text:
Nýu-Ýorkda geçýän halkara konferensiýasynda Ahmedinjad ABŞ-ny “gorkyny gural edinýänlikde” aýyplady. Birleşen Ştatlaryň Döwlet sekretary Hillary Klinton bolsa: “Eýranyň atom ýaragly bolmak baradaky arzuw-hyýallary tutuş dünýä howp salýar” diýip, halkara jemgyýetçiligini Tährany bu iş üçin jogapkärçilige çekmäge çagyrdy.
Birleşen Milletler Guramasynyň ýadro ýaraglaryny ýaýratmazlyk baradaky konferensiýasynda eden bu çykyşynda Hillary Klinton Eýrany ýiti tankytlady.
“Atom energiýasy boýunça halkara agentliginiň” aýtmagyna görä, bu maslahata ýygnanan ýurtlaryň arasynda Eýran ýadro howpsuzlygy barada öz üstüne alan borçnamalaryny ýerine ýetirmeýän ýeke-täk ýurt. Ol Birleşen Milletler guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşiniň we “Atom energiýasy boýunça halkara agentliginiň” çagyryşlaryny äsgermezlik edip, ýadro ýaraglaryny ýaýratmazlyk baradaky şertnamanyň geljegini howp astyna saldy” diýip, Klinton belledi.
Ahmedinejadyň delilleri…
Eýranyň prezidenti Mahmud Ahmedinejad hem Klintondan sanlyja sagat öň şol konferensiýada çykyş edip, dünýäniň atom ýaragly ýurtlaryny ýaragsyzlanmaga, Birleşen Milletler guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşiniň strukturalaryny üýtgetmeklige çagyryş etdi.
“Howpsuzlyk Geňeşiniň häzirki strukturalary adalatsyz hem peýdasyz. Ol şol bir wagtyň özünde-de atom ýaraglary bar ýurtlary goldamak üçin esasy faktor bolup durýar. Birleşen Milletler guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşiniň strukturalaryny reformirläp, atom ýaraglaryny ýaýratmazlyk baradaky şertnamany kämilleşdirmek gerek. Bular biri-birinden aýry zatlar däl. Bu işler ýadro agentliginiň maksatlaryny amala aşyrmak üçin zerur” diýip, Ahmedinejad öz çykyşynda nygtady.
Ol Eýranyň atom ýaragyny öndürmäge synanyşýanlygyny inkär edip, atom ýaraglaryny “adamzada garşy gönükdirilen ot” diýip häsiýetlendirdi: “Atom bombasyny edinmek masgaraçylyk, ahlaksyzlyk we utanç. Ony ulanjak diýip haýbat atmak, ony ulanmak ondan hem beter masgaraçylyk”.
“ABŞ gorkyny gural edinýär”
Eýranyň prezidenti Birleşen Ştatlar bilen onuň ýaranlaryny Eýranyň parahatçylykly maksatlar üçin ýadro tehnologiýasyny edinmeginiň öňüni bökdemek maksady bilen, atom ýaraglarynyň ýaýramagy baradaky gorkyny gural edinmekde aýyplady.
“Gynansak-da, Birleşen Ştatlar atom ýaragyny ulandy. Ony ulanjak diýip hem köp ýurtlara, şol sanda, meniň ýurduma-da haýbat atdylar” diýip, Ahmedinejad nygtady.
Eýranyň prezidenti Ysraýyly-da Orta Gündogara atom howpuny salýanlykda aýplady.
Birleşen Ştatlaryň Döwlet sekretary Hillary Klinton öz gezeginde bu aýyplamalara jogap berip: “Şu gün ir bilen Eýranyň prezidenti Birleşen Ştatlara we bu konferensiýadaky beýleki taraplara bildirýän şol lenji çykan, galp we gazaply aýyplamalaryny gaýtalady. Ýöne bu geň zat däl. Siziň şu gün eşidişiňiz ýaly, Eýran öz tutumyndan ünsi sowup, jogapkärçilikden gaçmak üçin elinde baryny eder” diýdi.


c: text/html

text:
Hytaýyň prezidenti Si Jinpiň Ýewropa saparynyň soňky tapgyrynda, Belgiýa üç günlük sapara başlady.
Si ýekşenbe güni geldi we Belgiýanyň premýer-ministri Elio Di Rupo tarapyndan kabul edildi.
Biraz soň ol Belgiýanyň şasy Filippe hem şa aýal Mathilde bilen duşuşdy. Hytaý lideri bu saparyň dowamynda hytaý döwlet ýolbaşçysynyň Ýewropa Bileleşiginiň baş edarasyna edýän ilkinji saparyny hem amala aşyrar.
Ol duşenbe güni Ýewropa Geňeşiniň prezidenti Herman Wan Rompuy, Ýewropa Komissiýasynyň prezidenti Jose Manuel Barroso, Ýewropa Parlamentiniň prezidenti Martin Şulz dagy bilen hem duşuşmaly.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ahal welaýatynyň Gökdepe etrabynyň pagtaçylary Watan harmanyna 7 müň 409 tonna “ak altyn” tabşyryp, döwlet tabşyrygyny artygy bilen ýerine ýetirdiler.
25-nji sentýabrda “Ýandaklyagyz” daýhan birleşiginiň pagtaçylary etrapda ilkinji bolup döwlet tabşyrygyna hötde geldiler. Olar Watan harmanyna 262 tonna pagta tabşyrdylar. Häzirki günde bu daýhan birleşiginiň pagtaçylarynyň tabşyran hasyly 366 tonna barabar bolup, munuň özi döwlet tabşyrygynyň 140 göterim ýerine ýetirilendigini aňladýar. onuň yzysüre, 7-nji oktýabrda etrabyň “Gökdepe” daýhan birleşiginiň pagtaçylary hem döwlet tabşyrygyny ýerine ýetirdiler. Olar kabul ediş nokadyna elten pagta hasyly 960 tonna barabar boldy. Häzirki günde hojalygyň babadaýhanlary kabul ediş nokadyna 1135 tonna pagta tabşyrdylar, munuň özi olaryň döwlet tabşyrygyny 118,2 göterim ýerine ýetirendiginde habar berýär.
Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 24 ýyllyk baýramyna çenli gökdepeli babadaýhanlar goşmaça ýene-de 1100 tonna “ak altyn” ýygnamagy maksat edinýärler.


text:
Orsýet bilen Ukrainanyň arasynda tebigy gazyň bahasy bilen bagly ýüze çykan konfliktlere çözgüt tapmak maksady bilen duşenbe güni Ukrainanyň daşary işler ministri Konstantin Grişenko Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow bilen Moskwada gepleşik geçirdi.
Gepleşikleriň yzy bilen eden çykyşynda Konstantin Grişenko bu mesele boýunça heniz özara ylalaşyga gelerden daşdygyny mälim etdi.
2009-njy ýylda baglaşylan ylalaşyga görä, Ukraina şu ýylyň ahyryna çenli Orsýetden satyn alýan gazynyň her müň kubometri üçin 400 dollar tölemeli. Emma ukrain tarapy bu bahanyň Ýewropa bazaryndaky bahadanam ýokarydygyny aýdyp, gazyň bahasynyň arzanladylmagyna aýak direýär.


text:
Orsýetde poliomelit keseline uçran iki çaga hasaba alyndy.
Olaryň biri ýakynda Irkutsk oblastynda hasaba alyndy. Beýleki çagada bu kesel 13-nji maýda Moskwada tapyldy.
Kesellän çagalaryň ikisi hem Täjigistandan gelen 9 aýlyk bäbekler.
Olar Täjigistandan 6 ýaşamadyk çagalary Orsýete getirmek babatdaky gadagançylyk girizilmänkä bu ýurda ene-atalary bilen geldi diýlip, habar berilýär.
13-nji maýda Orsýetiň baş sanitar lukmany Genadiý Onişenko çagalaryň ýagdaýynyň kadalydygyny aýtdy.
Täjigistanda poleomilit epidemiýasy netijesinde 300-e golaý çaga bu kesel ýokuşyp, 15 çaga heläk boldy.


text:
Owganystan «talyban» pitneçileriniň, 7 müňden gowrak daşary ýurt söweşijileriniň we beýleki zorlukly toparlaryň, şol sanda «Yslam döwletiniň» görlüp-eşidilmedik ýakynlaşmasy astyndaky hüjüme duçar bolýar diýip, Owganystanyň BMG-däki ilçisi aýtdy.
Zahir Tanin 23-nji iýunda, BMG-niň Howpsuzlyk geňeşi owgan parlamentine edilen hüjümi ýazgarýan rezolýusiýany kabul etmezinden öň çykyş etdi.
Ol jeňçi toparlaryň ýurduň tutuş etraplaryna we welaýatlaryna kontrolluk etmekçi bolýandyklaryny aýtdy.
"Biziň hasaplamalarymyza görä, Owganystanda 7 müňden gowrak daşary ýurtly terrorçy söweşiji bar, şol sanda çeçenler, özbekler, täjikler we pakistanlylar bar» diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.


text:
ÝUNESKO-nyň maddy däl medeni mirasy gorap saklamak baradaky komiteti Namibiýada geçirilen mejlisinde adamzadyň maddy däl medeni mirasynyň görnükli nusgalarynyň sanawyna Türkmenistanyň ýüz tutmagy bilen hödürlenen “Görogly” şadessanyny girizdi.
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow 18-nji dekabrynda geçirilen Ministrler Kabinetiniň mejlisinde bu wakany teswirläp, dil üstünden geçip gelýän türkmen halk döredijiliginiň bu ajaýyp nusgasynyň diňe bir taryhy-medeni gymmatlygyny däl, eýsem, onuň biziň günlerimizdäki örän uly watançylyk ähmiýetini belledi.
ÝUNESKO-nyň komitetiniň ýaýradan metbugat beýanatynda “Görogly” şadessanynyň ady rowaýata öwrülen edermen Göroglynyň hem-de onuň kyrk ýigidiniň batyrlygyny beýan edýän dilden gürrüň bermek däpleridigi düşündirilýär. Epiki eseriň aýdyjylary, ýagny dessançylar Türkmenistanda bu däpleri saklaýjylar bolup durýar. Onuň ýerine ýetirilmegi gürrüň bermegi, aýdym aýtmagy we saz çalmagy özünde jemleýär. Bu däp türkmen halkynyň oňat durmuşa ymtylyşyny şöhlelendirýär hem-de häsiýetiň edermenlik, dogruçyllyk, dostluk hem-de wepalylyk ýaly taraplaryny şöhratlandyrýar. Bu däp ussatlar tarapyndan resmi däl görnüşinde öwretmek hem-de köpçüligiň öňünde çykyş etmek arkaly nesilden-nesle geçirilýär.


text:
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň hökümeti dünýäniň köp ýerlerinde dini erkinligiň ýoklugynyň özüni biynjalyk edýänligini aýdýar. Adamy aýratyn aladalandyrýan ýurtlar diýip, ýene Eýran we Özbegistan agzalýar. Bu ýerde graždanlaryň dini däpleri berjaý etmek erkinliginiň berk çäklendirilýänligi bellenilýär.
Birleşen Ştatlaryň Döwlet departmentiniň çarşenbe güni Waşingtonda çykarylan ýyllyk hasabatynda 2009-njy ýylyň 1-nji iýulyndan 2010-njy ýylyň 30-njy iýunyna çenli bolan döwür içinde 128 ýurtda dini erkinlik barada bolan öňegidişlikler we bar bolan problemalar sanalyp geçilýär.
Klinton: "Dini erkinlik öz raýatlaryna ýaramaz çemeleşýän awtoritar režimler tarapyndan howp astynda dur".
Döwlet sekretary Hillary Klinton çarşenbe güni žurnalistlere: “Birleşen Ştatlar beýleki ýurtlaryň üstünden kazylyk etjek bolanok. Ol özüni bir kämil görelde diýip hem hasap edenok. Ol diňe amerikanlaryň dini erkinligiň aladasyny edip, oňa esasy adam hukuklarynyň biri diýip düşünýändigini görkezmäge synanyşýar” diýdi.
“Dini erkinlik öz raýatlaryna ýaramaz çemeleşýän awtoritar režimler tarapyndan howp astynda dur. Ol mezhep dartgynlygyny artdyryp, ondan peýdalanýan gazaply ekstremistik toparlar tarapyndan bu ugurda howp döredilýär. Dini erkinlige assyrynlyk bilen üznüksiz dowam edýän çydamsyzlyk we ynamsyzlykdan ýetýän zyýan hem howp salýar” diýip, Klinton aýtdy.
Dini erkinligi berk çäklendirip, aýratyn alada sebäp bolýan ýurtlaryň biri öňküsi ýaly ýene Eýran. Döwlet sekretarynyň kömekçisi Maýkl Pozner bu ýerde ýagdaýň entek hem ýaramazlaşýandygyny aýtdy: “Eýranda hökümetiň dini erkinlige bolan sylag-hormaty öňküsi ýaly ýene ýaramazlaşýar, aýratyn-da bahaýylar ýaly toparlar barada”.Merkezi Aziýa
Aýratyn alada döredýän ýurtlaryň ýene biri Özbegistan. “Özbegistanda hökümetiň dini erkinlige bolan hormaty öten ýyl köp ýerlerde peseldi. Hökümet hristian we bahaýylaryň ybadathanalaryna hüjüm edip, dini azlyklara degişli adamlara jerime salyndy ýa-da başga çäklendirmeler girizildi” diýip, Pozner belledi.
Birleşen Ştatlaryň Döwlet departamentiniň hasabatynda Täjigistanyň esasy kanunynda dini erkinligiň ykrar edilýänligi, ýöne parlament we hökümet tarapyndan çykarylýan permanlaryň bu hukuga ters geýänligi hem aýdylýar. Barlag geçirilen döwür içinde Täjigistan dünýewiligi ösdürip, dini işleri berk gözegçilik astyna alypdyr.
“Täjigistanda 2009-njy ýylyň mart aýynda çykarylan kanun dini gurama açmagy, şol sanda ybadathana we medrese gurmagy-da berk gözegçilik astyna alýar” diýlip, hasabatda bellenýär. Bu kanun şeýle hem dini guramalardan 2010-njy ýylyň 1-nji ýanwaryna çenli öz guramalaryny hökümetde hasaba aldyrmagy talap edýärdi.
Türkmenistanda hem Baş kanunda dini azatlyk kepillendirilýär. Döwlet dini diýen zat ýok. Emma Birleşen Ştatlaryň Döwlet departamentiniň hasabatynda: “ Türkmenistanyň häkimiýetleri iş ýüzünde dini işleriň ýerine ýetirilmegini berk çäklendirmegi dowam etdirdi” diýilýär.
Hasabat taýýarlanan döwürde türkmen hökümetiniň dini hormatlamagynda ownuk-uşak öňegidişligiň bolandygy aýdylýar. Muňa mysal edip hem katolik ybadathanasynyň hasaba alnandygy, käbir dinlere daşary ýurtlardan dini ýolbaşçylary çagyryp, myhman almaga ýol berlendigi bellenilýär.
Ýöne Birleşen Ştatlaryň Döwlet departamentiniň hasabatynda Türkmenistanda hasaba alnan we alynmadyk käbir dini toparlaryň agzalaryna erbet çemeleşilýänligi hem aýdylýar. Dini toparlaryň ençemesi hem heniz hem özlerini hasaba aldyryp bilenoklar.


