text:
Sekseninshi-toqsanynshy jyldar kınoshyǵarmalaryndaǵy keıipkerlerdiń basym kópshiligi «qoǵamdyq daǵdarystardyń jemisi» - olardyń óz dúnıetanymynda da «toqyraý» belgisi bar. Eresek te adasqan, bala keıipkerdiń de baǵyty bulyńǵyr. Toqsanynshy jyldar kınoshyǵarmalaryndaǵy jas keıipkerler alpysynshy jyldardaǵy «Meniń atym Qoja», «Arman-ataman» fılmderindegi keıipkerlerine múldem uqsamaıdy, tipti bertingi «Alty jasar Alpamystyń» ózi kózden bulbul ushty deýge bolady. Qazaq kınosyndaǵy qazirgi kezeń keıipkerleri men taqyryp aýmaǵy tereń de jan-jaqty zertteýdi qajet etetin tutas bir qubylysqa aınalyp otyr. 90-jyldar ekrandyq shyǵarmalaryndaǵy ózgeshe keıipker psıhologııasyndaǵy «daǵdarystar» zertteýdiń mańyzdy obektisine aınalyp otyrsa da, endigi jerde kórermenge keregi jańa keıipker sııaqty. Ol qandaı bolyp shyǵady, bul suraqqa jaýap – ýaqyt úlesinde.
Jańa tolqynmen qazaq ekranyna jańa keıipker keldi. Toqsanynshy jyldar kezeńiniń «jańa keıipker álemi» sıpaty jaǵynan san qyrlylyǵymen erekshelenip, búgingi kórermen qabyldaýyna asa kúrdeli bolǵanymen de, qoǵam aınasy retinde sonshalyqty tanymal bolyp qalyptasty. Qazirgi qazaq kınosyn zertteý barysynda, ásirese, basty nazar aýdaratyn suraqtar qatarynda jańa zaman taqyryby men jańa keıipker beınesi sııaqty kúrdeli de, ári qyzyqty máselelerdi ataýǵa bolady. Jańa keıipkerdiń somdalýyn qarastyrý arqyly qazaq kınosyndaǵy rejısserlyq jeke qoltańbalardy aıqyndap, olardyń uqsastyǵy men ózindik erekshelikteri nátıjesinde qazirgi qazaq kınosynda paıda bolǵan tutas aǵymdardyń baǵyt-baǵdaryn saralaýǵa múmkindigimiz bar. Qoǵamdyq ózgerister men ekonomıkalyq daǵdarystar kedergisine qaramastan irili-usaqty jeke kınobirlestikterdiń kúshimen sońǵy jyldar kóleminde ár jylda shamamen 5-6 kórkemsýretti fılmder ekranǵa shyǵyp jatty.
Atalyp otyrǵan kezeń aralyǵynda, ásirese, sekseninshi jyldardyń sońy – toqsanynshy jyldardyń ortasyna deıingi aralyqtaǵy qysqa merzim san jaǵynan da, sapa jaǵynan da asa nátıjeli boldy. Oǵan dálel Serik Aprymovtyń «Qııan» (1989j), «Aqsýat» (1997j), «Úsh aǵaıyndy»(2000j); Dárejan Ómirbaevtyń «Qaırat» (1991j), «Kardıogramma» (1995j); Bolat Qalymbetovtyń «Aınalaıyn» (1990j), «Sońǵy yzǵyr» (1993j); Satybaldy Narymbetovtyń «Kózimniń qarasy» (1994j) fılmi; Ámir Qaraǵulovtyń «Ázázil qyz» (1991j), «Kógershin qońyraýshysy» (1993j), «Sońǵy kanıkýl kúnderi» (1996j) fılmderi.
Zaman ózgeredi, osyǵan sáıkes adamnyń is-áreketi de basqasha, qoǵamdaǵy qatynastar qaıta qaralýda. Toqsanynshy jyldar kezeńindegi jańa fılmderge mazmun bolar taqyryp múmkindikteri alýan túrli. Qazirgi zaman sýreti men qazaq kınosyndaǵy jańa keıipker beınesi keıingi tolqyn rejısserlarynyń shyǵarmalarynda árqalaı ádister arqyly tereń mazmundy sheshimin taba bilgen.
Sońǵy ýaqyttaǵy kınotýyndylarda jańa zaman keıipkeri jeke avtordyń ár fılminde erekshe bolǵanymen de, olardyń bárine derlik tán ortaq qasıet bar. Ol – qoǵamdaǵy kóp jylǵy qalyptasqan úırenshikti qarym-qatynastardyń aıaq-asty ydyrap, rýhanı ortanyń quldyraýynan jańa ózgeristerge der kezinde beıimdelip úlgere almaı, sol sebepten de ýaqyt jáne jańa zaman talabynan qalysta qalyp qoıǵan «sharasyz adam» beınesi. Qoǵamdaǵy kúrdeli qarym-qatynastyń ózekti máseleleri jeke keıipkerdiń ishki jan-dúnıesiniń tereńdigine boılaý ádisimen zertteledi.
Ónerdiń barlyq túrlerinde jańa baǵyt, jańa estetıkalyq qundylyqtar paıda bolǵan kezde, ekran keıipkeriniń sıpattalý erekshelikteriniń de ózgeretini sózsiz.
Toqsanynshy jyldardaǵy qazaq kınosynda eleýli qubylys bolǵan «Jańa tolqyn» kınosymen birge ulttyq ekranymyzǵa jańa keıipkerdiń kelgeniniń kýási bolamyz.
Sońǵy jıyrma jyl kóleminde qazaq kınosy tanymastaı ózgerdi, jańa kezeń jańa taqyryp jáne jańa rejıssýra óz nátıjesin kóp kúttirgen joq. Jáne, olar birkelki emes, ár rejısserdyń jeke basynyń ereksheligine, dúnıetanymyna, shyǵarmashylyq qoltańbasyna qaraı árqıly.
«Jańa tolqyn» rejısserlarynyń fılmderinde kórinis alatyn ómir sýretteri kúndelikti úırenshikti tirshilik ortasynan alynǵan. Shyndyq ásirelenbeıdi, keıipker oıdan shyǵarylmaıdy. Keıingi býyn rejısserlary nyń shyǵarmalarynda qazirgi kezeń sıpaty realıstik turǵydan beınelenip, halyqtyń turmys-tirshiligi, dúnıe tanymy, jańa keıipker psıhologııasy basqasha kórinis tapqan. Bul kóz jumyp qaraıtyn shyndyqty dál sýretteı bilgen jas rejısserlardyń kózqarasyn tanytatyn ultyq kınematografııa nyń jańasha bastamasy bolyp tabylady.
Rashıd Nuǵymanovtyń «Ine» fılminde áleýmettik sıpat turǵysynda eki toptyń ókilderi arasynda «tartystyq baılanys» mundaǵy sıpattalatyn eki túrli ortanyń (dáriger úıiniń sáni jáne Vıktor oı keıipkeriniń panalap júrgen jupyny meken-jaıy) kórinisteri arqyly shıelenistirilse, Serik Aprymovtyń «Qııan» fılminde quldyryp ketken qazaq aýylynyń tym shynaıy sýretterin beretin «tabıǵı» kórinister jańa tolqyn rejıssýrasyndaǵy negizgi rejısserlyq sheshim ádisterin aıqyndaıdy.
Keıipkerler áleminiń ereksheligi de «jańa tolqyn» kezeńindegi kınoshyǵarmalardyń ulttyq kınematografııa qoryna qosqan ózindik úlesteri bolyp otyr. Rashıd Nuǵymanovtyń fılminde bas keıipker (Vıktor oı) zamanynyń sımvoly, onyń aınalasyndaǵylar (Petr Mamonov-mýzykant, Aleksandr Bashırov-rejısser) bas keıipkerdiń kóleńkesinde qalyp qoıady.
Serik Aprymovtyń «Qııan» fılminde keıipkerlerdiń basym kópshiligi óz ortasynan alynǵan naqty adamdar. Olardyń sóılegen sózderi, júris-turysy naǵyz ómir kórinisi, qazirgi adamdardyń óz erekshelikteri sol qaz qalpynda esh boıaýsyz berilgen. Toqsanynshy jyldar kezeńindegi ekran keıipkeri mindetti túrde ózgeriske ushyrady. Búgingi keıipker de «jeńimpaz» keıipker, alaıda onyń jeńisi kórermen úırengen soǵys ardageri, ozat shopan, eńbek ekpindisiniń jetistigi emes. Búgingi keıipkerdiń arpalysy óz ishinde ótedi, onyń jeńisi de sol kúrestiń nátıjesi.
Osy oraıda Serik Aprymovtyń toqyraý kezeńindegi tyǵyryqqa tirelgen aýyldyń quldyraı bastaýyn shynaıy beınelegen «Qııan» fılmi birden tilge oralady. Sonymen qatar qoǵamnyń quldyraý satysynda turǵan aýyl men ondaǵy etek jaıa bastaǵan keleńsiz jaılar sýretteledi. Jalpy bul fılm birtutas ýaqyt kelbetin esh qospasyz, boıamasyz qaz – qalpynda realıstik turǵydan kórsete bilgen kınotýyndy. Ulttyq kıno bolý úshin tek qana halyqtyq qadir-qasıetti madaqtaý azdyq etedi, oǵan qosa, halqy úshin jany aýyryp, óz eliniń qamyn jegen azamat ony aýyr indetten qutqaryp qalýǵa talpynýy kerek. Osy talpynys jańa tolqyn rejıssýrasyna tán erekshelik bolyp otyr. Naǵyz ulttyq kıno osyndaı sezimmen týsa kerek.
Keıipkerler áleminiń erekshe atmosferasy Dárijan Ómirbaevtyń fılmderinen aıqyn ańǵarylady. Sózi az, kamera qozǵalysy arqyly keıipkeriniń ishki jan dúnıesine úńilý – rejısserdiń ózine ǵana tán erekshe qoltańbasy. Jaryqty oryndy paıdalaný, keıipkerlerdiń naqty dıalogy sııaqty kınodetaldar onyń fılmderindegi negizgi mazmundy ashýǵa sebep bolyp tur.
Dárijan Ómirbaevtyń ár fılminiń jeke ózine ǵana tán erekshelikteri bar. Keıipkerleri tym baıaý, bolyp jatqan «oqıǵa» ortasyna emin-erkin aralasyp kete almaıdy. Qaırat («Qaırat» fılminiń bas keıipkeri) úshin de, Jasulan («Kardıogramma») úshin de, Marat («Kıller») úshin de olardyń aınalasynda bolyp jatqan oqıǵalar baıaý jyljıtyn sııaqty áser qaldyrady, alaıda, bul qubylys kúrdeli máseleniń bir astary ǵana. Shyn mánine kelgende, óz keıipkerleri arqyly rejısser tarapynan eki kezeń(eski jáne jańa ómir kórinisteri) arasyna «bolymsyz kópir jaıǵandaı» talpynys bar. Jańa jaǵdaıǵa qalyptasý proesinde keıipkerler minezindegi erekshelikter daralana túsedi jáne sol arqyly jańa qoǵamdyq qatynastarǵa da sıpat beriledi. Dárijan Ómirbaevtyń fılmderindegi sıýjettik rıtmniń baıaý bolǵanyna qaramastan kórermen qabyldaýy shektelmeıdi.
Qazaqtyń jas kınosy ózimen birge aıtarlyqtaı kóp jańalyq ákeldi, sonymen de ulttyq rejıssýra mektebin jańa arnaǵa burdy. Bulaı deıtinimizge sebep, qazirgi fılmderde taqyryp ózektiliginen bastap, keıipker beınesin somdaý tásilderi de jańasha sheshimin tapty.
Jas kınematografıster ulttyq rejıssýra dástúrin jalǵastyra otyryp, búgingi kúnniń kókeıkesti máselelerin aıqynyraq kórsete bildi. Eger ulttyq rejıssýra kezeńindegi fılmder ashyq, ári jarqyn týyndylar bolsa, qazirgi kezeń fılmderinde bul ashyq atmosfera ýaqyttyń aýyr salmaǵy nátıjesinde eriksiz «bulyńǵyr» tartyp tur.
Jańa tolqyn rejısserlarynyń týyndylary qazirgi ómir sıpatyn ashyq sýrettegen, ár fılmnen ýaqyt tynysy seziledi jáne sol arqyly adam boıyndaǵy ózgeristerdi baıqaýǵa múmkindigimiz bar.
Qazaq kınosynyń damý tarıhynda árqıly kezeńder qalyptasty. Ulttyq tanym turǵysynan alǵanda toqyraýǵa ushyrap jatqan tustary da boldy. Uly Sháken Aımanov óziniń estelikterinde aıtqandaı, ár rejısserdiń shyǵarmashylyq joly únemi izdenis ústinde qalyptasady. Qazaq kınosynyń klassıkterine aınalyp otyrǵan alǵashqy rejısserlarymyzdyń fılmderi olardan keıingi býyn kınogerleriniń shyǵarmashylyqtaryna áser etpeı qoımaıdy. Bul zańdy qubylys. 80-jyldardyń sońynda qazaq kınosyna tosyn lep ákelgen jańa tolqyn rejısserlarynyń shyǵarmashylyǵynan da Sháken Aımanov, Májıt Begalın, Abdolla Qarsaqbaev tárizdi kıno ardegerleriniń qoltańba úlgilerin baıqap qalamyz. Jańa kezeń rejıssýrasymen tárbıelengen 90-jyldar kezeńindegi rejısserlarymyz kóp jaǵdaıda bul qubylysty moıyndaı bermeıdi.
Atalyp otyrǵan kezeń kınoshyǵarmalarynda taqyryp tańdaý aıasy halyqtyq sıpattan góri avtorlyq kınematograf aǵymyna beıimirek bolyp keledi. Osy turǵydan alǵanda, búgingi ekrandaǵy keıipker de, onyń minez-qulqynyń qalyptasýyna áser eter orta sıpaty da erekshe. Jańa tolqyn rejısserlarynyń fılmderindegi taqyryptarǵa ózek bolyp otyrǵan ártúrli qoǵamdyq ózgerister jańa keıipkerdiń harakterine tikeleı áser etedi. Osy qubylysty sýretteý barysynda jańa kezeń rejısserlary kóp jaǵdaıda ózderiniń zamandastary boıyndaǵy erekshelikterdi tilge tıek etedi. Olardyń tynys-tirshilikteri sonshalyqty úırenshikti bolǵandyqtan da shyǵar, zamandas jáne qazirgi zaman sıpatynda beriletin jańa kezeń fılmderinde kúndelikti ómir kórinisi qaı jaǵynan alsaq ta (keıipkerler arasyndaǵy qarym-qatynas, áleýmettik máseleler, qoǵamdyq ózgerister saldary, t.b.kórinister) eshbir jasandylyqsyz tym shynaıy beriledi. Sanaýly ǵana degen týyndylary arqyly «jańa tolqyn» rejısserlary basty-basty máselelerdi kótere otyryp, qoǵamda bolyp jatqan jańa ózgerister tóńireginde asa úlken daý týdyrady.
Serik Aprymovtyń «Qııan» fılminde sýretteletin aýyl ómiri buǵan deıingi osy taqyryptaǵy shyǵarmalardan múldem ózgeshe, kórermenge áseri de tym tosyn. Eger kınematografııalyq zańdylyqtar turǵysynan jańa kezeń kınoshyǵarmalarynyń mańyzyn atar bolsaq, bir ǵana «Qııan» mysalynda ekranǵa jańa keıipker keldi dep tujyrymdaýǵa bolady jáne ol keıipker bireý ǵana emes, birneshe topqa jiktele otyryp tarmaqtalady, sonysymen de kúrdelene túsedi.
Serik Aprymovtyń «Qııan» fılmindegi keıipkerler álemin olardyń minez erekshelikterine oraı shartty túrde eki topqa jikteýge bolady: birinshisi- kóp jylǵy daǵdylanǵan ómirdiń aıaq-asty ózgeriske ushyraýyna, sonyń nátıjesinde kelgen jańa qoǵamdyq ózgerister tasqynyna tap bolyp, sol tasqynda jol taba almaı tunshyǵa bastaǵan adasqan keıipkerler; ekinshi top- jańa qoǵamdyq qatynastardyń tikeleı nátıjesi «jańa ómirge tutas beıimdelgen» keıipkerler. Aprymov fılmindegi Talǵat, Murat – adasqan keıipkerler bolsa, Arman jańa ómirge beıimdelip, der kezinde jol taba alǵan jańa keıipkerlerdiń jınaqtalǵan beınesi. Al, bas keıipker Erkindi osy atalyp otyrǵan eki toptyń ekeýine de jatqyzýǵa bolmaıdy. Ol ekrandyq keıipkerdiń jańa túri – syrttaı baqylaýshy ǵana, harakterlik tartys oǵan tán qubylys emes, ol, tipti, oqıǵanyń órbitilýine aralaspaıdy da, eshqandaı qarym-qatynas formasy da kórinbeıdi, ol tek syrttaı baqylaýshy ǵana, alaıda, Erkin basty keıipker. Olaı deıtinimiz, fılm kóleminde bolyp jatqan oqıǵanyń qorytyndysy da, baǵasy da sol Erkinniń qabyldaýymen beriledi, onyń syrt ortada bolyp jatqan oqıǵalar tizbegine tikeleı qatysy da joq, alaıda óziniń sol oqıǵaǵa degen kózqarasy bar. Syrttaı baqylaýshy bolyp qana qoıǵan Erkinniń basqa keıipkerler harakterin ashýdaǵy úlesi orasan zor. Bul jerde rejısser ony (Erkindi) syrttan kelgen jańa kózqaras retinde paıdalanady. Erkin aýylynda kóp jyl bolǵan joq, jer kórdi, el kórdi, jańa turmysty baqylady, endigi jerde, árıne, osy kórgen-bilgenderin erkinen tys salystyrýǵa májbúr bolyp otyr...
