text:
Qajyghúmar Shabdanúly. Qylmys (jalghasy)
ÝShINShI BÓLIM
ÝIIRLI ÚRY
I
Qúdiretti "tergeushim", ótirik qossam tas tóbemnen úrynyz! Baqty tauynyng shyghys jaq etegindegi jap-jazyq dalagha shyqqanda sheshemning "tezek terui" qiyngha soqty.
- Shekaragha kelippiz, - dedi sheshem, - anau túrghan shekara kýzetining ýii! Qarasam, Baqtynyng bauyrynan kóp tereze bizge qarap tónip túr, biz odan ótip dәl kóz aldyna kelip alyppyz. Kóp kóz aralarynda Kamal, Mәken tәtelerimning de әdemi kózderi bar siyaqty, barlyq kóz bizde! Búryn kýlimdep, sýiispenshilikpen qaraytyn kózder endi sústanyp, suyq qarap túrghanday. "Jaqyn arada bir ýy joq, tezekti qaydan kelip terip jýrsinder, qayda aparmaqsyndar?! Qaneki, endi qayter ekensinder, kórelik!" degendey. Kýn enkeyip qalghan, aspan ap-ashyq. Sol kóp tereze jaqtan salqyn ghana samal jel kelip túr. Men qanshalyq qorqynyshty ekenin bilmey, úyalghan siyaqty boldym. Sheshem súp-súr bolyp ketti. Tezek tergen boludy qoyyp, bilegimnen ústady da, meni jaghasyna tobylghy ósken bir aryqtyng ishine týsirdi. Tobylghy býrlegen kez. "Enkeyip jýr!" dep kýbirlep ózi de búgha jóneldi. Aldymyzda qorghany tórt qúlaqty beyit túr edi, sonyng daldasyna keldik. Sheshem beyitting ishine kirip, kýn batqansha tasalanbaq bolyp edi, men qorqatyndyghymdy bildirip qynqyldadym. Meni dedektetip qayta shyqty da, әlgi aryqtyng ishine týsirdi. Jelkemnen basyp jatqyzyp, ózi jan-jaqqa baspalay qarady.
ÝShINShI BÓLIM
ÝIIRLI ÚRY
I
Qúdiretti "tergeushim", ótirik qossam tas tóbemnen úrynyz! Baqty tauynyng shyghys jaq etegindegi jap-jazyq dalagha shyqqanda sheshemning "tezek terui" qiyngha soqty.
- Shekaragha kelippiz, - dedi sheshem, - anau túrghan shekara kýzetining ýii! Qarasam, Baqtynyng bauyrynan kóp tereze bizge qarap tónip túr, biz odan ótip dәl kóz aldyna kelip alyppyz. Kóp kóz aralarynda Kamal, Mәken tәtelerimning de әdemi kózderi bar siyaqty, barlyq kóz bizde! Búryn kýlimdep, sýiispenshilikpen qaraytyn kózder endi sústanyp, suyq qarap túrghanday. "Jaqyn arada bir ýy joq, tezekti qaydan kelip terip jýrsinder, qayda aparmaqsyndar?! Qaneki, endi qayter ekensinder, kórelik!" degendey. Kýn enkeyip qalghan, aspan ap-ashyq. Sol kóp tereze jaqtan salqyn ghana samal jel kelip túr. Men qanshalyq qorqynyshty ekenin bilmey, úyalghan siyaqty boldym. Sheshem súp-súr bolyp ketti. Tezek tergen boludy qoyyp, bilegimnen ústady da, meni jaghasyna tobylghy ósken bir aryqtyng ishine týsirdi. Tobylghy býrlegen kez. "Enkeyip jýr!" dep kýbirlep ózi de búgha jóneldi. Aldymyzda qorghany tórt qúlaqty beyit túr edi, sonyng daldasyna keldik. Sheshem beyitting ishine kirip, kýn batqansha tasalanbaq bolyp edi, men qorqatyndyghymdy bildirip qynqyldadym. Meni dedektetip qayta shyqty da, әlgi aryqtyng ishine týsirdi. Jelkemnen basyp jatqyzyp, ózi jan-jaqqa baspalay qarady.
- Astaghypyralla, kelip qaldy! - dep mening basymdy basa týsip qúlady. - Qybyrlamay jat, iyti bar eki әsker kelip qaldy!
Men de sheshem siyaqty etpettep qybyrsyz jatyp qaldym. Biz kórmesek olar da kórmeytindey. Kózimdi shart júmyp alyppyn. Jýregimning qatty soghuynan jer dýrsildep ketkendey sezildi. Sóitsem, attyng ayaq dýbiri eken. Biz kelgen jaqtan beyitke kelip, attan týskendey boldy. It shәu ete týsti.
- Nelizya! - dedi bir juan dauys. Itting ýni ekinshi shyqpady.
- Qybyrlama, - dep sybyrlady sheshem, - jel soghar jaqtan qimyldamasaq sezbey qalar!.. Attary ar jaghyna jayyldy... Búl jaqqa bettemese eken! A, qúday, aqsarbas!
Tobylghynyng arasynan syghalaghan sheshem eki soldattyng endi beyit qorghany ýstinde otyrghanyn aitty. Aramyz jiyrma adymday ghana jer. Olar danghyrlap sóilesumen boldy da, sheshem sybyrlap, qúdaygha jalbarynumen boldy. Kózimdi shart júmyp alyp men jattym. Kózimdi ashsam-aq kórip qoyatynday, bashpayymdy jybyrlatsam estip qoyatynday, tirligim jýregimning soghuynan ghana sezilip jatty. Bir shaqta ony da sezbey úiyqtap qalyppyn.
Myltyq tars ete týskende, selk etip oyanyp kettim. Sheshem jelkemnen basa qoydy. Kýn batyp, qaranghy týse bastaghan eken, myltyq jәne eki ret atyldy. Qúlaghym bitip qalghanday betime betin tósep jatqan sheshemning ernining jybyrlauyn ghana kórdim. Ol bir kezde basyn kóterip moynyn soza-soza ornynan tik túrdy.
- Túra ghoy, jaryghym, ketti, - dedi sheshem, - beyitting ishinde bolsaq, qolgha týsedi ekenbiz, sening sәby jýreging sezinipti!.. Jýreyik endi!
Soldattar batys jaqtaghy zastavagha ketisimen, biz shyghys jaqqa tarttyq. Jer betin dýley qaranghylyq basty. Júldyzdargha qarap baghyt týzep, aldyda sheshem keledi. Oghan ilese almay dedektep jýgirip sharshap ta qaldym. Sheshem sәl ozyp baryp jer sipaylaydy. Tegis dalada jusannan basqa esh nәrse joq ekeni baypaqshang ayaghyma aiqyn bilinip keledi.
- Nemene, apa? - deymin. Endi jetkenimde dem aldyrmay ol taghy jýrip ketedi.
- "Shekaradan ótken song shóp súiylyp ketedi. Shәueshek jerine ótkenindi jerding taqyrlyghynan bilesin" degen naghashyn.
Sheshemning ayaghy jerge tiymeytindey, úshyp baryp qonatyn aldamshy torghay siyaqty lyp etip taghy ozyp ketedi. «Qona qalghanynda» jan-dәrmen borsandap taghy quyp jetemin. Qys boyy jegen bólkem osylaysha qualaumen ter bolyp aghyp, bir kezde ada-kýde bitkendey kórindi. Endi jýre almaytynday halge týstim. Biraq, sheshemning arqasynda jarty qap jýk bar, jarymy - mening kiyimim. Oghan qosa meni arqala deuge tilim barmay, aryq sheshemdi ayaymyn. Artta qaludan qorqamyn - ekeui de qiyn boldy.
- Aqyryn jýrshi, apa! - dedim bir kezde, - sharshap kettim!
- Biraz shyda, jaryghym, az qaldy!.. Búl jerde aqyryn jýrsek ústalyp qalamyz, tang agharmay túryp ótip aluymyz kerek.
Sheshem qolymnan jetektey zytty. Erkinmen dedekteuden eriksiz dedekteu qiyn bolady eken.
- Jýre almaymyn, apa, sen jýre ber! - dedim de tartynyp túra qaldym. - Artynnan barayyn!
- Qasqyr jep qoyady!
-Joq, oghan kórinbey jatyp alamyn! - dep otyra qaldym. Sheshem kýrsindi de, daghdaryp túryp qaldy, otyra ketti ózi de. Aldynghy jaghymyzdan byryldap eki ýirek úsha jóneldi.
- Áne jerde su bar eken jýr, sol jerge jetip demalayyq!..
Sheshem meni arqalap aldy, salmaghymdy jenil týsiruge barynsha tyrysyp kóterilgen bolyp kelemin. "Ózi aryq, ózi kishkene sheshem ghoy, ólip qalsa qaytermin" degen oimen janym qansha ashysa da lajym qalmap edi.
Álgi ýirekter aryqpen aghyp jatqan sudyng bir jayylmasynan úshypty. Sheshem meni jerge qoya salyp, qabyn jastana qisaydy. Onyng da qatty sharshaghanyn endi bildim. Nedәuir ýnsiz otyryp demaldy.
- Mynau jer suarugha keltirilgen su ghoy tegi, Shәueshekting egindigi bolar, ótken siyaqtymyz, endi demalayyq! - dedi de, әreng qozghalyp qabynan oramalgha orauly bólkeni aldy. Su iship, bir japyraq nan jeuimdi ghana bilemin, úiyqtap qalyppyn, sheshem júlqylaghanda әreng oyandym.
- Qabyken, Bighabil!.. Úiqyndy ashshy!.. Áne Kәkeng kele jatyr! Anyqtap qarashy! Bizdi izdep kele jatqan әkeng men Biygeldi emes pe!..
Tang qylandap qalypty. Aldynghy jaghymyzdan eki baran kórindi, birinen-biri sәl biyikteu, qatar kele jatqan eki adam tәrizdi. Alasalau, keng iyqty, juany - әkem siyaqty, biyikteui jelemikpen yrghalyp túrghanday, enkendep, týieshe adymdap jýretin Biygeldige úqsay qalypty. Men de sol ekeuine úqsatyp, qadala qaradym.
- Eki terek qoy, apa, - dedim bir kezde, - әne, myna jaghynda da sonday kóp terek túrmay ma!
Sheshem terek ekenine sonda sengendey boldy. Men mylqau jayshylyqtay kórsem de, búryn kórmegen jat elge kele jatqanymyzgha qamshyl sheshe qatty alandap, jýrek toqtata almay qalghan eken. Kirpik ilmey, tik otyryp tang atqyzypty. Dereu mening baypaghymdy tazalap, qaghyp, etigimdi kiygizdi. Týie jýninen sheshemning sheber qolymen boygha shaq toqylghan beshpet-symy bar edi, ony da qaghyp-tazalap, beti-qolymdy jughyzdy. Taghy da jýrip kettik. Biraq, týndegidey asyqpay, jay jýrdik. Aldymyzdan Shәueshek qylandady, kóp shynarly-terekti qala kórinedi. Dәl basyp tauyppyz. Sheshemning aituynsha, naghashym búl qalagha eki-ýsh ret kelip qaytqan eken. Jolgha qanyqtyghymen dәl núsqapty.
Kóp terekti qorjadan alysyraq jýrsek te, it ýrip andaghaylay jýgirdi bizge qaray.
- Búl jaqta it ne degen kóp, apa?! - dep men shesheme tyghyla
berdim. Sheshemde tayaq jalghyz, al itterding auzy tym kóp.
Olar qaptap, auyzdaryn asha, baybalamgha basa jetti, qatty sastym.
- Otyra qal! - dedi sheshem. - Otyrghan adamdy it qappaydy.
Ózi otyryp aldy, oghan tyghyla otyrdym men. Jan-jaghymyzdan arsylday berdi itter, atyp túrsaq bas
salatynday, órshelene ýrip, typyr etkizbedi. Bar ýlken auyz,
bar uly tis bizge tónip túr, beytanys jerding itterinin
ortasynda býristik endi. "Búl jerde it kóp eken, sorymyzdy
qaynatyp, әli talay qabady ghoy!" degendey oimen jýregim
zyryldap otyrdy. "Otyrghan adamdy it qappaydy" degen
sheshemning әlgi sózi rastalghanday boldy. Bir shaqta itter bir-birden kete bastady. Eng songhy kók ala tóbet pen qara qanshyq
qybyrsyz bizden zerikkende bir-aq qaytty. Olar alystap
endi jýgirmeytin bolghanda ghana qozghaldyq ornymyzdan.
"Otyrghan adamdy it qappaydy" dep kýbirley erdim shesheme. Beytanys jerding tabaldyryghyn osy sózben attadym. "Endigi jerde itten qorqudyng jóni joq eken!"
Shәueshekting shetki tamdaryna da ilindik... Etektey qara saqaldy bir dәu adam jyrtqan jerden aryq jasap, qyr soghyp jýr eken. Soghan bettedik. Onyng qolyndaghy "tesesi" de dәu, etektey eken. Men aldymen soghan tandandym:
- Apa, tesesine qarashy, ne degen ýlken?!
- Ketpen degen osy, - dedi sheshem.
Eginshi bizge qarady da kýlimsirep, jyrtylghan jerding shetin núsqady. "Shetimen jýrinder degeni eken". Sheshem kilt búrylyp shetke tartty, men de búryldym. Degenmen eki kózim eginshide boldy. Pishini bir týrli, býkil alqymyna, tipti keudesine de saqal ósipti.
- Mynau qanday adam, apa?!
- "Sart" deytin halyq osynday bolady.
- Búl da sart pa, juas qoy ózi!
Sheshem myrs etip kýlip jiberdi. "Oybay-ay, sart kele jatyr!" dep bala qorqytatyn keybireulerding sózi esine týsken siyaqty.
Álgi "juas sarttyn" jýzinen jylynghanday, biz kóshege kirdik. Kýn jana shyghyp órlep keledi. Ýp etken jel joq, әli japyraq jaya qoymaghan súp-súr terek bizge jatyrqay qarap, beytanystyqtyng belgisin kórsetkendey boldy, dese de tym-tyrys. "Kel" deytindey de, "ket" deytindey de eshkim joq siyaqty. Úiqyly-oyau, alang ashyq jatqan shet kósheden jalghyz qyz kórindi. Mәken pishindes, biraq, odan kiyimi de, tazalyghy da jýdeuirek, taqtaylary arsa-arsa, tozghyn qaqpanyng aldynda úiqydan jana oyanghanday manaurap otyr. Sheshem soghan búryldy, sirә Mәkendey kózine jyly kóringendikten búrylghan bolsa kerek.
- Jaryghym, Qayysbek degenning ýiin bilemisin! - dep súrady odan. Qayysbek - bayaghy Kýmisjan marqúmnyng aghasy, Biygeldining naghashysy edi.
- Bilmeymin! - degen qyzdyng erni búrtiya qaldy.
Shytynaghan qabaghy men shikireye qaraghan kózi kónilge
tikendey tiyse de, qaqpanyng ishine qarady sheshem.
- Áke-shesheng bar shyghar, solardan súrayyqshy!
- Súmalak qalendyrlar qaydan keledi osynda!
- Qalendyr emespiz, olay deme, shyraghym!.. Esh
nәrselerinning keregi joq, jón súrayyq, - dep, sheshem
nazalana kirdi aulagha.
- Qalendyr degen nemene, apa?! - dep súray óttim qyzdyng aldynan.
- Qayyrshy degeni bolar!.. Qúdaydyng uaqytysy ghoy múny estirttirgen!.. Kelmey jatyp estidik-au!
- Qazan-oshaqty lapas astynda túrghan bir kekseleu qyzyl-sary әiel sheshemning sózin estip kýlimsirey qarady.
- Keliniz! - dep alyp amandasty. - Ne deydi mening qyzym?
- "Qalendyr" degen sózdi endi estip, keyip kele jatyrmyz! - dedi sheshem.
- Keyimeniz!.. Qayyrshy tym kóbeyip ketip, jaqynnan beri yghyr bolyp qaldyq. Beysharalardyng bәri de "qayyrshy" dese shamdanady. Eshqaysysy qayyr tilep kórmegen adamdar kórinedi. Sizderdeyding mәn-jayyn talay ret týsindirdim, sonda da aita beredi búl qyz, meyjazy solay. Qapa bolmanyz, otyrynyz, shay demdep bereyin? Nandarynyz bar shyghar? - dedi әlgi әiel.
- Shayymyz da bar, - dep sheshem eski kiyiz ýstine baryp otyrdy.
- Sizding shayynyz - qaghaz shay, bolmasa pamila shay shyghar? Jyng qara shay iship kóriniz endi, qazaqtar qúnan shay deydi ghoy, sony ishiniz! - dep sary әiel shәugimge juan-juan bútaq aralasqan qara japyraq siyaqty shaydy bir uys qyp bir-aq saldy.
- Basym auyryp kelip edi, jaqsy boldy-au, - dep kýrsindi sheshem.
Samay shashyn shyqshyttan tómen týsirip tegistep qyrqyp qoyghan, tasyrayghan juan qara kózdi, jastau qara әiel kelip amandasty. Maghan bir týrli jat kóringenimen, ol da bizding jaydy tolyq biletin búrynnan tanys adam siyaqty sóilesti. "Gyfular", "soldattar" degendey key sózderi bolmasa, múnyng tilinde de mýkis joq. Qazaqsha sóilep, bizding jerdegi jәitti sóz etti.
- Apa, búlar da sart pa? - dep sybyrladym shesheme. - Búlar bizdi qaydan biledi?!
- Bizding el kóp kelip jatyr ghoy, solardan estigen shyghar.
- Myna bala bek pakyz eken, - dedi ýy iyesi әiel samay kekildi әielge qarap, - Matiriym bay "bir úl bala baghyp alsam!" dep jýr edi. Osy balany satyp bershi!
- Salamattiligi yakshy, shyraylyq bala eken... Biraq, shonyraq!.. bala bolmaydy, sәl kishirek bolsa!
- Myna balanyz neshe jasta?-dep súrady sheshemnen. Sheshem ne derin bilmegendey anqiyp qarap qaldy. Men shesheme qaray berdim.
- Súmdyq-au, laq emes, qozy emes, bala satqany nesi!- dep sheshem ekeuine kezek qarady. Eki qatyn qatar kýldi.
- Balanyzdy bizge berseniz, izdegen adamynyzdy tauyp berip, jaqsy jerge ornalastyryp qoyar edik, aqsha berer edik!
- Po, qúday saqtasyn! - dep kýrsinip qaldy sheshem. - Ony aita kórmenizder!.. Onday halge jetkemiz joq!
Sheshem iship otyrghan shayyn qoya salyp, ornynan túrdy, men de túrdym.
- Shoshymanyz, aldyramay shay iship shyghynyz, - dedi ýy iyesi әiel, - arghy betten kelgenderden bala satyp jýrgender kóp bolghan song súrap edik, bermeseniz yqtiyarynyz!.. Shay iship bir-aq shyghynyz, sharshap kelipsiz!..
- Súmdyq eken mynalarynyz, - dep sheshem qayta otyrdy, - segiz jasta ózining kishi әkelerine de, naghashysyna da bermey әkele jatyp, endi jolda satpaqpyn ba múny!.. «Qúlaq estimegendi kóz kóredi» degen osy ghoy!
- Qapa bolmanyz! - dedi samay kekildi qara. - Kóshege
shyqqanda kórip te qalasyz. Qashyp kele jatqan beysharalar bek qiynshylyqta qaldy, asharshylyq, kәsip tabylmaydy. Qinalyp qalmasyn dep aitqanymyz!.. Búl jerde kiminiz bar edi? Bilsek jetkizip qoyayyq!
Ákemning tuys, jekjat tanystardyng bәrining atyn aityp sheshem bir-birden súray berdi. Shay ishpey kekjiygen boyy men otyrdym. "Qúnan shayyndy!" dep qoyamyn ishimnen. Býirek betti bir әiel lapastyng qarsy jaghyndaghy bir kishkene tamnan shyghyp qarap túrdy da, bizge qaray aqyryn basyp keldi. Ájimi mol, jýzi totyghyp qara-qonyr tartqan qazaq әieli eken.
- Kimdi izdeysiz! - dedi qaray qalghan shesheme erin úshymen ghana amandasyp. Jana aityp shyqqan adamdardyng atyn, týr-týsin sheshem tolyghymen qayta aityp shyqty.
