text:
Türkmenistan garaşsyzlygynyň 18 ýyllygyny belleýär. Bu döwürde ýurtda bolan özgerişliklere gowy baha berýänler bilen bir hatarda ýagdaýa tankydy nazardan garaýanlar hem bar.
Şeýle pikiri öňe sürýänlerden biri hem daşary ýurtlarda hereket edýän türkmen oppozision toparlarydyr. Emma bu toparlaryň özi ýurtda demokratik özgerişlikleriň amala aşyrylmagy üçin ýeterelik alada etdimi?
Bu barada Azatlyk Radiosyndan Muhammad Tahir Türkmenistanyň Türkiýedäki öňki ilçisi we daşary ýurtlarda hereket edýän oppozision Respublikan partiýasynyň ýolbaşçysy Nurmuhammet Hanamow bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Garaşsyzlyk eýýamynda Türkmenistanda bolup geçen wakalara siz nähili baha berýärsiňiz?
Nurmuhammet Hanamow: Birinjiden-ä, men şu pursatdan peýdalanyp, türkmen halkyny we watandaşlarymyzy garaşsyzlyk baýramy bilen gutlamak isleýärin. Halkyň özem garaşsyz bolar diýip arzuw edýärin.
Bu meselä şeýleräk seretmek gerek, Türkmenistan şu 18 ýylyň içinde hakykatdanam garaşsyz bolup bildimi? Meselem, garaşsyz döwlet bolmak üçin Türkmenistanyň güýçli ykdysadyýeti bolmaly. Ýurduň býujetiniň ep-esli bölegi gaz söwdasyndan gelýän girdeji arkaly üpjün edilýär.
Daşa gitmän, şu ýyly alaly, şu ýyly alanymyzda-da Orsýete akdyrylýan gazyň turbasyny partlatdylar. Şunuň bilen Türkmenistan ep-esly wagtlap öz gazyny satyp bilmedi. Satyp bilmeseň hem hiç zat düşenok. Şol sebäpden dünýäniň ykdysadyýetiniň pese gaçan häzirki ýaly döwründe Türkmenistanyň ýagdaýy hasam agyrlaşýar.
Meniň diýjek bolýanym, şu 18 ýylyň içinde näme-de bolsa, diňe bir döwlete bagly bolmaz ýaly öz baýlygyny diňe Orsýete däl-de, köp ýollary açyp, bireýýäm başga döwletlere satmaga mümkinçilik döredilmelidi. Dogry, Eýrana satylýar, ynha Hytaýa turba çekilip ýör. Ýöne diýýän-ä, bu zatlar bireýýäm edilmelidi.
Azatlyk Radiosy: Garaz, hökümet ýolbaşçylarynyň alyp barýan syýasaty sizi kanagatlandyranokda?
Nurmuhammet Hanamow: Ýok, kanagatlandyranok.
Azatlyk Radiosy: Emma garaşsyzlyk döwüründe oppozisiýanyň oýnan roly sizi kanagatnaldyrýarmy näme?
Nurmuhammet Hanamow: Oppozisiýanyň oýnan roly-da meni doly kanagatlandyranok. Näme üçin diýseňiz, birinjiden-ä, näçe gezek synanyşyp birleşjek bolduk, emma birleşip bolmady. Agzybir bolmadyk.
Hakykaty göni aýtmaly, Türkmenistanyň oppozisiýasy gowşak. Onuň gowşaklygynyň hem sebäbi her bir oppozision partiýa özbaşdak iş alyp barýar. Özbaşdak işlemekligiň hem öz peýdasy bar, ýöne o diýen güýçli hereket edip bolanok.
Birinji bolup oppozisiýa ýol açanlar bar. Ýatan ýeri yagty bolsun, Abdy Kulynyň hakykatdanam režime garşy eden hereketi taryhda galjak wakadyr. Ýöne şular ýaly güýçli adamlar bolanda-da, oppozisiýa birleşip bilmedi. Oppozisiýa birleşip bilelikde hereket etse, has güýçli bolup bilerdi.
Azatlyk Radiosy: Oppozisiýa güýjini birikdirip bilmedi diýdiňiz, sorajak bolýan zadym, ýurtda ýagdaýyň şu derejä ýetmeginde biziň nähili rol oýnan bolmagymyz mümkin diýlen mesele hakda pikir etdiňizmi?
Nurmuhammet Hanamow: Türkmenistanyň şu günki ýagdaýynda oppozisiýa Türkmenistanyň içinde ýok, ony hemmämiz bilýäris. Diňe daşyndan hereket etmek bilen halkyň ýagdaýyna kän täsir edip bolmaýar.
Oppozisiýa halk bilen aktiw gatnaşykda bolmasa, daşyndan täsir edip bilmeýär. Oppozisiýa halk bilen aktiw iş alyp baranda, gowy iş edip bilerdi, meselem, halkyň öz ykbalynyň özüne degişlidigi barada ilat arasynda düşündiriş işini alyp barardy.
Oňa halkyň özi hem göz ýetirýändir, daşardan biri gelip komek eder, ony eder, muny eder, ýagdaýymyz düzelişer diýip, umyt edýänler hem bardyr. Ýöne ol ýalňyş düşünje. Esasy bu zatlar halkyň özüne bagly. Şonuň üçin meniň diýjek bolýan zadym – oppozisiýanyň halka täsiri o diýen güýçli däl.
Azatlyk Radiosy: Ýagdaýyň şeýle bolmagynda siziň günäňiz ýokmy?
Nurmuhammet Hanamow: Hawa bar. Biz şol işi başaryp bilmesek, oppozisiýa öz günäsini boýun almaly. Biz halk bilen birleşip hereket edip bilmesek, ol oppozisiýanyň günäsi.
Azatlyk Radiosy: Bu işi başaryp bilmezligiňiziň sebäbi näme?
Nurmuhammet Hanamow: Munuň sebäbi gaty kän. Biri barada aýdyp geçdim. Ýagny, birinjiden, ýurduň içinde oppozisiýa ýok. Bu ýagdaý halk bilen bilelikde hereket etmäge uly päsgelçilik döredýär. Ikinjidenem, ýurduň daşynda öz güýjümizi birleşdirip bilsek, şeýle agyr ýagdaýda-da has aktiw iş alyp baryp bilerdik. Şu zatlar bolmansoň, kynçylyk döreýär.
Azatlyk Radiosy: Siz ýurduň içinde bolup geçýän wakalardan daşary ýurtlulary hem habardar edýäris diýdiňiz, emma synçylaryň pikirine görä, türkmen oppozisiýasy halkara jemgyýetçiliginiň goldawyny hem almagy başarman gelýär?
Nurmuhammet Hanamow: Goldaw bolup näme, oppozisiýa nähili goldaw bersinler? Bizden ýüz öwrenoklar. Biz bilen olar kontakda. Arkaňda durmak diýmek, ol bir döwletiň içki işine goşulmak diýmek bolýar. Biziň edýän hereketimiz, biziň edýän işlerimiz döwletiň, hökümetiň edýän işine garşy, dogry dälmi? Şunuň üçin bize oppozisiýa diýilýär.
Keseki döwletler hem beýleki ýurduň içindäki bolýan zatlary tankyt edip biler, ýöne haýsydyr bir döwlet arkamyzda durup kömek etse, ýa bu ugurda özi hereket etse, ol eýýäm Türkmenistanyň içki syýasatyna goşuldygy bolýar. Ol eýýäm ýalňyş bir syýasat.
Azatlyk Radiosy: Onda siz halkara jemgyýetçiliginiň size berýän goldawyndan razymy?
Nurmuhammet Hanamow: Hawa, razy.
Azatlyk Radiosy: Siz olaryň Türkmenistan bilen bagly alyp barýan syýasatyndan hem razy, şeýlemi?
Nurmuhammet Hanamow: Ýok, ol başga mesele, näme üçin diýseňiz, käbir günbatar döwletleri öz ykdysady peýdasyna kowalaşyp, ynsan haklaryna göz ýumjak bolýar. Şular ýaly döwletlerem biz tankyt edýäris.
Ýaňy-ýakynda Warşawada ÝHHG-niň uly ýygnagy bolup geçdi. Şonda ynsan haklary barada ähli meselelere seredilip geçildi.
Diýeli, mundan iki ýyl öňki geçen ýygnak bilen deňeşdirsek, şol ýygnakda Türkmenistan kän agzalmandy. Näme üçin diýseňiz, şol mahal Berdimuhamedowyň prezident bolanyna ýaňy bir ýyl bolupdy. Entek oňa birden basyş etmäli, hany nähili ýol alyp barýar diýip pikir edýärdiler. Ilkinji ýyllarda käbir oňyn ädimler hem ädildi. Onsoň halkara jemgyýetçilginde hem oppozisiýanyň arasynda ýagdaý üýtgejek ýaly diýip, bir umyt peýda bolupdy.
Şol wagtdan bäri eýýäm iki ýyl geçdi. Iki ýylda halkara jemgyýetçiligi hem köp zada göz ýetirdi. Olar hakykatdanam reforma meselesinde ilkibaşda edilen hereketden başga zadyň ýokdugyna göz ýetirenden soň, şu ýylky ýygnakda Türkmenistany gaty tankyt etdiler.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistandaky ýagdaýlar her haçan ÝHHG ýaly guramalar tarapyndan gozgalanda ýüze çykýar, emma oppozisiýanyň şeýle problemalara halkara jemgyýetçiliginiň ünsüni ýeterelik derejede çekip bilmeýänligi aýdylýar, munuň sebäbi näme?
Nurmuhammet Hanamow: O näme üçin halkara jemgyýetçiligine ýetirip bilemzok, ýetirýäris-ä.
Azatlyk Radiosy: Onda soňky alty aýyň içinde “men şu işi bitirdim” diýip, aýdyp biljek zadyňyz barmy?
Nurmuhammet Hanamow: Hawa bar. Birinjiden-ä, Germaniýanyň, Ýewropa Bileleşiginiň, Ýewroparlamentiň we Birleşen Ştatlaryň wekilleri bilen duşuşyklar geçirildi. Şol duşuşyklarda başga zatlar barada däl, Türkmenistandaky ýagdaýlar barada gürrüň edilýär. Onsoňam ýaňky aýdyşym ýaly, boş sözler bilen däl-de, hakyky faktlar esasynda pikir alşylýar. Men-ä şuny edilýän işleriň netijesi diýip, hasap edýärin.
Azatlyk Radiosy: Türkmen oppozisiýasynyň geljegine siz nähili garaýarsyňyz, meselem, oppozisiýa has täsirli bolup bilmek üçin ýurduň içinde we daşynda nähili hereket etmeli?
Nurmuhammet Hanamow: Birinjiden-ä, biz halkara guramalar hem günbatar döwletleriň syýasatçylary bilen duşuşanymyzda, hemişe bir meseläni öňe sürýäris. Ýagny, Türkmenistanyň hökümet wekilleri bilen dialoga girmek üçin günbatar döwletleriň kömek etmegini isleýäris. Näme üçin diýseňiz, Aşgabat bilen dialog bolsa, gowy boljak, biziň Türkmenistanyň hökümetine garşy bolup, olara närazyçylyk bildirip we olary agdar-düňder etmek niýetimiz ýok.
Ýöne biz öz tekliplerimizi berýäris. Şol teklipler ýerine ýetirilende, Türkmenistanyň ykdysadyýetine, halkyň ýagdaýyna we ynsan haklarynyň goralmagyna peýdaly boljagyny we ýagdaýlaryň üýtgemegine goşant goşjakdygyny pikir edýäris. Dialogdan gaçmaly däl, resmi Türkmenistan oppozisiýa duşman hökmünde garamaly däl.
Azatlyk Radiosy: Siz oppozisiýa hökmünde halk arasynda öz täsiriňizi artdyrmak üçin näme etmeli? Käbirleri siziň ilat arasynda abraýyňyz hem ýok diýýär?
Nurmuhammet Hanamow: Kim näme diýse, diýibermeli, hemme kişiniň agzyny ýapyp bolmaz, ýa bolmasa, hemme kişä edýän işimiz hem görnenok. Eger abraýymyz ýok bolsa, onda halkara guramalar biz bilen duşuşmalam däl, abraýy ýok diýlende, anyk nämede abraýymyz ýokka?
Azatlyk Radiosy: Meselem, Nyýazow ýurtda öz şahsyýet kultuny döredip başlanda, siziň hem şol administrasiýanyň ýokary derejeli wekilidigiňiz aýdylýar, häzirem siz şol döwürde döredilen sistema garşy göreş alyp barýarsyňyz, käbirleri şu mesele hakda gürrüň edýär.
Nurmuhammet Hanamow: Ol köne aýdym. Ol oppozisiýanyň işine, agzybirligine päsgelçilik döretjek bolýan adamlaryň hereketi. Oppozisiýanyň köpüsi öň döwlet işinde işlän adamlar. Abdy aganam alyp göreli, o-da ýokary derejede işlän adamlaryň biridi, ol birinjileriň hatarynda ýagdaýa düşünip, işini taşlap giden adamlaryň biri. Ol 1992-de bolan waka, şeýle dälmi?
1994-de diňe iki ýyldan soň, kän ara tapawudam ýok, şol iki ýylyň içinde Nyýazow menden gabanyp, beýlekiler ýaly elini ogşaman, lepbeý diýmän, hakykaty ýüzüne aýdyp bilýän adamlaryň hatarynda şu-da bar diýip, menden dynmak üçin meni ilçi edip, sürgüne iberen ýaly, Türkiýä iberdi.
Dogry, meniň işimi taşlap çykan wagtym 2002-nji ýyl. Ol giç, emma giç bolsa-da, ilçi bolup işlän döwrümizem agzymyz ýaşmakly otyramzokdyk. Ýurduň içindäki edilýän hereketlere ýalňyş hereket diýip, açyk aýdýardyk.
Şonuň üçin men ýene şu meselä gaýdyp geljek bolýaryn, öz döwründe Nyýazowyň gapdalynda işlän adamlaryň ählisi ýagny hemmämiziň hem şahsyýet kultunyň döremeginde, belki, goşandymyz bardyr. Ýöne giç hem bolsa, şoňa düşünilip, şol düzgüne garşy hereket edilse, men ony eýýäm peýdaly diýip, hasap edýärin.


c: text/html

text:
Penşenbe güni Hytaýyň premýer-ministri Wen Jiabao ýurduň Žeýiang prowinsiýasynda uly demirýol heläkçiliginiň bolan ýerine sapar etdi.
Şenbe güni ýüz beren bu demirýol heläkçiliginde ýokary tizlikdäki ýolagçy otlusy şol demir ýolda duran başga bir otlyny kakypdy. Wakada 39 adam ölüp, 200 töweregi adam ýaralandy.
Bu otly heläkçiligi ýurduň häkimiýetleriniň ýokary tizlikdäki demirýol gatnawlaryny artdyrmak baradaky planlaryna garşy gahar-gazaby hem-de ynamsyzlygy artdyrdy.
Hytaýyň Demirýol ministrligi bu bolan wakanyň sebäplerini anyklamak boýunça derňew işleriniň henizem dowam edýändigini mälim etdi. Emma käbir resmiler bu demirýol heläkçiligine ýalňyş swetofor signalynyň sebäp bolandygyny aýdýarlar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
FIFA-nyň prezidenti Sepp Blatter korrupsiýa aýyplamalary sebäpli federasiýanyň abraýyna “uly zyýan” ýetdi diýýär.
“Men bolan zatlara juda gynanýan. Soňky günleriň we hepdeleriň dowamynda bolan wakalar FIFA-nyň abraýyna uly zyýan ýetirdi” diýip, Blatter Surihde çykyş etdi.
75 ýaşly Blatter çarşenbe güni FIFA-nyň prezidentligine geçiriljek saýlawlar netijesinde ýene-de bu wezipede galjaga meňzeýär.
Blatteriň ýeke-täk garşydaşy, Aziýa futbol konfederasiýasynyň başlygy, asly katarly Mohamed Bin Hammama korrupsiýada bildirilýän aýyplamalar sebäpli FIFA-nyň komiteti onuň kandidaturasyny aýyrypdy.
Geçen ýyl 2018-nji we 2022-nji ýyllarda futbol boýunça dünýä çempionatlarynyň geçiriljek ýerleri bilen bagly ses berişlikler boýunça FIFA garşy korrupsiýa aýypmalary ýöňkelipdi.