Endigi jerde biz tutas bir aýyl ómirin Erkinniń kózimen baqylaı bastaımyz, sonyń qabyldaýymen sezinemiz. Erkin ekranda kórinis alyp jatqan oqıǵalardan tys qalmaıdy, alaıda tikeleı de aralaspaıdy. Alǵashqy kadrlardan baıqalatyn aýyldyń suryqsyz syrt kelbeti adamǵa qarańǵylyq, joqshylyq lebin sezdiredi. Belgisiz qorqynysh sezimi týyndaıdy. Ashyq aıtpasa da, bas keıipkerimizdiń úreıin onyń kózinen kóremiz. Kóp jyl kórmegen dostaryn aýyl aralap júrip túgendegen Erkin, qaıda barsa da sol bir keleńsiz kórinisterdiń kýási bolady. Talǵat dosy tym qyzba, ur da jyq minezdi, shataqqumar, kim kóringenniń jaǵasynan ala túsedi, al Murattyń boıynan dál Talǵattyń minezindegideı qyzbalyq baıqalmaıdy, alaıda, ol da kórermenderge jaǵymsyz jaǵynan kórinip qalady, araqqa beıimdileý. Bul jigitterdiń erteńi sonshalyqty bulyńǵyr, bolashaqtan úmitterin ábden úzgen, bir kúnmen ǵana ómir súrip jatqan jaǵdaılary bar. Dostarynyń bul túrin kórip Erkin qynjylady, biraq bildirgisi joq, bolymsyz nárseden syltaý taýyp, ózara tóbeles-janjal týdyryp jatqan jigitterdiń arasyna túspekshi bolyp aqyryn ǵana dybys shyǵaryp qoıady, biraq Erkinniń sózin tyńdap jatqan olar joq... Osyndaı keleńsiz jaǵdaılardan ábden yǵyr bolǵan Erkin aýyldan ketýge májbúr bolady. Bas keıipker minezindegi «solqyldaqtyqty» kórermen ár jaqty baǵalaıdy, múmkin ol alǵash kezdesip otyrǵan qıyndyqtan óz qara basyn alyp qashty ma? Nege dostaryna rýhanı kómek kórsete almady? Osy týyndap otyrǵan suraqtar Erkin minezindegi túsiniksiz sharasyzdyqtyń saldary. Qalaı desek te, avtorlar tarapynan qoǵamdaǵy bolyp jatqan ózgeristerge dert retinde dıagnoz qoıylady, al onyń sheshimi bar ma, bul ýaqyttyń úlesinde, suraq taǵy da jaýapsyz qaldy...
Dál osy taqyryp Serik Aprymovtyń kelesi fılminde de zańdy jalǵasyn tabady. «Aqsýattyń» (1997j) keıipkerleri jańa ómir jaǵdaıyna beıimdelip úlgergen jandar. Bul fılmde de sol aýyl problemalary sóz bolady. Biraq, mundaǵy keıipkerlik tartys arnasy basqa qyrynan qamtylǵan. Aman – jańa zaman keıipkeri. Onyń boıynda birqatar ózgerister baıqalǵanymen de, ol óziniń tabıǵı tazalyǵymen erekshelenedi. Bas keıipkerdiń beınesin tereńdetýge ony qorshaǵan orta sýreti, qosalqy keıipkerler úlken rol atqaryp tur.
Amannyń súıiktisi Sáýle, onda turǵan ne bar degen suraq týady. Alaıda, dál osy fılmde jastardyń arasyndaǵy mahabbat sezimi bıznes quralyna aınalyp otyr, bul tańqalarlyq jaǵdaı. Amandy Sáýleniń ákesi barynsha qoldap, óziniń murageri retinde qabyldaǵysy keledi. Qyzdy Aman unatady, biraq «shaldyń» (Sáýleniń ákesiniń bıznestegi qosalqy aty) dál osy áreketteri onyń sezimin tunshyqtyra bastaıdy, ol ózin qoly baılanǵandaı sezinedi. Múmkin sol sebepten de bolar, Amannyń kóńili birte-birte Jannaǵa qaraı oıysa bastaıdy. Amannyń inisi qanat jańa jastar beınesiniń taǵy bir ókili, ol qaladan kelgen, múldem basqa tárbıe alǵan, óz istegenine jaýap berýge shamasy kelmeıdi, sol sebepten aıaǵy aýyr jas kelinshegin aǵasynyń úıine ákelip tastap, budan bylaı ol jóninde múldem umytyp ketedi, dál osy oqıǵa Amannyń jaýapkershiligin asyra kórsetýge tirek bolyp tur.
«Shal» jáne onyń tolyp jatqan nókerleri ózinshe bir keıipkerler álemi. Osylar arqyly aýyl ómirindegi tosyn jaǵdaılardy baıqaýǵa múmkindigimiz bar, jergilikti jaǵdaıdy jańa kásipkerlikke beıimdep úlgergen, sol arqyly aqshanyń kózin tapqan jańa zaman alaıaqtary.
Serik Aprymovtyń jańa keıipkerleri onyń kelesi fılminde de erekshelenedi. Keıipkerleri 10-12 jas aralyǵynda bolǵanymen de, rejısserdyń «Úsh aǵaıyndy» fılmi balalardyń ásem áleminen tym alshaqtap ketken. Býyndary áli qataıa qoımaǵan jasóspirimderdiń oılaý qabiletteri basqasha, ómirge tez beıimdelgen, tym erte eseıgen dep aıtýǵa da bolady. Búginniń ózinde olardyń bar oılaǵany qoldarynan kelgenshe aqsha tabý, tapqan aqshalaryn barynsha shashyp-tógip, «ómirdiń bar rahatyn kórý», bir sózben aıtqanda, bul balalar ázirge ata-ana tárbıesinen tys qalyp otyr. Onyń arty nege ákelip soǵatynyna kóz jetkizý múmkin emes. Jastardyń osyndaı kúıge dýshar bolýyna qoǵamdaǵy ózgeristerdiń tikeleı áseri bar, bala qııaly alǵyr, ne kórse sony birden qaǵyp alady.
Kınodaǵy shyǵarmashylyq jolyn Áýezov shyǵarmasyn («Qaraly sulý»-1983j) ekrandaý arqyly batyl qadamnan bastaǵan Ermek Shynarbaevtyń kórkem kıno salasyndaǵy fılmderi árqıly taqyryptardy qamtıdy. 1984 jyly belgili jazýshy Anatolıı Kımniń senarııi boıynsha «Qaryndasym Lıýsıa» fılmi jaryq kóredi. Adamdar arasyndaǵy kúrdeli qarym-qatynastyń tereń tamyryna boılaı bilgen týyndy «Qaryndasym Lıýsıa» fılminen (Franııanyń Amen qalasynda ótken 7-Halyqaralyq kınofestıvalinde bul fılm ádil qazylar alqasynyń arnaıy júldesin ıelendi) rejısser men jazýshynyń kóp jylǵy sátti shyǵarmashylyq birlestigi bastaý alady. 1987 jyly osy shyǵarmashylyq birlestiktiń nátıjesinde taǵy bir fılm ekranǵa shyǵady. Ermek Shynarbaevtyń «Ormannan alańqaıǵa shyǵý» («Vyıtı ız lesa na polıaný») atty qysqametrajdy kórkemsýretti fılminiń mazmuny fılosofııalyq qaǵıdalardyń adam sanasyna áseri turǵysynan alǵandaǵy tereńdigine negizdelgen. 1989 jyly Anatolıı Kımniń senarııi boıynsha Ermek Shynarbaev úshinshi kórkemsýretti fılm túsiredi. «Kek» dep atalatyn bul fılm 1992 jyly Týr qalasynda (Franııa) ótken Halyqaralyq kınofestıvalda Bas júldeni jeńip alady jáne osy jyly Kann kınofestıvaliniń konkýrstyq baǵdarlamasyna qatysady. Toqsanynshy jyldar tusynda Ermek Shynarbaev «Álem» jeke shyǵarmashylyq birlestiginiń kórkemdik jetekshisi qyzmetine shaqyrylady.
1993 jyly ekranǵa rejısserdyń adam janynyń arpalysyn jeke keıipker minezi arqyly berýge tyrysqan kúrdeli taqyryptaǵy «Azǵan úshtiktiń azaby» («Mesto na seroı treýgolke»), 1994 jyly «Álsiz júrek» fılmderi ekranǵa shyǵady. «Álsiz júrek» fılmi – birigip túsirilgen franýz-qazaq kınoóneriniń jemisi bolǵandyqtan da shyǵar, basty keıipkerlerdiń minezdik erekshelikterinde de, oqıǵa mazmunynyń órbitilýinde de batys kınotýyndylaryna biraz elikteýshilik baıqalady.
Alǵashqy epızodtardan-aq aınalańdaǵy basqa kóremenderdi kózge ilmeı, tipti olardyń bar-joǵyn umytyp, ózińdi japadan-jalǵyz otyrǵandaı sezinesiń. Ekran men kórermen arasynda kózge kórinbes jińishke baılanys jibi tartylǵandaı...
Qalaı aıtqanmen de, bul kórip otyrǵanymyz osyǵan deıingi shyǵarmalardan tipti ózgeshe. Únemi oı ústinde tunjyrap júretin 45 jastaǵy ádemi kelinshek Aıjanǵa aıaq asty kez bolǵan ózinen 20 jastaı kishi jas jigit ǵashyq bolady. Ishteı janyn jegen ár túrli sezim tasqynyn shamasy kelgeninshe toıtarýǵa tyrysyp baqqan Aıjannyń «kúshi» de taýsylýǵa jaqyn edi. Biraq ol úlgermedi, jas jigittiń jaraly júregi aýyr salmaqtan ezilip ketkendeı...
Bastapqyda aıtarlyqtaı oqıǵa sonary bilinbese de osy fılmdi kóre otyryp, úlken «betburystyń» kýágeri bolasyz. Munyń syry nede? Ol - ómir shyndyǵy, ómir shyndyǵynyń ekrandaǵy kórinisi. Jáne bul shyndyq tarazysynyń eki basy teń emes... Bir jaǵynda osyǵan deıingi ózimiz kórip-bilip júrgen turmys, ondaǵy áleýmettik teńsizdik, qajettilikten týǵan bolmys: ómir, qoǵam qalyptastyrǵan moraldik normalar men sol psıhologııalyq júıege soqyr adamsha bas ııý. Bul «temir tártipke» baǵynbaı bas kótergenderdiń aldaǵy ómiri – jalǵyzdyq pen qorlyq. Tarazynyń ekinshi basy – adamnyń ishki dúnıesi, sezimi, ishki arpalys. Osy tarazynyń eki basy arasynda óz oryndaryn taba almaǵan keıipkerler (Aıjan, Aıjannyń erjetken qyzy, Aıjanǵa ǵashyq bolyp qalǵan bozbala Adık) seńdeı soǵylysyp ábden qaljyraıdy.
Dál osyndaı birneshe bolmys jıyntyǵy bir ýaqytta kórinis beretin kınoshyǵarma búgingi kúnge deıin qazaq kınosynda bolmaǵan dúnıe. Fılmdi kóre otyryp, osynda Fellını qoltańbasy basymyraq emes pe dep oılaýǵa da bolar. Alaıda, keıbir epızodtardyń uqsastyqtaryn tapqanmen de, Ermek Shynarbaevtyń ózindik erekshe sheshimderin taba bilgenin aıta ketken jón. Fellınıdiń «Intervıý» fılmin kórgen kórermen ekranda eki birdeı bolmystyń kýágeri bolady. Eń keremeti – osy eki bolmystyń ara jigi bilinbeı jymdasyp ketken. Fızıkada «dıffýzııa» qubylysy degen túsinik bar. Munda bir zattyń (gaz) usaq bólshekteri ekinshi bir zattyń elementterimen aralasyp, keńistikke birtutas jaıylyp ketedi. Dál osy qubylysty «Intervıýde» kóre otyryp, baıqaýǵa bolady, kıno ishinde taǵy bir kıno túsirilip jatyr. Kóp oqıǵalardyń qaı bolmysta ótip jatqanyn ajyrata almaǵan kórermen ony eki bolmys arasyndaǵy keńistikti óz oıymen, óz qııalymen tolyqtyrýǵa múmkindik tabady... «Álsiz júrekte» de osyndaı eki bolmys bar. Jigittiń jataqhanasynda ekeýi Aıjannyń jas kezinde túsken «Qaraly sulý» fılminen úzindi kórip otyrǵan jerin alaıyqshy, osy kórinis joǵaryda aıtylǵan eki bolmystyń mysaly bola alady. Ermek Shynarbaev eki shyndyq ómir ara jigin joǵaltpaı, kerisinshe, ony «badyraıtyp» kórsetedi. «Buryńǵy buryńǵymen ketedi, qazirgi shyndyq basqa», - dep eskertip turǵandaı.
Bul tóbeńnen sýyq sý quıyp, es jıǵyzǵandaı áser qaldyrady. Munda da birneshe bolmys jıyntyǵyn tabýǵa bolady, al ol shyndyqty kim qalaı túsinedi – bul kórermenniń óz erki. Fılmniń taqyryby - mahabbat. Syrt kórgende, oqıǵa tizbegi samarqaý, áste sozylyńqy órbıdi. Asa kóp sóz de joq, kózge uryp turǵan ystyq sezim baıqalmaıdy, sonda da bolsa munda úlken mahabbat bar jáne ony ár keıipker ózinshe túsinedi, soǵan sáıkes beıneleıdi. Aıjan 45 jasta, soǵan qaramastan qyzdaı ásem saqtalǵan, oǵan ózinen 20 jas kishi jas jigittiń qyzyǵýy ózge túgili onyń ózi kútpegen jaǵdaı edi. Alǵashqy qumarlyǵy keıin ǵana úlken sezimge ulasqan. Adık qol ushy tıip turǵan baqyt qusyn úrkitip alǵanyn sezdi... Sharasyzdyqtan jas jigittiń jany torǵa túsken torǵaıdaı shyryldaıdy. Al Aıjan ne kúıde? Aktrısa Natalıa Orynbasarovanyń somdaýyndaǵy keıipkerdiń shynaıy sezimi asa nanymdy beriledi. Keıbir epızodtarda, ásirese, Adık ekeýiniń betpe-bet kelip qalǵan tustarynda eki keıipker arasyndaǵy únsizdik keńistigi kóp jaǵdaıda aktrısanyń shamasynan shyǵyp ketkeni baıqalady. Bul tustarda kerisinshe, únsizdik uzaqtyǵyn Adıktiń rólin oryndaýshy jas akter Adık Esenbolatov kóterińki oryndaı alǵan. Onyń jaı kózqarasy, qımyl-qozǵalysy sózben jetkize almaıtyn tereń sezim syrlaryn ashyp bergendeı... Bul fılmniń kórermeni kim degen suraq týýy múmkin. Sebebi, osy ýaqytqa deıin, qazaq kınosynda áıel zatynyń óziniń balasyndaı adamǵa mahabbat sezimin kórsetý bolmaǵan. Rejısser bul turǵydan óte batyl qadam jasaǵan deýge bolady. Eń bastysy – ol óz keıipkerlerine qazaq ultynyń ókili dep emes, jalpy adam balasy dep qarap, olardyń júrek túkpirindegi qupııa syrlaryna úńilýge tyrysqan.
Fılmdi «jaqsy» nemese «jaman» dep kesip aıtý tipti de múmkin emes. Eger kórermenniń óz túsinigi boıynsha baǵalasaq, bul kınoshyǵarmanyń alar orny erekshe.
Sonymen, sońǵy on-on eki jyl ishindegi qazaq kınosyndaǵy joǵaryda atalyp ótken keıipkerler «sanymen» ǵana shektelip qoımaıdy. Eń bastysy – adamnyń ishki jan dúnıesi men qoǵamdaǵy úılesimsizdik, búkil adamzatqa ortaq máseleler jastardyń kózimen baıandalatynyp kóremiz. Qaı fılmdi alyp qarasańyz da, keıipkerdiń jas mólsheri 11-12-den bastap 20-25 aralyǵynda. Tipti Jambyl, Abaı sekildi tarıhı tulǵalarǵa arnalǵan «Jambyldyń jastyq shaǵy» (1996, rej. Q.Qasymbekov), «Abaı» (1995, rej. A.Ámirqulov) fılmderinde de basty keıipkerlerdiń jastyq shaǵy beınelenedi.
Toqsanynshy jyldar kezeńinde «jańa tolqyn» rejısserlarynyń fılmderi arqyly búgingi ekranǵa kelgen tosyn keıipkerler jańa zaman dáýirindegi qoǵamdyq qatynastardyń nátıjesi.
"Qazaq kınosynyń tarıhy" (oqýlyq)
QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, T.Júrgenov atyndaǵy QazUÓA,
B.R.Nógerbek, G.Q.Naýryzbekova, N.R. Muqysheva – Almaty: IzdatMarket, 2005.


