text:
Türkmenistanyň daşary ykdysady döwlet banky "Türkmen döwlet daşary ykdysady banky" – döwlet-täjirçilik banky, 1992-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 21-ine Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşynyň Permany bilen öňki SSSR-yň Daşary ykdysady bankynyň bölümi esasynda döredildi. Türkmenistanyň daşary ykdysady döwlet banky Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň deňduşy diýen ýaly bolup, Türkmenistanyň daşary ykdysady aragatnaşyklaryny ösdürmek we berkitmek üçin döredildi. Türkmenistanyň milli ykdysadyýetini düýpli özgertmek we ykdysady ösüşini üpjün etmek maksady bilen giň möçberli maýa goýum maksatnamanyň durmuşa geçirilmegi Bankyň döredilmeginiň wajyp esaslandyryjysy boldy.
Ýurduň ykdysady ösüşine ýardam etmek maksady bilen Türkmenistanyň döwlet daşary ykdysady banky özüniň bütin taryhynyň dowamynda halkara maýa bazarlarynda Türkmenistanyň Hökümetiniň wekili hökmünde çykyş edip, Garaşsyz Türkmenistanyň ykdysadyýetine daşary ýurt karzlaryny çekmek boýunça yzygiderli işleri amala aşyrdy. Işiniň bu ugruny işjeň ösdürip Bank dürli daşary ýurt maliýe guramalary: täjirçilik we maýa goýum banklary, eksport-import gulluklary, ätiýaçlandyryş guramalary we ösüş banklary bilen hyzmatdaşlykda we gatnaşyklarda ajaýyp tejribe toplady. Özüniň iş döwrüniň dowamynda Türkmenistanyň daşary ykdysady döwlet bankynyň hyzmatdaşlyk geografiýasy giňden ýaýrap ol Demirgazyk Amerikanyň, Ýewropanyň we Aziýanyň ýurtlaryny öz içine aldy. Bu bolsa Banka „karz medeniýetiniň“ dürli görnüşleri bilen tanyşmaga we bank işinde toplanan dünýä tejribesini üstünlikli özleşdirmäge ýardam edýär.
Türkmenistanyň hökümetiniň wekili wezipesini ýerine ýetirýänligi sebäpli, bankyň aktiwleriniň uly bölegi ýurduň ykdysady ösüşiniň döwlet maksatnamasyny ýerine ýetirmäge gönükdirilen daşary ýurt hasabyna maliýeleşdirilýän uzak möhletli karzlardan ybaratdyr.
Ösüşiniň ilkinji ýyllarynda Bank Türkmenistanda amala aşyrylýan ykdysady özgertmelere işjeň gatnaşyp AKA we KFW nemes banklary, türk Eksimbanky we London end Interneýşnl Merkantaýl LTD iňlis banky bilen maýa goýum maksatly karz ylalaşyklaryny baglaşdy. Şol ýyllarda hem maýa goýum taslamalary maliýeleşdirmek we azyk harytlarynyň hem-de halkyň sarp edýän harytlarynyň satyn alynmagy üçin Ýewropa Ykdysady Bileleşigi, Eýranyň eksport ösüş banky, Hytaýyň banky, Awstriýanyň Raýffaýzen Sentral Banky we Päkistanyň Hökümeti bilen karz ylalaşyklaryna gol çekildi.
Şeýlelikde, eýýäm ilkinji ýyllarda ýaş döwletiň ykdysadyýetiniň güýçli depginli ösüşine öz goldawyny bermäge Bankyň möhüm niýetlerini görkezdi. Bankyň ösüşiniň soňky ýyllary Türkmenistanyň ykdysadyýetine daşary ýurt maýa goýumlarynyň akymynyň depginli ösüşine, Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň dünýä ykdysadyýetine çemeleşmegine Türkmenistanyň daşary ykdysady döwlet bankynyň işiniň güýçlendirilmegine ýardam berdi.
Türkmenistanyň daşary ykdysady döwlet bankynyň işiniň ilkinji ýyllarynda çekilen daşary ýurt karzlarynyň hasabyna Aşgabatdaky halkara howamenziliniň gurluşygy tamamlanyldy, „Ak-Altyn“ myhmanhanasy, makaron fabrigi, gök önüm saklanylýan jaý, çaga iýmiti zawody ulanylyşa tabşyryldy, gallanyň, pagtanyň ýygmak üçin tehnologiki enjamlary we oba hojalyk ulaglary getirildi, kaolini baýlaşdyrmak boýunça zawodyň gurluşygy başlandy, telefon torunyň giňelmegi we durkunyň özgerdilmegi.
Bank Türkmenistanyň Hökümeti tarapyndan ileri tutulýan pudaklara daşary ýurt maýa goýumlaryny çekmegi has-da giňeldip başlady. Soňky ýyllarda karz serişdelerini çekmekligiň çäkleri ep-esli giňeldi we bankyň karz bukjasynyň düzümi dünýäniň 14 ýurdundan çekilen karzlardan ybarat boldy.
Daşary ýurt karzlarynyň hasabyna maliýeleşdirilýän iri taslamalaryň arasyndan şulary görkezmek bolar: Türkmenbaşy şäherindäki nebiti gaýtadan işleýän zawo dlar toplumynyň durkunyň özgerdilmegi, Saman-Depede gazohimiki işläp taýýarlanylýan ulgamynyň gurluşygy, optiki süýümli aragatnaşygyň Transaziýa-Ýewropa ýolunyň goýulyşy, Döwletabat gaz käninde gaz hojalyk ulgamyny ösdürmek.
Eger-de ilkinji ýyllarda çekilen daşary ýurt maýa goýumlarynyň düzüminde esasy orny sarp edijilik karzlar eýeleýän bolsa (azyk harytlarynyň, lukmançylyk serişdeleriniň we ş. m. satyn alnyşyna), onda 1995-nji ýyldan, onuň esasy bölegini maýa goýum häsiýetli karzlar tutup başlady.
1997-nji ýylyň başyna Bank Türkmenistanyň bank ulgamynda berk öňdebaryjy orunlaryny eýeläp, özüni eýýäm ygtybarly hyzmatdaş hökmünde tanatdy. Şol bir wagtyň özünde Bankyň bäş ýyllyk işiniň seljerişi Türkmenistanyň döwlet we ykdysady ulgamynyň döredilmeginiň gidişiniň talaplary bilen kybaplaşyp, işiň netijelerini kesgitläp täze çäklere ýetmek ugurlaryny bellemeklik zerurlygyny talap etdi. 1997-nji ýylda 2000-nji ýyla çenli Bankyň ösüşiniň orta möhletli maksatnamasy, 1998-nji ýylda bolsa 2002-nji ýyla çenli Bankyň ösüşiniň Baş ugry meýilnamasy kabul edildi. Olarda bolsa Bankyň esasy iş ugurlary boýunça ornunyň berkidilmeginiň dowam etmegine gönükdirlen täze çäklere ýetmek usullary bellenildi.
1999-njy ýylda Türkmenistanyň Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň kabul eden "2010-nji ýyla çenli Türkmenistany durmuş-ykdysady taýdan özgertmekligiň baş ugry" Milli Maksatnamasy we onda ýurdumyzyň ykdysadyýetiniň geljekki ösüşiniň kesgitlenen meseleleri Bankdan hem uzyn möhletli ösüş maksatnamasynyň düzülmegini talap etdi. Şol babatda Bank 2001-nji ýylda uzak möhletli ösüş maksatnamasyny tassyklady we ony durmuşa geçirmäge girişdi.
Döredilen wagtyndan bäri Türkmenistanyň daşary ykdysady döwlet banky ýurduň bank ulgamynyň öňdebaryjy bankyna öwrüldi. 2008-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 1-i ýagdaýyna bankyň aktiwleri - 5.278.671,2 mln. manatdan, balans peýdasy – 70.332,4 mln. manat we karz bukjasynyň möçberi - 3.396.006,5 mln. manatdan ybarat boldy. Bank üçin bellenen ABŞ-nyň 50.000.000,0 dollary möçberinde maýalyk gory häzirki wagtda ABŞ-nyň 35.823.182,58 dollary derejesinde döredildi we milli pulundaky esasylyk maýasy 7.284.475.830,77 manat möçberinde doly döredildi. Bankyň esasylyk maýasynyň döretmekligiň çeşmesi hökmünde hasabat ýylynyň jemi boýunça bankyň ygtyýarlygynda galýan arassa peýdasy çykyş edýär.
Türkmenistanyň daşary ykdysady döwlet bankynyň ösüşiniň baş ugry, ilkinji nobatda, daşary yurt maýasyny çekmek hem-de ony ýurduň ykdysadyýetiniň ileri tutulýan ugurlaryna ýerleşdirmek boýunça işjeň iş alyp barmaga gönükdirlendir. Esasy karz ulanyjy pudaklaryň hataryna nebitgaz we agrosenagat toplumy, önümçilik we durmuş ugurly pudaklary girýär. Maýa goýumlaryň agzalan pudaklaýyn gurluşy döwletiň hereket edýän ileri tutulýän maýa goýum ugurlaryny takyk görkezýär we olaryň tejribede üstünlikli durmuşa geçirilişine anyk şaýatlyk edýär. Türkmenistanyň Prezidentiniň taglymatlaryndan ugur alyp, daşary ýurt karzlaryň hasabyna düýpli maýa goýumlara degişli bolan harytlaryň we hyzmatlaryň importy maliýeleşdirilýär. Olar bolsa milli ykdysadyýetiň kuwwatyny berkitmek we onuň durnukly ösüşi üçin şertlerini döretmek maksatlaryna hyzmat edýär. Soňky ýyllaryň dowamynda Türkmenistan tarapyndan öz içerki jemi öndürlen önüminiň ep-esli ösüşiniň bütin dünýä görkezilendigi baradaky hakykat ykdysadyýetde maýa goýum taslamalarynyň durmuşa geçirilişinden, şol sanda Türkmenistanyň ykdysadyýetine daşary ýurt karzlarynyň çekilişiniň hasabyna, gazanylan öňaýly netijesini artykmajy bilen tassyklaýar.
Döwlet maýa goýum maksatnamalarynyň maliýeleşdirilmegine Bankyň gatnaşmagynyň netijesinde aşakdaky iri desgalar ulanylyşa tabşyryldy:
Hususy we çekilen serişdeleriň hasabyna nebit-gaz senagatynda maliýeşdirilen taslamalaryň jemi 2,25 mlrd. ABŞ dollaryna golaý. Iň iri desgalar: esaslandyryjy çalgy ýaglaryny öndürýän zawod, katalitik krekingi we katalitik reformingi öndürýän zawod, polipropilen öndürýän zawod, Türkmenbaşy şäherindäki nebiti gaýtadan işleýän zawodynda dizil ýangyjy suw bilen arassalama zawodyň gurulyşy, hereket edýän nebit guýylary abatlamak we enjamlaşdyrmak hem-de ulanylmaýan nebit guýylary işe girizmek.
Agrosenagat ulgamynda Türkmenistanyň Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň „Galla“ we „Täze oba“ maksatnamalarynyň durmuşa geçirilişiniň çäklerinde çekilen daşary ýurt maýa goýumlarynyň hasabyna döwrebap oba hojalyk tehnikasynyň goýulyşy, un üweýji toplumlarynyň we Türkmenabatdaky sabyn zawodunyň gurluşygy, Aşgabatdaky süýt kombinatynyň durkuny özgerdilişi, et-süýt önümçiligini we ýyladyş hojalygynyň gurnalmagy maliýeleşdirildi.
Ulag we aragatnaşyk ulgamynda Howa menzil toplumy, Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky Aşgabadyň howamenzilinde uçuş-gonuş zolagy we howa hereketiniň dolandyrylyşy guruldy, aragatnaşygyň optiki-süýüm aragatnaşyk goýuldy, telefon menzilleriniň goýulyşy, nebit guýulýan gäminiň gurluşygy, Aşgabat şäherindäki lokomotiw deposynyň kämilleşdirilmegi, Aşgabat şäheriniň telefon ulgamynyň giňeldilmegi amala aşyryldy.
Elektrik energetika we himiýa senagaty ulgamynda Büzmeýin GRES-niň durkunyň özgerdilişi, Balkanabat ýod zawodunyň Monjykly käninde çig mal esasynyň özgerdilmegi, Bekdaş şäherinde azyk duzuny öndürýän önümçiligiň birinji nobatynyň we deňiz suwuny arassalap agyz suwuny öndürýän desgasynyň gurluşygy maliýeleşdirildi.
Dokma senagatynda Türkmenistanyň halk hojalyk toplumynyň täze esaslandyryjy pudagy – Aşgabat ş. Türkmenistanda iri dokma toplumynyň gurluşygy, Aşgabat we Türkmenabat şäherlerindäki ýüpek egiriji fabrikleriň enjamlaşdyrylmagy maliýeleşdirildi.
Ilatyň durmuş taýdan gorag ulgamynda lukmançylyk serişdeleriniň we abzallarynyň satyn alnyşy, tiz medisina kömeginiň ulaglarynyň alnyşy, medisina enjamlary, infuzion erginleriniň öndürilişi we ampullaryň, flakonlaryň we mazleriň öndürilişi boýunça zawody üçin enjamlary, Aşgabatda nefrologiki merkeziniň gurluşygy we „Arçman“ sagaldyş şypahanasynyň durkunyň özgerdilmegi, A şgabat, Mary we Daşoguz şäherlerinde anyklaýyş merkezleriniň gurluşygy we enjamlaşdyrylmagy maliýeleşdirildi.
Häzirki döwürde Türkmenbaşy şäherindäki deňiz portunyň özgerdilmegi, Türmenbaşy nebiti gaýtadan işleýän toplumynda dizel ýangyjyny arasalaýan desganyň gurluşygy, nebit çykarýan pudagy üçin galdyryjy enjamlaryň satyn alynmagy, Aşgabat şäheriniň telefon ulgamynyň giňeldilmeginiň we kämilleşdirilimeginiň dowam edilmegi hem-de Arçman we Ýyly-Suw obalarynda suw bilen bejeriş merkezleriniň gurluşygy, Ruhabat etrabynda pambarhatyň önümçiliginiň taslamasy, täze aýna kombinatynyň gurluşygy we „Maryazot“ ÖB-niň durkunyň özgerdilişi ýaly iri maýa goýum taslamalar bankyň gatnaşmagynda durmuşa geçirilýär.
Bank öz öňünde durýan maksadyny we wezipesini ýerine ýetirmek üçin korparatiw müşderiler bilen özara bähbitli hyzmatdaşlyga daýanýar. Olaryň esasyny nebit-gaz, agrosenagat, energetika toplumyndan, ulag we aragatnaşyk, önmçilik we durmuş pudaklaryndan bolan müşderiler düzýärler. Olardan başga hem bankyň hyzmatlaryndan orta we iri biznesmenleriň wekilleri bolan dürli kärhanalar we firmalar , bilelikdäki kärhanalar we daşary ýurt kompaniýalary peýdalanýarlar.
Bankyň korporatiw biznesi ösdürmek boýunça syýasaty müşderileriň bähbitlerini göz öňünde tutmak arkaly alnyp barylýar we olaryň islegleri doly we ýokary hilli kanagatlandyrmaga gönükdirilendir.
Iri kompaniýalar bilen özara gatnaşyklara daýanýan korporatiw biznesiň ösüşi diňe bir biznesiň umumy möçberini artdyrlan, eýsem karz töwekgelçigini ykdysadyýetiň dürli pudaklary boýunça diwersirlemäge mümkinçilik berdi.
Bank iri kärhanalaryň we korporasiýalaryň işjeň hyzmatdaşa bolmaga çalyşmak bilen, eksport we import amallary boýunça, erkin pul serişdelerini düşewüntli ýerleşdirmek boýunça, we hasaplaşykda ýalňyşlyklardan goramak maksady bilen beýleki maliýe amallaryny geçirmekde peýdaly maslahatlary berýär.
Türkmenistanyň daşary ykdysady döwlet banky korporatiw müşderlere hyzmat etmek bilen bilelikde şahsy taraplar üçin bank hyzmatlarynyň bazaryny ösdürmäge işjeň hem gatnaşýar. Bank öz müşderlerine bölekleýin maliýe hyzmatlarynyň içinde toplumlaýyn hasaplaşyk-kassa hyzmatlaryny, möhletli goýumlaryň dürli görnüşlerini, halkara tölegleri, VISA we Millikart plastik kartlaryna hyzmat etmegi, konwersion amallary hödürleýär.
Bank tarapyndan edilýän bölekleýin hyzmatlaryň görnüşlerini giňeltmegiň ileri tutulýan ugurlarynyň biri plastik kartlar bilen geçirilýän amallardyr. Bank ýurtda ilkinjileriň biri bolup plastik kartlarynyň girizilişi we ösüşi boýunça işi başlady. 1994-nji ýyldan „VISA INTERNATIONAL“-yň agzasy bolup, Bank daşary ýurt emitent banklarynyň karz kartlarynyň hyzmat edilişini başlady. Kart işiniň ösdürmegini dowam etdirip, Türkmen döwlet daşary ykdysady banky 1996-njy ýylyň Bitaraplyk aýynda „MILLIKART“ plastik kartynyň çykarylyşyny başlady. Ol bolsa milli pulunda hasaplaşyklary amala aşyrmaga ýardam etdi. 1998-nji ýylyň Bitaraplyk aýynda Bank emitent hökmünde özüniň „VISA“ plastik kartlarynyň „Bizness“, „Klassik“ we „Elektron“ görnüşleriniň çykarylyşyna başlady. 2008-nji ýylda Bank bu kartlaryň “Gold” görnüşiniň çykarylmagyna girişdi.
