text:
Nebit we gaz önümleriniň islegleriniň günsaýyn ýokarlanmagyny göz öňüne tutanymyzda, Orsýet we Orta Aziýa ýurtlary geljekde Aziýa ýurtlaryna nebit eksport etmekde iň uly nebit-gaz satyjy ýurtlara öwrülýär.”1
Türkmenistanyň Hazar deňiz gyrasy 1786 kilometre barabar bolup deňziň milli howpsuzlygy hakynda hem Eýran bilen bir hatarda araçäk ýerleşýär. Şonuň üçin Eýranyň syýasy wekilleri Garaşsyz Türkmenistany köp taraplaýyn bähbitlidigi üçin hem bolsa, bu ýurda ýokary derejede diplomatik gatnaşyklarada uly paýynyň bardygyna has çuňňur düşünýärler. Hazar deňziniň diňe bir balyk baýlyklary däl-de, eýsem ondaky bar bolan nebit-gaz gorlary, ekologiki şertleri, biologiki minerallar goýumlary, suw üsti serhet geçelgesi we ş.m. şertleri özünde jemleýändigi üçin häzirki zamanda strategiki ähmiýete eýe bolýar.
Şu meseleler öz akabasynda goňşy ýurtlarymyz bilen ylalaşykly gatnaşyklary talap edýär. Olaryň hem bu meselä garaýyşlarynyň çuňňur öwrenilmegi zerur bolup durýar.
azyndan 28 milliard boçka durnuklaşan nebit goýumlary ýatyr. Beýleki ölçegler we gözegçilikleriň berýän maglumatlaryna görä, bu regiýonda 68 milliard boçka nebitiň ýatandygy mälim edilýär.
Hazar deňzini onuň gyrasyndaky döwletleriň arasynda deň hukukly peýdalanylmagy ugrunda dürli maslahatlar hem garaýyşlary orta oklanyldy. Ruslaryň berýän maslahaty boýunça, Hazar deňzi ýa-da bäş bölege bölünip onuň göwrümi hakda ylalaşyklar geçirilmeli ýa bolmasa-da, bütin deňiz boýunça 20-den 30 maýla çenli her döwletiň öz eýeçiliginde durmaly we galan uzaklyklary bolsa, bu döwletleriň arasynda düzeljek bir jemgyýetiň gözleginde goranmagy teklip etdiler. Eýran bilen Orsýet Hazaryň kenarýakalaryndaky döwletleri degişli hukuk çarçuwasyndaky geçiriljek ýygnaga gatnaşmaga gyssagladyrlar. Garaşsyz Türkmenistan bu teklibi goldap hemaýat etdi.
1996-njy ýylda üç ýurduň Daşary Işler Ministrleri bilelikde duşuşyp Hazar deňziniň nebit ýataklaryny ulanmak baradaky Rus-Eýran we Türkmenistan döwletleri bilen bilelikdäki jemgyýeti döretmäge plan-programmalar düzüşdiler. Elbetde şeýle maksatlaryň amala aşyrylmagy, degişli hukuk meseleleriň giňişligi beýanyny tapýan wagtyna çenli uzaldylýar.
Hazar deňziniň Türkmenistan kenarýakalaryndaky nebit ýataklaryndan nebit çykarjak firma ýa-da konseresýomlaryň bildirilmesine laýyk, Türkmenistan hökümeti tarapyndan ýarym bäsdeşigi açyldy.
“1991-nji ýylyň 8-nji iýulynda Saparmyrat Niýazow, Hazar deňziniň howuzçasynda (basseýninde) ekologik ýagdaýy düýpgöter gowulandyrmagyň çäreleri hakyndaky permana gol çekdi.”2
Häzir alymlar Hazar deňziniň türkmen kenarlarynyň biologiki dürli görnüşliligini saklamak boýunça milli hasabatlary toplanylýar. Bu mesele diňe bir Türkmenistan üçin däl-de, eýsem halkara dünýä möçberinde örän ähmiýetli gözegçilik etmeli işleriň biri bolup durýar.
Hazar ekologiýa maksatnamasy 4 ýyl mundan ozal düzülipdi, ýöne Hazaryň halkara hukuk statusyny çözmegiň uzaga çekdirilmegi, bu meseläni, sebiti ekologiki taýdan sagdynlaşdyrmagyň ikinji meselesine öwrüldi. Şoňa görä-de, ekspertleriň Eýrandaky duşuşygynda olar maksatnamanyň amala aşyrylmagy Hazar ýakasynda döredilýän syýasata bagly bolmaly däldir! -diýen ýeke-täk pikire geldiler.
Sebitleýin häsiýetli bolan bilelikdäki taslama birinji nobatda, Hazaryň kenar ýakasynyň daş-töwereginiň hapalanmagynyň öňüni almaga we bu täsin deňziň biologik serişdelerini saklamak baradaky bütewi maksatnamany işläp taýarlamaga gönükdirilendir.
Häzirki geçip duran wagtyň özünde, Hazarýaka döwletleri, hereket etmegiň milli maksatnamalaryny işläp taýarlaýarlar we öz kenarlaryndaky ekologik ýagdaýy baradaky hasabatlaryny düzýärler, soňra olar Düýpli Ekologiýa Fondunyň we Bütin Dünýä Bankynyň Iýulyň ahyrynda boljak maslahatynda bu taslamalary maliýeleşdirmek üçin serişde bermek baradaky mesele çözüler. 1999-njy ýylda Hazaryň ekologiýa maksatnamasynyň iş ýüzünde güýje girizilmegi göz öňünde tutuldy. Ekspertler häzirki maslahatyň barşynda maksatnamanyň utgaşdyryjy geňeşini döretmek baradaky meselä garadylar hem-de ekologik meseleleri çözmekde merkeziň işeňňirleşmegini anyklaşdyrdylar. Hususan-da Türkmenistanda tebigatyň çöllüge öwrülmegi we ýeriň guruluşynyň bozulmagy hem-de bu tebigy hadysalaryň Hazaryň ýakasyndaky zeolaklara edýän täsiri baradaky ähli maglumatlar jemleniler. Bu maglumatlara deňiz suwynyň köpelip joşmagy situatsiýasy, kommunikasiýa işleri we monitoring baradaky hakyky materiallary giriziler.
Ýeri gelende aýtsak, Eýran duşuşygynda Hazaryň Gündogar ýakasyndaky türkmen bölegi iň arassa bölekdir, diýlip bellenildi. 3
Ýokardaky agzalyp geçilen ekologiýa meseleleri barada täzeçe mazmun bilen “Türkmenistanyň Täzelikleri” gazýetiniň № 1 (297) 03.01.2000 ýyl, sanynda-da doly maglumat berilipdir. " 4
Taryhda Hazar deňziniň hukuk bölünşigi daşyndaky belli döwletleriň arasynda henizlere çenli çözülmändir. ...
Şeýle meseleleriň gidişinde Türkmenistan we Azerbaýjan Hazar deňziniň aralyk liniýesini kesgitlemäniň ugrunda 1998-nji ýylyň 5-nji Fewralynda Aşgabatda Hazar deňziniň aralyk liniýesiniň koordinatalaryny hem-de, iki goňşy döwletleriň ýurisdikasiýasynyň (Hukuk goraýyjy kanunlary) çäklerini kesgitlemek boýunça Türkmenistanyň hem-de Azerbaýjanyň ygtyýarly delegasiýalarynyň gepleşikleriniň birinji tapgyry boldy. Hazar deňziniň hukuk statusynyň problemasy
gepleşikleriň esasyny düzýär. Soňky ýyllarda Hazar ýaka döwletleriniň bäşisi dürli derejede işeňňirlik görkezip, şu ýagdaýy kesgitlemek işlerini alyp barýar.
Hazar deňziniň aralyk liniýesini kesgitlemek problemasy bir wagtdan bäri Azeri: Çyrag we Serdar diýen deňiz ýakalarynyň ýerleşýän jedelli Serdar (KÝPAS) ýatagy özleşdirmegi gepleşdiler. Eýeçilik edýän subýektleriň (Rosnebit we Lukoýl) hereketleriniň ýalňyşdygy barada Rossiýanyň Daşary Işler Ministrliginiň boýun almasyny alyp, şeýle-de bolsa, Aşgabat - Azerbaýjan Daşary Işler Ministrliginden we Azerbaýjan Respublikasynyň Döwlet Nebit Kompaniýasyndan şunuň ýaly seslenmäni eşitmedi.
Şu meselede ýüze çykan nämälimleri aradan aýyrmagyň ýollary Türkmenistanyň we Azerbaýjanyň prezidentleriniň geçen ýylyň Dekabrynda Yslam Konferensiýasy Guramasynyň Tähtranda geçirilen duşuşygy mahalynda iki taraplaýyn duşuşygynyň temasyna öwrüldi. Aralyk liniýesini kesgitmlemek boýunça iki taraplaýyn komissiýany döretmek hakynda şol wagt gazanylan ylalaşyk, uzaga çeken problemany özara kabul ederlikli şertlerde çözmegi gözlemekde döwletleriň biri-birine geleşik etmekde ilkinji ädim boldy. 1998-nji ýylyň Ýanwarynda döwletleriň baştutanlarynyň permanlary bilen doly ygtyýarly ekspert toparlary döredildi we gepleşikler prossesine ýolbaşçylyk etmek Daşary Işler Ministrlerine tabşyryldy.
Türkmenistan bilen Azerbaýjanyň arasynda Hazar deňzi uçastogynda aralyk liniýäni kesgitlemegiň bir bütewi usullaryny we prinsiplerini bilelikde işläp taýarlamak karar edildi. -diýip, Azerbaýjan Respublikasynyň delegasiýasynyň baştutany Daşary Işler Ministri Gasan Gasanow Türkmenistanyň prezidenti bilen bolan duşuşykdan soň Türkmen press-iň habarçysyna aýtdy. Şeýlelikde Hazar deňzini bölmek nähili bolar? – diýen sowal indi ýok. Munuň özi milli sektorlardyr ýa-da türkmençe-rusça düşündireniňde we döwletleriň “ýurisdikasiýasynyň zeolagydyr (Hukuk goraýyjy çarçüweleri)”. Haçan Türkmenistan we Azerbaýjan aralyk liniýäni kesgitlänlerinde we Hazarda öz sektorlaryny alanlarynda galan Hazarýaka döwletleri hem olaryň göreldesine eýerer. -diýip, Azerbaýjan Daşary Işler Ministrliginiň baştutany ynam bildirdi. Onuň aýtmagyna görä, milli sektorlaryň döredilmegi Hazar deňziniň akwatoriýasynda her hili monopoliýalaryň mümkinçiligini aradan aýrar. Hazarýaka döwletleriniň özygtyýarlylygyna belli bir derejede täsir edip biljek haýsydyr bir harby taýdan bolmak salgymyndan mahrum eder.
Gepleşikleriň ilkinji tapgyrynyň jemleri boýunça bilelikdäki Beýannama gol çekildi. Onda taraplar aralyk liniýe boýunça Hazar deňzini Türkmenistan bilen Azerbaýjan Respublikasynyň arasynda umumy kabul edilen ýörelgeler we olaryň Hazar deňizindäki ygtyýarly hukuklaryny amala aşyrmak esasynda halkara hukuklarynyň ölçeglerine laýyklykda göz öňünde tutmak bilen, bölmek barada ylalaşandyklaryny ykrar etdiler, Iki iş toparyny geologlaryň we geodezistleriň toparyny döretmek karar edildi, olar taraplaryň aralyk liniýesiniň koordinatalary babatda gepleşikler mahalynda aýdan nukdaý nazarlaryny tehniki taýdan esaslandyrmaga girişer." 5
Bu meseläniň ikinji tapgyry 1998-nji ýylyň Awgust aýynda Azerbaýjanyň hökümet delegasiýasynyň Aşgabada gelip gepleşik geçirmekleri bilen başlandy. Bu delegatsiýa Premýer Ministriň birinji orunbasary Apbas Apbasow we Daşary Işler Ministri Towfik Zülfigarow baştutanlyk etdi.
Bu mesele jedelli territoriýalar bilen baglanşykly ýüze çykdy, şol territoriýalarda bolsa, Azeri Çyrag we Serdar nebit ýataklary ýerleşýär.
Azerbaýjanyň Daşary Işler Ministri Towfik Zulfigarow öz gepleşiklerinde şeýle nygtady: “... Aralyk liniýäni kesgitlemekde Azerbaýjanyň we Türkmenistanyň ýörelgeleri birmeňzeşdir”.
Türkmen-Azerbaýjan gepleşiklerinde Hazaryň ençeme umumy meseleleri-deňziň düýbüni we akwatoriýasyny peýdalanmak, gämi gatnawyny ösdürmek, biologik serişdeler we Ekologiki ýagdaýlary baradaky meseleler hem ara alnyp maslahatlaşyldy." 6
Hazar deňziniň suwlaryny ortak peýdalanmak we deňziň astyndaky baýlyklaryny bährelenmegiň ugrunda (amerikalylar we günbatarlylaryň goşulmasyzlygyndaky şertde) Hazaryň kenarýakalaryndaky respublikalara deň paýlaşyk ýöredilse hem-de bilelikdäki “Günorta-Demirgazyk Koridor proýektini”, ýerine ýetirilse Russiýa Federasiýasy bilen Eýran Yslam Respublykasy “Koridor”proýekti Moskwanyň tarapyndan Kalmyk Respublikasynyň üstünden Birleşen Milletler Guramasynyň Senagat Ösdüriş bölüminiň arka durmagy hem-de halkara “Nostrak” konseresiýomyň kömegi bilen alnyp barylar. Bu işiň jogapkärçiligini Orsýet tarapyndan “Yrans Kontinental” kompaniýasyna tabşyryldy. Bu meýilnamanyň plan-proýektini bermek Eýran we Orsýet üçin geopolitik gymmatlyklary bardyr.
Hazar deňziniň “Koridor” meýilnamasyny ýöriteleşdirmek üçin halkara uly kompaniýalaryň 12 sanysy ýagny Russiýa, Germaniýa, Fransiýa, Ýaponiýa we beýleki birnäçe ýurtlaryň kompaniýalary goşulyşýarlar. Bu meýilnama boýunça harytlaryň transporty Ýewropa tarapyndan demir ýol nokatlarynyň üsti bilen Orsýetiň günbatar serhetlerinde we deňiz portlaryndan Sankt-Peterburga (Germaniýanyň) Mokral şäherlerinden Türkmenistana we Sarahsdan Eýrana ýa-da deňiz ýoly bilen Orsýetiň (Kalmyk) Lagan portyndan Hazar deňziň üzti bilen Eýranyň Demirgazyk port şäherileriniň birine we ondan hem demir ýol arkaly Bender Apbas (pars aýlaga), ondan hem Saud Arabystanyň Bender Daman portyna, Ammanyň säher portyna, Hindistanyň Agha, Päkistanyň Kraçy port şäherlerine çenli alnyp barylar. 7
Aýdylan maglumatlardan mälim bolşy ýaly “Günorta-Demirgazyk Koridor” ýoly hem Garaşsyz Türkmenistanyň üstünden geçmegi bilen öz gezeginde ýurdyň ykdysadyýetini ýokarlandyrmakda möhüm rol alyp barar diýip garaşylýar.
Hazar deňzinden nebit–gaz çykarylmak we ondaky alnyp barylýan meýilnamalar hakynda dünýä boýunça dürli konferensiýalar, ylmy žurnallar we gazýetlerde onuň deňiz gyrasyndaky ýaşaýan ýaşaýjylaryň howpsuzlygy we ekologiýany arassa saklamak hakynda hem, hemme taraplaýyn maglumat berlip dur. Olaryň arasynda:
- “Kaspiskoýe Morýe, woprosy Geologii i Geomorfologii, Moskwa, Nauka, 1990, 152p.,
-Kaspiýskoýe Morýe, Geologiýa neftegazonsnost, Moskwa Nauka, 1978, 296 p., - Gidrometeorologiýa i Gidrohimiýa Moreý,
- Kaspiýskoýe Morýe, Tom VI, S. Peterburg, wipus. I. – Gidrometeoizdat, 1992, 360 p.,
-Fäsilnameýe derýaýe Häzär, 1378 h.ş. Jäld-e sewwom, (Farsi), ... ýaly ylmy-tehniki işlerde rus, iňlis, fars we beýleki dillerde maglumatlar göýberilýär”.
