text:
25 Maýsym, 2020 Suhbat
Qasym-Jomart Toqaev: Qazaq halqynyń taǵdyry tarıh tarazysynda tur
Qazaqstan prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń "Ana tili" gazetiniń bas redaktory Janarbek Áshimjanǵa bergen suhbaty.
Sýret "Ana tili" gazetiniń saıtynan alyndy
– Qurmetti Qasym-Jomart Kemeluly, búginde búkil álemdi alańdatyp otyrǵan indet, ókinishke qaraı, bizdiń elimizge de ońaı tıgen joq. Pandemııa alǵash bastalǵannan-aq, О́zińizdiń basshylyǵyńyzben memleket kóptegen áleýmettik-ekonomıkalyq is-sharalardy qolǵa aldy. Odan jalpy jurt habardar. Elimizde jarııalanǵan tótenshe jaǵdaı eki aıǵa jýyq merzimge sozyldy. Karantın sharalary áli de jalǵasyp keledi.
Jalpy sońǵy kezde karantın sharalaryna qaramastan elimizde indet tez taralýda. Qazirdiń ózinde dert juqtyrǵandar sany 20 myńǵa jýyqtady. Júzden asa adam osy naýqastan qaıtys boldy. Jurt kádimgideı úreı qushaǵynda qaldy. Bul indet túrli deńgeıdegi bılik ókilderin de aınalyp ótken joq. El arasynda «Úkimet indettiń taralýyn baqylaýdan shyǵaryp aldy, sondyqtan aýrýhanalarda oryn jetispeıdi» degen sekildi áńgimeler de az emes. Dúrlikken jurtqa qandaı basý aıtasyz? Rasynda da, osy indettiń taralýyna qarsy kúreste jeńilip jatqan joqpyz ba?
– Shynynda da, bul indet bizdiń ǵana emes, jalpy álemdegi adamzattyń bet-beınesin, turmys-tirshiligin ózgertti. Aýyr derttiń aldynda damyǵan memleketterdiń ózderi dármensiz bolyp otyr. Oǵan bárimiz kýámiz. Ozyq dep júrgen Eýropa elderi, azýyn aıǵa bilegen AQSh, Azııa alyptary – Qytaı, Japonııa, Ońtústik Koreıa, taǵy basqa da elder tyǵyryqqa tirelgendeı.
Al qazir, «biz osy indetpen kúreste jeńilip jatyrmyz nemese Úkimet ahýaldy baqylaýdan shyǵaryp aldy» deýge bolmaıdy. О́zderińizge málim, Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalarynda juqpaly aýrýlarǵa arnalǵan úsh aýrýhana jedel salyndy. Basqa óńirlerdegi aýrýhanalar kerek-jaraqpen jabdyqtaldy. Naýqastardy emdeýge dárigerlerimizdiń biliktiligi jetedi. Qazir, aq halatty abzal jandar kúndiz-túni osy indetpen kúrestiń aldyńǵy shebinde júr. Memleket tarapynan qajetti qarajat bólindi.
Bir nárseni aıta keteıin, bıliktegiler de – ózderińiz sekildi et pen súıekten jaralǵan adamdar. Laýazymdy qyzmetkerler jumys babyna baılanysty birqatar azamattarmen kezdesýi kerek, sondyqtan el ishindegi issaparlarǵa shyǵady. Sondaı jaǵdaıda keseldi juqtyryp alýy múmkin. Iá, olar da aýyrady, naýqasynan emdeledi. Bılikte júrgenderdiń arasynan 15 shaqty adam osy dertke shaldyqty. Al qazirgi statıstıka boıynsha, vırýs juqtyrǵandar sany 20 myńǵa jýyqtady. Iаǵnı olardyń kópshiligi – qarapaıym halyq. Bul jerdegi másele kimniń qalaı juqtyryp alǵanynda emes. Sol azamattarymyzdyń aýrýyn asqyndyryp almaı, tezirek jazylyp shyǵýyna jaǵdaı jasaý qajet. Aýrýǵa shaldyqqandardy sheneýnik nemese qarapaıym jurt dep bólip qaraýǵa bolmaıdy. Qazaq «Kemedeginiń jany bir» deıdi. Biz bir elde turyp, bir aýany jutyp, bir qoǵamda ómir súrip jatqannan keıin eshkim de bul aýrýdan ózin tolyqtaı qorǵaı almaıdy. Bir planetany meken etken soń ózge eldegi dert bizge kelmeıdi dep beıqam otyra almaımyz. Pandemııa shekaraǵa qaramaıdy. Saqtansaq qana ózimizdi, jaqyndarymyzdy aýrýdan aýlaqtata alamyz. Sondyqtan el azamattaryn karantın rejımin qatań saqtap, tazalyqqa muqııat bolýǵa shaqyramyn. Bul – ótpeli qıyndyq, ýaqytsha synaq. Biz osy indetten jáne ekonomıkalyq daǵdarystan keıin qalaı damımyz, ne isteýimiz kerek degen máselege basa mán bergenimiz jón.
– Iá, qoǵam ornynda turmaıdy, damýy kerek. Oraıy kelgende qordalanyp qalǵan, keleshekte qalaı bolady dep halyq jaýabyn kútip júrgen birqatar qadaý-qadaý máseleler jaıly sóz qozǵasaq. Qazaqstan halqyna arnaǵan alǵashqy Joldaýyńyzda qazaq tiliniń qoldanys aýqymyn keńeıtý máselesine erekshe toqtalǵan edińiz. О́zińiz bilesiz, bıyl jaryq kórgenine 30 jyl tolǵan «Ana tili» ult basylymy da tuńǵysh sanynan bastap týǵan tildiń bary men joǵyn túgendep keledi. Memlekettik tilimiz ultaralyq qatynas tiline aınalýy úshin qandaı qadamdar jasalýy kerek dep esepteısiz?
– «Ana tili» gazeti – qazaq tiliniń qoǵamdaǵy mán-mańyzyn arttyrý, onyń kókjıegin keńeıtý máselesin udaıy qozǵap júr. Bul basylym árdaıym ulttyq múddege berik bolyp, tilimizge janashyrlyq tanytyp keledi. Osyndaı eleýli eńbekterińiz úshin basylymda jumys isteıtin jýrnalısterge, únemi oı-talqyǵa atsalysyp júrgen jazýshylar men ǵalymdarǵa shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin.
Osy otyz jyl ishinde qazaq tilin damytýǵa qatysty eshteńe istelgen joq deýge bolmaıdy. Týǵan tilimizdiń qoldaný aıasyn keńeıtý úshin kóp jumys atqaryldy. Oǵan daý joq. Muny syrt kóz synshylar da aıtyp júr. Biraq olardyń keıbiri mundaı úrdiske asa qýana qoımaıdy. О́ıtkeni endi qazaq tiliniń damýyn tejep, el ishinde keń óris alýyn toqtatý múmkin emes ekenin sezedi.
Qazaq tiliniń jaǵdaıy týraly aıtqanda, memleketimizdiń negizin qalaǵan, Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń aıyryqsha eńbegin atap ótýge tıispiz. Ol elimizde memleket quraýshy ulttyń sany edáýir az bolǵanyna qaramastan Qazaqstannyń Táýelsizdigin jarııalady. Sondaı aýmaly-tókpeli kezeńniń ózinde Nursultan Ábishulynyń tikeleı yqpal etýimen Parlament qazaq tilin memlekettik til dep jarııalady.
Shyndyǵynda, tildik problemanyń úlken saıası máni men mańyzy bar. Til máselesine beı-jaı qarap, nemquraıdylyq tanytatyn bolsaq, memlekettigimiz ben ulttyq qaýipsizdigimizge qater tóndirip alýymyz múmkin. Buǵan Ýkraınany mysalǵa keltirsek te jetkilikti dep oılaımyn. Memlekettik tildi damytý isinde qyzbalyqqa salynyp, onyń qoldaný aıasyn kúshpen keńeıtýge umtylýdyń keri áseri bolary anyq. О́ıtkeni onyń sońy ultaralyq arazdyqqa deıin jetýi múmkin. Sonymen qatar bul turǵyda geosaıası jaǵdaıdy da nazardan tys qaldyrmaýymyz kerek. Ásirese Reseımen aradaǵy shekaramyzdyń álemdegi eń uzyn shekara ekenin de áste esten shyǵarmaǵan jón. Geografııa – geosaıasattyń mańyzdy faktorynyń biri.
Biraq bul memlekettik tilge qatysty jumystardy toqtatyp qoıý kerek degendi bildirmeıdi. Qaıta ony yń-shyńsyz, aıǵaılamaı, qyzbalyqqa salynbaı, biraq tabandy túrde jalǵastyra berý qajet. Bul oraıda О́zbekstannyń tájirıbesin mysalǵa keltirýge bolady. Olar ózderine tán jaıly minezine salyp, urandatyp-shýlatpaı-aq, qajet kezinde orys tiline de júgine otyryp, til máselesin tolyq sheship aldy. Meniń tańǵalatynym, О́zbekstannyń memlekettik organdarynda áli kúnge deıin orys tili qoldanylady. Tipti olardyń tutas tarıhynda da osylaı bolǵan. О́zbekter qoǵamdyq qatynastardy saıasılandyrmaı, eńbek pen saýdaǵa basymdyq berip, HH ǵasyrdyń bas kezindegi az ǵana halyqtan qazir Ortalyq Azııadaǵy eń úlken ultqa aınaldy. Sondyqtan uly Abaıdyń ózbek halqyna qatysty aıtqan parasatty oı-pikiri qazirgi tehnologııa ǵasyrynda da óziniń ózektiligin joǵaltpaǵanyn baıqaımyz. О́zbekter saıasatqa qumar emes, olar eńbek etkendi quptaıdy. Bul el kóshede urandatyp sherýge shyǵyp júrgen joq. Qaıta jasampazdyqqa jeteleıtin eńbekpen aınalysyp jatyr.
Tarıhtan sabaq ala otyryp, biz tehnologııa men robottar basty ról atqaratyn jańa dáýirdegi qazaq halqynyń ıgilikti ómiri jaıynda oılanýymyz kerek. Álem túpkilikti ózgeristerdiń aldynda tur. Sol sebepti este joq eski zamandy ańsamaı, lıngvıstıkalyq mádenıettiń aınalasyn shıyrlaı bermeı, tarıhymyzdy da dáriptep, salt-dástúrimizdi saqtaı otyryp, alǵa umtylýymyz qajet. Bizdiń memlekettik tildiń jaǵdaıyn qaıta-qaıta kóterip, onyń múshkil hali týraly aıta bergenimizge ózge elder, ásirese Ortalyq Azııadaǵy memleketter túsinbeı, tańdanyspen qaraıdy. Qazir – naǵyz az sóılep, kóp is tyndyratyn shaq. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda biz ózimizdi halyqaralyq qoǵamdastyqtyń aldynda kemshin ult retinde kórsetemiz. Al endi ne isteý kerek?
Birinshiden, qazaq tilinde sóıleý maqtanysh bolýy úshin qoǵamda oǵan degen qajettilikti arttyrǵan jón. Memlekettik qyzmetke, onyń ishinde, halyqpen tyǵyz jumys isteıtin laýazymǵa taǵaıyndaý kezinde kásibı biliktiligine qosa, qazaq tilin jaqsy biletin azamattarǵa basymdyq berý kerek. Parlamentte nemese baspasóz máslıhattarynda memlekettik tilde sóılep, pikir almasa almaıtyn memlekettik qyzmetker uǵymy, eń aldymen, qazaq azamattarynyń arasynda – anahronızmge aınalýǵa tıis.
Ekinshiden, biz qazaq tilin jaqsy biletin ózge ult ókilderin qoldaýymyz kerek. Olardy Parlamentke, ókiletti organdarǵa saılap, memlekettik qyzmet júıesindegi joǵary laýazymdarǵa taǵaıyndap, memlekettik nagradalarmen marapattap otyrǵanymyz durys. Mundaı azamattar qazaq tiliniń deńgeıin ultaralyq qoldanys dárejesine kóterýge kómektesedi.
Úshinshiden, qazaq tilin qoldaný barysynda fonetıkalyq jáne orfografııalyq qateler jiberip alatyn otandastarymyzǵa túsinistikpen qarap, toleranttylyq tanytýymyz kerek. Mundaı azamattar jastarymyzdyń arasynda da az emes. Olardyń talpynysyn mazaq etpeı, qaıta qoldaı túskenimiz jón.
Tórtinshiden, televızııalyq jáne radıo habarlarynyń sapasyn arttyrý qajet. Bul aqparat ónimderi Reseı baǵdarlamalarynyń kóshirmesine emes, qaıta qoǵamdyq oıdyń qaınar kózine aınalýǵa tıis. Arzan oıyn-kúlkiden góri, ulttyq ıdeıaǵa qyzmet etetin topyraǵymyzdan tamyr alǵan tól baǵdarlamalardy molaıtý qajet.
Menińshe, Ortalyq Azııadaǵy kórshilerimizdiń tájirıbesi bizge paıdaly ári úlgi bolarlyqtaı. Qazaq tiliniń mártebesin arttyrý jolynda kınematografııanyń da alar orny erekshe. Bizge tarıhı oqıǵalardy dáripteıtin, qazirgi qoǵamdy da beıneleıtin sapaly dúnıeler kerek. Qyrǵyz kınogerleri «Qurmanjan datqa» degen mándi, maǵynaly, kóz qýantyp, kóńil tolatyn fılm túsirdi. Soǵan bar-joǵy 1,5 mıllıon dollar jumsaǵan. Al bizdiń kınematografıster budan áldeqaıda kóp suraıdy. Al túsirgen dúnıeleriniń sapasy árdaıym kóńilden shyǵa bermeıdi. О́kinishke qaraı, búginde bizdiń kınogerler de aýyzbirshilik tanyta almaı otyr. Bul – shyǵarmashylyqty turalatatyn jaǵdaı.
Árıne, aýyzdy qý shóppen súrte berýge bolmaıdy. Meni elimizdegi blogosferanyń qazaq tiline qaraı yńǵaılanyp kele jatqany qýantady. Deı turǵanmen, biz ásireultshyldyq pen radıkalızmge boı aldyrmaýyz qajet. Sondaı-aq qazaq tilin damytamyz dep orys tiliniń mártebesin shektemeýimiz kerek. Joǵaryda aıtqanymdaı, til máselesiniń astarynda úlken saıasat bar. Sondyqtan bul turǵyda asyǵystyq pen jalań urandatý memlekettigimizge kesirin tıgizýi múmkin. Jalpy alǵanda, joǵary oqý oryndarynda naqty ǵylymdardy orys tilinde oqyta bergen jón. Osy rette bizge Malaızııanyń tájirıbesi úlgi bola alady. Bul el alǵashqyda aǵylshyn tilinen bas tartyp, keıinnen oılana kele, ony joǵary oqý oryndarynda jáne dıplomatııalyq qarym-qatynastyń quraly retinde qaldyrdy. Bizdiń óskeleń urpaq qazaq tilimen qatar, orys tilin de erkin meńgerýi kerek.
Bul – ýaqyt talaby. Mektepterdiń bastaýysh synyptarynda qazaq tiline basymdyq berilgeni durys. Orys tilin de oqytý kerek. Al aǵylshyn tilin 5-6 synyptardan bastap mektep baǵdarlamasyna engizgen abzal.
Qazir demografııalyq ahýaldyń ózi qazaq tiliniń upaıyn túgendeý baǵytyna qaraı damyp keledi. Iаǵnı biz alǵa qoıǵan maqsatymyzǵa mindetti túrde jetemiz. Mundaı astary qalyń, el taǵdyryn sheshetin irgeli iste asyǵystyqqa jol bermeý kerek. Qaıta árbir áreketimizdi aqylǵa salyp, moınymyzdaǵy tarıhı jaýapkershilikti barynsha sezine otyryp jumys istegenimiz durys. Osyndaı órkenıetti qadamdardyń nátıjesinde ǵana qazaq tili ǵylym tiline aınalady.
"Bárimizdi, ásirese jastardy «Ary qaraı qalaı ómir súremiz?» degen saýal mazalaıdy. Osyndaı sátte bizdiń kózqarasymyz, bolmysymyz, osy biz ómir súrip jatqan jańa zamannyń talabyna saı bolýy kerek. Iаǵnı tarıhı turǵydan jańartylǵan qundylyqtarǵa bet burýǵa tıispiz. Bizge qazirgi zamannyń syn-qaterlerine tótep beretin aqyl-oı tujyrymy qajet. Joǵary zamanaýı tehnologııa, robottar, jasandy ıntellekt dáýirinde aqyl-keńes túsinigi erekshe mańyzdy bolmaq.
Jańa zamanda ar, namys, uıat sııaqty adamı qasıetterge qajettilik bola ma? Meniń oıymsha, bul – zııaly qaýym ókilderi talqylaıtyn aýqymdy fılosofııalyq másele. Úlgi-ónege, ulttyq qundylyqtar bolmasa, mashınalar men robottar áleminde jutylyp ketetinimiz sózsiz. Bizdiń uly aqyn-jazýshylarymyzdyń shyǵarmalary da mańyzyn joǵaltady.
Árıne, mundaı jaǵdaıdyń múlde bolmaǵany jaqsy. Sondyqtan zııaly qaýym ókilderi bolashaq ómir týraly máseleni qazirden oı tarazysyna sala berýge tıis".
– «Eńbekpen tapqan nan tátti» deıtin ata-babamyzdan kele jatqan támsil bar. Kúni keshegi úlkenderdiń áńgimesinen de eńbekke, eńbek adamyna degen erekshe qurmetti baıqaıtynbyz. Qazir eldiń eńbekke etene aralasýy úshin Sizdiń tapsyrmańyzben Úkimet birqatar baǵdarlamalardy qolǵa alyp, laıyqty deńgeıde júzege asyryp otyr. El men jerdi eńbekpen kórkeıtý úshin qandaı jańa qadamdar men jobalar jasalýy kerek?
– Álem jurtshylyǵy qazaq halqyn kóńili darqan, ǵalamdyq qubylystardy óziniń qalyptasqan fılosofııalyq kózqarasy arqyly qabyldaı alatyn ult retinde tanyp, biledi. Shydamdylyq pen janashyrlyq – qanymyzda bar qasıet. Osynaý Uly dalaǵa eń alǵash tabany tıgen saıahatshylar aldymen bizdiń osy erekshelikterimizdi basa aıtqan. Sonymen qatar biz Abaıdyń óshpes týyndysy – «Qara sózderde» aıtylǵan óz kemshilikterimizdi de jaqsy bilemiz. Aıtpaqshy, osy arada Murat Áýezovtiń «Qara sózderge» «Ǵaqlııat» degen ekinshi ataý bereıik degen usynysyn qoldaıtynymdy aıta keteıin.
О́kinishke qaraı, keıbir jaǵdaıda bizdiń eńbekke baılanysty qarym-qatynasymyzǵa synı kózqaraspen qaraıtyndar az emes. Bul jaǵdaı meniń kóńilime qaıaý salady. Biz qoǵamnyń eńbekkerlerge degen kózqarasyn túpkilikti ózgertýimiz kerek. Árbir eńbek qurmetke laıyq bolýy qajet. Sondyqtan men «Halyq alǵysy» degen memlekettik nagrada taǵaıyndadym. Al eńbektegi tabysy úshin beriletin «Eńbek Dańqy» ordeniniń mártebesin kóterý jóninde sheshim qabyldadym.
Byltyr Aqordaǵa mekemeler men aýyldardaǵy qarapaıym jumysshylardy arnaıy shaqyryp, marapattadyq.
