text:
Töleg ulgamlarynyň ýüze çykmagy we ösüşi çylşyrymly, üznüksiz proses hökmünde öz içine diňe bir tehnologik gurluşlary alman, eýsem hukuk, usulyýet we guramaçylyk meselelerini birikdirýär. Töleg ulgamynyň üstünlikli hereket etmegi gönüden-göni umumy ykdysady şertlere, kanunçylygyň durnuklylygyna, ösen infrastrukturalaryň, kommunikasiýa ulgamlarynyň bolmagyna we ş.m. baglydyr. Töleg ulgamynyň gurluşy öz içine institusional we infrastruktura elementlerini alýar
Pul we töleg ulgamy biri-biri bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr, çünki häzirki wagtda töleg ulgamy arkaly geçirilýän hasaplaşyklar puly ulanylmagyň esasynda amala aşyrylýar. Mälim bolşy ýaly pul bäş wezipäni ýerine ýetirýär:
1) gymmat ölçegi;
2) dolanyşyk serişdesi;
3) toplaýyş serişdesi;
4) töleg serişdesi;
5) dünýä puly.
Töleg ulgamlarynyň emele gelmeginiň we ösmeginiň alty tapgyry tapawutlandyrylýar.
I tapgyr. Döremegi: biziň eýýamymyzdan öň VII asyra çenli döwür. Başlangyç tapgyrda tölegler harydy haryda göni çalyşmak arkaly ýa-da harytlaryň gymmatynyň sarp edijilik häsiýetlerini deňeşdirmek esasynda haryt pullary bilen amala aşyrylypdyr.Alyş-çalyş gymmaty onuň gönüden-göni göterijileri bolan we özünde içerki gymmatlylygy saklaýan mal, bugdaý we gymmat bahaly metallardan ýasalan bezegler hökmünde töleg gurallary görnüşlerinde bolupdyr.Haryt pullarynyň goşa wezipeleri (töleg we sarp edijilik) ýerine ýetirmegi geleşikleri baglaşmakda kontragentleriň özüni alyp barşyny belli bir derejede çäklendiripdir. Şeýle hadysanyň esasy sebäpleri şol döwürde alyş-çalşyga gatnaşýanlaryň arasynda üzňeligiň bolandygy we töleg guraly bolan harytlaryň-ekwiwalentleriniň kepili hökmünde diňe olaryň öz gymmatynyň çykyş edendigi bilen düşündirilýär.
Haryt pullary öz gezeginde pullaryň hiç bir wezipesini doly ýerine ýetirip bilmändirler, gymmat ölçegi wezipesi bolsa az-kem ýerine ýetirilipdir. Bu tapgyryň çäklerinde töleg ulgamynyň institusional elementleri bolup bazar ylalaşyklary, ekwiwalent görnüşinde ol ýa-da beýleki harydy kabul etmegiň düzgünleri we mehanizmleri çykyş edipdirler. «Haryt pullary» diýlip atlandyrylýan töleg gurallary öz gezeginde infrastruktura elementleri bolup hyzmat edipdirler.
II tapgyr. Emele gelmegi: biziň eýýamymyzdan öň VII asyr – XVI asyr. Haryt pullarynyň uzak hereket etmeginden soňra töleg gurallary hökmünde dolanyşykda metaldan ýasalan predmetler (peýkamyň we naýzanyň uçlary, çüýler, gap-gaçlar, goş-golamlar) peýda bolýar, ondan soňra bolsa dürli görnüşli guýmalar ýüze çykýar. Wagtyň geçmegi bilen dolanyşyga zikgelenen altyn we kümüş şaýylar girýär. Altyn we kümüş şaýylaryň çalt ýaýramagy olary saklamak, böleklemek, tölegi we hasaplaşyklary amala aşyrmak üçin döredilen amatlyklar bilen baglanyşyklydyr. Şunuň özi töleg ulgamlarynyň indiki tapgyrynyň ösüşine başlangyç bolup hyzmat edýär. Ilkinji altyn şaýylar biziň eýýamymyzdan öň VII asyrda Lidiýa şalygynda (biziň eýýamymyzdan öň 560 – 546 ýý. şa Krezanyň döwründe), soňra Müsürde, Wawilonda, Gresiýada we Rimde çykarylýar. Altyn özüniň uly bolmadyk agramynda we göwrüminde ýokary gymmaty bilen tapawutlanýar. Bu bolsa ýurtlaryň arasynda söwda etmekde köp ýeňillikleri döredýär.
Biziň eýýamymyzdan öň VII asyrda banklaryň ilkinji alamatlary (Wawilonda pullary göterimli karzyna berýänler (süýthorlar), Gadymy Gresiýada goýumçylaryň hasabyna tölegleri geçirmek maksady bilen goýumlary saklaýan (stol) trapezaçylar) ýüze çykýar. Bu bolsa töleg ulgamlarynyň düzüminde ilkinji institutlaryň peýda bolmagyna ýardam edýär.
Altyn we kümüş şaýylar gymmat ölçeginiň wezipesini doly ýagdaýda ýerine ýetirip başlaýarlar, çünki bahanyň esasynda dürli harytlar deňeşdirilýär we çalşylýar. Şu tapgyrdan pullara dolanyşyk serişdesi wezipesini ýerine ýetiriji hökmünde seredilip başlanýar. Bu pullaryň hakykatda gymmaty ölçemeklige ukyplydygy we onuň harytlaryň satyjydan satyn alyja geçmek hereketinde araçy bolup çykyş etmeklige ýaramlydygy bilen düşündirilýär. Puluň şu wezipesi bazara gatnaşyjylara deň derejedäki gymmatlyklary bada-bat çalyşmaga mümkinçilik berýär. Altyn we kümüş şaýylar hakyky pullar hökmünde çykyş etmek bilen, altyn şaýylaryň dolanyşygy şertlerinde olar toplaýyş serişdesi we dünýä puly wezipelerini ýerine ýetiripdirler, ýagny ähli ýurtlarda şaýy pullar töleg serişdesi hökmünde ulanylyp başlanýar.
XII asyrdan başlap töleg ulgamynyň düzümine weksel goşulýar. Wekseli dolanyşyga italýan serraplary tarapyndan altyn we kümüş şaýy pullaryny saklamak üçin kabul edilendigini tassyklaýan resminama hökmünde girizilýär. Soňra bu wekseller söwdada ulanyp boljak töleg serişdesine öwrülýär. XII asyrdan başlap söwdanyň giňemegi bilen baglanyşykda Ýewropanyň çäklerinde uly şäherleriň ýerleşýän ýerlerinde lomaý ýarmarkalar peýda bolýar. Şol ýarmarkalarda tölegler nagt ýa-da köplenç, weksel üpjünçiliginiň esasynda karzyna amala aşyrylypdyr. Weksel bilen hasaplaşyklar umumy tejribe hasaplanylypdyr. Wekseliň möhleti, adatça, gysga bolupdyr, ýagny olar indiki ýarmarkada tölenipdir. Bu bolsa karz töwekgelçiligini çäklendirmeklige mümkinçilik beripdir. Şeýle hem XIV asyrda altyn we kümüş şaýy pullaryny saklamak üçin kabul edýän pulhanaçylaryň kwitansiýasy görnüşinde ilkinji çekler ýüze çykyp başlaýar. Çek öz gezeginde kwitansiýa ýaly sertifikat hökmünde, ýagny puluň bardygyna şaýatlyk edýän şahadatnama bolup çykyş edipdir.
Weksel amallarynyň göwrüminiň artmagy bilen baglylykda paýly dolanyşygyň emele gelen däplerini kanunçylyk taýdan berkitmek zerurlygy döreýär. Şonuň üçin 1569-njy ýylda Bolonýede ilkinji weksel tertipnamasy kabul edilýär. Ol wekselleriň dolanyşygynyň esasy kadalaryny we düzgünlerini berkidýär.
Bu tapgyr gymmatyň hereketiniň ýönekeý görnüşden has çylşyrymly görnüşe geçmegi bilen häsiýetlendirilýär. Şeýle ýagdaý tölegleriň möhletini yza süýşürmek bilen alyş-çalyş amallarynyň ösmegini kesgitleýär. Şunda weksel esasy gurala öwrülýär. Weksel indossament arkaly elden-ele geçirilende kliring tölegleri amala aşyrylýar, onuň dolanyşyk möhleti tamamlananda bolsa weksel karzy öçürilýär. Şeýlelikde, bu tapgyryň çäklerinde töleg ulgamy hakyky nagt pullaryň ýüze çykmak, ilkinji banklaryň peýda bolmak hem-de wekselleri we çekleri ulanmak bilen tölegleri amala aşyrmak döwürlerini geçýär.
Wekseliň indossamenti – wekseldäki geçiriji ýazgy bolup, onuň esasynda weksele bolan ähli hukuklar başga şahsa geçirilýär. Adatça, indossament wekseliň arka tarapynda ýa-da weksele berkidilýän goşmaça sahypada (allonžda) ýerleşdirilýär. Indossamente gol çeken şahs indossant diýlip atlandyrylýar.
II tapgyryň çäklerinde töleg ulgamynyň institusional elementleri bolup bazar ylalaşyklary, dürli maliýe institutlary (pullary göterimli karzyna berýänler (süýthorlar), alyş-çalyş nokatlary (býurolary), goýumçylaryň hasabyna tölegleri geçirmek maksady bilen goýumlary saklaýan (stol) trapezaçylar, döwlet edaralary), ol ýa-da beýleki töleg gurallary ulanylanda hasaplaşyklary geçirmegiň düzgünleri, ilkinji weksel tertipnamasy we ş.m. çykyş edipdirler. Infrastruktura elementlerine dürli metallardan ýasalan şaýy pullar, wekseller we çekler görnüşindäki töleg gurallary, şeýle hem kliring mehanizmleri degişli bolupdyr.
III tapgyr. Kadalaşdyrýan edara bilen hakyky ulgamyň resmileşdirilmegi: XVI asyryň ortasy – XIX asyryň birinji ýarymy. XV–XVI asyrlaryň beýik geografik açyşlarynyň netijesinde täze söwda hyzmatdaşlygy we gymmat bahaly metallaryň çeşmelerini gözlemek maksady bilen Amerika, Afrika, Aziýa we Okeaniýa deňiz ýollary arkaly gatnawlar ýola goýulýar. Şeýle açyşlaryň esasynda dünýä haryt bazary emele gelýär. Şol döwürde metal pul dolanyşygynyň häsiýeti bilen şertlendirilen töleg ulgamynyň netijeliligi şaýy pullaryň ätiýaçlygynyň öwezini doldurmak üçin gymmat bahaly metallaryň yzygiderli gelip gowuşmak zerurlygy sebäpli altyny we kümüşi gazyp almaklyga edilýän uly harajatlar bilen baglanyşykly çäklendirmelere garaşly bolupdyr. Şunuň bilen bilelikde banklar we döwlet edaralary dürli usullary ulanmak arkaly emele gelen çäklendirmeleri aradan aýyrmaklyga synanyşyk edipdirler. Bu öz gezeginde dolanyşykdaky metal pullary mejbury hümmetli döwlet kagyz pullary bilen çalyşmaklyga getirýär. Ilkinji kagyz pullary orta asyrlarda Hytaýda ýüze çykýar. Söwdanyň we senagatyň ösmegi bilen XVII asyrda Demirgazyk Amerikada, soňra bolsa Ýewropanyň öňdebaryjy ýurtlarynda kagyz pullar dolanyşyga çykarylypdyr. XVI asyrdan başlap has çylşyrymly gurluş bolan banklar peýda bolýar.Olar wagtyň geçmegi bilen öz kagyz pullaryny (banknotlary) dolanyşyga çykaryp başlaýarlar. Banknotlar altyna we beýleki gymmat bahaly metallara çalşylypdyr. Hususy banklaryň emissiýa (pullary dolanyşyga çykarmak) işi uzak wagtlap dowam edýär. Bu ýagdaý käbir döwletlerde şol işleriň döwlet tarapyndan belli bir banka berkidilendigine garamazdan saklanypdyr.
XVI–XVII asyrlarda demirgazyk italýan we birnäçe nemes şäherleriniň täjirleriniň (söwdagärleriniň) gildiýasy ýörite žirobanklary (“giro” italýan sözi bolup, terjimesi «aýlaw»,«dolanyşyk» diýmekligi aňladýar) döredýär. Mysal üçin, “Banco del Giro” (Wenesiýada 1584-nji ýylda esaslandyrylýar, bu ada 1619-njy ýylda eýe bolýar), “Wechsel-Banco” (Gamburg, 1619-njy ýylda döredilýär) we beýlekiler. Şol banklar öz müşderileriniň arasynda metal şaýy pullar we olary çalyşýan kagyz pullar bilen nagt däl hasaplaşyklary amala aşyrypdyrlar. «Žiro» ady bilen aýratyn bank amallary ýüze çykýar. Bu amalyň manysy şundan ybarat, ýagny eger iki şahsyň biri beýlekisine töleg tölemeli bolsa we olaryň ikisiniň hem şol bir bankda goýumlary bar bolan ýagdaýynda, onda nagt pullary geçirmekligiň ýerine bank puluň eýesiniň buýrugy (žiro buýrugy) boýunça talap edilýän möçberi onuň hasabyndan aýryp we beýleki biriniň hasabyna goşup ýazmagy göz öňünde tutýar. Žiro amallary täjirlere (söwdagärlere) giňden ýaýran şaýy pullaryň zaýalanmasyndan döreýän ýitgilerden goranmaga mümkinçilik beripdir.
Söwda gatnaşyklarynyň ösmegi bilen şeýle amatly nagt däl žiro hasaplaşyklary diňe şol bir bankyň goýumçylarynyň arasynda geçirilmän, eýsem, dürli şäherleriň we hatda ýurtlaryň banklarynyň goýumçylarynyň arasynda geçirilip başlanýar. Häzirki döwürdäki hasaplaşyk-kliring merkezleriniň nusgalarynyň biri bolan weksel ýarmarkalary XVI–XVII asyrlaryň dowamynda (ýagny ýörite žiro banklarynyň döremeginden öň) her ýylda 4 gezek belli bir şäherde bankirler duşuşypdyrlar we olar Ýewropanyň söwda dolanyşygynyň uly bölegine hyzmat etmek bilen garşylykly borçnamalary özara hasaba almagy amala aşyrypdyrlar. Žiro amallary belli bir derejede kliring amallarynyň nusgalary bolupdyr. Kliring banklarynyň aýratynlygy olara ýokary karz ukyplylygynyň mahsus bolmagyndan ybaratdyr. Bankirleriň kitaplarynda tölegleri bir hasapdan aýryp, beýleki hasaba geçirmek arkaly ýazgy etmeklik şol döwrüň iň amatly usuly bolupdyr. Bu usul dürli şaýy pullary hasaba almakda, bahalandyrmakda, daşamakda ýüze çykýan ähli kemçilikleri aradan aýyrmaklyga ýardam edipdir.
XVII asyryň ahyryndan başlap, banknotlary emissiýa etmegiň ýeke-täk hukugyna eýe bolan ilkinji Merkezi banklar peýda bolýar (Şotlandiýanyň Sveriges Riksbank, 1668-nji ýyl; Angliýanyň banky, 1694-nji ýyl; Fransiýanyň Merkezi banky, 1800-nji ýyl; Awstriýanyň banky, 1806-njy ýyl; Rus Döwlet banky, 1860-njy ýyl). Merkezi banklaryň emele gelmegi kem-kemden iki derejeli bank ulgamynyň döremegine getiripdir. Bu tapgyryň çäklerinde kadalaşdyryjy edaranyň döremegi bilen töleg ulgamynyň emele gelmegi bolup geçýär. Merkezi banklaryň adyndan pul-karz syýasatyny, pul belgileriniň emissiýasyny we karz edaralaryny gaýtadan maliýeleşdirmegi amala aşyrýan ýeke-täk edara döreýär.
Karz gatnaşyklarynyň ýüze çykmagy bilen puluň töleg serişdesi wezipesi peýda bolýar. Bu şunuň bilen baglanyşyklydyr, ýagny karz serişdeleriniň dolanyşygynyň emele gelmegi netijesinde puluň massasynyň has-da doly ulanylmagy bolup geçýär, wagta baglylykda harytlaryň hereketiniň we pul bilen olaryň bahasynyň tölenilmeginiň arasyndaky bölünme gysgalýar. Şoňa garamazdan bu tapgyrda pul özüniň töleg serişdesi wezipesini doly ýerine ýetirip bilmeýär, çünki onuň ähli tölegleri çalt amala aşyrmak mümkinçiligi bolmaýar. Nagt pullar dolanyşyk serişdesi, toplaýyş serişdesi we gymmat ölçegi wezipelerini ýerine ýetirýär.
III tapgyryň çäklerinde töleg ulgamynyň institusional elementleri bolup şu görkezilenler çykyş edipdir: bazar ylalaşyklary; karz edaralary (žiro banklar, emission banklar); Merkezi banklar; kanunçylyk we kadalaşdyryş gurluşlary (žiro hasaplaşyklary geçirmekligiň düzgünleri, dürli töleg serişdeleri üçin buýruklary düzmegiň, tassyklamagyň we geçirmegiň düzgünleri – Fransiýanyň, Germaniýanyň we beýlekileriň weksel tertipnamalary). Infrastruktura elementlerine kliring hasaplaşyklarynyň iş tertibi (proseduralary) we töleg gurallary hökmünde çykyş eden pul belgileri (banknotlar we şaýy pullar, wekseller, žiro buýruklar, çekler we ş.m.), şeýle hem kliring mehanizmleri degişli bolupdyr.
