text:
Käbir adamlar döwlet dolandyryşynda demokratiýanyň islendik jemgyýet üçin iň gowy formadygyna şübheli garasa-da, Winston Çerçil aýtmyşlaýyn, adamzat jemgyýetinde entek demokratiýadan gowy döwlet dolandyryş usuly tapylanok.
Adamzat jemgyýetiniň ýaşaýyşyň döwletlilik formasyna geçenine heniz köp wagt bolanok diýsek ýalňyşmarys. Milli döwlet (Nation–state) konsepsiýasynyň ýüze çykmagynyň esasy sebäbi bolsa Ýewropadaky monarhiýa we milli baýlygyň deň paýlaşylmagyna päsgel berýän feodal sistema netijesinde ýönekeý halkyň öz hak-hukuklaryny talap etmegi, ýagny ykdysady çeşmelere elýeterliligiň adalatly bolmagynyň talap edilmegi bolupdy. (E.Kant).
Halky jebisleşdirip biljek ykdysady bähbitden başga ideologiýanyň bolmazlygy, bolaýan yagdaýynda-da olaryň Günbatarda dürli-dürli bolmagy wagtyň geçmegi bilen ideologiýalaryň bölünmegine we köpdürlilige getirdi. Jemgyýetde göreş başlandy, indiwidual hukuklar öňe çykyp başlady. Häkimiýet diňe patyşanyň elinde bolsa-da, şol wagtky monarhiýa şu günki döwlet funksiýalarynyň ençemesini ýerine ýetirip biljek güýje eýedi.
Emma bu ýagdaý Merkezi Aziýada başgaçarak boldy. Bu regionda adamlar köpçülik bolup ýaşady, tebigy betbagtçylyklar, söweş howplary adamlaryň üýşüp ýaşamagyna itergi berdi. Şol sebäpli şahsyň (indiwidiň) öňe çykmagy mümkin däldi.
SSSR döwründe Merkezi Aziýa ýurtlarynyň dolandyryş formalary döwlet dolandyryşyna meňzeş hem bolsa, aslynda döwlet kanunyň hökmürowanlygy, halkyň pikiri ýaly demokratiýanyň fundamental esaslary arkaly däl-de, ideologiýanyň bähbidi üçin dolandyrylýardy.
Şol döwürde bu ýurtlarda şahsyýetiň diktaturasy däl-de, institusiýanyň, ýagny partiýanyň diktaturasy saýlap alyndy. Režimler awtoritar häsiýetdedi, halkdan gelýän tekliplere jogap berip biljek ýa-da olary ýok edip biljek mehanizm bardy. Eger şeýle bolmasa, halkyň reaksiýasy institusiýalara däl-de, prezidente ýa döwletiň başyndaky adam gönükjekdi.
Bir adam
Garaşsyz Türkmenistanyň ýetmezçiligi halkyň talabyna jogap bermek mümkinçiliginden mahrum bolmagydyr. Türkmenistanda diktaturanyň ýol almagynyň sebäbi bir adamyň hemmeleri kontrol etmek isleginden hem başga, hökümet halkdan gelýän tekliplere jogap bermäge ukypsyz. Şonun üçin hökümet olaryň sem edilmegini dogry hasaplaýar. Bu ýol hökümet üçin iň aňsat ýol, täsirini hem çalt görkezýär.
Gynandyrýan ýeri bolsa, partiýanyň ideologiýasynyň ýerini bir adamyň şahsyýet kulty doldurdy. Muňa öňüni alyp bolmajak syýasy proses ýa-da "milli döwlet" konsepsiýasynyň ewolýusiýasy diýip bolar. Indi esasy sorag: şeýle prosesler netijesinde dörän diktaturalar näçe wagt dowam eder?
1922-nji ýylda gurlan SSSR 1991-nji ýylda ýykylsa-da, ol 1985-nji ýylda başlanan üýtgedip gurmak prosesi bilen iş ýüzünde ýykylmaga başlady. Ýagny bu režim 63 ýyl dowam etdi.
Muammar Kaddafi 1969-njy ýylda Liwiýanyň häkimiýet başyna geçdi we onuň kürsüsi 2011-nji ýylda, ýagny 42 ýyl soň yraň atyp başlady.
Saud Arabystany barada aýdylanda, regionda bolup geçýän gozgalaňlar saudy hökümetini biperwaý goýmaz. Hökman birzatlar üýtgär. Ganly repressiýalar başlansa, bu diktatura üçin gowulyga getirmez.
Demirgazyk Koreýanyň lideriniň ölmegi radikal üýtgeşmelere getirmese-de, soňunda hökmany suratda sistema üýtgemeli bolar. 1948-nji ýylda gurlan Demirgazyk Koreýa 53 ýaşynda we lideriniň üýtgemegi baradaky gürrüňler köpden bäri dowam edýär.
Türkmenistan 20 ýaşynda. Häkimiýetň belli bir derejede nalajedeýinligi sebäpli bu ýurtda güýçli diktatura ornaşdy, halky gorky bilen saklamaga synanyşýan (saklaýan däl, diňe synanyşýan) güýçsüz bir döwlet bar.
Diktatorlar indi özlerini "sowuk uruş" döwründäki ýaly arkaýyn duýmaýarlar, sebäbi dünýä hakykatdan hem köppolýarly ýagdaýa geldi we şu bölünişikde "bitarap" diýen konsepsiýa öz güýjüni ýitirýär.
Ýokarda agzalan şertleri we sebäpleri göz öňünde tutsak, bu günki gün diktaturanyň ýaşynyň näçe boljakdygy belle däl. Ýöne bir zat juda aýdyň: diktaturalar uzak wagtlap dowam etmez. Muňa mysal edip, Orta Gündogardaky wakalary görkezip bolar. Diktaturadan demokratiýa geçişiň minimal ýitgili bolmagyny gazanmak bolsa öz wezipelerine "baky gelen" diktatorlaryň ukybyna we öňdengörüjiligine bagly.
Diktatura bilen demokratiýanyň arasynda durmak şu günüň syýasy şertlerinde mümkin däl, bu ýagdaýy diňe belli bir wagta çenli uzaldyp bolar. Wagt ugruňy saýlamagy talap edýär.
Galkan Remow halkara gatnaşyklary we adam hukuklary boýunça türkmenistanly synçynyň edebi lakamy. Blogdaky pikirler awtoryň özüne degişli.


c: text/html

text:
Soňky 30 ýylyň dowamynda 30 milliona golaý adamyň ölümine sebäp bolan AIDS/WIÇ infeksiýasyna garşy göreş boýunça iň uly halkara konferensiýasy Birleşen Ştatlaryň paýtagty Waşingtonda öz işine başlady.
Bütindünýa bankynyň prezidenti Jim Ýong Kim 22-nji iýulda eden çykyşynda bu kesele garşy göreşde gazanylan üstünlikler barada aýdyp, şeýle diýdi: "Men Bütindünýa bankynyň hemmäňiz bilen bilelikde bu keseli ýeňýänçä AIDS-e garşy göreşmek meýiliniň bardygyny aýdasym gelýär".
Şeýle hem Jim Ýong Kim AIDS-e garşy göreşiň tejribeleriniň garyplyga garşy göreşde ulanmaga çagyryş etdi.
Bu konferensiýa wide ýazgy arkaly ýüzlenen BMG-niň Baş sekretary Ban Ki-mun hem özleriniň öňde goýýan maksatlary barada aýdyp, şeýle diýdi: "Maýkl Sidibeniň ýolbaşçylygyndaky BMG-niň AIDS-e garşy göreş boýunça gullugy syýasy hereketleri bu işe gönükdirmegini dowam etdirer. Biz WIÇ infeksiýasynyň, AIDS bilen bagly ölümleriň, hiç bir kemsitmeleriň bolmagyny islemeýäris. Şu hepde siz bu meseläniň çözülmegine ýardam berip bilersiňiz. Geliň, şu günden başlap, AIDS-iň soňuna çykalyň".
BMG-niň AIDS-se garşy göreş boýunça agentliginiň ýolbaşçysy Maýkl Sidibe bu kesele garşy göreşmek üçin ýylda zerur bolan 16.8 milliard dollara barabar serişdäni ýygnap bolmaýandygyny, keseliň ýaýramagynyň öňüni almak üçin henize çenli 7 milliard dollaryň ýetmezçilik edýändigini aýtdy.
Bu konferensiýanyň öňüsyrasynda BMG-niň Baş sekretary Ban Ki-mun AIDS, inçe kesel, malareriýa ýaly ýokanç kesellere garşy göreş boýunça global fondunyň öňki ýolbaşçysy Mihail Kazatskini BMG-niň WIÇ/AIDS-e garşy göreş boýunça Gündogar Ýewropadaky hem Merkezi Aziýadaky ýörite wekili hökmünde belledi.
Bu region WIÇ infeksiýasynyň çalt depgin bilen ýaýraýan ýeri hasaplanýar. Gündogar Ýewropada we Merkezi Aziýada 2005-nji ýyldan bäri bu infeksiýa uçran adamlaryň sanynyň 22% ýokarlanandygy habar berilýär.
Bu regionda bir ýarym million adamyň ganynda WIÇ infeksiýasynyň bardygy, 2011-nji ýylda bu kesele ýolugan adamlaryň sanynyň 170 müňe barabardygy aýdylýar.
Ban Ki-mun bu regionda infeksiýanyň ýaýramagynyň ýokarlanmagynyň keseliň oňüni almak boýunça çareleriň berkidilmelidigini aňladýandygyny aýtdy.
AIDS-e garşy göreş meseleleri boýunça alty gün dowam etmeli bu konferensiýa 25 müňe golaý aktiwist, alym hem syýasatçy gatnaşýar. Bu halkara konferensiýasy 1990-njy ýyldan bäri ilkinji gezek ABŞ-da geçirilýär.
WIÇ infeksiýasyna hem AIDS-e uçran aýallaryň Halkara jemgyýetiniň agzasy Annah Sango bu keseliň aýallara ýetirýän ýaramaz täsirine aýratyn üns çekdi.
"Biz dünýäde WIÇ infeksiýasyna uçran adamlaryň ýarysyndan gowragynyň aýallardygyny bilýäris. Çaga dogurmaga ukyply ýaşdaky aýallaryň ölümine sebäp bolýan keselleriň hatarynda WIÇ infeksiýasy ilkinji orny eýeleýär. 2012-nji ýylda WIÇ infeksiýasynyň epidemiýasy aýal şekiline eýe boldy" diýip, Sango aýtdy.
Şeýle hem, WIÇ infeksiýasyna we AIDS-e uçran aýallaryň Halkara jemgyýetiniň agzasy Annah Sango özleriniň bu meselä çynlakaý çemeleşmegi üçin bu kesele garşy alnyp barylýan göreşi özgertmegiň zerur boljakdygyny nygtady.
BMG-niň berýän maglumatlaryna görä, häzir dünýä boýunça bu kesele uçran adamlaryň sany 34.2 million adama baryp ýetipdir.
Şu hepdäniň ahyrynda Waşingtondaky konferensiýada AIDS keselini bejermek boýunça geçirilen täze barlaglar barada gürrüň edilmegine garaşylýar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ABŞ-nyň razwedka gullugynyň ozalky işgäri Edward Snowden indi bäşilenji gün Moskwanyň “Şeremetewo” aeroportunda galmagyny dowam etdirýär diýlip hasaplanylýar.
Ol şu aýyň başynda Birleşen Ştatlary terk edip, bu ýurtda raýatlaryň şahsy maglumatlaryna gözegçilik etmek boýunça alnyp barylýan gizlin programma baradaky maglumatlary jemgyýetçilige aýan edipdi.
Edward Snowden ABŞ-daky bu gizlin programmany konstitusiýa garşy gelýän bikanun programma diýip hasaplaýar. Onuň tussag edilmegi barada ABŞ-nyň häkimiýetleriniň çykaran kararynyň yzy bilen, Edward Snowden geçen ýekşenbe güni Gon-Kongdan Moskwanyň “Şeremetewo” aeroportuna uçup bardy.
Orsýetiň döwlet telewideniýesi penşenbe güni prezident edarasynyň ýanyndaky ynsan hukuklary baradaky Geňeşiň käbir agzalarynyň Edward Snowdene Orsýetden syýasy gaçybatalga bermek teklibi bilen çykyş edendiklerini habar berdi. Waşington onuň Birleşen Ştatlara ekstradisiýa edilmegine aýak direýär.


text:
Phenýanyň raketa uçurmagynyň yzýany Günorta Koreýa öz suw giňişligine giren Demirgazyk Koreýanyň harby gämisine duýduryş berip ok atdy.
8-nji fewralda irden ýüze çykan bu ýagdaý Phenýanyň uzak aralyga uçýan raketasyny uçuryp, emeli hemrasyny orbita çykarmagyndan soň Koreýa ýarymadasynda dartgynlylygyň güýçlenen wagtyna gabat geldi we Demirgazyk Koreýanyň ýadro programmasy bilen bagly aladalanmalary güýçlendirdi.
Günorta Koreýa, Ýaponiýa we ABŞ Phenýanyň hereketine ýaşyryn raketa synagy hökmünde seredýärler we onuň BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşiniň birnäçe rezolýusiýasyny bozýandygyny aýdýarlar.
7-nji fewralda BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşi adatdan daşary maslahatyny geçirip, raketanyň uçurylmagyny ýazgardy we “ähmiýetli” täze sanksiýalar barada rezolýusiýany kabul edip biljekdigini mälim etdi.
Phenýanyň ýakyn ýarany Hytaý rezolýusiýa garşy çykdy.
ABŞ-nyň ilçisi Samanta Power BMG-niň Demirgazyk Koreýa babatynda täze rezolýusiýasynyň gysga wagtda kabul edilmelidigini we Phenýanyň hatda garaşmaýan “öň görlüp eşidilmedik” çäreleri öz içine almalydygyny aýtdy.


text:
Çeçenistanyň paýtagty Groznyda, janyndan geçen bir bombaçy zenan tarapyndan amala aşyrylan partlamada iki polisiýa ofiseri bilen bir hatarda bir parahat graždan ýaralanypdyr.
Howpsuzlyk güýçleriniň aýtmagyna görä, bu waka paýtagt Groznyda ýerleşýän bir polisiýa edarasynyň golaýynda bolupdyr. Mälim bolşuna görä, 1990-njy ýyldan soňra, separatist çeçen söweşijileri bilen rus goşuny iki gezek çaknaşdy.
Soňky aýlaryň dowamynda, Orsýetiň demirgazyk kawkaz regionynda yslamçy söweşijiler bilen Kremliň tarapyny tutýan ýerli ýolbaşçylaryň arasynda çaknaşyklar barha möwjeýär.


text:
Boston jemgyýetiniň Yslam merkeziniň işgäri Boston marafonynynda bomba ýaran hasaplanýan Tamerlan we Johar Sarnaýewleriň radikallaşma alamatyny görkezýän zadyň ýokdugyny aýdýar.
Bostonyň Yslam jemgyýetine ýolbaşçylyk edýän Nikol Mossalam duşenbe güni ýaşulularyň we ştatdaky işgärleriň jemgyýet agzalaryny bu iki erkek barada bilýän zatlaryny häkimiýetlere ýetirmäge çagyrandygyny aýtdy.
Ol bu iki erkegiň hiç biriniň ýerli musulman jemgyýetinde gowy tanalmandygyny, doganlaryň kiçisi Joharyň bolsa, metjide namaz okamak üçin diňe bir gezek gelendigini aýtdy.
Metbugat habarlarynda Tamerlanyň soňky alty aýda iki gezek, närzalygyny aýtmak üçin, namazyň arasyny bölendigi aýdyldy.
Mossalam bu diýilýänlere göni jogap bermedi, emma Bostonyň Yslam jemgyýetiniň basym şeýle jogaplary berjegini aýtdy.


text:
Kanadanyň kanunçykaryjylary hökümetiň, Siriýadaky “Yslam döwleti” atly toparyň söweşijilerine garşy bomba hüjümlerini amala aşyrmak baradaky planlaryny goldap ses berdiler. Ýurduň oppozision partiýalary bu hereket Kanadany uzak urşa çeker diýýärler.
Gürrüňi gidýän plan Kanadanyň parlamentiniň Aşaky öýünde sesleriň 142-129 gatnaşygynda häkimiýetdäki Konserwatiwler tarapyndan goldanyldy.
Şeýle-de, bu ses berişlikde “Yslam döwleti” atly toparyň söweşijilerine garşy Kanadanyň alty aýlyk missiýasynyň möhleti 2016-njy ýylyň mart aýynyň ahyryna çenli, ýagny 1 ýyla çenli uzaldyldy.
Kanada Yragyň demirgazygynda ýörite güýçlerden ybarat 70 çemesi harbysyny ýerleşdiripdi we Yrakdaky “Yslam döwleti” atly toparyň söweşijilerine garşy Birleşen Ştatlaryň liderligindäki koalisiýanyň düzüminde Kanadanyň alty uruş uçary howa zarbalaryny amala aşyrýar.