Biz osyndaı eńbek adamdaryna degen qurmetti arttyryp, el súısinip qaraıtyndaı jaǵdaı jasaýymyz qajet. Sol arqyly óskeleń urpaq qoǵamnyń qurmetine bólený úshin joǵary memlekettik laýazymdardy ıelenbeı-aq, óz isin tyńǵylyqty, muqııat atqarsa jetkilikti ekenin túsinýge tıis. Úkimet meniń tapsyrmam boıynsha Jumyspen qamtýdyń jol kartasyn ázirledi. Ony iske asyrý úshin shamamen 1 trıllıon teńgege deıin qarjy jumsalady. Jaqynda men Úkimettiń ýaqytsha jumys oryndaryn ashýǵa ǵana áýes bolyp, turaqty jumys oryndaryn kóptep ashýdy nazardan shyǵaryp alǵanyn synǵa aldym. Búginde bizdiń elde 2 mıllıonǵa jýyq adam ózin-ózi jumyspen qamtyp otyr. Jumyssyzdar sany da kóp.
Bul – óte kúrdeli áleýmettik másele. Ony shuǵyl sheshpese bolmaıdy. Eńbekke baýlý ıdeologııasy ataqty aqyn-jazýshylarymyzdyń shyǵarmashylyǵynda barynsha kórinis taýyp, aldyńǵy qatarda nasıhattalýy kerek dep sanaımyn. Qazir «Toıyń toıǵa ulassyn» dep ándetip, toı toılap júretin ýaqyt emes. Búgingideı tehnologııanyń zamanynda toı-tomalaqtyń áńgimesin aıtyp, bir-birin asyra maqtap, as iship, aıaq bosatqanǵa rıza keıipte júrý ádetinen arylý kerek. Tipti osyndaı qaýipti pandemııa kezinde keıbir azamattarymyz maǵan hat jazyp, toı ótkizýge múmkindik berý kerek dep talap qoıady. Memlekettiń ózi ólermendikpen ómir súretin kezge keldik. Sondyqtan eńbek etý – ómir súrý saltyna aınalyp, basty mindet sanalýǵa tıis. Toı qýalaıtyn emes, oı qýalaıtyn kezeńmen betpe-bet keldik. Bul dáýir – aqyl-oıdyń, ǵylym men bilimniń, eńbektiń dáýiri!
Shyn máninde, ozyq oıly zııaly qaýymnyń pikiri áleýmettik shıelenis kezinde mańyzdy ról atqarady. Adamdar aqyl-parasaty arqyly ishki túısigine qulaq asyp, ózine qajetti qorytyndy jasap, ótken isten sabaq alady. Ásirese bul ejelden kele jatqan dástúri bar bizdiń qoǵam úshin óte ózekti. Pandemııa kezinde memlekettik saıasatty júzege asyrýǵa qosqan eleýli úlesi úshin barsha zııaly qaýym ókilderine, onyń ishinde akademık Tóregeldi Sharmanovqa shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin. Sondaı-aq bizdiń belgili aqyn-jazýshylarymyz sońǵy kezdegi oqıǵalarǵa belsendirek aralasyp, jastarǵa ómirlik tájirıbesin úıretip, temirqazyq sekildi jol kórsete alady dep oılaımyn.
– Qazir álem ózgergen. Qalaı bolǵanda da jahandanýdyń kóshinen qalyp, esik-terezemizdi qymtap jaýyp tastap otyra almaımyz. Esik-terezemizdi tas búrkep, shekaramyzdy shegendep, qaqpamyzǵa som temir ilip qoıatyn tas dáýiri emes. Barmasaq, kelmesek – el jarylady, almasaq, bermesek – dem tarylady.
Memleketaralyq jaǵdaıdy jaqsy biletin maman retinde álemdik ulttar mozaıkasyna óz reńimizben, qazaqy bolmys-tabıǵatymyzben qosylý úshin qandaı qadamdar jasaý kerektigin naqtylap túsindirip berseńiz…
– Shynynda da, álem ózgerdi. Myzǵymastaı kóringen jahandaný úrdisi pandemııanyń áserinen kidiristep qaldy. Memleketter ózin-ózi oqshaýlaýǵa, «árkim óz kúnin ózi kórsin» qaǵıdatyna basa mán bere bastady. Halyqaralyq qatynastarda ultshyldyqqa bet burý úrdisi artyp kele jatqany baıqalady. Men muny 2008 jyly erterek boljap aıttym. Biraq ol kezde meniń tujyrymymdy saıasatkerler men ǵalymdar qoldamady. Tipti koronavırýsqa qarsy vaksına ázirleý isi de halyqaralyq yntymaqtastyqtan tys, «árkim ózi úshin» qaǵıdaty boıynsha júzege asyrylýda.
Álemde ózge balamasy joq Birikken Ulttar Uıymy óziniń atyna zaty saı biregeı halyqaralyq uıym retinde pandemııa kezinde asa belsendilik tanyta qoımady. Iri derjavalar arasynda teketires kúsheıip keledi. Aımaqtardaǵy qaqtyǵystar shıelenise tústi. Bul – óńirlik memleket retindegi Qazaqstan úshin qolaısyz úrdis.
Bizdiń ekonomıkamyz sanksııalyq soǵystar men saıası teketiresterden shyǵynǵa ushyraýda. Elimiz óziniń beıbitsúıgishtigi men óńirlik qaýipsizdikke syndarly úles qosýǵa ázirligin turaqty túrde kórsetip keledi. Elbasymyz ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalystyń kóshbasshysy ári jappaı qarýsyzdaný saıasatynyń naǵyz jaqtaýshysy retinde búkil álemge tanyldy.
Táýelsizdik jyldary bul baǵytty nyǵaıtý úshin kóp jumys atqaryldy. Eń bastysy – memlekettik shekaramyzdyń beriktigi! Qazaqstannyń Reseımen, Qytaımen jáne Ortalyq Azııa memleketterimen aradaǵy shekarasynyń zańdy túrde rásimdelip, belgilenýiniń, shyn máninde, tarıhı da, saıası da máni zor. Shekara máselesinde qujatty túrde ekijaqty kelisimniń bolmaýy qandaı aýyr ári aýqymdy zardaptar men qaıshylyqtarǵa ákeletinin kózimiz kórip otyr. Alystan da, jaqynnan da mysaldar az emes.
Qazaqstannyń halyqaralyq dıplomatııada beıbit álem týraly árdaıym ózindik túsinigi, ózine tán ereksheligi boldy. Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Nazarbaev kópvektorly, teńgerimdi syrtqy saıasatta Reseımen strategııalyq seriktestikti, yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa jáne óńirlik ıntegrasııaǵa basa mán berdi. Bul – durys tańdaý boldy. Degenmen, álemdegi ahýal bir ornynda turmaıdy, alpaýyt memleketterdiń geosaıası maqsaty ózgerýde. Osyndaı jaǵdaıda Qazaqstan birinshi kezekte óziniń ulttyq múddesin qorǵaýǵa mindetti. Sondyqtan men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń bıylǵy 19 mamyrda ótken sammıtinde ıntegrasııany Qazaqstannyń egemendigine nuqsan kelmeıtin jaǵdaıda ǵana qoldaıtynymyzdy ashyq aıttym.
Qazir «Toıyń toıǵa ulassyn» dep ándetip, toı toılap júretin ýaqyt emes. Búgingideı tehnologııanyń zamanynda toı-tomalaqtyń áńgimesin aıtyp, bir-birin asyra maqtap, as iship, aıaq bosatqanǵa rıza keıipte júrý ádetinen arylý kerek. Tipti osyndaı qaýipti pandemııa kezinde keıbir azamattarymyz maǵan hat jazyp, toı ótkizýge múmkindik berý kerek dep talap qoıady. Memlekettiń ózi ólermendikpen ómir súretin kezge keldik. Sondyqtan eńbek etý – ómir súrý saltyna aınalyp, basty mindet sanalýǵa tıis. Toı qýalaıtyn emes, oı qýalaıtyn kezeńmen betpe-bet keldik. Bul dáýir – aqyl-oıdyń, ǵylym men bilimniń, eńbektiń dáýiri!
– Qoǵamdyq tártip máselesi týraly saýaldy da aınalyp óte almaımyz. «Judyryq betke tıgenge deıin» demokratııa saqtalatyny belgili. Beıbit sherýlerge shyǵatyn azamattardyń jeke bas qaýipsizdigi men qoǵamdyq tártipti saqtaýy qalaı retteledi?
– Beıbit jıyndar men mıtıngterge qatysý – Qazaqstan azamattarynyń konstıtýsııalyq quqyǵy. Ata zańymyzdyń kepili retinde azamattardyń quqyǵyn tolyq qamtamasyz etý – meniń mindetim. Bul jóninde byltyrǵy Joldaýymda aıttym.
Parlament «Beıbit jıyndar týraly» jańa zań qabyldady. Qoǵamdyq saraptamadan ótken atalǵan zań – meniń oıymsha, elimizdegi demokratııany ilgeriletý úshin jasalǵan mańyzdy qadam. Endi beıbit jıyndardy ótkizý úshin ruqsat suramaı-aq, bes kún buryn jergilikti bılikke eskertse jetkilikti. Osyndaı jıyndardy ótkizý úshin birqatar arnaıy oryndar bólindi. Mıtıng uıymdastyrýshylardan qoǵamdyq tártip pen azamattardyń tynyshtyǵyn buzbaý talap etiledi. Sondaı-aq olar Konstıtýsııaǵa qaıshy keletin úndeýlermen shyqpaýy, ultaralyq jáne áleýmettik alaýyzdyq týǵyzbaýy qajet. Bul – qalypty jaǵdaı. Ásirese AQSh-ta jáne basqa da damyǵan elderde bolǵan sońǵy oqıǵalardy eskerý kerek.
Halyqaralyq quqyq qorǵaý uıymdarynan grant alatyn keıbir azamattarymyz qabyldanǵan zańdy negizsiz synaıdy. Olardyń pikirinshe, Qazaqstanda «Mıtıngke qashan shyǵamyn? Kimmen shyǵamyn jáne qaı jerde ótkizemin? Iаǵnı ózim bilem» degen júgensizdik qaǵıdaty bolýy kerek eken. Ásirese solardyń mıtıngige shetel azamattary men kámeletke tolmaǵan balalardyń qatysýyn talap etýin shekten shyqqandyq dep sanaımyn. Olardyń oıy belgili. Ondaı adamdarǵa tynyshtyq pen turaqtylyq qajet emes. Al biz qarqyndy damyǵan, tatýlyǵy jarasqan Táýelsiz Qazaqstandy saqtaýymyz kerek. Halyq eń aldymen el irgesiniń beriktigin tereń jaýapkershilikpen sezinýi kerek. Sonymen qatar memleket óz azamattarynyń zańdy talaptaryna qulaq asýǵa, qarjylyq jáne quqyqtyq múmkindikter aıasynda olarǵa járdem berýge mindetti.
Jastar úshin áleýmettik lıft ornyqtyrý kerek. Memlekettik basqarý isindegi jáne ıdeologııa salasyndaǵy qatelikterdi der kezinde túzetken jón. Eger jumys osylaı júretin bolsa, sózsiz ádildik ornaıdy. Men muny saılaý aldyndaǵy baǵdarlamamda aıtqan bolatynmyn. Sonda mıtıngtiń de qajeti bolmaı qalady.
Sońǵy kezderi elimizde «mıtıngshildik» beleń alýda. Kóbinese azamattarymyz syrttaǵy bireýlerdiń arandatýshylyq urandaryna erip júr. Bul – aımaqtyq básekelestik kúsheıip kele jatqan halyqaralyq arenada Qazaqstandy yńǵaısyz jaǵdaıǵa qaldyryp otyr.
Qazaqstan men О́zbekstan – Ortalyq Azııadaǵy eń iri memleketter. Eki el arasynda keń aýqymdy yntymaqtastyq artyp keledi. Bul jerde ekonomıkalyq básekelestiktiń de bolatynyn joqqa shyǵarmaımyz. Osy jaǵdaılardy árqashan este ustaý kerek. Qazaqstan óziniń kóshbasshylyq pozısııasyn saqtap qalýǵa mindetti. Ol úshin elimizde turaqtylyq bolýǵa tıis. Eger ishki mádenıetimizge salsaq, ol turaqtylyqty kúshtik qurylymdar emes, birinshi kezekte halyqtyń ózi qamtamasyz etýi qajet.
Biraq bul memlekettik tilge qatysty jumystardy toqtatyp qoıý kerek degendi bildirmeıdi. Qaıta ony yń-shyńsyz, aıǵaılamaı, qyzbalyqqa salynbaı, biraq tabandy túrde jalǵastyra berý qajet. Bul oraıda О́zbekstannyń tájirıbesin mysalǵa keltirýge bolady. Olar ózderine tán jaıly minezine salyp, urandatyp-shýlatpaı-aq, qajet kezinde orys tiline de júgine otyryp, til máselesin tolyq sheship aldy. Meniń tańǵalatynym, О́zbekstannyń memlekettik organdarynda áli kúnge deıin orys tili qoldanylady. Tipti olardyń tutas tarıhynda da osylaı bolǵan. О́zbekter qoǵamdyq qatynastardy saıasılandyrmaı, eńbek pen saýdaǵa basymdyq berip, HH ǵasyrdyń bas kezindegi az ǵana halyqtan qazir Ortalyq Azııadaǵy eń úlken ultqa aınaldy. Sondyqtan uly Abaıdyń ózbek halqyna qatysty aıtqan parasatty oı-pikiri qazirgi tehnologııa ǵasyrynda da óziniń ózektiligin joǵaltpaǵanyn baıqaımyz. О́zbekter saıasatqa qumar emes, olar eńbek etkendi quptaıdy. Bul el kóshede urandatyp sherýge shyǵyp júrgen joq. Qaıta jasampazdyqqa jeteleıtin eńbekpen aınalysyp jatyr.
– Pandemııa bolsyn, basqa da jaǵdaılar bolsyn, el eń aldymen zııalynyń sózine qulaq asyp, oıyn bilgisi keledi. Jalpy ult qıyn-qystaý kúnderde ǵana emes, óziniń búkil júrip ótetin jolynda passıonar tulǵalardyń sońynan eredi. Bul oraıda zııaly qaýym qazir óz rólin durys atqaryp otyr dep esepteısiz be? Búgingi tańda olardyń qoǵamdaǵy mindetin qalaı elep, eksheımiz?
– Shyn máninde, ozyq oıly zııaly qaýymnyń pikiri áleýmettik shıelenis kezinde mańyzdy ról atqarady. Adamdar aqyl-parasaty arqyly ishki túısigine qulaq asyp, ózine qajetti qorytyndy jasap, ótken isten sabaq alady. Ásirese bul ejelden kele jatqan dástúri bar bizdiń qoǵam úshin óte ózekti. Pandemııa kezinde memlekettik saıasatty júzege asyrýǵa qosqan eleýli úlesi úshin barsha zııaly qaýym ókilderine, onyń ishinde akademık Tóregeldi Sharmanovqa shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin. Sondaı-aq bizdiń belgili aqyn-jazýshylarymyz sońǵy kezdegi oqıǵalarǵa belsendirek aralasyp, jastarǵa ómirlik tájirıbesin úıretip, temirqazyq sekildi jol kórsete alady dep oılaımyn.
Qazir búkil dúnıejúzi pandemııa saldarymen kúresip jatyr. Álemdik ekonomıka kóz aldymyzda quldyrap, jurttyń ómir súrý salty ózgerdi jáne osy úrdister kún tártibindegi ózekti máselelerge aınaldy. Mine, osyndaı kezde jas urpaqqa bedeldi aqyl-oı ıeleriniń parasatty pikiri aýadaı qajet.
Bárimizdi, ásirese jastardy «Ary qaraı qalaı ómir súremiz?» degen saýal mazalaıdy. Osyndaı sátte bizdiń kózqarasymyz, bolmysymyz, osy biz ómir súrip jatqan jańa zamannyń talabyna saı bolýy kerek. Iаǵnı tarıhı turǵydan jańartylǵan qundylyqtarǵa bet burýǵa tıispiz. Bizge qazirgi zamannyń syn-qaterlerine tótep beretin aqyl-oı tujyrymy qajet. Joǵary zamanaýı tehnologııa, robottar, jasandy ıntellekt dáýirinde aqyl-keńes túsinigi erekshe mańyzdy bolmaq.
Jańa zamanda ar, namys, uıat sııaqty adamı qasıetterge qajettilik bola ma? Meniń oıymsha, bul – zııaly qaýym ókilderi talqylaıtyn aýqymdy fılosofııalyq másele. Úlgi-ónege, ulttyq qundylyqtar bolmasa, mashınalar men robottar áleminde jutylyp ketetinimiz sózsiz. Bizdiń uly aqyn-jazýshylarymyzdyń shyǵarmalary da mańyzyn joǵaltady.
Árıne, mundaı jaǵdaıdyń múlde bolmaǵany jaqsy. Sondyqtan zııaly qaýym ókilderi bolashaq ómir týraly máseleni qazirden oı tarazysyna sala berýge tıis.
– Qurmetti Qasym-Jomart Kemeluly! El basqarý asa zor jaýapkershilik júkteıdi. Bir jyl – kóp ýaqyt emes. Desek te, osy kezeńge saıası saraptama jasaǵan belgili saıasattanýshy Nurlan Seıdin myrza Siz basqarǵan merzim jóninde «Senim men synaqqa toly jyl boldy» dep tujyrymdapty. Osy oraıda kósh bastaǵan tulǵa retinde eldiń bolashaqqa degen senim-jigerine qandaı baǵa berer edińiz?
– Barshańyzǵa málim, Qazaqstan Prezıdenti qyzmetin atqarǵan bir jyl ońaı bolǵan joq. Atalǵan merzimdi asa kúrdeli synaqtardy eńsergen jyl dep aıtýǵa bolady. Degenmen, men halyqtyń qoldaýyn árdaıym sezindim. Bul maǵan kúsh-jiger berip, memleket basqarý isin tabysty júrgizýime yqpal etti. Jyl boıy saıası jáne ekonomıkalyq salalar boıynsha kóptegen reformalar júzege asyryldy. Bul saıasat aldaǵy kezeńderde de jalǵasa beredi. Elimizdi odan ári jańǵyrtýǵa, damytýǵa qatysty ıdeıalarym bar, ol ıdeıalardy halyq is júzinde sezingenin qalaımyn.
Biz memleket retinde de, ult retinde de bir orynda toqtap qalmaýymyz kerek. Ondaı jaǵdaıda el toqyraýǵa ushyraıdy. Onyń zardaby memlekettigimizge tıedi. Aýyr tıedi. Ashy da bolsa aıtaıyn, biz – qazaqtar, osynaý almaǵaıyp kúrdeli álemde, túptep kelgende, eshkimge sonshalyqty qajet emespiz. О́z memleketimizge ǵana qajetpiz. Osy bir qarapaıym qaǵıdany eshqashan esten shyǵarmaýymyz qajet. Álemdegi Qazaqstannyń jetistigin kóre almaıtyn, «mysyqtileý» saıasatkerler, tipti memleketter de bizden alystap ketken joq, mańaıymyzdan uzamaı, ár qadamymyzdy baǵyp otyr. Sondyqtan elimizdi órkendetý, kórkeıtý – tek qana óz qolymyzda. Bizdiń osyndaı syndarly sátte qatelesýge esh qaqymyz da, quqymyz da joq. Jáne memleket qurýshy ult retinde bul máseleni birinshi kezekte ózimiz tereń sezinýimiz qajet. О́ıtkeni qazaq halqynyń taǵdyry tarıh tarazysynda tur…
– Qurmetti Prezıdent myrza! Qoǵamdaǵy túrli saıası-áleýmettik, mádenı-rýhanı mańyzy bar máselelerge baılanysty arnaıy ýaqytyńyzdy bólip, Ult basylymyna suhbat bergenińiz úshin aıryqsha alǵys sezimimizdi bildiremiz. Táýelsiz Qazaqstannyń álemdik geosaıası keńistiktegi kóshi kólikti bolǵaı! Elimizdiń ishi daýdan, syrty jaýdan aman bolsyn!
Suhbattasqan
Janarbek ÁShIMJAN
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir
Usynylǵandar


