text:
Türkmenistanyň Şekillendiriş sungaty muzeýiniň täze binasynyň ulanyşa berlenine 7-ýyl geçdi. Bu muzeý milli gymmatlyklaryň iri gaznalarynyň biri bolmak bilen, Türkmenistanyň şekillendiriş sungatynyň ussat we başlangyç suratkeşleriniň, zergärleriň, keramikleriň, heýkeltaraşlaryň eserlerini köpçülige hödürleýär.
Şeýle-de muzeýde ýewropa ýurtlarynyň, Hytaýyň, Eýranyň dürli döwürlere degişli sungat eserlerini görmek mümkin. Bu ýerde döwlet derejesindäki bellenýän baýramçylyklara bagyşlanyp, yzygiderli sergiler geçirilip durulýar.
Bar bolan birnäçe gyzykly eksponatlaryň syýasy matlaplara görä, ekspozisiýa çykarylmazlygy hem öz täsirini ýetirýär.
Ýöne oňa dürli halkara çärelere gatnaşmaga daşary ýurtlardan gelen myhmanlar eltiläýmese, ýerli ilat, aýratynam ýaşlar baryp ýörmeýär. Eýsem, näme üçin? Adynyň agzalmagyny islemedik, Aşgabatly döredijilik işgäri bu mesele barada giňişleýin gürrüň berdi:
—Ilki bilen belläsim gelýän zat muzeýe gelýän myhmanlaryň sany dürli faktorlara görä üýtgäp bilýär. Mysal üçin, muzeýde şol bir ekspozisiýanyň birnäçe ýyllap çalşylmazlygy. Bar bolan birnäçe gyzykly eksponatlaryň syýasy matlaplara görä, ekspozisiýa çykarylmazlygy hem öz täsirini ýetirýär. Propaganda çäreleri. Halkyň içinden ýörite çeperçilik ugurdan okaýan talyplar geläýmese, öz islegi bilen gelýänleri barmak basyp sanaýmaly.
Düzüw däl
Muzeý ýurduň taryhy, ýüzi. Daşary ýurtdan gelenler, ilki bilen tanyşlygy muzeýden başlaýarlar. Ýöne bu ýerde-de hemme zat düzüw däl.
Daşary ýurt adamlary üçin giriş bilediniň bahasy 10 dollar. Ekskursiýanyň bahasy hem şeýle. Surat we wideo almak üçin 15$. Umumy - 35$. Birnäçe gezek daşary ýurtly turistleriň, muzeýiň giriş bahasyndan eýmenip gidendiginiň özüm şaýady boldum. Ýewropada muzeýleriň aglaba bölegine, belli Ermitaža giriş biledi 15 ýewrodan geçmeýär.
Muzeýe adam gelmeýär diýsem, ýalan aýtdygym bolar. Olaram hasaby doldurmaly, ýokary guramalara hasabat bermeli. Muzeýde bir wagtlar şeýle waka-da boldy. Muzeýiň kassasyna her gün ylmy işgärlerden biri nobata durmaly. Nobatçy günüň belli adam sanyny getirmeli ýa-da hasabaty doldurmak üçin öz jübiňden pul çykaryp, bilet almalydy.
Galyberse-de, hasabaty doldurmak üçin uniwersitetlerden talyplary, mekdep okuwçylaryny, harbylary, dürli jemgyýetçilik guramalaryndan işgärleri çagyryp getirýärler. Bu çärelere gatnaşmasalar, olara berk çäreler görülýär. Şeýle adamlaryn köpüsi muzeýiň içine-de girmän, adyny belledip, yzyna dönýärler.
Syýasat üýtgemese...
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow ýurda baştutan bolaly bäri, dogrusy, medeniýete az-owlagam bolsa üns berildi. Welaýat merkezlerinde täze muzeýler guruldy, medeniýet şäherçesi guruldy, medeniýet instituty guruldy. Birnäçe ýaşlarymyz muzeý işleri we ýadygärlikleri goramak, teatr, kino hem-de telewideniýe hünärmenlerini hem-de çeper höwesjeňleriň kollektiwleri üçin režissýorlary taýynlamak üçin daşary ýurt okuw jaýlaryna ugradyldy.
Ýöne her näme-de bolsa, ýurtdaky syýasat üýtgemese, ýagdaýyň oňyn tarapa üýtgejegine ynanmak kyn. Häzirki döwürde çekilen surat, döredilen eser eýýamy, döwri wasp etmese, ekspozisiýada ýer tapmaýar. Ýasamalyk ýüze çykýar.
Hakyky sungat öz ýerini tapmaly. Erkin döredijilik bolmaly. Bäsdeşlik, täzeçillik bolmaly.
Maksat Arlyýew Günbatarda bilim alýan türkmen studentiniň edebi lakamy. Blogdaky pikirler we garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


c: text/html

text:
Gazagystanda dört bendiniň hossarlary ýurduň günortasyndaky Şymkent şäherinde ýerleşýän jeza beriş koloniýasynyň golaýynda ýygnanyp, tussaglykdaky dogan-garyndaşlaryny görmäge rugsat berilmegini talap etdiler. Olar tussaglykdaky dogan-garyndaşlarynyň öz bedenlerine zeper ýetiren bolmagynyň mümkindigini aýdýarlar.
Bendileriň hossarlary özleriniň 31-nji iýulda Azatlyk Radiosyna beren maglumatlarynda resmiler häzirki wagt tussaglaryň ýekelikdäki kamerada saklanýandygyny aýdyp, olary görkezmegi ret edipdirler.
Tussaglaryň hossarlary “jeza beriş koloniýasyndaky şertlere we türme sakçylarynyň kemsitmelerine” protest bildirip, bendileriň öz garynlaryny kesip, ýazdyrandyklary barada özlerine maglumatyň gelip gowşandygyny aýdýarlar.
Geçen aý gazak paýtagty Astananyň golaýyndaky türmede birnäçe bendiniň öz garnyny kesendigi barada habar berlipdi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Öz wezipesinden gidýän rim katolik dininiň ruhy lideri pop Benedikt XVI çarşenbe güni Watikanda köpçüligiň öňünde özüniň iň soňky wagyzy bilen çykyş edýär.
Onuň bu soňky wagyzyny diňlemek hem-de onuň bilen hoşlaşmak üçin çarşenbe güni Watikan şäheriniň Keramatly Pýotr meýdançasyna 100 müňden gowrak adam ýygnandy.
Ýakynda 85 ýaşly Benedikt XVI özüniň bu wezipesinden öz saglyk ýagdaýynyň ýaramazdygy sebäpli çekilýändigini yglan edipdi.
Munuň özi soňky 600 ýylyň dowamynda rim katolik dininiň ruhy lideriniň öz wezipesinden möhletinden öň ilkinji gezek meýletinlik bilen çekilmesi hökmünde alamatlandy.
Benedikt XVI-nyň ornuna täze ruhany mart aýynyň ahyrynda saýlanar diýlip garaşylýar.


text:
Ýaş türkmen atalary näderejede gelinleriniň göwrelilik döwründäki durmuşyna gatnaşýarlar we olaryň başyndan geçirýän ýagdaýlary barada habarly bolup durýarlar? Jübütleriň durmuşyň gymmatly we wajyp wakasy baradaky düşünjeleri, garaýyşlary näderejede döwrebap bolup, halkara tejribelerine gabat gelýär?
ABŞ-da çaga garaşýan jübütler dost-ýarlaryny habardar edenlerinde: "Biz göwreli bolduk!" diýip, buýsanyp şatlykly habary yglan edýärler. Bu nämäni aňladyp biler? Bu jümlä "Biz ikimiz hem çaga düwünçeginiň emosional, fiziki taýdan ösmegine deň jogapkär" diýilýän manysynda düşünilmelidir. Atalar eneler bilen bilelikde göwrelilik döwrüni geçirmäge, dogruma taýýarlyk görüp başlaýarar. Eýsem, beýle taýýarlyk nämäni aňladýar, haýsy çäreleri öz içine alýar?
Göwreli eneler, atalar we lukman aragatnaşygy
Göwreli aýal näçe sagdyn we fiziki taýdan güýçli boldugyça, şonça-da onuň sagdyn çaga dünýa indirmek töwekgelçiligi ýokarlanýar. Öz bedeniňe, saglygyňa üns bermek düşünjesi gyzlara ýaşlykdan, mekdep ýyllaryndan öwredilip başlanýar. Göwrelilik döwründe enäniň we doguljak çaganyň saglygyny goramak maksady bilen geçirilýän çäreler, aýal-gyzlaryň saglygyny goramak babatda edilýän işleriň möhüm, çylşyrymly we gerekli bölegi bolup durýar. Bu idege göwreliligiň ilkinji günlerinden başlamaga çagyryş edilýär. Göwrelilik döwründe geçirilýän ideg çärelerine esasan hem, dokuz aýyň dowamynda lukman bilen kadaly duşuşyklary we ýörite barlaglary geçmek degişli edilýändir.
Atalar bellenilen wagtynda aýallary bilen lukmanyň barlaglaryndan geçmäne, lukmanyň özünden maslahat almana, gyzyklandyrýan soraglaryny bermäne barýarlar. Lukman bilen duşuşyklarda jübütleriň ikisine hem söhbetdeşlige deň gatnaşmaga mümkinçilik berilýär, göwrelilik döwründe bolup geçýän üýtgemeler barada gürrüňdeş bolnup, çaga garaşýan jübütler habardar edilýär. Jübütleriň lukmanyň ýanyna bile barmaklygynyň göwreli aýal üçin uly emosional, ruhy goldaw bolup durýandygy barada düşünje giňden ýaýraýar. Lukmanlar atalaryň şeýle ünsli gatnaşmagyna begenýärler we olaryň işjeň gatnaşmagy ugrunda mahabatlandyryş işlerini alyp barýarlar. Atalar bäbegiň ilkinji ýürek urşunyň sesini eşitmegi, görmegi uly bagt diýip belleýärler. Ýone bu duşuşyklar diňe bir gezek bilen çäklenmeýär. Göwrelilik döwründe wagtly-wagtynda barlaglardan geçip durmak, lukman bilen görşüp, onuň maslahatlaryna eýermek dokuz aýyň içinde kadaly bir ýagdaýa öwrülýär. Duşuşyklarda lukmanlar göwreli aýala näsag höküminde garamaýalar, gürrüňdeşlik onuň emosional özgermeleri, gaýgy-aladalary barada hem gidip bilýär. Lukmanlar enäniň gowy iýmitlenmegini, ýagdaýyna görä kadaly maşklary ýerine ýetirmegini, açyk howada gezelenç etmegini nygtaýarlar. Meselem, sagdyn göwreli aýal üçin açyk howada pyýada ýöremegiň ähmiýeti düşündirilýär. Sagdyn aýal göwrelilik wagtynda öz bedenini uzyn aralykdaky "marafona" taýynlaýar diýen deňeşdirmeler hem ulanylýar. 24-33 sagat dowam edýän burgulary başdan geçirip çaga dogurmak uçin aýal gowy iýmitlenmeli, ýoldaşyndan, garyndaşlaryndan emosional godawy alyp, bedeni fiziki taýdan taplamalydyr.
Lukmanyň ýanyna näçe gezek barmaly?
Aýagy agyr aýal sagdyn bolup, göwrelilik agyr keselleriň täsiri bilen gaýryüzülmeli geçmedik ýagdaýynda, ol lukmanyň ýanyna şu ýygylykda barýar:
→ Göwreliligiň 4-28 hepde aralygynda – aýda bir gezek;
→ 28-36 hepde aralygynda – iki hepdeden bir gezek;
→ 36-40 hepdede – hepdede bir gezek.
Şunuň ýaly duşuşyklar göwreli aýal we onuň çagasynyň saglygyna zerur bolup duran adaty ýagdaý hökmünde garalýar. Kiçi saglyk meseleleri uly kynçylyklara öwrülmäkä, olaryň oňüni almak üçin, bellenilen wagtda lukman bilen görüşmegiň wajypdygy barada aýal-gyzlaryň düşünjesi ýokary bolup durýar.
Gorkmaň! Jogäpkärli we bilelikde taýýarlanyň!
Lukman bilen kadaly duşuşyklarda jübütlere dogruma taýýarlyk görmäne gowy mümkinçilik döreýär. Gunbatarda ýaýran tejribä görä, dogurýan aýalyň ýanynda onuň garyndaşlaryna, hossarlaryna dogrum geçýän otagda, öz eşiklerinde aýala emosional goldaw bermäge rugsat berilýär. Soňku 20 ýylyň içinde dogrum otagynda atalaryň görünmegi we olaryň dogruma işjeň gatnaşmagy adaty bir zada öwrüldi. Internedyň ösmegi bilen atalar dogruma degişli maglumatlary Internetden tapyp taýýarlanýarlar, okaýarlar. Ýone köp jübütler indi çaga garaşýan jübütler üçin niýetlenen, doly maglumaty berýän sapaklara gatnaşmaga ymtylýarlar.
Şünüň ýaly sapaklary ýorite döwlete garaşly bolmadyk jemgyýetçilik guramalary geçirýärler. Lukmanlar göwreli aýallara göwreliligiň 7-nji-8-nji aýynda sapaklara gatnaşmaga maslahat berýärler. Sapaklara dogrum wagtynda aýala goldaw berjek ýoldaşy ýa-da onuň jorasy, garyndaşy gatnaşyp bilýär. Sapaklar 6-8 hepde dowamlylykda geçirilip, hepdede 2 sagat dowamlylykly duşuşyklary düzýändir.
Sapaklaryň esasy maksatlary – jübütleriň dogruma emosional taýdan taýýarlanmak islegini kanagatlandyrmak, aýalyňa peýdaly emosional goldaw bermek, ajaýyp dogrum hadysasyna gatnaşmak we göwrelilik, dogrum barada dogry ylmy düşünjeleri öwrenmek, garaşylmadyk ýagdaýlara taýýarlanmakdyr. Sapaklar leksiýalar görnüşinde dälde, özara pikir alyşma we söhbetleşme, öýunlaryň üsti bilen, sorag-jogap görnüşinde geçirilýär.
Sapaklar şuňa meňzeş we beýleki maglumatlary öz içine alýarlar:
► Göwrelilik, dogrum we dogrumdan soňky döwür barada ylmy esasda, lukmançylyk taýdan anyk we dogry maglumatlar. Dogrumda bolup biljek garaşylmadyk ýagdaýlar barada maglumat.
► Göwrelilik döwründe sagdyn iýmitlenmek we fisiki maşklaryň ähmiýeti. Atalaryň bu çärelere goşulyp, berip biljek kömegi.
► Dogrum wagtynda burgulary ýeňil geçirmek üçin ulanylýan dem alyş usullary. Bedeniňi nähili gowşatmaly? Dogrum stressini nähili peseltmeli? Burgular tutýan wagtynda aýal üçin iň amatly oturmak, durmak, gezmek ýagdaýlary öwretmek. Atalaryň bu çäreleri geçirmekde berip biljek kömekleri barada dogry we peýdaly maglumatlar.
► Aýalda burgular başlap tä çaga dogulýan wagtyna çenli aralykda atalaryň berip biljek goldawy we dogry hereketleri barada maglumat.
► Sapaklarda çaga garaşýan jübütler özara tanyşýarlar, maglumatlary we pikirleri bilen paýlaşýarlar.
Eýsem, medeniýetimize görä bu tejribeleriň haýsysyny ulanma biz üçin peýdaly bolarka? Biziň jemgyýetimizde ýaş çatynjalaryň şeýle zatlary öwrenmäne islegleri barmyka?
Makalada beýan edilýän pikirler, garaýyşlar hem-de teklipler awtoryň özüne degişli bolup, olar Saglyk.info saýtynyň garaýyşlary hökmünde kabul edilmeli däldir.
Teswirlemeler
oňa özüniň dahyly ýok ýaly alyp barardy. Özi ýokary bilimli, gepletseň özüni düşünjeli, hemme zady bilýän, özüni adamkärçilikli hasap edýän, aýal maşgalada kadada bolmaly zat diýip, wagty bolanda çaga dogurylýan öýüne "taşlap" gaýdardy. Çaga bolandan soňam habar tutardy. Myňa näme diýjek!
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Ultramilletçiler bilen futbol bozgaklarynyň hepdäniň soňunda milletçilik esasynda gurnan bidüzgünçiligi orsýetlileri aňk etdi. 30-dan gowrak adamyň ýaralanmagyna getiren zorluk Orsýetde 2018-nji ýylda geçjek futbol boýunça dünýä çempionatyna hem gara kölge saldy.
Polisiýa çarşenbe güni Moskwada geçen hepdäniň soňunda bolan zorlugyň gaýtalanmagynyň öňüni almak üçin müňden gowrak adamy tusssag etdi. Geçen hepdäniň şenbe güni, 11-nji dekabrda müňlerçe ultramilletçiler we futbol bozgaklary milletçilikli şygarlary gygyryşdylar we slawýan däl adamlara hüjüm etdiler.
Bu 1991-nji ýylda Sowet Soýuzy dargaly bäri rus paýtagtynda milletçilik esasynda turan iň erbet gowga boldy.
Bozgaklar adamdan hyryn-dykyn metro stansiýasyna hüjüm etmezlerinden öň, polis ofiserlerini daşlap, olara demir taýak bilen hüjüm etdiler. Wakalarda 30-dan gowrak adam ýaralandy, olaryň arasynda pyçaklananlary hem bar. Bu çaknyşyklar rus futbol janköýeriniň atylyp öldürilmeginden soň, möwjäp galdy.
Täze şübheleri döretdi
Ýokary derejeli rus resmileriniň, şol sanda prezident D. Medwedew bilen premýer-ministr W. Putiniň ynandyrmalaryna garamazdan, şenbe güni bolan gowga hökümetiň etniki dartgynlylyklary gowşatmak ukyby barada täze şübheleri döretdi. Ekspertler ýurtdaky etniki dartgynlylyklaryň kontroldan çykyp barýandygyny duýdurýarlar.
Kremliň has-da kejebesini darykdyran zat, bu waka Halkara Futbol Federasiýasynyň (FIFA) Orsýeti 2018-nji ýylda geçmeli Dünýä çempionatynyň beýemçisi diýip atlandyrandan bary-ýogy birnäçe gün soň boldy. Bu ýagdaý ýurduň şeýle uly derejedäki sport wakasyny sag-aman geçirip biljegine güman döremegine getirdi. Orsýetiň Soçi şäheri bolsa 2014-nji ýyldaky gyşky olimpiadanyň geçmeli ýeri edilipdi.
Orsýetde ýigrenç jenaýatlaryna gözegçilik edýän «Sowa» jemgyýetçilik guramasynyň eksperti Galina Kožewnikowa: «Dünýä çempionatyny geçirmegi taýýarlamak bilen meşgul bolýan adamlar, döwlet resmileri öz iş salyşýan ugrundaky ýagdaýlar barada gaty az zat bilýärler. Döwlet resmileriniň futbol janköýerleriniň guramalary bilen ylalaşyk baglaşýany düşnükli, ýöne şol guramalar hakykatda öz janköýerlerine kontrollyk edip bilmeýär» diýip, belledi.
Rus häkimiýetleri bu aladalary ýumşatmagyň çäresini agtardylar. Prezident Medwedew zorlukly wakalaryň yzysüre Twitterde bir beýanat ýerleşdirip, «hemme zadyň kontrollyk astyndadygyny» ynandyrmaga çalyşdy. Telewideniýede berlen çykyşynda bolsa, ol 11-nji dekabrdaky gowgany turzanlaryň tapyljagyny hem jezalandyryljagyny wada berdi.
Medwedew: «Jynsy, etniki ýa dini alamatlar esasynda ýigrenç döretmäge gönükdirilen hereketler aýratyn howply, sebäbi olar döwletiň durnuklylygyna wehim salýar. Bu hili hereketlere garşy durmakda polisiýa kanunyň çäginde öz ähli ygtyýarlygyny ulanmalydyr» diýdi.
Putin bolsa özüniň rus halky bilen telewideniýe arkaly geçirýen ýyllyk sorag-jogap alşygynda geljekde boljak islendik zorlugy bogmagy wada berdi. Ol: «Orsýet ekstremizmiň ähli ýüze çykmalaryny basyp ýatyrmalydyr» diýip, nygtady.
Wakalaryň gözbaşlary
Hepdäniň soňunda Kremliň taýak atym golaýynda bolan çaknyşyklar Moskwanyň “Spartak” komandasynyň janköýeri Ýegor Swiridowyň öldürilmegine garşy ygtyýar berilmedik protest bilen başlandy. Ol golaýda demirgazyk kawkazlylar bilen bolan çaknyşykda öldürilipdi.
«Sports ekspress» gazetiniň redaktory Wladimir Geskin janköýerleriň gazaply bulagaýçylygyny häkimiýetleriň ahyrsoňy köşeşdirjekdigine ynanýar. Ol bu barada öz pikirini şeýle mälim etdi: «Bu bulagaýçylykly toparlary islendik usul arkaly neýtrallaşdyrmak üçin sekiz ýyl wagtymyz bar. Olaryň wagyzlaryna garşy wagyz etmeli, kanuny bozanlaryny türmä basmaly, stadionlara barmagy gadagan etmeli. Angliýa 1980-nji ýyllarda we 1990-njy ýyllaryň başlarynda bu ugurda aýylganç problemalar bilen ýüzbe-ýüz bolupdy hem olary çözdi, sebäbi olar ony çözmek isledi. Meniňçe, bizde hem şeýle isleg bar. Eger öňüňde maksat edip goýsaň, islendik meseläni çözüp bolar».
Hukuk toparlary Orsýetiň sport janköýerler jemgyýetiniň neonasist we beýleki ultramilletçi toparlar bilen ýakyn gatnaşyk saklaýandygyny aýdýarlar. Öldürilen janköýer Swiridowyň Moskwanyň iň bir agressiw janköýerler toparlaryndan biri bolan «Soýuz» toparyna degişlidigi aýdylýar.
Oppozisiýa kremlçi ýaşlar guramalarynyň şu hili janköýer toparlarynyň käbirini we ultramilletçileri “Kremliň duşmanlaryna” garşy hüjüm etdirtmek üçin hakyna tutýandyklaryny aýdýar. Tankytçylar hökümetiň bidüzgünçilik edýänleri jezalandyrmak islemeýändigini, bu göwünsizligiň bolsa futbol janköýerlerini has-da radikallaşdyrmaklyga getirýändigini aýdýarlar.
«Wedomosti» gazetinde ýaşlar temasyndan çykyş edýän žurnalist Roman Şleýnow bu ýagdaý barada şeýle diýýär: «Haçan-da oppozisiýa ýygnanyşsa, aktiwistleri we oppozisionerleri jaýlarynyň girelgesinden çykyp-çykmanka, tutmaga başlaýarlar. Geň ýeri, beýle zat futbol yňdarmalary babatda edilmeýär».


