text:
Durmuş şeýle bir ýeňil. Öýüň ysyny halamyzokmy? Ony oturan ýerimizde, jadygöý kimin, derrew öz göwün söýen ysymyza üýtgetmäge ukybymyz bar. Emeli ys berijiler bir gudrat! Otaglarymyzy, hajahathanalarymyzy bu hoşboý yslar bilen bezäp, durmuşymyzy "gül" ýaly edýäris. Ys berijiler hakyky tebigy yslar bolmasa-da, olara laýyk alternatiwa bolup durýar. Ýurdumyza bu haryt esasy üç ýurtdan gelýär: Hytaý, Russiýa we Türkiýe.
Öýlerimiziň arassa we gowy ysly bolmagy örän möhüm zat, emma "Ys berijileriň adam saglygyna zyýany barmyka?" diýip, pikirlendiňizmi? Geliň, soňky döwrüň ygtybarly ylmy çeşmeleriniň bu baradaky gürrüňlerine göz aýlalyň. Bu makala ABŞ-nyň tebigat alymy tarapyndan Waşington uniwersitetiniň we ABŞ-nyň Tebigat Ylymlary Milli Institutynyň ylmy barlaglaryna esaslanyp ýazyldy.
Seniň saglygyň we ys berijiler
Ys berijileri ulanmak ýaramaz yslary aýyrmagyň aňsat ýoly ýaly görünýär, ýöne gynansakda, bu hoşboý yslar içeriniň hapa howasyny arassalaman, tersine ony beter hapalaýarlar. Olardan öň başga bir belläp geçmeli zadymyz bar: Içerä hiç zat sepilmänkäde ulanýan zatlarymyzdan zyýanly howa hapalaýjylary bölünip çykyp bilýär. Olaryň çeşmeleri: çilim tüssesi, öý hojalyk önümleri, pestisidler (mör-möjeklere garşy serişdeler) we başgalardyr. ABŞ-nyň tebigaty öwreniji alymy Rebeka Satnyň aýtmagyna görä, howa hapalaýjylaryň derejesi içerde, daşardakydan 2-den 50 essä çenli ýokary bolýar. Biz içerde köpräk wagt geçirýänimiz üçin, öý, iş we okuw ýerlerinde güýçli zäherlenme täsiri astynda bolýarys.
Tikenli gül ýagşydyr
Ys berijiler – aerozol, sepilýän, gaty, şem görnüşinde ýa-da bir ýerik dakylyp goýulýan bolsun – erbet yslary aýyrmaýar. Olar ýakymsyz yslary diňe gizleýärlär. Birleşen Ştatlarda satylýan köp ys berijileriň düzümi barada doly maglumat almak mümkin däl. Sebäbi kompaniýalar olaryň düzümini görkezmäne borçly edilenok. Käbir kompaniýalar alyjylaryň talaby boýunça öndürýän ys berijileriniň düzümini öz websaýtlarynda aýan edýärler. Emma olaryň düzümindäki "aromat" (hoşboý ys) hiç wagt howpsuzlyk synagyndan geçmedik birnäçe himikatlardan ybarat bolup bilýär. Adatça, ys berijilere goşulýan hoşboý ysda ftalatlar bar. Olar hoşboý ysy uzaga çekdirýär we erkeklik jynsy sistemasynda dogabitdi kemçiliklere we gormon bozulmalaryna sebäp bolup bilýär. Emeli müşkler hem hoşboý ysyň düzüminde bolup, allergiýalaryň we gormon bozulmalarynyň döremegine eltip bilýär. Ylmy barlaglara görä, köp ys berijileriň "ýakymly ysy" dihlorbenzol ingrediýentiniň netijesidir. Bu bolsa ABŞ-daky Tebigat Ylymlar Milli Instituty tarapyndan öýkene zyýanly diýip anyklandy.
Waşington uniwersitetiniň ylmy işi esasynda Birleşen Ştatlarda giňden ulanylýan sekiz ys berijileriň ortaça 18 sany himikady howa goýberýändigi anyklandy. Bu himikatlaryň bäşden biri federal we birnäçe ştat hapalama standartlary boýunça zyýanly maddalar diýlip yglan edilen. Synagdan geçirilen ys berijileriň ýarysy asetaldegid bölüp çykarýar. Birleşen Ştatlaryň Tebigaty Goraýyş Gullugyna görä, bu maddanyň kanserogen (rak keselini döredýän) bolaýmagy gaty ahmal.
Görüp otursak, ys berijileriň adam saglygyna zyýany bar ekeni. Olary ulanmaklyk her-hili kesellere ýol açyp bilýär. Ýaş çagaly maşgalalar bu meselä has ünsli garamaly. Sebäbi ys berijiler ulanylanda çagalaryň entek güýçlenmedik organizmleri zyýanly himikatlaryň täsiri astynda galýarlar.
Tebigy alternatiw barmy?
Ys berijileriň tebigy alternatiwlary kän däl. Käbir arassalaýjy serişdeler ýaşyl (tebigata zyýansyz) diýip bellenilýär. Emma ys berijilerde beýle zat ýok. Öýde ýasalan, tebigy ýaglar bilen yslandyrylan ys berijilere hem zyýanly himikatlardan azat diýip güwä geçilmeýär. Tebigy ýaglar ýokary derejede konsentrirlenen tebigy himikatlaryň birleşmesidir. Tebigy himikatlar tebigatda bar hem bolsa, bu görnüşde seýrek duş gelýär we howpsuzlyk synagyndan diňe käbirleri geçirilýär. Olaryň birnäçesi allergiýalara sebäp bolup bilýär.
Erbet yslardan dynmagyň saglyga peýdaly, howpsuz ýollary
Ys berijileri ulanmana derek penjiräni açyň ýa-da wentilýator işlediň. Şonda siz ys-koklaryň asyl özüni ýok edersiňiz. Iýmit sodasy hem erbet yslary azaltmakda howpsuz serişde bolup durýar. Onuň agzyny açyp, gijelerine otagyňyzda goýsaňyz täsirini görersiňiz. Ýene bir howpsuz ýol hem otagda ikä bölünen limon goýmakdyr. Bularyň hijisi mümkin bolmadyk ýagdaýynda ys berijileri azrak ulansaňyz zäherli himikatlaryň täsirini azaldarsyňyz. Saglygymyzy özümiz alada etmesek hiç kim bize derek alada etmez. Sagdyn ýaşamaklygyň tarapdary bolalyň. Çünki saglyk iň uly baýlykdyr.
Awtor: Sapar Aşyrow
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


c: text/html

text:
22-nji iýulda Türkmenistanyň daşary syýasat edarasynyň ýolbaşçysy Raşit Meredow Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Döwlet sekretarynyň Günorta we Merkezi Aziýa meseleleri boýunça kömekçisiniň birinji orunbasary Riçard Hoglandy kabul etdi. Ol sebitiň ýurtlarynda bolmagynyň çäklerinde wekilçilikli wekiliýete ýolbaşçylyk edip Aşgabada iş sapary bilen geldi.
Duşuşygyň barşynda taraplar syýasy, söwda-ykdysady we medeni-gumanitar ulgamlarda ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygy ösdürmegiň häzirki ýagdaýyny we gelejekki mümkinçiliklerini, iki ýurduň daşary syýasat edaralarynyň arasyndaky özara gatnaşyklary çuňlaşdyrmagyň meselelerini ara alyp maslahatlaşdylar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Maral hemişe ýuwaş, adamyň diýenini edýän çagady. Ol ejesine kömek edýärdi, hiç wagt atasyna we enesine gaýtargy bermeýärdi. Maralyň kakasy ýokdy. Şonuň üçin ol özüni ösdürmegiň we ýaşaýşa pul gazanmagyň ejesine näderejede agyr düşýändigine gowy düşünýärdi. Başlangyç mekdebi Maral bäşlik bahalar bilen tamamlady. Soňra gowy bahalar bilen dördünjini, örän kynçylyk ýagdaýda bäşinji synpy gutardy. Altynjy synpa geçende Maral sapaklaryna taýýarlanman başlady, dokuzynjy synp okuwçylary bilen gatnaşyk etmek üçin mekdepdäki sapaklardan gaçyp başlady. Mekdepden soň "sapaklarymy öýde taýýarlaýan" diýip ejesini aldap, özünden has uly ýaşly gyzlar bilen gezelenje gidip başlady. Ýedinji synpda Maral özünden dört ýaş uly oglan bilen duşuşyp başlady. Ol okuwyna üns bermän, hemme derslerden diňe üçlük bahalary alýardy. Ol sazçylyk mekdebindäki okuwyny taşlady, enesine we atasyna kömek etmegini hem goýdy. Ol ejesinden gymmat bahaly el telefonyny alyp bermegi talap edýardi we mekdebe gitmekden boýun towlaýardy. Dokuzynjy synpda okap ýörkä ejesi Maralda çilim tapdy, şondan soň ony joralary bilen gezelenje goýbermän öýde saklady. Gyz öýden gaçyp, ogrynça gijeki oturylyşyga gitdi. Oglandyr-gyzlar daşarda çilim çekip durkalar, olary polisiýa işgärleri sakladylar. Netijede, Maraly on alty ýaşda polisiýa bölüminde hasaba aldylar.
Sizde "Ejesini hemişe üns berip diňleýän we öz maşgalasyny gowy görýän, mylaýym we şadyýan çaga näme bolduka?" diýen sorag ýüze çykyp biler. Bu soragyň jogaby çylşyrymly däl: Maral ýetginjeklik we kemala gelmeklik döwründe özlerini ýaramaz alyp barýan topara düşýär, ol ýerde oňa çilim çekmäni, gijelerine gezmegi we ene-atasyna yzgytsyz bolmaklygy öwretdiler. Wakanyň soňky netijelerine baha berip, Maralyň ejesiniň entek hem bagty işländigi, gyzynyň has hem radikal toparyň täsirine düşen halatynda wakanyň has hem pajygaly tamamlanyp biljekdigini bellemelidir.
Türkmenistanda ýetginjekleri terbiýelemek meselesi, mysal üçin, Russiýada ýa-da Ýewropada ýaly, juda ýiti mesele bolup durmaýar, sebäbi çagalar köp wagt maşgalanyň, garyndaşlaryň we goňşularyň gözegçiliginde saklanýarlar. Emma daşky garaşlylygyň bolmagynyň siziň çagaňyzyň başga ýetginjekleriň ýa-da ýetginjekler toparlarynyň täsirine düşmejekdigini aňlatmaýar. Şol sebäpden, çagalaryň kemala gelmek hadysalarynyň haýsy birinden geçýändigine we ýetginjek toparlaryň olara nähili täsir edýändigine garamak örän wajypdyr.
NÄME ÜÇIN ÝETGINJEKLER ÖZ TOPARLARYNY DÖREDÝÄRLER?
Ýetginjeklik ýaşy – adamyň bedeninde psihologik, şeýle hem fiziologik tarapdan üýtgeşmeleriň bolup geçýän döwri bolup, şol iki hadysa biri-birine baglydyr: ýetginjek öz bedenindäki üýtgeşmelere öwrenişýär we stresiň hem-de başga daşky gyjyndyryjylaryň hötdesinden gelmäge kömek edýän täze endikleri özünde emele getirýär.
Uly adamlar bilen deňeşdirlende, üç esasy sebäp boýunça ýetginjeklere resmilesdirilmedik toparlara birleşmek mahsusdyr:
► Söhbetdeşlik etmäge we düşünişmäge bolan zerurlyk. Ýaşlyk maksimalizmi – bu dünýä düşünmek üçin ýetginjegiň aňynyň talabyna laýyklykda ony ak we gara tarapa bölmegidir. Eger-de ýetginjek ene-atasy, başga uly adamlar tarapyndan düşünişmezlige gabat gelse, onda ol başga ýetginjekleriň arasynda goldaw gözleýär, bu bolsa köplenç ýagdaýda dürli taraplaryň toparlanmalarynyň döremegine getirýär.
► Uly adamlaryň hemaýatlygyndan we göz astynda bolmaklygyndan çykmaga ymtylmak. Özleriniň men-menligini görkezmek maksady bilen ýetginjekler özleri üçin görelde bolýan, ýaşy boýunça has uly, adamyň diýenini etmeýän ýaşlar bilen birleşýärler. Netijede, düýnki diýen edýän oglanlar we gyzlar ýola getirip bolmaýan adamlara öwrülýärer we şeýlelikde, özbaşdak we erkin bolmaklyk üçin göreşe başlaýarlar.
► Özleriniň gyzyklanmalarynyň bolmazlygy. Eger-de ýetginjek näme bilen meşgul boljagyny bilmese ýa-da oňa uly adamlar ýeterlik derejede üns bermeýän bolsalar, onda köçe olaryň mekdebi bolýar. Köçede ol özlerini gözleýän başga ýetginjeklere gabat gelýärler. Kimdir biri futbol oýnamakçy, kimdir biri futbol derwezesini döwmekçi.
NÄME ÜÇIN ÝETGINJEKLER TOPARLARYNDA ZAMUNLYK ÝÜZE ÇYKÝAR?
Türkmenistanda dürli resmi däl ýetginjekler toparlary bardyr: hippi, emo, gangsterler, geýmerler, çyraçylar we ş. m. Ýetginjekler üçin iň howply toparlar – hereketinde zamunlygy öz içine alýan toparlardyr. Mysal höküminde 90-njy ýyllarda Aşgabat etraplarynyň, mekdepleriň we liseýleriň arasynda bolup geçýän köçe uruşlaryny getirip bolar. Häzirki wagtda resmileşdirilen ýaşlar guramalarynyň we hereketiniň esasynda döreýän köpdürli toparlar bar, meselem, Magtymguly adyndaky ýaşlar guramasy, tans ansambllar we sport toparlary. Çäklendirilmedik ýagdaýda Internete girmekligiň esasynda animeniň we emonyň tarapdarlary ýüze çykýar. Ýörgünli saz görnüşiniň üsti bilen ýaşlar sazyň dürli ugurlary bolan repi, roky we başgalary öwrenýärler. Şunuň ýaly ýagdaýda belli bir gymmatlyklary bolan ýaşlar hereketi emele gelýär.
Ýetginjekleriň güýji, aýratynam toparlarda, deň derejede gowa we ýaramaza gönükdirilip bilner.
Jemgyýet gurluşyna garşy gönükdirilen, barýan ugurlary nädogry bolan toparlarda kanuny bozulmalar köp bolýar. Şular ýaly toparlarda çilim çekmekligi, arak içmekligi we käwagt neşe etmekligi öwrenýärler. Açyk zamunlyk ýagdaýlara diskotekalarda we stadionlarda gabat gelmek mümkin. Şu günki gün Türkmenistanda mekdepara we etraplardaky uruşlar meselesi onçakly ýiti duranok, emma toparlaryň içinde zamunlygyň bardygyny bellemek gerek. Meselem, käbir ýetginjekler başgalaryň telefonlaryny we başga gymmat bahaly zatlaryny elinden alýarlar. Bir bölegiň bolçulykda ýaşap, beýleki bölegiň öz güýjüni görkezmegi bilen bagly bolan şular ýaly zamunlyk, baý we garyplaryň arasyndaky tapawutlylygy deňleşdirmek usuly hökmünde ulanylýar.
Şeýle hem, psihologlar häzirki zaman filmlerinde köp halatlarda fiziki zorlugyň görkezilýändigini belleýärler. Eger-de çaga wagtynyň köpüsini telewizoryň öňünde geçirip, onda hakykata laýyk bolmadyk uruş we başgalardan üstün çykmaklygy görkezýän sahnalary synlanynda, çaganyň hakykata bolan düşünjesi üýtgedilýär. Sebäbi häzirki filmlerde başga adamlaryň agyrysyna hiç kimiň ýüregi awamaýar. Meselem, doganlarynyň we aýal doganlarynyň, şeýle hem daşarda we mekdepde urşan ýagdaýynda töweregindäki adamlaryň biparhlygy. Bu bolsa ýetginjegiň özüni alyp barşynda kada öwrülýär. Netijede, çaga başga duýgudaşlyk bildirip bilmeýär we ýüze çykan meseläni güýç bilen çözmegi kada höküminde kabul edýär.
Ahyr soňunda, çaganyň özüne berýän bahasy pes bolsa, onda baştutana meňzemek islegi döreýär we özbaşdak pikirlenmek ukybyny ýitirýär. Ýetginjek öz gahar-gazabyny uruşmak arkaly ýa-da toparlanmak duýgusy bilen köşeşdirýär. Özüne dogry baha berip, pikirlenmäge ukyply çagalar: "Ýok. Sag boluň. Men siziň bilen gidip biljek däl" diýip bilerler. Şunuň ýaly ýetginjekler hödürlenýän neşäni ýa-da çilimi arkaýyn ret edip bilýärler. Olaryň öz pikirleri bar, olar "ejem ogly" diýerler diýen pikirden gorkmaýarlar.
TOPARA DÜŞMEZLIK ÝA-DA ONUŇ TÄSIRINI PESELTMEK ÜÇIN ÇAGAŇA NÄDIP KÖMEK ETMELI?
Ýetginjek, çagalyk ýyllaryna garanyňda, ýaşytdaşlarynyň täsirinden az derejede garaşlydyr. Ol psihologik taýdan doly kemala gelenok, şonuň üçin oňa has köp goldaw talap edilýär. Köplenç ýagdaýda erbet täsir öz-özünden, meselem, keýpiniň üýtgemeginde, egin-eşik geýme hilinde, özüni alyp barşynda ýüze çykýar.
Aşakdaky maslahatlar ene-atalara öz çagasyny daşky şeýle toparlaryň ýaramaz täsirinden goramaga kömek edip biler:
⇒ Çaganyň ähmiýetliligini ýokarlandyrmak. Ýetginjege onuň jemgyýetiň deň agzasydygyny, onuň pikirini uly adamlaryň diňleýändigini görkezmek wajypdyr. Bu psihologik taýdan onuň edýän hereketine has uly jogapkärçiligi goşar.
⇒ Çaganyň ýaramaz topardadygyny anyklamak. Ene-ata örän sabyrly we çagasynyň sapakdan daşary näme bilen meşgullanýandygyny, kim bilen aragatnaşyk saklaýandygyny, onuň gowy dostlarynyň kimdigini soraşdyryp bilmeli. Dostlaryny öýe çagyrmaly, olaryň ene-atalary bilen gürleşip görmeli.
⇒ Öz-özüňi hormatlamagy we "öz" çözgütleriňi kabul edip bilmek ukyplaryny terbiýelemek. Bu toparlarda zamunlygyň ýüze çykmagyndan gaça durmaga kömek eder, sebäbi çagada toparlanma mätäçlik duýgusy bolmaz.
⇒ Deň derejede oglanlar hem-de gyzlar ene-atanyň hoşamaýlygyna, söýgüsine, düşünişmekligine we üns bermegine mätäç. Çaganyň öýde arkaýyn ýaşap bilmegine, özüni erkin duýmagyna we özüniň "Men" diýmekligini terbiýeläp bilmegine ýagdaý döretmek ene-atalaryň borjudyr.
⇒ Dogry ugry we gymmatlyklary bermeli. Telewizoryň öňünde oturmaklygyň wagt möçberini çäklendirmeli, nämäniň gowudygyny we nämäniň ýaramazdygyny düşündirmeli, şahsy mysal bolup hyzmat etmeli.
Maral bilen bolan ýagdaýa seljerme bermäge synanşyp, ene-atalaryň çaga maddy gymmatlyklary bermäge çalşyp, ruhy gymmatlyklar barada ýatdan çykarýandygymyzy aýtmak möhümdir. Ýetginjekler adalatsyzlygy örän ýiti duýýarlar we onuň ýetmezçiliginiň öwezini özleri doldurjak bolýarlar. Ýetginjegi ýüzüş okuwyna ýa-da buzda typmagy öwretmek üçin türgenleşiklere ýazyp, imrikdiriň. Şularyň hemmesi uzak möhletleýin maýa goýumdyr, ol bolsa dogry terbiýelenen we daş-töweregine rakyp çagalar görnüşinde gaýdyp geler.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
esasy
HALKARA HYZMATDAŞLYGY
Türkmenistan POD/FT ulgamynda halkara hyzmatdaşlygyna aýratyn üns berýär.
BMG-nyň Baş Assambleýasynyň 65-nji sessiýasynda Türkmenistan halkara terrorçylygy hakyndaky Ähliumumy Konwensiýanyň taslamasyny babatdaki işleri has-da güýçlendirmegi we BMG-nyň çägindäki hyzmatdaşlygyň täze ölçeglerini döretmegi, şol sanda, dünýäniň dürli sebitlerinde BMG-nyň terrorçylyga garşy maglumatlary utgaşdyryş merkezini döretmegiň mümkinçililigne seretmegi teklip etdi.
Türkmenistan 2011-nji ýylyň noýabrynda Hytaýda Türkmenistanyň Maliýe ministrligi bilen Hytaýyň Milli bankynyň arasynda POD/FT-yň ulgamynda hyzmatdaşlyk we maglumatlary alşyp-berişmek hakynda ylalaşyga gol çekildi.
Türkmenistanyň MRB-niň bilermenleri FATF-yň we ÝAT-nyň dürli işçi toparlaryna işjeň gatnaşýarlar.
Şulardan ugur alyp, Türkmenistan BMG-nyň, GDA-nyň, FATF-yň we ÝAT-nyň gurluşlarynyň çäklerinde hyzmatdaşlygy POD/FT-yň milli ulgamynda ileri tutulýan ugur hasaplaýar. Şeýle-de, bu maksatlar üçin FATF-yň maslahatlaryna laýyklykda, Şweýsariýa Konfederasiýasy, ABŞ we GDA ýurtlary ýaly strategiki hyzmatdaş ýurtlaryň maliýe razwedka bölümleriniň toplan tejribesini ulanmagy ileri tutulýan hasaplaýarys. Olar bilen degişlilikde, tehniki kömek taslamasynyň çäklerinde ýakyn hyzmatdaşlyk saklanýar we ýola goýulýar. MGM halkara hyzmatdaşlygyndaky alyp barýan işiniň Türkmenistanyň Konstitusiýasynda, Türkmenistanyň Prezidentiniň permanlarynda, şeýle-de, MGM hakyndaky Düzgünnamada bellenendir.
HALKARA YLALAŞYKLAR
esasy