c: text/html

text:
Qosh keldiń, aılardyń sultany!
Barlyq maqtaý men madaq Allaǵa tán. Ardaqty Paıǵambarymyz Muhammedke Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn!
Áýeli siz ben bizdi qasıetti Ramazanǵa aıdan aman, jyldan esen jetkizgen Jaratýshy Jabbar Iemizge shúkir aıtamyz. Alla Elshisiniń «Bizdi Ramazanǵa aman-esen jetkize gór» dep duǵa etýinde úlken mán bar.
Bereke aıy
Rasynda, Ramazan – bereke aıy. Bul aıda musylman balasynyń nıeti men amaly úılesip, jaqsylyqqa umtylady. Izgi ǵulamalardyń biri «Erejep – jelge, Shaǵban – bultqa, Ramazan jańbyrǵa uqsaıdy. Erejep aıynda dán egilmese, Shaǵbanda sýarylmasa, Ramazanda qandaı egin kútýge bolady» degen eken. Sol aıtpaqshy, Ramazan – rýhanı azyq jınaıtyn berekeli aı. Pende oraza kezinde ózinde bar nyǵmettiń berekesin sezinedi, qadirine jetedi.
Tań namazy aldynda sáresi ishýge turǵan adam ýaqyt pen rızyq-nesibeniń berekesine bólenedi. Paıǵambarymyz tańǵy ýaqytta bereke bar ekenin ósıet etken. Halyq danalyǵynda aıtylatyn «Erte turǵan erkektiń yrysy artyq, erte turǵan áıeldiń bir isi artyq» degen taǵylymdy tujyrym osydan qalsa kerek. Demek, tań – rızyq-nesibe men berekege bólenetin sát. «Sáresin ishińder! Rasynda, sáresinde bereke bar» degen hadıstiń máni osynda.
Taqýalyq aıy
Birde áıgili sahaba Ábý Huraıra (Alla oǵan razy bolsyn) taqýalyq týraly suraǵan kisilerge bylaı deıdi: «Sizder ómirlerińizde tikeni kóp jolmen júrip kórdińizder me?». Sonda qasyndaǵy adamdar: «Iá, óttik», – dep jaýap berdi. Ábý Huraıra (Alla oǵan razy bolsyn) taǵy da: «Olaı bolsa, sol jerden ótken kezde ne istedińizder?» – dep saýal qoıdy. Olar: «Tikenderden saqtanyp óttik», – dep jaýap berdi. Sonda sahaba: «Taqýalyq ta dál solaı, kúná men qatelikterden saqtaný», – dep túsindirip bergen eken.
Oraza qulshylyǵynyń máni de osynda. Aýyz bekitken adamnyń sanasynda «Osy isim orazamdy buzyp jibermeı me?» degen saýal árdaıym jańǵyryp turady. Tipti oraza ustaǵan jan bireýdi renjitip alýdan saqtanyp, saýaptan qur qalmaýǵa tyrysady.
Bylaı kúnde bireýdiń ádepsiz áreketiniń «qarymtasyn» berýge asyǵyp turatyn jan qasıetti Ramazan aıynda ózge adam daýys kóterip, shekten shyǵyp jatsa da «men oraza edim» dep máseleni taqýalyq jolmen sheshedi. Óıtkeni Ramazanda «men orazamyn» dep aıtý – súnnet amal, ıaǵnı Paıǵambar joly. Ardaqty Paıǵambarymyz bylaı ósıet etken: «Kimde-kim aýzy berik bolsa, jaman sóz sóılemesin. Daýys kóterip, aıqaı shyǵarmasyn. Bireý oǵan til tıgizse nemese onymen keriskisi kelse, oǵan: «Men orazamyn» desin».
Taqýalyq – arnaıy izdep, ýaqyt-sátin kútip jasaıtyn amal emes. Alladan qorqý, kúnádan saqtaný kúndelikti tirshiligimizde, jumysymyz ben otbasymyzda, kez kelgen qoǵamdyq ortada kórinis tabýy tıis. Al, oraza aıy – taqýalyqty tý etetin oraıly sát. Oraza kezinde taqýalyq tanyta almaǵan adam saýaptan qur qalady.
Asan qaıǵy babamyzdyń:
«Eregisip, uryspa.
Seniki jón bolsa,
Atyń shyqpas durysqa.
Atańnyń quny bolsa da,
Aldyńa kelip qalǵan soń,
Qol qýsyryp barǵan soń,
Asa kesh te qoıa ber,
Burynǵyny qýyspa», – dep jyrǵa qosýy tegin emes.
Quran aıy
Ramazan – qasıetti Quran túsken aı. Alla taǵala qasıetti Qurannyń «Baqara» súresiniń 185-aıatynda: «Ramazan aıy sondaı bir aı, ol aıda adam balasyna týra jol jáne (aq pen qarany) aıyratyn dálel túrinde Quran túsirildi», – dep baıandaǵan.
Demek, Ramazan – Quran aıy. Bul aıda qasıetti kitapty kóp hatym etý kerek. Iaǵnı ony tolyq oqyp shyqqan adamǵa mol saýap jazylady. Alla Elshisi: «Kimde-kim Allanyń kitabynan bir árip oqysa, bir saýap alady, al bir saýap on saýapqa teń...», – degen.
Quran Kárim – berekeniń bastaýy. Quran oqylǵan, oǵan amal etilgen úıde, jerde, elde tynyshtyq ornaıdy, Allanyń bereketi bolady. Paıǵambarymyz Muhammedtiń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) hadısinde: «Úılerińizde Quran Kárimdi kóp oqyńyzdar...», – delingen.
Quran Kárim ózine umtylǵan jandar úshin – úmit kózi. «Quran oqý – kóńildiń shıpasy» (hadıs). Qasıetti aıda nıetimizdi túzep, oraza ustap, múmkindiginshe tazalanyp, duǵa jasap ózimizdi qorǵaıyq. Quran oqyp, juqpaly indetke shaldyqqan jandarǵa Alladan shıpa tileıik.
Tárbıe aıy
Alla Taǵala «Fýssılat» súresiniń 34-aıatynda: «Jaqsylyq pen jamandyq teń bolmaıdy. Jamandyqty jaqsy isińmen jolǵa sal. Sonda ǵana senimen dushpandyǵy bar qas adam, ózińniń syrlas (óte jaqyn) dosyńdaı bolyp ketedi», – dep baıandaıdy.
«Musylman» degen sóz «moıynsunýshy» degen maǵynany bildiredi. Demek musylman balasy ár isinde Allanyń ámirine moıynsunady. Tipti, bireý jaman nıetpen dórekilik tanytsa, oǵan kórkem túrde jaýap beredi. Joǵaryda hadısti mysal etkenimizdeı, bireý aýyz bekitken musylmanǵa til tıgizse nemese onymen keriskisi kelse, oǵan «men orazamyn» dep jaýap beredi. Mine, kórkem minez degenimiz osy. Kórkem minezdi musylman aınalasyna Islam qundylyqtaryn pash etedi.
Qazir kóp sózben nasıhat aıtýǵa qaraǵanda bir kórkem amaldyń áseri áldeqaıda nátıjeli bolýda. Aýyz bekitip júrgenimizdiń ózi bizge úlken jaýapkershilik júkteıdi. «Musylman» degen atty kóterip júrgennen soń soǵan laıyqty ómir súrýimiz kerek. Óıtkeni aınalamyzdaǵy adamdar siz ben bizden jaqsylyq kútedi. Ábýbákir Kerderiniń:
«Musylman bolsań – ijdát qyl,
Iman, rýza, namazǵa.
Aǵaıyn bolsań, tatý bol,
Áýes bolma arazǵa!» dep jyrlaıtyny sondyqtan.
Aýzy berik adam boıyndaǵy kúsh-qýatyn ónbes daýdy qýyp, bos nársege jumsamaıdy. Nápsi-qalaýy «jýasyp» qalǵan jan jamandyqtan qashyq júredi. Qý nápsi adamdy azdyratyn amalǵa jetelegenmen, aqyldy musylman onyń «qojaıyny» bolyp qala beredi. Al qalaýǵa erik bergen pende onyń «qulyna» aınalmaq. Nápsini tárbıeleýdiń tóte joly – ashtyq, ıaǵnı oraza ustaý. Ash adamnyń ózgemen qaq-soǵy bolmaıdy.
Shúkir aıy
Adam qolyndaǵy azdy-kópti dáýleti, kúnde iship-jep júrgen azyq-aýqaty, kıip júrgen kıimi, minip júrgen kóligi, basyndaǵy baspanasy, t.b. nyǵmetter ýaqyt óte kele qalypty jaǵdaıǵa aınalady. Alaıda adam balasy osynaý ıgilikke óziniń qarym-qabileti men amal-áreketi arqyly jettim dep oılaıdy. Asylynda áste olaı emes. Aspan men jerdiń arasyndaǵy kúlli múliktiń ıesi – Alla. Óıtkeni Jaratýshy Jabbar Iemiz: «Senderdegi árbir nyǵmet, álbette, Alladan (syılyq etilgen)», – deıdi («Nahl» súresi, 53-aıat). Adam balasy qandaı ıgilikke jetse, bul eń áýeli Allanyń qalaýymen bolatyn nyǵmet.
Ramazan – shúkir aıy. Musylman balasy tań atqannan kún batqanǵa deıin aýyz bekitken kezde kúnde iship júrgen bir jutym sýdyń qadirine jetedi. Aýyz ashqan sátte bir kese sýdyń ózi qandaı tátti deseńshi?! Kúni boıy ash qursaq júrgen pende aýyzasharda sý men nandy qanaǵat etedi. Ony násip etken Allaǵa shúkir etip, Oǵan madaq aıtady. Alla shúkir etken pendesine razy bolady. Ardaqty Paıǵambarymyz: «Álbette, Alla tamaq jep bolyp oǵan madaq aıtqan nemese sýsyn iship bolyp madaq aıtqan pendeden razy bolady», – degen.
Oraza adamdy kóbirek shúkir etýge úıretedi. Al shúkir etken eldiń rızyǵy odan saıyn arta beredi. Buǵan myna aıat dálel: «Jaqsy (kórkem) eldiń (jeri qunarly bolsa da, qunarsyz bolsa da onyń) ósimdigi Rabbynyń qalaýy boıynsha (berekeli ónip) shyǵady. Al jaman eldiń ósimdigi (qunarly jerdiń ózinde) qıyndyqpen (mardymsyz) shyǵady. Shúkirshilik etýshi qaýym úshin (shúkirshilik etýshi el men shúkirshilik etpeıtin eldiń mysaly túsinikti bolý úshin) aıattarymyzdy osylaısha tarqatyp baıan etemiz» («Aǵraf» súresi, 58-aıat). Aıattan ańǵarǵanymyzdaı, bizdiń rızyǵymyz ben nesibemiz qanshalyqty shúkir aıtatynymyzǵa baılanysty.
Densaýlyq aıy
«Ár nárseniń zeketi bar. Tánniń zeketi – oraza ustaý. Oraza – sabyrdyń jartysy» degen hadıs bar.
Ramazan – densaýlyq jaqsaratyn aı. Alaıda oraza ustaýdaǵy basty nıet densaýlyqty jaqsartý úshin ǵana bolsa, onda pende Ramazannyń saýabynan qur qalady. Mundaıda oraza ustaý men dıeta ustaýdyń aıyrmashylyǵy bolmaıdy. Múminniń nıeti – mańyzdy másele. Óıtkeni Alla Elshisi aıtqandaı, musylman neni nıet etse, soǵan jetedi. Bizdiń nıetimiz oraza ustaý arqyly Allanyń raqymyna bólený bolǵandyqtan, ár amalymyzdy sharıǵat boıynsha júzege asyrýǵa tyrysamyz. Búginde álemniń medıtsına salasynda ashtyqpen emdeý tásili keńinen qoldanylady. Túrli tásilmen emdelse de aýrýynan aıyqpaǵan jandar ashyǵý (oraza ustaýmen) arqyly dertine shıpa tapqan.
Alla taǵala bizge mol saýap jınaıtyn ári densaýlyǵymyzdy nyǵaıtyp alatyn múbárak Ramazandy násip etti. Bul – úlken nyǵmet. Oraza artyq salmaqtan arylýǵa, aǵzany ýly zattan tazartýǵa, as qorytý júıesine, jańa jasýshanyń paıda bolýyna, qan qysymyn qalypqa keltirýge kómektesedi. Ramazanda adam qanyndaǵy holesterın deńgeıi azaıady. Eski holesterın azaıyp, maı qaldyqtary erip, qan aınalymynyń durystalýyna oń áser etedi. Orazanyń biz biletin paıdalary osyndaı.
Adamdy kórkem beınede ári mahabbatpen jaratqan Alla bizge qandaı amaldyń qaıyrly ekenin jaqsy biledi emes pe?! Sondyqtan Jaratqan Jabbar Iemizdiń ruqsat etken jáne tyıym salǵan árbir ámirinde hıkmet bar.
Jaqsylyqta jarysatyn aı
Jaqsylyqta jarysý – musylmanǵa tán sıpattyń biri. Alla Taǵala Quranda: «Árkimniń bir bet alatyn qybylasy bar. Sonda jaqsylyqqa jarysyńdar» («Baqara» súresi, 148-aıat); «Rabbylaryńnyń jarylqaýyna jáne taqýalar úshin ázirlengen, keńdigi jer men kókteı jánnatqa jarysyńdar», («Álı-Imran» súresi, 133-aıat) – dep ámir etken.
Ókinishke qaraı elimizde jarııalanǵan tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty meshit esigi jabylǵanymen, saýap esigi jabylmaıdy. Úıde otyryp, meıramhanalarǵa tapsyrys berip, tamaqty aýyz bekitken jandarǵa jetkizip, aýyz ashtyrsa nemese aqshalaı berse de saýap bolady.
Musylman qaýymy saýaptar eselenip jazylatyn qasıetti aıda muqtaj otbasylarǵa zeket pen sadaqa berip, halyqtyń batasyn alyp, alǵysyna bólenedi. Osy rette Ramazan aıynda beriletin pitir sadaqasy men zeketti kaspi.kz mobıldi qosymshasy arqyly aýdarýǵa bolatynyn atap ótkim keledi. Biz osylaısha onlaın sadaqa berýdiń ońtaıly jolyn tańdadyq. Mobıldi qosymshaǵa ár oblys pen respýblıkalyq mańyzy bar qalalardaǵy ortalyq meshitterdiń esepshoty engizildi. Ár azamat óz óńirindegi meshittiń esepshotyna pitir sadaqasy men zeketin úıden shyqpaı onlaın rejimde aýdara alady.
Qoǵamda pitir sadaqasy ne úshin beriledi degen saýal jıi qoıylady. Osy rette aıta keter jaıt, óz qajettiligin qospaǵanda mal-múlki, dúnıesi kúmis nısabyna jetken, ıaǵnı 127 myń teńgesi bar adam Ramazan aıynda ózi jáne otbasy úshin pitir sadaqasyn berýi – ýájip (mindet).
Pitir sadaqasy pendeniń oraza kezinde jiberip alǵan qate-kemshilikteriniń óteýi úshin jáne kómekke muqtaj jandardy materıaldyq qoldaý maqsatynda beriledi. Meshit halyqtan túsken pitir sadaqasyn sharıǵat jolymen kómekke muqtaj otbasylarǵa taratady. Bul – áýeli Allanyń, sodan keıin pitir sadaqasyn bergen adamdardyń aldyndaǵy jaýapty da saýapty mindetimiz.
Qaıyrymdylyq aıy
Halqymyzda «Qaıyrymdylyq jasasań, qaıyryn óziń kóresiń» degen sóz bar. Sadaqa – pendeniń mal-dáýletin azaıtpaıdy, kerisinshe, berekesin arttyrady. Biz bergen sadaqa bir otbasyn qýanyshqa bóleıdi. Muny umytpaýymyz kerek. Mynadaı ǵıbratty hadıs bar: «Musylman – musylmannyń baýyry, oǵan zulymdyq jasamaıdy, ony qurdymǵa da tastamaıdy. Kimde-kim baýyrynyń qajeti úshin júrse, Alla onyń qajetinde bolady. Kimde-kim musylmannyń bir qaıǵysyn seıiltse, qııamet kúni Alla onyń qaıǵy-qasiretteriniń birin seıiltedi. Kimde-kim musylmannyń aıybyn jasyrsa, Alla onyń aıybyn jasyrady».
Qaıyrymdylyq – qaıyrly is. Ramazanda qanshama otbasy qýanyshqa kenelip, shat-shadyman kúı keshedi. Qaıyrymdylyq aıynda izgi is-sharalarǵa atsalysyp, saýap alýǵa asyǵaıyq.
Meıirim aıy
Ramazanda musylmannyń bir-birine meıirimi oıanyp, baýyrmaldyǵy artady. Áz Paıǵambar: «Bir-birin jaqsy kórýde, bir-birine jany ashýda, bir-birine meıirim tanytý isinde múminder tutas bir aǵza sekildi. Deneniń bir múshesi aýyrsa, basqa músheleri oǵan qosyla syzdaıdy», – degen.
Qarny toq adam ash adamnyń jaǵdaıyn túsinbeıdi. Baı adam ózi oraza ustaǵan kezde tamaqqa jarymaı, ash júrgen pendeniń jaǵdaıyn tereń sezinedi. Baýyrynyń jaǵdaıyn júregimen túsingen adam oǵan meıirim tanyta bastaıdy. Oraza – baı men kedeıdiń arasyn jaqyndata túsetin teńdessiz qulshylyq.
Alla taǵala ustaǵan orazamyzdy, bergen sadaqamyzdy, qasıetti aıda jasaǵan árbir qaıyrly isterimizdiń saýabyn eselep jazǵaı! Jaratýshy Iemiz barshamyzdy orazadan orazaǵa deıin aıdan aman, jyldan esen jetkize bergeı! Ámın!
Naýryzbaı qajy TAǴANULY,
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ABŞ-nyň we NATO-nyň Owganystandaky ýaragly güýçleriniň komandiri, general Jon Nikolsonyň ýolbaşçylygyndaky ABŞ-nyň ýörite güýçleri we ýeri harbylar ýakyn günlerde Owganystanyň Farýap we Jowuzjan welaýatlarynda “Yslam döwleti” ekstremist toparynyň söweşijilerine garşy harby operasiýa geçirerler. Owganystanyň demirgazyk welaýatlarynyň ýaşaýjylary YD ...
Awtor:
josgun
(Wasýok)
|
Kategoriýa: Habarlar |
06.12.2017 06:04
Gyzgyn, Turkmence, Sosiyal, interaktiw, sayty, Turkmen, Türkmen, Türkmenistan, Turkmenistan, Türkmençe, Sosiýal, saýty
(#91)


