text:
Aşgabatda polisiýa işgärleri hususy eýeçilikdäki dükanlara ýygy-ýygydan aýlanyp, söwdegärlerden yzygiderli para soraýarlar diýip, Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçysy aýdýar.
“Meniň gözümiň öňünde polisiýa işgärleri maşynly gelip, dükan eýesiniň ýanyna bardylar. Olar dükan eýesine gök-bakja önümlerini dükanyň girelgesinde goýýandygyny aýdyp, yrs aradylar we ondan munuň üçin özlerine pul bermegi soradylar ýa-da miweli duran gutuny alyp gitjek boldular” diýip, howpsuzlyk ýagdaýlary sebäpli adynyň efirde agzalmazlygyny soran habarçymyz gürrüň berdi.
Onuň sözlerine görä, dükan eýesi ne pul, ne-de gök-bakja önümlerini berjekdigini aýdansoň, polisiýa işgärleri onuň elini gaňryp, ony Parahat-4 etrapçasyndaky polisiýa merkezine alyp gitjek bolýarlar, ýöne soňra ony goýberýärler.
“Soňky hepdelerde şuňa meňzeş wakalara şäheriň dürli künjegindäki dükanlarda duş gelse bolýar” diýip, habarçymyz sözüni jemleýär.
Azatlyk Radiosy ýokarda gürrüňi edilýän ýagdaýlar dogrusynda Türkmenistanyň Içeri işler ministrligi we paýtagtyň Parahat-4 etrapçasyndaky polisiýa merkezi bilen habarlaşanda, bu maglumatlary ne tassyklatmak, ne-de inkär etdirmek başartdy.
Ýöne Türkmenistanda polisiýa işgärleriniň “dürli bahanalar” bilen, şol sanda arassaçylyk düzgünleriniň doly berjaý edilmeýändigini aýdyp, hususy eýeçilikdäki dükan eýelerinden ýa-da köçe söwdegärlerinden para soraýandygy barada Azatlyk Radiosyna mundan öň hem maglumatlar gelip gowşupdy.
Şu aýyň başynda Daşoguz welaýatyndan anonim görnüşinde habarlaşan bir çeşmämiz polisiýa işgärleriniň ýerli ýaşaýjylara bakjalarynda ýetişdiren önümlerini satdyrman, olary bazardan kowýandygyny, ýöne para beren söwdegärleriň söwda etmegine rugsat berilýändigini habar beripdi.
Polisiýa işgärleriniň arasynda korrupsiýanyň zynjyr ýaly sepleşip gidýändigini aýdan çeşmämiz ýurduň demirgazyk welaýatyndaky “Daýhan bazarynda” polisiýa işgärleriniň aýal satyjylaryň üstüne kemsidiji sözler bilen gygyryp, olara berk daraşýan we bazardan çykaryp kowýan pursatlaryny görkezýän wideo ýazgyny hem ugratdy.
Türkmenistanda para almak we bermek tejribesiniň, ýagny korrupsiýanyň çagalar bagyndan ýokary okuw jaýlaryna, keselhanalardan türmelere, harby gullukdan maýyplyk derejesini tassyklatmaga çenli durmuşyň dürli pudaklarynda giňden ýaýrandygyny, Azatlyk Radiosy bilen habarlaşýan türkmenistanlylar gürrüň berýärler.
Bu meseläni Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow hem wagtal-wagtal boýun alyp, soňky bir ýylyň dowamynda korrupsiýa aýyplamalarynda ençeme hökümet resmisini wezipesinden boşatdy. Şeýle-de, korrupsiýa garşy berk göreşjekdigini aýdyp, geçen ýyl Ykdysady jenaýatlara garşy göreşmek baradaky döwlet gullugyny hem döretdi.
Ýerli synçylaryň we ýaşaýjylaryň ençemesi hökümet maslahatlarynda korrupsiýa garşy göreş barada giňden durlup geçilse-de, aýdylanlaryň iş ýüzünde amal edilmeýändigini, şol sebäpli bu mesele boýunça üýtgeýän zadyň ýokdugyny aýdýarlar.
Türkmenistan halkara guramalarynyň ýyllyk hasabatlarynda dünýäniň iň korrumpirlenen ýurtlarynyň hatarynda agzalýar.


c: text/html

text:
Elorda polıtsııasy sıntetıkalyq esirtkiniń taralý qaýpi týraly aıtty
NUR-SULTAN. QazAqparat – Nur-Sultan qalalyq polıtsııa departamenti bastyǵynyń orynbasary Aıdos Rysbaev sıntetıkalyq esirtkiniń taralýy qaýpi týraly aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Statıstıkaǵa toqtalsaq, ótken kezeńde departamenttiń bólimsheleri 145 qylmystyq is qozǵap, onyń ishinde 98-i satýmen aınalysatyn adamdarǵa qatysty. Zańsyz aınalymnan 114 keliden astam túrli esirtki zattary tárkilendi. Esirtkiniń keń taraǵan túrlerin tárkileý boıynsha júrgizilgen jumystar turǵysynda sıntetıkalyq esirtkilerdiń taralýynyń jahandyq qateri bar. Bul esirtki arzan bolǵandyqtan, ony alýǵa tyrysatyndar sany artýy múmkin. 2021 jyldyń ótken kezeńinde qala aýmaǵynda sıntetıkalyq esirtkini taratý men saqtaýǵa baflanysty 141 fakti anyqtaldy. Osy oraıda eki zanthananyń jumysyna tosqaýyl qoıyldy», - dedi Aıdos Rysbaev Nur-Sultan qalasy máslıhatynyń zańdylyq, quqyqtyq tártip máseleleri boıynsha turaqty komıssııasynyń otyrysynda.
Onyń aıtýynsha, jyl basynan beri sıntetıkalyq esirtki túrlerin jarnamalaýǵa jol bermeý boıynsha arnaıy jumystar júrip jatyr. Esirtki saıttaryn jarnamalaýǵa 16 qylmystyq is qozǵaldy. Bul rette anyqtalǵan saıttar buǵattaldy.Eske salsaq, Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵjanov Memleket basshysynyń eldegi esirtki qylmysy men nashaqorlyqqa qarsy is-qımylǵa qatysty tapsyrmasyn oryndaý boıynsha arnaıy keńeste sıntetıkalyq esirtkiniń negizgi tutynýshylary jastar ekeni aıtyldy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
“Prezident Barak Obamanyň aýdyşy ýaly, biz bu gün, ertir we öňümizdäki günlerde hem şu ýerde bolarys. Adamlar bilen özüm gürleşip gördüm. Şol sebäpden men olaryň özlerini dürsemäge ukyplydygyny, gujur-gaýratlydygyny bilýärin” diýip, Klinton aýtdy.
Hanym Klinton özüniň bu betbagtçylykdan Gaitiniň öňküsinden güýçli hem gowy bolup çykjagyna ynanýandygyny nygtady.
16-njy ýanwarda Gaitä baran Amerikanyň Döwlet sekretary Birleşen Ştatlar tarapyndan berilýän goldawyň Gaiti hökümetiniň çakylygy boýunça ýola goýlandygyny nygtady. Ol žurnalistlere: “Ilkinji nobatda suw, azyk we medisina kömegine üns berilýär” diýdi.
Gaitiniň prezidenti Rene Prewal hem berýän kömekleri üçin özüniň Birleşen Ştatlara minnetdardygyny aýdyp, prezident Barak Obamany öwdi: “Onuň Gaitä kömek diýip, ýörite fond döredip, öňki prezidentler Buş bilen Klintony ol fonda ýolbaşçy bellemegi uly goldawyň alamaty”.
Umyt elden berlenok
Bu ýer sarsgynynda takyk näçe adamyň aradan çykanlygy barada entek berilýän doly maglumat ýok. Ýöne käbir adamlar diňe paýtagtyň özünde heläk bolanlaryň sany-da ýüz müň bilen ýüz elli müň aralygynda bardyr diýip çaklaýarlar.
Birleşen Milletler Guramasy halas ediş işleriniň gije-gündiz dowam edýänligini habar berdi. Sarsgynyň üstünden alty gün geçendigine garamazdan, käbir adamlaryň diri tapylmagy mümkin diýip, umyt edilýär. Kesekleriň aşagyndan sag-aman çykarylan adamlaryň sany häzir ýetmişden ýokary.
“Jaýlar ýykylyp, kesekleriň aşagynda galan hem bolsalar, diri galan adamlar bardyr diýen umydy elden beremzok” diýip, Birleşen Milletler Guramasynyň işgäri Elizabet Byrs aýtdy.
Dünýä Saglyk Guramasy düýn, 17-nji ýanwarda, ölenleriň sanyny 40 müň bilen 50 müň aralygynda diýip çaklady. Ýaralananlar hem Gaiti hökümetiniň çaklamagyna görä, 250 müň töweregi.


text:
Somaliniň polisiýasy paýtagt Mogadişuda prezident köşgüniň golaýynda gurnalan goşa partlama netijesinde azyndan 16 adamyň öldürilendigini aýdýar.
Ilki çykan habarlarda öldürilenleriň sany 13, ýaraly bolanlaryň sany 17 diýlipdi.
Harby resmi 22-nji dekabr säherinde öldürilen adamlaryň arasynda esgerleriň we asuda adamlaryň hem bardygyny aýtdy.
“Al kaýda” topary bilenbilen iltewli “Al-Şabaab” ekstremist topary bomba hüjümleriniň jogapkärçiligini öz üstüne aldy.
“Al-Şabaab” Somaliniň hökümetini agdaryp, özüniň berk yslam düzgünini girizmekçi bolýar.


text: Angliýanyň “Çelsi” topary “Bundesliganyň” wekili “Leipsigiň” germaniýaly hüjümçisi Timo Werneri hataryna goşdy. Londonlylar 24 ýaşly hüjümçi bilen 5 ýyllyk şertnama baglaşdylar. Iňlis topary bu transfer üçin nemes klubuna 47,5 million funt sterling pul tölär. Werner “Çelsiden” hepdelik 170 müň funt sterling hak alar. Werner “Çelsiniň” şu möwsümdäki 2-nji transferi bolup, londonlylar fewral aýynda-da “Aýaksdan” Hakim Ziýeşi hem transfer edipdiler. Frank Lampardyň tälimçiligindäki topar “Baýerden” Kai Hawers bilen “Lester Sitiden” Ben Çilweli hem hataryna goşmak üçin tagalla edýär.


text:
Giper onlaýn söwda platformasy Garaşsyzlygyň 30 ýyllygy mynasybetli 30 günläp yglan eden sowgatly we arzanlaşyk günlerini dowam edýär.
TmCars.info 13-nji sentýabrdan başlaýan hepdede onlaýn söwda platformasyndan haryt satyn alan müşderilere nähili sowgatlaryň we haýsy harytlara arzanlaşyklaryň garaşýandygyny dykgatyňyza ýetirýär:
- 13-nji sentýabrda «Sähra» çaý ýanynda petir halkajyk kökesi sowgat 350 gr;
- 14-nji sentýabrda «Fanta», «Sprite» gazlandyrylan içgi, 1l sowgat - 2 sany;
- 15-nji sentýabrda Feta peýnir Sabah, 350 gr sowgat;
- 16-njy sentýabrda Arassalaýjy serişde Пемолюкс Сода 5 Deňiz şemaly, 480 gr - 1 sany;
- 17-nji sentýabrda Süýtli şokolad Alpen Gold pisseli, 90 gr – 1 sany
- 18-nji sentýabrda Alkagolsyz gazlandyrylan içgi Akar, 1 lt – 4 sany
- 19-njy sentýabrda gök-bakja önümlerine -30%-e çenli arzanlaşyk
Ýatlatsak, sowgatlar Giper-däki supermarketlerden 150 manatdan ýokary söwda eden her bir müşderä degişli bolup, günüň dowamynda bir gezek berilýär.
Giper mukaddes Garaşsyzlygymyzyň şanly 30 ýyllygy bilen her bir raýatymyzy tüýs ýürekden gutlap, maşgala abadançylygyny, rysgal-bereket arzuw edýär.
Giper onlaýn söwda platformasy Play Market-den hem-de App Store-den ýükläp alyp bilersiňiz.
Habarlaşmak üçin telefon belgileri: +993-62-00-68-19; +993-62-24-43-19
Web saýt: gipertm.com


text:
Qurlyq áskerleriniń jaýyngerlik ázirligi tekserilýde
NUR-SULTAN. QazAqparat - Qurlyq áskerleri birqatar jaýyngerlik oqý-jattyǵý tapsyrmalaryn oryndady. Áskerlerdiń jaýyngerlik ázirligi, áskerı qyzmetshilerdiń jańa jaǵdaıda, beıtanys jerde áreket etý qabileti tekseriledi, dep habarlaıdy QR QM baspasóz qyzmeti.
Aqtaý mańyndaǵy «Oımasha» polıgonynda bólimsheler men bólimder arnaıy áskerı operatsııa ótkizdi. Tapsyrmalardy oryndaý kezinde áskerlerdi basqarý máseleleri pysyqtalyp, jaýyngerlik is-qımyldardy júrgizýdiń jańa túrleri men ádisteri qoldanyldy.
Almaty oblysyndaǵy «Kóktal» taý polıgonynda shartty zańsyz qarýlanǵan quramalar joıyldy. Desanttyq-shabýyldaý áskerleri qolbasshysynyń basshylyǵymen taý jotalarynyń jetýi qıyn ýchaskelerinde barlaý-izdestirý is-qımyldary júrgizildi. Desantshylar Shekara qyzmetiniń bólimshelerimen birlesip, sodyrlardyń jarýy yqtımal baǵyttary boıynsha memlekettik shekarany kúzetýdi kúsheıtti. TJM, Іshki ister jáne Ulttyq qaýipsizdik organdarymen ózara is-qımylda bosqyndar lagerleri ashylyp, qajetti ınfraqurylym quryldy.
Shyǵys Qazaqstandaǵy «Shyǵys» polıgonynda kúsheıtilgen mehanıkalandyrylǵan brıgada manevrlik qorǵanysty júrgizý, sondaı-aq bólimshelerdi qorshaýdan shyǵarý tapsyrmalaryn oryndady.
Áýe qarsylasynyń soqqylaryn toıtarýǵa, búrkemeleýge, uıymdasqan túrde josparlanǵan qorǵanys shepterine oryn aýystyrýǵa, qarsylastyń aınalyp ótetin jáne reıdtik jasaqtaryn joıýǵa erekshe nazar aýdaryldy.
Qyzylorda oblysyndaǵy «Tereńózek» polıgonynda barlaýshylar qarsylastyń obektilerin anyqtaý jáne eldimeken mańynda sodyrlardy joıý kezinde avıatsııa soqqylaryn jáne artıllerııa atysyn dáldep túzetý máselelerin pysyqtady. Tikushaqtardyń kómegimen barlaý toptary shartty qarsylastyń tylyna qondy. Barlaýshylardy qaýipsiz jerlerge kóshirý sharalary da qatar uıymdastyryldy.
Tájirıbe kórsetkendeı, jaýyngerlik oqý-jattyǵý tapsyrmalaryn oryndaý sapasy komandırlerdiń qysqa merzimde neǵurlym ońtaıly sheshim qabyldaý qabiletine baılanysty. Qarýly Kúshterdiń Bas shtaby komandalyq quram men áskerlerdiń daıarlyq deńgeıin baǵalaıdy.
Áskerlerdi qaýyrt tekserý 23 qyrkúıekke deıin jalǵasady. Buǵan 9 myńǵa jýyq jeke quram, 3 myńnan astam qarý-jaraq pen áskerı tehnıka, onyń ishinde 66 ushý apparaty men 8 korabl qatysady.