2004-nji ýylda Bank, plastik kart ulgamynyň orta möhletli ösüş maksatnamasyny düzüp, öz kart işiniň ösüşiniň täze tapgyryna başlady. Bu maksatnamanyň esasy maksatlary kart ulanyjylary üçin hödürlenýän hyzmatlarynyň hiliniň we görnüşleriniň artdyrylmagy, plastik kart arkaly nagt däl hasaplaşyklaryň geriminiň giňelmegi we Bankyň plastik kart ulgamynyň beýleki banklarda hereket edýän plastik kart ulgamlary bilen sazlaşykly işlemeginiň üpjün edilmeginden ybarat bolup dyrýar.
2006-njy ýylda Bank Millikartyň täze Altyn we Kümüş görnüşlerini çykaryp başlady. Bu kartlar bir birinden olar boýunça berilýän hyzmtlar bilen tapawutlanýarlar. Şol bir wagtda bank plastik kartlaryň ulanyjylaryna hödürlenýän täze hyzmaty işe girizdi, ýagny plastik kartyň hasaby boýunça owerdraft amaly ýerine ýetirmek mümkinçiligi.
Şol maksatlardan ugur alyp milli eksport-import we eksport ätiýaçlandyryş gulluklary bilen hyzmatdaşlyk ugrunda bank tarapyndan uzak wagtyň dowamynda Ýaponiýanyň Halkara hyzmatdaşlyk banky, Hytaýyň, Çehiýanyň, ABŞ-nyň, Türkiýäniň, Malaýziýanyň Eksimbanklary, Germanýadaky Germes, Fransiýadaky Kofas we Belgiýadaky OND eksport ätiýaçlandyryş kompaniýalary bilen işewürlik, hyzmatdaşlyk gatnaşyklary ýola goýlandyr. Ýola goýlan gatnaşyklar banka onuň işjeň amallarynyň gaznasyny döretmegiň, aýratyn hem, Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň aýratyn möhüm pudaklarynda taslamalary maliýeleşdirmegiň esasy çeşmeleriniň biri bolup durýan daşary ýurt karzlarynyň bazarynda öňdebaryjy orny saklamaga mümkinçilik berýär.
Bank halkara banklary we ösüş gaznalary bilen hyzmatdaşlyk pudagynda Ýewropanyň Özgerdiş we Ösüş banky (ÝÖÖB) , Yslam Ösüş banky, OPEK gaznasy we beýleki banklar, gaznalar bilen gatnaşyklaryň ösdürilmegine aýratyn üns berýär. Bank ÝÖÖB-niň Türkmenistandan dolandyryjysynyň Orunbasarynyň edarasynyň wezipelerini ýerine ýetirmek bilen, Türkmenistanyň hökümeti bilen ÝÖÖB-niň arasynda özara bähbitli gepleşikleriň geçirilmegine ýardam edýär, şeýle hem ykdysadyýetiň hususy pudagynda orta we kiçi telekeçiligi ösdürmek üçin ÝÖÖB-niň beren karz ugry boýunça hem işleri alyp barýar.
Yslam ösüş banky (şunuň bilen birlikde, Türkmenistanyň daşary ykdysady döwlet banky Türkmenistandan YÖB-niň dolandyryjysynyň edarasy bolup durýar), OPEK gaznasy we Saud Ösüş gaznasy bilen işjeň hyzmatdaşlygyň netijesinde durmuş taýdan möhüm taslamalaryň bir näçesiniň durmuşa geçirilmegi tamamlandy. Mundan başga-da, Türkmenistanyň çäginde ýene bir näçe durmuş ugurly we infrastruktura taslamalaryň maliýeleşdirilmegi barada ylalaşyldy.
Häzirki wagtda bankyň giň göwrümli aragatnaşyk torunyň bolmagy we dünýäniň 20 ýurtlarynyň 50-den gowrak daşary ýurt banklary bilen halkara gatnaşygynyň saklanylmagy, halkara hasaplaşyklaryny we müşderileriň tabşyryklary boýunça tölegleri çalt hem-de netijeli amala aşyrmaga mümkinçilik döredýär. Bank tarapyndan yzygiderli tertipde habarçylyk gatnaşyklarynyň çäginde ýokary hilli, ygtybarly we tiz hyzmatlary amala aşyrýan täze daşary ýurtly hyzmatdaşlary gözläp tapmakda we aragatnaşyk hasaplar ulgamyny işjeňleşdirmek boýunça iş alynyp barylýar. Gatnaşyk banklary tarapyndan bank üçin bellenen çäkler we karz ugurlary Banka hem-de onuň müşderlerine halkara bazarlarynda amallary işjeň geçirmäge mümkinçilik berýär.
Bankyň taryhynda ýene bir wajyp waka, Türkmenistanyň Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Karary esasynda döredilen Türkmenistana özbaşdak (suweren) reýtingini bellemek boýunça Pudagara toparynda utgaşdyryjy merkez hökmünde onuň gatnaşmagy bolup durýar.
Bankyň döredilişiniň ilkinji günlerinden onuň maglumatlar we tehniki enjamlaşdyrylyşyna, bank hyzmatlarynyň awtomatlaşdyrylmagyna, iň täze bank tehnologiýalarynyň girizilmegine has möhüm üns berildi.
Bankyň taryhynyň başlangyç tapgyrynda bu ulgamda esasy ugurlary her bir iş ýeriniň zerur bolan kompýuter tehnikasy bilen üpjün edilişi, ulgamlaýyn goşmaça maksatnamalarynyň kabul edilmegi arkaly bank amallarynyň tapgyrlar boýunça awtomatlaşdyrylyşy we aragatnaşygyň döwrebap serişdeleriniň goýulyşy bolup durdy.
Maglumatlar üpjün edilişiniň meselesini çözüp, Bank 1993-nji ýylda „REUTERS“ maglumatlar agentligi bilen Bankda şol kompaniýanyň maglumatlar ulgamyny goýmak boýunça ylalaşyga gol çekdi. Şeýlelikde, Bank daşky bazarlarda bank amallaryny geçirmekde zerur bolan halkara bazarlaryndaky maglumatlaryna girizilmegini gazandy. „REUTERS“ kompaniýasy bilen hyzmatdaşlygyny ösdürip, Bank 1994-nji ýylda „DEALING“ söwda ulgamynyň goýulmagyny amala aşyrdy. Ol bolsa ylalaşyklaryň baglaşylmagynyň dowamlylygyny tizleşdirmäge, olaryň ygtybarlygyny we gizlinligini ýokarlandyrmaga ýardam etdi. Ähli soňky ýyllaryň dowamynda Bank „REUTERS“ kompaniýasy bilen hyzmatdaşlykda maglumatlar söwda ulgamynyň kämilleşdirilişini hemişelikde geçirdi. Ol bolsa Banka hemişelik esasynda kabul edilýän maglumatyň möçberini giňeltmäge ýardam edýär.
1994-nji ýyldan başlap, Baş edaradaky ähli iş ýerleri, 1995-nji ýyldan başlap, bankyň ähli bölümleri lokal kompýuter ulgamyna baglandy. Bu bolsa müşderlere hyzmat etmegi çatlandyrmaga, resminamalary seljerip çykmaga, bank içinde saklaýyş bazasyny döretmäge we maglumatlary toplamaga, işgärler üçin maglumatlary elýeterli etmäge mümkinçilik berdi.
1997-nji ýylda Bank „SWIFT“ agzalylygyna eýe boldy, „Internet“ maglumatlar ulgamynyň ulanyjysy boldy. Bankara maliýe telekommunikasiýalarynyň ulgamyna goşuldy, halkara hasaplaşyklaryny amala aşyrmaga ýardam etdi, uly gözegçiligi we gizlinligi üpjün etdi.
Bank amallarynyň awtomatlaşdyrylmagy üçin has döwrebap enjamlarynyň we tehnologiýalarynyň girizilişini Bank özüniň öňdebaryjy ugurlarynyň biri diýip hasap edýär. Şol sebäpli Bankyň hereket edýän döwrüniň dowamynda işleýän maksatnamalaýyn üpjünçiligiň tapgyrlary, kompýuter we iş gurnaýyş enjamlary hemişe täzelenýärdi we täze maksatnamalaýyn önümleri girizilýärdi.
Bankyň maglumatlar-tehniki syýasatyny durmuşa geçirilişiniň çäklerinde 1998-nji ýylda „Korwus“ kompaniýasynyň işläp taýýarlamalarynyň esasynda dünýä ülňülerine gabat gelýän bank tehnologiýalarynyň ösüşiniň täze hilli derejesine Banky çykarmaga ýardam berýän täze awtomatlaşdyrlan bank ulgamynyň girizil megi başlandy. „Altyn Ulgamy“ ABU-y maglumatlaryň we „müşderi-serwer“ arhitekturasynyň işläp taýýarlanylyşynyň ýaýradylyşynyň esasynda taslamalaşdyrylan we ulanyja bank amallaryny geçirmek, buhgalteriýa hasaba alyşyny ýöretmek, müşderlere hyzmat etmek, hasabatlary taýýarlamak we çözgütleri kabul etmek üçin Bankyň ýolbaşçylygyna habar bermek üçin uly mümkinçilikleri hödürleýär. „ORACLE“ maglumatlar ulgamynyň ulanylyşy ulgamyň ygtybarlygyny amatly artdyrmaga ýardam berýär we goşmaça maksatnamalarynyň işleýiş mümkinçiliklerini ýokarlandyrýar.
Maksatnamalaýyn üpjünçiligi ýeke-täk bir tehnologiýanyň çäklerinde işläp düzülen we Bankyň ähli amallaryny öz içine alýar. Ulgamyň häsiýetli taraplary –awtomatik rejeliginde bank amallaryny amala aşyrmaga ulgamlaýyn çemeleýişi, gurluşynyň modullygy, hakyky wagtyň rejeliginde amallary geçirmegiň mümkinçiligi, ýitilik we ulanylyşa girizilende üýtgemeleri girizmegiň mümkinçiligi, beýleki maliýe goşmaçalary bilen integrirlemegiň ukyplylygy, işde ygtybarlyk. Şeýle hem häzirki döwürde Bank Türkmenistanyň banklarynda ýeke-täk awtomatlaşdyrylan bank ulgamyny ornaşdyrmak işlerine işjeň gatnaşýar.
Bank işini awtomatlaşdyrmak işleriň çäginde bankyň müşderilerine has-da hilli maglymat-habar hyzmatlaryny ýerine ýetirmek maksady bilen Bank „Internet“ halkara torynda öz saýtyny 2007-nji ýylda işe girizdi. Bu saýt gyzyklanma bildirýän taraplara bank we onuň hödürleýän hyzmatlary baradaky maglumatlaryň el ýeterlikligini aňsatlaşdyrar we artdyrar.
Bank Garaşsyz we Baky Bitarap Türkmenistanyň paýtagty bolan Aşgabatda şähergurluşyk maksatnamasyny durmuşa geçirmekde hem öz goşandyny goşýar. Bu maksatnamaň çäginde Bank tarapyndan 2003-nji ýylda has oňaýly we otaglarynyň ýerleşişi gowulandyrylan özboluşly 12 gatly 38 öýli ýaşaýyş jaýy ulanmaga berildi we onuň öýlerini bankyň işgärlerine ýeňillikli bahalar boýunça ýerlendi. 2005-nji ýylda bolsa Bank ýurdymyzyň Garaşsyzlygynyň 14 ýyllygy mynasibetli öz döwrebap bank ülňelleri boýunça täze iş binasyny işe girizdi. Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 16 ýyllygy baýramçylygy mynasibetli Bank binasynyň ýanynda ýerleşýän ýerde 19.5 müň gektar meýdanda dynç alynýan seýilgäh zolagyny gurnady. 2008-nji ýylda Bank Baýdak baýramynyň öňi syrasynda bankyň işgärlerine we paýtagtymyzyň ýaşaýjylaryna niýetlenen täze has oňaýly we otaglarynyň ýerleşişi gowulandyrylan özboluşly 12 gatly 33 öýli ýaşaýyş jaýy ulanmaga tabşyrdy. Häzirki wagtda bank ýene-de bäş sany has oňaýly we otaglarynyň ýerleşişi gowulandyrylan özboluşly belent ýaşaýyş jaýyň gurluşygyny alyp barýar. Şeýle hem bank Aşgabat şäherinde 160 orunlyk çagalar bagynyň we Awazada dynç alyş-sagaldyş öýüniň gurluşygyna paýly gatnaşýar.
Bankyň üstünlikleri – bu onuň işgärleriniň üstünlikleri. Hakyky bank güýçli we agzybir toparsyz hereket edip bilmeýär. Işiniň ilkinji ýylynda işgärleriň sany 18 adama deň boldy. Amallaryň möçberiniň ösmegi, hyzmatlaryň täze görnüşleriniň we usullarynyň özleşdirilmegi, şahamçalar torunyň giňelmegi bilen onuň sany ösdi. Şeýlelik bilen bäş ýyldan Bankyň işgärleriniň sany 300 adama ýetdi.
Işgärler syýasaty Bankyň üstünlikli işiniň ybaratlylygynyň biri bolup, onuň işgärleriniň daşary ýurt bilimlerini, ussatlylygyň we jogapkärçiliginiň ýokary derejesiniň esaslarynda toplanýar. Bankyň ähli düzüm bölümlerinde oňat taýýarlanan ussatlar işleýär.
2000-nji ýylda Bankyň düzümini kadalaşdyrmakda, işgärleriň sany we onuň hil derejesini gowulandyrmak boýunça ep-esli işleri amala aşyrdy. Amala aşyrylan çäreleriň netijesinde bankyň täze düzümi tassyklandy we işgärleriň sany azaldy. Bankyň netijeliligini ýokarlandyrmak we amaly çykdaýjylary kemeltmek maksady bilen 2004-nji ýylyň ahyrynda geçirilen barlaglaryň netijesinde bankyň ýolbaşçylary tarapyndan 2005-nji ýylda Türkmendaşaryykdysady bankynyň welaýat bölümlerini ýapmak karar edildi. Häzirki wagtda bankyň işgärleriniň sany 213 adamdan ybaratdyr.
Işgärler syýasatynda esasan ýaşlara bil baglanýar. Bank Türkmenistanyň ýokary okuw jaýlary bilen yzygiderli ýola goýlan aragatnaşyk saklaýar, öz hünarmenleri ýurduň içine, hem ýurduň daşyna okuwa iberilýär. Bankyň ýolbaşçylary öz işgärleriniň hünärlerini ýokarlandyrmak hakyndaky isleglerini kanagatlandyrýar. Her bir işgär öz başarnygyny ýüze çykaryp döredijilikli işläp bilýär. Bankyňbir topar işgärleriniň köpäýyllyk we yhlasly çeken zähmedi dürli döwlet sylaglary we hormatly atlary bilen sylaglandy.
Bankyň üstünlikleri Türkmenistanyň ykdysadyýetinde tapgyrlaýyn we ölçenen reformalary amala aşyrmaga gönükdirlen Türkmenistanyň Hökümetiniň ykdysady syýasatynyň dogrulylygyny tassyklaýar. Birnäçe iri möçberli maýa goýum taslamalarynyň üstünlikli tamamlanmagy bilen baglanyşykly aktiwleriň az-kem peselendigine garamazdan, Türkmenistanyň Daşary ykdysady döwlet banky geçen ýylyň jemleri boýunça öz iş alyp barýan ugurlarynyň ählisinde diýen ýaly Türkmenistanda öňdebaryjy orny eýelemegini dowam etdirdi. Buňa hem 2001-nji ýyldan bäri “The Banker” žurnalynyň 11 gezek Banka “Türkmenistanda ýylyň iň oňat banky” diýen ady bermegi şaýatlyk edýär.
Geljekde Bankyň işi, öňkisi ýaly döwletiň maýa goýum syýasatynyň durmuşa geçirilmegi bilen gös-göni baglanyşyklydyr. Has takygy Bank Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhammedowyň badalga beren Hazar kenarynda “Awaza” syýahatçylyk zolagynyň döredilmegi maksatnamasyna işjeň gatnaşmagyny göz öňünde tutýar. Bankyň agzalan maksatnama gatnaşmagy bu zolakda bank hyzmatlarynyň giň görnüşlerini hödürlemek maksady bilen bankyň bölüminiň 2008-nji ýylyň başynda açylanlygy we deňiz ýaka zolagynyň ösüş maksatnamasynyň çaginde amala aşyrylýan maýa goýum taslamalary maliýeleşdrimek we hyzmat etmek bilen bellenilýär. Şeýle hem Bank “Türkmenistanyň Prezidentiniň obalaryň, şäherçeleriň, etraplardaky şäherleriň we etrap merkezleriň ilatynyň durmuş-ýaşaýyş şertlerini özgertmek boýunça 2020-nji ýyla çenli döwür üçin Milli maksatnamasyna” laýyklykda amala aşyryljak maýa goýum taslamalary, täze halkara derejeli demir ýol we gara ýol ugurlary gurmak taslamalary maliýeleşdirmegini gurnamak ugrunda çäreleriň geçirilmegini göz öňünde tutýar.
Bankyň geljekki ösüşi hem öňkisi ýaly Bankyň tassyklanan maksatnamalaryna laýyklykda alynyp barylar. 2008-nji ýylyň başynda Bank tarapyndan täze orta möhletli ösüş maksatnamasy kabul edildi. Bu maksatnama Türkmenistanyň Hormatly Prezidenti Gurbanguly Berdimuhammedowyň alyp barýan “Türkmenistanyň Täze galkynyş eýamy” syýasatynyň prinsiplerine esaslanýar. Geljekde hem Bank maýa goýumlary çekmegiň we maýa goýum taslamalary maliýeleşdirmegiň düýbinden täze görnüşlerini işe girizmegi bilen birlikde öz işiniň esasy wezipesi hökmünde Türkmenistanyň Hökümetiniň geçirýän giň möçberli durmuş-ykdysady maksatnamalarynyň maliýeleşdirilmegine işjeň gatnaşmagyny belleýär.
Şeýle hem geljek üçin wajyp meseleleri bolup Bankyň abraýynyň berkidilmegi, reýtinginiň bellenilmegi bilen onuň has hem abraýly maliýe guramalarynyň sanynda tassyklanylmagy, balansyň amatly gurluşynyň gazanylmagy, onuň maýa esasynyň ösmegi, şol ýa-da beýleki hyzmatlaryň bazara täsir etmeginiň berkidilmegi, dolandyryşyň gurluşynyň we tehniki goldawynyň kämilleşmegi bolup durar.


