text:
Tarazda munaraly kranǵa shyǵyp, sekirmek bolǵan áıel qutqaryldy
TARAZ. QazAqparat – Tarazdyq polıtseı bıik munaraly kranǵa shyǵyp, sekirmek bolǵan áıeldi qutqaryp qaldy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Taraz qalasynyń Polıtsııa basqarmasy Jedel basqarý ortalyǵynyń kezekshi bólimine «102» telefonyna habarlama túsip, qońyraý shalýshy oblys ortalyǵyndaǵy 15 shaǵyn aýdannyń aýmaǵynda belgisiz áıel bıik qurylys kranynan sekirmek bolyp jatqanyn aıtqan.
PD baspasóz qyzmetiniń habarlaýynsha, oqıǵa ornyna dereý attanǵan patrýldik ekıpaj qurylys kranynyń eń bıik jerinde otyrǵan áıeldi kóredi. Polıtsııa qyzmetkerleriniń biri oılanbastan kranǵa tez kóterilip, áıeldi ómirine qaýip tóndiretin áreketti jasamaýǵa shaqyrǵan. Uzaq júrgizilgen sóılesýden keıin, polıtseı ony kóndirip, tómen túsýine kómektesken. Tártip saqshylary áıeldiń mas kúıde bolǵandyǵyn anyqtady. Polıtseıler ony kórsetilgen mekenjaı boıynsha úıine aparyp, profılaktıkalyq túsindirý jumystaryn ótkizdi.


c: text/html

text:
Arassaçylyk we saglyk
Ynsanyň saglygyny baş baýlygy hasaplamagy şu günüň ýa-da düýnüň ýüze çykaran meselesi däldir. Ynsanyň sagdyn bolmagynyň jemgyýet üçin zerurlygy, onuň şertleri barada aýdylanlar hem gadymy döwürlerden biziň günlerimize gelip ýetipdir.
Ýaşaýşyň ähli üstünlikleriniň sakasynda saglyk bar. Türkmenler gadymy döwürlerden bäri ruhubelent we sagdyn durmuş ýörelgesine eýeren halk hökmünde bellidir. Sagdynlygyň esasy girewi sagdyn durmuş ýörelgesine eýerilmegidir. Beden hem-de ruhy arassalygy hemişe berjaý edip, ýeterlik hereketde bolmak, sportuň işjeň görnüşleri bilen meşgullanmak, ýagny ýöremek, ylgamak, suwda ýüzmek, tiger sürmek has-da peýdaly bolup, ol uzak we bagtyýar ýaşamaga ýardam edýär. Uzak hem bagtyýar ýaşamak üçin bolsa lukmanlar köpräk hereketde bolmalydygyny, bedenterbiýe we sport bilen meşgullanmalydygyny aýdyp, işjeň hereketiň diňe bir horlanmaga, bedene toplanan artykmaç ýaglardan daşda bolmaga kömek bermek bilen çäklenmeýändigini belleýärler. Beden maşklary gan aýlanyşygyny gowulandyryp, ýürek-damar ulgamyny işjeňleşdirýär, şeýle-de beden dokumalarynda hem agzalarynda madda alyş-çalşygynyň ýokarlanmagy netijesinde, garramak hadysalary haýallaýar. Şeýlelikde, işjeň hereket adamy gipertoniýa, süýjüli diabet, ýüregiň işemiýasy, insult we infarkt ýaly agyr nähoşluklardan goraýandyr. Ýene-de bir bellemeli zat, her bir adam arassaçylyk we saglyk hakyndaky düşünjesini giňeltjek dürli wagyz-nesihat serişdelerini, kitaplary okamaly, öwrenip, netije çykarmalydyr.
Biziň saglygymyz — bu biziň baýlygymyzdyr.
Gülnabat ÇARYÝEWA

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
2016-njy ýylyň 19-njy dekabry. Türkmen kikboksçylary iri halkara ýaryşynda nobatdaky gezek uly üstünlik gazandylar. Bu gezek ildeşlerimiz Estoniýanyň paýtagty Tallinde geçen ýaryşda 14 medal (dokuz altyn, üç kümüş we iki bürünç) gazanmak bilen tapawutlandylar.
“Full-kontakt” görnüşinde (el we aýaklar bilen diňe göwrä urgy geçirmek) 66 kilograma çenli agram derejesinde Şöhrat Hallyýew ýeňiş gazanmagy başardy. Bu baýrak Milli sport we syýahatçylyk institutynyň talybynyň gazanan ilkinji baýragy däldir. Onuň üstünlikleriniň arasynda 2013-nji ýylda Inçhon şäherinde (Koreýa Respublikasy) geçen Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça IV Aziýa oýunlarynda bürünç medal hem bar. Indi Şöhrat Aziada- 2017-de Türkmenistanyň düzüminde çykyş etmäge esasy dalaşgärleriň biri bolup durýar.
Şeýle hem milli ýygyndymyzyň düzüminde çykyş etmäge Tallinde geçen halkara ýaryşynyň beýleki ýeňijileriniň hem oňat mümkinçiligi bar. Olar “full- kontakt” we “K-1” (ýapon kikboksinginiň görnüşi) görnüşlerinde çykyş eden Nurmuhammet Atabaýew, Şameret Hallyýew, Pygy Sylabow, Nariman Aýdogdyýew, Muhammet Altybaýew, Şöhrat Ýagmyrow, Azamat Jumakulyýew we Şöhrat Pirimanow dagydyr.
Merdan Mämmedow, Goçmyrat Jumanyýazow we Seýitmuhammet Çaryýew kümüş medala mynasyp boldular. Çarygylyç Tagangylyjow hem-de Begjan Annagylyjow bolsa hormat münberiniň üçünji basgançagyna galdylar.
Türgenlerimiziň gazanan şeýle ýokary netijeleri gönüden-göni milli ýygyndymyzyň baş tälimçisi, Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi ömrüniň 20 ýyldan gowrak wagtyny türkmen türgenlerine bagyşlan Aleksandr Snagowskiniň ady bilen baglanyşyklydyr. Onuň tälim beren türgenleriniň hatarynda dünýäniň çempiony bolan we dünýäniň kubogyny eýelän zehinli türkmen türgenleriniň birnäçe nesli bar.
Bu gazanylan nobatdaky üstünlik Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň öňüsyrasynda ýurdumyzyň kikboksçylarynyň ýokary derejede taýýarlygyny tassyklaýar. A.Snagowsikiniň aýtmagyna görä, Aziada-2017-ä çenli galan wagtda türgenleşik işleri has hem güýçlendiriler. Geljek ýylyň dowamynda öňdebaryjy kikboksing mekdepleriniň binalarynda birnäçe halkara okuw türgenleşikleriniň geçirilmegi göz öňünde tutulýar.
News
Тürkmen kikboksçylarynyň üstünligi
2016-njy ýylyň 19-njy dekabry. Türkmen kikboksçylary iri halkara ýaryşynda nobatdaky gezek uly üstünlik gazandylar. Bu gezek ildeşlerimiz Estoniýanyň paýtagty Tallinde geçen ýaryşda 14 medal (dokuz altyn, üç kümüş we iki bürünç) gazanmak bilen tapawutlandylar.


text:
Raisi: Ýurduň ösüşiniň we ýeňşiniň açary rewolýusiýa we Basiji ruhuna eýe bolmakdyr
Eýran Yslam Respublikasynyň Prezidenti Ýurduň ösüşiniň we ýeňşiniň syry rewolýusiýa we Basiji ruhuna eýe bolmakdyr diýdi.
ISNA-nyň habaryna görä, Eýranyň prezidenti "Seýed Ybrýyim Raisi" şu gün, anna güni ýurduň ösüşiniň we ýeňşiniň açaryny Basij, yhlas we jihad ruhy bilen şehitleriň we janaýamazlaryň ýolunda hereket etmek diýip hasaplamak bilen şehit bolanlaryň sargydy, ynkylap ideallarynyň jemgyýetde we köpçülikde pese gaçmagyna ýol bermezlik we adalaty we Eýran halkynyň mertebesiniň aýak aşakda galmazlygydyr diýdi.
Eýranyň prezidenti özüniň dördünji welaýatlyk saparynyň çäginde Ilam welaýatyna baranda Galawizan şehitleriniň hatyrasynda eden çykyşynda: Pida etmek, şehit bolmak, Hudaýa bil baglamak, ähtiň ýerine ýetirilmegi, Yslamy söýmek Yslam Rewolýusiýasynyň gymmatlyklarydyr diýdi.
Şu gün Eýranyň prezidenti, dördünji welaýat sapary bilen Eýranyň günbataryndaky Ilam welaýatyna geldi we "Mehran" serhet sebitine gitdi.


text:
Türkmenistanyň resmi habar agentliginiň maglumatyna görä, anna güni bu saparyň barşynda daşary işler ministri Raşid Meredowyň ýolbaşçylygyndaky türkmen delegasiýasy ABŞ-nyň Döwlet sekretary Hillari Klinton, Döwlet sekretarynyň komekçisi Robert Bleýk, Döwlet departamentiniň Ýewropa we Aziýa energetika meseleleri boýunça ýörite wekili Riçard Morningstar, ABŞ-nyň prezidentiniň milli howpsuzlyk boýunça maslahatçysy Denis Makdon we käbir beýleki ýokary derejeli resmiler bilen özara gepleşik geçiripdir.
Gepleşiklerde türkmen-amerikan hyzmatdaşlyklarynyň ähli ugurlaryna degişli giň meseleleriň ara alnyp maslahatlaşylandygy habar berilýär.
Maglumata görä, türkmen delegasiýasynyň agzalary “Chevron”, “Exxon Mobile”, “Conocophillips”, “Caterpillar”, “Boeing”, “Case New Holland” we “Bell Helicopter” ýaly ençeme iri amerikan kompaniýalarynyň ýolbaşçylary bilen-de duşuşypdyrlar.


text:
ABŞ-nyň döwlet sekretary Jon Kerri we Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow Siriýada ýaragly konfliktiň soňuna çykmaga ýardam berip biljek syýasy ylalaşygy maslahat etmek boýunça Ženewada gepleşiklere başladylar.
9-njy sentýabrda geçirilýän bu gepleşikleriň öňüsyrasynda Döwlet departamenti duşuşygyň “zorlugy azaltmak, Siriýanyň halkyna ynsanperwer kömegini artdyrmak we graždan urşy tamamlamak üçin zerur syýasy karara tarap ädimler” ýaly meselelere gönükdiriljekdigini aýtdy.
Waşington we Moskwa Siriýada bäş ýyl bäri dowam edýän we 400 müň çemesi adamyň ölümine sebäp bolan graždan urşunda dürli taraplary tutýarlar. Kreml Siriýanyň prezidenti Başar al-Assady goldaýar, ABŞ Assadyň wezipesinden çekilmegini isleýän gozgalaňçy toparlara godaw berýär.
Kerri we Lawrow ABŞ-nyň we Orsýetiň Siriýada “Yslam döwleti” atly topara we beýleki ekstremistlere garşy göreşde harby hyzmatdaşlygy artdyrmak barada ylalaşyk boýunça soňky hepdelerde gepleşik geçirdiler.


text:
ShQO-da paıdalanylmaı jatqan 2,7 mln gektar jer memleketke qaıtarylmaq
ÓSKEMEN. QazAqparat – Shyǵys Qazaqstan oblysynda paıdalanylmaı bos jatqan 2,7 mln gektar jer memleketke qaıtarylady, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Bul jaıly aımaq basshysy Danıal Ahmetov jer qatynastary jáne aýyl sharýashylyǵy basqarmalarynyń basshylarymen ótken jınalys barysynda aıtty.
«Búginde bos jatqan alqaptardy qoldanysqa jaratý óte mańyzdy. Sebebi kóptegen sharýa qojalyqtary jaıylymdyq jerlerdiń tapshylyǵyn sezinýde. Qazirgi tańda jerdiń bir bóligin burynǵy menshik ıeleri óz erkimen qaıtaryp berdi. Barlyq qalalar men aýdandardyń ákimderine tanystyrylǵan ortaq belgilengen algorıtm bar», - dedi oblys ákimi.
Onyń aıtýynsha, paıdalanylmaı jatqan 2,7 mıllıon gektar jer memleketke qaıtarylýy tıis.
Osy oraıdaǵy jumys Glýbokoe, Aıagóz jáne Zaısan aýdandarynda qarqyndy júrip jatyr.
«Ónimdiligi tómen jáne ósimdik sharýashylyǵy úshin tıimsiz jerlerdi jaıylymǵa berý máselesin qarastyryp jatyrmyz. Sondaı-aq 164 gektar jerdi birqatar eldi mekenderdiń ákimshilik shekarasyna qosý qajet. Qalalar men aýdandardyń ákimderine bir aı ishinde mal jaıylymyna qatysty qıyndyqtardy sheshýdi tapsyrdym», - dedi Danıal Ahmetov.


text:
Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy: Shyǵys Qazaqstannyń 653 mektebinde ashyq sabaq ótti
ÓSKEMEN. QazAqparat – Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy barlyq mektepte «Táýelsizdik jetistikteri» taqyrybynda 1-11 synyp oqýshylary úshin ashyq sabaq ótti, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
El Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı Shyǵys Qazaqstandaǵy 647 memlekettik jáne 6 jekemenshik mektepte pedagogtar jas urpaqqa egemendik alǵannan bergi elimizdiń negizgi jetistikteri týraly aıtyp berdi.
Máselen, Óskemendegi A.Baıtursynov atyndaǵy №20 orta mektep muǵalimi Gúlim Seıtbekova ekinshi synyp oqýshylaryna ashyq sabaq ótkizdi.
Ol balalarǵa Táýelsizdik – eldiń basty qundylyǵy ekendigin jetkizdi.
«Qazaqstan úlken joldy baǵyndyrdy. Birqatar reformalar engizildi. 1991 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Semeı ıadrolyq polıgony jabyldy. Sol jyly tuńǵysh qazaq ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirov ǵaryshqa ushty. 1992 jyly Memlekettik rámizder – egemendigimizdiń myzǵymas negizderi qabyldandy. Kelesi jyly aınalysqa Táýelsizdiktiń taǵy bir atrıbýty – ulttyq valıýta engizildi. 1994 jyly elordany Almatydan Aqmolaǵa aýystyrý týraly sheshim qabyldanǵan. Keıin ol Astana dep ataldy. Az ýaqyttyń ishinde elorda adam tanymastaı ózgerdi», – dedi Gúlim Seıtbekova.
Sondaı-aq ol oqýshylarǵa 2011 jyly Qazaqstanda VII Qysqy Azııa oıyndarynyń ótkizilgeni týraly aıtty.
Sol kezde qazaqstandyq sportshylar 70 medal, onyń ishinde 32 altyn jeńip alǵan.
Ashyq sabaq barysynda balalar eń mańyzdy jáne aýqymdy is-sharalardyń biri - halyqaralyq, mamandandyrylǵan EXPO kórmesin talqylady.
2017 jyly Qazaqstan TMD aýmaǵynda osyndaı kórme ótkizgen alǵashqy el boldy. Sol kezde kórmege 115 memleket pen 22 halyqaralyq uıym qatysty.
Sonymen qatar pedagog oqýshylarǵa Qazaqstannyń qazirgi prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń qandaı jumys júrgizip jatqany týraly sóz qozǵady.
Oqýshylar ashyq sabaqqa úlken qyzyǵýshylyqpen qatysyp, óz áserin bólisti.
«Maǵan bul sabaq óte unady. Ustazymyz elimizdiń qalyptasý tarıhyndaǵy jetistikteri týraly aıtyp berdi. Biz kóp nárseni bildik. Men elordamyz Nur-Sultanda boldym. Ol óte ádemi qala, bárinende maǵan Báıterek unady», – dep óz áserimen bólisti №20 orta mekteptiń ekinshi synyp oqýshysy Arsen Qalıev.
- Elordada alǵash ret QR Tótenshe jaǵdaılar mınıstriniń kýbogy úshin hokkeıden týrnır ótti
- Qaraǵandy oblysynyń balabaqshalarynda memlekettik tapsyrys kólemi ulǵaıtyldy
- ShQO-da bıyl alıment tóleýden jaltarǵan 300-den astam adam anyqtaldy
- Qabanbaıdyń 329 jyldyǵy: ShQO-da respýblıkalyq konferentsııa ótti
- Erqanat Turymtaı qazaqtyń kóne jádigerlerin búginge deıin saqtap keledi
- Terrorıster basyp aldy: Óskemen turǵyny polıtsııaǵa jalǵan habar bergen
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Asqar Mamın: Arhıv mańyzdy qujattardy saqtaýshy ulttyq resýrstar qoımasyna aınaldy
NUR-SULTAN. QazAqparat – QR Premer-Mınıstri Asqar Mamın Ulttyq arhıvtiń 15 jyldyǵy mereıtoıymen quttyqtady, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Qazir elordadaǵy Elbasy kitaphanasynda el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna men Qazaqstan Respýblıkasy ulttyq arhıviniń 15 jyldyǵyna arnalǵan «Táýelsizdik jáne Elbasy: jasampazdyqtyń jańa tarıhy» halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferentsııa ótip jatyr.
Atalǵan sharanyń ashylý saltanatynda QR Premer-Mınıstri Asqar Mamınniń Ulttyq arhıvtiń 15 mereıtoıyna oraı quttyqtaý sózi oqyldy.
«Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵymen oraılas kelgen 15 jyldyq mereıtoılaryńyzben shyn júrekten quttyqtaımyn. Búginde memleket tarıhynyń derekti eskertkishi, qundylyqtar qazynasy sanalatyn Ulttyq arhıv Qazaqstan halqynyń tarıhı-mádenı murasynyń ajyramas bóligi. Jáne arhıv tarıhı, ǵylymı, ekonomıkalyq, saıası mańyzdy qujattardy saqtaýshy ulttyq resýrstar qoımasyna aınaldy. Jas memlekettiń jańa tarıhyn mazmunymen baıytyp kele jatqan eleýli oqıǵalardyń shejiresin jınaý, eńseli egemendigimizdiń árbir sátin bolashaq urpaqqa mıras etip qaldyrý, kózdiń qarashyǵyndaı saqtap qalý – sizder atqaryp jatqan ızgilikti is ekeni sózsiz», - delingen A. Mamınnyń quttyqtaý sózinde.
Sondaı-aq, Úkimet basshysy otandyq arhıv mamandaryna shyǵarmashylyq tabys tiledi.
«Otandyq arhıv isi salasyn jetildirý, qujattyq murany saqtaýmen qatar sheteldik áriptestermen tyǵys qarym-qatynas ornatyp, halyqaralyq yntymaqtastyqtyń damýyna qomaqty úles qosyp kelesizder. QR Ulttyq arhıvi ujymyna ózimniń jáne QR Úkimetiniń atynan tolaǵaı tabys tileımin. Elimizdiń egemendigin ulyqtaıtyn jobalardy júzege asyryp, Táýelsizdigimizdiń asyl qazynasy sanalatyn arhıv qujattaryn saf altyndaı saqtap, qundy derektermen toltyra beretinderińizge senim bildiremin. Osyndaı erekshe, mańyzdy kúni sizderge jańa shyǵarmashylyq jetistikter, ıgi bastamalaryńyzǵa tabys tileımin», - deıdi Premer-Mınıstr.
Aıta ketsek, halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferentsııaǵa elimizden bólek, Qyrǵyzstan, Túrkııa, Ózbekstan jáne Reseıden arhıv ókilderi men mamandary qatysyp jatyr.
Atalǵan sharany QR Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy kitaphanasy men QR Ulttyq arhıvi uıymdastyryp otyr.
- Asqar Mamın baǵany turaqtandyrý boıynsha ákimdikterge tapsyrma berdi
- Pavlodarda «Qasıetti Qazaq eli» halyqaralyq óner festıvali ótti
- Qazaq tarıhyn aǵylshyn tilinde jazatyn ǵalymdardyń shyǵatynyna senemiz – Kósherbaev
- Qyrymbek Kósherbaev Qazaqstan tarıhyn zertteýdegi ózekti máselelerdi atady
- Memlekettik saıasatty áleýmettik súıemeldeý qajettiligi artady – Senat Tóraǵasy
- Memlekettik hatshy: Osy zamanǵy tarıhtyń tolǵaqty máselelerin zertteýdi kúsheıtý kerek
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Jezqazǵanda kólik ájesi men nemeresin qaǵyp ketti
JEZQAZǴAN. QazAqparat – Jezqazǵanda ájesi men nemeresin jeńil kólik qaǵyp ketti. Qazir olar qalalyq aýrýhanada jatyr, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Oqıǵa ornynan túsirilgen vıdeo áleýmettik jelilerde jarııalandy.
«13 qyrkúıek kúni tańǵy saǵat 7.40 shamasynda Jezqazǵan qalasynda «Mersedes» avtokóliginiń 41 jastaǵy júrgizýshisi aldyn ala málimetter boıynsha Jalıl kóshesimen jaıaý júrginshiler ótkeline jetpeı, joldy belgilenbegen jerden kesip ótken jaıaý júrginshilerdi qaǵyp ketti. Bul derek tirkeldi. Onyń nátıjeleri boıynsha tıisti saraptamalar taǵaıyndaldy, protsessýaldyq sheshim qabyldanatyn bolady», - dep habarlady Qaraǵandy oblysy PD baspasóz qyzmeti.
Jol-kólik oqıǵasy saldarynan zardap shekken 47 jastaǵy áıel men onyń 5 jasar nemeresi medıtsınalyq mekemege jetkizildi.
«Áıel Jezqazǵan qalasynyń kópsalaly aýrýhanasy travmatologııa bólimshesinde emdelýde. Naýqastyń jaǵdaıy ortasha, turaqty. Alǵashqy kómek kórsetildi, em alýda. Al onyń nemeresi neırohırýrgııalyq bólimshesine jatyr», - dedi Qaraǵandy oblysy Densaýlyq saqtaý basqarmasynyń baspasóz qyzmetinen.