text: Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE ATOGLANMY ÝA-DA ÇAPYKSUWAR? TÜRKMEN AT MEDENIÝETI BILEN BAGLANYŞYKLY SÖZ Yusuf AZMUN Öz Bu makalede Türkmencede geçen at ve binicilikle ilgili birkaç kavram üzerinde durulmuş, Türk kültürünü yansıtan bu kavramların başka uluslara da ödünç verildiğine dikkat çekmeye çalışılmıştır. Bugün Türkmenistan’da edebî dilde Türkçede cokey olarak bilinen yarış atının binicisine çapıksuwār deniyor. Hâlbuki eski Türkmencede ve Türkmencenin bugünkü Yomut dıyalektinde at oğlan / atoğlan terimi kullanılmaktadır. Çoğunluğu Yomut olan İran Türkmenleri, Farsça çābuk-suvār yerine atoğlan terimini yaygın olarak kullanıyorlar. Geleneksel Türkmen at yarışlarında mesafe göz kararıyla belirleniyordu ve yarış sona yaklaştığı zaman, yarışı coşturmak için davul eşliğinde “şādıyān” adlı, zurnayı andıran bir müzik aleti ile ‘atı (hedefe) getiren’ anlamındaki “at getiyr” denen ezgi çalınıyordu. At kültüründe bu geleneklerle birlikte atoğlan deyimi de yok olmuştur. Hâlbuki atoğlan ya da oğlan sözü Orta Asya’dan Anadolu’ya geçtikten sonra Polonya üzerinden bütün Avrupa’ya yayılmıştır. Osmanlılarda kullanılan at oğlanı ve onun kısalmış şekli oğlan, Lehçeden (Leh dilinden) birçok Avrupa diline geçmiştir. İngilizcede bu söz ‘atly süvary’ ya da ‘atly savaşçı’ anlamında uhlan / ulan şeklinde vardır ve “yūlan” şeklinde telaffuz edilir. Bu söz Sırp, Bulgar ve Romen dillerinde ulan, Çek dilinde ulán, Almancada Ulan, İtalyancada ulano, Rus dilinde de ulanıy şeklinde bazen biraz semantik değişikliğe uğrayarak yaygın şekilde kullanılmaktadır. İngilizceden Türkçeye geçen cokey sözünün XVI. asırdan önceki ilk anlamı da ‘oğlan’dır. At sözü Moğol diline geçince agta olmuştur; Türkmencede ağta ‘kısırlaştırılmış’ demek, Moğolcada da aynı anlamda kullanılıyor. Atın kısırlaştırılıp “ağta” olması hükümdarların belli atların yalnız kendindilerinde bulunması isteğinden doğmuştur. Agta sözü ‘at’ anlamında Farsçada da äḫtä ya da āḫtä آخته/ اختهşeklinde korunmuştur. Atlar araba çekmek için de yararlı olmuşlardır. Macarca kosci szeker (“koçi çeker”i andırıyor), ‘araba’ anlamında birçok Avrupa diline geçmiştir. İngilizcede coach ‘otobüs’ demek. Rusçada da коч / koç ‘göçüp konmakda kullanılan ‘üstü örtülmüş araba’ anlamına geliyor. Bu sözün köç / göç ıle ilgili olduğu anlaşılıyor. Atın eyeri aslında Şamanizmde kutsal sayılan koçun boynuzuna benzetilmiştir. Yayda da görülen bu şekle Eski Türkçede ümzük denir. Bir keçe deseni olan bu şekil bugün Türkmencede emzik olmuştur. Türkmenler hızlı koşan ata bedew derler, bu Farsça bir sözcüktür ve Arapça bedevî ile ilgili değildir. Makalede üzengi sözünün etimolojisi de ele alınmıştır. Anahtar Sözcükler: At, atoğlan, üzengi, eyer, agta. WHAT IS THE TURKMEN EQUIVALENT OF ENGLISH JOCKEY ATOGLAN OR ÇAPYKSUWAR? A SURVEY OF TURKMEN EQUESTRIAN CULTURE Abstract This article deals with some concepts in the Turkmen language which are related to horses and equestrianism, and also the fact that these concepts reflect certain aspects of Turkish culture; some of these concepts are Dr.; [email protected] 215 Yusuf AZMUN borrowed by other nations. The equivalent of the word “jockey” in the literary Turkmen language is “çapyksuwar.” However, in the Old Turkmen and in the Yomut dialect of the Turkmen language the term widely used for the race-horse rider, is “at oğlan.” Yomuts in Iran who make up the majority of the population of the Turkmens in thıs country, have always been using the term “atoğlan” for “jockey.” In the traditional Turkmen horse races the distance is measured by the eye and when the race is approaching the finish line, a musical instrument, not in use anymore, called “şadıyan= shadiyan”, accompanied by a drum, played a tune to motivate the jockeys, called “at getiyr” meaning ‘(the tune which) brings the horse to the finish line.’ Together with this tradition the term “atoğlan” has disappeared in equestrian culture in Turkmenistan. However, the word “atoğlan” or its shorter version”oğlan”after passing from Central Asia to Anatolia was widely spread in Europe through Poland. The Poles brrowed “atoğlanı” and its shorter version “oğlan” from the Ottomans and passed it onto other European countries. Polish ulan has become uhlan or ulan in English which means ‘light cavalry armed with lances and sabres.’ This word also exists in Serbian, Bulgarian and Romanian as ulan; it is ulán in Czech, Ulan in German, ulano in Italian and in Russian it is used as ulany. These words are widely used with some slight semantical change. The word “jockey” which has become “cokey” in Turkish meant a ‘boy’ or ‘oğlan’ as in Turkish before the 16th century. The word at in Turkic languages, has become agta in Mongolian; ağta in Turkmen means ’castrated’; it means the same in Mongolian. Castration of the horses is due to the fact that in the olden times some rulers did not wish other people have horses similar to theirs.The word agta has been preserved as aḫta (äḫtä) or āḫta (āḫtä) آخته/ اختهin Persian. Horses were also used to pull carts. The English word coach was taken from Hungarian kosci szeker (pronounced as cochy seker) and it is used in different formsin other European languages. The word коч (pronounced koch) in Russian means ‘a covered cart used to move from one place to another’ and it resembles Turkmen and Turkic köç / göç. The saddle of horse originally was made in the shape of the ram horn which was sacred in Shamanism. This shape which was also seen in bows in the distant past, was called ümzük in old Turkish. This word has become emzik inTurkmen and it is used for a design in felt. The word bedew in Turkmen is a Persian word meaning ‘a race horse’ and it is not related to Arabic bedevi meaning Bedouin. This article also deals with the etymology of the Turkic word üzengi meaning ‘stirrup.’ Keywords: At, atoğlan, üzengi, eyer, agta. Giriş 1 Taryhda köp halklaryň durmuşynda we medeniýetinde uly rol oýnan at mydama güýjüň we akylyň simwoly bolupdyr. Uzak asyrlaryň dowamynda adamynyň derdine ýaran, onuň bilen ýanaşyk ýaşap, adamdan terbiýe alan, ynsanyň hemişelik hemrasyna, kömekçisine, wepaly dostuna öwrülen at haýwanat dünýäsinde örän üýtgeşik duýgur hem-de akylly jandardyr. Köne döwürlerde türkmen durmuşy at gaýraty bilen berk baglanyşykly bolupdyr. Şol sebäpdenem biziň ene dilimizde at hem atçylyk bilen bagly onlarça nakyllardyr atalar sözleri döräpdir. Türkmenleriň ata bolan üýtgeşik hormaty olary hatda kowumdaş türki halklaryň 1 Türkmence yazılan bu makalenin imlâsı Türkçeden farklıdır; kavim ve dil adları, Türkmen imlâsına göre küçük harflerle yazılmışır: türk, türkçe, rus, rusça, arap, arapça, şaman, oguz (oğuz), mongol vb. gibi. ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 216 Yusuf AZMUN arasynda-da tapawutlandyrýar. Öz topragyna, iline asyrlar boýy artykmaç sarpa goýan we dogduk toprak üçin her demde maldan-başdan geçmäge taýyn bolan türkmenler bu mukaddes baglanyşygy aňlatmak üçin “Il oňlasa, atyňy soý!” diýen nakyly döredipdirler. Munuň manysy – il-ýurt üçin gerek bolsa, adam hatda janyna deňäp ýören gymmatlygyndanam geçip biler diýmekdir. Bu nakylyň aýratynlygyny aňlamak üçin türki halklaryň köpüsinde at eti iýilse-de, türkmenleriň at etini iýmeýändigini ýatlamak hem ýeterlikdir. Türkmende bedew at adamlaşdyrylypdyr, biziň ata-babalarymyz, eger tohum at ölse, ony adam kimin hormatlap, ýere depin edipdirler. At we Atbakarlar Bilen Bagly Käbir Konseptler At bilen baglanyşykly ilkibaşdan akylly sözüni ulanmagymyzyň özüne ýetesi sebäbi bar. Arap dilinde at üçin ulanylan färäs sözi türkmen dilinde parasa:t sözüne öwrülen fära:sätiň düýp sözüdir. Elbetde, arap dilinde dörän bu adalga tötänden däldir. Häzirki zaman türkmen dilinde ulanylýan syýasat sözi-de arap dilinde aslynda "haýwanlary terbiýelemek, olara gowy garamak" diýmek. Bu sözden, arapçada, 'haýwanlara, ylaýta-da atlara terbiýe beren" manysyndaky sypat sa:'is görnüşinde ulanylýar (El-Munjid, 1927: 373). Bu söz türkmen hemde häzirki zaman türk dilinde seýis bolupdyr. Syýasat sözi başga manylarda, şol sanda "jeza bermek, gorkuzmak" ýaly manylarda-da ulanylypdyr. Pars dilinde-de siýa:sät kärdän goşma sözi "jeza bermek, gorkuzmak" manysynda ulanylýar (Moin, 1381 H.Ş.: t. II, 1966-1967). Türkmen dilinde abaý-syýasat etme sözi-de edil şol manyny aňladýar. Arapça akl "akyl" sözide "aýagy baglamak" (Moin, 1381 H. Ş.: t. II, 2327), "düýäň aýagyny epläp baglamak" diýmek (Sary, 1984: 1031). Bu sözler käbir haýwanlaryň durmuşdaky ähmiýetini görkezýär. Geçmişde belli bir döwürde türkmen dilinde seýse mä:ter diýlipdir. Bu söz parsça mehtär sözünden alnan. Bu söz şu manylarda ulanylypdyr: 1. Ulurak, iň uly; 2. Bir halkyň başyny tutan (uly adam); 3. Pygamber, Muhammet pygamber, başga pygamberleriň atlarynyň öňünden gelýän sypat: mehtär Musa; 4. Sefewitler döwründe saraý gullukçylarynyň başy; 5. Atbakan, seýis (Moin, 1381 H. Ş.: t. IV, 4460). Bu düşündirişler köne döwürde türkmenleriň arasynda seýisleriň mertebesiniň beýikligini görkezýär. Türkmen diliniň sözlügine girizilmedik mäter ene dilimizde ozal ulanylan söz. Meselem, meniň atamyň kakasynyň ady –Mäter Çakan. Bu at başda maňa-da ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 217 Yusuf AZMUN dakylan. Uly agalarym maňa "atam" manysynda "kakam" diýýärdiler. Türkmen dilinde unudylan mehtär > mä:ter sözi häzirki zaman azerbaýjan dilinde mehtər (okalyşy: mehtär) görnüşinde ulanylýar. Türkmen dilinde gadymdan bäri ulanylan at, aýgyr   atoglan sözüni derňäliň. Belli bolşy ýaly, at çapyşykda atyň üstünde oturan, aty çapdyrýan adama türkmen dilinde çapyksuwar ýa-da atçapar diýilýär. Käbir türkmen dialektlerinde bolsa oňa atoglan diýilýär. Bu sözi anyklamak üçin oglan sözi barada düşündiriş berilmegi ýerliklidir. ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 219 Yusuf AZMUN Oglan sözi ogul sözünden gelýär. Bu söz, haýsy jynsdan-da bolsa, aslynda "çaga" üçin ulanylyp, ýöne many taýdan esasan erkek çaga degişli edilipdir, soňra-da diňe erkek çagalar üçin ulanylypdyr. Gadymy tekstlerde ogul sözi köplük sanda oglan bolupdyr, meselem: ..sabymyn tüketi eşid ulaýu iniygünüm oglanym" sözümi başdan soňa eşidiň, ilki inilerim (we) ogullarym" (Ergin, 2005: 2). Görnüşi ýaly, bu sözlemde oglan "ogullar" diýmek. Kaşgary ogul sözüni düşündirende, onuň köplük sany ogullar bolmaly bolsa-da, oglan sözüniň-de edil ’erkekler’ üçin eren diýlip ulanylyşy ýaly, köplük sany görkezýän sözdügini bildirýär (DLT, 1998: t. I, 74). Häzirki zaman türk dilinde eren köplük at däl-de, özüni Hudaýa adaglan, ýagny bagş eden öwlüýä mertebesindäki adam üçin ulanylýar. Bu söz aslynda köplük sandaky söz bolsa-da, edil oglan sözi ýaly soňuna +lar goşulmasy goşulýar. Sopy (sufi) derwüşler biri-birine erenler diýip ýüzlenýärler. Oglan sözi "gullukçy" manysynda-da ulanylýar. Iskender Beg Türkmeniň ýazan "Ta:ri:ḫ-i A:lem-a:ra:-ýi Abba:si:" atly eserinde şeýle setirler bar: “... gullukçiýan-i ordu ... ki rumiýa:n at oglany gu:ýänd "Osmanlylaryň at oglany diýýäni goşun hyzmakärleri" [s. 703], "... äz na:-ya:bi:-yi a:zu:kä (a:zu:qä) çänd nafär äz pa:şa:ýa:n wä sänja:kbegiýa:n ra: ...ba: ta:ýifä (i) at ogla:ni: bä-täläb-i a:zu:kä mi:firista:dänd "azyk ýeterlik bolmany üçin, goşunyň ýokary derejeli adamlaryny we at oglanlaryndan bir toparyny iýmek-içmek tapmak üçin iberýärdiler" [ş. y.'de, s. 824]. Bu mysallardan görnüşi ýaly, at oglan sözi, "at bakan gullukçy" manysynda ulanylýar. Azerbaýjan dilinde at bakanlara at uşagy diýilýär. Uşak sözi türk diliniň gepleşiklerinde "çaga" diýmek', edebi dilde bolsa "gullukçy, nöker" manysynda ulanylýar. Fransuz dilinde hem garson "çaga" hem-de "restoranlarda hyzmat edýän adam" manysynda ulanylýar. Bu söz şu soňky manysynda halkara söze öwrülen. Atoglan sözi iňlis dilinde jockey; bu söz XVI asyrda “oglan, çaga” manysynda ulanylypdyr (Oford Dictionary of English Etymology, 1966: 496). Gyzykly mysallardan biri-de türkmençe at bilen baglanyşykly bolan oglan sözüniň iňlis dilinde-de barlygydyr, iňlis dilinde bu söz uhlan ýa-da ulan görnüşinde ornaşypdyr. U:la:n ýada ýu:la:n diýlip okalýan bu söz iňlis diline polýak dilinden geçipdir. New Ýorkdaky atçylyk muzeýinde uhlan atly bir at üçin ýadygärlik gurupdyrlar. Hiç ýeňilmedik bu atyň eýesi, Stanford Uniwersitetiniň gurujysy Leland Stanford bolupdyr. Uhlan > ulan sözi ilki Polşanyň armiýasynda, soňra-da Günbatar Ýewropada harby işe alnan uzyn naýzaly söweşijilere berlen at. XVII asyrda oglan sözi polýak dilinden nemes diline, ondan-da iňlis diline geçipdir (Collins English Dictionary, 1992: 1666). Bu sözüň tatarçadan alnan bolmagy-da mümkin, çünki tatarlaryň Altyn Orda eposynda uglan sözi diňe bir "erkek ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 220 Yusuf AZMUN çaga, ýaş ýigit" ýaly manylarda ulanylman, eýse "ýokary mertebeli [aristokrat synpyndan] söweşiji" manysynda-da ulanylan söz. Ulan sözi rus diline-de ir döwürlerde giripdir. Bu dilde ýeňil ýaraglanan atly goşunyň esgerlerine ulany diýilýär. Rus klassyk şahyry M. Lermontowyň “Borodino” atly goşgusyndan bir mysal: Уланы с пестрыми значками, Драгуны с конскими хвостами… (Ulanlar dürli-dürli nyşanly, Dragunlar atguýruk çokully…) Ýöne, rus etimologlarynyň käbiri bu sözi aslynda mongol dilindäki “oola”, ýagny beýik sözünden gelip çykan diýip hasaplaýarlar we türki dillerde onuň “saýlama goşun” manysynda ulanylýandygyny belleýärler. Hanyň janpenasyna-da uglan diýilýär (Bikinnin, 2008: 9). Iskender Begiň ýokarda getirilen setirlerinde duşýan, soňra pars diline-de geçen, osmanlylaryň (türkmenleriň) dilinde ýörgünli bolan at oglan sözüni ünsden düşürmeseň, onda uhlan sözüniň polýak diline Osmanly hökümdarlygy döwründe geçendigine ynansa bolar. Serbçede, bolgar we rumyn dillerinde ulan, çeh dilinde ulán, nemes dilinde Ulan, italýan dilinde-de ulano häzirki zamanda giňden ulanylýan, aslynda türkmençe oglan sözünden dörän sözlerdir. Gadymy tekstlerde we Osmanly döwründe, şeýle-de käbir Günbatar ýurtlarda ulanylan oglan sözüniň beýleki manylary barada, ýagny häzirki zaman türkmen dilinde ulanylýan çapyksuwar manysynda-da ulanylandygyny agzap geçdik. Emma gadym zamanlarda ulanylan at oglan sözi häzirki zaman türkmen edebi dilinde ulanylmaýar. Taryh boýunça ulanylan bu söz käbir türkmen dialektlerinde, ylaýta-da Türkmenistanyň günbatarynda saklanypdyr. Biz bu ýerde bu sözi giňişleýin derňemekçi däl, diňe türkmen dilinde ýatdan çykyp giden türkmeniň atçylyk medeniyetinde uly orny bolan at oglan sözüniň bardygyny ýörite nygtamak isleýäris. Häzirki zaman türkmen dilinde bu aňlatmanyň ýerini çapyksuwar diýen söz eýeläpdir. Bu sözdäki çapyk sözi ‘at çapmak’ bilen baglanyşykly türkmen sözi bolsa-da, "çalt, çalasyn, tiz" ýaly manylarda pehlewi dilinde-de bar (Mackenzie, 1971: 56). Suwar "münen ýa-da münüji" manydaky pars sözi. Näme üçindir, deregine pars sözi alnyp, arassa türkmençe at oglan (atoglan) sözi ýatdan çykarylypdyr. At oglan – hökman ýaş oglan bolmaly diýildigi däl, agramy ýeňil bolsa, ol uly adam-da bolup biler. ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 221 Yusuf AZMUN Gadymky Türkmen At Çapyşyklary Ýöne meniň ýaşlygymda uly toýlarda türkmen däbi boýunça geçirilen at çapyşyklarynda çapyksuwarlar köplenç kiçijik oglanlar bolardy. Aýlawlar gaty daşdan aýlanýardy. Çapyşygyň iň ulusy-da 12 aýlaw bolardy. Ýaryşyň gutarýan ýerine toýhana diýlerdi (Türkmenistanda torhana diýilýär). Toýhanada laňňara we häzir ulanyşdan galan şadyýa:n atly bir saz guraly bolardy. Ýaryş soňlap, atlar pellehana golaýla berende, sazandalar ýaryşy joşdurmak üçin şadyýany çalyp başlardylar. Şadyýanda çalynýan ol saza "at getiýr” diýilýärdi. Şol döwrüň meşhur şadyýançysynyň ady Çatdy. Ol gowy görülýän bir ýaşulydy. Käbir gülkünç ýagdaýlar üçin ulanylýan “Çatyňky ýaly” sözi-de şol döwürlerde türkmen diliniň ýerli gepleşigine giripdi. Ähli ýaryşlarda soňky ýetilmeli ýere, ýagny pellehana, tarp diýilýärdi. Tarpa ýakynlaşanlaryn da, at oglanlar, atlaryna güýçleri ýetmänsoň, biri-birini gamçylap başlaýardylar! Haýsy atyň çykanlygyny kesgitleýän ýaryşyň eminleri-de toýhanada durýardylar. Eminler – ýaşuly hajylardan we ahunlardan ybarat bolardy. Atyň eýesi haýsy taýpadan bolsa, şol taýpadan bolanlar atyň fanatik janköýeri bolardylar. Käwagt bir tohumdan bolan atlar bir tapgyrda ýaryşýardylar. Öz taýpasynyň aty çykman, onuň tohumdaşy çykaýsa, türkmen janköýerleri atlary adamlaşdyryp, ýagny atlary adam derejesine göterip: “Aý zyýany ýok, o-da biziň garyndaşymyz” diýşip, gynanyp duran hem bolsalar, özlerine göwünlik bererdiler. Arkaňda bir ýaşuly duran bolsa dagyn ýeňsäň hut tüýkülikden dolardy. Çünki gowy görýän atlaryna göz degmesin diýip, “tüf-de tüf” bolşar durardylar. Ataraba bilen Bagly Ýewropada Ýaýran Türkmen / Türki Sözler Atlaryň ýerine ýetirýän işleriniň biri-de arabany çekmegidir. Gadymy tekstlerde araba kaň diýilýär. Manysy üýtgän bolsa-da, türkmen dilinde gaňňa sözi kaňdan dörän sözdür. Köne tekstlerden bize belli bolşuna görä, gadym döwürlerde ataraba ulanan türkmenlere-de kaňly diýipdirler. Çekmek sözi häzirki zaman wenger dilinde araba üçin ulanylan szeker (okalyşy: seker) sözüni ýada salýar. Bu ýerdäki çekme hereketini atlar ýerine ýetirýär. Käbir çeşmeler szeker sözüniň arabalary bilen meşhur bolan Wengriýanyň Kosci (koçi diýlip okalýar) şäheri bilen baglanyşyklydygyny bildirýärler (Chamebers Dictionary of Etymology, 2003: 183). Ýöne köç>göç bilen atyň arasynda baglanyşyk bardygy aýdyň. Bu baglanyşygy rus dilinde görse bolýar. Çünki bu dilde koч (koç) sözi "göçüp-gonmakda ulanylýan üsti örtülgi araba" manysynda ulanylýar. ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 222 Yusuf AZMUN Häzirki zamanda iňlis dilinde "awtobus" manysynda ulanylýan coach (okalyşy: kowç) sözi-de göç bilen baglanyşykly bolmaly. Bu söz iňlis diline 1556-njy ýylda orta fransuzçadan coche görnüşinde (okalyşy: koş) giripdir. Bu fransuzça söz, wenger dilinden nemes diline Kotsche (okalyşy: koçe) görnüşinde geçen sözden alnypdyr. Bu söz häzirki zaman nemes dilinde Kutsche (okalyşy: kuçe) görnüşinde ulanylýar. Göç çeker sözünden dörän "koç" wariantlary ýewropa dilleriniň hemmesinde diýen ýaly eýýäm ir wagtlarda ymykly ornaşypdyr: ispan we portugal dillerinde coche, italýan dilinde cocchio, golland dilinde koets, polýak dilinde kocz bolupdyr... [Chambers ... şol ýerde]. Rus dilinde-de, öň-de belläp geçişimiz ýaly, türkiden geçen hem-de "göçüp-gonmakda ulanylýan üsti örtülgi araba" manysynda коч (koç) sözi we ondan dörän кочевать (koçewat), кочёвка (koçýowka) ýaly göçmek bilen baglanyşykly birnäçe söz bar. Koç sözünden кибитка (kibitka) sözi döräpdir (Bikinnin, 2008: 4). Кош (Koş) sözi-de rus dilinde "çadyr, lager" ýaly manylarda ulanylýar; кучер (kuçer) sözi-de "awtobus [iňlisçe coach] sürýän" diýmekdir. Üzeňňi Sözüniň Gelip Çykyşy Atly goşunyň pyýada goşundan üstünligi taryhda birinji gezek atly german kowumlarynyň (rimliler olara warwarlar diýipdirler) 378-nji ýylda rimlileriň pyýada goşunyny ýeňende görlüpdir. Ýöne söweşde eýeriň üstündäki pyýadadan elmydam üstün çykybam durmandyr. Atlynyň üstünligi üzeňňi diýilýän guralyň ulanylmagy, ylaýta-da bu guralyň ýaýramagy bilen başlanypdyr. Eýeriň üstünde oturana örän köp hereket mümkinçiligini beren bu gural arabadyr eýerden soňra tapylan iň uly täzelik hökmünde görülýär. Üzeňňini haçan we haýsy halkyň oýlap tapanlygy baradaky maglumatymyz arheologiýa arkaly tapylan materiallar bilen baglanyşykly. Arheologiki maglumatlara görä, üzeňňi biziň eramyzdan öňki döwrüň soňky asyrlarynda Içerki Aziýa sähralarynda tapylypdyr (Tekin, 1990: 71). Uly pars imperatory Kambyses, biziň eramyzdan 500 ýyl öň, üzeňňisiz atyna böküp münende ýaragy göwresine sanjylyp ölüpdir. Soňraky döwürlerde Sasanid döwletiniň (226-651) atlylarynyň üzeňňileriniň ýokdugy şol döwrüň atlylarynyň suratlarynda görülýär. Günbatarda, Rim we Wizantiýada 700-nji ýyla çenli bolan suratlarda we heýkellerde atlylaryň üzeňňisi ýok. Üzeňňiniň Ýewropada VIII asyrdan ulanylyp başlanandygyna ynanylýar. Yslam dünýäsinde-de üzeňňi, arap goşunlary Sasanid häkimiýetini ýykyp, Aziýanyň içine aralaşandan soňra, ýagny VII asyryň soňlarynda, ulanylyp başlapdyr. Arabystan we Hindistan ýaly gyzgyn klimatly ýerlerde ata ýa-da başga bir haýwana aýakýalaňaç, ýa-da türkmen halk gepleşiginde ýelken diýlip atlandyrylýan aýaga ildirilýän ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 223 Yusuf AZMUN çepek köwüşli münen adamlaryň ulanan gowşak düwün ýa-da halka görnüşindäki üzeňňisine aýagyň diňe başam barmagy ildirilýän eken. Araplar muňa ġaraz ﻏﺮﺯdiýipdirler. Arap dilinde bu sözüň düýp işligi “ildirmek” diýmek (Sarı, 1984: 1087-1088). Sowuk yurtlarda bu tilsim bilen gyzyklanan bolmandyr. Ilki üzeňňileriň iňlislerde-de ýüpden bejerilendigini olaryň dilinde üzeňňi üçin ulanylýan stirrup sözüniň etimologiýasyndan bilse bolýar. Bu sözüň asyl manysy “ýüpden halka”. Bu söz gadym iňlis dilinde stirap, stigrap, orta iňlis dilinde-de stirop, styrope. Bular gadym iňlis dilinde “ýokary çykmak” manysyndaky stigan infinitiwinden döräpdir. Sözleriň soňundaky – rap we rope “tanap, ýüp” diýmek (Chambers Dictionary of Etymology, 2003: 1069). Sözüň bu iki bölegi bilelikde “münmek we yokary çykmak üçin ulanylýan ýüp” manysyny aňladýar. “Üzeňňi” diýilýän gural, gyzgyn bolmadyk klimatlarda, meselem, Içerki Aziýa sähralarynda türki halklar, şol sanda türkmenler tarapyndan biziň eramyzdan öňki asyrlarda döredilipdir. Soňra-da bütin dünýä, ylaýta-da Rim we Wizantiýa dünýäsine awarlar tarapyndan ýaýradylypdyr (Tekin, 1990: 73). Üzeňňi sözüniň gelip çykyşy hakda üýtgeşik düşünjeler bar. Bu söz hakynda birinji düşündiriş beren osmanly sözlükçi Şemseddin Samidir. Ş. Sami “üzengi” sözüniň üzenmekden gelendigini ýazýar (Sami, 2004: 204). W. Bang, bu sözüň ýokary çykma hereketi bilen baglanyşygyny göz öňünde tutup, “üst” manysyndaky üze bilen baglanyşykly bolup biljegini ýazýar (Bang, 1919: 47-48). Käbir türkologlar bu sözüň mongolça dörüge sözünden çykandygyny aýtsalar-da, bu düşünjä garşy çykan köp bolupdyr. Olar bu mongol sözüniň wokalizm taýdan üzengi sözi bilen utgaşmaýandygyny nygtaýarlar. Üzeňňi sözi ýakut dilinde myr, çuwaş dilinde-de ýener bolupdyr. Üzeňňi beýleki türki dillerde zöňgi, üzeňgi, üzenge, üzöngi ýaly görnüşlerde bar. Garagalpak dilinde üzengi sözi bar, bu sözüň zeňgi görnüşi-de bu dilde “merdiwan” diýmek (Eren, 1999: 430). Türk diliniň halk gepleşiginde-de üzgü “merdiwan” manysynda ulanylýar (D.S. 1993, t. XI, s. 4085). Eren, çeşme görkezmän, türk dilinde üzgeç sözüniň “ýüp merdiwan” manysynda bardygyny ýazýar hem-de “üzengi” sözüniň