c: text/html

text:
Pikir soralyşyga düýäniň 22 ýurdundan 23 müňe golaý adamyň gatnaşdyrylandygy habar berilýär. Bu barlaglaryň netijesinde oňa gatnaşanlaryň köpüsiniň býujet serişdeleriniň ýarpysyndan gowragy ýerliksiz sarp edilýär diýen pikirdedigi anyklandy.GlobeScan/PIPA halkara guramasy tarapyndan geçirilen pikir soralyşyga
gatnaşanlaryň aglabasy býujet serişdeleriniň 52%-niň ilatyň bähbitlerine hem gymmatlyklaryna ýarar ýaly sarp edilmeýändigini aýtdylar. Pikirleri öwrenilen adamlaryň 78%-i azyk harytlaryň bahalaryny pes derejede saklamak üçin, döwlet býujetinden subsidiýalaryň tölenmelidigini aýtdylar.
ABŞ-dan, Türkiýeden we Ispaniýadan daşgary pikir soralyşyk geçirilen ýurtlaryň raýatlarynyň köpüsi ykdysady meseleleriň kadalaşdyrylmagynda hökümetiň has uly rol oýnamagyna isleg bildirdiler.
22 ýurtdan 14-nde soralanlaryň ýarpysyndan gowragy tarapyndan ykdysadyýeti ösdürmek üçin hökümet döwlet býujetinden serişde bölmeli diňe pikir öňe sürüldi.
Orsýet, Müsür, Meksika, Indoneziýa we Nigeriýa ýaly ýurtlarda pikirleri soralan adamlaryň 70%-den gowragy býujet serişdeleriniň ykdysadyýete itergi bermek maksatlary üçin sarp edilmelidigini aýtdylar.
Global maliýe krizisi sebäpli býujet serişdelriniň uly bölegini ykdysadyýete itergi bermek üçin gönükdiren Germaniýa, Fransiýa hem ABŞ ýaly ösen ýurtlaryň raýatlary, tersine, bu çärelere garşy çykdylar.
Pikir soralyşyk geçirilen ýurtlaryň içinde Azarbaýjanyň raýatlary halkara guramalara ykdysadyýetiň kadalaşdyrylmagy meselesinde has giň ygtyýarlyklary bermegi goldap çykyş etdiler. Ýagny, pikiri öwrenilen raýatlaryň 82%-i halkara guramalarynyň işine ynam bildirdiler. Orsýetde bolsa raýatlaryň köpüsi ýurduň ykdysadyýeti bilen bagly meseleleri ýurduň içinde çözmegiň tarapyny tutdular. Bu meselede barlaga gatnaşanlaryň diňe 27%-i halkara guramalarynyň ygtyýarlyklaryny artdyrmagyň tarapyny çaldy.Türkmenistan
Türkmenistanda şeýle pikir soralyşyk geçirilen halatynda ol nähili netije bererdi?
Bir tarapdan Türkmenistanda ilata belli bir möçberde elektrik togy, gaz, suw we beýleki harytlar we hyzmatlar mugtuna ýa-da ujypsyz bahadan berilýär. Dollaryň kursy hem ýurtda gözegçilik astynda saklanylýar. Bu zatlar üçin bolsa döwlet býujetinden gaty köp serişde sarp edilýär. Halkara guramalarynyň beren maglumatlarynda Türkmenistanyň döwlet býujetiniň defisitiniň ýokdugy aýdylýar.
Mary şäheriniň ýaşaýjysy: “Beýleki goňşy ýurtlar bilen deňeşdirilende bizde azyk harytlarynyň bahasynyň gaty pesdigi aýdylýar. Bu zatlar gowy, ýöne iş ýok. Halk işsiz kösenýar” diýip, Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde belledi.
Ýöne, başga tarapdan, Türkmenistanda ýurduň ykdysadyýeti hökümetiň berk gözegçiligi astynda saklanylýar. Soňky döwürde türkmen häkimiýetleriniň hususy pudagy ösdürmek ugrunda iş alyp barýandygyna garamazdan, onuň entek gaty gowşakdygyny ýerli synçylar aýdýarlar.
Synçylaryň aýtmagyna görä, Türkmenistanda Býujet kodeksiniň taýýarlanýandygy barada berlen maglumatlara garamazdan, häzirlikçe býujet serişdeleriniň nämä we niräk sarp ediljegi diňe bir adamyň goly bilen çözülýär. Ýagny, bu pikir soralyşygy geçirilen ýurtlaryň köpüsindäki ýaly Türkmenistanda köplenç kanunlar işlemeýär, ýurtda garaşsyz sud sistemasy ýok, býujet serişdeleri parlamentiň tassyklamagy bilen sarp edilmeýär.
Synçylaryň tassyklamagyna görä, halk içinde abraýy ýokary, öz saýlawçylarynyň bähbidini arap biljek adamlar däl-de, parlamentde esasan häkimiýet başyndakylaryň göwnüne ýaraýanlar deputat bolýarlar.Býujet we aç-açanlyk
Türkmenistanly garaşsyz žurnalist Döwletmyrat Ýazgulyýew Türkmenistanyň ýaşaýjylary bilen söhbetdeş bolup, ýurtda döwletiň býujet serişdeleriniň näderejede ýerlikli sarp edilýändigi barada olaryň pikiri hakda şeýle gürrüň berdi: “Türkmenistanda suw, duz, elektrik togy, merhuma kepen mugtuna berlip gelinýär. Benziniň bahasy galdyrlandan soň hem dünýä bazaryndaky bahalar bilen deňeşdirilende, gaty pes. Kommunal hyzmatlar hem simwoliki bahada saklanylýar”.
“Emma muňa garamazdan, aýylyklaryň pesligi, işsizligiň giňden ýaýrandygy sebäpli ilat köpçüligi halkyň sosial üpjünjiligine döwlet býujetinden has köp serişdäniň sarp edilmegini isleýär” diýip, žurnalist Döwletmyrat Ýazgulyýew aýdýar.
Şeýle hem garaşsyz žurnalist Döwletmyrat Ýazgulyýew Türkmenistanyň döwlet býujetinden köp serişdeleriň gymmat bahalay gurluşyklara köp sarp edilmeginiň halk köpçüligi tarapyndan goldanylmaýandygyny nygtady.
Türkmenistanyň maliýe pudagynyň öňki işgäri, ykdysatçy Annadurdy Hajyýew hatda ösen ýurtlarda ýaşaýan adamlaryň arasynda hem häkimiýet başyndakylaryň býujet serişdelerini ýerliksiz sarp edýändigi baradaky pikiriň ýörgünlidigini aýdyp, şeýle pikir döremez ýaly Türkmenistan ýaly ýurtda ilki bilen aç-açanlygyň zerurdygyny nygtady.
A.Hajyýew ilata mugtuna harytlaryň hem hyzmatlaryň paýlanmagynyň nädogrudygyny öňe sürýär: “Ilat arasynda halkyň baýlygynyň ýerlikli sarp edilýändigine ynam döremegi üçin her bir raýatyň şol serişdeleriň sarp edilişiniň özüne we geljekde çagalaryna, halka hem jemgyýete peýdaly boljakdygyna göz ýetirmegi zerur”.
“Munuň üçin bolsa halka mugtuna harytlary hem hyzmatlary paýlaman, ýurtda aýylyklary ýokarlandyryp, her kimiň özüne gerek harydyny özi ediner ýaly mümkünçilik döretmeli, halka hem ykdysady hem syýasy erkinlik bermekden gorkmaly däl” diýip, ykdysatçy A.Hajyýew nygtaýar.
Türkmen metbugatynyň maglumatlarynda ýurtda 2011-2030-njy ýyllar aralygynda amala aşyryljak reformalaryň hataryna Türkmenistanyň býujet –salgyt sistemasyndaky reformalaryň hem göz öňünde tutulýandygy aýdylyp, şonuň netijesinde ýurduň içinde harytlara we hyzmatlara talabyň ýokarlanmagy we halkyň hal-ýagdaýynyň gowulanmagy gazanylar diýlip, umyt bildirilýär.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Owgan hökümetiniň baş dolandyryjysy Abdullah Abdullah prezident Aşraf Ghanini berk tankyt etdi we ony agzybirlik taýdan gowşak hökümetde dartgynlylyk döretmekde aýyplady.
Abdullah 11-nji awgustda agşam eden çykyşynda Ghaniniň ýurdy dolandyrmaga mynasyp däldigini, onuň hyzmatdaşlyk etmekde we saýlaw reformalaryny geçirmekde şowsuzlyk görkezendigini aýtdy.
“Hökümet ysmaz ýagdaýda we ministrleriň geplemäge mümkinçiligi ýok”, diýip Abdullah telewizion çykyşynda aýtdy.
Ghaniniň edarasy Abdullahyň çykyşyna köpçüligiň öňünde entek resmi jogap bermedi.
Abdullahyň bu çykyşy Ghaniniň we Abdyllahyň 2014-nji ýylda prezidentlik saýlawlarynda ýeňiz gazanansoň düzen hökümetindäki durnuklylygy sorag astyna goýýar.
Owganystanyň öňki daşary işler ministri Abdyllah Abdyllah üçin hökümetiň baş dolandyryjysy wezipesi saýlawlaryň yzýanyndaky durnuksyzlygyň soňuna çykmak maksady bilen ABŞ-nyň araçylygynda gelnen ylalaşygyň netijesinde döredilipdi.


text:
Şu gün ABŞ-nyň prezidenti Barak Obamanyň administrasiýasy Sudan bilen baglanyşykly Waşingtonyň syýasatynyň esasy ugurlaryny mälim eder.
Sudanyň Darfur welaýatynda güýç ulanma, zorluk aktlarynyň dowam edýändigi bilen baglanyşykly amerikan administrasiýasynda Hartuma garşy sanksiýalary aýyrmak planynyň ýokdugy habar berilýär.
Sudanyň prezidenti Omar al-Başire halkara sudy adamzada garşy jenaýatlarda günä bildiripdi. Darfurda bolýan aktlaryň we hüjümleriň arkasynda sudan prezidentiniň durandygy çak edilýär.


text:
Anna güni ABŞ-nyň döwlet sekretary Hillary Klinton Päkistana 2 milliard dollar möçberinde harby kömegiň beriljekdigini aýtdy. Ol bu barada Päkistanyň premýer-ministri Şah Mahmud Kureşi bilen Waşingtonda geçiren gepleşikleriniň barşynda aýtdy.
“Ekstremizmiň iki döwlete abandyrýan howpuna garşy göreşmekde Birleşen Ştatlaryň Päkistan ýaly güýçli hyzmatdaşy ýok. Biz Päkistanyň her bir adamynyň, esasanam harbylarynyň parahat ýagdaýy döretmek boýunça Päkistanyň howplaryna garşy alyp barýan göreşlerini bilýäris we olary goldaýarys” diýip, Klinton aýtdy
Klintonyň aýtmagyna görä, prezident Obamanyň administrasiýasy 2012-2016-njy ýyllar aralygynda Päkistana harby goldaw hökmünde 2 millard dollar kömek bermek baradaky kanuny Kongresden goldamagyny sorar.
Bu kömek amerikan Kongresiniň geçen ýyl kabul eden 7,5 milliard dollarlyk programmasyna goşmaça goldaw bolar. Şol programmanyň öňde goýýan maksady Päkistandaky mekdepleri, ýurduň daşky gurşawyny we demokratik institutlaryny ösdürip, yslam ekstremizminiň täsrini gowşatmakdan ybarat.


text:
Barak Obama ABŞ-nyň häkimiýet başyndaky ilkinji prezidenti bolup, dünýäniň ilkinji atom hüjüminiň amala aşyrylan ýerine Hirosima bardy.
Ýaponiýada geçirilýän “Uly ýedilik" toparynyň sammitinden soň Obama Hirosimada wepat bolanlaryň ýadygärligine gül goýar.
Bu dabara atom bombasynyň partlamasynda aman galanlar hem goşularlar.
ABŞ-nyň prezidenti saparyň Ikinji Jahan Urşunda wepat bolanlaryň ählisiniň hatyrasyna matam tutmak üçin geçirilýändigini aýtdy, emma atom bombasynyň synanylmagy üçin ötünç soramajagyny aýtdy.
ABŞ-nyň “B-29” kysymly uçarynyň 1945-nji ýylyň 6-njy awgustynda howadan atan 15 kilotonnaly bombasy bir wagtyň özünde 80 müň adamy öldüripdi.
Mundan üç gün soň ikinji bombanyň Nagasaki şäherine atylmagyny Ikinji Jahan Urşunyň has ir tamamlanmagy bilen baglanyşdyrýarlar.


text:
Howa gämilerini göterijiden hem ulurak bir asteroidiň çarşenbe güni Ýer togalagyna Aýdan hem golaý geçmegine garaşylýar. Bu alymlara kosmosa aralaşmazdan barlag geçirmek üçin seýrek döreýän bir mümkinçiligi berer.
2005 YU 55 atlandyrylan asteroidiň ugruny kesgitlän NASA alymlary onuň Ýer bilen golaýlamasy Praga wagty bilen çarşenbe güni ýarygijeden soň, 28 minut bolar diýýärler. Olar äpet kosmos daşynyň Ýere gelip urmajagyny, ýöne 320 müň km. çemesi golaýdan geçjegini aýdýarlar.
Bu alymlaryň şeýle ululykdaky asteroidiň Ýeriň şeýle golaýyndan geçjegini ilkinji gezek öňünden kesgitleýişleridir.