text:
Duşenbe güni irdene çenli ICE Futures london biržasynda Brent nebitine
oktýabr fýuçersleri 0,49 dollar (1,10%) – barreline 44,89 dollara çenli
gymmatlady. Geçen anna güni demirgazyk deňiz nebiti 0,69 dollar (1,5%), ýagny
barreline 44,4 dollara çenli arzanlady.
Nebitiň dünýä bahasynyň pese düşmegi penşenbe güni hem bellige alyndy.
Nýu-Ýorkda WTI tehas nebitine sentýabr fýuçersleriniň bahasy söwdanyň jemi
boýunça 0,24 dollar pese gaçdy we barreline 41,95 dollara barabar boldy.
Londonda Fýuçers şertnamalarynyň kontinentara biržasynda Brent nebitine
oktýabr şertnamalarynyň bahasy 0,08 dollar, ýagny barreline 45,09 dollara çenli
arzanlady.
Nebit bahalarynyň häzirki ösüşini köp analitikler ABŞ-nyň prezidenti Donald
Tramp tarapyndan kabul edilýän ykdysadyýeti dikeltmek boýunça çäreler bilen
düşündirýärler. Aýratynam, onuň permanlarynyň biri koronawirus pandemiýasy
sebäpli işsiz galan onlarça million amerikanlar üçin işsizlik boýunça kömek puluna
goşmaça tölegleri bölekleýin yzyna gaýtarýar. Permana laýyklykda, hepdede 400
dollara barabar bolýan tölegler Federal hökümeti tarapyndan 75% we ştatlaryň
häkimiýeti tarapyndan 25% maliýeleşdiriler.
Goşmaça bellesek, nebit bahalary geçen hepdede 4-nji awgustda uly
partlamanyň bolup geçen ýeri bolan Beýrutyň portundaky adatdan daşary
hadysadan soň ösdi. Brent söwda belgili nebite oktýabr fýuçersleri 0,68%, WTI
nebiti sentýabrdaky üpjünçiligi bilen 1,68% gymmatlady. Dollaryň hümmeti bolup
geçen hadysadan soň esasy dünýä walýutalaryna 0,15% pese gaçyşy görkezdi.
Ýöne anna gününe çenli ýagdaýlar üýtgedi.
Duşenbe güni irdene çenli ICE Futures london biržasynda Brent nebitine


text:
Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy: Shyǵys Qazaqstannyń 653 mektebinde ashyq sabaq ótti
ÓSKEMEN. QazAqparat – Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy barlyq mektepte «Táýelsizdik jetistikteri» taqyrybynda 1-11 synyp oqýshylary úshin ashyq sabaq ótti, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
El Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı Shyǵys Qazaqstandaǵy 647 memlekettik jáne 6 jekemenshik mektepte pedagogtar jas urpaqqa egemendik alǵannan bergi elimizdiń negizgi jetistikteri týraly aıtyp berdi.
Máselen, Óskemendegi A.Baıtursynov atyndaǵy №20 orta mektep muǵalimi Gúlim Seıtbekova ekinshi synyp oqýshylaryna ashyq sabaq ótkizdi.
Ol balalarǵa Táýelsizdik – eldiń basty qundylyǵy ekendigin jetkizdi.
«Qazaqstan úlken joldy baǵyndyrdy. Birqatar reformalar engizildi. 1991 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Semeı ıadrolyq polıgony jabyldy. Sol jyly tuńǵysh qazaq ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirov ǵaryshqa ushty. 1992 jyly Memlekettik rámizder – egemendigimizdiń myzǵymas negizderi qabyldandy. Kelesi jyly aınalysqa Táýelsizdiktiń taǵy bir atrıbýty – ulttyq valıýta engizildi. 1994 jyly elordany Almatydan Aqmolaǵa aýystyrý týraly sheshim qabyldanǵan. Keıin ol Astana dep ataldy. Az ýaqyttyń ishinde elorda adam tanymastaı ózgerdi», – dedi Gúlim Seıtbekova.
Sondaı-aq ol oqýshylarǵa 2011 jyly Qazaqstanda VII Qysqy Azııa oıyndarynyń ótkizilgeni týraly aıtty.
Sol kezde qazaqstandyq sportshylar 70 medal, onyń ishinde 32 altyn jeńip alǵan.
Ashyq sabaq barysynda balalar eń mańyzdy jáne aýqymdy is-sharalardyń biri - halyqaralyq, mamandandyrylǵan EXPO kórmesin talqylady.
2017 jyly Qazaqstan TMD aýmaǵynda osyndaı kórme ótkizgen alǵashqy el boldy. Sol kezde kórmege 115 memleket pen 22 halyqaralyq uıym qatysty.
Sonymen qatar pedagog oqýshylarǵa Qazaqstannyń qazirgi prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń qandaı jumys júrgizip jatqany týraly sóz qozǵady.
Oqýshylar ashyq sabaqqa úlken qyzyǵýshylyqpen qatysyp, óz áserin bólisti.
«Maǵan bul sabaq óte unady. Ustazymyz elimizdiń qalyptasý tarıhyndaǵy jetistikteri týraly aıtyp berdi. Biz kóp nárseni bildik. Men elordamyz Nur-Sultanda boldym. Ol óte ádemi qala, bárinende maǵan Báıterek unady», – dep óz áserimen bólisti №20 orta mekteptiń ekinshi synyp oqýshysy Arsen Qalıev.


text:
Türkmenistan Ýewropa Bileleşigine başlangyç, orta we ýokary bilim pudaklaryndaky hyzmatdaşlygy mundan hem beýläk ösdürmegi we Ýewropa bilen Merkezi Aziýanyň unwersitetleriniň arasyndaky ylmy alyş-çalyş maksatnamalaryny işjeňleşdirmegi teklip edýär. Bu teklip 26-njy fewralda Brýusselde geçirilen Ýewropa Bileleşigi — Türkmenistan Bilelikdäki Komitetiniň 18-nji duşuşygynda mälim edildi.
Bilelikdaki Komitet Türkmenistandaky makroykdysady ýagdaýy, ikitaraplaýyn söwda gatnaşyklaryny we ýurtda alnyp barylýan özgertmeleri ara alyp maslahatlaşdy. Maýa goýumlar, söwda, transport, energiýa, ykdysadyýet we maliýe pudagyndaky hyzmatdaşlyk, bilim we türgenleşdiriş, şeýle-de kanunyň rüstemligi we adam hukuklary üns merkezinde boldy. Terrorçylyga we neşe serişdeleriniň dolanyşygyna garşy göreş hem gün tertibine girizildi.
ÝB-niň resmileri Türkmenistanyň wekiliýetine Ýewropa Bileleşiginiň Merkezi Aziýa üçin täze strategiýasy boýunça görülýän taýýarlyklar barada habar berdiler. Şeýle-de Ýewropa Bileleşigi 88 million ýewro barabar bolan indiki sebitleýin maksatnamalar toplumy barada maglumat berdi. Bu maksatnamalar sebitde hususy eýeçiligi, söwdany we maýa goýumlary goldamaga gönükdiriler.
Mundan öň, ÝB Ýewropa Komissiýasynyň ýaşlar, bilim we sport boýunça “Erasmus+” maksatnamasyny Merkezi Aziýa ýurtlarynyň talaplaryna laýyklykda giňeltmegi göz öňünde tutýar diýlip, habar berlipdi. Häzirki döwürde bu maksatnama talyplar, mugallymlar, ýaş hünärmenler we sport pudagynda işleýän adamlar gatnaşyp bilýärler.
Häzir Türkmenistan ÝB bilen hyzmatdaşlykda bilim, ylym, energiýa, oba hojalygy, kanuny özgertmeler, hususy eýeçilik we daşky gurşawy goramak boýunça jemi 10 sany milli we sebitleýin taslamalary durmuşa geçirýär.
Brýusselde geçirilen duşuşyga Ýewropanyň daşary syýasat gullugynyň Russiýa, Gündogar hyzmatdaşlygy, Merkezi Aziýa, sebitleýin hyzmatdaşlyk we ÝHHG ýurtlary boýunça direktory Luç Dewigne ýolbaşçylyk etdi.


text:
Home Tags Halk maslahat
Tag: halk maslahat
Halk maslahatynyň mejlisi : öz işini tamamlady
Türkmenistanyň iň ýokary umumymilli forumy bolan – Türkmenistanyň Halk maslahatynyň mejlisi geçirildi. Dünýäde häzirki epidemiologiki ýagdaýlaryň nazarda tutulmagy bilen Aşgabat şäherinde badalga berlen Türkmenistanyň...
Türkmenistanyň Senagatçylar we Telekeçiler Birleşmesinde geçirilen maslahat
11-nji ýanwarda paýtagtymyzda ýerleşýän Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesinde Esasy kanunymyz bolan Konstitusiýamyza üýtgetmeleri we goşmaçalary girizmek boýunça Türkmenistanyň mejlisiniň gurnamagynda we ýurdumyzyň telekeçileriniň gatnaşmagynda maslahat geçirildi.
Türkmenistanda saýlawlar geçirilýär
Bugün Türkmenistanda möhüm jemgyýetçilik-syýasy waka — Mejlisiň çykyp giden deputatlarynyň, halk maslahatlarynyň agzalarynyň hem-de Geňeş agzalarynyň aýry-aýry okruglar boýunça saýlawlary geçirilýär.


text:
Hoteza HSIA ınternet-arnanyń tejelý máselesіn sheshedі, ol qol jetіmdі jyldamdyqty ádіl túrde taratady.
«Aqyly» jáne «tegіn» Internetten qonaqtyń boljaly bіrdeı. Tegіn, bіraq baıaý Internet kóp jaǵdaıda qonaqúıdіń artyqshylyǵy emes, kerіsіnshe tek qonaqtyń kóńіlіn qaldyrady jáne qyzmet kórsetý deńgeıіn «tómendetedі».
Qonaqtardyń 67% -y, eger olarda tańdaý bolsa, eshqashan osy qonaqúıge oralmaıdy
Qonaqtardyń 50% ózderіnіń jaǵymsyz áserlerіn basqalarǵa aıtyp beredі.
Qonaqtar rıza bolyp qalady, sebebі joǵary sapaly Internet alý úshіn qajet barlyq nárse - jaı nómіr nómіrіn nemese telefon nómіrіn engіzedі.
Bіrdeı deńgeıdegі barlyq naqty paıdalanýshylar arasyndaǵy jyldamdyq «adaldyqqa qol jetkіzý saıasaty» dep atalatynǵa sáıkes bіrdeı dınamıkalyq túrde bólіnedі. Bul modelde tіptі erkіn qoljetіmdіlіk paıdalanýshylar da yńǵaısyzdyqqa tap bolmaıdy.


text:
Ýakynda Azerbaýjanyň öz habar serişdelerem Hazar deňzindäki dawaly ýerlerde Türkmenistanyň bir ylmy toparynyň ylmy-barlag işlerini geçirmegi bilen baglanyşykly Azerbaýjanyň daşary işler ministriniň orunbasary Halaf Halafowyň Türkmenistanyň Bakudaky ilçisini ýörite gürrüňdeşlige çagyrandygyny habar beripdiler.
Bu emele gelen ýagdaýda Türkmenistana BMG-niň Halkara suduna ýüz tutmakdan başga çäre galmaýar ...Kakageldi Abdyllaýew.
Şol maglumatyň yzy bilenem, 19-njy iýunda Türkmenistanyň Daşary işler ministrligi ýörite press-reliz ýaýradyp, bu bolan waka protest bildiripdi.
Hususan-da, bu press-relizde “Azerbaýjanyň serhet gulluklarynyň Kaspi deňzinde Azerbaýjanyň territoriýasyna degişli bolmadyk ýerde ylmy-barlag işlerini geçirip ýören graždan gämisine garşy bikanun hereket etmäge synanyşandyklary” aýdylyp, bu bolan waka nägilelik bildirilipdi.
Aşgabat meseläni ýene gozgady
29-njy iýunda Türkmen döwlet habarlar gullugy (TDH) bu meselä ýene bir gezek ünsi çekip, Türkmenistanyň nebit-gaz senagaty we mineral resurslary boýunça ministriniň wezipesini ýerine ýetiriji Kakageldi Abdyllaýew bilen geçirilen söhbetdeşligiň gysgaça mazmunyny çap etdi.
Onda Kakageldi Abdyllaýew, hususan-da, şeýle diýýär: “2008-nji ýylda Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň Azerbaýjana saparynyň barşynda iki ýurduň arasynda hiç hili ylalaşyga gol çekilmedi. Şol bir wagtyň özünde-de, dawaly meseleleri çözmek maksady bilen, Türkmenistan tarapyndan anyk inisiatiwalar öňe sürüldi. Gynansak-da, bu inisiatiwalar Azerbaýjan tarapyndan seslenme tapmady”.
Bu söhbetdeşlikde Kakageldi Abdyllaýew Hazar deňzinde heniz durumy kesgitlenilmedik Omar we Osman energiýa ýataklarynda alnyp barylýan işleri togtatmaklygy talap edip, Türkmenistanyň ençeme gezek Azerbaýjan Respulikasyna ýüz tutandygyny belleýär.
Kakageldi Abdyllaýewiň aýtmagyna görä, Hazar deňzinde ýuridiki statusy kesgitlenilmedik energiýa ýataklarynda häzir Azerbaýjan bilen baglaşylan kontraktlar esasynda “British Petroleum”, “Chevron”, “Exxon Mobile”, “Hess”, “Inpex”, “Itochu”, “Statoil”, “TPAO” we “SOCAR” ýaly daşary ýurt kompaniýalary iş alyp barýarlar.
Ministriň delilleri
Türkmenistanyň nebit-gaz senagaty we mineral resurslary boýunça ministriniň wezipesini ýerine ýetiriji Kakageldi Abdyllaýew Azerbaýjan tarapynyň alyp barýan bu işleriniň halkara hukuk normalaryna laýyk gelmeýändigini aýdýar.
Ol Türkmenistanyň habar agentligi bilen söhbetdeşliginde: “Azerbaýjan tarapy dawaly territoriýalardaky özüniň bikanun hereketlerini bassyr-ýussur etmek üçin özüni aklap görkezmäge çalyşýar. Şol bir wagtyň özünde-de, ol deslapky ylalaşyklary bozmagyny dowam etdirýär. Bu emele gelen ýagdaýda Türkmenistana BMG-niň Halkara suduna ýüz tutmakdan başga çäre galmaýar” diýip belleýär.
Kakageldi Abdyllaýew halkara deňiz hukuklaryna laýyklykda iki ýurduň arasyndaky ortak liniýanyň meridianyň gündogar giňişligindäki 51 gradus 10 minudyna golaý ýerden geçýändigini aýdýar we Serdar ýatagynyň-da tutuşlygyna Türkmenistanyň territoriýasyna degişli bolýandygyny öňe sürýär.
Onuň aýtmagyna görä, Türkmenistan şu faktlaryň esasynda Azerbaýjan tarapyna öz pozisiýasyny yzygiderli düşündirip gelipdir.


text:
Programma kabul edilenler ABŞ-nyň Jorj Waşington uniwersitetinde bäş aýlyk okuwlara gatnaşarlar we olara her aý üçin 3 müň amerikan dollary möçberinde stipendiýa beriler.
Azatlyk Radiosy bu barada has dolurak maglumat almak üçin Jorj Waşington uniwersitetiniň “Merkezi Aziýa programmasynyň” müdiri Marlen Laurel bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Merkezi Aziýa ýurtlarynyň raýatlary üçin hödürleýän stipendiýaly okuw programmaňyz barada dolurak maglumat beräýseňiz?
Marlen Laurel: Biziň Merkezi Aziýa ýurtlarynyň raýatlary üçin hödürleýän stipendiýaly okuw programmamyz bäş aýlyk okuwdyr. Biz bu programmamyzy häzirki wagt Merkezi Aziýada ýaşaýan we bäş Merkezi Aziýa ýurtlarynyň biriniň raýaty bolan ýaş ekspertlere hödürleýäris.
Bu programma dalaş etjekler 25-40 ýaş aralygynda bolmaly. Şeýle-de dalaşgärler iň azyndan aspiranturany tamamlan we jemgyýetçilik syýasy meselelerine gyzyklanma bildirýän bolmaly. Biz arzalary kabul edilen dalaşgärlere Amerikanyň Birleşen Ştatlaryndaky Jorj Waşington uniweristetinde bäş aýlyk grant hödürleýäris.
Bäş aýlyk okuwyň dowamynda dalaşgärler ýörite okuw klaslaryna, ýagny leksiýalara, metodika okuwlaryna gatnaşarlar. Şeýle-de olar Merkezi Aziýadaky syýasy temalaryň üstünde işleýän Waşingtondaky käbir syýasy ekspertler bilen hem duşuşarlar we şondan soňra dalaşgärler Merkezi Aziýa bilen bagly syýasy tema boýunça iş taýýarlamaly bolarlar.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistandan biri siziň programmaňyza dokument tabşyrmak islese, näme etmeli? Ýagny, nähili dokumentleri tabşyrmaly?
Marlen Laurel: Dalaşgäler bize özleriniň CV-lerini, ýagny özleriniň okuw we iş geçmişi barada taýýarlanan dokumentlerini we azyndan üç sahypadan ybarat derňew taslamasyny ugratmaly. Dalaşgärler arzalaryny we dokumentlerini PDF formatynda diňe email arkaly: CAFellows@sipri.org adresimize ugradyp bilerler.
Azatlyk Radiosy: Bulardan başga dalaşgärlerden hökmany talap edilýän dokumentler barmy?
Marlen Laurel: Dalaşgärlerden esasy talap edilýän zatlaryň biri hem olar häzirki wagtda bäş Merkezi Aziýa ýurdunyň birinde ýaşaýandygyna güwa geçýän dokumente gol goýmaly. Şeýle-de olar Merkezi Aziýa ýrtlaryndaky uniwersitetleriň birinde ýa-da başga bir uniwersitetde okuwyny tamamlandygyny görkezýän ýokary okuw jaýynyň diplomynyň nusgasyny bize ugratmaly.
Azatlyk Radiosy: Dalaşgärler haçana çenli siziň programmaňyza dokument tabşyryp bilerler? Ýagny, bu programma arza tabşyrmak üçin iň soňky gün haýsy gün?
Marlen Laurel: Biz dokumentleri maý aýynyň 1-ne çenli kabul edýäris we programma kabul edilenleriň sanawyny, ýagny netijeleri hem maý aýynyň ahyrynda yglan edýäris. Programma gatnaşmaga kabul edilen dalaşgärler awgust we sentýabr aýlary aralygynda Waşington şäherine gelerler.
Programma kabul edilenleriň wizasy, saglyk ätiýaçlandyryşy, uçar biletleri üçin tölegler biziň programmamyz tarapyndan tölener. Şeýle-de olara Waşingtonda gowy ýaşamagy üçin mümkinçilik döretjek aýlyk – her aýda 3 müň amerikan dollary möçberinde stipendiýa tölener.
Azatlyk Radiosy: Siziň bu programmaňyzy tamamlan ýaşlaryň beýleki okuw programmalaryny tamamlan talyplardan nähili artykmaçlygy bolar?
Marlen Laurel: Okuw programmamyza gatnaşanlaryň programmanyň soňunda derňew geçirendiklerini görkezýän derňew dokumenti iňlis dilinde biziň websahypamyzda çap bolar. Diýmek, olaryň geçiren derňewleri dünýäniň köp adamlaryna elýeterli bolar. Galyberse-de, olar köpçüligiň öňünde nähili gürlemeli, halk syýasaty ýaly täze hünärleri edinerler.
Azatlyk Radiosy: Marlen, bilşiňiz ýaly, türkmenistanly ýaşlaryň ençemesi Türkiýe, Orsýet we Hytaý ýaly ýurtlarda okaýarlar. Meselem, şu ýyl turkmenistanly bir talyp daşary ýurtlaryň birinde okuwyny tamamlaýan bolsa, ol siziň programmaňyza arza tabşyryp bilermi?
Marlen Laurel: Resmi taýdan olar arza tabşyryp bilmeýärler. Ýagny, resmi taýdan türkmenistanly talyplar Türkmenistanda ýa-da bäş Merkezi Aziýa ýurdunyň birinde ýaşaýan bolmaly.
Ýöne Türkmenistan örän aýratyn bir ýurt bolany üçin biz Russiýada, Türkiýeda ýa-da beýleki ýurtlaryň ýokary okuw jaýlarynda okuwyny tamamlan türkmenistanly talyplaryň hem dokumentlerini kabul edýäris. Olar hem edil beýleki dalaşgärler ýaly, dokumentlerini tabşyryp bilýärler we olara-da Türkmenistandan arza tabşyrýan dalaşgärleriňki bilen deň derejede mümkinçilik berilýär.