c: text/html

text:
`baýdak` Netijeler
Habarlar [61]
- Taliban Baýdak ýörişini geçiren adamlara od açdy
- "15-nji iýul Şehitler köprüsine" Türkiýäniň we DKTR-nyň baýdaklary asyldy
- Stambul Howa Menzili Türkiýäniň Baýdagynyň Reňkine Bürendi
- Köprüler Azerbaýjanyň Baýdagynyň Reňkleri Bilen Bezeldi
- Antalýanyň Mawy Baýdaky Plýažlarynyň Sany Köpelýär
- Türkiýe Mawy Baýdakly Plažlar Boýunça 3-nji Orunda
- Türkmenistanda Konstitusiýanyň we Döwlet baýdagynyň güni bellenilip geçildi
- Beýik we Güýçli Türkiýani Gurmak Üçin Ynam Bilen Öňe Barýarys
- Gyrgyz Respublikasynda Baýdak Güni Dabaraly Bellenilip Geçildi
- Azerbaýjanyň goşuny basyp alyşlykdan azat edilen Laçyn şäherine baýdak dikdi
- Garabagda Türkiýäniň Baýdagy Pasyrdaýar
- Prezident Erdogan Harby Baýdak Gowşurylyş Dabarasyna Gatnaşdy
- Prezident Erdogan Azerbaýjany Baýdak Günü Bilen Gutlady
- Bakuda we Saraýewoda Türkiýäniň baýdagy şöhlelendirildi
- Azerbaýjanyň Goşunynyň Başladan Operasiýasy Dowam Edýär
- Galata minarasynda Azerbaýjanyň baýdagy şöhlelendirildi
- “Iki Döwlet Bir Millet, Jan Azerbaýjan”
- “Azanymyza, baýdagymyza, watanymyza el uzadylmagyna ýol bermeris”
- Prezident Erdogan:“Azanymyza, baýdagymyza, watanymyza el uzatmaklaryna ýol bermeris”
- Mawy Baýdak
- Azerbaýjanyň goşuny basyp alyşlykdan azat edilen Laçyn şäherine baýdak dikdi
- Gollandiýanyň Türkiýedäki konsullugyna türk baýdagy asyldy
- Somalide müňlerçe zenan Türkiýä goldaw berdi
- Ankara şäherindäki Atakule binasy Azerbaýjanyň baýdagy bilen yşyklandyryldy
- Ýewropanyň iň belent depelerinden biri bolan Matterhorn dagy türk baýdagynyň şekili bilen bezeldi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«KazRoboProject-2021» konkýrsynyń jáne «Smart Zholy» hakatonynyń jeńimpazdary anyqtaldy NUR-SULTAN. QazAqparat - «Tsıfrlyq transformatsııa jáne jańa ómir sapasy» taqyrybynda «OPEN MIND» ashyq ınnovatsııalar onlaın-forýmy jumysyn aıaqtady, dep habarlaıdy QazAqparat Nursultan Nazarbaev Qorynyń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Qarjy pıramıdasyn jarnamalaıtyn 52 silteme buǵattaldy – Bas prokýror NUR-SULTAN. QazAqparat – «Kıberqadaǵalaý» aqparattyq júıesiniń kómegimen qarjy pıramıdalaryn jarnamalaıtyn 52 silteme buǵattaldy. QR Bas prokýrory Ǵızat Nurdáýletov Májilis ókilderiniń depýtattyq saýalyna bergen jaýabynda osyndaı derek keltirdi, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Elorda polıtseıleri «102» mobıldi qosymshasy arqyly 1 myńnan astam ótinish qabyldady NUR-SULTAN. QazAqparat – Aqpan aıynda iske qosylǵan «102» mobıldi qosymshasy arqyly polıtsııa operatorlary myńnan astam ótinishti qabyldady. Bul týraly elordalyq polıtsııa departamenti jedel basqarý ortalyǵy basqarmasynyń basshysy Qaırat Raýshanov aıtyp berdi, dep habarlaıdy QazAqparat.
Elimizde qosylǵan jańa áleýmettik jeli: Qazaqstandyqtardy qandaı máseleler tolǵandyrady NUR-SULTAN. QazAqparat – Búginnen bastap elimizde alǵash ret GetEmotions atty jańa áleýmettik jeli iske qosyldy. Ol arqyly qazaqstandyqtar kez kelgen suraqqa jaýap ala alady. Osy oraıda otandastarymyzdy kóbine qandaı suraqtar qyzyqtyratyny belgili boldy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Qazaqstandyq JOO-larda 300-den astam jańa bilim berý baǵdarlamasy engizildi NUR-SULTAN. QazAqparat – Bıylǵy oqý jylynyń basynan beri qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynda 300-den astam jańa bilim berý baǵdarlamasy engizildi, dep habarlaıdy QazAqparat QR Bilim jáne ǵylym mıınıstrliginiń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Sarapshylar áleýmettik jelilerdiń álem boıynsha nege istemeı qalǵanyn aıtty NЬıÝ-IORK. QazAqparat – Dúısenbide kóptegen saıttar men qosymshalardyń jumys istemeı qalýy Facebook-tegi problemalar saldarynan DNS marshrýtızatorlaryndaǵy júktemeniń jalpy kúrt ósýine baılanysty boldy. Tipti bul resýrstar osy kompanııamen baılanysty bolmasa da, olardyń jumysyna áser etken. Mundaı tujyrym ınternettegi kontentti jetkizý jáne taratý qyzmetterin kórsetetin Cloudflare fırmasynyń baıandamasynda jazylǵan, dep habarlaıdy QazAqparat TASS agenttigine silteme jasap.
Sıngapýr kompanııasy Almaty oblysynda «G4 City» spýtnık qalalaryn salady NUR-SULTAN. QazAqparat - Almaty oblysyna jumys sapary sheńberinde QR Ulttyq ekonomıka mınıstri Áset Erǵalıev Almaty oblysynyń aýmaǵyndaǵy tórt spýtnıktik qala - «G4 City» qurý jobasymen tanysty, dep habarlaıdy QazAqparat mınıstrliktiń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Jeltoqsannan bastap Qaraǵandyda jolaqy tóleýdiń elektrondy júıesi iske qosylady QARAǴANDY. QazAqparat – Qaraǵandyda ONAY qyzmet kórsetý ortalyǵy ashyldy. Kompanııa qyzmetkerleri halyqqa jol júrý aqysyn tóleý kartalaryn resimdeý, toltyrý jáne qaıta shyǵarý boıynsha konsýltatsııalyq jáne praktıkalyq kómek kórsetýge daıyn, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Halyq sanaǵy: qatysýshylardyń 86 paıyzy smartfon arqyly onlaın jaýap berdi NUR-SULTAN. QazAqparat – QR Strategııalyq josparlaý jáne reformalar jónindegi agenttiktiń Ulttyq statıstıka bıýrosynyń basshysy Nurbolat Aıdapkelov Ulttyq halyq sanaǵynyń aralyq qorytyndylaryn baıandady, dep habarlaıdy QazAqparat.
Qazaqstan men Sıngapýr Almaty oblysyndaǵy jańa megapolısti birge damytady NUR-SULTAN. QazAqparat - Búgin «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynda QR Premer-Mınıstri Asqar Mamın Almaty oblysyndaǵy G4 City – jańa qalasyn damytýdyń jańartylǵan sheberlik-josparymen tanysty, dep habarlaıdy primeminister.kz.
ary qaraı
Muraǵat
Joǵary qaraı


text: 33 Ýakup görse, Ysaw 400 nökeri bilen golaýlaşyp gelýär+. Ol çagalaryny Leýa, Rahele we iki gyrnagyna tabşyrdy+.2 Gyrnaklary we olaryň çagalaryny öňde+, Leýany we onuň çagalaryny olardan soň+, Rahel+ bilen Ýusuby bolsa iň yzda goýdy.3 Özi hem öňe geçip, agasyna tarap ýöräp ugrady we ýanyna ýetýänçä, ýedi gezek tagzym etdi.4 Ysaw ylgap gelip, Ýakuby gujaklap ogşady; olar aglaşdylar.5 Ysaw aýallary we çagalary görüp: «Bular kim?» diýip sorady. Ýakup: «Olary maňa* Hudaý berdi»+ diýdi.6 Şonda gyrnaklary çagalary bilen gelip, Ysawa tagzym etdiler.7 Leýa hem çagalary bilen öňe çykyp, tagzym etdi. Iň soňunda Ýusup bilen Rahelem gelip, tagzym etdi+.8 Ysaw: «Hyzmatkärleriň bilen birgiden maly näme üçin iberdiň?»+ diýip sorady. Ýakup: «Göwnüňi tapaýyn diýip ugratdym, agam»+ diýdi.9 Şonda ol: «Inim, meniň kem zadym ýok+. Mallaryň özüňde galsyn» diýdi.10 Ýakup bolsa: «Ýok, beý diýme. Menden razy bolsaň, sowgat-serpaýymy kabul et. Olary seniň güler ýüzüňe zar bolup iberdim. Meni gujak açyp garşylanyňda, edil Hudaýyň ýüzüni gören ýaly boldum+.11 Ýagşy niýet bilen beren zadymy yzyna gaýtarma+. Hudaý rysgal-döwletimi artdyrdy»+ diýdi. Ol ýalbaryp duransoň, Ysaw ahyry sowgat-serpaýlary aldy.12 Soňra Ysaw: «Indi ýola düşeliň. Men öňüňizden ýöräp giderin» diýdi.13 Emma Ýakup: «Agam, kiçi çagalarym bar+. Owlak-guzuly goýunlar, göleli sygyrlar hem maňa alada, olary bir günde gyssap äkitsek, bary haram öler.14 Şonuň üçin sen gidiber. Men çagalar bilen mal-gara görä, ýuwaş-ýuwaşdan gyssanman bararyn. Seniň bilen Segirde görşeris»+ diýdi.15 Ysaw: «Onda birnäçe nökerimi ýanyňda goýup gideýin» diýdi. Ýakup bolsa: «Ýok, azar etme. Hojaýynymyň göwnüni tapan bolsam, şonuň özem ýetik» diýdi.16 Ysaw şol gün Segire dolandy.17 Ýakup bolsa Sukota+ gidip, özüne öý, mallaryna agyl gurdy. Ol şol ýere Sukot* diýip at goýdy.18 Şeýlelikde, Paddan-aramdan+ gaýdan Ýakup sag-aman Kengan ýurdundaky+ Şekem+ şäherine geldi. Ol şäheriň golaýynda düşledi.19 Soňam Şekemiň kakasy Hamoryň ogullaryndan 100 kümüş teňňä bir bölek ýer satyn alyp, çadyryny dikdi+.20 Ýakup şol ýerde gurbanlyk ojagyny* gurup, oňa «Hak Hudaý Ysraýylyň Hudaýydyr»+ diýip at goýdy.


