text:
Aşgabat, 18-nji iýun (TDH). Şu gün “Ýyldyz” myhmanhanasynyň mejlisler zalynda Durnukly ösüş boýunça döwletara komissiýasynyň (DÖDK) mejlisi geçirildi. Bu komissiýa daşky gurşawy goramak ulgamynda we Merkezi Aziýa ýurtlarynyň durnukly ösüşi boýunça sebitleýin hyzmatdaşlygy utgaşdyrmagy we dolandyrmagy amala aşyrýar. Mejlisiň gün tertibiniň esasy meselesi sebitde iri halkara guramalary bilen ekologiýa meselesi babatda döwletara gatnaşyklaryny ösdürmegiň işjeň tarapdary bolup çykyş edýän Türkmenistana 2015-2016-njy ýyllarda DÖDK-niň ýolbaşçylyk ygtyýarlyklaryny bermekden ybaratdyr.
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň we Birleşen Milletler Guramasynyň Baş sekretary Pan Gi Munuň 13-nji iýunda Aşgabatda geçirilen ikitaraplaýyn gepleşiklerde bu meselä aýratyn üns bermegi şeýle hyzmatdaşlygyň örän möhümdigine güwä geçýär, şol gepleşikleriň barşynda ekologiýa meselesi ählumumy durnukly ösüşiň üýtgewsiz şerti hökmünde hyzmatdaşlygyň möhüm ugry hökmünde kesgitlenildi.
Mejlisiň işine gatnaşan köpsanly daşary ýurtly wekilleriň hatarynda Gazagystan Respublikasynyň, Gyrgyz Respublikasynyň, Täjigistan Respublikasynyň daşky gurşawy goramak we tebigatdan peýdalanmak baradaky döwlet düzümleriniň ýolbaşçylarynyň hem-de esasy hünärmenleriniň wekiliýetleri, halkara guramalarynyň – BMG-niň Ýewropa Ykdysady komissiýasynyň, BMG-niň daşky gurşaw boýunça maksatnamasynyň, BMG-niň Ösüş maksatnamasynyň, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň Sebit ekologiýa merkeziniň, Ykdysady hyzmatdaşlyk boýunça german jemgyýetiniň, Ýabany tebigatyň bütindünýä gaznasynyň we beýlekileriň wekilleri bar.
Döwlet Baştutanynyň tabşyrygy boýunça Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň, Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrliginiň DÖDK-niň Aşgabatda ýerleşýän Sekretariatynyň we ylmy – maglumatlar merkeziniň ýardam bermeginde geçirilýän bu mejlise taýýarlyk görmegiň çäklerinde iki günüň dowamynda türkmen paýtagtynda DÖDK-niň mejlisine gatnaşýan hem-de Araly halas etmegiň halkara gaznasynyň çäklerinde hereket edýän ähli wekiliýetleriň bilermenleriniň we wekilleriniň gatnaşmagynda deslapky iş maslahaty geçirildi.
Mejlisde Türkmenistanyň DÖDK-ä başlyklyk etmeginiň meýilnamasy Merkezi Aziýa ýurtlarynyň daşky gurşawy goramak meseleleriniň tutuş toplumy boýunça hyzmatdaşlygy sebitde bar bolan we ýüze çykýan ekologiýa meselelerini çözmekde toplanylan oňyn tejribäniň esasynda mundan beýläk-de ösdürmegi hem-de pugtalandyrmagy, sebitiň ýurtlarynyň iri halkara guramalary, ozaly bilen BMG-niň, onuň daşky gurşawy goramak we durnukly ösüş ulgamynda ýöriteleşdirilen agentlikleri hem-de edaralary bilen hyzmatdaşlygy işjeňleşdirmegi göz öňünde tutýar.
Türkmenistanyň DÖDK-de başlyklyk etmeginiň barşynda alyp barýan ähli işleri Merkezi Aziýanyň gaýtalanmajak daşky gurşawyny gorap saklamaga we tebigy serişdelerini rejeli peýdalanmaga, sebitiň halklarynyň ykdysady we durmuş taýdan ösüşine ýardam bermäge gönükdiriler.
Mejlisiň jemleri boýunça DÖDK-niň ygtyýarlyklarynyň çäklerinde daşky gurşawy goramak ulgamynda hyzmatdaşlygyň düzümleýin binýadyny we hukuk esaslaryny pugtalandyrmak boýunça tekliplerini durmuşa geçirmek boýunça Maksatnama tassyklanyldy, şeýle hem suw serişdelerini dolandyrmak hem-de suwuň hiline gözegçilik etmek ulgamynda, gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmeleri we “ýaşyl, ykdysadyýet” boýunça innowasiýa tehnologiýalary ornaşdyrmak howanyň üýtgemegi hem-de topragyň zaýalanmagy bilen baglanyşykly meseleler boýunça başlangyçlar babatynda degişli çözgütler kabul edildi.


c: text/html

text:
Azerbaýjanyň ýolbaşçylary Ýewrowideniýe aýdym konkursynyň şu saparky geçirilişini köpçüligiň görmegine uly isleg bildirýärler. Emma Azerbaýjandaky ýagdaýyň beýleki bir tarapy-da bar. Ýurduň ýolbaşçylary ýurtdaky ýagdaýlaryň hut şu tarapynyň köpçülige mälim bolmagyny islemeýarler.
21-nji maýda polisiýa Bakuwyň merkezinde jemlenen we raýatlaryň erkin bileleşmek hukugynyň berjaý edilmegini talap eden protestçileri dargatdy. Bu protestler Ýewrowideniýe aýdym ýaryşynyň Bakuwda geçirilýän 57-nji konkursyna taýýarlyk hepdesiniň başlanmagyna gabat gelipdi.
Ýewrowideniýe aýdym ýaryşyna dünýäniň 42 ýurdunyň aýdymçylarynyň gatnaşmagyna garaşylýar we oňa telewideniýe arkaly 125 million adamyň tomaşa etjekdigi çaklanylýar. Emma şu ýyl bu ýaryşyň döredijilik tarapy dabaranyň Azerbaýjan tarapyndan gurnalmagyna degişli gapma-garşylyklaryň kölegesinde galýar.
Prezident Ylham Aliýewiň golastyndaky režim konkursyň guramaçylygy üçin öz çykdajylaryny çäklendirmändi we çak bilen $134 million dollar möçberinde pul sarp edipdi.
“Amnesty International” ýaly adam hukuklaryny goraýjy guramalar ýurduň häkimiýetiniň Aliýewiň režimini tankyt edýän žurnalistlere we aktiwistlere basyş etmekde-de özlerini çäklendirmändiklerini aýdýarlar.
Guramanyň Azerbaýjan boýunça wekili Maks Taker Azerbaýjandaky ýagdaýy “aýylganç” diýip atlandyrdy we bu ýagdaýy soňky ýyllarda Ýewrowideniýe konkursyny geçiren beýleki postsowet döwletlerinden hem ýaramaz diýip häsiýetlendirdi.
Söz azatlygy
Maks Takeriň sözlerine görä, ýurtda prezidentiň maşgalasy ýa häkimiýet gatlaklaryndaky korrupsiýa barada dil ýaran adamlar basyşa ýa-da hüjüme sezewar edilmek howpy astyna düşýär, şeýlelikde Azerbaýjanda söz azatlygynyň ýagdaýy Orsýete we Ukraina garanda has ýaramaz.
Geçen ýylda Azerbaýjan “Serhetsiz Reportýorlar” guramasynyň 179 ýurdy öz içine alýan we bu ýurtlarda metbugat azatlygynyň derejesini kesgitleýän hasabatynda 162-nji orunda ýerleşdirilipdi. Hasabatda onlarça žurnalistiň urlup-ýenjilenligi, turmä atylanlygy we hatda öldürilenligi aýdylypdy.
Režim raýatlaryň syýasy aktiwligine hem rehimsiz çemeleşýänligini görkezdi. Geçen ýylda Bakuwda geçirilen parahatçylykly protest aksiýalarynda ýüzlerçe protestçi urlup-ýenjildi ýa türma salyndy.
Häzirki wagtda Azerbaýjanyň türmelerinde 12 sany wyždan ýesiri saklanýar. Olaryň köpüsi hökümete garşy protestlere gatnaşanlygy üçin jezalandyrylypdy.
Wyždan ýesirleriniň 13-njisi Elnur Mehdi 16-njy maýda türmeden boşadyldy. Ol 2011-nji ýylyň aprel aýynda Bakuwda oppozisiýanyň protest çykyşyna gatnaşanlygy sebäpli iki ýyl türme tussaglygyna höküm edilipdi.
Käbir ýewropa synçylary, Ýewrowideniýe konkursyna üns berilýärkä, Azerbaýjanyň adyna edilýän tankytlaryň hem köpçüligiň dykgatyna ýetiriljegine umyt baglaýarlar.
Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolan germaniýaly kanun çykaryjy Wolker Bek Ýewrowideniýe konkursynyň Azerbaýjanyň režimini taryplamak üçin däl-de, ýönekeý raýatlaryň kynçylyklaryna ünsi çekmek üçin ulanylmalydygyny belledi. Onuň pikirine görä, žurnalistlere, bloggerlere basyş edilip, syýasy tussaglar türmede saklanýarka, dymmaly däl.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
23-nji aprelde paýtagt Aşgabatda ýerleşýän Döwlet sirkiniň durky täzelenen görnüşiniň açylyş dabarasy boldy. Oňa Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow hem gatnaşdy.
2008-nji ýylyň 19-njy ýanwarynda ýurduň döredijilik işgärleri bilen bolan duşuşygynda Berdimuhamedow opera hem-de sirk sungatlaryny gaýtadan dikeltmegiň wajyp meseledigi hakynda çykyş edipdi.
Şol duşuşykdan iki ýyl geçenden soň, türkmenistanlylar sirk sungatyna tomaşa etmäge mümkinçilik aldylar.
Sirkiň umumy tutýan meýdany 24 müň kwadrat metrdir. Onuň tribunasy bolsa 1700 tomaşaça niýetlenendir.
Döwlet sirkiniň durky täzelenen görnüşiniň açylyş dabarasynyň başynda türkmen atşynaslarynyň adyndan Türkmenistanyň prezidentine Dorhan atly bedew sowgat berildi. Berdimuhamedow özüne sowgat berlen ata münüp, tomaşaçylaryň öňünde manežde aýlandy.
Sirkiň arenasynda Keniýanyň akrobatlary, Orsýediň, Hytaýyň gimnastlary, Awstriýanyň žonglýorlary, Eýranyň gözbagçylary, Belarusyň klounlary dürli çykyşlary görkezdiler.
Mundan başga-da, Rumyniýanyň, Gazagystanyň, Gyrgyzystanyň, Ukrainanyň, Polşanyň zehinli sirk artistleri paýtagtyň ýaşaýjylaryna öz ussatlyklaryny görkezdiler.
Ýurduň telewideniýesinde berlen bildirişe laýyklykda, hepdäniň şenbe hem-de ýekşenbe günlerinde günüň üç wagtynda Döwlet sirkinde tomaşaçylara sirk çykyşlarynyň görkezilýändigi mälim edildi.
2001-njy ýylda Türkmenistanyň öňki prezidenti Saparmyrat Nyýazow sirk tomaşalarynyň milli medeniýete laýyk gelmeýändigini aýdyp, olary gadagan edipdi.
Ýerli habarçynyň maglumatlary esasynda taýýarlandy.


text:
Kosowanyň prezidenti Atifete Ýahýaga bilen Serbiýanyň prezidenti Tomislaw Nikoliç Ýewropa Bileleşiginiň araçylyk etmginde çarşenbe güni Brýusselde duşuşdylar.
Bu Kosowo 2008-nji ýylda özüniň Serbiýadan garaşsyzdygyny yglan edeli bäri iki ýurduň ýolbaşçylarynyň arasynda geçen ilkinji duşuşykdyr.
Gepleşiklerden maksat Kosowanyň Serbiýadan aýrylmagy netijesinde dörän dartgynlylygy gowşatmak.
Ýewropa Bileleşiginiň baş diplomaty Katerin Aşton iki tarapyň arasyndaky gepleşikleriň dowam etjekdigini wada berdi: "Biz häzir demirgazyk Kosowa meselesi barada pikir alyşýarys. Öňümizdäki hepdeler gaty möhüm bolar. Prezident Nikoliç bilen prezident Ýahýaganyň ikisi-de özleriniň dialogy goldap, özara dialoga hem-de Ýewropa Bileleşiginiň hödürlän gün tertibine görä hereket etjekdiklerini ynandyrdylar. Men hem Serbiýa hem-de Kosowa Ýewropa perspektiwasyny ýene bir gezek tassykladym. Ikisine-de, Ýewropa Bileleşiginiň Geňeşiniň 2012-nji ýylyň dekabrynda gelen nitejeleri bilen sazlaşykly, bu Bileleşige tarap ilerlemek üçin edilýän tagallalary dowam etdirmegi ündedim".
Nikoliç çagyryş etdi
Duşuşykdan soň Nikoliç Kosowany garaşsyzlyk talabyndan el üzmäge çagyrdy: "Başlangyç uçin erbet däl. Biz gepleşiklere girişdik. Bu gepleşikleriň näçe wagta çekjekdigi möhüm däl, ýöne uzak gürleşip, bir netijä gelinse gowy. Emma Priştina öz pozisiýasyndan dänmän, garaşsyz döwlet bolmak tutumyny üýtgetmese - bu Birleşen Milletler Guramasy tarapyndan ykrar edilen zat däl - onda ylalaşyga gelmek kyn bolar".
Ýöne Ýahýaga indiki göçüm Belgraddan diýýär: "Gynansak-da, ol ýeke meniň ýurduma däl, eýsem tutuş regiona hem weýrançylyk we zyýan ýetiren, şol öňki radikal milletçilikli tutumda galdy. Men serb halkyna oňaýly özgerişler, hyzmatdaşlyk, oňat goňşuçylykly gatnaşyklar bähbitli bolar diýip umyt edýärin. Döwrüň ugry indi integrasiýa tarap. Gegemoniýaçylyk döwri ötdi. Bu biziň üçin Ýewropa Bileleşigine we Ýewropa Bileleşigi-Atlantika prosesine integrirlenmäge tarap gönükmegiň wagty".
Öz ýarany Orsýetiň goldawy bilen Serbiýa Kosowanyň garaşsyzlygyny ret edýär.
Ýöne Belgrad ýurduň Ýewropa Bileleşigine goşulmak mümkinçiligini gowulandyrmak üçin Ýewropa Bileleşiginiň araçylygynda Kosowanyň ýolbaşçylary bilen gepleşik geçirmäge razylyk berdi.
Kosowanyň garaşsyzlygyny ykrar eden döwletleriň sany 90-dan gowrak. Ýewropa Bileleşigine agza döwletleriň hem köpüsi şu döwletleriň arasynda.
Serbiýa 1999-njy ýylda NATO-nyň howadan uran zarbalary netijesinde Kosowanyň üstünden kontrollygy elinden berdi. 2008-nji ýylda hem Kosowa öz garaşsyzlygyny yglan etdi.


text:
Birleşen Milletler guramasynyň resmilerinden ybarat topar Eýranda öňdebaryjy hukuk goraýjy aktiwistiň ölüm jezasyny ýatyrmak baradaky kampaniýa goşulandygy üçin türmä basylmagyny ýazgardy.
Adam hukuklaryny goraýan merkeziň başlygynyň orunbasary Narges Mohammadi 18-nji maýda on ýyl türme tussaglygyna höküm edildi.
Ol eýýäm alty ýyl türme tussaglygyny çekip otyrdy. BMG-niň adam hukuklary boýunça Eýrandaky hasabatçysy Ahmed Şahid 20-nji maýda Narges Mohammadiniň türmede 16 ýyl däl, bir sagat artyk saklanmagyna-da düýpden sebäp ýok diýdi.
Şahid Eýranyň prezidenti Hassan Rohanini we beýleki resmileri Mohammadiniň derhal we hiç bir gep-gürrüňsiz azat edilmegi üçin ellerinden gelen ähli zady etmeklerine çagyrdy.
BMG-niň Adam hukuklary geňeşiniň ýörite proseduralarynyň ekspertleri hem 20-nji maýda Tährany eden-etdilikli we bikanun tussag edilen ähli žurnalistleri, hukuk goraýjylary boşatmaga çagyrdylar.