Hazar deňziniň astyndan geçiriljek nebit-gaz geçiriji turbanyň geljekde oňa Hazar deňziniň umumy ýer üýtgemeleri ýa-da kä halatlarda emele gelýän güýçli gaý we deňiz tolkunlarynyň oňa ýetirjek zyýanlary barada gürrüň gidýär."8
Sebit boýunça Hazar meselesini çözmeklik esasy ähmiýete eýe bolýar. Şol ugurda Türkmen-Eýran gatnaşyklarynda meseläniň çözgüdini ylalaşykly alnyp barylýar.
Eýran Yslam Respublikasynyň Hazarýaka we Merkezi Aziýa ýurtlary boýunça saparyny tamamlan Daşary Işler Ministri Kemal Harrazy 1998-nji ýylyň 13-nji Awgustyndan bir günlük sapar bilen Aşgabatda boldy. Türkmenistanyň Prezidenti bilen bolan duşuşykda Saparmyrat Niýazow Iýul aýyndaTährana resmi saparynyň başynda sebit we Hazar babatda özara arkalaşygyň işlenip taýarlanylan ýörelgelerine goňşy döwletleriň üýtgewsiz tarapdardygy ýene bir gezek tassyklanyldy.
Hazaryň hukuk statusyny işlemegiň meselesi boýunça giňişleýin pikir alyşylandan soň, Aşgabat duşuşygynda ikitaraplaýyn işçi toparyny döretmek barada karar kabul edildi. Ol bilelikde hereket etmegiň maksatnamasyny 1-nji Sentýabra çenli iki ýurduň prezidentlerine bermelidir, şol maksatnamalar bolsa, deňizde işeňňir hyzmatdaşlyk etmäge çalyşýan döwletleriň ikisiniň Hazaryň esasy meselesini çözmegine ýardam eder.
Köp ugurly ykdysady hyzmatdaşlygyň örän uly netijelerini tassyklap, Saparmyrat Niýazow we Kemal Harrazy nebit-gaz pudagynyň taslamalarynda Türkmen-Eýran özara arkalaşygynyň zerurdygyny tassykladylar. Hyzmatdaşlygyň bu ileri tutulýan ugrunyň giň mümkinçiligine seljermek hem ikitaraplaýyn iş toparyna tabşyryldy." 9
1999-njy ýylda Bakudan Jeýhana çenli çekiljek nebit geçiriji turbanyň şertnamasy we Türkmenistan - Ýewropa tarap geçiriljek gaz turbasynyň beýannamasy, Ýewropa hyzmatdaşlyk we Howpsuzlyk guramasynyň oturşyklary açylyp Süleýman Demirel (Türkiýäniň prezidenti), Haýdar Alyýew (Azerbaýjanyň prezidenti), Eduard Şwardnadze (Gürjüstanyň prezidenti) we Bill Klinton (Amerikanyň prezidenti) tarapyndan gol çekildi.
Bu şertnama esasynda goşulan ýurtlar 2004-nji ýyla çenli meýilnamanyň gutarnykly ýerine ýetirilmegini borç edindiler.
Bu meýilnamadaky göz öňüne tutulan turbanyň geçiriş gurby ýylda 50 million tonna barabardyr.
10 maddadan ybarat bolan Türkmenistanyň gaz geçiriji turbasynyň beýannamasy Ýewropa Hyzmatdaşlyk we Howpsuzlyk Konferensiýa Guramasynyň ýygnaklarynda Türkiýe, Türkmenistan, Azerbaýjan we Gürjüstan Respublikalarynyň prezidentleri tarapyndan gol çekilip Bill Klinton we Norwegiýanyň Premýer Ministri tapgyrlaýyn bu ýygnaklara gatnaşyp gözegçiler hökmünde bu beýaniýa gol çekdiler." 10
Hazarýaka döwletleriň Garaşsyz Türkmenistanda geçiren ýygnaklarynda aktiw gatnaşan gazýetleriň biri hem Garaşsyz Türkmenistanyň gündelik baş neşriýaty “Türkmenistan” gazýetidir.
Bu ýygnanşyga Russiýa Federasiýasynyň prezidenti Wladimir Wladimirowiç Putin, Eýran Yslam Respublikasynyň prezidenti Seýit Muhammet Hatemi, Azerbaýjan Respublikasynyň prezidenti Alyýew Gaýdar Alyýewiç hem-de Gazagystan Respublikasynyň prezidenti Nazarbaýew Nursoltan Abişewiç dagylar geldiler. Şeýle hem bu maslahatyň alyp barýan işini dünýä ýaýmak üçin 170-den gowurak žurnalistler Türkmenistana geldi.
Bu ýygnanyşyk Hazarýaka boýundaky döwletleriň Hazarýaka meselesindäki ýüze çykan käbir meseleleriniň çözgüdini tapmak üçin garaşsyz Türkmenistanyň döwlet baştutany Saparmyrat Niýazowyň täzeçe ýola goýan pikirlerinden ybaratdy.
“Ýygnanşyk döwürde gazýet-jurnallaryň makalalary, Aşgabat Maslahatyndaky, Hazar deňziniň hukuk derejesini kesgitlemek meselesine bagyşlanyldy, şonuň üçin hem bäş prezidentiň ylalaşyga gelmegi onuň netijelidigine bagly bolup durýar. Bu meselede Türkmenistanyň tutýan esasy ugury Hazaryň ähli möhüm meseleleriniň her bir döwletiň pikirini hasaba almak bilen, bäştaraplaýyn esasda çözülmelidigine berk ynanýandygyndan ybaratdyr”11 .
Hazarýaka meselesinde beýleki bir möhüm ýagdaý Hazaryň jedelli ýerleri bilen baglanşykly meseleleri çözmekden ybaratdyr. Dogrusyny aýtsak, Hazar deňzinden döwlet serhedi diýer ýaly serhet hiç wagt hem bolmandyr. Ol häzir hem ýok. Şonuň üçin hem deňziň hukuk derejesi kesgitlenýänçä onuň jedelli ýerleri, kimdir birine degişli edilip bilinmez, ol ýerleriň birtaraplaýyn işläp taýarlanmagyna, barlaglaryň geçirilmegine we peýdalanylmagyna ýol bermek bolmaz. Eger olaryň kime degişlidigi ikitaraplaýyn gepleşikleriň esasynda kesgitlenip bilinmedik halatynda şunuň ýaly ýagdaýlar dörän halatynda Türkmenistan bu meselä dünýä tejribesinde edilişi ýaly Halkara suduna, beýleki halkara ýöriteleşdirilen edaralara geçirilip bilner, diýip hasap edýär. Meselä şunuň ýaly çemeleşilmegi Birleşen Milletler Guramasynyň düzgünnamasynda-da göz öňünde tutulan umumy ykrar edilen halkara hukuk kadalaryna döwletiň özygtyýarlylygyny we milli mertebesini saklamak düzgünlerine esaslanýar. 12
Ýokardaky ýatlanan Hazarýaka meselesi boýunça ýygnanşan prezidentleriň biri hem Eýran Yslam Respublikasynyň prezidenti Seýit Muhammet Hatemynyň 2002-nji ýylyň 22-nji Aprel aýy Garaşsyz Türkmenistana sapary başlandy.
Türkmenistan özüniň günortasyndaky goňşusy bilen hemme taraplaýyn gatnaşyklary pugtalandyrmaga we ösdürmäge özüniň daşary syýasatynyň ileri tutulýan ugurlary hökmünde garaýar. Goňşy döwletiň baştutany Türkmenistanyň prezidenti Saparmyrat Niýazowyň Aşgabada resmi sapary bilen gelmeklik baradaky çakylygyna minnetdarlyk bilen kabul etdiler.
“Türkmenistan” gazýetiniň 2002-nji ýyl 22-nji Aprel aýyndaky sanynyň birinji sahypasynda Türkmenistan we Eýran iki taraplaýyn söwda-ykdysady hyzmatdaşlygy giňeltmegi maksat edinýärler. Şeýle hem Seýit Muhammet Hateminiň durmuş terjimehaly barada ýeterlik maglumat berlipdir.
Häzir Türkmenistan bilen Eýranyň döwletara we hökümetara edaralarynyň arasyndaky hyzmatdaşlygynda resminamalaryň 170-den gowuragy hereket edýär. Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 10 ýyldan gowurak wagtynyň dowamynda döredilen halkara hukuk esaslary Eýran bilen syýasy we ykdysady gatnaşyklaryň köp sanly ugurlaryny üpjün edýär. Şu döwrüň dowamynda türkmen-Eýran gatnaşyklary ýurdyň talabyna laýyklykda Türkmenistanyň prezidentiniň ýöredýän hoşniýetli goňşyuçylyk syýasatyna, dimek, özara hormat goýmak we özara bähbitleri göz öňünde tutmak ýörelgelerine laýyklykda ösdirilýär. Iki taraplaýyn hyzmatdaşlygyň gözýetimleri onuň ösüşiniň giňligini açyp görkezýär: Bu hyzmatdaşlyk serhetden erkin geçiş nokatlarynyň we söwda gatnaşyklarynyň ýola goýulmagyndan başlap, Tejen-Maşat Türkmen-Eýran Demir ýol ulgamynyň we 200 kilometrlik Körpeje-Kürtkuý (Gurtguý) gaz geçirijisiniň gurulmagyny öz içine aldy.Alnyp barylan we alnyp barylýan ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygyň ileri tutulýan ugurlarynyň arasynda ýol gurluşygy ulag hyzmatyny ösdürmek, suw hojalygynyň taslamalary, serhetýaka bendini we “Dostluk” suw howdanyny gurmak meselesi bar.
Şeýle hem ýatlanan gazýetiň 2-nji sahypasynda “Aşgabat ylalaşyk şäheridir” atly makalada ýygnanşyga degişli pikirler orta atylýar. Gazýetiň 3-nji sahypasynda Hazar deňzine hem ýurduň dürli derýalaryna degişli “Howandary Bahry-Hazar” atly makalada Hazar deňzine çenli degişli meseleler giňden seljerilýär.
Iki ýurduň dostluk nusgasy hökmünde Eýran Yslam Respublikasynyň Türkmenistandaky ilçihanasynyň Medeniýet Merkezi tarapyndan neşir bolýan “Dostluk” atly gazýet hem Seýit Muhammet Hateminiň Türkmenistan saparyna degişli ýörite neşir sany göýberilipdir. Gazýetiň baş sahypasynda “Goý Türkmenistanyň we Eýranyň arasyndaky dostluk-doganlyk mundan beýläk hem pugtalansyn!” -diýlen şygar bilen iki ýurdyň prezidentleriniň garşy alyş duşuşykdaky gimniniň, uly suratyny göýberilipdir.
Gazýetiň 2-nji sahypasynda Seýit Muhammet Hateminiň terjimehaly barada onuň doglan ýeri, ylmy we ruhany derejesi meşgul bolan kärleri, pikirleri we garaýyşlary, syýasy we döwlet dolandyryş iş tejribesi hem döredijiligi hakda maglumat berilýär. Şol sahypanyň ikinji bölüminde iki ýurduň prezidentleriniň Eýran-Türkmenistan gatnaşyklaryna garaýyşlary, syýasy we döwlet dolandyryş iş tejribesi hem döredijiligi hakda maglumat berilýär. Şol sahypanyň ikinji bölüminde iki ýurduň prezidentleriniň Eýran-Türkmenistan gatnaşyklaryna garaýyşlary hakda makala göýberilipdir. Şol makalada şeýle setirlere gabat gelýäris: “Eýranyň häzirki prezidenti jenap Hatemi Türkmenistana birinji saparynyň başyndaky interwiýusynda (gepleşiginde) Türkmenistan Garaşsyzlygyny alan döwründen şu güne çenli biz bilen Örän gowy hem dostlukly gatnaşyklary saklap gelýär, dürli ugurlarda iki ýurduň göwünelaýyk hyzmatdaşlyklary bar, bu ýurt biziň goňşymyz, EKS-niň we Yslam Konferensiýasy Guramasynyň agzasy we biziň gowy gatnaşyklarymyz iki ýurda-da bähbitlidir”13.
Gazýetiň 3-nji sahypasynda bolsa, “Eýran-Türkmen özara gatnaşyklarynyň möhüm wakalary” atly makala, bu gatnaşyklaryň 1992-nji ýyldan, 2002-nji ýyla çenli wakalaryň gysgaça hronologik habarlaryny berýär.
Gazýetiň 4-nji sahypasynda jenap Hateminiň Eýranyň syýasy ýurt dolanşygynda “Medeniýetleriň gepleşigi” atly meýilnamasyny açyklaýar. Onda “Medeniýetleriň gepleşiginiň” ruhy gözýetimi we zerurlygy hakda şeýle setirlere gabat gelýäris; “ - … Gadymy edebiýat, dini ýazgylar, pilosopylaryň (filosoflaryň), akyldarlaryň; jemgyýeti öwrenijileriň dünýä barada döreden edebiýaty adamzada has amatlyrak tebigy hem jemgyýetçilik şertlerini hödürläp biler we bu düşünjäniň çylşyrymlydygyny nazara alyp meseläniň has giň düşünmegine ýardam berer. Dürli ruhy gözýetimlerde esasy sorag hasaplanan ýagdaýlaryň biri ynsanlar üçin gepleşigiň asyl nusga bolup durýandygy we adamzat jemgyýetleriniň hem gözýetimleriniň oňa esaslanmagy baradaky meseledir. Bu ýagdaýa iki hili jogap berilýär: Birinjiden, ynsanlaryň birmeňzeş ýaradylandygy üçin, şeýle hem ynsanyň öz kowumdaşlarynyň arasynda döreýän garşylyklar sebäpli, ol özi ýalylar bilen aragatnaşyk etmäge ymtylyp, gepleşik geçirmegiň ýollaryny gözleýär. Ikinjiden, ynsan ýaşaýşy dowam etdirmegiň hatyrasyna beýlekiler bilen aragatnaşyk etmäge mejbur bolýar.
Makalanyň dowamynda ýene-de “Medeniýetleriň gepleşiginiň” taryhy we esaslary we “Medeniýetleriň gepleşiginiň” ýagdaýy ýaly mowzuklar bilen tamamlanýar. Şol sahypanyň ikinji bölüminde EYR-synyň Ilçisi Seýit Ibrahim Darazgisu bilen gepleşik geçirilipdir.
Geçen sahypada belläp geçişimiz ýaly “Türkmenistan” gazýetiniň 100 we 101-nji sanlary hem Hazarýaka döwletleriň Aşgabatdaky maslahaty hem-de Türkmen-Eýran gatnaşyklara bagyşlanyp bu babatlarda dürli pikirler we garaýyşlar berlipdir.


c: text/html

text:
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama dünýä güýçleri bilen Eýranyň arasynda ýurduň dawaly ýadro programmasy boýunça gepleşikleriň dikeldilmegi meseläni diplomatik ýol arkaly çözmekde ýene bir “pursata penjiräniň” açylandygyny görkezýär diýip, Ak Tamda 6-njy martda geçiren metbugat konferensiýasynda aýtdy.
Barak Obama Siriýa meselesi boýunça hem çykyş etdi. Obama golaýda ABŞ-nyň ýokary derejeli senatorlary Jon MakKeýniň (Arizona), Lindseý Grehemiň (Günorta Karolina) hem-de Jozef Libermanyň (Konnektikut) ABŞ-nyň Siriýa garşy howa hüjümini etmek barada aýdanlaryna jogap edip, prezident Başar al-Assadyň hökümetini agdarmak üçin birtaraplaýyn harby operasiýany amala aşyrmaklygyň “ýalňyş” hereket boljakdygyny aýtdy.
—Käbirleriniň teklip edişi ýaly ýa-da haýsy-da bolsa bir ýeňil çözgüdi bardyr öýdüp, birtaraplaýyn harby operasiýany geçirmek, meniň pikirimçe, ýalňyş hereket bolar—diýip Obama Ak Tamda eden çykyşynda aýtdy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Çarşenbe güni Siriýanyň territoriýasynda internet aragatnaşygy kesildi. Internetiň ulanylyşyna gözegçilik edýän guramalar, şol sanda “Google” kompaniýasy hem Siriýanyň territoriýasynda internet aragatnaşygynyň sişenbe güni giçlik kesilip başlanandygyny mälim etdiler.
