text:
Habarlar 18 may 2017
Wakalaryň jümmüşinde
19-20-nji maýda Özbegistanyň Prezidenti Şawkat Mirziýoýewiň Türkmenistana iş sapary bolar
Wise-premýer, Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň baştutany Reşit Meredow Hökümetiň we Döwlet howpsuzlygy geňeşiniň bilelikdäki mejlisinde ýokary derejedäki türkmen-özbek gepleşiklerine taýýarlygyň barşy barada habar berdi.
Sport
Türkmen türgenleri ýene dört medala eýe boldular
81 kilogram agram derejede çykyş edýän Arslan Açilow altyn medala mynasyp boldy. Aýgytlaýjy tutluşykda ol Azerbaýjanyň toparynyň wekilinden üstün çykdy. Bu sylag biziň ýygyndymyzyň umumytoparlaýyn hasapda eýeleýän ornuny gowulandyrmaga mümkinçilik berdi.
Medeniýet
Şanly sene mynasybetli baýramçylyk konserti
Mukamlar köşgünde ähli ruhubelentlik halkymyzyň mähriban Watanyna bolan buýsanjyny, jemgyýetimiziň ruhy taýdan ýokary göterilişini kesgitleýän waka öwrüldi. Bu ýere ýygnanan köp sanly tomaşaçylaryň hatarynda baýramçylyk günlerinde Aşgabada gelen daşary ýurtly myhmanlaryň hem bardygyny bellemeli.
Wakalaryň jümmüşinde
Türkmenistanyň Prezidenti Konstitusiýa we Magtymguly Pyragynyň şygryýet güni mynasybetli dabaralara gatnaşdy
Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň kabul edileni bäri 25 ýyl geçdi. Ol milli döwletliligiň kemala gelmeginiň hem-de ösmeginiň syýasy-hukuk binýady bolup, dünýäniň oňyn tejribesine daýanýar we şol bir wagtyň özünde türkmen halkynyň asyrlaryň jümmüşinden gaýdýan iň gowy däp-dessurlaryny hem-de milli aýratynlyklaryny özünde jemleýär.
Wakalaryň jümmüşinde
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň we Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň bilelikdäki mejlisi
Döwlet Baştutanymyz mejlisiň gün tertibini yglan edip, Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary B.Hojamämmedowa söz berdi. Ol Türkmenistanyň 2018-nji ýyl üçin Döwlet býujetiniň taslamasyny taýýarlamak boýunça alnyp barylýan işleriň netijeleri barada hasabat berdi.
Wakalaryň jümmüşinde
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow watandaşlarymyzy Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň hem-de Magtymguly Pyragynyň şygryýet güni bilen gutlady
Çäryek asyr mundan ozal, ýagny 1992-nji ýylyň 18-nji maýynda Esasy Kanunymyzyň - Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň kabul edilmegi özbaşdak we erkin ösüş ýoluna düşen garaşsyz döwletimiziň berk hem-de kuwwatly binýadynyň düýbi tutulyp başlan döwrüniň örän möhüm taryhy wakalarynyň bin boldy.