text:
Hepdäniň duşenbe Gürjüstanyň ilaty ýurduň täze partlamentini saýlaýar.
Prezident Mihail Saakaşwiliniň “Birleşen milli hereketi” täze palamentdäki orunlara eýe bolmak üçin milliorder syýasatçy Bidzina Iwanişwiliniň “Gürji arzuwy” atly koalision topary bilen bäsdeş bolýar. Häzirki parlamente 150 orundan 80 orun Mihail Saakaşwiliniň syýasy bileleşigine degişli.
Saakaşwiliniň garşydaşlary ony häkimiýeti öz gözegçiliginde saklamakda aýyplaýarlar we 2008-nji ýylda 4,4 million ilatly Gürjüstany Orsyýet bilen weýrançylykly uruşa eltmekde ýazgarýarlar.
Saakaşwili hepdäniň şenbe güni ses berijilere ýüzlenip olary emosiýa däl-de akyl-paýhasa esalanyp ses bermäge çagyrdy. Saýlawlar parlamentiň we premýer ministriň ygtyýarlyklaryny artdyran täze sistemanyň girizilmegine gabat gelýär.
Ses berişligiň öňüsyrasynda polisiýanyň türmelerdäki rehimsizligine garşy köpçülikleýin protestler geçirildi.


text:
Belli türkmen hünärmeni Gurban Berdiýewiň ýolbaşçylygynda çykyş edýän “Rostowyň” futbolçylary Russiýanyň premýer-ligasynyň ilkinji tapgyrynda Groznynyň “Teregi” bilen 1:1 oýnadylar.
Duşuşygyň başy deň göreşde geçdi. Ýöne ýuwaş-ýuwaşdan rostowlylaryň artykmaçlyklary ýüze çykyp başlady. Netijede 38-nji minutda rostowlylar hasaby açdylar — 1:0 Kalaçýowyň jerime meýdançasyna geçiren pökgüsini Dumbiýa diýseň owadan urgy bilen derwezä gönükdirdi.
Ýöne Gurban Berdiýewiň şägirtlerine bu hasaby saklamak başartmady. 70-nji minutda Lebedenko hasaby deňledi — 1:1.
Russiýanyň habar beriş serişdeleriniň berýän habaryna görä, “Rostowyň” baş tälimçisi Gurban Berdiýew şägirtleriniň ilkinji tapgyrdaky oýnundan kanagatlanýandygyny belledi.
—Umuman, oýundan kanagatlanýan — diýip, G. Berdiýew aýtdy. — Ýöne ýalňyşlyklar boldy, bu — düşnükli, oýunçylar täze, taýýarlyk üçin wagt az boldy. Döredilen amatly pursatlardan peýdalanmak hem heniz göwnejaý däl. Ýöne wagt bar, işläris.
—“Rostowyň” täze oýunçylary alaryna garaşyp bilerismi?
—Elbetde, atlaryny agzajak däl, ýöne iki-üç ýere oýunçy almagy göz öňünde tutýarys.
—Ätiýaçdaky oýunçylaryň azlygy sebäpli ýeňşi saklap bilmediňiz diýsek bolarmy?
—Elbetde, munuň özi bildirdi, bize oýny güýçlendirmäge ýagdaý bolmady. Biz bir okuw-türgenleşik ýygnanyşygyny geçdik, ol hem doly düzümde bolmady. Gözden geçirmek üçin oglanlary çagyrdyk, ýöne olar hem bary-ýogy ýoldaşlyk duşuşyklaryny geçirmek üçin gerek boldy diýen ýaly. Oýunçylaryň funksional ýagdaýy hem öwerlik däl.
—Siz “Rostow” bilen nähili möhlete şertnama baglaşdyňyz?
—Bir ýyllyk. Eger ähli zat ýerber-ýer bolsa, belki, şertnamany uzaldarys. Biz — tälimçiler topary uly höwes bilen bu ýerde galdyk. Welaýatyň ýolbaşçylary öňde has ýokary wezipeleriň goýulmagy üçin bizi goldarlar diýip tama edýäris.


text:
Gazagystanyň Žurnalistler bileleşiginiň we Milli press klubunyň başlygy tussag astyna alynmagyndan bir hepde soň keselhana düşdi. Häkimiýetler pul ogurlamakda we salgytdan gaçmakda güman edilýändigini aýdypdy.
Almatyda ýerleşýän media azatlyklaryny goraýan “Adil Soz” atly guramanyň 29-njy fewralda aýtmagyna görä, Seitkazy Mataew aşa ýokary gan basyşly keselhana düşüpdir.
Mataew 22-nji fewralda tussag edildi. 24-nji fewralda Almatynyň sudy ony öý tussaglygyna höküm etdi.
Gazagystanyň korrupsiýa garşy agentligi Mataewiň puly bisarpa sowmakda we salgytdan gaçmakda aýyplanyp 12 ýyl türme tussaglygyna höküm edilip biljekdigini aýtdy.
Adam hukuklaryny goraýjy guramalar Mataewe garşy işiň gozgalmagynyň onuň žurnalistler bileleşigine ýolbaşçylygy bilen baglydygyny aýdýarlar.


text:
Ata-babalarymyz, ene-mamalarymyz «Bir aýralyk, bir ölüm, hiçisi bolmasady» diýipdiler. Mundan başga, türkmenleriň arasynda «Müsürde şa bolandan Kenganda geda bol» diýen nakylam ýörgünli. Emma soňky ýyllarda, Türkmenistan garaşsyz bolandan soň, dürli sebäpler esasynda daşry ýurtlara çykyp giden we yzyna gelmeýän, ýa gelip bilmeýän türkmenler barada hem kän eşidilýär.
Azatlyk Radiosynyň «Dünýä türkmenleri» programmasy nobatdaky sanynda şu tema, watandan aýrylmagyň sebäplerine ýüzlenmegi makul bildi. Sebäbi watandan her hili aýrylmak bar. Eger gidip, okap, işläp, dynç alyp bilýän bolsaň, ýa belli bir wagt daşary ýurtlarda ýaşap, soň dolanjak bolsaň, bu kadaly zat. Emma käbir türkmenistanlylaryň daşary ýurtlarda kyn ýagdaýa düşüp, yza gaýdyp bilmeýän, ýa yzyna gaýtsa has kyn ýagdaýa düşmekden çekinýän halatlatry hem bar.
Eger soňky 22 ýylda Türkmenistanda çykyp, soň yzyna gitmedik, ýa gidip, ýene daşary ýurda gaýdan, başga ýurdy watan edinen türkmenistanlylar öz «sebäplerini» gürrüň berseler, adamlaryň müňläp ýurduny terk etmegine sebäp bolýan syýasy, ykdysady, medeni-sosial sebäpler baradaky pikirlerini bilýän faktlaryny paýlaşsalar, olaryň bu sosial meseläniň köklerini açmaga uly kömek etdikleri bolardy.
Eger-de siz hem watany terk etmeli bolan bolsaňyz ýa-da şeýle ýagdaýy başyndan geçirenler hakda bilýän maglumatlaryňyz bolsa, öz pikirleriňizi şu ýerde paýlaşyp bilersiňiz.
Pikirlerňize, bellikleriňize, teklipleriňize garaşýarys.


text:
Okuw ýylynyň başlanmagy bilen ene-atalaryň aglabasy öz çagalaryna okuwdan daşary goşmaça sapaklary, kämilleşdiriş merkezleri gözläp, bir hepdelik dersleriň arasyndaky boş wagtlary doldurmaga ymtylýarlar. Öz islegleriň esasynda saýlanyp bilinjek gyzyklanmalaryň sany kändir: sport we tanslar bilen meşgul bolmak, matematika we kompýuter grafikasy bilen gyzyklanma, surat çekmegi, aýdym aýtmagy öwrenme, mekdepde goýulýan oýunlara gatnaşma ýa-da saz çalma bilen meşgullanma. Mekdepden boş wagtlary goşmaça dersler bilen, öz gyzyklanýan işleri bilen meşgullanmak çagada adamlar bilen gatnaşyk açmak, öz-özüňe ynamly bolmak, kämilleşme ýaly peýdaly häsiýetleriň döremegine kömek edýär. Şeýle birleşmelerde we bölümlerde meşgullanma öz gyzyklanmalary bilen meňzeş bolan boýdaşlaryny tapyp, öz tanyşlarynyň we dostlarynyň sanyny artdyrmaga, öz mümkinçilikleriňi ýüze çykaryp, geljekde hünäriňi dogry saýlamaga kömek edýär.
Ýöne okuwdan daşary goşmaça sapaklaryň we meşgullanmalaryň çaga üçin hakykatdan hem peýdaly we gyzykly bolmagy üçin, birnäçe möhüm düzgünleri göz öňüne tutmalydyr:
► Çagaňyz hem belli çözgüdi tapmaga gatnaşsyn. Öz çagaňyzdan näme bilen meşgullanasy gelýändigi barada soraň. Onuň gyzyklanmalaryny goldaň. Şol wagtyň özünde hem onuň häsiýetine, taýynlygyna, kämilligine we başarnygyna laýyk gelýän gyzyklanmalara üns beriň. Çagaňyzyň mümkinçiliklerini ölçeriň we öwreniň!
► Ony okuw merkezine ýazmazdan öň, çagaňyz bilen iň bolmanda bir sapaga gatnaşyň. Siz çagaňyz bilen saýlanyňyzdan soň, hepdede 4-6 gezek sapaklara gelmeli bolýandygyny düşündiriň. Täze meşgullanmalar, sapaklar, başga çagalaryň topary, başga mugallymlar çaga üçin del gurşaw bolup, ilkibada onda stres ýagdaýyny döredip biler.
► Çagaňyzyň goşmaça sapaklara, okuw merkezlerine gatnamasynyň Sizden hem goşmaça boş wagty talap etjekdigini bilmelidir. Sizden ony äkidip-getirme, oňa geçilen dersleri özleşdirmäge kömek etmek, sergilere we ýaryşlara gatnaşmak talap edilýändir. Hepdäniň dowamynda boş wagtyňyzyň näçeräk bolup biljekdigini ölçeriň. Başga tarapdan bolsa, çagaňyzy äkidip-getirýän wagtyňyz, ýolda ýa-da maşynda sizde onuň bilen gürrüňdeş bolup, pikir alyşmaga, onuň hyýallary, gyzyklanmalary bilen tanyşmaga mümkinçilik döreýär.
► Çagaňyzdan hemme zatda birinji bolmagy talap etmekden saklanjak boluň. Goý ol öz mümkinçiliklerine görä hereket etsin. Çagaňyzy edýän tagallasy, çekýän jepasy, zähmeti üçin öwüň we oňa okuwdan lezzet almaga kömek ediň!
► Eger çagaňyz ol ýa-da başga goşmaça sapaklar bilen meşgullanmakdan boýun gaçyrýan bolsa ýa-da onda aşa ýadawlylygy we gaharjaňlygy duýýan bolsaňyz, mümkin ol okuwdan daşary köp çärelere gatnaşyp agramlylyk duýýandyr. Onda siz onuň goşmaça sapaklaryny azaldyp, mümkinçilige we möwsüme görä bölmeli bolarsyňyz. Meselem, gyşyna dzýudo göreşi bilen meşgullanma, tomsuna bolsa suw howzunda türgenleşme. Çagaňyzyň mekdep, öý işleri we oýunlar üçin wagtynyň galýandygyny barlaň.
► Çagaňyzyň okuw gün tertibini we maşgala çärelerini meýilleşdirmegi üçin, öýde görünýän ýerde (meselem, onuň otagynda ýa-da aşhanada) uly kalendari asyň we onda hemme mekdep we ondan daşary çäreleri görkeziň. Onuň Gün Tertibinde maşgala agşamlyklary, bilelikde geçirilýän çäreler, gezelençler üçin boş ýer goýuň. Şeýle-de, boş wagtlary goýmak hem wajypdyr, çünki çaga üçin hem sagatma-sagat meýilleşdirilen gün tertibinden dynç almak möhümdir.
Teswirlemeler
Ene-atalar ilki çagalarynyň goşmaça sapaklaryň haýsysyna höwesiniň barlygyny anyklap soňra belli netijä gelmelimikä diýýän. Olaryň geljek nitijeleri çaga üçin goşmaça kynçylyklary döretmeli däldir.
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Birleşen Milletler Guramasy özüniň penşenbe günki ýaýradan hasabatynda geçen ýyl Owganystanyň ilatynyň tutuş ýarsynyň hökümet çinowniklerine para berendiklerini aýdýar.
Bu hasabatda Owganystanda 2009-njy ýyldan bäri geçen döwrüň içinde korrupsiýanyň 40 prosent artandygy we para görnüşinde tölenen pullaryň 3.9 milliard dollara ýetendigi aýdylýar.
Bu hasabat BMG-niň Neşelere we jenaýatçylyklara garşy göreş edarasy hem-de Owganystanyň hökümetiniň korrupsiýa garşy göreş edarasy tarapyndan taýýarlanylypdyr.
Hasabatda Owganystanyň raýatlarynyň 2012-nji ýylda para görnüşinde töläp pullarynyň bu ýurduň içerki girdejisiniň iki essesine golaýdygy aýdylýar.


text:
Gündogaryň dünýä belli klassygy Omar Haýýam (1048-1123), taryhçylaryň ýazmaklaryna görä, özüne howandarlyk eden seljuk soltany Mälik şa I we wezir Nyzam al-Mülk aradan çykanyndan soň, Isfihany terk etmäge mejbur bolýar we az wagt Maryda ýaşaýar.
Maryda açylan Medeniýet hepdeligine gabatlap, beýik şahyryň rubagylarynyň käbiriniň terjimesini Azatlygyň okyjylaryna hödürlemegi makul bildik.
Rubagylar
Sallançakda - bäbek, tabytda - merhum,
Şular mälim munda akly bolana.
Çek başa badany, sorag berme kän,
Hojaýyn syrlaryn açmaz guluna.
***
Eger degirmeni, hammamy, köşgi
Peşgeş alýan bolsa ruhy gedaý,
Tersine, nan üçin gul bolsa dana,
Beýle adalata tüýkürýän, hudaý!
***
Gözellik däl bir kemissiz dogulmak,
Sebäp ony soňam bolýar öwrenip.
Eger kalby gözel bolsa adamyň,
Daşky görnüş yza süýşýär jöwrenip.
***
Näçe göwni göýdük bolsa adamyň,
Şonça-da temegin galdyr ýokaryk.
Çünki kalby bilen ýetmedik ýerne
Hapa burny bilen ýetjek bor baryp.
***
Şaty gören köp aňlaýar durmuşdan,
Bal gadyryn gowy bilýär zäk iýen;
Kän aglanlar gülýär gülse ýürekden,
Ölen bilýär näme ýaşaýyş diýen?
***
Biz şatlygyň hemem gaýgyň gözbaşy,
Hem hapa, hem tämiz ezelden, hakdan.
Adam dünýäň aýnasy deý müň öwsen,
Ol hem ejiz, hemem belent çen-çakdan!
***
Güýçli bilen baýa bahyllyk etme,
Şapak bar yzynda guwansaň daňa.
Bu durmuş bir demdir, bil ony şeýle,
Amanat mal ýaly çemeleş oňa.
***
Ýeke, ýalňyz galan ýagşy çem gelen,
Ýat, bigänä ülpet bolup gidenden.
Seçme göwün göwheriňi çar ýana ,
Ýakyn duşsa, mähir tapylmaz sende.


text:
Gürji milliarderi öz raýatlygyny yzyna alan hökümeti suda berýär we Gürjüstanyň prezidentini wezipeden çetleşdirmek üçin hereket döredýär.
Gürji raýatlygyndan başga rus we fransuz raýatlygyna hem eýe bolan Bidzina Iwanişwili prezident Saakaşwilini oppozisiýany güýç bilen basyp ýatyrmakda we barha artýan awtoritar syýasat ýöretmekde tankytlandan soň, gürji raýatlygyndan mahrum edildi.
Gürjüstanyň paýtagty Tbiliside bir sud düýn Iwanişwiliniň işi boýunça sud seljerişligine başlady.
Iwanişwili ýekşenbe güni özüniň “Gürji arzuwy” hereketini yglan etdi. Ol bu hereketiň Saakaşwiliniň dolandyryşyna garşy çykjagyny aýdýar.