üz- işliginden dörändigine ynanýar we düşünjesini subut etmek üçin türkmen dilinde ulanylýan aýagyňy ýerden üzmek jümlesini görkezýär (Eren, 1999: 430).Gadymy tekstlerde bu söz izengü we izengülük görnüşlerinde-de ulanylypdyr. Üzeňňi sözi başga dillere-de üýtgeşik görnüşlerde geçipdirbolgar dilinde zengiýa, arap diliniň halk gepleşiklerinde zengawa görnüşinde bar. Üzeňňi sözi birinji gezek “Kutadgu Bilig” kitabynda ulanylypdyr: ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 224 Yusuf AZMUN Kara tapsa begler bedüýür kopar Üzengü bar erse çigen berk kapar “Halk wezipesini ýerine yetirse begler ulalar Üzeňňi bar bolsa (adam) uýany gaýym tutar” (K.B., 1979: 6110-njy setir). Ýokarda beýan edilen düşünjeleriň esasynda üzeňňiniň merdiwan ýaly ulanylýan ýüpden taslanan bir gural bolandygyny kabul etse bolar. Ýöne, Ş. Tekin, bir uýgur tekstinde geçen “daban” manysyndaky izengülük sözi esasynda, üzeňňiniň aslynda XI asyrdan öň dabanlyk ýaly bir manyny aňladandygyny, XI asyrdan soňra başyndaky /i/ sesiniň /ü/ sesine öwrülendigini yazýar (Tekin, 1990: 80). Gadymky görnüşi üzengi ýa-da üzengü bolan bu söz türkmen dilinde üzeňňi bolupdyr. Üzeňňisinden üç geçmek-de “ýaranjaňlyk etmek” diýmek. Magtymgulyda şeýle bir beyit bar: Ol ne adamzatdyr, bir at münerler Üzeňňisi suwdan, jylawy batdan. (A. Meredow, 1997: t. III, 882) Şahyr, “Üçi öwlatdan” atly goşgusyndan alnan bu setirlerde suwda ýüzen gämini nazarda tutup, tapmaça görnüşinde sorag beripdir. Eýer Sözi we Onuň Şamanizm Bilen Baglanyşygy Eýeriň birnäçe müň ýyllyk geçmişi bar. Içerki Aziýada biziň eramyzdan bäş asyr öňki döwre degişli doňup galan bir gabyrda keçe, gaýyş we gyzyldan bejerilen nagyşly eýer örtükleri tapylypdyr. Biziň eramyzdan 200 ýyl öň-de Aziýa atlylarynyň keçeden hem agaç çarçuwaly eýerleriniň bolandygy hakda arheologiki maglumatlar bar. Türkmenleriň “At almankaň, eýer al” diýen ýaly atçylyga degişli ençeme nakyllary-da, belki-de, olaryň at medeniýetiniň örän gadymy döwürlerden gözbaş alyp gaýdýandygyny görkezýän dilde saklanyp galan alamatlardyr? Eýer sözüniň gelip çykyşy-da çylşyrymly bir soragdyr. Bu barada üýtgeşik düşünjeler bar. Gadymy tekstlerde eḏer (edher) görnüşinde geçen bu söz, häzirki zaman Türki dillerde eýer, iýer, eger, eňer, ezer, izer ýaly görnüşlerde ulanylýar. Mongol dilinde eýer üçin inggirçag we ýanggirçag sözleri ulanylýar. Bularyň ikinjisi “eýer” hem-de “palan” manysynda ulanylýar (Lessing, 2003: t. I, 683). Bu ýerdäki +çag goşulmasy mongol dilinde bar bolsa-da, türkmen we beýleki käbir türki dillerde +çak, +çuk, +sak, +suk, +sa/+se görnüşlerinde +lyk/+lik goşulmasynyň wezipesini ýerine ýetirýärler. Şu sebäpden, edil izengülük mysalynda bolşy ýaly, “eýer” manysynda ulanylýan sözüň soňuna +lyk/+lik goşulmasynyň wezipesini ýerine ýetirýän bir goşulma goşulypdyr. Başgaça aýdanyňda, eýer, ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 225 Yusuf AZMUN eýerlik bolupdyr. Türkolog Doerfer-de inggirçag / ýanggirçag sözüniň türki sözdügini ýazypdyr (TMEN, 1963: 562). Bu söz çuwaşça ýener bilen baglanyşykly ýaly görünýär. Görnüşine görä, eýer sözüniň etimologiýasy örän çylşyrymly. Biz häzir bu meseläni goýup, türkmen eýeriniň başga bir aýratynlygyny derňäp göreliň. Belli bolşuça, gadym türkmen eýerleriniň gaşy we arka tarapy goçuň şahy ýaly egridir –ol tutuşlygyna bir dag goçunyň şahyny ýada salýar. Bu goçlara gadym wagtlarda goňurbaş diýlipdir. Şamanizmde dag mukaddes mekan hasap edilýär (Ögel, 2002: t. II, 363, 430, 438). Häzirki zamanda Günorta Amerikanyň şamanistleri her ýyl belli bir wagtda dagda festiwal geçirýärler. Mukaddes bolan daglarda ýaşaýan goňurbaş ýaly haywanlara-da öwlüýa mertebesi berilýär. Şonuň üçin gadym türkmenler mukaddes dagyň mukaddes haýwany uçin “Goňurbaş mukamy” atly sazy döredipdirler. Türkmenistanyň günbatarynda salnan keçelerde-de goçuň şahy giňden ulanylýar. Bu keçeleriň nagyşlary öýjükleriň içindäki goçuň şahyndan ybarat. By öýjükleriň herbirine bir emzik diýilýär. Keçeleriň iň ulusy bäş emzikli bolýar. Bu ýerdäki emzik sözüniň asly ümzük. Bu sözde “eýeriň başyndaky we soňundaky (goç şahy ýaly) ikiujy egri bolan” diýmek (DLT, 1998: t. I, 105). Gadym türkmen ýaýlarynyň-da iki ujy goçuň şahyna meňzeýär. Bu-da türkmen sungatynda goç nagşynyň ähmiýetini görkezýär. Türkmen halysynda goçdan başga dag nagşy hem bar. Bu nagyş, Orhon-Ýeniseý elipbiyiniň /t/ýa-da /ta/ ( ) harpyna meňzeyär. Onsoň, bu harp dag nagşyndan alnypmy ýa-da dag nagşy Orhon-Ýeniseý harpyndan alnypmy – ony kesgitlemek kyn. “At almankaň eýer al” diýen nakyl, öz göçme manysyndan başga-da, türkmenleriň ir wagtlardan bäri eýere giňden üns berýänligini-de görkezýär. Magtymgulyda şeýle bir beyit bar: Bedewde bedew bar alarlar zere, Bedew bardyr degmez jula, eýere. (A. Meredow, 1997: t. III, 1096) Magtymgulyda bu sözden dörän eýerlenmiş, eýerlenen ýaly sözleriň-de ulanylýandygyny görýäris: Maly-dünýä yssy bermez, bazygärdir aldadyr Ol eýerlenmiş byragdyr, hülle donlar andadyr. (A. Meredow 1997: t. III, 1096) Ýa-da: Oba ujundaky depe Eýerlenen ata meňzär.(Kösäýew, 1960: 440) ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 226 Yusuf AZMUN Birinji beýdiň birinji setirindäki yssy sözi häzirki zaman türkmen dilinde ulanylýan “gyzgyn” manysyndaky yssy däl. Bu sözüň asly ‘peýda” manysyndaky asyġ. Soňundaky /ġ/ sesi düşensoň, asy bolupdyr. Bu söz gadym türkmen dilinde assy bolupdyr. Assy sözi halk gepleşiginde yssy görnüşine öwrülen bolsa gerek. Eýeriň bir görnüşiniň şamanizm bilen baglanyşygynyň bardygyny aýtdyk, emma atyňda şamanizmde uly ähmiyete eýe bolandygyny bellemek gerek. Şamançylyk mifologiýasynda we rituallarynda at bir “ölüm haýwany” hasap edilýär (Eliade, 1999: 511). Başgaça aýdanyňda, mistik ýolagçylyga mümkinçilik döredýän, “özüňden geçme” ritualynda ýardamçy bolýan haýwan diýlip kabul edilýär. Bu mistik ýolagçylykda at, şamanyň diňe ýer astyna barmagyna däl, onuň uçmagyna, göge çykmagyna-da mümkinçilik döredýär. At, şamanizm düşünjesine görä, öleni bu dünýäden o dünýä göterip eltýär. Burýat şamanlarynyň özünden geçme (muňa sufizmde jezbe diýilýär) tanslarynda, ujunda atyň kellesiniň görnüşi bolan ýabalar ulanylýar. Dünýäniň başga ýerlerinde-de şamanlar agaçdan at şekilleri bilen üýtgeşik rituallary ýerine ýetirýärler. Hindistanyň käbir ýerlerinde ölini atyň üstünde mazara eltýärler, mazarlaryň içine yerleşdirilen tagtalaryň üstüne-de at figurlary ýerleşdirilýär (Eliade, 1999: 509 - 510). Şaman rituallarynda, eger atyň özi ýok bolsa, bu haýwan, gyr atyň ýakylan gyllary ýa-da şamanyň üstünde oturan ak atyň derisi görnüşinde rituala gatnaşýar. Şamanizmde simwolik at münme ýa-da at üstünde ýolagçylyk, ruhuň bedenden aýrylmagyny, şamanyň “mistik ölümini” suratlandyrýar. Sözümizi jemläp aýtsak, türkmenleriň söýgüli jandary, wepaly dosty bolan at bilen baglanyşykly käbir sözleri, örän uzak ýollary geçip, eýýäm orta asyrlarda dünýäniň ençeme dillerine aralaşypdyr. Ol sözleri bu günki gün durmuşda gündelik ulanyp ýören ýewropalylar köplenç ol sözleriň haýsy dilden gelenini güman hem edenoklar. Çünki ol sözler asyrlaryň dowamynda uýgunlaşyp, iňlisleriň, fransuzlaryň, nemesleriň hut öz doga sözleri ýaly bolup gidipdir. Biz bu makalada şeýle sözleriň diňe käbirlerine syn berdik. Emma geljekde dilçi türkmen alymlarynyň ýene-de ençeme şeýle sözleriň üstüni açjakdygyna ynansa bolar. Sebäbi atçylyk sungatynda türkmenleriň ata-babalary bütin Gündogara belli bolupdyrlar. “At – adamyň ganatydyr” diýip, adampisint almagöz bedewlere belent baha beren türkmenleriň atçylykdaky üýtgeşik başarnygy bilen bagly at-owazasy ýewropa ýurtlaryna-da ir döwürlerde baryp ýetipdir we olaryň dillerinde öçmejek yz goýupdyr. Türkmen alymlaryna indi ata, atçylyga degişli sözleri, terminleri tapyp, öwrenip, derňäp, il-güne ýetirmek hormaty garaşýar. Entek şeýle sözleriň öwrenilmän, hatda köpçülige mälim bolman galýanlary-da az däl bolsa gerek. Meselem, atçylykda uly ähmiýete eýe bolan igdiş sözi, gynansak-da, häzirlikçe türkmen diliniň sözlüklerinde ýok. Bu örän geň zat. Eýse, ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 227 Yusuf AZMUN sözlüklere girmän galan şeýle täsin hem gymmatly sözleriň ýene-de näçesi barka? Iň bärkisi ol sözleriň bir ýa-da iki däldigini çaklasa bolar. Diýmek, hut şunuň özi-de türkmen dilinde “ATÇYLYK TERMINLERINIŇ SÖZLÜGI”ni düzmegiň zerurdygyny görkezýän ýagşy alamatlaryň biri dälmidir nä? Aşakda at bilen baglanyşykly nakyllar hödürlenýär:2 At ölse, arpadan ölsün. At ölse - itiň şatlygy, baý ölse – mollanyň. At ölse, syrtyna siňek gonar. At - öňküden, düýe – soňkudan. At rysgy alnynda, är rysgy ýolunda. rysğy ‘rızkı’ At söbüginden tanalar, gawun - gabygyndan. sȫbük ‘incik’ At tapynçaň, eşek sakla, düýe tapynçaň – köşek. tapīnçāƞ ‘buluncya kadar’; kȫşek ‘deve yavrusu’ At münen aýlygyňa garar, düýe münen – ýyllygyňa. ġarār. ‘bakar’ At münen akylly bor. bōr < bolar ‘olur’ At münmedik at münse, Çapa-çapa öldürer. çap- ‘(at) koşturmak’ Don geýmedik don geýse, Kaka-kaka tozdurar. At münmedik don geýmez. At ogurla – halal, ot ogurla – haram. oğurla- ‘çalmak’ At otuny gorasyn, aýal – götüni. g…ni ġōra- ‘g…nü kurtarmak’ At aýagyň astynda agsamasyn. At öldi nökeriň nä gamyna, Nöker öldi hanyň nä gamyna. Amanat at münseň, 2 Türkmence sözcükler açıklanırken Türkçe okunuşuyla yazılmıştır. ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 228 Yusuf AZMUN Syrtyňy galkarak, ġalḳarāḳ ‘daha dik’ Synyňy silkeräk. silkeräk ‘daha çok sallama’ Arrygam bolsam, it arrygy däl-de, at arrygydyryn. arrığam < arryḳ hem‘zayıf, cılız da’ At aýlanyp, gazygyny, aýlan- Amanat don geýseň, ‘dönmek’ Suw aýlanyp, ýarygyny, Är aýlanyp, ilini tapar. At aýlygyny, düýe ýyllygyny, eşek aýagynyň aşagyny gözlär. gözle- ‘bakmak, aramk’ At algydar, düýe bergidar. alğıdār ‘alacaklı’ berğidār ‘borçlu’ At bilen aýal aljaga, ogul öýerjege özi ýetirer. öýer- ‘evlendirrmek, evermek’ At alma, abraý al, aýal alma hossar al. ābraý < Fars. āb-i rūy ‘haysiyet’ hōssār < Fars. ḫāstār ‘akraba’ At almankaň, eýer al. almānḳāň ‘(sen) almadan önce, (sen) daha almamışken At alsaň, agylyň (obaň) bilen, düýe alsaň, dörgüşiň (maşgalaň) bilen. āğıl (ōba) ‘köy’ dörğüş (maşğala) ‘aile’ Arryk ata agyr gaýgy ýük. Arryk hallanar, arrıḳ ‘zayıf, cılız’ Ýaby ýallanar, ýabı ‘beygir’ Baý garyp düşer, ġarıyp ‘fakir’ Ýarly mallanar. Assa basanatdan ozar, ýüwrük ýörän taýdan galar. assa < Fars. āheste oz- ‘öne geçmek’ ýüwrük < yügrük ‘hızlı koşan’ ýör- ‘yürümek’ ‘geride kalmak’ ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE ġāl- 229 Yusuf AZMUN At agynan ýerinde toý bolar. āğınān < āğına-an = āğına-dıḳ ‘ (atın) arka üstü yatıp sağa sola döndüğü’ toý ‘düğün, eğlence’ At adamdan ýeser biler eýesin. ýeser ‘kurnazca’ At adamyň ganaty. At aýlanar, gazygynda durar. At torbadan, it gözünden, är gulagyndan, daýhan çilden garrar. çil ‘ekin alanının etrafına çekilen tümseklik’ ġarrıy- ġarra- < ‘ihtiyarlamak’ Arabany at sürmez, arpa sürer. Aran ata gamçy-da ýük. ār- ‘yorulmak’ Argymak arkaňdan gaçar. arğımaḳ ‘güçlü at’ Argymagy münüp ökünenden, satyp ökün. ökün- ‘pişman olmak’ Arkaly atyň arkasyndan müň at suw içer. Arpa nany arryklatmazak bor. arrıḳlatmazaḳ ‘zayıflatmayan özelliği olan’ At özüni sakyrtgalatmazak bor. bōr < bolar saḳırtğa ‘sakırga, kene’ Arslan arlasa, atyň aýagy duşaklanar. duşaḳlan- ‘baglanmak’ Artyk-süýşük - itiňki, artıḳ-süyşük ‘arta kalan (yemek)’ ġowı amaşa ‘bir boy adı’ Arpa tapmaz atyna, Nöker tutar götüne. Gülli körpe – atyňky. Awçy görmese, it görer. It görmese, at görer. Adam işde (?ilde)belli, at - ýolda. Adam gowusy –Amaşa, At gowusy – alaşa. alaşa ‘iyi’ ‘soyu belli cins atla sıradan bir kısraktan dogan at’ ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 230 Yusuf AZMUN Adam namartlasa, aty-da aýagyny ýitirer. Akylly atyny bezär, samasow –götüni. samsow ‘aptal’ g…ni ‘üstünü başını’ Akyllyň aty armaz, ?Dana duza gabarmaz. Al (?at) münen ýezit müner. mün- Aljyran at agyzdyrygy bilen suw içer (?iýim iýer), ‘binmek’ alcıra- ‘eli ayağına dolaşmak, ne yaptığını bilmemek’ Aljyran är ädigi bilen suwa girer. ǟdik ‘çizme’ At toýnagyna at çydar. çıda- ‘dayanmak, tahammül etmek’ At saklamak – han saklamak. At satsaň, obaňa geňeş. ōba ‘köy’ geŋeş- ‘danışmak, meşveret etmek’ At ürken ýerinden, är gorkan ýerinden. At üsti hyýally, dokma üsti ýelli. doḳma ‘halı tezgâhı’ At üstüne müneni tanar. At çapanyňdan geçdik, eýeriň gaşyna bek ýapyş. At gapmaz, bagt çapmaz. bağt ‘baht’ çap- ‘kötü duruma sokmak’ At çapyşyň şu bolsa, bilmedim meýlise ýetişişiňi. at çapış ‘binicilik’ meýlis < Ar. meclis ‘eğlence yeri’ At heläk, göt heläk. At yzyny taý basar. ıyz At eýerden dynmasa, eýer atdan dynmaz. dıyn- ‘iz’ ‘kurtulmak, rahat etmek’ At eti – it eti, Baýtal eti – bal (?bit) eti. At ýagşy, dünýä gelen zat ýagşy. zāt < Ar. zād ‘şey, bir nesne’ At ýaly bilen görkli, zenan – saçy bilen. görkli ‘güzel’ Ata – bag, düýä – dag. ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 231 Yusuf AZMUN Atabaşga atdan düşmez, düş- ‘inmek’ Enebaşga hal soraşmaz. sōraş- ‘sormak’ Ata iýim gerek, ýigide geýim. iýim Ata dost ýaly seret-de, duşman ýaly mün. seret- < Ar. seyr + et- ‘yem’ ‘bakmak’ At münen atasyny tanamaz. Ata namart münüp bilmez, onuň müneninden münmedigi ýegdir. Ata – ot, Ite – et. Ata seýis bol, şikese – seýik şikes <Fars. şikest ‘kırık’ seýik‘sınıkçı’ Il oňlasa atyňy soý. oŋla- Bedew jul içinde. ‘onaylamak’ bedew <Fars. bi-dev‘hızlı koşan at’ – bu söz Arapça bedevî ile ilgili değildir. Bedew at menzile keser. At arryk bolsa-da ýagyr bolmasy. arrıḳ ‘zayıf’ yağır ‘sırtı yara’ At arryklykda görünmez, ýigit garrylykda. ġarrı ‘ihtiyar’ At aýagyndan semrär, adam gulagyndan. semrǟr ‘semirir’ At aýagynyň aşagyndaky oty alar, menzile garap iýer, eşek aýagynyň aşagyndaky oty ýolar, aýagyna bakyp iýer. ġarāp ‘bakıp’ At arryk bolsa-da eşekden artyk. At aýlanr gazygynda durar. aylan- ‘dönmek, dolanmak’ beslen- ‘süslenmek’ At bady bilen, ogul ody bilen. At beslenende, gyz islenende. Atgadyryny çapan biler, myltyk gadyryny atan. çapAt bilen depişen taýyň aňy ýazar. ‘koşturmak’ myltyk aňy ýāz- ‘tüfek’ ‘beyni sarsılmak’ At bilen eşegiň bir bolsa ahyry, reňk urmasa-da gylygy meňzär ahyry. aḫyry ‘1. Ahiri 2.sonunda’ At bilen ýarag eýe saýgarmaz. saýgar‘tanımak, farketmek’ ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 232 Yusuf AZMUN At biýeden dogar, ner maýadan. At büdrese eşek uýalar. ‘kısrak’ biýe büdre- ‘tökezlemek’ uýal- At çaňyna giden dolanar, pil çaňyna giden dolanmaz. çaň At çapylsa durup durup bakarlar, baýtal çapsa her dürli at dakarlar. ‘utanmak’ ‘toz’ baýtal ‘kısrak’ erin ‘ağız’ At, dört aýagynyň üstünde u:klar. ūḳla- ‘uyumak’ At eti gyrk ýyllyk keseliňi gozgar. ġōzğa- ‘harekete geçirmek, Atda garyn, itde erin. Atdan aýrylsaň aýryl, eýerden aýrylma. At dosty ata dosty. tazelemek’ At garrar agta bolar, gyz garrar pugta bolar. At gazygy kümüşden, ýol azygy iymişden. At gidensoň teblä gulp urmazlar. At gitdi örküni-de alyp gitdi. örk ‘ayak bağı’ At gulagy sak bolar. saḳ ‘sıkı, sağlam’ At güýji çölde belli. Eşek güýji batgada. batğa ‘bataklık’ At öz eýesini ysyndan tanar. ys/ īs ‘koku’ At gowysy doly, är gowysy däli (batyr). batyr ‘cesur’ Atdan adag bolmaz, düýeden toý. ādağ ‘adak’ At güýji arpada. At garrasa eşek bilen dostlaşar, adam garrasa düşek bilen. At garrar meýdan garramaz. At guraly gamçy, it guraly taýak. ġural ‘alet’ taýaḳ ‘sopa’ ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 233 Yusuf AZMUN Sonuç Bu makalede atla ilgili kavramlar kültür ve dil bağlamında daha çok Türkmenlerle ilgili olarak ele alınmıştır. At gücün, güzelliğin ve zekânın sembolüdür. Arapçada at için kullanılan feres sözünden ferāset türemiştir. Bu ayrıcalıklarıyla atın Türkmen kültüründe önemli yeri vardır. Yarış atlarının binicisi için bugün Türkçede “cokey” deniyor. Bu sözün İngilizcedeki en eski anlamı ‘çocuk ya da oğlan’dır. Türkmencede de bu binici kavramı Farsçadan alnan “çapıksuwar” ile karşılanmaktadır. Hâlbuki Yomut diyalektinde yarış atının binicisine at oğlan denir. Bu sözün Osmanlıcada kullanılan eski şekli at oglanı ‘sarayda atlara bakan, imrahor / mirahor’ gibi anlamlarda kullanılmıştır. Bu sözün kısalmış şekli oğlan aynı anlamda ve daha sonra semantik ve fonetik değişikliğe uğrayarak ulan şeklinde ve ‘silahlı süvari’ anlamında Polonya’ya gecmiş ve Lehçe üzerinden Avrupa ülkelerınde ve Balkanlarda, yukarıda özette gösterdiğimiz şekillerde yaygınlaşmıştır. Türkçe at Mogolcaya agta şeklinde geçmiş. Geri ödünçlenen bu söz Türkmencede ağta olmuştur ve ‘kısırlaştırılmış’ anlamında kullanılır. Kısırlık kavramı, özette de bildirdiğimiz gibi eski hükümdarların kendilerinden başka kimsede bulunmamasını istedikleri atlarını kısırlaştırmalarıyla ilgilidir. Farsçada bu söz äḫtä ve āḫtä şekillerinde hem ‘at’ hem de ‘kısırlaştırılmış’ anlamlarında var. Farsçada äḫtäçî ‘saray atlarına bakan, imrahor’ demek, imrahorların kaldığı eve de äḫtäçî-ḫāne deniyor. Bu söz Osmanlıcada da ‘öğrenmiş at; enenmiş at’ anlamlarında kullanılmıştır. Şipova, Türkmencede ve Tatarcada ‘sıradan bir at’ anlamına gelen alaşa ile at sözünün birleşmesinden Rusça ‘at’ anlamındaki loşad sözünün türediğini yazıyor. At, eski devirlerde araba çekmek için kullanılmıştır. Macarca kosci szeker adlı at arabası Türkçe köç çekeri andırıyor. Kosci (“koçi” okunuyor) sözünden İngilizcede ‘otobüs’ anlamına gelen coach sözü türemiştir. “Göç” ile ilişkili olan bu söz değişik imlâlarla Fransızcada coche, Almancada Kutsche, İtalyancada cocchio, Portekiz dilinde coche, Flemenkçedede koets şeklinde kullanılmaktadır. Bu sözcüklerin kökeni olan kosci bugün Macarcada ‘otomobil’ için kullanılmaktadır. Rusça koç (koч) sözü de ‘göçüp konmakta kullanılan üstü örtülü (çadırlı) araba’ anlamına gelir. Bu sözden türeyen koçevat / koчeвamь ‘göçebe hayatı yaşamak’, koçyovka / koчёвka ‘göçebe çadırı’ demektir. Rusçada kyчep/ kuçer sözü de otobüs sürücüsü için kullanılır. Üzenginin Orta Asyada Türkler tarafından ortaya çıkarıldığına inanılıyor. İlkin iple yapılan bu âletin anlamında bir yukarı çıkma, tırmanma eylemi vardır. Bu eylemi İngilizce ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 234 Yusuf AZMUN aslında ‘binme ipi’ anlamına gelen ve ipten üzengi olan stirrup sözünde de görüyoruz. Karakalpakçada üzengi sözünden türeyen zengi ve Türkiye’de halk dilinde kullanılan üzgü ‘merdiven’ demektir. Bunlar üzengideki tırmanma eylemini akla getiriyor. Üzenginin etimolojisi hakkında çeşitli düşünceler var. Şinasi Tekin bu sözün Uygurca ‘taban’ anlamındaki izengülük ile ilgili olduğunu söylüyor. At, Şaman mitolojisinde ve ritüellerinde bir “ölüm hayvanı” sayılıyor. Başka bir deyişle, mistik yolculuğa imkân yaratan ve kendinden geçme (cezbe) ritüelinde yardımcı bir unsur olarak kabul ediliyor. Mistik yolculukta at, Şaman’ın yalnız yer altına götürülmesine değil, onun uçmasına, göğe çıkmasına da yardımcı oluyor. Şamanizm düşüncesinde atın bir özelliği de ölenleri bu dünyadan öbür dünyaya götürmesidir. Türkmen kültüründe Şamanizm unsurunu eyerin yapısında görüyoruz. Eski Türkmen eyerlerinin iki ucu kıvrıktır ve koçun boynuzunu andırır. Savaşlarda kullanılan yayın da iki ucu kıvrıktır. Şamanizmde dağ mukaddestir, dağda yaşayan ve koŋurbaş denen dağ koçu da evliyâ sayılır. Türkmen halk müziğindeki Ġoŋurbaş Mukamı da çok eski bir saz eseridir. Koçboynuzunu andıran şekle Eski Türkçede ümzük denir. Türkmen keçelerinde hanelerin ortasındaki koçboynuzuna benzeyen desene emzik denir. Bu da ümzük sözünün değişikliğe uğramış şeklidir. Şamanizm kültüründe at kurban etme geleneği vardır. Orta Asya Türk halklarının bazılarının at eti yemeleri de bu gelenekle bağlı olmalı. Türkmenler at eti yemezler ve atasözlerinde “at eti - it eti” diyerek bir bakıma yenmemesi gerektiğini vurguluyorlar. Çünkü onlar için at mukaddes bir hayvandır. “Îl oňlasa (onaylarsa) atıŋı soy” denmesi de Türkmenler için atın en değerli varlık olduğunu gösteriyor. Bu yazıda ele alınan atla ilgili konular Türklerin at kültürünün geniş bir alana yayıldığını gösteriyor. Ancak bu büyük kültürün diline fazla ilgi gösterilmemektedir. Atla ilgili bir bakanlık bulunan Türkmenistan’da atçılık terimleri üzerinde durulması gerekir. En azından çapıksuwar yerine şekil değiştirerek dünyaya yayılan atoğlan kullanılabilir. Bütün Avrupa ülkelerine sözcük veren ve büyük Türk dili ailesinin önemli bir kolu olan Türkmencenin ödünç almaya ihtiyacı var mıdır? Bibliyografiýa ARAT, R. R. (1979). Kutadgu Bilig. Ankara. (K.B.) AŞYRPUR MEREDOW, N. (1997). Magtumgulynyň Düşündiriş Sözlügi, İran. ATALAY, B. (1998). Divanü Lugat-it-Türk Tercümesi. Ankara. (DLT) Azǝrbaycanca-Rusça Lüğǝt. (1985), Baku. BANG, W. (1919). Von Köktürkischen zum Osmanischen, SBAW. BIKINNIN, I. (2008). “Turkic Loan Words in English”, Internet makalasy. ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE 235 Yusuf AZMUN CEBECİOĞLU, E. (2004). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul. Chambers Dictionary of Etymology. (2003), MAME. France. CLAUSON, G. (1972). Dictionary of Pre-Thırteenth-Century Turkish. Oxford. Collins English Dictionary. (1992). Glasgow. Derleme Sözlüğü (1993), Ankara. (D.S.) DOERFER, G. (1963). Türkische und Mongolische Elemente in Neupersisçhen. Wiesbaden. (TMEN) ELIADE, M. (1999). Şamanizm. (çev. İ. Birkan). Ankara. EL-YESUİ, L. M. (1927), El-Munjid. Beyrut. (El-Munjid) EREN, H. (1999). Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara. ERGİN, M. (2005). Orhun Abideleri. İstanbul. Iskender Beg-i Türkman-i Munşi. (1334 Hijri Şemsi kalendar). (Redaktor, Irej Efşar). Ta:ri:ḫ-i A:lem-a:ra:-yi Abba:si:, Tehran. KÖSÄÝEW, M. (1960). Magtymguly, Saýlanan Şygyrlar. Baku. LESSING, D. F. (2003). Moğolca-Türkçe Sözlük (çev. Karaağaç, Günay), Ankara. MACKENZIE, D. N. (1971). A Concise Pahlavı Dictionary. London. MENINSKI, F. (2000). Lexicon Turcico, Arabico, Persicum. İstanbul. MEREDOW, A. (1997). Magtymgulynyň Düşündiriş Sözlügi. Eýran. MOIN, M. (1381 H.). Färhäng-e Fārsî. Tehran. NOZEDAR, A. (2008). Signs and Symbols Sourcebook. New York. Oxford Dictionary of English Etimology. (1966). New York. ÖGEL, B. (2002). Türk Mitolojisi. Ankara. PAASONEN, H. (1950). Çuvaş Sözlüğü. İstanbul. SÂMÎ, Ş. (2004). Kamus-i Türki. İstanbul. SARI, M. (1984). Arapa-Türkçe Sözlük. İstanbul. Şeyh Süleyman Efendi-i Buhari (1298 Hicri Rumi kalendar), Lugat-i Çagatay ve Türki-yi Osmani. İstanbul. ŞİPOWA, Ý(E). N. (1976). Slowar Týurkizmow w Russkom Ýazykýe. Alma-Ata. Tatarsko-Russkiý Slowar. (1988). Kazan. TEKİN, Ş. (1990). Üzengi Kelimesi Nereden Geliyor? Tarih ve Toplum, 81, İstanbul. ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 214-235, TÜRKİYE