text:
Türkmenistan-Hytaý gatnaşyklary
Türkmenistan-Hytaý gatnaşyklary.
1991-nji ýylyň 27-nji dekabrynda Hytaý Türkmenistanyň garaşsyzlygyny ykrar etdi. 1992-nji ýylyň 6-njy ýanwarynda iki döwletiň arasynda ilçileriň derejesinde diplomatik gatnaşyklar ýola goýuldy. Şol ýylyň 19-23-nji noýabrynda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Hytaýa ilkinji resmi sapary iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklarda täze sepgitleri açdy. 1994-nji ýylyň 20-22-nji aprelinde HHR-iň Döwlet geňeşiniň başlygy Li Peniň Türkmenistana resmi sapary boldy. 1998-nji ýylyň 30-njy awgustyndan 4-nji sentýabryna çenli aralykda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Hytaýa ikinji gezek resmi sapary boldy. Türkmenistanyň ýolbaşçysy Szýan Szemin bilen duşuşygynda Türkmenistanyň Hytaý ýaly beýik döwletiň tejribelerini öwrenýändigi barada: “Biziň “10 ýyl abadançylyk” geçiş maksatnamamyz siziň tejribeleriňiziň gös-göni täsiri esasynda döredi” diýip belledi.
Şu güne çenli Türkmenistan bilen Hytaýyň arasynda döwletara we hökümetara resminamalaryň 30-a golaýyna gol çekildi. Türkmen-hytaý hyzmatdaşlygy söwda-ykdysady, medeni we bilim ugurlarynda alnyp barylýar. Iki ýurduň arasyndaky haryt dolanyşygy 50 mln. dollardan geçdi. Türkmenistanda Hytaýyň maýadarlarynyň gatnaşmagynda kärhanalaryň 10-sy gurulýar. Hytaý hünärmenleri Günbatar Türkmenistanda nebit ýataklaryny özleşdirmäge gatnaşýarlar. 2000-nji ýylyň 5-7-nji iýuly aralygynda HHR-iň döwlet başlygy Szýan Szeminiň Türkmenistana resmi sapary boldy.
Bilelikdäki türkmen-hytaý Jarnamasyndan bölek “Taraplar ähli ýurtlaryň öz syýasy, ykdysady ulgamyny we sosial gurluşyny kesgitlemäge, öz ýaşaýşyny üpjün edýän modeli saýlap almaga we öz ýurdunyň ýagdaýlaryna laýyklykda adam hukuklaryny goramaga haky bardyr. Islendik bahana bilen, şol sanda “Adam hukugynyň özygtyýarlylykdan artykmaçlygy” hakdaky tezisi we garaşsyz döwletleriň özygtyýarlylygyny dsgermezlik etmek üçin “ynsanperwer gatyşmak“ teoriýasyny peýdalanyp hem hiç bir ýurduň başga bir özygtyýarly ýurtlaryň içerki işlerine gatyşmaga haky ýokdur diýip hasap edýärler”.
Saparmyrat Nyýazow. Türkmen milleti, türkmen döwleti we dünýä:Müňýyllyk we XXI asyr, döwürleriň we siwilizasiýalaryň gatnaşygy (BMG-niň “Müňýyllygyň Assambleýasy“ diýen maslahatynyň öň ýanyndaky oýlanmalar).-A., “Ruh“, 2000, 6-7 sah.