text:
Düýn Orsýetiň kosmosa uçuran planetara gämisiniň dolandyryşynda käbir kynçylyklar ýüze çykdy.
“Fobos-Grunt” diýlip atlandyrylan bu kosmos gämisi soňky 20 ýylyň dowamynda Orsýetiň ilkinji gezek başga planeta ýollamak üçin uçuran kosmos gämisidir.
Planlaşdyrylyşyna görä, ol Mars planetasynyň Fobos atly hemrasyndan toprak alyp, 2014-nji ýylda yzyna dolanmaly. Ýöne kosmos giňişligine çykmagynyň yzy bilen, onuň günden energiýa alýan antennalarynyň açylmandygy habar berildi.
“Roskosmos” kompaniýasynyň başlygy Wladimir Popowkin kosmos gämisiniň öz energiýa baterýalarynyň güýji gaçmanka, ondaky näsazlyklary aradan aýyrmak üçin özlerinde üç gün möhletiň bardygyny aýtdy.


text:
Oppozision lider Alekseý Nawalny duşenbe güni agşam Moskwanyň Bolotnaýa meýdançasynda üýşen öz tarapdarlaryna ýüzlenip, olaryň ýekşenbe günki saýlawlarda aldanandygyny aýtdy. Saýlaw resmileri ses berişlikde Nawalnynyň Moskwanyň häzirki meri Sergeý Sobýaninden utulandygyny yglan etdiler.
Nawalny Moskwanyň merini saýlamak ugrunda geçirilen saýlawlaryň ýurtda hakyky oppozision güýjüň döremegine itergi berendigini aýtdy.
Saýlawlara dalaşgär hökmünde gatnaşan Alekseý Nawalnynyň ştaby Sobýaniniň 51.3% ses toplap, saýlawlaryň ikinji tapgyrynyň geçirilmezligini gazanmagy üçin bidüzgünçiliklere ýol berilendigini belledi. Resmi netijelerde Nawalnynyň 27.2% ses toplandygy yglan edilipdi.
Moskwanyň polisiýasy Nawalna goldaw bildirmek üçin jemlenen adamlaryň sanyny dokuz müň diýip kesgitledi, beýleki çeşmeler on müňden gowrak diýen sanlary öňe sürdüler. Häkimiýetler diňe 2 500 adamyň jemlenmegine rugsat beripdiler.


text:
Türkiýäniň premýer-ministri Rejep Taýyp Erdogan ýurtda ilkinji gezek geçirilen göni prezidentlik saýlawlarynda ýeňiş gazanandan soň, Türkiýede ylalaşykly “täze eýýamyň” boljakdygyna wada berdi.
10-njy awgustda Ankarada eden çykyşynda Erdogan: “Geliň, şu gün täze ylalaşykly döwre başlalyň we köne gürrüňleri köne Türkiýede galdyralyň. Biz şu gün bir eýýamy ýapyp, täze bir eýýame gadam basýarys” diýdi.
Sesleriň ählisiniň diýen ýaly sanalmagy netijesinde sesleriň takmynan 52%-ni alan Erdogan saýlawlarda ýeňiş gazandy. Türkiýäniň saýlaw komissiýasynyň başlygy birinji tapgyrda Erdogan sesleriň aglaba köplügini ýeňdi, ýöne resmi netijeler 11-nji awgustda yglan ediler diýdi.
Erdogan Türkiýäniň Adalat we Galkynyş partiýasynyň (AKP) ýolbaşçysy bolup, ol 2003-nji ýyldan bäri Türkiýäniň premýer-ministri wezipesini ýerine ýetirýär.


text:
Düýbi Birleşen Ştatlarda ýerleşýän adam hukuklaryny goraýjy “Human Rights Watch” guramasy prezident Barak Obamanyň administrasiýasynyň Özbegistan baradaky syýasatyny yumşadýanlygyny belläp
, bu barada alada bildirýär.
“Human Rights Watch” guramasynyň Özbegistan boýunça wekili Stiw Swerdlonyň Azatlyk Radiosyna beren maglumatyna görä, Obamanyň administrasiýasy Özbegistana harby ýardamyň berilmegi üçin kanuny esaslaryň döredilmegini talap edip, Kongrese ýüzlenýär.
Obamanyň administrasiýasy ABŞ-nyň kanunlarynyň degişli maddalarynda Özbegistana kömek etmegi, şol sanda bu ýurda harby ýardam bermegi çäklendirýän bölümiň ýatyrylmagyny talap edip, Kongrese ýüz tutmagy planlaşdyrýar diýip, HRW-niň wekili aýdýar.
Bu aýdylýanlar we Obamanyň administrasiýasynyň agzalýan mesele barada alyp barýanlygy aýdylýan tagallalary bilen bagly ABŞ-nyň Senatynyň degişli komitetlerden henize çenli maglumat almak başartmady.
Emma Swerdlo bu barada Kongresdäki çeşmelerinden maglumat alanlygyny belläp, soňky birnäçe aýyň dowamynda Özbegistana sapar eden ýokary derejeli amerikan ýolbaşçylarynyň hem Özbegistanda adam hukuklarynyň ýagdaýy barada halk köpçüliginiň öňünde dil ýarmazlygynyň özlerini alada goýýanlygyny aýdýar.
Amerikanyň hökümet ýolbaşçylarynyň şeýle tagallanyň maksady barada anyk maglumat ýaýratmazlygyna garamazdan, Özbegistana ýardam etmek barada şeýle planyň gün tertibinde duranlygy hakda käbir beýleki habar çeşmeleri hem maglumat berýärler.
Düýbi ABŞ-da ýerleşýän “Foreign policy” žurnalynyň, adynyň agzalmagyny islemedik bir amerikan hökümet ýolbaşçysyna salgylanyp çap eden maglumatyna görä, “şeýle teklip Waşingtonyň gün tertibinde bar, ýöne onuň maksady Özbegistana abanmagy mümkin howpuň öňüni almak üçin Daşkendi ýeterlik serişdeler bilen üpjün etmekden ybarat”.
Pakistanyň ýerinemi?
Käbir synçylaryň aýtmagyna görä, Pakistan bilen ABŞ-nyň gatnaşygynyň barha ýaramazlaşmagy Waşingtony Merkezi Aziýa ýurtlaryna, esasanam Özbegistana has ýakynlaşmaga mejbur edýär. Onuň sebäbi şundan ybarat: Waşington şu güne çenli Owganystanda ýerleşýän harbylaryny zerur serişdeler bilen üpjün etmek üçin Pakistana uly möçberde bil baglap gelýär.
Emma soňky döwürlerde ABŞ bilen Pakistanyň arasyndaky gatnaşyklaryň barha ýaramazlaşmagy Waşingtony Owganystana ýardam aşyryp boljak beýleki ýollaryň gözlegine çykmaga mejbur edýär. Şol ýollardan biri hem demirgazyk koridorydyr.
Demirgazyk koridor arkaly eltilýän serişdäniň möçberi Pakistanyň territoriýasyndan aşyrylýan kömekden az hem bolsa, Amerika we käbir beýleki ýurtlar Owganystanda ýerleşýän harbylaryna niýetlenen enjamlaryň belli bir bölegini Özbegistanyň üsti bilen geçirip başladylar.
Özbegistan arkaly aşyrylýan kömekleriň möçberi barha artdyrylyp, onuň soňky aýlaryň dowamynda Owganystana alnyp barylýan we harbylara gönükdirilen serişdeleriň 50%-ini emele getirýänligi aýdylýar. Bu hem Amerikanyň Özbegistana baglylygyny barha artdyrýar. 2014-nji ýylda amerikan we beýleki daşary ýurt harbylarynyň Owganystany doly terk etjekdigi göz öňünde tutulanda, bu ýoluň ähmiýeti hasam artýar.
“Human Rights Watch” guramasynyň wekili Stiw Swerdlonyň aýtmagyna görä, howpsuzlyk baradaky bu aladalara garamazdan, Waşingtonyň Özbegistana garşy girizen sanksiýalaryny yumşatmagy hak-hukuklary bozulýan özbekleriň lapyny keç eder.
“Bu plan kabul edilen ýagdaýynda, bu simwoliki taýdan juda möhüm bir karar bolar. Bu ädim Özbegistanda adam hukuklarynyň ýagdaýy barada mundan 7 ýyl ozal kabul edilen kanunuň degişli maddalaryny aradan aýrar. Şol maddalar Özbegistanda adam hukuklarynyň ýagdaýynyň juda gözgynydygyny, din we söz azatlygyna ýol berilmeýänligini, jemlenişmek hukuklarynyň juda çäklidigini ykrar edýär” diýip, Swerdlo aýdýar.
Swerdlo adam hukuklary babatda Özbegistanda hiç hili ösüş bolmandygyny belläň, şeýle ýagdaýda bu çäklendirmeleri ýatyrmak Özbegistanyň ilatyna juda erbet täsir eder diýen pikirde. Sebäbi olar günbatar ýurtlaryndan, şol sanda ABŞ-dan we ÝB-den adam hukuklarynyň goralmagy üçin tagalla etmeklerine garaşýarlar.
Häzirlikçe şeýle bir planyň bardygy we onuň Kongresiň gün tertibine girizilip-girizilmejegi barada ABŞ-nyň hökümet resmileri tarapyndan aç-açan pikir beýän edilmeýär. Emma “Human Rights Watch” guramasy şeýle plan barada gürrüň edilmeginiň hem özlerini alada goýýanlygyny mälim edip, onuň iş ýüzünde amala aşyrylmagyna guramanyň garşydygyny nygtaýar.


text:
ABŞ-nyň öňki prezidenti Jimmi Karter Waşingtony Demirgazyk Koreýa bilen parahatçylykly gatnaşyklary ösdürmäge çagyrdy.
Karter şeýle çagyryş bilen “The New York Times” gazetinde çykyş etdi. Bu onuň geçen aýda Phenýana baryp geleninden soňky ilkinji çykyşydyr.
Ol türmede saklanýan ABŞ-yň raýatyny halas etmek üçin Demirgazyk Koreýa barypdy.
Karteriň sözüne görä, Demirgazyk Koreýanyň ýolbaşçylary entegem parahatçylyk meselelerine umytly garaýarlar hem-de Koreýa ýarym adasynyň ýadro ýaragyndan azat bolmagyna taýýardygyny bildirýärler.


text:
Gresiýada dolandyryjy koalisiýa girýän partiýalaryň liderleriniň çarşenbe güni gije bolan duşuşygynda, soňky gowuşýan maglumatlara görä, maliýe kömegini almak üçin zerur ylalaşak doly gazanylmandyr.
Premýer-ministr Lukas Papadimosa partnýorlary bilen köp meseleleri ylalaşmak başartsa-da, pensiýany azaltmak meselesinde ylalaşmandyrlar.
Gepleşikler penşenbe güni ýene dowam etdiriler.
Premýer-ministriň metbugat gullugynyň maglumatyna görä, ylalaşyga penşenbe güni agşama çenli gelnerine garaşylýar, çünki agşam Brýusselde ýewrozolaga girýän ýurtlaryň maliýe ministrleriniň Gresiýa maliýe kömegini bermek bilen bagly maslahaty açylýar.


