text:
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň gatnaşmagynda Ahalteke atçylyk toplumynda Türkmen bedewiniň milli baýramy mynasybetli dabaralar geçirildi. Şol dabaralaryň çäklerinde halypa çapyksuwarlaryň at çapyşyklary, ahalteke atlarynyň halkara gözellik bäsleşiginiň hem-de döredijilik ugruna degişli hünärleriň wekilleriniň arasynda geçirilen ýaryşlaryň ýeňijilerini we baýrak eýelerini sylaglamak dabarasy boldy.
Her ýyl geçirilýän bäsleşik türkmen atlarynyň şöhratyna bagyşlanan esasy baýramçylyk çäreleriniň biridir. Ol atçylyk däpleriniň ösdürilmegini höweslendirmäge, köptaraply medeni miras, kämil derejedäki täsin ýüze çykma hökmünde ahalteke tohum atlaryna dünýä jemgyýetçiliginiň ünsüni çekmäge gönükdirilendir, bäsdeşlik ruhy bolsa wakalaryň şowhunyny hem-de täsirli duýgulary güýçlendirýär.
Ministrler Kabinetiniň agzalary, Mejlisiň, ýurdumyzyň ministrlikleriniň hem-de pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň ýolbaşçylary, welaýatlaryň we Aşgabat şäheriniň häkimleri, Türkmenistanda işleýän daşary ýurt ilçihanalarynyň baştutanlary, Halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasynyň agzalary, köp sanly daşary ýurtly myhmanlar hem-de köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri şu gün irden Ahalteke atçylyk toplumyna geldiler. Bu ýere ýurdumyzyň dürli künjeklerinden baýramçylyga gatnaşyjylar, şol sanda tutuş ömründe saýlap alan işinde ajaýyp üstünlikleri gazanan, şu günler sarpalanýan abraýly atşynaslar, atlaryň täsin dünýäsi bilen ol ýa-da beýleki ýagdaýda gatnaşygy bolan beýleki pudaklaryň hakyky ussatlary hem ýygnandylar.
Köpetdagyň eteklerindäki ajaýyp künjekleriň birinde ýerleşen Türkmenistanyň Prezidentiniň Ahalteke atçylyk toplumy köp sanly myhmanlary owadan bezelen görnüşde garşylady. Saýlama bedewleri ýetişdirmek we seýislemek üçin ajaýyp şertler döredilen bu atçylyk merkezi dünýä atçylygynda öňdäki orny eýeläp, jahanyň ähli ýerlerinden pudaga degişli hünärmenleriň hem-de bilermenleriň ünsüni özüne çekýär.
Çünki türkmen halkynyň milli gymmatlygy we buýsanjy bolan ahalteke atlary ynsanyň döredijilik paýhasynyň tebigaty bilen utgaşyklykda döredilen gözelligiň hem-de sazlaşygyň iň ýokary derejesini alamatlandyrýar. Hut şoňa görä-de, bu gün ynsan gylykly bedewler Türkmenistanyň häzirki döwrüniň nyşany — taryhy tejribäniň nesilden-nesle geçijiliginiň, belent maksatlaryň dabaralanmagynyň, joşgunly zähmetiň hem-de ösüşlere tarap kuwwatly maksada okgunlylygyň nusgasy bolup durýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň awtoulagy Ahalteke atçylyk toplumyna gelýär. Bu ýerde baýramçylyk aýdym-sazlary ýaňlanyp, ruhubelentlik höküm sürýär. Uly türkmen toýunyň hemişe bolluk bilen bagyş edýän ýatdan çykmajak ajaýyp täsirleri hemmeleri şatlykly ýagdaýda birleşdirýär.
Milli Liderimize gül desseleri gowşurylyp, dabaralara badalga bermäge hem-de ählumumy baýramçylyk şatlygyny paýlaşmaga çagyrylýar. Döwlet Baştutanymyz bu ýere ýygnananlary mübärekläp, baýramçylyk nyşanlary bilen bezelen atçylyk toplumynyň çäklerine geçýär. Meşhur artistler we halk döredijilik toparlary milli Liderimizi ajaýyp çykyşlar bilen garşylaýarlar. Şu pursatlarda türkmen bedewiniň hormatyna geçirilýän çärelere gatnaşmak üçin ýurdumyza gelen Aziýanyň Olimpiýa Geňeşiniň prezidenti şeýh Ahmad Al-Fahad Al-Sabah döwlet Baştutanymyzyň ýanynda boldy.
Hormatly Prezidentimiz özi üçin bellenen ýere geçende, ýaňlanyp duran aýdym-sazlar aýlawa ýygnanan tomaşaçylaryň şowhunly el çarpyşmalaryna utgaşdy.
Hormatly Prezidentimiziň hemme asylly başlangyçlary hem-de milli atçylyk pudagyny ösdürmäge, arassa ganly gymmatly ahalteke tohum atlarynyň baş sanyny gorap saklamak we köpeltmek, olary dünýäde wagyz etmek baradaky aýratyn ünsünedir aladasyna gönükdirilen deňsiz-taýsyz tagallalary halkymyzyň giň goldawyna eýe bolýar.
Ýurdumyzyň ähli atşynaslarynyň adyndan özleriniň işine berýän uly ünsüne hoşallygyň alamaty hökmünde, şeýle hem şanly waka mynasybetli döwlet Baştutanymyza saýlama ahalteke atlaryny sowgat hökmünde kabul etmegi haýyş edýärler.
Ýurdumyzyň her welaýatyndan hem-de paýtagtymyzdan bedewleri biri-biriniň yzyndan meýdança çykarýarlar. Olar bilen birlikde gezekli-gezegine ähli sebitleriň ýolbaşçylary, hormatly ýaşulular hem-de ýaş nesilleriň wekilleri çykýarlar. Olar milli Liderimize atyň pasportyny gowşuryp, Ahal, Balkan, Daşoguz, Lebap, Mary welaýatlarynyň we Aşgabat şäheriniň ýaşaýjylarynyň adyndan tüýs ýürekden hoşallyk bildirýärler.
Harby we hukuk goraýjy edaralaryň adyndan hem hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa bedew sowgat berilýär.
Ýene-de bir sowgat ýurdumyzyň ähli atşynaslarynyň adyndan berildi. Syn ediş meýdançasyna ajaýyp bedew çykarylyp görkezilýär hem-de dabaraly ýagdaýda onuň pasporty gowşurylýar, soňra bolsa sandyk çykarylyp, onuň içinden milli egin-eşigi hem-de türkmen halkynyň buýsanjy hasaplanýan alabaý itiniň güjügini alýarlar.
Bu owadanja güjük Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň şekili bolan Wepala örän çalymdaş. Wepaly geçen ýylyň sentýabrynda uly sport baýramçylygyna gatnaşmaga ýurdumyza gelen köp sanly myhmanlary garşylady, olaryň ýanynda boldy hem-de ugratdy, ajaýyp ýeňişleri gazanmaklary üçin türgenleri ruhlandyrdy we goldady. Ol hemişe türkmenistanlylaryň hem-de “Aşgabat 2017” oýunlarynyň daşary ýurtly myhmanlarynyň hakydasynda türkmen topragynda dürli ýurtlardan müňlerçe adamlaryň ýüreklerini birleşdiren hakyky dostlugyň nyşany bolup galar.
Alabaý we ahalteke bedewi hem Aziada — 2017-niň resmi nyşanlarynyň biri boldy. Olar milli medeniýetimiziň aýrylmaz bölegidir, türkmen halkynyň mirasynyň janly gymmatlygydyr, köpasyrlyk taryhyň dowamynda gadymy döwürlerden biziň şu günlerimize çenli halkymyzyň ynamly hemrasydyr hem-de dostlarydyr.
Hünärmenler olaryň Ýer ýüzünde biziň günlerimize çenli üýtgemedik görnüşde diýen ýaly ýeten itleriň we atlaryň iň gadymy tohumlarydyklaryny doly esasly çaklaýarlar. Türkmen seçgiçileri olarda iň oňat tebigy häsiýetlerini saklamagy hem-de ajaýyp gymmatlyklaryny ösdürmegi başardylar. Şol häsiýetleriň we gymmatlyklaryň esasylary mertlik we wepadarlyk, duýgurlyk we dostanalyk bolup durýar. Ynsanyň mähirli gatnaşyklaryna hem olar şeýle häsiýetleri bilen jogap berýär.…
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sowgatlar üçin tüýs ýürekden minnetdarlyk bildirdi. Şol wagt döwlet Baştutanymyza at çapmaga niýetlenen baýramçylyk milli egin-eşiklerini getirdiler.
Milli Liderimiz häzirki dabaralaryň barşynda welaýatlaryň hem-de paýtagtymyzyň atşynaslary, wekilleri bilen ýadygärlik surata düşdi.
Döwlet Baştutanymyz bu ýere ýygnananlara ýüzlenip, Ministrler Kabinetiniň düýnki mejlisinde häzirki bellenilýän baýramçylygy Türkmen bedewiniň milli baýramy hökmünde yglan etmek kararyna gelnendigini aýtdy. Şunuň bilen baglylykda, döwlet Baştutanymyz täze derejä eýe bolan dabara bilen hemmeleri tüýs ýürekden gutlady.
Biziň ajaýyp halylarymyz, behişdi atlarymyz, keşpleri Wepalyda öz beýanyny tapan alabaýlarymyz — bularyň ählisi biziň gymmatlygymyzdyr. Şoňa görä-de, biz bulara guwanmaga we buýsanmaga haklydyrys diýip, milli Liderimiz sözüni dowam etdi.
Hormatly Prezidentimiz baýramçylyga gatnaşýan welaýatlaryň hormatly ýaşulularyna, behişdi bedewleriň şöhratly taryhyny dowam etmäge uly goşant goşýan atşynaslaryň ählisine minnetdarlyk bildirip, olaryň sözlerine görä, atşynaslaryň sowgat beren Ak ýol diýen atynyň “küştdepdi” tansyny hem ýerine ýetirip bilýändigini aýtdy hem-de muny barlap görmegi teklip etdi.
Aýdym-sazlar ýaňlanýar, dabaralar barha gyzyşyp, adamlary ýokary ruhubelentlige besleýär hem-de olaryň agzybirligini has-da güýçlendirip, jebisligi, döwürleriň we nesilleriň arabaglanyşygyny duýmaga atarýar. Sebäbi uly we agzybir maşgala bolup bellenilýän ählumumy baýramçylykdan başga özge hiç zat ynsan joşgunyny ýagşylygyň we päkligiň kuwwatly güýjüne jemläp bilmeýär.
Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow çapyksuwaryň däp bolan egin-eşigine beslenip, ak reňkli Ak ýol bedewine atlandy hem-de eline Alabaýyň güjügini alyp, ony ýokary galdyrmak bilen şowhunly el çarpyşmalar astynda köpçülige görkezdi.
Ahalteke bedewlerine aýratyn sarpa goýýan hem-de milli atçylyk pudagyny täze belentliklere tarap alyp barýan hormatly Prezidentimiz ajaýyp atda çapuw meýdançasyna tarap ýöneldi.
Milli Liderimiz ata erk etmegiň ajaýyp ussatlygyny görkezdi. Üstünde oturan tejribeli çapyksuwary duýup, özüni göýä tutuş boýuna, şonuň bilen birlikde hem öz ähli güýji möwç urýan hyjuwyny okgunly görkezýän ýaly, dikligine çarpaýa galdy, beýle ýagdaýlara diňe ussat çapyksuwar erk edip bilýär.
Ak ýol atynyň adynyň Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzyň ruhy, 2018-nji ýylyň “Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi” diýen şygary bilen örän sazlaşýandygyny bellemek gerek.
Ak reňk arassalygyň we kämilligiň, aýdyňlygyň we belentligiň öwüşginleridir. Gadymy asyrlardan bäri oňa türkmenlerde mukaddeslik hökmünde garalýar.
Ak reňk ruhubelentligi, dogruçyllygy, adalatlylygy we gündiziň manysy bilen utgaşyp, açyklygy alamatlandyrýar. Şeýle hem ol, parasatly ýaşulularyň nygtaýşy ýaly, süýt bilen ýumurtgada öz beýanyny tapan öndüriji güýç diýen mana eýedir. Halk içinde bu reňkiň manysyny kesgitleýän birnäçe durnukly söz düzümleri: ak ýol, ak öý we şuňa meňzeşler ýörgünlidir.
Hemmämiziň bilşimiz ýaly, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow ýurdumyzyň iri känleriniň ählisini birleşdiren Gündogar — Günbatar gaz geçirijisiniň ulanmaga tabşyrylyş dabarasynyň barşynda gaz geçirijiniň ýüzüne “Ak ýol” diýen ýazgyny ýazyp, ak ýol arzuw etdi.
Türkmenlerde alnan täze, uly zatlara ak un sepmek däbi häzirki günlere çenli saklanypdyr. Mysal üçin, uly ýaşly zenanlarymyz Türkmenistan tarapyndan alnan iň täze Boingleri, sebitde deňi-taýy bolmadyk RO-PAX paromlaryny we şuňa meňzeşleri garşyladylar.
Ýakynda ýurdumyzda medeni-aň-düşünje ähmiýetli binalar açylyp, olar “Ak öý” — arassa, ýagty, ygtybarly öý diýlip atlandyryldy.
Ahalteke bedewine göni utgaşykly bolan ýene-de bir many ol hem edermen Göroglynyň hemişelik hemrasy bolan Gyrat bilen baglanyşyklydyr. Gahrymançylykly türkmen şadessanynda “ganatly bedewiň” dogruçyl taryhy parasatly pederlerimiziň nesihatlary hem-de Göroglyny terbiýelän onuň atasy, tejribeli seýis Jygalybegiň ady bilen baglanyşyklydyr.
Görogly “ganatly” Gyratynda Watany gorap, duşmanlaryň peýkamyna we gylyçlaryna elýetmez boldy. Öz ak bedewinde uçýan halk gahrymanynyň ýitmez keşbi asyrlardan aşyp, biziň günlerimize çenli gelip ýetdi. Köp nesiller şu şadessan esasynda ösüp ýetişdi. Şoňa görä-de bu gün ol türkmen ýaşlaryny watançylyk taýdan terbiýelemek babatda öz ähmiýetini ýitirmedi. Gyrat bolsa türkmen halkynyň buýsanjy we gymmatlygy bolup, dünýäde iň oňat ahalteke bedewini alamatlandyrýar.
