text:
Birleşen Milletler Guramasy
Birleşen Milletler Guramasy (iňlisçe – United Nations, rusça – Организация Объединенных Наций, Türkçe: Birleşmiş Milletler ) Parahatçylygy goldamak hem-de ýurtlar arasynda parahatçylykly hyzmatdaşlygy ösdürmek üçin, özygtyýarly döwletleriň meýletin birleşmegi esasynda döredilen halkara gurama. Ilkinji gezek şeýle guramany döretmek meselesi 1943-nji ýylyň oktýabrynda Moskwada, soň 1944-nji ýylda Dumwarton-Oksda (ABŞ-da) SSSR-iň, ABŞ-nyň we Beýik Britaniýanyň wekilleriniň maslahatynda çözüldi. 1945-nji ýylyň fewralynda üç beýik döwletiň Ýalta (Krym) konferensiýasynda şeýle halkara guramany döretmek meselesi gütarnykly çözüldi. Bu gurama 1945 ýylyň 25-nji aprelda San-Fransiskoda (ABŞ-da) geçirilen konferensiýada döredildi. 26-njy iýunda 50 ýurduň wekilleri biragyzdan BMG-niň Düzgünnamasyny kabul etdiler. Düzgünnama 24-nji oktýabrda güýje girdi. Şondan bäri 24-nji oktýabr BMG-niň Güni hökmünde bellenip geçilýär. BMG-niň ştab-kwartirasynyň ýerleşýän ýeri Nýu-Ýork, onuň Ýewropadaky merkezi Ženewa şäheridir. BMG-niň maksady, onuň öz Düzgünnamasynda ýazylyşy ýaly “parahatçylyga salynýan howpuň öňüni almak hem-de ýok etmek we agressiýa aktlaryny ýatyrmak üçin” toparlaýyn çäreler görmek bilen, parahatçylygy hem-de howpsuzlygy gorap saklamakda, milletleriň arasynda dostlukly gatnaşyklary ýola goýmakdan, ykdysady, sosial, medeni hem-de gumanitar häsiýetdäki halkara meselelerini çözmekde hyzmatdaşlygy amala aşyrmakdan, adamyň hukuklaryny we azatlygyny hormatlamagy ösdürmekden ybaratdyr. Uzak ýyllaryň dowamynda BMG halkara çökgünlikleriň öňüniň alynmagynda we uzaga çeken dawalaryň parahatçylyk ýoly bilen çözülmeginde uly rol oýnady. Ol dawalaryň öňüniň alynmagy, parahatçylygyň saklanmagy we ynsanperwer kömekleriň berilmegi ýaly meselelerde toplumlaýyn çäreleri amala aşyrdy. Meseleler çözülende, BMG-niň hemme agzalary deň hukuklydyr. Bu gurama döwletleriň içerki işlerine gatyşmazlyk esasynda iş alyp barýar. Ilki başda BMG-niň agzalary 51 döwletde, 1972 ýylyň 1-nji ýanwaryna çenli olaryň sany 132-ä ýetdi. Häzirki wagtda (2011) BMG-niň düzüminde 193 döwlet bar. BMG – bu uly forum bolup, ol ýerde ähli döwletleriň wekilleri biri-biri bilen duşuşmaga mümkinçilik tapýarlar. Soňky maglumatlara görä, sekretariatyň işgärleriniň sany bütin dünýä boýunça takmynan 40 müňe barabardyr. Guramanyň 2008-2009-njy ýyllar aralygyndaky iki ýyl lyk býujeti 4 milliard 171 million dollara barabar boldy. Guramanyň resmi dilleri: iňlis, arap, ispan, hytaý, rus we fransuz dilleridir. BMG-niň esasy organlary Baş Assambleýa, Howpsuzlyk Geňeşi, Ykdysady we sosial geňeşi, Halkara Kazyýet* we sekretariatdyr. Ylym-bilem we medeniýet meseleleri baradaky ýörite halkara guramasy — ÝuNESKO we başgalar bar. Baş Assambleýa guramanyň ýokary organydyr. Onuň sessiýa ýygnaklaryna agza bolup durýan döwletleriň hemmesiniň wekilleri gatnaşýarlar. Sessiýada garalan meseleler boýunça rezolýusiýalar kabul edilýär. Baş Assambleýa nobatdaky sessiýasyny ýylda bir gezek çagyrýar. Ýörite we adatdan daşary sessiýalar Howpsuzlyk geňeşiniň maslahaty we teklibi boýunça çagyrylýar. Baş Assambleýa edil forum ýaly bolup, ol ýerde dünýä döwletleriniň özara gyzyklandyrýan meseleleriniň giň toplumyny ara alyp maslahatlaşmagyna mümkinçilik döredilýär. Şeýle hem Baş Assambleýa Ykdysady we sosial geňeşiň, Howandarlyk geňeşiniň we beýleki ýöriteleşdirilen edaralaryň işlerine gözegçilik edýär. Howpsuzlyk geňeşi bilen bilelikde Baş sekretary we Halkara kazyýetiniň kazylaryny saýlaýar. Assambleýadaky ähli döwletler ululygyna we kiçiligine garamazdan bir ses bermäge hukugy bar. Howpsuzlyk Geňeşi BMG-niň iňňän möhüm organydyr. Ol halkara parahatçylygyny we howpsuzlygyny goramak baradaky meselelere seredýär we degişli kararlar kabul edýär. Sowete onuň 5 sany hemişelik agzasy — Russiýa, Hytaý Halk Respublikasy, ABŞ, Angliýa, Fransiýa we BMG-niň agzalary bolup durýan beýleki ýurtlaryň wekillerinden Baş Assambleýa tarapyndan iki ýyl möhleti bilen saýlanýan 10 sany hemişelik däl agzasy girýär. Hemişelik däl agzalary şu sebitlerden saýlanýar: Afrika we Aziýa (5), Gündogar Ýewropa (1), Latyn Amerikasy (2) we Günbatar Ýewropa (2). BMG-niň bu organy üçin Howpsuzlyk Geňeşiniň hemişelik agzalarynyň agzybirlik esasly bolan weto hukugy iňňän möhümdir. Ykdysady we sosial geňeşi Baş Assambleýa tarapyndan 54 agzadan ybarat düzümde saýlanýar. Agzalar 3 ýyl möhlet bilen saýlanýar. Bu geňeş halkara, ykdysady, sosial, medeni, saglygy saklaýyş meselelerini we ş. m. öwrenýär hem-de olar barada BMG-ä teklipler taýýarlaýar. Halkara Kazyýet* ýa-da Bütindünýä Kazyýeti Niderlandlaryň Gaaga şäherinde ýerleşip, onda 15 sany kazy bardyr.
BMG-de esasy wezipeli administratiw adam baş sekretardyr. Ol Howpsuzlyk Geňeşiniň maslahat bermegi bilen Baş Assambleýa tarapyndan 5 ýyllyk möhletde bellenilýär. Şu wagta çenli (2011) BMG-niň 8 sany baş sekretary boldy. Olaryň 8-njisi häzirki Baş sekretar Pan Gi Mundur (2007-njy ýyldan bäri). Ilkinji Baş sekretar wezipesine norwegiýaly Trýugwe Li saýlanýar. Ol 1946-1952-nji ýyllar aralygynda ýolbaşçylyk edýär. Soňra onuň ýerine 1953-nji ýylda şwesiýaly Dag Hammarşeld saýlanýar. Ol hem 1961-nji ýyla çenli guramanyň Baş sekretary bolup zähmet çekýär. Mýanmaly U Tan 1961-1971-nji ýyllar aralygynda ýolbaşçylyk eden bol sa, 1972-1981-nji ýyllarda awstriýaly Kurt Waldhaým Baş sekretar boldy. Peruly Hawýer Peres de Kuelýer BMG-niň bäşinji Baş sekretary bolýar. Ol 1982-1991-nji ýyllar aralygynda gurama ýolbaşçy bolýar. 1992-nji ýylda Butros Gali resmi taýdan Baş sekretar wezipesine saýlanýar. 1997-nji ýylda Kofi Annan Baş sekretar bolup, 2006-njy ýyla çenli şol wezipede işleýär.
- International Court of Justice (Sahypa Topary tarapyndan terjime edilen)


c: text/html

text:
General Gazan
Honoré Théodore Maxime Gazan de la Peyrière (Oktýabr 29, 1765 – Aprel 9, 1845) Napolýon I-niň goşunundaky fransuz generaldyr.
Irki döwür we Fransuz rewolýusiýa söweşleri[üýtget | edit source]
Ol Fransiýanyň Grasse diýlip atlandyrylýan kiçiräk şäherinde dogulypdy. Gazanyň hukukçy kakasy ony Sorèze okuwyna ugratdy, ol hem ol ýerde harby tälimi alyp geleninden soňra, 1786-njy ýylda Fransuz Şalyk Janpenalygy Gullugyna girýär. Has soňra bolsa ol Freemasonslara goşulýar.
Fransuz rewolýusiýasynyň döremegi bilen, Gazan Grasse şäherine dolanyp gelýär we milli gorag gullugyna hyzmata girýär. 1790-njy ýylda ol kapitanlyk derejesini alýar we 1791-nji ýylda Varyň ýerli meýletinler batarlýonynyň podpolkownigi bolýar. Ol 1792-nji ýylda 27-nji polka kapitan hökmünde iberilýär we Awstriýa bilen söweş yglan edilýänine çenli şonyň bilen Rhine çenli gidýär. Polk ilki bilen garnizon pyýadalary hökmünde Strassburgda hyzmat edýär, emma söweşe Wissemburgyň ýanynda Dekabr aýynda goşulýar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Prinston uniwersiteti
" Princeton University", Prinston, ABS. ABS-nyn in meshur we abrayly uniwersitetlerinin biri bolup, 1746-njy yylda esaslandyrylypdyr. Hazirki wagtdabu yerde 4,5 mun talyp okayar, okuwlar ayratyn namalarda alnyp barylyar we ylym-dernew isleri bilen makam baglanysdyrylyar. Bu yerde 400-den gowrak profesor sapak berip, olaryn 7-si Nobel bayragynyn eyeleridir. Priston uniwersiteti kitaplary bellige almak boyunca "Google"-nin programmasyna birigen dunyade adygan az sanly uniwersitetlerin biridir. Bu uniwersitetin kitaphanasynda 6 million cap edilen kitaplar,5 million golyazma we 2 milliondan gowrak beyleki materiallar bar.


text:
Serdar
Serdar (öňki ady Gyzylarbat, SSSR wagtynda rusça Kizyl-Arbat, ýagny Кизыл-Арбат diýip ýazylýardy) bu Türkmenistanyň Balkan welaýatynyň Balkanabat we Türkmenbaşy şäherinden soň üçünji uly şäheri. Ilaty 50000 töweregi. Bu şäher Aşgabat we Balkanabat şäherleriniň arasynda, olardan takmynan deň aralykda ýerleşýär. Serdar şeýle hem etrap bolup, ol Janahyr, Purnuwar, Hojagala, Goç, Zaw, Paraw, Çukur diýen ýaly birnäçe obalary we daýhan birleşiklerini öz içine alýar.
Mazmuny
- 1 Serdar şäheriniň iri ykdysady zawod fabrikleri
- 2 Serdaryň belli şahsyýetleri
- 3 Serdar etrabynda ýerleşýän meşhur medeni taryhy ýerler
- 4 Seret
Serdar şäheriniň iri ykdysady zawod fabrikleri[üýtget | edit source]
Wagon remont ediş zawody[üýtget | edit source]
Bu zawodyň düýbi 1882-nji ýylda esasy demir ýol ussahanasy hökmünde tutulýar. 1992-nji ýylda ussahanany rekonstruksiýa edýärler. 1928-nji ýylda onuň ady "Parawoz remont ediş zawodyna" üýtgedilýär. 1947-nji ýylda bolsa häzirki adyna eýe bolýar. Beýik Watançylyk urşy döwründe bu zawodda broneotlylar bejerlipdir we goranyş önümleri ýasalypdyr. 1947-nji ýyldan bäri sisternalary bejermek bilen meşgullanýar. 1992-nji ýylyň başynda 4 we 8 osly sisternalary remont edýärdi, wagon tekerlerini bejerýärdi we şaý-seplerini ýasaýardy.
Gurbansoltan eje adyndaky tekstil toplumy[üýtget | edit source]
Bu zawod Garaşsyzlyk döwründe Türkmenistanyň ilkinji Prezidenti Saparmyrat Niýazowyň başlangyjy bilen guruldy we häzirki wagtda ýüplik çykarmak bilen meşgullanýar. Zawod öz önümlerini esasan daşary ýurtlara eksport edýär.
Haly fabrigi[üýtget | edit source]
Serdaryň aýal-gyzlary uzak wagtlardan bäri halyçylyk ussatlyklary bilen meşhurdyr. Bu ýeriň halyçylary 20-nji asyryň birinji ýarymynda dünýäde iň uly ölçegli teke gölli halysyny dokadylar we ol haly Ginnesiň rekordlar kitabyna girizildi. Häzirki wagtda ol haly Aşgabat şäheriniň haly muzeýinde saklanýar.
Serdar ýod zawody[üýtget | edit source]
Bu zawod SSSR döwri gurulyp, häzirki wagtda hem önüm bermegini dowam edýär. Zawodyň çykarýan önümi esasan daşary ýurtlara eksport edilýär.
Ösümlik ýag kärhanasy[üýtget | edit source]
Serdar şäheriniň ösümlik ýag kärhanasy pagta çigidinden nahar ýagyny çykarmak boýunça ýöriteleşýär. Zawodyň önümi içeri we daşarky bazarlarda uly islege eýedir.
Serdaryň belli şahsyýetleri[üýtget | edit source]
Han Ahmet (Türkmenistanyň premýer ministri bolan)
Röwşen Hallyýew (Türkmenistanyň belli halk aýdymçysy bolan)
Toýguly Jepbarow (Türkmenistanyň halk aýdymçysy)
Serdar etrabynda ýerleşýän meşhur medeni taryhy ýerler[üýtget | edit source]
Paraw bibi[üýtget | edit source]
Türkmenistanda belli zyýarat edilýän ýerleriň biri.
Serdar şäheriniň taryhy we ülkäni öwreniş muzeýi[üýtget | edit source]
Rus patyşa döwründe gurulan, öň serkow (церковь) bolan.
Köpetdagyň eteginde ýerleşýän çagalar sagaldyş merkezi[üýtget | edit source]
Öň Kaçkowskiý ýa-da Orlýonok diýip atlandyrylýardy. Häzirki wagtda ol ýerde täze çagalar sagaldyş merkezi gurulýar.