text:
Astyqtyń tonnasy qanshadan satylyp jatyr
NUR-SULTAN. QazAqparat – Azyq-túlik korporatsııasynyń resýrstaryna 769,4 myń tonna kóleminde astyq jetkizýge kelisimshart jasaldy. Bul týraly búgin Úkimet otyrysynda QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda bıyl Azyq-túlik korporatsııasy aýyl sharýashylyǵy ónimderin forvardtyq satyp alýdy júzege asyrdy. Sonyń arqasynda Azyq-túlik korporatsııasynyń resýrstaryna 769,4 myń tonna kóleminde astyq jetkizýge kelisimshart jasaldy. Aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilermen tolyqtaı esep aıyrysý úshin Azyq-túlik korporatsııasy bıdaı satyp alý baǵasyn 3-synypty bıdaı úshin sapasyna qaraı 103-107 myń teńge aralyǵynda, 4-synypty bıdaı úshin 98 myń teńge, 2-synypty arpa úshin 87 myń teńge mólsherinde belgiledi.
Onyń atap ótýinshe, Azyq-túlik korporatsııasynyń satyp alý baǵalary ishki naryqtaǵy aǵymdaǵy baǵalarǵa sáıkes keledi. Bul fermerlerdiń shyǵyndaryn salanyń odan ári damýyn qamtamasyz etetin rentabeldilik deńgeıimen óteýge múmkindik beredi.
«Ádettegideı, Azyq-túlik korporatsııasynyń satyp alý baǵasy kelisimsharttar jasasý kezinde baǵdar bolyp sanalady. Osylaısha ádil baǵa belgileý astyq baǵasynyń kúrt aýytqýyn boldyrmaýǵa múmkindik bermek», - dedi Erbol Qarashókeev.
- Azyq-túlik ónimderiniń baǵasyn turaqtandyrýdyń mańyzy zor — Asqar Mamın
- 4 myńnan astam erekshe qajettiligi bar bala Ońaltý ortalyqtarynda kómek aldy
- Ózbekáli Jánibekovke Almaty men Túrkistanda eskertkish ornatylmaq
- ShQO-da qazaqtyń aqbas sıyryn ósirip otyrǵan kásipker týǵan aýylyn damytýǵa úles qosýda
- Qyzylordada aýyl sharýashylyǵy salasynyń úzdikteri marapattaldy
- Balqashta saýyqtyrýdan ótetin erekshe balalardyń sany 2 ese artady
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Şweýsariýa
Şweýsariýa (nem. Schweiz, fr. Suisse, ital. Svizzera, rom. Svizra), resmi ady — Şweýsariýa Konfederasiýasy (nem. Schweizerische Eidgenossenschaft, fr. Confédération suisse, ital. Confederazione Svizzera, rom. Confederaziun svizra) — Merkezi Ýewropada uly bolmadyk, deňze çykalgasyz döwlet. Ol demirgazykda Germaniýa, günortada — Italiýa, günbatarda — Fransiýa, gündogarda — Awstriýa we Lihtenşteýn bilen serhetleşýär. Onuň ady Şwis kantonynyň gadymy nemes dilinde "ýakmak" diýmekligi aňladýan sözden dörän adyndan gelip çykypdyr.
Şweýsariýanyň resmi dilleri: nemes dili, fransuz dili, italýan dili we romanş dili.


text:
“Startap-ekoulgam” maksatnamasynyň ýaşlar innowasion startap-taslamalarynyň bäsleşiginiň jemleri jemlendi
2020-nji ýylyň oktýabr aýynyň 20-23-nde USAID-iň “Üstünlikli geljek üçin ýaşlaryň ösüşine ýardam bermek” taslamasynyň we telekeçiligi we işewürlik-gurşawyny ösdürmek boýunça taslamasynyň goldaw bermeginde Türkmenistanyň ykdysatçylar birleşmesi tarapyndan amala aşyrylan “Startap-ekoulgam” maksatnamasynyň jemleýji çäreleri onlaýn görnüşinde geçirildi. Çäreleriň birinji gününde, oktýabr aýynyň 20-nde, halypa kompaniýalarynyň hersinden 2-den saýlanan iň gowy 10 startap-toparlaryň gatnaşmagynda ýaşlar innowasion startap-taslamalarynyň …
“Startap-ekoulgam” maksatnamasynyň ýaşlar innowasion startap-taslamalarynyň bäsleşiginiň jemleri jemlendi Read More »


text:
ýene-de «Aşgabat-siti» megataslamasy barada
Gurmak, döretmek, bina etmek hemişe-de geljegi nazarlaýan maksatly iş. Çünki islendik işiň amala aşmagy, bitmegi ertirki günüň miwesi. Onuň üçin ynsan akylynyň, gollarynyň ägirt uly güýji, galyberse-de, pursat-puryja gerek. Bu hemmä mälim hakykat.
Şu nukdaýnazardan alnanda, hormatly Prezidentimiziň şu ýylyň 25-nji maýynda gurluşygyna ak pata beren «Aşgabat-siti» taslamasy hem geljegimiziň gözel keşbini hasyl eder. Dünýä ýaň salan bu ägirt uly «akylly» şäher taslamasynyň bitmegi üçin birnäçe ýyl gerek, emma şonda-da ol eýýämden özüniň deslapky gabarasy, gözelligi, döwrebaplygy, innowasion çözgütleri bilen aňymyzda orun aldy. Bu gün tutuş türkmen ili bu uly tutumyň biterine sabyrsyz garaşýar, köpçülikde «Aşgabat-sitiniň» gurluşygy baradaky gürrüňlere häli-şindi şaýat bolýarsyň. Ol barada her kim çaklaýar, öz hyýalynda görýän keşbi barada dillenýär. Haýsy bolanda-da, adamlaryň şäher içindäki şäher baradaky gürrüňlerinde haýran galmak, guwanmak duýgusy özüni mazaly bildirýär.
Aşgabat şäheriniň güni we paýtagtymyzyň 140 ýyllyk baýramy mynasybetli hormatly Prezidentimiziň gatnaşmagynda baş şäherimiziň demirgazygynda gurluşygyna badalga berlen «Aşgabat-siti» taslamasy bilen bagly teleýaýlymda görkezilen wideoşekiller diňe bir ýurdumyza däl, eýsem, dünýä jemgyýetçiligine-de ýaň saldy.
Bu wakanyň öňküsi gün, Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisinde «Aşgabat-sitiniň» gurluşygynyň ýokary derejesini üpjün etmek maksady bilen, döwlet Baştutanymyzyň gol çeken Kararyna laýyklykda, degişli pudagara topar döredildi we onuň düzümi tassyklanyldy.
Paýtagtymyzda bina ediljek «akylly» şäheriň ýerleşjek meýdany 744 gektar bolup, onuň düzüminde ýaşamak hem-de dynç almak üçin ähli zerurlyklar üpjün edilen dürli maksatly binalaryň we desgalaryň 240-dan gowragy gurlar. Olar etrap häkimliginiň, beýleki edara binalarynyň, durmuş ulgamyna degişli desgalaryň köp sanlysydyr, şeýle hem 1200 orunlyk dört sany çagalar bagy, 3000 orunlyk umumybilim berýän dört sany orta mekdep, Medeniýet öýi hem-de 5000 orunlyk stadionly sport toplumy, Türkmen milli konserwatoriýasynyň we ýöriteleşdirilen sazçylyk mekdebiniň döwrebap binalary, köpugurly hassahana, iki sany Saglyk öýi, şonça-da söwda-dynç alyş merkezi, dükanlardyr naharhanalar, toý mekany, köp gatly awtoduralgalaryň dördüsi, «Türkmenbaşy» we «Halkbank» döwlet täjirçilik banklarynyň şahamçalarydyr.
Täze dörediljek şäherde 12 — 35 gatly, 107 müňden gowrak ilata niýetlenen, 17 müň 836 öýli, sekiz görnüşli 180 sany ýaşaýyş jaýyndan ybarat toplum bina ediler.
«Aşgabat-sitiniň» düzüminde çagalar döredijilik merkeziniň, seýilgähiň, düzümleýin ýol-ulag desgalarynyň, jemagat hojalygyna degişli binalaryň, inžener-kommunikasiýa ulgamlarynyň içindäki ýollaryň, ýerasty we ýerüsti geçelgeleriň, köp gatly awtoduralgalaryň gurluşygy-da göz öňünde tutulýar. Binalaryň üpjünçiliginde, şäher hojalygynyň dolandyryş düzüminde täzeçil tehnologiýalar, sanly ulgam ulanylar. «Akylly» öýleriň, «akylly» duralgalaryň gurluşygyna möhüm ähmiýet berler.
Hormatly Prezidentimiziň dabarada eden çykyşynda nygtaýşy ýaly, bu ýaşaýyş toplumynyň esasy girelgesi aýlawly köpri görnüşinde bolup, ol demirden gurnalan ak öý şekili bilen halkymyzyň myhmansöýerliginiň hem-de dost-dogan üçin gapysynyň hemişe açyklygynyň nyşanyna öwrüler. Şeýle hem döwlet Baştutanymyz Aşgabadyň ekologiýasy, ony bagy-bossanlyga öwürmek, daşky gurşawyň täsirini gowulandyrmagyň has kämil gurallaryny we usullaryny, bu ulgamda dünýäniň öňdebaryjy tejribesini, serişdeleri hem-de energiýa tygşytlaýjy tehnologiýalary ornaşdyrmak bilen bagly meselelere aýratyn üns berilmelidigini aýtdy. Netijede, ak mermerli paýtagtymyzda ösen binagärlik çözgütleri bilen tebigatyň ajaýyp sazlaşygy gazanylar.
Täze şäheriň suw üpjünçiligi babatda durup geçip, hormatly Prezidentimiz Oba hojalyk we daşky gurşawy goramak ministrliginiň täze guruljak şäheriň ilatyny, baglary, suw çüwdürimlerini suw bilen üpjün etmegiň çeşmesini anyklamalydygyny belledi. Bu ýerde gurluşygy birnäçe ýyla çekjek uly şäheriň gurulmagy bilen bagly başga-da birnäçe meseleleri çözmek gerek bolar.
«Ýagşy niýet — ýarym döwlet» diýipdirler. Nesip bolsa, ýene-de birnäçe ýyldan biz gözel Köpetdag bilen uç-gyraksyz Garagum sährasynyň sepleşýän ýerinde ýaşamak üçin ähli amatlyklary bolan, dünýä derejeli lowurdap duran ajaýyp şäheriň açylyşyna şaýat bolarys. Eziz Watanymyzyň mukaddes Garaşsyzlygynyň şanly 30 ýyllyk baýramynyň bellenilýän, «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» diýlip yglan edilen ýylda gözel paýtagtymyzyň ajaýyp künjekleriniň birinde düýbi tutulýan bu şäher güneşli Diýarymyzyň günsaýyn depginli ösýändigini görkezýär, Garaşsyz ýurdumyzyň kuwwatly döwlete öwrülýändigine şaýatlyk edýär. Men berkarar döwletimiziň bedew bady bilen ynamly öňe gidip, täze belentliklere ýetýändiginiň aýdyň subutnamasyna öwrüljek bu ajaýyp şäheriň bagtyýar nesillerimize hyzmat etjekdigine berk ynanýaryn» diýip, milli Liderimiz belledi.
* * *
«Akylly» şäher taslamasynyň bize mälim bolan «akylly» dolandyryş, «akylly» energetika, «akylly» öý, «akylly» ykjamlyk, «akylly» şäher gurşawy, «akylly» tehnologiýa, «akylly» saglygy goraýyş we «akylly» raýat ýaly artykmaçlyklarynyň ählisiniň bir maksatda — ýaşaýyş üçin möhüm bolan zerurlyklaryň tygşytlylygyny gazanmakda jemlenýändigi tebigy ýagdaýdyr. Ýagny şeýle şäherlerde elektrik togudyr «mawy» ýangyç, suw ýerlikli sarp ediler, elektrik ulaglaryna geçmek arkaly ýangyç tygşytlanar, hojalyk hyzmatlary onlaýn usula geçiriler. Öý eýesi, ýagny «akylly» şäheriň ýaşaýjysy ykjam telefonynda ornaşdyrylan programmanyň üsti bilen öýdäki, edaradaky ähli işlerini dolandyryp, gözegçilik edip biler. Onuň yzyndan-öýünden ünjüsi bolmaz.
Öňki makalalarymyzyň birinde-de belleýşimiz ýaly, dünýäniň ilaty barha artmak bilen, hususan-da, Aziýa yklymyndaky ýagdaýlar artýan ilatyň ýaşaýyş jaý, iş orny, durmuş üpjünçiligi babatda dessin çözgütleri gözlemegi talap edýär. Bu babatda Singapur, Hytaý, Hindistan ýaly döwletlerde işjeňlik has-da göze ilýär.
Çaklamalara görä, 2030-njy ýylda dünýä ilatynyň 60 göterimden gowragynyň köp ilatly bolan şäherlerde ýaşajakdygyny göz öňünde tutsak, bu has-da özüni bildirýär. Gazy eksport ediji ýurtlaryň forumynyň (GECF) her ýyl neşir edilýän «GECF Global Gas Outlook 2050» maglumatnamasyna görä bolsa, ýene 30 ýyldan dünýä ilatynyň tas 70 göterime barabary şäherlerde ýaşar.
Häzirki wagtda bütin dünýäde güýçli depginde dowam edýän şäherleşmek hadysasynyň sebäpleri barada oýlananyňda, muny, esasan, adamlaryň, halklaryň has oňaýly, ähtibar, döwrebap şertlerde ýaşamaga meýilleriniň artmagy ýaly tebigy sebäp bilen baglamak ýerlikli bolsa gerek. Häzirki zaman şäherlerinde bolsa sanly ulgamyň, döwrebap oýlap tapmalaryň barha giň ornaşdyrylmagy netijesinde ýaşamak üçin has oňaýly şertleri döretmeklige uly ähmiýet berilýär. Biziň asyrymyz innowasiýalaryň gülläp ösýän döwrüdir, ähli zat gitdigiçe kämillige ymtylýar, şunda adamyň uzak, bagtyýar ýaşamagy üçin wajyp bolan şertleri döretmek ileri tutulýar. Eýsem-de bolsa, ýap-ýaňy hem elektron hasaplaşyklar erteki kysmy bir zatdy, bu gün ol adaty ýagdaýa öwrüldi. Bilermenler sanly tehnologiýalaryň, innowasion çözgütleriň barha kämilleşmegi netijesinde o diýen uzak bolmadyk geljekde adamyň ömrüniň görnetin uzamagyny gazanmak, dürli howply keselleri ýeňip geçmek, ruhy we beden taýdan sagat nesilleri kemala getirmek mümkin bolar diýip hasaplaýarlar, muňa eýýämden lukmançylykda gazanylýan üstünlikler ynam döredýär.
Hormatly Prezidentimiz «Aşgabat-siti» taslamasyna badalga bermek dabarasynda eden çykyşynda: «Watanymyzyň ak mermerli paýtagty iň owadan we döwrebap megapolis bolmalydyr» diýip nygtady.
Grek dilinden terjime edilende, «uly şäher» diýmegi aňladýan «megapolis» sözi, adatça köp ilatly şäherler babatda ulanylýar. Şonuň üçin «Şäher içindäki şäher» taslamasynyň ýurdumyzda amala aşyrylmagyna girişilmegi döwletimiziň ilatyň demografik ösüşi babatda ýöredýän syýasatyna, geljegi nazarlaýan meýillerine hem yşarat edýär diýsek, ýalňyşmarys. Muny milli Liderimiziň parasatly baştutanlygynda ýurdumyzda köp çagaly maşgalalary goldamak babatda alyp barýan döwlet syýasatynyň, galyberse-de, «Aşgabat-siti» taslamasynyň çägindäki 107 müňden gowrak ilata niýetlenen ýaşaýyş toplumynyň mysalynda hem nygtasa bolar.
* * *
Bütin Gündogarda adyllygyň, ynsanperwerligiň, sahawatlylygyň ýerdäki wekili hasaplanan Nowşirwan patyşa bir gezek ýurdundaky ýagdaýlary bilmek isläpdir. Munuň üçin ol kimde-kim ýurdundan köne haraba kerpijini tapyp getirse, şonuň agramyna barabar altyn serpaý ýapjakdygy barada habar ýaýradypdyr. Ähli ilat köne kerpijiň gözlegine çykypdyr, emma adamlaryň paltasy daşa degipdir, sebäbi bütin şalykda ýekeje-de haraba ýa-da ýykyk-ýumruk bina tapylmandyr.
Adamlar Nowşirwan Adylyň huzuryna gelip, şeýle diýipdirler:
— Eý, şahy-älem, siziň öz halkyňyza rehimdarlygyňyz, söýgi-muhabbetiňiz şeýlebir ýokary welin, biz bütin şalykdan kerpiç almak üçin ýekeje-de haraba tapmadyk. Hatda harabalaryň hekemi bolan baýguşlaram biziň ilimizde gonalga-mekan tapman, gaýry ýerlere uçup gidýärler.
Bu habara Nowşirwan Adylyň ýüzi ýagtylyp, şatlykly seslenipdir:
— Gudraty güýçli Taňrym, ähli işlerimde senden hemaýat dilänim üçin meni ýalkanyňa şükürler bolsun! Men saňa gulluk edip, halkymyň abadan, bagtyýar durmuşyny gazandym. Meniň kerpiç soramagym hem ýurdumdaky hakyky ýagdaýy bilmek islegim bilen baglydyr...
Hemra HUDAÝGULYÝEW.
«Türkmenistan».


