text:
Çarşenbe güni Ukrainanyň ozalky prezidenti Wiktor Ýuşenko ýurduň öňki premýer-ministri Ýuliýa Timoşenko garşy bildirilýän aýyplamalar boýunça şaýatlyk görkezmesini bermek üçin Kiýewiň suduna baranda, Timoşenkonyň tarapdarlary ony «utanç!», «utanç!» diýen sözler bilen garşy aldylar.
Ukrainanyň sudy Ýuliýa Timoşenko hökümet ýolbaşçysy bolup işlän döwründe wezipesinden hyýanatçylykly peýdalanmakda aýyplama bildirýär. Hususan-da, ol 2009-njy ýylda Orsýet bilen gaz söwdasy baradaky ylalaşyga gol çekende, Ukraina üçin gazyň gymmat satyn alynmagyna sebäp bolanlykda günäkärlenýär.
Bu aýyplama boýunça günäli tapylan halatynda, 50 ýaşly oppozisiýa lideri Ýuliýa Timoşenko 10 ýyla çenli türme tussaglygynyň berilmek howpy bar. Timoşenkonyň özi bu bildirilýän aýyplamany syýasy matlaba esaslanýan aýyplama diýip hasaplaýar.
Görkezme berdi
Ukrainanyň ozalky prezidenti Wiktor Ýuşenko (sagda) ýurduň öňki premýer-ministri Ýuliýa Timoşenko Kiýewde, 2010-njy ýylyň 29-njy ýanwary.
Ukrainanyň ozalky prezidenti Wiktor Ýuşenko çarşenbe güni Kiýewiň sudunda beren şaýatlyk görkezmesinde 2009-njy ýylda gol çekilen şol ylalaşygyň amatsyz bolup görnendigini, emma Timoşenkonyň ol ylalaşyga gol çekmeginiň öňüni almak üçin özünde ygtyýarlygyň bolmandygyny aýtdy.
Şeýle hem, ol başda Orsýetiň gaz üçin has amatly bahany teklip edendigini, emma Ýuliýa Timoşenkonyň şol amatly bahadan ýüz öwrüp, birneme soňra-da gazyň has gymmat bahasyna gol çekmäge mejbur bolandygyny mälim etdi.
Ýuşenko bilen Timoşenko 2004-nji ýylyň «Mämişi» rewolýusiýasynda syýasy egindeşler hökmünde bilelikde iş alyp barypdylar. Şonda dawaly geçen prezidentlik saýlawlary bilen baglanyşykly gurnalan protest demonstrasiýalarynyň netijesinde Wiktor Ýanukowiç özüniň «gazandym» diýen ýeňşinden el çekmeli bolupdy. Netijede-de, häkimiýet başyna Ýuşenko gelipdi.
2005-2010-njy ýyllar aralygynda Ýuliýa Timoşenko Wiktor Ýuşenkonyň ýolbaşçylygy astynda iki gezek premýer-ministriň wezipesinde işledi. Emma şol döwürde-de olaryň arasyna tow düşdi. Käbir synçylar olaryň arasyndaky şol dawalaryň hem ahyrky netijede Wiktor Ýanukowiçiň döwlet başyna gelmegine sebäp bolandygyny aýdýarlar.
2010-njy ýylda geçen soňky prezidentlik saýlawlarynda Wiktor Ýuşenko bilen Ýuliýa Timoşenkonyň ikisem Wiktor Ýanukowiç bilen bäsleşipdiler. Emma olaryň ikisem saýlawçylaryň köpçüliginiň goldawyny gazanyp bilmediler.
Basyş hökmünde häsiýetlendirilýär
Ýuliýa Timoşenkonyň köp tarapdarlary oňa garşy alnyp barylýan häzirki sud prosesini ýurduň häzirki prezidenti Wiktor Ýanukowiçiň Ýuliýa Timoşenkonyň syýasy işlerini çäklendirmek maksady bilen oňa görkezýän basyşy hökmünde häsiýetlendirýärler.
5-nji awgustda Kiýewiň sudy Ýuliýa Timoşenkony wagtlaýyn izolýatorda saklamak barada karar çykarypdy. Şondan bäri Timoşenko wagtlaýyn tussaglykda bolmagynda galýar.
Ýuliýa Timoşenkonyň ýerli tarapdarlaryndan biri Swetlana Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda Timoşenkonyň azatlykdan mahrum edilen halatynda, muny öz azatlygynyň elinden alynmasy hökmünde kabul etjekdigini aýtdy.
“Men bu suda her gün gelýärin. Men bu suda özüm üçin gelýärin. Eger Timoşenko tussaglyga höküm edilse, bu biziň hemmämiziň tussag ediljegimizi aňladýar. Olar gelip, maňa-da, hany, geýin-de, türmä tarap ugra diýerler. Men bu ýere azatlyk üçin, öz şahsy azatlygym üçin gelýärin” diýip, Timoşenkony goldaýjy Swetlana nygtady.
Amerikanyň Birleşen Ştatlary we Ýewropa Bileleşigi Ýuliýa Timoşenko garşy alnyp barylýan bu sud prosesini oppozisiýa liderine garşy alnyp barylýan syýasy matlaply çärä meňzedip, bu prosesi tankyt edýärler.


c: text/html

text:
Türkmenistanyň Merkezi saýlaw komissiýasynyň 3-nji oktýabrda bolan maslahatynda Türkmenistanyň prezidentiniň saýlawlaryny geçirmek boýunça uly möçberli işiň - saýlawlaryň öňüsyrasyndaky kampaniýanyň başlanandygy yglan edildi diýip, türkmen metbugaty habar berdi.
Türkmenistanyň prezidentiniň saýlawlary hakyndaky kanunyň 7-nji maddasynda: “Merkezi saýlaw komissiýasy saýlawlara üç aýdan gijä galman, saýlawlar kampaniýasyny yglan edýär, bu habar köpçülikleýin habar serişdeleriniň üsti bilen hemmeleriň dykgatyna ýetirilýär” diýilýär.
Şol kanunyň üçünji maddasynda saýlawlara iki aý galanda prezidentlige kandidatlaryň hödürlenip başlanýandygy, bir aý galanda bu işiň tamamlanýandygy aýdylýar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Türkmen halky örän şahandaz halk diýip, taryh kitaplary ýazýarlar. Halk her niçik agyr şertlerde ýaşasa-da, öz milli sungatyna aýratyn sarpa goýup gelipdir. Aýdym-saz senediniň şu günlere gelip ýeten ugurlaryndan çen tutulsa-da, olaryň köp hem dürli ugurly bolandygyny, halkyň beýik senet döredendigini görüp bilýäris.
Türkmeniň klassyky aýdym-saz sungaty örän täsin we özboluşly sungat. Bu sungat umumylykda bir bitewi milli medeniýet bolsa-da, ol öz arasynda dürli şahalara bölünip, biri beýlekisinden azda-kände tapawut edýär.
Şolardan iň ulularyndan hem gadymylaryndan biri salyr-saryk ýoly bolsa gerek. Belli sazanda Han Akyýew bu ýoluň soňky täze nesile degişli ussat wekillerinden biri saýylýar. Şu ýyl onuň dünýä inenine laýyk 90 ýyl boldy.
Han Akyýewiň uly hyzmatlaryndan biri-de onuň halypalyk işlerine degişlidir. Ol ençeme ýaş sazandalaryň halypasy boldy. Şolardan iň tanymaly hem iň görnüklisi onuň öz ogly, örän ýaş arada çykan Gulbaba Akyýew bolsa gerek. Örän täsin ykbally, ussat aýdymçy hem sazanda Gulbaba Akyýew öz kakasynyň senedini elýetmez belende göterer diýlip garaşylypdy. Arman, Gulbabanyň ömri gaty gysga boldy.
Ýazyjy Hudaýberdi Hally Şwesiýada ýaşaýan ýazyjy hem şahyr Akmuhammet Welsapar bilen ussat sazanda Han Aky barada söhbetdeş boldy.
Şu baradaky ýörite gepleşigi diňlemek üçin şu ýere basyň:


text:
Türkmenistan — Hindistan duşuşygynyň öňüsyrasynda Hindistanyň milli ýygyndysynyň baş tälimçisi Stiwen Konstentiniň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleriniň sowallaryna beren jogaplary:
— Men Hindistanyň futbol boýunça milli ýygyndysyna ikinji gezek ýolbaşçylyk edýärin. Tälimçilik ýyllarymda ozal hem bir gezek hindi milli ýygyndysynda işläpdim. Edil häzirki günlerde ýurduň futbol boýunça milli ýygyndysy täzeleniş döwrüni başdan geçirýär. Ýygyndynyň düzümindäki birki futbolçydan galany ýaş oýunçylar. Olaryň entek tejribesiniň egsikligi biziň dünýä çempionatynyň saýlama tapgyrynda şowsuz çykyş etmegimiziň esasy sebäpleriniň biri. Ýöne entek ýaňy üç oýun oýnaldy. Öňde ep-esli oýnumyz bar. Men geljekki oýunlarda futbolçylarymyzyň utuk gazanjakdygyna ynanýaryn.
Mundan öňki şowsuz çykyşlarymyzyň ýene bir sebäbi hem, olaryň käbirine doly düzümde gatnaşyp bilmezligimiz boldy. Mysal üçin oýunlaryň birine bary-ýogy 15 futbolçy bilen gatnaşdyk. Toparda ýekeje derwezewan bardy. Bu duşuşyga biz doly düzümde diýen ýaly geldik. Duşuşyga gatnaşyp bilmejek üç futbolçymyzdan galan oýunçylarymyz doly taýýar.
Aşgabada gelip hem türgenleşikleriň birnäçesini geçirdik. Bu ýere gelmezden ozal, Türkmenistanyň milli ýygyndysynyň Guamyň we Eýranyň ýygyndylary bilen geçiren duşuşyklarynyň wideoýazgylaryna tomaşa etdik. Şonuň üçin hem Türkmenistanyň milli ýygyndysynyň futbol taktikasy barada käbir maglumatlarymyz bar. Ýöne bu bizi arkaýynlaşdyranok. Çünki Eýran bilen geçirilen duşuşykda türkmen futbolçylary ajaýyp oýun görkezipdirler. Muny duşuşygyň netijesi hem aýdyp dur ahyry! Eger, olar ýene şeýle maksada okgunly oýun geçirseler, olara garşylyk görkezmek bize kyn düşer.
Mahlasy, biz şu güne çenli elimizden gelenini etdik, galan netijäni oýundan soň göreris. Men uly myhmansöýerlik üçin türkmen halkyna sagbolsunymy aýdýaryn.


text: Belarus prezidentiniň sözçüsi, Aleksandr Lukaşenkonyň senagat içalyçylygynda ýazgarylan amerikan ýuristi Emanuel Zeltseriň günäsini geçmek baradaky karara gol çekendigini aýtdy. Zeltser düýn giçlik türme hassahanasyndan azat edildi. Bu habar Lukaşenko Birleşen Ştatlaryň kongresiniň delegasiýasyna Minsk bilen Waşingtonyň diplomatiki gatnaşyklary doly dikeltmegine wagt ýetdi diýeninden soň ýaýrady. ABŞ-niň Döwlet deparatamentiniň sözçüsi Ian Kelli bu ädimi Waşingtondan gutlady we belarus hökümeti dostlukly gatnaşyklaryň hözirini görmek üçin has kän iş etmeli diýdi.


text:
Aýdylyşyna görä, Ýewropa Bileleşiginiň baş diplomaty Katherine Aşton Bileleşigiň Günorta Kawkaz we Moldowa boýunça ýörite wekilçilik ornuny ýatyrmagy teklip edipdir. Bu göçüme Bileleşigiň gündogar goňşulary bilen bolan gyzyklanmasynyň azalmagy diýip, baha berilýär.
Diplomatlar bu orunlaryň ýatyrylmagy hakdaky teklibiň agza döwletleriň köpüsi we ýörite wekilleriň özleri üçinem garaşylmadyk hadysa bolandygyny aýdýarlar.
Teklip agza döwletler tarapyndan oňlansa, Bileleşigiň region bilen göni gatnaşygy azalyp, bu hökümetleriň Brýussele elýeterliligi çäklenýär.
Şol bir wagtyň özünde-de Ýewropa Bileleşiginiň ileri tutýan regionlarynyň sanawynda Moldowa bilen Günorta Kawkazyň orny aşaklaýar.
Aştonyň teklibi agza döwletleriň arasynda jedele sebäp bolar diýlip pikir edilýär. Munuň ilkinji sebäbi onuň Ýewropa Bileleşigi-Orsýet sammitinden sanlyja gün oň bildirilenligidir.
Ýewropa Bileleşiginiň häzir 11 sany ýörite wekili bar. Olar Günorta Kawkaz bilen Moldowadan daşgary Sudan, Kosowo, Makedoniýa, Bosniýa, Orta Aziýa, Owganystan, şeýle hem Afrikanyň Greýt Leýks regionynda iş alyp barýarlar. Afrikan Birligi we Orta Gündogaryň ýaraşyk prosesi boýunça hem ýörite wekiller bellenildi.
Ýewropa Bileleşiginiň Orta Aziýa boýunça ýörite wekili Piýer Morele 2008-nji ýylyň awgust urşundan soň Gürjüstanda dörän krizisi ýeňip geçmek boýunça hem ýörite wekilçilik wezipesi tabşyryldy.
Uly güýç syýasaty
Hanym Aştonyň hatyndan çen tutsaň, geografiki taýdan uzak regionlardan ýörite wekiller aýrylyp, diňe Ýewropa Bileleşigi üçin möhüm ýerler galdyrylana meňzeýär. Şeýlelikde Ýewropanyň çözülmän ýatan konfliktli regiony ýörite wekilsiz galýar.
Aştonyň täze planyna tankydy garaýan diplomatlar Sudan we Orta Aziýa boýunça ýörite wekilleriň saklanyp galmagyna salgylanyp: “Bu regionlar Günorta Kawkazdan uzak, şol sebäpden bu göçüme Bileleşigiň Günorta Kawkaz bilen gyzyklanmasynyň azalmagy diýip düşüniler” diýýärler.
Mysal üçin, Ýewropa Bileleşiginiň Gürjüstanda 2003-nji ýylda bolan “Mämişi gül rewolýusiýasyndan” bäri ýörite wekili bar.
Bu göçüm Bileleşikde indi uly güýç syýasatyna ýykgyn edilýänligini-de görkezýär. Germaniýa, Fransiýa we Britaniýa bosa Owganystanda iş alyp barýandyklary sebäpli Merkezi Aziýa bilen aýratyn gyzyklanýarlar.


text:
Duşenbe güni Aşgabatda raýat we administratiw hukuklaryna bagyşlanylyp ýörite seminar geçirildi.
Bu seminar Türkmenistanyň Daşary işler ministrligi, Demokratiýa we adam hukuklary baradaky milli instituty hem-de Germaniýanyň halkara hyzmatdaşlyklary boýunça regional proýekti tarapyndan gurnaldy.
Oňa Türkmenistanyň Graždan Kodeksiniň üstünde işleýän işewür toparyň agzalarynyň, şeýle hem ýurduň Ýokary sudunyň we käbir beýleki hukuk goraýjy organlarynyň wekilleriniň gatnaşandyklary habar berilýär.
Adam hukuklaryny goraýjy käbir aktiwistler Türkmenistanda raýatlaryň hukuklaryna bagyşlanylyp geçirilýän şular ýaly seminarlaryň netijeleriniň gündelik durmuşda kän bir göze ilmeýändigini aýdyp, bu ýagdaýy tankyt edýärler.


text:
Nýu-Ýork şäherinde XVII asyra degişli pars halysy 33, 7 million amerikan dollaryna satyldy.
"Sotebi" auksion öýüniň aýtmagyna görä, bu haly çarşenbe güni satyn alynypdyr. Onuň alyjysy barada maglumat berilmeýär.
Iňlis dilinde “Clark Sickle-Leaf” diýlip atlandyrylýan halynyň aýratynlyklary üzüm agajynyň murtjagazlaryndan we reňkli güllerden ybarat nagyşlarydyr.
Halyny satan Waşingtondaky Korkoran sungat galereýasydyr.
Satylan bu haly Sefewidler dinastiýasynyň döwrüne degişli bolup, ol 1926-njy ýylda William Klarkyň Korkoran sungat galereýasyna miras galdyran kolleksiýasyndan bir bölekdir. William Klark Senatyň Montanadan agzasy bolupdy.