text:
Qazaqstannyń sýretshi-anımatorlary ózderiniń alǵashqy jumystaryn halyq ertegileri men ańyzdaryn ekranǵa kóshirýden bastady. Keıin folklordy ınterpretaııalaýǵa, basqasha aıtqanda, folklorly-ekrandyq qatynastardyń ekinshi deńgeıin ıgerýge shuǵyl kiristi.
Halyq ertegileri men epostarynyń negizinde kınokartına shyǵarý—syzba jáne qýyrshaq kınosynyń damýynyń zańdy qubylysy. Folklormen baılanys endi damı bastaǵan respýblıkalyq anımaııaǵa tán dúnıe. Muny senarıı problemalarymen túsindirgen ońaı. Qazirgi taqyryptarǵa qatysty kásibı dramatýrgııanyń joqtyǵynan, sýretshi-anımatorlarǵa ýaqyt synynan ótken ádebı shyǵarmalardy (ertegi, ańyz, ápsána) ekranǵa shyǵarýdan basqa amal qalmady, degen syndy. Halyq ertegisin ekranǵa shyǵarý da, qazirgi taqyrypqa arnalǵan senarıı boıynsha kartına túsirý de birdeı qıyn. Onyń ústine, folklor taqyrybymen shuǵyldanatyn sýretshilerdiń aldynan birqatar shyǵarmashylyq problemalar kes-kesteıtinin de aıta ketken jón: ekran ulttyq bolmysty saqtaı otyryp, sonymen qatar, kınotili, máneri, atmosferasy men ıdeıasy turǵysynan qazirgi zamanǵy dúnıeni qalaı shyǵarýǵa bolady.
Respýblıkalyq sýreshi-anımatorlardyń folklorǵa kóńil aýdarýy, belgili dárejede olardyń óz sara jolyn izdeý talpanystaryn bildirse kerek. Halyq danalyǵynyń, ázili men lırıkasynyń asyl qyzynasy sanalatyn ertegiler men ańyzdardyń ishinen sýretshiler úndes taqyryptar men qyzyqty sıýjetterdi “taýyp” qana qoımaı, ǵaıyp bolǵan garmonııa men shyǵarmashylyq shabytqa bólenip, qazirgi kórkemdik ıdeıalardyń bastaýynan qunartady.
Deni halyq ertegileri men ańyzdarynyń ekrandyq nusqasynan turatyn qazaqtyń syzba jáne qýyrshaq shyǵarmalarynyń kórkemdik, janrlyq jáne taqyryptyq birligi, onyń dramatýrgııalyq negizi—folklorlyq materıalynda, ulttyq folklor poetıkasynda jatyr.
Jeńil fabýla, túsinikti, qarapaıym oqıǵa, keıipker áleminiń túsin tústeý—ony Jamandyq pen Jaqsylyqqa bólý, tabıǵat ana men adam balasynyń meıirbandyq qaınarynyń saltanat qurýy—folklordyń osy estetıkalyq qaǵıdalary, biz joǵaryda atap ótkendeı, qazaq anımaııasynyń atasy—Á.Haıdarovtyń shyǵarmashylyǵynda aıqyn kórinis tapqan.
Alaıda, atalǵan grafıkalyq mýltfılmderde ulttyq erekshelik máselesi dástúrli jolmen dáripteldi: kınokartınanyń dramatýrgııalyq negizi—halyq ertegileri, oǵan qosa, folklorlyq sıýjet qajet etetin ulttyq áýender men kórkemdik sheshim.
1970-80 jyldardaǵy jas rejıssýra ulttyq bolmys túsiniginiń arnasyn keńeıte tústi. Olar jańa taqyryptar men sıýjetterge qulshyna kirisip, qazirgi anımaııanyń kórkemdik tásilderin batyl qoldana otyryp, “folklorlyq” mýltfılmniń jańa úlgisin shyǵardy. Folklordy ıgerýdiń jańa kezeńi bastaldy. Munda, kórip turǵanymyzdaı, qazirgi “beıádebı” anımaııanyń plastıkalyq tilin meńgerý, sýretshiler tarapynan halyq ertegileri men ańyzdarynyń oqıǵa jelisin, onyń ústine, bir ǵana emes, birneshe ertegilerdiń keıipkerlerin ádeıi qatar qoldaný oryn alady. Folklorlyq materıal erekshe avtorlyq kózqaras pen ekrandyq úrdiske ońaı “keltirilip” erkin qubylatyn. Alaıda, osy anımaııalyq fılmderdiń beıneler álemi folklorlyq poetıka, ondaǵy dúnıetanym, optımızm, oqıǵa sońynda jaqsylyq pen ádildiktiń saltanat qurýy syndy aınymas negizderimen astasyp jatyr.
1970 jyldardyń basynda, Ámen Haıdarovtyń bastamasymen hám kórkemdik jetekshiligimen jas sýretshi-anımatorlar jeke-dara rejısserlyq jumyspen aınalysa bastady—óz senarııi boıynsha mıkrofılm túsirý. Ózderiniń mıkrofılmderimen jas sýretshiler kınostýdııa josparyna qosymsha birlikterdi ákep qana qoımaı, azdy-kópti, shyǵarmashylyq máselerdi sheshti—dıktor mátininsiz, kadrdan tys túsiniktemesiz, dıalogsyz, taza kórkemdik mýltfılmniń qazirgi máneri men ulttyq folklordy astastyrý.
Debıýtanttardyń jumysy negizinde, taqyryptyq, janrlyq jáne stıldik turǵysynan asa qyzyq hám ózindik mýltfılm—“№1 mıkromýltfılmder jınaǵy” shyǵaryldy.
Jınaqtyń “Qojanasyrdyń basynan ótken jáıt” atty birinshi hıkaıasy sketch. Kartına “óziń otyrǵan butaqty shappa” degen halyq naqylyna grafıkalyq ıllıýstraııa ispetti. Shyǵystyń kúlkili oqıǵalary men ápsánalarynyń keıipkeri Qojanasyr birde serýendep júrip, jalǵyz almasy bar alma aǵashyn kóredi. Ony qolǵa túsirý úshin qoldanbaǵan amaly qalmaıdy. Qyzyqty oqıǵanyń sońy kóńilsizdeý: Qojanasyr ózi shapqan butaqtan jyǵylady, al almany esegi jep qoıady. Oqıǵa jelisi karıkatýraǵa keltirilip, soǵan uqsastyrylyp jasalǵan.
Fabýlasynyń jeńildigi men dramatýrgııasynyń qarabaırylyǵyna qaramastan, mıkrofılmde ázil basym, kórkemdik jáne dybystyq trıýktar kóp. Jas rejısser, ózi senarıst, qoıýshy-sýretshi men sýretshi-anımator bolǵan Ábdikámil Júnisov anımatorlyq biligin, óndiristik daǵdysyn, qysqa sketch janrlaryna asa qajet áziliniń barlyǵyn kórsete aldy. Bizdiń ekranda alǵash ret tanymal folklorlyq keıipkerdiń anımaııalyq beınesi jasaldy: mıkrofılm “Qojanasyr—qurylysshy” fılminen buryn túsirilgen. Anımaııalyq sheberlik turǵysynan kelgende Qojanasyrdyń minez-maskasy men akter oıyny sátti shyqty.
Bir sózben aıtqanda, mıkrofılm folklor materıalyn qoldanýdyń jańa baǵytyn bastap berdi. Munda, kınokartınanyń qurlymyna—oqıǵa jelisi men fabýla qatar emes, folklorlyq keıipker, onyń kórkemdik-anımaııalyq, ekranǵa yńǵaılastyrylǵan minez-qulqy kirgizilgen.
“Ǵaıyp qusty aýlaý” atty ekinshi hıkaıa sýretshi-anımatordyń sheberligimen, yrǵaqty jazbaı tanýymen erekshelenedi. Mýltfılm shet el anımaııasynda keń etek alǵan, jan bitken karıkatýra janrynda túsirilgen. Kınokartına biriniń izin ala qaıtalanatyn birneshe kadrplannan qurylǵan: ańshynyń oq atýy men qustyń reakııasy. Adam qarýy áýelde—atýǵa ıkemdi qarapaıym qondyrǵy, keıin—sadaq, odan soń—myltyq, eń aıaǵy—zeńbirek, onyń oǵy jarylyp Ǵajaıyp qusty da ańshyny da mert qylady.
Mıkrofılmniń avtory Borıs Kalıstratov keıipkerlerdiń kórkemdik beınesin ashýda gazet pen jornaldardaǵy karıkatýralarǵa súıengen. Sýretterdiń sharttylyǵy men jalpylamalyǵy túpki oıdy júzege asyrýdy edáýir jeńildetti. Alaıda, ókinishke oraı, oqıǵanyń grafıkalyq jutańdyǵy, keıipkerdiń syrt pishinindegi ulttyq elementterdiń bolmaýy, “jalpyeýropalyq” atalyp ketken, ulttyq óner bolmysyn shaıatyn garfıkalyq mánerdegi mýltfılmderdi elestetedi.
“Ǵajaıyp qusty aýlaý” mıkrofılmi—anımaııanyń “dısneıden keıingi” estetıkalyq qaǵıdalaryn syrttaı, janamalaı meńgerýdiń mysaly bola alady.
Keıingi zaman mánerindegi syzba mýltfılmderge tán mýzykalyq jáne kórkemdik qatardyń birizdiligi, jınaqtyń úshinshi hıkaıasy—sýretshi-anımator Erkin Sultanbekov túsirgen “Boztorǵaı” lırıkalyq dramasynda aıqyn seziledi.
Osy mıkrofılmde “Aqsaq qulan” kınokartınasyndaǵy izdenisterdiń jemisin kóre alamyz: grafıkalyq kórkem-sýret mýzykamen sátti árlengen. Ekranda qazaqtyń áıgili ańyz-ertegisin oqıǵa jelisi men fabýlasy, halyq óneri—ańyz-kúıdiń dástúrimen sheshilgen. Rejısser kınokartınany poetıkalyq baıan mánerimen montajdaıdy. Dramatýrgııalyq úreı mýzykaǵa úndes kadrlerdi almastyrý arqyly týyndaıdy. Kompozıııalyq qurlymyna oraı, shyǵarma anımaııalyq kórkem-sýret pen kınomýzykanyń aınymas birligin elestetedi, munyń ózi halyqtyń ańyz-kúılerindegi oqıǵa jelisi men baǵdarlamalyq minezine tán. Kınokartınanyń kórkem-sýrettik qatary árekettiń mýzykalyq yrǵaǵyn buzbaıdy: boztorǵaı men jylan ustasatyn epızodtardaǵy dramatızm fonnyń túsin ózgertýmen de jetkizilip otyrady, al yrǵaqty montaj qus ananyń erjúrektiligi jaıly ýaqıǵany qazirgi zamanǵy ekran áreketiniń kınematografııalyq plastıkasyna jaqyndata túsedi.
Sýretshi jáne rejısser Jaılaý Jumabekovtyń “Qasıetti esek” mıkrofılmi de osy mánerde túsirilgen. Shyǵarmada halyqtyń kúlkili áńgimelerine jaqyn ay mysqylmen dinı fanatızm áshkerlenedi.
Degenmen, ulttyq folklor men “dısneıden keıingi” anımaııanyń plastıkalyq amaldary ushtasqan kezeńde týǵan, aýyz toltyryp aıtarlyq dúnıe—Á.Haıdarovtyń birqatar jas anımatorlar, qoıýshy-sýretshi J.Dánenov pen teń rejısser Ábdikámil Júnisovpen birlese otyryp shyǵarǵan “Qojanasyr—qurylysshy” kınokartınasy. Bul jumys bizdiń anımaııalyq ónerimizdiń kelesi satysy edi.
Á.Haıdarovtyń shyǵarmashylyǵy sóz bolǵan bólimde, biz “Qojanasyr—qurylysshy” fılminiń janrlyq erekshelikteri jaıly aıtqanbyz, bul—oqıǵa jelisiniń dınamıkalyq qurylymy. Osy jerde biz, munyń ózi folklorlyq materıaldy qoldaný, ózindik baıandaý men ekrandyq transformaııalaýdyń jańa kórkemdik ádisi bolǵanyn atap ótkimiz keledi.
Qazaq anımatorlary úshin osy kartınadaǵy jańalyq—shyǵarmanyń avtorlyq tujyrymdamasyn anyq kórsetip, oqıǵa jelisi men fabýlanyń damýyn aıǵaqtaıtyn folklorlyq keıipkerdiń minez-maskasyna kóńil aýdarý. Tosyn keıipkerlerdiń beıneli-minezi bar, negizgi oınatylatyn “element” minez-maska bolyp sanalatyn folklorlyq kınokartınanyń dástúrli qurlymyna ený—folklorlyq mýltfılmniń múlde ózgeshe tıpologııalyq úlgisin týdyrady. Jańa úlginiń meılinshe jarqyn dúnıesi—“Eýrazııa—98” Halyqaralyq kınofestıvalinde Bas júldeni ıelengen—J.Dánenov pen Ǵ.Qystaýovtyń “Aıdahar araly” tolyqmetrajdy anımaııalyq fılmi.
Anımaııalyq fılmderdiń ulttyq erekshelikterine qatysty taǵy bir mańyzdy element, eger de, buǵan deıingi fılmderde ulttyq bolmys, aıtalyq, “Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?” fılmindegideı, keıipkerdi qorshaǵan ortanyń mánerlengen zattyq álemimen, dekoraııalyq fony nemese peızajymen keltirilse, “Qojanasyr—qurylysshy” kınokartınasynda avtorlar ulttyq erekshelikti keıipkerdiń ulttyq bolmys-minezimen kórsetkisi keldi: dál osy jerde folklorlyq beıne Qojanasyrdyń minez-maskasy. Bul folklordy túısinýdiń jańa satysyn, qazaq anımaııasyndaǵy kórkemdik izdenisterdiń kóbeıgenin kórsetedi.
VGIK túlegi J.Danenovtyń ózi rejısser bolǵan, ekinshi syzba fılmi “Ǵajap sybyzǵy” da erekshe dúnıe. Fılmniń ereksheligi sol, sýretshi óz aldyna kúrdeli shyǵarmashylyq maqsattardy qoıyp, kórkemdik tásildi jańartqan.
Kókke atylǵan úılerden tys,
Qumǵa sińgen qala qazbalarynda,
Synǵan aldaspan men oıylǵan qumyran arasynan
Jáı sybyzǵyny taýyp tań qalarsyń.
Túsiniksiz, úreıli bir áýen
Qulaǵyńa shalynar,
Janyńdy terbetip, sezimdi oıatar,
Shóp basqan álemge shaqyrar.
Ejelgi tastardyń sýreti tiriler,
Hám sherli notamen áýenge qosylar,
Kómeski qabyrǵa buzylyp, kerýen boı túzer
Muhıtyna ótkenniń ózińdi jeteler.
Ótken ýaqyttyń mekıen dalasymen,
Alysqa, kók pen jer túıisken mańaıǵa,
Qumnyń mınýtymen, belester jylymen,
Ǵasyrlar qoınaýyna tereń boılarsyń.
“Ǵajaıyp sybyzǵy” mýltfılmi osyndaı kadrden tys óleń joldarymen bastalady. Rejısser B.Omarov anımaııalyq kórkem-sýretke arnap jazǵan óleń joldary kınokartınanyń kóńil-kúıin aıqyn bildiredi. Shyǵarmada ejelgi qala qazbalarynda tabylǵan freskalar jaıly poetıkalyq jolmen baıandalady. Jas arheolog ótkenniń poetıkalyq áýenin osy zamanda estýge tyrysyp, dáýirler baılanysyn túsingisi keledi. Óziniń qııaly arqyly ol ótken dáýirdiń ǵajaıyp álemin kóre alady. Ol eski qalanyń shapqynshylyqtan buzylýynyń kýási bolady.
“Ǵajaıyp sybyzǵy” grafıkalyq fılmi anımaııalyq tásilder arqyly ekranda ǵaıyp bolyp, qaıta ashylǵan órkenıetti kórsetedi. Negizgi dramatýrgııalyq júk beınelik qatarǵa artylady—kompozıııa turǵysynan tolyqqandy, syzba kadrler avtor ıdeıasynyń ıllıýstraııasy ispettes. Rejısser hám qoıýshy-sýretshi J.Dánenov—neıtral fonda týshpen jasalǵan sýretterdiń qatal grafıkasyn gúldegen jerdi kerýen basyp ótetin epızodtardaǵy jarqyn boıaýlarmen qabattastyrylady. Máneri jaǵynan uqsamaıtyn sahnalardan turatyn mýltfılm jalpy alǵanda garmonııalyq áser qaldyrady. Halyq óneriniń jasampazdyǵy men ómirsheńdigi jaıly oı ekranda emoıonaldy tereńdikke ıe bolady. Buǵan, sonymen qatar, sýret tehnıkasy da septigin tıgizdi—sýretshi ejelgi freskanyń poshymyn jańǵyrtyp, kórermen kóńilinde mádenıet qundylyqtary men sulýlyqqa degen jaqyndyǵyn týdyrady.
J.Dánenovtyń rejısserlyq qolyna tán kórkemdik bastaýdyń ústemdigi, onyń kelesi jumystarynda—mýltfılmder jınaǵyna engen mıkrofılmderinde—aıqyndala túsedi.
Shyǵys naqyldarynyń negizinde jasalǵan, ishimdikke qarsy “Túbine deıin ish” mıkronovellasy, sondaı-aq, búkil janýarlardy birine-birin aıdap salǵysy kelegn torǵaı jaıly “Qara torǵaı” halyq ertegisi birshama ózgertildi. Qoıýshy-sýretshi, ári rejısser ádebı senarııdiń baıandaý mánerinen bas tartty.
Ekranda—grafıkalyq mazmunǵa toly, úzdiksiz anımaııalyq áreket, áıtse de, keıipker kelbetiniń shartty-geometrııalyq órnektelýi jalpy kınokartınany qabyldaýdy qıyndata túsedi. Úzdiksiz anımaııalyq áreket arqyly, rejısserdiń, ádebı senarııden múlde bólek kórkem-sýrettik dramatýrgııany jasaý talpynysy jemisti bola bermeıdi. Degenmen, qazaqtyń syzba mýltfılmderiniń kórkemdik plastıkasyn baıyta túsken izdenister, beıneli-sımvolıkaǵa toly shyǵarmalarda folklorlyq dástúrdi qoldaný tájirıbesi nazar aýdararlyq.
“Dala ánderi” atty kelesi jumys—halyq aqyny Jambyl Jabaevtyń poetıkalyq beınesin anımaııa tásilderi arqyly somdaý talpynysy. Basqasha aıtqanda, Jambyldyń “Besik jyry”, “Meniń ómirim”, “Keńes Zańdaryn maqtan tutam” shyǵarmalarynyń ekranızaııasy. Rejısser jáne qoıýshy-sýretshi J.Dánenov mýltfılmniń kórkem-sýrettik qataryna óz balalarynyń “kásibı emes” sýretterin qosqan. Dál osy balań sýretter kınokartınanyń sońǵy epızodtarynyń ózindiligi men poetıkasyn arttyra túsedi.
J.Dánenovtyń balalar sýretin qoldana otyryp grafıaklyq mýltfılm-plakat shyǵarý oıy, ókinishke oraı, barlyq epızodtarda jemisti boldy deı almaımyz.
Áıtse de, bizdiń anımaııa úshin jańa janrdy ıgerýdegi rejısserdiń izdenisteri, “Dala ánderi”mýltfılmin—ádebı jáne folklorlyq materıal ıtata esebinde qoldanylatyn, jańa taqyryptyq jáne plastıkalyq sheshimder izdeýdegi tyń qadam dep atasaq bolady.
Anımaııa men folklordy janama túrde qoldaný Á.Haıdarovtyń grafıkalyq mýltfılmderinde de kórinis tapqan. Bul folklorlyq shyǵarmalardyń negizinde jasalǵan “Oıaný”, “Danalyq pen baılyq”, kombınaııalyq “Qyryq ótirik” mýltfılmi. Bul kınokartınalarda halyq ertegileri men ápsánalardyń taqyryptyq saryny men folklorlyq keıipkerler ǵana qoldanylady. Kıno shyǵarmanyń oqıǵa jelisi jańadan qurylady.
Ekrandy-folklorlyq qatynastardaǵy evolıýııanyń uqsas proesteri, tikeleı baılanys — ekranızaııadan — janamalyq-folklorlyq sıýjettiń, taqyryptyń, keıipkerdiń ınterpretaııasy, folklorlyq dástúrdi qoldanýdyń qazirgi ıtatalyq pishini, anımaııanyń barlyq túrlerinde oryn alady: grafıkalyq, kólemdi, qýyrshaq, astastyrylǵan anımaııa.
Mysaly, folklorlyq dástúrdi janama túrde qoldanýdaǵy Ǵ.Qystaýovtyń “Káýsar bulaq”, “Jynnyń ǵaryshta basynan keshkenderi” kartınalaryndaǵy izdenisteri Qazaqstannyń qýyrshaq mýltfılmderiniń damýyna aıtarlyqtaı septigin tıgizdi.
Alaıda, anımaııadaǵy aıtýly, jemisti jumystardyń qataryna, anımaııaǵa shektes ónerden kelgen (teatr men kıno) rejısserlar Tamara Muqanova men Bolat Omarovtyń jáne basqalardyń eńbekterin jatqyzýǵa bolady.
Kınematografısterdiń kólemdi-qýyrshaq anımaııasynda shyǵarǵan myna bir dúnıelerin atap ótken jón: Erevandaǵy HI Búkilodaqtyq kınofestıvalda anımaııadaǵy debıýty úshin dıplom alǵan “Aq bota” mýltfılmi, altaı halyq ertegisiniń negizinde jazylǵan názik, kórkemdik-poetıkalyq kınokartına “Torko Chachak”—“Jibek shashaq”, jáne shyǵys ápsánasynyń jelisimen túsirilgen “Úsh sheber” fılmi.
Máneri men beıneli-janrlyq tańbasy jaǵynan mýltfılmder, kólemdi-qýyrshaq kınosynyń tehnologııasy boıynsha túsirilgenine qaramastan, birine-biri uqsamaıdy.
“Aq Bota” óziniń názik lırızmimen, márttigi jáne turmystyq danalyq turǵysynan paradoksty jomarttyǵymen tartymdy. Kınokartınada úırenshikti folklorlyq beıneler transformaııaǵa ushyrady: Jaýyz qasqyr Aq Botany so kúıi jemeı qoıady. Jyrtqyshty qurbanynyń ańǵaldyǵy toqtatady. Osyndaı ǵajaıyp, oıǵa syıymsyz ýaqıǵa anımaııa áleminde ǵana oryn alady, óıtkeni bul onyń kórkemdik tabıǵatyna tán. Sýretshi E.Beısembınova shyǵarǵan Botaqan men Qosaıaqty qýyrshaq beıneleri tartymdy, názik jáne akterlik qımyly jaǵynan ıkemdi.
Kınokartınanyń janryna jaýap beretin qýyrshaqtardyń ózindik lırıkalyq mánerde oınaýyna septigin tıgizgen jaıt—qýyrshaq júrgizýshileriniń biri, rejısser J. Qusaınovtyń Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty memlekettik óner ınstıtýtynyń akterlik fakýltetin bitirgeni.
Bir qaraǵanda, T.Muqanovanyń debıýty—“Torko Chachak”—onyń jas áriptesteriniń izdenisterinen tys turǵandaı. Kınokartına dástúrli túrde jasalǵan: kadrlerdi baıaý almastyrý arqyly halyq ertegisin qaıta baıandaý, kadrden tys dıktor mátini. Eń shıraq keıipker-qýyrshaq Baqsynyń—birneshe aýyspaly basy bar, biri qahar, biri—tańyrqaý, qýaný, jáne t.s.s. beıneleıdi, al jas ańshy men Torko Chachak (Jibek shashaq) esimdi qyz mýltfılmniń óne boıynda ózgerissiz qalady. Biraq, munyń ózi kartınanyń emoıonaldy qataryna, psıhologııalyq salmaǵyna kesirin tıgizbeıdi. Qýyrshaqtardyń minez-maskalarynyń eskızdiligi, astarlyǵy, dınamıkalyq statıkanyń kórkem-sýretti amaly, kórermendi mýltfılmniń poetıkalyq álemine qanyqtyrady. Bul shyǵarmanyń árbir kadry “baıan” etedi, dramatýrgııany asha túsedi, keıipker áleminiń erek atmosferasyn qurap, kınoshyǵarmany qabyldaýdyń ózindik kelbetin keltiredi.
“Úsh sheber” shyǵarmasynyń senarııin jazǵan K.Tanaev shyǵys ápsanasyna súıengen. Úsh jolaýshy–aǵash jonýshy, tiginshi men zerger- tańǵajaıyp nárse oılap tapty: otynnan ádemi qyzdy oıyp shyǵarady. Ol jas zergerdiń mahabbatynan tiriledi. Tórtinshi jolaýshy—molda—olardyń jaratqan dúnıesin tartyp alýǵa tyrysady. Onyń aıtýynsha, ózi oqyǵan duǵalardyń arqasynda qýyrshaqqa jan bitti. Sodan keıin baryp, sulý boıjetken qaıtadan otynǵa aınalady.
Rejısser B.Omarov mýltfılmniń túsirý barysynda ádebı senarııdi aıtarlyqtaı ózgertip, ony avtorlyq tujyrymmen, tyń kózqaraspen tolyqtyra tústi. Dinı saryn alynyp tastaldy: moldanyń ornyn baı alyp-satar basty, ol sheberlerge óz taýarlaryn qaryzǵa usynady: aǵash jonýshyǵa–otyn, tiginshige—mata, zergerge—asyl tastar. Mekkege sapary kezinde keıipkerler tanysatyn shyǵystyń túrli tústi bazarynyń ornyna, áńgimeniń búkil taıtalasyn boıyna sińirgen saýdager dúkenindegi jáne zergerdiń sheberhanasyndaǵy sahnalar oılap tabyldy.
Ápsánanyń ekrandyq sońǵy nusqasy kórkemdik jaǵynan senimdi, kompozıııa turǵysynan tolyq hám kınotili jaǵynan dál bolyp shyqty. Folklorlyq sıýjet qazirgi ápsána deńgeıine kóterildi. Munda, mýltfılmniń tásili arqyly mátindegi astarly oı jetkizilgen. “Úsh sheberde”—jasampaz sýretshi men Sulýlyqtyń turpaıy sana álemindegi kúıi kórsetilgen.
Bul, jas rejısserdiń alǵashqy kólemdi jumysy edi. Osynyń ózinen-aq, onyń boıynda dramatýrgtyń da, yrǵaqty sezip, keıipkerlerdiń kóńil-kúıin ekranda shynaıy kórsete alatyn rejısser-anımatordyń da qasıeti tolyq ashyldy.
K.Ismaǵulovanyń senarııi boıynsha túsirilgen, rejısser, sýretshi-anımator E.Ábdirahmanovtyń “Toqty men qosaıaqtyń jaqsylyq izdegeni” atty kınoshyǵarmasy janrlyq jáne taqyryptyq naqtylyǵymen erekshelenedi. Kóptegen anımaııalyq shyǵarmalardyń kórermen aýdıtorııasyna baǵyttalǵan naqtylyǵymen erekshelene bermeıtindigi jasyryn emes. Keıbir mýltfılmder, tipti, balalar úshin kúrdeli de túsiniksiz bolsa, eresekter úshin turpaıylaý, qyzyqsyz dúnıe bolyp shyǵyp jatady.
“Toqty men qosaıaqtyń jaqsylyq izdegeni” atty qýyrshaq fılmin shyǵarýshylar mýltfılmdi qabyldaýdaǵy osyndaı shubarlyqtan qutyla aldy. Bul kınoshyǵarma búldirshinder úshin. Ańǵal toqtynyń jaqsylyqty qýyp júrip mańaıyndaǵylarǵa qol ushyn bermeı ketkeni, meıirban Qosaıaqtyń adal dostarmen tanysýy jaıly áńgime.
Mýltfılmniń kórkem-sýrettik sheshimi ǵajap. Anımator, qoıýshy-sýretshi, VGIK túlegi A. Toqshabaev kınoshyǵarmanyń keńistigin tolyqtyra bildi-dala jýsany, qarańǵy tún men kúnniń jaryǵy, dalany panalaǵan jan-janýarlar men jándikter. Operatordyń tehnıkasy da aıtarlyqtaı. S. Aralbaevtyń kamerasy tusaýly emes, qımyly erkin. Ol keıipkerlermen birge súrinip, júgiredi, shyńǵa órmeleıdi, áıtpese, tańsyq dúnıege tańyrqap toqtap qaraǵandaı áser qaldyrady. Bir sózben aıtqanda, kınokamera álemge fılm keıipkerleriniń kózimen qaraıdy. Olardyń istegenin isteıdi. Belgili dárejede ol ertegishiniń dramatýrgııalyq ýázibin moınyna alady. Kınoýaqıǵanyń osyndaı kórkemdik sheshimi kólemdi qýyrshaq kınomyz úshin tyń.
E.Ábdirahmanov pen sýretshi-anımator A. Toqshabaevtyń kelesi kınoshyǵarmalary da materıalǵa tereńinen boılaýymen, dáldigi hám ekspressııasymen erekshelenedi: “Kózildirikti qoıan”, VGIK-tiń senarlyq fakýltetiniń túlegi A. Saharıeva jazǵan “Kúnekeı qyz jaıly ertegi”.
Joǵaryda sóz etken syzba jáne qýyrshaq fılmder úshin, olardyń janrlyq jáne kórkem- plastıkalyq alýandyǵyna, shyǵarmashylyq jetistikterine qaramastan, ortaq nárse ekrandyq baıandaǵy dramatýrgııalyq amaldyń dástúrliligi. Rejısser men sýretshi anımator folklorlyq erteginiń klassıkalyq úlgisin qoldanady: olar Jaqsylyq pen Jamandyqtyń atam zamanǵy kúresi jaıly asyqpaı baıandaıdy. Anımaııalyq ertegilerdiń, ápsánalardyń keıipkerleri qaısybir jaqsy minezimen erekshelenbeıdi. Olar Jamandyq pen Jaqsylyqtyń sımvoldyq beıne belgileri, maskalary sııaqty.
“Psıhologııalyq emes” baıandaýdyń osy máneri, úshinshi jaqtan sóıleý, dısneı mektebiniń mýltfılmderine ǵana tán emes, qazirgi anımaııada da ol keńinen kórinis tapqan, ásirese folklorlyq oqıǵa jelisine qurylǵan kınoshyǵarmalarda.
Balalarǵa arnalǵan dıdaktıkalyq nemese qyzyqty oqıǵaǵa toly qazirgi materıalǵa negizdelgen kınoshyǵarmany daıarlaǵan kezde sýretshiler aldyna múlde bólek maqsattar qoıylady. Munda ulttyq erekshelikti saqtap qalý máselesiniń qıyndyǵy eseleı túsedi: qazirgi anımaııa mánerin syrttaı meńgerý, baıqaǵanymyzdaı, qazaq rejısserlarynyń birqatar jumystarynda keıipker beınesindegi ulttyq naqyshtyń joıylýyna ákep soǵady. Onyń ústine, beıne sımvol nemese beıne metaforany emes, psıhologııalyq turǵydan ashylǵan beıne -minezdi shyǵarý qajet. Bul ashyq shartty ónerde óte qıyn, keıde, tipti múmkin emes. Ádette anımaııalyq kınoda minez daralyǵy keıipker kelbetimen ǵana shektelip, al, qımyl-áreket kezinde—ekrandaǵy akterlyq oıynynda, ıaǵnı, keıipkerdiń kınematografııalyq ómirinde joıylady. Kóp jaǵdaıda, syzba jáne qýyrshaq keıipker- adamdardyń anımaııalyq beınesi, kórkem fılmderde akterlar shyǵarǵan minez beınelerge qaraǵanda, ekranda jutań, turpaıylaý kórinedi.
Mysaly, “Ǵajaıyp qarbyz” kınoshyǵarmasynda avtorlar eńbekqor qarııa men erinshek nemereniń beınelerin somdaýy kerek edi. Qıyndyǵy sol, anımaııalyq erteginiń keıipkerleri, jan bitirý mýltıplıkatynyń ádettegi janýarlary—qasqyr, qoıandar emes, adamdardyń syzba beıneleri. Adam balasynyń baı ishki álemin, onyń psıhologııalyq nıýanstaryn ekranǵa jetkizýdi bylaı qoıǵanda, adamnyń sýreti akterlik oıynǵa ımene bermeıdi. Qýyrshaq fılminiń qoıýshy-sýretshisi Q.Seıdanov—VGIK túlegi, debıýtant—senarııde belgilengen Qarııa men Nemereniń beınelerin qyzyqty jetkize bildi. Biraq, qýyrshaqty júrgizgen kezde keıipker qýyrshaqtardyń beıneleri “Oınamaı qoıdy”, asa dál akter oıynymen baıı qoımady.
“Eger de 60 jyldardaǵy mýltıplıkaııanyń damýy kórkemdik belgilerge, lakonızmge, keıipker beınesin ashýdaǵy “maskalyqqa” degen qyzyǵýshylyǵymen, sondaı-aq, keńistik–ortanyń shartty erkindigimen erekshelense, búginde, dramatýrgııa qoıǵan jańa maqsattardy sýretshiler tańqalarlyq tásildermen júzege asyrýda” [1],—dep jazady kınotanýshy E.N.Nıkıtkına.
Keıipkerdiń naqtylanǵan psıhologııalyq kelbetin shyǵarýǵa degen qulshynys, ertegi keıipkerlerin “tiriltý”, olarǵa buryn sońdy tán bolmaǵan dara, naqty sezimdik minezdeme darytý syzba jáne qýyrshaq kınolardyń aınymas bólshegine aınaldy. 1970 jyldardyń eń úzdik keńestik mýltfılmderi —“Túlki men qoıan”, “Qutan men tyrna”, “Aral”, “Tumandaǵy kirpi”, “Polıgon” jáne taǵy basqalary, túrli janrlarda, kórkemdik máner men anımaııa tehnıkasynda jasalǵanymen, áý bastaǵy avtordyń túpki oıy jaǵynan bir —keıipkerlerdiń minezine basa kóńil aýdaryp, ekrandaǵy keıipkerdiń ishki tereń tolǵanysyna den qoıý.
Osy shyǵarmalarda oqıǵa jelisi, syrtqy ahýal emes, jańa mazmundaǵy ıntonaııalar, qımyl-árekettiń erekshe atmosferasyn keltiretin psıhologııalyq nıýanstar mańyzǵa ıe. Ekranda bir jaqty folklorlyq beıneler—qatygez qasqyr, qý túlki nemese qorqaq qoıan emes, bizdiń kózqarasymyzdy ózgertetin jan-jaqty minezder, nanymdy hám emoııaǵa toly beıneler paıda bolady. Kınoshyǵarmanyń astaryna kóp mán beriledi, kórermen is-áreket atmosferasyna tartylady, mundaǵy kórermen álemi ertegi jelisindegiden áldeqaıda keń.
Sonymen qatar, anımaııalyq kınodaǵy qımyl ústemdiginen alshaqtaý baıqalady, kerisinshe dınamıkalyq statıkanyń roli arta túsedi. T.V.Voronekaıa atap ótkendeı: “Qımyl ataýly únemi mýltıplıkaııanyń negizi bola bermeıdi. Mysaly, A.Hrjanovskııdiń “Kóbelek”, “Shyny garmonıka”, I.Ivanovanyń “Kerjen mańyndaǵy keńes”, Iý.Norshteınniń “Tyrna men Qutan” fılmderinde statıka úlken kórkemdik mańyzǵa ıe. Statıkalyq kadrlarda qımyl men ýaqyttyń nyǵyzdalýy, konentraııasy keskindeme ónerine tán. Bul kadrlar qımyl-árekettiń damýynyń jemisi ispetti”[2].
Álbette, keńes anımaııasynda 1970 jyldardyń basynan bastap damı bastaǵan kıno oıdyń qazirgi tendenııasy, Qazaqstannyń syzba jáne qýyrshaq fılmderin de aınalyp óte almady. 1980 jyldary qazaq anımaııasynyń órisi keńeıip, keshegi debıýtanttar ózderiniń jetistikterin bekite tústi, jańa esimder paıda boldy, syzba jáne qýyrshaq fılmderiniń jalpy kásibı, kórkemdik deńgeıi edáýir ósti.
B.Omarovtyń (onyń “Úsh sheber” atty qýyrshaq fılmi jaıly joǵaryda aıtqanbyz) jumystary kórkemdik izdenisi tuǵysynan sońǵy jetistikterdi paıdalanǵan, ári qyzyqty. VGIK-tiń rejısserlik fakýltetiniń túlegi, ol, anımaııaǵa derekti kınodan keldi. Áýel basta oǵan shartty óner zańdaryn ıgerý qıynǵa tústi, derekti kınodaǵy tájirıbesi, dáıek pen naqtylyqqa qushtarlyq ózine tusaý boldy. Degenmen, kóp uzamaı ol derekti fılm rejısseriniń oılaý ınerııasynan aryldy. B.Omarov “Portret” pen “Jas jubaılar” atty eki novelladan turatyn “Kógen” degen fılm-debıýtinde, bir taqyryptyń ózin túrlishe jetikzýge bolatynyn kórsetti. Eger de “Portret” degen alǵashqy novellada keıipkerdi beıneleýde mysqyl basym bolsa, “jas jubaılar” novellasynda, dál osy rýhanı azǵyndyq máselesi jumsaqtaý jetikiziledi. Adamdarǵa sulýlyq darytatyn ǵajaıyp qasıetinen aıyrylǵan kúıeýdi jazǵyratyn keıipkerler nemese kadrdan tys daýys emes, ol qazirgi anımaııanyń mánerimen jetkiziledi—pantomımo, sıýjettiń damýy, keıipkerlerdiń minezdemesi. Ishara, mımıka men keıipkerlerdiń kúızelisi akterlyq fılmge para-par keltiriledi, biraq “ekler” tehnıkasynsyz.
“Altyn bıta” atty ekinshi qýyrshaq fılminde B.Omarov qaǵaz kesindileri, jalpaq qýyrshaqtar tehnıkasyn qoldandy. Osy bir anımaııanyń “Standarttan tys” tehnıkasy, belgili dárejede ekspressııaly. Ol kórermenderge pishinniń kórkemdik baılyǵyn kórsetedi—fondar men peızajdardyń alýandyǵy, al, syrtqy dınamıkanyń bolmaýy anımaııalyq keıipkerdiń portret minezdemesine kóńil aýdartady. Mýltfılmde bári oınaıdy: paýza, keıipkerlerdiń turysy, keıipker ómir súretin hám dramatýrgııanyń elementi retinde shyǵyp, álemniń ulttyq ertegilik beınesin týdyratyn zattyq orta.
Halyq ertegisin ekranda jańasha kórsetýge umtylǵan rejısser B.Omarov pen qoıýshy-sýretshi M.Mirqasymov folklorlyq sıýjetke epıkalyq ıntonaııalar qosty. Biraq, keıde, dramatýrgııalyq negiz qarsylyq kórsetip jatady: oqıǵa janrdyń dástúrli sheńberinen asyp túsedi de, mýltfılm anımaııalyq sharttylyǵyn, ertegilik ekspressııanyń plastıkasyn joǵalta bastaıdy. Túsiniksizdik paıda bolady: nelikten ǵajaıyp tulpar balany qutqara almaıdy, balanyń qolyndaǵy bıta nelikten burynǵydaı ǵajaıyp keltire almaıdy jáne t.s.s. Biraq, senarııdegi kózge uryp turǵan jetispeýshilikterine qaramastan, fılmde shyǵarmashylyq tabystar az emes. Bizdiń anımatorlar úshin múlde jańa dúnıe—jalpaq qýyrshaq ádisterin kásibı meńgerý, sonymen qatar, negizgi keıipkerlerge jan bitirýdegi akterlyq oıyndaǵy—sózsiz jetistik. Dáýdiń beınesi este qalarlyq—eńgezerdeı, tapsyrylǵan jumysty tyńǵylyqty oryndaıtyn, lám dep aýyz ashpas qul, Mystan kempir de óziniń jaýyzdyǵyn erikkennen jasaıtyndaı. Olar bolmashy kelbetterimen adamdardy eske túsiretin. Ókinishke oraı, jaǵymdy obrazdar psıhologııalyq turǵydan óte álsiz. Akterlyq oıynnyń jutańdyǵy—mýltıplıkat, dramatýrgııalyq salmaqtyń joqtyǵy Qarııa men Balanyń minezderin psıhologııalyq turǵydan ashpady.
“Kórtyshqan men qoıan” atty B.Omarovtyń kelesi jumysynda biz meılinshe ushtalǵan minezdermen kezdesemiz. Mýltfılmniń sıýjeti qarapaıym da, balalarǵa túsnikti. Birde kórtyshqan abaısyzda jer betine shyǵyp ketedi, sóıtedi de, uzyn qulaq qoıanmen tanysyp, tynyshy ketedi. Oǵan gúl-gúl jaınaǵan jer men jańa dosy unaıdy. Biraq, minezi shataq qoıan kórtyshqandy renjitip alady. Sodan keıin, kórtyshqan jer betine shyǵýyn qoıady, tek, ádetinshe ıirimderin joǵary qaraı qazyp baryp, kúrsinetin. Degenmen, birde qoıannyń basyna qaýip tóngende, qol ushyn bergen—kórtyshqan. Qoıan uıalyp qaldy. Qatty uıaldy.
Oqıǵa jelisi men fabýlasy kórsetip turǵandaı bul—tap balalarǵa arnalǵan mýltfılm. Degenmen, ekrandy rýhanı eksperessııaǵa toltyra otyryp, rejısser kórermendi kınoertegi keıipkerlerimen birge qýanyp, birge qaıǵyratyndaı hálge jetkizedi. Dál osy kınoshyǵarmada, rejısser, kópten beri ańsaǵan maqsatyna qol jetkizedi—bul kórermenmen baılanys. Shyǵarma Iý.Norshteınniń “Tumandaǵy kirpi” fılminiń tásilimen qoıylǵan. Negizinen keıipkerdiń naqty kóńil-kúıi men áreket atmosferasyna basa nazar aýdarylǵan. Kórtyshqannyń túrli psıhologııalyq jaı-kúıin qoıýshy-sýretshi J.Dánenov sheber keltire bildi. “Tumandaǵy kirpi” men “Kórtyshqan men qoıan” fılmderin salystyrmaq oıymyz joq. Iý.Norshteın túsirgen shyǵarma—KSRO-nyń Memlekettik syılyǵynyń ıegeri, bir ǵana keńes odaǵynyń emes, álemdik anımaııanyń shedevri. Bizdiń aıtpaǵymyz, qazirgi syzba jáne qýyrshaq fılmderiniń qazaq anımatorlarynyń shyǵarmashylyǵyna tıgizgen ásiri.
“Qańbaq shal” atty grafıkalyq shyǵarmada B.Omarov óziniń rejısserlik izdenisterin saqtady. Kınoshyǵarma derbes senarıı boıynsha túsirildi, alaıda, onda qazaq folklorynyń tanymal keıipkerleri beınelengen: Qańbaq shal, sulý Peri, jaýyz, degenmen meıirban Jalmaýyz kempir, Periniń aspan baǵynan onyń súıikti gúli—juldyzdy erikkennen urlap alǵan eńgezerdeı Dáý. Mýltfılmniń sıýjeti qarapaıym: Qańbaq shal, osy zamannyń balasyna ertegi álemine saıahat qurýyna kómektesedi.
“Qańbaq shalda” B.Omarov keıipkerlerdiń anımaııalyq beıne- minezderin tereńirek somdaýǵa tyrysqan. Birinshi planǵa minsiz oqıǵa jelisi emes, kınematografııalyq árekettiń erekshe atmosferasy, keıipkerlerdiń kóńil-kúıi, olardyń is-áreketiniń túbegeıli, tipti, turmystyq negizi, sebep-saldary alǵa shyǵady. Anımaııalyq keıipkerler, ózderiniń folklorlyq nusqalarynan kóshirilmeı, tek janamalaı uqsatylǵan. Ertegi álemi kúrdelene túsedi, keıipkerler minezi psıhologııalyq astarǵa tolady. Mystan kempir, shyntýaıtynda, meıirban bolyp shyǵady t.s.s. Basqasha aıtqanda, dástúrli folklorlyq keıipker- maskalardyń transformaııasy, anımaııalyq beınelerdiń psıhologııalyq minezdemesi júzege asyrylady, ertegi- fılmniń kórkemdik qurylymy ózgertiledi. Munda folklorly-anımaııalyq qatynastar tikeleı emes, kúrdeli, janama áserge toly.
Aıta keterlik jaıt, folklorlyq oqıǵa jelisiniń transformaııasy estetıkalyq talǵamdy talap etedi.
Mysal úshin, “Úsh tankıst” fılminde (senarıı avtory Leonard Tolstoı, rejısser V.Chýgýnov) barsha balaǵa málim “Qyzyl telpek” ertegisiniń jelisi qoldanylǵan. Sur Qasqyr oıǵa syıymsyz qubyjyqtyń keıpine enip, qyzdy ustap alǵysy keledi, biraq, qolynan túk kelmeıdi: taban astynda qutqarýshylar tap bolady—úsh jaýynger. Folklorlyq oqıǵanyń osylaısha mehanıkalyq tásilmen ózgertilýi nátıje ápergen joq: ertegi mýltfılm joıyldy, al, ertegidegi qyz ben qazirgi áskerı-patrıottyq kınoshyǵarmalardyń qaharmany úsh tankıst pen oıǵa syıymsyz adam keıipindegi qasqyrdyń bir jerden toǵysýy janyńdy túrshiktiredi. Bul shyǵarma—jaı ǵana trıýkterdiń jıyntyǵy bolyp qaldy.
Áıtpese, “Ózgerý” fılmin alaıyq. Munda rejısser ári senarıı avtory Á.Haıdarov óziniń ertedegi “Qojanasyr—qurylysshy” mýltfılmindegi taqyrypty jalǵastyrady. Adamnyń eriktiligi, rýhanı derbestiligi týraly tereń fálsáfalyq oı tolyq ashylmady, sebebi, ol ne kórkem-sýretpen, ne mýzykamen, ne sózben qýattalǵan joq. Shyǵarmanyń úsh mańyzdy komponenti dramatýrgııalyq ıdeıany damytpaıdy, kerisinshe, ony qaıtalap, mýltfılmniń kórkemdik qundylyǵyna kesirin tıgizedi.
Degenmen, folklorlyq materıaldyń transformaııasy, jeke shyǵarmalardyń álsizdigine qaramastan, jalpy alǵanda qazaq anımaııasyn jańa beıneli kózqaraspen tolyqtyra tústi.
Joǵarǵy estetıkalyq mádenıetimen, folklorlyq dástúrge degen názik kózqarasymen erekshelenetin B.Omarovtyń kınoshyǵarmalary, respýblıkalyq anımaııanyń jańa satysyn áıgilep bergendeı. “Kórtyshqan men Qoıan”, “Qańbaq shal” mýltfılmderinde jańa kınematografııalyq beıneniń izdenisi, ekrandaǵy keıipkerdiń minezin asha túsý talpynysy, folklorly-ekrandyq qatynastardyń kelesi satysy aıǵaqtalǵandaı.
B.Omarovtyń “Laýla” kólemdi-qýyrshaq fılmi ásirese óte qyzyqty. Shyǵarma taza plastıkalyq tásildermen, keıipkerlerdiń beıneli-anımaııalyq qımyl-áreketimen sheshilip, kóptegen kınoshyǵarmalarǵa tán kadrden tys daýystan bas tartty. Mýltfılm keıipkerleri—uzyn da qysqa, jýan da jińishke, úsh buryshty, tórt buryshty Shyraqtar. Olar ár túrli adamdardyń toptaryn beıneleıdi: jastar men qarttar, ata-analar men balalar, qorqaqtar men batyrlar.
Oqıǵanyń toqeteri (senarıı avtory Á.Haıdarov) sol, qııańqy, erke Shyraqtar ózderiniń túpki maqsattaryn umytady—laýlaý, jaryq berý.
Bul mýltfılmde izdempaz rejısser keıipker minezin somdaýǵa tujyrymdyq, sımvolıkalyq turǵydan kelgen. Joǵaryda sóz bolǵan “Úsh sheber” kınoshyǵarmasynyń jetistikterin kemsitpeı, aıtpaǵymyz, atalǵan shyǵarmada qýyrshaqtar adamdardyń ısharaty men qımylyn ımıtaııalaǵan edi, akterlik oıynnyń negizinde—shynaıy ómirge uqsatý basym bolǵandaı. “Ekler” tásiline jaqyn, osy bir mánerde álemniń júzdegen qýyrshaq fılmderi túsirildi.
“Laýla” mýltfılmderiniń ereksheligi sol, kınoshyǵarmanyń fabýlasy men sıýjetiniń qurylymy, keıipker minezi men ýaqıǵany kórermenniń ózi topshylaıtyndaı etip jasalǵan. Ol óz tutynýshysy-kınokórermennen shyǵarmashylyq proestiń belsendi qatysýshysyna aınaldy. Sirá, qazirgi anımaııanyń kórkemdik múmkindikteriniń damýy dál osy jolmen júzege asyrylsa kerek.
Á.Haıdarovtyń sońǵy shyǵarmalarynda, J.Dánenovtyń, Ǵ.Qystaýovtyń, B.Omarovtyń fılmderinde kórinis tapqan kórkemdik belgige, lakonızmge, keıipker-maskaǵa degen qyzyǵýshylyq, 1980 jyldardyń basynda, anımaııalyq keıipkerdiń ishki álemin tereńdetipkórsetý, álemniń ulttyq beınesin izdeýge degen qulshynyspen almastyryldy.
Dál osy jyldary qazaq anımaııasy folklorlyq dástúrdi ıgerýdiń úshinshi zańdy satysy—ıtata pishinine kóterildi. Munda syzba jáne qýyrshaq fılmderindegi avtorlyq bastaýdyń roli eselene túsedi. Jáne, belgili dárejede kınoshyǵarmanyń ertegilik jáne ertegiden tys qurylymyndaǵy shekaralar shaıylady.
T.Muqanovanyń “Qaıshy”, Á.Ábilqasymovtyń “Bekbolat” anımaııalyq fılmderinde folklorlyq mýltfılmniń úırenshikti úlgisinen alshaqtaý bastalady. Bul shyǵarmalarda keıipker beınesiniń kúrdeliligi jáne kópjaqtylyǵy ekrandyq oqıǵalarǵa degen avtorlyq kózqaraspen beriledi, munyń ózi kadrdan tys daýyspen jáne shyǵys mınıatıýralary, kilemderi men sýretterine uqsatylǵan kórkemdik sheshimmen bederlengen. Mundaǵy keńistik birinen soń biri ornalasqan jazyqtar retinde kórsetilgen, maǵynalyq akentter keıipkerlerdiń kólemine saı jasalynǵan. Ekrandaǵy keıipkerlerdiń is-áreket ýaqyty, keńistik sheshimi kúrdelenedi. Aıtalyq, VGIK-tiń anımaııa kýrsynyń túlegi, rejısser Á.Ábilqasymovtyń “Bekbolat” fılminde, kilemniń quraǵy ispetti birneshe tórtburyshqa bólingen bir kadrde, ár keıipker óziniń ýaqytynda ómir súredi: olarǵa tek mýltfılmdegi oqıǵa ýaqyty ǵana ortaq, ol avtordyń keıipkerler men ýaqıǵaǵa degen kózqarasymen bekitilgen.
XIX Búkilodaqtyq kınofestıvaldyń bas júldesin ıelengen, rejısser men sýretshi J.Dánenov pen Ǵ.Qystaýovtyń “Alpamys batyr” kınoshyǵarmasynda folklorǵa degen kózqarastyń erkindigi aıqyn kórinedi, hám bul jumys folklorlyq-anımaııalyq baılanystardyń kelesi satysyn baǵamdady.
Avtorlardyń qazaqtyń belgili eposy “Alpamys batyrǵa” súıenýiniń ózi batyl qadam boldy, degenmen, buǵan “ekranızaııa” degen sóz kelińkiremeıdi. Kólemdi epıkalyq shyǵarmany on mınýttyq fılmge syıdyrý múmkin emestigi sózsiz, sondyqtan avtorlar oqıǵa jelisin qysqartyp, jeńildetip, keıipkerler sanyn da azaıtty. Mysaly, Otandy, otbasyńdy qorǵaý taqyrybyn olar kóbinekı mýzykanyń kúshimen ashady. Ákeniń áýeni—otan taqyryby, Otan saryny ispetti qabyldanyp, mýltfılmniń ón boıynda keıipkerdiń sońynan qalmaıdy. Dál osy taqyryp áýenge Alpamys elitedi: ony qurtatyn da, qutqaratyn da sol. Kınoshyǵarma biregeı kórkemdik ádispen, daryndy, poetıkalyq hám grafıkalyq talǵammen júzege asyrylǵan. Mýltfılmde Uly qazaq dalasynyń jańa anımaııalyq kelbetin kelbetin keltirý talpynysy baıqalady. Kóshpelilerdiń ejelgi dúnıetanymna saı, ol sheksiz, basy men aıaǵy joq Jahandaı, túpsiz kókjıekteı kórsetilgen.
Alaıda, plastıkalyq qatardyń jańalyǵy halyq mádenıetine túzý kózqaras máselesin kemitpeıdi. Folklorǵa degen “ıtatalyq”kózqaras bul mýltfılmde endi-endi boı kórsetedi. Kınoshyǵarmanyń kórkemdik-dramatýrgııalyq qatarynda folklorlyq materıaldy talǵamdyq uǵynýdyń jańa satysy tolyq kórinis tappaǵan—epostyń sıýjeti men fabýlasy oqta-tekte ekranda ózdi-óz mańyzdylyqqa ıe bolyp jatady.
Degenmen, “Alpamys batyr” anımaııalyq fılminiń estetıkalyq mańyzy, onyń baıandy “folklorlyq” mýltfılmniń ádisimen ulttyq eposty ıgerýinde emes, sýretshiniń epıkalyq sıýjettiń ózindik avtorlyq tujyrym úlgisin shyǵarýǵa degen talpynysynda.
Ekrandyq-folklorlyq qatynastardyń úshinshi “ıtatalyq” satysy jaıly áńgimemizdiń dárgeıinde, ásirese, Ersayn Ábdirahmanovtyń, oryndalý tásili turǵysynan kombınaııalyq mýltfılmi “Boztorǵaıdy” atap ótý qajet. Bizdińshe, osy mýltfılm qazaq anımaııasyndaǵy folklorlyq dástúrdiń damýyndaǵy jańa belesti kórsetip berdi.
“Boztorǵaı” kınosıýjetinde (eki bólimdi) halyq ertegileriniń álqıssasy qoldanylǵan: “Erte, erte, ertede...”. sonymen qatar, qara tústi gammada sheshilgen, álsin-álsin tústi boıaýǵa keneletin, fashızmmen kúrestiń hronıkalyq-derekti kınokadrleri baıaý qoldanylatyn shyǵarmanyń dramatýrgııalyq qurylymy jalpy alǵanda kópqabatty jáne jan-jaqty. Mýltfılmde birneshe sıýjet bar: týǵan eliniń táýelsizdigi úshin jandaryn qıǵan batyrlar týraly ájeniń ertegisi; “ekler” mánerimen shynaıy túsirilgen, alystaǵy maıdanda kúıeýi men balasynan aıyrylǵan áıeldiń qasireti; kınoshyǵarmanyń bolmysyn quraıtyn boztorǵaıdyń allegorııalyq sıýjet-saryny—gúl jaınaǵan jer, bombanyń jarylysy men ot qushaǵynda qalǵan óz uıasyn tóbeden kórýi.
Baıandaýdyń úsh qyrtysy, kórkemdik-dramatýrgııalyq plastıka turǵysynan úsh bólek taqyryp “Boztorǵaı” atty syzba-astarlaý anımaııalyq fılminde emoııalyq poshymy men maǵynasy jaǵynan biregeı shyǵarmaǵa ulasyp, beıbitshilik pen soǵys týraly tereń tolǵanystarǵa ıtermeleıdi.
Bul kınoshyǵarmada folklorlyq dástúrdi ózgertý bir ǵana sıýjet pen fabýlanyń aınalasynda toǵyspaıdy: folklorly-ekrandyq baılanys ekrandyq nusqadaǵydaı týra emes, janama sıpatqa ıe, munda biz folklordy qoldanýdyń qazirgi “ıtatalyq” kúrdeli ádisin kóremiz, ıaǵnı, kıno túrleri men baıandamalyq jáne baıansyz elementter jalpy anımaııalyq fılmniń kórkem-sýrettik kelbetin quraıdy.
Folklor men anımaııanyń janamalyq baılanysy Jáken Dánenovtyń “Dala ánderi”, Ǵanı Qystaýovtyń “Káýsar bulaq”, Tamara Muqanovanyń “Jibek qylqalam”, Bolat Omarovtyń “Qańbaq shal” mýltfılmderinde odan ári damyǵany aıqyn kórinedi.
Amanjol Ábilqasymovtyń “Bekbolat”, Jáken Dánenov pen Ǵanı Qystaýovtyń “Alpamys batyr”, Ersaıyn Ádirahmanovtyń “Boztorǵaı” atty, beınelik-dramatýrgııalyq qurylymy men oryndalý tehnıkasy jaǵynan kúrdeli mýltfılmderinde qazaq anımatorlary folklory-ekrandyq baılanystyń qazirgi úlgisin alǵash ret ıgere bastaǵan edi. Osy tektes dúnıeler Iý.Norshteın men R.Raamattyń shyǵarmalarynan bastaý alady. 1980 jyldardaǵy qazaq syzba jáne qýyrshaq fılmderinde mundaı kórkemdik baǵyttyń paıda bolýy, túrli kınematografııalyq mektepterdiń jemisti baılanysyn dáleldeı túsip, qazirgi anımaııada ekrandyq jáne folklorly-ekrandyq baılanystardyń bolashaǵy baryn kórsetedi.
KSRO ydyrap, Qazaqstan Respýlıkasy táýelsizdik alǵan 1990 hám odan keıingi jyldary syzba jáne qýyrshaq fılmderi quldyraı bastady, munyń syry kınematograftyń naryqtyq qatynastarǵa kóshýinde jatyr. Jas memleket ishinara ǵana kórkem fılmderdi qarjylandyryp otyrady: mereıtoılarǵa arnalǵan fılmder, tarıhı fılmder, sondaı-aq, kınohronıka men derekti fılmder, al, anımaııa bolsa eleýsiz qaldy.
2000 jyldan bastap, “Habar” jáne basqa da telearnalar, “Qazaqfılm” Ulttyq kompanııasy men T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasy anımaııalyq kınony jańǵyrtýǵa bel býdy. Kompıýterlik tehnologııany qoldanyp, “Qozy Kórpesh—Baıan sulý”, “Quıyrshyq”, “Aldar kóse men shaıtandar” atty teleserııaldar túsiriledi. Alaıda, kórkemdik turǵydan alǵanda, bul fılmder folklorly-ekrandyq qatynastardyń alǵashqy satysynda tur: ekranızaııa men folklordyń jelisimen fılm jasaý. Shyǵys pen Batystyń kórkemdik dástúrin ıgerýdiń qazirgi kúrdeli ıtatalyq satysyn meńgergenin rejısser-anımatorlar, sýretshiler men senarıster Jáken Dánenov pen Ǵanı Qystaýov kórsete bildi. Olardyń birlesip jasaǵan avtorlyq shyǵarmalary “Aıdahar araly” (Halyqaralyq “Eýrazııa - 98” kınofestıvaliniń Bas júldesi), “Dúnıe kezek” (“Sháken juldyzdary” kınofestıvalinde eń úzdik anımaııalyq fılm, 2003), “Aqsaq qulan” (“Astana–Báıterek” baıqaýynda eń úzdik anımaııalyq fılm, 2004).
Basqasha aıtqanda, kórermenge baǵyttalǵan qazirgi qazaq anımaııasynda folklor dástúrin ıgerý jalǵasyn tabýda, alaıda, folklorly–ekrandyq baılanystar qaıtadan basynan bastalǵan ispetti. Biraq, bul bastama tyń. Folklorly–ekrandyq baılanystar osy kúni–syzba jáne qýyrshaq fılmderin jasaǵanda kompıýterlik tehnologııany qoldanýmen erekshelenedi. Shamasy, kompıýterlik anımaııada, biz joǵaryda atap ótken, folklorly–ekrandyq baılanystardyń satylary edáýir jyldam hám tıimdi ótkeriletin shyǵar.
Paıdalanylǵan ádebıet
- Nıkıtkmna E. N. Zvýkozrıtelnyı sıntez ı problema obogaenııa harakterıstıkı geroıa mýltfılma. //Osnovnye tematıcheskıe ı janrovye v sovetskom kınoıskýsstve 70-80-godov. — M: VGIK, 1984. —91-bet.
- Voronekaıa T.V. Sootnoshenıe rısýnka dvıjenııa ı mýltıplıkaıı // Osnovnye tematıcheskıe ı janrovye napravlenııa v sovetskom kınoıskýsstve 70-80-h godov. —M:VGIK, 1964. —104-bet.
"Qazaq kınosynyń tarıhy" (oqýlyq)
QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, T.Júrgenov atyndaǵy QazUÓA,
B.R.Nógerbek, G.Q.Naýryzbekova, N.R. Muqysheva – Almaty: IzdatMarket, 2005.