text:
Deňleme
Deñlemeler, iki sanyñ deñ bolşuny görkezýän arabaglanşykdyr. (= deñdir diýip okalýar) simboly bilen görkezilýär. İki sany näbellisi bolan bir deñlemäni çözeli,
jogaby: x = -1, y = 1. İndi bolsa has üýtgeşik bir deñlemäni çözeli,
kök deñdiriñ sag tarapyna geçende dereje bolyp geçýär
- soñ deñlemäni sadalaştyrsak şeýle bolýar
Bu deñleme 2-nji derejeli deñleme bolany üçin deñlemäñ iki sany jogaby bar
- и .
Birinji jogaby položitel san bolýar
İkinji jogaby bolsa otrisatel san bolýar
- .
Salgy: http://e-mekdep.com/denleme
Deñlemeleriñ görnüşleri[üýtget]
Olar,
- 1-nji derejeli deñlemeler
- 2-nji derejeli deñlemeler
- 3-njü derejeli deñlemeler
- Differensial deňlemeler
- Parametrik deňlemeler
- Diofantowo deňlemeler
Daşarky çykgytlar[üýtget]
- [1] Deñlemeler


text:
Çörek
2 çöreklik
1 kg un
1 nahar çemçesi duz
20 gr hamyrmaýa
600 ml ýyly suw
Tabaga suw guýup, duz, hamyrmaýa atyp bulaşdyrmaly we un guýup, hamyr etmeli. Hamyr alar ýaly, ony ýyly ýerde basyryp goýmaly. Hamyr çişip başlanda 2 zuwala bölmeli, her zuwalany aýratyn basyrmaly.
Hamyr alandan soň, ony eliň bilen basyşdyryp, 2 cm galyňlykda, 30 cm diametrde çörek ýasamaly we çörekleriň üstüni 20 minutlap saçak bilen ýapyp goýmaly. Ojagy 250 derejede gyzdyrmaly.
Çöregiň ýüzüni her ýerinden dürtmeli ýa-da plastik gapak bilen dikligine we keseligine basyp, çyzyk çekmeli (çörek bişenden soň, bu çyzyklar ony deň ölçegde, ýagny hamyrka çyzylan ýerlerinden owratman döwmägi aňsatlaşdyrýar). Çöregiň ýüzüne suw çalyp, ony ojaga salmaly we ýüzi gyzarýança (15 minut) bişirmeli.


text:
Garaguş (Akguýruk)
Garaguş (Akguýruk) – (haliaeetus albicilla). Türkmenistanyň Milli tebigat hazynasyna girýän bu haýwan Türkmenistan üçin goramaga iň kritik bir sürüsidir.
Gysgaça beýany[üýtget]
Ol uly yrtyjy guş. Ýetişen uly guşlaryň gyska ak guýrugyndan başka erleriniň eleginiň renki goňurdur.[1]
Biýologiýasynyň aýratynlyklary[üýtget]
Türkmenistanda onuň höwürtgelýändigi barada ähtibarly maglumat ýok, ýöne Türkmenistanyň serhedine golaý demirgazyl Eýranda akguýruk garaguşlar höwürtgelýärler. Türkmenistanda tomsuna olar ýeke-täklikde gelýär.[2]
References[üýtget]
- ↑ [Türkmenistan SSR-niň Gyzyl Kitaby. I tom. Oňurgaly haýwanlar we ýokary derejeli ösümlikler], ( 1985). “Türkmenistan” Publishing House, Aşgabat O. Kuliýew köçesi, 31. 1985.
- ↑ [Türkmenistan SSR-niň Gyzyl Kitaby. I tom. Oňurgaly haýwanlar we ýokary derejeli ösümlikler], ( 1985). “Türkmenistan” Publishing House, Aşgabat O. Kuliýew köçesi, 31. 1985.


text:
Impulsiwlilik
IMPULSIWLILIK (lat. Impuls-ugry, itekleme) – adamyn ozuni alyp barysh ayratynlygy. Impulsiwlilik adamyn dashky yagdaylaryn tasiri bilen bada janlanmagy, emosiyasyny, howul-hara hereket etmekligini yuze cykaryar. Impulsiwli adam oz hereketi barada oylanmayar, durli mumkincilikleri olcemeyar. Sheyle hem sonar oz eden hereketleri barasynda pushman edyar. Impulsiwlilik fiziolog taydan beyni gabygynyn uly yarym sharlaryndaky saklanma we 2-nji signal sistemasy tarapyndan kontrollygyn gowshakdygy bilen dushundirilyar. Impulsiwlilik hem tiz we guycli reaksiyany talap edyar. Emma situasiyalarda pikirlenilmegi, hereket esaslandyrylmagy we maksadalayyk cozulmegi talap edyan gayduwsyzlykdan tapawutlanyar. Impulsiwlilik belli bir erejede mekdebe cenli yashdaky cagalaryn hem-de bashlangyc mekdep okuwcylaryn ozlerini alyp baryshlarynda dush gelyar. Ol dogry terbiye bermek netijesinde galdyrylyan bilner.


text:
Inbriding
INBRIDING (inl. Inbreeding- yakyn garyndashlara kopelish) – yakyn garyndashlara mallary gatyshdyryp tohumlandyrmak arkaly kopeltmek, atanaklayyn tozalanyan osumlikleri mejbury suratda oz ozunden tozanlandyryp kopeltmek. Tebigy Inbriding osumlikcilikde maldarcylykdaka garanda adaty hadysadyr. Bugday, arpa, shaly nohut, noyba, arahos, soya, pomidor, burc, shetdaly we gowaca yaly birentek ekinler oz ozunden tozanlanyar. Inbriding uzak wagtlap dowam etse, osumliklerde we mallarda zyyanly resessiw genlerin tasirinin yuze cykmagy mumkin, bu bolsa kemciligin doremegine, onumliligin yashaysh ukyplylygynyn peselmegine eltip biler. Mallarda (seyrek halatda osumliklerde-de) Inbriding gecirilende yashayysh ukyplylygy kadaly bolan ayry ugurlary almak bolyar.


text:
Türkmenistan Prezidentlik Saýlawy 2007
Mazmuny
Umumy[üýtget]
Saparmyrat Nyýazowyň 21 Bitaraplyk aýynda aradan çykmagyndan soňra, häzirki Türkmenistanyň wagtlaýynça prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow gelejekki prezident saýlawynyň 26 Bitaraplyk aýynda belli boljakdygyny we ol saýlawyň demokratiki usullar içinde geçiriljekdigini nygtady. 26 Bitaraplyk aý, Halk maslahatynda bolsa, prezident saýlawynyň 11 Baýdak aýynda geçiriljekdigi bildirildi. Türkmenistanda saýlawlary we sala salyşyklary geçirmek baradaky Merkezi toparda TDH-nyň habarçysyna gürrüň berilisi ýaly 65 saýlaw okrygynyn we 1625 saýlaw uçastogynyň ählisi saýlawlara doly taýýar edildi. Giň möçberli, düýpli işler geçirildi. Şol işlere ähli derejedäki döwlet düzümleriniň, jemgyýetçilik guramalarynyň wekilleri çekildi. Türkmenistanyň Prezidentiniň saýlawlara taýýarlyk görmek ýurdymyzda hereket edýän saýlaw kanunçylygyna we halkara hukugynňyň kadalaryna laýýklykda geçirildi. Bu gün ýurdumyzyň saýlaw uçastoklarynyň ählisi saýlawlara doly taýýar edildi. Olaryň her biri öz wagtynda ses bermek üçin aýna gutular, şol sanda, göterilýän gutular, saýlaw býulletenleri we zerur bolan düşündiriş beriji we mestodiki edebiýatlar bilen üpjün edildi. Ses bermek üçin ýörite kabynalar gurnalan otaglar bölünip berildi. Her bir saýlaw uçastogy ygtybarly aragatnaşyk we ulag serişdeleri bilen üpjün edildi
Uçastok saýlaw toparlary öz borçlaryny ýerine yetirmäge çynlakaý we jogapkärli çeşmeleşdiler. Şol toparlaryn düzüminde edara-kärhanalaryn we jemgiýetçilik guramalarynyň abraýly wekilleri girdiler. Işjenler tagallasy bilen ýerlerde ilatyň arasynda giň düşündiriş işleri geçirildi. Munuň özi saýlawçylaryn işjenliginin birnäçe esse ýokarlanmagyna getirdi. Ýeri gelende aýtsak, dürli sebäplere görä , saýlawlar güni öz ýaşaýan ýerinde bolmaýan saýlawçylar möhletinden öň ses bermäge hukuk gazandylar. Şol saýlawçylaryň dolduran kagyzçalary ýa-da saýlaw býullentenleri sesler sanalyp başlanjak pursatyna çenli önünden möhürlenip goýlan gutularda saklanar.
Uçastok saýlaw toparlarynyň işinde Türkmenistanyň Prezidenti wezipesine dalaşgärlerin ynanylan adamlary bilen işlemäge, saýlawçylar bilen duşuşyklary guramakda we geçirmekde olara kňmek bermäge aýratyn orun berildi. Saýlawçylaryň döwlet baştutanynyn wezipesine dalaşgärler bilen duşuşyklaryň ählisi bellenilen we taraplaryn öz aralarynda ylalaşan tertibine geçirildi. Habar beriş serişdeleri duşuşyklaryn geçiriljek wagty we ýeri barada saýlawçylara önünden habar berdiler. Şunda dalaşgärlerin ählisine saýlawlaryň öň ýanynda wagyz işlerini geçirmek üçin deň şertlerin we mümkinçiliklerin döredilendigi nygtamak möhümdir.
Ýerlerdaki saýlaw toparlaryna türkmenistanlylardam gelen köpsanly hatlar raýatlaryň aň-duşünjesiniň ýokarydygyna, olaryň döwletiň we jemgiýetin durmuşyna gönüden-göni gatnaşmaga şaýatlyk edýär. Mälim bolşy ýaly, saýlaw toparlarynda göni telefon aragatnaşygy ýola goýuldy. Şol telefon arkaly her gün raýatlarymyzyň onlarçasy ýokary döwlet wezipesine dalaşgärlere niýetlenen sowallar, haýyşlar we teklipler bilen ýüzlendiler. Raýatlarymyzyň ýüztutmalarynyň ählisi kabul edildi, seljerildi we Türkmenistanyň Prezidentiniň wezipesine dalaşgärleriň garamagyna berildi.
Dalaşgärler[üýtget]
Halk maslahatynda 11sinin arasyndan 6 dalaşgär tassyklandy.
- Amanýaz Atajykow, Daşoguz welaýaty häkimi
- Gurbanguly Berdimuhammedow, häzirki wagtlaýynça Prezident
- Orazmyrat Garajaýew, Abadan şäheri häkimi
- Muhammetnazar Gurbanow, Garabekewül etraby häkimi
- Işanguly Nuryýew, Nebit-gaz senagaty we tebigy resurslar ministri
- Aşyrnyýaz Pomanow, Türkmenbaşy şäheri häkimi
Saýlaw Netijesi[üýtget]
Gurbanguly Berdimuhammedow sesleriň 89.12%-sini alandygy we halk maslahat tarapyndan-da, Prezidentlik wezipesi üçin kabul edilendigi bildirildi. Gurbanguly Berdimuhammedow dabarada kasam edip wezipesiniň başyna geçendigi bildirildi.
Dalaşgärlerin beren wadalary, sözleri[üýtget]
Gurbanguly Berdimuhammedow[üýtget]
Berdimuhammedow dalashgarlerin biri bolup her bir etraplarda, shaherlerde oz meyilnamasy bilen cykysh etdi. Ol oz meyilnamasynda ashakdaky zatlary durmusha gecireris diyip agzap gecdi.
- Turkmenistanda her bir rayata internet elyeterli bolmaly.
- Pensiya, aylyk haklaryna tazeden seredilmeli.
- Talyplaryn okayan 4 yyllyk okuwlary 5 yyl etmeklik.
- Mekdep okuwcylaryna 10 yyllyk bilim bermek.
- Talyplaryn alyan "Talyp haklary"ny kopeltmek.
- Kop cagaly ayal gyzlara komek pul berilmegi we shuna menzesh zatlar meyilnamasynda bar bar.