text:
9-njy maýda Türkmenistanda şanly sene – 1941-1945-nji ýyllaryň urşunda gazanylan Ýeňşiň 70 ýyllygy giňden we dabaraly ýagdaýda bellenilip geçildi. Ýurdumyzyň ähli künjeklerinde XX asyryň iň gazaply urşunyň söweş meýdanlarynda gaýduwsyzlyk bilen söweşip, edermenligiň we gahrymançylygyň deňsiz-taýsyz nusgasyny görkezen türkmenistanly gahrymanlar sarpalandy.
... Asylly däbe görä, ir säherden dünýäniň ähli halklarynyň häzirki we geljekki nesilleriniň ýagty geljegi üçin wepat bolanlary hatyralamak üçin “Halk hakydasy” ýadygärlikler toplumyna aşgabatlylaryň we paýtagtymyzyň myhmanlarynyň köp sanlysy ýygnandy. Bu ýere ýygnananlaryň arasynda Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy, Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasarlary, Aşgabat şäheriniň we onuň etraplarynyň häkimleri, harby we hukuk goraýjy edaralaryň, ministrlikleriň we pudak edaralarynyň, jemgyýetçilik guramalarynyň ýolbaşçylary, milli parlamentiň deputatlary, hormatly ýaşulular, daşary ýurtlaryň Türkmenistanda işleýän diplomatik wekilhanalarynyň baştutanlary, daşary ýurtly myhmanlar bar.
Adamzat taryhynda iň gazaply we rehimsiz uruşlaryň biriniň söweş meýdanlarynda görkezen gaýduwsyzlygy we edermenligi üçin biziň ildeşlerimiziň müňlerçesi söweşjeň ordenler we medallar bilen sylaglandy. Türkmenistanly esgerleriň köpüsi Gahryman diýen belent ada mynasyp boldy. Watanymyzyň azatlygyny we garaşsyzlygyny goran edermen we gaýduwsyz ata-babalarymyzyň şan-şöhraty mähriban halkymyzyň taryhyna altyn harplar bilen ýazyldy we Milli Gahrymanlarymyzyň atlary “Hatyra” hem-de “Şöhrat” neşirlerinde ebedileşdirildi.
Bu gün Türkmenistanda 1941-1945-nji ýyllaryň uruş weteranlary döwletimiziň aýratyn aladasy bilen gurşalandyr. Muny gadymdan bäri özüniň gahrymanlaryna, mähriban topragymyzy gaýduwsyzlyk bilen goraýanlara uly hormat-sarpa goýan türkmenleriň asyrlaryň jümmüşinden gözbaş alýan däpleri talap edýär.
“Baky şöhrat” ýadygärliginiň etegine Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň adyndan ajaýyp gül dessesi goýulýar. Soňra uruş weteranlary, Mejlisiň Başlygy, hökümet agzalary, harby we hukuk goraýjy edaralaryň, ministrlikleriň we pudak edaralarynyň, jemgyýetçilik guramalarynyň ýolbaşçylary, daşary ýurtly diplomatlar, şeýle hem edara-kärhanalaryň, guramalaryň köp sanly wekilleri, paýtagtymyzyň ýaşaýjylary we myhmanlary 1941-1945-nji ýyllaryň urşunda wepat bolan gahrymanlara çuňňur hormat-sarpanyň nyşany hökmünde ýadygärlige gül desselerini goýdular. Ýygnananlar bir minut dymmak bilen, Beýik Ýeňiş üçin şirin janyny gurban eden türkmen topragynyň şöhratly ogullaryny hatyraladylar.
Şanly senäniň baýramçylygy mynasybetli ýurdumyzyň ähli künjeklerinde şäherleriň we obalaryň ýaşaýjylary edermen Watan goragçylaryna hormat-sarpanyň nyşany hökmünde 1941-1945-nji ýyllaryň urşunda gaýduwsyz söweşip, wepat bolan Milli Gahrymanlarymyzyň hormatyna bina edilen ýadygärliklere gül desselerini goýdular. Welaýatlaryň we etraplaryň merkezlerindäki konsert meýdançalarynyň ählisinde döredijilik toparlarynyň çykyşlary guraldy.


text:
Duşenbe güni Britaniýanyň premýer-ministri Deýwid Kameron Londonda üçülenji gün dowam edýän bulagaýçylyklar bilen baglanyşykly gyssagly maslahat geçirmek üçin öz dynç alşyny bes edip, işine dolandy.
Duşenbe güni ýene-de nobatdaky gezek bulagaýçy ýaşlaryň birnäçe topary Londonyň aýry-aýry üç sany kwartalynda bulagaýçylyklary döretdiler.
Köçä çykan ýaşlaryň bir topary dükanlaryň aýnalaryny döwüp, harytlary taladylar, emläkleri oda ýakdylar we polisiýa işgärlerine garşy daş zyňyp, hüjüm etdiler.
Soňky üç günüň dowamynda Londonyň polisiýasy bulagaýçylyklar bilen baglanyşykly 160-dan gowrak adamy tussag etdi. Bu wakalaryň başy geçen hepdäniň ahyrynda polisiýanyň bir 29 ýaşly erkek kişini atyp öldürmeginiň yzy bilen başlanypdy.


text:
Düýn Birleşen Ştatlaryň prezident administrasiýasynyň metbugat sekretary Robert Gibbs şu hepdäniň sişenbe güni prezident Mahmud Ahmedinejady «Eýranyň resmi saýlanan prezidenti» diýip atlandyrmak bilen, özüniň ýalňyş gürländigini aýtdy.
Bu barada žurnalistlere beren interwýusynda Robert Gibbs Eýrandaky prezidentlik saýlawlarynyň netijesini ýurduň köp raýatlarynyň sorag astyna alýandygyny belläp, bu saýlawlaryň kanunydygy ýa däldigi baradaky meseläni Eýranyn halkynyň çözmelidigini nygtady.
Düýn Tähranda Mahmud Ahmedinejatyň prezidentlige kasam kabul edişlik dabarasynyň geçirilendigine garamazdan, Amerikanyň Birleşen Ştatlary, Britaniýa, Fransiýa, Italiýa we Germaniýa Ahmedinejady ikilenji möhlete saýlanmagy bilen resmi ýagdaýda gutlamazlygy karar etdiler.


text:
Türkmenistanyň daşary syýasat edarasy ýurduň energiýa pudagynda Ýewropa Bileleşigine ýakynlaşmagy bilen bagly Orsýetiň resmileriniň saýlap alan pozisiýasyna düşünmeýändigini, geň galýandygyny mälim edýär. Bu barada Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň 18-nji oktýabrda ýaýradan metbugat beýanatynda aýdylýar.
2008-nji ýylyň maý aýynda Türkmenistan bilen Ýewropa Bileleşiginiň arasynda energiýa pudagynda hyzmatdaşlyk barada Memoranduma gol çekildi. Şondan bäri yzygiderli Türkmenistan-ÝB duşuşyklary geçirilýär. 12-nji sentýabrda ÝB “Transhazar” gaz turbasyny gurmak baradaky gepleşikleri geçirmäge Ýewrokomissiýanyň mandatyny tassyklady. Şol waka gepleşikleriň başlanmagyna badalga berdi.
Ýöne Orsýetiň käbir resmileriniň we köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň reaksiýalary düşünişmezlik döredýär. “Türkmenistan gaz geçiriji proýektleriniň syýasylaşdyrylmagyna düýbünden garşydygyny ençeme gezek mälim etdi” diýip, Türkmenistanyň DIM-niň beýanatynda bellenýär.
Dokumentde Orsýetiň “Transhazar” boýunça pozisiýasynyň ters netije berýändigi, Türkmenistanyň ýüze çykýan meseleleri gyzyklanýan taraplar bilen göni we açyk maslahatlaşmaga taýýardygy nygtalýar.


text:
Demirgazyk-günbatar Pakistanda etrap suduna edilen hüjümde azyndan 13 adam öldi, 50 adam bolsa ýaralandy.
Haýber Paktunkwa welaýatynyň Mardan etrabynyň halas ediş edarasynyň başlygy Haris Habib 2-nji sentýabrda polisiýa işgärleriniň, aklawçylaryň we beýlekileriň jesetleriniň bir ýere toplanandygyny aýtdy.
Habarlarda aýdylmagyna görä, hüjümçi ilki suduň girelgesine granat zyňyp, soňra esasy derwezede özüni partladypdyr.
Ýaraly bolanlaryň käbiriniň ýagdaýynyň agyrdygy aýdylýar. Ekstremist musulman topary bolan«Jamat ul-Ahrar», pakistan «talybanynyň» bir bölegi bu hüjümiň jogapkärçiligini öz üstüne aldy.
Pakistanyň premýer-ministri Nawaz Şarif bu hüjüm biziň terrora garşy aýgytly söweşimizi gowşatmaz diýdi.


text:
Şu gün Owganystanyň hökümeti ýurduň Daý Kundi we Uruzgan welaýatlarynyň araçäklerine golaý ýerde düýn NATO howa güýçleriniň ýalňyşlyk bilen eden hüjüminde örän köp parahat ýaşaýjynyň ölendigini mälim etdi.
Ozalbaşda bu gürrüňi edilýän hüjümde 33 adamyň ölendigi öňe sürlen bolsa, Owgan hökümetiniň soňky resmi maglumatynda parahat ýaşaýjylardan düýn 27-siniň ölendigi aýdylýar.
Owganystanyň hökümeti NATO-nyň bu howa hüjümini «aklap bolmajak» hüjüm diýip atlandyrdy we NATO-nyň güýçlerini geljekde bular ýaly ýalňyşlyklaryň ýüze çykmazlygy üçin has koordinirlenen ýagdaýda hereket etmeklige çagyrdy.


text:
Şu gün Liwiýanyň Ras Lanuf şäheriniň golaýyndaky nebiti gaýtadan işleýän zawodda Muammar Kaddafiniň tarapdarlary diýilip hasaplanýanlaryň hüjümi netijesinde 15 adamyň öldürilendigi habar berildi.
Öldürilenleriň kimdigi barada heniz anyk maglumat alynmady. Oppozision söweşijileriň harby resmileri bu zawodda öňden planlaşdyrylan iki hüjümiň amala aşyrylandygyny aýdýarlar.
Bu wakanyň fonunda bolsa, Liwiýanyň Bani Walid şäheriniň eteginde gozgalaňçylar bilen Kaddafiniň tarapdarlarynyň arasynda çaknyşyklar dowam edýar.


text:
Tanymal özbek žurnalisti Haýrulla Hamidow türmeden boşady. Ol 2010-njy ýylda, ekstremist topar bilen ilteşikli diýlip tussag edilipdi.
Hamidow Azatlyk radiosyna Daşkent welaýatynyň Çirçik şäherindäki suduň özüni möhletinden öň, 11-nji fewralda azatlyga goýberendigini aýtdy.
2010-njy ýylyň maýynda Hamidow we ýene 18 adam yslamçy «Jyhadçylar» toparynyň agzasy diýlip, türme tussaglygyna höküm edilipdi.
Hamidowyň tussag edilmegi 2010-njy ýylyň ýanwarynda adaty bolmadyk güýçli protest tolkunyny döretdi. Hamidow Özbegistanda yslamçy radio programmasy, futbol kommentatorlygy we goşgulary bilen giň meşhurlyk gazandy.


text:
Mary welaýatyndaky Serhetabada (öňki ady Guşgy) çenli uzaýan 300 km. gowrak awtoýoluň häzirki ýagdaýy erbet bolmagynda galýar. Ýoluň üsti çukurdan doly, käbir ýeriniň çukurlarynyň çuňlugy ýarym metrdenem geçýär. Bu ýagdaý ulaglara howp döredýär.
Ýoluň bozulmagynyň sebäbi, Ýolötendäki Osman gaz ýataklary açylandan soň, bu ýoldan Serhetabat etrabynyň Galaýmor obasynyň karýerine “Howo” kysymly agyr awtoulaglaryň gatnamagy bilen baglanyşykly. “Howo” awtoulagynyň öz agramyndan daşary, oňa 40 tonnadan geçirip ýük ýükleýärler. Bu ýol bolsa beýle agramlary götermage çydamly däl.
Ýoluň ýaramazlygy awtoulaglaryň heläkçiligine we ölüm-ýitimlere sebäp bolýar. Ýoluň ep-esli bölegi bolsa çölüň içinden geçýär. Çölüň içinde heläkçilik ýüze çyksa, tiz lukmançylyk kömegi hem wagty bilen ýetişmeýär. Taksyçylaryň aýtmagyna görä, ýolagçylar şeýle ýagdaýlara köp duş gelýarler.
Ondan daşary awtoualglara hem zeper ýetýär. Sürüji bir çukura düşmejek bolup, beýleki çukura düşýar. Ýoluň gowy ýerlerinde bolsa ÝGG-niň işgärleri radar tutup gizlenip durlar. Sürüjiler gazananjasynyň baryny diýen ýaly ulaga sarp etmeli bolýarlar. Başga iş bolmansoň şeýdip, çaga eklemeli bolýarlar.
Ýolagçylar hem şeýle ýollardan gaty ýadapdyrlar. Zerurçylyk bolanda oňa-muňa taksi bilen gidäýmeseler ýa otla münäýmeseler, başga çäre ýok. Ýöne otlada ýol petegi tapdyryp duranok.
Strategiki ähmiýete eýe bolan bu ýol ilkinji gezek rus basyp alyjylary tarapyndan, general Mihail Annennikowyň baştutanlygyndaky işçi toparyň kömegi bilen geçen asyryň başlarynda doly gurlup, ulanyşa girizilipdir. Bu ýoluň asyl maksady basyp alnan ýerleri Russýa bilen baglanyşdyrmak we harby güýçleriň üpjinçiligini berjaý etmek bolupdyr.
Şeýle hem bu ýol öz ähmiýetini geçen asyryň aýagynda, SSSR bilen Owganystanyň arasyndaky gatnaşyklar güýçlenende görkezdi. Häzirki döwürde bolsa, bu ýol parahatçylyk maksady bilen ulanylýar. Bu ýol Mary welaýatynyň üç uly etraplary bilen ýurdumyzyň beýleki welaýatlaryny baglanyşdyrýar.
Ýaşulularyň aýtmagyna görä, agyr maşynlar ýöränsoň hem-de köpden bäri ugruna seredilmänsoň, ýol şeýle ýaramaz ýagdaýa düşüpdir. Bu ýol düýpli bejeriş işlerine, iň bolmanda aram-aram ýamama işlerine mätäç.
Ýakynda geçirilen Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisleriniň birinde prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Mary welaýatynyň häkimi K.Gurbanowa ulag ýollarynyň gurluşygynyň depginini güýçlendirmek boýunça zerur çäreleri görmegi tabşyrypdy. Emma häzirki güne çenli alnyp barylýan iş göze ilenok. Şeýdip, gowy ýol arzuwy Mary welaýatynyň ýolagçylarynyň gursagynda garraýar.
Röwşen Agageldi Türkmenistanda ýaşaýan garaşsyz žurnalistiň edebi lakamy. Blogdaky pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
Horwatiýanyň öňki premýer-ministri Iwo Sanader Awstriýadan öz watanyna iberildi. Ol wezipesinden peýdalanmakda we korrupsiýada güman edilýär.
Sanaderiň berk goragly ulagda Sloweniýa bilen araçäkdäki Bregana serhet geçelgesine getirilip, horwat polisiýasyna tabşyrylyşy, soň ol ýerden Zagreb türmesine alnyp gaýdylyşy göni alnyp görkezilen telewizion gepleşiginde halka etirildi.
Sanader Horwatiýanyň talaby boýunça tussag edilenden soň, dekabr aýyndan bäri Salsburgda saklanýardy.
2003-nji ýyldan 2009-njy ýyla çenli horwat hökümetine ýolbaşçylyk eden Sanader özüniň hiç bir ýalňyş iş etmändigini aýdýar.


