text:
Çagalaryň bilesigelijiligi, hereketjeňligi käwagt olaryň ýanyklara uçramagyna sebäp bolýar. Muňa gündeki durmuşdan ençeme mysallary getirmek bolaýar. Mysal üçin, otluçöpi oýnamazlyk, ýanyp duran oda, gaýnap duran gazana, çäýnege golaýlaşmazlyk, tomus döwründe günortan daşarda oýnamazlyk we beýleki ençeme duýduryşlaryň berilýändigine garamazdan, çagalar ýanyklara örän köp uçraýarlar.
Çagalaryň arasynda giňden ýaýaran ýanyklaryň biri — gaýnag suw, tok enjamlaryny oýnama, ýanyp duran ojaga golaýlaşma zerarly döreýän ýanyklardyr. Kiçi ýaşly çagalara näçe göz-gulak bolunsa-da, olar käwagt gyzgyn çäýnegi, gaýnap duran suwy üstlerine dökenlerini özleri-de duýman galýarlar. Olar bilesigelijiligi sebäpli işläp duran tok enjamlaryna, ýanyp duran oda gorkman golaýlaşýarlar. Şeýle ýagdaýlarda çagalaryň ýanyga uçrama howpy döreýär. Haýsydyr bir ýeri ýanan çaga çirkin gygyrýar. Şonda ulular çaganyň çirkin sesinden ýaňa ilkibada aljyrap, näme etjeklerini bilmän, ikiýana ylgaýarlar. Ýöne iň esasy zat — aljyraman, dürs hereketleri etmelidir. Ýanyklarda ilkinji kömegi edýän adam üçin şu aşakdaky maslahatlar peýdalydyr.
Kiçi ýanyklarda edilmeli ilkinji kömek:
- Çaganyň derisine gyzgyny bilen täsir edýän ojaklary (gyzgyn çäýnegi, gaýnag suwy we ş.m.) aýryň.
- Çaganyň ýanan ýerini derrew sowuk suwa salyň ýa-da akyp duran suwuň aşagynda 10-15 min saklaň. Ýöne buz ýaly sowuk suwa salmak maslahat berilmeýär. Ýanan ýere sowuk gatygy hem çalyp bolýar.
- Ýanyk ýeri arassaja ýumşak esgi bilen emaýja guradyň-da, oňa arassa hasany usullyk bilen ýapyň. Bu ýara hapa dümeginiň öňüni alar. Hasany derä basmaň-da, ýüzleý goýuň.
- Lukman bilen maslahatlaşanyňyzdan soň, çaganyň ýanan ýerine ýanyklarda ulanylýan ýörite melhemleri çalyň.
Güýçli ýanyklarda edilýän ilkinji kömek:
- Kiçi ýanyklarda edilişi ýaly, ýanan ýeri 10-15 min sowuk suwa salyň.
- Sowuk suwa tutulandan soň ýanyk ýeri usullyk bilen guradyp, oňa arassa hasany ýapyň.
- Ýanyk ýerinde zynjyrjyk, alajaýüp, bagjyk we ş.m zatlar bar bolsa, olary usullyk bilen aýryň.
- Güýçli ýanyklarda çaganyň eşikleriniň onuň derisine ýapyşýan ýagdaýlary hem duş gelýär. Şeýle ýagdaýlarda çagalaryň eşigini seresaply çykaryň. Eger çaganyň eşigi onuň derisine ýelmeşen bolsa, ony sypyrmaň, çekmäň! Gaýçy alyň-da, eşiklerini usullyk bilen kesip aýryň.
- Çaga suwsap, suw dilese-de, mümkin boldugyndan suw bermejek boluň. Şeýle ýagdaýlarda çaganyň dodaklaryny suw bilen nemlendirmek maslahat berilýär.
- Eger çaga huşuny ýitiren bolsa, onuň dem alşyny we ýüreginiň işleýşine gözegçilik ediň. Çaganyň dem almasy galsa, oňa derrew agyzdan-agza emeli usulda dem beriň, ýüregini göni däl usulynda owkalaň. (Agyzdan-agza emeli usulda dem bermek we ýüregi owkalamak usuly saýtymyzda ýerleşdirilen „Dem alşyň we gan aýlanyşygyň duýdansyz kesilen ýagdaýynda berilmeli ilkinji kömegiň aýratynlyklary” atly makalada jikme-jik beýan edilýär.)
- Tiz lukmançylyk kömegini çagyryň.
- Çaganyň ýüregi bulanyp gaýtarsa, onuň kellesini gapdalyna öwrüň. Bu onuň dem alyş ýollaryna gusugyň dolmagyndan gorar.
- Çaganyň derisi güýçli ýanyga uçran bolsa, ony ýatyranyňyzda ýanyk ýerini mümkin boldugyndan dartdyryp goyuň. Bu ýanyklaryň dyz astyna, barmaklaryň arasyna, tirsegiň iç ýüzüne düşen ýagdaýlaryna degişlidir. Şeýle edilmedik ýagdaýynda soňra deriniň birleşip, gelejekde çaganyň hereketleriniň çäklendirilmegi ahmal. Ýöne çagany gaty awundyrmakdan saklanyň. Oňa haýsydyr bir agyrysyzlandyryjy derman serişdesini içiriň ýa-da sanjymyny ediň.
- Eger çaganyň eşigine ot düşen bolsa, ony derrew sypyryň. Eger sypyrmak başartmasa, ony derrew elastynda bolan haýsydyr bir zada (galyň mata, ýorgan, halyça we ş.m) dolaň. Bu oda howanyň barmagyny kesip, onuň sönmegine ýardam berer. Şeýle ýagdaýlarda derrew tiz lukmançylyk kömegini çagyryň. Tiz lukmançylyk kömegi ýetip gelýänçä, çaganyň dem alşyna we ýürek urşuna gözegçilik ediň. Oňa agyrysyzlandyryjy derman serişdesini beriň.
Ýanyklarda edilmeli däl zatlar:
- Eger ýanyk ýerinde gabarçaklar emele gelen bolsa, olary ýarmaň. Gabarçaklaryň ýarylan ýagdaýynda olaryň içine hapa düşüp, ýaranyň azmagy ahmal.
- Ýanyk ýeri arassalamak üçin haýsydyr bir ýaglary çalmak maslahat berilmeýär.
- Ýanyk ýere plastyrlary ýa-da beýleki ýapyşgyçlary ýelmemek gadagandyr. Sebäbi olar aýrylanda, çagany örän awudyrýandyrlar.
Hormatly ene-atalar! Öz çagaňyzy ýanyk ojaklaryndan goramaga çalşyň. Geleňszilik edilen ýagdaýynda çaganyň öz bilesigelijiliginden ýaňa dürli ýanyklara uçrap bilýändigi ýadyňyzda bolsun!
Ulanylan WEB Salgy
Teswirlemeler
Belki-de Siz öý şertlerinde ýanygyň ýeňil derejesine duçar bolýansyňyz. Deriniň ýüzleý ýanyp, gyzarmagy we awuşamagy l-derejeli ýanykda ýüze çykýar. Bu ýagdaýlarda tizden-tiz gatyk, gaýmak ýaly sowuk önümleri çalmak ýa-da ýer almasyny (kartoşkany) bölüp, ýanan ýere goýmak maslahat berilýär. Ýer almasynyň düzümindäki krahmal hem ýanygyň aşaky gatlaklara ýaýramagynyň öňüni alýar. Lukmançylyk jähtinden, ýanyklarda günebakar ýagyny ulanmak hiç hili bejeriş peýdalylygyny bermeýär. Ýöne ýeňil derejeli ýanyklarda hiç hili zyýan hem bermez. Orta we agyr (ll-lll-lV) derejeli ýanyklarda ýagyň özboluşly "gatlagy" emele getirip, ýanan ýeriň bitmegini kynlaşdyryp biler. Onuň ýaly ýagdaýlarda bejergini hirurg lukmany bellemelidir.
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


c: text/html

text:
Britaniýanyň tanymal "The Guardian" gazetinde 26-njy ýanwarda çap edilen makalalardan biriniň sözbaşysy ünsümi çekdi. Onda: "Aýal-gyzlaryň daşky keşbiniň has köp tankyt edilmegine, olaryň aşa açyk geýinmekleri sebäp bolýarmy?" diýlen sorag orta atylýar.
"The Guardian" gazetinde gürrüňi edilýän tema, umuman, aýdylanda günbatar medeniýetine gönükdirilen, emma "aýal-gyzlar nähili geýinmeli?" diýlen sorag türkmen jemgyýetinden hem asla daşda däl.
Forma diýildi, keşdeli ýaka diýildi, ýaglyk daňynmaly diýildi, tahýa geýmeli diýildi, garaz, şunuň ýaly gürrüňler ýaşlaryň arasynda yzygiderli dowam edýän tema.
Ýaşlar, görşüňiz ýaly, siziň üçin ýokarda üç sany surat ýerleşdirdik. Siziň pikiriňizçe türkmen gyzlaryna olardan haýsysy has köp gelişýär we näme üçin?
Bu soraglar bilen, ýokary bilimini daşary ýurtlarda dowam etdirýän türkmen ýaşlary Mergene, Aýjahana we Arslana ýüzlendik. Söhbetdeşligi diňlemek üçin aşakdaky düwmä basyň.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lebap welaýatynyň etraplarynyň, Türkmenabat şäheriniň umumy bilim berýän orta mekdepleriniň okuwçylary köpçülikleýin işledilýär. Şu günler çagalaryň, esasan, mekdebe degişli meýdanlarda, seýrek bolsa-da, mellek ýerlerinde-de işledilýändiklerini görmek bolýar.
Ýerli synçylaryň bellemeklerine görä, Türkmenistanda çaga zähmetiniň gadagandygyna garamazdan, çagalaryň aç-açan dürli işlerde işledilmegine kanuny goraýjy edaralar tarapyndan hiç hili reaksiýa bildirilmeýär.
“Türkmenistanda adamlary mugt zähmete çekmek tejribesi indi adaty ýagdaýa öwrüldi. Muňa ýurduň ähli künjeklerinde göz ýetirilip bolýar. Bu ýagdaý çaga zähmetini ulanmak babatda-da şeýle” diýip, Galkynyş etrabynyň mekdepleriniň biriniň mugallymy efirde adynyň tutulmazlyk şerti bilen Azatlyk Radiosyna aýtdy.
Türkmenabat şäherinde mekdep okuwçylary işledilýär.
Onuň bellemegine görä, bu ýagdaý, esasanam, Türkmenistanyň öňki awtoritar prezidenti Saparmyrat Nyýazowyň döwründen miras galypdyr we şu günler hem dowam edýär.
“Türkmenistanyň garaşsyzlygynyň ilkinji ýyllarynda gurlan hem-de şu günler gurulýan mekdepleriň ählisinde sport meýdançalary, bag ekilýän meýdanlar bar. Mekdep okuwçylary şol meýdanlarda işledilýär. Ýöne klas otaglarynyň remont işlerine-de, mekdebe degişli gurluşyk işlerine-de okuwçylaryň çekilýän halatlary bar” diýip, ol aýdýar.
Türkmenistanyň ähli mekdeplerinde zähmet sapaklary bar. Ol zähmet sapaklarynda oglanlara agaç ussaçylygy, gyzlara tikin tikmek, nahar bişirmek ýaly durmuşda zerur bolan el hünärleri öwredilýär. Ýöne käbir mekdep okuwçylary özleriniň ol sapaklarda başga işlerde işledilýändiklerini aýdýarlar.
“Ýakynda mekdebimiziň garawulhanasyny ýykyp, ony başga ýerden gurdular. Yzly-yzyna gelýän iki zähmet sapagynda şol jaýyň kerpiçlerini daşadyk. Şeýdip, garawulhananyň ähli kerpiçlerini okuwçylar elleri bilen jaýyň täze guruljak ýerine daşadylar” diýip, Garaşsyzlyk etrabynyň 1-nji orta mekdebiniň 6-njy klas okuwçysy Myrat gürrüň berýär.
Türkmenabat şäherinde mekdep okuwçylary işledilýär.
1-nji orta mekdebi 2000-nji ýylda tamamlan Garaşsyzlyk etrabynyň ýaşaýjysy Serdar bolsa öz okan döwründe hepdäniň bir güni tutuşlygyna 6 sagatdan ybarat bolan hünär öwreniş sapagynyň bolandygyny, ol sapaklarda hünär öwrenmegiň deregine, dürli işlerde işländigini, ondan başga-da bedenterbiýe sapaklarynda-da mugallymlaryň öýleriniň işlerini edendigini ýatlaýar.
“Men 4-nji klasdakam 1-nji mekdebiň täze jaýyna göçdük we men tä okuwy gutarýançam täze mekdebiň kem-käsini bejerdik, baglaryny ekdik, ýerlerini tekizledik, garaz mekdebiň daş töweregini abatladyk” diýip, Garaşsyzlyk etrabyndan Serdar gürrüň berýär.
Serdaryň aýtmagyna görä, şu günler ulanmaga berilýän mekdepleriň ýagdaýlary-da şeýle – täze mekdepleriň kem-käsini bejermekde, daş töweregini abadanlaşdyrmakda ýene okuwçylar ulanylýar.
Hepdäniň tutuş bir okuw güni hünär öwreniş sapaklary indi gysgaldylyp, olaryň iki sagada getirilendigine garamazdan, okuwçylar esasy okuwlaryndan soň ýowar bahanasy bilen ýene işlemäge çagyrylýandyklaryny, eger ýüz öwürseler okuw bahalaryny peseljekdiklerini aýdyp, mugallymlaryň haýbat atýandyklaryny aýdýarlar.
Türkmenistan BMG-niň çaga zähmetine garşy konwensiýasyna gol goýan ýurtlardan biridir.


text:
Orsýetiň resmileri ýurduň Uzak Gündogar sebitine gelen agyr sile garşy durmak tagallalarynyň dowam etdirilýändigini aýdýarlar.
Amur derýasynyň suwy ýekşenbe güni Habarowsk şäheriniň golaýynda ozal görülmedik derejede ýokary galdy. Çaklamalara görä, derýanyň joşmagy 25-nji awgusta çenli dowam eder we siliň bady diňe sentýabrda gowşajaga meňzeýär.
Ilatly ýerleriň 66-synda ýaşaýyş binalarynyň 5 müňden gowragyny sil basdy, bu ýagdaý 35 müňden gowrak adama täsir ýetirdi.
Orsýetiň zähmet we sosial meseleler ministriniň orunbasary Alekseý Wowçenko ýekşenbe güni žurnalistlere emele gelen ýagdaý barada şeýle diýdi:
"Sil esasan oba ýerlerini basdy, eger ýokardan seretseň, bu ägirt uly giňişlik. Ol ýerde ozal beýle zat hiç wagt bolmandy. Şahsy kömekçi hojalyklar, bag-bakjalar, öý mallary, bu zatlaryň hemmesi şol ýerlerdäki adamlaryň esasy eklenç çeşmesidi. Häzir bu zatlaryň hemmesiniň ýitirilendigini nazara alyp, biz Amur oblastynyň hökümetiniň eýýäm ol adamlaryň ählisine gyşa zerur bolan ýardamy bermek üçin degişli kararlary kabul edýändigini bilýäris."
Orsýetiň Goranmak ministrligi bu sebite doktorlary iberdi, saglyk resmileri bolsa ilata içýän suwlaryny zyýanly mikroplardan arassalap, dezinfeksiýa edip içmelidigini duýdurýarlar.
Wowçenko ejir çekenlere berilýän kömegiň derejesi hakynda durup, ýene şeýle diýdi:
"Ol ýere ähli mümkin bolan serişdeler mobilizlendi, çadyrlary dikmek, wagtlaýyn gonalgalary gurmak işine goşun birikmeleri hem işjeň çekilýär. Ýola goýlan ýardam tagalllary hakykatdanam uly we bu biziň owal-ahyrda görenlerimizden has ägirt."
Ol heläkçilik zonasyndan adatdan daşary maliýe kömeginiň berilmegini sorap ýüz tutan adamlaryň sanynyň 25 müň bolandygyny aýtdy.
Baş saglyk inspektory Gennadiý Onişçenko Hytaýdaky zäherlenen derýalardan gelýän sil suwlarynyň bu sebite zyýanly mikroplary we hapalanma getirýändigini duýdurdy.
Emma muňa garamazdan, onuň aýtmagyna görä, sebitiň saglyk ýagdaýy "durnukly".