text:
16-njy oktýabrda Waşingtondaky Jorj Waşington uniwersitetinde Türkmenistana bagyşlanan seminar geçirilip, onda 2007-2009-njy ýyllarda Aşgabatda ýaşan we 2012-nji ýylyň aýagynda ol ýere sapar eden Maýls Smit «Maşgala biznesi, Türkmenistanyň ykdysadyýeti goňşularynyňky ýaly görnüp başlaýar» diýen temada giňişleýin söz bilen çykyş etdi.
Maýls Smit bu ýerde aýdan zatlarynyň işleýän edarasyna-da, ABŞ-nyň hökümetine-de hiç bir dahylynyň ýokdugyny, munuň öz hobbisi ýaly bir zatdygyny belledi.
Ekspertiň düşündirişine görä, S.Nyýazow prezident bolan döwründe, biznes pudagynda edýän işleri sebäpli oňuşman, ýewreý asylly rus aýalyny, ogluny we gyzyny Türkmenistandan çetleşdirýär hem-de Hramow, Žadan, Umnow ýaly kömekçilerine daýanyp, esasan türk, fransuz, rus firmalary bilen işleşmäge ýykyn edýär.
Nyýazow bilen Berdimuhamedowyň parhy
Maýls Smit özüniň G.Berdimuhamedow häkimiýete geleli bäri gören esasy özgerişliginiň Türkmenistanyň Merkezi Aziýadaky beýleki goňşularyna meňzäp başlamagy, ýagny Gazagystandaky Özbegistandaky, Azerbaýjandaky ýaly has uly maşgala tarapyndan dolandyrylyp başlanmagy bolandygyny aýdýar.
Onuň pikiriçe, Berdimuhamedowyň häkimiýete gelmegi bilen ortaça türkmeniň alýan girdejisi belli bir derejede gowulanyp, orta gatlak biraz daýanyp başlaýar.
Emma ol bu ýagdaýyň prezident tarapyndan geçirilýär diýilýän reformalar bilen bagly bolman, bir adamyň awtoritar dolandyryşyndan, ýagny Nyýazowyň gorky-howatyr astyndaky döwletinden, Berdimuhamedowyň Merkezi Aziýa režimlerine mahsus maşgala sitilindäki dolandyryşa geçmegi bilen baglydygyny aýdýar.
Prezident Saparmyrat Nyýazow (O) öz hökümet agzalary bilen, 1994.
Ekspertiň pikiriçe, Nyýazow bir ýetim bolup, onuň töwereginde az sanly ynanýan adamy bolan bolsa, Berdimuhamedow Gökdepe töwereginden çykan adamlara, öz maşgala agzalaryna daýanyp, has arkaýyn işleýär.
Smit Türkmenistanyň häzir uly möçberde gaz eksport edýändigini, ýagny maliýe krizisi sebäpli Orsýete iberilýän gazyň azalan wagtyndan bäri bu eksportdan ýokary derejede girdeji alýandygyny bellemek bilen, bu ugurda hemme sanlaryň açyk aýan edilmeýändigini, şol bir wagtda türkmen ykdysadyýetiniň beýle bir diwersifikasiýa edilmändigini aýdýar. Ekspertiň pikiriçe, ykdysadyýet diwersifikasiýa edilmedik ýagdaýynda ilata uly bir peýda gelmeýär.
Şeýle-de ol ýurtdaky baýlar bilen garyplaryň arasyndaky tapawudyň örän uludygyny belleýär. Ýöne ol bu ýurda ilki baran wagty (2007) esasan rus «žigulileri» köp bolan bolsa, häzir «opelleriň», «taýotolaryň» we beýleki gymmat maşynlaryň has köpelendigini aýdýar.
Smit jemgyýetçilik binalaryna edilýän ummasyz uly çykdajylar, köçe süpürijiler, aýlyklaryň biraz ýokarlanmagy, ýurda has gymmat maşynlary getirmäge girizilen çäklendirmeler barada hem durup geçýär.
Prezidentiň maşgala biznesi
Ýöne Smitiň esasy nygtaýan pikiri - türkmen ykdysadyýetinde bolan özgerişlerden esasan prezidentiň maşgalasy köp peýda görýär:
Smit prezidentiň aýal doganlarynyň biznesdäki roly barada aýdanlaryna delil edip, Türkmenistanda on ýyllap işlän bir gurluşyk (ukrain) firmasynyň işini ýitirişini mysal getirýär:
«Olar Hramow we ozalky režimiň beýleki iş oňaryjylary bilen gowy gatnaşykda eken, häzirki režim wagtynda hem gowy işläp ýören ekenler, emma bir gün Mährilerden, birinji maşgalanyň gyzynyňkylardan bu işden çekilmedigi barada buýruk gelýär. Onsoň olar işlerini ýapyp, gitmeli bolýarlar» diýip, Smit aýtdy.


text:
Siriýanyň ululygy boýunça ikinji şäheri bolan Aleppoda agyr söweşler dowam edýär. Hökümet güýçleriniň pitneçileriň pozisiýalaryna garşy artilleriýa we harby uçarlar arkaly hüjüm edýändikleri habar berilýär.
Pitneçileriň komandiriniň sözlerine salgylanyp aýdylmagyna görä, şenbe güni pitneçiler “güýçli hüjüme” taýýarlyk görüpdirler. Şol bir wagtyň özünde, “Bu diňe başlangyjy, esasy hüjüm indi bolar” diýip, hökümetiň baş howpsuzlyk edarasynyň duýduryş edendigi aýdylýar.
Prezident Başar al-Assadyň güýçleri Damaskda pitneçileriň iň soňky gaýtawulyny serpikdirendiklerini aýdýarlar.
Söweşleriň gidýän wagtynda Damaskyň etegindäki şaýy ybadathanasynyň golaýynda 48 eýranly zyýaratçy alynyp gaçyldy. Olaryň ykbaly barada häzirlikçe maglumat berilmeýär.
BMG-niň hasabyna görä, 17 aý bäri dowam edýän gozgalaňda 19 müň adam ölüpdir.


text:
Demirgazyk Owganystanda dartgynly ýagdaý dowam edýär. Owganystanyň Türkmenistan bilen serhetleşýän Jowzjan welaýatynyň hem bäş etrabynda owgan güýçleri bilen jeňçileriň arasynda çaknyşyklar boldy.
Bu welaýatyň Hamýap etrabynyň Döwgala atly sebitinde owgan güýçleri bilen jeňçileriň arasynda urşuň dowam edýändigini, Jowzjan welaýatynyň resmisi belledi.
Owganystanyň Türkmenistan bilen serhetleşýän Jowzjan welaýatyndaky howpsuzlyk şertleri barada Azatlyk Radiosynyň Kabuldaky habarçysy Şaýymerdanguly Myrady maglumat taýýarlady.


text:
Ýekşenbe güni Gazagystanyň Aktýube regionynda ýaragly adamlaryň bir topary bilen polisiýa güýçleriniň arasynda çaknyşyklaryň barýandygy barada maglumat alyndy.
Maglumata görä, polisiýanyň bu operasiýany ýola goýmagyna Aktýube regionynyň Şubarşi obasynda näbelli ýaragly adamlaryň iki sany polisiýa işgärini öldürmekleri sebäp bolupdyr.
Gazagystanyň Içeri işler ministrliginiň Aktýube regional bölüminiň metbugat sekretary Almat Imangaliýew düýnki geçirilen metbugat konferensiýasynda ýaragly adamlaryň bir toparyna garşy polisiýanyň hakykatdanam operasiýa alyp barýandygyny tassyklady.
Emma ol edil häzirki wagt bu ýaragly adamlaryň yslamçy ekstremistlermi ýa däldigi barada anyk maglumatyň ýokdugyny aýtdy.


text:
ABŞ-da Federal Derňew býurosynyň (FBI) ýolbaşçylygyndaky derňewçiler Bostonda bolan partlamalarda alnan wideo ýazgylary seljerýärler. Marafon wagty ýüze çykan iki sany partlamada azyndan üç adam ölüp, başga-da 130-a golaýy ýaralandy.
Parltlamanyň netijesinde adamlaryň bedenlerine şikes ýetdi, şeýle-de golaýdaky binalaryň aýnalary döwüldi. Ejir çekenleriň arasynda çagalar hem bar.
Wideo: "The Boston Globe" partlamanyň bolan ýerinden ýazgyny ýerleşdirdi
Bu hüjümleriň jogapkärçiligini etnek hiç kim öz üstüne almady.
Prezident Barak Obama bu hüjümi gurnaýjylary tapyp, olary adalata çekjekdigini söz berdi. Obama partlamalary terroristiki hüjüm diýip häsiýetlendirmän, derňewiň dowam edýändigini aýtdy.


text:
Türkmenistanda Atçylyk we atçylyk sporty barada ýörite kanun kabul edildi. Resmi maglumatlara görä, 8-nji dekabrda çap edilen güni güýje giren bu kanun ýurtda atçylygy ösdürmek maksadyny göz öňünde tutýar.
Atçylyk işlerini, atlaryň tohum arassalygy bilen bagly işleri kanunlaşdyrýan bu dokumentde atçylar üçin käbir hukuklar we gadagançylyklar hem göz öňünde tutulýar.
Azatlyk Radiosy kanunyň mazmuny barada türkmenistanly ýazyjy, atçylyk boýunça bilermen we öňki çapyksuwar Amanmyrat Bugaýew bilen söhbetdeşlik geçirdi.


text:
Türkmenistanda syýasy partiýa ýa jemgyýetçilik guramasyny döretjekler nähili kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýar we ol kynylyklary nädip ýeňmeli?
Saparmyrat Nyýazowy tankytlany üçin ýanalan nebitdagly dissident henizem yzarlanýandygyny aýdýar
Tebigy betbagçylyk we adam hukuklary – bu günki adam hukuklary programmamyzda şu temalardan gürrüň edýäris.
Programmany Pragadaky studiýadan Ýowşan Annagurban alyp barýar.
"Adam hukuklary" programmasyny diňlemek üçin sag tarapda ýerleşdirilen audio düwmäni basyň.


text:
Anna güni Azat Ýewropa Azatlyk Radiosy emeli hemra arkaly Azerbaýjanyň territoriýasyna gönükdirilýän efir programmalarynyň daşky signallar arkaly bulaşdyrylýandygyny aýdyp, muňa alada bildirdi.
Azat Ewropa Azatlyk Radiosy bu ýagdaýyň efir programmalaryna “bilkastlaýyn päsgelçilik döretmekligiň” täze bir derejesi bolmagy mümkin diýip hasaplaýandygyny we munuň halkara telekommunikasiýa normalaryna garşy gelýändigini aýdýar.
Radionyň bu barada ýaýradan beýanatynda efir programmalarynyň we şekilleriň bulaşdyrylmagynyň şu ýylyň 28-nji aprelinden başlanyp şu günki güne çenli dowam edýändigi bellenipdir.
Beýanatda hatda radiostansiýanyň täze satelit we telewideniýe kanallaryny ulanyp başlandygyna-da garamazdan, tolkun päsgelçilikleriniň dowam edýändigi bellenilýär.
Azat Ýewropa Azatlyk Radiosynyň ýerine ýetiriji prezidenti Kewin Klos telekommuniksiýa boýunça Azerbaýjanyň we halkara guramalarynyň ýolbaşçylaryny bu ýüze çykan ýagdaýlary derňemeklige çagyrýar.


text:
Schöngrabern söweşi
Schöngrabern söweşi (şeýle-de Hollabrunn söweşi) Napoleonçylyk Uruşlarynyň Üçünji Koalisiýa urşy döwründe 16 noýabr 1805-de Awstriýanyň Hollabrunn şäherinden uzak bomadyk Schöngrabern obasynyň golaýynda Ulm söweşinden dört hepde soň, Austerlitz söweşinden bolsa iki hepde öň bolup geçen söweş.
Kutuzowyň ýolbaşçylygyndaky rus goşuny Napoleonyň fransuz goşunyndan gaçyp, Dunaý derýasynyň demirgazygyna tarap yza çekilýärdi. 15 noýabr 1805-de marşallar Murat bilen Lannesiň baştutanlygyndaky fransuz awangard goşuny Wenada Dunaý derýasyndan geçýän bir köprini ele saldy. Buxhowdeniň goşmaça goşuny bilen Brünnüň golaýynda tapyşmak üçin Kutuzowa wagt utmak zerurdy. Ol özüniň general-maýor knýaz Pýotr Bagrationyň dolandyrmagyndaky arýergardyna fransuzlary eglemekligi tabşyrdy.
Murat bilen Lannes 4-nji we 5-nji korpuslara hem-de ätiýaçlyk kawaleriýa komandirlik edýärdi. Bagration Hollabrunnyň 6 km demirgazygynda Schöngrabern obasynyň (häzirki döwürde Graberniň bir bölegi) üstüne abanyp duran baýyrdaky pozisiýany eýeledi. Murat öz öňünde tutuş rus goşuny durandyr öýdüp, hüjüme geçmekde ikirjiňlendi. Bagration Murata wagtlaýyn ýaraşyk barada gepleşiklere başlamaklygy teklip etdi. Murat teklip bilen ylalaşyp, hüjüme ge.mekligi goýbolsun etdi. Bu barada habar berlende Napoleon diýseň gaharlanyp, Murata şeýle habar ýollady:
16 noýabr 1805-de Murat ýaraşygyň öýlän sagat 5:00-a çenli dowam etjekdigini Bagrationa mälim etdi. Gije başly-barat harby hereket bolup geçdi. Fransuzlaryň ençeme hüjümine döz geleninden we öz pozisiýasyny alty sagat çemesi gorap saklanyndan soňra Bagration yza çekilmeli boldy. Ol esasy rus goşunlaryna goşulyşmak üçin demirgazyk-gündogara tarap yza çekilişligi ussatlyk bilen guramaklygyň hötdesinden geldi. Onuň san taýdan agdyklyk edýän güýçlere garşy ussatlarça goranmagy fransuzlary üstünlikli egläp, Kutuzow bilen Buxhowdeniň 18 noýabr 1805-de Brünnde tapyşmagyna ýeterlik puryja döretdi.


text:
Aprel aýynyň ortasynda Moskwanyň buthanalarynda "fermerlere we importyň öweziniň ýerli önümler bilen doldurylmagyna goldaw islenip, dogalar okalar".
"Izwestiýa" gazeti muny, Orsýetiň prawoslaw buthanasynyň jemgyýetçilik gatnaşyklary bölümine salgylanyp, ýazypdyr.
Bu temada doga okalmagy, köp adamlaryň pikiriçe, geň bolup biler. Ýöne Moskwada indi mart aýyndan bäri ipotekasy, ýagny döwlete bergisi ozaldan dollar görnüşinde kesgitlenenler üçin yzygiderli dogalar okalýar.
Buthanada ykdysady mazmunly doga dos-dogry bir sagatlap okalýar. Buthananyň işgärleriniň aýtmagyna görä, "adamlaryň islän temasy bilen baglanyşykly 10 ýyllap yzygiderli doga okamak bolar".
Ýöne bu ugurda käbir çäklendirmelerem bar. Buthananyň işgäri Romana Bogdasarowa "Biz dogada ors dilinde bolmadyk sözlerden peýdalanyp bilemzok. Şonuň üçinem ýörite fermerlere niýetlenen dogalar her bir şahsyň hut özüne kömek manysyndaky doga ýaly edilip okalar" diýýär.


text:
Şu gün Eýranyň Baş ruhy lideri Aýatollla Aly Hameneýi geçen aý demonstrasiýalarda tussag edilen protestçileriň saklanýan ýeri diýlip hasaplanylýan tussaghanalardan biriniň ýapylmagyna görkezme berdi.
Parlament deputatlaryndan biri Kazem Jalali habarçylara beren interwýusynda «Kahrizak» tussaghanasynyň ýapylmagynyň sebäbini ol ýerde tüssaglaryň hukuklarynyň goralmagy üçin ýeterlik şertleriň ýokdugy bilen düşündirdi.
Jenap Jalali geçen aýdaky köpçülikleýin tussag etmeler bilen baglanyşykly wakalary öwrenmek boýunça Parlament tarapyndan döredilen ýörite Komissiýanyň metbugat sekretary hökmünde iş alyp barýar.
Eýranyň häkimiýetleri häzirki wagt şol protestlerde tussag edilen adamlardan 300-e golaýynyň tussaghanalarda saklanýandyklaryny tassyklaýarlar.