IV tapgyr. Töleg ulgamynyň işjeň ösdürilmegi: XIX asyryň birinji ýarymy – XX asyryň ikinji ýarymy. Bu tapgyr gönüden-göni hasaplaşyk we kliring palatalarynyň ýüze çykmagy hem-de güýçli ösmegi bilen baglanyşyklydyr. Müşderiler banklarda pullaryny saklamaklyk bilen bilelikde olara bergidarlardan algylary almaklygy hem tabşyryp başlaýarlar. Şol tabşyryklaryň ýerine ýetirilmegi Londonyň hasaplaşyk palatasyny (1750-nji we 1770-nji ýyllaryň arasynda) esaslandyrmaga itergi beripdir. Angliýanyň banklary Londonyň hasaplaşyk palatasynyň agzalary bolupdyrlar. Hasaplaşyk palatasy gatnaşyjylara gutarnykly hasaplaşyklary metal nagt pul töleginiň kömegi bilen däl-de, eýsem, geçirilýän çeklere esaslanýan hasaplaryň ýönekeý ýazgysy arkaly amala aşyrmaklyga mümkinçilik beripdir. 1872-nji ýylda Wena we Budapeşt hasaplaşyk palatalary döredilýär. Olar özara hasaplaşyklaryň talaplaryny kanagatlandyrypdyrlar. Hasaplaşyk amallaryny ýeňilleşdirmek we ösdürmek üçin awstro-wenger bankynyň ýolbaşçylygynda birnäçe söwda we karz edaralary Wena hasaplaşyk bileleşigini (Wiener Saldirungsverein) emele getiripdirler. Hasaplaşyk palatalary diňe bir pul bazarlarynda hereket etmek bilen çäklenmän, eýsem, beýleki bazarlarda hem hereket edip başlaýar. Germaniýada ilkinji gazna hasaplaşyk palatalary ýüze çykyp başlaýar. Birinji palata 1867-nji ýylda Maýn boýundaky Frankfurtda, soňra 1869-njy ýylda Berlinde we 1870-nji ýylda Gamburgda açylýar.
ABŞ-da kliring banklarynyň we hasaplaşyk palatalarynyň töwereginde töleg ulgamlarynyň jemlenmegi köp derejede Ýewropanyň ýörelgelerinden ugur alnandygy bilen düşündirilýär. 1913-nji ýylda 12 bankdan ybarat bolan we hususy banklara gatnaşykda Merkezi bankyň wezipesini ýerine ýetirýän ABŞ-nyň Federal ätiýaçlyk ulgamy döredilýär. Birnäçe ýyldan soňra ABŞ-nyň Fedwire töleg ulgamy emele gelýär. Fedwire iňlis dilinde söz gysgaltmasynyň doly ýazylyşy «Federal Reserve Wire Network» bolup, onuň terjimesi «Federal awtomatlaşdyrylan pul geçirmeleri ulgamy» diýmekligi aňladýar. Fedwire telegraf esasynda tölegleri geçiren ilkinji ulgam bolupdyr.
Çekleriň şekil üýtgemesi hökmünde ilkinji plastik kartlary 1914-nji ýyldan ýüze çykyp başlaýar. 1946-njy ýylda kredit kartlary çykarylyp başlanýar. Olar «Charge-it» atly karzyň düzgüni boýunça ýerli dükanlaryň müşderilerden ownuk söwdalar üçin dil hatlary almaklygyny göz öňünde tutupdyr. Satyn almalar tamamlandan soň, dükan şol dil hatlary banka tabşyrypdyr. Bank öz gezeginde dil hatlarynyň esasynda satyn alyjylaryň (müşderileriň) hasaplaryndan görkezilen tölegleri dükanyň hasabyna geçiripdir.
1930-njy ýylda Halkara hasaplaşyklar bankynyň esaslandyrylmagy bilen, töleg ulgamlarynda kadalaşdyryjy edara ýüze çykýar. Onuň işiniň maksady Merkezi banklaryň arasynda hyzmatdaşlygy ösdürmeklige ýardam bermekden, halkara maliýe amallary üçin täze mümkinçilikleri döretmekden we beýlekilerden ybarat bolupdyr.
Şeýlelikde, bu tapgyryň çäklerinde töleg ulgamlary işjeň ösdürilýär, täze töleg gurallary dolanyşyga girizilýär (töleg tabşyrygy, töleg talapnamasy, akkreditiwler, çekler we plastik kartlar), şeýle hem nagt däl pul dolanyşygynyň göwrümi artýar.
Bu tapgyrda institusional elementleriň düzümi şu görkezilenlerden ybarat bolupdyr: bazar ylalaşyklary, karz institutlary (banklar, hasaplaşyk we kliring palatalary we ş.m.); Merkezi banklar we halkara guramalary; kanunçylyk we kadalaşdyryş gurluşlary (halkara derejesinde berkidilen dürli töleg serişdeleri üçin buýruklary düzmegiň, tassyklamagyň we geçirmegiň düzgünleri – «Geçirilýän we ýönekeý wekseller barasynda birmeňzeş kanun hakynda» (1930ý.) we «Çekler barasynda birmeňzeş kanun hakynda» (1931ý. Ženewa konwensiýalary). Infrastruktura elementleri hökmünde kliring hasaplaşyklarynyň iş tertibi (prosedurasy), telekommunikasiýa ulgamlary, ýöriteleşdirilen töleg ulgamlary, töleg bazarynyň hyzmatlary we töleg gurallary (banknotlar, şaýy pullar, wekseller, žiro buýruklar, çekler, kredit kartlar we ş.m.) çykyş edipdir.
V tapgyr. Tölegleriň elektronlaşmagy: 1960 – 1990-njy ýyllar. 1960-njy ýyllarda ABŞ-da satuwlary awtomatlaşdyrýan tehnologiýalaryň we korporatiw serişdeleri dolandyrmagyň awtomatlaşdyrylan ulgamlarynyň ornaşdyrylmagy bilen töleg ulgamlarynyň ösüşinde täze tapgyr başlanýar. Amerikanyň banklary tölegleri we pul serişdeleri geçirmegiň elektron usullaryny işjeň girizýärler. EFT (iňlis dilinde söz gysgaltmasynyň doly ýazylyşy «Electronic fund transfer» bolup, onuň terjimesi «Serişdeleriň elektron geçirmesi» diýmekligi aňladýar) ýaly elektron geçirmeleriniň tehnologiýalary ýüze çykýar. 1968-nji ýylda maglumatlary elektron alyşmagyň tehnologiýasy ornaşdyrylýar. Ol soňra elektron geçirmeleriniň esasy bolup hyzmat edýär. Elektron tölegler gitdigiçe işjeň ösdürilýär, kredit kartlar wagtyň geçmegi bilen adaty ýagdaýa öwrülýär.
Bu tapgyryň çäklerinde möhüm wakalaryň biri hökmünde 1973-nji ýylda döredilen SWIFT ulgamy çykyş edýär. Bu bileleşik tutuş dünýä boýunça maliýe maglumatlaryny (habar bermeleri) ygtybarly geçirmek, şeýle hem maliýe maglumatlaryny (habar bermelerini) alyşmagyň usullaryny we görnüşlerini standartlaşdyrmak üçin emele getirilýär. SWIFT barada giňişleýin maglumatlar aýratyn soragda getirilýär.
ABŞ-nyň Federal ätiýaçlyk ulgamy tarapyndan dolandyrylýan Fedwire töleg ulgamy 1970-nji ýylda bütinleý kompýuterleşdirilen elektron kommunikasiýalarynyň we amallar merkeziniň (prosessingiň) ýokary tizlikli ulgamyna özgerdilýär. Fedwire töleg ulgamynyň tehniki we kommunikasiýa mümkinçilikleriniň kämilleşdirilmeginden başga-da töwekgelçiliklere gözegçilik etmekligi güýçlendirmek boýunça birnäçe çäreler amala aşyrylýar. Bu prosesleriň ählisi tölegleriň elektronlaşmagyna, olaryň has çalt we howpsuz geçirilmegine, töleg ulgamynyň hakyky gurluş düzümine eýe bolmagyna ýardam edýär.
1980-nji ýyllarda beýleki senagat taýdan ösen ýurtlarda hem töleg ulgamlarynyň täzelerini döretmek we könelerini üýtgedip gurmak bilen baglanyşykly işler güýçli depginde alnyp barlypdyr. Başda şeýle ulgamlaryň aglabasy kliringe esaslanypdyr, ýagny hasaplaşyk döwrüniň dowamynda gatnaşyjylaryň maliýe talaplary toplanypdyr, günüň ahrynda kliring geçirilipdir we her bir gatnaşyjynyň netto (arassa,sap) ýagdaýy kesgitlenip, şonuň esasynda gutarnykly hasaplaşyklar ýerine ýetirilipdir. ХХasyryň ahyrynda birnäçe iri döwletleriň töleg ulgamlary hakyky wagt tertibindäki umumy (jemi) hasaplaşyklara esaslanýan ulgamlara geçip başlaýarlar.
Maglumat tehnologiýalarynyň we mikroelektronikanyň güýçli ösmegi bilen baglanyşykda 1980-nji ýyllaryň başlaryna ilkinji elektron terminallary ýüze çykýar, mikroprosessorlar oturdylan plastik kredit kartlary goýberilip başlanýar, şeýle hem ilkinji bankomatlar peýda bolýar. Bu täze girizilenler peýdalanyjylara karz edaralarynda açylan öz hasaplaryny has netijeli ulanmaklyga, geçirmeler bilen baglanyşykly çykdajylary peseltmäge, hasaplaşyklaryň amatlylygyny we howpsuzlygyny ýokarlandyrmaklyga mümkinçilik beripdir. 1984-nji ýylda maliýe sektorynyň edaralary müşderiler bilen habarlaşmakda elektron poçtany işjeň peýdalanyp başlaýarlar. Bu öz gezeginde elektron banking we internet-banking hyzmatlaryny ornaşdyrmakda başlangyç nokat bolup çykyş edýär.
Plastik kartlaryň ýüze çykmagy bilen pullaryň wezipeleriniň araçägi ýitip başlaýar. Töleg serişdesi hökmünde pullaryň wezipesi agalyk edip ugraýar. Puluň bu wezipesi öz içine karz gatnaşyklaryny we nagt däl pul dolanyşygyny alýan haryt-pul gatnaşyklarynyň has ýokary derejesine laýyk gelýär. Şol bir wagtda nagt pullar gymmat ölçegi, dolanyşyk serişdesi, toplaýyş serişdesi wezipelerini ýerine ýetirmekligi dowam edýär. Töleg ulgamy tölegleri dolandyrmaklygy kämilleşdirmek, hasaplaşyk we karz töwekgelçiliklerini peseltmek bilen bilelikde ösdürilýär. Globallaşma prosesi döwletara hasaplaşyklarynyň mukdarynyň we göwrüminiň artmagyna itergi berýär.
V tapgyrda institusional elementleriniň düzümine bazar ylalaşyklary, karz institutlary, Merkezi banklar, hasaplaşyk we kliring palatalary, töleg buýruklaryny düzmegiň, tassyklamagyň we geçirmegiň düzgünleri, kadalaşdyryş-hukuk üpjünçiligi degişli bolupdyr. Infrastruktura elementleri hökmünde töleg gurallary (nagt pullar, wekseller, çekler, töleg kartlary, töleg tabşyryklary, töleg talapnamalary, akkreditiwler we ş.m.), tölegleri çalt geçirmeklige ýardam edýän kompýuter we telekommunikasiýalar ulgamlary, ýöriteleşdirilen töleg ulgamlary çykyş edipdir.
VI tapgyr. Tölegleriň wirtuallaşmagy: 1990-njy ýyllaryň ahyryndan – häzirki döwre çenli. Töleg ulgamlarynyň ösüşiniň häzirki zaman tapgyry gönüden-göni hasaplardan peýdalanmaklyga elektron rugsatlarynyň binýadynda töleg hyzmatlarynyň we elektron pullaryň ornaşdyrylmagy bilen baglydyr. Munuň başlangyjy bolup, 1993-nji ýylda Gollandiýanyň milli barlag merkezinde işlenip düzülen programma üpjünçiligi – sanly nagt bilen işlemek üçin e-Cash (iňlis dilinde «electronic cash» bolup, onuň terjimesi «elektron pullar» diýmekligi aňladýar) tehnologiýasy hyzmat etdi. E-Cash konsepsiýasy kompýuter torlary arkaly harytlaryň we hyzmatlaryň bahasyny tölemek üçin adaty elektron pul düşünjesi hökmünde şol wagtlarda belli bir ýaýrawa eýe bolupdyr. 1995-nji ýylda dünýäde ilkinjiler bolup, Belgiýanyň Proton kompaniýasy dolanyşyga ownuk söwdalar üçin monowalýuta mikroprosessor kartoçkasyny girizýär we Angliýanyň Mondex kompaniýasy «elektron gapjyk» işläp düzýär. Bu innowasiýalaryň has ähmiýetlisi bolsa täze töleg serişdesi hökmünde elektron pullaryň ýüze çykmagydyr. Şol töleg serişdesiniň täzeçilligi diňe bir «elektronlaşmakda» bolman, eýsem elektron pullaryň «wirtuallaşmagyndan» ybarat bolupdyr. Köp ýagdaýlarda elektron pullar gymmat ölçegi wezipesini wirtual ýerine ýetiripdir.
Şeýle innowasion prosesler bilen bilelikde mikroprosessor kartlaryny ýasamagyň birmeňzeş talaplaryny işläp taýýarlamaklyga girişilýär (EMV-Europay, MasterCard, VISA tehnologiýalary). Internetiň çalt ösmegi elektron işewürliginiň hakyky doly ýüze çykmagyna ýardam edýär we ilkinji gezek bütindünýä kerebinde elektron tölegleriniň maglumat howpsuzlygy meseleleri goýulýar. Onuň netijesinde Internetde howpsuz tranzaksiýalary amala aşyrmak üçin ýörite protokol işlenip düzülýär.
Elektron işewürliginiň ýüze çykmagy we onuň işjeň ösdürilmegi bilen baglanyşykda şol amallary kanunçylyk taýdan kadalaşdyrmak zerurlygy döreýär. 1998-nji ýylda Singapurda «Elektron geleşikleri hakynda» kanun we 2000-nji ýylda Ýewropa parlamentiniň we Ýewropa Bileleşiginiň geňeşiniň 2000/31/ÝB «Içerki bazarda maglumat hyzmatlarynyň käbir hukuk jähetleri hakynda, hususan hem, elektron işewürligi hakynda» Direktiwasy we beýlekiler kabul edilýär. Bu resminamalarda elektron işewürligini ösdürmek üçin esasy düzgünler beýan edilýär. Elektron işewürliginiň ösmegi geçirilýän maglumatlaryň gorag enjam-programma serişdelerini kämilleşdirmeklige ýardam edýär. Ondan başga-da Internet arkaly hasaplaşyklary geçirmegiň täze töleg usullary (wirtual hasaplar, ykjam aragatnaşyk serişdelerini ulanmak bilen tölegleri geçirmegiň usullary, mikrobilling we ş.m.) ýüze çykýar. Tölegleriň wirtuallaşýan tapgyrynda puluň töleg serişdesi wezipesi agalyk edýär. Şoňa garamazdan pul galan beýleki wezipeleri hem ýerine ýetirmegi dowam edýär. Elektron pullar, bir tarapdan, puluň ähli wezipelerini, beýleki tarapdan, diňe aýratyn wezipelerini ýerine ýetirýär.
VI tapgyrda institusional elementleriň düzümine şu görkezilenler degişlidir: bazar ylalaşyklary, karz institutlary, Merkezi banklar, hasaplaşyk we kliring palatalary, töleg buýruklaryny düzmegiň, tassyklamagyň we geçirmegiň düzgünleri, kadalaşdyryş-hukuk üpjünçiligi. Infrastruktura elementleri hökmünde ähli töleg gurallary, kompýuter we telekommunikasiýa ulgamlary, kliringiň dürli iş tertipleri (proseduralary), ýöriteleşdirilen töleg ulgamlary çykyş edipdir.
Ýokarda beýan edilenlere esaslanyp, töleg ulgamlarynyň emele gelmeginiň esasy tapgyrlaryny gysgaça şeýle häsiýetlendirmek bolar (1-nji tablisa).
1-nji tablisa
Töleg ulgamlarynyň esasy tapgyrlarynyň ösüşi
Şeýlelikde, töleg ulgamy taryhy nukdaýnazaryndan töleg ulgamynyň gurluşynyň ewolýusiýasynyň we töleg gurallarynyň ösdürilmeginiň berk arabaglanyşygy netijesinde emele gelýär. Häzirki zaman töleg ulgamynyň döremegi üçin ähli tapgyrlar zerur bolup, olaryň uly ähmiýeti bardyr. Töleg ulgamlarynyň netijeli hereket etmeklerini ýokarlandyrmaga we pul dolanyşygynyň harajatlaryny peseltmäge çalyşmaklyk köp sanly töleg gurallarynyň ýüze çykmagyna getirýär. Töleg gurallarynyň has çylşyrymly görnüşleriniň ulanylmagy bilen gatnaşyjylaryň sany artýar, degişlilikde, has çylşyrymly töleg gatnaşyklary peýda bolýar. Şunda her tapgyrda ewolýusiýanyň tizligi ýokarlanýar. Töleg ulgamlarynyň ewolýusiýa prosesi netijesinde puluň töleg serişdesi wezipesi esas düzüji häsiýete eýe bolýar. Bu wezipe öz içine gymmat ölçegi, toplaýyş serişdesi, dolanyşyk serişdesi, dünýä puly wezipelerini almak bilen integral wezipe hökmünde çykyş edýär. Töleg serişdesi hökmünde puluň wezipesiniň tapawutlandyrylmagy häzirki zaman töleg ulgamynyň ösdürilmegi üçin ykdysady esasyň emele getirilmegini şertlendirýär. Bankara korrespondent gatnaşyklarynyň binýadynda nagt däl hasaplaşyklaryň ösdürilmegi netijesinde hakyky töleg ulgamlary emele gelýär. Häzirki tapgyrda töleg ulgamlarynyň düýpli ösdürilmegini üpjün etmekde täze töleg serişdesi bolan elektron pullaryň ýüze çykmagynyň uly ähmiýetiniň bardygyny bellemek zerurdyr.
Babaýew G. we başg. Halkara töleg ulgamlary.
Ýokary okuw mekdepleri üçin okuw kitaby. – A.: Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2018.