text:
Myahri Pirgulyýewa
- Men bagtly gyzyň Myahri Pirgulyýewa
- Watanym Myahri Pirgulyýewa
- Waheý waheý Myahri Pirgulyýewa
- (& Azat Dönmezow) - Aýlanaýyn Myahri Pirgulyýewa
- Seň bilen başga Myahri Pirgulyýewa
- (we Züleýha Kakaýewa) - Ejem (Ýyldyz albom) Myahri Pirgulyýewa
- Ýadama (Ýyldyz albom) Myahri Pirgulyýewa
- Ülkäm Türkmenistan (Ýyldyz albom) Myahri Pirgulyýewa
- Waheý waheý (Ýyldyz albom) Myahri Pirgulyýewa
- Men bagtly gyzyň (Ýyldyz albom) Myahri Pirgulyýewa
- Nurana (Ýyldyz albom) Myahri Pirgulyýewa
- Ildar (Ýyldyz albom) Myahri Pirgulyýewa
- Diňe sen (Ýyldyz albom) Myahri Pirgulyýewa
- Deň däl biz (Ýyldyz albom) Myahri Pirgulyýewa
- Bal ýaly (Ýyldyz albom) Myahri Pirgulyýewa
-


text:
Şeýle hem okaň
08.07.2020 | Syýasat we jemgyýet: döredijiligiň we ösüşiň maksatlarynyň bitewüligi
06.07.2020 | Türkmenistanyň ýokary okuw we orta hünär okuw mekdeplerine resminamalary kabul etmek başlandy
25.06.2020 | Türkmenistan enäniň saglygyny goramakda dünýäniň öňdebaryjylarynyň biri hökmünde ykrar edildi
24.06.2020 | Ýeňşiň esgerlerine bagyşlanýar...
13.06.2020 | “Türkmenistan — Bitaraplygyň mekany” ýylynda ýaş serkerdeleriň gutardyş dabaralary
12.06.2020 | Türkmenistanda Ylymlar güni bellenildi
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow ogly we agtygy bilen irki sport maşklary ýerine ýetirip, ahalteke bedewleri bilen didarlaşdy.
Döwlet Baştutanymyz şahsy göreldesi bilen sportuň adamyň durmuşynda eýeleýän möhüm ornuny, tutanýerliligiň, ýokary guramaçylyklylygyň hem-de maksada okgunlylygyň belent nusgasyny görkezýär. Hormatly Prezidentimiz durmuş syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biri hökmünde bedenterbiýe hereketini ösdürmäge umumymilli häsiýet berip, halkymyzyň abadançylygy, ýaşaýyş-durmuş derejesiniň has-da ýokarlandyrylmagy, raýatlarymyzyň beden we ruhy sagdynlygy, ruhy taýdan baý nesli terbiýeläp ýetişdirmek baradaky aladany döwletimiziň esasy wezipeleriniň hataryna çykardy.
Sport gujur-gaýraty, çydamlylygy, sagdynlygy, täze belent sepgitlere tarap okgunly öňe gitmegi alamatlandyrýar. Ýurdumyzda köpçülikleýin sporty we ýokary netijeler sportuny ösdürmek, ilatymyzy, aýratyn hem ýaşlary hem-de çagalary bedenterbiýe bilen meşgullanmaga giňden çekmek boýunça maksatnamalaýyn çäreler görülýär.
Döwlet Baştutanymyz ýakynlary bilen irki sport maşkyna çykyp, sportuň nesilleri jebisleşdirýändigini, belent sepgitlere ruhlandyrýandygyny hem-de saglygyňy berkidýändigini nobatdaky gezek görkezdi. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sport maşklaryny ýerine ýetirenden soň, ogly we agtygy bilen welosiped sürmek bilen meşgullandy.
Soňky ýyllarda döwlet Baştutanymyzyň milli welosiped mekdebini dikeltmäge hem-de ony häzirki zamanyň derejesine çykarmaga uly üns bermegi netijesinde, sportuň bu görnüşiniň ösüşine kuwwatly itergi berildi. Welotrek ýaryşlary şu ýylyň güýzünde Aşgabatda geçiriljek Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň maksatnamasyna hem girizildi. Paýtagtymyzda bina edilen, Merkezi Aziýadaky iň iri Olimpiýa şäherjiginde halkara ölçeglerine kybap gelýän ajaýyp welotrek guruldy. Halkara bilermenleriniň baha bermegine görä, bu ýerde dünýä möçberindäki ýaryşlary geçirmäge mümkinçilik bar.
Aziada — 2017-ä taýýarlyk görmegiň çäklerinde welotrekde synag ýaryşlary geçirildi, olaryň netijeleri boýunça welosiped ýaryşy boýunça milli ýygyndymyzyň deslapky düzümi döredildi. Biziň milli ýygyndymyz Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynda medallar ugrunda göreşer.
...Döwlet Baştutanymyzyň welosipedli gezelenjiniň ugry paýtagtymyzyň eteginden geçdi. Baharyň şu günlerinde bu ýerler ýaşyl öwsüp, ajaýyp güllere beslendi. Ýylyň şu paslynda Köpetdagyň eteklerinde özboluşly gözellik emele geldi.
Milli Liderimiz ekologiýa we daşky gurşawy goramak meselelerine möhüm ähmiýet berýär, munuň özi ilatymyzyň sagdynlygy bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr. Hormatly Prezidentimiz her ýyl geçirilýän bag ekmek çäresine badalga berip, bu möhüm işiň giň gerime eýe bolmagyny üpjün etdi. Ýurdumyzyň ähli ýerlerinde tokaýlar, seýilgähler hem-de seýilbaglar döredilýär, şäherleriň we obalaryň töwereginde ýaşyl zolaklar kemala gelýär. Olar howanyň jana şypaly bolmagyny üpjün edýär, ilatly ýerleri jöwzadan we tozanly ýelden goraýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sportuň we ekologiýanyň biri-biri bilen aýrylmaz baglanyşyklydygyny belleýär. Milli Liderimiz şahsyýetiň we jemgyýetiň hemmetaraplaýyn ösmegine, ösüp gelýän nesilde ekologiýa babatda örän jogapkärli dünýägaraýşy kemala getirmäge, ynsanyň ruhy dünýäsiniň tebigat bilen aýrylmaz baglanyşygyna göz ýetirmäge mümkinçilik berýän toplumlaýyn syýasaty durmuşa geçirýär.
Häzirki döwürde Türkmenistanda daşky gurşawy goramak meselesine uly üns berilýär. Tebigaty goramak, ýer, suw hem-de biologiýa serişdelerini netijeli peýdalanmak, tebigatyň bioköpdürlüligini aýawly saklamak, tebigata aýawly garamak, şeýle hem ilata ekologiýa taýdan bilim bermek — bularyň ählisi sport-sagaldyş ulgamy bilen birlikde döwletimiziň ilatyň ýaşaýyş-durmuş derejesiniň hilini has-da ýokarlandyrmak boýunça amala aşyrýan çäreleriniň toplumyna girýär.
Şunuň netijesinde işjeň dynç almagyň orny ep-esli ýokarlandy. Adamlaryň barha köpüsi dynç almagyň has işjeň görnüşini seçip alýar. Munuň özi bolsa güýjüňi çalt dikeltmäge hem-de saglygyňy berkitmäge mümkinçilik berýär.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow ogly Serdar we agtygy Kerimguly bilen bilelikde welosiped sürüp baryşlaryna Köpetdagyň etegindäki ajaýyp künjekleriň birinde ýerleşýän Ahalteke atçylyk toplumyna bardylar we ynsan gylykly bedewler bilen didarlaşdylar.
Milli Liderimiziň agtygy ýurdumyzda bedew baýramçylygynyň bellenilýän günlerinde hormatly Prezidentimize atşynaslaryň adyndan sowgat berlen Gujurly atly bedewi meýdança çykardy. Ajaýyp bedewe hormatly Prezidentimiziň ogly Serdar atlandy. Ol ajaýyp bedewde meýdançanyň içinde birnäçe öwrüm etdi.
Milli Liderimiz ogluna at çapmagyň, onuň üstünde oturmagyň aýratynlyklary, çapyksuwarlyk hünäriniň özboluşlylygy we her bir çapyksuwaryň berjaý etmeli wezipeleri barada gürrüň berdi.
At çapmak boýunça atasyndan tälim alan we çapyksuwarlygyň inçe syrlaryny ezberlik bilen özleşdiren Kerimguly hem bedewiň jylawyny tutmagyň usullary, at çapylýan pursadynda ýerine ýetirmeli usullaryň aýratynlyklary barada gürrüň berdi.
Ahalteke bedewlerine aýratyn gadyr goýýan, ýurdumyzda atşynaslyk ulgamynyň ösdürilmegine ähmiýet berýän we ahalteke bedewleriniň dünýä ýüzündäki abraýynyň mundan beýläk-de belende galmagy ugrunda zerur tagallalary edýän döwlet Baştutanymyz perzendiniň at münmek ýaly asylly ýörelgelere bolan höwesine guwandy. Bellenilişi ýaly, ata üçin perzentleriniň halkymyzyň asylly däplerine hormat goýýandygyny, olaryň asyrlar aşyp gelýän milli ýörelgeleri üstünlikli dowam etmäge bolan ukyplaryny synlamak aňyrbaş bagt hasaplanylýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Adylhan, Serdar Gujurly, Kerimguly bolsa Miras atly bedewlere atlanyp, üç bolup gezelenç etdiler.
Ýewropanyň köp ýurtlarynda atçylyk sporty naýbaşy görnüşleriň biri hasaplanylýar. Ýöne, ol biziň üçin sportuň gadymdan gelýän halk görnüşidir. Türkmenlerde daýhanlaryň hem, esgerleriň hem bütin durmuşy bedew bilen aýrylmaz baglanyşykly bolupdyr. Asyrlaryň dowamynda köp oýunlar we bäsleşikler peýda boldy. Olaryň barşynda çapyksuwaryň ussatlygy, başarjaňlygy, güýç-kuwwaty, gaýduwsyzlygy synagdan geçirildi. Ýaşaýyş-durmuşyň hiliniň has ösmegi we kämilleşmegi atçylyk sportuna gyzyklanmanyň has-da artmagyny şertlendirdi.
Türkmenistanda atçylyk sporty döwletimiz we hut milli Liderimiz tarapyndan uly goldawa eýe bolýar. Döwlet Baştutanymyz ýurdumyzyň atçylygyny döwrebaplaşdyrmaga, atçylyk sportunyň dürli görnüşlerini, şol sanda konkury ösdürmäge hemmetaraplaýyn goldaw berýär. Hormatly Prezidentimiziň başlangyjy bilen konkur Aziada — 2017-niň ýaryşlarynyň maksatnamasyna girizildi.
At asyrlar boýy «behişdi bedewlerine” buýsanýan türkmen halkynyň wepaly dosty, hemişelik hemrasy bolupdyr. Ata-babalarymyz halk döredijiliginiň aýdym, dessan, rowaýat, atalar sözi ýaly genji-hazynasyny nesilden-nesle geçirip, biziň günlerimize ýetiripdirler. Olarda, köplenç halatda, adam mertebesiniň özboluşly terezisi bolup hyzmat edýän bedew atyň keşbi, oňa türkmenleriň garaýşy köp mazmunly görnüşde, örän täsirli hem giňden suratlandyrylypdyr.
Hormatly Prezidentimiziň agtygy Kerimguly atasyndan at çapmagyň inçe tilsimlerini, aýratynlyklaryny birkemsiz öwrenip, çapyksuwarlykda özüni synap gördi. Ol özüniň ýaşdygyna garamazdan, bedewlere erjellik bilen erk etmegi başaryp, ýetginjek çapyksuwarlaryň arasynda geçirilýän at çapyşyklaryna gatnaşyp, baýrakly orunlary eýeleýär. Soňky döwürde bolsa Kerimguly at seýislemek işi bilen meşgullanyp başlady. Ol özüniň atasynyň atşynaslyk mekdebini geçip, bedew seýislemegiň usullaryny birkemsiz ele aldy.
Şu ýylyň aprel aýynda ýurdumyzda Türkmen bedewiniň baýramynyň giňden bellenilen günlerinde döwlet Baştutanymyz Kerimgulynyň seýislän Miras atly bedewde halypa çapyksuwarlaryň arasynda geçirilen at çapyşygyna gatnaşyp, ýeňiji boldy. Munuň özi peder-perzent mekdebiniň asylly ýörelgeleriniň we türkmen atçylygynyň iň gowy däpleriniň yzygiderli dowam edýändiginiň aýdyň subutnamasyna öwrüldi.
Şol baýramçylyk günlerinde ýurdumyzyň harby we hukuk goraýjy edaralarynyň şahsy düzümleriniň adyndan milli Liderimize Adylhan atly owadan bedew sowgat berildi. Häzirki döwürde hormatly Prezidentimiziň agtygy bu ajaýyp bedewi seýislemek bilen meşgul bolup, ony sport ýeňişlerine taýýarlaýar.
Şu gün bolsa Kerimguly özüniň seýislän Adylhan atly bedewini çapuw ýodasyna çykarmaga ak pata bermegi atasyndan haýyş etdi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Adylhana atlanyp, onuň seýislenilişine oňyn baha berip, bedew bilen birnäçe öwrüm etdi we ony çapuw ýodasyna tarap ugrukdyrdy we bedewi öz erkine goýberdi.
Atçylyk sporty dünýäde sportuň iň gadymy görnüşleriniň biri bolup durýar. Ol eldekileşdirilen ilkinji atyň hem-de ilkinji çapyksuwaryň peýda bolmagy bilen ösüp başlapdyr. Alymlaryň belleýşi ýaly, munuň özi hut şu ýerde, Ahalyň dag etegindäki jülgesinde bolup geçipdir. Ahalteke bedewleriniň tohumynyň ady hem hut şu künjegiň ady bilen baglanyşdyrylypdyr.
Elbetde, şol döwürlerde ýaryşlar geçirilmändir — at adama ähli kynçylyklary ýeňip geçmäge, azatlyk ugrunda göreşmäge, ýeri özleşdirmäge, şäherleri gurmaga ýardam edipdir. Ýöne, kem-kemden türkmenleriň durmuşyna baýramçylyk at çapyşyklary hem ornaşyp başlapdyr...
Köp asyrlaryň dowamynda ahalteke bedewleriniň şan-şöhraty mähriban topragymyzyň çäginden çykyp, bütin dünýä ýaýrady. Häzirki döwürde milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň taýsyz tagallalary bilen onuň şan-şöhraty has-da artýar we täze belentliklere çykýar.
Her taryhy eýýamyň wagtyň ruhuny şöhlelendirýän nyşanlary bolýar. Ahalteke bedewi Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüniň nyşanyna öwrüldi. Onuň şekili Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň nyşanynda öz beýanyny tapdy. Ýyndam bedew özygtyýarly Watanymyzyň taryhynyň, häzirki döwrüniň we geljeginiň beýanydyr. Bu üç sazlaşykda özüniň mirasyny aýawly saklamagy we oňa sarpa goýmagy, şu günki gününi gurmagy hem-de bedewde ajaýyp geljege tarap ýoly ynamly çekmegi başarýan halkymyzyň beýik ykbaly jemlenýär.
...Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow çapyşygy tamamlanda, hormatly Prezidentimiziň ogly we agtygy bedewiň hersi bir bagyndan tutup, ony idip geldiler. Şu pursat şöhratly pederleriň asylly ýolunyň döwrebap derejede dowam edýändigini we kämilleşdirilýändigini aýdyň görkezýär. Bu parasatly däpler aýawly dowam etdirilip, nesilden-nesle: atadan ogla we agtyga geçirilýär.
Copyright 2012-2020 Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi - Türkmenistan bu gün