text:
Aşgabadyň keselhanalarynda koronawirus keseliniň pidalarynyň jesetlerini ýakynlaryna tabşyrmakda ýalňyşlyklar ýüze çykýar. Mundan başga-da, COVID-19-dan ölüm derejesiniň ýokary bolmagyna garamazdan, koronawirus keseli testler bilen tassyklanan hassalar öýlerine ugradylýar. Bu barada 6-njy oktýabrda Azatlyk Radiosynyň Türkmenistandaky habarçylary maglumat berdiler. Resmi taýdan COVID-19 ýurtda henizem hasaba alynmaýar.
Habarçylaryň aýtmagyna görä, koronawirus bilen kesellän we Aşgabadyň keselhanalarynda bejergi alýan hassalar öýlerine iberilýär. Köplenç bu ýagdaýa agyr we ölüm howpy astyndaky hassalar düşýär. Lukmançylyk edaralaryndaky çeşmeler munuň paýtagtdaky lukmançylyk edaralarynda ölüm statistikasyny azaltmak üçin edilýändigini öňe sürýärler.
Aşgabadyň keselhanalarynyň birnäçesinde, şol sanda Gorogly we Atamyrat Nyýazow köçeleriniň çatrygynda ýerleşýän Kardiologiýa merkezinde hassanyň ýakynlaryndan näsagy olaryň öz islegi boýunça alyp gidýändigi barada dilhaty alynýar.
"Lukmanlar agyr ýagdaýdaky hassa kömek etmek mümkin däl diýen karara gelseler, ony keselhanadan öýüne ugradýarlar. Bu ýagdaýda garyndaşlaryndan dilhaty alynýar. Şeýlelik bilen maşgala, ýagny hassanyň ogly, gyzy, ýa-da ýanýoldaşy onuň ölen halatynda lukmanlardan hiç hili şikaýat etmeýändigi hakynda gol goýýar"- diýip, çeşmämiz aýdýar.
Bu ýagdaý barada Saglyk ministrliginden we Aşgabadyň saglyk edaralaryndan resmi taýdan düşündiriş alyp bolmady.
Habarçylaryň sözlerine görä, hassalaryň garyndaşlary, koronawirusly näsaglary alyp gitmek üçin zerur kagyzlara gol çekýärler, lukmanlara garşy hiç hili arz-şikaýatynyň ýokdugyny we hassanyň öýünde ölse hiç hili talaplarynyň bolmajagyny kepil geçýärler. Lukmanlar hem öz gezeginde garyndaşlary hassany alyp gitmäge ynandyrmaga synanyşýarlar we onuň ölüm halyndadygyny aç-açan duýdurýarlar.
"Hassa keselhanada ölse, jesediň morga tabşyryljakdygyny düşündirýärler. Plastik halta bilen örtüp bererler, size şu gerekmi diýip aýdýarlar" - diýip, ýagdaýlara şaýat bolan çeşme gürrüň berdi.
Häzirki wagtda hökümetiň ýurtda koronawirusyň ýoklugy baradaky aýdýandygyna garamazdan, Türkmenistanda keseliň ýaýramagy we koronawirusdan ölüm derejesiniň ýokarlanmagy dowam edýär. Keselhanalarda adam köp, ýene köpüsi öýde bejergi alýar, morglar jesetleri çykaryp ýetişmeýärler we jaýlanyş çäreleriniň köp bolmagy sebäpli gonamçylyklar gije-gündiziň dowamynda açyk bolýar. Bu şertlerde merhumlaryň jesetlerini çalyşmak ýaly ýalňyşlyklar ýüze çykýar.
6-njy oktýabrda Azatlygyň habarçylary düýbünden başga bir hassanyň jesediniň ýalňyşlyk bilen jaýlanandygy barada nobatdaky waka barada habar berdiler. Garry enesini jaýlan aşgabatly maşgala bu ýalňyşlygy 7 günden soň bilip galypdyr.
Iki näsag garry aýal şol bir gün Çoganlydaky ýokanç keseller hassahanasyna ýerleşdirilipdi, iki günden soň olaryň biri ölüpdir, jesedi bolsa, ikinji zenanyň garyndaşlaryna gowşurylydyr. Garry aýalyň garyndaşlaryna gara plastik halta örtülen jesedi açmak gadagan edilensoň, olar merhumy şol durşuna jaýlapdyrlar. Maşgala ýedisini bellän wagtynda garry aýal hassahanadan jaň edip, hiç kimiň ýanyna gelmeýändiginiň we saglyk ýagdaýyny soramaýandygynyň sebäbi bilen gyzyklanypdyr.
“Şondan soň garyndaşlary eneleriniň diridigini bilip galdylar.
Olar düýbünden başga bir enäni jaýlapdyr "- diýip, habarçymyz gürrüň berdi.
Azatlygyň habarçylary jesetleri ýalňyşlyk bilen çalyşmak we başga adamlary jaýlamak ýaly şuňa meňzeş ýagdaýlar barada öňem habar beripdi. Bu hadysalaryň biri sentýabryň ortalarynda bolup, aşgabatly aýalyň jaýlanyş çäresinden soň, onuň diridigi ýüze çykdy.
Habarçylaryň habar bermegine görä, koronawirus pidalary morglarda başga sebäpden ölen merhumlardan aýratyn çykarylýar. Polietilen bilen örtülen jesetler birmeňzeş görünýär, merhum baradaky maglumatlar örtgä ýelmenen bir bölek kagyzda görkezilýär. Käwagt COVID-19-dan ölen adamlaryň jesetleri tutuşlygyna mata oralyp, ýüp bilen daňylgy berilýär.
Zerur maglumatlaryň wagtynda bolmazlygy hassalar üçinem, olaryň ýakynlary üçinem dürli kynçylyklary döredýär. Köpler üçin ýakynlarynyň ölümi düýbünden garaşylmadyk ýagdaý bolýar.
Azatlyga mälim bolan wakalaryň ýene biri bir aýdan gowrak ozal bolupdy. Aşgabatly är-aýal Türkmenbaşyda deňiz kenarynda dynç alýarka, özlerini oňat duýmandyr we hususy awtoulagda öýlerine gaýdypdyr. Yzyna gaýdyp gelenlerinden soň, keselhana ýüz tutup, koronawirus keseli bilen Çoganlydaky ýokanç kesel hassahanasyna dürli otaglara ýerleşdirildi. Keselhanada üç gün bejergi alan aýal ýogalyp, Ahal welaýatynyň Kaka şäherinde jaýlandy. On bäş günden soň onuň adamsy keselhanadan çykaryldy we diňe öýüne gaýdyp baransoň aýalynyň aradan çykandygyny bilip galdy.
Azatlyk bilen söhbetdeş bolan adam özüni henizem fiziki we ruhy taýdan erbet duýýandygyny aýtdy.
Azatlyk, öz çeşmeleriniň gizlinligini we howpsuzlygyny saklamak üçin gürrüň edilen ýagdaýlaryň jikme-jiklerini we adamlaryň atlaryny mälim etmeýär.
Gadyrly okyjy, siz Telegram we WhatsApp tilsimleriniň messenjerleri arkaly Azatlyk Radiosy bilen howpsuz ýagdaýda habarlaşyp bilersiňiz. Telefon belgileri: +420 724 168 989 we +420 773 797 383.
Türkmenistanda VPN ulgamlary arkaly işleýär. Siz şu meýl: azathabar@derweze.net we sep arkaly biziň mugt Psiphon3 VPNulgamymyzy Android ulgamlary üçin ýükläp bilersiňiz. Azatlyk Radiosy siziň şahsyýetiňiziň doly gizlinligini kepillendirýär.