text:
ÝHHG Türkmenistanyň täze Konstitusiýasynyň taslamasy barada uly göwrümli kommentariý çap etdi.
Kommentaride Konstitusiýanyň proýektine täze 30 maddanyň goşulandygy, köp sanly oňyn düzedişiň bardygy bellenilýär.
Şol bir wagtda, Konstitusiýanyň taslamasynyň käbir düzgünleriniň adam hukuklary babatdaky halkara ölçeglerine o diýen gabat gelmeýändigi aýdylýar.
Mysal üçin, dini ýa-da milli esaslardaky partiýalaryň gep-gürrüňsiz gadagan edilmegi baradaky düzgüniň aýrylmagy maslahat berilýär.
Şeýle-de, Konstitusiýanyň proektinde adamyň islendik ýagdaýdakydoly we üýtgewsiz hukuklary hem esasy azatlyklary barada anyk ýazylmagy, şeýle hukuklaryň çäklendirilip biljek halatlarynyň mümkin boldugyndan jikme-jik görkezilmegi maslahat berilýär.
Mundanam başga, sudlaryň we kanunçylyk organlarynyň garaşsyzlygynyň üpjün edilmegi üçin, Baş kanunyň sud häkimiýetlerine degişli düzgünleriniň kämilleşdirilmegi maslahat berilýär.
Türkmenistanyň taryhynda ilkinji gezek adam hukuklaryny goramak baradaky organyň – Adam hukuklary boýunça ygtyýarly wekiliň, Ombudsmanyň wezipesiniň döredilmegi barada aýdylanda, garaşsyzlygyny üpjün etmek üçin, Konstitusiýanyň proýektinde onuň rolunyň, funksiýasynyň, ygtyýarlygynyň, funksional immunitetiniň, maliýeleşdirilişiniň we hasabatlylygynyň has anyk görkezilmegi maslahat berilýär.
Şeýle-de, Baş kanunyň taslamasyna Adam hukuklary boýunça ygtyýarly wekiliň wezipä bellenmegi we bu wezipede bolmaly möhleti barada täze düzgüniň girizilmegi maslahat berilýär.
Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň türkmen konstitusiýasynyň taslamasy baradaky kommentariýasynda Türkmenistanyň prezidentiniň prezidentlik möhletini ýedi ýyla çenli uzaltman, 5 ýyl möhletinde galdyrmak, şeýle-de onuň gaýtadan saýlanmak hukuky barada anyk çäklendirmeleri girizmek maslahat berilýär.
Mundanam başga, prezident bilen parlamentiň arasynda funksiýalaryň bölüşilmegini has anyk formirlemek maslahat berilýär.
Şeýle-de, prezidentiň ygtyýarlygynyň beýleki döwlet wezipeleri bilen garyşdyrylmazlygy meselesine, onuň kommersiýa işlerine ýa beýleki islendik döwlet, jemgyýetçilik we ykdysady işjeňliklerine gatnaşmagynyň, ýa-da syýasy partiýa ýolbaşçy bolmagynyň bir ýere sygmaýandygy baradaky meseläkonstitusiýa derejesinde seredilmegi zerur diýip, dokumentde aýdylýar.
ÝHHG-nyň ekspertleri Türkmenistanyň täze Konstitusiýansynyň taslamasynda metbugat we habar serişdeleriniň azatlygy hakynda gürrüň edilmeýändigini belläp, senzuranyň gutarnykly gadagan edilmegini maslahat berýärler.
«39-njy madda Türkmenistanyň territoriýasynda hereket we ýaşaýyş azatlygyny kepillendirýär, emma Konstitusiýanyň proektinde her bir adamyň islendik ýurtdan, şol sanda öz ýurdundan gitmek azatlygy, şeýle-de hiç bir adamyň öz ýurduna dolanyp gelmekden mahrum edilip bilinmejekdigi baradaky ýörelge ýatlanylmaýar.
Türkmenistanyň Baş kanunynyň proektine berlen analiz we düşündiriş Wengriýanyň Peç uniwersitetiniň Ýuridiki fakultetiniň konstitusiýa kanuny bölüminiň dosenti, ylymlaryň doktory Timeu Drinoçiniň gatnaşmagyna taýýarlanypdyr.
Adam hukuklaryny goraýan «Türkmen inisiatiwasy» topary Türkmenistanyň 14-nji sentýabrda täze Konstitusiýany kabul etmäge taýýarlanýandygyny, 19-njy sentýabrda bolsa, Türkmenistanyň DIM-niň delegasiýasynyň ÝHHG-nyň konferensiýasyna gelmegine garaşylýandygyny habar berýär.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama 2011-nji maliýe ýyly üçin federal býujetiň proýektini Kongrese ugratdy.
Proýekt iş orunlaryny döretmek programmasyna goşmaça serişdeler goýbermegi hem beýleki pudaklary, hususan-da, kosmosy özleşdirmek programmasyny maliýeleşdirmegi azaltmagy göz öňünde tutýar.
“Maşgalalaryň we kärhanalaryň ýaşaýan prinsipi boýunça Waşingtonyňam ýaşamagyna wagt etdi. Mümkin boldugyndan serişdeleri tygşytlamak gerek. Iň zerur zatlara olary harçlamaly. Ýagdaýa görä ýaşamaly” diýip, Barak Obama aýtdy.
Dokumente laýyklykda 2010-njy ýyl üçin býujetiň defisiti rekord dereje bolup, ol bir ýarym trillion dollardan agdyk bolar. Ol soňy bilen peseler. ABŞ-nyň döwlet çykdajylary 4 trillion dollara golaýlaýar.
Obamanyň maliýe planyny hem onuň administrasiýasynyň ykdysady krizisden çykmak boýunça çärelerini respublikanlar tankyt edýärler.
ABŞ-nyň häzirki maliýe problemalarynyň jogapkärçiligini demokratlar respublikaçy Jorj Buşuň öňki administrasisynyň üstüne ýükleýärler.


text:
Şu ýylyň 12 nji fewralynda Türkmenistanda prezident saýlawlary geçirilýär. Bu saýlawlarda 8 sany dalaşgär bäsleşýär. Olar häzir ýurduň dürli welaýatlarynda saýlawçylar bilen duşuşýarlar we öz maksatnamalary barada gürrüň berýärler.
Türkmenistanda geçiriljek prezidentlik saýlawlary baradaky pikirini bilmek üçin, Azatlyk Radiosyndan Guwanç Gere daşary ýurtda döredilen “Birleşen Özbek demokratik koalisiýasy” atly oppozisiýa bileleşiginiň lideri Muhammet Salih bilen gürrüňdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Jenap Muhammet Salih, Türkmenistanda şu ýylyň 12-nji fewralynda geçiriljek prezident saýlawlarynda bäsleşjek 8 dalaşgär resmi taýdan hasaba alyndy. Bu saýlaw we dalaşgärler barada siz nähili pikirde?
Muhammet Salih: Olar [häkimiýetler] eger erkin saýlawlara ýol berseler, häkimiýetden gitjekdiklerini bilýärler. Çünki halk olaryň kimdigini bilýär. Olar özleri üçin ilatyň aglabasynyň ses bermejekdigini hem bilýär. Şonuň üçin-de olar saýlawlara nätanyş dalaşgäriň gatnaşmagyna garşy bolýarlar. Netijede olar özlerine ýakyn adamlary dalaşgär edýärler we ýurdy dolandyrýan prezident ýeňiji bolan bolýar. Aslynda bular öňünden ylalaşylan zatlar. Biziň regiondaky liderler geçen 20 ýylda galp saýlawlar ýa-da referendumlar geçirip, özleriniň prezidentlik möhletini uzaltdylar.
Azatlyk Radiosy: Käbir synçylaryň aýtmagyna görä, prezidentler Berdimuhamedow ýa-da Karimow prezident saýlawlaryna köp dalaşgäriň gatnaşmygyna ýol bermek bilen Günbatara we halkara guramalaryna gowy görünmek isleýärler. Siz nähili pikirde?
Muhammet Salih: Günbatar bu zatlara ynanmaýar we olaryň “oýun oýnaýandyklaryny” bilýär. Ýöne bu liderler Günbatara “Serediň, bizdäki saýlawlarda başga dalaşgärler hem bäsleşýärler. Olar ähli mümkinçilikden peýdalanyp bilýärler. Görşüňiz ýaly, halk olara ýeterlik ses bermeýär” diýýärler. Emma olar saýlawlary galplaşdyrýarlar we oppozisiýa üçin berlen sesleri ýok edýärler. Meselem, men Karimowa bäsdeş bolanymda, biz halta-halta galp býulletenleri tapdyk we olary Amerikadan, Fransiýadan gelen synçylara görkezdik. Ýöne olar Özbegistanyň “içki işlerine goşulmakçy däl” diýen pozisiýany eýelediler. Emma häkimiýetler saýlawlary galplaşdyrdylar. Merkezi Aziýa döwletlerinde şeýle oýun häzirem dowam edýär.
Men prezident Berdimuhamedowyň erkin saýlawlar geçirjekdigine ynanmaýaryn. Goý, ol özüne 10 bäsdeş taýýarlasyn. Barybir men onuň demokratik saýlawlar boljakdygyna ynanmaýaryn. Entek daşary ýurtlardaky Nurmuhammet Hanamow ýaly oppozisiýa liderleri bu saýlawlara gatnaşýança, men ýurtdaky saýlawlaryň erkin boljakdygyna ynanmaýaryn. Şol sanda Günbataram bu saýlawlaryň demokratik boljakdygyna ynanmaýar. Emma Günbataryň Türkmenistanda syýasy we ykdysady bähbitleriniň bolmagy mümkin. Şonuň üçin-de, Günbataryň özüni Berdimuhamedowyň “oýnuna” ynanýan ýaly edip görkezmegi bolup biljek zat. Emma Günbataryň bu “ikiýüzliligi” bize hiç bir peýda getirmez. Günbataryň “Saýlawlary adalatly geçiriň. Ýogsa-da, bizi aldamaň” diýip, açyk aýtmagy gerek.
Azatlyk Radiosy: Günbatar Orsýetde geçirilýän saýlawlary açyk tankytlaýar. Ýöne ol näme üçin Türkmenistandaky ýa-da Özbegistandaky köp galplyklaryň bolandygy aýdylýan saýlawlary tankytlamaýar?
Muhammet Salih: Hut şu hem meseläniň gyzykly ýeri. Günbatar Orsýeti açyk tankytlaýar. Emma Özbegistandaky ýa-da Türkmenistandaky ýagdaý ony kanagatlandyrýar. Ol Türkmenistan we Özbegistan näme etse etsin diýýär. Emma Günbatar Orsýetiň öňünde berk talaplary goýýar. Günbataryň “Türkmenistanyň we Özbegistanyň nebit-gaz baýlyklary bar. Bu ýurtlarda biziň geosyýasy bähbitlerimiz bar. Olaryň liderleri diktator we olar öz “oýunlaryny” oýnabersinler. Biz olara “göz ýummaly” diýen syýasaty ýöredýän bolmagy mümkin. Arap dünýäsindäki wakalar biziň ýurtlarda hem bolmasa, hiç zat üýtgemez. Bize ne Günbatar, ne Orsýet, ne-de Hytaý kömek eder.


text:
Orsýet BMG-niň Howpsuzlyk geňeşiniň beýleki agzalaryna Siriýadaky gandöküşikligi togtatmaga gönükdirilen täze rezolýusiýanyň taslamasy bilen tanyşmagy teklip etdi.
Geňeş agzalarynyň birnäçesiniň bu inisiatiwany gutlandygy, şeýle-de olaryň bu ýeterlik derejede berk däl diýendigi barada habarlar bar.
Orsýetiň ilçisi Witaliý Çurkin bu taslama BMG-niň dokuz aýlyk konfliktde 5 müň gowrak adam öldürildi diýýän zorlugyny soňlamaga çagyrýar diýýär.
Şeýle-de bu taslamada sanksiýanyň agzalmaýandygyny aýdýar.


text:
Sişenbe güni Aşgabatda Türkmenistanyň halk artisti, meşhur aýdymçy Myrat Sadykow 77 ýaşynyň içinde aradan çykdy.
Sowet häkimiýeti ýyllarynda Myrat Sadykow türkmen we rus dillerinde özüniň ussatlyk bilen ýerine ýetiren aýdymlary bilen giň halk köpçüliginiň söýgüsini gazanmagy başarypdy.
Ol 1970-nji ýyllarda Türkmenistanyň “Güneş” wokal-instrumental ansamblyny ilkinji döredijileriň biri bolupdy we bu ansambla uzak wagtlap çeper ýolbaşçylyk edipdi.
Sowet häkimiýeti ýyllarynda Myrat Sadykow ozalky SSSR-iň dürli respublikalarynda aýdym-saz festiwallaryna we uly konsertlere-de gatnaşyp, doganlyk halklaryň arasynda-da uly meşhurlyk gazanypdy.
Garaşsyzlyk ýyllarynda Türkmenistanyň häkimiýetleri köpsanly beýleki zehinli döredijilik işgärleri bilen birlikde, Myrat Sadykowyň-da döredijiligine goldaw bermediler we onuň döredijiligi soňky nesilleriň arasynda tanalmady.
Eýsem, onuň ölümine resmi mediada näderejede üns berildi. Azatlyk Radiosy şu mesele barada aşgabatly publisist ýazyjy Amanmyrat Bugaýew bilen söhbetdeş boldy.


text:
Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy boýunça Birleşen Ştatlaryň Helsinki komissiýasynda 15-nji iýulda geçirilen diňlenişikde bu guramanyň hereket edýän giňişliginde ýerleşýän ýurtlarda internet azatlygynyň ýagdaýy barada gürrüň edildi.
Diňlenişikde internet azatlygy we halkyň internete elýeterliligi barada dürli meseleler hakda pikir alşylyp, esasanam käbir hökümetler tarapyndan bu ugurda alnyp barylýan çäklendirmeler barada durlup geçildi.
“Tutuş dünýä boýunça internet ulanýanlaryň ýarsyna golaýy çäklendirmäniň bir bolmasa beýleki görnüşi bilen ýüzbe-ýüz. Şeýle ýagdaýa duçar bolanlaryň sany barha köpelýär. Häzirki döwürde 45 töweregi ýurt internetiň erkin pikir öňe sürülýän forum hökmünde hyzmat etmeginiň öňüni alyp, ony gapysy garawully jemgyýetlere öwürmäge synanyşýarlar” diýip, Toronto uniwersitetiniň alymy Rafal Rozinski diňlenişikde eden çykyşynda aýtdy.
“Barha güýçlenýär”
Rozinskiniň sözlerine görä, esasanam bu ýagdaýa Ýewraziýa giňişliginde duş gelmek mümkin. “Şol hökümetler tarapyndan ulanylýan usullaryň arasynda repressiw kanunlar çykarmak arkaly halky öz-özüni senzurlamaga mejbur etmek we gerek bolsa, olary internetden mahrum etmek ýaly usullardan peýdalanýarlar” diýip, kanadaly ekspert aýtdy.
Soňra ol sözüni şeýle dowam etdirdi: “Gazagystanda, Özbegistanda, Türkmenistanda, Orsýetde we Belarusda şeýle usullardan oppozisiýany basyp ýatyrmak üçin üstünlikli peýdalanylýar. Öňki Sowet Soýuzyna girýän ýurtlar barada aýdylanda, şol ýurtlaryň ählisinde internet ulanyjylar şeýle çäklendirmeleriň belli bir görnüşi bilen ýüzbe-ýüz. Internete we onuň ulanyjylaryna kontrollyk etmek boýunça mehanizm barha güýçlenýär”.
Diňlenişige şaýat hökmünde gatnaşanlardan biri hem ABŞ-nyň Döwlet sekretarynyň demokratiýa we adam hukuklary boýunça kömekçisiniň orunbasary Daniel Biýer. Ol internet azatlygy boýunça Merkezi Aziýada ýerleşýän käbir ýurtlaryň repressiw syýasat alyp barýanlygyny tassyklady.
Biýer öz çykyşynyň dowamynda, aýratynam “arap baharyndan” soňra, käbir ýurtlaryň internet boýunça senzura syýasatyny güýçlendirenligine özleriniň şaýat bolanlygyny belledi: “Meniň pikirimçe, şol waka sebäpli, beýleki hökümetleriň bu ugurda ädim ädip-ätmänligine garamazdan, olaryň, elbetde, bu meselä üns berýänligini aýtsa bolar”.
Institutlardan şahsyýetlere
Garaşsyz žurnalistleriň we bloggerleriň goşantlary bilen dolandyrylýan “Global Voices” websahypasynyň ýolbaşçysy Iwan Sigel hem diňlenişikde çykyş edenlerden biri. Ol internet azatlygyna garşy dowam edýän hüjümleriň haýsydyr bir täzelik bolmanlygyny aýdyp, öňki döwürlerde bu hüjümler institutlara edilýän bolsa, häzir olar şahsy adamlara hem gönükdirildi diýdi.
Sigeliň aýtmagyna görä, sosial mediadan peýdalanýanlaryň ýagdaýy has hem ynjyk, sebäbi, käbir edaralar ýaly, olaryň şeýle hüjümlerden özlerini goramaga ukyby, mümkinçiligi we serişdeleri ýok.
Düýbi Waşingtonda ýerleşýän Helsinki kommissiýasynda geçirilen diňlenişikde problemalar bilen bir hatarda olaryň çözgüdi we bu ugurda demokratik ýurtlaryň, şol sanda ABŞ-nyň oýnap biljek roly barada hem gürrüň edildi.
Rozinski internet azatlygynyň ABŞ-nyň we onuň Ýewropada ýerleşýän ýaranlarynyň uzak möhletli maksatlary nukdaýnazaryndan iň möhüm meseleleriň biri bolup durýanlygyny belledi. Şonuň üçin internete garşy repressiw syýasat alyp barýan ýurtlar bilen özara gatnaşyklarda bu meselä aýratyn ähmiýet berilmeli diýip, ol nygtady.
“Bütindünýä söwda guramasy ýaly edaralar beýleki ýurtlar bilen alyp barýan gatnaşyklarynda internet azatlygyna söwda şertnamasynyň maddasy hökmünde garamaly, olar şeýle repressiw syýasat alyp barýan agzalaryna garşy çäre görmeli” diýip, kanadaly ekspert nygtady.