text:
Türkmenistanda nobatdaky prezidentlik saýlawlarynyň geçirilmegine bäş hepde çemesi wagt galdy. Ýurtda döwletiň iň ýokary wezipesi ugrunda dokuz kandidatyň bäsleşýändigi aýdylsa-da, şol kandidatlar we olaryň saýlaw kampaniýasy barada ilat köpçüligine köp zat belli bolman galýar.
6-njy ýanwarda çap edilen türkmen gazetlerinde üç kandidatyň (Bekmyrat Sähetmyradowiç Atalyýew, Ramazan Mustapakulyýewiç Durdyýew, Meretdurdy Isgenderowiç Gurbanow) terjimehallary peýda boldy.
Türkmen telewideniýesinde 2017-nji ýylyň 12-nji fewralynda geçiriljek prezident saýlawlarynda bäsleşjek bu kandidatlaryň tas ählisiniň diýen ýaly öz maksatnamalary bilen eden birnäçe minutlyk çykyşlary görkezildi.
Şol bir wagtda, aşgabatly synçy Amanmyrat Bugaýew häzire çenli çykyş eden dalaşgärleriň çykyşlarynyň haçan telewideniýede görkeziljekdigi, olaryň duşuşyklarynyň nirede we haçan geçiriljekdigi barada ilat köpçüligine öňünden maglumat berilmeýändigini aýdýar. Şeýle-de, telewideniýede çykyş eden kandidatlaryň ählisi ýurduň “dowamly ösýändigini” öňe sürýärler.
“[Dalaşgärler] öňdenem berk binýady tutulan döwletimiz bar. Türkmenistanda ‘Döwlet adam üçindir’ diýen şygar iň ýörgünli şygar. Bizem, ynha, şony amal ederis.’ Yzyndanam häzirki ýöredilýän syýasaty doly goldaýandyklaryny aýdýarlar” diýip, Bugaýew belledi.
Şol bir wagtda, ýerli synçylar prezidentlige dalaş edýänleriň ilat arasynda onçakly köp tanalmaýandygyny, olaryň häzire çenli saýlawçylar bilen nähilidir bir duşuşyklary geçirendigi barasynda hem maglumatlaryň ýokduguny aýdýarlar.
Azatlyk Radiosynyň Lebap welaýatyndaky habarçysynyň aýtmagyna görä, “ýurtda 2012-nji ýylda geçirilen prezident saýlawlaryndaky ýaly kandidatlar ne ilat bilen duşuşýar, ne-de saýlawlaryň boljakdygy barada köçelerde agitasiýa plakatlary asylýar. Saýlawlar barada hiç zat ýok”.
Azatlyk Radiosy 6-njy ýanwarda ýörite forum açyp, öz okyjylaryndan “Türkmenistanyň prezidentlik saýlawlarynda bäsleşýän kandidatlar barada näme bilýärsiňiz?” diýip sorady. Forumda okyjylaryň käbirleri ýurtda edilmeli işler barada maslahat beriji mazmunda öz pikirini galdyrsa, käbirleri prezident saýlawlarynda haýsy kandidatyň “ýeňiji boljagynyň bellidigini” ýazypdyrlar.
Özüni “Relaity” diýip tanyşdyran okyjymyz: “Ýekeje we anyk bilýän bir zadym bar. Ol hem olaryň ýekejesiniň hem jemi saýlawa ses bermäge gatnaşanlaryň sesiniň 4-5% ýetip bilmejegi we seçilip bilmejegi. Şu zatlary göz öňünde tutanymyzda olar ýa-da başgalar hakda köp zat bilmegimiz hökman dälmikän diýýän” diýip, öz ýazan teswirinde belläpdir.
Azatlyk Radiosynyň Facebookdaky sahypasynda özüni Aleksandro diýip tanyşdyran okyjymyz bolsa, Türkiýede geçirilýän prezident saýlawlarynda türk hökümetiniň daşary ýurtdaky türkleriň saýlawlara gatnaşmagy üçin şert döredýändigini aýdyp, şeýle ýazypdyr:
“Türkmenistan Türkiýä we Russiýa öz saýlaw resmilerini ugratsyn we bu ýurtdaky türkmenler hem saýlawlara gatnaşsyň” diýip, teswirinde ýazypdyr.
Ýeri gelende bellesek, bu teswirler Azatlyk Radiosynyň resmi pozisiýasyny hiç hili şöhlelendirmeýär.
Şu aýyň başynda Türkmenistanyň Saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky Merkezi topary saýlaw kampaniýasy döwri informasiýa goldawyny üpjün etmek maksady bilen, ýörite websaýty hem ýola goýdy.
Emma türkmen, rus we iňlis dillerinde maglumatlar ýerleşdirilen bu sahypada degişli kanun-namalarynyň, syn we habar görnüşli maglumatlaryň ýerleşdirilendigi nygtalsa-da, 6-njy ýanwar güni bu saýtda ýokarda wada berlen maglumatlaryň aglabasy tapdyrmaýar. Şeýle-de, prezidentlige dalaşgär hökmünde hasaba alnan kandidatlar, olaryň maksatnamalary dogrusynda-da hiç hili material ýerleşdirilmändir.


text:
Türkmenistanda saglygy saklaýyş ugrundan nobatdaky resmi çäreleriniň birnäçesi geçirildi.
Hususan-da, Saglygy saklaýyş ministrliginde “Ilatyň 2013-2107-nji ýyllarda sagdyn iýmitlenmegi barada döwlet programmasynyň” durmuşa geçirilmegi boýunça maslahat geçirilipdir. Saglygy saklaýyşa jogapkär resmiler ýurtda ýod ýetmezçiligi bilen bagly keselleriň öňüni almak meselesine uly üns berýändiklerini habar beripdirler.
Şeýle-de, ýakyn günlerde Aşgabatda transport geçelgelerinde sanitar normalaryň berjaý edilişi boýunça halkara seminary hem geçirildi.
Häzirki wagtda Türkmenistanda ilatyň esasy medisina hyzmatlaryndan peýdalanmak mümkinçilikleri nähili?
Azatlyk Radiosy türkmenistanly Meňli bilen söhbetdeşlik geçirdi.


text:
Ýaponiýaly Şinya Ýamanaka we britaniýaly John Gurdon sütünli öýjükler boýunça ylmy barlaglary üçin medisina boýunça Nobel baýragyna eýe boldular.
Sişenbe güni 9-njy oktýabrda fizika boýunça, 10-njy oktýabrda himiýa boýunça we 15-nji oktýabrda ykdysadyýet boýunça Nobel baýragynyň gowşuryljagy yglan edildi.
Parahatçylyk boýunça Nobel baýragynyň anna güni 12-nji fewralda yglan ediljegi aýdyldy. Swesiýanyň Akademiýasy edebiýat boýunça Nobel baýragynyň gowşuryljak gününi adatdakysy ýaly gijiräk yglan eder.
Swesiýaly senagatçy Alfred Nobel tarapyndan döredilen abraýjy baýrak ilkinji gezek 1901-nji ýylda gowşurylypdy. Şu ýyl Nobel Fondy baýrak hökmünde berilýän puluň mukdaryny 20% azaldyp, 1.2 million dollara ýetirdi we öz kararyny maliýe bazarlardaky kesgitsizlik bilen düşündirdi.
Baýraklaryň ählisi Alfred Nobeliň ýogalan senesine ýagny 10-njy dekabra çenli gowşurylar. Nobel 1896-njy ýylda ýogalypdy.


text:
Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasy Eýranyň düýpli hukuk bozulmalaryny, şol sanda adam gynamalaryny we onuň “howsala döredýän” hem-de ýygy-ýygydan amala aşyrylýan ölüm jezasyny tankyt edýän rezolýusiýany tassyklady.
Şeýle-de, rezolýusiýada Eýranyň täze prezidenti Hassan Rohani tarapyndan kabul edilen aýallara we etniki azlyklara garşy diskriminasiýalary aradan aýyrmak ýaly adam hukuklary baradaky tagallalaryna gowy baha berildi.
Ýöne rezolýusiýada Eýran adamy gamçylamak we amputasiýa, ýagny adamyň bedeniniň bir bölegini kesip aýyrmak, şeýle-de 18 ýaşdan kiçilere garşy ölüm jezasyny durmuşa geçirmek ýaly “adamkärçilikden çykýan” jenaýatlary amala aşyrmakda tankyt edilýär.
Çarşenbe güni Baş Assambleýada geçirilen ses berişligiň öňýany eýranly delegasiýa çykyş edip, rezolýusiýanyň ýurduň içindäki hakyky ýagdaýlary şöhlelendirmeýändigini aýtdy.


text:
Tähranda Saud Arabystanyna garşy ýüzlerçe adam proteste çykdy, olar Saud aýeroportynda eýranly zyýaratçylaryň iki sanysyna azar berlendigini aýdýarlar.
«Associated Press» 300-den gowrak protestçiniň 11-nji aprelde Saud Arabystanynyň Tährandaky ilçihanasynyň ýapylmagyny talap etmek üçin, onuň öňüne toplanandygyny habar berýär.
Protestçiler bu ýere hökümetiň gadagançylygyna garaman gelipdirler.
Demonstrasiýaçylar saud ýolbaşçylarynyň maşgalasyny nazara alyp, «Utanyň», «Saudlylaryň öýüne ölüm» diýip gygyrdylar.
Bu demonstrasiýa saud ofiserleriniň, hamala Jidda halkara aeroportunda eýranly zyýaratçylaryň iki sanysyna azar berendigi baradaky habardan soň guraldy.
Bu wakanyň detallary köpçülige aýan edilmedi, emma Eýran saud ofiserleriniň jezalandyrylmagy barada resmi çagyryş etdi.
Bu waka Eýranda gahar-gazap döretdi we käbir deputatlar, dini liderler Saud Arabystanyna kiçi zyýaratlaryň gurnalmagynyň togtadylmagyna çagyrdy.


text:
Gyrgyzystandaky bolup geçýän wakalar türkmen häkimiýetlerini alada goýana meňzeýär.
Soňky birki günüň dowamynda Aşgabadyň köçelerinde, ilatyň üýşýän ýerlerinde polisiýanyň wekilleridir döwlet ýol gözegçilik gullugynyň işgärleri adatdakysyndan köp görnüp ugrady. Häkimýetiň bu wekilleri gijelerine hem paýtagtyň asudalygyna gözegçilik etmegini dowam etdirýärler.
Şuňa meňzeş ýagdaý 2005-nji ýyldaky gyrgyz rewolýusiýasynda-da bolupdy. Şol döwürde ýurduň ozalky prezidenti S.Nyýazow telewideniýede çykyş edeninde Gyrgyzystandaky bolan waka hakda öz şahsy pikirini beýan edipdi hem-de Türkmenistanda tertip-düzgüne gözegçilik edilmegini golastyndakylara tabşyrypdy.
Şondan soň, hatda bilim işgärleridir lukmanlara çenli paýtagtdaky polisiýanyň daýanç nokatlarynda gezek-gezegine nobatçylyk etmek tabşyrylypdy.
Ýerli intelligensiya wekilleriniň garaýşyça, türkmen häkimiýetleri Gyrgyzystandaky wakanyň özlerinde-de gaýtalanaýmagyndan sözüň doly manysynda çekinýär. Munuň esasy sebäbini täzelikde paýtagtyň merkezinde hem-de eteklerinde ilatyň jaýlarynyň ýykylyp başlanmagy bilen hem düşündirýärler.
2006-njy ýylda Saparmyrat Nyýazow aradan çykanynda halkyň öý ýykylma meselesinde bosup çykaýmagyndan häkimiýetdäkileriň gaty howatyr edýändiklerini duýmak boldy.
Şol döwür Aşgabadyň Mir-Aýtakow köçelerinde hususyýetçilere degişli bolan üç gatly jaýlar ýykylmaga degişli edilipdi. Nyýazow aradan çykansoň, iki günden soň, şol jaýlaryň tutuş daşyna ýaşyl örtgi örtüldi. Bu örtgi jaýlaryň käbir ýumrulan ýerlerini köpüň gözünden bukýardy. Emma saýlawlar geçensoň welin, ol jaýlar ýene-de ýykyldy.
Ýerli synçylaryň garaýşyça, Gyrgyzystandaky wakalaryň öz ýurtlarynda hem ýüze çykmagyndan türkmen häkimiýetlerine howatyr etmäge ýene-de bir esas bar. Ol esas hem Gyrgyzystanda Türkmenistandan baran studentleriň ençeme müňüsiniň bilim almagydyr. Rewolýusiýanyň şemalyny duýan türkmen talyplary türkmen häkimiýetlerini alada goýup biler diýen ynanç bar.
Ýerli habarçynyň maglumatlary esasynda taýýarlandy.