- Qayysbekting ýiin bilemin, jýriniz aparyp salayyn, - dep qalghanda, kózim jarq ete týskendey boldy. Ere jóneldik. Kýn shaqyrayyp ysy qalypty. Sәskege órlep qalghan sol kýn maghan batystan órlep kele jatqanday sezildi.
- Apa, Shәueshekting kýni batystan shygha ma? - dedim men. Bastaushy әiel kýlimsirep maghan ayay qaraghanday boldy:
- Kýn batystan shyqpaydy, balam, shyghys jaq osy!.. Jat jerge kelgen song kýn de jat bolyp kórindi-au. Qaytsin beybaq, basy ainalyp qalghan ghoy, - dedi sheshem.
Ekeui kýrsinise, múndasa ayandady. Jana әielderding "balandy sat" deuin shaghynyp, jylay aitty sheshem. Kózderin ekeui de jaulyqtarynyng púshpaghymen sýrtti. Biri múnyn aityp jylasa, bireui qosylyp jylaydy. Birine-biri búryn mýlde beytanys adamdar, ata-babalaryn aityp tanyspay jatyp-aq jýrekteri lezde tabysa qaluyn qarashy! IYe, adam balasyn múndastyq tanystyrady, múndastyq dostastyrady, múndastyq birlestiredi ghoy. "Búl әiel de biz siyaqty eken ghoy" dedim ishimnen. Ol bizding el jaqtan kelip satylghan jas úl-qyzdardyng kóp ekenin, jergilikti úighyr, hanzu, kýizulardyng da, tipti búryn kelip oryn teuip qalghan qazaqtardyng da búl "saudagha" әdettenip qalghanyn aitty.
Eki kósheni ainalyp, bir ashyq qaqpanyng aldyna kelgenimizde bastaushy әiel, sol esikting týp jaghyndaghy kishkene qaraqúrym kiyiz ýidi kórsetti de qosh aitty. Biz aulagha kirdik, kózimiz kiyiz ýide ghana bolyp, jan-jaghymyzgha qaramay jýre berippiz. Dәu aq tós qara it ars ete týskende bir-aq bildik te, otyra almay qaldyq. Sheshem enkeygenshe bolmay, it iyghynan ala týsti. Kiyiz ýiden jýgire shyqqan Qayysbekting әieli shanq ete týskende it tayqap jónele berdi. Naghashy jenge amandasudan búryn sheshemdi ýiine qoltyqtay kirgizdi. Sheshemning sol jaq topshysyna it eki tisin batyryp ýlgergen eken. Jaraqatty kórdi de qayta jýgirip shyghyp, sol itting jýninen júlyp әkeldi. Otqa shala kýigizip, tis jaralaghan jerge basty da, shýberekpen tandy. Amandasu da, jay-kýy de sodan song bastaldy. Qayysbek joq eken. Áyel dalbyraqtap bizdi kýtumen boldy.
"Otyrghan adamdy it qappaydy" degen sózdi men ishimnen qaytadan tekserumen boldym. "Biz otyra almay qaldyq-au!" Olay emes, bizding otyruymyzdy ol tospady... Oray bermey orala salatyn it eken!.. Álsizdikke, әdildikke qaramay, tek tisining kýshine ghana sýienetin әuleki it kóp siyaqty búl jerde! Baghanaghy qyzdyng qylyghyn kórmeymisin, biz oghan ne izdep kelgenimizdi aitsaq ta, ''qalendyr" dep saldy ghoy. Búl da әi-shaygha qaramay "ap" dep qaba salu emes pe!..
- Qabaghan iyt, - dedi Qayysbekting әieli bizge shay qúiyp berip otyryp. - Baylauly bolatyn, qayyrshy kelmesin dep qoya beretin boldy. Itter qayyrshygha ósh bolady ghoy, biz jaqtan kelgenderding baspana tappaghandary bir nәrselerin kótere jýredi. Túrghyndar onyng bәrin de qayyrshy dep biledi. Búl jerde iyesiz kedeyding ólimi súrausyz bolghan son, iytin әdeyi qoya beredi. It iyesi de qorasyna adam kirudi jaqtyrmaytyn Itbay. Basqa kәsip tabylmaghan son, әiteuir kýn kóre túru ýshin lajysyzdan tegin jaldanyp otyrmyz...
Men bay emes, it jayynda ghana oilandym: "itter qayyrshygha nelikten ósh bolady eken deshi?! Ózi tamaq taba almay sandalyp, ash jýrse, onyng ýstine itterding bәri ósh bolsa, qalay kýn kórmek!.. Olargha ózining iytining ósh ekenin bile túryp nege qoya beredi, tegi iyesi de ósh bolghandyqtan qoya bergen ghoy. Ózining tisi ótkir emes, qaba almaytyn bolghan son, tym bolmasa iytim qapsyn deydi ghoy. Ras, it iyesine tartady eken!"
- Ol jaqtan ashyghyp qashqan beyshara halyq, búl jerge kelip ashtan qyrylyp jatyr deshi! - dedi sheshem, - "qayyrshygha jel qarsy" degen osy da!
"Bәlә, qayyrshy bolsa bәri qarsy bolady eken, qayyrshy bolmau kerek eken. Onan da apamnyng meni satyp jibergeni jaqsy eken! Bayqap jýrip, qashyp kele salmaymyn ba!.." dep oiladym men.
Ákem Dórbiljin degen jerge ketipti. Qayysbekting әieli men sheshemning әngimesin osy sózge kelgende tynday qaldym. Ótken bir júmanyng ishinde Aqtay, Sanatpaylar da qashyp kelgen eken. Eldi soyqanmen tozdyryp bolyp, shoqpar ózderine tiyerde qashqan kórinedi. Ákemning Shәueshekte ekenin bireuden esty salyp, Sanatpay Dórbiljinge zytypty da, Aqtay Shaghantoghay degen jerge bezipti. Ákem Dórbiljinge aldymen Sanatpaydy óltirmek bolyp ketipti. "Oralyp kelip, Aqtaydy óltiremin de, Mәdiyan kelip qalmasa, balalardy ertip elge qaytamyn" dep jýr eken. Biygeldi tómengi jaqtaghy Ergeyti degen jerde Smayyl atty dýngenge malaylyqqa túrypty. "Bighazy Ilushinde bir qazaqtyng qozy-laghyn baghyp jýr" deydi. Bighadil qayda ekenin Qayysbekting әieli anyq bilmeydi, bireuden estuinshe ol osy Shәueshekte siyaqty.
- Áspet apasynyng qolynda ma, iә Quandyqtyng iyeliginde me, әiteuir osynda jýr dep estidim, - dedi. - Biraq, olardyng óz ýileri de byt-shyt. Bireui oida, bireui qyrda qanghyp jýr. Olardyng da eshkimge qaraylasar kýii joq.
"Bighadilimdi it talady-au!" degen oimen denem titirkenip ketti.
- Búl jaqqa kelip erinen búzylghan әielder kóbeyip ketti, - dep Qayysbekting әieli taghy bir taqyrypqa kóshti. Kýn kóre almaghan song qaytsin, senderding tuystarynnan Núrjannyng inisi Júmabekting әieli búzylyp, qytaygha tiymekshi bolyp jýr. Qúlnazardyng ýlken qyzy - Balbiyke búzylyp, ol әlgi Biygeldi túrghan Smayyl dýngenge tiymekshi dep estidim. Ol óz kýieui Tórehannan jasyrynyp, bir jerde tyghylyp jatyr deydi. Júmabek te, Tórehan da dal bolyp qanghyryp jýr.
Sheshem auyr kýrsindi. Shay iship tynyqqany sol, sharshap óni qasha týsti. Shiryghyp qozghalaqtay berdi.
- Al, endi maghan Quandyqty tauyp ber! Kóshege shyghayyq, kim kezdeser eken.
Qayysbekting әieli tynyghugha sheshemdi kóndire almaghan son, týs aua kóshege ózin ertip shyqty. Ýlken kóshe qym-quyt, qayshalys jýris. Adamnyng kóbi bosqyndar kórinedi. Qayda bararyn bilmegendey, sendelip beker jýr. Tymyrsyq-ystyq quyryp jatqanday, bazar baj-búj etedi. Týkke túrmaytyn birdemesin tik kóterip, "arzan, arzan" dep aiqay salady. Keybirining kótergen nәrsesi men aiqayynan adam úyalghanday, al ózderi shimirikpeydi.
"Shanshar rru...u" dep úrandaghan ashy dauysqa jalt qaradym, onyng kәsibi tipti "әbýiirsiz" eken: bir búryshta qanyltyr astaugha ot jaghyp alypty. Temir istikke janyshqan turamysh etterin jelpip qaqtap, qúnyperen aiqaygha basyp bir "sart" otyr. Temir istikten et júlmalap jep birnesheui týregelip túr. Ystyq istikti auzyna súghyp, jarytymsyz etin tistep alyp qalady da, istikti túmsyghyna kóldeneng tosa qoyady. Múrnyna súghyp alar ma eken degen qauippen túryp qalyppyn, sheshem ozyp ketken eken. Qayta oralyp kelip jetektey jóneldi. Yghy-jyghy bazardan bas ainalghanday, an-tang bolyp әreng shyqtyq. Endi adam siyrey bastady. Qatar tizilgen sauda dýkenderinen maghan mýlde beytanys iyister sezildi. Birde jaghymdyraq sezilgenimen, birde sasyq, shirigen shópting iyisi me, sasyghan kók dattyng iyisi me kýlimsi birdemeler mónkiydi. Onday dýken ashyp túrghandardy "qytay" dep tanystyrdy. Olargha tanyrqap kóbirek qarap óttim. Olardyng neler ýlken, neler әdemi dýken ústap túrghandaryn kórdim. Keybireui sonday sәndi bay bolghanymen, kóbi jýdeu, aryq, úsaq-týiek nәrseler satyp jýredi eken...
Sóitip bar kóriniske tanyrqay da, jatyrqay da qarap kele jatqanymda, artymnan asa bir tanys dauys shanq ete týsti.
- Apa, apa! - dep úshyp keledi tyrtighan jalanash qara bala. Onyng artynan tórt-bes bala quyp keledi eken. Qashyp kele jatqan tanys dauysty balanyng túla boyy qojalaq-qojalaq, qap-qara. Bútynda borshalanghan shtany ghana bar. Tanymasam da qayyrylyp qarap túryp qaldym.
- Qyrau, analar meni kýnde úrady! - dep maghan jylamsyray shaghynyp óte shyqty da, shesheme baryp tyghyldy.
- Bighadil!.. Qadenim! - dep sheshem qúshaqtay alghanda әreng tanydym. Quyp kele jatqan "itterge" júdyryghymdy týiip, qarsy jýgirip edim, jalt berip qasha jóneldi olar. Boy túryqtary Bighadilding ózindey bolghanymen, kiyimderi býtin eken olardyn. Óshige qudym men. Solaqay qolyn týiip alghan. Etikti, shekpendi, balpanaqtay bir juan úrarmandy kórgende bayaghynyng batyrlaryn kórgendey boldym. Aldy-arttaryna qaramay zytty әlgiler. Biraq, sheshesinen úzap qua beruge batyrgha da jan kerek siyaqty, tez qaytty. Ayay qaradym Bighadilime. Boyy menimen tep-teng edi, kýigen kartop tәrizdi mújyrayyp, semip qalypty. Sheshem Bighadildi bir qolynan jetektegende, ekinshi qolynan mening de jetektegim kelip, bir jaghynda qatar jýrip otyrdym. Tipti qúshaqtaghym keldi. Biraq batylym jetpedi. Birdemege asyqqanda búryn ol meni jetektey jóneletin edi ghoy. Keng qaryndaghy úranyng ýstinde oinaqtaghanymyzdan keyingi birge jýrgenimiz osy. Ol endi menen kishireyip, inim dep erkeletsem bolatynday, tipti, kóterip alsam da iykemge kónetindey kórindi. Biraq, ýsti-basy óte bylghanysh. Sheshem sýigen betine, kózine, auzyna kóp qaradym onyn. Adam jeuge kelmeytin әldeneni jegendigi basyn kýnge qoyyp úiyqtaghandyghy, bylapyt jerding iyisi balghyn denesine tolyq sinip, tipti kózine de kirip alghandyghy kórinip túr. Kózi auyryp, bylshyq basyp alypty. Beti men qoly, keudesi men arqasy aighyz-ayghyz. Ayamas jyrtqysh túyaqtyng izi sau tamtyghyn qaldyrmapty! «It talady ma» dep súrayyn dep edim, auzym jónge kónbey, qisaya berdi. Sheshem de, Qayysbekting әieli de ýnsiz jylap keledi. Bighadil qalyndau qabaghy byrysyp, shaghynuyn kenkildep jylauymen ghana bildirdi. «Itting balalary, osynday kýidegi balany ayamay taghy úrghaly quyp kele jatyr-au!» degen oimen bar denem qalshyldap ketti. «Nesin aldy eken?!» jat jerde qanghyghan әlsiz-qorghansyz jetimning kýni osy bolghany ghoy!.. Aqtay, Sanatpaylar da aqyrghy kegin osy kishkentay Bighadilden alypty-au!.. Solardy tauyp óltirip qana kelse eken әkem!.. Osylay boluyna Bighadilding ózi de sebepshi boldy ghoy. Ol astyq qoymamyzdy aityp qoymaghan bolsa, ózi de, biz de osylay qanghymas edik! Ózinen boldy, osy sor týrtken ghoy ózin!..
Qúrmetti "tergeushim", qylmyssyz adam jazalanbaydy. Eger Bighadil ózi osylay qanghymay, jeytin esh nәrsesi qalmasa da qozghalmay jatyp alyp, shaghy jetkende typ-tynysh qatyp qalsa, it talap, osynshalyq jaza kórmegen bolar edi. Oghan bizding janymyzdy ashtyqtan tanba-belgilerding barlyghy - qylmystardyng belgisi. Osynshalyq qylmystygha mendey qylmystynyng ghana jany ashyp, mendey qylmysty ghana onymen birge jylasady.
P
Sheshem Bighadildi kóshe aryghynyng suyna juyndyryp almaqshy bolyp edi.
- Kelininning ýii múnda! - dep Qayysbekting әieli bir qoragha kirgizip әketti.
Bizdi ong jaq betinde meni bar, qyp-qyzyl bolyp boyanyp, jaqsy kiyingen, keykish múryn Raqima deytin jengemiz qarsy aldy. Núrjannyng Kenjesarydan tughan inisi Júmabekting әieli osy edi.
- Po-o! - dep kekete kirdi sheshem onyng ýiine. Tap-taza sypyrylghan kishkene ghana bir auyz ýiding jarymyn alyp jatqan sәkining ýsti qyzyldy-jasyldy, әlem-jәlem, ýy ishin arzan qoldy birdemelerimen bezendirip qoyypty. Sóitse de, mýnkigen bir shirik iyis shyghyp túr. Bәrimiz Raqimanyng betine qaray berdik. Búrynnan qyp-qyzyl, bolat betti qyzyl sary әiel, onyng ýstine dalap jaqqan song ne onsyn, shýkirmen boyalghan teridey qoy kýreng jiyrenning ózi bola qalypty.
- Júmabek qayda? - dep sheshem qatandau ýnmen soza súrady. Raqima ýndemey tómen qarap ketti de, esik kózine taman barghanda jauap qatty:
- Bilmeymin, - dep shәugim alyp shay qaynatugha dayyndaldy.
- Ishpeymiz, qaynatpay-aq qoy! - dedi sheshem. - Jana iship shyqtyq!.. Onan da su bershi, myna balamdy juyndyryp alayyn.
Sheshem Bighadildi juyndyryp bolghansha Raqima shaydy qaynatyp ýlgiripti. Dastarqan jasap, shay qúidy. Dastarqangha salghany - dop-domalaq aq sabyngha úqsaytyn sarghyshtau nәrse. Nan bolsa da shiyki nan ba eken dep qaldym men.
- Qytaydyng momysy, - dedi Bighadil. - Bugha piseredi. Jeshi, Qyrau, tәp-tәtti... biraq. Túzy joq!
Men bireuin qolyma alyp kórip edim, júm-júmsaq ýlbirep túr eken. Bir ýzip alyp auzyma salsam, jyp-jylymshy tatydy. Zorlanyp júttym da, qalghanyn jemey qoydym. Bighadil jaypay soghyp otyr. Jym-jyrtyqty Raqima óksip qalyp búzdy da, solqyldap jylap ala jóneldi. Sheshemning shay da úrttamay qoyghanyna jylaghan kórinedi.
- Jylama, boyauyng aghyp ketedi! - dep qaldy sheshem.
- Kýn ýshin kýlip jýrgenim bolmasa, ne sәnim tasyp jýr deysin! - dep byrqylday jalghady sózin.
Ol biyl jyl basynan bastap bir at diyirmeni bar hanzugha dayashy malay bolyp túrypty. Onysy әieli auru, ortasha bay eken. Aldymen Raqimagha biraz aqsha berip, ony "kónildi jýruge", opa-dalap alyp bezenuge zorlapty. "Eger tolyq jasanyp kelmegen kýnindi kórsem, shygharyp jiberemin de basqa dayashy alamyn!" dep shart qoyghan eken. Sodan beri әr kýni jasanyp, qyp-qyzyl boyaugha malshynyp baratyn bolypty. Býgin de týs uaqytynda kelip boyanyp shyqqany osy eken, biz kelip qalyppyz.
- Júmabek qayda, ol ne isteydi? - dep sheshem qayta súrady.
- Bilmeymin... Eki ay boldy is taba almay qanghyp ketken...
- Búghan zorlyqpen boyalyp jabysqansha, onymen nege birge ketpedin?! On jyldan bergi qúday qosqan qosaghyng edi ghoy!
- Kýn kóre almaymyz, ashtyqtan qatty qinaldyq!
- Oghan kәsip tabylghansha, sen dúp-dúrys jýrip malaylyghyndy istey bersen, birge kýn kórip ketpes pe edinder!
- Oghan jangýdeyim[1] kónbedi. "Ekeuindi birdey bagha almaymyn, sen óz jónindi tap!" dep qualady, myna ýy de soghan qarasty ghoy!
- Soghan tiydim desenshi odan da!
- Qazir nekeli emes... Áyelim ólgen song alamyn deydi.
- O, arsyz, azghyn jýziqara! - dep ornynan túrdy sheshem. - Alal ashtyqtan ólseng edi búl qorlyqqa kóngenshe!.. Endi bir beyshara әielding ólimin tilep, tap-targhyl betinmen kókke qara da otyr!..
Sheshem shygha jóneldi, biz de shyqtyq. Raqima ýn salyp jylaghan boyy esiginen shygharyp saldy da, tez basyp qayta kirip ketti ýiine. Sirә, sol jylaghan boyy ainasyna qarap qaytadan boyalmaq shyghar, búl boyauyn kóz jasymen aghyzyp jiberip, taghy da boyap alar. Sheshem ayausyz tildedi. Eger basqa әielderdey onyng da kóz jasy kóp bolsa, boyaudyng sory, aldymen ózining sory ekendigining belgisi siyaqty.
- Ne jep semirding ei, Qyrau?! - dedi Bighadil bylay shygha bere. Momygha bir toyyp alghan song es jiyp, mening semirip ketkendigimdi endi eskerdi-au deymin. Áli jalanash kele jatqandyghy esinde de joq, jaynang qaqty...
Baltyryn tizesine deyin súry shýberekpen tanyp tastaghan ynghay súry kiyimdi, shoshighan kishkene súry qalpaqty, ónderi de súp-súr "shójebas" әskerler ýshten-tórtten qatarlasyp, bazar jaqqa aghylyp jatyr.
- Kósheden Sәizige[2] adam ústaghaly shyqty! - dep maghan Bighadil kýbirledi.
- Sәizi degen nemene?
- Kóshede bos erkekting bәrin aidap aparyp, beker
júmysqa salady. Ynghay jaman kiyimdi adamdy ústaydy.
Jýrmese qylysh-myltyqpen qatty úrady.
- Ar jaghyndaghy kóshemen bәri qashyp ketseshi! - dep artyma qaradym men.