text:
Gyrgyz alymy Tynçtykbek Çorotegin
T. Çorotegin:
Mahmut Kaşgary Barskany türk dünýäsiniň 11-nji asyrdaky iň ajaýyp alymydyr. Ol 1072- 74-nji ýyllarda türk dünýäsi üçin “Diwany lugat at-türk”, ýagny “Türki gepleşikleriň sözlügi” diýen işini ýazypdyr. Onda biri-birinden üzňelikde ýaşan türki halklaryň dili barada örän baý maglumat bar.
Ol halklar Merkezi Aziýada, Içki Aziýada, Sibirde, Wolga boýlarynda, şonuň bilen birlikde türkleriň bir bölegi oguzlaryň baştutanlygynda 11-nji asyrda asyrda Kawakazda hem Ýakyn Gündogarda ýerleşipdirler.
Mahmut Kaşgarynyň döwründe oguz seljuklary Bagdat halyfatlygynda häkimlik edipdir. Bagdat halyfy hökmany suratda oguz-seljuk soltanyna gulak asmaly bolupdyr. Şol döwürde Mahmut Kaşgary köp ýerlerde bolup, türki halklaryň dillerini, şiwelerini, däp-dessurlaryny öwrenipdir. Şonuň bilen birlikde olaryň ýaşaýan ýerlerini hem kartografiýasyny öwrenipdir. Olaryň arasynda-da onuň has ýakyndan öwrenen halklaryndan biri türkmenler bolupdyr.
H. Hally: Mahmut Kaşgarynyň işi alymlaryň arasynda esasan dilçilik nukdaý nazaryndan gymmatly saýylýar. Ýöne siz taryhçy bolanyňyz üçin, meniň sowalym şol işiň taryhy gymmatlygy barada. Ol ýerde türkmen halkynyň taryhyna degişli maglumatlar barmy?
T. Çorotegin:
Hawa, ol köp. Ol oguz türkmenleriniň taýpalary barada gürrüň gozganda, olaryň atlaryny sanamak bilen çäklenmän, olaryň tagmalaryny-da aýdyp berýär. Ol ýa-da beýleki taýpanyň tagma alamatlarynyň nähili bolandygyny düşündirýär.Geň tarapy-da, türkmenler şol bellikleriň-tagmalaryň köpüsini biziň günlerimize çenli saklap gelipdirler. Munuň özi milletiň etnografiki gymmatlyklaryny öwrenmäge peýdaly çeşme bolup durýar.
Mahmut Kaşgarynyň getirýän maglumatlary ondan soňky alymlar tarapyndan gaýtadan öwrenildi. Şol çeşmelere 13-nji asyrdan Günbatarda hem salgylandylar. Muny soňrakylardan Reşit ed-Diniň, Abulgazynyň işlerinde görmek bolýar. Mahmut Kaşgarynyň oguz-türkmenleri baradaky maglumatlaryny soňky asyrlaryň çeşmelerine salgylanyp, olar hem tassykladylar.
H. Hally: Mahmut Kaşgary ol maglumatlary nireden aldyka, sizde şu barada maglumat barmy?
T. Çorotegin:
Gyzykly ýeri, oňa eýeriji soňky alymlar Mahmut Kaşgarynyň materiallaryna ýa-da has irki alymlara esaslanan bolsalar, Mahmut Kaşgarynyň özi oguz-türkmenlerine ýakyndan belet eken. Ol şolaryň arasynda bolupdyr. Şonuň üçinem onuň toplan materiallary örän ähmiýetli.
Ol bu materillary gönüden-göni oguzlaryň-türkmenleriň özünden öwrenipdir. Köp sözleriň hem adalgalaryň oguzlara degişlidigini aýdýar. Munuň üsti bilen ol ýene bir gezek özüniň türkmenleriň durmuşyna, ýaşaýyş şertlerine hem däp-dessurlaryna hakykat ýüzünde esasy şaýatlaryň biridigini subut edýär.
H. Hally: Ol alym Gyrgyzystanda dünýä inipdir. Özüne “Kaşgary” diýen lakamy alypdyr. Kaşgar Günorta Altaýdaky, ýagny Şinjandaky derýa hem şol ýerdäki şäheriň ady. Şo döwürde o ýerlerde oguz seljuklary bolmandyr ahyryn. Muňa näme diýersiňiz?
T. Çorotegin:
Esasy geň zat, men ilkinji gezek arap geografy Mukaddasiniň işlerinden türkmenleriň bir böleginiň Gyrgyzystanda Çu jülgesinde ýaşandyklaryny tapdym. Türkmenler bir wagtlar häzirki Gyrgyzystanyň çäklerinde ýaşapdyrlar.
Elbetde, Mahmut Kaşgarynyň döwründe türkmenler häzirki Türkmenistanyň çäklerinde hem sebitdäki beýleki oturymly ýerlerde, şeýle hem Merkezi Aziýanyň günbatarynda, Kiçi Aziýada ýaşapdyrlar.
Mahmut Kaşgary Yssyk kölüň ýakasyndaky Barskon obasynda dünýä inse-de, Kaşgarda okuwyny dowam etdiripdir. Şondanam bu lakamy alypdyr. Şondan soň ol tutuş Günbatar türki topragy aýlanyp çykypdyr.
Şonuň bilen birlikde türkmen soltanlarynyň häkimlik edýän topraklarynda bolupdyr. Ol Bagdada baranda, ol ýerde hem syýasy häkimiýet oguazlaryň-seljuklaryň elinde bolupdyr. Şol oguz seljuklary-da ol ýere göçüp baran türkmenlerdi. Şeýlelikde, ol nirede bolsa-da: Ýakyn Gündogarda-da, Kiçi Aziýada-da, Türkmenistanda-da türkmenleriň arasynda bolupdyr.
H. Hally: Onuň ýazan “Diwany lugat at-türk” kitabynyň asyl nusgasy Bagdatda galypdyrmy ýa-da Türkiýede?
T. Çorotegin:
Bu örän möhüm pursat. Bagdadam, häzirki Türkiýe-de şol döwürler ägirt uly Osman imperiýasynyň bir bölegidi. Bir wagtlar Kairde-de, Damaskda-da Mahmut Kaşgarynyň işlerini okap bilipdirler. Ýöne biziň döwrümize gelip ýeten çeşme – asyl nusganyň ýüzünden göçürilen golýazmalar. Ol Eýranda göçirilipdir. Soňra bu golýazmany göçüren Damaska getirip, şol ýerde ölüpdir.
Bu golýazmanyň üsti Türkiýeden bolan belli Gündogary öwreniji alym hem dilçi Aly Emiri tarapyndan tötänleýin ýagdaýda açylyp, 20-nji asyryň başlarynda ylmy dolanyşyga girizilipdir.
Ýöne mundan öň, 17-nji asyrda Türkiýede Osman imperiýasy bar wagtynda-da Mahmut Kaşgarynyň işlerini öwrenipdirler, ondan mysal getiripdirler. Şonuň üçin biz köp döwürde, köp nesilleriň alymlaryna ol iş elýeterli bolupdyr diýip bileris.
Ýöne geçen asyryň 15-16-njy ýyllarynda bu golýazma ilkinji gezek Türkiýede çap edilipdir. 90-njy ýylda bolsa Türkiýäniň Medeniýet ministrligi reňkli faksimilede ony çap etdi. Indi ol hemmeler üçin elýeterli.
H. Hally: Siz alym-bilesigeliji hökmünde şol golýazmany gördüňizmi?
T. Çorotegin:
Hawa, maňa bu golýazmany elime almak miýesser etdi. Men Stambulda bolup, bu golýazmany öwrendim. Merkezi Aziýanyň bir taryhçysy hökmünde bu çeşmäni öwrenmegiň özüme miýesser edeni üçin, öz ykbalymdan minnetdar.
H. Hally: Elbetde, “Diwany lugat at-türk” örän düýpli iş. Her kimiň ony okap öwrenmäge mümkinçiligi ýok. Muňa ýörite taýýarlyk gerek. Ýöne ony öwrenýän alymlar bar. Olardan birisi hökmünde siziň işleriňizi ýatlap bolar. Siziň bu eserleriňiz hazirki wagt okyjylara elýeterlimi?
T. Çorotegin:
Sag boluň. Men 80-nji ýyllaryň ikinji ýarymynda Mahmut Kaşgary barada makalalar toplumuny ýazdym. 90-njy ýylda meniň ol alym baradaky kitabym çykdy. 97-nji ýylda ol has giň görnüşde gyrgyz dilinde çap boldy. Indi bolsa men başgalar hem okap öwrener ýaly, şol kitapdan ençeme materialy rus diline terjime etmegi göz öňünde tutýaryn. Meniň monografiýamyň birnäçe bölekleri türkmen okyjylary üçin-de elýeterli bolar diýip umyt edýärin.


text:
Indi 40 ýyl ýyl bäri her bir adam ýanynda mobil telefony göterýär. Onuň ilkinjisi häzirki kiçi we amatly telefonlardan diňe bir özüniň 40 kg agramy bilen dälde, eýsem 3900 dollar bahasy bilen hem tapawutlanypdyr.
Köp adam mobil telefony kimiň ilki oýlap tapanlygy hakynda jedelleşýär. Ýöne, onuň ilkinjisi, ikinji jahan urşundan soňra peýda bolupdyr. Mobil telefony döretmek hakyndaky taglymy ATT şereketiniň “Bell Laboratories” tejribehanasy barlag geçirmek üçin hödürläpdir. Olaryň maksatnamasyna awtoulaglar üçin telefonlar girip, iýmitlendiriş çeşmesi hökmünde hem hut akkumulýator göz öňünde tutulypdyr.
Ýöne 70-nji ýyllarda şeýle telefonlaryň agramy 1215 kilo aşak düşdi we oňa diňe awtoulaglarda zarýad bermek mümkindi. Soňra, mobil telefonlary döretmek bilen meşhur “Motorola” şereketi meşgullandy. Onuň esaslary bolsa, tehnologiýa boýunça ýaş hünärmen Martin Kuper 1954-nji ýylda täze portatiw aragatnaşyk abzallaryny döretmek bilen iş salyşýan ýörite bölüme ýolbaşçy bellenenden soň başlapdyr. Onuň baştytanlygynda 1967-nji ýylda ýaşlardan ybarat bolan uly bolmadyk inženerler topary ykjam polisiýa rasiýasyny döredipdir. Oňa mobil telefony döretmek hakynda pikir gelýär. Ilki ony işdeşleriniň hiç biri goldamandyr. Ýaş oýlap tapyjy Martin Kuperiň şunuň ýaly jübä salyp boljak kiçijik telefonyň bolup biljekdigi baradaky taglymyna hiç kim ynanmandyr. Bularyň üstesine hem şeýle teleon simsiz bolmaly. Şeýle enjam ulanylanda telefon budkasynyň zerur däldigine hiç kim düşünmändir.
Diňe bir Amerikanyň ýaşaýjylary üçin däl, eýsem, bütin dünýäniň ýaşaýjylary üçin möhüm taryhy waka bolan 1973-nji ýylyň apreli ýetip gelipdir. Nyu-Ýorkda bäş gatly binanyň üçeginde ilkinji aragatnaşyk beketiniň esasy gurlupdyr. Aýyň üçünji güni oýlap tapyjynyň özi Joely Engel köçesinden simsiz mobil telefony ulanyp, bäsdeş şereketi ATT-iň ylmy barlag bölüminiň müdirine jaň edipdir. Sebäbi bu şereket biraz öňräk mobil aragatnaşygyny ýola goýup, haýyrlanmaga başlapdy. Emma şunuň ýaly telefony ulanmakda işjeňligi we amatlylygy jähetden “Motorola” şereketiniň işgäri Martin Kuperiň telefony has ýokary derejede bolup çykýar. Onuň Nýu-Ýorkuň köçesinde, elinde saklap duran ilkinji mobil telefonyndan aýdan sözleri belent buýsanç duýgusy bilen ýaňlanypdyr. Täze enjam “Motorola Dyna Tac” atlandyrylyp, agramy 1,15 kilogram bolupdyr. Şeýlelik-de, bu adam şu günki gün biziň her birimizde bar bolan kiçijik we owadan telefon enjamlary bilen begendirýän kommunikasion aragatnaşygyny bütinleý özgerdipdir.
HTTU-nyň tabyby
Amanmyrat Hudaýberdiýew
13 марта 2013
Telefony oýlap tapan alyma köp minnetdar,yzyny ýöredýänlere-de, gowuja telefolar çykaryp adamlaryň baryny telefonly etdiňiz
13 марта 2013
halladym ♥, şeýdip senem barlygyňy görkezip dur! Amanmyrat Hudaýberdiýew näçinji kursda okaýar, Berekella!!!
13 марта 2013
Wagtynda uly telewony nädip ullandylarka, hallandy awtor
13 марта 2013
da, telefonsyz ýaşamak gaty kyn boldy sag bolsun, hallandy++
13 марта 2013
erbedem däl gowuja gelişýär, häzirem moda höküminde ulansaň boljak ýöne diňe öýde,
13 марта 2013
telefonsyz durmusy gozonune getirmek mumkin dal


text:
Demirgazyk Kawkazyň Inguşystan respublikasynda howpsuzlyk güýçleriniň sişenbe güni geçiren ýörite operasiýasynda, söweşijidigi öýdülýän üç adam öldürildi, başga-da azyndan ikisi tussag edildi.
Resmileriň berýän maglumatyna görä, geçirilen operasiýa Sagopşi obasynda polisiýa işgäriniň jaýlanyşy mahaly amala aşyrylan bomba hüjümine ilteşigi bolan adamlary ele salmak üçin geçirilipdir.
19-njy awgustda amala aşyrylan şol partlamada polisiýanyň sekiz ofiseri ölüpdi, başga-da 15 töweregi adam ýaralanypdy.
Demirgazyk Kawkaz sebitinde, ýagny Çeçenistanda, Dagystanda, Inguşystanda we Kabardino-Balkariýada yslamçy söweşijileridigi öýdülýän toparlar bilen howpsuzlyk güýçleriniň arasyndaky çaknyşyklarda her ýyl onlarça adam ölýär we ýaralanýar.


text:
Türkmenistanda ýerli gurluşyk kärhanalary iki onýyllyga golaý yza itilip, olara derek daşary ýurt firmalary bilen gymmat bahaly şertnamalara gol çekildi.
Bu ýagdaý ýurtda ýerli işçiler üçin iş ýerleriniň azalmagyna, kähalatda olaryň daşary ýurtlara iş gözläp gitmegine sebäp boldy diýip, synçylar aýdýarlar.
Azatlyk Radiosy şunça ýyllap daşary ýurt firmalaryna uly iş kontraktlarynyň berlip gelinmeginiň mümkin bolan sebäpleri bilen gyzyklanyp, Türkmenistanyň Merkezi bankynyň ozalky başlygy H.Orazow bilen söhbetdeş boldy.


text:
Fransiýanyň prezidenti Fransua Olland Parižde guralan hüjümlerde 127 adam öldürildi diýdi we bu işiň "Yslam döwleti» toparynyň ekstremistleri tarapyndan amala aşyrylandygyny aýtdy.
Pariždäki hüjümleri «uruş hereketi» diýip atlandyrmak bilen, Olland 14-nji noýabrda telewideniýe arkaly eden çykyşynda bu hüjümleriň Fransiýanyň içinden kömek berilmegi netijesinde daşary ýurtdan gurnalandygyny hem amala aşyrylandygyny aýtdy.
Ol 16-njy noýabrda parlamentiň adatdan daşary duşuşygynda çykyş etjekdigini, şeýle-de ýurduň üç günläp resmi ýas tutjakdygyny aýtdy.


text:
Penşenbe güni Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginde Aşgabatda Merkezi Aziýa boýunça klimatyň özgermegini öwreniji tehnologiýalar merkezini açmak meselesi boýunça Konsultatiw geňeşiň “Tegelek stol” maslahaty geçirildi.
Bu maslahata Merkezi Aziýa ýurtlarynyň käbir wekilleri bilen birlikde BMG-niň Türkmenistandaky hemişelik koordinatory Çao Lin we bu regional merkezi döretmek bilen bagly iş alyp barýan halkara konsultanty Diego de Welasko dagylar-da gatnaşdylar.
“Tegelek stol” maslahatyna gatnaşjylaryň Aşgabatda region boýunça klimatyň özgermek meselesi barada iş alyp barjak şeýle merkeziň döredilmeginiň dünýäniň beýleki regionlary üçinem ähmiýetiniň uly boljakdygyny belländikleri habar berilýär.


text:
Meşhur aýdymçy Madonnanyň Instigram sosial ulgamyndaky sahypasynda goýan suratlary galmagal turuzdy.
Aýdymçy özüniň "Rebel Heart" (Gozgalaňçy ýürek) atly täze albomyny sosial mediada tanatmaklyk üçin, adatylyga garşy gelýän häsiýetde, tanymal şahsyýetleriň kellelerine ýüp oralan görnüşdäki suratlaryny ulanypdyr.
Ol suratlary Madonna onuň öz janköýerleri "owadanlap” beripdirler.
Emma ABŞ-da garaýagyzlaryň (negrleriň) hak-hukuklary ugrunda göreşýän Martin Luther Kingiň, Günorta Afrikada milletparaz režime garşy çykan Nelson Mandelanyň we Britaniýanyň korollyk maşgalasynyň owalky agzasy, korollygyň gelni Diananyň "owadanlanan" suratlary, görnüşine görä, hödür edilen manysynda köpçülik tarapyndan oňaýly kabul edilmändir.
Facebook sosial ulgamynda köp adam meşhur aýdymçyny bu sebäpden biderek zatlar bilen meşgullanmakda we tanymal şahsyýetleriň arkasyndan öz biznesine peýda görmäge synanyşmakda, hatda milletparazlykda aýyplapdyrlar.
"Men özümi hiç kime deňemeýärin" diýen Madonna agzalan tankytlara Facebookda şeýle jogap beripdir: "Men olaryň adaty durmuşa garşy çykan gozgalaňçy-täzelikçi ruhlarynyň janköýeri. Bu ne jenaýat, ne kemsitmeklik, ne-de milletparazlyk bolýar… Men öz durmuşymda ol tanymal şahsyýetleriň eden işleriniň iň bolmanda ýüzden bir bölegini etmäge synanyşýaryn".
"Guardian" gazetiniň ýazmagyna görä bolsa, 56 ýaşyndaky meşhur aýdymçy hiç wagt milletparazlyk etmändir, diňe ol sosial mediada ýagdaýlaryň başgaça seslenme döredip bilýändiginden bihabar öz içerki duýgularyny beýan etmek isläpdir.
Madonnanyň gürrüňi edilýän bu täze albomy geçen aý satuwa çykarylypdy.