text:
1990-njy ýyllarda sank-peterburgly täjir Maksim Freidzon stoluň aňyrsynda oturan sada görnüşli býurokrat, bir gün Orsýetiň iň gudratly adamy bolar diýip, asla pikir etmändir.
"Şol wagtlar bir adalga bardy - komitetiň parahory" diýip, KGB-niň ýa Döwlet Howpsuzlyk Komitetiniň agentlerine aýdylardy. "Men muny 1992-nji ýylda şäher häkimliginiň Daşary işler komiteti bilen nähili iş salyşmalydygyny soranymda bir dostumdan eşitdim... olar nähili adamlar diýip saradym. Komitetiň parahorlary... olar pul bolsa, ähli zady bolmasy ýaly edýärler" diýip, Freidzon gürrüň berýär.
Freidzon Daşary işler komtetiniň Antoneko köçesindäki edarasyna baryp, özüniň ilkinji halkara söwda proýektini hasaba aldyrmak üçin gerekli dokumentleri beripdir.
Gepleşik gidip otyrka Wladimir Putin kagyzyň ýüzüne bir sany ýazyp, muňa Alekseý Miller sereder diýipdir. "Ine, bolany şu. Meniň kabul etmekden başga ýolum ýokdy. Olar ähli zady edilmelisi ýaly çalt, problemasyz etdiler" diýip, Freidzon aýdýar.
Putiniň kagyzyň ýüzüne ýazany 10000 dollardy.
Ol mahallar Putin Sank-Peterburgda şäher häkiminiň orunbasary hem-de Daşary işler komitetiniň başlygy bolup işleýärdi. Döwletiň kontrollygyndaky tebigy gaz ägirdi Gazpromyň häzirki ýerine ýetiriji baş müdüri Miller hem Putiniň orunbasarydy.
Häzir Ysraýylda ýaşaýan Freidzon "Gazpromy", "LUKoili" we ýene birnäçe kompaniýany we şahsyýetleri Birleşen Ştatlarda suda berdi. Ol bularyň öz kompaniýasy "Sigma" degişli "Soweko" nebit kompaniýasyndan bikanun paý alandyklaryny, netijede özüniň 540 million dollar zyýan çekendigini aýdýar.
Sowet Soýuzy çöküp, Putin Dresdendäki KGB wezipesinden aýrylyp, täze Orsýete dolanyp gelensoň işe nähili girişendigi barada köp adamlar bu gün ýalňyşýarlar diýip, Freidzon aýdýar.
"Wladimir Wladimirowiç ygtybarly talaňçydy diýen pikiriň aşa çişirilen bolup görünmegi mümkin, aýratyn-da Putiniň öz ýanynda. Ýöne hakykat mundan has beterdi. Meniň düşünişime görä, ol talaňçylar bilen gaty öndümli işleşdi. Olara hyzmat edip, olara peýdaly bolmaga synanyşdy".
"Meniň bilşime görä, ol wagtlar şäherde gepi geçýän adamlaryň we garadan gaýtmaz jenaýatçylaryň nazarynda ol hiç zat däldi.
"Ol wagtlarda möhüm adamlardan durýan dürli toparlaryň arasynda konfliktler bardy. Ol bir-birlerini ýigrenýän bu adamlaryň arasynda deňagramlylygy saklamaga mejburdy. Ol yrandy, ýöne aman galdy, başaranyny gazandy" diýip, Freidzon sözüniň üstüne goşýar.
Freidzon KGB-niň Orsýetde öz güýç-gudratyny saklap bilendigine geň galmandyr, ýöne bu ýagdaý ony lapykeç edipdir.
"Olaryň hiç bir ideologiýasy ýokdy, isleýäni pul we ony erkin sarp etmek üçin mümkinçilikdi. Olar hatda 1980-nji ýyllarda-da puluň ysy gelýän ähli zada goşuldylar. Olar gara bazarda pul çalyşýanlary, durnukly walýuta tenini satýanlary goraýardylar. Andropowyň döwründe olar söwda işlerine goşulmaga synanyşdylar, ähli zatdan paý islediler" diýip, Freidzon belleýär.
Ol soňra hem: "Olar guramaçylykly, aç galtamanlardy" diýip, netije çykarýar.
Freidzonyň aýtmagyna görä, şol wagtlar Orsýet KGB-niň agentlerini syýasatdan çetleşdirmegi umyt edipdir. Bu iş başa barmansoň KGB-niň häkimiýeti ele geçirmäge synanyşjakdygyna şek-şübhe galmandyr.
Ol "guramaçylykly, aç gatlamanlaryň" "söwda-komsomol-reformaçylardan we Sowet Soýuzy darganyndan soň gysga wagtlap häkimiýet başyna gelen az sanly hakyky demokratlardan" mekirlik bilen üstün çykjakdygy belli zatdy diýýär.
Şol sanlyja ýyllaryň dowamynda Freidzon birnäçe gezek Putin bilen duşuşypdyr. Iň soňunda hem Sank-Peterburgyň polisiýa işgärlerini import edilen ýaraglar bilen üpjün etmek bardaky ylalaşygy ýene 10000 dollar berip, tamamlapdyr.
"Meniň pikirimçe, ol öz maksadyna ýetmekde hiç bir zatdan gaçmaýan adamdy. KGB-de bir adamda moral ýa ahlak çäklendirmeleri bolsa, ol türgenleşik we psihologik taýýarlyklarda adamdan sykyp çykarylýar" diýip, Freidzon aýdýar.
Freidzon sözüniň soňunda: "Indi Orsýetde aşa gowy görülýän Staliniň döwri bolan bolsady, Wladimir Wladimirowiç öz karýerasyna başlap-başlamanka ogrulykda atylyp öldürilerdi" diýip, netije çykarýar.


text:
Birleşen Ştatlaryň Wekiller öýi 13-nji iýulda respublikanlaryň prezident Barak Obamanyň Eýran bilen baglaşan ýadro ylalaşygynyň badyny gaçyrmak babatdaky kanun taslamasyny sese goýýar.
Ýogsam bolmasa, bu ylalaşygyň yglan edilenine bir ýyla golaý wagt boldy.
Bu kanun Eýrana garşy, terrorçylyga howandarlygyň islendik görnüşi we adam hukuklarynyň bozulmalary sebäpli täze sanksiýalary girizmäge, şertnama esasynda Eýrandan satyn alynmagyna ygtyýar berlen “agyr suw» söwdasyna gadaganlyk girizmäge, şeýle-de Eýranyň ABŞ-nyň maliýe sistemalaryna elýeterligini, şol sanda amerikan dollaryny ulanmagyny togtatmaga mümkinçilik berer.
Wekiller öýüne we Senata kontrollyk edýän respublikanlar geçen ýyl Eýran bilen baglaşylan ýadro ylalaşygyna biragyzdan garşy boldular we şondan bäri Eýranyň ballistik raketalaryny synag etmeginden we beýleki aktiwliklerinden, prowakatiw hasaplap, alada bildirdiler.
"Eýranyň şu hili örän howply işjeňliklerini seljerip görmek üçin biziň elden gelen tagallany etmegimiz gerek" diýip, respublikanlaryň wekili, Wekiller öýüniň daşary gatnaşyklar komitetiniň başlygy hem-de gürrüňi edilýän kanun taslamasynyň howandary Ed Roýs aýtdy.
Emma Wekiller öýüniň baş demokraty, azlygyň lideri Nancy Pelosi 12-nji iýulda demokratlary bu kanuna garşy ses bermäge çagyrdy. Sebäbi demokratlar bu kanunyň ýadro ylalaşygyny puja çykarmagy maksat edinýändigini aýdýarlar.
Ak tam 10-njy iýulda bu kanuna weto goýjakdygyny, sebäbi onuň ýadro ylalaşygyny ýok etjekdigini aýtdy. Şeýle-deAk tam özüniň Eýranyň ýadro programmasynyň diňe parahatçylykly maksatly bolmagyny üpjün etmäge ygrarly bolup galýandygyny belledi.
Kongres synçylary bu kanunyň, Wekiller öýünden geçirilen halatynda hem, Senatda utuş gazanmak üçin ýeterlik ses aljaga meňzemeýändigini aýdýarlar. Bu kanunyň weto goýulmakdan sowulmagy üçin iki palatada hem sesleriň üçden ikisini almagy zerur.
Käbir syýasy analitikleriň pikirine görä, respublikanlar esasan geljek hepde bolmaly milli konwensiýanyň öňündenözlerini görkezjek bolýarlar. Sebäbi bu konwensiýada milliarder Donald Trampyň partiýanyň resmi kandidaty hökmünde resmi saýlanmagyna garaşylýar.
Tramp, eger-de noýabrdaky saýlawlarda ýeňiş gazansa, ýadro ylalaşygyny togtatmagy wada berdi. Onuň garaşylýan garşydaşy, demokratlaryň prezidentlige kandidaty bolmaly Hillari Klinton Eýran bilen baglaşylan ýadro ylalaşygyny goldaýar.


text:
Täjigistanyň prezidentiniň metbugat wekili Siriýada täjik raýatlarynyň gozgalaňçylaryň tarapynda söweşýändigi baradaky maglumatlary tassyklady.
Abdufattokh Şaripow Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolanda, eger-de Siriýada prezident Başar al-Assadyň hökümetine garşy göreşýän täjik raýatlary yzyna dolansa, onda olaryň Täjigistanyň howpsuzlygyna hem täsir ýetirmeginiň mümkindigini aýtdy.
Şaripow Damaska ýüzlenip, Siriýada söweşýän täjigistanlylar barada has köp maglumatlaryň soraljakdygyny hem belläp geçdi.
Siriýanyň baş müftüsi Ahmad Badr Al-Din Hassoun ýekşenbe güni Moskwada çykyş edip, siriýa oppozisiýasynyň tarapynda 100 müňden gowrak daşary ýurtly, şol sanda ABŞ-ly, hytaýly, ýewropaly raýatlaryň hem söweşýändigini aýtdy.
Şeýle-de Hassoun Siriýada 190 sany täjik, başga-da türkmenistanly, azerbaýjanly, gürjüstanly, gazagystanly we çeçenistanly raýatlaryň hem söweşýändgini sözüne goşdy.


text:
Kaddafiniň iki ogly biri-birinden tapawutly audio ýazgylary bilen çykyş etdiler.
Audio ýazgylaryň birinde Saif al-Islam gozgalaňçylary Sirte şäherine hüjüm etmezlige çagyrýar. Onuň sözlerine görä, ol ýerde “20,000 töweregi ýaragly adam bolup, olar gaýtawul bermäge taýýar”.
Kaddafiniň başga bir ogly Saad bolsa, gandöküşigi togtatmak üçin, Liwiýanyň Milli geçiş geňeşi bilen habarlaşandygyny aýtdy.
Tripolidäki Kaddafä garşy güýçleriň başlygy Abdel Hakim Belhajyň “Reuters” habar agentligine aýtmagyna görä, eger-de Saadyň howpsuzlygy üpjün edilse, ol Milli geçiş geňeşine goşulmak isleýär.
Penşenbe güni Parižde Liwiýanyň geljegi boýunça halkara konferensiýa geçirilýär.


text:
Ýekşenbe güni Liwanyň paýtagty Beýrutda anna günki partlamada öldürilen razwedka bölüminiň başlygy, general Wissam al-Hassanyň jaýlanyş merasimi geçirilýär.
Şol gürrüňi edilýän partlamada anna güni jemi sekiz adam ölüp, onlarça adam ýaralanypdy. Ýerli liwanlylaryň köpüsi bu wakada Siriýany aýyplaýar.
Liwanyň premýer-ministri Najib Mikati şenbe güni bu waka bilen bagly eden çykyşynda general Wissam al-Hassanyň Liwanyň territoriýasynda amala aşyrylan käbir syýasy kast edişlikler boýunça şu geçen tomus käbir hakykatlaryň üstüni açandygyny aýtdy we bu soňky hüjümi şol wakalar bilen baglanyşdyrdy.
Bu wakalaryň fonunda Liwanyň oppozisiýa partiýalary Siriýa garşy protest çykyşlarynyň gurnalmagyna çagyryş edip, beýanat etdiler.


text:
Gündogary öwrenijiler Bertels, Bartold, Borozdin ýaly rus-sowet alymlary: “Alyşir Nowaýynyň döredijiligini öwrenmek tutuş türki hem pars dilli halklaryň medeniýetine, ylmyna, poeziýasyna akyl ýetirmek” diýip, baha beripdirler.
Nowaýynyň ömür-döredijiligi türkmenler hem-de türkmen topragy bilen berk baglanyşyklydyr. Mysal üçin, ol “Hamsa” eseriniň “Şirin-Perhat” dessanynda: «Köňül bermiş sözümge türk jan, ne ýalňyz türk, belki, türkmen hem» diýýär.
Bu ýerde Nowaýy beýleki türki halkaryň ählisini «türk» sözünde aňladan bolsa, türkmenleri olardan aýratyn, ýöne deň derejede ýatlaýar.
Döwlet şa Samarkandynyň, Handemriň tezkirelerinde Nowaýynyň Maryda öz hasabyna “Nyzamiýe” medresesini gurduranlygy maglumat berlip, şol medresede müňe ýakyn talyba üç ýüze golaý mugallymyň sapak berendigi aýdylýar.
Şahyr bir gazalynda “Merwiň gerdini, ýagny tozanyny gözüme sürme çekjek” diýip aýdan bolsa, başga bir bendinde şeýle ýazýar:
«Tä bakyp, Merwe sary baş uraýyn,
Başymny kuk manzirdan aşyraýyn».
Nowaýy näme üçin öýlenmändir?
Nowaýynyň bir gözele aşyk bolup, ony alyp bilmänligi sebäpli öýlenmändigi hakyndaky halk rowaýaty mälim, emma şahyryň söýen, soňra ahyny çeken gyzynyň türkmen gözelidigini welin köpler bilýän däl bolsa gerek. Nowaýy gazallarynyň birinde muny açyk boýun alýar:
“Manga bir türkmen mahwiş gamy mähkäm dolaşypdyr”.
Professor Nazar Gullaýew ynamdar çeşmelere salgylanyp, Soltansöýün bilen Nowaýynyň kakalarynyň dogan okaşandyklaryny, şol sebäpli bu iki ynsanyň hem biri-birini dogan hasaplandyklary hakda ýazypdy.
Bize mäneli Meretmuhammet aga Nowaýy hem Gülüň söýgüsi hakda şeýle rowaýaty aýdyp beripdi: Nowaýy hem merwli Gül biri-birini gowy görüpdir, ýöne bu gyza Soltansöýün hem aşyk bolýar we oňa öýlenýär, çünki Soltansöýün Nowaýydan dört ýaş uly eken. Nowaýy dosty hem dogany hasaplan Soltansöýüne özüniň-de Güli söýýändigini açyk duýduryp bilmeýär we şeýdip Gülden jyda düşýär. Şol zamanyň däbine görä, Gül hem Nowaýyny söýenligini hiç kime aýdyp bilmändir. Emma ol Soltansöýüne barandan soň, özüniň Nowaýa wepalydygyny subut etmek üçin awy içip, bu zatlary şahyra beýan edip, hat ýazyp, kyrk günden aradan çykypdyr.
Göýä bu rowaýaty tassyklaýan ýaly, Nowaýy söýgülisinden hijran hatyny alandygyny tassyklap, ýörite bir gazal ýazypdyr:
Aýralykda ýazan hatyn sakladym men jan era,
Bilmedim men ol hatmydyr ýa elipmi, ten era.
Eý, Nowaýy, bol hoşal, hat gelipdir söýgüliňden,
Çünki ol şatlykly hat ýazylypdyr hijran era.
Elbetde, Soltansöýün Güle öýlenen çagy heniz patyşa däl eken, ýöne halk rowaýatlarynda Soltansöýüniň patyşa bolandan soň, Güle öýlenendigi beýan edilýär.
Nowaýydan galan maglumatlar
Alyşir Nowaýy “Mejalesin nefaýys” tezkiresinde 489 şahyr hakynda maglumat beripdir, şolaryň deň ýarysyna golaýy türkmen topragynda ýaşan şahyrlardyr. Ol Ýakup soltan ýaly adamlar hakynda maglumat berende, onuň türkmendigini aýtmagy hem unutmandyr. Türkmen alymlarymyz Nowaýynyň agzalan tezkiresiniň üsti bilen onlarça türkmen şahyrynyň döredijiligini ylmy dolanyşyga girizdiler. Nowaýy bu tezkiresinde Abu Sahyt Mahneýiniň nesillerinden on bir adamyň döredijiligi hakynda gysgaça, ýöne örän gymmatly maglumat beripdir. Nowaýy meşhur piriň nesillerinden ýaşlykda özüniň bilim alandygyny-da aýdýar.
Nowaýynyň türkmenlere bolan hormaty
Gündogary öwreniji alym Bertels Muhammet Zahyreddin Baburyň “Baburnama“ tezkiresine salgylanyp, Nowaýynyň türkmenlere bolan hormaty hakynda şeýle täsin maglumaty getiripdir: şahyr Merwiň eteginden örän gymmat bahaly, bagly-bakjaly mülki satyn alypdyr. Şonda oňa dost-ýarlary “Halypa, sen Hyratdan has uzakdaky Merwiň eteginden örän gymmat mülk satyn alypsyň, şol pula Hyratdan ýa onuň eteginden hem ýer-mülk satyn alyp bilerdiň“ diýipdirler. Şonda Nowaýy olara: “Merwiň howasam, topragam janyma derman, adamlaram mähriban hem hoşgylaw“ diýip, jogap beripdir.
Nowaýynyň il içindäki sarpasy
Nowaýynyň döwürdeşleri ony örän gowy görüpdirler, onuň eserlerini söýüp okapdyrlar. Şonuň üçin akgoýunly türkmenler bilen gatnaşygy ýaramazlaşanda, Soltansöýün serhet ýakasyndaky Astrabad türkmenlerine 1487-nji ýylda Nowaýyny häkim edip iberýär. Nowaýynyň tagallasy bilen akgoýunly türkmenleriň patyşasy Ýakup soltan bilen Soltansöýüniň arasyndaky düşünişmezlik aradan aýrylypdyr.
Alyşir Nowaýy halypasy Abdyrahman Jamynyň gol çeken ýeke-täk golýazmasyny dosty Ýakup soltana sowgat beripdir. Akgoýunly türkmenleriň patyşasy Ýakup soltan 1491-nji ýylda aradan çykanda, şahyr: “Meniň mähriban dostum, älemiň adalatly soltanlarynyň biri aradan çykdy” diýip, oňa bagyşlap ýörite hijran goşgusyny—elegiýa ýazypdyr.
Nowaýynyň türkmen topragyny buýsanç bilen ýatlap, türkmenlere biparh bolmandygyny açyk duýsa bolýar. Ol türkmen topragynda ýaşan meşhur pirleriň tas ählisini ýatlap, olar hakynda maglumat beripdir. Nowaýy türkmen şiweleriniň käbiriniň halk döredijiligine degişli bolan “ýar-ýar” goşgy-aýdymlaryna çenli toplapdyr.
«Nowaýy ýoly»
Filologiýa ylymlarynyň doktory Rahman Rejebow Nowaýyny türkmen edebiýatynyň hem edebi diliniň easyny goýujylaryň biri hasaplap, bu beýik ynsany türkmen şahyry hasaplaýar. Ussat halypa, dessançy bagşymyz Gurt Ýakubow: "Türkmeniň aýdym-sazyndaky saryk-salyr ýoly, aslynda Nowaýy ýoly bolmaly" diýer eken. Dogrudanam, onuň şägirdi Döwlet şa Samarkandy ýaly tezkireçilerem Alyşir Nowaýynyň aýdym-sazdan ussatlarça baş çykarandygyny ýazýarlar.
Gündogary öwrenijiler Nowaýynyň bir agasynyň we daýysynyň hem bagşy bolandygyny tassyklaýarlar. Olar Nowaýynyň goşgularyny şol bada aýdyma öwrüpdirler. Ol aýdym-sazlar Nowaýy ýoly ady bilen Eýran-Turana ýaýrapdyr. Türkmenlerem Nowaýy ýolunyň aýdym-sazyna gaty muşdak ekenler. Türkmen aýdym-sazynda Nowaýy ýolunyň hem perdesiniň bolmagy meniň aýdanlaryma subutnamadyr.
Baky halypa
Türki halklaryň, galyberse hem, Gündogar dünýäsiniň beýik söz ussady Alyşir Nowaýynyň ömür-döredijiligi türkmenler üçinem nusgalyk. Nusgawy şahyrlarymyz bu beýik söz ussadyny öz halypalary hasaplapdyrlar, olara Nowaýynyň täsiri uly bolupdyr. Şonuň üçin menem Nowaýynyň dünýä inmeginiň 560 ýyllyk ýubileýini ýatlap, Nowaýy hakda söhbet etdim. Şeýle hem ady äleme dolan Nowaýynyň eserleriniň ýurdumyzda hem çap edilmegini arzuwlaýaryn.
Döwletmyrat Ýazgulyýew türkmenistanly garaşsyz žurnalist, synçy. Blogdaky pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
Çarşenbe güni Aşgabatda türkmen-ors ykdysady forumy açyldy. Ol Türkmenistanyň Söwda-senagat palatasy hem-de Senagatçylar we telekeçiler bileleşigi, şeýle hem Orsýet Federasiýasynyň Söwda-senegat palatasy tarapyndan gurnaldy.
Bu iki günlük forumda taraplar, esasan, kiçi we orta biznes boýunça özara hyzmatdaşlyklary ösdürmek meseleleri barada pikir alşarlar.
Bu türkmen-ors ykdysady forumyna iki ýurduň ýeňil we azyk senagaty hem-de oba-hojalyk pudagynda iş alyp barýan kompaniýalarynyňdyr kärhanalarynyň wekilleriniň gatnaşýandyklary habar berilýär.