- Qayda! Qazir ol jaqqa da әsker kelip aldy, qasha
almaydy. Baylar ie bolyp súrap әketpegenderin qaytarmaydy.
Júmysy bitkenshe isteydi, tamaq ta bermeydi eken!
- Ólip qalmay ma onda?!
- Qúnquzygha[3] ólgeni ne kerek... Ólip qalsa jambyldyng artyna kómdire salady.
- Qúnquzy degen nemene?!
- Osynday әskerding bәrin qúnquzy deydi... Qyrau, Qyrau, qarashy әne! Elding dýrkirep qashyp bara jatqanyn qarashy! Ne anau aqyl tapty! O, o, bәri de!.. Qoralargha, dýkenderge kirip ketip jatyr, artqy esiginen shyghyp ketedi!..
Sóitip Bighadil ózining kóshe "sayasatyna" menen әldeqayda qyraghy, әldeqayda jýirik bolyp alghanyn kórsetti. Túra qalady da әldeneni kórsetip, maghan týsindiredi. Túryp qalghan ekeumizdi sheshemiz neshe shaqyryp, neshe jetektey jónelip, Quandyq túrghan ýige apardy. Men pysynap terlep kirdim ol ýige.
Keng mandayy dýnkiyip túratyn qyzyl shyrayly, aq bórte Quandyq aghamyz totyghyp, aryqtap qalghan eken. Sonda da әli әdemi. Etegining eki jaghy jyryq, syrma shýberek shlyapa kiyip alypty. Basqa kiyimi de býtin, biraq, búrynghyday sәndi emes, meni qúshaqtap betimnen sýidi de, sheshemnen qysqasha hal súrap amandasty.
Onyng qarsy jaghynda siyrek qana shoqsha qara saqaldy, syrma shlyapaly, qara mәuiti pәlteli, qyzyl qonyr, semizshe bireu otyr.
- Smayyl dýngen osy, - dep sybyrlady Bighadil maghan, - Biygeldi agha osyghan malay boldy.
Quandyqtyng әieli Qaynysh Emil jaqta tórkinining qolynda túrady eken de, ózi kóbinese osy Shәueshekte jýredi eken, ýy ústay almapty. Búl ýy - Áspet apamyzdyng ýii bolyp shyqty. Onyng Boltay atty myrza úly da malaylyqqa túryp ketipti. Balbiyke degen ýlken qyzy kýieuin tastap osy qúizugha tiymekshi eken, onyng sózine Quandyq aghamyz qatynasyp otyrypty. Balbiyke әpkemiz kórinbeydi, búrynghy kýieuinen jasyrynyp bir jerde tyghylyp jatyr degen kýbir estildi.
"Tisteuik" sheshemiz búl ret meni tistemedi de shymshymady. Kýlimsirey qarap qoya saldy. Bighadilding aituynsha, búl ýiding astyghy qazir taqa tausylyp otyrypty. Shay qaynatu ynghayy kórinbeydi. Sheshem Áspet enesimen kimderding qayda, qalay túratyndyqtary jayly biraz әngimelesti de, shyghugha bettedi. Úyashyqtay tar ýide "osynda bol" deuge oryn joq ekenin de, "shay ish" deuge shaynama joq ekenin de jana kýieui aldynda jayyp salghyzbay ishten bilisip, ishten kýrsinisip, syrttay kýlisip aiyrylysty. Túrmys joqshylyghynyng tuys joqshylyghyna da sayatynyn sәby jýregim osy salqyn lepten seze shyqty.
- Qazirgi tiri jýrgen tuystaryng osylar ghoy, - dedi
Qayysbekting әieli, - amal qansha, ózderi ash otyr! Múndayda kimge-kim qaraylasa almaq. Qazir búlar Balbiyke jayly onasha sóilesu kerek bolghandyqtan ýndespey qaldy. - Smayyl dýngennen birdene alyp, qaptaryna astyq týskenshe búlargha tuysqanshylauyndy qoya túr. Jәkeng qaytyp kelgenshe bizding ýiden shyqpay-aq qoy! Jarty qalashymyzdy jaryp jesek te ólmespiz.
Eki "qalendyr" bayyp ýsheu bolyp Qayysbekting ýiine qayta kirdik, Aqtós qaradan aman alyp kirgen aqkónil әieli dereu qojayynnyng ýiine mәlimdep qoigha ketti. "Qayyrshy emes" Qayysbekting qaryndasy ekenin, "qorada qojayynnyng esh nәrsesine ziyan salmauyna ózining kepil bolatynyn aityp shyqty. Mening sheshem Kýmisjan marqúmnyng ornyna týsken әiel bolghandyqtan, onyng eki aghasy - Qarysbek, Qayysbekterge shyn niyetimen qaryndas retinde bolyp, olardy da jalghyz aghasy Múhamәdy siyaqty tórkin tútyp kelgen bolatyn. Olar bizdi de tughan jiyeni Biygeldimen teng erkeletetin.
Bizding kelgenimizdi Qayysbek men qúralyptas jalghyz úlynan estip, qojayynnan rúqsat alypty da, qonaghasylyq birdeme izdep bazargha shyghyp ketken eken. Ol kýn bata sharshap týtigip keldi. Bir qoydyng bas siraghy men ishek-qarnyn әreng tauypty. Kele Bighadil ekeumizdi betimizden sýiip, tizesine qondyra otyrdy. Ózi bayypty sheshen adam edi. Asyqpay syzdyqtata sóilep, shesheme bar jaydy týsindirdi. At jaqty aryq, sirinke qara óz eli, óz jerindegi shyrayly qalpyn saqtapty. Búryn tolyp kórmegen onyng úrty, múnda kelip auyr jalshylyq júmysqa týskende tolmapty da solmapty, bet sýiegi әli shyghyp túrghanymen shyry búzylmapty.
- "Keng jerde tar otyrsan, tar jerde keng otyrasyn" degen maqal bar edi, - dedi ol bir sózinde, - óte dúrys maqal eken. Bizding jerden auyp kelgenderding ishinde ne qúilysy bar ghoy bayqasan, keng jerde búryn keng otyryp, kerilip ósken adamdar búl jerge kelgen song túnshyghyp quyrylyp qalghanday, es jiya almay jýr. Al, búrynnan tarshylyq kórip, keng jerde biz siyaqty taryghyp ósken adamdar sozylghanymen ýzilmey qalqaqtap búrynghy qalpynda jýrip jatyr әiteuir. Qayysbek aghang da Dórbiljinde. Bir Qytaygha jalshylyqqa túrghan. Qartayyp qalsa da qalpyn búzbay jýrgen adam sol.
Bizding búrynghy bay tuystar búl jaqqa әldeqashan ótse de, әlige deyin es jiya almay, qyzynyng qiyagha, kelinining kerge qashyp jýrgen sebebine sheshem Qayysbekting osy sózinen jauap tapqan siyaqty. Bar yqylasymen basyn iyzep, úiy tyndady.
Qayysbek әielinen úlynyng bir kóilegin súrap alyp, Bighadilge kiygizdi de, әkemning kýn kóris jaghyna kóshti.
- Jappar nedәuirde myqty emshi bolyp shyqsa da, ol kәsipke kóp boy úrmaushy edi ghoy. Endi aurudy ózi izdep baryp emdeytin boldy, - dep kýldi Qayysbek, - kóbinese qúrt auruy tәrizdi sýzilgen salmaqty nauqasqa tәuir edi ózi. Qys boyy sonday eki aurudyng ýiinen kýn kórip shyqty. Qaraghan aurulary jazylyp qalypty. Biraq, ol aurudan aqy súramady da, auru odan aqy súramady.
- Dәrini qaydan tauypty? Ynghay uly dәrimen emdeushi edi.
- Azdaghan almasy, kepireshi, synaby bar eken.
- Jegen tamaghy ýshin dәrisi men ónerin satyp jýr deshi, qasyndaghy jalghyz Bighadildi de bagha almapty.
- Qanghyghan "qalpede" qún bola ma!.. Áyteuir dәrisining esebin jibermeydi, qulyghy oghan jetedi eken, bergen dәrisin "bireuden qaryzgha aldym dep" aurudyng ózine tapqyzyp alady eken.
Ákem ekinshi kýni týsten keyin keldi. Aqtós qarany qatty arsyldatyp kirdi qoragha. Basqa shapshyp, baltyrgha kiymeley órmelep jýrgen óktem itke juan aq tayaghyn bir tiygizbey, qorghanyp qana keldi. Qasqyrgha kórsetetin ónerin kórsetpey, iә saspay tenselip kirdi ýige. Eger óz elinde bolsa múnday shekteusiz itti qara túmsyqtan kóz ilestirmey tyq etkizip qana jer qapqyzar edi. Tenseluinen-aq joly bolmay jasyp, auyr "jýk" kótere almay kelgeni bayqaldy: Aqtay, Sanatpaylar Reseyge qayta qashyp, qútylyp ketipti.
- Dórbiljinde izdep jýrgenimdi bir qu auyz taghy aityp qoyypty, amal qansha! - dedi ol meni qúshaqtap otyryp. Kebersigen ernin dәmil-dәmil jalady, - Shaghantoghaygha sheyin izine týsip baryp, jatqan oryndaryn tayaqtap qayttym. Menen bir kýn búryn shekaradan qayta ótip ketipti!..
Shay iship bolghan song sheshem әkeme, әkem shesheme jýdey qarasyp aldy. "Myna ayaday qara ýishikke panalay kelgen ýsh qayyrshy endi tórteu boldyq. Múnda mýlde syimaspyz, qayda bolsa da ketelik!" deskenderi eken. Bighadil ekeumizdi ekeui jetektep kóshege shyqty. Ýy iyelerine kóp rahmetterin kóliyte aityp shyqty. Kýn ekintige auyp qalghan eken!
- Aldymen býginshe týneytin baspana tauyp alayyq! - dedi sheshem.
- Bazar jabylmay túrghanda, aldymen balalar jeytin bir nәrse satyp alalyq!
Ákem tensele tartty bazargha qaray: ózi ghana emes, tórt adamnyng jútqynshaq talaby «túqyr»! dep tóbesinen basyp kele jatqan siyaqty, basyn tómen salghan boyy ilby berdi, qiyn esepti shyghara almay qinalghanday qabaghy qars jabuly edi onyn.
- Satyp alarlyq birdeme bolsa, irke túr, erteng alarmyz! Býginshe jeytin biraz qatqan bólke, erteng jeytin biraz tary bar. Ákem basyn kóterip, jadyray qarady shesheme. Esebining shyghatyn joly biraz sәulelengendey boldy bilem.
- Azyn-aulaq tiyndy býgin keshte jep alsaq, balalar ertengi jolda qaytyp jýre alar eken dep qauiptenip kele jatyr edim.
- Al, erteng qayda bastamaqsyn?
- Ilushinge barmasaq bolmas... Bighazy jylap әreng qalyp edi. Ol jerde men emdep jýrgen bir auru bar, qúdaygha qarasa, kýileri jaqsy. Soghan sýiene baryp otyrsaq!.. "Bala-shagha kele qalsa dos solanymnan bir auyz ýy de súrap alyp bereyin!" dep edi.
- Elge qaytyp ketemiz be, ne kórsek te shydap túra
túramyz ba?
- Álgi qulardy óltire almay qaldym!.. "Juannyng túqymy" atalghan song qaytyp barsaq, olar endi aidatady ghoy!..
Qalanyng bir shetki jaghyna kýn bata shyqtyq. Qúlaghan ketik dualdardyng syrtynda, oipangha salynghan ýlken mal qora bar eken. Ákem soghan bastap kirdi. Qora tolghan adam, bәri bosqyndar kórinedi. Syrtta әr jerge ot jaghyp, shay qaynatyp jýrgender de bar. Keybir toby alasha, iә kiyiz salyp, tәp-tәuir otyrsa, keybir toby saban shóp-shalang tósep, esh nәrse taba almaghandar maldastaryn qúryp qúr jerde otyr. Keybir top melshiyip ýn-týnsiz otyrdy da, keybiri kýbirlesip, keybir top tipti gýjildesip kisilik qúrysyp otyr. Múndayda әielder jylamay, bigham otyrghan ba, key búryshta ýn salyp joqtau da bar eken. Ákem eng tórge - týpkirge tartty da ýlken shapany men qapty jaydy. Demek, ýy bolyp qayta qúraldyq degen osy. Biraq, shay qaynatyp ishu jónin qúdayym bilsin, shәugim de, shyny da joq edi. Sol qammen bolsa kerek, sheshem "әlemdi" aralay jóneldi de, arghy búryshtaghy bir top әielding qasyna baryp otyra qaldy. Nedәuir otyryp qaldy.
- Ei, qúday taghala-ay, - dedi әkem kórshiles otyrghan toptyng bir kәriyasyna qarap, - qatyndar qydyrugha әli toymapty! Sonan song Ýrjardan beri qaray qydyryp kelip, Shәueshekti aralap bolsa da mening qatynymnyng әli de qydyra týskisi keletin tәrizi bar. Qarashy iyzektesip otyrghandaryn!
- Myna "ýilerinin" iә júmysy, iә qyzyghy bolmaghan song olardy kim bógesin, - dep kýldi shal, - mening kempirim de sonda ketken. Bas qosyp alyp jylamasa ishteri kebedi búlardyn! Qaraghym, ózing Ýrjardan kelgen ekensing ghoy, qaysy tuystan edin?..
Sóitip, ata-babalaryn aitysyp, tanysa ketti de, tabysa qaldy. Tarbaghatay syrtynan qashyp ótken Omar deytin kisi eken, Omardyng kempiri men sheshem búlardyng sózin jylay kelip búzdy.
- Ayttym ghoy, - dep myrs-myrs kýldi olar. Ósek tappasa óksip jylap qaytady búlar.
Estip otyrghandardyng kýlkisi tez jiyldy. Áyelderding búl joly jylasatyn jóni bar eken, qydyryp qaytqan ekeui erinderine ie bola almay kemsendep, әreng aityp shyqty: sol búryshtaghy bir әiel kishkene úlyn býgin ghana satyp, bir dorba talqan әkelipti, sonysyn jey almay jylap otyrghanyn kórip bәri jylasypty. Endi bir kempir boyjetken qyzynan qan bazardyng ortasynda aiyrylyp qalypty da, keshke deyin izdep taba almay, jalghyz ózi jylap enirep jana qaytyp kelipti. Ol da sol búryshta sylq týsip jatyr eken.
Habarlardy estip bolghanymyzsha, sol qos sorlynyng qosyla anyraghan zarlary estildi. Ezilip-egilip joqtau aitady da, enirey jóneledi eki ana! Bireui qolynan berip, qúnyna kelgen bir tabaq talqangha qarap joqtasa, bireui jolynan berip, qanghyryp qalghanyn aityp qaqsaydy. Manynda otyrghan ózining múndasy halqyna shaghynady. Kópshilik tym-tyrys. IYekteri ghana dirildep, selkildeydi: keybir tamaq, kómeyler shiyq-shiq ete týsedi, key múryndar byrsyldap ketedi. Tipti, bar múryngha túmau tiygen be dep qalghandaysyn. Toqtau-sabyr aitarlyq bireu joq siyaqty.
Qyzyn joghaltqan kempir shaghynyp jalghyz qalghanyn, kim "pana bolaryn" aityp, "kóktegi" qúdaygha shertedi múnyn.
Biraq, kókte de múnyna ortaqtasar eshkim kórinbeydi. Qora tóbesining ózi týksiyip, ózi basyp qalghaly túr. Qabaghyn qars jauyp qatulana tónedi... Aspannan da medet joq siyaqty, Kim ara týse alar búl qayghy-zargha?! Ara týse almasyn bilip bәri de jylaydy, adam sharasyzdyqtan, әlsizdikten jylaydy. Tipti, osy qoranyng ózi kóz jasynyng zor bir bóshkesi siyaqty lyqsyp barady kóz jasyna.
Bighadil ekeumiz týiilgen boyy sybyrlasyp "týzge" shyqtyq. Qyrat keneresindegi dualdyng bir ketiginen asyp baryp, qatar otyra qalyp edik, bireuding qaranghylyqtan shygha kelip, arqama shapalaqpen salyp jibergenin bir-aq bildim men. Etpettey berip, túra jónelgenimde symymnyng auyna túsalyp qalyp, úshyp týstim. Jan dәrmen qayta túra salyp yrshydym da, dualdyng syrtyna shyghyp aldym. "Anandy!" dep Bighadildi bas salghan әlgi "dii" birneshe úryp jiberdi. Bighadil shyr qaghyp úshyp, artymnan jetti. Qoragha ýnsiz qashyp kirip, әke-sheshemizding art jaghyna otyryp aldyq. Álgi myqty "dii" emes, qarny kebejedey juan qara saqaldy úighyr eken. Yrsylday kirdi qoragha. Birdeme dep aqyryp qalyp edi, bar adam túqyryp jym bola qaldy. Jylau men joqtau da kilt toqtady.
- Qalaymaqan jýrip atyzgha dәret qylmandar, qalaymaqan shulamandar!.. "Qoradan әmmandy quyp shyghamyn, anandy"! Dualdan bir-birden atyp ótemin! - osy "esiyetpen" qolyn sermep-sermep shyqty.
- Osy jerding qojasy, - dep tanystyrdy Omar, - qora iyesining ózi! Kim shyghyp edi dalagha?
Eshkim jauap qatpady oghan. Ekeumiz bódenedey býrisip tyghyla týstik. Esh jәbir kórmegendey, kómpistigin bildirip, kózi jaynap Bighadil jatyr da, ýnsiz jylap men jatyrmyn. Búl mening jat qoldan túnghysh jegen tayaghym edi. Qatty shapalaq ta, auyma túsalyp jyghylghan asa úyatty qorlyq ta yza-namysymdy qúiynday úiytqytyp túnshyqtyryp әketti. Bighadilge janym ashydy sonan son. Onyng әlgi ayanyshty shyryly qúlaghymnan keter emes. Ol maghan qaraghanda sorly, aryq qoy! "Sorlygha soyyl ósh" barlyq qyrsyq bitken qyryna sorlyny, әlsizdi alady. Otyrghan adamdy it qappaytyny qayda búl, qayta әlsizdi talaydy eken ghoy. "Itting jauy - diuana", "qayyrshygha jel qarsy!" Aldymen maghan kelse de, azuyn Bighadilge basqanyn kórmeymisin!.. Qaraqshy qyrsyqtyng kózine basqa qyz kórinbedi me, qaydaghy әlsiz, sorly kempirding qyzyn әketuin qarashy!.. Álgi mes qarynnyng nesin aldyq osy biz?!".. Shәueshekke kirerdegi "sart" eginin basyp kele jatsaq ta jay ghana kýlip edi. Ol "sartqa" búl sarttyng saqaly úqsaghanymen sapasy úqsamaytyndyghy bayqalghanday boldy maghan. "IYe, sart degen dәl osy beykýnә dәrette otyrghan adamdy sart-súrt sabay jónelgenin kórmeymisin! Áneukýngi eginshi qanday bolghanda da sart emes! Eger ol da sart dep atalsa, mynau - sarttyng ishindegi qyrsyghy bolsa kerek!"
Qojayyn ketse de, qora da sol boyy jym-jyrttyq ornap qala berdi. Ýn salyp jylaudan qorqyp, ýnsiz qystygha shiqyldaumen boldy eki әiel. Erkimen jylap sherlerin tarqatugha da tyiym salynghan jaghdayda byrsyldau da, óksui de qalyp, kópshilikting qysylys-qystyghystary soza-soza kýrsinulerinen ghana bilinip jatty. Qoradan aidaludan bәri qoryqty. Bәri bosqyn, bәri qylmysty.
"Tergeushim", búlardyng ishindegi osy joly jazalanghany - aghaly-inili biz ekeumiz. Onyng ýstine myna júrtty jappay jәbirletken de, qyspaqqa úshyratqan da, tipti jylau erkindiginen aiyrghan da biz. Sondyqtan bәrinen ýlken qylmysty aghaly-inili ekeumiz. Jazalanyp kelgen qylmysymyzdy jasyru ýshin jatyp almadyq pa.
(jalghasy bar)
«Abay-aqparat»
[1] Jangýdey - qojayyn
[2] Sәizi - tonaushy, qaraqshy
[3] Lau maghynasyndaghy sóz