text:
Ýewropa Geňeşiniň prezidenti Donald Tusk Ýewropa Bileleşiginiň 28 agza döwletiniň ýolbaşçylaryny, birleşigiň bu meselä bagyşlanan adatdan daşary duşuşygynyň öňüsyrasynda, migrant krizisini çözmek meselesinde birleşige çagyrdy.
Tusk Ýewropa Bileleşigi ýurtlarynyň ählisiniň prezidentlerine we premýer-ministrlerine ýüzlenip ýazan hatynda “biziň bir-biregi günäläp biljek meselelerimiziň sanawy uzyn, emma bu bize umumy çözgüt tapmaklyga kömek etmez» diýdi.
Tuskuň bu bellikleri Ýewropa Bileleşiginiň liderleriniň Brýusselde, 23-nji sentýabr güni giçlik başlanjak adatdan daşary duşuşygynyň öň ýanyndan aýdyldy. Ol duşuşykda häzir Gresiýada, Italiýada toplanan 120 müň migranty ÝB-niň beýleki ýurtlaryna paýlamak we bu krizisiň ýüküni deň çeker ýaly etmek üçin düzülen plana jemleýji tassyknama berilmeli.
Şeýle-de, sammitiň liderleriniň ÝB-niň daşky serhetlerinde howpsuzlygy berkitmek we gaçybatalga talaplary ret edilen migrantlaryň öz dogduk mekanlaryna gyssagly iberilmegini üpjün etmek meselelerine seretmeklerine garaşylýar.
Mundanam başga, ÝB liderleri, BMG-niň gulluklarynyň Türkiýedäki, Liwandaky, Iordaniýadaky bosgun lagerlerinde mydar edýän migrantlara berilýän kömegi güýçlendirip, siriýaly bosgunlaryň Ýewropa tarap akmagyny azaltmagyň ýollary barada maslahat etmeli. Türkiýe häzir öz ýurdundan gaçan 4 million siriýalynyň ýarysyndan gowragyny öz topragynda saklaýar.
Brýusseldäki sammit ÝB-niň içeri işler ministrleri häzir Gresiýada we Italiýada ýerleşýän 120 çemesi migranty agza döwletleriň beýleki 23-sinde gaýtadan ýerleşdirmek meselesine köplük bolup ses berenlerinden bir gün soň geçirilýär.
Gaýtadan ýerleşdirmek plany Siriýadan, Yrakdan, Eritreadan gelen bosgunlary ilkinji nobatda tutýar we bu ýagdaý ÝB bilen Ýewropanyň dört merkezi ýurdunyň arasynda çuň bölünişik döretdi. Ýagny ol dört ýurt 21-nji sentýabrda içeri işler ministrleriniň duşuşygnda bu plana garşy ses berdi.
Çeh prezidenti Milos Zeman 21-nji sentýabrda munuň nähili ýalňyş bolandygyny diňe geljek görkezer diýdi.
Slowak premýer-ministri Robert Fiso özi wezipesinde galsa, bu kwotany hiç wagt durmuşa geçirmejegini aýtdy.
Wengriýa bilen Rumyniýa hem migrantlary gaýtadan ýerleşdirmek shemasyna garşy ses berdi.
Emma muňa garamazdan, 21-nji sentýabrda geçirilen duşuşygy alyp baryjy, Lýuksemburgyň daşary işler ministri Jean Asselborn hatda garşy bolan döwletleriň hem bu talaba boýun bolmagyna garaşýandygyny aýtdy.
ÝB-niň köplük tarapyndan tassyklanan planyny ýerine ýetirmekden ýüz öwren islendik hökümeti, ÝB-niň kanunlaryny berjaý etmändigi üçin, maliýe jerimesini tölemeli bolar.
Indi Ýewropa Bileleşiginiň premýer-ministrleri migrantlary gaýtadan ýerleşdirmek planyny tassyklamak üçin duşuşýarlar. Käbir liderler bileleşigiň migrant krizisini çözüşi boýunça öz pikir-garaýyşlaryny öňe sürjege meňzeýär.
Wengriýanyň premýer-ministri Wiktor Orban ÝB-niň 28 döwletiniň her biriniň öz Bileleşik girdejisiniň 1 prosentini, şeýle-de muňa öz 1 prosent goşandyny ýörite fondlara geçirmegini, ol serişde bilen Siriýanyň goňşy ýurtlaryndaky bosgun lagerleriniň şertlerini ýokarlandyrmagy teklip eder öýdülýär.
Şeýle-de ol, Wengriýanyň Serbiýa bilen serhedini tikenli sim bilen berkitmegini nusga edip, ÝB-niň daşky serhetlerini berkitmegi öňe sürer öýdülýär.
Angliýa, bosgunlary gaýtadan ýerleşdirmek planyna goşulmazlyk hukugyny ulanyp, gelýän bäş ýylda 20 müň siriýalyny Ýakyn Gündogardaky lagerlerden göni alyp, gaýtadan ýerleşdirmek boýunça özüniň alternatiw planyny işläp düzdi.
ÝB sammiti bileleşigiň şu ýyl Ýewropa deňiz arkaly gelen 500 müňden gowrak migranta hötde gelmek ugrunda görülýän soňky tagallalaryň biridir. Ýewropa gelýänleriň köpüsi Siriýadaky, Yrakdaky we Owganystandaky uruş-gowgadan we konfliktlerden gaçan adamlardyr.
Häzirki pursatda Ýewropa günde 6 müňe golaý migrant gelip girýär diýip hasaplanylýar.
Iňlisçeden terjime eden Ýowşan Annagurban.


text:
Albaniýa
Albaniýa (alb. Shqipëria, resmi ady — Albaniýa Respublikasy, alb. Republika e Shqipërisë [ɾɛpuˈblika ɛ ʃcipəˈɾiːs]) — Balkan ýarymadasynyň günbatar böleginde, Adriatik we Ioniýa deňizleriniň kenarynda ýerleşýän döwlet. Ýurduň ady Illiriýa dilindäki olba — "oba" sözünden gelip çykýar. Shqipëria diýip özlerine berýän atlary "bürgüdiň ýurdy" (albança shqiponjë - bürgüt).
Otranto bogazy Albaniýany Italiýadan bölüp aýyrýar. Demirgazyk-gündogarda Kosowo, demirgazyk-günbatarynda Çernogoriýa, gündogarda Makedoniýa, günorta-gündogarda Gresiýa bilen araçäkleşýär.


text:
Täjigistanly ýetginjek Farhod Hasanow häzirki digital döwürde dünýäniň başga ýerlerinde ýaşlaryň arasynda adaty zat hasaplanylýan e-mail ýa-da Facebook ýaly zatlaryň adyny-da eşitmändigini aýdýar.
17 ýaşly mekdep okuwçysy Farhod Hasanow demirgazyk Täjigistanda, Tagisada obasynda ýaşaýar. Bu ýerde adamlar eklenç üçin ýa ekerançylyk edýärler ýa-da Orsýete gidip işlelýärler.
Farhod bilen onuň dostlarynyň aglabasy ozal medresede okaýan ekenler. Ýöne olar indi medresäniň howlusynda öz wagtlaryny geçirýärler, şol ýerde oýnaýarlar. Sebäbi häkimiýetler birnäçe ýyl mundan ozal medresäni ýapypdyrlar. Muňa hem onuň talyplarynyň käbiriniň Owganystandaky ekstremistik toparlara goşulandyklary baradaky myş-myşlar sebäp bolupdyr.
Bu iş ekstremistik toparlaryň yslamyň Täjigistanda barha artýan täsirinden peýdalanyp, özlerine dindarlaryň, aýratyn-da, ýaşlaryň arasyndan tarapdar gözleýänligi üçin edilipdir.
Yslamyň täsiri artýar
Täjigistanda yslamyň täsiri gitdigiçe artýar. Synçylar täjik ýaşlarynyň sowet döwründe önüp-ösen ene-atalaryndan has dindardygyny aýdýarlar.
Häkmiýetler soňky ýyllarda Farhodyň gatnan medresesi ýaly hasaba alnan medreselerden daşary hasaba alynmadyk ençeme medresäni-de gadagan edipdirler. Käbir ymamlaryň çagalara rugsat edilmedik dini sapaklary berýänligi güman edilip, soňky wagtlar polisiýa ençeme metjitlerde barlar geçiripdir.
Namazyny sypdyrman, metjitde okaýan Farhod öz dostlary bilen şol ýerde duşuşýandygyny aýdýar. Ol: “Başga ýere gidemok. Obamyzda sport merkezi ýa ýaşlar kluby ýok” diýýär. Ilatynyň 70 prosent töweregi oba ýerlerinde ýaşýan Täjigistanda bu umumy problema.
Täjigistanyň din baradaky Geňesiniň öňki ýolbaşçysy we premýer-ministriň öňki orunbasary Hoja Akbar Turajonzoda hem “Başga özara ýygnanyşara ýeriň ýoklugy üçin, oba adamlarynyň ýygnanýan ýeri metjit bolýar” diýýär.
“Täjigistanda metjitleriň köplenç iki otagy ýa zaly bar. Bularyň biri namaz zaly, beýlekisinde hem adamlar duşuşýarlar. Namazdan soň ýaşy ulurak adamlar öýlerine gaýdýarlar. Ýaşlar ýarygijä ýa ertire çenli şol ýerde galyp, nahar edinýärler ýa kart oýnaýarlar” diýip, Turajonzoda ýagdaýy suratlandyrýar.
Geljege umyt barmy?
Beýleki ýaşlar ýaly, 17 ýaşly Farhod Hasanow hem oňat gelejegi arzuwlaýar. Ol söwdegär bolmagy ýa bir bankda işlemegi isleýär. Ýöne bu arzuwynyň hasyl boljagyna özi-de kän bir ynanyp baranok. Ol: “Geljek tomus mekdebi tamamlanymdan soň, işçi bolup Orsýete gitmegim mümkin. Gowy işe ýa uniwersitete girjek bolsaň, para bermeli diýip eşitdim. Meniň enem-atamyň bolsa puly ýok” diýýär.
“Şäherde gowy işler bar. Ýöne olara girjek bolsaň, gowy iňlisçe bilmeli hem-de kompýuterden baş çykarmaly” diýip, Farhodyň 17 ýaşly dosty Amonullo Haýydow hem onuň sözüniň üstüni ýetirýär.
Bu garyp ýurduň esasy sosiýal problemalarynyň biri işsizlik. Täjigistanyň yslamçy “Täzeden döreýiş” partiýasynyň ýaşlar komitetiniň başlygy Giýomiddin Awazow: “7 million ilatynyň 60 prosentini ýaşy 25-den aşakdaky ýaşlar emele getirýän ýurduň bu möhüm meseläni çözmegi iň bir zerur mesele bolup dur” diýýär.
Onuň aýtmagyna görä, ýaşlara agram salýan ýeke işsizilik we garyplyk däl. Syýasy erkinligiň ýoklugy hem bularyň üstüne urna bolýar. Awazow: “Bir adam işsiz galsa, ondan köp zatlara garaşybermeli. Ol köp problema döredip bilýär. Bu aýratyn-da ykdysadyýeti gowşak, ekstremistik elementleriň lapykeç adamlary gözleýän ýurdunda has hem alada döredýän hakykat” diýip, ýagdaýy suratlandyrdy.


text:
Ozal konserwatiw garaýyşlary bilen tanalan, häzirki wagtda dissident hasaplanýan Muhammed Nurizad 15-nji iýulda bahaýy dinine uýýan Artin atly 4 ýaşly çagajygyň aýagyny öpdi.
Nurizad bu duşuşyk barada ýazmak bilen çäklenmän, gürrüňi edilýän hadysanyň suratyny hem öz blogunda goýupdyr. “Men Artine şeýle diýdim: Çagajyk, yslam döwletinde ýaşan ýyllaryňyzyň dowamynda saňa we bahaýy dinine uýýan beýleki adamlara adalatsyzlyk bilen ýowuz daran hemme adamlaryň adyndan men sizden ötünç soraýaryn”.
Pop Fransuanyň mysaly
Syýasy gözboýagçylykda aýyplanýan Nurizadyň bu eden işi, ýagny oglanjygyň aýagyna ýykylyp, ony öpmegi şu ýylyň başynda, tussaglykdaky ýaşajyk musulman gyzjagazyň aýagyna ýykylyp, ony ogşan Pop Fransuanyň hereketine meňzeýär.
“Haçan-da katolik dünýäsiniň lideri musulman tussagyň öňünde dyza çöküp, onuň aýagyny ýuwup, öpüp, ogşap, maňlaýna sylan bolsa onda men näme üçin Eýranyň dini lideri Hameneýniniň we beýlekileriň adyndan bu hereketi etmeli dälmişim?” diýip, ol öz blogunda ýazýar.
Ene-atasy uýýan dinleri sebäpli tussag edilen Artine häzir garry enesi hossarlyk edýär. Nurizad öz blogunda Artiniň atasyna birnäçe ýyl mundan ozal ölüm jezasynyň berlendigini we ony içalylykda aýyplan bolmaklarynyň gaty ahmaldygyny ýazýar.
Bahaýy dinine uýýanlar Eýranda yslamdan gaýry dinlere uýýanlaryň arasynda iň uly dini azlyklary emele getirýär we olar režim tarapyndan resmi ýagdaýda hasaba alynmansoň, yzarlamalara we ýanamalara sezewar edilýärler.
"Azgynlar"
Käbir musulmanlar bahaýylary “azgynlar” diýip häsiýetländirýär. Sebäbi ol diniň esaslandyryjysy Bahaullah özüni Hudaýyň pygamberi diýip yglan eden ekeni. Musulmanlar Muhammet pygamberiň iň soňky pygamberdigine ynanýarlar.
Soňky ýyllarda bahaýylara döwletiň edýän basyşynyň artandygy habar berilýär. Artiniň ene-atasyna hem şol dine uýýan käbir beýleki adamlar bilen birlikde ýokary okuw jaýlaryň talyplarynyň arasynda assyrynlykda bahaýy dinini wagyz etmekde we ýaýratmakda günä bildirilip, jenaýata çekildiler we azatlykdan mahrum edildiler. Eýranda bahaýy dinine uýýanlara ýokary okuw jaýlaryna girmeklik gadagan edilen.
Ýurtda bar bolan 300.000 sany bahaýylary jemgyýetden çetleşdirmek üçin zabun eýran dindarlary we media oalra basyş edýär. Halkara bahaýy jemgyýeti 2011-nji ýylda ýaýradan hasabatynda eýran mediasynyň bahaýy dinini “azgynçylyk” we “nädogry ynanç” diýip häsiýetlendirýändigini we ol dine uýýanlaryň hem media tarapyndan “satanistler” (şeýtana uýýanlar) diýip atlandyrylýandygyny habar berýär.
Nurizad öz blogunda şeýle belleýär: “Kiçijik Artin her hepdäniň ýekşenbe güni öz ene-atasy bilen duşuşýar. Ol Karajda ýerleşýän türmä baryp, kakasy we daýysy bilen duşuşýar, Ewin türmesinde bolsa ejesi bilen görüşýär. Artiniň ene-atasy hiç hili jenaýata baş goşanoklar. Olaryň ýeke-täk ýazygy - bahaýy dinine uýmaklary”.
Nurizadyň bu duşuşygy onuň eýran häkimiýetlerine we özüniň bir döwürde öwüp, arşa çykaran dini lideri Hameneýä garşy eden iň soňky oppozision hereketidir.
Ol şu wagta çenli Hameneýini eýran halkyna sütem etmekde we adamlary dünýä jemgyýetçiliginden üzňe saklamakda aýyplap, bu dini lideriň adyna köp sanly açyk hatlary ýazdy.
Nurizad 2009-njy ýylda döwletiň protestçilere zulum edýändigini aýdyp, ony tankyt edensoň, tussag edilipdi. Şol protestler öňümizdäki aýda wezipeden gidýän prezident Mahmud Ahmedinejadyň täzeden prezident saýlanmagyna garşy gurnalypdy.


text:
Owganystanyň demirgazyk-gündogarynda 5.9 magnitudaly ýer titreme boldy.
Owgan resmileriniň aýtmagyna görä, ýer titremäniň merkezi Owganystanyň Pakistan, Hytaý we Täjigistan bilen serhetleriniň golaýynda az ilatly regionda ýerleşipdir.
Owganystanyň Tebigy betbagtçylyklar boýunça müdirliginiň ýolbaşçysynyň orunbasary Mohammad Aslim Saýas ýer titremäniň pidalary we ýetiren zyýany barada maglumatyň ýokdugyny 23-nji noýabrda aýtdy. Ýer titreme 22-nji noýabrda agşam boldy.
Ýer sarsgyny Owganystanda, Pakistanyň demirgazygynda we Hindistanyň paýtagty Nýu Delide duýuldy.
Owganystanda 26-njy oktýabrda 7.5 magnitudaly ýer titreme boldy.


