text:
Täjik hakimiýetleri ýurtda höküm sürýän elektrik energiýa ýetmezçiliginiň öwezini doldurmak üçin uly proýekti durmuşa geçirmegi maksat edinýärler.
Geçen asyryň äpet bendi Rogunyň düýbi ummasyz maýa ýatyrmak bilen sowet eýýamynda tutulypdy, häzir onuň gurluşygynyň tamamlanmagy üçin daşary ýurtlardan ýardamyň beriljegine-de söz berildi. Täjikistanyň ýolbaşçylary bu bendiň gurluşygynyň tamamlanmagy üçin ýurduň raýatlaryny bir aý aýlygyny berip, öz goşandyny goşmaga çagyrýarlar.
Geçen asyryň 70-nji ýyllarynda gurluşygy başlanan Rogun bendiniň şol wagtky direktory Nikolaý Sawçenko Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde garaşsyz bir döwlet hökmünde Täjigistanyň aýak üstünde durmagy bu bende bagly bolup durýar diýdi: "Rogun bendiniň gurluşy, Täjigistanyň häzirki wagtda ýüzbe-ýüz bolýan ykdysady problemalaryny çözüp biler. Her zatdan ozal Täjigistan elektroenergiýa öndürip, onuň söwdasyndan bähbit gazanmaly. Ikinjiden, Rogun suw ýetmezçilik problemasyny-da çözip biler. Rogunyň töweregindäki bentler we Nurek energiýa stansiýasy köp ýyllardan bäri Wahş derýasyndan akýan ummasyz suwy özünde saklap biler».
Merkezi Aziýada iň uly gidroelektrik potansialy hasaplanylýan bu bent hem-de elektro energiýa boýunça proýektler amala aşyrylan ýagdaýynda Täjigistan ýylda 300 milliard kilowat-sagat elektrik energiýasyny öndürmek ukybyna eýe bolup biler. Goňşulardan satyn alynýan elektro energiýa bagly bolan Täjigistan her gyşda elektrik ýetmezçiliginden ejir çekip gelýär.
Goňşy ýurtlaryň goldawy
Soňky ýyllarda täjik hökümeti Rogun kompleksiniň gurulşygy üçin ýardam sorap, Orsýete ýüz tutdy, bu proýekt alty sany elektrik generatoryna gerekli suwy üpjün edip biler. Olar ýylda 3 milliard 600 million KW sagat elektrik energiýasyny öndürmäge ukyply.
Sowet Soýuzy darganda ol proýekt tamamlanman ýatyrylypdy. Proýektiň gurluşygynyň gaýtadan ýola goýulmagy üçin 2007-nji ýylda Orsýetiň iň iri alýumin şirketi "RusAl" bilen kontrakta gol çekilipdi, ýöne Täjigistanyň goňşusy Özbegistanyň berk garşy durmagy sebäpli bu iş ýatyryldy. Muňa sebäp edilip bu proýektiň töwerek-daşa zyýan ýetirýänligi hem-de suwsuzlygyň artmagyna alyp geljekdigi görkezildi.
Hytaý, Owganystan we Pakistan Täjigistanyň elektro energiýa pudagyny ösdürmegine meýil bildirdiler. Golaýda Türkmenistana baran Täjigistanyň prezidenti Emomali Rahman türkmen kärdeşi Berdimuhamedow bilen duşuşanda elektrik energiýasy meselesinde hyzmatdaşlyk hakynda pikir alyşdylar, şonda Türkmenistan Owganystantyň üsti bilen Täjigistana elekterik energiýasyny berip biljegini mälim etdi.
Pul nireden gelmeli?
Täjigistanyň parlamentiniň ýokary öýüniň başlygy Mahmadsaid Ubeýdullaýew, eger-de ähli täjik işgärlerleri bir aý aýlyklaryny beren ýagdaýynda Rogun fondy üçin jemi 154 million dollar ýygnap boljagyny öňe sürdi. Munuň üstesine 2010-njy ýylyň döwlet býujetinden hökümet Rogunyň gurluşy üçin 130 million dollar niýetledi. Bu proýektiň amala aşyrylmagy üçin takmynan 3 milliard dollar gerek.
Täjik mediasynyň habaryna görä, käbir jemgyýetçilik sektorynda işleýänler Rogun proýekti üçin pul ýygnap başlapdyrlar. Elbetde, hemmeler pul ýygnamak teklibi bilen ylalaşanoklar.
Hojantly söwdegär Kodir Hojaýew Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde adamlaryň garyplykda gün-güzeran görýändigini aýdyp, hökümetiň bu proýekti 5 ýylda tamamlajagyna nirden ynanyp bolar diýýar: «Halkara guramalar we maliýe gurluşlar şol sanda Aziýanyň ösüş banky we beýlekiler Täjigistanyň ösüşi üçin uly mukdarda maliýe kömegini beryärler, biz bu barada habar beriş serişderleriniň üsti bilen maglumat edinýäris, halkdan pul ýygnamagyň deregine biziň ýolbaşçylarymyz asyryň proýekti hasaplanýan Rogun üçin daşary ýurt maýalaryndan peýdalanmaly» diýip, Hojaýew aýdýar.


c: text/html

text:
Merkezi Aziýanyň Adam hukuklary assosiasiýasy (Fransiýa), Adam hukuklary boýunça Helsinki fondy (Polşa), Adam hukuklary boýunça halkara partnýorlugy (Belgiýa), Täjigistanda adam gynalmagyna garşy HAG-laryň koalisiýasy, Gyrgyzystanda adam gynalmagyna garşy HAG-laryň koalisiýasy, Gazagystanda adam gynalmagyna garşy HAG-laryň koalisiýasy, Norwegiýanyň Helsinki komiteti, Adam hukuklary baradaky «Türkmen inisiatiwasy» we Türkmenistanyň Garaşsyz aklawçylarynyň assosiasiýasy Adam gynalmagynyň pidasy bolanlara goldaw bermegiň halkara gününde ýörite beýanat ýaýratdy.
Merkezi Aziýadaky tussaglar ýygy-ýygydan elektrik toguna tutulmak, bogulmak, zorlanmak we urlup-enjilmek bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar diýip, hukuk toparlarynyň 26-njy iýunda, adam gynalmagynyň pidalaryny goldamagyň halkara gününde ýaýradan beýanatynyň başynda aýdylýar.
Adam hukuklary toparlarynyň beýanatynda sebitiň hökümetleri, adam gynalmagynyň pidalaryny goldamak baradaky halkara gününiň hormatyna, adam gynamagy soňlamaga we pidalar babatda adalatlylygy üpjün etmäge, günäkärleri jogapkärçilige çekmäge çagyrylýar.
Beýanatda «tussaglaryň saklanan badyna öz saýlan aklawçysyny hakyna tutup bilmegi, gynag şikaýatlarynyň garaşsyz ýagdaýda derňelmegini üpjün edýän mehanizmleri ýola goýmak» boýunça anyk işleriň edilmelidigi aýdylýar, Türkmenistan bilen Özbegistanyň BMG-niň ýörite proseduralary, şol sanda adam gynalmagy boýunça ýörite dokladçylary üçin hemişelik çakylyklary çap etmelidigi bellenilýär.
Merkezi Aziýada adam gynalmagynyň pidasy bolanlar köplenç, öç alynmagyndan gorkup, şikaýat etmeýärler we olaryň arasynda adam hukuklaryny goraýan guramalardan kömek soramaga het edýäni beýle kän däl.
Emma muňa garamazdan, Gazagystanyň, Gyrgyzystanyň, Täjigistanyň hökümetden aýry guramalarynyň adam gynalmagyna garşy koalisiýalary 2015-nji ýyldan başlap, degişlilikde 45, 98 we 20 sany täze adam gynamak işini we beýleki ýowuz daraşma şikaýatlaryny hasaba aldy.
Bu işleriň käbiri birnäçe şahsyýete degişli bolup, olar özleriniň gynalandygyny aýdýarlar.
Jemgyýetçilik gözegçiligi ýok
Hiç bir derejede netijeli jemgyýetçilik kontrolunyň ýa-da gözegçiliginiň bolmazlygy bu problemanyň Özbegistandaky ýaýrawyna anyk baha bermegi örän kynlaşdyrýar diýip, hukuk toparlarynyň beýanatynda aýdylýar. Emma muňa garamazdan, ozalky tussaglaryň we olaryň maşgalalarynyň beren maglumatlary adam gynamagyň we tussaga ýowuz daramagyň jenaýat agtaryş sistemasynyň aýrylmaz bölegi bolup galýandygyny görkezýär.
Merkezi Aziýanyň Adam hukuklary assosiasiýasy 2011-nji ýyldan 2015-nji ýylyň maýyna çenli aralykda Özbegistandan derňew we tussaglyk mahalynda adam gynalandygyny aýdýan arz-şikaýatlaryň 154-den gowragyny alypdyr.
Aşgabat gynag bardygyny inkär edýär
Türkmen režiminiň repressiw häsiýeti zerarly Türkmenistanda hiç bir garaşsyz hukuk topary işläp bilmeýär we ol ýerde adam gynalmagynyň ýagdaýyny her taraply öwrenmek mümkin däl diýip, beýanatda bellenilýär.
«Türkmen häkimiýetleri ýurtda adamlaryň gynalýandygyny erjellik bilen ret edýärler we, biziň bilşimize görä, 2012-nji ýylda Türkmenistanyň Jenaýat kodeksine "adam gynalmagy» maddasynyň girizileli bäri, hiç bir adam bu jenaýatda aýyplanmady» diýip, hukuk toparlarynyň ýaýradan beýanatynda aýdylýar.
Emma muňa garamazdan, beýanatda bosgunlykdaky aktiwistlere Türkmenistanyň suddan öňki we soňky tussaghanalarynda adam gynalmagynyň faktlary barada ynamdar maglumatlaryň yzygiderli gelip gowuşýandygy aýdylýar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Londonda geçirilýän Olimpiýa oýunlarynyň çäklerinde aýallaryň arasynda 100 metre çenli ylgamak ýaryşynda, türkmen atleti Maýsa Rejepowa çykyş etdi. 19 ýaşly Rejepowa özüniň şahsy rekordyny goýup, aralygy 12.80 sekuntda geçdi. Ol umumy hasapda 32 sportsmeniň arasynda 19-njy orny eýeledi.
Şeýle-de anna güni erkekleriň arasynda ýekedaban zyňmak boýunça geçirilen bäsleşike türkmen atleti Mergen Mämmedow ýekedabany 68.39 metre zyňyp, umumy hasapda 38 sportsmeniň arasynda 35-nji ýeri aldy.
Penşenbe güni geçirilen oýunlarda Orsýetiň dýuzdo boýunça dünýä çempiony garşydaşlaryndan üstün çykyp, altyn medaly aldy. ABŞ-nyň basketbol boýunça topary hem täze olimpiýa rekordyny goýdy.
ABŞ-ly ýüzüji Maýkl Phelps 200 metr aralygyna ýüzmek boýunça bäsleşikde Ryan Lochteden üstün çykyp, özüniň 20-nji olimpiýa medalyny aldy. Phelepsiň jemi 16 altyn, iki kümüş we iki bürünç medallary bar.


text:
ABŞ-da Barry Frendel atly rawwin, ýagny ýewreý dindary sinagoga (ýewreýleriň buthanasy) gelen onlarça zenany ýalaňaçlap gizlin wideo düşürendigi üçin sud edildi.
Rawwin ybadata gelen aýal-gyzlary, olar ritual howuzda ýuwunmak üçin taýýarlanan wagty gizlin gurnalyp goýlan wideokamera bilen surata düşüripdir.
Kazyýet, rawwiniň soňky üç ýylda videosurata alan takmynan ýüz zenanyndan elli iki sanysynyň kimdigini anyklapdyr.
27 ýaşyndaky Emma Şulewits hem rawwiniň pidalarynyň biridir. Golaýda çaga dograndygy sebäpli ol suda gatnaşyp bilmändir. Ýöne sudy diňländen soň Şulewits şeýle diýipdir: "Freundele ýöňkelen aýyplamany goldaýaryn. Ýöne birnäçe sowalym bar. Men bilmek isleýän: ol muny näme üçin etdikä?".
Şeýle etmişiň aňrybaş bir ýyllyk möhletli jezasy bar. Aýyplaýanlaryň oňa özboluşly aýratyn jeza bermegine garaşylmaýar. Freundel hakyndaky karar 15-nji maýda kabul edilipdir.
Waka ýewreý jemgyýetçiligini ynjalyksyzlandyrýar
Fruendel Waşingtonda ortodoks Kaşer Ysraýyl sinagogyna 25 ýyl ýolbaşçylyk edipdir. Ol sinagoga owalky senator Josef Lieberman, ABŞ-nyň maliýe ministri Jak Lew ýaly tanymal adamlar hem gelip-gidýär ekeni.
Rawwin şol bir wagtyň özünde ortodoks ýewreý dininde esasy figuralaryň biri hasaplanýar.
63 ýaşyndaky Freundel geçen ýylyň oktýabr aýynda tussag edilipdir. Ony Korktaun şäherinde Kaşer Ysraýyl sinagogunda işlän mahaly alty zenany ýalaňaç wagtynda gizlinlikde wideo düşürendigini öňe sürüp, aýyplapdyrlar. Ýöne, aýyplaýanlaryň aýtmagyna görä, onuň kompýuteri barlanan mahaly ýalaňaçlanyp ýuwunmaga taýýarlanan başga zenanlary hem gizlinlikde wideo düşürendigi äşgär bolupdyr.
Ýewreý dinine görä, jöhit aýallar, aýbaşylary gutarandan soň, adamsy bilen jynsy aragatnaşygy dowam etdirmek üçin Mikwa ybadatyny berjaý etmeli, ýagny bedeni doly arassalamak üçin ýuwunmaly.
Freundel wideokamerany zenanlaryň eginbaşyny çykaryp-geýýän ýerindäki sagatly radionyň içine gizlinlikde ýerleşdiripdir.
Suduň ahyrky gününde aýyplaýanlar waka bilen baglanşykly täze delilleri aýan edipdirler. Olaryň aýtmagyna görä, rawwin diňe bir sagatly radio däl, eýse el süpürilýän kagyz gutusy bilen stoluň üstündäki wentilýatora hem kiçijik gizlin wideokamera goýupdyr.
"Men günäkär, jenap sülçi!"
Rawwin sud mahalynda gaty az gürläpdir. Garalawçy ähli aýyplamalary öňe sürenden soň, sülçi onuň öz günäsini nähili ýeňledip biljekdigini soran mahaly, Freundel aklawçysynyň ýanynda ýerinden turup, "Men günäkär, jenap sülçi!" diýipdir.
Waka Waşingtondaky we ýurduň beýleki ýerlerindäki ýewreý mähellesini gaty ynjalyksyzlandyrdy.
Hadysadan soň rawwin öz wezipesini, şol bir wagtyň özünde hem Korktaun we Tauson uniwersitetlerindäki mugallymçylyk işlerini ýitirdi. Şeýlelikde ol ençe ýyllap uly abraýa eýe bolan jemgyýetinde birden biabraý adama öwrüldi.
Kaşer Ysraýyl dolandyrylyşyk geňeşi tarapyndan ýaýradylan beýannamasynda şeýle diýipdir: "Ýüze çykan "elhenç jenaýat möhleti we häsiýeti" taýdan adamyň aňyna sygjak ýagdaý däldir. Şeýle ýagdaýy aňyna sygdyrmak isleýänlere lukman ýardam berip biler".
Bu wakadan soň jöhitler gusl etmek ybadatyna üýtgeşiklikleriň girizilmegi üçin din alymlaryna gaty köp ýüzlenmeler iberipdirler.