text:
-
-
-
-
-
keshe 22:54
-
keshe 22:31
-
-
-
-
-
keshe 21:11
-
keshe 20:57
-
-
-
keshe 19:43
-
-
-
-
-
Shańyraq kótergenine 75 jyldan asqan jetisaılyq erli-zaıypty bıyl 100 jasqa tolady
JETІSAI. QazAqparat - Túrkistan oblysynyń Jetisaı qalasynda turatyn Oryn aqsaqal men Gúlsim ájeniń nekeleskenine 80 jylǵa taıady. Olar elimizde eń uzaq jasasyp kele jatqan erli-zaıypty sanalady, dep habarlaıdy QazAqparat Qazaqstan ulttyq arnasyna silteme jasap.
Qos qarııanyń da jasy bıyl 100-ge keledi. Ǵasyrǵa jýyq ǵumyr keshken qarttardan taraǵan urpaqtyń ózi búginde 200-den asqan.
Oryn aqsaqaldyń balalyq shaǵy asharshylyq kezine tuspas tus kelken. Ash-jalańashtyǵyna qaramastan anasy men jeńgesine ilesip, qoı baqty.
«Erte turatyn em. Qoıdyń sońynan 4-5 jyl júrdim. Eshqandaı atqa, esekke otyrǵan emespin. Qazir ǵoı bir shaqyrymǵa bola mashınaǵa otyrady. Qazir de kóbine jaıaý júremin» dep eske alady Oryn Aqshaev.
Myrzashóldi sýlandyryp, el osynda qonystana bastaǵan jyldary ata-anasyń uıǵarymymen Gúlsimmen bas qosty. Bir-birin tanyp bilmegen eki jastyń otbasylyq ómiri bastaldy. Jubaıy 14 qursaq kótergen. Qazir solardan 4 ul men 3 qyzdyń kózi tiri. Tuńǵyshynyń jasy búginde 71-de.
«Men kórmegendi bul kóredi. Bir-birimizdiń áńgimemizdi tyńdaımyz. Kórgenin aıtady. Soǵan da qýanamyz. Syrlaspyz ǵoı, syrlas» deıdi jubaıy Gúlsim Aqshaeva.
Oryn aqsaqal shańyraǵynan 20 qyz uzatyp, 28 kelin túsirgenin árkez maqtanyshpen aıtady. Búginde eki uly men kelini, olardan taraǵan eki nemere men kishi kelinder de bir shańyraq astynda tatý-tátti kún keship jatyr. Ózgeleri óz aldyna bólek shańyraq.
«Qarııasy bar úıdiń qonaǵy kóp bolady dep, sol qonaǵymen qyzyq bolady eken. Biraz kún qonaq kelmeı qalsa saǵynyp otyramyz» deıdi áýlettiń kelini Janar Orynova.
Jasy ulǵaıǵanymen Oryn aqsaqal áli tyń. Qımyly shıraq. Áli kúnge tulpar baptap, at minedi. Delebesi qozyp, báıge men kókpar dodasyn tamashalaýǵa da baryp turady.
«At - erdiń qanaty» degen sóz bar ǵoı. Atqa mingenime 80 jyl boldy. Sodan beri atpen aınalysam. Mynaý - bes jasar atym. Balalarǵa ara tura shaptyryp qoıamyn. Ázir de ózim minip júremin» deıdi Oryn aqsaqal.
Súıegi asyl qos qarııa búginde shópshek súıip, perzentteriniń ósip-óngenin kórip, marqaıyp otyrǵan jaıy bar.
- BQO-da koronavırýsqa shaldyqqan 92 adam aýyr halde jatyr
- Oralda bir kúnde eki adam sýǵa ketti
- Kentaýda uly Abaıǵa eskertkish ornatyldy
- Qaraǵandy oblysynda aqylynda kemistigi bar adamdy boıap tastaǵandar ustaldy
- Elorda turǵyndary men qonaqtarynyń súıikti oryndary qandaı – fotoreportaj
- Eraly Toǵjanov: KVI-den qaıtys bolǵandardy jasyryp qalý múmkin emes
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Ramazan aıyna daıyndalý ádepteri
Kez kelgen mańyzdy is daıyndyqty talap etedi. Musylman adam Quran túsirilgen, kúnalardyń keshirilýine sebepshi bolatyn, jánnat esikteri ashylyp, tozaq esikteri jabylatyn, shaıtandar kisendeletin, jylyna bir márte ǵana keletin Ramazan atty ulyq aıdyń kelýine úlken daıyndyqpen qadam basqan jón. Ramazan bizderge jylyna bir márte keletin qonaq ispettes. Eger biz ony qurmetpen qarsy alsaq, qııamette qurmetke bólenýimizge sebepshi bolady. Qasıetti aıdyń ár ýaqytyn baǵalap, durys ári jaqsylyq amaldarǵa toly etip ótkizýimiz úshin qajetti birneshe ádepterdi eskergenimiz durys.
1. Alladan Ramazan aıyna amandyqta jetkizýdi surap, duǵa etý
Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) kózin kórgen sahabalar Ramazanǵa alty aı qalǵanda, «Ramazanǵa jetkiz» dep Alladan tilek tilep, Ramazan aıy ótkennen keıin alty aı boıy qasıetti aıda jasaǵan jaqsylyq amaldarymdy qabyl et dep duǵa etetin bolǵan. Adamzattyń ardaq tutar ustazy (s.ǵ.s) Ramazan qarsańynda Alladan bylaı dep suraýymyzdy úıretken:
اللَّهُمَّ بَارِكْ لَنَا فِي رَجَبٍ وَشَعْبَانَ وَبَلِّغْنَا رَمَضَانَ
«Iá, Allam, bizderge Erejep jáne Shaǵban (aılarynda) bereket ber ári bizderdi ramazanǵa (amandyqta) jetkize gór».
2. Fıqh kitaptarynan oraza týrasynda bir qaıtalap oqyp shyǵyńyz
Oraza – namaz sııaqty kúndelikti bes ýaqyt oryndalatyn qulshylyq emes. Ol jylyna bir márte ǵana keletin bolǵandyqtan, orazaǵa qatysty keı máselelerdi adam balasy umytyp, esten shyǵaryp alýy yqtımal. Osy sebepti, tipti, bilgen bolsa da qasıetti aı kirmes buryn oraza úkimderin, taǵy bir qaıtalap shyqqan jón.
3. Ómirińizdegi eń sońǵy Ramazan aıynyń orazasyn tutatyndaı sezimde bolyńyz
Qandaı da bir adammen sońǵy márte kezdesetindigin bilgen kisi ol kezdesýdi jiberip almas úshin bar kúsh jigerin jumsap, kezdesýleriniń barynsha mándi ótýine mán beredi. Osy syńdy qulshylyq máselesinde de musylman adam ár jasaıtyn qulshylyǵyna erekshe den qoıyp, ony ózi ómirindegi eń sońǵy qulshylyǵyn jasap jatqanyndaı sezimde bolýy tıis. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s) bizderge: «Namazyńa turǵanda, ony qoshtasyp turǵan adamnyń namazyndaı oqy», – dep keńes bergen. Qasıetti Ramazandy da bizder sońǵy márte qarsy alyp jatqandaı sezimde bolýymyz qajet. Osylaı istegen adam orazadan barynsha paıda alyp, ramazan aıynyń ár ýaqytyn bos joǵaltpaý úshin bar ynta jigerin salary sózsiz.
4. Ramazan aıynda jaqsylyq amaldar jasaýǵa shyn júrekten nıettený
Hadıste «Shyn máninde, amaldar tek qana nıetke baılanysty» dep aıtylǵandaı, kez kelgen amal nıetpen ólshenedi. Qulshylyq máselesinde musylman adamnyń nıetin jańartyp turýy mańyzdy. Ramazan aıy kelerden ózimizge «qandaı jaqsylyq amaldar jasaýyma bolady» degen suraq qoıyp, shamam keledi degen amaldardy tizip, iske asyrýdy shynaıy túrde nıettengenimiz jón. Tipti, isteı almaı qalǵan jaǵdaıdyń ózinde Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) hadısinde: «Kim jaqsy is isteýdi nıet etse, biraq ony oryndamasa, Alla óz qasynda tolyq bir jaqsy is jasaǵanyndaı jazady» dep aıtylǵandaı, istegendeı saýap jazylýy úmit etiledi. Mysalǵa, Alla qalasa, mynandaı isterdi isteımin dep nıettensek bolady:
-
Bir aı ishinde Qasıetti Qurandy bastan aıaq oqyp shyǵýdy nıettený. (Eger arabsha tájýıdpen oqı almasa, qazaqsha maǵynasyn oqý;
-
Osy aıdy paıdalanyp boıymdaǵy jaman dep tanylǵan sıpattardan múlde arylyp, ózińdi jaqsy jaqqa ózgertý;
-
Barlyq adammen tek jaqsy mámilede bolý;
-
Tańǵy jáne keshki oqylatyn duǵalardy tastamaı oqý;
-
Otbasymmen jaǵdaıy tómen birneshe adamǵa járdemdesemin;
5. Ramazan aıyna arnalǵan jospar qurý
Ramazan aıynyń ár ýaqyty qundy. Ári ol aıdaǵy altyn ýaqyttardy bos ótkizbes úshin adam óziniń ýaqytyn júıelep, rettep, josparlap qoıýy qajet. Jospardy qaǵaz betine túsirýge de bolady. Ol úshin Quran oqý, duha namazy, taraýyq namazy, táhajjýd namazy syńdy amaldardy, ári saqtaný qajetti bolǵan bos sózden tildi tııý, jamanǵa kóz salýdan kózdi tııý, ashýlanbaý, adamdarmen qarym-qatynasta kúlimsirep, jymıyp sálemdesý degen syńdy ózińizdiń boıyńyzda qalyptastyramyn degen amaldardy jazyp qoıý qajet. Keıin qaǵazǵa biriniń astyna birin tizip, birden otyzǵa deıingi Ramazan aıynyń kúnderin tsıfrmen belgilep jazasyz. Endi kúndelikti keshke jatarda jańaǵy qaǵazdaǵy tizilgen isterde oryndaǵan ne oryndaı almaǵańyzdy baqylyp, tekserip, oryndalǵanyn belgilep otyryńyz. Omar (r.a.) bir sózinde: «Senderdi esepke tartpaı turǵanda óz-ózderińdi esepke tartyńdar. Amaldaryń senderge ólshenip berilmeı turǵanda, aldyn ala ózderiń ólsheńder»,- dep ósıet aıtqanyndaı, árkez ózinen esep alý – taqýa adamdardyń sıpattarynan. Al, biz eń bolmaǵanda, qasıetti ramazan aıynda osy isti qolǵa alyp, ózimizden esep alatyn bolsaq, dúnıemiz ben aqyretimizge tıgizer paıdasy mol. Osylaısha bir aı boıy ózin esepke alǵan adam ramazan aıy ótisimen óziniń jasaǵan amaldaryn qarap-aq qasıetti aıdy qanshalyqty dárejede ótkizgendigin bilýine bolady.
Alla Taǵala barshamyzǵa qasıetti aıǵa amandyqta jetip, orazamyzdy shynaıy yqylaspen ustap, qııamette Raıan atty jannat esiginen kiretin quldardan bolýdy násip etsin!
Dýman Saıfýllın