Ýöne muňa nämäniň sebäp bolandygy heniz aýdyň däl. Ekspertler edil häzirki wagt munuň sebäbini anyklamaklygyň mümkin däldigini aýdýarlar.
Bu wakanyň öňýany sişenbe güni Siriýanyň prezidenti Başar al-Assad Eýranyň daşary işler ministri Ali Akbar Salehi bilen Damaskda geçiren gepleşiginiň yzýany eden çykyşynda, “Ysraýylyň agressiýasyna” garşy Siriýanyň garşylyk görkezmäge mümkinçiliginiň bardygyny nygtap, duýduryş beripdi.
Munuň özi Siriýanyň territoriýasynda Ysraýylyň geçiren soňky howa hüjümleri bilen baglanyşykly prezident Assadyň eden ilkinji resmi çykyşy hökmünde alamatlandy.


text:
Tapgyryň umumy aýratynlyklary:
Artykmaçlyk ýer eýelerinde: tapgyrda geçirilen 5 duşuşygyň 4-sinde ýer eýeleri, birinde myhmanlar ýeňiş gazandy.
Tapawutlananlar 70: Şu tapgyrdan soň, möwsümde derwezelere pökgi geçiren futbolçylaryň sany 70-e çykdy.
6 futbolçy 10-a ýetdi: Şu tapgyrda Guwanç Abylow («Hazyna») bilen Altymyrat Annadurdyýewiň («Ahal») 2 gol geçirmegi netijesinde, möwsümde 10 we ondan kän gol geçiren futbolçylaryň sany 6-a ýetdi.
Indi iki tapgyr bäri: Ýokary ligada geçirilýän duşuşyklarda indi iki tapgyr bäri deňlik bilen tamamlanan duşuşyk ýok.
5 duşuşykda 13 gol: Tapgyrda derwezelere 13 pökgi girizilipdir. Mundan göni 10 tapgyr ozal hem – 6-njy tapgyr hem 13 bilen tamamlanypdy.
Gollar artmak bilen: Şu tapgyrdan, soň möwsümde 20-den kän gol geçiren toparlaryň hem, geçirden toparlaryň hem sany 6-a deň boldy.
Ýekeje: Tapgyrda 13 goldan diňe ýekejesi 11 metrlik jerime urgusyndan geçirildi.
Astanowlaryň tapgyry: Tapgyr doganlar Astanowlaryň öz toparlaryna ýeňiş getirendikleri bilen hem aýratynlyga eýedir. Umytjan Astanow «Altyn asyra», jigisi Muhammet Astanow HTTU-a ýeňiş getirdi.
“Hazyna" 2 — 1 “Merw”
Gollar:
0-1 - 10' Azat Orazmuhammedow,
1-1 - 34' Guwanc Abylow,
2-1 - 45+1' Guwanc Abylow.
Diňe duşuşykda däl: Azat Orazmuhammedowyň «Merwiň» futbolçylaryny we janköýerlerini ruhlandyran goly diňe duşuşykdaky däl, futbolçynyň şu möwsümdäki hem ilkinji goludyr.
Ýeňişlerden gelen deňlik: Mundan 8 tapgyr ozal Baýramalyda geçirilen duşuşykda «Merw» hem «Hazynany» edil şu hasap bilen ýeňipdi.
Ýaşyl meýdanda 760-njy gezek: Bu duşuşyk «Merw» toparynyň milli ýaryşlardaky 760-njy duşuşygy hökmünde taryha girdi.
Müň bir gije däl, müň bir gol: Şu duşuşykdan soň, «Merwiň» milli ýaryşlarda derwezesinden geçirden gollarynyň sany müňden geçdi, has takygy, 1001 gol boldy.
Ýene bir 20-likçi: Ahyrsoňy «Hazyna-da» şu möwsümde 20 gol geçiren toparlaryň sanawyna goşuldy. Ol bu sanawa 6-njy topar bolup goşuldy.
13 tapgyr soň: Guwanç Abylow duşuşykda ajaýyp oýun görkezip, garşydaş derwezä 2 pökgini girizmegi başardy. Ýöne futbolçynyň bu başarnygy ilkinji gezek däl. Ol mundan öň 3-nji tapgyrda «Ahalyň» derwezesine hem 2 gol geçiripdi.
«Hazyna» ?—? «Merw»: Iki aýlawdan soň «Hazyna» 3-3 «Merw».
"Altyn Asyr" 1 — 0 "Aşgabat
Gol:
- 76' Umytjan Astanow.
Ikinji gezek şol bir hasap: «Altyn asyr» «Aşgabady» eýýäm ikinji gezek şol bir hasap (1-0) bilen ýeňdi.
110-njy duşuşyk: «Altyn asyr» şu tapgyrda Ýokary ligadaky 110-njy duşuşygyny geçirdi.
Iň ýakyn bäsdeşden 10 utuk öňde: Geçen ýylky çempion entek ikinji aýlaw hem tamamlanmak, ýaryş tertibindäki iň ýakyn bäsdeşinden 10 utuk öňe geçdi. Indi «aragatnaşykçylaryň» yzyndan ýetip, çempionlygy almak kyn bolsa gerek.
«Altyn asyr» ? — ? «Aşgabat»: Iki aýlawdan soň «Altyn asyr» 2-0 «Aşgabat».
"Şagadam” 1 — 2 HTTU
Gollar:
1-0 - 36' (p.) Hemra Amanmämmedow,
1-1 - 45+1' Pirmyrat Sultanow,
1-2 - 47' Muhammed Astanow.
Tas-kem 3 ýyldan soň: Biziň geçiren gözleglerimize görä, HTTU «Şagadamy» Türkmenbaşy şäherinde iň soňky gezek 2012-nji ýylyň 31-nji iýulynda ýeňip görüpdir. Şonda ýeňiş goly şu wagtda «Şagadamda» oýnaýan Hemra Amanmämmedowdan gelipdir. Diýmek, Hemra HTTU-nyň düzüminde «Şagadama», «Şagadamyň» düzüminde HTTU-a gol geçiren az sanly oýunçylaryň biridir.
Bassyr iki tapgyrda tapawutlaýnar: Gürrüň Pirmyrat Sultanow barada barýar. Nurýagdy Muhammedow bilen birlikde HTTU-nyň hüjüm ýüküni esasan öz egninde çekýän Pirmyrat bassyr iki tapgyr bäri gol geçirip gelýär.
Duşuşykda-da, möwsümde-de: Muhammet Astanowyň goly diňe HTTU-nyň duşuşykdaky ikinji goly däl-de, özüniň hem möwsümdäki ikinji goludyr.
Ikisi hem myhmançylykda: HTTU bilen «Şagadamyň» özara duşuşyklarynda iki topar hem şol bilen hasap bilen myhmançylykda ýeňiş gazandy.
640-njy duşuşyk: Şowsuz tamamlanan hem bolsa, bu duşuşyk «Şagadamyň» Ýokary ligadaky 640-njy duşuşygydyr.
Hemra top beriň, soňam serediň: Şu möwsümiň penaltyçysy Hemra Amanmämmedow möwsümdäki 6-njy penaltisini dürs geçirdi.
Eýýäm 3 tapgyr bäri: Möwsümiň başynda ilkinji üçlüge dalaşgär görkezilen hem bolsa, «Şagadam» eýýäm 3 tapgyr bäri ýeňlip gelýär. Bu bolsa toparyň şu möwsümdäki iň erbet görkezijisidir.
Ikisinde-de: Hemra Amanmämmedow HTTU bilen bolan duşuşyklaryň ikisinde hem tapawutlandy
«Şagadam» ? — ? HTTU: Iki aýlawdan soň «Şagadam» 3-3 HTTU
“Ahal” 3 — 1 "Balkan"
Gollar:
1-0 - 22' Myrat Hamraýew,
2-0 - 39' Altymyrat Annadurdyýew,
2-1 - 52' Begenc Annagurbanow,
3-1 - 61' Altymyrat Annadurdyýew.
Geçen ýylky ornuna ýakynlaşýar: Ahyry «Ahal» ýaryş tertipnamasynda 3-nji orna geçip, utuk sanyny hem ikinji orundaky «Balkan» bilen deňledi.
Şägirt halypasyndan ozdurdy: Aly Gurbany (häzir «Balkanyň» baş tälimçisi) bilen Guwançmuhammet Öwekow (häzir «Ahalyň» tälimçisi) geçen möwsümiň ahyrlaryna çenli bileje «Ahala» tälim beripdiler. Şonuň üçin hem bu ýyl «Ahal» bilen AFK-nyň kubogyna çenli baryp gelen Guwanç Aly Gurbanydan kän zat öwrenendir diýsek, ýalňyş bolmaz. Ýöne bu duşuşykda şägirt halypasyndan ozdurdy we kär ýitmeýändigini subut etdi.
Hamraýew başyny başlady: Ol diňe duşuşykdaky däl, özüniň şu möwsümdäki hem ilkinji goluny derwezä geçirdi.
Gollar we gazanylýan utuklaryň sany deň: «Ahal» soňky iki duşuşygynda hem garşydaş derwezelere 3 gol geçirdi.
Altymyrat gaýdyp gelýär: Birnäçe tapgyryň ümsümliginden soňra, ýene-de öz oýuna gaýdyp gelen Altymyrat Annadurdyýew, eýýäm, ikinji duşuşygynda 2 goldan geçirip gelýär.
Ikinjiligi gidermäge ýakyn: Mundan birnäçe tapgyr öň «Altyn asyr» bilen hem arany has ýygran «nebitçiler» bassyr iki tapgyr bäri ýeňlip gelýärler.
«Balkanda» Begenç bar: Begenç Annagurbanow («Balkan») «Ahal» bilen bolan duşuşyklaryň ikisinde-de tapawutlandy.
«Ahal» ?—? «Balkan»: Iki aýlawdan soň «Ahal» 4-5 «Balkan»
"Energetik" 2 — 0 "Daşoguz
Gollar:
1-0 - 11' Artýom Nikitenko,
2-0 - 41' Kerim Hojaberdiýew.
Ikinji ýeňiş: Şeýlelikde, «Energetik» şu möwsümde gazanan ýeňişleriniň ikisini hem öz meýdanynda gazandy.
Kerim iň gowusy: Kerim Hojaberdiýew «Daşoguz» bilen bolan duşuşyklaryň ikisinde-de tapawutlandy.
«Energetik» ? — ? «Daşoguz»: Iki aýlawdan soň «Energetik» 3-1 «Daşoguz».


text:
Türkmenistanda Hatyra güni bellenip geçildi
6-njy oktýabrda Türkmenistanda ähli uruşlaryň söweş meýdanlarynda wepat bolanlaryň, şeýle hem 1948-nji ýylyň Aşgabat ýertitremesinde şehit bolanlaryň ýatlama güni – Hatyra güni bellenip geçildi. Şu gussaly sene mynasybetli ýurdumyzyň ähli ýerlerinde Döwlet baýdaklary aşak düşürildi, hemme ýerlerde aýat-doga okaldy, sadakalar berildi. Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow «Halk hakydasy» ýadygärlikler toplumyna gül goýmak çäresine gatnaşdy. Şol gün bu ýere ir...


text:
16 Ağustos 2015 Pazar
Ahal Welaýatynda 10 Müň Işçi Orunlyk Senagat Ulgamy Kemala Getirilýär
Ahal welaýatynyň Ak bugdaý etrabynda senagat zolagynyň desgalary gurulýar. Bir ulgamyň çäklerinde onlarça önümçilikler jemlener, olar ýerli çig maldan eksporta ugrukdyrylan we daşary ýurtlardan getirilýän harytlaryň ýerini tutýan önümleri öndürmäge niýetlenilýär.
Ösen düzümi bolan häzirkizaman senagat zolagynyň taslamasy Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesi tarapyndan amala aşyrylýar. Senagat zolagy üçin 260 gektar meýdan bölünip berildi, ol 140 önümçilik böleklere bölünen 11 çäkden ybarat bolar.
Täze senagat zolagynda uly isleg bildirilýän dürli önümleriň ýokary tehnologiýaly kuwwatlyklaryny gurmak göz öňünde tutulýar. Ilkinji nobatda gurluşyk senagaty üçin serişdeleriň önümçiligi ýola goýlar. Öndürilmegi göz öňünde tutulýan serişdeleriň sanawy baýdyr. Bu ýerde aýnanyň, armaturalaryň, boýag serişdeleriniň, bezeg daşlarynyň, kompozit panelleriň, demir gurnamalarynyň, elektron enjamlaryň, mebelleriň, penjireleriň we gapylaryň, gaplaýyş serişdeleriniň önümçiligi ýola goýlar. Senagat we durmuş maksatly plastik serişdeleriň önümçiligini ýola goýmak göz öňünde tutulýar, bu ýerde şeýle hem awtorefrežiratorlar üçin sowadyjy enjamlary öndürmek we abatlamak, bir gezek ulanylýan gap-gaçlary öndürmek hem göz öňünde tutulýar.
Geljekki senagat zolagy uly ykdysady netije berer. B uýerde täze 10 müň işçi ornunyň döredilmegi durmuş nukdaýnazaryndan örän uly ähmiýete eýe bolar.
Kaydol: Kayıt Yorumları (Atom)


text:
TYA-nyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynda hem ösümlik dünýäsiniň köpdürlüligini artdyrmak, olary gorap saklamak boýunça işler ylmy esasda alnyp barylýar.
Türkmen milli göreşi medeniýetimiziň aýrylmaz bölegidir. Türkmen halky gadymy döwürlerden bäri göreş sungaty bilen içgin gyzyklanyp gelipdir.
Halyçylyk sungaty uzak heňňamlarda timarlanyp, gitdigiçe owadanlanyp, türkmeni dünýä ýüzüne tanadyp gelen milli guwanjymyzdyr, halkyň ýüzüniň tuwagydyr.
Daşky gurşawy goramak, ekologiýanyaýawlysaklamak bilen baglanyşykly meseleler häzirki zaman dünýäsinde esasy meseleleriň birine öwrüldi.
Ýurdumyzda ylym-bilime, dünýä ylmynyň iň soňky gazananlaryny özleşdirmäge uly ähmiýet berilýär. Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň tagallalary bilen ylym-bilim ulgamyny kämilleşdirmek babatda, alymlaryň işine itergi bermek, türkmen ylmynyň taze binýadyny tutmak boýun-ça düýpli işler amala aşyrylýar.
Öňňin, 15-nji iýunda hormatly Prezldentimiziň paýtagtymyzda we Ahal welaýatynda alnyp barylýan işler bilen dikuçarda, guşuçar belentlikden tanyşlykda, akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň ýadygärlik heýkelini Köpetdagyň belentliginde ýerleşdirmek barada aýdanlary halkymyzda uly buýsanç duýgusyny döretdi.
Şu gün ýurdumyzda giňden bellenilýän Ylymlar güni mynasybetli paýtagtymyzda Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasynyň Merkezi geňeşi we Ylymlar akademiýasy bilen bilelikde her ýyl geçirilýän ýaşlaryň arasynda ylmy işleriň bäsleşiginiň ýeňijilerine sylaglary gowşurmak dabarasy boldy.
Gadymy hem şöhratly taryhynda Änew, Nusaý, Dehistan, Marguş, Merw, Köneürgenç, Amul, Sarahs, Abywerd ýaly medeni ojaklary döredip, umumadamzat medeniýetiniň ösüşine uly goşant goşan türkmen halky ylym-bilime aýratyn sarpa goýup gelipdir.
Ylym biziň düşünjämizde, ýönekeýleşdirilip aýdylanda, döredijilikli işiň netijesidir.
Sagdynlygyn we ruhubelentligiň ýylynda ynsany bagtly, eşretli durmuşa ýetirýän güýç ylymdyr.
Halkymyz «It geldi gut geldi» diýýär. Gut sözi gadymy türkmen sözi bolup, ol bagt manysyny aňladýar.
Öz durmuşyny türkmen topragyndan üzňe görmedik alym-arheolog Wiktor Iwanowiç Sarianidi ömrüniň köp bölegini türkmen sährasynda, has takygy, Garagum çölünde, gadymy ýadygärlikleri öwrenmek üçin gazuw-agtaryş işlerini alyp barmak bilen geçirdi.