text:
Ýakynda düýbi Katarda ýerleşýän “Al-Jazeera” telekanalynyň žurnalisti Robin Forestier-Walker Aşgabatda geçirilen halkara energiýa forumynyň çäklerinde Türkmenistanda saparda bolup, Türkmenistan barada birnäçe wideo reportaž
taýýarlady.
Azatlyk Radiosy Robin Forestier-Walker bilen onuň Türkmenistana eden şol sapary bilen baglanyşykly ýörite söhbetdeşlik geçirdi.
Azatlyk Radiosy: Jenap Forestier-Walker, Türkmenistanda bolanyňyzda ýurduň howpsuzlyk gulluklary size gözegçilik edip ýa siziň hereketleriňizi çäklendirip, nähilidir bir päsgelçilik döretmedilermi?
Forestier-Walker:
Maňa belli bolşuna görä, bizi yzarlamadylar. Biz özümiziň nirä gitmekçidigimiz ýa näme etmekçidigimiz baradaky planlarymyz hakynda örän açyk gürrüň etdik. Megerem, biziň ol planlarymyzda olaryň ünsüni özüne çekjek zat bolmadyk bolsa gerek. Bu barada belli bir zat aýtmak kyn.
Meniň pikirimçe, olar biziň şol sapar eden ýerlerimizde bolup görmegimizi islän bolmaly. Sebäbi, olar bizi ol ýere çagyrdylar, ýagny, konferensiýa çagyrdylar. Şol konferensiýanyň
çäklerinden daşarda hereket etmekligiň berk çäklendirilip-çäklendirilmeýänliginden meniň habarym ýok.
Biz syýahat kompaniýasyna bardyk, olar ýörite maşyn bilen bizi “Awaza”, Türkmenbaşy şäherine äkitdiler. Biz özümiziň şol maşynly syýahatymyzy ýolda saklanyp, daş-töwerekdäki zatlary surata düşürmek uçinem ulandyk.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanyň häzirki häkimiýetleriniň syýasaty barada siziň garaýşyňyz nähili?
Forestier-Walker:
Meniň umyt edişime görä, häzirki häkimiýetler ozalkylara görä az-owlak erkinräk garaýyşly. Tersine bolanlygynda, olar biziň daş-töwerekdäki ýagdaýlary surata düşürmegimize we ýurduň içinde erkin syýahat etmegimize ýol bermezdiler. Ýa-da, olar siziň häzirki geçirýän söhbetdeşligiňize reaksiýa bildirerler.
Ýöne biz özümizi ýene bu ýurda çagyrarlar we biz Türkmenistan barada reportaž taýýarlamagymyzy dowam etdireris diýip, umyt edýärin. Sebäbi Türkmenistan daşarky dünýä üçin maglumat ýetirilmeýän ýurt bolmagynda galýar.
Azatlyk Radiosy: Siz öz reportažlaryňyzdan birinde prezident Berdimuhamedowyň şahsyýet kulty barada-da gürrüň berýärsiňiz. Prezidentiň şahsyýeti bilen baglanyşykly bu ýagdaý sizde nähili täsir galdyrdy?
Forestier-Walker:
Men şeýle zada garaşýardym. Ýöne onuň şahsyýet kulty Nyýazowyň şahsyýet kulty ýaly derejede çakdanaşa gözeilgiç däl. Sebäbi, öz reportažymda-da aýdyşym ýaly, men prezident Berdimuhamedow edil Nyýazowyň edişi ýaly, özüne altyn heýkel dikdirmek ýaly zatlar bilen başagaý däl diýen täsir aldym.
Ýöne, şeýle-de bolsa, Berdimuhamedowyň suratlaryny hemme ýerde görmek bolýar. Meniň pikirimçe, ol özüni milli simwollar bilen baglanyşdyrmagy gowy görýär. Meniň düşünişimçe, ol “Türkmenistanyň atasy” däl-de, “Türkmenistanyň gahrymany” diýen rolda.
Azatlyk Radiosy: Siziň pikiriňizçe, şu şahsyýet kultunyň saýasynda Türkmenistanyň adaty ilatynyň özüni duýşy nähili?
Forestier-Walker:
Biz käbir adamlar bilen gürrüňdeş bolup gördük. Ýöne biz hemişe adamlar bilen nirede we nähili ýagdaýda gürleşmelidigi babatda örän ätiýaçly hereket etmeli bolduk.
Meniň gürrüňdeş bolan adamlarymdan biri Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygy astynda ýagdaýyň Nyýazow döwründäkiden birneme ýeňilleşendigini aýtdy. Ol muny indi ozalkylar ýaly her gün her dürli gadagançylyklaryň girizilmeýändigi bilen düşündirdi. Emma meniň başga bir gürrüňdeşim Nyýazowyň saýasyndaky durmuşyň häzirkiden has gowy bolandygyny aýtdy.
Umuman, bular ýaly awtoritar häkimiýetiň saýasynda ýaşamaklygyň näderejede kyndygy we agyrdygy barada anyk düşünje almak gaty kyn. Sebäbi adamlar bu barada asla gürrüň etmek islemeýärler.
Ýöne, şeýle ýagdaýda-da, resmilerden başlap, köçe süpürijilere çenli adamlaryň kyn şertlerde ýaşaýandyklaryny duýmak bolýar. Olara daşary ýurtly raýatlar bilen gürleşmegiňem kyndygyny, olaryň gorky we paranoýa astynda ýaşaýandyklaryny, olaryň erkin gürläp bilmeýändiklerini we öz kellelerindäki zady açyk aýdyp bilmeýändiklerini görmek bolýar. Adamlar bilen gürleşenimde, mende galan esasy täsir şu boldy.
Azatlyk Radiosy: Özüňiziň Türkmenistan barada taýýarlan şol tele-reportažlaryňyzdan soň, häkimiýetler sizi ýene Türkmenistana goýbererler diýip garaşýarsyňyzmy?
Forestier-Walker:
Mende şeýle umyt bar. Eger häkimiýetler bu gürrüňdeşligi diňleýän bolsalar, meniň aýtjak zadym: Türkmenistanda bolup geçýän zatlar barada biz hemişe gowy zatlary aýdyp bilmeris. Ýöne, muňa garamazdan, daşary ýurt mediasy Türkmenistana hökman goýberilmeli. Ony ýurda goýbermezlik ony goýbereniňe görä has zyýanly netije berýär.
Fewral aýynda Türkmenistanda prezidentlik saýlawlary geçirilmeli. Men Türkmenistana baryp, şol saýlawlar barada reportaž taýýarlamak isleýärin we ýurduň häkimiýetleri maňa şeýle etmeklige ýol bererler diýip, uly umyt edýärin.


text:
Owganystanda bolan dürli hüjümlerde içeri hem daşary ýurtly harbylaryň ençeme agzasynyň heläk bolanlygy mälim edildi.
Herat welaýatynyň Rubat-i-Sangin atly etrabynda sişenbe gije bolan partlamada howpsuzlyk güýçleriniň etrap boýunça ýolbaşçysy bilen onuň ýanyndaky 3 harby heläk bolupdyr.
Sişenbe güni Helment welaýatynda janyndan geçen bombaçy tarapyndan amala aşyrylan partlamada Britaniýaly iki esger wepat boldy. Wakada iki owgan harbysynyň hem ölenligi aýdylýar.
Owganystanyň günortasynda ýoluň gyrasyna ýerleşdirilen bombanyň partlamagy zerarly, Estoniýaly bir esger hem ölüpdir.
Habarlardan mälim bolşuna görä, 2001-njy ýylda Talyp režmi agdarylandan bäri Owganystanda dartgynlylyk şu ýyl iň ýokary derejä ýetdi.


text:
14-15-nji maý aralygynda Eýranyň - aglaba etniki türkmenleriň ýaşaýan - Türkmensähra sebitiniň Aktokaý diýen territoriýasynda eýranly türkmenleriň ençemesiniň gatnaşmagynda "Magtymguly Pyragynyň günleri" geçirildi.
Her ýyl Eýranda türkmenleriň ýaşaýan şäherlerinden, obalaryndan Aktokaý sebitine gelen türkmenler Magtymgulynyň we onuň kakasy Döwletmämmet Azadynyň mazarynyň başynda jemlenip, resmi bolmadyk halk dabarasyny geçirýärler.
Azatlyk Radiosynyň Dünýä Türkmenleri gepleşiginiň bu sany hut şu dabaralara bagyşlandy.


text:
Polisiýa Berliniň golaýynda bosgunlar üçin jaý ediljek sport merkeziniň ýanandygyny we munuň otlama bolmagynyň güman edilýändigini aýtdy.
Polisiýanyň 25-nji awgustda aýtmagyna görä, Germaniýanyň paýtagtyndan 40 kilometr uzaklykda ýerleşýän Nauen şäherinde gije bolan ýangynda hiç kim ýaralanmandyr.
DPA agentligine görä, ýanan jaýda ýurtda bosgunlyk soraýan 100 çemesi adam sentýabr aýynda ýerleşdirilmelidi.
Naueu şäherinde şu ýyl bosgunlara garşy ençeme demonstrasiýa geçirilipdi. Germaniýada bosgunlaryň ýaşaýan ýerlerine ençeme hüjümler edildi.
Germaniýanyň kabul edýän bosgunlarynyň sany öň görlüp eşidilmedik derejä ýetensoň, ýurduň içinde immigrantlara garşy çykyşlar güýçlendi.


text:
Owgan generaly, hökümet goşunlarynyň baş ştabynyň komandiriniň orunbasary Myrat Aly Myrat ýurduň demirgazygyndaky Gunduz welaýatynda möwjäp galan jeňçi söweşleriniň başyny merkezi aziýaly jeňçileriň çekýändigini, has anygy, olaryň bu pitnä ýolbaşçylyk edýändigini aýdýar.
Aýdylmagyna görä, olaryň çaknyşykda heläk bolanlary hem bar, jeňçiler bilen hökümet güýçleriniň arasyndaky söweşler dowam edýär.
Demirgazyk Owganystandaky howpsuzlyk şertleri barada Azatlyk Radiosynyň Kabuldaky habarçysy Şaýymerdanguly Myradynyň taýýarlan maglumatyny diňlemek üçin aşakdaky düwmä basyň.


text:
Gazagystanyň Milli howpsuzlyk komiteti daşary ýurtlardaky jeňçi toparlaryň hatarynda 150 çemesi gazagyň söweşýändigini aýdýar.
MHK-nyň başlygynyň orunbasary Nurgaly Bilisbekow 19-njy martda Astanada şol 150 adamdan başga, olaryň 200 çemesi garyndaşynyň, jeňçileriň aýallarynyň, dul galanlaryň, olaryň çagalarynyň hem daşary ýurtdadygyny aýtdy.
Bilisbekow gazak häkimiýetleriniň 2014-nji ýylda daşary ýurtlardaky eksteremist toparlaryň hatarynda söweşmäge gitjek bolan 80 çemesi adamyň öňüni alandyklaryny hem sözüne goşdy.
Ol MHK şu ýylyň başynda Siriýada tälim alan gazak raýatynyň Gazagystanda amala aşyrjak bolan terror hüjüminiň hem öňüni aldy diýdi.
Şeýle-de ol gyrgyz häkimiýetleriniň iki ýurtda terror hüjümlerini planlaşdyran gazak raýatyny tutup, Gazagystana tabşyrandygyny aýtdy.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama Ysraýyla sapar edýär.
Barak Obama bu saparyň dostlugy berkitmek we Ysraýyl döwletiniň howpsuzlygyny üpjün etmek maksadyna gönükdirilýändigini aýtdy.
Barak Obamanyň Ysraýylyň ýakynda gaýtadan saýlanan premýer-ministri Benjamin Netanýahu we prezident Şimon Peres bilen gepleşikleriniň gün tertibinde Eýranyň ýadro programmasynyň, Siriýa, Müsür we Palestina problemalary bilen bagly meseleleriň durandygy habar berildi.
Nämä garaşmaly?
Milli howpsuzlyk boýunça geňeşçiniň orunbasary Benjamin Rods žurnalistler bilen söhbetdeşliginde, gepleşiklerden takyk bir netijelere garaşmaly däldigini, sebäbi Obamanyň täze ýa strategik teklipleri hödürlemekçi däldigini belledi. Benjamin Rods prezident Barak Obamanyň bu saparynyň Ysraýylda täze hökümetiň saýlanmagy bilen baglydygyny aýtdy.
Analitikler Obamanyň ysraýyl halkynyň öňünde çykyş edip, onuň amerikan-ysraýyl dostlugynyň tarapdarydygyna bildirilýän şübheleriň soňuna çykmaga çalyşjakdygyny belleýärler.
Ysraýylyň Milli howpsuzlyk boýunça geňeşçisiniň öňki orunbasary we Karnegi Merkeziniň bilermeni Ariel Lewit Obamanyň Ysraýylyň kanun çykaryjylary bilen hem duşuşjakdygyny aýdýar. Käbir kanun çykaryjylar ABŞ-nyň Eýranyň ýadro programmasy boýunça diplomatik syýasatyna nägilelik bildirýärler.
Barak Obama Ysraýyla saparynyň dowamynda Holokostyň pidalarynyň ýadygärligine barar.
Ol şeýle-de dipomatik duşuşygy geçirer. Ol 21-nji martda Günbatar kenarda Palestinanyň prezidenti Mahmud Abbas bilen iş tertibinde duşuşar.
Dipomatik duşuşyklar
Ak Tam Obamanyň bu gysga saparynyň “Palestin awtonomiýasyna amerikan goldawyny güýçlendirjekdigini” aýdýar we iki ýurduň ýolbaşçylarynyň palestin-ysraýyl parahatçylyk prosesini maslahatlaşmagy üçin mümkinçilik berjegini belleýär.
ABŞ Palestinanyň “hiç bir gurama agza bolmadyk synçy statusyna eýe bolmak barada” geçen ýylda BMG-de eden teklibini goldamandy. Bu Palestinanyň döwlet hökmünde gytaklaýyn ykrar edilmegini aňladardy.
Obama bu saparyny Iordaniýada tamamlar. Ol Iordaniýanyň patyşasy Abdylla bilen 70 müň adamyň ölümine sebäp bolan Siriýadaky urşuň soňuna çykmak meselesini maslahat eder.
Parahatçylyk boýunça amerikan institutynyň arap döwletleri boýunça bilermeni Lusi Kurser-Ellenbogen Obamanyň bu saparyndan Siriýanyň prezidenti Başar al-Assady wezipesinden çekilmäge ündemek üçin hem peýdalanjakdygyny çak edýär.
Obamanyň saparynyň başlanan güni peýda bolan tassyklanmadyk maglumatlarda Siriýadaky konflikte gatnaşýan taraplaryň bir-birini himiki ýaraglary ulanmakda aýyplaýandygy habar berildi.
Obama eger Assadyň güýçleri himiki ýaragy ulansa, munuň ABŞ-nyň Siriýadaky konflikt babatyndaky hereketleri üçin aýgytly pursat boljagyny belledi. Obamanyň bu sözleriniň oppozision güýçlere naderejede degişlidigi belli däl.


text:
Prezident Dmitriý Medwedew Kuril adalaryna sapar etdi. Ol Ýaponiýanyň özümiňki diýýän adalarynyň birine baryp gören ilkinji rus lideridir.
Medwedewiň Kuşanir adasyna sapary onuň Ýaponiýada noýabryň ortalaryna geçjek Aziýa – Ýuwaş okean ykdysady hyzmatdaşlyk sammitine gatnaşmagynyň öň ýanlaryna gabat geldi. Ýaponiýanyň premýer-ministri Naota Kan Medwedewiň bu sapary bolmadyk bolsa gowy bolardy diýdi.
Ýaponiýanyň daşary işler ministri Seýji Maehara bu sapar sebäpli Orsýetiň ilçisi Mihail Belyý bilen gürleşdi.
Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow Ýaponiýanyň reaksiýasy kabul ederliksiz diýdi.
Sowet soýuzy bu dört adany Ikinji jahan urşunyň soňunda basyp alypdy. Şondan bäri dowam edýän territorial dawa Moskwa bilen Tokionyň arasynda formal parahatçylyk şertnamasyna gol çekilmegine päsgel berip gelýär.


text:
Gyrgyzystanyň öňki parlament sözçüsi Akmatbek Keldibekowyň müňlerçe tarapdary Oş regional hökümetiniň baş edarasyna ýöriş etdi. Protestçiler Keldibekowyň tussaglykdan boşadylmagyny talap edýärler.
Duşenbe güni geçirlen protestlere azyndan 20 protestçi atly gatnaşdy. Polisiýa protestçileriň hökümet binasyna girmeginiň öňüni almagy başardy.
Asly Oş regionyndan Keldibekow ýurduň Salgyt gullugynda we Döwlet sosial fondunda işlän döwri wezipesinden hyýanatçylykly peýdalanmakda we maliýe galplyklarynda aýyplanyp geçen aý tussag edilipdi.
Keldibekowyň aklawçysy Tatýana Çilnikina Azatlyk Radiosyna beren maglumatyna görä, duşenbe güni Bişkek şäher sudy Keldibekowy 19-njy ýanwara çenli deslapky tussaghanada saklamak baradaky Bişkek etrap sudunyň kararyny öz güýjünde saklapdyr.
Oppozision “Ata jurt”, ýagny “Ata Watan” partiýasynyň agzasy Keldibekow 2010-njy we 2011-nji ýyllarda parlamentiň sözçüsi wezipesinde işläpdi.


text:
Ýasama akyl
Ýasama Akyl (Iňlisçe: Artificial Intelligence, Türkçe: Yapay zekâ) - kompýuter ylymynyň bir bölegi bolup, awtomatlara akylly şekilde pikirlenmegi we özüni alyp barmagy öwretmek isleýän ylymdyr. Diller arasy terjime, ses tanamak, ýüz tanamak, el ýazgylary tanamak ýaly işler mysal bolup biler. Widýo oýunlarynda hem giňden ulanylýar, meselem küşt programmalary ýada meňzeşleri.
Taryhy[üýtget | edit source]
cette langue est nulle
ÝA Filosofiyasy[üýtget | edit source]
je prefere le tagalog casse dedi a dennis et aux filles a cote
Turing synagy[üýtget | edit source]
Je sais que tu lis sa Elsa ;) Awtomatlaryň akyllylygyny ölçemek üçin Turing synagy atly eksperiment geçirilýär. Bir otagda kompýuteriň başynda adam oturýar we 2 kişi bilen diňe ýazgy arkaly gürleşip bilýär.CHATBITE Olaryň biri adam, biri bolsa awtomat, ýöne haýsynyň haýsydygyny bilenok. Ol adam olaryň ikisinede sorag soraýar we jogaplaryny gözden geçirýär. Islän soragyny soramaga haky bar we ahyrynda, kimiň-kimdigini biljek bolmaly.
Egerde söhbetdeşlik dowamynda awtomat özüniň adamdan tapawudyny görkezmese, ol awtomadyň synagdan geçdigi bolýar, ýagny adamyňky derejede ýeterlik akyly bar.