text:
Şeýle hem okaň
03.07.2020 | Türkmenistanyň Prezidentiniň Permany M.M.Mämmedowa hakynda
03.07.2020 | Türkmenistanyň Prezidentiniň Permany
03.07.2020 | Türkmenistanyň Prezidentiniň Permanlary
03.07.2020 | Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisinden
03.07.2020 | Türkmenistanyň Prezidenti Russiýa Federasiýasynyň Prezidentini gutlady
03.07.2020 | Döwlet Baştutanynyň adyna hat gelip gowuşdy
Hormatly Ministrler Kabinetiniň agzalary!
Hormatly alymlar, professorlar we mugallymlar!
Hormatly ýolbaşçylar!
Siziň bilşiňiz ýaly, adamzat jemgyýetiniň ösüşi ylym we bilim bilen özara baglanyşyklydyr. Dünýäniň ösen döwletlerinde bolşy ýaly, Garaşsyz, hemişelik Bitarap ýurdumyzda hem ylym we bilim döwletimiziň güýç-kuwwatyny hem-de mümkinçiliklerini artdyrýan esasy serişde, jemgyýetimiziň hereketlendiriji güýji bolup durýar.
Ata Watanymyzyň depginli we sazlaşykly ösýän ykdysadyýetinde gazanýan ajaýyp üstünlikleri, eýeleýän belent sepgitleri, dünýä jemgyýetçiliginde tutýan ornunyň yzygiderli berkemegi bu ulgamlar bilen aýrylmaz baglydyr.
Ýurdumyzy durmuş-ykdysady taýdan ösdürmek boýunça kabul eden uzak möhletli döwlet maksatnamalarymyz, düýpli özgertmelerimiz, ilkinji nobatda, berk ylmy binýada, jemgyýetimiziň bilim mümkinçiliklerine daýanýar.
Ylym we bilim beýik maksatlara ýetmegiň hatyrasyna jemgyýetimizi birleşdirýän, Garaşsyz döwletimiziň kuwwatyny has-da artdyrýan baýlygymyzdyr. Şoňa görä-de, biz ýurdumyzyň ylym we bilim ulgamlaryny dünýäniň ösen döwletleriniň derejesine çykarmaga gönükdirilen özgertmeleri üstünlikli durmuşa geçirýäris.
Soňky ýyllarda ýurdumyzyň ylym-bilim ulgamlarynyň maddy-enjamlaýyn binýadyny düýpli pugtalandyrdyk.
Siziň bilşiňiz ýaly, 2010-njy ýylyň 14-nji maýynda geçirilen Ýaşulularyň maslahatynda biz bilim we ylym ulgamlaryny, şol sanda akademiki, ýokary, orta hünärmen we umumybilim berýän mekdepleri özgertmegi ilkinji nobatdaky wezipe hökmünde yglan etdik.
Şu wezipeleri durmuşa geçirmek üçin ylym we bilim ulgamlarynyň maddy-enjamlaýyn binýadyny berkitmäge 16 milliard amerikan dollaryna golaý serişde goýberdik. Häzirki zaman tehnikalary we tehnologiýalary bilen enjamlaşdyrylan 623 desgany gurduk. Bu desgalaryň hatarynda çagalar baglary, mekdepler, kollejler, institutlar we uniwersitetler, şol sanda häzirki zaman Tehnologiýalar merkezi bar.
Ylym ulgamynda hukuk, ykdysady we guramaçylyk gatnaşyklaryny düzgünleşdirýän ylmy-tehniki özgertmeleriň çäklerinde ýurdumyzyň ylmy-barlag edaralarynyň hem-de ýokary okuw mekdepleriniň maddy-enjamlaýyn binýadyny düýpli berkitdik. Ylmyň esasy ugurlaryny we wezipelerini kesgitledik. Degişli kadalaşdyryjy namalary, ýörite Maksatnamany we Düzgünnamany tassykladyk. Şeýle hem «Döwlet ylmy-tehniki syýasaty hakyndaky» Kanuny kabul etdik.
Düýpli ylymlary ösdürmek, ylmy-tehniki mümkinçiliklerimizi artdyrmak, alymlaryň täze neslini kemala getirmek, ýaşlary ylmy işe çekmek ýaly möhüm wezipeler «Ylmy işgäriň hukuk ýagdaýy hakyndaky» Türkmenistanyň Kanunynda öz beýanyny tapdy.
Aşgabat şäherinde Tehnologiýalar merkeziniň gurulmagy senagat-innowasiýa hem-de maglumat-tehnologiýalar babatda ylmy barlaglary geçirmäge şert döretdi.
Şu maksat bilen, biz Oguz han adyndaky Inžener-tehnologiýalar uniwersitetini açdyk. Bu okuw mekdebinde ýokary hünärli inženerleri taýýarlamak boýunça uly işler geçirilýär hem-de täze materiallaryň tehnologiýasy, nanomateriallar, himiýa tehnologiýasy, mehatronika, robot tehnikasy we innowatika ýaly möhüm ugurlar boýunça geljekki alymlar taýýarlanýar.
Biz ylym, bilim we innowasion tehnologiýalar babatda BMG, beýleki iri halkara guramalar hem-de daşary ýurtly döwletler bilen hyzmatdaşlygymyzy hem pugtalandyrýarys. Bu bolsa Garaşsyz döwletimiziň halkara ylym-bilim giňişligindäki at-abraýyny barha ýokarlandyrýar.
Biziň ylym-bilim ulgamyna goýýan serişdelerimiz indi özüniň gowy netijelerini berýär. Häzirki zaman şäherleri gözümiziň alnynda ösüp ýetişýär. Biz ylmyň we tehnikanyň iň täze gazananlaryny ulanyp, kuwwatly zawod-fabrikleri gurýarys. Ekologiýa we halkara taslamalary üstünlikli amala aşyrýarys. Öňdebaryjy ylmy tejribäni hem-de häzirki zaman tehnologiýalary özünde jemleýän, ekologiýa taýdan arassa we galyndysyz ykdysady-önümçilik düzümlerini döredýäris.
Hormatly adamlar!
Mälim bolşy ýaly, täze tehnologiýalar dünýä ykdysadyýetiniň ösüşiniň esasyny düzýär. Şoňa görä-de, biz elektron senagatyny döretmek, daşary ýurt harytlarynyň ornuny tutýan önümleri öndürmek we beýleki döwletlere iberilýän önümleriň möçberini artdyrmak boýunça kabul edilen döwlet maksatnamalaryny üstünlikli amala aşyrýarys.
Iň öňdebaryjy enjamlaryň ulanylmagy netijesinde, häzirki döwürde ýurdumyzda giň gerimli aragatnaşyk ulgamy işleýär. «TürkmenÄlem 52°E» milli emeli hemramyzyň älem giňişligine çykarylmagy munuň üçin giň mümkinçilikleri açdy. Nesip bolsa, biz ýakyn wagtda ikinji emeli hemramyzy hem älem giňişligine çykararys.
Maglumat we kommunikasiýa ulgamlary, kompýuter tehnologiýalary häzirki döwürde bütin dünýäde has depginli ösýän ugurlar bolup durýar. Ýokary tehnologiýaly pudaklar, nazary we amaly bilimler, maglumat tehnologiýalary dünýä ykdysadyýetiniň hil taýdan täze belentlige çykmagyna gönüden-göni täsir edýär.
Şoňa görä-de, biz ykdysadyýetimizi sanly ulgama geçirmäge döwlet syýasatymyzda uly üns berýäris. Sanly ykdysadyýete geçmek maksady bilen, kompýuter we häzirki zaman kommunikasiýa serişdelerimizi kämilleşdirýäris. Önümçiligi awtomatik usula geçirýäris. Maglumat ulgamyny hem-de elektron resminamalar dolanyşygyny döredip, ykdysadyýetimizi has-da berkidýäris.
Şu maksat bilen, geljekde maglumat tehnologiýalary, marketing we geňeşdarlyk hyzmatlaryny guramak babatda taslamalary işläp taýýarlamagy hem-de ornaşdyrmagy göz öňünde tutýarys. Bu ugurda maglumat tehnologiýalary merkezleriniň, şeýle hem sanly ykdysadyýet üçin hünärmenleri taýýarlaýan okuw mekdepleriniň sanyny artdyrmagy maksat edinýäris.
Hormatly adamlar!
Ýurdumyzda häzirki zaman tehnologiýaly täze pudaklaýyn düzümler döredilýär. Şeýle şertlerde täze pikirleri we çözgütleri döredýän, düýbünden täze tehnikalara we tehnologiýalara daýanýan ylmyň has möhüm ugurlarynyň ähmiýeti barha ýokarlanýar.
Biz energetika pudagynda, ýangyç senagaty önümçiliginde we ony tygşytlamakda, himiýa tehnologiýasynda, bäsleşige ukyply täze önümleri öndürmekde, elektrik energiýasyny öndürmegiň we tygşytlamagyň täze tehnologiýalarynda uly üstünlikleri gazanýarys. Munuň bolsa diňe bir milli bähbitlerimize hyzmat etmän, eýsem, sebitiň ýurtlarynyň hem-de halklarynyň ösüşi bilen bagly örän möhüm meseleleri çözmäge hem ýardam berýändigini buýsanç bilen bellemek isleýärin.
Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň biziň başlangyjymyz esasynda energiýa serişdelerini üstaşyr geçirmegiň howpsuzlygyny üpjün etmek boýunça Rezolýusiýasynyň kabul edilmegi energetika diplomatiýamyzyň dünýäde dabaralanýandygyna aýdyň şaýatlyk edýär. Bu ugurda alyp barýan işlerimizi ylmy esasda dowam etmek üçin, biz geljekde hem ähli zerur şertleri dörederis.
Ata Watanymyz tebigy baýlyklar bilen birlikde, giň biologik köpdürlülige hem eýedir. Oba hojalygynyň, lukmançylyk ulgamynyň, derman we azyk senagatynyň, molekulýar biologiýany, genetikany, bioinženerçiligi, biolukmançylygy ösdürmegiň meselelerini düýpli öwrenmek, bu ugurlardan hünärmenleri taýýarlamak hem ýurdumyzyň ykdysadyýeti üçin örän möhümdir.
Oba hojalyk ekinleriniň, mallaryň seleksiýasyny geçirmek, biotehnologiýanyň häzirki zaman usullaryny ulanyp, täze we garyşyk sortlary döretmek, dürli azyk önümlerini hem-de derman serişdelerini öndürmegi ýola goýmak biziň geljekki ykdysady ösüşimiziň aýrylmaz bölegidir.
Ýokary hasyl berýän, ýurdumyzyň toprak-howa şertlerine uýgunlaşan oba hojalyk ekinleriniň täze tohumlaryny döretmek, Garagum sährasynyň hem-de Hazar deňziniň ösümlik we haýwanat dünýäsiniň gymmatly görnüşlerini gorap saklamak, «Altyn asyr» Türkmen kölüni we onuň şor suw akabalaryny, şeýle hem oňa ýanaşyk ýerleri oba hojalygynda peýdalanmagyň ýollaryny kesgitlemek boýunça netijeli ylmy-barlag işleri geçirilýär. Bu bolsa sebitiň ekologiýa ýagdaýyny gowulandyrmaga oňyn täsir edýär.
Türkmenbaşy Halkara deňiz portunyň golaýyndaky emeli adada geçirilen meýdan barlaglarynyň netijesinde, täze ekologiýa ulgamynyň, ýagny ösümlik we haýwanat dünýäsi, şol sanda suwda-batgalykda ýaşaýan guşlar üçin amatly şertleriň döredilendigi anyklandy.
Ýaňy-ýakynda bolsa biz «Altyn asyr» Türkmen kölüniň sebitinde täze, döwrebap obanyň düýbüni tutduk. Türkmen topragynda öndürilen gök-miwe önümleriniň 29 — 30-njy maýda Hindistanda geçirilen halkara sergi-ýarmarkada ekologiýa taýdan arassa önümler hökmünde ýokary sylaga mynasyp bolandygyny hem bellemek isleýärin.
Biz Birleşen Milletler Guramasynyň Durnukly ösüş boýunça «Rio+20» maslahatynda, Koreýa Respublikasynyň Tegu şäherinde geçirilen 7-nji Bütindünýä suw forumynda, Aralýaka we Hazarýaka ýurtlarynyň döwlet Baştutanlarynyň duşuşyklarynda hem adamzadyň bähbidine suwy netijeli hem-de aýawly ulanmak, umuman, suw diplomatiýasy boýunça başlangyçlarymyzy dünýä jemgyýetçiliginiň garamagyna hödürledik.
Birleşen Milletler Guramasynyň Bütindünýä «Rio+20» maslahatynda Aral deňzi üçin ýörite maksatnama işläp taýýarlamagy teklip etdik. Şonuň netijesinde, «Birleşen Milletler Guramasy bilen Araly halas etmegiň halkara gaznasynyň arasynda hyzmatdaşlyk etmek» hakyndaky Rezolýusiýa kabul edildi.
Nesip bolsa, biz şu ýylyň awgust aýynda birinji Hazar ykdysady forumyny geçireris. Bu forumda suw diplomatiýamyzyň esasy ugurlary boýunça alyp barýan işlerimiz barada dünýä jemgyýetçiligine habar bereris. Şeýle hem Hazar deňzi sebitinde söwda-ykdysady hyzmatdaşlyk, multimodal ulag geçelgelerini ösdürmek boýunça täze başlangyçlarymyzy beýan ederis.
Ylmy-tehnologik ösüşiň öňdebaryjy gazananlarynyň, innowasion tehnologiýalaryň häzirki zaman şähergurluşygynda, ýollary we turba geçirijileri çekmekde giňden ornaşdyrylmagy şäherlerimiziň we obalarymyzyň gaýtalanmajak ajaýyp binagärlik keşbini döretmäge ýardam berýär.
Türkmen topragynyň köp dertlere em bolýan mineral suwlaryny, bejeriş palçyklaryny we dermanlyk ösümliklerini ulanmagyň ylmy esaslary hem işlenip taýýarlanýar. Ýerli çig maldan ýokary hilli derman serişdelerini öndürmek ýola goýulýar.
Ýurdumyzda lukmançylyk ylymlarynyň netijeli we düýpli ösdürilmegi ylmyň gazananlarynyň önümçilige giňden ornaşdyrylýandygyna şaýatlyk edýär. Biz ýakyn wagtda sanly lukmançylyk boýunça degişli maksatnamany hem kabul ederis. Munuň özi bu ugurda giň gerimli işleri alyp barmaga täze itergi berer.
Hormatly adamlar!
Garaşsyz Watanymyzyň gülläp ösmegine gönükdirilen maksatnamalaryň, durmuş-ykdysady, medeni-ynsanperwer, jemgyýetçilik-syýasy özgertmeleriň üstünlikli amala aşyrylmagynda bilim ulgamyna hem möhüm orun degişlidir.
Şoňa görä-de, milli ykdysadyýetimiziň ähli pudaklaryny we jemgyýetçilik durmuşymyzy sanly ykdysadyýete yzygiderli geçirmek üçin, zerur bolan şertleri döretmek boýunça alyp barýan döwlet syýasatymyzda biz bilim ulgamyna möhüm ähmiýet berýäris.
Giň dünýägaraýyşly, Watanymyza we halkymyza, ata-babalarymyzyň beýik gymmatlyklaryna wepaly nesilleri terbiýeläp ýetişdirmegiň bilim ulgamynyň ilkinji nobatdaky wezipesi bolmalydygy hemmelere mälimdir.
Şoňa görä-de, bilim arkaly biz medeni-ruhy durmuşymyzy özgerdýäris, Garaşsyz döwletimiziň dünýäde tutýan ornuny hemmetaraplaýyn berkidýäris, berk binýatly beýik geljegimizi gurýarys.
Mälim bolşy ýaly, biz şu ugurda, ilkinji nobatda, adamlaryň, jemgyýetimiziň we döwletimiziň bähbitlerine, milli hem-de umumadamzat gymmatlyklaryna, ynsanperwer däplere esaslanan döwlet syýasatyny alyp barýarys.
Milli maksatnamalarymyzy, konsepsiýalarymyzy we giň gerimli özgertmelerimizi üstünlikli amala aşyrýarys.
Biz ykdysadyýetimiziň aýrylmaz bölegi hökmünde bilim ulgamynyň gurluşyny hem-de dolandyrylyşyny yzygiderli döwrebaplaşdyrmaga we kämilleşdirmäge, netijeliligini ýokarlandyrmaga, maddy-enjamlaýyn hem-de hukuk binýadyny berkitmäge döwlet derejesinde aýratyn ähmiýet berýäris.
Hormatly maslahata gatnaşyjylar!
Şu ýerde men siziň ünsüňizi ýene-de bir meselä çekmek isleýärin. Siziň bilşiňiz ýaly, biziň döwrümiz bilimleriň, tehnologiýalaryň we aň-bilim hem-de döredijilik serişdeleriniň dabaralanýan zamanydyr. Şu barada aýtmak bilen, Aziýanyň, Ýewropanyň we Amerikanyň onlarça ýurtlarynda, şol sanda biziň Garaşsyz döwletimizde hem ýokary derejeli hünärmenleri taýýarlamaga, häzirki zaman bilim edaralaryny döretmäge uly üns berilýändigini bellemek isleýärin. Bu işler bolsa häzirki zaman tehnologiýalaryna, sanly bilime, öňdebaryjy tejribä, umuman, bilim ulgamyny innowasion taýdan ösdürmäge esaslanýan adam mümkinçiligini yzygiderli kämilleşdirmäge gönükdirilendir.
Şu maksatlardan ugur alyp, biz «Türkmenistan — rowaçlygyň Watany» diýlip yglan edilen 2019-njy ýylda Ylymlar akademiýasynyň birnäçe ylmy-barlag institutlaryny ýokary okuw mekdepleriniň garamagyna berdik. Biz şeýle etmek bilen, bilimiň we ylmyň özara baglanyşygyny has-da berkitmegi, tejribeli professor-mugallymlaryň ýolbaşçylygynda talyp ýaşlary ylmy-döredijilik işine çekmegi maksat edindik. Ylmy-taslama we tejribe işlerini ýurdumyzyň ykdysadyýetiniň örän möhüm ugurlaryna gönükdirmegi, aýratyn-da, jemgyýetimizde ylmyň ornuny berkitmegi göz öňünde tutduk.
Geljekde bolsa ylmy-barlag institutlarynyň ýokary okuw mekdepleri bilen özara baglanyşygyny güýçlendirmegi, ykdysadyýetimiziň pudaklarynyň örän möhüm meselelerini çözmäge gönükdirilen ylmy-barlag işlerini toplumlaýyn alyp barmagy maksat edinýäris. Şoňa görä-de, ýokary okuw mekdeplerinde ylmy-önümçilik merkezleriniň ulgamyny giňeltmek boýunça işi dowam ederis.
Talyp ýaşlary ylmy-usulyýet esasynda biziň energetika, ulag, suw serişdeleri boýunça halkara we sebitara guramalarynda öňe sürýän başlangyçlarymyz bilen düýpli tanyşdyrmagy göz öňünde tutýarys. Bu başlangyçlary jemgyýetde, aýratyn-da, ýaşlaryň arasynda giňden wagyz etmek, şeýle hem ýaş alymlaryň ylmy-barlag işlerine döredijilikli çemeleşmegini gazanmak üçin, biz ýokary okuw mekdeplerinde ylmy-usulyýet merkezlerini dörederis.
Hormatly adamlar!
Ýurdumyzda bilim ulgamynda düýpli özgertmeler amala aşyryldy. Şonuň netijesinde, bagtyýar ýaşlarymyz häzirki döwürde öz saýlap alan hünärleri boýunça bilim alýarlar. Häzirki zaman şertlerini we Garaşsyz döwletimiziň ösüşiniň geljegini nazara alyp, biz orta hünär we ýokary okuw mekdeplerine kabul edilýän talyplaryň sanyny yzygiderli artdyrýarys.
Bu ugurda ýurdumyzyň ykdysadyýetiniň pudaklaryny ylmy esasda ösdürmegi nazara alyp, diňe bir soňky ýyllaryň dowamynda täze ýokary okuw mekdepleriniň birnäçesini döretdik. Olarda tehnologlar, inženerler, ykdysatçylar, hukukçylar we diplomatlar taýýarlanýar. Şeýle hem ýokary okuw mekdeplerinde täze hünär ugurlaryny açdyk.
Şonuň bilen birlikde, biz daşary ýurtlaryň iň abraýly, öňdebaryjy ýokary okuw mekdeplerinde bilim almak üçin hem giň mümkinçilikleri döretdik.
Ýaşlarymyz daşary ýurtlaryň ýokary okuw mekdeplerinde ýurdumyzyň pudaklary üçin zerur bolan hünärmenleri taýýarlamak baradaky hökümetara ylalaşyklaryň, şertnamalaryň esasynda bilim alýarlar.
Hormatly maslahata gatnaşyjylar!
Biz mekdep okuwçylarynyň ylma höwesini goldamak, zehinini açmak, ösdürmek hem-de hemmetaraplaýyn goldamak üçin zerur işleri amala aşyrýarys. Şu maksat bilen, ýurdumyzda daşary ýurt dillerine, takyk, tebigy, ynsanperwer, aýdym-saz, harby, sport ugurlaryna ýöriteleşdirilen mekdepler, şeýle hem çagalar çeperçilik mekdepleri we sungat mekdepleri işleýär. Biz şeýle ýöriteleşdirilen mekdepleriň ulgamyny giňeltmek boýunça netijeli işleri alyp barýarys. Daşary ýurt dillerinde okadylýan ýokary okuw mekdeplerini açýarys.
Biziň zehinli okuwçylarymyz, talyp ýaşlarymyz döwlet we halkara derejelerinde geçirilýän dersler boýunça bäsleşiklere gatnaşýarlar. Olar bu bäsleşiklerde ajaýyp netijeleri gazanyp, ýurdumyzyň abraýyny has-da artdyrýarlar.
Men ýaşlarymyzyň öz ylmy-inženerçilik pikirlerini, senagat-innowasion, maglumat-tehnologik ylmy barlaglaryny döwletimiziň ylmy-tehnologik binýadyny berkitmäge gönükdirjekdiklerine berk ynanýaryn. Biz bagtyýar ýaşlarymyzyň öz Watanynyň at-abraýyny we şan-şöhratyny has-da artdyrmagyň bähbidine döredijilik dünýäsinde uly üstünlikleri gazanmaklary üçin mundan beýläk-de ähli zerur tagallalary ederis.
Bilime sanly ulgam serişdeleriniň, öňdebaryjy kompýuter we multimediýa enjamlarynyň ornaşdyrylmagy, umumybilim berýän orta mekdepleriň on iki ýyllyk bilime geçirilmegi jemgyýetimiziň bilim derejesini ýokarlandyrmaga täze itergi berýär. Ýaşlarda bilimiň, akyl we beden zähmetiniň esaslaryny ele almagyň endiklerini ösdürmäge şert döredýär. Olaryň höwes bildirýän we gyzyklanýan ugurlaryny ýüze çykarmaga, durmuşda öz ornuny tapmak we hünär saýlap almak başarnyklaryny ösdürmäge mümkinçilik berýär.
Biz ýaňy-ýakynda on iki ýyllyk bilimiň kämilleşdirilen okuw meýilnamasyny makulladyk. Döwlet mekdebe çenli çagalar edaralary we Döwlet umumybilim edaralary hakyndaky Düzgünnamalary tassykladyk. Bu bolsa, milli bilim ulgamyny kämilleşdirmekde möhüm ädimdir.
Hormatly Ministrler Kabinetiniň agzalary!
Hormatly alymlar, professorlar we mugallymlar!
Ýöne, wagt garaşmaýar. Döwür hemişe öňe barýar. Şoňa görä-de, Garaşsyz Watanymyz hem depginli ösüş we giň möçberli özgertmeler ýoly bilen täze tehnologik eýýama tarap ynamly öňe gitmelidir. Ýakyn ýyllarda dünýäde bilim ulgamynda düýpli öwrülişik bolup geçer. Bu öwrülişigiň dowamynda hünärleriň birnäçesi ýitip gider. Olaryň deregine täze dersler giriziler. Durmuş ulgamlary bolsa, okatmagyň däp bolan ölçeglerini çalşyp biler.
Häzirki döwürde ykdysadyýet özgerip, sanly ulgam eýýamyna geçilýär. Öwrenişilip gidilen endikleriň köpüsini eýýäm köp ýurtlarda enjamlar ýerine ýetirýär.
Hormatly adamlar!
Hormatly Ministrler Kabinetiniň agzalary!
Hormatly alymlar, professorlar we mugallymlar!
Biz şu gün örän netijeli maslahat geçirdik. Maslahatda kabul edilen çözgütler we öňe sürlen teklipler ýurdumyzda ylym we bilim ulgamyny mundan beýläk-de özgertmegiň esasyny düzer.
Biz ýurdumyzda ylmyň we bilimiň beýik geljegine uly ynam bilen garaýarys. Munuň üçin bolsa, biziň anyk maksatlarymyz we meýilnamalarymyz, şeýle hem ägirt uly mümkinçiliklerimiz bar. Olaryň ählisi döwletimiziň mundan beýläk-de gülläp ösmegi üçin ajaýyp mümkinçiliklerdir.
Hormatly adamlar!
Ylym döwletiň kuwwatydyr. Şoňa görä-de, biz Garaşsyz Watanymyzy okgunly ösdürmek, dünýäniň syýasy, ykdysady, medeni giňişligindäki bäsleşige ukyplylygyny ýokarlandyrmak üçin köp işleri amala aşyrýarys.
Ylmy-tehniki ösüşiň gazananlaryndan, täze tehnologiýalardan, innowasiýalardan oňat baş çykarýan hünärmenleri taýýarlamak wezipelerinden ugur alyp, bu ugurlara düýpli maýa goýumlaryny gönükdirýäris.
Ylym ulgamynyň gurluşyny, dolandyrylyşyny, hukuk binýadyny döwrüň talaplaryna laýyklykda kämilleşdirip, düýpli ylmy-tehniki özgertmeleri üstünlikli durmuşa geçirýäris. Häzirki zaman bilimlerini hem-de ylymlaryny düýpli özleşdirýän ýokary derejeli inženerleri we zehinli alymlary taýýarlamak üçin ähli şertleri döredýäris.
Türkmenistan ylmyň mümkinçiliklerini parahatçylygyň hem-de dostlugyň bähbitlerine gönükdirip, iri halkara guramalar bilen ylym, tehnika we innowasion tehnologiýalar boýunça hyzmatdaşlygy yzygiderli pugtalandyrýar we geljekde hem pugtalandyrar.
Hormatly adamlar!
Alym adyny götermek — ol ýokary derejedir. Alym bolmak we ylmyň netijelerini gazanmak — ýurdumyzyň geljegidir. Alym bolmak we ylmyň netijelerini, hakykatdan-da, amaly tarapdan durmuşa geçirmek — ol Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistanyň diňe bedew bady bilen öňe gitmegidir.
Hormatly alymlar!
Hormatly adamlar!
Men sizi Ylymlar güni bilen ýene-de bir gezek tüýs ýürekden gutlaýaryn!
Siziň ähliňize berk jan saglygyny, maşgala abadançylygyny, berkarar Watanymyzyň gülläp ösmegi ugrunda alyp barýan işleriňizde uly üstünlikleri arzuw edýärin!
(Aşgabat, 2019-njy ýylyň 12-nji iýuny)
Copyright 2012-2020 Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi - Türkmenistan bu gün