text:
Rýslan Manataev QR aýyl sharýashylyǵy vıtse-mınıstri qyzmetinen bosatyldy
NUR-SULTAN. QazAqparat - Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń Qaýlysymen Rýslan Erǵalıuly Manataev QR aýyl sharýashylyǵy vıtse-mınıstri qyzmetinen bosatyldy. Bul týraly QazAqparat QR Premer-Mınıstriniń baspasóz qyzmetine silteme jasap habarlaıdy.
Rýslan Erǵalıuly Manataev 1984 jyly Qaraǵandy oblysynda dúnıege kelgen. T. Rysqulov atyndaǵy Qazaq memlekettik ekonomıkalyq ýnıversıtetin, M. Tynyshbaev atyndaǵy Qazaq kólik jáne kommýnıkatsııa akademııasyn, Nazarbaev Ýnıversıtetin bitirgen. Eńbek jolyn 2005 jyly bankte kishi nesıe ofıtseri bolyp bastaǵan. 2018-2020 jj. — «Transtelekom» AQ AT-sheshimder jónindegi basqarýshy dırektory, telekommýnıkatsııalar jónindegi vıtse-prezıdenti, basqarma tóraǵasynyń orynbasary. 2020 jylǵy tamyz aıynan bastap qazirgi ýaqytqa deıin QR aýyl sharýashylyǵy vıtse-mınıstri boldy.
- 2022 jyldan bastap máslıhat hatshylarynyń aılyǵy ósedi
- Asqar Mamın EO elshilerimen ekonomıkanyń ekologııalyq turaqty damý máselelerin talqylady
- Vıtse-premer Roman Sklıar jumys saparymen Seýlde júr
- Balalardyń jazǵy demalysyna 4,4 mlrd mlrd teńge jumsalady
- Qazaqstanda 16,1 mln tonna astyq bastyryldy - AShM
- Rýslan Sákeev Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý vıtse-mınıstri bolyp taǵaıyndaldy
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Saýlawyň netijeleri yglan edilenden bäri häkimiýet başyndaka ýitirim bolanlaryň arasynda adalat ministri Zurab Adeişwili, goranmak ministri Dmitriý Şaşkin we ýakynda ýaýradylan türme gynamalary baradaky ýazgynyň yz ýany bilen wezipesinden çekilen içeri işler ministri Baço Ahalaýa dagylar bar.
Şeýle hem ýitirim bolanlaryň arasynda Baço Ahalaýanyň erkek dogany, öňki goranmak ministriniň orunbasary Data Ahalaýa, türme gynamalary baradaky galmagalyň yz ýany bilen wezipesinden çekilen öňki düzedişler we kanuny ýardam ministri Hatuna Kalmahelidze we Gürjüstanyň ählumumy demir ýol ulgamynyň müdiri general Irakli Ezugbaia dagylar hem bar.
"Birleşen milli hereketiň" öňki deputaty Giwi Targamadzeniň, şeýle-de milli parlamentiň düzümindäki Goranmak we milli howpsuzlyk kommitetiniň öňki başlygynyň hem şu aýyň başynda Gürjüstany terk edendigi habar berilýär.
Azatlyk Radiosynyň gürji gullugynyň habarçylaryna, agzalýan dolandyryjylaryň edaralaryndan berlen maglumata görä, olar resmi dynç alşa çykypdyrlar. Emma olaryň nirededigi ýa-da haçan işe dolanjakdyklary barada hiç hili maglumat alyp bolmady.
Goranmak ministrliginiň sözçüsi Nino Potržebskaýa Şaşkiniň iş sapary bilen Amerikanyň Birleşen Ştatlaryna gidendigini, ýöne häzir onuň nirededigi ýa-da haçan yzyna dolanjakdygy barada hiç zat bilmeýändigini aýtdy. Ne Saakaşwili, ne-de häzirki premýer-ministr Wano Merabişwili şu wagta çenli ýitirim bolan dolandyryjylar barada dil ýardylar.
Derňewiň geçirilmegine çagyryş edilýär
Häzirki hökümetiň, täze hökümet häkimiýet başyna geçýänçä öz işini dowam etdirjekdigini aýtmagyna garamazdan, ministrleriň ählisi saýlawlaryň yz ýany bilen wezipelerinden çekildiler.
Hökümet çalşygynyň kadaly ýagdaýda amala aşyrylmagy üçin iki tarapyň hem alyp barýan tagallalaryna garamazdan, "Gürji arzuwy" koalisiýasynyň liderleri Sakaşwiliniň hökümetiniň düzümindäki, atlary halk köpçüligine aýan edilmändigi aýdylýan, käbir adamlar barada derňew geçirilmegine çagyrdylar.
Tbiliside ýerleşýän "Ilki bilen ynsan hukuklary" atly hökümete degişli bolmadyk guramanyň aklawçysy Lia Mukhaşawria diňe ýurdy terk etmegiň bikanun zat däldigini, myş-myşlaryň tolkunyna garamazdan, ýitirim bolan dolandyryjylar barada islendik derňewiň takyk aýyplamalara esaslanmagynyň zerurdygyny aýdýar.
Ol: "Derňewler başladylmaly. Eger şol derňewler takyk faktlara esaslanýan bolsa, onda şol faktlar haýsy adamlaryň bu işe dahyllydygyny anyklaşdyrar. Eger derňewler diňe bir şahsyň, ýagny ýokary derejeli dolandyryjynyň garşysyna bolsa, onuň amala aşyrylmagy üçin, elbetde, ol adam wezipesinden boşadylmaly. Şu wagt bizde näme bar, diňe kanuny proseduralara esas bolup bilmeýän myş-myşlar bar" diýdi.
Hökümetiň üç şahasyndan ýüzlerçe ýokary derejeli dolandyryjylar wezipelerinden boşadylandan soň, Saakaşwili 15-nji oktýabrda, olaryň 1 ýyla çenli öz diplomatik pasportlaryny saklamagyna rugsat berýän permana gol goýdy.
Şol perman parlamentiň deputatlaryny, Ýokary suduň we Konstitusion suduň agzalaryny, premýer-ministri we hökümetiň ministrlerini, milli bankyň başlygyny, Tbilisiniň häkimini, prezident apparatynyň, hökümetiň we kanun çykaryjy organlaryň ýokary derejeli resmilerini öz içine alýar.
Ondan başga-da, şol permana görä, Saakaşwili we onuň aýaly ömürleriniň ahyryna çenli diplomatik pasportlaryndan peýdalanyp bilerler.


text: “Liftactiv Collagen” hünärmeni, Wiçiniň garrylyga garşy deri bejeriş önümlerinde täzelikdir. Öýjükli derejedäki tebigy krem, kollagen önümçiligini işjeňleşdirip, deriniň garramagyna garşy durmak üçin öz serişdelerini höweslendirýär. Işleýşi: Kollagen hünärmeni kremi 2 aýyň içinde ajallaryň sanyny 26% azaldar. Ialüzüň konturyna kesgitleme berýär, ýaş tegmillerini we reňkini peseldýär. Tohumlardan alnan I we II bio-peptidler, deriniň esasy düzüm böleklerinden biri bolan belok bolan öz kollageniniň önümçiligini işjeňleşdirýär. C witamini deň, ýagty reňk üçin pigmentasiýa garşy göreşýär. Tohumlar maşgalasyndaky Amazon ösümliginden izolirlenen bir madda bolan Eperulin, çişmä garşy we köşeşdiriji täsirleri bar. Deriniň aşa duýgurlygyny peseldýär, çişmegi kadalaşdyrýar. Ilkinji ulanylandan soň netije: Deriniň tonusy 52% ýokarlanýar. Deri gidratlanýar. Derä rahatlaýjy täsir edýär. 4 hepdeden soň netije: Gyrmyzylar 16% azalýar. Nasolabial epler 11 azalýar. Maňlaýyndaky gyrmalar 8%. Facüzüň konturlaryny düzetmek. 2 aýdan soň netije: Gyralar 26% azalýar. Facüzüň konturlary has ýiti, pigmentasiýa azalýar. Nädip ulanmaly: Irden we / ýa-da agşam arassalananda çalyň. andüz we boý. Işjeň maddalar: Bio-peptidler I we II. görnüşi, eperulin, antioksidantlar-C witamini.


text:
2019 jyldyń 6 jeltoqsan kúni «Fedorov aýdany ákimdiginiń mádenıet jáne tilderdi damytý bólimi» MM-niń uıymdastyrýymen «Memlekettik til – ultaralyq qatynas tili» óńirlik is-sharalar kesheni aıasynda «Memlekettik mekemelerde is qaǵazdaryn júrgizýdi uıymdastyrý» atty semınar-trenıngti ortalyq oqytýshysy J. Jarasbaeva ótkizdi.
Semınar-trenıngke Fedorov aýdanynyń 25 memlekettik qyzmetshi men is qaǵazdaryn júrgizýshi qatysyp, usynylǵan praktıkalyq tapsyrmalardy oryndady.
İs-sharanyń sońynda qatysýshylar ózderi oryndaǵan tapsyrmalaryn QR-kod arqyly tekserip shyqty.


text:
Türkmenistanyň Döwlet medeniýet merkeziniň Döwlet kitaphanasynda
«Türkmenistan – Bitaraplygyň mekany» şygary astynda geçýän ýylymyzda ata Watanymyz hemişelik Bitaraplyk derejesine eýe bolmagynyň 25 ýyllyk toýuny dabaraly ýagdaýda garşy alýar.
Toý toýlanýan bu ýylymyzda Hormatly Prezidentimiz milli gymmatlyklarymyz, asyrlar aşyp gelýän ýagşy dessurlarymyz, halkymyzyň döreden milli ýörelgeleri barada «Türkmeniň döwletlilik ýörelgesi» atly täze kitabyny ýazyp tamamlady. Bu kitabyň çapdan çykmagyna sabyrsyzlyk bilen garaşýan kitaphana işgärleri öz ýürek buýsançlaryny beýan etmek maksady bilen «Altyn asyr» teleýaýlymynyň «Söz mülkiniň bossany» atly gepleşiginde söhbetdeşlik esasynda çykyş gurady. Söhbetdeşlikde çykyş edenler Hormatly Prezidentimiziň türkmen halkyna peşgeş beren ähli ajaýyp kitaplarynyň pähim-paýhasa ýugrulandygyny, milli ýol-ýörelgelerimizi, däp-dessurlarymyzy geljekki nesillere öwretmäge gollanma bolup durýandygyny eserlerden mysallar getirip beýan etdiler.
Milli Liderimiziň bu «Türkmeniň döwletlilik ýörelgesi» atly täze kitabynyň halkymyz tarapyndan gyzgyn garşy alynjakdygy we kitaphana işgärleri tarapyndan öwrenilip, okyjylara yzygiderli wagyz ediljekdigi ynandyryldy.