text:
Ynsan hukuklaryny goraýjy “Human Rights Watch” guramasy çarşenbe güni ýaýradan hasabatynda Owganystanda aýal maşgalalara “moral jenaýatçylygy” ady bilen adalatsyz jeza bermekligiň dowam etdirilýändigini aýdyp, bu ýagdaýa alada bildiripdir.
Bu baradaky hasabatynda “Human Rights Watch” guramasy Owganystanda Talyban režiminiň agdarlanyna indi on ýylyň geçendigine garamazdan, aýal maşgalalaryň maşgala zorluklaryndan gaçmaklary ýa-da nikadan daşary jynsy gatnaşyk etmekleri ýaly hereketleri üçin jenaýat jogapkärçiligine çekilmekleri ýaly praktikanyň dowam etdirilýändigini belleýär.
Bu hasabatda häzirki wagt Owganystanyň türmelerinde şular ýaly “moral jenaýatçylygy” diýlen aýyplama boýunça 400 töweregi aýal maşgalanyň tussaglykda oturandygy aýdylýar.


text:
Panaýot Ýewstafewiç Zaharopulo 76 ýaşyndaky, emma ştanga göterip durka-da bir eli bilen hudaýa çokunyp bilýän dag ýaly daýaw adamdy.
Ýöne güýji-de, Gazagystanyň iň möhüm tebigat goraghanalarynyň biriniň goragçysy hökmündäki abraýy-da ony soňky döwürlerde Gazagystany gaplap alan ölüm-ýitimli jenaýatlardan halas edip bilmedi.
Zaharopulo 30 ýyl gowrak wagtdan bäri Gazagystanyň milli Ile-Alatau seýilgähinde baş sakçy bolup işleýärdi. Ol 13-nji awgustda seýilgähdäki öýüniň öňünde öli tapyldy. Ol 26 ýerinden pyçaklanypdyr.
Maşgalanyň “Niva off-road” kysymly ulagy bolsa jesetlerden biraz uzakda, içi adamsyz, ýöne gan-kok yzly görnüşde tapyldy.
Polisiýa seýilgähiň çäklerinden Zaharopulonyň we onuň aýaly Irinanyň, şeýle-de onuň garyndaşlarynyňdyr kärdeşleriniň 11-siniň jesetlerini tapdy. Maşgalanyň “Niva off-road” kysymly ulagy bolsa jesetlerden biraz uzakda, içi adamsyz, ýöne gan-kok yzly görnüşde tapylypdyr.
Zaharopulonyň ogly Igoryň “Nissan Patrol” kysymly ulagy hem seýilgähiň territoriýasyndaky bir barýere süsdürilen ýagdaýda tapyldy. Ulagyň rolunda gan yzlary bolsa-da, sürüjiniňdir Igoryň soňky ykbalyndan hiç hili gördüm-bildim ýok.
Jesetlerden bäşisi Zaharopulonyň öýünden ep-esli uzaklykda ýerleşýän ikinji sakçynyň öýünde gara-köýük bolan galyndylaryň içinden tapyldy. Jesetler tanap bolmaz ýaly ýanypdyr we pidalaryň kimlerdigi, olaryň doly sanawy entegem anyklaşdyrylanok.
Polisiýa, Igor Zaharopulony tapmansoň, onuň şol wakada rolunyň bolup biljekdigini pikir edip, onuň gözlegine çykdy.
Geň-taň jenaýat
Zaharopulonyň ogly Igoryň “Nissan Patrol” kysymly ulagy hem seýilgähiň territoriýasyndaky bir barýere süsdürilen ýagdaýda tapyldy.
Gazagystanyň garaşsyz "Wremýa" gazetiniň žurnalisti Gennadiý Benditskiýiň aýtmagyna görä, Igoryň ýitirim bolmagy bu geň-taň jenaýat işini hasam çylşyrymlaşdyrýar. Mundan bir ýyl ozal Zaharopulonyň uly ogly Ýewgeniý hem şübheli ýagdaýda öldürilipdi.
Igor bilen Ýewgeniniň maşgala biznesi diýlip atlandyrylýan Ile-Alatawy gorap, kakasy bilen bilelikde işleýändigi, olaryň arasynda dartgynlyk yşaratynyň hiç haçan görülmändigi aýdylýar.
Žurnalist Benditskiniň aýtmagyna görä, Zaharopulonyň öýünde hem-de “Nissan Patrol” maşynynda birnäçe aw tüpeňleriniň bardygyna garamazdan, öldürmelerde pyçagyň ulanylmagy jenaýatyň geň galdyryjy taraplarynyň ýene biridir.
"Onda pyçaklanan ýara yzlary gaty köpdi. Ýaşy bir çaka barandygyna garamazdan, fiziki taýdan gaty güýçli bolan Zaharopulony öldürmek üçin ony örän köp pyçaklamaly bolnana çemeli. Onuň göwresiniň 26 ýerinde pyçaklanan ýara yzlary bar ekeni. Beýlekilerde on sekiz, on, alty we sekiz ýerinde pyçaklanan ýara yzlary bardy. Adatça, adamy öldürmek üçin bir sapar pyçaklamak ýeterlik. Bulary öldürenler, hamana, olary kerçemek islän ýaly bolup görünýändigini aýtsa bolar” diýip, Benditskiý äz pikirini mälim edýär.
Pajyganyň janly tebigat goraghanasynyň jümmüşinde amala aşyrylmagyna Zaharopulonyň bikanun awa garşy alyp barýan tutumly ýerli göreşiniň hem sebäp bolan bolmagynyň mümkindigini aýdýanlar bar.
Ile-Alatau Týan-Şan dagynyň demirgazyk eteginde ýerleşip, ol ýerli ösümlikleriň baý görnüşleriniň mekany hasaplanýar. Şeýle-de ol çigildemiň we pionlaryň seýrek duş gelýän görnüşleriniň, ýitip gitmek howpy abanýan haýwanlaryň, ýagny özboluşly argaly dag goýnunyň, gara leglegiň we gar gaplaňynyň saklanýan goraghanasydyr.
Başga bir waka
Ile-Alataudaky bolan jenaýatlar maý aýynda Almatynyň gündogaryndaky daglyk Gazak-Hytaý araçäginde Arkankergen postunyň daşynda 14 serhetçiniň hem-de bir tokaý sakçysynyň atylyp öldürilmegi baradaky waka bilen hem deňeşdirilýär.
Dolandyryjylar öldürilmeler bilen baglanyşykly şol hadysada diri galan ýeke-täk serhetçi 19 ýaşly Wladislaw Çelahy baş güman edilýän hasapladylar. Bu hadysa we onuň sebäpleri bilen baglanyşykly köp şübheler näbelliligine galýar. Çelah bolsa sülçüler tarapyndan ýenjilendigi we jynsy zorluk bilen gorkuzylandygy barada şikaýat etdi. Ol bu hepde şol agzaýan gynamalar bilen baglanyşykly resmi derňewçiler tarapyndan sorag edildi.
Arkankergen jenaýatlarynyň geň galdyryjy tarapy hakykatda Çelahyň hem Zaharopulo ýaly Gazagystanyň etniki grek azlygynyň agzasy bolmagydyr. Bu hem iki hadysanyň arasynda gönüden-göni baglanyşygyň bardygy hakyndaky çaklamalara ýol açdy.
Şol bir wagtyň özünde-de Içeri işler ministrligi hem-de Benditskiý ýaly synçylar iki jenaýatyň arasynda baglanyşygyň bardygy hakyndaky pikirleri ret edýärler. Şeýle hem 17-nji awgustda Almatynyň çetinde howpsuzlyk güýçleri bilen ýaragly söweşijiler diýilýän toparyň agzalarynyň arasynda bolan çaknaşyklarda dokuz adamyň heläk bolandygy mälim edilipdi.
Prokuratura wakanyň yz ýany bilen eden çykyşynda onuň hem Ile-Alatau wakasy bilen hiç hili baglanyşygynyň ýokdugyny aýtdy.
Ýöne almatyly doktor Turysbekiň aýtmagyna görä, bu adaty bolmadyk dartgynlyklar halky uly howsala goýýar: "Bular ýaly zatlar öň hiç haçan bolanokdy, ýöne häzir bu ýygy-ýygydan bolýar. Edil häzirki pursatda biz näme bolanyny anyk bilemizok. Ýöne häzirki wagtda şular ýaly tragediýalaryň ýygy-ýygydan bolýandygyny göz öňünde tutsak, onuň biziň hukuk goraýjy organlarymyzyň işiniň erbetleşýändigini görkezýändigini aýdyp biljek”.


text:
Demirgazyk Koreýa raketa we atom synagy barada Birleşen Ştatlar bilen ozalky ylalaşylan moratoriýany mundan beýläk ýatyrýandygyny yglan etdi.
Bu beýanat Demirgazyk Koreýanyň ýakynda şowsuz raketa uçurmasy bilen baglylykda ABŞ-nyň özara ylalaşygy bes edeninden soň edildi. Fewral ylalaşygy esasynda Demirgazyk Koreýa özüniň raketa we atom synaglaryny bes etmek şerti bilen ABŞ-dan azyk kömegini almalydy.
Phenýan ABŞ-ny “duşmançylykly” hereketlerde aýyplaýar we ar almak haýbatyny atýar. Ol raketa synagy üçin BMG-niň eden ýazgarmasyny hem ret edýär.
Demirgazyk Koreýa kosmos giňişligine öz sputnigi çykarmak üçin raketa uçurylyşygyny gurnandygyny aýdýar. ABŞ we käbir beýleki döwletler bolsa Demirgazyk Koreýa muny uzak aralyga uçýan raketasynyň synagyny ýaşyrmak üçin aýdýar diýip düşünýär.


text:
Türkiýe Başar al-Assadyň režimi bilen göreşi parahat ýol bilen alyp barmaga Siriýanyň oppozisiýasyna çagyryş etdi. Bu barada Türkiýäniň daşary işler ministrliginiň ýolbaşçysy Ahmet Dawutoglunyň siriýaly oppozisionerler bilen Stambulda geçirilen duşuşygynda aýdyldy.
Türkiýe köpçülikleýin protest aksiýalaryna gatnaşyjylaryň garşysyna Siriýanyň häkimiýetleriniň repressiýa ulanmazlygyna birnäçe gezek çagyryş etdi we soňra Damaska garşy sanksiýalara goşuldy.
Şol bir wagtyň özünde Türkiýäniň hökümeti Başar al-Assadyň režimine garşy hereket edýän harby toparlara ýardam bermejekdigini mälim etdi.
Arab Ligasynyň ýörite toparynyň Siriýadaky ýagdaýlara gözegçilik edýändigine garamazdan, ýurtda ýüz berýan ganly çaknyşyklar indi bir ýyl bäri dowam edýär.


text:
Düýbi Berlinde ýerleşýän “Transparency International” guramasy “Global korrupsiýanyň barometri 2013” alty hasabat ýaýradyp, onda soňky ýyllaryň dowamynda dünýä boýunça parahorlugyň ösendigini
belledi.
Gürrüňi gidýän hasabatda dünýäniň 107-i ýurdy barada gürrüň edilse-de Türkmenistandaky korrupsiýanyň derejesi ýa-da türkmenistanlylaryň bu meselä bolan garaýşy barada maglumat ýerleşdirilmändir.
Emma ýerli synçylaryň bellemegine görä, korrupsiýa jemgyýetiň tas ähli pudagyna diýen ýaly ornaşypdyr. Aşgabatly publisist ýazyjy Amanmyrat Bugaýewiň bu barada beren gürrüňlerini diňlemek üçin aşaky düwmä basyň.


text:
Baku Azerbaýjanyň separatist Daglyk Garabag regionynyň daşyndaky söweşlerde ýene ýitgi çekendigini habar berýär. Onlarça ýyla çeken we gaýtadan güýçlenen konfliktiň gowşamagynyň uly bir alamaty göze ilmeýär.
Azerbaýjan 5-nji aprelde gije ýene bir esgeriniň wepat bolandygyny aýtdy. Netijede Günorta Kawkaz ýurdunyň enklawyndaky söweşlerde wepat bolan harbylarynyň sany 16 adama ýetdi.
Ermenistan tarapyndan goldanýan separatistler 2-nji aprelde zorluk başlanaly bäri öz tarapyndan 18 adamyň wepat bolandygyny aýtdylar.
Taraplaryň ikisi-de zorlugy tutaşdyrmakda bir-birini aýyplaýarlar.
“Bolup geçýän zatlaryň ählisiniň jogapkärçiligi Ermenistanyň boýnunda, ol konfliktiň çözülmegine gyzyklanma bildirmeýär we halkara kanunlaryny depeleýär”, diýip Azerbaýjanyň daşary işler ministrliginiň orunbasary Halaf Halafow Bakuda geçirilen regional maslahatda aýtdy.
Ermenistan tarapyndan goldanýan separatistleriň beýannamasynda Azerbaýjanyň “öz ýaraglarynyň göwrümini gün-günden artdyrýandygy” aýdyldy.
Konfliktde araçylyk edýän Orsýetiň, ABŞ-nyň we Eýranyň wekilleri meseläni maslahat etmek üçin 5-nji aprelde Wenada duşuşýarlar.
5-nji aprelde Azerbaýjanyň we Ermenistan tarapyndan goldanýan separatistleriň Daglyk-Garabagda ok atyşygy bes etmek barada ylalaşyga gelendigi habar berildi.


text:
Müsürli demonstrantlar protestleriň ýaýbaňlandyrylmagyna, şeýle-de anna güni prezident Hosni Mubaregiň häkimiýetden çetleşmegi üçin oňa basyş edilmegine çagyryş etdiler.
Ýüzlerçe müsürliler heniz hem paýtagt Kairiň Tahrir meýdançasynda Mubaregiň wezipesinden gitmegini talap edýärler. Şeýle-de olar “Tä režim dargaýança, biz gitmeris, biz ýatmarys” diýen şygarlary gygyrýarlar.
Mubarek sentýabr aýynda saýlawlar geçirilýänçä häkimiýetden gitmejekdigini aýdýar.
Adam hukuklaryny goraýjy guramalaryň berýän maglumatlaryna görä, 25-nji ýanwarda Müsürdäki protestler başlanany bäri 300 töweregi adam ölüpdir.
Müsürdäki protestleriň her güni ykdysadyýete 310 million dollarlyk zyýan ýetirýär.