text:
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama hem onuň aýaly Mişel, Islandiýanyň wulkan buludunyň uçar gatnawyna päsgel bermeginden howatyrlanyp, Londona Britaniýa edilmeli döwlet saparynyň bellenen wagtyndan ir geldiler.
Obamalar britan paýtagtyna duşenbe güni, amerikan prezidentiniň Irlandiýadan başlanan Ýewropa saparyndan soň geldiler.
Birleşen Ştatlaryň prezidenti Londona plan boýunça sişenbe güni gelmelidi, ýöne howa gullugy Islandiýada çogýan wulkanyň britan asmanyna bulut ibermeginiň ahmaldygyny çaklady.
Kül buludy zerarly Şotlandiýa barýan we Şotlandiýadan gelýän uçarlaryň gatnawy togtadyldy.


text:
Türk howpsuzlyk güýçleriniň geçiren operasiýasynda, Stambulda bombaly hüjüm gurnamaga taýýarlanýan "YD" toparyna agza biri özbegistanly, beýlekisi bolsa türkmenistanly bolan janyndan geçen iki bombaçy tussag edildi. Olara hem ýardam etmekde aýyplanýan GDA-nyň 5 raýaty bolsa kriminal ýagdaý doly anyklanýança tussaglykdan boşadyldy.
Türkiýäniň köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde ýaýran maglumata görä, Stambulyň terrorçylyga garşy göreş müdirliginiň işgärleri Pendik Tuzla Maltepe diýen ýerde geçiren operasiýasynda "YD" guramasynyň janyndan geçen hüjümçiler sanawynda durýan özbegistanly "Bunýod" lakamly Azizjon Bekraýew bilen türkmenistanly "Zubeýr" lakamly Nowruz Kasymowy ele saldy. Munuň yz ýanyndan hem olaryň gurnajak bombaly hüjümlerine goldaw berjek toparyň agzalary bolan, 32 ýaşyndaky Azerbaýjanyň raýatlary R.I. we 26 ýaşyndaky O.M. bilen özbegistanly raýatlar; 26 ýaşyndaky B.M. 29 ýaşyndaky T.H. we 32 ýaşyndaky N.I. başga bir ýerde ele salyndy. Olaryň ýanynda köp sanly materiallaryň hem tapylandygy mälim edildi.
Ikisi janyndan geçen hüjümçi bolan jemi 7 daşary ýurtly raýat sorag üçin, Stambulyň Watan şaýolundaky Terrorçylyga garşy göreş müdirligine äkidildi. Hünärmenler tapylan materiýallary barlan mahaly janyndan geçen hüjümçileriň bombaly hüjüme gören taýýarlygy we nämäni göz öňünde tutandygy barasynda jikme-jik maglumatlaryň üstüni açdy.
Özbegistanyň raýaty "Bunýod" lakamly Azizjon Bekraýew bilen Türkmenistanly "Zubeýr" lakamly Nowruz Kasymow kazyýetiň karary esasynda azatlykdan mahrum edildi. Olara hemaýat etmekde aýyplanýanlar bolsa kriminal ýagdaýlar doly anyklanýança wagtlaýynça goýberildi.
Tussaglaryň beren maglumaty esasynda gaýtadan operasiýa geçiren Stambulyň terrorçylyga garşy göreş müdirliginiň işgärleri bu gezek Sultanbeýli diýen ýerde Siriýa gidip "YD" toparynyň hatarynda söweşmäge taýýarlanýan Özbegistanyň, Täjigistanyň, Azerbaýjanyň we Türkmenistanyň raýatlaryndan ybarat bolan 36 adamy hem ele saldy. Soň olar deportasiýa edilmegi üçin, migrasiýa gullugyna iberildi.


text:
Türkmenistanda şu ýyl Ýeňiş baýramynyň 70 ýyllygy bilen bagly uly resmi çäreler göz öňünde tutulmaýar. Uruş weteranlaryna şu ýyl pul sowgadynyň beriljegi barada hem resmi habar berilmedi. Şu günler ýurtda uruş weteranlaryny hormatlamak boýunça geçirilýän çäreleriň olara mekdeplerde çykyş etdirmek, gül gowşurmak we öýlerine käbir azyk önümlerini eltmek ýaly hereketler bilen çäklenilýändigi habar berilýär.
Şol bir wagtda-da käbir türkmenistanlylar üçin Ikinji Jahan Urşy bilen bagly ýatlamalaryň öz şahsy ähmiýeti bar. Ahal welaýatynyň 80 ýaşly ýaşaýjysy Tejen aga urşa gatnaşan kakasy we uruş ýyllaryndaky öz durmuşy barada ýatlamalaryny Azatlyk Radiosy bilen paýlaşdy.


text:
Dünýäniň G-20 toparynyň liderleri Ýewropa ýüzlenip, özüniň häzirki bergi krizisini çözmegi üçin gyssagly çäreleri geçirmäge çagyrdylar.
G-20 toparynyň Meksikada geçirilen iki günlük sammitiniň ahyrynda Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama çykyş edip, Ýewropanyň liderleriniň özleriniň maliýe kynçylyklaryny çözmek ugrunda dogry ädimleri ätjekdigine ynanýandygyny aýtdy.
“Ilki bilen biziň Ýewropadaky dostlarymyz bu meseläniň möhümdigine düşünip, muňa çynlakaý çemeleşýärler. Şeýle-de olar çözgütleri gyssagly tapmak ugrunda tagalla edýärler” diýip, Obama aýtdy. “Men olaryň ösüşi, maliýe durnuklylygyny üpjün etmek üçin häzire çenli kabul eden möhüm kararlaryny goldaýaryn. Ýewropanyň liderleriniň ýewrozonadaky durnuklylygy, maliýe bazarlarynyň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin ähli gerekli çäreleri geçirmäge taýýardyklaryny bärde hem yglan etmekleri meni diýseň begendirdi”.
Obama Ýewropanyň krizisden çykmak üçin ýeterlik serişdeleriniň bardygyny belledi. Obama ABŞ-nyň häzir öz ykdysady kynçylyklary bilen meşguldygyny, şeýle-de özüniň halkara hyzmatdaşlaryna hiç hili maliýe kömegini edip bilmejekdigini gytaklaýyn duýdurdy.
Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin ýewro pul birliginiň ykbalyndan has köp Birleşen Ştatlaryň dollarynyň ýagdaýyna alada bildirýändigini aýtdy. Putin ABŞ-nyň hökümetiniň bergisiniň 15 trillion dollara deňdgini hem nygtap geçdi.
Ýewropanyň liderleri G-20 sammitiniň dowamynda özleriniň bank sistemalaryny kämileşdirmek boýunça anyk çäreleri geçirmekçi bolýandyklaryny hem mälim etdiler.


text:
Ýaragly adamyň Ýemeniň gündogaryndaky harby barlag nokadyna hüjüm etmegi netijesinde Ýemeniň azyndan 20 esgeri öldi. Bu wakada başga-da azyndan alty esger ýaralandy.
Ýurduň resmi “Saba” habar gullugynyň berýän maglumatyna görä, hüjüm Hadramaut welaýatyndaky Reýda sebitiniň golaýynda bolup geçipdir.
Henize çenli bu hüjümiň jogapkärçiligini hiç kim öz üstüne almady. Emma Arap ýarym adasyndaky “Al-Kaýda” hereketiniň Ýemende güýçli pozisiýalarynyň bardygy aýdylýar. Bu topar hüjümi amala aşyrmakda güman edilýär.
2012-nji ýylda Ýemende birnäçe aý dowam eden giň göwrümli protestlerden soň, ýurduň prezidenti Ali Abdullah Saleh häkimiýetden çekilmäge mejbur edilipdi. Şondan bäri Ýemende goh-galmagal dowam edýär.


text:
Ýekşenbe gününden, 15-nji iýuldan başlap, “Türkmenhowaýollary” Döwlet milli gullugynyň içerki we halkara uçar gatnawlary üçin awiabiletleriniň bahasy dürli aralyklar üçin tapawutly möçberde gymmatladylýar. Bu barada gullugyň Aşgabatdaky Baş edarasynda aýdýarlar.
Döwlet eýeçiligindäki bu kompaniýa özüniň içerki howa marşrutlary üçin biletleriniň nyrhyny azyndan 10 prosent ýokarlandyrdy diýlip, habar berilýär.
Ekonom klasda 1 ýyllyk açyk möhletli Moskwa gidiş-geliş bileti $585-den $690-a, Kiýewe gidiş-geliş bileti $650-den $747-ä, Minskä gidiş-geliş bileti $545-den $743-e, Londona gidiş-geliş bileti $850-den $910-a çykaryldy. Bu nyrhlary kompaniýanyň Aşgabatdaky wekilhanasy berýär.
Nyrhlaryň ýokarlandyrylmagy bu howa kompaniýasynyň beýleki halkara reýslerine hem degişli.
Türkmenistanyň milli howa gullugynyň uçar biletleriniň bahasynyň galdyrylmagy ýurtda ýük ulaglary üçin mugt benzin talonynyň ýatyrylmagynyň, şeýle hem un önümleriniň nyrhynyň ýokarlandyrylmagynyň yz ýanyndaky günlere gabat geldi.
Şu ýylyň maý aýynyň ahyrynda Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow “Türkmenhowaýollary” gullugynyň başlygyna bu pudagyň “düşewüntliligini ýokarlandyrmak we onuň düzümini döwrebaplaşdyrmak boýunça zerur bolan ähli çäreleri” görmegi tabşyrypdy.
Ýurduň döwlet media serişdelerinde içerki we halkara gatnawlary üçin uçar biletleriniň gymmatladylýandygy barada häzirlikçe habar berilmedi.
Kompaniýanyň içerki howa gatnawlary üçin awiabiletleriniň nyrhlary 2008-nji ýylyň iýun aýynda hem 10 esseden gowrak ýokarlandyrylypdy. Şondan öň, ýolagçylara uçar arkaly gatnamak guryýer transport hyzmatlaryndan has arzan düşýärdi we “Türkmenhowaýollarynyň” awiabiletleriniň nyrhlary döwletiň goýberýän subsidiýasynyň hasabyna arzan bahadan satylýan bilet hökmünde bilinýärdi.
Häzirki wagtda “Türkmenhowaýollarynyň” uçarlary ýurduň bäş welaýatyna, şeýle hem dünýäniň 11 ýurdunyň 15 sany şäherine: Abu-Dabi, Amritsar, Almaty, Bangkok, Birmingem, Deli, Dubaý, Kiýew, London, Moskwa, Minsk, Pekin, Stambul, Sankt-Peterburg, Frankfurt şäherlerine yzygiderli uçuşlary amala aşyrýar.
Resmi maglumatlara görä, Aşgabatdan Mýunhen, Pariž, Jidda, Milan we Nowosibirsk aralyklaryna halkara howa gatnawlarynyň täze ugurlary hem işlenip taýýarlanylýar.


text:
Eýranda aşa dinçiler Yslamyň kadalaryna laýyk diýip kabul edilen egin-eşik düzgüniniň depelenmegine protest bildirip, 7-nji maýda Tähranda ýöriş geçirdiler. Gürrüňi edilýän egin-eşik düzgüni 1979-njy ýylda Eýranda geçirilen Yslam rewolýusiýasyndan soň, mejbury edilipdi.
Eýranyň resmi “IRNA” habar gullugynyň berýän maglumatynda protestçileriň sanynyň 4 müň çemesidigi aýdylýar.
Eýranda hijabyň talaplaryny doly ýerine ýetirmezlikde her ýyl müňlerçe zenan tussag edilýär ýa-da pul jezasy bilen jezalandyrylýar.
Prezident Hassan Rohani oktýabrda eden çykyşynda Eýranyň polisiýasyndan hijab meselesinde geçirimli bolmagy sorapdy.
Tähranyň häkimi Hossein Haşeminiň berýän maglumatyna görä, resmi rugsatnama alynmandygy sebäpli gürrüňi edilýän demonstrasiýa kanuna laýyk geçirilmändir.


text:
Eýranda ýaşaýan etniki türkmenler edebiýatda Magtymgulydan ylham alýandyklaryny aýratyn nygtaýarlar.
Olar şeýle ylham bilen Türkmensährada ýaşaýan türkmenleriň ýazyjy-şahyrlary "Miras" atly edebiýat we sungat jemgyýetini döredip, bu ugurda ençeme ýyl bäri işjeňlik görkezýärler.
Eýse, Türkmensährada ýaşaýan ýazyjy-şahyrlar dünýä türkmenleri bilen nähili aragatnaşyk saklaýarlar we olaryň bu ugurda islegleri näme?
Şeýle-de, Türkmensähra türkmenleriniň "Miras" edebiýat hem sungat jemgyýetiniň göz öňünde tutýan maksatlary näme we olara ýetmek üçin nähili sepgitlere ýetildi? "Miras" jemgyýetiniň zenan agzalarynyň işjeňligi jemgyýete nähili täsir ýetirýär?
“Dünýä türkmeleri” gepleşigimiziň nobatdaky sanynda şu soraglara jogap agtaryldy. Ony diňläp, söhbete goşulmaga çagyrýarys.


text:
Türkiýäniň premýer-ministri Rejep Taýyp Erdogan Stambulda iki hepde mundan ozal başlanan demonstrasiýalary betpäl adamlaryň öz syýasy maksatlary üçin ulanýandyklaryny aýdýar.
Erdogan sişenbe güni Ankarada kanunçykaryjalara şeýle diýdi: “Türkiýäniň abraýyny pese gaçyrmak üçin edilen işler maksatly we planly işlerdir”.
Ol demonstrantlary protestleriň ilkibaşda başlanan ýeri bolan Stambulyň Taksim meýdanynda ýerleşýän Gezi parkyndan çete çekilmäge çagyrdy.
Premýer-ministr gürrüňi edilýän toparlaryň we käbir adamlaryň Stambuldaky we Ankaradaky hususy telekeçileriň iş ýerlerine we döwletiň emläklerine zyýan ýetirmek üçin hem-de adamlary wandalizme itermek üçin protestlerden öz bähbitlerine peýdalanandyklaryny belledi.
Erdoganyň çarşenbe güni hökümete garşy protestçiler bilen duşuşmagyna garaşylýar. Ýöne ol “kanuny” talaplary bolan protestçiler bilen Türkiýäniň abraýyna zyýan ýetirmek isleýänleri tapawutlandyrmalydygyny hem belledi.
Şeýle-de, Erdogan käbir daşary ýurt habar serişdeleriniň Taksim meýdanynda bolup geçýän wakalar barada ýalňyş maglumatlary ýaýradýandyklaryny aýdyp, olaryň işlerini tankyt etdi.
Polisiýanyň amallary
Sişenbe güni polisiýa işgärleri Taksim meýdanyny gurşap alan protestçileri meýdandan çykarmak üçin göz ýaşardyjy gaz, beýhuş edýän granatlary we güýçli suw pürküjileri ulandy.
Käbir protestçiler polisiýa işgärlerine ”molotow kokteýli” hem-de feýrwerk atmak bilen jogap berdi.
Türkiýede çap edilýän “Hürriýet” gazetiniň habarçysy Erdem Güneş sişenbe güni Gezi parkynda bolan wakalary şeýle teswirledi: “Park entägem protestçileriň kontrollygynda, emma Taksim meýdanynyň galan bölegi, ýagny respublikanyň ýadygärligi, Taksimiň esasy merkezi we kaşaň bina bolan Atatürk medeniýet merkezi polisiýa tarapyndan goralýar. Polisiýa işgärleri ähli afişalary we Atatürk medeniýet merkezinden asylan ähli baýdaklary aýryp, ýeke-täk türk baýdagyny goýdy.”
Hökümete garşy demonstrasiýalar 31-nji maýda polisiýa gulluklary Gezi seýil bagynyň gurluşyk taslamasyny kabul etmeýän protestçilere garşy aşa köp güýç ulananyndan soňra başlandy.
Protestler başlanaly bäri şu güne çenli üç adam öldi we 5000-den köp adam ýaralandy.
Häzirki günlerde Türkiýede bolup geçýän protestler, premýer-ministr Rejep Taýyp Erdogan we onuň ”Adalat we Ösüş” (AK) partiýasy 10 ýyl mundan ozal hökümet başyna geçeli bäri, olara garşy geçirilýän iň täsirli protestlerdir.


text:
Gresiýanyň paýtagty Afinanyň demirgazyk sebitlerinde ýerleşýän müňlerçe ýaşaýjy, tokaýda başlan ýangyn zerarly gijäni öýlerinden uzakda geçiripdirler.
Azyndan alty bölek uly ýangyna heniz hem kontrolluk edilmänligi we güýçli şemalyň ody güýçlendirýändigi aýdylýar. Gresýaly resmileriň aýtmagyna görä, ot Atinanyň demirgazyk etraplaryna henizem howp abandyrýar.
Gresýanyň premýer-ministri Kostas Karamanlis, hepdäniň ahyrynda başlanan bu ýangyna kontrol etmekligiň henizem kyndygyny mälim etdi.
Aýdylşyna görä ýekşenbe güni aýry-aýry 90 ýerde ýangyn başlapdyr.