... Behişdi bedewlerimiz biz üçin dünýäde deňi-taýy bolmadyk bahasyz gymmatlyk bolup durýar diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow nygtaýar. Döwlet Baştutanymyz türkmen halkynyň iň oňat atşynaslyk däpleriniň nesilden-nesle geçirilmegi we kämilleşdirilmegi, ahalteke tohumlaryny köpeltmek üçin amatly şertleriň döredilmegi, ýurdumyzyň atçylygynyň bu ugurda halkara pudagyna ýakynlaşmagy barada örän uly alada edýär. Tehnikanyň iň soňky gazananlary bilen enjamlaşdyrylyp, ähli welaýatlarda gurlan atçylyk toplumlary munuň aýdyň subutnamalarydyr.
Türkmenistanyň Prezidentiniň ýolbaşçylygynda baş edarasy Aşgabatda bolan Halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasynyň işi behişdi bedewleriň bütin dünýäde mundan beýläk-de ýaýramagyna ýardam edip, bu ulgamda halkara hyzmatdaşlygy işjeňleşdirmek üçin täze mümkinçilikleri döredýär. Dürli döwletlerden bolan alymlaryň, ippologlaryň, atşynaslaryň, genetikaçylaryň, seçgiçileriň, çapyksuwarlaryň, seýisleriň gatnaşmagynda ýurdumyzda geçirilýän halkara sergiler we maslahatlar, şeýle hem geçirilýän “ganatly” bedewleriň milli gözellik bäsleşigi şu maksatlara hyzmat edýär.
Mälim bolşy ýaly, döwlet Baştutanymyz ajaýyp çapyksuwar, behişdi bedewleriň gadryny bilip we olara uly sarpa goýup, işiniň örän köplügine garamazdan, bedewlere, at üstünde çapmagyň ussatlygyny kämilleşdirmäge yzygiderli üns berýär. Biziň ählimiz şu pursatlara ençeme gezek haýran galmak bilen şaýat bolduk. Türkmen atlary hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň edebi döredijiliginde hem aýratyn orun tutýar. Häzirki zaman resminamalary we taryhy, ylmy maglumatlary hem-de çeşmeleri yhlasly öwrenmegiň esasynda ýazylan deňsiz-taýsyz ahalteke bedewleri baradaky ajaýyp kitaplar döwlet Baştutanymyzyň galamyna degişlidir.
Döwlet Baştutanymyzyň behişdi bedewiň hakyky senasyna öwrülen “Ahalteke bedewi — biziň buýsanjymyz we şöhratymyz” atly ilkinji kitabynyň 2008-nji ýylda çapdan çykandygyny ýatlamak ýerlikli bolar. Daşary ýurt dillerine terjime edilmegi bilen bu täsin kitap Ýer ýüzüniň dürli künjeklerinden bolan ahalteke bedewleriniň köp sanly janköýerlerine bu atlaryň halkymyzyň diňe bir buýsanjy we şöhraty bolman, eýsem-de, dünýä siwilizasiýasynyň bahasyna ýetip bolmajak gymmatlygydygy barada doly maglumat almaga mümkinçilik berdi.
2011-nji ýylda “Ganatly bedewler” diýen kitap hem giň okyjylar köpçüligine ýetirildi. Onuň sahypalarynda türkmen halkyň baý medeni mirasyny täzeden dikeltmek we gorap saklamak boýunça döwlet Baştutanymyzyň alyp barýan uly işleri öz beýanyny tapdy.
2016-njy ýylda “Gadamy batly bedew” diýen at bilen hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ahalteke atlaryna bagyşlanan ýene-de bir kitaby çapdan çykdy. Döwlet Baştutanymyzyň ahalteke bedewi türkmen tebigatynyň we adam yhlasynyň döreden täsinligidir diýen sözleri täze eseriň özenine öwrüldi. Onuň esasy maksady ahalteke bedewini ruhy-taryhy mazmun bilen baglylykda görkezmekde jemlenýär.
Hawa, ahalteke bedewleriniň egsilmez abraýy baradaky rowaýatlar asyrlar aşyp, şu güne geldi we häzir parasatly we gadymy halk hem-de onuň gahrymanlary baradaky gürrüňleri dünýä ýetirýär. Çünki şu gymmatlyklarda milli ruh, kämillige tarap ymtylyş, gözellik, güýç hem-de dostluk, wepalylyk, gaýduwsyzlyk, ynsaplylyk, mertebe, Watana söýgi ýaly düşünjeler baradaky garaýyş öz beýanyny tapdy.
...Ahalteke bedewi ýaly duýgur aty tapmak juda kyn bolar. Her näçe buýsançly gylyk-häsiýetli bolsalar-da, olar diýen edijidir, eger-de olara söýgi bilen çyn ýürekden garasaň, onda olara baş öwretmek hem kyn däldir. Şonuň üçin hem ahalteke bedewleri atçylyk sportunda üstünlik gazanýarlar, kinofilmlere surata düşýärler, sirk sungatynda ajaýyp çykyş edýärler.
Şu gün Ahalteke atçylyk toplumyndaky baýramçylykda alabaýyň güjüginiň peýda bolmagyny ýagşylyga ýorup bolar, çünki Gündogar senenamasy boýunça 2018-nji ýyly alamatlandyrýan batyr ite bedew bady baryp ýeter, bu bolsa biziň üstünliklerimiziň nyşany, arzuw-isleglerimiziň, ýeňşe tarap okgunlylygyň hem-de erkiň şöhlelenmesi bolup, bu ýyl hem buýsançly ýörişini dowam eder.
Çünki hut ahalteke bedewi işjeň, döredijilikli güýçleriň, ylhamyň, ruhy ýokary göterilişiň hem-de döredijiligiň täze eýýamynyň ruhy joşgunyny özünde jemleýän ajaýyp keşp boldy, ýüregi Türkmenistan bolan Beýik Ýüpek ýolunyň ugurlarynda öz döwründe aragatnaşyklary ösdürmekde möhüm orun tutdy. Häzir bolsa ýurdumyz medeniýetleriň hem-de söwda akymlarynyň çatrygy bolmak bilen, öz taryhy wezipesini täzeden dikeldýär.
Türkmen halky ähli döwürlerde, hemme eýýamlarda ata-babalarymyzyň beýik maksatlara ýetmeginde deňsiz-taýsyz kömekçileri bolup, biziň milli buýsanjymyza hem-de tutuş adamzadyň gazanan genji-hazynasyna öwrülen ahalteke bedewleriniň waspyny ýetirýän ençeme ganatly jümleleri aýawly saklap biziň günlerimize çenli getiripdir.
Türkmenleriň arasynda atyň we adamyň haýran galaýmaly arabaglanyşygynyň öz ähmiýetini häzirki wagtda, ylmy-tehniki öňegidişlik döwründe hem ýitirmändigi bellärliklidir. Şu sebäpli hem durmuşymyzda bolup geçýän oňyn özgerişlikleriň batly depginini suratlandyrmak üçin biz köplenç halatda adata öwrülip giden «bedew bady bilen» diýen sözleri gaýtalaýarys. Şu sözler hakykatdanam, Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe halkyň ruhuny hem-de döwletimiziň, jemgyýetimiziň, ykdysadyýetimiziň ösüşiniň ýokary depginlerini dürs hem has aýdyň şöhlelendirýär.
Hormatly Prezidentimiziň baştutanlygynda halkymyz bagtyýarlyga tarap barýan röwşen ýolda ynamly öňe gitmek bilen beýik işleri amala aşyrýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow çapuw ýodasy boýunça at üstünde gezim edip, dürli usullarda — gorgunlap, öňürdikläp we ýüzin salyp bedewi synap gördi. At dessine halypa çapyksuwaryň buýruklaryna tabyn bolup, baş öwretmegiň emellerini gürrüňsiz ýerine ýetirmek bilen, mynasyp ýagdaýda tomaşaçylara öz gözelligi, akgynlylygy we timarlanan hereketleri bilen lezzet almaga mümkinçilik berdi. Ol türkmen halkynyň söýgüli “küştdepdisiniň” ýaňlanýan owazyna sazlaşykly aýak urup, tansy ýerine ýetirende aýratyn täsirli göründi.
Haýran galan tomaşaçylaryň bu pursatlary halandygyny duýan buýsanjaň at bu hereketlerini ýene-de gaýtalady hem-de olaryň joşgunyna jogap edip, öň aýagyny ýere depjäp, çylşyrymly emelleri hem aňsatlyk bilen ýerine ýetirdi. Bu bolsa onuň ajaýyp taýýarlyk derejesinden hem-de çapyksuwar bilen dessine özara düşünişendiginden habar berýär.
Şowhunly elçarpyşmalar astynda döwlet Baştutanymyz özi üçin bellenen ýere bardy. Bu ýerde Aziýanyň Olimpiýa Geňeşiniň prezidenti şeýh Ahmad Al-Fahad Al-Sabah türkmen Lideri Gurbanguly Berdimuhamedowa gören zatlaryna örän haýran galandygyny aýtdy hem-de baýramçylyk bilen baglanyşykly özünde galan täsirlerini paýlaşdy.
Soňra halypa çapyksuwarlaryň arasynda at çapyşyklary geçirildi. Ilkibaşdan we tejribeli ussatlaryň ýaryşlarynyň dartgynly tomaşasynyň tä ahyryna çenli ýeňiş gazanjagy öňünden kesgitlemek kyn boldy, güýçler deň derejededi.
Ýelden ýüwrük atlar baş bermez ýaly görünse-de, öz çapyksuwary bilen bir jan, bir ten bolup barýardylar. Öz demir aty bilen şeýle doly sazlaşygy ýokary tizlikli uçaryň uçarmany hem gazanyp bilmez. Çapyşyklarda bolsa diňe bir tehniki hasaplamalar we tizlik oýna goşulman, eýsem, çapyksuwaryň we bedewiň gatnaşygy, birek-birege özara ynamy ýaly ýagdaýlar hem-de gapdaldan synlap duranlaryň düşünip bilmejek ýagdaýlary hem möhüm orun tutýar. Bu ýagdaýlar bolsa okgunly öňe barýan adam we jandar bolan bu jübüti özleri erk edýän kuwwatly güýje öwürýär.
Ýaryşlar türkmen bedewleriniň çydamlylygyna, tutanýerliligine we ýyndamlygyna ýene-de bir gezek göz ýetirmäge hem-de çapyksuwarlaryň atyň fiziki mümkinçiliklerini dogry hasaplap bilişlerini ýüze çykarmaga, ýurdumyzyň seýisleriniň üstünliklerini aýdyň görkezmäge mümkinçilik berdi. Hakyky bedewi seýislemek — ýeňil bolmadyk hysyrdyly iş. Biziň başarjaň ata-babalarymyzyň bu ylmyny ösüp gelýän neslimiz uly gyzyklanma bilen özleşdirýär. Täze ugra gadam basan ilkinji ädimlerinden başlap, ýaş jigitlere ata düşünmegi, onuň hakyky dosty bolmak üçin umumy dil tapmagy öwredýärler. Diňe şondan soň at üstünde çapmak bilen meşgullanmaga girişýärler.
1200 metr aralyga geçirilen çapyşykda halypa çapyksuwarlaryň ýedisi dört we ondan uly ýaşar atlarda ýaryşa goşuldylar. Olaryň arasyndan Türkmenistanyň Prezidentiniň Ahalteke atçylyk toplumyna degişli Armangala diýen dor bedew pellehana ilkinji bolup geldi. Onuň çapyksuwary Nurmuhammet Hojanepesow ýeňiji boldy we oňa hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň adyndan dabaraly ýagdaýda baýrak gowşuryldy.
Soňra alypbaryjy ahalteke atlarynyň arasynda halkara gözellik bäsleşiginiň jemleýji tapgyrynyň başlanýandygyny yglan edýär.
Şeýle bäsleşikler Türkmen bedewiniň milli baýramynyň giň gerimli maksatnamasyna berk ornaşdy, ýöne her gezek bu deňsiz-taýsyz şüweleň atlary söýüjileri hem, köpügören janköýerleri hem täzeden geň galdyrýar. Bu gezek hem şeýle boldy.
Deslapky tapgyrlarda Aşgabadyň, Ahal, Balkan, Lebap, Daşoguz we Mary welaýatlarynyň ahalteke tohum atlarynyň arasyndan iň oňat wekilleriniň saýlanyp alnan onusyny syn ediş meýdançasyna çykarýarlar.
Her bir at ady, ýaşy, gelip çykyşynyň maglumatlary, eýesi bilen tanyşdyrylyp, eminlere we köpçülige görkezilýär. Jemleýji tapgyra düşen atlaryň hemmesi meşhur ata-babalaryndan gaýdýan ol ýa-da beýleki nesil ugruny dowam edýär. Behişdi bedewleriň köp sanly janköýerleri arassa ganly atlary seçgiçilik taýdan ýetişdirmekde esasy şahalaryň düýbüni tutan ajaýyp ahalteke bedewleriniň nesilleriniň üýtgeşik beden gurluşlaryna baha berip bildiler.
Täsin bedewler bulutlaryň aňyrsyndan öwşün atýan belentliklerden inip düşýän ýaly, gözüňi gamaşdyryjy ajaýyp keşbinde peýda boldular. Hakyky sazlaşygy bozmazlyk üçin şunuň ýaly tebigy gözelligiň haýsydyr bir zat bilen üstüni ýetirmek kyndyr, ýöne türkmenler bu işi inçelik bilen etmegi öwrenip, kümüş, altyn we gymmat bahaly tebigy daşlary, zergärleriň yhlasly zähmetini gaýgyrman, öz atlaryny hakyky gymmat baha bezegler bilen bezeýärler.
Atlar mertebeli kaddy-kamaty bilen öz daşky sypatlaryny we okgunly ukybyny saklap bilýän başarnygyny görkezip, beden gurluşlarynyň nepisligi hem-de deňsiz-taýsyz ölçegleri bilen haýran galdyrdylar. Dogrudan-da, arassa ganly at iň oňat seýisleriň tagallalary bilen taraşlanan hakyky genji-hazynadyr, ajaýyplykdyr, gözüňi gamaşdyrýan göwherdir...…
Ýaryşlaryň netijelerini jemlemegiň we düzümine ýurdumyzyň we daşary ýurtlaryň bilermenleri hem-de atşynaslary giren abraýly eminleriň çözgüdini yglan etmegiň wagty geldi.
Halkara gözellik bäsleşiginiň jemleýji tapgyryna gatnaşýan 10 atyň arasyndan eminlere iň owadanyny kesgitlemek başartdy. Şeýlelikde, 2018-nji ýylyň iň owadan ahalteke bedewi diýlip, Bezegdag we Gülýaýlanyň nesli bolan dört ýaşar Berkararlyk diýen gurt mele at yglan edildi. Onuň eýesi Aşgabat şäherinden hususy atşynas Begmyrat Hojalyýew.