c: text/html

text:
TYA-nyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynda hem ösümlik dünýäsiniň köpdürlüligini artdyrmak, olary gorap saklamak boýunça işler ylmy esasda alnyp barylýar.
Türkmen milli göreşi medeniýetimiziň aýrylmaz bölegidir. Türkmen halky gadymy döwürlerden bäri göreş sungaty bilen içgin gyzyklanyp gelipdir.
Halyçylyk sungaty uzak heňňamlarda timarlanyp, gitdigiçe owadanlanyp, türkmeni dünýä ýüzüne tanadyp gelen milli guwanjymyzdyr, halkyň ýüzüniň tuwagydyr.
Daşky gurşawy goramak, ekologiýanyaýawlysaklamak bilen baglanyşykly meseleler häzirki zaman dünýäsinde esasy meseleleriň birine öwrüldi.
Ýurdumyzda ylym-bilime, dünýä ylmynyň iň soňky gazananlaryny özleşdirmäge uly ähmiýet berilýär. Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň tagallalary bilen ylym-bilim ulgamyny kämilleşdirmek babatda, alymlaryň işine itergi bermek, türkmen ylmynyň taze binýadyny tutmak boýun-ça düýpli işler amala aşyrylýar.
Öňňin, 15-nji iýunda hormatly Prezldentimiziň paýtagtymyzda we Ahal welaýatynda alnyp barylýan işler bilen dikuçarda, guşuçar belentlikden tanyşlykda, akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň ýadygärlik heýkelini Köpetdagyň belentliginde ýerleşdirmek barada aýdanlary halkymyzda uly buýsanç duýgusyny döretdi.
Şu gün ýurdumyzda giňden bellenilýän Ylymlar güni mynasybetli paýtagtymyzda Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasynyň Merkezi geňeşi we Ylymlar akademiýasy bilen bilelikde her ýyl geçirilýän ýaşlaryň arasynda ylmy işleriň bäsleşiginiň ýeňijilerine sylaglary gowşurmak dabarasy boldy.
Gadymy hem şöhratly taryhynda Änew, Nusaý, Dehistan, Marguş, Merw, Köneürgenç, Amul, Sarahs, Abywerd ýaly medeni ojaklary döredip, umumadamzat medeniýetiniň ösüşine uly goşant goşan türkmen halky ylym-bilime aýratyn sarpa goýup gelipdir.
Ylym biziň düşünjämizde, ýönekeýleşdirilip aýdylanda, döredijilikli işiň netijesidir.
Halkymyz «It geldi gut geldi» diýýär. Gut sözi gadymy türkmen sözi bolup, ol bagt manysyny aňladýar.
Öz durmuşyny türkmen topragyndan üzňe görmedik alym-arheolog Wiktor Iwanowiç Sarianidi ömrüniň köp bölegini türkmen sährasynda, has takygy, Garagum çölünde, gadymy ýadygärlikleri öwrenmek üçin gazuw-agtaryş işlerini alyp barmak bilen geçirdi.
«Mirasa sarpa soýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan 2016-njy ýylyň 4-nji ýanwarynda geçiren wideoşekilli iş maslahatynda hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň müňýyllyklaryň dowamynda toplanan maddy we ruhy gymmatlyklaryny gorap saklamagyň döwlet syýasatynyň möhüm ugry bolup durýandygyny aýratyn nygtady.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzda bolup geçýän öz-gerişlikler halk hojalygynyň ähli pudaklaryny öz içine alyp, halkyň medeni babatda hem kämilleşmegine şert döredýär.
Milli Liderimiz şu ýylyň 13-nji ýanwarynda il içinde Paryzdepe ady bilen meşhur bolan gadymy taryhy ýadygärlige baryp gördi. Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, örän baý medeni-taryhy ýadygärliklere eýe bolan bu toprakda geçmişde dünýä ýaň salan beýik işler bitirilipdir: şäherler
döredilip, binalar gurlupdyr.
Şu ýylyň dowamynda paýtagtymyzda, onuň
töwereklerinde hem-de ýurdumyzyň welaýatlarynda agaç nahallarynyň 3 million düýbüni oturtmak bellenildi. Gahryman Arkadagymyz ýurdumyzyň baş şäheriniň binagärlik keşbini özgertmek hem-de abadanlaşdyrmak boýunça meýilnamalaryň öz wagtynda we
ýokary hilli ýerine ýetirilmegine berk gözegçilik etmegiň wajypdygyny sargyt edýär.
Edermen ekerançy daýhanlarymyzyň
nesilme-nesil çekip gelýän päk zähmeti netijesinde sadymy döwürlerden şu günlere gelip ýeten maddy mirasymyz bolan gawunlar milletimizin ruhy mirasynda-da ykjam orun alypdyr: türkmen dilinde, däp-dessurlarynda, halk döredljiliginde gawun bilen bagly aýtgylaryň, durnukly söz düzümleriniň, rowaýatlaryň... giden ulgamyny görmek bolýarŞu toý günlerinde şolaryň kähirini ýatlasak, datly gawunlarymyzyň ýakymyna hem-deýokumyna sarpa goýdugymyz bolar.
Geobotanika we Milli gerbariý gaznasynyň, şeýle hem Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň barlaghanalarynda biziň ýurdumyzyň dürlik künjeklerine bolan ýazky ekspedisiýanyň barşynda toplanan maglumatlary we ösümlik materiallaryny işläp taýýarlamak boýunça işler alnyp barylýar.
Häzirki döwürde ata-babalarymyz tarapyndan bize miras galdyrylan milli baýlyklarymyz bolan taryhy ýadygärliklerimizi öwrenmäge, olarda rejeleýiş, öň ki durkuny dikeldiş işlerini geçirmäge hem-de täze nesle abat ýagdaýynda ýetirmäge, olar barada nesihat işlerini alyp barmaga giň ýol açyldy.
Zenanyň şirin owazyna eýlenip, çagany uklatmak maksady bilen hiňlenilip aýdylýan sallançak başyndaky hüwdülerden başga-da, oňy ele alyp, bökdürip, hopba edip ýa-da aýagyň üstünde ýatyryp, yralaýan wagtyňda aýdylýan her hili çeper setirler hem folklor diýlip atlandyrylýan gymmatly hazynanyň içinde kän gabat gelýär.
Halkymyzyň ata-babadan gelýän halal we arassa ýoluny döwrebap dowam etdirýän hormatly Prezidentimiz türkmen halkynyň geçmiş taryhyny, edebiýatyny, sungatyny, milli däp-dessurlaryny täzeçil, töwerekleýin hem-de düýpli öwrenmegiň, nesillerimizi watansöýüjilik, halallyk, ynsan-perwerlik ruhunda terbiýele-mekde egsilmez hazyna bolan milli mirasymyzy dikeltmek bilen, halkymyzyň medeni-ruhy dünýäsini baýlaşdyrmagyň döwletimiziň gaýragoýulmasyz wezipeleriniň biridigini nygtaýar.
Häzirki döwürde iň wajyp meseleleriň biri hem ylym we önümçilik bähbitli ösümlikleriň tohumlarynyň asyl nusgalaryny genetika banklarynda saklamak hem-de olaryň nesil toplumynyň gorlaryny ýöriteleşdirilen ekin ýerlerinde diri görnüşde ösdürmek we öwrenmek bölüp durýar.
Ýakynda Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Tehnologiýalar merkezinde «Ýurdumyzy özgertmekde innowasion tehnologiýalar» atly ylmy maslahat geçirildi.
Milli Liderimiz ylym ulgamyny ösdürmegiň, alnyp barylýan ylmy-barlag işlerinde ýokary netijeleri gazanmagyň esasy şerti hökmünde ýaş alymlaryň täze neslini terbiýeläp ýetiş-dirmäge aýratyn üns berýär.
Hormatly Prezidentimiz Türkmenistanda düýpli we amaly ylymlary, innowasion senagaty ösdürmegi, ylmy, bilimi halka peýda berer ýaly derejä ýetirmegi wezipe edip goýdy we geljegi has uly bolan ylmyň ileri tutulýan ugurlaryny kesgitledi. Şol ugurlaryň biri hem ynsanperwer ylymlardyr.
Magtymgulynyň döredijiliginiň özeni türkmeniň gadymy hem baý halk döredijiligidir. Halkyň dünýa hakyndaky oýlanmalary, dünýa düşünmeleri ähli çuňlugy we danalygy bilen şahyryň döredijiligine siňipdir.
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Biologiýa we derman ösümlikleri institutynyň Botanika bagynyň bu işi ýokary hünärli biolog-floristiçileri we sistematikaçylar amala aşyrýarlar. Bu işiň esasy ugry daşary ýurtlaryň howa şertlerine uýgunlaşan ösümlikleri ýurduň howa-toprak şertlerine uýgunlaşdyrmak ýa-da introduksiýa, ösümlikleriň seýrek duş gelýän görnüşlerini goramak bolup durýar.
Ýurdumyzyň çäginde ýerleşen taryhy ýadygärlikleri gorap saklamak, milli medeni mirasymyzy öwrenmek, wagyz etmek bilen baglanyşykly il-ýurt bähbitli işler Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe has giň gerim bilen dowam etdirilýär.
Merdana türkmen halkymyz gözbaşyny asyrlaryň jümmüşinden alyp gaýdýan, edermen pederlerimizden şu günki bagtyýar nesillere miras galan behişdi bedewlerimizi milli buýsanjy saýyp arzylaýar.
Hormatly Prezidentimiziň başlangyjy bilen «Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýyly» diýlip atlandyrylan üstümizdäki ýylda eziz Watanymyzy mundan beýläk hem ösdürmek, özgertmek ugrunda alnyp barylýan ägirt işleriň her biri milli mirasa sarpa goýmak bilen utgaşdyrylýar.
Bu prosess anyk, nätanyş ösümlik bilen alnyp barylýan işiň ykdysady we sosial maksada laýyklygyny, onuň ýerli flora bilen ekologik we biologik deňeşdirip bolujylygyny nazara almak bilen oýlanyşykly toplumlaýyn ylmy çemeleşmäni talap edýär.
Özüniň milli medeni, edebi we taryhy gymmatlyklary bilen adamzat jemgyýetiniň ösmegine saldamly goşant goşan türkmen halkynyň geçmiş taryhyny çuňňur öwrenmek we dünýa ýaýmak Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň döwlet syýasatynyň ileri tutudan ugurlarynyň biri bölüp durýar. Belent maksatlara beslenen bu ugurlary has-da ýaýbaňlandyrmak Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylynda giň gerime eýe bolýar.
Ol ýazgylar ilkinji gezek kiçi Bezegli deräniň diwar ýazgylarynda gabat gelýär. Diwar suratlary, alymlaryň pikirine görä, takmynan, 14 müň ýyl ozalrak döredilipdir. Şeýlelikde, şol gowak ýazgylaryndan 8 kilometr uzaklykda ýerleşýän Çendir jülgesiniň, Ak obasynyň, Gyzyl Ymam gonamçylygynyň gapdalynda, iki dagyň arasynda, beýik gumly dag depelerinde ýerleşen daş heýkelleriň ýaşy, takmynan, 10ó11 müň ýyla golaýdyr. Şol ýadygärlikler birbada döremändir. Olar müňýyllyklaryň dowamynda ýasalypdyr. Şonuň üçin olaryň dörän wagty we daşky şekili asyrlar boýunça üýtgäp durupdyr.
Repetek Döwlet biosfera goraghanasy 1927-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 27-sinde Gündogar Garagumuň ajaýyp gara ojar tokaýlaryny hem-de onuň daş-töweregindäki meýdanlary gorap saklamak üçin döredildi. Goraghananyň wezjpesine Garagumuň çägeli çölüniň aýratyn, ÖTjboluşly iiýtgeşik ösümlik we haýwanat dünýäsini öwrenmek, goramak hem-de dikeltmek işleri girýär. Olardan başga-da, demir ýol duralgalarynyň, säginelgeleriň we öri meýdanlaryndaky guýularyň töwereklerini gök-bagçylyga öwürmäge uly iins berüýär.
Türkmenistanyň biçak baý geçmişi bar. Bu gün Altyn depe, gadymy Merw, Coltan Sanjaryň mawzoleýyi, Köneürgenjiň binalary, Maşady-Misserian galalary, Nusaý galasy köpleri haýran galdyrýar. Bu ýadygärlikler dünýä siwilizasiýasynda aýratyn orun tutýar. Türkmenistanda olar bilen bir hatarda henize çenli doly öwrenilmedik ýadygärlikler hem az däldir.
«Mugallym» gazeti,
2017-06-05
Ylmyň meşhur ussatlary
Sagdynlygyň we ruhubelentligiň ýylynda ynsany bagtly, eşretli durmuşa ýetirýän güýç ylymdyr. Ylmyň gazananlary döwletiň ýokary ösüşlerine, jemgyýetiň bagtyýarlygyna alyp barýar. Şoňa görä-de, hormatly Prezidentimiz ähli ösüşleriň özeninde ylmyň durandygyny nygtaýar.
Ylmyň döremeginiň we kemala gelmeginiň müňýyllyklara uzap gidyän taryhynda biziň pederlerimiziň mynasyp orny bardyr. Ýurdumyzyň çäklerinde öz adyny ylmyň sahypalaryna altyn harplar bilen ebedilik ýazan meşhur alymlar, taryhçylar, geograflar, filosoflar, müneçjimler, syýasat-şynaslar ýaşapdyrlar. Olara şu günlere çenli saklanyp galan örän köp sanly golýazmalar, kartalar, çyzgylar, ölçegler we hasaplamalar şaýatlyk edýar.
Mundan müňlerçe ýyl ozal matematika, astronomiýa, himiýa, fizika, geografiýa, kartografiýa, lukmançylyk ýaly ylymlaryň başlangyç esaslary işlenip düzülipdir. On asyr gowrak ozal ýaşan belli arap alymy al-Mutahar: «Eger-de, kimde-kim arassa akyl-paýhasy bilen etmeli işine gowy düşünip, ylma özüni bagyşlasa, ylym öz syrlaryny açar» diýip belläpdir.
Türkmenistanyň tutýan meýdanynda uzak ýyllaryň dowamynda alnyp barlan arheologik barlaglar dünyäniň gadymy döwletleri Müsür, Hindistan, Mesopotamiýa we Hytaý bilen döwürdeş Altyndepeden, Marguşdan (Goňur toplumy), Änewden, Namazga depeden tapylan tapyndylar ilkinji adamzat ösüşiniň şu ýerlerde hem bolandygyny subut etdi. Biziň eýýamymyzdan ozalky IIIII müňýyllyklarda bu ýerlerde ilkinji şäher döwletleri döräpdir, matematiki we geometriki hasaplamalar esasynda binagärlik döräp, kowçumlaýyn ekerançylyk obalary yüze çykypdyr. Hünärmentçiligin dürli gömüşleri: küýzegärçilik, aýnadan ýaşalan önümler, magdan we dag-magdan önümçiligi, zergärçilik, agaç işläp bejermek giň gerime eýe bolupdyr.
Biziň eýýamymyzdan ozalky VI, biziň eýýamymyzyň III asyrlarynda häzirki Türkmenistanyň çäginde ençeme irki nusgawy binagärçilik mekdepleri döräpdir. Olarda ellinçilik-binagärlik usullary ulanylyp başlanypdyr. «Beýik ýüpek ýolunyň» döremegi bilen ilkinji kartalar, ýol görkezipler, geografiýa, kartografiýa boýunça traktatlar peýda bolup ugraýar. Ilkinji kompas oýlanyp tapylýar. Grek alymy Ktesiýiň, taryhçy Geradotyň, geografiýaçy Strabonyň işlerinde biziň ýurdumyzyň geografiki ýerleşişi, ýaşaýan halklar, dili, däp-dessurlary hakynda ilkinji ylmy maglumatlar peýda bolup ugraýar. Parfiýada, Dehistanda we Horezmde ylym öýleri, kitaphanalar döredilipdir.
VIIIX asyrlarda Merkezi Aziýanyň döwletlerinde ýaşaýan halklaryň yslamy kabul etmegi bilen ylymda düýpli özgertmeler bolup geçipdir. Ozalky otparaz dili bilen birlikde arap dili dolanyşyga girizilipdir. Şunuň bilen baglylykda Demirgazyk Horasanda, Horezmde ýaşaýan halklaryň arap dili we edebiýaty bilen tanyşlygy başlanypdyr. IXXII asyrlarda Maryda, Gürgençde meşhur alymlar ýaşapdyrlar we döredipdirler. XII asyrda Maryda hususy kitaphanalar döredilipdir. Musulman dünýäsiniň ýurtlarynyň meşhur alymlary biziň ýurdumyzda bilim alypdyrlar we işläpdirler.
XII asyrdan başlap ençeme asyrlaryň dowamynda Muhammet al-Horezminiň ylmy mirasy Gündogar bilen Günbatary, Kiçi Aziýa bilen Ýewropany, Hindistan bilen Merkezi Aziýany we arap ýurtlary bilen Orta asyr Rusy birleşdirýän medeni köpri bolup hyzmat edipdir. Maryda doglup, şol ýerde bilim alyp, meşhur alym bolup ýetişen Ahmet ibn Abdallah al-Merwezi hakynda aýratyn bellemekçi. Ol «Hebeş al-Hesip» lakamy bilen meşhurlyk gazanyp, Orta asyr Gündogarynyň beýik matematigi we astronomy hökmünde taryha girdi. Ol astronomiýa boýunça düypli ylmy eserleri döredip, «zijler» (tablisa) düzüpdir. Onun ýiti zehininden «Sindhind boýunça ziji», «Kiçijik aş-Şah ziji», «Mamun ziji», «Astrologiýa bilen işlemek hakynda kitap», «Galtaşýan töwerekler hakynda kitap» we başga-da ençeme ylmy işleri ýazypdyr.
Abu Reýhan Biruny (9731050 ýý) özüniň «Geodeziýa» atly kitabynda gadymy alymlar Eratosfen, Gipparh Ptolomeý we Ýahýa ibn Abu Mansuryň adyny hem agzaýar. Beýik alymyň maglumatlaryna görä, Abu Mansur Maryda doglupdyr. Ondan «Asman giňişligi hakynda düşündiriş» (Al-Ibana an aflak) we başga-da fizika ylmyna degişli dürli maglumatlar galypdyr. Onuň döwürdeşI meşhur astronom we filosof Mansur ibn Talha ibn Tahyr ibn Hüseýn (Marynyň häkimi, ylmy işlerine «al-Huzan» tahallusyny goýupdyr döwlet işlerinden daşary ylym bilen meşgullanypdyr. Ol «San we hasaplar hakynda kitap», «Asman giňişliginiň togolakdygyny tassyklaýan kitap» ýaly gymmatly eserleri döredipdir.
Abu Reýhan Birunynyň geodeziýa we kartografiýa ylmynda bitiren hyzmaty uludyr. Hususan-da, günbatar Penjabyň, Hindistanyň Multan, Lahor, Jelam, Sialkot we Pakistanyň demirgazyk-günbatar serhet welaýatlarynyň ýerleşyän ýerlerini we giňliklerini ölçäpdir. Bu babatda alym dine ýerli maglumatlara salgylanypdyr. Mysal üçin, kerwenbaşylar, çaparlar, ol ýa-da beýleki şäherleriň, şonuň ýaly-da welaýatlaryň aralyklaryny düşelgeler arkaly uzynlyklara bölüpdir. Şu ýerde uzynlyk, agram, göwrüm hem-de aralyk ölçegleri bilen iş salyşýan adamlarda kerwenbaşylarda, binagärlerde, harbylarda, ýer ölçeýjilerde we miraplarda astrolýaba, niwelir, teodolit we kompas ýaly gurallar bolmandygyny bellemekçi.
Ölçeg birlikleriniň köpüsi, esasan, XVII XVIII asyrlarda dolanyşyga girizilip, XX asyryň ortalaryna çenli ulanylyp gelnipdir. Emma käbir uzynlyk ölçegleri, mysal üçin, menzil, agaç eýýäm XII XIII asyrlarda belli bolupdyr. Ilkinji kartalar («haryta»), topografik çyzgylar hut şu döwürde peýda bolupdyr. Bize bular Orta asyrlaryň ýazuw we edebi çeşmeleri arkaly aýandyr.
Geodeziýa we kartografiýa ylmyna öz goşandyny biziň ýurdumyzyň çäginde ýaşan alymlar hem goşupdyrlar. XI asyrda Maryda seljuklaryň köşgünde meşhur Kyýaseddin Abulfath Omar ibn Ybrahym Haýýam (10401122 ýý.) işläpdir. Ol Mälik şanyň (10551092 ýý.) görkezmesi bilen Maryda obserwatoriýa açyp, ozaldan gelýän senenama düzediş girizilipdir.
Biz, esasan, anyk alymlar, ýagny dünýä ylmynyň taryhynda görnükli yz galdyran ildeşlerimiz hakynda beýan etdik. Iň gadymy döwürlerden başlap, aýratyn-da, VII XII asyrlarda Merkezi Aziýada, şol sanda ýurdumyzyň çäklerinde ylmyň anyk pudaklaryna üns berlipdir. Elbetde, taryh, dil, edebiýat ylymlary hem uly ösüşlere eýe bolupdyr. Gadymyýetde pederlerimiz ylmyň durmuşdaky ähmiýetine gowy düşünipdirler.
Maýagözel HOMMAÝEWA,
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň
Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat institutynyň ylmy işgäri.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Global Perspektiwa (01)
Ýyldyrym Beýazyt uniwersitetiniň Syýasy ylymlar fakultetiniň dekany Professor Kudret Bülbüliň mesele baradaky synyny dykgatyňyza ýetirýäris
Nesip bolsa mundan beýläk her hepde siziň bilen radio we internet arkaly duşuşarys. Uzak ýoly bilelikde ýöräris.
Ýazmak ýazyjynyň we okyjynyň bilelikde çykan syýahatydyr. Ýoldaşlyk hormat sylag, ynam we söýgi talap edýär.
Ýazmak batyrgaýlyk talap edýär. Ýazýarkaňyz ähli tejribäňizden peýdalanýarsyňyz. Pikiriňizi, köňlüňizi açarsyňyz.
Ýazmak bir taraply gatnaşyk däl, alyş-çalyşdyr. Okyjydan geljek reaksiýalar bilen iki taraply paýlaşmakdyr.
Ýazmak açyşdyr. Ýyllaryň dowamynda başdan geçirilenlerden, okanlarymyzdan çykarjak netijelerimizdir. Ýazmak başdan geçirmedir. Ýazmaga başlanyňyzda nirden çykjakdyňyzy bilip bilmersiňiz. Ýazandan soň näme duçar boljakdygyny, nirede nähili beýan tapjakdygyny…
Şu başdan geçirmede siziň bilen birnäçe ýere baryp, köp sanly mesele barada durup geçeris… Käte Balkanlary, Ýakyn Gündogary, Kawkazy, Afrikany, köňül geografiýamyzy gün tertibine getireris. Käte Palestinada, Krymda, Ahyskada, Moroda, Arakanda zulum çekenleriň ahyna gulak asarys. Käte Ýewropada çagasy elinden alynan maşgalalardan biriniň, günbatarda çetleşdirilen bosgunyň, özüni ýitirmezlik üçin ýol tapmaga synanşýan ýaşlaryň sesine öwrüleris. Dili, dini, reňki, gelip çykyşy näme bolsa bolsun, ynsanlyk üçin aladalanýan ýer ýüzüniň wyjdanly adamlaryna çagyryş ederis. Çünki günbatardaky şertler diýseň aladalandyryjy.
Emma her şertde dünýäden Türkiýä ser salmaga synanşarys. Türkiýäniň meselelerini däl, dünýäniň meselelerini gün tertibine getireris. Sebäbi köplenç ýurduň içerki meseleleri sebäpli global meselelerden daşlaşýarys. Başga ýurtlarda başdan geçirilýänleri bilmeýänimiz üçin ýeten sepgidimize göz ýetirmän bilýäris. Yzgiderli häsýetde içerki meselelere güýmenmek dünýädäki wakalary, adamzadyň we könül geografiýamyzyň bize berýän ähmiýetini görmegimize-de pägeçliligi bolup bilýär. Eýe bolan mirasymyz başymyzy galdyrmagy, dünýäde bolup geçýänleri görmegimizi we Türkiýeden bolan garaýyş bilen bize baglanan umytlary görmegi talap edýär.
Şu günki dünýäde üç sany esasy mesele bar. Adalatsyzlyk, paýlaşmazlyk we tapawutly medeniýetler bilen bilelikde ýaşap bilmezlik… Adamzadyň ähli derdi, kynçylyklary şu üç meselede jemlenip bilner. Eýsem adamzadyň şol üç meseläni çözjek tejribesi barmyka? Hemmelere adalat paýlaýan, aç goňşusyny pikir edýän, dini, dili, reňki näme bolsa bolsun Ýunus Emre ýaly ýaradylany ýaradandan ötri eý görýän garaýyş? Eger adamzadyň şeýle däbi bar bolsa bizi nirä alyp gitjekdigi näbelli, synagdan geçmedik pikirler bilen däl, synagdan geçen we bizi salamatlyga ýetirjek şol däbe eýereliň.
Adalat, paýlaşmak we plýuralizm taýdan günbatar medeniýetinden alynjaklar çäkli bolsa gerek. Bize bu meselede öz medeniýetimiz has gowy ýolbeletlik eder. Horosandan Balkanlara müň ýyllyk ýolumyz, başdan geçiren meseleleriň çözülmegi taýdan ýolumyzy aýdyňlatjak maýak ýalydyr.
Şol jähtden garalanda ýüz ýyl ozalky Stambulyň adamzat taýdan belmek iň bir global ýerlerden biridigini aýdyp bileris. Haýsydyr bir düşünje, akym, ideologiýa adamlaryň ýekelikde ýaşaýan şertlerinde ýa-da uly bolmadyk ýerlerde däl, tapawutlylaryň bilelikde ýaşaýan şertlerde has-da çuňlaşýar. Çünki şol düşünjeler tapawutlyklar we garşylyklar şertlerinde özüni has-da güýçlendirme potensialyna eýe bolýarlar. Şol çäkde Konstitutsion özgertme döwründe we ondan ozal Stambul ýakyn taryhymyzda iňňän tapawutly düşünjeleriň bilelikde ýaşan we şol düşünjeleriň arkaýynlyk bilen beýan edilen ýeridi. Stambul imperiýanyň muslim we gaýry muslim ilatyň ähli gatlaklary bilen jebislikde ýaşalan giňişlikdi. Şol özboluşlygy bilen Stambulyň başdan geçirilýän meseleleri has çuňdan seljerip biljek tejribä eýedigini aýtmak palçylyk bolmasa gerek.
20-nji asyrda öz medeniýetimizden çetleşmegiň netijesinde türkiýeli intelligentler günbatar medeniýetiniň täsiri astynda galdylar. Ýakyn geçmişde bolsa Müsür, Eýran, Pakistan ýaly ýurtlardaky pikir hereketlerinden ylham aldylar. Şübhesiz günbatardaky we gündogardaky meseleler bilen gyzyklanmak, tapawutly pikirleri bilmek we analiz etmek tejribedir. Emma şol ýurtlardaky wakalar bilen gyzyklanan türkiýeli intelligentleriň ýakyn geçmişde tapawutlyklaryň iň giň manyda bilelikde ýaşan we şol sebäpli iň giň pikir giňişligine eýe bolan Stambuly we ol ýerdäki diskussiýalary ýeterlik seljerendiklerini aýtmak kyn. Respublika döwri bilen Stambulyň üssüne örtülen örtgi, gynansagam dolulygyna açylmady.
Eýsem şu günki günde-de dünýäde adamlaryň öz tapawutlyklary bilen azat-erkin ýaşaýan, çetleşdirilmeýän, başga sebitlerdäki adamlaryň kynçylyklaryny alada edinýän näçe sany şäher barka? Şol sebäpli dünýä şäherleriniň arasynda iň asuda, iň bir amatly şäherlerden biri Stambuldyr diýsek ýalňyşdygymyz bolmasa gerek. Şol tejribe ýüze çykýan ähli meselelere şöhle salyp biler. Belkem meşhur taryhçy Toýbiniň nazarda tutýan “saklanan medeniýet” Stambul tejribesidir.
“Saklanmadyk” döwründe gündogaryň we günbataryň gazananlaryna eýe bolan Stambul başdan geçirilýän meselelerde bize ýolbeletlik edip biler. Emma biz hem şol tejribeden çetleşen ýaly. Oňa ýaňadandan dolanmak we şol ýoldan ýöremek has amatly bolar.
Ine biziň ýolumyz şeýle. Bir tarapdan şeýle baý tejribäni açmak, beýleki tarapdan onuň şöhlesinde global meselelere çözgüt gözlemek…
Bu setirler birnäçe dile terjime ediler. Dünýäniň niresinde, haýsy dili gepleýän, haýsy dine uýýan, haýsy reňkden bolsaňyz boluň, şol global ýörişe goşulmak isleýän bolsaňyz, baş üssüne. Ýolumyz uzak, wagtymyz çäkli…
Ýyldyrym Beýazyt uniwersitetiniň Syýasy ylymlar fakultetiniň dekany Professor Kudret Bülbüliň mesele baradaky synyny dykgatyňyza ýetirdik


text:
Ylmyň, tehnikanyň, medeniýetiň... ösmegi bilen diliň sözlük düzümi hemişe üýtgäp durýar: dilde ozal bolmadyk täze sözler ýüze çykýar, könelişen sözler bolsa ulanyşdan galýar. Şunlukda täze dörän sözler leksikada berk orun alýar, könelişen sözler bolsa ýitip gidýärler.
arçyn, şura, jykyr, ýüzbaşy ýaly sözler könelişip ulanyşdan galypdyrlar. Oňa derek birža, reklama, aksiýa, kommersiýa... ýaly sözler häzir has aktiw ulanylýarlar.
Durmuşda aktiw ulanylmaga başlan sözlere neologizmler, ulanyşdan galan sözlere arhaizmler diýilýär. Türkmen diline beýleki dillerden geçen sözlere alynma sözler diýilýär. Könelişen sözler (arhaizmler), täze sözler (neologizmler), alynma sözler çeper eserlerde şol döwrüň ruhuny bermek üçin ulanylýar.