text:
Häkimiýet başynda kimiň oturandygyna, ýurtda haýsydyr bir oňyn başlangyçlaryň bardygyna ýa ýokdugyna garamazdan, türkmen propagandasy köp ýyllar bäri häkimiýetleri diňe öwmek bilen meşgullanýar. Şol bir wagtda-da propagandanyň birnäçe üýtgewsiz ugurlary bar, dünýäde düýpli syýasy, ykdysady we medeni öwrülişikleriň bolýandygyna garamazdan, türkmen propagandasynyň şol ugurlary onýyllyklaryň dowamynda ýeke gezegem derňelmedi, analiz edilmedi.
Türkmenistanyň köpçülikleýin habar serişdeleri ýurduň raýatlaryna gazyň, elektrik energiýasynyň, suwuň, duzuň mugt berilýändigini aýdyp ýadamaýar. S.Nyýazow döwründe-de, häzirem resmi propaganda muny döwletiň ýurduň ilatyna berýän baý peşgeşi hökmünde häsiýetlendirýär. Wagtyň geçmegi bilen adamlar bu hadysanyň gümürtik taraplary barada pikirem etmän, aýdylýana öwrenişibem başladylar. Ondanam başga köpler, belki, mugt berilýän zatlar, kommunal hyzmatlaryň , jemgyýetçilik transportunyň simwolik bahasy öz graždanlary hakda döwletiň aladasy hasap edýän bolmaklary-da mümkin. Propaganda bu işleri döwletiň sosial ugra aýratyn üns berýändigi diýip nygtaýar.
Dünýä tejribesine syn etsek, hemme zat tersine bolup çykýar. Türkmenistan bilen deňeşdirilende senagat taýdan has ösen hem baý ýurtlaryň ýekejesinde-de öz graždanlaryna Türkmenistandaky ýaly sowgat edilmeýär. Ýewropada-da, Amerikada-da hiç bir adam mugt duz almaýar. Elektrik togy, gaz barada gürrüňem ýok. Türkmen döwletiniň bu sowgatlary ýurduň ykdysadyýetinde uly gyşarmalaryň signaly, alamaty bolmagy mümkin. Ol ozaly bilen ilat arasynda girdejileri paýlamakda deňligiň, adalatyň ýokdugy bilen bagly bolmagy mümkin.
Mugt hyzmatlar
Mugt hyzmatlar Sowet Soýuzynda birnäçe gezek girizilen kartoçka sistemasyny ýada salýar. Şol sistema mejburlyk, agyr krizis sebäpli girizilýärdi. Mysal üçin, uruşdan soň ykdysadyýetiň kadaly işlemeýändigi üçin kartoçka sistemasy girizilipdi. Döwlet ykdysady sistemany kadaly ýagdaýda saklap bilmeýärdi. Berilýän aýlyklar adamlaryň durmuş hajatlaryna ýetmeýärdi. Belki şu sebäpden Türkmenistanyň graždanlaryna gaz, duz, suw, elektrik togy mugt berilýändir? Şonuň üçin döwlet juda pes aýlyklary galdyryp bilýän däldir ýa-da oňa islegi ýokdur.
Şeýle pes aýlyklar S.Nyýazow döwründe döwlet syýasaty derejesinde ornaşdyrylypdy. Bu işiň soňy şeýle bir geň ýagdaýlara baryp ýetdi: günleriň birinde köp adamlar pensiýasynyň bir bölegini, köpler bolsa tutuş pensiýasyny ýitirdi oturyberdi. Şu prinsip esasynda ýurtda şu wagta çenli işsizlik boýunça kömek puly tölenmeýär.
Dünýäniň ösen döwletlerinde garyplyk çäginden aşakda ýaşaýan adamlar gije ýatar ýaly jaý hem mugt nahar bilen üpjün edilýär. Garyplary naharlaýan ýörite nokatlar işleýär. Türkmenistanda işleýän adamlaryň zähmetine tölenýän hak şol garyplyk çäginden daşda däl. Galdyrylýan aýlyklaryň ululygy zerur harajatlardan hemişe yzda. Mugt duzuň çözýän zady ýok. Mätäçlik adamlary garaşly edýär. Ýa döwletiň esasy maksady şundamyka?
Aleksandr Narodetski postsowet döwletleri boýunça britaniýaly bilermen. Bu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
9-njy iýunda Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow paýtagtda alnyp barylýan gurluşyk işleriniň gidişi bilen tanyşdy. Bu barada Türkmenistanyň döwlet mediasy habar berýär.
On ýyl abadançylyk köçesi bilen Atatürk köçesiniň çatrygynda gurulýan Döredijilik şäherçesiniň gurluşygyna aýlanyp gören Berdimuhamedow gurluşyk işleriniň bellenilen möhletinden yza galýandygyny nygtap, ýurduň medeniýet we teleradioýaýlymlar ministri Gulmyrat Myradowa, wise-premýer Maýsa Ýazmuhammedowa nägilelik bildirdi hem-de kemçilikleri düzetmek boýunça ähli zerur çäreleri görmegi talap etdi.
2007-nji ýylyň 12-nji oktýabrynda Berdimuhamedow «Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Altyn asyry» atly döredijilik bäsleşiginiň ýeňijilerini sylaglamak dabarasyna gatnaşypdy.
Şonda prezident döredijilik işgärleriniň durmuşy we netijeli işi üçin şertleri döretmek maksady bilen häzirki zaman has oňaýly ýaşaýyş jaýlaryny, çagalar baglaryny, sungat mekdeplerini we döredijilik ýokary okuw mekdeplerini özünde jemleýän täze döredijilik şäherjigini döretmek ideýasyny aýdypdy.
Şol duşuşykdan soň, prezidentiň karary netijesinde, Döredijilik şäherçesiniň gurluşygyna girişildi. Bahasy 150 million dollara golaý bolan bu proýekti amala aşyrmak Türkiýäniň «Sehil Inşaat» kompaniýasyna ynanyldy.
Döredijilik şäherçesi Türkmen döwlet medeniýet institutyny, ýörite sazçylyk mekdebini, çagalar bagyny, umumy bilim berýän orta mekdebi, üç sany köp gatly jaýlary özünde jemleýär.
Ýaşaýyş jaýlarynyň gurluşygy tamamlanansoň, 200-den gowrak kwartiralar ýurduň medeniýet we döredijilik işgärlerine paýlanylar.
Döredijilik şäherçesiniň gurluşygy bellenilen tertip boýunça 2009-njy ýylyň oktýabrynda doly tamamlanmalydy. Emma, muňa garamazdan, gurluşygyň işiniň häzire çenli ýarysy hem bitirilmändir.
Şu sebäpden ýurduň prezidenti Berdimuhamedow medeniýet we teleradioýaýlymlar ministri Gulmyrat Myradowa öz nägileligini bildirdi.
Ýerli habarçynyň maglumatlary esasynda taýýarlandy.


text:
Anna güni geçirilen hökümet maslahatynda prezident G.Berdimuhamedow Aşgabatda okuw programmalary diňe iňlis dilinde alnyp baryljak täze bir ýokary okuw jaýyny döretmekligiň zerurlygyny belledi.
Bu mesele baradaky çykyşynda ol bu täze dörediljek ýokary okuw jaýynyň wezipesiniň bilim ulgamynda dünýä standartlaryna laýyk gelýän ýokary bilimli, ussat hünärmenleri taýýarlamakdan ybarat bolmalydygyny nygtady.
Öwreniljek ugurlar
Täze ýokary okuw jaýynda öwreniljek hünärler barada durup geçmek bilen, prezident G.Berdimuhamedow: “Bu uniwersitetde birnäçe ugurlar boýunça hünärmenleri taýýarlamak zerur diýip hasaplaýaryn. Mysal üçin, onda halkara ykdysadyýeti, halkara žurnalistikasy, halkara hukugy, menejment fakultetleri döredilse, bu maksada laýyk bolardy” diýip belledi.
Şeýle hem, G.Berdimuhamedow täze dörediljek uniwersitetde okuwlaryň tölegli esasda guralmalydygyny we onda okatmagyň gündüzki görnüşleriniň-de bolmalydygyny aýtdy.
Türkmenistanyň prezidenti okuw programmalary iňlis dilinde geçiriljek bu täze ýokary okuw jaýynda studentlere halkara standartlaryna laýyk gelýän bakalawr we magistr derejeleriniň berilmelidigini nygtady. Ýöne ol bu okuw jaýyna näçe studentinň kabul edilmelidigi barada durup geçmedi.
Kime bähbitli?
G.Berdimuhamedow bu uniwersitet üçin guruljak täze okuw jaýlary barada durup geçip: “Uniwersitetiň halkara standartlaryna laýyk gelýän, döwrebap binasyny gurmaly. Mugallymlar üçin niýetlenen ýaşaýyş jaýlaryny, talyplar üçin umumy ýaşaýyş jaýlaryny we käbir beýleki zerur bolan binalary gurmagy göz öňünde tutmaly” diýdi.
Türkmenistanyň prezidenti göz öňünde tutulýan bu täze uniwersitet bilen baglanyşykly meseleleri takyk öwrenmekligi we degişli teklipleri taýýarlamaklygy wise-premýer S.Toýlyýewe tabşyrdy.
Türkmenistanyň garaşsyzlyk ýyllarynda ýurduň ýokary okuw jaýlarynyň köpüsinde daşary ýurt dilleri boýunça fakultetler ýapylyp, beýle fakultetler esasan Azady adyndaky Türkmen Döwlet dünýä dilleri institutynda saklanyp galypdy.
Bu ýagdaý Türkmenistanda ýaşaýan we türkmen dilini suwara bilmeýän beýleki milletleriň wekilleri üçin ýokary bilim almak meselesini has kynlaşdyrypdy.
Käbir synçylar iňlis dilinde okuw geçiljek täze ýokary okuw jaýynyň döredilmeginiň Türkmenistanda bu ugurdaky ýagdaýlara oňyn täsir etmeginiň mümkindigini aýdýarlar.


text:
Nebite baý Azerbaýjanyň ilatynyň öz günorta goňşusy Eýrana geçmeginiň sebäpleri nämede? Bu soragyň jogabyny iki sözde jemläp bolýar, ýagny “azyk-haryt meselesi”. Azerbaýjanda azyk-harytlaryň bahasynyň artmagy sebäpli ilat zerur harytlaryny satyn almak üçin ýurduň daşyna gidýär.
Serhetden geçmekçi bolup, ol ýerde garaşyp duran bir azeri zenanynyň Azatlyk Radiosynyň Azerbaýjan gullugyna aýtmagyna görä, onuň alýan pensiýasy öz ýurdunda zerur azyklary almaga ýetmeýär. Ol zenan: “Men näme üçin Eýrana gitmäýin? Biz özümize gerek ähli zady: eti, ýagy şol ýerden alýarys. Bu zatlar biziň ýurdumyzda juda gymmat. Biz Eýrandan alýan zatlarymyzy öz ýurdumyzda öz ujypsyzja pensiýamyza satyn alyp bilemzok” diýdi.
Soňky aýlaryň dowamynda Azerbaýjanda azyk harytlarynyň bahalary çakdanaşa ýokarlandy. Berilýän resmi sanlara görä, diňe fewral aýynda umumy bahalar 2,2 prosent ýokarlanypdyr. Gandyň bahasy 9,5 prosent artan bolsa, kartoşkanyň bahasy 12,5 prosent ýokarlandy. Garaşsyz analitikleriň bellemegine görä, aslynda bu görkezijiler has ýokary bolmaly.
Bakuwda ýaşaýan ykdysadyýetçi Bukar Baýramowyň çaklamalaryna görä, şu ýylyň dowamynda azyk harytlarynyň umumy bahasy 16 prosent ýokarlanar.
Serhetde nobatyna garaşyp duran başga bir zenanyň bellemegine görä, Azerbaýjanda halkyň öz güzeranyny ölmez-ödi dolandyrjak bolup edýän aladalary gitdigiçe güýçlenýär. Ol zenan: “Eger-de olar Eýran bilen serhedi ýapsalar, biz heläk bolarys. Adamlar biri-birini gyrgyna berer” diýip howatyrlanýar.Azyk harytlarynyň bahasy ählumumy galýar
Azyk harytlarynyň bahalarynyň ýokarlanmagy diňe bir Azerbaýjanda dörän ýagdaý däl. ”Oksim International” guramasynyň berýän maglumatyna görä, 2010-njy ýylyň iýulyndan bäri mekgejöweniň bahasy 74 prosent , bugdaýyňky 84 prosent, gandyň bahasy 77 prosent, ýaglaryň bahasy-da 57 prosent ýokarlanypdyr.
Birleşen Milletler Guramasynyň Azyk we Oba-hojalyk guramasynyň bellemegine görä, bu gurama 1990-njy ýylda düýbi tutulaly bäri, geçen ýylyň dekabrynda azyk hartylarynyň indeksi rekord derejesinde ösüp, 3,4 prosente deň bolupdyr.
Ýöne, bu sanlara garamazdan, käbir analitikler Azerbaýjanda azyk kynçylygyny ýurtdaky korrupsiýa we döwlet bilen ilteşikdäki monopoliýalaryň importa edýän gysyşy bilen düşündirýärler.Bazar söwdasyndaky agalyk – gymmatlyga getirýär
Bakuwly ykdysatçy Wukar Baýramow bu ýagdaýy şeýle düşündirýär: “Azyk harytlarynyň ýerli bazara import edilmegini bir ýa-da iki sany monopoliýa öz elinde saklaýar. Beýleki kompaniýalara bolsa olaryň “mellegine” girmek gadagan. Men importy göz öňünde tutýaryn. Soň olar, elbetde, ýerli bazarlarda bahalary galdyrarlar. Şonuň üçinem azyk harytlaryny satmakda we harytlaryň bahasynda hiç hili bäsleşik ýok”.
Baýramow monopoliýalaýyn artykmaçlyga eýe kompaniýalaryň köplenç hususy eýeçilikdedigini nygtaýar. Ýöne ol köplenç bu monopoliýalaryň arkasynda güýçli hökümet resmisiniň durandygyny hem sözüne goşdy. Mysal üçin, golaýda ”WikiLeaks” internet saýtynyň çap eden maglumatynda aýdylmagyna görä, Azerbaýjanyň iň täsirli adamlarynyň biri hasaplanýan, ýurduň adatdan daşary ýagdaýlar boýunça ministri Kemaladdin Heýdarow ýurtdaky miwe suwlarynyň gözegçiligini öz elinde saklaýar.
”WikiLeaks” saýtynyň çap eden maglumatlaryna görä, Heýdarowyň gözegçiligindäki “Gilan holding” kompaniýasy bahalary “juda ýokarlandyryp goýupdyr”. Şeýle-de ýurduň Döwlet gümrük gullugynyň üsti bilen ol bu ugurdaky türkiýeli, ukrainaly we orsýetli bäsdeşleriniň ýagdaýyny kynlaşdyrypdyr.
Düýbi Bakuwda ýerleşýän Ykdysady barlag merkeziniň başlgygy Kubad Ibadoglunyň bellemegine görä, korrumpirlenen gümrük işgärleri gandyň bahasyny ýokarlandyrýarlar: “Biz hasaplap gördük, gandyň bahasy dokumentlerde gümrükde 35 sent diýip kesgitlenen. Ýöne onuň ýerli bazarda bir kilogramynyň bahasy 1,20 dollara durýar”.
Başga-da käbir harytlar, Ýewropa bilen deňeşdirilende, Azerbaýjanda gymmat.


text:
ABŞ-nyň respublikan partiýasyndan 47 senator ABŞ-nyň prezidenti Barak Obamanyň Eýran bilen islendik ylalaşygynyň Kongress tarapyndan makullanmadyk ýagdaýynda gysga möhletli boljakdygyny duýdurdy.
Obamanyň administrasiýasy we Eýranyň Daşary işler ministri senatorlary adaty bolmadyk bu hereketi üçin tankyt etdiler. ABŞ-nyň resmileri munuň dünýäniň alty döwletiniň Tähran bilen ýadro ylalaşygyny durmuşa geçirmek boýunça geçirýän gepleşiklerine, kesgitlenen wagt möhletiniň dolmagynyň öňýanynda zeper ýetirip biljekdigini aýtdylar.
Eýranyň liderlerine ýazylan açyk hatda senator Tom Kotton we ýene 46 senator Kongress tarapyndan makullanmazdan gelinjek ylalaşygyň Barak Obamanyň we Eýranyň baş lideri Aýatolla Ali Hameneýiniň arasyndaky bir ylalaşyk bolup biljekdigini bellediler.
Respublikanlar we käbir demokratlar baglaşylýan islendik ylalaşyk boýunça ses berişlik geçirilmegini talap edýärler. Ak Tam senatorlaryň Eýranyň ýadro programmasy boýunça gepleşiklere degişli bu hereketlerini ýazgardy.


text:
Gyrgyzystanyň wagtlaýyn hökümetiniň resmileriniň aýtmagyna görä, prezident Kurmanbek Bakyýew 15-nji aprelde ýurduň baştutany wezipesinden çekildi.
Özlerini Gyrgyzystanyň wagtlaýyn hökümeti diýip yglan eden administrasiýanyň ýokary derejeli wekillerinden Edil Baýsalow Azatlyk Radiosyna bu barada şeýle diýdi: “Halkara jemgyýetçiliginiň şertlerinden birine laýyklykda, prezident Bakyýew wezipesinden çekilmek baradaky arzany ýazdy, oňa gol goýdy we öz wezipesinden çekildi” diýip, Baýsalow aýtdy.
Bakyýew Gyrgyzystany terk etdi. Gazagystanyň Daşary işler ministrliginiň resmisi Roman Wassilenko Azatlyk Radiosyna beren maglumatynda Bakyýewiň Gazagystanyň günortasynda ýerleşýän Taraz şäherine gelenligini tassyklady.
Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň ýolbaşçysy we Gazagystanyň daşary işler ministri Kanat Saudabaýew Bakyýewiň Gyrgyzystanyň wagtlaýyn hökümeti bilen ylalaşyga gol goýandan soň, Gyrgyzistany terk edenligini aýdyp, beýanat ýayratdy.
ÝHHG bu ylalaşyga Gazagystanyň prezidenti Nursoltan Nazarbaýewiň, Orsýetiň prezidenti Dmitriý Medwedewiň we ABŞ-nyň prezidenti Barak Obamanyň tagallalary we ÝHHG-niň, BMG-niň we ÝB-niň araçylygy esasynda gelnenligini habar berdi.