c: text/html

text:
Elordada taǵy bir qarjy pıramıdasy anyqtaldy
NUR-SULTAN. QazAqparat – Qarjylyq monıtorıng agenttigi kezekti qarjy pıramıdasyn anyqtady, dep habarlaıdy QazAqparat.
Qarjy pıramıdalaryn uıymdastyrýshylar alaıaqtyq shemalardy ártúrli joldarmen jasyrady. Bul zergerlik buıymdardy, týrıstik joldamalardy, baǵaly qaǵazdardy satyp alý/satý qyzmetteri, sondaı-aq krıptovalıýtalar men bıtkoınderdi satýdyń jańa tásilderi bolýy múmkin.
Bul rette, olar kózdeıtini tek qana bir maqsat – sengish azamattardy «tabysy tym joǵary» jobaǵa aldap tartý, al joba eleýli qarjy shyǵynadryna ákep soǵady.
Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń Nur-Sultan qalasy boıynsha aýmaqtyq departamenti «Antares» qarjy pıramıdasy qyzmetiniń jolyn kesti.
Qarjy pıramıdasyn uıymdastyrýshylar jeke tulǵalardyń aqshasyn kásipkerlik qyzmetke tartqan. Biraq is júzinde olar qarajatty qaıta bólý jáne bir qatysýshylardy basqa salymshylardyń jarnalary esebinen baıytý arqyly tabys taýyp otyrǵan.
Atalǵan derek boıynsha sotqa deıingi tergeý amaldary júrgizilýde.
Qazirgi ýaqytta aýmaqtyq departament barlyq zardap shekken adamdardy jáne keltirilgen zalal somasyn anyqtaýǵa baǵyttalǵan sharalar qabyldap keledi.
Osyǵan baılanysty, atalǵan pıramıdanyń qyzmetine aqshalaı salymdardy júzege asyrǵan barlyq azamattardyń Nur-Sultan qalasy, Jeltoqsan kóshesi, 43 mekenjaıy, +7 7172 76 79 33 telefony boıynsha QMA aýmaqtyq departamentine júginýin suraımyz

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
“Kenar” nebit terminalyndaky iki sany gämi duralgasynyň durkuny täzelemek işleri barada maglumaty
Türkmenistanyň Prezidentiniň 2019-njy ýylyň fewral aýynyň 01-daky 1111 belgili karary bilen tassyklanan “Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurdumyzy 2019-2025-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň maksatnamasyna” laýyklykda 2019-2021-nji ýyllarda Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynyň Kenar toplaýjy-ýükleýji nebit kärhanasynyň çäginde ýerleşýän Türkmenbaşy Halkara deňiz portunyň Kenar nebit terminalynyň 2 sany gämi duralgalarynyň durkuny täzelemek bellenilen.
Pudagyň işgärleri üçin ýaşaýyş jaýlaryny gurmak barada maglumaty
Türkmenistanyň Hormatly Prezidentiniň 2019-njy ýylyň fewral aýynyň 01-daky 1111 belgili karary esasynda tassyklanan “Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurdumyzy 2019-2025-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň maksatnamasyna” laýyklykda, Pudagyň işgärleri üçin 2019-2025-nji ýyllarda ýaşaýyş jaýlaryny gurmaklyk maksat edilen.


text:
Koronawirusa Garşy Göreş Dowam Edýär
Soňky 24 sagatda koronawirus sebäpli çekilen adam pidasy 193 boldy.
Türkiýäniň koronawirusa garşy göreşi dowam edýär
Soňky 24 sagatda koronawirus sebäpli çekilen adam pidasy 193 boldy.
24 sagadyň dowamynda 342 müň 145 adam testden geçirildi.
Gündelik hasaba alynanlaryň sany bolsa 26 müň 145 adama ýetdi.
Saglyk ýagdaýy gowulaşan 19 müň 199 adam öýlerine ugradyldy.
Beýleki tarapdan Türkiýede häzire çenli birinji, ikinji we üçünji doza sanjymyny etdirenleriň sany 107 million 641 müň 923 adama ýetdi.
Degişli Habarlar
Prezident Erdogan Azerbaýjana Guraýan Saparyny Dowam Etdirýär
Erdogan Aliýew bilen birlikde Ahmetbeýli-Fuzuli-Suşa, Ahmetbeýli-Horadiz-Minjiwan-Agbend gara ýolunyň gurluşygyna badagla berdi
Parahatçylyk Çeşmesi sebitinde iki terrorçy täsirsiz ýagdaýa getirildi
Beýanatda terrorçylaryň desant güýçleri tarapyndan täsirsiz ýagdaýa getirilendigi mälim edildi
Prezident Erdogan Azerbaýjanda Saparda Bolýar
Dabaraly ýagdaýda howa menzilini açan Erdogan bilen Aliýew, ýolbaşçylardan maglumat aldy.


text:
UNESCO öz 28-nji umumy konferensinde, 1995-nji ýylda 23-nji Aprili halkara kitap we neşir haky güni hökmünde yglan etdi. Bu ideeniň düýbi bolsa Spaniaň Katalonien ýurdundan alnypdyr. 20-nji asyryň 20-nji ýyllaryndan bäri bu ýurtda Sankt Jordi güni her ýylyň 23-nji Aprilinda bellenip geçirilýär. Bu günde şäheriň köçelerinde kitap sergileri dikeldilip, kitap üçin uly halk baýramçylyklary geçirilip, millionlarça kitap we gül satylýar.
Dünýä näçe digitallaşsa-da kitapyň ähemiýeti egsilmeýär.
Türkmen Kultur Ojagy 23.04.2017


text:
Ýakmaz söz, göwün ynjadyjy söz.
Gider ynjalygyň bolmaz heziliň, Diýerler bitmezmiş ýarasy diliň. (A. Kekilow, Söýgi)
Ýara zarbygyp iriňlemek, berçigip çişmek, beterlemek.
Gaty ynjamak, örän güýçli täsir etmek.
Bu söz ussahananyň müdiri Guzubaýewe biçak ýokuş degdi, onuň ýarasyna deglen ýaly boldy. («Sowet edebiýaty» žurnaly)
Dert üstüne dert goýmak.
Ol ýaranyň üstüne duz sepen ýaly bolup duýuldy. («Sowet edebiýaty» žurnaly)
Derdini gozgamak, oduny ölçermek.
Ýaramy gozgama, ýer çeken! (B. Kerbabaýew, Aýgytly ädim)
seret ýürek 1


text:
Saç Mantysy
3-4 adamlyk
Hamyr üçin
- 500 gr un
- 1 çaý çemçesi duz
- 200 ml suw (çen bilen)
Içi üçin
- 1 kg üwelen sygyr ýa-da goýun eti
- 1 sogan
- 4 nahar çemçesi suw
- duz
- gara we gyzyl burç
Bişirmek üçin
- mesge
- suw
Gatyklamak üçin
- 200 gr gatyk
- 1 diş sarymsak
- 1 çümmük gury narpyz
- 1 çümmük gyzyl burç
Üwelen ete sogan (üwemeli ýa-da ownuk dogramaly), duz, gara we gyzyl burç sepip, suw guýup, soňra gowy garmaly.
Tabaga duz atyp, azajyk suw guýmaly we un guýup, gatyja hamyr etmeli. Suwy az-azdan guýup ýugursaň, hamyr gatyja bolýar. Taýýar bolan hamyry 2 zuwala bölüp, ýüzi gaýzygmaz ýaly üstüni ýapyp goýmaly. Soňra hamyry 2 mm galyňlykda ýaýmaly.
Tegelek ýaýylan hamyry ilki iki eplemeli, soň ony ýene birküç gezek epläp, uzyn zolaklar bolar ýaly edip kesmeli, soň ol uzyn zolaklary üsti-üstüne goýup, inedördül kesmeli. (Hamyryň kesilişini görmek üçin, şu ýere basyň.)
Her inedördül kesindini aýry goýup, olaryň ortasyna et salyp, gowja edip bükmeli. Manty bükmek üçin hamyryň ilki iki garşydaş çünkini birleşdirmeli we onuň üstünden beýleki iki çünki birleşdirmeli. Soň ýanaşyk duran çünkleri birleşdirmeli. (Mantynyň bükülişini görmek üçin, şu ýere basyň.)
Sajyň içine ýag çalyp, mantylary düzmeli. Mantynyň her ýerine bölejik mesge atmaly we üstüne çykar-çykmaz suw guýup, gapagyny ýapyp, güýçli otda goýmaly. Güýçli otda 1 minut gaynandan soň, oduny peseltmeli we manty suwuny çekip, aşagy çalaja gyzarynça orta otda bişirmeli. Edil beýleki manty ýaly bişirjek bolsaňyz, mantynyň aşagy gyzarmaka oduny öçürmeli.
Mantynyň gapdaly bilen äberilýän gatygyň üstüne sarymsak gyrmaly we narpyz, gyzyl burç sepip, hemmesini garmaly. Isleýän mantynyň üstüne diňe gara burç hem sepip biler.