text:
Malaýziýanyň resmileri Ukrainada urlup ýykylan “Malaýziýanyň howaýollaryna” degişli uçaryň töwereginde Kiýew güýçleri bilen Russiýa tarapdary separatistleriň arasyndaky ok atyşlygyň bes edilmegi üçin Malaýziýanyň hökümetiniň gepleşikleri geçirýändigini habar berýärler. Şeýlelikde, olar derňewçileriň “Malaýziýanyň howaýollaryna” degişli MH17 gatnaw reýsini ýerine ýetirýän uçaryň urlup ýykylan ýerine geçip biljekdigini belleýärler.
17-nji iýulda aşak gaçyrylan uçaryň Malaýziýa boýunça derňewçileriň başlygy Hairil Hilmi Mohtar 28-nji iýulda Niderlandlardan “Bernama” habar gullugyna beren maglumatynda ok atyşlygy durdurmak baradaky kararyň uçar heläkçiliginiň bolan ýerindäki 35 kilometr aralygy öz içine aljakdygyny aýtdy.
Russiýanyň daşary işler ministri Sergeý Lawrow MH17 gatnaw reýsini ýerine ýetirýän uçaryň derňewleriniň “ýuridiki prezumpsiýa” hormat goýmagyň esasynda amala aşyrylar diýip umyt edýärin diýdi. “Ýuridiki prezumpsiýa” - kanunda göz öňünde tutulýan prinsip bolup, oňa laýyklykda jenaýatda aýyplanýan raýat özüniň günäsizdigini subut etmäge borçly däldir. Muňa laýyklykda raýatyň günälidigini subut etmek prokurorlaryň işi hasaplanylýar.


text:
Gyrgyzystanyň serhet gullukçylary özbek raýatyny ýurduň araçägini bikanun geçmekde aýyplap tussag etdiler.
Gyrgyzystanyň Serhet gullugynyň berýän maglumatyna görä, gürrüňi gidýän özbek raýaty 10-njy fewralda ýurduň Kadamjaý etrabyna bikanun geçen mahaly tutulypdyr.
Şu aýyň dowamynda gyrgyz resmileri özbek raýatlarynyň Gyrgyzystanyň araçäklerine bikanun geçendigini üç gezek habar berdiler.
1-nji fewraldan bäri aýry-aýrylykdaky wakalarda başga-da jemi alty özbek raýatynyň tussag edilendigi mälim edilipdi.


text:
Hiç kim beýle zat bolar diýmeýärdi.
Türkiýäniň prezidenti hiç haçan ötünç soramaz. Ol, dogrudan, bu işi etjek adam hem däl. Ysraýyl we Orsýet bilen ýaraşyk? Ýok!
Erdogan Ysraýyla garşy bir yslamçy (şeýlemi?) - asla mümkin däl. Orsýet bilen Türkiýe hem Siriýada iki sany aşa garşylykly taraplary tutýarlar. Bu-da bolmaz.
27-nji iýunda iki habar bizi geň galdyrdy. Ilki Ysraýyl, soňra hem Orsýet. Ikisi-de bir günde, biri-biriniň yzyndan. Kömek diýip, Gaza azyk we derman alyp barýan türk gämisi "Mawy marmara" Ysraýyl tarapyndan hüjüm edileninden ýedi ýyl soňra Türkiýe Ysraýyl bilen gatnaşyklaryny kadalaşdyrýar.
Ankaranyň siriýa-türk serhedinde Orsýetiň Su-24 söweş uçaryny urup ýykanyndan ýedi aý soňra Moskwa bilen bolan gatnaşyklar-da kadalaşdyrylýar.
Bu iki hadysada Türkiýe Ysraýyldan ötünç soramagy talap etdi, Orsýet hem Türkiýeden.
Ötünç soralar diýip, hiç kim pikir etmeýärdi. Ýöne iki tarap-da muny etdi, her niçik-de bolsa, bu iş ýol alman galmady.
Ötünçden soňra Türkiýede oppozisiýa we tankydy media hiç kimiň anyk jogap berip bilmejek soraglaryny orta atyp, gykylyk turuzdy.
Ýedi ýyl mundan ozal "palestinalylar bilen doganlyk" diýlip berlen şygarlara, öwünmelere näme boldy? Orsýetiň söweş uçaryny urup ýykanyňda näme üçin buýsanç bilen orslar barada berk durjakdygyňy aýtdyň? Diňe ýedi aýdan soňra ötünç soramak? Erdogan "gynanç bildirdimi" ýa "ötünç soradymy" diýip, hökümetiň tarapdarlary bilen oňa garşylar arasynda jedel turdy.
Türkiýäniň mediasynda, neşiriň syýasy tutumyna laýyklykda, biri "ötünç" diýse, beýlekisi "gynanç" diýýär. Erdoganyň hatynda bu sözleriň ikisiniň-de bar bolmagy ähtimal.
Ol orsýetli pilotyň ölümi sebäpli onuň maşgalasyndan ötünç sorapdyrmy ýa-da ors prezidenti Wladimir Putinden? Internetde Erdoganyň edarasy tarapyndan iki ýyl çemesi mundan ozal ýaýradylan bir tweet peýda boldy. Erdogan bu tweetde geçmiş bilen däňäniňde Türkiýäniň indi güýçli ýurda öwrülendigini aýdýar:
"Köne Türkiýe, boýnuny burup, beýlekileriň buýrugyny ýerine ýetirýän Türkiýe, ötünç soraýan Türkiýe indi ötdi".
Muny bellemegim gerek, men Erdogan däbe berk eýerýän bir türkdir, ol öz sözünden dänmez diýip pikir edýärdim. Ýiti tankytçylar bize "öz tüýküligiňi ýalamaly däldir" diýen türk nakylyny ýatladýarlar.
Ýöne ol öz pikirini üýtgetmekde kynçylyk çekmeýäne meňzeýär. Akyl-paýhas üstün çykyp, oýlanyşyksyz duýgy çete itildi.
Indi goý, analizçiler seljersinler, žurnalistler ýazsynlar, köçelerdäki adamlar çen-çak bilen gürlesinler. Adamlaryň sözleriniň, belki, dogry taraplary bardyr, belki-de ýokdur. Men onuň tarapdarlary we garşydaşlary bilen gürleşemde başga bir türk nakylyny getirdim: "Alan şat, beren şat".
Iki tarap-da öz eden işine begenýär. Taraplaryň ikisi-de ylalaşyk öz ýurtlary üçin, parahatçylyk we regionyň abadançylygy üçin jedelleşmekden, uruşmakdan gowudyr diýip umyt edýär.
Hakykat şeýle: Erdogan, Ysraýylyň premýer-ministri Benýamin Netanýahu we Putin özleriniň çak edilişinden has egilişikçidiklerini görkezdiler. Munuň bolsa hem üç ýurduň özleri üçin, hem-de region üçin peýdaly bolmak ähtimallygy gaty ýokary. Inşalla!


text:
Egin oraǵy naýqany: 15 mln gektar oryldy
NUR-SULTAN. QazAqparat – 24 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha 15,4 mln gektar (96,8%) jerdegi dándi jáne dándi-burshaqty daqyl oryldy, dep habarlaıdy QazAqparat.
«Ortasha ónimdilik gektaryna 9,6 tsentnerden aınalyp, 14,8 mln tonna astyq jınaldy. Onyń 11,6 mln tonnasy bıdaı. Sondaı-aq 616,7 myń tonna maıly daqyl, 2,9 mln tonna kartop, 4,1 mln tonna kókónis, 2,6 mln tonna baqsha daqyldary jınaldy. Astyq egetin negizgi aımaqtar – Aqmola, Qostanaı jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda 11,5 mln gektar egis alqaby oryldy. Bul jınalýy tıis jalpy alańnyń 98,9%-y. Ortasha ónimdilik gektaryna 8,8 tsentnerden aınalyp, 10 mln tonna astyq bastyryldy», - delingen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi málimetinde.
Naqtylanǵan derek boıynsha, respýblıkada syıymdylyǵy 29,3 mln tonna astyqty saqtaıtyn múmkindik bar. Onyń ishinde astyq qabyldaý kásiporyndarynda 12,4 mln tonna, fermerlerde 16,9 mln tonna astyq saqtaıtyn oryn jasaqtalǵan.
«2021 jylǵy egin jınaý naýqany aıaqtalýǵa jaqyn jáne qarqyny byltyrǵydan joǵary. Jıyn-terim jumystaryna qatysty barlyq másele mınıstrliktiń baqylaýynda», - dep atalyp ótken vedomstvo habarlamasynda.
- Jambylda 112 myń gektardan astam jer memleketke qaıtaryldy
- Qazaqstan bıdaı men undy aýǵan naryǵyna qaıta shyǵara bastady
- Jármeńke: Qostanaı oblysy astanaǵa 50 tonna et alyp keledi
- Brekeshev: Egin sharýashylyǵyn organıkalyq ádiske tezirek kóshirý qajet
- Qasym-Jomart Toqaev: Qazaqstandaǵy klımattyń ózgerýi búkil Ortalyq Azııaǵa áser etedi
- Prezıdent: 2030 jylǵa qaraı eldegi bıdaı shyǵymy 40 paıyz tómendeýi múmkin
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Türkmenistanyň döwlet eýeçiligindäki habar serişdeleri prezident Berdimuhamedowyň zähmet dynç alşy wagtynda birbada iki sany täze kitabyň üstünde «işleýändigini» habar berýär.
Türkmen telewideniýesiniň öňünden tassyklamagyna görä, «bu kitaplar... çuňňur oýlanmalaryň we pikir ýöretmeleriň miwesi bolup durýar».
Türkmen prezidentiniň basym çapdan çykmagyna garaşylýan kitaplaryna bagyşlanan telereportažda ozaly onuň «işiniň örän köpdügi», ýöne işden boş wagtynda çeper döredijilik, ylmy işler bilen meşgul bolýandygy nygtalýar.
Şeýle-de prezidentiň, çeper eser ýa ylmy iş ýazanda, dürli maglumatlary «hemmetaraplaýyn we içgin öwrenýändigi» bellenilýär.
Resmi maglumata görä, prezidentiň täze eserlerinde «türkmen halkynyň gözbaşyny Oguzhandan alyp gaýdýan döreýiş taryhy» diýilýän we türkmen halkynyň «parahatçylyk söýüjiligi» öz beýanyny tapmaly.
Telereportažda nygtalmagyna görä, prezidentiň kitaplary «türkmenleriň häsiýetiniň aýratynlyklaryny», ýagny ahlak ýörelgeleriniň özenini düzýän «parahatçylyk söýüjiligini» açyp görkezýär.
«Bu eserler döwlet ösüşiniň öz ýoluny, türkmen nusgasyny gözlemek nukdaý nazaryndan, türkmen bitaraplygyna täze garaýşy açar» diýip, türkmen telewideniýesiniň reportažynda bellenilýär.
Dokuz ýylda 40 kitap?
Türkmenistanyň prezidenti şu ýyl häzir üstünde işleýän iki kitabyndan öň bäş kitabyny - «Paýhas çeşmesi», «Çaý melhem hem ylham», «Gadamy batly bedew», «Arşyň nepisligi», «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri» atly işlerini okyjylara hödürledi.
Gepiň gerdişine aýdylsa, «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri» diýilýän işiň ozal ýedi tomy çap edilipdi. Prezidentiň toplamagynda «Paýhas çeşmesi» diýen at bilen çap edilen kitabyň bolsa türkmen nakyllarydygy aýdylýar.
Türkmen telewideniýesi Berdimhumedowyň kitaplarynyň «meşhurdygyny» tassyklap, olaryň dünýäniň köp dillerine terjime edilendigini hem habar berýär.
Azatlyk radiosynyň toplan resmi maglumatlaryna görä, Berdimuhamedow 2007-nji ýylda prezident bolaly bäri 40-a golaý kitap çap etdirdi. Şeýle-de ol aýdym, saz ýazýar we wagtal-wagtal öz eserlerini ýerine ýerine ýetirip, döwlet telewideniýesi arkaly halka hödürleýär.
Emma garaşsyzlyk döwründe, 2006-njy ýylyň dekabryna çenli Türkmenistanyň metbugatynda başga bir baş ýazyjy– Saparmyrat Nyýazow öwülýärdi.
Şeýle-de, Nyýazowyň döredijiligi okuw programmalaryna girizilip, onuň adyndan çap edilen «Ruhnama» ýadygärlik dikilipdi. Nyýazow bu kitaby üç gezek okan adamyň göni jennete girjekdigini wada beripdi.