text:
25-nji oktýabrda Aşgabatdaky Sportuň gyşky görnüşleri boýunça sport toplumynda Sport baradaky döwlet komitetiniň sport mekdebiniň hokkeý boýunça açyk birinjiligi ugrundaky baýramçylyk ýaryşy tamamlandy. Has dogrusy, bu ýaryş 26-njy oktýabrda tamamlanmalydy. Emma käbir guramaçylyk sebäpleri üçin bu ýaryş bir gün öň tamamlandy.
Bu ýagdaý ýaryşyň guramaçylygy bilen bagly sorag döredýän ýagdaýlardan diňe biridir. Şol bir wagtyň özünde-de, ýaryşdan öň, ýaryşyň gidişiniň tertibi baradaky programmalar hem halk köpçüligine elýeterli edilmedi.
Hokkeý ýaryşy käbir guramaçylyk sebäpleri üçin bir gün öň tamamlandy.
Bu diňe hokkeý ýaryşyna mahsus bolman, tomaşaçylar şuňa meňzeş ýagdaýlara ýakynda geçirilen käbir beýleki ýaryşlarda hem duş geldiler. Meselem, şu ýylyň sentýabr aýynda geçirilen Türkmenistanyň prezidentiniň kubogyny almak ugrundaky açyk halkara futbol ýaryşynda hem şuňa meňzeş ýagdaý ýüz beripdi. Bu ýaryşyň ilkinji duşuşygy geçirilmeli ýeri bolan “Aşgabat” stadionynda ýaryşyň açylyş dabarasyna taýýarlyk görülýärdi.
Soňky döwürlerde ýurtda sporta döwlet tarapyndan uly üns berilýändigi aýdylýar. Ýurtda sport desgalarynyň gurulmagy bilen bir hatarda geçirilýän sport ýaryşlarynyň sany hem artýar. Resmi maglumatlara görä, sentýabr-oktýabr aýlarynda ýurt boýunça 15 sany dürli derejedäki sportuň dürli görnüşleri boýunça ýaryşlar geçirilipdir.
Aşgabatdaky we welaýatlardaky aýlawlarda her hepdäniň ahyrynda atçapyşyklar geçirilýär. Emma bu ýaryşlaryň köpüsi barada halk köpçüligine yzygiderli bildiriş edilmeýär. Ýaryşlaryň geçirilişiniň tertibi baradaky programmalardyr bukletlerem ýaýradylmaýar. Ýogsam, bu hili tejribe ýok hem däl. Meselem, Aşgabadyň aýlawyndaky atçapyşyklaryň tertibi we programmasy her hepde atçapyşyklaryň öňüsyrasynda bu sportuň muşdaklary üçin çap edilýär.
Tomaşaçylaryň az bolmagy
Sport treneriniň aýtmagyna görä, guramaçylygyň pes bolmagy ýaryşlara gatnaşýan tomaşaçylaryň sanynyň az bolmagyna sebäp bolýar.
Sport toplumlarynyň işgärleriniň aýtmaklaryna görä, olar hem sport duşuşyklarynyň köpüsiniň tertibini takyk bilmeýärler. Adynyň efirde tutulmagyny islemedik aşgabatly sport treneriniň aýtmagyna görä, geçirilýän ýaryşlara gatnaşýan tomaşaçylaryň az bolmagynyň bir sebäbem şu ýagdaý bilen bagly.
“Geçirilýän sport ýaryşlary barada habar beriş serişdelerinde bildirişler çap edilmeýär. Ýaryşlaryň geçirilýän belli bir tertibi hem ýok. Tertibi bolan halatynda hem onuň tertibi üýtgäp durýar. Elbetde, şu ýagdaýlar sport ýaryşlarynyň tomaşaçylarynyň sanyny azaldýar” diýip, aşgabatly trener aýdýar.
Geçirilýän ýaryşlaryň köpüsiniň täze gurlan desgalarda geçirilýändigine garamazdan, şol desgalardaky informasion serişdeler dolulygyna ulanylmaýar ýa-da şoňa meňzeş serişdeler asla ýok. Mysal üçin, 25-nji oktýabrda tamamalanan hokkeý ýaryşynda meýdançanyň tablosynda duşuşykda oýnaýan komandalaryň ady ýazylmady. Kimiň gol geçirendigi ýa-da jerime alandygy barada diktor yglan etmedi. Asla diktor ýokdy.
Telewideniýe üçin
Garaşsyzlyk baýramçylygy mynasybetli baýramçylyk awtoýaryşy geçirilen “Aşgabat” stadionynyň golaýyndaky awtotrekde hem asla informasion serişdeler ýokdy. Bu ýagdaý şol ýaryşlara tomaşa etmäge baran az sanly tomaşaçylara sport ýaryşyndan doly lezzet almaga mümkinçilik bermeýärdi.
Şu ýylyň başynda “Türkmenistan sport” telekanalynyň açylmagy sebäpli sport ýaryşlarynyň köp geçirilýändigini aýdýanlaram bar.
Ýurtda geçirilýän sport ýaryşlarynyň tomaşaçylar üçin guramaçylyk taýdan amatsyz bolmagy bu ýaryşlaryň diňe göz üçin geçirilýändigi baradaky çaklamalary döredýär. Şu ýylyň başynda “Türkmenistan sport” telekanalynyň açylmagy sebäpli sport ýaryşlarynyň köp geçirilýändigini aýdýanlaram bar. Bu telekanalda ýurtda geçirilýän ähli ýaryşlaryň translýasiýalary ýazgyda görkezilýär.
Sport ýaryşlarynyň guramaçylarynyň käbirleri hem sport ýaryşlarynyň 24 sagat efire gidýän “Türkmenistan sport” telekanalynyň efirini doldurmak üçin geçirilýändiginiň belli bir derejede hakykata laýykdygyny tassyklaýarlar. Olar şol sebäpden geçirilýän sport ýaryşlarynyň tertibini hem käwagt üýtgetmeli bolýandyklaryny aýdýarlar.
“Teleýazgy sebäpli ýaryşlar başlamaly wagtyndan bir-iki sagat soň başlanýar. Mysal üçin, Garaşsyzlyk baýramçylygy mynasybetli geçirilen awtoýaryş irden sagat 10-da başlamalydy. Emma telewideniýäniň işgärleri ýaryşa gatnaşyjylardan interwýu alyp, maşynlar olaryň islegleri boýunça meýdançada düzülip, ýazgy edilip bolýança iki sagat geçdi. Şonuň üçin ýaryş iki sagat giç başlady” diýip, bu ýaryşyň guramaçylarynyň biri aýtdy.
Baýramçylyk awtoýaryşynyň ýeňijisi Karen Awagýandan, ýaryşdan soň teleýazgy etmek üçin, sakgalyny syrmagyny talap etdiler.
Ýaryşa gatnaşýanlar bolsa ýaryşyň talaplaryna däl-de, telewideniýäniň çäklendirmelerine laýyklykda hereket etmeli bolýarlar. Mysal üçin, Garaşsyzlyk mynasybetli geçirilen baýramçylyk awtoýaryşynyň ýeňijisi Karen Awagýandan, ýaryşdan soň teleýazgy etmek üçin, sakgalyny syrmagyny talap etdiler. Munuň sebäbini telewideniýäniň işgärleri “telewideniýä sakgally düşmeli däl” diýip düşündirdiler.
Tribunalary tomaşaçylardan doldurmak bolsa, ýaryşlary gurnaýan guramalar üçin o diýen wajyp mesele däl ýaly bolup görünýär. Diňe Türkmenistanyň prezidentiniň gatnaşmagynda geçirilýän sport çärelerinde stadionlardyr beýleki sport desgalarynyň tribunalary mejbury janköýerler bilen doldurylýar. Häzirlikçe, şonuň bilen hem köpçülikleýin türkmen sport janköýerligi çäklendirilýär.


text:
Demirgazyk Yrakdaky sünni gozgalaňçylar ep-esli territoriýany basyp aldylar. Ýurduň premýer-ministr Nuri al-Malikiniň hökümeti elden giderilen ýerleri täzeden yzyna almak üçin şaýy meýletinçilerini göreşe goşulmaga çagyrdy.
Ýöne Bagdatda, topar-topar bolup goşunyň hataryna meýletin girýän ýönekeý raýatlardan başga, gozgalaňçylara garşy göze ilerlikli üýtgeşik bir görülýän çäre ýok.
Mediada ýaýradylýan maglumatlardan çen tutsaň, Yragyň goşunyny güýçlendirmegiň ýeke-täk çeşmesi - yrakly şaýy meýletinçiler. Şaýy meýletinçileriň hatarynda ýokary taýýarlykly müňlerçe söweşiji bar diýilýär. Ýöne şaýy meýletinçileriniň
söweşe girişmekleri häzirki wagtda başga-da howply ýagdaýlaryň ýüze çykmagyna getirmegi mümkin.
Eýse, meýletinçi jeňçileriň sünni gozgalaňçylara garşy söweşmegi ýurtdaky häzirki dartgynly ýagdaýy gowşadarmy ýa-da bu ýagdaý Yrakda mezhep urşunyň ýüze çykmagyna getirermi?
Dogrusy, ýakyn gelejekde nämeleriň bolaýmagynyň ahmaldygy Bagdadyň 100 kilometr demirgazygynda ýerleşýän Samarada bolan söweşde eýýäm ýüze çykyp başlady.
13-nji iýunda Maliki Samarada harbylar bilen duşuşdy. Agzalýan şäherde döwletiň harby we howpsuzlyk güýçleri gozgalaňçylara garşy şäheriň goragyny berk güýçlendirdiler. Ýöne gozgalaňçylar demirgazyk Yrakdaky Mosul we Tikrit ýaly şäherleri eýelänlerinde, olara hiç-hili garşylyk görkezilmedi.
Harbylar bilen geçiren ýygnagynda Maliki olara meýletinçileriň gelip başlandygyny we Samarada gozgalaňçylara garşy hüjümiň güýçlenjekdigini aýtdy.
Aslynda Samarada meýletinçiler ozalam bardy. Haçan-da bu şäherde 2006-2007-nji ýyllarda şaýy mezhebiniň keramatly ýeri hasaplanýan metjitleriň biri bombalananda, şaýylar gazap bilen söweşe girişipdiler we bu ýagdaý ýurtda iki ýyllap dagy dowam eden mezhep urşuna getiripdi. Hatda mezhep söweşiniň soňy tas graždanlyk urşuna ýazypdy.
Düýbi Waşingtonda ýerleşýän “Jihadology.net” atly maglumat merkezinden Filip Simit Malikiniň Samarany “Yrak yslam döwleti we Lewant” (ISIL) toparynyň ýykgynçylaryndan goramak üçin şaýy meýletinçilerini söweşmäge çagyrmagy ýurdy garaňky gelejege uçradar diýýär.
“Ýurtdaky hökümet “şaýylyk, şaýylaşdyrmak” barada gürrüňler edýär. Bu ýagdaý ýurtda sünni-şaýy çaknyşyklarynyň möwjemegine getirer”.
Garşy hüjüm
Ýene-de iki sany çylşyrymly mesele bar. Birinjiden, gürrüňi edilýän meýletinçi toparlar, esasan, köçe söweşinde has tejribeli. Ýagdaýyň şeýledigi olaryň elden giden şäherleri yzyna almakda hökümet güýçlerine baştutanlyk etjekdiklerini aç-açan görkezýär.
Ikinjiden, ýaragly şaýy meýletinçileriniň köpüsi Eýran tarapyndan goldanylýar. Bu ýagdaýa yrakly sünnüler “Yrakda şaýy döwletini gurjak bolýarlar” diýip düşünýär.
Smitiň aýtmagyna görä, ynha, şu iki faktor hökümetiň basylyp alnan ýerleri ISIL-den azat etmek ugrunda alyp barjak işlerine ýurtdaky sünnüleriň garaýşyny kesgitlär. Sünni gozgalaňçylar özleriniň esasy maksatlarynyň sünni jemagatlaryny şaýy täsirinden goramakdygyny aýdýarlar.
ISIL-e garşy göreşmäge çagyrýanlar diňe şaýy meýletinçilerden ybarat däl. Hemmeler bu çaknyşygy mezhep urşy hökmünde kabul edenok. 14-nji iýunda meýletinçileri Yragyň armiýasynyň hataryna goşulmaga çagyran şaýy kethudasy Aýatulla Ali al-Sistani öz çykyşynda meýletinçileriň diňe döwletiň bütwüligini goramak üçin harbylaryň hataryna goşulmalydyklaryny aýratyn nygtady.
Ol: “Sünni ýa-da şaýy diýen gürrüňleri goýuň” diýdi.
Ýöne ýagdaýa mezhep urşy hökmünde garaýanlar köçe söweşinde tejribeli hasaplanýan şaýy meýletinçileridir. Olar soňky ýyllarda Siriýa-da köp sanly söweşiji ugradyp, Damasky goldadylar we ýagdaýa yslamyň iki iri şahasynyň arasyndaky regional söweş hökmünde garadylar.
Eýranda türgenleşik geçen "Asaib Ahl Hak" we "Kataib Hebulla" ýaly şaýy toparlar hökümetiň gündogar Yrakdaky sünni meýletinçilere eden hüjümlerini hem goldap, olar bu hüjümlere işjeň gatnaşypdylar. Munuň netijesinde köp sanly ýönekeý raýatlar hem öldürilipdi. Iň pajygaly ýagdaý mart aýynda boldy. Şonda "Asaib Ahl Hak" topary bilen hökümetiň howpsuzlyk güýçleri agyz birikdirip, Diýala welaýatynyň Bohruz şäherinde 23 adamy öldüripdiler.
Synçylaryň aýtmagyna görä ISIL-e garşy göreşmekde Malikiniň agzalýan toparlary ulanmakdan başga kän bir mümkinçiligi hem ýok
Londonda ýerleşýän “Middle East practice at Eurasia Group” toparynyň müdiri Aýham Kamel bu barada şeýle diýýär: “Al-Maliki we Yrak hökümetindäki beýleki syýasatçylar täsin bir dilemma bilen ýüzbe-ýüz. Ýagny, demirgazyk Yrakda ýurduň goşuny çat açýar. Şonuň üçinem, hökümetiň bu harbylary täzeden guramakdan we öz güýjüni meýletinçiler bilen berkitmekden başga kän bir üýtgeşik mümkinçiligi hem ýok”.
Kameliň aýtmagyna görä meýletinçi güýçler Bagdadyň töweregindäki dürli etniki toparlaryň ýaşaýan ýerlerini täzeden almak ugrunda hökümetiň ýakyn kömekçisi bolup bilerler. Eger-de gysga wagtyň içinde üstünlikli operasiýalar amala aşyrylsa, hökümetiň paýtagty gorap biljekdigine ynam dörär we halk köşeşer.
Ýöne Kamel has demirgazykdaky welaýatlary täzeden ele almakda meýletinçileriň ulanylmagy ýagdaýa ters täsir eder diýýär: “Eger-de hökümet soňlugy bilen bu welaýatlarda (demirgazyk welaýatlarda) ýagdaýy kadalaşdyrmakçy bolsa, onda muny diňe syýasy ylalaşyk geçirmek arkaly ýola goýup biler. Demirgazyk Yrakda şaýy meýletinçileriniň söweşe goşulmagy, olaryň söweş taktikasyna garamazdan, regionda nägilelik döreder we ýagdaýy has hem beterlerşdirer”.
Syýasy ylalaşyklary durmuşa geçirmäge häzirlikçe mümkinçilik ýok däl. Sebäbi agzalýan sebitlerde hatda käbir sünnüleriň özleri hem ISIL-iň ekstremist ýörelgeleri bilen ylalaşmaýarlar.