text:
Ýehudy, hristanlar, kapyrlar jennete girýärmi?
Allaha hamd, Pygamberimiz Muhammede salat we salam bolsun.
Sahypaň okyjysy: Esselämu aleýkum.
Meni şeýleräk sorag gyzyklandyrdy. Ýalňyşmasam Isa (aleýhis salam) pygamberem Allah tarapyn iberlen bolmaly. Onuňam dini hristiýan dini, hristiýan dinine ynanýan adam jennete düşüp bilermi? Düşüp bilmeýän bolsada näme üçin?
Jogap: Waleýkum esseläm we rahmetullahi we berekatuh.
Bu sorag örän möhüm sorag. Çünki bu soragyň jogabynyň mazmuny musulmanyň akydasy, ynanjy we diniň esasy bilen berk baglanyşyklydyr.
Bu soragyň içine olaryň eýerýän dini hakmy? Allah Tagalanyň Isa we Musa Pygamberlere iberen dini bilen şu wagtky ýehudy, hristianlaryň eýerýän dini, şol bir dinmi ýa-da üýtgänmi? Bir Allahyň ýaradyjylygyna iman etmek, ynanmak jennete girmek üçin ýeterlikmi? Diýen soraglary öz içine alýar.
Bu soragy soraýanlaryň köp bölegi, soňky soraglaryň jogabyny bilmeýändikleri üçin Ýehudy, Hristian ýa-da musulman bolmaýan başga ynsanlaryň jennete girip-girmejegini soraýarlar.
Ähli Pygamberleriň dini Yslam we olaryň ählisi musulmandy:
Birinji bilen bellemeli zat: iň soňky Pygambere çenli, ýagny biziň Pygamberimiz Muhammet sallallahu aleýhi we selleme çenli gelen ähli Pygamberleriň dini Yslamdyr we ähli Pygamberleriň ynsanlara ilkinji çakylygy Töwhitdir. Töwhit bolsa Lä ilähe illallah sözüdir.
Şu wagta çenli gelen ähli Pygamberleriň dini Yslamdy. Pygamberleriň hemmesi we olara eýerenler hem musulmandy. Adam ata musulmandy. Nuh Pygamber we Oňa iman edenler musulmandy. Isa we Oňa eýerenler musulmandy. Musa we Onuň ymmaty musulmandy.
Indi bolsa, bu aýdanlarymyzy Kuran-Kerimden ýeke-ýeke delillerine seredeliň.
Nuh (aleýhis salam) öz kowmuna şeýle diýýär:
فَإِن تَوَلَّيْتُمْ فَمَا سَأَلْتُكُم مِّنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ
“....we Maňa musulmanlardan bolmak buýruldy.” 1
Ybraýym we Ysmaýyl (aleýhimussalam) hem şeýle diýýärler:
رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِن ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّكَ
“Robbumuz: Bizi özüňe (boýun bolan) musulmanlardan et we neslimizden hem saňa boýun bolan musulman ymmat bar eýle.” 2
وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلاَ تَمُوتُنَّ إَلاَّ وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ
“Ybraýym we Ýakup ogullaryna wesýet edip şeýle diýdiler: Eý ogullarym Allah siz üçin dini saýlady. Musulman bolman öleýmäň!” 3
Ýakub (aleýhis salam) ogullaryna şeýle wesýet etdi:
أَمْ كُنتُمْ شُهَدَاء إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِن بَعْدِي قَالُواْ نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ
“Siz Ýakuba ölüm gelende bardyňyzmy? (Haçanda Ýakuba) ölüm gelip ýetende, ol ogullaryna: Men dünýäden gaýdanymdan soňra, siz kime yabadat edersiňiz? Diýip sorady. Ogullary: Biz seniň we seniň atalaryň Ybraýymyň, Ysmaýylyň, Ishakyň ilähi bolan, ýeke-täk ilähe (ýagny Allaha) ybadat ederis diýdiler. We biz diňe Oňa boýun bolanlar, musulmanlardyrys diýdiler.” 4
Musa (aleýhis salam) öz kowmuna şeýle diýýär:
وَقَالَ مُوسَى يَا قَوْمِ إِن كُنتُمْ آمَنتُم بِاللّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُواْ إِن كُنتُم مُّسْلِمِينَ
“Eý halkym: Eger siz Allaha iman edip musulman bolan bolsaňyz, diňe Allaha tewekkel ediň, diňe Oňa bil baglaň.” 5
Isa Pygamber (aleýhis salam) ýoldaşlaryna şeýle diýýär:
فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنصَارِي إِلَى اللّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنصَارُ اللّهِ آمَنَّا بِاللّه
وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ
“Haçanda Isa olardaky (ýagny kowmynyň içindäki) küfri aňanda, olara ýüzlenip şeýle diýdi: Allah ýolunda, Maňa kömekçi boljak kimlerdir? Hawariler (Isaga iman edenler): Biz Allahyň (ýolunyň) kömekçileri, Allaha iman etdik. Şaýat bol: Biz musulman bolduk diýdiler.” 6
Şu aýatlardan görüşümiz ýaly ähli Pygamberler we olaryň ymmaty musulmandy we olaryň dini Yslamdy. Ýerdäkileriň we gökdäkileriň dini Yslamdyr we Yslam ýeke-täk hak dindir. Allahyň gatynda Hristianlyk, Ýehudylyk diýip din ýokdur. Bu atlar Isa we Musa Pygambere uýýarys diýenleriň hakyky dini üýtgedip we hakyky diniň üstüne bir zatlar goşup, birzatlary çykaryp soňradan oýlap tapan batyl dinleridir.
Allah Tagala Kuran-Kerimde şeýle diýýär:
إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللّهِ الإِسْلاَمُ
“Allahyň gatynda ýeke-täk (hak) din, Yslamdyr.” 7
وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلاَمِ دِينًا فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ
“Kimde-kim Yslamdan başga dine eýerse, ondan ol (din) asla kabul edilmez we ahyrýetde ol kişi zyýana galanlardan bolar.” 8
Ähli Pygamberleriň ynsanlary çagyran zady dagwaty bir zatdy ol hem: Töwhitdir.
Biz ýenede ähli Pygamberleriň dagwaty ýagny ynsanlary çagyran zatlary töwhit ýagny Lä ilähe illallah sözi diýdik. Ol bolsa Bir Allahdan başga hak iläh ýagny Allahdan başga ybadat edilmäge laýyk başga hiç bir iläh ýok diýmekdir.
Allah Tagala ähli Pygamberleri Töwhide dagwat etmek üçin ugratdy we ähli Pygamberler ynsanlara Lä ilähe illallaha geliň ýagny: Ýeke-täk Allaha ybadat ediň, Oňa hiç bir zady şärik goşmaň, Allahdan başga zatlara çokunyp, sygynyp, ybadat etmäň diňe Allaha ybadat ediň diýip wagyz etdiler.
Bu barada Allah Tagala Kuran-Kerimde şeýle habar berýär:
وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولاً أَنِ اعْبُدُواْ اللّهَ وَاجْتَنِبُواْ الطَّاغُوتَ
“Biz her bir ymmata (halka), Allaha ybadat ediň we tagutdan gaçyň diýen buýruk bilen Pygamber ugratdyk.”9
Tagut: Ynsanlaryň mahlukatyň (ýaradylan zatlaryň) içinde ilähleşdiren zatlarydyr.
Egerde Allaha garşy edilmeli ýekeje zady ol mahlukata garşy etseň, ol zady ilähleşdirdigiň bolýar. Mysal üçin Ölüp giden weliler bizi görüp, gollap dur diýsek, ol welini ilähleşdirdigimiz bolýar. Çünki bendelerini hemme ýerde görüp duran we gorap duran diňe Allah Tagaladyr.
Ähli Pygamberleriň ilkinji wezipesi ynsanlary şol ilähleşdirilen ynsanlardan, haýwanlardan, butlardan, agaçdyr-daşlardan uzaklaşdyrmakdy we bir Allaha ybadat etmegi öwretmekdi.
Allah Tagala Kuran-Kerimde Şuaýb (aleýhis salam) barada şeýle diýýär:
وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُواْ اللّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ
“Medýen halkyna doganlary Şuaýby ugratdyk. Ol olara şeýle diýdi: Eý halkym diňe Allaha ybadat ediň, siziň ondan başga ilähyňyz ýokdur.” 10
Bu aýdylanlardan soňra soragy soran kişi üçin şu aýdyň bolandyr:
Zamanamyzdaky özüne Hristian we Ýehudy diýýänler aslynda hak din bolan we öz Pygamberlerinden galan Yslam dinini üýtgedip dogry ýoldan azandyrlar we dinlerine käbir zatlar goşmak we käbir zatlary çykarmak arkaly hak dini üýtgedendirler. Ellerindäki aslynda Allahyň kitaby bolan Injili we Töwrady üýtgedýärler ýagny Allahyň sözlerini üýtgedýärler we Ol kitapdan Allahyň sözlerini çykaryp ýa-da üýtgedip Allahyň diýmedik sözüni diýdi we diýen zadyna diýmedi diýýärler we Allaha, Pygambere töhmet atýarlar.
Hristianlar hak dinden azaşandyklary üçin Isa (aleýhis salam) pygambere Allahyň ogly diýýärler. Isany Allah bilen öz aralarynda araçy goýup, Ol bizi Allaha ýakynlaşdyrýar diýip, Isa Pygambere ybadat edýärler. Aslynda bolsa Isa (aleýhis salam) olara maňa ybadat ediň, meni Allaha şärik goşuň diýmedi, megerem ýeke-täk Allaha ybadat ediň diýdi.
Bu barada Allah Tagala Kuran-Kerimde şeýle diýýär:
وَإِذْ قَالَ اللّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنتَ قُلتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِن دُونِ اللّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِن كُنتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلاَ أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ
“Allah Tagala, Isa Pygambere şeýle diýdi: Eý Merýem ogly Isa! Sen ynsanlara Meni we enemi Allahdan başga iki iläh ediniň diýdiňmi?”. Isa aýtdy: Robbum seni päkleýärin. Hakym bolmaýan zady meniň aýtmagym bolýan däldir. Eger beýle zat diýen bolsadym, sen ony bilerdiň. Sen meniň nefsimi bilýärsiň, Men sendäkileri bilmeýärin. Sen gaýyplary bilujysyň.” 11
Aýatyň soňunda Isa (aleýhis salam) şeýle diýýär:
مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلاَّ مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُواْ اللّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا
“Men olara diňe Maňa buýran zadyňy ýagny: Meniň we siziň Robbuňyz bolan Allaha ybadat ediň diýdim.” 12
Allah Tagala özüne çaga ýöňkän Ýehudy we Hristianlar barada şeýle diýýär:
وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللّهِ وَقَالَتْ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُم بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِؤُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِن قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ
“Ýehudylar: Uzeýr Allahyň ogly diýdiler. Hristianlar Isa Allahyň ogly diýdiler. Olaryň agyzlary bilen aýdan bu sözleri, öňki geçen kapyrlaryň sözlerine meňzeýär. Allah olary öldürsün. Nädip (hakdan batyla) öwrülýärler.” 13
Bir kişi iň kiçijek zatda Allahy mahlukata ýa-da mahlukaty Allaha meňzetse şeksiz-şübhesiz kapyr bolýar. Ýehudy we Hristianlar ýaly Isa Allahyň ogly Allah bolsa ata diýip durmagyň ýere-göge sygmajak kapyrlykdygyna şek-şübhe ýokdur.
Hut şu azgynlyklary üçin Allah Tagala Kuran-Kerimde Hristianlaryň kapyr bolandyklaryny habar berýär:
لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَآلُواْ إِنَّ اللّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ
“Allah Merýemiň ogly Isadyr diýenler kapyr boldy.” 14
لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّ اللّهَ ثَالِثُ ثَلاَثَةٍ
“Allah üçiň biridir diýenler kapyr boldy.” 15
Ýagny Allah üçdir: Ata, ogul we mukaddes ruh diýýän hristianlar kapyrdyr.
Ýokardaky aýatlardan görüşimiz ýaly Kuran-Kerimde Allah Tagalaň özi olaryň kapyrdygyny habar berýär.
Ýehudy we Hristianlaryň kapyrlygyny görkezýän başga bir zat bolsa, olaryň Kuran-Kerime we iň soňky Pygamber bolan Muhammet (sallallahu aleýhi we selleme) iman etmezlikleridir. Kimde kim Kuran-Kerimiň bir harpyna ynanmasa kapyrdyr. Çünki Kuranyň bir harpyna ýalan diýen kişi Allah Tagalanyň şu aýatda habar beren sözüne ýalan diýen kişidir.
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ
“Biz Kurany indirdik we biz hem ony gorajakdyrys.” 16
Muhammet (sallallahu aleýhi we selleme) we Onuň getiren kitabyna Kuran-Kerime iman etmezlik, Allah Muhammet (sallallahu aleýhi we sellem) diýip Pygamber we Kuran diýip kitap ugratmady diýmekdir.
Yslamda imanyň alty şerti bardyr. Imanyň alty şertiniň birine ynanmaýan ýa-da müňkürlik eden kişi kapyrdyr.
Allah Tagala bu barada şeýle diýýär:
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَن يُفَرِّقُواْ بَيْنَ اللّهِ وَرُسُلِهِ وَيقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَن يَتَّخِذُواْ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلاً
“Allah we Resulyna iman etmeýänler, Allah we Resulyny biri-birinden aýyrmak isleýärler w şeýle diýýärler: Biz käbirine iman edýäris we käbirlerine iman etmeýäris. We şeýdip olaryň arasynda bir ýolda bolmak isleýärler. ” 17
Allah Tagala aýatyň soňunda Pygamberleriň birini kabul edip beýlekisini kabul etmeýänleriň hakyky kapyrdygyny nygtap şeýle diýýär:
أُوْلَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُّهِينًا
“Ine olar hakyky kapyrlardyr. Biz olar üçin peseldiji azap taýynladyk.” 18
Ähli bu aýdylanlardan soňra, Hristianlaryň we Ýehudylaryň Kuran-Kerimiň aýaty bilen kapyrdyklary aýan bolýar. Kimde-kim Hristian we ýehudynyň kapyrdygyna şübhelense Kuran-Kerimde Allah Tagalanyň olar barada, kapyr diýen aýaty barada şübhelendigi bolar. Allah Tagalanyň aýatlary barada şübhe düşen kişi bolsa, kapyrdyr. Çünki Allahyň Kuran-Kerimde her habar beren sözi we harpy hakdyr we şeksiz-şübhesiz ony kabul etmek her musulmana parzdyr.
Köp kişiniň kellesindäki başga bir şübhe bar, ol hem: Hristian we Ýehudylar Allaha ýagny bir ýaradyja ynanýar, bir ýaradyja ynanan kişi kapyr bolup bilermi ýa-da iru-giç olaryň bir ýaradyja bolan imanlary olara peýda berermi diýen ýalňyş düşünjedir.
InşaAllah bu şübhäde peýdaly jogap bermäge çalyşalyň.
Bir kişiniň jenneti gazanmagy üçin, mümin-musulman bolmagy üçin bir ýaradyjyň barlgyna ynanmagy oňa hiç hili peýdasy ýokdur. Allahyň ähli zady ýaradandygyna, dünýäni dolandyryp duranlygyna ynanmak musulman bolmak üçin we jennete girmek üçin ýeterli däldir. Megerem haçanda Allaha, Allahyň buýruşy ýaly iman edip, boýun bolanyňda musulman bolup jenneti hak edýärsiň.
Bir kişi Allahyň ýaradyjylygyna ynansa soňra gidip ölülere, butlara, ynansa, agaja-daşa çokunsa, olara ybadat etse, Allaha şärik goşanlygy üçin müşrük-kapyr bolýar. Oňa Allahyň ýaradyjylygyna bolan imany hiç bir peýda bermeýär we bu kişileriň ebedi jähennemi boljagyny, olara jennetiň haramdygyny Allah Tagala habar berýär.
Mysal üçin Mekke butparazlary Allaha ynanýardylar. Hawa edil şol Mşürükler Pygamberimize garşy söweşen, Kurany inkär eden Mekke müşrükleri bir ýaradyja we Onuň älem-jahany dolandyryp duranyny, ryzyk berip duranyny kabul edýärdiler. We Pygamberimiz bilen bu barada asla dawa etmeýärdiler. Hatda olar Allahada ybadat edýärdiler. Haj edýärdiler. Emma olaryň Allaha bolan bu ynaçlary, ybadatlary olara hiç bir peýda bermedi we olary kapyr bolmakdan halas etmedi. Çünki olar butlara ybadat edip, olar Allah bilen biziň aramyzdaky araçylar we bizi Allaha ýakynlaşdyrýan wesileler diýip, butlary Allaha şärik goşýardylar. Olar butlara ýaradyjy, Rob diýmeýärdiler, megerem olar biz bilen Allahyň arasyndaky wesileler, araçylar diýýärdiler. Hut şonuň üçin hem olar müşrük-kapyr boldular we Pygamberimiz olar bilen söweşdi.
Allah Tagala müşrükleriň Allaha ynanýandygy barada şeýle habar berýär:
وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ
“Eger olardan: Gökleri we ýeri kim ýaratdy diýip, sorasaň, olar göni: Aziz we Alim bolan Allah ýaratdy diýerler. ” 19
قُلْ مَن يَرْزُقُكُم مِّنَ السَّمَاء وَالأَرْضِ أَمَّن يَمْلِكُ السَّمْعَ والأَبْصَارَ وَمَن يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيَّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَن يُدَبِّرُ الأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللّهُ فَقُلْ أَفَلاَ تَتَّقُونَ
“Olardan: Size gökden we ýerden ryzyk berýän kim? Gulaklaryňyza we gözleriňize eýe bolup duran kim? Ölüden dirini, diriden ölüni çykarýan kim? (Ähli zady) dolandyryp duran kim diýip sorasaňyz? Olar göni Allah diýerler. Olara aýt: Gorkup, çekinmeýärsiňizmi.” 20
Müşrükleriň bir ýaradyja bolan ynaçlary özlerine hiç hili peýda bermedi, olar ebedi dowzahylardan boldular.
Başga bir mysal bolsa şeýtandyr. Şeýtan Allahyň ähli zady ýaradanlygyna iman edýärdi, şeýtan jennet-dowazaha iman edýärdi. Şeýtan ahyrýet gününede sorag-jogap boljagynada iman edýärdi. Hatda şeýtan Allahdan gorkýardy. Emma bularyň hiç biri Şeýtanyň musulman bolup, jennete girmegine kömek bermedi. Şeýtan Allahyň diýenini etmedigi üçin kapyr we ebedi jähennemi boldy.
Bu aýdanlarymyzyň Kuran-Kerimden ýeke-ýeke subutnamasyna seredeliň:
Şeýtanyň Allahdan gorkýanlygynyň delili:
كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِّنكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ
“Şeýtanyň mysaly ýaly, Şeýtan ynsan ogluna: Kapyr bol diýdi. Haçanda ynsan ogly kapyr bolanda bolsa, şeýtan oňa: Men senden uzakdyryn, men älemleriň Robbi bolan Allahdan gorkýaryn,diýdi.” 21
Şeýtanyň Allaha ynanjy: قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَاْ خَيْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ
“Saňa buýruk berenimizde, seni sežde etmekden alyp goýan nämedi? Şeýtan aýtdy: Meni ataşdan we ony bolsa, palçykdan ýaratdyň diýdi.” 22
Şeýtanyň ahyrýede ynanmagy:
قَالَ رَبِّ فَأَنظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ
“Şeýtan Allaha şeýle diýip dileg etdi: “Robbum maňa ynsanlary täzeden direldýän günüňe çenli möhlet ber.” 23
Emma bütin bu ynançlaryna garamazdan, Allah Tagala şeýtana kapyr diýdi we jennetden kowdy we ol ebedi jähennemilerden boldy.
Allah Tagala Kuran-Kerimde şeýtanyň kapyr bolanlygyny habar berip şeýle diýýär:
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلاَئِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ
“Haçanda biz perişdelere adama sežde ediň diýenimizde, Iblisden başga ählisi sežde etdiler. Iblis tekepbirlendi we kapyrlardan boldy.” 24
Ähli bu aýdanlarymyzdan soňra Ýehudy, Hristianlaryň bir dälde birnäçe tarapdan kapyrlyga düşendikleri aýan bolýar. Allaha çaga ýöňkemek, Allahy mahlukata meňzetmek, Pygamberimizi, Kurany-Kerimi we hak dini Yslamy kabul etmezlik, Isa pygamberi, Merýem enemizi, Uzeýri Allaha araçy edip şärik goşmak we Maide süresindäki olaryň kapyrdygy beýan edýän aýat kerimeler, bularyň hemmesi bu iki toparyň we yslamy kabul etmeýänleriň kapyrdygyna hiç hili şek-şübhe goýmaýar.
Kapyrlara bolsa jennet ebedi haram we olaryň girjek ýeri dowzahdyr. Bu barada Allah Tagala Kuran-Kerimde şeýle diýilýär:
إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُواْ بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُواْ عَنْهَا لاَ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاء وَلاَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ
“Biziň aýatlarymyzy inkär edenlere we haka garşy tekepbirlenenlere: Gögüň gapylary açylmaz we tä düýe iňňäň gözünden geçýänçä olar jennete girmezler. Günäkärleri şeýdip jezalandyrarys.” 25
Allah Tagala düýäň iňňäň gözünden geçmegi mümkin bolmaýyşy ýaly kapyryňam jennete girmeginiň mümkin däldigi habar berýär.
Başga aýatda Allah Tagala şeýle diýýär:
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أُوْلَئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ
“Ähli-kitapdan we müşrüklerden inkär edenler dowzah ataşyndadyrlar we ol ýerde ebedi galjakdyrlar. Ýaradylanlaryň iň şerlisi olardyr.” 26
Pygamberimiz (sallallahu aleýhi we sellem) sahyh hadysda şeýle diýýär:
وقال النبي - صلى الله عليه وسلم - :والذي نفسي بيده لا يسمع بي أحد من هذه الأمة يهودي ولانصراني ثم يموت ولم يؤمن بالذي أرسلت به إلا كان من أصحاب النار.رواه مسلم
“Janym elinde bolana kasam edýärin. Bu ymmatdan (halkdan) ýehudy bolsun, hristian bolsun (tapawudy ýok), meni eşidip, soňra maňa iman etmän ölenler, diňe dowzahylardan bolarlar.” 27
Allaha hamd, Pygamberimiz Muhammede salat we salam bolsun.
1-Yunus 10/72.
2-Bakara 2/128.
3-Bakara 2/132.
4-Bakara 2/133.
5-Ýunus 10/84.
6-Alim-Imran 3/52.
7-Alim-imran 3/19)
8-Alim Imran 3/85.
9-Nahl 16/36.
10-Agraf 7/85.
11-Maida 5/116.
12-Maide5/117.
13-Toba 9/30.
14-Maide 5/17.
15-Maide 5/73.
16-Hijr 15/9.
17-Nisa 4/150.
18-Nisa 4/15.
19-Zuhruf 43/9.
20-Ýunus 10/31.
21-Haşr 59/16.
22-Agraf 7/12.
23-Sod 38/79.
24-Bakara 2/34.
25-Agraf 7/40.
26-Beýýine 98/6.
27-Sahyh Muslim.