text:
Adam haýsydyr bir saglyk kynçylygyna uçramasa, öz saglyk ýagdaýy barada asla alada etmeýär. Emma biziň saglygymyz ýa-da ýakynlarymyzyň saglygy islendik wagt kynçylyga uçrap bilýändir. Şonuň üçin-de, saglygymyz barada öňünden alada edenimiz gowy dälmi näme?
Saglygy goramak we onuň aladasyny etmek babatda hemmeler tarapyndan ykrar edilen usullar, ine, şulardyr: sagdyn durmuş ýörelgesine eýermek, dogry iýmitlenmek we sport bilen meşgullanmak. Emma biziň günlerimiziň bazar ykdysadyýetinde lukmançylyk hyzmatlarynyň we derman serişdeleriniň bahalarynyň ähmiýeti hem az däldir. Biz saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasy arkaly bejergimiziň tölegini arzanladyp, maşgala byujetine "ýeňillikler" döredip bileris. Türkmenistanyň Döwlet meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasy (DMSGÄ) raýatlaryň girdejisine garamazdan, hemmeler: işleýänler üçin-de, hormatly dynç alyşdaky adamlar üçin-de, çagalar üçin-de elýeterlidir. Saglygy goraýyş ätiýaçlandyrylmasynyň töleg gatanjy her aýda her bir adam üçin zähmet hakynyň (işelemeýänler üçin kesgitlenen binýatlyk möçberiniň) 2%-ne deňdir.
Siziň dykgatyňyza hödürlenýän şu ýazynyň esasy maksady döwlet düzgünnamasyna laýyklykda umumy maglumaty ilata sada dilde ýetirmekden ybaratdyr.
Döwlet meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasy näme?
Bu raýatlaryň bähbidini araýan sosial goragyň bir görnüşidir. Bu ätiýaçlandyryş elýeterli we ýokary hilli lukmançylyk kömegini üpjün etmek bilen, derman serişdelerini olaryň bahasynyň 10%-ni töläp satyn almaga, tölegli lukmançylyk hyzmatlarynyň ähli görnüşlerine 50%-lik ýeňillikleriň berilmegine mümkinçilik döredýär.
Türkmenistanda saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasy nähili amal edilýär?
1996-njy ýylda ätiýaçlandyrmalaryň hökmany görnüşlerinden başga-da Türkmenistanda Döwlet meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyrylmasy girizildi. Ätiýaçlandyrmanyň bu görnüşi meýletin bolup, raýatlaryň arza ýazmagy arkaly amala aşyrylýar.
Döwlet meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasynyň esasy maksady raýatlary ýarawsyzlyk döwründe derman serişdeleri we lukmançylyk hyzmatlary bilen üpjün etmekden ybaratdyr. Bu ätiýaçlandyrma raýatlaryň durmuş derejesine garamazdan, olaryň ählisi babatda adalatlylyk, deňlik we arkalaşyk esaslaryny durmuşa geçirmäge mümkinçilik berýär. Döwlet meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasy häzirki döwürde hereket edýän saglygy saklaýşy döwlet tarapyndan maliýeleşdirme ulgamyna we ony býujet-ätiýaçlandyryş ulgamyna geçirmekligiň üstüni ýetirdi.
DMSGÄ her bir raýatyň öz saglygy we sagdyn durmuş ýörelgesi babatdaky jogapkärçiligini ýokarlandyrmagy, şeýle hem öz saglyklary, çagalarynyň saglygy üçin sarp edilýän serişdelerine töleg gatanjyny goşmaga gatnaşmaklaryny göz öňünde tutýar. Ätiýaçlandyryş meýletin bolup, raýatlaryň islegine görä baglanyşylýar. Raýatlar ony baglaşmazdan ozal, ätiýaçlandyrmanyň töwekgelçilikleri we öz mümkinçiliklerini doly derňäp bilýändirler.
DMSGÄ nähili işleýär?
Raýatlaryň saglygy goraýyş töleg gatançlary Türkmenistanyň saglygy goraýşy ösdürmekligiň döwlet gaznasyna geçirilýär. Bu gaznanyň serişdeleri mätäçlikleriniň öwezini dolmaga gönükdirilýär. Mysal üçin, tölegli lukmançylyk hyzmatlarynyň ähli görnüşlerine saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasyna laýyklykda ýeňillikler berilýär, ätiýaçlandyryş dermannamalary boýunça satylyp, keselliniň saglygy üçin örän möhüm bolan derman serişdelerini satyn almakda ýeňillikler berýär.
Şunlukda, Türkmenisatanyň DMSGÄ-sy raýatlaryň saglygyny goramagyň durmuşy esaslaryny berkitmäge gönükdirilip, ýokary hilli lukmançylyk hyzmatlarynyň elýeterli bolmagyny üpjün edýär.
Kadalaşdyryş-hukuk binýady
Döwlet meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasyny girizmeklige we ony amala aşyrmaklyga Türkmenistanyň Konstitusiýasy, «Raýatlaryň saglygyny goramak baradaky» kanun, «Saglyk» döwlet maksatnamasy we raýatlaryň saglygyny goramaklygyň döwlet tarapyndan kepillendirilmegini üpjün edýän kadalaşdyryş–hukuk namalary esas bolup durýandyr.
Döwlet meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasynyň subýektleri we obýektleri
DMSGÄ-den kim peýdalanyp biler?
Döwlet meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasyndan hemme raýatlar, şol sanda olaryň 16 ýaşa ýetmedik çagalary we olaryň eklenjindäki adamlar peýdalanyp bilýändirler.
Döwlet meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasyny şu aşakdakylar baglaşyp bilerler:
- Raýatlar (işleýänler we işlemeýänler, hormatly dynç alyşdaky raýatlar (pensionerler), talyplar, telekiçiler we başgalar);
- Ýüridik şahslar (emläginiň we edýän işiniň, kärhanalaryň, guramalaryň, okuw jaýlarynyň, paýdarlar hojalyk jemgyýetleriniň görnüşlerine garamazdan);
- Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrlikleriniň edaralary.
Döwlet meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasynyň berýän ýeňillikleri
Türkmenistanyň raýatlary, şol sanda olaryň 16 ýaşa ýetmedik çagalary we olaryň eklenjindäki maşgala agzalary Döwlet meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasyny baglaşyp, töleg gatançlaryny tölänlerinde, şu aşakdaky ýeňilliklerden peýdalanyp bilýärler:
- Gatnawly şertlerde bejergi alnanda lukmanlar tarapyndan ýazylan dermannamalar esasynda derman serişdelerini Türkmenistanyň ähli dermanhana edaralaryndan 90% ýeňillikli satyn alyp bolýar. Derman serişdeleriniň sanawy 2005-nji ýylda tassyklanylyp, 128 derman serişdelerini öz içine alýandyr. Bu derman serişdelerine agyrysyzlandyryjylar, ýürek-damar kesellerinde ulanylýan dermanlar, waksinalar we beýlekiler degişlidir.
- Döwlet byujetindäki we hojalyk hasaplaşygyndaky bejeriş-öňüni alyş edaralarynda amala aşyrylýan tölegli saglygy goraýyş hyzmatlarynyň ähli görnüşlerini öz bahasyndan 50% arzanladylan görnüşinde alyp bolýar.
- Bir hepde möhletde hassahana ýerleşmek (gyssagly däl halatlarda).
- Hyzmat edýän bejeriş edarasynyň çäklerinde maşgala lukmany bilen üpjün edilmek.
- Ýylyň dowamynda bir gezek Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagatyny ministrliginiň şypahana edaralarynda bejeriş-sagaldyş kömegini almak üçin berilýän we nagt hasaplaşygy esasynda alnan ýollanmanamalary olaryň bahasynyň ýüzden 50% möçberinde arzanlandylan görnüşinde satyn almak bolýar.
Döwlet meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasy boýunça berilýän ýeňillikler döwlet tarapyndan kepillendirilen lukmançylyk kömeginden we hyzmatlaryndan daşary berilýändir.
Döwlet meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasynyň çäklerinde berilýän ýeňillikleriň diňe döwlet bejeriş-öňüni alyş edaralarynda berilýändigini, DMSGÄ-niň berýän ýeňillikleriniň hususy klinikalara we dermanhanalara degişli däldigini belläp geçmelidir.
Döwlet meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasy diş lukmanynyň, hirurgyň, dogrum öýlerinde edilýän tölegli hyzmatlarynyň töleglerine ýeňillikler berýär. 16 ýaşa ýetmedik çagalar we eklençdäki maşgala agzalary ene-atalarynyň DMSGÄ-den peýdalanýarlar; är-aýalyň saglyk ätiýaçlandyrylyşy olaryň işläp-işlemeýändigine garamazdan, aýry-aýry baglanyşylýandyr.
Ätiýaçlandyryşy amal etmegiň tertibi
Türkmenistanda DMSGÄ-ni amal etmek üçin raýatlaryň saglyk ätiýaçlandyryş pasportlary we DMSGÄ-niň şertnamasynyň resmikagyzlary (goşmaçada) ulanylýar.
Raýatyň saglyk ätiýaçlandyryş pasporty berk hasabatdaky resminama bolup, onuň tertip sanawy we seriýasy bardyr. Lukmançylyk kömegi üçin saglygy goraýşyň islendik edarasyna ýüz tutulanda we ätiýaçlandyryş dermannamalaryň esasynda dermanlar satyn alnanda, saglyk ätiýaçlandyryş pasporty hökman görkezilmelidir.
Döwlet meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasy raýatlaryň dürli toparlary üçin nähili resmileşdirilýär?
- Işleýän raýatlar; talyplar we okuwçylar; hormatly dynç alyşdaky raýatlar (pensionerler) we döwlet kömek puluny alýan raýatlar
DMSGÄ-niň şertnamasy oňa gatnaşýanlaryň arasynda baglanyşylýar. Munuň üçin raýat öz ýaşaýan çäklerindäki saglygy goraýyş edarasynyň/kärhanasynyň başlygynyň (ýa-da hemişe aýlyk alýan ýerindäki ýurudiki şahsyň) adyna degişli arzany ýazýar:
- Işleýänler we gullukçylar, şol sanda işleýän pensionerler, çaga seretmek üçin rugsatdaky eneler we başgalar öz iş ýerlerinde şertnama baglaşýarlar;
- Ýokary okuw jaýlarynyň talyplary, ýörite orta we hünärmençilik-tehniki okuw jaýlarynyň talyplary öz okaýan ýerlerinde şertnama baglaşýarlar;
- Bellenilen pensiýa haky bolup, işlemeýän pensionerler we döwlet pul kömegini alýan raýatlar DMSGÄ-nyň şertnamasyny durmuş üpjünçiliginiň edaralarynda baglaşýarlar.
Şertnama 3 ekzemplýarda resmileşdirilýär. Onuň bir ekzemplýary ätiýaçlandyryş şertnamasyny baglaşan raýatda, ikinji ekzemplýary edarada (kärhanada), üçünji ekzemplýary bolsa ýerli Saglyk öýünde saklanylýar.
- Işlemeýän raýatlar; hukukly tarapy emele getirmeýan şashy telekeçileler, daşary ýurtly ýuridiki şahslar üçin işleýän raýatlar, oba hojalygy bilen meşgullanýan raýatlar we başgalar:
Şu aşakdaky raýatlar topary DMSGÄ şertnamalaryny ýerli Saglyk öýlerinde baglanyşylýar:
- Esasy iş ýeri bolmadyk raýatlar;
- Wagtlaýyn işlemeýän raýatlar;
- Daşary ýurtly ýuridiki şahslar üçin işleýän raýatlar;
- Hukukly tarapy emele getirmeýan şashy telekeçileler;
- Döredijilik işgärleri;
- Oba hojalygy bilen meşgullanýan raýatlar.
Şertnama baglaşýan raýat öz ýaşaýan ýerindäki Saglyk öýüniň başlygynyň adyna degişli arza ýazandan soň, saglyk ätiýaçlandyryş şertnamasy iki ekzemplýarda resmileşdirilýär: onuň bir ekzemplýary şertnama baglaşan raýatyň özünde, ikinji ekzemplýary bolsa ýerli Saglyk öýünde saklanylýar. Saglyk ätiýaçlandyryş şertnamalary degişli edaralaryň ýolbaşçylarynyň bellän jogapkär işgärleri tarapdan resmileşdirilýär.
Dogluş hakynda şahadatnamanyň nusga göçürmesiniň ýa-da ýaşaýyş jaýlara hyzmat edýän edaranyň (ÝJHEE) beren güwanamasynyň easasynda raýatyň saglyk ätiýaçlandyryş pasportyna onuň 16 ýaşa ýetmedik çagalarynyň we onuň eklenjindäki maşgala agzalarynyň atlary ýazylýar.
Saglyk ätiýaçlandyryş şertnamasy 2-3 iş gününiň dowamynda resmileşdirilýär.
Ätiýançlandyryş töleg gatançlarynyň möçberi näçe?
Türkmenistanyň DMSGÄ boýunça töleg gatanjynyň mukdary zähmet hakynyň (talyp hakynyň, pensiýa hakynyň, hemaýat pulunyň, girdejiniň) 2% -ne deňdir. Ätiýaçlandyryş töleg gatançlary şertnama baglaşan raýatyň işleýän edarasynyň/kärhanasynyň hasaphanalary tarapyndan hasaplanylyp, haklarynyň ujundan tutulyp alynýar we Türkmenistanyň saglygy goraýşyny ösdürmekligiň döwlet gaznasyna geçirilýär. Bu töleg gatançlary diňe raýatyň ýazan arzasynyň esasynda meýletin tölenilen ýagdaýynda tutulyp alynýandyr.
Saglyk ätiýaçlandyrmasyny baglaşan, emma wagtlaýyn işlemeýän ýa-da durnukly iş ýeri bolmadyk raýatlar töleg gatançlaryny her aýda yzygiderli girdejileri bolmadyk raýatlat üçin kesgitlenen binýatlyk möçberiniň 2%-ni ýa-da 1 manat (ýagny 50 manadyň 2%-ni) banklaryň bölümlerinde töleýärler.
Hasaphanalar we bank bölümleri töleg gatançlaryny kabul edenlerinden soň her aýda bu barada saglyk ätiýaçlandyryş pasportlaryna töleg gatanjynyň tölenendigi barada degişli ýazgyny ýazyp, edaranyň/kärhananyň möhürini basmalydyr.
Töleg gatanjy wagtynda tölenilip, dogry resmileşdirilen saglyk ätiýaçlandyryş pasporty Türkmenistanyň saglygy goraýşynyň bejeriş we keselleriň öňüni alyş edaralarynda tölegli hyzmatlaryny almakda, şeýle-de saglyk ätiýaçlandyryşy bolan raýatlara we olaryň eklenjindäki adamlara döwlet dermanhanalaryndan derman serişdelerini satyn almakda ýeňilliklerden peýdalanmaga hukuk berýär.
Döwlet meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasy babatdaky hukuklaryň bozulan ýagdaýynda nirä ýüz tutmaly?
Saglyk ätiýaçlandyryşy bolan raýatlaryň tölegli hyzmatlar we derman serişdelerini satyn almakdaky ýeňillikler babatdaky arz-şikaýatlary Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagatynyň ministrligi tarapyndan garalyp, degişli çäreler görülýär. Şeýle-de, Türkmenistanyň kada-kanunyna laýyklykda, DMSGÄ boýunça ýüze çykýan dawaly meseleler kazyýet tarapyndan çözülýär.
Teswirlemeler
Для нормализации небольших функциональных изменений после больших нагрузок (учеба (чтение, письмо, компьютер, телевизор и др.), было назначено лечение - капли в глаза, витамины, корректирующие – перфорационные очки и охранительный режим. Благодаря своевременной медицинской консультации, кстати, которую в доме здоровья нам оказали абсолютно бесплатно, нам удалось избежать серьезных последствий. Спасибо.
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Ýemeniň prezidenti Ali Abdullah Saleh ýurtdaky indiki prezidentlik saýlawlarynda öz kandidaturasyny goýmajakdygyny mälim etdi.
Ýemene 30 ýyl bäri baştutanlyk edip gelýän Salehiň prezidentlik möhleti 2013-nji ýylda tamamlanýar.
Şeýle-de Ali Abdullah Saleh hökümet baştutanlygyny öz ogluna geçirmejekdigini hem mälim etdi.
Prezident Saleh bu beýanatyny Ýemende planlaşdyrylan uly gerimli protestden bir gün öň etdi. Oppozisiýa penşenbe güni geçiriljek protesti “Gahar-gazap güni” diýip atlandyrýar.
Geçen hepde paýtagt Sanaada 16,000 töweregi ýemenli prezident Ali Abdullah Salehiň häkimiýetden gitmegini talap edip, protest geçiripdi.