text:
Türkmenistanda Galla baýramy 1998-nji ýyldan bäri her ýylyň iýul aýynyň 3-nji bazar güni bellenip geçilýär. Galla hasylynyň ýygnalmagynyň soňuna gabatlanyp bellenýän baýramçylygyň şu ýyl ýokary derejede we uly dabara bilen bellenmegine prezident G.Berdimuhamedow tarapyndan görkezme berildi.
Türkmen metbugatynda galla hasylynyň ýyl-ýyldan ösmeginiň ýurtdaky bolçulygy we abadançylygy aňladýanlygy nygtalýar. G.Berdimuhamedowyň alyp barýan reformalarynyň çäginde galla önümçiliginiň oba hojalygy pudagynda esasy orny eýelänligi bellenýär.
G.Berdimuhamedow hasyl ýetişdirmekde tapawutlanan kärendeçileri we oba hojalyk işgärlerini galla baýramy mynasybetli döwlet sylaglaryna hödürlemegi we olara gymmat bahaly sowgatlary gowşurmagy tabşyrdy.
Sepgide ýetilmedi
Şu ýyl türkmen daýhanlary jemi 1 million 600 müň tonna galla ýygnamak borjuny öz üstüne alypdy. Emma Türkmenistanyň habar serişdeleriniň berýän maglumatlaryna görä, ýurtda şu ýyl 1 million 400 müň tonna bugdaý ýygnaldy.
Şu ýyl Türkmenistanda ýygnalan gallanyň mukdary bellenen meýilnamadan 200 müň tonna kem boldy. Emma “RIA Nowosti” habar agentliginiň maglumatynda bellenmegine görä, bu ýylky döwlete tabşyrylan galla geçen ýylkysyndan 200 müň tonna köp boldy.
“RIA Nowosti” habar agentigi 1998-nji ýylda Türkmenistanda galla baýramy milli baýramçylyk hökmünde ykrar edilende ýurduň galla hasylynyň ilkinji gezek 1 million 200 müň tonna yetenligine ünsi çekýär.
Emma synçylar şol döwürdäki sanlaryň köplenç hakykata gabat gelmänligini öňe sürýärler. Türkmenistanyň hökümetiniň oba hojalygy boýunça öňki geňeşçisi Wladimir Ýerofeýew galla we pagta önümçiliginiň ýyllar boýy gözboýagçylygyň düýpli kök uran ugurlary bolanlygyny belledi.
Häzirki wagtda ýer önümçiliginiň girdeýjisiniň ozalky ýyllara garanda ösenligini türkmenistanly oba ýaşaýjylary gürrüň berýärler. Daýhanlar bilen nagt hasaplaşyga geçilmegi hem gazanylan öňegidişlikleriň arasynda agzalýar.
Emma Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolan kärendeçi zenan galla önümçiliginiň girdeýji taýdan has gowşakdygyny gürrüň berip, pagta garanda bugdaýyň bahasynyň has arzan düşýänligini aýtdy. Kärendeçi gelýän girdeýjileriň gün-güzeran dolandyrmak üçin ýeterlik däldigini hem belledi.
Pudagyň ösüşi
Galla baýramy mynasybetli Türkmenistanyň oba hojalygy pudagyna degişli edaralaryň gurnamagynda “Ak Bugdaý” milli muzeýinde ylmy-praktiki konferensiýa hem geçirilip, oba hojalygynyň ösüşine degişli meselelere garaldy.
Forumda ýer önümçilik pudagyny döwrebaplaşdyrmak, täze tehnologiýalary girizmek, tohumçylygy täze derejä ýetirmek, oba hojalyk ylmyny ösdürmek we pudak üçin ýokary derejeli kadrlary taýýarlamak meseleleri gozgaldy diýlip, habar berilýär.
Türkmenistanda oba hojalygyny ösürmek boýunça hökümet derejesinde öňe sürülýän çärelere garamazdan pudakda dowam edýän kemçilikler, Wladimir Ýerofeýewiň pikirine görä, pudagyň çakdanaşa çöken halyndan habar berýär.
Türkmen hökümetiniň oba hojalygy boýunça öňki geňeşçisi Wladimir Ýerofeýew kadrlary taýýarlamagyň ýer önümçilik pudagy üçin iň zerur çäreleriň biridigini, emma Türkmenistanda oba hojalygy boýunça kadrlary taýýarlamak üçin mümkinçilikleriň örän çäklidigini öňe sürýär.
Bilermen Wladimir Ýerofeýew oba hojalygy boýunça milli kadrlary daşary ýurtlarda taýýarlamak bilen bir hatarda, olary ýurduň içinde taýýarlamak boýunça hem ýörite programmalaryň işläp düzülmeginiň ähmiýetine ünsi çekýär.
Oba hojalygy boýunça bilermen Ýerofeýewiň pikirine görä, oba hojalygyny we obany ösdürmek üçin ýerli ýaşaýjylaryň, ilkinji nobatda-da ýaşlaryň gazanjyň gözleginde gitmän obada galmagy üçin zerur şertleriň döredilmegine hem hökümet derejesinde has uly ünsüň berilmegi zerur.


text:
Gyrgyzystanda ýurduň 5.8 million ilatynyň ýarysyna golaýynyň gatnaşmagynda 4-nji oktýabrda geçjek milli saýlawlaryň öň ýanynda resmi kampaniýa togtadyldy.
«Çigildem rewolýusiýasy» diýilýän halk gozgalaňy netijesinde sowet döwründen bäri häkimiýet başynda oturan prezidenti iş başyndan çetleşdireli bäri geçen wagt içinde bu ýurduň sosial-syýasy şertleri döwürleýin sarsgynlary başdan geçirdi.
Emma bu ýurt demokratiýa, metbugat azatlygyna hem berk ýapyşdy we awtoritar we dinastiýa hökümetleriniň agdyklyk edýän sebitinde umytly nokatlaryň biri bolup galýar.
«Kyşlak owazynyň» blogçysy Brýus Panniýer soňky iki hepdäni Gyrgyzystanda syýahatçylykda geçirip, bu saýlawlaryň öň ýanyndaky ýagdaýlary öwrendi we saýlaw gününi paýtagt Bişkekde garşylamagy karar etdi.
Ol bize hepde ahyrynda geçjek saýlawlaryň esasy özenini düzýän meselelere nazar salmaga kömek berdi:
Näme ugrunda göreşilýär?
Parlament saýlawlaryna gatnaşýan 14 syýasy partiýa Ýokary geňeşdäki 120 ornuň ählisi ugrunda özara bäsleşige girýär. Gyrgyzystanyň parlament respublikasy bolmagy we parlamentiň bir palatadan ybarat bolmagy bu saýlawlaryň ähmiýetini has-da artdyrýar.
Meniň syýahat döwründe gürrüňdeş bolan adamlaryň pikirleri, kampaniýa döwründäki partiýa şygarlary – plakatlar, baýdaklar, maşynlara ýelmenen ýazgylar esasynda netije çykarylsa, men Gyrgyzystanyň Sosial demokratik partiýasy has gowy üstünlik gazanmasa, geň görerin. Sebäbi adamlarda, prezident bolansoň, gyrgyz kanunçylygy esasynda bu partiýadan çekilen hem bolsa, Sosial demokratik partiýany prezident Almazbek Atambaýew bilen baglanyşdyrmak ädehedi bar. Ata-Meken, Respublika Ata-Jurt, Bir Bol, Gyrgyzytan partiýasy, Bütin Gyrgyzystan Emgek (Zähmet), Ar-Namys partiýalary hem parlamentde birnäçe orun alar öýdülýär.
Gyrgyzystanda bu saýlawlara 2.5 million adam gatnaşmaly, olaryň 500 müňden 800 müň çenli aralykdaky bölegi ýurduň daşynda işleýän adamlardan ybarat.
Özem ýurduň bu gezekki saýlawlarynda, bir adamyň gaýta-gaýta ses bermeginiň we beýleki galplyklaryň öňüni almak üçin, ilkinji gezek biometrik maglumatlar ulanylar.
Biz demokratik saýlawlara garaşyp bileris, dogry dälmi?
Saýlawçylaryň informasiýa elýeterliligi, saýlawa gatnaşmak mümkinçiligi, syýasy partiýalaryň we kandidatlaryň öz ideýalaryny saýlawçylara ýetirip bilmegi nukdaý nazardan seredeniňde, bu proses demokratik bolup görünýär.
Emma biz saýlawlaryň saýlaw gününde nähili geçirilýändigini görmeli, täze biometrik sistemanyň sesleriň açyk-aýdyň, galplyk aýyplamalaryna ýol bermezden sanalyşyny görkezişine syn etmeli.
Ozalky saýlawlarda käbir partiýalar käbir saýlaw uçastoklarynda ses sanalanda galplyga ýol berlendigini öňe sürdiler. Bu ýagdaý goh-galmagala getirdi: käte protestler, şol sanda zorlukly demonstrasiýalar guraldy we olar hepdeläp, aýlaw dowam edip, şäher meýdanlarynda ak öýleriň dikilmegine, uly ýollaryň baglanmagyna çenli alyp geldi. Iň erbedi, 2005-nji ýylyň parlament saýlawlarynda ile meşhur oppozisiýa şahslarynyň saýlawdan çykarylmagy, sesleriň galplaşdyrylandygy baradaky güman rewolýusiýa we şol prezident Askar Akaýewiň agdarylmagyna uly goşant goşdy.
ÝHHG-nyň Demokratiki institutlar we adam hukuklary edarasynyň gözegçileri 2010-njy ýylda geçirilen soňky parlament saýlawlaryna «demokratiki prosesleriň mundan beýläk hem pugtalanmagy» hökmünde baha berdiler we olar bu aýdaky saýlawa hem syn edýärler.
Saýlaw kampaniýasynda esasy öňe çykarylýan meseleler näme?
Meniň söhbetdeş bolan adamlaryň köpüsi esasan ykdysady meselelerden söz açdy. Bu ýerde iş bilen üpjünçilik barada alada edilýär, bu ýagdaý gyrgyz migrant işçileriniň esasy temasy bolup durýar. Adamlaryň köpüsi gyrgyz raýatlarynyň ýurtdan çykyp, başga ýerlerde oňaýly iş tapmagynyň aňsat däldigini aýdýarlar.
Adamlaryň ýene bir köp agzan meselesi bolsa, durmuşyň birden, aşa gymmatlamagy bilen bagly. Bu ýagdaý esasan Gyrgyzystanyň daşyndaky faktorlar – rus rublynyň, gazak teňňesiniň, hytaý ýuanynyň hümmetiniň gaçmagy bilen bagly. Bu üç ýurt Gyrgyzystanyň esasy söwda hyzmatdaşlary bolup durýar
Ýene bir mesele bolsa, Gyrgyzystanyň ýaşuly syýasatçylaryň syýasat meýdanynda aşa köp saklanmagy we indi ýaşrak nesliň hökümete girmegine wagt ýetmegi bilen bagly.
Biz Gyrgyzystanyň «demirgazyk-günorta bölünişigi» hakyda kän eşidýäris. Bu näme we ol saýlawlara nähili täsir ýetirýär?
Bu çylşyrymly sorag. Bu ýurt Týan-Şan daglary bilen bölünen. Umuman, demirgazyk Gyrgyzystan senagat taýdan has ösen, günorta Gyrgyzystan esasan oba hojalygyna daýanýar. Günorta region has gür ilatly we umuman dine, yslama köp ýykgyn edýär.
Meniň gözegçiligimiň netijelerine görä, günorta sebitiň adamlary gelýän saýlawlara has umytly garaýarlar we olaryň täze hökümetden garaşýan zatlary hem köpräk bolup görünýär.
Demirgazykdaky adamlar, meniň saýlaw kampaniýasynyň barşyna ýakyndan eden gözegçiligimden görnüşine görä, bu saýlawlara beýle bir ilgezik görünmeýär. Olar syýasy partiýalardan garaşýan zatlary barada has jikme-jik düşündirişleri berýärler, şol bir wagtda-da olar täze hökümetiň öz durmuşlaryny gowulyga tarap üýtgetmek üçin edip biljek zatlaryna beýle bir optimist garamaýarlar.
Demirgazyk-günorta bölünişigi, Gyrgyzystan garaşsyz bolaly bäri, çatak bir meselä aýlandy, emma ol prezident Kurmanbek Bakiýew 2010-njy ýylyň aprelinde häikimiýetden agdarylanda has görnetin ýüze çykdy. Bakiýew günorta, öz dogduk sebitine gaçdy we, özüni agdaranlaryň «demirgazyklydygyna” salgylanyp, şol ýerden goldaw almaga çalyşdy.
Orsýet hakynda näme aýdarsyňyz? Moskwa ýakyndan synlaýarmy?
Gürrüňsiz. Orsýetiň saýlaw netijelerinden gorkusy az, sebäbi partiýalaryň ählisi oňa esasy hyzmatdaş hökmünde seredýär. Bu ýerde häzir islendik täze hökümetiň Orsýet bilen gatnaşyklary kemeltjek bolmagy manysyz bir zat, sebäbi adamlaryň köpüsi Gyrgyzystanyň Orsýetiň ýolbaşçylygyndaky Ýewrasiýa Ykdysady bileleşiginde orun almagyna öz ýurtlarynyň ykdysadyýetiniň gowulanmak mümkinçiligi hökmünde garaýar.
Mundan başga, yslam ekstremizmi bilen baglylykda, käbir howpsuzlyk aladalary hem bar. Eger Gyrgyzystan hakykatdanam şeýle howp bilen ýüzbe-ýüz bolsa, köp adam bu ýerde ýuurduň esasy ýarany Orsýet bolar diýip pikir edýär.
Bu saýlawlar regiona nähili täsir eder?
Eger-de Gyrgyzystan azat we adalatly saýlawlary geçirmekde rowaçlyk gazansa, eger ilat saýlaw netijelerini kabul etse, eger-de hökümet özüniň saýlaw kampaniýasy mahalynda beren käbir möhüm wadalaryny ýerine ýetirmek üçin işleýändigini görkezip bilse, bu saýlawlar bir görelde mysal bolup hyzmat eder.
Ozal hem şeýle wadalaryň berlendigine garamazdan, saýlawda bäsleşýän partiýalaryň aglabasy korrupsiýa garşy göreşmegi wada berdi. Käbir partiýalar, korrupsiýa garşy göreşiň çäginde, çykdajylary azaltmak üçin, býurokratlaryň sanyny azaltmaga wada berdi. Ykdysadyýeti ösdürmek, iş ýerleriniň bolçulygyny döretmek bolsa esasy wadalardan boldy.
Emma partiýalar we kandidatlar bu berlen wadalaryň nähili durmuşa geçiriljegi barada suwytly bir zat aýdyp bilmediler.
Iňlisçeden terjime eden Ýowşan Annagurban.


text:
Gyrgyzystanly resmileriň aýtmagyna görä, ýurduň günortasynda ýerleşýän Oş şäheriniň özbekleriň köpçülikde ýaşaýan etrabynda duşenbe güni ýüze çykan wakalarda azyndan 2 adam heläk bolup, 17 adam ýaralandy.
Howpsuzlyk güýçleriniň metbugat wekili heläk bolanlardan biriniň polisiýa hüjüm edilenden soň atylyp öldürilenligini we beýlekisiniň bolsa ýaralanyp, keselhana alnyp barylýarka ýolda aradan çykanlygyny aýtdy.
Soňky döwürde Oşda gyrgyz we etniki özbekleriň arasynda ýüze çykan çaknyşyklarda azyndan 208 adam heläk bolup, 400 müň töweregi ýaşaýjy öýlerini terk etmäge mejbur bolupdy. Olardan 100 müň töwereginiň goňşy Özbegistana baranlygy aýdylýar.
Azatlyk Radiosynyň Oşdaky habarçysy Brýus Panniýer heläk bolan adamlardan biriniň jesedini görenligini we wakany gözi bilen gören şaýatlaryň şol adamyň howpsuzlyk güýçleri tarapyndan ýenjilip öldürilenligini aýdanlygyny belledi.
Gyrgyzystanyň howpsuzlyk güýçleri polisiýanyň barlag geçirmek üçin şol etraba baranlygyny aýdýarlar.


text:
Türkmenistanyň Janly tebigatyň milli muzeýinde haýwanlaryň sany köpeldi. Saryja we Akja atly ýolbarslar täze nesil berdiler. 26-njy iýunda üç sany ýolbars çagajyklary dünýä indi.
Ene ýolbars we çaga ýolbarsjyklar özüni oňat duýýar. Olaryň hemmesiniň işdäsi gowy, Akjanyň iýmitine goşmaça ýokumly maddalar goşuldy. Ýolbarsjyklaryň agramy artýar, olar eýýäm ýörejek bolýarlar we töwereginde bolýan zatlara gyzyklanma bildirýärler. Ýene iki aýdan, ýolbarsjyklar durmuşa doly uýgunlaşanlaryndan soň olara at beriler. Şonda ýolbarslar maşgalasyna janly muzeýe gelip görýänler tomaşa edip bilerler.
Kyrk gektar meýdanda ýerleşen muzeýde ýabany we eldeki haýwanlaryň, guşlaryň, sürenijileriň, balyklaryň 250 görnüşinden gowragy bar. Olaryň köpüsi Tebigaty goramagyň halkara birleşiginiň we Türkmenistanyň Gyzyl kitaplaryna girizilendir.
Haýwanat bagy dört zolaga bölünýär: Afrika sawannasy we ýyrtyjy haýwanlar, toýnakly jandarlar we guşlar. Bu ýerde Günorta Afrikanyň haýwanat dünýäsiniň köp görnüşleri, Türkmenistanyň daglyk, çöllük, suwlyk we tokaýlyk künjeklerinde ýaşaýan jandarlarynyň dürli wekilleri bar, olar milli goraghanalaryň we zakaznikleriň gymmatly genofondydyr. Şeýle hem Türkmenistanyň Prezidentiniň Tebigatyň janly muzeýine sowgat beren jandarlary muzeýiň gymmatly gaznasynyň üstüni ýetirdi.
Haýwanlary saklamagyň şertleri tebigy şertlere golaýdyr. Bu ýerde olaryň oňat ýagdaýda saklanmagy we köpelmegi üçin ähli şertler döredilendir. Haýwanlary gyşyna saklamak üçin gurnalan giň ýapyk binalaryň açyk meýdançalara çykalgalary bar, suwdan doldurylan howuzlarda guşlaryň dürli görnüşleri erkana ýüzýär, aýlawly athana hem bar. Muzeýiň ylmy işgärleri we gözegçileri haýwanlaryň bu ýere uýgunlaşmagy ugrunda toplumlaýyn işleri alyp barýarlar. Muzeý toplumy açylaly bäri bu ýerde düýe guşlary, suwgunlar we beýleki haýwanlar täze nesil berýär, olar köpelýärler.