text:
Jahyllygyň joşy çykdy başymdan,
Men ol joşdan haly bolup galyp men.
Bir gama ulaşdym, gitdim huşumdan,
Bu dert ile doly bolup galyp men.
Başym ýüz höwesde, köňlüm joşgunda,
Girdaba düşüp men däli daşgynda,
Nežd dagynda gezen Mejnun yşkynda
Ýanar otly Leýli bolup galyp men.
Ýigitlik paslyny gyşa ýetirdim,
Kämillik kiştisin derýa batyrdym,
Beýik pikre galdym, aklym ýitirdim,
İl içinde däli bolup galyp men.
Bu dünýäni göçüp bargan göç bildim,
İşini bet aňdym, özün puç bildim,
Öňün oýun gördüm, sonun hiç bildim,
Tirik erkek, öli bolup galyp men.
Magtymguly, paş eylegil sözüňni,
Pelek muşty häk etmeýen gözüňni,
Bu wagta deň ýaş bilerdiň özüňni,
İmdi gör, bak, uly bolup galyp men.


text:
Ýeňişler Watan söýgüsinden nyşan
Döwletjan Ýagşymyradowyň ady eýýäm okyjylar köpçüligine tanyş. Sebäbi ol gysga wagtyň içinde özüne köpsanly janköýerleri çekip bilen pälwan ýigitdir. Bilşimiz ýaly, dünýäde başa-baş söweş ugrundan tutluşyklary guraýan birnäçe meşhur guramalar bar. Olardan ACB (Absolute Championship Berkut), ACA (Absolute Championship Akhmat) ýaly guramalar hem derejesi boýunça öňdeligi eýeleýär. 1989-njy ýylda Çärjew etrabynda doglan pälwan ýigidimiz Döwletjan Ýagşymyradow ýarym agyr agram derejesinde ady agzalan guramalaryň ikisiniň hem geçirýän ýaryşlarynyň çempiony boldy. Heniz çagalyk ýyllarynda sportuň karate, kikboksing görnüşlerini ele alan Döwletjan 2009-njy ýylda Ukrainanyň Harkow şäherine okuwa gidýär. Okuwynyň gapdalyndan sport bilen meşgullanmagyny hem dowam etdirýär. Şeýlelikde, Döwletjanyň yhlasy myrat tapyp, talyp döwürlerinde sportuň grepling, pankration we fri-faýt görnüşlerinden Ukrainanyň Harkow welaýatynyň çempionlygyny gazanýar. Bu çempionlyklar iri başa-baş söweş guramalaryndan teklipleriň gelmegine ýol açýar we Döwletjan Ukrainanyň başa-baş söweşleri guraýan «Oplot» guramasy bilen şertnama baglaşýar. Şu başlangyçlardan gözbaş alyp gaýdýan başa-baş söweşler pälwany abraýly ACB, ACA guramalaryna çenli getirýär. Pälwanymyz ACB-da wagty Ukrainanyň «Kars» toparynyň, häzirki wagtda bolsa «Alabaý fight club» toparynyň adyndan çykyş edýär. Abraýly guramalarda çykyş etmek bilen birnäçe tutluşyklary geçiren ildeşimiz olaryň tas hemmesini diýen ýaly, ýeňiş bilen tamamlap, indi tutluşmaly garşydaşlarynyň hem kalbynda howsala döretmegi başardy. Bu ýagdaý 2017-nji ýylyň noýabrynda daniýaly pälwan, ozal UFC, M-1 ýaly iri guramalarda çykyş eden Ýoahim Kris Tenseni garaşylmadyk ýagdaýda «nokaut» arkaly ýeňlişe sezewar edeninden soň, hakykat ýüzünde ýerini tapdy. Soňky sekiz tutluşygyny yzygiderli ýeňen Döwletjan häzirki wagtda ýarym agyr agram derejesindäki pälwanlaryň öňüni çekýär.
2019-njy ýylyň 14-nji dekabrynda pälwanymyz tejribeli rus pälwany Alekseý Butorin bilen çempionlygyny goramak ugrunda tutluşyga çykdy. Aslynda, türgenleşik döwründe sag tirseginden şikes alsa-da, janköýerleriniň ynamyny puja çykarmadyk ýanbermezek pälwan eminleriň gelen netijesi boýunça ýeňşini baýram etdi. Pälwan ýigidimiz söhbetdeşliginiň birinde şeýle diýýär: «Men her gezek tutluşyga çykanymda, ýeňilmekden gorkman çykýardym, sebäbi ýeňilmekden hiç hili jogapkärçilik çekemokdym. Indi bolsa, ýagdaý düýbünden başgaça. Janköýerlerim köpeldigiçe, jogapkärçilik şonça-da artýan eken».
Döwletjanyň başa-baş söweşde esasy usul aýratynlygy bolup, takyk we güýçli urgular has öňe çykýar. Şol sebäpli-de ussatlyk derejesinde «18-5-1» şahsy rekordy saklaýan pälwan 18 ýeňşiniň 11-sini nokaut bilen gazandy. Döwletjan Ýagşymyradowiň jogapkärli, iň üstünlikli, iň şowly pursatlarynda dünýäniň haýsy künjünde bolmagyna garamazdan, ýaşyl Tugumyza togap edip, ony şol ýeňişleriniň, üstünlikleriniň nyşanyna öwürýär. Ol her ýeňşinden soň berýän söhbetdeşliginde Gahryman Arkadagymyzyň türkmen sportuny ösdürmekdäki taýsyz tagallalary üçin çäksiz hoşallyklaryny beýan edýär, ildeşlerimize gyzgyn goldawlary üçin özüniň sag bolsunyny bildirýär. Munuň özi Watan söýgüsinden nyşandyr. Pes-päl, kiçi göwünli türkmen türgeniniň geljekde mundan hem abraýly söweş guramalarynda çykyş etjekdigine ynanýarys.
Asyl, bu Döwletjanyň öňde goýýan baş maksatlarynyň içinde-de ýer alýar. Häzirki wagtda pälwanymyz şol maksadyň bosagasynda dur diýsegem, hakykatdan daş düşmeris. Onsoň näme, bize-de UFC, Bellator ýaly guramalaryň duşuşyklarynda, mawy ekranyň başynda öz ildeşimize janköýerlik edäýmek galýar.
Baky AMANÝAZOW


text:
Bu maglumata görä, ministrligiň bu beýanaty 2012-nji ýylyň 9-njy iýulynda Azerbaýjan respublikasynyň daşary işler ministri Elmar Mamedýarowyň “Serdar” ýatagy bilen bagly dawa meselesi boýunça Türkmenistan halkara arbitraž suduna ýüzlenmek barada Azerbaýjan tarapyna habar bermedi diýip eden çykyşyndan soň ýaýradylypdyr.
Türkmenistanyň Azerbaýjan respublikasyna iberen notalarynda “Omar” we “Osman” ýataklarynda Azerbaýjan tarapynyň bikanun agtaryş işlerini alyp barýandygy we “Serdar” ýatagy boýunça bikanun hereket edýändigi bellenilýär.
Özüniň resmi notalarynda Türkmenistan bu dawaly meseleler boýunça gepleşikleri dowam etdirmäge taýýardygyny, şeýle hem ikitaraplaýyn ylalaşyklaryň gazanylmadyk ýagdaýynda Türkmenistan halkara suduna ýüzlenmek hukugyndan peýdalanjakdygyny belleýär.
Şeýle hem, beýanatda 2009-njy ýylyň 4-nji awgustynda Türkmenistan bilen Azerbaýjanyň arasynda Hazar deňziniň düýbüni we suw asty baýlyklaryny bölmek meselesi boýunça Türkmenistanyň resmi pozisiýasynyň çap edilendigi we bu mesele boýunça Halkara suduna ýüzlenmekligiň makullanýandygy aýdylýar.
Bu metbugat beýanatynda nygtalyşyna görä, Türkmenistanyň daşary işler boýunça edarasy Azerbaýjanyň daşary işler ministriniň bu aýdanlaryna haýran galmak we düşünmezlik bilen jogap berýär.