text:
Owganystanyň taýpa baştutanlary we syýasy liderleri bu hepde Kabulda däbe öwrülen Loýa Jirga geňeşinde duşuşarlar. Olar maslahatyň dowamynda Birleşen Ştatlar bilen Owganystanyň uzak möhletleýin howpsuzlyk ylalaşygyny ara alyp maslahatlaşarlar.
Owganystanyň taýpa baştutanlarynyň we syýasy liderleriniň geçirjek geňeşi Kabuldyr Waşingtonyň ikisi üçin hem ähmiýetli bolup, geňeşde ikitaraplaýyn howpsuzlyk hyzmatdaşlygynyň geljegi barada strategiki ähmiýetli kararlar alnar.
Loýa Jirga geňeşinde alynjak kararlar, netijesiniň nähili boljakdygyna garamazdan, prosese kanuny jähtden goşant goşar. Eger-de geçiriljek maslahat 2014-nji ýyldan soň Birleşen Ştatlaryň harby güýçleriniň Owganystanda galmagynyň öňünde ýaşyl çyra ýaksa, onda Kabul bilen Waşingtonyň ikisi hem alnan kararyň tutuş milletiň islegini görkezýändigini aýdyp, çykyş ederler. Eger-de geňeş agzalýan meseläni goldamasa, onda şeýle netije howpsuzlyk meseleleri boýunça ylalaşyk gazanmak isleýän taraplaryň owgan halkynyň erk-islegine garşy gidýändigini görkezer.
Uzak möhletleýin howpsuzlyk meseleleriniň çözgüdiniň gözleginde Waşington bilen Kabulyň arasynda birnäçe aýlap oda-köze düşen prezident Hamit Karzaý ahyrsoňy bu ugurdan esasy karary Loýa Jirgada maslahata goýmagy teklip etdi. Aslynda Loýa Jirga geňeşiniň alýan kararlary kanun taýdan maksadalaýyk bolsa-da, geňeşde alnan kararlar barybir owgan parlamentinden hem geçmeli bolar. Ýöne parlamentiň kanun çykaryjylary maslahatyň beren kararyny alga almak bilen, halkyň isleginiň nämedigini anyklarlar. Galyberse-de, geňeşe gatnaşýan 2500-den hem köp adam hökümet tarapyndan ýörite saýlanan adamlar bolany üçin, Karzaý bu geňeşi öz matlabyna ýetmek üçin ulanyp biler.
Eger Karzaý hakykatdan hem Birleşen Ştatlaryň harbylarynyň 2014-nji ýyldan soň Owganystanda alnyp galynmagyna gyzyklanma bildirip, bu ugurda hereket edýän bolsa, onda, mysal üçin, Loýa Jirga geňeşi prezidentiň bu islegini halka kabul etidirip, halky yryp biler.
Kabuldaky garaşsyz barlag guramasy bolan “Owganystanyň analizçiler birleşiginiň” müdiri Tomas Rattigiň aýtmagyna görä, Karzaýa diňe ylalaşyk gerek, hatda halkyň ylalaşýan ýaly bolup görünmegi hem jedelli howpsuzlyk şertnamasyny ratifisirlemek üçin ýeterlik bolar.
'Halkyň sesi'
Ol şeýle diýýär: “Loýa Jirga geňeşi owganlaryň arasynda ‘halkyň sesi’ diýlip hasaplanýar. Elbetde, eger-de prezident Hamit Karzaý Birleşen Ştatlar bilen howpsuzlyk meseleleri boýunça ylalaşmak isleýän bolsa, onda oňa halkyň goldawy gerek. Biz soňky döwürde bu meselä köp adamyň garşy çykýandygyna şaýat bolduk.”
21-nji noýabrda öz işine başlajak Loýa Jirga geňeşinde ýurduň dürli künjeginden oňa gatnaşyjylar Birleşen Ştatlar bilen Owganystanyň arasyndaky “Ikitaraplaýyn howpsuzlyk ylalaşygynyň”, şeýle hem degişlilikdäki “Güýçleriň statusy boýunça ylalaşygyň” şertlerini maslahatlaşarlar. Eger-de gürrüňi edilýän ylalaşykdyr şertnamalar owgan halky tarapyndan kabul edilse, onda Birleşen Ştatlaryň harby güýçleri Owganystandaky missiýasyny ýene-de 10 ýyllap dowam etdirerler.
Maslahatyň barşynda gürrüňi ediljek meselerleriň köpüsi eýýäm köplere mälim. 19-njy noýabrda çykan habarlara görä, Hamit Karzaýyň Birleşen Ştatlaryň esgerleriniň Owganystanda öýlere we metjitlere reýd geçirmeklerine garşydygyny aýdyp çykyş etmegine garaşylýar. Onsuzam Barak Obama harbylaryň bu hereketiniň 12 ýylyň dowamynda edilen iň uly ýalňyşlyklaryň biridigini boýun alan bolsa, diýmek, Karzaý bu meselede çykyş edip biler.
Ynha, reýdler baradaky şu mesele Owgan tarapynyň ozalky teklibi bilen ýerini çalşan bolmaly. Ozalky edilen teklibe görä, Kabul Waşingtonyň amerikan harbylaryna bir şert bilen ‘tarhanlyk hukugyny’ bermekde ylalaşmagy göz öňünde tutýardy, ýagny Birleşen Ştatlar ähli geçiriljek reýdleri owgan howpsuzlyk güýçleriniň amala aşyrmagyna rugsat bermelidi.
Waşington beýle ýagdaýda ylalaşyga meýliniň ýokdugyny aýdyp, eger-de öz talaby we şertleri kabul edilmese, onda ýurtdan ähli harbylaryny çykarmagynyň ahmaldygyny nygtady.
Owganlaryň talaby
Şol bir wagtyň özünde owganlar hem Waşingtonyň berk talaplaryny ýazgarýarlar we geçen iki hepdäniň dowamynda ýüzlerçe adam köçä çykyp, Birleşen Ştatlaryň harbylarynyň owgan topragynda galmagyna mümkinçilik döretjek islendik ylalaşyga garşy çykýandyklaryny mälim edip, protest geçirdiler.
Amerikan esgerleriniň gatnaşmagyndaky käbir wakalar halkyň bu meseledäki nägileligini has hem tutaşdyrdy. Olar 2012-nji ýylda Owganystandaky bir amerikan harby birikmesinde Gurhanyň ýüzlerçe nusgasyny ýakypdylar. Günorta Owganystanda bir amerikan esgeri, guduzlan ýaly, daş-töweregini oka tutup, köpüsi aýallardan we çagalardan ybarat 16 owganystanlyny öldüripdi. Türmelerde amerikan harbylarynyň owgan tussaglaryna edýän jebir-sütemi we bu barada ýaýradylan suratlar, galyberse-de Birleşen Ştatlaryň howadan graždan ilata hüjüm etmeginde köp adamyň ölmegi Owganystanda halkyň arasynda ýiti gahar-gazap we nägilelik döretdi.
Eger-de Birleşen Ştatlar hem owgan halkyny köşeşdirip, olary ýumşatmak islese, onda olara-da Loýa Jirga kömek edip biler. Birleşen Ştatlaryň harby güýçleri, kagyz ýüzünde ‘owgan halkynyň sesi’ diýlip kesgitlenýän Loýa Jirga geňeşiniň kömegi bilen Owganystanda galyp biler.
Rattigiň aýtmagyna görä, Loýa Jirga geňeşiniň aljak kararyny aprelde täze saýlanjak dolandyryjy häkimiýet üýtgedip bilmez: "Owgan Konstitusiýasyna laýyklykda Loýa Jirga geňeşi halkyň adyndan çykyş edýän iň ýokary edaradyr. Şonuň üçin hem indiki düzüljek parlament agzalaryna, hatda häzirki parlamentde-de geňeşiň alan kararlaryny ret etmek kyn düşýär.”
Iki tarapyň syýasy matlaplary
Meselä beýleki bir tarapdan çemeleşenimizde, Birleşen Ştatlar bilen Owganystanyň ikisi hem, eger-de Loýa Jirga geňeşinden garaşylýan karar çykmasa, özleriniň syýasy matlaplaryna laýyklykda ýagdaýdan peýdalanarlar.
Jorj Meýson uniwersitetiniň “Konflikt boýunça analiz we çözgütler” fakultetiniň mugallymy Maýkl Şank Karzaýyň jedelli mesele boýunça bir karara gelmegi Loýa Jirga geňeşiniň üstüne atmak bilen örän akylly hereket edendigini aýtdy
“Karzaý, ‘goý, Loýa Jirga karar bersin’ diýmek bilen, örän akylly hereket etdi, sebäbi şeýle bolanda, ýagdaýa diňe özi jogapkär bolman, beýlekileriň üstüne-de jogapkärçilik düşýär.”
Şankyň aýtmagyna görä, Birleşen Ştatlar hem Loýa Jirgadan oňyn netije çykmasa, olar muny bahanalap, öz bähbitlerini gorap, Owganystandan çykyp gidip bilerler.
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda amerikanlaryň arasynda owgan urşuna ‘maddy ýitgi’ hökmünde garalýar we köp sanly amerikaly bu söweşi dogry hasaplamaýar.
Şank bu mesele barada öz garaýyşlaryny şeýle beýan etdi: “Birleşen Ştatlar bu meseleden başyny alyp çykar we soňra bolsa amerikan halkyna ýüzlenip, ‘ynha, gördüňizmi, biz Karzaý bilen ylalaşyp işleşmekçi bolduk, ýöne Loýa Jirgada ýerli liderler öz aralarynda ylalaşyp, biziň ol ýerde galmagymyzy ret etdiler. Biz adamlary hiç zada mejbur edip bilmeris, şonuň üçinem biz Owganystany terk etmeli bolduk’ diýerler”.


text:
Ýekşenbe güni habar serişdeleri Liwiýanyň paýtagty Tripolide ýaragly adamlaryň ýurduň Daşary işler we Adalat ministrlikleriniň binalaryny gabamaklaryny bes edendiklerini habar berdiler.
Ýaragly adamlaryň bir topary aprel aýynyň ahyrynda Liwiýanyň bu ministrlikleriniň daşyny gabap, Muammar Kaddafiniň döwründe hökümet işlerinde işlän ozalky çinownikleriň häzirki hökümetiň düzüminde işledilmekleriniň gadagan edilmegini talap edipdiler.
Ýaragly adamlaryň bu çäresiniň dowam edýän günlerinde Liwiýanyň parlamenti Muammar Kaddafiniň döwründe hökümet wezipelerinde işlän resmileriň häzirki hökümetiň düzüminde wezipe eýelemeklerini gadagan edýän kanunyň taslamasyny kabul etdi.
Liwiýa 40 ýyldan gowrak wagtlap liderlik eden Muammar Kaddafy 2011-nji ýylyň halk gozgalaňynda gozgalaňçylar tarapyndan atylyp öldürilipdi.


text:
Türkmenistanyň prezidenti 22-nji awgustda wideo arkaly geçiren iş maslahatynda ozaly bilen hasabat bermäge energetika we senagat ministri Ý. Orazgulyýewi çagyryp, onuň hasabatyny diňländen soň, türkmenistanlylary üznüksiz elektrik energiýasy bilen üpjün etmek meselesini hemişe gözegçilikde saklamaga görkezme berip, bu işiň gurnalyşynyň depgininiň pesdigine nägilelik bildirdi diýip, TDH gullugy ýazýar.
Ondan soň Türkmenistanyň suw hojalyk ministri A. Ýazmyradow oba hojalyk hajatlary üçin we halky arassa agyz suwy bilen üpjün etmek boýunça alnyp barylýan işler barasynda hasabat berdi.
Wideomaslahatda Türkmenistanyň prezidenti Gadyr gijesine gabatlap, yglan ediljek günä geçişlige degişli organlaryň bilelikde jogapkärçilikli çemeleşmegi üçin görkezme berdi diýip, türkmen metbugaty ýazýar.


text:
Hindistanda bir mugallymy aýyplap, onuň elini kesen yslamçylar azatlykdan mahrum edildiler.
"Hindistanyň halk fronty" diýip atlandyrylýan topara degişli 13 adama üç ýyldan sekiz ýyla çenli ýyl kesilipdir.
Olar 2010-njy ýylda Todupuža şäherindäki Newman kolležiniň professory TJ Josefi, Muhammet pygambere dil ýetirmekde aýyplap, elini kesipdirler.
Professor şonda ejesi we gyz jigisi bilen ulagda Katolik buthanasyndan öýüne gaýdyp barýar ekeni.
Radikal yslamçylar ulagy durzup, ony zor bilen daşaryk çykarmaga synanşypdyrlar. Ulagyň ýapyk aýnalarynyň ählisini-de döwüpdirler. Onsoň ony erbet ýenjip, soňam sag elini kesipdirler.
Soň keselhana äkidilen mahaly mugallymyň elini täzeden ýerine tikipdirler.
Yslamçylaryň pikirine görä, şeýlelik bilen olar professordan ar alypdyrlar. Çünki, ol eli kesilmezden dört aý öň, haçparazlaryň kolležinde ekzamen üçin taýýarlan soraglarynda Muhammet pygambere dil ýetiripdir.
Ekzameniň soragynda Muhammet atly bir adam bilen Allanyň arasyndaky gepleşik mysal getirilipdir we şonda Alla Muhammediň mertebesini peseldipdir. Ýöne onuň Muhammet pygamberdigi ýa-da däldigi anyklanmandyr.
Professoryň aýtmagyna görä, ol agzalýan mysaly bir kinofilmiň ssenarisinden nusga alypdyr we pygamberi kemsitmegi göz öňünde tutmandyr.
Ekzameniň soragy babatda gozgalan işiň netijesinde professor işinden boşadylypdyr we soň gysga möhletlik azatlykdan mahrum edilipdir.
Ilki ol "dini gapma-garşylyk döretmekde" aýyplanan hem bolsa, soňra bu iş goýbolsun edilipdir.
Tussag edilenden 1 aý geçensoň onuň ýanýoldaşy depressiýa düşüp, özüni öldüripdir.
Professoryň aýtmagyna görä, eli kesilýänçä onuň janyna kast etmäge üç gezek synanyşyk edilipdir.


text:
Lula Braziliýanyň Kuritiba şäherinde eden çykyşynda Sakineh Mohammedi Aştiýanya pena bermek üçin özüniň prezident Mahmud Ahmedinejad bilen bolan dostlugyndan peýdalanyp biljekdigini bildirdi.
“Bu aýal ol ýerde problemalara sebäp bolýan bolsa, Eýranyň prezidenti we eýran halky bilen aramyzdaky dostluk hem sylag-hormat esasynda ony Braziliýada garşy almak biziň üçin begençli bolar” diýip, Braziliýanyň prezidenti Luiz Inaçio Lula da Silwa aýtdy.Daşlanyp öldürilmeli edildi
Sakine Mohammadi Aştiýany
Zyna edenlikde günäli tapylyp, 43 ýaşly Aştiýanyýa ozal 99 gamçy uruldy. Şeýdip, iş tamamlanaýjak ýalydy welin, ýöne soňra Töwrizde bir sud oňa öz adamsyny öldürenlikde şübhe bildirensoň, sud işi gaýtadan gozgaldy. Aştiýany aklansa-da, zyna aýyplamasy täzeden gözden geçirilip, ol daşlanyp öldürilmeli edildi.
Braziliýanyň prezidenti Lula Eýranyň prezidenti Mahmud Ahmedinejad bilen gowy şahsy gatnaşyk saklaýar. Ol ýaňy maý aýynda Eýranyň jedelli atom programmasy baradaky dawanyň çözgüdi üçin araçylyk etmäge synanyşdy.
Gelnen ylalaşyk boýunça Eýran pes derejede baýlaşdyrylan uranyny Türkiýä iberip, medisina barlaglary reaktoryna ýangyç üçin ýokary derejede baýlaşdyrylan uran almalydy. Ýöne Birleşen Ştatlar bu ylalaşygy ret etdi we netijede Tähranyň garşysyna Birleşen Milletler Guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşi tarapyndan täze sanksiýa girizildi.
Tähran Aştiýanyny ölümden gutarmak üçin halkara derejesinde edilen haýyşdyr töwellalary ozal almady, onuň tarapyny çalýanlary “Günbatar we Ysraýyl bilen iletşikli” diýip garalady. Bu adamlary günälidigi subut edilen bir ganhory goraýanlykda aýyplady.Aklawçysy gürüm-jürüm
Tussag astyna alynmlay diýlip, häkimiýetler tarapyndan buýruk çykarylaly bäri Aştiýanynyň aklawçysy Mohammad Mostafaýyny hem gören-bilen ýok. Mostafaýy Aştiýanynyň höküm edilmegini adalatsyzlyk diýip atlandyryp, muňa dünýa jemgyýetçiliginiň ünsüni çeken adam. Öz ejelerini ölümden halas etmek üçin Aştiýanynyň iki ogluny hem herekete getiren şol diýilýär.
“Käbir kazylar bular ýaly jenaýatlary subut etmek kyn diýip, beýle agyr höküm çykarmakdan saklanýarlar. Ýöne bu işi edýänler-de bar. Olar muny abraýly adamlaryň görkezmesine daýanyp däl-de, öz çen-çaky boýunça edýär. Bu bir jedelli zat. Sebäbi olaryň bu netijä gelmegi hemişe dogry bolup çykanok. Bular ýaly jezanyň işe nädogry garalyp ýa-da bu adamlaryň işleýän töweregine seredilip, çykarylan bolmagy-da mümkin” diýip, Mostafaýy aýdypdy.
29-njy iýulda Londonda adam hukuklaryny goramak boýunça aktiwistler Aştiýany tarapyndan ýazylan diýip, bir haty ile ýaýratdylar. Bu hatda şeýle diýilýär: “Maňa daşlanmaly diýip, höküm çykarylan güni bir çuň guýa gaçan ýaly bolup, akyl-huşumy ýitirdim. Men ölümden gorkýaryn. Ölmän galar ýaly maňa kömek ediň!”.


text:
Türkiýäniň parlamenti ýurduň harbylarynyň Siriýadaky hem-de Yrakdaky yslamçy we kürt söweşijilere garşy göreşmäge mümkinçilik berýän mandatyň möhletini ýene bir ýyla çenli uzatmak barada ses berdi.
3-nji sentýabrda türk parlamenti häzirki mandaty maslahat etmek üçin adatdan daşary ýygnagy geçirdi. Häzirki mandatyň möhleti 2-nji oktýabrda tamamlanýar.
Şeýle-de, bu mandat Türkiýäniň ýaragly güýçleriniň Siriýada we Yrakda harby çäreleri geçirmegine we daşary ýurt güýçleriniň “Yslam döwleti” atly toparyna garşy operasiýalary geçirmek üçin türk territoriýasyny tranzit maksatlar üçin ulanmagyna mümkinçilik berýär.


text:
Arap ýurtlaryndaky demokratik gozgalaňlar hakyky taryhy wakalar. Tunisdäki we Müsürdäki halk gozgalaňlary geçmişdäki halk gozgalaňlaryndan düýpli tapawutlanýar, olary demokratik rewolýusiýa diýip atlandyrmaga doly esas bar. Bular eýýäm XXI asyra mynasyp halk demokratik gozgalaňlary.
Dogrusyny aýtsaň, arap ýurtlaryndaky bu kuwwatly gozgalaňlar arap dünýäsiniň özi üçinem, Günbatar üçinem garaşylmadyk waka boldy. Muny boýun almak gerek. Häzire çenli ne Gündogarda, ne Günbatarda arap dünýäsinde şeýle netijeli demokratik galkynyş bolar öýden bardy.
Günbataryň syýasy we harby ekspertleri-de häzirki barýan gozgalaňlary öňünden görüp bilmediler. Günbatara wakalary öňünden görmäge Gündogar halklarynyň döwrebap ösüşine, aýratynam demokratiki özgerişlere bolan ymtylyşyna kembaha garamak päsgel berse, Gündogaryň özüne bu ugurda tejribesizlik hem jemgyýetçilik ösüşine perspekiwalaýyn baha bermäge ukyply garaşsyz syýasy institutlarynyň ýoklugy mümkinçilik bermedi.
Umuman, diňe "arap bahary" bilen bagly däl, eýse hemişe-de gerimli wakalaryň analizine gezek gelende, Gündogar bütinleý Günbatara mätäç bolup galýar. Bu gowy ýagdaý däl. Ýöne hakykat şeýle. Belki, häzirki arap rewolýusiýalary Gündogar ýurtlarynda birçak wagty ýeten zerur analitik institutlaryň döremegine itergi berer?
Öz halkynyň garşysyna agyr ýaraglary ulanmaga çenli baryp ýeten ganhor Kaddafiniň we Siriýa režiminiň ykbalynyň häzirlikçe gutarnykly çözülmändigine garamazdan, Tunisdäki, Müsürdäki, Liwiýadaky, Ýemendäki we Siriýadaky wakalaryň adamzat taryhyny üýtgetmäge ukyplydygyna men ynanýaryn. Çünki bu rewolýusiýalaryň tejribesi uzaga gider. Onuň diňe bir Gündogar ýurtlaryna däl, eýse Ýewropa we dünýäniň beýleki künjeklerine-de täsiri ýeter.
Müsüriň paýtagty Käirde, 26-njy ýanwar.
Arap dünýäsinde gopan demokratik rewolýusiýalardan Orta Aziýa diktatorlary-da eýmenýärler. Näçe arkaýyn görünmäge çalyşsalar-da, Özbegistanyň hem Türkmenistanyň diktatorlary eýýäm öz "hanlyklarynda" rewolýusion hereketler başlanaýsa, gol ýapmaga howandar gözläp ýörler. Yslam Karimow bu ugurda 14-nji iýundaky duşuşugynda, eýýäm kyn ýagdaý dörese, öz diktaturasyny saklamak üçin Orsýetden arka gözleýändigini Medwedewe duýduryp goýdy. Edil häzir türkmen režiminiň Kreml bilen arasy gowy däl, onuň düýp sebäbi-de Kremliň Türkmenistana henizem kolonial gözden garamaga ýykgyn etmegi. Türkmenistanyň garaşsyz döwlet hökmünde ädýän käbir ädimleri Kremliň myrryhyny atlandyrýar. Ýöne türkmen režimi-de eýýäm, däp boýunça dünýädäki ähli diktaturalaryň arkadaýanjy hasap edilýän Kremle umydygär göz aýlaýar.
Türkmenistanyň prezidenti diňe arzan gaz berip, Kremli öz tarapyna çekip biler. Başga hili edip, kömek almaga türkmen režiminiň mümkinçiligi ýok. Eýse bu näme üçin beýle bolýar? Näme sebäpden Kreml Türkmenistan döwletini we onuň ýolbaşçylygyny äsgerenok? Elbetde, munuň esasy sebäpleiniň biri – ozalky gul eýesiniň öz guluna bolan ulumsy garaýşy. Ýöne betbagtçylyk diňe munuň bilen gutaranok. Türkmenistany dünýä arenasynda abraýdan gaçyrýan esasy betbagtçylyk – ýurduň öz içki syýasy gurluşynda. Türkmenistanda diktatura höküm sürýär, garaşsyzlyk ýyllarynda ýekeje gezegem demokratik prezident ýa parlament saýlawlary geçirilmedi. Ýurtda köppartiýalylygam, söz we metbugat azatlygam ýok. Prezident ýurdy öz halkynyň goldawyna, erk-islegine daýanyp däl-de, eýse haýsydyr bir nämälim garaňky güýçleriň goldawyna daýanyp dolandyrýar.
Gepiň gysgasy, Türkmenistanyň prezidentiniň we hökümetiniň arkasynda türkmen halky ýok. Bu ýagdaýy Kreml gaty gowy bilýär. Șonuň üçinem Kreml we beýleki käbir diýdimzor ýurtlar türkmen hökümetinem, ýurduň prezidentinem äsgerenoklar. Äsgermäge sebäbem ýok.
Mejbury "çäreler" diktaturany ýykyp bilermi?
Hut şu güne çenli Türkmenistanyň ýagdaýy şeýle bolup geldi. Eýse bu indiden eýläk nähili bolar? Eger G.Berdimuhamedow arap diktatorlarynyň düşen gününden dogry netije çykarsa, onda Türkmenistanda ýagdaý gowulyga tarap üýtgäp biler. Türkmenistanyň prezidenti, türkmen hökümeti halkyň gahar-gazabynyň rewolýusiýa derejesine ýetmegine garaşman, halkyň hak-hukuklaryny öz eline berer: söz we metbugat azatlygyna, demokratik saýlawlara, köppartiýalylyga ýol açar.
Eger-de türkmen režimi "arap baharyndan" ters netije çykaryp, öz halkyny öňküdenem beter gysmakçy bolsa (häzirlikçe bu hut şeýle-de bolýar!), üstesine-de öz häimiýetini kesekilere daýanyp saklamaga dyrjaşsa, onda režimiň iru-giç halkyň garahar-gazabyna uçrajakdygy aýnadanam aýdyň.
Bu meselede "türkmenler öz hak-hukugy üçin aýaga galarmy ýa-da galmaz?" diýen sorag artykmaç. Türkmenlerem edil beýleki milletler ýaly millet. Bu gün bolmasa, erte olaryňam sabyr käsesi dolar. Mesele halkyň aýaga galmagy üçin näçeräk wagtyň gerek boljagynda. Mesele diňe wagtda!
Ýurdy diýdimzorluk bilen dolandyrýan režimiň mundan beýläk alyp barjak syýasaty geljekki "türkmen baharynyň" başlanjak wagtyny tizleşdirip ýa-da ony gaýra goýup biler. Demokratik reformalar ol bahary aňryk süýşürse, režimiň her bir gödek ýalňyşlygy, eden-etdiligi "türkmen baharyny" golaýlaşdyrar. Halkyň sabyr käsesini her ýurtda bir zat doldurýar. Türkmenistanda köpçülikleýin işsizligi, adamlary garyp goýýan, her ädimde kemsidýän bedroý korrupsiýany hasap etmäniňde-de, belki, munuň üçin hökümet tarapyndan yzygiderli gurnalýan we ilatyň bir wagt etinden ötüp, süňňüne ýeten mejbury resmi çäreler-de ýeterlikdir?
Ak Welsapar Şwesiýada ýaşaýan türkmen ýazyjysy. Blogda öňe sürülen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Tehnologiýanyň güýçli depginde ösmegi söz azatlygy, ýa-da adamlaryň şahsy durmuşynyň goraglylygy ýaly fundamental hukuklara nähili täsir edýär?
Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynyň habarçysy Braýn Witmor “Wikileaks” we global terrorizm zamanasynda adamzadyň erkinligi, howpsuzlygy we şahsy durmuşyň goraglylygy baradaky meseleler boýunça Birleşen Ştatlaryň ýerli kazyýetiniň ýokary sudýasy Mark Wolf bilen söhbetdeş boldy.
RFE/RL: Meniň gürrüňe has giň göwrümli bir sorag bilen başlasym gelýär. Häzirki wagtda Birleşen Ştatlarda we şol sanda dünýäniň islendik künjeginde Internetiň, sosial medianyň we ş.m-leriň adam azatlyklaryna edýän täsiri barada jedelli debatlar dowam edýär. Bir tarapdan, agzalan ulgamlar raýat azatlygyny berkidýär. Ýöne beýleki bir tarapdan, ýagdaýa çemeleşenimizde internet ulgamy döwletiň mümkinçiliklerini giňeldýär. Siz bu ýagdaýa nähili garaýarsyňyz? Şeýle-de Birleşen Ştatlaryň Konstitusiýasyna girizilen birinji we dördünji düzedişler boýunça, ýagny söz azatlygy we şahsy durmuşyň goraglylygy meseleleri boýunça gürrüňi edilýän ulgamlar raýatlaryň durmuşyna nähili täsir edýär?
Wolf: Meniň pikirimçe, siz sözüň doly manysyndaky dilemmany suratlandyrdyňyz. Men ilkinji sapar Orta we Gündogar Ýewropa gelenimde, abraýly ýokary okuw jaýlarynyň biri bolan Garward uniwersitetini tamamlan slowakiýaly bir žurnaliste: “Internet ajaýyp zat” diýipdim. Şonda ol: “Belki, şeýledir, ýöne bu ýagdaý meni hopukdyrýar, sebäbi mundan beýläk hökümetler biziň telefonlarymyza we e-mail arkaly ýazyşýan hatlarymyza öňküsinden has ýiti gözegçilik edip bilýär” diýip jogap beripdi.
Meniň pikirimçe, internet bilen bagly iki ýagdaýyň hem jany bar. Muňa gaty ünsli çemeleşmeli, ýagny Internetiň söz azatlygyna giň ýol açyp bilmegi üçin, şeýle-de bu ulgamyň giňden ýaýramagy bilen bir hatarda onuň adamlaryň şahsy durmuşlaryna aralaşmagynyň öňüni almak üçin belli bir derejede syýasy erk gerek.
Bu meselede başga-da birnäçe alga alynmaly zatlar bar. Internet adamlaryň öz arz-şikaýatyny degişli ýerlere ýetirmek mümkinçiligini giňeldýär. Ýöne [şol bir wagtda-da] bu ulgam söz azatlygynyň gerimini giňeltmek bilen birlikde mundan ozal esasy maglumat çeşmesi bolup hyzmat eden beýleki media serişdeleriniň täsirliligine zyýan ýetirýär.
Haçan-da 1971-nji ýylda Wýetnam söweşi barada Pentagonyň aýratyn ähmiýetli gizlin hatlary “The New York Times” we “The Washington Post” gazetleriniň redaksiýasyna tötänleýin gelip düşende, gazetleriň redaktorlary hatlary üns bilen okap, seljerip, olar şol wagt amerikan halky nämäni eşitse gowy bolar, nämäni eşitmese, tutuş halkyň ýa-da haýsydyr bir raýatyň howpsuzlygyna zyýan ýetmez diýen ýörelgelere esaslanyp, aýratyn gizlin maglumata özleriniň professional bahalaryny beripdiler.
Ýöne, ynha, häzirki döwürde “WikiLeaks” sahypasynyň esaslandyrjysy Žulian Assanžyň Internetde ýaýradan maglumatlaryny göz öňüne getireliň. Ol ähli maglumatlary internetde ýaýratmak bilen düýpli medianyň (telewizor, gazet, žurnal we ş.m) gadyryny gaçyrdy, şeýle-de häzirki wagtda hiç kim köpçüligiň bilmäge hukugy bolan maglumatlar bilen, milli howpsuzlygyň hatyrasyna ýa-da meselem, aýdaly, içaly bolup işläp ýören adamlaryň şahsy howpsuzlygynyň hatyrasyna gizlin saklanmaly maglumatlaryň deňagramlylygyny sazlamak boýunça iş alyp barmaýar.
RFE/RL: Siziň pikiriňizçe şu günki gün bolup geçýän üýtgeşmeleri “ýokary hilli ösüşler” diýip häsiýetlendirip bolarmy? Adamzadyň taryhynda ozal hem media rewolýusiýasy bolup geçipdi. Ýohan Gutenbergiň metbugat neşiri diýen düşünjäni oýlap tapmagy bilen, ýa-da bolmasa 1950-nji ýyllarda telewideniýäniň peýda bolmagy bilen maglumat taryhynda özgerişler bolup geçipdi. Indi, siziň pikiriňizçe, şu günki gün bolup geçýän özgerişler hem ýaňky agzan ugurlarym ýaly adaty özgerişmi ýa-da bular düýbünden başgaça täzelikmi?
Wolf: Muny tapgyrlaýyn ösüş diýip häsiýetlendirip bileris, emma şol bir wagtyň özünde bu ýagdaý, meniň pikirimçe, “ýokary hilli” diýip häsiýetlendirmäge mynasyp. Internet biziň däbe öwrülen meselelerdir kynçylyklarymyzy tehnologiki kontekstde turuwbaşdan täzeçil ele alýar. Birleşen Ştatlaryň adalat ulgamynda işlän we meniň özümçe gahryman hasaplaýan adamlarymyň biri bolan Luis Brandis (Luis Brandis 1916-1939 njy ýyllar aralygynda Birleşen Ştatlaryň meşhur ýokary sudýasy) şeýle diýerdi, ýagny “biz özümize miras galdyrylan gymmatlyklara sözüň doly manysynda eýe çykmak üçin her geljek nesil bilen göreşmeli bolýarys” diýerdi.
Siz sözüňiziň başynda Konstitusiýa girizilen birinji we dördünji düzedişler barada gürrüň etdiňiz. Birinji düzediş bilen bize söz azatlygynyň kepilligi miras goýuldy, dördünji düzediş bilen bize, Brandisiň aýdyşy ýaly, fundamental hukuklaryň biri bolan raýatyň özbaşyna ýalňyz bolmak hukugy miras galdyryldy. Ýöne häzirki wagtda biziň gürrüňini edýän täze tehnologiýamyz söz azatlygynyň mümkiniçiliginiň gerimini giňeldýär, ýöne şahsy durmuşyň goraglylygyna howp bolup abanýar. Häzirki tehnologiýa zamanasynda adalat edaralary we syýastçylar bu iki meseläniň deňagramlylygyny saklamak boýunça iş alyp barmaly.
RFE/RL: Soňky döwürlerde amerikan hökümetiniň adamlaryň arasyndaky telefon gürrüňdeşliklerini diňleýändikleri, Internetde edýän işlerine gözegçilik edýändikleri barada habarlar peýda boldy. Ýöne adaty raýatyň durmuşynyň aňtalmagyna we yzarlanmagyna hökümetiň gözegçiliginden hem has ýiti gözegçiligi hususy korporasiýalar amala aşyrýarlar. Google saýtynyň üsti bilen maglumat gözleýän islendik adam, gözleginiň yz ýany bilen agtarýan maglumaty bilen bagly reklamalara duçar bolýar. Bu ýagdaý hem hususy korporasiýalaryň has ýiti gözegçilik edýändiklerine şaýatlyk edýär. Siziň pikiriňizçe, biziň gürrüňini edýän söz azatlygy we şahsy durmuşyň goraglylygy ýaly hukuklarymyzy şeýle şertlerde nädip gorap saklap bolar?
Wolf: Siz örän ýerlikli sorag berdiňiz. Konstitusýada agzalýan “söz azatlygy” we “şahsy durmuşyň goraglylygy” ýaly maddalar hökümetiň nämeler edip biljekdigini görkezýär. Ýöne hökümetiň goramakçy bolýan gymmatlyklary häzirki wagtda hususy guramalar tarapyndan we, galyberse-de, döwletiň hut özi tarapyndan töwekgelçilikli ýagdaýa sezewar edildi. Birleşen Ştatlaryň düzgünnamalarynyň içinde kadalaşdyrjy organ bolmaly. Ýöne bu halkara organ bolup, käbir meseleler barada aýgtyly netijä gelmeli.
Mysal üçin, meniň düşünişime görä, Google öz saýtynyň üsti bilen nähili maglumat alşyp-çalyşmalydygyny özi karar edýär. “New Republic” žurnalynyň habarçysy Jefreý Rouzen Google kompaniýasynda biziň agzaýan kararlarymyzy kimleriň çykarýandygyny anyklamak üçin, haýsy zatlar senzuradan geçirilýär, haýsylar geçirilmeýär diýen soraglara jogap tapmak üçin kompaniýanyň binasyna barýar. Baryp görse, ullakan giň otagyň içinde ýaşy 21 töweregi bolan ýaşlary görýär we hut şolar Google-de karar kabul edýän merkez bolup, iş alyp barýarlar. Olara-da hukuk mekdeplerine gatnan, ýaşy 27 töwereklerindäki ýaşlar gözegçilik edýärler. Diýmek, biz şeýle kompaniýalara nädip bil baglap bileris? Gürrüňini edýän ýagdaýlarymyz wajyp meseleler.
Bu meseleler barada meniň berip biljek jogabym ýok. Google we Yahoo Hytaýda we Orsýetde öz işlerini ýola goýmak isleýärler. Diýmek, olar ol ýurtlardaky söz azatlygyny çäklendirýän şertlere razy bolýandyrlar. Şeýle etmek bilen bu kompaniýalar aslynda agzalýan ýurtlarda ýaşaýan amerikan raýatlarynyň hem söz azatlyklarynyň çäklendirmelerine razy bolýandyklaryny görkezýär. Bu ýagdaý biziň kynçylyklar bilen göreşmegimize we deňagramlylygy saklamak üçin käbir düzgünnamalary işe girizmegimize milli hem-de halkara derejesinde päsgelçilik berýär we oňaýsyz ýagdaý döredýär.
RFE/RL: Men gürrüňi “milli howpsuzlyk” meseleleri barada, aýratynam milli howpsuzlyk bilen raýat azatlyklarynyň arasyndaky dartgynly ýagdaý boýunça dowam etmekçi. Birleşen Ştatlarda bu sikle ýykgyn edilýär. Sowuk urşuň irki döwürlerinde bolşy ýaly, haçan-da raýatlar özlerini howp astynda duýsalar, olar öz howpsuzlyklaryny öz azatlyklaryndan has ýokarda goýýarlar. Haçan-da adamlar, 60-njy 70-nji ýyllarda bolşy ýaly, özlerini arkaýyn duýsalar, onda jemgyýet öz hukuklary ugrunda alada edip, adamlar öz azatlyklaryna has uly üns berip başlaýarlar. Biz şu ýagdaýyň şeýle bolandygyny 2001-nji ýylyň 11-nji sentýabrynda bolan terror hüjüminden soň has aýdyň duýup başladyk. Ýöne şeýle bir ýagdaý hem bar, ýagny 9/11 hüjümi milletiň DNK-syny üýtgeden bolmagy ahmal we şonuň üçin hem raýat azatlyklary uzak möhletli çäklendirilen bolmagy mümkin. Siz şu ýagdaýa nähili garaýarsyňyz?
Wolf: Meniň pikirimçe, siziň ýiti synçy nazaryňyz bar. Biz bu ýagdaýa Ikinji jahan urşy döwründe Ýokary suduň çykaran kararlarynda duş gelýäris. Pearl Harbor söweşinden köp wagt geçmänkä Ýokary sud prezidentiň hukuklarynyň gerimini giňeltdi. Munuň netijesinde harby zerurlyk sebäpli ýaponlara-da zyýan ýetirildi. Pearl Harbor söweşinden has öň bolan wakalara nazar aýlasak, Ýokary sud raýat hukuklaryny goramaklyga has aýratyn üns berýärdi. Meniň pikirimçe, siz 9/11 hüjümi bilen bagly wakalara-da şeýle nazar bilen garaýarsyňyz. Şondan soň Ýokary sud has hem goranyş çärelerine üns berip başlady.
Elbetde, 9/11 Birleşen Ştatlarda garaşylmadyk ýagdaýda düýpli üýtgeşmelere ýol açdy. 200 ýyldan hem köp wagt bäri biz okeanlar bilen goranýardyk. Pearl Harbor söweşinden bäri hiç haçan amerikan topragyna hüjüm edilmändi. Meniň pikirimçe, şu ýagdaý tapawutly. Şonuň üçin hem häzir köpsanly amerikaly öz howpsuzlygy üçin raýat hukuklarynyň çäklendirlmegine razy bolar diýip pikir edýärin. Şeýle ýagdaýy 9/11 wakasyndan ozal adamlardan sorasaň, onda adamlar raýat azatlyklaryny çürt-kesik ileri tutardylar. Ýöne meniň 9/11 wakasyndan ozalky giňeldilen raýat azatlyklarynyň haçan ýene-de yzyna, halka gaýtarylyp beriljekdigi barada hiç hili pikirim ýok.
RFE/RL: Diýmek, mundan soň köp zat: ýene-de uly bir hüjüm bolarmy diýen soraga baglymy?
Wolf: Meniň pikirimçe, iki sany uly mesele bar: birinjisi, 9/11 wakasyndan 12 ýyl geçensoň, entegem howpuň bardygyny ýatladýan Bostondaky partlama, beýlekisi hem: häzirki ýaşlar “şahsy durmuşyň goraglylygynyň” gowşaklygyna öwrenişdiler, şol sebäpden hem olar hiç zada garaşmaýarlar. Meniň pikirimçe, biz öz “şahsy durmuşymyza” belli bir derejde ygtyýarsyz, biz oňa özümizden birugsat gatyşylmagyny, howpsuzlyk üçin zerur bolmasa-da, kabul etdik we muňa rugsat berdik. Mysal üçin, ozallar uçara münmek üçin gümrük barlaglaryndan geçirilenimizde, bir şöhleden geçirilýärdik, ol şöhle bizi ekranda ýalaňaç edip görkezýärdi.
Bu ýagdaýyň edil häzir gaýtalanmaýan bolmagy mümkin, ýöne hazirki wagtda seniň ýanyňda ýarag barmy ýokmy, şony anyklaýan enjamlardan geçirilýäris. Soňky agzalan enjam adamyň uýat ýerlerini barlamaýar. Aslynda şular ýaly çäreler zerur däldi, ýöne adamlar yzygiderli şeýle zatlardan geçirilýärdi. Meniň pikirimçe, bir tarapdan, biz mamla, sebäbi 9/11 wakasyndan bäri eýýäm köp wagt geçdi.
Mundan soň uly göwrümli terror hüjümi bolmajak bolsa, adamlar rahatlanar ýöne, muňa garamazdan, Birleşen Ştatlaryň prezidenti we Kongres arkaýynlaşmaz, sebäbi olar her gün diýen ýaly howpsuzlyk baradaky hasabatlary diňleýärler we okaýarlar. Ýöne meni aladalandyrýan zat – ýaş nesiller özleriniň raýat azatlyklarynyň çäklendirilmegini we şahsy durmuşyna bisorag gatyşylmagyny kabul edýärler.
RFE/RL: Siz “Watergate” dawasy bolup geçen döwürleri Birleşen Ştatlaryň adalat departamentinde işläpdiňiz, şonuň üçin hem Pentagonyň 1971-nji ýylda Wýetnam urşy bilen bagly aýratyn ähmiýetli resmi kagyzlaryny “The New York Times” we “The Washington Post” gazetlerine getirip beren Daniel Elsberg wakasy barada has köp zat bilýänsiňiz. Elbetde, size Eduar Snowden bilen bagly wakalar hem mälimdir. Siz şu iki wakany kanunçylyk we täsirlilik nukdaýnazaryndan nähili deňeşdirýärsiňiz?
Wolf: Aslynda, meniň pikirimçe, Daniel Elsberg wakasy bilen Eduard Snowden wakasynyň arasynda, Elsberg bilen Julian Assanž we Bredleý Manning wakalaryna garanyňda, has köp meňzeşlikler bar. Sebäbi Elsbergde Pentagonyň Wýetnam bilen bagly käbir gizlin hatlary bardy. Bu waka söweş ahyrlaberende bolup geçipdi. Daniel Elsberg şol agzalýan gizlin hatlary “The Washington Post” we, hususan-da, “The New York Times” gazetlerine beripdi. Olar hem, biziň bilişimizçe, hatlary bolşy ýaly çap etmän, milli howpsuzlyga we käbir adamlaryň howpsuzlygyna zeper ýetirip biljek setirleri aýryp, halkyň bilmeli zatlaryny, bilmeli däl zatlaryny seljerip, şondan soň çap edipdiler.
Meniň pikirimçe, Snowden hem Assanž ýaly däl-de, eýse Daniel Elsberg ýaly hereket etdi. Snowden “Guardian” gazetine we beýleki käbir guramaçylykly media gulluklaryna maglumat berdi. Olar hem Snowdeniň maglumatlaryny seljerip, deňagramlylygy saklap, öz neşirlerinde degişli habarlary çap etdiler. Snowden hem Assanž ýaly hemme zady Internete goýup bilerdi, ýöne goýmady.
RFE/RL: Siz ozalky Sowet Soýuzyndaky we Gündogar Ýewropadaky beýleki kommunistik ýurtlaryň kazylary bilen köp işler etdiňiz. Şular ýaly ýurtlaryň köpüsinde adalat edaralary hakykat ýüzünde ýerine ýetiriji häkimiýetlere gulluk edýärler. Şeýle sferada “garaşsyz sudy” nädip ýola goýup bolar?
Wolf: Ynha, şonuň üçin hem men Pragada we seniň bilen gürrüňdeş bolmaga mümkinçiligim bar. Men bu ýere örän ähmiýetli programmalary wada berýän CEELI institutynyň üsti bilen geldim. (CEELI: Central European And Eurasian Law Institute – Merkezi Ýewropa we Ýewraziýa boýunça hukuk instituty) Ýagdaý indi kämilleşýär. Olar Merkezi Ýewropadan, Gündogar Ýewropadan we Balkan ýurtlaryndan gelen we öz ýurtlarynda bölekleýin sud sistemasyny ýola goýýan ýaşlary ýetişdirdiler.
Suduň garaşsyz bolmagy onuň hiç kimiň tarapyny tutmazlygyny ýola goýmak üçin örän wajypdyr. Mysal üçin, Slowakiýada garaşsyz sud sistemasy bar. Bu dogruçyl sistema däl sebäbi suduň başlygy dogruçyl adam däl. Ýöne, hawa, siz dogry aýdýarsyňyz, agzalýan ýurtlarda sudy häsiýetlendirýän iki sany korrupsiýa bar. Olaryň biri, agzalýan ýurtlarda suduň partiýadan ýa-da döwletden görkezme almagy, bu ýagdaý eýýäm däbe öwrüldi, beýlekisi bolsa sudýalaryň para almagy. Men ýöne häzirki ýetişip gelýän ýaş kazylary görüp, haýran galdym. Elbetde, olar häzir köplük däl, ýöne azlyk hem bolsalar, öz ýurtlarynda garaşsyz sud edaralaryny ýola goýmak üçin tutanýerli işleri alyp barýarlar.
Häzikri wagtda olar birek-biregiň gazanan tejribelerinden öwrenýärler we ähmiýetli programmalara üns berýärler. Siz soragyňyzda ”nädip ösdürmeli?” diýdiňiz. Meniň pikirimçe, täze sudýalary işe almak bilen bu kynçylygyň hötdesinden gelip bolar. Agzalýan ýurtlaryň köpüsinde garyndaşparazlyk we tarapgöýlik edýärler. Mynasyplary işe almaýarlar. Şeýlelik bilen iň başarjaň ýaş hukukçylar we hukuk ugrundan okaýan ýaşlar sudýa bolmagy özlerine kiçilik bilýärler, sebäbi olar ony masgaraçylyk diýip hasaplaýarlar.
Ýöne häzir işe kabul etmeklik, wezipä bellemeklik, iş ahlagynyň kadalary, aç-açanlygy ýola goýmak, korrupsiýany aradan aýyrmak meseleleri boýunça iş alyp barýan adamlar bar. Ýöne, meniň pikirimçe, agzalýan ýurtlaryň köpüsinde betpäl sudýalar bilen bir hatarda dogruçyl, halal, işine ukyply kadrlar hem bar.
RFE/RL: Siziň “ýaş kazylar” diýen sözüňiz örän täsirli. Siziň pikiriňizçe biziň gürrüňini edýän ýurtlarymyzda nesil çalşygy problemalaryň çözülmegine getirip bilermi?
Wolf: Aslynda ol ýerlerde kommunistik döwürde kazy bolup ýörenler entegem kazyýetde işlemegi dowam edýärler. Endikleri üýtgetmek bolsa mümkin däl. Şonuň üçin hem men dünýäniň dürli ýurtlaryna baranymda, talyplar bilen gürrüňdeş bolmaga çytraşýaryn. Men Praga Türkiýeden geldim. Geçen ýyl men Orsýetde, Rumyniýada, Slowakiýada we Çeh respublikasynda boldum. Men dürli ýerlerden gelen ýaşlar bilen gürrüňdeş bolmagy halaýaryn, sebäbi men bir zada berk ynanýaryn, ýagny sen endikleri we garaýyşlary özüň döredip bilersiň.
Birleşen Ştatlardaky ýaly sud sistemasyny ideal hasaplap, öz ýurdunda ornaşdyrmaga çalyşýan ýaşlara goldaw bermeli. Şeýle işler bilen meşgul bolmak meni örän begendirýär we buýsandyrýar, sebäbi biz Amerikada demokratiýany kanunlaryň erk edýän hökümeti diýip atlandyrýarys. Diňe erkek adamlar däl, eýsem şu ugra çynlakaý çemeleşýän aýallaryň hem hukukçy bolmagyna mümkinçilik döredilýär. Kazylar we raýatlar munuň şeýle amala aşyrylmagyna goşant goşýarlar.
Men soňky birnäçe günüň dowamynda hukuk ugrundan okaýan 30 töweregi ýaş oglan-gyza duşdum. Ynha, şu ýagdaý hem mende gelejege bolan umyt döredýär. Ynha ,şu ýaşlar ýetişip, olaryň her haýsysy öz ýurtlarynda adalatyň kök urmagyna, sud sistemasynyň kämilleşmegine öz mynasyp goşantlaryny goşarlar we agzalýan ýurtlardaky demokratiýa hem wagtyň geçmegi bilen özgerip, has kämilleşer.