Soňra şekillendiriş we amaly-haşam sungatynyň eserlerinde täsin tebigy gözelligi çeper beýan etmek ugrundaky döredijilik bäsleşiginiň ýeňijileriniň atlary yglan edildi.
Iň oňat işler haly eserini döretmek, zergärçilik eseri, iň oňat surat we heýkel eserleri, şeýle hem neşir önümleri we teleoperatorçylyk işi diýen ugurlar boýunça saýlanyp alyndy. Bu bäsleşigiň baş maksady türkmen halkynyň durmuşynda bu owadan we akylly jandaryň tutýan ornuny görkezmekden ybaratdyr.
Ahalteke bedewiniň gaýtalanmajak keşbi, häsiýeti, duýgurlygy we täsin zehini eserleriň awtorlaryny şahyrana mazmuna hem-de päkize güýç-kuwwata beslenen dürli keşpleri döretmäge ruhlandyrdy.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň adyndan baş baýraklar aşakdaky ýeňijilere: haly suratkeşi, Türkmenistanyň halk suratkeşi Ada Gutlyýewe — “Ahalteke bedewiniň on ýedi ugry” atly haly eseri üçin; Türkmenistanyň sungatda at gazanan işgäri, Türkmenistanyň Döwlet çeperçilik akademiýasynyň amaly-haşam sungaty kafedrasynyň uly mugallymy Myrat Sähedowa — “At şaý-sep toplumy” zergär eseri üçin; Türkmenistanyň Döwlet çeperçilik akademiýasynyň grafika kafedrasynyň 3-nji ýyl talyby Gyzylgül Hudaýberdiýewa — “Badalgada” atly nakgaş eseri üçin; Türkmenistanyň çeperçilik fondy döredijilik-önümçilik birleşiginiň direktory Amandurdy Jumaýewe — “Kejebäňi çekmäge ak maýa gerek” atly heýkel eseri üçin; Türkmen döwlet neşirýat gullugynyň garamagyndaky Metbugat merkeziniň kompýuter operatory Annageldi Nurýagdyýewe — “2018-nji ýylyň senenamasy” atly neşir işi üçin; Telewideniýe, radiogepleşikler we kinematografiýa baradaky döwlet komitetiniň “Türkmenistan: Sport” teleýaýlymynyň teleoperatory Öwezmyrat Baýlyýewe — “Türkmen bedewi” atly wideoşekil işi üçin gowşuryldy.
Meşhur ýerine ýetirijileriň aýdym-sazly çykyşlary dabaralaryň jemleýji bölegine öwrüldi. Olar döredijilik çykyşlarynda türkmenistanlylaryň başdan geçirýän belent buýsanç we bagtyýarlyk duýgularyny wasp etdiler.
Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow baýramçylyga gatnaşyjylar bilen mähirli hoşlaşyp, bu ýerden ugrady.
Türkmenleriň ata-babalary beýik atşynaslyk medeniýetiniň gözbaşlarynda durupdyrlar. Olar baradaky şan-şöhrat bütin dünýä ýaýrapdyr. Taýçanagy düýpli saýlamak bilen, ony beýleki tohumlar bilen çaknyşdyrmakdan gorap, biziň ata-babalarymyz ajaýyp atlaryň aýratyn görnüşini döredipdirler. Bereketli türkmen topragy bolsa ähli döwürleriň hem-de halklaryň iň oňat bedewleriniň “sallançagy” bolup, dünýäde iň meşhur tohum atlarynyň birnäçesiniň kemala gelmegine uly täsir edipdir. Şoňa görä-de, bu gözellige sarpa goýýanlary her ýyl örän üýtgeşik dabaralara ýygnap, bir ýere jemleýän ahalteke bedewleriniň taryhy watany örän uly ünsi çekýär.
Şu gün Türkmen bedewiniň milli baýramyna gatnaşýan daşary ýurtly myhmanlar Döwlet medeniýet merkeziniň Döwlet muzeýiniň we Türkmen halysynyň milli muzeýiniň sergi gymmatlyklary bilen tanyşdylar hem-de Aşgabadyň gözel ýerlerine baryp gördüler.
©Seýsmiki Taýdan Durnukly Gurluşygyň Ylmy-Barlag Instituty


c: text/html

text:
Gazagystanda pasportlar latyn elipbiýinde beriler
Gazagystanyň hökümeti mesele bilen bagly beýanat berdi
Gazagystanda 2025-nji ýyla çenli latyn elipbiýine etaplaýyn häsýetde geçmek meýilnamasyna görä 2021-nji ýyldan başlap pasportlar, şahsy şahadatnamalar we beýleki resminamalar latyn elipbiýinde berilmegi göz öňünde tutulýar.
Gazagystanyň hökümeti tarapyndan çap edilen beýanatda: “Pasportlar, şahsy şahadatnamalar we beýleki resminamalar döwlet dili bolan gazak dilinde latyn elipbiýinde ýazylyp beriler” diýilýär.
Resminamalarda mundan başgada ýurtlaryň atlary, paýtagtlary, okeanlar we dünýäniň syýasy kartasyndaky beýleki atlaryň hem latyn elipbiýinde ýazyljakdygy mälim edildi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wahideddin Mehmet VI
Höküm sürdi: 03.07.1918. – 01.11.1922.
Özünden öň: Mehmet V
Özünden soň: Osmanly hökümdarlygy dargady.
Çagalary: 1. Fenire soltan
Hökümdarlygy: Osmanly hanedanlygy
Kakasy: Abdulmejid
Ejesi: Gulüstü hatyn Ependi
Doguldy: 14 Ýanwar 1861 Stambul, Osmanly hökümdarlygy
Ölümi: 16 Maý 1926 (65 ýaşynda) Italiýa karollygy. San Remo
Depin edildi: Şamdaky Soltan Selim mesjidi
Dini: Yslam
Mazmuny
Umumy maglumat[üýtget | edit source]
Mehmet VI ýa-da soltan Wahideddin (Osmanly türkçesi: نيدلا ديحو, Wahidun Mehmedi Sadis). Doguldy: 1861-nji ýylyň 14-nji ýanwary. Stambul. Öldi: 1926-njy ýylyň 16-njy maýy. Italiýanyň San Remo şäheri. Osmanly hökümdarlygynyň 36-njy iň soňky soltany we 115-nji Yslam halyfy. Soltan Wahdeddinden soňra patyşalyk ýykyldy. Dowamyny Yslam halyflyk soltanlygyny bolsa Abdulmejit dowam etdirdi. Çagalyk ýyllarynda eje-kakasyndan jyda düşýär. Soltan Abdulmejidiň maşgalasyndan bolan Şaýeste hanymependi tarapyndan terbiýelendi. Ýaşlyk ýyllarynda hiç kime bildirmän medrese derslerini okap, yslam dinindäki sapaklary özleşdirýär. Uýasy Jemile soltanyň saraýynda bolýan Emine Näzikeda hanym a öýlenýär. Jemile soltan Mehmede şol gyzdan başga gyz almazlyk üçin şert goýýar. Mehmet bu şerti kabul edýär. Emma Emine Näzikedadan zürýat önmänsoň başga birine öýlenmäge rugsat alýar. Agasy Abdulhamit II uzak dowam eden patyşalygy döwründe Jeňňelköýde heýkeltaraş we ussa Aleksandre Wallauryň bina eden köşgünde ömür sürdi. Beýleki şyhzadalar hakynda patyşa žurnal ýazmakda günäkärlendi[1]. V Mehmet Reşat tagta geçeninde, Soltan Abdulaziz iň ogly Ýusup Yzzeddin Ependi tagta geçmäge äht etdi. Ýusup Yzzetdin 1916-njy ýylyň fewralyň 1-ne daşary ýurda syýahat üçin çykanynda janyna kast edildi. Şonda Wahideddin Mehmet VI tagta geçmäge äht etdi. 1916-njy ýylyň dekabrynda Mustapa Kemal paşşanyň ýardamy bilen Germaniýa bardy. 1918-nji ýylyň Iýulynda Soltan Reşadyň ölümi netijesinde 57 ýaşynda Osmanly tagtyna çykdy.
Hökümdarlygy[üýtget | edit source]
1918-nji ýylyň ýazynda öz goşunyna daýanyp başserkerdeligi eýeledi. Döwlet dolandyrjakdygyna ynanýardy. Ýöne iki sebäbe görä ýagdaý çylşyrymlaşdy. Bir ýandan 1-njy jahan urşyny basyp ýatyrmak, bir tarapdan bolsa 1913-nji ýyldan bäri Osmanly hökümdarlygyna eýe bolan Ittihat we Terakki rejimine garşy bir syýasy dildüwişik gurnamakdy. Tagta geçjek wagtlary Ittihat we Terakki baştutanlygyndaky Mustapa Kemal Atatürk paşşa Siriýa serkerdesidi. 1918-nji ýylyň 8-nji oktýabrynda söweşiň ýok ediljegi hakyndaky mejlisde Talat paşşanyň baştutanlygyndamy Ittihat we Terraki goý bolsun edildi. Ýerine Ahmet Yzzet paşşa baştutanlygynda bir mejlis guruldy we söweşi tamamlan Mondros 1918-nji ýylyň 30-njy oktýabrynda gol çekdi. Ahmet Yzzet Paşşanyń «artjy» mejlisinde 25 güne çeken meselelerden soňra ýerine patyşa diplomat Ahmet Towfyk paşşa 13-nji noýabrda sadrazamlyga geldi.
Soltanlykdan aýrylmagy we sürgün edilmegi[üýtget | edit source]
Halas boluş söweşi 1922-nji ýylyň 9-njy Sentýabrynda Izmiriň halas edilmegi we şol ýylyň 13-nji Oktýabrynda Mudanýanyň halas edilmegi bilen soňlandy. Şol döwüer Stambul basypalyjylaryň gabawundady. 6-njy oktýabrda TBMM goşunyna Refet Bele serkerdeligi bilen goşun Stambula çozup girdi. Şol wagtlar organlar Patyşa Wahideddiniň Mustapa Kemal paşşa we dostlary hakynda ölüm permanyna gol çekendigini we soňky patyşanyň watan dönügi diýilip ýaýradylmagy bilen halk arasynda dürli toparlaryň hereket etmekligine getirdi. Wahideddin 1920-nji ýylyň 11-nji aprelinde kararnama bilen başlaýan girişinde «pitneçi, we içki söweşleri möwjediji» diýilip kabul edildi[3].
Osmanly soltanlygynyň synmagy[üýtget | edit source]
1922-nji ýylyň 1-njy oktýabrynda Türkiýa beýik millet mejlisiniň iki sany maddalyk bir kanunynda soltanlyk syndyryldy. 17-nji Oktýabr güni irden Wahideddin körpe ogly Mehmet Ärtogrul we haremhanasyndaky egindeşleri bilen Dolambakja saraýyndan bir gaýyga münüm bogaz kenaryndaky Malta gitdi[4] Iňlisler Wahideddini Angliýa kabul etmedikleri üçin birnäçe gün Maltada galdy. 1922-nji ýylyň ahyrynda Hijaz karoly Hüseýiniň çakylygy bilen haja gitdi. 1923-nji ýylyň 20-nji aprelinde Hijazda galdy. Soň iňlisleriň basypalyjylygy bilen bu ýerden çetleşdi. Bir az wagtlyk Italiýanyň Ženewa şäherinde ýaşady. 1923-nji ýylyň 11-nji iýunynda San Remo umumy ýaşaýyş jaýyna göçüp bardy. Bu döwürler öz eli bilen ýazan galan günleri egindeşleri tarapyndan çap edildi.
Sürgün bolan ýyllary we ölümi[üýtget | edit source]
Halas boluş söweşiniň ýeňiş bilen gutaryp Türkiýa beýik millet mejlisiniň hökümeti 1922-nji ýylyň 1-njy noýabrynda soltanlygyň syndyrylandygy hakyndaky karary kanun bilen yglan etdi. Wahideddiniň ady hutbalardan aýryldy. Soňra Soltan Wahideddin 1922-nji ýylyň 17-nji noýabrynda Juma güni Dolmabakja saraýy ndan Malaýa gämi bilen Malta adasyna äkidildi. Ol ýerde Mälil Hüseyiniň çakylygynyň yz ýany Italiýanyň San Remo şäherinde 1926-njy ýylyň 16-njy maýynda dünýeden ötdi. Jynazasy Şama getirlip Soltan Selim mesjidinde okaldy we şonuň ýanyndaky gabrystanlykda depin edildi.
Maşgalasy[üýtget | edit source]
Aýallary:
1. Emine Näzik ilkinji hatyn Ependi
3. Şadiýe Müweddet hatynependi
Ogullary:
1. Mehmet Ärtogrul Ependi (körpe)
Gyzlary:
Wahideddin Mehmet VI paşşa hakynda ýazylan kitaplar[üýtget | edit source]
Zekeriýa Ýyldyz «Sürgün edilen soltan» Nesil 2012 mart.
Turgut Özakman «Wahideddin M. Kemal we Milli mücadele» Ankara 1997
Aly Fuat Türkgeldi. «Görüp eşidenlerim, Türk taryhy gurumy çaphanasy». Ankara.
Şazada Leýla Açba-Ançabadze «Saraýhanadaky ýatlamalar» Stambul 2004.
Nejip Fazyl Gysgakürek «Watan dönügi däl, Beýik Watan dosty Wahiduddin». Toker. 1968. (gadagan edildi)[5].
Taryk Mumtaz Gözdepe «Osmanogullarynyň iň soňky patyşasy Wahideddin Mütareke Gaýýasynda we Osmanogullarynyň soňky patyşasy Wahideddin Gurbet jähenneminde». Sebil. 1978 [6].
Myrat Bardakçy, Şababa «Osmanogullarynyň iň soňky hökümdary 6-njy Mehmet Wahideddiniň ömür beýany. Hatyralary we şahsy hatlary». Pan . Stambul 1998.
Ýylmaz Çetiner. «Soňky patyşa Wahideddin» Milliýet. Stambul.
Ýyldyzdan San Remo tarap: Wahideddiniň 4-nji hatynependisi Newzat Wahideddiniň hatyralary we 150-likleriň ýatlamalary. Arma. Stambul.
Kadyr Müsürogly, «Bir mazlum patyşa: Soltan Wahideddin han. Sebil. 2008.
Professor doktror. Metin Hulagu «Ýurtsuz imperator Wahideddin iňlis gizlin arhiwlarynda Wahideddin we Osmanly hanedany. TIMAŞ. 2008.
Osman Öňdeş «Wahideddiniň syrdaşy Awni paşşa düşündirýär» Timaş. 2011.