text:
Amaly hyzmatdaşlygy doly derejede ösdürmek Russiýanyň we Türkmenistanyň uzakmöhletleýin gyzyklanmalaryna laýyk gelýär. Bu barada Russiýa Federasiýasynyň Hökümetiniň Başlygy Dmitriý Medwedew RF bilen Türkmenistanyň arasynda diplomatik gatnaşyklaryň ýola goýulmagynyň 25 ýyllygy mynasybetli Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowa iberen gutlagynda aýdylýar.
«Biziň ýurtlarymyzy wagtyň synagyndan geçen dostluk we hyzmatdaşlyk gatnaşyklary birleşdirýär. Söwda-ykdysady, maýa goýum, ylmy-tehniki we medeni-ynsanperwer ugurlarda hyzmatdaşlyk yzygiderli ösdürilýär. Energetikada, senagatda, ulag infrastrukturasynda, oba hojalygynda we beýleki ulgamlarda iri taslamalar durmuşa geçirilýär» diýlip, D.Medwedewiň hatynda aýdylýar.
Rus hökümetiniň ýolbaşçysynyň belleýşi ýaly, «sebitara ugurda düýpli dialog alnyp barylýar, işewür toparlaryň we jemgyýetçilik birleşikleriniň arasynda gatnaşyklar işjeňleşdirilýär. Ykdysady hyzmatdaşlyk boýunça Hökümetara topar möhüm utgaşdyryjy wezipäni ýerine ýetirýär».
Dmitriý Medwedew Prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň ikitaraplaýyn gatnaşyklary ösdürmeklige goşýan düýpli goşandyny belledi.


text:
Döwletmämmet Balgyzyl
Döwletmämmet Balgyzyl Esenguly etrabynyň Bugdaýly obasynda dünýä inýär. Balgyzyl ýarym çarwa, ýarym daýhan maşgalasynda ösüp ýetişýär. Ol ezber sazanda, ökde bagşy bolupdyr.
Balgyzylyň Aky atly aýalyndan Nyýazmuhammet, Izmuhammet diýen ogullary dünýä inipdir.
Döwletmämmet Balgyzyl agyr durmuşda-da ruhubelentligini saklapdyr. Şahyr şygyrlarynda il-günüň, ýurduň başyna düşen agyr günlerde-de mertligini, şatlygyny, ruhubelentligini saklamaga özüne we başgalara nesihat edýär.
Däli göwnüm, melul bolma,
Şat eder men, göwnüm, seni.
Melul namardyň işidir,
Hoş edermen, göwnüm, seni.
Aýdyma öwrülen bu meşhur goşgy uzak ýyllardan bäri bagşylaryň dilinden düşmän gelýär.
Döwletmämmet Balgyzylyň goşgularynyň aglabasy söýgi mowzugyna bagyşlapdyr. Şahyryň Aýrylmady?, Bibiniň, Arzyhan, Döneýin ýaly ençeme goşgulary ýokary çeperçiligi bilen tapawutlanýar. Olar bagşylaryň dilinde belent ýaňlanyp, şahyryň adynyň bütin türkmen topragyna ýaýramagyna sebäp bolýar.
Döwletmämmet Balgyzylyň eserlerinde türkmen gelin-gyzlarynyň gözelligi, ajaýyp gylyk-häsiýetleri joşgunly wasp edilýär. Gelin-gyzlaryň edep-ekramy, ejaplylygy, myhmana edýän hyzmatlary, giňgöwrümliligi, belent adamkärçilik sypatlary çuňdan açylyp görkezilýär:
Myhman gelse, elli-ýüz diýip basylmaz,
Göwresi darygyp, köňli gyzylmaz.
Suprasy ýazylgy, yzy kesilmez,
Ezelden ykbaly baýdyr Bibiniň.
Bu setirlerde myhmanparazlyk, myhmany gaşyny çytman, güler ýüz bilen garşylaýan türkmen zenanlarynyň nurana keşbi çekilýär.
Döwletmämmet Balgyzyl öz zamanasynyň nogsanlyklaryny duýsa-da, käte göwnüçökgünlige sezewar bolsa-da, ildeşlerini durmuşyň eşretlerinden peýdalanmaga, ömri şadyýanlykda geçirmäge çagyrýar.
Döwletmämmediň eserlerinde dünýewilik äheňleri has güýçli. Harsydünýälik, nebse çapmaklyk onuň ýek ýigrenýän häsiýetleri. Döwletmämmet ömrüň gysgadygyny nygtamak bilen, şol gysga ömri bihuda geçirmezligi, meniňki diýer ýaly iş bitirmegi maksat edýär.
Diýer Döwletmämmet, däli
Azdyrar dünýäniň maly,
Dünýä bir kerwen mysaly,
Bilmedim, ne iş bitirdim.
Bu ýerde Döwletmämmet Balgyzylyň Magtymgulynyň däpleri dowam etdirendigini görmek kyn däl. Döwletmämmet Balgyzyl 1912-nji ýylda şol etrabyň Çaloýuk obasynda dünýäden ötýär.
Jora Allakow, Tirkiş Sadykow, Romanguly Mustakow
Edebiýat. Orta mekdepleriň X synpy üçin synag okuw kitaby. Aşgabat Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2009.
(okyjylardan)