text:
Älemde biziňkiden başga-da dünýäler barmyka ýa biz ýekemikäk? Şu uç-gyraksyz kosmosda milliardlarça planeta sistemalarynyň arasynda biziňkä çalymdaş ýa-da tehniki we ruhy ýagdaýy biziňkiden has ýokary siwilizasiýany ösdürip ýetişdiren hähilidir-bir planeta barmyka?
Onlarça ýyl bäri alymlar şu soraglar barada pikir ýöredýärler, çekeleşýärler, jedelleşýärler. Ýöne, köplenç, biri-birinden bütinleý tapawutly netijelere gelinýär.
Başga planetalylar diýlende, köplenç, ýokary derejede ösen siwilizasiýalar, tehnologiýa taýdan bizden has öňde barýan akylly, zehinli adamlar göz öňüne getirilýär. Olar, ylmy-fantastik romanlarda bolşy ýaly, antimateriýany ýangyç edinýän kosmos gämileri bilen ýagtylygyň tizlik çägini böwsüp, dürli galaktikalaryň arasynda uçuşyp-gonuşyp ýören jandarlar hökmünde göz öňüne getirilýär.
Olar howply bolup bilermi?
Kembrij uniwersitetiniň öňki matematika professory, britaniýaly teoretiki fizik we astrofizik Stefen Hawking başga planetalylaryň bardygyna şek-şübhe edenok. Ol muny-da matematiki ähtimallyk bilen delillendirýär. Hawking kosmosda milliardlaça galaktikanyň we ondan hem köp ýyldyzlaryň bardygyna esaslanyp, ýaşaýşyň diňe Ýerde bolmagy ýeke-täk bolmaly ýagdaý däl diýen netijä gelýär. Ol: “Matematiki taýdan garanyňda, başga planetalylar barada oýlanmaklygyň logika doly laýykdygyny sanlaryň bir özi-de görkezýar” diýýär.
Andromeda galaktikasynyň biziň Ýer planetamyzdan görnüşi.
Ýöne astrofizik Stefen Howking bize keseki planetalylar bilen duşuşmagy ündänok. Bu biziň üçin belli bir derejede howply bolup hem biler. Stefen Howkingiň pikiriçe, başga planetalylar gelseler, ýagşy niýet bilen gelmezler, biziň resurslarymyzy talarlar, baýlyklarymyzy alyp giderler. Olaryň bu ýere gelmegi edil Hristofor Kolumbyň Amerika barşy ýaly bolar. Bilşimiz ýaly, Kolumbyň ol ýere barmagy ýerli amerikalylar üçin gowulyk getirmändi.
Emma käbir alymlar bu pikire goşulanoklar. Olar ençeme kynçylygy ýeňip, Älemiň bir uzak çetinden bu ýere gelmäge tehniki taýdan başarnygy bolan adamlar resurs meselesini bireýýäm çözen derejede bolmaly. Olar biziň resurslarymyza mätäç däldir diýen garaýyşlar bar.
Aňyň dürli derejelerine garaşylýar
Germaniýanyň Heidelberg uniwesitetiniň astrofizika professory Piter Ulmşneýder biziň galaktikamyz bolan Akmaýanyň Ýolunyň bir özünde iki million töweregi aňly-düşünjeli siwilizasiýa bardyr diýen garaýyşdan ugur alýar.
Piter Ulmşneýderiň hasaplamagyna görä, şular ýaly bir siwilizasiýa ortaça hasap bilen on million ýyllap dowam edip, köpüsi eýýäm ýok bolup giden hem bolsa, olardan, iň bolmanda, ýene 4 müňi galan bolmaly. Olaryň biz bilen aragatnaşyk açmagy mümkin.
Dogrudan hem Akmaýanyň Ýolunda aňly-düşünjeli siwilizasiýalar bar bolsa, onda olaryň biziňki ýaly diňe on müňlerçe däl, eýsem ýüz müňlerçe, belki-de millionlarça ýyllyk ösüşi başdan geçiren bolmagy mümkin, şol derejede-de olaryň tehnologiýalary bolmaly. Bu derejedäki tehnologiýaly jemgyýetler üçin hem kosmosda bizi tapyp, biziň bilen arabaglanyşyk gurmak kyn iş bolup bilmez.
NASA-nyň 2009-njy ýylda uçuran “Kepler” kosmos teleskopynyň kompýuter modeli.
Ýöne, şeýle-de bolsa, ýola goýlan arabaglanyşyk welin entek ýok. Alymlar muny hem biri-birinden bütinleý tapawutly ülňüler bilen düşündirýärler. Germaniýaly ylmy žurnalist we biolog Rüdiger Waasyň pikiriçe Älemiň tehniki siwilizasiýalardan doly bolmagy mümkin, ýöne olar haýsy hem bolsa bir sebäbe görä, öz dünýälerini terk etmäge mümkinçilik tapan däldirler. Belki ýaşaýyş döwürleri gysga bolandyr. Şol sebäpden olar ösüp, öz dünýälerinden daşary çykarlyk derejä ýeten däldirler.
Käbir alymlaryň, şol sanda amerikaly paleontolog Piter Ward şeýle hem Münheniň tehniki uniwersitetiniň professory Ulrih Walteriň pikiriçe bolsa, biziň kosmiki goňşularymyzdan şu wagta çenli habar düşmändiginiň sebäbi belli: mikrobik derejedäki ýaşaýyş bolaýmasa, biziň töwergimizde başga zat ýok. Olar Akmaýanyň Ýolunda diňe biz bar diýip hasaplaýarlar.
Ýöne, muňa garamazdan, bu alymlaryň ikisi-de beýleki planetalardaky aňly-düşünjeli siwilizasiýalar bilen arabaglanyşyk gurmaga synanyşmagy nädogry hasaplanoklar.
Ýerdäkiler üçin kyn taraplary
Eger, dogrudan-da, Ýerden daşarda siwilizasiýalar bar bolsa, onda olary nädip tapyp ýa olar bilen nädip habarlaşyp bolar? Bir kosmos gämisini ýa bir zondy iberjek bolsaň, aranyň aşa uzakdygy sebäpli gaty köp wagt hem energiýa gerek. Mysal uçin, Gün sistemasyna iň ýakyn ýyldyz Proksima Sentawra bizden 4.3 ýagtylyk ýyly aralykda, ýagny 41 trillion kilometr uzaklykda ýerleşýär.
Häzirki tehnologiýa bilen enjamlaşdyrylan kosmos gämisi ol ýere ýetjek bolsa, oňa 40 müň ýyl gerek. Çaltrak hereket edilmeli bolsa, onuň energiýa harajaty has öňe giden siwilizasiýalara-da agyr düşer. Galyberse-de, gözlegiň nirede geçmelidiginiň anyk däldigi üçin, has köpräk gämi ýollamaly bolar, bu hem harajaty şonça artdyrar.
Köp alymlaryň pikiriçe, häzirki ýagdaýda iň gowy çözgüt radio meýdanynda elektromagnit tolkunlaryndan peýdalanmak. Mundan maksat başga bir siwilizasiýadan ýörite bize gönükdirilýän signallary tutup almak.
Ýerden daşarda siwilizasiýalaryň bardygyny ylmy taýdan subut etmäge synanyşýan SETI (Search for Extraterrestrial Intelligence) proýektlerinde hem beyleki dünýälerden goýberilmegi mümkin radio signallary diňlemek üçin radio teleskoplardan peýdalanylýar.
SETI barlaglarynda Älemde Ýerden daşarky medeniýetler bar, olar hem Ýerdäkä meňzeş kommunikasiýa sistemalaryny, habar tehnologiýalaryny ulanýarlar diýen pikirden ugur alynýar.
Birleşen Ştatlaryň Aeronawtika we kosmiki giňişligi derňemek boýunça milli gullugy NASA bolsa beýleki dünýälere gezek gelende uly soraglara ýapyşman, seresaply hereket edýär.
NASA “Kepler” kosmos teleskopyny 2009-njy ýylyň martynda ýaşaýyş üçin amatly planetalary tapmaklygyň gözlegine çykardy. “Kepler” teleskopy hem üstümizdäki ýylyň fewral aýyna çenli bu ugurda jemi 2,321 sany “kandidat-planetanyň” sanawyny berdi. Ýöne bu kandidatlaryň arasynda biologik ýaşaýyş üçin doly ýaramly diýlip tassyklanan planeta entek ýok.
Araz Perwiş Germaniýada ýaşaýan žurnalist, syýasy ylymlaryň doktory.
ÇEŞMELER:
1. http://www.welt.de/welt_print/vermischtes/article7337294/Stephen-Hawking-warnt-vor- Kontakt-mit-Ausserirdischen.html
2. http://www.n24.de/news/newsitem_6019329.html
3. http://www.focus.de/wissen/weltraum/tid-16879/astronomie-ausserirdische-intelligenz-in- der-milchstrasse_aid_470999.html
4. http://www.seti.org/
5. http://www.nasa.gov/home/index.html


text:
Hýuman Raýts Wotç guramasy rus we özbek häkimiýetleri hukukçy aktiwist Witaliý Ponamorewa atylan ölüm haýbatynyň arkasynda kimleriň durandygyny anyklamaly we jogapkärçilige çekmeli diýdi.
Hukuk topary Memorial adam hukuklary merkeziniň Merkezi Aziýa programmasynyň başlygy Ponamorewa şu aýyň başynda elektron poçta arkaly bir topar anonim haýbat atyldy diýýär. Ol hatlarda eger Ponamorew günorta Gyrgyzystana gitse, onuň özüniň we maşgalasynyň öldüriljegi aýdylýar.
Memorial hem rus häkimiýetleriniň bu meseläni derňemegini sorady. Memorialyň aýtmagyna görä, bu hatlar Daşkentde hasaba alnan bir IP adresinden (kompýuteriň özüne mahsus hasap belgisinden) iberilipdir.
Soňky ýyllarda Ponamorew özbek häkimiýetleriniň yslamçy toparlary basyp ýatyryşyny derňedi we hasabat çap etdi.
Şeýle-de ol 2010-njy ýylyň iýunynda günorta Gyrgyzystanda etniki özbekler bilen gyrgyz ýaşaýjylarynyň arasynda bolan zorlukly wakalar barada giňden habar berdi.


text:
26-njy dekabrda Moskwanyň Puşkin meýdançasynda barlyşyklyga hem-de milli çydamlylyga çagyrylyp geçirilen mitinge Moskwanyň müňlerçe ýaşaýjylary, şol sanda ýazyjylar, aktýorlar, alymlar we adam hukuklaryny goraýjylar hem gatnaşdylar.
“Moskwa hemmeler üçin” diýen şygar astynda geçirilen bu parahat mitinge gatnaşyjylar Orsýetiň käbir ýaşlarynyň arasynda aşa milletçilik we rasizm duýgularynyň bolmagyny we etniki azlyklara çydamlylygyň azlygyny ýazgardylar.
Orsýetli ýazyjy Wiktor Şenderowiç ýakynda Moskwada bolan aşa milletçilikli bidüzgünçilikleri we hüjümleri ýazgaryp, şu aýyň başynda demonstrasiýa geçirmäge çagyryş edenleriň ilkinjilerinden biri bolupdy.
Miting uly goldaw tapdy
Görnükli şahsyýetleriň onlarçasy, şol sanda aýdymçy Alekseý Kortnew, ýazyjy Marietta Çudakowa, sazanda Wladimir Spiwakow, kosmonawt Magomed Tolboýew we aktrisa Çulpan Hamatowa dagylar hem “Moskwa hemmeler üçin” atly mitingi geçrimek pikirini goldapdylar.
26-njy dekabrda geçirlen mitingde Marietta Çudakowa çykyş edip, jemgyýetde faşizme ornuň ýokdugyny görkezmäge wagtyň gelendigini belledi.
Orsýetli ýazyjy Wiktor Şenderowiç hem aşa milletçiligi we ksenofobiýany ýazgarýanlaryň ählisine ýüzlenip, olara köçelere çykmaga we sesleriniň eşidilmegi üçin hereket etmäge çagyryş etdi.
"Eger-de bu ýere ýygnananlaryň sany 10 esse köp bolan bolsady, onda özgerişlik eýýäm ertiriň özünde hem amala aşyp bilerdi. Sebäbi, siziň bilşiňiz ýaly, syýasatçylar köpçüligiň hereketlerine syn edýärler” diýip, W.Şenderowiç belledi.
Alada döredýän ýagdaýlar
Şeýle-de, Wiktor Şenderowiç orsýetli belli adam hukuklaryny goraýjy aktiwist Ýelena Bonneriň iberen hatyny hem köpçülige okap berdi. Ýelena Bonner hatynda özüni “Moskwaly ýewreý we kawkazly” diýip atlandyrypdyr.
“Meni ýurdy goramak üçin Puşkin meýdançasyna ýygnanlaryň hatarynda hasap ediň” diýip, Ýelena Bonner öz hatynda nygtapdyr.
11-nji dekabrda, müňlerçe adam bir futbol janköýeriniň öldürlendigi sebäpli ygtyýar berilmedik protest geçiripdi. Şol protestiň dowamynda “Orsýet orsýetliler üçin” diýen milletçilikli şygarlar gegyrylypdy.
Şonda protestçiler daş, çüýşe we buz böleklerini zyňyp, polisiýa işgärleriniň üstüne hüjüm etdiler. Protestçileriň käbiri hatda demir bölekleri bilen hem polisiýa topuldy.
Şol aşa milletçilikli protestde gyrgyz asylly bir adam öldürilip, kawkazly ençeme adam rehimsizlik bilen ýenjildi.


text:
1995-96-njy ýyllaryň çörek gytçylygy megerem ähli türkmenistanlylaryň aňynda hemişelik galan bolsa gerek.
«Çöregiň atly, ýurduň ilatynyň bolsa pyýada gezen şol ýyllary indi beri gaýtalanmasyn» diýip, häli-şindi ilat arasynda gürrüň edilýändigine duşsa bolýar.
Häzirki döwürde galla üçin daýhanlaryň zähmetine tölenmeli nyrhlar galdyryldy. Döwlet derejesinde plandyr maksatnamalar kabul edilse-de, ozalky ýyllardaky ýaly nätakyk sanlar çişirilip ýörülmeýär. Daýhan öz ekmeli dänesini wagtynda ekýär, bolanja hasylyny hem ýygnap, döwlete tabşyrýar.
Gazagystan, Orsýet ýaly goňşy ýurtlardan ýokary sortly unlar hem ýurda getirilýär. Öz öndürýän gallasy hem oňşarlyk bolansoň, soňky iki ýylyň dowamynda ýurduň ähli sebitlerinde un-çörek gytçylygy barada asla gürrüň edilmeýär.
Etrapdyr-obalarda arzan bahadan ilata berilýän un paýy bökdençsiz berlip dur. Ozal ilata berilýän alty kilogram un paýynyň iki kilogramy gara undy. Bu ýagdaýdan ilat gaty bir razy däldi. Bir ýyldan gowrak wagt bäri bu düzgün ýatyrylyp, un paýy ilata dolulygyna birinji sortdan berilýär.
Aşgabatly ýaşaýjy Sonanyň aýtmagyna görä, Garaşsyzlyk ýyllarynyň dowamynda häzirki ýaly un-çörek bolçulygy bolmandy. Haýsy welaýata, haýsy etraba barsaňam, dürli görnüşdäki çörekler, bulkalar, kökeler elýeter bahadan satylyp dur. Elde bişirilýän tamdyr çöreklerini-de hemme bazarlardan satyn alyp bolýar. Çörekleriň hili hem ýokary.
Emma tebigy we tehnogen hadysalar sebäpli dünýä döwletlerinde azyk önümleriniň bahalarynyň ýokarlanmagynyň ýetirýän täsiri soňky ýarym ýyllykda Türkmenistanda hem az-owlak duýulman durlanok. Elli kilogramlyk bir halta birinji sort unuň bahasy ozal 28 manada duran bolsa, ony häzir 40-50 manat bahadan satyn alyp bolýar.
Türkmenistanda köp çagaly maşgalalarda esasy iýmitiň çörek bolmagy bilen, döwlet tarapyndan berilýän un paýy maşgala üçin bir aýa ýeterlik bolmaýar. Goşmaça uny bolsa gymmat bahadan almaly bolýar. Bu ýagdaý köp çagaly maşgalalara aňsat düşmeýär. Goňşy döwletlerden getirilýän unlaryň bahasy has hem ýokary.
Ilat üçin hemişe gymmada düşýän zatlaryň ýene biri mal iýmleri. Bir kilogram kepegiň bahasy iým satylýan dükanlarda 44 -50 teňňe. Ilata berilýän birinji sort unuň bir kilogramynyň bahasy hem 40 teňňe. Ýagny, birinji sortly un bilen kepegiň bahasy deň. Hatda kepek undan gymmadrak hem bolýar.
Mal iýmleriniň gymmatlygy hem-de onuň ýokumsyzlygy sebäpli köp adamlar mallaryna gara çörek berýärler. Sonanyň aýtmagyna görä, Aşgabadyň eteklerindäki obalaryň, Änewiň, Gökdepäniň ýaşaýjylary paýtagtyň ilatyny süýt-gatyk önümleri bilen üpjün edýärler. Kepek gymmat bolany sebäpli, olar mal iými üçin Aşgabat şäheriniň çörek dükanlaryndan arzan bahaly gara un satyn alýarlar.
Satyjylar elbetde, bu ýagdaýa göz ýetirmän duranoklar. Dükanlarda her ele bäş çörekden artyk bermezlige çalşylýar. Şeýle-de bolsa, şähere süýt daşap güzeran aýlaýan oba ýaşaýjylarynyň hem yzy üzülmänsoň, her günde mal üçin satyn alynýan çörekleriň mukdary eslije bolýar. Şu ýagdaý sebäpli çörek dükanlarynda gara çörek hemişe tapdyrmaýar.
Süýji keselli näsaglara esasan gara çörek iýmek maslahat berilýär. Şol sebäpli gara çörek gözläp ýören adamlara-da mydama duşsa bolýar.
Soltan Açylowa Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçysy.