text:
Halkara Walýuta Fondy global ykdysady krizisden ýeten zyýanlar 3,4 trillion dollar diýip habar berýär.
Ýaňy aprel aýynda ol maliýe guramalarynyň çeken zyýanlary 4 trillion dollar töweregi bolar diýip çaklapdy. Diýmek, ýagdaý Fonduň çaklaýşyndan az-kem gowulanypdyr. Bu maglumatlar Halkara Pul Fondunyň global maliýe durnuklylygy baradaky iň soňky raportynda görkezilýär.
Raportda tutuş dünýäde hökümetleriň ozal görlüp-eşidilmedik derejede maliýe goldawyny bermegi netijesinde maliýe durnuklylygynyň gowulanandygy aýdylýar. Bazarlaryň özüni täzeden dürsemegi, banklaryň sermaýany artdyranlygy, ösüp gelýän bazarlardaky howply ýagdaýlaryň gowşanlygy sebäpli aşa ýokary howplar ýeňilleşipdir.
Jose Winals Halkara Walýuta Fondunyň pul we sermaýa bazary bölüminiň direktory: “Durnuklylygyň gaýtadan aralaşmagy bilen biziň çaklaýşymyza görä, banklar we beýleki maliýe guramalaynyň çeken zyýany 3,4 trillion dollar çemesi. Bu öňki çaklamadan 600 milliard dollar aşak. Muňa sebäp bolan howpsuz gymmatlyklaryň ýokarlandyrylandygy. Bu gowulanma oňat zat welin, ýöne bize, aýratyn-da banklara, öňde uly kynçylyklar garaşýar” diýip, Winals aýdýar.
Sowuldygy däl
Raportda aýdylyşyna görä, bu indi ähli kynçylyklar sowuldy diýildigi däl. Banklaryň kreditlerden çekýän zyýanlary ýene dowam eder. Halkara Pul Fondy görlen güýçli syýasy çäreler we Fonduň beren kömekleri netijesinde howplaryň azalandygyny aýdýar.
Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynda bergilerini töläp bilmeýänleriň sany geljek ýylyň dowamynda artar. Gazagystanda häzir tölenmän ýatan bergileriň sany 30 prosentden hem ýokarda.
Ýewropanyň ösüp gelýän ýurtlarynda hem tölenmedik kreditler köpeler: “Ösüp gelýän bazarlara daşary ýurtlara bolan bergilerini täzeden maliýeleşdirere ep-esli pul gerek. Töwekgelçiligi ýokary ýerleriň hem pul karz alma mümkinçiligi çäkli. Daşary we içeri maliýe işlerinde deňagramlylyk ýok, daşary ýurtlardaky bank sistemasyna bil baglaýan ýurtlaryň zyýana uçramak mümkinçiligi öňküsi ýaly ýene ýokary” diýip, Winals aýdýar.
Raportda hökümetler tarapyndan banklara berilýän kömekleriň hususy sektory halas edip, umumyhalk sektoryna howp salmagy mümkin diýlip duýduryş berilýär.


text:
Kollektiwkeýin Howpsuzlyk Şertnama Guramasy Gyrgyzystana hiç hili güýji ýa-da parahatçylygy gorýjylary ibermejegini aýdýar. Bu maglumaty penşenbe güni ol guramanyň metbugat gullugy mälim etdi.
Şeýle hem ol gurama Gyrgyzystana köpçülikleýin bidüzgünçilikleriň öňüni alýan hukuk goraýjy guramalar boýunça bilermenleri ýollamak meselesine seredýär.
Kollektiwkeýin Howpsuzlyk Şertnama guramasyna Russiýa Federasiýasy, Belarus, Ermenistan, Gazagystan, Gyrgyzystan, Täjigistan hem Özbegistan girýär.
Gyrgyzystanyň Saglygy goraýyş ministrliginiň maglumatyna görä, ýurduň günortasynda 11-nji iýunda başlanan etnikara çaknyşyklardan heläk bolanlaryň sany 190 çemesi adam. On müňlerçe adam öý-öwzaryny taşlap gaçmaga mejbur boldy.
Bidüzgünçiliklere gatnaşany üçin, 120-den gowrak adam tussag edildi.


text:
Duşenbe güni güni geçirilen hökümet maslahatynda prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistany ösdürmekligiň dürli ugurlary boýunça 10 sany wezipäni hem kesgitledi.
2011-nji ýylda ýurdy ösdürmek boýunça Berdimuhamedowyň öňde goýan 10 sany esasy wezipesinden ilkinjisi «ýurdy ösdürmegiň täze ugurlaryny gözlemek» baradaky wezipe boldy.Ol bu barada şeýle diýdi: «Geljekki nesillerimiziň bagtyýar durmuşda ýaşamagynyň hatyrasyna ýurdumyzy ösdürmegiň täze ugurlaryny hökmany suratdy gözlemeli».
Mälim bolşy ýaly, döwletiň, ykdysadyýetiň, halk-hojalygynyň, syýasy we sosial pudaklaryň dolandyryş hem-de işleýiş mehanizmleri boýunça dünýäniň ösen döwletlerinde eýýäm anyk öwrenilen we ulanylýan baý tejribeler bar. Öz gezeginde dünýäniň ösüp bärýan ýurtlary gazanylan şol tejribelerden peýdalanýarlar.
Emma, Garaşsyz žurnalist, ýazyjy Akmuhammet Welsaparyň pikiriçe, dünýäniň beýleki döwletlerinden tejribe öwrenmek meselesinde Türkmenistan şu çaka çenli kän bir inisiatiwa görkezmän gelýär: «Şu meselede Türkmenistan örän agsaýar, hemme zatda, hamala, özi dünýäniň ýüzünde ilkinji gezek döwlet guran ýaly alyp barýar».
Ösüşiň täze ugurlary gözlenäýende-de, beýle wezipäniň halkyň garaýşy göz öňünde tutulmazdan amala aşyrylyp bilinmejekdigi düşnükli zat. Emma Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolýan köp ýerli raýatlar döwletiň ösüşi baradaky teklipler beýlede dursun, hatda özleriniň gaýragoýulmasyz kynçylyklary barada-da arz-şikaýatlaryny häkimiýetlere diňletdirip bilmeýändiklerini aýdýarlar.
Öz başlaryna düşýän kynçylyklar barada ýerli hökümet guramalaryna we organlara ýüz tutup, haraý tapyp bolmaýandygyndan şikaýat edýän raýatlar az däl. Olar ýerli guramalara öz arzlaryny diňletdirip bilmänsoňlar, köplenç prezidente çenli ýüz tutmaga mejbur bolýandyklaryny, emma beýle synanaşyklaryň hem netije berip barmaýandygyny aýdýarlar.
Halk we hökümet
Eýsem, ýönekeý problemalary çözmek meselesinde hökümet bilen halkyň arasynda sazlaşykly gatnaşyklaryň ýola goýulmadyk halatynda döwletiň ösüşiniň ugruny kesgitlemek ýaly uly meseleler näderejede üstünlikli çözülip bilner? A.Welsapar jemgyýeti häzirki zamanyň talaplaryna laýyklykda ösdürmek üçin ozaly bilen hut şu gürrüňi edilýän meselelerden başlanmalydygyny aýdýar.
Elbetde, döwlet ähmiýetli wezipeleriň çözgütleri diňe bir ýurduň raýatlarynyň şikaýatlaryny diňlemek meselesi bilen hem çäklenmeýär. Bu mesele anyk pudaklar boýunça spesialistleriň, bilermenleriň öz pikirlerinidir tekliplerini ýurduň kanun çykaryjy we ýerine ýetiriji organlaryna ýetirip bilmek mehanizmleriniň hem ýola goýulmagyny talap edýär.
Bu barada aşgabatly ýurist Akmyrat şeýle diýýär: «Türkmenistanyň häkimiýetleri öz iş stilini üýtgedip, oba-hojalygy we beýleki ugurlardan bilermenleri, şol ugurlardan tejribeli adamlary diskussiýalara çagyrsalar, olaram öz pikirlerini aýtsalar we ol pikirlerem göz öňünde tutulsa, elbetde, bu döwlete peýda getirip bilerdi».
Käbir bilermenleriň, şol sanda garaşsyz žurnalist, ýazyjy A.Welsaparyň hem pikiriçe, döwlet bilen raýatlaryň arasynda şeýle sazlaşykly hyzmatdaşlyklaryň ýola goýulmagynda metbugat azatlygyna örän uly rol degişli: « Garaşsyz metbugata we söz azatlygyna ýol berilmezden, prezident Berdimuhamedowyň häzirki kesgitlän wezipeleri talabalaýyk çözülip bilinmez.


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň oba hojalyk toplumyna gözegçilik edýän orunbasaryndan hem-de Ahal, Daşoguz, Lebap we Mary welaýatlarynyň häkimlerinden ýurdumyzyň ekerançylarynyň pagta öndürmek boýunça şertnamalaýyn borçnamalaryny üstünlikli ýerine ýetirendikleri baradaky hasabatlary kabul etdi.
Sebitleriň ýolbaşçylary ýurdumyzyň ähli oba zähmetkeşleriniň adyndan döwlet Baştutanymyzy türkmen daýhanlarynyň täze uly zähmet ýeňşi bilen gutladylar.
Daýhanlarymyz Watan harmanyna 1 million 50 müň tonnadan gowrak “ak altyn” tabşyrdylar. Ýurdumyzyň ekerançylary öz üstüne alan borçnamalaryny abraý bilen ýerine ýetirip, ýetişdirilen hasyly iň soňky hanasyna çenli ýygnap almak maksady bilen, batly depginlerde zähmet çekýärler.


text:
Şu gün iki günlük sapar bilen ABŞ-niň Döwlet sekretarynyň syýasy meseleler boýunça orunbasary Uilýam Börnsyň baştutanlygynda amerikan delegasiýasy Aşgabada gelýär diýip, TDH gullugy habar berýär.
Saparyň dowamynda döwletara gepleşikleri mundan beýläk hem ösdürmek meselesi boýunça türkmen-amerikan gepleşikleri geçiriler. Taraplar şol ösüşe gyzyklanma bildirýärler hem-de güýçli itergi berýärler.
ABŞ-niň Döwlet sekretarynyň orunbasaryny prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň kabul etmegine garaşylýar diýlip, maglumatda bellenipdir.


text:
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginde Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň (HGHK) Merkezi Aziýa boýunça sebit wekiliýetiniň baştutany jenap Žak-Lýuk Wiletta bilen geçirilen duşuşygyň barşynda Türkmenistanyň Hökümeti bilen HGHK-niň arasynda 2015-nji ýyl üçin tassyklanan Meýilnama esasynda Türkmenistan bilen HGHK-niň hyzmatdaşlygynyň häzirki ýagdaýyna degişli meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy. Şeýle hem Türkmenistanyň Hökümeti bilen Halkara Gyzyl haç Komitetiniň arasynda gol çekilen özara düşünişmek baradaky ylalaşyga degişli meseleler boýunça pikir alyşmalar boldy.
Alnyp barylýan özara işiň netijeliligini ara alyp maslahatlaşyp, taraplar Türkmenistanyň gumanitar ulgamda gazanan uly üstünliklerini bellediler. Türkmenistanyň oňyn Bitaraplygynyň ähmiýeti barada aýdyp, guramanyň wekilleri Türkmenistanyň Bitaraplygynyň 20 ýyllygy mynasybetli geçirilýän çärelere gatnaşmaga isleg bildirdiler.


text:
Liwiýada NATO güýçleriniň geçiren howa hüjüminde ýurduň paýtagty Tripolide Muammar Kaddafiniň hökümet binalaryndan biriniň weýran bolandygy barada maglumat alyndy.
Liwiýanyň resmi habar çeşmeleri bu hüjümiň netijesinde Tripoli şäheriniň merkezinde 45 adamyň ýaralanandygyny habar berdiler. NATO-nyň resmileri bu howa hüjüminde paýtagt Tripolidäki kommunikasiýa merkeziniň nyşana alnandygyny aýdýarlar.
Bu wakanyň fonunda bolsa Tripoli şäherinden 215 kilometr gündogarda ýerleşýän Misurata şäherinde oppozision gozgalaňçylar ýurduň lideri Muammar Kaddafä tarapdar ýaragly güýçleri bu şäherden gysyp çykarandyklaryny habar berdiler.


text:
Türkmenistanda 20-den gowrak türkmen žurnalisti Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy tarapyndan guramalaşdyrylan žurnalistikanyň ýazyjylyk we redaktorlyk ugurlary boýunça tälim beriji kurslara gatnaşdy. 13-nji noýabrda Aşgabatda tamamlanan bu kurs barada ÝHHG-niň resmi beýanatynda habar berilýär.
Maglumatda dört gün dowam eden bu kursa gatnaşyjylara döwrebap žurnalistikanyň tendensiýalary barada pikir alyşmaga we žurnalistikanyň ýazyjylyk, redaktorlyk we interwýu geçirmek ýaly amaly ugurlaryny özleşdirmäge mümkinçilik döredildi diýilýär.
Bu tälim beriji kursa Türkmenistanyň dürli künjeginde çapdan çykýan žurnallaryň we gazetleriň wekilleri, şol sanda türkmen ýokary okuw jaýlarynda žurnalistika ugry boýunça sapak okadýan mugallymlar gatnaşdylar, diýlip ÝHHG-niň maglumatynda nygtalýar.


text:
Türkmenistanyň raýatlygy bolmazdan, onuň territoriýasynda mydamalyk ýaşaýan 1,590 adama Türkmenistanyň raýatlygy berildi. Şu ýylyň başynda prezident Gurbanguly Berdimuhamedow öz karary bilen graždanlyga alynmaly adamlaryň sanawyny tassyklapdy.
Resmi maglumatlara görä, hiç bir raýatlygy bolmadyk adamlaryn türkmen graždanlygyny almak üçin beren arzalary esasynda olaryň dokumentlerini taýýarlamak işleri häzir hem dowam edýär.
Pasport alan adamlaryň esasy bölegi Garaşsyzlygyň başky ýyllarynda, ýagny 90-njy ýyllarda Täjigistanda ýüze çykan graždanlyk urşy döwründe Türkmenistana bosup baran etniki türkmenler, şeýle-de Azerbaýjandan, Özbegistandan göçüp baranlar ýa-da başga sebäplere görä, Türkmenistanda ýaşap, pasport alyp bilmän ýören adamlar.
Özbegistanyň awtonom respublikasy Garagalpagystanyň Dörtgül etrabynda ýaşaýan Omar Türkmenistana gelin bolup düşenine 8 ýyl bolan aýal doganyna indi pasport berlendigini habar berdi. Ol 8 ýyldan bäri oba gelip bilmän, kösenip ýören aýal doganynyň indi gelmegine mümkinçilik dörändigine guwanyp, türkmen hökümetine öz minnetdarlygyny bildirdi.
Omar obalaryndan Türkmenistana göçüp gidip ýa-da durmuşa çykyp, pasport alyp bilmän kösenip ýörenleriň kändigini aýdýar.
Türkmenistanly garaşsyz žurnalist Döwletmyrat Ýazgulyýew pasport berlen adamlar barada şeýle diýýär:
— 90-njy ýyllarda meniň bir tanşym azerbaýjanly bir zenana öýlendi. Şu mahala çenli pasport alyp bilmän, kösenip ýördi. Ony-da, ýakynda çagyryp, graždanlyk berjek diýipdirler. Raýatlyk alyp bilmän ýörenleriň arasynda Özbegistandan göçüp gelenler we türkmenistanlylara durmuşa çykan gelinler kän.
1990-njy ýyllaryň başlarynda SSSR-iň dargamagy bilen onuň düzüminde bolan ähli döwletler gysga wagtyň içinde öz serhetlerini ýapdy. Serhedi anyklamak we bellemek işlerinde garyndaşlary bilen bir jem oturan käbir obalaryň deň ikä bölünen ýerlerem boldy. Ýerli ýaşaýjylyryň käbirleri Türkmenistanyň, beýlekileri Özbegistanyň çäklerinde galdylar.
"Adamlaryň ýüreginde serhet ýok"
Özbegistanyň adam hukularyny goraýjy “Najot” guramanyň başlygy Haýytbaý Ýakubow şol döwürden bäri serhediň aňyrsynda galanlaryň pasport alyp bilmän kösenip ýörendiklerini aýdýar:
— Şolaryň arasynda gan garyndaş bolup, gelin, giýew edinip oturanlary-da kändi. Şol raýatlara iki tarapda hem pasport berilmedi. Olary pasportyňyz ýok diýip, serhetden geçirmediler. Köp maşgalalar şol sebäpli aýrylyşmaly boldular. Olar SSSR döwründe elinde Türkmenistanyň pasporty bolup, Özbegistanyň territoriýasynda galan raýatlar we elinde Özbegistanyň pasporty bolup Türkmenistanyň territoriýasynda galan raýatlar. Men diňe Horezm welaýatynda pasportsyz kösenip ýören 4000-e golaý adamyň bardygyny bilýärin. Häzir olara diňe wagtlaýyn ýaşamak hukugy berlen...20 ýylyň dowamynda Türkmenistandan elinde pasporty bolmandygy zerarly çagalary bilen ýurtdan çykarylan maşgalalar hem boldy. Men çagalary bilen ýurtdan çykarylanlardan 20-ä golaýyny anyk bilýärin.
Özbegistan bilen serhetýaka sebitleriň birinde ýaşaýan türkmen raýaty Gurbanmyrat Sähedow bolsa adamlaryň dokument almakda we serhetden geçmekde kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolmagyna kanuny bilmezlikleriniň sebäp bolýandygyny aýdýar:
— Adamlar kanuny bilmeýärler. Sebäbi kanun kitapda ýa-da gazet-žurnallarda çap edilmeýär. Bir wagtlar çap edilendir. Emma şondan soň üýtgedilip, kän üýtgeşmeler girizildi. Bu iki tarapyň hem migrasiýa boýunça kanunyna degişli. Iki tarapda hem bu sistemada işleýänler, adamlaryň kanuny bilmeýändiginden peýdalanyp, bozgakçylyk edýärler. Dürli ýollar bilen para sorap, halky köseýärler. Kanuny bilip, talap edýän adamlara iki tarapda hem garşylyk görkezip bilmeýärler.
BMG-niň maglumatyna görä, 2005-nji ýylda türkmen hökümeti Täjigistandan geçen 13,245 adama pasport beripdir. Şolardan 9,400 sanysy bosgunlar. 3,000-den gowrak adam wagtlaýyn ýaşamak hukugyny alypdy. Jemi alanyňda bolsa, Türkmenistanyň pasport ýa-da ýurtda ýaşamaga hukuk beren adamlarynyň sany 16 müňden geýär. Olaryň 11,200-den gowragy bosgunlar.
Özbegistanyň “Najot” guramanyň başlygy Haýytbaý Ýakubow türkmen hökümetiniň raýatlyk bermek çäresine ýokary baha berýär:
— Pasport alyp bilmän ýören raýatlar üçin täze bir gapy açyldy diýip, hasap edýärin. Bu azatlygyň gapysy. Indi adamlar öz garyndaşlary bilen gatnaşyp bilerler. Elinde pasporty bar adamlaryň işe ýerleşmekleri mumkin. Pasporty bolman pensiýa puluny alyp bilmän ýörenler pensiýa alyp bilerler. Lebap, Daşoguz welaýatlarynda wagtlaýyn ýaşamaga hukugy bilen ýokary okuw jaýlaryna girip bilmän ýören ýaşlarymyz bar. Men türkmen hökümetiniň bu işine ýokary baha berýärin.
Gurbanmyrat Sähedow bolsa döwletleriň arasynda serhediň bolmalydygyny emma onun adamlaryň gatnaşygyna täsir etmeli däldigini nygtaýar:
— Elbetde, döwletleriň arasynda anyk serhet bolmaly. Ony goramaly. Serhet mukaddes zat. Emma adamlaryň ýüreginde serhet ýok. Olaryň bir halk bolup ýaşaslary gelýär.