text:
“Men iki hepdeden bäri ejem dagynyň öýünde, adamym bilen urşup gaýtdym, ýene öňki gürrüň, aýlygynyň baryny araga sarp edýär”, bu sözleri ýakynda joramdan eşitdim. Ol ýaşy ýaňy 25-e ýeten adamsy barada gürrüň edýärdi.
Bu diňe bu maşgalanyň hekaýasy däl. Türkmenistandaky tanyşlarymyň berýän maglumatyna görä, sähelçe bahana bilen oturylyşyk etmek üçin ýygnanyşýan, her ýygnanyşykda-da alkogolly içgi içilýän üýşmeleňlere soňky döwürler ýaşlaryň arasynda has köp duş gelinýär.
Eýsem, munuň sebäbi näme? Arakhorlyga ýaşlaryň özleri nähili garaýarlar? Bu olaryň durmuşyna nähili täsirini ýetirýär?
Nobatdaky Täze Tolkun ýaşlar gepleşigimizde şu tema barada gürrüň ederis. “Arakhorlyk” barada şaýat bolan ýa-da başdan geçiren wakalaryňyzy gepleşigimize gatnaşyp gürrüň bermek isleseňiz, hat@azatradio.org email adresimize hat ugradyň. Özümiz siziň bilen habarlaşarys. Şeýle-de, öz garaýyşlaryňyzy aşakdaky teswir bölüminde hem galdyryp bilersiňiz.
Hormat bilen,
Sähra (Täza Tolkun gepleşiginiň alyp baryjysy)


text:
Beýik Ýeňşiň 70 ýyllygy mynasybetli “MTS — Türkmenistan” hojalyk jemgyýeti Beýik Watançylyk urşunyň weteranlaryna we uruşdan dolanmadyk gerçekleriň ojagyny saklap oturan enelere “frontçy dostuma hat” hyzmatyndan peýdalanmaga mümkinçilik döredýär. Bu hyzmat arkaly öz polkdaşlaryňa, söweşdeş ýoldaşlaryňa, garyndaşlaryňa, dostlaryňa jaň edip, olary bu baýram bilen gutlap bolar.
“MTS — Türkmenistan” hojalyk jemgyýeti hemmämiziň eziz görýän weteranlarymyzy Beýik Ýeňiş bilen gutlamak üçin aýratyn ýadygärlik sowgatlary taýýarlady. Kompaniýanyň işgärleri weteranlara eýýäm “frontçy dostuma jaň” hyzmaty çatylan “Sosial” tarifli öýjükli telefon gowşurarlar.
Baýramçylyk çäresiniň çäklerinde 9-njy maýda MTS-iň Aşgabatdaky edara jaýlarynda fotosergi geçiriler. 10—16-njy maý aralygynda bolsa paýtagtyň ýaşaýjylaryna we myhmanlaryna “Aşgabat” kinomerkezinde garaşýar. Russiýa Federasiýasynyň Türkmenistanyň Medeniýet ministrliginiň bilelikde guraýan bu kinofestiwalynda uruş we Beýik Ýeňiş baradaky filmler görkeziler.


text:
Ukrainanyň täze prezidenti Wiktor Ýanukowiçiň inaugrasiýasy 25-nji fewralda bolar. Bu barasynda Regionlar partiýasynyň başlygynyň orunbasary Anna German habar berdi.
Onuň sözlerine görä, Ýanukowiç hökümet başlygy wezipesini prezident saýlawlarynda öňki kandidat, uly telekeçi hem bankir Sergeý Tigipko teklip etmekçi. Ol saýlawlarda üçünji orny eýeläpdi.
Ikinji tapgyr saýlawlarda Ýanukowiçden ýeňlen häzirki premýer-ministr Ýuliýa Timoşenko ýeňlişini boýun almakdan ýüz öwürýär hem suduň üsti bilen saýlawlaryň netijelerine ýaňadan seredilmegini gazanmakçydygyny aýdýar.


text:
Müsüri dolandyrýan ýokary harby geňeş prezident Hosni Mubaregiň häkimiýetden gitmegine getiren protestler başlandan soňra harby tribunalda azatlykdan mahrum edilen 334 adama günä geçiş yglan etdi.
“Facebook” saýtynda ýerleşdirilen beýanatda bu günä geçiş baradaky kararyň häkimiýetleriň we “rewolýusiýany amala aşyran beýik Müsür halkynyň” arasyndaky dialogy mundan beýläk hem goldamak maksady bilen kabul edilendigi aýdylýar.
Emma beýanatda tussaglaryň haçan azatlyga çykjakdygy habar berilmeýär. Şeýle-de onda hiç bir tussagyň ady agzalmaýar.
Şu ýylyň ýanwaryndan bäri Müsürde harby tribunal azyndan 12 müň adamy azatlykdan mahrum etdi. Adam hukuklaryny goraýjylar bu praktikany yzygiderli tankytlap, tussag edilenleriň işlerine raýat sudlarynda garamagyň maksada laýykdygyny aýtdylar.


text:
Düýn Ispaniýanyň Ýokary sudy 2008-nji ýylda Barselona şäherindäki metroda bomba partlamasyny amala aşyrmak synanyşygynda tussag edilen 11 adama dürli möhletleýin türme tussaglygynyň berlendigini habar berdi.
Suduň maglumatyna görä, asly pakistanly 10 adam we ýene-de bir Hindistanyň raýaty bilelikde 2008-nji ýylyň ýanwarynda Barselona şäherindäki metroda bomba partlamasyny amala aşyrmaklygy planlaşdyrypdyrlar.
Sud şol synanyşykda tussag edilen bu adamlaryň Pakistandaky talyplaryň lideri Beýtulla Mehsudyň çagyryşlaryndan ruhlanyp, şeýle hereket edendiklerini aýdýar.
Ispaniýanyň Ýokary sudy bu aýyplanýanlardan ikisine aýry-aýrylykda 14.5 ýyl, beýlekilerine bolsa 8.5 ýyl türme tussaglygyny beripdir.


text:
Şu aýyň başynda Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň düzüminde ýaşlar syýasatynyň bölümi açyldy. Türkmen metbugatynyň berýän maglumatyna görä, bu bölüm ýaşlaryň hukuk, sosial, ykdysady we guramaçylyk şertleriniň üpjün edilişi ýaly meselelere sereder.
Şeýle-de, bu bölüm ýaş nesliň potensialyny güýçlendirmek we ony durmuşa geçirmek, şol sanda döwlet maksatnamasynyň bu ulgamda amala aşyrylyşy ýaly problemalara gözegçilik eder. Bu planyň düzülmeginde ýaşlaryň gatnaşygynyň bolup-bolmandygy hakda hiç hili maglumat berilmedi.
Bu mümkinçiligi size Azatlyk Radiosy berýär.
Ýaşlar, durmuşda, okuwda, ykdysady, sosial we beýleki ulgamlarda nähili problemalaryňyz bar? Esasan nähili meselelere has köp üns berilmegini isleýärsiňiz? Olaryň çözgüdini nämede we nirede görýärsiňiz? Ynha, size öz pikiriňizi aýtmak üçin açyk platforma.
Isleseňiz, öz pikiriňizi nobatdaky ýaşlar gepleşigine gatnaşyp hem beýan edip bilersiňiz. Nobatdaky gepleşigimizi şu tema bagyşlaýarys. Biz bilen aragatnaşyk gurmak isleseňiz, hat@azatradio.org email adresimize hat ugradyň. Özümiz siziň bilen habarlaşarys.


text:
Türkiýäniň ozalky goşun başlygy we prezidenti Kenan Ewren 97 ýaşynda aradan çykdy. Ankaradaky harby hassahanada bejergi alýan Ewreniň ýogalandygy 9-njy maý güni giçlik yglan edildi.
Ol 1980-nji ýylda Türkiýede bolan harby döwlet agdarylyşygyna ýolbaşçylyk edip, ýurt syýasatynda harbylaryň onýyllyklara uzan agalygynyň simwolyna öwrüldi.
Ewren 2014-nji ýylyň iýunynda 1980-njy ýyldaky döwlet agdarylyşygyna ýolbaşçylyk edeni üçin ömürlik tussaglyga höküm edildi. Ol sud sessiýasyna gatnaşardan gowuşgynsyz bolup çykdy we ýaşy hem hassalygy sebäpli türmede oturmakdan aman galdy.
Döwlet agdarylyşygyndan soň 50 adam jezalandyrylyp öldürildi, ýarym million adam tussag edildi, ýüzlerçe adam türmede öldi, köp adam bolsa ýitirim boldy.
Syýasy partiýalar ýapyldy we Ewren 1982-nji ýyldan soň ýedi ýyllap prezident bolup işledi.
Bu agdarylyşyk Türkiýäni generallar tarapyndan taslanan Konstitusiýa bilen galdyrdy we oňa şindem demokratiki ösüşlere bir päsgelçilik hökmünde seredilýär.


text:
Ýekşenbe güni Müsüriň syýasy partiýalarynyň bir topary ýurduň harby hökümetiniň saýlawlar baradaky düzgünlere girizen käbir üýtgetmelerinden soň, özleriniň geljekki saýlawlary boýkot etmejekdiklerini mälim etdiler.
Bu syýasy partiýalar Müsüriň ozalky lideri Hosni Mubarege ygrarly adamlaryň parlament saýlawlaryna gatnaşmaklaryna garşy çykyş edýärler.
Şeýle hem, olar öz wekillerine partiýa sanawlary boýunça-da, partiýa sanawyndan daşary-da orunlara dalaş etmäge mümkinçilik berilmegini talap edip gelýärdiler.
Şenbe güni Müsüriň dolandyryjy harby geňeşi şu edilen talaplara laýyklykda saýlawlar baradaky düzgünlere käbir üýtgetmeleri girizdi.


text:
ABŞ-nyň döwlet sekretary Jon Kerri 9-njy aprelde, yglan edilmedik sapar bilen, 2014-nji ýyldaky dawaly prezident saýlawlaryndan soň araçylyk eden milli birleşik ylalaşygy bilen bagly tutaşan syýasy krizisi çözmek üçin Owganystana geldi.
Kerriniň sapary prezident Aşraf Gani bilen baş ýerine ýetiriji Abdylla Abdyllanyň ýolbaşçylygyndaky milli birleşik hökümetiniň içindäki syýasy darkaşyň ulalýan wagtyna gabat geldi.
ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň sözçüsi Jon Kirbi Kerriniň Kabula we onuň möwjeýän «Talyban» pitneçiligine garşy göreşýän howpsuzlyk güýçlerine ABŞ ýardamyny nygtajakdygyny aýtdy.
ABŞ bu ýurtdaky goşunlarynyň agramly bölegini çykaryp, diňe 9800 çemesi esger galdyrdy. 2017-nji ýylyň başyna çenli Owganystandaky amerikan goşunlarynyň sany 5500-çenli azaldylmaly.
Kerri Kabulda Gani we Abdylla bilen ilki aýratynlykda gürleşip, soň bilelikde duşuşmagy planlaşdyrýar. Şeýle-de ol öz owgan kärdeşi bilen gepleşer.


text:
ABŞ-nyň Döwlet sekretary bilen Türkmenistanyň prezidentiniň arasynda 21-nji sentýabryň öýläni bolan duşuşykda taraplaryň iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklaryň gowudygyny belläp, bar bolan mümkinçiliklerden peýdalanmak ugrunda has köp hereket etmäge isleg bildirenlikleri hakynda bu duşuşyk barada ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň resmi internet saýtynda ýerleşdirilen maglumatda aýdyldy.
Maglumata görä, gepleşikleriň esasy temasy Owganystana degişli bolupdyr. Türkmenistanyň Owganystana barýan uçarlara öz howa giňişligini ulanmaga rugsat bermeginiň, uçarlaryň ýangyç bilen üpjünçiligine ýardam etmeginiň şeýle-de Owganystanda mekdep we keselhana gurluşygyna degişli proýektleri amala aşyrmagynyň ähmiýeti nygtaldy.Energiýa we bilim
Energiýa meselesine gezek gelende, Merkezi Aziýada köp ugurly energiýa geçirijilerini artdyrmak meselesinde Türkmenistanyň möhüm rol oýnaýanlygy bellenildi. ABŞ-nyň kompaniýalarynyň Türkmenistanda biznes ugrundan köp iş alyp barýanlygyny aýdyp, Döwlet sekretary amerikan kompaniýalarynyň deňiz ýaka energiýa serişdelerini özleşdirmek işine hem gatnaşmak islegini ýene tassyklady.
ABŞ-nyň döwlet sekretary Hillari Klintonyň Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow bilen duşuşygynda maslahat edilen temalaryň ýene biriniň bilim meselesine degişli bolanlygy döwlet departamentiniň maglumatynda görkezilýär.
“Ýakynda Türkmenistanda Gyrgyzystanyň paýtagty Bişkekde ýerleşýän Merkezi Aziýadaky amerikan uniwersitetinde okamak isleýän türkmen ýaşlaryna gözegçilik bilen bagly käbir çäklendirmeler bolupdy. ABŞ-nyň döwlet sekretary türkmen studentleriniň hem Bişkekdäki uniwersitetde hem Bolgariýadaky amerikan uniwersitetinde okamagyna, şeýle-de has köp studentleriň Birleşen Ştatlara barmagyna degişli meseläniň çözülmegine gyzyklanma bildirýänligimizi mälim etdi” diýip, ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň internet saýtynda aýdyldy. Adam hukuklary
Şol bir wagtda-da, maglumata görä, Döwlet sekretarynyň Günorta we Merkezi Aziýa boýunça kömekçisi Robert Blake Hillari Klinton bilen G.Berdimuhamedowyň arasynda bolan gepleşikler barada çykyş edende, oňa gepleşiklerde ynsan hukuklary meselesiniň gozgalyp-gozgalmanlygy barada sorag berildi.
R.Blake gepleşikleriň wagty çäkli bolansoň, diňe iň möhüm meseleleriň maslahat edilenligini aýdyp, “Türkmenistanda ynsan hukuklarynyň Merkezi Aziýanyň beýleki ýurtlarynda bolşy ýaly, uly mesele däl” diýip, jogap berdi.
Öz nobatynda ynsan hukuklaryny goraýjy halkara guramalar Günbatar döwletlerine ýüzlenip, soňky döwürde daşary gatnaşyklaryny ösdürýän, şol sanda ABŞ bilen gepleşiklerini aktiwleşdirýän Türkmenistanyň ýolbaşçylary bilen duşuşyklarda ynsan hukuklaryna ünsi artdyrmaga çagyryş edýärler.
Human Rights Watch guramasyndan Mariýa Lisitsina Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosyna şeýle diýdi: “Amerikan hökümeti özara hyzmatdaşlykda
Ýurtdan çykyp bilmeýänleriň sanawyna täze adamlar goşulýar.
Türkmenistanyň ynsan hukuklaryny gowulandyrmak üçin esasy ädimleri ätmeginiň zerurdygyny açyk aýtmaly diýip, hasap edýäris. Türkmenistanda syýasy tussaglaryň boşadylmagyna degişli mesele henizem çözülmän galýar, “gara sanawlar” häzire çenli-de ulanylýar we ýurtdan çykyp bilmeýänleriň sanawyna täze adamlar goşulýar”.
ABŞ-nyň Döwlet sekretary bilen ikitaraplaýyn gepleşiklerinden daşgary G.Berdimuhamedowyň BMG-niň Baş sekretary Ban Ki Mun we Hytaý Halk respublikasynyň başlygy Hu Zin Tao bilen duşuşjagynyny türkmen metbugaty habar beripdi.
G.Berdimuhamedow we Hillari Klintonyň arasynda 21-nji sentýabrda bolan gepleşikleriň mazmuny barada Türkmenistanyň habar beriş serişdelerinde maglumat berilmedi.
Merkezi Aziýa boýunça analitik Artem Ulunýanyň pikirine görä, Türkmenistanyň halkara sahnasyndaky häzirki herektleri ýurduň Günbatara tarap syýasatyny aktiwleşdirmek niýetini görkezýär.
“2009-njy ýylyň dowamynda Aşgabadyň köp iş edenligini aýtmak mümkin. Türkmenistana dürli derejeli delegasiýalaryň barmagy we ýurt baştutanynyň Günbatar döwletlerine edýän saparlary Türkmenistanyň syýasatynyň Ýewro-Atlantik giňişligine gadam basýanlygyny görkezýär. Öň Türkmenistanyň daşary syýasaty esasan Gündogar döwletlerine we Orsýete gönükdirilen bolsa häzir Aşgabat özüni gyzyklandyrýan meseleler boýunça geçirýän gepleşikleriniň ugruny üýtgedýär” diýip, Artem Ulunýan aýtdy.Türkmenistan we BMG
BMG-niň Baş Assambleýasynyň Nýu Ýorkda geçýän 64-nji sessiýasyna Türkmenistan sessiýanyň başlygynyň orunbasary hökmünde gatnaşar. Halkara Forumyň başlygynyň orunbasary wezipesini birinji gezek Türkmenistan 2007-nji ýylda BMG-niň Baş Assambleýasynyň 62-nji sessiýasynda ýerine ýetiripdi.
Türkmenistan BMG-na 1992-nji ýylda agza boldy we halkara konwensiýalarynyň 90-dan gowragyna goşuldy.
Türkmen metbugatyna görä, BMG-niň Baş Assambleýasynyň 64-nji sessiýasynyň gün tertibinde 160 çemesi meselä garalar. Olar parahatçylyk we howpsuzlyk, terrorçylyga garşy göreş, ynsan hukuklary we daşky gurşawy goramak, şeýle-de sosial-ykdysady ösüş temalaryna degişli.
BMG-niň Baş Assambleýasynyň 64-nji sessiýasyna başlygyň orunbasary hökmünde gatnaşmagynyň Türkmenistanyň uly abraýynyň alamaty bolup durýanlygyny türkmen metbgaty nygtady.
Resmi maglumatlarda bellenişine görä, Türkmenistanyň sessiýa gatnaşmagy türkmen döwletiniň köp derejeli gatnaşyklaryny köptaraplaýyn giňeltmek niýetini görkezýär.