text:
- Gelinlige/öýlenjek ýigide berilýän wiza nädip ýüz tutmaly?
- Söhbetdeşlik
- Wiza soragnamaňyzyň ýagdaýyny barlamak
- Söhbetdeşlikden soň
Söhbetdeşligiň soňunda Konsul wiza almak üçin dolduran soragnama-haýyşyňyz kanagatlanandygyny ýa-da kanagatlanmandygyny Size habar berer.
Käbir wiza ýüz tutýan adamlaryň wiza soragnamasy goşmaça dolandyryş işlerine degişli bolup durýar, we şol sebäpli söhbetdeşlikden soň netije çykarmak goşmaça wagt alýar. Wiza ýüz tutulanda şular ýaly ýagdaý ýüze çyksa wiza ýüz tutýan habardar edilýär. Köp halatlarda, soragnamanyň goşmaça dollandyryş işleri 60 güne çenli çekip biler. Jogap berilmegiň anyk wagty her adamyň aýratyn ýagdaýyna baglydyr.
Eger-de Size wiza berilmedik bolsa goşmaça maglumaty usvisas.state.gov sahypasynda tapyp bilersiňiz.


text:
Türkmen halky ruhy we beden taýdan sagdyn nesilleri terbiýeläp ýetişdirmegi gadym döwürlerden bäri mizemez durmuş ýörelgeleriniň birine öwrüpdir. Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe halkymyzyň bu nusgalyk durmuş ýörelgesi hormatly Prezidentimiziň parasatly, öňdengörüjilikli baştutanlygynda mazmun taýdan has-da baýlaşdy. Ylymly, bilimli, sagdyn ruhly we berk bedenli nesilleri terbiýeläp ýetişdirmek Gahryman Arkadagymyzyň tutuş dünýäde uly meşhurlykdan peýdalanýan ynsanperwer döwlet syýasatynyň möhüm ugurlarynyň birine öwrüldi. Ýaş nesillerimiziň sportuň dürli ugurlary boýunça ukyp-başarnyklaryny görkezmekleri hem-de olaryň yzygiderli kämilleşmekleri, sagdyn durmuş ýörelgelerine berk eýermekleri üçin döredilen mümkinçilikler munuň buýsandyryjy tassyknamalarydyr. Netijede, ajaýyp zamanamyzyň bagtyýar ýaş nesilleri hil taýdan halkara ülňülerine laýyk gelýän dürli sport desgalarynyň, stadionlaryň, ýöriteleşdirilen sport mekdepleriniň hyzmatyndan giňden peýdalanýarlar. Hormatly Prezidentimiz: «Päk göwünli, arassa bedenli, maksatlary aýdyň ýigitlerimiziň we gyzlarymyzyň ýaşlykdan sporta bolan endigi özlerinde terbiýelemegi olaryň uzak hem-de sagdyn ömür sürmegi üçin zerurdyr. Sport siziň beden we ruhy gözelligiňiziň sazlaşmagy, jemgyýetimiziň sagdynlygy üçin örän möhümdir» diýip belleýär. Biziň her birimiz Gahryman Arkadagymyzyň bu öwüt-ündewlerine berk eýermek bilen, sporta uly üns bermelidiris, ýaramaz endiklerden daşda durup, sagdyn durmuş ýörelgelerini hemişelik hemra edinmelidiris.
Bilşimiz ýaly, çilimkeşlik hem ynsan ömrüne uly howp salýan ýaramaz endikleriň biridir. Hormatly Prezidentimiziň ynsan saglygyny hemmetaraplaýyn goramak babatdaky aladalarynyň netijesinde, ýurdumyzda çilimkeşlige garşy barlyşyksyz göreş alnyp barylýar. Lukmançylyk ylmynyň maglumatlaryna salgylanyp aýdanyňda, çilim çekmeýänlere garanyňda, çilim çekýän adamlarda ýürek-damar, nerw, görüş, eşidiş, dem alyş, aşgazan-içege ulgamlarynyň keselleri, howply täze döremeler köp duş gelýär. Hasaplamalara görä, öýkeniň täze howply döremelerine duçar bolýan näsaglaryň 80 göterimi çilimkeşlerdir. Şonuň üçinem biz bu babatda durmuşymyzyň gülleri bolan çagalara dogry görelde bolup, çilimiň saglygymyza ýetirýän düzedip bolmajak zyýanyny düşündirmelidiris.
Bu asylly işleriň sakasynda bolsa hormatly Prezidentimiziň adam hakyndaky aladalary durandyr. Şeýle ajaýyp mümkinçilikleri döredip berýän Gahryman Arkadagymyzyň jany sag, ömri uzak bolsun!
Guwanç ÇENDIROW,
TMÝG-niň Balkan welaýat Geňeşiniň başlygy.
“Nesil” gazeti,
30.05.2020ý.


text:
Qalı Sársenbaı: Kezinde bir aýyldy bir baı asyrap, bir aqsaqal basqaratyn
Bizdegi jalqaýlyqty eki túrge bólip qaraýǵa bolady. Birinshisi, rýhanı jalqaýlyq. Ol álgi Mirjaqyp Dýlatovtyń «Oıan qazaq» dep júrgeni sol. Ekinshisi, materıaldyq jalqaýlyq. Bul da túsinikti másele. Bizge bul jalqaýlyq soıalıstik júıeden qalǵan ádet. Ol kezde barlyǵy tegin boldy. Aýyrsań tegin emdeıdi, jumyssyz bolsań jumysqa shaqyrady. Barlyǵyn úkimet ózi uıymdastyrady. Sondyqtan da «úkimetim óltirmeıdi» dep otyra bergen. Al shyn máninde bizdiń halqymyzda negizinde jalqaýlyq bolmaǵan edi. Máselen osydan bir ǵasyr buryn Alash orda kósemderi shyqty, tarıh sahnasyna. Jáne olar birli-jarym emes lek-legimen, top bolyp shyqty. Árqaısysy erekshe qabiletti, dara tulǵalar boldy. Barlyǵy halqyn óner-bilimge, ǵylymǵa, órkenıetke shaqyrdy. Olar azǵantaı ómirlerinde artyna mol mura qaldyrdy. Sol sııaqty 1986 jylǵy dúmpý de bizdiń halqymyzdan shyqty. Eger eshbir oısyz, uıqyda jatqan jalqaý halyq bolsaq, mundaı tarıhı oqıǵalar bizdiń elimizde bolmaǵan bolar edi. Sondyqtan bul jerdegi atalyp otyrǵan jalqaýlyq shartty túrdegi nárse.
Biz soıalıstik júıeden keıin birden naryqtyq qoǵamǵa óttik. Jáne eshqandaı daıyndyqsyz óttik. Kezinde bir aýyldy bir baı asyrap, bir aqsaqal aqyl aıtyp basqaratyn. Halyqtyń qarjylyq saýatyn artyrýda, naryqqa beıimdeýde ulttyq býrjýazııa jumys isteý kerek edi. Ulttyq ıdeologııa durys jolǵa qoıylmady. Munyń barlyǵy keshendi jobalar arqyly iske asatyn aýqymdy jumystar. Al memleket halqynyń álsiz tobyna kómek qolyn sozady. Bul túsinikti. Biraq turǵyndardyń 70-80 paıyzy úkimetten kómek kútetin bolsa bul durys túsinik emes.