text:
Türkmen politehniki instituty
Salgysy: 744025, Türkmenistan, Aşgabat şäheri, 1916-njy köçe, 136. Telefon: 41-18-00 Türkmen politehniki institutynyň gurluşy Fakultetler we kafedralar: Nebit we gaz fakulteti "Geofizika we nebit geologiýasy" kafedrasy "Umumy geologiýa we gidrogeologiýa" kafedrasy "Dünýä tejribesini öwreniş" kafedrasy "Nebit we gaz ojaklaryny özleşdirmek" kafedrasy Himiýa tilsimaty we ekologiýa fakulteti "Senagat ekologiýasy" kafedrasy "Nebiti, gazy gaýtadan işlemegiň himiki tilsimaty" kafedrasy "Organiki däl maddalaryň himiýa tilsimaty" kafedrasy Binagärlik – gurluşyk fakulteti "Suw, gaz we ýylylyk üpjünçiligi" kafedrasy "Binagärlik" kafedrasy "Geodeziýa" kafedrasy "Senagat we raýat jaý gurluşygy" kafedrasy Inžener – mehanika fakulteti "Elektrotehnika we elektromehanika" kafedrasy "Tilsimatly maşynlar we enjamlar"kafedrasy "Kompressor we sowadyjy desgalar" kafedrasy "Komýuter tilsimaty,ykdysadyýet we dolandyryş" fakulteti "Kompýuter tilsimaty we ulgamlary" kafedrasy "Kärhanalarda ykdysadyýet we dolandyryş" kafedrasy "Umumy tehniki dersler" kafedrasy "Önümçiligi awtomatlandyrmak" kafedrasy Nebit senagaty fakulteti (Balkanabat şäheri) "Geologiýa-gözleg işleri" kafedrasy "Nebitsenagat enjamlary" kafedrasy Türkmen politehniki institutynyň ylmy ugurlary Türkmen poliltehniki instituty Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistanda öňdebaryjy inžener – tehniki ýokary okuw mekdebidir. Milli hünärmenler şu esasy ugurlar boýuça taýýarlanylýar.
"Peýdaly magdanlaryň geologiýasy, gözlegi we özleşdirilişi", "Kompýuter tilsimaty", "Himiýa tilsimaty", "Gurluşyk we binagärlik", "Tilsimatly maşynlar we enjamlar", "Önümçiligiň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy".
Türkmen politehniki institutynyň fakutetlerinde 6 sany (şol sanda 1-i Balkanabatda) pudaklaýyn ylmy merkezler işleýär: Nebit we gaz fakultetiniň ylmy merkezi (şol sanda Balkanabatdaky nebit senagaty fakultetiniň ylmy merkezi) Kompýuter tilsimaty we dolandyryş fakultetiniň ylmy merkezi. Önümçiligiň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy ylmy merkezi. Himiýa tilsimaty ekologiýa fakultetiniň ylmy merkezi. Inžener mehaniki fakultetiniň ylmy merkezi. Binagärlik gurluşyk fakultetiniň ylmy merkezi. Türkmenistanyň Prezidentiniň 2007-nji ýylyň 12-nji iýunyndaky «Türkmenistanda ylym ulgamyny kämilleşdirmek hakynda» №8699 Kararyna we 2008-nji ýylyň 14-nji ýanwaryndaky №9378 Karary bilen tassyklanan «Türkmenistanda ylmy işgärleri taýyarlamak hakynda Düzgünnama» laýyklykda Türkmen politehniki institutynda ylmyň birnäçe ugurlary boýunça aspirantura we doktorantura açyldy.
Türkmen politehniki institutynyň ylmy işler boýunça 2008/2009-nji okuw ýyly üçin iş meýilnamasyna laýyklykda, institutda 2008-nji ýylda 19 sany temalar boýuhça ylym-barlag işleri alnyp barylýar. Institutyň professor-mugallymlary, talyplar bilen bilelikde ylmyň we tehnikanyň iň bir wajyp meseleleri boýunça ylmy işleri geçirilýär. Ylmy işlere institutyň professor-mugallymlarynyň 143-den, talyplaryň bolsa 530-dan gowragy işeňňir gatnaşýarlar.
Türkmen politehniki institutynyň professor-mugallymlarynyň we talyplarynyň, Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Ylym we tehnika baradaky ýokary geňeş tarapyndan geçirilen, Döwlet tarapyndan maliýeleşdirilýän ylmy-barlag işleriň bäsleşigine hödürlän aşakdaky işleri ýeňiji boldular:
«Günorta Ýölöten-Ýaşlar ýaýlagynda geçirilýän seýsmobarlaglaryň maglumatlaryny teswirlemek we nebit-gaza gelejegi uly meýdançalarda gözleg-barlag guýularyny gazmaga teklip bermek» (2008—20l0 ý.ý.) «Agyz suwuny durlamakda ýerli materiallaryň süzüjilik häsiýetleriniň barlaglaryny geçirmek we olaryň ulanyşynyň usullaryny işläp düzmek» (2008—2010 ý.ý.) Institutda alnyp barylýan ylmy işler önümçilik bilen baglanyşdyrylan. "Türkmengaz", "Türkmennebit" döwlet korporasiýalarynyň, Türkmenbaşynyň Nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynyň, "Daşoguztransgaz" guramasy, "Gamyşlyjanebit" edarasynyň tabşyryklary boýunça ylmy işler ýerine ýetirildi we ylmy netijeler önümçilikde doly ulanylýar.
Institutda ýerine ýetirilýän ylmy işleriň esasy maglumat çeşmeleri Türkmen politehniki institutynda döredilen Internet merkezi, Baky Beýik Serdarymyzyň tagallasy esasynda Türkmenistanda ornaşdyrylan iň täze, kämil tilsimatlaryň ýazmaça beýanlary, poçta arkaly institutyň kitaphanasyna alynýan daşary ýurtlarda çap edilen iň täze kitaplardyr. Dünýäniň öňdebaryjy tilsimatlaryny öwrenip, olary Türkmenistanda ornaşdyrmagyň esaslaryny düzüp, şol tilsimatlary has hem kämilleşdirmek we täze tilsimatlary oýlap tapmak hem-de şol esasda tehniki ugurlar boýunça milli hünärmenleri ýetişdirmek institutda alyp barylýan ylmy işleriň esasy ugruny kesgitleýär.
2012-nji ýylda Türkmen politehniki instituty ýapylyp, täze iki ýokary okuw jaýlara bölünýär: Türkmen döwlet binägärlik-gurluşyk insituty we Türkmen döwlet nebit we gaz insitituty. TDBGI öňki politehniki institutyň binasynda açylýar. TDNGI bolsa täze binada açylýar. 1 ýyldan soň TDNGI Halkara nebit we gaz uniwersitetine öwrülýär. Halkara uniwersitetler birleşmesiniň hasabyna girýär. Soňra bolsa SEIN medalyna eýe bolýar.


text:
Yslam
Yslam yeke Tanryly ve supernational bir dindir. Yslam dinine ynanan adamlara Musulman diyilyar. Pygammeri Hezreti Muhammet'dir.
Yslam dünýä dinleriniň içinde iň ýaşydyr. Muňa garamazdan ol gaty giň gerim bilen dünýä ýaýran dindir. Yslam uýýan adamlaryň sany boýunça dünýäde ikinji ýerde durýan dindir. Sünnüler we şaýylar yslam dininde tapawutlanýan esasy iki ugurdyr. Olar hem öz gezeginde birnäçe mezheplere bölünýär. Yslam dini Aziýada we Afrikada giň ýaýrandyr. Saud Arabystanyndaky Mekge we Medine musulmanlaryň mukaddes şäherleridir. Yslam dini Aziýada, Afrikanyň Merkezi we Demirgazyk sebitlerinde, Günorta-Gündogar Ýewropada giň ýaýrandyr. (Geçen asyryň ahyrynda dünýäde oňa uýýan adamlaryň sany 1 mlrd. 200 mln. çemesidi.) Türkmen halky hem yslam dinine uýýar. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň tagallasy bilen XX asyryň ahyrynda yslama uýýan türkmen halky hem öz dini ynançlaryny erkin ýüze çykarmaga mümkinçilik aldy.


text:
Fath Aly
FATH ALY (145)
Gajar türkmenleriniň ikinji şasy ( hökümdarlyk ýyllary 1797-1834). 1797-nji ýylda gajar türkmenleriniň döwletini esaslandyran Agamuhammet şa öldürilenden soňra tagta geçen Fath Aly şa tä 1801-nji ýyla çenli tagta dawa edýän beýleki dawagärler bilen häkimiýet ugrunda göreş alyp barmaly bolýar. Esasy garşydaşlary bolan Horasanyň hökümdary Nedir Mürzäni, Kazwin töwereklerine eýelik edýän Sadyk han Şekakini çetleşdirenden soňra ol şa tagtynda ymykly ornaşypdyr. Fath Aly şanyň döwründe Eýranyň içeri syýasatynda-da, daşary syýasatynda-da şowsuzlyklar az bolmandyr. Ýurtda ýerli hökümdarlaryň garşylygy güýçlenipdir. Ol köplenç goşun ulanyp, gozgalaňlary basyp ýatyrmaly bolupdyr.
Fath Aly şanyň dolandyran döwrüniň birinji onýyllygynda baş wezir Hajy Ybraýymyň täsiri uly bolup, şa şonuň bilen maslahatlaşman hiç-hili karar kabul etmändir. Emma Hajy Ybraýymyň abraýynyň barha artmagyndan çekinip, Fath Aly şa 1808-nji ýylda ony hazynany talamakda aýyplap tussag edipdir.
1801-nji ýylda Fath Aly şa Angliýa bilen şertnama baglaşyp, fransuzlary ýurdundan çykarýar. Fath Aly şanyň tagta geçen wagty Napoleon uruşlarynyň döwrüne gabat gelipdi. Angliýa Eýrandan fransuz täsirini ýok etmek we ýurduň iňlis täsirine düşmegi üçin bu şertnamany baglaşypdy. Fath Aly şa Russiýanyň Kawkaza aralaşmagy sebäpli dörän dawada Angliýadan çaky cýkmansoň Fransiýa bilen ýakynlaşýar. Emma ýewropalylar öz bähbitlerini arap Eýrana kömek bermäge söz berýändigi düşnüklidir.
XIX asyryň başlarynda Pussiýa Eýranyň Kawkazdaky eýeçiliklerini eýeleýär. Fath Aly şanyň döwründe Eýran iki gezek Russiýa bilen Kawkaz ýerleriniň üstünde uruş alyp barmaly bolýar. Olaryň birinjisi Genji hanlygynyň üstünde 1804-1813-nji ýyllarda bolup, ol 1813-nji ýyldaky Gülüstan şertnamasy bilen tamamlanýar. Ikinjisi 1826-1828-nji ýyllarda bolup, Türkmençaý ýaraşyk şertnamasy bilen gutarýar. Iki uruşda hem Eýran ýeňilýär. Fath Aly şanyň daşary syýasatyndaky ýene-de bir waka 1821-1823-nji ýyllarda Osman türkmen döwleti bilen alyp baran urşudyr. Bu uruşda Eýran goşunlary üstünlikli hereket edip, birnäce ýerleri basyp alsalar-da Fath Aly şa urşy togtadyp, 1823-nji ýylda ýurt üçin hiç-hili bähbit araman garşydaşy bilen şertnama baglaşýar. Onuň sebäbini Fath Aly şanyň Ruusiýa garşy täze urşa taýýarlanýandygy we şol sebäpli Osman türkmen döwleti bilen garşylyklary ýitileşdirmek islemändigi bilen düşündirmek mümkin.
1833-nji ýylda Fath Aly şanyň uly ogly mirasdüşer Abbas Mürze ýogalýar. 1834-nji ýylda Fath Aly şanyň özi hem aradan çykýar.


text:
MÄMMETWELI
KEMINEŞahyryň ömri
Kemine 1770-nji ýylda Saragt töwereginde Garadöwletiň maşgalasynda eneden
dogulýar. Onuň ýaşlygy Saragt hem Mary töwereginde geçipdir. Ol ilki Saragtda
oba mekdebinde okaýar. Soňra şol ýerde bir ahundan ýörite sapak alýar, emma
bu hem Mämmetweliniň bilesi geliji ýüregini kanagatlandyrmaýar. Halk
arasyndaky gürrüňlere görä Kemine Buhara medreseleriniň birinde okapdyr.
Bilimini kämilleşdirmek maksady bilen ol Hywa Äraly işanyň ýanyna gidýär.
Şahyr Äraly işan pirden öz döwrüniň kemsiz bilimini alýar we Äraly işan ýaly
döwrüniň meşhur piri bilen deň derejede sowady bolan adam bolupdyr.
Kemine obadaşy bolan Gurbanbagt diýen gyz bilen maşgala durmuşyny gurýar.
Bularyň Allaýar hem Hudaýýar diýen iki ogly bolupdyr.
Şahyr deň-duşlary bilen oturşmagy, saz-söhbeti söýen şahandaz adam
bolupdyr. Ol Aly bagşy atly döwrüniň belli bagşysy bilen ýakyn gatnaşykly
bolupdyr. Aly bagşynyň Keminäniň goşgularynyň biziň günlerimize ýetip
gelmeginde hyzmaty örän ulydyr. Sebäbi bagşy Keminäniň şygyrlaryny heňe
geçirip, halk arasynda aýdym edip aýdypdyr we ýaýradypdyr.
Keminäniň öz döwürdeş klassyk şahyrlary Mollanepes, Şabende, Talyby bilen
hem ýakyn gatnaşygy bolupdyr. Şahyrlar mahal-mahal duwşuşyp, goşgy şygr
aýdyşypdyrlar, degişipdirler, gülküli gürrüňler edipdirler.
Kemine 70 ýaşap, 1840-njy ýylda aradan çykypdyr. Şahyryň nebereleri
häzirki Baýramaly, Türkmengala etraplarynda ýaşaýar.
Keminäniň lirikasy
Keminäniň çuňňur
many-mazmunly, giň temaly döredijiligi bar. Döwrünüň wajyp meseleleri şahyryň
hemişe üns merkezinde bolup, olara ynsanperwer kalby, Allatagallanyň bagş
eden doga-bitdi pähim-paýhasy bilen baha beripdir. Hususan-da, durmuşy
temadan ýazan goşgulary, döwrüniň sosialgatnaşyklaryna häsiýetnama berýän
eserleri, yşky lirikasy Keminäniň adyny ählihalk söýgüsine mynasyp edipdir.
Mämmetweli Kemine
(1770-1840)
Mämmetweli Kemine türkmen halkynyň arasynda sarpasy belent tutulyp, ady
dillerden düşmän gelýän iň meşhur klassyklaryň biri hem Keminedir. Satiranyň
taýsyz ussady Kemine garyp- pukaranyň çyn hossary, arslan ýürekli arkadagy hem
şahyry hökmünde şan-şöhrata eýedir.
XIX asyr türkmen edebiýatynda ýüz görmän, ýagşa-ýagşy, ýamana-ýaman diýip
bilen iň demokratik şahyr Mämmetweli Keminedir.
Ses berilşik ýok.
Halanan (5)