text:
Adam hukuklaryny gorap çykyş edýän Amnesty International guramasy 2014-nji ýylda bütin dünýä boýunça ölüm jezasyna höküm edilen adamlaryň sanynyň juda artandygyny habar berýär. Gürrüňi gidýän toparyň maglumatyna görä, hökümetleriň jenaýatçylyga, uruş terrorçylygyna we içki durnuksyzlyga garşy göreşmek üçin ulanan ölüm jezasy iş ýüzünde “zyýanlykly temmi bolupdyr”.
Düýbi Londonda ýerleşýän adam hukuklaryny gorap çykyş edýän bu toparyň 1-nji aprelde ýaýradan raportynda aýdylmagyna görä, 2014-nji ýylyň dowamynda jemi 55 ýurtda azyndan 2 466 adamyň ölüm jezasyna höküm edilendigi hasaba alyndy.
Bu bolsa ölüm jezasynyň geçen ýyl bilen deňeşdirilende 25% çemesi artandygyny aňladýar. 2013-nji ýylda Amnesty International guramasy dünýäniň 57 ýurdunda 1 925 adamyň ölüm jezasyna höküm edilendigini hasaba alypdy.
Dardan asylanlaryň sany 22%-e golaý kemeldi
Şol bir wagtyň özünde “Ölüm jezasy 2014” atly täze hasabatda ölüm jezasyna höküm edilip, dardan asylanlaryň sanynyň 22%-e golaý kemelendigi bellenilýär.
Hökümete degişli däl bu guramanyň maglumatyna görä, Eýran, Saud Arabystany we Yrak Ýakyn Gündogary we Demirgazyk Afrikany öz içine alýan regionda ölüm jezasyna höküm edilendigi hasaba alnan adamlaryň 90%-ini dardan asdy.
Maglumatda ölüm jezasyny ýatyrmadyk ýa-da oňa moratoriý girizmedik postsowet ýurdy we Ýewropanyň çägindäki ýeke-täk ýurt Belarusyň 2014-nji ýylyň dowamynda azyndan üç adamy dardan asandygy bellenilýär. Hasabatda bu çäräniň gizlinlikde amala aşyrylandygy we bu barada tussag dardan asylandan soň, onuň maşgala agzalaryna we aklawçylaryna habar berlendigi nygtalýar.
Galyberse-de, maglumatda ölüm jezasyna höküm edilendigi baradaky kararlaryň aglabasynyň adalatly halkara sud standartlaryna gabat gelmeýän sud proseslerinde çykarylandygy aýdylýar.
Eýran ikinji orunda
Hasabatda 2014-nji ýylda Eýranda 289 adamyň ölüm jezasyna höküm edilendigi resmi taýdan mälim edilendigi we häkimiýetler tarapyndan tassyklanmasa-da, başga-da ýene 454 adamyň ölüm jezasyna höküm edilendigi bellenilýär. Eýran bu görkeziji esasynda, ölüm jezasyna höküm edilen adamlaryň sany boýunça, Hytaýdan soň ikinji orunda ýerleşdirilýär.
“Biz Eýranyň häkimiýetleriniň adamy ölüm jezasyna höküm etmek çäresini gizlinlikde amala aşyrýandygyna ynanýarys” diýip, Amnesty International guramasynyň adwokaty we Ýakyn Gündogar, Demirgazyk Afrika we Afrikanyň Saharadan günorta regiony boýunça maslahatçysy Oluwatosin Popoola Azatlyk Radiosyna beren maglumatynda belledi.
“Eýranyň häkimiýetleri ölüm jezasyna höküm edilen adamlaryň ählisi barada degişli maglumatlary tassyklamaýarlar, emma ynamdar çeşmeler, aklawçylar, döwlete degişli däl guramalar ölüm jezasyna höküm edilen, ýöne ölüm jezasyna höküm edilendigi resmi suratda yglan edilmedik adamlar barada maglumat alýarlar” diýip, Popoola aýtdy.
Hytaý bütin dünýäde birinji
Amnesty International guramasynyň adwokaty, Amerika hem-de Aziýa weÝuwaş okeany ýurtlarynda adamlaryň ölüm jezasyna uçradylmagyny öwrenmek boýunça maslahatçysy Chiara Sangiorgio Azatlyk Radiosyna beren maglumatynda: “Hytaý [bütin dünýäde] ölüm jezasyna höküm edilýän adamlaryň sany boýunça iň birinji orunda saklanyp galýar we [geçen ýyllardaky ýaly] dünýäniň ähli beýleki ýurtlaryny bilelikde alanyňdakydan hem köp adamy ölüm jezasy bilen jezalandyrmagy dowam etdirýär” diýdi.
Geçen ýylyň dekabr aýynda Pakistan, “Talyban” hereketiniň ýurduň Peşawar şäherindäki mekdebe hüjüm etmegi we köpüsi çagalardan ybarat 153 adamy öldürmegi netijesinde, mundan ozal ölüm jezasyna girizilen moratorini, ýagny jezanyň ýerine ýetirilmeginiň wagtlaýyn togtadylmagyny ýatyrdy.
Pakistan dogrusynda aladalanma bildirilýär
“Dekabr aýyndan şu güne çenli Pakistanda 60-dan gowrak adam dardan asyldy we biz has köp adamyň dardan asylyp jezalandyrmak howpuna aladalanma bildirýäris” diýip, Sangiorgio Azatlyk Radiosyna beren maglumatynda belledi.
Russiýa, Gazagystan we Täjigistan ölüm jezasynyň resmi moratorisini, ýagny wagtlaýyn ýerine ýetirilmesizligini synamagy dowam etdirýärler.
Gurama ölüm jezasyna höküm edilen adamlaryň sanynyň ýiti artmagynyň Müsürdäki özgerişler bilen baglanyşyklydygyny belleýär. Bu ýurtda 2014-nji ýylda azyndan 509 adamyň ölüm jezasyna höküm edilendigi hasaba alyndy. 2013-nji ýylda bu görkeziji 109 adama deňdi.
Şol bir wagtyň özünde bu topar, 2013-nji ýylda adamy ölüm jezasyna höküm eden ýurtlaryň 2014-nji ýylda bu çäräni amala aşyrmandygyny belleýär. Şol ýurtlaryň arasynda Bangladeş, Botswana, Indoneziýa, Hindistan, Kuweýt, Nigeriýa we Günorta Sudan bar.
Muňa garamazdan, ýedi ýurt, aradan azyndan bir ýyl geçensoň, ölüm jezasy bilen jezalandyrmagy gaýtadan gözden geçirdiler. Olaryň arasynda Belarus, Müsür, Ekwatorial Gwineýa, Iordaniýa, Pakistan, Singapur we Birleşen Arap Emirlikleri ýaly ýurtlar bar.


text:
Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosy özüniň Bakuwdaky býurosyny ýapdy. Bu azeri häkimiýetleriniň daşary ýurtly guramalara garşy alyp barýan kampaniýasynyň çäginde, geçen ýylyň dekabrynda Azatlyk Radiosynyň Azeri gullugynyň Bakuwdaky býurosynyň möhürlenmeginiň yzýanyna gabat geldi.
Azatlyk Radiosynyň baş redaktory Nenad Pežiç azeri resmileriniň “bikanun we ýörite matlap” bilen hereket edendiklerini aýtdy.
Pežiç kompaniýanyň işgärlerini hökümetiň çärelerinden goramak üçin ähli gerekli bolan ädimleri ätmäge taýýardygyny hem ýaňzatdy.
Azeri häkimiýetleri Azatlyk Radiosynyň Azeri gullugynyň Bakuwdaky býurosyna reýd geçirip, göz öňünde tutulan proseduralary doly berjaý etmän, Kompaniýanyň resminamalaryny we serişdelerini konfeskasiýa edipdi.
Emma, ýerli ilat arasynda Radio Azadlik diýlip bilinýän Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynyň Azeri gullugy Azerbaýjan barada maglumat bermegini dowam etdirýär. Onuň býurosynyň ýapylmagyna garamazdan, gulluk digital we satellit serişdeleri arkaly efire gitmegini dowam etdirýär.


text:
Eýran we Gazagystan Gazagystan ýaşryn ylalaşyk esasynda Eýranyň dawaly ýadro programmasyny uran bilen üpjün etjek diýlen habary ret etdi.
Ýazylmagyna görä, bu ylalaşyk esasynda Eýrana 1.350 tonna uran iberilmeli. Soňra bu uran baýlaşdyrylyp, ýadro ýaragyny ýasamak üçin ulanylyp bilner.
Eýranyň BMG-däki wekili Roýters habarlar gullugyna faks arkaly hat iberip, bu habaryň «esassyzdygyny» aýtdy we «täsirli güýçleriň» metbugaty Eýrana garşy psihologiki uruş alyp barmakda ulanýandygyny öňe sürdi.
Gazagystanyň Daşary işler ministrligi bolsa bu habary «düýpden ret edýändigini» aýdyp beýanat ýaýratdy.


text:
Adam hukuklaryny goraýan “Memorial” merkeziň ýolbaşçysy Oleg Orlowyň garşysyna Çeçenistanyň prezidenti Ramzan Kadyrowyň şikaýaty esasynda jenaýat işi gozgalypdyr.
Ramzan Kadyrow “Memorialyň” işgäri Nataliýa Estemirowanyň öldürilmeginde özüne töhmet atyp, beýannama ýaýratmakda Orlowy aýyplapdyr.
Moskwanyň Twerskoý sudy Kadyrowyň şikaýatyny 6-njy oktýabrda bölekleýin kanagatlandyryp, Çeçenistanyň prezidentiniň peýdasyna Orlowdan 70 müň rubl almak barada karar çykarypdy.
Bu karara adam hukuklaryny goraýjy merkezem, Kadyrowam nägilelik bildirdi, Kadyrow 10 million rubl tölenmegini talap edýär.
Orsyetiň “Ýabloko” partiýasy Oleg Orlowyň garşysyna jenaýat derňewini bes etmäge çagyrdy.


text:
Muhammadaziz Abdurahmanow 70 ýyldan soň Täjigistana gelip, şu hepde öz garyndaşlaryna gowuşdy. 104 ýaşly Abdurahmanow, öz maşgala agzalaryny taşlap, şonça ýyllap goňşy Owganystanda ýaşandygyna ökünmeýändigini aýdýar.
Azatlyk Radiosynyň Täjik gullugynyň habar bermegine görä, Abdurahmanow molla kakasy Orsýete, Sibire sürgün edilenden soň, 1943-nji ýylda Täjigistanyň Farhar ertabynda ýerleşýän obasyndan gaçyp, Owganystana geçipdir.
Abdurahmanow Buharada bir medresede bilim alan kakasynyň 1937-nji ýylda äkidilendigini, şondan soň ony maşgala agzalarynyň görmändigini aýdýar. Onuň aýtmagyna görä, kakasy sürgün edileninden soň, maşgalasy ýanalyp, oba-oba göçüp-gonmaga mejbur edilipdir.
Maşgala iň soňunda owgan serhediniň golaýynda ýerleşýän Arça obasyna göçüp gelipdir. Abdurahmanow bu ýerde kolhoz meýdanynda sekretar bolup işläpdir. Ýerli resmiler "duşmanyň ogludygy" üçin türmä dykmak bilen haýbat atanlarynda Abdurahmanow Täjigistany terk etmegi ýüregine düwüpdir:
—Biz gysyş astynda bolduk. Meniň Täjigistany terk etmegimiň sebäbi şol. Aýalym, çagam, ejem we inim bu ýerde galdylar. Ýöne men gitdim.
Aýalyny, 12 ýaşyndaky gyzyny Täjigistanda galdyryp, Owganystanyň Baglan welaýatyna aşan Abdurahmanow ol ýerde bosgun hökmünde kabul edilipdir. Baglanda ilatyň aglaba köplüginiň dari dilini bilýändigi Abdurahmanowyň owgan jemgyýetine aňsatlyk bilen integrirlenmegine kömek edipdir.
Abdurahmanow Owganystanda işli, dost-ýarly bolup, jaý salynsa-da, hiç haçan gaýtadan öýlenmändir. Tajigistanda bolsa onuň garyndaşlary sowet häkimiýetleri tarapyndan mydama göz astynda saklanypdyr. Onuň inisi Muhammad Azam häkimiýetleriň agasynyň nirededigini biljek bolup, garyndaşlaryny ýygy-ýygydan soraga çekendiklerini aýdýar.
Muhammad Azam bu soraga çekilmeleriň 15 ýyldan soň galandygyny ýatlaýar. Onuň çaklamagyna görä, häkimiýetler şondan soň garyndaşlary Abdurahmanowyň Owganystandaky ýaşaýyş ýagdaýyndan habarsyz diýen netijä gelen bolmaly. Abdurahmanowyň Owganystandadygyny bilseler-de, yzarlanmakdan gorkup, garyndaşlary onuň bilen gatnaşyk açjak bolmandyrlar.
Aýalynyň we beýleki garyndaşlarynyň aglabasynyň aradan çykandygyny Abdurahmanow 2000-nji ýylda birnäçe günlük sapar bilen Täjigistana baranda bilip galypdyr. Ol ýeke gyzy Gurbanbiniň ulalanyny, dumuşa çykyp, maşgalaly bolanyny göresiniň gelendigini aýdýar.
Abdurahmanowyň ahyrsoňy öz il-gününe dolanyp gelmegi ýene 10 ýyla çekipdir. Öz aýtmagyna görä, täjik obasy Arça gelip gideninden soň onda mundan beýläk Owganystanda galyp bilmerin diýen duýgy döräpdir.
Iki dogan Abdurahmanowyň Täjistanda ymykly ýerleşmegi üçin kanuny rugsat sorap, hem täjik hem-de owgan häkimiýetlerine ýüz tutupdyrlar. Soňra oňa gaýtadan täjik graždanlygy berlip, täjik häkimiýetleri Abdurahmanowyň pensiýa we beýleki kömekleri almaga hukuklydygyny tassyklapdyrlar.


text:
ABŞ-nyň goranmak sekretary Aş Karter Owganystana garaşylmadyk sapara geldi. Ol bu ýerde amerikan goşunlary we owgan resmileri bilen duşuşýar.
Karteriň 18-nji dekabrdaky sapary Owganystanyň, «Talybanyň» has kän hüjüm gurnamagy netijesinde, howpsuzlyk töwekgelligi bilen ýüzbe-ýüz bolýan wagtyna gabat geldi.
Geçen ýyl «Talyban» owgan güýçlerine ondan öňdäki döwürden has kän zyýan ýetirdi.
ABŞ-nyň Kongresiniň şu hepde çap eden beýanatynda aýdylmagyna görä, paýtagt Kabulda, ýylyň başyndan noýabryň ortasyna çenli, geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende, 27 prosent kän ýokary derejeli hüjüm guralypdyr.
Şeýle-de, şu ýylyň başyndan noýabryň ortasyna çenli çekilen ýitgiler, geçen ýylyň degişli döwrüne garanda, 27 prosent köp bolupdyr.


text:
Astrid Lindgren
Astrid Lindgren
(1907-2002)
Şwed ýazyjysy Astrid Anna Emiliýa Lindgren 1907-nji ýylyň 14-nji noýabrynda, Şwesiýanyň Günortasyndaky Wimmerbýu atly kiçeňräk şäherçede, fermeriň maşgalasynda dünýä inipdir. Ýazyjynyň «Meniň toslamalarym» (1971) atly awtobiografik oçerkler ýygyndysynda ýatlap geçişi ýaly, ol bagtly çagalyk ýyllaryny agzybir maşgalasy bilen Wimmerbýunyň gözel tebigatynyň içinde ýaşap geçiripdir we bu ýerler baradaky ýatlamalar onuň döredijiligine bütin ömür ylham çeşmesi bolup galypdyr. Çaga wagty gyzjagaza halk döredijiliginden dürli eserler, ertekiler okap beripdirler. Ertekileriň jadyly dünýäsi gyzjagazy özüne ömürlik bendi edipdir. Ol eýýäm mekdepde okap ýören wagty öz zehinini görkezmegi başarypdyr. Bu ýerde ony «Wimmerbýunyň Selma Lagerlöfi» diýip atlandyrypdyrlar.
16 ýaşynda Astrid Lindgren «Wimmerbýu Tidningen» gazetine galamgär bolup işe girýär, iki ýyldan soň bolsa Stokgolma göçýär we durmuşa çykyp, ömrüniň ahyryna çenli bu ýerde ýaşaýar.
Astrid Lindgreniň ilkinji belli eseri «Peppi Uzynjorap» 1945-nji ýylda, birnäçe çaphanalar golýazmany yzyna gaýtaranlaryndan soň, «Raben we Şögren» neşirýatynda çap edilýär we dessine ýazyja meşhurlyk getirýär. Şol ýyl hem bu neşirýat Lindgrene çagalar edebiýatynyň redaktory wezipesini hödürleýär. Ýazyjy 1970-nji ýyla, tä pensiýa çykýança bu wezipede işläpdir.
Agyr redaktorlyk işine garamazdan, Astrid Lindgren döredijilik öndümligini togtatmaýar. «Kalle Blümkwistiň başdan geçirmeleri» trilogiýasy (1946; 1951; 1953), «Mio, meniň Miom!» (1954), «Körpe we üçekde ýaşaýan Karlson» trilogiýasy (1955; 1962; 1968), «Ýolbars ýürekli doganlar» (1973) we beýleki powestleri hem ertekileri yzly-yzyna peýda bolup, ýazyjynyň adyny bütin dünýä meşhur edýär. Astrid Lindgreni Şwesiýada örän hormatlapdyrlar, çünki ýazyjy halkyň asuda ýaşaýşy üçin, çagalaryň dogry terbiýesi üçin, tebigaty goramak üçin irginsiz göreşipdir. Ol öz döredijiligi we haýyr-sogap edijiligi bilen Hans Kristian Andersen medalyna, Russiýanyň Lew Tolstoý medalyna, Çiliniň Gabriela Mistral we Şwesiýanyň Selma Lagerlöf premiýalaryna, Şwesiýanyň edebiýat boýunça döwlet premiýasyna, nemes çaphanalarynyň Parahatçylyk premiýasyna we başga-da birnäçe uly sylaglara mynasyp boldy.
Bütin ömrüni parahatçylyk üçin göreşip, mätäçlere ýardam berip geçiren Astrid Lindgren 2002-nji ýylyň 28-nji ýanwarynda, Stokgolmda aradan çykdy. Onuň ertekileri 70-den gowrak dillere terjime edilip, bütin dünýäde iň söýülip okalýan eserleriň hataryna goşuldy.