text:
Kazandan Türkmenistanyň sport wekiliýeti dolanyp geldi. Wekiliýetiň saparynyň maksady halkara derejeli iri sport ýaryşlaryny guramakda tejribe alyşmakdan hem-de bu ulgamda has ýygjam hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny ýola goýmakdan ybarat boldy. Munuň özi 2017-nji ýylda Aşgabatda geçiriljek Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryna taýýarlyk görmek babatda aýratyn möhümdir.
Türkmen wekiliýetiniň düzümine oýunlara taýýarlyk görmek boýunça Ýerine ýetiriji komitetiň başlygy Daýanç Gulgeldiýew, Türkmenistanyň Milli Olimpiýa komitetiniň baş sekretary Azat Muradow, ýöriteleşdirilen ministrlikleriň we pudak edaralarynyň wekilleri girdi. Olaryň geçiren duşuşyklarynyň we gepleşikleriniň barşynda Kazandan bolan kärdeşler hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygynda sport babatda alnyp barylýan syýasatyň ileri tutulýan ugurlary, bu ulgamda halkara aragatnaşyklary ösdürmegiň esasy taraplary, şeýle hem ýurdumyzda halkara sport ýaryşlaryny geçirmek babatda bar bolan oňyn işler bilen tanyşdyryldy.
Saparyň maksatnamasy Kazanyň iri sport desgalaryna, halkara habarlar merkezine hem-de Uniwersiada şäherçesine baryp görmegi özünde jemledi.
Wekiliýetiň agzalary bilen duşuşygy Tatarystanyň ýaşlaryň işi we sport boýunça ministri Wladimir Leonow geçirdi.
20-nji ýanwarda Tatarystan Respublikasynyň Hökümet Öýünde türkmen wekiliýetiniň Tatarystanyň premýer-ministri Ildar Halikow bilen duşuşygy boldy.
Premýer-ministr Türkmenistanyň Russiýa Federasiýasynyň Tatarystan Respublikasynyň strategiki hyzmatdaşy bolup durýandygyny, Aziýa oýunlaryna taýýarlyk görmegiň çäklerindäki hyzmatdaşlygyň bolsa ikitaraplaýyn gatnaşyklary ösdürmek boýunça möhüm ugra öwrüljekdigini nygtady.
“Biz size zerur bolan hemme goldawy bermäge taýýar. Biziň hünärmenlerimiz logistika, lukmançylyk kömegini bermek, howpsuzlyk hem-de beýlekiler babatda türkmen tarapyny gyzyklandyrýan meseleler boýunça doly maglumatlary bererler. Mundan başga-da biz düzgün dörediji uly işleri geçirdik, sebäbi gümrük hem-de serhet işleri bilen baglanyşykly ýagdaýlar goşmaça kadalaýyn resminamalary talap edýär” diýip, Ildar Halikow aýtdy.
Mälim bolşy ýaly, Kazan özünde 2013-nji ýylda XXVII bütindünýä uniwersiadany hem-de 2015-nji ýylda sportuň suwdaky görnüşleri boýunça dünýä çempionatyny, şeýle hem ençeme beýleki abraýly ýaryşlary kabul etdi.
Tatarystan Respublikasynyň paýtagtynda bolmagynyň çäklerinde türkmen wekiliýeti şeýle hem sport taslamalarynyň Ýerine ýetiriji direksiýasynyň iş ýörelgeleri hem-de iri ýaryşlary üpjün etmek babatdaky beýleki çözgütler bilen tanyşdy.
Häzir ýurdumyz hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan başy başlanan hem-de sportuň, dostlugyň we myhmansöýerligiň ägirt uly baýramçylygynyň güýçli depginde durmuşa geçirilýän pikiriniň töweregine jebisleşdi. Aşgabat—2017 köp sanly türgenleriň hem-de myhmanlaryň öňünde hut şonuň ýaly derejede bolmalydyr. Bu uly taslamanyň üstünlikli berjaý edilmegi dünýä derejesinde, şol sanda sport äleminde Türkmenistanyň abraýyny artdyrar.