text:
Owganystanda “Talybanyň” lideri Molla Omar Kabulyň hökümeti bilen parahatçylykly gepleşikleri “kanuny” diýip atlandyrdy.
Remezan baýramçylygynyň öňüsyrasynda 15-nji iýulda ýaýradan maglumatynda Molla Omar “eger biz dini kadalarymyza seretsek, duşmanlar bilen duşuşyklaryň we hatda parahatçylykly aragatnaşyklaryň gadagan edilmeýändigini görüp bileris” diýýär.
Molla Omar gepleşikleriň maksadynyň Owganystanyň daşary ýurtly goşunlar tarapyndan “basylyp alynmagynyň soňuna çykmakdan ybarat bolandygyny” sözüniň üstüne goşdy.
Owganystanyň Ýokary parahatçylyk geňeşiniň agzalary we “Talybanyň” wekilleri geçen hepdede Pakistanda duşuşyk geçirip, parahatçylyk hem ýaraşyk maksatly ilkinji resmi gepleşiklerini geçirdiler.
“Talyban” we beýleki yslamçy ýaragly toparlar 2014-nji ýylyň aýagynda daşary ýurtly goşunlaryň köpüsiniň Owganystany terk etmeginden soň ýurtda hüjümlerini güýçlendirdiler.


text:
Türkiýäniň söweş uçarlary 27-nji awgustda demirgazyk Siriýada ABŞ tarapyndan goldanylýan kürt güýçleriniň pozisiýalaryny bombalady.
Siriýanyň düýbi Londonda ýerleşýän Adam hukuklary obserawtoriýasy türk uçarlarynyň we toplarynyň al-Amarna obasyny bombalandygyny aýtdy.
Bu ýer birnäçe gün öň Siriýanyň demokratik güýçleri, esasan ABŞ-nyň howa zarbasy tarapyndan goldanylýan kürt ýaranlygnyň eline geçipdi.
Siriýanyň demokratik güýçleriniň bir bölegi bolan Jarablus harby geňeşiniň beýanatynda bu hüjümiň obada asuda adamlaryň ölümine sebäp bolandygy we munuň sebitiň ykbalyna wehim salýan howply hereketdigi aýdylýar.
Bu oba 25-nji awgustda «Yslam döwleti» ekstremist toparyndan Türkiýäniň goldaýan siriýa pitneçileri tarapyndan basylyp alnan Jarabulus serhet şäheriniň 8 km günortasynda ýerleşýär.
Bir gün öň türk tanklary we bronly harby maşynlary, YD jeňçi toparyny serhet sebitinden kowmak we kürt milisiýasynyň territoriýa eýelemeginiň öňüni almak operasiýasynyň çäginde, serhetden aşyp, Siriýanyň içine girdi.


text:
Türkmenistanda prezident derejesinde taryhy dogruçyl ýazmak barada gürrüň edilýär. Ýöne taryhy dogruçyl ýazmak üçin ýokardan görkezme berilmeginden başga, dil bilýän we irginsiz zähmetden gaçmaýan alym-gözlegçiler hem gerek.
Germaniýada ýaşaýan türkmen alymy, žurnalist Araz Perwüş türkmen we pars dillerinden başga nemes, iňlis, hytaý dillerinden hem baş çykarýar we uzak wagt bäri türki halklaryň taryhyny, medeniýetini öwrenýär.
Azatlyk Radiosy onuň bilen meşhur türk dilçisi Mahmut Kaşgarly we türkmenler barada söhbet etdi. Söhbetdeşligi Ýowşan Annagurban geçirdi.
Azatlyk Radiosy: Alymlaryň käbiri Mahmut Kaşgarla türkmen diýýär. Siziňçe, bu gepiň jany barmy we bu meselä nähili çemeleşilse dogry bolar?
Araz Perwüş: Mahmut Kaşgarly türki halklaryň hemmesiniň alymy. Meniň pikirimçe, ony belli bir halka ýa taýpa degişli etmäge synanyşmak, türki halklaryň öz tarapyndan bolan halatynda, dar düşünjelilik, ownukçyllyk bolar. Ýöne onuň milletini kesgitlemek baradaky synanyşyk alymlaryň arasynda ýok däl. Olar bu soragy Garahanly döwletini guranlaryň üsti bilen çözmäge synanyşýarlar.
Mahmut Kaşgarly, adyndan hem belli bolşy ýaly, Kaşgarda önüp-ösen adam. Kaşgar hem onuň ýaşap geçen döwri bolan11-nji asyrda Garahanlylaryň paýtagtydy, oňa Ordukent diýilýärdi. Alymlaryň arasynda agdyklyk edýän pikir boýunça Kaşgarly şu döwleti guranlaryň neslinden bolup çykýar.
Hytaý dilindäki taryhy materiýallarda bu döwleti guranlaryň adyna "Gök Art" diýilýär. Ýöne Garahanlylary beýleki türki taýpalara degişli etjek bolýan alymlar hem bar. Käbirleri olar Göktürklerden diýse, käbirleri Uýgur türklerinden, Ýagma türklerinden, Çigil türklerinden ýa-da Garluk-ýagma garymyndan diýýär. Käbirleri hem “olar türkmenlerden” diýýär.
Garahanly imperiýasyna degişli taryhy belliklerde we dil bilimi baradaky eserlerde bu hanlygyň haçan gurlandygy, ony guranlaryň kimlerdigi hakda berilýän bölek-büçek maglumatlardan başga anyk zat bolmansoň, bu mesele barada kesgitli bir zat aýtmak kyn.
Hytaý taryhçysy Li Şu Huýiň pikiriçe, Garahanly döwletiniň düýbi 9-njy asyryň 20-nji ýyllarynda oguzlaryň Gynyk taýpasy tarapyndan tutulýar. Ol: “Gynyk taýpasy Garahanlylaryň özenini emele getiren taýpa. Bilge Köl Kadyrhan onuň ilkinji kaganydyr. Soňraky kaganlar hem şu taýpadan çykan” diýýär.
Taryhçy bu baradaky garaýyşlaryny Mahmut Kaşgarlynyň "Diwan Lugati't-Türkde" berýän maglumatlary bilen delillendirip. Ol onuň özüniň-de oguzlardan bolandygyna ynanýar.
Azatlyk Radiosy: Kaşgarla türkmen diýýän taryhçylar anyk nämä esaslanýarlar?
Araz Perwüş: Birinjiden, Mahmut Kaşgrlynyň özi: “Biziň atalarymyz bolan «امیرلره» , «خمیر» diýilmeginiň sebäbi şu. Çünki oguzlar “elip” harpyny “خ” harpyna öwürýärler. Şol sebäpden Türk illerini Samanlylardan alan atamyza «خمیر تکین » diýilýär” diýýär.
Ikinjiden-de ol oguzlar barada düşündiriş bereninde: “Oguz - türk taýpalarynyň biri. Oguzlar türkmenlerdir. Olar 22 urug bolup, her biriniň aýry belgisi we mallaryna basýan tagmalary bar. Olar biri-biriniň malyny şu tagmalardan tanaýar. Birinijisi we baştutanlyk edýän gynyk. Zamanymyzyň kaganlary şulardandyr” diýýär.
Azatlyk Radiosy: “Diwan Lugati't-Türkde” beýleki türki taýpalara garanda türkmenler hakda has kän gürrüň edilen diýýärler, bu dogrumy ýa biraz ulaltmamy?
Araz Perwüş: “Diwan Lugati't-Türk” ilkinji notbatda araplara türk dilini öwretmek üçin yazylan sözlük. Ýöne ol adaty bir sözlük däl. Hakykatyň hatyrasyna aýtsak, bu eser Garahanlylar döwründäki bütin türki halklaryň ykdysady we medeni durmuşyny, ylym-magaryf, edebiýat-sungat ugurlarynda gazananş üstünliklerini, häkimiýet, syýasat, döwlet dolandyryş işlerindäki başarnyklaryny, filosofik-ahlak düşünjelerini, däp-dessurlaryny baý dil serişdeleriniň üsti bilen beýan edýän ensiklopediýadyr.
Bu kitapda beýleki türki taýpalara garanda türkmenler barada has köp maglumat berlipdir diýsek, ulaltma bolmasa gerek. Oguzça sözler diýip häli-şindi getirilýän sözlerden hem-de mysallardan başga oguzlaryň 22 taýpasy, mallaryna urýan tagmalary birin-birin sanalyp, olar hakda giň maglumat berilýär. Kaşgarly “Türkmenler oguzlardyr. Bularyň “türkmen” diýip atlandyrylmagynda bir hekaýa bar” diýip, türkmenleriň gelip çykyşyny, olaryň bu ady alyşlaryny Isgender Zülkarneýn bilen baglanyşdyrýar.
Azatlyk Radiosy: “Dile geldi-bile geldi” diýipdirler, belki okyjylarymyza bu hekaýany hem aýdyp berersiňiz?
Araz Perwüş: Baş üstüne. Ol hekaýa şeýle başlanýar: “Isgender Semerkantdan ötüp, türk ýurtlaryna aralaşanda, türkleriň Şu atly bir ýaş kagany bardy. Ol uly goşunyň eýesidi. Oňa “Zülkarneýn golaýlap gelýär. Näme buýruk, urşalymy?” diýenlerinde, ol anyk jogap bermeýär. Adamlar “kagan uruşmakçy hem däl, yza çekilmekçi hem däl” diýip pikire gidýärler. Aslynda bolsa kagan: “Hojant derýasynyň boýunda garawul goýuň. Zülkarneýn derýadan geçse, habar ediň” diýip, ol ýere tarkanlardan düzülen kyrk adamlyk aňtawçy toparyny iberipdir. Bu buýruk gizlin berlensoň, esgerler mundan habarsyz eken. Kagan bolsa, soralan soraga jogap bermän, tabşyryk beren adamlaryndan geljek habara garaşýar. Isgender derýadan geçýär. Aňtawçylar hem muny gije kagana ýetirýärler. Kagan ara salym salman gündogara tarap çekilmegi makul bilýär. Laňňara çalyp, halka habar ýetirýärler. Şol gijäniň özünde ýola düşülýär. Halk kagandan beýle karara garaşmansoň, her kim onuň yzyna düşjek bolup, adamlar garym-gatym bolýar. Onsoň, garma-gürmelikde, kimiňkidigine seretmän, mallar hem sürlüp alnyp gidilýär. Netijede, ýigrimi iki maşgala münere ulag tapman, şol ýerde galmaly bolýar. Soň olara maşgalalary ýanynda, goşlary arkasynda, ýadaw, aç-suwsuz halda goşunyň yzyndan barýan iki adam sataşýar. Ýaňky adamlar bu iki maşgala ýüzlenip: “Eý adamlar, Zülkarneýn ýolagçy adamdyr. Ol bir ýerde durmaýar. Biziň ýerlerimizde hem durman geçip gider. Ýurdumyz özümize galar” diýýärler. Ol iki maşgala “Gal, aç, şu ýerde galyň” diýýärler. Bu “aç galyň” diýmekdir. Soň olara “halaç” diýipdirler. Halaçlaryň asly şudur. Olar iki taýpadyr” diýip, Kaşgarly ýazýar. Isgender ýaňky ýigrimi iki maşgalanyň yzyndan ýetip, olara degmeýär. Gaýta olary türklere meňzeş görüp, “türkmanend” – “türklere meňzeş” diýýär. Şeýdip bu söz olara şu wagta çenli at bolup galan.
Kaşgarly: “Türkmenler aslynda 24 taýpadyr, ýöne iki taýpadan ybarat halaçlar käbir babatlarda olardan aýry durýarlar. Şol sebäpden olar oguzlaryň hataryna girmeýär. Bu sözüň asly şudur” diýýär.
Azatlyk Radiosy: Ýaňy siz Şu kagany agzadyňyz. Onuň yzyna eýermän galan adamlara “türkmen” diýlen bolsa, onda ol-da türkmen, ýagny türkmen kagany bolýar. Bu kagan barada taryhy çeşmelerde maglumlat barmy?
Araz Perwüş: Şu ady “Diwan Lugati't-Türkde” ýekeje ýerde, şu agzan türkmen rowaýatymyzda geçýär. Ol Zülkarneýn bilen baglanyşykly beýleki rowaýatlarda hem ýatlanýar, ýöne ady agzalman, diňe “türk kagany” diýilýär. Başga çeşmelerde ol barada aýdylýan zat ýok.
Eger biz Kaşgarlynyň aýdýanyna dogry düşünýän bolsak, onuň Isgender Zülkarneýn diýýäni Aleksandr Makedonski bolmaly. Ol miladydan öň 356-njy ýylda doglup, bary-ýogy 33 ýaşap, miladydan öň 323-njy ýylda aradan çykypdyr. Eger şeýle bolsa, onda biziň kaganymyz hem şol döwürlerde ýaşan adam bolýar.
Kaşgarlyda aýdylyşyna görä, kagan gündogara, Çine (Hytaýa) tarap gidýär. Zülkarneýn hem onuň yzyna düşýär. Uýgurlara ýakyn bir ýerde kagan Zülkarneýniň üstüne bir bölek goşun iberýär. Onsoň Zülkarneýn hem goşun iberýär. Çaknyşykda Zülkarneýniň iberen goşuny ýeňilýär. Kaşgarlynyň aýtmagyna görä, bu çaknyşyk “Altun gan” diýen ýerde bolýar. Onsoň Zülkarneýn şol ýerde Şu bilen ýaraşyk baglaşýar. Ol birnäçe wagtlap şol ýerde bolup, uýgur şäherlerini gurdurýar. Zülkarneýn çekelip gidensoň, kagan Balasaguna çenli ilerläp, öz adyna Şu şäherini saldyrýar. Ine, türkmen rowaýatynda ol barada aýdylýan esasy zatlar şular.
Azatlyk Radiosy: Siziň gören taryhy çeşmeleriňizde türkmenleriň hunlar bilen baglanyşygy barada näme diýilýär, şu barada hem aýdyp bilmezmisiňiz?
Araz Perwüş: Ýedinji asyra degişli hytaý dokumentlerinde türki dilde gürleýän taýpalaryň hemmesine Xiongnu (Hun) “匈奴” neslinden diýilýär. Mysal üçin, 636-njy ýylda, Kaşgarlydan takmynan 400 ýyl öň tamamlanan Zhōu dinastiýasynyň taryhnamasy Zhou Shuda (周书) “Tujue Hsiongnuň bir aýratyn taýpasydyr; olaryň maşgala adyna (nesilbaşysynyň adyna) Ashina” diýilýär. Onuň yz ýandynda hem “başga bir däbe görä, türküleriň ata-babalary Suo (索) ýurdundan gelipdir, bu ýurt Xiongnudan aňyrda demirgazykda ýerleşýär” diýilýär. Men şu ýerde “Suo ýurdy” diýip, ýaňky türkmen kagany Şuwyň guran döwleti göz öňünde tutulýandyr diýip pikir edýärin. Ýene-de şol wagtlar, ýagny Kaşgarlydan 400 ýyl öň ýazylan Sui dinasatiýasynyň taryhnamasy “Türküleriň ata-babalary Ping Liangdan (Kansuda) bolýan garyşyk ýabanylar (Hu), olaryň maşgala ady Ashina” diýýär. Bularyň ikisi-de Ashinanyň maşgala adydygy bilen ylalaşýar. Bu häkimiýet başyndaky urugdyr diýip çak edilýär. Garyşyk ýabanylar diýip hem şol wagtlar Xiongnu göz öňünde tutulan bolmaly. Bu ýagdaý bu taýpalaryň irki taryhy barada hytaýlylaryň maglumatlarynyň anyk däldigini ýa şol anykdyga olaryň özleriniň hem doly ynanmanlygyny görkezýär. Ýöne giňden ynanylýan ýörgünli pikir türki halklaryň Xiongnuň neslindendigi. Hytaýlylaryň bu döwürde Xiongnu diýip haýsy etniki topary göz öňünde tutandygy anyk belli däl. Ýöne şol mahallar türki dilli, özlerine Xiongnu neslinden diýýän tire-taýpalaryň bolandygyna şübhe ýok.
Kaşgarly türk kaganynyň Çine tarap gidenligini, Isgenderiň hem onuň yzyna düşenligini, bularyň ikisiniň uýgurlara ýakyn bir ýerde urşup ýaraşandygyny aýdýar. Kaşgarly “Zülkarneýn birnäçe wagtlap şol ýerde bolup, uýgur şäherlerini gurdurdy” diýýär. Ol bu şäherleriň adyny Sülmi, Goçu, Janbalyk, Bäşbalyk we Ýeňibalyk diýip berýär. Men Sülmi bilen Janbalyga-ha bilemok, ýöne Goçu, Bäşbalyk we Ýeňibalyk Hytaýyň Şinjiang Uýgur özerk regionynyň Turpan welaýatynda. Eger Zülkarneýn kaganyň yzyndan giden bolsa, kagan hem onuň üstüne goşun iberen bolsa, ol çekilip gidensoň hem kagan Balasaguna gelen bolsa, onda Isgender uýgur ýurdunda bu şäherleri gurduryp ýörkä, biziň kaganymyz aňyrda, gündogarda bolýar. Turpandan aňyrda hem Kansu welaýaty bar. Şeýlelikde, Kaşgarlynyň aýdaýany özünden 400 ýyl çemesi öň ýazylan Sui dinastiýasynyň taryhnamasynda aýdylýana gabat gelmän hem duranok.
Ýöne bir zady ýatdan çykarmaly däl. Kaşgarly özünden takmynan 1400 ýyl öň bolan wakalary rowaýata esaslanyp berýär. Onuň özüniň muňa ynanandygy belli däl. Hytaý taryhnamalarynda berilýän hem bu dokumentlerden 1000 ýyl aňyrdaky zatlar, hemmesi-de il arasynda bar gürrüňlere daýanylyp ýazylan. Şol sebäpden bulardan ylmy takyklyga garaşmaly däl. Ýöne men, nähili hem bolanda, bular bir boş gürrüň dälmikä diýýärin.