text:
Grek-pars uruşlary
Urşuň sebäpleri we başlananlygy[üýtget | edit source]
Biziň eramyzdan öň VI asryň ahyrlarynda gerek polisleri üçin Ahemeniler tarapynda aýylganç howp abanypdyr. Aheminiler döwleti Dariý I-niň özgerdişlerinden soň, içeri we daşarky ýagdaýyny berkidip, dünýä derejesinde güýçli döwlet öwrülipdir. Ol Kiçi Ariýadaky grek döwletlerini we Egeý deňzindäki adalaryň bir bölegini basyp, Balkan Gresiýasyny basyp almagyň bolsa meýilnamasyny işläp düzmäge girişipdir. Şol wagtlar Ahemeniler döwletiniň ägirt uly harby-ykdysady, maliýe serişdeleri, tälim berlen goşny bolupdyr. Oňa öz arasynda duşmançylyk edýän grek polislerini eýelemek aňsat we özüne çekiji bolup görnüpdir. Grek polisleri köp ilatly we ösen medeniýetli sowda- hünärmentçilik şäherler bolupdyr. Eger olar basylyp alynsa parslaryň gaznasyna we hökümdar toparlaryna köp girdeji berip biljekdi. Üstüne-de Balkan Gresiýasynyň strategik taýdan möhüm ähmiýeti bolup, Ortaýer deňziniň Gündogary patyşanyň eline geçip biljekdi.
Grek-pars uruşlarynyň netijesinde grek şäher-döwletleriniň ykbaly çözülmelidi.
Grek – pars uruşlary biziň eramyzdan öň 500-449-njy ýyllarda bolupdyr. Uruş hereketleri üznüksiz bolmandyr. Bu uruşda, esasan, 5 döwür tapawutlandyrylypdyr:
- Biziň eramyzdan öň 500-494ý. Milletiň we Kiçi Aziýanyň şäherleriniň pars agalygyna garşy gozgalaňy.
- iziň eramyzda öň 492-490ý – Balkan Gresiýasynyň ýerlerine parslaryň ilkinji grek aralaşmaklary.
- Biziň eramyzdan öň 480-479ý – Kserksiň Gresiýa ýörişi – grek – pars uruşlarynyň iň üitileşen döwri.
- Biziň eramyzdan oň 478-459ý urşuň häsiýetiniň üýtgemegi, inisiatiwanyň grekleriň ekline geçmegi, parslardan grek şäherleriniň we Egeýdäki adalaryň azat edilmegi, afiny harby kuwwatynyň artmagy,
- Biziň eramyzdan öň 459-449ý. Afinynyň we onuň bilelişigine girýänligiň Müsüre ýörişi we urşuň tamamlanmagy.
Urşuň gidişi[üýtget | edit source]
Kiçi Aziýadaky grek şäherleri baryp biziň eramyzdan öň VI asyryň 30-40-njy ýyllarynda kiz tarapyndan basylyp alynypdyr. Dariý I-niň döwründe olara gazaply darapdyrlar. Köp şäherlerde häkimýet pars dikmelerine – tiranlara berlipdir. Dariý I finikiýa söwdagärlerine artykmaçlyklar beripdir. Bu bolsa grek bähbitlerine zyýan ýetiripdir. Bu bolsa grek bähbitlerine zyýan ýetiripdir. Gozgalaň ilki beýleki şäherleri hem aýaga galdyrypdyrlar. Aristagar Balkan Gresiýasyndan kömek soranda, sporta boýun gaçyrypdyr. Diňe Afinydan 15, Eretriýadan hem 5 sany söweş gämisi kömege gelipdir. Biziň eramyzdan öň 449 ý-da gozgalaň basylyp ýatyrylýar. Milet şäheri ýumrulýar, ilaty gul edilip satylýar.
Gozgalaň basylyp ýatyrylansoň, Dariý Balkan Gresiýasynyň şäherlerine çozmagy makul gelipdir. Ol uly goşun bilen ýörişe başlaýar. Uruş üçin bahana bolup, kiçi aziýa şäherlerine Afiny bilen Eretriýanyň kömek bermegi hyzmat edipdir.
Ilki patyşanyň giýewi Mardaniý 30 müňli goşun we 600 göni bilen ýörişe çykypdyr we käbir adalary hem kenarýakalary basyp alansoň deňizde heläkçilige uçap 300 gämini ýitirýän. Soň ony serkerdelikden aýryp, Dariý I täze ýöriş taýýarlapdyr. Onda 20 müňli goşun we köp sanly göni bolan. Ýörişe serkerde Datis we patyşanyň ýegeni Artafern baştutanlyk edip, olara öň Afinydan kowlan tiran Gippiýmaslahatçy bolupdyr. Parslar urşa başlamazdan öň inçä, grek şäherleriniň köpüsine ilçi ýollap, olaryň tabynlygyny ýa-da bitaraplygyny gazanypdyrlar. Sporta bilen Afiny bolsa ilçileri öldürip, urşa taýýarlanypdyrlar. Pars goşunlary Eretiýany ýumrup, Attika – Afinynyň 42 km golaýynda ýerleşen Maraton düzlügine düşläpdirler.
Afinynyň garşysyna alnyp baryljak uruş hereketlerini meýilnamasy Gippiniň maslahaty boýunça düzülipdir. Gippiniň tarapdarlary Afinyda hem bolupdyr. Üstesinede afiny goşunlarynda harby hereketler babatda ylalaşyk bolmandyr.
Şeýle ýagdaýlarda talantly serkerde Miltiad öňe saýlanypdyr. Ol parslar bilen öň hem çaknyşyp gerek ekeni we olaryň güýçli hem gowşak taraplaryny bilýän ekeni. Ol biziň eramyzdan öň 490-njy ýylda strategleriň biri bolup, öz kärdeşlerine goşuny Maratona eltip, aýgytly söweş etmelidigini düşündiripdir. Söweş biziň eramyzdan öň 490-njy ýylyň Ruhnama aýynyň 12-de bolupdyr. Greklerde 11 müň adamly goşun balupdyr. Grekleriň goplitleri bilen parslaryň atly goşuny we ýaýçylary çaknyşyp, netijede grekler doly ýeňiş gazanypdyrlar. Şöweşde 6000 pars we 192 goplit wepat bolupdyr. Ýeňşi habar bermek üçin Afinä çapar iberilipdir. Ol Marafondan Afiny agorasyna çenli 42 km 192m aralygy geçip, “Ýeňiş” diýip seslenipdir we aradan çykypdyr. Onuň hormatyna Olimpiýa oýunlarynda marafon ylgawyny geçirip başlapdyrlar.
Söweşiň uly ähmiýeti bolupdyr. Ol grek goşunynyň harby guralyşynyň ýokary derejesini, parslaryň bolsa, Elladany basyp almak üçin ähli ägirt uly serişdelerini ulanmaly boljakdygyny görkezipdir. Daryý I täze çozuş üçin iki esse güýçli taýýarlyk görüp başlapdyr. Ýöne biziň eramyzdan öň 486-njy ýylda ol ölüpdir. Onuň ogly Kserks üç ýyl taýýarlykdan soň, 150-200 müň adamly goşun we 1200 töweregi harby göni bilen ýörişe taýýar bolupdyr.
Gresiýada hem taýýarlyk görlüpdir. Özara dawalar bes edilip, parslaryň tarapdarlaryny hem polislerden kowupdyrlar.
Biziň eramyzdan öň 481-nji ýylda Korinfde 31 polisiň harby bilelişigi döredilipdir. Birleşen goşuna we harby gämilere sparta patyşalaryny baştutan belläpdirler. Afinyly Femistoklyň deňiz maksatnamasy esasynda uruş hereketlerini alyp barmak karar edilýär. Femistoklyň maksatnamasynda deňiz goşunlaryny fetlerden düzmek mümkin bolupdyr. Bu bolsa afiny raýatlarynyň aşak gatlaklarynyň ähmiýetini ýokarlandyrypdyr. Biziň eramyzdan öň V asyryň 80-nji ýyllaryň ahyrlarynda ýokary wezipeleri eýeleýän arkontlary saýlamagy hem demokratiýalaşdyrylýar. Öň olar açyk ses bermek arkaly saýlanan bolsa, biziň eramyzda öň 448-nji ýyldan başlap, 10 welaýatdan 500 dalaşgär saýlanyp, olardanam 9 sanysy bije arkaly saýlanypdyr.
Afinynyň ullakan harby deňiz gämizleri spartalaryň agyr ýaraglanan pyýada goşunynyň üstüni ýetiripdir. Parslar Fermopin geçelgesiniň jülgesini saýlap alypdyr. Bu ýere gereklerden 7200 goplit we 300 spartaly iberilipdir. Şol bir wagtda-da Ewbeýa adasynyň demirgazyk çetinde Arfemisiý burnunyň ýanynda grekleriň 270 triýerli deňiz güýçli ýerleşdirilipdir. Grekler 4 günläp Fermopilde Leonidiň baştutanlygynda üstünlikli hereket edipdirler. Ýöne fessaliýaly bir dönigiň kömegi bilen parslar gizlin geçelge arkaly grekleriň yz tarapyndan gelipdirler. Şondan soň Fermopil geçelgesini goramagyň ähmiýetiniň ýokdugy sebäpli Leonid 300 spartalydan başga ähli greklere bu taýdan gitmegi buýrupdyr. Spartalylara Ferpiý we Fiwy şäherleriniň esgerleri meýletin goşulypdyrlar.
Biziň eramyzdan öň 480-nji ýylda fermopili goraýjylaryň gahrymanlarça wepat bolmagy harby wepalylygyň alamaty hökmünde dünýä taryhynda giripdir. Fermopiliň goralyşy bilen bir wagtda Artemisiý burnunyň ýanynda 3 günläp deňiz söweşi bolupdyr. Taraplaryň hiçisi-de ýeňip bilmändir. Leonid wepat bolan soň gerek deňiz goşunlary Artemisiýden çekilipdirler we beýleki polisleriň gämilerini-de birleşdirip, Afinynyň golaýyna salamin adasynyň ýnyna ýygnanypdyrlar.
Fermopilden geçen soň, ägirt pars goşunlary Orta Gresiýa ýaýrapdyrlar. Afinynyň ilaty Salanin adasyna we Argolidanyň Trezony şäherine göçüpdirler, Parslar Attikany tozduryp, Afinyny hem otlapdyrlar. Şeýle-de bolsa, entek grekleriň bilelikdäki goşuny we harby gämileri esasy harby güýç hökmünde saklanyp galypdyr. Femistokl darajyk Salamin bogazynda aýgytlaýjy söweş etmegi teklip edýär. Ol sparalylary öz tarapyna çekip üçin, mekirlige ýüz urýar we “dönügiň” üsti bilen Kserkse grek goşunlarynyň Salaminden gitmekçi bolýandygy baradaky habary ýetirýär. Kserks muňa ynanyp, salamin bogazyndan çylykýan ýeri eýeleýär we grekli bogaza gabaýar. Netijede, Femistoklyň isleýşi ýaly, söweş gutulgysyz bolupdyr. Söweş biziň eramyzdan öň 480-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 28-de bolup, grekler ägirt uly pars harby deňiz güýçlerini ýok edýärler. Şondan soň harby ýagdaý üýtgeýär. Indi grekler Kiçi Aziýa bilen aragatnaşyk ýollaryny kesip, parslaryň gury ýer goşunlaryny agyr ýagdaýa salyp biljekdi. Şonuň üçinem Kserks goşunyň uly bölegini we galanja gämilerini alyp Aziýa dolanýar. Parslara tarap bolan Beotiýada Mardokiniň baştutanlygynda saýlama goşun galypdyr. Ol Biziň eramyzdan öň 479-njy ýylyň ýazynda Afinynyň ýene-de tozdurypdyr. Mardoniniň goşunlaryny we Mikale burnunyň ýanyndaky ätiýaçlyk goşuny bilen gämilerini ýok etmek üçin grekler spartaly serkerde Fawsaniniň baştutanlygynda biziň eramyzdan öň 479-njy ýylda Plateýanyň ýanynda aýgytly söweş edýärler. Plateýa söweşi gadymy zamanyň iň uly guryýer söweşleriniň biri bolupdyr. Mardaniniň 70 müňli goşuny bar eken. Grekleriňki hem şondan az bolmandyr. Pawsaniniň harby mekirligi, başarjaňlygy we guramaçylygy grekleriň bileleşen goşunlaryna uly ýeňiş getiripdir. Mardoniý söweşde öldürilipdir. Plateýa söweşiniň bolan güni Spart patyşasy Leotihidiň we afiny strategi Ksantippiň baştutanlygynda grek eskadrasy Mikale burnunyň ýanynda deňizden we gury ýerden utgaşdyrylýan hüjüm netijesinde parslaryň ätiýaşlyk güýçlerini-de ýok edipdirler.
Şondan soň Kserks Elladany boýun egdirmek pikirinden dänipdir. Grekler bolsa Kiçi Aziýadaky we boguzlardaky grek şäherlerini parslardan azat etmäge ymtylypdyrlar.
Biziň eramyzdan öň 480-479-njy ýyllaryň ýeňişlerinden soň, parslaryň howpunyň ýok edilmegi bilen grek bileleşmesiniň içinde agzalalyklar başlanypdyr. Geljekki uzak ýörişlerde esasy orun harby deňiz güýçlerine degişli bolupdyr. Sparta-da bolsa ol ýokdy. Şonuň üçinem Sparta şeýle ýörişleri goldamak islemändir. Afiny bolsa işjeň basybalyjylykly daşary syýasatyň tarapdary bolupdyr.
Sparta bilen Afiny Kiçi Akiýandaky we adalardaky azat edilen şäherleriň soňky ykbalynyň nähili bolmalydygy baradaky meselede hem ylalaşmandyrlar. Sporta olara berk temmi bermegi, ilatyny göçürmegi teklip edipdir. Ýöne Afiny olary umumy grek bileleşigine deňhukukly agzalar edip almagy teklip edipdir.
Sparta özünde umumy gerek bileleşiginden çykypdyr. Tersine, Afiny bolsa onuň merkezine öwrülipdir. Parslary Egeýden çykarmak bilen gyzyklanýan şäherler Afinynyň baştutanlygynda öz wekillerini Delos adasyna iberipdirler we täze bileleşik döredipdirler. Oňa Delos harby bileleşigi (simmahiýasy) diýilýär.
Delos bilelişiginiň esasy meseleleri ähli şäherleriniň wekilleriniň gatnaşan maslahatynda çözülipdir. Ýöne Afinynyň täsiri güýçli bolupdyr. Tiz wagtdan bileleşigiň beýleki agzalary Afina ähli işleri, gazanany we harby güýçleri ynanypdyrlar. Beýleki agzalan bileleşige gämi, goplitleriň goşuny bermäge grek, pul bermegi makul bilipdir. Afinynyň elinde 200 triýerdäki 40 müň urşujyny we kürekçini, 10 müň gopliti we 1000 atlyny saklar ýaly 460 talant pul jemlenipdir. Şonuň üçinem Delos simmahiýasyny I Afiny deňiz bileleşigi diýip atlandyrýarlar.
Afinynyň harby kuwwaty gitdigiçe artypdyr. Femistoklyň baştutanlygynda Afinynyň töweregine çylşyrymly galalaryň ulgamy gurulypdyr. Pireý portunyň daşynda hem gala gurlup, Afiny-Pireý aralygyny birleşdirýän 5 km uzynlykda hem diwar salnypdyr. Femistoklyň abraýynyň artmaga Areopaga we demokratlaryň hem bir bölegine ýaramandyr. Ony biziň eramyzdan öň 471-nji ýylda ostrakizime sezewar edipdirler. Ol kserksiň ýanyna gitmeli bolupdyr. Maraton söweşiň ýeňijisi Miltiadyň ogly Kimonyň syýasy täsiri artypdyr. Onuň baştutanlygynda Eger deňzi parslardan arassalanýar. Onuň baştutanlygynda Egeý deňzi parslardan arassalanýar. Ol Ewrimedont derýasynyň deňze guýýan ýerinde parslaryň 150 gämisini ýok edip, 200-sini bolsa olja alypdyr. Şol ýerdäki kenarda bolsa parslaryň uly gury ýer goşunlary bar eken. Kimiň kenara goplitleri düşürip, gandökjüşikli söweşden soň, pars goşunyny ýok edýär. Soňra ol gämilerini deňze çykaryp, 80 gämili kömege gelýän finikiýa eskadrasyny derbi-dagan edipdir.
Biziň eramyzdan öň 469-468-nji ýyllar töwereginde bolan Kimanyň üç ýeňşi köp olja getiripdir, Afinynyň kuwwatyny ýokarlandyrypdyr.
Biziň eramyzdan öň V asyryň 60-njy ýyllarynda Afiny bilen Spartanyň arasyndaky garşylyk ýitileşipdir. Biziň eramyzdan öň 464-nji ýylda Spartada güýçli ýer yranmasy bolupdyr. Ilatlar mundan peýdalanyp, spartalylaryň mülklerine çozupdyrlar. Sparta Afinydan kömek sorapdyr. Täsirli areopag Kiman Halk ýygnagyny Sparta güýçli goşun ibermäge yrypdyr. Ýöne spartalylar gozgalaňy basyp ýatyrmaga ýetişiopdirler we kömege gelýän afiny goşunyny yzyna gaýtarypdyrlar. Afinylylar muny masgaraçylyk hasaplap, Kimony ostrakizme sezewar edipdirler. Ýagdaýdan peýdalanyp, demokrat Efialt areopaga zarba urmak isläpdir. Ilki areopagyň birnäçe agzasy para almakda aýyplanyp jogapkärçilige çekilipdir. Biziň eramyzdan öň 462-nji ýylda Halk ýygnagy areoplagyň elinden esasy syýasy hukuklaryny alýan kanun çykarypdyr. Şondan soň areopag ýönekeý kazyýet edarasyny öwrülipdir. Afinyda döwlet durmuşynyň demokratiýalaşdyrylmagy we afiny daşary syýasatynyň işjeňlenmegi onuň sparta bilen çaknyşmagyna getiripdir. Biziň eramyzdan öň 457-nji ýylda Spartalylar Tanagranyň ýnynda afiny goşunlaryna zarba urupdyrlar. Ýöne şol ýylda afinylylar Spartanyň tarapdary beotiýalylary derbi dagan edipdirler we Orta Gresiýada öz agalygyny dikeldipdir. Soň olar Eginany, Trezenany eýeläpdir. Afiny floty Ploponnesiň töwereginde päsgelçiliksiz ýüzüpdir, we onuň günorta hem günbatar taraplaryndaky gowşak ýerlerine ýöriş edipdirler. Oňa I ýada Kiçi Pelopannes urşy hem diýilýär.
Parslaryň Ewrimedontda ýeňilmegi bilen Kiçi Aziýanyň günortasyndaky şäherler we Kipr Afinä geçýär. Parslaryň içerki ýagdaýy hem bulaşypdyr. Kserks we onuň uly ogly öldürilipdir. Tagta onuň kiçi ogly Artakserks çykýar. Ýagdaýdan peýdalanyp, Müsude Inarryň baştutanlygynda gozgalaň başlanýar. Olara afinylylar hem kömek edýärler. Biziň eramyzdan öň 459-njy ýylda 200 gämiden we 20 müňli goşundan ybarat kömek iberilýär. Olar bilelikde Metfisi eýeläpdirler. Ýöne soň olar ýeňlipdirler.
Afinylylar bileleşigiň agzalarynyň närazylygyndan we gozgalaňyndan howatyrlanyp, Delosdaky Apollanyň ybadathanasynda saklanýan hazynasyny Afiny ybadat hanasyna geçiripdirler. Biziň eramyzdan öň 454-nji ýylda bolan bu wakadan soň, Afiny deňiz bileleşiginiň agzalary öň deňhukukly bolandygyndan indi garaşly ýagdaýa düşüpdirler. Şonuň üçinem b.e. öň 454-nji ýylda Delos simmahiýasy Afiny arhesine agalygyna öwrülýär.
Biziň eramyzdan öň 450-449-njy ýyllarda harby hereketler sürgünlikden gaýdyp gelen Kimonyň baştutanlygynda Kiprde alnyp barlypdyr. Kimon güýçli pars deňiz goşunlaryny derbi-dagan edýär. Kipriň bir şäheri gabalan wagty Kiman wepat bolupdyr. Soňra Afiny gämileriň yzyna çagyrypdyrlar. Bu bolsa Afinynyň ortaýer deňziniň gündogarynda dawasynyň ýokdugyny aňladypdyr.
Kalliý şertnamasy we urşuň netijeleri[üýtget | edit source]
Biziň eramyzdan öň 449-njy ýyl uzaga çeken grek-parsuruşlarynyň soňra ýyly bolupdyr. Afiny aristokraty Kalliý ýaraşyk balaşmak üçin Kipre iberilipdir. Şonuň üçinem oňa Kalliý sermamasy diýen at dakylýar. Şu şertnama boýunça grek pars uruşlary ýüridiki taýdan bes edilipdir. Grek dünýäsiniň we pars döwletiniň täze täsir ediş ýerleri anyklanýar. Kalliý şertnamasynyň şertleri grekleriň ýeňşini berkidipdirler. Pars patyşasy kiçi Aziýadaky grek şäherleriniň garaşsyzlygyny ykrar edipdir. Ol greklere garşy hereket etmezlige, Egeý deňzine we bogazlara harby gämilerini girizmezlige borçlanypdyr. Grekler bolsa Ortaýer deňziniň Gündogarynda we Müsüriň işlerine gatnaşmazyga borçlanypdyr.
Kalliý şertnamasyndan soň, Afiny bilen Spartanyň arasynda harby ümsümlik emele gelipdir. Biziň eramyzdan öň 446-njy ýylda Kiçi Peloponnes urşy 30 ýyllyk ýaraşyk şertnamsy bilen tamamlanypdyr.
Grek-pars uruşlary grekleriň doly ýeňmegi bilen tamamlanypdyr. Sebäbi grekler harby gatnaşyklaryň aýgytlaýjy döwründe bitewileşmegi başarypdyrlar. Erasanam, Spartanyň, Karinfiň we Afinynyň güýçleriniň birleşmeginiň ähmiýeti uly bolupdyr. Grek goşunlary san taýdan az hem bolsalar, hili, guramaçyly taýdan ýokary derejede bolupdyr. Grekler öz watanyny gorandyklary üçin ýeňipdirler. Greklerde Miltiad, Powsaniý, femistokl, Kimon ýaly ajaýyp serkerdeler ýüze çykyp, olar antik harby sungaty baýlaşdyrypdyrlar we ösdüripdirler.
Gerkleriň güýçli duşmany ýeňmegi gadymy gerk siwilizasiýasynyň ýokary derejede gülläp ösmegine ýardam edipdir.
Mowzuk: B.e.öň V-IV asyrlards Gresiýanyň ykdysady-durmuş gatnaşyklary.
1. B.e.öň V-IV asyrlarda Gresiýanyň ykdysadyýeti.
2. Söwda
3. Gurluşyk.
1. Grek-pars urşundan soň, Fgresiýanyň ykdysady zolaklary Egeý deňziniň adalaryny, Gara deňziň kenarlaryny, Günorta Italiýany we Sisisliýany öz içine alypdyr. Uruşda grekler köp olja we gul alypdyrlar. Plateýanyň ýanyndaky öweşden soň, Gerodat şeýle ýazypdyr: “altyn we kümüş bilen bezelen çadyrlar, ýatylýan şekiller, çakyr garyşdyrmak üçin altyn gaplar, käseler we beýleki gaplary tapdylar. Arabalardan altyn we kümüş gazanly haltalary gözläp tapdylar. Öldürilen duşmanlardan altyn gylyçlaryny we beýleki zatlaryny aldylar. Wagşylar çalgyrt eşiklerini hiç kim üns bermedi. Altyn seýle bir köp alnypdy, hat-da ony edil mis ýaly satýardylar.”
Alnan oljalaryň we gullaryň bir bölegi täşze hünärmençilik ussahanalaryny gurmaga, gul eýeçilik mülklerine, gurluyşyk işlerine gönükdirilipdir.
Uruş üçin gerekli bolan zatlary öndürmek zerurlygy hem hojalygyň sösmegine goşmaça itergi beripdir.
Grek ykdysadyýetinde hojalygyň iki görnüşi tapawutlanypdyr: 1. Agrar polisler bolup, olarda oba hojalygy agdaklyk edipdir we hünärmençilik, söwda gowşak ösüpdir. (Spart, Fessaliýa, Arkadiýa, Beotiýa). 2. Polisleriň beýleki görnuşnde söwdanyň hünärmençiligiň ähmiýeti has ýokary bolupdyr. (Afiny, Korinf, Megary, Milet, Rodos, Sirakuzy). Olar deňiz kenarlarynda ýerleşip, olarda uly bolmadyk horalar - oba hojalyk ýerleri hem bolupdyr. Bu şäherler b.e. öň V-IV asyrlarda Gresiýanyň öňdebaryjy hojalyk merkezi bolupdyrlar. Onuň aýdyň mysalla rynyň biri Afiny polis bolup, onuň hojalyk düzumini öwrenmek arkaly, Gresiýanyň nusgawy döwürdäki ykdysady aýratynlyklaryny göz öňünde getrimek bolar. söwda-hünärmençilik polislerde oba – hojalygy hem ösüpdir we ol ähli ykdysady ulganyň esasy bolupdyr. Horalarda gallaçyllyk, üzümçilik, ýag öndürmeklik, bag-bakjaçylyk, maldarçylyk ýaly pudaklar bolupdyr. Hasylly ýerler az bolandygy üçin, gallaçylyk pes derejede bolan. Ekerançylygyň iki meýdanly ulgamy giň ýaýrapdyr. Arpa köp ekilipdir, sebäbi onuň hasyly bugdaýyňkydan ýokary bolupdyr.
Umuman alnanda, nusgawy d öwürde söwda-hünärmençilik şäher-döwletlerde öz gallasy ýetmezçilik edipdir. Ýöne üzümçilik, zeýtun ösdürip ýetişdirmeklik we beýleki bag-bakja ekinleri gowy bitipdir. Olar üçin ýeterlik giň şöhlesi, ýagyn, baýýrly, daşy toprak bähbitli bolupdyr.
Grek ýagy we çakyry Orta ýer deňzinde meşhur bolupdyr we köp girdeji getiripdir.
Grek oba hojalyk önümçiliginde maldarçylygyň orny uly bolamly dyr. Et we süýt grekleriň esasy iýmiti bolmandyr, atlar işçi güýji hökmünde ulanylmandyr. Atly goşun bolsa kömekçi goşun hökmünde bolupdyr. Şonuň uçin atlar köpo öndürilmändirler. Köpler dowardarçylyk ösdürilipdir. Goýnuň ýün egin-eşik üçin esasy çig mal bolupdyr. Işçi maly hökmünde öküzler, eşekler , köpeldipdirler.
b.e.öň V-IV asyrlarda Gresiýanyň oba hojalygynda esasy öndürijiler 3-5 ga ýeri, 1-2 guly bolan öz polisiniň raýaty hasaplaýan daýhanlar we 15-25 gul tarapyndan işlenilip bejerilýän 15-20 ga ýeri bolan mülkler bolupdyr.
Mülkdarlaryň hojalygyny dolandyryşyna Plutorhyň maglumatlary esasynda gelip ýeten Perikliň hojalygyny dolandyryşy mysal bolup biler. Pertikl ähli hasylyny satdyrýan ekeni we soň gerekli zatlaryny satyn alýan ekeni. Ol şeýle dolandyryşy iň ýönekeý we tygşytly hasap edinipdir. Onuň öýünde beýleki baý öýlerindäki ýaly bolçulyk bolmandyr. Vähli girdejiler we çykdajylar berk hasaba alnypdyr. Perikleň bu hojalygy dolandyryş ulgamyny onuň Ýewangel atly guly alyp barypdyr. Şeýle mülkler b.e.öň V asyrda kän bolupdyr. Ýöne b.e.öň IV asyrda olaryň sany artypdyr. B.e.öň IV asyryň başynda grek ýazyjysy Ksenofont “Ykdysadyýet” diýen işini ýazypdyr. Onda bar bolan tejribeler umumylaşdyrylyp, oýlanyşykly düzülip, bazaar bilen baglanyşykly, girdeji gul eýeçilikli mülküň gurluşy beýan edilýär. Gresiýanyň söwda – hünärmençilik polislerinde hünärmençiligiň ösmegine ybadathanalary, jemgyýetçilik jaýlaryny, teatrlary, gimnaziýalary, suw geçirijilerini, gämileri gurmak aýakgap, egin-eşik, ýaraglaryň we harby enjamlaryň dürli görnüşlerini taýýarlamak zerurlygy ýardam eipdir. Hünärmençilik ussahanalarynyň işlemegi üçin daş, toýun, ýüň, deri ýeterlik bolupdyr. Ýöne demir, reňkli metallar, daşyň gymmatbaha görnüäşleri (mermer, granit) gurluşyk we gämi gurluşlary üçin agaç ýetmezçilik edipdir. Ýetmeýän çig maly teňňe we zat alyş-çalyşy arkaly geçiripdirler. Polisleriň deňiz kenarýaka larynda yerleşmegi çig mal geçirmek üçin amatly bolupdyr. Gresiýanyň d ürli yerlerinde demriň, misiň, altynyň we kümüşiň ýataklaryna duş gelipdirler. Balkan Gresiýanyň Gündogar böleginde mermer we hek daşlary köp bolupdyr. Zokonikada demir magdany, Günorta Afrikada demir we kümüş,Ewbeýada demir we mis, Egeý deňiziniň demirgazyk kenarynda ýerleşen Pangeýada bolsa, d emir, mis, galaýy, altyn, küüş gazylyp alnypdyr. Gämi gurluşyk agaçlay Makedoniýanyň daglarynda, Sinop we Amis töwereklerinde, Kilkiýada ösüpdir.
Magdanlary şahtalardan oparyp, ýokaryk çykarypdyrlar. Bu iň surnukdyryjy, agyr iş bolupdyr. Ol ýerde esasan, gullary işledipdirler. Metal almaklyk çylşyrymly bolupdyr. Arassa demir almak üçin 15300 C ýylylyk gerek bolupdyr. Şeýle gyzgynlygy berip bilýän daş kömri gadymy grekler bilmändirler. Şonuň üçinem alnan metal arassa bolmandyr. Onda köp garyndy bolupdyr. Soňra metallary demir ussahanalarynda goşmaça işläp bejeripdirler. Metaly birnäçe gezek gyzdyryp, ussa ony agur çekiç bilen ýitipdir, önümi sowuk suwda taplapdyr we şeýdip gowy hil gazanypdyrlar. Demir ussahanalarynyň jemgyýetde abraýy uly bolupdyr. Demir ussaçylygynyň howandary Gefest bolsa, 12 sany olimpiýa hudaýlarynyň düzümine giripdir.
Demir giň ýaýranda bolsa, ol bürünji gyzyp-çykaryp bilmändir. Grekler ýokary hilli bürünç alypdyrar we ondan gorag esbaplaryny, gap-gaçlary, aýnalary, heýkelleri ýasapdyrlar.
Grek hünärmentçiliginiň möhüm pudaklarynyň birem keramika önümçiligi bolupdyr. Küýzegärleriň, ýag, däne daşamaka we saklamak üçin amforalary, pifoslary gündelik we baýramçylyklaryndsa ulanylýan aşhana gap-gaçlaryny, suw geçiriji we kanalizasiýa turbalaryny, gurluşyk üçin ulanylýan plitalary, bezegleri we ş.m öndüripdirler.
Gaplaryň görnüşleri we bezegi dürli hili bolupdyr. B.e.öň V-IV adyrlarda gara we gyzyl şekilli gaplary ýasamak gülläp ösüpdir. Aplaryň daş ýüzünde hakyky sungat eserleri döredilipdir.
B.e.öň V-IV asyrlar gurluşygynyň ýokary derejede ösen döwri bolupdyr. Gala diwar lary, jemgyýetçilik we hususy jaýlar, ybadathanalar we teatrlar gurlupdyr. Daşyň dürli görnüşlerini işläp bejermeklik özleşdirilipdir. Gurluşykda işläp bejermesi kyn, ýöne owadan mermer daşy köp ulanypdyrlar. B.e. öň IV a syrda heýkelleriň hem köpüsi mermerden ýasalypdyr.
Gämi gurluşygy üçin hünärmençilik dürli görnüşler gerek bolupdyr. Iň gowy enjamlaşdyrylan harby we söwda gämileri gurulypdyr. Afinyda 400-e çenli, korinfde 200-e çenli Kerkiranyň ownuk şähereiniň 150-ä çenli harby gämileri bolupdyr. Dokmaçylyk ussahanalarynda egin-eşik taýyarlanypdyr. Her bir öý hojalykçy aýal oz gyzlary ýa-da hyzmatkär a ýallary bilen giň ýaýran dik stanoklarda işläpdirler. B.e.öň IV asyrda şäher ilatynyň artmagy, gullar üçin ussahanalarynyň döremegine eltipdir.
Ussahanalara ergasteriýalar ululugy oýunça dürli hili bolupdyrlar. 2-3 guly ýa-da öýüňdäkileri bilen özi işleýän bolsa, esasan gözegçilik edýän orta ululykdaky ussahanalar, ussahana eýesiniň baştutanlygyndaky 30-40 gul işleýän iri ussahanalar tapawutlanypdyrlar. 100-120 gul işleýän, ýöne seýrek duş gelýän ussahanalar hem bolupdyr.
Uly şäherlerde ýöriteleşen ussahanalar köp bolupdyr. Käbir ussahanalarda işleýänleriň arasynda zähmet bölünişigi bolup, önümiň hiliniň gowy bolmagyna ardam edipdir.
2. Gadymy Gresiýanyň tebigy şertleri gury ýerde zat daşamak üçin amatsyz
bolupdyr. Ýöne Balkan Gresiýasynyň kenarýakalary we adalary köp bolmagy deňiz söwdasynyň gülläp ösmegi üçin amatly şertlerd öredilipdir. Söwda gämileriniň ýük göterijiligi 100-150 tonna çenli artypdyr. Her bir kenarýaka şäherde deňiz duralgasy abadanlaşdyrylypdyr. We gämileriň goýmak, bejermek ýükleri ýerleşdirmek üçin amatly şertler döredilipdir.
Hatyr önümçiliginiň ösmegi hasaplaşyk işleriniň kämilleşdirmegini talap edipdir. Iň amatly hasaplaşyk serişdesi teňne bolupdyr. Ilkinji teňňeler Gresi ýada b.e. öň VII asyrda peýda bolup, nsgawy döwürde pul dolanyşygyny aýratyn giň gerim alypdyr. Her şäher öz puluny zikgeldipdirler.* Esasanam, Afiny bilen Korinfiň teňňeleri öne saýlanypdyr. Korinfiň agramy 8,7 agram bolan kümüş ştatetleri Günbatar Gresiýanyň, Gürta Italiýanyň we Sisiliýanyň walýutasy bolupdyr. Afinynyň 17,5 gramlyk tetradrahmalary we 4,4 gramlyk drahmalary Egeý deňiziniň şäherlerinde gowy kabul edilipdir. Her şäherde pul çalyşýan, s aklap berýän we karz berýän serraplar bolupdyr. Söwdagärler öz birleşmelerini döredipdirler (fiaslar) olaryň wezipesi özara ätiýaçlandyrmak , karz bermek maglumatlar alyşmak bolupdyr. Gämilerde getirilen önümleri ownuk söwdägerler satyn alyp bazarlarda satypdyrlar. Daýhanlar we hünärmentler hem önümlerini bazaar eltipdirler. Bazarda mähelle köp bolup, olaryň şow hunyt obadan gelen daýhanlaryň gulagyna ýakmandyr. Aristofan komediýalarynyň birinde bu barada belkläp geçipdirler.
3. B.e. öň V-VI asyrlarda grek polislerinden önümçilikde gulla ryň ähmiýtei artypdyr. Afinyda ilatyň üçden biri gullar bolupdyr. Olaryň zähmeti bilen magdan çykarylýan ýerler işledilipdir, gurluşyk alnyp barylypdyr. Öý hojalygynda gullar däne üwemekde, iýmit taýyarlamakda, aýakgap bejermekde we şahsy hyzmatlarda ualnylypdyr. Wezipeli adamlar kätipler , kurýerler, jellatlar, polisiýa işgärleri hmöküminde ulanypdyrlar. Gulla ryň esasy bölegi grek däl ilat bolupdyr. Olaryň arasynda fvrakiýalylar, skifler, kariýler, paflaganiýalylar, lidiýalylar, sisiliýalylar we ş.m bolupdyr.
Gullaryň sany harby ýesirleriň we basylyp alnan ýeriň ilatynyň , beýleki halklardan satyn almagyň, gullardan dogan çagalaryň, garakçylygyň hasabyna artypdyr. Gul satylýan bazarlar her şäherde diýen ýaly bolupdyr. Guluň zähmetini ony edinmek üçin çykdajyny we oňa günde edilýän çykda jyny ödäp, peýda galar ýaly gurapdyrlar. Guluň öndürijiligini ýokarlandyrmak üçin, Afi nyda käbir başarjaň gullara hojaýynyň biraz serişde ýaşar ýaly ýer (jaý) berip, ony öz hojalygyndan aýrypdyrlar gul kiçijik ussahana açyyp, belli bir derejede özbaşdak işläpdir. Ol hojaýyna tölemelisinden galanyny öz maşgalasyna sarp edip bilipdir. Ýöne şeýle gullanryň sany az bolupdyr.
Hünärmençilik bilen meşgullanýan bir gul ortaça bher gün 2 obal peýda getiripdir. Bu pula 3-4 adamly maşgalany ekläşp bolýan ekeni.
Gullar doly hojaýynyň e ýeçiliginde bolupdyrlar. Olar gulla ry açlykdan öldürip ýa-da dürli jezalaryny berip bilipdirler. Ýöne hojaýynlar gullaryň zähmeti girdejo berer ýaly olary iýdirmeli we geýdirmeli bolupdyrlar.
Käbir polislerde, meselem Afinyda, gullary sebäpsiz öslürmek gadagan edilipdir. Gul eýesi gullar barada edil öz mallary gurallary barada alada eýesi ýaly alada edilipdir.
Sparta, Beotiýa, Fessaliýa, Arka diýa ýalt welaýatlarda garaşly adamlaryň ýagdaýy gullaryňkydan tapawutlanypdyr. Spartada olara ilat lar, Fessaliýada penestler, Kritde woýkeýalar ýa-da klarotlar, Gerakleýada marianidinler diýipdirler. Bularyň jemgyýetçilik ýagdaýyny tapawudy olar aýry adamlaryň hususy eýeçiligi hasaplanmandyrlar, ola ryň öz hohjalygy, maşgalasy bolup, ýerlerini özleri işläp bejeripdirler. Ýöne bular iki esse garaşly yagdaýda bolupdyrlar. Olar ýeriň hojaýynyna we döwlete garaşly bolup, ömrüniň belli bir mukdaryny hojaýynyna töläpdirler. Plutarhyň maglumat laryna görä, spartly üçin 70 mukdaryna, spartaly aýal üçin 12 medimna arpa, belli bir mukdarda çakyr, ýag, injir, peýnir we beýleki önümler töläpdir. Spartaly ilaty jezalandyryp bilmändir, ýöne döwletiň özi ilatlara garşy kriptiýalary geçiripdir. Şonuň üçinem ilatlary ýere berkidilen we hojaýynyň agalygyndaky döwlet gullary hasaplamak bolar.
Mowzuk: Afiny demokratiýasynyň gülläp ösmegi.
Meýilnama
1. Afinynyň deňiz kuwwaty.
2. Efialtyn özgerdişleri. Perikl.
3. Afiny demokratiýasynyň syýasy gurluşy.
4. Afiny deňiz bilelişiginiň biziň eramyzdan öň V asyryň 30-40-njy ýyllaryndaky daşary syýasaty.
1. Grek – pars uruşlary döwründe Afinynyň baştutanlygynda grek şäherleriniň harby-syýasy bileleşigi emele gelip başlaýar. Urşuň ahyrlarynda ol has güýçli syýasy birleşmä öwrülýär. I Afiny deňiz bileleşiginiň 2 döwri tapawutlanýar:
1. Delos simmahiýasy (b.e.öň 478-454ý).
2. Bileleşikde Afinynyň syýasy agalyk eden döwri. B. e.öň V asryň 30-njy ýyllaryna çenli Afiny deňiz bileleşiginiň agzalarynyň sany 300 polise ýetirpdir. Olaryň köpüsi demokratik gurluşly bolupdyr. Bileleşigiň agzalary her ýyl Afina agzalyk tölegini-forosy töläpdirler. Foros polisleriň mümkinçilidine görä bolupdyr. Gazna her ýyl 460-600 talant ýa0da 12-15,6t kümüş getirilipdir. Afiny gaznany öz floty we goplitleri üçinem, şäherdäki gurluşyklar we ş.m üçikem ulanypdyr. Uruş hereketleri wagtynda, b,e,öň 427-nji ýylda, goşmaça serişdeler gerek bolan wagty, Afiny hiç kime sala salmazdan forosy 2 esse köpeldipdir.
Afiny bileleşigi girýän polislerde ykdysady birligi döretmäge çalşypdyr. Ykdysady aragatnaşyklary pul ulgamy afiny standardynyň esasynda birmeňzeş edilýär. Harytlar Pireý portunyň üsti bilen beýleki polislere iberilipdir. Oňa Egeý adalarynyň ählisinden barytlar getirilipdir. Pireý möhüm söwda ýollarynyň çatrygyna öwrülipdir. Pireýe we Afinä Gresiýanyň ähli ýerinden söwda, hojalyk, syýasy we kazyýet işleri bilen köp myhmanlar gelipdirler.
Bileleşige girýän beýleki pelislerde Afiny demokratik düzgünleri girizmek syýasatyny hem alyp barypdyr. Olarda söwda-hünärmentçilik toparlarynyň we raýatlarynyň orta gatlaklarynyň ykdysady taýdan ösmegi üçin şertler döredilipdir. Olar öz polosiniň syýasy durmuşynda hem esasy orun tutupdyrlar. Halk ýygnagynyň hem ähmiýeti artypdyr.
Afiny deňiz bileleşiginiň berkligi we Afinynyň içerki meselesini çözmek üçin beýleki polislere kle ruhlary göçürmek syýasaty alnyp barlypdyr. Ilatyň aşaky toparlaryndan we bileleşigiň beýleki şäherlerine göçürilen afiny raýatlaryna kleruhlar diýipdirler. Olary hasylly ýerlere göçüripdirler. Bularyň hukuklary ýerli ilatyňkydan ýokary bolupdyr. Olar barada polislerinde afiny häkimiýetiniň daýanjyna öwrülipdirler. Kleruhlaryň 10 müň töweregi Ewbeýa, Samosa, Naksosa, Androsa, Lesbosa, Lemnosa, Imbrosa, Frakiýanyň Hersonesine we beýlekilere göçürilipdir. Olar Afinyda az ýerli garyp bolanlygyndan soň barly ýer eýelerine öwredilipdir.
Afinynyň deňiz kuwwatyny gitdigiçe artypdyr. Ony paýtagyt şäher hökmünde görüp ugrapdyrlar. Afiny deňiz bileleşigine girýän polisleriň köpüsi onuň dowam etmegini goldapdyrlar. Sebäbi onuň agzasy bolmak, olaryň ykdysady ösüşine, demokratik düzgünleriň ornaşmagyna we medeni ösüşine ýardam edipdir. Ýöne Afiny bileleşiginden çykmak isläp, gozgalaň turuzýan polisler hem bolupdyr. Olaryň gozgalaňlaryny Afiny goşunlary dessine basyp ýatyrypdyrlar.
2. biziň eramyzdan öň 462-nji ýyl demokratlaryň serdary Efialtyň özgerdişi geçirilipdir. Ol areopagy syýasy gurama hökmünde ýok etmegi maksat edinipdir. Ýöne bu guramanyň abraýy ýokary bolany üçin, ol gös-göni hereket edip bilmändir. Ol ilki areopagyň käbir agzalaryna garşy olaryň kazyçylyk işlerinde para alandyklary barada subutnamalar ýygnapdyr. Soňra bolsa olary paş edipdir. Subutnamalar ýygnapdyr. Soňra bolsa olary paş edipdir. Şondan soň areopag gözegçilik ediji syýasy häkimýetden mahrum bolupdyr, diňe bilkastlaýyn adam öldürmeleriň we dinden çykmalaryň işlerini seljermek hukugy galypdyr. Galan işler geliýeýa geçirilipdir. Bu özgerdişi üçin Efialt janyny bermeli bolupdyr.
Perikl, Ksantippiň ogly Perikl Afinynyň kuwwatyny berkitmekde möhüm orun eýeläpdir. onuň asly barly maşgaladan bolup b,e,öň V asyryň 60-njy ýyllaryndan başlap, afiny demokratiýasynyň baştutanlarynyň biri bolupdyr. Onuň ajaýyp bilimi bolupdyr. Perikl meşhur orator, talantly döwlet işgäri we serkerde bolupdyr. Ol öz topary bilen içerki dolandyryşykda özgerdişler geçiripdir we Afinyda demokratik ulgamy dabalandyrypdyr. Efialt bilen birlikde Perikl aristokratik Areopagyň ýykylmagyna we Halk ýygnagynyň wezipeleriniň giňeldilmegine ýardam edipdir. Perikl wezipeleri ýerine ýetirýän adamlara hak tölemegi girizipdir. delos simmakiýasynyň Afiny arhesine öwrülmeginiň meýilnamalaryny hem Perike we onuň tarapdarlary işläp düzüpdirler. Oňa afinylylar berk ynam bildiripdirler we b,e,öň 444-nji ýyldan 429-njy ýyla çenli ýagny Perike tä aradan çykýanç, ony her ýyl birinji strateg wezipesine saýlapdyrlar. Perikliň döwlet sowetlylygyny we parasatlylygyny grek dünýäsiniň meşhur adamlary hem ykrar edipdirler. Onuň ýakyn dostlary pelsepeçi Anaksagor, alym Daman, heýkeltaraş Fidiý taryhçy Geredot dagylar bolupdyrlar. Perikl Afina Gresiýanyň iň gowy medeniýet işgärlerini çekipdir. Ol şeýle diýipdir: “Biz gysga wagtda döredýäris, ýöne gysga wagt üçin däl”.
2. Afiny demokratiýasynyň syýasy organlarynyň ulgamynyň emele gelmegi
Solonyň özgerdişlerinden başlap, uzyn taryhy ösüş ýoluny geçipdir. Afiny demokratiýasynyň altyn asyry b.e.öň V asyryň ortasyndan IV asyryň ortasyna çenli aralykda bir asyrlap dowam edipdir. Perikl şeýle diýipdir: “Biziň döwlet gurluşymyz keseki guramalara öýkenmeýär. Biziň özümiz beýlekilere nusga bolup hyzmat edýäris. biziň gurluşymyz demokratik hasaplanýar, sebäbi ol azlyga däl-de, raýatlaryň köplügine daýanýar”. Ata-enesiniň ikisiniň-de raýatlyk hukugy bolan Attikanyň ýaşaýjysy Afinynyň raýaty bolup bilipdir. Olar 18 ýaşa ýetende demleriň sanawyna adyny ýazypdyrlar. 18 ýaşlylar bütin Attikadan Pireýe ýygnanypdyrlar. Olary iki ýyl harby tälim we terbiýe alansoň, doly hukukly beýleki raýatlaryň hataryna goşupdyrlar.
Afinyda esasy häkimiýet organy Halk ýygnagy-eltklesiýa bolupdyr. Oňa ähli raýatlar ýygnanypdyrlar. Aýallar syýasy we jemgyýetçilik işlerine gatnaşmandyrlar. Halk ýygnagynda döwlet kanunlary kabul edilipdir, uruş we ýaraşyk, daşary döwletler bilen gepleşikler we şertnamalar ýaly meseleler çözülipdir. Onda wezipeli adamlar saýlapdyrlar, bir ýyl dolandyrşdan soňky hasabatlar diňlenipdir. Şäheriň azyk üpjünçiligi döwlet emläklerini, ýerleri we magdan känlerini kärendeçisine bermek, has iri wesýetnamasyny tassyklamak ýaly meselelere seredilipdir. Ýaşlaryň terbiýesine gözegçilik edilipdir. Ostrakizm geçirilipdir.
Halk ýygnagynyň işi her 36 günde 4 ýygnak geçirmek arkaly amala aşyrylypdyr. Her ýygnakda meseleleriň belli bir görnüşlerine seredilipdir. Islendik raýat islendik mesele barada çykyş edip bilipdir, kanunlara teklipler girizip bilipdir.
Her bir afiny magistraty halk ýygnagynyň öňünde hasabat bermeli gününe görki bilen garaşypdyr. Hat-da Perikl hem raýatlaryň öňünde hasabat bermezden öň, birnäçe güniň dowamynda ýanyna hiç kimi goýbermän , taýýarlyk görüpdi.
500-leriň Maslahaty halk ýygnagy bilen bir hatarda durýan ýaly bolupdyr. Ýöne 500-leriň Maslahaty Afinyda öz täsiri we abraýy boýunça Halk ýygnagy bilen bäsleşmändir. Ol Halk ýygnagynyň içi organy hökmünde bolupdyr. Maslahatyň her bir agzasy bije arkaly birnäçe dalaggäriň arasyndan saýlanypdyr. Onuň möhüm meseleleri Halk ýygnagynyň işini taýýarlamak we guramak, ýygnaklaryň arasyndaky döwürde onuň wezipesini ýerine ýetirmek bolupdyr. Halk ýygnagynyň gün tertibini taýýarlapdyr. Onuň agzalary 5-6 obol hak alypdyrlar. Olar bir ýyl möhlet bilen saýlanypdyrlar.
Areopag Afiny döwlet dolandyrşynyň iň gadymy guramalarynyň biri bolup, b,e, öň IX-VII asyrlaryň sepgidinde döräpdir. Düzümi boýunça aristokratik gurama bolup, 60-70 agzasy bolupdyr. Areopagyň agzasy bolmak üçinem gowy terbiýe talap edilipdir. Beýle diýildigi gelip çykyjy boýunça begzadalardan bolmaly diýildigidir. Efialt bu guramanyň hukuklaryny güýçli çäklendirmelere sezewar edipdir. Afinyda dolandyryş saýlowly magistraturalaryň ulgamy, ýagny ýörite wezipeli adamlaryň üsti bilen amala aşyrylypdyr. Afinyda iň ýokary magirtratlar arkontlaryň we strategleriň wezipeleri bolupdyr. 9 arhont we 10 straeg saýlanylypdyr. Strategler Afiny döwletiniň harby baştutanlary bolupdyrlar. B,e, öň V-IV asyrlarda yzygiderli uruşlar şertleriňde döwletde iri syýasy işgärler arkont däl-de strateg wezipesini eýeläpdirler. Goplit goşunlaryna 10 taksiark, atly goşuna 2 gippark, has awnuk atly goşunlara 10 filark baştutanlyk edipdir.
Moliýa işlerine gaznany saklaýan 10 gaznaçy, gaznanyň girdeýjisine gözegçilik edýän 10 polet, gazna gelen girdeýjini hasaba alýan we wezipeli adamlara degişli mukdarda pullary beryän 10 logist alyp barypdyr.
Afiny demokratiýasynda köpsanly şäher mogistratlary hem bolupdyr. Şäheriň arassaçylygyna 10 astinom, bazar söwdasyna 10 agronom, ölçeginiň dogrydygyna 10 metroka çöregiň bakasyna 10 sitofilak gözegçilik edipdir.
Polisiýa wezipelerini 11 adamdan ybarat topar alyp barypdyr. Olar türkmenlere we jezalaryň ýerine ýetirilşine gözegçilik edipdirler. Polisiýanyň hyzmatynda 300 sany skif ýaýçysy bolupdyr.
Aristoteliň maglumatlaryna göä her ýyl 700 wezipeli adam saýlanypdyr. Wezipelere 1 ýyl möhlet bilen saýlapdyrlar. Diňe harby wezipeler üçin bije arkaly däl-de ses bermek arkaly saýlapdyr. Beýle etmek bilen harby wezipä tötänleýin adamlaryň geçmeginiň öňüni almak isläpdirler. Harby wezipäniň belli möhleti hem bolmandyr.
Afinyda oturdaşlaryň suduna geliýeýa diýipdiriler. Ol baryp Solonyň döwründe döräp, b-e öň V-IV asyrlarda ähmiýeti artypdyr. Geliýeýada 6000 raýat bolup, oňa durmuş tejribeli, 30 ýaşdan geçen maşgalabaşylary saýlapdyrlar. Geliýeýanyň agzalary 10 palata bölünip, olaryň hersinde 500 adam işlere seredipdir, 100 adamy bolsa ätiýaçlyk üçin saklapdyrlar.
Geliýeýa birnäçe gezek saýlanmak mümkin bolupdyr. Bu bolsa onuň agzalarynyň tejribesini baýlaşdyrypdyr.
Afinyda 250-300 müň ilat bolup, şolaryň 30-40 müň töweregi onuň raýaty ekeni. Raýatlaryň köpüsi dürli sebäplere görä döwlet işlerine gatnaşyp bilmändir.
Aýallar, metekler (gelip çykyşy afinyly bolmadyklar) hem dolandyryş işlerine gatnaşdyrylmandyrlar.
4. Afiny daşary syýasatyny işjeň alyp barmak bilen, Egeý deňzindäki täze şäherleri bileleşige girizip, ony giňeldipdir. Beýik Gresiýada, Günorta Italiýada, Sisiliýada Afinynyň täsiri artypdyr. Gara deňiz ýerlerine aralaşypdyr. Ol Peloponnesbileleşiginiň arasyny beýleki ýerlerden üzmek, onuň syýasy täsirini peseltmek, grek polisleriniň köpüsinde Afinynyň agalygyny gazanmak isläpdir.
Afinynyň bu maksatlaryny amala aşyrmagy Spartanyň we Korinfiň güýçli garşylygyna duş gelipdir.
B,emöň 458-nji ýylda Afiny Egina adasyny bileleşige girizipdir. Spartanyň duşmanlary Argos, fessaliýa şäherleri bilen dostlukly gatnaşyklary ýola goýupdyr.
Gara deňziň kenaryndaky şäherleriň köpüsiniň metropliýalary Afinynyň düzümine girýärdi. Şonuň üçinem onuň bu ýerde täsirini güýçlendirmegini afinylylar hem, Sparta bilen Korinf hem adaty zat hökmünde görüpdirler (Sinopa, Amis, Apolloniýa, Istriýa, Nimbeý, Olwiýa).
B, e,öň V asyryň 40-njy ýyllaryň ortalarynda Afiny özüniň günbatar syýasatyny amala aşyrmaga başlapdyr. Koriniriň ykdysadysadyýeti şo taýdary şäherler bilen bagly bolupdyr. B,e,öň V asyryň 60-njy ýyllaryndaky gozgalaň eden ilatlara Sparta Messeniýadan göçüp gitmäge rugsat bermeli bolupdyr. Olar Afinynyň kömegi bilen Nawpakt şäherinde ornaşypdyrlar we bileleşige giripdirler. Nawpaktda ornaşan afinylylar islendik pursatda Korinfiň arasyny günbatar şäherlerinden kesip bilipdirler.
B,e,öň 435-433-nji ýyllarda Gresiýada Sosiliýa barýan esasy deňiz ýolunyň ugrundaky Kerkira adasy hem Afiny deňiz bilelişigine giripdir.
Sparta Megaranyň, Korint bolsa Potideýa şäheriniň Afiny deňiz bileleşiginden çykmagyny gazanypdyrlar. Sporta hem Peloponnes bilelişigine täze agzalary: Beoitiýanyň, Fokidanyň, D.g. Doridanyň polislerini, Lewkada adalaryny girizipdir.
B,e,öň V asryň 30-njy ýyllarynyň ahyrlarynda iki bilelişigiň arasynda uruş baradaky mesele ýüze çykypdyr.