text:
“Kaspiniň” ýarymgoragçysy Ruslan Mingazow täze toparynyň düzümindäki ilkinji goluny geçirmegi başardy diýip, turkmenportal.com saýty habar berýär. Türkmenistanly ýarymgoragçy Gazagystanyň futbol çempionatynyň 3-nji tapgyrynyň çäginde “Žetysu” topary bilen geçirilen duşuşykda tapawutlandy.
Aktau şäherinde geçirilen duşuşykda “Kaspiý” topary 2:0 hasabynda ýeňiş gazandy. Milli ýygyndymyzyň ýarymgoragçysy oýnuň 82-nji minutynda hasaby ikä çykardy.
Bu duşuşykda ýeňiş gazanan “Kaspiý” topary toplan dört utugy bilen ýaryş tertibinde bäşinji orna geçmegi başardy.
29 ýaşly R.Mingazowyň “Kaspiý” bilen bir ýyla niýetlenendigini ýatladýarys.


text:
Saç guradyjy Polaris PHD 2077i
Ajaýyp we ykjam saç guradyjy POLARIS PHD 2077i kuwwaty 2000 Wt we içindäki ionizator bilen enjamlaşdyrylandyr. Şeýle enjamyň esasy artykmaçlygy, otrisatel zarýadly ionlaryň peýdasydyr. Ionlar gyzgyn howanyň zyýanly täsirlerini azaldýar we yzygiderli guratmak we bezemek zerarly zyýany azaldýar. Ionizatorly POLARIS PHD 2077i saç guradyjy, saçlary suwsuzlykdan we guraklykdan goraýar. Bu funksiýanyň kömegi bilen saç az çyglylygy ýitirýär. Ionlaryň täsiri bilen saçdaky çyglyk kiçijik damjalara öwrülýär we has çalt sorulýar. Aslynda saç ýarym yssy we ýarym wagt bilen guradýar.
POLARIS PHD 2077i saç guradyjy, sowuk howa re modeimi, 2 basgançakly wyklýuçatel we 3 basgançakly temperatura wyklýuçateli bilen enjamlaşdyrylandyr. Tutagyň "ýumşak" süýşmeýän örtügi ýakymly we ulanmak üçin amatly. POLARIS PHD 2077i saç guradyjy, inçe konsentrator burun we amatly asma aýlaw bilen gelýär. Enjam aşa gyzmakdan ygtybarly goralýar.


text:
Liliýa Güli – Dinozawrlaryň döwründen galan gül
Liliýa Güli – Germaniýanyň muzeýleriniň birinde dinozawrlaryň döwründe kölüň düýbünde daşa öwrülen we öňräk ol ýerden tapylyp, muzeýe tabşyrylan liliýa gülüniň galyndysy saklanylýar. Başda alymlar ony gadymy döwürde ýere gaçan asman jisimleriniň biriniň bölegidir öýdüp, oňa üns hem bermändirler.
Olar ýakynda bu daş bölegini gowy arassalap, ony çuňňur öwrendiler we bu tapyndynyň suwda ösýän liliýa güli galyndysydygyny anykladylar. Ol mundan ençeme ýyl öň Braziliýada ýerleşýän Kraty kölüniň düýbünden tapylypdy.
Alymlar örän köp wagtyň geçendigine garamazdan, onuň şeýle takyk, gowy saklanyp galandygyna haýran galýarlar. Olaryň pikirlerine görä, tapyndy mundan 150 million ýyl öň ösüpdir we onuň boýy 40 santimetre barabar bolupdyr. Alymlaryň şaýatlyk etmeklerine görä, güller ilki yklymyň yssy ýerlerinde ösüp, soňra dünýäniň beýleki sebitlerine hem ýaýrapdyr.


text:
Noriga Birleşen Ştatlarda neşe gaçakçylygy üçin 17 ýyl türme tussaglygyna höküm edilipdi. Fransuz sudy bolsa, Manuel Norigany 1999-njy ýylda gaýybana sud edip, bikanun pullary kanunlaşdyranlygy üçin 10 ýyl türme tussaglygyna höküm edipdi.
Emma fransuz häkimiýetleri indi onuň täzeden sud ediljegini aýdýarlar. Panama hem Noriganyň öz ýurduna gaýtarylyp berilmegini soraýar.
Manuel Noriga 1983-1998-nji ýyllarda Panamanyň häkiýmiet başynda bolan wagtynda öz syýasy garşydaşlaryny öldürmekde günälenýär.
Birleşen Ştatlaryň harbylary 1989-njy ýylda halkara derejesinde neşe gaçakçylygyny edýän Manuel Norigany tutmak üçin Panama girdiler. Ol üç ýyl soňra sud edildi.


text:
Aqtóbeniń birneshe aýdanyn shalǵyn qurt jaılap ketti
AQTÓBE. QazAqparat – Aqtóbede 8 myń gektar aýmaqty shalǵyn qurt jaılady. Onyń 2400 gektary - aýyl mańy men basalqy jer, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Aqtóbe oblysynyń Qarǵaly, Mártók, Hromtaý, Alǵa, Muǵaljar jáne Aqtóbe qalasynyń aýmaǵyn juldyzqurt jaılady.
Shóp talǵamaıtyn shalǵyn qurtty ýlaý jumysyna sharýalardyń ózderi jaýapty. Al aýyl-aımaqqa tıesili jerdi ýlaý - atqarýshy bıliktiń mindeti.
«Jańbyr jaýyp, keıin kún qatty ysyǵanda osyndaı bolady. Bul 8-10 jylda bir qaıtalanatyn jaǵdaı. Fıtosanıtarııalyq dıagnostıka jáne boljamdar-ádistemelik ortalyǵy anyqtaǵan aýmaqta ǵana hımııalyq óńdeý júrgiziledi. Qazir 8 myń gektar jer anyqtaldy. Onyń 2400-i bosalqy jer jáne eldimekenge tıesili aýmaq. Al 5400-i sharýalar menshiginde. Talap boıynsha sharýalar óz qarjysyna óńdeý júrgizedi. Keıin qarjysynyń teń jartysy sýbsıdııalanady», - dedi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Isataı Esmaǵambetov.
Qazirgi kezde ýlaý jumysyna arnalǵan 15 tehnıka bar. Arasynda júk kóligi men ushaq jumyldyrylady.
Aıta keteıik, qazir qala mańynda kókónis ósiretin sharýa qojalyǵy aýmaǵyna da qurt túskeni anyqtaldy.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Isataı Esmaǵambetovtiń aıtýynsha, kókónispen qatar egis alqaby, maıly daqyl ósirilgen jerde de qurt bar .
«Sharýashylyqtar óz kezeginde ýlaý jumysyn júrgizgen. Ekkeni, baptaǵany jappaı joıyldy dep aıtýǵa bolmaıdy. Bul kókónis pen jemis baǵasyna keri áser etedi dep te oılamaımyz. Sebebi búlingen aýmaq az, sharýalar ýlap jatyr», - dedi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysynyń orynbasary Asylhan Ábtıev.
Sharýalar qazir 9 myń gektar aýmaqty ýlap úlgergen. Olar - Mártók, Qarǵaly, Muǵaljar jáne Alǵa aýdandarynyń sharýalary.


text:
Elimizde órt kezinde qaza tapqandar qatary 20 paıyzǵa artqan
NUR-SULTAN. QazAqparat – Qazaqstanda órt saldarynan adamnyń mert bolý kórsetkishi ósken. Bul týraly QR TJM Órtke qarsy qyzmet komıteti basqarmasynyń basshysy Erlan Tóregeldıev málim etti, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Jyl basynan beri elimizde 7 515 órt jaǵdaıy tirkelip, til jaýdan 1 018 adam qutqaryldy. Ókinishke qaraı 251 adam qaıtys boldy. Sonymen qosa 217 adam túrli dárejedegi kúıik aldy jáne ýlanyp qaldy. Ótken jylmen salystyrǵanda jalpy órt sany 7% - ǵa tómendegen, biraq onyń saldarynan adamnyń qaza tabýy 20% -ǵa, al jaraqat alý 18% -ǵa ósip otyr. Órt jıi oryn alatyn ol turǵyn úı sektory, bıyl 4 300-den astam órt boldy, bul elimiz boıynsha órt jaǵdaıynyń 58% -y quraıdy»,- dedi E. Tóregeldıev OKQ-de ótken baspasóz máslıhatynda.
Sondaı-aq, TJM ókili órt qaýipsizdigi baǵytynda atqarylǵan jumys nátıjesine toqtalyp ótti.
«Sońǵy 2 jylda atqarylǵan jumystar áleýmettik osal toptqa jatatyn azamattardyń úılerinde oryn alatyn órt sanynyń aıtarlyqtaı tómendegenin kórsetti. Statıstıkaǵa súıensek, 18 paıyzǵa deıin tómendegen. Máselen, 2019-2020 jyldardaǵy jylý berý maýsymynda atalǵan sanattaǵy úılerde 354 órt bolsa, 2020-2021 jylǵy jylý berý kezeńinde barlyǵy 19 órt jaǵdaıy tirkelgen. Sonymen qatar turǵyn úı sektorynda adamdardyń gazdan nemese tútinnen ýlaný kórsetkishi de 28 paıyzǵa azaıǵany baıqalady», - deıdi ol.


text:
2021-09-29
Şu gün Türkmenistanyň Jemgyýetçilik guramalarynyň merkezinde hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň “Garaşsyzlyk — bagtymyz” atly täze kitabynyň tanyşdyrylyş dabarasy geçirildi. Bu kitap şöhratly senä — Türkmenistanyň mukaddes Garaşsyzlygynyň 30 ýyllygyna bagyşlanan özboluşly edebi esere öwrüldi.
Milli Geňeşiň Mejlisiniň we Halk Maslahatynyň, jemgyýetçilik guramalarynyň hem-de köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ýolbaşçylarynyň we wekilleriniň gatnaşmagyndaky bu çäre aýratyn dabaraly ýagdaýda geçdi.
Halkymyzyň baý medeni mirasynyň subutnamalary bolan şekillendiriş we amaly-haşam sungatynyň nusgalary sergi diwarlyklarynyň ajaýyp derejede üstüni ýetirdi. Döredijilik toparlarynyň, meşhur aýdymçylaryň we sazandalaryň joşgunly çykyşlary baýramçylyk çärelerine ajaýyp öwüşgin çaýdy.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň “Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany” diýen çuňňur mazmunly şygar astynda geçýän şu şanly ýylda çapdan çykan kitaby asyrlaryň dowamynda ençeme beýik döwletleri döreden türkmen halkynyň iň täze taryhyna özboluşly syýahatdyr.
Milli Liderimiziň eserinde bellenilişi ýaly, ata-babalarymyzyň hemişe arzuw eden, ikinji müňýyllygyň ahyrynda döredilen Garaşsyz Türkmen döwleti dünýäniň syýasy kartasynda mynasyp orny eýeläp, tutuş adamzada öz şuglasyny saçyp, düýbünden täze, bagtyýar döwrüň başlanandygyny alamatlandyrdy.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow kitabynyň sahypalarynda Garaşsyzlyk hem-de onuň gözbaşlary barada pikir ýöredip, hemme beýik ýeňişleriň, üstünlikleriň we häzirki Türkmenistanyň barha artýan halkara abraýynyň özeninde hut döwlet Garaşsyzlygynyň gazanylmagynyň durýandygyny nygtaýar.
Şunda milli Liderimiz: “Bagtymyzy gazanmak, berkitmek, Watanymyzy ösüşleriň ýoly bilen öňe, diňe öňe äkitmek ugrunda amala aşyrylan we amala aşyrylýan işler il-halkymyzyň egsilmez gaýratynyň, joşgunly zähmetiniň netijesidir” diýip belleýär.
“Türkmen halky — döwlet häkimiýetiniň ýeke-täk eýesi” diýen bölümde hut milli özboluşlylygyň hem-de türkmenlere mahsus bolan sabyr-kanagatlylygyň netijesinde, ýaş, özbaşdak döwletiň kemala gelýän döwründe hökman we esasly çözülmegini talap edýän ençeme çylşyrymly meseleleri ýeňip geçmegiň başardandygy tötänden nygtalmaýar.
Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň döwlet gurluşy hem-de dünýä jemgyýetçiligi tarapyndan doly goldanylýan durmuş ýörelgeleri halkyň arzuw-islegini we pikirlerini hemişe nazarda tutan parasatly ata-babalarymyzyň köpasyrlyk tejribesine daýanýar.
Şunuň bilen baglylykda, bu ýere ýygnananlar döwletiň hukuk esaslaryny yzygiderli pugtalandyrmaga hem-de jemgyýetimizi demokratiýalaşdyrmaga gönükdirilen yhlasly işleri üçin hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa tüýs ýürekden hoşallyk bildirdiler. Bu bolsa häzirki we geljekki nesiller üçin päk niýetliligiň şamçyragy bolan gadymy milli däplerimiziň dowamat-dowamdygyna aýdyň şaýatlyk edýär.
Ýurdumyzda hakyky halk häkimiýetliligi berkarar etmek boýunça alnyp barylýan işlerde iki palataly parlamentiň we köppartiýaly ulgamyň döredilmeginiň möhüm ädim bolandygy nygtaldy.
Bu gün Türkmenistan özbaşdak içeri we daşary syýasatyny amala aşyrýan hakyky demokratik, hukuk we dünýewi döwletdir. Şunuň bilen baglylykda, milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow öz kitabynda ata-babalarymyzyň ýene-de bir beýik arzuwyna — parahatçylykda ýaşamak arzuwyna laýyk gelýän kuwwatly döwletiň gurlandygyny buýsanç bilen belledi.
Geçilen ýolda hemişelik Bitaraplyk derejesine eýe bolunmagy möhüm waka öwrüldi. Geçen ýylyň dekabrynda Bitaraplygymyzyň 25 ýyllygy dabaraly bellenildi. Mälim bolşy ýaly, 2015-nji ýylyň 3-nji iýunynda Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň 69-njy mejlisinde halkara bileleşigine agza döwletleriň ählisiniň — 193 döwletiň goldamagy bilen, Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygy hakynda ikinji gezek ýörite Kararnama kabul edildi.
Mundan başga-da, ýurdumyzyň başlangyjy boýunça BMG-niň Baş Assambleýasy 12-nji dekabry «Halkara Bitaraplyk güni» diýip yglan etdi. Şeýle hem BMG-niň çäklerinde parahatçylygyň, howpsuzlygyň we durnukly ösüşiň bähbidine Bitaraplygyň dostlarynyň topary döredildi. Häzir oňa dünýäniň 19 döwleti girýär.
Çykyş edenler Garaşsyzlyk derejesiniň Türkmenistanyň Ýer ýüzüniň has durnukly ösýän döwletleriniň hataryna girendigini, gyzyklanma bildirýän ýurtlar hem-de abraýly guramalar bilen köpugurly hyzmatdaşlygy ýola goýmak üçin ygtybarly binýat döredendigini, şol döwletler we guramalar bilen gatnaşyklaryň ikitaraplaýyn we köptaraplaýyn görnüşde üstünlikli ýola goýulýandygyny bellediler.
Halkara jemgyýetçiligi tarapyndan bildirilýän belent ynam we hormat milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň oňyn başlangyçlarynyň giňden goldanylmagyny üpjün etdi. Şol başlangyçlar döwrüň wajyp meselelerini çözmäge — parahatçylygy, ählumumy howpsuzlygy we durnuklylygy pugtalandyrmaga, energetika howpsuzlygynyň täze gurluşyny kemala getirmäge, ulag ulgamynda, ekologiýa we daşky gurşawy goramak babatda hyzmatdaşlygy ösdürmäge gönükdirilendir.
Şeýle hem Türkmenistan 2030-njy ýyla çenli durnukly ösüş babatda Ählumumy Gün tertibini işläp düzmäge işjeň gatnaşdy we Durnukly ösüş maksatlaryny milli maksatnamalara hem-de durmuş-ykdysady taýdan ösüş taslamalaryna girizmäge ilkinjileriň hatarynda girişdi.
Garaşsyz Türkmenistanyň kemala gelşiniň möhüm tapgyrlaryny beýan edýän kitapda bellenilişi ýaly, dünýä ykdysadyýeti üçin çylşyrymly döwre garamazdan, Durnukly ösüş maksatlaryna ýetmek üçin hemme çäreler görülýär. Ýurduň ykdysady kuwwatyny ýokarlandyrmaga, daşary ýurtlardan getirilýän harytlaryň ornuny tutýan önümçiligiň we eksport ugurly önümleriň görnüşlerini giňeltmäge, Türkmenistany ýokary derejeli senagat döwletine öwürmäge gönükdirilen giň gerimli taslamalar durmuşa geçirilýär.
Soňky ýyllarda ähli ugurlary gurşap alýan özgertmeler ýoly bilen ynamly öňe barýan ýurdumyz uly ösüş gazandy. Munuň şeýle bolmagyna hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan başy başlanan hem-de üstünlikli durmuşa geçirilýän ägirt uly özgertmeleriň iri möçberli strategiýasy gönüden-göni ýardam etdi. Şol strategiýa, ilkinji nobatda, milli ykdysadyýetiň döwrebaplaşdyrylmagyny hem-de ony sanly ulgama geçirmegi, täzeçil tehnologiýalaryň işjeň ornaşdyrylmagyny, kiçi we orta telekeçiligiň döwlet tarapyndan goldanylmagyny, häzirki zaman önümçilikleriň döredilmegini göz öňünde tutýar.
Strategik ulgamlaryň — ýangyç-energetika hem-de obasenagat toplumlarynyň, ulag we maglumat-aragatnaşyk düzümleriniň ösdürilmegi bilen bir hatarda, “intellektual ulgama” — ählumumy ösüşiň hereketlendirijisi hökmünde mynasyp ykrar edilen bilime hem-de ylma uly maýa goýumlary gönükdirilýär. Halkymyzyň ruhy hem-de beden taýdan yzygiderli kämilleşmegine hyzmat edýän ähli zatlar — saglygy goraýyş, medeniýet we sport hem anyk beýanyny tapan durmuş ugurly döwlet syýasatynyň örän möhüm ugrudyr.
Bu ýere ýygnananlar milli Liderimiziň ýurdumyzyň Garaşsyzlyk senesi mynasybetli öz halkyna ajaýyp sowgada öwrülen, mazmuny boýunça, hakykatdan-da, gymmatly kitabynyň Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüniň ägirt uly gazananlarynyň, Garaşsyz Watanymyzyň okgunly ösüşiniň aýdyň beýanydygyny, eziz Diýarymyzyň durmuş-ykdysady taýdan ösüşiniň bolsa, döwlet Baştutanymyzyň ady bilen aýrylmaz baglanyşyklydygyny nygtadylar.
Tanyşdyrylyş dabarasyna gatnaşyjylar milli Liderimiziň ata Watanymyza hem-de mähriban halkymyza bolan egsilmez söýgüsi üçin hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa tüýs ýürekden hoşallyk bildirdiler, halkymyzyň bagtyýarlygyny we abadançylygyny üpjün etmek täze taryhy eýýamda alnyp barylýan döwlet syýasatynyň baş maksadydyr.
Türkmen döwlet neşirýat gullugy tarapyndan ýokary çap usulynda neşir edilen kitap giň okyjylar köpçüligine niýetlenendir.
Şu gün döwlet Baştutanymyzyň täze kitabynyň tanyşdyrylyş dabarasy Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynda hem geçirildi.
Şu çärelere gatnaşyjylar Ýüzlenme kabul edip, ata Watanymyzyň mukaddes Garaşsyzlygynyň şanly 30 ýyllyk senesine bagyşlan ajaýyp döredijilik sowgady üçin hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa tüýs ýürekden hoşallyk bildirdiler.
Çeşme: https://tdh.gov.tm
Salgymyz: 744036, Aşgabat şäheri, Arçabil şaýoly, 92-nji jaýy
Telefon belgimiz: (99312) 44-83-73
Fax belgimiz: (99312) 44-83-88
E-mail: scwm@online.tm
Ähli hukuklar goralan.