text:
Gyrgyzystan respublikasy öz Garaşsyzlygynyň 20 ýyllygyny baýram etdi. Baýramyň öňüsyrasynda ýurduň prezidenti Roza Otunbaýewa ençeme adamy döwlet sylaglary bilen sylaglady. Olaryň arasynda Azatlyk Radiosynyň žurnalistleri, şol sanda Gyrgyz redaksiýasynyň öňki ýolbaşçysy Tynçtykbek Çorotegin milletara ylalaşyklary berkitmekde, respublikanyň sosial-ykdysady hem medeni-ruhy derejesini ösdürmekde goşan uly goşandy üçin, “Şöhrat” medalyna mynasyp boldy.
Ýazyjy Hudaýberdi Hally Azatlyk Radiosynyň Gyrgyz gullugynyň öňki ýolbaşçysy Tynçtykbek Çorotegin bilen žurnalistika we žurnalistleriň hyzmaty barada gürrüňdeş boldy.
Hudaýberdi Hally: Tynçtykbek, özüňize berlen bu döwlet sylagyna nähili garaýaňyz?
Tynçtykbek Çorotegin: Bu meniň üçin örän uly hormat. Özümiň bu kiçi hyzmatyma olar şeýle ýokary baha berler diýip garaşmandym. Iň esasy zat bolsa men bu sylagy ýurduň prezidenti Roza Otunbaýewanyň elinden alýaryn. Ol ýurtda rewolýusiýanyň geçirilmegi üçin örän köp iş etdi. Öňki awtoritar prezidentiň alyp baran syýasatyndan soň, ýurduň ýaňadan demokratiýa tarap dolanmagyna ýol açdy. Şonuň üçin onuň elinden sylag almak maňa goşa şatlyk. Meniň pikirimçe, olar diňe bir adamyň hyzmatyny däl, meniň ýurdumda garaşsyzlyk ugrunda göreşenleriň birnäçesini, demokratiki gurluş ugrunda göreşenleri sylagladyrlar.
Hudaýberdi Hally: Häzirki wagtda Gyrgyzystanda žurnalistleriň erkin işlemegi üçin nähili şertler döredildi?
Tynçtykbek Çorotegin: Konstitusiýa boýunça, elbetde, senzura ýok. Söz azatlygy kepillendirilýär. Ýöne şeýle kanunlar beýleki döwletlerde-de, meselem, ýowuz awtoritar ýurduň Konstitusiýasynda-da bolup biler. Hakykat ýüzünde bolsa ol döwletlerde senzura – berk çäklendirme höküm sürýär. Sebäbi bizde-de 2005-nji ýylyň Mart rewolýusiýasyna çenli şeýle bolupdy. Ikinji gezek 2010-njy ýylyň Aprel rewolýusiýasyndan öňinçä hem şeýle boldy. Konstitusiýada ýazylandygyna seretmezden, iş ýüzünde söz azatlygy 2-nji rewolýusiýadan soň mümkin boldy.
Men soňky ýylda söz azatlygy üçin haýsydyr bir žurnalistiň resmiler tarapyndan ýanalanyny göremok. Munuň özi ol ýerde milletiň aň-düşünjesi ugrunda göreş barýandygyny aňladýar. Bu Gyrgyzystanda söz azatlygy ugrunda göreş bolandygyny görkezýär.
Hudaýberdi Hally: Tynçtyk, sen Gyrgyzystanyň 1-nji hem 2-nji rewolýusiýalaryny ýatladyň. Aslynda ýurtda söz we metbugat erkinligi haçandan başlanypdy?
Tynçtykbek Çorotegin: Hawa, eger-de milletiň ykbalyndaky esasy öwrülişikler barada aýtsak, 90-njy ýylyň oktýabrynda bizde parahatçylykly öwrülişik bolup geçipdi. Gyrgyzystanyň öňki kommunist lideriniň ornuna demokratik toparlardan bolan, akademik Askar Akaýew saýlanypdy. Şonuň üçin 90-njy ýyllaryň başyndan Gyrgyzystanda söz azatlygy ýol alyp başlady. Bir mysal, Moskwada bolan döwlet agdarylyşy wagtynda, GKÇP-niň wekilleri SSSR-e öňki çäkli kommunistik düzgüni girizmekçi bolup çagyryş edenlerinde, Gyrgyzystanyň döwlet telewideniýesi hem radiosy olaryň çykyşlary bilen birlikde, demokratik pikirleri, şol sanda Boris Ýelsiniň çykyşlaryny beripdi. Garaşsyzlygyň başky ýyllary Gyrgyzystanda erkin metbugat üçin köp şert döredildi. Ençeme gazetler Askar Akaýewi açyk tankytlap bildiler. Ýöne 94-nji ýyldan başlap, prezident Akaýewiň alyp barýan ýoly kem-kemden awtoritarizme tarap üýtgedi.
A. Akaýew ýurtda halkara tele-radio gepleşikleriniň açylmagyny goldady. 1992-nji ýyldan başlap, Azatlyk Radiosy we BBC habar gullugy Gyrgyzystanyň resmi kanallary arkaly berlip başlandy. A. Akaýew ýa-da başga resmiler bu işe hiç mahal päsgel bermändiler. Gyrgyzystan Merkezi Aziýada Azatlyk Radiosynyň gepleşiklerini açyk hem päsgelsiz berip gelen ýeke-täk ýurt boldy.
Hudaýberdi Hally: Tynçtyk, biz ýene Döwlet sylaglary meselesine dolansak, käbir döwletlerde resmiler žurnalistleri öz garşydaşy, ýagny tankytçysy saýýarlar. Eýsem Gyrgyzystanda žurnalistler hökümet resmilerini tankytlamaýarmy?
Tynçtykbek Çorotegin: Onda-da gaty ýiti tankytlaýarlar. Olaryň dürli syýasatçylara garşy mydama tankydy ugry ýöredip gelendigini men aýdyp bilerin. Ol tankyt şu günki günde-de dowam edýär. Munuň özi bolsa, meniň pikirimçe, syýasatçylara-da peýdaly, jemgyýete-de. Syýasatçylar mydama hüşgärligi elden bermeýärler, oýlanyşyksyz hereketden çekinýärler. Onsoňam bizde dürli metbugat bar. Aýdaly bir gazet syýasatçynyň alyp barýan ýoluny goldaýar, beýleki gazet hut şol ugry tankytlaýar. Şonuň üçinem munuň özi kabul ederlikli ýagdaýa öwrüldi. Bu, meniň pikirimçe, örän gowy.
Hudaýberdi Hally: Sylaglananlaryň arasynda Azatlyk Radiosyndan dört žurnalistiň bolmagy guwandyryjy fakt bolsa gerek.
Tynçtykbek Çorotegin: Gyrgyzystanyň häzirki prezidenti garaşsyz žurnalisler üçin mydama açyk bolupdy. Rewolýusiýadan öň oppozisiýadaky deputat wagtynda-da şeýledi. Ol žurnalistleri dürli ugurdan goldap geldi. Garaşsyzlyk baýramynyň öň ýanyda , birnäçe žurnalisti sylaglady. Şol sanda Balbaý Alaguşewe hem hormatly at berildi. Balbaý Alaguşew Gyrgyzystanyň saz medeniýetininiň taryhyny beýan edýän örän belli žurnalist. Ol indi Gyrgyzystanyň halk artisti boldy.
Hudaýberdi Hally: Şu ýerde meniňem bir zady goşasym gelýär, ol diňe bir gyrgyz saz sungatynyň uly howandary bolman, türkmen saz sungatynyň hem iň ýakyn dostlarynyň biri saýylýar.
Tynçtykbek Çorotegin: Sag boluň. Siziň bu pikiriňizi öz gezegimde menem goldaýan. Ol türkmen sazynyň ündewçisi hökmünde gyrgyz metbugatynda köp çykyş etdi. Ýene bir aýratynlyk, baryp 30-njy ýyllarda gazak hem gyrgyz saz sungatyny öwrenji Aleksandr Wiktorowiz Zataýewiçe Gyrgyzystanyň halk artisti diýen at berlipdi. Ine, indem gyrgyz intelligensiýasynyň haýyşy bilen şeýle at saz sungatyny öwreniji Balbaý Alaguşewe berildi. Gyrgyz temalaryna baglanyp galan žurnalistlerden tapawutlylykda, ol goňşy halklaryň sazyna-da köp üns berdi.
Hudaýberdi Hally: Tynçtyk, sözümiziň ahyrynda žurnalistiň borjy hem onuň hyzmatyna goýulýan hormat barada nämeler aýdyp bilersiň?
Tynçtykbek Çorotegin: Meniň žurnalistleriň jemgyýetçilik işleri, hyzmaty hem olaryň ýaşaýan şertleri barada käbir deňeşdirme zatlary aýdasym gelýär. Gyrgyzystanyň garaşsyz žurnalistleri bilen Merkezi Aziýanyň žurnalistleriniň iş şertlerinde düýpli tapawut bar. Bir tarapdan, gyrgyzystanly žurnalistler söz azatlygy ugrunda göreşdiler hem ony gazandylar. Indi onuň miwesini görýärler, orden-medala mynasyp bolýarlar. Bu örän guwandyryjy fakt.
Beýleki tarapdan, biziň doganlyk goňşularymyz bolan Türkmenistanda hem Özbegistanda ýagdaý agyr. Olara işlemek kyn, hatda erkin žurnaliste ýaşamak mümkin däl. Olary bir kiçijik tankyt üçin türmä basýarlar ýa-da ýerli metbugatda işlemekden mahrum edýärler. Biz bolsa açyk ýurtda işläp, döwlet sylagyny alýarys. Şonuň üçin Gyrgyzystanyň žurnalistleri olara mydama raýdaşlyk bildirýär. Olar özleriniň hem ildeşleriniň hukuklary ugrunda göreşijilerdir. Häzir olaryň hyzmaty orden-medal bilen däl, awtoritar hökümetiň gysyşy bilen bellenýär. Biz söz we metbugat azatlygynyň gerekdigine ol ýurtlaryň öz içinde göz ýetirerler diýip, umyt edýäris. Şeýle reformalary amala aşyrmak ugrunda hereket etmek ýerli žurnalistiň borjy hem abraýydyr diýip, pikir edýärin. Şu günler olar üçin iň agyr döwür. Wagt geler, olar hem öz halkyna aýtjak-diýjek zatlaryny arkaýyn ýazmaga hem çap etmäge mümkinçilik alarlar.


text:
Soňky döwürlerde Aşgabatda maşgala lukmanlarynyň ýetmezçiligi ýiti duýulýar. Ilat sany barha köpelýän ýurduň paýtagtynda maşgala lukmanlarynyň sany ilatyň talabyny häzirlikçe ödemeýär. Saglyk öýlerinde maşgala lukmanlarynyň ýetmezçiligi sebäpli olaryň her biriniň üstüne ýüklenýän işiň möçberi hem artýar.
“Aslyýetinde her bir maşgala lukmany bir uçastoga seretmeli. Emma lukmanlaryň ýetmezçiligi sebäpli her bir maşgala lukmany 4-5 uçastoga aýlanmaly bolýar. Her uçastokda bolsa takmynan 15 sany köpgatly ýaşaýyş jaýy bar. Olaryň hersinde 30 hojalyk ýa-da kwartira bar. Onsoň, maşgala lukmany nädip her bir näsaga seredip ýetişsin? – diýip, Aşgabadyň 2-nji saglyk öýüniň lukmany zeýrenýär.
Maşgala lukmanlarynyň sanynyň ýetmezçiligi sebäpli dürli problemalar ýüze çykýar. Olardan biri hem maşgala lukmanlarynyň näsaglara öz wagtynda gözegçilik edip bilmeýänligi. Aşgabadyň 2-nji saglyk öýüne degişli 30-njy mikroraýonynyň ýaşaýjysy Amangülüň aýtmagyna görä, maşgala lukmany eýýäm birnäçe wagt bäri onuň 8 aýlyk gyzjagazyna seretmäge gelenok.
“Meniň gyzyma priwiwka etdiler. Ol gyzdyryp ýatyr. Emma, eýýäm bir aý boldy maşgala lukmanymyz meniň çagama seretmäge gelenok. Jaň edip, haýyş edip, zordan öýe getirmeli” diýip, Amangül gürrüň berýär.
Onuň aýtmagyna görä, 2-nji saglyk öýüniň problemalary diňe bir lukman ýetmezçiligi bilen çäklenmän, eýsem bu saglyk öýüniň näsaglara edýän lukmançylyk hyzmatlary üçin tölegleri hem gala.
“Mysal üçin, flýurografiýa barlagy lukmançylyk ätiýaçlyk kitapçasy bilen 2 manat bolsa-da, 5 manat alýarlar” diýip, Amangül aýdýar. “Ýa-da lukman ýetmezçiligi sebäpli işe girmek üçin medisina barlag hatyny almaga barlagdan geçip bolanok. Şonuň üçin, 100 manat töweregi pul bermeli. Aslyýetinde bu barlagdan geçeniňde aňry gitse 30 manat çykdajy edilýär” diýip, Amangül aýdýar.
Saglyk öýüniň hajatlary
Bu saglyk öýüniň efirde adynyň tutulmagyny islemedik lukmanynyň aýtmagyna görä, lukmanlaryň aýlyklarynyň belli bir bölegi saglyk öýüniň hajatlary üçin alynýar.
“Her aýlygymyzyň belli bir möçberi alynýar. Ol pullar poliklinika tuty, kondisioner satyn almak üçin ýa-da onuň remondy üçin sarp edilýär” diýip, 2-nji saglyk öýüniň lukmany aýdýar.
Aşgabadyň 2-nji saglyk öýündäki ýaly ýagdaýyň paýtagtyň beýleki saglyk öýlerine hem belli bir derejede mahsusdygyny paýtagtyň 1-nji saglyk öýüniň adynyň efirde tutulmagyny islemedik lukmany aýdýar. Onuň aýtmagyna görä, maşgala lukmanynyň ýetmezçiligi, lukmanlaryň aýlyklaryndan belli bir möçberde pul tutulmagy ýaly nogsanlyklar 1-nji saglyk öýünde hem bar.
“Biziň saglyk öýümiziň hem maşgala lukmanlarynyň iş ýüki örän uly. Bir maşgala lukmanynyň 5 uçastoga seretmeli bolýan halaty hem bar” diýip, 1-nji saglyk öýüniň lukmany aýdýar. “Käbir uçastoklarda bolsa asla maşgala lukmanlary ýok. Munuň üstesine-de, saglyk öýüniň lukmanlarynyň aýlyklaryndan dürli maksatlar üçin häli-şindi pul ýygnalyp durmagy, olaryň köpçülikleýin çärelere gatnaşmaga mejbur edilmegi lukmanlaryň işini has-da kynlaşdyrýar”.
Aşgabat şäherindäki saglyk öýleriniň sany 10-dan geçýär. Emma ilat sany 700 müňden geçýän Aşgabatda maşgala lukmanlarynyň sanynyň 2010-njy ýylda diňe 438 adam bolandygy barada Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň maglumatlarynda habar berilýär. Häzirki saglyk öýlerindäki maşgala lukmanlarynyň ýetmezçiliginden çen tutsaň, şondan bäri hiç zat üýtgemedige meňzeýär.