text:
Ukrainanyň liderleri ýurduň merkezi böleginde ýarag saklanýan ýerde bolan partlamanyň aňrysynda “sabotažyň” bolandygyny aýdýarlar. 26-nji sentýabrda agşam bolan partlama günüň ertesi 30 müňden adamyň ewakuasiýa edilmegine we regionyň howa giňişliginiň ýapylmagyna sebäp boldy.
Kiýewden 270 kilometr uzaklykda ýerleşýän Kalyniwka we Winnytsýa regionlarynyň golaýynda ýarag saklanýan ýerde bolan partlama ýangyn döretdi. 27-nji sentýabrda ýurduň goranmak agentligi ýagaýyň gözegçilik astyna alnandygyny habar berdi.
“Biz öz strategik desgalarymyzy sabotaž toparlaryndan goramagy öwrenmeli” diýip, prezident Petro Poroşenko partlamanyň yzýany harby ýolbaşçylar bilen geçiren adatdan daşary maslahatynda aýtdy.
Ukrainanyň harby prokuraturasy parlamanyň “sabotaž” hereketiniň netijesinde dörändigini derňewçileriň anyklandygyny mälim etdi. Bu barada Ukrainanyň Howpsuzlyk gullugynyň metbugat-wekili Olena Hitlýanska habar berdi.
Partlamanyň yzýany Winnytsýa regionyna baran premýer-ministr Wolodymyr Hroýsman hadysanyň arkasynda “daşarky faktorlaryň” bolandygyny aýtdy.