text:
Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama Moskwanyň gündogar Ukrainadaky separatistlere goldaw bermegini dowam edýänligi üçin 29-njy iýulda Russiýanyň garşysyna girizilen sanksiýalary has-da güýçlendirdi.
Ak tamda eden çykyşynda Barak Obama “Şu günki gün munuň Birleşen Ştatlaryň halkara jemgyýetçiligini jebisleşdirip, bütin dünýäniň halklarynyň hukuklaryny goramak pozisiýasynda durýandygynyň ýene-de bir ýatlatmasydygyny” nygtady.
Birleşen Ştatlar bu karara Ýewropa Bileleşigi 29-njy iýulda irden rus şahslaryna we kompaniýalaryna garşy has giň gerimli ykdysady sanksiýalary girizmek barada karara gelenden soň geldi.
Obama ýewropalylar bilen bilelikde hereket etmegiň sanksiýalaryň täsirini “has-da güýçlendirjekdigini” belläp, şeýle diýdi: “Munuň şeýle bolmagyna esas ýokdy. Bu beýle bolmaly hem däldi. Muňa zerurlygam ýokdy. Bu Russiýanyň, hususan-da prezident [Wladimir] Putiniň saýlap alan ýolunyň getiren netijesi”.
Birleşen Ştatlaryň Maliýe ministrligi 29-njy iýulda Russiýanyň Ukrainadaky hereketlerine jogap hökmünde üç bankyň adyny sektoral sanksiýalaryň sanawyna goşdy we bir gämi gurujy kompaniýa garşy sanksiýa girizdi.
“Moskwa banky”, “Russiýanyň oba-hojalyk banky” we “VTB” ýaly banklaryň atlary amerikalylar we amerikan firmalary üçin maliýe hyzmatlaryndan 90 günden artyk peýdalanmak ýa-da olar bilen täze maliýe gatnaşyklaryny ýola goýmak gadagan edilen kompaniýalaryň sanawyna goşuldy.
Gürrüňi gidýän departamentiň ýokary derejeli administrasiýa resmisi Waşington Russiýanyň döwlet eýeçiligindäki iň esasy alty bankynyň bäşisine garşy sanksiýalary girizdi diýdi. Bu bäş bank Russiýanyň bank ulgamynyň 30%-ni öz içine alýar.
Muňa garamazdan, amerikalylaryň bu banklar bilen iş salyşmagy doly gadagan edilmedi.
Gürrüňi gidýän banklaryň müşderilerine pul dolanyşyklaryny dollarda amala aşyrmaga rugsat berler. Şeýle-de, bu banklar tarapyndan çykarylan debet we kredit kartoçkalary hem sanksiýalara tabyn edilmez.
Sank-Peterburgyň “Birleşen gämi gurujy korporasiýasy” Russiýanyň prezidenti Wladimir Putin tarapyndan döredilipdi we ol 100% döwlet eýeçiligindedir. Agzalan bu gämi gurujy korporasiýa hem amerikan graždanlary üçin bilelikdäki biznes işlerini alyp barmak gadagan edilen kärhanalaryň sanawyna goşuldy.
Birleşen Ştatlaryň Söwda departamenti hem Russiýada çuň suwda ýa-da Arktikadaky burawlaýyş işleri üçin niýetlenen täze tehnologiýalaryň eksport lisenziýasyna, ýagny ygtyýarnamasyna çäklendirmeleri güýje girizjekdigini yglan etdi.
Ýewropa Bileleşigi 29-njy iýulda, sanksiýa girizilen 87 adamyň we 20 edaranyň sanawyna ýene-de sekiz adamyň we üç edaranyň adyny goşýandygyny yglan edipdi. Sanawa ady goşulan şol adamlaryň arasynda Russiýanyň prezidenti Wladimir Putiniň dört sany ýakyn biznes ýaranlary hem bar.
Ýewropa Bileleşigi hem Russiýanyň döwlet eýeçiligindäki banklarynyň Ýewropanyň kapital bazarlaryna girmegini we iki hili ulanylýan harytlaryň we tehnologiýalaryň, şol sanda nebit pudagynyň eksportyny çäklendirmek üçin Moskwanyň garşysyna ýarag embargosyny girizmek kararyny kabul etdi.