c: text/html

text:
Tokıo-2020: Sý dobynan Qazaqstan quramasy Serbııaǵa ese jiberdi
TOKIO. QazAqparat - Tokıo Olımpıadasynda sý dobynan Qazaqstan quramasy qarsylasynan jeńilip qaldy, dep habarlaıdy QazAqparat.
Qazaqstandyq sportshylar toptyq kezeńdegi ekinshi kezdesýin Serbııa quramasyna qarsy ótkizdi. Kezdesý barysynda 5:19 esebimen qarsylasyna ese jiberdi. Qurama sapynan Evgenıı Medvedev pen Srjan Výksanovıch eki-ekiden mergendik tanytsa, Dýsan Markovıch bir goldyń avtory atandy.
Endi qazaqstandyq qurama 29 shildede Ispanııaǵa qarsy oınaıdy.
Eske salsaq, budan buryn toptyq kezeńdegi birinshi kezdesýinde Qazaqstan quramasy Horvatııadan jeńilip qaldy .
Qaazaqstan V tobynda synǵa túsedi. Qarsylastary - Chernogorııa, Ispanııa, Serbııa, Horvatııa, Avstralııa.
Aıta keteıik, Qazaqstan quramasy Olımpıadaǵa tórtinshi márte qatysyp otyr. 2000 jyly jalpy komandalyq esepte toǵyzynshy orynǵa taban tirep, ázirge ol quramanyń eń joǵary jetistigi retinde tirkelgen.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
-
Sanly ulgam: Nebitgaz pudagynda sanly ykdysadyýeti ösdürmek boýunça alnyp barylýar işler
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň Karary bilen tassyklanan, Türkmenistanda 2019-2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň konsepsiýasyny durmuşa geçirmek babatda ýurdumyzyň ähli pudaklary…
-
Sanly tehnologiýalaryň çaga aňyna täsiri
Sanly tehnologiýalar, sanly programmalar, sanly maglumatlar häzirki wagtda tutuş adamzat jemgyýetiniň aýrylmaz bir bölegi boldy we olaryň köp işlerimizi has…
-
Emeli aň
Aň düşünjesi düşündirmek örän kyn düşünjeleriň biridir.Aň düşünjesini başgaça “intellekt” adalgasy bilen aňlatmak mümkin . Köp asyrlaryň dowamynda belli…
-
Emeli aňyň filosofiýasy
Bilim- munuň özi dogry jogap bermekdir, Akyl - bu eýýäm soragy dogry bermekdir. (näbelli awtor) Emeli aň (EA) adamyň…
-
Geljegiň sanly tehnologiýalary
Öňki wagtlar adamlar telewizora tomaşa etmek we gazet okamakdan başga maglumat almagyň ýoluny bilmeýärdiler. Häzirki wagtda bolsa onuň görnüşleri köpelýär.…
-
Sanly ykdysadyyet bank ulgamynda
Hormatly Prezidentimizin çuňňur oýlanyşykly syýasaty netijesinde ýurdumyzyň ykdysady ösüşi durnukly hasiýete eýe bolyar, onuň bäsdeşlige ukyby barha ýokarlanýyar, dünýä döwletleriniň…
-
Sanly ykdysadyýetiň mümkinçilikleri her birimiziň durmuşymyza uly ýeňillikleri eçilýär
Sanly ykdysadyýetiň mümkinçilikleri hakynda oýlanyp otyrkaň, dünýäňi iň ýakymly duýgular gurşap alýar. Haçanda olar gönüden-göni hut seniň özüňe hem degişli…
-
Geljegiň ösüşi-sanly ulgamda
Eýsem, sanly ulgam näme? Ol kompýutere gerekli programma üpjünçiligini ýükläp, alysdaky kompýuterlere internet tory arkaly elektron serişdeleri bilen baglanmakdyr. Sanly…
-
Senagat 4.0 — sanly tehnologiýalara esaslanýan öwrülişik
Her bir geçen gün beýlekisine meňzemeýän hem bolsa taryhçylar “taryh gaýtalanýar” diýýärler. Bu pikirde hakykatyň ýeterlik paýy bar. Dogrudanam her…
-
«Akylly şäher» we sanly ulgamyň mümkinçilikleri
Ylmyň depginli ösýän we tehnologiýalaryň günsaýyn kämilleşýän zamanasynda «akylly şäher» konsepsiýasy bütin dünýäde ululy-kiçili şäherleriň ýüzlerçesi tarapyndan durmuşa geçirilýär. «Akylly…


text:
Türkmen halkynyň ata bolan söýgüsi gaty ir zamanlardan bäri dowam edip gelipdir. Muny soňky aýan edilen arheologiki tapyndylar hem subut edýär. Şoňa görä dünýade seýrek duş gelýan atlar, aýartynam bize giňden äşgär bolmadyk at tohumlary barada aýtmak gyzykly bolsa gerek.
Agyr ýük göteriji Brabanson tohumyndan bolan Burkleýn atly at dünýäde iň uly at saýylýar. Onuň gerşine çenli belentligi 1 m. 98 sm. Döşüniň-göwsüniň daşky aýlawy 3 m. 10 sm. Agramy 1374 kilogram. Bir zamanlar rysarlaryň ýöriş söweş aty bolan brabansonlar häzirki wagtda iş maly hökmünde ulanylýar.
Dünýädäki kiçi – göýdük at tohumlarynyň sany 30-dan geçýär. Olar Şotlandiýa, Sisiliýa, Irlandiýa at tohumlary ýaly tohumlardyr.
Göýdükleriň göýdügi saýylýan tohum häzirki wagtda Argentinada Farabella fermasynda köpeldilýär. Olaryň gerşine çenli belentligi 40 sm. Agramy 25 kilogramdyr. Bular juda çydamly, kindiwanja bedewlerdir. Birnäçe sagatlap ýorgalap çapandan soňra birnäçe minut dynç alyp, ýene täzeden aýlawa goşulyp bilýär. Olar adatça uzak – 40 ýyl ýaşaýarlar.
Farabella atjagazlaryna-da bäsdeş tapyldy. Filodelfiýada ýaşaýan bir fermer öz athanasynda kiçi atlaryň -- göýdükleriň seleksiýasyny geçirýär. Ilkinji taýçanagyň gerşine çenli belentligi 35 sm. Agramy 6 kilogram. Fermer seleksiýa doly tamamlanyp, göýdük atjagazlar köpçülikleýin köpeldilip ugranynda, “bularyň boýy 35 sm.liginde galar, agrany-da 9 kilogarmdan geçmez” diýýär. Ol öz bedewlerine: “Goý, ýük çekmesin. Goý, münüp bolmasyn. Ýöne bu atjagazlar öýde saklanýan itler, pişikler ýaly, adamyň höwrüne, dostuna öwrüler” diýip baha berdi. Onuň bu çaklamasyna gol ýapasyň gelýär. Çünki at gadymyýetden bäri adamzadyň iň wepaly dostlarynyň biri.
Goja Belli atly at iň uzak ýaşan atdyr. Ol 1822-nji ýylda doglup, 1884-nji ýylda, 62 ýaşynda ölýär. Atlaryň adatça 25-30 ýyl ýaşaýandygyndan hasap ýöretseň, Bellä “armanyň galmandyr, goja” diýesiň gelýär.
Gadymy Rimde geçirilen Olimpiýa oýunlarynyň birinde Aura atly at Olimpiýanyň çempiony ada eminleriň uzaga çeken çekeleşiginden soňra mynasyp boldy. Çekeleşigiň sebäbi kiçi-girim zat däldi. Aura ýaryşa goşulan dessine üstündäki atoglan – çapyksuwar ýykylýar. Muňa garamazdan, Aura ýaryşy dowam etdirýär hem-de pellehana ilkinji bolup gelýär. Köp çekeleşen eminler ýaryşa atoglan – çapyksuwar däl-de, at gatnaşýar. At bolsa ýeňdi diýip, Aurany çempion diýip yglan edýärler. Şol döwrüň Olimpiýa kanunyna laýyklykda, oňa ömürlik pensiýa bellenilýär. Aura ölenden soňra, jaýlanan ýerinde oňa ýadygärlik oturdýarlar. Sebäbi ýadygärlik oturtmak şol döwrüň Olimpiýa komitetiniň hökmany şerti ekeni.
Asly ahal-teke tohumyndan bolan Absent iki ýaşyndan başlap, dürli ýaryşlara gatnaşýar. Ol sekiz ýaşynda, 1960-njy ýylda Rim Olimpiýadasynda altyn medala mynasyp bolýar. Ol soňra-da iki Olimpiýada gatnaşyp, ikisinde-de 3-nji orny eýeläp, bürünç medala mynasyp bolýar. 1968-nji ýylda Mehikoda geçirilen Olimpiýadada oňa Dünýäniň iň oňat sport aty diýen at – titul dakylýar. Dünýä metbugatynda futbolda Pele, boksda Muhammet Aly, atçylyk sportunda Absent – korol diýip ýazylýar. Ýöne taryh karam oýun edýär. Ol Gazagystan SSR-niň aty diýen at bilen dünýäniň meşhur atlarynyň albomyna girizilýär.
Ahat-teke bedewi Ýanardag Döwlet gerbinde suraty ýerleşdirilen ýeke-täk bedewdir.
Seýrek duş gelýän at tohumlary barada...
Türkmenistanda, uman, türkmenleriñ arasynda atlar aýratyn hormata eýedir. Bizde ata milli buýsanç hökmünde garaýarlar. Türkmenistanda Bedew güni diýen resmi baýramçylyk hem bar.
Türkmen halkynyň ata bolan söýgüsi gaty ir zamanlardan bäri dowam edip gelipdir. Muny soňky aýan edilen arheologiki tapyndylar hem subut edýär. Şoňa görä dünýade seýrek duş gelýan atlar, aýartynam bize giňden äşgär bolmadyk at tohumlary barada aýtmak gyzykly bolsa gerek.


text:
A.Welsapar: Bu pikir ençeme kösençlerden soň döredi. Men Şwesiýa 1994-nji ýylda geldim. Şol ýyl maňa öz ýurdunda yzarlanýan ýazyjy hem žurnalist hökmünde Birleşen Milletler Guramasynyň kwotasy boýunça syýasy gaçybatalga berildi.
Şwesiýa gelenimden soň men ýarym ýylda şwed dilini öwrendim. Munuň üçin gije-gündiz okamaly boldy. Soň okuwy öz hünärim boýunça dowam etdim. Dil öwrenemsoň, ilkinji sorag – bu ýurtda nädip öz kitaplarymy çykartmaly diýen sorag boldy. Munuň üçin, elbetde, neşirýat gerekdi. Türkmen dilinde kitap çykarýan neşirýatam, elbetde, Şwesiýada ýokdy.
Azatlyk Radiosy: Hawa, onsoň bu problemany nädip çözdüňiz?
Birinjiden: Şwesiýada islän kitabyňy çykarybermeli: hiç hili senzura ýa gadagançylyk ýok.
Ikinjiden: Türkmen dilinde kitap çykarjak bolsaň, ony özüň çapa taýynlamaly, sebäbi bu ýurtda türkmen neşirýaty ýok.
Üçünjiden: kitabyň ähli çykdajylaryny özüň çekmeli. Eger-de öz puluň bolmasa, onda grant gözlemeli. Grant berýän medeni edaralar, jemgyýetçilik guramalary kän, ýöne olaryň hiç biri saňa tanymal ýazyjy bolmasaň, entek çykmadyk kitabyň üçin pul berenok. Kitap çykansoň, onuň jemgyýetçilik gymmatynyň bardygy subut edilmeli. Grant berýän edaralar kitaby garaşsyz resenzentlere tabşyrýarlar, diňe şolar kitabyň edebi-çeperçilik gymmatyna güwä geçse, şondan soň grant almaga mümkinçilik döreýär.
Azatlyk Radiosy: Size bu basgançaklary geçmek başartdymy?
A.Welsapar: Hawa, meniň işim şowly boldy. Sebäbi öň sowet döwründe neşirýatda işlämsoň, neşirýat işi maňa gowy tanyş. Onsoň özüm çapa taýynlap, 1996-njy ýylyň dowamynda Şwesiýada iki sany kitabymy çykardym. Olaryň biri "Ak öý" atly goşgular kitaby, ikinjisem ozal 1992-nji ýylda Türkmenistanda gadagan edilen "Mülli Tahyryň hudaýlygy" atly romandy. Romana soňra grant berildi, goşgular kitabynyň çykdajysyny bolsa özüm çekmeli boldum.
Ine, şu ädimler meniň emigrasiýada kitap çykarmak boýunça gazanan ilkinji gymmatly tejribäm boldy. Şondan soňam Şwesiýada türkmen neşirýatyny açmagy ýüregime düwdüm.
Azatlyk Radiosy: Neşirýaty açmazdan öň näme etdiňiz?
A.Welsapar: Ilki men Şwesiýadaky bu ugurdan bar bolan kanunlary öwrendim. Ilkinji öwrenen zadym: senzura ýok ýerinde kitabyň mazmunyna ony çykaran adamyň jogap berýänligi. Islendik awtor öz kitabyny özi taýýarlap öz hasabyna islendik çaphanada çap etdirip bilýär. Ýöne çaphana kitabyň mazmunyna jogakär däl, ol onuň diňe tehniki tarapyna jogapkär. Kitabyň mazmunyna neşirýatda çykan bolsa, şol neşirýat, ýogsa-da awtoryň özi jogap berýär.
Kitap çykandan soň, eger onda ýurduň Metbugat hakyndaky kanunynyň maddalaryna ýa-da Jenaýat Kodeksine garşy gidýän faktlaryň bardygynyň üsti açylsa, mesele-de suda baryp ýetse, neşirýat ýa-da kitaby özbaşyna taýynlap çap etdiren adam suduň öňünde jogap bermeli. Ýöne eger-de kitapda jynsy, dini, milli we etniki duşmançylyga çagyryş, urşy wagyz edýän, şahsyýetiň garşysyna jenaýat derejesindäki töhmetçilikli zatlar bolmasa, ol kitap bilen häkimiýetleriň asla işi ýok.
Gepiň gysgasy, bu ugurdan gerekli kanunlary hem işiň praktiki taraplaryny öwrenmäge birnäçe ýyl sarp boldy. Men ýene-de üç-dört kitabymy özüm taýýarlap, dürli çaphanalarda çap etdirdim. Ýüzugra-da geljekde türkmen neşirýatyny açmak üçin zerur bolan tejribäni topladym. Şeýdibem ahyrsoňy ähli gerek zatlary ilik-düwme öwrenemsoň, 2004-nji ýylda Şwesiýada Türkmenistanyň çäklerinden daşardaky ilkinji erkin türkmen neşirýaty bolan "Gün" neşirýatyny açdym.
Azatlyk Radiosy: Neşirýat bilen bagly işler düşewüntlimi?
A.Welsapar: Ýurduň öz dilinde kitap çykarylsa, elbetde, neşirýatam edil beýleki ugurlar ýaly düşewüntli bolup biler. Emma, mysal üçin, Şwesiýada türkmen dilinde kitap çykarsaň, onuň girdeji bermejegi öz-özünden düşnükli. Diýmek, bu iş ideal iş, ony diňe edebiýata hem öz halkyna wepaly adamlar edip bilerler. Şonuň üçinem daşary ýurtlarda neşirýat açyp, türkmençe kitap çykarjak adamlar öňünden ähli kynçylyklara döz gelmäge taýyn bolmaly.
Biz bu kynçylyklary belli bir derejede ýeňip geçmäni öwrendik. Sebäbi biz diňe türkmen dilinde däl-de, eýse ýerli halkyň dilinde, ýagny şwedçe-de kitap çykarýas we şondan gelýän girdejiniň hasabyna-da türkmençe kitaplaryň çykdajylaryny ödeýäris.
Azatlyk Radiosy: Maliýe ýetmezçiligi duýlan halatynda dürli grant kömekleri ýa-da amatly kredit karz almak mümkinçiligi barmy?
A.Welsapar: Kredit, ýagny karz puly banklar näçe diýseň berýäler, ýöne ony soňra rentasy, ýagny göterimi bilen gaýdyp bermeli. Granty bolsa, diňe gowy kitaplary çykaryp, alyp bolýar. Bu ugurda "Gün" neşirýaty özüniň hakyky professional derejede işleýändigini subut etmegi başardy. Şonuň üçinem biziň şwed dilinde çykarýan kitaplarymyz özünem ödeýär, azda-kände girdejem berýär.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda öz neşirýatyny açmak isleýänlere näme maslahat berip bilersiňiz?
A.Welsapar: Neşirýat açjak adam ilki bilen Metbugat hakyndaky kanunlary öwrenmeli. Soňra geljekki neşirýatyň maliýe meselelerini çözmeli. Türkmenistanyň banklary karz berýän bolsa, bu çözmez ýaly mesele däl. Ýogsa-da, medeni işler üçin karz berýän Halkara hem Ýewropa banklary bar, şolardanam has amatly şertlerde kredit alyp bolýandyr. Soňra tehniki hem döredijilik işgärlerinden sowatly işgärleriň toparyny düzüp, bilelikdäki işe başlabermek galýar. Elbetde, taýyn kitaplary satmak meselesini hem öňünden çözüp goýmaly.
Türkmenistanda ene dilimizde kitap çykarmak türkmen neşirýaty üçin, elbetde, uly bagt. Munuň üçin ýetmeýän zat – ýurtda Metbugat azatlygynyň bolmagy hem deslapky senzuranyň ýatyrylmagy. Şol meseleler çözülse, "Gün" neşirýaty hem geljekde Türkmenistanda öz filialyny açar. Biz öz işimizi Türkmenistanda alyp barmak üçin ýurtda halkara standartlaryna gabat gelýän zerur kanunlaryň kabul edilmegine garaşýarys.