Çeşme[üýtget | edit source]
1. ^ Lütfi Simawi, Soltan Reşadyň we halyfyň saraýynda görenimde «Soltan Abdylhamyt döwründäkiden Wahideddin ependiden millet we watan üçin hyzmatlar umyt edýärdik» diýýär (sah. 129) Ibnulemin, Ýyldyz saraýyndaky goşlarynyň arasynda çykan Wahideddine degişli žurnalda bu belgä gabat gelmedigini bildirýär (Soňky sadrazamlar IV. 2100).
2. ^ Musa Kazym Ependiden nakyl eden Ibnül emin Mahmut Kemal Ýynal, Soňky Sadrazamlar, IV.2095)
3. ^ Wahideddin-Mustapa Kemal Ekseninde Milli Mücadele,Teoman Ergül, Akılçelen Kitaplar.
4. ^ Mustapa Armagan. "Wahidetdin gaçdymy, gaçyryldymy?" . Zaman. Erişim tarihi: 25 dekabr 2011.
5. ^ "Nejip Fazılyň gadagan edilen Wahidetdin kitaby täzeden çap ediler" . Zaman. Erişim tarihi: 25 dekabr 2011.
6. ^ "Watanyny söýen biridi" . Täze şapak Erişim tarihi: 25 Aralık 2011.


text:
TÜRKMENISTANYŇ KANUNY
Telewideniýe we radiogepleşikler hakynda
Şu Kanun Türkmenistanda telewideniýäniň we radionyň işlemeginiň hukuk, guramaçylyk, ykdysady we durmuş esaslaryny kesgitleýär, Türkmenistanyň çäginde telewideniýe we radiogepleşikler babatda ýüze çykýan gatnaşyklary düzgünleşdirýär.
I BAP. UMUMY DÜZGÜNLER
1-nji madda. Şu Kanunda ulanylýan esasy düşünjeler
Şu Kanunyň maksatlary üçin aşakdaky esasy düşünjeler ulanylýar:
1) abonent — teleradioýaýradyşyň hyzmatlaryndan peýdalanýan fiziki ýa-da ýuridik şahs;
2) aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma bermek — köpçülikleýin kabul edilmegi üçin teleradioönümleri ýaýradyjy tarapyndan ýaýlyma goýberilýän doly ýa-da üýtgewsiz teleradioönümleriň toplumlarynyň (teleradiogepleşikleriň) ýa-da şeýle toplumlaryň (gepleşikleriň) esasy bölekleriniň ulanylan ýaýradyjy tehniki serişdelere garamazdan kabul edilmegi we şol bir wagtda gaýtadan (ýa-da ýazgyda) ýaýradylmagy. Teleradioönümleriň toplumlarynyň (teleradiogepleşikleriň) terjime edilmegi (dublirlemek ýa-da subtitrler bilen üpjün etmek arkaly), eger ol bu teleradioönümleriň toplumyna (teleradiogepleşige) hukukly eýesiniň razylygy bilen amala aşyrylsa, mazmunyna üýtgetmeler girizmek diýlip hasap edilmeýär;
3) göni ýaýlyma bermek — deslapdan ýazgy we montaž etmezden teleradioönümleriň gös-göni ýaýlyma berlişi;
4) köpçülikleýin paýlaýyş tory — teleradioönümleriň toplumyny emeli hemradan, ýaýlymdan we kabel torundan kabul etmek we olary abonentleriň arasynda paýlamak;
5) telewideniýe we radio (mundan beýläk — teleradio) — tele we (ýa-da) radioýaýlymlarynyň — (mundan beýläk — teleradioönümleriň toplumlarynyň (teleradiogepleşikleriň) döredilmegi (toplanylmagy we (ýa-da) bukjalanmagy) we durmuşda ulanylýan tele we radio kabul edijileriniň kömegi bilen ýaýlym (radioýygylyk), emeli hemra, kabel we beýleki ýaýradyjylary peýdalanmak bilen, adamlaryň çäklendirilmedik topary tarapyndan köpçülikleýin (özbaşdak) kabul edilmegi üçin açyk ýa-da kodlaşdyrylan usul bilen olaryň teleradioýaýradyş tory boýunça ýaýradylmagy;
6) teleradioýaýradyş tory — ýörite rugsat (teleradioönümleri ýaýlyma goýbermäge ygtyýarnama) boýunça kesgitlenilýän we teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) ýaýratmak üçin peýdalanylýan ýaýradyşyň tehniki serişdeleriniň jemi;
7) teleýaýlym, radioýaýlym (mundan beýläk — teleradioýaýlym) — teleradioönümleriň ýaýlyma berliş meýilnamasyna laýyklykda döredilen we hemişelik at hem-de bellenilen döwürleýinlik bilen ýaýlyma çykýan degişlilikde teleönümleriň, radioönümleriň toplumlarynyň jemi;
8) teleradioönümleriň toplumy — hemişelik ady bolan we önümiň belli bir teleradioönümleriň ýaýlyma berliş meýilnamasy boýunça teleradioýaýradyjy tarapyndan ýaýlyma berilýän, ýeke-täk döredijilik konsepsiýasy bilen birleşdirilen teleradioönümleriň jemi bolan teleradioýaýlymyň bir bölegi, ol onuň beýleki böleklerine bagly bolmazdan peýdalanylyp bilner;
9) teleradioönüm — guramaçylyk, döredijilik we tematik babatda aýratyn, tamamlanan teleradioönümleriň toplumynyň bir bölegi bolan we ady, ýaýlymynyň möçberi, awtorlyk nyşany bolan teleradioýaýradyş üçin taýýarlanylan we niýetlenilen habarlaryň we materiallaryň jemi;
10) teleradioönümleriň ýaýlyma berliş meýilnamasy — teleradioönümleriň toplumynyň (teleradiogepleşikleriň) sanawyny, yzygiderliligini, adyny, annotasiýasyny, ýaýlyma çykýan wagtyny özünde saklaýan we anyk döwür üçin ýaýradyşyň maksatnamalaýyn konsepsiýasynyň esasy ugurlaryny görkezýän resminama;
11) teleradioýaýradyşyň maksatnamalaýyn konsepsiýasy — önümi ýaýratmagyň çaklanylýan modelini görkezýän, teleradioönümi ýaýratmak üçin ygtyýarnama hökmany goşundy, onda teleradioönümleriň toplumyny (teleradiogepleşikleri) ýaýratmagyň esasy mazmunly häsiýetnamalary (esasy tematikasy, ugry, görnüşleri, žanr gurluşy we beýleki häsiýetnamalary) we şu Kanunyň talaplaryna laýyklykda olary taýýarlamagyň we ýaýlyma bermegiň aýratynlyklary kesgitlenilýär;
12) teleradioýaýradyjy — teleradioönümini ýaýratmaga ygtyýarnamasy bolan fiziki ýa-da ýuridik şahs;
13) teleradioýaýradyş signaly — teleradioönümleriň toplumyny (teleradiogepleşikleri) iberýän elektromagnit tolkunlary;
14) teleradioönümleriň toplumyny (teleradiogepleşikleri) öndüriji — ýaýratmak üçin göz öňünde tutulan teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) döretmek bilen meşgullanýan fiziki ýa-da ýuridik şahs;
15) telewideniýe we radioönümlerini ýaýradyjy gurama (mundan beýläk — teleradiogurama) — teleradioönümleri ýaýratmaga berlen ygtyýarnamanyň esasynda teleradioönümleriň toplumyny (teleradiogepleşikleri) döredýän (toplaýan we (ýa-da) bukjalaýan) we olary ýaýradyşyň tehniki serişdeleriniň kömegi bilen ýaýradýan ýuridik şahs;
16) teleradioýaýradyş operatory — teleradioýaýradyşyň teleradioönümleriniň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) ýaýlyma bermek hem-de aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma bermek boýunça telekommunikasiýa aragatnaşyk hyzmatlaryny bermäge ygtyýarnama alan aragatnaşyk operatory;
17) ýaýradyşyň tehniki serişdeleri — radioelektron serişdeler we tehniki enjamlar, olaryň kömegi bilen teleradioönümleriň toplumy (teleradiogepleşikler) sarp edijilere ýetirilýär;
18) ýaýlyma bermek — açyk ýa-da kodlanan görnüşde ýerüsti ýaýradyjy enjamlaryň, kabel torlarynyň ýa-da emeli hemralaryň kömegi bilen köpçülikleýin kabul edişlik üçin teleradioönümleriň toplumlarynyň (teleradiogepleşikleriň) ilkinji ýaýradylmagy;
19) ýaýlym wagty — teleradioönümi ýaýratmak üçin ygtyýarnama laýyklykda teleradiogurama tarapyndan teleradioönümleriň toplumynyň (teleradiogepleşikleriň) ýaýlyma berilmeginiň (aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma berilmeginiň) amala aşyrylýan wagty.
2-nji madda. Telewideniýe we radiogepleşikler hakynda Türkmenistanyň kanunçylygy
Telewideniýe we radiogepleşikler hakynda Türkmenistanyň kanunçylygy Türkmenistanyň Konstitusiýasyna esaslanýar we şu Kanundan hem-de teleradio babatda meseleleri düzgünleşdirýän Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalaryndan ybarat.
3-nji madda. Şu Kanunyň hereket ediş çygry
1. Şu Kanunyň hereketi teleradio babatda eýeçiliginiň görnüşlerine, şeýle hem adamlaryň çäklendirilmedik topary tarapyndan köpçülikleýin (özbaşdak) kabul edilmegine niýetlenen teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) ýaýratmagyň usulyna garamazdan, Türkmenistanyň ýuridik we fiziki şahslarynyň işine degişlidir.
2. Şu Kanunyň düzgünleri, eger Türkmenistanyň halkara şertnamalarynda başgaça göz öňünde tutulmasa, Türkmenistanyň çäklerinden daşarda durýan we beýleki döwletleriň kanunçylygyna laýyklykda hereket edýän daşary ýurt teleradioýaýlymlary üçin hem, diňe Türkmenistanyň çäginde olaryň teleradioönümleriniň toplumlaryny (teleradiogepleşiklerini) ýaýratmagyň tertibini düzgünleşdirmek babatda ulanylýar.
3. Şu Kanunyň hereketi teleradioönümleri köpçülikleýin kabul etmäge niýetlenmedik, şeýle hem teleradioýaýradyş signallaryny raýatlaryň eýeçiliginde durýan tehniki serişdeler bilen, girdeji almak bilen baglanyşykly bolmadyk, diňe raýatlaryň şahsy hajatlary üçin kabul etmäge niýetlenilen ýapyk görnüşli we ýörite maksatly tehnologik teletorlaryny we geçiriji simli torlaryny döretmegiň we işiniň ýörelgelerini düzgünleşdirýän hukuk gatnaşyklaryna degişli däldir.
4-nji madda. Teleradioýaýradyş babatynda döwlet syýasatynyň ýörelgeleri
1. Teleradioýaýradyş babatynda döwlet syýasaty «Köpçülikleýin habar beriş serişdeleri hakynda» Türkmenistanyň Kanunynda kesgitlenilişi ýaly, köpçülikleýin habaryň erkinligi, senzuranyň ýolberilmesizligi we köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň işine gatyşmazlyk hem-de erkin köpçülikleýin berilýän habaryň hyýanatçylygyna ýol bermezlik ýörelgelerine esaslanýar.
2. Köpçülikleýin habar beriş serişdeleri hökmünde teleradionyň aýratynlygyny hasaba almak bilen, teleradioýaýradyş babatda döwlet syýasatynyň ýörelgelerine şular hem degişlidir:
1) teleradio serişdeleri bilen Türkmenistanyň raýatlarynyň medeni, bilim, ruhy, maglumat we beýleki islegleriniň üpjün edilmegi üçin şertleri döretmek;
2) teleradionyň hyzmatlaryndan peýdalanylanda şahsyýetiň, jemgyýetiň we döwletiň howpsuzlygyny üpjün etmek;
3) teleradio babatda fiziki we ýuridik şahslaryň işe gatnaşmak hukuklarynyň deňligi;
4) teleradio hyzmatlaryny sarp edijileriň, şeýle hem teleradioýaýradyş babatynda işi amala aşyrýan fiziki we ýuridik şahslaryň hukuklaryny hem-de kanuny bähbitlerini goramak;
5) Türkmenistany ösdürmegiň ileri tutulýan maksatlaryna ýetmekde halky birleşdirmäge ukyply ruhy-ahlak gymmatlyklary teleradioýaýradyş serişdeleri bilen ýurduň ilatyna ýetirmek;
6) teleradioönümleriň toplumynda (teleradiogepleşiklerde) Türkmenistanyň oňyn keşbini döretmek we ony milli (döwlet) we dünýä maglumat giňişliginde öňe ilerletmek;
7) ýurduň teleradioýaýlymlaryny ösdürmek üçin şertleri döretmek, ýurtda öndürilen teleradioönümleriň toplumlarynyň (teleradiogepleşikleriň) önümçiligini we ýaýradylmagyny goldamak;
8) beýleki döwletleriň çäklerinde Türkmenistan barada maglumatlaryň ýerleşdirilmegini giňeltmek;
9) Türkmenistanyň degişli ygtyýarly edaralary bilen şertnama baglaşmazdan daşary ýurt teleradioguramalary tarapyndan Türkmenistanyň çäginde teleradioönümleriniň gös-göni ýaýradylmagynyň amala aşyrylmagyna ýolberilmesizlik;
10) haýsydyr bir döwletleriň özbaşdaklygy üçin, ol ýa-da beýleki halklaryň milli ýa-da konfessional duýgulary üçin masgaralaýjy aýtmalara ýa-da sýužetlere ýol berilýän ýa-da kanunylygyň we ahlaklylygyň talaplaryna garşy gelýän teleradioönümleriň ýaýlyma berilmegine gadaganlyk.
3. Fiziki we ýuridik şahslaryň hukuklaryny goramak maksady bilen, teleradioýaýradyş babatda döwlet syýasaty aşakdaky ýaly ýörelgelerde hem guralýar:
1) fiziki şahsyň şahsy häsiýetli maglumaty goramaga bolan hukugyny üpjün etmek;
2) olaryň fiziki, akyl ýa-da ahlak ösüşine ýaramaz täsir edýän köpçülikleýin maglumatyň, aýratyn-da, pornografik we (ýa-da) zorlukly häsiýet bilen baglanyşykly ýaýradylýan maglumatyň we ýaramaz endikleri höweslendirýän maglumatyň kämillik ýaşyna ýetmediklere ýaýramagyndan olaryň goragyny üpjün etmek;
3) hakykata laýyk gelmeýän we fiziki şahsyň namysyny hem-de mertebesini kemsidýän ýa-da ýuridik şahsyň işewür abraýyna zyýan ýetirýän ýaýlyma çykan maglumatlaryň ýalana çykarylmagyny fiziki ýa-da ýuridik şahsyň talap etmek hukugy;
4) teleradio babatda kanunçylygyň bozulmagy üçin jogapkärçiligiň girizilmegi.
Görkezilen ýörelgeleri durmuşa geçirmek «Köpçülikleýin habar beriş serişdeleri hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň düzgünlerine laýyklykda amala aşyrylýar.
II BAP. TÜRKMENISTANDA TELERADIOÝAÝRADYŞYŇ GÖRNÜŞLERI
5-nji madda. Teleradioýaýradyşyň çelgileri we görnüşleriniň sanawy
1. Teleradioýaýradyşyň görnüşleri şu çelgiler boýunça kesgitlenilýär:
1) ýaýradyşyň tehniki serişdeleri boýunça;
2) eýeçiliginiň görnüşleri boýunça;
3) çäk ýörelgesi boýunça.
2. Ýaýradyşyň tehniki serişdeleri boýunça teleradioýaýradyş aşakdaky görnüşlere bölünýär:
1) analog ýaýlym teleradioýaýradyş;
2) sanly ýaýlym teleradioýaýradyş;
3) emeli hemra teleradioýaýradyş;
4) kabel teleradioýaýradyş;
5) IP-teleradioýaýradyş;
6) Internet-teleradioýaýradyş.
3. Eýeçiliginiň görnüşleri boýunça teleradioýaýradyş aşakdaky görnüşlere bölünýär:
1) döwlet häkimiýet edaralary tarapyndan esaslandyrylýan teleradioguramalar tarapyndan amala aşyrylýan — döwlet teleradioýaýradyş;
2) ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralary, jemgyýetçilik birleşikleri we (ýa-da) eýeçiligiň döwlete dahylsyz görnüşindäki ýuridik şahslar, şeýle hem özbaşdak teleradioýaýradyjylar bolan fiziki şahslar tarapyndan esaslandyrylýan teleradioguramalar tarapyndan amala aşyrylýan ‒ döwlete dahylsyz teleradioýaýradyş.
4. Çäk ýörelgesi boýunça teleradioýaýradyş şu görnüşlere bölünýär:
1) milli (umumydöwlet) teleradioýaýradyş;
2) ýerli teleradioýaýradyş;
3) serhetýaka teleradioýaýradyş.
5. Türkmenistanda teleradioýaýradyş ulgamyna şu Kanun we teleradio babatynda Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalary bilen kesgitlenilýän tertipde döredilýän teleradioýaýradyşyň beýleki görnüşleri girip biler.
6-njy madda. Analog ýaýlym teleradioýaýradyş
1. Analog ýaýlym teleradioýaýradyş, bu teleradioýaýradyş signalyny işläp geçmegiň analog usullaryny peýdalanmak bilen teleradioýaýlymlary ýaýratmagyň ulgamydyr.
2. Analog ýaýlym teleradioýaýradyş Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda berlen, radioýygylyk spektrini peýdalanmaga rugsatnama bolan mahalynda amala aşyrylýar.
3. Analog ýaýlym teleradioýaýradyş üçin bölünip berlen ýygylyklar döwletiň milli serişdesidir we teleradioýaýradyşyň maksatlary üçin teleradioýaýradyşyň operatoryna berilýär.
4. Sanly ýaýlym teleradioýaýradyşa doly geçilenden soň radioýygylyk spektrini peýdalanmaga bolan rugsatnamalar we analog ýaýlym teleýaýradyşyň maksatlary üçin bolan iş öz hereketini bes edýärler.
7-nji madda. Sanly ýaýlym teleradioýaýradyş
1. Sanly ýaýlym teleradioýaýradyş, bu teleradioýaýradyşyň asyl nusgadaky signalynyň sanlaşdyrylma (gysyş) usulyny peýdalanmak bilen ýerüsti ýaýradyjy beketler arkaly teleradioýaýlymlary ýaýratmak ulgamydyr.
2. Türkmenistanda sanly ýaýlym teleradioýaýradyşyň torlaryny döretmek teleradioýaýradyşyň maksatlary üçin bölünip berlen ýygylyklaryň, radioýygylyklaryň (radioýygylyk ýaýlymlarynyň) zolaklary boýunça teleradioýaýlymlaryň berilmegini üpjün edýän teleradioýaýradyşyň operatorlary tarapyndan amala aşyrylýar.
3. Teleradioýaýlymlar sanly ýaýlym teleradioýaýradyş arkaly ýaýradylanda analog ýaýlym teleradioýaýradyş üçin radioýygylyk spektrini peýdalanmaga bolan rugsatnamanyň esasynda hereket edýän teleradioguramalar artykmaçlyga eýedirler.
4. Sanly ýaýlym teleradioýaýradyşyň milli torlary hökmany tertipde ilat sany azyndan 1000 adam bolan oba ilatly nokatlara çenli ýaýradylýar.
8-nji madda. Emeli hemra teleradioýaýradyş
1. Emeli hemra teleradioýaýradyş hemra aragatnaşyklarynda ýerleşdirilýän aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beketler we tele ýa-da radioýaýradyş hemra ulgamlarynyň ýerüsti beketlerini peýdalanmak arkaly teleradioýaýlymlary ýaýratmagyň ulgamydyr.
2. Emeli hemra teleradioýaýradyş aşakdaky ileri tutulýan ugurlar boýunça amala aşyrylýar:
1) Türkmenistanyň bütin çäginde we ilkinji nobatda oba we uzakdaky ilatly nokatlarda teleradioýaýradyş signallaryny ýaýratmak;
2) ýurduň we daşary ýurt döwletleriniň teleradioguramalarynyň arasynda teleradioönümleriniň toplumlaryny (teleradiogepleşiklerini) alyşmak;
3) hususy abonentler we köpçülikleýin paýlaýyş torlary bilen milli (umumydöwlet) teleradioýaýradyjylaryň teleradioönümleriniň toplumlaryny (teleradiogepleşiklerini) kabul etmek.
9-njy madda. Kabel teleradioýaýradyş
1. Kabel teleradioýaýradyş kabel we ýaýlym-kabel torlary arkaly teleradioýaýlymlary ýaýratmak ulgamydyr.
2. Kabel toruny döretmek, ösdürmek, kämilleşdirmek, kabel ýaýradyşyň signallar ulgamyny ulanmak, teleradioýaýradyşyň ýygylyklaryny we ýaýlymlaryny ulanyşa bermek ýerine ýetiriji häkimiýetiň degişli ygtyýarly edarasy tarapyndan amala aşyrylýar.
10-njy madda. IP-teleradioýaýradyş
IP-teleradioýaýradyş kompýuter ulgamlary we torlary üçin häsiýetli IP-niň işleýiş usullary hem-de tehnologiýalary arkaly teleradioýaýlymlary ýaýratmak ulgamydyr.
11-nji madda. Internet-teleradioýaýradyş
Internet-teleradioýaýradyş Internet torunyň serişdeleri arkaly teleradioýaýlymlary ýaýratmagyň ulgamydyr.
12-nji madda. Milli (umumydöwlet) we ýerli teleradioýaýradyş
1. Milli (umumydöwlet) teleradioýaýradyş Türkmenistanyň ilatynyň azyndan 90 göterimine elýeter bolan ýaýradyşdyr.
2. Ýerli teleradioýaýradyş ygtyýarnama bilen kesgitlenilen hyzmat ediş zolagynyň ilatynyň azyndan 90 göterimine elýeter bolan ýaýradyşdyr.
13-nji madda. Serhetýaka teleradioýaýradyş
1. Serhetýaka teleradioýaýradyş, munuň özi teleradioýaýradyş bolup, onda teleradioýaýradyşyň örtüş zolagy bir ýa-da birnäçe daşary ýurt döwletleriniň çägini öz içine alýar.
2. Türkmenistanyň çäginden ýa-da çägine serhetýaka teleradioýaýradyş baglaşylan halkara şertnamalarynyň esasynda amala aşyrylýar.
III BAP. TÜRKMENISTANDA TELERADIOÝAÝRADYŞ ULGAMY
14-nji madda. Teleradioýaýradyşyň subýektleri
Teleradioýaýradyşyň subýektlerine teleradioýaýradyş babatda işi amala aşyrmak hukugyna degişli ygtyýarnamasy bolan teleradioýaýradyjylar we teleradioýaýradyşyň operatorlary degişlidir, olar jemlenişip, Türkmenistanda teleradioýaýradyş ulgamyny düzýärler.
15-nji madda. Teleradioguramalar, olaryň hukuklary we borçlary
1. Türkmenistanda teleradioýaýradyşyň esasyny teleradioguramalar düzýärler, olar Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda esaslandyrylan teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) ýaýratmagyň usulyna garamazdan döwlet, hususy we eýeçiligiň gaýry görnüşinde bolup biler.
2. Teleradiogurama döwlet tarapyndan bellige alnan we teleradioýaýradyş hukugyna bolan ygtyýarnamany alan gününden hukuk ukyplylygy ýüze çykýan ýuridik şahs hökmünde döredilýär.
3. Teleradioguramanyň ady onuň işiniň görnüşine bolan görkezmäni özünde saklamalydyr.
4. Eýeçiliginiň görnüşine we guramaçylyk-hukuk görnüşine garamazdan ähli teleradioguramalar deň hukuklara eýedirler we kanunyň öňünde birmeňzeş jogapkärçilik çekýärler.
5. Teleradioguramalar aşakdaky hukuklara eýedirler:
1) Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan tertipde öz tertipnamalaýyn işini amala aşyrmak üçin eýeçiliginiň görnüşine garamazdan döwlet edaralaryndan, kärhanalardan, edaralardan, guramalardan zerur maglumaty almaga;
2) teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) taýýarlamaga we ýazgyda ýa-da göni ýaýlymda bermäge, olaryň audio-wideo ýazgysyny köpeltmäge, satmaga ýa-da kärendesine bermäge;
3) mahabat işi bilen meşgullanmaga;
4) öz teleradioönümleriniň ýaýlyma berliş meýilnamsyny çap etmäge ýa-da bu hukugy üçünji şahsa bermäge;
5) hukuk eýeleri bilen öz gol çeken şertnamalary bilen berilýän ygtyýarlyklaryň çäklerinde öz ýaýradýan teleradioönümlerine (şol sanda filmlere) bolan awtorlyk hukugyna eýelik etmäge;
6) beýleki teleradioýaýradyjylaryň teleradioönümleriniň toplumlaryny (teleradiogepleşiklerini) diňe olaryň resmi razylygy bilen peýdalanmaga. Haçan-da beýleki teleradioýaýradyjylaryň teleradioönümlerinden gysgaça bölekler (her bir teleradioönümlerden 20 sekuntdan köp bolmadyk ýa-da her bir filmden 5 minutdan köp bolmadyk gysgaça bölekler) alnanda, şeýle hem okuw maksatlarynda peýdalanmak üçin razylyk talap edilmeýär;
7) tertipnamalaýyn borçlaryny ýerine ýetirmek üçin Türkmenistanyň kanunçylygynda gadagan edilmedik beýleki zerur iş bilen meşgullanmaga.
6. Teleradioguramalar şulara borçludyrlar:
1) Türkmenistanyň kanunçylygyny berjaý etmäge;
2) obýektiw maglumaty ýaýratmaga;
3) beýleki teleradioguramalaryň teleradioönümleriniň toplumlaryny (teleradiogepleşiklerini) ýaýratmakda we kabul etmekde päsgelçilikler döretmezlige;
4) teleradioýaýradyşyň tehniki ölçegleriniň talaplaryny berjaý etmäge;
5) mahabat işiniň we hemaýatkärligiň Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen kadalaryny ýerine ýetirmäge;
6) ähli halklaryň milli mertebesine, milli özboluşlylygyna we medeniýetine hormat bilen garamaga;
7) öz adyndan jar etmezlik şerti bilen maglumaty ýa-da beýleki materiallary beren adam hakyndaky maglumatlary resminama tassyklamasynyň esasynda syr edip saklamaga;
8) kazyýetde işi seredilýäniň bigünälik prezumpsiýasyny bozýan materiallary ýaýratmazlyga;
9) raýatyň razylygy bolmazdan onuň şahsy durmuşy hakyndaky maglumaty, eger bu maglumat jemgyýetçilik zerurlygy bolup durmasa, jar etmezlige. Eger kazyýet raýatyň şahsy durmuşy hakyndaky maglumatyň ýaýradylmagyny jemgyýetçilik zerurlygy diýip bilmeýändigini ykrar etse, ahlak taýdan ýetirilen zyýanyň we maddy ýitgileriň Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde öwezi dolunýar;
10) nädogry diýlip ykrar edilen, ýaýradylan maglumatyň ýalana çykarylmagy baradaky maglumatlary bermäge;
11) teleradioönümleriň toplumlarynyň (teleradiogepleşikleriň) tematik dürlüligini üpjün etmäge;
12) pornografik materiallary ýaýratmazlyga;
13) ýaýlym wagtynda hünär etikasyny berjaý etmäge;
14) şu Kanun bilen bellenilen beýleki borçlary ýerine ýetirmäge.
7. Teleradioguramalaryň işgärler toplumy şulardan durýar:
1) döredijilik işgärleri (teleradiožurnalist, prodýuser, režissýor, ssenariçi, dizaýner, nakgaş, teleradioönümleriň (teleradiogepleşigiň) ýolbaşçysy we beýleki döredijilik işgärleri), olar wezipe sanawynda ýa-da wezipe sanawyndan daşary esasda maglumaty ýaýratmak üçin professional derejede ýygnaýarlar, alýarlar, döredýärler we taýýarlaýarlar;
2) beýleki teleradioişgärler (administratiw-dolandyryjylyk, tehniki, hojalyk we beýleki işgärler), olar öz hünär işiniň häsiýeti boýunça we wezipe borçlaryna laýyklykda, teleradioönümleriň toplumlarynyň (teleradiogepleşikleriň) döredilmegine we ýaýradylmagyna gatnaşýarlar.
Teleradioguramalaryň işgärleriniň zähmet gatnaşyklary Türkmenistanyň zähmet kanunçylygy bilen düzgünleşdirilýär.
Teleradioguramalaryň işgärleri Türkmenistanyň zähmet kanunçylygynda, zähmet şertnamasynda we köpçülikleýin şertnamada (ylalaşykda) göz öňünde tutulan hukuklardan peýdalanýarlar we borçlary ýerine ýetirýärler.