text:
Düýn Ukrainada geçirilen prezidentlik saýlawlarynyň yzy bilen,Wiktor Ýanukowiç özüniň ýeňiş gazanandygyny yglan edip, çykyş etdi. Ýöne ýurduň Merkezi Saýlaw komissiýasy heniz bu saýlawlaryň gutarnykly netijesini yglan etmedi.
Edil häzirki wagta çenli berlen sesleriň 50 prosentden sähel gowragynyň sanalandygy habar berilýär. Merkezi Saýlaw komissiýasy şol sanalan sesleriň 49.6 prosentiniň Wiktor Ýanukowiçe, 44.7 prosentiniň bolsa Ýuliýa Timoşenko berlendigini mälim etdi.
Wiktor Ýanukowiç bilen Ýuliýa Tomoşenkonyň özara bäsleşemeginde geçirilen bu ikilenji tapgyr prezidentlik saýlawlarynyň gutarnykly netijesi Ukrainanyň Orsýet hem-de Günbatar bilen gatnaşyklarynda möhüm rol oýnar diýlip garaşylýar.


text:
Iki hepde mundan öň Ministrler Kabinetiniň maslahatynda hökümet başlygynyň orunbasary Maýsa Ýazmuhammedowa 29-njy sentýabr bilen 2-nji oktýabr aralygynda Türkmenistanyň medeni günlerini Eýranda geçirmegiň planlaşdyrylandygyny habar berdi.
Aşgabadyň şunuň ýaly çärelerine Eýranda ýaşaýan türkmen jemgyýeti sabyrsyzlyk bilen garaşýar, Eýrandaky türkmenleriň anyk sany barada takyk statistik maglumat bolmasa-da, ol iki bilen dört million aralygynda çak edilýär. Eýran statistikasy anyk sanlar barada dymýar, onuň sebäbi hemme zatdan ozal ýurtda ýaşaýan milli azlyklar bilen bagly Tähranyň resmi pozisiýasy. Şol pozisiýa bu ýerdäki türkmen jemgyýetiniň peýdasyna däl.
Türkmenleriň beýleki milletler bilen doly gatylyp-garylmagyny nazarlaýan syýasaty Eýran häkimiýetleri uzak ýyllaryň dowamynda ýöretdi, ol häzirem dowam edýär. Jemgyýete girizilen ähli gadaganlyklar hut şol syýasatdan gelip çykýar. Hat-da türkmenleriň gadym eýýamlardan bäri ýaşap otura ýeri - Türkmensähranyň ady üýtgedilip, ol Gülüstan welaýaty atlandyryldy. Onuň maksady - türkmen jemgyýetiniň gündelik durmuşyndan türkmençilik alamatlaryny aýyrmak, ýok etmek.
Şol ýörelge esasynda çagalara türkmen atlaryny dakmak gadagan. Tutuş ýurt boýunça ýekeje türkmen mekdebem ýok. Bu agzalanlar bilen döwlet gadaglyklary çäklenmeýär. Mekdeplerde türkmen çagalaryna öz ene dillerinde gürleşmek gadagan. Eger düzgün bozulsa, maşagala jerime tölemeli. Türkmen milli geýiminde mekdebe gelmegem gadagan.
Umytlar
Gepiň gysgasy, Eýranda türkmen jemgyýeti etnik gabaw şertlerinde ýaşaýar. Şonuň üçin Eýranyň hem Türkmenistanyň ýolbaşçylarynyň islendik duşuşygy bu ýurtdaky türkmenleriň arasynda Eýranda ýaşaýan türkmenlere Aşgabat ýardam eder, olara kömek goluny uzadar diýen umytlary oýarýar. Şol goldawa olar başda özüni külli türkmeniň atasy atlandyran “Türkmenbaşydan” garaşdylar.
S.Nyýazow üçin eýran häkimiýetleri bilen gowy gatnaşyklar ildeşlerinden möhüm bolup çykdy. Türkmenistanda häkimiýet çalşandan soň Eýranda ýaşaýan türkmenleriň ykbaly bilen täze türkmen häkimiýetleri ýakyndan gyzyklanar diýen umytlar döredi. Ýöne ol şu wagta çenli umytlygyna galýar. Ýogsa regionda Türkmenistanyň syýasy-ykdysady pozisiýasy şu günki gün birnäçe ýyl mundan öňki bilen deňeşdirilende berk görünýär.
Şonuň üçin häzir Aşgabat Eýranda ýaşaýan türkmen doganlarynyň goldawy üçin ýumşagragam bolsa haýsydyr bir hereketler edip bilerdi. Eýran häkimiýetleri häzir dünýä izolýasiýasynda otyr. Olara öz goňşusy Türkmenistan arkaly şol üzňeligi has-da pugtalandyrmak, çuňlaşdyrmak islemese gerek.
Bir tarapdan, Eýranda geçiriljek Türkmenistanyň medeni günlerine G.Berdimuhamedow aýratyn ähmiýet berdi. Şol bir wagtda-da Eýrandaky millionlarça türkmenler barasynda ýeke sözem aýtmady. Türkmenistanyň köpçülikleýin habar serişdeleriniň ýazyşy ýaly türkmen prezidenti medeni günler aksiýasyny “doganlyk eýran halky bilen dostlukly hem hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklary ösdürmek, Eýran bilen hyzmatdaşlygy çuňlaşdyrmak bilen baglanyşdyrdy. Ýene-de bir sapar türkmenler gapdalda galdy. Olaryň taryhy watanynda häzirlikçe olar barasynda dymanlaryny gowy görýärler.
Aleksandr Narodetski postsowet döwletleri boýunça britaniýaly bilermen. Bu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Köçelerdäki ýörişlerden daşary, duşenbe güni agşam 200 töweregi protestçi Gürjüstanyň döwlet tele-merkeziniň öňünde birgiden çadyrlary gurdular hem-de «Biz demokratiýa üçin göreşýäris!», «Mişa, wezipäňden güm bol!» diýen ýaly şygarlar ýazylgy plakatlary dikip goýdular.
Tbilisidäki protestler mahalynda, 24-nji maý.
Bu protestler geçen hepdäniň şenbe güni başlanaly bäri oňa gatnaşyjylaryň sany ep-esli azaldy. Şenbe güni Tbilisiniň köçelerine çykan müňlerçe demonstrasiýaçylara garşy hiç hili güýç ulanylmadyk-da bolsa, ýekşenbe güni hökümet güýçleri demonstrasiýalary dargytmak üçin göz ýaşardyjy gazlary, rezin oklary we rezin taýaklary ulandylar.
Käbir şaýatlar bu wakada käbir protestçileriň polisiýa tarapyndan tussag edilen egindeşlerini alyp galmak üçin polisiýa işgärlerine garşy ellerine demir taýak alyp hüjüm edendiklerini aýdýarlar.
Bu demonstrasiýalar soňky iki ýyla golaý wagt bäri Saakaşwiliniň hökümetine garşy protest bildirilip geçirilen iň uly demonstrasiýalardan biri hasaplanylýar.
Demonstrasiýaçylaryň hatarynda 8 ýyl mundan ozal, 2003-nji ýylda amala aşyrylan «Bägül rewolýusiýasynda» Mihail Saakaşwiliniň häkimiýet başyna gelmegine aktiw ýardam eden oppozisiýa lideri Nino Burjanadze hem bar. Ol özüniň ozalky syýasy egindeşi Mihail Saakaşwilini öz eline aşa köp ygtyýarlyklary almakda we awtoritar lidere öwrülmekde aýyplaýar.
“Taryhda hiç haçanam demokratiýa garşy, awtokrat hökümet öz elindäki häkimiýeti saýlawlaryň üsti bilen başgalara geçiren däldir. Beýle zat hiç haçanam bolmandy. Durnuksyzlyga alyp gelýän ýagdaýlar barada pikir edenimde, düýn men beýik amerikan syýasatçysy Jon Kennediniň sözleri ýadymy düşdi. Ol ‘parahat rewolýusiýanyň öňüni baglaýan islendik häkimiýet rewolýusiýanyň gan döküşikli bolmagyna sebäp bolýandyr’ diýipdir” diýip, Burjanadze Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda belledi.
Tanymal syýasatçylar goşuldylar
Burjanadzäniň «Halk Assambleýasy» atly oppozision hereketiniň bu gezekki gurnan protest çykyşlaryna ýurduň käbir tanymal syýasatçylary tarapyndan dolandyrylýan «Gürjüstan partiýasy» atly oppozision partiýanyň wekilleri-de goşuldylar. Bu partiýanyň hatarynda bolsa Gürjüstanyň adam hukuklary boýunça ozalky ombudsmeni Sozar Subari we tanymal millioner Lewan Gaçeçiladze dagylar hem bar.
Gürjüstanyň oppozisiýa liderleriniň biri Nino Burjanadze Tbiliside geçirilýän protestler mahalynda, 24-nji maý.
Mundan ozal bu iki oppozision partiýa öz arasynda kän bir ylalaşmaýardy. Emma hepdäniň ýekşenbe güni «Gürjüstan partiýasy» atly oppozision partiýanyň wekili, millioner Gaçeçiladze oppozisiýa lideri Burjanadzäniň elini gysyp we ony gujaklap, syýasy garşydaşlyga garanyňda, öz ýurdunyň geljeginiň has möhümdigini nygtady. “Men Lewan Gaçeçiladze, men watanymyzyň geljeginiň hatyrasyna ähli öýke-kineleri ýatdan çykarýaryň we hanym Ninony ähliňiziň öňüňizde gutlasym gelýär” diýip, Gaçeçiladze gygyrdy.
Gürjüstanyň iki oppozision partiýasynyň protestde bileleşip çykmagynyň yzy bilen, «Gürjüstan partiýasy» atly oppozision partiýanyň ýolbaşçylary arap ýurtlaryndaky meňzeşlikde şu aýyň 25-ne «Gahar-gazap güni» ady bilen Gürjüstanda uly protest çykyşlarynyň gurnaljakdygyny yglan etdiler.
Olar şol gün prezident Saakaşwilini häkimiýetden gitmäge mejbur etjekdiklerini hem nygtadylar.


text:
2002-nji ýylda Türkmenistanyň Merkezi Bankynyň hasaplaryndan uly möçberde puluň ogurlanmagy şol döwürde uly şowhun turuzan bir waka bolupdy, käbir habar beriş serişdelerinde bu waka “asyryň ogurlygy” diýip atlandyrylypdy.
Türkmenistanda 40 million dollardan gowrak puluň ogurlanmagy bilen baglylykda ýurduň özünde maliýe pudagynyň käbir resmilerine garşy jenaýat işleri gozgalypdy, birnäçe adama ýyl kesilipdi.
Emma soň bu mesele Türkmenistanda ünsden düşen ýaly bolupdy. Muňa näme sebäp boldy? Ençeme ýyllap üzňelik syýasatyny alyp baran Türkmenistanda şeýle maliýe jenaýatçylygynyň amala aşyrylmagy nädip mümkin bolupdy?
Azatlyk Radiosy bu sowallara jogap tapmaga synanyşyp, Türkmenistanyň Merkezi Bankynyň öňki başlygy Hudaýberdi Orazow bilen söhbetdeş boldy.


text:
Şu gün Gazagystanyň Daşary işler ministrligi Özbegistanyň Gazagystan bilen öz serhetlerini ýapandygyny mälim etdi.
Maglumatda Özbegistanyň häkimiýetleriniň indi diňe bu iki ýurduň graždanlarynyň öz oýlerine dolanmaklary üçin serhetden geçmeklerine rugsat berýändikleri aýdylýar. Ýöne özbek-gazak serhetleriniň ýapylmagynyň sebäpleri barada welin häzirlikçe hiç hili anyk resmi maglumat alynmady.
Gazagystanyň Daşary işler ministrliginiň metbugat sekretary Eržan Aşykbaýew şu gün žurnalistlere beren interwýusynda serhetleri ýapmak baradaky bu inisiatiwanyň Özbegistan tapapyndan gelendigini aýtmak bilen, çäklendi.


text:
Aşgabat, 10.02.2015. “Türkmenportal”.
2011-nji ýyl — Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň Bahreýn şalygyna resmi sapary tamamlandy. Manamada “Gudaibiýa” köşgünde iki ýurduň wekiliýetleriniň giňişleýin düzümdäki duşuşygy we iki döwletiň Baştutanlarynyň arasynda ikiçäk gepleşikler geçirildi.
2006-njy ýyl — Turinde (Italiýa) XX gyşky Olimpiýa oýunlary açyldy.
2009-njy ýyl — kosmanawtikanyň 33 ýyllyk taryhynda ilkinji gezek Ýer älem giňişliginde hiç birine zeper ýetirmedik Kosmos — 2251 we Iridium emeli hemralarynyň çaknyşmagy bolup geçdi.
2005-nji ýyl — Saud Arabystanynyň paýtagty Er-Riýadda ýerli häkimiýete saýlawlaryň ilkinji tapgyry geçirildi. Oňa diňe 21 ýaşan we ondan uly erkek adamlar gatnaşdyryldy. Ol soňky 30 ýylda bu ýurtdaky ýerli häkimiýete ilkinji saýlawlar boldy.
1998-nji ýyl — Azerbaýjanyň Mejlisi ölüm jezasyny ýatyryp, ony ömürlik tussaglyk bilen çalşyrdy.
1996-njy ýyl — IBM Depp Blue naýbaşy kompýuter bilen Garri Kasparowyň arasynda ilkinji küşt duşuşyk başlandy (4:2 hasabynda G. Kasparow ýeňdi).
1995-nji ýyl — GDA döwletlerinde parahatçylygy we durnuklylygy gorap saklamak barada memoranduma gol çekildi.
1947-nji ýyl — Parižde ikinji jahan urşunyň ýeňiji döwletleri bilen Germaniýanyň öňki soýuzdaşlarynyň arasynda parahatçylykly ylalaşyklara gol çekildi.
1935-nji ýyl — Ysraýylyň Nagariýa şäheri esaslandyryldy.
1906-njy ýyl — öz döwrüniň iň oňat harby gämisi bolan “Drednout” (“Gaýduwsyz”) suwa goýberildi.
1890-njy ýyl — rus şahyry we ýazyjysy edebiýat ugrundan Nobel baýragynyň eýesi (1958) B. L. Pasternak dünýä indi.
1936-njy ýyl — ütük barada ilkinji gezek resmi ýagdaýda ýatlanyp geçilýär. XVIII asyryň bugly ütügi içine salnan kömrüň közüniň kömegi bilen gyzdyrylypdyr. Eşik ütükleýän enjamlar ir döwürlerde oýlanyp tapylypdyr. Biziň eramyzdan ozalky 4 asyrda eşikdäki gasyny ýazmak gyzgyn demir simiň kömegi bilen ýerine ýetirilipdir.
Russiýada, Diplomatik işgärleriň güni.
Russiýa, Aleksandr Sergeýewiç Puşkiniň ýatlama güni.10-njy fewral taryhda