text:
Emma Bahar olaryň bitiren anyk işleri barada takyk maglumatlary bilmeýändigini belleýär: “[Aýtakowyň we Atabaýewiň] sowet döwri Türkmenistan üçin kän işleri alyp barandyklaryny bilýän. Şu zatlary bilýän diýäýmesem, başga zatlary onçakly hem bilemok”.
Türkiýäniň ýokary okuw jaýlarynda okaýan beýleki türkmen talyby Humaý-da, Atabaýew we Aýtakow diýlende, diňe olaryň atlaryny eşidendigini, emma bu adamlaryň geçen durmuş ýoly barada hiç hili maglumatynyň ýokdugyny aýdýar.
Humaý: “Men Gaýgysyz Atabaýew barada-da, [Nedirbaý] Aýtakow barada-da kän bir zat eşitmändim. Mekdepdäki taryh sapaklarymyzda olaryň atlary biraz agzalyp geçilýärdi, şondan ýadyma düşýär. Mundan başga meniň-ä olar barada maglumatym ýok” diýdi.
Häzirki wagt Bangladeşde bilim alýan Azat atly ildeşimiz hem mekdep döwri Atabaýew we Aýtakow barada doly maglumatlaryň berilmändigini, şol şahsyýetleriň ykbaly barada sowet metbugatynda hem köp agzalmandygyny aýdýar.
Muňa garamazdan, Azat “Türkmeniň ykbalynda möhüm rol oýnan gerçekler” diýip tanalýan Gaýgysyz Atabaýewdir Nedirbaý Aýtakow barada özüniň maglumat tapyp, olaryň işleri bilen gyzyklanandygyny gürrüň berýär.
Ol: “[Atabaýewiň we Aýtakowyň] söwet döwründe-de repressiýa düşendigi sebäpli, olar barada köp maglumat saklanyp galmandyr. Ýöne men olaryň tire-taýpa baştutanlaryny bir ýere üýşürip, Türkmenistanyň häzirki wagtdaky döwlet durmuşynyň emele gelmeginiň esasyny goýandyklaryny bilýärin”.
"Ruhnamanyň" täsiri
Häzirki Türkmenistanyň emele gelmeginde iň möhüm roly oýnan diýlip hasaplanylýan Gaýgysyz Atabaýew we Nedirbaý Aýtakow barada ýaşlaryň arasynda näme sebäpden çäkli maglumatlaryň bardygy soralanda, biziň söhbetdeş bolan ýaş türkmenistanlylarymyzyň ählisi-de belli bir derejede munuň bilen ylalaşyp, muny ýurduň ozalky prezidenti S.Nyýazowyň syýasaty bilen düşündirdiler.
Türkiýede bilim alýan Bahar mekdep programmasyna "Ruhnama" kitabynyň girizilmegi bilen, Türkmenistanyň taryhy bilen bagly maglumatlaryň çäkli derejede berlip başlanandygyny aýdýar.
Humaý öz gezeginde ýokarky soraga şeýle jogap berdi: “Nyýazow olar [Atabaýew we Aýtakow] barada hiç hili maglumat berdirmän, Türkmenistany, hamala, özi guran ýaly edip görkezjek bolandyr. Indi bolsa Türkmenistan, Türkmenistanyň taryhy diýlende, kellä diňe Saparmyrat Nyýazow gelýär. Muny biziň kellämize guýupdylar-da...”
Bangladeşde okaýan Azat-da Aýtakowyň we Atabaýewiň “diňe bir adamyň şahsyýet kulty” diýip atlandyran kampaniýasynyň pidalary bolandygyny aýdýar. Sözüniň soňunda Azat şol şahsyýetleriň durmuş ýolunyň öwredilmegi ýaş nesil, umuman, tutuş ýurt üçin-de peýdaly boljakdygyny nygtaýar.


text:
Orsýetiň uçarynyň Müsürde heläkçilige uçramagy boýunça derňew geçirýän resmi muňa bombanyň sebäp bolmagynyň örän ähtimaldygyny aýtdy.
“A321” kysymly uçar 31-nji oktýabrda Şarm el-Şeýhden howa galmagyndan 23 minut geçensoň ýere gaçdy, jemi 224 adam, ähli ýolagçylar we ekipaž agzalary wepat boldy.
Sinaý ýarymadasynda hökümet güýçlerine garşy söweşýän “Yslam döwleti” toparynyň söweşijileri uçary ýere gaçyrandygyny aýdýarlar.
“Subutnamalar we barlaglar, şeýle-de gara gapyrjagyň ýazan sesleri munuň bomba bolandygyny görkezýär”, diýip Müsüriň derňew toparynyň agzasy “biz munuň bomba bolandygyna 90% ygtybarly” diýip adynyň tutulmazlyk şerti bilen mälim etdi. Bu barada Reuters agentligi habar berdi.
ABŞ-nyň we Britaniýanyň resmileri aňtaw maglumatlaryna salgylanyp, Şarm el-Şeýhden Sankt Peterburga barýan uçaryň içinde bombanyň partlamagynyň netijesinde ýere gaçandygyny aýtdylar.


text:
Parahatçylyk boýunça Nobel baýragynyň eýesi Malala Ýusufzaý (Malala Yousafzai) Pakistanyň premýer-ministri Şahid Hakan Abbasi bilen duşuşdy. Ýusufzaý 2012-nji ýylda “Talyban” söweşijileri tarapyndan kellesine ot açylandan soň, ilkinji gezek öz ýurduna sapar edýär.
29-njy martda Malala Yslamabada barandan birnäçe sagat soň, Abbasi ony öz ofisinde kabul etdi diýlip, Pakistanyň hökümetiniň beýanatynda aýdylýar.
Pakistanyň telewideniýesi Malalanyň we onuň ejesiniň hem-de kakasynyň Benazir Bhutto adyndaky halkara aeroportundan 15-e golaý ulag kerweni bilen gidip barýan pursatlaryny görkezdi. Şol ulag kerwenindäki ulaglaryň köpüsinde agyr ýaraglanan polisiýa işgärleri bardy.
Mundan öň, Pakistanyň häkimiýetleri 20 ýaşly Malalanyň döwlet resmileri bilen ýurduň çetki sebitlerinde bilimi ösdürmek perspektiwalaryny maslahat etmegi planlaşdyrýandygyny mälim edipdiler. Şeýle-de, olar howpsuzlyk sebäpli onuň saparynyň jikme-jikleriniň aýdyňlaşdyrylmaýandygyny belläpdiler.


text:
Onuň ilkinji uçuşy ýarym sagatdan sähel gowrak dowam etdi we ol özüniň döredilen Mah tizligine ýetip bilmedi. Ýöne “Tupolew Tu-144” kysymly uçar, özüniň Günbatar bäsdeşini iki aý ozup geçip, 1968-nji ýylyň 31-nji dekabrynda howa giňişligine üstünlikli ýokarlananda, bu waka Sowet Soýuzynyň sesiň çaltlygyndan hem güýçli tizlikdäki uçary ilkinji bolup uçurmakda magtanmak hukugyny berdi.
Kosmos ýaryşynyň çäginde amala aşyrylan tehnologiýanyň üstünligi ugrundaky Sowuk Urşy döwründe, ýagny 1969-njy ýylyň iýunynda Tu-144 uçary supersonik – sesiň çaltlygyndan hem güýçli tizlige – ýetende özüniň britan-fransuz ajaýyp bäsdeşi "Concorde" uçaryny gaýtadan ozup geçdi.
Iki uçaryň daşky keşbi biri-birine meňzeşdi. Olaryň her birinde delta-ganatynyň we guwunyň boýnuna meňzedilýän aşak seredip duran iňňe görnüşli burnunyň özboluşly warianty bardy. Olaryň arasynda göze görünýän iň uly aratapawut – sowet uçarynyň kabinasynyň arkasyndaky goşa ganatjyklar. Olaryň "Mach 2-den" hem ýokary howa tizligine we ýylylyga çydamly bolmaga niýetlenen daşky materiallaryndaky aratapawut has aýdyňdy.
Tupolew uçary bir az uzynrak (65.7 metr. Concorde: 61.7 metr) we agyrrakdy, şeýle-de has laýyk we güýçli dwigatel – hereketlendiriji – konfigurasiýasy ýerleşdirilenden soňra has ýokary, maksimal tizlige ýetip bilerdi. "Concorde" has öňdebaryjy dwigatel, hereketlendiriji we tormoz sistemalaryna, şeýle-de kompýuter bilen kontrol edilýän soňky tehnologiýa önümleri bolan howa goýberiş we ganaty şekillendirmek sistemalaryna eýedi.
Sowet uçary 140 ýolagça, "Concorde" bolsa 92-den 120 adama çenli ýolagça niýetlenendir.
Günbatar dünýäsi sesiň çaltlygyndan hem güýçli tizlikdäki sowet uçaryny ilkinji gezek 1071-nji ýylda Pariž awiaşowunda görüpdi.
Şondan iki ýyl soňra Tu-144 nädogry sebäpler bilen baglanyşykly üns merkezinde boldy. 1973-nji ýylyň 3-nji iýunynda "Concorde" özüniň 30 minutlyk sergisini tamamlanda, Tu-144 öz mümkinçiliklerini görkezmek üçin özüne berlen wagtyň ýarymynda asmana galypdy. Birnäçe egrem-bugramlardan we öwrümlerden soňra sowet uçary heläkçilige uçrady hem-de ekipaž agzalarynyň altysy we ýerdäki sekiz adam heläk boldy.
Käbir adamlar sowet uçarynyň “Mirage” kysymly fransuz uçary bilen çaknyşmajak bolup heläkçilige uçrandygyny öňe sürdiler. Aýdylmagyna görä, fransuz uçary Tu-144 uçarynyň özboluşly ganatlaryny surata almak üçin onuň has golaýyndan uçupdyr.
1973-nji ýylda fransuz awiaşowunda bolan bu heläkçilik Tu-144 uçarynyň soňunyň başlanýandygynyň alamaty boldy. Bu waka sowet programmasyny dört ýyl yza iterdi we "Concorde" uçaryna öz sowet bäsdeşini ozup geçmäge mümkinçilik döretdi. 1976-njy ýylda "Concorde" uçary kommersiýa maksatly ýolagçy gatnawlaryny ilkinji bolup ýola goýdy.
Tu-144 uçary 1977-nji ýylda ýolagçy gatnawyny amala aşyryp başlady. Ýöne bu gatnaw reýslerini magtaýanlar azdy we uçardaky giňişligiň çäkliligi we dwigateliň aşa ýokary sesi sebäpli şikaýatlar köpdi. Tu-144 mehaniki näsazlyklara hem meýillidi.
Tu-144 uçary Moskwa bilen Alma Atanyň (häzir Almaty) arasyndaky kommersiýa maksatly ýeke-täk ugurda 55 sany gatnaw uçuşyny amala aşyrdy. Aýdylmagyna görä, bu ugur, esasan, az ilatly sebitden geçýändigi üçin Aeroflot tarapyndan ýörite saýlanyp alyndy. Muňa gyzyklanmanyň azdygy sebäpli Aeroflot bu gatnaw uçuşyny alty aý soň bes etdi.
1978-nji ýylyň iýunynda Moskwanyň golaýynda Tu-144 uçarynyň özleşdirilen modeli özüniň synag uçuşyny amala aşyrýan mahaly heläkçilige uçrady. Şondan soň Aeroflot Tu-144 uçary bilen öz gatnaşyklaryny resmi taýdan bes etdi. 1982-nji ýylda Tu-144 uçarynyň önümçiligi bes edildi.
"Concorde" uçarynyň karýerasy has uzyn boldy. Bu uçaryň, hususan-da, Nýu-Ýork – London aralygyndaky reýsi has meşhurlyga eýe bolupdy. "Concorde" uçary bu aralygy üç sagatdan hem az wagtda geçýärdi.
2000-nji ýylyň 25-nji iýulynda Fransiýanyň howaýollary kompaniýasyna degişli "Concorde" uçary 4590 belgili gatnawy ýerine ýetirýän mahaly heläkçilige uçrady. Munuň netijesinde 100 ýolagçy we dokuz adamdan ybarat ekipaž agzalary öldi. 2003-nji ýylda “Air France” we “British Airways” howaýollary kompaniýalary tarapyndan dolandyrylýan ýedi uçar uçuş gatnawlaryndan hemişelik aýryldy.


text:
Gözelligiňe iller aşyk, Aşgabat!
Aşgabadyň gülläp ösüşi, gözümiziň alnynda özgerýär. Bagtly durmuşyň sakasy saglyk, agzybirlik, abadan durmuş. Ine, şular berkarar Watanymyzda jemlenen. Ösüş we özgeriş ýurdumyzyň islendik künjeginde bar. Dünýäni haýrana goýýan Aşgabat welin, bu babatda nusga alarlyk. Mukaddes Garaşsyzlygymyzyň şa Gurmagyň ösüşdigini, adamlaryň durmuşynyň gowulanmasydygyny, geljegiň rowaçlanmasydygyny, arzuwlaryň amala aşmasydygyny, ömrüň ruhy taýdan baý we maddy taýdan üpjün bolup dowamata sapmasydygyny bileniňden soň, onuň gudraty mälim bolýar. Ine, şeýle gudratly işler biziň keremli topragymyzda amala a


text:
Kitaphana diňe daşy däl, içiniň owadanlygy bilen hem tapawutlanýar. Milli äheňde bezelen kitaphananyň birinji gatynda bäş sany okalga zaly bar, çagalary bilen baran okyjylar üçin çagalar otagy hem gurlupdyr.
Onuň ikinji gatynda bolsa dört sany uly we iki sany kiçi okuw zallary, karta we elektron kataloglar, türkmen kitabynyň taryhy muzeýi, iki sany konferensiýa zaly ýerleşýär. Olaryň biri 300 adamlyk ikinjisi bolsa 50 adamlyk.
Kitaphananyň üsti gül ýaly bolup açylýar we üçünji gatynda ýörite asmany öwrenýän obserwatoriýa ýerleşýär. Üç gatyň üçüsinde-de täze informasion tehnika bilen üpjün edilen internet otaglary bar.
Umumy meýdany 13700 kw metrlik kitaphanada 3 million kitap saklamana mümkinçilik bar we ol birbada 600 adama hyzmat edip bilýär. 36.5 million dollar töweregi çykdayjy bilen gurlan bu kitaphana 2011-nji ýylyň oktýabr aýynyň 20-ne ulanylmaga berildi.
Okyjy azlygy
Aradan iki ýyl töweregi wagt geçdi, emma kitaphananyň ähli amatlyklaryna garamazdan, onuň okyjylaryň ünsüni ýeterlik derejede çekendigini aýtmak kyn. Kitaphananyň Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolan bir işgäriniň aýtmagyna görä, ortaça aýdylanda, kitaphana her gün 10-15 adam gelýär.
Olaryň aglabasy hem rus dilini bilýän ýaşy bir çene ýeten adamlar. Onuň sebäbi hem kitaphananyň fondundaky kitaplaryň aglabasynyň köne SSSR döwründen galan rus dilindäki kitaplardygy bilen bagly diýip, kitaphananyň bir işgäri aýtdy.
Emma garaşsyzlyk döwründe ýaşlaryň, hususanam welaýatlarda ýaşaýan ýaşlaryň, aglabasynyň rus dilini bilmeýändigi, az kem bilýän hem bolsa, olaryň kitap okarlyk derejede däldigi aýdylýar. Ýurt garaşsyzlyga gowuşaly bäri Türkmenistanyň ýeke-täk resmi dili - türkmen dili.
Gazet-žurnallaryň, tele-radio gepleşikleriniň, okuw programallarynyň ählisi diýen ýaly türkmen dilinde, welaýatlardaky ýörite rus dilli mekdepler ýapyldy, onsoň häzirki ýaşlaryň, onda-da welaýatlarda ýaşaýan ýaş nesliň aglabasy rus dilini kämil derejede bilmeýärler.
Kitaplar
Kitaphananyň 600 müň töweregi diýlip aýdylan kitap gaznasynda goýlan türkmen dilindäki kitaplaryň sany bolsa gaty ujypsyz, okyjylara hödürlenýän türkmen dilindäki kitaplaryň aglabasy hem hökümetiň sýyasatyny mahabatlandyrýan propaganda äheňindäki kitaplardan ybarat.
Bu hem öz nobatynda ýaşlaryň kitaphanadaky kitaplar bilen garaşylan derejede gyzyklanmazlygyna sebäp bolýar. Wagtal-wagtal kitaphana gelýän ýaşlaryň aglabasynyň-da kitaplar bilen o diýen däl-de, binadaky kompýuter mümkinçiligi bilen gyzyklanýandygy aýdylýar. Ýöne ol ýerde henize çenli kompýuterler internede birikdirilmedik.
Emma kitaphana we kitaplar bilen adamlaryň gyzyklanyşy resmi çeşmelere görä, has ýokary. 16-njy awgustda geçirilen Ministrler Kabinetiniň mejlisinde degişli ýolbaşçylar şu ýylyň diňe ýedi aýynyň dowamynda ýurtdaky kitaphanalaryň okyjylarynyň sanynyň 2 million 400 müň adama ýetendigini habar berdiler.
Bu maglumaty, elbetde, Mary şäheriniň welaýat kitapahanasyndaky ýagdaý tassyklamaýar, emma Mary şäherindäki bu kitaphanadan başga hem tutuş ýurtda 230 kitaphananyň hereket edýändigi we olarda jemi 10 million töweregi dürli neşirleriň halk köpçüligine hödürlenýändigi aýdylýar.