text:
Täjigistanyň sudy “Yslam” dininiň ýurtda gadagan edilen ugruna ýykgyn etmekde günäli tapylan, dört adamy türme tussaglygyna höküm etdi.
Täjigistanyň Ýokary sudunyň 11-nji dekabrda beren maglumatyna görä, ýurduň günortasyndaky Kurgan-Depe regionynyň sudy Yslam dininiň “salafy” ugruny yzarlaýan dört adamyň üçüsini bäş ýyl, birini alty ýyl iki aý türme tussaglygyna höküm edipdir.
Höküm edilen tussaglaryň dogan-garyndaşlary aýyplamalaryň toslamadygyny aýdyp, olaryň Yslam dininiň “salafy” ugruna ýykgyn etmeýändigini bellediler.
Täjigistanda Yslam dininiň “salafy” ugry ekstremist diýlip atlandyryp, 2008-nji ýylda gadagan edilipdi.


text:
Azatlyk Radiosyndan Altyn Amandurdy gyzy Ýewropada dikeldiş we ösüş bankynyň
kiçi we orta derejede iş alyp barýan telekeçilere karz pul bermäge niýetlenen banky açmak ugrunda edýän işleri bilen gyzyklanyp, bu bankyň Türkmenistan boýunça wekili Neýl MakKeýn bilen söhbetdeş boldy. Azatlyk Radiosy: Jenap MakKeýn, siz Türkmenistanda Mikro-maliýe bankyny döretmek barada öňden bäri tagalla edip gelýärsiňiz. Bu ugurdan şu çäkä çenli edilen işler hakda gürrüň beräýseňiz?Neýl MakKeýn:
Şu ýylyň mart aýynyň ahyrynda biziň bankymyzyň Türkmenistan boýunça kabul eden strategiýasynda
ýurduň maliýe intitutlarynyň işini kämmileşdirmek meselesi göz önünde tutuldy. Bu pudakdaky reformalar birki ýyl mundan ozal başlansa-da, olaryň geçirilmegi üçin biziň goldawumyz zerur. Şonuň üçin biz häzir Türkmenistanda işleýän iki sany täjirçilik banky bilen hyzmatdaşlyk edýäris. Şol banklaryň biri döwlet eýeçiliginde, beýlekisi bolsa hususy eýeçilikde. Biz bu banklar orta we kiçi telekeçilere kredit-karz serişdelerini berer ýaly ýörite kredit liniýasyny açdyk.
Şol bir wagtda-da biz “Green Field” diýip atlandyrylýan täze bankyň döredilmegi ugrunda iş alyp barýarys. Bu bankyň düýbüni tutmaga bizden başga-da beýleki halkara maliýe guramalary we Türkmenistanyň Senagatçylar hem telekeçiler bileleşiginiň agzalary gatnaşarlar. Bankyň 70%-e golaýynyň biziň we beýleki halkara maliýe guramalarynyň eýeçiliginde bolup, 30%-niň türkmen telekeçilerine degişli edilmegini planlaşdyrýarys. Bu bankyň döredilmegine maýa ýatyrmaga taýýar bolan ýerli telekeçileriň bardygy bizi höweslendirýär. Ýurduň hususy pudagynyň ösmegini gazanmak üçin şeýle telekeçileriň bolmagy örän zerur.
Türkmenistanyň hususy pudagynyň ösmegi üçin ýurduň maliýe guramalarynyň işleýşi ýeterlik däl. Täze bank açylansoň, onuň işleýşi beýleki maliýe edaralar üçin görelde bolup biler. Mysal üçin, Ermenistanda şeýle bankyň açylmagy maliýe pudakda gaty uly bäsleşigiň döremegine getirdi. Netijede orta we kiçi telekeçilere kredit-karzlar has elýeterli boldy. Bu bolsa, biziň öňde goýan esasy maksadymyzyň biridir. Azatlyk Radiosy: “Green Field” bankyny haçan açmagy planlaşdyrýarsyňyz?MakKeýn:
Men bu bankyň haçan açyljakdygyny entek anyk bilmeýärin. Biz bu ugurdan gaty köp iş etdik, ýöne entek edilmeli işler hem az däl. Şonuň üçin bu täze banky 2011-nji ýylyň dowamynda açmagy göz önünde tutýarys.Azatlyk Radiosy: Jenap MakKeýn, ÝDÖB türkmen telekeçilerine şirketlerini giňeldip, ony ösdürmäge mümkinçilikleri bolar ýaly karz-kredit serişdelerini berip gelýär. Soňky bir million dollara barabar kredit piwo öndürýan “Biýat” kompaniýasyna berildi. Siziň bankyňyz soňra şol serişdeleriň nädip ulanylýandygyna gözegçilik edýärmi?
MakKeýn:
Elbetde, hut kredit berlenden soň, biziň işimiz köpelýär. Ýagny, krediti almak üçin zerur bolan dokumentleri taýýarlamaga alty aý gerek bolsa, karzy alan kompaniýanyň işgärlerini türgenleşdirmek üçin üç ýyla golaý wagtymyz gidýär.
Biz karz almak isleýän telekeçilerden bir topar şertlerimizi ýerine ýetirmegi talap edýäris. Mysal üçin, ÝDÖB-den karz alan kompaniýalar maliýe dolandyryşyny, marketing barlaglarynyň geçirilşini gowulandyrmak ugrunda köp tagalla etmeli.
Umuman aýdylanda, biz karz bermezden öň kompaniýalar öz işini kämilleşdirer ýaly belli bir şertleri kesgitleýaris. Soňra-da şol şertleriň ýerine ýetirilşine gözegçilik etmek biziň işimiziň gaty möhüm bir bölegi bolup durýar.Azatlyk Radiosy: Türkmenistanyň hususy pudagyny ösdürmek meselesinde näme edildi hem näme edilmeli? MakKeýn:
Türkmenistanda hususy pudagyň ýagdaýy henizem kyn, emma soňky döwürde ýurtda bu ugurdan köp işleriň edilendigini belläsim gelýär. Mysal üçin, hususy pudak üçin gaty möhüm çäre – manadyň unifikasiýasy, ýagny onuň amerikan dollary bilen gatnaşygynyň bir kursa getirilmegi boldy. Häzir türkmen telekeçilerine daşary ýurt walýutasynyň elýeterliligi Özbegistan bilen deňeşdirilende, gowy, aňrybaş däl, ýöne öňküsinden gowy.
Salgyt meselesinde hem “Salgyt kodeksi”
käbir telekeçiler üçin ýönekeýleşdirildi. Mysal üçin, önümçilik bilen meşgullanýanlar üçin salgyt tölemek meselesi aňsatlaşdyryldy. Şeýle-de hususy emlägiň, telekeçiligiň goragy babatda 2008-nji ýyldaky Konstitusiýada göz öňünde tutulan maddalary hem agzasym gelýär. Olaryň esasynda birnäçe telekeçiniň şikaýatyna sudda garalyp, olaryň üstün çykandygy barada bizde maglumatlar bar. Bu zatlar telekeçiligiň ösmegine itergi berýär. Emma Türkmenistanyň hususy pudagynyň ösüşiň irki stadiýasyndadygyny göz öňünde tutup, garaşylýan zatlar barada seresap bolmalydyrys.
Türkmen häkimiýetleri 2020-nji ýyla çenli ýurduň jemi içerki önümiň 70%-niň hususy pudaga degişli bolmagyny gazanmagy maksat edinýärler. Biz hem Türkmenistanyň hususy pudagyna maýa ýatyryp, ýurduň maliýe pudagynyň ösmegine ýardam berip, häkimiýetleriň öňde goýlan maksada ýetmegine goşant goşýarys diýip, hasap edýärin.


text:
Meksikanyň Kankun şäherinde Birleşen Milletler Guramasynyň klimatyň özgermegi boýunça geçirýän gepleşiklerinde öňegidişligiň gazanylandygy habar berilýär.
Maglumata görä, dünýäniň 190 döwletiniň ministleri ösýän ýurtlara klimatyň üýtgemegi bilen bagly kynçylyklara garşy göreşmek üçin ýardam berilmegi barada ylalaşyga gelipdirler.
Mundan başga-da, bu maslahatda halkara klimat fonduny döretmek boýunça-da öňegidişligiň gazanylandygy habar berilýär.
Geçen ýyl BMG-niň klimat boýunça sammiti Kopengagenda geçirlipdi.


text:
Eýran Owganystandan bikanun çykarylýan neşe maddalarynyň esasy ýolunda ýerleşýär we geçen ýyl bu ýurtda tas 500 tonna neşe maddasy tutuldy diýip, neşe maddalaryna garşy polisiýanyň başlygy aýtdy.
General Ali Moaýedi 2015-nji ýylyň martyna çenli, 12 aýda tutulan neşe maddalarynyň 390 tonna tirýekden we 10 tonna geroinden ybarat bolandygyny aýtdy.
Ol neşe gaçakçylaryna garşy gurnalan operasiýalarda 93 neşe gaçakçysynyň öldürilendigini, 10 ofiseriň wepat bolandygyny aýtdy.
Eýran häkimiýetleri 2013-nji ýylyň martyndan 2014-nji ýylyň martyna çenli aralykda ýurt boýunça 573 tonna neşe tutdular.
Eýran özüniň Owganystan we Pakistan araçäginiň boýunda, neşe gaçakçylaryny togtatmak üçin, 700 million dollarlyk (1,800 kilometr) diwar gurýar.
Eýranda 75 million ilatyň 1.3 millionynyň neşekeşdigi aýdylýar we neşe gaçakçylary, günäli tapylsa, ölüme höküm edilýär.


text:
Belgiýa Ispaniýa bilen futbol oýnunyň başlanmagyna 24 sagat galanda ýatyrdy. Munuň öňüsyrasynda hökümet Pariždäki hüjümleriň derňewlerini geçirmek bilen bilelikde howpsuzlyk bilen bagly duýduryş berdi.
Belgiýanyň futbol federasiýasy 16-njy noýabrda gelnen bu kararyň hökümetiň rekomendasiýasy bilen baglydygyny aýtdy.
Fransiýanyň resmileri geçen hepdede Parižde 130 adamyň ölümine sebäp bolan terrorçy hüjümiň guramasynyň 27 ýaşly belgiýaly bolandygyny aýtdylar.
Belgiýanyň içeri işler ministri 16-njy noýabrda ýurtda howpsuzlyk bilen bagly ýörite duýduryş yglan etdi.
Şol bir wagtda-da Fransiýa 17-nji noýabrda Londonda Angliýanyň komandasy bilen ýaryş geçirer.


text:
Belgiýa Brýusselde azyndan 34 adamy öldüren, 200-den gowrak adamy ýaralan partlamalardan soň üç günlük ýas yglan etdi.
22-nji martda Zawentem aeroportynda bolan goşa partlamanyň we metro stansiýasynda bolan partlamanyň «Yslam döwleti» toparynyň ekstremistleri tarapyndan amala aşyrylandygy aýdyldy.
Belgiýanyň metbugaty 23-nji martda aeroportda özlerini partladanlaryň doganlar Halid we Brahim Bakrau (Bakraoui) bolandygyny habar berdi. Habarda aýdylmagyna görä, bu iki dogan polisiýa tarapyndan bilinýän eken.
Olar bilen aeroportda suraty alnan üçünji adam henizem gözlenilýär. Bir habarda onuň bireýýämden bäri gözlenilýän Najim Lakraudygy (Laachraoui) aýdylýar.
Doganlaryň biri Brýusseliň Tokaý etrabynda, geçen hepde bolan atyşykda polisiýanyň bir ýaragly adamy öldüren ýerinde kireýine jaý alanda, galp at ulanypdyr.


text:
69 ýyl mundan öň 22-nji iýunda faşistik Germaniýa SSSR-iň üstüne çozupdy.
Orsýet şu gün Watan goragçylarynyň hatyra gününi belleýär.
Ýurduň tutuş territoriýasynda döwlet baýdaklary biraz aşak düşürildi. Telekanallara we radiostansiýalara şagalaňly programmalary efire bermezlik teklip edildi.
Faşistik Germaniýa Sowet Soýuzyna 1941-nji ýylyň 22-nji iýunynda çozupdy. Ikinji jahan urşunda SSSR iň agyr pida çekipdi.
Orsýet Ýaragly güýçleriniň harby-memorial merkeziniň maglumatyna görä, 26 ýarym million adam uruşuň pidasy bolupdy.


text:
Ýekşenbe güni Siriýanyň hökümeti öz goşunlaryny ýurduň şäherlerinden yza çekmezinden öň, oppozision güýçleriň hüjümden saklanjakdyklary barada oppozisiýadan ýazmaça kepil almak isleýändigini mälim etdi.
Mundan ozal Siriýanyň hökümeti 10-njy aprelden başlap BMG-niň we Arap Ligasynyň parahatçylyk planlaryny durmuşa geçirip başlamaklyga borçlanypdy.
Ýöne Siriýanyň Daşary işler ministrligi özüniň ýekşenbe günki beýanatynda hökümet güýçleriniň şäherlerden çykjakdyklary barada ozalky peýda bolan maglumatyň “nädogry düşündiriş” berlen maglumatdygyny öňe sürdi.
Soňky birnäçe günüň dowamynda bu ýurduň Idlib we Aleppo prowinsiýalarynda hem-de Hama şäherinde amala aşyrylan hüjümlerde 160 töweregi adamyň ölendigi barada maglumat alyndy.