text:
Bibliografiya
we
kä bir bellikler
SWEDEN
Giriş
Magtımgulı köñle gaygı getirme,
Bu bir iyş wagtıdır, özüñ yitirme,
Sözüm diñlän yok diyip, öm-süm oturma,
Jahan giyñdir, çendan bilende bardır.
Magtımgulı bu ad ähli türkmen üçin, çeper sözüñ ähli mugtakları üçin iñ mähriban, iñ guwançlı at. Belli gündogarşınas Bartoldıñ belleyşi yalı, bütin orta Asıya halklarınıñ arasında diñe türkmenlerde bir millin şahır bolupdır, ol-da Magtımgulıdır.
Magtımgulı, beyik akıldar, filosof, gündogarıñ pähim payhasını öñe süren humanist, öz milletini janı-teni bilen söyen watançı, milli şahır bolupdır. Belli klassiki şahıyrımız Mämedweli Kemiynäniñ sözleri bilen ayıtsak: Magtımgulı edebiyat meydanınıñ oragunı orup giden şahırdır. Türkiyäniñ göreşjeñ şahırı, belli Türk şahırı Nazım Hikmet Magtımgulı hakında şeyle diyipdir:
Magtımgulı meniñ hem şahırım, onuñ dili meniñ hem dilim...Men Magtıgulıdan köp zatlar öwrenyärin, ol meniñ-de ussadım. Yöne onuñ bir öwreden ullakan zadını has nıgtasım gelyär. Ol-da öz halkıñ azatlıgı üçin göreşmek.
Türkmen halkınıñ edebiyat tarıhında ençeme klassiki şahıyrı sanap bolar. Olardan alım Bertelsiñ aydışı yalı, söz ussadı, deñi-tayı bolmadık Magtımgulı birinji orunda duryar. Magtımgulı, türkmeniñ edebiyat hazınasınıñ gımmat-baha daşlarınıñ biyri bolup, ol biziñ zamanamızda täze yüzügiñ gaşında gözüñi gamışdırjı şöhlesi bilen lowurdayar. Magtımgulı, Jemşiydiñ jamıdır.
Magtımgulı, 18-nji asırda yaşap, özüniñ dürdäne döredijiligi bilen türkmen edebiyâtını, türkmen dilini ösdüren şahıyrdır. Belli alım Mäti Kösäyev ayıtmışlayın, türkmen halkınıñ wepalı oglı Magtımgulı örän kiçi göwünli, sayhallı, edepli, salıhatlı, sıpayı adam bolupdır. Ol hiyç wagtda ulumsılık etmändir, men-menlik satmandır, şöhräte kowalaşmandır, adamkärçiligiñ iñ gowı sıpatlarını özünde birleşdiripdir. şahıyr ulumsılık etyänleri, tekepbiyrleri, bedasıl şöratparazları, açgöz hırsı dünyäleri, elmıdama rehimsiz tankıyt edip, oları yurdi yıkan, orramsıdan bolan haramhor begler diyip sıpatlandırıpdır.
Gündogarıñ çeperçilik pikriniñ ösüş tarıhında, türkmeniñ beyik ogullarınıñ biyrisi Magtımgulı Pıragı öz boluşlı şahıyrana dünyä açdı. Onuñ asırlar aşıp gelen ajayıp sözi, umumı adamzât bähbiytli şahıyrâna pikirleriñ giden bir älemini yada salyandıgından başgada özünıñ ruhı taydan çuññur milliligi bilen hem äşgär tapawutlandı.
Magtımgulı, külli türkmeniñ şahıyrı hökmünde at-owazası dünyä dolan şahsıyet, şonuñ üçin onuñ ajayıp setirlerine, gızılıñ gırındısı yalı garamak duygusı diñe bir türkmen halkına häsyetli duygı bolman, eysem, dünyäniñ dürli halklarına mahsus duyga öwrüldi. Özi-hem şahıyrıñ altın setirleri, şeyle duygı bilen örän iyrki döwürlerden bäri ünsi özüne çekip geldi. Şoña görä onuñ dana setirlerini birleşdiryän ayrı-ayrı şıgır diywanlarınıñ bir uwjı Hindistandan çıksa, bir uwjı meşhur Britan muzeyinden çıkdı.
Magtımgulı diywanınıñ daş basma çapları:
Barıp 1842-nji yılda, palyak alımı Alexander Chodozko tarapından onuñ 3 goşgusı Londonda neşir edildi. Ol bu goşguları 1833-nji yılda Köpet-dag etrapına, demirgazık Hurasana geçiren sıyahatı döwründe yıgnapdır. Neşir bolan goşgular Duwza mıyhmandır, Galmazlar , Sıyl galmaz. şeyle-de şahıyra degişli bolan Yaraşmaz (Aksakgallık yaraşmaz), Olmaz(...kebuter olaz) yalı şıgırları Kemine we Aydıñ Deregezli diyen şahslarıñ eseri diyip görkezipdir.
Gaazan we Petrburg universitetleriniñ professorı Brezin tarapından 1862-nji yılda tayyarlanan Türk hiristomatiyasında Magtımgulınıñ goşguları yerleşdirildi. 30-dan gowrak goşgusı bolsa belli Venger (Majar) alımı, Budapest universitetiñ professorı Vamberiniñ tagallası bilen 1879-nji yılda Leypzikde neşir edildi. (Seret. Zeitschrift der deutschen morgenländi schen gesellschaft. Bd.33)
1907-nji yılda professor N.P.Ostreomov Türküstan habarları adlı gazetiñ 54-58-nji nommerlerinde şahıyrıñ bir döwer goşgularını (81 sanı) neşir etyär. Streomov şol yılda G.H.Arıfjanovanıñ litografiyasında Otuziki tohum kıssası we Mahtımgulı eserini çap etdiryär. Bu kitap 1911-nji yılda Marılı kitap söwdigäri-Mirzahed Mirsıddıkoglı tarapından 2000 nusgada neşir edilyär. 1911-nji yılda Ostreomov Magtımgulınıñ goşgularını yörite bir kıtapça hökmünde, arap eliyp-biysinde Daşkentde neşir etdiryär. Şahırıñ goşgular yıgındısı Stavropol, Ufa, Gaazan, Simfropol, Urenborg we Hıwa yalı şäherlerde çap edilipdir. Magtımgulınıñ goşgular yıgındısınıñ iñ oñat görnüsi- ençeme türkmen alımlarıñ gatnaşmagı esasında- 1910-nji yılda Buharada çap bolyar. Bu gımmatlı eser Özbekistanıñ Abureyhan Biyruni adındakı gündogarı öwreniş inistitutınıñ litografi çapları saklanyan hazınasında saklanyar.
1912-nji yılda Astrahanda yaşan Nurmuhommet oglı Niyazı, şahırıñ goşgular yıgındısını Diywan-e Mahtumgulı adı bilen çap etdiryär. Bu barada A.Z.Velidov Şura jurnalında (Nr.12-17. 1913-nji yıl) gızıklı maglumat beryär. Niyazınıñ ayıtmagına görä şahırıñ eseriniñ çap edilmeginde Yagşımämet oglı Hajı Nurı effendi hem yardam edipdir.
1914-nji yılda Esengulıda yaşap öten Gurbanberdi Gürgeni öz harjı bilen Azadınıñ beheşt naması bilen Diywan-e Magtımgulını neşir etyär. Bu yıgındıda şahıyrın jemi 189 goşgusı yerleşipdir.
Türküstan yıgındısı adlı esereriñ 422-nji tomunıñ 125-135 we 446-nji tomunıñ 65-nji sahıpasında V.E.Mejov tarapında şahırıñ 78 sanı goşgusı çap bolupdır.
Magtımgulınıñ çeperçilik mektebe öwrülen payizyasınıñ hakıkı gadır-gıymatınıñ bütin halk tarapından özleşdirlen şu zamanda, onuñ şahırana dörüdijiligine ayratın sarpa goyulyandınıñ sebäbi hakda gürrüñ edip oturmagıñ hajatı yok. Diñe bir zat yorite nıgtamaga degyär. Magtımgulınıñ, hem-de onüñ dörüdijilik mektebine geçen klassiki şahırlarmızıñ ajayıp miyrasına goyulyan hormat we sarpa munıñ aydıñ şayadıdır. Milli şahır Magtımgulınıñ goşguları yeke türkmen dilinde däl, eysem birnäçe Aurupa dillerine hem neşir boldı. Onuñ dürdäne şıgırları Inglis, Fransuz, Polyak, Span, Alman, Arap, Pars, Venger, Türkiye türkçesine... öwrän-öwrän neşir edildi we edilip gelyär.
1944-nji yılda Almanıñ berlin şäherinde latın hatında Türkmenistanlı Türkmen, Gurban tarapından 85 sahıypadan ıbarat bolan Magtımgulınıñ eseri çap bolupdır. Eseri Türküstanıñ azatlıgı ugrun adlı gurama çap edipdir. Eser, milli Türküstan komitetiñ yanındakı edebi-ılmı bölümi tarapından çıkarlan 4-nji kitap diylipdir. Eserde 2 sahıypa Almança we 8 sahıypa türkmençe söz başı yerleşipdir. Söz başında şeyle diylipdir: Özlerini, öz milletiniñ hoşbagıtlı ugrunda gurban etyärler, ine biziñ meşhur Magtımgulımız hem şeyle beyik şahsıyetiñ biyridir...
Eseri çap etmäge tagalla sarp iyldeşimiz Gurban hakında şeyle maglumat bar:
Onuñ hakıkı adı Remezan bolmalı, ol Gızıl-arbatlı Gökleñlerden eken. Oktober Inkılabınıñ başlarında şahıyr Gara Seyitli bilen Bakua okuwa gidip, mugallıymçılık terbiye beryän yokarı okunı tamamlap, Türkmenistana gaydıp baryar we ol yerde tarıh mugallemı bolup işleyär, ol Bakulı bir gıyz bilen durmuş guryar. 2-nji jahan söweşi başlananda, fronta yollanyar we Almanlara yesiyr düşyär. Gurban Almanda döredilen Türküstani azat ediş guramasına alınyar we barıp 1944-nji yılda faşiystlarıñ dünyä gan çaykap duran mahalı Magtımgulınıñ eserini çap etdirmegi başaryar. Gurban 1960-nji yıla çenli Inglisleriñ Kipirde guran bir radio stansiyasında işläp, soñ Türkmenistana gaydıp baryar we näbelli yagdayda aradan çıkyar.
Şahiriñ kıtabınıñ çap edilşiniñ tarıhı
A. Türkmenistanda
Yöne bir ulı däl, juda ulı sen,
Dag oglı, dag şiyri, Magtımgulı sen.
Şonuñ üçin saylap daşlañ ulusın,
Yasadık biz senden dagın yagşısın.
K.Gurbannepes
Şahırıñ edebi miyrası Türkmenistanda 10 gezek çap edildi, olar yıl tertiybi boyunça şulardan ıbarat:
1. Magtımgulı. Goşguları. Aşgabat. (Paltaratski) Türkmen döwlet neşriyatı (T.D.N). 1926. Çapa tayyarlan Berdi Kerbabayev. Arap-cezidçe hatında.
2. Magtımgulı. Saylanan goşgular. Aşgabat. 1940. Çapa tayyarlan, Türkmensähralı Ahmat Gürgenli (Ahundov). Latın hatında. Jübi görnüşünde.
3. Magtımgulı. Saylanan goşgular. Aşgbat.1941. A.Gürgenli bilen Ruhı Alıyevıñ tagallaları bilen. Latın hatında.
4.Magtımgulı. Goşgular yıgındısı. Aş.1944. Baymuhommed Garrıyev. Rus (kril) hatında.
5. Magtımgulı. Saylanan eserler. Aş. TDN.1957. Rus hatında.
6. Magtımgulı. Saylanan eserler. Aş.1959. 2 tom. Rus hatında. B.Garrıyev. M.Kösayev.
7. Magtımgulı. Saylanan şıgırlar. Aşgabat-Bakuw.1960. Şahırıñ 225 yıllıgı mınasıbatına. Arap hatında. M.Kösäyev, Türkmensähralı Bayamuhmmed Ahundı/ Müderresi.
8. Magtımgulı. Saylanan goşgular. Aş.1976, 1977. Türkmenistan neşriyatı (T.N). B.Garrıyev M.Kösäyev.
9. Magtımgulı. Saylanan eserler. 2 tom. T.N. AŞ. 1983. Şahırıñ 250 yıllıgı mınasıbatına. G.Nazarov, Mükiamanov, Öwezgeldiyv, Çarıyev, Nuryagdıyev. Rus hatında.
10. Magtımgulı. şıgırlar. 3 tom. Aş.19 92, 94 Mülkamanov, M.Öwezgeldi, M.Çarıyev...Rus hatında.
¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤
B. Eyranda:
Aslı Gerkez yitmez adı,
Döwletmämet zuryatı,
Magtımgulı söz ussadı,
Söz tohmunı ekip gitdi.
M.Abdulgafur Ahengeri
1. Diywan-e hezret-e Magtımgulı. Çapa tayyarlan Molla-mürze Abdıllahı (Guşlı).1947. Arap hatında. 136 shıpa. Eyranda ilkinji çap.
2. Diywan-e hezret-e Magtımgulı. Çapa tayyarlan Berdimäd Amanı Kümmet Gabus 1949
3. Diywan-e kämil-e hezret-e Magtımgulı. Kümmet. 1963, 156 sah.
4. Külliyat-e hezret-e Magtımgulı Fragı. Gabus neşyiyatı. 1964, 620 sah. Çapa tayyarlanlar Welimämmed Azernuş, M.Gazı.
5. Magtımgulı. Saylanan şıgırlar. Aşgabat-Bakuw nusga esasında Tehrand çap bolup, 1979-nji yılda Türkmensährada yayradı.
6. Magtımgulınıñ kämil diywanı. M.Gazı.Kümmet 1979. 803 sah.
7. Magtımgulı Fragı. Yaşayışı we saylanan goşguları.
Abdırahman Düyeji. Tehran 1984. Pars we türkmen dillerinde 285 sah
8. Magtımgulı Fragınıñ kämil diywânı. M.Gazı. Maşat.1994. 2000 tiraj. 440 sah. Daş basma nusganın esasında.
Bulardan başga Şahıyrıñ edebi miyrası barasında Eyranda birnäçe kitap, gazet we jurnallarda, şeyle-de yörüte kitap görnüşünde ılmı iyşler bitirilip gelyär, şolardan:
1. Tenbiyh-el ehevan fiy märefete Magtımgulı iyşan (Magtımgulını tanamak). Abdırahman ahun- Teñli.Türkmen dilinde.Tehran 1984
2. Hezret-e Magtımgulı Fragınıñ guburını gorayan toparıñ neşri.1985
3. A.Sarlı. Türküstan tarıhı. Tehran 1985.
4. A.Ahmadı. Türkmenleriñ tarıhına gıysgaja bakış.Tehran. 1980
5. Magtımgulı Türkmeniñ milli şahıyrı. Emin Güli Gülçarh adında edebi jurnal 2-nji san, 6-nji May, 1986 şeyle-de şol jurnalıñ 1986-njı yılınıñ 3-nji iyun sanında. Pars dilinde.
6. Emin Güli. Eyran türkmenleriniñ tarıhı.Tehran 1986
7. Yüsüp.Azmun. Türkmen diliniñ grammatikası. Ankara. 1981
8. M.Sejjadiye. Dostluk şahıyrı. Tehran Keyhan gazeti. 22.Aug.1991
9. Yüsüp.Gojuk. Film jurnalı. 8-nji san. Okt. 1990
10. M.Gazı. Edebi miyras. Magtımgulı hakında oylanmalar.1992
Eyranlı yazıjılardan Seyitalı Miyrniya öz Deregezde yaşayan iylat adlı eserinde (Maşat 1983) Magtımgulını şayı mezhepli, yurdunı Deregezdäki Etek rayonı diyip görkezen bolsa, başga bir pars yazıcısı Bastanı Parizi, şahıyrımızı garakçılık edenlikde garalayar (Häşel-häft eseri. Tehran 1989).
¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤
C. Owganıstda:
Dünyäde şöhratlı Türkmen şahırı,
Ilım öwredip, manı saçan Pıragı.
Magtımgulı, adıñ dillerde diri,
Gaznalar goyup geçen Pıragı.
Şirmuhammet Yeñiş
1. Magtımgulı Fragınıñ şıgırlar toplamı. şamuhommet Yazmaz Kabol 1986. Türkmenistan 1983-nji yıldakı nusga esasında.
2. Arzuwm bar galsam gözel iyl bile. Nurmuhommet Garkın.Peşawer-Pakistan.1992.Türkmen dilinde.Arap hatında.
4. Köñüller sesası: Yıgnan: Abdulmejit Turan. Päkistan 1999-njı yıl.
3.Kä bir mektep okuwı üçin niyetlenen kitaplarda.
1. A.H.Boreyho. Bu polyaklı alım ilkinji gezek 1842-nji yılda şahıyrın üç sanı şıgrını Londonda neşir edipdir.
2. Vamberi. H. Die sprache der turkomanen und der Machdumkuli Zeitschrift der Deutschen Morgenländisjhen Gesellschaft. (Türkmendili we Magtımgulı diywanı.1879. Eserde goşgularıñ almança terjimesi hem berlipdir. 56 sah.)
3. Şiyh Mohsen-e Fanı. Magtımgulı diywanı we yedi asırlık türkçe bir manzuma. Istanbul 1921. Türkiye türkçesinde. 64 sah. (Vamberiniñ çap eden nusgası esasında)
4. Zeki Velidi Togan.Türkiyyat mejmugası (yıgındısı) adındakı jurnal, ikinji sanınıñ 365-nji sah. 1928 y
5. Yaş Türküstan jurnalı. 98-nji san. 20−27-nji sah. Tahıyr tarapından yazılan Türküstan milli edebiyatı etrabında- Magtımgulı adlı makala. 1938-nji yıl.
6. Z.V.Toganıñ Almanın Liden (häzirki Köln) şäherinde 1963-nji yılda çap bolan Gündogar golyazmaları adlı kitabınıñ 224 -nji sah.
7. Almanıñ Visbaden şährinde 1965-nji yılda çap bolan Philologia Turjijae fundamenta(Türkfilologiya esasları) adlı kitabınıñ 719-741-nji sahıpalarında Johannes Benzing tarapından alman dilinde yazılan Türkmen edebiyatı adlı makalası. Bu yazıjı doktorlık tezini hem türkmenleriñ dili hakında yazyar we onı Türkmen dilinde iyşlik türleri adı bilen 1939-nji yılda Berlinde çapa yetiryär. Bu yazıjı öz eserinde türkmen ulusınıñ göreşjeñ ınsanı Kümüş-depeli Dr.Ahmad Gara-daglıdan we onuñ yardamlarında yadlap geçyär.
8. Baymirza Heyät.Turküstan Rus bile Çiyn (Hıtay) arasınd Almançadan terjime eden A.Sadak. Hollandia. 1971.y127-nji sah.
9. Louis Batsin. Magtımgulı Pıragı. Fransça.1975. 131 sah.
10. Hemzeli. Magtımgulı Fragı. Bakuw 1984
11. Himmet Biyray. Magtımgulı diywanı. Kultur bakanlıgı (ministerligi) Ankara 1992. Türkiye türkçesinde. 538 sah.
12. Emine Gürsoy. Türkmen şiiri (goşguları). Istanbul.1995.
13. Îvedsyanıñ Lund universitet bibliotekasında saklanyan şahıyrıñ daş basma görnüşinde çap bolan diywanı. Lahur-Päkistan 1936
14. Gurban (Remezan). Magtımkulı. Milli türküstan komitetiñ yanındakı edebi-ılmı bölümi tarapından çap bolan.Berlin 1944 Latın hatında. 79 sahıpa.
15. Azmun.Yüsüp. Song from the steppes of Central Asia (Orta-asya çöllerinden aydımlar). Inglis dilinde. Eserde şahıyrın 40 sanı goşgusı inglisdilinde terjime edilipdir. Çap eden Magtımgulının dostları adındakı jemgiyet. Britania. 1995
16. Almanıñ Mir inseklopediasınıñ 24-nji tomunıñ 42-nji sahıpasında Magtımgulı hakındakı makala.
17. Brock-haus inseklopediasınıñ 446-nji sahıpasında.
18. Britanika inseklopediyanıñ 28-nji bölüminiñ 1101-nji sahıpasında
19. Islam inseklopediya. Magtımgulı sözi. Arapça
20. 1954-nji yılda şahıyrın eseri Polşada -Poliş dilinde çap edilyär.
21. Makhtoumkouli Firaqui. Poemes de Turkménie. Traduits par L.Bazin et p. Boravav. Paris 1975 ( Jemi 88 sanı goşgısı)
22. Magtimguli Piragi. Almunkban el. Budapesht. 1983
........................................................
Magtımgulınıñ ömri we döredüjiligi
Magtımgulı budır derdiñ,
Sahıbı gerek her yurdiñ,
Îiyr zarbın görmeyän guwrdıñ,
Her murtı bir tiyre döner.
17-nji asırın soñlarında anık bolmadık belli bir senede, häzirki Garrı-gala we Marawa-depe etraplarında Giyñ-jay diyen bir yerde Gökleñleriñ Gerkez tiyresinden beyik Magtımgulınıñ 3-nji arkası Döwletmämet molla yaşapdır. Ondan takmıynan 1654-nji yılda Magtımgulı diyen perzent dünyä iynyär. Ömrüni agaç yonma we ussaçılık iyşleri bilen geçireni üçin, onuñ Yonaçı lakamı bolupdır, ol az-owlak şıgır hem aydıpdır. Ilmı, janı-teni bilen söyyän Magtımgulı yonaçı, garıyplık zerarlı mektebe gidip bilmän, barıp orta yaşlarında öylenyär we ondan 1700-nji yılda türkmen halkınıñ alım oglı Döwletmämet Azadı,dünyä iynyär. Döwletmämet ilkinji okuwnı obada tamamlap, yokarı ılım almak üçin Hıwa gidyär we birnäçe yıldan soñ ulı alım bolup, piyrlerinden ak pata alıp, Gerkeze öwürlip ol yerde mektep açyar.
Garrı molladan Wagız-elazad, Hekayet-e Jaber we Ensar, Monajat nama, Behiyşt nama, şeyle-de öz golı bilen yazıp, parasatlı oglı Magtımgulının kämilleşdirmegi bilen Muxteseradlı diyni eser yädigär galyar. Magtımgulınıñ nebirelerinden Ata iyşanıñ aytmagına göra bu kitap 2-nji jahan söweşi yıllarında, Gılıç Kulınıñ Asrabatda gulluk edip yören döwründe, Gerkezlerden amanat hökmünde alnıp, soñ Aşgabada aşırlan eken.
Döwletmämet Wagzılazat eserinde dürli sosial gıynçılıklara garap, ılım we düşünjäñ ösmegini, yoksullardan arka çıkılmagını, yolların, köpürleiñ we akar yaplarının abadlaşmagını öñe süryär. Ol bir goşgusında şeyle diyär:
Halk üzre çün häkim olarsa bir är,
Adıl bile höküm eylegey leyl-o-nahar
Häkim olganlar jahanda adıl ola ,
Bezegey är, özüni adlı bile.
Ya-da başga bir yerde:
Köñül içre owwal pikir eylegil,
Parh edip, yagşı, yamanı söylegil,
Ger yaman bolarsa söz, yumgıl dodak
Yagşı bolsa, diyer sen onı yagşırak.
Döwletmämediñ eseri köplenç Moyin-el morid we Gutatgu bilik eserleriñ äheñinde aydılıpdır.
Döwletmämediñ yaşayış we durmuşı barada şeyle maglumat bar:
Azadıñ, Orazgül adlı ayalından Abdılla, Muhommetsafa, Magtımgulı, Seyit, Gahıyrgulı, Gulça, Zobeyde, Hurma we Orazgül dünyä iynyär.
Abdılla bilen Muhommetsafa yaş wegtlarında Çowdurhan bilen, Ahmatşa Dürränä kömek bermek üçin söweşe gidip, gaydıp gelmeyärler. Magtıngulı doganlarına bagşlap, bular gelmedi diyen eligasiyasını döretyär. Döwletmämediñ Gahırgulı diyen oglundan Garaja molla, Garja molladan Bürre molla, ondan Annagurban- ahun, ondan Nazarmämet iyşan, ondan Annagurban iyşan, ondan Gara- iyşan, ondan Magtımgulı häzir Türkmensähranıñ Jergelan yaylasını Gerkez obasında yaşayar. Hurmadan bolsa şahır Gurbandurdı Zelili dünyä iynyär.
Döwletmämet Azadı 1760-nji yıda panı dünyäden bakaya göç etyär. Magtimgulı, Atamıñ diyen goşgusında bu waka barada şeyle diyipdir:
Altmış yaşda, nowruz güni, Low yılı,
Turdı ajal, yoluñ tutdı Atamıñ,
Bu dünyäniñ iyşi belemiş belli,
Ömrüniñ tanabını kesdi Atamın.
Belli bolan maglumatlara görä, türkmeniñ görnükli şahıyrı Magtimgulı 1733-nji yılda yagtı jahana iynip, takmıynan 1790-nji yılda Marawa-depäniñ Aba-sarı diyen çeşmäniñ kenarında aradan çıkıp, Ak-tokayda atasınıñ yanında jaylanıpdır.
Magtimgulı başlangıç ılmı, atasından alyar, soñ bolsa iyl-günüñ yardamı bilen Hiwanın belli Şiyrgazıhan medersesine okuwa gityär. şahıyr ol yerde üç yıl okandan soñ, öz dogduk diyarına gaydıp gelyär. Käbir rowayatlara göra şahıyr Halajıñ Edris-baba medersesinde hem okan eken. Rowayatlara göra, ol Buharada okap yören döwründe, Siyriyeli türkmen Bahıyr oglı Nurıkäzim bilen tanşıp, bilelikde Türküstanıñ köp yelerini sıyahat edip, Käbiliñ üsti bilen Lahura çenli ziyarat edenmişler. şahıyrın ilkinji guwat tapıp, gazal ayıtmaga başlamagı göyä 9 yaşında Turgul diydiler goşgusı bilen başlanan eken.
Magtimgulının yaşan döwri-18-nji asır- türkmen halkının iñ bir galagowuplı döwür hökmünde tarıh sahıypalarına siñipdir. Bu yagday 1736-nji yıldan soñ yagnı Nedirşa özüni Eyranın şası hökmünde jar edenden soñ has-da çılşırımlı bolyar. Nedir tagta geçenden soñ guduzaçan yalı goñşı halklarıñ üstüne gan döküşikli çozuşlar etyär. Onuñ ganlı gılıjı Owganıstanda, Hindistanda we Türküstanda şowurdap, günäsiz oturan iylatın üstünden iynyär. şol esasda Hıwa, Buhara hem tabıyn edilyär. Elbette Nediriñ ganlı yörüşleri türkmen halkının üstünden hem sawa geçmedi. Özüniñ sıyası özbaşdaklıgını saklamak, türkmen halkı üçin yeñil düşmedi. Magtimgulı öz goşgularında Nediriñ ganlı yörüşlerini berk tankıyt gamçısı astına alyar. şahıyr, şa bilen aldım-berdimli söweşe giyryär. Rowayatlara görä, Magtimgulınıñ golyazmaları, Gızıl-başların şol talañçılıklı yörüşleri netijesinde yok bolupdır.
Nedir şa, 1747-nji yılda öldrülyär. Ol ölenden soñ gol astında bolan yurtlarıñ üstünde häkimiyet yöretmek üçin ganlı göreş başlanyar. şeyle göreşleriñ netijesinde Owganıstanda Ahmat Dürräni özüni şa diyip ıglan etyär we öz häkimiyetini berkitmek üçin iki gezek hat üsti bilen türkmenlere yüzlenyär. Eyranlı tarıhçı Säniy-et-dowle öz Mätle-ol şämes (Dañ şapagı) adlı eserinde- bu kıtap daş basma görnüsünde Tehranda çap boldı- bu hatları getiripdir. Hatlar Gerkez han-begleriniñ adına yazılıpdır. Çowdurhanıñ baş tutanlıgında Döwletmämediñ iki sanı ogulları Muhommetsafa bilen Abdılla, söweşmäge gityärler we gaydıp gelmeyärler. Magtımgulı Atasında rugsat diläp, doganlarınıñ gözlegine çıkmakçı bolyar, emma iki oglunıñ yoguna yanan Azadı oña rugsat bermeyär. Şahıyr öz Oglum-Azadım goşgusında bu hakda yadlapdır.
Magtımgulı, yaşlıgından dayzasınıñ gıyzı Meñlä aşık bolyar. Aydılşına göra Meñliniñ hakıkı adı Yañıbeg bolup, Magtımgulı ışık sırını iyle paş etmezlik üçin onı Meñli diyip agzayar. Meñli (Yañıbeg) Meded päliwanıñ gıyzı eken. Magtımgulı, Hıwada okap yören döründe Meñliniñ Şıhım Harpıga berilyändigini eşidip, Meñli bilen edilen ähdi-peymanları yadlap, Nowruzdan seni diyen odlı setirleri yazyar.
Rowayatlara görä, şahıyr göye uruşda wepat bolan agasınıñ ayalı, yeññesi bilen öylenenmiş. Hakıkatdan bolsa, bu beyle bolup bilmez, sebäbi ıslam dininıñ kada-kanunlarını oñat bilyän Döwletmämet, dereksiz yiten ogulundan dolı habar gelyänça, onuñ maşgalasıñı başgasına berip bilmez, uruşda yitenlerden bolsa habar-hatıyr bolmayar. Magtımgulı soñra Ak-gıyz bilen durmuş guryar we bu öylülikden Ibrayım bilen Molla Bäbek ogullar dünyä iynyär, emme olar iyr dünyäden gayıtyarlar.
Watançı şahıyr
Magtımgulı...türkmen tiyreleriniñ hemmesi üçin deñ derejede gımmatlı görülyän we umumı milli şahıyr hasaplanyar.
Akademik A.Y.Krimiski
Magtımgulı öz döwrüniñ ulı akıldarı. Ol, döwrüñ sosyal we sıyası durmuşına çuññur hem giyñ dünyä garayış bilen göz yetiren şahsıyet. Munuñ şeyle-digine şahıyrın bize miyras goyup giden ajayıp setirleriniñ akıl sütünini emele getiren oylanmalarına göz gezdirmek yeterlikdir. şahıyr, türkmen halkınıñ sıyası durmuşında yüze çıkan agır şertlerine çeper analiz bermek bilen bu yagdaydan diynmagıñ yolunı agtaryar:
Musulmanlar gılıç goysa biyr-biyrine
Döwlet dönüp, diynlar nugsana gelgey,
Zulum eyläp, biyr-biyrin salsa esire,
Pelek bu pikirden puşmana gelgey.
Biyr-biyrini çapmak, ermes ärlikden,
Bu iyş şeytanıdır, belki körlükden,
Agzalalık, ayrar iyli diyrilikden,
Döwlet dönüp, nobat duşmana gelgey.
Bu setirlerde öñr sürlen pikre, gönüden-göni, beyik şahıyrıñ öz döwrüniñ sıyası gurulşını analizlamak netijesinde orta goyan jemgiyetçilik-sıyası ähmiyetli açışı hökmünde baha bermek dogrı bolar. Sebäbi Magtımgula çenli, 18-nji asır türkmenleriñ jemgiyetçilik-sıyası durmuşını analizlap, şeyle dogrı netiyjä gelen akıldarımız yok diyseñ boljak. Şahıyr, türkmen halkınıñ sıyası durmuşda düşen kıyn şertiniñ düyp sebäbini daşardan abanıp gelyän howuplardan başga, tiyre-taypalarıñ arasındadakı agzalalıkdan göryär. Has taakıkı, şahıyr, öz kalbını lerzana salan bu ayılıganç hakıkatı düyp-teykarı bilen yazgaryar. Ulı pähimdar, tiyre-taypa duşmançılıgınıñ möwç uran döründe munuñ türkmen halkınıñ ıkbalında yitmez tagma bolup durandıgına aydın göz yetiryär:
Derdim bar, diyarımdan, döwrümden,
Hayır kaysı, ıhsan kaysı bilinmez.
Zalımlarıñ jepasından, jebrinden,
Islam kaysı, iyman kaysı bilinmez.
Hakıykatdan hem öz dogduk diyarının derdi, yaşan döwrüniñ derdi, hut şahıyrıñ öz derdi. Sebäbi Magtımgulı öz ülkesiniñ, öz zamanasınıñ agısını aglan şahıyr. Şonuñ üçin ol öz töwereginde görüp-eşiden wakalarından, aldım-berdimli durmuş hadıysalarından akıllı-başlı baş çıkarjak bolyar, halkıñ başına düşen agır günlerden diynmagıñ aladası bilen yaşayar. Bu, elbette, şahıyra yeñil düşmeyär. Ol agır oylaran soñ, özüniñ çıkalga tapman kösenyändigini, umıytdan düşüp aljırayap oturyandıgını-da giyzlemejek bolmayar. Türkmen topragına daşarkı duşmanların talañçılıklı çözuşlarınıñ dowam etyän döründe, tiyre-taypaların özara oñışman, biyr-biyrini çapıp yörmeginiñ hakıkatını şahıyr ölüm bilen deñeyär:
Istär elden çıka, döwlet humayım,
Doga kılıp, döker bolduk yaşımız,
Dilegim duwş eyle gözel Allahım,
Ersgin boldı, gitdi, gızıl başımız.
Gızılbaşlarıñ ersgin almagı, şahıyrıñ liyriki gahrımanınıñ ruhı çökgünliginiñ düyp sebäbidir. Ol, duşman ordasınıñ türkmen topragına ganlı toynugınıñ düşmezligi üçin giyje-gündiyz doga kılmaga, nalışlı dileg etmäge hem tayyar:
Hızır gezen çölde iyller yayılsın,
Yurt benamız, gayım bolsun, goyulsın,
Çille mes nerlermiz barça ayılsın,
Bir suprada eda bolsun aşımız.
Ol, şeylelik bilen türkmen tiyreleriniñ bir supranın daşına egrilmegini arzuwlayar:
Türkmenler baglasa bir yere biyli,
Guwradar Gulzomı, deryay-e Niyli,
Teke, Yomut, Gökleñ, Yazır, Alılı,
Bir döwlete gulluk etsek bäşimiz.
Geñ tarapı, Nıyazovıñ rejimi ähli zatları galplaşdırışı kimin, milli şahırımızıñ bu setirlerine-de düzediş, has dogrusı galplaşdırma girizip, oña beyleki tireleriñ adlarını-da girizdi. (seret Türkmen sesi gazeti 97-nci yilkı sanı)
Hor galmasın puşt der puştum,
Berkarar döwlet islärin.
Şahıyr öz öñe süren ideyasınıñ, türkmenler bir millet hökmünde yaşamalı ya-da yaşamalı dälmi diyilyän hayhatlı döwür bilen baglıdıgını nıgtayar. Şoña görä, şahıyrıñ jandan sızdırıp gaytalayşı yalı, türkmen tiyre-taypalarınıñ birligi. jan gerekmi, pıçak- döwrüniñ öñe çıkaran talabı.
Magtımgulınıñ, Kemalhan Owgan diyen adamsı, Ahmathan Dürräni bolmalı. Sebäp, ol döwürde ol, Eyranı, şayılarıñ kontrolundan çıkarmaga kasam eden kişidi. Bu waka, şayı mezhebine eyerip, goñşı ükelere talañçılılı yörüş geçiryän gızılbaşlarıñ çım-pıtrak bolmak arzuwundan gelip çıkyar:
Yomut, Gökleñ täsiyp edip özünden,
Çekse goşun, öñi, ardı bilinmez.
Sıgmay çıka deşt-o- dahan düzünden,
Yörän yolı, gonan yurdi bilinmez.
Üçmün nayza bazı bardır nökerden,
Dörtmüñ pildarı bardır gala yıkardan,
Teke, Salır yörüş etse yokardan,
Öñünde,çömüç, kesek, gerdi bilinmez.
Şahıyr, orta çıkaran durmuş hakıkatını payhas eleginden geçirip, ol zamanasınıñ bet-asıllıgı, asılzadalıkdan ileri tutyan döwür bolandıgı, yagşılıgıñ egsilip, yamanlıgıñ möwç urup joşyan, Piygambar ornunda oturan gazılarıñ-da gara nebisleriniñ guluna öwrlüp para üçin el seryän, hatta diyndarlarıñ dünyä malı üçin öz diynından el göteryän, gamçısından gan damyan zalımlarıñ zulmundan, garıyp-puharaıñ horlanyan, ejir çekyän, asılsız beglere dowran dolanıp, şumlık, haramılıgıñ artan zamanası bolandıgını we şol zamanıñ fesat bolanını yazıp, panıdan, bakaya gitmele bolyandıgı üçin gussalı oylarıñ girdabından çıkıp bilmeyär. Döwrüñ kemçiliklerini düzetmek üçin, şahıyr çäre agtaryar:
Bakıñ bu eyyamı, görün gerdişi,
Pahıyra zulum etmek, zalımıñ iyşi.
Hak yolunda dogrı gezen derwüşı,
Goymadılar, öz halına yatmaga.
Yüregim sabırdan gitdi, karardan,
Yaman iyşdir, bogaz bolmak, är, ärden,
Biyzara gelip men şeyle diyardan,
Jür bolup men başım alıp gitmäge.
Milli şahıyr we sıyası arzuw-islegler
Magtımgulı sözle herne bileniñ,
Özüñe kemlik bil ayıtman öleniñ,
Taraşlap şaglatgın köñle geleniñ,
Senden soñkılara yädigär bolar.
Sözümiziñ başında belläp geçişimiz yalı, milli şahıyrımızıñ edebi miyrasını öwrenmek işi barıp Türkmenistan jemhuriyeti gurlan yıllardan yagnı barıp 1924-nji yıldan bäri ıyzı giderli dowam edip gelyär. Şol ilkinji yıllarda şahıyrıñ diñe iyl-güni wasp etyän goşgularını çap edip, başga temalı goşgular ünsden düşrüldi. Muña şol wagıtlar yörgünli bolan sıyasat güyçli täsir etdi. Insankärçilik düzgüni wada beryän Bolşevikler, şahıyrımızıñ, halkıñ milli duyguları ösdüryän goşgularını öwrenyän we öwretyän alımlarıñ erkana yaşamagna yol berip bilmediler, oları ıyzarlap, görgi barını görkezdiler, gitse gelmez yola iyberdiler.
1941-nji yılda Türkmenistanda yazuw hat, Latından rusça üytgedilenden soñ, durabara arap hatı unudılıp başlandı. Magtımgulı- şınaslarmız rus hatı esasında tayyarlanan tekstleri öwredip geldiler. Bu yagday bir näçe kıynçılıklara alıp geldi:
1-njiden şahıyrıñ adına toplanan ähli golyazmalar arap hatında, elbette, arap hatınde, arap-pars dilini bilmezden Magtımgulını tanamak we onuñ golyazmalarını öwrenmek mümkin däl.
2-njiden Dolı analiz etmezden başga klassiki şahıyrlarıñ käbir goşguları, Magtımgulınıñ adına berildi.
3-njiden- Rus hatı bilen, arapça yazılan gadımı tekstleri göçürmek käbir yalñışlıklara alıp gelyär, esasan arap sözlerini, rus hatı bilen dolı yazıp bolmayar. Şol esasda bir topar sözler yalñış yazılıp, iyl arasında yayradı.
4-njiden Kommunistik ideologiyasınıñ türkmen gulları, Magtımgulınıñ adına bir näçe yasama goşgular düzüp berdiler we şahıyrıñ eserlerini galplaşdırdılar. Sözümiz gurak bolmaz yalı, käbir mısalları alıp göreyliñ:
Ajap guran gerekmes, azan gerekmes.
Gerekmes goşgudan
Diyerler har Dejjal jahana geler,
Ne,ajap nakıldır, kim onı biler.
Jeñ sesin añsa
Magtımgulı yalı din alımından hey-de şeyle sözler çıkarmı ?
Ya-da
Pelek sen hem bir dem aman eylegil,
Biz nadan yesire döwran eylegil.
iyl geçer
Magtımgulı gayra çekgil özüñi,
Anık bil, oyarlar gözüñi,
Diñlän yokdır, zaya kılma sözüñi
Indi senden habar alan bolmadı.
Zaman bolmadı
Nadan menem, düşdüm pelek toruna,
Çoh garaşdım, ajap eyyam gelmedi.
Ya-da
Hak sözüne ınanmazdım men dayım,
Hijrandan tutupdır kerwön sarayım.
Baradır
Ya-da
Magtımgulı yarıymadım,
Perzent pohun arıtmadım.
Soyüş bile
Ya-da
Arıp bolup, mest bolupdır tilkiler
Magtımgulı çaşıp, lala dönüpdir.
Bil indi
Iyl sözüne ınandım men yazıklı biyçäre
¤¤¤¤
Gözel alsañ arıplara gulak goy
Biyr-biyrine zor bilen baglanyan beyitleri alıp göreyliñ:
Dag başınıñ dumanı bar,
Her bagıñ bagbanı bar,
Adam oglı zenanı bar,
Gözüm düşmer ol jenana.
Bu dahana
Ya-da
Gökleñ içre bir özüm,
Galıp men arman bilen.
Magtımgulı hiyç mahal menlik satan şahıyr däldir.
Howa. Bular yalı mısallardan getirseñ getirip oturmalı. Beyle yalñışları düzletmek üçin yörüte ılmı yıgnak we akademik konferensiyalar geçirmeli. Yöne, gıynansagam, milli şahıyrımız hakında edilyän galplıklar bu günler başga görnüşde dowam etyär. Ol-da sovyet döwründe dini mazmunlı goşgularıñ çap bolmagına rugsat berilmäni üçin, bu günler dogrı galbırdan geçirilmän, käbir dini goşguları şahıyrın adına berilyär. Hakıkı magtımgulı şınaslar, şahıyrıñ goşgı stilleri bilen tanış bolmaga wagt yetendir diyp oyedyäris.
Milli şahıyrımız Magtımgulı hakında bolan yalñışlar diñe onuñ goşgları bilen çäklenmän, eysem şahıyrın hatta yüz keşbine hem yetipdir. Barıp 40-nji yıllarda Türkmenistanıñ belli suwratkeşi Ayhan Hajıyeviñ çeken suwratında, şahıyrıñ başına çür telpek geydirilyär. Dogurdanam türkmenlerde şeyle telpek bolupdırmı, yogsa, ol Hurasan Kürtlerine mahsus baş börükmi?
Beyle galplıklara çıdap bilmedik çagdaş şahıyrımız Dañatar yürek nalasını şeyle beyan edipdir:
Her kim Pıragıda özün görmän.
Pıragıda, Pıragını görmeli.
Pıragıñ yerine özi sözlemän,
Pıragıñ özüne söz bermeli.
¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤
Pıragıdan proletaria bolarmı,
Başına çür telpek geydirmek bilen
Magtımgulı, Maksim Görki de bolmaz
Diymedik sözlerini diydirmek bilen.
Terki dünyä ruhanı-da däldir ol
Uymadık yoluna uydırmak bilen
Magtımgulı, diñe, Magtımgulıdır,
Magtımgulıgına örän uludır.
Peydalanılan çeşmeler:
1. Alehander Jhodzko. Spejimens of the popular poetry of Persia.
Harrison & jo printers. 1864 London
2. Dañatar. Salam Pıragı. Berlin 1991.
3. Miyrniya. S. Deregezde yaşyan iylat. Maşat. 1982
4. Bastani Parizi. Heşel-heft. 2-nji göyberiş. Novin neşriyatı. Tehran
1989. Sahıpa. 349
5. Yüsüp Azmun. Magtımgulı kim? Inglis dilinde.
6. Almaz Yazberdiev. Biblioteçno-bibliografiçeskoye. Aşgabat. Ilım 1988
7. Makalada agzalan dürli çeşmeler we artikeller.