«Mirasa sarpa soýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan 2016-njy ýylyň 4-nji ýanwarynda geçiren wideoşekilli iş maslahatynda hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň müňýyllyklaryň dowamynda toplanan maddy we ruhy gymmatlyklaryny gorap saklamagyň döwlet syýasatynyň möhüm ugry bolup durýandygyny aýratyn nygtady.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzda bolup geçýän öz-gerişlikler halk hojalygynyň ähli pudaklaryny öz içine alyp, halkyň medeni babatda hem kämilleşmegine şert döredýär.
Milli Liderimiz şu ýylyň 13-nji ýanwarynda il içinde Paryzdepe ady bilen meşhur bolan gadymy taryhy ýadygärlige baryp gördi. Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, örän baý medeni-taryhy ýadygärliklere eýe bolan bu toprakda geçmişde dünýä ýaň salan beýik işler bitirilipdir: şäherler
döredilip, binalar gurlupdyr.
Şu ýylyň dowamynda paýtagtymyzda, onuň
töwereklerinde hem-de ýurdumyzyň welaýatlarynda agaç nahallarynyň 3 million düýbüni oturtmak bellenildi. Gahryman Arkadagymyz ýurdumyzyň baş şäheriniň binagärlik keşbini özgertmek hem-de abadanlaşdyrmak boýunça meýilnamalaryň öz wagtynda we
ýokary hilli ýerine ýetirilmegine berk gözegçilik etmegiň wajypdygyny sargyt edýär.
Geobotanika we Milli gerbariý gaznasynyň, şeýle hem Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň barlaghanalarynda biziň ýurdumyzyň dürlik künjeklerine bolan ýazky ekspedisiýanyň barşynda toplanan maglumatlary we ösümlik materiallaryny işläp taýýarlamak boýunça işler alnyp barylýar.
Häzirki döwürde ata-babalarymyz tarapyndan bize miras galdyrylan milli baýlyklarymyz bolan taryhy ýadygärliklerimizi öwrenmäge, olarda rejeleýiş, öň ki durkuny dikeldiş işlerini geçirmäge hem-de täze nesle abat ýagdaýynda ýetirmäge, olar barada nesihat işlerini alyp barmaga giň ýol açyldy.
Zenanyň şirin owazyna eýlenip, çagany uklatmak maksady bilen hiňlenilip aýdylýan sallançak başyndaky hüwdülerden başga-da, oňy ele alyp, bökdürip, hopba edip ýa-da aýagyň üstünde ýatyryp, yralaýan wagtyňda aýdylýan her hili çeper setirler hem folklor diýlip atlandyrylýan gymmatly hazynanyň içinde kän gabat gelýär.
Halkymyzyň ata-babadan gelýän halal we arassa ýoluny döwrebap dowam etdirýän hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň geçmiş taryhyny, edebiýatyny, sungatyny, milli däp-dessurlaryny täzeçil, töwerekleýin hem-de düýpli öwrenmegiň, nesillerimizi watansöýüjilik, halallyk, ynsan-perwerlik ruhunda terbiýele-mekde egsilmez hazyna bolan milli mirasymyzy dikeltmek bilen, halkymyzyň medeni-ruhy dünýäsini baýlaşdyrmagyň döwletimiziň gaýragoýulmasyz wezipeleriniň biridigini nygtaýar.
Häzirki döwürde iň wajyp meseleleriň biri hem ylym we önümçilik bähbitli ösümlikleriň tohumlarynyň asyl nusgalaryny genetika banklarynda saklamak hem-de olaryň nesil toplumynyň gorlaryny ýöriteleşdirilen ekin ýerlerinde diri görnüşde ösdürmek we öwrenmek bölüp durýar.
Ýakynda Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Tehnologiýalar merkezinde «Ýurdumyzy özgertmekde innowasion tehnologiýalar» atly ylmy maslahat geçirildi.
Milli Liderimiz ylym ulgamyny ösdürmegiň, alnyp barylýan ylmy-barlag işlerinde ýokary netijeleri gazanmagyň esasy şerti hökmünde ýaş alymlaryň täze neslini terbiýeläp ýetiş-dirmäge aýratyn üns berýär.
Hormatly Prezidentimiz Türkmenistanda düýpli we amaly ylymlary, innowasion senagaty ösdürmegi, ylmy, bilimi halka peýda berer ýaly derejä ýetirmegi wezipe edip goýdy we geljegi has uly bolan ylmyň ileri tutulýan ugurlaryny kesgitledi. Şol ugurlaryň biri hem ynsanperwer ylymlardyr.
Magtymgulynyň döredijiliginiň özeni türkmeniň gadymy hem baý halk döredijiligidir. Halkyň dünýa hakyndaky oýlanmalary, dünýa düşünmeleri ähli çuňlugy we danalygy bilen şahyryň döredijiligine siňipdir.
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynyň bu işi ýokary hünärli biolog-floristiçileri we sistematikaçylar amala aşyrýarlar. Bu işiň esasy ugry daşary ýurtlaryň howa şertlerine uýgunlaşan ösümlikleri ýurduň howa-toprak şertlerine uýgunlaşdyrmak ýa-da introduksiýa, ösümlikleriň seýrek duş gelýän görnüşlerini goramak bolup durýar.
Ýurdumyzyň çäginde ýerleşen taryhy ýadygärlikleri gorap saklamak, milli medeni mirasymyzy öwrenmek, wagyz etmek bilen baglanyşykly il-ýurt bähbitli işler Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe has giň gerim bilen dowam etdirilýär.
Merdana türkmen halkymyz gözbaşyny asyrlaryň jümmüşinden alyp gaýdýan, edermen pederlerimizden şu günki bagtyýar nesillere miras galan behişdi bedewlerimizi milli buýsanjy saýyp arzylaýar.
Hormatly Prezidentimiziň başlangyjy bilen «Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan üstümizdäki ýylda eziz Watanymyzy mundan beýläk hem ösdürmek, özgertmek ugrunda alnyp barylýan ägirt işleriň her biri milli mirasa sarpa goýmak bilen utgaşdyrylýar.
Bu prosess anyk, nätanyş ösümlik bilen alnyp barylýan işiň ykdysady we sosial maksada laýyklygyny, onuň ýerli flora bilen ekologik we biologik deňeşdirip bolujylygyny nazara almak bilen oýlanyşykly toplumlaýyn ylmy çemeleşmäni talap edýär.
Özüniň milli medeni, edebi we taryhy gymmatlyklary bilen adamzat jemgyýetiniň ösmegine saldamly goşant goşan türkmen halkynyň geçmiş taryhyny çuňňur öwrenmek we dünýa ýaýmak Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň döwlet syýasatynyň ileri tutudan ugurlarynyň biri bölüp durýar. Belent maksatlara beslenen bu ugurlary has-da ýaýbaňlandyrmak Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylynda giň gerime eýe bolýar.
Ol ýazgylar ilkinji gezek kiçi Bezegli deräniň diwar ýazgylarynda gabat gelýär. Diwar suratlary, alymlaryň pikirine görä, takmynan, 14 müň ýyl ozalrak döredilipdir. Şeýlelikde, şol gowak ýazgylaryndan 8 kilometr uzaklykda ýerleşýän Çendir jülgesiniň, Ak obasynyň, Gyzyl Ymam gonamçylygynyň gapdalynda, iki dagyň arasynda, beýik gumly dag depelerinde ýerleşen daş heýkelleriň ýaşy, takmynan, 10ó11 müň ýyla golaýdyr. Şol ýadygärlikler birbada döremändir. Olar müňýyllyklaryň dowamynda ýasalypdyr. Şonuň üçin olaryň dörän wagty we daşky şekili asyrlar boýunça üýtgäp durupdyr.
Repetek Döwlet biosfera goraghanasy 1927-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 27-sinde Gündogar Garagumuň ajaýyp gara ojar tokaýlaryny hem-de onuň daş-töweregindäki meýdanlary gorap saklamak üçin döredildi. Goraghananyň wezjpesine Garagumuň çägeli çölüniň aýratyn, ÖTjboluşly iiýtgeşik ösümlik we haýwanat dünýäsini öwrenmek, goramak hem-de dikeltmek işleri girýär. Olardan başga-da, demir ýol duralgalarynyň, säginelgeleriň we öri meýdanlaryndaky guýularyň töwereklerini gök-bagçylyga öwürmäge uly iins berüýär.
Türkmenistanyň biçak baý geçmişi bar. Bu gün Altyn depe, gadymy Merw, Coltan Sanjaryň mawzoleýyi, Köneürgenjiň binalary, Maşady-Misserian galalary, Nusaý galasy köpleri haýran galdyrýar. Bu ýadygärlikler dünýä siwilizasiýasynda aýratyn orun tutýar. Türkmenistanda olar bilen bir hatarda henize çenli doly öwrenilmedik ýadygärlikler hem az däldir.
«Türkmenistan» gazeti,
13.08.2016
MILLI MIRASYMYZDA GAWUNYŇ ORNY
Edermen ekerançy daýhanlarymyzyň
nesilme-nesil çekip gelýän päk zähmeti netijesinde sadymy döwürlerden şu günlere gelip ýeten maddy mirasymyz bolan gawunlar milletimizin ruhy mirasynda-da ykjam orun alypdyr: türkmen dilinde, däp-dessurlarynda, halk döredljiliginde gawun bilen bagly aýtgylaryň, durnukly söz düzümleriniň, rowaýatlaryň... giden ulgamyny görmek bolýar. Şu toý günlerinde şolaryň kähirini ýatlasak, datly gawunlarymyzyň ýakymyna hem-deýokumyna sarpa goýdugymyz bolar.
Waharman
Türkmeniň bereketli topragynda bitýän şirin-şeker tagamly gawunyň gömüşleriniň ýa-da daýhanyň dili bilen aýtsak, tohumlarynyň atlaryna üns berseň, olaryň hersiniň aňyrsynda uly many ýatyr. Mysal üçin, waharman gawunyňyň adynyň gelip çykyşy barada daýhanlar şeýle gürrüň berýärler:
Daýhançylygyň piri Babadaýhan ekin ýerinde gawunyň ajaýyp
bir tohumyny ösdürip ýetişdiripdir. Bir gün ekin içine aýlanyp ýörkä,
biýaralaryň arasynda daşy torly sary gawunlary synlap:
Indi-hä ýetjek derejäňe ýetäýen bolsaň gerek!
diýipdir-de, olaryň birini ýolup almakçy bolupdyr. Eglip, gawunyň sapagyna elini ýetirip, çala gozganam şol eken weli, ýaňky gawun içine ýygnan süýjüsiniň güýjüne darka ýarylaýypdyr. Babadaýhan şonda:
Wah, arman! Ýarylaýdy-da! diýip seslenipdir. Şondanam gawunyň şu görnüşiniň ady waharman bölüp galypdyr.
Elbetde, «waharman» sözüniň gelip çykyşy başgaça-da bolup biler. Emma bu gawunyň çakdanaşa süýjüligi hem-de terligi şu gürrüňiň hem jany bardyr diýmäge esas berýär. Çünki köpigören, tejribeli daýhanlaryň aýtmagyna
görä, waharman mes toprakly ýerde gowy bitende, diňe bir ýerinden gozganyňda däl, hatda at aýagynyň dükürdisine, sarsgynyna-da ýarylýar diýýärler. Iň bärkisi, ýaňyja sapagyndan ýolnan waharmany keseniňde, heniz pyçagyň ýetmedik ýerlerem öz-özünden ýarylyp barýandyr. Şu ýagdaý waharmanyň çendenaşa süýjüliginden hem-de terliginden habar berýär.
Gawun çekmek
Däp-dessur, haçan-da gadymdan gelýän hem-de il arasynda ýörgünli bolanda, hekaýatlara, çeper eserleriň diline, dildäki aňlatmalara sinip gidýär.
Köneden gelýän gawun çekmek dessury şeýleräk ýöredilipdir. Ýagny, ekerançylykda käte bir güldüýpden goşa bitişik ýa-da ekiz gawunyň emele gelýänine duş gelmek bolýar. Türkmen daýhanlary goşa gawuny pir nazar eden hasaplap, ýanyna ýene ep-esli gawun goşup, obada sarpa goýulýan, barjamly adama sowgat hökmünde eltip berýärler. Muňa goşa gawun çekmek hem diýilýär. Gawun çekilen adam gawun eýesine sylag hökmünde çebiş, tokly ýa-da goýun berýär. Köplenjem şol sylag berlen janly soýlup, ekiniň pirine sadaka berilýär.
Gawun gawundan reňk alar
Türkmen dili ynsanyň durmuş tejribesini, ylmy
derňewleriň netijesini özüne siňdiren keramatly dil. Mysal üçin, durmuşda şeýle bolýar: iki sany gowy adam dostlaşyp, ýoldaş bolýar ýa-da ýigit bilen gyz maşgala bolýar. Şonda olar biri-birindäki gowy hasiýetlere öykünip, ony özüne kabul edýär, birek-birekden görelde alýar. Şeýlelikde, gowy hasiýetler olaryň ikisine-de mahsus bolýar. Şeýle bolanda türkmençilikde: «Gawun gawundan reňk
alar» diýlenidä, olaryň-a, tüweleme, häsiýetem biri-birine meňzäp gidipdir" diýläýmesi bardyr.
Eýsem, şu durmuş pelsepesi näme üçin başga ekine meňzedilmän, ala-böle gawuna meňzedilipdir? Bu sowala ekerançy alymlaryň geçiren tejribe-barlag işleri ylmy taýdan esasy anyk jogap berýär. Bu babatda alymlar şeýle diýýärler: gülleýän döwründe gawunlaryň görnüşleri beýleki ekinlere garanyňda biri-biri bilen has işjeň, has aňsat tozanlanýar. Şonuň üçin hem biri-birinden täsirlenip, biri-birine meňzeýär, hatda täze-täze görnüşleriň döremegine hem sert döreýär. Şol sebäpli bolsa türkmen gawunlarynyň görnüşi ýüzlerçedir. Şu ýagdaýdan ugur aly-bam dana ata-babalar adam hasiýetleriniň birek-birege geçmegini başga ekine däl-de, hut gawuna deňäpdirler.
Ýene bir bellemeli zat: «Gawun gawundan reňk alar» diýen atalar sözi, köplenç, gowy hasiýetler babatda ulanylýar. Ýaramaz häsiýetden görelde alnan ýagdaýynda ony başgarak; söz bilen aňladanyny kem görenoklar. Çünki halk özüniň milli buýsançlarynyň biri bolan şirin-şeker gawunyňyň adyny ýaramaz, zadyň golaýynda agzamaga rowa görmeýär.
Türkmen milleti, aslynda, gözellige örän beýik sarpa goýýan halk. Ine, şu süýji nygmat bolan gawunlary hem diňe bir iýmitlik üçin ekip-ýetişdirmek bilen çäklenmändir. Çünki gawunyň hemme görnüşiniňem örän ýakymly ysy bolýar. Şonuň üçinem türkmen dilinde: «Gyzyň ysy bägül ysy, gelniň ysy gawun ysy» diýen manabatlandyrma bar. Gawunyň dessemaýa ýa-da mazy diýilýän görnüşi ýörite ysyndan lezzet almak üçin ekilýär. Türkmeniň sahawatly topragynda bitýän sary mazylaryň birjigini ýolup getirip, öýde tekjäniň üstünde goýsaň, ýiti hoşboý ysy bütin içerini tutýar. Gözleri gözellige teşne, nurana kalby inçe duýgulara baý türkmen, sary mazyny goltugynda saklap, gezen ýerlerinde-de onuň bihuş
ediji ysyndan sermesi bolup, ysgap-ysgap ganmak üçin, ony ýörite ekip ýetişdirýär.
Özem bir ýyl-iki ýyl däl, asyrlarboýy tohumyny ýitirmän, Babadaýhan mirasy hökmünde şu günlere ýetiripdir. Bu türkmeniň öz milli mirasyna, şol hatarda-da ruhy gymmatlyga goýýan beýik sarpasy! şol sarpa bilen hem dünýäde iň eziz zadyny eýjejik çagasyny «saryja mazym» diýip söýýärler.