text:
Ghia Nodia
Eýran bilen Birleşen Ştatlaryň ikisi bilen-de gowy gatnaşyklarda bolmak mümkinmi? Bu sorag şu aýyň başlarynda Eýranyň daşary işler ministri Manuçehr Mottaki Tbilisä sapar edende döredi.
Ozaly biz «Eýran meselesinde» gowy gatnaşyklar diýip anyk nämä düşünýänimizi kesgitlemeli. Mottakiniň sapary mahalynda iki ýurt wizasyz baryş-geliş we Batumide Eýranyň konsullygyny açmak ylalaşygyna gol çekdi. Bu saparyň öň ýanynda Tbilisi bilen Tähranyň arasyndaky göni uçar gatnawy gaýtadan ýola goýuldy. Iki tarap hem ykdysady hyzmatdaşlygy we syýahatçylygy goldamakda şol bir umumy sözleri dile getirdi. Has giňişräk düşündirilende, Gürjüstan diňe Eýranyň öz umumy goňşulary Türkiýe, Ermenistan we Azerbeýjan bilen bireýýämden bar bolan gatnaşyklarynyň derejesine göterilýär. Ýöne, Gürjüstan Birleşen Ştatlaryň has ýakyn hyzmatdaşy hasaplanansoň, bu ýagdaý aýratyn göze ilýär.
Elbetde, muny Gürjüstanyň ýolbaşçylary hem bilýärler. Olaryň Gürjüstan-Eýran gatnaşyklarynyň işjeňleşmesiniň ýurduň strategiki ugur-ýörelgesine hiç bir täsiriniň ýokdugyny gaýta-gaýta nygtamalarynyň sebäbi hem şunda. Resmiler özara gürrüňlerde Eýran bilen gatnaşyklar meselesinde Günbataryň öňdebaryjy döwletlerinden bidin hiç bir ädimiň ädilmeýändigini aýdýarlar. Ol döwletleriň ählisi Tbilisiniň öz goňşulary bilen gatnaşygy gowulaşdyrmak tagallalaryna oňyn seredýär.
Möhüm sorag
Emma sorag saklanyp galýar: Gürjüstanyň ýolbaşçylary öz esasy ýaranlary bilen gatnaşyklarynda kynçylyk döretmegi mümkin ädimleri näme üçin edýärkäler? Men bu soragyň jogaby bilen bagly iki sany dildüwşük teoriýasyny eşitdim.
Birinji teoriýa görä, Waşington Tbilisini Eýran bilen gatnaşyklaryny gowulaşdyrmaga itekläp, Eýran bilen goşmaça gatnaşyk kanalyny edinmek isleýär. Ikinji teoriýa görä bolsa, Gürjüstanyň prezidenti Mihail Saakaşwili Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama Gürjüstana köpräk üns bermegi üçin haýbat atýar. «Eger ol meniň bilen duşuşmak islemese, men Mahmut Ahmedinejat bilen duşuşaryn» diýip, bu delilde aýdylýar.
Dildüwşük teoriýalary barada anyk bir zat aýtmak hemişe kyn. Emma Gürjüstanyň Eýran bilen gatnaşyklaryny gowulaşdyrmak isleginiň doly esasly sebäpleri hem ýok däl. 2008-nji ýylyň awgustunda bolan uruş Tbilisä iki sany uly sapak berdi. Birinji sapak, Günbataryň syýasy goldawy Gürjüstan üçin gaty möhüm bolup durýar. Sebäbi Moskwanyň agressiw syýasatlarynyň garşysynda bu ýurduň özbaşdaklygyny saklap bilmegi tasdan nola deň. Ikinji sapak, Gürjüstanyň daşary syýasatynda diňe Günbatar goldawyny almagy maksat edinmek howply. Sebäbi Gürjüstana parahat, garaşsyz ösüş üçin zerur bolan goldawy kepillendirmäge ne Birleşen Ştatlar, ne-de Ýewropa Bileleşigi taýýar. Galyberse, ABŞ bilen ÝB öz ileri tutýan ugurlary hökmünde Orsýet bilen gatnaşyklaryny gowulaýar.
Gysgaça aýdylanda, ähli ýumurtgaňy bir sebetde goýmak akyllylyk däl. Gürjüstanyň Günbatara tarap strategiki ugur-ýörelgesi käbir aýratyn alnan meselelerde bähbitleriň çaknyşygyny aradan aýyrmaýar. Uly adamlar bu zatlara gowy düşünýärler.
Seresap ýakynlaşma
Gürjüstanyň öz pozisiýasyny regional derejede hem berkitmegi möhüm. Amerikanlar ýa ýewropalylar muny halaýarmy ýa-da ýok, Orsýet bilen Gürjüstanyň arasyndaky gatnaşyklar häzirki pursatda deňe-deň oýun ýagdaýyna geldi. Gürjüstan tarapynyň islendik gowşaklygy režim çalşyrmak umydyny elden bermeýän Moskwa tarapyndan Tbilisä basyş görkezmek üçin ulanylyp biljek. Bolmanda, Gürjüstanyň liderleri ýagdaýy şeýle görýär.
Bu hili ýagdaýda goňşularyň islendigi bilen bolan dartgynly gatnaşyk töwekgelligiň başga bir derejesine galdyrýar. Elbetde, biriniň öz goňşusy bilen oňşuksyzlygy öz-özlüginde hem erbet zat. Emma Orsýet ýaly matlaply garşydaş islendik gowşaklygy Gürjüstana garşy ulanyp biljek. Şu sebäpden hem Gürjüstan 2008-nji ýylyň awgustyndan bäri sebitdäki pozisiýasyny güýçlendirmek tagallaryny üzül-kesil artdyrdy, hatda Günbatar bilen ýarmaz gatnaşykda bolan Belarus, Eýran ýaly ýurtlar bilen gatnaşyklaryny hem gowulaşdyrdy.
Gürjüstanyň ýolbaşçylary birbada iki maksady yzarlmaly. Birinjisi, olar Günbatary Tbilisiniň ynamdar, jogapkär we etjek işini öňünden kesgitläp bolýan ýarandygyna ynandyrmaly. Olar bu işi ýurt içinde demokratiki gymmatlyklardan ugur almak we daşary syýasaty öňdebaryjy Günbatar döwletleri bilen sazlaşykly ýöretmek arkaly etmeli.
Ikinji tarapdan, Gürjüstan sebitdäki uly-kiçi täsirli ýurtlar bilen (diňe olar bilen hem däl) gatnaşyklaryny gowulandyrmaly. Hususan-da Ukrianada režim çalşyp, Türkiýede täze daşary syýasat tendensiýalary görnensoň, Günbatara tarapdar döwletler azalansoň, Gürjüstan özüniň sebitde izolýasiýa salynmagyna ýol bermeli däl. Muny etmek üçin Gürjüstan özüniň Waşingtonyň, Brýusseliň ýa ýene biriniň gurjagy däldigini, eýsem özüniň garaşsyz hereket etmäge ukyply döwletdigini görkezmeli.
Ghia Nodia Ilia döwlet uniwersitetiniň professory. Bu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Owganystanyň milli Mejlisiniň ýokary öýi demirgazyk Owganystanda howpsuzlyk şertleriniň ýaramazlaşmagynyň sebäbini soramak üçin owgan resmilerini we harby serkerdeleri mejlise çagyrdy. Bu mesele bilen baglanyşykly demirgazyk Owganystanda ýerleşýän welaýat häkimleri hem owgan paýtagty Kabula çagyryldy.
Şol bir wagtyň özünde Owganystanyň içeri işler ministriniň orunbasary Ikrameddin Ýawar demirgazykda howpsuzlygyň kadaly däldigini boýun aldy.
Bu wakalar barada Azatlyk Radiosynyň Kabuldaky habarçysy Şamerdanguly Myradynyň taýýarlan maglumatyny diňlemek üçin aşakdaky düwmä basyň.


text:
Azatlyk Radiosynyň Rus gullugynyň beren maglumatlaryna görä, Orsýetiň baş sanitar inspektory Gennadiý Onişenko ýurtda doňuz dümewi bilen kesellän adamlaryň sanynyň müňe ýetendigini žurnalistleriň öňünde eden çykyşynda aýdypdyr.
Bu keseliň Orsýetiň 56 regionyna ýaýrandygy hem maglumat berilipdir.
Kesellänleriň ýarysyndan gowragy 7-den 14 ýaş aralygyndaky ýaşlar. Şol bir wagtda-da Orsýetiň Dümewi öwreniş institutunyň direktory Oleg Kisilew şu hepdäniň başynda çykyş edip, Orsýetde döňuz dümewine duçar bolan adamlaryň hakyky sany resmileriň berýän sanlaryndan köp ýokarydygyny aýdypdy.
Orsýetiň Baýkal regionynyň resmileri doňuz dümewi zerarly harby gulluga güzki çagyrylyş işlerini gaýra goýmaly bolupdyrlar.


text:
Owganystanda ýol ugrunda goýlan bombanyň partlamagy netijesinde azyndan 20 adamyň heläk bolandygy habar berilýär.
Helmant welaýatynyň polisiýasynyň beren maglumatynda, bu hüjümden pida bolanlaryň arasynda aýallaryň hem çagalaryň bardygy aýdylýar.
Garmser regionynda ýüze çykan bu hüjümde ýene 5 adamyň ýaralanandygy aýdylýar.
Häzirki döwür Talyp jeňçileriniň merkezi bolan Helmant welaýatynda müňlerçe britan we amerikan esgerleri pitneçileri gysyp çykarmak maksady bilen harby hereketleri amala aşyrýarlar.


text:
Türkmenistanda amala aşyrylýan uly gurluşyklaryň arasyna saglyk merkezleriniň gurluşygy hem girýär. Welaýat merkezleriniň ählisinde keseli anyklaýyş merkezleri, “Ene mähri” hassahanalary gurlup, ulanylmaga berildi. Bu ugurdan amala aşyrylýan gurluşyklaryň esasy bölegi bolsa paýtagt Aşgabatda alnyp barylýar.
Garaşsyzlygyň ilkinji ýyllarynda Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky medisina merkezinde kardiologiýa bölümi, “Ene mähri” hassahanasy, anyklaýyş merkezi, 2 ýyl mundan ozal bolsa onkologiýa ylmy-barlag merkezi ulanylmaga berildi. 2010-njy ýylda ulanylmaga berlen deri keselleri, inçekesel, ýokanç keseller hassahanalary, gan merkezi ilata hyzmat edip başlady.
Täze gurulýan saglyk merkezleri dünýäniň ösen döwletlerinden getirilýän kämil tehnologik enjamlar bilen abzallaşdyrylan. Şeýle-de bolsa, ýurduň içinde, has hem oba ýerlerinde ilatyň aglaba böleginiň sosial-ykdysady ýagdaýlarynyň pes bolmagy ýokary derejeli hassahanalaryň hyzmatyndan peýdalanmaga köplere mümkinçilik bermeýär.
Türkmenistanyň Konstitusiýasy ýurtda medisina hyzmatlarynyň mugtdugyny kepillendirýän bolsa-da, Garaşsyzlyk ýyllarynda medisina hyzmatlary doly tölegli hyzmata geçirildi. Saglyk ätiýaçlyk pasportynyň girizilmeginiň näsaglar üçin uly ýardam bolandygyny näsaglan adamlar öz mysallarynda duýýarlar. Emma dermanlaryň bahasyny tölemeli bolanda köplenç saglyk ätiýaçlyk pasportlarynyň haýry degmeýär. Saglyk ätiýaçlyk pasporty bolan nasaglar üçin iň bir amatly zat — maşgala lukmanynyň hyzmatynyň tölegsiz bolmagy.
"Iň bir ýönekeý sowuklama ýa gan basyşy ýokarlanma ýaly ýagdaýlar bilen hassahanalara düşen näsaglara hem 10 günlük bejergi almak 450-500 manada düşýär. Her gün üçin hassahanadaky ýerine 9 manat tölemeli bolýan näsag üçin saglyk ätiýäçlyk pasporty ýöremeýär. Agyr operasiýalar 2 müň manada çenli baryp ýetýär. Diş lukmanynyň, göz keselleri lukmanynyň hyzmatlary hem jübiňe diň salmaga mejbur ediýär" diýip, Mary welaýatyndan Bäşim Durdyýew aýdýar.
Aşgabatly zenan Bägülüň aýtmagyna görä, gyssagly ýagdaýa düşen näsaglar göz öňünde tutulan 3 günlük mugt bejergi almaga garaşyp durmaýarlar. Şeýle bejergileriň hiliniň pesligi zebäpli, soňundan çykgynsyz ýagdaýa getirmeginiň mümkindigine göz ýetirýän näsaglar ýagdaýdan çykalgany haýal etmän gözlemäge girişýärler.
“Öz mümkinçiliklerine göz ýetirýän hassalaryň köpüsi dermanlyk ot-çöpleri ulanyp, halk medisinasyna ýüzlenýärler. Munuň bolsa näsaglaryň ýagdaýlarynyň has beterleşmegine getirýän pursatlary az bolmaýar” diýip, Bägül sözüniň dowamynda aýtdy.
Lukmanlaryň hünär derejesi
Täze medisina merkezlerinde bahalaryň ýokary bolmagyndan başga-da, ol ýerde işleýän lukmanlaryň hünär derejeleriniň pesligi sebäpli köp näsaglar ozaldan bar bolan anyklaýyş merkezlerine ýüz tutýarlar. Aşgabat şäheriniň gündogarynda ýerleşýän diagnostika merkezinde köp ýyllyk tejribeli lukmanlaryň saklanyp galandygyny, bu merkezden göwnejaý kesgitleme alyp bolýandygyny Bägül aýtdy.
Çoganly şäherçesinde ulanylmaga berlen deri keselleri hassahanasynyň hyzmatyndan peýdalanmak islän Nurjemalyň aýtmagyna görä, uzyn stoluň aňyrsynda oturan lukman zenan ýerinden gozganman näsagyň aýagynyň sargysyny açmagyny tabşyrypdyr. Şol aralykdan näsagyň aýagyna göz aýlan lukman olara endokrinolog lukmana ýüz tutmagy maslahat beripdir. Endokrinolog lukman bolsa öz gezeginde ýene-de deri keselleri lukmanyna ýüz tutmaga ugradypdyr. Ol her lukmanyň kabul etmegi üçin 10 manat pul töläp, öýüne gaýdyp gelendigini, soňra halk medisinasyna ýüzlenendigini aýdýar.
Ýokary derejeli hasaplanýan Türk medisina merkezinde 67 ýaşly ejesiniň göbek grižasynyň operasiýasyndan aradan çykandygyny, merhumyň jesedini almazdan ozal 4 müň 400 manat töleg tölemäge mejbur bolandygyny ýerli ýaşaýjy Sakina Guseýnowa aýdýar. Onuň aýtmagyna görä, saglyk ätiýaçlyk pasporty bilen näsaglara zerur bolan gymmat bahaly dermanlar berilmeýär.
“‘Döwlet adam üçindir!’ diýen şygaryň halka hyzmat etmegi üçin ilata medisina hyzmatlarynyň elýeter bolmagyna, sosial taýdan goragsyz maşgalalara, maýyplara bolsa mugt medisina hyzmatlarynyň berilmegine mumkinçilik döretmeli. Daşyndan buýsanyp geçeniň bilen onuň hözirini görüp bilmeseň, edilýän işleriň halk üçindigine ynam döremeýär” diýip, Sakina aýdýar.
Ozalky 1-nji Maý, häzirki Görogly köçesiniň ugrunda Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň buýurmasy bilen türk firmasy tarapyndan gurulýan trawmotologiýa merkezi hem şu ýylyň sentýabr aýynda näsaglary kabul edip başlar.
Soltan Açylowa Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçysy.


text:
Türkmenistanda internet hakyndaky kanunçylyk güýje girdi.
Bu kanun ýerli synçylaryň käbiri tarapyndan öňegidişlik hökmünde bellenilse, käbirleri onda «töhmet» sözüniň anyk we giň düşündirişe mätäçdigini belläp, prezident barada aýdylanda ýa-da onuň kararlary barada gürrüň edilende, nämäleriň töhmet hasaplanjagynyň anyk aýdylmalydygyny öňe sürýär.
Şol synçylaryň biri, raýat aktiwisti Nurberdi Nurmämmedow täze kanun baradaky pikirlerini Azatlyk radiosy bilen paýlaşdy.
Belki, ýerli synçynyň pikirlerini diňläp, beýleki internet ulanyjylar hem öz pikirlerini aýdarlar.