text:
BMG-niň Baş sekretary Ban Ki-Mun 20 aýlap dowam edýän konfliktiň Siriýany regionyň söweş meýdanyna öwürmeginden howatyrlanýandygyny aýtdy.
Ban Ki-Mun bu barada hepdäniň sişenbe güni Kairde Arap Ligasynyň Baş sekretary Nabil Elaraby bilen geçiren duşuşygynyň yzýany aýtdy. Ol ýaragly konfliktiň güýçlenmegine we ynsan hukuklarynyň depelenmegi bilen bagly aýylganç ýagdaýyň dowam edýänligine aladalanmalaryň artýandygyny nygtady.
Bosgunlar meselesi
Şeýle-de Ban Ki-Mun Siriýada gumanitar ýagdaýyň agyrlaşýandygyny, öz öýlerini terk edýän we daşary ýurtlarda gaçybatalga gözleýän bosgunlaryň sanynyň barha köpelýändigini belledi. Ban Ki-Mun Siriýa bilen goňşy döwletlere bosgunlara başpena we goldaw bermek üçin minnetdarlyk bildirdi.
BMG-niň Baş sekretary Siriýa halkara ynsanperwer kömegini artdyrmaga hem çagyrdy.
Häzirki wagtda 400 müňden gowrak siriýaly bosgun hasaba alyndy. Olaryň köpüsi Siriýa bilen goňşy Türkiýede, Iordaniýada we Liwanda ýerleşýär.
Syýasy ýagdaý
Şol bir wagtyň özünde-de, Britaniýa Siriýada täze döredilen “Milli koalisiýa” atly oppozision topary resmi derejede ykrar eden ýene bir döwlet boldy.
Londonda parlamentde eden çykyşynda Britaniýanyň daşary işler ministri William Heýg britan hökümetiniň Siriýanyň milli koalisiýasyny “halkyň ýeketäk kanuny wekili hökmünde” ykrar etmek kararyna gelendigini yglan etdi.
Ankarada Türkiýäniň daşary işler ministri Ahmet Dawutoglu Türkiýäniň Siriýadan gelýän potensial howplara garşy durmak üçin NATO-dan ýer-howa kysymly “Patriot” raketalary soramaga taýýardygyny aýtdy we bu ugurdan alynyp barylýan gepleşikleriň jemleýji tapgyra ýetendigini habar berdi.
NATO-nyň Baş sekretary Anders Fog Rasmusseniň hepdäniň duşenbe güni aýtmagyna görä, NATO Türkiýäniň ýüzlenmesine gaýragoýulmasyz ýagdaýda garar.
Hepdäniň sişenbe güni Damaskda Informasiýa ministriligine minometdan urlan zarbalar weýrançylyga sebäp boldy, adam pidalary barada habar berilmedi.