Şirin-şeker gawunlarymyz babatda şular ýaly, dilimize ykjam ornan meňzetmelerdir deňeşdirmeleriň, hoşniýetli däp-dessurlardyr rowaýatlaryň
entegem köp sanlysyny mysal getirip bolar. Çünki halk özüniň eziz gören zadyny kalbynda besläp, dilinde sena edinýär. Iň bärkisi, gawunyň hut özüne degişli, ýörite töwiriniň bardygam onuň ýöne-möne nygmat däldiginden habar berýär.
Toýlary toýa ulaşýan eziz Diýarymyzda bellenilýän Gawun baýramy gutly bolsun! Durmuşymyz hemişe gawun ýaly şirin bolsun! Milli
mirasymyza belent sarpa goýýan hormatly Prezidentimiziň jany sag, ömri uzak bolsun, il-ýurt bähbitli alyp barýan işleri mundan beýlägem üstünliklere beslensin!
Ejegyz ÇARYÝEWA,
TYA-nyň Milli golýazmalar institutynyň
esasy ylmy işgäri,
dil we edebiýat ylymlarynyň kandidaty.


text:
Mangony tohumlaryndan ösdürip ýetişdirmek
Tohumlaryň gögerijiliginiň ýokary bolmagy üçin ýaňy ýygylan tohumlary ekmek gerek. Tohumlary takmynan 20–25 °C temperaturaly ýerde, suwda 2–6 sagat ezip goýmaly.
Tohumlary ezip goýanyňyzdan soňra topraga (ýeňil, çägeli toprak) ekmeli we temperaturanyň 20–25 °C-den pes bolmazlygyny üpjün etmeli. 1–3 hepdeden baldajyklary çykyp başlaýar. Ýaşajyk mangolar güneşli ýerde saklanmalydyr.
Eger siz tropiki ýerde ýaşaýan bolsaňyz, mangony göni bagda hem oturdyp bilersiňiz. Emma siz köplenç sowuk bolýan ýerde ýaşaýan bolsaňyz, mangony içerde ýa-da teplisada saklasaňyz gowy bolar.
««« Öňki makala: Kalimantan mangosy, Kasturi (Mangifera casturi) Indiki makala: Pepino ýetişdireliň »»»
Penşenbe 17.12.2009 22:17 | Print | Ekzotik ösümlikler, Ösümlik ýetişdirmek boýunça instruksiýalar
KPR kluby hakda
Ösümlikleri ekip ýetişdirmekdäki tejribäňizi paýlaşyň. Bu barada makala ýazyň we ony öz diliňizde Botanix žurnalynda çap etdiriň! Has jikme-jik maglumat üçin biziň bilen habarlaşyň.


text:
"Adam iýmek üçin ýaşamaýar, ol ýaşamak üçin iýýär"
Sokrat
Köp ýyllaryň dowamynda adamyň bedenindäki ýag dokumalaryň artykmaç mukdarda bolmagy sagdynlygyň alamaty diýip hasaplanýardy, çenden aşa semizlige bolsa kosmetiki kemçilik hökmünde garalýardy. Emma uzak wagtlap geçirilen barlaglaryň netijesinde beden agramy kada gabat gelýänlere garanyňda aşa semiz adamlaryň ýaşaýyş ömrüniň azalýandygy (ortaça 7 ýyl) anyklanyldy. Artykmaç semizlik bilen bedende: ýürek keselleri, süýjikesel, arterial gipertoniýasy, warikoz keselli, bogun artrozy, damarlaryň aterosklerozy hatda onkologiki keseller hem peýda bolmak howpy döreýär. Häzirki döwürde aşa semizligiň döremeginiň sebäpleri köpdür. Bular – nesil yzarlamak faktory, sosial derejesi, psihologiki meseleler we güýçli nerw dartgynlygy, fiziki işjeňligiň pesligi we ýagly önümleri çenden aşa köp iýmek bilen bagly nädogry durmuş ýagdaýydyr. Biziň şertimizde ýokary ýokumly et-ýag önümlerinden taýýarlanan tagamlardan mazaly doýanyňdan soň fiziki herekediň ýetmezçiligi semizligiň esasy sebäpleriniň biridir. Bu sebäpleriň netijesinde çylşyrymly biohimiki reaksiýalaryň täsiri bilen bedende ýag dokumalalarynyň mukdary köpelýär.
Aşa semizlik bilen göreşmek üçin, bu ýagdaýyň ýüze çykmagynyň sebäplerini, öňüni alyş çärelerini bilmek zerurdyr. Gynansak-da, biz bejergä aýnada ýetjek derejesine ýeten sudurymyzy görenimizdn soň, semizlik zerarly oturyp-turmak, dem almak kynlaşyp bedende näsazlyk ýüze çykan soň başlaýarys. Soňky ýyllarda geçirilýän barlaglar, semizligiň bejergisiniň ýörite berhizler, derman serişdeleri we yzygiderli fiziki maşklar bilen utgaşykly geçirilende gowy netije berýändigini görkezdi. Ýöne bejergi şowly geçen ýagdaýynda hem öňki durmuş şertlere gaýdyp gelmek, semizligiň gaýtalanmagyna getirýär.
Bedeniň kadaly agramyny saklamak üçin hünärmenler aşakdaky görkezmeleri ýerine ýetirmegi maslahat berýärler:
♦ Dogry iýmitlenmegi öwreniň: az, wagtynda, diňe fiziologiki taýdan adama iýmit üçin niýetlenen önümleri, dogry utgaşykda kabul ediň. Günüň dowamynda 2-3 litr suwy az-azdan owurtlap içmäge çalşyň . Saçakdan gaty doýman turuň. Hepdede bir gün agyz beklemäge ýa-da bejergi açlygyny berjaý etmäge synanşyň. Iýmit kabul edilip başlandan takmynan 30 minut soň doýma duýgusy döreýär. Günüň dowamynda iýýän iýmitiňizi mazaly çeýnäp, ýeterlikli suw içseňiz açlyk duýgusy ýüze çykmaz. Kadasyz iýmit bilen bagly ýaramaz endikler bolsa, kem-kemden Sizden daşlaşar.
♦ Semiz adamyň oýlanyşykly iýmitiniň kaloriýasy kadadan pes bolmalydyr. Iýmiti kabul etmek jeza öwrülmez ýaly, her bir adam öz islegini, gowy görýän zadyny göz öňüne tutup berhiz saýlamalydyr. Şeýle hem artykmaç beden etine garşy göreşmek üçin ýaşyny, jynsyny, fiziki işjeňligini göz öňüne tutmalydyr.
♦ Utgaşdyryp iýmegi maslahat berilmeýän önümleri iýeniňizde arasyna maý salmaga çalşyň. Mysal üçin süýt bilen çöregi, gök önümler bilen miweleri bir wagtda iýmek semiz adamlara maslahat berilmeýär. Nahar iýilende biri-biri bilen sazlaşýan önümleri, mysal üçin beloga baý iýmiti (et, balyk, ýumurtga, tworog) dürli otlar we ýeralmadan başga gök önümleri bilen; krahmally önümleri (çörek, şüleler, ýeralma, aş we makaron önümlerni) belokly iýmit bilen sazlaşdyrman, gök otlar we gök önümler bilen iýmek oňaýlydyr. Şeýle hem ter gök önümler we otlar belokly, krahmally iýmitiň ýany bilen üç esse köp bolsa has peýdalydyr.
♦ Bişirilen, buglanan gök önümleriň ter görnüşlerine garanyňda peýdasynyň pesligini bellemek zerurdyr. Olar bedende turşulyk kislotasynyň duzlarynyň ýygnanmagyna ýardam edýär. Şonuň üçin gök önümleri we miweleri diňe ter görnüşinde ulanmak maslahat berilýär, olar bişiriläýen ýagdaýynda hem ter otlar, sogan, käşir, kelem ýaly önümler bilen, iýmit siňdiriş ulgamynda näsazlyk bar adamlar bolsa, dürli gök önümlerden taýýarlanan şireler bilen sazlaşdyrsa iýmit siňdirişi kadaly geçýär.
♦ Edil nahardan soň süýjili desertleri iýmekden saklanyň. Birinji, ikinji nahar bilen süýjili tagam utgaşdyrylanda bedende turşama bolup geçýär. Kabul edilen iýmitiň ählisi spirde we sirkä öwrülýär. Miwe önümlerini, baly aýratyn wagtda iýmek peýdaly. Bu düzgün berjaý edilmese, iýmit basym siňýär (dargaýar), aşgazanyň we içegäniň nemli bardasyny gyjyndyryp, ýasama açlyk ýüze çykýar. Netijede gereginden artyk , häli-şindi nahar kabul edilýär. Her hili önümleriň hasabyna iýmitiň dürli-dürli bolmak kadasy, nahar iýmäge bir oturylanda däl-de, günüň, hepdäň, aýyň dowamynda berjaý edilmelidir.
♦ Bedende ätiýaçlyk üçin saklanýan ýaglary harç etmäge ýardam berýän önümleri – kelem, käşir, şugundyr, gök salady gündeki nahar bilen utgaşdyrmaga çalşyň. Iýmitde ösümlik ýagyny, kepekli undan taýýarlanan çöregi çäkli mukdarda ulanmak maslahat berilýär.
♦ Witaminlere we mikroelementlere baý bolan gyzyl burç, sogan, sarymsak ýaly önümleri mümkin boldugyça iýmitiňizde ulanyň. Olar bedendäki artykmaç ýaglary sarp etmäge ukyplydyr.
♦ Semiz adamlar iýmiti yzygiderli tertip boýunça däl-de, diňe açlyk duýgusy peýda bolan wagty kabul etse gowy. Wagtly-wagtynda iýmitlenmek endigi wagtlaýyn iýmit refleksiniň döremegine getirýär. Adam beden üçin zerur bolmadyk artyk azygy iýmeli bolýar.
♦ Nahar kabul etmegiň fiziologiki wagtyny berjaý ediň. Günüň dowamynda soňky iýmit sagat 18-19 aralygynda iýlip 20-den soň iýmit kabul etmek bes edilmeli. Bedene gündiz düşen iýmitiň adamyň ýaşaýyş durmuşy üçin zerur bolan kuwwatlylyk üpjünçiligine, agşam baran iýmit bolsa, ýag görnüşine geçip ätiýaçlyk üçin saklanýandygy subut edildi. Eger-de agşam sizde açlyk duýgusy peýda bolsa, ony alma, kelem ýa-da başga gök önümler bilen kanagatlandyrmak bolar. Az iýmek endigini gazanmak üçin agzyňa salan her bir bölek iýmiti mazaly howlukman çeýnemelidir. Nahar kabul etmekligiň aralygynda az-azdan owurtlap suw içiň. Ajygan wagtyňyz, nahar iýmezden öň hem bir bulgur suw içmek maslahat berilýär. 15 minutdan açlyk duýgusy aýrylmasa nahar iýmek bolýar.
♦ Artykmaç beden agramyny sazlap, ony kadaly saklamak üçin hökman fiziki işjeňlikde boluň – wibrasiýa maşklary ýerine ýetiriň, köp ýöräň, dürli hereketde bolmaga çalşyň: ylgaň, ýüzüň, tigir sürüň, tans ediň, fitnes bilen meşgullanyň we ş.m. Her bir fiziki agramlyk ýerine ýetirilende bedendäki ýag ýangyç serişdesi bolup gulluk edýär.
♦ Fiziki agramlylyk azyndan günüň dowamynda 2 gezek 45 minutlap dowam etmeli. Sebäbi üznüksiz orta agramlykdaky fiziki işiň ilkinji 20 minudynda energiýa ganyň düzümindäki ýaglaryň we uglewodlaryň hasabyna sarp edilýär. Diňe olar gutaryp başlanda ätiýaçda duran ýag gatlagy "ýanyp" başlaýar. Bu ýagdaýy bilip, siz bedeniňizi kada getirmek üçin fiziki maşklara sarp etmeli wagtyňyzy kesgitläp bilersiňiz.
♦ Fiziki maşklardan soň iň bolmanda bir sagadyň dowamynda nahar iýmekden saklanyň. Sebäbi ýaglaryň dargamak prosesi türgenleşik gutarandan soň hem dowam edýär. Ýadyňyzda saklaň: agyr fiziki agramlylyk işdäňi peseldýär, fiziki agramlylyk beden üçin ýeňil bolsa işdäň açylýar.
♦ Her bir fiziki agramlygyň gapdalyndan çeýelik maşklaryny ulanyň. Olar ýag dokumasynyň has köp sarp edilmegine ýardam berýär. Öz güýjüňiz ýetäýjek maşklar toplumyny saýlap alyň.
Hakykata dogry düşüniň. Hepdede 0,5-1 kileden köp ýitirmek saglyk üçin zyýanlydyr. Görkezilen sandan köp horlanmak, diňe bedendäki suwuň hasabyna amala aşyrylýar.
Iýmite düýpli özgerişlik girizmekden saklanyň. Iýmit düzümini üýtgetmäge durmuş kadaňyzy üýtgetmek hökmünde garaň. Wagtlaýyn berhiz diňe wagtlaýyn netije berýändir.
Ertirlik naharyňyzy iýiň. Dürli barlaglaryň netijesine görä ertirlik naharyny iýýän adamlar horlanýarlar. Ony iýmeýänler bolsa semizlige ýykgyn edýärler.
Öýde taýynlanan naharlar bilen iýmitlenmäge çalşyň. Öýde bişirlen naharyň düzümini gözegçilikde saklap, ýaglaryň we uglewodlaryň mukdaryny sazlap bolýar.
Iýýän iýmitiňiziň mukdaryny gözegçilikde saklaň. Aşa doýup iýmeklik zyýanlydyr. Çeniňde saklanmany başarmaly. Artykmaç agram bilen göreşýän döwrüňiz hem gowy görýän tagamyňyzy iýseň bolar. Ýöne mukdaryny çäklendirip, wagtynda saklanmagy başarmaly.
Uzak garaşylan netijä ýetip, beden agramy kada gelen soň semizlik keseliniň ýok bolup gidenine arkaýynlaşmaly däldir. Ol diňe özüne oňaýly pursada garaşýandyr. Şol sebäpli iýmit tertibini, düzümini mydama kadada saklap, ýeterlikli fiziki işjeňlik bilen üstüni dolup durmalydyr. Dogry iýmitlenmek we ýeterlikkli fiziki işjeňlik sagdyn durmuşyň girewidir.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Soňky iki hepdäniň dowamynda Aşgabadyň “Garaşsyzlyk” seýilgähinde eýesiz itleriň sanynyň göze ilerlik derejede köpelendigi aýdylýar.
Azatlyk Radiosynyň paýtagtdaky biri-birinden garaşsyz çeşmeleri bu ýerde eýesiz itlere, esasan, ir ertir we agşamlyk duş gelse bolýandygyny, olaryň käte öz aralarynda uruşýan halatyny hem görse bolýandygyny aýdýarlar.
“Soňky 10 günüň dowamynda Garaşsyzlyk seýilgähinde uly türkmen itleriniň, ýagny il içinde aýdylyşy ýaly alabaýlaryň sany köpeldi. Özem alabaýlaryň sany 10-15 töweregi bolup, olar bir topar däl-de, iki-üç topar bolup bölünip gezýärler. Olaryň hijisiniň ýanynda-da eýesi ýok” diýip, Aşgabatda ýaşaýan ýazyjy we synçy Amanmyrat Bugaýew gürrüň berdi.
Ol bu seýilgähe gezelenje baran ýaşaýjylaryň aglabasynyň alabaýlaryň göwresinden we olaryň guduz açan bolaýmagyndan howatyrlanyp, itleriň töwereginden aýlanyp geçýändigini hem sözüniň üstüne goşdy.
Azatlygyň çeşmeleri paýtagtyň Garaşsyzlyk seýilgähinde eýesiz itleriň köpelmeginiň sebäplerini şäherde köpçülikleýin jaý ýykylyşygy bilen baglanyşdyrýarlar. Şeýle jaý ýykylyşygyň bolsa, şu aýyň başynda öňki Hudaýberdiýew, häzirki Atamyrat Nyýazow köçesiniň günortasynda amala aşyrylandygyny aýdýarlar.