text:
Türkmenistanda ene-atalaryň köpüsiniň çagalaryna syýasatdan çeke durmagy tabşyrýandygy aýdylýar. Ýöne bu köpçülik çärelerine goşulmakdan, hökümetde degerli ýa “düşewüntli” wezipe eýelemekden çeke durmagy aňlatmaýar. Ýogsam bolmanda, Türkmenistanda 1991-nji ýyldan bäri repressiýa sezewar bolan uly hökümet işgärleriniň sany režimi tankytlan adamlara garanda has kän görünýär.
Ene-atalar “syýasatdan çeke dur” diýenlerinde köplenç oppozision syýasaty, şol sanda režime tankydy garaýşy we şeýle garaýyşly adamlar, žurnalistler bilen ol ýa-da beýleki derejedäki gatnaşygy nazarda tutýarlar. Ýerli synçylar bu ýagdaýy häkmiýetleriň başgaça pikire çydamsyzlygy bilen düşündirýärler.
Ýewropa ýurtlarynyň birinde okaýan Maksat (ady üýtgedilip alyndy) ene-atasynyň syýasatdan ýedi menzil uzakda durmagy her telefon gepleşiginde tekrarlap tabşyrýandygyny aýdýar.
Birleşen Ştatlardan Azatlyk Radiosyna telefon eden bir türkmen raýaty bolsa, öz ýaşaýan şäherinde okaýan we okuwyny gutaran türmenistanlylaryň 80 çemesidigini aýtdy. Ol özara gürrüňçilikde hem tankydy pikirden çeke durýandyklaryny, bir çäre geçirseler, ilki törden prezidentiň suratyny asýandyklaryny, ýogsa köpüsiniň ýurtdaky işsizlik we korrupsiýa sebäpli yzyna gaýtman, nälaç bosgunlykda ýaşaýandygyny gürrüň berýär.“Erkekler aýallaryň arkasyna bukulýar”
Türkmenistan sebitde ilatynyň jan başyna iň kän tussag düşýän ýurt hökmünde tankyt edilýär. Şonuň bilen bir wagtda Türkmenistan dünýäde tussaglaryň iň köp günäsi geçilýän ýurt bolup görünýär. Mysal uçin, Türkmenistanyň Baş prokuraturasy 2005-nji ýylda 13 ýyl içinde 140 müň tussagyň günäsiniň geçilendigini aýtdy.
Režimiň tankytçylarynyň käbiri hökümetiň mümkin boldugyça kän adamy türmeden geçirip, halky gorkuda saklamaga, syýasy işjeňligi kemeltmäge çalyşýan bolmagynyň mümkindigini öňe sürýär.
Aşgabatda ýaşaýan graždan aktiwisti Natalýa Şabuns halk içinde ornan gorkynyň erkekleri aýallaryň arkasyna bukulmaga mejbur edýändigini gürrüň berdi.
“Mysal üçin, haýsam bir problema bolsa, öz ýaşaýan jaýymdaky ýagdaýdan bilşime görä, mesele çözmek üçin aýallary öňe sürýärler, erkekler bolsa olaryň arkasyna bukulýar” diýip, Şabuns Azatlyk Radosyna aýtdy. Ol munuň sebäbini erkekleri tussag etmegiň has aňsatlygy bilen düşündirýär.
Aşgabatda ýaşaýan syýasy aktiwist Nurberdi Nurmämmädow Nyýazow döwründe syýasy sebäpler esasynda türmä basyldy. Onuň pikiriçe, häzir ilatyň syýasy işjeňligii sowet döwründäkiden hem has aşakda.
“Üýtgedip gurmak dowründe halkyň syýasy galkynyşy netijesinde “Agzybirlik”, Demokratik partiýa, Sosial demokratik partiýa, studentleriň formal däl “Maksat” syýasy birleşmesi hem-de Telekeçileriň we himiýa senagatynda işleýänleriň profsoýuz guramalary döräpdi” diýip, Nurmämmedow ýatlaýar.
Ol “häzir şeýle galkynyşyň döremegine goltgy berjek pozitiw syýasy hem ykdysady şert ýok, negatiw şertler welin bar” diýýär.Hökümet we halk
Türkmenistan sebitde ýeke partiýaly we metbugatyň doly döwlet kontrollugynda saklanýan ýeke-täk ýurdy bolup durýar. Prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň 2010-njy ýylyň fewralynda ýylyň dowamynda syýasy partiýalaryň hasaba alnyp bilinjegini aýtmagy bu ýagdaýyň üýtgemegine umyt döretdi. Emma N. Nurmämmedow bu beýanatyň hem halkyň syýasy aktiwligini ýokarlandyryp bilmändigini, sebäbi “halkda hiç zada, şonuň bilen birlikde hökümete hem ynamyň galmandygyny” aýdýar.
G. Berdimuhamedow 2007-nji ýylyň iýul aýynda “ýurtda demokratiýany, adam hukuklaryny, söz we pikir azatlyklaryny berjaý etmegi, olary mundan beýläk hem ösdürmegi” wada beripdi, “bu ugurlarda yzygiderli ösüşi üpjün ederis” diýipdi.
Emma muňa garamazdan, Türkmenistanda demokratiýa, söz we pikir azatlygyna agzalalyga getirjek, ýurdy bulajak zat hökmünde howatyrly garamak saklanyp galýana çalym edýär. Döwlet eýeçiligindäki metbugatda Türkmenistanyň sebitde durnuklaşdyryjy faktor bolup çykyş edýändiginiň yzygider nygtalmagy hem şu pozisiýadan gelip çykýana meňzeýär. Emma synçylaryň arasynda bu durnuklylyga ynanmaýanlar hem bar.“Ýalan durnuklylyk”
Germaniýadaky “Eurasia Transition” toparynyň başlygy Maýkl Laubş Aşgabatda 2008-nji ýylyň sentýabrynda bolan atyşyk bilen bagly pikiri soralanda Türkmenistanyň sebitde durnuklaşdyryjy faktor hökmünde suratlandyrylmasynyň ozal hem ýalan bolandygyny, şindi hem ýalandygyny aýtdy.
Adam indi hak-hukugy üçin göreşmekden-ä geçen, aglamakdanam gorkýar. Sebäbi aglan adamam gara sanawa düşýär.
Golaýda Türkmenistandan Ýewropa gelen we adynyň aýdylmazlyk şerti bilen pikirini paýlaşan türkmen telekeçisi Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde häzir dünýä derejesinde ezilen halklar zalym hökümdarlara garşy aýaga galýar, emma türkmen halky bu rewolýusiýadan gaty uzakda diýdi. Onuň pikiriçe, bu uzaklygyň sebäbi hususyýetçilige ýol berilmezligi, umumy medeni derejäniň, syýasy aň-düşünjäniň pesligi bilen bagly.
Ol: “Häzir biz çagalarymyzyň iýjek çipsisine çenli daşardan getirýäris, bu gidişde diňe Hytaýyň däl, Owganystanyň çig mal bazasyna hem öwrülip bileris” diýýär.
Aşgabatly aktiwist N. Nurmämmedowyň pikiriçe, garaşamakdan sabyr käsesi dolan halk ahyry arap ýurtlaryndaky ýaly ýagdaýa baryp ýetýär. Ýöne ol türkmen halkynyň gorkýandygyny hem sözüniň üstüne goşýar.
“Häzir ilatyň jaýy zeruryýetsiz ýykylyp duransoň, profsoýuzlar ýok edilensoň, adama arz edip barmaga ýer galmansoň, halkyň kalbyny gorky gaplap aldy diýsegem ýalňyşmarys öýdýän – diýip, Nurmämmedow aýdýar. – Adam indi hak-hukugy üçin göreşmekden-ä geçen, aglamakdanam gorkýar. Sebäbi aglan adamam gara sanawa düşýär” diýip, N. Nurmämmedow aýdýar.
N. Nurmämmedowyň pikiriçe, häkimiýetler “hiçden giç ýagşy” diýip, düzüw reformalara başlamaly.
Adynyň aýdylmazlygyny soran türkmen telekeçisi gorkudan çykmagyň ýoluny rewolýuýasiýada däl-de, synpy bähbitleri goraýan bileleşikleri döredip başlamakda görýär.


text:
Moldowada geçirilen parlament saýlawlaryndan soň, ýürduň dört oppozision partiýasy birigip, ýaranlyk döretmek kararyna geldiler.
Şeýle ýagdaýda, oppozision koalisiýanyň eýeleýän orynlary Kommunistik partiýanyňkydan sähel artyp, ýurduň oppozisiýasy Moldowany Günbatara tarap ugrukdyryp biler diýen pikirler öňe sürülýär. Emma oppozision koalisiýa döredilse-de, olaryň sesleri, özbaşyna alanyňda, ýurduň prezidentini saýlamaga ýeterlik däl.
Azatlyk radiosynyň Moldowa gullugynyň direktory Oana Serafim bilen jurnalist Robert Soalson Moldowada dörän bu ýagadaýa syn edýärler.
Geçen dynç alyş günleri Moldowanyň dört oppozision partiýasynyň liderleri bileleşik döretmek kararyna gelendiklerini yglan edenlerinde, olaryň ählisiniň göwni hoş ýaly bolup göründi. Moldowanyň Liberal Demokratik partiýasynyň ýolbaşçysy Wlad Filat bu mesele bilen baglanyşykly şeýle diýdi: “Biz saýlawçylaryň bizden garaşýan iň möhüm ädimini ätdik, ýagny özara ylalaşyp, bile hereket etmek kararyna geldik.”
Parlamentdäki orunlar
Oppozisiýanyň ýaranlygy döredileninden soň, oppozision partiýalar parlamentdäki 101 orundan 53-ni eýeleýärler, orynlaryň 48-si kommunistlere degişli bolup, olar parlamentde iň köp orny eýeleýän partiýa bolup durýarlar. Öň aýry-aýrylykda hereket eden oppozision partiýalaryň özara birikmegi iň zerur we möhüm karar hökmünde kabul edilse-de, bu ýaranlygyň içinde käbir düşünişmezlikleriň peýda bolup biljekdigini hem synçylar çaklaýarlar.
Mysal üçin, kommunistlere garşy gaty kesgin pikirde bolan oppozision partiýalaryň liderleriniň Moldowanyň demokratik partiýasynyň lideri Marian Lupu bilen ylalaşyp-ylalaşmazlyklary sorag astynda galýar. Sebäbi öň Kommunistik partiýanyň agzasy hem-de parlamentiň spikeri bolan Marian Lupu iýun aýynda parlamentde ýurduň prezidentini saýlamak üçin geçirilen ses berişlikde kommunistleri goldap çykyş edipdi.
Şeýle-de, oppozisiýnyň bileleşigi parlamentdäki 101 orundan 53-ni eýelese-de, bu sesler parlamentde prezidenti saýlamak üçin zerur bolan 61 sese ýetmeýär. Ýagny, oppozision ýaranlyga prezidentlige öz teklip edýän kandidaturasyny saýlamak üçin kommunistlerden sekiz deputaty öz tarapyna çekmek zerur. Eger Moldowada prezident saýlamak meselesi ýene-de başa barmasa, onda bu ykdysadyýeti onsuzam gowşak ýurduň ilaty iki topara, ýagny günbatarçylara hem Orsýetiň tarapdarlaryna bölüner diýen howatyrlanma bar.
Şu ýylyň iýun aýynda Moldowanyň parlamentinde prezidenti saýlamak üçin iki gezek ses berlişik geçirilipdi. Olaryň ikisi hem netije bermändi. Şol sebäpli hem prezidentlik wezipesini wagtlaýyn ýerine ýetirýän Woronin möhletinden öň 29 iýulda ýene bir parlament saýlawlaryny bellemäge mejbur edildi.
Dowam edýän jedeller
Häzirki döwürde oppozision ýaranlygynda indiki edilmeli işler babatda jedeller gidýär. Oppozision bileleşigiň bir topary prezidentlige öz kandidatlaryny geçirmek üçin kommunistler bilen eglişige gidip, ýa parlamentiň spikeri ýa-da ýurduň premýer-ministri wezipesine öz kandidatlaryny bellemäge mümkinçilik almaly diýen pikiri öňe sürýärler. Ýaranlykdaky beýleki topar bolsa, prezidenti saýlamak üçin geçirilýän gizlin ses berlişikde oppozisiýanyň kandidaturasyny goldar ýaly kommunistik partiýanyň käbir agzalary bilen gürleşip, olary yrmaga çalyşmaly diýen pikirde.
Ýurduň Liberal partiýasynyň lideri hem-de Kişinew şäheriniň häkimi Dorin Çirtuaka kommunistleriň birnäçe agzasyny öz taraplaryna geçirip boljakdygyny aýdyp, hatda kommunistik partiýanyň içinde hem bu partiýanyň Moldowada geljeginiň ýokdugyna düşünýänleriň köpdügini aýdýar.
Ýöne kommunistleriň hem özlerini nädip alyp barjakdygy entek belli däl. Ýagny, oppozision koalisiýanyň döredilendigi yglan edileninden soň, oppozisýa hem-de kommunistleriň arasynda hiç hili gepleşikler geçirilmedi diýip, synçylar aýdýarlar.
Moldowanyň Liberal Demokratik partiýasynyň lideri jenap Filat bolsa, parlamentiň täze düzümi işläp başlaýança, kommunistler bilen gepleşik geçirmejekdiklerini mälim etdi.
Kommunistik partiýanyň wekili, parlamentiň spikeriniň öňki orynbasary Wladimir Turçanu geçen hepde radiomyza beren interwýusynda prezidentlige teklip edilýän kandidat sylag-hörmata mynasyp adam bolsa, şol kandidatyň öz partiýalaryndan bolmandygyna garamazdan, kommunistleriň ony goldamaga taýýardygyny mälim etdi.
Kimleriň kandidaturasy hödürlener?
Häzirki döwürde kommunistik partiýada bolmadyk Zinaida Greseaniniň kandidaturasy hödürlense, synçylar onuň kommunistler tarapyndan goldanylmagynyň mümkindigini aýdýarlar. Çünki ol kommunistleriň lideri, prezidentlik wezipesini wagtlaýyn ýerine ýetirýän Woronine gol ýapýan kandidat hasaplanylýar.
Oppozisiýa entek belli bir kandidaty öňe sürmeýar, emma parlamentiň öňki spikeri Marian Lupuny koalisiýa öňe sürse, onuň kandidaturasyny käbir kommunistleriň goldajakdygy baradaky pikirler hem syýasy gatlaklarda eşidilýär.
Prezidentlige ýene bir ylalaşykly kandidat hökmünde 1999-njy ýylda Moldowanyň premýer-ministri wezipesini eýelän Ion Sturzanyň ady agzalýar.
Şeýle-de, soňky günler Moldowanyň metbugatynda Dumitru Diasowyň ady agzaldy. Geçen aýda geçirilen parlament saýlawlaryndan soň gurnalan metbugat konferensiýasynda prezidentlik wezipesini wagtlaýyn ýerine ýetirýän Woroniň Diasowy geljegi görüp bilýan, öňdengörüji adam hökmünde häsiýetlendirdi. Emma köp adamlaryň pikirine görä, Sowet döwründe komsomol aktiwisti bolan Diasowyň KGB bilen hyzmatdaşlyk eden bolmagy mümkin.
Moldowanyň parlamentiniň täze düzümi awgust aýynyň 29-nda işläp başlamaly. Moldowanyň Konstitusiýasyna görä, parlamentiň deputatlary prezidenti saýlamak üçin iki gezek ses berlişik geçirip bilýärler.


text:
Soňky iki onýyllykda türkmenistanly ýaşlaryň arasynda başga milletleriň wekilleri, başga ýurtlaryň raýatlary bilen durmuş gurýan oglan-gyzlaryň görnetin köpelendigi aýdylýar.
Hususan-da türkmenistanly aýal-gyzlaryň arasynda daşary ýurt raýatlaryna durmuşa çykýanlaryň sanynyň sowet ýyllaryndaka garanda has artandygy aýdylýar.
Şeýle nikadaky türkmenleriň käbiri Azatlyk Radiosyna özleriniň Türkmenistanda ýaşamak, ýa-da Türkmenistandaky garyndaşlary bilen gatnaşmak meselesinde emeli kynçylyklara sezewar edilýändiklerini aýdýarlar.
Başga bir tarapdan, gowuşýan maglumatlara görä, Türkmenistanda başga milletiň wekiline durmuşa çykan türkmen zenanyna gyýa garalýan, olaryň görnetin kemsidilýän, kiçeldiljek bolunýan halatlary hem bar.
Azatlyk Radiosynyň bu meselä bagyşlan söhbetdeşligine Aşgabatdan žurnalist Soltan Açylowa, ýerli synçy Amanmyrat Bugaýew, Şwesiýadan ýazyjy Ahmuhammet Welsapar gatnaşdy.
Şeýle-de onda bar diýilýän emeli kynçylyklaryň pidalarynyň beren gürrüňlerinden bölekler ulanyldy.
Söhbetdeşligi diňläp, gozgalan temadan öz pikirleriňizi aýtmagyňyza garaşýarys.


text:
Wenada Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk guramasynyň Parlament assambleýasynyň gyşky sessiýasynda postsowet döwletleriniň ençemesinde adam hukuklarynyň ýagdaýyna syn edildi.
Türkmenistanda geçen ýylyň dekabr aýynda bolan parlament saýlawlaryna ÝHHG-niň Parlament assambleýasynyň resmi toparynyň eden gözegçiliginiň netijeleri barada hasabat berildi. “Saýlawlara umuman demokratik prosese tarap ädilen ädim hökmünde baha berildi, şol bir wagtyň özünde-de Türkmenistanda söz, media azatlygy, ýygnanyşmak hukugy we din azatlygy ýaly meselelerde edilmeli işleriň gaty köpdügi hem aýdyldy. Umuman dialogyň başlanmagynyň möhümdigine üns berildi”, diýip AÝ/AR-nyň Türkmen gullugynyň başlygy M.Tahir Wenadan habar berdi.
Anna güni ÝHHG-niň binasynda emma resmi maslahatdan özbaşdak graždan jemgyýetçiliginiň guramalary tarapyndan geçirilen ýygnakda Türkmenistanda syýasy tussaglaryň ykbaly meselesine garaldy.
ÝHHG-niň Parlament assambleýasynyň anna güni Wenada geçirilen sessiýasynda Ukrainada syýasy krizis bilen bagly adam hukuklarynyň ýagdaýy maslahat edildi, şeýle-de azerbaýjanly, belarusly, gazagystanly we türkiýeli graždan aktiwistleriniň tankydy çykyşlary diňledi.