text:
2017-nji ýyl uzaga çeken gepleşiklerden we Tähran bilen gaz, baha dawalary üstündäki oňuşmazlykdan soň Türkmenistanyň Eýrana iberýän gazyny kesmegi bilen başlandy.
Eýran bilen aradaky "dawa"
Aşgabat Eýrandan öň, 2016-njy ýylyň ýanwarynda esasy gaz alyjylarynyň biri bolan Orsýeti ýitiripdi we “Gazprom” bilen arada bir topar çözülmeli meseläniň bardygy, dawanyň halklara arbitraž suduna çykarylmak ähtimallygy barada habarlar çykypdy.
Ýöne Türkmenistanyň gaz ýolbaşçylary, Eýranyň Milli gaz kompaniýasynyň başlygynyň metbugata türkmen tarapyny günäkärläp berýän maglumatlaryna, sudlaşmak baradaky haýbatlaryna açyk jogap bermediler we diňe Türkmenistanyň Daşary işler ministrligi Tähranyň 2013-nji ýylda alan gazy üçin bergilerini bemändigini aýtdy. Metbugat maglumatlaryna görä, Türkmenistan 2 milliard dollara golaý algysyny alyp bilmeýär we Eýranyň Milli gaz kompaniýasy akdyrýan tebigy gazyny keseni üçin Aşgabadyň Tährana jerime tölemeli boljakdygyny aýdýar.
Wakalaryň ösüşinden çen tutulsa, Eýran bilen Türkmenistanyň gaz nyrhlary we bergi dawasyny gepleşikler arkaly çözmek synanyşyklary tutuş bir ýyllap netije bermedi we türkmen hökümeti dekabr aýynyň başynda ýanwarda çigşen düwüni 2018-nji ýylda, Halkara arbitraž sudunda çözmegi planlaşdyrýandygyny mälim etdi.
Prezident saýlawlary
2017-nji ýylyň gaz dawasyndan soň gelýän iň möhüm wakasy Türkmenistanda geçirilen prezident saýlawlary boldy. Türkmenistan bu saýlawdan öň Konstitusiýa düzediş girizdi we prezidentlik möhletini 7 ýyla çenli uzaltdy, prezidentlige kandidatyň aňry ýaş çägini aýyrdy. Synçylar bu çäreleriň Türkmenistanda ömürlik prezidentlige ýol açýandygyny aýtdylar.
Türkmen häkimiýetleri 12-nji fewraldaky saýlawlaryň bäsleşikli, alternatiw kandidatlaryň gatnaşmagynda we azat hem adalatly geçirilendigini, iş başyndaky prezident G. Berdimuhamedowyň sesleriň tas 98 prosentini alandygyny habar berdiler.
Emma Azatlyk radiosynyň ýurt içindäki habarçylary paýtagtdaky saýlaw uçastoklarynyň birnäçesinde bolup, ses bermäge gelenleriň beýle köplük bolmandygyny habar berdiler.
Mundanam başga, sosial ulgamlarda, türkmen aktiwistleriniň saýtlarynda saýlaw kampaniýasy döwründe ýol berlen kemçilikler, iş başyndaky prezidentiň şahsyýetiniň döwlet telewideniýesinde öňkülere garanda hem köp götergilenýändigi, alternatiw kandidatlaryň saýlawçylar bilen duşuşyklaryna bolsa az orun berilýändigi, Berdimuhamedowyň saýlaw güni kesgitlenenden soň raýatlara sowgat paýlamagynyň saýlaw kanunlaryny bozmak bolýandygy aýdyldy.
Türkmenistanyň Merkezi saýlaw komissiýasynyň agzalary radio bilen söhbetdeşlikde bu kanun bozmalary baradaky soraglara jogap bermediler.
Halkara hukuk toparlarynyň gelýän netijelerine görä, Türkmenistanda hiç wagt adalatly we azat diýlip ykrar edilen saýlawlar geçirilmedi. Emma muňa garamazdan, üçünji möhlete prezident saýlanan Berdimuhamedow GDA ýurtlarynyň we käbir Aziýa ýurtlarynyň liderleri tarapyndan gutlandy. Türkmen metbugatynyň maglumatyna görä, Berdimuhamedowyň ýeňşini Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň baş sekretary Lamberto Zanieri hem gutlady.
“Eurasianet” internet saýty “Saýlaw tomaşalarynyň aňrysynda güýçli ykdysady krizis gizlenýär” atly makalasynda G. Berdimuhamedowyň ulag sürmegi, at çapmagy we aýdym-sazly tomaşalary gurnamagy halaýandygyny, emma onuň häkimiýet başynda galmak üçin gurnaýan esasy tomaşasynyň saýlawlardygyny belledi.
Korrupsiýa "galmagaly"
Türkmenistanyň 2017-nji ýyldaky ýene bir uly wakasy – Maý aýynyň başyndaky korrupsiýa galmagaly boldy. Prezident bu galmagalyň çäginde, wezipesine garaman, wezipesinden peýdalanyp, bikanun işe baş goşanlaryň hemmesine çäre görüljekdigini gaýta-gaýta wada berdi.
Maý aýyndaky korrupsiýa galmagaly, Azatlyk radiosynyň hökümete ýakyn çeşmeleriniň maglumatlaryna görä, prezidentiň “Aşgabat-2017” oýunlaryny geçirmek üçin telekeçilerden we gurply adamlardan serişde toplamak barada beren tabşyrygynyň ýerine ýetirilmezligi hem-de prokuratura işgärleriniň käbiriniň öýi dökülende millionlap dollaryň tapylmagy bilen turdy.
Ýerli synçylar Berdimuhamedowyň mundan öň telewideniýede diňe türk biznesmenleri babatda şeýle gaharly gürrüň edendigini bellediler. Netijede, prezidentiň korrupsiýa meselesinde barlyşyksyz bolmak wadalary onlarça resminiň tussag astyna alynmagyna, olaryň telewideniýede ile göz edilmegine alyp geldi.
Ýerli çeşmeler ozalky wise-premýer Batyr Ereşowyň tarpa-taýyn ölümini hem alnyp barylýan derňewler bilen baglanyşdyryp, onuň özüni heläkländigini, işden aýrylan ozalky baş prokuror Amanmyrat Hallyýewiň bolsa türmä basylandygyny aýtdylar.
Emma resmi Aşgabat syzyp çykan maglumatlara hiç hili reaksiýa bildirmedi we soňy bilen üsti açylan jenaýatlar, sud edilýän resmiler barada başdaky açyklygyny azaltdy we ýurtda çagalar bagyndan iň ýokarky edaralara çenli giň ýaýrandygy aýdylýan korrupsiýa garşy häzir nähili göreşilýändigini, onuň nähili netije berýändigini göz öňüne getirmek kyn. Sebäbi türkmen metbugaty bu barada anyk maglumatlary bermeýär.
Şu aralykda synçylar ýurtdaky korrupsiýa galmagalynyň, içeri işler ministri Isgender Mulikowa berk käýinç berilmegi, Ykdysady jenaýatlara garşy ýörite gurama döredilmegi bilen, hakykatdanam belli bir derejede korrupsiýa garşy göreş häsiýetine ösüp geçendigini, emma kanunçylygyň hemmeler babatda deň ulanylmaýandygyny bellediler.
Ikinji tarapdan, okyjylarymyzyň biri Ykdysady jenaýatlara garşy göreş gullugynyň başlygy Mämmethan Çakyýewiň "adamlary ala tutmak bilen alyp barýan barlag-derňew işlerini" ozalky prezident Saparmyrat Nyýazowyň döwründäki baş prokuror Gurbanbibi Atajanowanyň ýolbaşçylyk eden derňewlerine we emläk konfiskasiýalaryna deňedi.
V Aziýa oýunlary we Garaşsyzlyk güni
Taryha gidýän ýylda resmi Türkmenistanyň iň bir buýsanan wakasy sentýabrda ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça geçirilen 5-nji Aziýa oýunlary boldy. Türkmenistanyň ýygyndy komandasy bu ýaryşlarda jemi 245 medal, 89 - altyn, 70- kümüş we 86 - bürünç medal aldy. Ýaryşlarda türkmen türgenleriniň altyn medal boýunça iň ýakyn bäsdeşi Hytaý biziň sportsmenlerimizden iki esse az - 42 altyn medal aldy.
Emma türkmen häkimiýetleri bu oýunlaryň öňünden adam hukuklaryny has giň möçberde bozmakda, Aşgabady abadanlaşdyrmak proýektleriniň çäginde müňlerçe adamyň jaýyny ýykmakda we olara ýeterlik kompensasiýa bermezlikde, raýatlaryň, hususan-da regionlaryň ilatynyň hereket azatlygyny çäklendirmekde we býujet işgärlerini, okuwçylary hem studentleri mejbury çärelere çekmede tankyt edildi.
Şeýle-de, resmi taýdan tassyklanmadyk we inkär edilmedik maglumatlara görä, 5-nji Aziýa oýunlaryna zerur bolan serişde ýetmezçiligi raýatlaryň bir böleginiň aýlyklarynyň belli bir prosentiniň tutulmagyna we ‘aziada kömek üçin’ ulanylmagyna, ýurduň gurply adamlaryndan, işewürlerden mejbury-meýletin serişde toplanmagyna getirdi.
Ekspertler bu oýunlaryň garaşsyz Türkmenistanyň taryhynda iň çynlakaý ykdysady krizise gabat gelendigini aýdýarlar. Resmi maglumatlara görä, 5-nji Aziýa oýunlary üçin gurlan sport desgalary türkmen gaznasyna 5 milliard dollardan gowrak serişdä düşdi. Şeýle-de Aşgabatda bu çärä gabat täze, 2,3 milliard dollara düşen halkara howa menzili guruldy.
V Aziýa oýunlarynyň tamamlanan gününiň ertesi – 28-nji sentýabrda prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň täze kitabynyň –“Sport dostluga, saglyga we gözellige tarap ýoldur” atly eseriniň tanyşdyrylyşy boldy. “Türkmenistan: Altyn asyr” neşiri “täze kitapda bedenterbiýäniň we sportuň adamyň we jemgyýetiň durmuşynda oýnaýan rolunyň açylyp görkezilýändigini” habar berýär.
Aziýa oýunlarynyň jemleri boýunça prezident üstünlik gazanan sportsmenleri, tälimçileri sylaglady, sportsmenler bolsa prezidente altyn tigir sowgat berdiler.
Aziýa oýunlaryndan soň prezidentiň ogly Serdaryň hem sylagy ýetdi, türkmen parlamenti oňa “Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi” diýen hormatly ady dakdy. Ol bu derejä “Türkmenistanyň sport döwleti hökmündäki halkara abraýyny ýokarlandyrmaklyga hem-de ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça geçirilen 5-nji Aziýa oýunlarynda baýrakly orunlary eýelän sportsmenleri taýýarlamaklyga goşan şahsy goşandy” üçin mynasyp boldy diýip, habarlarda aýdylýar.
27-nji sentýabrda tamamlanan Aziýa oýunlarynyň iň bellemeli tarapy bolsa, Türkmenistanyň taryhy garaşsyzlyk gününiň, 27-nji oktýabryň ornuny basyp almagy boldy.
"Ýeňillikleriň" ýatyrylmagy
2017-nji ýylyň türkmenistanlylaryň durmuşyna uly täsir ýetiren ýa ýetirjek ýene bir wakasy oktýabr aýynyň başynda geçirilen Ýaşulular maslahaty, bu maslahatda kabul edilen kararlar boldy. Prezident Berdimuhamedow bu maslahatda ýaşulularyň käbiriniň 2015-nji ýyldan bäri edip gelýän tekliplerini, ilata 1990-njy ýyllaryň başyndan bäri berilýän sosial ýeňillikleri ýatyrmak teklibini goldady we noýabryň başyndan jemagat hojalygy hyzmatlaryna, tebigy gaz, elektrik togy, suw üçin täze nyrhlaryň giriziljekdigini habar berdi.
Prezident Berdimuhamedow bu kararyny Türkmenistanda soňky ýyllarda “ilatyň girdejisiniň ýyldan-ýyla artýandygy we köp sanly iş orunlarynyň döredilýändigi” bilen düşündirdi. Döwlet baştutanynyň ynanjyna görä, Nyýazow tarapyndan 290-njy ýyllaryň başynda girizilen “ýeňillikler ulgamy indi özüni ödemeýär” we olaryň saklanyp galmagy azat bazar gatnaşyklaryna geçilmegine päsgelçilik döredýär.
Emma mundan öňki ýyllarda bu syýasat, ilata berilýän ýeňillikler ýurtda adam hukuklarynyň we demokratiýanyň dabaralanmagy hökmünde giňden wagyz edilýärdi.
Gysgaça aýdylanda, 2017-nji ýyl hökümet tankytçylarynyň dilinde ‘mugtçylyk’ diýip at alan we 1993-nji ýyldan berlip başlanan sosial ýeňillikleriň ýatyrylan ýyly bolup taryha girdi, ýogsa ol başda ilaty sosial taýdan goldamak maksady bilen 10 ýyllyk möhlet bilen girizilipdi we soňra 2030-njy ýyla çenli saklanylmaly edilipdi.
Ekspertler hökümetiň bu kararyny türkmen döwletiniň garaşsyzlyk ýyllarynda duçar bolan iň agyr ykdysady krizisi bilen düşündirýärler we ilatyň girdejileriniň, iş orunlarynyň köpelendigi baradaky beýanatlary esassyz hasaplaýarlar.
Dollar-manat başagaýlyklary
2017-nji ýyl türkmen manadynyň hümmetiniň yzygiderli peselen we Berdimuhamedowyň ýurt dolandyran ýyllarynda dollaryň gara bazar nyrhlarynyň häzire çenli rekord derejede gymmatlan döwri boldy.
Dekabr aýynda “Dollar söwdagärleri dollary 9 manat 80 teňňe bilen 10 manat aralygynda satyn alyp, satanlarynda 10 manat 30 teňňe - 10 manat 60 teňňe aralygynda satdylar.
“2009-njy ýylda dollaryň gara bazar nyrhy ortaça 25-26 maň manatdy we käte 27 müň manada ýetýärdi. 27 müň manady häzirki pula geçirseň, ol 5 manat 40 teňňe bolýar, bu türkmen manadynyň häzir 2009-njy ýyldaky reformadan öňküsinden hem iki esse hümmetini ýitirendigini görkezýär” diýip, aşgabatly maliýeçi Azatlyk radiosyna aýtdy.
Bu ýagdaý manadyny resmi kursdan dollara öwürmek isleýän raýatlaryň barha kän daşary ýurtlara gatnamagyna, manat-dollar turizminiň pajarlap ösmegine we ahyrynda daşary ýurtlarda gündelik we aýlyk nagtlaşdyryp bolýan türkmen serişdeleriniň ençeme gezek çäkldnirilmegine alyp geldi.
Soňky maglumatlara görä, Türkmenistanyň daşary ýurtlardaky raýatlary Daşary ykdysady iş bankynyň VISA kartlarynyň ulanylmagyna girizen çäklendirmeleri sebäpli agyr ýagdaýda galýarlar. Türkmenistanlylaryň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, häzirki wagtda Ýewropa ýurtlarynda we Türkiýede diňe bir bankomatlardan pul çykarmak däl, eýsem harytlar we hyzmatlar üçin hasaplaşmak hem başartmaýar.
Emma Türkmenistanyň resmi metbugatynda dollaryň we manadyň arasyndaky gatnaşygyň üýtgeýşi we bazar nyrhlarynyň ýokarlanyşy, ilatyň ýüzbe-ýüz bolýan maddy kynçylyklary, işsizlik meseleleri barada maglumat berilmedi.
Ýöne Halkara walýuta fondunyň ekspertleriniň Türkmenistanda bolup ýaýradan beýanatlarynda döwlet inwestisiýalarynyň azaldylmagy barada berlen maslahatlar Aşgabadyň indi milliardlap dollar harçlanýan gurluşyklardan saklanmaly boljagyny yşarat edýär. Şol bir wagtda, Türkmenistanyň 2017-nji ýylyň martynda işe girizen Garlyk dag magdan baýlaşdyryş kombinatynyň özüne çykarylan harajatlary nähili ödeýändigi belli bolman galýar, daşary ýurtlara satmak däl, hökümet maslahatynda ýurduň özündäki dökün problemalary barada gürrüň edilýär.
Azyk "hopwsuzlygy"
Türkmenistanda metbugatda ýene bir aýdyňlyk salynmaýan mesele bolsa – ýurtdaky azyk meselesi boldy. Bir tarapdan türkmen telewideniýesi dükanlarda we bazarlarda azyk bolçulygynyň döredilendigi barada yzygiderli habar berdi, ikinji tarapdan prezident baýramçylyklaryň öňünden her gezek dükan, azyk meselesini ýatladyp, kynçylyklaryň dowam edýändigini gytaklaýyn tassyklamagyny dowam etdirdi.
Şeýle-de bu ýyl Türkmenistan galla, bugdaý planynyň doldurylmandygyny boýun aldy. Prezident Berdimuhamedowyň hökümet mejlislerinde aýdan sözlerine görä, "oba hojalygyndaky reformalar haýal bolmagynda galýar, daýhanlar ýaramaz işleýär, ýerler şor we her gektardan alynýan hasylyň derejesi örän pes".
Şeýle-de prezident önüm öndürijiler, daýhanlar we maldarlar üçin ähli şertiň döredilýändigini ýene bir ýyl gaýtalady, daşary ýurtlardan import edilýän önümleriň öwezini tutýan önümleriň köp öndürilmegini, eksport harytlaryň köpeldilmegini talap etdi.
Emma Azatlyk radiosy bilen söhbetdeş bolýan daýhanlar Türkmenistanyň oba hojalygynda sowet dolandyryş usullarynyň, döwlet planlarynyň saklanyp galandygyny, daýhana we önüm öndürijilere bazar düzgünlerine laýyk ygtyýar, erk we mümkinçilik berilmeýändigini, mejbury zähmetiň saklanyp galýandygyny aýdýarlar. Megerem şundan, prezident ýurtda azyk howpsuzlygy boýunça döwlet komissiýasyny döretmäge mejbur boldy, emma bu komissiýanyň ýagdaýy üýtgedip biljegi belli däl.
Bugdaý planyndan tapawutlylykda, 2017-nji ýylda pagta planynyň dolandygy habar berdildi, emma prezident soňra galan pagta hasylynyň ýygnalyşynyň haýaldygyny, käbir etraplarda pagta planlarynyň doldurylmandygyny aýdyp, käbir welaýat we etrap häkimlerini wezipelerinden boşatdy.
Nebit-gaz pudagyndaky kynçylyklar
2017-nji ýyldaky kadr çalyşmalary, käýinçler we duýduryşlar Türkmenistanyň nebit-gaz pudagyndan hem sowa geçmedi. Mysal üçin, Berdimuhamedow dekabryň başynda Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynyň baş direktory Döwletmyrat Bäşimowa, “Türkmennebit” döwlet konserniniň başlygy Döwletdurdy Hajyýewe käýinç yglan etdi. Ýöne türkmen prezidenti dekabrda ozal işden boşadan orunbasaryny - Ýagşygeldi Kakaýewi Türkmenistanyň prezidentiniň nebit-gaz meseleleri boýunça geňeşçisi wezipesine bellemeli boldy.
Ýogsa Kakaýew aprel aýynda hökümet başlygynyň nebit-gaz senagatyna gözegçilik edýän orunbasary wezipesinden boşadylypdy. Şonda ol gözegçilik edýän pudagyna "kontrollygy gowşatmakda" aýyplandy.
Metbugat habarlaryndan mälim bolşuna görä, häzir Türkmenistanyň iň girdejili pudagy bolan nebit-gaz pudagy hem maliýe kynçylyklaryny başdan geçirýär. Türkmen aktiwistleriniň saýtlarynda “Türkmennebit”, “Türkmengaz” döwlet konsernleriniň daşary ýurtly hyzmatdaşlaryna millionlarça dollar bergilerini berip bilmeýändigi habar berilýär.
Adam hukuklary
Türkmenistan 2017-nji ýylda hem adam hukuklary boýunça öz üstüne alan halkara borçnamalaryny ýerine ýetirmekde öňki ýyllardan kän tapawutlanmady, ýogsa bu ýylda ýurtda adam hukuklary boýunça ygtyýarly wekil - ombudsmen instituty döredildi. Emma bu institut, köppartiýalylyk, syýasy partiýalary döretmek azatlygy, metbugat, söz, bileleşik, demonstrasiýa azatlyklary, din azatlygy ýaly, kagyz ýüzünde galan kanunlaryň biri boldy. Şol bir wagtda ýapyk sudlarda ýyl kesilip, türkmen türmesinde ýitirim bolýanlaryň sanynyň azalmaýandygy aýdylýar.
"Olary diri görkeziň" kampaniýasy türkmen türmelerinde ýiten hasaplanylýan raýatlaryň 110-dan gowragynyň dokumentleşdirilendigini habar berdi, şu aralykda hem Nyýazow döwründe, hem Berdimuhamedow prezident bolanyndan soň türmä basylan ozalky resmileriň türmeden ýogalyp çykmagy dowam etdi.
Mysal üçin, 2017-nji ýylyň ýanwarynda ozalky general-maýor, Türkmenistanyň serhet goşunlaryna 1999-2002-nji ýyllar aralygynda ýolbaşçylyk eden Tirkiş Tyrmyýewiň jesedi maşgalasyna berildi, awgust aýynda bolsa Türkmenistanyň prezidentiniň goragynyň ozalky başlygy Akmyrat Rejebowyň 10 ýyl üzňelikde saklanyp, türmede ýogalandygy belli boldy.
"Gülençilere" görlen çäreler
Munuň üstesine, Türkiýede 2016-njy ýylyň tomsunda bolan döwlet agdarylyşygy synanyşygynyň sarsgynlary Türkmenistana hem baryp ýetdi. Mälim bolşy ýaly, Ankara bu agdarylyşyk synanyşygyny Birleşen Ştatlarda ýaşaýan türk ruhanysy Fethulla Gülenden gördi we ýurtda "gülençiler" diýilýänleriň garşysyna giň kampaniýa başlandy.
Azatlyk radiosynyň çeşmeleriniň maglumatlaryna görä, aprel-maý aýlarynda Türkmenistanyň diňe Lebap welaýatynda, türk ruhanysy Fethullah Gülen bilen bagly “gülençileriň hereketi” diýilýän topara gatnaşykda aýyplanyp, azyndan 50 çemesi adam tussag edildi.
Şeýle-de, Azatlyk radiosyna jemi 18 adamyň umumy hasap bilen 333 ýyl türme tussaglygyna höküm edilendigini tassyklaýan sud dokumentleriniň göçürmesi gelip gowuşdy.
2017-nji ýylyň ýylyň 8-nji fewralynda çykarylan hökümde ady geçýän 18 adamyň ählisine Türkmenistanyň Jenaýat kodeksiniň 177-nji, ýagny Durmuş, milli ýa-da dini duşmançylygyny döretmek maddasynyň 3-nji bölegine; şeýle-de 275-nji, ýagny Jenaýatçylykly düzümleriň maliýeleşdirilmegi maddasynyň 3-nji bölegine laýyklykda aýyplama bildirilip, olar günäli tapylypdyrlar.
Bellemeli ýeri, günäli tapylanlara 10 ýyldan 25 ýyla çenli aralykda uzak möhletli ýyl kesilipdir.
Iýul aýynda bolsa, türk oppozision hereketi bilen ilteşigi bolmakda aýyplanyp, ýene-de onlarça adam tussag edildi. Ýurduň sud ulgamyna ýakyn çeşmäniň aýtmagyna görä, 5-7-nji iýulda Lebap welaýatynyň sudy azyndan 40 adama garşy höküm çykardy.
Ikinji tarapdan, Türkmenistanda baýramçylyklara gabat köpçülikleýin günä geçmeler dowam etdirildi, emma halkara hukuk toparlary tarapyndan syýasy tussag, wyždan ýesiri diýlip hasaplanylýan adamlar günä geçişe düşmedi.
“Mert ýigitler gaýrat üçin dogulýar”
Ozalky ýyllarda bolşy ýaly, 2017-nji ýyl hem dabaraly çärelere, medeni wakalara baý boldy. Prezident Berdimuhamedow çäreleriň ýokary gurmaçylyk bilen geçirilmegini talap etdi we öz okyjylaryny täze kitaplary bilen begendirip durdy. Bellemeli ýeri, 2017--nji ýylda Berdimuhamedowyň oktýabr aýynda çap edilen ‘Türkmenistan – Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi’ atly kitaby esasynda çeper film hem surata düşürilip başlandy. Sentýabr aýynda prezident öz okyjylaryny “Sport dostluga, saglyga we gözellige tarap ýoldur” atly eseri bilen begendiripdi.
Ondan öň, awgust aýynda ýazyjynyň “Mert ýigitler gaýrat üçin dogulýar” atly kitaby köpçülige hödürlendi. Berdimuhamedow bu eseri ýurduň Içeri işler ministrliginiň taryhyna hem-de kakasy Mälikguly aganyň ministrligiň işine goşan şahsy goşandyna bagyşlady. Netijede, kino düşürilýän eseri bilen alanyňda, Berdimuhamedowyň häkimiýet başyna geleli bäri 50-ä golaý kitap ýazandygy aýdylýar.
2017-nji ýylda Berdimuhamedowyň ýene bir talanty - söweş ýaraglaryndan nyşana ok atmak, hanjar zyňmak ussatlygy hem belli boldy, türkmen telewideniýesiniň taýýarlan wideoýazgysynda harbylara ussatlygyny görkezen Berdimuhamedowa - türkmen gahrymanyna Youtube-de ýüz müňlerçe adam tomaşa etdi, ol hakynda dünýä metbugatynda makalalar çap edildi.
Serdar Berdimuhamedowyň 'syýasy aktiwligi'
2017-nji ýyl - prezidentiň ogly Serdar Berdimuhamedowyň hem syýasy meýdanda has kän göze ilmegi bilen tapawutlandy, ýylyň dowamynda ol mejlisde kanunçylyk komitetine ýolbaşçy bellenen bolsa, soň onuň Orsýete, Tatarystana baran türkmen delegasiýasyna ýolbaşçylyk edişi, atasynyň adyna döredilen medal bilen sylaglanyşy habar berildi.
Taryha gidýän ýylyň soňky günlerinde bolsa, prezidentiň oglunyň gatnaşmagynda Kaka etrabynyň Duşak şäherçesinde 375 orunlyk täze medisina toplumy açyldy.
TDH döwlet habarlar gullugynyň sözleri bilen aýdylanda, “şeýle edaranyň döredilmegi parlamentde Ahal welaýatynyň 24-nji saýlaw okrugynyň ýaşaýjylarynyň bähbitlerine wekilçilik edýän Serdar Berdimuhamedowdan yhlaslylygy hem-de maksada okgunlylygy talap etdi”.