text:
Çarşenbe güni Aşgabatda “Ýewropa Bilelişigi – Türkmenistan adam hukuklary dialogy” ady bilen nobatdaky gepleşik geçirildi.
Aşgabatdaky bu gepleşiklere gatnaşan ÝB-niň resmileriniň Azatlyk Radiosyna mälim etmegine görä, bu ikitaraplaýyn gepleşiklerde beýleki meseleler bilen birlikde Azatlyk Radiosynyň tussag edilen habarçysy Röwşen Ýazmuhammedowyň meselesi hem gozgalypdyr.
Bu barada Azatlyk Radiosy ÝB-niň Daşary gatnaşyklar boýunça bölüminiň ýolbaşçysy Katrin Aştonyň metbugat wekili Maýa Koçajançik bilen ýörite söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Ilki bilen, Aşgabatda geçen gepleşikleriň mazmuny, şeýle-de Azatlyk Radiosynyň tussag edilen habarçysy Röwşen Ýazmuhammedowyň meselesiniň gozgalyp-gozgalmadygy barada maglumat beräýseňiz?
Maýa Koçajançik: Hawa, şu hepde, ýagny 15-nji maýda Aşgabatda “Ýewropa Bilelişigi – Türkmenistan adam hukuklary dialogy” ady bilen nobatdaky gepleşik geçirildi. Bu eýýäm bäşinji gezek geçirilýär.
Gepleşikleriň dowamynda iki tarapy gyzyklandyrýan we aladalandyrýan meseleleriň giň gerimine seredildi. Dialogyň barşynda kanunçylyk reformalary, esasan hem türme şertleri; adam hukuklaryny goramak boýunça milli institutlar; graždan jemgyýetçiliginiň ösdürilmegi; söz we metbugat azatlygynyň ýagdaýy ýaly meselelere garaldy.
Azatlyk Radiosynyň habarçysy Röwşen Ýazmuhammedowyň ýagdaýy dogrusynda hem aýratyn durlup geçildi. Munuň bilen baglylykda, ÝB özüniň aladasyny bildirdi. Gepleşiklerde Ýazmuhammedowyň işi bilen baglylykda goşmaça maglumat soraldy. Biz bu meseläni içginden yzarlamagy dowam etdireris.
Azatlyk Radiosy: Röwşeniň tussag edilmegine 10 gün töweregi bolsa-da, oňa bildirilýän aýyplamalar barada hiç hili resmi maglumat ýok. Türkmen häkimiýetleri bu ugurda size nähili maglumat berdi?
Maýa Koçajançik: Men, esasan, ÝB-niň bildiren aladasy dogrusynda maglumat berip biljek. Biz Röwşen Ýazmuhammedowyň tussag edilmegi bilen bagly, aýratyn bir görnüşde özümiziň aladamyzy bildirdik.
Meniň düşünşime görä, Türkmenistanyň hukuk goraýjy edaralary Ýazmuhammedow barada 10 günüň içinde bir karara gelmeli.
Ýaňy hem belleýşim ýaly, biz bu meseläni içginden yzarlamagy dowam etdirýäris.
Azatlyk Radiosy: Aşgabatda geçirilen gepleşikleriň netijeleri barada hem gürrüň beräýseňiz?
Maýa Koçajançik: Meniň ýaňy hem belleýşim ýaly, adam hukuklary baradaky dialoglar örän möhüm häsiýete eýedir. Biz Türkmenistan bilen bu ugurdaky gepleşikleri dowam etdirmekçi.
ÝB-niň delegasiýasy geljek ýyl, gepleşikleriň nobatdaky tapgyrynyň Brýusselde geçirilmegini teklip etdi.
Ýene bir gezek nygtap geçesim gelýär, biz siziň habarçyňyz Röwşen Ýazmuhammedowyň ýagdaýyny içginden yzarlamagy dowam etdireris.


text:
Fransiýanyň daşary işler ministri Laurent Fabius II Jahan Urşunyň tamamlanmagynyň 70-nji ýyl dönümi mynasybetli 9-njy maýda Moskwada geçiriljek dabaralara gatnaşmagy planlaşdyrýar.
Fabius Moskwa etjek bu sapary barada 9-njy maýda radioda beren interwýusynda mälim etdi.
Moskwa bu dabara halkara guramalarynyň liderleriniň we döwlet baştutanlarynyň 68 sanysynyň çagyrylandygyny mälim edendigine garamazdan, Russiýanyň Krymy bikanun anneksiýa etmegi we Russiýanyň gündogar Ukrainadaky separatistleri goldamagy halkara derejesinde ýazgarylan mahaly, liderleriň diňe 20 sanysy dabara gatnaşjakdygyny tassyklady.
Dabara gatnaşjak resmileriň arasynda Hytaýyň prezidenti Si Jinping, Kubanyň prezidenti Raul Kastro, şeýle-de Birleşen Milletler Guramasynyň Baş sekretary Ban Ki-mun dagylar bar.


text:
Bakuwda Türkmenistanyň, Azerbaýjanyň we Türkiýäniň daşary işler ministrleri ikitaraplaýyn we üçtaraplaýyn gatnaşyklary maslahat etdiler.
Raşit Meredow, Elmar Mammadýarow we Ahmed Dawutogly gepleşiklerden soň žurnalistlere beren maglumatlarynda özleriniň “Bakuw deklarasiýasyna” gol goýandyklaryny aýtdylar. Bu deklarasiýa türki dilli üç ýurduň arasynda energiýa, transport, medeniýet, syýahatçylyk we bilim pudaklarynda has köp hyzmatdaşlygy ýola goýmagy öz içine alýar.
Şeýle-de, ministrler şuňa meňzeş ýygnaklary ýylda iki sapar geçirmegi ylalaşdylar. Nobatdaky ýygnak şu ýylyň ahyrynda Türkmenistanyň paýtagty Aşgabatda geçiriler.


text:
Halkara guramalary Merkezi Aziýa ýurtlaryny zenanlara garşy zorluklaryň köp duş gelýän ýurtlarynyň hatarynda goýýarlar.
“Zenan dünýäsi” gepleşiginiň bu gezekki sanynda Türkmenistanda we Gyrgyzystanda zenanlaryň jemgyýetde ýüzbe-ýüz bolýan zulum-sütem problemalary bilen baglanyşykly gürrüň edilýär.
Türkmenlerde “Maşgala parahat bolsa - ýurt parahat” diýen söz bar. Synçylar maşgalada duş gelýän zulum-sütem problemalaryny, köplenç, zenanlaryň öz hukuklary bilen bagly düşünjeleriniň pesdigi bilen-de baglanyşdyrýarlar.
Halkara guramalarynyň hasabatlarynda Merkezi Aziýa ýurtlary, şol sanda Türkmenistan hem zenanlara garşy edilýän zorluklaryň köp duş gelýän ýurtlary hökmünde bellenilýär. Bu ýurtlarda aýal-gyzlaryň goragy üçin ýörite kanunlaryň ýokdugyna hem olar ünsi çekýärler.
Türkmenistanda garaşsyzlygyň ilkinji ýyllarynda işsizlik we neşekeşlik problemasynyň ýüze çykmagy bilen, zenanlara garşy zorluklaryň-da artyp başlandygy bellenilýär. Bu problemalar hem öz gezeginde köp maşgalalaryň dargamagyna getirýär. Zenanlar maşgala eklenjini öz boýunlaryna almakdan başga-da, adamsy neşekeş bolan ýagdaýynda , urlup-ýenjilmelere-de duçar bolýarlar.
Zenanlaryň urlup-ýenjilmek problemasy goňşy Gyrgyzystanda-da ýygy-ýygydan duş gelýän hadysalardan biri. Maglumatlara görä, Gyrgyzystanda her ikinji aýal adamsy tarapyndan urlup-ýenjilýär.


text:
Türkmenistanyň hökümeti bazarlarda satylýan elin etiň belli bir kesgitlenen nyrhdan satylmagyny talap edýär we bu talabyň ýerine ýetirilişiniň berk kontrollykda saklanylýandygy habar berilýär. Azatlyk Radiosy elin etiň bahasynyň döwlet tarapyndan kesgitlenmeginiň mümkin bolan sebäpleri barada Gazagystanyň ozalky oba hojalyk ministri Baltaş Türsymbaýew bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Türkmen hökümeti bazarlarda satylýan elin etiň bahasyna kontrollyk edip, ony öz kesgitlän nyrhynda saklamaga çalyşýar. Bu meselä hatda ýörite gulluklaryň hem ýakyndan gözegçilik edýändigi aýdylýar. Siziň pikiriňizçe, munuň nähili sebäbi bolup biler?
Baltaş Türsymbaýew: Meniň pikirimçe, Türkmenistan awtoritar-diktator režimleriň hataryna girýär we režim hemişe halka özüniň ilaty arzan et bilen üpjün edýändigini görkezmek isleýär. Şu sebäpdenem ol kontrolluk etmäge başlaýar, bazarlarda nyrhlaryň kesgitlenmegine gatyşýar, çäklendirýär, eger kim-kim muňa tabyn bolmasa, olara temmi berýär. Türkmenistanda bu meseledäki esasy sebäp şunda, bu ýerde başga sebäp ýok.
Azatlyk Radiosy: Eger has anygrak aýdylsa, siz bazar mehanizmleri režim tarapyndan bozulýar, şol hem esasy sebäp diýýärsiňiz, şeýlemi?
Baltaş Türsymbaýew: Aýdaly, satyjy we alyjy bar. Satyjy bahany kesgitleýär, alyjy harydy satyn alýar. Eger alyjy harydy satyn almasa, satyjy onuň bahasyny arzanladýar. Eger haryda isleg, talap ýokary bolsa, satyjy bahany ýokarlandyrýar. Muňa bazar mehanizmi diýilýär. Haçanda, siziň ýurduňyzdaky ýaly, bazardaky nyrhlara adminstrasiýa wekilleri, ýörite gulluklaryň wekilleri gatyşýan bolsa, bu ýurtda awtoritar režimiň bardygyndan habar berýär.
Azatlyk Radiosy: Eger Türkmenistandaky ýagdaý Gazagystandaky bazar şertleri bilen deňeşdirilse, siziň ýurduňyzda bazar mehanizminiň işleýşi nähili? Sizde önüm öndürijiler öz önümlerini bazaryň göteren nyrhyndan erkin satyp bilýärlermi? Ýa-da sizde hem bazaryň nyrhlaryna belli bir derejede kontrolluk edilýärmi?
Baltaş Türsymbaýew: Bizde, Gazagystanda eýýäm köp wagt bäri beýle kontrolluk ýok, bazar bar ondaky nyrhlary haryda bolan isleg we talap kesgitleýär. Ýagny satyjy bar, alyjy bar, bazar mehanizmi bar, bizde bazar mehanizmleri işleýär. Dogry, bir gün et biraz gymmat bolup biler, başga gün ondan arzanrak bolup biler. Hatda bizde etiň bahasy oblastlaryň ýagdaýyna görä hem dürli-dürli, aýdaly, biziň demirgazyk oblastlarymyzda etiň bahasy arzanrak, günortada bolsa gymmadrak. Ol nyrhlara hiç kim kontrolluk etmeýär, bazar kontrolluk edýär.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistandan gowuşýan habarlara görä, häzir ýurtda bir tarapdan ilatyň elinde mal bar, emma adamlar hökümetiň kesgitlän nyrhyndan et satmak islemän, mallaryny saklamaga çalyşýarlar. Şol bir wagtda bazarlarda et nobatlary uzaýar. Eger hökümet bazarlardaky nyrhlara kontrollyk etmegi dowam etdirse, munuň ahyr netijesi näme bolar?
Baltaş Türsymbaýew: Diýmek, sizde et ýeterlik öndürilmeýär. Eger döwlet we döwlet organlary gatyşsa, şeýle bir wagt geler, ol has-da az bolar. Sebäbi diýseň, haçanda döwlet organlary gatyşanda, hususan-da baha mehanizmlerine kontrollyk edilende, et öndürijiligi azalar we onuň önümçiliginiň derejesi has aşak gaçar. Mallaryň baş sany azalar. Bu ýerde esasy howp şu ýerde.
Azatlyk Radiosy: Eger döwlet bazarlardaky nyrhlara gatyşmasa, et öndürijiler öz önümlerini bazaryň göteren ýerinden satyp bilseler, olar höweslenip, has köp et öndürer we bazarlardaky nyrhlar bolçulyk esasynda aşak düşer, ýogsa-da et has gytalar, gymmatlar, siz şeýle diýmekçi bolýaňyzmy?
Baltaş Türsymbaýew: Hawa, elbetde, bu şeýle bolar.


text:
“Al –Kaýdanyň” baştutany Usama bin Laden 25-nji dekabrda Detroýta uçan ýolagçy uçaryny partlatmaga synaşygynyň jogapkärçiligini öz üstüne aldy.
Şonda ýolagçylara betbagçylygyň öňüni almak başardypdy. Öz ýany bilen uçara alyp giren partlaýjy guralyny nigeriýaly Faruk Abdulmuttalyba herekete getirmäge olar ýol bermändiler.
“Al-Jeziranyň “ täzelikler kanalynda peýda bolan ses ýazgy bin Ladeniň özüniňkidigi çak edilýär. Ol Ysraýyly goldaýandygy üçin ABŞ -na täze hüjümler etjekdigi bilen haýbat atýar.


text:
Eýse, Türkmenistanda näme üçin şahsyýet kulty saklanyp galdy, bu barada regionyň ekspertleri nähili pikirde?
Bişkekdäki Amerikan uniwersitetiniň Sosial barlaglar merkeziniň direktory Aida Alymbaýewanyň sözlerine görä, ilkibaşda prezidentiň eden işleri täzelik ýaly görnüpdir, emma Nyýazowyň diktaturasyndan soň edilen her bir işiň, demokratiýa tarap ädilen ädim ýaly duýuljakdygy tebigy zat.
“Sebabi S.Nyýazowyň döwründe täze bir ýaş nesil ösüp kemala geldi. Nyýazowyň halkyň aň-düşünjesine siňdiren totalitar medeniýeti entegem dowam edip gelýär. Elbetde, ony ilatyň käbir gatlagy, meselem, adam hukuklarynyň goraýjylary hem-de žurnalistler kabul edip bilmeýärler. Emma ilatyň agramly bölegi üçin bu medeniýet kadaly hasaplanylýar” diýip, Alymbaýewa öz pikirini mälim edýär.
Aida Alimbaýewa Türkmenistanda bu ýagdaýy açyk tankyt eder ýaly garaşsyz metbugatyň, adam hukuklaryny goraýjy garaşsyz guramalaryň, jemgyýetleriň bolmazlygy ýurduň demokratik ösüş ýoluna düşmegine päsgel berýär diýen pikirde.Halkyň mentaliteti
Özbegistanly jemgyýeti öwreniji Kamron Alyýew Türkmenistanda şahsyýet kultunyň saklanyp galmagyny halkyň mentaliteti bilen baglanyşdyrýar: “Bu, elbetde, halkyň mentaliteti hem-de döwlet baştutanynyň dünýägaraýşy bilen bagly mesele. Uzak ýyllaryň dowamynda
Ýokardan käbir adamlara zorluk, basyş edilýän bolsa, bu diňe ýurtda tertip-düzgüni saklamak üçin edilýän iş diýýärdiler.
Merkezi Aziýa jemgyýetlerinde döwlet baştutanyny tankyt etmeli dal, patyşalyk olara Alla tarapyndan berlen, biz olaryň öňündäki wezipelerimizi ýerine ýetirmeli, ýokardan käbir adamlara zorluk, basyş edilýän bolsa, bu diňe ýurtda tertip-düzgüni saklamak üçin edilýän iş diýýärdiler”.
Alyýewiň aýtmagyna görä, ýurduň başyna gelen prezident hem öz aýdan gepiniň ses-üýnsüz berjaý edilmegini talap edip, eger-de ýurtda demokratiýa, söz azatlygy bolsa, onda ýurdy dolandyrmak kyn bolar diýen prinsipden ugur alýar. “Şu sebäplere görä, Türkmenistanda häzirem şahsyýet kulty saklanyp gelýär”.Medeniýet we endik
Käbir synçylar Türkmenistandaky bu ýagdaýy halkyň medeniýeti hem-de ýurduň ozaldan gelýän dolandyrylyş usuly bilen baglanyşdyrýarlar.
Gyrgyzystanly syýasaty öwreniji Togtagul Kakçekeýew türkmen halkynyň örän konserwatiw halkdygyny, Nyýazowyň döwründen başlanan bu endigiň entek dowam etjekdigini öňe sürýär. Onuň pikirine görä, Türkmenistanda şahsyýet kultuna sygynmagy ýatyrmak üçin wagt gerek we halkyň özünde muňa isleg bolmaly.
Analitikler ýurtda şahsyýet kultuna sygynmak ýagdaýynyň gysga möhletde peýda bolýandygyny, ýöne soňra gaty uzak dowam edýändigini aýdýarlar. Muňa mysal hökmünde Staliniň döwründe başlanan şahsyýet kultunyň 50 ýyl dowam edendigini ýatladýarlar.
Özbegistanly garaşsyz žurnalist Abdurahman Taşanowyň pikirine görä, Türkmenistanyň ýapyk döwletdigi, demokratik jemgyýetlerden uzakdalygy, syýasy integrasiýadan çetde galmagy ýurtda şahsyýet kultunyň saklanmagynyň esasy sebäbidir.
Synçylar ýurduň liderlerinde hakyky demokratik ösüş ýoluna düşmäge isleg döräp, söz azatlygyna rugsat berilse, şahsyýet kultunyň uzak saklanyp galmajakdygyny aýdýarlar.


text:
Wulkan
Wulkanlar — ýer gabygynyň ýa-da başga bir planetanyň gabygynyň ýüzünde döreýän geologik emele gelmeler bolup, olarda magma ýeriň ýüzüne çykýar we lawalary, wulkan gazlaryny, daşlary (wulkan bombalaryny) we piroklastik akymlary emele getirýär.
"Wulkan" diýen söz gadymy rimlileriň ot hudaýy bolan Wulkanyň adyndan gelip çykypdyr.
Wulkanlary öwrenýän ylma wulkanologiýa, geomorfologiýa diýilýär.
Wulkanlar formasy (galkan görnüşliler, stratowulkanlar, şlak konuslar, gümmez şekilliler), işjeňligi (hereket edýän, ukudaky, sönen), ýerleşişi (ýerüsti, suwasty, buzasty) we ş.m. boýunça klassifisirlenýär.