text:
ABŞ-nyň döwlet sekretarynyň kömekçisi Wiktoriýa Nuland Ukrainanyň prezidenti Wiktor Ýanukowiç bilen duşuşdy.
Çarşenbe güni irden Nuland Kiýewiň Garaşsyzlyk meýdançasynda protestçiler bilen duşuşyk geçirdi. Ol simwoliki häsiýetde protestçilere hem polisiýa wekillerine çörek paýlady.
Nulandyň Ukraina sapary prezident Ýanukowiçiň we protestçileriň arasynda dörän krizisi çözmek ugrundaky halkara tagallalarynyň çäginde amala aşyrylýar. Demonstrantlar Ýanukowiçiň ÝB bilen ylalaşyga gol çekmekden boýun gaçyrmagynyň garşysyna nägilelik bildirýärler.
Polisiýa we protestçiler
Üç hepde bäri protestleriň merkezi bolan Garaşsyzlyk meýdançasynda geçen gije protestçileriň we polisiýanyň arasynda çaknyşyklaryň bolandygy barada habar berildi.
Ýöriteleşdirilen polisiýa güýçleriniň aglaba bölegi çarşenbe güni Garaşsyzlyk meýdançasyndan çykaryldy. Bu ýere ýene-de müňlerçe adam jemlendi.
Ukrainanyň oppozision lideri Witaliý Kliçko protestçileriň öňünde eden çykyşynda hökümetiň zorluklara ýol bermeginden soň prezident Ýanukowiçiň häkimiýet başyndan çekilmelidigini aýdyp, protestçileriň muny talap etmäge haklydygyny nygtady.
Ukrainanyň içeri işler ministri Witaliý Zaharçenko protestçileriň zor bilen dargadylmagyna degişli ýagdaýlaryň bolmandygyny aýtdy.
Içeri işler ministrliginiň resmi websaýtynda çap bolan maglumatda Zaharçenko “Raýatlaryň parahatçylykly protest geçirmek hukugyna hiç kim tokunanok” diýip belledi.
Sişenbe güni Ýanukowiçiň ýurduň öňki üç prezidenti bilen, şeýle-de ÝB-niň daşary syýasat boýunça ýolbaşçysy Ketrin Aşton bilen gepleşik geçirip, krizisden çykalga tapmak meselesini maslahat etmegine garamazdan, polisiýa gije protestçileriň üstüne hüjüm edip, olary hökümet administrasiýasynyň edara jaýlarynyň öňünden kowmaga synanyşdy.
Ukraina sapar edýän Aşton sişenbe güni Ýanukowiç bilen duşuşdy. Ol munuň yz ýanydan polisiýanyň eden hereketlerine “gynanýandygyny” çarşenbe günki beýannamasynda mälim etdi.“Syýasy güýçleriň we jemgyýetiň arasynda dialogyň geçirilmegi güýç ulanmakdan mydama gowudyr” diýip, Aşton nygtady.
Hökümetiň hereketlerine baha
Häzirki wagtda ÝB-ne ýolbaşçylyk edýän Litwanyň daşary işler ministri Linas Linkewiçus çarşenbe güni eden çykyşynda Günbataryň çagyryşlaryna garamazdan, polisiýanyň protestçilere garşy güýç ulanmagy ukrain häkimiýetlerini ynamdan gaçyrdy diýdi.
Şeýle-de Linkewiçus ukrain hökümetiniň protestçilere garşy hereketleri onuň “Ýewropadan ters tarapa barýan ýoly saýlandygyny” görkezýär diýip belledi.
Protestçiler prezident Ýanukowiçiň geçen aýda ÝB bilen assosiasiýa ylalaşygyna gol çekmekden soňky pursatda ýüz öwürmeginden nägilelik bildirýärler. Moskwa Ukrainanyň Orsýetiň ýolbaşçylygyndaky Gümrük bileleşigine girmegi üçin Kiýewe basyş edýär.
Ýanukowiç we onuň hökümeti ÝB bilen ylalaşyk baglaşylmagyň ýurduň Orsýet
bilen ykdysady gatnaşyklaryna zeper ýetirmeginden howatyrlanýandygyny mälim edipdi, şeýle-de ÝB-niň teklip eden maliýe kömeginiň möçberinden närazylyk bildiripdi.
Şol bir wagtda-da Ýanukowiç ÝB bilen geljekde has ýakyn gatnaşykda bolmak niýetini ýene-de mälim etdi.
Premýer-ministr Mykola Azarowyň çarşenbe güni hökümet maslahatynda aýtmagyna görä, Ukraina ÝB bilen assosiasiýa barada ylalaşyga gol çekmekden ozal ondan 20 milliard ýewro möçberinde karz almagy göz öňünde tutýar.
Şeýle-de Azarow ukrain hökümetiniň Orsýet bilen Gümrük bileleşigi barada ylalaşyk baglaşmaga hem taýýar däldigini belledi.


text:
8-nji aprelde paýtagtyň “Ýyldyz” myhmanhanasynyň maslahatlar zalynda “Türkmenistanda gender deňligi boýunça 2015 — 2020-nji ýyllar üçin Milli Hereketleriň Meýilnamasynyň” tanyşdyrylyş dabarasy boldy. Oňa degişli ministrlikleriň we pudak edaralarynyň hem-de ýurdumyzda resmi taýdan bellenen halkara guramalarynyň wekilleri gatnaşdylar.
Türkmenistanyň Konstitusiýasyna we umumy kabul edilen halkara hukugynyň kadalaryna laýyklykda, erkekler we aýallar üçin deň hukuklary we azatlyklary döretmek döwletiň ileri tutulýan esasy ugurlarynyň biri hökmünde kesgitlenendir. Biziň ýurdumyz jyns alamatlary boýunça islendik çäklendirmelere ýol bermezlik syýasatyny yzygiderli alyp barýar. Şunuň bilen baglylykda, häzirki wagtda hukuk ulgamynda iň oňat dünýä tejribesiniň öwrenilişine hem-de milli kanunçylygyň häzirki zaman talaplaryna laýyk getirilişine ähmiýet berlişi aýratyn bellenildi.
BMG-niň doly hukukly agzasy bolan Türkmen döwleti, esasy halkara konwensiýalaryna, şol sanda aýallar babatda hukuk kemsitmeleriň ähli görnüşlerini aradan aýyrmak baradaky Konwensiýa hem-de aýallaryň ýagdaýy boýunça Bütindünýä maslahatyna goşulmak bilen, bu resminamalaryň düzgünnamalaryny ýerine ýetirmek babatda anyk çäreleri görýär. Abraýly dünýä guramalarynyň resminamalaryna goşulmak bilen, şolara laýyklykda öz borçnamalaryna pugta eýerip, Türkmenistan umumy ykrar edilen hukuk kadalaryny milli kanunçylyga we işe ornaşdyrýar.
Tanyşdyrylyş dabarasyna gatnaşyjylar “Aýallaryň deň hukuklylygynyň döwlet kepillikleri hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň ähmiýetini aýratyn bellediler. Bu Kanun BMG-niň zenanlar babatda islendik görnüşli kemsitmeleri aradan aýyrmak hakynda Konwensiýasynyň düzgünlerini şöhlelendirýär. Şu kanunçylyk namasyna laýyklykda, gender çemeleşmesini nazarda tutup, döwlet maksatnamalarynyň işlenip düzülmegi zenanlaryň bähbidine döwlet syýasatynyň aýrylmaz bölegi bolup durýar. Häzirki wagtda Türkmenistanyň Mejlisinde ýurdumyzyň jemgyýetçilik-syýasy, durmuş-ykdysady we medeni ösüşinde häzirki gazanylanlary göz öňünde tutup, ýokarda agzalan kanunyň täze görnüşini işläp taýýarlamak boýunça Işçi topar döredildi.
ÝUNFPA bilen netijeli özara hereketleriň çäklerinde birnäçe bilelikdäki taslamalar durmuşa geçirildi. Häzirki tapgyrda nobatdaky uzakmöhletleýin maksatnamanyň üstünde işlenilýär. BMG-niň şu düzümleýin bölüminiň maslahat-goldaw bermeginde “Türkmenistanda gender deňligi boýunça 2015 — 2020-nji ýyllar üçin Milli Hereketleriň Meýilnamasy” işlenip düzüldi, ol şu ýylyň ýanwar aýynda Ministrler Kabinetiniň mejlisinde Türkmenistanyň Prezidentiniň Karary bilen tassyklanyldy.
“Türkmenistanda gender deňligi boýunça 2015 — 2020-nji ýyllar üçin Milli Hereketleriň Meýilnamasyny” beýan edip, tanyşdyrylyş dabarasyna gatnaşyjylar onda döwlet syýasatynyň gender deňligi babatda esasy ugurlarynyň kesgitlenendigini nygtadylar. Bu resminama esasy wezipeleriň 14-sinden ybarat bolup, 60-dan gowrak çäreleriň geçirilmegini göz öňünde tutýar. Meýilnamanyň möhüm düzgünleriniň hatarynda gender meseleleri boýunça habarlylygy ýokarlandyrmak, bu ulgamda Türkmenistanyň kanunçylygyny has-da kämilleşdirmek we beýlekiler bar.
Tanyşdyrylyş dabarasyna gatnaşyjylar agzalan resminamanyň üstünlikli amala aşyrylmagynyň gürrüňsiz suratda Türkmenistanda gender syýasatynyň mundan beýläk-de durmuşa geçirilmegine, bu ulgamda halkara hyzmatdaşlygynyň ösdürilmegine ýardam etjekdigini bellediler.


text:
Orsýetiň ITAR-TASS habar gullugy 20-nji sentýabrda 200 çemesi ulag kerweniniň ukrain serhedinden girendigini we käbirleriniň eýýäm häzir separatistleriň elindäki Donetsk şäherine ýetendigini habar berdi.
ITAR-TASS we RIA Novosti orsýetiň üçünji ynsanperwer kömeginiň azyk, generator, derman, suwly çüýşe ýaly zatlary getirýändigini habar berdi.
Orsýetiň media guramalarynyň ýazmagyna görä, Orsýet tarapy ukrain häkimiýetlerini we Halkara Gyzyl Haç komitetini bu ýükleri serhetde barlamak üçin «birnäçe gezek» çagyrypdyrlar, emma olar «hiç bir sebäp görkezmän, mundan boýun gaçyrypdyr».
Ilkinji rus ynsanperwer kömegi Ukraina awgustda getirilipdi. Ikinji kömek kerweni bolsa 13-nji sentýabrda getirildi. Ukraina bu kerwenleriň serhetden geçmegini «göni süsdürilme» diýip atlandyrdy.


text:
Birleşen Milletler guramasy öz geçiren barlaglarynda, sekiz aý mundan ozal Palestinanyň Gaza Sektorynda geçirilen harby operasiýalar wagtynda Ysraýylyň harby güýçleriniň uruş jenaýatçylygyny hem-de adamzada garşy jenaýatçylyklary amala aşyrandyklaryny gorkezýän faktlaryň ýüze çykarylandygyny aýdýar.
Birleşen Milletler guramasy özüniň bu baradaky raportynda Ysraýylyň güýçleriniň şu ýylyň başynda Gaza Sektorynda geçiren harby operasiýalary wagtynda parahat ýaşaýjylaryň az ýitgi çekmegi barada alada etmän, eýsem parahat ýaşaýjylara garşy bilkastlaýyn hüjüm edendiklerini belleýär.
Birleşen Milletler guramasy bu ugurda anyk mysallara salgylanmak bilen, Ysraýylyň güýçleriniň üç hepde dowam eden bu harby operasiýa wagtynda Ženewa Konwensiýasynyň düzgünlerini örän gödeklik bilen bozandyklaryny aýdýar.
BMG-niň bu raportyndaky aýdylýanlary Ysrajyl düýn haýdan-haý ret etdi. Hususan-da, Ysraýylyň resmileri Birleşen Milletler guramasynyň wekilleriniň Hamasyň Ysraýyla garşy amala aşyran raketa hüjümlerini hasaba almandyklaryny öňe sürüp, BMG-niň bu raportynyň birtaraplaýyn raportdygyny aýtdylar.
Agzalaryň hemmesi tassyklady
Emma muňa garamazdan, Birleşen Milletler guramasynyň fakt toplaýjy toparynyň başlygy, günorta afrikaly sudýa Riçard Goldstoun BMG-niň Baş edarasynda eden çykyşynda dört agzadan ybarat öz toparynyň agzalarynyň hemmesiniň biragyzdan bu raporty tassyklandyklaryny nygtady. Şeýle hem ol bu raporty taýýarlamak prosesinde BMG-niň topary bilen Ysraýylyň hiç bir mesele boýunça hyzmatdaşlyk etmek islemändigini belledi.
Hususan-da, ol: «Ysraýylyň hökümetiniň bizi asla Ysraýylyň içine goýbermezligi orän lapyňy keç ediji waka boldy. Mesele diňe bir Ysraýylyň hökümet çeşmeleriniň biziň bilen hyzmatdaşlyk etmändiklerinde hem däl-de, eýsem olaryň ýerli ýaşaýjylara biziň bilen gürleşmegi-de gadagan etmeklerinde. Edil şoňa meňzeşlikde, bize Günbatar Kenara sapar etmeklik hem gadagan edildi» diýip belledi.
Birleşen Milletler guramasynyň taýýarlan bu raporty 2008-nji ýylyň 16-njy iýuny bilen 2009-njy ýylyň 31-nji iýuly aralygyndaky döwri öz içine alýar. Raportdaky faktlar bolsa 188 adam bilen geçirilen söhbetdeşlige, 10000 sahypadan hem gowrak dokumente, 400 fotosurata, şeýle hem sputnik arkaly alnan suratlara we wideo ýazgylara, resmi diňlenişiklerdäki 38 adamyň beren görkezmelerine we käbir beýleki materiallara esaslanýar.
Şaýatlar we faktlar
BMG-niň toparyna ýolbaşçylyk eden jenap Goldstoun Ysraýylyň hökümetiniň görkezen garşylyklary sebäpli, öz toparynyň agzalarynyň ysraýylly şaýatlar bilen ýurduň territoriýasyndan daşarda, hususan-da, Ženewada we Ammanda gürleşmeli bolandyklaryny aýtdy. Şeýle hem, ol şeýle diýdi: «Öz anyklan faktlarymyzyň esasynda, biz käbir wakalarda halkara kanunlary, ýagny gumanitar kanunlar we şol sanda ynsan hukuklary bilen baglanyşykly kanunlar hem çynlakaý bozulypdyr diýen netijä geldik. Şeýle hem biziň toparymyz bu wakalarda Ysraýylyň güýçleri tarapyndan uruş jenaýatçylygy, käbir halatda bolsa, hat-da adamzada garşy jenaýatçylyklar hem amala aşyrylypdyr diýen netijä geldi».
Jenap Goldstoun bu gürrüňi edilýän kanun bozmalaryň ýöne bir Ysraýylyň adaty goşun komandirleri ýa esgerleri tarapyndan amala aşyrylan hereketler bolman, eýsem maksatlaýyn alnyp barlan giň gerimdäki syýasat bolandygyny aýdýar.
Öz beren hasabatynda BMG-niň fakt toplaýjy toparynyň başlygy Riçard Goldstoun Palestinanyň ýaragly toparlarynyň Ysraýylyň ilatly punktlaryna raketa oklaryny atyp, parahat ýaşaýjylary bilkastlaýyn öldürmekleri we graždan infrastrukturasyny weýran etmekleri ýaly wakalaryň hem çynlakaý uruş jenaýatçygy we belli bir derejede adamzada garşy jenaýatçylyk hökmünde häsiýetlendirilip bilinjekdigini belledi.
Ýakynda Ysraýylyň Birleşen Milletler guramasyndaky hemişelik missiýasynyň metbugat sekretary Mirit Kohen bu raport barada žurnalistleriň soraglaryna jogap bermekden saklandy.