text:
Türkmen paýtagtynda «Halkara ykdysady hyzmatdaşlygy – 2017» atly köpugurly sergi açylýar. Türkmenistanyň Prezidenti oňa gatnaşyjylara gutlag hatyny iberdi.
Döwlet baştutanymyz köpugurly serginiň açylmagy bilen gutlap, onuň Türkmenistanyň Türkmenistanyň daşary ýurtlar bilen söwda-ykdysady gatnaşyklaryny, işewür hyzmatdaşlygyny ösdürmekde uly ähmiýete eye boljakdygyna berk ynanýaryn diýip belledi.
Türkmenistan häzirki zaman tehnologiýalaryny özleşdirýän, iň täze, döwrebap enjamlar bilen üpjün edilen, ýokary tehnologiýaly kärhanalary döredýän we ykdysady taýdan dumukly ösýän döwlet hökmünde dünýäde tanalýar.
«Türkmenistanda öndürilen» belgi bilen çykarylýan ýokary hilli, bäsleşige ukyply önümlere daşary ýurtly sarp edijileriň islegleriniň barha ýokarlanmagy ýurdumyzyň daşary söwda dolanyşygynyň ýylsaýyn artmagyna getirýär. Daşary söwda gatnaşyklaryny has-da giňeltmek, Türkmenistanda öndürilýän, ekologiýa taýdan arassa, ýokary hilli önümleri dünýä bazarlaryna çykarmak, daşary ýurtly hyzmatdaşlar bilen özara bähbitli gatnaşyklary ösdürmek ugrunda ýurdumyzda uly möçberli maksatnamalaýyn işler amala aşyrylýar.
Daşary söwda ulgamynyň netijeliligi ulag üpjünçilik ulgamlarynyň işjeň we netijeli hereket etmegi bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr. Turkmenistan Ýewropa we Aziýa ýollarynyň çatrygynda geografiki taýdan örän amatly ýerleşýär. Bu şertlerden netijeli peýdalanmak üçin, ulag ulgamynyň her bir ugry boýunça geçirilýän düýpli özgertmeler netijesinde, ýurdumyzda häzirki zaman ulag we kommunikasiýa ulgamlary döredildi – diýlip, gutlagda bellenilýär.
Türkmenistanyň öňe sürýän halkara başlangyçlary häzirki zaman ýagdaýlaryny we döwrüň talaplaryny nazara almak bilen, dünýä ýurtlarynyň arasynda ikitaraplaýyn we köptaraplaýyn gatnaşyklaryň, özara peýdaly hyzmatdaşlygyň berkidilmegine we giňeldilmegine gönükdirilendir. Dünýä döwletleri bilen köpugurly gatnaşyklary hil taýdan täze derejä çykarmak baradaky başlangyçlar türkmen döwletiniň öz ykdysady kuwwatyny artdyrmak babatdaky bitewi tagallalarynyň aýrylmaz bölegidir.
Ýurdumyzda amala aşyrylýan durmuş-ykdysady özgertmeleriň netijesinde, täze pudaklar, köp sanly ýokary tehnologiýaly kärhanalar döredilýär. Türkmenistandaky giň gerimli gurluşyklar, dünýäniň iň kämil tehnikalary bilen enjamlaşdyrylan kärhanalarda öndürilýän ýokary hilli önümler, durmuşyň dürli ugurlarynda edilýän ýokary derejeli hyzmatlar we beýleki üstünlikler bizi örän buýsandyrýar.
Şu gün öz işine başlan serginiň esasy maksady hem, daşary ýurtlar bilen köpugurly hyzmatdaşlygy has-da pugtalandyrmakdan, ata Watanymyzyň eksport kuwwatyny ýokarlandyrmakdan, hyzmatdaşlygyň netijeli gurallaryny işläp taýýarlamakdan ybaratdyr – diýlip, Türkmenistanyň Prezidentiniň gutlagynda nygtalýar.


text:
Salam, hormatly lukman! Meniň jynsym erkek, özüm 24 ýaşymda, öýlenen. Meniň bilim agrýar. Hemişe agyranok, diňe uka gidenimden 6-7 sagat soň, daňdana golaý agyryp başlaýar. Şondan soň näçe uzak ýatsam, agyry güýçlenýär, çydap bilmän turýaryn. Turanymdan soň agyry ýarym sagatdan aýrylýar we gündiz hiç agyrmaýar. Şeýle ýagdaý böwrekdenmi ýa-da oňurgadan? Böwrek üçin bejergi aldym, emma peýdasy degmedi. Meniň soragyma jogap bersem, hoşal bolardym.
Saýtyň okyjysy.
Hormatly okyjy!
Bilde, esasan hem gije ýüze çykýan agyrylar osteoporoz (süňkleriň dykyzlygynyň peselmegi), Behterewiň keselinde (ankilozly spondilit), bil bölüminiň oňurgara ingisinde, osteohondroz keselinde biynjalyk edip biler. Oňurga sütüniniň ýagdaýyny anyklamak üçin kompýuter tomografiýa barlagyny geçmek zerur bolar. Barlagdan geçip, doly maslahaty almak üçin newropatolog lukmanyna ýüz tutuň.
Hormat bilen, saýtyň lukmany.
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Sowuga çydamly palma (oklukirpi palmasy) Rhapidophyllum hystrix
Rhapidophyllum hystrix palmanyň dünýäde iň sowuga çydamly we şonuň bilen birlikde köp tipli Rhapidophyllum maşgalasynyň ýeke-täk görnüşidir. Tebigatda ol ABŞ-nyň günorta-gündogaryndaky batgalyklarda duş gelýär. Bu palmany özüniň sowuga we – 20 °C-a çenli aýaza çydamlylygy sebäpli, bizde-de daşarda ösdürip bolýar. Onuň ýene-de şunuň ýaly gowy aýratynlyklar bar: boýy gaty uzyn däl (1–3 metr) we özüne çekiji gür tikenli göwresi bar.
Agajyň türkmen dilindäki ady oklukirpi palmasy (oklukirpi palmasy) latyn dilindäki – Rhapidophyllum = „iňňeli ýapraklar ", hystrix = "oklukirpi“ adyndan gelip çykýar.
Biziň şertlerimizde palma ýetişdirmek kyn däl. Tohumlary, palma ýetişdirmek instruksiýasyna laýyklykda, palmanyň tropiki görnüşleri ýaly ýokary temperaturany talap etmeýändigini göz öňünde tutup ekiň. 20 °C-a golaý temperatura doly ýeterlik bolýar. Ilkinji üç ýylyň dowamynda palmany daşarda diňe tomsuna ösdürmek maslahat berilýär, gyşyna ony içerde položitel temperaturada ösdürmek amatly. 3 ýyldan soňra palma, biziň gyşymyza çydajak derejede ulalýar. Şonuň üçin ony otly ýere oturdyp bilersiňiz. Beýleki sowuga çydamly palmalar ýaly oňa suwy we howany gowy geçirýän toprak we esasan hem günorta ýapgyt gerek. Gyşyna palmanyň iň uly duşmany aýaz däl-de topragyň artykmaç çyglylygy we şol sebäpli kökleriniň çüýremegidir. Umuman palma – 15–20 °C temperatura arkaýyn çydaýar. Palmanyň bu görnüşiniň çydap bilýän iň pes temperaturasy –28 °C.
Sowuga çydamly palmalaryň
satuwý
««« Öňki makala: Pinus kesiya sosnasy Indiki makala: Mör-möjek iýiji ösümlikleriň tohumlaryny ekmegiň instruksiýasy »»»
KPR kluby hakda
Ösümlikleri ekip ýetişdirmekdäki tejribäňizi paýlaşyň. Bu barada makala ýazyň we ony öz diliňizde Botanix žurnalynda çap etdiriň! Has jikme-jik maglumat üçin biziň bilen habarlaşyň.


text:
Halkara ynsanperwer hukugyny uýgunlaşdyrmak maksatnamasy hereketde!
Türkmenistanyň Hökümetiniň Türkmenistanyň Gyzyl Ýarymaý Milli Jemgyýeti (TGÝMJ) bilen bilelikde öz üstüne alan borçlaryna laýyklykda, halkara ynsanperwer hukugynyň binýatlaýyn kadalaryny (HYH) giňden wagyz etmek, ýaýratmak we uýgunlaşdyrmak boýunça çäreleriň toplumlaýyn maksatnamasy işlenip taýýarlanyldy hem-de üstünlikli durmuşa geçirilýär.
Maksatnamalaýyn çäreleriň hatarynda Türkmenistanyň Milli Bilim instituty (TMBI) bilen ýakyndan hyzmatdaşlyk etmek arkaly, mugallymlaryň hünär derejesini kämilleşdirmek boýunça yzygiderli guralýan okuwlaryň maksatnamasynyň çäginde HYH-nyň binýatlaýyn esaslaryna bagyşlanan okuw sapaklary geçirilýär. HYH-na bagyşlanan okuw sapaklarynyň toplumy (Moduly) işlenip taýýarlanyldy, makyllanyldy we bellenen tertipde tassyklanyldy, şeýle-de çap edildi we TMBI-na berildi. Moduly orta umumybilim mekdepleriň mugallymlarynyň arasynda ýaýratmak meýilleşdirilýär. 2013-nji ýyldan başlap, HYH-yň esasy bölümleri orta bilim mekdeplerinde okadylýan jemgyýetçilik dersleriniň okuw maksatnamalaryna girizilendir. Modulyň ýazmaça beýany TGÝMJ-nyň web-saýtynda ýerleşdirildi.
11.06.2015 ý. TMBI-ynda Moduly yzygiderli ornaşdyrmagyk çäklerinde seminar okuwy geçirildi. Oňa Aşgabat şäheriniň Baş bilim müdirliginiň we etraplaryň bilim bölümleriniň işgärleri, jemgyýetçilik derslerinde sapak berýän mugallymlar gatnaşdylar. Amaly okuwyň meýilnamasyna Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň, Türkmenistanyň Gyzyl Ýarymaý Milli Jemgyýetiniň işiniň binýatlaýyn ýörelgeleri we iş ugurlary, şeýle-de halkara ynsanperwer hukugynyň esasy kadalary bilen tanyşmak we olary öwrenmek meseleleri girizildi.
* * *
HYH-ny giňden wagyz etmek, ýaýratmak we uýgunlaşdyrmak boýunça çäreleriň maksatnamasyna dürli ugurdaky diňleýjileriň gatnaşmagynda seminar sapaklaryny geçirmek işine giň gerim berilýär. 09.06.2015ý. şunuň ýaly amaly okuw harby bölümleriň birinde geçirildi. Oňa harby gullukçylaryň 60-dan gowragy gatnaşdy. TGÝMJ-niň işgärleriniň gurnamagynda geçirilen seminar sapagynda halkara ynsanperwer hukugynyň binýatlaýyn kadalaryny TGÝMJ-niň işi bilen baglylykda öwrenmek meselelerine garaldy. Gün tertibine girizilen möhüm ugurlaryň ýene-de biri neşe serişdeleriň ýaýradylmagynyň we peýdalanylmagynyň öňüni almak we garşy durmak meselesine bagyşlandy.
* * *
HYH-nyň binýatlaýyn ýörelgelerini öz içine alýan bilimleri ilat köpçüliginde giňden wagyz etmekde we ýaýratmakda görkezme esbaplaryny peýdalanmaga möhüm ähmiýet berilýär. Şu maksat bilen ýörite şu meselelere bagyşlanan diwarlyk suratlary alyndy. Olary Türkmenistanyň Goranmak ministrliginiň paýtagtymyzdaky hem-de welaýatlardaky düzümlerinde, harby bölümlerde we okuw edaralarynda ýerleşdirmek meýilleşdirilýär.