text:
14 ýyl mundan ozal 2002-nji ýylyň 25-nji noýabrynda Türkmenistanyň döwlet mediasy ýurduň şol wagtky prezidenti Saparmyrat Nyýazowyň janyna kast etmäge synanyşygyň bolandygyny habar berdi, yz ýany türkmen häkimiýetleri bu synanyşyga baş goşmakda aýyplanýan, azyndan onlarça adamy tussag edipdi. Ýurduň öňki Daşary işler ministri Boris Şyhmyradowyň, öňki Daşary işler ministri we Türkmenistanyň ÝHHG-däki wekili Batyr Berdiýewiň, şeýle-de ýurduň daşynda ýaşaýan ady belli öňki hökümet resmileriniň birnäçesi uzak möhletli türme tussaglygyna höküm edilendigi resmi derejede yglan edildi. Türkmen sudunyň käbirler babatynda hökümi gaýybana çykarandygy hem mälim edildi.
Emma şondan soň türkmen hökümeti tussag edilenleriň ykbaly barada takyk maglumat bermedi.
Azatlyk Radiosy 2002-nji ýylyň 25-nji wakalarynyň ýyl dönüminde, türkmen türmelerinde dereksiz ýiten adamlar barada maglumat ýygnap, ýörite halkara çärelerini alyp barýan “Olary diri görkeziň!” atly kampaniýa bilen habarlaşyp, tussaglaryň ykbaly barada şu günki güne çenli anyklanan garaşsyz maglumatlar bilen gyzyklandy.
Azatlyk Radiosy: Ýuriý, şu günki gün sanawyňyz näçe adamy öz içine alýar we olardan näçesi 2002-nji ýyldyň 25-nji noýabrynda tussag edilensoň ýitirim edilenler?
Ýiruý Jibladze: Biziň sentýabr aýynda täzelän sanawymyz edil şu günki gün 88 adamy öz içine alýar. Sanawdaky adamlardan ýarysyndan gowragy, ýagny 50 çemesi 2002-nji ýylyň 25-nji noýabr wakalary bilen baglylykda tussag edilip, dereksiz ýitenler.
Azatlyk Radiosy: Şol adamlardan näçesiniň ykbalyny anyklap bildiňiz?
Ýuriý Jibladze: Adamlaryň ykbalyny anyklamak örän kyn we çylşyrymly iş bolmagynda galýar. Türkmen hökümeti sessiz goranyş pozisiýasyny elden bermän gelýär. Türkmenistan ÝHHG we BMG bilen gepleşiklerinde, soňky ýyllarda bu mesele barada dialoga taýýardygyny mälim edýän bolsa-da, hakykatda maglumat bermeýär. Meselem, türkmen hökümeti maglumat bermek ugrunda ilkinji ädim hökmünde şu ýyl bäş adamyň ykbaly barada habar berdi, emma olar 25-nji noýabr wakalaryna gatnaşygy bolmadyk raýatlar. Ýöne häzirki wagtda ykbaly doly anyklaşdyryldy diýip, diňe türmede ölen we jesetleri garyndaşlaryna tabşyrylan adamlar barada anyk aýdyp bolar. Şu ýyl jesetleriniň garyndaşlaryna tabşyrylandygy anyk mälim bolan adamlardan üçüsi biziň sanawymyzdan, olardan ikisi 2002-nji ýylyň 25-nji noýabr wakalary bilen baglylykda tussag edilen adamlardyr.
Bu, ýerde uly betbagtçylyk barada gürrüň gidýär, tussaglykda ýitirim edilen adamlaryň garyndaşlary öz hossarlarynyň ykbalyndan eýýäm 14 ýyl bäri habarsyz galýarlar we wagt geçdigiçe köpüsiniň aman galmajagyna howatyrlanmalar güýçlenýär.
Azatlyk Radiosy: Siz türkmen hökümetiniň dialoga taýýardygyny aýdýan hem bolsa, iş ýüzünde hiç hili maglumat bermän gelýändigini bellediňiz. Ine, ýaňy-ýakynda Ženewada BMG-nyň Gynamalara garşy komitetinde türkmen resmileri Boris Şyhmyradowyň ykbaly barada berlen göni soraga takyk jogap bermediler. Adam hukuklaryna degişli halkara borçlaryny öz üstüne alan türkmen hökümetiniň özüni şeýle alyp barmagyna näme mümkinçilik berýär? Şeýle-de, türkmen hökümeti noýabr wakalary bilen bagly tussag edilenleriň ykbaly barada näme üçin sözlemekden saklanýar diýip pikir edýärsiňiz?
Ýuriý Jibladze: Meniň pikirimçe, munuň iki sebäbi bar, olaram bir-birine bagly. Birinjiden, adamlaryň ýitirm edilmegi hem halkara kanunlary, hem-de Türkmenistanyň öz milli kanunlary esasyndaky jenaýatçylykly hereket. Bu diňe adam hukuklarynyň depelenmegi bolman, kanun boýunça jenaýatçylykdyr. Elbetde, her bir jenaýatçylyga jogap bermeli bolýar. Adamlaryň 25-nji noýabr wakalary sebäpli tussag edilen döwründe, häkimiýet başynda bolanlaryň ençemesi şu çaka çenli hökümetde galýarlar. Şol sanda Türkmenistanyň Daşary işler ministri Reşit Meredow “noýabrçylara” ölüm jezasynyň berilmegini köpçüligiň öňünde talap edip çykyş edenleriň biridi. Şeýlelikde, türkmen hökümeti syýasy tussaglar barada maglumat berse, olaryň işine gaýtadan seretmeli bolar we öňki prezidentiň goly astyndaky režimiň jenaýatçylyklaryny ykrar etmeli bolar. Türkmen hökümetiniň dymmagy onuň muňa entek taýýar däldigini görkezýär. Üstesine, olar prosesi başlasalar jemgyýetde ýurtdaky bikanunçylyklara garşy çykmaga talabyň döremeginden we jemgyýetiň öz sesiniň eşidilmegini talap edip başlamagyndan howatyrlanýan bolmaly.
Ikinjiden, türkmen hökümeti häzirki wagtda iri halkara guramalarynyň göni sowallaryna jogap bermese-de, resmi taýdan dialoga taýýarlyk bildirmek arkaly Günbatar ýurtlary bilen söwda we ykdysady gatnaşyklaryny ýola goýmak mümkinçiliginden peýdalanýar.


text:
Bu ýagdaýa 1979-njy ýylda bolan Eýran yslam öwrülşiginden bäri deňi-taýy bolmadyk bir hadysa hökmünde baha berilýär.
Eýranda geçirilen mejlis saýlawlarynyň netijelerine görä, mejlisiň täze düzüminde zenan halk wekilleriniň sany ruhany wekilleriniň sanyndan agdyklyk eder.
Köpsanly taryhçylaryň pikiriçe, bu ýagdaý Eýranda soňky ýyllarda bolup geçýän jemgyýetçilik we syýasy üýtgeşiklikleriň alamatlaryndandyr.
Ikinji döwürden soň 290 agzaly mejlisde 17 zenan halk wekili bolar. Bu san mejlisdäki ruhany syýasatçylaryňkydan bir orun köpdür.
Ruhany halk wekilleriniň sany ýyl-ýyldan barha azalýar we ol häzir dini öwrülşikden soňky döwürdäki iň az derejä düşdi.
1979-njy ýylda dini döwlet öwrülişiginiň yzysüre saýlanan 1-nji mejlisde 164 ruhany halk wekili bar ekeni.
Şol sebäpden geçen döwürde ýurduň köpsanly görnükli syýasatçylary hem ruhanylaryň arasyndan sahna çykypdyr. Olardan birem hut häzirki prezident Hassan Rouhani. Ol 1980-nji we 2000-nji ýyllarda Eýranyň mejlisiniň agzasy bolupdy.
Ondan owalky iki prezident - aýatolla Akbar Haşemi Rafsanjani we Muhammet Hatami hem ruhanylar.
Ýöne soňky ýyllarda ruhany halk wekilleriniň sany barha azalýar.
Ikinji mejlisde olaryň sany 153 ekeni. Üçünji mejlisde 85, dördünji mejlisde 67 we bäşinji mejlisde hem diňe 52 sany ruhany halk wekili orun aldy.
Häzir öz möhletini tamamlap barýan köne mejlisdäki ruhanylaryň sany bolsa bary-ýogy 27 sany.
Täze mejlise saýlanan 16 ruhanydan 13 sanysy sowatlylyk hereketiniň tarapdarlary.
Saýlawda üstünlik gazanan 17 zenanyň hemmesi reformaçy bolsa-da, olaryň umumy sany täze mejlisiň diňe ýüzden 9 göterimine barabar.
Mundan owal zenanlaryň mejlisde eýelän iň ýokary derejesi ýüzden 14 göterim bolupdy.
Garşylyklaryň bileleşigi
Şenbe güni geçirilen saýlawyň ikinji tapgyrynda prezident Hassan Rouhanini goldaýan reformaçy we hoşniýetli syýasatçylaryň üstünlik gazanandygy habar berilýär.
Ýerli metbugatyň maglumatlaryna görä, özgerişlikçi halk wekilleri täze mejlisde reformaçy kanunlaryň kabul edilmegi üçin gerek bolan san köpçüligine eýe bolarlar.
Reformaçy syýasatçylar 2004-nji ýyldan bäri mejlisde köpçüligi eýeläp bilenokdylar.
Soňky saýlawlaryň netijelerine görä, täze mejlisde 133 sany reformaçy halk wekili orun alar. Bu gerek bolan köpçülik orundan 13 san az hem bolsa, umumy san taýdan konserwatorlara garalanda köpçülikdir. Täze mejlisiň 125 agzasy konserwatorlardyr.
Galan orunlara bolsa bitarap dalaşgärler eýe boldular. Olaryň, geljekde mejlisdäki güýçleriň arasynda çözgüt roluny oýnajakdygy öňe sürülýär.
Ondan başga-da konserwator halk wekilleriniň arasynda hem prezident Rouhaniniň tarapdarlary bar.


text:
Türkmenistan pul ýuwulýan ýurtlaryň gara sanawynda galdyryldy.
Pul ýuwmaga we terrorçylary maliýeleşdirmäge garşy göreş boýunça döwletara guramasy (The Financial Action Task Force - FATF) dünýä maliýe sistemasyna we halkara howpsuzlygyna wehim salýan ýurtlaryň 8 ýurtdan ybarat sanawyny çap etdi
.
Bu guramanyň 18-nji fewralda Abu-Dabide geçiren ýygnagynda gelnen karara görä, Eýran, Pakistan we ýene alty ýurt pul ýuwmak hem terror toparlaryna kömek bermek bilen ilteşikli hasaplanýar.
Pul ýuwulýan ýurtlaryň gara sanawynda Türkmenistan bilen bile Angola, Ekwador, Efiopiýa, Demirgazyk Koreýa hem bar.


text:
Gündogar Ukrainadaky Russiýa tarapdar separatistleriň öz-özüni ykrar eden lideri ukrain resmileriniň kontrollygyndaky şäherleriň gözegçiligini ele salmaga wada berdi.
Aleksandr Zaharçenkonyň 29-njy maýda pitneçileriň kontrollygyndaky Donetsk şäherinde eden çykyşynda separatist güýçleriň Slowýanks, Kostýantiniwka we Krasnoarmiýisk şäherleriniň kontrollygyny gaýtadan öz gözegçiligine geçirjekdigini aýtdy. Bu şäherler geçen ýyl gysga wagtlaýyn separatistleriň kontrollygyna geçipdi.
Zaharçenko özüni, öz-özüni ykrar eden “Donetsk Halk respublikasynyň” ýolbaşçysy we premýer-ministri diýip atlandyrýar. Mundan ozal ol separatistleriň harby güýçleriniň Ukrainanyň Donetsk regionynyň territoriýalaryny basyp aljakdygyny mälim edipdi. Emma häzirki wagtda bu regionyň ähli territoriýalary separatistleriň kontrollygynda däldir.
Gündogar Ukrainada Russiýa tarapyndan goldanylýan separatistler bilen ukrain güýçleriniň arasynda bolan çaknyşyklarda 6 100-den gowrak adam heläk boldy.


text:
Redaksiýasy Nýu-Ýorkda ýerleşýän “Parade” žurnalynyň dünýäniň iň zalym diktatorlary boýunça düzen sanawy
Demirgazyk Koreýanyň ýaňy-ýakynda ýogalan ýolbaşçysy Kim Çen Irden başlanýar, Zimbabweniň ýolbaşçysy Robert Mugabe bilen hem tamamlanýar. Sanaw şeýle-de Eritreýanyň, Sudanyň, Özbegistanyň, Siriýanyň, Mýanmanyň, Türkmenistanyň, Kubanyň, Ekwatorial Gwineýanyň, Wenesuelanyň ýolbaşçylaryny öz içine alýar.
Berdimuhamedow diktatorlaryň sanawynyň 6-njy setirinde ýerleşdirilipdir. 1997-nji ýylda saglygy saklaýyş ministri, 2001-nji ýylda bolsa hökümet baştutanynyň orunbasary wezipelerine bellenen Berdimuhamedowyň bu wezipelerde bolan döwri ýurduň şol wagtky prezidenti Saparmyrat Nyýazowyň keselhanalary ýapmak ýaly aýylganç kararlaryny durmuşa geçiren adamdygy bellenýär.
Ýurduň tebigy baýlyklaryna garamazdan, 58%-e golaý ilatynyň garyplyk derejesinden pes şertlerde ýaşaýanlygy hem aýdylýar.
Nyýazow ýogalansoň, wagtlaýyn prezidentiň wezipesini ýerine ýetiren Berdimuhamedowyň bu wezipäni eýelän adamynyň prezidentlige ymtylmagyny gadagan edýän milli kanuny üýtgedip, saýlawlarda sesleriň 89%-den gowragyny alandygy hem agzalýar.
Žurnal Berdimuhamedowyň daşary syýasaty bilen baglylykda Türkmenistan-Hytaý gazgeçirijisiniň gurlandygyna we ýurduň Pekindir Moskwa bilen syýasy gatnaşyklaryna ünsi çekýär.
600-den gowrak Ýekşenbe gazetleri tarapyndan ýaýradylýan “Parade” žurnalynyň çap eden “diktatorlaryň sanawynyň” 3-nji setirini Özbegistanyň prezidenti Islam Karimow eýeleýär.
Awtoritarlygyň dürlüligi
“Parade” žurnalynyň çap eden “diktatorlaryň sanawynyň” 3-nji setirini Özbegistanyň prezidenti Islam Karimow eýeleýär
Halkara sanawlarynda we hasabatlarynda, adatça, Özbegistan we Türkmenistan dünýä derejesindäki iň awtoritar döwletleriň biri diýlip atlandyrylýar. Muňa garamazdan, regional bilermenler iki ýurduň syýasy sistemalarynyň we döwlet baştutanlarynyň ýurdy dolandyryş usullarynyň birek-biregiňkiden tapawutlanýanlygyna ünsi çekýärler.
Fransiýada ýaşaýan özbegistanly syýasaty öwreniji Kamolitdin Rabbimow
30 million ilatly Özbegistanda, 5-6 million ilatly Türkmenistana garanda awtoritar režimi ýöretmek has kyn diýip, pikir edýär:
—Türkmenistanyň ýolbaşçylary öz režimini saklamak üçin ýurduň ýapyklygyndan we üzňeliginden peýdalanýan bolsalar, Karimow öz häkimiýetini rehimsizligi bilen saklap gelýär. Özbegistanda awtoritarlyk has berk diýip, hasap edýärin. Syýasy tussaglaryň sany režimiň berkligini görkezýän alamatlaryň biridir. Özbegistanda 15 müňe golaý syýasy tussag bar.
Türkmenistana demokratiki we graždan azatyklary boýunça-da dünýä derejesinde ýyllar boýy erbet baha berlip gelinýär.
Britaniýanyň “Economist Intelligence Unit” guramasynyň 2011-nji ýylda dünýäde demokratiýanyň ýagdaýy boýunça çap eden hasabatynda hem Türkmenistan awtoritar režimli we demokratiýa taýdan iň pes derejeli ýurtlaryň biri diýlip atlandyryldy.
Hasabata görä, demokratiýanyň derejesi boýunça Türkmenistandaky ýagdaý halkara derejesinde diňe Çad we Demirgazyk Koreýa ýaly ýurtlardan azajyk ganymat.


text:
Ukrainanyň gündogarynda hökümetiň gözegçiligindäki şäheriň häkimiýetleri harby ulagyň bir ýaş gyzyň ölümine sebäp bolmagy bilen bagly ýol heläkçiliginden we yzýany dörän zorlukdan soň tutha-tutluklary amala aşyrdylar.
Donetsk regionynyň Kostýantyniwka şäherçesiniň gahar-gazaply ýaşaýjylary esgeriň harby ulagyna gözegçiligi ýitirip, ýedi ýaşly gyzy öldürmeginden we onuň daýzasyny hem ýaş çagany ýaralamagyndan soň harbylaryň ýerleşýän jaýyny daşladylar, iki ulagy otladylar we ýene bir ulagy agdardylar.
Polisiýa bidüzgünçilikleriň öňüni almak gözegçiligi amala aşyrýar, diýip Donetsk regionynyň polisiýasynyň ýolbaşçysy Wýaçeslaw Abroskin 17-nji martda Facebook arkaly habar berdi. Ol heläkçilige sebäp bolan esgeriň tussag edilendigini we tertipsizligiň guramaçylarynyň şahsyýetiniň anyklanandygyny aýtdy.
Kostýantyniwka regionyň paýtagty Donetsk şäherinden demirgazykda ýerleşýär. Donetske gözegçilik edýän orsýetçi separatistleriň hökümet güýçleri bilen konfliktiniň netijesinde geçen ýylyň aprel aýyndan bäri 6000-den gowrak adam wepat boldy.


text:
Germaniýanyň daşary işler ministri Frank-Walter Ştaýnmaýer (Frank-Walter Steinmeier) 23-nji fewralda Kiýewde çykyş edip, Ukrainanyň häkimiýetdäki koalisiýasynyň syýasy partiýalarynyň arasyndaky söweşler hökümetiň “Minsk ylalaşygynyň” borçnamalaryny ýerine ýetirmeginiň öňüni almaga rugsat bermez diýdi.
Kiýewde geçirilen gepleşiklerden soň, ukrain we fransuz daşary işler ministrleri bilen bilelikde geçiren metbugat ýygnagynda Ştaýnmaýer “Minsk ylalaşygynyň” ýerine ýetirilmegi üçin heniz hem möhüm ädimleriň ädilmelidigini aýtdy.
Şeýle-de, ol Orsýet hem “Minsk ylalaşygyny” ýetine ýetirmäge taýýar bolmalydyr diýdi.
Ştaýnmaýer Germaniýanyň we Fransiýanyň Ukrainanyň reforma tagallalaryny goldamagy dowam etdirjekdigini, emma munuň deregine Kiýewiň ýurduň ykdysadyýetiniň janlanmagyna ýardam berjek reformalary we “Minsk ylalaşygyny” amala aşyrmagyna garaşýandygyny belledi.


text:
Ýaponiýanyň premýer-ministri Tokionyň Eýrandan satyn alýan nebitiniň möçberini azaltmak meselesiniň häzirlikçe belli däldigini aýtdy.
Ýoşihiko Nodanyň aýtmagyna görä, Ýaponiýanyň maliýe ministri Jun Azuminiň Waşingtonyň sanksiýalaryna goşulmak barada penşenbe güni aýdanlary onuň öz şahsy pikiri bolup durýar.
Azumi Tokionyň Eýrana garaşlylygyny azatlmaklyga gönükdirilen plany işläp düzmekligi göz öňünde tutýandygyny aýdypdy.
Şol bir wagtyň özünde, Orsýetiň daşary işler ministriniň orunbasary Gennadiý Gatilow Eýrana garşy täze sanksiýalar Eýran yslam respublikasynyň režimini üýtgetmeklige gönükdirilen hökmünde kabul ediler diýdi.
Gatilowyň bu çykyşy Eýranyň nebit embargosy meselesi boýunça Ýewropa Bileleşiginiň döwletleriniň ylalaşyga ýakynlaşmagy bilen edildi.


text:
Duşenbede Türkmenistanyň we Täjigistanyň prezidentleriniň arasynda gepleşikler geçirildi. G.Berdimuhamedowyň Täjigistana iki günlük sapary resmi netijelerden daşgary Duşenbäniň adaty raýatlarynda-da öz täsirini galdyrypdyr.
Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynyň Täjik gullugynyň žurnalisti Şahlo Gülhoja Duşenbeden jikme-jik maglumat berdi.
Azatlyk Radiosy: Şahlo, Türkmenistanyň we Täjigistanyň prezidentleri resmi duşuşygyň yz ýany žurnalistler üçin brifing hem geçirdiler. Siz hem bu çärä gatnaşdyňyz. Resmiler gepleşikleriň netijeleri barada žurnalistlere näme diýdiler?
Şahlo Gülhoja: Täjigistanyň we Türkmenistanyň liderleri G.Berdimuhamedowyň bu saparynyň ýurtlaryň gatnaşyklaryny ösdürmek üçin möhümdigini aýtdylar. Olar gepleşikleriň dowamynda ikitaraplaýyn meseleler we dünýädäki hem regiondaky aktual problemalar barada pikir alşylandygyny habar berdiler.
Gepleşikleriň netijesinde ýurtlaryň özara hyzmatdaşlygyna degişli 9 sany ylalaşyga gol çekildi, hususan-da, Täjigistanyň Jyllyköl raýonynda türkmen çagalary üçin mekdebiň gurluşygy barada ylalaşyga, transport we syýahatçylyk boýunça ylalaşyklara we 2014-2016-njy ýyllaryň aralygynda ykdysady hyzmatdaşlyk boýunça programma gol goýuldy. Şeýle-de medeniýet, sungat we ýurtlaryň Daşary işler ministrlikleriniň arasyndaky hyzmatdaşlyk boýunça ylalaşyklara gol çekildi.
Taraplar Türkmenistan-Owganystan-Täjigistan demirýolunyň gurluşygyny gysga wagtda tamamlamaga we ýurtara söwda-ykdysady hyzmatdaşlygynyň möçberini giňeltmäge isleg bildirdiler.
G.Berdimuhammedow Emomali Rahmon bilen gepleşiklerde ikitaraplaýyn, regional we halkara meseleleriň maslahat edilendigini žurnalistlere aýtdy we, hususan-da, Owganystan temasyny agzady.
Azatlyk Radiosy: Şahlo, Türkmenistanyň we Täjigistanyň prezidentleri Owganystan temasyna degişli goşmaça maglumat berdilermi?
Şahlo Gülhoja: Olar problemany ýöne agzadylar, emma jikme-jik maglumat bermediler.
Azatlyk Radiosy: Iki ýurduň döwlet baştutanlarynyň arasynda gol çekilen ylalaşyklaryň biriniň türkmen çagalary üçin mekdebiň gurluşygyna degişlidigini aýtdyňyz. Bu barada jikme-jik maglumat beräýseňiz?
Şahlo Gülhoja: Hawa, ylalaşyk türkmen çagalary üçin mekdebiň gurluşygyna degişli. Mekdep Täjigistanyň Jyllyköl raýonynda gurulmaly. Bilşimize görä, bu ýerde mekdep bilen bagly kynçylyklar bar, mekdepler ýetmezçilik edýär. Bu raýonda 20 müňe golaý etnik türkmenler ýaşaýar.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanyň prezidentiniň Täjigistana edýän bu saparynyň Duşenbäniň adaty ýaşaýjylaryna hem täsir ýetirendigi barada maglumat gowuşdy? Bu nähili täsir?
Şahlo Gülhoja: Bu örän ýiti duýuldy. Sebäbi [ertir] irden bäşlap, köçeleriň ählisi diýen ýaly ýapyldy. Ulag dyknyşyklary emele geldi, kimler okuwa gijä galdy, kimler işe, hemme kişi mundan örän nägile boldy.
Azatlyk Radiosy: Köçeler näçe wagtlap ýapyk boldy?
Şahlo Gülhoja: Ýalňyşmasam, üç sagada çekdi, bu gepleşiklerden öňünden bolan ýagdaýa degişli, geplşiklerden soňam ýollar ýene ýapyldy.
Azatlyk Radiosy: Täjigistana türkmen prezidentinden başga-da ýokary derejeli myhmanlar köp barýar. Şonda ýollar mydama şeýle ýapylýarmy?
Şahlo Gülhoja: Hawa, [şeýle] bolýar, emma şu günki çäreler has göze ildi. Adatça, ýol ýapylanda aeroportdan barýan ýol bilen çäklenilýär, emma şu sapar [ýollar] hemmetaraplaýyn diýen ýaly beklendi. Täjigistanyň resmileri Türkmenistan bilen örän dostlukly gatnaşygyň bardygyny aýdýarlar, belki-de, ýollaryň ýapylmagy-da şunuň bilen baglydyr.


text:
Anna güni Ukrainanyň prezidenti Wiktor Ýanukowiç Gürjüstanyň separatistik regionlary bolan Abhaziýa we Günorta Osetiýa regionlary babatda Orsýetiň göreldesine eýermejekdigini we bu regionlaryň garaşsyzlygyny ykrar etmejekdigini aýtdy.
Kiýewde geçirilen metbugat konferensiýasynda bu barada eden çykyşynda, ol: «Men hiç haçanam Abhaziýanyň, Günorta Osetiýanyň ýa Kosowanyň garaşsyzlygyny ykrar etmändim. Bu wakalar halkara kanunçylygyny we normalaryny bozmak bolup durýar» diýip, belledi.
Bu wakadan bir gün öň, düýn Ukrainanyň parlamenti bu gürrüňi edilýän regionlaryň garaşsyzlygyny ykrar etmeklige garşy ses berip, bu barada ýörite karar kabul edipdi.


text:
Täjigistanyň gündogaryndaky durnuksyz Daglyk-Badahşan welaýatynda ýüzlerçe protestçi düýn gijesi bilen regionyň paýtagty Horug şäherindäki çadyrlarda galdy. Olar hökümeti öz talaplaryny ýerine ýetirmäge ynandyrmaga çalyşýarlar.
Protestçiler 21-nji maýda birnäçe adamyň ölmegine sebäp bolan çaknyşyklaryň derňelmegini we ýerli häkimiň, polisiýa başlygynyň we prokuroryň wezipesinden çekilmegini talap edýärler.
Gürrüňi edilýän adam ýitgileri şübheli jenaýatkärlere garşy polisiýanyň amala aşyran hüjümleri döwründe howpsuzlyk güýçleri bilen ýerli ýaşaýjylaryň arasynda bolan çaknyşyklarda ýüze çykypdy.
22-nji maýda Täjigistanyň içeri işler ministri Ramazon Rahim we milli howpsuzlyk boýunça prezidentiň maslahatçysy Şerali Haýrulloýew protestçileri şäheriň merkezini terk etmegi üçin yrmaga synanyşypdylar. Ýöne gepleşikler netijesiz tamamlanypdy.


text:
Türkmen paýtagtynda Türkmenistanyň Söwda-senagat edarasy we Koreýanyň Halkara söwda assosiasiýasy tarapyndan guralan türkmen-koreý işewürler maslahaty bolup geçdi. Koreýa Respublikasynyň wekiliýeti bilen duşuşyga ministrlikleriň hem-de pudak edaralarynyň, Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň wekilleri gatnaşdylar.
Forumda soňky ýyllarda türkmen-koreý döwletara gatnaşyklarynyň hil taýdan ösüş derejesine çykandygyny bellenildi. Soňky ýyllarda haryt dolanyşygy boýunça görkezijiniň ABŞ-nyň 200 million dollaryndan 1,9 milliard dollaryna çenli artandygy hem munuň aýdyň mysalydyr.
Forumda “LG International Corporation”, “Hyundai Engineering Corp. Ltd”, “Daewoo International Corporation”, SK C&C, DGI (Digital Graphics Incorporation)”, “Global Asia Trading Co.”, KYUNGWON TRADING CO”, SUN WOO Co.Ltd.”, “SN Engineering”, “HSnK Architecture& Engineering”, “HS INTERNATIONAL INC”, “NAE WOI KOREA., LTD” kompaniýalarynyň we beýlekileriň wekilleriniň gatnaşmagy Koreýanyň işewürleriniň türkmen bazarynda ornuny giňeltmäge yzygiderli artýan gyzyklanmasynyň aýdyň subutnamasydyr.
Işewürler maslahatynyň barşynda myhmanlar Türkmenistanyň maýa goýum mümkinçilikleri bilen jikme-jik tanyşdyryldy.
Koreýa wekiliýetiniň agzalary öz nobatynda türkmen hyzmatdaşlaryny dünýä bazarynda ýokary tehnologiýalaryň ykrar edilen liderleri bolup durýan esasy kompaniýalaryň mümkinçilikleri we teklipleri bilen tanyşdyrdylar. Şunuň bilen baglylykda, ýerli çig maly gaýtadan işlemäge esaslanan, hususan-da, energetikada, oba hojalygynda, dokma senagatynda we beýleki pudaklarda ýokary tehnologiki önümçilikleri döretmekde hyzmatdaşlygyň ähmiýeti bellenildi.
Türkmenistanyň ministrlikleriniň hem-de pudak edaralarynyň, Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň we Koreýa Respublikasynyň wekiliýetiniň agzalarynyň arasyndaky ikitaraplaýyn duşuşyklaryň çäklerinde bilelikdäki anyk ädimler içgin ara alnyp maslahatlaşyldy hem-de özara gatnaşyklaryň meýilnamalary bellenildi.


text:
BBC korporasiýasynyň žurnalisti Demirgazyk Koreýada tussag edilip, soňra ýurtdan çykaryldy. Maglumatda onuň häkimiýetdäki partiýanyň geňeşi barada maglumat taýýarlany sebäpli, ýurtdan çykarylandygy aýdylýar.
BBC korporasiýasy özüniň websaýtynda çap eden maglumatynda Rupert Wingfield-Haýesiň başga-da iki sany kärdeşi bilen birlikde 6-njy maýda Phenýanyň aeroportunda tussag edilendigini aýdýar.
Britan media korporasiýasynyň 9-njy maýda beren maglumatynda Haýesiň diňe özüniň sekiz sagat soraga çekilendigi we beýanata gol goýmaly edilendigi habar berilýär.
Soňra üç žurnalist aeroporta ugradyldy diýip, BBC-niň maglumatynda bellenilýär.
Hytaýyň “Xinhua” resmi habar agentligi Demirgazyk Koreýanyň Milli parahatçylyk komitetiniň 9-njy maýda metbugat konferensiýasyny geçirendigini habar berdi. Konferensiýada Haýesiň “sistema hüjüm etmekde we obýektiw maglumat bermezlikde” aýyplanyp, ýurtdan çykarylandygy habar berlipdir.


text:
Korrupsiýada güman edilýän Gyrgyzystanyň baş müftüsi özüniň wezipesinden çekilýändigi barada Yslam dindarlarynyň geňeşine hat ýollandygyny aýdýar.
Çubak-Hajji Jalilow Azatlyk Radiosynyň Gyrgyz gullugyna beren interwýusynda özüniň saglyk ýagdaýy sebäpli wezipesinden çekilýändigini aýtdy. Ol saglygy barada jikme-jik maglumat bermekden saklandy.
Yslam dindarlarynyň geňeşi baş müftüniň hatyny tassyklamaly.
Jalilow Gyrgyzystanyň baş müftüsi ýa-da Musulmanlaryň ruhy dolandyryş edarasynyň başlygy wezipesini 2010-njy ýylyň iýul aýyndan bäri eýeläp geldi.
Onuň gyrgyz musulman jemgyýetiniň arasyndaky garşydaşlary ony gurnaldy diýilýän jenaýat toparlara dahyllylykda aýyplaýarlar.
Jalilowyň garşydaşlary baş müftüniň wezipesinden çekilmedik ýagdaýynda, Alternatiw ruhy dolandyryş edarasyny döretmek kararyna gelendiklerini şu aýyň başynda yglan etdiler.


text:
Yragyň we Siriýanyň käbir böleklerinde hereket edýän sünni söweşiji toparynyň lideri tutuş dünýädäki musulmanlary öz toparynyň eýelän territoriýasyna sapar etmäge we Yslam döwletini döretmek üçin göreşmäge çagyrdy.
1-nji iýulda paýlaşylan audio, ýagny ses ýazgysynda “Yrak yslam döwleti we Lewant” (ISIL) atly toparyň lideri Abu Bakr al-Bagdady (Abu Bakr al-Baghdadi) özüni tutuş Yslam dünýäsiniň lideri hökmünde tanyşdyrdy.
Gürrüňi gidýän ses ýazgysy Yragyň hökümet güýçleri "Yrak yslam döwleti we Lewant” atly toparyň dolandyrýan söweşijilerinden ýurduň demirgazygyndaky Tikrit şäheriniň kontrollygyny yzyna almak üçin hüjümi dowam etdirýän mahaly ýaýradyldy. Tikrit şäheri "Yrak yslam döwleti we Lewant” atly topar tarapyndan geçen aý basylyp alnypdy.
Bu ses ýazgysy “Al-Kaýda” hereketiniň bir şahasy diýlip hasaplanýan “Yrak yslam döwleti we Lewant” atly topar öz kontrollygyndaky territoriýalarda “Yslam döwletini” ýa-da “halyfat” döredýändigi barada birtaraplaýyn yglan edenden iki gün soň köpçülige ýetirildi.
Mundan başga-da gürrüňi edilýän ses ýazgysynda Bagdadynyň halyf diýip yglan edilýändigi we gürrüňi gidýän toparyň öz adyny “Yslam döwletine” çalyşýandygy bildirildi.
“Milletine garamazdan…”
Bagdady özüniň 19 minutlyk çykyşynda, milletine garamazdan, “Yslam döwletiniň” ähli musulmanlaryň ýurdudygyny aýtdy. Şeýle-de ol bu ýurduň musulmanlara öz “namysyny, kuwwatyny, hukuklaryny we liderligini gaýtaryp berjekdigini” nygtady.
Bu döwleti döretmäge kömek etmekleri üçin Bagdady praktiki ukyby bolanlara, ýagny alymlara, kazylara, doktorlara, inženerlere, öňki esgerlere we dolandyryş başarnygyna eýe bolan adamlara ýüzlenip, “musulmanlaryň olaryň ukybyna aýratyn mätäçdiklerini” aýtdy.
Barzani söweşijileri 29-njy iýunda başlanan mukaddes Remezan aýynda hüjümi güýçlendirmäge çagyrdy.
Bu aralykda Yragyň täze parlamentiniň 1-nji iýulda geçiren maslahaty ýurduň parlamentine täze spiker, ýagny baştutan saýlanmazdan, garma-gürmelik bilen tamamlandy.
Maslahat netijesiz tamamlandy
Yragyň parlamentiniň häzirki wagtda iş başyndaky spikeri Mehdi al-Hafid kanunçykaryjylara beren maglumatynda “maslahatyň soňa goýlandygyny we onuň öňümizdäki hepde ylalaşygyň baglaşyljak güni geçiriljekdigini” mälim etdi.
Yragyň kanunçykaryjylary ýurtda parlamentiň baştutanlygyna dalaş edýänleriň kandidaturalaryny geňeşmek üçin arakesme yglan edipdiler. Yrakda parlamentiň spikeri, adatça, musulmanlaryň sünni akymyndan, onuň iki orunbasary bolsa şaýy musulmanlaryndan we kürtlerden saýlanýar.
Gürrüňi gidýän maslahata parlamentiň 328 deputatynyň 255-si gatnaşdy, ýöne yglan edilen arakesmeden soň olaryň diňe 75 sanysy yzyna gaýdyp geldi. Ahyrynda maslahat ýygnagyň geçirilmegi üçin zerur gatnaşmaly deputatlaryň sanynyň ýetmezçilik edendigi sebäpli netijesiz tamamlandy. Maslahata gatnaşmakdan saklananlaryň aglabasy sünni we şaýy kanunçykaryjylarydy.
Ak tamyň metbugat wekili Joş Irnest (Josh Earnest) maslahatyň “wajyp” bolandygyny belledi. Emma ol Yragyň “aşa howp bilen” ýüzbe-ýüz bolýandygyny duýduryp, yrakly syýasatçylary “boldugyndan çalt” ylalaşyga gelmäge çagyrdy: “Öň wada berlişi ýaly, Yragyň täze parlamentiniň şu gün çagyrylmagy wajypdyr. Emma bu Yragyň täze liderleriniň öz wezipelerine tiz girişmekleri üçin möhüm bolup galýar. Sebäbi häzirki ýagdaý şuny talap edýär. Yragyň halky “Yrak yslam döwleti we Lewant” atly topar tarapyndan abanýan aşa howp bilen ýüzbe-ýüz bolýar”.
“Referendum geçiriler”
Beýleki tarapdan, Yragyň awtonom Kürt regionynyň lideri Masud Barzani birnäçe aýyň içinde garaşsyzlyk barada referendumy geçirmegi planlaşdyrýandygyny aýtdy.
Barzani “BBC” korporasiýasyna beren interwýusynda Yrakda güýçli bölünişik höküm sürýän wagtynda kürtleriň garaşsyzlygy boýunça ses berişlik geçirmegiň jaýdar pursatdygyny belledi.
Barzani: “Biz Kürdüstanda referendumy geçireris hem-de biz halkymyzyň kararyny berjaý edip, oňa hormat goýarys. Biz beýlekiler hem şeýle eder diýip umyt edýäris”.
Barzani referendumyň geçiriljek gününi henize çenli kesgitläp bilmändigini, “emma munuň şübhesiz birnäçe aýyň içinde çözüljekdigini” belledi. Ol soňky kararyň Kürt regional parlamentine galdyryljakdygyny hem sözüniň üstüne goşdy.
30-njy iýunda prezident Barak Obama Waşington Birleşen Ştatlaryň Bagdatdaky ilçihanasyny we amerikanlary goramak üçin Yraga ýene 300 çemesi goşun ugradýar diýdi. Bu goşun bilen birlikde soňky hepdeleriň dowamynda Birleşen Ştatlaryň Yraga ugradan goşunynyň we maslahatçylarynyň sany takmynan 800-e ýetdi.
Şol sana girýän amerikan esgerlerinden 470 töweregi Bagdadyň, şol sanda Birleşen Ştatlaryň ilçihanasynyň we aeroportuň howpsuzlygyny üpjün edýär. Galan 300 çemesi amerikan harbysy bolsa, Yragyň resmilerine “Yrak yslam döwleti we Lewant” atly topara garşy söweşlerde howpsuzlyk we harby meseleler boýunça zerur maslahatlary berip, harby ugurdan hyzmatdaşlyk edýärler.


text:
Wenada ýerleşýän International Press Institute, ýagny Halkara metbugat instituty 2011-nji ýylda metbugat azatlygyna gysyş görkezen döwletleriň sanawyny çap etdi
. 29-njy dekabrda çap bolan “Günbataryň ‘dostlary’, metbugat azatlygynyň duşmanlary” diýlip atlandyrylan bu sanawa 10 döwlet girýär. Olaryň biri-de Türkmenistan.
Jemi 10 ýurdy, şol sanda Türkmenistany hem öz içine alýan sanaw “Günbataryň ‘dostlary’, metbugat azatlygynyň duşmanlary” diýlip atlandyrylýar. Halkara metbugat instituty geçen ýyl metbugat azatlygyna berk gysyş görkezen ýurtlara, bir tarapdan, olaryň alyp barýan daşary syýasy gatnaşyklary, beýleki tarapdanam, içerki syýasy hereketleri nukdaýnazaryndan syn berýär.
Maglumat bermegiň maksady
Halkara metbugat institutynyň metbugat boýunça baş geňeşçisi Barbara Trionfiniň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, soňky maglumaty ýaýratmak arkaly gurama Günbatar döwletleriniň strategik ýaranlary bolan ýurtlarda metbugat azatlygy we ynsan hukuklary ýaly esasy demokratik gymmatlyklara hormat goýulmaýanlygyna ünsi çekmegi maksat edinýär.
Halkara metbugat institutynyň magumatynda aýdylyşyna görä, Türkmenistan ABŞ-nyň terroçylyga garşy göreşde formal taýdan ýaranydyr. Bu ýurt ABŞ-a Owganystana ynsanperwer kömegini we harby bolmadyk ýükleri aşyrmak üçin öz giňişliginden peýdalanmaga rugsat berýär. Halkara metbugat instituty ABŞ hut şeýle hyzmatdaşlyk esasynda we terrorçylygy ýok etmek ugrunda alyp barýan öz içerki syýasaty esasynda Türkmenistany “terroçylyga garşy göreşde” serhetdeş döwlet hökmünde atlandyrdy diýip, öz maglumatynda belleýär.
Barbara Trionfiniň sözlerine görä, Türkmenistanyň “Metbugat azatlygynyň duşmanlary” sanawyna girizilmegi ýurtda ähli habar serişdeleriniň doly döwlet gözegçiliginde saklanýanlygy, halkara habar serişdeleriniň bolsa çäklendirilýänligi bilen bagly. Türkmenistandaky ýagdaýa ünsi çekmek arkaly Halkara metbugat instituty ýurtda metbugat azatlygynyň ýagdaýyna aladalanma bildirýänligini hem mälim edýär.
Çäklendirmeler
Maglumatda 2011-nji ýylyň iýul aýynda Abadan şäherinde bolan heläkçilikli partlamalara Türkmenistanyň döwlet habar serişdeleriniň ýeterlik ähmiýet bermänligi nygtalýar, döwlet telewideniýesiniň bolsa Abadandaky partlamalary “uly bolmadyk senagat partlamasy” diýip häsiýetlendirendigi aýdylýar. Galyberse-de, garaşsyz çeşmeler bu heläkçilikde 200-den köp adam pidalarynyň bolandygyny habar berende, hökümet çeşmeleriniň ýitgileri diňe 15 adam diýip görkezmeginiň garaşsyz žurnalistleri we blogçylary hakykatyň üstüni açmak üçin internetden we sosial habar çeşmelerinden peýdalanmaly edendigi bellenilýär.
Institut Türkmenistanda žurnalistlere edilen basyşlar bilen bagly birnäçe wakalara ünsi çekdi. Maglumatda partlamadan soňky günlerde polisýanyň we howpsuzlyk güýçleriniň Abadandaky ýagdaýlar barada internetde maglumat ýerleşdiren bloggerleri, žurnalistleri gözlemek we olary saklamak işine baş goşanlygy, Azat Yewropa we Azatlyk Radosynyň žurnalisti Döwletmyrat Ýazgulyýewiň 14-nji iýulda polisiýa çagyrylanlygy, onuň sentýabr aýynda saklanyp, oktýabrda türme tussaglygyna höküm edilenligi, şeýle-de 11-nji noýabrda öňki žurnalist Annamämmet Mätiýewiň öýüne hüjüm edilip, onuň ýaşaýan jaýynda aýnalaryň daşlananlygy habar berildi.
Halkara metbugat instiuty Türkmenistanda garaşsyz habar serişdeleriniň ýokdugyna, internetiň çäklendirilýänligine we žurnalistleriň saklanyp, gorkuzylmagy bilen bagly wakalaryň dowam edýänligine ünsi çekdi.
Sanawa goşulan ýurtlaryň arasynda Azerbaýjan, Özbegistan we Gazagystan hem bar.


text:
Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama ýurtda “Ebola” wirusyna garşy has berk göreşmäge wada berdi. Obama bu barada hökümet bilen iki sagat dowam eden ýygnagyndan soň, 15-nji oktýabrda mälim etdi.
Şeýle-de, Obama “Ebola” wirusyny maslahat etmek we bu krizise garşy halkara derejesinde göreşmäge zururlygyň bardygyny nygtamak üçin 15-nji oktýabrda Britaniýanyň, Fransiýanyň, Germaniýanyň we Italiýanyň liderleri bilen wideoşekilli maslahat geçirdi.
Birleşen Ştatlaryň Dallas şäherinde “Ebola” wirusy ýokaşan ikinji şepagat uýasy hasaba alyndy. Bu şepagat uýasy “Ebola” wirusy ýokaşan näsaga saglyk bejergilerini amala aşyrypdy.


text:
Merkezi Aziýada ýerleşýän aglaba ýurtlar tarapyndan gadagan edilen yslamçy sünni topar bolan "Tabligi jemagat" öz hödürleýän mugt dini okuw programmalary arkaly Gyrgyzystana barha giňden aralaşýar.
Umuman aýdylanda, bu topar Gyrgyzystanyň obalarynda ýaşaýan garyp maşgalalaryň çagalaryny Bangladeşde ýerleşýän dini mekdeplere okuwa iberýär.
Azatlyk Radiosy tarapyndan ele salnan dokumentlerden belli bolşuna görä, "Tabligi jemagat" diýlip atlandyrylýan bu toparyň alyp barýan işlerinden Gyrgyzystanyň hökümeti barha uly alada galýar. Aýdylyşyna görä, gyrgyz häkimiýetleri agzalýan toparyň işlerine gözegçiligi barha artdyrýarlar.
Özleriniň parahatçylykly topardygyny aýdýandygyna garamazdan, "Tabligi jemagat" Orsýetde ekstremistik topar hökmünde gadagan edilen. Ol Eýranda, Täjigistanda, Gazagystanda, Türkmenistanda we Özbegistanda hem bikanun diýlip hasaplanýar.
Gyrgyzystanyň parlamentiniň magaryf, ylym, medeniýet we sport boýunça komitetiniň ýolbaşçysy Kanybek Osmanalyýewiň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, "Gyrgyzystanyň "Tabligi jemagat" toparynyň Merkezi Aziýadaky bazasy bolmagynyň öňi alynmaly".
Ol aýratynam Gyrgyzystanyň häzirki döwürde bar bolan kanunçylygyndan peýdalanyp, ýaşy 16-a ýetmedik çagalaryň dini bilim üçin daşary ýurtlara iberilmeginiň gadagan edilmelidigini nygtaýar: "Gynansak-da, çagalary Bangladeşdäki dini mekdeplere iberip, biznes edýän adamlar bar. Biziň Milli howpsuzlyk gullugymyz, Içeri işler hemem magaryf ministrligimiz, şeýle-de ýerli hökümet edaralarymyz bu ýagdaýa ýeterlik üns bermeýärler. Käbir halatlarda olar şeýle ýagdaýlara göz ýumýarlar. Bu meselede käbir parlament agzalary kanun taslamasyny hödürleýär, emma hökümet ýolbaşçylaryndan hijisi oňa üns berenok".
Bangladeşdäki dini mekdepler
"Tabligi jemagatyň" güýçli merkezi diýlip hasaplanýan Bangladeşdäki dini mekdeplerde näçe sany gyrgyzystanlynyň bilim alýandygy barada takyk maglumat ýok. Onuň sebäplerinden biri hem hususy adamlar tarapyndan maliýeleşdirilýän şol mekdeplere hökümet tarapyndan hiç hili gözegçiligiň bolmazlygy.
Emmma Azatlyk Radiosynyň Gyrgyz gullugy agzalýan dini topara degişli Kakrail atly merkezde azyndan 55 sany gyrgyzystanly okuwçynyň bilim alýandygyny anyklady. Bu merkez Bangladeşiň paýtagty Dakkada ýerleşýär.
Şol okuwçylardan biri-de 23 ýaşyndaky Ahmed. Şol mekdepde okuwa başlansoň, ol özüne Ahmed diýen ady alypdyr.
Ahmed 17 ýaşyndaka "Tabligi jemagat" toparynyň agzalary bilen tanşyp, soň Bangladeşe iberilipdir. Gyrgyzystanda okuwyny dowam etdirmek üçin ýeterlik maliýe serişdesi bolmansoň, Bangladeşde mugtuna hödürlenýän bu okuw onuň üçin ýüz öwrüp bolmajak mümkinçilik bolupdyr.
Dini ýaýratmak üçin
6 ýyl aradan geçensoň, şu günki gün Ahmed okuwyny tamamlap barýar. Ol arapça ýazmagy hem okamagy öwrenipdir, Gurhany bolsa ýatdan bilýär. Emma bu okuw Ahmede Gurhan okamak hemem dini ýaýratmak üçin wagyz işlerinden başga hiç zat öwretmändir.
Ahmed "Tabligi jemagatyň" Gyrgyzystandaky toparyna girip, dini wagyz etmek işlerine başlamaga taýyndygyny aýdýar. Ol wagyz üçin ýörite türgenleşik diýlip hasaplanýan 120 günlük ýörite okuw programmasyna gatnaşmagy-da planlaşdyrýar.
Ahmed öz alan bilimi barada Azatlyk Radiosyna şeýle gürrüň berdi: "Gurhany ýatdan bilmek seniň diplomyň. Eger kimdir biri Gurhany başdan-aýak ýatdan okap bilýän bolsa, bu onuň diplomy. Bangladeşiň hökümeti bize hiç hili dokument berenok, emma Hudaý bize diplomymyzy berýär".
"Tabligi jemagat" sünni mezhebiniň hanafy ýoluna degişli bir topar bolup, onuň düýbi 1926-njy ýylda Hindistanyň demirgazygynda tutulypdyr. Onuň maksady Hindistanly musulmanlaryň dini we medeni gymmatlyklaryny gorap saklamakdan ybarat.
Bu topar oba-oba aýlanyp, yslam dinini wagyz-nesihat etmek bilen meşgullanýar. Onuň häzirki döwürde 200-den gowrak ýurtda iş alyp barýandygy çaklanýar. Owganystandaky we Pakistandaky talyban topary ýaly, bu topar hem Muhammet pygamberiň şahsyýetini özleriniň baş göreldesi hasaplaýar.
Toparyň erkek agzalary sakgal göýberýärler, haçan-da wagyz-nesihat işlerine çykanlarynda, kellesine ak selle oranýarlar. Bu topar zenanlaryň bilim almagyna garşy we bu ugurdan olaryň tutýan pozisiýasy talybanlaryňka çalymdaş.


text:
Welosiped sürmek boýunça “Tour de France” halkara ýaryşynyň ýedi gezek çempiony, amerikaly Lans Armstronga kanun taýdan gadagan doping maddasyny ulananlykda aýyplama bildirilýär.
Çarşenbe güni Birleşen Ştatlaryň dopinge garşy göreş boýunça ýörite agentligi Lans Armstronga garşy resmi ýagdaýda aýyplama bildirilýändigini mälim etdi.
ABŞ-nyň bu agentligi 2009-njy we 2010-njy ýyllarda Lans Armstrongyň ganynda geçirilen barlaglarda onuň ganynda özgerişlikleriň amala aşyrylandygynyň, şol sanda, eritropoetiň we gany täzelemek ýaly prosesleriň geçirilendiginiň ýüze çykarylandygyny aýdýar.
Häzirki barlaglaryň barşynda Lans Armstronga resmi ýaryşlara gatnaşmaklyk gadagan edildi. Sportsmeniň özi bu bildirilýän aýyplamalary ret edýär.
Doping bilen bagly bildirilýän bu aýyplamalar doly tassyklanan halatynda, oňa özüniň çempionlyk titullaryndan we goýan rekordlaryndan mahrum bolmak howpy abanýar.


text:
BMG-niň edaralary Pakistanda poliomiýelite garşy alyp barýan waksinasiýa kampaniýasyny togtatmaga mejbur boldy. Bu barada ÝUNISEF-iň ýörite wekili çarşenbe güni yglan etdi.
Pakistanda poliomiýelite garşy kampaniýa geçirýän işgärlere hüjüm edilmegi sebäpli ÝUNISEF-iň, ýagny BMG-niň Çagalar fondunyň sözçüsi Maýkl Koulmen BMG-niň edaralarynyň we Bütindünýä Saglyk Guramasynyň regionda ähli waksinasiýa işlerini togtadandygyny mälim etdi.
Çarşenbe güni ýurduň demirgazyk-günbatarynda ýerleşýän Çarsadda etrapynda poliomiýelite garşy waksinasiýa geçirýän toparyň aýal ýolbaşçysy we onuň ulag sürüjisi atylyp öldürildi.
Poliomiýelite garşy waksinasiýa kampaniýasynyň işgäri Hilal Han atylyp, agyr ýaralandy, Peşawar, 19-njy dekabr, 2012
Mundan öň Peşawar şäheriniň golaýynda bir student oglan meýletinçi atylyp, agyr ýaralandy.
Nowşera şäheriniň golaýynda hem birnäçe meýletinçä hüjüm edilendigi aýdylýar.
Şu hepdäniň başynda waksinasiýa geçirýän alty saglyk işgäriniň atylyp öldürilendigi habar berildi. Olaryň bäşisiniň aýal maşgaladygy aýdylýar.
Olaryň birine Peşawarda, beýlekilerine bolsa Karaçide hüjüm edildi.
Karaçiniň ýaşaýjysy Faruk Ahter “Roýter” habar agentligine şeýle diýdi:
“Poliomiýelite garşy göreşýän topara hüjüm edilmegini bilimsizlikden amala aşyrylýan hereket hasaplaýaryn. Hüjüm edýänler poliomiýelit kampaniýasy, onuň çagalara we geljek nesle peýdasy barada hiç zat bilmeýärler. Sebäbi poliomiýelite ýolugan her bir adam ömürboýy maýyp bolýar”.
Hüjümleriň jogapkärçiligini “Jundullah”topary öz üstüne aldy.
Bir näbelli ýerden Azatlyk Radiosynyň Maşal gullugyna telefon eden bu toparyň komandiri Ahmad Marwat poliomiýelite garşy waksinasiýany Yslam gadagan edýär diýdi, şol sebäpden hem waksinasiýa geçirýän toparlara hüjümi bütin Pakistanda dowam etdirjekdiklerini aýtdy.
Bu topar mundan öň Pakistandaky tire-taýpa bölünişigi boýunça bidüzgünçilikleriň jogapkärçiligini öz üstüne aldy.
"Howpsuzlyk kepillendirilmeli"
Pakistanyň premýer-ministri Raja Perwez Aşraf poliomiýelite garşy waksinasiýa geçirýän toparlaryň işine sişenbe güni öwgüli sözler aýtdy we regional häkimleri olaryň howpsuzlygyny kepillendirmeklige çagyrdy.
Bütindünýä Saglyk Guramasy we ÝUNISEF pakistanlylaryň saglygyny goramak boýunça alnyp barylýan esasy çäreden mahrum edýändikleri sebäpli hüjümçileri ýazgardy.
Dünýä boýunça diňe Pakistanda, Owganystanda we Nigeriýada poliomiýelit häzire çenli saklanyp galýar.
Bütindünýä Saglyk Guramasynyň maglumatyna görä, diňe geçen ýylyň özünde Pakistanda poliomiýelit bilen kesellän 198 adam hasaba alnypdyr.
Poliomiýelitiň wirusy adamyň nerw sistemasyna hüjüm edip, ony ömürlik ysmaz ýagdaýa salýar.


text:
Siriýanyň hökümet güýçleriniň pitneçileriň pozisiýalaryna garşy hüjüm etmekleri bilen, ululygy boýunça ýurduň ikinji şäheri Aleppoda agyr söweşler dowam edýär. Bu söweşlerde hökümet güýçleriniň gozgalaňçylara garşy artilleriýadan we harby uçarlardan ok atýandyklary aýdylýar.
Pitneçileriň komandiriniň sözlerine salgylanyp aýdylmagyna görä, şenbe güni pitneçiler “güýçli hüjüme” taýýarlyk görüpdirler. Şol bir wagtyň özünde, “Bu diňe başlangyjy, esasy hüjüm indi bolar” diýip, hökümetiň baş howpsuzlyk edarasynyň duýduryş edendigi aýdylýar.
BBC kanaly Aleppo şäheriniň töwereginde 20 müňe golaý Siriýanyň harbylarynyň toplanýandygyny habar berýär.
Prezident Başar al-Assadyň güýçleri Damaskda pitneçileriň iň soňky gaýtawulyny serpikdirendiklerini aýdýarlar.
Eýranly zyýaratçylar
Söweşleriň gidýän wagtynda Damaskyň etegindäki şaýy ybadathanasynyň golaýynda 48 eýranly zyýaratçy alynyp gaçyldy.
Eýranyň diplomatlary hem-de Siriýanyň döwlet telekanaly zyýaratçylaryň alynyp gaçylmagynda “ýaragly toparlary” günäkärleýärler.
Ýekşenbe güni düýbi Dubaýda ýerleşýän “Al-Arabiýa” telekanaly Damaskda eýranlylary alyp gaçan Siriýanyň pitneçilerinden gowşan diýip aýdylýan wideo sýüžetini görkezdi.
Şol wideoda “Siriýanyň azat armiýasy” diýilýän oppozision ýaragly toparynyň ofiseriniň geýimindäki bir pitneçiniň zamun alynanlary Eýranyň Rewolýusion gwardiýasynyň agzalary diýip günäkärleýän pursaty görkezilýär.
“Allanyň emri we ýardamy bilen, “Al-Baraa Brigadasynyň” söweşijileri Eýranyň raýat milisiýasyna degişli Damaska razwedka missiýasy bilen gelen 48 adamy sakladylar. Emma derňewden soň biz olaryň käbiriniň Eýranyň Rewolýusion gwardiýasynyň agzalarydygyny anykladyk” diýip, pitneçi ofiser aýdýar.
Zyýaratçylaryň ykbaly barada häzirlikçe maglumat berilmeýär.
Şol bir wagtyň özünde, Eýranyň resmi “IRNA” habar agentliginiň maglumatyna görä, zamun alynan 48 sany eýranlyny boşatmaga kömek bermeklerini sorap Tähran Türkiýä we Katara ýüz tutupdyr.
“IRNA” habar agentligi Eýranyň daşary işler ministri Ali Akbar Salehiniň Türkiýäniň daşary işler ministri Ahmet Dawutogly we katarly kärdeşi Şeýh Hamad Bin Jassim Bin Jabr Al-Thani bilen telefon arkaly gepleşendigini habar berdi. Ministrleriň arasynda bolan bu gepleşiklerde zyýaratçylaryň boşadylmagyna kömek bermek barada ylalaşylandygy aýdylýar.
17 aý mundan ozal prezident Başar al-Assadyň garşysyna turan gozgalaňlaryň dowamynda Siriýada birnäçe eýranly alynyp gaçylypdy. Eýranyň mediýasynyň maglumatyna görä, olaryň köpüsi Eýrana berilmezinden ozal Türkiýä tabşyrylypdyr.
BMG-niň hasabyna görä, 17 aý bäri dowam edýän gozgalaňda 19 müň adam ölüpdir.


text:
BMG Owganystanda asuda ilatyň arasyndaky pidalaryň şu ýyl rekord derejä göterilendigini, geçen ýyl bilen deňeşdirilende 19 prosent ýokary galandygyny aýtdy.
BMG-niň Owganystandaky Kömek missiýasy 20-nji dekabrda Kabulda, noýabryň aýagyna çenli asuda ilatdan jemi 3,188 adamyň öldürilendigini, 6,429 adamyň bolsa ýaraly bolandygyny aýtdy.
Ýyllyk hasabatda bellenmegine görä, Owganystanda şu ýyl asuda ilatdan öldürilen we ýaralanan adamlaryň sany, BMG-niň hasaby boýunça, rekord derejä ýetipdir.
Şeýle-de hasabatda aýallara we çagalara ýetirilen zyýanyň degişlilikde 14 we 33 prosent ýokarlanandygy aýdylýar.


text:
Eýranda bir täsirli ruhany işleýän aýallaryň köpelmegini tankytlap, muny prezident Hassan Rohaniniň ýöredýän syýasatyndan görýändigini aýtdy.
"Näme üçin adamlar hemişe aýallar işlemeli diýip aýak depýärler, ýogsa biziň işsiz erkeklerimizem juda kän» diýip, merkezi Isfihan şäheriniň tanymal ruhanysy aýatolla Seýýed Ýusef Tabatabai-Nejad aýtdy.
Yslam ýurdunda erkekler aýallary eklemeli we başga çäre ýok diýip, ol Eýranyň mediasynda 5-nji dekabrda sitirlenen sözlerinde aýdýar.
Ol prezidenti aýallary öňe çykarmak, şol sanda syýasata hem hyjuwlandyrmak syýasatyny alyp barmakda günäledi.
Işleýän aýallar gaşsyzlyk gazandy we bu ýagdaý aýrylyşmak derejesiniň ýokarlanmagyna getirdi diýip, Tabatabai-Nejad aýtdy.


text:
Eýranyň daşary işler ministri Mohammad Jawad Zarif kanun çykaryjylara eden ýüzlenmesinde ýurduň ýadro programmasy boýunça dünýäniň täsirli ýurtlary bilen baglaşylan ylalaşygyny goldady we ony “deňagramly” diýip atlandyrdy.
14-nji iýulda Wenada gelnen ylalaşykda Eýrana garşy sanksiýalaryň yzygiderli ýatyrylmagy, Tähranyň bolsa öz ýadro programmasyny uzakmöhletleýin çäklendirmegi göz öňünde tutulýar.
Biz ylalaşyk tutuşlugyna Eýranyň bähbidine diýmeýäris”, diýip Eýran tarapyndan gepleşikleri alyp baran Zarif konserwatorlaryň köpçüligindäki parlamentde 21-nji iýulda eden çykyşynda aýtdy. “Islendik gepleşik almakdan we bermekden ybaratdyr, diýip Zarif belledi.
Eýranyň baş ruhanysy Aýatolla Ali Hamenei ýurduň ähli bähbitlerine kepil geçmek üçin ylalaşygyň jikme-jik öwrenilmelidigini aýtdy.


text:
Dünýäniň dürli künjeklerinde gyzykly sport ýaryşlary dowam edýär.
Ýewropada futbol boýynça Çempionlar ligasynyň ilkinji ýarym final oýunlary geçirildi.
Sişenbe güni Germaniýanyň Gelzenkirhen şäherinde ýerli “Şalke-04” “Mançester Ýunaýtedi” kabul etdi. Myhmanlar oýnuň 2-nji ýarymynda iki gezek üstünlikli hüjüm geçirdiler. Ilki Raýan Giggs, soň bolsa Weýn Runi topy derwezä salmagy başardy. Netijede “Mançester Ýunaýted” 2-0 hasabynda ýeňiz gazandy.
Çarşenbe güni Madridde “Real” özüniň iň bir ýanbermez bäsdeşi “Barselona” bilen duşuşdy. Bu ýerde hem ýaryşyň ykbaly oýnuň 2-nji ýarymynda çözüldi. Dünýäniň iň ökde futbolçysy hasaplanýan Lionel Messi ýokary ussatlyk görkezip, pökgini 2 gezek “Realyň” Iker Kasiýas tarapyndan goralýan derwezesine salmagy başardy.
Şeýlelikde, birinji oýunlaryň ikisinde-de şol bir hasap bilen meýdança eýeleri ýeňlişe sezewar boldular we olaryň indiki oýnunda hem-de iki oýnuň jemi boýunça üstünlik gazanmagy juda kyn mesele ýaly bolup görünýär.
Jogap oýunlary indiki hepdäniň sişenbe we çarşenbe güni geçirilmeli.
NHL-de hokkeý boýunça konferensiýalaryň çärýek final oýunlary tamamlandy. Olaryň netijeleri boýunça konferensiýalaryň ýarym final oýunlaryna “Waşington Kapitalz”, “Detroýt Red Wingz”, “Wankuwer Känaks”, “Tampa Beý Laýtniň”, “Näşwill Predators”, “Boston Brýuins”, “Filadelfiýa Flaýers” we “San Hoze Şarks” gatnaşar.
“Waşington Kapitalz” Gündogar konferensiýanyň ýarym finalynda “Pittsburg Pingwinzi” ýeňmegi başaran “Tampa Beý Laýtniň” bilen güýç synanyşar.
Azatlyk Radiosynyň sport habarçysynyň maglumatlary esasynda taýýarlandy.


text:
Haly, türkmeniň iň gadymdan gelýän el sungaty we esasy girdeji çeşmelerinden biri hökmünde tanalýar. Emma döwür bilen bilelikde döwrüň talaplary hem üýtgedi.
Häzirki döwürde Türkmenistanyň eksport edýän önümleriniň hatarynda halynyň orny o diýen ýokarda däl, şol bir wagtyň özünde-de türkmeniň gyzyl halylarynyň döwrüň bazar talabyny ödemeýändigini aýdýan söwdegärler hem bar.
Owganystanda we Pakistanda dokalýan türkmen halylary döwrüň talabyna uýgunlaşdyrylan hem bolsa, olar daşary ýurtlara türkmeniň adyndan däl, käbir kanuny we ykdysady sebäplere görä, Pakistanyň adyndan eksport edilýär. Eýranda hem türkmen halysynyň özüne mahsus bir meselesi bar.
Netijede, häzirki döwürde halkara bazarlarynda türkmen halylary bilen deňeşdirlende, Eýranda we Hindistanda ýörite enjamlarda dokalan halylaryň barha meşhurlyga eýe bolup barýandygy aýdylýar. Eýsem, türkmen haly sektoryna näme boldy? Gepleşigimiziň nobatdaky tapgyrynda, şu temadan gürrüň ederis.
Eger bu temadan siz hem öz pikiriňizi aýtmakçy bolsaňyz, öz pikiriňizi aşakdaky forumda galdyryp bilersiňiz. Eger programmamyza gatnaşyp öz pikiriňizi aýtmakçy bolsaňyz, bize hat ýazyň, özümiz siziň bilen habarlaşarys. Adresimiz: hat@azatradio.org


text:
Orsýetiň premýer-ministriniň birinji orunbasary Wiktor Zubkow Aşgabada baryp, Türkmenistan-Orsýet hökümetara komissiýasynyň duşuşygyna gatnaşdy.
Duşuşygyň dowamynda söwda we ykdysady hyzmatdaşlyk barada gepleşikler geçirildi.
Gepleşiklerde ýakynda prezident Dmitriý Medwedewiň Türkmenistana eden saparynyň dowamynda energiýa boýunça edilen gürrüňlere aýratyn üns berildi.
Zubkowyň Aşgabatda geçirýän gepleşiklerinde Mahaçkala-Türkmenbaşy halkara gatnaw portyny işe girizmek barada hem ylalaşyga gol goýuldy.


text:
Azatlyk Radiosy "Dünýä türkmenleri" gepleşiginde soňky wagtlarda owgan-türkmen serhedinde ýaýbaňlanýan "Talyban" hüjümleri, olaryň Owganystandaky etniki türkmenleriň durmuşyna ýetirýän täsirleri, “Talybanyň” owgan-türkmen serhediniň iki tarapynda alyp barýan propaganda işleri we türkmenleriň “Talybanlar” bilen bolan gatnaşyklary barada “21-nji asyrda Türkiýe strategiýa we barlaglar” institutynyň başlygy Prof. Ümit Özdag, Owganystan türkmenleriniň halk wekili Nazari Türkmen we Farýab welaýatynyň häkimi Muhammedulla Bataş bilen bilelikde ýönekeý halkyň wekilleri hem diňleýjileri bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosynyň "Dünýä türkmenleri' gepleşiginiň "Owgan Türkmenleri we Talyban howpy" temaly bu gepleşigini diňlemäge, öz pikirdir-garaýyşlaryňyzy hem paýlaşmaga çagyrýarys.


text:
Türkmenistanda milli bilim ulgamyny hem-de ýokary okuw mekdep ylmyny ösdürmek we dünýä derejesine çykarmak maksady bilen ägirt uly işler alnyp barylýar.
Soňky ýyllarda döwlet tarapyndan berilýän goldawyň çäklerinde Türkmenistanda “Bilim hakyndaky” kanun kabul edildi. Şoňa laýyklykda, ýurdumyzyň ähli künjeklerinde bilim berilmeginiň hilini hem-de netijeliligini artdyrmak üçin bilim ulgamyna döwrebap informasion we aragatnaşyk tehnologiýalary girizilýär, orta we ýokary okuw mekdepleri kompýuter we multimediýa enjamlary bilen üpjün edilýär we çagalar baglary, orta we ýokary okuw jaýlary gurmakda uly işler alnyp barylýar.
Häzirki wagtda Türkmenistanda 1741 sany orta mekdep, 848 sany çagalar bagy, 23 ýokary okuw jaýy, 127 sany başlangyç bilim berýän ýöriteleşdirilen mekdepler, 27 sany tehnikum hem-de ýörite orta mekdepler bar.
“Türkmenistanyň Prezidentiniň 2020-nji ýyla çenli obalaryň, şäherleriň, etraplaryň we etrap merkezleriniň ilatynyň durmuş üpjünçiligini kämilleşdirmek baradaky milli maksatnamasyna” laýyklykda ýurdumyzyň çagalar baglarynyň sany 428-e, orta mekdeplerniň sany bolsa 328-e ýeter.


text:
Çarşenbe güni Orsýetiň parlamentiniň ýokarky palatasy, ýagny Federasiýa Geňeşi demonstrasiýalardaky kanun bozmalar üçin salynýan jerimeleri artdyrmak barada aşaky palatanyň sişenbe güni kabul eden kanunyny tassyklady.
Sişenbe güni bu kanunyň taslamasy boýunça parlamentiň aşaky palatasynda geçirilen maslahat örän çekeleşikli geçdi we ol ýary gijä çenli dowam etdi.
Orsýetiň Dumasyndaky oppozision fraksiýalar bu kanuny goldamadylar. Ýöne Dumada agdyklyk edýän dolandyryjy “Ýedinaýa Rossiýa” partiýasynyň deputatlarynyň ony köpçülikleýin goldamaklary netijesinde, kanunyň taslamasy tassyklanyldy. Indi oňa prezident W.Putin gol çekmeli.
Orsýetiň häzirki bar bolan kanunynda rugsat berilmedik demonstrasiýalara gatnaşandygy üçin adama 100 rubl bilen 300 rublyň aralygynda jerime salynýar. Emma täze kanunda şeýle düzgün bozma üçin 10 müň rubldan başlap 900 müň rubla çenli jerime göz öňünde tutulýar.


text:
Moskwanyň sudy Rasul Mirzaýewi azatlyga goýberdi. Bu iş boýunça Orsýetde etniki dartgynlylyk döräpdi.
Sişenbe güni sudýa Mirzaýewi atanlykda adam öldürmekde günäli tapyp, ony iki ýyl “azatlyk çäklendirmesine” höküm etdi. Sudýanyň karary bilen Mirzaýew, bir ýyl töweregi deslapky tussaghanada saklanandan soň, suduň zalyndan azatlyga goýberildi.
Mirzaýew Demirgazyk Kawkazdan bolup, ol etniki awardyr. Mirzaýew geçen ýylyň awgustynda gije klubunyň golaýynda, bir orsy urandan soň, ýaş ors ölüpdi.
Ors milletçileri bu işi etnikara çydamsyzlyga ýazdyrjak boldular. Sişenbe güni suduň karary yglan edilenden soň, suduň binasynyň daşynda birnäçe ors milletçisi tussag edildi.


text:
Aşgabat, 25.02.2015. “Türkmenportal”.
Türkmenistanyň Medeniýet ministrligi, Türkmenistanyň Kärdeşler arkalaşyklarynyň Milli Merkezi, Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasynyň Merkezi Geňeşi tarapyndan «Bagtyýarlyk göreldesi — sagdyn durmuş ýörelgesi» atly döredijilik bäsleşigini geçirdiler.
Türkmenistanyň Döwlet çeperçilik akademýasynyň sergiler zalynda bu bäsleşigiň jemi jemlendi.
«Bagtyýarlyk göreldesi — sagdyn durmuş ýörelgesi” ady bilen guralan bäsleşigiň jemi boýunça birinji orna Derýa Mämmetgulyýew bilen Gülaýym Jumaýewa, ikinji orna Mähri Çaryýewa bilen Enebaý Allaýarowa, üçünji orna Myratmergen Kulyýew bilen Güljemal Mämmäýewa mynasyp boldy.
Ýeňijileriň hemmesiniň Türkmenenistanyň döwlet çeperçilik akademiýasynyň talyplarydygyny ýatladýarys.
Ýäsleşigiň ýeňijileri we baýrakly orunlaryň eýeleri gymmat bahaly sowgatlar bilen sylaglandylar.


text:
“Hoş geldiň, Türkmenistan!” Buzuň üstünde oýnalýan hokkeýiň Halkara federasiýasynyň (IIHF) resmi saýtynda şeýle sözbaşyly habar peýda boldy. Onda Türkmenistanyň bu gurama assosirlenen agza hökmünde kabul edilendigi aýdylýar.
Şeýlelikde, Türkmenistan öňki soýuz respublikalaryň Merkezi Aziýa döwletleriniň içinde Gazagystandan we Gyrgyz Respublikasyndan soň Halkara Olimpiýa komiteti tarapyndan ykrar edilen bu halkara sport guramasynyň üstüni ýetiren üçünji döwlet boldy.
Dünýäde öz tebigy baýlyklary we Garagum çöli bilen belli bolan Türkmenistanda hokkeý sportuň täze özleşdirilýän görnüşleriniň biridir diýlip IIHF-niň ýokarda ady agzalan habarynda aýdylýar.
Şeýle-de bolsa, häzirki wagtda Aşgabatda dört buzly meýdançasy bolan üç ýapyk sport desgasy bar. 1000 tomaşaçy orunlyk Milli olimpiýa buzly köşk 2006-njy ýylda guruldy. 2011-nji we 2014-nji ýyllarda bolsa ýene iki şeýle desga ulanylmaga berildi. Olaryň iň irisi — Gyşky görnüşler sport toplumy 10 müň tomaşaçy orunlykdyr.
Soňky ýyllarda Türkmenistanda hokkeýiň ösdürilmegi we bu ugurda sport desgalarynyň gurulmagy, yzygiderli ýaryşlaryň geçirilmegi Prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň ady bilen baglanyşyklydyr.
Türkmenistanyň Prezidentiniň Kubogy ugrundaky ilkinji milli bäsleşik 2012-nji ýylda geçirildi. Şondan soň bu ýaryş halkara derejesine eýe boldy. Şu ýyldan bolsa ýurduň sport ýaryşlarynyň senenamasyna ýene bir bäsleşik Türkmenistanyň Döwlet Baýdagynyň baýramyna bagyşlanan ýaryş geçirildi.


text:
“Aşgabat” stadionynda Türkmenistanyň prezidentiniň kubogyny almak ugrunda 20-nji sentýabrda geçirilmeli halkara futbol ýaryşynyň deregine repetisiýalar geçirildi.
Stadiondaky bu repetisiýa esasan ýokary okuw jaýlarynyň studentleri, hökümet edaralarynyň işgärleri we mugallymlar gatnaşdylar.
Görkezme boýunça sport egin-eşiginde gelen studentleriň arkalarynda olaryň okuw jaýlarynyň abbrewiaturalaryny görkezýän ýazylardan çen tutsaň, bu repetisiýada Aşgabatdaky ähli ýokary okuw jaýlarynyň studentleriniň wekilleri bardy. Repetisiýa gelen studentleriň ählisi diýen ýaly stadiona Türkmenistanyň baýdagyny göterip gelipdiler.
Janköýerleriň “režissýory”
20 müň tomaşaçy üçin niýetlenen “Aşgabat” stadionynyň tribunalaryny dolduryp oturan studentler halkara futbol ýaryşynyň açylyş dabarasynda hem-de şol gün geçiriljek oýunda tomaşaçylaryň roluny oýnamalydylar. Olaryň bu rola ýokary derejede taýýar bolmaklary üçin ýörite režissýor sapak geçýärdi.
Bu halkara ýaryşynyň açylyş dabarasyna Türkmenistanyň prezidentiniň hem gatnaşmagyna garaşylýardy. Şonuň üçin, çäräniň režissýory prezident stadionda peýda bolanda, ýörite şygar bilen garşylanmalydygyny studentlere aýdýardy.
Futbol meýdançasyna çykjak komandalar hem şowhunly çapak çalmak bilen garşylanmalydy. Režissýoryň aýtmagyna görä, haçan-da bir komanda gol geçirse, janköýerlik edýän studentler, beýleki ýurtlarda adat bolşy ýaly, “gol” diýip gygyrmaly däl-de, "utuk" diýip gygyrmalydylar.
Režissýoryň aýdanlaryndan çen tutulsa, oýun gyzgalaňly ýagdaýda geçýän bolsa, student tomaşaçylar “futbol” diýip gygyrmalydy. Emma, stadionda sygyrmaklygyň gadagandygyny režissýor bu student “futbol janköýerlerine” duýdurýardy. Bu repetisiýada futbol janköýerleriniň arasynda meşhur bolan şowhun tolkunyny hem turuzmak öwredildi.
20-nji sentýabrda geçen repetisiýa ýurtda geçýän ýokary derejedäki, ýagny ýurt baştutanynyň gatnaşmagynda geçirilýän köpçülikleýin çärelere mahsus ýagdaýdy. Bu hili repetisiýalar geçiriljek çäräniň birnäçe gün öňünden başlanýar.
Okuwlaryň ýerine repetisiýalar
“Aşgabat” stadionynda geçen repetisiýa gatnaşýan studentleriň aýtmaklaryna görä, repetisiýa eýýäm birnäçe gün bäri geçirilýän eken. Özüni Alty diýip tanadan studentiň aýtmagyna görä, bu repetisiýalar Garaşsyzlyk baýramy mynasybetli geçirilýän köpsanly köpçülikleýin çäreler bilen utgaşyp gitmeli. Bu ýagdaý Alty ýaly käbir beýleki raýatlaryň hem lapyny keç edýär.
“Her gün çäre ýa-da şuňa meňzeş repetisiýalar. Okamaga wagt ýok. Çärelerden ýüz öwürseňem, käýinç berip, okuwdan çykarjak bolýarlar” diýip, Alty gürrüň berýär.
Bu ýagdaýdan käbir mugallymlar hem razy däl. Olaryň aýtmaklaryna görä, olar hem öz studentleri ýaly, deň derejede, köpçülikleýin çärelere gatnaşyp, studentlerine gözegçilik etmeli bolýarlar. Bu çäreler mugallymçylyk kärine dahylly bolmasa-da, olar et diýlen zatlary etmeli, geý diýlen zatlary geýmeli bolýarlar.
“Studentleri getirmeli. Olary tribunalary doldurar ýaly oturtmaly. Bellige almaly. Soň baýdaklary paýlap bermeli. Munuň üstesine-de, olaryň her bir eden ýalňyş hereketleri üçin jogap bermeli” diýip, öz adynyň tutulmazlygyny islän bir ýokary okuw jaýynyň mugallymy aýtdy.
20-nji sentýabrda geçen repetisiýa gatnaşan studentleriň sanyndan çen tutsaň, Türkmenistanyň prezidentiniň kubogyny almak ugrundaky açyk halkara futbol ýaryşynyň açylyş dabarasyna hem-de şol gün geçiriljek oýna öz islegleri bilen tomaşa etmäge barjak futbol janköýerleri üçin stadionda oturmaga ýer bolmaz. Olaryň orunlaryny studentleriň hasabyna emeli döredilýän “janköýerler” tutar.
Ýeri gelende ýatladyp geçsek, Türkmenistanyň prezidentiniň kubogy ugrundaky şeýle futbol ýaryşy Türkmenistanda indi soňky 17 ýyl bäri geçirilip gelinýär. Resmi maglumatlara görä, şu geçen 17 ýylyň dowamynda bu baýraga 14 gezek Türkmenistanyň öz komandalary eýe bolupdyr we diňe 3 gezek ony daşary ýurtlaryň komandalary alypdyrlar.


text:
Yragyň güýçleri “Yslam döwleti” toparynyň elinden möhüm howa bazasyny yzyna almagy başardylar. Yrak hökümeti munuň Mosul şäherini gaýdyp almak boýunça göz öňünde tutulýan harby operasiýanyň çägindäki möhüm bir ädimiň bolandygyny aýtdy.
Yragyň premýer-ministri Haider al-Abadi özüniň websaýtynda çap eden beýanatynda demirgazykdaky Kaýara şäherindäki howa bazasynyň yzyna alynmagy bilen “Mosuly azat etmek üçin düýpli esasyň goýulandygyny” aýtdy.
Al-Abadi Mosulyň ýaşaýjylaryna ýüzlenip “bu ýerleriň azat edilmegine garaşyberiň” diýdi.
Yragyň ikinji uly şäheri bolan Mosul 2014-nji ýylyň tomsundan bäri “Yslam döwleti” toparynyň elinde bolmagyna galýar.
Mart aýynda yrak güýçleri Mosulyň günorta we günorta-gündogar sebitlerinden jeňçileri çykarmak boýunça ýörite harby operasiýa başladylar.
Bagdad Mosuly azat etmek boýunça operasiýanyň haçan başlajakdygy barada entek takyk maglumat bermedi.


text:
Yslamçy guramanyň erkekleriň aýallaryny «ýeňilräk urmagyna» rugsat berilmegi barada eden teklibi 27-nji maýda Pakistanda gahar bilen garşy alyndy.
Bu pikir Yslam ideologiýasy geňeşiniň 26-njy maýda, Panjap welaýatynda fewral aýynda aýallara has kän hukuk we gorag berýän alternatiw kanunyň öňe sürülmegi bilen bagly çap eden kanun taslamasyna girizildi.
Yslamçy taslamada şeýle diýilýär: "Eger diýenlerini etmese we onuň isleg-talabyna görä geýinmese, jynsy gatnaşyk bardaky talabyny haýsam bolsa bir dini esassyz ret etse, ýa-da jynsy gatnaşykdan we aýbaşysy geleninden soň ýuwunmasa, adamsynyň öz aýalyny ýeňilräk urmagyna rugsat berilmeli”.
Ýurduň iň uly we täsirli gazeti, iňlis dilinde çykýan «Dawn» gazeti bu barada satiriki makala we erkekleriň öz aýallaryndan başga-da urup biljek zatlarynyň – şol sanda ýumurtganyň, tomat çüýşesiniň... sanawyny çap etdi.
Bu makala Pakistanyň konserwatiw yslamçy häkimiýetleriniň öňe sürýän meseleleri barada çap edilen metbugat satirasynyň juda seýrek duşýan mysalydyr.
Bu kanun taslamasy Pakistanyň Adam hukuklary komissiýasy tarapyndan hem «gülkünç» bir zat hökmündetankyt edildi we bu geňeşiň reforma edilmegine, döwrebaplaşdyrylmagyna çagyryldy.
"Akyly ýerindäki adamyň Pakistanda aýallaryň garşysyna edilýän zorluga çagyrylmagyny mundan aňryk hem hyjuwlandyrmak ýa-da beýle ýagdaýy aklamak barada pikir etmegine düşünmek kyn» diýip, topar aýtdy.
Aýallar Pakistanda, ar-namys sebäpli adam öldürilmeginiň we kislota hüjümleriniň adaty zat bolan ýurdunda, öz esasy hukuklary ugrunda onlarça ýyllap göreş alyp bardy.
Aýallary urmaga rugsat berilmegi baradaky teklibe internetde bildirilen reaksiýa has-da ýiti we gödeňsi boldy.
"Bu gurama, belki-de, kislota bilen dargadylmalydyr» diýip, twitter ulanyjylaryň biri ýazdy.
Yslamçy geňeş Panjabyň aýallaryň goragy baradaky kanunyny üýtgetmek isleýär. Panjap kanunynda aýallara garşy edilýän içerki zorlugy azaltmak maksady yzarlanýar. Onda aýallara garşy edilýän islendik jenaýat, şol sanda dilden, emosional kemsitme, yzarlama we kiber jenaýatlary hem «zorluk» hökmünde kesgitlenilýär.
Bu kanun aýallary mugtuna kömek berilýän telefon liniýasy bilen üpjün edýär, zorluga sezewar bolan aýallaryň ýaşajak ýerlerini, penahanalaryny döredýär.Şeýle-de ol kanun, sudlaryň düzgüni bozan adamlaryň gözegçilikde saklanmagy üçin, olaryň hereketlerini gözegçilige alýan enjam dakylmagyny buýurmagyna rugsat berýär.
1962-nji ýylda döredilen Yslam ideologiýasy geňeşiparlamente kanunlaryň şerigata näderejede gabat gelýändigi barada maslahat-geňeş berýär we bu gurama Panjap kanunyna garşy ozal hem çykyş edipdi.
Bu geňeşiň rekomendasiýa-maslahatlary hökmany däl, ýöne ol ozalhem käbir kanunlara, aýdaly, aýal zorlanan ýagdaýynda DNA subutnamasynyň ulanylmazlygyny maslahat berende giň tankyda sezewar bolupdy.
Geňeşiň başlygy Maulana Muhammad Han Şerani 27-nji maýdaky tankytdan soň, öz guramasynyň aýallaryň zorlukdan goralmagyny isleýändigini aýdyp aýak depdi we erkegiň meýil-isleglerine yrmakda beýleki tagallalar ýol almasa, aýaly «ýeňilräk urmagyň» soňky çäre hökmünde ulanylyp biljekdigine ynanýandygyny nygtady.
"Ýeňil-elpaý urmak zorlugy aňlatmaýar” diýip, ol Yslamabatda bolan metbugat brifiňinde aýtdy we munuň biriniň öz aýalyny elýaglyk bilen ýa-da gök ýa yz galmajak ýagdaýda çalarak urmagyny aňladýandygyny belledi.
Iňlisçeden türkmençä geçiren Ýowşan Annagurban.


text:
Ýekşenbe güni, 21-nji dekabrda, ozalky prezident Saparmyrat Nyýazowyň ýatlama güni bellenildi. Düýn ir bilen Aşgabatdaky Garaşsyzlygyň 10 ýyllygyna döredilen seýilgähdäki S.Nyýazowyň ýadygärligine gül desseleri goýuldy. Resmi metbugatda bu çärä ýurduň prezidenti, döwlet ýolbaşçylary we beýleki resmi adamlar bilen birlikde ýönekeý raýatlaryň hem gatnaşandygy habar berildi.
Bu seýilgähde bu çäre ilkinji gezek geçirildi. Il içinde “Kyrkaýak” adyny alan bu seýilgähde ozal goşlanan 10 sany bedewiň heýkeli hem bardy. Emma geçen ýyl bu ýerde rekonstruksiýa işleri geçirilip, bedewler heýkeli täze gurlan Hökümet binasynyň golaýyna göçürildi. Häzir Garaşsyzlygyň 10 ýyllygy säýilgähinde diňe S.Nyýazowyň ýadygärligi galdyryldy.
Geçen ýylkylara garanyňda...
Mundan ozal S.Nyýazowyň ölen güni onuň dogduk obasy Gypjakda geçirilýärdi. Şol obada bu sene bilen bagly haýsy-da bolsa bir çäräniň geçirilendigi barada resmi maglumatlar ýok.
Resmi metbugatda S.Nyýazowyň hatyrasyna paýtagtdaky agzalan seýilgähdäki geçirilen ýeke-täk resmi çäreden başga nähilidir başga bir çäräniň geçirilendigi barada habar berilmedi.
S.Nyýazowyň ölen gününi ýatladýan başga alamatlar hem ýok. Habar serişdelerinde ýokarda agzalan çäre barada türkmen telewideniýesiniň “Watan” programmasynda 5 minutlyk gysgaça wideoreportaž görkezildi. Başga hiç hili maglumat berilmedi. Gazet-žurnallarda Nyýazowyň ömür ýoly barada ýa-da oňa degişli başga bir maglumat hem çap edilmedi.
Hatda onuň ady hem tutulmady. “Watan” programmasynda berlen habarda hem S.Nyýazowa onuň Türkmenistanyň Mejlisi tarapyndan öz wagtynda ýörite karar bilen berlen “Beýik Türkmenbaşy” ady hem tutulmady. Şol habarda öň “Beýik” diýlip atlandyrylýan adam S.Nyýazow diýlip atlandyryldy.
Türkmen mediasynda şol gün ýatlama gününi ýatladýan diňe bir alamat bardy. “Türkmen owazy” telekanalynda bütin günüň dowamynda gam-gussaly halk we klassyky aýdym-sazlar goýberildi. Munuň hem sebäbini düşündirýän hiç hili alamat goýulmady. Beýleki telewizion kanallardan bolsa adaty gepleşikler goýberildi.
Umuman, türkmen resmi mediasynyň habaryndan çen tutsaň, ýurtda Türkmenistanyň ilkinji prezidenti S.Nyýazowyň ýatlama gününiň, göräýmäge, ýurt derejesinde bellenilmelidigine garamazdan, bu sene diňe paýtagtda bellenilipdir.
Ýogsa, geçen ýyl hem ýurduň metjitlerinde sadakalaryň berlendigi, Gypjakda onuň aramgähine gül goýlup, zyýarat edilendigi barada habar berlipdi. Onuň çagalyk ýyllaryny görkezýän kinofilm hem görkezilipdi. Emma, muňa garamazdan, bu senäniň ýyl-ýyldan ähmiýeti gaçýar.
Egsilýän hakyda
Ýurduň pul banknotlaryndan, mekdep we ýokary okuw jaýlarynyň okuw kitaplaryndan onuň portretleriniň aýrylmagyny muňa mysal edip getirse boljak. Ýurduň ordenlerinden hem onuň suraty aýryldy. Mundan başga-da S.Nyýazowyň ady dakylan käbir edaradyr kärhanalardan hem onuň ady aýryldy.
Mysal üçin, Beýik S.Türkmenbaşy adyny göteren paýtagtdaky medeni merkeziň ady ütgedildi. Aşgabadyň onuň adyny göteren etrabynyň ady bolsa Bagtyýarlyk ady bilen çalşyldy.
S.Nyýazowyň ýatlama güni 2007-nji ýyldan bäri bellenilip gelinýär. Bu sene şu ýyl sekizinji gezek bellnilýär. S.Nyýazowyň ýatlama güni kalendar boýunça ýurtda dynç alynmazdan bellenilýän ýarym resmi seneleriň biri.


text:
“WikiLeaks” internet saýtynda ýerleşdirilen 250 müň sany gizlin diplomatik telegrammanyň tekstleri Waşingtony aljyraňly ýagdaýa salsa-da, Birleşen Ştatlara syýasy taýdan çynlakaý zyýan ýetirmese gerek.
Mysal üçin, Orsýetiň premýer-ministri Wladimir Putiniň ‘erkek Alfa’ diýlip atlandyrylmagy ýa-da prezident Dmitriý Medwedewiň onuň ‘oýnatgysy’ diýlip suratlandyrylmagy üýtgeşik bir maglumat däl.
Liwiýanyň lideri Muammer Kaddafynyň her gezek sapara gidende ozüniň sary saçly ukrainaly şepagat uýasyny ýany bilen alyp gidýänligi baradaky habar hem hiç kimde nägilelik döretmese gerek.
“WikiLeaks” tarapyndan ýaýradylan maglumatara reaksiýa görkezen ilkinjileriň biri Türkiýäniň premýer-ministri Rejep Taýyp Erdogan boldy. Ol şu gün Stambulda geçirilen metbugat konferensiýasynda bu wakany ulalatmazlyga synanyşdy.
“Ilki “WikiLeaksiň” elinde nämeleriň bardygyny bir göreli - bu aýdylýanlar ygtybarly zatlarmy ýa däl. Ýagdaýa şondan soň baha bereris. Häzir “WikiLeaksiň” ygtybarlydygy gümürtik. Şol sebäpden informasiýalaryň hemmesi berilýänçä garaşarys” diýip, Erdogan aýtdy.
Ýöne hususy aragatnaşygyň tutuş dünýä görkezilmegine Waşington heniz hem gaharly. Bu üsti açylan zatlaryň esasy syýasy ugra ýetirýän zyýany ýok welin, ýöne maglumatlaryň olary ýazanlara we ýazylan temalara zyýan ýetirmegi ähtimal.
“Jogapkärçiliksiz we howply”
Ak Tam tarapyndan ýaýradylan bir beýannamada: “Bu maglumatlaryň Birleşen Ştatlaryň diplomatik we aňtaw gulluklarynyň işgärlerine ýa-da agyr şertlerde ýaşýan we Birleşen Ştatlardan erkin jemgyýet üçin kömek soran adamlara howp abandyrmagy mümkin” diýilýär.
ABŞ-nyň Birleşen ştablarynyň ýolbaşçysy Admiral Maýk Mallen düýn CNN telekanalyna beren bir interwiýusynda: “Bu maglumatlaryň Birleşen Ştatlaryň planlaryna göz ýetirmekleri üçin ekstremistlere kömegi degmegi mümkin” diýdi.
“Biziň ýaşaýan dünýämizde bir kiçijik informasiýanyň hem bir giden maglumatlara goşulyp, ozal bar bolmadyk düşünjelere getirmegi mümkin. Men “WikiLeaks” saýtyny ýöredýän adamlar muňa düşünýändir öýdemok. Şol sebäpden bu iş gaty howply” diýip, Mallen aýtdy.
Edilýän tankytlara garamazdan “WikiLeaks” saýtynyň esaslandyryjysy Julian Assanj özüniň döwlet işlerinde ‘sagdyn açyklygy ösdürmek ýoluny’ alyp barýandygyna ynanýar.
“Birleşen Ştatlaryň harbylarynda umuman ýykgyn edilýän jogapkärçilik ugry adamy aladalandyrýar. Ýöne amerikan hökümetinde gowy adamlar bar. Bu gowy adamlaryň käbiri bu zatlaryň ugrunyň üýtgemegini isleýär. Olar bu işi etmegimiz üçin bize we beýleki žurnalistlere material bermäge meýilli” diýip, Assanj aýdýar.


text:
Gyrgyzystanyň öňki premýer-ministri Igor Çudinow ýurtdan çykmaga synanyşmajakdygyna wada bereninden soň düýn türmeden azat edildi.
2007-2009-njy ýyllar aralygynda, öňki prezident K.Bakyýewiň döwürinde premýer-ministr bolan Çudinow tussag edilmegi hakda höküm çykarylandan soň şu hepdäniň başynda özüni hökümete tabşyrypdy.
Oňa ýöňkelýän aýyplamalar hakda jikme-jik maglumat ýok, ýöne şol aýyplamalar Çudinowyň 2009-2010-njy ýyllar aralygynda Gyrgyzystany ösdürmek boýunça fonduň ýolbaşçysy bolan döwrüne degişli.
Çudinow öý tussaglygynda saklanar.


text:
Orsýetiň häkimiýetleri Karelia regionda Siriýada “Yslam döwleti” (YD) atly ekstremist toparyň düzüminde söweşmek üçin adamlary hakyna tutmakda güman edilen adamy tussag etdiler.
12-nji fewralda Federal howpsuzlyk agentliginiň (FSB) Kareliýadaky edarasy tussag edilen adamyň adyny agzamazdan onuň esasan musulman ilatly Demirgazyk Kawkaz regionyndan 37 ýaşly raýatdygyny habar berdi.
Federal howpsuzlyk agentligi tussag edileniň orsýetlileriň YD toparyna goşulmagyny maksat edinip, internet arkaly ekstremistik garaýyşlary wagyz edendigi aýtdylar.
Orsýetiň resmileri Orsýetiň we beýleki postsowet raýatlaryndan azyndan 5 müň çemesi adamyň Siriýa we Yraga syýahat edip, YD toparyna goşulandygyny aýdýarlar.


text:
Anna güni Türkiýäniň polisiýasy we gözli şaýatlar Ankara şäherindäki amerikan ilçihanasynyň öňünde janyndan geçen bir hüjümçiniň partlama amala aşyrandygyny mälim etdiler.
Türkiýäniň mediasy bu partlamada azyndan iki adamyň ölüp, ençeme adamyň ýaralanandygyny habar berýär. Maglumata görä, bu partlamada amerikan ilçihanasynyň daşky howlusyna uly zyýan ýetipdir.
Ýöne ilçihananyň öz binasyna näderejede zyýan ýetendigi hem-de ilçihananyň işgärleriniň bu wakada ejir çekip çekmändikleri barada häzirlikçe anyk maglumat alynmady.


text:
Aşgabadyň dürli künjeklerinde “Altyn Asyr” öýjükli aragatnaşyk kärhanasynyň giriş jaňlar 2 teňňe diýen bildirişlerine duşmak bolýar. Bu bildiriş “Altyn Asyryň” täze “Tygşytly” diýip atlandyrylýan tarifi.
Bu tarifde şäher we şäherara ulgamyndan giriş jaňlarynyň 1 minudy üçin 2 teňňe tölemeli. Adaty tarifde bu hyzmat üçin 12 teňňe tölemeli bolýar. “Tygşytly” tarifde ulgamdan ulgama çykyş jaňlarynyň 1 minudy üçin 6 teňňe, bir çykyş SMS habary üçin bolsa 5 teňňe tölemeli. “Altyn Asyryň” adaty tarifinde ulgamdan ulgama çykyş jaňlarynyň 1 minudy üçin 10 teňňe, bir çykyş SMS üçin bolsa 8 teňňe tölemeli. Täze tarif planyna geçmek üçin 5 manat tölemeli.
“Tygşytly” tarif öňki tarifden arzan. Emma gündelik tölemeli abonent tölegi boýunça 3 esse gymmat. Ýagny, abonent “Tygşytly” tarifinden peýdalanmak üçin günde 30 teňňe tölemeli. “Bu tarif mobil telefon arkaly köp gürleşýän müşderilerimiz üçin amatly” diýip, “Altyn Asyryň” işgäri aýdýar.
Emma, “Altyn asyryň” işgäriniň aýtmagyna görä, häzire çenli bu tarife geçýän müşderileriň sany az. Aşgabatly medeniýet işgäri Annadurdy Geldiýew
munuň sebäbini şeýle düşündirýär:
—Adamlarda "Altyn Asyra" bolan garaýyş negatiw. Munuň şeýle bolmagynyň sebäbi onuň aragatnaşygynyň hiliniň pesligi. Nähili tarif bolanda hem aragatnaşygyň hili gowulananok. Şol sebäpden bu tarife üns berýän hem az.
Aşgabadyň Parahat mikroraýonyndaky bazaryň satyjysy 32 ýaşly Aman
bu “Tygşytly” tarife geçendigini aýdyp şeýle diýdi:
Men hakykatdanam bu tarif arkaly pulumy tygşytlap bilýärin. Elbetde, täze tarif “Altyn Asyryň” aragatnaşygynyň hiliniň pesligi meselesini çözmez.
—Bu tarif telekeçilik, söwda bilen meşgullanýanlar üçin amatly. Men her gün azyndan 30-50 minut mobil telefon arkaly gürleşýän. Men hakykatdanam bu tarif arkaly pulumy tygşytlap bilýärin. Elbetde, täze tarif “Altyn Asyryň” aragatnaşygynyň hiliniň pesligi meselesini çözmez. Ýöne onuň aragatnaşygynyň hilini gowulandyrmak üçin hem işler alnyp barylmaly. Ýogsam, indi howa üýtgese “Altyn Asyryň” aragatnaşygy hem üýtgäberýär.
“Tygşytly” tarifde "Altyn Asyryň" internet hyzmatynyň nyrhy üýtgemändir. Öňki ýaly 1 MB maglumat üçin 7 teňňe tölemeli. Aşgabatly programmist Arslan Babaýew
“Altyn Asyryň” 3G internet hyzmatyny ýurtda ilat köpçüligine elýeterli bolan ýeke-täk hili gowy internet diýip, hasap edýär:
“Altyn Asyr” hem öz internet hyzmatlarynyň nyrhlaryny arzanladyp, tarif planlaryny köpeltse gowy bolardy.
—Şonuň üçin, bu internediň nyrhy hem has elýeter bolsa internet ulanyjylaryň sany artar. Daşary ýurt kompaniýalarynyň köpüsinde “gijeki internet”, “çäksiz internet” diýen tarifler bar. Bizde bolsa bu hili tarifler diňe “Türkmen Telekomyň” ADSL internedinde bar. Emma ol internet baha we tehniki taýdan ilat köpçüligine elýeterli däl. “Altyn Asyr” hem öz internet hyzmatlarynyň nyrhlaryny arzanladyp, tarif planlaryny köpeltse gowy bolardy. Mysal üçin, iň bolmanda gije internet ulanylanda nyrhlar peseldilse adalatly bolardy. Bu hili praktika beýleki mobil aragatnaşyk kompaniýalarynda giňden ulanylýar.
“Altyn Asyr” kärhanasynyň “Tygşytly” tarifi Garaşsyzlyk baýramçylygyndan öň girizilipdi. Bu tarifiň reklama bukletlerini şu ýylyň 14-nji sentýabrynda geçirilen “Türkmentel-2011” halkara sergisinde görmek bolýardy.
Täze tarifiň girizilimegi bilen “Altyn Asyryň” adam başyna berilýän nomer çäklendirilmesi aýrylmandyr. Entek hem her adama bir telefon nomer berilýär.
Şu ýylyň maý aýynda “Altyn Asyr” öýjükli aragatnaşyk kärhanasynyň müşderileriniň sanynyň 1,5 milliona golaýlandygy barada habar berlipdi. Orsýetiň MTS kompaniýasy ýurtdan çykarylmazyndan öň, 2010-njy ýylyň aprel aýynda “Altyn asyryň” müşderileriniň sany 500 müňdi.


text:
Düýn Gürjüstanyň Parlamenti Sowet Soýuzy darganyndan soň ýurda ilkinji prezidentlik eden Zwiad Gamsahurdiýanyň gümürtik ölümi bilen baglanyşykly wakalary derňemek boýunça ýörite Komissiýa döretmekligi karar etdi.
Resmi maglumatlarda Gamsahurdiýa öz wezipesinden güýç bilen çetleşdirilenden iki ýyl geçensoň, 1993-nji ýylyň dekabrynda öz janyna kast edip öldi diýlip yglan edilipdi. Emma Gamsahurdiýanyň käbir egindeşleri onuň janyna kast edilip öldürilendigini öňe sürýärler.
Zwiad Gamsahurdiýanyň ölümini derňejek Komissiýa döretmek barada geçirilen düýnki ses berişlikde Gürjüstanyň Parlamentiniň 79 deputatyndan 78-si muny goldap ses berdi.


text:
Sisiliýa bilen Demirgazyk Afrikanyň kenarynda togtadylan gämide takmynan 30 migrant işçiniň jesedi tapyldy.
Gürrüňi gidýän adamlaryň gark bolup ýa-da bogulup ölendigine ynanylýar.
Ýolagçylardan aşa doldurylan bu gämiden 600-e golaý adam halas edildi.
Bu italian halas ediş toparlarynyň ýolagçylardan aşa doldurylan gämide ölen migrantlary ele salmagy ilkinji gezek däldir. Ýöne olar migrantlaryň şeýle uly sandaky jesedine ilkinji gezek duş gelýärler.
Şu ýylyň başyndan bäri Italiýa 50 müňden gowrak migrant bardy. Olaryň aglabasy öz ýurdundaky uruşdan we mejbury harby gulluga çagyryşdan gaçyp, Ýewropa barýarlar.