text:
Kiýew gündogar Ukrainada separatistleriň hatarynda söweşip, ýesir alnan orsýetli diýilýän esgeriň sorag edilýändigini görkezýän wideony ýaýratmak arkaly Ženewa konwensiýasyny bozýarmy?
Karl Schreck Ukrainadaky konfliktde uruş ýesirleriniň sorag edişligi gündogar Ukrainada hökümet güýçleriniň we orsýetçi separatistleriň arasynda söweşler başlanaly bäri yzygiderli aladalanma döredip gelýär.
Orsýetçi pitneçiler ýesir alnan ukrain harbylaryny gahar-gazaply märekäniň öňünden geçiripdiler.
Ukraina ýesir düşen orsýetçi desantçylaryň kameranyň öňünde boýun alyp edýän çykyşlaryny görkezipdi.
Şeýle-de YouTubda çap edilen birnäçe wideoda separatistleriň eline düşen ukrain esgerleriniň gynamalara sezewar edilýändigi görkezilipdi.
Şu hepdede Kiýewiň separatsitleriň hatarynda söweşen orsýetlidigi aýdylýan iki harby gullukçysyny ýesir almagy Ukrainanyň harbylara çemeleşmekde Ženewa konwensiýasyny berjaý edýändigini ýene-de sorag astynda goýdy.
YouTube saýtynda ýerleşdirilen wideoda orsýetlileriň biriniň kamera garap ýatan wagtynda sorag edilýändigi görkezilýär. Sorag edilýän wagtynda onuň keselhanada bolandygy çak edilýär.
Özüni Orsýetiň harbysy Aleksandr Aleksandrow diýip tanadan esger özüniň Orsýetiň Tolýatti şäherindendigini we ýörite güýçleriň düzüminde bolandygyny aýtdy.
“Biziň [ýerimizi] anykladylar. Yza çekiljek bolanymyzda, aýagymdan ýaralandym. Biz bu ýerde dört ýa bäş gün bolupdyk” diýip, ol özünden sorag eden sülçülere aýtdy.
Gorkuly görünýän esger ýuwaş jogap berende, sülçüler onuň özüne berilýän soraglara batly jogap bermegini talap etdiler.
Aleksandrowyň wideosy 18-nji maýda Ukrainanyň kanun çykaryjysy we içeri işler ministriniň orunbasary Anton Geraşenkonyň Facebookdaky sahypasynda ýerleşdirildi we wideonyň Ženewa Konwensiýasyna ters gelýändigi barada tankydy çykyşlary güýçlendirdi.
Konwensiýa uruş ýesirleriniň köpçüligiň öňüne çykarylmagyny gadagan edýär.
“Bu uruş ýesirlerine çemeleşmek boýunça Ženewa düzgünlerini depeleýär” diýip, Strategik barlaglar boýunça halkara merkeziniň we Ženewanyň howpsuzlyk syýasaty boýunça merkeziniň müdiri Francois Heisbourg Twitterde wideo barada ýazan maglumatynda aýtdy we “Ukraina eýýäm bar bolan kynçylyk başga zat gerek däl” diýip belledi.
Kiýew, NATO we günbatar hökümetleri bu wideoýazga Moskwanyň pitneçileri harbylar, ýaraglar we türgenleşikler arkaly goldaýandygyna şübhe goýmaýan bir subutnama hökmünde garaýarlar.
18-nji maýda Orsýetiň Goranmak ministrligi Aleksandrowyň we ýesir düşen beýleki harby Ýewgeniý Ýerofeýewiň Orsýetiň goşunynda gulluk edendigini, emma olaryň ýesir düşen wagtlarynda gullukda bolmandygyny aýtdy.


text:
Rus habar gulluklary 4-nji iýulda Gyzylýurt ýygynçagy diýilýäniň 2 agzasynyň we rus ýörite gulluklarynyň bir esgeriniň atyşykda ölendigini ýazýar.
Bu hadysa Dagystanda terrora garşy geçirilen operasiýa mahalynda bolupdyr.
Orsýetiň terrorçylyga garşy milli komiteti ýörite güýçleriň jeňçileri iki günläp kowalandygyny, muňa olaryň tokaýy barlaýan esgerleri oka tutmagynyň sebäp bolandygyny aýdýar.
Terrora garşy operasiýa jeňçileriň tokaýdaky tomusky lageri barada maglumat gowşanyndan soň başlanypdyr.


text:
BMG-niň ýolbaşçysy we ABŞ-nyň öňki prezidenti Siriýadaky urşuň güýçlenmezligine we gözegçilik astyndan çykmazlygyna duýduruş bilen çykyş etdiler.
Bu çagyryş ABŞ-nyň prezidenti Donald Trampyň Siriýanyň ýarany Orsýete raketa zarbalary bilen jogap bermäge “taýýarlygyny” mälim etmeginden birnäçe sagat yzýany edildi.
BMG-niň baş sekretary Antonio Guterres 11-nji aprelde BMG-niň Howpsuzlyk geňeşiniň weto gadagançylygyny girizmäge ygtyýarly agzalaryny ABŞ-ny, Britaniýany, Fransiýany, Orsýeti we Hytaýy “häzirki petigiň töwekgelçiliklerinden çuňňur aladalanmasyny ýene bildirmäge” çagyrdy.
Şol bir wagtda-da, ABŞ-nyň öňki prezidenti Jimmy Karter “Associated Press” agentligine beren interwýusynda Trampy “ýurdy parahatçylykly saklamaga, Demirgazyk Koreýa, Orsýet we Siriýa bilen ýüze çykýan problemalary çişirmekden we agyrlaşdyrmakdan saklanmaga” çagyrdy.
Munuň öňüsyrasynda Tramp Siriýa raketaly hüjümiň 7-nji aprelde Douma şäherinde 43 adamyň wepat bolmagyna getiren we himiki ýaragyň ulanylan bolmagy güman edilýän hüjüme gutulgysyz jogap bolup biljegini aýdypdy.


text:
Owganystanyň demirgazygynda Moldowa kompaniýasynyň eýeçiligindäki bir dikuçar heläkçilige uçrady. Wakada ýolagçylaryň azyndan 12-si, şol sanda iki ukrain raýaty we 10 owgan esgeri öldi.
Moldowa resmileriniň beren maglumatyna görä, Mi-8 kysymly dikuçar Balh welaýatynyň Mazar-e Şerif şäheriniň golaýyndaky harby bazadan howa galandan soň, ýere gaçypdyr. Hadysada iki adam aman galmagy başarypdyr.
Owganystanyň demirgazygyndaky güýçleriň kommandiriniň orunbasary Nazer Khuda Pamiri dikuçaryň “tehniki näsazlyklar” sebäpli ýere gaçandygyny aýtdy.


text:
Rus resmileri Ýakyn Gündogardaky iki sany ekstremistik topary maliýeleşdirmekde şübhelenýän ýedi raýatyň tussag edilendigini mälim etdiler.
Derňew Kommitetiniň beren maglumatyna görä, aýyplanýanlar Moskwanyň eteginde, şeýle-de Demirgazyk Kawkazyň Çeçenistan, Dagystan we Inguşystan respublikalarynda ele salynypdyrlar.
Olaryň “Yslam döwleti” we “Al-Nusra Fronty” ekstremistik toparlaryna umumy hasapda 38 million rubl, ýa-da 570 müň dollar iberendikleri aýdylýar.
Howpsuzlyk boýunça Federal Gullugy (FSB) aýyplanýanlaryň ýedisiniň hem FSB-niň, Derňew Kommitetiniň we Milli Gwardiýanyň bilelikdäki operasiýasynda saklanandyklaryny aýtdy.
Mundanam başga, Inguşystanda öten gije terrorist bolmakda aýyplanýan iki adam atylyp öldürildi. Olaryň biri Nazran şäherinde polisiýanyň ulagyna el granatyny zyňypdyr. Hadysada polisiýanyň iki işgäri hem ýaralanypdyr.
Demirgazyk Kawkazda aşa dinçi jeňçiler polisiýa, resmilere we aram musulmanlara ýygy-ýygydan hüjümleri amala aşyrýarlar.
Ynjyk sebitde guramaçylykly jenaýat, tire-taýpa dawalary ýaly ýagdaýlara hem seýrek duş gelinmeýar.


text:
Google Analitiklere salgylanmalar - Hemme we has köp Semalt hünärmeni
“Google Analytics” -iň ähli görnüşli ýol çeşmelerini yzarlamak üçin iň güýçli we iň giňişleýin gurallardan biridigini aýtmak ýalňyş bolmaz. Sahypaňyza gelýänleriň birnäçe günüň içinde web sahypaňyza zyýan berip biljek botlar we botnetler däl-de, hakyky adamlardygyna göz ýetiriň. Sosial media web sahypalary, mahabatlar, e-poçta marketing ýa-da gözleg motoryndan göni traffik arkaly traffik döredip bilersiňiz. Munuň üçin gözüňi özüne çekiji we maglumat beriji mazmun ýazmaly we köp sanly adamy özüne çekmek üçin sosial media sahypalaryna baglanyşyk salmaly bolarsyň.
“Google Analytics” -iň esaslaryna düşünmek aňsat bolsa-da, sahypalaryňyzy işiňiziň görnüşine baglylykda nädip düzmelidigine üns bermelisiňiz. Google ulanyjylaryna köp maslahatlar, hileler we maglumatlar berdi we bu onlaýn sapaklaryndan öwrenmek gowy zat. Aslynda, hemmämiz kanallary we olaryň ulgamlaryny sazlap we üýtgedip bileris.
“ Semalt” -yň Müşderi Üstünlik Dolandyryjysy Jeýson Adler bu ýerde ugrukdyryşdan çykmagyň nähili işleýändigi, haýsy domenleriň aýrylmalydygy we ugrukdyryş sanawlaryny nädip düzmelidigi barada söhbet etdi.
Google Analytics Referral Exclusion-yň işleýşi
“Google Analytics” salgylanmasy, Google-yň düşündirişi ýaly işleýär. Referollama hasabatyňyzdaky birnäçe domenden ýazylan traffigi aýyrar. Diýmek, şol çeşmelerden traffik döredip bilmersiňiz. Theollama opsiýasyndaky sazlamalaryňyzy sazlanyňyzda we görmek islemeýän ýeriňizdäki domenleri bloklanyňyzda bu amal işleýär. Salgylaryňyzdan şol baglanyşyklary hasaba almasaňyz, sahypaňyzyň ýokary hilli traffigi we çeşmeleriniň kanuny bolmagyny üpjün eder. Web sahypaňyzyň näçe sessiýa zerurdygyny kesgitlemek hem möhümdir. Diýmek, käbir domenlerden traffigi aýyrsaňyz, şol baglanyşyklardan gelýänler sahypalaryňyzy açyp bilmezler. Mysal üçin, sahypaňyzyň URL-si abc.com bolsa, Google Analytics Referral Exclusion sanawyny işjeňleşdirip bilersiňiz. Sosial mediadan, esasanam “Facebook” we “Twitter” -den gelýänler web sahypaňyza girerler, emma olaryň girişleri AdSense girdejiňiz hasaplanmaz.
Haýsy domenleri aýyrmaly
Hakyky däl ýa-da erbet görünýän domenleriň hemmesini aýyrmaly. Käbir domenleriň aýrylmagyny isleýän wagtyňyz iki ýagdaý bar. Ilki bilen, nätanyş, otuz taraply domenleri we olaryň baglanyşyk baglanyşyklaryny barlamaly we bloklamaly. Şol üçünji tarap baglanyşyklaryndan adamlar web sahypaňyza girseler, size hiç hili problema döredip bilmezler. Bu, üçünji tarap web sahypalaryna we domen atlaryna degişlidir. Olaryň kanunydygyna we hakykylygyna göz ýetirmeli bolarsyňyz, ýogsam töwekgelçilik etmegiň zerurlygy ýok. Şeýle hem, domenleri birnäçe baglanyşyk bilen bloklamaly. Web sahypaňyzda myhman ýazgylary görnüşindäki köp sanly sahypa baglanyşyk bar bolsa, olaryň arasynda gezip, haýsy saýtlar bilen gitmelidigini barlamaly. Hakyky däl görünýän domenleriň hemmesi, internetde howpsuz bolmak üçin petiklenmeli.
Google Analitiklere salgylanma çykaryşyny sazlaň
“Google Analytics” ugrukdyrma sanawyny täze domen atlaryny goşmak bilen düzmeli. Munuň üçin şol domenleriň sanawyny düzmeli we Google Analytics-iň administrator bölüminde baglanyşyklaryny öçürmeli.


text:
Semalt - Google analitik spamyny nädip filtrlemelidigi barada täsirli maslahatlar
Hakerler, blokirlemek üçin täsirli usullar ulanylandan soň web sahypaňyza girmegiň ýollarynyň üstünde işleýärler. Häzirki wagtda pursatparazlar galp salgylanmalary ulanýarlar we Google Analytics spam ulanyjylary spam web sahypalaryna gönükdirmek üçin ýeke-täk maksat bilen spam ulanýarlar. Galp habarlar bilen ugrukdyryjy spamlary açmak gaty gaharlandyryjy bolup biler.
Soňky birnäçe hepdäniň dowamynda hakerler müşderileriň maglumatlary bilen habarlaşmak we zyýanly web sahypalaryna traffik döretmek maksady bilen ulanyjylara ugrukdyryjy spam iberýärler. Galp ugrukdyryjy spamlara basanyňyzdan soň, ulanyjylar wirus we zyýanly programma üpjünçiligini öz içine alýan zyýanly web sahypasyna ugrukdyrylýar. “Troýan” wirusy, müşderileriň zyýanly programma üpjünçilik sahypalaryny we zyýanly onlaýn dükanlaryny ugrukdyrýan ugrukdyryjy spamlary paýlaşmak üçin pursatçylar tarapyndan giňden ulanyldy.
“ Semalt” -yň müşderi üstünligi dolandyryjysy Maýkl Braun ugrukdyryjy spamdan dynmak üçin özüne çekiji meseleler berýär.
Google analitik spamyň täsiri
Iberilýän spamlar, uly web sahypalary bilen deňeşdirilende, öz maglumatlarynda has kiçi web sahypalarynyň işleýşi bilen bulaşýar. Trafigiňyza gözegçilik edeniňizden soň, spamerler zyýanly programma üpjünçilik sahypalaryna gönükdirmek arkaly bir web sahypasyna girýän müşderilerden peýdalanýarlar. IT hünärmenleriniň pikiriçe, traffigiň 50% -den gowragy spamerler tarapyndan zyýanly programma üpjünçilik sahypalaryna gönükdirilýär, bu ssenariýa kiçi web sahypasynyň ösüşine ep-esli derejede täsir edýär.
Simpleönekeý sözler bilen aýdylanda, Troýan wirusynyň täsirine düşen web sahypasy, spamlary giňden paýlaşmaga ýykgyn edýär, bu maglumat traffiginiň döremegine we ulanyjylaryň gatnaşygyny bozýan ssenariýa. Galp ugrukdyrma we Google Analytics spam web sahypalarynyň ösüş derejesine ýaramaz täsir edýär.
Galp ugrukdyryjy spamy nädip süzmeli
Onlaýn marketing barada aýdylanda, göz aýlamak we salgylanmalara basmak bilen gyzyklanmak zerur şertdir. Galp ugrukdyryjy spamy, Troýan wirusyny we web sahypalarynyň işleýşine täsir edýän zyýanly programma üpjünçiligini süzmek üçin birnäçe usul öňe sürüldi.
Arwah däl salgylanma spamy
Arwah däl ugrukdyryjy spam, ahyrky ulanyjylaryň web sahypalaryna girýär we uzak wagtyň dowamynda traffigiň döremegine gözegçilik edýär. Arwah däl ugrukdyryjy spamyň ähli sanawlaryny aýyrmak üçin belli bir domenden gelip çykýan ähli ugrukdyryjy spamlary aýyrmak üçin süzgüç dörediň. Megalitik, köplenç arwah däl ugrukdyryjy spamdyr. Web sahypaňyza girýän arwah däl spam barada aýdyň surat almak üçin, Satyn almaga gidiň we 'Allhli traffik' düwmesine basyň. Ferollamalary açyň we adatça ikinji ölçeg hökmünde işleýän host adyny goşuň.
Arwah ugratma spamy
Arwah salgylanmalary, zyýanly programma üpjünçiligi bilen web sahypaňyzdaky hasabatlarda döredilýär. Bu ýerde, arwah salgylanmalary galp we zyýanly maglumatlary Google analitikasyna geçirmek üçin işleýär. Wagtyň geçmegi bilen hasabatyňyza galp iberilen maglumatlar goşulýar. Hasabatyňyzdan arwah ugrukdyryjy spamy ýok etmek üçin täze bir ölçeg dörediň we hasabatyňyzdaky arwah ugrukdyryjy spamy ýok etjek süzgüçleri goşuň.
“Google Analytics” dünýäsinde web sahypasynyň habarlaryna negatiw täsir edýän spam aljyraňňylyga öwrülýär. Google ugrukdyryjy spamy süzmek üçin Google tarapyndan birnäçe usul we gural işlenip düzülýär. Islendik ugradylmany basmazdan ozal, ahyrky ulanyjylara hüşgär bolmak we ýollamalaryň kanunylygyny barlamak maslahat berilýär. Aboveokarda ara alnyp maslahatlaşylan süzgüç usullary, trojan wirusy we web sahypaňyzdan ugrukdyryjy spam ýaly zyýanly programma üpjünçiligini blokirlemäge we aýyrmaga kömek eder.


text:
Bu beýanatda “Türkmengaz” döwlet konserni şu geçen hepde Eýrana akdyrylýan gazyň wagtlaýyn togtadylmagynyň sebäbiniň gazyň nyrhy baradaky ylalaşmazlyklar bilen baglanyşyklydygy barada “Roýter” we “Mehr” habar agentlikleriniň ýaýradan maglumatlaryny ret edipdir.
“Türkmengaz” Eýrana akdyrylýan gazyň geçen hepde hakykatdanam wagtlaýynça togtadylandygyny, emma munuň Eýranyň territoriýasyndaky truboprowodyň remonty bilen baglylykda Tähranyň öz haýyşy esasynda togtadylandygyny aýdýar.
Türkmen tarapy bu remont işleriniň tamamlanmagy bilen, gazyň akdyrylmasynyň indi täzeden ýola goýlandygyny belläpdir. “Türkmengaz” konserni öz beýanatynda Eýran bilen “özara kontraktyň şertleri babatynda nähilidir bir ylalaşmazlyklar ýok” diýip belleýär.
Emma şu geçen hepdäniň çarşenbe güni Eýranyň “Mehr” habar agentligi bu ýurduň nebit ministri Rostam Kaseminiň sözlerine salgylanmak bilen, Türkmenistandan akdyrylýan gazyň wagtlaýynça kesilmegine gazyň bahasy baradaky ylalaşmazlyklaryň sebäp bolandygyny habar beripdi.