text:
Tunisde anna güni geçirilýän “Siriýanyň dostlary” diýlip atlandyrylan konferensiýa 70-den gowrak ýurduň daşary işler ministrleri we resmileri gatnaşýar. Bu topar döredileli bäri bu onuň ilkinji maslahatydyr.
Maglumatlara görä, maslahata gatnaşyjylar Siriýanyň prezidenti Başar al-Assada ultimatum yglan ederler: Homs şäheri ýaly bidüzgünçilikleriň iň güýçli ýüz berýän şäherlerinde ilata ynsanperwer kömegini bermek üçin ot açyşlygy gyssagly duruzmaga çagyryş edilýär. Şeýle hem Tunisde geçýän maslahatda Siriýanyň Milli geňeşiniň Siriýanyň kanuny wekili diýlip yglan edilmegine garaşylýar.
Birleşen Ştatlaryň Döwlet sekretary Hillari Klinton Tunisdäki maslahatyň gün tertibi barada eden çykyşynda sanksiýalary güýçlendirmekden başlap, oppozisiýanyň ähli siriýalylara wekilçilik etmekdäki tagallalaryna ýardam etmek ýaly meselelere garaljakdygyny aýtdy.
Siriýada 11 aýlap dowam edýän krizisiň çözgüdini Tunisiň hödürlemegine garaşylýar. Onda Siriýa parahatçylygy goraýjy güýçleri ibermek we Başar al-Assady agdarmak göz öňünde tutulýar.
BMG-niň öňki Baş sekretary Kofi Annan
Maslahatyň öň ýanynda BMG we Arap Ligasy BMG-niň ozalky Baş sekretary Kofi Annany Siriýa ýörite wekil edip bellediler.
BMG Annanyň BMG-niň Baş assambleýasynyň geçen hepdede kabul eden rezolýusiýasy, şeýle hem 11 aý bäri dowam edýän zorluk üçin Siriýany ýazgarýan BMG-niň Howpsuzlyk geňeşiniň beýleki iki sany rezolýusiýasy esasynda hereket etjekdigini aýtdy.
BMG-niň Baş assambleýasynyň we Howpsuzlyk Geňeşiniň rezolýusiýalaryna Orsýet bilen Hytaý weto goýdular. Orsýet hem-de Hytaý Tunisdäki bu maslahaty ýurduň içerki işlerine goşulmaklyk hasap edip, oňa gatnaşmaýarlar.
Daşary işler ministri Uilýam Heýg anna günündäki konferensiýada Britaniýa Damaskyň hökümetine täsir etmek üçin diplomatik we ykdysady serişdeleri güýçlendirmegi teklip eder diýdi.
ABŞ-nyň Döwlet sekretary Hillary Klinton Siriýanyň oppozisiýasynyň ukybynyň gitdigiçe berkejekdigine we bu krizisde “aýgytlaýjy nokadyň” boljakdygyna özüniň ynanýandygyny aýtdy:
—Gitdigiçe berkeýän ukyply oppozisiýa güýçleri bolar. Olar bir ýerlerden, haýsydyr bir ýol bilen özlerini goramagyň ugruny, şeýle hem hüjüm etmegiň çäresini taparlar. Şeýlelikde basyş Orsýet we Hytaý ýaly ýurtlaryň boýnuna düşer, sebäbi bu meselede bütin dünýäniň pikir-garaýşy boş geçmez.
Şol bir wagtyň özünde Tähranda Eýranyň ýokary derejeli lideri Aýatolla Ali Hameneýiniň baş maslahatçysy, onuň sözlerine salgylanyp, Assadyň režimini “agdarmak” synanyşygynyň başartmajakdygyny hem-de Eýranyň “Siriýa hökümetini berk goldaýandygyny” aýtdy.
Siriýanyň hukuk goraýjylary Siriýada bir ýyl mundan ozal başlanan köpçülikleýin gozgalaňlarda 7,600 adamyň, şol sanda parahat ilatdan adamlaryň, gozgalaňçylaryň we esgerleriň ölendigini aýdýarlar.
Penşenbe güni BMG-niň Adam hukuklary boýunça geňeşiniň bellän komissiýasy siriýa hökümetiniň ýokary derejeli resmileriniň hem Assadyň özi ýaly gazaply hereket eden bolmaklarynyň we, diýmek, olaryň adamzada garşy jenaýatda jogapkär bolmaklarynyň mümkindigini aýtdy.
Penşenbe güni Siriýa hökümetiniň güýçleri oppozisiýanyň güýçli jemlenen ýeri bolan Homs şäherine garşy ot açmaga täzeden girişdiler. Aktiwistler 20 gün öň Homsa garşy ýaragly hüjümler başlandan bäri parahat ilatdan ýüzlerçe adamyň ölendigini aýdýarlar.
Çarşenbe güni Homsdaky artelleriýa hüjüminde iki günbatar žurnalisti öldürildi. Penşenbe güni oppozisiýa aktiwistleriniň internetde ýerleşdiren wideosynda ýaralanan beýleki üç sany günbatar žurnalisti özleriniň gyssagly ewakuasiýa edilmegini sorapdyrlar.


text:
Duşenbe güni Aşgabatda Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň döredijilik we ylmy intelligensiýasynyň VII forumy öz işine başlady.
Bu forumyň işine Orsýet Federasiýasynyň Döwlet dumasynyň Federal geňeşiniň başlygy Sergeý Naryşkin, GDA-nyň ýerniýe ýetiriji sekretary Sergeý Lebedew, GDA gatnaşyjy döwletleriň Döwletara gumanitar hyzmatdaşlyk fondunyň (DGHF) prawleniýesiniň başlygy Polat Bilbil ogly, DGHF-nyň ýerine ýetiriji direktory Armen Smbatýan, Orsýet Federasiýasynyň prezidentiniň döwletara medeni hyzmatdaşlyk meseleleri boýunça ýörite wekili, DGHF-nyň egindeş başlygy Mihail Şwydkoý we beýlekiler gatnaşýarlar.
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow foruma gatnaşyjylara ýüzlenip eden çykyşynda medeniýetiň jemgyýetçilik ösüşiniň özeni bolup durýandygyny aýtdy.


text:
NextTM hödürleýar
Halanan ýazgylar
Bölümler
Soňky jogaplar
2-nji sentýabrda Türkmenistanyň Döwlet çeperçilik akademiýasynda “Bilimler we talyp ýaşlar güni” mynasybetli döredijilik serginiň dabaraly açylyşy boldy. “Dizaýn” hem-de “Heýkeltaraşlyk” kafedralarynyň müdirleri Jumageldi Amangeldiýew bilen Polat Mämiýew bu serginiň guramaçylyk işlerini alyp bardylar.
Sergide “dizaýn” kafedrasynyň 4-nji ýyl talyplary Jennet Garaýewanyň, Güljemal Ýamadowanyň hem-de “heýkeltaraşlyk” kafedrasynyň 4-nji ýyl talyplary Agaýusup Çohowyň, Maksat Nurmetowyň işleri görkezildi. Serginiň açylyşyna tanymal türkmen suratkeşleri we sungaty öwrenijileri gatnaşdylar. Türkmenistanyň halk suratkeşi, tanymal heýkeltaraş Ýedi Madatow hem-de sungaty öwrenji Azat Annaýew talyplaryň dury pikirlerine, döredijilik gözleglerine hem-de işleriniň kämil derejesine oňyn baha berdiler.
“Bilimler we talyp ýaşlar gününe” bagyşlanan sergi ýaş zehinleriň dürli žanrlarda ýerine ýetirlen işlerini görmäge mümkinçilik döretdi. Döredijilik ýaşlary portretlerde özlerini gurşap alan dürli adamlary, ýagny mugallymlaryny, dostlaryny, ýakynlaryny, tanyşlaryny şekillendirýärler. Sergi talyplaryň diňe bir portrete däl, eýsem taryhy žanra hem-de peýzaža bolan gyzyklanmalarynyň ösüşini äşgär edýär.
Agaýusup bilen Maksadyň işlerinde durmuş janlandyrylýar. Bu ýaşlar heýkeltaraşlygyň inçe syrlaryny ilkinji bilen oz mugallymlary Begmyrat Rejepowdan, Wepa Reýimowdan öwrenýärler. Talyplaryň portret işlerinde daşky meňzeşligi şekillendirmekde we adamyň ruhy dünýäsini açyp görkezmekde alyp barylýan okuw tejribe işleri aýdyň ýüze çykýar. Olaryň taslamalarynda hereketlilige aýratyn üns berilýär. Türkmen halkynyň taryhynyň, dessanlarynyň baş gahrymanlarynyň keşplerinden ruhlanmak bilen ýaş heýkeltaraşlar olaryň söweşde görkezen gaýduwsyzlyklaryny beýan etmäge çalyşýarlar.
Sergide “dizaýn” kafedrasynyň göreldeli talyplary Güljemal Ýamadowanyň we Jennet Garaýewanyň işleri aýratyn öwüşgüne mynasyp boldy. Jennet Garaýewanyň ikinji halypasy öz ejesi bolupdyr. Soňra oňa çagalar ýörite sungat mekdebinde Altyn Çaryýewa halypalyk edýär. Garaýewa Jennet Türkmen Döwlet çeperçilik akademiýasyň ýanyndaky ýörite çeperçilik sungat mekdebinde okan döwründe mugallym Berdi Çaryýewiň elinde bilim alýar. Häzirki günde bolsa bu gyzlar biziň çeperçilik akademiýamyzyň dizaýn kafedrasynyň mugallymy Hoşgeldi Atasaparowyň mugallymçylygynda dizaýn sungatynyň aýratynlygyny we inçe ýollaryny öwrenýärler. J.Garaýewa, G.Ýamadowa dizaýn ugruny saýlap alan bolsalar-da nakgaşçylyk bilen hem meşgullanýarlar. Olaryň nakgaş eserlerine seredeniňde dizaýnyň esaslarynyň täsiri aýdyň ýüze çykýar. Dizaýn hünärinde birnäçe ugurlar bar. Ýaş dizaýnerler interýeri bezemek ugry boýunça sagatlaryň, yşyklandyryjylaryň maketlerini ýerine ýetirýärler. Bu işleriň taslama esaslarynda gözel tebigatymyzyň janly-jandarlarynyň we ösümlikleriniň ajaýyp şekilleri jemlenýär.
“Türkmenportal” redaksiýasy zehinli talyplara täze döredijilik üstünliklerini arzuw edip, olaryň geljekki täze sergilerine hem gatnaşmaga umyt edýär.
Sergi çeperçilik akademiýasynyň sergiler jaýynda sentýabr aýynyň 15-ine çenli dowam eder.


text:
- تامر عاشور أغانى أخرى صعب
تامر عاشور
مدة الأغنية:
كلمات الاغنية
كلمات اغنية صعب من تامر عاشورEnglish font ahe gat keda we ma3rfsh male sebt ro7y we sebt 7aly yeb2a maly we 2a2ol malesh da3wa be hawak aheh gat keda we 7abeto ba3ny ra7 we sab 2alby we 7`ad3ny we kol yom batmna ya3ny a3esh hawak sa3b we sa3b aywa sa3b aywa sa3b a3esh 7ayty we kol yom howa fe 7ayty mosta7el abda2 7ayty we howa leh sa3b aywa sa3b we el 7ayah men 3`ero ra7a mesh ba3ed yeb2a besra7a nefsy a3esha we 2a2ol nesetha tab a3mel aih we sa3ab ahe gat keda we ma3rfsh male sebt ro7y we sebt 7aly yeb2a maly we 2a2ol malesh da3wa be hawak
الاغانى الاكثر تحميل
تصفح بواسطه الهاتف المحمول
© حقوق التأليف والنشر نجومى - جميع الحقوق محفوظة 2005 - 2017


text:
ABŞ-da ýerleşýän adam hukuklaryny goraýjy “Freedom House” guramasy 2015-nji ýylyň soňky onýyllykda dünýä derejesinde azatlyk üçin iň agyr ýyl bolandygyny aýdýar.
Täze hasabatda Orsýetiň, Hytaýyň we beýleki “awtoritar režimleriň” “sosial närazylygyň” döremeginden gorkup, başga pikirlilige basyş edýändigini aýtdy.
27-nji ýanwarda ýaýradylan hasabatda Türkmenistana, Özbegistana, Eýrana, Täjigistana, Azerbaýjana we Belarusa ýaramaz baha berildi. “Freedom House” guramasy azatlygyň dünýäniň 72 ýurdunda gowşandygyny, diňe 43 ýurtda gowulyga tarap özgerişligiň bolandygy belledi.
Türkmenistan we Özbegistan ýene 10 ýurt bilen bilelikde syýasy hukuklaryň we raýat azatlyklarynyň berjaý edilişi boýunça dünýäde “iň erbedinden erbet” diýlip hasabatda baha berilen topara girýär.


text:
Türkmenistanda, resmi derejede yglan edilmese-de, okuwçylaryň mekdebe öz mobil telefonlaryny getirmegi gadagan edilýär. Bu ugurdan hiç hili resmi buýruk bolmasa-da, okuwçylara we olaryň ene-atalaryna bu barada dilden duýdurylýar. Ene-ata ýygnaklarynda hem okuwçylaryň mobil telefonly mekdebe gelmeli däldigi barda häli-şindi ýatladylýar. Mekdebe mobil telefonly baranlaryň mobil telefonlarynyň ellerinden alynjakdygy ýa-da polisiýa gözegçiligine goýuljakdygy barada hem öňünden duýdurylýar.
Emma, bu görülýän çärelere garamazdan, mekdebe ogrynça el telefonyny getirýän okuwçylaryň az däldigini 48-nji orta mekdebiň 10-njy klas okuwçysy Ýagmyr aýdýar.
Barlag
Bu ýagdaýlarda okuwçylaryň mobil telefonlaryna girizilen gadagançylygyň berjaý edilişine gözegçilik etmek üçin mugallymlar tarapyndan ýaşlaryň el goşlarynyň dökülýän wagtlary hem seýrek bolmaýar. Ýagmyryň sözlerinden çen tutsaň, onda okuwçylaryň ýanyndan mobil telefonlary tapylanda, mobildäki audio we wideoýazgylar, tilsimler hem barlanylýan bolmaly.
Bu barlaglarda okuwçylaryň mobil telefonlaryndan erotik häsiýetli suratlar ýa-da wideoýazgylar gözlenilýär. Ýaşlaryň arasynda giňden ýaýran we Türkmenistanyň durmuşyna degişli “Türkmen prikoly” atly gysga wideoýazgylar hem okuwçylaryň mobil telefonlaryndan pozdurylýar.
Käbir okuwçylaryň aýtmagyna görä, soňky wagtlarda okuwçylaryň mobil telefonlaryndan dini mazmunly media faýllar hem gözlenilýäne meňzeýär.
Galyberse-de, okuwçylaryň mobil telefonlaryndan soňky döwürde ýörgünli bolan on-line oýunlar hem gözlenýär. Mysal üçin, “Clash of clans” atly on-line oýun ýaşlaryň arasynda meşhur diýse bolar. Ýaňy-ýakynda paýtagtyň 48-nji orta mekdebinde mugallymlar okuwçylaryň mobil telefonlaryny barlap, şol oýny gözläpdirler.
Sosial ulgamlar
Türkmen ýaşlarynyň arasynda meşhur bolan mail-ru agent, Line, Mobimeet, Whats up ýaly sosial setler bilen “göreş” hem eýýäm birnäçe ýyl bäri alnyp barylýar. Bu sosial ulgamlarda “oturýan” okuwçylar bilen has köp “terbiýeçilik” işleri geçirilýär.
Belläp geçsek, okuwçylaryň mobil telefonlaryny barlamak kampaniýasynyň ýygylygy mekdepden-mekdebe üýtgäp bilýär. Mysal üçin, geçen ýyl paýtagtyň 50-nji, 55-nji we 35-nji mekdeplerinde käbir okuwçylaryň mobil telefonlary barlanypdyr. Emma beýleki mekdeplerde munuň ýaly barlag bolmandyr.
Adatça, mobil telefonlarynda gadagan edilen zatlar tapylan okuwçylaryň ene-atalary mekdebe çagyrylyp, duýduryş berilýär. Düşündiriş ýazdyrylýanlary hem bar. Käbir has gözdençykgynç ýagdaýda bolsa okuwçyny polisiýanyň “hasabyna” ýa-da gözegçiligine hem goýup bilýärler.
Mekdeplerde okuwçylaryň mobil telefonlarynyň barlanmagyny olaryň mugallymlary okuwçylaryň ahlak taýdan pese düşmezligi üçin edilýändigini aýdýarlar. Mugallymlar mekdepde mobil telefonlaryna girizilen gadagançylygy soňky döwürlerde mobil telefonlar arkaly pornografiki mazmunly materiallaryň ýaýradylýanlygy bilen düşündirýärler.


