaky körpeler.
Kristian Midtoýyň aşhanasy çagalar bagynyň merkezinde ýerleşýär we onuň içi mydama şadyýan, aç we bilesigelijilikli çagalardan doly.
“Bu ýerde ýer köp, şonuň üçin çagalar bu ýerde galyp, nahardan lezzet alyp bilýärler. Men böleklere bölünmedik, tüýli haýwanlary ýa-da balyklary, diri leňňeçleri we omarlary tutuşlygyna satyn almaga çalyşýaryn. Şeýlelikde çagalar biziň iýýän jandarlarymyzyň dükanda satylýan gapyrjaklardan çykyp gelmeýändigini bilip galýarlar. Çagalar örän bilesigelijilikli we täze maglumata gyzyklanma bildirýärler” diýip, aşpez Krisitian Midtoý aýdýar.
Bu çagalar bagy dünýä boýunça her adam başyna umumy içerki önümçilik taýdan iň baý ýurtlaryň arasynda dördünji ýerde duran Norwegiýa üçin hem adaty däl.
Ýöne, Norwegiýada çagalar bagynyň bahasynyň 80%-i döwlet tarapyndan tölenýär, şeýlelikde körpelere süýjüden-süýji tagamlary hödürleýän çagalar bagyna her aýda goşmaça 116 dollar tölemek her bir ene-ata üçin elýeterli bolsa gerek. Sebäbi ÝB-niň agzasy bolmadyk Norwegiýada ortaça aýlyklar ÝB-ä girýän ýurtlardakydan 50% ýokary.
Norwegiýanyň baýlygy geň bir zat däl. Bu ýurt nebitiň eksportynyň möçberiniň ululygy boýunça dünýäde bäşinji ýerde durýar. Onuň nebitden gelýän ýyllyk girdejisi 40 milliard dollar çemesi. Ilatyň girdeji taýdan deňsizligi boýunça hasabatlarda hem Norwegiýa raýatlarynyň girdejileriniň arasynda iň az tapawutly ýurtlaryň biri hasaplanýar.
Bu meselede Norwegiýa nebit öndüriji beýleki köp ýurtlardan düýpgöter tapawutlanýar. Aýratynam, bu Orta Gündogar we öňki sowet ýurtlaryna degişli, sebäbi bu ýurtlarda nebitden gelýän girdejiler häkimiýet başyndaky elitalary çakdanaşa baýlaşdyrýan, şol bir wagtda-da ýurduň beýleki raýatlaryny, hökümetiň islegine görä, berlen zatlar bilen öňuşmaga mejbur edýär.
Norwegiýanyň öz nebit baýlyklaryny ulanmak we ondan gelýän girdejileri dolandyrmak tejribesi bu ýurtlar üçin gowy nusga we sapak bolup bilerdi. Norwegiýanyň tejribesi bilen has ýakyndan tanyşmak üçin biz Oslodan günbatara tarap Demirgazyk deňziniň kenarynda ýerleşýän Stawanger şäherine, ýagny ýurduň nebit öndüriji paýtagtyna syýahat edeliň.
Ykdysady ösüş
1969-njy ýylda nebitiň tapylmagyndan öň Stawanger şäheri balykçylyk şäherçesidi. Onuň iň üstünlikli ýyllary seld balygyny tutmak bilen bagly bolupdy. 1870-nji ýylda tutulýan balygyň möçberi birden azalypdy. Norwegiýa özüniň uly floty we oba hojalyk ykdysadyýeti bilen senagat taýdan ösen köp ýurtlardan yza galypdy.
Nebit bar zady özgertdi.
“1960-njy ýylda Norwegiýada durmuş derejesi Şwesiýa ýa Daniýa garanda 30-40% pesdi. Häzir Norwegiýada durmuş derejesi agzalan iki ýurda garanda has ýokary” diýip, Osloda ýerleşýän Norwegiýanyň biznes mekdebiniň professory Bruno Gerarda aýdýar.
Stawanger şäherinde nebitden gelýän baýlygyň alamatlaryny hemme zatda görmek bolýar. 1960-njy ýylda 90 müň ilatly bu şäherçe şu günki gün 204 müň ilatly munisipal regiona öwrüldi.