text:
Roberto Karlos
Roberto Karlos 1973nji yylyn 10njy aprelinde Braziliyanyn San Paulu welayatynyn Garsa shaherchede dunya inyar.Karlos meshhur we tanymal brazil oyunchydyr,chep goragchynyn yerinde oz ykbalyny tapdy.Hazirki wagtda Anji toparyn sport direktory bolup ishleyar.Karlos yetginjek wagty Braziliýan Unian kluba chagyrylyp,2 yyllap guychli bolmadyk toparda esasy rollary oynayar.1993-95de ol Palmeýrasda oynap,yurdun 2 gezek chempiony bolyar.1995de ony 3.5 mln.yewro Milanyn Interi satyn alyar.Emma Roý Hojson toparda ony uzak saklap bilmedi.1996da yash talanty oz toparynda gormegi islan Fabio Kapello ony 6 mln yewra Madridin Realyna getirdyar.Realda in gowy wagtyny gechiren Karlos ahli diyen titul-kuboklary gazanyar.Ispaniyada 4 gezek chempion bolup,Chempionlar ligasynyn 3ni,Mezhkontinental kubogynyn 2ni we Uefa Superkubogynyn 1ni gazanyar.2002 we 2003de bolsa yzly yzyna Uefa tarapyndan in gowy goragchy diyilip,saylanylyar.Jemi Realda 584 oyunda 71 gol gechiryar.2007de ol Fenerbahçe gechip,2 yylyn dowamynda yurdun chempiony bolup bilman,2 sapar turklerin kubogyny alyar.2009da ol yurduna gaydyp gelip,oz dosty bolan Luis Ronaldon gapdalyna gelyar,yagny Korintiansa.Libertadores kubogy alyp bilman,ol 2011de Russiýan osup baryan Anji toparyna gechyar.Toparda 4 gol gechirip,karyerasyny 2012de hem shu yerde tamamlayar.Ilki Anjide talimchi galyp,sonra Guus Hiddinkin komekchisine owrulyar.Braziliyan koynekchesini 1992de geyip,2006a chenli uly ishleri amala ashyryar.Yurt bilen 2002de dunya chempiony,1997 we 1999da Kopa Amerikanyn chempiony,1997de Konfederasiýa kubogynyn chempiony diyen atlara eye bolyar.