Teleradio babatda işi amala aşyrmak üçin professional işgärleri taýýarlamak, gaýtadan taýýarlamak we hünärini ýokarlandyrmak dürli kysymly we görnüşli degişli hünär bilim edaralarynda amala aşyrylýar, olaryň işlemegi bilim babatda Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda amala aşyrylýar. Teleradioguramalar döredijilik işgärlerini we beýleki işgärlerini gaýtadan taýýarlamak we hünärini ýokarlandyrmak üçin zerur şertleri döredýärler.
16-njy madda. Döwlet teleradioguramalary
1. Döwlet teleradioguramalary döwlet häkimiýetiniň edaralary tarapyndan esaslandyrylýar.
2. Döwlet teleradioguramalary guramaçylyk-hukuk — döwlet kärhanasy görnüşinde döredilýär.
3. Döwlet teleradioguramalarynyň esasy wezipeleri şulardyr:
1) Türkmenistandaky we daşary ýurtlardaky syýasy-jemgyýetçilik we beýleki wakalar hakynda, ilatyň ömrüne ýa-da saglygyna wehim salýan adatdan daşary wakalar we ýagdaýlar hakynda telegörüjilere we radiodiňleýjilere dessin habar bermek, resmi wakalary halka ýetirmek, döwlet edaralarynyň we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň çözgütlerini düşündirmek;
2) jemgyýetiň we döwletiň bähbitlerine jogap berýän ykdysady, publisistik, medeni-bilim, lukmançylyk, çeperçilik, bilim, güýmenje, sport we beýleki teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) döretmek we ýaýratmak;
3) ýurduň ilatynyň agzybirliginiň, raýat parahatçylygynyň we raýdaşlygynyň aýalyp saklanylmagyna we pugtalandyrylmagyna ýardam etmek;
4) žurnalistikanyň ýokary standartlaryny, hususan-da, özgäniň pikirine sabyrly garamak bölegini, her bir adamyň hukuklaryna hormat goýulmagyny üpjün etmek;
5) ilatyň dürli milli, sosial, ýaş we beýleki toparlarynyň pikirlerini erkin aňlatmak üçin deň mümkinçilikleri bermek;
6) Türkmenistanyň halkara aragatnaşyklarynyň pugtalandyrylmagyna, dünýäde onuň abraýynyň artmagyna ýardam etmek.
4. Döwlet teleradioguramalaryny maliýeleşdirmek Türkmenistanyň Döwlet býujetiniň serişdeleriniň, mahabatdan gelýän girdejileri hem goşup öz girdejileriniň we Türkmenistanyň kanunçylygynda gadagan edilmedik beýleki serişdeleriň hasabyna amala aşyrylýar.
5. Döwlet teleradioguramalary öz işinde Türkmenistanyň Konstitusiýasyndan we kanunlaryndan, teleradio babatda ýerine ýetiriji häkimiýetiň ygtyýarly edarasy tarapyndan tassyklanan teleradioguramalar hakynda düzgünnamadan goldanýarlar.
17-nji madda. Jemgyýetçilik teleradioguramalary
1. Jemgyýetçilik teleradioguramalary raýat jemgyýetiniň gatnaşmagynda döwlet häkimiýet edaralary, ýuridik we fiziki şahslar tarapyndan döredilýär.
2. Jemgyýetçilik teleradioguramalary tarapyndan öz teleradioönümleriniň toplumlarynyň (teleradiogepleşikleriniň) ýurduň ilatyna berilmegi meýletindir.
3. Jemgyýetçilik teleradioguramalary döredilende olaryň esaslandyryjylary, eger Türkmenistanyň kanunçylygynda başgaça göz öňünde tutulmadyk bolsa, ýurduň ilaty tarapyndan şeýle teleradioguramalaryň işini maliýeleşdirmegiň meselelerini abonent töleginiň hasabyna çözüp bilerler.
4. Jemgyýetçilik teleradioguramalary telekeçilik işi bilen meşgullanmak hukugyna eýe däldirler we diňe täjirçilik däl hojalyk işini amala aşyrýarlar.
5. Jemgyýetçilik teleradioguramalaryny dolandyrýan edaralaryň işiniň meseleleri, döretmegiň tertibi şu Kanunyň düzgünlerini hasaba almak bilen, olaryň tertipnamalarynda düzgünleşdirilmäge degişlidir.
18-nji madda. Hususy teleradioguramalar
1. Raýatlaryň maglumat isleglerini kanagatlandyrmak maksady bilen, eýeçiligiň döwlete dahylly bolmadyk görnüşindäki fiziki we (ýa-da) ýuridik şahslar hususy teleradioguramalary döretmäge haklydyrlar.
2. Hususy teleradioguramalary döwlet tarapyndan bellige almak Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda amala aşyrylýar.
3. Hususy teleradiogurama Türkmenistanyň kanunçylygynda gadagan edilmedik ähli çeşmeleriň hasabyna maliýeleşdirilip bilner.
19-njy madda. Teleradioýaýradyşyň operatorlary
1. Teleradioýaýradyşyň operatorlary ýaýlym, kabel, emeli hemra teleradioýaýradyş arkaly teleradioýaýlymlaryň ýaýlyma berilmegini we (ýa-da) aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma berilmegini üpjün edýärler.
2. Teleradioýaýradyşyň operatorlary:
1) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda, teleradioguramalar bilen baglaşylan şertnamalaryň esasynda teleradioýaýlymlary ýaýlyma bermegi we (ýa-da) aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma bermegi amala aşyrýarlar;
2) teleradioýaýradyşyň toruny ulanmagyň tehniki kadalaryna laýyklykda, ýaýlyma bermegiň we (ýa-da) aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma bermegiň hil derejesini üpjün edýärler;
3) teleradioýaýradyşyň tehniki ölçegleriniň talaplaryna laýyklykda, teleradioýaýlymlary ýaýlyma bermegiň we (ýa-da) aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma bermegiň tehniki hilini üpjün edýärler;
4) teleradioönümleriň toplumlarynyň (teleradiogepleşikleriň) mazmunyny üýtgetmezden teleradioýaýlymlaryň ýaýlyma berilmegini we (ýa-da) aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma berilmegini amala aşyrýarlar;
5) diňe Türkmenistanyň halkara şertnamalaryna laýyklykda bellige almak amalyny geçen daşary ýurt teleradioýaýlymlaryny ýaýlyma berýärler we (ýa-da) aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma berýärler;
6) erkin, elýeter teleradioýaýlymlary ýaýlyma berýärler we (ýa-da) aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma berýärler;
7) şertli elýeter teleradioýaýlymlary ýaýlyma berýärler we (ýa-da) aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma berýärler;
8) Türkmenistanyň kanunçylygy bilen bellenilen tertipde resmileşdirilen laýyklyk sertifikatlary bolan teleradioýaýlymlary ýaýratmak üçin tehniki serişdeleri peýdalanýarlar.
3. Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň karary bilen teleradioýaýradyşyň milli operatory döredilip bilner, onuň üstüne eýesi bolan döwlet tarapyndan teleradioýaýradyşyň milli toruny saklamak we ony ösdürmek boýunça wezipeler ýüklenilýär.
4. Teleradioýaýradyşyň milli operatory:
1) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda, teleradioguramalar bilen baglaşylan şertnamalaryň esasynda teleradioguramalara teleradioýaýradyşyň milli toruny peýdalanmagyň deň hukugyny berýär;
2) Türkmenistanyň tutuş çäginde hökmany teleradioýaýlymlaryň ýaýramagyny üpjün edýär;
3) erkin we şertli elýeter teleradioýaýlymlary ýaýlyma berýär we (ýa-da) aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma berýär;
4) teleradioýaýradyşyň milli torunyň ýeke-täk emläk toplumynyň abat saklanylmagyny üpjün edýär;
5) teleradioýaýradyş babatda öňdebaryjy tehnologiýalaryň esasynda teleradioýaýradyşyň milli toruny ulanýar, şeýle hem ösdürýär we kämilleşdirýär;
6) teleradioýaýradyş babatda beýleki hyzmatlary edýär.
IV BAP. TELERADIOÝAÝRADYŞYŇ GURALYŞY
20-nji madda. Teleradioýaýradyşyň maksatnamalaýyn konsepsiýasy
1. Teleradioguramanyň hökmany tertipde teleradioýaýradyş maksatnamalaýyn konsepsiýasy bolmalydyr.
2. Teleradioýaýradyşyň maksatnamalaýyn konsepsiýasy şulary kesgitleýär:
1) jemgyýetiň oňyn fiziki, akyl we ahlak ösüşine niýetlenen teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) ýaýratmak syýasatyny;
2) öz öndüren teleradioönümleriniň toplumlarynyň paýyny;
3) milli audiowizual önümiň iň az paýyny;
4) daşary ýurt önümçiliginiň audiowizual önüminiň iň köp paýyny;
5) aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma bermegiň iň ýokary möçberlerini we aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma berilmegi nazarda tutulýan teleradioönümleriň toplumlarynyň (teleradiogepleşikleriň) takmynan sanawyny (žanrlar boýunça);
6) teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) žanr taýdan paýlamagy.
3. Teleradioýaýradyşyň maksatnamalaýyn konsepsiýasynyň esasyny aşakdaky teleradioönümler düzmelidir:
1) maglumat-analitiki;
2) publisistik;
3) medeni-çeper;
4) ylmy aň-bilim;
5) güýmenje.
21-nji madda. Teleradioýaýradyş bilen baglanyşykly işi ygtyýarlylandyrmak
Teleradioýaýradyş bilen baglanyşykly iş «Işiň aýry-aýry görnüşlerini ygtyýarlylandyrmak hakynda» Türkmenistanyň Kanunyna we Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalaryna laýyklykda ygtyýarlylandyrylmaga degişlidir.
22-nji madda. Teleradioýaýradyşyň maksatlary üçin radioýygylyk spektriniň peýdalanylyşy
Teleradioýaýradyşyň maksatlary üçin radioýygylyk spektrini ulanmak bilen bagly iş «Radioýygylyk spektri hakynda» Türkmenistanyň Kanuny we Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalary bilen düzgünleşdirilýär.
23-nji madda. Hökmany teleradioýaýlymlaryň sanawynyň döredilmegi
1. Ýurduň durmuş-ykdysady ösüşi çygrynda döwlet syýasatyny düşündirmek we Türkmenistanyň ýeke-täk maglumat giňişligini aýap saklamak hem-de üpjün etmek, onuň medeni mirasyny aýap saklamak we ösdürmek maksady bilen, durmuş ähmiýetli maglumatyň jemini düzýän we teleradioýaýradyşyň köpýaýlymly torlary boýunça Türkmenistanyň bütin çägine ýaýratmak üçin hökmany bolan teleradioýaýlymlaryň bukjasy döredilýär.
2. Hökmany teleradioýaýlymlaryň sanawy bäsleşik esasynda döredilýär.
Hökmany teleradioýaýlymlaryň sanawyny döretmek boýunça bäsleşigi geçirmek hakyndaky karary teleradio babatda ýerine ýetiriji häkimiýetiň ygtyýarly edarasy kabul edýär.
Bäsleşigi geçirmegiň tertibi Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan kesgitlenilýär.
24-nji madda. Erkin we şertli elýeter teleradioýaýlymlaryň sanawynyň döredilmegi
1. Erkin elýeter teleradioýaýlym seretmek hukugy üçin sarp edijilerden töleg almazdan adamlaryň çäklendirilmedik topary üçin ýaýradylýan teleradioýaýlymdyr.
2. Erkin elýeter teleradioýaýlymlaryň sanawy hökmany teleradioýaýlymlaryň sanawyndan, şeýle hem ýurduň we daşary ýurt döwletleriniň teleradioýaýlymlaryndan durýar.
3. Hökmany teleradioýaýlymlardan başga, erkin elýeter teleradioýaýlymlaryň sanawyny döretmek teleradioýaýradyşyň operatorlary tarapyndan teleradioguramalar bilen şertnamalaýyn şertlerde amala aşyrylýar.
4. Şertli elýeter teleradioýaýlym seretmek mümkinçiligi teleradioýaýradyşyň operatory bilen muzdly şertnamanyň esasynda sarp edijilere üpjün edilýän teleradioýaýlymdyr.
25-nji madda. Teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma bermek
1. Türkmenistanyň çäginde teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma bermek çäklendirilmeýär.
2. Aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma bermäge maksady bolan we teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) öndürijiden muňa rugsady bolan teleradioýaýradyjy aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma berilmäge niýetlenen teleradioönümleriň toplumlarynyň (teleradiogepleşikleriň) mazmunyny Türkmenistanyň kanunçylygynyň talaplaryna uýgunlaşdyrmaga borçludyr.
Döwlet diline terjime aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma berilýän teleradioönümleriň toplumlarynyň (teleradiogepleşikleriň) mazmunyna üýtgetmeleriň girizilmegi diýlip hasap edilmeýär.
3. Teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma bermek hukugy teleradioýaýradyş üçin ygtyýarnama bilen kesgitlenilýär.
4. Teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma bermek bilen baglanyşykly hukuk gatnaşyklary awtorlyk hukugy we gatyşyk hukuklar hakynda Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda amala aşyrylýar.
5. Teleradioýaýradyjy tarapyndan aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma bermek üçin göz öňünde tutulan teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma bermegiň ýokary möçberleri we teleradioönümleriň toplumlarynyň (teleradiogepleşikleriň) takmyny sanawy (žanrlar boýunça) teleradioguramanyň teleradioýaýradyşyň maksatnamalaýyn konsepsiýasy bilen kesgitlenilýär.
Ýurduň teleradioýaýlymlarynyň teleradioýaýradyşynyň hepdelik möçberinde daşary ýurt teleradioýaýlymlarynyň teleradioönümleriniň toplumlaryny (teleradiogepleşiklerini) aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma bermek teleradioönümleriň toplumlarynyň umumy möçberiniň ýigrimi göteriminden ýokary geçmeli däldir.
26-njy madda. Teleradioýaýlymlaryň emeli hemra arkaly özbaşdak kabul edilişi
1. Teleradioýaýlymlaryň emeli hemra arkaly özbaşdak kabul edilişi soňra aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma bermek hukugy bolmazdan özbaşdak emeli hemra kabul ediş enjamlary arkaly emeli hemra aragatnaşyk ýaýlymlary boýunça teleradioýaýlymlaryň fiziki we ýuridik şahslar tarapyndan kabul edilmegidir.
2. Telewizion signalynyň emeli hemra arkaly özbaşdak kabul edilmegini üpjün etmek üçin Türkmenistanyň kanunçylygy bilen bellenilen tertipde resmileşdirilen emeli hemra arkaly telewizion signalynyň özbaşdak kabul edilmegini enjamlaşdyrmak üçin laýyklyk sertifikaty ulanylmalydyr.