Stawangeriň kenarynda regionyň gämi kärhanalaryndan gurlan ägirt uly gämiler dur. Olar açyk deňizde ýerleşýän nebit platformalaryna zerur gurallary we materiallary eltýärler. Şäherde 10 000 studente niýetlenen täze uniwersitet işleýär, täze konsert zaly we birnäçe muzeý bar. Şäheriň daşynda gyşda gök önüm ýetişdirilýän uly teplisalar ýerleşýär. Bu ýagdaý Norwegiýanyň günbatar kenaryndaky tutuş regiona degişli. Bu ýerde demirgazyga tarap uzaýan 70 sany nebit öndüriji platforma ýerleşýär. Olar döwlet nebit kompaniýalaryna ýa-da daşary ýurtly eýelerine degişli.
“Golland keseli”
Norwegiýanyň nebit önümçiligi ýurduň bäş million ilatly ýurduny baýlaşdyrdy.
Emma bu netije öňünden çak edip bolaýjak adaty bir ýagdaý däldi. Köp ýurtlar nebitiň ýurduň ykdysadyýetine agyr zarba urup biljegine, ýagny energiýa pudagyny güýçlendirmek bilen bir wagtda, beýleki pudaklary gowşatmaga ukyplydygyna öz tejribelerinde göz ýetirdiler.
“Golland keseli” adyna eýe bolan bu tejribe 1960-njy ýyllarda Demirgazyk deňzinde Niderlandlarda tebigy gazyň uly baýlyklarynyň tapylmagynyň yz ýany ýüze çykypdy.
Norwegiýanyň üstünliginiň syry
Norwegiýanyň hökümeti başda nebit önümçiliginden gelýän girdejileri täze nebit ýataklaryny gözlemek we özleşdirmek işine sarp etmek kararyna gelipdi, emma 1995-nji ýylda nebit girdejileriniň möçberiniň gözleg işleri üçin gereginden has köp bolmagy sebäpli, Norwegiýa ykdysadyýetde ulanylmadyk, geljekki nesiller üçin niýetlenen pul üçin ýörite fond döretdi. Hökümet döwlet we infrastruktura proýektleri üçin bu fonddan 4%-den köp puly almagy öz-özüne gadagan etdi.
Bu fondda 1995-nji ýyldan bäri 890 milliard dollar puluň toplanandygy, ýagny her bir raýatyň paýyna 170 000 dollar möçberde puluň düşýändigi habar berilýär.
Resmi taýdan bu pul döwlet pensiýalarynyň tölenmegi üçin niýetlenýär. Emma bu pullaryň esasy maksady Norwegiýanyň ykdysadyýetiniň öz nebit senagatyna garaşlylygyny azaltmakdan ybarat. Şeýlelikde Norwegiýa nebit gutarandan soň hem bäsdeşlige ukyply ýurt bolup galar.
Norwegiýanyň Merkezi bankynyň maglumatyna görä, 1998-nji we 2013-nji ýyllar aralygynda Norwegiýanyň girdejileriniň derejesi, Orsýetde bolşy ýaly, Umumy içerki önümçilikde 15% bolupdyr. Emma Norwegiýa 2013-nji ýyla çenli öz fondunda ýyllyk umumy içerki önümçilik derejesiniň 200%-ini toplapdyr, Orsýet bolsa diňe 20% bilen çäklenipdir.


text:
Türk prezidenti Rejep Taýyp Erdogan 9-njy awgustda rus prezidenti Wladimir Putin bilen duşuşmak üçin Sankt Peterburga barýar.
Olar esasan iki meselede hyzmatdaşlygy ösdürmek – Siriýa krizisine umumy we bilelikdäki çözgüt tapmak webiznes hem energiýa, şol sanda Orsýet bilen Türkiýäniň arasynda aýlap dowam eden gapma-garşylyk mahalynda togtan syýahatçylyk, söwda gatnaşyklaryny, gurluşyk proýektlerini doly dikeltmekbarada maslahat ederler.
Iki tarap hem, görnüşinden, golaýda Türkiýede bolan agdarylyşyk synanyşygyny özara gatnaşyklary düzetmek üçin ulanýar.
Bu Erdoganyň 15-nji iýulda öz hökümetine garşy edilen agdarylyşyk synanyşygyndan soň daşary ýurda edýän ilkinji saparydyr. Agdarylyşyk synanyşygy türkleriň aglaba köplügi tarapyndan ret edildi we howpsuzlyk güýçleri tarapyndan basylyp ýatyryldy.