text:
Şeýle hem okaň
07.07.2020 | Daşary ýurtly hyzmatdaşlar bilen nobatdaky wideoduşuşyklar
06.07.2020 | Türkmenistanyň Prezidentiniň nobatdaky zähmet rugsady başlandy
06.07.2020 | Milli Liderimiziň durmuşa geçirýän «Açyk gapylar» syýasatynyň ugry bilen
03.07.2020 | Türkmenistanyň Prezidentiniň Permany M.M.Mämmedowa hakynda
Şu gün hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow bilen Gazagystan Respublikasynyň Prezidenti Kasym-Žomart Tokaýewiň arasynda telefon arkaly söhbetdeşlik boldy.
Dostlukly ýurduň Baştutany milli Liderimizi 63 ýaşynyň dolmagy bilen tüýs ýürekden gutlady hem-de hormatly Prezidentimize berk jan saglyk, uzak ömür, abadançylyk we ýokary döwlet wezipesinde alyp barýan jogapkärli işinde uly üstünlik arzuw etdi.
Döwlet Baştutanymyz gazak kärdeşine gutlaglar üçin minnetdarlyk bildirip hem-de hoşniýetli arzuwlaryny aýdyp, iki ýurduň halklarynyň arasynda dostluk-doganlyk gatnaşyklarynyň köp ýyllaryň dowamynda hoşniýetli goňşuçylyk, birek-birege hormat goýmak we goldaw bermek arkaly sazlaşykly ösdürilip, häzirki döwürde täze mazmun bilen baýlaşdyrylýandygyny belledi.
Bellenilişi ýaly, türkmen-gazak gatnaşyklaryna mahsus bolan ynanyşmagyň we özara düşünişmegiň ýokary derejesi hyzmatdaşlygy ikitaraplaýyn derejede bolşy ýaly, halkara guramalaryň çäklerinde okgunly ösdürmek üçin pugta binýat bolup durýar.
Hökümet we düzümleriň derejelerinde dürli ugurlarda toplanylan özara gatnaşyklaryň oňyn tejribesine ýokary baha berip, söhbetdeşler döwletara gatnaşyklaryň möhüm ugurlaryny ösdürmegiň geljegini ara alyp maslahatlaşdylar. Şunuň bilen baglylykda, doly güýjünde herekete girizilmegi zerur bolan ikitaraplaýyn ykdysady gatnaşyklary mundan beýläk-de ösdürmek üçin köpugurly mümkinçilikleriň bardygy nygtaldy.
Şeýle hem ynsanperwer ulgamdaky gatnaşyklary hemmetaraplaýyn berkitmegiň ähmiýeti bellenildi. Munuň özi iki halkyň taryhy taýdan kemala gelen umumy medeni we ruhy gymmatlyklarynyň çäklerinde has-da ähmiýetlidir.
Söhbetdeşligiň ahyrynda Prezidentler Gurbanguly Berdimuhamedow hem-de Kasym-Žomart Tokaýew netijeli döwletara gatnaşyklaryň mundan beýläk-de Türkmenistanyň we Gazagystan Respublikasynyň gülläp ösüşiniň bähbidine üstünlikli ösdüriljekdigine ynam bildirdiler.
Copyright 2012-2020 Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi - Türkmenistan bu gün


text:
Türkmen telekeçileri pomidoryň täze sortuny synag edýärler
Telekeçi Ruslan Abdullaýewiň Çärjew etrabynyň Talhanbazar geňeşliginiň çägindäki ýyladyşhanasynda ýylyň dört paslynda hem ilatymyzy ter pomidor bilen üpjün etmekde tutanýerli işler alnyp barylýar. Bu ýyladyşhana toplumynda şu ýyl pomidoryň täze bir görnüşi synag edildi. Tohumy Ispaniýadan getirilen bu görnüş «altes» diýlip atlandyrylýar ― diýip, «Türkmen gündogary» gazeti habar berýär.
― Şu ýylyň 22-nji awgustynda 1.1 gektarlyk meýdana «altesiň» 27 müň düýbüni oturtdyk. Bu görnüşiň esasy aýratynlygy miwesiniň suwly bolýanlygydyr. Bol suwlulyk bolsa pomidoryň esasy aýratynlyklarynyň biri. Oturdylan nahallar 80 ― 90 günde hasyl berip başlaýar. Ýyladyşhanada suwarmak, dökün bermek işleri awtomatiki usullarda alnyp barylýar. Pomidor nahallarynyň güllerini tozanlandyrmak üçin ýörite daşary döwletden getirilen «bambus» arylary hem bar. Her ary maşgalasynda 40 ― 45 sany ary bolup, olaryň ömri 40 güne deň — diýip, telekeçi bu ýerde alnyp barylýan işler dogrusynda gürrüň berýär.
Noýabrda hem tomus mährini paýlap duran ýyladyşhananyň içi gündizine 16, gijesine 23 gradus ýylylykda saklanylýar. Ýyladyşhanada 20-ä golaý işgär bolup, işler bir çalşykda alnyp barylýar. Ýetişdirilen pomidorlaryň hasylyny içki, şeýle-de esli bölegini daşky bazarlara eksport etmek maksat edilýär.


text:
Üns ber! Biziň saýtymyzyň esasy maksady Siziň saglyk babatdaky gözýetimiňizi giňeltmekdir. Şonuň üçin-de, saýtyň sahypalarynda berilýän maglumatlaryň esasynda öz-özüňi bejermek maslahat berilmeýär. Öz-özüňi bejermeklik düýpli kynçylyklara uçradyp, janyňyza howp salmagy ähtimal. Lukmanlar saýtyň üsti bilen size bejeriş berip bilenoklar. Lukmanlaryň jogaplary, makalalar, jemgyýetçiligiň teswirleri diňe maslahat hökmünde kabul edilmeli.
PORNO HAKYNDA KELAM AGYZ
Pornografiýa (gepleşik dilinde "porno" hem diýilýär) – adamda jynsy gyjynmany oýarmak maksady bilen döredilen, jynsy gatnaşyklara degişli temalary öz içine alýan kitap, žurnal, kino we wideo görnüşindäki islendik material bolup bilýär. Çagalary öz içine alýan islendik pornografiýa bikanundyr we ýalňyşdyr.
Gündelik durmuşda internede bolan talabyň artmagy bilen, porn hem çalt ýaýrap başlady. Pornuň şeýle giňden ýaýramagy adamlara we olaryň gatnaşyklaryna nähili täsir edýär? Bu zyýansyz güýmenjemi ýa-da howply baglylykmy? Şu soraglara jogap gözleýän ylmy işler henizem dowam edýär.
Alymlar üçin pornografiýany aşa köp görmäni ylmy we lukmançylyk tarapdan "baglylyk" hasaplamak henizem çözülmedik mesele bolup galýar. Pornografiýa bolan baglylyk saglyk näsazlyklarynyň hataryna girmeýär. Emma, ylmy barlaglaryň aglabasy porny aşa köp görmek baglylykdan habar berip biler diýip aýdýarlar.
Käbir hünärmenler pornografiýany köp görýän adamlaryň beýni hereketleri neşe serişdelerine bagly adamlaryňka meňzeş (beýniniň sylaglanmak, höweslendirilmek we ýatlamak bilen baglanyşykly bölümleri işjeňleşýär) diýip belleýärler. Hemem, käbir porn tomaşaçylarynda baglylygyň aşaky alamatlary ýüze çykýar:
↪ Pornosuz uzak wagtlap gezip bilmezlik;
↪ Hereketleriňe erk edip bilmezlik;
↪ Sylaglanmak höwesiniň möwjemegi;
↪ Bu endik sebäpli adamlar bilen gatnaşyklaryňda döreýän kynçylyklary görüp bilmezlik.
Muňa garamazdan, pornografiýa görmegi endik edinenler has çynlakaý we bejergi talap edýän kynçylyklara uçrap bilýärler.
Pornuň döredýän kynçylyklary
Pornografiýany ýygy görýän adamlarda jynsy gatnaşyklara isleg çogup durýar. Olar özlerini birahat duýanlarynda pornodan rahatlyk gözleýärler. Olaryň işdäki we öýdäki durmuşlary hem kynlaşýar. Käbir hünärmenleriň aýtmagyna görä, porno görmäge endik etmek adamlar bilen gatnaşyklaryňdan närazylygyň arasynda berk baglanyşyk bar.
Porno endigine haçan "aşa köp" ýa-da "çäkden çykma" diýip bolýandygy barada dürli-dürli pikirler bar. Ýöne hünärmenleriň agramly böleginiň bellemegine görä, eger bu endik gündelik durmuşyň bilen garjaşýan bolsa, onda seniň “aşa köp” porno görýän bolmagyň mümkin. Meselem, eger-de:
↪ Sen lezzet alýan işleriňi pornografiýa görmek üçin taşlap bilýän bolsaň.
↪ Seň üçin jynsy gatnaşyklaryň gyzygy gaçyp başlasa.
↪ Adamlar bilen wagt geçirmegiň gyzygy gaçyp başlasa.
Pornografiýa jynsy terbiýäniň ýerini tutup bilmeýär. Çünki onda köplenç hakyky durmuşdaky gatnaşyklar görkezilmeýär. Pornda zulumyň ulanylmagy bolsa, aýallaryň we erkekleriň ikisiniňem mertebesini peseldýär.
Pornografiýa endikleri sebäpli kösençlik çekýänler kömek gözlemekden çekinmeli däl. Olar öz maşgala lukmanlary bilen maslahatlaşyp, psihoterapewte ýüz tutup bilerler.
- 986 gezek okalan


text:
Üns ber! Biziň saýtymyzyň esasy maksady Siziň saglyk babatdaky gözýetimiňizi giňeltmekdir. Şonuň üçin-de, saýtyň sahypalarynda berilýän maglumatlaryň esasynda öz-özüňi bejermek maslahat berilmeýär. Öz-özüňi bejermeklik düýpli kynçylyklara uçradyp, janyňyza howp salmagy ähtimal. Lukmanlar saýtyň üsti bilen size bejeriş berip bilenoklar. Lukmanlaryň jogaplary, makalalar, jemgyýetçiligiň teswirleri diňe maslahat hökmünde kabul edilmeli.
AIDS: ÖMRI UZALTMAGYŇ ÇÄRESI
AIW (rus. ВИЧ) ýokançlygy ýokuşandan soň köp adamlar özlerini sagdyn duýýarlar. Oňa garamazdan, AIW ýokançlygynyň bardygyny kesgitläniňizden soň, şübhe ýa-da howsala bilen oturman, saglygyňyzy we ömrüňizi goramak üçin lukman bilen bilelikde bejergi çärelerini başlamalydyr. Soňky ýyllaryň dowamynda lukmançylykda AIDS (rus. СПИД) öwrenme ugurda gazanylan üstünlikler, saglyk üçin howply keselleriň döremeginiň öňüni almaga, eneden göwredäki çaga ýokançlygyň geçme töwekgelçiligini peseltmäge mümkinçilik berýär.
Retrowirusa garşy bejergi nämeden ybarat?
AIW ýokançlygy retrowiruslar maşgalasyna degişli bolup, ol daşky gurşawyň amatsyz şertlerine çaltdan uýgunlaşmaga ukyplydyr. Retrowirusa garşy serişdeleriň diňe bir görnüşi ulanylanda, wirus tizden oňa garşy goraglylygy döredýär. Serişdeleriň iki görnüşi ulanylanda wirusyň olara bolan durgunlylygy ol diýen tiz bolmasa hem, biraz wagtdan soň ýaýbaňlanyp başlaýar. Diňe wirusyň ýaşaýyş aýlawynyň dürli tapgyrlaryna täsir edýän üç sany derman serişdäniň birden kabul edilmegi, wirusyň köpelmeginiň we durgunlylygyň ýüze çykmagynyň öňüni almaga ukyplydyr.
"Wirus ýüklenmesi" näme?
Wirus ýüklenmesi (rus. wirusnaýa nagruzka) – ganyň bir millilitrinde saklanýan wiruslaryň mukdarydyr. Ol ýörite ganyň barlagy bilen kesgitlenýär. Retrowirusa garşy bejerginiň esasy maksady – gandaky wiruslaryň mukdaryny iň pes derejä peseltmekdir, ýagny "wirus ýüklenmesiniň kesgitlenmeýän derejesini" gazanmakdyr.
Retrowirusa garşy serişdeleri haçan kabul edip başlamaly?
Keseliň alamatlary ýüze çykmaýan bolsa hem, AIW ýokanjy immun ulgamyny üýtgedip başlaýandyr. Şonuň üçin hem, adam özüni gowy duýýanlygyna garamazdan wirusa garşy bejergini başlamalydyr.
Bejergini lukman näsagyň laborator barlaglaryna esaslanyp başlaýandyr. Bejergini başlamakda esasy görkeziji – immun ulgamyna degişli СD4 öýjükleriň mukdaryny kesgitlemekdir.
Sag adamlarda bu immun ulgamyna degişli öýjükleriň umumy sany 500-1500 aralygyny düzýär. Eger barlag СD4 öýjükleriň 350-500 mukdaryny kesgitlese, lukman retrowirusa garşy bejergini başlamalydygyny maslahat berer.
Bejergini başlamak baradaky çözgüdi lukman bilen näsag bilelikde kabul edýärler. Beýle diýildigi, bejergini diňe lukmanyň bellemäge hukuklydygyny, ýöne ony başlamak barada çözgüdi näsagyň özi kabul etmelidigini aňladýar. Eger näsag bejerginiň maksady, görnüşi, geçiriş düzgünleri barada maglumat alman bejergini başlamagy meýilleşdirse, bejerginiň netijeliliginiň ýokary boljagy ikuçlydyr.
Bejerginiň netijeliligi nämelere bagly?
Näsag bejergä ynanmalydyr we oňa uýmalydyr. Şol esasynda:
↺ Lukmanyň bellän hemme derman serişdelerini kabul etmelidir;
↺ Olar bellenilen wagtynda kabul edilmelidir;
↺ Bellenilen mukdary saklanmalydyr;
↺ Iýmitlenme barada berlen maslahata uýmalydyr.
Näme üçin serişdeleri wagtynda kabul etmek wajyp?
Retrowirusa garşy serişdeler bedeni belli bir wagtyň dowamynda (12 ýa-da 24 sagat) goraýar. Serişdäni kabul etmek ýatdan çykanda ýa-da gijä galynanda serişdeleriň gandaky mukdary peselýär. Şonuň esasynda beden goragsyz galyp, AIW täze öýjükleri üýtgedip başlaýar. Ondan başga hem, ol uýgunlaşyp, dermanlara durnuklylyk döredýär. Netijede, serişdeleriň wirusa täsir etmegi togtaýar we keseliň alamatlary ýaýbaňlanyp başlaýar.
Bejerginiň netijeliligini nähili kesgitlemeli?
Eger näsag bejergä çynlakaý çemeleşip, lukmanyň hemme maslahatlaryny ýerine ýetirýän bolsa, onda onuň umumy ýagdaýy we özüni düýmasy gowlanýar. Şonuň ýaly-da, СD4 öýjükleriň mukdary ýokarlanyp, wirus ýüklenmesi bolsa peselýändir.
Bu günki gün AIDS – jeza däldir! Özwagtynda we dowamly alnan bejergi näsaglara işjeňligini saklap, uzak ýaşamaga mümkinçilik berýändir.
Awtor: Selbi Myradowa
- 977 gezek okalan


text:
Şeýle hem okaň
10.07.2020 | Türkmenistanyň Prezidentiniň we Gazagystan Respublikasynyň ilkinji Prezidentiniň arasynda telefon arkaly söhbetdeşlik
10.07.2020 | Türkmenistanyň DIM-niň ýolbaşçysy Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň missiýasynyň bilermenleri bilen duşuşyk geçirdi
09.07.2020 | Daşary ýurtly hyzmatdaşlar bilen nobatdaky wideoduşuşyklar
08.07.2020 | Daşary ýurtly hyzmatdaşlar bilen nobatdaky wideoduşuşyklar
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Hindistan Respublikasynyň Prezidenti Ram Nath Kowindä we Hindistan Respublikasynyň Premýer-ministri Narendra Modä ýurtda bolup geçen, köp sanly adam pidalaryna, şikes ýetmelerine hem-de weýrançylyklara getiren giň gerimli suw joşguny zerarly gynanç hatlaryny iberdi.
Türkmenistanyň Prezidenti şu agyr pursatda Türkmenistanyň halkynyň hem-de Hökümetiniň adyndan, şeýle-de hut öz adyndan gurban bolanlaryň maşgalalaryna, dogan-garyndaşlaryna hem-de ýakynlaryna çuňňur gynanjyny we medet beriji sözlerini beýan etdi, ejir çekenlere bolsa, tiz wagtda sagalmaklary baradaky arzuwlaryny aýtdy.
Copyright 2012-2020 Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi - Türkmenistan bu gün


text:
Kúresten Azııa chempıonatynda qazaqstandyq balýan qyzdar 2 altyn enshiledi
NUR-SULTAN. QazAqparat - Nıý-Delıde (Úndistan) kúres túrlerinen ótip jatqan Azııa chempıonatynda áıelder arasyndaǵy básekeniń ekinshi kúninde Qazaqstan quramasy 2 altyn, bir kúmis jáne bir qola medal jeńip aldy, dep habarlaıdy Olympic.kz.
53 kelide kúresken Tatıana Ahmetova jarys jeńimpazy atandy. Ol fınalda álem jáne Azııa chempıony japonııalyq Maıý Mýkaıdany jeńdi.
72 kelide kúresken Jamılıa Baqbergenova el qorjynyna ekinshi altyndy saldy.
62 kelide kúresken qazaqstandyq burymdy balýan Aıaýlym Qasymova fınalda qarsylasyna ese jiberip, kúmiske ıe boldy.
Al 57 kelide kúresken Altynaı Satylǵan qolany qanaǵat tutty.
Qazaqstan áıelder quramasy jarysty 2 altyn, 1 kúmis, 5 qola júldemen qurlyqtyq birinshilikte jalpy komandalyq esepte medal sany boıynsha 3-shi orynmen aıaqtady.
- Afına marafony 2020 jyldyń sońynda ótedi
- Gandboldan álem chempıonatyna qatysatyn 30 komanda anyqtaldy
- Mańǵystaý oblysynda bokstan 3 bapker koronavırýstan qaıtys boldy
- Qazaqstannyń jas fýtbolshysy serbııalyq komandaǵa aýysty
- Jalǵas Jumaǵulov UFC-te ótken alǵashqy jekpe-jeginde jeńildi
- Eýropa lıgasynyń jeńimpazy Germanııada anyqtalady
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam