text:
Azerbaýjanyň Golýazmalar institutynyň bölüm müdiri Farid Alakberli golýazmalaryň köpüsiniň arap we pars dillerindedigini aýtdy.
Ýakynda Azatlyk Radiosynyň Azeri gullugynyň ýaýradan maglumatyna görä, maý aýynda Watikanyň gizlin Golýazmalar arhiwinden orta asyrlara degişli 60-a golaý golýazmanyň CD geçirilen nusgasy Azerbaýjana getirilipdir we ol Bakuwdaky Golýazmalar institutyna berlipdir.
Azerbaýjan alymlarynyň aýtmagyna görä, olaryň arasynda Nyzamynyň, Fizulynyň, Nesiminiň, Maragaýyň, Nasreddin Tusynyň we beýleki şahyrlaryň hem alymlaryň köpçülige mälim bolmadyk golýazmalary bar. Şol gymmatly golýazmalaryň arasynda "Dädem Gorkut" kitabynyň nusgasy hem bar.
Golýazmalar institutynyň bölüm müdiri Farid Alakberli golýazmalaryň köpüsiniň arap we pars dillerindedigini, ýöne Nesiminiň goşgularynyň ençemesiniň hem-de "Kitaby dädem Gorkudyň" türki dildedigini aýdyp, munuň ummasyz gymmatly nusgalardygyny nygtaýar.
"Kitaby dädem Gorkudyň" Watikan nusgasy köp wagtdan bäri alymlaryň ünsüni özüne çekip gelipdi. Bu barada edebiýatçy, garaşsyz žurnalist Döwletmyrat Ýazgulyýew bilen Hudaýberdi Hally gürrüňdeş boldy.
H. Hally:
Döwletmyrat, azerbaýjanly alymlaryň aýtmagyna görä, olara Watikan muzeýinden 60-a golaý golýazmanyň nusgasyny almak başardypdyr. Ol golýazmalar barada doly gürrüň açmaga bizde mümkinçiligem, häzirlikçe ýeterlik maglumatam ýok. Şonuň üçin özümize iňňän gymmatly bolan "Kitaby dädem Gorkut" barada gürleşmek isledim. Ozaly bilen "Kitaby dädem Gorkudyň" öwrenilişi barada durup geçsek, gowy bolardy.
D. Ýazgulyýew:
"Kitaby dädem Gorkut" türki halklarynyň ajaýyp edebi mirasy. "Dädem Gorkut" bizde geçen asyryň 90-njy ýyllarynda giňişleýin işlenip başlandy. Ýöne Garaşsyzlyk ýyllarymyzda, 90-njy ýyllaryň ikinji ýarymynda ol eýýäm syýasatyň obýektine öwrüldi. Şonuň üçinem ol ylmy esasda öwrenilse-de, onuň "Gorkut ata" ady bilen syýasy şygaryň çäginde öwrenilendigini aýtmak gerek.
H. Hally:
Hakykatyň hatyrasyna bir zady ýatlap geçsek gowy bolar. Baryp 50-nji ýylda Mäti Kösäýew tarapyndan "Dädem Gorkudyň" has ýeňilleşdirilen teksti taýýarlanyp, ol "Gorkut Ata" ady bilen kitap bolup çykmalydy. Ol şol döwürde gadagançylyga düşüp, soňra 1990-njy ýylda çap boldy. Esasanam 90-njy ýyllaryň başlarynda Türkmenistan Ylymlar Akademiýasynyň Dil we Edebiýat institutynyň iki ylmy işgäri, filologiýa ylymlarynyň doktorlary A.Annanurow bilen Guzuçyýew "Kitaby dedem Gorkudyň" tankydy tekstini taýýarladylar, şol hem özbaşdak kitap bolup çykypdy. Aýtjak bolýanym, halk köpçüliginiň elinde okamaga "Dädem Gorkut" kitaby bardy.
D. Ýazgulyýew:
Bu aýdanlaryňyza goşulmak gerek. Men käbir derejede üstünem ýetireýin. Rus we sowet alymlary W.W. Bartold, Ý.E. Bertels dagy baryp 20-nji asyryň başlarynda "Dädem Gorkut" babatynda uly işler edipdiler. Siziň aýdyşyňyz ýaly, Türkmenistanda-da soňky ýyllarda belli bir derejede "Dädem Gorkudyň" bagty açyldy. 1999-njy ýylda hut S.Nyýazowyň tagallasy bilen "Gorkut ata" eposynyň 1500 ýyllygy" diýlen halkara konferensiýa geçirildi. Ol ýerde edilen dokladlar şol ýylyň sentýabr aýynda "Gorkut ata. 1500 ýyllygy" ady bilen ýörite kitap edip çykaryldy.
H. Hally:
Şol konferensiýada "Dädem Gorkudyň" haýsy nusgasy esas edilip alnypdy?
D. Ýazgulyýew:
Umuman, "Dädem Gorkudyň" Drezden muzeýinde saklanýan nusgasy esas edilip alnypdy. Ýöne "Dädem Gorkudyň" Watikan nusgasynyň hem bardygy aýdylýardy. Ol halk köpçüligine bolmasa-da, ylmy jemgyýetçilige tanyşdy. Men 90-njy ýyllaryň studenti, şol döwürde bize uniwersitetde halk döredijiliginden sapak geçenlerinde, "Dädem Gorkudyň" Watikan nusgasy barada-da aýdýardylar, onuň alty şahasynyň bardygyny belleýärdiler.
D. Ýazgulyýew:
Watikanyň gizlin Golýazmalar arhiwinden orta asyrlara degişli 60-a golaý golýazmanyň CD geçirilen nusgasy Azerbaýjana getirildi.
H. Hally:
Eýsem, "Dädem Gorkudyň" nusgalary nädip, Drezden ýa-da Watikan muzeýlerine düşýär?
Şu barada birnäçe çaklama bar. Türkmen alymlaryndan, Mäti Kösäýewem, B.A. Garryýewem, folklorçy Ata Rahman hem bir pikiri aýdýarlar. "Dädem Gorkut" bir ýylyň, on ýylyň ýa ýüz ýylyň işi däl-de, uzak asyrlaryň geçmegi bilen toplanan eser. 14-15-nji asyrlarda türki halklarda, esasanam Ak goýunly, Gara goýunly türkmenlerde "Dädem Gorkudyň" boýlary ýörgünli bolupdyr.
15-nji asyryň ortalarynda Uzyn Hasanyň patyşalyk eden döwürlerinde onuň raýatlarynyň arasynda bu eposyň meşhur bolandygyny Ýewropanyň ilçileri-de belläpdirler. Uzyn Hasanyň Wenesiýa patyşalygy bilen gowy gatnaşygy bolupdyr. Ol Wenesiýa patyşalygyndan harby enjam almak barada gepleşikler geçirmek üçin, Hajy Muhammet diýen ilçisini Wenesiýa ugradýar. Şondan soň Ýewropanyň ilçileri-wekilleri Ak goýunly, Gara goýunly türkmenler bilen gatnaşyk edipdirler. Şonda-da biziň medeni mirasymyzyň, şol sanda hut "Dädem Gorkudyň" Ýewropa giden bolmagy mümkin diýlip çaklanýar. Umuman, 14-15-nji asyrlarda türki halklaryň Ýewropa bilen gatnaşyk açyp başlandygyny alymlar aýdýarlar.
H. Hally:
Indi şeýlelikde sen "Dädem Gorkudyň" Watikan nusgasynda üýtgeşiklikleriň bardygyna ynanýaňmy?
D. Ýazgulyýew:
Elbetde, ynanýan. Onuň Watikan nusgasynda täzelikler hökman bolmaly. Sebäbi Watikan nusgasyny şu taýdan alyp giden alymyň, ilçiniň ýa syýahatçynyň Drezden nusgasyny alyp giden ilçiden-syýahatçydan başga adamlary görendigini çaklamak mümkin. Olaryň hersi eposy aýry bir adamyň dilinden ýazyp alandyrlar. Iň bärkisi, Gorkut atanyň Mäti Kösäýew tarapyndan çap edilen boýlary bilen Ata Rahman tarapyndan toplanan çowdur nusgasynyň tapawudy-da uly ahyryn. Ýogsa ikisem türkmen alymy, ikisem türkmen folklorçysy tarapyndan taýýarlanan. Watikan nusgasynyň dilinde, ýazylyp alnyşynda belli bir tapawudyň bardygyna, elbetde, ynanýas.
H. Hally:
Wakikan Golýazmalar fondy dünýäniň iň ýapyk hem baý fondlarynyň biri hasap edilýär. Ol ýerde milli medeniýetimize degişli başga-da golýazmalaryň bolmagy mümkinmi?
D. Ýazgulyýew:
Elbetde, mümkin. Eger-de Türkmenistan hökümeti, türkmen alymlary hakykatdanam milletiň edebi mirasyny öwrenmegi maksat edinýän bolsalar, onda Watikandan türkmene degişli golýazmalary, edebi mirasymyza degişli beýleki gymmatly ýadygärlikleri alyp biljekdiklerine ynanýarys.


c: text/html

text:
Gresiýanyň uly kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz duran premýer-ministriniň parlamentde geçirilen ynam ses berişligini sag-aman arka atmagy bilen, tygşytlylyk çäreleri baradaky kanun taslamasynyň sese goýulmagyna ýol açyldy.
Bu çäreleri halk halanok. Ýöne bular ýewro zonasyna degişli Gresiýanyň öz bergileriniň aşagynda çökmezligi üçin zerur.
Öten agşamky ses berişlikde Jorj Papandreonyň täze kabinetine ynam bildirip, ses beren parlamentçileriň sany 155, garşy 143. Parlamentiň 2 wekili ses bermekden saklandy.
Ýöne iş munuň bilen tamamlanmaýar. Geljek hepde ýene bir möhüm ses berişlik bar. Ol halk tarapyndan ret edilýän tygşytlylyk çäreleri barada. Bu çäreler kabul edilmese, Gresiýa kredit ýok.
Papandreou palamentçileri eýýäm bu çäreleri goldamaga çagyrdy: “Krizisden çykmak üçin bu biziň ýeke-täk ýolumyz. Ikirjiňlenip, gorka düşüp, kyn ýoluň ortasynda bu şansy taşlasak, taryh bize erbet baha berer”.
Gresiýa Ýewropa ýurtlary we Halkara pul gaznasy tarapyndan özüne 17,3 milliard dollar halas ediş krediti birilmese, bergilerini töläp bilmejekdigini bildirdi.
Papandreou öten hepde häkimiýet başyndaky partiýada barha artýan närazylygy köşeşdirmek üçin käbir ministrlerini çalşyrdy. Täze maliýe ministri Ewangelos Wanizelos sişenbe güni parlamentiň geljek hepde býujetiň 40 milliard dollar çemesi azaldylmagyny oňlajakdygyny wada etdi.
Ynam ses berişliginden öň hem Papandreonyň ony gazanmagyna garaşylypdy. 300 orunly parlamentde onuň sosialistik partiýasynyň 155 orny bar. Bu ses berişligi gazanmak üçin hem ýönekeý köplük gerekdi.
Reformalara çagyrylýar
Ýewropa Komissiýasynyň başlygy Žoze Manuel Barroso bu ses berişligiň netijelerini gutlap: “Bu hem Gresiýa hem-de bütin Ýewropa Bileleşigi üçin bir gowy habar” diýdi.
Barasso sişenbe güni ses berişlikden öň grek ykdysadyýetiniň strukturasynda möhüm reformalaryň geçirilmegine çagyrdy: “Öňe tarap ýeke-täk ýol grekler tarapyndan struktural defisiti azaltmak üçin edilen tagallalar bolar. Muny hem şu wagt hususylaşdyrmak we ýokary maksatly plan bilen amala aşyryp bolar. Munuň köp adamlara agyr degjekdigi belli. Ýöne bu býujeti berkitmek üçin gerekli”.
Teklip edilen tygşytlylyk çäreleri köçelerde protestlere getirip, öten hepde bu protestler gazaply hereketlere ýazdy. Ynam ses berişliginden öň protestçiler paýtagt Afinyda parlamentiň öňüne ýygnanyp, özleriniň bu çärelere garşydyklaryny bildirdiler.
Parlamentde geçen çekişmede oppozisiýanyň ýolbaşçysy Antonis Samaras bergileri töläp kemeltmek üçin ykdysadyýeti güýçlendirip, salgytlary azaltmagy teklip etdi: “Biziň hemmämiz bu programmanyň netije bermänligine, netije bermejekdigine düşünmeli. Sebäbi, bu bir ýalňyş ýol. Sebäp onuň bolmalysy ýaly ýerine ýetirilmänligi däl. Dogry, goýberilen ýalňyşlyklar, kemçilikler boldy. Ýöne ýalňyş bu ýoluň ýerine ýetirilişi däl-de, onuň özi”.
Häzir Halkara pul gaznasynyň ýolbaşçysy wezipesini ýerine ýetirýän Jon Lipski çarşenbe güni Germaniýanyň kansleri Angela Merkel bilen duşuşansoň: “Gresiýanyň esasy problemasy onuň bergileriniň ýokary bolmagy däl-de, ykdysadyýetinde bäsleşigiň ýoklugy, ýewro zonasyndan üzňeligi we maliýe sistemasnyň bozuklygy” diýdi.
Ýöne, Lipskiniň pikiriçe, bu bir düzedip bolmajak zat däl, muňa syýasy isleg gerek.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Owganystanyň demirgazygynda we günbatarynda agyr gelen sil sebäpli azyndan 42 adam öldi we başga-da onlarçasy ýitirim boldy.
Owganystanyň demirgazygynda ýerleşýän Jowjan welaýatynyň Şybyrgan şäherinde azyndan 16 adam öldi. Bu şäheriň ilatynyň aglabasy türkmenlerden ybaratdyr.
25-nji aprelde gijäň ýary Koş Depe, Darzab we Hoja Do Koh etraplarynda bolan sil joşgunyndan soň, başga-da onlarça adam ýitirim boldy.
Jowjan welaýatynyň häkiminiň orunbasary Abdul Rahman Mahmoudi Darzab welaýatynda dokuz obanyň ýumrulandygyny habar berýär.
Şeýle-de, ol wakanyň bolan ýerindäki adamlary halas etmek üçin dikuçarlaryň ulanylýandygyny aýtdy. Mahmoudiniň sözlerine görä, bu soňky 30 ýylyň dowamynda sebitde bolan iň ýaramaz sil joşgunydyr.


text:
Türkmenistanyň raýatlarynyň birnäçesi Azatlyk Radiosyna ýüz tutup, ilatyň döwletiň amanat kassalarynda köýen pullarynyň öweziniň dolunmagy baradaky meseläniň gozgalmagyny haýyş edýärler.
Aýdylmagyna görä, 1993-nji ýylyň 1-nji noýabrynda, rus rublyndan Türkmenistanyň milli manadyna geçilende, türkmen raýatlarynyň döwlet eýeçiligindäki amanat kassalarda onlarça ýyllap toplan pullary köýüpdir.
Şol gün amanat kassalaryndaky 1000 rubl - 2, 500 rubl - 1 manat bolupdyr.
Rus rubly
Ýaman ýeri, adamlaryň köpüsine şol wagt şeýle derejede hümmetini ýitiren pullaryny hem almak başartmandyr. Mundan başga, pul çalşylmazyndan öň hem adamlar öz bankda goýan pullaryny yzyna alyp bilmändirler. Üstesine, pul çalşylmazyndan öňki aýlarda aýlyklaryň hem 30 prosenti nagt berlip, galan bölegi banklardaky hasaplara geçirilipdir.
Türkmen ýazyjylarynyň biri şol günleri ýatlap, «gara gün» üçin aýlygyndan, pensiýasyndan pul süýşüren rus eneleriniň käbiriniň amanat kassalaryna baryp, «tabyt üçin ýygnan puljagazymdy» diýip aglap duranyny görendigini gürrüň berýär.
Şonda ol garrylar munuň döwlet tarapyndan öz raýatlaryna garşy sudsuz-beýlekisiz çykarylan konfiskasiýa hökümi bolandygyny aýdypdyrlar.
Mundan başga, 1941-45-nji ýyllaryň urşundan soň, 1970-nji ýyllara çenli, ýurdy dikeltmek üçin diýlip, adamlara üç prosentli zaýom-obligasiýalar satylypdyr. Bu zaýomlar maşgala sandyklarynda saklanyp, eneden gyza, atadan ogla geçirilipdir we adamlar döwlet bir gün bergi-borjuny üzer, adamlaryň zähmet haklaryndan tutulan pullary şol wagtky hümmeti bilen yzyna gaýtarar diýip umyt edipdirler.
Orsýetde ilatyň pul çalşylanda amanat kassalarynda köýen, hümmetini ýitiren pullarynyň öwezini dolmak, ýagny olaryň pullaryny birden, birbada däl-de, wagt çäginde, tapgyrlaýyn yzyna bermek işi alnyp barylýar.
Türkmenistanyň prezidenti G.Berdimuhamedow hem häkimiýet başyna geçende, raýatlaryň döwletiň amanat kassalarynda köýen pullarynyň öwezini dolmak wadasyny berdi.
Emma bu wadanyň yzy gelmedi. Ýogsa Türkmenistan baý ýurt, ykdysadyýetiň bolsa hemme ugur boýunça çalt depginde ösýändigi aýdylýar.
Eýsem bu ýerde näme sebäp ýa-da bökdençlik bar? Türkmen raýatlarynyň döwletde köýen pullarynyň öwezi näme üçin dolunmaýar? Ýa-da ol pullaryň öwezini dolmak gerek dälmi?
Azatlyk radiosy nobatdaky «Tegelek stol» söhbetdeşligini şu meselä bagyşlaýar.
Umuman, raýatlaryň döwletiň amanat kassalarynda köýen pullarynyň öweziniň dolunmagy näme üçin gerek ýa-da gerek däl?
Bu barada pikirleriňizi, bellikleriňizi paýlaşsaňyz, hoşal bolarys.


text:
Gündogar Ukrainadaky pitneçi güýçler Donetks şäherinde hökümetiň kontrollygyndaky aeroportuň gözegçiligini ele salmaga synanyşýarlar.
2-nji oktýabrda Ukrain harbylarynyň metbugat wekili orsparaz separatistleriň mundan bir gün öň “giň frontda” başlan hüjümlerini dowam etdirýändigini aýtdy.
Pitneçileriň lideri özüniň 1-nji oktýabrda beren maglumatynda separatistler güýçler “aeroportuň territoriýasynyň 90%-niň” kontrollygyny eýeleýär we “iki ýa-da üç günüň dowamynda” onuň gözegçiligini doly ele salmagy planlaşdyrýarlar diýdi.
Ukrainada alty aý bäri dowam edýän konfliktiň çäginde ok atyşygy bes etmek boýunça 5-nji sentýabrda gol goýlan ylalaşyga garamazdan, gürrüňi gidýän aeroportda hökümet güýçleri bilen pitneçileriň arasynda çaknyşyklar boldy.


text:
Türkmenistanyň harby paradynda Hytaýda öndürilen ýarag sistemalary we harby enjamlar, şol sanda uçarlar görkezildi.
27-nji oktýabrda ýurduň garaşsyzlygynyň 25 ýyllygy mynasybetli geçirilen harby paradda görkezilen täze harby tehnikalaryň arasynda, hususan-da, WJ-600A/D kysymly sürüjisiz howa söweş ulaglarynyň bolandygyna bilermenler ünsi çekýärler.
Paradda iki sanysy görkezilen bu söweş ulagynyň ilkinji gezek Hytaýyň Zhuhai şäherindäki sergide peýda bolandygy bellenýär.
Howpsuzlyk meseleleri boýunça Jein’s neşriniň maglumatyna görä, WJ-600A/D kysymly uçarlar orta beýiklikde uzak aralyga syn etmek üçin niýetlenýär, şeýle-de zarba urmaga hem zarbanyň netijelerine baha bermäge ukyply aňtaw enjamy hasaplanýar.
Postsowet döwletleri boýunça harby bilermen Aleksandr Olesin agzalan harby enjamyň häzirki wagtda dünýäniň harby bazarlarynda öz täsirini artdyrýan Hytaýyň iň geçginli harby tehnikasynyň biridigini aýdýar.
“Häzir Hytaý ilkinji nobatda ok atýan reaktiw sistemalary, taktiki we operatiw-taktiki raketalary, sürüjisiz howa komplekslerini we bomba atyjy söweş uçarlaryny öndürýär. Hytaý olary häzir hil we san taýdan ýeterlik derejede öndürýär” diýip, Aleksandr Olesin belleýär.
Harby bilermeniň pikirine görä, Türkmenistanyň öz ýaragly güýçlerini agzalan söweş uçarlary ýaly harby tehnikasy bilen üpjün etmegine şu günki gün zerurlygyň bardygyny belledi.
“Bu territoriýa taýdan uly bolan, emma örän az ilat sanly ýurtlaryň problemasydyr we ol Türkmenistana-da degişli. Türkmenistanyň öz giňişligine gözegçilik etmäge uly zerurlygy bar, emma öz ýaragly güýçlerini ýaýbaňlandyrmaga we esgerleriniň sanyny artdyrmaga mümkinçiligi ýok. Şeýle ýagdaýda sürüjisiz awiasiýa enjamlary we aňtaw apparatlary radio-elektron serişdeleri arkaly ýurduň territoriýasyna gözegçilik etmäge, gaz we nebit turbalarynyň, infrastruktura obýektleriniň howpsuzlygyna gözegçilik etmäge we döwletiň ykdysady bähbit zonalaryny goramagyna mümkinçilik berýär”, diýip Aleksandr Olesin belleýär.
Soňky ýyllarda Türkmenistan serhet gözegçiligini güýçlendirmek we ýurduň harby üpjünçiligini pugtalandyrmak boýunça kanun kabul etdi, goşunyň maddy üpjünçiligini artdyrdy.
Türkmenistan 2016-njy ýylyň ýanwar aýynda kabul eden täze harby doktrinasynyň ýurduň goranyş kuwwatyny artdyrmak maksadyna gönükdirilendigini aýdýar.
Türkmenistan dini ekstremizm howpunyň ýaýramagy bilen bagly töwekgelçilikli regionda ýerleşýär. Türkmenistanyň 700 kilometrden gowrak umumy serhedine eýe bolan goňşusy Owganystanyň serhetýaka regionlarynda “Talyban”, “Yslam döwleti” we beýleki ýaragly toparlaryň söweşijileriniň täsiriniň güýçlenýändigi barada yzygiderli maglumat gowuşýar.
1995-nji ýylyň dekabr aýynda özüni harby taýdan bitarap döwlet yglan eden Türkmenistan sebitdäki ýurtlaryň harby we howpsuzlyk bileleşiklerine goşulman gelýär.
2012-nji ýyldan bäri Türkmenistan Hazar deňzinde harby türgenleşiklerini geçirýär.


text:
Ukrainada bilim alýan türkmen we Azerbaýjan talyplary öz kursdaşlaryny gadymy bahar baýramyny Nowruzy bellemegiň däpleri bilen tanyşdyryp olar bilen bilelikde “Nowruz — 2015” konsertini guradylar. Dabaralar Kiýewiň Taras Şewçenko adyndaky milli uniwersitetinde geçirildi.
Baýramçylyk çäresine bu uniwersitetiň professor-mugallymlary, talyplary, Türkmenistanyň Ukrainadaky ilçihanasynyň wekilleri, şeýle hem dostlukly döwletiň beýleki ýokary okuw mekdeplerinde bilim alýan türkmenistanly hem daşary ýurtly talyplar gatnaşdylar.
Bilelikdäki konsertiň çäklerinde tomaşaçylara Nowruz baýramynyň Türkmenistanda we Azerbaýjanda bellenilişine degişli wideofilm görkezildi. Baýramçylyk çäresinde Nowruzyň halklaryň arasyndaky parahatçylygy we hoşniýetli dostluk gatnaşyklaryny berkitmekdäki halkara ähmiýeti bellenilip geçildi.


text:
Şu ýyl Türkmenistanda 1,6 million tonna gallanyň ýygnalandygy habar berilýär. Bu san ýurtda galla hasylyny almak boýunça döwlet tarapyndan kesgitlenen galla planynyň dört ýyldan soň, indi ilkinji gezek doldurylandygyny görkezýär.
6-njy iýulda Türkmenistanyň döwlet telewideniýesinde türkmen daýhanlarynyň döwlete däne tabşyrmak boýunça plan-borçnamalaryny ýerine ýetirendigi habar berlip, şu güne çenli döwlet harmanyna 1,6 million tonna bugdaýyň tabşyrylandygy aýdyldy.
Ýerli wagt bilen sagat 21:00-da efire giden “Watan” habarlar gepleşiginde prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň her ýylyň iýul aýynyň üçünji ýekşenbesinde bellenilýän “Galla baýramyny” uly dabara bilen bellemek hakynda tabşyryk berendigi habar berildi.
Emma 7-nji iýulda efire berlen “Watan” habarlar gepleşiginde we neşir edilen gazetlerde ýurtda şu ýyl galla hasylyny almak boýunça göz öňünde tutulan döwlet planynyň dolandygy barada hiç hili maglumat berilmedi diýip, ýerli synçy we ýazyjy Amanmyrat Bugaýew habar berýär.
Sebäbini anyklamak kyn
Munuň deregine, 6-njy iýulda çap bolan merkezi gazetlerde Ahal welaýatynyň gallaçylarynyň 450 müň tonna galla ýygnap, plan-borçnamasyny berjaý edendigi tekrarlanýar.
Penşenbe güni neşir edilen gazetlerde bolsa Daşoguz welaýatynyň daýhanlarynyň 300 müň tonnadan gowrak däne ýygnap, bugdaý planyny ýerine ýetirendigi bellenilýär.
Bu maglumatyň näme sebäpden “Watan” programmasynyň gepleşiklerinden aýrylandygyny, gazetlerde bu barada näme sebäpden maglumatyň berilmeýändigini anyklamak kyn.
26-njy iýunda Türkmenistanyň döwlet eýeçiligindäki “Türkmenistan.gov” Internet saýtynda ýurtda galla oragynyň barşynda 1 million tonna däne hasylynyň ýygnalandygy mälim edildi. Emma bu maglumatyň jikme-jikligi äşgär edilmedi.
“Ýyllyk zähmet girdejisi bir aýlyk güzerana-da ýetmeýär”
Şol bir wagtyň özünde Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolýan daýhanlaryň ençemesi döwlet tarapyndan oba hojalygy pudagyna tehnika, dökün, suw üpjünçiligi meselelerinde ýeterlik derejede goldaw berilmeýändigini aýdýarlar.
Şol sebäpli käbir daýhanlar öz göz öňünde tutan hasyllaryny alyp bilmeýändigini we “bir ýyllyk zähmet girdejisiniň bir aýlyk güzerana-da ýetmeýändigini” aýdýarlar.
“Dört-bäş sapar suwa ýakmagyň deregine, bugdaý ýetişýänçä bir-iki gezek suwa ýakyp bilýäris. Onsoň hasylymyz hem şoňa görä pes bolýar. Bugdaýyň hem boýy pes bolup, kombaýnlar hem talabalaýyk ýygyp bilmeýär, ýarpysyny alýar-da, ýarpysyny hem ýere döküp gidýär. Şonuň netijesinde biziň alýan hakymyz gaty ujypsyzja. Bir ýylky eden azabymyzdan alýan girdejimiz bir aýjygam biziň hojalygymyzy ekläp bilmeýär. Onsoň nireden güzeranyňy görmeli?” diýip, Mary welaýatyndan Orazsähet gürrüň berýär.
Türkmenistanda her ýyl diýen ýaly döwlet tarapyndan kesgitlenýän plana laýyklykda, türkmen daýhanlary 1,6 million tonna däne tabşyrmaly. 2015-nji ýylda Türkmenistanda 1 million 50 müň tonna, 2014-nji ýylda 1 million 100 müň tonna galla hasyly ýygnaldy.


text:
Gazagystanyň günbatar Atyrau şäheriniň sudy üç polisiýa ofiserini bir we iki ýyl türme tussaglygyna höküm etdi. Olar tussagy gynamakda aýyplandy.
Üç ofiser dekabr aýynda saklanan adamyň bäş sany ogurlygy öz üstüne almagyny talap edip, ony urup-ýençmekde we gynamakda günäli tapyldy.
Gazagystanda polisiýa ofiserleriniň şübhe astynda düşen adamlary gynamak ýa-da başga hukuklaryny depelemek üçin seýrek suda çekilýärler.
Şol bir wagtda-da soňky aýlarda ençeme polisiýa işgäri jogapkärçilige çekildi.
Ýanwar aýynda Gazagystanyň demirgazygyndaky Kostanai regionynyň sudy Gazagystanda we beýleki Merkezi Aziýa ýurtlarynda öň görülip-eşidilmek karar çykaryp, 2007 ýylda polisiýa tarapyndan gynamalara sezewar edilen adama kompensasiýa berilmegini talap etdi.


text:
.
TALYBYŇ BOŞ WAGTY
Uniwersitetde sport bilen meşgullanmak üçin giň mümkinçilikler bar: sport korpusy, üç sany türgenleşik zaly, stadion we iki sany sport oýunlary üçin niýetlenen emeli örtgüli sport meýdançasy. 2014 ýylda üç sany sport zalyny, suw basseýni, türgenleşik zalyny, lyža meýdançasyny we stadiony özünde jemleýän täze sport toplumy gurlyp ulanmaga berildi.
Mundan başgada köpsanly armrestling, atletiçeskaýa gimnastika, basketbol, woleýbol, gündogar tanslary, girewoý sport, dzýu-do/sambo, ýoga, ýeňil atletika, kiçi-futbol, ugur tapyş sporty, ýüzüş, tennis, stolyň üstünde oýnalýan tennis, syýahatçylyk ýaly. sport bolümçeleri we saglyk toparlary hereket edýär.
Talyp ýaşlaryň ruhy isleglerini kanagatlandyrmaga dürli döredijilik we çeperçilik guramalary ýardam edýär. Uniwersitetiň ýörelgeleri kämilleşýär, geçirilýän çäreler we bäsleşikler uniwersitetiň bitewilik ruhyny galkyndyrýar.
Daşary ýurtly talyplara Belarus döwletiniň ajaýyp gözellikleri bilen tanyşmaga giňden mümkinçilik döredilýär.


text:
Iwan Fýodorow adyndaky Moskwanyň döwlet neşirýat uniwersitetiniň rektory Konstantin Antipow.
Biziň uniwersitetimiz Aşgabatda geçirilýän Halkara kitap sergisine we ylmy maslahata her ýyl gatnaşýar. Meniň özüm bu serginiň işine eýýäm dördünji gezek gatnaşýaryn. Türkmenistanyň neşirýat gullugy bilen hyzmatdaşlyk biziň üçin strategiki ugur bolup durýar. Biz uzak ýyllardan bäri Türkmenistanyň neşirýat we poligrafiki pudagy (ulgamy) üçin ýokary hünär derejeli hünärmenleri taýýarlaýarys. Häzirki wagtda biziň uniwersitetimizde türkmenistanly talyplaryň 190-sy bilim alýar. Olaryň 100-si bolsa okuwa şu ýyl başlady.
Halkara kitap sergisi hemişeki bolşy ýaly özüniň göwrümliligi we gozgaýan temalarynyň çuňlugy bilen haýran galdyrýar. Bu sergä Russiýa Federasiýasynyň 16 regionyndan 20 golaý neşirýat gatnaşýar.
Biz indiki ýyl hem güneşli we myhmansöýer Türkmenistanda öz ýurdumyza şeýle uly möçberde wekilçilik ederis diýip umyt edýäris. Biziň gatnaşyklarymyzyň köpüsiniň hakyky dostlukly gatnaşyklara öwrülýändigini belläsim gelýär. Halkara kitap sergisiniň “Kitap – hyzmatdaşlygyň we ösüşiň ýoly” diýen şygarynda aýdylyşy ýaly, biziň tükmenistanly kärdeşlerimiz bilen gatnaşyklarymyz sergide bolup geçýän wakalaryň düýp mazmunynyň hakyky şöhlelenmesiniň aýdyň subutnamasy bolup durýar.


text:
Orsýetiň Altaý ülkesindäki neşe goýdurylýan merkezde bolan ýangynda azyndan 8 adamyň ölendigi aýdylýar.
27-nji aprelde neşe goýdurylýan merkezde bolan ýangyn boýunça jenaýat derňewiniň açylandygy habar berildi.
Etrap adminstrasiýasynyň başlygy Konstantin Tatarnikow neşe goýdurylýan merkeziň binasynyň hususy eýeçilikdäki jaý bolandygyny, şu sebäpden ýerli häkimiýetleriň ol binanyň gurluşygy üçin jogapkär bolup bilmejegini aýtdy.
Ölenlerden başga, ýangynda azyndan alty adamyň ýaralanyp, hassahana alnyp gidilendigi aýdylýar.


text:
Ýekşenbe güni Fransiýada sosialistik partiýadan prezidentlige kandidatlaryň ilkinji saýlawlary geçirilip, onda partiýanyň öňki lideri Fransua Olland öňde barýar.
Deslapky maglumatlara görä, sosialistik partiýanyň agzalarynyň we tarapdarlarynyň 56%-den gowragy Ollanda, 43%-den köpürägi-de onuň bäsdeşi, sosialistik partiýanyň häzirki lideri Martin Obra ses beripdir.
Deslapky ses berilşige 2 million 600 müň adam gatnaşypdyr.
Jemgyýetçilik pikir soralyşygynyň netijelerine görä, sagçy merkezçileriň lideri, häzirki prezident Nikolýa Sarkoziden üstün çykmaga Ollandyňam, Obriniňem gowy şansy bar.
Fransiýada prezident saýlawlary geljek ýylyň baharynda geçiriler.


text:
Kabulda, janyndan geçen bombaçy Tolo TW-niň, Owganystanyň meşhur telewizion habarlar guramasynyň işgärlerini getirýän awtobusa hüjüm edende, azyndan ýedi adam öldi.
20-nji ýanwardaky hüjüm «Talyban» bir topar telewizion kanaly, internet we radio nokatlaryny öz içine alýan Tolo TW-ni kanuny «harby nyşana» diýip yglan edeli bäri metbugat guramasyna garşy guralan ilkinji uly hüjümdir.
Içeri işler ministrligi partlamada azyndan 25 adamy ýaraly bolandygyny aýtdy. Kabul polisiýasynyň başlygy Abdul Rahman Rahimi Toýota kysymly awtoulagyň sürüjisiniň awtobusa hüjüm edendigini aýtdy.


text:
Belarus oppozisiýasy we hukuk toparlary häkimiýetleriň onlarça aktiwisti tussag edendigini aýdýarlar.
“Hakykaty aýt” atly hukuk toparynyň lideri Uladimir Neklýaýew häkimiýetleriň öz toparynyň ofisini we ähli agzalarynyň Minskidäki we beýleki birnäçe şäherdäki öýlerini dökendigini aýdýar.
Tussag edilenleriň arasynda bolan Neklýaýew Minskidäki polisiýa uçastogyndan telefon edip, metbugat bilen gürleşdi.
Wýasna hukuk merkezinden Walentin Stefanowiç bolsa, Belarusyň iň taýry oppozisiýa partiýasy bolan Birleşen Graždan partiýasynyň hem nyşana alnandygyny aýtdy.
Prezident Aleksandr Lukaşenkonyň 16 ýyllyk hökmürowanlygy mahalynda oppozisiýa we garaşsyz metbugata dyngyzys azar berlip gelinýär.


text:
Tapgyryň umumy aýratynlyklary:
16 pökgi: Tapgyrda geçirilen 4 duşuşykda derwezelere 16 pökgi girdi, ortaça her duşuşykda 4 pökgi. Ýadyňyzda bolsa, geçen tapgyr hem 16 gol bilen tamamlanypdy, ýöne bu tapgyrda «Hazyna» — «Energetik» duşuşygynyň senesiniň üýtgedilendigini ýatladýarys.
Bir jerime: Tapgyrda geçirilen pökgüleriň biri 11 metrlik jerime urgusyndandyr.
Üstünlik myhmanlaryň tarapynda: Tapgyrda geçirilen 4 duşuşygyň diňe birinde ýer eýeleri ýeňiş gazandy, ikisi myhmanlaryň ýeňşi bilen tamamlandy. Bir duşuşyk bolsa deňlik hasap bilen jemlendi.
365: Şu tapgyrdan soňra 23-nji milli çempionatymyzda derwezelere 365 pökgi girizildi. Geçirilen pökgüler boýunça geçen ýylky sepgide ýetmek üçin ýene-de 214 gol gerek. Ýatladýarys, geçen ýyl Ýokary ligada derwezelere 579 pökgi geçirilipdi.
«Altyn asyr» 3 — 0 «Daşoguz»
Gollar:
1-0, Süleýman Muhadow 43’
2-0, Parahat Jumanazarow 51’
3-0, Umidjan Astanow 75’
Goragçy hüjüme geçdi: Garaşylşy ýaly, çempionatyň öňdebaryjysy «Altyn asyryň» uly hasap bilen ýeňiş gazanan duşuşygynda ikinji pökginiň awtory, goragçy Parahat Jumanazarow möwsümde birinji gezek tapawutlandy.
Umytjan — duşuşygy jemleýji: Soňky tapgyrlarda örän gowy çykyş edýän we ýygy-ýygyndan tapawutlanmagy başarýan Umytjan Astanow «Altyn asyryň» soňky iki duşuşygynda jemleýji goly geçirip gelýär.
Ýeňişli ýubileý duşuşyk: «Altyn asyr» şu tapgyrda Ýokary ligadaky taryhynda 220-nji oýnuny geçirdi.
Ahyry deňleşdiler: Tapgyrda «Balkanyň» «Şagadamyň» derwezesine ýekeje, «Altyn asyryň» bolsa «Daşoguzyň» derwezesine 3 pökgi geçirmegi bilen şu ýylky çempionatda umumy geçirilen gollaryň sany deňleşdi. Indi «Altyn asyryň» hem, «Balkanyň» hem 58 goly bar.
Myhmançylykda 50-den geçdi: «Daşoguz» şu tapgyrdan soň çempionatda myhmançylykda geçiren duşuşyklaryndan 50-den kän pökgi geçirden ilkinji topar boldy. Şu çempionatda derwezesine jemi 84 gol geçirden «demirgazyklylar» şolaryň 52-sini myhmançylykdaky duşuşyklarynda goýbertdiler.
«Balkan» birinji, «Altyn asyr» ikinji: Şu tapgyrdan soň, «Altyn asyr» öz meýdanynda garşydaş derwezelere 30 we ondan kän gol geçirip bilen ikinji topar boldy. Bu sepgide birinji bolup «Balkan» ýetipdi. Häzir myhmançylykda geçirilen oýunlarda «Balkanyň» 37, «aragatnaşykçylaryň» 31 goly bar.
Ýeňiş tapgyry dowam edýär: Taryhyndaky ikinji çempionlygyň bosagasyna gelen «Altyn asyr» bassyr 5-nji ýeňşini gazandy.
11 gola 0 gol: «Altyn asyr» bilen «Daşoguzyň» arasynda şu möwsümde geçirilen 3 duşuşykda «aragatnaşykçylar» jogapsyz 11 pökgini geçirdiler. Olaryň hüjümçisi Süleýman Muhadow bolsa «Daşoguz» bilen oýnalan oýunlarda 3 gezek tapawutlandy.
«Merw» 2 — 2 HTTU
Gollar:
1-0, Arslan Ýusubow
1-1, Döwlet Döwletmyradow
2-1, Begenç Alamow (pen)
2-2, Pirmyrat Sultanow.
Iki oýunda-da jerime: Şu ýyl «Merw» bilen HTTU-nyň arasynda Maryda geçirilen duşuşyklaryň ikisinde-de HTTU-nyň derwezesine 11 metrlik jerime urgusy bellenildi. «Merwiň» jerime urgusy diýlende ilkinji göz öňüňe gelýän Begenç Alamow şolaryň ikisini hem dürs ýerine ýetirdi.
Ýene deňlik: Şu ýyl «Merw» HTTU bilen öýünde geçiren iki duşuşygyny hem deňlik hasap bilen geçirdi.
«Merwiň» derwezesine 900 gol: Eger-de «Merw» geçen tapgyrda Ýokary ligadaky 1000-nji goluny geçiren bolsa, bu gezek öz derwezesine 900-nji goly geçirtdi.
«Merw» «deňlikçileriň» sanawynda: Şu tapgyrdan soň «Merw» çempionatda iň köp deňlik bilen oýnanlaryň sanawynyň liderleriniň hataryna goşuldy. Indi «Merwiň», «Energetigiň» we «Ahalyň» şu ýylky çempionatda 8 deňligi bar.
Üç 10-y tegelediler: Şu tapgyrdan soň «Merw» 23-nji çempionatda 30 gol geçiren 8-nji topar boldy.
Üç 10-y tegeleTdiRdiler: Edil şonuň ýaly hem, «Merw» şu ýylky çempionatda derwezesine 30 gol goýberden 6-njy topar boldy.
HTTU öňde: Öz derwezesine pökgi geçirtmekde HTTU «Merwden» 10 ädim dagy «öňde». «Talyplar» möwsümde derwezesine 40 we ondan kän gol geçirden 4-nji topar boldy.
Bir deňligiň bir üstünligi: Duşuşykda ýeňiş gazanyp bilmese-de, HTTU-nyň derwezesine geçiren 2 golundan soň, «Merw» möwsümde öz meýdanynda geçirilen duşuşyklarda 20 we ondan kän gol geçiren 7-nji topar boldy. Toparyň öz meýdanynda geçiren gollarynyň sany indi 21-e deň.
Umumylykda 3-nji gezek: Begenç Alamow şu möwsümde 3-nji gezek 11 metrlik jerime urgusyndan dürs peýdalandy. Şolaryň ikisi HTTU-nyň derwezesine geçirildi.
Üç duşuşykdan soň: «Merw» — HTTU 3:4.
«Ahal» 3 — 5 «Aşgabat»
Gollar:
0-1, Azady Annadurdyýew
0-2, Berdi Şamyradow
1-2, Altymyrat Annadurdyýew
1-3, Berdi Şamyradow
1-4, Ruslan Serazutdinow
2-4, Begli Meredow
2-5, Berdi Şamyradow
3-5, Rahmet Şermetow.
Biri 1-nji, biri 20-nji: Şu duşuşyk Annadurdyýewleriň futbolçy maşgalasyndan ýene bir ady janköýerlere tanatdy. Käbir janköýerleriň atlandyryşy ýaly, «Annadurdyýewleriň derbisinde» Azady möwsümdäki 1-nji, Altymyrat bolsa 20-nji goluny geçirdi.
Şamyradow ýene öňde: Türkmenistanyň 6 gezek bombardiri Berdi Şamyradow şu tapgyrda geçiren 3 goly bilen möwsümde jemi 16 gol geçirip, iň netijeli hüjümçileriň sanawynda 4-nji orna çykdy.
Altymyrat üçünji: Altymyrat Annadurdyýew şu möwsümde 20 gol geçiren 3-nji futbolçy boldy.
Serazutdinow möwsüme «girişdi»: Möwsümiň golçularynyň sanawyna 97-nji bolup adyny ýazdyran Ruslan Serazutdinow möwsümde ilkinji gezek tapawutlandy.
4-nji ýer kesgitlendildi: «Aşgabat» bilen «Şagadamyň» arasynda birnäçe hepdeläp dowam eden 4-nji orun ugrundaky ýaryşda ýeňiji ahyry «paýtagtlylar» boldy. Indi «Şagadamdan» 2 utuk öňe saýlanan «Aşgabadyň»3-nji orna çykmagy üçin «Ahalyň» ýekeje gezek ýeňilmegi ýeterlik.
4-nji 4 10-lukçy: Düşünip bildiňizmi? Häzir düşündirýäris. Hakykatdan-da, «Aşgabat» möwsümiň dördünji dört onlukçysy. Başgaça aýtsak, «paýtagtlylar» möwsümde 40 utuk toplan 4-nji topar boldy.
Bir derwezä 330 gol: «Ahalyň» «Aşgabadyň» derwezesine girizen 3 golundan soň, «paýtagtlylaryň» Ýokary ligada derwezesine geçirden gollarynyň sany 330-a çykdy.
2-nji gezek 3-ledi: Derwezelere pökgi geçirmekde entek hem ýaş hüjümçileriň köpüsine görelde bolýan Berdi Şamyradow möwsümdäki ikinji het-trigini amala aşyrdy.
100-iň ýarysy: «Ahal» şu tapgyrdan soň möwsümde 50 gol geçiren 3-nji topar boldy.
80-iň ýarysy: «Aşgabat» şu möwsümde 40 gol geçiren 5-nji topar boldy. Ýöne geçirilen gollaryň sany boýunça «Aşgabat» dördünji orunda durýar. Bu tapgyrda hiç bir futbolçysy tapawutlanyp bilmedik «Şagadmyň» 40 goly bardy. «Aşgabadyň» bolsa indi 41 goly bar.
Ýag, ýaganagym: Hawa, duşuşykda janköýerler derwezelere geçirilen gollary sanap ýetişmediler. Hamana, iki tarapyň derwezewanlary hem bilelikde bir ýere gidene döndi. Şeýlelikde, jemi 8 golly bu duşuşyk möwsümde iň kän golly duşuşyklaryň arasynda ikinji orunda ýerleşdi. Birinji orun siziňem ýadyňyzdadyr — HTTU — «Daşoguz» duşuşygy, oýun HTTU-nyň peýdasyna 10:0 hasabynda tamamlanypdy. Ýöne «Ahal» — «Aşgabat» duşuşygy 8 golly netijäni ýeke özi alyp bilenok. Çünki 13-nji tapgyrda «Balkanyň» «Daşoguzy» jogapsyz gollaryň 8-si bilen ýeňlişe sezewar edendigi janköýerleriň ýadyndan çykan däldir.
Döwlet bir adamda bolýar: Baş tälimçiniň topardan aýrylmagyndan soňra, «Ahal» soňky iki duşuşygynda hem ýeňlip gelýär. Topar mundan öň şu ýylky çempionatda yzygider iki oýunda ýeňilmändi.
Öň beýle bolmandy: Bu duşuşyk möwsümde «Ahalyň» öz derwezesine iň kän pökgi geçirden duşuşygy boldy.
Möwsümde birinji gezek: «Ahal» «Aşgabatdan» şu möwsümde birinji gezek ýeňildi.
Artykmaçlyk henizem «Ahalda»: Hawa, 3 duşuşygyň netijeleri boýunça «Ahal» — «Aşgabat» 7:6. Altymyrat Annadurdyýew bolsa 3 duşuşykda 5 gezek tapawutlandy.
«Şagadam» 0 — 1 «Balkan»
Gol:
0-1, Aleksandr Boliýan 90’.
Ahyrsoňy: «Şagadam» bilen «Balkan» şu möwsüm birek-biregi ýeňip bilmän kösendiler. Ahyrsoňy «Balkan derbisi» bir toparyň ýeňşi bilen tamamlandy.
Diňe bir aýlawda 6 gol: «Balkanyň» kyn düşen ýeňşiniň sebäpkäri Aleknadr Boliýan diňe üçünji aýlawda 6 gol geçirildi. Bu bolsa 8 oýunda 6 gol diýmekdir.
Ýeňen «Balkan» hem bolsa: Möwsümde «Şagadam» bilen «Balkanyň» geçirden gollary deňleşdi – 27 gol.
Myhmançylykda: Şu tapgyrdan soň «Balkan» myhmançylykda 20 gol geçiren 4-nji topar boldy.
Kerwen emele gelýär: «Balkan» soňky duşuşyklarda bassyr ikinji gezek ýeňiş gazandy. Ikisinde hem hem 1 gol tapawudy bilen.
Kerwen «emele gelýär»: Welaýata wekilçilik edýän beýleki bir topar — «Şagadam» bolsa iki tapgyr bäri şol bir hasap bilen ýeňlip gelýär.
Üç duşuşykdan soň: «Şagadam» — «Balkan» 3:4


text:
Türkmenistanda häzirki wagtda kärdeşler arkalaşyklary hereket edýän hem bolsa, olaryň zähmetkeşleriň aladasyny edýändigini görkezýän habarlara ýa-da anyk faktlara duş gelmek kyn.
Türkmenistanyň zawod-fabriklerinde hem kärdeşler arkalaşyklary bar. Emma fabrik işgärleri özleriniň zähmet hukuklarynyň goralmagy üçin kärdeşler arkalaşyklaryna ýüz tutmakdan ýüz öwürýärler. Çünki şeýle hereketleriň soňy köplenç işden boşadylmak bilen tamamlanýar diýlip, habar berilýär.
Azatlyk Radiosynyň Türkmenistandaky habarçysy Soltan Açylowa bilen söhbetdeş bolan zenan şu ýagdaýlar barada gürrüň berýär.
Söhbetdeşligi diňlemek üçin sag tarapdaky audio düwmäni basyň.


text:
Azerbaýjanda oppozisiýanyň müňlerçe tarapdary Bakuwda geçirilen hökümete garşy ýörişlere gatnaşdy. Ýörişe gatnaşanlar prezident Ylham Aliýewiň wezipesinden çekilmegini hem-de adam hukuklaryny goraýanlara we raýat aktiwistlerine garşy amala aşyrylýan repressiýanyň bes edilmegini talap etdiler.
Şeýle-de, demonstrantlar Baku bilen Ýewropa Bileleşiginiň arasynda has ýakyn integrasiýanyň bolmagyny we syýasy tussaglaryň azat edilmegini talap etdiler.
12-nji oktýabrda geçirilen ýöriş ‘Demokratik güýçleriň milli geňeşi” atly hereket tarapyndan guramalaşdyryldy. Bu geňeş Azerbaýjanyň birleşen oppozisiýasynyň demokratiýanyň tarapynda çykyş edýän hereketidir.
Häkimligiň resmileri ýörişi Bakuwyň çetindäki stadionda geçirmek şerti bilen, onuň amala aşyrylmagyny tassykladylar.
Azatlyk Radiosynyň Azeri gullugynyň berýän maglumatyna görä, ýörişde birnäçe adam “Yslam döwleti” atly toparyň gara afişalaryny galgatmaga synanyşypdyr. Şonda ýörişi guramalaşdyranlar polisiýadan gürrüňi edilýän adamlary territoriýadan çykarmagy sorapdyrlar.


text:
Ukraina dünýäde ykdysady azatlyk barada golaýda ýaýradylan hasabatda indi üçünji ýyl iň soňky orunlaryň birini eýeledi.
Bu gezegem ykdysady azatlyk baradaky hasabatda Ukraina Ýewropanyň 43 ýurdunyň arasynda ahyrky Özbegistan we Çad bilen bir hatarda goýuldyr. Bu Wiktor Ýanukowiç 2010-nji ýylyň başlarynda prezident bolaly bäri hökümetiň wada beren reformalarynyň durmuşa geçirilmändigini görkezýär.
Düýbi Amerikada ýerleşýän “Heritage foundation” atly ylmy-barlag merkeziniň we “The Wall Street Journal” gazetiniň geçen ýyl boýunça bilelikde ýaýradan “Ykdysady azatlygyň indeksi” atly by hasabatda Ukraina 172 ýurduň arasynda 163-nji orunda ýerleşdirilipdir.
Bäş ýyl bäri ümzük pese
Ukrainada şeýle pes ykdysady görkeziji bäş ýyl mundan öň başlanypdy. Dünýäde ykdysady azatlygyň derejesi boýunça 2008-nji ýyldaky hasabatda bu ýurt 133-nji orny eýeledi. Emma 2009-njy ýylda ol 152-nji orunda ýerleşdirildi.
2009-njy ýylda şol döwürdäki prezident Wiktor Ýuşenkonyň we premýer-ministr Ýuliýa Timioşenkonyň arasynda ýiti gapma-garşylyk döräpdi.
Ukraina 2010-njy ýyldaky hasabatda 162-nji orny, Ýanukowiçiň prezidentliginiň ilkinji ýyly bolan 2011-nji ýylda bolsa ol 164-nji orny we ahyrky hasabatda-da 163 orny eýeledi.
Geçen ýyl boýunça taýýarlanan “Ykdysady azatlygyň indeksi” atly hasabata görä, Ukrainanyň esasy problemasy onuň ykdysadyýetiniň maliýeleşdirilişiniň örän gowşaklygynda. Agzalan hasabatda bu dogruda şeýle diýilýär: “Emläk hukuklarynyň örän ýaramaz goralmagy we hususy eýeçilikde korrupsiýanyň kök urmagy uzak möhletli ykdysady ösüşe uly zeper ýetirýär”.
Prezident Wiktor Ýanukowiçiň administrasiýasynyň ykdysady reformalary durmuşa geçirmegiň iň esasy wezipedigi baradaky beýanatlaryna garamazdan, Ukrainanada soňky döwürde şeýle ýaramaz netijeler emele geldi.
Şu ýylyň 11-nji ýanwarynda prezident Ýanukowiç ykdysady reforma boýunça komitetiň maslahatynda bu pudakda ösüşiň ýoklugyna öz nägiledigini bildirdi.
“Biziň geçen ýyldaky ilkinji maslahatymyz meniň ýadymda. Biziň köp planymyz bardy. Biziň ýakyn ýylda nähili işlejekdigimiz barada köp zada garaşýarlar. Emma biz geçen ýyl nähili netijeleri gazandyk? Men şu jaýdakylaryň hiç biri netijelerden razydyr öýtmeýärin. Ýogsa-da, kimdir-biri razymy?” diýip, prezident Ýanukowiç şol maslahatda janygypdy.
Problemanyň sebäpleri nämede?
Adynyň tutulmagyny islemedik kiýewli bir egin-eşik dükanynyň eýesi ykdysady kynçylyklaryň sebäbini häzirki bar bolan kanunçylykda görýändigini aýtdy: “Biziň problemamyz biziň peýdasyz kanunçylygymyzda. Ol diňe kynçylyklary döredýär. Mysal üçin, men kärhanalar üçin ýeňilleşdirilen salgydy töleýärin. Men öň diňe bir ýere salgyt töleýärdim. Häzir bolsa men birnäçe ýere salgyt töleýärin”.
Harkow oblastynyň işçiler guramasynyň başlygy Anatoliý Hurşweld bolsa problemanyň gümrükçilerdedigine ynanýar. Ol: “Ýurtda harytlary gümrükden geçirmekde problemalar bar. Şonuň üçin-de ýurda gelmek isleýän inwestorlar şeýle faktorlara üns berýärler. Netijede ýakymsyz ýagdaýlar emele gelýär. Häzirki häkimiýetler Ukrainanyň bäsleşikden gazanjak peýdasyna üns bermeýärler. Olar diňe gyssagly meseleleri çözmegiň aladasyny edýärler. Olar telekeçiligiň salgytlar arkaly ýurduň material esasyny düzýändigini unutdylar” diýip, öz pikirini mälim etdi.
Anatoliý Hurşfeldiň aýdýanlaryny “Heritage foundation” merkeziniň we “The Wall Street Journal” gazetiniň täze hasabaty hem tassyklaýar. Onda şeýle diýilýär: “Golaýda Ukrainada býujet defisitiniň ösmegi jemgyýetçilik pudagynyň maliýeleşdirilişini çäklendirdi. Bu bolsa jemgyýetçilik pudagy üçin sarp edilýän pullaryň durnukly derejelerini täzeden dikeltmek ugrunda hökümetiň edýän tagallalarynyň öňünde böwetleri döredýär”.


text:
Türkmenistan jenaýatçylyk ýoly bilen gelýän girdejilere we terrorçylygyň maliýeleşdirilmegine garşy göreş boýunça “Ýewraziýa toparyna” agza hökmünde goşulmak üçin taýýarlyk görýär. Türkmenistanyň prezidentiniň gol çeken permany bilen Daşary işler we Maliýe ministrliklerine bu ugurda zerur işleri ýerine ýetirmek tabşyryldy.
Jenaýatçylyk ýoly arkaly gelýän girdejilere we terrorçylygyň maliýeleşdirilmegine garşy göreş boýunça “Ýewraziýa toparyna” Türkmenistanyň agza bolmagy ýurduň, döwrüň global howplaryna garşy göreş ugrunda alyp barýan halkara hyzmatdaşlygynyň çägini giňeltmekde täze ädim bolar diýip, Türkmenistanyň resmi maglumatlarynda bellenilýär.
2004-nji ýylda döredilen “Jenaýatçylyk ýoly arkaly gelýän girdejileriň we terrorçylygyň maliýeleşdirilmeginiň öňüni almak boýunça Ýewraziýa toparyna” Belarus, Gazagystan, Gyrgyzystan, Orsýet, Täjigistan, Özbegistan we Hytaý girýär. Ýewraziýa regionynyň döwletleriniň bileleşiginiň maksady ykdysady jenaýatçylyga we halkara terrorçylyk howpuna garşy bilelikdäki tagallalary amala aşyrmakdan ybarat.
“Ýewraziýa toparynyň” resmi maglumatynda guramanyň jenaýatçylykly ýol arkaly gelýän girdejileriň kanunlaşdyrylmagyna we terrorçylygyň maliýeleşdirilmegine garşy göreş üçin regionyň döwletlerine öz milli sistemasyny döretmäge ýardam bermegi maksat edinýänligi aýdylýar.
Ýurda näme berer?
Postsowet giňişliginde syýasy-jemgyýetçilik prosesleri öwrenýän informasion- analiz merkeziniň bilermeni Aleksandr Karawaýewiň pikirine görä, “Ýewraziýa toparyna” goşulmak ädimi Türkmenistana halkara hyzmatdaşlygy meselesinde öz pozitiw syýasy obrazyny döretmäge goşmaça mümkinçilik berýär.
Türkmenistan jenaýatçylykly girdejilere we terroçylygyň maliýeleşdirilmegine garşy göreş ugrunda halkara borçlaryny gyşarnyksyz ýerine ýetirýänligini resmi derejede mälim edýär.
Türkmenistan halkara guramaçylykly jenaýatçylyga we korrupsiýa garşy göreş boýunça ençeme halkara dokumentlere, şol sanda BMG-niň konwensiýalaryna goşulypdy.
2009-njy ýylda Türkmenistan jenaýatçylykly ýol arkaly gelýän girdejileriň we terrorçylygyň maliýeleşdirilmeginiň öňüni almak boýunça kanun kabul etdi. 2007-nji ýylda Türkmenistan jenaýatçylykly girdejileriň hem terrorçylygyň maliýeleşdirilmeginiň öňüni almak boýunça “Ýewropa toparyna” goşulypdy.
Jenaýatçylykly girdejilere garşy göreş meselesi ABŞ-nyň Maliýe ministriniň baştutanlygynda “Hapa pullary ýuwmaklyga garşy göreş üçin maliýe çärelerini işläp düzmek boýunça halkara toparynyň” 5-nji aprelde türkmen tarapy bilen Aşgabatda geçiren gepleşikleriniň dowamynda hem maslahat edildi.
31 döwleti, iki sany halkara guramany we 20-den gowrak synçylary öz içine alýan bu guramanyň işläp düzýän teklipleri hapa pullaryň ýuwulmagyna we terrorçylygyň maliýeleşdirilmegine garşy syýasatda halkara standartlarynyň ýerine ýetirilmegine gönükdirilýär.
Netijelilik nämä bagly bolar?
Jenaýatçylykly girdejilere we terroçylygyň maliýeleşdirilmegine garşy göreş ugrunda ädýän ädimleriniň ýurduň aktiw pozisiýasyndan habar bereýänligi Türkmenistanyň resmi maglumatlarynda aýdylýar. Emma ýurtdaky ýagdaýy anyk görkezýän takyk sanlar resmi taýdan köpçüligiň dykgatyna ýetirilmeýär.
Energiýa serişdelerine baý ýurtlaryň tebigy baýlyklardan gelýän girdejileri ulanyşyna syn edýän, hökümete degişli däl halkara strukturasy bolan “Global Witness” guramasyndan Tomas Maýn jenaýatçylykly girdejiler problemasynyň möçberiniň korrupsiýanyň derejesine bagly bolup durýanlygyny belläp, Türkmenistanda bikanun pullary ýuwmak bilen bagly problemanyň güýçlüdigini çak etdi.
Tomas Maýn Türkmenistanyň ýapyklygyna galmagynyň korrupsiýanyň we jenaýatçylykly ýol bilen gazanylan pul dolanyşygynyň möçberine baha bermek işini-de kynlaşdyrýanlygyny belledi.
Şol bir wagtda-da Türkmenistanda jenaýatçylykly girdejilere garşy göreşiň netijeli boljagyna şübhe hem bildirilýär. “Türkmen inisiatiwasy” guramasynyň 20-nji aprelde çap eden maglumatynda Türkmenistanyň ýokary wezipeli ýolbaşçylarynyň ençemesiniň gurluşyk pudagyndaky korrupsiýa gatnaşygy barada habar berilýär. Bu mesele bilen baglanyşykly, hususan-da, Türkmenistanyň ýangyç-energiýa pudagyna gözegçilik edýän wise-premýeriň, Milli howpsuzlyk ministriniň we döwlet protokoly bölüminiň ýolbaşçysynyň atlary agzalýar.
Jenaýatçylykly girdejilere we terorçylygyň maliýeleşdirilmegine garşy göreş boýunça Türkmenistanda görülýän çäreleriň täze bir gural hökmünde ulanylmagynyň ähtimallygyny hem synçylar aradan aýyrmaýarlar.
Postsowet döwletleri boýunça bilermen Aleksandr Karawaýewiň pikirine görä, Türkmenistanyň jenaýatçylykly girdejilere garşy yglan edýän ädimleriniň netijeliligi Türkmenistanda maliýe serişdeleriniň dolanyşygyna gözegçilik etmäge borçly gulluklaryň obýektiwligine we ýolbaşçylaryň öz bähbitlerine kowalaşmazlygyna bagly bolar.


text:
Pakistanda ýagyndan heläk bolanlaryň sany artdy.
3-nji aprelde başlanan güýçli ýagyşlar Hyber Pakhtukhwa welaýatynda we Pakistan tarapyndan dolandyrylýan Kaşmirde suwuň joşmagyna sebäp boldy we 71 adamyň ölümine getirdi.
Hyber Pakhtunkhwanyň tebigy betbagtçylyklar boýunça resmileri welaýatda 47 adamyň wepat bolandygyny aýtdylar. Ýagyndan 140 çemesi jaýyň ýumrulandygy aýdylýar.
Pakistan tarapyndan dolandyrylýan Kaşmirde 24 adam wepat bolupdyr.
Günorta Aziýanyň tomusky ýagyş möwsümi Pakistanda ýygy-ýygydan suw joşgunyny emele getirýär.
Geçen tomusda suw joşguny zerarly tutuş ýurt boýunça 81 adam wepat boldy we 300 müň çemesi adam ejir çekdi.


text:
Çarşenbe güni Birleşen Milletler Guramasynyň baş edarasynda WIÇ/SPID keseline bagyşlanylyp ýörite maslahat öz işine başlady. Bu maslahatyň maksady WIÇ/SPID keseline garşy soňky onýyllygyň dowamynda alnyp barlan goreşin netijelerine baha bermek we 2015-nji ýyla çenli edilmeli işleri kesgitlemek.
Bu wakanyň öňýany, sişenbe güni BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşi hem WIÇ/SPID keseli bilen baglanyşykly 2000-nji ýylda kabul edilen 1308-nji rezolýusiýanyň şertleriniň durmuşa geçirilişine baha bermek üçin aýratyn sessiýa geçirdi.
Munun özi jemgyýetiň saglygyna abanýan howp hem-de onuň halkara durnuklylygyna we howpsuzlygyna ýetirmegi mümkin täsirleri bilen baglanyşykly bu guramanyň öz taryhynda ikinji gezek biragyzdan rezolýusiýa kabul etmesi hökmünde alamatlandy.
30 million adam öldi
WIÇ/SPID keseli adamzat jemgyýetinde ilkinji gezek 1981-nji ýylda ýüze çykarlaly bäri bu keselden 30 milliondan hem gowrak adam öldi. UNAIDS agentliginiň maglumatyna görä, geçen 2010-njy ýylyň ahyryna çenli bu kesele ýoluganlaryň sany 35 millona golaý bolupdyr.
Emma, beýleki tarapdan, mundan ozallar WIÇ/SPID keseline ýolukmaklyk göni ölüme duçar bolmaklyk ýaly kabul edilip gelnen bolsa, şu günki gün bu kesele edil beýle hem garalmaýar. Üstesine, bu kesel bilen keselleýänleriň sanynyň soňky wagtlar azalýandygy hem göze ilýär.
SPID keseline garşy göreş alyp barýan UNAIDS agentliginiň direktory Mişel Sidibe 1981-nji ýyldan bäri geçen döwrüň içinde SPID keseline garşy göreşiň oňyn netijeleri berendigini aýdýar.
“SPID keseli mundan ozal ölüm jezasy ýaly bir zat bolandygyndan indi ol hroniki kesel görnüşindäki zada öwrüldi. WIÇ infeksiýasy bilen täze keselleýänleriň sany-da indi görnetin derejede pese düşdi, ýagny, ol soňky 10 ýylyň dowamynda 25 prosent azaldy” diýip, Sidibe belldi.
Wagtynda bejergi
Şu ýylyň maý aýynda ylmy barlaglaryň netijeleri barada ýaýradylan maglumatda WIÇ/SPID bilen kesellän adamlaryň keseliň başky döwürlerinde, öz wagtynda bejergi alyp başlan halatlarynda, bu keseliň başga adamlara ýokaşmak ähtimallygynyň düýpli peselýändigi mälim edildi.
SPID keseline garşy göreş alyp barýan UNAIDS agentliginiň direktory Mişel Sidibe bu ugurdaky görkezijiler barada şeýle diýdi: “Eger adamlara irki bejergileri aldyryp bilseňiz, siz bu keseliň bir adamdan beýleki adama geçmek mumkçiligini 96 prosent töweregi azaldýarsyňyz”.
UNAIDS agentligi Birleşen Milletler Guramasyna agza ýurtlaryň SPID keseline garşy göreş üçin ýene goşmaça 6 milliard dollar serişde goýberen halatynda, ýylda 12 million adamyň bu kesel bilen kesellmeginiň we 7 million adamyň hem bu keselden ölmeginiň öňüni alyp boljakdygyny aýdýar.
Global maliýe krizisi dünýäniň köp ýurtlarynyň SPID keseline garşy göreş üçin serişde goýbermek mümkinçiliklerine we isleglerine-de ýaramaz täsir etdi. Hut şoňa görä-de, BMG-niň häzirki geçirýän sammitinda maliýe serişdeleri bilen baglanyşykly meseleler hem möhüm meselelerden biri bolar diýlip garaşylýar.


text:
Türkmenistanyň we Orsýetiň arasyndaky goşa raýatlyk meselesi ýurtlaryň arasynda dürli derejelerde geçirilýän maslahatlaryň gün tertibinde duran esasy meseleleriň biri. Habar berlişine görä, häzirki wagtda orsýet tarapy Türkmenistanyň 2003-nji ýyla çenli iki pasport edinen öz graždanlarynyň goşa raýatlygy saklap galmagyny ykrar etmegini gazanmak isleýär. Türkmenistan bu mesele boýunça resmi pozisiýasyny açyk mälim edenok. Şol bir wagtda-da Türkmenistanyň iki pasportly raýatlary goşa raýatlygyň doly ýatyrylmagyndan howatyrlanýarlar.
Azatlyk Radiosy türkmen-ors goşa raýatlygy bilen baglylykda köpden bäri dowam edýän problemanyň düýp sebäpleri, ondan çykalga tapmagyň potensial ýollary bilen gyzyklanyp, goşa raýatlyk boýunça özara gepleşigi dowam etdirýär.
Azatlyk Radiosynyň şu günki söhbetdeşi Orsýetiň daşary işler ministriniň öňki orunbasary, Orsýetiň Adam hukuklary boýunça baş wekiliniň apparatynyň ýolbaşçysynyň orunbasary Georgiý Kunadze.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistan bilen Orsýet 2003-nji ýylda goşa raýatlyk ylalaşygyny ýatyrmak barada protokola gol çekenlerinde, orsýet jemgyýetçiliginde muňa negatiw reaksiýa bildirilipdi. Siz şol döwürde çykyş eden tankytçylaryň biri. Ondan bäri eýýäm 10 ýyl geçdi, emma goşa raýatlyk bilen bagly problemalar köpelmese, azalmady. Siziň pikiriňizçe, munuň sebäbi nämede?
Georgiý Kunadze: Meniň pikirimçe, mesele birnäçe sebäpden ybarat we çylşyrymly bolup galýar. Birinjiden, Orsýet we Türkmenistan goşa raýatlyk ylalaşygyna we onuň ýatyrylmagyna hersi özüçe garaýarlar. Orsýet Türkmenistanyň ylalaşykdan çykmak üçin göz öňünde tutulan düzgünleri talabalaýyk berjaý etmändigini aýdyp, ylalaşyga öz güýjüni saklaýan dokument hökmünde garaýar. Türkmenistan bolsa orsýet tarapy bilen gelnen ylalaşygyny ýeterlik diýip hasap edýär.
Meseläniň ikinji tarapyna seretsek, hiç bir ylalaşygyň tersin täsiriniň bolmaga haky ýok. Bu bolsa goşa raýatlyga eýe bolan adamlaryň ylalaşyk entek güýjünde bolan döwürde alan raýatlygyny saklap galmak hukugynyň halkara kanunlary tarapyndan kepil geçilýändigini aňladýar. Maňa mälim bolşuna görä, häzirki wagtda türkmen häkimiýetleri öz raýatlarynyň hiç birisiniň goşa raýatlyga eýe bolmagyny islemeýärler.
Problemanyň kanuna degişli bölegi şundan ybarat, emma onuň syýasy tarapy hem bar. Meniňň pikirimçe, meseläniň çözülmän galmagynyň esasy sebäbi oňa çemeleşilende yzygiderlilik saklanmaýar.
Azatlyk Radiosy: Muny nämede görmek mümkin?
Georgiý Kunadze: Bir tarapdan, Orsýetiň daşary işler ministri goşa raýatlygy bolan adamlaryň bähbitlerine zyýan ýetirilmejegi barada türkmen tarapynyň wada berendigini aýdýar. Maňa mälim bolşuna görä, türkmen tarapy şeýle wadalary Orsýetiň prezidentine hem beripdir.
Şol bir wagtda-da Türkmenistanda adamlaryň täze pasport alyp bilmän kösenýändikleri barada habar berilýär. Göräýmäge, olaryň pasport almak bilen bagly kynçylyklary Türkmenistanyň orta we kiçi derejelerdäki döwlet edaralarynyň we býurokratik düzgünleriniň döredýän päsgelçilikleri bilen bagly ýaly. Emma, hakykatda, bu päsgelçilikleriň syýasy derejede berilen wadalary ýerine ýetirmezlik ugrunda edilýän hereketler bilen baglydygy mese-mälimdir.
Azatlyk Radiosy: Ýakynda Türkmen prezidenti her bir türkmenistanlynyň täze pasport bilen üpjün ediljekdigine köpçüligiň öňünde güwä geçdi. Bu kepilnama Türkmenistanyň meseläni çözmäge taýýardygyny aňlatmaýýarmy?
Georgiý Kunadze: Men başga bir döwletiň pozisiýasyna baha bermek islemeýärin. Mende muňa ygtyýar hem ýok. Emma häzirki ýagdaýa syn etsek, öz wagtynda bize goşa raýatlyk problemasy bilen baglylykda köp adam ýüz tutupdy. Soňky wagtda arz-şikaýat bolmady. Şonuň üçin edil häzir biz bu meseläni adam hukuklarynyň bozulmagy bilen baglanyşykda gozgap bilmeýäris. Umuman aýdylanda, bu problema syýasy bir meselä öwrüldi.
Azatlyk Radiosy: Georgiý Fridrihowiç siz bu goşa raýatlyk problemasyna orsýet resmileriniň çemeleşişine nähili baha berýärsiňiz?
Georgiý Kunadze: Orsýetiň adam hukuklary boýunça ygtyýarly wekili bu mesele barada Orsýetiň ýerine ýetiriji häkimiýetiniň dürli edaralaryna ençeme gezek ýüzlendi. Onuň bu mesele boýunça pozisiýasy hem orsýet resmileriniň pozisiýasyndan tapawutlanmaýar. Meniň pikirimçe, Orsýet Türkmenistan ýaly özboluşly ýurt bilen öz gatnaşyklarynda bar bolan ähli porblemalary nazara alyp hereket etmeli. Orsýetiň goşa raýatlyk meselesini çözmek ugrunda alyp barýan häzirki hereketleriniň näderejede netijelidigine baha bermek üçin 10-njy iýula çenli garaşmaly diýip pikir edýärin.
Azatlyk Radiosy: Goşa raýatlyga eýe bolan adamlar ýüzbe-ýüz bolýan kynçylyklary bilen nirä ýüz tutmaly?
Georgiý Kunadze: Orsýetiň her bir raýaty öz hukuklaryny goramak üçin Orsýetiň döwlet organlaryna, şol sanda sud organlaryna ýüz tutup bilýärler. Mundan daşgary raýatlar adam hukuklary boýunça Ýewropanyň suduna hem ýüz tutmaga hakly.


text:
Gadymy Sparta taryhy
Gadymy Sparta
1. Sparta döwltiniň döremegi, gurluşy.
2. Spartanyň ilatynyň düzümi we olaryň kärleri.
3. Spartalylaryň ýaşaýşy we terbiýelenişi.
4. Peloponnes bileleşigi.
1. B.e.öň VII asyryn II ýarymyndan başlap, Peloponnesdäki döwletleriň içinde Sparta şäheri öňe sýlanypdyr. Sparta şäheri b.e.oň XI ýa-da X asyrda doriler Zakoniýa aralaşansoň we Ýewrot jülgesiniň hasylly ýerlerinde ornaşansoň esaslandyrylypdyr.
Doriler Lakoniýany basyp alansoň, öz aralygyny ykrar eden ilaty lakedemon döwletiniň düzüminde periekler (“töwerekde ýaşaýanlar”) hukugy bilen girizipdirler. Periekler ilatlardan tapawutlylykda, şahsy taýdan azat bolup, öz ýaşaýan jemgatyndaky ýa-da polisindäki raýat-hukuklaryndan peýdalanypdyrlar.
Spartanyň döwlet gurluşynyň esaslary b.e.öňki VIII asyrda goýlupdyr. Onuň irki taryhynda Messeniýa uruşlary uly orun tutýar. B.e.oň VIII asyryň ortalarynda, beýleki grek döwletlerinde bolşy ýaly, Spartada hem ýer ýetmezçiligi bolupdyr. Spartalylar bu meseläni özleriçe çözüpdirler. Olar uzaklarda täze ýerleri özleşdirmän, goňşularyň ýerlerini basyp alypdyrlar. Esasy basylyp alnan ýerem, Peloponnesiň günorta-gündogar bölegindäki baý we giň Messeniýa welaýaty bolupdyr.
I Messiniýa urşy b.e.oň VIII asyryň II ýarymynda bolup 20 ýyl töweregi dowam edipdir. Uruşda spartalylar ýeňip, Messeniýanyň ilatyny ýyllyk hasylyň ýaryşyny paç görnuşinde tölemäge mejbur edipdir.
B.e.öň VII asyryň II ýarymynda messeniýalylar gozgalaň turzup, öňkiçeräk uzaga çeken we gazaply bolan II Messeniýa urşy nolupdyr. Messeniýalylar ýene-de ýeňlip, ilotlara öwrülipdirler.
Messeniýa basylyp alansoň, Sparta demosy harby goplitleriň ýapyk gatlagyna öwrülipdir. Olar ýaragyň güýji bilen ilatlaryň üstünden agalyk edipdirler. Spartalylar döwlet we harby iş bilen meşgullanypdyrlar. Messeniýalylar we beýleki ilotlar spartalylar garşy gozgalaňlar turzupdyrlar. Ilotlaryň sany spartalylardan köp ekeni. Plutarhyň maglumatlaryna görä, sparta hökümeti wagtal-wagtal ilotlaryň üstüne duýdansyz dökülipdirler. Ony “kriptiýalar” (“kroptos” – “gizlin”) diýip atlandyrypdyrlar. Gysga gylyçlar bilen ýaraglanan ýaş spartalylar iň güýçli ilotlary duýdansyzlykda öldüripdirler.
Sportada “Likurgyň kanunlary” adyny alan möhüm durmuş özgerdişleri geçirilipdir. Onuň netijesinde Sporta döwleti bitewi harby lagere öwrülýär. Diňe likurgyň kanunlaryny berjaý edyän adamlar Spartanyň doly hukukly raýatlary bolupdyrlar. Kanun boýunça her bir spartaly öz ogluny 7 ýaşyna ýetirende ýörite “agel” (“süri”) diýilýän lagerlere bermeli bolupdyr. Soň olary şol ýerlerde terbiýeläpdirler. Ähli uly ýaşly spartalylar bile naharlanypdyrlar (sissistiýalar). Sparta döwletiniň doladyryjy toparlaryna ageller we sissistiýalar ýönekeý raýatlara gözegçilik etmäge mümkinçilik beripdirler. Spartada döwlet raýatlarynyň şahsy durmuşyna-da goşulypdyrlar.
“Likurgyň gurluşy” boýunça ähli doly hukukly raýatlar resmi taýdan deň diýlip yglan edilipdirler. Spartada adamlaryň şahsy taýdan baýamazlygy uçin dürli çäreler görlüpdir. Şu maksat bilen altyn we kümüş tenňeler dolanyşykdan aýrylypdyr. Rowaýata görä, Likurg olaryň ýerine demir obollary girizipdir. Ähli spartalylar gelip çykyşyna garamazdan birmeňzeş şertlerde ýaşapdyrlar. Kanun toparyndan girizilen düzgünlere eforlar (“gözegçiler”) gözegçilik edipdirler. Olaryň häkimiýeti ähli beýleki wezipelerden bolupdyr. “Likurgyň kanunlarynyň” girizilmegi bilen eforlyk iň ýokary gözegçilik-dolandyryş organa öwrülipdir. Hat-da eforlaryň patyşalary häkimiýetden çetleşdirip, olary sürgün edyän wagtlary bolupdyr. Spartada iň ýokary häkimiýet organy Halk ýygnagy-apella bolupdyr. Halk ýygnagy ýaraşyk we uruş, kanuny mirasdaryň bolmadyk ýagdaýynda mirasdar bellemek, ilotlary azat etmek, wezipeli adamlary we harby baştutanlary bellemek ýaly meseleleri çözüpdir. Kanunlardaky üýtgeşmeler hem apella tarapyndan ylalaşylypdyr.
Spartanyň döwlet dolandyrylyşynda ýaşulularyň Maslahaty ýa-da gerusiýa möhüm orun tutupdyr. Gerusiýada 30 adam bolup, şolaryň 28-I 60 ýaşdan geçen we saýlananlar bolupdyr. Gerusiýada saýlananlar bu wezipede ömürlik galypdyrlar. Gerusiýadaky beýleki ikisi Spartanyň patyşalary bolupdyrlar. Halk ýygnagynyň kenarlaryny ýatyrmaga haky bolupdyr. Hakykatda gerusiýa ähli meseleleri cözüp, diňe kämahal tassyklamak uçin apella hödürläpdirler. Gerusiýanyň maslahaty her gün bolupdyr. Döwlet dolandyrylyşygynyň ähli sapaklary gerontlaryň-ýaşulularyň elinde jemlanipdir. Eforlar hem öz wezipesiniň möhleti geçensoň, olara hasabat bermeli eken.
Spartada 5 efordan ybarat topar hem täsirli bolupdyr. Olar bir ýyl möhlet bilen saýlanypdyrlar. Iň uly eforyň ady bilen Spartada şol ýyly atlandyrylypdyrlar. Eforlaryň topary apella we gerusiýa garaşly bolmandyr. Olar sparta kanunlarynyň berkligine we durnuklylygyna gözegçilik edipdirler. Sparta kanunlary boýunça, eforlar patyşalara hem gözegçilik edipdirler. Olar her aýda bir gezek patyşalaryň kanunlary ýerine ýetirjekdigi baradaky berýän kasamyny kabul edipdirler. Iki sany efor harby ýöriş wagtynda patyşalaryň ýanynda bolupdyr. Eforlar patyşany gerusiýanyň suduna çekip bilipdirler. Olar beýleki döwletleriň ilçileri bilen gepleşikler geçirip, apellany we gerusiýany çagyryp we mejlislerine başlyklyk edip bilipdirler. Eforlar sparta terbiýesine-spartalylaryň durmuşyna we özüni alyp barşyna hem gözegçilik edipdirler. Sportada üýtgeşik syýasy guramalaryň biri-de patyşa wezipesi bolupdyr. Spartada Agiadlar we Ewripontidler nesilşalyklaryndan bolan iki patyşa dolandyrypdyr. Olaryň gelip çykyşy juda gadymy ekeni. Patyşalaryň häkimiýeti çäklendirilýän hem bolsa, olaryň esasy wezipeleri harby we dini baştutanlyk bolupdyr. Patyşalar gerusiýanyň agzasy bolmak bilen möhüm döwlet işlerini çözmekde möhüm orun tutupdyrlar.
Olaryň harby baştutan hökmünde uruş ýok wagty hem goşunda täsiri uly bolupdyr. Patyşanyň köp ýer almaga, nahary iki esse köp almaga käbir belli günlerde saýlama mal we arpa uny bilen çakyr almaga, mirasdar gyzlary durmuşa çykarmaga baky bolupdyr. Şeýle ýagdaýdaky patyşanyň häkimiýetiniň manarhiýa öwrülmezligi üçin, olara aýratyn üns berilipdir.
Sparta jemgyýeti harbylaşan jemgyýet bolupdyr. Ýokary harby wezipeleriň birine nawarha diýlip, ol sparta deňiz goşunlaryna baştutanlyk edipdir.aristotel nawarha wezipesini “ilkinji patyşa hökümiýeti ýaly” hasaplap, nawarhlary bolsa patyşanyň bäsdeşleri hasap edipdir. Ýöne nawarhlar hem eforlaryň gözegçiliginde bolup, olaryň buýruklaryny berk ýerine ýetiripdirler.
Spartada guryýer goşunlarynyň düzüminde 500-900 esgerli topara “mora” diýlip, oňa polemarh baştutanlyk edipdir. 150-200 adamly harby topara “logah” diýlip, oňa loh, 50-60 esgerli topara “pentekostiýa” diýlip, oňa pentokosterler, 25-30 esgerli topara “enomotiýa” diýlip, oňa enomotarhlar baştutanlyk edipdirler. Polemarhlar patyşanyň töweregindäki we harby maslahaty emele getiripdirler. Patyşanyň ýanynda harbylardan başga-da gomeýler-palçylar, tebipler, fleýtaçy sazandalar; pafiýalar, hakynatutmalaryň harby baştutanlary, goşun uçin ýukleriň baştutanlary bolupdyrlar.
Patyşany 300 ýaş spartalydan ybarat atly goşun gorapdyr. Harby ýolbaşçylaryň kimtarapyndan saýlanylýandygy barada maglumat az. Ýöne olary ilki patyşanyň hödürlemeginde apellada saýlan bolmaklary mümkin.
2. Sparta ýa-da Lakedemon döwletinde ilatyň düzümi dürli bolupdyr. Esasy doly hukukly ilat spartalylaryň özi bolupdyr. Bulardan başga-da ilatlar – ýagny gul edilen ilat we doly hukukly bolmadyk periekler bolupdyr.
Ilotlar bilen bolan II Messeniýa urşundan soň, Spartada Lakaniýanyň we Messeniýanyň bol hasylly ýerlerini 9000 sany meňzeş bölege bölüp, şonça-da spartala paýlanypdyrlar. Bu ýerler üýtgewsiz galmaly ekeni. Ony böleklere bölüp, satyp, sowgat berip bolmandyr. Ýer bilen bilelikde, ilotlar hem ýerlere berkidilip paýlanypdyr. Ilotlar şol ýeri işläp bejerip, hojaýyny we öz maşgalasyny eklemeli ekenler. Öndüren önüminiň, takmynan, ýaryşyny ilot spartala töläpdir.
Beýleki grek ýerlerindäki gullar bilen deňeşdirende ilotlar hojalyk taýdan has özbaşdak bolupdyrlar. Eger olar tölegini töleseler, spartalylar olaryň işine goşulmandyrlar.
B.e.öň VII asyrda – VI asyryň I ýarymynda Spartada çeper hünärmentçiligiň esasy merkezi ýerleşipdir. Lakoniýaly hünärmentçiligiň önümleri ýokary derejede bolupdyrlar.
Spartalylaryň özleri işlemändirler we söwda etmändirler. Olar boş wagtynda döwlet işleri we harby türgenleşik bilen meşgullanypdyrlar. Ähli spartalylar ýönekeý we gödek geýnipdirler, bile iýip-içipdirler. Spartada bezeg we owadanlyk uçin ýasalan zatlary ulanmak we öndürmek gadagan edilipdir. Perieklerden ybarat bolan ýerli hünärmentler iň zerur we ýönekeý zatlary, zähmet gurallaryny, ýaraglary ýasapdyrlar. Sparta kese ýerli önümleri getirmek gadagan edilipdir.
3. Ỳaş nesli terbiýelemek we okatmak döwlet tarapyndan gurnalypdyr.
Sporta terbiýesi űç basgançakdan durupdyr. Birinji basgançakda 7-12 ýaşly oglanlar agelalarda terbiýelenipdirler. Plutarhyń ýazmagyna görä, 7 ýaşan çagalar bilen oýnapdyrlar we okapdyrlar.
Iń ýiti we batyr oglany agelanyń baştutany edip belläpdirler. Çagalar terbiçiden görelde alyp, buýruklaryny ýerine ýetiripdirler, jezasyny çekipdirler, terbiýäniń maksady boýun egmegi öwretmek bolupdyr. Garrylar olaryń oýnuna tomaşa edip, hemişe olary uruşdyrypdyrlar, her bir oglanyń batyrlygyny we ukybyny öwrenipdirler.
Çagalara dińe zerur bolan sowady öwredipdirler, çagalaryń terbiýesine umumy gözegçi we baştutan – pedonom bolupdyr.
12-20 ýaşlaryndaky ýetginjekler II basgançakda terbiýelenipdirler. Bu döwűrde terbiýe has gazaply bolupdyr we harby häsiýete eýe bolan. Olary ulaldygyça gazaply terbiýeläp, saçlaryny gysga kesdirip, aýakýalań we ýalańaç gezmegi gezmegi öwredipdirler. 12 ýaşdan son hiton (grekleriń guşakly ýűń eşigi) geýmegi bes hapa gezipdirler. Dińe ýylyń kä wagtlary ýuwunmaga, geýinmäge rugsat berlipdir. Hemme ýetginjekler bilelikde Ewrotyń kenaryndan öz elleri bilen ýolup getiren gazmyslarynyń űstűnde ýatmaly bolupdyrlar.. ikinji basgançakda harby okuw özleşdirilipdir, ilotlara bolan ýigrenç terbiýelenipdir. Uly ýaşly ýetginjeklere kriptiýleri (ilotlary öldűrmek) geçirmek tabşyrylypdyr. Terbiýeçileriń pikiriçe, bu çäre ýaş spartalylaryń çakganlygyny, mekirligini, gulak asyjylygyny we harby taýýarlygyny görkezipdir. Űçűnji basgançak 20-30 ýaş aralygynda bolup, ol ýaş spartala sissistiýalara girmäge rugsat bermekden başlapdyr, ýagny ýaş spartaly ýer paýyny we ilatlary alypdyr. Ol öz girdejisinden bellenen mukdarda arpa we bugdaý ununy, çakyr, ýag, peýnir we gök önűleri sisristiýalara getiripdir. Her sissistiýada 15 töweregi adam bolup, olar harby bölűm ýaly bolupdyr. Ońa girýänler bile iýmitlenip, köp wagtyny özara söhbetlerde, harby tűrgenleşiklerde geçiripdirler, agşamyna öýűńe dolanypdyrlar.. eger spartaly sissistiýa tölemeli önűleri töläp bilmese, onda ońa gatnaşmak hukugyndan we ähli raýatlyk hukuklaryndan kesilipdir. 30 ýaşda spartaly sissistiýalara gatnaşsada käbir zatlary entek gadagan edipdirler. 30 ýaşda olar öýlenipdirler, öý gurupdyrlar. Soń bularyń öńűnde dűrli wezipeleri eýelemek űçin ýöl açylypdyr.
4. B. e.öń V asyryń II ýarymynda Gresiýada polisler iki sany bileleşmä birleşipdirler. Olaryń biri Peloponnes beleleşmesi bolup, ońa Sparta baştutanlyk edipdir. Beýlekisi Afiýanyń baştutanlygynda Afiny deńiz bileleşmesi bolupdyrlar.
Bular özara garşydaşlara bolupdyrlar. Peloponnes bileleşmesi b.e.öń VI asyryń II ýarymynda emele gelipdir. Ilkibaşda ońa Lakonika, Arkadiýa, Elida giripdir.
B.e. V asyryń ortalaryna çeli Peloponnes bileleşigine Argasdan başga Gűnorta Gresiýanyń köp polisleri giripdir. Ońa girýän polisleriń köpűsi hűnärmentçiligiń gowşak ösen ekerançylyk ýerleri bolupdyr. Olaryń içinde Korinf, Megary, Sikon ýaly ykdysadyýetiń we gulçulygyń ösen ýerleri-de bolupdyr. Olar Pelannoes bileleşiginiń harby – syýasy kuwwatyny ýokarlandyrypdyrlar.
Bileleşmä giryänler özbaşdaklygyny uruş ýagdaýyna çenli saklapdyrlar.
Bileleşmä girýänleriń esasy borky ugurdaş daşary sysyýasat ýöretmek we harby hereketleride billelikde çykyş etmek űçin urşujylary, atlt goşuny gämileri we pul töleglerini bermek bolupdyr. Her goşun özűni azyk, ýarag we beýleki zatlar bilen űpjűn edip, olara öz serkerdeleri baştutanlyk edipdir.
Peloponnes bileleşiginiń ýokary organy ähli ońa girýäńleriń ýygnagy bolupdyr. Her pilisiń bir sesi bolupdyr. Ýygnagyń kararlary sporta apellasy tarapyndan tassyklanypdyr. Pelopannes bilelşmesine girmek we çykman erkin bolupdyr.
Bileleşmäniń agzalarynyń özbaşdaklygynyń hormatlanmagy, içerki işlerine beylekileriń goşulmazlygy, maliýe taýdan gysylmazlygy Peloponnes bileleşmesinin berkligini űpjűn edipdir. Ol 200 öweregi dowam edipdir.
Mowzuk: Attika biziň eramyzdan öň VIII-VI asyrlarda
Meýilnama:
1. Afiny polisiriň döremegi.
2. Kilonyň topalaňy we Drakonyň kanunlary.
3. Solonyň özgerdişleri.
4. Pisistranyň tiranlygy.
5. Klisfeniň özgerdişleri.
1. Attikikadaky arheologik barlaglara görä, bu ýerde neolit zamanynda hem ilat ýaşapdyr. Mikeny döwründe bu ýerde iň gadymy patyşalyklaryň biri bolup, ol hem beýleki aheý merkezleri ýaly b.e.öň müňýyllygyň ahyrynda ýaşamagyny bes edipdir. Döriler Attikany eýeläp bilmändirler. Şonuň üçinem bu ýerde öňki ilat – ioniýalylar we pelasgalar bilen döwürlerden gaçyp gelen käbir aheý ugurlary ýaşapdyrlar.
Gomerçilik döwründe bu ýerde birnäçe urug jemagatlary bolup, olar basileýler we ýaşulularyň maslahatlary tarapyndan dolandyrylypdyr. Ilat 4 taýpa, her taýpa 3 tirä, her tire hem onlarça uruglara bölünipdir.
B.e.öň IX-VIII asyrlarda Attikada säherler we döwletiň ilkinji alamatlary peýda bolup başlapdyr. Hasylly jülgäniň merkezinde ýerleşen Afiny çalt ösüp ugrapdyr. Bu ýerde keramika önümçiligi üçin gowy hilli toýun bolupdyr.
Afiny deňiz kenaryndan 5 km uzaklykda ýerleşip, Akropalda kuwwatly berkitmeleri bolupdyr. Afinynyň töweregine kä meýletin, käte güýç bilen beýleki Attikadaky şäherler we urug jemagatlary birleşdirilipdir. Attikanyň birleşdirilmegini Tezeý bilen baglanyşdyrýarlar. Döwletiň syýasy gurluşynda hem özgerişikler bolup geçýär. Taýpa baştutany basileý arhontlar bilen çalyşýar. Ilki bir arkont bolup, soňra olaryň sany dokuza ýetipdir. Iň köp häkimiýet I arkonta – eponime degişli bolupdyr.
II arhont – patyşa (basileý) bolup, ol ruhany wezipesini ýerine ýetiripdir. III arhont – polemark bolsa goşuna we Afinynyň beýleki döwletler bilen aragatnaşyklaryna ýolbaşçylyk edipdir. Soňra alty * - besofetler kanunlary saklaýjylar bolup, dürli ýygnaklara başlyklyk edipdirler.
Ýaşulularyň maslahaty areopaga öwrülipdir. Möhleti gutaran arkontlar areopaga geçipdirler.
Afinyda agalyk ediji ýagdaýy eýeläp urug begzadalaryna ewpatridler diýipdirler. Olar köplenç arhont wezipesini eýeläpdirler.
2. Afiny jemgyýetinde agalyk edýän toparlardan nazary toparnyşyklar hem bolupdyr. Biziň eramyzdan öň VII asyryň ahyrynda Afinyda Kilonyň topalaňy ady bilen taryңa giren waka bolupdyr. Kilon asly barly maşgaladan bolup, Megaronyň tirany Feagenig giýewi, Olimpiýa oýunlarynyň ýeijisi ekeni. Ol biziň eramyzdan öň 640-njy ýyl töwereginde öz tarapdarlarynyň kömegi bilen Zewsiň hormatyna baýramçylyk bolýan wagty Akropoly eýeläpdir. Ýewparider arhont Megagklyň baştutanlygynda Akroply gabapdyrlar. Kilon gaçyp gutulypdyr. Onuň tarapdarlary açlyga sezewar bolup, galadan erkin çykyp gitmek şerti bilen, arkontlara boýun egipdirler. Ýöne topalaňçylar ybadathanadan çykan batlaryna Megaklyň tarapdarlary olary gyrypdyrlar. Olaryň köpüsi ybadathananyň içinde öldürilipdir. Grekler ybadathanada gan dökmegi ýazgarypdyrlar. Şonuň üçinem Megaşklyň urugy bolan Alkmeonidleri Afinynyň geljekki taryhyndaky syýasy göreşde garşydaşlary şol tegmil bilen garalapdyrlar”.
Biziň eramyzdan öň 621-nji ýylda Afinyda öňden hereket edýän kanunlar ilkinji gezek ýazga geçirilipdir. Bu işi amala aşyrmak arhont Drakonta tabşyrylypdyr. “şonuň üçinem oňa” Drakonyň kanunlary” diýipdirler. Kanunlar biziň günlerimize doly gelip ýetmändir. Bu kanunlara Drakont täze durmuş we ykdysady ýagdaýlary beýan edýän bir näçe düzgünleri hem girizipdir. Öňki gan almak hukugy ýatyrylypdyr. Kazyýet işiniň yäze düzgünleri girizilipdir. Bilkastlaýyn we bilkastlaýyn däl adam öldurmeleriň arasynda tapawut goýulupdyr. Drakonyň kanunlaryna görä jenaýatlaryň aglabasy üçin, adam öldürmek ýa-da gök önüm ogurlamak bolsun, tapawut goýmazdan ölüm jezasy girizilipdir. Plutarkyň berýän maglumatlaryna görä, Drakditdan näme üçin jenaýatlaryň köpüsüne ölüm jezasyny berendigini soranlarynda, ol ownuk jenaýatlaryň şoňa mynasypdygyny, iri jenaýatlar üçin bolsa ondan artyk jeza tapmandygyny aýdypdyr.
Afinyda Drakonyň kanunlarynyň kabul edilmegi ewpatridleriň ezýän ýönekeý raýatlary üçin has möhüm bolupdyr. Sebäbi ewpatridler döwlet tarapyndan köneden gelýän düzgünleri öz bähbitleri üçin ulanypdyrlar.
Ýöne ilatyň köpüsiniň ýagdaýy agyrlygyna galypdyr. Ýerleriň esasy bölegi ewpotridlere degişli bolupdyr.
Aristoteliň berýän maglumatlaryna görä kärende tölegini töläp bilmedik we bergidar adamlar tä şolaryň özgerdişlerine çenli şahsy baknalykda bolupdyrlar.
3. Bizi eramtzdan öň 594-nji ýylda Solon arhont saýlanypdyr. Ol ajaýyp syýasy işgär, akyldar, şahyr bolupdyr. Solon Afinynyň geljegini ykdysadysadyýetiň janlanmagynda görüpdir.
Şolaryň özgerdişleri afiny jemgyýetine hemme taraplaýyn: ykdysady we durmuş gatnaşyklaryna, harby işe we döwlet dolandyrylşyna täsir edipdir.
Ykdysady babatda Solon Attikanyň aba-hojalygynda suw üpjünçiligini gowulandyrmak, zeýtun ösdürmekligi giňeltmek we zeýtun ýagyny daşary döwletlere satmak ýaly işlere üns beripdir.
Solon hünärmentçiligi giňeltmäge, biderek çykdaýjylaryň edilmeginiň öňündi almaga (jaýlaýyş dessurlary sadakalar üçin çykdaýjylary azaltmaga) hem üns beripdir.
Solon ýerden alýan girdejisine görä Afinynyň erkin ilatyny 4 bölege bölüpdir.
1. Pentakosiomedimnaçylar (bäşýüzçüler) – 500 medinna girdeji alýanlar.
2. 300 ölçeg girdiji alýan atlylar.
3. 200 ölçeg girdeji alýan zewgitler (goşa öküziň eýeleri)
4. Iň pes – 200 ölçegden öz girdeýji alýan fetler,
I-II topara girýänler atly goşunda, zewfgitler agyr ýaraglanan tyýada goşunda gulluk edipdirler. Fetleriň bolsa Halk ýygnagynda ses bermäge hukugy bolupdyr.
Solon bergidarlygy we bergidarçylyk gulçulygyny ýtyrypdyr. Karz üçin göterimleri peseldipdir.
Solonyň durmuş özgertmeleriniň ýene biri-de gösgöni mirasdaryň bolmadyk ýagdaýynda emlägiňi birine wesýet edip galdyrmaga rugsat berilmegidir. Öň şeýle ýagdaýda emläk we ýer urgugda galýan ekini Kanunda bellenen möçberinden artyk ýer edinmek hem gadagan edilýär.
Öň goşun urug toparlary boýunça düzülen bolsa, indi jemgyýetiň 4 topara bölünişi esasynda düzülipgir. Solonyň döwründe Halk ýygnagy hem ähmiýetini güýçlendiripdir. Onda möhüm döwlet işleri çözülipdir. Solonyň özgerşlerini hem halk ýygnagynda hem tassyklapdyrlar. Halk ýygnagynyň işini has gowy guramak üçin solon her taýpadan 100 adam girýän 400 adamdan ybarat täze Maslahat döredipdir. 400 –leriň maslahaty halk ýygnagynda seredilmeli işleri taýýarlamaga baştutanlyk edipdir. Käbir dolandyryş işlerini alyp barypdyr.
Täze döwlet organy “Gelieýeýa” dörwdilipdir. Ol ähli raýatlaryň arasyndan saýlanan kazylar topary bolup, wezipeli adamlaryň hasabatlaryny barlapdyr, raýatlaryň arasyndaky dawalary seljerilipdir. Ol iň demokratik gurama bolupdyr. Polisiň mali işlerine ýolbaşçylyk eder ýaly gaznaçylaryň, politleriň (döwlet emlägini kärendesine beripdirler), kollaketleriň (sadakalaryň maliýe wezipelerine gözegçilik edipdirler) wezipeleri we polisiýa wezipelerini ýerine ýetirýän 11 adamdan ybarat topar döredilipdir. Solonyň girizen syýasy täzelikleri döwlet dolandyrşyna halk köpgünlüginiň gatnaşmagyna mümkinçilik beripdir. Şeýle gurluşa demokratiýa diýipdirler. Solonyň özgerdijilik işi netijesinde Atinyda polis demokratiýasynyň esaslary goýulypdyr. Bu bolsa nusgawy (klassyk) döwürde Atiýanyň gülläp ösmegine getiripdir.
4.Solondan soňky döwürde Afinyda 3 sany syýasy toparlanyşyk emele gelipdir.
1. Likurgyň baştutanlygynda pideýleriň urugy,
2. Mekaglyň baştutanlygynda paraliýleriň urugy.
3. Pisitratyň baştutanlygynda diakileriň urugy.
Bularyň syýasy göreşi netijesinde Pisitrat üstün çykyp, b.e. öň 560-njy ýylda özüni tiran diýip yglan edýär. Ol öz düzgün ler ini ila tyň ähli gatnaşyklarynyň göwünden turar ýaly edip guramak isläpdir. Pisistrat ekerançylygy we hünärmentligi ösdürmek üçin çäreler gör ýär. Ol gazna üçin hasylyň 10 göterimi möçberinde sal gyt hem girizýär. Gurluşyk işlerini hem alyp barýar. Akropolda Afinanyň ybadathanasy gurulýar. zewsiň we Apallonyň ybadathanala rynyň gurluşygyny hem başlaýar. Agyz ybadathanalarynyň gurluşygyny hem başlaýar. Agyz suwy bilen Afinany üpjün eder ýaly gurluşygyny ösdürýär. Küýzegärleriň ýasaýan ýeri bolan Keramikada täze ussahanalar açylýar. Gara şekilli wazalar indi has owadan gyzyl şekilli wazalar bilen çalyşýar.
Pisistrat Panafineý we Dionisiý baýramçylyklaryny aýratyn dabara bilen bellemegi ýola goýyar. Afiny, tiranlarynyň daşary syýasaty üstünlikli bolupdyr. Olaryň esasy maksady bogazlara we ondan aňry Gara deňiz kenarlaryna barýan esasy ýerleri eýelemekbolupdyr. Pisistrat Frakiýanyň kenaryndaky baý magdan känlerini, Lemnos we Imbros adalaryny, aziýa kenarlarda Sideň şäherini e ýeläpdir. Pisistratyň garşydaşy, afinaly ewpatrid Miltiad Frakiýadaky Hersonesi eýeläp, bu ýerde afiny bähbitlerini öňe sürüpdir.
Pisistrat Samsyň tiranlary, Fessaliýanyň begzadalary, Argos we Korint şäherleri bilen dostlukly gatnaşyklar saklapdyr. Pisistratyň we onuň ogullarynyň döwründe Afinynyň üstünlikli daşary syýasaty ony grek dünýäsiniň halkara gatnaşyklarynda möhüm orun tutan güýçli polise öwrüpdir.
Pisistratyň ogullary Gippiý we Gippark biziň eramyzdan öň 527-nji ýylda häkimiýeti miras alyp, kakasynyň işini dowam edipdirler. Biziň eramyzdan öň 514-nji ýylda dildüwüşik netijesinde Gippark öldürilipdir. Gippiý bolsa düzgüni gazaplandyrypdyr. Şu döwürde Afinynyň daşary syýasaty hem ýaramazlaşypdyr. Eýran döwleti Kiçi Aziýadaky grek şäherlerini, Egeýdäki adalaryň bir bölegini basyp alypdyr. Afinylylar Frakiýadaky Hersonesden hem çykyp gitmeli bolupdyrlar. Daşary syýasatyň şowsuzlygyndan Alkmeonidler urugy peýdalanypdyr. Olar Delfy bilgijini we Sparta döwletini öz tarapyna çekip bilipdirler. Sporta patyşasy Kleomen uly goşun bilen Attika giripdir we akropoly gabapdyr. Gippiý boýun egipdir we Eýrana sürgünlige gidipdir. Biziň eramyzdan öň 510-njy ýylda Afinyda tiranlyk ýykylypdyr.
5. Klisten tiranlygy ýykan Alkmeoniderden bolup, biziň eramyzdan öň 509-500-nji ýyllarda özgerdişler geçiripdirler.
Ol Attikany administratiw taýdan 10 welaýata bölüpdir. Her welaýatda 3 etrap bolup, olaryň hem hersinde birnäçe dem (iň kiçi administratiw birlik) bolan, Welaýatlar bitewi bolan, olaryň ýerleri Attikanyň dürli ýerlerinde – bir etraby Afinyda, beýlekisideňiz ýakasynda, üçünji Attikanyň içerki böleginde bolandyr. Netijede taýpadyr – uruglar garym – gatym bolup gidipdir, urug gatnaşyklary ýok bolupdyr, we olar syýasy ähmiýetini ýitiripdir. Biziň eramyzdan öň VI asyrda Afiny köp ilatly iri şäher merkezine öwrülýär. Afinyda dürli hünärdäki we kärdäki adamlar bilen beýleki şäherlerden göçüp gelen metekler hem ýaşapdyrlar. Olaryň raýatlyk hukuklary bolmandyr.
Biziň eramyzdan öň VI asyryň ahyrynda Afinyda ýer meselesi ýüze çykypdyr, öz ýerli daýhanlaryň sany artypdyr. Klisten afiny raýatlarynyň hataryna metekleri hem goşupdyr. Attikanyň ähli ýerlerini gaýtadan paýlamaga Klisten ýürek edip bilmändir. Ýöne başga çykalga tapylypdyr. Biziň eramyzdan öň 506-njy ýylda Afiny çozup gelen halkidalary derbi-dagan edipdir we Halkidanyň bir bölegini basyp alypdyr. Ol ýere 4000 sany garyp afinylyny göçürip eltipdirler. Olar zewgitleriňki ýaly girdeji alypdyrlar.
Klisfen 400-leriň Naslakatyny ýatyryp, onuň ýerine täze 500-leriň Maslahatyny döredipdir. Oňa her welaýatdan 50 adam giripdir. Saýlawly wezipeleriň köpüsinde indi 10 adam bolupdyr. Täze wezipeler girizilipdir. Olara 10 apadektiň (maliýe wezipesi) we 10 strategiň (harby baştutanlar) wezipeleri degişlidir. 500-leriň Maslahatynyň mejlisi hemişelik bolupdyr. Ol Halk ýygnagy üçin işleri taýýarlapdyr we dolandyryş işleri bilen meşgullanypdyr.
Areopagyň syýasy täsiri pese düşüpdir, ol kem-kemden kazyýet edarasyna öwrülmäge başlapdyr.
Tertip – düzgüni goramak üçin, häkimýeti basyp almak howpuny salýan adamy ýüze çykarmak ostrakizm girizilipdir. Halk ýygnagynda güýze döwüklerine howply hasaplanýan adamyň adyny ýzyp, ses beripdirler. Eger 6000 küýze döwüginde bir adamyň ady ýazylan bolsa, ony Afinydan 10 ýyllyk kowupdyrlar.
Klisfeniň özgerdişleri Solonyň başlan işlerini tamamlapdyr. Attikada gulçulyk jemgyýeti we döwleti demokratik polis görnüşinde emele gelipdir.


text:
Çarşenbe güni Türkmenistanyň prezidenti paýtagtda gurulýan olimpiýa şäherçesiniň “Sport” myhmanhanasynda Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça geçiriljek V Aziýa oýunlarynyň Guramaçylyk komitetiniň göçme mejlisini geçirdi.
Bu mejlisde 2017-nji ýylda geçiriljek Aziadanyň guramaçylyk işlerine garalyp, bu sport çäresine gabatlap gurulýan obýektler barada hem habar berildi.
Şol bir wagtda-da olimpiýa şäherjiginiň çäklerinde ýerleşýän Türkmenbaşy adyndaky Olimpiýa stadiony sökülýär. Häzir bu stadion üstüne awiabomba oklanan desgany ýadyňa salýar. Eýýäm bir aýdan hem köp wagt bäri gije-gündizläp sökülýän bu stadionyň indiki ýylyň fewral aýynyň ahyrynda doly sökülip gutaryljakdygyny Polimeks kompaniýasynyň ýolbaşçysy Erol Tabanja düýnki geçirilen mejlisde habar berdi.
2001-nji ýylda 35 müň tomaşaça niýetlenip gurlan bu stadionyň deregine täze 45 müň tomaşaçy sygýan stadionyň guruljakdygy aýdylýar. Ilki gurlanda olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin gurlan bu stadionyň sökülmegi bu edilýän işiň näderejede dogrudygy baradaky soraglary döredýär.
Garaýyşlar
Paýtagtyň ýaşaýjysy, 46 ýaşly Ýazgeldiniň pikiriçe, bu iş – halkyň puluny ýele sowurmak. “Öň gurlanda, soňam ony sökmek üçinem ep-esli pul çykarylyp, indem onuň ýerine täze stadion gurmaga pul sowurmakdan başga [muňa] näme diýjek” diýip, Ýazgeldi aýdýar.
Onuň pikiriçe, öňki stadion sökülmän modernleşdirilen bolsa, has tygşytly hem-de maksadalaýyk bolardy. “Öňki stadionyň ýagdaýy, dogrudanam, gowy däldi. Stadionyň futbol meýdançasy, ylgaw ýodajyklary, hajathanalarydyr beýleki jaýlarynyň ýagdaýy gözgynydy. Şolar remont edilen bolsa boldugydy” diýip, Ýazgeldi gürrüň berýär.
Zerurlyk
Täze guruljak stadionyň 45 müň tomaşaçylyk bolmagyna-da zerurlygyň ýokdugyny aýdýan ildeşlerimiz az däl. Olaryň arasynda sport bilen gönüden-göni baglanyşykly ildeşlerimiz hem bar. Aşgabatly trener Amanmyradyň aýtmagyna görä, ýurtda iň bärkisi 10 müň tomaşaçylyk stadionlaram dolanok.
“Biziň ýurdumyzda 10 müňlük stadionam köp bolýar. Şolaram tomaşaçylardan doldurup bolanok. Öňki olimpiýa stadiony hem hiç mahal dolanokdy. Diňe mejbury tomaşaçylar [eltilende] dolýardy. Munuň ýaly uly stadionyň gurluşygyna sarp ediljek pullar sporty ösdürmek üçin sarp edilen bolsa, has gowy bolardy” diýip, Amanmyrat aýtdy.
Aeroport
2017-nji ýylda geçiriljek Aziýa oýunlary bilen bagly “ýumrup-gurmak” işleri diňe öňki olimpiýa stadiony bilen çäklenmez. Paýtagtda gurulmaly täze aeroport hem Aziada gurluşyklarynyň bir obýekti. Bu täze halkara aeroporty hem häzirki hereket edýän Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky halkara aeroportynyň ýerinde gurlar.
Häzirlikçe bu aeroportyň golaýynda täze kiçi aeroport gurulýar. Onuň gurluşygy indiki ýyl tamamlanandan soň häzirki hereket edýän halkara aeroportyň binasy ýumrulyp, onuň dergeine täze halkara aeroprt gurlar.
Öňki olimpiýa stadionynyň hem-de halkara aeroportyň öz döwründe döwrebap, halkara standartlaryna gabat gelýändigi, paýtagtyň keşbine görk berýändigi wasp edilýärdi. Olaryň hersiniň gurluşygy üçin döwlet býujetinden ägirt uly pul serişdeleri sarp edilipdi.
“Bu obýektler gurlanda halkyň pikiri soralmaýşy ýaly, olary ýumranlarynda-da [halkdan hiç zat] soranoklar. Ýogsa, bu obýektleri gurmak we ýumurmak üçin sarp edilýän pul halkyňky” diýip, Ýazgeldi Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde aýtdy.
Resmi metbugatda berilýän maglumatlara görä, paýtagtda gurulýan olimpiýa şäherjiginiň gurluşygyna 5 milliard dollara golaý pul sarp ediler. Emma, Aziada-2017 sport çäresi bilen bagly alnyp barylýan işleriň näderejede maksadalaýykdygy barada häkimiýetler hiç hili düşündiriş bermeýärler.


text:
Hiç bir ýerden iş tapman ýören Gülälek şeýle bir ýagdaýa duçar boldy. Aşgabadyň medeni-seýil baglarynyň birinde geçirilip duran dabaranyň üstünden bardy.
Üstüne ýaşyl matalar ýapylyp, bezelen stollar, töwerekde aýdym aýdyp, saz çalýan bagşylar, şirin–şeker kökeler, her dürli içimlik suw satýan söwda işgärleri Gülälegiň ünsüni çekdi. Ol dabaranyň nämäniň şanyna geçirilýänini bilmek üçin medeni-seýil bagynyň içine girip, bezemen stollaryň başynda oturan owadan gelin-gyzlaryň, ýaş ýigitleriň ýanyna bardy hem-de dabaranyň nämäniň hatyrasyna gurnalanyny sorady.
—Ilata iş hödürleýäs. Bu dabarany biziň ilaty iş bilen üpjün edýän zähmet biržamyz geçirýär—diýip, gelinleriň biri öz habary bilen Gülälegiň ýüregini gopdurdy.
«Bu işsiz ýurt nire! Beýle dabaralar bilen ilata iş hödürleýiş nire!» diýip, Gülälek içini gepledip, begenjinden ganat baglap uçaýjak boldy. Olara özüniň näçe wagt bäri hiç ýere işe ýerleşip bilmeýänini aýtdy. Ilaty işe ýerleşdiriş edarasynyň işgärleri Gülälege ençeme edaralaryň adyny berip, şol ýerlere barsa, hökman iş beriljegini düşündirdiler. Hatda Gülälegiň pasportyny elinden alyp, öz kagyzlaryna oňa iş hödürlenendigi hakdaky belligi hem etdiler.
Gülälek hepdäniň birinji gününe sabyrsyzlyk bilen garaşyp, birinji gün säher bilen iş salgy berlen ýerlere aýlandy. Myhmanhanalara, ýollara gül ekijileriň edarasyna, töweregi tämizleýjileriň edarasyna baryp gördi. Ýöne baran ýerlerinden Gülälek iş tapmady. Bu edaralar özlerinde hiç hili işiň ýokdugyny, gerekli işgärleriň bir wagt alnandygyny düşündirdiler. Gülälek ýene keýpsiz halda yzyna dolandy.
«Bu näme üçin beýle bolduka?» diýip, haýran galyp pikir öwürdi. Işi salgy berenler ynamdar edaranyň işgärleridi—häkimligiň ilaty işe ýerleşdiriş biržasynyň işgärleridi. Şeýle dabaraly ýagdaýda hödürlenen iş näme üçin ýok?!
Beýle ýagdaýa sataşýanlar diňe Gülälek däl. Şäherleriň, welaýat merkezleriniň, etraplaryň ýaşaýjylarynyň örän köpüsi ilata iş hödürleýän zähmet biržasynyň işgärleriniň aldawyna düşýärler.
Bu biržanyň işgärleri alýan aýlyklaryny ödemek üçin häli-şindi dabaralar guramak bilen ilata hiç bir ýerde ýok işi hödürleýärler. Hatda ilata iş hödürlenjekdigi hakda metbugatda bildirişler hem bolýar. Emma zähmet biržasynyň salgy bermegi bilen işe ýerleşýänler juda az.
Welaýat, etrap merkezleriniň ilaty işe ýerleşdiriş zähmet biržalaryna ýolbaşçy bolmak wezipesini almakdan hemmeler gaçýarlar. Sebäbi işsizligiň ummadan geçýän ýurdunda adamlara iş tapyp bermek aňsat däl. Boş wadalar bilenem uzak gün görüp bolmaýar.
Maral Agaberdiýewa Aşgabat şäheriniň ýaşaýjysy.


text:
Pakistanyň öňki prezidenti Perwez Muşarraf ýurduň syýasy-jemgyýetçilik durmuşyna goşulmak üçin özüniň täze bir partiýa döredýändigini yglan etdi. Şeýle hem ol ýurdy harby goşuna has uly syýasy rol bermeklige çagyrdy.
Häzir pensiýada oturan general Perwez Muşarraf Londonda geçirilen metbugat konferensiýasynda çykyş edip, “Pakistanyň ähli musulman ligasy” (APML) atly täze döreden partiýasynyň “milli arassalanyş” boljakdygyny aýtdy.
“Men syýasata goşulmakçy. Pakistandaky häzirki syýasy alternatiwalar ýurdy garaňkylykdan çykarjak ýagtylygy wada berenok. Meniň kararyma şu ýagdaý sebäp boldy. Meniň pikirimçe, ýagtylygy men döredip bilerin” diýip, Muşarraf aýtdy.
Onlarça tarapdary tarapyndan alkyşlanan Perwez Muşarraf özüniň täze partiýasynyň korrupsiýa garşy göreşjekdigini, gowşan ykdysadyýeti täzeden dikeltjekdigini we yslamçy söweşijilere garşy göreşi güýçlendirjekdigini bildirdi.
Harbylaryň orny
Öňki prezident Perwez Muşarraf 29-njy sentýabrda hem Londonda eden çykyşynda: “Ýadro ýaragyna eýe bolan yslam respublikasynda dörän ýagdaýyň ýeketäk çözgüdi harbylaryň ýurduň dolandyrylyşyna gatnaşmagy” diýdi.
“Pakistandaky şertlerde durnuklylyk isleýän bolsak, hökümetiň demokratik funksiýalaryny ýerine ýetirmeginde gözegçilik we deňagramlylyk isleýän bolsak, onda harbylaryň roly bolmaly diýip, hemişe pikir edip geldim” diýip, Muşarraf aýtdy.
1947-nji ýylda garaşsyz bolandan soň, aradan geçen 63 ýyllyk döwrüň ýarysynda Pakistanda ýurduň harbylary höküm sürüpdi. Olaryň täsiri hazir hem güýçli. Häkimiýetden aýrylany bäri Londonda ýaşýan Muşarraf bolsa 2013-nji ýylda geçmeli saýlawlara gatnaşmakçy.
67 ýaşly, pensiýa çykan general Perwez Muşarrafyň çaklamagyna görä, Pakistanyň ýaragly güýçleriniň syýasatda oýnaýan roly güýçlendirilmese, onda olaryň Pakistandaky häzirki hökümetiň garşysyna herekete geçmegi mümkin.
Muşarraf: “Yslamçy söweşijilere garşy göreşmekde, ykdysadyýeti gaýtadan dikeltmekde, weýrançylykly silde Pakistanyň häzirki hökümetiniň bitiren işi bolmady” diýdi. “Pakistanlylar kyn günlerde hökümetden däl-de, goşundan haraý gözleýärler”.
Muşarraf ýakynda goşun başlygy general Aşfag Perwez Kaýany bilen prezident Ali Zardarynyň we premýer-ministr Ýusuf Ryza Gilanynyň arasynda geçen krizis boýunça duşuşyga salgylanyp: “Häzir goşunyň başlygynyň gysyş astyndadygyna şübhe ýok” diýdi.
Nämä garaşmaly?
Muşarraf 1999-njy ýylda harby wezipedekä şular ýaly basyşyň özüniň hökümetiň garşysyna geçip, harby agdarylyşyk esasynda häkimiýeti eýelemegine itergi berendigini aýtdy. Şeýle hem ol özüniň häkimiýet başyndaka goýberen ýalňyşlyklary üçin ötünç sorady.
“Häkimiýetdäki iň soňky dokuzynjy ýylymda gowy garşylanmadyk kararlar bar. Şol kararlaryň her birisiniň aňyrsynda belli bir sebäp ýatyr. Şol kararlarymyň aňyrsyndaky uzyn wakalary ynam bilen aýan etmegi göz öňünde tutýaryn” diýip, Muşarraf aýtdy.
Britaniýada ýerleşýän London uniwersitetiniň Günorta Aziýa boýunça bilermeni Mariýe Lallyň pikiriçe, häzirki ýagdaýda döwlet agdarylyşygynyň ähtimallygy ýokary däl. “Sebäbi häzir Pakistandaky harby goşun başga işler bilen başagaý”.
“Ýurduň günbatar regionynda uruş barýar. Gündogarda Kaşmiriň howpsuzlyk meselesi ýatyr. Goşun silden ýeten zyýanlara garşy hem iş alyp barmaly. Oňa ýolbaşçylyk edýän hem general Kaýany. Ol goşuny syýasata goşmaga garşydygyny açyk aýtdy” diýip, Lall aýdýar.
Ýöne käbir analitikler öňki harby ýolbaşçynyň Pakistanyň halkynyň goldawyny gazanjagyna şübheli garap: “Onuň ol ýerde güýçli duşmanlary bar” diýýärler. Lallyň pikiriçe bolsa, Pakistanda bu partiýa orun bar. “Muşarrafyň hem gaýtadan syýasata goşulmaga şansy köp”.
“Muşarraf häzirki ýolbaşçylardan närazy orta gatlagyň belli bir bölegine wekilçilik edýär. Bu gatlak goşunyň göni höküm sürmegini däl-de, Muşarrafyň aýdyşy ýaly, oňa syýasatdaky bir gurluş hökmünde kanuny ýollar bilen ulurak rol berilmegini isleýär” diýip, Lall aýdýar.