text:
9-10-njy sentýabrda Daşkent şäherinde onlaýn hem-de ýüzbe-ýüz görnüşde ÝHHG-niň köpçülikleýin habar beriş serişdeleri üçin her ýyl geçirilýän Merkezi Aziýa boýunça 23-nji maslahaty geçirildi. Merkezi Aziýanyň media ulgamynyň wekilleri bilen bir hatarda, Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň «Türkmenistanyň daşary syýasaty we diplomatiýasy» žurnalynyň hem-de ýurduň garaşsyz habarlar agentlikleriniň hünärmenleri hem maslahata wideoaragatnaşyk arkaly işjeň gatnaşdylar.
«Merkezi Aziýada KHBS-leriň jemgyýetçilik ähmiýetiniň ýokarlandyrylmagy» atly tema boýunça geçirilen duşuşyga Gazagystandan, Gyrgyzystandan, Täjigistandan, Türkmenistandan, Özbegistandan we Mongoliýadan Hökümete, köpçülikleýin habar beriş serişdelerine, raýat jemgyýetine hem-de ylmy bileleşige wekilçilik edýän wekilleriň 70-e golaýy gatnaşdylar.
Onda ahlak ülňüleriniň we auditoriýa bilen özara hereket etmegiň nukdaýnazaryndan, jemgyýetçilik habar berlişiniň häzirki gymmatlyklary, mazmun we strategik meseleleri ara alnyp maslahatlaşyldy.


text:
ShQO-da bes mektep salynady
ÓSKEMEN. QazAqparat – Shyǵys Qazaqstan oblysynda úsh jyl ishinde bes mektep salynady, dep habarlaıdy QazAqparat.
Bul týraly «Nur Otan» partııasy fraktsııalarynyń oblys ákimdiginde ótken jınalysynda belgili boldy.
«Partııanyń saılaýaldy baǵdarlamasyna negizdelgen tapsyrmalarǵa sáıkes, 2022 jylǵa deıin aımaq mektepterindegi oryn tapshylyǵynyń aldyn alamyz», – dedi óńir ákimi, oblystyq fılıaldyń tóraǵasy Danıal Ahmetov.
Onyń aıtýynsha, atalǵan bes mekteptiń úsheýi Semeı qalasynda salynady. Sondaı-aq, Rıdder qalasy men Abaı aýdanyndaǵy Qaraýylda orta bilim beretin mekeme boı kóteredi.