text:
Fransiýanyň prezidenti Fransua Hollande Fransiýanyň 8-nji sentýabrdan başlap Siriýanyň howa giňişliginde gözegçilik uçuşlaryny amala aşyrjakdygyny we bu ýerde “Yslam döwleti” toparynyň pozisiýalaryna howa zarbalaryny amala aşyrmagy göz öňünde tutýandygyny aýtdy.
Hollande Siriýadan ençeme ýurda, şol sanda Fransiýa garşy terrorçy hüjümleriň planlaşdyrylandygyny aýtdy.
Şeýle-de Hollande gözegçilik uçuşlarynyň Fransiýa “YD” ekstremist toparyna garşy “howa zarbalaryny planlaşdyrmaga” mümkinçilik berýändigini aýtdy.
2014-nji ýylyň sentýabr aýynda Fransiýa ABŞ-nyň “YD” toparyna garşy Yrakdaky howa zarbalaryna goşulypdy. Bu kampaniýa “YD” toparynyň Yrakda we Siriýada uly giňişlikleri basyp almagynyň yzýany başlanypdy.


text:
Germaniýa “Yslam döwletiniň” söweşijilerine garşy göreşmegine ýardam bermek üçin Yrakdaky kürtlere ýaraglary ugratmaga taýýardygyny aýtdy.
Ýewropanyň birnäçe ýurdy Yraga ýarag ugratjakdygyny mälim edensoň, Germaniýanyň daşary işler ministri Frank-Walter Ştaýnmaýer (Frank-Walter Steinmeier) özüniň 20-nji awgustda geçiren metbugat ýygnagynda Germaniýa hem “şular ýaly hereketi etmäge taýýar” diýdi.
Goranmak ministri Ursula fon der Leýen (Ursula von der Leyen) Germaniýa ýaraglaryň nähili görnüşini Yraga ugradyp boljakdygyny derňeýär we bu barada bir hepdäniň dowamynda netijä gelner diýdi.
Yrakdaky kürtler eýýäm ýurduň demirgazyk bölegindäki aglaba territoriýany eýelän “Yslam döwletiniň” söweşijilerinden baş alyp çykmakda ejir çekýärler.
Geçen hepde Ýewropa Bileleşigi Yrakdaky kürtleri ýarag we harby serişdeler bilen üpjün etmegi üçin Ýewropa Bileleşigine agza her bir ýurda ygtyýar berdi.


text:
Bişkekde Gyrgyzystanyň prezidenti Roza Otunbaýewa bilen ABŞ-nyň Döwlet sekretarynyň orunbasary Jeýms Steýnbergiň arasynda gepleşlikler boldy.
Gyrgyzystanyň günortasyna halkara polisiýa missiýasyny ugratmak meselesine garaldy. ÝHHG ýurtlarynyň daşary işler ministrleriniň Gazagystanda bolan resmi däl duşuşygynda şeýle pikir öňe sürlüpdi.
Steýnberg şeýle-de ýüzlerçe adamyň ölümine sebäp bolan iýun aýyndaky etnigara çyknyşyklaryň derňewine halkara wekilleriniň gatnaşmagyna tarapdar bolup çykyş etdi.
"Birinjiden, umumy pikire görä, nämeleriň bolandygyny, oňa kimleriň jogapkärdigini anyklamaly. Zorluklaryň möwç almagyna ençeme faktor sebäp bolandyr diýip, pikir edýärin. Iň esasy zat - dowamly derňewler geçirmeli, şolaryň netijesinde faktorlary anyklaýan maglumatlar alynmaly. Gyrgyz hökümetiniň komissiýa döredendigini bilýärin, olam öz roluny oýnamak üçin halkara jemgyýetçiligine ýüz tutdy. Men muny örän möhüm hasap edýärin" diýip, ABŞ-nyň Döwlet sekretarynyň orunbasary aýtdy.


text:
Ukrainanyň premýer-ministri Mykola Azarow wezipesinden çekildi. Azarow öz kararyny “konflikti parahatçylykly çözmek boýunça syýasy barlyşyk üçin goşmaça mümkinçilik döretmek maksady bilen düşündirdi.
Oppozision lider Witali Kliçko Azarowyň wezipesinden çekilmeginiň “ýeňişe tarap diňe bir ädimdigini” aýtdy. Kliçko Ukrainada şu günki gün dowam edýän ýagdaýlary “ukypsyz” syýasatyň netijesi, diýip atlandyrdy.
Prezident Wiktor Ýanukowiç dynç günlerde premýer-ministr wezipesini Arseniý Ýatsenýuka hödürläpdi. Emma Ýatsenýuk bu teklipden ýüz öwürdi.
Sişenbe günki parlament maslahatynyň öňüsyrasynda Ýanukowiç oppozisiýanyň üç lideri, şol sanda Ýatsenýuk bilen duşuşyk geçirdi. Ýanukowiç eger protestçiler köçelerden çekilse hökümete garşy çykyşlaryň dowamynda tussag edilenleri boşatmagy wada berdi.


text:
Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin goşa raýatlygy gizlemek üçin jogapkärçilik hakynda kanuna gol çekdi.
“Orsýet Federasiýasynyň raýatlygy hakynda” kanuna üýtgetmeleri girizmek barada gol çekilen täze kanun Orsýetiň raýatlarynyň başga döwletiň raýatlygy barada maglumaty ýaşyrmagy üçin jenaýat jogapkärçiligini we jerimeleri göz öňünde tutýar.
Orsýetiň kanunlary barada resmi informasion websaýtynda çap bolan kanuna görä, başga döwletiň raýatlygyny ýa-da ýaşamak hukugyny alan Orsýetiň raýaty iki aýyň dowamynda Orsýetiň Federal migrasion gullugyny ýazmaça görnüşde habarly etmese jogapkärçilik çäresi hökmünde 200 000 rubl möçberde jerime tölemeli bolar ýa-da 400 sagada çenli mejbury işlere çekiler.
Kanunyň taslamasy 23-nji maýda Döwlet Dumasynda we 28-nji maýda Federasiýa Geňeşinde kabul edildi.
"Bu kanun diňe Orsýetiň territoriýasynda işleýär", diýip Orsýetiň Türkmenistandaky ilçihanasynda Azatlyk Radiosyna aýtdylar.
Orsýetiň DIM-niň 2013-nji ýylyň tomusynda yglan eden resmi sanlaryna görä, Orsýetiň raýatlygyna eýe bolan türkmenistanlylaryň sany 134 212 adam, olardan 44 460 adam Türkmenistanda Orsýetiň konsulhanasynda hasapda duran goşa raýatlyga eýe adamlar.


text:
Türkmenistanyň Merkezi bankynyň başlygy 8-12-nji noýabr aralygynda Şweýsariýa Konfederasiýasynyň Bern we Sýurih şäherlerine sapar edýär. Türkmen metbugaty bu saparyň maksadynyň Şweýsariýanyň Milli banky bilen aradaky gatnaşyklary mundan beýläk-de ösdürmekden we giňeltmekden ybaratdygyny habar berýär.
Türkmenistanyň Merkezi bankynyň başlygy Tuwakmämmet Japarowyň Şweýsariýa edýän sapary barada türkmen metbugatynda, umumy maglumatdan başga, hiç bir takyk informasiýa berilmedi. Türkmen resmisiniň bu sapary boýunça Şweýsariýanyň Milli bankynyň metbugat-wekili Walter Meýeriň Azatlyk Radiosynyň Türkmen gullugyna ugradan beýanatynda bolsa şeýle diýilýär:
— 2008-nji ýylda Türkmenistan özüniň pul birliginiň umumy alyş-çalyş derejesini girizenden soň, häzir ol öz ykdysady pudagyny özgertmek üçin mundan beýläk-de ykdysady reformalary geçirmegi planlaşdyrýar. Bu reformalar Halkara pul gaznasy we Bütindünýä banky tarapyndan goldanylýar. Şonuň çäginde-de türkmen delegasiýasy Şweýsariýanyň maliýe sistemasyny, şeýle-de ykdysady sektoryny dolandyrmagyň öňdebaryjy tärlerini öwrenmek üçin sapar edýär.
Iki aý mundan öň Şweýsariýa Konfederasiýasynyň wise-prezidenti we maliýe ministri Ewelin Widmer-Şlumpf Türkmenistanda saparda bolup, prezident Gurbanguly Berdimuhamedow bilen hem gepleşik geçiripdi. Şonda taraplaryň “hökümetara hyzmatdaşlygyň dürli ugurlary, şol sanda energetika, maliýe, sermaýa we turizm ýaly ugurlar boýunça bilelikde işleşmek mümknçilikleri” barada maslahat geçirendigini resmi metbugat habar beripdi.
Türkmenistanyň Merkezi bankynyň öňki başlygy Hudaýberdi Orazowyň aýtmagyna görä, ilkibaşlarda-da Türkmenistanyň Şweýsariýa bilen maliýe pudagynda gowy hyzmatdaşlygy ýola goýlupdyr. Emma, Orazowyň bellemegine görä, ýurduň ozalky lideri Saparmyrat Nyýazow zerarly bu başlangyçlaryň ömri uzak bolmandyr.
Ýakynda Türkmenistanda “Türkmenistanyň bank sistemasyny özgertmegiň 2011-2030-njy ýyllar üçin döwlet programmasy” kabul edildi. Bu programma bank ulgamynyň ösüşiniň strategiki ugurlaryny kesgitläp, ýurduň bank sistmasynyň halkara maliýe ulgamlaryna goşulmagyny sazlamaly. Emma, Orazowyň pikiriçe, Berdimuhamedowyň häkimiýete geçmegi bilen maliýe pudagynda belli bir öňegidişlikler bolan hem bolsa, häzir olaryň depgini gowşapdyr.
Şweýsariýanyň Milli bankynyň resmi websaýtynda ýerleşdirilen maglumata laýyklykda, birnäçe ýyl ozal bankyň ekspertleri Türkmenistanyň Merkezi bankyna ýurtda manadyň täze görnüşini dolanyşyga girizmek boýunça konsultasiýalary-da beripdirler. Şonuň dowamynda pul birliginiň hili we durnuklylygy, şeýle-de dolanyşykdaky bolan ozalky manat bilen täze pul birliginiň alyş-çalyş derejesi boýunça-da maslahat berlipdir.
Şweýsariýanyň Milli banky, ýagny Şweýsariýanyň Merkezi bankynyň düýbi 1907-nji ýylda esaslandyrylyp, häzir bankyň iki baş edarasynyň biri – Bernde, beýlekisi-de Sýurihde ýerleşýär.