Bu waka tutup saklamalar, tussag etmeler, on müňlerçe adamyň 1999-njy ýyldan bäri Birleşen Ştatlarda, öz erkine bosgunlykda ýaşaýan türk ruhanysy Fethulla Güleniň toparynyň agzasy ýa-da oňa duýgudaş hökmünde aýyplanyp, işden çetleşdirilmegi bilen utgaşdy.
Ol türk hökümeti tarapyndan goşuna, adalat we bilim sistemasyna, media we biznes dünýäsine sümlüp girýängizlin gurama gurmakda aýyplandy.
Sankt Peterburg sapary türk we rus prezidentleriniň arasynda Türkiýe noýabr aýynda siriýa-türk serhedinde Orsýetiň söweş uçaryny urup ýykaly bäri bolýan ilkinji duşuşykdyr. Erdogan şol wagt, Orsýetiň Siriýadaky bombalaýyş kampaniýasyna gatnaşýan uçarynyň Türkiýäniň howa giňişligine bikanun girendigini aýdyp, bu çäräni berk gorapdy.
Siriýa konflikti barada aýdylanda, Türkiýe 2010-njy ýylyň başlarynda ýaragly gozgalaňçy toparlary, şol sanda prezident Başar al-Assadyň hökümetine garşy uruşýan ekstremist yslamçylary goldamakdan başlap, 2015-nji ýylyň sentýabrynda bu urşa işjeň goşuldy. Bu ýagdaý şol wagta çenli gowy aragatnaşykda bolan Orsýet bilen Türkiýäniň arasynda regional gapma-garşylyk döretdi.
Uçar hadysasyndan soň bolsa, bu iki ýurduň arasyndaky gatnaşyk taryhy bir derejede aşak gaçdy. Putin rus uçarynyň urlup ýykylmagyny – bu paraşýut bilen siriýa topragyna böken rus pilotynyň öldürilmegine getirdi, «uruş jenaýaty» diýip atlandyrdy we Erdoganyň ötünç soramagyny talap etdi.
Şeýle-de Orsýet Türkiýä garşy temmi beriş çärelerini gördi, şol sanda rus syýahatçylarynyň Türkiýä gitmeginiň, türk harytlarynyň ýurda getirilmeginiň öňüni baglady we bular Türkiýäniň ykdysadyýetinde dartgynlylyk döretdi.
Soňra bolsa, sen-men ýok, Orsýet iýunda Erdoganyň Putine urlup ýykylan rus uçary babatda ötünç hatyny iberendigini yglan etdi hem-de iki tarap öz meselelerini çözmek, Siriýadaky krizisi soňlamak tagallalarynda umumy çykalga tapmak, özara gatnaşyklary ösdürmek barada ylalaşyga geldi.
Emma muňa garamazdan, çatak sowallar, hususan-da gürrüň Siriýa we Assadyň geljegine gelende, çözgütsiz galýar.
Türk prezidentiniň sözçüsi Ibrahim Kalin Erdoganyň öňde duran sapary barada söz açyp, Türkiýe «Siriýada [häkimiýetiň] syýasy geçişi, ähli siriýala kabul ederlik demokratik we plýuralistik syýasy gurluşy tapmak üçin Orsýet bilen bilelikde işleşmek» isleýär diýdi.
Emma muňa garamazdan, ol «Orsýetiň we Türkiýäniň ikisiniň hem bähbidine bolan şeýle çözgüdiň [Başar] Assadyň häkimiýetde galan ýagdaýynda mümkin däldigini» sözüne goşdy.
Görnüşinden çen tutulsa, has gowy ykdysady we energiýa hyzmatdaşlyklaryny dikeltmek eýýäm ýol alýar. Ozaly, rus tebigy gazyny Türkiýä aşyrmak hiç wagt böltelmedi. Rus syýahatçylarynyň Türkiýä gatnamagyny gaýtadan ýola goýmak meselesi biraz çylşyrymly, munuň bir tarapy iýunda Stambul aýeportynda bolan ganly terror hüjümi bilen bagly bolsa, ikinji tarapy golaýda bolan agdarylyşyk synanyşygyna ulaşýar. Bularyň ikisi hem, dynç alyş möwsümine gabat gelip, türk turizmine mazaly zyýan ýetirdi.