text:
Özbegistanyň prezidenti Şawkat Mirziýoýewiň 5-6-njy sentýabrda Gyrgyzystana etjek sapary, özbek döwlet baştutanynyň soňky 17 ýylda goňşy ýurda edýän ilkinji resmi wiziti bolar.
Gyrgyzystanyň prezidenti Almazbek Atambaýewiň metbugat-wekiliniň 4-nji sentýabrda Bişkekde žurnalistlere aýtmagyna görä, Mirziýoýewiň Atambaýew we beýleki ýokary wezipeli ýolbaşçylar, şol sanda premýer-ministr hem parlamentiň ýolbaşçysy bilen duşuşmagyna garaşylýar.
Taraplaryň ençeme dokumente, şol sanda ýurtlaryň uzyn we çylşyrymly umumy serhediniň 80%-den gowragynyň kesgitlenmegine degişli şertnama gol çekmegine garaşylýar diýip, Gyrgyzystanyň prezidentiniň metbugat-wekili Aizada Subakojoýewa aýtdy.
Özbegistanyň we Gyrgyzystanyň 1400 kilometrlik serhediniň 230 kilometri dawaly bolmagyna galýar.
Iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklar 2016-njy ýylyň sentýabr aýynda Özbegistanyň öňki prezidenti Ylam Kerimowyň aradan çykmagynyň yzýany Mirziýoýewiň häkimiýet başyna geçmeginden soň gowulanyp başlanypdy.


text:
Türkmenistanda galla oragyna badalga berildi. Ahal, Balkan, Lebap we Mary welaýatlarynda bu möhüm çärä girişildi, Daşoguz welaýatynyň ekerançylary galla oragyna 14-nji iýunda başlarlar.
Şu ýyl türkmen gallaçylary 760 müň gektar meýdandan jemi 1 million 600 müň tonna bugdaý öndürmegi, şol sanda Ahal welaýatynda – 450 müň, Mary welaýatynda – 380 müň, Lebap welaýatynda – 350 müň, Daşoguz welaýatynda – 300 müň we Balkan welaýatynda – 120 müň tonna bugdaý hasylyny ýygnap almagy göz öňünde tutýarlar. Ekin meýdanlarynyň aglaba bölegine “Sähraýy”, “Juwan”, “Bitarap”, “Ýolöten-1”, “Ýolöten-3”, “Türkmenbaşy-1”, “Gyzylşaglawyk-25”, “Miras,” Akbaş”, “Irişka”, “Ýubileýnaýa-100”, “Batko” şeýle hem “Krupinka” ýaly bugdaýyň ýokary hasylly görnüşleri ekildi.
Tutuş ýurdumyz boýunça 2017-nji ýylyň orak möwsüminde “Сase”, “New Holland”, “John Deere”, “СLAAS” kysymly däne orujy kombaýnlaryň 1 müň 400-si peýdalanylar. Ýurdumyza täze gelip gowşan kombaýnlar ekerançylara hasyly öz wagtynda hem-de ýitgisiz ýygnamaga mümkinçilik berer. Ekin meýdanlaryna galla oragynyň öň ýanynda ýurdumyza gelip gowşan “John DeereW540” we “TUСANO 430” döwrebaplaşdyrylan däne orujy kombaýnlar çykarylar.
Türkmenistanyň Prezidentiniň Kararyna laýyklykda, Oba we suw hojalygy ministrligi “John Deere International GmbH” (Şweýsariýa Konfederasiýasy) we “UmaхTradeGmbH” (Germaniýa Federatiw Respublikasy) kompaniýalary bilen oba hojalyk tehnikalarynyň, enjamlaryň, läbik sorujylaryň, şeýle hem ätiýaçlyk şaýlarynyň we olar üçin çykdaýjy serişdeleriň uly tapgyryny satyn almak barada şertnama baglaşdy. Ylalaşyga laýyklykda, tehnikalar Türkmenistana 2017-2020-nji ýyllaryň dowamynda 3 tapgyrda getiriler.
Galla oragy döwründe göçme abatlaýyjy-tehniki toparlaryň 373-si gallaçylara gije-gündizleýin hyzmat edip, olary ähli zerurlyklar – ýangyç, ýangyç-çalgy serişdeleri, ätiýaçlyk şaýlary bilen üpjün ederler. Galla oragyna gatnaşýan mehanizatorlar, sürüjiler we beýleki işgärler üçin meýdan düşelgelerinde zerur durmuş şertleri dörediler, medeniýet işgärleriniň çykyşlary guralar, göçme söwda nokatlary hereket eder.
Türkmenistanyň Awtomobil ulaglary ministrliginiň, beýleki ministrlikleriň we pudak edaralarynyň ýük ulaglarynyň 8 müň 700-si kabul ediş bölümleriniň 161-sine, ammarlara we elewatorlara bugdaýň daşalmagyny üpjün eder. Bugdaý oragynyň başlanmagyna barlaghanalar hem taýýar edildi. Olarda “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň wekilleri dänäniň hilini kesgitlärler. Tabşyrylan hasyl üçin gallaçylar bilen hasaplaşyk “Daýhanbank” döwlet täjirçilik bankynyň ýerlerdäki bölümleriniň üsti bilen öz wagtynda amala aşyrylar.
Däp boýunça geçirilýän bäsleşik öňdebaryjy gallaçy kärendeçileri, mülkdarlary, kombaýnçylary hem-de awtoulag sürüjilerini ýüze çykarar.
Bu bäsleşigi Türkmenistanyň Demokratik partiýasynyň Syýasy geňeşi, Türkmenistanyň Kärdeşler arkalaşygynyň Milli merkezi, Agrar partiýasynyň, Türkmenistanyň Zenanlar birleşiginiň hem-de Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasynyň Merkezi geňeşleri, “Daýhanbank” döwlet täjirçilik banky, Oba we suw hojalyk ministrligi, “Galkynyş”, “Nesil”, “Watan” we “Bereketli toprak” gazetleriniň redaksiýalary geçirýär.
Bugdaý oragynyň başlanmagy mynasybetli welaýatlarda Türkmenistanyň Oba we suw hojalyk ministrliginiň, welaýat we etrap häkimlikleriniň, “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň, “Türkmenhimiýa” döwlet konserniniň wekilleriniň, daýhan birleşikleriniň ýolbaşçylarynyň, agronomlaryň, mehanizatorlaryň, gallaçy kärendeçileriň, ýaşulularyň, jemgyýetçilik guramalarynyň wekilleriniň gatnaşmagynda önümçilik okuw maslahatlary geçirildi.
Bu günki şanly waka mynasybetli bugdaý meýdanlarynyň golaýlarynda – galla oragyna girişilmegi bilen baglanyşykly dabaralaryň geçirilýän ýerlerinde sergiler guraldy, olarda dürli oba hojalyk önümleri, çörek önümleri, häzirkizaman oba hojalyk tehnikalary görkezildi. Şeýle hem, welaýatlaryň artistleriniň, aýdymçylarynyň, tans we folklor toparlarynyň çykyşlary guraldy.


text:
Russiýa (grek. Pwσίa — Rus'; resmi ady — Russiýa ýa da Russiýa Federasiýasy) — Gündogar Ýewropada we Demirgazyk Aziýada ýerleşýän ýurt. Ol dünýäde iň iri döwletdir (17 075 400 km² ýa-da Ýeriň ş guryýer meýdanynyň 11,46 % (1/9), ýa-da adam ýaşaýan guryýeriň 12,65 % (1/8)).
Russiýanyň döwlet dili — rus dili.
Ol 16 sany ýurt bilen araçäkleşýär (dünýäde iň uly görkeziji), olar guryýer boýunça şu ýurtlardyr: Norwegiýa, Finlýandiýa, Estoniýa, Latwiýa, Litwa, Polşa, Belarus, Ukraina, Gruziýa, Azerbaýjan, Gazagystan, Hytaý, Mongoliýa, Demirgazyk Koreýa; ol deňiz boýunça Türkiýe, Ýaponiýa we ABŞ bilen serhetleşýär.
Russiýanyň paýtagty — Moskwa.
Russiýanyň pul birligi — Rus rublesi.
Uly şaherleri: Moskwa, Sankt-Peterburg, Gazan, Wolgograd, Perm, Ufa, Woronež, Omsk, Samara.
22 aftonom respublika, 9 ulke, 46 welayat, 3 sany federal shaher ( Moskwa, Sankt-peterburg, Sewastopol) , 1 aftonom welayat (Ewropa aftonom welayat) 4 aftonom ulke olara:
meydany ilaty 2002y merkez saher


text:
Ýalňyzlyk näme? Bu soragyň jogaby adamdan adama üýtgeýär. Käbirleri üçin ýalňyzlyk öz ýakynlaryndan daş düşmek bolsa, başgalar üçin bu özüne laýyk ýar tapmazlykdyr. Ýene birleri üçin ýalňyzlyk – perzentsizlik bolup biler. Diýmek onuň görnüşi kän, emma ýalňyzlygyň iň bir erbet görnüşi bedeniňde ýa-da aklyňda kemçilik bolup köpçülikden tapawutly bolmakdyr. Biziň jemgyýetimizde mümkinçiligi çäkli bolan adamlar hemmeleriň gidýän ýerlerine gitmeýärler, sag adamlara goşulyşmaýarlar we olar bilen gatnaşmaýarlar. Olar hemişe özlerini beýlekilerden kem duýýarlar. Belki sizem erbet hassa bolan wagtyňyz olaryň başyndan geçirýän kynçylyklary duýansyňyz. Bu duýgy sizde wagtlaýyn bolan bolsa, mümkinçiligi çäkli adamlar hemişe şeýle ýagdaýda ýaşaýarlar.
Türkmenistanda şu wagtky ýagdaý:
Türkmen Kodeksiniň 146-174 statýalaryna görä, mümkinçiligi çäkli bolan adamlara sosial taýdan kömek etmek karary berilen.
Ýurdumyzda şu wagt garrylar we mümkinçiligi çäkli bolan adamlar bilen iş alyp barýan alty (6) sany hyzmat merkezleri bar. Bu merkezler mätäç raýatlary hemişelik ýa-da wagtlaýyn sosial-medisina hyzmatlary we başga hyzmatlar bilen üpjün edýärler. Bu hyzmat ýerleriň peýdasy uly bolsa-da, mümkinçiligi çäkli bolan adamlary aýratynlykda saklaýarlar. Biziň pikirimizçe şeýle hyzmat öýlerini şu wagtky ýagdaýyndan has hem ösdürmäge çalyşmaly. Olaryň hödürleýän hyzmatlary ähli zerurlyklary öz içine alýan, ýagny inkluziw (Iňlisçe: "inclusive") bolmaly.
Ösüşiň dowam etmegi üçin bu meselede ösen döwletleriň tejribesine göz aýlasak ýalňyş bolmaz. Ýewropa döwletleriniň köpüsinde, mümkinçiligi çäkli bolan çagalary özlerini kem we tapawutly duýmaz ýaly adaty mekdeplere ugratmak ündelýär. Bu meselede öňdebaryjy ýurtlar Italiýa we Finlýandiýadyr. Şu ýurtlarda okuwlar maýyp çagalaryň sag çagalara goşulyşyp, jemgyýete peýda getirjek adamlar bolup ýetişmegi üçin niýetlenen.
Inkluziw okuw näme?
Inkluziw okuw (Iňlisçe: "inclusive education") – bu hemmelere niýetlenen we elýeterli bolup, bärde ähli okuwçylar öz deň-duşlary bilen bile bilim alyp bilýär diýmekdir. Beýle okuwlarda hiç kim kemsidilmän güler ýüz bilen garşy alynýar, klaslar biri-birinden tapawutlanmaýar, geçirilýän ähli çärelere hemme okuwçylara gatnaşmaga mümkinçilik döredilýär.
"Goşulyşma" bu gönümel mümkinçiligi çäkli bolan okuwçylary köpçüligiň okaýan klaslaryna ýerleşdirmek diýmek däl-de, eýsem bilim edaralarynyň goldawy bilen olaryň gerek esbaplaryny göz öňünde tutup, mekdep şertlerinde düýpli özgertmeleri amala aşyrmakdyr. Okuwyň täsirli metodlary saglyk ýagdaýyna garamazdan hemme kişi üçin niýetlenen bolmalydyr.
Öňki döwürlerde mümkinçiligi çäkli bolan okuwçylar ýörite amatlyklar bilen üpjün edilen aýratyn klaslarda okadylýardy. Ýörite bilim bermegiň bu ugry şeýle okuwçylaryň deň-duşlary bilen gatnaşygyny goýup, köpçülikden daşlaşmagyna sebäp bolsa, mekdepleri hem 2 aýry sistema we aýry şertleri döretmekde maddy kynçylygyň astynda goýýardy. Inkluziw okuw sistemasy bolsa işgärleriň we gerek zatlaryň sanyny artdyrmak arkaly ähli okuwçylara has köp çeşmelerden peýdalanmaga ýer açýar.
Inkluziw okuwyň peýdalary:
Çäkli bolan çagalary aýratyn klasda, mekdepde ýada aýry dynç alyş merkezlerinde saklanmaly däl. Çünki her bir çaganyň deň hak-hukugy bar. "Başga hili" ýagny, mümkinçiligi çäkli bolan adamlary jemgyýete goşmak we olaryň deňligini kabul etmek kiçilikden (mekdep we çagalar bagy ýyllaryndan) başlamaly. Bu mümkinçiligi çäkli bolan çagalary köpçüligiň içinde mertebeli raýat hökmünde kabul etmeli diýen düşünjäni öňe sürýär. Galyberse-de, inkluziw okuwlarda okan mümkinçligi çäkli bolan çagalarda özleri barada pozitiw pikir döreýär. Sagdyn çagalar bolsa dürlüligiň gadyryny bilmäni öwrenýärler. Köpçüligiň bir bölegi bolmak, başgalaryň arasyna goşulmak, jemgyýet tarabyndan kabul edilmek – bu adamzat üçin möhüm zatdyr.
Täzeçe çemeleşmäni nädip döretmeli?
Mümkinçligi çäkli bolan adamlaryň köpçülige goşulyşmagy üçin hemmetaraplaýyn, ýagny döwlet, maşgala, mekdep, jemgyýet tarapyndan goldaw berilmegi zerurdyr.
► Maýyp okuwçylar doly potensiallaryny ulanyp biler ýaly döwlet tarapyndan inkluziw okuw bilim programmasy döredilmeli. Meselem, Turkmenistanyň Bilim Ministirligi, Birleşen Ştatlar Halkara Ösüş Üçin Wekilhanasy (iňlisçe: USAID), Birleşen Milletler Ösüş Programmasy (iňlisçe: UNDP), Birleşen Milletler Halkara Çagalar üçin Fondy (iňlisçe: UNICEF), we başgada halkara guramalary bilelikde inkluziw okuwyň meýilnamasyny döretmeli we mugallymlara bu ugurdan tälim bermeli.
► Goşmaça, terbiýeçiler we bilim pudagynyň işgärleri özlerini kämilleşdirmekleri üçin Italiýada ýa-da Finlýandiýada okuwa iberilmeli we tejribelerini ösdürmek üçin goşmaça çeşmeler döwlet tarapydan üpjün edilmeli.
► Maýyplyk sektorynda işleýän halkara edaralar ýurdumyza çagyrylmaly we olar maşgalalar we umumy jemgyýet bilen maýyplyk barada wagyz-nesihat işlerini geçirmeli. Meslem, bu edaralar maýyplary "pahyr" hasaplamagyň we Sowet döwründen galan "инвалид" tagmasynyň ýaramaz täsirleri barada düşündirmeli. Şunuň ýaly aç-açan gürrüňdeşlikleriň kömegi bilen adamlaryň maýyplyk barada aňlarynda orun tutan ynançlaryna täsir edip bolar.
► Ene-atalar hem maýyplyk sektorynda işleýän halkara edaralary tarapyndan alnyp barylýan söhbetdeşliklere hyjuw bilen gatnaşmaly. Ene-atalar çagalary bilen özara gatnaşyklary özgertmeli, olaryň isleglerine duýgur çemeleşmeli we ene-atalyk wezipelerinde özlerini ynamly alyp barmaly. Ene-atalar mekdeplere aýlanmaly, ýygnaklara gatnaşmaly we çagalarynyň sapaklaryna gözegçilik etmeli. Şeýlelik bilen mugallymlaryň okuwçylarynyň maşgala ýagdaýy barada düşünjesi giňär we maýyp çagalara hasam gowy kömek edip bilerler. Diňe şeýle edilse mekdepde, işde we gündelik durmuşda maýyplar hem aramyzda öz hakyky orunlaryny taparlar.
Awtorlar: Dilber Hanowa we Sapar Aşyrow
Teswirlemeler
http://turkmenistan.gov.tm/?id=12821 (В Мары стартовал проект по возведению бесплатного жилья для людей с ограниченными возможностями)
http://turkmenistan.gov.tm/?id=12790 (В Балканабате началась реализация соцпроекта по строительству бесплатного жилья для инвалидов)
http://turkmenistan.gov.tm/?id=12784 (В Ахалском велаяте дан старт социальному проекту по строительству домов для инвалидов)
Hökümet tarapyndan ädilen oňat ädimleň biri.
Aýagyň döwülse, äýnegiň döwülse, dilini bilmeýän ýurda düşseň, daşary ýurtdan jaň edeňde ses eşidilmese we ş.m ýagdaýlarda kör, maýyp, lal, ker adamlaň ýagdaýyna has oňat düşünmek üçin bir pursat döreýär. Mümkinçiligi çäkli çagalaryň geljekde bazarlarda, köçelerde dilegçilere öwrülýändigini göz öňüne tutmak hem gerek eger olaryň jemgyýete goşulyşmagy üçin şu wagtdan gerekli çäreler görülmese.
Ýokarda bellenen guramadyr edaralaryň birileriniň gelip gapylaryny kakmagyna garaşman, maýyp agzasy bolan maşgalalaryň gapylaryny özleri kakmalymyka diýýän, aýratyn hem türkmen jemgyýetiniň şu wagtky ýagdaýyny göz öňüne tutyp.
maýyp=mätäç diýmek däldigini görkezip, ruhlandyrmak gerek maşgalalary. Bu barada şu linki paýlaşasym gelýär: http://noorimages.com/noor-feature/nazik-myradova/
Türkmen kodeksi? Bu haysy kodeks?
"принятый весной 2007 года Кодекс Туркменистана «О социальном обеспечении», регулирующий также вопросы социальной защиты наиболее уязвимых слоев населения.
Статьями 146-174 Кодекса принято направление по социальной реабилитации инвалидов, их социально-бытовой и социально-средовой адаптации. Оно включает в себя социальное обеспечение инвалидов, предоставление им необходимых социальных услуг, обеспечение их техническими вспомогательными (компенсаторными) средствами, обеспечение доступа к объектам социальной, транспортной и рекреационной инфраструктуры, создание равных возможностей в пользовании информационной средой, оказание материальной и социально- психологической поддержки и др." LINK: http://mlsp.gov.tm/page_tdtum/r_publications6.html
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
-
Şu Kanun tebigaty goramagyň hukuk, ykdysady we guramaçylyk esaslaryny kesgitleýär we ekologiýa howpsuzlygyny üpjün etmäge, hojalyk we beýleki işleriň tebigy ekologik ulgamlara zyýanly täsiriniň öňüni almaga, biologik dürlüligi gorap saklamaga we tebigy serişdelerirejeli peýdalanmaga gönükdirilendir.
-
Şu Kanun ekologiýa seljermesi babatdaky gatnaşyklary düzgünleşdirýär we meýilleşdirilýän hojalyk hem-de beýleki işiň daşky gurşawa we ilatyň saglygyna ýaramaz täsiriniň öňüni almaga gönükdirilendir.
-
Şu Kanun atmosfera howasynyň arassalygyny we onuň rejeli peýdalanylyşyny üpjün etmek, atmosfera ýetirilýän zyýanly himiki, fiziki, biologik we beýleki täsirleriň öňüni almak, şeýle hem atmosfera howasyny goramak işindäki kanunylygy pugtalandyrmak gatnaşyklaryny düzgünleşdirýär.
-
Şu Kanun ozon gatlagyny goramagyň, şeýle hem ozon dargadyjy maddalar bilen iş alyp barmak babatda döwlet dolandyryşynyň we gözegçiliginiň hukuk, ykdysady we guramaçylyk esaslaryny kesgitleýär hem-de ozon gatlagynyň dargamagy bilen dörän amatsyz netijelerden adamyň saglygyny we daşky gurşawy goramak maksady bilen, ozon gatlagynyň goralmagyna we onuň dargamagynyň öňüniň alynmagyna, dikeldilmegine gönükdirilendir.
-
Şu Kanun aw-awlamak we aw hojalygyny ýöretmek babatdaky gatnaşyklary düzgünleşdirýär hem-de Türkmenistanyn haýwanat dünýäsini awlamaga degişli edilen obýektlerini goramaga we rejeli peýdalanmaga gönükdirilendir.
-
Şu Kanun Türkmenistanyň çäginde ösümlik dünýäsiniňgoralyp saklanylmagy, rejeli peýdalanylmagy we üznüksiz köpeldilmegi, onuň ekologik, ykdysady we serişdelik kuwwatynyň artdyrylmagy bilen baglanyşykly hukuk gatnaşyklaryny kesgitleýär.
-
Şu Kanun haýwanat dünýäsini goramak, üznüksiz köpeltmek we peýdalanmak babatdaky gatnaşyklary düzgünleşdirýär we ýaşaýan tebigy gurşawynyň şertlerinde onuň aýalyp saklanylmagyny üpjün etmäge gönükdirilendir.
-
Şu Kanun galyndylar bilen iş salyşmak çygryndaky gatnaşyklary düzgünleşdirýär, galyndylaryň ilatyň saglygyna we daşky gurşawa ýaramaz täsiriniň öňüni almak maksady bilen galyndylaryň emele gelmegini azaltmaga we hojalyk hem-de beýleki işlerde olaryň rejeli peýdalanylmagyny üpjün etmäge gönükdirilendir.
-
Şu kanun döwletiň ykdysadyýetine zyýan ýetirmäge ukyply karantin we beýleki howply zyýan berijileriň, ösümlikleriň keselleriniň we haşal otlaryň daşary döwletlerden geçmeginden Türkmenistanyň çäklerini goramak babatdaky döwlet çärelerini durmuşa geçirmegiň hukuk esaslaryny we ýörelgelerini kesgitleýär.
-
TÜRKMENISTANYŇ K A N U N Y Öri meýdanlary hakynda Şu Kanun öri meýdanlaryny durnukly dolandyrmagyň hukuk, ykdysady we guramaçylyk esaslaryny kesgitleýär we öri meýdanlaryny rejeli peýdalanmak we goramak, olaryň ekologik, ykdysady we serişde potensialyny ýokarlandyrmak bilen baglanyşykly gatnaşyklary düzgünleşdirýär. I BAP. UMUMY DÜZGÜNLER 1-nji madda…
-
(Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary¸ 2004 ý¸ № 4¸ 34-nji madda) 1-nji madda. «Suw hakynda» Türkmenistanyň bitewi Kanunyny tassyklamaly we ony 2004-nji ýylyň 1-nji noýabryndan başlap güýje girizmeli. 2-nji madda…
-
1-nji madda. «Ýer hakynda» Türkmenistanyň bitewi Kanunyny tassyklamaly. 2-nji madda. «Ýer hakynda» Türkmenistanyň bitewi Kanunyny 2004-nji ýylyň 1- nji noýabryndan başlap güýje girizmeli. 3-nji madda…
-
Şu Kodeks ilatyň sanitariýa-epidemiologiýa taýdan abadançylygyny üpjün etmegiň, raýatlaryň oňaýly daşky gurşawa bolan hukuklarynyň, raýatlaryň olar bilen baglanyşykly başga hukuklarynyň we kanuny bähbitleriniň durmuşa geçirilmeginiň hem-de goralmagynyň hukuk, ykdysady hem-de durmuş şertlerini kesgitleýär.
-
Şu Kodeks tokaýlary durnukly dolandyrmak – tokaýlary abat saklamak, goramak, peýdalanmak, üznüksiz köpeldip durmak, Türkmenistanyň çäginde olaryň ekologik, ykdysady we serişde potensialyny ýokarlandyrmak bilen baglanyşykly gatnaşyklary düzgünleşdirýär.