text:
Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama özüniň Siriýadaky we Yrakdaky «Yslam döwletine» garşy hüjüme taýýardygyny, ýagny jeňçi topary ysgyndan saljak we ahyrynda ýok etjek gerimli kampaniýa başlamak üçin goşmaça ýüzlerçe amerikan harbysyny iberjegini aýtdy.
“Men biziň öz ýurdumyza wehim salýan terrorçylary, olar nirede bolsalar-da, ýok etjegimizi açyk aýtdym” diýip, Obama 10-njy sentýabrda Ak tamda sözlän sözünde aýtdy we bu söz telewideniýe arkaly bütin ýurda ýetirildi.
Obama Yraga goşmaça 475 amerikan harbysynyň iberiljegini aýtdy. Olar «Yslam döwleti» toparynyň jeňçilerine garşy söweşýän yrak we kürt güýçlerine goldaw bererler, emma özleri söweşe girmezler.
"Bu meniň prezidentligimiň düýp prinsipi: eger-de sen Amerika haýbat atsaň, bukulmaga ýer tapmarsyň" diýip, Obama aýtdy.
Obama 2001-nji ýylyň 11-nji sentýabrynda guralan terror hüjümleriniň ýyl dönüminiň öňüsyrasynda sözlän sözünde «Yslam döwleti» toparyna garşy söweşi ýaýbaňlandyrmagyň strategiýasyny beýan edip, Amerikanyň «bu terror howpuny yza tesdirmek üçin giň koalisiýa ýolbaşçylyk etjegini» wada berdi.
“Biziň maksadymyz aýdyň: Biz Yrakdaky we Siriýadaky “Yslam döwleti» toparyny, terrorçylyga garşy köpgyraňly we dowamly strategiýa arkaly güýçden gaçyrarys we ahyr netijede ýok ederis” diýip, ol aýtdy.
«Bu terrorçylara garşy urulýan sistematiki howa zarbalaryna» goşmaçalary yglan etmek bilen, Obama onuň Siriýadaky nyşanalary hem öz içine alyp biljegini aýtdy. Şeýle-de ol Birleşen Ştatlaryň Kongresini «Yslam döwletiniň» jeňçilerine garşy darkaş gurýan siriýaly söweşijilere tälim bermek, olary zerur gurallar bilen üpjün etmek üçin goşmaça serişdeleri tassyklamaga çagyrdy.
Birleşen Ştatlaryň adminstrasiýasynyň uly derejeli resmisi bu söz sözlenmezinden öň geçirilen telefon söhbetdeşliginde tälim sapaklarynyň Saud Arabystanynda geçiriljegini, ýagny bu ýurduň şeýle programmany kabul edendigini aýtdy. Ol resminiň aýtmagyna görä, Birleşen Ştatlaryň harby gullukçylary Siriýanyň içinde tälim okuwlaryny geçirmez.
Amerikan ädikleri, emma söweş goşuny däl
Obama Birleşen Ştatlaryň Yrakda ýerleşdiriljek harby gullukçylarynyň «söweş missiýasynyň» bolmajagyny, şeýlelikde, Birleşen Ştatlaryň «Yrak topraklarynda ýene bir urşa çekilmejegini» aýtdy.
“Men amerikan halkynyň bu tagallanyň Yrakdaky we Owganystandaky uruşlardan nähili başgaça boljagyna düşünmegini isleýärin. Bu tagalla amerikan söweş goşunlaryny daşary ýurt topraklaryndaky söweşiň içine goşmaz" diýip, ol aýtdy.
Adminstrasiýanyň başga bir uly resmisi Obamanyň sözünden öň täze iberilýän esgerleriň Yragyň «Yslam döwletine» garşy hüjüm etjek howpsuzlyk güýçlerini goldamagy maksat edinýändigini aýtdy.
Obama bu strategiýany Birleşen Ştatlaryň soňky ýyllarda Ýemende we Somalide terrora garşy alyp baran tagallasy bilen deňedi.
‘Gazaplylykda taýsyz’
Obama bu jeňçi toparyň adynyň ýalňyşdygyny, sebäbi onuň «yslamçy» däldigini, «hiç bir diniň bigünä adamlaryň öldürilmegini aklamaýandygyny» aýtdy. Şeýle-de ol bu guramanyň döwlet däldigini, sebäbi «hiç bir hökümet tarapyndan, hatda öz tabynlygyndaky halk tarapyndan hem ykrar edilmändigini» aýtdy.
«Yrakdaky we Siriýadaky «Yslam döwleti» topary terrorçy gurama, bu açyk we ýönekeý. Onsoňam onuň öz garşysynda duranlary gyrmakdan başga hiç bir pikir-garaýşy ýok” diýip, ol aýtdy.
Ol bu toparyň söweşijilerini «gazaplylykda taýsyz» diýip atlandyrdy we hususan-da amerikan žurnalistleri Jeýms Foliý bilen Stiwen Sotlofyň jezalandyrylyp öldürilmegini mysal getirdi.
Obama «Yslam döwleti» toparynyň ýeňilmeginde yrak halkynyň we regional oýunçylaryň rolunyň aýgytly boljagyny aýtdy. Ol Birleşen Ştatlaryň bu söweşdäki roluny ýokarlandyrmagyny soňky günler Bagdatda gurlan we hemme tarapy öz içine alýan hökümet bilen hem baglanyşdyrdy.
"Amerikan kuwwaty aýgytly özgerişlik döredip biler, emma biz yraklylaryň özleriniň etmeli zatlaryny edip bilmeris, ýa-da arap hyzmatdaşlarymyzyň sebiti howpsuzlaşdyrmakdaky ornuny eýeläp bilmeris” diýip, Obama aýtdy.


text:
Almatyda hökümete degişli bolmadyk “Gazagystan musulmanlarynyň jemgyýeti” atly guramanyň ýolbaşçysy tussag edildi.
Myrat Telibekowyň aýaly Ýekaterina Çekanowa öz adamsynyň sişenbe güni tussaglyga alnandygyny aýdýar.
Telibekow we onuň egindeşleri sişenbe güni giçlik şäher häkimliginiň öňünde ýygnanyp, ýaşaýjylaryň ýüzbe-ýüz bolýan sosial meselelerini maslahat etmekçi bolupdylar.
Çekanowanyň sözlerine laýyklykda, Telibekow polisiýanyň edarasynda sorag edilen mahaly, onuň aklawçysyna gatnaşmak rugsat berilmändir.
Almatynyň şäher polisiýasynyň Azatlyk Radiosyna beren maglumatyna görä, Telibekow bir ýaşaýjynyň şikaýaty esasynda tussag edilipdir. Telibekow şol adama “bikanun ýygnanşyk” diýlip atlandyrylan çärä gatnaşmaga çagyryş edipdir.


text:
Bagyr
BAGYR (hepar) — janly organnzmleriň iýmit sindirişine we madda çalşygyna gatnaşýan iň uly mäz. Oňurgasyz haýwailaryň Bagrynda iýmit maddalary (uglewodlar, ýaglar) zapas saklanýar. Hordaly jandarlarda we adamlarda Bagyr öt işläp çykarýar hem-de organizmde madda çalşygy bilen baglanyşykly prosseslere gatnaşýar. Bagyryň ähmieti diňe bir iýmiti gaýtadan işlemek we snňdirmek bilen çäklenmän, eýsem ol organizmde bolup geçýän ähli biohimiki özgerişlerde-de uly rol oýnaýar. Adamyň Bagyrynyň agramy 1,5–2 kg bolup, ol garyn boşlugynyň sag tarapynda, gapyrgalaryň eteginde ýerleşýär. Onuň gurluşy örän çylşyrymlydyr. Bagyryň aşak tarapyndan onuň içine portal wenasy, 15. arteriýasy we nerwler girýär. Içegelerde siňen iýmit maddalaryny alyp gaýdýan gan damarlary ilki bilen portal wenasyna gelip Bagyra girýär we ol ýerde kapillýarlara bölünýär. Kapillýarlardan gaýdan has owunçak wenajyklar bir-birleri bilen birigip, aşaky köwek wena goşulýan Bagyr wenalaryny emele getiräärler. Şeýdip gan Bagyryň öýjüklerinden süzülip geçende, käbir maddalar himiki özgerişlere sezewar bolýar. Mes., Bagyr kapillýarlaryndaky ganda glýukozanyň mukdary 0,12%-den köp bolsa, ony Bagyryň öýjükleri glikogene öwrüp özünde saklaýar. Organizme glýukoza köp gerek bolanda (ganyň düzüminde 0,1 %-e çenli azalanda), Bagyrdaky glikogen glýukoza öwrülnp gana goşulýar. Bagyr özünden geçýän gany arassalamak bilen goranyş funksiýasyny hem ýerine etirýär. Iýmit siňdnrilende emele gelýän we mikroorganizmleriň içegede döredýän ençeme zäherli maddalary hem gana goşulyp, Bagyra golýär we himiki özgerişlere sezewar bolup, olary zähersizlendirýär. Şeýlelikde, Bagyr organizm üçin maddalaryň himiki özgerişleriniň laboratoriýasy bolup, ol bedende bolup geçýän hemme prosseslere aktiw gatnaşýar. Galybersede, Bagyr maddalarysň birnäçesini (uglewodlary, beloklary, witaminleri we ş. m.) gerek bolýança özünde ätiýaç saklaýar. Ol beloklary sintezleýär, iýmitdäki aminok-talardan ganyň plazmasyndaky albuminleri, globulinleri we fibrinogeni sintezleýär.


text:
Türkiýe Palestina kömek alyp barýan gämä edilen hüjümde ýaralanan aktiwistleri getirmek üçin Ysraýyla uçar iberýändigini aýdýar.
Ol uçaryň ysraýyl harbylarynyň duşenbe güni kömek gämisine eden hüjüm mahalynda ýaralanan türk raýatlarynyň 20 çemesini alyp gelmegine garaşylýar.
Ysraýlyň Gaza gabawyna golaýlan türk gämisine hüjüm edilmegi bu iki ýurduň öňden hem dartgynly gatnaşygyna zyýan ýetirdi.
Ol gämide 700 çemesi aktiwist bardy. Olaryň köpüsi Türkiýedendi. Şeýle-de gämide Birleşen Ştatlardan, Ýewropa Bileleşigi ýurtlaryndan, Ysraýyl hem Palestin topraklaryndan hem adamlar bardy.
Olar 6 gämiden ybarat kömek kerweniniň eltilen ýerine, Ysraýylyň Aşdod portuna äkidildi.
Aktiwistleriň käbiri tussag edilse, başgalary deportasiýa edilýär.


text:
Ukrain sudunda rus harby gullukçysyna wekilçilik edýän aklawçy taşlanan fermada jaýlanan görnüşde tapyldy diýip, ukrain häkimiýetleri 25-nji martda aýtdylar.
Ukrainanyň baş harby prokurory Anatoliý Matios Ýuriý Hrabowskiniň ölümi bilen bagly iki adamyň tussag edilendigini, olaryň biriniň eden işini boýun alyp, polisiýa jesediň gömlen ýerini görkezendigini habar berdi.
Matios Hrabowskiniň şu aýyň başynda derman berlip, Kiýewde alnyp gaçylandygyny, soňra Odessa eltilip, soňky gezek şol ýerde görlendigini aýtdy.
Ol soň paýtagtdan 150 kilometr çemesi günorta äkidilip, atylyp öldürilipdir.


text:
Penşenbe güni Moskwada inwestisiýa meselelerine bagyşlanylyp “Orsýet-2012 forumy” ady bilen geçirilýän maslahata žurnalistleriň gatnaşmagyna ýol berilmedi.
Orsýetde çap edilýän “Bolşoý biznes” atly žurnalyň baş redaktory Ýewgeniýa Kwitko penşenbe güni bu maslahatyň başlamazynyň öňýany foruma akkreditasiýa alan žurnalistleriň hemmesini howpsuzlyk işgärleriniň bu zaldan çykarandyklaryny habar berdi.
Onuň aýtmagyna görä, bu waka premýer-ministr Wladimir Putiniň bu foruma gelmeziniň edil öňýany ýüz beripdir. Maglumata görä, howpsuzlyk işgärleri bu çäräniň sebäbini düşündirmändirler.
Käbir synçylar žurnalistleriň bu forumdan çykarylmagyny olaryň Putine sorag bermekleriniň öňüni almak üçin görlen çäre diýip hasaplaýarlar.


text:
Gyrgyzystanyň öňki resmileriniň üçüsi aprel aýynda dörän çaknyşyklar bilen bagly sud jogapkärçiliginden gaçyp, öýlerini terk etdiler.
Şu ýylyň aprel aýynda hökümete garşy geçirilen demonstrasiýalarda protestçilere garşy ok atmakda, ok atmak buýrugyny berenlikde günälenip, 28 adam, şol sanda ýurduň öňki prezidenti Kurmanbek Bakyýew hem sud jogapkärçiligine çekilipdi.
Jogapkärçilige çekilenleriň 6-sy häzirki wagtda ýurduň daşynda ýaşaýar, beýleki 22 adam öý tussaglygynda saklanýardy.
Gyrgyzystanyň prokurorynyň aýtmagyna görä, duşenbe güni Bakyýewiň hökümetiniň öňki baş prokurory, apparatynyň dolandyryjysy we sekretariatynyň başlygy öýlerini terk edip, näbelli tarapa gidipdirler.


text:
Türkmenistanlylar şenbe we ýekşenbe günleri gadymdan gelýän Nowruz baýramyny, milli bahar baýramyny belleýär.
Nowruza bagyşlanan esasy dabaralar Aşgabadyň eteginde, Ahal welaýatynyň ajaýyp künjeginde ähli welaýatlaryň wekilleriniň gatnaşmagynda geçirilýär.
Türkmen telewideniýesi bu ýerde türkmen obasynyň gurnalandygyny, baýramçylyk günleri dürli döredijilik çäreleriniň geçiriljegini, sergileriň açyljagyny, konsertleriň beriljegini, teatr hem-de folklor toparlarynyň çykyşlarynyň görkeziljegini, milli oýunlaryň we at çapyşyklarynyň gurnaljagyny bir gün öňünden habar berdi.
Nowruz baýramçylygy ýurduň regionlarynda hem bellenilýär.


text:
Türkmenistan, Azerbaýjan we Türkiýe Ýewropa Bileleşigi bilen energiýa pudagynda hyzmatdaşlyk etmek baradaky jarnama gol çekdi diýip, Azerbaýjanyň "Trend" habar gullugy ýazýar.
Bu dokumente 1-nji maýda, Türkmenistanyň, Azerbaýjanyň we Türkiýäniň nebit-gaz ministrlikleriniň ýolbaşçylarynyň ÝB-niň ýokary derejeli wekilleri bilen Aşgabatda bolan duşuşygy mahalynda gol çekilipdir.
Aşgabatdaky gepleşiklere Azerbaýjan tarapyndan ýurduň energiýa ministri Natig Aliýew gatnaşdy we TDH onuň prezident G.Berdimuhamedow tarapyndan kabul edilendigini ýazýar.
Şeýle-de türkmen lideri Türkiýe respublikasynyň dört taraply gepleşiklere gatnaşmak üçin Aşgabada gelen resmisini, energiýa we tebigy resurslar ministri Taner Ýyldyzy kabul edipdir.
"Trend" taraplaryň jarnamada energiýa resurslaryny öndürijileriň, tranzir ýurtlarynyň we sarp edijileriň bähbitlerini nazara almak bilen, ynamdar, durnukly we uzak möhletli halkara energiýa hyzmatdaşlygyny üpjün etmek üçin zerur bolan amatly şertleri döretmegi goldaýandyklaryny ýazýar.
Şeýle-de taraplar Türkmenistandan Ýewropa tebigy gaz iberilmegini üpjün etmekde deň, özara bähbitli hyzmatdaşlygyň wajypdygyny ykrar etdiler diýip, habarda aýdylýar.
Indi Türkmenistanyň, Azerbaýjanyň, Türkiýäniň we Ýewropa Bileleşiginiň degişli gurluşlarynyň ministrleriniň orunbasarlarynyň derejesinde iş toparynyň döredilmegine we gepleşikleriň mundan aňryk hem dowam etdirilmegine garaşylýar.
Orsýetiň tebigy gazyna garaşlylygy azaltmak maksadyndan ugur alýan ÝB Türkmenistandan Azerbaýjana Trans-Hazar geçirijisini gurmak ideýasyny has işjeň goldamaga başlady.
«Trend» habar gullugy Brýusseliň Trans-Hazar gaz geçirijisi proýektini hem öz içine alýan «Günorta gaz koridoryny» ileri tutýandygyny ýazýar. Aýdylmagyna görä, Trans-Hazar gaz geçirijisi Azerbaýjan we Türkiýe tarapyndan işe girizilýän TANAP proýektiniň bir bölegi bolmaly.
Hukuk goraýjy aktiwistler Aşgabatda ÝB-niň ýokary derejeli resmisi bilen türkmen ýolbaşçylarynyň arasynda boljak duşuşygyň öňünden ýurtdaky adam hukuklaryna üns bermäge çagyrýan ýüzlenme çap etdiler.
Emma muňa garamazdan, resmi habarlarda bu mesele barada suwytly bir zat aýdylmady.