Erdogan bilen Putin arasyndaky duşuşygyň baş meselesi daşary syýasat boljaga meňzeýär. Iki lideriň maslahatynyň esasy özeni hem görnetin Siriýa syýasatybolar.
Bu iki tarapyň Siriýa babatdaky «ýagşy niýet utgaşdyryjy pozisiýalary» Birleşen Ştatlaryň Siriýada Assada garşy göreşýän ýaragly toparlara we kürt pitneçilerine berýän goldaw tagallalaryna potensial gaýtawul boljak ýaly görünýär. Bu ssenariýa Orsýetiň kürtlere berýän öz goldawy bilen hem çylşyrymlaşdyrylyp bilner.
Emma Orsýet, görnüşinden, golaýdaky agdarylyşyk synanyşygyna dahyllylykda iki meseläni, häzirki Türkiýe-ABŞ we umuman alnanda bolsa Türkiýe-Günbatar arasyndaky aýyplaýjy ynamsyzlyk atmosferasyny çuňlaşdyrmak we Türkiýäni Orsýetiň daşary syýasat kordinatlaryna golaýlatmak maksadyny yzarlaýar.
Türk resmileri we mediasy agdarylyşyk synanyşygynyň ilki başyndan Günbatar, aýratyn-da Birleşen Ştatlar we NATO ýarany, agdarylyşyk synanyşygyny ýazgarmaga howlukmady we muňa göwünsiz boldy diýen pikiri öňe sürdi.
Erdogan we başga-da bir topar türk syýasatçysy, agdarylyşyk synanyşygynyň arkasynda Günbataryň, aýratyn-da ABŞ-nyň bolandygyny ýaňzytmakdan hem çekinmedi. Ikinjiden, türk hökümeti Güleniň, Ankara tarapyndan terrorçy we agdarylyşyk synanyşygynyň planlaşdyryjysy hasaplanylýan ruhanynyň ABŞ-dan Türkiýä ekstradisiýa edilmegini talap etdi.
Waşington, özüniň bu agdarylyşyk synanyşygyna hiç bir baglanyşygynyň ýokdugyny aýdyp, Ankaranyň aýyplamalaryny ret etdi we «Güleniň bu synanyşyga şahsy gatnaşygy barada anyk subutnama» sorady, hökümetiň gutarnykly kanuny netijelere - ýyllap wagt alyp biljek prosese daýanýan ekstradisiýa talaby esasynda hereket etjekdigini aýtdy.
Şu aralykda, turuwbaşdan agdarylyşyk synanyşygyny ýazgaran we Erdogana özüniň doly goldawyny teklip eden Moskwa Türkiýäniň gowy «dosty» bolup görünmäge synanýar.
Rus kanun çykaryjylary «Birleşen Ştatlaryň Güleni hiç wagt ekstradisiýa etmejekdigini, sebäbi Merkezi aňtaw gullugynyň onuň we agdarylyşyk synanyşygynyň arkasynda durandygyny» öňe sürdiler. Dyzmaç syýasatçy Wladimir Žirinowskiý bolsa has öte geçip, «Gülen we ABŞ Türkiýäniň duşmanlary» diýmäge çenli baryp ýetdi.
Erdoganyň başda rus uçarynyň urlup ýykylmagynyň arkasynda berk durandygyna garamazdan, agdarylyşyk synanyşygyndan bäri, Türkiýe bu hadysada, hamala, Gülene gol ýapýan pilotlary aýyplamaga synandy.
Mundan-da beteri, Erdogan-Putin duşuşygynyň öňüsyrasynda, türk mediasy Gülen hereketiniň «Orsýet-Türkiýe» urşuny tutaşdyrmaga synanýandygy, hamala, NATO agzasy bolan Türkiýäni Orsýet bilen ýakyn gatnaşyk gurmakdan uzakda saklamak üçin, "CIA-MI6-Mossad planynyň" (ABŞ-nyň, Angliýanyň, Ysraýylyň aňtaw maglumatlaryny toplaýan gulluklary – redaktoryň belligi) düzülendigi barada gep-gürrüňlere esaslanýan “habarlary” ýaýratdy.
Fransuz gazeti bolsa, «ynamdar günbatar çeşmesi» diýilýäne salgylanyp, agdarylyşyk agşamy ABŞ goldawyndaky söweş uçarlarynyň Erdoganyň dynç alyşda bolýan myhmanhanasyny bombalamaga synanyşandygyny, şol wagtam Putiniň rus söweş uçarlaryna Erdogany goramagy buýrandygyny öňe sürýär.