3. Ilatly nokatlary abadanlaşdyrmak, ýaşaýyş jaýlaryny, beýleki binalary we desgalary saklamak babatda döwlet we jemgyýetçilik bähbitlerini üpjün etmek maksady bilen, ýerine ýetiriji häkimiýetiň ýerli edaralary tarapyndan jaýlaryň, desgalaryň we ýanaşyk çäkleriň howpsuzlygy boýunça tehniki dessura laýyklykda özbaşdak emeli hemra kabul ediş enjamlaryny ýerleşdirmek boýunça talaplar bellenilýär.
27-nji madda. Teleradioýaýlymlary köpçülikleýin kabul etmegiň ulgamlary
1. Teleradioýaýlymlary köpçülikleýin kabul etmegiň ulgamy bir jaýyň çäklerinde teleradioýaýlymlary kabul etmek mümkinçiligini üpjün edýän tehniki serişdeleriň toplumydyr.
2. Täjirçilik maksatlary göz öňünde tutulan teleradioýaýlymlary köpçülikleýin kabul etmek ulgamyny guramak boýunça iş kabel teleradioýaýradyşa deňleşdirilýär we ygtyýarlylandyrylmaga degişlidir.
3. Täjirçilik maksatlaryny göz öňünde tutmaýan teleradioýaýlymlary köpçülikleýin kabul etmek ulgamy diňe jaý eýeleriniň ýazmaça razylygy bilen bellenilip bilner.
4. Teleradioýaýlymlary köpçülikleýin kabul etmek ulgamy teleradioýaýradyşyň beýleki operatorlarynyň ýaýradyş hiline täsir etmeli däldir.
28-nji madda. Ýaýradyşyň başlanmagy
1. Teleradioýaýradyjy degişli ygtyýarnamany alan gününden alty aýdan gijä galman ýaýradyş işine başlamaga haklydyr. Ýaýradyş işine başlamak hakynda ol ýaýradyş işine başlamaga çenli on gün möhletde ýaýratmaga ygtyýarnama beren ýerine ýetiriji häkimiýetiň ygtyýarly edarasyna habar bermäge borçludyr.
2. Ygtyýarnamada görkezilmedik çäkde ýaýradyş işine, şeýle hem ýaýradyş ýaýlymynyň kärendesine we tirkeşikli kärendesine berilmegine ýol berilmeýär.
29-njy madda. Teleradioönümleriň toplumlarynyň (teleradiogepleşikleriň) öndürilişi
1. Teleradioönümleriň toplumlarynyň (teleradiogepleşikleriň) önümçiligi teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) öndüriji ýa-da teleradioýaýradyjynyň özi tarapyndan amala aşyrylýar.
2. Teleradioýaýradyjy bilen teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) öndürijiniň arasyndaky gatnaşyklar Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde baglaşylan şertnama bilen düzgünleşdirilýär.
3. Teleradioýaýradyjy we teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) öndüriji eýeçiliginiň görnüşine we guramaçylyk-hukuk görnüşine garamazdan döwlet buýrujysy hökmünde teleradio babatda ýerine ýetiriji häkimiýetiň ygtyýarly edarasy bolan teleradioönümleri (teleradiogepleşikleri) öndürmek we ýaýratmak boýunça döwlet buýurmasyny bäsleşik esasynda ýerine ýetirmäge haklydyr.
Teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) öndürmek we ýaýratmak boýunça döwlet buýurmalaryny döretmegiň, ýerleşdirmegiň, maliýeleşdirmegiň we ýerine ýetirmegiň tertibi Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan bellenilýär.
30-njy madda. Çykyş maglumatlary
1. Teleradioýaýradyjy ýaýradyşyň barşynda öz çykyş maglumatlaryny habar bermäge borçludyr, olara şular degişlidir:
1) teleradioönümiň ady;
2) teleradioönümiň ýaýlyma beriljek wagty;
3) awtoryň we ýaýlyma goýbermäge rugsat beren baş redaktoryň (redaktoryň) ady we familiýasy;
4) teleradioýaýradyjynyň ady we salgysy;
5) teleradioýaýradyjy tarapyndan ýerleşdirilip bilinjek beýleki maglumatlar.
2. Eger teleradioýaýradyjy günüň dowamynda ýaýlyma çyksa, ol azyndan dört gezek, galan ýagdaýlarda ýaýlyma çykmagyň başynda we soňunda öz çykyş maglumatlaryny yglan etmelidir.
31-nji madda. Teleradioýaýradyşyň bes edilmegi
1. Eger ygtyýarnamanyň hereket ediş möhleti uzaldylmasa, onda teleradioýaýradyş üçin ygtyýarnamanyň möhletiniň tamamlanmagy ýa-da şu Kanunyň we işiň aýry-aýry görnüşlerini ygtyýarlylandyrmak hakynda Türkmenistanyň kanunçylygynyň talaplaryna laýyklykda teleradioýaýradyş üçin ygtyýarnamanyň togtadylmagy ýa-da yzyna alynmagy (ýatyrylmagy) teleradioýaýradyşy bes etmek üçin esaslar bolup durýar.
2. Ygtyýarnamanyň hereket ediş möhletiniň gutaran ýa-da ýatyrylan gününden bir gije-gündiziň içinde ygtyýarnamanyň eýesi teleradioýaýradyşy bes etmäge borçludyr.
3. Ygtyýarnamany ýatyrmak hakynda resmi habar alnandan soň teleradioýaýradyşyň dowam etdirilmegi Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda teleradioýaýradyjynyň we teleradioýaýradyşyň degişli operatorynyň jogapkärçiligine eltýär.
32-nji madda. Habarçy nokatlarynyň, şahamçalarynyň we wekillikleriniň döredilmegi
1. Teleradioguramalar Türkmenistanyň çäginde we onuň çäklerinden daşarda habarçy nokatlaryny, şahamçalaryny we wekilliklerini döretmäge haklydyrlar.
2. Habarçy nokatlary, şahamçalary we wekillikleri teleradioguramalaryň gurluş düzüm birlikleridir we olaryň bähbitlerine wekilçilik edýärler.
3. Habarçy nokatlarynyň, şahamçalarynyň we wekillikleriniň teleradioguramanyň teleradioýaýradyş ýaýlymynda özbaşdak ýaýradyş işine hem-de maglumat we mahabat sergilerini amala aşyrmaga hukugy ýokdur.
33-nji madda. Teleradioguramanyň işgärleriniň akkreditasiýasy
Teleradioguramanyň döwlet häkimiýet edaralarynda we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynda, akkreditasiýanyň tertibi hereket edýän edaralarda, guramalarda we kärhanalarda «Köpçülikleýin habar beriş serişdeleri hakynda» Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda, olaryň işini şöhlelendirmek üçin öz işgärlerini akkreditirlemäge hukugy bardyr.
34-nji madda. Beýleki teleradioguramalaryň teleradioönümleriniň toplumlaryny (teleradiogepleşiklerini) peýdalanmaga bolan rugsat
1. Beýleki teleradioguramalaryň teleradioönümleriniň toplumlaryny (teleradiogepleşiklerini) peýdalanmak «Awtorlyk hukugy we gatyşyk hukuklar hakynda» Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda amala aşyrylýar.
2. Daşary ýurt teleradioguramalarynyň teleradioönümleriniň toplumlary (teleradiogepleşikleri) ýaýradylanda olara haýsydyr bir üýtgetmeleri girizmek gadagandyr, audiowizual önümiň eýeleri bilen ylalaşyklaryň kesgitlenilen ýa-da Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan halatlary muňa degişli däldir.
35-nji madda. Audiowizual eserleriň hasaba alnyşy we olaryň nusgalaryny (ýazgylaryny) saklamagyň tertibi
1. Her bir teleradiogurama teleradioguramanyň ýaýlyma beren ýa-da aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma beren teleradioönümleriniň hasaba alnyş kitabyny ýöretmäge borçludyr.
2. Teleradioönümleriň hasaba alnyş kitabynda şular bellenilýär:
1) teleradioönümiň ýaýlyma çykan senesi, başlan we gutaran wagty;
2) teleradioönümiň ady we temasy;
3) teleradioönümiň awtorlarynyň we alyp baryjylarynyň familiýalary;
4) teleradioönümiň dili.
3. Teleradioönümleriň hasaba alnyş kitaby onda soňky ýazgynyň gününden alty aýyň dowamynda teleradiogurama tarapyndan saklanylýar.
4. Teleradioguramanyň ýaýlyma beren ýa-da aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma beren ýa-da olaryň ýaýlyma berilmegini üpjün eden teleradioönümleriniň ählisi ýazylmalydyr we eger bu möhletde onuň mazmuny babatda şikaýat gelip gowuşmasa, olaryň ýaýradylan senesinden ýedi günüň dowamynda saklanylmalydyr.
5. Teleradioönümleriň mazmuny babatda şikaýat berlende şikaýata garalýança we ol boýunça çözgüt bellenilen tertipde kabul edilýänçä onuň ýazgysy saklanylýar.
6. Taryhy, çeperçilik, medeni ýa-da başga gymmaty bolan teleradioönümleri uzakmöhletleýin saklamagyň şertleri Türkmenistanyň kanunçylygy bilen kesgitlenilýär.
36-njy madda. Resmi habarlaryň we beýleki hökmany maglumatlaryň ýaýradylmagy
1.Teleradioguramalar döwlet häkimiýet edaralarynyň resmi habarlaryny Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan bellenilýän tertibe laýyklykda berýärler.
2. Teleradioguramalar eýeçiliginiň görnüşlerine garamazdan adatdan daşary ýagdaýlar hakyndaky habarlary halka mugt ýaýratmaga borçludyrlar. Teleradioýaýradyşy bu maksatlar bilen peýdalanmaga bolan hukuk adatdan daşary ýagdaý şertlerinde karar kabul etmäge ygtyýarly döwlet häkimiýet edaralaryna we wezipeli adamlara degişlidir.
3. Döwlet teleradioguramalary Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlarynyň deputatlyk işiniň meseleleri boýunça çykyşlaryna mümkinçilikleri üpjün etmek üçin wagty we görnüşleri göz öňünde tutmaga borçludyrlar. Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlarynyň başga meseleler boýunça teleradiogepleşiklere gatnaşmagy umumy esaslarda amala aşyrylýar.
37-nji madda. Teleradioguramalaryň saýlaw geçirilýän wagtyndaky işi
Teleradioguramalaryň saýlaw geçirilýän döwürdäki işiniň aýratynlyklary Türkmenistanyň Saýlaw kodeksi bilen düzgünleşdirilýär.
38-nji madda. Aýratyn ýagdaýlardaky ýaýradyş
1. Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda, Türkmenistanda ýa-da onuň aýry-aýry ýerlerinde adatdan daşary we (ýa-da) harby ýagdaý wagtynda teleradioguramalaryň aýratyn iş düzgüni bellenilip bilner.
2. Adatdan daşary we (ýa-da) harby ýagdaý wagtynda ýaýradyşy düzgünleşdirmegiň aýratynlyklary Türkmenistanyň kanunçylygy bilen kesgitlenilýär.
39-njy madda. Teleradioönümleriň toplumynda (teleradiogepleşiklerde) mahabat
Teleradioguramalar öz teleradioönümleriniň toplumynda (teleradiogepleşiklerinde) mahabaty «Mahabat hakynda» Türkmenistanyň Kanunynda göz öňünde tutulan tertipde ýerleşdirmäge haklydyrlar.
40-njy madda. Teleradioönümleriň döredilmegine hemaýatkärleriň gatnaşmagy
1. Teleradioýaýradyjylar ýa-da teleradioönümleriň toplumlaryny (teleradiogepleşikleri) öndürijiler bolup durmaýan ýuridik we fiziki şahslar öz adyny, söwda markasyny, işiniň görnüşini ýa-da abraýyny ýaýratmak maksady bilen, göni ýa-da beýleki bir tarapyň üsti bilen maliýeleşdirmek arkaly teleradioönümleriň öndürilmegine gatnaşyp bilerler.
2. Hemaýatkär tarapyndan maliýeleşdirilýän teleradioönümlerde hemaýatkär hakyndaky maglumatlar (atlandyrylyşy ýa-da ady, söwda ýa-da firma markasy, nyşany) olaryň başynda we ahyrynda titrler ýa-da diktoryň sözi bilen anyk we takyk bellenilmelidir.
3. Hemaýatkäriň maglumatlary (salgysy, telefony, hasaplaşyk hasaby we beýleki maglumatlary), şeýle hem harydyň ýa-da hyzmatlaryň sarp edijilik hili görkezilmeýär.
4. Teleradioönümiň ýaýlyma berilýän wagtynda hemaýatkärler hakynda maglumaty islendik görnüşde ýa-da başga usul bilen habar bermek gadagandyr.
5. Hemaýatkär tarapyndan maliýeleşdirilýän teleradioönümler ýaýlyma berlende onuň harytlarynyň ýa-da hyzmatlarynyň görnüşleriniň adyna bolan göni ýa-da gizlin salgylanmalary özünde saklamaly däldir.
6. Hemaýatkärleriň teleradioönümleriň wagtyna we mazmunyna täsir etmäge, şeýle hem teleradioguramalaryň we olaryň işgärleriniň hünär işine gatyşmaga hukugy ýokdur.
7. Täzelikleriň goýberilişi we syýasy maglumat toplumlary hemaýatkärleriň maliýe kömeginde taýýarlanylyp bilinmez.
8. Esasy işi harytlary öndürmek ýa-da ýerlemek we hyzmatlary etmek bolup, olaryň telewideniýedäki we (ýa-da) radiodaky mahabaty bolsa «Mahabat hakynda» Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda gadagan edilen ýuridik we fiziki şahslar hemaýatkärler bolup çykyş edip bilmezler.
41-nji madda. Teleradioýaýradyş çygrynda bäsdeşlik
1. Teleradioguramalar öz işini amala aşyranlarynda Türkmenistanyň antimonopol kanunçylygyny berjaý etmelidirler we adalatsyz bäsdeşlige ýol bermeli däldirler.
2. Teleradioýaýradyş çygrynda ykdysady bäsdeşligi ösdürmek üçin şertler Türkmenistanyň antimonopol kanunçylygy bilen bellenilýär.
42-nji madda. Teleradioguramalaryň işinde dilleriň ulanylyşy
1. Teleradioguramalar teleradioönümleriň ýaýlyma berlişini döwlet we beýleki dillerde alyp barýarlar.
Teleradioguramanyň teleradioönümleriniň toplumlarynyň (teleradiogepleşikleriniň) dili (dilleri) teleradioýaýradyş üçin ygtyýarnamanyň şertleri bilen kesgitlenilýär.