text:
Daşoguz welaýatynda iş saparynyň çäklerinde täze ýaşaýyş jaý toplumynyň açylyş dabarasyna gatnaşan türkmen Lideri soňra awtoulagda “Gaýragoýulmasyz tiz kömek” merkezine bardy. Bu ýerde Gurbanguly Berdimuhamedow Howandarlyga mätäç çagalara hemaýat bermek boýunça haýyr-sahawat gaznasyndan welaýatyň etraplarynyň we şäherleriniň çagalar hassahanalary üçin täze “Tiz kömek” awtoulaglarynyň 10-syny sowgat berdi.
Bu ýerde saglygy goraýyş ulgamynyň işgärleri türkmen Liderini mähirli garşyladylar. Döwlet Baştutany ýurdumyzyň çagalaryň sazlaşykly ösmegi, olaryň saglygyny goramak we berkitmek barada hemişe alada edýändigini, bu ýörelgeleriň bolsa, döwlet syýasatynyň esasy ugurlary bolup durýandygyny belledi. Türkmen Lideri biz bu maksatlar üçin Gurbanguly Berdimuhamedow adyndaky howandarlyga mätäç çagalara hemaýat bermek boýunça haýyr-sahawat gaznasynyň mümkinçiliklerinden peýdalanýarys diýip, şol gaznadan welaýatyň etraplarynyň we şäherleriniň çagalar hassahanalary üçin täze “Tiz kömek” awtoulaglarynyň 10-syny bermek hakynda karara gelendigini aýdyp, saglygy goraýyş we derman senagaty ministrine täze ulaglaryň açarlaryny gowşurdy.
Döwlet Baştutany lukmanlar bilen söhbetdeşlikde ýurdumyzda çagalaryň saglygyny goraýyş ulgamyny degişli halkara talaplara laýyklykda hünärmenler, derman we saglygy goraýyş serişdeleri bilen yzygiderli üpjün etmek, saglygy goraýyş ulgamynyň maddy-enjamlaýyn binýadyny pugtalandyrmak boýunça zerur işleriň geçirilýändigini belledi.


text:
Bu duýduryşa soňky günler Peruwyň demirgazyk raýonyndaky deňiz ýakalarynda guşlaryň we balyklaryň köpçülikleýin gyrylmagy bilen baglanyşykly waka sebäp boldy.
Ýurduň resmileri soňky birnäçe hepdäniň dowamynda deňiz ýakalaryndan ýüzlerçe delfiniň we uly guşlaryň maslyklarynyň tapylandygyny aýdýarlar.
Peruwyň Oba hojalyk ministrligi geçirilen deslapky barlaglaryň bu jandarlaryň organizminde açlykdan ölmek alamatlarynyň bardygyny görkezendigini aýdýar.
Emma muňa anyk nämäniň sebäp bolandygy barada häzirlikçe bilermenler belli bir zat aýtmakdan saklanýarlar.


text:
Ol Birleşen Ştatlary öz guramasyna görkezýän basyşlaryny bes etmeklige çagyrdy. Julian Assanjyň bu çykyşyna žurnalistler we onuň tarapdarlary öňünden garaşypdylar.
Ýakynda Ekwadoryň hökümeti oňa syýasy gaçybatalga berýändigini yglan etdi.
2010-njy ýylda ABŞ-nyň diplomatik çeşmelerine degişli hatlary internet arkaly jemgyýetçilige äşgär eden “WikiLeaks” saýtynyň ýolbaşçysy Julian Assanj şu ýylyň iýun aýynda Ekwadoryň Londondaky ilçihanasyna gaçyp atyp, syýasy gaçybatalga sorapdy.
Britaniýanyň häkimiýetleri Şwesiýada aýal maşgala jynsy taýdan el gatmakda bildirilýän aýyplamalar boýunça Assanjy tussag etmek isleýärler.
Emma Julian Assanj bu aýyplamalary ret edýär we özüniň tussag edilen halatynda, şwed häkimiýetleriniň özüni Birleşen Ştatlara tabşyrmaklarynyň mümkindigini aýdýar.


text:
Bu gepleşikde taraplar Türkmenistan bilen Ukrainanyň hyzmatdaşlyklarynyň dürli ugurlary barada pikir alyşdylar.
Berdimuhamedow bilen Kožaranyň iki ýurduň hyzmatdaşlyklarynyň oňyn terzde ösýändigini nygtandyklary habar berilýär.
Leonid Kožarynyň bu saparyna Ukrainanyň prezidenti Wiktor Ýanukowiçiň Türkmenistana etjek saparyna görülýän taýýarlyklaryň çäklerinde gurnalan sapar hökmünde baha berilýär.
Türkmenistanyň resmi mediasynyň maglumatyna görä, prezident Ýanukowiç geljek aý Türkmenistana resmi sapar eder.


text:
Gülnara Karimowa Twitterde çap eden maglumatynda özbek derňewçileriniň Galanosy gynaýandyklaryny habar beripdi.
Galanosy türmede görmäge rugsat alan adam hukuklary boýunça daşkentli Ezgulik merkeziniň wekilleri Galanosyň gynamalary ret edýän wideo ýazgysyny köpçülige ýetirdiler.
Ezgulik merkezinden Wasila Inoýatowanyň penşebe güni AÝ/AR-na aýtmagyna görä, olaryň Galanos bilen türmede geçiren duşuşygyny Özbegistanyň Milli Howpsuzlyk gullugy gurnapdyr.
Munuň öňüsyrasynda Gülnara Karimowa Twitterde çap eden maglumatynda özüniň partnýorlarynyň ençemesiniň tussag edilendigini we öz mediýa kompaniýasynyň parahorluk esasynda derňewlere sezewar edilendigini habar berdi.


text:
Ýekşenbe güni ukrain paýtagtynda ýarym milliona çenli adam proteste çykyp, Ýewropa Bileleşigi bilen has ýakyn gatnaşyklaryň gurulmagyny hem-de prezident Wiktor Ýanukowiçiň işden çekilmegini talap etdi.
Käbir protestçiler sowet döwletini esaslandyryjy Wladimir Leniniň ýadygärligini ýykdylar.
"Hoş gal, sowet mirasy" diýip, oppozisiýadaky kanunçykaryjy Andriý Şewçenko Twitterde ýazdy.
Ukrainanyň premýer-ministriniň sözçüsi Mikola Azarow ýadygärligiň ýykylmagyny "wagşylyk" diýip atlandyrdy.
Oppozisiýa liderleri özleriniň bu waka ilteşikleriniň bardygyny ret etdiler.
Howpsuzlyk resmileri oppozisiýa garşy döwlet agdarylyşygy synanyşygy babatda derňew işini açandyklaryny yglan etdiler.
Azatlyk we Azat Ýewropa radiosynyň habarçysy garaňky düşensoň müňlerçe protestçiniň maşynly, barrikadalar we çadyrlar bilen esasy hökümet binalarynyň öňüni böwetländigini, bu ýagdaýyň dartgynlyklaryň ýokarlanmak ähtimallygyny has güýçlendirendigini aýtdy.
Ýewropa komissiýasynyň prezidenti Hose Manuel Barroza Ýanukowiç bilen bolan telefon gürrüňi mahalynda «syýasy çözgüdiň zerurlygyna» basyş etdi.
ÝB-niň daşary syýasat başlygy Ketrin Aşton şu hepdäniň aýagynda, Brýusseliň bu gapma-garşylygy aradan aýyrmak ugrundaky tagallalarynyň çäginde, Kiýewe gelmeli.
Ýanukowiç BMG-niň Baş sekretary Ban Ki-mun bilen hem bu krizis barada maslahat etdi.
BMG-niň beýanatynda Ban "Ukrainadaky ýagdaý barada çuňňur aladalanýandygyny, ol ýerde zorluga hiç bir orun bolmaly däldigini aýtdy we degişli taraplaryň arasynda parahatçylykly gepleşige çagyrdy» diýilýär.
Oppozisiýadaky «Udar» partiýasynyň lideri, boks çempiony Witaliý Kliçko ýekşenbe güni irden protestçi märekä ýüzlenip, şeýle diýdi:
"Men siziň her biriňize ýüzlenmek isleýärin, raýat pozisiýaňyz üçin, passiw bolamandygyňyz üçin sag boluň, sag boluň. Siz öz geljegiňiziň tarapynda durýarsyňyz. Geljek maňa ýa-da başga bir oppozisiýa liderine bagly däl, geljek siziň her biriňize bagly. Biziň hemmämiz birleşmeli we ýeňmek üçin ähli zady etmeli."
Azatlyk we Azat Ýewropa radiosynyň habarçysy Tom Balmfors protestçileriň parahat, emma gaýduwsyz durumyny suratlandyryp, şeýle diýdi:
"Märekäniň tertip-düzgünliligi örän ýokary. Itekleşmek ýok, kim bilen gürleş, ýa gapdalyňda duran adamlaryň ýüzüne seret, güler ýüzli adamlary görýäň. Emma muňa garamazdan, ol ýerde örän kän gaýduwsyzlyk bar."
Protestçiler Ýanukowiçiň geçen aý birden Ýewropa Bileleşigi bilen öňden planlaşdyrylyp gelýän Assosiasiýa şertnamasyna gol çekmegi soňa goýmagyna gaharlandylar.
Ýanukowiç Ukraina muňa derek, ýagny ÝB bilen ýakynlaşamaga derek Moskwa bilen has ýakyn hyzmatdaşlykda bolmaga çalşar diýdi.
Ýanukowiç anna güni Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin bilen duşuşdy, emma olaryň ikisi hem Ukrainanyň Orsýetiň ýolbaşçylygyndaky gümrük bileleşigine goşulmagy barada maslahat edilendigini ret etdi.


text:
ABŞ-nyň döwlet sekretary Maýk Popmeo Russiýa ýüzlenip, öz-özüni garaşsyz diýip yglan eden Gürjüstanyň regionlaryndan rus esgerlerini çykarmaga çagyrdy. Şeýle-de, Pompeo Tbilisä has köp howpsuzlyk we ykdysady goldawyny wada berdi.
“ABŞ Russiýanyň Gürjüstanyň sebitlerini okkupasiýa etmegini çürt-kesik ýazgarýar” diýip, Pompeo Waşingtonda geçen ýyllyk ABŞ-Gürji Strategiki Hyzmatdaşlyk maslahatynyň dowamynda çykyş etdi.
“Russiýanyň Gürjüstana zor bilen girmegi, halkara parahatçylygyň we howpsuzlygyň açyk bozulmasydyr” diýip, ABŞ resmisi sözüne goşdy.
2008-nji ýylda Russiýa bilen Gürjüstanyň arasynda ýüze çykan uruşdan soň, rus esgerleri Gürjüstanyň Abhaziýa we Günorta Osetiýa sebitlerinde ornaşdyryldy.
Moskwa we ýene käbir döwletler bu iki separatist regionlarynyň garaşsyzlygyny ykrar etdiler.
Pompeo Waşingtonyň Gürjüstanyň NATO agzalygyny goldaýandygyny hem belledi.


text:
Belarusyň prezidenti Aleksandr Lukaşenka öz ýurdy bilen Ýewropa Bileleşiginiň arasyndaky gatnaşyklaryň gowulanmagyny gutlady.
Lukaşenka bu barada Minksde Ýewropanyň goňşuçylyk syýasaty we giňelme gepleşikleri boýunça komissary Ýohannes Han (Johannes Hahn) bilen geçiren duşuşygynyň dowamynda çykyş etdi.
“Demokratiýa, söz azatlygy, syýasy tussaglar, ölüm jezasynyň ýatyrylmagy ýaly meseleler, elbetde, möhümdir. Biz bu meseleleri gün tetibine getirip, olary açyk bir görnüşde maslahat edýäris” diýip, belarus prezidenti belledi.
Emma, Lukaşenka has köp “söwda, ykdysady we maliýe gatnaşyklarynyň esaslaryna” ýykgyn edýändigini hem mälim etdi.
2016-njy ýylyň fewralynda Ýewropa Bileleşigi Minske garşy girizilen sanksiýalaryň ençemesini ýatyrypdy. Olaryň arasynda 170 belaruslynyň, şol sanda Lukaşankanyň emläklerini doňdurmak we olara garşy syýahat gadagançylygyny gririzmek ýaly çäreler bardy.
Sanksiýalaryň “belarusly syýasy tussaglaryň azat edilmeginiň we Ýewropa Bileleşigi-Belarus gatnaşyklarynyň ösmeginiň çäginde” aradan aýrylandygy bellenildi.


text:
Moskwanyň Golaýynda 1 Dik Uçar Ýere Gaçdy
Russiýanyň paýtagty Moskwanyň golaýynda bir uçaryň ýere gaçmagy sebäpli 3 adam ýogaldy
Russiýanyň Adatdan daşary ýagdaýlar ministrliginden berilen beýannama görä “Robinson R-44” kysymly raýat dik uçary Moskwanyň golaýynda Lytkarino şäheriniň tokaýly zolagyna gaçdy.
Dik uçardaki 3 adam aradan çykdy.
Dik uçaryň tehniki näsazlyk we uçarman sebäwligi sebäpli ýere gaçandygy çaklanylýar. Dik uçar heläkçiligi boýunça derňew işi dowam edýär....
-
-
15.10.2021
-
-
-


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň mekdep okuwçylaryna, talyp ýaşlaryna, mugallymlaryna we bilim işgärlerine 1-nji sentýabrda bellenilýän Bilimler we talyp ýaşlar güni mynasybetli Gutlag iberdi. Onda bu baýramçylygyň geljegimiz bolan mekdep okuwçylarynda we talyp ýaşlarda, asylly käri mynasyp dowam edýän mugallymlarda, bilim işgärlerinde eziz Watanymyza bolan buýsanjy has-da artdyrjakdygyna berk ynam bildirilýär.
Gutlagda bellenilişi ýaly, milli bilim ulgamyny dünýä ülňülerine laýyklykda yzygiderli kämilleşdirmek, bilim edaralarynyň maddy-enjamlaýyn we hukuk binýadyny yzygiderli berkitmek, ylymly-bilimli, giň dünýägaraýyşly, häzirki zamanyň ösen tehnologiýalaryna erk edýän watansöýüji, zähmetsöýer ýaşlary kemala getirmek babatda möhüm işleri amala aşyrýarys. Asylly däbimize eýerip, «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynda, mukaddes Garaşsyzlygymyzyň 30 ýyllyk toýunyň öň ýanynda güneşli Diýarymyzyň obadyr şäherlerinde bilimler baýramçylygyna gabatlap, täze orta mekdepleri dabaraly açýarys, joşgunly aýdym-sazly çäreleri geçirýäris. Bilimler dünýäsine ilkinji gadam basýan mekdep okuwçylaryna sowgat hökmünde «Bilimli» atly kompýuterleri gowşurýarys.
«Bilim — täzeleniş we öňegidişlikdir. Şoňa görä-de, giň gerimli özgertmeleriň ýoly bilen täze belentliklere barýan ýurdumyzda bilim ulgamynda amala aşyrýan özgertmelerimizi has-da çaltlandyrýarys. Şu ýyl «Bilim hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň rejelenen görnüşini kabul edip, milli bilim ulgamynyň işini düzgünleşdirýän kadalaryň gerimini giňeltdik, şeýle hem bilim işini dolandyrmagyň täze guramaçylyk esaslaryny kesgitledik» diýip, türkmen Lideri Gutlagynda asylly käriň eýeleri bolan mugallymlaryň Watan, maşgala, agzybirlik we jebislik, zähmetsöýerlik, arassa ahlak mukaddesligi hakyndaky taglymatlarymyzy rowaçlandyrmak bilen, bu wezipeleri üstünlikli durmuşa geçirjekdiklerine, ykdysadyýetimiziň dürli pudaklary üçin ýokary derejeli hünärmenleri taýýarlamakda netijeli işleri alyp barjakdyklaryna berk ynanýandygyny nygtaýar.