text:
Adam hukuklaryny goraýjy Human Rights Watch guramasy Ýaponiýanyň premýer-ministri Sindzo Abeni Merkezi Aziýa saparynyň dowamynda “regionda adam hukuklarynyň töwekgelçilikli ýagdaýy barada aladalanma bildirmäge” çagyrdy.
Guramanyň Abeniň 22-nji oktýabrda başlanýan saparynyň öňüsyrasynda ýaýradan beýannamasynda bu meseläniň her ýurduň hökümeti bilen gepleşiklerde gozgalmagyna çagyryş edilýär.
HRW Merkezi Aziýa ýurtlarynda adamlaryň syýasy sebäplerden yzarlanmagy, adam hukuklaryny goraýjy we graždan aktiwistleriň tussag edilmegi, hökümete degişli bolmadyk guramalary we söz azatlygyny sem etmek boýunça basyşlaryň güýçlenmegi bilen bagly problemalara ünsi çekýär.
50 sany ýapon şirketi bilen Merkezi Aziýa bir hepdelik sapara başlaýan Sindzo Abe Ýaponiýanyň Türkmenistana, Täjigistana we Gyrgyzystana sapar edýän ilkinji premýer-ministridir.


text:
Owganystanyň Takhar welaýatynyň ýaşaýjysy we häzirki döwürde Eýranda tussaglykda saklanylýan 16 ýaşyndaky Jandarşa Nabizade ölüm jezasyna garaşýan onlarça owganlylardan biridir.
Nabizade Azatlyk Radiosyna telefon arkaly beren interwýusynda Eýranyň Ýezd şäherinde ýerleşýän türmä nähili basylanlygy barada şeýle maglumat berdi: “Men 200-300 gram neşe bilen tutulyp, ölüm jezasyna höküm edildim. Meniň ýaşym kiçi bolanlygy üçin men ikinji derejeli adam öldürmekde aýyplandym, biz garaşýarys. Owgan tussaglary üçin türmede şertler gaty agyr”.
Ol Owganystan bilen Eýranyň serhedinde neşe bilen tutulandan soň, beýleki ençeme Owganlylar ýaly, ölüm jezasyna höküm edildi. Olaryň sany näçe diýlen soraga ýaňy-ýakyna çenli jogap ýokdy, emma ýakynda Eýrana sapar eden Owgan kanun çykaryjylary Owganystanyň müňlerçe raýatynyň türmede saklanýanlygyny we olaryň ýarpysyndan köpräginiň ölüm jezasyna höküm edilenligini aýtdylar.
Bu baradaky maglumat Eýran resmileri tarapyndan ret edilse-de, bu habar Owganystanda uly rahatsyzlyk döretdi. Sebäbi Owganystanyň wekiller öýüniň iki palatasynda-da bu mesele boýunça diskussiýalar geçirilip, şol bendileriň Owganystana tabşyrylmagy barada gürrüň edildi.
Owganystanyň ykdysady ýagdaýlary zerarly bu ýurduň müňlerçe raýaty gazanç etmek üçin Eýrana gitmäge mejbur bolýarlar. Owganlylaryň resmi taýdan dokumentleşdirilen sany Eýranda häzir bir million töweregi bolup, ýarym million çemesi owganystanlynyň hem bul ýurtda bikanun esaslarda ýaşaýanlygy aýdylýar.
Olaryň köprägi agyr şertlerde zähmet çekip, käbirleri-de neşe söwdasy bilen meşgullanýarlar. Owganystandan Eýranyň üsti bilen geçirilýän neşe Ýewropanyň bazarlaryna alnyp gidilýär.
Eýranyň özünde-de 3 million töweregi neşekeşiň bardygy aýdylýar. Eýran öz territoriýasynda neşä garşy berk göreş alyp barýar. Şunlukda şol ýurtda 30 gramdan köp neşe maddasy bilen tutulan adamyň ölüm jezasyna höküm edilýänligi aýdylýar.
Bu diňe içi boş haýbat däl. Sebäbi Eýran adamlary ölüm jezasyna höküm edýänleriň hatarynda dünýäde ýakasyny tanadan ýurtlardan biridir.
Owgan parlamentinde geçen hepde geçirilen çekişmelerde Eýranda ýaşaýan Owgan bosgunlarynyň ýagdaýynyň gowulandyrylmagy we şol ýurduň türmelerindäki owgan raýatlarynyň ýurda getirilmegi barada gürrüň edildi.
“Owganlar hakda alada edilmeli”
Owganystanyň parlamentiniň aşaky öýüniň başlygynyň birinji orunbasary Abdul Settar Khwasi Eýrana sapar eden bu delegasiýanyň ýolbaşçysydyr. Ol yzyna dolanandan soň eden çykyşynda Eýranda ölüm jezasy bilen ýüzbe-ýüz duran owganlar hakda alada edilmelidigini aýdýar.
Khwasiniň aýtmagyna görä, tutuş Eýranda 5630 töweregi Owganystanly türmelerde saklanylýar we olardan 3000 töweregi dürli jenaýatlar boýunça ölüm jezasyna höküm edilen adamlardyr. “Adalat, Daşary işler ministrligine, ýokary sud we içeri işler ministrligine bu barada owgan parlamentine has dolurak maglumat bermeklik tabşyryldy”.
Owganystanyň wekiller öýüniň ýokarky palatasynyň şikaýatlar boýunça komissiýasynyň ýolbaşçysy Dr.Zalmaý Azatlyk Radiosynyň Owgan gullugyna beren interwýusynda Owganystanyň kanun çykaryjylarynyň bu meseläniň Eýranyň prezidentiniň ünsüne-de ýetirenligini aýtdy.
Owgan resmisi prezident Ahmedinejadyň bendiler, şeýle-de Eýranda ýaşaýan owgan bosgunlary baradaky mesele boýunça Owganystana ýardam etmäge synanyşjakdygyna wada berenligini aýtdy. Emma Eýranyň türmeler boýunça guramasynyň metbugat wekili Mahmoud Zyaeefard bolsa Eýranyň türmelerindäki Owganystanly bendileriň sany barada berlen maglumatyň dogry däldigini belledi.
“Studentler habar agentligine” 17-nji martda beren maglumatynda Eýran wezipelisi Zyaeefard owgan resmilerine şeýle maglumatyň berlenligi barada özünde hiç hili faktyň ýokdugyny mälim etdi: “Eýrandaky türmelere biz kontrollyk edýäris, diýmek, şeýle maglumatlary ýaýratmak Owganlylaryň däl-de, biziň jogapkärçiligimizde”.


text:
Russiýanyň rok sazandasy Andreý Makarewiçiň Sank-Peterburg şäherindäki konserti goýbolsun edildi. Bu waka Makarewiç Ukrainadaky konflikt bilen baglanyşykly Moskwany köpçülikde tankyt edensoň bolup geçdi.
Makarewiçiň aýdym-sazyň jaz ugry boýunça sungat işgäri Ildar Kazakow bilen birlikde 28-nji sentýabrda Russiýanyň ikinji iň uly şäherindäki “Jagger klubda” konsert bermegi planlaşdyrylýardy.
Gürrüňi gidýän klubyň resmileri özleriniň 22-nji sentýabrda beren maglumatynda “sazandanyň dabara gatnaşyp bilmejekdigi sebäpli” konsertiň goýbolsun edilýändigini mälim etdiler. Emma olar haýsy sazandanyň gatnaşyp bilmejekdigi barada takyk maglumat bermediler.
Soňky günlerde “Maşina Wremeni”, ýagny “Wagt maşyny” atly toparyň esasy aýdymçysy Makarewiçiň Russiýanyň birnäçe şäherindäki konsertleri goýbolsun edildi.


text:
17-nji dekabrda Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin sorag-jogap görnüşindäki 11-nji ýyllyk metbugat ýygnagyny geçirýär. Bu ýygnagyň esasy temalarynyň Siriýadaky uruş we Ankara bilen Moskwanyň arasyndaky dartgynlylyklar bolmagyna garaşylýar.
“TASS” habar agentligi ýygnaga gatnaşmak üçin 1390 žurnaliste, şol sanda Kseniýa Sobçaga akreditasiýa berlendigini habar berýär. Sobçak geçen ýyldaky ýygnakda Putin bilen jedelleşipdi.
Orsýetiň prezidenti bilen interwýu geçirmegi haýyş edip, ençeme teklipler gelip gowşandan soň, 2001-nji ýylda Putin metbugat bilen sorag-jogap görnüşindäki uzyn ýygnagy geçirmek däbini dikeltdi diýip, onuň metbugat wekili aýtdy.
Bu metbugat ýygnagy adatça Moskwanyň wagty bilen günortan wagty başlap, birnäçe sagat dowam edýär. Onda habarçylar özleriniň islän soragyny berip bilýärler.


text:
Ukrainanyň we Baltiýa döwletleriniň liderleri Baltik deňziniň düýbünden Orsýetden Germaniýa tarap “Demirgazyk akym” gaz geçirijisiniň planlaşdyrylan ikinji tapgyryna garşy çykdylar.
Bu proýektiň öz gaz geçiriji sistemasyndan girdeji alýan Ukrainanyň ýylda iki milliard dollar zyýan çekjekdigini aňladýar, diýip Ukrainanyň premýer-ministri Arseniý Ýatsenýuk 5-nji noýabrda Rigada geçirilen Baltiýa döwletleriniň liderleriniň sammitinde aýtdy.
Polşa we Slowakia ýylda gaz tranzitinden alýan girdejilerinden 300 we 800 million amerikan dollary möçberde ýitgi çekerler, bu Ýewropa Bileleşigini hakyky energiýa garaşsyzlygyndan mahrum eder, diýip Ýansenýuk belledi.
Geçen ýyldan bäri orsýetçi separatistler bilen söweşýän ukrainanyň hökümetiniň baştutany Arseniý Ýatsenýuk Ýewropa Bileleşigini meseläni “çynlakaý” öwrenmäge çagyrdy.


text:
Täze ýylyň alty aýy üçin mugt benzin almaga banklara talon almaga baran käbir sürüjiler lapykeç halda yzlaryna dolanmaly boldular.
Täze çykarylan karara laýyklykda, mugt benzin üçin talon almaga diňe sürüjilik şahadatnamasy bar bolan awtoulag eýeleri degişli edildi.
Şeýle karara gelinmäge esas bolan sebäpler maşyn söwdagärleridir. Daşary ýurtlardan sürlen köne awtoulaglary ýurduň çägine getirýän telekeçiler awtoulaglary ýerleýänçäler, olary tanyş-bilişleriniň, dogan-garyndaşlarynyň atlaryna resmileşdirýärler hem-de alty aý üçin her awtoulaga degişli bolan döwlet tarapyndan berilýän 720 litr benzini jübüsine urýarlar.
Şeýle telekeçileriň öýlerinde awtoulaglaryň 50-den 300-e golaýy hem bolýar. Maşynlaryň köpüsi bolsa olaryň gapylarynda bir ýyla golaý sürülmän ýatýar. Netijede bolsa, awtoulag söwdasyny edýänler her maşyndan täze pulda 500 manada (180 amerikan dolary töweregi) golaý bähbidi görýärler.
Awtoulag söwdasyny edýän telekeçileriň bu mekir hereketleriniň garşysyna tapylan çäre sada raýatlara-da öz zelelini ýetirdi. Sebäbi käbir raýatlaryň awtoulaglary aýalynyň, ejesiniň ýa-da kakasynyň adyna resmileşdirilendi. Resmileşdirilen adamlaryň köpüsinde bolsa, sürüjilik şahadatnamasy ýok.
Şu sebäpden, sada raýatlar, indi gyssagly ýagdaýda awtoulaglary öz atlaryna resmileşdirmäge girişip ugradylar. Bir awtoulagy ol atdan başga bir ada geçirmek üçin awtoulag sürüjileri täze pulda 300 manat tölemeli bolarlar.
Ýerli habarçynyň maglumatlary esasynda taýýarlandy.


text:
BMG gündogar Ukrainada ok atyşygy bes etmek barada 5-nji sentýabrda ylalaşyga gelnenden soňky döwürde söweşler zerarly günde ortaça 13 çemesi adamyň wepat bolýandygyny aýdýar.
BMG-niň Adam hukuklary boýunça baş komissary Zeid Ra'ad Al Hussein bu sanlary 20-nji noýabrda köpçülige ýetirdi.
Pidalaryň sany
BMG-niň Adam hukuklary boýunça agentligi konfliktde aprel aýyndan bäri azyndan 4 317 adamyň öldürilendigini we 9 921 adamyň ýaralanandygyny aýdýar. Konflikt Orsýetiň we Günbataryň arasyndaky gatnaşyklary hem Sowuk urşuň derejesine çenli gowşatdy.
BMG-niň maglumatyna görä, 5-nji we 18-nji noýabryň aralygynda 957 adamyň wepat bolandygy hasaba alnypdyr. Bu san ok atyşygy bes etmek barada Minskde gelnen ylalaşygyň gündelik bozulýandygyny görkezýär we pitneçileriň elindäki Donetsk şäheriniň aeroportunyň daşyndaky we hökümetiň gözegçiligindäki Azow deňzinde ýerleşýän Mariupol şäherindäki söweşlere degişlidir.
Bosgunlaryň sany
Ukrainanyň içinde öz öýlerini terk edenler diýlip hasaba alnan adamlaryň sany sentýabryň ortalaryndan 19-njy noýabra çenli 275 489 adamdan 466 829 adama çenli artdy diýip, BMG-niň Adam hukuklary boýunça agentligi aýdýar.
Orsýetiň, Ukrainanyň, şeýle-de Donetsk we Lugansk regionlarynyň uly böleklerini eýelän gozgalaňçylaryň wekilleriniň gatnaşmagynda baglaşylan ok atyşygy bes etmek baradaky ylalaşyk konflikti bes etmek maksady bolan ädimleri hem göz öňünde tutýar.
Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň baş resmisiniň aýtmagyna görä, gündogar Ukrainada parahatçylyk prosesiniň geljegi “garaňky” bolsa-da, Minsk ylalaşygyna başga hiç hili alternatiwa ýok.
“Nähili-de bolsa, kemçilikler bolup biler, olaryň üstüni ýetirmeli hem bolar, Minsk dokumentleri gündogar Ukrainada parahatçylyk ýoluna tarap gapydyr we şonuň üçin bu dowam etdiriler” diýip, sweýsariýaly diplomat Heidi Tagliawini Wenada ÝHHG-niň 57 agzasynyň gatnaşmagynda geçirilen duşuşykda aýtdy.
Tagliawini ÝHHG-niň Üç taraplaýyn gepleşikler toparyna girýär, bu topar Ukrainanyň we Orsýetiň baş wekillerini hem öz içine alýar.
Tagliawini NATO-nyň, ÝHHG-niň synçylarynyň we žurnalistleriň konflikt zonasynda harby güýjüň artdyrylmagy barada berýän täze hasabatlaryna salgylanyp, “gelejek henizem garaňky” diýip belledi we munuň ýene-de güýçlenmeginiň regionyň özi we onuň daşy üçin ençeme netijeleri döredip biljekdigini aýtdy.
Halkara tagallalary
Ol ýagdaýyň 15-16-njy noýabrda “Uly 20-lik” guramasynyň Awstraliýada geçirilen sammitinden bäri düzelmändigini aýtdy. Sammitde Günbataryň liderleri Orsýetiň prezidenti Wladimir Putine NATO-nyň Orsýetiň separatistlere harby ýardamy diýip atlandyrýan meselesi boýunça basyş etdiler.
Orsýet öz gatnaşygyny inkär edýär we soňky günlerde Ukrainanyň hökümetiniň we 2-nji noýabrda saýlaw geçirip, regionda gözegçiligini pugtalandyran separatistleriň arasynda göni gepleşikleri geçirmäge ündeýär. Bu saýlawlary Kiýew, ABŞ we ÝB bikanun diýip yglan etdiler.
Ukrainanyň premýer-ministri Arseniý Ýatsenýuk Orsýetiň çagyryşlaryny 19-njy noýabrda gönüden-göni ret etdi we öz hökümetiniň Moskwanyň “hakyna tutan” adamlary bilen gepleşmejegini aýdyp, Orsýeti “terrorçylary” kanunlaşdyrmak” maksady bilen “oýün oýnamakda” aýyplady.
ABŞ-nyň wise-prezidenti Josef Baýden (Joseph Biden) 20-nji noýabrda Kiýewe öz iki günlük saparyna başlaýar.