text:
Golaýda Türkmenistan bilen Hytaý Halk Respublikasynyň arasynda gol çekilen hyzmatdaşlyk şertnamalary bu iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklaryň barha ösýändigini, şol bir wagtda Pekiniň Merkezi Aziýadaky rolunyň barha güýçlenýändigini görkezdi.
Hytaý bilen gatnaşyklar Türkmenistanyň gaz söwdasynda Moskwa bolan garaşlylygyny azaltmagynda uly rol oýnady.
Ýöne synçylar Pekiniň ykdysady täsiriniň aşa güýçlenmeginiň Merkezi Aziýa respubliklarynyň, şol sanda Türkmenistanyň syýasy garaşsyzlygyna ýaramaz täsir ýetirmeginiň mümkindigini aýdýarlar.
Käbirleri bolsa «Ýagyşdan gaçyp, damja uçramakdan» ägä bolmalydygyny duýdurýar.
Eýsem Hytaý bilen gatnaşyklarda altyn ortalyk nirede?
Dünýäniň uly ykdysady läheňleriniň biri bolan ýurt bilen Türkmenistan ýaly ýaş ýurduň özara deň bähbitli hyzmatdaşlyk edip bilmegi üçin nähili çelgilerden ugur almaly?
Bu baradaky söhbetete Türkmenistandan ýerli synçylar, ýazyjy Amanmyrat Bugaýew, raýat aktiwisti Nurberdi Nurmämmedow , Şwesiýadan ykdysatçy we oppozisiýa wekili Hudaýberdi Orazow gatnaşdy.
Söhbeti diňläp, pikirleriňizi aýtmagyňyza garaşýarys.


text:
Britaniýanyň parlament komitetleri Twitter sosial ulgamyndan Orsýet bilen bagly hasaplaryň jikme-jiklerini talap edýärler.
Britaniýanyň bu karary ABŞ-nyň Senatynyň sosial ulgamlaryndan eden şuňa meňzeş talabynyň yzýanyna gabat geldi.
3-nji noýabrda britan parlamentiniň üç komiteti tarapyndan ýaýradylan talap haty Orsýetiň ABŞ-nyň 2016-njy ýylda geçiren prezidentlik saýlawlaryna goşulyşan bolmagynyň ähtimallygy barada Kongressiniň derňew komitetiniň beren maglumaty göz öňünde tutulyp düzülipdir.
Komitetiň ýolbaşçysy Damian Kollinsyň Twitter ulagamynyň müdiri Jack Dorseýe ýazan hatynda orsýetlileriň hasaplarynda Britaniýanyň ähli syýasatçylary barada çap edilen maglumatlaryň berilmegi soralýar we Twittere noýabryň aýagyna çenli wagt möhleti berilýär.


text:
Mejlisde däbe öwrülen parlamentara gatnaşyklaryň çäginde Ýewropa parlamentiniň wise-başlygy jenap Rişard Çarneskiniň ýolbaşçylygynda ýurdumyza iş sapary bilen gelen Ýewropa Bileleşiginiň ýurtlarynyň deputatlary bilen duşuşyk boldy.
Türkmenistan bilen Ýewropa Bileleşiginiň arasyndaky däp bolan döredijilikli gatnaşyklaryň wajyp bölegi hökmünde öňe çykýan parlamentara hyzmatdaşlygynyň häzirki ýagdaýy we geljekki ösüşi barada pikir alyşmalar boldy.Türkmenistanyň Ýewropa Bileleşiginiň ýurtlary bilen köptaraply gatnaşyklaryny mundan beýläk hem çuňlaşdyrmaga ýardam berjek parlamentara maslahatlary we duşuşyklary yzygiderli geçirmegiň möhümdigi bellenildi.
Gender syýasaty, mümkinçiligi çäkli adamlaryň goragy boýunça bilelikde hereket etmegiň meselelerine aýratyn üns berildi. Bellenilişi ýaly, bu ugurda Türkmenistan zenanlary ýurduň jemgyýetçilik-syýasy we durmuş-ykdysady durmuşyna işjeň çekmek, jemgyýetde maýyplaryň mynasyp orun eýelemegi boýunça netijeli çäreleri amala aşyrmakda görelde bolup durýar.
Myhmanlar Türkmenistanyň ýokary kanunçykaryjy edarasynyň esasy ýerine ýetirýän işleri we wezipeleri bilen tanyşdyryldy. Bellenilişi ýaly, kanunçykaryjylygyň dünýä tejribesiniň esasy ugurlaryny özünde jemlän pugta kanunçylyk binýady döredildi. Bu bolsa Birleşen Milletler Guramasynyň wajyp konwensiýalaryna goşulmak bilen birlikde ýurdumyzyň halkara hukuk giňişligine üstünlikli ýakynlaşmagyna ýardam edýär.
Bitarap Türkmenistan ählumumy parahatçylygy, durnukly ösüşi üpjün etmäge gönükdirilen başlangyçlar bilen yzygiderli çykyş edýär. Adamyň bähbitlerini hem-de hukuklaryny goramak, jemgyýetde ýokary ynsanperwer ýörelgeleri we gymmatlyklary ornaşdyrmak ýurdumyzyň döwlet syýasatynyň wajyp ugurlary bolup durýar, dünýä tejribesinde umumy ykrar edilen hukuk kadalaryna ygrarly bolan döwletimiz üstüne alan borçnamalaryna yzygiderli eýerýär.
Şunuň bilen baglylykda, geçen ýylyň güýzünde Ýaşulular maslahatynda ählihalk tarapyndan ara alnyp maslahatlaşylyp, kabul edilen Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň täze rejelenen görnüşiniň ähmiýeti nygtaldy. Esasy Kanunymyz adamy ýurduň iň ýokary gymmatlygy hökmünde yglan edýär, raýat hukuklarynyň we azatlyklarynyň ähli görnüşlerini kepillendirýär, halkyň abadan durmuşy üçin ähli zerur şertleri döredýär.
Duşuşyga Merkezi Aziýa ýurtlary boýunça Ýewropa Bileleşiginiň ýöriteilçisi jenap Peter Burian we Türkmenistanda Ýewropa Bileleşiginiň işleri wagtlaýyn ynanylan wekili jenap Lýubomir Frebort hem gatnaşdylar.
Ýewropa parlamentiniň wekiliýetiniň saparynyň maksatnamasynda dürli ministrliklerde, pudak edaralarynda we jemgyýetçilik guramalarynda birnäçe duşuşyklary geçirmek hem göz öňünde tutulýar.
Çeşme: TDH