text:
Demirgazyk Koreýanyň döwlet metbugaty ýurduň lideri Kim Jong-unyň gyz doganyny ilkinji gezek häkimiýetdäki “Işçiler” partiýasynyň ýokary derejeli resmisi diýip mälim etdi.
27-nji noýabrda Demirgazyk Koreýanyň döwlet metbugaty Kim Ýo-Jonga “Işçiler” partiýasynyň düzümindäki Merkezi komitetde departamentiň wise-direktory diýip salgylandy.
Ýaşy otuza golaýlap barýan Kim Ýo-Jong ilkinji gezek 2011-nji ýylda kakasy Kim Jong-Iliň jaýlanyş merasymynda köpçülikde görnüpdi. Şondan bäri onuň öz erkek dogany bilen wagtal-wagtal syýasy çärelere gatnaşýandygy görünýär.
Analitikler bu çäreleriň Kim Ýo-Jongyň öz erkek doganynyň awtoritar dolandyryşyny goldaýandygy barada rolunyň artýandygyny alamatlandyryp biler diýýärler.


text:
Janyndan geçen bombaçy Bagdatda, şaýy musulmanlarynyň ýygnanyşygynyň ortasyna gelip, bilindäki partlaýjyly guşagyny partlatdy.
Bu hadysada azyndan 34 adamyň ölüp, 36 adamyň hem ýaraly bolandygy aýdylýar.
Polisiýa 15-nji oktýabrda bolan partlamanyň adamdan doly çadyryň içinde, şaýylaryň Aşura dessurlarynyň ýerine ýetirilýän, Muhammet pygamberiň 7-nji asyrda öldürilen agtygy Huseýiniň ýasynyň tutulýan mahalynda bolandygyny aýdýar.
Bomba ýarylançadyr şäheriň demirgazygyndaky al-Şaab etrabynyň mähelleli bazarynda dikilipdir.


text:
Türkmenistanyň Goranmak ministrliginiň Harby instituty studentleri şu aşakdaky tertipde taýýarlaýar:
– motoatyjy bölünmeleriniň dolandyrylyşy – inžener-mehanik, dolandyryş boýunça hünärmen;
– tank bölünmeleriniň dolandyrylyşy – inžener-mehanik, dolandyryş boýunça hünärmen;
– raketa we artilleriýa bölünmeleriniň dolandyrylyşy – inžener-mehanik, dolandyryş boýunça hünärmen;
– inžener goşunlarynyň bölünmeleriniň dolandyrylyşy – inžener-mehanik, dolandyryş boýunça hünärmen;
– goşunlaryň inžener üpjünçiligi – inžener-mehanik, dolandyryş boýunça hünärmen;
– harby aňtaw – daşary ýurt dilini (iňlis we pars) bilýän dolandyryş boýunça hünärmen;
– awtomobil tehnikalaryny ulanmak – inžener-dolandyryş boýunça hünärmen;
– ýörite niýetlenen telekommunikasiýa ulgamlarynyň ulanylyşy – inžener-dolandyryş boýunça hünärmen;
– howa ulagyny uçuşda ulanmak, döwlet awiasiýasynyň howa hereketleriniň dolandyrylyşy – uçarman-inžener, dolandyryş boýunça hünärmen;
– uçuş apparatlarynyň we olaryň güýç desgalarynyň tehniki ulanylyşy – inžener-dolandyryş boýunça hünärmen;
– uçuş apparatlarynyň ýaraglanyş toplumlarynyň tehniki ulanylyşy – inžener-dolandyryş boýunça hünärmen;
– bort radioelektron toplumlarynyň tehniki ulanylyşy – inžener-dolandyryş boýunça hünärmen;
– uçuş apparatlarynyň elektroulgamlarynyň we pilotaž-nawigasion toplumlarynyň tehniki ulanylyşy – inžener-dolandyryş boýunça hünärmen;
– uçuşlaryň ýerüsti üpjünçilik serişdeleriniň tehniki ulanylyşy – inžener-dolandyryş boýunça hünärmen;
– radiotehniki ulgamlaryň ulanylyşy – inžener-dolandyryş boýunça hünärmen;
– harby pedagogika – pedagog-psiholog;
– harby psihologiýa – psiholog;
– harby hukukçylaryň durmuş hukuk goraglylygy – harby-durmuş hukuklary öwreniji;
– harby işde logistika we ykdysadyýet – logist-ykdysatçy, dolandyryş boýunça hünärmen;
– harby işde maliýe we ykdysadyýet – ykdysatçy, dolandyryş boýunça hünärmen;
– gümrük işi – gümrük işi boýunça hünärmen;
– migrasiýa işi – migrasiýa işi boýunça hünärmen.
Harby institutda okuwyň möhleti 5 okuw ýyly.
Maglumatlar “Adalat” gazetiniň 2012-nji ýylyň iýun aýyndaky sanlarynyň birinden alyndy.
Türkmenistanyň Goranmak ministrliginiň Harby instituty Aşgabat şäherinde ýerleşýär.


text:
Türkmeniň nusgawy şahyrlarynyň asyrlarboýy wasp eden dört örüm saçlaryna indi diňe şygyrlarda duş gelse bolýar.
Ahal welaýatyndan ozalky mugallym, häzirki pensioner Maral daýza türkmen gelin-gyzlarynyň döwür bilen bäsleşmekleriniň tarapdarydygyny, şeýle-de bolsa gyz-gelinleriň görküne görk goşýan owadan saçlaryny kesmeklerine garşydygyny aýdýar. Onuň pikiriçe, türkmeniň milli egin-eşiklerine uzyn saçlar görk goşýar.
Soňky ýyllar ene-mamalarymyzyň eý gören dört örüm saçlary iki örüme geldi. Dürli milletler bilen gatnaşylyp, beýleki milletleriň däplerine hem goşulyşyp başlan ýaşlarymyz ýewropa modalaryna ýykgyn etmek bilen, uzyn saçlaryny kesip, ony dürli reňklere boýamagy hem öwrendiler.
“Her kim öz islegine görä geýinmeli, öz islegine görä durmuşda ornuny tapmaly. Şeýle-de bolsa, türkmendigiňi hem unutmaly däl” diýip, Maral daýza öz pikirini mälim edýär.
Türkmenistanyň ýörite we ýokary okuw mekdeplerinde okaýan talyp gyzlara birmeňzeş gyzyl köýnek, tahýa geýmek bilen, saçlaryny hem iki örüp, öňlerine goýbermek barada görkezme bermek ýoň boldy. Bu görkezmeler milli syýasatyň bir bölegine öwrüldi.
Maral daýzanyň aýtmagyna görä, orta mekdeplerde hem saçlaryny iki örüp, öňlerine goýberip, tahýa geýmeklige gyzlara görkezme berilýär. Ýörite we ýokary okuw mekdepleri bilen deňeşdireniňde, orta mekdeplerde her klas üçin mekdep formasy bolýar. Gyzlaryň köýnekleri ýa gök, ýa-da ýaşyl matadan bolmaly. Saçlary tebigy gür bolmadyk mekdep okuwçylary hem, ýörite we ýokary okuw mekdeplerinde okaýan gyzlar hem saçlaryny örüp goýbermekde kynçylyk çekýärler.
Bazardan tapylan çözgüt
"Altyn asyr" bazarynda satylýan oturtma saçlar
Emma Maral daýza ýaş gyzlaryň köp kynçylyklardan baş çykaryp bilýändiklerini nygtaýar. Onuň aýtmagyna görä, diňe bir inçe saçlary däl, hatda kesilen saçlary bolan gyzlaryň hem köpüsi bazarlarda satylýan oturtma saçlary satyn alyp, saçlaryny uzyn hem ýogyn edip goýberýärler.
Bu meselede telekeçileriň hem uly goşantlary bar. Olar oturtma saçlaryň dürli görnüşlerini daşary döwletlerden getirip, satuwa çykarýarlar. Emeli saçlar Türkmenistanyň özünde önmeýär.
Satuwa çykarylýan oturtma saçlaryň reňkinde, uzynlygynda, ýogynlygynda gyzlaryň isleglerine görä, ýeter-ýetmezçilik bolmaýandygyny Maral daýza aýdýar.
Maral daýza türkmen telewideniýesiniň “Ýaşlyk”, “Miras” telekanallarynda programmalary alyp barýan ýaş gyzlaryň hem şular ýaly emeli saçlardan peýdalanýandyklarynyň äşgär duýulýandygyny belleýär. Emma, onuň syn etmegine görä, teleprogrammalary alyp barýan gyzlar oturtma saçlaryny ulanmakda biraz tejribesiz hereket edýärler. Tahýanyň eteginden iki örülip, döşüň üstünden goýberilýän saçlar al-asmanda dim-dik bolup görünýär.
“Iki örüm saçlar tolkun atyp, gyzlaryň görküne görk goşmaly. Bu ýerde biraz emelsizlik duýulýar. Bu bolsa gyzlaryň kellesindäki saçyň öz saçlary däldigini äşgär edýär. Şular ýaly oňaýsyz saçlary ulananyňdan, “az bolsun, uz bolsun” diýip, öz saçlaryň bilen oňmaklygyň oňat boljakdygyny Maral daýza nygtaýar.
Gyzlaryň köpüsi saçlaryny kesmegi oňat görýärler. Emma il içinde saçlarynyň uzyn hem ýogyn bolmagyny isleýänleriň ony ösdürmegiň ugruny tapmaýanlaryna hem duşsa bolýar.
Metbugatyň roly
Maral daýzanyň pikiriçe, bu meselede “Zenan kalby” ýaly zenanlara degişli žurnalda, halkyň köpräk okaýan gazetlerinde saçlary idetmek barada gyzlara maslahat berýän rubrikalaryň açylmagy gerek.
Ýaşlykda saçlaryny dürli reňklere boýamagy halaýan gyzlar soňra wagtyň geçmegi bilen saçlarynyň düşýändigine göz ýetirýärler. Şeýle ýagdaý ýüze çykanda zenanlar saçsyz galýandyklaryndan utanýarlar.
“Munuň öňüni almak üçin, saçlary boýamakda ulanylýan serişdeleriň peýdaly hem zyýanly taraplary, ony dogry ulanmagyň ýollary barada hünärmenleriň maslahatlary gazet-žurnallarda çap edilse gowy bolardy” diýip, Maral daýza aýdýar.
Dünýäniň kadaly durmuşda ýaşaýan gelin-gyzlary saçlaryna isledikleriçe timar berýärler. Maral daýza hem şular ýaly erkinligiň tarapdary.
Ýokardan berilýän görkezmeler ýaş gyzlaryň erkin ösmeklerine päsgelçilik döredýär. Ýygnaklarda, duşuşyklarda birmeňzeş geýnüwli gyzlar göräýmäge zallary bezeýän ýaly. Emma olar erkin geýnip, saçlaryna hem öz isleglerine görä timar berseler, olaryň gözelligi has artjak ýaly görünýär.
Täze okuw ýylynyň başlanmagy bilen, talyp bolmaga ilkinji gezek hukuk alan ýaş gyzlardan ýaňa şu günler oturtma saçlaryň satylýan dükanlarynyň öňi hyryn-dykyn. Her kim öz saçynyň reňkine görä oturtma saçlary saýlamak bilen başagaý. Bu meselede gyzlar biri-birine maslahatçy hem synçy bolýarlar.
Soltan Açylowa Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçysy.


text:
Düýn NATO-nyň Owganystandaky missiýasynyň owgan esgerlerini türgenleşdirmek boýunça bölüminiň ýolbaşçysy general Wilýam Kaldwell ýerli harbylary türgenleştirmäge kömek etjek 900 töweregi goşmaça instruktorlara zerurlygyň bardygyny aýtdy.
Owganystanyň prezidenti Hamid Karzaý 2014-nji ýyla çenli Owganystanyň harbylarynyň ýurduň howpsuzlygy baradaky jogapkärçiligiň agramly bölegini öz üstlerine almalydygyny belläpdi.
Emma NATO-nyň wekili general Wilýam Kaldwell talap edilýän goşmaça instruktorlar çagyrylmadyk halatynda, owgan harbylarynyň prezident tarapyndan bellenilen möhlete çenli bu talaby ödemäge taýýar bolmaz diýip hasaplaýar.
Kladwell, aýratynam, keselhanalary dolandyrmak, «Mi-17» kysymly uçarlary ulanmak we olary bejermek boýunça ýurtda ukyply kadrlary taýýarlamaklyga zerurlygyň bardygyny aýtdy.


text:
Yragyň parlamenti alkogolly içgileri satmagy, getirmegi we öndürmegi gadagan etmegi sese goýdy. Bu çäre täsirli yslamçy partiýalaryň göwnünden turar, käbir musulman däl azlyklarybolsa lapykeç eder öýdülýär.
Gadagançylygyň tarapdarlary 22-nji oktýabrda, ses berişligiň öňündenbu çäräniň Yragyň konstitusiýasyna gabat gelýändigini, Baş kanunyň yslama ters gelýän islendik kanuny gadagan edýändigini öňe sürdiler.
Emma oňa garşy durýanlar beýle çäräniň Yragyň konstitusiýasynyň dini azlyklaryň däp-dessurlaryna berýän kepilligine ters gelýändigini aýtdylar.
Bu kanun taslamasy soňky pursatda hödürlenip, adamlaryň ünsüniň Yragyň demirgazyk şäheri Mosul ugrunda barýan söweşlere gönügen wagty geçirildi.
Täze kanun gadaganlygy bozanlaryň her gezek $8 müňden $20 müňe çenli jerime tölemegini talap edýär.
Parlamentiň hristian agzasy Ýonadam Kanna bu kanunyň üstünden federal suda şikaýat etjekdigini aýtdy.


text:
Türk häkimiýetleri başa barmadyk harby döwlet agdarylyşygy synanyşygyndan soň, 8 müňe golaý polisiýa ofiseriniň ygtyýarlyklaryny ýatyrdy diýip, döwlet eýeçiligindäki “Anadolu” habar agentligi 18-nji iýulda ýurduň Içeri işler ministrligine salgylanyp habar berdi.
15-nji iýulda bolan harby döwlet agdarylyşygy synanyşygy bilen ilteşikli ýurduň dürli künjeginde 7,500-den gowrak adam, şol sanda sud we harby pudagyň agzalary, generallar tussag edildi.
Prezident Rejep Taýýyp Erdogan bu iş bilen ilteşikli “arassalaýyş” çäreleriniň dowam etjekdigine wada beren mahaly, türk häkimiýetleri onlarça şäheriň häkimini eýeleýän wezipesinden boşatdy diýip Türkiýäniň döwlet eýeçiligindäki mediasy habar berýär.
Ölüm jezasy
Erdogan, Türkiýe 2004-nji ýylda ýatyrylan ölüm jezasyny gaýtadan dikeltmegi göz öňünde tutup biler diýdi.
Erdogan 17-nji iýulda köpçülige ýüzlenip eden çykyşynda parlamentde ölüm jezasyny gaýtadan dikeltmek barada gepleşikleriň geçiriljekdigini aýtdy.
18-nji iýulda türk hökümeti ýowuzlyklarda 208 adamyň, şol sanda parahat ilatdan 145 ýaşaýjynyň öldürilendigini we 1,490-dan gowrak adamyň ýaralanandygyny mälim etdi.
Tussag edilmeler we resmileriň ygtyýarlyklaryny ýatyrmak çäreleri, türk häkimiýetlerine demokratiýa, adam hukuklaryna we esasy azatlyklara hormat goýmaga çagyryş edilen mahaly amala aşyrylýar.
“Şübheliler kazyýetde sud edilmeli”
Germaniýa eger türk hökümeti ölüm jezasyny gaýtadan dikeltmek barada karar kabul etse, onda Türkiýäniň Ýewropa Bileleşiginiň düzümine goşulmak baradaky gepleşikler doly ýatyrylar diýip duýduryş berdi.
Belgiýanyň daşary işler ministri Didier Reýnders Ankaranyň başa barmadyk harby döwlet agdarylyşygy synanyşygyna reaksiýasy “deňagramly” bolmaly diýdi.
18-nji iýulda oppozision “Jumhuriýet halk partiýasy” (CHP) häkimiýetler harby döwlet agdarylyşygy synanyşygyna kanunyň çäklerinde gaýtawul berlip, bu iş bilen ilteşiklidigi güman edilýän adamlar kazyýetde sud edilmeli diýdi.
Ekstradisiýa
Şeýle-de, “Jumhuriýet halk partiýasy” (CHP) öz beýanatynda ýurduň armiýasynyň duşman ýaly edilip görkezilmeli däldigini hem belleýär.
Erdogan 17-nji iýulda gatnaşan jynaza namazynda “döwlet edaralaryny Birleşen Ştatlarda ýaşaýan Fethullah Güleniň tarapdarlarynyň wiruslaryndan arassalajakdygyna” wada berdi. Ankara Güleni döwlet agdarylyşygyny amala aşyrmak dildüwşüginiň arkasynda bolmakda aýyplaýar.
Ýekşenbe güni Türkiýe Güleniň ekstradisiýa edilmegini sorajakdygyny hem mälim etdi. Gülen başa barmadyk harby döwlet agdarylyşygy synanyşygyny ýazgaryp, oňa özüniň hiç hili gatnaşygynyň ýokdugyny aýtdy.