text:
Eýran ýadro ylymlary boýunça alymy asyp jezalandyrandygyny 7-nji awgustda yglan etdi we onuň Birleşen Ştatlara gizlin maglumatlary berendigi üçin jeza çekendigini aýtdy.
Geçen hepdede Eýran ýaňy-ýakynda 20 adamy ölüm jezasyna höküm edendigi üçin tankyt edilipdi.
AFP agentliginiň maglumatyna görä, Eýranyň Adalat edarasynyň metbugat-wekili alym Şahram Amiriniň “ýurduň baş syryny duşmana paş edendigi üçin asylyp öldürilendigini” Mizan internet neşrine aýdypdyr.
Amiriniň 2009-njy ýylda näbelli sebäplere görä Birleşen Ştatlardan gaýdyp baransoň Saud Arabystanynda dereksiz ýitendigi habar berilipdi.
Şondan bäri peýda bolan wideo ýazgylarda Amiri başda özüniň ABŞ-nyň we Saud Arabystanynyň agentleri tarapyndan ogurlanandygyny mälim edipdi, yzýany özüniň ABŞ-da erkin ýaşaýandygyny habar beripdi, soňunda-da öýüne dolanmak isleýändigini aýdypdy.
Amiriniň maşgala agzalary onuň howpsuzlygy barada howatyrlanýandygyny, onuň bilen duşuşmaga päsgelçilikleriň döredilýändigini aýdypdy we alymyň dolanmagynyň sebäbini onuň Eýrandaky garyndaşlaryna basyş edilmegi bilen düşündiripdi.
Geçen häpdäniň ölüm jezasy
Amiriniň jezalandyrylmagy baradaky maglumat Tähranyň 20 adama beren ölüm jezasyny ýerine ýetirmegi üçin berk tankyda sezewar edilmeginiň yzýanyna gabat geldi.
BMG-niň adam hukuklary boýunça baş komissary Zeid Raad al-Husseýn Eýranyň hereketlerini “uly adalatsyzlyk” diýip atlandyrdy we jezalandyrmalaryň “çylşyrymly jenaýat işleriniň, aýyplanýanlaryň adalatly sud edilmegine bolan hak-hukuklarynyň depelenmeginiň” netijesinde amala aşyrylandygyny belledi.
Eýranyň döwlet mediasy 6-njy awgustda Daşary işler ministrliginiň metbugat-wekili Bahram Ghaseminiň Günbatary Eýranyň içerki işlerine goşulmakda aýyplandygyny habar berdi.
“Eýran terrorizmiň pidasy bolýarka, ol öz raýatlarynyň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin elinden geleni eder”, diýip Ghasemi aýtdy.
Ghasemi agzalan 20 adamyň bigünä raýatlary öldürendigini we gorky döredendigini aýtdy. Geçen hepdede asylyp öldürilenleriň tas ählisiniň sünni musulmanlar we kürt jemgyýetiniň agzalary bolandygy habar berildi.
“Amnesty International” guramasynyň maglumatyna görä, esasan şaýy ilatly Eýranda şu ýyl azyndan 977 adam ölüm jezasyna höküm edildi. Gurama Eýranyň Hytaýdan soň dünýä derejesinde ölüm jezasyny iň köp berýän ýurtdugyny aýdýar.


text:
Pakistanyň prezidenti dauna sindromly bir hristian gyzyň Hudaýa dil ýetirmekde aýyplanyp tutulmagy boýunça resmilerden düşündiriş bermeklerini sorady.
Aýdylyşyna görä, bu 11-12 ýaşlaryndaky gyz ýüzüne Gurhanyň süreleri ýazylan kagyzlary ýakypdyr. Polisiýa Rimşa atly bu gyzyň penşenbe güni Yslamabatda tutulyp, 14 günlük tussag edilendigini aýtdy.
Musulmanlardan durýan gaharly märeke onuň jezalandyrylmagyny talap edipdir.
Pakistanyň döwlet mediasy prezident Asif Ali Zardariniň bu ýagdaýa "çynlakaý üns berip", Içeri işler ministrliginden bu barada hasabat sorandygyny bildirdi.
Käbir adamlaryň aýtmagyna görä, Rimşa nahar bişirmek üçin zibilden toplanan kagyzylary ýakyp otyrka, bir adam baryp, bu maşgalany ýüzüne Gurhanyň süreleri ýazylan sahypalary ýakmakda aýyplapdyr.
"Frans Pres" habar gullugy duşenbe güni Rimşanyň öýleriniň daşyndan gulpludygyny, öýde hiç kimiň ýokdugyny habar berdi. Goňşular hem bu barada artyk gürlemäge meýil etmän, özleriniň bu hadysany görmändiklerini aýdypdyrlar.
"Bütin Pakistan azlyklar alýansynyň" ýokary derejeli işgäri Tahir Nawid Çaudhury "Frans Pres" habar gullugyna ozal gorkup Yslamabadyň başga ýerlerindäki garyndaşlarynyň ýanyna gaçyp giden hristianlaryň indi kem-kemden öz ýaşaýan ýerleri bolan Mehrabada dolanýandyklaryny aýdypdyr. Onuň aýtmagyna görä, Rimşanyň dauna sindromy bar. Ol köp zatlara düşünip bilenok. Ýaşy hem 13-den aşakda.
Pakistanda aýallaryň hukuklary ugrunda göreşýän gurama "Aýallaryň hereket forumy" Rimşanyň tutulmagyny ýazgardy. Onuň sözçüsi Tahira Abdullah Rimşanyň derhal boşadylmagyny talap edip, bu ýagdaýy polisiýa ýetiren adama "bütinleý adamkärçiliksiz" diýip, gahar-gazap bildirdi.
2011-nji ýylda Pakistanyň bir ýokary derejeli syýsatçysynyň, şeýle hem Kabinetiň bir hristian ministriniň öldürilmegi hem olaryň Hudaýa dil ýetirmezlik baradaky kanuna berk garşy çykmagy bilen baglanyşykly diýlip hasap edilýär. Bular 2010-njy ýylda Hudaýa dil ýetirmekde günälenip, ölüme höküm edilen bir hristian enäniň çekýän ejir-azabyny ile ýetiripdiler. Bu zenan şindi-de türmede otyr.
Bu adamlaryň öldürilmegi Pakistandaky dini çydamsyzlyk baradaky aladalary täzeledi.
Öten aý merkezi Penjap welaýatynyň bir obasynda gaharly märeke bir ruhy taýdan durnuksyz adamy polisiýa edarasyndan alyp, urup-ýenjip öldürdi. Bu adam hem Gurhanyň sahypalaryny ýakanlykda aýyplanypdy.
Pakistanda Hudaýa dil ýetirmezlik baradaky kanun boýunça Yslamy ýa Gurhany garalan adamlara ölüm jezasy berlip bilinýär.


text:
G.Berdimuhamedow 7 ýyl mundan öň özüniň demokratik, adalatly döwletiň prezidenti bolmak isleýändigini aýdypdy.
Ol «ilat üçin iş ýerlerini döretmek meniň baş aladalarymyň biri bolar», «biz uly-uly zawod-fabrikleri gurmak bilen birlikde, bazar ykdysadyýetiniň talaplaryna laýyk gelýän orta we kiçi kärhanalary döretmäge, hususyýetçiligi goldamaga, aýlyk, pensiýa, ýaşaýyş-durmuş şertlerini ýokarlandyrmaga aýratyn üns bereris» diýipdi.
Şeýle-de ol internet we aragatnaşygyň täze tehnologiýalary her bir raýat üçin elýeterli bolmaly diýipdi, bilim pudagynda özgertmeleriň geçiriljegini, bilimli ýaşlary ýetişdirmegiň ýola goýuljagyny, türkmen ýaşlaryna berilýän bilimiň dünýä ýüzünde ykrar edilmegini gazanmagy wada beripdi.
Eýsem Berdimuhamedowyň prezidentlik eden ýedi ýylynda şu we beýleki wadalar nähili ýerine ýetirildi? Bu baradaky söhbeti diňläp, pikir-bellikleriňizi aýdyň.


text:
Gündogarda ady rowaýata öwrülen sazanda hem aýdymçy Barbat Merwezi 589-njy ýylda dünýä inip, takmynan 650- ýylda aradan çykypdyr. Onuň ady Barbad, Barbut ýa-da Pahlabat diýlip, dürlüçe ýazylypdyr.
Taryhy çeşmeleriň köpüsinde oňa gadymy Maryda, has takygy Gäwür gala şäheristanynyň çäginde dünýä indi diýilýär. Şonuň üçin ol Barbat Merwezi diýen lakam alypdyr.
Bu ynsan barada Türkmenistanyň taryhyndan ýazylan 3 kitapdan ybarat, 2 tomluk fundamental işiň 1-nji kitabynyň 185-186-njy sahypalarynda aýratyn bellenip geçilýär.
Bu ynsanyň ady diňe türkmen taryhynda däl, eýsem ençeme çeşmelerde geçýär. Onuň ady Abdylla Rudakynyň, Abulkasym Ferdöwsiniň, ibn Sinanyň, Nyzamy Genjewiniň, Abulkasym Jamynyň, Alyşir Nowaýynyň eserlerinde-de ýatlanyp, “Barbat heňi”, “Barbat usuly”, “Barbatça mukam” ýaly jümleler köp gaýtalanýar diýip, taryhçylar ýazýarlar.
Bütin Gündogarda adyny ebedileşdirip giden ol ynsan dürli halklara degişli saýylýar.
Beýik sazandanyň doglan gününiň 1400 ýyllygy bellenýän döwürde, belli sazanda hem saz sungatynyň taryhyny öwreniji Çaryýar Jumaýew metbugatda çykyş edip, ol ynsanyň bizde gadyrynyň bilinmeýändigini aýdypdy hem-de käbir sazlaryň Barbatdan gaýdýan bolmagynyň mümkindigini belläpdi. Meselem, “Saltyklar”, ondan hem aýratyn “Garry saltyk” ir zamanlar Seljuklar döwletiniň gimni bolupdyr diýen çaklama bar.
1991-nji ýylda Täjigistanyň paýtagty Duşanbede Barbat Merweziniň doglan gününiň 1400 ýyllyk ýubileýi geçirilip, ol täjik saz sungatnyň düýbüni tutujy hasaplandy.
Geçen ýylyň güýzünde Türkmenistanyň sungat hem medeniýet işgärleri Täjigistanda bolanlarynda, olar Duşanbe şäherindäki “Kohi Borbad”, ýagny Barbadyň köşgi atly merkezi konsert zalynda çykyş edipdiler. Başgaça aýdylanda, häzirki wagtda Barbady täjikler ýaly dabaralandyrýan hem hormatlaýan ýok.
Ýazyjy Hudaýberdi Hally şu meseleler bilen gyzyklanyp, Azatlyk Radiosynyň Täjik gullugynyň žurnalisti, täjik halkynyň taryhyndan birnäçe kitabyň awtory Salim Eýubzod bilen gürrüňdeş bolup, ondan Barbat Merwezä täjik diýilmeginiň sebäplerini sorady. Söhbetdeşligi ýazyjy Hudaýberdi Hally geçirdi.
S.Eýubzod: Täjikler Merwezini klassyky saz toparlaryny esaslandyrjy saýýarlar. Onuň 12 sany mukamy muňa esas bolup, olardan altysy galypdyr. Şeýle hem Täjigistanyň köp taryhy edebiýatlarynda Barbad ýatlanyp geçilýär. Onuň eden işleri aýdylýar. Ol ýylyň her güni üçin dürli öwüşginde bolan 360 saz eserini döredipdir. Elbetde, şuny-da aýtmalydyrys, taryhy ýazgylardada onuň täjik ýa-da türkmendigi açyk aýdylmandyr. Ýöne birnäçe gadymy awtorlar, meselem, 12-nji asyrda ýaşap geçen Derwiş Aly Çaňgiz, Nejimeddin Kawkaby we beýlekileriň aýtmagyna görä, ol öz eserlerine teksti diňe pars-täjik edebiýatyndan däl, eýsem Buharada hem Samarkantda ýaşan şahyrlardan alypdyr. Şuňa laýyklykda ony täjik saýýarlar. Ýöne ol dürli köşklerde, dürli patyşalara hyzmat edipdir. Şol sanda pars şalaryna-da gulluk edipdir.
H.Hally: Salim, onda onuň Mary bilen baglanyşygy nämede?
S.Eýubzod: Şondan soňra ol Mary şäherinde seljuklar köşgünde-de gulluk edipdir. Şonuň üçin oňa Merwli Barbad ýa-da Barbad Marwazi, ýagny Maryly Barbad diýilýär.
H.Hally: Onda onuň täjikligi nämede?
S.Eýubzod: Alymlar başga-da dokumentler tapypdylar, taryhy traktatlarda görkezilişine görä, onuň doglan ýerini takyklapdylar. Belent daglaryň arasynda, Darwaz etrabynda Nisaa diýen oba bar. Ol şol Nisaa diýen obada dünýä inipdir. Şonuň üçin onuň doglan gününiň 1400 ýyllygyna şol ýerde ýadygärlik oturdyldy. Bu 1992-nji ýylda bolupdy. 91-nji ýylda bolsa Duşanbede halkara simpozium geçirildi. Oňa Eýrandan, Owganystandan, Amerikadan, Ýewropadan hem dürli ýurtlardan alymlar gatnaşyp, Barbadyň ömür ýoly hem döredijiligi barada dokladlar bilen çykyş etdiler.
Barbady ençeme arap çeşmelerinde-de ýatlaýarlar. Sebäbi araplar gelende, şeýle aýdymçynyň bardygyny eşidipdirler. Onuň muizzin bolmagyny, Kurhanyň sürelerini owazly okamagyny talap edipdirler. Ol bolsa mundan ýüz öwrüpdir. Şonda oňa saz çalyp, aýdym aýtmagy gadagan edýärler. Aýdylyşyna görä, ol bary bir aýdymam aýdypdyr, sazam çalypdyr. Arap çeşmelerinde hem onuň Badahşanyň etegindäki Pamir daglarynda ýerleşen Nisaa obasynda doglandygy aýdylýar. Mundan hem täjik alymlary netije çykaryp, hakykatdanam ol ýerde Nisaa obasynyň bolany üçin, şeýle netijä gelipdirler. Bu pamir daglarynyň eteginde, Täjigistanyň häzirki Darwaz etrabynda ýerleşýär. Şonuň üçinem ol şol ýerden gelip çykan hasaplanýar.
H.Hally: Häzir Barbatdan galan takyk sazlar barmy?
S.Eýubzod: Takyk sazlardan şaş makam, ýagny alty mukamdan käbiri saklanypdyr. Meselem, olardan “Nowruz” bar, ol şol alty mukamyň içinde çalynýar. Şaş makam aslyna uly mukamlar toplumy bolup, ol ýerde dürli ritmler, dürli öwrümler bar. Harby sazlar, ruhy göteriji sazlar, gimnler, mylaýym sazlar bar. Şol mukamdaky sazlaryň atlandyrylyşy gadymy kitaplarda Barbada degişli hasaplanýan sazlaryň atlaryny ýada salýar. Mysal üçin “Horasan” diýen saz bar. Öň aýdyşym ýaly “Nowruz”, “Sarogoz”, “Ufar”, “Sarşor”, “Çorzarb” we başgalar.
Gadymy ktaplarda “Barbad özünden soň şeýle-şeýle sazlary galdyrdy” diýilýäni şaş mukamda gabat gelýär. Şonuň üçin ol Barbadyňkydyr hasaplanýar. Ýöne olaryň hakykatdanam Barbada degişlidigini takyk tassyklamak mümkin däl. Sebäbi ol döwüre nota ýazgysy bolmansoň, ýazgy saklanmandyr. Şeýle atly eserler eýran dastgahlarynda hem bar. Arap nowbalarynda-da bar. Şol sanda azerbaýjan mugamlarynda-da şeýle sazlar bar. Sebäbi ol dürli imperiýalarda, dürli häkimiýetlerde gulluk edipdir. Ol köşklerde bolsa dürli milletleriň sazandalary bolar eken. Mundan hem ol sazlaryň dürli ýerlere ýaýran bolamgy mümkin diýilýär.
H.Hally: Indi täze gözlegler üçin başga näme bar?
S.Eýubzod: Mundan daşary-da sazyň ýörite görnüşi, usuly bolup, oňa “Mawrigi” diýilýär hem ol Barbada degişlidir hasaplanýar. Ol sazlar Täjigistanyň häzirki saz eserlerine meňzemeýär. Ol düýpden başgaça. Bu bolsa seljuklar imperiýasy darganyndan soň Barbadyň okuwçylary Buhara dolanyp, özleri bilen bu ugury getirendir diýilýär. Bu ýörite ugur. Häzir Buharada täze bir topar döräp, bu sazlary çalýarlar. Ol topar golaýda Duşanbede hem çykyş edip, şol sazlary çalyp berdiler. Internet sahypasynda hem onuň çykyşlary bar. Olar düýpden başga, ol biziň elimizde bolan hiç saza, şol sanda alty mukama-da meňzemeýär.