text:
Sirajeddin Jüzjany
ABU OMAR MINHAJETDIN OSMAN ibn Sirajetdin Jüzjany (eng:Abu Umar Minhaj al-Din Uthman bin Siraj-al-Din Juzjani) (takmynan 1193 ýylynda doglan) - orta asyr taryhçysy. Ol Eýranda doglupdyr. Ol Demirgazyk Owganystanda Gur soltanynyň köşgünde gulluk edipdir. Ol Nimruza (Seýistana) 2 gezek (1225-26) ilçi edilip iberilipdir. Ol 1226 ýylynda mongol basybalyjalaryndan gaçyp, Demirgazyk Hindistana gidipdir. Ol ýerde Sind häkimi Nasyretdin Kubaçä ony Firuza medresesine müdir edip (1227) belläpdir. Kubaçä hökümet başyndan aýrylandan soň, 1228 ýylynda ol Delä gidipdir. Deli soltany Şemsetdin Iltutmuş (1210-36) ony kazy edip belläpdir. Ol 1247 ýylyndan başlap Şemsetdin Iltutmuşyň ogşy, Deli soltanlygynyň hökümdary bolan Nasyretdin Mahmyt şanyň (1246-65) köşgünde bolupdyr. Ol özüniň "Tabakat-i Nasyry" diýen kitabyny takmynan 1260 ýylynda ýazyp gutarypdyr. Onuň bu eserinde syýasy wakalar bilen birlikde, şäher durmuşy, feodal eýeçiliginiň formalary, sektantlaryň çykyşlary we ş.m. beýan edilipdir. Ol kitap Deli soltanlygynyň hem-de Eýranyň (mongollaryň çozuşy döwründäki) taryhy barada gymmatly çeşme bolup hyzmat edýär.