text:
Orsýetde ýaşaýan türkmen dramaturgy Jora Hudaýberdiýewiň eseri Dagystanyň teatr festiwalynda esasy baýraga mynasyp boldy. Onyň “Müneçjim” spektaklyny Tabasaran teatry görkezdi.
Azatlyk Radiosy bu medeni waka barada awtoryň özi Jora Hudaýberdiýew bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Jora aga, ýakynda siziň eseriňiz Orsýetde medeni festiwallaryň birinde birinji orun eýeledi. Bu waka haçan we nirede boldy?
Jora Hudaýberdiýew:
Bu festiwal Dagystanyň Mahaçkala we Derbent şäherlerinde bolup geçdi, oňa ona golaý spektakl gatnaşdy. Şonda “Müneçjim” komediýasy üstünlik gazandy. Gaty üýtgeşik festiwal boldy. Dagystanyň Medeniýet ministrligi örän gowy iş etdi. Olar teatrlara klassika eserleriň pýesalaryny bize görkeziň diýip, teklip etdiler we teatrlary höweslendirmek üçin geçen hepdede klassika repertuary boýunça teatrlaryň festiwalyny geçirdiler. Meni bir gyssagly ýagdaýda çagyrdylar. Sebäbi
Tabasaran teatry we onuň repertuaryndaky “Müneçjim” komediýam festiwala asla niýetlenmändi.
Sebäbi men klassik däl. Beýleki teatrlaryň klassika repertuarlarynda meşhur awtorlar bar. Olaryň arasynda abraýly teatrlar bar. Tabasaran halkynyň teatry bolsa ýakynda döredilen teatr. Olarda tejribe-de ýok. Netijede, festiwalyň üçünji güni biz hem çykyş etdik. Bizi örän gowy garşyladylar, halk tarapyndan hem Moskwadan gelen žýuri tarapyndan.
Azatlyk Radiosy: Siz spektaklyňyzyň birinji orun eýelemegini nähili kabul etdiňiz?
Jora Hudaýberdiýew:
Bizde hiç hili tama ýokdy, birden ine şunuň ýaly gaty gowy üstünlik boldy, iň gowy spektakl diýip birinji orun berildi. Iň esasy, bu spektakl ýene bir hepdeden Kawkazyň teatr festiwalyna gatnaşmaga rugsat aldy. Elbetde, men örän şat, örän begenýärin. Ýöne, şunuň bilen birlikde men spektaklyň kemçiliklerini hem bilýärin, gördüm. Ine, spektraklda “zadnik” diýýärler, boş diwary görkezmezlik üçin bir zat, bir surat bolmaly-da. Şol zatlar hem ýok olarda. Baryp başga bir spektakldan bir şäheriň görnüşini alypdyrlar, ol hem sahnanyň hemmesini “zadnik” diýilýän ýerini ýapanok. Ine, şunuň ýaly bir garyp sahna-da. Ine, şol kemçilikleri bar.
Azatlyk Radiosy: Jora aga, “Müneçjim” spektaklyňyz barada ýatlatsaňyz. Ol ilkinji gezek näçinji ýylda we nirede sahnalaşdyryldy?
Jora Hudaýberdiýew:
Ol ilkinji gezek 1990-njy ýylda Özbegistanyň Surhanderýa welaýatynyň Termez şäherinde sahnalaşdyryldy. Soň şol teatr 1991-nji ýylyň iýun aýynyň ortalarynda Türkmenistana bardy. Spektakl gaty gowy garşylandy.
Azatlyk Radiosy: Türkmen sahnasynda goýulmadymy bu spektakl?
Jora Hudaýberdiýew:
Ýok, olar gaty köp wagtlap yza çekdiler, goýmadylar, ýöne 1997-nji ýylda goýlupdyr, diýip eşitdim, emma özüm muny görmedim.


text:
Ukrainanyň Adalat ministrligi bir deputatyň ýurduň adalat ministriniň Germaniýadan ogurlanyp, Ukraina bikanun getirilen «Mersedesi» ulanýandygy baradaky şikaýatyny derňeýändigini aýdýar.
Deputat Waleriý Konawalýuk adalat ministri Oleksandr Lawrinowiç döwlet tarapyndan suduň karary bilen konfiskasiýa edilen ulagda işe gatnadylýar diýýär.
Konawalýuk Lawrinowiçiň Interpol tarapyndan gözlenýän ulaglaryň sanawyna salnan maşyna synynyň oturandygyny we ony Adalat ministriligine alandygyny aýdýar.
Adalat ministrliginiň sözçüsi bu şikaýata seredilýändigini aýtdy, emma Interpoluň Ukrainadaky bölümi bu barada duşündiriş bermekden boýun gaçyrdy.


text:
Öten aý janyndan geçen bir hüjümçiniň Kabulyň halkara harby kompleksinde bomba partladandygy baradaky habar eşidilen badyna ýerli polisiýa işgäri Muhammad Ismail şol ýere iberilýär.
Oňa berlen buýruk – bu ýere ulag ýa adam goýbermezlik hem-de ol ýerdäki adamlary howpsuz ýere çykarmak.
Aradan kän salym geçmänkä bir gara maşyn gelip, bagly ýoldan geçmekçi bolanda Ismail sürüjä ýol bermän, ençeme gezek oňa yzyna dolanmalydygyny aýdýar.
Sanlyja salymyň içinde parlamentiň wekili, söweşijileriň öňki komandiri Hajy Zahir Kadyryň şahsy goragçylary maşyndan düşüp, Ismaile sögüp, hüjüm edýärler. Onuň ýanyndaky beýleki polisiýa işgärleri bolsa gaçyp gidýärler.
Ýerli ýaşaýjylar ýaralanyp, ýoluň gyrasyna taşlanan Ismaili alyp, keselhana getirýärler.
"Hiç bir delilsiz ýere ýakamdan tutup, maňa hüjüm etdiler. Olaryň biri beýleki janpenalara maňa hüjüm etmeklerini aýtdy. Janpenalar meniň daşymy alyp, tüpeňleri bilen iki bykynyma, gursagyma we arkama dürtdüler. Onsoň olaryň biri ýeňsäme urdy. Şondan soňra näme bolanyny bilemok" diýip, Ismail aýdýar.
21-nji noýabrda Ismaile edilen hüjüm Kadyryň garşysyna goh-galmagal turzup, häzir hökümetdäki söweşijileriň ozalky komandirleri barada oňaýsyz reaksiýalara getirdi. Bu hüjümden düşürilen suratlar jemgyýetçilik ulgamlarynyň saýtlarynda ýerleşdirileninden soň gahar-gazap has-da beter artdy.
Öňki komandirleriň "kuwwady"
Turan gykylyk zerarly Owganystanyň Içeri işler ministrligi 23-nji noýabrda Kadyryň janpenalary barada derňew işini ýola goýup, olar tutuldylar. Ýöne Kadyr bilen birlikde birnäçe kanun çykaryjylar Ismailiň ýanyna baryp, ötünç soranlaryndan soň aradan bir hepde geçer-geçmez janpenalar türmeden boşadyldylar.
Bu ötünji göwünli-göwünsiz kabul eden we ýaralary indi gowulanyp gelýän Ismail, bu hadysanyň Kadyr ýaly öňki söweşijiler komandirleriniň täsiriniň we güýç-gudratynyň alamatydygyny aýdýar.
Kadyr ozal Demirgazyk alýansyň ýokary derejeli harby ýolbaşçysydy. Mujahediniň ”Talybanyň” garşysyna urşan güýçli adamlarynyň ýurduň syýasy işlerinde täsirleri entegem uly.
Häzirki hökümetde ýokary orunlarda oturan öňki söweşijileriň harby ýolbaşçylaryna owganlaryň aglaba köplügi harby jenaýatkärler diýip garaýarlar. Olary häkimiýetden hyýanatçylykly peýdalanyp, zorluk bilen halkdan pul alýanlykda, halkyň mal-mülküni öz atlaryna geçirýänlikde, garşydaşlayna hüjüm edýänlikde aýyplaýarlar.
Ismail bu hüjüme özüne däl-de, tutuş ýurda edilen hüjüm hökmünde garaýar: "Meniň polisiýa papagym we nyşanym ýere gaçanda ony utanyp, ýerden alyp bilmedim. Has ýamany meniň nyşanyma hormatsyzlyk edilmegi Içeri işler ministrligine, Kabulyň howpsuzlyk komandirine, owgan prezidentiniň hut özüne hormatsyzlyk edilmegi".
"Facebook" we "Twitter" ýaly jemgyýetçilik ulgamlarynda görkezilen reaksiýlar hem edil şunuň ýaly tankydy boldy. Mysal üçin, Şafiga Ahmadi Facebookda şeýle ýazdy: "Bu dönük, ogry uruşparaz serkerdelere biziň howpsuzlyk güýçlerimiziň bir agzasyna ölümlik derejede beýle hüjüm etmäge kim hukuk berýär? Içeri işler ministrligi polisiýa işgärini goramagyň deregine näme üçin bu fundamentalistleri goraýar?"


text:
Salam .Men interenetde türkmen siteleri we başgalar barada gözleg agtariş işleri edip otyrkam sitesine totanleyin gabatgelaymenmi we begenjimden uçayjak boldum we bu forum sitesine derrew yazildim(üye boldum) we nameler yazilya diyip okamana başladym welinin menin onkije begenjim puç bolaydyda ....
Bu sitenin ady turkmence.com emma içinde yazilenlar bolsa türkçedi ...
inha menin bar begencimi elimden alan zat...
Menin pikirimçe bu sitenin adyna yaraşanok içindakiler
men bu sitenin adminine hem yüzlendim we bu name üçin beyle bolya yada bu site türkler tarapyndanmy döredildi diyenimde mana yok jogabyny berdi we men hem onda gelin türkmençamizi gürleşelin diydim we bundan son yazip iberenlerim gitmedi .seredip otyrsam ol eyyam meni bu siteye yazilmakdan(üyelikden)meni çikaripdir... çykaryp biler yone menin elimden we dilimden TÜRKMENÇANİ alyp bilmez.
Menin bu diydigim türk dusmanligi daldir yone gelin türkmen dilini yazyp geplam ösdirelin ... Biz şu wagytky yaşlar dalmi bu zatlary etjekler.Gayrat edelin


text:
Belarusda geçen ýylyň dekabrynda geçirilen prezidentlik saýlawlarynda Aleksandr Lukaşenko bilen bäsleşen dalaşgärlerden ýene ikisine garşy şu gün sud diňlenişigi başlandy.
Belarusyň sudy prezidentlige kandidatlar Uladzimir Nýaklýaýew we Wital Rymaşewskiý bilen birlikde ýene dört adama dekabr aýynda jemgyýetçilik düzgün-tertibini bozujy aksiýalary gurnanlykda jenaýat aýyplamasyny bildirýär.
Bu gürrüňi edilýän aktiwistler geçen ýylyň dekabrynda prezidentlik saýlawlarynyň netijelerine protest bildirilip gurnalan demonstrasiýa gatnaşypdylar.
Geçen hepde hut şu aýyplamalar boýunça prezidentlige kandidatlarden ýene biri Andreý Sannikowa garşy hem sud işi başlanypdy.
Bu jenaýat aýyplamasynda günäli tapylan halatynda bu aktiwistlere 15 ýyla çenli türme tussaglygynyň berilmek howpy abanýar.


text:
Häzirki wagtda ýokary bilim almak ugrunda aladalanýan ýaşlary göz öňünde tutup, Azatlyk Radiosy daşary ýurt uniwersitetlerinde okamak we maliýe kömegini gazanmak barada her hepde maglumat taýýarlaýar.
Şeýle kömegi hödürleýänlerden biri hem Türkiýäniň “TUBITAK” edarasy. Azatlyk Radiosy bu edaranyň daşary ýurt studentler bölüminiň ýolbaşçysy doktor Nuh Erdogan bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: doktor Nuh Erdogan, Siz “TUBITAK Burs” programmasynyň daşary ýurt studentler bölüminiň müdiri. Mümkin bolsa, agzalýan programmaňyz barada giňişräk gürrüň beräýseňiz?
Doktor Nuh Erdogan: “TUBITAK Burs” - Türkiýede okaýan ýa-da okamaga geljek daşary ýurtly talyplara stipendiýaly okuw mümkinçiliklerini hödürleýän programmadyr. Bu programma boýunça okamak islese, häzirki wagtda Türkiýede okap ýören ýa-da okamaga geljek islendik student dokumentlerini internet arkaly online tabşyryp biler.
Studentler bu programma dokumentlerini tabşyrandan soň, biz olary gözden geçirip, stipendiýaly okajak talyplaryň atlaryny internet sahypamyzda çap edýäris. Biz stipendiýaly okamaga mümkinçilik gazanan studentleriň atlaryny yglan edenimizden soň, talyplar bir ýylyň dowamynda Türkiýedäki ýokary okuw jaýlarynyň birine adyny ýazdyrmaly. Şondan soň biz olara stipendiýa berip başlaýarys.
Biz aspirantura üçin iki, doktorantura üçin bolsa dört ýyl stipendiýa hödürleýäris. Aspiranturany biziň hödürleýän stipendiýamyz bilen üstünlikli tamamlasa, onda oňa doktoranturany okamagy üçin stipendiýany ekzamensiz berip başlaýarys. Bular biziň aspirantura we doktorantura okuwlary üçin hödürleýän programmalarymyzdyr.
Azatlyk Radiosy: Ýokary okuw jaýynda okamak isleýän mekdep uçurymlary üçin stipendiýaly okuw mümkinçiliklerini hödürleýän programmaňyz barmy?
Doktor Nuh Erdogan: Biz şu ýyldan başlap, ýokary okuw jaýynda okamak isleýän uçurymlara-da stipendiýaly okuw mümkinçiliklerini hödürläp başladyk. Bu programma döwlet we halkara olimpiadalarynda 1, 2, 3-nji orunlary eýelän mekdep uçurymlary dokumentlerini tabşyryp bilerler. Bu programma boýunça dokumentleri kabul edilen okuwçylara biz 4, 5, 6 ýyla çenli stipendiýa berýäris.
Şeýle-de uniwersiteti üstünlikli tamamlap, bilimini aspirantura ýa-da doktorantura okuwlarynda dowam etdirmek isleýän studentlere agzalýan okuwlarda okamaklary üçin hem stipendiýa kömegini bermegi dowam etdirýäris.
Azatlyk Radiosy: Ýaňy olimpiadalarda üstünlik gazanyp, gowy orunlara mynasyp bolanlara şu ýyldan başlap maliýe kömegini berip başlaýarys diýdiňiz, bu barada has giňişräk gürrüň beräýseňiz?
Doktor Nuh Erdogan: Mekdebara, etrabara, şäherara olimpiadalarynda ilkinji orunlary eýelän studentler bize online internet arkaly dokumentlerini tabşyryp bilerler. Biz maliýe kömegini türki dilli milletleriň ählisine, şol sanda türkmenistanly studentlere-de berýäris.
Biz, maliýe kömeginden peýdalanmaga mümkinçilik gazanan studentleriň Türkiýä gelip, döwlet ýa-da hususy uniwersitetleriň birinde okuwa başlamagyna we biziň maliýe kömegimizden peýdalanmagyna garaşýarys. Şeýle-de, biziň maliýe kömegimizden häzirki wagtda Türkiýede okap ýören studentler hem peýdalanyp bilerler.
Azatlyk Radiosy: Stipendiýa kömegiňiz barada dolurak gürrüň beräýseňiz?
Doktor Nuh Erdogan: Stipendiýa kömegimiz barada aýdanymyzda, biz ýokary okuw jaýynda stipendiýaly okamaga mümkinçilik gazanan studentlere aýlyk $515, aspiranturadakylara $770, doktoranturada okaýanlara bolsa $930 möçberinde maliýe kömegini berýäris.
Şeýle-de, studentleriň uniwersitetde okamagy üçin tölenýän tölegleriň ählisi biziň programmamyz tarapyndan tölenip, olar saglyk ätiýaçlandyryşlary bilen hem üpjün edilerler.
Azatlyk Radiosy: Bu programmaňyzdan häzirki döwürde diňe daşary ýurtlarda ýaşap ýören studentler peýdalanyp bilýärlermi ýa-da munuň şu wagt Türkiýede okap ýörenlere-de bähbidi barmy?
Doktor Nuh Erdogan: Ilki bilen bellemek isleýän zadym, bu programmanyň häzirki wagtda Türkiýede okap ýören studentlere hödürleýän mümkinçiligi barada aýdanymyzda, bize iki görnüşdäki studentler dokumentlerini tabşyryp bilerler. Olaryň birinjisi Türkiýedäki uniwersitetleriň birinde iň soňky kursda ýa-da birinji kursda okap ýören studentlerdir.
Ikinjisi bolsa häzirki wagtda Türkiýede aspirantura ýa-da doktoranturada okap ýören studentlerdir. Studentler dokumentlerini biziň tubitak.gov.tr/bided/2515 adresimize internet arkalay online ugradyp, arzalaryny tabşyryp bilerler. Programmamyz boýunça stipendiýaly okamaga mümkinçilik gazanan talyp pasportynyň kopiýasyny, uniwersitete kabul edilendigi baradaky dokumentleri bize poçta arkaly ugradyp biler.
Azatlyk Radiosy: Studentler programmaňyza dokumentlerini haçan tabşyryp bilerler we arzalary haçana çenli kabul edýärsiňiz?
Doktor Nuh Erdogan: Biz her ýylyň iki möwsüminde dokumentleri kabul edýäris. Beýle çäräniň birinji tapgyry mart aýynda geçirilýär. Ol eýýäm tamamlandy. Olaryň ikinji möwsümi hem sentýabr aýynda başlanar. Ýagny, olimpiadalarda ilkinji orunlary eýeläp, ýokary okuwyny Türkiýede okamak isleýän studentler, dokumentlerini 2-nji sentýabrdan 11-nji oktýabra çenli tabşyryp bilerler.
Aspirantura we doktorantura girmek üçin arzalary kabul edişlik 2-nji sentýabr bilen 21-nji sentýabr aralygynda geçiriler. Studentler dokumentlerini internet arkaly online tabşyryp bilerler.
Azatlyk Radiosy: Häzirki wagtda siziň “TUBITAK Burs” programmaňyzdan peýdalanýan türkmenistanly studentler barmy?
Doktor Nuh Erdogan: Hawa, biz öň diňe doktorantura okuwy üçin maliýe kömegini berýärdik. Şol wagt maliýe kömegini berýän studentlerimiziň arasynda türkmenistanly talyplar hem bardy. Şu ýylyň mart aýynda aspirantura hem-de doktorantura okuwlary üçin kabul eden dokumentlerimiziň arasynda bolsa türkmen talyplary agdyklyk edýär.