text:
Sowet hökümeti ýyllary içinde halk üçin edilen haýsydyr bir gowy işi ýatladygymyz biziň sowet hökümetini öwdügimiz däldir. Garaşsyz Türkmenistan döwletinde amala aşyrylýan işleri sowet hökümeti döwründe edilen iş bilen deňeşdirip görmek üçin biz aram-aram ol döwri islesek-islemesek ýatlamaly bolýarys.
Türkmenlerden bolan ýolbaşçylaryň öz türkmen halkynyň ykbalyna nähili seredýänini has aýdyňlaşdyrmak üçin biz sowet hökümetiniň halk üçin eden käbir işlerini ýatlaýarys. «Döwlet — adam üçindir!» diýen şygary baýdak edinýän Türkmenistanda adam ykbalyna nähili seredilýär?! Muny her döwür bilen deňeşdirip görseň, gowy bolýar.
Gynansak-da, biz pikirimizi ýene sowet hökümetiniň döwrüne dolamaly bolýarys. Adamlar nämedir bir zatdan nägile bolup ol döwürde-de hat ýazardylar. Hatlar häkimliklere-de ýazylardy, hökümet diwanyna-da, sudlara, prokuratura, polisiýa bölümlerine, gazet-žurnallaryň redaksiýalaryna, radio-telewideniýä… garaz, ähli ýere ýazylardy. Sebäbi muňa durmuş diýilýär. Adamda-da her hili nägilelikler ýüze çykyp durýar.
Ol döwürlerde her bir edara özüne gelýän hata örän çynlakaý jogap bererdi. Hatlaryň yzyny yzarlap, epeý-epeý pyýadalar komandirowkalara giderdiler. Hökümet olara iýjek-içjegi üçin, münjek transporty üçin, düşlejek myhmanhanasy üçin pul tölärdi. Derňelýän hatlarda gozgalýan meseleler hökman çözülýärdi. Nägile bolup hat ýazýanlar kanagatlandyrylýardy. Soňra hat boýunça nähili çözgüt çykarylany barada hökman hökümete hasabat berilýärdi. Kimdir biriniň hatyna jogap bermedik işgär, ýazylan hat boýunça gozgalýan meseläni çözüp bilmedik işgär işden kowulýardy. Biziň bu sözlerimizi sowet döwrüniň adamlary çyn ýürekden makullasalar gerek.
Guýa gaçýan hatlar
Türkmenistanyň Garaşsyzlygyny almagy bilen, ýurtdaky sosialistik gurluşdan özboluşly, hiç bir döwletiňkä meňzemeýän gurluşa geçilmeginiň netijesinde adamlaryň başyna düşýän betbagtçylyklar örän köpeldi. Ýykylýan öýler, garyplyk sebäpli jaý salyp bilmezligiň netijesinde öýe sygyşmaýan maşgalalaryň uruş-sögüşleri, halka hökümet tarapyndan jaý, mellek ýerleriniň berilmezligi, goşun gullugyndan ölüp, urlup, maýyp bolup gelýän perzentler, esgeri uranlygy, öldürenligi üçin perzendi türmä gidýän ata-eneler, neşe söwdasy sebäpli türmä düşýänler, olaryň hossarlary, öýlerini taladýanlar...
Garaz, betbagtçylyk kän, olaryň haýsy birini sanap çykjak! Adamlar öz betbagtçylyklary hakda arza ýazýarlar. Hökümete, hökümet ýolbaşçysyna, sudlara, prokuratura, polisiýa, howpsuzlyk gullugy edaralaryna, içeri işler edaralaryna, häkimliklere, häkimlere… garaz, ýurtda bir edara bar bolsa, ählisine adamlar ýürek nalalaryny siňdirip, kömek hantama bolup, hatlar ýazýarlar, arzalar iberýärler. Arza ýazýan adamlaryň nobatyndan her gün ministrlikleriň, häkimlikleriň, kanun goraýjy edaralaryň gapylarynda bazar döreýär. Şeýle bir kän arza ýazylýar.
Ýöne ýigrimi ýylyň içinde Garaşsyz Türkmenistanda näçe adamyň arzasy kanagatlandyryldyka?
Arza kanagatlandyrmak hakda gürrüňem gozgamaly däl. Hatlara jogap berlenok. Adamlar şeýle bir äsgerilenok, ony näme bilen deňeşdirjegiňi bileňok. Hat ýazýanlar arzalaryny ellerine alyp, surnugýança ylgaýarlar. Döwlet ýolbaşçysyna telegramma ugradylsa hatyň diňlenýändigini aýdyp, pul gazanyp, plan dolmak isleýän aragatnaşyk işgärleri-de dadyny ýetirmäge ýer tapman ýören betbagt adamlary oýnaýarlar. Olar hatda adamlara «Siziň telegrammaňyz döwlet ýolbaşçysyna ýetdi» diýen ýaly telegrammalary hem iberýärler. Emma nähili oýunlar edilse-de, ýazylýan hatlar guýa taşlanýan ýaly. Hiç kim hiç bir edaradan hatyna jogap almaýar.
Türkmenistanyň Mejlisiniň öňünde, häkimlikleriň jaýynda, Prezidentiň kabulhanasynyň zalynda, Ministrler Kabinetiniň kabulhanasynda ýörite halkdan gelýän haty atmak üçin äpet poçta ýaşşikleriniň goýlanlygyna garamazdan, halk bu edaralara ýazýan hatyna-da jogap alyp bilmeýär.
Diňe hat ýazmak bilen çäklenmän, adamlar kanun goraýjy edaralaryň, polisiýanyň, howpsuzlyk gullugynyň edaralaryna baryp hem gürleşýärler. Ol ýerdäki nobatlaryň yzy üzülenok. Kimdir biri hatlary çöpläp alyp galýar. Şunuň bilenem hatly gürrüň gutarýar. Hat eýesine hiç hili jogap berilmeýär. Käteler gazetlerde prokuraturanyň, ýustisiýanyň, sudlaryň, polisiýanyň ýolbaşçylarynyň halky kabul etjekdigi hakda bildirişler çap edilýär. Bildiriş berilýänligine seretmezden, köplenç halatda halky gazetde ady berlen adam kabul etmän, agzalan edaralara degişli kiçijik wezipedäki işgär kabul edýär. Eger kiçi işgär kabul etmän, hut agzalan edaralaryň uly ýolbaşçylary kabul edäýende-de halkyň hatyna derekli jogabam berilmeýär, halkyň meselesem çözülmeýär.
Mesele çözüp bilýän kadrlar ýok
Eger kadrlar birlän-ikilän tapylaýan ýagdaýynda-da ýüze çykýan meseleler çözerden geçdi. Sebäbi ýurtda kanun doly ýagdaýda işlänok.
Adamlar jaýlarynyň ýykylma meselesi, eger ýykylaýan ýagdaýynda jaý alyp bilmeýändikleri hakda ýazýarlar. Nähak basylýan ogullar, gyzlar hakda ýazýarlar. Iş tapyp bilmeýändikleri, ogurlanýan öýler, jenaýatkärlere jeza berilmeýşi hakda ýazýarlar. Garaz, ýazylýan mesele kän.
Halys paltasy daşa degip, Türkmenistanyň içinden öz meselesini çözdürip bilmeýänler Birleşen Milletler Guramasynyň we Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň Türkmenistandaky wekilhanasyna ýüz tutýarlar. Bu edaralarda halkyň arza-şikaýatlary bilen iş salyşýan işgärler hem (olaryň örän köpüsi köplenç ýagdaýda Türkmenistan hökümeti bilen ylalaşyjylykly ýagdaýda işleşensoň), türkmen halkyndan barýan hatlary sessiz-üýnsüz Türkmen hökümetine gowşurmak bilen, meseläni çözüldi hasap edýär.
Birleşen Milletler Guramasyna hem-de Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasyna ýüz tututlmasy türkmen hökümetiniň gaharyny getirýär, bu guramalara hat ýazanyň bolsa bagtyny ýatyrýar. Şundan soň hatlar bilen işleşmeli edaralar guduz açýarlar. Olar öýüni ýykmazlygy haýyş edip ýazanyň öýüni ýörite ýykýarlar, oglunyň basylmazlygyny haýyş edip ýazanyň ogluny ýörite basýarlar, ogluny azatlyga çykarmagy haýyş edip ýazanyň oglunyň türmede oturmaly ýylynyň üstüne ýyl goşup, ony hatda hossarlary bilen duşuşmaz ýaly güne salýarlar, işden kowlanlygy hakda arz edeniň beýleki maşgala agzalaryny-da işden kowýarlar…
Çoluk Möwlamow aşgabatly synçynyň edebi lakamy. Şu blogda öňe sürlen pikirler we garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
ABŞ-da döredilen “Musulmanlaryň bigünäligi” atly filme yslam ýurtlarynda bildirilýän protestler dowam edýär. Azatlyk Radiosy şu wakalar barada öz pikirini aýtmagyny sorap, asly pakistanly, Britaniýada iş alyp barýan belli taryhçy, ýazyjy we žurnalist Tarik Aly bilen söhbetdeşlik geçirdi.
Azatlyk Radiosy: Jenap, Tarik Aly, “Musulmanlaryň bigünäligi” atly film, siziň pikiriňizçe, näme üçin musulman ýurtlarynda şeýle zorlukly protest çykyşlaryny döretdi?
Tarik Aly: Siz häzirki karikaturalaryň we filmleriň näme sebäbe edil şu wagt döredilendiklerini soramalydyňyz. Eýsem, näme sebäbe beýle zatlar geçen asyryň aglaba döwründe döredilmändi? Bu filmleriň döredilmeginiň sebäbi musulman dünýäsiniň Birleşen Ştatlar we onuň ýaranlary tarapyndan okkupirlenmegi bilen gönüden-göni baglanyşykly. Şol okkupasiýalar çakdanaşa uly yslamofobiýa atmosferasyny döretdi.
Käte şeýle bir liberallar bolýar, ýagny sagçy we aşa sagçy liberallar. Olar prowakasiýa etmekligi gowy zat diýip hasaplaýarlar. Olaryň şeýle hereket etmekleri şonuň bilen baglanyşykly. Munuň söz azatlygy bilen hiç hili dahyly ýok. Musulmanlaryň muňa bolan reaksiýasynyň sebäbem hut şol adamlaryň hereketleriniň sebäbi ýaly sebäp.
Musulmanlar özlerini okkupirlenen hasaplaýarlar, olar muňa gahar edýärler, şeýlelikde arap dünýäsini bulagaýçylyklar gurşap alan. Olar muňa şeýle ýol bilen reaksiýa bildirýärler. Siz muny dünýäniň syýasatyndan uzňeleşdirip bilmersiňiz.
Azatlyk Radiosy: Ýöne Muhammet pygamberiň suratlandyrylyşyny yslama garşy gelýän zat hökmünde kabul etmek ýaly umumy garaýyşlar-da bar. Bu mesele barada näme aýdyp bolar?
Tarik Aly: Muhammet pygamberiň şahsyýetini sorag astynda goýmaklyga çydamsyzlyk edilýär. Pygamberi butlaşdyrmak ýaly bir ýagdaý bar, bu ýagdaý hakykatynda yslam dininiň ruhuna garşy gelýär, yslam dini butparazlyga doly garşy.
Şeýlelikde, pygambere garşy edilýän hüjümleri öz medeniýetlerine garşy edilýän hüjüm hökmünde kabul edýärler. Olar özlerine prowakasiýa edilýändigini bilýärler we olar prowakasiýa-da düşýärler.
Men geçmişde şeýle ýagdaýy togtatmaklygyň iň netijeli usulynyň muny piňiňe almazlykdygyny ýazypdym. Ýöne häzir dünýä juda yrga ýagdaýa düşdi.
Azatlyk Radiosy: Siz musulman dünýäsinde Günbatara we, hususan-da, Birleşen Ştatlara garşy bar bolan nägilelikleriň şeýle gazaply demonstrasiýalara sebäp bolýandygyny aýdýarsyňyz. Onda ol nägilelikleriň sebäbi nämede?
Tarik Aly: Hiç bir şübhesiz ýagdaýda Günbatara garşy bar bolan ýerli nägilelikler bu protestlerde uly rol oýnaýar. Din syýasylaşdyryldy. Onuňam sebäbi, elbetde, Sowuk Urşy ýyllarynda Birleşen Ştatlar tutuş dünýä boýunça, aýratynam, musulman dünýäsinde kommunizme garşy göreşmek maksady bilen bu ekstremistik yslamçy toparlaryň köpüsine goldaw berdi.
Wahhabist wagyz-nesihatçylar Amerikanyň razylygy bilen Saud Arabystany tarapyndan şu günki bize belli bolan syýasy yslam toparlaryny döretmeklik üçin ugradylypdylar. Olar şol işi amala aşyrdylar, indem olar şonuň netijesini görýärler. Bu monstry olaryň özleri döretdi.


text:
Türkmen döwlet habarlary indi ilatyň mugt goýberilýän gazyň möçberinden artyk ulanan ýangyjy üçin has köp pul tölemeli boljagyny habar berýär.
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow ilata mugt goýberilýän gazyň möçberinden artyk sarp edilen ýangyjyň bahasyny ýokarlandyrmak baradaky karara gol çekdi.
Prezidentiň kararyna görä, 2014-nji ýylyň 1-nji fewralyndan başlap, mugt goýberilýän möçberinden artyk ulanylan gazyň her müň kub metri üçin, goşmaça gymmata salynýan salgydy nazara almak bilen, 20 manat ($7) möçberinde töleg edilmeli.
Bu çäräniň gazyň bisarpa ulanylmagynyň öňüni alnak maksady bilen görülýändigi aýdylýar.


text:
Ýakynda Aşgabatda TOPH proýekti boýunça ylalaşyga gol çekildi. Emma bu proýekt heniz bir topar päsgelçiligi ýeňip geçmeli.
15 ýyldan gowraga çeken gepleşiklerden soň, ýakynda Türkmenistan-Owganystan-Pakistan-Hindistan gazgeçirijisi barada ylalaşyga gelindi. Emma, bu proýekt bir topar päsgelçiligi hem ýeňip geçmeli bolup dur. Şol sanda, ony maliýeleşdirmek meselesi hem entek çözlenok. Bularyň üstesine, geçirijiniň çekilmekçi bolunýan ugry dünýäniň iň bir gyzgyn nokadynyň içinden geçýär.
Türkmenistanyň, Owganystanyň, Pakistanyň we Hindistanyň ýokary derejeli resmileri sebitiň energiýa ýagdaýyny üýtgetmegi wada berýän gazgeçirijisini gurmak baradaky ylalaşyga gol çekilende, Aşgabatda güler ýüz bilen umytly çaklamalar aşa köp boldy.
Emma bu dört ýurt 15 ýyla çeken gepleşiklerden soň TOPH baradaky ylalaşyga gol çekensoňam, ol geçirijiniň çekilmegini bökdeýän esasy mesele çözülmän ýatyr. Ol hem dünýäniň iň bir gowgaly ýerlerinden geçmeli geçirijiniň howpsuzlygyny üpjün etmek meselesidir.
Wadalar bar, emma…
Owgan prezidenti Hamid Karzaý Aşgabatda 11-nji dekabrda bolan gol çekişlik dabarasynda eden çykyşynda bu geçirijiniň, planlaşdyrylyşy ýaly, 2014-nji ýylda işe girizilmegine böwet bolýan esasy päsgelçiligi agzaman bilmedi. Ol Owganystanyň bu geçirijiniň gurulýan wagtynda hem, gurluşyk tamamlanandan soň hem howpsuzlygy üpjün etmek üçin güýç gaýgyrmajagyny aýtdy.
Ýurduň magdanlar we senagat ministri Wahidulla Şahrani biraz soň bu wadany has-da berkitdi: «Bu äpet proýekt Owganystan üçin örän möhüm. Geçirijini goramak üçin onuň ugrunda 5 müňden 7 müňe çenli howpsuzlyk güýçleri ýerleşdiriler».
Bu «äpet» proýekt diňe Owganystan üçin möhüm däl. Türkmenistan öz ummasyz möçberdäki tebigy gazyndan köpräk nagt pul gazanmak islese, Pakistan bilen Hindistan goşmaça energiýa resurslaryna mätäç. Onsoň taraplaryň ählisiniň islegleriniň we talaplarynyň birikmegi soňky aýlarda TOPH planlaryny biraz öňe iterdi. Ýöne bu iteriş diňe diplomatik we bilermenleriň maslahatlary derejesinde boldy.
Londandaky “Chatham house” barlaglar merkeziniň Orsýet-Ýewraziýa programmasynyň kiçi ylmy işgäri Annett Bohr TOPH baradaky gepleşikleriň uzaga çekdirilmegi bilen bu geçirijiniň çekilmeli ýerindäki reallyklaryň hem ýitileşendigine ünsi çekýär.
Ol, hususan-da, şeýle diýýär: «Bu ýerde ol geçirijiniň gurulmagyny gaty isleýän oýunçylaryň ählisi jemlenen, ýöne muňa garamazdan, biz asla gowulaşmadyk howpsuzlyk ýgdaýy bilen hem ýüzbe-ýüz bolýarys. Hakykatda bu ýerde howpsuzlyk meselesi erbetleşmese, gowulaşanok».
Howpsuzlyk uly mesele bolup dur
TOPH geçirijisiniň 1680 kilometr ýoly (käbir çeşmelerde 1735 kilometr diýilýär) günorta Türkmenistandan başlanyp, Owganystanyň Hyrat welaýatynyň içinden günorta uzap, soňra Kandagar welaýatyna ýetýänçä günorta-gündogara tarap egrelmeli.
Kandagar Owganystandaky Talyban hereketiniň ruhy paýtagty bolan ýer. Bu şäher hem-de onuň töwerekleri hökümete we daşary ýurt goşunlaryna garşy Talyban pitneçiliginiň merkezi bolup galýar.
2012-nji ýylda gurlup başlanmakçy bolunýan TOPH geçirijisiniň şu bölekleri howpsuzlyga gezek gelende esasy alada döredýän ýerlerdir.
“Chatham house” barlaglar merkeziniň eksperti Annett Bohr bu barada şeýle diýýär: «NATO arkalanýan Kabul hökümeti bilen entek ýurduň bir topar ýerinde gujurly hereket edýän Talybanyň arasynda dowam edýän urşuň jümmüşinde Owganystanyň içinden gazgeçirijisini gurmak aňsat bitjek iş däl».
Owganystanyň magdanlar we senagat ministri Wahidulla Şahrani bu proekt bilen bagly täze iş ýerleriniň döremegi, täze elektrik hem ýyladyş çeşmeleriniň peýda bolmagy ýerli halkyň goldawyny almak üçin ýeterlik bolar diýýär. Onuň pikiriçe, ýerli halk bu geçirijiniň hözirini görüp başlasa, ol Talybandan ýüz öwrer. Ýöne synçylar hut şu sebäpden Talybanyň bu geçirijiniň gurulmagyna päsgelçilik döretjekdigini aýdýarlar.
Annett Bohr geçirijiniň ilkinji turbalary çekilmezden öň onuň öňünde keserjek ýene bir meselä - bu gurluşygy maliýeleşdirmek meselesine hem ünsi çekýär. Aziýa ösüş banky TOPH-y maliýeleşdirmäge kömek etmegi wada berdi, ýöne bu proýekti maliýeleşdirmek wezipesi esasan hususy maýadarlaryň boýnuna atyldy.


text:
Penşenbe güni Hytaýyň Daşary işler ministrligi Ýewropa Bileleşiginiň Eýrana garşy girizen täze nebit embargosyny tankytlady. Pekin girizilen sanksiýalary “konstruktiw däl” diýip atlandardy.
Mundan öň, Orsýet hem Tährana garşy girizilen sanksiýalary tankytlap çykyş edipdi. Moskwa munuň üsti bilen Eýranyň ýadro programmasy boýunça bar bolan düşünişmezlikleri çözüp bolmajakdygyny öňe sürdi.
Duşenbe güni Ýewropa Bileleşigi Eýranyň nebitine embargo girizmegi ylalaşypdy. Günbatar Eýrany ýadro ýaragany öndürmek boýunça iş alyp barýanlykda aýyplaýar. Tähran bulary ret edýär.
Bu wakanyň yzy bilen Eýranyň prezidenti Mahmud Ahmedinejad Ýewropa Bileleşiginiň sanksiýalaryny “netijesiz” diýip atlandyrdy. Şeýle-de, ol Tähranyň ýadro programmasy boýunça gepleşiklere başlamaga taýýardygyny hem nygtap geçdi.