text:
Aşgabat, 08.02.2015. “Türkmenportal”.
2012-nji ýyl — Ýurduň daşary işler ministrliginde GDA gatnaşyjy döwletleriň ynsanperwer hyzmatdaşlyk baradaky Hökümetara gaznasynyň ýerine ýetiriji direktory Armen Smbatýanyň ýolbaşçylygynda Türkmenistana gelen wekiliýetiň agzalary bilen duşuşyk geçirildi.
2002-nji ýyl — Solt-Leýk-Sitide (ABŞ) XIX gyşky Olimpiýa oýunlary açyldy.
1992-nji ýyl — Alberwilde (Fransiýa) XVI gyşky Olimpiýa oýunlary açyldy.
1984-nji ýyl — Saraýewoda XIV gyşky Olimpiýa aýunlary açyldy.
1971-nji ýyl — NASDAQ biržasynda ilkinji geleşikler amala aşyryldy.
1969-njy ýyl — Meksikanyň Çiuaua ştatynda iki burçluk Allende meteoridi gaçdy.
1931-nji ýyl — Hindistanyň täze paýtagtynyň Nýu-Deliniň dabaraly açylyşy boldy.
1929-njy ýyl — Nikolaý Kamow öz oýlap tapan uçuş enjamyny şol wagta çenli ulanylan “gelikopter” adalgasyny üýtgedip, “wertolýot” diýen täze söz bilen atlandyrdy. Şeýlelikde, rus dilinde täze “wertolýot” diýen söz emele geldi.
1918-nji ýyl — Gruziýanyň iň baýry ýokary okuw mekdebi — Tblisiniň Iwane Jahawişwili adyndaky döwlet uniwersiteti esaslandyryldy.
1905-nji ýyl — Russiýada daşary ýurtlaryň okuw mekdepleriniň nusgasynda professor L. Ý. Wladimirow tarapyndan guralan žurnalistler üçin ilkinji okuwlar açyldy.
1837-nji ýyl — Peterburgda Puşkin bilen Dantesiň arasyndaky başa-baş atyşyk boldy.
1816-njy ýyl — polisiýa işinde ilkinji gezek it ulanyldy.
1724-nji ýyl — Pýotr I-iň permany bilen Russiýanyň Ylymlar we çeperçilik akademiýasy döredildi.
1672-nji ýyl — Isaak Nýuton yşygyň we reňkiň teoriýasy barada çykyş etdi.
421-nji ýyl — Konstantin III Günbatar Rim imperiýasynyň imperatory boldy.
Russiýa, Harby topografyň güni. Russiýada her ýylyň 8-nji fewralynda bu baýram bellenilýär. Ol 2004-nji ýyldan resmi taýdan ýola goýuldy.
Sloweniýa, Preşerniň güni. Bu ýurtda bellenilýän slowan medeniýetiniň baýramy Preşerniň güni diýlip atlandyrylýar. Franse Preşern (1800-nji ýylyň 3-nji dekabry — 1849-njy ýylyň 8-nji fewraly) — belli slowan şahyry, slowan edebi esaslandyran adam, romantizmiň wekili, ol nemes dilinde hem eser döredipdir.
Russiýa, Rieltoryň güni.


text:
Tussaglykda saklanýan azeri žurnalisti Hatyja Ysmaýylowanyň işindäki şikaýatçy Baş prokuraturanyň edarasyna öz arzasyny yzyna almak haýyşy bilen resmi taýdan ýüz tutandygyny aýtdy.
Tural Mustafaýew 7-nji aprelde AÝ/AR-na geçen ýyl şikaýat arzasyny ýazanda, özüniň duýga erkini aldyrandygyny we indi Ysmaýylowa bilen «oňuşmak» isleýändigini aýtdy.
Ysmaýylowa 5-nji dekabrda, Mustafaýewi öz janyna kast etmek synanyşygyna iteklemekde güman edilip, tussag astyna alnypdy.
Makalalarynda nebit öndürýän öňki sowet respublikasynyň hökümet resmileriniň korrupsiýasyny açyp görkezen Ysmaýylowa özüniň hiç bir bikanun iş etmändigini we bildirilýän aýyplamalaryň syýasy sebäpleriniň bardygyny aýdýar.
Ysmaýylowa azat edilermi?
Bu täzelikden soň prokurorlaryň Ysmaýylowa garşy gozgalan jenaýat işini ýatyrjaklary we, şeýle edilen ýagdaýynda onuň azatlyga goýberiljegi ýa däldigi bada-bat belli bolmady.
Fewral aýynda oňa täze aýyplamalar bildirildi, ýagny žurnalist salgytdan gaçmakda, bikanun biznes işlerinde we wezipesinden hyýanatçylykly peýdalanmakda aýyplandy.
Ysmaýylowanyň deslapky tussaghanada saklanmak möhleti häzir 24-nji maýda soňlanmaly.
Onuň tussag edilmegi Halkara hukuk toparlary tarapyndan, uzak wagtlyk prezident Ylham Alyýewiň hökümetiniň garaşsyz žurnalistleri we aktiwistleri gorkuzmaga we ýuwaşatmaga gönükdirilen kampaniýasynyň bir bölegi hökmünde, giňden ýazgaryldy.
Günbatar döwletleri 38 ýaşyndaky Ysmaýlowanyň, beýleki aktiwistler we žurnalistler bilen bilelikde, derrew azat edilmegine çagyrdylar. Hukuk toparlary olaryň galplaşdyrylan we syýasy äheňli jenaýat işleri esasynda türmä basylandygyny aýdýarlar.
"Syýasy tussag ýok"
Alyýew Azerbaýjanyň adam hukuklaryny ýa metbugat azatlygyny bozýandygyny inkär edýär, şeýle-de Günorta Kawkazyň esasan musulmanlardan durýan 9.7 million ilatly ýurdunda syýasy tussagyň ýokdugyny aýdýar.
Dekabr aýynyň aýagynda AÝ/AR-nyň Bakuwdaky býurosy döküldi we derňewçiler tarapyndan ýapylmaly edildi, ondan gowrak žurnalist bolsa özleriniň işi sebäpli polisiýa tarapyndan soraga çagyryldy.
Baku sudy mart aýynda birden, aýtman-diýmän gyssagara diňlenişik geçirip, Ysmaýylowanyň deslapky tussaghanada saklanmak möhletini 24-nji maýa çenli uzaltdy, Baş prokuratura bolsa oňa ýöňkelýän aýyplamalaryň AÝ/AR-nyň Azerbaýjan gullugyna fewralda bildirilen aýyplamalar bilen baglanyşdyrylýandygy barada beýanat çap etdi.
Azatlyk radiosynyň Azeri gullugyna, hamala, 2008-nji ýyldan bäri ýurtda bikanun işleýändigi barada aýyp bildirilipdi.
Ysmaýylowa şonda suda özüne bildirilýän täze aýyplamalaryň «galplaşdyrylandygyny» we syýasy äheňlidigini aýdypdy.
Toslama aýyplamalar
AÝ/AR-nyň baş redaktory Nenad Peýiç " AÝ/AR-na garşy gozgalan jenaýat işiniň we onuň Hatyja garşy hem gozgalmagynyň hakykata esaslanýan ýeri ýok, azeriler bu zatlary ýolugra toslap tapýarlar” diýipdi.
Şeýle-de ol AÝ/AR-nyň gepleşik bermek hukuklarynyň, salgyt dokumentleriniň döwlet edaralary tarapyndan ykrar edilendigini, bu ugurda zerur bolan dokumentleriň ählisiniň bardygyny aýdyp, Hatyjanyň garşysyna gozgalan jenaýat işiniň derrew ýatyrylmagyna hem-de onuň azat edilmegine çagyrypdy.
Birleşen Ştatlar geçen aý türmä basylan azerileriň, şol sanda Ysmaýylowanyň, hukuk aktiwisti Leýla Ýunusyň we onuň adamsy Arifiň, hukukçy aklawçy Intigam Alyýewiň we beýlekileriň azat edilmegi Azerbaýjanyň öz raýatlarynyň ählisiniň esasy azatlyklaryny hormatlamak barada alan borçnamasyna wepalylygyny görkezerdi diýipdi.
Iňlisçeden terjime eden Ýowşan Annagurban.


text:
Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin 16-njy aprelde Günbatar sanksiýalary Orsýeti çäklendirmegi maksat edinýär diýdi.
Ol Moskwanyň Ukraina krizisindäki we konfliktindäki roly diýilýän Ýewropa Bileleşigi, Birleşen Ştatlar we beýleki döwletler tarapyndan Orsýete garşy jeza çärelerini ulanmak üçin tapylan bir bahana diýen pikiri öňe sürdi.
Putin ýyllyk sorag-jogap sessiýasynda, döwlet telewideniýesinde göni alnyp görkezilen çykyşynda Orsýet daşardan bir topar synag bilen ýüzbe-ýüz bolýar, emma ol içerki syýasy durnuklylygyny saklamagy başarsa, islendik howpa döz geler diýdi.
Ol sanksiýalaryň maksady Orsýeti bökdemek diýdi we olaryň bu ýakynda aýrylmajagyny çaklady.
ABŞ we ÝB sanksiýalar Orsýetiň bolşuny üýtgetmäge gönükdirilen diýýärler, Kiýew we Günbatar döwletleri Orsýetiň 2014-nji ýylyň martynda Ukrainanyň Krym ýarymadasyny bikanun anneksiýa edendigini, gündogar Ukrainadaky separatistleri goldamak üçin ýarag we esger iberendigini aýdýarlar.
Mälim bolşy ýaly, bu sebtdäki konflikt netijesinde 2014-nji ýylyň aprelinden bäri 6 müňden gowrak adam öldürildi.
Putin Orsýetiň Minskde fewralda gelnen ylalaşygy ýaraşyk ýa-da parahatçylyk ylalaşygy diýip atlandyrmakdan çeke durýandygyny we sanksiýalaryň Ukrainadaky ýagdaýa dahylynyň ýokdugyny aýtdy.
"Meniň pikirimçe, ol ýerde Ukrainadaky wakalar bilen göni bir baglanyşyk ýok ýaly görünýär, sebäbi häzir Minsk şertnamalarynyň durmuşa geçirilmegi gerek, biz olary durmuşa geçirmek üçin hemme zady edýäris, Kiýew häkimiýetleri bolsa howlukmaýar, emma bize garşy sanksiýalar welin saklanyp galýar» diýip, Putin aýtdy.
"Agzybir bolsak, bela ýok"
15 ýyldan gowrak bäri prezident ýa premýer-ministr hökmünde häkimiýet başynda oturan Putin öz üçünji möhletinde, eger biz birleşsek, Orsýet hemme synaga döz geler diýip, başga pikirlileriň sesini sem etmekde tankytlanýar.
"Eger biz içerki syýasatymyzda durnukly ýagdaýy, jemgyýetiň häzirki jebisligini saklap bilsek, onda biz hiç bir howpdan gorkmaly däl» diýip, Putin aýtdy.
Putin Günbatar sanksiýalarynyň Orsýetiň ýüzbe-ýüz bolýan ykdysady kynçylyklaryna «goşant» goşýandygyny aýtdy, emma ýurt olary ykdysady ösüşlerde täze sepgitlere ýetmek üçin ulanmaly diýdi.
Putin Orsýetiň milli puly bolan rublyň hümmetiniň soňky wagtda 20 prosentden gowrak ýokary galandygyna ünsi çekdi. Mälim bolşy ýaly, rus rubly geçen ýyl nebit bahasynyň kesgin aşak gaçmagy we Günbatar ýurtlarynyň Moskwa garşy girizen sanksiýalaryň täsiri sebäpli köp hümmetini ýitiripdi.
"Rubl durnuklylaşdy we güýçlendi, ekspertler biziň problemalaryň kyn sepgidinden geçendigimizi aýdýarlar» diýip, Putin aýtdy.
Şeýle-de ol nebit öndürijiliginiň ýokarlanandygyny, hasylyň gowudygyny sözüne goşdy.
Ol orsýetlileriň ortaça ömür dowamlylygy uzaýar, ölüm derejesi peselýär diýdi.
Bütindünýä banky 1-nji aprelde Orsýetiň jemi içerki önüminiň 2015-nji ýylda 3.8 prosente çenli yza gaýtjagyny, 2016-njy ýylda bolsa, 0.3 prosent peseljegini çaklaýar.
Emma 2018-nji ýylda dördünji möhlete hem prezident bolmak hyýalyny aradan aýyrmaýan Putin rus ykdysadyýetiniň iki ýyldan hem az wagtda ösüş ýagdaýyna dolanjagyny aýtdy.
Mundan başga, Putin Orsýetiň «imperiýany dikeltmek» planynyň ýokdugyny, emma öňki sowet respublikalarynda ýaşaýan ruslary goldajagyny aýtdy. Şeýle-de ol Orsýet hiç haçan Birleşen Ştatlara «ýapja» bolmaz diýdi.
Iňlisçeden terjime eden Ýowşan Annagurban.


text:
Soçi olimpiadasynda komandalaryň buzda typmak boýunça ýaryşynyň ilkinji gününiň netijesinde Orsýet 19 ball bilen öňe saýlandy Kanada 17 ball toplap ikinji ýerde barýar. ABŞ penşenbe güni erkek sportçylaryň we jübütlikde typýan sportçylaryň arasyndaky bäsdeşliklerde 10 ball gazanyp, bäşinji ýere çykdy.
Penşenbe günki ýene bir ýaryşda Gazagystanly Ýuliýa Galyşewa aýallaryň arasynda lyžada typmak boýunça ýaryşyň bir görnüşinde altynjy ýere çykdy. Ýaryşyň ikinji we jemleýji tapgyry şenbe gününe planlaşdyryldy.
Anna güni Soçide Gyşky olimpiýa oýunlarynyň resmi açylyş dabarasynyň geçýän güni ýaryş bolmaýar.


text:
Siriýada bazar güni howpsuzlyk güýçleri bilen Başar al-Assadyň garşydaşlarynyň arasynda bolan çaknyşyklarda bärsinden 20 adam heläk boldy.
Ýurduň demirgazygyndaky El-Kuseýr şäherinde goşun bölümleri bilen oppozisiýanyň tarapyna geçen harbylaryň arasyndaky söweşde bärsinden alty harby gullukçynyň ölendigini adam hukuklaryny goraýjylar habar berýärler.
Olaryň maglumatyna görä, Türkiýe bilen serhetdeş Idlib welaýatynyň ençeme obasynda-da çaknyşyklar bolupdyr.
Homs we Idlib welaýatlarynda demonstrasiýaçylar dargadylanda parahat ilatdan 14 adamyň ölendigini-de adam hukuklaryny goraýjylar habar berýärler.
Ýurtda tolgunyşyklar başlanaly bäri bäş müňden gowrak adam heläk boldy.
Hepdäniň şenbe güni Arap döwletleri ligasy Damaska nobatdaky ultimatumy ýollady. Onda hepdäniň çarşenbe gününe çenli halkara synçylary ýurda goýbermek talapy bilen Siriýa ylalaşmasa, Arap döwletleri ligasynyň BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşine ýüz tutjakdygy nygtalýar.


text:
Orsýetiň premýer-ministri Wladimir Putin Arktikada ýaşaýan milletleriň Demirgazyk polýusy üçin söweşmän, Arktikanyň parahatçylygyň zolagy bolamagynyň ugrunda tagalla etmelidiklerini nagtady. Bu barada Wladimir Putin 23-nji sentýabrda öz işini tamamlan “Arktika – dialogyň territoriýasy” atly iki günlik halkara konferensiýasynda eden çykyşynda aýtdy.
“Arktikany parahatçylygyň hem hyzmatdaşlygyň zolagy hökmünde saklanmagy örän möhüm diýip hasaplaýarys. Ekpertleriň çaklamagyna görä, ýene 50 ýyldan soň Arktika ýer şary üçin örän möhüm region bolar”, diýip, Putin belledi.
Bu halkara forumy Orsýetiň Geografiýa jemgyýeti tarapyndan gurnaldy.


text:
Orsýet, Siriýa berýän harby goldawy zerarly dörän dartgynlyklar arasynda, Birleşen Ştatlar bilen göni harby gepleşik geçirmegi teklip edýär.
Döwlet sekretary Jon Kerri 16-njy sentýabrda Moskwanyň Orsýetiň Siriýada bolmagy bilen bagly ýüze çykyp biljek islendik konflikti aradan aýyrmak barada gepleşmek isleýändigini aýtdy.
ABŞ-nyň aňtaw we metbugat habarlarynde Orsýetiň Latakiýadaky howa bazasyna agyr ýaraglary, tanklary, deňizçi goşunlary eltendigi öň sürülýär.
Bu ýagdaý Waşingtony, Ysraýyly we konfliktiň töweregindäki beýleki oýunçylary howsala saldy.prezident Wladimir Putin 15-nji sentýabrda rus harbylarynyň we ýükleriniň ynsanperwer kömek bilen baglydygyny aýtdy.
Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow biraz öň Siriýa, prezident Başar al-Assadyň režiminiň «terrorçylara» garşy söweşine kömek üçin, harby ýarag iberilendigini tassyk etdi.