text:
1980-shi jyldardyń sońynda Qazaqstan derekti kınosynda túbegeıli ózgerister bastalady. Burynǵy KSRO elderi keńistigindegi saıası jáne mádenı oqıǵalar ónerdiń barlyq salasyna taqyryp, beıneleý máneri turǵysynan qaıta jańarý ala keldi. Árıne, bul eń aldymen derekti kıno sheberleriniń shyǵarmashylyǵyna tikeleı áser etti.
Demokratııalyq qoǵam ornatý proesiniń bastalýy kommýnıstik ıdeologııadan bas tartýǵa jol ashty. Jańa revolıýııalyq qubylys jańa ónerdi talap etti. Burynǵy estetıkalyq zańdylyqtardy joqqa shyǵaryp, “basqa” kıno túsirýge talpynǵan kınematografıster Qazaqstan derekti kıno ónerindegi “jańa tolqynnyń” kósh bastaýshylaryna aınaldy.
Halyqtyń taǵdyrynda, qoǵam ómirinde bolyp jatqan ózgerister men tarıhı qubylystar kıno óneriniń, sonyń ishinde derekti kıno óneriniń taqyrybyna tikeleı áser etetindigi belgili. Qazaqstan derekti kınonerinde buryn tyıym salynyp, aıtylmaı, jabýly jatqan taqyryptar men ózekti máseleler týraly ashyq kóterile bastaıdy. Jıyrmasynshy ǵasyrda qazaq halqy úshin tragedııaǵa aınalǵan 30-shy jyldardyń asharshylyǵy, Araldyń tartylýy, Semeı polıgony, repressııa jyldary, 1986-jylǵy jeltoqsan kóterilisi týraly tarıhı shyndyq betteri birinshi bolyp derekti ekranda kórinis tabady.
Aral taqyryby «Aralǵa arnalǵan rekvıem» (“Rekvıem po Aralý” - 1988j. rej.S.Mahmutov, oper.N.Raısov), “Joqtaý.Óli teńiz hronıkasy” (1989-1990j. s.avt. S.Ázimov, Iý.Reznıkov, rej.S.Ázimov, oper. B.Álimbaev), “Aral - taǵdyrym meniń” (1991j.s.avt., rej.G.Emelıanov, oper.S.Mahmutov) fılmderinde kóteriledi. Rejısser S.Mahmutovtyń «Aralǵa arnalǵan rekvıem» fılmi Aral teńiziniń tartylýy nátıjesinde búkil bir óńirdiń halqyna ekologııalyq apat ala kelgendigi týraly dabyl qaqqan alǵashqy derekti shyǵarmalardyń biri retinde Qazaqstan derekti kınosynyń tarıhynda mańyzdy oryn alady. Fılmde kóterilgen ózekti taqyryp adam balasynyń tabıǵatqa jáne qorshaǵan ortaǵa jasalynǵan qııanat retinde qarastyrylady. Sondaı-aq, Aral teńiziniń tragedııasy rejısser S.Ázimovtyń «Joqtaý. Óli teńiz hronıkasy» fılminde jalpyhalyqtyq joqtaý deńgeıine deıin kóteriledi.
Joǵarǵy kórkemdik úılesim tapqan “Joqtaý. Óli teńiz hronıkasy” fılmi Aral teńizi jaǵalaýyndaǵy zırat basynda marqum bolǵan adamdy jerleý rásimin kórsetýmen bastalady. Kórinister áıelderdiń daýystap aıtqan joqtaýymen ulasady. Qazylyp jatqan kórdiń túbi qaıta-qaıta sýǵa tolyp jatqanyn kamera anyq kórsetedi. Ózine qoldan jasalynǵan qııanat úshin kektengen Jer-Ana perzentin baýyryna qabyldaýdan bas tartýda. Otyz bes myń jyl boıy ómir súrip kelgen Aral teńizi az ýaqyt ishinde jer betinen joıylyp barady. Tartylǵan teńiz túbinde qalǵan qańyltyry qańyraǵan kemeler, dúnıege óli kelgen náresteler, áskerge jaramaı qalǵan bozbalalar, halyqtyń aıyqpas dertke shaldyǵýy... Aral halqynyń úlesine tıgen sumdyq taǵdyrynyń dáleli retinde beınelenedi. Rejısser bul kórinisterdi 1969 jyly túsirilgen Oraz Ábishevtiń “Bir hattyń izimen” fılmindegi kadrlarmen salystyrmaly túrde qatar kórsetip otyrady.
Keshegi jas symbatty keıipkerlerdiń boıyn búgin jalǵyzdyq pen syrqat jaýlap alǵan. Aral – olardyń basty derti. Burynǵy keme kapıtany Tólegen Álimbekov: “Mynaý qoldarymmen júzdegen tonna balyq aýladym. Qazir sonyń birde-bireýi joq. Menińshe, Aral endigi oralmaıtyn sekildi. Onyń taǵdyry týraly nege eshkim oılamaǵan. Maqta men kúrishti aqshaǵa satyp alýǵa bolady. Al, Araldy eshqandaı dúnıege satyp ala almaısyń...”, - deıdi.
“Bir hattyń izimen” fılmindegi neke toıy kórinisteri. Baqytty kúıeý bala men qalyńdyq. Kórinister qaıtadan búgingi kúnge aýysady. Aral týraly yńyldap án aıtyp otyrǵan orta jastaǵy áıel tolqyǵan daýyspen: “Tuńǵyshymyz Aıbek dúnıege kelgende qalyptasqan dástúr boıynsha teńiz sýyna maltyp aldyq... Al, myna balalarym teńizdiń ne ekenin bilmeıdi... Aral eshqashan ǵaıyp bolmaıdy dep senetinbiz... Menińshe, Araldyń sýyn áldekim urlaǵandaı...”, - deıdi.
«Joqtaý. Óli teńiz hronıkasynda» qoldanylǵan «Bir hattyń izimen» fılminiń kadrlary aldyńǵy shyǵarmanyń ıdeıasy men taqyrybynyń tolyqqandy ashylýyna, kórkemdik júıesiniń biryńǵaı úndestik, ári úılesim tabýyna aıryqsha áser etedi.
1969 jyly túsirilgen fılmniń keıipkerleri búgingi sumdyqtyń kýágerleri. Keshegi ata-babalar men ákeler úshin qasıetti bolǵan Aral – olardyń búgingi urpaǵy úshin qasiretke aınalǵan. ”Iskýsstvo kıno” jýrnalynyń 1990-jylǵy 9-shy sanynda belgili kınotanýshy B.R.Nógerbek bylaı dep jazady: “Fılmdi alǵash kórgenimde S.Aprymovtyń “Qııan” fılmimen eriksiz salystyrdym... Qazaqstan men Qaraqalpaqstannyń ıesiz qalǵan poseloktary men aýyldary, qańyrap qalǵan kemeler – bul da kelip tirelgen sońǵy aıaldamamyz. Ári qaraı júretin jol joq. Tek Aral jaǵalaýy ólkesin tutasymen apatqa ushyratatyn demografııalyq quldyraý kútip tur aldymyzda...”
“Joqtaý” fılmi – soıalızmniń stalındik júıesin dáleldeıtin qundy qujat retinde derekti kıno óneri tarıhynda mańyzdy oryn alady.
1930-shy jyldary bastaý alǵan repressııa qurbandary týraly taqyryp“Basqynshylyq”(“Verolomstvo”,1989j.s.avt.E.Bogodýhova,rej.V.Chýgýnov,oper.A.Chýgýnov), “Partııa men halyqtyń jaýy bolǵan joq”(“Ne byl vragom partıı ı naroda”, 1989j.s.avt.I.Malıar, rej.A.Baıuzaqov, oper.Iý.Shavkýn), “ALJIR” (1989j.s.avt.A.Tasymbekov, A.Shájimbaev, rej.A.Shájimbaev,oper.N.Raısov) fılmderiniń negizgi áńgime arqaýyna aınalady. “Basqynshylyq” fılmi “halyq jaýy” atanyp, ustalyp ketken Fedahmet Áýbákirovtyń, onyń otbasynyń taǵdyry týraly búginde shashyna aq qyraý engen áıeliniń áńgimesine qurylǵan. Bir keıipkerdiń mysaly negizinde rejısser Stalınniń alapat júıesinde myńdaǵan búlingen taǵdyrdy kórsetedi. Al, “Partııa men halyqtyń jaýy bolǵan joq” fılminde 1930-1938 jyldar aralyǵynda Qazaqstan Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan Levon Mırzoıannyń tarıhy baıandalady. Mırzoıannyń ulynyń áńgime-estelikteri – fılmniń negizgi tutqasyn ustap turýshy rolin atqarady.
Repressııa qurbandary taqyrybynda joǵarǵy kórkemdik tásil jáne beıneleý mánerimen túsirilgen shyǵarmalardyń biri – Aıaǵan Shájimbaevtyń “ALJIR” fılmin ataýǵa bolady. Bul shyǵarma tarıhymyzdyń aqtańdaq tustarynyń ashylmaı kelgen baǵy bir beti. “ALJIR”- Aqmoladaǵy Halyq Jaýlary Áıelderi lagerinde tutqynda bolǵandardyń áńgimesine qurylady. Árqaısysynyń áńgimesi – bultartpas tarıhı derekterdiń kýási.
Qazaqstan halqynyń taǵdyrynda tragedııaǵa aınalǵan taqyryptardyń biri – Semeı polıgony týraly birneshe talantty fılmder túsiriledi. “Nevada Qazaqstan” (1989j. s.avt., rej.S.Shafır, oper. P.Menshıkov, A.Mılıýkov), “Qaraýyl” (1990j.s.avt.V.Rerıh, rej.O.Rymjanov, S.Shafır), “Polıgon” (1990j.s.avt.V.Rerıh, O.Rymjanov, S.Shafırdyń qatysýymen, rej.V.Rerıh, O.Rymjanov, oper.P.Menshıkov, A.Mılıýkov) fılmderinde kórinis tabady. Ásirese, ótkirligimen pýblııstıkalyq aıyptaý minberine aınalǵan “Polıgon” fılmi ıadrolyq jarylystyń qurbanyna aınalǵan qarapaıym halyqtyń taǵdyryn beıneleýde fılm-zertteý deńgeıine ulasady. 1992 jyly fılm avtorlary O.Rymjanov, V.Rerıh, kompozıtory T.Muhametjanovtar Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵyna ıe bolady.
Fılm metaforamen bastalady: kamera kózi jer astyndaǵy kúńgirt týneldi aralap keledi. Ekranda Apokalıpsısten alynǵan «Pervyı angel vostrýbıl ı sdelalıs grad ı ogon, smeshannye s krovıý, ı palı na zemlıý...» sózderi paıda bolady.
Ári qaraı ábden qurǵap, tilim-tilimi shyqqan sheksiz dala... Sym torlar... Shopan qaıǵyra otyryp, árbir “jarylystan” keıin “ana jaqtan” jaǵymsyz ıis keletinin, kózderiniń qyzaryp, basynyń aýyra bastaıtyny týraly baıandaıdy. Al, jergilikti dárigerler nárestelerdiń dúnıege aýyr patalogııamen jıi keletini, Daýn aýrýynyń úsh ese kóbeıip ketkeni týraly aıtady. Bul áńgimeler múgedek, aqyly kemis balalar... kórinis tapqan kadrlarmen jalǵasady.
Fılm avtorlary polıgon taqyrybyn jan-jaqty ashýǵa tyrysady. Polıgonnyń tarıhyna úńiledi. Iadrolyq jarylystarǵa tikeleı qatysy bar ǵalymdar men áskerı shendegi adamdarǵa sóz beriledi. Polıgon bastyǵy, general A.D.Ilenko, akademık Iý.B.Harıton, ǵalym A.D.Saharovtardyń árqaısysy “aqtalýǵa” tyrysady. Fılmde tarıhı kadrlar óte kóp qoldanylady. “Polıgon” fılmi – 1949 jyldan bastap, jarty ǵasyr boıy Qazaqstan jerinde jasalynyp kelgen ıadrolyq jarylystyń tarıhy men halyqtyń taǵdyry arasynda parallel júrgizgen obektıvti kózqarastaǵy shyǵarma.
Rejısser H.Omarovtyń “Náýbet” (1992j. s.avt.V.Mıhaılov, oper.M.Óserov) fılmi 1920-30 jyldardaǵy qoldan jasalynǵan asharshylyq tragedııasy taqyrybyn qozǵaǵan alǵashqy fılmderdiń biri. Fılm-rekvıem V.Mıhaılovtyń “Uly jut hronıkasy” kitabynyń jelisimen túsirilgen. Qazaq halqyn jer betinen joıyp jiberýdi maqsat tutqandar ózderi jasaǵan qylmystyń sońynan iz qaldyrmaýǵa tyrysty. Alaıda, kez-kelgen qylmystyń izi eshqashan joıylmaıtyny belgili. Rejısser H.Omarov náýbetten aman qalǵan kózi tiri kýágerler, fotografııalar men hronıkalyq kadrlardy taýyp, solardyń negizinde sumdyq qylmystyń masshtabyn kórsetedi.
Derekti kıno óneriniń negizgi mindeti – halyq ómirinde mańyzdy oryn alatyn tarıhı oqıǵalardy beıneleý arqyly belgili bir ýaqyttyń beınesin jasaý. Osy turǵyda túsirilgen “Jarııalanbaǵan sherý hronıkasy” (1991j., s.avt.rej.Á.Baıǵojına, N.Chankova,oper.S.Engolı, D.Ahtanov) fılmi 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵalaryn óz kózimen kórip, qatysqandardyń áńgimelerin negizge ala otyryp, Qazaqstannyń tarıhynda mańyzdy oryn alatyn Jeltoqsan kóterilisiniń shynaıy beınesin jasaıdy.
1990-shy jyldardyń basyndaǵy Qazaqstan halqynyń áleýmettik jaǵdaıy men turmysynyń kúrt tómendep ketken “óliara” kezeńi 1991-jyly túsirilgen “Jańa arqa” (s.avt. jáne rej.E.Ábdirahmanov, oper.N.Raısov) fılminde beınelenip qaldy. Jezqazǵan oblysyndaǵy Jańa arqa stanııasynyń turǵyndary úshin árbir kún temir jol boıy vagonmen jetkiziletin nan kezegine turýmen ótetini týraly reportaj tásilimen túsirilgen bul fılm belgili bir ýaqyttyń nyshany retinde derekti kıno óneriniń tarıhynda ózindik ornyn aldy.
1989-jyldardyń sońy men 1990-jyldary tarıhı tulǵalardyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna jańa ýaqyt turǵysynan kóz salýdy, zertteýdi talap etetin fılm-portretter túsiriledi. Olardyń basty keıipkerleri – ýaqyt pen saıasattyń qurbanyna aınalǵan qazaq mádenıeti men ádebıetiniń qaıratkerleri.
Fılm-portret janrynda túsirilgen rejısser Halıla Omarovtyń “Maǵjan” (1990j.,s.avt.Uljan Múslımovva-Jumabaeva,oper.M.Óserov), “Muhamed-Salyq myrzanyń ómiri men ólimi” (1991j.s.avt.R.Otarbaev, oper.Iý.Pak), “Mirjaqyptyń oralýy” (1993j.s.avt.A.Sataev,oper.Omarov), 1997-jyly QR Prezıdentiniń teleradıo kesheninde túsirilgen “Álıhan men Mustafa: shyndyq jáne qııal” (s.avt.M.Qoıgeldıev, S.Aqqýlyuly, rej.S.Baımuhanov,T.Ahmetov) fılmderiniń keıipkerleri – shynaıy tarıhı ornyn ekranda tuńǵysh ret tapqan qaıratkerler.
Ýaqyt pen saıasattyń qurbanyna aınalǵan qazaq mádenıeti men ádebıetiniń birtýar tulǵalarynyń beınesi, ásirese, rejısser Q.Omarovtyń shyǵarmashylyǵynda jıi kórinis tabady. 1990-jyly túsirilgen «Atameken» (s.avt.G.Qasymjanova, oper.M.Óserov) derekti fılminde B.Maılın, S.Seıfýllın, A.Baıtursynov taǵy basqa qazaq zııaly qaýymynyń kórnekti qaıratkerleriniń kúrdeli taǵdyry týraly aıtylǵan áńgime Y.Altynsarınniń nemeresi, belgili aqyn M.Hákimjanovanyń estelikteri negizinde qurylady. Fılmniń ón boıynda avtorlar tarıh izderi saırap jatqan atamekendi qasterleýge, kózdiń qarashyǵyndaı aıalaı bilýge shaqyrady. Al, «Maǵjan» fılmindegi basty keıipker aqyn Maǵjan Jumabaevtyń beınesi kózi tiri zamandastarynyń áńgimesi, estelikteri negizine qurylady. Aqynnyń qarama-qaıshylyqqa toly kúrdeli ómiri úsh rakýrsta, ıaǵnı ómiriniń ártúrli kezeńine kýáger bolǵan zamandastarynyń kózimen, tarıhı aıǵaq retinde qoldanylǵan arhıv qujattary jáne ár kezeńin beıneleıtin óleńderi arqyly kórinis tabady.
Rejısserdyń shyǵarmashylyǵynda mańyzdy oryn alatyn «Muhammed Salyq myrzanyń ómiri men ólimi» (1991j) fılminiń negizine qazaq dalasyna qolqa salǵan Reseı ımperııasy saıasatynyń iske aspaýyna óz dáýirinde úlken rol atqarǵan Shoqan Ýálıhanovtyń zamandasy Muhammed Salyq Babajanovtyń taǵdyry alynady.
Qazaqstan derekti kınosynyń tarıhynda ózindik alar orny bar bul shyǵarmalar eń aldymen Keńes úkimeti kezinde aıtýǵa tıym salynyp kelgen tarıhtyń aqtańdaq betterin ashyp kórsetý arqyly ulttyq rýhanı bolmystyń shynaıy beınesi kórinis tabýymen qundy.
“Táýelsiz beıne fılm” jáne áleýmettik taqyrypta túsirilgen fılmder
1990 jyldardyń basynda “Qazaqfılm” kınostýdııasynda túsirilgen derekti fılmder áli de bolsa memleket tarapynan qarjylandyrylyp otyrady. Biraq, el ekonomıkasynyń quldyraýy kınoónerine áserin tıgizbeı qalmady. Osy kezeńde birinen keıin biri paıda bolǵan jıyrmadan astam jeke kınostýdııalar kıno óneriniń tyǵyryqtan shyǵýyna kómegin tıgize almady. Derekti fılmder endigi jerde beınetaspaǵa túsirile bastaıdy.
“Qazaqfılm” kınostýdııasynyń Ulttyq Prodıýsserlik Ortalyq pen Kınofabrıka bolyp ekige bólingen kezeńinde táýelsiz prodıýsserlar talantty derekti kıno sheberlerin ózderine qaraı tarta bastaıdy.
Derekti fılmderdi jıi shyǵarýmen aınalysqan jeke stýdııalardyń biri – “Gala-Tv”. Osy stýdııada 1995-jyly rejısser Vladımır Tıýlkınniń “Krest tájirıbesi”(“Opyt kresta”) fılmi túsiriledi. Shyǵarmanyń negizgi arqaýyna balalar kolonııasynda otyrǵan jasóspirimderdiń ómiri alynady. Kezinde bul fılmdi kórgen kórermen eki topqa bólindi. Biri – sym tordyń ar jaǵynda túrme ómiriniń kermek dámin tatyp úlgergen, býyny qatpaǵan jas balalarǵa jany ashysa, endi biri rejısserdy kinálaı, teris aınaldy.
“Krest tájirıbesi” fılminde jasóspirimder kolonııasyndaǵy balalardyń úırenshikti kúndelikti ómiri beınelenedi. Olardyń adam balasy tóze bermeıtin túrme ómirine eti áldeqashan úırengen. Keıbireýleriniń júreginde eresek tárbıeshilerdiń basynýyna, balalardyń arasyndaǵy ózara kúshtilerdiń álsizderge kórsetken álimjettigine qarsylyq týyndaıdy. “Qatigezdikke eshqashan qatigezdikpen jaýap bermeńiz...” - deıdi jasóspirimniń biri. Rejısser qatigezdik jaılaǵan ortada ósken balalardyń júreginiń bir túkpirinde meıirimdiliktiń dáni ósip kele jatqany týraly aıtady. Iaǵnı, adam tabıǵaty qanshalyqty “bylǵanǵan” bolsa da, onyń boıynan jaryq sáýlege umtylý talpynysy báribir joǵalmaıdy. Ómiriniń eń bir kúrdeli sátterinde ol qasıet boı kótere bastaıdy. Fılmde aldyn ala uıymdastyrylǵan senarıı boıynsha túsirilgen birde-bir kadr kezdespeıdi.
“Krest tájirıbesi” fılminiń negizgi ıdeıasy – sheginen shyqqan zulymdyq adam ómirin tutasymen jaýlap alýy múmkin emes, adamdy adam etken tek meıirimdilik. Shyǵarma kóptegen Halyqaralyq kınofestıvaldarǵa qatysyp, aıtýly júldelerge ıe bolady. 1996-jyly Rıga qalasynda ótken “Arsenal” kınofestıvalinda FIPRESSI-diń taǵaıyndaǵan arnaıy júldesine, Vengrııada jáne Amsterdamda ótken Halyqaralyq kınofestıvaldarda Bas júldege ıe bolady.
1995-jyly Qazaqstanda ashylǵan Soros qory óz jumysyn táýelsiz beınefılmderge kómek berýden bastaıdy. 1996-jyly derekti kıno boıynsha jasalynǵan “Táýelsiz beınefılm” atty tuńǵysh jobaǵa qatysýshy fılmderdiń arasynan bas júldeni jas jýrnalıst Janar Husaıynovanyń “Úı, nan, ot, kún, ómir” fılmi jeńip alady. Shyǵarmada avtor aýylda ótken balalyq shaǵyn saǵynyshpen eske alady. Balalyq ómirinen esinde qalǵan árbir kúni, árbir oqıǵa ol úshin bárinen de qymbat. Fılmniń beınelik qatary tutasymen avtordyń kadr syrtynan aıtylatyn kommentarıimen ulasyp otyrady. “Úı, nan, ot, kún, ómir” - óne boıy súıispenshilik pen saǵynyshqa toly derekti shyǵarma.
Rejısser Jańabek Jetirýovtyń «Jol qaraýshynyń jazblary» (“Zapıskı pýtevogo obhodchıka”) fılmi búkil ǵumyry temir jolmen baılanysyp kele jatqan ákesi men uly týraly áńgimeleıdi. Sanaly ómirin temir jolǵa arnaǵan Muńtaı ata zeınetkerlikke shyqqan soń da, mal sýsyndaıtyn jer izdep, qudyqtar qazýmen aınalysady. Al, uly temir jol jóndeý jumysynda tájirıbesi mol ákesiniń kómegine júginedi. Óıtkeni, Muńtaı ata poezd dóńgeleginiń qaǵysynan-aq rels boıyndaǵy “aqaýdy” aına-qatesiz dóp basatyn, temir joldy óz júregindeı “tyńdaı alatyn” kásibı mamandardyń biri. Fılmde kadr syrtynan aıtylatyn avtordyń kommentarıi estilmeıdi. Tutasymen tabıǵı dybystarǵa, daýystarǵa qurylǵan. «Jol qaraýshynyń jazblary» – búkil ómiri men taǵdyryn tek eńbekke arnaǵan ǵajaıyp adam týraly jasalynǵan fılm-portret.
1999-jyly Soros-Qazaqstan qory men “SKIF” táýelsiz prodıýsserlik ortalyǵy birigip túsirgen bes derekti fılm dúnıege keledi. Bul jolǵy fılmderdiń avtorlary - Ásııa Súleeva, Rústem Tájibaev, Murat Mýsın, Sábıt Qurmanbekov, Vladımır Tıýlkınder sııaqty kásibı rejısserlar boldy. M.Mýsın men S.Qurmanbekovtardyń “Sońǵy kósh” fılmi búkil ǵumyryn qoı sharýashylyǵyna arnaǵan Qoıshybaı Qojaqov arqyly Qazaqstandaǵy búkil aýyl sharýashylyǵynyń jaı-kúıine, R.Tájibaevtyń “Adasqandar” (Zaterıannye mejdý...“) – qoǵamǵa qajeti joq, syrt qalyp qoıǵan adamdar taǵdyryna, Á.Súleevanyń “Beket ata” fılmi tarıhy baı Mańqystaý ólkesine, ondaǵy Beket ata meshitiniń tarıhy men búgingi mańyzyna nazaryn aýdarady.
Al, V.Tıýlkınniń “Patetıkalyq sımfonııasy” - úısiz, ıesiz qalǵan ıtterdi úıinde baǵyp-qaǵýmen aınalysatyn N.V.Perebeeva men onyń kári sheshesiniń bir kúngi ómiri týraly fılm-baqylaý. Fılmniń taǵy bir keıipkerleri – ıt aýlaýmen aınalysatyn orta jastaǵy erkek. Shyǵarmanyń búkil dramatýrgııasy osy keıipkerler isiniń qaqtyǵysynda kórsetiledi. Eger, N.Perebeeva men onyń sheshesi úshin mańyzdy mindet - 120-dan astam úısiz qalǵan ıtterdi baǵyp-qaǵý bolsa, al ıt aýlaýshy úshin - kóshede júrgen ıesiz ıttiń moınyna asa shapshańdyqpen qarǵybaýdy kıgize qoıyp, qylqyndyryp, temir torǵa laqtyryp tastaý úırenshikti iske aınalǵan ádis. Rejısser árbir “ıt aýlaý” kórinisinen keıin sózsiz shirkeýde nemese úıde qudaıǵa sıynyp otyrǵan N.Perebeeva nemese onyń sheshesin kórsetedi. Bul - bir jaǵynan jańa ǵana kóz aldyńnan ótken zulymdyq úshin keshirim suraý nemese “kúnádan arylý, tazarýǵa” degen talpynys retinde qyzmet atqarady. Fılm dramatýrgııasynda mańyzdy rol atqaratyn kórinisterdiń biri – asyl tuqymdy ıtterdiń baıqaýy. Olar – kóshedegi nemese Perebeevalardyń úıindegi ıtterdiń taǵdyrynan tym bólek, “joǵarǵy deńgeıde” ómir súretinderdiń qatarynan. Mazmuny jaǵynan birine biri qarama-qarsy bul kadrlardy qaqtyǵystyra otyryp, rejısser “Krest tájirıbesi” fılminiń taqyrybyn tereńdete túsedi. Eger, “Krest tájirıbesinde” túrmede otyrǵan jasóspirimder arqyly qatigezdik pen meıirimdiliktiń máńgilik teke-tiresin beınelese, al, “Patetıkalyq sımfonııa” fılminde árqıly taǵdyry bar ıtter arqyly qoǵamǵa, adam ómirine jasalynǵan zertteý kórinis tabady.
Fılmniń túsirilý jumysy uzaqqa sozylady. Rejısserdiń ózi bylaı deıdi: “...Aýlanǵan ıtter turyp jatqan aýlaǵa kelip júrip, brıgadırimen tanystym. Ol ıtterdi aýyr temir trýbamen uryp, qalaı óltiretinderin kórsetti. Kórinistiń sumdyqtyǵy sonshalyqty, esimnen tanyp qala jazdadym. Al, jaqyn mańdaǵy baqtyń ishinde kishkentaı qyz kúshiktermen oınap júrdi. Maǵan bul kórinis qatty áser etti. Bir jerde óltirip jatyr, ekinshi jerde sol ıt aýlaýshylardyń biriniń sábıi óltirilgen ıttiń kúshigimen oınap júr. It aýlaýshylarmen tanysýyma uzaq ýaqyt ketti. Túsirý jumysymdy jarty jyldaı bastaı almadym”.
“Táýelsiz beınefılm” jobasy boıynsha bes jyl ishinde búgingi kúnniń ózekti máseleleri kórinis tapqan 33 derekti fılm men 9 áleýmettik mazmundaǵy rolıkter túsiriledi.
Derekti kıno - jekelegen qujattar arqyly, avtordyń ózindik oıynyń negizine qurylǵan shynaıy ómirdiń koneptýaldyq beınesi. Rejısser ómirden alynǵan shynaıy derekterge súıene otyryp, belgili bir qubylystyń mazmunyn ashady. Qoǵamda bolyp jatqan ózgerister men qubylystardy, jeke adamnyń qoǵamda alar orny men mańyzyn kórsetýde derekti kıno óneriniń mańyzy zor ekendigi belgili. Bul salada álemdik, Keńes jáne Qazaqstan derekti kınosy tarıhynan belgili qanshama ozyq úlgileriniń kýásimiz. Bul shyǵarmalar eń aldymen qym-qıǵash oqıǵalarǵa tunyp turǵan búgingi kúrdeli ýaqyttyń júrek soǵysyn barynsha tereń sezinip, túrli-tústi naqyshtaryn shynaıy jetkizýge tyrysqany kórinedi.
Derekti kıno sheberleri úshin asa mańyzdy taqyryptardyń biri – halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn, turmys-halin belgili bir keıipker nemese oqıǵalar arqyly beıneleý. 1990-jyldary jáne 2000-jyldardyń basynda Qazaqstan derekti kınosynda áleýmettik taqyrypta fılmder óte kóp túsirildi. Olar – S.Qurmanbekov pen M.Mýsınniń “Sońǵy kósh”(2000j.”Skıf”UPO), R.Tájibaevtyń “Adasqandar...” (2000j. ”Skıf”UPO), “Ashyq hat”, M.Mýsınniń “Qum jaılaǵan ań” (“Peschannyı zver”) t.b. shyǵarmalaryn ataýǵa bolady.
“Sońǵy kóshte” avtorlar qarapaıym qoıshy jáne onyń januıasynyń kúndelikti tynys-tirshiligin kórsete otyryp, keıipkerdiń oı-tolǵanystary arqyly qoǵamda beleń alǵan ózekti máselelerge qozǵaý salady. Eń basty nazar aýdartatyny – fılmde jalǵan pafos, jalǵan aıǵaı da joq. Keıipkerleriniń úninde, júzinde kamera aldynda “abyrjý” bilinbeıdi. Bári de shynaıy, salıqaly. Ekrandaǵy Jetisý óńiriniń shyraıly sulý tabıǵaty men qoıshy januıasynyń kúndelikti tynys-tirshiliginiń arasynda eshqandaı qarama-qaıshylyǵy joq, úndesip, úılesip jatqandaı. Alaıda, osy tylsym-tynyshtyqtyń ózinde biliner-bilinbes úreıdiń kózi men úılesimsizdiktiń nyshany ańǵarylady.
Kadr syrtynan birqalypty, ózine tán qońyr únimen aıtylyp jatqan qoıshy áńgimesi aýyldan jumys tappaı, qalaǵa kelip, bazarda saýda jasap júrgen qazaq jastary kórinis tapqan kadrlarmen alma-kezek aýysyp otyrady. Dál osy kórinisterdi “Adasqandar...” fılminen de kóremiz.
Eger “Sońǵy kóshte” basynan aıaǵyna deıin basty keıipkerdiń áńgimesi arqyly beınelense, al “Adasqandar...” fılminde jeke-jeke epızodtar arqyly panorama jasaıdy.Sondyqtan, bul shyǵarmanyń montaj yrǵaǵy da bólek. Ekrandaǵy bul muńdy kórinisterge avtor “Elim-aı” áýeni arqyly negizgi akent jasaıdy. Tipti, bul áýen fılmniń ortalyq leıtmotıvine aınalady. Árbir epızodtan kúrdeli ómirdiń “qarmaǵyna” ilinip, shyǵatyn jol taba almaı, “shıyrshyq” atqan “adasqandar” júzin kóremiz. Avtor iri planmen kórsetilgen keıipkerleri arqyly halyqtyń belgili bir kezeńdegi jaı-kúıin beıneleıdi.
Ásirese, toz-tozy shyqqan jupyny úıdiń sýyq bólmesinde ómir súrip jatqan, kıimi de, óńi de tozǵan aǵaıyndy tórt aǵaly-qaryndastyń turmysyn kórsetken epızod óte áserli. Ekrannan 12-13 jastaǵy ul bala baýyrlarynyń kúndelikti nany men aýrý sheshesiniń dári-dármegine qajetti qarajatty qalaı taýyp júrgeni týraly áńgimeleýde. Kórermen nazary mańdaıynda jasynan erte paıda bolǵan tereń ájimderge aýady. Jas balanyń muńdy kózderi men ájim basqan júzi beınelengen bir ǵana kadr fılm taqyrybynyń aıqyn kórinisi.
Rejısser R.Tájibaev jeke adamdardyń taǵdyry arqyly halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn beıneleý úrdisin “Ashyq hat” fılminde jalǵastyrady. Eger, “Adasqandarda” jekelegen kórinister arqyly jalpyhalyqtyq máseleni beınelese, “Ashyq hat” fılminde rejısser tósekke tańylyp, múgedek bolyp qalǵan er azamattyń taǵdyryna nazar aýdarady. Shyǵarmanyń negizgi formasy erli-zaıyptylardyń ekeýara áńgimesi retinde qurylady. Múgedek jigit rýhanı tirekti tek shirkeýden izdeıdi. Óıtkeni, adamdardan áldeqashan úmiti úzilgen. Bul shyǵarmadaǵy keıipkerdiń aldyńǵylardan aıyrmashylyǵy – bolashaqqa degen úmit pen senim bar.
Derekti kıno janry bastapqy kezden-aq shynaıy ómir tynysymen tyǵyz baılanysty ekendigi belgili. Sondyqtan, alǵashqy qaınar kózi de, rýhanı kúshi de – adamdar, onyń qaıtalanbas beınesi, minez-qulqy, bitim-bolmysy. Derekti kıno rejısseri úshin sol adamdardy qorshap turǵan ortada bolyp jatqan qubylystardan alshaq ketpeý óte mańyzdy. Óıtkeni, ol osy qubylystar arasyndaǵy ózara baılanysty jiti baqylap, qyraǵy kózben kóre bilýi kerek. Keıipkerlerdi kórsetý barysynda olardyń áleýmettik jaǵdaıyn jetik bilip, zertteý bolashaq fılmniń sátti shyǵýyna kepildik bereri daýsyz. Osy turǵyda sátti túsirilgen shyǵarmalardyń biri – M.Mýsınniń “Qum jaılaǵan ań” fılmi. Bul – qumdy dalanyń qaq ortasynda oryn tepken qazaq aýyly, onyń turǵyndarynyń kúndelikti ómirinen, tynys-tirshiliginen órbigen tereń fılosofııalyq mazmuny bar poetıkalyq shyǵarma. Tabıǵattyń dúleı kúshimen kúndelikti tartysyp, aýyz sýǵa zar bolǵan aýyl turǵyndarynyń ómiri shynaıy derektilikpen kórinis tabady. Fılmnen keıipkerdiń úırenshikti sınhrony, kadr syrtynan aıtylatyn avtor mátini kezdespeıdi. Olar úshin ekrandaǵy kórinisterdiń ózi “jaýap beredi”. Tipti, birde “momaqan”, endi birde dúnıeni alaı-dúleı etetin qumdy dalanyń ózi jandy keıipker sııaqty. Avtor qum arasynda ómir súrip jatqan aýyldaǵy bir otbasy músheleriniń tańnyń atysynan kúnniń batysyna deıingi bir kúngi ómiri men árqıly “minezdi” qumdy dalanyń “júrek soǵysyn” paralleldi túrde kórsete otyryp, adam men tabıǵat arasyndaǵy baılanysty beıneleıdi. Bul baılanys sátti qoldanylǵan boıaýlar gammasy, kadrlardyń aýysý yrǵaǵy arqyly muń men oı qatar júretin poetıkalyq sezinýge, fılosofııalyq tolǵanystarǵa jeteleıdi.
Sonymen, 1990-2000 jyldar aralyǵynda Qazaqstan halqynyń áleýmettik jaǵdaıy, turmys-ahýaly kórinis tapqan derekti shyǵarmalar kóptep túsirildi. Olardyń árqaısysy Qazaqstan derekti kınosynyń tarıhynda búgingi kún beınesi kórinis tapqan beıne shejire retinde mańyzdy oryn alary sózsiz.
Derekti kıno óneriniń negizgi mindeti – tarıhı derekterdi oı eleginen ótkizip, shyndyqtyń bet-perdesin ashý jáne búgingi kún tynysyn dál kórsetý bolyp tabylady. Derekti fılm - árqıly belgilerden turatyn shynaıy ómirdiń formýlasy. Ol belgilerdiń árqaısysyn jeke-dara jáne biriktire alyp qaraǵanda, ómirlik qubylystyń naqty beınesine aınalatyny belgili.
Sońǵy bes jyl ishinde Qazaqstan derekti kkınosynda ótken tarıh betterine jańasha kóz salǵan birneshe talantty shyǵarmalar paıda boldy. Olar – “Halyq qaharmany” Qasym Qaısenov týraly túsirilgen “Qasym Qaısenov nemese jáı ǵana Vasıa” (“Partızan Kasym Kaısenov ılı prosto Vasıa”, 2002j.rej.S.Mahmutov), “Taýsylmaıtyn mahabbat” (rej.S.Ázimov, Á.Ernazarov), “Mahambet”(rej.J.Jetirýov), “Kenesary” (rej.J.Jetirýov) fılmderi.
“Qasym Qaısenov nemese jáı ǵana Vasıa” fılmi eki novelladan turady: birinshisi – qart batyrdyń týǵan jerine sapar shekken jolymen bastalyp, jaýynger jazýshynyń soǵys jáne beıbitshilik, ómir men ólim, ótken men bolashaq haqyndaǵy oı-tolǵamdarymen órilip otyrady. Ekinshisi – basty keıipkeri bir kezderi oq pen ottyń arasynan ótken Ýkraına jerinde. Bul ekinshi novellanyń ózi eki bólimnen turady: alǵashqysynda Q.Qaısenov pen jýrnalıst V.Sokolov burmalanyp kelgen tarıhı shyndyqtyń qalaı qalpyna keltirilgeni týraly baıandasa, ekinshisinde qart batyrdyń partızan dostarymen kezdesýi, sheıit bolǵan maıdandastarynyń eskertkishi aldynda taǵzym etýi kórsetiledi.
Fılmde Keńes áskeriniń Dneprden ótetin dańqty shaıqasynda 120 partızandy bastap, oń jaǵalaýǵa alǵash ótip, áıgili Býkrın pladarmyn birinshi bolyp alǵan, Qyzyl Armııanyń ózennen ótýine múmkindik jasaǵan teńdessiz erlik baıandalady. Keskilesken urysta aýyr jaralanǵan Q.Qaısenov umyt qalyp, onyń ornyna ózge bir komandır “erlik ıesi” atanǵan qııanatty tarıh derekti dáleldermen kórsetiledi. Bul oqıǵaǵa qatysty kózi tiri barlyq kýáler sóıleıdi. Sol urystan keıin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan partızandar komandıri A.V.Tkanko óz aýzymen shyn erlik ıesi – Qasym Qaısenov ekendigin moıyndaıdy.
Rejısser Saǵatbek Mahmutovtyń “Qasym Qaısenov nemese jáı ǵana Vasıa” fılminde Q.Qaısenovtyń ómirbaıanyna qatysty burmalanyp kelgen tarıhı shyndyq áńgime jelisiniń negizgi arqaýy etip alynsa, “Taýsylmaıtyn mahabbat” fılminde keıipkerdiń beınesi ózge qyrynan kórinedi. Shyǵarmanyń kompozıııalyq qurylymy Qasym Qaısenov pen onyń jarynyń ekeýara áńgimesine qurylady. Qıyn-qystaý kúnderdi, qýanysh pen qaıǵyny ǵumyr boıy birge bólisip kele jatqan keıipkerlerdiń shynaıy áńgimesi arqyly keıipkerdiń shynaıy kórkemdik beınesi ashyla túsedi.
“Resmı Geroı degen ataqty alǵandardyń barlyǵy geroı emes. Arasynda bul ataqty ne úshin alǵandaryn bilmeıtinderi de bar. Naǵyz geroılar myna Baýyrjandar... Ár kúni, ár aıy, ár basqan izi batyrlyq úshin jaralǵan adamdar bolatyn. Baýyrjan qaraǵashtaı maıyspaı, ishteı tynyp ketti. Al, Rahymjan bolsa, jas qoı, keı kúnderi “ataǵymdy bermedi” dep aıtyp júretin. Munyń ar jaǵynda ımperııalyq shovınıstik saıasat jatyr... Sol ımperııalyq ústem ulttyń qııanaty Baýyrjanǵa da, Rahymjanǵa da geroılyǵyn bergizbedi...”,- deıdi keıipker B.Momyshuly men R.Qoshqarbaev eskertkishteri aldynda. Alǵashqy óltirgen nemis soldaty týraly eske ala otyryp: “...Men ózimdi bir jaǵy kinálimin dep esepteımin. Ýkraınadan sonaý Karpatqa deıingi júrip ótken jolda qolymnan júzden asa adam qaza tapty. Al, onyń bári fashıst pa?... ” –deıdi ótken ómirine sheginis jasaı otyryp. Fılmde jaýyngerlerdiń soǵystan elge oralǵandaǵy alǵashqy psıhologııalyq kúrdeli jaǵdaıy ashyq aıtylady.
“Taýsylmaıtyn mahabbat” fılmi – Qazaqstannyń halyq qaharmany, ataqty partızan, jazýshy Qasym Qaısenovtyń ishki jan-dúnıesin tereń zertteýge talpynǵan, sol arqyly belgili bir urpaqtyń taǵdyryna kóz salǵan talantty shyǵarma.
Búgingi tańda Qazaqstan derekti kıno sheberleri qazaq halqynyń táýelsizdigi jolynda qurban bolǵan tarıhı tulǵalardyń ekrandyq beınesin somdaýǵa jıi kóńil bólip keledi. Mundaı shyǵarmalardyń qatarynda talantty rejısser Jańabek Jetirýovtyń “Kenesary” jáne “Mahambet” fılmderin ataýǵa bolady. Olardyń ereksheligi – tarıhı tulǵalar men oqıǵalar týraly habardar etýdi maqsat tutpaı, búgingi kún turǵysynan kóz salyp, zertteý deńgeıine deıin kóterilgendiginde. Bul jolda rejısser árqıly tásildi qoldanady. Mysaly, “Mahambet” fılminde Mahambet Ótemisulynyń beınesi kartınalar, arhıvten alynǵan qujattar men akter oıyny, Mahambettiń óleńderin úılesimdi qoldaný arqyly kórkemdik beınesi sátti ashylady. Osy fılmmen taqyryby, mazmuny jaǵynan rýhanı úndes “Kenesary” derekti shyǵarmasyn mazmuny turǵysynan ekige bólip alyp qaraýǵa bolady: birinshisi – Keńesary bastaǵan kóterilis jáne onyń sońǵy kúnine, ıaǵnı, qyrǵyzdardyń Kenesarynyń basyn kesip alyp, Omby gýbernatoryna jibergenge deıingi, al ekinshisi- avtorlardyń osy bas súıekti izdestirý jolyndaǵy sapary kórinis tabady. Fılmde Kenesarynyń ómirin jiktep kórsetip berý emes, onyń tulǵalyq bolmysyn jan-jaqty zertteý deńgeıine kóterý maqsaty qoıylǵan. Shyǵarmanyń kompozıııasy senarıı avtorlarynyń biri D.Ramazannyń Kenesary týraly Omby, Orynbor, Peterbýrg t.b. qalalaryndaǵy mýzeılerden derekterdi izdeý jolyndaǵy sapary negizine qurylady. Kenesary men ol bastaǵan kóterilistiń kórkemdik beınesin ashýda naqty tarıhı derekter, ıaǵnı Kenesarynyń haty, kartınalar, fotoqujattar qoldanylady jáne búgingi kúnmen jalǵasyn tabady.
Jalpy, derekti ekranda tarıhı oqıǵalar men tulǵanyń shynaıy beınesin jasaý ońaı emes. Shynaıy derekti qaıta qalpyna keltirý barysynda fılm avtorlarynan materıalǵa degen obektıvti túrde adal qarym-qatynasty saqtaı otyryp, bıik azamattyq ustanymdy talap eteri sózsiz. Bul oraıda, “Mahambet”, “Kenesary” fılmderin tarıhı keıipkerlerdiń kórkemdik beınesi kórinis tapqan sátti shyǵarmalar deýge bolady.
Sonymen, 1990-2000 - jyldardaǵy Qazaqstan derekti kınosy eń aldymen taqyryp aýqymynyń keńdigimen, kúndelikti ómir jáne ótken tarıhty beıneleýde kórinis tapqan batyl, ári ótkir avtorlyq jeke kózqarasy, materıalǵa degen ózindik qarym-qatynasymen, rýhy bıik azamattyq ustanymymen erekshelenedi. Tarıhı oqıǵalar men tulǵalardyń beınesi, qoǵamda bolyp jatqan jańa qubylystar men áleýmettik problemalar ekranda shynaıy kórinis tabady. Keıipker beınesiniń bitim-bolmysy, taǵdyry, minez-qulqy qoǵam ómirimen tyǵyz baılanysta qarastyrylady. Sondaı-aq, shyǵarmashylyq qoltańbasynyń qaıtalanbas ereksheligimen nazar aýdartatyn talantty derek kıno sheberleriniń sýretker retinde qalyptasýyna áser etken mańyzdy kezeń bolyp tabylady.
"Qazaq kınosynyń tarıhy" (oqýlyq)
QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, T.Júrgenov atyndaǵy QazUÓA,
B.R.Nógerbek, G.Q.Naýryzbekova, N.R. Muqysheva – Almaty: IzdatMarket, 2005.