2. Her bir teleradioguramanyň teleradioönümi ýaýratmagynyň umumy möçberinde we wagtynda teleradioönümleriň toplumlarynyň (teleradiogepleşikleriň) ýarysyndan gowragy döwlet dilinde alnyp barylmalydyr.
Haçan-da önümiň ýaýlyma berlişi döwlet dilinde alnyp barylsa, milli (umumydöwlet) teleradioýaýradyş üçin ýaýlym wagtynyň paýy gije-gündizki teleradioýaýradyşyň umumy möçberiniň azyndan 75 göterimini düzmelidir.
3. Eger filmiň we (ýa-da) beýleki teleradioönümiň asyl nusgasynyň (ýa-da dublirlemegiň) dili döwlet dili bolmasa, şeýle filmler we (ýa-da) teleradioönümler olary döwlet dilinde ses dublirlemegiň şertinde ýaýlyma berilýär.
4. Daşary ýurt auditoriýasy üçin ýaýradyş döwlet we degişli daşary ýurt dillerinde alnyp barylýar.
43-nji madda. Teleradioýaýradyş torlary
1. Teleradioýaýradyş torlary aragatnaşyk hakynda Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda, telekommunikasiýalaryň ýeke-täk torunyň düzüm birligidir, Türkmenistanyň we daşary ýurt döwletleriniň çäginde teleradioýaýlymlaryny ýaýratmak hem-de ýaýlyma bermek üçin ulanylýan ýerüsti we emeli hemra ulgamlarynyň ýeke-täk önümçilik-tehnologik toplumyny düzýärler.
2. Döwlet teleradioýaýlymlaryny ýaýratmak we ýaýlyma bermek üçin teleradioýaýradyşyň operatorlarynyň tehniki serişdelerini peýdalanmak bilen, telekommunikasiýalaryň ýeke-täk toruna esaslanýan teleradioýaýradyşyň umumydöwlet we sebit torlary döredilýär. Hususy teleradioguramalar öz teleradioýaýlymlaryny ýaýratmak we ýaýlyma bermek üçin hem özüniň, hem baglaşylan şertnamanyň şertlerinde telekommunikasiýalaryň beýleki torlaryny peýdalanmaga haklydyrlar.
44-nji madda. Milli (umumydöwlet) teleradioýaýradyşyň bähbitleriniň goralyşy
1. Ýurduň teleradioýaýlymlarynyň teleradioýaýradyşynyň hepdelik möçberiniň azyndan 50 göterimini ýurduň teleradioönümleriniň toplumlary (teleradiogepleşikleri) we türkmen awtorlarynyň ýa-da ýerine ýetirijileriniň saz eserleri düzmelidir.
2. Teleradioönümleriň toplumy ýaýlyma berlende ýa-da aralyk kabul ediji we ýaýradyjy beket arkaly ýaýlyma berlende onuň döwlet diline terjimesi ses dublirleme görnüşinde amala aşyrylýar.
3. Pornografik we ýörite jynsy-erotik häsiýetli teleradioönümleriň toplumlarynyň ýaýlyma çykmagy, şeýle hem kino we wideoönümleriniň görkezilmegi, rehimsizlik we zorluk ynançlarynyň wagyz edilmegi gadagandyr.
45-nji madda. Teleradioýaýradyşyň tehniki serişdeleriniň we enjamlarynyň sertifikatlaşdyrylyşy
Teleradioýaýradyşyň tehniki serişdeleriniň we enjamlarynyň sertifikatlaşdyrylmagy «Sertifikatlaşdyrmak hakynda» Türkmenistanyň Kanunyna we Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalaryna laýyklykda amala aşyrylýar.
V BAP. TELERADIO BABATYNDA DÖWLET DÜZGÜNLEŞDIRMESI
46-njy madda. Teleradio babatynda döwlet düzgünleşdirmesini amala aşyrýan edaralar
1. Teleradio babatda döwlet syýasatyny Türkmenistanyň Ministrler Kabineti, şeýle hem teleradio babatda ýerine ýetiriji häkimiýetiň ygtyýarly edaralary amala aşyrýarlar.
2. Teleradio babatda ýerine ýetiriji häkimiýetiň ygtyýarly edaralaryna şular degişlidir:
1) telewideniýe, radiogepleşikler we kinematografiýa babatda ýerine ýetiriji häkimiýetiň ygtyýarly edarasy;
2) teleradio işi bilen baglanyşykly böleginde aragatnaşyk babatda ýerine ýetiriji häkimiýetiň ygtyýarly edarasy.
47-nji madda. Teleradio babatynda Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ygtyýarlylygy
Türkmenistanyň Ministrler Kabineti:
1) Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň, şu Kanunyň, teleradio babatda Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň we halkara şertnamalarynyň ýerine ýetirilmegini üpjün edýär;
2) teleradio babatda döwlet syýasatyny kesgitleýär;
3) teleradio babatda ýerine ýetiriji häkimiýetiň ygtyýarly edaralarynyň işiniň kadalaşdyryjy hukuk taýdan düzgünleşdirmesini amala aşyrýar;
4) teleradio babatda kadalaşdyryjy hukuk namalaryny tassyklaýar;
5) halkara standartlarynyň we tejribesiniň, türkmen halkynyň taryhynyň we özboluşlylygynyň we bazar ykdysadyýetiniň ýörelgeleriniň esasynda teleradio ulgamynyň ösdürilmegine ýardam edýär;
6) teleradio ulgamyny ösdürmegiň we kämilleşdirmegiň döwlet maksatnamalaryny kabul edýär we ýerine ýetirilmegini üpjün edýär;
7) teleradionyň subýektleriniň döwlet goldawyny guraýar;
8) teleradio babatda daşary ýurt döwletleri we halkara guramalary bilen hyzmatdaşlygy üpjün edýär;
9) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda, teleradio babatda beýleki ygtyýarlyklary amala aşyrýar.
48-nji madda. Teleradio babatynda ýerine ýetiriji häkimiýetiň ygtyýarly edaralarynyň ygtyýarlyklary
1. Telewideniýe, radiogepleşikler we kinematografiýa babatda ýerine ýetiriji häkimiýetiň ygtyýarly edarasy:
1) teleradio babatda döwlet syýasatyny amala aşyrýar;
2) teleradio ulgamyny ösdürmegiň we kämilleşdirmegiň döwlet maksatnamalaryny işläp taýýarlaýar we durmuşa geçirýär;
3) teleradio babatda kadalaşdyryjy hukuk namalaryny işläp taýýarlaýar;
4) teleradioýaýradyş babatda ygtyýarlylandyrmagy amala aşyrýar;
5) teleradioguramalaryň sanawyny ýöredýär;
6) teleradioýaýradyşyň döwlet guramalarynyň maddy-tehniki binýadynyň ösdürilmegine ýardam edýär;
7) teleradioguramalara usulyýet kömeginiň berilmegini üpjün edýär;
8) teleradioguramalaryň işgärleriniň taýýarlygyny, gaýtadan taýýarlygyny we hünäriniň ýokarlandyrylmagyny guraýar;
9) teleradionyň işgärleriniň maddy we ruhy höweslendirmesiniň çäresini amala aşyrýar;
10) teleradioýaýradyşyň meseleleri boýunça jemgyýetçilik geňeşleriniň döredilmegine ýardam edýär;
11) teleradio babatda halkara hyzmatdaşlygynyň ösdürilmegini üpjün edýär;
12) teleradio babatda döwlet we halkara derejeli çäreleri guraýar we geçirýär;
13) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda, teleradio babatda beýleki ygtyýarlyklary amala aşyrýar.
2. Teleradioýaýradyş işi bilen baglanyşykly böleginde aragatnaşyk babatda ýerine ýetiriji häkimiýetiň ygtyýarly edarasy «Aragatnaşyk hakynda» Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda ygtyýarlyklary amala aşyrýar.
49-njy madda. Teleradiony ösdürmek boýunça topar
1. Teleradio babatda jemgyýetçilik bähbitlerini hasaba almak we goramak, şeýle hem ilatyň teleradioönümleriň toplumlaryna isleglerini kanagatlandyrmak maksady bilen, Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ýanynda maslahat beriji edara — Teleradiony ösdürmek boýunça topar döredilýär.
2. Teleradiony ösdürmek boýunça toparyň esasy wezipeleri şulardyr:
1) teleradio babatda döwlet syýasatyny durmuşa geçirmek boýunça teklipleri işläp taýýarlamak;
2) hökmany teleradioýaýlymlaryň sanawyny döretmek boýunça teklipleri işläp taýýarlamak;
3) teleradioýaýradyşyň maksatlary üçin ýygylyklaryň, radioýygylyklaryň (radioýygylyk ýaýlymlarynyň) zolaklaryny paýlamak boýunça bäsleşige gatnaşmak üçin dalaşgärleriň ýüztutmalaryna garamak we olaryň ýeňijilerini döredijilik, tehniki we maliýe tekliplerini hasaba almak bilen kesgitlemek boýunça teklipleri işläp taýýarlamak.
3. Teleradiony ösdürmek boýunça topar işlenip taýýarlanylan teklipleri Türkmenistanyň Ministrler Kabinetine berýär.
4. Teleradiony ösdürmek boýunça topar hakynda düzgünnama Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan tassyklanylýar.
VI BAP. TELERADIO BABATYNDA HALKARA HYZMATDAŞLYGY
50-nji madda. Teleradioguramalaryň halkara hyzmatdaşlygy
Teleradioguramalaryň teleradio babatda daşary ýurt döwletleri we halkara guramalary bilen halkara hyzmatdaşlygy halkara şertnamalarynyň we ylalaşyklarynyň esasynda amala aşyrylýar.
51-nji madda. Daşary ýurt teleradioguramalarynyň wekilleriniň işi we daşary ýurt teleradioýaýlymlarynyň Türkmenistanyň çäginde ýaýradylyşy
1. Daşary ýurt teleradioguramalarynyň wekilleriniň akkreditasiýasy Türkmenistanyň degişli teleradioguramalarynyň ýa-da daşary ýurt teleradioguramalarynyň hödürnamasy boýunça Türkmenistanyň Daşary işler ministrligi tarapyndan geçirilýär.
2. Daşary ýurt teleradioguramalarynyň akkreditirlenen wekilleriniň teleradioguramanyň işgäriniň şu Kanunda göz öňünde tutulan hukuklary we borçlary bardyr.
3. Bellenilen tertipde Türkmenistanda akkreditirlenmedik daşary ýurt teleradioguramalarynyň wekilleri öz işini daşary ýurt ýuridik şahslaryň işgärleri hökmünde amala aşyrýarlar.
4. Daşary ýurt teleradioýaýlymlary Türkmenistanyň çäginde Türkmenistanyň halkara şertnamalaryna laýyklykda we teleradio babatda ýerine ýetiriji häkimiýetiň ygtyýarly edarasynda olar hökmany hasaba goýlan şertinde ýaýradylýar.
VII BAP. JEMLEÝJI DÜZGÜNLER
52-nji madda. Şu Kanunyň bozulmagy üçin jogapkärçilik
Şu Kanunyň bozulmagy Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen jogapkärçilige eltýär.
53-nji madda. Şu Kanunyň herekete girmegi
1. Şu Kanun resmi taýdan çap edilen gününden herekete girýär.
2. Şu Kanuna laýyk getirilýänçä hereket edýän kadalaşdyryjy hukuk namalary şu Kanuna garşy gelmeýän böleginde ulanylýar.
3. Şu Kanunyň herekete girmegine çenli teleradio (teleradioýaýradyş) üçin berlen ähli ygtyýarnamalar olarda kesgitlenen belli bir hereket ediş möhletiniň gutarmagyna çenli hereket edýärler. Teleradio (teleradioýaýradyş) üçin ygtyýarnamanyň hereket ediş möhleti uzaldylanda ol şu Kanunyň talaplaryna we işiň aýry-aýry görnüşlerini ygtyýarlylandyrmak hakynda Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda berilýär.
4. Teleradioguramalar şu Kanunyň herekete giren gününden alty aýyň içinde şu Kanunyň talaplaryna laýyklykda öz tertipnamalaryny tassyklamalydyrlar we gaýtadan bellige aldyrmalydyrlar.
Türkmenistanyň Prezidenti
Gurbanguly Berdimuhamedow.
Aşgabat şäheri. 2018-nji ýylyň 5-nji ýanwary.


text:
Türkmenistanyň Çyzykly şertli belgiler boýunça Milli guramasy halkara standartyna laýyklykda sertifikasiýalaşdyryldy
Türkmenistanyň Çyzykly şertli belgiler boýunça Milli guramasy, “GS1 Türkmenistan” halkara ISO 9001:2015 laýyklyk sertifikatyny (hil taýdan dolandyryş standartyny) aldy.
Türkmenistanyň Çyzykly şertli belgiler boýunça Milli guramasy ýurdumuzyň çäginde, jemgyýetçilik guramalarynyň arasynda ilkinji halkara standartynyň talaplaryna laýyklykda sertifikasiýalaşdyryldy we bu bolsa Milli guramanyň abraýly we ähtibarly hyzmatdaşdygynyň subutnamasydyr.
Sertifikasiýalaşdyrmak ugrunda halkara derejesinde öňdebaryjylygy bilen meşhur, Britaniýanyň abraýly UKAS akkreditirleme gullugy tarapyndan laýyklyk akreditasiýa geçirilen we olaryň auditorlygy bütin dünýäde ykrar edilen, Şwesariýanyň SGS sertifikasiýalaşdyrma edarasy tarapyndan “GS1 Türkmenistan” guramasynyň alyp barýan iş ugry boýunça talap ediji barlagynyň netijesinde, halkara sertifikatyny berildi.
Halkara ISO 9001:2015 standartyny talaba laýyk girizmek, “GS1 Türkmenistan” guramasynyň alyp barýan işini has-da netijeli we aýdyň bolmagyna we halkara hyzmatdaşlygyny ýola goýmaga mümkinçilik döreder.
Ýurdumyzda Milli syýasatynyň esasy talaplarynyň biri hem, türkmen milli önümleriniň eksport kuwwatyny artdyrmak, hyzmatlaryň hilini ýokarlandyrmak we halkara standartlaryny girizip, laýyklyk sertifikatlaryny almak bolup durýar.
ISO 9001:2015 “Hil taýdan dolandyryş ulgamy - Talap” standarty halkara derejesinde iň bir giňden ýaýran we hakykatda girizilmeli zerur standartyň biri bolup durýar. Bu standartyň giňden girizilmegi ýurdumyzda türkmen telekeçileriniň halkara derejesinde bäsdeşlige ukyplylygyny we işewürliginiň has netijeliliginiň ýokarlanýandygyny görmek mümkindir.