text:
Penşenbe güni belarusly aktiwistler şu hepdäniň çarşenbe güni ýurduň häkimiýetleriniň 400 töweregi protestçini tussag edendiklerini habar berdiler.
Belarusdaky «Wesna» atly ynsan hukuklaryny goraýjy topar şol gün geçirilen protest ýörişlerinde diňe Minski şäheriniň özünde azyndan 180 adamyň, beýleki regionlarda-da azyndan 220 adamyň tussag edilendigini aýdýar.
Munuň özi şu aýyň dowamynda Belarusda aktiwistleriň internet arkaly ýola goýlan çagyryşlar arkaly jemlenip geçiren altynjy protest çykyşydyr.


text:
77 adamy öldürendigini boýun alýan norwegiýaly Anders Breýwikiň aklawçylary onuň psihiki taýdan sagat adam hökmünde kabul edilmelidigini aýdyp, çykyş etdiler.
Breýwikiň özi geçen ýylyň iýulynda Oslo şäherindäki partlamada we şäheriň golaýyndaky adada 77 adamy öldürendigini boýun alýar.
Hepdäniň penşenbe güni geçirilen sud diňlenişiginde prokuratura işgärleri Anders Breýwikiň psihiki taýdan näsagdygyny aýdyp, oňa ruhy hassahanada bejergi berilmelidigini öňe sürdüler.
Emma Breýwikiň aklawçylary onuň ganhorluk duýgusy bilen däl-de, eýsem aşa syýasy garaýyş esasynda hereket edendigini aýdyp, onuň psihiki taýdan sagdyn adam hökmünde kabul edilmegine aýak direýärler. Indi bu mesele boýunça suduň gutarnykly karar çykarmagyna garaşylýar.


text:
Penşenbe güni Britaniýanyň organlary geçen şenbe güni Londondaky öýünden öli tapylan orsýetli biznesmen Boris Berezowskiniň ölümi boýunça resmi derňewiň ýola goýlandygyny mälim etdiler.
Polisiýa Berezowskiniň ölüminiň sebäbiniň düýpli derňelmegi üçin has köp wagtyň talap edilýändigini we munuň üçin suduň kararynyň zerurdygyny aýdýar.
Deslapky geçirilen derňewler Boris Berezowskiniň bedenininde onuň asylyp öldürilmegine laýyk gelýän alamatlary ýüze çykardy. Ýöne ekspertler onuň ölüminiň sebäbini doly anyklamak boýunça barlaglar üçin ýene birnäçe hepdäniň zerur bolmagynyň mümkindigini aýdýarlar.
Boris Berezowskiý 2000-nji ýylda özüne garşy bildirilen jenaýat aýyplamalarynyň yzy bilen, Orsýeti terk edip, Britaniýadan syýasy gaçybatalga alypdy.


text:
Ýakynda Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň gatnaşmagynda Aşgabatda “Sud prosessleriniň amala aşyrylyşynda halkara standartlary” ady bilen ýörite seminar geçirildi.
Eýse, şeýle seminary geçirmek Nyýazow döwründe mümkinmidi? Bu, aýdylyşy ýaly, diňe “göz üçin” geçirilýän dabara däl ahyry.
Seminara gatnaşanlaryň derejesi-de, eýýäm göz öňünde tutulýan işleriň möhümliginden habar berýär. Oňa gatnaşanlaryň ýokary derejeli wezipeli adamlar bolmagy şeýle duşuşykdan köp zada garaşylýandygyny çaklamaga esas berýär.
Aýratyn-da, bu seminarda maslahat edilen temalary we onda taýýarlanylan dokumentleri hasaba alsak, bu has belli bolýar. Bu kontekstde – Türkmenistanda ýakyn geljekde halkara standartlarynyň adam hukuklary boýunça umumy meselelerde we jenaýat sudunyň anyk ugurlary boýunça ulanylmagy nä derejede hakykata golaý diýen sorag guraksy bir sowal däldir. Çünki Mejlis mundan 13 ýyl owal graždan we syýasy hukuklar barada halkara pakty makullapdy.
Soňky orunlardady…
Eýse, bu paktyň esasy düzgünlerini Nyýazow režiminiň haýsy-da bir görnüşde durmuşa geçirendigini tassyklamak mümkinmi? Sebäbi adam hukuklary we sud işlerini kanuna görä gurnamakda Türkmenistan köp ýyllaň dowamynda dünýäde soňky orunlary eýeläp geldi.
Aşgabatda geçirilen bu seminar oňa gatnaşanlar paýtagty terk eden badyna unudylmazmy? Çünki türkmen ýolbaşçylarynyň adam hukuklary bilen bagly gol goýan halkara pakty hut şeýle ýagdaýda unudylypdy. Haçanda Türkmenistanda sudlaryň nä derejede adyllygy analiz edilip başlnanada, Nyýazow döwründe çykarylan ähli hökümleriň ykbaly baradaky sowal ör-boýuna galýar.
Eýse, olara türkmen prezidentiniň inisiatiwasy boýunça täzeden garalarmy? Ol häzir ähli adyl sudy halkara normalara we ölçeglere laýyk getirmäge çagyrýar. Onda Nyýazow döwründe geçirilen ýapyk sud prosesleri indi halkara normalary esasynda täzeden analiz edilermi? Şol prosesler Nyýazowyň öz garşydaşlaryndan öç almagy bilen baglanşyklydy we syýasy äheňlidi.
Konstitusiýanyň redaksiýasy gürrüň edildi
Aşgabatda geçen seminarda Konstitusiýanyň, ýagny ýurduň Baş kanunynyň täze redaksiýasy barada hem ýene-de bir gezek gürrüň edildi. Geçen ýylyň sentýabrynda kabul edilen Baş kanunda häkimiýeti kanun çykaryjy, ýerine ýetiriji we sud organlaryna bölmek göz öňünde tutulýar.
Şeyle-de Baş kanunda sudlaryň garaşsyzlygy we kanunlaryň hemmelere deňdigi yglan edildi. Eýse, bu ak kagyza owadanlap ýazylan, döwlet möhri basylan we gol goýlan, ýöne aslynda hiç kime gerekmejek zad-a däldir-dä? Ýogsa-da, bu, hakykatdanam, häkimiýetiň ähli şahalarynyň eýerjek çynlakaý dokumentmi?
Elbetde, ýüzlerçe seminar, müňlerçe konferensiýalary-da geçirse bolar. Emma olar halkyň gündelik durmuşyna ornaşdyrylmasa, ýönekeý raýatlaryň ynamyny gazanyp bilmez. Adamlar şeýle zatlary öz durmuşynda duýmaly. Oňyn täzelikleriň jemgyýetçilik durmuşynda peýda bolmagy hakyky özgerişligiň köpçülikleýin baýramyna öwrülerdi.
Aleksandr Narodetski post-Sowet döwletleri boýunça Britaniýaly bilermen. Şu kommentariýada öňe sürülen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Britaniýanyň premýer-ministri Deýwid Kameron anna güni parlamente Alžirdäki zamun krizisiniň entek sowulmandygyny, ýagdaýyň howplulygyna galýandygyny aýtdy.
Kameron alžir goşunlarynyň terroristleri henizem yzarlaýandygyny, Liwiýanyň serhedine golaý Amenas gaz kärhanasynyň bir böleginde bolsa, zamun alnanlaryň gözleginiň dowam edýändigini aýtdy.
Ol boşadylman galan zamunlaryň arasynda angliýaly, alžirli adamlardan başga-da azyndan ýedi ýurduň raýatynyň bardygyny habar berdi.
Premýer-ministr alžir hökümetiniň halas edip operasiýasy barada öňünden habar bermezliginden lapykeç bolandygyny hem sözüne goşdy.
Alžiriň hökümet habar gullugy azyndan on ýurduň raýatynyň zamunlykda saklanýandygyny tassyk etdi.
Şeýle-de bu habar gullugy şu wagta çenli azyndan 18 terrorçynyň öldürilendigini aýdýar.


text:
Düýn Bakyýewiň tarapdarlary Jelalabatda häkimligiň jaýyny eýelediler. Şuňa meňzeş iş düýn wagtlaýynça Batkan we Oş welaýatlarynda-da boldy.
Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosynyň habarçysy Rysbaý Abdraimow ýaralananlaryň şu wagt Jelalabadyň keselhanasyndadygyny aýdýar.
“Şu gün ir sagat 10-larda Bakyýewiň tarapdarlary ýerli hökümetiň jaýynyň öňünde demonstrasiýa başladylar. Bakyýewiň döwrüne degişli iki sany öňki häkim hem “Kanuny hökümet dikeldilip, Bakyýew dolanyp gelmeli” diýip, märekäniň öňünde çykyş etdiler. Edil şol mahal wagtlaýyn hökümetiň tarapdarlary-da bu ýere geldiler we netijede iki toparyň arasynda çaknyşyk başlandy. Olar ilki birek-birege daş zyňdylar. Soňam atyşyk sesi eşidildi” diýip, Abdraimow aýdýar.
Abdraimow iki toparyň şu gün öýleden soň hem Jelalabadyň merkezindedigini habar berip, Bakyýewiň tarapdarlaryndan müňe golaý adamyň häkimligiň öňünde, wagtlaýyn hökümetiň tarapdarlarynyň hem ondan takmynan 300 metr aňyrda üýşüp duranlygyny aýtdy: “Edil şu wagt Jelalabat olaryň hiç biriniň kontrollygynda däl. Şu juma güni öýleden soň, ýerli bazar ýapyklygyna galdy. Şäheriň merkezine ýakyn ýerlerdäki mekdepler we dükanlar hem şeýle”.Oş we Batkan
Bakyýewiň tarapdarlary Oş we Batkan welaýatlarynda hem düýn ýerli hökümet jaýlaryny gysga wagtlykça eýelediler. Bu ýerler häzir waglaýyn hökümetiň kontrollygynda. Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosynyň Gyrgyz gullugynyň habaryna görä, Oşda wagtlaýyn hökümetiň tarapdarlary zor bilen häkimlige girip, Bakyýewiň tarapdarlaryny ol ýerden çykarypdyrlar. Oşda häkimlik häzirki hökümet tarapyndan bellenen Sooronbaý Jeenbekowyň elinde. Düýn Bakyýewiň tarapdarlary ony hem öz edarasyndan gaçyp çykmaga mejbur edipdiler.
Oşdaky habarçymyz Janarbek Akaýewiň bildirmegine görä, şäher häzir asudalyk. Bu ýere kontrollyk edýän wagtlaýyn hökümet.
“Käbir dükanlar häzirem ýapyk. Ýöne mekdepler, uniwersitetler welin açyk. Şäherde gatnaw öňküsi ýaly işläp dur. Ähli zat adaty ýagdaýda. Wagtlaýyn hökümetiň tarapdarlary şindi-de häkimligiň öňünde durlar. Olar Bakyýewiň tarapdarlarynyň ýene hüjüm etmegi mümkin diýýärler” diýip, Akaýew aýdýar.
Ýurduň günorta regionlarynda Bakyýewiň tarapdary köp. Onuň özi öten aý turan gandöküşikli protestler netijesinde ýurtdan gaçyp gitdi. Wagtlaýyn hökümet beýleki ýurtlar tarapyndan resmi taýdan entek ykrar edilenok. Ýöne daşary ýurtlaryň ýokary derejeli resmileri we halkara guramalary wagtlaýyn hökümetiň işgärleri bilen aragatnaşyk saklaýarlar.


text:
Häkimiýetler Tehsasyň Houstan şäherinde 25-nji dekabrda metjitde turan ýangynyň sebäplerini derňeýärler.
Bu ýangynyň birden metjidiň birnäçe ýerinde turmagy şübheli görnüpdir. Houstandaky Yslam merkezinde anna namazyndan soň turan ýangynda hiç bir adam ýaralanmady, emma ol uly zyýan ýetirdi.
Alkogol, temmäki, atýan tüpeňler we partlaýjylar boýunça federal býuronyň ýörite agenti Nikol Stroň ýangynyň sebäpleriniň kesgitlärden entek biraz irdigini aýtdy.
Bu Birleşen Ştatlarda şu aý bolan metjit ýangynlarynyň ikinjisidir. Soňky döwürde parižde we Kaliforniýanyň San Bernardino şäherinde bolan hüjümlerden soň, Birleşen ştatlarda musulmanlara garşy meýil ýokarlandy.
Respublikan prezidentlige kandidatlaryň käbiri öz sözlerinde musulmanlara gaşy meýilleri ulandylar.


text:
Braziliýanyň futbol toparyny alyp barýan çarter ýolagçy uçary Kolumbiýada heläkçilige uçrady. Uçarda jemi 81 adam bardy.
Kolumbiýanyň resmileri uçar 28-nji noýabrda Medellin şäherinde ýere gaçan mahaly, 76 adamyň ölendigini aýdýarlar.
Uçarda Braziliýanyň “Chapecoense” futbol topary syýahat edýärdi. Bu topar 30-njy noýabrda Günorta Amerika kubogyny almak ugrundaky jemleýji futbol duşuşygynda oýnamagy planlaşdyrýardy.
Şeýle-de, uçarda trenerler we beýleki işgärler bilen birlikde žurnalistler hem bardy.
Uçar heläkçiliginde halas bolanlaryň azyndan üç sanysynyň futbolçydygy aýdylýar.
Bu heläkçiligiň bolmagyna nämäniň sebäp bolandygy barada henize çenli anyk maglumat berilmeýär. Ýöne wakanyň bolan mahaly, howa şertleriniň ýaramazdygy aýdylýar.