text:
Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler bileleşiginiň agzalaryna ilatdan deri önümlerini we ýüňi kabul etmäge rugsat berildi. Türkmenistanyň prezidentiniň 5-nji fewralda gol çeken kararynyň agzalan önümleri daşarky bazarlarda satyp, ýurduň maliýe girdejilerini köpeltmek maksadyny öz öňünde goýýandygy resmi maglumatlarda habar berildi. Şeýle-de bu çäräniň maldarçylaryň girdejilerini artdyryp, maldarçylyk pudagyny ösdürjekdigi aýdyldy.
Ilatdan deriniň we ýüňüň kabul edilmegine degişli täze girizilen düzgünleriň türkmen maldarçylary üçin nähili ähmiýeti bar? Türkmenistanly synçy we ýazyjy Amanmyrat Bugaýew öz pikirlerini Azatlyk Radiosyna beýan etdi.


text:
Türkmenistan dünýäniň korrupsiýa görkezijileri boýunça indeksde iň korrumpirlenen ýurtlaryň arasynda agzalýar.
Şol bir wagtda, perzident ol ýa-da beýleki resmini işden aýyrýan pursatlary bolmasa, resmi türkmen mediasynda bu mesele kän agzalmaýar.
Azatlyk radiosy bilen gürrüňdeş bolan türkmen raýatlarynyň köpüsi indi Türkmenistanda korrupsiýa, hususan-da parahorluga adaty bir zat, hökman bolmaly ýagdaý hökmünde garalýandygyny aýdýarlar.
Türkmen raýatlarynyň gürrüň bermegine görä, ýurtda çagany çagalar bagyna, mekdebe ýerleşdirmekden başlap, tas her meselede para bermek kadaly bir zada, durmuş normasyna öwrülýär we muňa hökümet tarapyndan göz ýumulýar.
«Iň ýamany, ilat köpçüligi uly wezipelerde ýa-da «möhüm» diýilýän işlerde işleýän we bikanun baýlyk toplaýan adamlary kanundan ýokary hasaplaýar, ýaşlar bolsa hut şol adamlar ýaly bolmagy arzuw edýär» diýip, aşgabatly bir mugallym aýtdy.
Türkmen jemgyýetinde bu dert öňden hem bolupdyr. Mysal üçin, beýik Magtymguly: «Pir-kazylar para istäp gol açdy, Haram eýle, emma berme puluňny» diýip ýazypdyr.
Ýöne indi parahorlugyň Magtymgulynyň döwründäkiden has ösendigi aýdylýar.
Eýsem Türkmenistanda parahorlugyň adaty bir zada, durmuş kadasyna öwrülmeginiň sebäbi ýa sebäpleri näme? Bu meselede iň netijeli çözgüt näme bolup biler?
Azatlyk Radiosy nobatdaky «Tegelek stol» söhbetdeşligini şu meselä bagyşlaýar.
Parahorluk hakyndaky pikirleriňizi, tejribeleriňizi paýlaşsaňyz, başdan geçirenleriňizi ýazsaňyz, söhbete goşulasaňyz, hoşal bolarys.


text:
Germaniýaly kinorežissýor Arend Agteniň Türkmenistan barada Türkmenistanda döreden filmi Moskwada görkezildi. German kinorežissýorynyň 1992-1993-nji ýyllarda türkmen režissýory Usman Saparow bilen bilelikde döreden, emma postsowet regionynda hiç wagt görkezilmedik “Garagum” atly filmi 20 ýyldan soň Moskwada köpçüligiň dykgatyna hödürlendi. Esasan çagalara niýetlenen kinofilmleriň awtory Arend Agteniň “Garagum” filmi režissýoryň beýleki eserleri bilen bilelikde 14-20-nji noýabrda Moskwada geçirilýän Germaniýanyň täze kinosynyň festiwalynyň çäginde görkezildi.
Azatlyk Radiosy Arend Agte bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Jenap Agte siz “Garagum” atly kartinaňyzy özüňiziň iň gowy eseriňiz, diýip hasap edýärsiňiz, bu film 1993-1995-nji ýyllaryň aralygynda üç sany abraýly baýraga, şol sanda UNISEF çagalar fondunyň baýragyna eýe boldy. Şol bir wagtda-da hut şu film sizi maliýe bankrotlygyna getiripdi. Bu nähili boldy?
Arend Agte: Bu film meni asla çökerdi. Men mundan ozal 5-6 sany üstünlikli filmi döredipdim. Emma biziň film toparymyz Türkmenistandaky işiniň arasyny kesmeli bolupdy. Biziň şonda Germaniýa alyp gaýdan kadrlarymyz taýýar önüm diýerden daşdady, bu ýagdaýda şowsuzlykdan başga zada garaşyp bolmaýardy. Hiç kimiň goldamajagy bellidi.
Men şonda bir-iki hepde oýlanyp, elimizde bar kadrlary kesişdirip, eden işimizi görkezmek we bize goşmaça puluň berilmegini soramak kararyna geldim. Emma prodýuserlik edýän kompaniýalar, hatda biz bilen işleşen kompaniýa-da özleriniň beýle ýagdaýa öň duş gelmändiklerini aýdyp, bize bir köpük hem berjek däl diýdiler. Men şonda Germaniýanyň ähli film fondlaryna ýüz tutup görüpdim. Günleriň birinde men kinoteatry kireýine alyp, edilen işi resmilere görkezdim we olary film doly tamamlansa, onda onuň ajaýyp boljagyny ynandyrmagy başardym.
Şeýdip, biz bahar aýlarynda Türkmenistana dolanyp bardyk hem filmi doly surata düşürmek üçin göz öňünde tutulan wagtdan has tiz, ýagny 9 günde tamamladyk. Emma bu filmiň üstündäki işiň uzaga çekmegi oňa bolan gyzyklanmalaryň gowşamagyna getirdi. Günleriň birinde men bu filmi görkezmek hukugyny satyn alyp, öňünden pul tölän kompaniýanyň bankrot bolandygyny bilip galdym.
Azatlyk Radiosy: Siz üç aýyň dowamynda surata düşürilmegi planlaşdyrylan kartinaňyza bir ýyla golaý wagty sarp edipsiňiz. Muňa näme sebäp boldy?
Arend Agte: Biz bu filmi 1992-nji ýylyň iýun aýynda surata düşürip başlamagy planlaşdyrypdyk. Emma bu başa barmandy, sebäbi biz iýul aýynyň aýagyna çenli zerur maliýe meselelerini çözüp bilmändik. Şeýlelikde biz Türkmenistana diňe sentýabr aýynda barypdyk. Şu sebäpden, filmiň üstündäki iş planlaşdyrylyşyndan iki aýa golaý giç başlandy. Netijede howa ýaramazlaşdy, ýagyş ýagdy, filmde baş roly oýnan oglan Myrat dümewledi.
Biz 1990-njy ýa 1991-nji ýylda Aşgabatda film studiýasy bilen şertnama baglaşypdyk. Olar bize şol döwrüň puly bilen 5 million rubl möçberde pul bermegi wada beripdi. Bu ummasyz puldy, ýagny bu şol döwürde Türkmenistanda ulular üçin alynýan ähli filmleriň umumy bahasyna barabardy. Germaniýa tarapyndan göz öňünde tutulan býujet hem uludy. Biz tarapyndan şonda film üçin 4-5 million german markasynyň sarp edilmegi göz öňünde tutulýardy. “Garagumyň” býujeti Golliwudda alynýan filmleriň býujetine barabardy.
Emma biziň filmi almak üçin Türkmenistana baran wagtymyz onuň garaşsyz ýurda öwrülen döwrüne gabat gelipdi, şol wagt puluň hümmeti çürt-kesik pese gaçypdy. Şonda Germaniýadan 36 adam Türkmenistana barypdy. Günleriň birinde [Türkmenistanyň] film kompaniýasy hem bize pul düýpden ýok, size yzyňyza gaýtmakdan başça çäre ýok diýdi. Men şonda-da Türkmenistanda galyp, ýagdaýa görä, filmiň üstnde işlemäge taýýardym.
Azatlyk Radiosy: Siz filmiň üstündäki işi pulsuz nädip dowam etdirdiňiz?
Arend Agte: Türkmenistanyň nebit öndürýän döwlet kompaniýasynyň nebitçileri bize kömek hökmünde dikuçarlary berdi, biz diňe ýangyjyň puluny töleýärdik, şol wagtda türkmen çölünde ýerleşen we entek Türkmenistandan çykarylmadyk sowet goşuny bize ýük maşynlaryny we “Antonow-2” kysymly uçary berdi. Biz bu ýardamyň bahasyny german markasy bilen, şeýle-de, Germaniýadan getirilen elektronik, audio we wideotehnika bilen hasaplaşypdyk. Filmde rollary ýerine ýetirenleriň käbiri filmiň üstünde işlänleriň garyndaşlarydy, beýlekiler Aşgabadyň teatrlarynyň aktýorlarydy.
Azatlyk Radiosy: “Garagum” filminiň siz üçin nähili ähmiýeti bar?
Arend Agte: Bu biz üçin, meniň özüm üçin uly sapak boldy. Aslynda mende bu filmi almak barada pikir Türkmenistana eden saparymyň netijesinde döräpdi. Ýurduň giňişlikleri, çöli we daglary mende uly täsir galdyrdy. Adamyň beýnisine meňzeş daglyk meýdanlary, şor toprakly giňişlikleri men başga hiç bir ýerde görmändim.
"Garagum" filmiň üstünde men türkmen režissýory Usman Saparow bilen bile işleşdim. Men onuň bilen ozalky ýyllarda Berlinde geçýän Berlinnale halkara kinofestiwalynda tanşypdym.
Biz bir hepdeläp Türkmenistanyň kiçijik obalaryna, şäherçelerine we beýleki ýerlerine syýahat edipdik. Biz bir-birimize öz ýurtlarymyzyň filmlerini görkezip, pikir alşypdyk. Netijede biz Germaniýanyň we Türkmenistanyň arasynda kino ugrunda hyzmatdaşlygy ýola goýmak kararyna gelipdik.
Şol döwürde bu örän sada bir pikirdi, sebäbi bu 1988-nji ýylda bolan wakady. Türkmenistan bilen bilelikde film almak üçin Moskwada ýerleşýän merkezi kinostudiýanyň rugsadyny almalydy. Olar ýok diýmedi, emma gepleşikler uzaga çekip, soňam hiç hili netijesiz gutardy.
Men “Garagumyň” senarisini Germaniýada ýazyp başladym, Usman Saparow hem Türkmenistanda öz senarisiniň üstünde işleýärdi. Biz bilelikdäki eserimiz barada 1990-njy ýylda Helsinki film festiwalynda duşuşyp, ilkinji gezek pikir alşyp bildik. Şondan iki ýyl geçensoň, filmiň üstünde işläp başladyk.


text:
29-njy sentýabrda Astrahanda hazarýaka döwletleriniň sammiti geçirilýär. Bu dördünji sammite Azerbaýjanyň, Eýranyň, Gazagystanyň, Orsýetiň we Türkmenistanyň prezidentleri gatnaşýarlar. Hazarýaka döwletleriň baştutanlarynyň ilkinji duşuşygy 2002-nji ýylda Aşgabatda geçirilipdi. Häzir Orsýetde geçýän bu ýokary derejeli duşuşykdan nämä garaşylýar we Hazar deňziniň statusyny kesgitlemek problemasynda Türkmenistan nähili orun tutýar? Azatlyk Radiosy bu problemalar barada Moskwadaky GDA institutynyň Merkezi Aziýa boýunça bilermeni Andreý Grozin bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Andreý Walentinowiç, hazarýaka döwletleriniň Astrahanda geçýän sammitine bildirilýän gyzyklanma näme bilen bagly.
Andreý Grozin: Ozalky ýyllarda bu regional duşuşyk bolan bolsa, häzirki wagtda halkara häsiýete eýe boldy. Halkara derejesindäki häzirki syýasy ýagdaý hem bu tema ünsi güýçlendirýär. Sammitiň esasy gatnaşyjylary Orsýet we Eýran halkara derejesinde üns merkezinde durýarlar. Häzirki wagtda Eýran sanksiýalaryň astyndan çykýar, Orsýet bolsa sanksiýalaryň täsiriniň astyna düşýär, bu hem duşuşyga ünsi güýçlendirýär. Bu sammitiň Hazar deňziniň statusyny kesgitlemekde öňe tarap ädim bolmagyna belli bir derejede umyt baglanylýar, şol bir wagtda-da onuň böwsüş häsiýetli bolman, öňe barýan ýoldan ilkinji basgançak boljagyna, ýagny Hazar deňziniň statusyny kesgitlemegiň ýörelgeleri barada ylalaşyga gelinjegine umyt baglanylýar. Şeýle ylalaşyga gelnen ýagdaýynda Hazar deňziniň ýuridiki statusynyň kesgitlenmegine hem ýol açylar.
Azatlyk Radiosy: Hazar deňziniň statusyny kesgitlemek meselesi regionyň döwlet baştutanlarynyň arasynda ilkinji gezek 2002-nji ýylda Aşgabatda maslahat edildi. Şondan bäri takyk ylalaşyga gelinmese-de, haýsy-da bolsa bir özgeriş boldumy?
Andreý Grozin: Hazarýaka bäşligi örän seýrek duşuşýar. Sammitleriň taryhynda Aşgabatdaky sammit köp ýada düşýär. Şonda merhum prezident Saparmyrat Nyýazow Hazar - dostlugyň deňzi bolmaly, emma ondan ganyň ysy gelýär diýipdi. Şondan bäri ýagdaýyň üýtgändigini görmek mümkin. Häzirki wagtda Hazar deňzine konflikt döredýän bir zona hökmünde garalmaýar. Häzirki wagtda regional döwletleriň arasynda howpsuzlyk meselesine üns berilmegi esasan dünýäde radikal ekstremistik duýgularyň, hereketleriň we guramalaryň güýçlenmegi bilen bagly.
Azatlyk Radiosy: Hazar deňziniň statusynyň kesgitlenmeginde esasy päsgelçilik näme?
Andreý Grozin: Bu - deňiz serhetleriniň kesgitsizliginden gelip çykýar. Ähli döwletler deňziň kenarýaka giňişliginiň, düýbüniň we suwasty giňişliginiň bölünişini özüçe görýärler. Demirgazykda Orsýet, Azerbaýjan we Gazagystan öz aralarynda belli bir derejede ylalaşan bolsalar, deňziň günorta böleginde konfliktli ýagdaý dowam edýär. Eýranyň Azerbaýjan we Türkmenistan bilen arasynda ylalaşyksyzlyk dowam edýär, bu ýagdaý Azerbaýjanyň we Türkmenistanyň arasyna hem degişli.
Azatlyk Radiosy: Hazar deňziniň statusyny kesgitlemek meselesinde haýsy-da bolsa bir ýurduň esasy päsgelçilik döredýändigi barada aýtmak mümkinmi? Bu ýerde Türkmenistanyň pozisiýasy nähili?
Andreý Grozin: Her bir tarap ylalaşyga gelinmegiň şowsuzlygynda öz goňşusyny aýyplamaga ýykgyn edýär. Emma esasy gapma-garşylyk Sowet Soýuzynyň dargamagy netijesinde emele gelen döwletleriň we Eýranyň arasynda. Eýran Hazar deňziniň hiç bolmanda Orsýet bilen deň bölegine eýe bolmaga isleg bildirýär. Türkmenistanyň pozisiýasy barada aýdylanda, bu ýurduň häzirki ýolbaşçysy daşary syýasat meselesinde örän çäkli çykyş edýär. Türkmenistanyň daşary syýasaty köpçülik üçin ýapyklygyna galýar. Emma mundan beýläk Türkmenistanyň Hazar deňzi boýunça pozisiýasynyň beýleki goňşularynyň pozisiýasyna görä özgerjegini çak etmek mümkin, sebäbi bu ýurt öz diplomatiýasynda bitaraplyk statusyny özüne galkan edinip gelýän hem bolsa, regiondaky we halkara derejesindäki proseslerden yza galmajak bolýandygyny görkezýär. Şu çaka çenli Türkmenistan Hazar deňzi boýunça syýasatyny öz pozisiýasyna ünsi çekmezlik strategiýasy esasynda alyp barypdy.