text:
Şu Kanun kärende gatnaşyklarynyň ykdysady, hukuk we guramaçylyk esaslaryny düzgünleşdirýär hem-de Türkmenistanda kärende hyzmatlarynyň bazarynyň ösdürilmegine gönükdirilendir.
I BAP. UMUMY DÜZGÜNLER
1-nji madda. Esasy düşünjeler
1. Şu Kanunda aşakdaky esasy düşünjeler ulanylýar:
1) kärende — emlägiň (şol sanda ýeriň, gaýry aýrybaşgalanan tebigy serişdeleriň) eýesi ýa-da onuň ygtyýarlyk beren şahsy tarapyndan fiziki we (ýa-da) ýuridik şahsa kesgitli emlägiň ýa-da onuň böleginiň kärende şertnamasy esasynda muzdly wagtlaýyn peýdalanmagy, hojalyk ýa-da gaýry işi özbaşdak amala aşyrmagy üçin berilmegi;
2) kärende şertnamasy — hojalyk we beýleki gatnaşyklaryň, şeýle hem ylalaşýan taraplaryň hukuklarynyň we borçlarynyň bellenilmegine gönükdirilen, kärendesine berijiniň we kärendeçiniň arasynda baglaşylýan kärendäniň belli bir obýektini muzdly wagtlaýyn peýdalanmaga bermek hakynda şertnama;
3) kärendesine beriji — kärendäniň obýektini fiziki we (ýa-da) ýuridik şahsyň muzdly wagtlaýyn peýdalanmagyna berilýän zadyň eýesi ýa-da onuň ygtyýarlyk beren şahsy;
4) kärendeçi — kärendäniň obýektini peýdalanýan Türkmenistanyň, daşary ýurt döwletiniň fiziki we (ýa-da) ýuridik şahsy we raýatlygy bolmadyk adamy, şeýle hem daşary ýurt döwleti ýa-da halkara guramasy;
5) kärende tölegi — kärendäniň obýektiniň peýdalanylandygy üçin kärende şertnamasyna laýyklykda kärendeçiniň kärendesine berijä pul we (ýa-da) taraplaryň ylalaşmagy boýunça hakyky özlügi (natural) görnüşinde töleýän bellenilen tölegi;
6) tirkeşikli kärende — kärendesine berijiniň razylygy bilen kärendesine alnan emlägiň ýa-da onuň böleginiň kärendeçi tarapyndan üçünji şahsa kärendesine berilmegi;
7) kärende hukugynyň birine berilmegi — kärende şertnamasynyň hereket edýän döwründe kärende hukugynyň kärendeçi tarapyndan üçünji şahsa peýdalanmaga berilmegi;
8) emlägiň kireýine ulanylmaga berilmegi — kärendäniň aýratyn görnüşi, haçan-da elmydama telekeçilik işini amala aşyrýan bolup durýan kärendesine berijiniň, sarp edijilik maksady bolan öwseläni, başga emlägi gysga möhletli (sagatlaýyn) görnüşde töleg bilen peýdalanmaga bermegi.
2. Şu Kanunda başga düşünjeler Türkmenistanyň raýat we beýleki kanunçylygynda, şeýle hem şu Kanunyň degişli maddalarynda kesgitlenen manylarynda ulanylýar.
2-nji madda. Türkmenistanyň kärende hakynda kanunçylygy
1. Türkmenistanyň kärende hakynda kanunçylygy Türkmenistanyň Konstitusiýasyna esaslanýar hem-de şu Kanundan we Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalaryndan ybarat.
2. Kärende şertnamalaryndan gelip çykýan emläk gatnaşyklary şu Kanun bilen düzgünleşdirilýär. Şu Kanun bilen düzgünleşdirilmeýän emläk gatnaşyklaryna Türkmenistanyň raýat kanunçylygynyň kadalary ulanylýar.
3. Şu Kanun bilen lizing, resminamalary we gymmatlyklary saklamak üçin ýörite jaýlaryň ýa-da olarda duran seýfleriň kärendesiniň şertnamalaryndan, şeýle hem raýat dolanyşygynda peýdalanylmagyna Türkmenistanyň kanunçylygynda ýol berilmeýän ýa-da çäklendirilýän ýörite zerurlyklar üçin niýetlenilen gaýry emläkden ýüze çykýan gatnaşyklar düzgünleşdirilmeýär.
3-nji madda. Kärendäniň obýekti
1. Gozgalýan we gozgalmaýan zatlary, pul bahasy bolan emläk hukuklaryny goşmak bilen, eýesine degişli islendik emläk we (ýa-da) zat, şol sanda ýer we beýleki aýrybaşgalanan tebigy serişdeler kärendäniň obýekti bolup biler, şu maddanyň ikinji böleginde görkezilen emläk muňa degişli däldir.
2. Pul serişdeleri we gymmatly kagyzlar, intellektual işiň netijelerine bolan aýratyn hukuk (intellektual eýeçilik), şeýle hem raýat dolanyşygynda bolmagyna Türkmenistanyň kanunçylygynda ýol berilmeýän ýa-da çäklendirilýän emläk kärendäniň obýekti bolup bilmeýär.
4-nji madda. Kärende gatnaşyklarynyň subýektleri
1. Kärendesine beriji we kärendeçi kärende gatnaşyklarynyň subýektleri bolup durýarlar.
2. Türkmenistanyň kanunçylygy bilen ýa-da emlägiň eýesi tarapyndan emlägi kärendesine bermäge ygtyýarly edilen şahslar hem kärendesine beriji bolup bilerler.
5-nji madda Kärendeçiler birleşikleri
Kärendeçiler meýletinlik esaslarynda assosiasiýalary, birleşikleri, konsorsiumlary, konsernleri we beýleki birleşikleri döretmäge, olaryň işini maliýeleşdirmäge hem-de kabul edilen tertipnamalara (düzgünnamalara) laýyklykda olardan erkin çykmaga haklydyr. Olaryň önümçiliginde hereket edýän eýeçilik görnüşlerine garamazdan, bu birleşiklere islendik köpçülikleýin toparlar we raýatlar girip biler. Şeýle hem kärendeçileriň, eger birleşikler olaryň girmegine razy bolsalar, şol birleşikleriň islendik birine girmäge haky bardyr.
II BAP. KÄRENDE GATNAŞYKLARYNYŇ DÜZGÜNLEŞDIRILMEGI
6-njy madda. Kärende şertnamasy
1. Kärendesine beriji bilen kärendeçiniň arasynda taraplaryň meýletinlik we deňhukuklylyk başlangyçlarynda baglaşylýan kärende şertnamasy kärende gatnasyklarynyň ýüze çykmagy, üýtgemegi we bes edilmegi üçin esas bolup durýar.
Kärende şertnamasy ýazmaça görnüşde baglaşylýar, şu Kanunyň 11-nji maddasynyň dördünji bölegine laýyklykda baglaşylýan emlägiň kireýine ulanylmaga berilmeginiň şertnamasy muňa degişli däldir.
Kärende şertnamasy boýunça kärendesine beriji kärendeçä hojalyk işini özbaşdak amala aşyrmak ýa-da Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda başga maksatlar üçin kesgitlenen emlägi ylalaşylan tölege wagtlaýyn peýdalanmak üçin bermäge borçludyr.
Kärendeçi kärendesine alnan emlägi kärende şertnamasynyň şertlerine laýyklykda, emlägiň niýetlenilişine görä peýdalanmaga hem-de kärende şertnamasynda ylalaşylan kärende tölegini tölemäge borçludyr.
2. Kärende şertnamasynda şu aşakdakylar görkezilýär:
1) şertnamanyň taraplarynyň ady, hukuk salgysy we maglumatlary;
2) kärende obýektiniň ady, görkezijileri, düzümi, sany, bahasy, ýerleşýän ýeri we kärende obýektiniň peýdalanylmagynyň maksady;
3) kärendesine berilýän emlägiň berilmeginiň şertleri we tertibi, kärendäniň möhleti;
4) kärende töleginiň möçberi, özara hasaplaşyklaryň tertibi we möhletleri;
5) kärende şertnamasyny üýtgetmegiň ýa-da bes etmegiň, möhletini uzaltmagyň we (ýa-da) üýtgetmegiň tertibi we şertleri;
6) taraplaryň hukuklary, borçlary we jogapkärçiligi, şol sanda:
a) kärendesine berijiniň şertnamada bellenilen maksatlaýyn niýetlenilişi boýunça peýdalanylmagy üçin ýaramly bolan emlägi kärendeçä bermek hem-de kärendesine berilýän emläge üçünji şahslaryň hukuklary hakynda duýdurmak borjy;
b) kärendeçiniň şertnama bes edilenden soň, kärendesine alnan emlägini dogry peýdalanmagynyň netijesinde dörän kadaly könelmäni hasaba almak bilen ony alan ýagdaýynda kärendesine berijä gaýtarmak borjy;
ç) kärendesine beriji bilen kärendeçiniň arasynda kärendesine alnan emlägiň ulanylmagy we abatlanylmagy boýunça borçlaryň paýlanylmagy;
d) kärendeçiniň kärendesine alnan emlägi Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen halatlarda ätiýaçlandyrmak borjy;
e) kärendesine beriji tarapyndan kärendesine berlen emlägiň ýagdaýyna gözegçiligiň amala aşyrylmagynyň tertibi;
7) kärende şertnamasynda kärendäniň gaýry şertleri hem göz öňünde tutulyp bilner.
3. Kärende şertnamasynda kärendeçiniň öz öndüren önüminiň miwesini (önümini, işlerini, hyzmatlaryny) doly ýa-da bölekleýin kärendesine berijä ýerlemek, ýa-da eger şertnamada kärende tölegini önüm bilen hasaplaşmak ylalaşylan bolsa, onda olary kärende töleginiň hasabyna kärendesine berijä bermek borçnamasy göz öňünde tutulyp bilner.
4. Kärendeçi kärende şertnamasyna laýyklykda öz hojalyk işiniň ugruny özbaşdak kesgitleýär we özi tarapyndan öndürilen önüme we alnan girdejä özbaşdak ygtyýarlyk edýär.
Kärendeçi kärende şertnamasy boýunça özüniň borçnamalaryny ýerine ýetirmeginden daşarky hojalyk işinde doly erkindir.
5. Kärende şertnamasy bes edilenden soň, kärendesine berijiniň razylygy bilen kärendeçi tarapyndan öz serişdeleriniň hasabyna geçirilen:
1) kärendesine alnan emlägiň bölünip aýrylmaýan gowulandyrylmalary kärendesine beriji tarapyndan oňa tölenilmäge degişlidir, eger bu kärende şertnamasynyň şertlerinde göz öňünde tutulan bolsa we onuň ýaramlylygynyň peselmegine getirmeýän bolsa;
2) kärendesine alnan emlägiň bölüp aýryp bolýan gowulandyrmalary kärendeçiniň eýeçiligi bolup durýar, olaryň gymmatynyň kärende şertnamasynyň şertlerine laýyklykda kärendesine beriji tarapyndan oňa tölenilmäge degişli bolýan halatlary muňa degişli däldir.
6. Kärende şertnamasynda şu şertnamada bellenilen kärende töleginiň deň ölçegde azaldylmagy arkaly kärendeçi tarapyndan geçirilen gowulandyrmalaryň bahasynyň kärendesine beriji tarapyndan öweziniň dolunmagynyň tertibi göz öňünde tutulyp bilner.
7. Eger Türkmenistanyň kanunçylygynda başgaça göz öňünde tutulmadyk bolsa, kärende gatnaşyklarynyň subýektleriniň-ýuridik şahslaryň üýtgedilip guralmagy ýa-da eýesiniň çalşylmagy kärende şertnamasynyň şertleriniň düýpli üýtgedilmegi ýa-da möhletinden öň bes edilmegi üçin esas bolup bilmeýär.
8. Kärende şertnamasy boýunça borçlaryny göwnejaý ýerine ýetiren kärendeçi beýleki deň şertlerde ony uzaltmak üçin üçünji şahslaryň öňünde artykmaç hukuga eýedir.
9. Eger şertnamada bu göz öňünde tutulan bolsa, kärendeçi kärende şertnamasynyň möhleti gutarandan soň, kärendesine alnan emlägi doly ýa-da bölekleýin satyn alyp biler.
Kärendeçi tarapyndan emlägiň (kärendäniň obýektiniň) satyn alynmagynyň şertleri kärende şertnamasynda göz öňünde tutulyp bilner.
10. Kärendesine beriji kärendesine berlen emlägiň doly ýa-da bölekleýin ulanylmagyna päsgelçilik berýän bu emlägiň kemçilikleri üçin, haçan-da kärende şertnamasy baglaşylan wagtynda emlägiň kemçilikleri hakynda bilmedik halatynda hem jogapkärçilik çekýär.
Kärendesine beriji kärendesine berlen emlägiň kärende şertnamasy baglaşylan mahalynda ylalaşylan ýa-da öňünden kärendeçä mälim bolan kemçilikleri üçin jogapkärçilik çekmeýär.
11. Kärende şertnamalarynyň bellige alynmagy Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda amala aşyrylýar.
7-nji madda. Kärendäniň möhletleri
1. Kärendesine berilýän emlägiň görnüşine, kärendäniň maksatlaryna we şertlerine baglylykda kärende şertnamasy bir ýyla çenli, bäş ýyla çenli, bäş we şondan köp ýyl üçin baglaşylyp bilner.
Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen aýry-aýry halatlarda kärende şertnamasy kesgitlenilmedik möhlete baglaşylyp bilner.
2. Ýer bölekleriniň, şol sanda tokaý gaznasynyň düzümindäki ýer bölekleriniň kärendesi uzak möhletli kärende bolup durýar, wagtlaýyn desgalaryň ýerleşdirilmegi üçin bäş ýyla çenli möhlet bilen berilýän ýer bölekleriniň kärendesi muňa degişli däldir.
8-nji madda. Tirkeşikli kärende we kärende hukugynyň birine berilmegi
1. Eger Türkmenistanyň kanunçylygynda ýa-da kärende şertnamasynda başgaça göz öňünde tutulmadyk bolsa, kärendeçiniň kärendesine berijiniň razylygy bilen kärendesine alan emlägini ýa-da onuň bir bölegini üçünji şahsa möhletli, muzdly peýdalanmak üçin (tirkeşikli kärendesine) bermäge hukugy bardyr.
Tirkeşikli kärende taraplaryň hukuklarynyň, borçlarynyň we jogapkärçiliginiň, şeýle hem kärende şertnamasynyň başga düýpli şertleriniň üýtgemegine eltmeýär, şunda tirkeşikli kärende şertnamasynyň möhleti kärende şertnamasynyň möhletinden aňry geçip bilmez.
Döwlet emläginiň tirkeşikli kärendesine berilmegine ýol berilmeýär.
2. Kärendeçi tarapyndan kärende şertnamasy boýunça özüne degişli kärendesine alnan emläkden peýdalanmaga bolan hukuklarynyň kärende şertnamasynyň hereket edýän döwründe başga adamlara berilmeginiň (doly ýa-da bölekleýin) tertibi Türkmenistanyň kanunçylygy we şertnamanyň şertleri bilen düzgünleşdirilýär.
3. Emlägiň kireýine ulanylmaga berilmeginiň şertnamasy boýunça kärendeçä berlen emlägiň tirkeşikli kärendä berilmegine, emlägiň kireýine ulanylmaga berilmeginiň şertnamasy boýunça olaryň hukuklarynyň we borçlarynyň berilmegine, şeýle hem şeýle emlägiň başga şahsyň ulanmagyna berilmegine ýol berilmeýär.
4. Türkmenistanyň kanunçylygynda kärendäniň obýektleriniň aýry-aýry görnüşleriniň tirkeşikli kärendä berilmegine çäklendirmeler göz öňünde tutulyp bilner.
9-njy madda. Kärende mahalyndaky eýeçilik
1. Emlägiň kärendesine berilmegi bu emläge eýeçilik hukugynyň berilmegine eltmeýär.
2. Döwlet emläginiň we ýer bölekleriniň kärendesiniň şertnamalary kärendesine berijiniň kärendesine alnan emläge eýeçilik hukugyny kärendeçä bermek boýunça borçlaryny göz öňünde tutmaýar we kärendeçä ony satyn almak hukugyny bermeýär, olaryň Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan esaslardan ýüze çykýan halatlary muňa degişli däldir.
3. Kärendesine alnan emlägi peýdalanmagyň netijesinde kärendeçi tarapyndan girdeji görnüşinde alnan miweler, önümler we girdejiler onuň eýeçiligi bolup durýar.
10-njy madda. Kärende tölegi
1. Kärendesine alnan emlägiň kärende şertnamasyna laýyklykda maksatlaýyn we kanunalaýyk peýdalanylandygy üçin kärendeçi kärendesine berijä pul we (ýa-da) hakyky özlügi (natural) görnüşinde kärende tölegini töleýär.
Kärende tölegini geçirmegiň tertibi, şertleri we möhletleri kärende şertnamasy bilen kesgitlenilýär. Haçan-da olar şertnamada kesgitlenilmedik halatlarynda taraplar tarapyndan deňeşdirip bolýan ýagdaýlarda, adatça, şoňa meňzeş emlägiň kärendesinde ulanylýan tertip, şertler we möhletler bellenilen diýlip hasap edilýär.