text:
Hudaý barmy? Hudaýyň barlygyna delil barmy?
Sorag: Hudaý barmy? Hudaýyň barlygyna delil barmy?
Jogap: Hudaý barmy? Şu çekişmä şeýle köp üns berlendigi gyzyklydyr. Iň soňky pikir soraşmalar bugün dünýäniň ilatynyň 90%-iniň Hudaýyň ýa-da haýsydyr bir ýokary güýjüň bardygyna ynanýandygyny aýdýar. Şonda-da nämeüçindir Onuň hakykatdan-da barlygyny subut etmek jogapkärçiligi Hudaýyň barlygyna ynanýanlara düşýär. Munuň tersi bolsa has makul bolardy.
Ýöne, Hudaýyň barlygyny subut edip ýa-da inkär edip bolmaýar. Injil Hudaýyň barlygy baradaky hakykaty iman bilen kabul etmelidir diýýär, “Iman etmän Hudaýa ýaranmak mümkin däldir. Hudaýa ýakynlaşan Onuň Onuň barlygyna, Özüni agtarýanlary sylaglajakdygyna iman etmelidir” (Ýewreýler 11:6). Eger Hudaý islesedi, Ol göni görünip tutuş dünýä Özüniň barlygyny subut edip bilerdi. Emma Ol şeýtse, onda iman gerek bolmazdy. “Isa oňa: “Sen Meni göreniň üçin iman etdiň. Meni görmeseler hem iman edenler ýalkananlardyr.” (Ýahýa 20:29).
Emma bu Hudaýyň barlygyna hiç hili deliliň ýoklugyny aňlatmaýar. Injilde “Gökler Hudaýyň şanyny jar edýär; asman Onuň elleriniň eserini yglan edýär. Günbe-gün olar sözleýärler; gijeme-gije olar bildirýärler. Olaryň sesi eşdilmeýän gürrüň we dil ýokdur. Olaryň sesi zeminiň içine, olaryň sözleri dünýäň künjeklerine gidýär” (Zebur 19: 1-4). Ýyldyzlara seretmek, älemiň ummasyzlygyna düşünmek, tebigatyň täsinliklerine gözegçilik etmek, gün batyşynyň gözelligini görmek – bularyň hemmesi Ýaradyjy Hudaýy görkezýär. Bular ýeterlik däl bolsa, Hudaýyň delili öz ýüreklerimizde hem bardyr. Wagyzçy 3:11 bize “... Ol ynsanlaryň ýüreginde ebediligi hem ornaşdyrdy” diýýär. Içki dünýämiziň çuňlugynda bizi mundan soňky ýaşaýşa bu dünýäden öte birine ynanmaga iterýän bir zat bar. Aň taýdan bu maglumaty inkär etsek-de, Hudaýyň bizdäki we biz arkaly barlygy hakykatlygyna galýar. Käbirleriniň Hudaýyň barlygyny şulara garamazdan inkär etjekdigi barada Injil bize duýdurýar. “Akmak ýüreginde ‘Hudaý ýok’ diýýär” (Zebur 14:1). Taryh boýunça ähli medeniýetlerde we ähli yklymlarda adamlaryň 98%-i belli bir Hudaýyň barlygyna ynanan bolsa, onda şu ynanjyň aňyrsynda nämedir bir zat (ýa-da kimdir biri) ýatan bolmaly.
Hudaýyň barlygy baradaky injili argumentlere goşmaça, logiki argumentler hem bar. Birinji - ontologiki argumentdir. Ontologiki argumentiň iň meşhur görnüşi Hudaýyň barlygyny subut etmek üçin Hudaý düşünjesini ulanýar. Ol Hudaýy “ondan uly zat pikir edip bolmajak barlyk” diýip kesgitlemek bilen başlaýar. Soňra bar bolmak ýok bolmakdan uludyr diýilýär we şol sebäpden hem pikir edip boljak iň uly zat bardyr diýilýär. Eger Hudaý ýok bolsa onda Hudaý pikir edip boljak iň uly zat bolmazdy, ýöne bu Hudaýyň kesgitlemesiniň hut özüne ters düşýär. Ikinji - teleologiki argumentdir. Teleologiki argumente görä älem şeýle haýran galdyryjy gurluşa eýedir, diýmek hudaýsypat bir Gurujy bolmalydyr. Mysal üçin, eger ýer günden birnäçe ýüz kilometr daşda ýa-da ýakynda bolan bolsady, onuň üstünde şu wagtky ýaly ýaşaýyş bolmazdy. Eger atmosferamyzdaky elementleriň göterimi azajyk tapawutly bolsady, onda ýerdäki ähli jandarlar ýitip ýok bolardy. Bir belok molekulasynyň tötänleýin emele gelmeginiň ähtimallygy 10243-de 1-dir (10-yň yzynda 243 nol bar diýmekdir). Bir öýjük millionlarça belok molekulalaryndan emele gelýär.
Hudaýyň barlygyna üçünji logiki argument, kosmologiki argumentdir. Her bir netijäniň sebäbi bolmalydyr. Bu älem we onuň içindäki ähli zat netijedir. Bu ähli zadyň bar bolmagyna sebäp bolan bir zat bolmalydyr. Şeýlelikde, ähli beýleki zatlaryň barlygyna sebäp bolmak üçin öz barlygyna "sebäp bolunmadyk" bir zat bolmalydyr. Şol "sebäp bolunmadyk" zat Hudaýdyr. Dördünji argument ahlaky argument diýip bilinýär. Taryhda ähli medeniýetlerde kanunyň bir görnüşi ýöräpdir. Her kim dogryny ýalňyşy seljerýär. Adam öldürmek, ýalan sözlemek, ogurlamak we ahlaksyzlyk tutuş dünýäde diýen ýaly kabul edilmeýär. Eger Hudaýdan däl bolsa, bu dogryny ýalňyşy seljermek duýgusy nireden geldi?
Injil bize bularyň hemmesine garamazdan adamlaryň Hudaý baradaky aýdyň we inkär edip bolmajak maglumaty kabul etmän onuň ýerine ýalana ynanjakdyklaryny aýdýar. Rimliler 1:25-de şeýle diýilýär: “Olar Hudaýyň hakykatyny ýalana çalşyp, Ýaradandan zyýada ýaradylan zatlara hormat hem gulluk etdiler. Ol bolsa baky mübärekdir. Omyn.” Injil adamlaryň Hudaýa ynanmazlyk üçin bahanalarynyň ýokdugyny ykrar edýär “Çünki olar ötünçsiz bolar ýaly, Onuň göze görünmeýän zatlary, ýagny ebedi gudraty, Hudaýlygy dünýä döredilenden bäri ýaradylan zatlar bilen düşünilýär, görülýär.” (Rimliler 1:20).
Adamlar “ylmy däl” ýa-da “sebäbi - subut ýok” diýip Hudaýa ynanmazlyk edýärler. Asyl sebäp adamlar Hudaýyň barlygyny kabul etseler, Hudaýa jogapkär we Onuň bagyşlamagyna mätäç boljakdyklaryna düşünmeli bolýandyklarydyr (Rimliler 3:23; 6:23). Eger Hudaý bar bolsa, onda amallarymyz üçin Onuň öňünde jogapkärdiris. Eger Hudaý ýok bolsa, Hudaýyň bize baha bermeginden çekinmän islänimizi edip bileris. Jemgyýetimizde köpleriň ewolýusiýa ýapyşyp ýatmaklarynyň sebäbi hem şoldur – Ýaradyjy Hudaýa ynanmagyň ýerine alternatiwa döretmekdir. Hudaý bar we ahyrky netijede hemme kişi Onuň barlygyny bilýär. Käbir adamlaryň Onuň ýoklugyny subut etmäge şeýle agressiw ýapyşmaklary hem aslynda Onuň barlygy barada argumentdir.
Hudaýyň barlygyna iň soňky argumente ser salalyň. Hudaýyň barlygyny nädip bilýäris? Mesihiler hökmünde biz Oňa her gün ýüzlenýändigimiz sebäpli Onuň barlygyny bilýäris. Onuň bize jogap berýänini eşitmesek-de, Onuň görkezen ýoluny duýýarys, Onuň söýgüsini bilýäris, Onuň rehmini isleýäris. Durmuşymyzda Hudaýdan başga hiç hili düşündirişi ýok zatlar bolup geçdi. Hudaý bizi şeýle gudrat bilen halas etdi we durmuşymyzy üýtgetdi welin, Onuň barlygyny tanamakdan we mübäreklemekden özümizi saklap bilmeýäris. Bu argumentleriň hiç birisi şeýle aýdyň zady kabul etmekden gaça durýanlary ynandyryp bilmez. Netijede, Hudaýyň barlygy iman bilen kabul edilmelidir (Ýewreýler 11:6). Hudaýa iman garaňkylyga ädilen kör ädim däldir; ol adamlaryň 90%-iniň duran ýagtylandyrylan otagyna bolan ygtybarly ädimdir.
Hudaý barmy? Hudaýyň barlygyna delil barmy?


text:
Türкmеn döwlet ulаg wе аrаgаtnаşyк instituty 1992- ýylda döredildi.
Türkmen döwlet ulаg wе аrаgаtnаşyк instituty — Watanymyzyň ähli ulaglar we aragatnaşyk ulgamy üçin ýokary bilimli hünarmentleri taýýarlanýan merkezidir. Talyplara hünar bermage 12 kafedra gatnaşyar. Institutyň 4 fakultetinde 1350-ä golaý talyp okaýar. Institutyň kafedralarynda 140-dan gowrak mugallymlar zähmet çekýärler, olaryň 8-si ylymlaryň doktory we professorlar, 28-si ylymlaryň kandidaty we dosentler. Talyplar bilen sapak geçirmeklige ministrlikleriň, müdirlikleriň we ylmy-barlag institutlarynyň alymlary we hünarmenleri hem gatnaşýarlar. 1997-nji ýyldan bäri institutyň demir ýol, aragatnaşyk, ulag gurluşygy we ykdysadýet fakultetinde Türkmenistanyň demir ỳol ministrliginde işlemek üçin orta bilimli hünärmenleri hem taýýarlanylýar.
Тürkmenistanyň Hormatly Prezidentiniň hemişelik atalyk aladasy bilen institutyň okuw we material-tehniki bazasy yyl-yyldan berkeýär. Sapaklar täze enjamlar we abzallar bilen üpjin edilen laboratoriýalarda we kabinetlerde geşirilýär.
Ylmy ugurlar
Institutyň alymlary tarapyndan alnyp barylýan ylmy-barlag işleri ulag we aragatnaşyk sistemasynda tehniki progresi çaltlandyrmaga, dürli konstruksiýalaryň, desgalaryň tygşytlylygyny we ygtybarlygyny ýokarlandyrmaga, gün energiýasyny ulanmaga, bazar gatnaşyklary şertlerinde hojalyk strukturalaryň has peýdaly mehanizmlerini işläp düzmeklige, tebigy sredanyň ekologiýa ýagdaýyny gowulandyrmaklyga gönükdirlendir. Barlaglaryň belli bir bölegi ýokary okuw jaýlarynda okuwyň guralyşyny we planlaşdyrylyşyny kämilleşdirmek meseleleri, ýaşlary Watany söymek ruhunda terbiýelemek bilen baglanşyklydyr.
Salgysy
Aşgabat şäheri, Oguz-han 13
Filed under: Bütin Temalar, Ylmy Guramalar


text:
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugynda Pakistanyň Adatdan daşary we Doly ygtyýarly ilçisi bilen duşuşyk geçirildi
Malaýziýanyň paýtagtynda türkmen-malaýziýa işewürler maslahaty geçirildi
Türkmenistanyň Prezidenti Belarus Respublikasynyň Milli Ýygnagynyň Respublika Geňeşiniň Başlygyny kabul etdi
Türkmenistan “Merkezi Aziýa+Ýaponiýa” gatnaşygyna başlyklyk edýär
Türkmenistanyň Prezidenti ÝUNISEF-iň wekilhanasynyň baştutanyny kabul etdi
Ykdysady, ylmy-tehniki we medeni hyzmatdaşlyk boýunça hökümetara türkmen-gazak toparynyň mejlisi geçirildi
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginde türkmen-ýapon syýasy geňeşmeleri geçirildi
Türkmenistanyň Prezidenti Yrak Respublikasynyň Prezidenti bilen duşuşdy
Türkmenistanyň Prezidenti Russiýa Federasiýasynyň Prezidenti bilen duşuşdy
Türkmenistanyň Prezidenti gazy eksport ediji ýurtlaryň döwlet Baştutanlarynyň Sammitine gatnaşdy
Türkmenistanyň Prezidenti Boliwiýanyň Prezidenti bilen duşuşdy
Türkmenistanyň Prezidenti Alžir Halk Demokratik Respublikasynyň Premýer-ministri bilen duşuşdy
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginde Çehiýa Respublikasynyň ilçisi bilen duşuşyk geçirildi
BMG-niň ýurt boýunça 2016-2020-nji ýyllar üçin Ösüş maksatnamasynyň Hereketleriniň meýilnamasyny ara alyp maslahatlaşmak boýunça tegelek stol geçirildi
Aşgabatda Halkara Gyzyl Haç we Gyzyl Ýarymaý jemgyýeti Federasiýasynyň wekilleri bilen duşuşyk geçirildi
Duşanbede Merkezi Aziýanyň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň 17-nji maslahaty geçirildi
Türkmenistanda Şweýsariya Konfederasiýasynyň ilçisi işe başlady
Türkmenistanyň Prezidenti Russiýanyň Hökümetiniň Başlygynyň orunbasaryny kabul etdi
- Türkmenistanyň raýatlarynyň Türkmenistana gelmeginiň we ondan gitmeginiň tertibi
- Daşary ýurt raýatlarynyň Türkmenistana gelmeginiň we ondan gitmeginiň tertibi
- Daşary ýurt raýatlaryny hasaba almak
- Daşary ýurt döwletlerine gidýän Türkmenistanyň raýatlarynyň şol döwletlerde berjaý etmeli düzgünleriniň tertibi hem-de adam söwdasynyň pidalaryndan ägä bolmak barada
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy Türkmenistanyň migrasiýa ulgamyny düzgünleşdirmek, migrasiýa babatdaky döwlet syýasatynyň durmuşa geçirilmegini, Türkmenistanyň migrasiýa meseleleri boýunça halkara borçnamalarynyň berjaý edilmegini üpjün edýän döwlet dolandyryş gullugy bolup durýar.
Ol Türkmenistanyň Prezidentiniň 2003-nji ýylyň 21-nji fewralynda çykaran 6133 belgili karary esasynda Türkmenistanyň Daşary ýurt raýatlaryny hasaba alyş döwlet gullugy ady bilen döredildi. Gulluga Türkmenistana gelýän daşary ýurt raýatlarynyň giriş-çykyşyny hasaba almak, olaryň ýurduň çäginde bolýan salgylary boýunça hasabatyny ýöretmek, olara Türkmenistana gelmek-gitmek üçin wiza, ýaşamak üçin ygtyýarnama, ýurduň çäginde işlemäge rugsatnama resmileşdirmek ýaly wezipeler ýüklenildi.
Gulluk 2004-nji ýyldan başlap türkmen raýatlarynyň ýurduň Döwlet serhedinden giriş-çykyşyny hasaba almak, 2005-nji ýyldan başlap, Türkmenistanyň raýatlygyna kabul etmek, Türkmenistanyň raýatlygyna dikeltmek, Türkmenistanyň raýatlygyndan çykmak boýunça resminamalary kabul etmek we olary taýýarlamak, Türkmenistanyň raýatlaryna daşary ýurda hemişelik ýaşamaga göçüp gitmek üçin rugsatnamalary resmileşdirmek bilen bagly işleri hem ýerine ýetirmäge başlady.
2008-nji ýylyň 17-nji aprelinde Türkmenistanyň Daşary ýurt raýatlaryny hasaba alyş döwlet gullugynyň ady Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy diýlip üýtgedildi. 2008-nji ýylyň iýulyndan başlap, Gulluga ýene bir täze wezipe: Türkmenistanyň raýatlaryna biometrik maglumatly pasport resmileşdirmek wezipesi ýüklenildi.