text:
Häzirki wagtda döwrebap “Awaza” şypahanasynyň gurluşygynyň depgini günsaýyn ýokarlanýar, onuň düýbi geçen ýylyň maýynda döwlet Baştutanymyzyň gatnaşmagynda tutuldy. Täze şypahana Oguzhan şaýolunyň we Dostluk köçesiniň arasynda, “Daşoguz” sagaldyş we dynç merkeziniň ýanynda bina edilýär.
“Awaza” şypahanasynyň gurluşyk meýdançasy Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň milli syýahatçylyk zolagyna iş saparynyň dowamynda nobatdaky baryp gören ýeri boldy.
Ýokary halkara ölçeglerine kybap gelýän toplum birbada 200 adamy kabul etmäge niýetlenendir. 9 gatly özboluşly binagärlik keşbine eýe bolan ak mermerli binada iki orunlyk otaglaryň 96-sy hem-de lýuks otaglaryň 8-si göz öňünde tutuldy. Olarda syrkawlar üçin aňrybaşy amatly şertler dörediler. Merkeziň ýöriteleşdirilen bölümleri dünýäniň öňdebaryjy kompaniýalarynyň iň täze lukmançylyk enjamlary bilen enjamlaşdyrylandyr, olar saglygy bejeriş — dikeldiş hyzmatlarynyň giň görnüşini hödürlemek üçin niýetlenendir.
Şypahanada anyklaýyş we maslahat beriş, fiziobejeriş hem-de bejeriş bedenterbiýesi bölümleri , rentgen, ultrases barlaglary, elektrokardiografiýa, elektrobejeriş, bejeriş-owkalama we akupunktura otaglary, kliniki barlaghanalary hereket eder. Bu ýerde ýokary hünärli otolaringologyň, stomatologyň, ginekologyň we beýleki lukmanlaryň hyzmatyndan peýdalanyp bolar.
Saglygy dikeldiş merkeziniň birinji gatynda çagalar hem-de ulular üçin suw howdanly suw bilen bejeriş bölümi, deňiz we mineral suwly wannalar ýerleşdirilen otaglar, parafin bilen fango bejeriş, ozokerit, meşhur Mollagara kölünden getirilen bejeriş palçykly bölümler bar. Şeýle hem daýanç-hereket agzalaryndan ejir çekýän, operasiýa geçiren syrkawlar üçin suw howdanynda ýörite bejeriş almagyň göz öňünde tutulandygyny bellemek gerek. Olar üçin göwnejaý ýagdaýda enjamlaşdyrylan otaglar we bejeriş maşklary üçin zallar göz öňünde tutulandyr.
Häzirki wagtda şypahananyň baş binasynda timarlaýyş işleri alnyp barylýar. Ony 2018-nji ýylyň tomsunda ulanmaga bermek meýilleşdirilýär. Bina mermer daşy bilen örtülýär. Tehniki desgalar, inženerçilik kommunikasiýalary gurulýar.
Toplumyň çäginde çuňlugy 600 metr bolan guýy — ýod-bromly bejeriş-mineral suw çeşmesi burawlandy. Bu melhemlik suwy nerw, ýürek-damar, daýanç-hereket agzalaryny, endokrin we peşew-jyns ulgamlarynyň işjeň dikeldiş çäreleri geçirilende üstünlikli ulanylýar. Mundan başga-da, şypahana üçin Hazar deňzinden 180 millimetrlik suw turbasy bilen deňiz suwy çekildi.
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow ýod-bromly bejeriş-mineral suwunyň, onuň himiki düzüminiň hem-de belli tenekar çeşmelerden, şol sanda Farap, Arçman, Berzeňňi, Ýyly suw we beýlekiler ýaly çeşmelerden tapawutly aýratynlyklary bilen gyzyklandy.
Ýerli melhem suwundaky peýdaly maddalaryň toplumy kenarýaka howa bilen utgaşyklykda, adamyň umumy saglygynyň berkidilmeginde netijeli ulanylyp bilner.
“Awaza” şypahanasynda bejergiler üçin peýdalanyljak çeşmäniň suwy daşary ýurtlaryň çeşmelerindäki suwlardan pes däldir, käbir görkezijiler babatda bolsa olaryňkydan tapawutlydyr.