Çylşyrymly zat üçin kärende tölegi bilelikde ýa-da onuň her bir düzüm bölegi üçin aýratynlykda bellenilip bilner.
2. Kärende tölegi şu aşakdakylary öz içine alýar:
1) eger Türkmenistanyň kanunçylygynda başgaça bellenilmedik bolsa, kärendesine alnan emlägiň bahasynyň üzülmegini (kärende döwründe gaýtadan baha kesilmegini hasaba almak bilen, onuň könelmeginiň öwezini dolmak üçin geçirilýän ulanyş geçirimleri);
2) kärende şertnamasynda bellenilýän kärende göterimini (kärendesine berijiniň kärendesine alnan emlägi ulanmakdan alyp biljek peýdasy);
3) kärende tölegine, şeýle-de kärendeçi tarapyndan kärendesine berijä onuň kärende möhletiniň tamamlanmagy boýunça obýektleriň abatlanylmagy üçin geçirilen serişde hem goşulyp bilner.
3. Kärendesine alnan emlägiň maksatly we kanuny peýdalanylandygy üçin tölegden başga-da, kärendeçi kärende şertnamasynda bellenilen tertipde kärendesine beriji ýa-da başga üçünji şahslar tarapyndan özüne edilen jemagat we başga ugurdaş hyzmatlaryň bahasyny, şeýle hem şertnamanyň şertlerine laýyklykda kärendesine alnan emlägiň gündelik abatlanylmagynyň bahasyny töleýär.
4. Emlägiň kärendesi üçin tölegiň möçberi, kärendeçiniň amala aşyrýan iş (işiniň, hyzmatlarynyň) görnüşleriniň hasaba alynmagy bilen, şeýle hem kärende obýektiniň ýerleşişiniň (gatynyň, infrastrukturalar bilen üpjünçiliginiň we elýeterliliginiň) hasaba alynmagy bilen kärende şertnamasynyň baglaşylan senesinde emlägiň şuňa meňzeş görnüşleri üçin kärende hyzmatlarynyň bazarynda emele gelen kärende tölegleriniň derejesinde, ýöne kärendesine alnan emlägiň könelmeginiň, ulanylmagynyň we abatlanylmagynyň öweziniň dolunmagy boýunça harajatlardan pes bolmadyk derejede bellenilýär.
Kärende töleginiň möçberi taraplaryň ylalaşmagy boýunça şertnamada göz öňünde tutulan möhletlerde üýtgedilip bilner. Kärende hyzmatlarynyň bazaryndaky tölegleriň derejesi üýtgän halatlarynda taraplaryň biriniň talap etmegi boýunça kärende töleginiň möçberine möhletinden öň seredilip bilner, ýöne ol kärendäniň ýyllyk döwründe bir gezekden ýygy bolmaly däldir.
5. Kärendeçiniň kärendesine alan emläginiň fiziki ýagdaýyna öz serişdeleriniň hasabyna geçiren aýrylmaz gowulandyrmalary, kärendesine beriji tarapyndan kärende töleginiň möçberiniň artdyrylmagyny talap etmegine esas bolup bilmez.
6. Eger kärendesine alnan emlägi peýdalanmagyň şertnamada göz öňünde tutulan şertleri ýeňip geçip bolmajak güýjüň täsiriniň ýa-da kärende şertnamasynyň hereket edýän döwründe kärendesine alnan emlägiň ýüze çykarylan düýpli kemçiliginiň netijesinde düýpli ýaramazlaşsa, kärendeçiniň kärende töleginiň aşakladylmagyny talap etmäge hukugy bardyr.
7. Haçan-da kärende şertnamasynda kärende üçin töleg meýdan birligi ýa-da başga görkezijiler boýunça bellenilen halatlarynda kärende tölegi kärendäniň obýektiniň hakyky görkezijilerinden ugur alnyp kesgitlenilýär.
8. Döwlet emläginiň kärende obýektiniň meýdan birligi ýa-da başga görkezijiler üçin kärende tölegi Türkmenistanyň Ykdysadyýet we ösüş ministrligi (mundan beýläk — ygtyýarly edara) tarapyndan bellenilýär.
9. Şol bir kärende obýektini-döwlet emlägini kärendesine almak üçin iki we köpräk arza bolan halatynda, kärende şertnamasy ýapyk bäsleşigiň ykrar edilen ýeňijisi bilen baglaşylýar, şunuň ýaly bäsleşigi geçirmegiň tertibi ygtyýarly edara tarapyndan bellenilýär.
10. Degişli býujetleriň serişdeleriniň hasabyna maliýeleşdirilýän ýuridik şahslar bilen, şeýle hem Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan halatlarda döwlet emlägi üçin baglaşylýan kärende şertnamalarynyň kärende tölegleriniň düzüminde kärende göterimi göz öňünde tutulmaýar.
III BAP. EMLÄGIŇ AÝRY-AÝRY GÖRNÜŞLERINIŇ KÄRENDESINIŇ AÝRATYNLYKLARY
11-nji madda. Emlägiň kireýine ulanylmaga berilmegi
1. Emlägiň kireýine ulanylmaga berilmeginiň şertnamasy boýunça emlägi kärendesine berýän kärendesine beriji öwsele zatlaryny ýa-da başga gozgalýan emlägi (ulag serişdelerinden başga) kesgitlenen wagta, ýöne bir ýyldan köp bolmadyk möhlete kärendeçä tölegine (we olar bilen şertleşilen şertlerde) bermäge borçludyr.
2. Eger şu şertnamada başgaça göz öňünde tutulmadyk bolsa ýa-da borçlaryň düýp mazmunyndan başga many gelip çykmaýan bolsa, emlägiň kireýine ulanylmaga berilmeginiň şertnamasy boýunça berlen emläk kärendeçi tarapyndan sarp etmegiň maksatlary üçin peýdalanylýar.
3. Kärendeçi azyndan on senenama güni öňünden kärendesine berijini öz meýli hakynda ýazmaça duýduryp, islendik wagt emlägiň kireýine ulanylmaga berilmeginiň şertnamasyndan ýüz döndermäge haklydyr.
4. Otuz senenama gününe we şoňa çenli möhlet bilen baglaşylýan emlägiň kireýine ulanylmaga berilmeginiň şertnamasy onuň ýazmaça görnüşde düzülmegini talap etmeýär. Şunda kärendeçi bir gün öňünden kärendesine berijä öz meýli hakynda duýduryp, emlägiň kireýine ulanylmaga berilmeginiň şertnamasyndan islendik wagt ýüz döndermäge haklydyr.
5. Otuz senenama gününden köp möhlete baglaşylýan emlägiň kireýine ulanylmaga berilmeginiň şertnamasy, onuň ýazmaça görnüşde düzülmegini talap edýär.
6. Emlägiň kireýine ulanylmaga berilmeginiň şertnamasy babatda şertnamany uzaltmagyň şu Kanunyň 6-njy maddasynyň sekizinji böleginde bellenilen artykmaçlyk hukugy ulanylmaýar.
7. Kärendeçi tarapyndan emlägiň kireýine ulanylmaga berilmeginiň şertnamasy boýunça berlen emlägiň ýetmezçilikleri ýüze çykarylan mahalynda kärendesine beriji kärendeçi tarapyndan ýüze çykarylan ýetmezçilikler hakynda ýüz tutulan wagtyndan başlap, gysga möhletiň dowamynda ýetmezçilikleri muzdsuz ýerinde düzetmäge ýa-da emlägi başgasy bilen çalyşmaga borçludyr.
8. Eger emlägiň kireýine ulanylmaga berilmeginiň şertnamasy boýunça berlen emlägiň ýetmezçilikleri onuň kärendeçi tarapyndan saklanylmagynyň we ulanylmagynyň düzgünleriniň bozulmagy netijesinde ýüze çykan bolsa, onda kärendeçi kärendesine berijä ol emlägiň abatlanylmagynyň we daşalmagynyň bahasyny töleýär.
12-nji madda. Ulag serişdeleriniň kärendesi
1. Kärendesine beriji ulag serişdesini ekipažy bilen kärende şertnamasy boýunça (belli bir wagta frahtlamak) ulag serişdesini Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda tölegine kärendeçä wagtlaýyn peýdalanmaga berýär we onuň dolandyrylmagy hem-de tehniki taýdan ulanylmagy boýunça hyzmatlary öz güýji bilen ýerine ýetirýär.
Kärendesine beriji ulag serişdesini ekipažy bilen kärende şertnamasynyň bütin möhletiniň dowamynda gündelik we düýpli abatlamagyň amala aşyrylmagyny we zerur esbaplaryň berilmegini hem goşmak bilen, kärendesine tabşyrylan ulag serişdesini göwnejaý ýagdaýda saklamaga borçludyr.
Eger kärende şertnamasynda başgaça göz öňünde tutulmadyk bolsa, zähmet haky we ekipažyň agzalaryna tölenilmäge degişli başga tölegler boýunça, şol sanda ulag serişdesiniň täjirçilik ulanylmagy, ýangyjyň tölegine çykdajylar we ulanmagyň barşynda çykdajy edilýän beýleki materiallar bilen baglanyşykly ýüze çykýan çykdajylary kärendesine beriji çekýär.
Ekipažy bilen kärendesine alnan ulag serişdesi, onuň mehanizmleri, gurluşlary, enjamlary bilen üçünji şahslara ýetirilen zyýan üçin kärendesine beriji jogapkärçilik çekýär.
Eger kärendesine beriji ýetirilen zyýanyň kärendeçiniň günäsi boýunça ýüze çykandygyny subut etse, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda kärendeçä üçünji şahslara tölenen pul möçberleriniň öwezini dolmak hakyndaky gaýdymlaýyn (regres) talaby bildirmäge haklydyr.
Ulag serişdesini ekipažy bilen kärendesine almagyň şertnamasy üçin şu Kanunyň 6-njy maddasynyň sekizinji bölegi bilen bellenilen şertnamany uzaltmaga bolan artykmaç hukuk ulanylmaýar.
2. Kärendesine beriji ulag serişdesini ekipažsyz kärende şertnamasy boýunça ulag serişdesini dolandyrmak boýunça hyzmatlary etmezden, ony tölegine kärendeçä wagtlaýyn peýdalanmaga berýär.
Kärendeçi ulag serişdesini ekipažsyz kärende şertnamasynyň bütin möhletiniň dowamynda gündelik we düýpli abatlamagyň amala aşyrylmagyny hem goşmak bilen, kärendesine alan ulag serişdesini göwnejaý ýagdaýda saklamaga borçludyr.
Ekipažsyz kärendesine alnan ulag serişdesi, onuň mehanizmleri, gurluşlary, enjamlary bilen üçünji şahslara ýetirilen zyýan üçin jogapkärçiligi kärendeçi çekýär.
3. Howa ýa-da deňiz gämisiniň ekipažly we ekipažsyz kärendesine alynmagynyň aýratynlyklary (frahtlamak, tirkeşikli frahtlamak) degişlilikde Türkmenistanyň howa hakyndaky we Türkmenistanyň deňiz söwda gatnawy hakyndaky kanunçylygy bilen bellenilýär.
13-nji madda. Jaýlaryň we desgalaryň kärendesi
1. Kärendesine beriji jaýyň ýa-da desganyň kärende şertnamasy boýunça jaýy ýa-da desgany wagtlaýyn peýdalanmak üçin kärendeçä bermäge borçlanýar.
2. Jaýyň ýa-da desganyň kärende şertnamasy boýunça kärendeçä jaýy ýa-da desgany peýdalanmak hukuklarynyň berilmegi bilen bir wagtda şol gozgalmaýan emlägiň eýeleýän we ony peýdalanmak üçin gerek bolan ýer böleginden peýdalanmak hukugy hem geçýär.
3. Eger Türkmenistanyň kanunçylygynda ýa-da kärende şertnamasynda başgaça göz öňünde tutulmadyk bolsa, kärendesine berijiniň jaýy ýa-da desgany kärendeçä bermek borjy ýa-da kärendeçiniň jaýy ýa-da desgany kärendesine berijä gaýtarmak borjy taraplar tarapyndan kabul ediş-tabşyryş ykrarnamasyna gol çekilenden soň, ýerine ýetirilen diýlip hasap edilýär.
14-nji madda. Ýer bölekleriniň kärendesi
Ýer bölekleriniň, şol sanda öwselesi bilen bilelikde kärendesi, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda amala aşyrylýar.
15-nji madda. Ýaşaýyş jaýlarynyň kärendesi
1. Ýaşaýyş jaýynyň kärende şertnamasy boýunça kärendesine beriji özüne eýeçilik hukugynda degişli bolan ýaşaýyş jaýyny kärendeçä wagtlaýyn peýdalanmaga berýär.
Ýaşaýyş jaýynyň kärendesine berilmegi şu Kanunyň 13-nji maddasynda göz öňünde tutulan talaplaryň hasaba alynmagy bilen amala aşyrylýar.
2. Ýaşaýyş jaýynyň kärende şertnamasynyň bellige alynmagy kärendesine berijiniň ýazmaça ýüz tutmasynyň berlen gününden başlap, on senenama gününiň dowamynda kärendesine berilýän ýaşaýyş jaýynyň ýerleşýän ýeri boýunça ýerine ýetiriji häkimiýetiň ýerli edaralary we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralary tarapyndan amala aşyrylýar.
3. Ýaşaýyş jaýynyň onuň maksatlaýyn niýetlenilişinden başgaça peýdalanylmagy üçin kärendesine berilmegi diňe Türkmenistanyň ýaşaýyş jaý kanunçylygynda bellenilen ýaşaýyş jaýlarynyň ýaşalmaýan jaýlara öwrülmeginiň düzgünleri berjaý edilen mahalynda ýol berilýär.
16-njy madda. Döwlet emläginiň kärendesi
1. Eger döwlet emlägi maksatlaýyn niýetlenilişi boýunça ulanylmaýan bolsa (oturdylmadyk, konserwirlenen bolsa), ýöne tehniki ýagdaýy boýunça ulanmaga ýaramly bolsa we eger şeýle emlägiň kärendesi önümçilige zyýan ýetirmeýän bolsa, onda ol emläk wagtlaýyn kärendesine berlip bilner.
2. Şeýle-de, döwlet kärhanalarynyň, olaryň aýrybaşgalanan düzüm birlikleriniň emläk toplumlary, Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde olar üçin bölünip berlen ýer bölekleriniň dolulygyna ýa-da bölekleýin goşulmagy bilen, kärendesine berlip bilner.
3. Döwlet emläginiň kärendesine berijisi bolup bu emlägi hasabynda saklaýjy çykyş edýär.
Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda ygtyýarly edara döwlet emläginiň aýry-aýry obýektleri we görnüşleri boýunça kärendesine beriji bolup çykyş edip biler.
4. Döwlet emläginiň kärendesine berilmeginiň tertibi ygtyýarly edara tarapyndan işlenilip taýýarlanylýar we Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan tassyklanylýar.
5. Döwlet emläginiň kärende şertnamalarynyň ýerine ýetirilişine gözegçiligi kärendesine berijiler we ygtyýarly edara amala aşyrýar.
IV BAP. JEMLEÝJI DÜZGÜNLER
17-nji madda. Kärende gatnaşyklarynyň subýektlerine salgyt salynmagy
Kärende gatnaşyklarynyň subýektlerine salgyt salmak Türkmenistanyň salgyt kanunçylygynda bellenilen tertipde amala aşyrylýar.
18-nji madda. Jedelleriň çözülişi
Kärende şertnamalarynyň baglaşylmagy, üýtgedilmegi, goşmaçalaryň girizilmegi, ýerine ýetirilmegi we bes edilmegi bilen baglanyşykly jedeller taraplar tarapyndan gepleşikler arkaly ýa-da Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda kazyýet tertibinde çözülýär.
19-njy madda. Taraplaryň jogapkärçiligi
Şu Kanunyň bozulmagynda günäkär şahslar Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda jogapkärçilik çekýärler, ýeňip geçip bolmajak güýjüň ýagdaýlarynyň netijesinde emele gelen hem-de kärende şertnamasynda göz öňünde tutulan başga ýagdaýlar muňa degişli däldir.
20-nji madda. Şu Kanunyň güýje girmegi
1. Şu Kanun resmi taýdan çap edilen gününden güýje girýär.
2. 1990-njy ýylyň 12-nji oktýabrynda kabul edilen «Türkmenistan SSR-nde kärende we kärende gatnaşyklary hakynda» Türkmenistan SSR-niň Kanunyny (Türkmenistan SSR Ýokary Sowetiniň Wedomostlary, 1990 ý., № 19-20, 199-njy madda) güýjüni ýitiren diýip hasap etmeli.
3. Türkmenistanyň şu Kanuna çapraz gelýän kadalaşdyryjy-hukuk namalary ol güýje giren gününden başlap, üç aýyň içinde oňa laýyk getirilmäge degişlidir.
Türkmenistanyň Prezidenti
Gurbanguly Berdimuhamedow.
Aşgabat şäheri. 2017-nji ýylyň 4-nji fewraly.