text:
Şenbe güni Hindistanyň resmileri ýurduň demirgazyk regionynda ýüze çykan sil heläkçiligi we ýer süýşgüni sebäpli müňlerçe adamyň izolirlenen ýagdaýda galandygyny mälim etdiler.
Hindistanyň içeri işler ministri Sişulkumar Şinde ýurduň Himiçal Pradeş ştatynda edil häzirki wagt 30 müň töweregi adamyň izolirlenen ýagdaýda galandygyny we 33 müň töweregi adamyň bolsa halas edilendigini aýtdy.
Häkimiýetler bu regionda çakdanaşa agyr ýagyn sebäpli dörän sil suwlarynda azyndan 560 adamyň ölendigini we müňlerçe adamdan habar-hatyryň ýokdugyny aýdýarlar.


text:
Siriýanyň Günbataryň täsirinden we Birleşen Ştatlardan üzňe bolmagy hem-de Ysraýyl bilen arasynyň erbet bolmagy ony Ýakyn Gündogarda ýaýraýan gahar-gazap tolkunlarynyň arasynda näbelli orunda goýýar.
Siriýanyň Eýran bilen ýaranlygy we Amerika garşy tutumy bolsa ony Tunisden, Müsürden, Iordaniýadan, Ýemenden we beýleki arap ýurtlaryndan tapawutlandyrýar.
Emma bu Siriýanyň oppozisiýasyny prezident Beşir Al-Assadyň režimine garşy “gahar-gazap” protestini gurnamakdan saklamaýar. Syýasy toparlar “Facebook” we “Twitter” ýaly sosial setleri ulanyp, Damaskdaky we beýleki iri şäherlerdäki demonstrasiýalara gatnaşmak isleýänleri ýygnaýarlar. Şol demonstrasiýalar 4-nji we 5-nji fewralda geçiriler.
Goňşy Iordaniýanyň patyşasy Abdullahyň ýurduň hökümetini dargadandygy we Ýemeniň lideri Ali Abdullah Salehiň müsürli kärdeşi ýaly nobatdaky saýlawlarda bäsleşmejekdigini yglan edenligi üçin demokratiýanyň tarapdarlary prezident Beşir Al-Assadyň regiondaky domino prosesine goşuljakdygyna umyt edýärler. Çünki, edil goňşularyndaky ýaly, Siriýada hem garyplyk giň ýaýran, repressiýa bar, demokratiýa ýok we onuň lideri Beşir Al-Assad, 30 ýyllap häkimiýet başynda oturan atasy Hafez Al-Assad 2000-nji ýylda ölenden soňra, häkimiýeti miras aldy. Hosni Mubarek hem edil Hafez Assad ýaly ogly Gamaly mirasdüşer etmegi göz öňünde tutýardy.
Emma Londondaky ykdysadyýetler mekdebiniň Ýakyn Gündogar boýunça professory Fawaz Gergesiň pikiriçe, Siriýa Müsürden düýpgöter tapawutlanýar: “Birinjiden, Müsüre garanda, Siriýanyň jemgyýeti kiçi. Garyplygam az. Şonuň ýaly-da, Siriýa juda repressiw döwlet. Hut şonuň üçinde häzirki günlerde Siriýada, edil Tunisdäki we Müsürdäki ýaly sosial talaplary öňe sürýän haýsy-da bir proteste garaşmaýaryn”.
Diktatorlaryň özüne göwni ýetýär...
Siriýanyň prezidenti Beşir Al-Assadyň 31-nji ýanwarda “Wall Street Journal” neşirine aýtmagyna görä, Siriýa durnukly ýurt. “Näme üçin? Çünki sen halkyň ynançlaryny örän ýakyndan duýmaly. Bu möhüm zat. Haçanda sen halkdan uzakda bolsaň, uly problemalara garaşyber!”
Nadim Şehadi Londondaky ylmy-barlag Çatam öýüniň Ýakyn Gündogar we demirgazyk Amerika baradaky programmasynyň wekili. Onuň sözlerine görä bolsa, prezident Beşir Al-Assad goňşy döwletlerdäki protestlerden örän biynjalyk bolýar.
Nadim Şehadi: “Bu gürrüňsiz. Beşiriň protestleri inkär etmesi oňa mahsus zat. Ol beýle zatlar Siriýada bolmaz diýýär. Sebäbi Siriýa Amerika we Ysraýyla garşy durýan ýurt. Ol Müsürdäki we Tunisdäki protestler Amerika hem Ysraýyla garşy diýjek bolýar. Emma biz hiç mahal beýle alamatlary görmedik. Proteste çykan adamlar awtokrat režimler we azatlyk barada köp gürrüň edýärler” diýýär.
Gergesiň pikiriçe, prezident Beşir Al-Assad howpsuzlyk güýçleriniň gözegçilikdedigini aýtmaga çalyşýar: “Ol howpsuzlyk apparatynyň, hökümetiň we halkyň arasynda hiç bir oňşuksyzlygyň ýokdugyny örän aýdyň etdi. Beşiriň pikiriçe, halk onuň režimini legitim hasaplaýar. Emma bärde köp tapawut bar. Siriýa demokratik däl-de, awtoritar ýurt. Siriýanyň howpsuzlyk apparatynyň prezidenti, režimi goramak üçin elde baryny edip uruşjakdygyny aýdyp bilerin”.
Analitikleriň pikiriçe, Siriýanyň howpsuzlyk apparaty sowuk uruş döwründe Gündogar Germaniýa we Rumyniýa ýaly öňki kommunistik ýurtlarda döredilen aňtaw gulluklary kimin gazaply. Fawaz Gergesiň aýtmagyna görä, hut şonuň üçin-de Siriýada graždan jemgyýeti we oppozisiýanyň metbugaty ýok.
Nadim Şehadi Siriýadaky režimiň aňsatlyk bilen dargamagyna garaşmaly däl diýen pikir bilen ylalaşýar. Ýöne ol Siriýany Müsür däl-de, Saddam Huseýn döwründäki Yrak bilen deňeşdirýär.
Nadim Şehadiniň pikiriçe, 2003-nji ýylda Birleşen Ştatlaryň ýolbaşçylygynda Yraga çozup girilmegi we Saddamyň režiminiň ýykylmagy bilen baglanyşykly dowam edýän sarsgynlar Beşir Al-Assadyň birwagtlar güýçli hasaplanýan hökümetini agdaryp biler. “Ýöne munuň uzaga çekmegi ahmal”.


text:
Şenbe güni Owganystanyň günortasynda banka edilen hüjümde azyndan 18 adamyň ölendigi aýdylýar.
Fransiýanyň AFP habar gullugy Nangarhar welaýatynyň gubernatory Gul Aga Şirzaýa salgylanyp, 70-den gowrak adamyň ýaralanandygyny ýazýar.
Prezident Karzaýyň edarasy Kabul bankynyň welaýat bölümine edilen hüjüme üç sany janyndan geçen bombaçynyň hem gatnaşandygyny aýtdy.
Jalalabatdaky banka edilen hüjümiň jogapkärçiligini Talyban öz üstüne aldy we jeňçileriň aýlyk almaga gelen owgan esgerlerini nyşana alandyklaryny aýtdy.


text:
Siriýa, Yrak, Owganystan we atom ýaraglarynyň ýaýramagy hem Günbatar hem-de Eýran üçin möhüm krizisler bolup durýar.
Ýöne iki tarap, aýratyn-da, Waşington bilen Tähran global parahatçylygy gorarlyk derejede dartgynlylygy aşakladyp, iki ýaran bolup bilermikä? Ýa-da mundan hem aňry geçip, dostlukly gatnaşyklary gaýtadan dikeldip bolarmyka?
Eýran bilen dünýäniň güýçli 6 döwletiniň özleriniň 6 aýlyk ýadro ylalaşygyny 20-nji ýanwardan başlap, amala aşyrmak barada üstümizdäki hepde ylalaşyga gelmegi bu soraglaryň ýene orta atylmagyna getirýär.
Merkezi Londonda ýerleşýän syýasy analizçi "Cornerstone Global Associates" toparynyň düýbini tutan Ganem Nuseibeh ýagdaýy şeýle düşündirýär:
"Birleşen Ştatlar bilen eýranlylar häzir birek-birege bolan ynamy täzeden döretmek üçin uzak möhletli prosesi başdan geçirýärler. Özara ynam 35 ýyl mundan ozal bolan Yslam rewolusiýasyndan bäri dargap ýatyr. Şol sebäpden bu zatlar bir günüň içinde üýtgemez. Emma olar birek-birege bolan ynamy assa-assadan döretmäge tarap hereket edýärler. Bu ýeke Eýranyň ýadro meselesi barada däl. Bu ondan has aňyrdaky zatlara, iki tarapa-da bähbitli zatlara bir girelge bolar".
Siriýa
Aradaky ýene bir mesele Siriýa krizisi. Bu barada hem käbir gymyldylar bar. Birleşen Ştatlaryň döwlet sekretary Jon Kerri 22-nji ýanwara planlaşdyrylan Siriýa parahatçylygy baradaky maslahata Eýranyň-da gatnaşmagy üçin bir ýol tapmak maksady bilen 13-nji ýanwarda ors kärdeşi Sergeý Lawrow bilen Parižde duşuşdy.
Ýöne Eýran bilen iş salyşmak halkara derejesinde gün tertibinde dursa-da, syýasy synçylaryň aglabasy Waşington bilen Tähran häzirki wagtda gatnaşyklaryň gowulanmagyna garaşýar diýip pikir etmek ýalyş diýýärler.
Bu ýurtlaryň hiç biri şu wagt gatnaşyklary gowulandyrmak hakda gürrüň edenok. Ýöne olar muny isleseler-de, Waşington bilen Tähran üçin bu iş aňsat däl. Munuň hem öz sebäpleri bar.
Beýleki taraplar
Skott Lukas Eýran we Orta Gündogar barada spesialist "EA Worldview" websaýtynyň redaktory.
Onuň bellemegine görä, käbir krizislerde esasy aktýorlar Eýran bilen Birleşen Ştatlaryň özi. Netijeleri olaryň özleri doly kesgitläp bilýärler. Ýöne beýleki krizislerde başga aktýorlar-da bar. Olar bu ikisiniň gatnaşygyny kynlaşdyrýarlar. Mysal üçin Siriýa krizisi Eýran bilen Amerikanyň ýarany Saud Arabystanynyň arasyndaky gazaply regional bäsdeşligi-de öz içine alýar.
"[Eýranyň prezidenti Hasan] Rohaniniň hökümeti öten tomus wezipe başyna gelende Saud Arabystany bilen aradaky gatnaşyklary gowulandyrmak umydy bilen geldi, özüniň Er-Riýad bilen iş salyşýandygyny aýtdy. Ýöne ara Siriýa meselesi girip, muny kynlaşdyrdy. Indi bolsa Eýran režiminiň, Ýokary lideriň, parlamentiň wekilleriniň, ýolbaşçy ruhanylaryň, şeýle hem ýurduň mediasynyň Saud Arabystanyna bolan garaýşy duşmançylykly. Olar bu ýurdy Siriýadaky we Liwandaky terroristik hüjümleri goldamakda aýyplaýarlar. Şol sebäpden Eýrana Saud Arabystany bilen ylalaşyga garaşara syýasy ýol ýok. Bu bolmasa-da, ähli zat çylşyrymlaşar" diýip, Lukas aýdýar.
Yrakda we Owganystanda Waşington bilen Tähranyň bir tarapy, ýagny hökümeti goldaýandygy aýdylsa-da, Lukasyň garaýşyça bu ýurtlardaky krizisler gaty kynçylykly diýýär:
"Yrakda we Owganystanda ýa Tähranyň ýa-da Waşingtonyň edýän çagyryşlaryna jogap berýän hökümet ýok. Yrakdaky problemalaryň sebäbi premýer-ministr Nuri al-Malikiniň hökümetiniň jylawyny çekýäniň Tährandygy. Yrakdaky problemalara sebäp bolýan al-Malikiniň hökümetiniň özi we onuň sünni azlyk bilen nähili iş salyşýandygy. Owganystan barada hem şuny aýdyp bolar. Ol ýerde ilat bilen iş salyşmakda Karzaý öz aýdýanyny ornaşdyrmagy dowam etdirer. Bu Tähran bilen Waşingtonyň Karzaý bilen nähili iş salyşmak barada problemalarynyň bardygyny görkezýär".


text:
Sagdynlyk. Ruhubelentlik. Dostluk.
Türkmen pälwanlarynyň dünýä çempionatyndaky üstünligi
Gazagystanyň paýtagty Astana şäherinde 1999—2001-nji ýyllarda doglan ýaşlaryň arasynda guşakly göreş boýunça dünýä çempionaty geçirildi. Onda biziň türgenlerimiz nobatdaky uly üstünlige eýe bolup, 13 medal gazandylar. Olaryň üçüsi altyn, bäşisi kümüş we şonçasy-da bürünç medallardyr. Munuň özi milli toparymyza umumy hasapda ikinji orny eýelemäge mümkinçilik berdi.
Ýaryşlara dünýäniň 15 ýurdundan — Russiýadan, Mongoliýadan, Täjigistandan, Özbegistandan, Gyrgyzystandan we beýlekilerden türgenleriň ýüzlerçesi gatnaşdy. Ýurdumyzyň toparynyň düzüminde altyn medallara Hekim Kakalyýew (45 kilograma çenli agramlyk derejede) we Tagantäç Güýçmämmedow (55 kilograma çenli agramlyk derejede) hem-de Pälwan Jumakow (50 kilograma çenli agramlyk derejede) mynasyp boldular. “Altyna” barýan ýolda olaryň hersi üç ýeňiş gazanmagy başardy.
Wise-çempionlyk derejesine Ylýas Rahmanow (50 kilograma çenli agramlyk derejede), Mekan Bekmyradow (55 kilograma çenli agramlyk derejede), Pälwan Gurbangeldiýew (60 kilograma çenli agramlyk derejede), Atageldi Tagandurdyýew (65 kilograma çenli agramlyk derejede) we Aly Meredow (95 kilograma çenli agramlyk derejede) eýe boldular. Hormat münberiniň üçünji basgançagyna Agajan Täçmuhammedow (65 kilograma çenli agramlyk derejede), Hakberdi Yslamow (71 kilograma çenli agramlyk derejede), Ýazmämmet Ataýew, Nurberdi Nurberdiýew (ikisem 85 kilograma çenli agramlyk derejede) we Jemal Öwlýagulyýewa (63 kilograma çenli agramlyk derejede) galdylar.
Astanada geçirilen dünýä çempionatyndaky çykyşlar ýaş türkmen pälwanlarynyň köpüsi üçin halkara sport giňişligindäki ilkinji çykyş boldy. Ýaryşyň netijeleri olaryň öňünde uly mümkinçilikleri açýan ilkinji synagdan üstünlikli geçendiklerine şaýatlyk edýär.
Mälim bolşy ýaly, guşakly göreş Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň maksatnamasyna girýär. Bu ýaryşlaryň başlanmagyna 11 aýdan hem az wagt galdy. Häzirki wagtda milli ýygyndymyzyň erkekler bilen zenanlar düzümleri bu iri ýaryşlara güýçli taýýarlyk görýärler. Aziada — 2017-ä çenli galan wagtyň dowamynda biziň pälwanlarymyz iri halkara ýaryşlarynyň birnäçesine, şol sanda dünýä çempionatlaryna we Kubok ugrundaky ýaryşlara gatnaşarlar. Bu ýaryşlar Aşgabatda yklym derejesinde geçiriljek toplumlaýyn ýaryşlarda üstünlikli çykyş etmegiň ýolunda möhüm tapgyr bolar.
Habarlar #Guşakly göreş
- Soňky habarlar
Türkmen pälwanlarynyň dünýä çempionatyndaky üstünligi29 Noýabr, 2016 (12:35)
- Soňky habarlar
Türkmen pälwanlarynyň nobatdaky üstünligi30 Oktýabr, 2016 (17:35)
- Resmi habarlar
Ýurdumyz öz pälwanlaryny sarpalaýar04 Iýul, 2016 (14:17)
- Soňky habarlar
Türkmen pälwanlary göreş we guşakly göreş boýunça Aziýa çempionatynyň netijeleri boýunça ýüze golaý medala mynasyp boldular29 Iýun, 2016 (23:26)
- Soňky habarlar
Göreş we guşakly göreş boýunça Aziýa çempionaty: türkmen pälwanlary öňde barýarlar28 Iýun, 2016 (22:57)
- Soňky habarlar
Türkmenistanyň ýygyndy topary göreş boýunça Aziýanyň çempionatynda birinji orny eýelediler27 Iýun, 2016 (23:40)
- Soňky habarlar
Göreş we guşakly göreş boýunça Aziýanyň çempionatynyň ilkinji gününde türkmen pälwanlary 25 medal gazandylar26 Iýun, 2016 (23:40)
- Resmi habarlar
Türkmen milli göreşi guşakly göreş boýunça Aziýa federasiýasynyň düzümine girizildi26 Iýun, 2016 (23:06)
- Soňky habarlar
Türkmen göreşi dünýä sportunyň uly giňişligine çykýar24 Iýun, 2016 (23:30)
- Resmi habarlar
25-30-njy iýun aralygynda Olimpiýa şäherjiginde türkmen milli göreşi we guşakly göreş boýunça Aziýa çempionaty geçiriler19 Iýun, 2016 (12:17)
- Soňky habarlar
Türkmenistanyň ýygyndysy Bişkekde guşakly göreş boýunça “Gran-pri” ýaryşynda 11 medala mynasyp boldy17 Mart, 2016 (19:52)
- Soňky habarlar
Biziň watandaşlarymyz halkara ýaryşlarynda uly üstünlik gazandylar19 Mart, 2015 (22:39)
- Soňky habarlar
2014-nji ýylda Türkmenistanyň iň gowy türgenleriniň onusy15 Ýanwar, 2015 (23:23)
- Soňky habarlar
Guşakly göreş boýunça dünýä çempionatynda türkmen türgenleriniň täze ýeňişleri23 Noýabr, 2014 (19:02)
- Soňky habarlar
Guşakly göreş boýunça hem-de türkmen göreşi boýunça dünýä çempionaty tamamlandy23 Noýabr, 2014 (19:02)
- Soňky habarlar
Türkmen paýtagty guşakly göreşiň we milli göreşiň iň oňat ussatlaryny kabul edýär21 Noýabr, 2014 (19:03)
- Soňky habarlar
Guşakly göreş boýunça dünýä çempionatynyň öň ýanynda06 Noýabr, 2014 (19:15)
- Soňky habarlar
Türkmen pälwanlarynyň uly üstünligi28 Oktýabr, 2014 (19:18)
- Soňky habarlar
Halkara bäsleşiklerinde gazanylan nobatdaky ýeňişler31 Awgust, 2014 (19:44)
- Soňky habarlar
Türkmenistanda guşakly göreş boýunça dünýä çempionatyna taýýarlyk görülýär25 Iýun, 2014 (20:14)