text:
Bagdadyň resmileri “Yslam döwleti” atly toparyň söweşijileri Baiji şäherindäki nebiti gaýtadan işleýän zawodyň golaýynda Yragyň harby dikuçaryny urup aşak gaçyrdy diýýärler. Yragyň demirgazygynda bolan bu wakanyň netijesinde dikuçardaky iki pilot öldi.
Bu soňky iki hepdäniň dowamynda “Yslam döwleti” atly toparyň söweşijileri tarapyndan urlup aşak gaçyrylan Yragyň ikinji harby dikuçarydyr.
Yragyň ýolbaşçylarynyň aýtmagyna görä, 8-nji oktýabrda ýurduň Baiji şäherinde Birleşen Ştatlarda öndürilen “Bell 407” kysymly dikuçary aşak gaçyrmak üçin söweşijiler eginden atylýan raketalary ulanypdyrlar.
Şeýlede, söweşijiler 3-nji oktýabrda Baiji şäheriniň golaýynda Russiýada öndürilen “Mi-35” kysymly dikuçary urup aşak gaçyrdylar. Şol wakada pilot we onuň kömekçisi öldi.


text:
Soňky wagtlar “Ginnesiň rekordlar kitabyna” dürli rekordlar bilen girmek tendensiýasynda tapawutlanýan Türkmenistan anna güni dünýäde iň uly çarh görnüşindäki karuseliň açylyş dabarasyny gurnady.
“Älem” diýlip atlandyrylan we beýikligi 47 metrden gowrak bolan bu çarh görnüşindäki karusel paýtagt Aşgabatda açyldy.
Çarhyň içki giňişliginde “Oguzhanyň tagmasy” diýlip atlandyrylýan sekizburçlyk emblemanyň äpet şekili hem ýerleşdirilipdir. Bu karuselde oturylyp aýlanylýan 24 sany kabina bar.
“Frans-Press” habar agentligi “Ginnesiň rekordlar kitabynyň” wekiliniň bu karuseli çarh görnüşindäki iň äpet karusel diýip yglan edendigini habar berýär.
Bu äpet karuseliň açylyş dabarasy Türkmenistanda bellenilýän Galkynyş, Agzybirlik we Magtymguly-Pyragynyň şygyrýet gününe gabatlanylyp gurnaldy.
Türkmenistan mundan öň hem dünýäde iň beýik baýdak diňi, iň uly sekiz burçly emlemanyň skulpturasy, dünýäde iň uly halysy we dünýäde iň uly fontan kompleksi bilen hem “Ginnesiň rekordlar kitabyna” giripdi.


text:
Gorag statusy
Planetalar[edit source]
- Ýer — ru:Земля
- Ýupiter — ru:Юпитер
- Mars — ru:Марс
- Merkuriý — ru:Меркурий
- Neptun — ru:Нептун
- Saturn — ru:Сатурн
- Uran (planeta) — ru:Уран (планета)
- Wenera — ru:Венера
Biologik görnüşiň gorag statusy — görnüşiň häzirki wagtdaky saklanyşynyň we geljekde saklanyp galmak ähtimallygynyň görkezijisi. Gorag statusyna baha berlende köp faktorlara üns berilýär: görnüşiň diňe bir galan sanyna däl-de, eýsem wagtyň geçmegi bilen populýasiýanyň sanynyň jemi köpelmegi ýa-da azalmagy, seleksiýanyň üstünlikli bolmagy, mälim howplar we ş.m. göz öňünde tutulýar.
Global ulgamlar[üýtget | edit source]
Gorag statuslarynyň reýtingli iň meşhur sanawy Tebigaty goramagyň halkara bileleşiginiň (TGHB) Gyzyl kitaby bolup durýar. Ol sanawda, hem ýokaryda görkezilen ýörelgeleriň esasynda, hem-de her bir görnüşiň öz aýratynlyklary göz öňünde tutulyp kesgitlenen dokuz sany gorag kategoriýasy bar:
- Ýitip gidenler (iňl. Extinct, EX)
- Ýabany tebigatda ýitip gidenler (iňl. Extinct in the Wild, EW)
- Ýiti howp astyndakylar (iňl. Critically Endangered, CR)
- Howp astyndakylar (iňl. Endangered, EN)
- Ynjyk ýagdaýdakylar (iňl. Vulnerable, VU)
- Goramak boýunça tagallalara baglylar (iňl. Conservation Dependent, CD)
- Ynjyk ýagdaýa ýakynlar (iňl. Near Threatened, NT)
- Iň pes howp astyndakylar (iňl. Least Concern, LC)
- Ýeterlik maglumaty ýok (iňl. Data Deficient, DD)
- Howpuna baha berilmedikler (iňl. Not Evaluated, NE)


text:
Ysraýylyň syýasy çeşmeleriniň berýän maglumatlaryna görä, düýn ýurduň premýer-ministri Benýamin Netanýahu Birleşen Ştatlaryň wise-prezidenti Joý Baýdene Eýrany diňe ýaragly hüjüm bilen gorkuzyp, onuň ýadro programmasyny togtadyp boljakdygyny aýdypdyr.
Netanýahu we Baýden Birleşen Ştatlaryň Nýu-Orleana şäherinde geçýän “Amerikaly ýewreýleriň konferensiýasynyň” çäginde gepleşik geçirdiler.
Birleşen Ştatlaryň goranmak ministri Robert Geýts Netanýahunyň bu çagyrşy bilen ylalaşmaýandygyny aýdýar.
Günbataryň pikiriçe, Eýran özüniň urany baýlaşdyrmak programmasy arkaly ýadro ýaragyny öndürmek ugrunda iş alyp barýan bolmagy mümkin.


text:
Adam hukuklaryny goraýan "Türkmen inisiatiwasy", "Adam hukuklary boýunça halkara hyzmatdaşlygy" we Niderlandiýanyň "Helsinki komiteti" Ýewropa Bileleşigini şu annada türkmen hökümeti bilen adam hukuklary barada geçirýän gepleşiklerinde raýat jemgyýetiniň ýanalyşy hakda açyk we dogruçyl gürrüň etmäge çagyryp, 6-njy iýulda beýanat ýaýratdy.
Beýanatda Ýewropa Bileleşiginiň türkmen hökümetini ýurtdaky raýat jemgyýetiniň ýagdaýyny gowulandyrmak üçin anyk ädimleri ätmäge çagyrmalydygy nygtalýar.
Adam hukuklaryny goraýjy toparlar Ýewropa Bileleşiginiň, adam hukuklaryny goramak boýunça hakyky öňegidişlik bolmasa, bu ýagdaýyň ÝB bilen Türkmenistanyň arasyndaky gatnaşyklara täsir ýetirjegini açyk aýtmaga çagyrýarlar.
ÝB türkmen häkimiýetleri bilen guraýan ýyllyk adam hukuklary dialoglaryny 2008-nji ýyldan bäri geçirýär. Ýyllyk dialoglaryň täze tapgyry 8-nji iýulda Brýusselde geçiriler. Ol ÝB-Türkmenistan gatnaşyklaryny giňeltmek tagallalarynyň doly güýjünde barýan wagtyna gabat geldi.
Hukuk meselesi şertnamany yza çekýär
ÝB bilen Türkmenistanyň arasynda baglaşylan Wagtlaýyn söwda şertnamasy geçen awgustda güýje girdi we indi ol ÝB-niň beýleki ýurtlar bilen baglaşan Ýoldaşlyk we hyzmatdaşlyk şertnamasyna çalymdaş giňräk ylalaşyk bilen ýerini çalyşmaly. Muňa garamazdan, şertnamanyň adam hukuklarynyň ýagdaýy babatdaky derňewi bilen baglylykda, Ýewropa Parlamentinde bu ylalaşygy sese goýmak sentýabra çenli soňa goýuldy. Has dogrusy, ÝB-niň parlament delegasiýasy apreliň aýagynda Türkmenistana sapar edip, bu ýurtda parlamentiň öňünden kesgitlän hukuk talaplary babatda öňegidişligiň ýokdugyny aýdandan soň, şeýle karara gelindi. Ýoldaşlyk we hyzmatdaşlyk şertnamasynyň tassyklanmagy üçin parlamentiň razylygy gerekdi.
Ýewropa Parlamentiniň adam hukuklary boýunça komissiýasynyň başlygy Heidi Hautala Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde delegasiýanyň hatarynda Aşgabatdaky rus mekdebine baranda henizem "Ruhnama" otagynyň bardygyna geň galandygyny aýdypdy. Şeýle-de Hautala türkmen hökümeti BMG-niň adam gynamalary boýunça ýörite dokladçysyny ýurda çagyrmak ýaly ädimleri ätse, munuň özi üçin örän pozitiw iş boljakdygyny aýtdy.
Halkara gözegçileri türmelere goýberilmeýär
Ýöne Türkmenistan BMG-niň ýörite dokladçysyny ýurda çagyrmakdan we halkara "Gyzyl Haç" komitetiniň ekspertleriniň türkmen türmelerine baryp görmegine rugsat bermekden henize çenli saklanyp gelýär. Hukuk goraýjy guramalar Türkmenistanyň sebitde ilatynyň jan başyna iň kän tussag düşýän ýurtdugyny aýdýarlar. Ýurduň içinden Azatlyk Radiosyna inrterwýu berýän raýatlar ýylda köp sanly günä geçişler bilen tussagy azaldylýan türmelerdäki şertleriň agyrdygyny, bendileriň köplenç yzlaryndan eltilýän azyk önümleri bilen oňňut etmeli bolýandygyny gürrüň berýärler.
Türkmen häkimiýetleri soňky ýyllarda ýurtda kanunlary kämilleşdirmek boýunça uly iş alnyp barylýandygyny aýdýarlar. Emma hukuk goraýjy toparlar, şol sanda adam hukuklaryny goraýan "Türkmen inisiatiwasy" toparynyň başlygy Farid Tuhbatullin täze kabul edilýän kanunlaryň iş ýüzünde adam hukuklarynyň goralmagyna täsiriniň azdygyny aýdýarlar. Farid Tuhbatullin özleriniň ýüzlenme çap etmek bilen, Ýewropa Bileleşiginiň Türkmenistanyň belli bir ädimleri ätmegini talap etmegini isleýändiklerini aýtdy.
"Garaşsyz jemgyýetçilik guramalary hasaba alynmaly"
"Biz bu talap esasynda diňe täze kanunlaryň kabul edilendigi we beýlekiler barada beýanatlaryň ýaýradylmagyny däl-de, eýsem, aýdaly, iş ýüzünde bolmanda on-ýigrimi sany garaşsyz jemgyýetçilik bileleşiginiň hasaba alynmagyny, olaryň dürli fondlardan kömek alyp, arkaýyn öz işini eder ýaly bolmagyny nazarda tutýarys" diýip, Tuhbatullin aýdýar.
Hukuk goraýjynyň pikiriçe, eger şeýle edilse, Ýewropa Parlamentiniň indiki gezek Türkmenistana gelen delegasiýasy olar bilen duşuşyp, adamlaryň öz isleýän işlerini edip, ýurduň abadançylygyna goşant goşýandygyna göz ýetirer.
Adam hukuklaryny goraýan "Türkmen inisiatiwasy", "Adam hukuklary boýunça halkara hyzmatdaşlygy" we Niderlandiýanyň "Helsinki komiteti" Ýewropa Bileleşigine iberen ýüzlenmesinde, soňky mysallar hökmünde, 8-nji iýunda Aşgabatda jaýlarynyň ýykylmagyna garşy protest bildirmäge synanyşan raýatlaryň polisiýa tarapyndan dargadylyşy, fewral aýynda bolsa, iki sany ýaş aýdymçynyň türk telekanalyna interwýu bereni üçin türmä basylmagy ýaly faktlary görkezipdir.


text:
ÝB özüniň Ukraina bilen bolan gatnaşyklary babatda sabyr käsesiniň dolýandygyny syzdyrdy.
Ýewropa Komissiýasynyň prezidenti Hose Manuel Barosso Moskwa bilen Ukrainanyň arasyndaky ylalaşygy çözmek üçin herekete geçip, Ukraina möhleti 7-nji iýulda dolan indiki tölegini tölemek üçin halkara karz kömegini gözleýändigini aýdypdy.
Emma Barosso ÝB-niň özüniň puly bilen kömek edip bilmejekdigini anyk aýdyp, indiki gyşda gazyň gytçylygynyň ýüze çykyp biljekdigini duýdurdy.
"Elbetde biz gowy çözgüdi gözleýäris, emme biz ýüze çykyp biljek iň agyr ýagdaý üçin hem taýýarlanýarys."
Geçen Ýanwar aýynda ÝB-niň 27 agzasyndan köpüsinde, Russiýanyň Ukraina bilen gazyň bahasy boýunça dawasynyň netijesinde gaz akyşynyň kesilmegi bilen gaz ýetmezçiligi ýüze çykdy. Orsýet ÝB-niň iň uly daşarky gaz üpjünçisi bolmak bilen gaz eksportunyň 80 % -ini ÝB-ne Ukrainanyň üstünden amala aşyrýar.
"Kiýewe bolan goldaw azalýar"
Şu wagtky goldawa garamazdan,ÝB-däki resmiler we syýasatçylar Kiýewe bolan goldawyň azalýandygyny aýdýarlar. ÝB rus gazynyň Ukrainanyň ylalaşygy esasynda bu ýurduň territoriýasyndan geçiriljekdigine kepillik soraýar.
ÝB-niň agza ýurtlary Wiktor Ýuşenko bilen Ýuliýa Timoşenkonyň arasyndaky dowam edip gelýän syýasy göreşden hem närazydyklaryny bildirýärler. Şeýle hem ýurduň açyk aýdyň bolmadyk gaz sektorynda adalatsyz oýunlaryň bar bolmagyndan şübhe edilýär.
6-njy iýulda Barosso Orsýet bilen Ukrainanyň arasyndaky ýene-de bir gaz urşynyň öňüni almak üçin ‘elinden gelenini edýändigi’ belledi. Ol iki ýurduň liderleri bilen hemişe aragatnaşykdadygyny hem-de geçen hepde Timoşenko we Orsýetiň hökümet ýolbaşçysy Wladimir Putin bilen gepleşik geçirendigini aýtdy.
Maý aýynda Putin Ukrainany maliýe taýdan halas etmek üçin iki tarapyň kredit bermegini teklip edip Barossa hat ýazypdy. Emma Barosso ÝB-niň muny edip bilmejekdigini bildirdi. “Men olara biziň umumy býudžetimizde Ukrainanyň ykdysadyýetine göniden-göni kömek etmek üçin mümkinçiligiň ýokdugyny aýtdym. Muňa garamazdan biz bu meseläniň üstünde işleýäris we men umytly garaýaryn” diýip Ýewrokomissiýanyň prezidenti Barosso aýtdy. “Emma maliýeleşdirmek boýunça garantiýa bermek biziň borjumyz däl. Ýone men şu günki tölegiň amala aşmagy üçin gerekli serişdeleriň tapyljakdygyna ynanýaryn.”
Uzak möhletleýin çözgüt
Ýewrkomissiýanyň prezidenti özüniň Halkara Walýuta Fondy, Ýewropanyň Ösüş we Dikeldiş Banky we beýleki maliýe institutlary bilen gepleşik geçirendigini mälim etdi. Ol hemmeleriň arasynda Ukraina kömek etmek üçin gyzyklanmanyň bardygyny, emma şol gün öýläne çenli heniz ylalaşyga barylmandygyny aýtdy.
6-njy iýulda Barosso, ÝB-niň bu mesele üçin uzak möhletleýin çözgüdi gözleýändigini belledi. Şu meseläniň çözgüdinde ÝB-niň Ukrainanyň mümkinçiligine kän bir bil baglamaýandygy görünýär.
Munuň ýerine Ýewropa Komissiýasy, Ýewropa Birleşiginiň ýerine ýetiriji organy bolmak bilen, agza ýurtlara özleriniň gaz ammarlaryny doly derejede ulanmagy maslahat berýär.
Şeýle etmekleri, ÝB-niň gaz üpjünçiligindäki bökdençliklere taýýarlanmakdan başga-da, ykdysady taýdan hem amatly bolup durýar. Sebäbi gazyň bahasy geçen ýylky müň kubmetr üçin 450$-dan şu wagtky 250$-a peseldi.
Şeýle hem ÝB rus gazyna we onuň ynamsyz tranzit ýollaryna alternatiwa gözleýär. ÝB Hazar deňziniň gaz rezerwlerini göni almak planlaryna bil baglaýar. Muňa bolsa, indiki Duşenbe güni Türkiýede Nabukko şertnamasyna gol çekmek barada şu hepde ýola goýlan ylalaşyk badalga berdi.


text:
Täjigistanyň prezidenti Emomali Rahmon «Milletiň lideri» derejesiniň özüne ömürboýy jogapkärçilige çekilmezlik hukugyny berýändigi baradaky kanun taslamasyna gol çekdi.
Bu kanun taslamasy şu aýyň başynda parlamentiň ýokarky we aşaky öýleri tarapyndan biragyzdan tassyk edildi.
Onda Rahmon resmi taýdan «Täjigistanda parahatçylygy we milli bütewiligi esaslandyryjy» hökmünde kesgitlenýär we onuň iş başynda eden hiç bir hereketi üçin jogapkärçilige çekilip bilinmejegi aýdylýar.
Bu kanun 1991-nji ýyldan bäri häkimiýet başynda oturan öňki kolhoz başlygynyň, 63 ýaşyndaky Rahmonyň garyndaşlaryny hem gorag astyna alýar.
Garşydaşlary we aktiwistler bu çäräni demokratiýadan daşlaşmak hökmünde berk tankyt etdiler.