text:
Mundan daşary, koalision güýçleriň resmileri Owganystandaky bu ýitgileriň “ätiýaçlyk çäreleriň talabalaýyk däldigi hem-de parh goýmazdan güýç ulanylmagy” sebäpli ýüze çykýandygy barada aýdylanlar bilen-de ylalaşmaýandyklaryny mälim etdiler.
Anna güni BMG-niň Çagalaryň hukuklary baradaky komiteti Owganystanda amerikan güýçleriniň geçiren gury ýer we howa hüjümlerinde ýüzlerçe çaganyň öldürilendigi baradaky fakta alada bildirýändigini aýdyp, ýörite hasabat ýaýratdy.
Bu hasabatda, aýratynam, öldürilen owgan çagalarynyň sanynyň 2011-nji ýylda şondan bir ýyl ozalky bilen deňeşdirilende iki esse artmagynyň has-da uly alada döredýändigi bellenipdir.


text:
Siriýanyň Daşary işler ministri Walid Muallem bu barada anna güni Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow bilen Moskwada geçiren gepleşikleriniň yzýany aýtdy. Şeýle-de Muallem Siriýanyň iri şäheri bolan Allepoda ok atyşygy togtatmak boýunça planyň Orsýete tabşyrylandygyny aýtdy.
Orsýetiň we Siriýanyň arasyndaky duşuşyklar indiki hepdede Siriýa boýunça geçiriljek halkara konferensiýasynyň öňüsyrasynda geçirildi. Siriýanyň syýasy oppozisiýasy anna güni Stambulda duşuşyk geçirýär we 22-nji ýanwarda Sweýsariýada boljak halkara konferensiýasyna gatnaşyp-gatnaşmazlyk planlaryny maslahat edýär.
Siriýanyň Milli koalisiýasyna onuň konferensiýa gatnaşmagy ugrunda ABŞ we onuň ýaranlary tarapyndan basyş edilýär.


text: 6 Doganlar, kim bilmän ýalňyş ädim ätse, siz, ruhy taýdan ösenler, ony ýumşaklyk bilen düzetjek boluň+. Ýöne özüňiz hem synaga düşmez ýaly+ seresap boluň+.2 Biri-biriňiziň ýüküňizi göteriň+. Şeýle etseňiz, Mesihiň kanunyny+ berjaý edersiňiz.3 Eger kimdir biri hiç kim bolup-da, özüni wajyp saýýan bolsa+, onda ol özüni aldaýandyr.4 Goý, her kes öz işini barlasyn+, emma başgalaryňky bilen deňeşdirmesin+. Şonda edýän işlerinden şatlyk tapar.5 Sebäbi her kim öz jogapkärçiligini özi çekmelidir*+.6 Goý, Hudaýyň sözüni öwrenen adam hem öwredýän adamlar bilen ýagşy zatlaryny paýlaşsyn+.7 Aldanmaň, Hudaý üstünden güldürýän däldir. Adam näme ekse, şony-da orar+.8 Sebäbi ten höweslerine ekýän adam teninden ölüm* orar, mukaddes ruha ekýän adam ruhdan ebedi ýaşaýyş orar+.9 Şonuň üçin ýagşy işleri etmegi goýmalyň, sebäbi ýagşylyk etmekden ýadamasak*+, öz wagtynda miwesini orarys.10 Geliň, mümkinçilik barka* hemme adamlara, esasan-da, imandaşlara ýagşylyk edeliň.11 Serediň, size haty öz elim bilen, uly harplar bilen ýazdym.12 Sizi mejburlyk bilen sünnetletjek bolýanlar daş keşbi* bilen adamlara täsir etjek bolarlar. Şeýdip, olar Mesihiň jebir pürsi* sebäpli yzarlamalardan gaçmak isleýärler.13 Olar sünnetli bolsa-da Töwrady berjaý etmeýärler+. Emma olar siziň bedeniňiz arkaly öwünmek üçin sünnetlenmegiňizi isleýärler.14 Men bolsa Halypamyz Isa Mesihiň jebir pürsünden+ başga hiç zada öwnüp bilmerin. Ol arkaly dünýä meniň üçin, men hem dünýä üçin ölendirin*.15 Sünnetli ýa-da sünnetsiz bolmak wajyp däl+, ýöne täzeden ýaradylmak wajypdyr+.16 Şu düzgüne eýerýän ähli adamlara, ýagny Hudaýyň Ysraýylyna+ parahatlyk bolsun we rehim edilsin!17 Indi meni hiç kim alada goýmasyn, sebäbi bedenime Isanyň guludygymy görkezýän tagma basylandyr+.18 Doganlar, dogry garaýşyňyz üçin Halypamyz Isa Mesih ýagşylyk etsin! Omyn!


text:
Gür tokaýdaky kazarmalar tussaglar bilen dolduryldy, töwerekde birnäçe metr beýiklikdäki diwar hem tikenekli simler bar. Bu görnüşi garawul itleri bilen gözegçilik diňleri bitewileşdirýär.
Minskiden takmynan 100 km. günortada ýerleşýän Slutsk şäheriniň golaýyndaky lager öň serhoşlary huşa getiriji hem içgä bagly bolan näsaglary bejeriji medisina merkezidi, soňra ol ýapyldy. Şeýle-de bolsa, ol meýdançadan düşürilen suratlar ýörite lageriň bardygyny subut edýär. Ol ýerde tussaglykda bolanlaryň käbiri bu hakda gürrüň berip başlady.
Belarusyň Içeri işler ministrliginiň ýokary derejeli resmisiniň birnäçe aý mundan owal Lukaşenkanyň garşydaşlary üçin, şuňa meňzeş lager gurmak barada aýdan ses ýazgysy aýan edilenden soň, şeýle aýanlyklar peýda boldy.
Lukaşenkanyň hökümeti demonstrantçylar üçin lager gurmak baradaky meýilnamalary "galp" diýip atlandyrdy, ýöne şu wagta çenli şeýle lageriň bardygyny ret edip hem bilmedi.
Lukaşenka 9-njy awgustda geçirilen ses berişlikde galplyk we saýlawdan soňky rehimsiz repressiýalar sebäpli barha artýan halkara izolýasiýasyna duçar bolýar. Şu güne çenli her gün diýen ýaly üznüksiz dowam edýän demonstrasiýalar wagtynda, on müňlerçe belarusly tussag edildi. Adam hukuklaryny goraýjylaryň pikirine görä, ýüzlerçe adam gynamalaryň pidasy boldy. Lukaşenka we onuň hökümetiniň ýokary wezipeli ýolbaşçylary sanksiýalara, hususan-da ABŞ-yň, Ýewropa Bileleşiginiň we Kanadanyň girizen sanksiýalaryna duçar boldular.
— Bu geçirilýän amallar Lukaşenkanyň Belarusdaky syýasy krizisiň başyndan bäri syn edip gelýän köçelerdäki nägilelikleri basyp ýatyrmak niýeti bilen şertlendirilýär – diýip, Minskdäki Strategiki we daşary syýasaty öwreniş merkeziniň müdiri Arseniý Siwitskiý düşündirýär.
Aýdylyşyna görä, Slutsk şäheriniň golaýyndaky lager birnäçe günüň dowamynda, 13 - 15-nji awgust aralygynda işläpdir. Demonstrasiýada tutulanlaryň köpüsi Belarusyň iň belli tussaghanalaryndan biri bolan Minskiniň Okrestina köçesindäki deslapky izolýatordan, ol ýere äkidilen bolsa gerek.
Halkara adam hukuklary guramasy Amnesty International we beýleki ynsan hukuklary aktiwistleri tarapyndan dokumentleşdirilişi ýaly, Okrestina köçesindäki tussaghanada tussaglara ýowuz daralýar. Mysal üçin, ýakynda Amnesty International guramasynyň habar bermegine görä, 13-nji we 14-nji awgustda “Okrestina köçesinde tussag edilenleriň garyndaşlary türmede urlup-ýenjilýänleriň sesleriniň, gykylyklaryň, rehimdarlyk sorap gygyrýanlaryň sesiniň köçeden aç-açan eşidilýändigini ýazga aldylar”.
Garaşsyz “Nowy ças” habar hepdeliginiň suratçysy we öňki polisiýa işgäri Dmitriý Dmitriýew Minskide saýlaw uçastogynda, hamana, syýasy agitasiýa geçirýändigi sebäpli, 9-njy awgustda tussag edilýär. Onuň sözlerine görä, ilki Okrestina köçesindäki deslapky tussaghana äkidilip, 13-nji awgustda Slutsk şäheriniň golaýyndaky lagere geçirilýär.
— Daş-töweregiň şu ýakyn wagtda beýik diwar bilen berkidilendigi bellidi. Kakylan agaçlar köplenç täze, hatda garalmaga-da ýetişmändir. Diwaryň beýikligi bäş metr, ondan pes däl. Töwerekdäki gözegçilik diňleri hem täze. Ol ýerde garawullar durýardy. Bar zat täp-täzedi – diýip, Dmitriýew aýdýar.
— Bizi nirä alyp barýandyklaryny aýtmadylar. Bizi sowukda duruzdylar, gaty sowukdy. Soň sowuk duşa düşürdiler-de, ýene sowukda sakladylar. Soňra Içeri işler ministrliginiň bir işgäri Slutskdaky izolýatorda saklaýandyklaryny aýtdy. Belarusyň türmelerinden habarly bolanym üçin, Slutskda beýle edaranyň ýokdugyny bilýärdim. Garaňky, diwar, itler bilen garawullar. Biziň nirededigimiz belli däldi – diýip, 13-nji awgustda Okrestina köçesindäki tussaghanada saklanyp, soňra Slutska getirilen Dmitriý Hwedaruk Azatlyk Radiosyna gürrüň berdi.
Hwedarukyň sözüne görä, bir gijäni 150 töweregi adam bilen Slutsk şäheriniň golaýyndaky lagerde geçiripdir. Ertesi güni boşadylanda, olaryň hemmesinden ikinji gezek tussag edilen halatynda lagerde ýerleşdiriljekdigi barada duýduryş berlendigi hakda dilhaty alnyndyr.
Azatlygyň Belarus gullugy adynyň aýdylmazlygy şerti bilen Minskiň golaýyndaky lager barada gürleşmäge razy bolan adamy tapmagy başardy. Onuň sözlerine görä, lageri döretmek baradaky buýruk 10-njy awgustda Belarusda jeza çäresini beriji edaranyň ýolbaşçylaryndan gelip çykypdyr. Azatlygyň gürrüňdeşi fakt hökmünde suratlary hem berdi.
— 10-njy awgustda jeza çärelerini ýerine ýetiriji edara bir lager gurmaga gyssagly buýruk berlipdir. Munuň üçin Slutsk şäheriniň golaýyndaky 3-nji zähmet düzediş dispanserini (LTP-3) ulanmak kararyna gelipdirler. Ol ýerde bejergi alýanlary gyssagly ýagdaýda beýleki edaralara geçiripdirler. Eýýäm 12-nji awgustda LTP-3 harby güýçleriň gözegçiligi astynda, graždanlary saklaýan ýer hökmünde ulanmaga taýýar edilipdir – diýip, Azatlyk bilen gürrüňdeş bolan çeşme aýdýar.
Azatlyk Radiosynyň çeşmesiniň maglumatyna görä, LTP-3-de bejergi alýanlar başga ýere geçirilmezden ozal, ol ýeri taýýarlamak, garym gazmak, lager diwarlaryny we tikenek simleri çekmek ýaly işlere gatnaşmaga mejbur bolupdyrlar.
Näbelli sebäplere görä, 15-nji awgustda Slutsk şäheriniň golaýyndaky lager açylandan soň derrew ýapylypdyr.
Belarusyň Içeri işler ministrliginiň ýokary derejeli işgäri – ministriň orunbasary Nikolaý Karpenkowyň başga bir ýerde şuňa meňzeş lager döretmek meýilnamalaryny ara alyp maslahatlaşýan ses ýazgysy oktýabr aýynda Internetde ýerleşdirilenden soň, ol ýagdaý aýdyňlaşdy. Ministriň orunbasary ol lageri başga ýerde gurmagy teklip edýär. Ses ýazgysynda ol Belarusyň günorta-günbataryndaky Iwatsewiçide izolýasiýa palatasyny gurmak meýilnamasyny paýlaşýar.
— Biz şeýle hem demonstrantçylar üçin lageriň gurulmagy barada gürleşýäris. Maglumat bazasy-da döredilýär – diýip, ol ses aýdýar.
Şeýle hem ol "has ýiti toýnaklylar" barada, belarusly protestçileriň "tikenekli" simli diwar bilen gurşalan ýere "göçüriljekdigi" hakda aýdýar. Bu meselede olaryň näçe öňe gidişlik edendikleri we nähilidir bir çäre görülendigi belli däl.
Belarusyň Içeri işler ministrligi ol ses ýazgysyny "galp" diýip atlandyrdy. Ol ýazgy Lukaşenkanyň hökümetini terk edip, oppozisiýa goşulan Belarusyň ozalky hukuk goraýjy we howpsuzlyk işgärleriniň topary By Pol Initiative tarapyndan sosial ulgamda ýerleşdirildi.
Oppozisiýa lideri Swýatlana Tihanowskaýa ses ýazgysynyň hakykylygyna ynam bildirýänleriň arasynda. Tihanowskaýa özüniň haýran galandygyny we gaharlandygyny mälim etdi.
Içerde we ýurduň daşynda goldaw azalýarka, Lukaşenkanyň goşmaça repressiýalardan başga häkimiýeti saklamak üçin güýji az. Siwitskiý elektron poçtasynda Azatlyk Radiosy üçin, öz teswirinde şeýle ýazýar.
«Bu taktika eýýäm belli netijeleri berdi: närazylyk çärelerine gatnaşýanlaryň sany 2020-nji ýylyň awgust-sentýabr aýlary bilen deňeşdirilende azaldy. Ýöne munuň özi içerki we halkara kanunylyk taýdan Lukaşenka gaty gymmada düşdi, onuň ligitimligi dolulygyna sorag astyna alynýar. Belarus hökümetiniň başga bir oňyn meýilnamasy ýok» diýip, Siwitskiý ýazýar.
Material Azatlyk Radiosynyň Belarus gullugy tarapyndan taýýarlandy.
Gadyrly okyjy, siz Telegram we WhatsApp tilsimleriniň messenjerleri arkaly Azatlyk Radiosy bilen howpsuz ýagdaýda habarlaşyp bilersiňiz. Telefon belgileri: +420 724 168 989 we +420 773 797 383.
Türkmenistanda VPN ulgamlary arkaly işleýär. Siz şu meýl: azathabar@derweze.net we sep arkaly biziň mugt Psiphon3 VPNulgamymyzy Android ulgamlary üçin ýükläp bilersiňiz. Azatlyk Radiosy siziň şahsyýetiňiziň gizlinligini doly kepillendirýär.


text:
“Söz daragtynyň miwesi”
Türkmenistanyň B. Amanow adyndaky döwlet çagalar kitaphanasy kitaphana gelýän okyjylarynyň arasynda ýazyjy Nurmyrat Saryhanowyň doglan gününiň 115-ýyllygyna bagyşlap “Söz daragtynyň miwesi” atly söhbetdeşligini geçirdi. Bu geçirilen çärede kitaphanamyzyň hünärmeni N. Saryhanowyň
ömri-döredijiligi hem-de zehinli ýazyjynyň ezber galamyndan gowy ynsanyň päk dünýäsi, kynçylykly ýeňşi, adamkärçilige ýugrulan milli häsiýetleri onuň döreden eserlerinde özüniň aýratyn öwüşgini bilen çeper ýazylýar diýip, giňişleýin gürrüň berdi.
Mundan başga-da kitaphanaçy N. Saryhanowyň ýazan “Şükür bagşy” powesti barada we onuň kinosy barada gyzykly maglumatlary aýdyp berdi. Kitaphana gelýän okyjylar hem öz gezeginde ýazyjynyň “Kitap”,“Täleý”, “Enäniň guwanjy” ýaly hekaýalary we birnäçe başga eserleri barada hem-de şol eserleri okanlarynda özlerinde täsir galdyran pursatlar barada söhbet etdiler. Kitaphanamyz tarapyndan gurnalan kitap sergisi hem okyjylarda uly täsir galdyrdy .
Söhbetdeşligimiziň ahyrynda ösüp gelýän ýaş nesli terbiýelemekde döredip berýän mümkinçilikleri üçin Mähriban hem Gahryman Arkadagymyza alkyş sözleri beýan edildi.