text:
Penşenbe güni Belarusyň oppozision Ýaşlar fronty tussag edilen aktiwistiň türmede gynalandygyny habar berdi. Şol aktiwist 3,5 ýyl türme tussaglygyna höküm edilipdi.
Ýaşlar frontunyň maglumatynda Mikita Lihawidiň geçen 40 günüň dowamynda dört gezek jeza izolýatorynda bolandygy aýdylýar.
Ýaşlar frontunyň beýannamasyna görä, Lihawid özüne garşy hökümi kabul etmekden ýüz öwürendigi üçin jeza izolýatoryna salnypdyr.
Lihawid oppozisiýadaky “Za swobody” hereketiniň agzasy. Ol geçen dekabrda oppozisiýanyň köpçülikleýin protestlerine gatnaşandygy üçin 30-njy martda tussag edildi.


text:
Eýranyň prezidenti Mahmud Ahmedinejadyň prezidentlik wezipesine ikinji gezek saýlanmagyna 12-nji iýunda bir ýyl doldy.
2009-njy ýylyň 12-nji iýunynda bolan şol saýlawlara oppozisiýa garşy çykyp, ses berişligiň ýz ýany bilen müňlerçe aktiwistler hökümete garşy protest gurnap, köçelere çykypdylar.
Bu herekete gatnaşanlaryň aglabasy zenanlardy. Bu hem “berk yslam düzgünleri esasynda dolandyrylýan Eýranda ýagdaý özgerýärmi?” diýlen soragy döredipdi.
Şol saýlawlardan soňra bir ýyl geçdi, eýse Eýranyň syýasy sahnasynda üýtgän zat näme? Zenanlaryň häzirki ýagdaýy nähili we olaryň geljekde nähili rol oýnamagyna garaşyp bolar?
Bu meseleler bilen gyzyklanyp, Azatlyk Radiosynyň Türkmen gullugyndan Muhammad Tahir Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosynyň Eýran gullugynyň žurnalisti Roýa Karimi Majd bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Ahmedinejadyň prezidentlik wezipesine ikinji gezek saýlanmagyna bir ýyl doldy, oppozisiýa şol ses berişligiň galplaşdyrylanlygyny aýdyp, oňa garşy uly möçberli protest çärelerini gurnapdy, häzirki döwürde ýurduň syýasy ýagdaýy nähili?
Roýa Karimi Majd: Eýranyň ilaty häzirki döwürde ýslam rewolýusiýasyndan soňra iň agyr günleri başdan geçirýär. Ahmedinejadyň dört ýyl dowam eden ýolbaşçylygyndan soň halk 2009-njy ýylda geçirilen saýlawlarda ýurt baştutanynyň üýtgejekdigine umyt edip, öz ýagdaýlarynyň hem gowulaşmagyna garaşýardylar.
Emma saýlawlaryň netijesinde diňe Ahmedinejad häkimiýet başynda galmak bilen çäklenmän, şol çäreden soň halkyň ýaşaýyş şertleri hem agyrlaşdy. Mundan dört ýyl öňki ýagdaý bilen deňeşdirilende, halkyň ne sýyasy, ne-de ykdysady ýagdaýy gowulaşdy, gaýta ol erbetleşdi.
Eýranyň türmeleri syýasy tussaglardan doly, ýurduň daşary syýasatynyň ýagdaýyny hem siz menden gowy bilýärsiňiz.
Azatlyk Radiosy: 2009-njy ýylda geçirilen saýlawlardan soň halk ses berişligiň netijesi bilen ylalaşman, hökümete garşy protest gurnap, köçelere çykypdy. Şol wakalarda bolan çaknyşyklarda onlarça adam heläk bolup, ýüzlerçesi ýaradar boldy, olaryň sany takyklandymy?
Roýa Karimi Majd: Islendik şeýle wakalarda bolşy ýaly, şol çäreden soňra bolan heläkçilik we tutha-tutluk barada hem takyk resmi maglumat almak bize başartman gelýär. Sebäbi Eýranyň hökümet resmileri şeýle maglumatlary gizlemäge synanyşýarlar.
2009-njy ýylyň 7-nji iýunyndaky wakalarda heläk bolan adamlaryň sany, resmi maglumatlara görä, diňe ýedi adam. Emma şol günden bäri dereksiz ýitirim bolanlaryň sany gaty köp. Ölileriň saklanylýan jaýlarynda, ýagny morglarda saklanýan we aşa ýenjilenligi üçin tanap bolmaýan adamlaram bar. Onsoň ölenleriň sanynyň onlarçadygyny aýtmaga esas bar.
Tussaglykda saklanýan adamlaryň sany göz öňünde tutulanda, şol protestler bilen bagly türmä basylan aktiwistleriň sanynyň hem aşa ýokarydygyny aýtmak mümkin, emma olaryň takyk sany barada anyk maglumat ýok.
Azatlyk Radiosy: 27 ýaşyndaky zenan Neda öz tragiki ölümi sebäpli hökümete garşy gurnalan protestleriň simwolyna öwrülipdi. Käbir synçylaryň aýtmagyna görä, şol protestlere zenanlar ýolbaşçylyk etdiler, zenanlaryň bu dereje-de aktiwlik görkezmegi sizi geň galdyrdymy?
Roýa Karimi Majd: Eýranly zenanlar ençeme ýyldan bäri medeni taýdan hak-hukuklaryny talap edip gelýärler. Olar mundan alty ýyl ozal ilkinji gezek bir güýç hökmünde köçelere çykyp, öz seslerini eşitdirip başladylar. Şonda olar parlamentiň öňünde çykyş edip, hak-hukuklarynyň erkekleriňki bilen deňleşdirilmegini talap etdiler.
Şeýle talaplaryň ikinjisi mundan bäş ýyl ozal “Tir Meýdanynda” geçirilen protestinden hem belli boldy. Ol talaplar dört ýyldan soňra “Ýaşyllar hereketine” öwrülip, zenanlaryň aktiwligi 2009-njy ýylda geçirilen saýlawlardan soň hasam göze ildi.
Azatlyk Radiosy: Emma bu aktiwlige garamazdan, hökümet edaralarynda işleýän eýran zenanlarynyň sany gaty az. Eger ýalňyşmasam, häzirki wagtda ýekeje zenan ministr bar, olam şeýle wezipä bellenen birinji zenan, munuň sebäbi näme?
Roýa Karimi Majd: Zenanlar durmuşda tutuş dünýäde dürli päsgelçilikler bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar, şol päsgelçilikler hem olaryň ýokary derejeli wezipelere ýetmegine päsgel berýär.
Eýrandaky ýagdaýlar hem beýleki ýurtlardan o diýen tapawutly bolmasa gerek. Siz Eýranda diňe bir zenan ministriň bardygyny aýtdyňyz, aýdýanyňyz dogry, Ahmedinejadyň Ministrler Kabinetinde diňe bir zenan bar, onuň şol wezipä bellenmegi-de o diýen aňsat bolmady.
Emma Ahmedinejad ýakynda beren interwýusynda, haçan bir ministr wezipesinden çekilse, onuň ornuna zenan ýolbaşçynyň bellenjekdigini atdy. Ýöne molallar diňe şeýle pikiriň öňe sürülmegine-de garşy çykýarlar.
Azatlyk Radiosy: Onda zenanlaryň ýokary derejeli wezipelere bellenmegine päsgelçilik döredýän kim: Ahmedinejadmy ýa-da ýurduň konserwatiw gatlagymy?
Roýa Karim Majd: Bir pikiri öňe sürmek bilen bu pikire hakykatdan hem ynanmaklygyň arasynda uly tapawut bar we bu tapawut orän çalt özüni görkezýär. Eger Ahmedinejad hakykatdan hem syýasy we jemgyýetçilik edaralarynda zenanlaryň sanyny köpeltmek isleýän bolsady, onda ol öz pikiriniň arkasynda durup, özüne garşy edilýän basyşlara garşylyk görkezerdi. Emma ol aýdanyny durmuşa geçirmek üçin o diýen jan edenok.
Bir tarapdana ol hökümetde zenanlaryň sanyny artdyrmak barada gürrüň edýär, beýleki tarapdan hem ýokary okuw jaýlaryna kabul edilýän studentleriň jynsyna görä deňleşdirilmegi barada buýruk berýär.
Bu Ahmedinejadyň her ýyl uniwersitetlere kabul edilýän zenanlaryň sanyny azaltmaga synanyşýanlygyny görkezýär. Şeýle-de ol zenanlaryň başyna örtgi atynmagy bilen bagly alnyp barylýan işiň hem hökümete hiç hili dahylynyň ýokdugyny aýdýar, emma hakykatda welin, zenanlaryň başyna örtgi atdyrmak üçin iň berk basyş edýän topar hökümetiň kontrollygyndaky edaralar.
Şeýle-de Ahmedinejad Kabinet agzalarynyň sanawyny düzende üç zenany saýlap, olary tassykatmak üçin parlamente hödürledi, emma Ahmedinejadyň saýlan zenanlary şol wezipelere mynasyp adamlar däldi, şonuň üçinem deputatlar olary goldap arkasynda durmadylar.
Şonuň üçin men Ahmedinejadyň aýdýan zatlary bilen edýän işleriniň arasynda tapawudyň bardygyny we bu tapawudyň mundan beýlägem dowam etjekdigini çak edýärin.
Azatlyk Radiosy: 2009-njy ýylda hökümete garşy amala aşyrylan protestlerde syýasy aktiwlik görkezen topar esasan zenanlar bolupdy, şondan soň bir ýyl geçdi, häzirki döwürde zenanlaryň sosial ýagdaýlarynda haýsydyr bir özgerişlik göze ilýärmi?
Roýa Karimi Majd: Soňky bir ýylyň dowamynda hökümete we saýlawlaryň netijesine garşy çykanlaryň köpüsi zenanlardy. Sebäbi olar ençeme ýylyň dowamynda gazanan üstünliklerini soňky bir ýylyň içinde elinden aldyrdylar, netijede syýasy taýdan aktiw zenanlaryň köpüsi häzirki döwürde ýa türmä basyldylar ýa-da ýurdy terk etmeli boldular.
Şeýle-de ýurtda galan käbir ýazyjy zenanlaryň adyna we eserlerine hem gadagançylyk girizildi, meselem, ýazyjy Žila Beni-Ýakuba 30 ýyllap ýazmak we öz professional işini ýöretmek gadagan edildi.
Şeýdip, zenanlaryň ýurtda öz sosial ornuny ýokarlandyrmak barada eden we şu güne çenli gazanan üstünlikleri kem-kemden olaryň elinden alynýar.
Zenanlaryň başyna bürenjek atdyrjak bolup edilýän basyşlar hem barha güýçlenýär, zenanlaryň köçelerde rahat gezmegi barha kynlaşýar.
Azatlyk Radiosy: Eýran zenanlarynyň geljekki syýasy aktiwligini nähili göz öňüne getirýärsiňiz?
Roýa Karimi Majd: Meniň pikirimçe, soňky ýyllaryň dowamynda bolan ähli negatiw özgerişlere garamazdan, Eýran zenanlaryny aýak üstünde saklaýan güýç olaryň ertirki güne bolan umytlarydyr. Olar islendik ýagdaýda we islendik şertlerde yza çekilmejekdiklerini we dymmajakdyklaryny görkezdiler, olar diňe wagtal-wagtal öz hereketleriniň ugruny üýtgedýärler, emma hereketlerini dowam edýärler.
2009-njy ýylyň iýun aýynda hökümete garşy gurnalan protestlerde Nedanyň heläk bolmagyndan soň, Eýranda “Azatlyk boýunça eneler jemgyýeti” döredildi. Zenanlaryň şol topary her hepdäniň şenbe güni Tährandaky parklardan birinde jemlenip, ýöriş geçirip başladylar, emma Eýranyň hökümeti olara garşy çykyp, toparyň agzalaryny tussag etdi.
Emma bu topar dargadylansoň, “Parahatçylyk boýunça Eneler hereketi” atly ikinji bir topar döredildi. Häzir bu topar tussag edilen aktiwistleriň talaplaryny ýatladyp, yzygiderli çykyş edýär.
Syýasy taýdan aktiw zenanlaryň uly bir bölegi ýurdy terk etdi, emma olar daşary ýurtlarda-da öz göreşlerini bes etmediler. Şol aktiwist zenanlar türmä basylan adamlaryň atlarynyň unudylmazlygy üçin dürli çäreleri gurnaýarlar.
Dünýäniň beýleki ýurtlaryndaky basyş astynda ýaşaýan zenanlar ýaly, eýran zenanlary-da öz umytlaryny goramak ugrunda göreşýärler.


text:
Türkmenistanly tälimçi Gurban Berdiýew we onuň tälimçilik edýän topary — «Rostow» Russiýa çempionatynda haýran galdyrmagyny dowam edýär. Russiýa Federasiýasynyň futbol çempionatynyň geçen möwsümde başyna türkmen tälimçisi getirilýänçä çempionatyň düýbüne kök uran topar bu ýylky möwsümiň 14-nji tapgyrda «Zenit», SSKA, «Saprtak», «Krasnodar», «Rubin» ýaly Ýewropa ýaryşlaryna gatnaşyp ýören klublary yzda galdyryp, ýaryş tertibiniň ikinji basgançagyna çykdy.
2-nji noýarbda geçirilen 14-nji tapgyryň duşuşygynda Gurban Berdiýewiň topary Moskwanyň «Dinamo» toparyny kabul etdi. Örän çekeleşikli geçen duşuşykda emin 5 futbolça sary kart görkezmeli boldy. Şol sanda «Rostowdan» Kalyçýow 61-nji minutda oýundan hem çykaryldy. Iki tarap üçin hem ýeňil bolmadyk duşuşyk Baştuşyň 55-nji minutda geçiren goly bilen «Rostowyň» peýdasyna tamamlandy.
Duşuşykdan soňra köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekillerine beren interwýusynda türkmenistanly tälimçi duşuşygyň gidişi barada şeýle diýdi:
— Duşuşyk turuwbaşdan çekeleşikli başlady. «Dinamo» — güýçli topar, duşuşygyň dowamynda toparyň futbolçylary biziň derwezämizde howply pursatlaryň birnäçesini döretdiler. Esasan hem, birinji ýarymda garşydaşlarymyzyň ýiti hüjümlerini gaýtarmak futbolçylarymyza ýeňil düşmedi. Ýöne ikinji ýarymda oýnuň gidişini öz elimize aldyk. Şeýle-de bolsa Kalaçýowyň emin tarapyndan oýundan çykarylmagy biziň geçirýän hüjümlerimize ýiti täsirini ýetirdi. Ýeňiş — ýeňil düşmedi. Men futbolçylarymyzyň hemmesine minetdarlyk bildirýärin, olar ellerinden gelenini etdiler. Olara ýene bir gezek minnetdar.
2-nji noýabr Gurban Berdiýew üçin düşümli seneleriň biri. Tejribeli tälimçi mundan göni 7 ýyl ozal, ýagny 2008-nji ýylyň 2-nji noýabrynda Kazan şäheriniň «Rubini» bilen Russiýa Federasiýasynyň çempiony bolupdy.
Gurban Berdiýewiň topary indi Russiýanyň Premýer ligasynda 27 utuk bilen ikinji orny eýeleýär. Birinji orundaky SSKA-nyň bolsa 36 utugy bar.