text:
Mukaddes Garaşsyzlygymyzyñ şanly 23 ýyllyk baýramyny giñden dabaralandyrmak, Berkarar döwletimiziñ bagtyýarlykdöwründe Diýarymyzyñ dünýä nusgalyk ösüşlerini şöhratlandyrmak, hormatly Prezidentimiziñ paýhas önümi boian «Döwlet guşy» romanyny nusga edinip ýaş nesli terbiýelemek, türkmeniñ milli däp-dessurlaryny, asylly gylyk-häsiýetlerini wagyz etmek maksady bilen Türkmenistanyñ Zenanlar birleşiginiñ Merkezi geñeşi hem-de Türkmenistanyñ Kärdeşler arkalaşyklarynyñ milli merkezi tarapyndan bagtyýarlyk döwründe eşretli durmuşda ýaşaýan bagtly maşgalalaryñ arasynda «Döwlet guşy»-görelde mekdebidir» atly bäsleşik yglan etdi.
Bäsleşigiñ welaýat tapgyry Mary şäheriniñ «Margiana» medeniýet köşgünde uly şowhuna beslendi. Ony welaýat zenanlar bölümi hem-de Türkmenistanyñ Kärdeşler arkalaşyklarynyñ welaýat birleşigi ýokary guramaçylykly geçirdi. Gahryman Arkadagymyzyñ ýiti zehini bilen ýazylan, her bir maşgala üçin ylham çeşmesi bolan «Döwlet guşy» romanynyñ giñden öwrenilmeginiñ ösüp gelýän nesillerimize türkmeniñ milli gymmatlyklaryny buýsanç bilen ýetirmäge mümkinçilik döredýändigini aýan eden bäsleşige hormat-sylagly maşgalalaryñ birnäçesi gatnaşdy. Bäsleşik milli ruhly, watan-söýüji nesli terbiýelemekde, maşgala binýadyny berkitmekde, ata-enä sarpa goýmakda görelde mekdebine öwrülen «Döwlet guşy» romanynyñ many-mazmunyny, terbiýeçilik ähmiýetini ildeşlerimiziñ ara¬synda wagyz etmek maksadynda guraldy. Bäsleşikde göz öñünde tutulan şertlere görä ajaýyp sahna çykan agzybir döwletii maşgalalar buýsançly sözlerde Diýar waspyny ýetirdiler. Maşgalabaşy öz maşgalasy, zähmet we durmuş ýoly bilen tanyşdyryp, «Döwlet guşy» romanyndan bir parçany labyzly, kalbyña ornarýalyokap bermekde, romanda beýan edilýän wakalardan birpursady sahnalaşdyrmakda romanyñ halkymyza gowuşmagynyñ şanyna milli däp-dessurlarymyza laýyklykda Watan gullugyna ugradyş toýuny döwrebap we dabaraly toýlamakda bäsleşdiler.
Toý gutlaglarynda bu ylham çeşmesiniñ ösüp gelýän ýaş nesil üçin ruhy baýlyk hem ýol-ýörelgedigi, türkmen maşgalalary üçin gymmatly gollanma-şamçyragdygy buýsanç bilen beýan edildi. Şeýle-de toýuñ dowamynda bäsleşige gatnaşyjylar ukybyna laýyklykda goşgy, aýdym, dessandyr gazalyñ üsti bilen bagtyýar döwre guwanç oýardylar, hormatly Prezidentimiziñ taýsyz tagallalary netijesinde gazanylýan ösüş-özgerişlere laýyklykda her bir maşgalanyñ durmu-şynda bolup geçýän taryhy pursatlary şu günüñ mysalynda çeper beýan etdiler. Milli lybasly bäsdeş maş¬galalaryñ arasyndan ýeñijini saýlamak eminler toparyna ýeñil düşmedi. Bäsleşigiñ welaýat tapgyrynda baýrakly orny eýelän maşgalalar döwlet bäsleşigine gatnaşmaga hukuk gazandylar. Ýeñiji bolan maşgalalara gymmat bahaly sowgatlar gowşuryldy.
Bäsleşigiñ dowamynda Gahryman Arkadagymyzyñ ýiti pähim-paýhasyndan dörän gymmatly eserlerinden, çuñ manyly kitaplaryndan, döwre¬bap ýazyjy-şahyrlaryñ eserle¬rinden guralan sergiler bu ýere gelenlerde ýakymly täsirler galdyrdy.
Maru-şahu jahan
02.10.2014ýyl
© TÜRKMENISTANYŇ ZENANLAR BIRLEŞIGINIŇ MERKEZI GEŇEŞI zenan.gov.tm 2012-2018 Email: zenan@mail.com


text:
Tomus pasly ulular we çagalar üçin örän gyzykly, garaşylýan döwürdir. Tomus aýlarynda okuwçylaryň iň uzak dynç alyş rugsady ýetip gelse, ulularyň sabyrsyzlyk bilen garaşan zähmet rugsatlary başlanýar.
3-4 hepde gowy dynç alan adam işe täze güýç, höwes bilen girişýär. Ýöne dynç alyş wagty hem saglyk barada alada etmegi unutmaly däldir.
Ajaýyp ýerlere, ýurtlara syýahat etmek, deňziň mylaýym, jana şypa beriji suwuna düşmek-dynç alşyň aýrylmaz bölegidir. Syýahatlar Sizde diňe şatlyk we ýatdan çykmajak duýgulary galdyrar ýaly, birnäçe esasy maslahatlara eýerme peýdaly bolar:
1. Syýahata ugramazdan öň syýahat etjek ýerleriňiziň klimat şertleri, ol ýer üçin mahsus ýokançlyklar, ýygy duş gelýän keseller barada maglumat ýygnaň.
2. Dowamly keselleri bolan adamlara, gartaşan adamlara, kiçi ýaşly çagalara, göwreli aýallara syýahata ugramazdan öň lukmanyň gözegçiliginden geçip, degerli maslahatlary almak peýdaly bolar.
3. Syýahat etjek ýurduňyzda duş gelýän ýokanç kesellerden goranmak üçin (gyzzyrma, wirusly gepatit, wirusly ensefalit we başgalar) öňüni alyş sanjymlary kabul etmegi unutmaň.
4. Nirede dynç alsaňyzam, hemişe şahsy gigiýenanyň düzgünlerini berjaý ediň. Elleriňizi sabynlap ýuwuň ýa-da çygly salfetkalary ulanyň. Içege ýokançlyklary köplenç hapa el arkaly bedenimize düşýär.
5. Hiç hili ýagdaýda gaýnadylmadyk suw içmäň. Arassalygyna güwä geçmeýän çeşmeleriňizden suw almaň. Ýanyňyz bilen arassa suw götermegi endik ediniň.
6. Suwa düşmek üçin ýörite niýetlenen, arassa suw howdanlaryndan peýdalanyň.
7. Ir-iýmişleri, gök önümleri mazaly ýuwuň. Bazarlarda olardan dadyp görjek bolmaň, çagalaryňyza asla hödürlemäň.
8. Uzak ýola düşeniňizde, çem gelen ýerden konserwirlenen önümleri ýa-da etli taýar önümleri satyn almaň.
9. Iýmiti ýanyňyz bilen alan ýagdaýyňyzda, çalt zaýalanmajak önümlere ýykgyn ediň (kakadylan, gurak önümler, ýagsyz kökeler we ş. m.). Iýmitlenmek üçin döwlet tarapyndan sertifisirlenen, hemme sanitar düzgünleri berjaý edýän iýmitleniş nokatlarynyň hyzmatlaryndan peýdalanyň.
10. Yssy howada kömelekli tagamlary kabul etmekden gaça duruň.
11. Iýmitiň reňki, ysy sähelçe üýtgänem bolsa, ony iýmäň.
Deňze dynç almaga gitjek adamlara aşakdaky maslahatlary bermek peýdaly bolar:
1. Deňiz ýakasynda çagalaryňyz bilen dynç almakçy bolsaňyz, ilki çaga lukmanyndan maslahat alyň. Üç ýaşamadyk çagany deňze alyp gitmek maslahat berilmeýär. Çaganyň immunitetini deňiz şertlerinde has hem ýokarlandyrmak üçin, ol ýerde azyndan 10-15 gün dynç almalydyr.
2. Kenarýaka ýerlerinde suw, howa, hatda iýmitem ýoda baýdyr. Ýodyň bedene aşa köp mukdarda düşmegi galkan şekilli mäziň kesellerinden ejir çekýän adamlaryň saglygyna täsir edip biler. Bu mesele boýunça hökman endokrinolog lukmany bilen maslahatlaşyň.
3. Ulular hem çagalar sagat 11-den 17 aralykda deňizde suwa düşmekden, kenarda ýatmakdan, günüň aşagynda bolmakdan gaça durmalydyr. Hut şu sagatlar aralygynda günüň güýçli ultramelewşe şöhlelenmesi kesgitlenýär. Kenarda kölegeli ýer bolmasa, hökman kenarýaka ýerlerde gurnalýan saýawanlaryň aşagynda gün şöhlelerinden goranyň. Kenarda aýakgapsyz gezmäň.
4. Kenara, deňze ýa-da şähere gezelenje çykanyňyzda, günüň göni şöhlelerinden goraýan ýörite serişdelerden peýdalanyň. Yssy ýurtlarda howa bulutlaşyp duranda-da, teniň gyzgyna ýanmagy mümkindir.
5. Çagaňyza hemişe gözegçilik ediň, onuň ýeke özüniň deňze girmegine ýol bermäň.
Dynç alyş syýahatyna ugranyňyzda, ýanyňyz bilen zerur bolan derman serişdelerinden ybarat ýol dermanhanajygyny almagy unutmaň. Onuň düzümini ýod, ýaşyl jöwheriň spirtli ergini, pamyk, bir gezek ulanylýan şprisler, çybynlara garşy serişde, kömür derman, göz, gulak damjalary, sowuklama garşy dermanlar, gan basyşy peseldýän dermanlar (eger sizi bu ýagdaý biynjalyk edýän bolsa), içgeçmäniň öňüni alýan hem-de agyrsyzlandyryjy serişdeler düzmelidir.
Syýahatdan gaýdyp gelensoňyz işe girişmek aňsat bolar ýaly, zähmet rugsadyňyzyň soňky birnäçe gününi öýde geçiriň, ýuwaş-ýuwaşdan zähmete, gündeki ýerine ýetirmeli işiňize uýgunlaşyň. Uýgunlaşma ýeňil geçer ýaly ukyňyza üns beriň, C witaminine baý bolan ir-iýmişleri, gök önümleri kabul ediň.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygynda ýurdumyz täze-täze ösüşlere eýe bolýar. Sebitara dostlukly gatnaşyklary we hyzmatdaşlyklary ýola goýmagyň netijesinde ýurdumyz ykdysady ösüşlere yzygiderli eýe bolýar. Ulag we aragatnaşyk pudagynyň demir ýol ulgamynda hem sebitara üstaşyr-ulag aragatnaşygyny gurnamak we ony girdeýjili pudaklaryň hataryna goşmak üçin geçirýän halkara demir ýol gurluşyk işleri hem geljekde bähbitli netijelere alyp barar we söwda-ykdysady gatnaşyklary ösdürmäge we giňeltmäge täze itergi berer.
Üstümizdäki ýylyň 3-nji dekabrynda Gazagystan, Türkmenistan we Eýran ýurtlaryň Prezidentleriniň Gurbanguly Berdimuhamedowyň, Nursultan Nazarbaýewyň we Hasan Ruhaniniň gatnaşmaklarynda ulanmaga açylýan Gazagystan-Türkmenistan-Eýran halkara demir ýoly özara hemme ugurlaýyn hyzmatdaşlygy ösdürmekde wajyp ähmiýete eýe bolar we bu döwletleriň dostlukly gatnaşyklary has-da berkemegine alyp barar. Sebitara üstaşyr aragatnaşyk demir ýoly Ýewraziýa yklymynyň ýurtlarynyň arasynda söwda-ykdysady gatnaşyklary pugtalandyrar. Halkara demir ýolunyň uzynlygy 900 kilometre golaý bolup, onuň köp bölegi ýagny 700 kilometrden gowragy ýa-da gapdal şahalary bilen alanymyzda 825 kilometre golaýy biziň ýurdumyzyň çäginden geçýär. Gazagystan dowletiniň çäginden 146 kilometr, Eýran Yslam Respublikasynyň çäginden bolsa 82 kilometr geçýär. Ýagny gadymy ýüpek ýoly dikeldildi diýip aýtsa bolar.
Halkara demir ýoly Uzen-Gyzylgaýa-Bereket-Etrek-Gorgan ýaly ilatly ýerleriň ugurlary boýunça guruldy. Bu gurlan Gazagystan-Türkmenistan-Eýran halkara demir ýoly hemme inžener-tehniki çözgütleri öz içine alýan innowasion enjamlary bilen üpjün edilipdir, ýagny demir ýol ulgamlary elektron kompýuteri arkaly dolandyrylýar. Onuň ugrunda 20-ä golaý demir ýol stansiýalary guruldy. Beýle diýildigi 1000-den gowrak raýatlar täze iş orunlary bilen üpjün edildi. Demir ýol stansiýalarda gurlan ýaşaýyş jaýlarda we medeni-durmuş ähmiýetli desgalarda ähli amatlyklar göz öňünde tutulypdyr. Olar binagärçilik esasynda gurulup, owadan bezeg beriji keşbine eýe bolýärlar, abadanlaşdyrma we yşyklandyrma işleri hem ýokary derejede gurlupdyr .
Gazagystan-Türkmenistan-Eýran halkara demir ýoly ýük we haryt daşalyşynyň möçberini giňeltmek bilen çäklenmän söwda we ýük alyş-çalyş mümkinçiliklerine hem ýol açýar we hoşniýetli goňşy aragatnaşyklary amala aşyrar. Halkara demir ýol bilen her ýylda millionlarça tonna haryt ýükleri we ençeme ýolagçylar gatnar.
Halkara demir ýoly Ýewraziýa yklymynyň beýik polat ýolunyň gurluşygyna aýratyn ähmiýet berilýär we bu halkara ulag geçelgesi ýakyn geljekde Ýewropadan, Merkezi we Günorta Aziýa, Ýakyn we Orta Gündogara ýükleriň amatly we ykdysady taýdan bähbitli ýol bilen daşalmagyny üpjün eder. “Gündogar-Günbatar” ulgamy, Hazaryň üstünden geçýän Hytaý-Orta Aziýa-Kawkaz-Ýewropa yklymlara ugry bilen birleşdirmek göz öňünde tutulýar.
Şeýle hem Türkmenistan, Merkezi Aziýa, Hazar deňzi we Orta Gündogar sebitleriň üsti bilen Ýewropa we beýleki kontinentlere çykýan ugurlarda halkara ulag-aragatnaşyk geçelgeleri dörediler. Ol bolsa ulag we beýleki çykdaýjylaryň ep-esli azalmagyna, sebitara möçberinde haryt dolandyrmagyň artmagyna ýardam berer.
Bu şanly açylyş sene mynasybetli Türkmenistanyň Merkezi banky taryhy wakanyň, Gazagystan-Türkmenistan-Eýran halkara demir ýolunyň işe başlamagynyň hormatyna 50 manada deň bolan altyn we kümüş täze şaýy pullary, ýagny ýadygärlik şaýlyklaryň toplumyny çykardy.
Şaýy puluň ýüz tarapynda Ýer şaryny şekillendirýän globusda hereket edýän halkara demir ýoly şekillendirilipdir.
Kümüş şaýy puly bezelende demir ýol we lokomatiw şekillendirilen mahaly altyn örtük peýdalanypdyr. Lokomatiwiň arkasynda çepden saga Gazagystanyň, Türkmenistanyň, Eýran Yslam Respublikasynyň döwlet baýdaklary ýerleşýär. Daşky halkanyň aýlawy boýunça ýokarsynda “Gazagystan-Türkmenistan – Eýran dostluk demir ýoly” diýen ýazgy, aşagynda ýadygärlik şaýy pulunyň çykarylan ýyly “2014” görkezilendir.
Gazagystan-Türkmenistan-Eýran halkara demir ýoly geljekde ykdysady we söwda babatda halkara gatnaşyklary amala aşyrýan bagtyýar menzilleri bolar.
Goý, Gazagystan-Türkmenistan-Eýran halkara demir ýoly dostluk, hyzmatdaşlyk we bagtyýar durmuşyň elmydama gülläp ösmeginiň ýoly bolsun.
Bedew bady bilen öňe barýan eziz Watanymyzyň rowaçlyklara we üstünliklere beslenmegini, halkymyzyň bagtyýar we abadan durmuşda ýaşamagy barada hemişe alada edýän Hormatly Prezidentimiziň başynyň dik we janynyň sag, alyp barýan işleriniň rowaç bolmagyny arzuw edýärin.
Türkmen döwlet Binagärlik-gurluşyk
Institutynyň „Çyzuw we materiallaryň garşylygy” kafedrasynyň uly mugallymy
Ýagmyr Myratberdiýew


text: Golestan welaýatynda 18 ýaşynda bir balykçynyň, howpsuzlyk güýçleri tarapyndan öldürilendigi habary, etrapda bolan halkyň gahar we gazabyna sebäp bolandygy habary berildi. Çapaghli obasynda, Hesameddin Hediwer adly balykçy, howpsyzlyk güýçleriniň uly gaýygy, balykçylaryň kiçi gaýygy bilen çakyşanmasynda, ölendigi barada maglumat berildi. Çapaghli, Hojanefes we Bender Türkmen şäherinden halk, 30 ulag bilen 60 motorsiklet bilen, Çapaghly obasynyň howpsuzlyk güýçleriniň edarasyna hüjüm edip binany oda berdiler. Gazapda bolan halk soňra Bender Türkmen häkimiýet binasyna gidip, binada bolan komputer we başga zatlara, bina zyýan berendigi barada maglumat berildi. Wakadan soňra Golestan welaýatynyň merkezinden,howpsuzlyk güýçleri (sepah pasdaran), Bender Türkmen şäherine girip, halkyň köçelere çykmalaryny gadagan yglan etdi. Ertir sagatlarynda, howpsuzlyk güýçleri, bir näçe kişiniň öýine hüjüm edip, bir näçe kişini tussag edendigi hakynda habar berildi.