text:
“WikiLeaks” internet saýtynyň ýaýradan maglumatlarynda 2008-nji ýylyň sentýabrynda “Britiş Petroleum” kompaniýasynyň iş alyp barýan Azerbaýjandaky nebit platformasynda ullakan partlamanyň bolandygy aýdylýar.
“WikiLeaks” saýtyndaky täze diplomatik hatlary bu hadysanyň Azerbaýjandaky iki nebit ýatagynyň ýapylmagyna, birnäçe aýlap ol ýerde nebit önümçiliginiň kesilmegine we azyndan 500 müň barrel nebit eksportynyň kemelmegine sebäp bolandygyny görkezýär.
Amerikan diplomatlarynyň ýazan başga bir gizlin haty bolsa, Azerbaýjanyň prezidenti Ylham Alyýewiň “Britiş Petroleum” kompaniýasyny öz ýurdundan nebit ogurlamakda we Hazar deňzindäki gaz ýataklary bilen bagly kontrakt almak üçin haýbat-şantaž ulananmakda aýyplandygyny görkezýär.


text:
Aşgabat, 20-nji ýanwar. “Türkmenportal”.
Aşgabatda türkmen paýtagtyny ösdürmegiň iş meýilnamasy üstünlikli amala aşyrylýar. 2014-nji ýylyň dowamynda Aşgabat şäherinde ýaşaýyş-durmuş, önümçilik, medeni-dynç alyş, jemgyýetçilik hem-de il-ýurt bähbitli beýleki desgalaryň 65-si ulanmaga tabşyryldy. Şunda paýtagtymyzyň ýaşaýyş jaý gaznasy 2 müňden gowrak öýleriň hasabyna artdy.
Häzirki wagtda paýtagtyň şähergurluşyk syýasatynda ýaşaýyş jaýlaryny gurmak wajyp ähmiýete eýedir. Parahat — 7 ýaşaýyş toplumynda dokuz gatly ýaşaýyş jaýlarynyň 60-sy gurlar. 26-njy dekabrda bolsa paýtagtymyzy ösdürmegiň nobatdaky 14-nji tapgyrynyň durmuşa geçirilmegine badalga berildi. Onuň çäklerinde 1320 hojalyga niýetlenen 12 gatly ýaşaýyş jaýlarynyň 23-sini gurmak meýilleşdirilýär.
Aşgabat şäher häkimligi tarapyndan 2015-nji ýyl üçin iş meýilnamasy taýýarlanylýar. Şonuň ýaly-da, milli Liderimiziň tabşyrygyna laýyklykda, ýurdumyzyň gurluşyk toplumy bilen birlikde, paýtagtymyzy ösdürmegiň 2015-2016-njy ýyllar üçin Konsepsiýasyny taýýarlamak boýunça işler alnyp barylýar. Şol Konsepsiýa tarapyndan awtomobil ýol ulgamyny, binagärlik-gurluşyk we abadançylyk işleriniň tapgyrlaryny, häzirki zamanyň talaplaryna laýyk şäher hojalygynyň tutuş düzümini döwrebaplaşdyrmagyň esasy ugurlary kesgitlener. Şu babatda paýtagtymyzyň 2017-nji ýylda V Aziýa oýunlaryny geçirmäge doly derejede taýýar bolmagy ileri tutulýan wezipeleriň biri bolup durýar.


text:
Kenýanyň paýtagty Nairobide howpsuzlyk güýçleri bir söwda merkezini zamun alan yslamçy söweşijilere garşy göreşýärler.
Ýerli resmiler söwda merkezinde 10-15 aralygynda söweşijiniň we näbelli sanda parahat ilatyň bardygyny habar berýärler.
Howpsuzlyk güýçleri söwda merkeziniň şenbe güni zamun alnandan bäri, 59 adamyň ölendigini aýdýarlar. 1000-e golaý adamy söwda merkezinden çykarmak başartdy.
Kenýanyň resmileri söwda merkezinde Ysraýylyň howpsuzlyk güýçleriniň hem söweşijilere garşy göreşýändigini tassykladylar. Ysraýylyň Daşary işler ministrligi bu boýunça kommentariýa bermekden saklandy.
Hüjümiň jogapkärçiligini ekstremist “Al-Şabaab” topary öz üstüne aldy.


text:
“Kimiň [familiýalardaky] “ow” we “owa” goşulmalary ulanasy gelmese, onda ulanmasyn. Men şu günden başlap özümden boljak çagalara milliligimize gabat geljek ady dakmakçy. Goý, bu işiň başyny men çekeýin” – bu Azatlyk Radiosynyň “Familiýalardaky “ow” we “owa” goşulmalaryna nähili garaýarsyňyz?” diýen sorag bilen açan forumyna gelip gowşan teswirleriň biri.
2-nji maýda ”Azathabar.com” websaýtymyzda we sosial ulgamlardaky sahypalarymyzda açan forumymyzda okyjylarymyzyň belli bir bölegi familiýalardaky “ow” we “owa” goşulmalarynyň aýrylmalydygyny ýazsa, beýleki bir bölegi muňa garşy çykýar.
Özüni “Mert” diýip tanyşdyran okyjymyz “Orsuň dakyp giden adyndan arassalanmak, onuň täsirinden halas bolmagyň ilkinji ýoly, gaýrat edip aýryň. Gürjüler, ermeniler ors döwründe-de orsuň familiýasyny alman oňdy” diýip ýazýar.
“Berdiş” ady bilen teswir ýazan beýleki bir okyjymyz “[Aýrylmagyny] iki el bilen goldaýaryn we hökümetimizi hem bu ugurda iş alyp barmaga çagyrýaryn. Garry atamyza dakylan “ow”, “owa”-lardan dynmak isleýäris” diýip, “ýurdumyzdaky etniki taýdan türkmen bolmadyk raýatlar erkin ýagdaýda öz milli familiýalaryny ulanyp bilýärkä (meselem ermeniler – Grigorýanç, Gewrokýan, azerbaýjanlar – Alizade, Hüseýnzade we beýlekiler...), biz, ýagny özümizi ýurt eýesi diýip hasap edýän türkmenler, näme üçin [öz milli familiýamyzy] ulanyp bilemzok?’ diýen soragy keserdip goýýar.
“Taryhçy” ady bilen öz pikirini ýazan okyjymyz “Elbetde, türkmen familiýalaryndan “ow”, “owa”, “owiç”, “owna” diýen rus goşulmalary, islesek-islemesek-de iru-giç aýrylmaly bolar. Sebäbi bu goşulmalar keseki halkyňky. Biz niçezar kesekiniň familiýasyny ulanmaly? Bu gelşikli däl” diýip ýazýar.
Soňra ol sözüni dowam etdirip, “hakyky türkmen familiýasy goşulmasyz ýazylýar. Meselem, Gaýgysyz Atabaý, Berdi Kerbaba, Kerim Gurbannepes, Gurbannazar Eziz we ş.m. Türkmenler sowet döwründe-de öz milli familiýalaryny ýitirmän sakladylar, ýöne bu diňe gepleşik dilinde saklandy, resmi dokumentlerde muňa ýol berlenokdy” diýip, belleýär.
Forumda türkmen familiýalaryndaky “ow” we “owa” goşulmalarynyň saklanyp galmagyny goldap, öz garaýyşlaryny galdyrylan okyjylarymyz hem bar. Olaryň käbirleri goşulmalar aýrylsa, onda adamynyň ady bilen atasynyň adyny saýgaryp bolmajakdygyny aýdýarlar.
Özüni Eziz Muradow diýip tanyşdyran okyjymyz “Meniň pikirimçe, "ow" we "owa"-lar galmaly. Bulara eýýäm öwrenişdik. Goşulmalar bolmasa, familiýamyz bir hili gülkünç bolar. Mysal bersek, dostum Myrat Babaýew - Myrat Baba bolar. Ýada bir joram, Maral Ezizowa - Maral Eziz bolar. Jemlesek, bize "ow" ýa-da “owa”-syz familiýalar gelşenok, gülkünç bolar” diýip ýazýar.
“Murik” atly beýleki bir okyjymyz bolsa, “‘ow’ [goşulmasy] bolmasa, haýsynyň at, haýsynyň familiýadygyny nädip biljek? Gurbannazarmy at, ýa-da Eziz? “Ow” goşulmasy gerek” diýip, öz garaýşyny aýdýar.
“Syýasatçy” atly okyjymyz muňa jogap ýazyp, “hawa, dogry... ýöne biz ony mysal üçin ‘Gurbannazar Eziz ogly’ diýip üýtgedip bileris” diýip belläpdir. Meretberdi ady bilen öz garaýşyny ýazan beýleki bir okyjymyz hem, “-ow we –owa-lar aýrylsa, onda resminamalar garyşar. Bular mejbury ýagdaýda ulanylýar. Goşulmalar bolmasa, biriniň şahsyýetini anyklamak uly problema bolar. Familiýalary üýtgetmeli däl” diýýär.
Duşenbe güni açan forumymyzda öz garaýşyny ýazan okyjylarymyzyň käbirleri bolsa, türkmen familiýalaryndaky “ow” we “owa” goşulmalaryndan has öň çözülmegi derwaýys bolan meseleleriň hem bardygyny ýatladýarlar.
Özüni “Ekonomist” diýip tanyşdyran okyjymyz “Aý-ow, familiýadan bize näme? Ilki bilen sosial-ykdysady problemalar çözülmeli! Familiýa, at we ş.m. zatlaryň hemmesi boş. Eger-de korrupsiýa meselesi çözülse, täze iş orunlary açylsa, minimal aýlyk haklary barha göterilse, ýokary okuw jaýlarynda talabalaýyk bilim berilse, onda goý, meniň familiýam näme bolsa, şol bolsun!” diýip ýazýar.
Makalamyzyň soňunda ýokarky teswirleriň ählisiniň okyjylaryň öz pikir-garaýyşlarydygyny we olaryň Azatlyk Radiosynyň pozisiýasyny aňlatmaýandygyny ýatladýarys.


text:
Şu ýylyň 10-njy ýanwarynda Azatlyk Radiosynyň “Aktual gürrüň” rubrikasynda
belli türkmen alymy, akademik Rejep Baýramowyň çykyşy efire berildi. Onuň öňe süren pikirleri hakynda özümde dörän sowallary we jogaplary beýan etmegi makul bildim.
Akademik Rejep Baýramow oba hojalyk ugrundan köp ylmy işleri ýazan alym. Onuň bir mahallar ýazan makaladyr monografiýalary sowet kommunistik ideologiýasynyň öňe süren oba-hojalyk syýasatyndan daşlaşmaýardy. Üýtgedip-gurmak ýyllary Rejep Baýramow ýerleri potratçylyk usulynda özleşdirmek baradaky pikirlerini orta atypdy.
1990-njy ýylda Rejep Baýramow şol wagtky SSSR-iň akademigi Stanislaw Şataliniň we ykdysatçy alym Grigoriý Ýawlinskiniň taýýarlan "500 gün" atly ykdysady programmasy hakynda türkmen metbugatynda çykyş edipdi. Şonda Rejep Baýramow özüniň şol çykyşynda "500 gün" atly programmanyň döwrebaplygyny nygtapdy.
Türkmenistanyň ilkinji prezidenti Saparmyrat Nyýazow akademik Rejep Baýramowyň “Daýhanlar” partiýasyny açmak hakyndaky pikirlerini ilki goldasa-da, soňra ony düýbünden gadagan edipdi.
Köp ýyllardan soň, akademik Baýramowyň jemgyýetçilik pikirlerini öňe sürmegi, elbetde, gutlanmaly faktdyr. Ahyry bizde, türkmenlerde-de uly alym, akademik, syýasy, erkin pikirleri orta atdy. Muny türkmen alymlary tarapyndan öňe ädilen ädim diýip hasap edip bolar.
Akademigiň eden çykyşyndaky tezislerden:1. Türkmenistanda monarhiýa sistemasyny döretmek.
2. Demokratiýasyz jemgyýet gurmak.
3. Adalatly referendum geçirmek.
4. Oppozisiýasyz jemgyýet.
5. Aşakdan ýokaryk baýamak.
6. Gyrgyz wakalaryna gelmek.Monarhiýa sistemasy
Akademik Rejep Baýramowyň monarhiýa döwlet sistemasyny referendum geçirmek boýunça döretmek hakyndaky pikirlerini diňläniňde, dünýä belli utopiýaçy alymlar Tomas Moruň “Utopiýa” we Tommazo Kampanellanyň “Gün şäheri” diýen eserlerindäki wakalar göz öňüňe gelýär we türkmenlerde hem bir utopiýaçy alymyň döränligine göz ýetirýärsiň.
Hormatly akademigimiz haýsy jähtden XXI asyrda monarhiýa sitemasynyň demokratik sistemadan bähbitli boljagyny aýdýarka?! Bu barada dünýä belli syýasatçy Winston Çerçil 1947-nji ýylyň noýabr aýynda parlamentde eden çykyşynda şeýle diýipdi: “Demokratiýa, döwlet dolandyryş usulynyň iň ýaramaz görnüşi diýen pikirler aýdylýar, ýöne adamzadyň ulanan beýleki hemme usullary ondan hem ýaramazdyr
”. Syýasatçynyň şu pikirlerem biziň akademigimize jogap bolup bilerdi. Emma durmuşdaky bolan we bolup geçýän faktlaryň üstünde durup geçsek, hakykata dogry düşünip bolardy.
Türkmenistan Garaşsyzlyk alandan soň, onuň ilkinji prezidenti Saparmyrat Nyýazow absolýut häkimlige eýe boldy. De ýura Nyýazow monarh, ýa patyşa bolmasa-da, de fakto şanyň hukuklaryny aldy. Onuň netijesinde-de dünýäde tebigy gaz ýataklaryna baý döwletleriň arasynda ilkinji hatarlarda durýan Türkmenistan ykdysady taýdan yzagalak döwletleriň hataryna goşuldy. Dünýä medeniýetine degişli bolan gymmatlyklar inkär edilip, diňe Nyýazowyň özi we onuň ýakynlarynyň terjimahaly öwrenildi. Ýurtda awtoritarizmiň güýjemegi bilen, adaty adam hukulary unudyldy. Bu hem absolýut häkimligiň ýa-da patyşalygyň beren miwesi boldy.
ABŞ-nyň belli syýasatşynasy Zbignew Bžezinskiý özüniň täze ýazan “Ýene bir mümkinçilik, üç prezident we Amerikanyň çökgünligi” diýen kitabynda prezident formasynyň aýratynlyklary, esasanam, eks-prezident Buşuň goýberen syýasy ýalňyşlyklary hakynda aýdyp, pikirini şeýle jemleýär: “Arnold Toýnbi özüniň taryhy derňemek boýunça klassyky işinde imperiýalaryň synmagynynyň sebäbini onuň liderleriniň heläkçilikli ýol bilen döwleti dolandyrandygynyň netijesinde görýär. Amerikanyň halas bolmak mümkinçiligi (dargamakdan), imperatorlardan we patyşalardan aýratynlykda Amerikanyň prezidentleriniň wezipede oturmaly möhletiniň aňyry gitse 8 ýyl (iki möhlet) bilen çäklendirilenligidir
”. Demokratiýasyz ýaşaýyş
Türkmenistan, ine, 20 ýyl bäri demokratiýasyz jemgyýetde ýaşap gelýär.
Siz bilen ylalaşmaýan adamlardan däl, size ylalaşmaýandygyny bildirmeýän adamlardan howatyrlanmaly.
Hormatly alym Rejep Baýramowyň maglumatlary onuň diňe Russiýa Federasiýasynyň habar beriş serişdeleriniň çeşmelerinden peýdalanýanlygyny bildirýär. Kremliň ýöredýän “dolandyryş demokratiýasy” bize nusgalyk bolmaly däldir. Bize Pribaltika we Gündogar Ýewropa döwletlerinde gurlan demokratik sütünler mysal bolmalydyr.
Awtoritarizm sistemasynda ýaşaýan ýurtda, hiç wagt hem adalatly referendum ýa saýlaw geçirilmeýär. Türkmenistanyň Saýlaw komissiýasynyň başlygy Myrat Garryýew muňa aýdyň nusgalykdyr.Oppozisiýasyz jemgyýet
Öňem, häzirem Türkmenistan döwleti oppozisiýasyz ýaşady we ýaşaýar. Hökümet ony resmi taýdan ykrar etmek islemeýär. Şu ýerde, syýasatçy Winston Çerçiliň oppozisiýa barada aýdan pikirleri ýerlikli gelýär: “Kimden howatyrlanmaly! Siz bilen ylalaşmaýan adamlardan däl, size ylalaşmaýandygyny bildirmeýän adamlardan howatyrlanmaly
”. Aşakdan ýokaryk baýamak
Bu pikir durşuna utopiýa bolýar. Hiç bir hökümet özi baýamasa, aşakdakylary baýatmaz! Diňe hukuk döwleti adamlaryň asuda, parahat, bolçulykda ýaşamagyna mümkinçilik berer.Gyrgyz wakalarynyň döremegi
Gyrgyz wakalarynyň döremegi ýurtdaky absolýut häkimligiň güýjemegi netijesinde amala aşdy. Ilki Akaýewiň, soňra Bakyýewiň ýakyn hossarlary tebigy baýlygy bolmadyk ýurduň bolanja baýlyklaryny hem hususylaşdyrsa ýa-da ony wezipelerine daýanyp, öz atlaryna geçirse, elbetde, ilatyň aglaba gedaý düşen topary, muňa başardygyndan garşy çykar. Bu tebigatyň kanuny. Möjekler aç galanda, bir-birlerini iýýär. Adamlar hem köneleriň aýdyşy ýaly, ”Açlyk näme iýdirmez, dokluk name diýdirmez” diýlen paýhasdan ugur alýar.
Resmi taýdan monarhiýa dolandyryşyna gelmek - bu orta asyrlara çümmekdir! Döwlet Hojamedow aşgabatly intelligensiýa wekiliniň edebi lakamy, synçy. Şu blogda öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Köýtendag etrabynyň Garlyk posýologynda sosial maksatly binalar, umumybilim berýän orta mekdep we sport mekdebi, medeniýet öýi, çagalar bagy açyldy, hassahana, ýaşaýyş jaýlary ulanyşa berildi.
Türkmen metbugaty şu hili çäreleri regionlarda häzirki zaman sosial-ykdysady infrastrakturany, adamlaryň durmuş derejesini düýpli gowulandyrmakda edilýän uly iş hökmünde dabaralandyrýar. Emma ýurt boýunça näçe oba weýrançylyk ýagdaýynda, ýollar, köpriler bejerişe mätäç, bu barada kän gürrüň edilmeýär.
Azatlyk Radiosy Köýtendag etrabyndaky beýleki obalar, ýollaryň ýagdaýy, adamlaryň durmuş şertleri barada Lebapdaky habarçysy Osman Hallyýew bilen söhbetdeş boldy.