text:
-
-
-
-
-
-
00:12
-
-
keshe 23:07
-
-
keshe 22:55
-
-
-
-
-
-
-
-
-
keshe 19:10
-
Túrkistanda Alǵys aıtý kúni keń kólemde atalyp ótildi
TÚRKІSTAN. QazAqparat - Alǵys aıtý kúni oblys ortalyǵy Túrkistan qalasynda joǵary deńgeıde atalyp ótti. Taǵylymdy sharalar barysynda deportatsııa jyldary Qazaqstanǵa taǵdyr tálkegimen qonys aýdarǵan etnostardyń ótkeni men búgini jaıynda arnaıy kórme uıymdastyryldy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Q.A.ıAsaýı atyndaǵy HQTÝ Mádenıet ortalyǵyna jınalǵan kópshilik ár ulttyń ulttyq kıimderimen jáne mádenı ómirimen tanysty. Іs-shara Alǵys aıtý kúnine oraı uıymdastyrylǵan dóńgelek ústelmen jalǵasty. Oǵan Túrkistan oblysynan saılanǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń músheleri, oblystyq etnomádenı birlestikter men olardyń jastar qanaty jetekshileri, oblystyq QHA janyndaǵy Qoǵamdyq kelisim, Analar keńesteri, ǵylymı - sarapshylyq top músheleri men BAQ ókilderi qatysty.
Jıyndy ashqan Túrkistan oblysy ákiminiń orynbasary Málik Otarbaev qatysýshylardy merekemen quttyqtap, Túrkistan oblysynan saılanǵan assambleıa múshelerine kýálikter tapsyrdy. Ataýly kúnniń mańyzdylyǵyna keńinen toqtalyp ótti. Al, etnomádenı ortalyq ókilderi deportatsııa jyldary qoldaý kórsetip, qorǵan bolǵan qazaq halqyna alǵys aıtty.
Sondaı-aq, oblystyq sheshen-ıngýsh etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy Hasan Batsıev memleket pen óńirdiń damýy jolynda úles qosatyndyǵyn jetkizse, oblystyq túrik etnomádenı birlestigi janyndaǵy Analar keńesiniń tóraıymy Reıhan Alaıbekova eshýaqytta qazaq halqynyń qamqorlyǵy umytylmaıtynyn aıtty.
Jıyn sońynda deportatsııalyq saıasattyń saldary men kúshtep qonys aýdarylǵan azamattar týraly arnaıy daıyndalǵan beınerolık kórsetildi. Alǵys aıtý kúnine oraı uıymdastyrylǵan sharalar barysynda Q.A.ıAsaýı atyndaǵy HQTÝ stýdentteriniń arasynda esse jazý baıqaýy, mektepterde deportatsııa jyldary Qazaqstanǵa taǵdyr tálkegimen qonys aýdarǵan etnos urpaqtarynyń qatysýymen ashyq sabaqtar ótti.
- Maqtaaralda Qosman Aıtmuhametovke eskertkish-bıýst ornatyldy
- Túrkistanda úkimettik emes uıymdardyń ortalyǵy ashyldy
- Túrkistan oblysynda mektepte soqqyǵa jyǵylǵan 5-synyp oqýshysy mert boldy
- Túrkistan polıtseıleri el aýmaǵyna zańsyz kirgen shetel azamatyn ustady
- Túrkistandy damytýǵa ǵarysh múmkindikteri paıdalanylady
- Memleket basshysy Túrkistan oblysynyń ákimi Ómirzaq Shókeevti qabyldady
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Dogry iýmitlenmek adamyň saglygy üçin örän ähmiýetlidir. Iýýän zatlarymyzyň görnüşi, olaryň bişirilişi we mukdary adamyň saglygyna gönüden-göni täsir edýär. Eýsem, adam bedeni üçin iň peýdaly iýmitler haýsylarka? Hünärmenler müňden gowrak iýmitiň düzümini, onuň adam saglygyna täsirini öwrenipdirler. Şeýlelikde, bu iýmitleriň bedene näderejede zerurdygyna görä, olara baha beripdirler. Bu iýmitleriň arasynda balyklar, dürli ir-iýmişler, miwedir gök önümler bar. Iýmitiň bişirilmedik görnüşine baha beren hünärmenler olaryň ilkinji ýüzlügini mälim etdi. Bu barada Angliýanyň BBC neşiri habar berýär.
Hünärmenler sanawyň birinji ornunda badamy goýmagy makul bilipdirler. Bu miwe peýdaly ýag turşulyklaryny özünde jemläp, ýürek-damar saglygy üçin örän ýaramly hasaplanýar. 100 gramynda 579 kaloriýa bolan iýmişiň dürli keselleriň öňüni almakda peýdalydygy bellenilýär. Sanawa deňizlerde we süýji suwlarda ýaşaýan balyklaryň dürli görnüşi girizilipdir. Şeýle hem, sanawda ir-iýmişler, miwedir gök önümler bar. Sanawda deňiz okuny, ýasy kambala, rif balygy, treska, skumbriýa, takgaz, tunes ýaly ummanlarda ýaşaýan balyklar bilen bir hatarda derýadyr köllerde ýaşaýan sazan, derýa okuny, ýylanbalyk, çortan we forel ýaly balyklar bar. Şeýle hem sanawda hoz, kädiniň çigidi, injir, zenjebil, garalynyň kişdesi ýaly ir-iýmişler iň peýdaly iýmit önümleriniň sanawyna girizilipdir. Mundan başga-da, nar, erik, mandarin, pyrtykal, ülje, banan ýaly miweler bar. Noýba, nohut, fasol ýaly kösükli ekinleriň hasyly hem saglyk üçin ýaramly hasap edilipdir. Ýaş sogan, kelem, gyzyl kelem, ysmanak, reýhan, işdäaçar ýapragy, kädi, çig pomidor, bişen pomidor, süýji gyzyl burç, käşir we batat ýaly gök otlar hem-de bakja ekinleri sanawa girizilipdir.
Kadyrguly Hasanow,
Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutynyň mugallymy.


text:
Semalt, SEO bilen durmuşyňyzy nädip aňsatlaşdyrmalydygyny düşündirýär
Häzirki wagtda köp kärhanalar köp sanly elektron telekeçilik sazlamalaryny döretmek arkaly üstünlik gazanýarlar. Güýçli onlaýn barlygy bolan web sahypasyny döretmek zerurdyr. Köp halatlarda adamyň uzak möhletleýin ýeňillikleri, belli bir web sahypasyna girýän müşderileri yzygiderli üpjün etmegi ýaly ýagdaýlar köp bolýar. Webiň dürli künjeginden köp sanly müşderini kabul edip bilmek üçin sahypaňyzdaky käbir marketing usullaryny ulanmagy göz öňünde tutuň.
Her onlaýn onlaýn söwda gurmak, üstünlik gazanmak üçin belli bir derejede internet marketingini talap edýär. Gözleg motory optimizasiýasy (SEO) sanly marketing usuly bolup, web sahypasynyň eýeleri täze potensial müşderileri alyp bilerler. Web sahypasyna reýtingini ýokarlandyrmaga we Google Gözlegiň başyna çykmaga kömek edýär. Gözleg motorlary ulgamynda bu sözleri gözleýän ilatyň ep-esli böleginden peýdalanyp bilersiňiz. Web sahypaňyzy tertipleşdirip biljek beýleki SEO çäreleriniň käbiri, Semalt Digital Services-iň Müşderi Üstünlik Dolandyryjysy Lisa Mitçel tarapyndan hödürlenýän şu gollanmada.
Açar sözler gözleg
SEO ulanylanda, marketing kampaniýasynyň birinji tarapy giň açar sözler gözlegini amala aşyrýar. Degişli açar sözleri ulanmak, Gözleg motorynyň netijeler sahypalarynda (SERP) ýerleşen ýeriňize görä, şol şertleri gözleýän traffigiň ep-esli bölegini aljakdygyňyzy aňladýar. Google Adwords we Longtail açar sözler Pro sahypaňyza iň laýyk sözleri saýlamaga kömek edip biler. Şol ölçegde, “Moz” gural we SEMRush ýaly üçünji tarap opsiýalaryny ulanyp bilersiňiz.
Arka baglanyşyklar
Mazmuny döretmek SEO ýerine ýetirilende peýdaly faktor. Web sahypaňyzyň ähli internet marketing zerurlyklaryny ýerine ýetirmek üçin ökde bir hünärmen alyp bilersiňiz. Domen ygtyýary, ünsüňizi talap edip biljek başga bir faktor. Belli arka baglanyşyklary ulanmak arkaly domeniňizi degişli edip bilersiňiz. Netijeli baglanyşyk, web sahypasyny ulanyjynyň içindäki beýleki ugurlardan abraý gazandyrýar.
Netije
Gözleg motory optimizasiýasy peýdaly internet marketing usulydyr. Uly kärhanalar SEO-nyň kömegi bilen iň oňat müşderilerini onlaýn alýarlar. Web sahypaňyzda täsirli SEO usullaryny ýerine ýetirmek, esasanam internet marketing kampaniýasynda gymmatly bir kärhana bolup biler. SEO arkaly, bir firma öz müşderileri bilen yzygiderli we uzak möhletli iş gatnaşyklaryny saklamak bilen bir hatarda uzak möhletli müşderileri üpjün edip biler. Bu SEO gollanmasy, internet marketing endikleriňize käbir miweleri gazanmaga kömek edip biler. Web sahypaňyza köp sanly peýdaly düzedişler girizip we köp müşderi alyp bilersiňiz.


text:
Hormatly Prezidentimiziň «Türkmeniň döwletlilik ýörelgesi» atly kitaby şeýle buýsançly jümleler bilen başlanýar: «Eziz il-halkym! Asmandan arkaly, Zeminde zynatly ajaýyp Watanymyzyň taryhynyň beýik eýýamyna gadam basdyk. Bu eýýamyň anyk mazmuny adam gymmatlygynda jemlenendir. Bu eýýamyň maksatlary hem adam gymmatlygyndadyr. Ösen häzirki eýýamyň täzeçilligi adam gymmatlygyna esaslanýar». Bu ganatly sözleriň durmuş hakykatydygyny her ädimde görmek bolýar.
Milli Liderimiziň tagallasy bilen, her ýyl bellenilip geçilýän Medeniýet we sungat işgärleriniň hem-de Magtymguly Pyragynyň şygryýet güni guwandyryjy dabaralara beslenýär. «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» diýlip yglan edilen şu ýylymyzda bu nurana baýramçylygyň çäginde Lebap welaýatynda geçirilen Medeniýet hepdeligi adam hakyndaky aladalaryň güwäsi bolan beýik işler bilen utgaşdy. Bu dabaralara hormatly Prezidentimiziň gatnaşmagy türkmeniň döwletlilik ýörelgesiniň şu günki günüň ösen jemgyýetçilik gurluşynda mynasyp dowam etdirilmesi boldy. Çünki il-ýurt bähbitli beýik işleriň başynda çuňňur hormatlanylýan şahsyýetiň durup, oňa ak pata bermegi türkmeniň ata-babadan gelýän asylly dessurydyr. Şeýle edilende başy tutulan işiň düşümli boljakdygyna bolan mizemez ynam milletiň kalbynda hemişelik ýaşaýar. Şol mizemez ynamyň ýöne ýerden döremeýändigini Medeniýet hepdeliginde bolan wakalar bütin aýdyňlygy bilen aýan etdi. Gahryman Arkadagymyzyň rysgal-bereketli Lebap topragyna goýan mübärek gadamy, bu welaýatyň edermen gallaçylarynyň şertnamalaýyn borçnamalaryny üstünlikli berjaý edendikleri baradaky hoş habar bilen utgaşdy.
«Bugdaýy bolanyň aýdymy bolar!» diýen ganatly sözler bar. Gallaçy daýhanlaryň zähmet üstünlikleri türkmen saçagynyň berekediniň egsilmejekdiginiň alamaty bolup, toýlarda bişiriljek pişmedir çelpek, gatlamadyr külçe ýaly datly tagamlary aňyňa getirip, gözüňi hem göwnüňi dokundyrýar. Diýmek, galla bolçulygy bolsa, toý bolar, aýdym bolar, saz bolar! Çünki durmuşdaky ähli gowulyklar, şatlyk-şowhunlar adamzat ýaşaýşynyň tyllaýy sütüni bolan bugdaý bolçulygyndan başlanýar.
23-nji iýunda, türkmen halkynyň «Çarşenbe güni çar ýana» diýip, eý görýän sähetli gününiň säher çagynda Kerki şäherinde dünýä ülňülerine laýyk gelýän, ýokary derejede gurlan täze Halkara howa menzili açylyp ulanylmaga berildi. Dabara gatnaşyjylaryň buýsançly el çarpyşmalary bilen milli Liderimiz Halkara howa menziliniň toý bagyny kesdi. Şundan soň, täze satyn alnan ýokary hilli uçarlar bu ýere yzly-yzyna gondular. Olar milli dessurlar boýunça garşylandy. Halkymyzyň gadymy ýörelgesine laýyklykda, dili senaly eneler uçarlara ak ýol arzuw edip, olaryň alnyna ak un sepdiler.
Kerki — Türkmenabat ugry boýunça ýola düşjek uçara ilkinji ýolagçy hökmünde milli Liderimiziň adyna uly hormat bilen petek taýýarlanyldy. Munuň özi türkmen halkynyň sylagly-sarpaly şahsyýetiň mübärek gadamynyň düşümli boljagyna ynamynyň nyşany bolup, dabara gatnaşyjylarda uly şatlyk döretdi.
Türkmen halkynyň milli ýörelgesinde toý tutmak meselesiniň aýratyn, özboluşly orny bar. Halkymyz toý etmegi bagtlylykdan nyşan saýýar. Şonuň üçin hem ene dilimizde «Gazananyň toýa ýarasyn!», «Toýdan ýetirsin!», «Toýda görşeli!» ýaly jümleler, täze eşik geýlende aýdylýan: «Gutly bolsun, toýda tozsun!» ýa-da «Toýly jaý bolsun!» diýen ýaly alkyş-dilegler sanardan kän. Onsoňam, türkmende toýy goşa-goşadan tutmak döwletlilikden nyşan hasaplanýar. Her birimiz öz töweregimize — dogan-garyndaşlarymyza, tanyş-bilişlerimize syn etsegem, bäbek toýy, sünnet toýy, jaý toýy ýaly toýlary, köplenç, goşalap, üçemläp tutýandyrlar. Döwlet derejesinde bellenilýän baýramçylyk günlerinde atgulaklaryny pasyrdadyp barýan gelnalyjylara-da köp gabat gelýäris. Bu hemişe-de şeýle bolupdyr. Meselem, türkmeniň terbiýe mekdebi bolan «Görogly» şadessanynda: «Üstümize sürnüp gelen ýagyny sag-aman gaýtardyk, onuň toýy bolsun! Öwez oglum hem gaýdyp elimize düşdi, onuňam toýy bolsun, il-güni ýygnap toý beriň!» diýen ýaly jümlelere häli-şindi duşmak bolýar.
Kerki şäheriniň Halkara howa menziliniň açylyş dabarasynyň iki juwanyň durmuş toýy bilen utgaşmagy-da ajaýyp sazlaşyk döretdi. Toýuň gelnalyjysy — bagt toýuny toýlaýan ýaşlar, olaryň ata-enesi, dogan-garyndaş, dost-ýarlary hem Kerki — Türkmenabat ugry boýunça hereket edýän uçaryň ilkinji ýolagçylary boldular. Uçuş wagtynda Gahryman Arkadagymyz ak uçarda ak bagta tarap rowan bolan ýaşlar hem-de olaryň ata-enesi bilen söhbetdeş bolup, olary mähirli gutlady. Uçaryň içinde toý şatlygy dowam etdi, ýolagçylara toý paýy berildi, süýji nygmatlar hödür edildi. Bu zatlar döwlet derejesinde geçirilýän dabara — Halkara howa menziliniň açylyşyna milli öwüşgin berdi, adam hakdaky aladanyň guwandyryjy ýüze çykmasy boldy.
Türkmen halkynyň nurana kalbyndan gelip çykýan iň ynsanperwer ýörelgeleriň biri hem haýyr-sahawat işleridir. Şu sogaply ýörelgä eýerip, mährem ýürekli lukman Arkadagymyz Howandarlyga mätäç çagalara hemaýat bermek boýunça haýyr-sahawat gaznasyndan her etrabyň hassahanasynyň çagalar bölümine zerur enjamlar bilen enjamlaşdyrylan «Tiz kömek» awtoulagyny sowgat berdi. Bu sowgatlar milli Liderimiziň ýaş nesil babatda hemişe aladalanýandygyndan nyşan bolup, lukmanlar tarapyndan çuňňur hoşallyk bilen garşylandy.
Hormatly Prezidentimiziň aýdyşy ýaly, toý tutmak, öý tutmak — döwletlilikden nyşan. Türkmen halky mähir-söýginiň çeşmesi bolup, durmuşyna hem kalbyna ornan öýüni hemişe arzylap-apalap, ony maşgala mukaddesligi bilen bitewi saýyp gelipdir. Şu mukaddes bitewüligi göz öňünde tutup, maşgala gurmak meselesini hem «öýlenmek» («öý edinmek») diýip atlandyrypdyr. Maşgalada ogul bäbek dünýä inen gününden başlap, ata-enäniň iň mukaddes arzuwy şol çaganyň ilhalar adam bolup ýetişmegi hem-de ony öýerip, üstüne ak öý tutmak bolup durýar. Mährem ene ýüreginiň senasy bolan hüwdüde bu mukaddes arzuw şeýleräk beýan edilýär:
Agalarnyň duşunda
Ak öýleri gümmürdär.
Edil şonuň ýaly, gyz maşgalanyň hem durmuşa çykansoň, ak öýde ak bagtynyň açyk bolmagy hakdaky arzuw-dilegler toý aýdymlarynda öz beýanyny tapýar:
Alnyňa ak Gün dogsun,
Ak öýe giren ýerde!
«Ýaş çatynjalaryň ak bagtynyň mesgeni bolsun!» diýen arzuwly yrym bilen türkmeniň öýüniň eşikleri başda, köplenç, ak keçeden edilýär. Soňlugy bilen, ýyllar geçdigiçe, içinde ýakylýan oduň tüssesi ornap, ak keçelerem, öýüň süňňüni düzýän agaçlaram garalýar. Şonda oňa reňkine görä, «gara öý» hem diýilýär, ýaşyny göz öňünde tutup, mähirli buýsanç bilen «garry öý» hem diýilýär. Ata-enesine, ýaşulusyna aýratyn sylag-sarpa bilen garaýan türkmeniň kalbynda garry öýüň hem hiç zat bilen çalşyp bolmajak arzyly orny bar. Sebäbi garry öý — içinde maşgala degişli döwletli maslahatlar edilen, gowy günleriň şaýady bolan, ata-enäniň mähir-söýgüsi, olardan aňyrkylaryň ruhy siňen mukaddes ojak.
Ak öý babatda halkyň nurana kalbynyň töründe hemişelik orun tutan şu mukaddes duýgulardan ugur alnyp, hormatly Prezidentimiziň tagallasy bilen, döwlet derejesindäki, il-ýurt bähbitli maslahatlardyr ýygnaklary geçirmek üçin welaýatlarymyzyň her birinde «Türkmeniň ak öýi» binasy guruldy. Şolaryň biri hem Türkmenabat şäherinde bina edilip, ol bu ýerde geçirilýän Medeniýet hepdeligine gabatlanyp açyldy. Onuň dabaraly açylyşyna milli Liderimiz gatnaşyp, binanyň bezeg aýratynlyklary bilen tanyşdy. Binanyň özboluşly, milli bezegleri türkmeniň asyrlarboýy arzylap gelen ak öýüni ýatladyp, oňa syn eden adamyň kalbynda milli gymmatlyklarymyza bolan buýsanjy güýçlendirýär. Häzirki zamanyň ösen jemgyýetçilik gurluşyna kybap, köp adamly, giň gerimli, döwlet derejesindäki maslahatlary geçirmäge mümkinçilik berýän akustik enjamlar bilen üpjün edilmegi ýaly amatlyklar bolsa bu kaşaň binanyň oňaýlylygyny üpjün edýär.
Türkmeniň milli ýörelgesinde ak öý tutan, täze jaýa göçüp baran maşgalany gutlap, oňa sowgat bermek dessury bar. Ata-babalarymyzdan gelýän bu dessur türkmen durmuşynda häzir hem giň gerimde dowam etdirilýär. Milletiň şu gadyrdanlyk ýörelgesine eýerip, hormatly Prezidentimiz Türkmenabatda gurlup ulanylmaga berlen «Türkmeniň ak öýi» binasyna täze awtoulag sowgat berdi.
Jemläp aýdylanda, Gahryman Arkadagymyzyň gadymy Lebap topragyna basan gadamy milletimiziň döwletlilik ýörelgesinden ugur alýan Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüne mynasyp wakalara beslendi. Şular ýaly buýsançly wakalaryň yzy gür bolsun! Eziz Diýarymyzda toýlar hemişe goşa-goşadan gelsin! Asuda durmuşymyzyň, toýly günlerimiziň goragçysy, belent mertebeli Arkadagymyzyň jany sag, ömri uzak bolsun, tutumly işleri hemişe rowaç alsyn!
Ejegyz ÇARYÝEWA,
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Magtymguly adyndaky Dil,
edebiýat we milli golýazmalar institutynyň esasy ylmy işgäri, filologiýa ylymlarynyň kandidaty.


text:
KHBS BOÝUNÇA 23-NJI MERKEZI AZIÝA MASLAHATY GEÇIRILDI
2021-nji ýylyň 9-10-njy sentýabrynda Daşkent şäherinde onlaýn hem-de göni gatnaşyk görnüşinde ÝHHG-nyň köpçülikleýin habar beriş serişdeleri üçin her ýyl geçirilýän Merkezi Aziýa boýunça 23-nji maslahaty geçirildi. Nobatdaky duşuşygyň temasy «Merkezi Aziýada KHBS-leriň jemgyýetçilik ähmiýetiniň ýokarlandyrylmagy» boldy.
Gazagystandan, Gyrgyzystandan, Täjigistandan, Türkmenistandan, Özbegistandan we Mongoliýadan hökümete, köpçülikleýin habar beriş serişdelerine, raýat jemgyýetine hem-de ylmy bileleşige wekilçilik edýän 70-e golaý gatnaşyjylar ahlak ülňüleriniň we auditoriýa bilen özara hereket etmegiň nukdaýnazaryndan jemgyýetçilik habar berişiniň häzirki gymmatlyklaryny, mazmunyny we strategiki meselelerini ara alyp maslahatlaşdylar.
Merkezi Aziýanyň media-ulgamynyň wekilleri bilen bir hatarda, Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň «Türkmenistanyň daşary syýasaty we diplomatiýasy» žurnalynyň hem-de ýurduň garaşsyz habarlar agentlikleriniň hünärmenleri hem maslahata göni wideoaragatnaşyk ulgamy arkaly işjeň gatnaşdylar.
ÝHHG-nyň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň azatlyklarynyň meseleleri boýunça wekili Tereza Ribeýru, raýatlar tarapyndan oňyn kabul edilýän hem-de jemgyýeti tutuşlygyna gurşap alýan täzelikleri, jemgyýetçilik maglumatlaryny we medeniýet maksatnamalaryny habar bermäge ukyply bolan habarlary ýaýratmagyň ygtybarly serişdesiniň derwaýyslygyny belläp geçdi.


text:
Wektor ululyklar
Wektor ululyklar üstünde gorizntal strelka goýulýan harplar bilen belgilenýärler. Mysal üçin, orun üýtgetme wektory S bilen belgilenýär. Fiziki ululyklaryň uly topary wektor ululyklardyr. Durmuşda olary goşmak, aýyrmak zerurlygy ýüze çykýar.
Wektorlary goşmak[düzet | çeşmäni düzet]
Goý, a we b wektorlary goşmak talap edilsin. Ol wektorlaryň uzynylyklaryny we ugurlaryny üýtgetmän saklap, başlangyçlary gabat geler ýaly edip ýerleşdireliň (a-surat). a we b wektorlary parelellogramyň iki tarapy hasaplap, parallelogram guralyň we diognal geçireliň. Bu diognal netijeleýji c wektordyr. Iki wektoryň jeminiň şeýle usul bilen tapylşyna parallelogram düzgüni boýunça goşmak diýilýär.
Indi a we b wektorlaryň tapawudyny tapalyň. a we b wektorlaryny öz-özlerine parallel edip olaryň başlangyçlaryny bir nokada geçireliň (b-surat) Soňra olaryňçlaryň kemeldijiden kemeldijä tarap (b wektoryň ujundan a wektoryň ujuna) ugrukdyrylan wektor bilen birleşdireliň. Şol wektor hem c wektordyr. b we c wektorlarynyň jeminiň hakykatdan-da a wektora deňdigi suratdan görünýxndir.
Eger-de ol a we b wektorlar bir göni çyzygyň ugry boýunça bir tarapa ugrukdyrylan bolsa, onda netijeleýji c wektoryň moduly goşulýan wektorlaryň modullarynyň jemine deňdir. (ç-surat). c wektor goşulýan wektorlar bilen ugurdaşdyr.
Eger-de a web wektorlar bir göni çyzygyň ugry boýunça garşylykly tarapa ugrukdyrylan bolsa, netijeleýji c wektoryň moduly goşulýan wektorlarynyň tapawudyna deňdir. (d-surat). C wektor moduly uly bolan wektoryň ugry boýunça ugrukdyrylandyrlyýar.