text:
Mejlisde ýurdumyzyň parlamentiniň deputatlarynyň we hünärmenleriniň, jemgyýetçilik guramalarynyň wekilleriniň gatnaşmagynda Aşgabatda üstünlikli geçirilen Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň jemlerine bagyşlanylan dabaraly maslahat geçirildi.
Çykyş edenleriň belleýşi ýaly, Türkmenistan öz üstüne ýüklenen şeýle ýokary derejeli sport çäresini geçirmek ýaly ýokary jogapkärçiligiň hötdesinden abraý bilen gelmegi başardy.
Ýaryşlar Aziýa, Okeaniýa ýurtlarynyň 64-siniň wekilleriniň 6 müňe golaýyny hem-de Aziýa oýunlaryna ilkinji gezek gatnaşan bosgunlaryň toparyny bir ýere jemledi. Adalatly sport göreşlerinde biziň türgenlerimiz umumy toparlaýyn birinji orny eýeläp, hormatly Prezidentimiziň türkmenistanlylaryň saglyk meselesine, köpçülikleýin bedenterbiýe hereketini hem-de ýokary gazanylanlar sportuny ösdürmäge neneňsi uly üns berýändigini bütin dünýä görkezdi.
Maslahatyň barşynda Türkmenistanyň Mejlisiniň kararyna laýyklykda, Serdar Gurbangulyýewiç Berdimuhamedowa “Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi” diýen hormatly ady dakmak hakyndaky şahadatnama we döşe dakylýan nyşan gowşuryldy. Bu at oňa sport döwleti hökmünde Türkmenistanyň halkara abraýyny ýokarlandyrmakdaky hyzmatlary hem-de Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynda üstünlikli çykyş edip, ýeňiji bolan we baýrakly orunlary eýelän türgenleri taýýarlamaga goşan şahsy goşandy üçin berildi.


text:
Megerem, "pollusiýa" sözüniň näme aňladýandygyny hemme erkek adamlar bilmeýän hem bolsa, bu ýagdaýy jynsy kämilleşme döwründen soň olaryň köpüsi başyndan geçiren bolmagy mümkin. Türkmençilikde, esasan hem ýetginjekleri oňaýsyzlyga salýan bu ýagdaýy "şeýtan oýnama" diýip hem atlandyrýarlar.
Pollýusiýa – bu ýetginjeklerde we erkek adamlarda, jynsy gatnaşyga we masturbasiýa bagly bolmazdan tohumlyk suwuklygynyň ygtyýarsyz bölünip çykmagydyr. Erkek adamlarda pollýusiýa köplenç gijelerine ýüze çykyp, erotiki häsiýetli düýşleriň görülmegi bilen utgaşýandyr.
Ilkinji döreýän pollýusiýalar ýetginjekleriň kämillik ýaşyna (12-15 ýaş) ýetmegi bilen başlanyp, düýbünden käbir erkek adamlarda 50-60 ýaşda geçip gidýändir. Bu fiziologiki hadysa kada bolup, ondan howatyr almagyň ýa-da utanmagyň geregi ýokdur. Tohumlyk suwuklygyň ygtyýarsyz bölünip çykmagynyň ýygylygy her adamda dürli bolup, ol ençeme ýagdaýlara (beden gurluşy, saglyk we ýaşaýyş ýagdaýy, seksual höwesi) bagly bolup durýandyr. Hepdede 1-2 gezekden 2-3 aýda 1-2 gezek bolup geçýän pollýusiýa kada hasaplanýandyr. Juda ýygy döreýän pollusiýalar erkek adamynyň ýokary seksual işjeňliginden (satiriazis) habar berip biler.
Pollýusiýa näme üçin bolup geçýär?
Ýokarda bellenilip geçilşi ýaly, pollýusiýa kada hasaplanyp, jynsy agzalaryň kadaly işleýändigini aňladýan hadysa bolup durýandyr. Başgaça aýdylanda, pollýusiýa – kadaly jynsy gatnaşyklary bolmadyk ýagdaýda, jynsy gormonlaryň ýokarlanmagyna garşy gönükdirilen bedeniň goraglylyk uýgunlaşmasy bolup durýandyr.
Gündizki pollýusiýalar
Gündizki pollýusiýalar esasan ýetginjek oglanlarda ýüze çykýar. Bu ýagdaýyň döremegi ýetginjeklerde jynsy gormonlaryň derejesiniň ýokary bolmagy, şonuň ýaly-da, ýokary seksual işjeňliginiň dyňzap durmagy bilen düşündirilip bilner. Olaryň ýüze çykmagy adaty sebäpler: erotiki gyjyndyrmalar (öpüşmeler, gujaklaşma, ýalaňaç teniň görülmegi) netijesinde hem, şonuň ýaly-da, güýçli duýgular, fiziki maşklary ýerine ýetirme ýaly adaty bolmadyk sebäpler netijesinde hem bolup biler.
Gijeki pollýusiýalar
Gije ýüze çykýan pollýusiýalar iň ýygy duş gelýän görnüşdir. Barlaglar gijeki pollýusiýalaryň dürli derejede erkek adamlaryň 83%-de bolup geçýändigini äşgär edýär. 20 ýaşdan soň gijeki pollýusiýalar seýrekleşip, 30 ýaşdan soň bu seýrekleşme has hem ýokarlanýandyr. Bu hadysa tohumlyk suwuklygynyň kadaly çykarylyp durulmagyny amala aşyryp, jynsy gatnaşykdan saklanma bilen bagly döreýän oňaýsyz duýgulary ýeňip geçmäge kömek edýändir.
Dürli sebäplere görä, dowamly wagt jynsy gatnaşyklary geçirmeýän erkek adamlar üçin pollýusiýa jynsy agzalarda ýygnanan döli aýyrmanyň usuly bolup durýandyr. Wagtal-wagtal, gije döreýän pollýusiýa saglyk üçin howpsyzdyr. Ol wagtlaýyn jynsy gatnaşyklaryň öwezini dolup, olaryň başlanmagy bilen ýitip gidýändir.
Pollýusiýalaryň ýygylaşmagy nämäni aňladýar?
Eger pollýusiýalaryň ýüze çykmagy ýygylaşan (kadaly jynsy gatnaşyklaryň geçirilýändigine garamazdan, her gün ýa-da günde birnäçe gezek dörese) halatynda, bu seksual bozulmalaryň döreýändiginden habar berip, seksopatolog lukmanynyň maslahatyny talap edýändir.
Ýygy döreýän pollýusiýalaryň öňüni almakda we bejermekde ýaşaýyş düzgünini kadalaşdyrmak hökmanydyr:
► Irden turup, sowuk suwly duş kabul etmeli;
► Juda ýumşak düşekde ýatmakdan saklanmaly;
► Gije köp geýinmän, basyrynman ýatmaly;
► Alkogol içgileri içmekden saklanmaly;
► Öýlänlik we agşamlyk nahardan soň ýöremeli, hereket etmeli;
► Agşamlyk nahary az mukdarda kabul etmeli;
► Lukmanyň maslahaty bilen, pollýusiýalaryň ýüze çykmagy kesilýänçä, dermanhanalarda taýyn görnüşde satylýan demriň we bromuň serişdelerini kabul etmeli.
Lukmançylyk edebiýatynda "pollýusiýa" sözi aýal seksuallygyny häsiýetlendirmekde hem ulanylyp, jynsy gatnaşyk bilen bagly bolmazdan, dürli gyjyndyrmalaryň täsiri bilen bartolin mäzlerinden we jynshanadan bölünip çykýan suwuklygyň gelmegi aňladylýar. Şeýle "pollýusiýalar" köplenç kadaly jynsy gatnaşyklary alyp barmaýan aýallarda syn edilýär.
Teswirlemeler
Beren düzedişleriňiz üçin minnetdarlygymy bildirýän.Ýöne 5-nji bellik babatda düşündiriş beresim gelýär.
Haçan aýalda kadaly jynsy gatnaşyklary bolman biler?
-eger aýal ýa-da adamsy (söýgülisi, gatnaşyk saklaýan bir adamsy) kesel bolsa;
-olaryň biri uzak wagt başga ýerlere giden bolsa;
-jübütleriň biri tussaghanada saklanýan bolsa;
-jübütleriň arasynda dowamly wagt düşünişmezlik, tersleşme bolup geçen bolsa (durmuşda ýygy bolýan ahwalat).
Dürli-dürli adamlar bilen,tertipsiz jynsy gatnaşyklary alyp barýan aýallarda (halk arasynda "lolylar" hem diýilýär)fiziologiki aýratynlyklara görä "pollusiýalary" başdan geçirmäge esas hem,maý hem bolanok.
2) "Agşamlyk nahary az mukdarda kabul etmeli" däl, ”Agşamlyk nahary az iýmeli”;
3)"Alkogol içgileri" däl, "Alkogolly içgileri";
4)"...demriň we bromuň serişdelerini kabul etmeli" däl, ”…düzüminde demir we brom bolan dermanlary içmeli”;
5)"Şeýle "pollýusiýalar" köplenç kadaly jynsy gatnaşyklary alyp barmaýan aýallarda syn edilýär" däl, ”Şeýle "pollýusiýalar" köplenç tertipsiz jynsy gatnaşyklary alyp barýan aýallarda duş gelýär.
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Geçen hepdede Türkmenistanyň Döwlet haryt-çig mal biržasynyň söwdalarynda geleşikleriň 51-si hasaba alyndy.
Daşary ýurt walýutasyna Owganystandan we başga ýurtlardan gelen telekeçiler awtoulag benzinini, Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynda öndürilen parafin gaçy satyn aldylar. Mundan başga-da, daşary ýurt walýutasyna dokma senagatynyň dürli görnüşli önümlerini, maşyngurluşyk enjamlary, nah ýüplük we matalar, pagta süýümi, buýan köki, arassalanan nah ýüplük galyndylary ýerlenildi. Olary Russiýa Federasiýasyndan, Birleşen Arap Emirliklerinden, Şweýsariýadan, Türkiýeden, Belarusdan, Gyrgyzystandan we beýleki ýurtlardan gelen telekeçiler satyn aldylar. Geleşikleriň umumy bahasy ABŞ-nyň 56 million dollaryndan gowrak boldy.
Ýurdumyzyň telekeçileri içerki bazar üçin bahasy 523 müň manatdan gowrak azyklyk bugdaýy, pagta lintini we ulýugy satyn aldylar.


text:
Bilermenleriň aýtmagyna görä, Türkiýe diňe bir türkmenistanly migrantlaryň däl eýsem, Owganystan bilen Pakistanda ýaşaýan etniki türkmenlerden bolan migrantlaryň hem ýykgyn edýän esasy ýurtlarynyň başyny çekýär.
Azatlyk Radiosy "Dünýä türkmenleri" gepleşiginiň bu sanyny Owganystandan we Pakistandan Türkiýä işlemäge gelýän türkmen zähmet migrantarynyň başdan geçirýän kynçylyklaryna gönükdirýär.
Stambulda işläp ýören owganystanly türkmen zähmet migrantlaryndan Hekim pälwan we Nygmatylla öz ildeşleriniň Türkiýä işlemäge gelmek üçin ýolda başdan geçirýän kynçylyklary, soň olaryň iş hem durmuş şertleri barasynda Azatlyk Radiosyna gürrüň berýärler.
Gepleşigi diňläp, bu tema bilen baglanşykly maglumatyňyzy ýa-da bean etjek pikriňizi aşakdaky foruma teswir görnüşinde ýazyp bilersiňiz.


text:
Binali Ýyldyrym Eýranyň Wise-prezidenti Jihangiri bilen telefon arkaly söhbetdeşlik geçirdi
Premýer ministr Binali Ýyldyrym Eýranyň Wise-prezidenti Ishak Jihangiri bilen telefon arkaly söhbetdeşlik geçirdi
Premýer ministr Ýyldyrym telefon söhbetdeşliginde Yrak-Eýran serhedinde bolan iki goňşy ýurda ýaramaz täsirini ýetiren ýer titremesi sebäpli Eýranda ýogalanlar üçin gynanç bildirdi.
Premýer ministr Ýyldyrym ýer titremesinde ejir çekenler üçin kömek bermäge taýardyklaryny nygtady.
Eýranyň Wise-prezidenti Jihangiri hem Premýer ministr Ýyldyryma sag bolsun aýtdy


text:
NextTM hödürleýar
Halanan ýazgylar
Bölümler
Soňky jogaplar
Aýal ýalkasa, Hudaýdan keremdir, gargasa, Ezraýyl deý ýowuzdyr. (Aristotel)
Kalbyňy bilimden doldursaň, ýokary göterilersiň, hemme zada göz ýetirersiň.(Lukman Hekim)
Bilmedigini sorap öwrenen—alym, soramagy namys eden özüne— zalym. (Fizuly)
Hoş söz ýylany hinden çykarar.
Bugdaý nanyň bolmasa, bugdaý sözüň ýokmudy. (Türkmen nakyly)
Kalbyňyzy ýagşy sözlerden dolduryň . Çünki ýürek nämeden doly bolsa, dodakdan şol döküler. (Gýote)
Gyzy saklama, güň bolar, ýüpegi saklama, ýüň bolar.
Öz ýakynyny ýigrenýän kişi ganyny nähak döküp ýören bilen meňzeşdir.(Talmud)
Doganyň bolman biler, ýöne dostuň mydama doganyňdyr.(B.Franklin)
Geplemäni oňarmasaň, diňlemäni bir öwren. (Pomponiý)
Kime gowulyk eden bolsaň, şondan ägä boluň.(Türk nakyly)
Bagt bat ýerde göriplik bardyr.
Dostuň köpmi, duşmanyň hem köpdür.(Rus nakyly)
Ynanmazlygyň başlanýan ýerinde dostluk gutarýandyr. (Seneka)
Synagdan geçmedik dost döwülmedik hoz ýalydyr. (Nemes nakyly)
Bilimsiz kişi bilen dost bolmaň, çünki bilimsiz kişi dostluga mynasyp däldir. (Anuşirwan)
Gabat gelýän ownuk-uşak näsazlyklardan ýokarda duruň. Kiçijik uçgun ullakan ýangyny döredip biler. (Rişelýe)
Aşhanada aýdylanlaryň ählisi myhmanhanada eşdilmeli däldir. (Kelli)
Gulagyňyzyň eşidenine däl-de, gözüňiziň görenine ynanyň! (Liwiý)
Akylly ogul atasyny begendirýändir, akmak ogul enesini kemsidýändir. (Süleýman pygamber)
Men bütin ömrümi parasatly adamlaryň arasynda geçirdim. Emma dymmaklykdan gowy zadyň bardygyna hiç duşmadym. (Abul Hasan al Gazaly)
Başyň salamatlygy diliňi saklamakdyr. (Muhammet pygamber)
Özüm hakynda ýakymsyz sözleri eşidenimde dymýaryn, eger jogap beräýsem, käýinip durandan beterinden beterini eşitmeli bolaryn. (Mäne baba)
Köp söz ahyr il içinde har eýlär. (Magtymguly Pyragy)
Halkyň gamyna şatlanmaň. Her bir ýagdaýda hem özüňizi nalajedeýin görkezmäň. Nalajedeýinlik seni has-da pes görkezer.(Lukman Hekim)
Erbetler bilen otursaň, ýagşylyk görmersiň.(Sagdy)
Dymmagy oňarmaýan adam, geplemegi hem oňarýan däldir. (Seneka, rim ýazyjysy)
Ökünmek tobadyr. (Muhammet pygamber)
Kim az bilse, köp geplär, kim köp bilse , az geplär.(J.Russo)
Hoşniýetsiz ynsanda haýyr-sahawat ýokdur.(M.Zamahşary)
Tüýs ýürekden edýän ýagşylygyň hemişe özüňe öwrülip gelýär.(L.Tolstoý)
Gylyç owadan bolsa-da, ýerine ýetirýän işi ýaramzdyr.(Lukman Hekim)
Her kes bilen onuň paýhasyna (akylyna) görä gürleşiň. (Sagdy)
Akylly bilen gürleşeniňizde, az sözläň. Çünki köp pikir edýän adam az gepleýändir.(Waşington Irwing, ýazyjy)
Allatagalla seni azat goýandyr. (Hezreti Aly)
Oý-pikir—akylyň aýagy. Eger ony jylawlamasaň, akyly dogry ýoldan sowup biler. (Hun Szy Çän)
Iň owadan guşlar juda ýakymsyz saýraýandyr. Munuň özi adamlarada degişlidir.(Louell)
Düýe garrasa, köşegine eýerer. (Türkmen nakyly)
Her bir zadyň özüne mahsus gözeligi bardyr, ýöne ony her kim görüp bilmez.(Konfusiý)
Gözellik gözde jemlenýändir. Kerem ak zatda jemlenýändir.Ýagşy niýet ýürekde jemlenýändir. (M.Zamahşary)
Ynsan üçin iň zerur zat ýüzmegi öwrenmekdir. (Aristotel)
Kimiň isleýän zady nähili bolsa, onuň özide şo hilidir.(Awgustin)
Üç zat göreje nur berýändir: ýagşylyga , akýan suwa , owadan ýüze seretmek.(Zamahşary)