text:
Türkmenistanda 2012-nji ýylyň 12-nji fewralynda prezidentlik saýlawlary geçiriler. Bu habar ýakynda Türkmenistanyň parlamentiniň degişli komiteti tarapyndan halk köpçüligine ýaýradyldy.
Maglumatlardan çen tutulsa, Aşgabat bu çäräni ýurduň Baş kanunyna laýyklykda, Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň, şeýle-de Birleşen Milletler Guramasynyň standartlaryna görä amala aşyrmakçy.
Ýöne kandidaturasy hödürlenýän kandidatlar boýunça öňe sürlen şertler göz öňünde tutulsa, mundan öňki ýyllarda bolşy ýaly, bu gezek hem daşary ýurtlarda ýaşaýan oppozision liderlere saýlawlara gatnaşmaga rugsat edilmez. Sebäbi ses berişlige gatnaşmak üçin islendik dalaşgäriň geçen 15 ýylyň dowamynda Türkmenistanda ýaşamagy hökman diýilýär. Netijede käbir synçylar bu saýlawlarda hem hakyky bäsdeşligiň boljagyna ikirjiňleýändiklerini aýdýarlar.
Azatlyk Radiosyndan Muhammad Tahir bu meseleler bilen gyzyklanyp, düýbi Waşingtonda ýerleşýän “National Endowment for Democracy” edarasynyň Orsýet we Ýewraziýa boýunça bölüminiň ýolbaşçysy Miriam Lanskoý
bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda prezidentlik saylawlary boýunça gün bellendi, bu ýagdaýa we hökümetiň äden bu ädimine siz nähili baha berýärsiňiz?
Lanskoý:
Hökümet ýolbaşçylary bu ugurda aýgytly ädim ädýänçä, bäsdeşlikli saýlawlaryň geçiriljekdigini we şeýle saýlawlaryň amala aşyrylmagy üçin zerur şertleriň dörediljekdigini aýtmak juda kyn.
Zerur şertler diýlende, metbugata has köp azatlyk we sýyasy partiýalara bolsa erkinlik we hereket azatlygynyň berilmegini göz öňünde tutýaryn. Häzirki döwürde esasanam sýyasy partiýalar meselesinde Konstitusiýada nähili maddanyň bardygy we şol maddada näme diýilýändigi hem o diýen anyk däl.
Elbetde, olaryň saýlaw geçirmek baradaky bu tagallasy meni begendirýär. Emma saýlawlaryň netijesiniň ykrar edilmegi we belli standartlara gabat gelmegi üçin heniz edilmeli işiň gaty köpdügini hem aýdasym gelýär.
Azatlyk Radiosy: Syýasy partiýalar barada gürrüň gidende, Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow ýakynda eden çykyşynda oppozision partiýalary hem bu ses berişlige gatnaşmaga çagyrdy, siz oppozisiýa bu çärä gatnaşyp biler öýdýäňizmi?
Lanskoý:
Meniň pikirimçe, hökümetiň bu pikiri orta atmagynyň maksady diňe olary hem-de ýagdaýy synamakdan ybarat bolmaly. Onsoň, öňki aýdyşym ýaly, häzirki döwürde Türkmenistanda juda repressiw ýagdaý höküm sürýär. Ol ýurtda hökümete degişli bolmadyk guramalary, garaşsyz habar serişdelerini hasaba aldyrmak mümkinçiligi asla ýok. Şeýle halatda oppozision ýolbaşçylary neneňsi özleriniň howpsuzlygyndan çekinmän bu çärä gatnaşyp bilerler? Hatda olaryň howpsuzlygy üpjün edilen halatynda hem oppozisiýanyň hakyky manyda bäsdeşlige gatnaşyp bilmegi üçin zerur çäreleriň görlenligini ýa görüljekdigini aýtmak juda kyn.
Azatlyk Radiosy: Azerbaýjanyň “Trend” habar agentligi Türkmenistanyň parlamentiniň degişli komiteti tarapyndan ýakynda ýaýradylan maglumata salgylanyp, 9-njy awgustda çap eden maglumatynda şeýle diýýär: “Saylawlar aç-açanlykda, ÝHHG-niň we BMG-niň standartlaryna laýyklykda amala aşyrylar”. Bu beýanat siziň öňe süren aladaňyz boýunça nämäni aňladýar?
Lanskoý:
Men şol beýanaty görmedim. Ilki bilen şol maglumaty gözden geçiresim gelýär. Emma eger türkmen ýolbaşçylary hakykatdan hem aýdylýan şol zatlary iş ýüzünde berjaý edip, bu ses berişligi ÝHHG-niň standartlaryna laýyklykda amala aşyrmakçy bolsalar, onda bu gowy zat.
Emma ilki bilen şol standartlar ýurtda graždan jemgyýetçilik guramalarynyň erkin hereket etmegine mümkinçilik döretmek arkaly durmuşa geçirilse, hökümetiň şeýle reformalar barada çynlakaý ädim ädýänligine şaýat bolardyk. Şeýle ädimler halkyň öz syýasy garaýyşlaryny beýän etmegine mümkinçilik döretmekden ybarat bolup, bu hem, umuman aýdylanda, saýlawlaryň azat ýagdaýda geçiriljekdigi barada umyt dörederdi.
Türkmen ýolbaşçylarynyň bu barada pikir beýan etmegi gowy zat, häzirki döwürde garaşylýan zat olaryň bu beýanatynyň arkasynda durup, ýurtda erkinlige ýol bermek arkaly öz wadalaryny iş ýüzünde amala aşyryp başlamagydyr. Emma mundan ozal hem Türkmenistanyň erkinleşýänligi barada kän gürrüň edilipdi, ýöne şol gürrüňleriň iş ýüzünde amala aşyrylanlygyna ýa aşyrylýanlygyna degişli hiç hili yşarat göze ilmeýär.
Azatlyk Radiosy: ÝHHG-niň saýlawlar boýunça standartlary nukdaýnazaryndan aýdylanda, näme aydyp biljek, meselem, olaryň saýlawlar baradaky standartlary nämelerden ybarat hem-de onuň Türkmenistanyň häzirki ýagdaýyndan tapawudy nämede?
Lanskoý:
Türkmenistanda häzirki döwürde ýygnanyşmak azatlygy ýok. Men BMG-niň we ÝHHG-niň standartlarynyň tehniki taýdan nähili aýratynlyklarynyň bardygyny aýdyp biljek däl. Emma syýasy ýygnak we ýöriş geçirip bolmaýan, syýasy pikirleri çap edip bolmaýan we öz tarapdarlaryň bilen aç-açan pikir alşyp bolmaýan halatda men bu zatlaryň nähili boljagyna göz ýetirip bilemok.
Aýtjak bolýan zadym, saýlawlaryň erkin geçirilenligini aýtmak üçin ädilmeli käbir ädimler bar. Türkmen ýolbaşçylarynyň şol ädimleri hakyky manyda ätmek planlarynyň bolmagy mümkin, emma ony tassyklaýan hiç hili yşarat göze ilmeýär.
Meniň pikirimçe, häzirki döwürde biziň şaýat bolýan zatlarymyz diňe deklarasiýalardan ybarat.
Azatlyk Radiosy: Onda Türkmenistanyň hökümetiniň şeýle deklarasiýalary ýaýratmakdan maksady näme bolup biler? Ýagny, olaryň näme maksat bilen şeýle beýanatlary ýayradýan bolmagy mümkin?
Lanskoý:
Meniň pikirimçe, eger Türkmenistanyň ýolbaşçylary hakykatdan hem aýdýan bu zatlarynyň arkasynda tapylyp, syýasy partiýalaryň, graždan jemgyýetleriniň, habar serişdeleriniň döredilmegine ýol berip, hakyky manyda garaşsyz syýasy we graždan institutlaryň açylmagyna kanuny esas döretseler, oňa geljek zat ýok.
Emma onuň şeýle boljakdygyny tassyklaýan ädimler ädilýänçä, olaryň aýdýan bu zatlaryna çynlakaý baha bermek mümkin däl.
Azatlyk Radiosy: Meniň sorajak bolýan zadym, eger türkmen hökümeti aýdýan şol zatlarynyň arkasynda tapylmajak bolsa, onda onuň şeýle beýanatlar ýaýratmagynyň maksady näme bolup biler?
Lanskoý:
Bu meselä garaşyp görmeli, ýagny bu beýanatlar olaryň diňe gowy niýetlerini beýan etmek üçin öňe sürýän pikirlerimi, ýogsa-da olar aýdýan bu zatlarynyň arkasynda tapylarmy - muňa göz ýetirmek üçin garaşmaly bolarys.
Azatlyk Radiosy: Saýlawlaryň 2012-nji ýylyň fewral aýynyň 12-de amala aşyryljakdygy aýdyldy. Eger türkmen ýolbaşçylarynyň aýdyşy ýaly, saýlawlar ÝHHG-niň standartlaryna laýyklykda amala aşyryljak bolsa, bu barada zerur şertleriň döredilmegi üçin ýeterlik wagt barmy?
Lanskoý:
Bu barada çaklama beýan etmek kyn. Belki, Türkmenistanda gowulyga tarap, ýagny hakyky erkinligiň ornaşdyrylmagy ugrunda käbir ösüşler bolup, öňa biziň göz ýetirmeýän bolmagymyz mümkin. Ýagny, gowulyga tarap ädimleriň ädilmegi mümkin. Emma diňe birnäçe aýyň dowamynda şeýle uly derejeli özgerişligiň amala aşyryljakdygyna meniň şübhäm bar.


text:
Şu gün Müsüriň raýatlary parlamentdäki orunlara dalaş edýän dalaşgärlere ses berýärler. Parlamentiň aşaky oýi boýunça geçýän bu ses berişlik öňki awtoritar prezident Hosni Mubarek häkimiýet başyndan gidenden soň Müsürdäki syýasy özgeriş üçin ilkinji uly synag hasaplanylýar.
Täze parlamentiň esasy wezipelerinden biri, käbir beýleki işler bilen birlikde, aňyrsy geljek iýun aýynda geçmeli prezidentlik saýlawlaryndan öň täze Baş kanunyň taslamasyny düzmek üçin bir komissiýany döretmek bolar.
Mubaregiň 30 ýyllyk hökümdärlygynyň soňuna çykan halk gozgalaňy turaly bäri geçen 9 aý döwrüň içinde müsürlileriň köpüsiniň rewolusion eýforiýasy indi Mubaregiň ornyny eýelän harbylara ynamsyzlyga öwrülene meňzeýär.
Adamlar özgerişlik isleýär
Öten hepde protestçiler bilen howpsuzlyk güýçleriniň arasynda turan çaknyşyklarda 40-dan gowrak adam öldi. Ýurda serenjamlyk edýän Harby Geňeş demokratik geçişi çaltlandyrmagyň deregine, häkimiýeti öz elinde jemlemäge synanyşýanlykda aýplanýar.
Harby Geňeşe ýolbaşçylyk edýän Feldmarşal Husein Tantawi bolsa täze parlamentde syýasy toparlaryň hemmesiniň wekilleri bolmaly diýýär: "Men ses bermäge hukukly beýik müsür halkyna ýüzlenmek isleýärin. Men olardan duşenbe güni baryp, ses bermegi haýyş edýärin. Sebäbi biz parlamentiň deňagramly bolmagyny isleýäris. Biz ähli toparlara wekilçilik edilmegini isýäris".
Mubaregiň döwründe saýlawlar birsyhly galplaşdyrylyp, parlamentde köplük orna eýe bolýan onuň "Milli Demokratik" partiýasydy. Ýöne Mubarek häkimiýetden çetleşdirleli bäri, ýurtda ençeme täze partiýalar peýda boldy.
Kairli saýlawçy Hurreýa Ibrahim al-Sawwaf bu günki ses berişlik bilen öňki ses berişlikleriň arasynda aýdyň tapawydyň bardygyny belledi: "Ak ýürekden aýdýaryn, bu saýlawlara adamlar köplük bolup gelýärler. Görşüňiz ýaly, olar ir ertir sagat ýediden bäri şu ýerde durlar. Ozallar ses bermäge gelýänler diňe saýlaw kagyzlary bar adamlardy. Olar esasan öňki režimiň öz adamlarydy. Saýlaw kagyzlary ýok adamlara içeri girmäge ýol berilmezdi".
Öňki saýlawlar bilen bu saýlawyň arasynda uly tapawudyň bardygyny kairli saýlawçylardan biri Magdi-de belledi. Ol: "Bu gezek men bu ýere geldim. Sebäbi berjek sesimiň bir ähmiýeti bar diýip pikir edýärin. Mundan ozal biziň sesimize asla ähmiýet berilmezdi. Indi adamlaryň öz watanyna bir işler edesleri gelýär. Şeýle edilende, sende onuň hakyky demokratiýa tarap ilerlemegi üçin bir iş etdim diýen duýgy galýar" diýdi.
Kimi goldajaklary belli däl
Müsüriň saýlawa hukukly 50 million ilatynyň ses berişlige beýle köpçülikleýin gatnaşmagy garaşylmadyk käbir zatlary-da ýüze çykarmagy mümkin diýlip pikir edilýär. Saýlawçylar, häzirki häkimiýetleriň isleýşi ýaly, durnuklylygy ileri tutýarmy ýa-da, ýaş protestçileriň talap edişi ýaly, düýpleýin özgerişi isleýärmi: muny saýlawlaryň netijesi görkezmeli.
Aleksandriýaly protestçi Haled Şara saýlawy tankytlasa-da, özüniň oňa gatnaşjakdygyny aýdýar: "Öňümizdäki saýlawlaryň rewolýusiýa ýa rewolýusiýaçy ýaşlaryň idealyna gulluk etmegi mümkin däl. Saýlawlar bir oýun. Ýöne ses bermek her bir adamyň hukugy. Sen bu saýlawa gidip, ses berýärsiň, sebäbi ses bermek seniň hukukyň. Öz sesiňi bereniňden soň, ynsabyň oňünde nägile bolup bilmersiň".
Aleksandriýaly ýene bir protestçi Ahmed Talaat ses berişlige baryp, harby kökümete protest hökmünde saýlaw kagyzynyň ýüzüne "ýok bolsun harby hökümet" diýip ýazjakdygyny aýdýar.
"Yslam Doganlygy" we beýleki yslamçy partiýalar öten hepdeden bäri harbylara garşy protest geçirýän demonstrasiýaçylardan özlerini çetde tutdular.
Şol sebäpden, indi saýlawçylar bu partiýalara ses bermekden saklanmak bilen, olary jezalandyrarmy ýa-da "Yslam Doganlygynyň" täze döredilen şahasy bolan "Erkinlik we Adalat" partiýasy beýleki partiýalardan üstün çykarmy – ol indi belli bolmaly.


text:
Russiýanyň ynsanperwer kömeginden ybarat kerweni Halkara gyzyl haç guramasynyň wekilleri bolmazdan Ukraina girensoň, Ukrainanyň ýokary derejeli howpsuzlyk resmisi Moskwany Ukrainanyň araçägine girmekde aýyplady.
Moskwa garaşmakdan ýadanadygyny aýdyp, kerweni Ukraina salmazlyk üçin Kiýewi ýasama soňa goýmalary döretmekde aýyplandan soň, 22-nji awgustda ýüzlerçe rus ýük maşyny Ukrainanyň gündogaryna geçip başlady.
Ukrain harbysynyň metbugat wekili Andriý Lýasenko (Andriy Lysenko) Ukraina bilen Russiýanyň arasyndaky şertnamany bozup, Russiýa Ukraina bilen ylalaşyga gelmezden ýa-da Gyzyl haç guramasynyň gatnaşygy bomazdan 90 sany rus ýük maşynynyň Ukraina girendigini aýtdy.
Ukrainanyň Döwlet howpsuzlyk gullugynyň başlygy Walentin Naliwaýçenko (Valentyn Nalivaychenko) ýük maşynlarynyň herekete geçmegi Russiýanyň Ukraina “gönüden-göni basybalyşyny” aňladýar diýdi, emma ol “öjükdirmelerden” gaça durmak tagallasy bilen Kiýewiň hiç hili güýç ulanmajakdygyny belledi.
Halkara gyzyl haç guramasy “durnuksyz howpsuzlyk ýagdaýlary” sebäpli ýük maşynlarynyň ýany bilen gitmändigini Twitter sosial ulgamyndaky ýazan maglumatynda mälim etdi.