“Köçelerde eýesiz itler köpçülikleýin jaý ýykylyşygy bolan döwri peýda bolýarlar. Ýakynda Hudaýberdiýew köçesiniň ugrundaky jaýlar ýykyldy. Şol ýerde bir gatly howly jaýlar bardy. Şol jaýlary ýykdylar, ýöne olaryň eýelerine kwartira jaýlaryny bermediler. Jaý eýelerem öz dogan-garyndaşlarynyň öýünde ýaşap, jaý berilmegine garaşýarlar. Itleri näme etmeli? Itlerem köçede galmaly boldy. Köpçülikleýin jaý ýykylyşykda her gezek şol bir ýagdaý gaýtalanýar” diýip, Aşgabatda ýaşaýan graždan aktiwisti Nataliýa Şabunts 30-njy awgustda Azatlyk Radiosyna beren maglumatynda aýtdy.
Azatlygyň çeşmeleri “Garaşsyzlyk” seýilgähi olimpiýa şäherçesinden 200 metr çemesi uzaklykda ýerleşse-de, bu ýerde eýesiz itleriň köpelmegi bilen baglanyşykly häzirlikçe şäher häkimliginiň işgärleri ýa-da beýleki resmiler tarapyndan haýsydyr bir çäre görülmeýändigini, olaryň ýörite penahanalara ýerleşdirilmeýändigini aýdýarlar.
Ýeri gelende ýatlatsak, bu waka Aziýa oýunlarynyň öňýanynda, Türkmenistanda eýesiz it-pişikler üçin ilkinji penahananyň resmi taýdan hasaba alnandygy barada çykan habarlaryň yz ýanyna gabat geldi.
Türkmenistanda bar bolan sosial problemalar, adam hukuklarynyň depelenmegi we öýsüz hawanlar babatyndaky rehimsizlikler barada maglumat bermegi bilen tanalýan graždan aktiwisti Nataliýa Şabunts türkmen häkimiýetleriniň Aşgabadyň dürli etrapçalarynda eýesiz jandarlary zäherläp öldürmek çäreleriniň henizem dowam edýändigini aýtdy.
Şeýle-de, ol Aziýa oýunlarynyň öňýanynda, Türkmenistanda öňden bar bolan penahananyň resmi derejede hasaba alynmagyny, ýurtda eýesiz haýwanlara garşy amala aşyrylýan rehimsizlikden üns sowmak üçin edilýän çäre diýip häsiýetlendirýär.
Sözümiziň ahyrynda bellesek, Azatlyk Radiosy ýokarda aýdylanlar dogrusynda, Türkmenistanyň Jemagat hojalyk ministrligi we Aşgabadyň şäher häkimligi bilen habarlaşanda, haýsydyr bir kommentariý almak başartmady. Bu barada Türkmenistanyň resmi media serişdeleri hem häzirki güne çenli dymyp gelýärler.


text:
BERKARAR DÖWLETIŇ BILIM KUWWATY
Milli Liderimiziň aýdyň hem adyl ýolbaşçylygy astynda Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ata ýurdumyz batly gadamlar bilen ösýär. Gahryman Arkadagymyzyň öňe süren “Döwlet adam üçindir!” diýen taglymatyny baýdak edip durmuşa geçirilýän ägirt uly özgertmeler ata ýurdumyza abraý, halkymyza eşretleri getirýär. Mähriban Prezidentimiz ýurdumyzyň mundan beýläk gülläp ösüşlerini, halkymyzyň eşretli ýaşaýşyny rowaçlandyrmagyň gözbaşlaryny häzirkizaman bilimli, ýokary ahlakly, işewür, özbaşdak çözgütleri kabul edip bilýän, başlangyçlary görkezmäge ukyply, netijeliligi bilen tapawutlanýan, bilim we hünär babatda täze belentliklere çykmaga ukyply, ýurdumyzyň ykbaly we onuň durmuş-ykdysady taýdan gülläp ösmegi üçin jogapkärçilik duýgusyna eýe bolan adamlary terbiýeläp ýetişdirmekde görýär. Şu belent maksatlara ýetmek üçin ähli tagallalary durmuşa geçirýär. Döwlet tarapyndan hiç bir serişdeleri gaýgyrmaýar.
Gysga wagtyň içinde milli ykdysadyýetiň ähli pudaklary bilen bir hatarda bilim pudagy düýpli döwrebaplaşdyryldy. Häzirki wagtda biziň ýurdumyzda orta bilim bermegiň 12 ýyllyk ulgamy ýola goýuldy. Ol bolsa dünýäniň bilim ulgamynyň ýeten iň kämil tejribesine laýyk gelýär. Ýurdumyzyň bilim ulgamy many-mazmun taýdan düýpli döwrebaplaşdyryldy. Mähriban Prezidentimiziň tagallasy bilen döredilýän her bir bilim-ylym ojagy, okatmagyň iň häzirkizaman innowasion enjamlary bolan interaktiw tagtalar, multimediýa serişdeleri, daşary ýurt dillerini öwrenmek üçin lingafon otaglar, internet ulgamyna çatylan ýokary tizlikli kompýuterler bilen enjamlaşdyrylandan soň ulanmaga berilýär. Olar bolsa öz gezeginde, okadýan üçin hem, okaýan üçin hem ýokary amatlyklary döredýar we göwnejaý bilim almak bilen baglanyşykly birnäçe meseleleri oňyn çözmäge, iň esasy zat bilimiň hilini gowulandyrmaga ýardam edýär. Şonuň netijesinde hormatly Prezidentimiz şu ýylyň 15-nji sentýabrynda ýurdumyzyň bilim ulgamyny sanly bilim ulgamyna geçirmek boýunça taryhy karar kabul etdi.
Mähriban Prezidentimiz indi, ýurdumyzda her ýylyň 1-nji sentýabrynda giňden bellenilýän Bilimler we talyp ýaşlar güni baýramçylygyna gabatlap häzirkizaman ýokary okuw mekdeplerini döretmegi, olaryň ajaýyp binalar toplumyny açyp bermegi däbe öwürdi. Şeýlelik-de, gysga döwrüň içinde ýokary okuw mekdeplerimiziň sany 25-e baryp ýetdi. Ýörite ykdysady şäherçesinde döredilen Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutynyň, medeniýet şäherçesinde döredilen Türkmen döwlet medeniýet institutynyň desgalar toplumy, Halkara nebit we gaz uniwersiteti, Halkara Ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersiteti, Oguzhan adyndaky inžener tehnolgiýalary uniwersiteti, şu ýyl açylyp ulanmaga berlen Türkmenistanyň Jemagat hojalygy instituty diňe bir ýurdumyzda däl, eýsem, halkara derejesinde uly ähmiýete eýe bolan ylym ojaklarydyr. Bu okuw mekdepleriniň täsin desgalar toplumynda ähli şertleri bolan okuw otaglary bilen bir hatarda,häzirkizaman talyplar öýi, mugallymlar üçin yokary amatlyklary bolan ýaşaýyş jaýlary hem gurlandyr. Olar bolsa 30 ýyl möhleti bilen örän ýeňillikli berilýär.
Biziň ýurdumyzyň Konstitusiýasynyň 4-nji maddasynda “Türkmenistanda jemgyýetiň we döwletiň iň ýokary gymmatlygy adamdyr” diýip, 55-nji maddasynda bolsa: “Her bir adamyň bilim almaga hukugy bardyr. Umumy orta bilim hökmandyr, her bir adam ony döwlet bilim edaralarynda tölegsiz almaga haklydyr” diýip bellenendir. Mähriban Prezidentimiziň amala aşyrýan her bir özgertmesi baş Kanunymyza daýanýar, çünki biziň ýurdumyz demokratik, hukuk we dünýewi döwletdir. Biz Bagt kanunymyzyň berýän eşretlerini durmuşymyzyň islendik pursatynda duýup ýaşaýarys. Yurdumyz parahat, ilimiz abadan, geljegimiz nurana. Ony biz, ýurdumyzyň bilim we terbiýeçilik işgärleri, ýokary okuw mekdepleriniň professor-mugallymlary agzybir talyp ýaşlarymyz bilen has-da aýdyň duýýarys. Her ýylyň 1-nji ýanwaryndan aýlyk haklarymyzyň, talyp we diňleýji haklarynyň 10 göterim möçberinde ýokarlandyrylmagy onuň aýdyň subutnamasydyr.
Häzirki wagtda ýokary okuw mekdebimizde aýratyn tapawutlanyp okaýan, köpçülik we jemgyýetçilik işlerine işjeň gatnaşýan talyplary höweslendirmek maksady bilen döredilen Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky talyp hakynyň möçberi 1443 manada, Kärdeşler Arkalaşyklarynyň döreden talyp haky 1082 manada, 20 göterim ýokarlandyrylan talyp haklary bolsa 920 manada baryp ýetýär. Ol talyp haklary institutda hereket edýän ýörite toparyň çözgüdi esasynda bellenýär.Onsoňam, adaty talyp haklary hem 722 manada barabardyr. Ol haklar, okuwlaryna doly ýetişýän, hasap-synag möwsümini üstünlikli tabşyrýan talyplaryň hemmesine berilýär we her bir talybyň arkaýyn ýaşamagyna, döredijilikli okamagyna doly ýardam edýär. Ähli amatlyklary bolan ýyly hem ýagty umumy ýaşaýyş jaýlarynyň eşretini, müňlerçe dürli kitaplary şeýle hem elektron kitap gorlaryny özünde jemleýän kitaphanalaryň hyzmatyny hiç bir gymmatlyk bilen ölçäp bolmaýar.
Milli Liderimiziň amala aşyran durmuş-ykdysady özgertmeleriniň netijesinde milli ykdysadyýetimiz dünýä hojalygynyň aýrylmaz bölegine öwrüldi. Dünýä hojalygynda bolsa bazar gatnaşyklary giň gerim alýar. Şeýle bolansoň mähriban Prezidentimiz ykdysadyýetiň beýleki pudaklary bilen bir hatarda bilim pudagyny diwersifikasiýlaşdyrýar we ýuwaş-ýuwaşdan bazar ykdysadyýetiniň mehanizmlerini ornaşdyrýar. Ýurdumyzyň ýaşlaryna dünýäniň ösen döwletleriniň iň abraýly ýokary okuw mekdeplerinde bilim almaga mümkinçilikler döredýär. Şonuň bilen birlikde, öz ýurdumyzyň ýokary okuw mekdeplerinde, hususan-da täze döredilýän halkara derejeli ýokary okuw mekdeplerinde tölegli esasda bilim almak usuly üstünlikli durmuşa ornaşdyrylýar.
Bellemeli zatlaryň biride, biziň ýurdumyzda talyp ýaşlaryň her biriniň talyplyk ýyllaryndan başlap ylmy işler bilen meşgullanmagy, ruhy taýdan baý, beden taýdan sagdyn bolup ýetişmekleri, milli medeniýetimizi geljekki nesillere geçirjek adamlar bolmaklary üçin döredilýän mümkinçiliklerdir. Bu gün ýaş alym talyplarymyz döwlet derejesinde geçirilýän bäsleşikleriň ýeňijisi bolup şa serpaýyna mynasyp bolýarlar. Mähriban Prezidentimiziň tagallasy bilen gözel paýtagtymyz Aşgabatda Merkezi Aziýa sebitinde ilkinji gezek geçirilen Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryna talyplar toparynyň gatnaşmagy hem-de üstünlikli çykyş edip ýeňiji bolmaklary, altyn we kümüş medallary alyp mukaddes ýaşyl tugumyzy al asmanda pasyrdatmaklary şol döredilen mümkinçilikleriň beren datly miweleridir.
Gahryman Prezidentimiziň bize peşgeş beren “Paýhas çeşmesi” atly eseriniň Ylym-bilim we hünär öwütleri bölüminde ata-babalarymyzyň bilim almak we ökde hünärmen bolmak babatda aýdan: “Bilim täzelenişiň we döredijiligiň çeşmesidir”, “Bilimli – uçar, bilimsiz – gaçar”, “Hünär – akar bulak, ylym – ýanar çyrag”, “Hünärli – zor, hünärsiz – hor”, “Işiň ussasy – okamak”, “Hünärli är hor bolmaz, dost – duşmana zar bolmaz” diýen parasatly pikirlerini mydama pent-sargyt etmeginde, olaryň biziň durmuş kadalarymyza öwrulmelidigi barada berýän wesýetleriniň ähmiýetini hem aýratyn bellemek gerek.
Milli Liderimiziň dünýäniň ösen döwletleriniň binagärlik-gurluşyk pudaklaryna mahsus iň gowy tejribeleri ýurdumyza çekmek we Berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzyň binagärlik-gurluşyk hem gurluşyk materiallary senagatyny döwrebap hünärmenleri bilen üpjün etmek maksady bilen, 2012-nji ýylyň 25-nji maýynda kabul eden Karary esasynda, Türkmen döwlet binagärlik-gurluşyk instituty döredildi. Şonda senagatyň täze pudaklary bolan gara metallurgiýa we maşyn gurluşygy bilen baglanyşykly “Gara metallaryň metallurgiýasy”, “Metallary basyş arkaly işläp taýýarlamak”, “Gozganmaýan emläkleriň ekspertizasy we dolandyrylyşy”, “Logistika”, “Dizaýn”, “Şähergurluşygy we hojalygy”, “Şähergurluşyk we ilatly ýerleri meýilleşdirmek” hem-de “Aýnanyň we sitallaryň himiki tehnologiýasy” ýaly ýurdumyzy ösen senagat ýurduna öwürmek bilen bagly birnäçe döwrebap hünärleri açyp berdi. Ýokary derejeli hünärmenleri taýýarlamak üçin ahli şertler hem döredildi.
Biz mugallymlar döredilen şertlerden netijeli peýdalanyp, toplan mugallymçylyk we ylmy tejribelerimizi bagş edip, şeýle hünärler boýunça ýokary ahlakly, maksadaokgunly, watansöýüji, nazary bilimlerini tejribede baýlaşdyrýan, iş ýüzünde zerur bolan endikleri ele alan, guramaçylykly hem-de başarjaň, gözýetimini hemişe giňeltmäge we çuňlaşdyrmaga çalyşýan, ýokary taýýarlykly hünärmenleri ýetişdirmek ugrunda yhlasymyzy gaýgyrmarys.
Ata ýurdumyzy gülledip ösdürmek we halkymyzyň ýaşaýyş-durmuş derejesini has-da belende götermek ugrunda taýsyz tagallalary durmuşa geçirýän, ylym-bilim we innowasiýalar älemine giň ýol açýan Mähriban Prezidentimize çäksiz alkyş aýdýarys.
Goý, Mähriban Prezidentimiziň jany sag, başy dik bolsun, il-ýurt bähbitli, umumadamzat ähmiýetli tutumly işleri mydama rowaçlyga beslensin!
Türkmen döwlet binagärlik-gurluşyk institutynyň
uly mugallymy Amangeldi ORAZOW,


text:
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Taryh instituty
Türkmenistanyň Prezidentiniň Karary bilen 2009-njy ýylyň 12-nji iýunynda Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Taryh instituty hökmünde döredildi.
Institutyň salgysy: Türkmenistan, 744000, Aşgabat ş, 2011-nji köçe (Azady), 61.
Tel.: (+99312) 94-04-31;
Faks: (+99312) 94-16-99;
Е-mаil: historytm@mail.ru
Institutyň gurluşy:
Direksiýa
Gadymy döwrüň taryhy
bölümi,
Orta asyrlaryň taryhy bölümi,
Täze döwrüň taryhy bölümi,
Dünýä türkmenleriniň taryhy bölümi,
Garaşsyz Türkmenistanyň taryhy bölümi,
Taryh ylmynda informasion tehnologiýalar bölümi,
Meýilnamalaşdyryş-maliýe bölümi,
Işgärler bölümi,
Hojalyk bölümi.
Institutyň esasy ylmy ugurlary:
- iň gadymy döwürlerden şu günümize çenli türkmen halkynyň we Türkmenistanyň taryhyny öwrenmek boýunça ylmy barlaglary geçirmek;
- Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň kemala gelmeginiň we ösüşiniň taryhyny öwrenmek;
- Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň parasatly baştutanlygynda ýurdumyzyň durmuşynyň ähli ugurlarynda amala aşyrylýan ägirt uly özgertmeleriň, gazanylýan ajaýyp üstünlikleriň, halkara gatnaşyklarynyň ösüşiniň düýp mazmunyny ylmy esasda öwrenmek;
- Türkmenistanyň halkara gatnaşyklaryna seljerme bermek;
- dünýä türkmenleriniň taryhyny we häzirki ýagdaýlaryny öwrenmek;
- Türkmenistanyň taryhy boýunça monografiýalary, kataloglary, okuw kitaplaryny taýýarlamak; Berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwrüniň ajaýyp gazananlaryny we üstünliklerini, türkmen halkynyň taryhy, medeni we ruhy mirasyny wagyz etmek.