text:
Petropavl turǵyndary shekaradan kedergisiz ótkizý úshin PTR testin qoldan jasap, satyp kelgen
PETROPAVL. QazAqparat – Petropavlda karantın ýaqytynda shekaradan kedergisiz ótýge múmkindik beretin jalǵan qujattardy istep, satýmen aınalysqandar ustaldy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Bul jaıynda QR Ulttyq qaýipsizdik komıteti shekara qyzmetiniń áleýmettik jelidegi resmı paraqshasynda jarııalandy.
QR UQK SQO boıynsha departamenti shekara qyzmetimen birlese Petropavl qalasynyń turǵyndary uıymdastyrǵan «jasyryn» tsehty áshkereledi.
Turǵyn úıde ornalasqan páterde karantın ýaqytynda shekaradan kedergisiz ótýge múmkindik beretin jalǵan medıtsınalyq qujattar daıyndalyp kelgen.
Júrgizilgen tintý barysynda qazaqstandyq jáne reseılik medıtsınalyq uıymdardyń móri, oblystyń klınıkalyq-dıagnostıkalyq zerthanasy men emhanasynyń PTR test qorytyndysy alyndy.
«026/ý úlgisine sáıkes dıagnoz ben emdelýdiń tyǵyzdyǵyn rastaý úshin aýmaqtyq ambýlatorııalyq-emhanalyq uıymnyń dárigerlik-konsýltatsııalyq komıssııasynyń qorytyndylary, shetel medıtsınalyq uıymdarynan emdelýge shaqyrý hattar, PTR test qoldan jasalǵan. Muny belgili bir aqyǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna koronovırýs pandemııasyna baılanysty karantın qoldanylǵan kezeńde Reseı Federatsııasymen memlekettik shekaradan kedergisiz kesip ótý úshin satyp kelgen», - delingen habarlamada.
Bul derekke qatysty QR QK 394-babynyń 2-bóligi boıynsha sotqa deıingi tergeý júrgizilip jatyr.
- Sheteldikterdiń zań buzýyna qazaqstandyqtardyń ózderi kómektesedi - ІІM
- Taldyqorǵanda 24 jastaǵy júrgizýshi elektr baǵanyna soǵylyp mert boldy
- Qazaqstandyqtar óz erkimen 1 400 atys qarýyn tapsyrdy
- Qyrǵyzstanda bir kafeden tamaqtanǵan 85 adam ýlanyp qaldy
- Apta ishinde elimizde 3 125 qylmys jasaldy - ІІM
- ShQO-da ıis tıgen 74 jastaǵy keıýana kóz jumyp, eki bala aýrýhanaǵa tústi
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
“Actifollowers” bazardaky iň gowy “YouTube” teswirlerini hödürleýär.
“YouTube” teswirlerini satyn almak hasabyňyzyň meşhurlygyny ýokarlandyrýar. Sosial ulgamlarda görnükliligiňizi ösdürip, bäsdeşlikden tapawutlanarsyňyz we meşhurlyk we abraý gazanarsyňyz.
Has gowy netijeler üçin, sahypamyzda YouTube yzarlaýjylaryny, görüşlerini we halanýanlaryny hem satyn alyp bilersiňiz.
TERJIME EDIP BOLMAZDAN 0-12 SAHAT (S)
Aljak teswirleriňiz hakyky teswirler, çalt gelýär we gaty durnukly! Lossesitgileri duýsaňyz, alada etme, ýitirilen teswirleri çalyşarys!
“Actifollowers” size hakyky “YouTube” teswirlerini özüne çekiji bahalarda, Fransiýada edilen hyzmat we kepillik bilen satyn almagy teklip edýär.
Biziň berýän teswirlerimiz durnukly we YouTube hasabyňyzda gowy galýar.


text:
Gadymy Oguz han neslini baky bagtyýarlyga ýetiren hormatly Prezidentimiziň pähim-parasatly, ynsanperwer baştutanlygynda, «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynda, mukaddes Garaşsyzlygymyzyň şanly 30 ýyllyk toýunyň toýlanylýan günlerinde dünýä ýaň salýan taryhy wakalara şaýat bolmak bagtyýarlykdan, döwletlilikden nyşandyr.
Alym Arkadagymyzyň «Garaşsyzlyk — bagtymyz» atly ajaýyp täze kitabyny halkymyza sowgat bermegi şeýle şatlykly wakalaryň biri boldy. Bu gymmatly eser Garaşsyzlygyň geçen 30 ýylynyň dowamynda ata Watanymyzda gazanylan üstünlikleriň, ýetilen belent sepgitleriň beýany, türkmen Garaşsyzlygynyň taryhy ähmiýetiniň aýdyň şöhlelenmesi bolup durýar. Şamçyrag bolup, dogry ýol görkezjek bu gymmatly, taryhy kitap şöhratly senä, ýagny Türkmenistanyň mukaddes Garaşsyzlygynyň 30 ýyllygyna bagyşlanan özboluşly edebi esere öwrülip, watandaşlarymyzyň arasynda uly seslenmä eýe boldy.
Gahryman Arkadagymyzyň bu kitaby okyjyny asyrlaryň dowamynda ençeme beýik döwletleri döreden türkmen halkynyň iň täze taryhyna özboluşly syýahata alyp gidýär. Kitapda Garaşsyzlyk hem-de onuň gözbaşlary barada çuň pikir ýöredilip, gazanylan ýeňişleriň, üstünlikleriň we Türkmenistanyň barha artýan halkara abraýynyň özeninde hut döwlet Garaşsyzlygynyň durýandygy ussatlyk, buýsanç bilen beýan edilýär. Şeýle-de, agzybir, zähmetsöýer halkymyzyň baky bagtyny gazanmak, berkitmek, Watanymyzy ösüşleriň ýoly bilen öňe, diňe öňe äkitmek ugrunda amala aşyrylan we aşyrylýan işleriň ildeşlerimiziň egsilmez gaýratynyň, joşgunly zähmetiniň netijesidigi baradaky çuňňur many-mazmunly pikirler kitabyň esasy özenini tutýar.
Hormatly Prezidentimiziň belleýşi ýaly: «Ata-babalarymyz müňýyllyklaryň dowamynda dünýäde onlarça döwleti gurupdyrlar. Kuwwatly hem şöhratly türkmen döwletiniň saýasynda adamzat üçin beýik ýol – ýörelgeler kemala gelipdir. Ol döwletlerden soňra asyrlar geçip, ikinji müňýyllygyň ahyrlarynda ata-baba halal topragymyzda döredilen adamzat taryhyna öz şuglasyny saçdy. Şeýlelikde, dünýäniň syýasy kartasynda täze döwlet bolan – Türkmenistanyň öz mynasyp ornuny eýelemegi bilen, taryhymyzda – türkmen halkyň durmuşynda bütinleý täze döwür başlandy».
Garaşsyzlyk bahasyny hiç zat bilen ölçäp bolmajak beýik düşünjedir, döwletimiziň mizemezliginiň, halkymyzyň agzybirliginiň we jebisliginiň müdimi binýadydyr. Bu beýik hem-de çuň manyly sözde ata-babalarymyzyň erkin, özygtyýarly, abadan hem-de bagtyýar durmuşda ýaşamak baradaky iň süýji arzuw-maksatlary, eziz Diýarymyzyň şanly geçmişi, şu güni hem-de beýik geljegi jemlenendir.
Garaşsyzlyk bagty ýürekleriň egsilmez buýsanjydyr, başymyzyň altyn täjidir, onuň ajaýyp waspy umman ýaly egsilmezdir, erkanalyk waspy her säherde Sena bolup ýaňlanyp, aýdyma, saza, esere öwrülip, kalbyň töründe müdimilik orun tutup, ylhamyňy joşdurýar, on iki süňňümize ornap, mizemezlige, ezizlige, bakylyga eýe bolýar.
Gahryman Arkadagymyzyň «Garaşsyzlyk — bagtymyz» atly ajaýyp kitabyny uly höwes bilen okanymyzda milleti mertebeleýän, il-ulusy derejeleýän, halky beýgeldýän zatlaryň agramly böleginiň hut Garaşsyzlyk bilen baglydygyna göz ýetirýärsiň.
Bizi ruhubelentlige atarýan gyzyldan gymmatly bu kitabyň «Türkmen halky — döwlet häkimiýetiniň ýeke-täk eýesi» diýen bölüminde milli özboluşlylygyň hem-de türkmenlere mahsus bolan sabyr-kanagatlylygyň netijesinde, ýaş, özbaşdak döwletiň kemala gelýän döwründe hökman we esasly çözülmegini talap edýän ençeme çylşyrymly meseleleri ýeňip geçmegiň başardandygy tötänden nygtalmaýar. Çünki, Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň döwlet gurluşy hem-de dünýä jemgyýetçiligi tarapyndan doly goldanylýan durmuş ýörelgeleri halkyň arzuw-islegini we pikirlerini hemişe nazarda tutan parasatly ata-babalarymyzyň köpasyrlyk tejribesine daýanýar.
Gahryman Arkadagymyzyň jöwher paýhasyndan dörän, halkymyzyň Garaşsyzlyk baýramyna uly sowgat bolan «Garaşsyzlyk — bagtymyz» atly göwrümli kitap 13 bölümden ybarat bolup, üç dilde neşir edildi. Ol agramly eser diňe türkmen okyjylaryna däl-de, eýsem, Merkezi Aziýada ösüşiň Güneşi bolup, dünýä şugla çaýýan eziz Diýarymyzyň dünýä ýüzündäki muşdaklaryna, bu döwleti ýakyndan tanamak isleýän her bir okyja niýetlenendir.
Hormatly Prezidentimiziň her bir ylmy-edebi eseri türkmen halkynyň ruhy dünýäsini, milli medeniýetini, sungatyny, taryhyny, tebigatyny, maddy we ruhy gymmatlyklaryny dünýä ýaýmakda iňňän ähmiýetlidir.
Mukaddes Garaşsyzlygymyza ajaýyp toý sowgady bolan bu kitap halkymyzyň döwletliliginiň — bagtyýarlygynyň aýdyň geljeginiň buşlukçysydyr.
Şeýle ajaýyp eserleri öz mähriban halkyna yzygiderli peşgeş berýän hormatly Prezidentimiziň galamynyň hemişe ýiti, janynyň sag, ömrüniň uzak bolmagyny arzuw edýäris. Gahryman Arkadagymyzyň alyp barýan beýik işleri hemişe rowaçlyklara beslensin!


text:
Басты бет - Жаңалықтар - KIOGE 2021 kórmesine qatysý
Маркетинг бөлімі
Техникалық маркетинг бюросы
бухгалтерия
Жабдықтау бөлімі
2021 jylǵy 5-7 qazan aralyǵynda Nursultan qalasynda ótken KIOGE halyqaralyq kórmesine Ýkraınanyń" ZKMK "AQ men" SNT " kompanıasy qatysty. "SNT" kompanıasy aǵyndyq-taýashalyq tehnologıa boıynsha jumys isteıtin ózindik ázirlengen shilterlerdi usyndy.
Bıylǵy jyly KIOGE-ge Avstrıa, Bahreın, Belarýs Respýblıkasy, Ulybrıtanıa, Germanıa, Qazaqstan, Nıderlandy, Reseı jáne Horvatıadan 156 kompanıa qatysty.
Aýmaǵy 2700 sh.m. Ekspozısıa munaı-gaz salasynyń 13-ten astam baǵytyn, onyń ishinde geologıa men geofızıkany, sıfrlandyrýdy, buzylmaıtyn baqylaýdy, ınjınırıńtik sheshimderdi, ınfraqurylymdy damytýdy jáne t. b. qamtydy.
Kórmege 1468 maman, onyń ishinde memlekettik organdardyń, damý ınstıtýttarynyń, salalyq odaqtardyń, qaýymdastyqtardyń ókilderi, ulttyq, sheteldik kompanıalar men BAQ qyzmetkerleri qatysty.
Iandeks kómegimen aýdarylǵan.


text:
ShQO-da statsıonarlyq beketten esirtki alyp ótpek bolǵan er adam ustaldy
ÓSKEMEN. QazAqparat – Shyǵys Qazaqstan oblysy Shemonaıha aýdanynda er adamnyń statsıonarlyq beketten esirtki alyp ótpek bolǵany ıisshil ıttiń kómegimen anyqtaldy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
ShQO polıtsııa departamenti baspasóz qyzmetiniń málimetine súıensek, «Berlın» laqapatty nemis ovcharkasy kólik salonynda tyıym salynǵan zattyń bar ekenin anyqtaǵan.
Shemonaıha aýdanynda ornalasqan «Rýbej» statsıonarlyq beketinde «Volkswagen» avtokóligi toqtatyldy.
Sol kezde ıisshil ıt kóliktegi jolaýshylardyń birinde esirtki bolýy múmkin ekenin bildirip, belgi bergen.
Jeke tintý barysynda Ýst-Talovka kentiniń 41 jastaǵy turǵynynyń qaltasynan polıetılen paketke salynǵan ósimdik tektes, jasyl tústi, ótkir ıisti zat tabyldy.
«Saraptama qorytyndysyna sáıkes, jalpy salmaǵy 1,08 gramdy quraǵan tárkilengen zat «keptirilgen marıhýana» bolyp shyqty. Atalǵan fakti boıynsha QR QK-niń 296-baby 2-bóligine sáıkes (esirtki, psıhotroptyq zattardy, sol tektesterdi ótkizý maqsatynsyz zańsyz daıyndaý, qaıta óńdeý, satyp alý, saqtaý, tasymaldaý) sotqa deıingi tergeý amaldary bastaldy», - dedi oblystyq PD jergilikti polıtsııa qyzmeti basqarmasynyń bastyǵy Talǵat Nurıev.


text:
Gaz geçirijiniň durky täzelenýär
«Türkmengaz» döwlet konserniniň «Türkmengündogarnebitgurluşyk» gurluşyk-gurnama trestiniň 5-nji ýöriteleşdirilen gurluşyk-gurnama müdirliginiň gurluşykçylary ýene-de bir möhüm buýurmany — Döwletabat — Derýalyk ýokary basyşly gaz geçirijisiniň bir şahasynyň 60 kilometre barabar böleginiň durkuny t Gurluşyk guramasynyň ezber işgärleri ýurdumyzyň ykdysadyýetinde binýatlyk hyzmaty ýerine ýetirýän toplumyň möhüm desgalaryny gurmakda öz saldamly goşandyny goşýarlar. Täze ýerde arman-ýadaman zähmet çekýän gaýratly gurluşykçylaryň arasynda Nurmyrat Annaýew tarapyndan ýolbaşçylyk edilýän toparyň a


text:
-
-
-
-
-
-
-
-
01:00
-
-
-
-
keshe 23:36
-
-
keshe 22:51
-
-
-
-
-
-
Ýkraına jerinde qazaq jaýyngeriniń súıegi tabyldy
NUR-SULTAN. QazAqparat – Uly Jeńistiń 76-jyldyǵy qarsańynda ýkraın tarapy Donetsk oblysynyń Slavıansk jáne Kramatorsk aýdandaryn azat etý barysynda qaza tapqan qazaqstandyq jaýynger Úkekbaı Bazarbaevtyń súıegin Ýkraınadaǵy Qazaqstan Elshiligi janyndaǵy áskerı attashe Nurjan Omarovqa tabystady, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
2020 jyly «Platsdarm» áskerı-tarıhı muralardy zertteýler qaýymdastyǵy» qoǵamdyq uıymy Donetsk oblysy aýmaǵynda soǵys júrgen oryndardan 110 keńestik áskerı qyzmetshiniń súıegin tapqan bolatyn.
Olardyń 8-i tabylǵan medaldar, kapsýlalar, qujat úzindileri arqyly aty-jónderi anyqtaldy. Segiz jaýyngerdiń qatarynda anyqtalǵandardyń biri 1913 jyly dúnıege kelgen qazaq Úkekbaı Bazarbaev bolyp shyqty. Ol 39-shi gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń 12-shi gvardııalyq atqyshtar polki sapynda soǵysqa qatysqan. Urys barysyndaǵy batyldyǵy úshin «Erligi úshin», «Stalıngradty qorǵaǵany úshin» medaldarymen marapattalǵan.
Qazaqstan Elshiligi Úkekbaı Bazarbaevtyń súıegin Atamekeninde qaıta jerleý úshin týystaryna jetkizetin bolady.
- Almatydaǵy kásipkerlerge qandaı kómek kórsetilip jatyr
- Úlken Almaty jaǵalaýy abattandyrylady
- 28 qazan kúni elimizde ótetin mańyzdy sharalar ańdatpasy
- «Shańyraq» baǵdarlamasy: Almatyda 55 otbasyǵa páter kiltteri tabystaldy
- Atyraýda qoıma meńgerýshisi mekemeden 2,3 mln teńgeniń kıimin urlaǵan
- ShQO-da jastardyń 40 paıyzy jumyssyz júr
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Türkmen Lideriniň täze kitabynyň tanyşdyrylyş çäresi geçirildi
Türkmen lideriniň täze kitabynyň tanşdyrylyş çäresi Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklar institutynda geçirildi
Türkmenistanyň paýtagty Aşgabat şäherinde ýurdyň Döwlet baştutany Gurbanguly Berdimuhamedowyň “Garaşsyzlyk-Bagtymyz” atly täze kitabynyň tanşdyrylyş dabarasy geçirildi.
Türkmenistanyň Garaşszlygynyň şanly 30 ýyllygy mynasybetli ýazylan kitapda Türkmenistanyň taryh sahnasynda ýeten sepgitlerine giň orun berilýär.
Türkmen lideriniň täze kitabynyň tanşdyrylyş çäresi Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklar institutynda geçirildi.
Çärä Türkmenistanyň degişli ministrlikleriniň we pudak edaralarynyň, ýurdumyzyň ylmy jemgyýetçiliginiň wekilleri, mugallymlar we talyplar, şeýle hem ýerli we daşary ýurtlaryň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri gatnaşdylar.
Türkmen dilinde çap edilen täze kitapda Türkmenistanyň 30 ýylda ykdysadyýet pudagynda ýeten sepgidi we demokratik ýörelgeleri bilen beýik dünýä döwletleriniň hataryna nähili goşulandygy düşündirilýär. Taryhy müňlerçe ýyla uzap gidýän türkmen halkynyň ýaşaýyş-durmuşa standartlarynyň ýokarlanandygy, medeni, milli we ruhy gymmatlyklarynyň ösendigi nygtalyp geçilýär.
Çäräniň ahyrynda çykyş eden türkmen alymlar, ýazylan täze kitabyň Türkmen döwletiniň taryhynyň möhüm tapgyrlary bilen tanyşmak mümkinçiligini berýändigini beýan etdiler. Ýurdyň şu günki güne çenli gazanan üstünliklerinde türkmen halkynyň döredijilikli kuwwatynyň uly orun eýeleýändigi aýan edildi. Kitapda hem şol üstünlikleriň anyk ýagdaýda orta goýulandygy beýan edildi.
Degişli Habarlar
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Dubaýda Saparda Boldy
Döwlet Baştutany «Ekspo-2020» Bütindünýä Sergisinde Türkmenistanyň Milli Gününiň Açylyş Dabarasyna Gatnaşdy
Türkmenistan Şehitlerini Hatyralady
1948-nji ýylda bolan Aşgabat ýer titremesinde pidalar bolanlar bilen 2-nji Jahan urşunda şehit bolan gahryman türkmenler hatyralandy
Türkmenistan we Özbegistan owgan halkyna kömek bermäge dowam ederler
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow bilen Özbegistanyň Prezidenti Şewket Mirziýoýew owgan halkyna kömek bermäge dowam etjekdiklerini beýan etdiler


text:
26 Aqpan, 2021 Jambyl oblysy
Foto: Ashyq derekkóz
Jambyl oblysynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Týǵan jerge taǵzym» bastamasy aıasynda jáne Táýelsizdiktiń 30 jyldyq mereıtoıyna oraı «Jomart túlek» jıyny ótti. Áýlıeata topyraǵyndaǵy bul alqaly basqosý respýblıkada tuńǵysh ret uıymdastyryldy. Halqymyzda «Týǵan jerge týyńdy tik!» degen qanatty sóz bar. Demek, ár adam kindik qany tamǵan jerin umytpaýy tıis. Qolynan kelse, kómegin aıamaýy kerek.
Bul jıynnyń, rasynda máni tereń, mańyzy bólek. О́ıtkeni, eldiń órkendeýi men damýy jolyna erekshe atsalysyp, álemdik arenalarda kók týymyzdy jelbiretip júrgen túlekterimizdiń jetistikteri – týǵan jerdiń topyraǵymen tamyrlas. Sondyqtan da atalǵan basqosýǵa eńbek erleri, memleket qaıratkerleri, mádenıet salasynyń maıtalmandary, sportshylar, ustazdar men bıznesmender elimizdiń túkpir-túkpirinen qatysty. Malaızııa, AQSh, Reseı syndy memleketterden onlaın baılanysqa shyqty.
Alqaly kezdesý mańyzdy qoǵamdyq bastamalardy kóterip, túrli salada eńbek etip júrgen túlekterdiń tabysty ómir jolyn jas urpaqqa nasıhattaýdy maqsat etedi. El egemendigin alǵaly óńir mektepterinen 400 myńnan astam túlek qanat qaǵypty. Sol sebepten biz aımaq basshysy Berdibek Saparbaevtyń bastamasymen jambyl-tylek.kz saıtyn iske qostyq. Búginde onda 80 myńǵa jýyq túlek tirkelgen. Olardyń arasynda ózderi bilim alǵan ordasy men aýylynyń damýyna tek sońǵy 5 jylda 2 mlrd teńge kóleminde demeýshilik kómek kórsetken azamattar bar. Bıyl osy mesenat zamandastarymyzdyń bastamasymen «Oqýshylar saraıy», «Anaǵa taǵzym», ústel tennıs ortalyǵy, úlken tennıstik alań, «О́ner úıi» sııaqty quny 5,4 mlrd teńge bolatyn aýqymdy jobalar qolǵa alyndy.
Jıynǵa qatysqan oblys ákimi týǵan topyraqtan qýat alyp ósken árbir áýlıeatalyq túlek egemen elimizdiń ıgiligin eseleı túsetindigine senim bildirdi. Sonymen qatar jalpy quny 5,5 mlrd teńgeni shamalaıtyn 30-dan astam áleýmettik jobany usyndy. Kópshilikti osy jobalar arqyly týǵan ólkemizdiń kórkeıe túsýine qoldaý bildirýge shaqyrdy.
Bıylǵy Táýelsizdiktiń 30 jyldyq mereıtoıyna oraı oblysta halyqtyń ál-aýqaty men turmys sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan «30 ıgi is» jobasy iske asyrylady. Nátıjesinde 136 áleýmettik, 150 ınfraqurylymdyq nysan paıdalanýǵa berilmek. Sondaı-aq «Meıirim», «Zeıin», «Qamqor», «30 ıgi is» sııaqty 9 áleýmettik joba men 6 qaıyrymydylyq aksııasy uıymdastyrylady.
"Rýhanı jańǵyrý" baǵdarlamasyndaǵy "Týǵan jer" arnaıy jobasyn iske asyryp, Qazaq Elinde tuńǵysh ret "Jomart túlek-2021" túlekter kezdesýin uıymdastyrǵany úshin Jambyl oblysynyń ákimi B. Saparbaevqa Elbasy N.Nazarbaev alǵys bildirdi. Ony búgingi kezdesýge onlaın qatysqan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti keńsesiniń basshysy M.Qasymbekov jetkizdi.
Jıyn sońynda oblystyń damýyna úles qosqan azamattarǵa "Jomart túlek" syılyǵy tabys etildi.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir
Usynylǵandar


text:
Foto: Qamshy.kz
Búgin Mańǵystaý oblysyna jumys saparymen barǵan QR Premer-mınıstri A.Mamın Túpqaraǵan aýdanynda ornalasqan «Aqtaý Agro» qus fabrıkasynyń jumysymen tanysty. Jumysyn bastaǵan kásiporyn jylyna 5 myń tonna taýyq etin óndirýge qaýqarly. Qus fabrıkasy janyndaǵy ınkýbatorǵa jumyrtqalardyń alǵashqy partııasy 9 sáýirde salynǵan-dy. Mańǵystaýǵa Reseıden 38 jarym myńǵa jýyq ınkýbasııalyq jumyrtqa kelgen edi. Sol mólsherdegi ekinshi partııa 25 sáýirde salyndy. Mamandardyń aıtýynsha, broıler parodasynyń alǵashqy balapany 30 sáýirde shyǵady.
«Aqtaý Agro» JShS - Mańǵystaý oblysynda qus etin óndiretin eń iri jáne biregeı óndiris oshaǵy. Onda jylyna 5 myń tonna taýyq etin shyǵarý josparlanǵan. Bul ınvestısııalyq jobany iske asyrý óńirdiń qus etine qajettiligin 50% - ǵa jabýǵa múmkindik beredi. Nysan 3 alańnan turady: ınkýbator, 30 myńnan astam qusqa arnalǵan 16 qora jáne qus soıý sehy. Jobanyń jalpy quny 5,7 mlrd.teńge. Bul somanyń 30% -y otandyq ınvestorlardyń qarajaty, qalǵan bóligin «Agrarlyq nesıe korporasııasy» qarjylandyrdy.
«Aqtaý Agro» JShS dırektory Danııar Turǵynovtyń aıtýynsha, qus sharýashylyǵy keshenin iske qosý óńirge 90-nan astam jumys ornyn ashady. Josparǵa sáıkes ónimniń birinshi partııasy maýsym aıynyń sońyna qaraı aımaqtyń saýda sórelerine shyǵarylady. Daıyn salqyndatylǵan ettiń ortasha salmaǵy shamamen 1,5-2 kg quraıdy.
«Aqtaý Agro» JShS budan bólek Munaıly aýdanynda qýattylyǵy saǵatyna 10 myń tonna jem shyǵaratyn qurama jem zaýytynyń qurylysyn júrgizip jatyr. Bul óndiris tek qus fermasynyń qajettilikterine ǵana jumys iatemeı, iri qara malǵa da jem shyǵarý josparlanǵan», - dedi qus fabrıkasynyń basshysy D.Turǵynov.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir
Usynylǵandar


text:
Daşoguz welaýatynyň Akdepe etrabynyň «Nowruz» daýhan birleşigi öňdebaryjy hojalyklaryň biri. Bu hojalykda her ýyl «ak altynyň» bereketli hasyly ýetişdirilýär. «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynda daýhan birleşiginiň pagtaçy kärendeçileri 2125 gektar meýdanda gowaça ösdürip ýetişdirýärler.
Hojalykda gowaçalaryň hatarara bejergisine uly ähmiýet berilýär. Daýhan birleşigi boýunça ikinji hatarara bejergi işlerini geçirmek dowam edýär. Bu işde bejergi traktorlarynyň 17 sanysy öndürijilikli işledilýär.
GOWAÇALARYŇ IDEG IŞLERI
Daşoguz welaýatynyň Akdepe etrabynyň «Nowruz» daýhan birleşigi öňdebaryjy hojalyklaryň biri. Bu hojalykda her ýyl «ak altynyň» bereketli hasyly ýetişdirilýär. «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynda daýhan birleşiginiň pagtaçy kärendeçileri 2125 gektar meýdanda gowaça ösdürip ýetişdirýärler.


text:
Şu günler ýurdumyzyň şöhratly taryhyna altyn harplar bilen ýazylan we ýatdan çykmajak şatlykly waka bolup geçýär, ýagny Aşgabat şäherinde Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlary dowam edýär. Merkezi Aziýanyň merjen şäheri saýylýan ak mermerli Aşgabat Aziada gatnaşýan türgenleri, tomaşaçylary, janköýerleri, habar beriş serişdeleriniň wekillerini we beýleki hormatly myhmanlary mähir bilen garşy aldy.
Hormatly Prezidentimiziň gurup beren täze, döwrebap Olimpiýa şäherçesiniň «Olimpiýa» stadionyny bezeýän ajaýyp ahalteke bedewiniň çeper şekiliniň dünýäde atyň iň uly nyşany hökmünde, şeýle hem Sportuň suw görnüşleri merkeziniň halkara ölçegleriniň ýokary talaplaryna laýyk gelýän, ekologiýa taýdan arassa serişdelerden taýýarlanyp, häzirki zaman tehnologiýalary esasynda bina edilen, dünýäde iň uly suwda ýüzülýän üsti ýapyk howuz hökmünde Ginnesiň rekordlar kitabyna girizilendigi bizi tüýs ýürekden buýsandyrýar, begendirýär.
«Aşgabat-2017» Garaşsyz Watanymyzyň sport älemindäki abraýynyň has ýokary derejelere galýandygynyň aýdyň subutnamasy bolmak bilen, bu ýaryşlara Aziýanyň 45 ýurdy bilen bir hatarda, ilkinji gezek Okeaniýanyň 19 döwletiniň türgenleriniň, şeýle hem bosgunlaryň ýygyndy toparynyň gatnaşmagy sebitde geçirilýän uly sport çäresiniň bäsleşik esasynda gyzykly geçjekdigini aňladýar. Aziadanyň oýunlary, ýaryşlary, bäsleşikleri barha gyzyşýar. Bu ýagdaý türkmenistanlylaryň kalbyny joşduryp, ruhuny ýokary göterýär. Olaryň käbiri bu buýsançly ýagdaýy goşgy setirlerine geçiripdir. Şu gün biz şeýle joşgunly setirleriň awtory Amangeldi Gandymowyň bu şanly halkara ýaryşy mynasybetli ýazan şygryny okyjylarymyza hödürleýäris.
Aziadanyň dabarasy
Mermer şäherimiň ýok deňi-taýy,
Olimpiýa şäherjigi nur saçýar.
Iki müň on ýediň tylla güýz aýy,
Myhmanlara giňden gujagyn açýar.
Milli Lidermizden ak pata alyp,
Goç ýigitler bedew ata atlandy.
Gollarynda Aziadaň alawy...
Yklymlara ýagşy habar buşlandy.
Ýaryşlary ylgawlydyr göreşli,
Türgenleri üstünlige çagyrýar.
Ýigrim bir görnüşli oýunlar içre,
Hyjuwly ýaşlarmyz ýeňişe barýar.
Size pena bolsun ýaşyl Tugumyz,
Döwlet Senamyzyň ýaňlansyn sesi.
Joşan ruhuňyzdan beýgelsin Watan,
Altyn medallaryň boluň eýesi.
Arzuw-dileglermiz ýorulsyn ýagşa,
Üstünlige ýaran boluň türgenler.
Sportuň abraýyn göteriň arşa,
Billerini mäkäm guşan türkmenler!
Gözel Aşgabatda geçen ýaryşdan,
Aziadaň şany arşlara galdy.
Taňry nurun çaýdy halk ykbalyna,
Watanyň şöhraty Zemine doldy.
Amangeldi GANDYMOW.