text:
Çarşenbe güni, Garaşsyzlyk baýramynyň dabaralary soňlanandan soň, Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň mejlisi geçirilip, Türkmenistanyň Ýaragly güýçleriniň baş serkerdesi, goşun generaly Gurbanguly Berdimuhamedowa “Garaşsyzlygyň 19 ýyllygyna bagyşlanan dabaraly parada gatnaşyjynyň” ýadygärlik medaly gowşuryldy.
Soňra prezident G.Berdimuhamedow garaşsyzlyk baýramy mynasybetli ýurduň güýç gulluklarynyň ýolbaşçylaryny sylaglamak we nobatdaky harby çinleri bermek baradaky kararlara gol çekdi.
Prezident G.Berdimuhamedowyň kararlary esasynda goranmak ministri Ýaýlym Berdiýew, Döwlet serhet gullugynyň başlygy Myrat Yslamow, milli howpsuzlyk ministri Çarymyrat Amanow, Neşe maddalaryna garşy göreş boýunça döwlet gullugynyň başlygy Aman Garaýew, Döwlet gümrük gullugynyň başlygy Meretgeldi Berdiew “Watan öňündäki birkemsiz harby gullugy üçin” diýen medalyň 3-nji derejesi bilen sylaglandy.
Şeýle-de güýç gulluklarynyň ýolbaşçylary, şol sanda Döwlet migrasiýa gullugynyň başlygy Seýitnyýaz Ballyýew “Garaşsyzlygyň 19 ýyllygyna bagyşlanan dabaraly parada gatnaşyjynyň” ýadygärlik medaly bilen sylaglandy.
Neşe maddalaryna garşy göreş boýunça döwlet gullugynyň başlygy polkownik Aman Garaýewe, Türkmenistanyň Ýaragly güýçleriniň baş ştabynyň ýolbaşçysy polkownik Begenç Gündogdyýewe general maýor çini berildi. Döwlet gümrük gullugynyň başlygy maýor Meretgeldi Berdiýewe bolsa polkownik çini gowşuryldy.
Ilkinji orunda howpsuzlyk we durnuklylyk
Türkmen prezidentiniň baýramçylyk dabaralary sowlup-sowulman güýç gulluklarynyň ýolbaşçylaryny sylaglamagy synçylaryň arasynda dürli pikirleri we soraglary döretdi. Türkiýäniň Gazy uniwersitetiniň halkara gatnaşyklary bölüminiň başlygynyň kömekçisi, dosent doktor Mehmet Seýfetdin Eroluň pikirine görä, Merkezi Aziýa döwletleri üçin garaşsyzlygyň 20-nji ýyl dönüminde iň esasy mesele howpsuzlyk bolup durýar.
Ol bu meseläniň Gyrgyzystandaky ýagdaýlar, Täjigistandan eşidilýän habarlar bilen baglylykda has hem möhüm ähmiýete eýe bolýandygyny belleýär: “Bu döwletler, hususan-da Türkmenistan, Özbegistan we Gazagystan öz ýurtlarynda ilkinji orunda durnuklylygy goýýarlar. Bu ýerleriň dartgynly ýagdaýy, hususan-da etniki babatdaky dartgynlylygy we Owganystanda dowam edýän uruş bu sebitdäki endişeleriň henizem aradan aýrylmazlygyna sebäp bolýar”.
M.S.Eroluň pikiriçe, Türkmenistanyň Owganystan, şol sanda durnuklylyk babatda problemasy bolan beýleki ýurtlar bilen goňşy bolmagy, Täjigistandaky ýagdaýlardan başga 2005-nji ýylyň maýynda Özbegistanda bolan wakalar, Gyrgyzystanda bolan gandöküşikli wakalar howpsuzlyk meselesini birinji orunda goýýar.
Şwesiýada ýaşaýan türkmen syýasatçysy Halmyrat Söýünow “güýç gulluklarynyň ýolbaşçylarynyň sylaglanmagyny möhüm we yzygiderli dowam etdirilmeli iş” hasaplaýar: “Sebäbi döwlet bar ýerinde hyzmatam bar, hyzmat bar ýerinde bolsa adamlary höweslendirmek hem gerek. Döwlet derejesinde sylaglanmak ýa sylag almak harby gullugyň bir nyşany”.
Ýöne H.Söýünow birden güýç gulluklarynyň baştutanlarynyň ählisiniň sylaglanmagynyň başga-da bir sebäbiniň bolmagynyň mümkindigine ünsi çekýär: “Ýurduň ugry Myrat Garryýewiň çykyşyndan soň göni açyk-aýdyň boldy. Indi ikinji gezek Türkmenistanda şahsyýet kulty döredilýär”. Onuň pikiriçe, şu syýasy ugur esasynda güýç ulanyjylar täze şahsyýet kultunyň döredilmegine garşy gidip biljek adamlara garşy gönükdirilýär.
Emma türk eksperti M.S.Erol başgarak pikirde. Ol Türkmenistanda diňe bir bitaraplyk syýasatyna bil baglanmaýandygyny, eýsem aktiw daşary syýasat bilen bilelikde, ýurtda ykdysadyýeti güýçlendirmek bilen, sosial pudakda reforma geçirmek barada tagalla edilýändigini aýdýar.
Içki syýasy sebäpler
S.Nyýazow döwründe Türkmenistan polisiýa döwletine öwrülmekde tankyt edildi. Emma Aşgabatda häkimiýet çalşandan soň ýurt içindäki hereket azatlygynyň ýagdaýy biraz gowulandy, adamlar pikirlerini öňkä garanda erkinräk aýdyp başladylar.
Internetde, dürli saýtlarda peýda bolýan pikir alyşmalary yzarlaýan synçylar prezident G.Berdimuhamedowyň perzidentlige kandidatlyk wadalary esasynda internet mümkinçilikleriniň giňemegi ýaşlaryň arasynda hem biraz pikir janlanmasyny döretdi diýen pikiri aýdýarlar.
Ýöne ýurtda umumylykda gorky faktorynyň saklanyp galýandygyny, güýç gulluklarynyň ygtyýarlygynyň aşa köpeldilýändigini aýdýanlar hem bar. Bäherdende ýaşaýan graždan aktiwisti Sazak Durdymyradyň pikirine görä, howpsuzlyk gullugynyň işgärlerine häzir Nyýazow döwründäkä garanda hem has kän ygtyýarlyk berilýär.
Garaşsyzlyk ýyllarynda Türkmenistan daşary ýurtlar bilen göni gatnaşyk guramaga mümkinçilik aldy. Bu ýagdaý raýatlaryň daşary ýurtlara erkin gidip-gelmegine kanuny esas berýär. Ýöne bu mümkinçiligiň hem howpsuzlyk aladalary ýa anyk sebäbi aýdylmaýan gadaganlyklar esasynda, Döwlet migrasiýa gullugy tarapyndan bikanun çäklendirilýändigi bellenilýär. Bu pikir köplenç başga pikirli adamlaryň garyndaşlarynyň, Gyrgyzystanda okaýan studentleriň, goňşy ýurtlaryň raýatlary bilen durmuş guran adamlaryň duş gelen kynçylyklarynyň mysalynda delillendirilýär.
Düýbi Londanda ýerleşýän Uruş we parahatçylyk maglumatlary institutynyň baş redaktory Jon MakLeud türkmen lideriniň baýramçylykdan soň güýç gulluklarynyň başlyklaryny sylaglamagy barada anyk bir zat aýtmagyň kyndygyny belläp, munuň içerki syýasat bilen bagly bolmagynyň mümkindigini çak edýär.
“Adatça, beýleki ministrlere hem medallaryň we sylaglaryň berilmegine garaşýarsyň. Emma bu gezek diňe daşary hem içeri gorag, howpsuzlyk gulluklarynyň başlyklaryna sylag berildi. Munuň sebitdäki durnuksyzlyk ýagdaýy bilen hem bagly bolmagy mümkin. Ýöne munuň içerki syýasy sebäpler bilen bagly bolmagy hem mümkin” diýip, J.Makleud aýtdy.
Içerki syýasy sebäpler diýmek bilen, ekspert J.MakLeud bu ýagdaýyň prezidentiň güýçli adamlary özüne ýakyn saklamak isleginden uç alýan bolmagynyň mümkindigini ýaňzydýar.


text:
Fransiýanyň içeri işler ministri, garaşylyşyna görä, 11-nji ýanwarda ekstremistlere garşy birleşigi görkezjek uly demonstrasiýanyň taýýarlanmagy üçin «ähli çäreleriň» görüljekdigini aýtdy.
Bernard Cazeneuve 10-njy ýanwarda hökümetiň Parižde we onuň töwereginde ýerleşdirilen polisiýa hem howpsuzlyk güýçlerine goşmaça ýene-de müňlerçe esgeriň ýerleşdirilýändigini aýtdy.
Bu çäreler Parižde ýaraglary adamlaryň eden hüjümleri netijesinde 17 adam wepat bolanyndan soň görülýär.
Ol şeýle diýdi: "Ýygnanyşygyň howpsuzlygyny kepillendirmek, ol ýere barmak isleýänleriň doly howpsuzlygyny üpjün etmek üçin biziň ähli zerur çäreleri görendigimizi men eýýämden hem aýdyp biljek."
Bu ýygnanyşyga geljek köp sanly dünýä liderleriniň arasynda Germaniýanyň kansleri Angela Merkel, Britaniýanyň premýer-ministri Deýwid Kameron dagynyň hem bolmagyna garaşylýar. Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow oňa gatnaşmagy planlaşdyrýar.
Cazeneuve häzirki pursatda töwekgellikler bilen ýüzbe-ýüz durlandygyny belläp, «adatdan daşary hüşgärlige» çagyrdy.
"Biz häzirki ýagdaýda töwekgellikler bilen ýüzbe-ýüz durus. Pariž sebitinde ýokarlandyrylan we ýurduň galan böleginde hem işe girizilen howpsuzlyk planynyň gelýän birnäçe hepdede ýene güýçlendirilmegi şu sebäpden möhüm" diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.
Onuň bu sözleri fransuz prezidenti Fransua Ollandyň 10-njy ýanwar güni irden adatdan daşary ýygnak geçirmeginiň yz ýanyna gabat geldi.
Bu ýygnak goşa gabawyň pajygaly soňlanmagyndan, 7-nji ýanwarda «Charlie Hebdo» satiriki žurnalynyň ofisinde 12 adamy öldüren iki donganyň öldürilmeginden birnäçe sagat soň geçirildi.
Fransuz güýçleri 9-njy ýanwarda gündogar Parižde ýerleşýän ýewreý supermarketinde satyjylary zamun alan we howpsuzlyk güýçleri zabt edende ölen Amedi Koulibaliniň aýalyny hem gözleýärler.
Haýat Boumeddiene hem «ýaragly we howply» hasaplanýar.
Olland 9-njy ýanwarda fransuz halkyna ýüzlenip, olary ýekşenbe güni «bir-bütewi bolup ör turmaga hem-de demokratiýanyň gymmatlyklaryny, biziň baglanan azatlygymyzy we plýuralizmimizi goramaga» çagyrdy.
Örboýuna galan sorag
Emma ýolbaşçylar ýurdy bir ýere toplanmaga çagyrsalar hem, bu üç adamyň aňtaw gulluklaryna öňden belli bolandygyna garamazdan, olaryň howpsuzlyk torundan nähili ýagdaýda sümüp geçip bilendikleri baradaky sorag örboýuna galýar.
Fransiýanyň premýer-ministri Manuel Walls ýurduň howpsuzlyk gulluklarynyň «Charlie Hebdo» satiriki žurnalyna garşy gurnalan ganly hüjümiň öňüni almakdaky «aňtaw başarnyksyzlygyny» boýun aldy.
Walls hökümet 7-nji ýanwarda guralan hüjüm mahalynda anyk nämäniň bolandygyny analizlemeli, sebäbi ol ýerde, elbetde, başarnyksyzlyk boldy diýdi.
Ekspertleriň birnäçesiniň aýtmagyna görä, eger howpsuzlyk gulluklary doganlar Çerif we Said Koaçileri ýakynrakdan gözegçilikde saklan bolsalar, hepdelik žurnaldaky 12 adamyň, sekiz žurnalistiň we iki polisiýa ofiseriniň öldürilmeginiň öňüni alyp bolsa-da bolardy.
Fransuz hökümeti ol iki doganyň radikal yslam garaýyşlarynyň bardygyny bilýärdi we Said Kouaçiniň Ýemende bolan wagty arap ýarym adasyndaky «Al-Kaýda» terror topary bilen wagt geçireninden habarlydy.
Emma käbir howpsuzlyk ekspertleri Fransiýada 5 müň çemesi yslamçy ýaşaýar we olaryň hemmesini gözegçilikde saklamak mümkin däl diýýär.
Iňlisçeden terjime eden Ýowşan Annagurban.


text:
Siriýanyň demirgazyk şäheri Aleppoda bombalama kompaniýasynyň güýçlenmegi sebäpli Orsýet bu ýurtda alyp barýan hereketleri üçin Britaniýa, Fransiýa we Birleşen Ştatlar tarapyndan ýiti tankytlandy.
"Orsýetiň goldaýan we edýän işleri terrorizme garşy iş däl, wagşyçylyk" diýip, Amerikanyň Birleşen Milletler Guramasyndaky ilçisi Samanta Power Howpsuzlyk Geňeşiniň 25-nji sentýabrda geçen adatdan daşary ýygnagynda aýtdy.
"Parahat ilata zerur kömekleri ýetirmäge ýardam bermegiň deregine Orsýet bilen [Siriýanyň prezidenti Başar al-] Assad ynsanperwer kömekleri alyp barýan kerwenleri, keselhanalary, adamlary öldürmän saklamaga jan edýän kömekçileri bombalaýarlar. Bu gün Orsýetiň bu hüjümler terrorizme garşy edilýän hüjümler, öldürilýän adamlar terroristler ýa terroristler bilen duýgudaşlyk edýänler diýjekdigi şübhesiz. Bular boş gürrüňler" diýip, Power aýtdy.
Amerikanyň ilçisi sözüni dowam etdirip, Howpsuzlyk Geňeşini "kimiň jogapkärdigini batyrgaýlyk bilen aýtmaga we Orsýete biragyzdan bes et diýmäge" çagyrdy.
Ylalaşygyň bozulmagy
Birleşen Milletler Guramasynyň ýygnagy Siriýa režiminiň 275 müň ilatly gündogar Alepponyň garşysyna täze hüjüme başlandygyny yglan edeninden bir hepde soňra Britaniýanyň, Fransiýanyň we Birleşen Ştatlaryň haýyşy boýunça geçirildi.
Düýbi Britaniýada ýerleşýän Siriýanyň adam hukuklary obserwatoriýasynyň bildirmegine görä, Birleşen Ştatlar bilen Orsýetiň araçylygynda atyşyklary bes etmek boýunça gelnen bir hepdelik ylalaşyk 19-njy sentýabrda tamamlanaly bäri Aleppo şäherinde hüjümlerde parahat ilatdan azyndan 231 adam ölüpdir.
Orsýetiň ilçisi Witaliý Çurkin Siriýanyň hökümet güýçleriniň adamlara köp zyýan ýetirmän terroristleri Aleppodan çykarmaga synanyşýandygyny aýtdy. Ýöne bu bombaly hüjümlere ors güýçleriniň hem gatnaşýandygyny agzamady.
Ol atyşyklary bes etmek baradaky ylalaşygyň bozulmagyna ýaragly oppozision toparlary jogapkär etdi. Çurkin şeýle hem Günbatary özüniň goldaýan aram toparlaryny "terroristik" toparlardan aýyrmanlykda aýyplady.
“Diňe terroristleriň hüjümlerine jogap berilýär”
"Aleppoda 200 müňden gowrak adam terroristik topar ‘Al-Nusra Frontynyň’ we onuň bilen ilteşikli beýleki toparlaryň elinde zamuna öwrüldi. Bu topar aýallary we çagalary galkan edinip ulanmaga synanyşýar. Siriýanyň hökümet güýçleri Kastello we Rasmus ýollaryny we beýleki halkalaýyn ýollary howpsuzlandyrdy. Diňe terroristleriň hüjümlerine jogap berilýär, tanalýan hem tassyklanan nyşanalara ot açylýar" diýip Çurkin aýtdy.
Britaniýanyň ilçisi Matthew Rykroft Orsýetiň edýän işleri "konflikti uzalty, adamlaryň çekýän ejirini uzaltdy" diýdi.
Ol soňra hem: "Orsýetiň Siriýanyň uruş jenaýatlaryny edýän režimi bilen ýaranlyk edýändigini inkär etmek kyn" diýip, sözüniň üstüne goşdy.
Birleşen Milletler Guramasynyň Siriýa boýunça ýörite wekili Staffan de Mistura geçen hepde "alty ýyla golaý bäri Siriýada barýan bu weýrançylykly konfliktde iň ýaramaz hepde boldy" diýdi.
De Misturanyň aýtmagyna görä, söweşler güýçleneli bäri Siriýanyň iň uly şäheri bolan Aleppoda iki milliona golaý ilat suwsuzlykdan ejir çekýär.
Ol Howpsuzlyk Geňeşini duşmançylygy togtatmak we gündogar Aleppo ynsanperwer kömekleri, medisina kömeklerini we beýleki zerurlyklary ýetirmek üçin söweşlere hepdede 48 sagat ara berilmegi üçin basyş etmäge çagyrdy.


text:
Pakistanyň armiýasy ýurduň Owganystan bilen serhetleşýän demirgazyk-günbatar regionynda amala aşyrylan howa zarbasynda 15 söweşijiniň öldürilendigini we olaryň üç buky ýeriniň ýok edilendigini habar berýär.
Pakistanyň harbylary özleriniň 3-nji oktýabrda beren maglumatynda howa zarbalarynyň Haýber tire-taýpalar etrabynda amala aşyrylandygyny bellediler.
Iýun aýynda Pakistanyň harbylary Demirgazyk Waziristany “Pakistanyň Talyban” hereketinden we beýleki pitneçi toparlardan arassalamak maksady bilen operasiýalary başladypdy. Pakistanyň armiýasy bu operasiýalarda 1 müňden gowrak söweşijiniň öldürilendigini aýdýar. Emma bu maglumatlary garaşsyz çeşmeler arkaly tassyklatmak başartmady.


text:
Düýbi Birleşen Ştatlarda ýerleşýän hukuk topary Gazagystan indiki ýyl Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasyna başlyk bolmazyndan öň bu ýurduň adam hukuklary ýagdaýyny ýokarlandyrmaga çagyrýan hasabat çap etdi.
Hýuman Raýts Wotç guramasynyň hasabaty ÝHHG-niň 1-2-nji dekabrda Afinada geçjek ýygnagynyň öňüsyrasynda çap edilýär. Bu Gazagystanyň OBSE-niň başlyklygyny almazyndan öňki soňky duşuşyk bolar.
Hasabatda Gazagystanda metbugatyň azat däldigi, adam hukuklaryny goraýan aktiwistleriň tussag edilýändigi we bu ýurduň ÝHHG-niň adam hukuklary ölçeglerine laýyk gelmeýändigi aýdylýar.