Siriýa babatda umumy Türkiýe-Orsýet pozisiýasyny kemala getirmek tagallasyndan başga, bu duşuşyk, Erdoganyň Putine başa barmadyk agdarylyşyk synanyşygyndan soň goltgusy üçin sag bol aýtmagy, Putiniň bolsa türk liderini Orsýetiň geljekki goldawyna hem ynandyrmagy bilen, toý-dabara hem esas boljaga meňzeýär.
Synçy we kommentator Kadri Gursel bulary jemläp, şeýle netije çykarýar:
"Günbatary gorkuzmak üçin, Erdogan Türkiýäniň Orsýete barha ýakynlaşýandygyny görkezer."
Emma muňa garamazdan, hakykatda, Orsýetiň Ankara inwestisiýa, tehnologiýa, goranyş we söwda babatda kän teklip edere zady ýok. Türkiýäniň Günbatar bilen çuň we özara garaşly gatnaşygy bar. Türkiýäniň Günbatardan çetleşmegi NATO üçin-de, Günbatar üçin-de gowy däl, emma Türkiýäniň özi üçin has erbet.
Iňlisçeden türkmençä geçiren Ýowşan Annagurban.


text:
Päkistanyň prezidenti Asif Aly Zardari aýallara iş ýerlerinde azar berilmeginiň öňüni almak çäreleri baradaky kanuna gol çekdi.
Bu kanun boýunça düzgüni bozan adamlara 3 aýa çenli türme tussaglygy garaşýar.
Täze kanun ýanwar aýynda federal parlamentde tassyk edildi.
Zardari aýallary iş erlerinde azar berilmeden goramak baradaky kanuna gol çekmegi mynasybetli guralan dabarada aýallara deň hukuk beriljegini wada etdi.
Azatlyk Radiosynyň Päkistan gullugy Bulujystan welaýatynda bir suduň 4 erkegi ömürlik tussaglyga höküm edendigini habar berýär. Olar «namys» sebäpli 5 aýaly diriligine ýere gömüpdirler.


text:
Maýa siwilizasiýasy taryhda astronomiýa, çylşyrymly matematika we kaledar döretmeklik boýunça iň ösen siwilizasiýalaryň biri hökmünde häsiýetlendirilýär. Bir wagtlar Demirgazyk Amerikanyň merkezi regionlarynda ýaşan Maýa taýpasy nämälim sebäplere görä ýitirim bolsa-da olaryň döreden kalendary biziň günlerimize saklanyp galypdyr.
Bu kalendarda bellenilişi ýaly ondaky 13 sikliň iň soňkusy 1992-nji ýylda başlap, 2012-nji ýylyň 21-nji dekabyrynda tamamlanýar. Maýa kalendarynda bu tapgyra "ýeriň arassalanyşy" diýip at berilipdir.
Maýa halkynyň saklanyp galan ýazgylaryna görä, ýeriň arassalanyş döwründe erbet adamlar ýok edilip, diňe gowy adamlar galar.
Alymlaryň käbirleri 21-nji dekabrda bolmagy mümkündigi aýdylýan wakalara “Planetalaryň parady” diýip atlandyrsa, käbir adamlar agzalýan günde ahyr zamanyň geljekdigine ynanýarlar.
Siz näme pikirde?


text:
Owganystanyň aňtaw gullugy Kabuldaky şaýy musulmanlarynyň metjidindäki owgan zyýaratçylaryna ot açan iki pakistanlynyň atylyp öldürilendigini habar berýär.
Owgan aňtaw gullugynyň berýän maglumatyna görä, penşenbe güni ir bilen amala aşyrlan hüjümde üç owgan zyýaratçy ýaralanypdyr.
Maglumatlara görä, zyýaratçylara hüjüm eden ýaragly adamlar owgan polisiýa eşiginde bolup, olaryň ikisi hem owgan agentleri bilen aralarynda bolan ok atyşygy netijesinde öldürilipdir.
Owgan hökümeti Pakistanyň hökümetini we onuň aňtaw gullugyny söweşijilere buky ýeri bermekde we olaryň Owganystanda hüjümleri amala aşyrmagyna kömek etmekde aýyplaýar.