text:
ABŞ-nyň Owganystandaky we Yrakdaky öňki ilçisi Zalmaý Halilzad we ispaniýaly öňki diplomat we parahatçylyk ilçisi Fransesk Wendrell Owganystanda geçirilen saýlawlardan soňky ýüze çykan krizis bilen nädip baş alyp çykmalydygy barada Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş boldy.
Saýlawlaryň yz ýany has güýçlenen krizisi başdan geçirýän ýurt üçin bu soraga tiz jogap tapmagyň ähmiýeti hasam artdy. Çözgüt tapylmasa, täze owgan hökümetine öňküsine garanda has ygtyýarsyz ýagdaýa düşmek howpy abanýar.
Talybanyň harby hereketleriniň güýçlenmegi hem meseläniň gaýragoýulmasyz çözülmegini talap edýär. Owganystanyň içinde we daşynda köpler 20-nji awgustda bolan saýlawlaryň fundamental gozgalaňçylaryň öňüni almakda ýardam berjegine garaşypdylar. Emma Hamid Karzaýyň ilkinji jemlere görä gazanan ýeňşi onuň syýasy garşydaşlarynyň aýyplamalary zerarly şübhe astyna düşdi.
Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolan ABŞ-nyň Owganystandaky we Yrakdaky ozalky ilçisi Zalmaý Halilzad we ispaniýaly diplomat Fransesk Wendrell Owganystandaky agyr krizisi çözmek meselesine öz garaýyşlaryny mälim etdiler.
Zalmaý Halilzadyň garaýşy
Owganystanda doglan Zalmaý Halilzad 2001-nji ýylyň 9-njy sentýbrynda Nýu Ýorkda we Waşingtonda bolan terrorçylykly hüjümlerden soň Birleşen Ştatlaryň şol wagtky prezidenti George Buşyň hökümetiniň Owganystan boýunça wekili edilip bellenilipdi.
2001-nji ýyldan başlap, 7 ýylyň dowamynda Halilzad Howpsuzlyk Geňeşinde Owganastana degişli meseleler bilen meşgullanypdy. 2001-nji we 2003-nji ýyllar aralygynda ol prezidentiň Owganystan boýunça ýörite wekili bolup, 2003-2005 ýyllarda bolsa ABŞ-nyň Owganystandaky ilçisi bolupdy.
Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşliginde Zalmaý Halilzad Hamid Karzaýyň ýeňşi Merkezi Saýlaw komissiýasy tarapyndan tassyklanan ýagdaýynda owgan prezidentine berip biljek maslahaty barada şeýle diýdi: “Ol halkara jemgyýetçiliginiň Owganystandaky ýagdaýlara degişli adalatly nägileliklerini hasaba almaly. Meselem, korrupsiýa baradaky şikaýatlara we hökümetiň kanunlary durmuşa geçirmek boýunça planlaryna degişli tekliplere üns bermeli. Şeýle-de ýurduň ykdysady geljegi üçin çynlakaý çäreleri görmeli”.
Zalmaý Halilzad halkara jemgyýetçiliginiň Owganystanda käbir ýalňyşlyklary goýberenligini belläp, kiçi owgan goşunyny döretmek we ekstremistleriň goňşy Pakistandaky ojagyny ýok etmekden ýüz öwürmek ýaly meseleleri agzap geçdi.
Hamid Karzaýyň ýalňyşlyklarynyň onuň ABŞ bilen gatnaşyklaryna hem zyýan ýetirenligini Halilzad belledi. Şol bir wagtda-da ol halkara jemgyýetçiliginiň Owganystandaky ýagdaýdan çykalga tapmaga ýardam bermäge ukyplydygyny aýtdy. “Emma bu Owganystanyň Merkezi Saýlaw komissiýasy saýlawlaryň geçirilişine degişli şikaýatlara garap, adalatly netijeleri yglan eden ýagdaýynda mümkin” diýip, Zalmaý Halilzad belledi we halkara jemgyýetçiliginiň Owganystan bilen hyzmatdaşlygynyň mundna beýläk has netijeli boljagyna umyt baglady.
Fransesk Wendrelliň pikiri
Ispaniýanyň öňki diplomaty Fransesk Wendrell 2000-2002-nji ýyllarda BMG-niň Owganystanda ýörite tabşyryklar boýunça ilçisi bolan we yz ýany, 2002 2008-nji ýyllarda, Ýewropa Bileleşigine wekilçilik eden döwründe Owganystanda alyp baran paýhasly syýasaty üçin öwgä mynasyp bolupdy.
Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşliginde Wendrell Owganystandaky şowsuzlykara Karzaý bilen bir wagtda halkara jemgyýetçiliginiň-de jogapkärdigini belledi.
Wendrelliň pikirne görä, Owgsytndaky esasy kemçilik talyplara garşy söweş alyp baran ýaragly toparlaryň ýolbaşçylayrnyň uly ygtyýarlyklara eýe bolmagyna bagly: “Iň esasy ýalňyşlyk 1990-njy ýyllarda Owganystana durnuksyzlyk getiren harby ýolbaşçylar bilen gatnaşyklary dowam etdirmekden we olary goldamakdan ybarat bolupdy. Üstesine Owganystanyň hökümetiniň, ýagny Kabuldaky hökümetiň güýç ulanmakda monopoliýasynyň bolmagy ugrunda hem ýeterlik çäre görülmedi. Hut şu kemçilikler şowsuzlyklara esasy sebäp boldy diýip, pikir edýärin”.
Francesk Wendrell Owganystanyň geljegine umytly garaýar. Ol ýurtda polisiýa, goşun bilen bilelikde milli we raýat edaralary, ilkinji nobatda-da sud hem döwlet häkimiýeti döredilen ýagdaýynda Owganystanyň durnukly we parahat döwlete öwrüljegine ynanýar.


text:
Liwiýanyň lideri Muammar Kaddafi gozgalaňçylar bilen tä “Ahyrýet gününe” çenli gepleşikleriň geçirilmejekdigini mälim etdi.
Häzir Liwiýada söweşijiler Kaddafiniň 40 ýyldan gowrak süren häkimiýetini agdarmak ugrunda hereket edýärler.
Çarşenbe güni Fransiýa, eger-de Kaddafiniň özi häkimiýetden gitse, onda onuň Liwiýada galyp biljekdigini aýdypdy.
Birleşen Ştatlar hem Kaddafiniň häkimiýetden hökman gitmelidigini aýtdy. Ýöne onuň ýurtda galyp-galmazlygy meselesini liwiýa halkynyň özüniň çözmelidigini nygtaldy.
Afrika Bileleşigi Liwiýadaky çaknyşyklaryň gepleşikleriň üsti bilen togtadylmagyny öňe sürýär.


text:
Türkmen we ýapon hünärmenleri tarapyndan täze senagat desgalarynyň gurluşygy boýunça meýilnamalar taýýarlanyldy. Onda öňdebaryjy usullary ulanmak arkaly tebigy gaz gaýtadan işlenilip, polipropileniň,
polietileniň, kaustik sodanyň, poliwinilhloridiň, akril süýüminiň, benziniň, dizel ýangyjynyň, kerosiniň we beýleki gazhimiýa önümleriniň jemi 17 görnüşiniň önümçiligi ýola goýlar.
Umuman, 10 sany iri gazy gaýtadan işleýän toplumlary gurmak göz öňünde tutulýar. Şol sanda Balkan welaýatynyň Gyýanly şäherçesinde, Daşoguz welaýatynda, Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynda, “Galkynyş” gaz känini döwrebaplaşdyrmagyň üçünji nobatdakysynyň çäklerinde degişli işleri alyp barmak bellenildi.
Täze kärhanalaryň we gazy gaýtadan işlemegiň netijesinde alynjak önümleriň taslamalary Ministrler Kabinetiniň geçen mejlisinde öňe sürüldi.
Türkmenistanyň Ýaşulularynyň Hazaryň kenarynda geçirilen maslahatynda eden çykyşynda häzirki döwürde Türkmenistan—Owganystan—Pakistan—Hindistan gaz geçirijisiniň taslamasyny we türkmen tebigy gazyny Ýewropa ýurtlaryna ibermek bilen bagly taslamalary durmuşa geçirenimizden soň, uglewodorod serişdelerini daşary ýurtlara diwersifikasiýa ýoly bilen ibermek boýunça alyp barýan işleri tamamlamak we ýurdumyzy senagat taýdan ösdürmek boýunça kabul edilen maksatnama laýyklykda, tebigy baýlyklarymyzy netijeli peýdalanmak üçin ýurdumyzda gazy gaýtadan işleýän zawodlary we beýleki kärhanalary gurmak boýunça degişli wezipeleri öňe sürdi.


text:
11-nji martda Ukrainanyň parlamenti Mikola Azarowy ýurduň täze premýer-ministri hökmünde tassyklady. Ol prezident Ýanukowiçiň ýakyn ýaranydyr.
Azarow parlamentde geçirilen ses berişlikden öň eden çykyşynda “öňki hökümetiň emele getiren maliýe meselelerini aradan aýyrjakdygyny” wada berip, döwletiň gaznasynyň boşdugyny we 2010-njy ýyl boýunça hakykata laýyk gelýän býujetiň gaýtadan tassyklanmagynyň zerurdygyny belledi.
Azarowyň kandidaturasy prezidentiň ýolbaşçylygyndaky täze koalisiýa tarapyndan hödürlendi. Bu topara 450 agzadan ybarat parlamentiň 235 deputaty girýär.
Bu teklibiň tassyklanmagy üçin 226 ses zerurdy.
Bu koalisiýa Ýanukowiçiň “Regionlar Partiýasy” bilen bir hatarda, “Litwin blogy”, “Komunistik Partiýasy” we hiçbir topara agza bolmadyk garaşsyz deputatlar girýärler.


text:
Birleşen Ştatlaryň harby edaralarynyň ýolbaşçylary Pakistanyň häkimiýetleriniň Owganystandaky jeňçiler bilen baglanyşygynyň bardygyny aýdýarlar. Bu barada geljek hepde ABŞ-nyň ýaragly güýçlerine degişli ştab başlyklarynyň birleşen komitetiniň ýolbaşçysy wezipesinden çekilýän admiral Maýk Mallen 22-nji sentýabrda Senatyň komitetinde eden çykyşynda aýtdy.
Admiral Pakistanyň aňtaw gullugynyň goldawy bilen Owganystandaky "Hakganynyň toparynyň" 10-njy sentýabrda Kabulda ýerleşýän amerikan ilçihanasyna hüjüm edendigini aýtdy. Bu wakada 7 owganly heläk bolup, 77 amerikan esgeri ýaralanypdy.
Maýk Mallen "Pakistanyň häkimiýetleri "ektremizmi syýasatyň guraly hökmünde ulanýar" hem "zorlugy" eksport edip, Owganystandaky söweşiň netijesini howp astynda goýýar" diýdi.
Senatyň komissiýasynda çykyş eden ABŞ-nyň goranmak ministri Leon Panetta hem Yslamabadyň pitneçiler bilen baglanyşygyny ýazgaryp, Pakistanyň territoriýasyndan Owganystana ekstremistleriň hüjümleriniň dowam etmegini Waşingtonyň kabul edip bilmejekdigini aýtdy.
Panetta bu barada ýakynda ABŞ-nyň Merkezi aňtaw gullugynyň täze direktory Deýwid Petreusyň Pakistanyň aňtaw gulluklaryna duýduryş berendigini hem aýtdy.


text:
Orsýet raketadan goranyş sistemasyny Uzak Gündogarda Moskwanyň we Tokionyň arasynda territorial taýdan dawaly Kuril adalarynda ýerleşdirjekdigini aýtdy.
“Şu ýyl ol ýere “Bal” we “Bastion” kenarýaka raketa sistemalary, şeýle-de “Eleron-3” sürüjisiz howa ulaglarynyň täze nesli gowşar”, diýip goranmak ministri Sergeý Şoýgu 25-nji martda aýtdy.
Şoýgu täze ýaraglaryň Kuril adalarynda ýerleşýän harby birlikleri gaýtadan ýaraglandyrmak boýunça çäreleriň bir bölegi bolup durýandygyny belledi.
Şeýle-de Şoýgu Günbatar harby okrugynda hem täze harby birlikleriň dörediljekdigini mälim etdi we NATO-nyň Orsýetiň serhetlerine ýakynlaşmagynyň jogap talap edýändigini belledi.
Onuň aýtmagyna görä, Orsýetiň günbataryndaky harby güýçler 1100 täze ýarag sistemasyna, şol sanda howa uçarlaryna we dikuçarlaryna, tanklara eýe bolar.


text:
Düýn Bişkekde Gyrgyzystanyň 35 sany ýaşlar guramasynyň wekilleri Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň 52 agzadan ybarat polisiýa güýçlerini Oşa getirmek baradaky planlara bilelikde garşy durjakdyklaryny yglan etdiler.
Täze hereketiň liderleriniň biri Askarbekowyň aýtmagyna görä, prezident Roza Otunbaýewa şol güýçleriň Oşa iberilmegine ÝHHG-e rugsat etmek bilen öz ygtyýarlygyndan galp peýdalandy.
“Prezident syýasy partiýalaryň liderleriniň we täsirli adamlaryň pikirlerini diňlemeýär. Olar Gyrgyzystana daşary ýurt güýçleriniň getirilmegine garşy” diýip, Askarbekow aýtdy.
Düýn ýaşlaryň toparlaryndan ybarat başga bir bileleşigiň wekilleri Oşdaky regional häkimligiň binasynyň öňündäki meýdançada ýygnandylar. Olar hem ÝHHG-niň polisiýa güýçleriniň Oşa gelmegine garşy. Polisiýa bu demonstrasiýany dargatdy.


text:
Özbegistanyň öňki ýokary derejeli howpsuzlyk resmisi türmä basyldy, ol öz wezipesi boýunça prezidentiň gyzy Gülnara Kerimowanyň işjeňlikleriniň korrupsiýa derňewine gözegçilik edipdi.
Milli howpsuzlyk gullugynyň ozalky birinji orunbasary, general Haýot Şarifhojaýew Kerimowanyň işiniň derňewi bilen baglylykda kanuny derňewe uçran resmileriň diňe soňkusydyr.
Şol bir wagtda bu wakanyň Kerimowanyň işine göni dahyllydygy aýdyň däl.
Azatlyk radiosynyň Özbek gullugy general Şarifhojaýewiň geçen hepde, korrupsiýa aýyplamalary esasynda tussag edilendigini anyklady.
Şarifhojaýew aprel aýynda wezipesinde boşadylyp, Milli howpsuzlyk gullugynyň Daşkentdäki mekdebine mugallymçylyga geçirilipdi.