text:
Anna güni Waşingtonyň eteginde G-8 toparyna girýän döwletleriň liderleriniň ýörite sammiti açyldy.
Dünýäniň ykdysady taýdan ösen sekiz döwletiniň liderleriniň geçirýän bu sammitinde, esasan, Ýewropanyň maliýe krizisi we Siriýadaky syýasy krizisler ýaly meseleler üns merkezinde bolar diýlip garaşylýar.
Bu sammite ýakynda Fransiýanyň prezidentligine saýlanan Fransua Olland hem gatnaşýar. Orsýetiň täze saýlanan prezidenti Wladimir Putiniň ýerine bu sammite Orsýetiň premýer-ministri Dmitriý Medwedew gatnaşýar.
G-8 toparyna Birleşen Ştatlar, Britaniýa, Kanada, Fransiýa, Germaniýa, Italiýa, Ýaponiýa we Orsýet girýär.


text:
Yrakda 4-nji iýulda bolan partlamalarda azyndan 19 adam öldürildi, onlarça adam ýaralandy.
Iň ganly hüjüm Bagdadyň günbataryndaky Amil mähellesinde, agşamara ulag bombasy partladylanda boldy. Bu hadysada 9 adam ölüp, 24 adam ýaralandy.
Başga bir ulag bombasy bolsa, awtobusyň golaýynda partladylyp, 3 adamy öldürdi, 15 adam bolsa ýaralandy.
Bagdadyň günortasyndaky Mamodiýa şäherçesinde bolsa, açyk bazarda ýarylan bomba 3 adamy öldürdi.
Bagdadyň demirgazyk-gündogaryndaky şaýy şäheri Balad Ruzda ýarylan bomba 4 adamy öldürip, 14 adamy ýaralady.


text:
Ukrain prezidenti Wiktor Ýanukowiçiň bu ýurtdaky ýadro ýaragyny döretmäge ýarajak derejede baýlaşdyrylan urandan dynmagy wada bermegi prezdient Barak Obamanyň ýadro howpsuzlygy baradaky ýokary derejeli duşuşykda gazanan üstünligi hasaplanylýar.
“Bu Birleşen Ştatlaryň 10 ýyldanam köp wagt bäri synanyşyp gelen netijesi. Bu material ençeme atom bombasyny döretmäge ýeterlik. Bu ýokary derejede baýlaşdyrylan uranyň barlygy bilinýän möhüm regionda Ukrainanyň atom ýaraglaryny ýaýratmazlyk babatda ýolbaşçylyk roluny dowam etdirýänlgini görkezýär” diýip, Ak Tamyň sözçüsi Gibbs aýtdy.
Obamanyň bu duşuşyga gatnaşýan beýleki ýolbaşçylardan hem garaşýany edil şu. Ýarag derejesindäki materiallaryň terroristleriň ýa döwlete degişli däl oýunçylaryň eline düşmezligini kepillendirmek.
Amerikan prezidentiniň haýyşy boýunça häzir dünýäniň 47 ýurdunyň ýolbaşçylary dünýäde saklanyşy gowşak ýadro materiallaryny howpsuzlandyrmak barada Waşingtonda pikir alyşýarlar.
Ilkinji ädim
Obamanyň dünýäni atom ýaraglaryndan saplamak baradaky arzuwyna tarap äden ilkinji ädimi öten hepde Orsýet bilen täze START şertnamasyna gol çekişmegi hem-de howpsuzlyk meselesinde Birleşen Ştatlaryň atom ýaraglaryna bil baglamagyny çäklendirmek maksady bilen täze milli strategiýany ile ýetirmegi boldy.
Terrorizme garşy göreş boýunça Ak Tamyň ýokary derejeli geňeşçisi John Brennanyň aýtmagyna görä, ýadro materiallarynyň terroristleriň eline düşmek howpy gaty ýokary. Ol: “Terroristik toparlaryň, şol sanda Al-Kaýdanyň-da, iň ýokary maksady atom ýaragyny edinmek” diýdi.
“Ýadro terrorizminden abanýan howp hakyky, çynlakaý we barha artýan howp. Ol biziň milli howpsuzlygymyza we global howpsuzlyga abanýan uly howplaryň biri” diýip, Brennan nygtady.
Prezident Barak Obama hem ýekşenbe güni: “Duşuşyk üstünlikli bolsa, ol Birleşen Ştatlaryň we dünýäniň howpsuzlyk derejesini bütinleý üýtgeder” diýipdi.
Brennanyň aýdanlary onuň bu pikiriniň tassyklamasy bolup durýar.
Ikinji tema
Maslahatyň ikinji temasy Eýran we Tähranyň öz ýadro programmasynyň parahatçylykly maksatlar üçindigini dünýä subut etmekden boýun gaçyrýanlygy, bu barada halkara derejesindäki sabyrsyzlygyň gitdigiçe artýanlygy.
Eýran bilen Demirgazyk Koreýa bu duşuşyga çagyrylmadylar. Eýranyň resmi habar agentligi IRNA prezident Ahmedinejadyň: “Bu günler geçirilýän dünýä duşuşyklary adamzady kemsitmek üçin ýola goýulýar” diýenini habar berdi.
Ýadro ýaraglaryna garşy dünýä ýolbaçylaynyň biri Türkiýäniň premýer-ministri Rejep Taýýyp Ärdogan. Ol özüniň ne Eýranyň, ne-de başga bir ýurduň bu ýaragy edinmegini isleýändigini aýdýar.
Häzir Brileşen Milletler Guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşiniň gezekleşikli orunlarynyň birinde oturan Türkiýe Obamanyň Eýranyň garşysyna giriziljek sanksiýalary goldar diýip umyt edýän ýurtlarynyň biri.


text:
Geçen hepde Ýanbaş obasynyň günortasyndaky dag eteginde ýerleşen tokaý zolaklarynyň uçastok ýolbaşçylarynyň garşysyna jenaýat işiniň gozgalandygy aýdylýar.
Olara ýöňkelen günä il içinde orsça “mertwyýe duşi” diýlip atlandyrylýar, türkmen diline terjime edilende, bu “öli janlaryň” ulanylmagy bilen bagly jenaýat. Ýagny, olar işlemedik adamlara pul, aýlyk ýazyp almakda günälenýär.
Häzirlikçe näçe adamyň garşysyna jenaýat işiniň gozgalandygy barada maglumat ýok. Emma, aýdylşyna görä, garşysyna jenaýat işi gozgalan ýolbaşçylar atlaryny ýöredýän “öli janlaryň” her haýsysyna aýlyk wedomstyna gol çekendikleri üçin 100 manat berip, aýlygyň galanyny özlerine alýan ekenler.
Işe gelmän, diňe aýlyk wedomstlaryna gol çekip gidýän “öli janlara” hem çäre görlüpdir. Olaryň hersi 10 müň manat tölemeli edilipdir. Emma, bu tölegiň nähili kanunçylyk esaslarynyň bardygyny anyklamak başartmady.
Giň ýaýran hadysa
Býujet edaralarynda işleýän ildeşlerimiz “öli janlar” diýlip atlandyrylýan bidüzgünçiligiň ýurduň döwlete degişli edara-kärhanalarynda giň ýaýran hadysadygyny, aýlyklaryny alanlarynda aýda bir gezek görünýän işgärlere duş gelýändiklerini aýdýarlar.
“Olara göze görünmeýän işgärlerem diýse bolar. Aýda bir gezek gelip aýlyk haky üçin gol çekip gidýärler. Galan wagt olar iş ýerlerinde görünmeýärler” diýip, paýtagtyň kommunal hojalygynyň işgäri Durdy gürrüň berýär.
Durdynyň aýtmagyna görä, onuň işleýän kommunal hojalyk edarasynda 60-dan gowrak ”öli jan” bar. “Biziň edaramyzda öli janlaryň bardygyny her kim bilýär. Olaryň ählisi diýen ýaly başlygymyzyň garyndaşlary, tanyş-bilişleri. ”Öli janlary” saklamak başlygymyz üçin goşmaça gazanç. Bu emel “öli janlara” iş stažyny ýöretmäge hem mümkinçilik berýär. Bu iki tarapa-da bähbitli” diýip, Durdy aýdýar.
"Bähbitli" işiň zyýany
Emma bu ikitaraplaýyn “bähbitli” iş edara-kärhanalaryň beýleki işgärleri üçin goşmaça problema bolýar. Sebäbi, edara-kärhanalardaky “öli janlaryň” ýa-da göze görünmeýän işgärleriň deregine beýleki işgärler işlemeli bolýarlar.
Täze döredilen tokaý
“Biziň edaramyzda garawul bolup gezekli-gezegine dört adam durmaly. Emma biz iki adam bolup garawulçylyk edýäris. Galan iki garawulyň wezipesini “öli janlar” eýeleýär. Başlyk olaryň aýlyklaryny özüne alýar” diýip, Aşgabadyň bir döwlet edarasynyň garawuly Bazar aga aýdýar.
“Öli janlar” meselesiniň garaşsyzlyk döwründe ýurt üçin iň ýiti problemalaryň biri bolan işsizligiň hem ýitileşmegine belli bir derejede sebäp bolýandygy aýdylýar. Çünki “öli janlar” işlemäge isleg bildirýän diri adamlaryň iş ýerini eýeleýärler.
“Öli jan” bolýanlaryň köpüsi üçin şol iş gerek hem däl. Olaryň arasynda gurply maşgalalardan bolanlar hem az däl. Olar diňe iş stažyny ýöretmek üçin “öli jan” bolup işlemäge razy bolýarlar” diýip, Durdy Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde aýtdy.
Garşy göreşilýär, emma...
Ýurduň döwlete degişli edara-kärhanalarynda “öli janlaryň” giň ýaýrandygyna garamazdan, bu nogsanyň garşysyna alnyp barylýan göreşiň geriminiň çäklidigini adynyň efirde tutulmazlygyny islän döwlet resmisi aýdýar. Onuň aýtmagyna görä, aram-aram döwlet edara-kärhanalarynyň käbirlerinde “öli janlary” ýüze çykarmak işleri alnyp barylýar. Şol barlaglaryň netijesinde edaralaryň ýolbaşçylarynyň garşysyna jenaýat işleri hem gozgalýar.
“Emma bu iş köplenç halatda şol ýolbaşçylary wezipelerinden aýyrmak üçin bahana hökmünde ulanylýar. Iň soňy şol basylan başlygyň deregine goýlan başlygam ýene-de “öli janlary” işledip başlaýar” diýip, adynyň efirde tutulmagyny islemedik döwlet resmisi aýtdy.
Adat bolşy ýaly, geçen hepde ýüz beren “öli janlar” bilen bagly waka barada-da ýurduň köpçülikleýin habar serişdelerinde hiç hili maglumat berilmedi.


text:
Ýekşenbe güni gazagystanlylar ýurduň nobatdaky prezidentini kesgitlemek üçin saýlaw uçastoklarynda ses berdiler. Resmileriň ýurtdaky oppozisiýa basyş we azat media berk gözegçilik etmegi netijesinde, ýurduň häzirki prezidenti Nursoltan Nazarbaýewiň bäşinji möhlete prezident saýlanmagyna garaşylýar.
74 ýaşly Nazarbaýew Gazagystana 25 ýyl töweregi baştutanlyk edip gelýär.
Nazarbaýew öz sesini berenden soň: “Men gazaklaryň durnukly bir döwlete we meniň ýolbaşçylygymda durmuşa geçirilip başlanan çärelere ses berjekdigine ynanýaryn” diýdi.
Prezidentlige dalaş edýän beýleki iki kandidatyň şahsyýetleri onçakly tanalyp hem duranok. Olaryň emeli bäsdeşligi döretmek üçin prezidentlik saýlawlaryna gatnaşdyrylýandygy baradaky çaklamalar hem orta atylýar.
Prezidentlige dalaş edýänleriň biri – 68 ýaşly Turgun Syzdykow. Ol ýurduň Kommunistik partiýasyna wekilçilik edýär.
Kandidatlaryň beýlekisi – 63 ýaşly Abelgazy Kusaýinow. Ol mundan ozal ýurduň käbir ministrliklerinde işläp, häzirki wagt Gazagystanyň Söwda bileleşikleriniň federasiýasyna ýolbaşçylyk edýär.
Saýlaw uçastoklaryny Aşgabat wagty bilen sagat 19:00-da ýapmak planlaşdyrylýar.
Gazagystan 1991-nji ýylda garaşsyzlygyny alandan bäri, Nazarbaýew ýurdy çäkli oppozisiýa şertlerinde dolandyryp gelýär.
Ozalky demir işgäri Gazagystanda bazar reformalaryny geçirip, ýurda 200 milliard dollar möçberinde daşary ýurt sermaýasyny çekmegi başardy. Ol Gazagystany ozalky sowet giňişliginiň çägindäki ikinji uly ykdysadyýete öwürdi.
Tankytçylar ony häkimiýetini berkitmek üçin, ýurtda dissidentleri gysandygyny, azat media basyş edendigini we konstitusiýasyny “bikanun” üýtgedendigini öňe sürýärler.
Nazarbaýewiň garşydaşlarynyň we oppozisiýa wekilleriniň köpüsi ýurdy terk etmäge mejbur bolupdylar. Olaryň käbiri çylşyrymly ýagdaýlarda ýa öldürilipdi ýa-da heläk bolupdy.
Gazagystanda indiki prezidentlik saýlawlary 2016-njy ýylda geçirmek planlaşdyrylýardy, emma Nazarbaýewiň ýolbaşçylygyndaky Milli Geňeş ony şu ýylyň 26-njy apreline geçirmegi karar etdi.


text:
CIA, Merkezi Aňtaw gullugyny direktory ABŞ-nyň saýlanan prezidenti Donald Trampa Eýran bilen baglaşylan ýadro ylalaşygyndan ýüz öwürmegiň «heläkçilikli» we «akmaklygyň aňry başy» boljakdygyny duýdurdy.
"Men bu heläkçilikli bolar diýip pikir edýärin, bu hut şeýle bolar" diýip, BBC Jon Brennanyň 30-njy noýabrdaky söhbetdeşlikde aýdanlaryny sitirledi.
Eýrana garşy halkara sanksiýalary ýanwarda, dünýä döwletleri bilen bu ýurduň dawaly ýadro programmasyny jylawlamak barada baglaşylan ylalaşykdan soň, gowşadyldy.
Emma ýanwarda iş başyna geçýän Tramp Ak tam üçin saýlaw kampaniýasy mahalynda bu ylalaşygyň "elhenç" bolandygyny we diňe Eýrana peýdadygyny öňe sürdi.
Şeýle-de ol, eger prezident saýlansa, bu şertnamany «dyr-pytrak» etmegi wada berdi.
Emma muňa garamazdan, ol BMG-niň rezolýusiýasy tarapyndan berkidilen ylalaşygy ýatyrmagyň kyn boljakdygyny hem boýun aldy.