text:
Iýmit siňdiriş trubkasynyň ýolunyň iň giň bölegi.
Egnimiz ýyrtyk däl, garnymyz aç däl, garaz nätjek, hiçbir zada mätäç däl.
Men çagalaryň garynlaryny nahardan doýurup bilýärin, emma başga edip biljek işim ýok.
Garny doka bela ýok. (nakyl)
Garny dokuň maly tükel. (nakyl)
Sen nany ýaly çekilipdi. («Sowet edebiýaty» žurnaly)
Sen nany iýip, garnyň üstünde şänik döwler ýaly edersiň. (A. Gowşudow, Saýlanan eserler)
Şol organyň içi arassalanyp içine gowurma, çig et salnan görnüşi, ine içine ýagly gowurma dykylan garyn.
Bu garny hem Meret Aga saňa toý paý iberdi -- diýip, Halnazar baýa eltip berdi! (B. Kerbabaýew, Aýgytly ädim)
Soňuna çekimli sese başlanýan goşulma goşulanda, ikinji bogundaky dar y çekimlisi düşürilip ýazylýar.
Meselem garyn - garny.
Açlygyňy duýup başlamak, ajykmak.
Garny ýasy baýyň gepine gidip, özüm ýaly garybyň kakan göwresinde gan almak üçin göteremok. (B. Kerbabaýew, Aýgyly ädim)
Ana burny ýemiş, gözleri çukur, garny ýasy etlek bir söwdagär. (B. Kerbabaýew, Aýgytly ädim)
Iýmitden pugta doýmak.
Iýip içmek, naharlanmak.
Dok möjekler gaba garyn çekendir, tire-tarapkeşlik tohmun ekendir.
Könelişen söz 36 ýyla barabar bolan wagt.


text:
25 jastaǵy qazaqstandyq aýyr atlet Albert Lınder qaıtys boldy
NUR-SULTAN. QazAqparat – Qazaqstandyq ziltemirshi Albert Lınder 26 jasqa qaraǵan shaǵynda qaıtys boldy, dep habarlaıdy QazAqparat Qazaqstan aýyr atletıka federatsııasynyń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
«Búgin túnde daryndy sportshy – aýyr atlet Albert Lınder qaıtys boldy.
Jasóspirimder arasyndaǵy álem chempıony, ýnıversıada jeńimpazy jáne rekord jasaǵan, Qazaqstannyń birneshe dúrkin chempıony Albert tabandylyqtyń, tártiptiń jáne óz isine degen súıispenshiliktiń arqasynda bıik belesterdi baǵyndyryp, kópke úlgi boldy.
Qazaqstannyń Aýyr atletıka federatsııasy ujymy sportshynyń týǵan-týystaryna qaıǵyra kóńil aıtady» delingen habarlamada.
Sportshynyń neden kóz jumǵany aıtylmaǵan.


text:
Aarhus University tarapyndan magistr derejesiniň talyp haky (Daniýa).
Aarhus University magistratura programmalaryna arzalaryny tabşyrýan Ýewropa Birleşiginiň, Ýewropa Ekonomiki Sebetine girmeýän döwletiň we Şweýsariýanyň raýaty bolmadyk ýokary hünärli halkara dalaşgärler üçin Daniýanyň hökümeti tarapyndan maliýeleşdirilýän çäkli mukdarda talyp hakyny hödürleýär.
Dört fakultet geografiki ýa-da beýleki ileri tutulýan ugurlara esaslanyp, öz aýratynlyklaryny kesgitleýär:
Sungat: Ýokary akademiki görkezijileri bolan dalaşgärlere ilkinji nobatda üns berler.
Biznes we jemgyýetçilik ylymlary: Ýokary akademiki görkezijileri bolan dalaşgärlere ilkinji nobatda üns berler.
Tebigat ylymlary: Ýokary akademiki görkezijileri bolan dalaşgärlere ilkinji nobatda üns berler.
Tehniki ylymlary: Ýokary akademiki görkezijileri bolan dalaşgärlere ilkinji nobatda üns berler.
Lukmançylyk: Öz aýratynlyklary barada has giňişleýin maglumat soň berler.
Stipendiýa aşakdaky kriteriýalar esasynda berilýär:
- Dalaşgär iňlis dilinde okadylýan islendik magistr derejesine arzasyny tabşyryp biler.
- Talyp haky mugt okuw we aýlyk stipendiýadan ybarat bolup 23 aýa çenli hödürlenýär.
- Dalaşgärler üçin umumy talaplar, şeýle hem anketa tabşyrmagyň proseduralary we möhletleri bar. Arza bermezden ozal magistr maksatnamanyň anyk programma talaplaryny gözden geçirmegiňiz haýyş edilýär.
- Ähli dalaşgärler stipendiýa almak mümkinçiligine awtomatiki göz öňde tutular.
- Ünüs berin, talyp hakynyň / mugt okuwyň sanynyň adatça çäklidir.
- Stipendiýa üçin diňe ýokary hünärli dalaşgärler seredilip bilner, ýöne stipendiýany ähli dalaşgärler gazanyp bilmez.
Bakalawr programmalaryna dalaş edýänler okuw / stipendiýadan ýüz öwürip bilmeýärler.
Tabşyryş möhleti: programma bagly, adatça 2020-nji ýylyň ýanwar aýynyň 15-i
Has giňişleýin maglumat üçin: https://kandidat.au.dk/en/admission/tuition-fees-and-scholarships/scholarship-programmes/