text:
Ýaşaýyş
Ýaşaýyş — materiýanyň işjeň barlyk formasy, ol birnäçe babatda materiýanyň fiziki we himiki barlyk formalaryndan ýokarda durýar[1]; ol öýjükde madda çalşygyny we onuň bölünmegini amala aşyrmaga mümkinçilik berýän, öýjükde bolup geçýän fiziki we himiki prosesleriň jemidir (öýjügiň daşynda ýaşaýyş ýokdur, wiruslarda diňe öýjüge genetiki material geçensoň janly materiýanyň häsiýetleri peýda bolýar). Daşky gurşawa uýgunlaşmak bilen, janly öýjük janly organizmleriň ähli köpdürlüligini emele getirýär. Janly materiýanyň esasy atributy — replikasiýa üçin ulanylýan genetiki maglumat bolup durýar.


text:
Sapporo
Sapporo Ýaponiýanyň ilaty boýunça bäşinji uly şäheri hasaplanýar. Ol Hokkaido adasynyň paýtagtydyr. 2007-nji ýylyň 1 -nji fewralyndaky maglumata görä, şäheriň ilatynyň sany 1 million 890 müňden geçýär. Ilatyň gürlügi bir inedördül kilometre 1686 adam düşýär. Şäher ýurduň esasy senagat we medeniýet merkezi hasaplanýar. Sapporoda iki sany ýokary okuw mekdebi bar. Şeýle hem Sapporo Hokkaýdo adasynyň şypahana ýeridir. Ol ýere ýylyň her paslynda dürli ýurtlardan jahankeşdeler gelýär. Şäher 1972-nji ýylda gyşky olimpiýa oýunlarynyň geçirilen ýeri hökmünde tanalýar. Şeýle-de her geçirilýän gar festiwaly şäheriň abraýyna abraý goşýar.
Şäher XIX asyrda Meýdzi döwründe gurulýar. Ol Kiotonyň gadymky bölegine meňzeş edilip gurlupdyr. Sapporoda oba hojalyk pudagy hem ösendir. Şäherde birnäçe iri senagat önümçilik kärhanalary işleýär. Şäherde gubernatorlygyň administratiw we hökümet binalary. şeýle hem Ýaponiýanyň iň abraýly uniwersitetleriniň biri ýerleşýär.
Şäheriň ykdysady mümkinçiliginiň 70 göterimi lomaý we bölek satuw söwdasy, jemgyýetçilik iýmiti we hyzmat pudagyna degişli senagat kärhanalary tutýar. Meselem, Susukino şatlykşagalaň meýdançasynda 4600-e golaý göwün açyjy jaýlar bar. Ol ýurtdaky iri göwün açyjy merkezleriniň biri bolmak bilen Ýaponiýanyň Las-Wegasy hasaplanýar.
Sapporonyň tebigatynyň gözellikleri daşary ýurtly jahankeşdeleriniň hem ünsüni çekýär. Her ýyl şähere 13 müň jahankeşde gelýär. Bu ýerde ýerlidir daşary ýurtly jahankeşdeler üçin ösen hyzmat ulgamy döredilipdir. Gyşyna jahankeşdeler gar festiwaly üçin gelýän bolsalar, ýaz we tomus pasyllarynda şäheriň muzeýlerini seýilgählerini we dürli sport desgalaryna aýlanyp görýärler.


text:
Abazinler
Abazinler' - esasan, Garaçaý-Çerkes Awtonom Oblastynda ýaşaýan halk. Olaryň käbir toparlary Adygeý Awtonom Oblastynda hem-de Kislowodsk raýonunda duş gelýär. Ilatynyň sany 25 müň adam (1970). Abazinleriň ep-esli bölegi 19-njy asyryň 60-njy ýyllarynda Türkiýä göçüp barýar. Abazinleriň dili kawkaz dilleriniň adygeý-abhaz toparyna girýär. Olaryň asly musluman-sünnilerdir. Abazinleriň ata-babalary Gara deňziň gündogar kenarynda yaşapdyr. Etniki taýdan iki topara - tapaita we şkaraua diýen taýpalara bölünýär. Bu taýpalaryň dil aýratynlyklary häzir hem bar. Esasy kärleri geçmişde uzak öri meýdanlarynda mal bakmak, ekerançylyk, demirçilik hünärmentçiligi we ýüň-ýüplük egirmek bolupdyr. Biziň günlerimizde maldarçylyk, ekerançylyk, käbir ýerlerde emeli suwaryş arkaly bagçylyk, bakjaçylyk bilen meşgullanýarlar. Dili we medeniýeti boýunça abhazlara ýakyn. Bolşewik Rewolýusiýasyndan soň Abhazinleriň öz ene dilinde ýazuwy döredildi. Olar kabardin we rus dillerini, hatyny deň derejede bilýärler.


text:
Isa Mesih kim?
Sorag: Isa Mesih kim?
Jogap: Isa Mesih kim? “Hudaý barmy?” diýen soragdan tapawutlylykda örän az adam Isa Mesihiň ýaşap geçendigi barada sorag soraýar. Isanyň hakykatdan-da mundan 2000 ýyla golaý wagt öň Ysraýylda gezen adamdygy umuman kabul edilýär. Ylalaşmazlyk Isanyň doly şahsyýeti baradaky gürrüň gozgalanda ýüze çykýar. Esasy dinleriň ählisi diýen ýaly Isanyň pygamber, gowy mugallym ýa-da hudaýa ýakyn adamdygyny öwredýär. Mesele, Injiliň Isany pygamberden, oňat halypadan ýa-da hudaýa ýakyn adamdan has ýokarda goýmagydyr.
C.S. Lýuwis “Ýönekeý Mesihilik” atly kitabynda şeýle ýazýar: “Men şu ýerde adamlaryň Ol [Isa Mesih] barada köplenç aýdylýan akmak zatlary aýtmaklarynyň öňüni almaga synanyşýaryn: ‘Men Isany beýik ahlak mugallymy hökmünde kabul etmäge taýýar, emma onuň Hudaýlyga dalaş etmegini kabul etmeýärin.’ Beýle diýmek bolmaýar. Ýönekeý adam bolup Isanyň aýdanlaryny aýdan adamy beýik ahlak mugallymy hasap edip bolmaz. Ol ýa -- özüni lak ýumurtga hasaplaýjak derejede -- aklyndan azaşandyr ýa-da Şeýtanyň tüýs özüdir. Her adamyň özi saýlamaly. Şu adam ýa Hudaýyň Ogly bolandyr we häzirem şeýle ýa-da dälidir we ondanam beterräk .... Akmak hasaplap ony gepletmän bilersiňiz, onuň üstüne tüýkürip bilersiňiz we iblis hökmünde öldürip bilersiňiz; ýa-da aýaklaryna ýykylyp oňa Reb we Hudaý diýip bilersiňiz. Ýöne geliň onuň beýik ynsan mugallymlygy baradaky hondanbärsi dereksiz gürrüňi tapmalyň. Ol bize beýle saýlawy goýmady. Onuň beýle maksady ýokdy.
Şeýlelikde, Isa özüne kim diýdi? Injil oňa kim diýýär? Birinji bilen, Ýahýa 10:30-daky Isanyň sözlerine seredeliň “Men we Ata birdiris.” Göräýmäge bu Hudaýlyga dalaş etmek däl ýalydyr. Emma Onuň sözlerine Ýehudylaryň beren jogabyna serediň, “Ýehudylar Oňa: ‘Biz seni bularyň hiç biri üçin däl, Hudaýa dil ýetirýänligiň üçin, ýagny ynsan halyňa Özüňi Hudaý saýýanlygyň üçin daşlajak bolýarys’ diýdiler.” (Ýahýa 10:33). Ýehudylar Isanyň sözlerine Hudaýlyga dalaş etmek diýip düşündiler. Aşakdaky setirleri aýtmak bilen Isa hiç haçan Ýehudylary düzetmeýär, “Men özüme Hudaý diýmedim.” Bu “Men we Ata birdiris.” (Ýahýa 10:30) diýmek bilen Isanyň hakykatdanda Özüne Hudaý diýendigini görkezýär. Başga bir mysal bolsa Ýahýa 8:58-dir. Isa “Men size hakykaty aýdýaryn, Ybraýym dogulmazyndan öň hem Men bardyryn!” diýip yglan edýär. Ýene-de, Ýehudylar Isany daşlajak bolýarlar (Ýahýa 8:59). Isanyň Öz şahsyýetini “Men bardyryn” diýip bildirmegi Köne Ähtdäki Hudaýyň adynyň göni ulanylyşydyr (Çykyş 3:14) Eger dinden çykyp Hudaýlyga dalaş etdi diýip pikir etmedik bolsalar näme sebäpden Ýehudylar Isany daşlasynlar?
Ýahýa 1:1 “Söz Hudaýyň Özüdi,” diýýär. Ýahýa 1:14 bolsa “Söz tene öwrüldi,” diýýär. Bu Isanyň tendäki Hudaýdygyny aýdyň görkezýär. Şagirt Tomas Isa yüzlenip “Rebbim, Hudaýym” (Ýahýa 20:28) diýdi. Isa ony düzetmeýär. Resul Pawlus Ony, “…biziň beýik Hudaýymyz we Halasgärimiz, Isa Mesih” (Titus 2:13) diýip suratlandyrýar. Resul Petrus hem şeýle diýýär “…Hudaýymyz we Halasgärimiz Isa Mesih” (2 Petrus 1:1). Hudaý Ata hem Isanyň doly şahsyýetine şaýatlyk edýär, “Ogly hakda: "Eý Hudaý, Seniň tagtyň bakydyr, dogrulyk Seniň Patyşalygyňyň hasasy bolar’ diýýär.” Köne Ähtdäki Mesihe degişli öňdengörüjilikler hem Onuň taňrylygyny bildirýär, “Sebäbi bizde perzent dünýä indi, bize ogul berildi we häkimiýet onuň eginlerinde bolar. We ol Ajaýyp Maslahatçy, Güýçli Hudaý, Ebedi Ata, Parahatlygyň Şazadasy diýlip atlandyrylar.”
Şeýlelik bilen, C.S. Lýuwisiň belleýşi ýaly, Isanyň oňat mugallymdygyna ynanmagy saýlamak mümkin däl. Isanyň özüne Hudaý diýendigi aýdyňdyr we muny inkär edip bolmaz. Eger Ol Hudaý däl bolsa, diýmek Ol bir ýalançy we şol sebäpden hem pygamber, oňat mugallym ýa-da hudaýa ýakyn adam däldir. Isanyň sözlerini düşündirmek üçin, häzirkizaman “alymlar” “hakyky taryhy Isanyň” Injilde Oňa degişli edip görkezilýän sözleri aýtmandygyny öňe sürýärler. Isanyň näme diýip diýmändigi barada Hudaýyň Sözi bilen çekişer ýaly biz kim bolupdyrys? Isadan iki müň ýyl aradaşlykda ýaşaýan bir “alym” nädip Isanyň näme diýip diýmändigi barada onuň bilen bile ýaşan, hyzmat eden we Isanyň Özi tarapyndan okadylan adamlardan has düýpli maglumata eýe bolýarmyş (Ýahýa 14:26)?
Isanyň hakyky şahsyýeti baradaky sorag näme üçin şeýle wajyp? Isanyň Hudaýlygy ýa-da däldigi näme üçin ähmiýetli? Isanyň Hudaýlygyna iň esasy sebäp eger Ol Hudaý bolmasa, Onuň ölümi dünýäniň ähli günälerine jeza hökmünde tölenmäge ýetmezdi. (1 Ýahýa 2:2). Diňe Hudaý şeýle çäksiz jezany töläp biler (Rimliler 5:8; 2 Korintoslylar 5:21). Biziň bergimizi töläp bilmek üçin Isa Hudaý bolmalydy. Isa ölüp biler ýaly Ol ynsan bolmalydy. Halas bolmak diňe Isa Mesihe iman etmekdedir! Isa hudaý bolany üçin Ol halas boluşyň ýeke-täk ýoludyr. Isa hudaý bolany üçin Ol “Men – Ýol, Hakykat we Ýaşaýyşdyryn. Mensiz hiç kim Ata baryp bilmez” diýip yglan edýär. (Ýahýa 14:6).
Isa Mesih kim?


text:
Muhammet pygamber
Muhammet bin Abdylla (Arapça doly ady:مُحَمَّدْ إبِنْ عَبْدُ الله) bolup, 570-nji(käbir maglumatlarda 571) ÿylda Arabystan ÿarymadasynyñ Mekge şäherinde eneden bolÿar we onuñ Gurhan kitabynda ÿer ÿüzüne iberilen iñ soñky pygamberligi we resullygy bellenip geçilÿär. Din daşyndada, Muhammet pygamber ÿaşan wagtynda halk arasynda sylag we sarpa goÿylÿan syÿasat we harby ÿolbaşçy bolandyr. Muhammet pygamber yeryüzüne Allatagalla tarapyndan iberilmeginiñ sebäbini Adam, Nuh, Ybraÿym, Musa we İsa ÿaly uly pygamberlere iberilen dinleriñ bozulandygyny yada üÿtgedilendigini, özünüñ bolsa şol bozulan we üÿtgedilen dinleri täzeden Yslam dini bilen dikeltmek üçin iberilendigini aÿdÿar.