Ylmy bölümler:
Gadymy döwrüň taryhy bölümi türkmen halkynyň müňýyllyklara uzalyp gidýän gadymy taryhyny düýpli öwrenýär, türkmen topragynda iň irki siwilizasiýalaryň kemala gelşi we olaryň taryhda tutýan orny barada ylmy barlaglar alyp barýar, Türkmenistanyň gadymy taryhynyň çeşmeler binýadyny baýlaşdyrmaga üns berýär, antropologiýa babatda barlaglary alyp barýar, şeýle hem ýadygärlikleriň arheologik kartasyny düzýär. Bölümiň ylmy barlaglary häzirki Türkmenistanyň çäginde daş asyrlar zamanyndan irki orta asyrlara çenli döwri öz içine alýar we şol wagtlarda bolup geçen syýasy wakalaryň, ykdysady, medeni ösüşleriň taryhyny öwrenýär.
Orta asyrlaryň taryhy bölümi türkmen halkynyň we Türkmenistanyň IIIXVI asyrlardaky taryhyny öwrenýär. Bu bölümiň ylmy barlaglary Türkmenistana yslam dininiň ýaýraýyş prosesini, türkmenleriň döreden we dolandyran döwletleriniň, şadöwletleriniň taryhyny, türkmenleriň Ýakyn Gündogara köpçülikleýin migrasiýasyny, şonuň ýaly-da döwlet gurluşynyň, hojalygynyň, ýeriniň we ýerden peýdalanmagynyň, ykdysadyýetiniň, ylmynyň, medeniýetiniň, sungatynyň we binagärçiliginiň ösüşinde öz milli aýratynlyklaryny saklap galmagy başaran türkmen halkynyň orta asyr Galkynyş döwrüniň taryhyny çuň we geňişleýin öwrenýär. Şonuň ýaly-da, orta asyr ýazuw çeşmelerini we resminamalaryny öwrenýär hem-de olary ylmy dolanyşyga girizýär.
Täze döwrüň taryhy bölümi XVII asyrdan 1991-nji ýyla çenli döwürdäki türkmen halkynyň ykdysady, syýasy we medeni durmuşyna degişli wajyp meseleleri çuňňur öwrenýär. Türkmenleriň şol döwürde erkinlik we özbaşdaklyk ugrunda alyp baran göreşleri, bitewi türkmen döwletini döretmek meýilleri ylmy nukdaýnazardan seljerilýär. Patyşa Russiýasynyň Türkmenistana aralaşmagynyň taryhyny, baknaçylyk syýasatyny we onuň netijelerini arhiwlerden, dürli çeşmelerden we taryhy edebiýatlardan toplanan maglumatlar esasynda giňişleýin öwrenýär. Türkmenleriň hojalyk durmuşy, ýer-suw gatnaşyklary, medeniýeti, däp-dessurlary hem-de türkmen şahsyýetleriniň bitiren işleri barada ylmy derňewler alyp barýar. Türkmenistanyň XX asyrdaky taryhyny täzeçe öwrenýär.
Garaşsyz Türkmenistanyň taryhy bölümi Diýarymyzyň taryhynyň iň täze döwrüni öwrenýär. Berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwründe Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň «Döwlet adam üçindir» diýen baş ýörelgesiniň esasynda ýurdumyzda amala aşyrylýan syýasy-jemgyýetçilik, durmuş-ykdysady we medeni özgertmeleriň düýp many-mazmunyny, şeýle-de döwletiň halkara gatnaşyklarynyň we daşary syýasatynyň taryhyny giňişleýin öwrenmek we çuň açyp görkezmek maksady bilen möhüm ylmy-barlag işleri geçirýär. Şol bir wagtda-da türkmen halkynyň taryhynyň, medeni-ruhy tejribesiniň we milli mirasynyň häzirki zaman medeniýeti bilen utgaşdyrylyşy seljerilýär.
Dünýä türkmenleriniň taryhy bölümi taryhyň öwrümlerinde daşary ýurtlara ýaýran türkmenleriň döreden we dolandyran döwletleriniň taryhyny, syýasy, durmuş-ykdysady ýagdaýlaryny, olaryň medeniýetini, etniki gurluşlaryny, milli aýratynlyklaryny, meşhur şahsyýetleriniň bitiren işlerini we häzirki durmuşyny, şeýle-de olar barada ýazylan asyl çeşmeleri seljerýär we ylmy dolanyşyga girizýär.
Taryh ylmynda informasion tehnologiýalar bölümi Institutyň işini maglumatlar Web-giňişliginde üpjün etmek, innowasion-maglumat häsiýetli taslamalary döretmek we ösdürmek bilen meşgullanýar. Bölüm Institutyň işgärlerine taryhy ylmy barlaglarda maglumatlar tehnologiýasyny ulanmagy talap edýän taslamalary durmuşa geçirmekde goldaw berýär, innowasion gözlegleri ösdürmekde amatly şertleri döretmäge ýardam edýär. Bölümiň işiniň esasy ugurlary monitoring we halkara maslahatlaryny guramak, elektron tehnologiýalaryň kömegi bilen amala aşyrylýan taslamalary bilelikde alyp barmakda ýardam bermek ýaly işlerdir.
Bölümiň çäklerinde taryhy informatika we multimediýa tehnoloiýalar barlaghanasyny döretmek meýilleşdirilýär. Türkmenistanyň Prezidentiniň 2013-nji ýylyň 11-nji iýunyndaky Kararyna laýyklykda Türkmenistanyň Ylymlar alademiýasy bilen «Sullivan Systems, Ltd.» (Beýik Britaniýa) kompaniýasynyň arasynda TYA-nyň Taryh instituty üçin taryhy informasion barlaghanany we multimediýa enjamlary satyn almak barada şertnama baglaşyldy. Häzirki wagtda bu enjamlaryň bir bölegi Instituta gelip gowuşdy.
Okalga zaly Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Taryh institutynyň okalga zaly 2000-nji ýylda açyldy. 2005-nji ýyla çenli bu okalga zaly Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Ylym we tehnika boýunça Ýokary geňeşiň Merkezi ylmy kitaphanasynyň sahamçasy hökmünde hereket etdi. 2005-nji ýylyň mart aýyndan bäri bolsa ol Taryh institutynyň okalga zaly bolup durýar. Onuň kitaphana gaznasynda kitaplaryň 2000-den we urnallaryň 500-den gowragy bar. Okalganyň gaznasynda Türkmenistanyň gadymy döwürlerden başlap biziň günlerimize çenli taryhy barada, Ýewropa hem-de Gündogar we Merkezi Aziýa döwletleriniň taryhy boýunça türkmen, rus, iňlis we türk dillerinde kitaplar jemlenendir. Okalga zaly Türkmenistanda neşir edilýän ähli gazet-urnallary ýazylyp alýar. Okalga zalyň gaznasynda görnükli taryhçy alymlaryň işleri ýygnanyldy we saklanylýar.
Okalga zalynda kitap gaznasyny toplumlaşdyrmak, onuň üstüni ýetirmek we institutyň işgärlerine hyzmat etmek üçin beýleki kitaphanalaryň alyş-çalyş gaznalaryndan edebiýatlary saýlap almagy amala aşyrýar.
Muzeý. Türkmenistanyň çäklerinde ýerleşýän arheologik ýadygärliklerde geçirilen köp ýyllyk işleriň netijesinde uly ylmy gymmatlyklara eýe bolan täsin arheologik tapyndylar ýüze çykaryldy. Olar çakmak daşdan we daşdan ýasalan zähmet gurallary, keramika, demirden we piliň süňklerinden ýasalan önümler, ownuk heýkeljikler, heýkel galyndylary, diwar ýazgylary, aýnadan edilen önümler, möhürler, numizmatik we antropologik materiallar bolup durýarlar. Bu zatlar hem Taryh institutynda arheologik muzeýi döretmäge esas boldy. Täsin arheologik tapyndylar muzeýde hronologik tertipde ýerleşdirildi. Olaryň köpüsi ýurduň beýleki muzeýlerinde asla gabat gelmeýär.
Institutda saklanylýan arheologik materiallaryň esasynda ýurduň uly taryhy we ülkäni öwreniş muzeýleriniň arheologik ekspozisiýalaryny döretmäge ýardam edildi.
Institutda saklanylýan arheologik materiallaryň kömegi bilen medeni mirasyň tapgyrlary yzarlanylyp bilner. Arheologik materiallaryň öwrenilmegi häzirki Türkmenistanyň çäklerinde neolitden başlap giçki orta asyrlara çenli syýasy wakalara we medeni proseslere seredip geçmäge ýardam eder.
Arheologik tapyndylaryň esasynda Institut tarapyndan halkara ylmy maslahatlara gabatlap yzygiderli sergiler geçirilip durulýar. Institutyň muzeýinde we gaznalarynda Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň taryhçy talyplary we Türkmen döwlet medeniýet institutynyň türkmen halkynyň medeni mirasyny öwrenýän rejeleýjileri amaly sapaklary geçýärler. Muzeýiň materiallary esasynda referatlar, okuw we ylmy işler ýazylýar, myhmanlar üçin tematik ekskursiýa guralýar.
Numizmatika otagy Institutda2014-nji ýylda döredildi. Onda müňlerçe şaýy pullar saklanylýar. Bu gymmatly taryhy tapyndylar taryhyň dürli döwürlerindäki döwletlere degişli bolup, olaryň köpüsi XX asyryň ahyryndan bäri ýadygärliklerde alnyp barylan arheologik gazuw-agtaryş işleriň netijesinde ýüze çykaryldy. Otagdaky numizmatik tapyndylar türkmen we beýleki halklaryň taryhyny öwrenmekde ähmiýetli orny eýeleýär. Institutda numizmatika boýunça täze hünärmenleri ýetişdirmeklige hem üns berilýär.
Monografiýalar we makalalar:
Institutda 2009-njy ýyldan bäri taryhyň dürli meseleleri boýunça monografiýalar, beýleki görnüşli kitaplar şol sanda kitapçalar, okuw kitaplary hem-de ylmy maslahatlaryň gysgaça beýanlary neşir edildi:
Ýusupow H. Horezm we Gürgenç: täze açyşlar (türkmen, iňlis we rus dillerinde). Aşgabat: Ylym, 2010;
Baltaýew A., Orazow O. Türkmenistanyň taryhy-medeni ýadygärlikleri: gözbaşlar we dowamat (türkmen, iňlis, rus dillerinde). Aşgabat: Ylym, 2012;
Gündogdyýew Ö., Ekäýew O. Mary Gündogaryň göwheri. Aşgabat, 2012;
Ýusupow H., Annaberdiýew A. Gadymy Nusaý ÝUNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawynda. Aşgabat: Ylym, 2012;
Ýazberdiýew A. Merwiň orta asyrlar döwrüniň kitaphanalary we olary esaslandyryjylar. Aşgabat, 2013;
Bäşimowa N.S. Ysmamyt ata (türkmen, iňlis we rus dillerinde). Aşgabat, 2013; Ysmamyt ata (türkmen, iňlis we rus dillerinde). (2-nji kitap). Aşgabat, 2016.
Magtymguly döwrüniň taryhy (makalalar ýygyndysy). Aşgabat: Ylym, 2014.
Aýdogdyýew M., Orazgylyjow Ý., Nuryýewa G. Meniň Watanym (Orta mekdepleriniň IV synp okuwçylary üçin). Aşgabat, 2008;
Orazgylyjow Ý., Hydyrow T. Türkmenistan Garaşsyzlyk zamanynda (Orta mekdepleriniň X synp okuwçylary üçin) Aşgabat, 2008;
Еkäýew O. Türkmenistanyň taryhy (Orta mekdepleriniň VIII synp okuwçylary üçin). Aşgabat, 2009;
Nuryýew A., Moşew M. Türkmenistanyň taryhy. XVII-XX asyrlar (Orta mekdepleriniň IX synp okuwçylary üçin). Aşgabat, 2009;
«Köneürgenç Türkmen döwleti we Merkezi Aziýa XIII asyryň birinji ýarymynda» atly halkara ylmy maslahatyň nutuklarynyň gysgaça beýany. // Aşgabat: Ylym, 2010 ý.
«Türkmenistanyň orta asyr şäherleri Ýewraziýa siwilizasiýasynyň ulgamynda» atly halkara ylmy maslahatyň nutuklarynyň gysgaça beýany. // Aşgabat: Ylym, 2012 ý.
«Berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwründe Beýik Ýüpek ýolunyň täzeden dikeldilmegi: çuňňur kökler we häzirki zaman mümkinçilikleri» atly halkara ylmy maslahatyň nutuklarynyň gysgaça beýany. // Aşgabat: Ylym, 2012 ý.
«Ýaş alymlar dünýä ylmyny we medeniýetini birleşdiriji güýçdür» atly halkara ylmy maslahatyň nutuklarynyň gysgaça beýany. // Aşgabat: Ylym, 2013 ý.
«Türkmenistanly gerçekleriň Beýik Watançylyk urşunda görkezen edermenligi türkmen halkynyň watansöýüjilik däpleriniň dowamy» atly ylmy maslahatyň nutuklarynyň gysgaça beýany. // Aşgabat: Ylym, 2010 ý.
«Magtymgulynyň döredijiliginde taryhyň şöhlelendirilişi» atly ylmy-amaly maslahatyň nutuklarynyň gysgaça beýany. // Aşgabat: Ylym, 2014 ý.
«Bagtyýarlyk döwründe Türkmenistanyň bitaraplygynyň taryhy edebiýatlarda öwrenilişi» atly ylmy-amaly maslahatyň nutuklarynyň gysgaça beýany. // Aşgabat: Ylym, 2015 ý.
Institutyň ylmy işgärleriniň taryhymyzyň ähli döwürleriniň dürli meseleleri we Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýurdumyzy ösdürmekde alyp barýan il-ýurt bähbitli işleri barada Türkmenistandaky hem-de daşary ýurtlardaky urnallarda, gazetlerde her ýylda 100 töweregi ylmy we ylmy-sadalaşdyrylan makalalary neşir edilýär. Meselem, 2016-njy ýylda 107 sany makala çap edildi.
Taryh institutynyň işgärleri ençeme halkara maslahatlarynda nutuklar bilen çykyş etdiler, olaryň arasynda:
«Beýik Galkynyş eýýamynda ylym, tehnika we innowasion tehnologiýalar» atly halkara ylmy maslahat we sergi (2010-njy ýylyň 12-nji iýuny).
«Hoja Ahmet Ýasawy we Gündogaryň sopuçylyk edebiýaty» atly halkara ylmy-amaly maslahat (2010-njy ýylyň 22-23-nji sentýabry).
«Köneürgenç Türkmen döwleti we Merkezi Aziýa XIII asyryň birinji ýarymynda» atly halkara ylmy maslahat (2010-njy ýylyň 1-3-nji dekabry).
«Täze Galkynyşlar eýýamynda bilim, sport we syýahatçylyk» atly halkara sergi we ylmy maslahat (2010-njy ýylyň 24-26-njy noýabry).
«Beýik Galkynyşlar eýýamynda ylym, tehnika we innowasion tehnologiýalar» atly halkara ylmy maslahat (2011-nji ýylyň 12-nji iýuny).
«Bahaweddin Nagyşbendi we sopuçylyk edebiýaty» atly halkara ylmy maslahat (2011-nji ýylyň 1-2-nji dekabry).
«Türkmenistanyň orta asyr şäherleri Ýewraziýa siwilizasiýasynyň ulgamynda» atly halkara ylmy maslahat (2012-nji ýylyň 28-30-njy marty).
«Innowasion tehnologiýalar Türkmenistanyň tebigy baýlyklaryny toplumlaýyn gaýtadan işlemekde» atly halkara ylmy maslahat (2012-nji ýylyň 19-20-nji apreli).