text:
Pul ykdysady kategoriýadyr, onuň ýüze çykmagy bilen we onuň gatnaşmagynda jemgyýetçilik gatnaşyklary guralýar. Puluň ýüze çykmagy jemgyýetiň ykdysady gatnaşyklaryny we önümçiligiň aýratyn şertlerini ýerine ýetirmeklik bilen ol onuň usullarynyň yzygiderli ösmegine ýardam edýär. Ykdysady gatnaşyklaryň ösýän we üýtgeýän şertinde puluň hereketinde aýratynlyklar bolup geçýär. Puluň ýüze çykmagyna aşakdaky ýagdaýlar sebäp bolýar:
- natural hojalygyndan haryt önümçiligine we haryt alyş-çalşygyna geçilmegi;
- haryt öndürijileriň emläk aýrybaşgalanmagy;
- öndürilen önümiň belli-bir eýesiniň bolmagy.
Ilkidurmuş jemgyýetiniň başlangyç döwründe adamlaryň öndüren önümleri hususy isleglerini kanagatlandyrmak üçin sarp edilipdir. Önümçiligi ösdürmegi höweslendirmegiň, şonuň ýaly-da belli bir derejede tebigy şertleriň täsiri esasynda (mysal üçin, maldarçylygyň, ekerançylygyň ösmegi üçin şertiň döredilmegi) önümiň belli bir görnüşlerini öndürmek esaslandyrylýar we zähmet öndürijiliginiň ýokarlanmagy esasynda önümiň öndürilişi köpelýär. Haryt öndürijileriň emläk aýrybaşgalanmagy, öndürilen harytlaryň eýeleriniň bolmagy, olara degişli harytlary başga harytlara çalyşmaklyga ýa-da harytlary pula satmaklyga mümkinçilik berýär. Harydyň gönüden-göni haryda çalşylmagy haryt öndürijileriň bähbidine laýyk gelen ýagdaýynda bolup geçýär. (Haryt çalşylanda haryt-öndürijileriň bähbitleri göz öňünde tutulmaly we çalşylýan harytlaryň gymmat barabarlygy (ekwiwalentligi) üpjün edilmelidir. Bu bolsa öz gezeginde çalşylmaklygy çäklendirýär, şol sanda çalşylýan harytlaryň bölünmeýänligi (mysal üçin, iri şahly mal) belli bir derejede päsgelçilik döredýär. Alyş-çalyş ekwiiwalentlik talabynyň berjaý edilmegi harytlaryň gymmatynyň ölçegini göz öňünde tutýar, ol öz gezeginde olary taýýarlamak üçin sarp edilen zähmetden gelip çykýar. Alyş-çalyşyň ösdürilmegine bolan ymtylma harytlaryň öndürilişiniň ýokarlanmagyny höweslendirdi, çalşylýan harytlaryň gymmatyny ölçemeklik üçin, çalşylýan harytlaryň köpdürliligi harytlaryň ählumumy ekwiwalentiniň bölünip aýrylmagyna getirdi. Alyş-çalşyň ösmegi, kem-kemden onuň intensiwliginiň ýokarlanmagy ilki bilen aýratyn harytlaryň ulanylmagyna (malyň, gönüň), soňra bolsa gymmat bahaly metallaryň (esasanam altynyň) ählumumy ekwiwalent bolup çykyş etmegine getirdi. Altynyň ählumumy ekwiwalent bolup tapawutlanmagy, ýeke-täkligi, bölünmek-ligi we zaýalanmazlygy ahyrky netijede onuň pul bolup çykyş etmegine getirdi. Natural hojalykdan haryt alyş-çalşygyna geçmeklik, şonuň ýaly-da ekwiwalent talabyny berjaý etmeklik puluň ýüze çykmak zerurlygyna getirdi, pulsuz harytlaryň köpçülikleýin alyş-çalyşygy, haryt öndürijileriň emläk aýrybaşgalanmagy, önümçiligiň ýöriteleşmegi mümkin däldir. Puly ulanmaklygyň esasy ähmiýetleriniň biri bolup garşylyklaýyn haryt çalşylmagynyň bir ýagdaýyny (X-X) dürli wagtda özbaşdak iki ýagdaýa eýe edýär: birinjiden harydyň satylmagyny (H-P); ikinjiden bolsa gerek harydyň başga wagtda we başga ýerde satyn alynmagyny (P-H) üpjün edýär. Şeýlelikde, puluň ulanylmagy harytlaryň alyş-çalşygynyň barşynda, onuň araçyla öwrülmegi bilen çäklenmän, onuň özbaşdak hereket etmekligine getirýär. Haryt öndürijä öz satan harydyndan alan puluny saklamaklyga we özüne zerur bolan harydyny satyn almaklyga mümkinçilik döredýär. Şu ýerden puluň maýa toplaýyşy emele gelýär. Ol öz gezeginde harydy satyn almaklyga, şeýle hem puly karz bermeklige we bergini üzmekde onuň ulanylmagyna mümkinçilik berýär. Bu ýagdaýyň netijesinde puluň hereketi özbaşdak ähimýete eýe bolýar, harydyň hereketinden aýrybaşgalanýar. Doly bahaly, öz gymmaty bolan pul belgileriniň kagyz pullar bilen çalşylmagy, soňra bolsa altyn üpjünçiliginiň aradan aýrylmagy pul birliginiň özbaşdak hereket etmegine şert döretdi. Şeýlelikde, dolanyşykda öz hususy gymmaty bolmadyk pullaryň hereket etmegi, pul belgileriniň aýlanyşygyň talabyna laýyklykda dolanyşyga altyn üpjünçiligine bagly bolmadyk ýagdaýda goýbermeklige mümkinçilik berýär. Puluň özbaşdak hereket etmeginiň giňelmegi nagt däl hasaplaşygyň ýüze çykmagynyň, şol sanda elektron tehnika hasaplanyşygynyň ýüze çykmagynyň netijesinde bolup geçýär. Pul gadym wagtlardan bäri adamlaryň aň-düşünjesini özüne çekip gelipdir. Awstraliýanyň ykdysadyýetçileriniň hasaplamalaryna görä tä XX asyryň başlaryna çenli dünýä boýunça pul meselesine degişli 5-6 müň ýöriteleşdirilen iş ýazylypdyr. Häzirki wagta çenli bolsa bu san azyndan iki esse köpelendir. Eger-de şu sanlardan çak tutsaň onda puluň nazaryýetine degişli soraglaryň hemmesi üstünlikli çözüläýmeli ýaly. Ýöne bu beýle däl. Häzirki wagta çenli puluň birnäçe soraglary düşnüksizligine galýar: mysal üçin, näme üçin aýry-aýry adamlarda pul 15 belgileriniň köpelmegi olaryň baýlygynyň artmagyna getirýär, jemgyýetde pul toplumynyň artmagy bolsa, onuň baýlygynyň ýokarlanmagyna täsir etmeýär? Puluň köp sanly çylşyrymlyklary onuň häsiýetiniň adaty bolmadyk ýagdaýy bilen düşündirilýär-haryda siňdirilen alyş-çalyş ukyplylygy taryhy ösüşiň dürli döwürlerin-de dürli ýagdaýda ýüze çykýar. Puluň gelip çykyşyna ykdysady edebiýatda rasionalistik we ewolýusion diýen iki taglymat esasynda seredilýär. Birinji taglymat puluň gelip çykyşyny adamlaryň arasyndaky ylalaşygyň netijesi diýip düşündirýär. Sebäbi adamlar gymmatyň alyş- - çalyş dolanyşygy üçin ýörüte gurallaryň zerurdygyna ynanypdyrlar. Ikinji taglymata laýyklykda pul ewolýusion ösüşiň netijesinde ýüze çykýar. Bu ösüş adamlaryň isleginden başga-da käbir predmetler, umumy toplumdan saýlanyp aýratyn orny eýeleýär diýip düşündirilýär. Puluň gelip çykyşynyň rasionalistik nazaryýeti ilkinji gezek Aristoteliň “Никомахова этика” diýen işinde beýan edilýär. Onuň ýazmagyna görä “…. alyş-çalyşa näme gatnaşýan bolsa, ol hökmany ýagdaýda deňeşdirmäge degişli bolmaly… umumy ylalaşykda moneta ýüze çykýar: şondanam onuň ady “nomlisma” ol tebigy ýagdaýda däl-de görkezme esasynda sanalýar 1 ”. Onuň tassyklamagyna görä alyş-çalyşy amala aşyrmak üçin “hökmany ýagdaýda haýsam bolsa bir (ölçeg) şert (esasda) gerekdir 2 . Antiki we orta asyr döwründe bu ideýa özüniň kanuny esasyny tapypdyr. Rim kanunynda şeýle diýilýär: “Imperator puluň gymmatyny tassyklaýar”. Tä XVIII asyryň ahyrlaryna çenli, puluň şertnama ideýasy aýrylmasyz höküm sürüp gelipdir. Şonuň bilen birlikde puluň gelip çykyşynyň subýektiw-psihologik çemeleşmelerinde häzirki zaman günbatar ykdysatýetçileriniň garaýyşlaryda dowam edýär. Hususanda, Pol Samuelson puly emeli durmuş şert hökmünde kesgitleýär. Beýleki amerikan alymy Jon Kennet Gelbreýt puluň wezipeleriniň gymmat bahaly material-lara we beýeki predmetlere berkidilmegini adamlaryň özara ylalaşygy diýip hasapla-ýar. Ikinji taglymatyň has yzygiderli tarapdary K.Marksdyr. Ol A.Smitiň, D.Rikardonyň ideýalaryna esaslanýar. Şeýlelikde ol taglymatlaryň hiç biri hem puluň nämedigine kanagatlanarly jogap bermeýär. K.Marksyň puluň manysy baradaky nazaryýeti ösüşiň şol döwründe hakyky pullar hereket edýärkä kanagatlanarly jogap berýärdi. Altyn we kümüş hakyky harytdy, sebäbi olary gazyp almak üçin zähmet sarp edilýärdi, şol zähmet bolsa ol harydy özünden galan harytlaryň gymmatyny ölçemek üçin obýektiw esas bolýardy. Häzirki wagtda doly bahaly pullar hereket etmeýär, olaryň ýerini öz hususy gymmaty bolmadyk kagyz we karz pullar eýelediler. Olaryň hereket etmegi puluň gelip çykyşynyň rasionalistik taglymatyny gytaklaýyn tassyklaýar. Ýöne şertnama, pul ýaly esasy kategoriýa üçin has ýönekeý esaslanmadyr. Şonuň bilen birlikde bütin taryh puluň döreýşiniň ewoliosion nazaryýetini tassyklamaga hyzmat edýär. Haryt aýlanyşygynyň taryhy ewolýusion ösüşlerde ählumumy ekwiwalent görnüşini ýa-da doly gymmata eýe bolmadyk pullaryň görnüşini harytlaryň dürli-dürli görnüşleri ýerine ýetirdiler. Her bir haryt hojalygynyň gurluşy öz ekwiwalentini öňe sürdi. Aýratyn orna eýe bolan harytlar alyş-çalyşygyň esasy gurallary bolup hyzmat edýärdiler. Düzgün bolşy ýaly, olar ilkinji zerur we bezeg predmetleri diýen iki kategoriýa bölünýärler. Ählumumy ekwiwalentiň pula golaýlaşýan esasy aýratynlygy olaryň deň derejede hem sarp edilýän hem-de gymmat ölçeýän we aýlanyşyk serişdesi bolup hyzmat edýänligidir. Ilkinji uly zähmet bölünişigi netijesinde maldarçylyk bilen meşgul bolýan taýpanyň bölünip aýrylmagy, öý mallaryny alyş-çalyş serişdesine öwürdi. Halklaryň we döwrüň taryhynda puluň wezipesi bilen maldarçylygyň utgaşyklygy özüniň çuňňur yzyny galdyrdy. Öküziň gymmat ölçegi hökmündäki ýatlamasy Gomeriň gadymy Troýanyň gahrymanlary hakynda poemasynda bellenilýar. Şeýlelikde täsin zatlaryň biri hökmünde şol wagtlarda demirden taýýarlanylan pullar “öküziň” adyny göteripdirler. Drakonyň kanunlarynda jerime hasaplanylanda malyň ady ýatlanylýar. Latyn dilinde puluň mal görnüşindedigi has aýdyň duýulýar. Latyn sözündäki “pekuniýa” (pul) “pekus” (mal) sözünden gelip çykypdyr. Sankreit sözi “rupa” (mal) häzirki zaman hindi pul birligi “rupiýa” esasy bolup durýar. Ikinji uly jemgyýetçilik zähmet bölünişigi – ekerançylykdan hünärmentçiligiň bölünip aýrylmagy-ähliumumy ekwiwalentiň kämilleşmegine getirdi. Ol wezipäni demir we galaýy, gurşyn we mis, kümüş we altyn ýaly materiallar ýerine ýetirip başlady. Metallaryň arasynda esasy orny altyn we kümüş eýeleýär, sebäbi ählumumy ekwiwalent bolmaklyk üçin olarda hemme häsiýetler jemlenen. Öňi bilen başga metallara garanyňda bu ikisi goşmaça iki häsiýete eýedir: “portatiwlige”, ýagny kiçi göwrümde uly gymmata eýedir we daşky täsire durnuklydyr. Olar poslamaýarlar, şeýlelikde, hazyna görnüşinde ulanmaklyk üçin oňaýly. Biz Altyn we kümüş pullar baradaky ilkinji maglumatlara gadymy Müsür kanunlarynda (b.e. öň iki müňinji ýyllarda) gadymy Hindistanyň dini kitaplarynda, Bibliýada duş gelýäris. Kümüş pullar b.e. öňki iki we üç müňünji ýyllaryna çenli Hytaýda, Eýranda we Mesopotamiýada giňden ýaýrandyr. Metallar özlerine çenli bolan pullaryň ähli görnüşlerini bir wagtda gysyp çykarmadylar. Dürli pullaryň bilelikde saklanmagy metal pullarda özleriniň yzyny goýdy. Adatça, metal pullar özleriniň haryt görnüşini saklapdyrlar. Şeýlelikde, demir pullar köp wagtyň dowamynda kätmen, pil, sim, nal, çüý, zynjyr we şuňa meňzeş görnüşlerde bolupdyrlar. Kümüş we altyn pullar hünji, ýüzük, altyn owuntgy, balyk tutulýan kümüş halkalar görnüşinde bolupdyrlar. Ilkinji altyn monetalar Hindistanyň şasy Gigese degişli hasaplanylýar (b.e. öňki VII asyr). Özüniň şekilini ilkinji manada salan Aleksandr Makedonskidir. Şeýle hem monetalaryň atlarynyň birnäçesi uzak wagtyň dowamynda agramynyň esasynda gelip çykypdyr. Mysal üçin, Angliýanyň funt sterlingi mysal bolup biler. Monetanyň ýüze çykmagy puluň döremeginiň jemleýji döwri bolup durýar. Moneta bir tarapdan haryt önümçiliginiň we alyş-çalşygyň ösüşiniň netijesi bolsa, başga bir 17 tarapdan gul eýeçilik döwletiniň ykdysady we syýasy kuwwatynyň güýçlenýändigini aňladýar. Pul önümçilik gatnaşyklarynyň esasy bölegi bolup durýar. Haryt we pul utgaşyklydyr, ýagny olaryň gelip çykyşy umumydyr. Haryt dünýäsinden bölünip we oňa absolýut garşylykly bolan, pul haryt bilen jemgyýetçilik deňsizligini eýeleýär. Eger harytlar aýlanyşyk gurşawynda wagtlaýyn bolsalar, onda pullar ol gurşawyň hemişelik hemrasydyr. Olaryň tebigaty bu babatda harydyň tebigatyndan tapawutlanýar. Pul harytdan gelip çykyp, harytlygyny dowam edýär, ýöne beýleki haryt dünýäsinden tapawutlylykda özüne mahsus bolan häsiýetli bolýar. Pul aýratyn haryt bolmak bilen, ol goşmaça isleg ödeýiş gymmatyna eýedir. Puluň haryt dünýäsinden aýrylmagy oňa mahsus bolan jemgyýetçilik wezipesini ýerine ýetirip başlamagyna – bazarda haryt alyş-çalşygynyň aralykçylygyna getirdi. Puluň jemgyýetçilik ähmiýeti, haryt öndürjier bilen sarp edijileriň arasynda harydyň hereketiniň aralykçysy bolup, hususy maýanyň aýlanmagyna hyzmat edýär. Ýöne pul aýlanyşygyň daşynda hem özüniň öňki isleg ödeýiş gymmatyny saklaýar. Şeýlelikde pul bir wagtda iki isleg ödeýiş gymmatyna eýedir: 1) Puluň haryt hökmünde isleg ödeýiş gymmatyna; 2) Pul hökmündäki isleg ödeýiş gymmatyna, howaýy isleg ödeýiş gymmatyna eýedir. Iki isleg ödeýiş gymmatyna laýyklykda pul harydy özünde iki gymmaty jemleýär: abstrakt we alyş-çalyş. Puluň hem, islendik beýleki harytlarda bolşy ýaly içerki gymmaty bolýar. Ol ony ýasamaklyga sarp edilen jemgyýetçilik zähmeti bilen kesgitlenilýär. Ol pullarda harydyň ornuny tutýar. Aýratyn haryt bolmak bilen pul, adaty harytlarda bolşy ýaly gymmaty bahanyň üsti bilen kesgitleýär. Olar harytlaryň gutarnyksyz köptaraplaýyn görnüşinde kesgitlenen alyş-çalyş deňeçerligini aňladýar. Puluň alyş-çalyş gymmaty onuň haryda görä aňladylmagydyr ýa-da satyn almaklyk ukybydyr. Biz bu yerde puluň täze häsiýetine gabat gelýäris. Puluň içki we alyş – çalyş gymmaty özara berk baglanyşykly bolmak bilen, otnositel özbaşdakdyr. Olaryň her biri umumy we aýratyn faktorlaryň täsirinde bolýar. Ol gymmatlara bir tarapdan bazar şerti täsir edýän bolsa, başga bir tarapdan, puluň alyş-çalyş gymmatyna monetanyň ýüze çykmagy bilen döwlet öz täsirini ýetirýär. Pul harydynyň aýratynlygy, onuň içki (abstrakt) gymmatynyň isleg ödeýiş gymmatyna garşy durmagydyr. Puluň formal isleg ödeýiş gymmaty onuň alyş-çalyş (otnositel) gymmatyna täsir edýär. Pulda islendik haryt özüniň gymmatyny aňladýar we oňa islendik wagtda islän jemgyýetçilik zähmetiniň önümini alyp bolýar. Harytlaryň harydy bolmaklyk bilen, pul ählumumy haryt bolup çykyş edýär. Eger-de harydyň gymmaty önümlerde jemlenen jemgyýetçilik zerur zähmetde aňladylan bolsa, onda pul, harydyň gymmatynyň ösen görnüşidir, ýa-da ol haryt bolup özünden başga harytlaryň gymmatyny aňladýar. Beýleki harytlardan tapawutlylykda ol ählumumy isleg ödeýiş gymmata eýedir. Ol gymmata siňdirilen ählumumy hyzmatdyr. Jemgyýetçilik zähmetiniň jemi bolup çykyş etmeklik bilen, pul jemgyýetçiligiň zerur iş wagtynyň gönüden-göni siňdirilmegini aňladýar. 18 Bütin dünýä hojalygynda ählumumy haryt özüne degişli görnüşi kabul edip, köptaraply haryt bolýar. Puluň isleg ödeýiş gymmatynyň iş çägi dünýä bazaryna çenli giňelýär. Pul ählumumy we aýratyn haryt hökmünde ewolýusiýasynyň belli bir döwründe baýlygyň ählumumy zatlaşan wekili bolup hyzmat edýär. Jemgyýetçilik zähmetiniň aýratyn önüminde özbaşdaklaşýar. Hakyky baýlyk dünýäsiniň, ony emele getirýän aýratyn substansiýalaryň tersine pul jemgyýetçilik baýlygynyň ählumumy görnüşi hökmünde çykyş edýär. Pullarda baýlygyň jemgýetçilik görnüşi zatlaşandyr, bu görnüşi olarda özbaşdak bolup, baýlygyň daşynda haryt görnüşde çykyş edýär. Puluň jemgýetçilik ähmiýeti we zat manysynyň birligi onuň ählumumy ekwiwalentdigini görkezýär. Puluň ählumumy ekwiwalent hökmünde çykyş etmegi, onuň wezipelerini kesgitleýär. Puluň jemgyýetdäki we ykdysady ulgamdaky orny, puluň haryt öndürijileriň arasynda hakyky jemgyýetçilik gatnaşyklaryndan ybaratdyr. Olar aýratyn haryt öndürijileri baglaşdyryjy güýç bolup, ony jemgyýetçilik zähmet bölünşiginiň we bazaryň üsti bilen bütewi halk hojalyk gurluşyna birleşdirýär. Hususy zähmeti jemgyýetçilik zähmeti bilen birleşdirýär. Haryt öndürijileriň arasyndaky alyşçalyşy ekwiwalent (barabar) esasda üpjün edýär. Pul diňe bir haryt öndürijileriň arabaglanşygyny üpjün etmek bilen çäklenmeýär. Onuň ähmiýeti has uludyr. Köp hadysalary we prosessleri özara baglaşdyryp, olara hojalyk mehanizminiň hereket etmeginiň netijeliligini kesgitlemäge mümkinçilik berýär. Jemgyýetçilik harajatlary we gazanylan netijäni kesgitlemeklik we onuň ölçegliligi hojalygy rejeli alyp barmagyň esasy şertidir. Elbetde, pul jemgyýetçilik aragatnaşyklaryny emele getirmeýär. Jemgyýetçilik gatnaşyklary önümçilikde jemgyýetçilik zähmet bölünşigini we aýratyn haryt öndürjileriň arasynda jemgyýetçilik gatnaşyklaryny ynamly esaslandyrýar. Alyş-çalşygyň şunuň ýaly görnüşi natural hojalykda bolmaýar, ol ýerde zähmetiň tebigy bölünşigi hereket edýär we hojalygyň içki gatnaşygy iň ýakyn garyndaşlyk esasynda bolup geçýär. Ýöne altyn standart ulgamynyň aradan aýrylmagy we olaryň aýlanyşygynyň metala çalyşmaýan gymmat belgileri bilen çalşylmagy puluň nazaryýetiniň täzelenmegini talap etdi. Altynyň uzak wagtlap pul hökmünde çykyş etmegi, puluň düýp manysynyň, onuň altyn görnüşi bilen utgaşmagyna getirdi. “Altyn we kümuş özleriniň tebigaty boýunça pul bolman, pul özüniň tebigaty boýunça altyn we kümüşdir” – diýip öz wagtynda K.Marks ýazypdyr. Muňa garamazdan altyn we kümüş hakyky pul bolmaklaryny bes etdiler. Olar öz gezeginde puluň manysy bilen görnüşiniň arasynda düýpli tapawudyň bardygyny subut edýär we bu düşünjäniň esasy manysyna täzeden seretmeklige itergi berýär. Altyn standart ulgamyndan üpjünçiliksiz pul aýlanyşygyna geçilmegi uly möçberde önümçiligiň sazlaşdyrylmagy, bazar bäsleşiginiň çäklendirilen dürli gurallarynyň ýüze çykmagy, döwletiň ykdysady ornunyň güýçlenmegi, daşary ýurda çykarylýan maýanyň çäginiň giňelmegi, hojalyk durmuşynyň ösüşiniň dünýä derejesine çykarylmagy bilen baglanşyklydyr. Ýöne haryt önümçiliginiň transformirlenmegi gymmat kanunynyň görnüşiniň ýüze çykmagy, olaryň ýitip gitmegini aňlatmaýar. Puluň häzirki zaman seljermesine şu ýagdaýlary hasaba almak bilen çemeleşmeli. 19 Häzirki wagtda puluň ýeke-täk hakyky hereket edýän görnüşi zat we demir däl (kagyz we beýleki) pullarydyr. Olar dolanyşyk serişdesi, hazyna döretmek (toplamak) we töleg serişdesi wezipelerini ýerine ýetirmegiň doly monopollaşdyrdy we üznüksiz önümçiligiň hemme döwürlerinde harytlaryň, maýanyň we hyzmatlaryň hereketini üpjün edýär. Pul barada alymlaryň arasynda ýeke-täk çemeleşme ýok. Dürli ykdysady edebiýatlarda dürli-dürli kesgitlemelere gabat gelmek mümkin. Mysal üçin, pul aýratyn adamlaryň we tutuş jemgyýetiň durmuşyny dolandyrýan guralldyr. Pul bu islendik ýaşaýyş üçin naz-nygmatlary we emläkleri almaklyga hukuk berýan resminama. Pul ählumumy ekwiwalent bolup, beýleki harytlardan tapawutlanan harytdyr, onuň kömegi bilen önümiň özüne düşýän gymmaty we gymmaty kesgitlenilip haryt öndürijiler bilen sarp edijileriň arasynda alyş-çalyş ýola goýulýar. Puluň manysy barada ykdysady edebiýatlarda şu çemeleşmeler bar: 1. Pragmatik düşünje. 2. Gymmat wekili taglymaty. 3. Demir däl puluň hususy gymmatynyň ylmy çaklamasy. Pragmatik düşünjäniň tarapdarlary zat däl, gymmat bahaly metallara çalşylmaýan haryt dünýäsine garşy durýan pullar hakykatda pul antipodynyň ornuny tutujy bolup çykyş edýär. Bu pullarda baha emele gelmek ýagdaýy amala aşyrylýar. Puluň özi bu pullaryň hakyky gymmat ölçeg serişdesi bolup hyzmat edýändigini subut edýär. Beýle düşünje çäklendirilen seljermeleriň wezipeleri çözlende ýeterlik düşünje bolup durýar, ýöne hadysanyň (wakanyň) manysyna has çuňňur düşünmeklige mümkinçilik bermeýär. Gymmat wekili taglymaty kagyz pullara harytlaryň gymmat wekili hökmünde seredýär. Ol taglymat iki ugry öz içine alýar. Birinji ugra ýykgyn edýänler häzirki zaman zat däl karz pullary bazarda aýlanýan hemme harytlaryň umumy gymmat wekili hökmünde, ol harytlary öndürmeklige siňdirilen jemgyýetçilik zerur zähmeti diýip belleýärler. Şu taglymatda her bir pul birliginiň wekiliniň nähili ýagdaýda gymmaty kesgitlenilýändigi düşnüksiz bolup galýar. Mälim bolşy ýaly puluň ol ýa-da beýleki görnüşi harytda jemlenen gymmatyň ululygyny ölçäp bilýär. Pul birliginde görkezilýän gymmatyň ululygyny kesgitlemekligiň ýeke-täk düşündirilişi bolup, ol harytlaryň mukdarynyň olara garşy durýan pul toplumyny deňeşdirmek usuly bilen, başgaça aýdylanda birinjini ikinjä bölmek esasynda kesgitlenilýär. Ýöne şeýle edilende ilki bilen pul haryt bilen bilelikdäki alyş-çalşygyň täsiri esasynda öz gymmatyna eýe bolýar, soňra gymmaty aňladýar (şol harytlaryň bahasyny kesgitleýär). Emma puluň ählumumy ekwiwalent hökmündäki manysyna garşy gelýär. Ikinji ugruň tarapdarlarynyň çaklamalaryna görä häzirki zaman şertlerinde kagyz pullar bütewi haryt dünýäsinde gymmatyň wekilleri bolman, eýsem aýratyn tapawutlanan zat däl ählumumy gymmat ekwiwalenti hökmünde altynyň ornuny eýelän harydyň wekilidir. Bu çaklama laýyklykda, bazaryň bu hili harytlar bilen baglanyşygy 20 arakaly kagyz pullar gymmat ölçegi wezipesini altynsyz ýerine ýetirmäge ukyply bolup durýar. Täze “pul harytlarynyň” hataryna işçi güýji, haryt-hyzmat ornunda karz, elektrik energiýa ýaly köp dürli düşünjeler goşulýarlar. Metal däl pullaryň hususy gymmaty çaklamasy häzirki zaman şertlerinde altyna çalşylmaýan pullar, olaryň wekilleri bolman, eýsem özleriniň hususy içki gymmatlyklaryna eýedirler. Şol ylmy çaklama laýyklykda puluň gymmaty hamala iki döwürde döredilýär. Oňa esas bolup, puly öndürmeklige sarp edilýän zähmet hem-de olaryň hereket etmegini üpjün edýän zähmet çykyş edýär. Bu gymmat pul materialynyň bazar bahasynda özüni aňladýar. Ýöne ol alyş-çalyş gymmatyna öwrülýär we şonuň esasynda pul gymmatyň ählumumy ekwiwalenti bolup çykyş edýär. Pul gymmatyň ählmumy ekwiwalentinden, ýagny harydyň gymmatyny ölçemeklikden, haryt alyş-çalşygynyň aralykçysyna öwrülýär. Olar köptaraply ölçeg birligi bolmak bilen, dürli harytlaryň gymmatyny deňeşdirmeklige özboluşly tehniki gural bolup hyzmat edýärler. Garalýan gural jemgyýet tarapyndan ykrar edilen harytlaryň bahasyny mukdar taýdan aňladýan özboluşly serişdä, başgaça aýdylanda hasaplaşyk puluna öwrülýär. Pula şeýle çemeleşmeklik onuň hojalyk guralynyň zerur bölegi hökmünde saklanyp galmaklygy diýip çak edilýär. Pul, döwlet tarapyndan kanuny töleg serişdesi hukugyny alýar, haryda we hyzmata gürrüňsiz hukugy gazanýar. Olar harydy birek-birege çalyşmakda bazarda aralykçly bolmagyny dowam edýär. Ýöne bu ýerde “pul” düşünjesine öňkä garanyňda has ýüzleý many berilýär. Puly syýasy-ykdysady düşünje hökmünde kesgitlemek, onuň häsiýetini we dolanyşykda ýüze çykmagynyň sebäplerini açyp görkezmek, bütin adamzat düşünjesiniň köp asyrlyk taryhynyň içinden eriş-argaç bolup geçýär. Ol baradaky işleriň sanynyň köplügine garamazdan, puluň tebigaty häzirki wagta çenli öz çözgüdine garaşýan mesele bolmagynda galýar. 1857-nji ýylda belli iňlis neoklassiki mekdebiniň ykdysadyýetçisi U.D.Jewans şeýle diýýär: “Ykdysadyýet ylmy üçin pul-geometriýa üçin tegelegiň dörtburçlugy ýalydyr”. Şonuň üçin günbataryň ykdysadyýetçileri uzak wagtyň dowamynda puluň nazaryýetiniň manysyna seljerme bermekden gaça durupdyrlar. Esasan-da ol “Keýnisiň rewolýusiýasy” döwründe ýüze çykypdyr, tölege ukyplylyk meselelerine üns güýçlenipdir, ýokary nazaryýetiň meseleleri çetde galdyrylypdyr. “Häzirki wagtda puluň esasy soraglaryny öwrenmeklik öz ähmiýetini ýitirdi” diýen düşünje giňden ýaýrady. Ellinji ýyllaryň okuw kitaplarynyň awtorlary belleýärler: “Puluň nämedigini bilmeklik esasy zat bolman, onuň ykdysady işjeňlige, önümçilige we zähmet hem maddy serişdeleriniň üpjünçiligine edýän täsirine düşünmeli”. Puluň nazaryýetine şunuň ýaly çemeleşmek onuň nazaryýet esasynda köp sanly ýetmezçilikleri we kemçilikleri açyp görkezmeýär. Düzgün bolşy ýaly, günbatar ykdysadyýetçileri özleriniň ünslerini pul aýlanyşygynyň mukdaryny häsiýetlendirmeklige ýa-da onuň düzümine ýada puluň hojalyk mehanizminde hereket etmeginiň kanuna laýyklygyna gönükdiripdirler. Bu babatda ABŞ-nyň kongresiniň kitaphanasynyň ylmy barlagçylary tarapyndan çap edilen kitaplary şu ýeri ýatlamaga mynasypdyr: “Öň köp bellenilişi ýaly pul – ol nämäni 21 ýerine ýetirýän bolsa şoldur. Pula berilýän kesgitleme hökmünde seredilende bu kanagatlanarly däldir. Ýöne bu puluň paragmatik ölçeglerini saýlap almaklykda dogry ünsüni çekýär. Puluň käbir ýerine ýetirýän wezipelerine olaryň görnüşi hökmünde seredilip bilner”. Günbataryň puluň nazaryýeti baradaky işleriniň geň galdyryjy ýagdaýlarynyň biri, olarda berk ylmy düşünjäniň ýoklugy, bazar ykdysadyýetinde puluň saklanyp galmagyny, hojalyk dolanyşygyna onuň ornaşdyrylmagy birtaraplaýyn we garşylyksyz düşündirilmegidir. Soňky on ýyllykda esasy güýç haryt-pul gatnaşyklaryny esaslandyryjy hadysalara düşünmeklige sarp edilip, şonuň esasynda pul nazaryýetiniň mikro esasyny emele getirmek we ony günbatar edebiýatynda höküm sürýän gymmatyň we bahanyň standart nazaryýeti bilen baglanyşdyrmak üçin synanşyk edilýär. Bu nazaryýet çaklendirlen peýdalylyk ýörelgelerine esaslanýar. Günbatar ykdysatçylarynyň bu nazaryýete gaýta-gaýtadan dolanyp gelmekleri tötänleýin däldir. Olar pul hojalygynyň dürli nusgalaryny gurmaklykda puluň adaty bolmadyk gizlin syrlaryny gözleýärler. Şeýlelikde, çylşyrymly usulyýet çemeleşmeleriň kömegi esasynda olar ykdysady ösüşde puluň orny baradaky şertnamalaýyn nazaryýet, täze düşünjeler bilen utgaşdyrylýarlar. Muňa garamazdan, karz kagyz pul nazaryýetiniň doly işlenilmezligi ösen bazar ykdysadyýeti bolan döwletlerde pullaryň öz wezipelerini ýerine ýetirmeklerine päsgel bermeýär. Pullar pul nyşanlary hökmünde gyzykly hem-de özboluşly taryhy resminama bolup durýar. Geçmişiň şaýady bolmak bilen pullar bir döwletiň bolandygyna ýeke täk şaýat bolup durýar, şonuň üçin-de şaýlyklar bolmadyk bolsa adamzat öz geçmişiniň köp sanly örän möhüm wakalaryndan bihabar bolardy. Türkmen halkynyň köp müňýyllyk taryhy bar. Ol Parfiýa, Seljuklar we beýlekiler ýaly dünýäniň iri siwilizasiýalarynyň aýrylmaz bir bölegi hem-de mirasdary bolup durýar. Medeniýetiň aýrylmaz bölegi bolup durýan haryt pul gatnaşyklarynyň taryhyny bilmezden ony doly öwrenmek mümkin däldir.
Hajygurbanow H; Tahyrow B.
Türkmenistanyň pul-karz ulgamy-Ýokary okuw mekdepleri üçin okuw kitaby-A.: TDNG,2012