Geçen hepde Owganystanyň prezidenti Hamid Karzaý Yslamabada eden saparynda, owgan hökümeti bilen “Talyban” hereketiniň arasyndaky “parahatçylyk gepleşikleriniň aňsatlaşdyrylmagy” üçin Pakistanyň hökümetine çagyryş etdi.


text:
Anna güni Müsüriň Konstitusion Geňeşi ýurduň täze konstitusiýasynyň taslamasyny işläp düzmek işiniň tamamlanandygyny yglan etdi.
Prezident Muhammad Mürsüniň garşydaşlary konstitusiýanyň taslamasynyň üstünde iş alyp baran Geňeşiň düzümine aglaba “Musulman doganlygy” partiýasyndan prezidentiň tarapdarlarynyň girendigini aýdyp, muny tankyt edýärler.
Prezidentiň tankytçylary bu Geňeşiň düzümine Müsürdäki etniki we dini azlyklaryň köpüsinden, şol sanda hristianlardan we liberal syýasy toparlardan-da wekilleriň girmändigini aýdýarlar.
Prezident Mürsi täze konstitusiýanyň taslamasyny şu hepdäniň ahyrynda tassyklar diýlip garaşylýar. Ondan soň konstitusiýanyň taslamasy dekabryň ortalarynda ähliumumy referendumda ilatyň ses bermegine goýlar.


text:
Özbegistanyň döwlet mediasy ýakyn wagtlarda ýurduň hökümetiniň döwlet eýeçiligindäki 500 töweregi emlägi hususy eýeçilige satjakdygyny habar berýär.
Habar serişdeleriniň maglumatyna görä, bu çäreler ýurtda hususy sektory hem-de daşary ýurt inwestisiýalaryny ösdürmek maksatlary bilen amala aşyrylýar.
Özbegistanyň Döwlet emläkleri boýunça komitetiniň başlygynyň orunbasary Saýfitdin Gafarow geljek iki ýylyň içinde, esasan, nebit-gaz, energiýa, metallurgiýa, oba-hojalyk, elektronika we derman senagaty pudaklaryna degişli emläkleriň hususy eýeçilige satyljakdygyny mälim edipdir.


text:
Owgan resmileri koalisiýa we owgan goşunlarynyň demirgazyk-günbatardaky çet-gyra owgan etrabynda bolan gazaply söweşden soň kontrollugy öz ellerine geçirendiklerini aýdýarlar.
Söweş netijesinde “Talyban” söweşijileriniň 28-siniň öldürilendigi aýdylýar.
Nuristanyň gubernatory Jamaludin Badr “Talybanyň” biraz öň Pakistan bilen serhetdäki Duab etrabynyň günbatar bölegini ele geçirendigini we tutuş etraba wehim salandygyny aýtdy.
Goranmak ministrligi bu ýere wertolýotdan taşlanan owgan esgerleriniň derhal etraby arassalandygyny aýtdy.


text:
Salam hormatly lukman! Meniň ýüzümiň reňki endamymyň başga ýerleriniň reňkine seredeniňde has gyzyl reňkli. Haçanda sowuk ýa-da yssy howa bolanda, güne çykanymda reňkim gyzarýar. Meniň yssa we sowuga bolan allergiýam bar öýdýän. Munuň sebabi nämeden bolup biler? Haýsydyr bir ýol bilen bejerip bolarmy ?
Hormatlamak bilen, saýtyň okyjysy.
Hormatly okyjy!
Her kimiň bedeniniň dürli bolşy ýaly, derisi hem dürli häsiýetlidir. Kim arassa akýagyz derili bolsa, başgalar bugdaýreňk bolýar. Üçünjileriň dulugyndan gan damjak bolsa, käbirleri sebäpli we sebäpsiz gyzarýarlar. Ýüzüň derisiniň gyzarmagy kimde aşa tolgunmalaryň netijesinde bolup geçse, başgalarda sebäpsiz döräp, kadaly ýagdaýa eýe bolýar we adam oňa erk edip bilmeýär. Bu ýagdaý adamy oňaýsyz ýagdaýa salyp, ony özüne kembaha garamagyna, aljyraňňylyga getirip biler.
Eger siz bu ýaramaz ýagdaýdan dynmagy ýüregiňize düwen bolsaňyz, onuň sebäbini anyklamaga çalşyň.