text:
Köneürgenç
Daşoguz welaýatynda, gadymy Horezm döwletiniň paýtagty bolan Gadymy Ürgenç şäheriniň galandylarynyň ýanynda gurlan şäher.
KÖNEÜRGENÇ [Kö:neürgenç] 1. (150, 210, 211, 248) – Daşoguz welaýatynda etrap we onuň merkezi şäheri. Şäheriň günorta eteginde zaratuştra dininiň kitaby bolan ²Awestada² Gura görnüşinde ýatlanýan Merkezi Aziýanyň iň gadymy şäherleriniň biri, b.e. öň V-IV asyrlarda düýbi tutulan Gürgenç şäheriniň harabalary ýerleşýär. Bu şähere ata-babalarymyz Ürgenç diýipdirler. Hytaý senenamalarynda onuň ady Ýuýe-Gän görnüşinde duş gelýär (I asyr). 712-nji ýylda bu sebite araplar aralaşandan soňra, Gürgenjiň ady Jürjan, döwletiň ady hem Jürjaniýa görnüşinde arapçalaşdyrylýar. 995-nji ýylda Gürgenjiň emiri Mamun ibn Muhammet bu döwletiň özbaşdaklygyny gazanyp, Köneürgenç türkmenleriniň soltanlarynyň nesilşalygyny ýola goýýar. Bu nesilşalygyň XI asyrdaky wekili Mamun ibn Mamunyň döwründe Köneürgenç döwleti öz ösüşiniň iň ýokary derejesine çykýar, Ürgenç şäherinde onuň adyny göterýän ylymlar akademiýasy işläp, bu ýerde Biruny (973-1050), Abu Aly ibn Sina (980-1037) ýaly görnükli alymlar zähmet çekýärler. 1097-nji ýýlda bu ülke Seljukly türkmen döwletiniň ygtyýaryna geçýär.
Gürgenç şäheri 1221-nji ýylda Çingiz hanyň ordalary, 1388-nji ýylda hem Teýmir tarapyndan düýpli ýumrulýar. Soňky döwürlerde bu şäheriň täzeden dikeldilmegine böwet bolan wakalar ýüze çykýar. Birinjiden, XV asyrdan soňra şäheriň eteginden akýan Amyderýanyň akymynyň ugry üýtgedilýär, şäher hem suwsuz galýar. Köneürgenç döwletiniň şol wagtky hany Abylgazy 1646-njy ýylda paýtagty bu şäherden derýanyň ýakasynda, köne paýtagtdan 190 kilometr uzaklykda gurlan täze şähere göçürýär. Şu wakadan soň täze paýtagta Ýaňy (täze) Ürgenç, köne paýtagta hem Köneürgenç diýen at dakylýar. Ikinjiden, Ýewropa bilen Hytaýyň hem-de Hindistanyň arasynda deňiz ýoly bilen ýygjam gatnaşygyň ýola goýulmagy, şeýle-de Amerikanyň açylmagy gadymy Beýik Ýüpek ýolynyň we onuň ugrunda ýerleşen şäherleriň, şol sanda Köneürgenjiň ähmiýetini pese gaçyrýar.
Türkmenistan öz Garaşsyzlygyna eýe bolandan soňra Köneürgenç şäheri we tutuş ülke hakyky, uly ösüşleri başdan geçirýär. Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy 1985-nji ýylda ýörite karar bilen gadymy Köneürgenji Döwlet taryhy-medeni goraghanasy diýip yglan etdi. 1985-nji ýylda öň şäherçe hasap edilen Köneürgenç şäher derejesine geçirildi. Häzir bu şäher iň köp gelim-gidimli mekana öwrüldi.
Merkezi Aziýada iň beýik minara bolan boýy 60 metre ýetýän minara, Törebeg hanymyň, Tekeş soltanyň, Il Arslanyň atlary bilen baglanyşykly ymaratlar Köneürgenji bezeýän ajaýyp taryhy ýadygärliklerdir.
Mukaddes Ruhnamada türkmen döwletleriniň ençemesi gurlan we halkymyzyň at-owazasyny dünýä ýaýradýan Köneürgenç şäheriniň we döwletiniň atlary öwran-öwran ýatlanýar. Köneürgenç türkmen döwleti Oguz hanyň Begdili atly agtygynyň neberelerinden gaỳdỳar. “Mälik şa Annuşy Köneürgenjiň hökümdary edip belleỳär. onuň mirasdüşeri Atsyz “Horezmşa” derejesini alypdyr. Atsyz bu nesilşalykda ilkinji hökümdar bolỳar. ol Garaşyzlyk almak üçin 1138-nji ỳylda gozgalaň edỳär. Muňa Soltan Sanjaryň gahary gelip oňa temmi berỳär we Köneürgençden kowỳar. Emma Atsyz orän erjel hereket edip birnäçe wagtdan soň yzyna dolanỳar. Şondan soň Köneürgenç şalygy Garaşsyz hökümdarlyk bolyar. Beỳik Serdarymyzyň aỳdyşy ỳaly Atsyz öz hökümdarlygyny Seỳhun derỳasynyň (Syrderỳa) boỳunda ỳerleşen Jende çenli giňeldỳär.” (Ruhnama 130). Köneürgenç türkmeniň döwleti dünỳä taryhyna, medeniỳetine uly goşant goşupdyr. Köneürgenç türkmeniň döwletiniň dolandyryşy Beỳik Seljuk türkmen döwletine mahsus dolandyryşdyr. Sebäbi Köneürgenç türkmen döwleti Beỳik Seljuk döwletiniň gönüden-göni dowamy hasaplanylỳar. köneürgenç döwletiniň hökümdarlyk alamatlary baỳdak we çadyr bolupdyr. Soltan edil seljuklaryň soltanlary ỳaly garalybaslary geỳipdir. Bu döwletiň taryhy barada ylmy barlaglar geçiren türk professory Aỳdyň Taneri hökümdarlaryň häkimiỳet alamatlarynyň (simwollarynyň) maddy we ruhy toparlara bölunỳändigini belleỳär. Hökümdarlaryň göteryän unwanlary (harby derejesi) we onuň adyna okalỳan hutba alamatlara; teňňe, tagt, täç, baỳdak, tug, kemer, guşak, köşk, çadyr, nobat, hökümdar lybasy maddy alamatlara degişli bolupdyr. Unwanlar: Köneürgenç türkmenleriniň hökümdarlary ilkibada “Horezmşa” , “Mälik” (eỳe, hökümdar) “Şahanşa (şalar şasy)” ỳaly unwanlary göteripdirler. Taryhy maglumatlarda Atsyzyň “Gazy” (yslam dini) ugrunda göreşiji (unwanyny, onuň ogly) Arslanyň (Mälik) unwanyny göterendigi aỳdylỳar. Tekeşe çenli bolan hökümdarlaryň “Soltan” unwanyny almandygyny bellemek gerek. Alaỳeddin Muhammet şa Garahytaỳlary ỳeňensoň oňa, Isgender Säni (ikinji Iskender) lakamy berlipdir. Emma ol Beỳik Seljuk Soltany Sanjaryň 40 ỳyllyk soltanlygyny hatyralap, özüne “Sanjar” lakamyny alypdyr. Onuň “Ulug Alp (batyr)” diỳen türkmen unwanynyň bolandygy hem mälim. Muhammet şanyň tugrasyna “Zillikllah-i fi:l-arz” (Allanyň ỳerdäki kölgesi) diỳen sözler ỳazylypdyr. Döwletiniň çäkleriniň giňelmegi bilen soltanlar özlerini Şahan şa Soltan, Soltan ul-A:Zam (beỳik Soltan) unwanlary bilen atlandyryp başlapdyrlar. Şazadalara esasan Alaỳeddin lakamy berilipdir. Jelaletdin Hindistanda mahaly bagdat halyfy oňa “hakan” (beỳik han) unwanyny beripdir. Jelaletdin Azerbeỳjana gelende halyf oňa “Şahanşa” unwanyny beripdir. Köneürgenç türkmenleriniň döwletiniň dolandyryş tejribesi şeỳleräk bolupdyr: Döwlet işlerinde dolandyryjy neberä degişli bolan agzalarynyň ähmiỳeti uly bolupdyr. Köşkde hökümdarlaryň aỳaly, çagalary (şazadalar) nebere agzalaryny düzüpdirler. Eger soltany kiçi dogany, doganynyň ogullary daỳysy hem ỳaşap ỳören bolsa olar hem nebere agzalary hasaplanypdyr. Hökümdarlaryň töwereginde wezipeli adamlar, hajyplar, hawaslar hem bolupdyr. Hajyplar – köşkde düzgün nyzamy ỳöreden, aỳratynda hökümdar bilen döwletiň beỳleki esasy adamlarynyň arasyndaky gatnaşyklary dogry ỳola goỳan adamlardyr. Bu adamlar soltanyň kabulhanasynda perdeçi, gapyçy, gapydan wezipesini ỳerine ỳetiripdirler. Olar soltanyň huzuryna kimi goỳbermeli, kimi goỳbermeli däldigini kesgitläpdirler. Hajyplara ilçiniň wezipelerini, haỳsydyr bir etraby, şäheristany dolandyrmak hem ynanypdyrlar. Alaỳeddin Muhammetşa daỳysy Emir Mäligi Hyrada häkim belläpdir. Ol bu wezipäni Muhammet şa aradan çykỳança ỳerine ỳetiripdir. Hawaslar – Köneürgenç türkmenleriniň köşgünde Diwany – Hass-da (hökümdarlara degişli emläklere we mülklere seredỳän) gulluk edỳän saỳlantgy gullukçylar. Olara “Hadiman-I Hass” hem diỳlipdir we olar “Mälik-ul Hass” unwanyny göteripdirler. Köneürgenç türkmenleriniň köşgünde merkezi häkimiỳete wezir baştutanlyk edipdir. Ol hökümdarlaryň wekili hökmünde döwlet işlerini edara edipdir. Eger wezir (Nyzam al-mülk) mülkleriň nyzamçysy unwanyny göterỳän bolsa, Soltan bile naharlanmaga hukugy bolupdyr. Olar ỳanynda wezirlik möhürini göteripdirler. Merkezi häkimiỳetde wezirden soňra diwan reỳsi (diwanyň başlygy) uly wezipe bolupdyr. Bulardan başga-da Köneürgenç türkmenleriniň köşgünde hajyp, çawuş (jansyzlaryň baştutany), çomakdar (soltanyň eline suw akdyrỳan), sylahdar (ỳaragçy), jamedar (baỳrançy), döwletdar (galamçy), çaşnigir (aşhana emiri) ỳaly wezipeli adamlar bolupdyr. Sarpaly Serdarymyz Beỳik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada şeỳle ỳazỳar: “Türkmen Soltanlyklarynda, şalyklarynda şalaryň ejesi ỳa aỳaly uly hormata mynasyp bolupdyr. Olara Tarhan (taryhy çeşmelerde Terken-Turkan) hatyn diỳip ỳüzlenipdirler. Soltanyň ejesi, aỳaly, tutuş soltanlygyň ejesi hökmünde sylanypdyr, emma näçe hormata mynasyp edilse-de türkmen soltanlary ejesini ỳa aỳalyny döwlet işine aňsat-aňsat gatyşdyrmandyrlar.


text:
Türkmenistan şenbe güni 2015-nji ýylyň dört aýynda ýurduň hukuk goraýjy we harby edaralarynyň eden işleriniň netijelerine seretdi.
Türkmen telewideniýesi prezident G.Berdimuhamedowyň baştutanlygynda geçirilen Döwlet howpsuzlyk geňeşinde ýurduň howpsuzlygyny we parahatçylygyny üpjün etmäge, hukuk goraýjy we harby edaralaryň maddy binýadyny has-da berkitmäge degişli meselelere seredilendigini habar berýär.
Mejlisde, adatda bolşy ýaly, ilki ýurduň Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň sekretary, milli howpsuzlyk ministri Ý.Berdiýew harby özgertmeleriň «öňe ilerledilişi», «jemgyýetçilik-syýasy durnuklylygyny saklamak boýunça alnyp barylýan işler» barada hasabat beripdir. Emma bu "işleriň" detallary aýdylmaýar.
Serhet gullugy 'pugtalanýar'
Mälim bolşy ýaly, soňky aýlarda türkmen-owgan serhedindäki ýagdaýlar barada howsalaly habarlar çykýar. Emma Döwlet serhet gullugynyň başlygy M.Yslamowyň hasabatynda bu habarlar bilen bagly anyk maglumatlar aýdylmady.
Muňa derek, onuň şu ýylyň dört aýynda "döwlet serhet gullugyny pugtalandyrmak we serhet goşunlarynda tertip-düzgüni güýçlendirmek boýunça edilen işler, döwrebap serhet galalarynyň gurluşygy barada" hasabat berendigi habar berilýär.
Goranmak ministri B.Gündogdyýew ýurduň harby-tehniki binýadyny döwrebaplaşdyrmak, «ýokary hilli harby hünärmenleri» taýýarlamak babatdaky wezipeleriň ýerine ýetirilişi barada hasabat berip, «Watan gerçegi» harby-türgenleşik okuwynyň üstünlikli geçirilendigini habar berdi.
Türkmen metbugaty «Kelete» okuw-türgenleşik merkezinde geçirilen tälim okuwyna ýurduň Ýaragly güýçleriniň düzümlerinde «ot atyş taýýarlygyny geçen, söweşjeň taýýarlykda aýratyn tapawutlanan» mergenleriň gatnaşandygyny habar berýär. Türkmen prezidenti bu hili türgenleşikleriň geljekde hem yzygiderli geçirilmelidigini aýdyp, oňa gatnaşan harbylaryň sylaglanmagy barada tabşyryk berdi.
Prezident «soňky ýyllarda iň döwrebap harby tehniklar bilen üpjün edilen milli goşunyň» maddy-enjamlaýyn binýadyny pugtalandyrmak bilen birlikde, «harby gullukçylaryň söweşjeň we hünär taýýarlygynyň derejesini ýokarlandyrmaga» üns bermegiň zerurdygyny hem nygtapdyr.
Içeri işlere 'gözegçilik' gerek
Mundan başga, döwlet baştutany ýurduň «içeri işler edaralarynyň alyp barýan işlerine hemişe gözegçilik etmegiň wajypdygyny» belläpdir.
Biraz yza çekilsek, prezident Berdimuhamedow 9-njy ýanwarda geçiren hökümet maslahatynda ýurduň baş prokurorynyň beren hasabatyny diňläp, korrupsiýa meselesinde «ýüz görmezden, adamyň haýsy wezipede işleýändigine garamazdan, geljekde hem berk göreş alnyp baryljagyny» belläpdi.
Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň mejlisinde ýurduň sud-prokuratura edaralarynyň ýolbaşçylarynyň hem hasabaty diňlenipdir. Emma prezidentiň ýanwardaky «günäkär adamlaryň hiç biri temmisiz galaryn ýa-da jogapkärçilikden syparyn öýdüp pikir etmesin» diýen sözlerine garamazdan, 2015-nji ýylyň dört aýynda korrupsiýa, parahorlyk ýaly «ýaramaz ýagdaýlara» garşy görlen çäreler barada anyk bir zat aýdylmady.
Ýöne şol bir wagtda türkmen telewideniýesi prezidentiň kanunçylygyň berjaý edilişine gönüden-göni jogap berýän düzümlerde «kanuny ähli zatdan belentde tutmak ýörelgelerine ygrarly adamlar işlemeli» diýendigini habar berýär.
Ýükler 'ykjam' barlanmaly
Prezident ýurduň serhedinden geçýän ýükleri «örän ykjam barlamagy» üpjün etmek, ýurda getirilmesiz edilen önümleriň öňüne «ygtybarly böwet» goýmak barada hem degişli tabşyryklary beripdir.
Türkmen hökümetiniň tankytçylary ýurduň hukuk goraýjy we harby edaralarynyň işiniň dünýewi hukuk döwletiniň aýanlyk, mejlise we halka açyk hasabat bermek kadalaryna görä gurnalmaýandygyny, netijede ilatyň serhet ýakalarynda bolýar diýilýän zatlardan bihabar galýandygyny aýdýarlar.


text:
Ukrainanyň harbysy Russiýa tarapyndan goldanylýan separatistleriň ok atyşygy bes etmek baradaky ylalaşygy birnäçe gezek bozandygyny aýdýar.
Ukrainanyň Terrorçylyga garşy operasiýalar boýunça baş edarasynyň berýän maglumatyna görä, separatist güýçleri hökümet pozisiýalaryna aglabasy granatamýotlardan we minomýotlardan ybarat 16 hüjümi amala aşyrypdyr. Şol bir wagtyň özünde Kiýew orsýetçi separatistlere garşy harby operasiýalary başlamaga çagyryş edýär.
Ukrainanyň Terrorçylyga garşy operasiýalar boýunça baş edarasynyň berýän maglumatynda, hüjümleriň aglabasynyň Donetsk welaýatyndaky Awdiiwka we başga-da birnäçe beýleki şäherçä edilendigi aýdylýar.
Bu aralykda, Luhansk welaýatyndaky separatistleriň berýän maglumatyna görä, separatistleriň kontrollugyndaky territoriýa bilen hökümet güýçleriniň gözegçiligindäki territoriýalary birikdirýän demirýol köprüsi partladylypdyr.


text:
Garagalpagystanyň we Özbegistanyň halk ýazyjysy, Özbegistanyň gahrymany Tulepbergen Gaýypbergenow 81 ýaşynyň içinde aradan çykdy diýip, Azatlyk Radiosynyň Özbek gullugy habar berdi.
“Salam, mugallym”, “Garagalpak gyzy” hem üç bölümden ybarat “Garagalpak kyssasy” eserleri bilen tanalýan Gaýypbergenow garagalpak metbugatynda uzak wagtlap dürli wezipelerde işledi.
Ol guramaçylyk işlerini hem alyp bardy. Ol Aralyň meselelerine köpçüligiň ünsüni çekdi.
Ýazyjynyň ölümine Özbegistanyň prezidenti, Parlamentiň iki öýüniň ýolbaşçylary, ýurduň premýer-ministri we beýlekiler gynanç bildiripdirler.
Tulepbergen Gaýypbergenow 15-nji sentýabrda Nukus şäherinde jaýlandy.