text:
Milli tanslar – haly kalby
Türkmenistanda taryhy-medeni ýadygärlikleriň 1500 töweregi hasaba alyndy. Parfiýa patyşalygynyň merkezi bolan Köne Nusaý, orta asyr gündogaryň belli alymlarynyň ady bilen (Biruny, Awisenna) baglanyşykly bolan Köneürgenç, Gündogaryň gadymy siwilizasiýasynyň iri merkezleriniň biri bolan Gadymy Merw – bularyň ählisi ýurduň esasy syýahatçylyk merkezleridir. Bu “açyk asmanyň astyndaky muzeýleriň” ählisi ÝUNESKO-nyň Bütindünýä miras sanawyna girizilendir.
Häzirki wagtda ajaýyp tebigat toplumly Badhyz we Köýtendag goraghanalarynyň zolaklary, dünýäniň iň uly sähralarynyň biri bolan Garagum, şeýle hem Beýik Ýüpek ýolunyň desgalary ýaly ajaýyp tebigy gözellikler bu sanawa goşulmaga taýýarlanylýar. Mundan hem başga, geljekde ÝUNESKO-nyň maddy däl medeni mirasynyň sanawyna girizmäge türkmen halk döredijiliginiň nusgalary az däldir. Olaryň hatarynda biziň özboluşly dessanlarymyzy, haly göllerini, şüweleňli tanslary, küşt depdini görkezmek bolar.
Küşt depdi tansy siwilizasiýanyň bosagasynda döreýär, ol öz gözbaşyny irki ýer eýeçilik medeniýetiniň özboluşly däplerinden we dessurlaryndan, tebigy hadysalara boýun egen hem-de sazlaşykly beden hereketleri arkaly tebigat bilen garyşmaga çalyşan, janly tebigatyň dürli hadysalaryna we haýwanlaryň endiklerine öýkünen gadymy adamlaryň dini medeniýetinden alyp gaýdýar.
Umuman gadymy adamlaryň ruhy dünýasinde ekerançylyk we maldarçylyk bilen bagly öňden gelýän tans däp-dessurlary örän köp bolupdyr. Bütin topraga jan berýän we adamlaryň ýüreginde uly ynamy döredýän bahar pasly uzak garaşylan ýylylygy özi bilen alyp gelýär. Tebigy we sazlaşykly utgaşma ymtylmak näzik we horeografiki özboluşly tansalaryň döremegi bilen şertlendirilendir.
Kütdepdi – ýaşlyk joşgunynyň, owadanlygyň, çalt we çeýe hereketiň tansy. Şonuň üçin hem ol köplenç ýaşlar tarapyndan ýerine ýetirilýär. Ýöne käwagt oňa özleriniň şatlygy we joşgunlary bilen ýaşlardan birjik-de kem oturmaýan ýaşuly ýaşdaky adamlar hem goşulyşýarlar. Tans ýaşlaryň we gyzlaryň hoş labyzly ýerine ýetirmeklerinde “gazal” aýtmaklaryndan başlanýar. Munda olar tansyň ilkinji akgynly hereketlerini edýärler. Olaryň töwereklerindäkiler sazlaşykly çapak çalmak bilen, olaryň ýerine ýetirýän hereketlerine syn edýärler. Her bir “gazalyň” ahyrynda olar biri-birini öjükdirýän ýaly we tansyň ritmne goşulýan ýaly däbe öwrülen “eý-ha”, “uh-hu” , “küşt-küşt” ýaly heňlerini aýdýarlar. Tans edilýän wagtynda tans edýäniň elleri biri-birine galtaşmaly däl. Aýratyn halatlarda tans edýänleriň edil ortarasynda özboluşly ýadro emele gelýär. Onda adatça beýlekilere esasy labzy erkek we zenan berýär
Sungaty öwrenijileriň pikirlerine görä, akgynly, aýlanyp ýerine ýetirilýän ajaýyp horeografiki küştdepdi tansy, bu ýerde her bir tans edýän aýratynlykda we şol bir wagtyň özünde hem owadan herekeleriň umumy böleginiň aýrymaz bir bölegi bolup durýar, gadymy awçylaryň däp-dessur tanslaryny ýada salýar. Olar awlanan haýwanyň läşiniň töwereginde tegelenip aýlanmak bilen, beýik alladan ähli şowlulyklaryň özlerine ýaran bolmagyny dileg edýäne meňzeýärler.
Çündogar Türkmenistanyň ýaşaýjylarynyň arasynda giňden ýaýran çapak tansy hem şular ýaly tans däplerine degişlidir. Çapak tansy ýaş gyzlar we ýaş zenanlar tarapyndan ýerine ýetirilýär. Tansy ýerine ýetirýänler giň tegelegi emele getirýärler. Onuň merkezinde iki ýa-da birnäçe zenan ýaz guşlaryny hereketini ýatladyp, aýaklaryny bile goýup duran ýerlerinde ýuwaşja bökmek bilen, tansyň ilkinji sazlaşykly hereketini edýärler. Şunlukda olar elleriniň aýalary bilen çapak çalýarlar. Ýöne, deprekleriň ýuwaş-ýuwaşdan çykyp ugraýan sesi tänsa aýratyn öwüşgün berýär. Tans edýänleriň herketleri gözüň alnynda üýtgeýär. Olaryň ajaýyp horeografiýasynda aňyrsyna göz ýetmeýän asman giňişligindäki ganat ýaýýan guwlar göz öňüne gelýär.
Tansyň depgini ýuwaş-ýuwaşdan peselip, ortara ýaş tansçylaryň ornuna duýdansyz agaç çemçeden-kaşykdan owaz çykarýan tansçy ussatlar gelýärler. Olaryň ellerindäki çemçeleriň owazy tans hereketleri we deprekleriň ritmine goşulşyp gidýär. Tansyň iň gyzyşan wagty birnäçe zenan özleriniň däbe öwrülen “haý, öleň” heňine başlaýarlar. Tansyň bu görnüşine “kaşyk tansy” diýip atlandyrýarlar.
Çapak tansynyň ýene-de bir görnüşi “hekge böküş” bolup durýar. Onuň ritmiki horeografiýasy kyrk deprekçiniň okgunly herketleri bilen utgaşýar: tegelegiň içindäki tansçylar tansy bir aýaklarynyň üstünde durup amala aşyrýarlar.
“Sallanan gözel” - bu tansyň iň bir owadan bölegidir. Ýaş tanysçylaryň hereketleri leýlisaç bagynyň ýazyň mylaýym şemalyna öwüsýän şahalaryny ýatladýar. Çapak tansy toýlarda hem ýerine ýetirilýär. Munda durmuşa çykýan gyzyň we öýlenýän oglanyň garyndaşlary biri-birileriniň garşysynda durup, “ýar-ýar” we “öleň” heňlerini ýerine ýetirmek boýunça özara bäsleşýärler.
Çapak we küşt depdi tanslarynda elleriň herketleriniň meňzeşdigini belläp geçmelidiris. Oarda gadymy şaminizmiň “al-arwahyny” kowujy däp-dessury ýatlanyýar. Bu gadymy tanslaryň şular ýaly owadanlygy we çeýelgi halk döredijiliginiň özboluşly iň gowy nusgalaryny özüne siňdiren häzirki zaman türkmen horeografiýa sungatynyň täze many-mazmunyna eýe bolýar.
Häzirki zaman türkmen tans sungaty köp asyrlyk we häzirki zaman dessurlarynyň berk düzgünlerini özünde jemleýär. Olar berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwründe çalt depginler bilen täze keşbe eýe bolýarlar we ösdürilýär, şol bir wagtyň özünde hem ruhy myrasyň baý dessurlaryny özlerinde saklaýarlar. Milli tanslar Türkmenistanyň ähli ýerlerinde giňden ýaýrap, ýurduň dürli sebitlerinde ýerine ýetiriliş aýratynlyklaryna eýe bolýarlar. Bu tanslar häzirki wagtda türkmen topragynyň bolluk bilen eçilen baýramçylyklarynyň ählisiniň aýrylmaz bir bölegi bolup durýar.
Her bir halkyň medeniýeti – taryhyň açyk kitabydyr. Onuň her bir sahypasy geçilen durmuş ýolunyň tükeniksiz ruhy-ahlak kämilligini beýan edýär. Onuň gazanan iň bir beýip sepgidi bolasa sazlaşayk bolup durýar. Medeniýetiň yzygiderliligi – aýratyn ulgam. Oňa herketsizlik, bir ýerde durmaklyk asla ýatdyr. Ol ýadawsyz kämilleşdirilmegi, öňe tarap okgunly herket etmegi talap edýär. Wagtyň okgunly hereketi gadymy däp-dessurlaryň täze keşbe eýe bolmagyna getirýär, olaryň manysyny täze görnüşde beýan edýär. Tans sungaty hem özünde gadymy gözbaşlary we häzirki zaman äheňleri özboluşly sazlaşdyryp, şular ýaly özgertmeleri başdan geçirýär.
Häzirki wagtda ajaýyp tebigat toplumly Badhyz we Köýtendag goraghanalarynyň zolaklary, dünýäniň iň uly sähralarynyň biri bolan Garagum, şeýle hem Beýik Ýüpek ýolunyň desgalary ýaly ajaýyp tebigy gözellikler bu sanawa goşulmaga taýýarlanylýar. Mundan hem başga, geljekde ÝUNESKO-nyň maddy däl medeni mirasynyň sanawyna girizmäge türkmen halk döredijiliginiň nusgalary az däldir. Olaryň hatarynda biziň özboluşly dessanlarymyzy, haly göllerini, şüweleňli tanslary, küşt depdini görkezmek bolar.
Küşt depdi tansy siwilizasiýanyň bosagasynda döreýär, ol öz gözbaşyny irki ýer eýeçilik medeniýetiniň özboluşly däplerinden we dessurlaryndan, tebigy hadysalara boýun egen hem-de sazlaşykly beden hereketleri arkaly tebigat bilen garyşmaga çalyşan, janly tebigatyň dürli hadysalaryna we haýwanlaryň endiklerine öýkünen gadymy adamlaryň dini medeniýetinden alyp gaýdýar.
Umuman gadymy adamlaryň ruhy dünýasinde ekerançylyk we maldarçylyk bilen bagly öňden gelýän tans däp-dessurlary örän köp bolupdyr. Bütin topraga jan berýän we adamlaryň ýüreginde uly ynamy döredýän bahar pasly uzak garaşylan ýylylygy özi bilen alyp gelýär. Tebigy we sazlaşykly utgaşma ymtylmak näzik we horeografiki özboluşly tansalaryň döremegi bilen şertlendirilendir.
Kütdepdi – ýaşlyk joşgunynyň, owadanlygyň, çalt we çeýe hereketiň tansy. Şonuň üçin hem ol köplenç ýaşlar tarapyndan ýerine ýetirilýär. Ýöne käwagt oňa özleriniň şatlygy we joşgunlary bilen ýaşlardan birjik-de kem oturmaýan ýaşuly ýaşdaky adamlar hem goşulyşýarlar. Tans ýaşlaryň we gyzlaryň hoş labyzly ýerine ýetirmeklerinde “gazal” aýtmaklaryndan başlanýar. Munda olar tansyň ilkinji akgynly hereketlerini edýärler. Olaryň töwereklerindäkiler sazlaşykly çapak çalmak bilen, olaryň ýerine ýetirýän hereketlerine syn edýärler. Her bir “gazalyň” ahyrynda olar biri-birini öjükdirýän ýaly we tansyň ritmne goşulýan ýaly däbe öwrülen “eý-ha”, “uh-hu” , “küşt-küşt” ýaly heňlerini aýdýarlar. Tans edilýän wagtynda tans edýäniň elleri biri-birine galtaşmaly däl. Aýratyn halatlarda tans edýänleriň edil ortarasynda özboluşly ýadro emele gelýär. Onda adatça beýlekilere esasy labzy erkek we zenan berýär
Sungaty öwrenijileriň pikirlerine görä, akgynly, aýlanyp ýerine ýetirilýän ajaýyp horeografiki küştdepdi tansy, bu ýerde her bir tans edýän aýratynlykda we şol bir wagtyň özünde hem owadan herekeleriň umumy böleginiň aýrymaz bir bölegi bolup durýar, gadymy awçylaryň däp-dessur tanslaryny ýada salýar. Olar awlanan haýwanyň läşiniň töwereginde tegelenip aýlanmak bilen, beýik alladan ähli şowlulyklaryň özlerine ýaran bolmagyny dileg edýäne meňzeýärler.
Çündogar Türkmenistanyň ýaşaýjylarynyň arasynda giňden ýaýran çapak tansy hem şular ýaly tans däplerine degişlidir. Çapak tansy ýaş gyzlar we ýaş zenanlar tarapyndan ýerine ýetirilýär. Tansy ýerine ýetirýänler giň tegelegi emele getirýärler. Onuň merkezinde iki ýa-da birnäçe zenan ýaz guşlaryny hereketini ýatladyp, aýaklaryny bile goýup duran ýerlerinde ýuwaşja bökmek bilen, tansyň ilkinji sazlaşykly hereketini edýärler. Şunlukda olar elleriniň aýalary bilen çapak çalýarlar. Ýöne, deprekleriň ýuwaş-ýuwaşdan çykyp ugraýan sesi tänsa aýratyn öwüşgün berýär. Tans edýänleriň herketleri gözüň alnynda üýtgeýär. Olaryň ajaýyp horeografiýasynda aňyrsyna göz ýetmeýän asman giňişligindäki ganat ýaýýan guwlar göz öňüne gelýär.
Tansyň depgini ýuwaş-ýuwaşdan peselip, ortara ýaş tansçylaryň ornuna duýdansyz agaç çemçeden-kaşykdan owaz çykarýan tansçy ussatlar gelýärler. Olaryň ellerindäki çemçeleriň owazy tans hereketleri we deprekleriň ritmine goşulşyp gidýär. Tansyň iň gyzyşan wagty birnäçe zenan özleriniň däbe öwrülen “haý, öleň” heňine başlaýarlar. Tansyň bu görnüşine “kaşyk tansy” diýip atlandyrýarlar.
Çapak tansynyň ýene-de bir görnüşi “hekge böküş” bolup durýar. Onuň ritmiki horeografiýasy kyrk deprekçiniň okgunly herketleri bilen utgaşýar: tegelegiň içindäki tansçylar tansy bir aýaklarynyň üstünde durup amala aşyrýarlar.
“Sallanan gözel” - bu tansyň iň bir owadan bölegidir. Ýaş tanysçylaryň hereketleri leýlisaç bagynyň ýazyň mylaýym şemalyna öwüsýän şahalaryny ýatladýar. Çapak tansy toýlarda hem ýerine ýetirilýär. Munda durmuşa çykýan gyzyň we öýlenýän oglanyň garyndaşlary biri-birileriniň garşysynda durup, “ýar-ýar” we “öleň” heňlerini ýerine ýetirmek boýunça özara bäsleşýärler.
Çapak we küşt depdi tanslarynda elleriň herketleriniň meňzeşdigini belläp geçmelidiris. Oarda gadymy şaminizmiň “al-arwahyny” kowujy däp-dessury ýatlanyýar. Bu gadymy tanslaryň şular ýaly owadanlygy we çeýelgi halk döredijiliginiň özboluşly iň gowy nusgalaryny özüne siňdiren häzirki zaman türkmen horeografiýa sungatynyň täze many-mazmunyna eýe bolýar.
Häzirki zaman türkmen tans sungaty köp asyrlyk we häzirki zaman dessurlarynyň berk düzgünlerini özünde jemleýär. Olar berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwründe çalt depginler bilen täze keşbe eýe bolýarlar we ösdürilýär, şol bir wagtyň özünde hem ruhy myrasyň baý dessurlaryny özlerinde saklaýarlar. Milli tanslar Türkmenistanyň ähli ýerlerinde giňden ýaýrap, ýurduň dürli sebitlerinde ýerine ýetiriliş aýratynlyklaryna eýe bolýarlar. Bu tanslar häzirki wagtda türkmen topragynyň bolluk bilen eçilen baýramçylyklarynyň ählisiniň aýrylmaz bir bölegi bolup durýar.
Her bir halkyň medeniýeti – taryhyň açyk kitabydyr. Onuň her bir sahypasy geçilen durmuş ýolunyň tükeniksiz ruhy-ahlak kämilligini beýan edýär. Onuň gazanan iň bir beýip sepgidi bolasa sazlaşayk bolup durýar. Medeniýetiň yzygiderliligi – aýratyn ulgam. Oňa herketsizlik, bir ýerde durmaklyk asla ýatdyr. Ol ýadawsyz kämilleşdirilmegi, öňe tarap okgunly herket etmegi talap edýär. Wagtyň okgunly hereketi gadymy däp-dessurlaryň täze keşbe eýe bolmagyna getirýär, olaryň manysyny täze görnüşde beýan edýär. Tans sungaty hem özünde gadymy gözbaşlary we häzirki zaman äheňleri özboluşly sazlaşdyryp, şular ýaly özgertmeleri başdan geçirýär.


text:
JEMGYÝETIŇ DURMUŞYNA GATNAŞMAK
MADDY WE RUHY SIWILIZASIÝANYŇ ÖŇE GITMEGI UGRUNDA BEÝLEKILER BILEN BILELIKDE IŞ ALYP BARMAK
Bahaulla Öz tarapdarlaryna şeýle sargyt etdi: “Ýaşaýan asyryňyzda bu asyryň hajatlary barada tüýs ýürekden alada ediň, goý, bu asyryň talaplary we islegleri siziň pikir alyşmalaryňyzyň esasy mazmuny bolsun.”
Adamzadyň ösüşi iki nukdaýnazardan ybarat– maddy we ruhy. Bahailar ruhy-ahlak çygyrdaky işlerden başga-da, ilatyň dürli toparlarynyň durmuşy we ykdysady ösüşine ýardam berýän işlere hem gatnaşýarlar. Gerimine we möçberine garamazdan, durmuşy maksatly işleriň ählisi Bahai Dininiň ýörelgelerini ulanyp, ilatyň haýsydyr-bir durmuşy we ykdysady ugruny gowulandyrmaga hat-da bu ösüş ujypsyz hem bolsa, ony ösdürmäge gönükdirilendirler.
Bahai jemgyýeti Diniň ýörelgelerini adamzadyň wajyp talaplaryny çözmek üçin ulanmakda öz ukyplaryny ösdürip, adamzat jemgyýetini, kämilleşdirmek üçin zähmet çekýän başga adamlar bilen pikir alyşmalara goşulmak boýunça tagallalaryny birleşdirýärler. Häzirki döwürde adamlaryň köp bölegi agzybirligi gazanmak üçin ymtylýarlar we parahatçylygyň dikeldilmegi ugrunda jan aýaman zähmet çekýärler. Şeýle adamlardan görelde alyp, Bahaullanyň Taglymatyny ulanmak tejribesini olara teklip etmek üçin, bahailar ähli derejelerde – ýerli çäklerden başlap, halkara derejelere çenli – adamzadyň öňünde duran esasy meseleler babatda alada edýän adamlar bilen pikir alyşmalara gatnaşýarlar. Şeýlelikde, Bahai jemgyýetiniň alyp barýan köp sanly işleriniň ýene bir görnüşi bu jemgyýetiň esasy pikir alyşmalaryna (diskurslaryna) gatnaşmakdan ybarat bolup durýar.