«Türkmenistanyň Konstitusiýasyna 20 ýyl: özygtyýarly döwleti gurmagyň taryhy tejribesi» atly halkara maslahat (2012-nji ýylyň 18-19-njy maýy).
«Türkmen tebigaty: Köýtendagyň açylmadyk syrlary» atly halkara ylmy maslahat (2012-nji ýylyň 28-29-nji maýy).
«Beýik Galkynyş eýýamynda ylym, tehnika we innowasion tehnologiýalar» atly halkara ylmy maslahat we sergi (2012-njy ýylyň 1214nji iýuny).
«Berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwründe Beýik Ýüpek ýolunyň täzeden dikeldilmegi: çuňňur kökler we häzirki zaman mümkinçilikleri» atly halkara ylmy maslahat (2012-nji ýylyň 13-14-nji dekabry).
«Nowruz parahatçylyk we mähir baýramy» atly halkara ylmy maslahat (2013-nji ýylyň 19-22-nji marty).
«Berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwründe ylym, tehnika we innowasion tehnologiýalar» atly halkara ylmy maslahat we sergi (2013-nji ýylyň 12-14-nji iýuny).
«Ýaş alymlar dünýä ylmyny we medeniýetini birleşdiriji güýçdür» atly halkara ylmy maslahat (2013-nji ýylyň 4-5-nji sentýabry).
«Türkmenistanda biotehnologiýalary ösdürmegiň ýollary» atly halkara ylmy maslahat (2013-nji ýylyň 2021-nji noýabry).
«Gaznewiler döwrüniň türkmen edebiýaty we dünýäniň ruhy medeniýeti» atly halkara ylmy maslahat (2013-nji ýylyň 4-5-nji dekabry).
«Berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwründe ylym, tehnika we innowasion tehnologiýalar» atly halkara ylmy maslahat we sergi (2014-nji ýylyň 12-14-nji iýuny).
«Berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwründe ylym, tehnika we innowasion tehnologiýalar» atly halkara ylmy maslahat we sergi (2016-nji ýylyň 12-14-nji iýuny).
Halkara gatnaşyklary.
Taryh instituty Türkiýäniň taryh jemgyýeti, şeýle hem Russiýanyň, Belarusyň, Rumyniýanyň, Çehiýanyň, Hindistanyň, Pakistanyň, Eýranyň we beýleki ýurtlaryň taryh we medeniýet merkezleri bilen, ABŞ-nyň, Angliýanyň we Italiýanyň alymlary bilen ylmy aragatnaşyklary saklaýar. Iki sany şertnama, hususanda, Rumyniýa bilen TYA-nyň Taryh instituty we Babeş-Bolýai adyndaky rumyn uniwersitetiniň Klu Napoka şäheriniň Türkologiýa we Merkezi Aziýany öwreniş institutynyň arasynda ylmy hyzmatdaşlyk hakynda, Belarus bilen TYA-nyň Taryh instituty we «Belarus Milli ylymlar akademiýasynyň Taryh instituty» Döwlet ylmy edarasynyň arasynda ylmy hyzmatdaşlyk hakynda şertnamalar hereket edýär. Şolara laýyklykda taryhyň, antropologiýanyň, taryhşynaslygyň we kömekçi taryh dersleriniň meseleleriniň giň çägini öwrenmek boýunça ylmy-barlag işleri özara ylalaşyjylyk we deň derejelilik esasda amala aşyrylýar.
ABŞ-nyň Türkmenistandaky ilçihanasynyň «Medeni mirasy saklamak» atly maksatnamasynyň çäklerinde geçirilenbäsleşikde Institutyň hödürlän taslamalary, ýeňiji boldy we şolara laýyklykda Institut Daşoguz welaýatynyň Görogly etrabynda ýerleşýän, XIXII asyrlara degişli Aksaraýdiň we Ysmamyt ata ýadygärlik toplumlaryny öwrenmek, durkuny täzelemek we dikeltmek işlerini ýerine ýetirdi.
Aksaraýdiň arheologik ýadygärlik (XI XII aa.) bolup, diň görnüşindäki arhitektura gurluşdyr. Ol Daşoguz welaýatynyň Görogly etrabynyň Aksaraý obasynda ýerleşýär we Merkezi Aziýa sebitinde biziň günlerimize çenli çaklanyp galan az sanly ýadygärlikleriň biri bolup durýar. Aksaraýdiň burçlary esasynda dünýäniň çar künjegine gönükdirilen iki gatly inedördül ajaýyp binadyr. Desga inedördül görnüşli bişen kerpiçlerden gurlupdyr. Ýadygärlik 2005-2006-njy ýyllarda gaýtadan dikeldildi.
Ysmamyt ata toplumy. Ýadygärlik «Zaman» daýhan birleşiginiň çäklerinde Öwlüýäboýy obasynyň günorta tarapyndaky medeni zolagyň we Garagum çölüniň iň çet çäginde ýerleşýär we namaz otagy bolan mawzoleýden; 40 metr uzynlygy bolan we ýedi gümmezli Daşköçeden; ýokarda dört gümmezi we günbatar tarapdan bäş gümmezi bolan ýapyk binadan; zyýaratçylar üçin dört otagy bolan gyşky metjitden; uly namaz otagyndan; bir uly we dört sany kiçi gümmezi bolan portaldan; aşhanadan; tomusky metjitden; 12 hüjreli we gümmezli medreseden ybaratdyr. Ysmamyt atanyň töwreklerinden ýygnalynan keramika XIXIV asyrlar bilen senelenilýär. Binagärlik keşbi, örülişi we beýleki ýadygärlikler bilen meňzeşligi boýunça toplumyň gurluş usullary takymynan XIVXVII asyrlar bilen senelenýär. Ýadygärlik gadymy şäher bolan Eşretgalanyň hasrabalyklarynda ýerleşýär. Ýazuw çeşmelerinde habar berlişine görä, bu şäher X XI asyrlara degişlidir. Ysmamyt ata toplumynyň gurluşy dürli döwürlere degişlidir. Bu dürli derejelerde goýlan binýatlary bilen hem tassyklanylýar, olar belli bir gyradeňliked goýulmandyr. Ýadygärlik üç tapgyrda 2008-2016-njy ýyllarda rejelendi.


text:
12—14-nji iýunda Birleşen Milletler Guramasynyň Baş sekretary Pan Gi Munuň ýurdumyza resmi sapary bolar.
Abraýly halkara guramalary we düzümleri bilen netijeli gatnaşyklary ösdürmek Prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygynda türkmen döwletiniň yzygiderli durmuşa geçirýän netijeli daşary syýasat ugrunyň möhüm taraplarynyň biridir. Şunda BMG bilen hyzmatdaşlyga aýratyn ähmiýet berilýär. BMG-niň Baş sekretarynyň Türkmenistana häzirki sapary taraplaryň ählumumy parahatçylygyň, abadançylygyň we gülläp ösüşiň bähbitlerine laýyk gelýän köptaraply özara hereketleri has-da pugtalandyrmaga ymtylýandygynyň nobatdaky aýdyň subutnamasy bolar.
Türkmenistanyň Birleşen Milletler Guramasy bilen hyzmatdaşlygynyň strategiki häsiýetli hyzmatdaşlygy soňky ýyllarda hil taýdan täze derejä çykdy. Dünýä derejesinde wajyp ugurlary öz içine alýan däp bolan şeýle hyzmatdaşlygyň netijesinde dürli ulgamlarda üstünlikli amala aşyrylan we häzir durmuşa geçirilýän maksatnamalar hem-de taslamalar öz beýanyny tapdy.
Ýurdumyz oňyn Bitaraplyk, parahatçylyk söýüji, hoşniýetli goňşuçylyk we döredijilik ýörelgelerine esaslanan syýasaty yzygiderli durmuşa geçirip, giň halkara hyzmatdaşlygyna eýermek arkaly, döwrüň wajyp meseleleriniň çözgüdini işläp düzmäge işjeň gatnaşýar hem-de öz üstüne alan borçnamalaryny pugta ýerine ýetirýär diýip, milli Liderimiz sözüni dowam etdi.
Şu ýyl Watanymyz üçin hemişelik Bitaraplyk derejesine eýe bolmagyň 20 ýyllygy bilen alamatlanýar, ýakynda BMG-niň Baş Assambleýasynyň 69-njy mejlisinde “Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygy” kararnamasynyň biragyzdan goldanandygyny we kabul edildi. Munuň özi ýurdumyzyň sebit hem-de dünýä möçberinde parahatçylygy, abadançylygy we durnukly ösüşi üpjün etmek işine goşýan uly goşandynyň ählumumy ykrar edilmeginiň aýdyň subutnamasy, halkara jemgyýetçiligi tarapyndan Türkmenistana bildirilýän belent ynamyň nyşany boldy.
Türkmenistan bilen BMG-niň arasyndaky netijeli gatnaşyklary mundan beýläk-de yzygiderli ösdürmekde BMG-niň Baş sekretary Pan Gi Munuň ýurdumyza ikinji gezek boljak sapary uly ähmiýete eýe bolar.


text:
Iň täzeler
- Amoli Larijani:Amerikanyň soňky gadaganlyklarynyň garşysynda Eýran parhsyz oturmaz
- musulman ýurtlaryň parlamentara konferensiýasynyň umumy ýygnagy öz işine başlady
- Eýran bilen Türkmenistanyň parlament başlyklary duşuşdylar
- Siriýanyň daşary işler ministrligi Amerikanyň harby hereketini ýazgardy
- Eýranda umumy matam yglan boldy
- Eýranyň nebit daşaýan gämisi gark boldy
- Owganystanda Taliban topary bilen Yslam partiýasynyň arasynda çaknyşyklar ýüze çykdy
- Donald Trampyň eden bihormatçylygyna Afrikanyň 54 ýurdy gaýtawul berdi
- musulman ýurtlaryň 13-nji parlamentara maslahaty Tehranda öz işine başlady
- Zarif:medeni gepleşikler hemmeler üçin gaty zerur meseledir
Fotogalereýa
Friday, 29 September 2017 10:41
Ýapyk Binalarda we Söweş Sungaty Boýunça 5-nji Aziýa Oýunlarynyň ýapylyş dabarasy
Friday, 23 June 2017 11:05
Eýran halky ýene bir gezek bütindünýä Kudus gününiň ýol ýörişlerine uly hyjuw bilen gatnaşdy
Tuesday, 13 June 2017 22:12
Eýran Orsýetde geçiriljek bütindünýä futbal ýaryşlaryna gatnaşmaga hukuk gazandy: ilatyň hoşlygy
Monday, 12 June 2017 17:47
Türkmenistanda “Aziada dünýä metbugatynda” atly halkara media-forum geçirildi
Wednesday, 03 May 2017 22:02
magtymguly Pyragynyň dünýä gelen gününiň 284-nji ýyllygyna bagyşlanyp Akgala şäherinde geçirlen dabara
Tuesday, 25 April 2017 22:51


text:
Hormatly Prezidentimiz wezipä bellemek we wezipeden boşatmak hakynda Permana gol çekdi
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň Permany bilen:
Atamyrat Gurbandurdyýewiç Rejepalyýew Aşgabat şäheriniň Büzmeýin etrabynyň häkimi wezipesine bellenildi;
Agageldi Meretdurdyýewiç Gyşykow Aşgabat şäheriniň Bagtyýarlyk etrabynyň häkimi wezipesine bellenilip, Aşgabat şäheriniň Bagtyýarlyk etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesinden boşadyldy;
Röwşen Sapargulyýewiç Hydyrow Aşgabat şäheriniň Köpetdag etrabynyň häkimi wezipesine bellenildi;
Şöhrat Muhammetmyradowiç Goçmyradow Aşgabat şäheriniň Berkararlyk etrabynyň häkimi wezipesinden boşadyldy;
Bagtyýar Atamyradowiç Bäşekow Aşgabat şäheriniň Berkararlyk etrabynyň häkimi wezipesine bellenildi;
Döwletgeldi Seýidowiç Babaýew Ahal welaýatynyň Babadaýhan etrabynyň häkimi wezipesine bellenildi;
Annageldi Orazberdiýewiç Ýazmyradow Ahal welaýatynyň Bäherden etrabynyň häkimi wezipesine bellenildi;
Hojageldi Hojageldiýew Ahal welaýatynyň Sarahs etrabynyň häkimi wezipesine bellenilip, Ahal welaýatynyň Tejen etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesinden boşadyldy;
Kakamyrat Begençmyradowiç Kürtow Ahal welaýatynyň Kaka etrabynyň häkimi wezipesine bellenildi;
Meretdurdy Isgenderowiç Gurbanow Daşoguz welaýatynyň Köneürgenç etrabynyň häkimi wezipesine bellenilip, Daşoguz welaýatynyň häkiminiň orunbasary wezipesinden boşadyldy;
Bäşimdurdy Jumaýewiç Mämedow Daşoguz welaýatynyň Görogly etrabynyň häkimi wezipesine bellenildi;
Nurberdi Özbekowiç Çopanow Daşoguz welaýatynyň Daşoguz Şäheriniň häkimi wezipesine bellenilip, Daşoguz welaýatynyň Köneürgenç etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesinden boşadyldy;
* * *
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň Karary bilen:
Annaguly Gelenow Aşgabat şäheriniň Büzmeýin etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Orazgeldi Baýramdurdyýewiç Meredow Aşgabat şäheriniň Büzmeýin etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Merjen Gündogdyýewna Geldiýewa Aşgabat şäheriniň Büzmeýin etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Begenç Baýramdurdyýew Aşgabat şäheriniň Bagtyýarlyk etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Maýagözel Annageldiýewna Ýollyýewa Aşgabat şäheriniň Berkararlyk etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Nazarmyrat Geldimyradowiç Nazarmyradow Ahal welaýatynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Gurbanmyrat Çopanow Ahal welaýatynyň Babadaýhan etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Gurbanmyrat Kakabaýewiç Meretdurdyýew Ahal welaýatynyň Babadaýhan etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Amanbibi Meretmuhammedowna Atanazarowa Ahal welaýatynyň Babadaýhan etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Dörtguly Hojaýew Ahal welaýatynyň Bäherden etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Bahargül Işanberdiýewna Atahanowa Ahal welaýatynyň Bäherden etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Gülşirin Durdymyradowna Gandymowa Ahal welaýatynyň Tejen etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Bahargül Amanmyradowna Mämiýewa Balkan welaýatynyň häkiminiň bilim, medeniýet, saglygy goraýyş we sport boýunça orunbasary wezipesine bellenildi.
Ýagşymämmet Şatlyýewiç Hojanazarow Balkan welaýatynyň Türkmenbaşy şäheriniň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Maksatmyrat Meretgulyýewiç Arazalyýew Balkan welaýatynyň Esenguly etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Serdar Sähetgulyýewiç Meredow Daşoguz welaýatynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Merdan Tirkeşowiç Atakeýew Daşoguz welaýatynyň Köneürgenç etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Gurbandurdy Baýramdurdyýew Daşoguz welaýatynyň Boldumsaz etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Erkin Ýaňybaýewiç Açylow Lebap welaýatynyň Döwletli etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.
Bibigözel Amanmuhammedowna Durdykowa Mary welaýatynyň Mary etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi.


text:
Yazyjy: Abu Aly Ibn Sina.
Ajy ÿowşanyň häsiÿetleriniň biri egin-eşikleri mör-möjeklerden goramakdyr. Ol syÿanyň reňkini üÿtgetmän saklaÿar we kagyza güÿ düşürmeÿär. Ajy yöwşan ÿüzüň reňkini durlaÿar, gözüň aşagyndaky we teniň beÿleki ÿerlerindäki gök tegmilleri aÿyrÿar. Onuň sykylyp alnan suw-şiresi kellagyry döredÿär. Ýöne men muny onuň aşgazana zyÿanly bolany üçindir diÿip pikir edÿärin. Suwa gaÿnadylan ÿowşanyň bugy gulakda agyry dörände kömek edÿär. Eger-de ÿowşany soda garyp, kentlewüge goÿsaň, ol «içki angina-da» haÿyr edÿär. Ol gulaklaryň gabadyndaky çişlere we gulak agyrysynda hem-de gulakdan iriň akanda melhem bolÿar.
gozyetim.com
Filed under: آخـریـن مـطـالـب پـزشـکی, ترکمنی Türkmençe