text:
George F.Kennan adyndaky gözleg talyp haky (ABŞ)
Kennan instituty George F.Kennan adyndaky gözleg talyp hakyna arzany tabşyrmagyň möhletini 30-njy sentýabra çenli uzaltdy.
Bäsleşigiň ýeňijileri üç aýlap Waşington şäherinde gözleg taslamalarynda işlemäge mümkinçilik alarlar. Aýratyn dalaşgärleriň we köpçülikleýin tabşyrylýan arzalar kabul edilýär. Bütindünýä boýunça ähli raýatlar arzalaryny tabşyryp bilerler. Talyp hakynyň mukdary aýda 4000 dollar.
Gözleg tejribesiniň senelerine we görnüşine koronawirus ýagdaýyna baglylykda üýtgeşmeler bolup biljekdigini ýadyňyzdan çykarmaň.
Gözleg toparynyň görnüşi.
Talyp hakyny gazanmak üçin dalaşgärler şahsy ýa-da bir toparyň bölegi hökmünde arzalaryny tabşyryp bilerler. Iki (ýa-da üç) adamdan ybarat bolan topardan arzany tabşyranda azyndan iki dürli ýurduň raýaty bolmaly. Bilelikdäki hyzmatdaşlygyň maksady dürli jemgyýet gatlaklardan bolan hünärmenleriň arasynda bilelikdäki gözleg taslamalaryny öňe sürmek. George F.Kennan toparyň gazananlary:
- syýasat bilen baglanyşykly neşirler üçin bilelikdäki resminamalary taýýarlarlar;
- Kolumbiýa okrugynda we halkara çärelerinde işe wekilçilik ederler;
- ýygnaklary geçirerler we Kolumbiýa okrugynyň syýasatçylary bilen pikir alyşarlar.
Arzany nädip tabşyrmalydygy barada görkezmeleri anketada tapyp bilersiňiz. Arzalar ekspert topary tarapyndan gözden geçiriler we netijeler adatça 6-8 hepdäniň dowamynda habar beriler. Başlangyç senesi Kennan institutynyň işgärleri bilen maslahatlaşyp kesgitlener.
Tabşyryş möhleti: 30-njy sentýabr.
Has giňişleýin maglumat üçin: https://www.wilsoncenter.org/opportunity/george-f-kennan-fellowship


text:
GETTY
Tesla kompanııasynyń atqarýshy dırektory Ilon Mask óziniń álemdegi 7-shi baı bolýyna Qytaıdyń qalaı kómekteskeni jaıynda aıtty.
Dúısenbide Tesla aksııalary 255 321 mıllıard dollarǵa jetip, Ilon Masktyń banktik shoty úlken ósimge ıe boldy. Onyń baılyǵy ınvestor jáne "Berkshire Hathaway" kompanııasynyń bas dırektory Ýorren Baffetten basyp ozdy.
Bloomberg Billionaires ındeksine sáıkes, SpaceX jáne PayPal kompanııalarynyń negizin qalaýshy Ilon Mask ótken juma kúni álemdegi jetinshi baı adam boldy. Bloomberg News aqparatynsha, Tesla aksııasynyń 10,8% ósýine baılanysty onyń baılyǵy 6,07 mlrd. dollarǵa ósken.
О́tken aptada Mask kompanııa tolyqtaı avtonomdy kólikterdi jasap shyǵýa "óte jaqyn" dep málimdedi. "5-inshi deńgeı" dep atalatyn kólikter júrgizýshisiz júre alady.
Beısenbi kúni "Shanhaı dúnıejúzilik jasandy ıntellekt konferensııanyń" ashylýynda sóılegen sózinde Mask kompanııanyń bolashaǵy týraly optımısti kózqarasyn jetkizdi.
– Men 5-inshi deńgeıdiń nemese tolyqtaı ózdiginen júretin (kólikter) bolatynyna óte senimdimin jáne meniń oıymsha, bul óte tez júzege asyrylady,– dedi ol.
Mask sonymen qatar qytaılyq tutynýshylar úshin "Model 3 sedandaryn" shyǵaratyn Tesla-nyń Shanhai Gigafactory-ynyń kúsh-jigerin joǵary baǵalady.
– Men Qytaıda aqyldy jáne eńbekqor adamdardyń qanshama kóptigine jáne olardyń pozıtıvti qýatqa ıe ekenine tań qalamyn...Adamdar bolashaqqa shyn júrekten qushtar,–dedi mıllıarder.
Bloomberg aqparatynyń jazýynsha, Tesla kompanııasy elektromobılder áleminde ústemdik etkisi kelse, Qytaıda tabysqa jetýi kerek.
– Tesla avtokólik shyǵaratyn óndiristik qondyrǵyǵa Qytaıda birinshi bolyp ıe boldy. Bul óte keremet. Biz buǵan múmkindik bergen Qytaı úkimetine óte rızamyz. Bul óte mańyzdy nárse,– deıdi Ilon Mask.
Qytaı bıligi onyń kompanııasyna qoldaý jasap, kóptegen sýbsıdııalar jáne jeńildikpen nesıeler berip otyrǵan. Mysaly, zaýyttyń salynatyn orny úshin Tesla Shanhaıdaǵy 86 gektar jerdiń 50 jyldyq jaldaý jeńildigin jeńip alǵan. Oǵan qosa 973 mıllıon qytaı ıýandyq kapıtal jergilikti bankterden keletin bolǵan. 2019 jyly Tesla-nyń Shanhaıdaǵy fabrıkasy úshin Qytaı bankteri taǵy 1,4 mlrd. dollar nesıe bergen. 2020 jyly da kompanııanyń qytaılyq sýbsıdııany kózdep otyrǵany habarlandy.
Tesla aksııalary ótken jyly 500 paıyzǵa artqan, sebebi kompanııanyń "Model 3" sedanynyń satylymy ulǵaıǵan. Al, bul modeldiń satylymy Qytaıda da aı saıyn eselep artqan. Osyǵan baılanysty Ilon Mask Qytaıda zaýyt ashylǵannan keıin, kóliktiń ózindik quny arzandaýmen qosa, qytaılyq tutynýshylarǵa qoljetimdi bolyp, kompanııanyń óndirisi eselep artatynyn málimdedi.
Ilon Mask QHR úkimetiniń ǵana emes, Qytaı halqynyń da qoldaýyna ıe bolyp, onyń mıllıondaǵan qytaılyq fanattary qalyptasqan. Mask Tesla kórmesinde olar úshin sahnada bılep te bergen.
Kompanııa naryqtyq kapıtalızasııasy boıynsha aldyńǵy qatarly Toyota Motors avtomobılderin basyp ozyp, qazir eń joǵary baǵalanǵan avtokólik óndirýshisi bolyp sanalady.
Ilon Masktyń kelisim-sharttarynda onyń kompanııadan jalaqy almaıtyny kórsetilgen.
Alaıda, kompanııa birqatar maqsattarǵa qol jetkizse, ol aksııalardyń artyq tólemderin alady.
Ol sonymen birge óziniń SpaceX aeroǵaryshtyq kompanııasyn damytýmen aınalysady. Básekelesi Djeff Bezos sııaqty ǵaryshty baǵyndyrýdy maqsat etken. Biraq, Ilon Mask álemniń birinshi baıy bolǵan Djeff Bezosty "monopolııst" dep atap, onyń kompanııasyn bólshekteý kerektigin málimdegen.
Mask ǵarysh kompanııasyna óz baılyǵynan 37 mıllıard dollar ınvestısııa salyp, 30 mamyrda SpaceX kompanııasy eki ǵaryshkerdi Halyqaralyq ǵarysh stansııasyna jibergen. Ol kún "Amerıkalyq ǵaryshtyq baǵdarlamanyń jańa dáýiri bastalǵan kún" dep sıpattalǵan sebebi, NASA ǵaryshkerleri AQSh topyraǵynda 2011 jyldan beri ǵaryshqa ushpaǵan. 2011 jyldan bastap olar ǵaryshqa Baıqońyrdan ushyp kelgen. Ushyrylym sátti bolǵannan keıin, ǵarysh kemesiniń Qazaqstannan ótken sátiniń vıdeosyn jarııalaǵan bolatynbyz.
Avtormen onyń Facebook paraqshasy arqyly habarlasýǵa bolady.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir
Usynylǵandar


text:
EPA
Úndistanda 190 jolaýshy otyrǵan Air India Express ushaǵy Kerala shtatynyń áýejaıynda qulap, kem degende 18 adam qaza tapty.
"Dýbaıdan kele jatqan Boeing 737 ushaǵy jańbyrda ushyp-qoný jolynan shyǵyp ketti jáne Kalıkýt áýejaıyna qonǵannan keıin jaryldy" dep habarlady avıasııa qyzmetkerleri.
Úndistan premer-mınıstri Narendra Modı "ushaq apatyna baılanysty qaıǵyratynyn" jetkizdi.
Aqparatqa sáıkes, apat bolǵan jerde qutqarý jumystary aıaqtaldy jáne aman qalýshylar Kalıkýt pen Malappýramdaǵy aýrýhanalarǵa jetkizildi.
"Ondaǵan adam jaraqat aldy, olardyń 156-sy aýyr jaralanǵan" dep habarlaıdy sheneýnikter.
Air India Express eki ushqyshtyń da qaza tapqanyn habarlady.
– Oqıǵa nóserdiń saldarynan jáne nashar kórýden boldy. Bul óte joıqyn apat, –dep málimdedi úkimettiń josparlaý komıssııasynyń jetekshisi Amıtabh Kant.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir
Usynylǵandar


text:
2020-nji ýylyň 25-nji dekabrynda Gazagystan Respublikasynyň “Казахстан темир жолы” milli kompaniýasy bilen wideoaragatnaşyk arkaly duşuşyk geçirildi.
Duşuşygyň başyny "Türkmendemirýollary" agentliginiň başlygy açdy we ol Türkmenistanyň ulag pudagynda alnyp barylýan özgertmeleri, Türkmenistanda gurlan ulag infrastrukturasy, 2018-nji ýylda açylan we ähli görnüşli ýükleri kabul edip bilýän halkara deňiz porty, serhetdäki Etrek beketinde geçiş nokadyny döretmek mümkinçiligi barada çykyş etdi.
Ondan soň, “Казахстан темир жолы - milli kompaniýasy” paýdarlar jemgyýetiniň logistika boýunça başlygynyň orunbasary Pawel Wladimirowiç Sokolowa söz berildi. Ol “Казахстан темир жолы” milli kompaniýasy” paýdarlar jemgyýetiniň ýolbaşçysyndan türkmen demirýolçularyna salam aýtdy, hem-de Gazagystanyň demir ýolunda alnyp barylýan işler barada gysgaça beýan etdi. Öz çykyşynda Pawel Sokolow bütin dünýäde ýaýran ýiti öýken sowuklama pandemiýasy bilen bagly girizilen çäklendirmeler sebäpli, demir ýol pudagynda halkara üstaşyr daşalýan ýükleriň möçberiniň artandygy we Hytaý Halk Respublikasy tarapyndan Gazagystanyň üsti bilen Ýewropa ýurtlaryna barýan ýük gatnawlarynyň möçberini has-da artdyrmak we ýük daşaýjylary çekmek üçin nyrhlarynyň peseldilmegi barada aýtdy.
Taraplar ägirt uly ähmiýete eýe bolan Gazagystan-Türkmenistan-Eýran (KTI) demir ýol ugruny ara alyp maslahatlaşdylar. Ýagny olar Halkara ugur boýunça ýük daşamaklarynyň möçberini artdyrmak üçin ulag infrastrukturasynyň we demir ýol edaralary tarapyndan ýerine ýetirilýän ýokary hilli hyzmatlaryň we şertleriň bardygyny bellediler.
"Türkmendemirýollary" agentliginiň başlygy Gazagystanyň we Türkmenistanyň üsti bilen Eýran Yslam Respublikasyna harytlar daşalandan soň, yzyna dolanýan köp sanly boş wagonlary Türkmenistanyň polipropilen, nebit önümleri we dokma önümleri bilen dolduryp, sebitiň döwletlerine eksport etmekde uly mümkinçilikleriniň bardygyny belledi. Şeýle hem Taraplar Owganystanda häzirki wagtda, türkmen demirýolçularynyň tagallalary bilen gurulýan we ýakyn gelejekde ulanyşa beriljek Akina-Andhoý demir ýol şahasynyň gurluşygynyň tamamlanyp barýandygyny aýtdy.
"Türkmendemirýollary" agentliginiň başlygy hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň alyp barýan halkara derejesindäki dünýä ähmiýetli daşary syýasy başlangyçlaryndan ugur alyp, goňşy döwletimiz bolan Owganystanyň ykdysadyýetini ýokarlandyrmak maksady bilen, diňe bir Gazagystan-Türkmenistan-Eýran (KTI) däl-de, eýsem köp ilatly ýer bolan Owganystanyň hem demir ýol pudagynda ýük gatnawlaryny ösdürmegiň möhümdigini aýtdy.
Duşuşygyň ahyrynda taraplar iki demir ýol edaralarynyň hünärmenleriniň arasynda nyrhlary peseltmek meselesine yzygiderli garajakdyklaryny bellediler.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp Merkezi aňtaw agentliginiň (CIA) müdiri Mike Pompeonyň Demirgazyk Koreýanyň lideri Kim Jong Un bilen geçen hepdede duşuşandygyny tassyklady we gepleşikleriň Demirgazyk Koreýada bolandygyny aýtdy.
Munuň öňüsyrasynda media serişdeleri, Trampyň Merkezi aňtaw agentliginiň (CIA) müdiri Mike Pompeo Demirgazyk Koreýanyň lideri Kim Jong Un bilen duşuşmagy we Trampyň hem Kimiň arasynda awtoritar Phenýanyň ýadro programmasy boýunça gepleşikleri ýola goýmagy tabşyrandygyny mälim edipdi.
Pompeonyň we Kimiň arasynda duşuşygyň geçiriljegi barada 17-nji aprelde ilkinji bolup, “Waşington post” gazeti ýazdy. Maglumatda olaryň Pompeonyň Demirgazyk Koreýa eden gizlin saparynyň dowamynda duşuşandygy habar berildi.
Reuters we “ New York Times” neşrleri öz maglumatlarynda Pompeonyň we Kimiň duşuşygyny tassykladylar we munuň iki ýurduň ýokary derejeli resmileriniň arasynda 2000-nji ýyladan bäri ilkinji gezek duşuşyk bolandygyny habar berdi.


text:
Oba hojalyk ekinleriniň seleksiýasy we tohumçylygy 2019-njy ýylyň 17-nji iyulynda Ekerançylyk kafedrasynyň düzüminden aýrylyp, täze Oba hojalyk ekinleriniň seleksiýasy we tohumçylygy kafedrasy diýen ada eýe boldy. Şol ýyldan häzirki wagta çenli Oba hojalyk ekinleriniň seleksiýasy we tohumçylygy kafedrasy ady bilen hereket edýär.
Kafedranyň b.y.k., uly mugallym A.Çapaunyň hem-de mugallym A.Allanurowyň ýolbaşçylygynda “Dagetek toprak-howa şertlerinde ir ýetişýän, bol hasylly, süýüminiň çykymy we hili ýokary, kesellere durnukly gowaça sortlaryny döretmek” atly ylmy işi Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasynda hasaba alnyp, bu tema boýunça gowaçanyň TOHU-17 sorty döredilip, tema bounça ylmy-barlag işleri alnyp barylýar.
Kafedrada Oba hojalyk ekinleriniň seleksiýasy we tohumçylygy hünäri boýunça her ýylda 20 sany döwrebap hünärmenler taýýarlanylýar. Kafedranyň mugallymlary tarapyndan sanly tehnologiýalaryň bilim ulgamynda we oba hojalyk pudagynyň dürli ugurlarynda ähmiýetini we ösdürip ýetişdirmegiň kämil tehnologiýasyny öwretmek bilen baglanyşykly işleri alnyp barylýar.


text:
SQO-da sot hırýrg-dárigerge berilgen sógisti joıdy
PETROPAVL. QazAqparat – Soltústik Qazaqstan oblystyq sottyń azamattyq ister jónindegi alqasy medıtsınalyq mekeme basshysynyń orynbasary, hırýrg-dárigerdiń quqyǵyn qalpyna keltirdi, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Sot eńbek zańnamasy talaptaryna sáıkes, medıtsınalyq mekeme basshysynyń orynbasary, hırýrg-dárigerge memlekettik mekemeniń sógis jáne qatań sógis berý týraly buıryǵyn joıdy.
Sógis dárigerlik-keńestik komıssııa jumysyn qalaı bolsa solaı uıymdastyrǵany jáne eńbekke jaramsyzdyq paraǵyn ótip ketken kúnmen bergeni, reagentterdi ýaqtyly esepten shyǵarmaǵany, olardy esepten shyǵarý jýrnaldardyń joqtyǵy, qolda bar jabdyqty tıimsiz paıdalanǵany úshin berilgen. Al qatań sógis - qyzmettik tergeý júrgizý kezeńinde ekijúzdilik tanytqany úshin, jumys ornynda jumystan tys ýaqytta, basshylyqtyń ruqsatynsyz bógde adamdarmen bolǵany úshin berilgen.
Jumys berýshi qyzmettik tergep-tekserý júrgizip, nátıjesinde eńbekke jaramsyzdyq anyqtamalarynyń kimge ótken kúnmen berilgenin, kúmándi jáne anyq emes anyqtamalardyń tizbesin, nómirlerin, kúnderin anyqtaı almaǵan. Sógisti alyp tastaýǵa sondaı-aq, jumyskerdiń reagentterdi esepten shyǵarý jýrnaldaryn alýǵa ótinimderin jumys berýshiniń ózi oryndamaǵany, al dárigerlik-keńestik komıssııa móri erkin qoljetimdi bolǵany negiz boldy. Al reagentterdi esepten shyǵarý jáne qolda bar jabdyqty tıimsiz paıdalaný máselesin qyzmetker komıssııalyq taldaýda aıtqan, biraq oǵan qulaq aspaǵan.
Jaýap berýshi talapkerdi qyzmettik tergeý júrgizý kezeńinde kórsetken ekijúzdiligi úshin tártiptik jaýapkershilikke tartty, biraq jumys berýshiniń aktilerinde mundaı laýazymdyq mindet belgilenbegen. Sondaı-aq jaýapkershilikke tartý tártibi buzylǵan, joǵary turǵan salalyq kásipodaqtyń pikiri joq. Sol sebepti qatań sógis berý buıryǵy da kúshin joıdy.
Sot sheshimin alqa ózgerissiz qaldyrdy, jumys berýshiniń apellıatsııalyq shaǵymy da ózgerissiz qaldy.