text:
Gazagystanyň Žanözen şäheriniň onlarça ýaşaýjysy ýurduň premýer-ministri Karim Masimowyň şähere sapary wagtynda protest gurnadylar.
Masimowyň şäher administrasiýasynyň binasyna girjek wagtynda elleri şygarly protestçiler premýer-ministriň garşysyna çykdylar.
Demonstrasiýa çykanlaryň aglabasynyň geçen aýda 4 ýyldan 7 ýyla çenli türme tussaglygyna höküm edilen protestçileriň garyndaşlarydygy aýdylýar. Bu protestçiler geçen ýylda Žanözen şäherinde uzak wagtlap iş taşlaýyş yglan eden nebitçileriň aýaga galmagyna itergi berenlikde aýyplanypdylar.
Geçen dekabr aýynda iş taşlaýyş bilen bagly dörän gozgalaňda polisiýa tarapyndan azyndan 16 adam atylyp öldürildi.
BMG-niň adam hukuklary boýunça ýokary komissary Nawy Pillaý geçen hepdede Žanözen şäherine bardy we dekabr aýynda ýüz beren ýagdaýy derňemekdäki şowsuz hereketleri üçin häkimiýetleri tankytlady.


text:
Lebap welaýatynyň käbir etraplarynda döwlet býujetinden aýlyk alýan işgärlerden agaç nahalyny oturtmak üçin takmynan 8-10 manat pul ýygnalýandygy habar berilýär. Bu döwlet tarapyndan alnyp barylýan kampaniýalar ýa-da çäreler üçin hökümet işgärlerinden tutulýan tutumlaryň diňe biridir.
Eýsem, döwlet býujetinden aýlyk alýan işgärleriň, hususanda mugallymlaryň aýlyk haklaryndan ýylyň dowamynda nämeler üçin tutumlar tutulyp galynýar?
Bu soraga Azatlyk Radiosynyň Lebap welaýatyndaky habarçysy Osman Hallyýew öz taýýarlan maglumatynda jogap berýär. Maglumaty aşakdaky düwmä basyp diňläp bilersiňiz.


text:
Waşington Irwing
Waşington Irwing
(1783-1859)
Meşhur amerikan ýazyjysy Waşington Irwing Nýu-Ýork şäherinde, baý söwdagäriň maşgalasynda dünýä inýär. Ol çagalyk ýyllary hem kitap okamagy gowy görýän eken. Hukukçylyk boýunça bilim alyp, aklawçy bolmagy niýet edinipdir, emma bahym ýazyjy bolmak kararyna gelýär. 1802-nji ýylda ol «Morning Kronikl» gazetinde ilkinji eserleri, şol sanda hem «Jonatan Oldstaýlyň hatlary» atly degişmeli oçerkleri bilen çykyş edip başlaýar. 1804-1806-njy ýyllarda Ýewropada syýahat edýär. ABŞ-na dolanyp baranyndan soň, «Salmagundi» atly almanahda esselerini hem oçerklerini neşir etdirýär. 1809-njy ýylda Irwingiň ilkinji kitaby – «Didrih Nikerbokerden Nýu-Ýorkuň taryhy» atly romany çap edilýär. Roman Walter Skottyň öwgüsine mynasyp bolýar we Irwingi amerikan edebiýatynyň iň öňdebaryjy ýazyjylarynyň hatarynda goýýar. Emma şöhrat ýazyja şatlyk getirmeýär, sebäbi şol ýyl onuň gelinligi aradan çykýar. Mundan soň Irwing hiç haçan öýlenmändir.
1812-nji ýylda, Angliýa garşy uruşda Irwing general Tompkinsiň adýutanty bolup gulluk edýär. 1812-1814-nji ýyllarda «Analetik» žurnalynyň redaktory bolýar.1815-1832-nji ýyllarda ýazyjy Ýewropada ýaşaýar, syýahat edýär. 1832-nji ýylda Irwing ABŞ gaýdyp baranynda, ol dünýä derejesinde meşhurlyk gazanan ilkinji amerikan ýazyjysy hasaplanýardy. Ýazyjy ömrüniň ahyryna çenli syýahat edýär we edebi döredijilik bilen meşgullanýar.
Waşington Irwingiň iň belli eserleri – onuň «Rip wan Winkl» hem «Ukuly Köw hakda rowaýat» hekaýalarydyr. Olaryň esasynda dürli döwürlerde birnäçe kinofilmler düşürildi. Ýazyjynyň «Breýsbrij-holl»(1822), «Syýahatçynyň hekaýalary»(1824), «Hristofor Kolumbuň ömri we syýahaty»(1828), «Algambra»(1832), «Oliwer Goldsmit»(1849), «Muhammediň we onuň mirasdüşerleriniň taryhy»(1850) kitaplary şu gün hem elden düşürilmän okalýar. Irwing öz döwründe täze zehinlere, şol sanda Nataniel Hotorn we Edgar Allen Po ýaly ýazyjylaryň eserlerine okyjylaryň ünsüni çekipdir, ýaş ýazyjylara elinden gelen kömegini ýetiripdir. Onuň soňky kitaby - «Jorj Waşingtonyň ömür beýany» tamamlanman galypdyr. Ýazyjy 1859-njy ýylyň 28-nji noýabrynda aradan çykýar.
Biziň döwrümizde ýazyjyny «amerikan edebiýatynyň atasy» hasaplaýarlar.


text:
30-njy noýabrda çykarylan bir beýanatda ýurduň aňtaw gullugynyň sözçüsi Jan Subert agentleriň bu hüjüm baradaky plandan Yrak ilçihanasyndaky bir çeşme tarapyndan 2000-nji ýylyň güýzünde habarly edilendiklerini aýtdy.
2001-nji ýylyň 11-nji sentýabrynda Birleşen Ştatlarda amala aşyrylan terrorçylykly hüjümlere gatnaşanlaryň biri bolan Muhammad Atta bilen Pragadaky Yrak ilçihanasynyň işgärleriniň duşuşandyklaryny çeh resmileri ozal hem aýdypdylar. Ýöne hüjümden soň metbugatyň ünsüni özüne çeken bu habar soňra nädogry bolup çykypdy.
Çehleriň Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosynyň garşysyna planlaşdyrylan hüjümi biz togtatdyk diýýäni barada Birleşen Ştatlar tarapyndan entek berlen beýanat ýok. Ýöne häzirki sorag çehleriň bu hüjüm barada şu wagta çenli näme üçin dymyp gelenligi.Saddam Huseýn aladalanypdyr
Dhia’a Al Dabbas Yragyň Çeh respublikasyndanky häzirki ilçisi. Ol bu hüjüm planlaşdyrylan wagtlary oppozisiýanyň agzasydy. Al Dabbas radiogepleşikleriň Yraga edýän täsiriniň Saddam Huseýni aladalandyranlygyny aýdýar: “Öňki režimiň Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosyna hüjüm etmäge çynlakaý synanyşanlygy barada biziň elimizde tassyklanan maglumatlar bar. Bu hüjümi Yragyň Praga ilçihanasyndaky agentleri amala aşyrmalydy. Bu ýeri Yragyň gizlin gullugynyň bir möhüm karargähi bolup durýardy. Saddam Huseýn bu radio merkezine hüjüm etmäge synanyşýardy. Sebäbi ol radiogepleşikleriň Yragyň içki ýagdaýlaryna täsir etmeginden gorkýardy”.
Bu takyk maglumatlaryň erkin gelip durmagynyň öňüni almak üçin, käbirleriniň adam öldürmekden hem gaýtmajakdygyny görkezýär.
Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosynyň prezidenti Jeff Gedminiň garaýşyça, bu iş awtoritar režimleriň garaşsyz media nähili duşmançylykly garaýandygyny görkezýär: “Bu biziň bir tebigy zat diýip hasap edýänimiz, ýagny ynamdar, takyk maglumatlaryň erkin gelip durmagynyň öňüni almak üçin, käbirleriniň adam öldürmekden hem gaýtmajakdygyny görkezýär”.
Al Dabbasyň aýtmagyna görä, 2003-nji ýylda Saddam Huseýniň režimi agdarylandan soň Yragyň Pragadaky ilçihanasyndan ençeme ýarag tapylyp, çeh häkimiýetlerine tabşyrylypdyr.
“Režim agdarylansoň, Yragyň Pragadaky ilçihanasyndan gaty köp ýarag tapylypdyr. Muny maňa bu wezipä gelenimde, çeh häkimiýetleri aýtdylar. Ol ýaraglary bu ýerde saklamakdan maksat – Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosyna hüjüm etmekdi” diýip, Al Dabbas tassyklaýar.


text:
Owgan güýçleri ýurduň Täjigistan bilen serhetdeş demirgazyk etraplaryny iki aýdan soň “Talybanyň” elinden basyp aldylar.
Içeri işler ministrliginiň 10-njy ýanwarda ýaýradan beýannamasynda owgan goşunynyň, polisiýasynyň we ýörite güýçleriniň Tahar welaýatynyň Darkad etrabyny eýelemek boýunça 8-nji ýanwarda uly göwrümli harby çärä başlandyklary habar berildi.
Owgan güýçleri iki günläp dowam eden güýçli söweşlerden soň “Talybany” ýeňdiler, köp sanly söweşiji öldürildi, diýlip beýannamada bellenýär.
Iki günläp dowam eden söweşleriň netijesinde 20 çemesi söweşiji we bir owgan esgeri wepat boldy.
“Talybanyň” Darkady basyp almagy söweşijileriň zorluklarynyň Merkezi Aziýanyň öňki sowet respublikalaryna ýaýramagy bilen bagly howatyrlanmalary güýçlendiripdi.


text:
Müsüriň ozalky prezidenti Hosni Mubarek we «Musulman doganlygynyň» üç lideri ýekşenbe güni aýry-aýrylykda sud edilýär.
«Musulman doganlygynyň» «umumy ýolbaşçysy» Mohamed Badi we onuň iki orunbasary, Kaýrat al-Şatar we Raşad Baýoumy iýulyň başynda zorluga meçew bermekde aýyplanýar.
Bu ýagdaýyň prezident Mohammad Morsi işden çetleşdirilmezinden biraz öň bolan gozgalaň mahalynda, yslamçylara garşy protestçileriň garşysyna ulanylan zorluk esasynda, gan dökülmegine getirendigi aýdylýar.
Harbylaryň goldawyndaky hökümet «Musulman doganlygyny» Morsiniň yzyna dikeldilmegi üçin geçirilýän protestler bilen baglylykda zorlukda we terrorizmde aýyplaýar.
Kairiň başga bir ýerinde bolsa, Mubaregiň gaýtadan sud seljerişliginiň bellenendigi habar berilýär. Ondan 2011-nji ýyldaky gozgalaňda ölen protestçiler üçin jogap soralýar.
Bu diňlenişik 85 ýaşyndaky Mubarek tussagdan boşadylyp, harby hassahana ýerleşdirileninden 3 güň soň geçirilýär.


text:
Awstraliýa
Awstraliýa (iňl. Australia, HFE: [əˈstreɪljə], lat. austrālis — "günorta"), resmi ady Awstraliýa Soýuzy (iňl. Commonwealth of Australia, HFE: [ˈkɒm.ənˌwɛlθ əv əˈstreɪljə]) — Günorta ýarymşarda ýerleşýän döwlet, ol Awstraliýa materiginde, Tasmaniýa adasynda we Hindi okeany bilen Ýuwaş okeanyň birnäçe beýleki adalarynda ýerleşýär. Meýdany boýunça dünýäde altynjy orunda durýar, ol tutuş materigi eýeleýän ýeke-täk döwletdir. Awstraliýa Soýuzynyň demirgazygynda Gündogar Timor, Indoneziýa we Papua — Täze Gwineýa, demirgazyk-gündogarynda — Wanuatu, Täze Kaledoniýa we Solomon Adalary, günorta-gündogarynda — Täze Zelandiýa ýerleşýär.


text:
Türkiýäniň prezidenti Rejep Taýyp Erdogan türk harbylarynyň orsýet uçaryny oka tutmagynyň netijesinde wepat bolan pilotyň maşgalasyna “gynanç bildirmeginden” soň Orsýet bilen gatnaşyklaryň “tiz” kadalaşjagyna umyt baglady.
“Men häzirki ýagdaýy geçmişde galdyrmagy başarjagymyzy, ol ýurtlarymyzyň ikisi üçin hem zyýanly, şeýle-de tiz kadalaşma tarap gadam basjagymyzy umyt edýärin”, diýip Erdogan 27-nji iýunda aýtdy.
Türkiýäniň premýer-ministri Binali Ýildirim Erdoganyň we Orsýetiň prezidenti Wladimir Putiniň 29-njy ýa-da 30-njy iýunda telefon arkaly gepleşjekdigini habar berdi.
Türkiýäniň geçen ýylyň noýabr aýynda Orsýetiň uçaryny urup gaçyrmagy iki ýurduň gatnaşyklaryny ýaramazlaşdyrypdy, Ankara we Moskwa bir birine garşy söwda çäklendirmelerini girizipdi, Orsýet öz raýatlarynyň Türkiýä syýahatçylyklaryny ýatyrypdy.


text:
Türkmenistanda nah we ýüpek matalarynyň, öýde geýilýän dokma önümleriniň, taýýar egin-eşik önümleriniň dürli görnüşlerini elýeterli bahalardan ilata satmak boýunça öňden hereket edýän we täze açylan ýöriteleşdirilen dükanlaryň 30-synyň işleýär. Welaýat söwda merkezlerinde köpugurly dükanlaryň, etrap merkezlerinde, daýhan birleşiklerinde we obalarda söwda bölümleriniň açylmagy bilen bu önümleriň içerki sarp edijilere satylyşy bäş esse artdy. Mundan başga-da, durmuş ulgamynyň edaralary ýurdumyzyň ýokary hilli dokma önümleri bilen doly üpjün edilýär.
Toplumlaýyn döwrebaplaşdyrmagyň we tehniki taýdan gaýtadan enjamlaşdyrmagyň çäklerinde pudagyň kärhanalary ýokary netijeli iň döwrebap enjamlaryň ornaşdyrylmagynyň hasabyna Türkmenbaşy dokma we jinsi toplumlarynda hem-de beýleki birnäçe pudaklaýyn kärhanalarynda egirme we tikin önümçilikleri täzelendi. Bu bolsa önümleriň möçberini artdyrmaga we hilini gowulandyrmaga mümkinçilik berdi.
Türkmenistanyň dokma senagaty ykdysadyýetimiziň ileri tutulýan ugurlarynyň biridir, onuň önümçilik kuwwatlyklary ýokary hilli we sarp edijileriň isleg bildirýän önümlerini çykarmaga mümkinçilik berýän dünýäniň esasy kompaniýalarynyň iň ýokary tehnologiýaly enjamlary bilen enjamlaşdyrylandyr. Kärhanalaryň düşewüntliligini ýokarlandyrmak maksady bilen, daşary ýurtlardan getirilýän önümleriň ýerini tutup biljek görnüşleri öndürmekde bolşy ýaly, iň döwrebap tehnologiýalary ornaşdyrmak hem-de önümçiligi dolandyrmagyň usullaryny kämilleşdirmek arkaly eksport ugurly bäsdeşlige ukyply, şol sanda taýýar önümleriň täze görnüşleri özleşdirilýär.


text:
Anna güni agşam Kairde birnäçe müň adam Goranmak ministrliginiň binasyna ýöräp barmaga synanyşdy. Bronetransportýorlaryň, harby pyýada goşun bölümleriniň manifestantlaryň ýoluny böwetländigini AP habar berýär.
Birnäçe şäherde, hususan-da Aleksandriýada we Suesde polisiýa bilen demonstrantlaryň arasynda çaknyşyk bolandygy baradaky habar ýaýransoň Kairde manifestasiýa gurnaldy.
Müsür sudy fewral aýynda hökümete garşy demonstrasiýalar wagty adam öldürmekde aýyplanýan 10 polisiýa işgärini girew goýmak şerti bilen boşatmak barada karar çykarandan soň protestler möwjedi.


text:
Tokio bilen Moskwa awgustyň aýagynda Ýaponiýanyň daşary işler ministri Fumio Kişidanyň Orsýete saparyny guramak barada gepleşik geçirýär diýip, «Nikkei Business Daily» habar berýär.
Aýdylmagyna görä, Kişida Ýaponiýanyň biznes liderleriniň delegasiýasyna ýolbaşçylyk eder we Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow, premýer-ministriň birinji orunbasary Igor Şuwalow bilen gepleşik geçirer.
Bu sapar iki ýurduň arasyndaky dawaly adalar meselesini ara alyp maslahatlaşmagy maksat edinýär.
Şeýle-de onuň rus prezidenti Wladimir Putiniň Ýaponiýa saparyny gurnamak üçin ulanylmagyna garaşylýar.


text:
Liwiýaly gozgalaňçylar Tripolä gireli bäri, Muammar Kaddafiniň režiminiň garşydaşlaryndan 10 müň çemesi adam azatlyga goýberildi. Bu barada gozgalaňçylaryň wekili Ahmet Omar Bani aýtdy.
“Soňky aýlarda tussag edilen 57-60 müň adamyň ykbaly näbelli bolmagynda galýar. Men we egindeşlerim Kaddafiniň Liwiýada amala aşyran jenaýatlary üçin suda beriljekdigine umyt edýaris” diýip, Bani aýtdy.
Mundan öň gozgalaňçylar Kaddafiniň wekiliniň gepleşiklere çagyryşyny ret etdiler. Olar entek Kaddafi özüni tabşyrýança haýsydyr bir diýalogyň mümkin däldigini aýdýarlar.