text:
«Microsoft»-niň täze operasion ulgamyndan hususy kompýuterleriň eýeleriniň bir göterimden gowragy peýdalanýar. Bu barada «Windows Central» neşiri habar berýär, diýip «lenta.ru» ýazýar.
Seljerijiler «Microsoft»-nyň operasion ulgamyndan peýdalanyjylaryň 1,3 göterimden sähel köpüsiniň täze «Windows 11»-e geçendigini ýüze çykardylar. Olaryň sany yzygider artmak bilen.
«Windows 10»-yň «21H1» görnüşinden peýdalanýanlaryň sany has köp, olar umumy ulanyjylaryň 38,1 göterimini düzýärler. Onuň «20H2» görnüşinden peýdalanýanlar ikinji orunda ýerleşýärler — 36,1 göterim. «Windows 10»-yň meşhur görnüşinden peýdalanýanlaryň üçlügine «2004» görnüşinden peýdalanýanlar hem girýärler. Olaryň paýy 14,5 göterime barabar. Operasion ulgamynyň beýleki görnüşlerinden peýdalanylyşy bäş göterim töwereginde üýtgäp durýar.


text:
Esasy
Türkmenistanyň Maliýe we ykdysadyýet ministrliginiň ýanyndaky
jenaýatçylykly ýol bilen alnan girdejileriň kanunlaşdyrylmagyna
we terrorçylygyň maliýeleşdirilmegine garşy hereket etmek boýunça
Utgaşdyryjy Pudagara iş toparynyň düzümi
Pudagara iş toparyň düzümine düzüm birlikleriniň ýolbaşçylary ýa-da olaryň orunbasarlary girýär:
Türkmenistanyň Maliýe we ykdysadyýet ministrligi
– Türkmenistanyň Maliýe we ykdysadyýet ministrliginiň ýanyndaky
Maliýe gözegçiligi gullugy
– Türkmenistanyň Maliýe we ykdysadyýet ministrligi
– Türkmenistanyň Adalat ministrligi
– Türkmenistanyň Milli howpsuzlyk ministrligi
– Türkmenistanyň Içeri işler ministrligi
– Türkmenistanyň Daşary Işler ministrligi
– Türkmenistanyň Baş prokuraturasy
– Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugy
– Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy
– Türkmenistanyň Maliýe we ykdysadyýet ministrliginiň Salgyt müdiriýeti
– Türkmenistanyň Merkezi banky
– Türkmenistanyň Syýahatçylyk baradaky döwlet komiteti
– Türkmenistanyň Döwlet haryt-çig mal biržasy
Esasy


text:
TÜRKMENISTANYŇ ILÇIHANASY
RUSSIÝA FEDERASIÝASY - MOSKWA
SOŇKY HABARLAR
ТУРКМЕНИСТАН – ЕВРОПЕЙСКИЙ СОЮЗ: СОТРУДНИЧЕСТВО ВО ИМЯ РЕГИОНАЛЬНОЙ И ВСЕОБЩЕЙ БЕЗОПАСНОСТИ И РАЗВИТИЯ
Состоявшийся 28 августа телефонный разговор Президента Туркменистана Гурбангулы Бердымухамедова с Председателем Европейского Совета Шарлем Мишелем стал важнейшим событием не только в отношениях нашей страны с этим крупнейшим межгосударственным объединением, но и значимым фактором в контексте всей будущей региональной повестки, открывающим новые горизонты и платформы сотрудничества. Сам факт, что руководитель Евросоюза, инициировав этот разговор, обратился к Президенту Туркменистана с предложе...
TÜRKMENISTANYŇ WE BAE-NIŇ WEKILLERI IKITARAPLAÝYN HYZMATDAŞLYGYŇ MÜMKINÇILIKLERINI KÄMILLEŞDIRÝÄRLER
2021-nji ýylyň 29-njy awgusty 2-nji sentýabry aralygynda Türkmenistanyň Daşary işler ministriniň orunbasary B.Mätiýewiň ýolbaşçylygyndaky türkmen wekiliýeti Birleşen Arap Emirliklerinde saparda bolýar. Saparyň çäklerinde Türkmenistanyň wekiliýeti Birleşen Arap Emirlikleriniň Premýer-ministriniň orunbasary, Prezidentiň işleri boýunça ministri Şeýh Mansur bin Zaýed Al Nahaýan, Birleşen Arap Emirlikleriniň Daşary işler we halkara hyzmatdaşlyk ministriniň Aziýa ýurtlary boýunça orunbasary, Döwlet...
TÜRKMENISTANYŇ WEKILIÝETINIŇ BIRLEŞEN ARAP EMIRLIKLERINE SAPARYNYŇ ÇÄKLERINDE IKITARAPLAÝYN ÖZARA GATNAŞYKLARYŇ MESELELERI ARA ALNYP MASLAHATLAŞYLDY
Türkmenistanyň Daşary işler ministriniň orunbasary B.Mätiýewiň ýolbaşçylygyndaky türkmen wekiliýetiniň Birleşen Arap Emirliklerine saparynyň dowamynda ikitaraplaýyn duşuşyklaryň toplumy geçirildi. Hususan-da, 2021-nji ýylyň 29-30-njy awgustynda BAE-niň Milli howpsuzlyk boýunça Ýokary Geňeşiniň ýolbaşçylary, şeýle hem Abu-Dabi Ösüş Gaznasynyň Baş direktory Mohammad Saif Al Suwaidi bilen gepleşikler geçirildi. Söhbetdeşlikleriň barşynda taraplar Türkmenistan bilen BAE-niň arasyndaky özara ga...
DEMIR ÝOLUŇ GURLUŞYGY DIKELDILDI
2021-nji 30-njy awgustynda Owganystandaky «Аkina - Аndhoý» demir ýol bölegindäki gurluşyk işleri gaýtadan dikeldildi. Mälim bolşy ýaly, 2014-nji ýylyň 6-njy iýunynda «Kerki - Ymamnazar - Аkina - Аndhoý» demir ýolunyň gurluşygyna badalga berildi. Owganystanyň «Akina - Andhoý» beketleriniň aralygynda uzynlygy 30 kilometre barabar bolan demir ýolunyň açylyş dabarasy 2021-nji ýylyň 14-nji ýanwarynda geçirildi. Häzirki döwürde bu meýdançada tehniki-gurnama işleri alnyp barylýar we olaryň ýa...
TÜRKMENISTANYŇ, TÄJIGISTANYŇ WE AWSTRIÝA RESPUBLIKASYNYŇ WEKILLERI OWGANYSTANDAKY ÝAGDAÝLARY ARA ALYP MASLAHATLAŞDYLAR
Şu gün, 30-njy awgustda Türkmenistanyň, Täjigistanyň we Awstriýa Respublikasynyň daşary syýasat edaralarynyň, şeýle-de migrasiýa meselelerine jogapkär guramalarynyň wekilleriniň owgan meselesi boýunça onlaýn görnüşinde duşuşygy geçirildi. Duşuşyk awstriýa tarapynyň başlangyjy bilen guraldy we oňa Awstriýa Respublikasynyň Ýewropa we halkara işleri ministri Aleksandr Şallenberg hem-de Awstriýanyň Içeri işler ministri Karl Nehammer wekilçilik etdiler. Duşuşygyň dowamynda taraplar Owgany...
TÜRKMENISTAN GÖZEGÇILIK-GOÝBERIŞ NOKATLARYNYŇ TALABALAÝYK IŞLEMEGINI ÜPJÜN ETMEK BABATDA OWGAN TARAPY BILEN IŞJEŇ HYZMATDAŞLYK EDÝÄR
2021-nji ýylyň 30-njy awgustynda Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň, Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň, şeýle-de Türkmenistanyň degişli pudaklaýyn dolandyryş we harby edaralarynyň wekilleri Owganystanyň Farýab welaýatynyň ygtyýarlandyrylan wekilleri, hususan-da, Andhoý, Hançarbag, Gurgan etraplarynyň häkimleri hem-de Akina gümrük nokadynyň başlygy bilen duşuşdylar. Taraplar serhetýaka sebitlerde serhet, gümrük we fitosanitariýa gözegçiligi boýunça wezipeleriň ýerine ýe...
TÜRKMENISTAN ÖZÜNIŇ HALKARA YNSANPERWER HUKUGY ULGAMYNDAKY HALKARA BORÇNAMALARYNA YGRARLYDYR
2021-nji ýylyň 29-njy awgustynda, Ýewropa Bileleşiginiň Başlygy Şarl Mişel bilen geçirilen telefon arkaly söhbetdeşliginiň barşynda Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow, Türkmenistanyň Ýewropa Bileleşigi bilen hyzmatdaşlygy has-da giňeltmegi ugur edinýändigini tassyklamak bilen, bu gün biziň öňümizde Merkezi Aziýa sebitinde hem-de onuň bilen çäkleşýän zolaklarda parahatçylygy we howpsuzlygy saklamak meselelerini öz içine alýan hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny giňeltmek ýaly derwaýys wezipäniň durýandy...


text:
LUKMAN ALYMLARYŇ HALKARA MASLAHATY IKINJI MEJLISDE ÖZ IŞINI DOWAM ETDI
“Lukmançylyk diplomatiýasy – sagdyn dünýäniň binýady” atly halkara maslahat öz işini COVID-19 pandemiýasy döwründe gazanylan tejribäni ulanmak bilen bagly meseleleri ara alyp maslahatlaşmak hem-de ýokanç keselleriň ýaýramagynyň öňüni almak boýunça ikinji sessiýasynda dowam etdi.
“Pandemiýany ýüze çykaryp biljek ýokanç kesellere garşy göreşde lukmançylyk diplomatiýasy” atly temada geçen ikinji sessiýasynda alyp baryjy hökmünde Bütindünýä Saglygy goraýyş guramasynyň Türkmenistandaky wekili Ý.Zaýsew çykyş etdi.
Ikinji sessiýanyň barşynda Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministri N.Amannepesow, BSGG-niň immunizasiýa, sanjymlar we biologik serişdeler boýunça bölüminiň direktory K.O’Braýen, Russiýa Federasiýasynyň “Rospotrebnadzor” gullugynyň “Wektor” wirusologiýa we biotehnologiýalar döwlet ylmy merkeziniň Federal ylmy býudjet edarasynyň baş direktory R.Maksýutow, BSGG-niň Ýewropa Sebitleýin edarasynyň adatdan daşary ýagdaýlar boýunça sebitleýin direktory D.Nitsan, Halkara elektroaragatnaşyk bileleşiginiň sanly hyzmatlar boýunça baş utgaşdyryjysy H.Eskandar, BSGG-niň Ýewropa Sebitleýin edarasynyň sanly saglygy goraýyş meseleleri boýunça sebitleýin geňeşçisi K.Gamilton çykyş etdiler.
Mejlisde çykyş edenler lukmançylyk diplomatiýasynyň ýokanç kesellere garşy göreşde ösüş gazanmakda uly ornunyň bardygyny bellediler. Türkmenistanyň ýokanç kesellere garşy bilelikdäki bütindünýä göreşe gönükdirilen halkara hyzmatdaşlygynyň işjeň ösdürilmegi, şeýle-de döwletimiziň saglygy goraýyş ulgamyndaky esasy başlangyçlary barada giňişleýin gürrüň edildi.
Şeýle hem çykyşlarda COVID-19-a garşy sanjymlaryň geçirilmeginiň, lukmançylyk hyzmatlarynyň ählumumy gurşawyny amala aşyrmak üçin sanjymlaryň hemmeler üçin elýeterli bolmagynyň üpjün edilmeginiň zerurlygy barada aýdylyp geçildi. Mejlise gatnaşyjylar COVID-19 pandemiýasyna garşy halkara lukmançylyk-arassaçylyk kadalarynyň berjaý edilmeginiň wajyplygyny bellediler hem-de sanly lukmançylygy ösdürmegiň esasy ugurlary barada aýtdylar.