text:
Qasym-Jomart Toqaev Saýd Arabııasynyń ınvestıtsııa mınıstrin qabyldady
NUR-SULTAN. QazAqparat – QR Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Halıd Ál-Falıhtiń sapary Saýd Arabııasy Koroldiginiń taq murageri Muhammed ben Salman Ál Saýdımen telefon arqyly bolǵan mazmundy áńgimelesýdiń jalǵasy ekenin atap ótti. Bul týraly QazAqparat Aqordaǵa silteme jasap habarlaıdy.
Memleket basshysy Qazaqstanǵa 30 jyldan beri kórsetip kele jatqan qoldaýy úshin Saýd Arabııasyna rızashylyǵyn bildirdi.
– Elderimiz arasyndaǵy yntymaqtastyqty ilgeriletý jáne onyń mánin tereńdete túsý úshin kóptegen múmkindik bar ekenine senimdimiz. Osy oraıda, Taq muragerimen telefon arqyly áńgimelesý kezinde bolashaqta qolǵa alynatyn birqatar jobany talqyladyq. Ózara is-qımyldarymyz tereńdeı túsedi. Elimizge jasaǵan saparyńyzǵa rızashylyǵymyzdy bildiremiz. Sizdiń qoldaýyńyzben jáne meniń Ákimshiligimniń jumys júrgizýimen ekijaqty baılanystarymyzdy shynaıy ilgeriletemiz dep oılaımyn, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Óz kezeginde Halıd Ál-Falıh Qasym-Jomart Toqaevqa qabyldaǵany úshin alǵys bildirip, Saýd Arabııasynyń Koroli Salman ben Ábdel Ázız Ál Saýdtyń jáne Koroldiktiń Taq murageriniń sálemderin jetkizdi.
– Olar Qazaqstanǵa odan ári órkendeý men ıgilik jolynda qoldaý kórsetýdi jalǵastyra beretinderin naqtylady. Qazaqstannyń júrgizip otyrǵan reformalary men Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshylyǵyn, sonymen qatar 30 jyl buryn tańdaǵan biregeı jolyn joǵary baǵalaıdy. Osy ýaqyt aralyǵynda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti negizin qalaǵan syndarly saıasat ózińizdiń parasatty basshylyǵyńyzben jalǵasyp keledi, – dep atap ótti Saýd Arabııasynyń mınıstri.
- Qasym-Jomart Toqaevtyń QHA Keńesiniń keńeıtilgen otyrysynda sóılegen sózi
- Toqaev Semeıde F.Dostoevskııdiń 200 jyldyǵyna ataýly is-shara uıymdastyrýdy usyndy
- Memleketke qarsy arandatýshylyqtyń barlyq túrine toıtarys berý kerek - Prezıdent
- Memleket basshysy QHA Keńesiniń keńeıtilgen otyrysyn ótkizdi
- Prezıdent: Dostyq úıleri jınalystar men saltanatty jıyndar ótetin zalǵa aınalmaýy tıis
- Memleket basshysy: Kópulttylyq – bizdiń baǵymyz
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Serikbaı Trumov: Týrızm nysandarynyń salynýy oblys ekonomıkasyna zor serpin beredi
AQTAÝ. QazAqparat - Mańǵystaý oblysynyń energetıkalyq, kólik-logıstıkalyq jáne týrıstik áleýeti zor. Aımaq Qazaqstandy jahandyq jáne óńirlik naryqtarmen baılanystyratyn asa mańyzdy tranzıt toraby bolyp sanalady. Sondaı-aq óńir ulttyq ekonomıkanyń damýyna da eleýli úles qosyp otyr. Bıylǵy jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda aımaq jeti ekonomıkalyq kórsetkish boıynsha oń ósim kórsetti. Mańǵystaý oblysynyń damýy men negizgi máseleleri týraly oblys ákimi Serikbaı Trumov Rrimeminister.kz-ke bergen suhbatynda aıtyp berdi. QazAqparat suhbattyń tolyq mátinin usynady.
- Suhbatty búgingi kúnniń ózekti máselesinen bastasaq. Bıyl buryn-sońdy bolmaǵan qýańshylyqqa baılanysty tórt túlikti jem-shóppen qamtamasyz etý qıyndap otyr. Ásirese, Mańǵystaý jáne Qyzylorda oblystarynda jaǵdaı kúrdeli. Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev osy máselege qatysty birqatar tapsyrma bergen bolatyn. Jaǵdaıdy turaqtandyrý boıynsha qandaı jumystar júrgizilip jatyr?
- Sońǵy 1-2 jyldan beri jańbyrdyń az bolýyna baılanysty óńirimizde qýańshylyq, qazir qıynshylyqtar bolyp otyr. Bul másele týyndaǵannan beri biz kórshi oblystarmen memorandýmǵa otyryp, ol jerden jem-shóp tasý máselesi boıynsha jumystardy bastadyq. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen árdaıym birlese jumys jasap otyrmyz. Birinshiden, jergilikti bıýdjetten tıisti qarajat bólip, «Kaspıı» ÁKK arqyly ortalyqtan mınıstrliktiń bólýimen óńirge arpa, jem ákelip, úlestirip jatyrmyz. Onyń negizgi kólemi 1 200 tonnaǵa jýyq. Onyń qazir 600 tonnadan astamyn ákelip halyqqa berdik. Osy sońǵy 500 tonnaǵa jýyǵy búginde kelip, arnaıy operatorlar arqyly aýdandarǵa bólip berip, taratyp jatyrmyz. Sonymen qosa, Aqtóbe oblysynyń birneshe aýdandarymen bizdiń aýdandardyń arasynda arnaıy memorandým jasaldy. Ondaǵy maqsat – sol jerdegi shabylǵan shópti bizdiń óńirge jetkizý bolatyn. Buǵan da tıisti operatorlar belgilendi. Sol jerdegi shóp aýdandarǵa ákelinip, satylyp jatyr. Negizgi bir másele, baǵa aıyrmashylyǵynda bolyp tur. Ony qoljetimdi baǵaǵa jetkizý baǵytynda tıisti jumystar jasalyp jatyr. Onyń ishinde ózimizdiń óndiristik mekemeler de janar-jaǵar maımen kómektesý baǵytynda ózderiniń qolǵabystaryn tıgizip jatyr. Ózderińiz buqaralyq aqparat quraldarynan, áleýmettik jelilerden de kórip jatsyzdar, erikti azamattar osy óńirdegi tórt túlik maldyń basyn aman alyp qalý úshin ózderiniń de kómekterin sozyp jatyr. Men osy búgingi suhbatty paıdalana otyryp, sol azamattarǵa eldiń atynan, ózimniń atymnan alǵys aıtqym keledi. Túrkistan oblysynan bizge birneshe vagon tegin shóp kelip jatyr. Ony da aýdan, qalalarda arnaıy shtab quryp, erikti azamattar ózderi halyqqa jetkizip berýde. Aqtóbe oblysynan da keıbir kásipkerler ózderiniń shópterin osy óńirdegi azamattarǵa jetkizip berý maqsatynda úlesterin qosty. «Qazaqstan temir joly» kompanııasy erikti azamattar daıyndaǵan shópterdi vagonmen tegin jetkizip berip jatyr. Bunyń ózi bizdiń óńirdegi qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty ózderiniń qosyp jatqan úlesi. Osy úshin de Mańǵystaý jurtshylyǵynyń atynan osy azamattarǵa, Túrkistan oblysyna, Aqtóbe oblysyna, «Qazaqstan temir joly» kompanııasyna zor alǵysymyzdy bildiremin. Osyǵan bastama bolyp júrgen Qurmet sııaqty kómek qolyn sozyp jatqan azamattarǵa eldiń atynan rahmetimdi aıtqym keledi. Árıne, memlekettiń qoldaýynsyz másele tolyq sheshilmeıdi. Sebebi, bizdiń óńirimizdiń óziniń tabıǵı ereksheligi bar jáne ortalyqtan sál shalǵaı jatyrmyz. Aıtyp ótkenimdeı, baǵaǵa qatysty biraz aıyrmashylyq bar. Sondyqtan Úkimettiń rezervtik qorynan buǵan deıin 1,9 mlrd teńge kóleminde qarajat bólindi. Bul - qarajat árbir sharýa qojalyǵyna óziniń analyq mal basyna baılanysty beriletin qarajat. Bul qarajatty bólip berý úshin biz árbir aýdanda, aýylda arnaıy komıssııa qurdyq. Ol komıssııa árbir sharýa qojalyǵyndaǵy, árbir úıdegi mal basyn sanap, sony aktileıdi, sol aktige sáıkes biz tıisti qarajatty árbir azamatqa úlestiretin bolamyz. Bul jumys mine, qazir bastalyp ketti. Sonymen qosa, keshe óńirimizge Úkimet basshysy Asqar Uzaqbaıuly keldi. Eldegi qalyptasqan jaǵdaıǵa, aýyl sharýashylyǵynyń jaǵdaıyna baılanysty jıyn ótti. Soǵan sáıkes, Úkimetten kómek qajet ekenin aıtyp, aldaǵy qys maýsymyna jem-shóp qoryn jasaqtaý úshin kómek suradyq. Úkimet basshysynyń tarapynan tıisti mınıstrlikterge tapsyrma berildi. Aldymyzdaǵy qys maýsymyna jem-shóp daıyndaý úshin tıisti qarajat bólinetin boldy. Bul qarajatqa Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Qostanaı oblystarynan shópti tasyp jetkizip, jem alýymyz kerek. Bul - óńirdegi aýyl sharýashylyǵynda qalyptasqan qıyn jaǵdaıǵa baılanysty uıymdastyrylyp jatqan jumystar.
- Qurǵaqshylyq, janar-jaǵar maı baǵasynyń ósýi sııaqty faktorlar sáıkesinshe aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń baǵasyn arttyrady. Baǵanyń ósýin tejeý jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý boıynsha óńirde qandaı sharalar júzege asyrylýda?
- Árıne, bul da bir úlken áleýmettik másele. Ózderińiz bilesizder, memleket tarapynan 19 áleýmettik mańyzy bar azyq-túliktiń baǵasyn ustap turý jóninde bizge arnaıy tapsyrma bar. Osy tapsyrmaǵa sáıkes kúndelikti jumys júrgizilýde. Birinshiden, osy 19 áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik túriniń qoryn jınaqtaý boıynsha osy ýaqytqa deıin jergilikti bıýdjetten 1,6 mlrd teńge kóleminde qarajat bóldik. Bul qarajatqa ortalyqtan, ishki oblystardan 19 áleýmettik mańyzy bar azyq-túlikti satyp alamyz. Ony qoımalarda saqtap, qajet bolǵan kezde dúkenderge úlestirip, baǵany birqalypty ustap turý jumystaryn úılestiremiz. Sonymen birge kásipkerlermen jasalǵan, negizgi áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń baǵasyn ustap turý boıynsha memorandýmdar bar. Senbi, jeksenbi kúnderi arnaıy jármeńke uıymdastyrylady. Mundaıda saýda oryndarynan beriletin oryndardyń bári tegin bolady. Sondyqtan azyq-túliktiń baǵasyn ustap turý úshin osyndaı jumystar atqarylýda. Árbir úlken sýpermarketterde arnaıy áleýmettik burysh jasaqtadyq. Sol sýpermarket ıelerimen, dúken ıelerimen osy buryshtardaǵy áleýmettik azyq-túliktiń baǵasyn birqalypty ustap turý, ıaǵnı, tıisti deńgeıden asyrmaý jóninde kelisimderimiz bar. Bizdiń óńirdegi azyq-túliktiń, baqsha ónimderiniń básekelestigin ustap turý úshin Iran, Ázerbaıjan baǵytynan sý jolymen keletin taýarlardyń baǵasy birkelki, bul baǵany ustap turýǵa da óziniń septigin tıgizedi. Sondyqtan negizgi áleýmettik azyq-túliktiń baǵasyn ustap turý úshin osyndaı kezeń-kezeńmen birneshe baǵyttaǵy jumystar uıymdastyrylýda. Jalpy, óńirimizde ónim óndirgende ǵana baǵany tolyq ustap turýǵa qol jetkizýge bolady. Osy baǵytta jylyjaılardyń kólemin arttyrý boıynsha ár aýdannyń aldyna jospar qoıyp, biraz jumys atqaryp jatyrmyz. ıAǵnı, jylyjaı kólemin jylyna 7 ga jýyq ulǵaıtamyz dep jospar qoıdyq. Bul jumys jalǵastyrylady. Sonymen qosa, jaqynda jylyna 5 myń tonna qus etin shyǵaratyn fabrıka iske qosyldy. Ol da bizdiń ishki ónimdi kóbeıtýge, baǵany qalypty ustap turýǵa óziniń septigin tıgizedi.
- Aýyz sýmen qamtamasyz etý máselesine toqtalsaq. Oblystyń damý qarqynyna sáıkes tuy sýǵa suranystyń da artqany belgili. Sý tapshylyǵyn boldyrmaý, óńirdi tolyq tuy sýmen qamtamasyz etý boıynsha atqarylyp jatqan jobalar bar ma?
- Óńirde sýǵa da qatysty másele bar. Biz jalpy kúni búgin tutynyp otyrǵan sý kólemi mynadaı: Astrahan-Mańǵyshlaq baǵytyndaǵy sý qubyry arqyly táýligine 64 myń tekshe metr sý alamyz jáne bizde «MAEK-Qazatomónerkásip» mekemesi bar. Osy mekeme kúnine 52 myń tekshe metr sý shyǵarady. Sonymen qatar, kommýnaldyq menshigimizde «Kaspıı» sý tuytý zaýyty» bar, ol 20 myń tekshe metr kóleminde sý shyǵarady. Jáne jer asty sý kózderin paıdalanamyz, olardyń kólemi ondaı kóp emes, 12 myń tekshe metrdeı. Barlyǵy, kúni búgin tutynyp otyrǵan sý kólemi táýligine 140-150 myń tekshe metrdi quraıdy. Jaz mezgilderinde bizde 40-50 myń tekshe metrdeı sý kólemi jetispeıdi. ıAǵnı, jazda sý tapshylyǵy bar, jazda sýdy tutyný kóbeıedi, jer úılerde turatyn azamattardyń shaǵyn baqshalary bar. Osyǵan sáıkes, sý kózderiniń kólemin arttyrý, basqa da sý kózderin paıdalaný baǵytynda bes jyldyq óńirlik baǵdarlama jasaldy, arnaıy bólim ashyldy. Osy baǵdarlamaǵa sáıkes, birneshe joba qolǵa alyndy. Atap aıtqanda, Kendirli demalys aımaǵynyń qasynan 50 myń tekshe metr teńiz sýyn tuylandyratyn zaýyt salý jobasy qolǵa alyndy. Qazir onyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi jasalyp bitti. «Qazmunaıgaz» kompanııasy osy jobanyń qurylysyn ári qaraı jalǵastyrý boıynsha tıisti jumystardy atqaryp jatyr. Odan keıin «Kaspıı» sý tuytý zaýytynyń» kólemin taǵy 40 myń tekshe metrge deıin jetkizý boıynsha joba jasalyp bitti, qazir merdigeri anyqtalyp, qurylysyn bastap kettik. Bul jobaǵa respýblıkalyq bıýdjetten qarajat bólinip jatyr, biz bul jobany jyldyń aıaǵyna deıin tolyǵymen aıaqtaý úshin barlyq kúshimizdi salyp jatyrmyz. Sebebi, kelesi jyly da sý tapshylyǵy bolady, osy tapshylyqty sheshý maqsatymyz bar. Budan basqa, «Qarajambas» ken ornynda 17 myń tekshe metr sýdy tuylandyratyn zaýyt salynyp jatyr. Ol zaýyttyń qurylysy aıaqtalǵan soń, ondaǵy sý kólemin turǵyndarǵa berý jóninde kelisimge kelemiz. Sonymen qosa, Munaıly aýdanynda, qasymyzdaǵy Túpqaraǵan aýdanynyń Aqshuqyr, Saıyn eldi mekenderinde jaz mezgilderinde sý tapshylyǵy bolady. Soǵan sáıkes biz jergilikti bıýdjetten arnaıy qarajat bólip, shaǵyn sý tuylandyratyn qondyrǵylardy qoıyp jatyrmyz. 3 myń tekshe metr sýdy tuytatyn qondyrǵyny Munaıly aýdanyna qoıdyq. Qazir Aqshuqyrdaǵy burynǵy teńiz jaǵalaýyndaǵy jerasty qudyqtarynyń sýyn tuylandyryp, turǵyndarǵa jetkizý maqsatynda jumystar atqarylýda. Bul alda sý tapshylyǵyn tolyq joıý boıynsha jasalyp jatqan jobalar. Qazir «MAEK-Qazatomónerkásip» JShS bazasynda taǵy 24 myń tekshe metr teńiz sýyn tuylandyrý jobasy jasalyp jatyr. Bulardyń barlyǵyn joba bitken boıda respýblıkalyq bıýdjetten nemese osy jerdegi jer qoınaýyn paıdalanýshy kásiporyndardyń qarajaty esebinen bul jumystardyń barlyǵyn atqaratyn bolamyz. Bul jumys toqtamaıdy, biz kúndelikti tıisti baǵdarlamamyzǵa sáıkes Jol kartasyn jasap, jumysty kúndelikti júrgizip otyrmyz.
- Endigi másele – vaktsınalaý. Eń tómen kórsetkish Mańǵystaý oblysynda tirkelip otyr - (14-shildedegi málimet boıynsha) nebári 23,6%. Jaqynda ótken QR aýmaǵynda KVI taralýyna jol bermeý jónindegi VAK otyrysynda Premer-Mınıstr vaktsınalaý qarqynyn ulǵaıtýdy tapsyrdy. Máseleni sheshý úshin qandaı sharalar qolǵa alyndy?
- Jalpy óńirdiń medıtsınalyq jabdyqtarmen qamtylý, medıtsına mamandaryn qoldaý deńgeıi qandaı? Іndettiń aldyn alý, indetpen kúresý, ony toqtatý maqsatynda birden bir atqarylatyn jumys negizinen – ekpe salý. Biz birneshe arnaıy toptar shyǵaryp, nasıhattap, túsindirý jumystaryn kúndelikti júrgizip jatyrmyz. Árıne, másele bar. Keıbir ujymdarda vaktsınalaýǵa qarsy shyǵyp jatqan adamdar bar. Degenmen kúnine myńnan astam adam ekpe alýda. Munyń ekinshi bir baǵyty azamattardy yntalandyrý maqsatynda lotereıa oıyndaryn uıymdastyrý, tipti, páter oınatýdy da oılastyryp otyrmyz. Jaqynda ǵana Densaýlyq saqtaý mınıstrliginen arnaıy top keldi. Bizdiń epıdemıologtarmen birge halyqqa, ujymdarǵa vaktsına alýdyń óte qajet ekenin, indetten bizdi qutqaratyn da, bizdiń densaýlyǵymyzdy saqtaıtyn da osy ekpe ekenin elge jetkizý, aıtý, túsindirý, nasıhattaý jumystaryn júrgizdi. Bizdiń osy salada qyzmet jasaıtyn bilikti mamandarymyz bul jumysty ári qaraı jalǵastyra beredi. Densaýlyq saqtaý salasynyń medıtsınalyq qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilýine, densaýlyq saqtaý nysandarynyń jumysyna qatysty ótken jyldan beri biraz jumystar atqaryldy. Arnaıy modýldik ınfektsııalyq aýrýhana salyndy, qazir halyqqa qyzmet etip tur. Respýblıkalyq bıýdjetten, jergilikti bıýdjetten jáne kóptegen osy jerde qyzmet etip júrgen kompanııalardyń kómegimen indetpen kúresý jumystardy úılestirý úshin biraz medıtsınalyq qural-jabdyq alyndy. Mysaly, bizdiń aýdandarymyzdyń barlyǵynda kompıýterlik tomograftar, rentgen apparattary, ÓJJ apparattary, ottegi kontsentratorlary sııaqty indetpen kúresý úshin medıtsınalyq kómek kórsetý baǵytynda birqatar medıtsınalyq qural-jabdyq alyndy. Medıtsınalyq nysandarymyzǵa qatysty. Biz indetpen kúresýdiń aldynda biraz daıyndyq jumystaryn jasadyq, birneshe oryn belgiledik. ıAǵnı, aldymyzda qandaı da bir qıyndyq týyndaıtyn bolsa, bizdiń tolyq daıyndyǵymyz bar. Kóbine-kóp týyndaıtyn másele – densaýlyq saqtaý salasyndaǵy kadrlar máselesi. Osyǵan sáıkes jyl saıyn jergilikti bıýdjetten grant bólý úshin qarajat bólemiz. Jylyna 60-qa jýyq mamanǵa grant bólemiz. Bizge jylyna grant alyp, oqý bitirgen 60-70 maman keledi. Kelgen mamandardy pátermen qamtamasyz etý boıynsha ótken jyly tıisti qarajat bólinip, Jańaózen qalasynda biraz jumystar atqaryldy. 30-ǵa jýyq páter alyp, kelgen mamandardy pátermen qamtamasyz ettik. Al aýyldyq eldi mekenderde «Dıplommen – aýylǵa» baǵdarlamasy jumys isteıdi, memlekettiń tıisti qoldaýy bar. Aýyldyq eldi mekenderge keletin dárigerlerdiń máseleleri tolyq sheshilip otyr. Medıtsına salasynda aldaǵy ýaqytta eki úlken joba júzege asyrylady: bireýi – Munaıly aýdanynda 150 oryndyq ortalyq aýrýhana salý, qazir konkýrs ótip, merdigerdi anyqtap jatyrmyz, ekinshisi – Aqtaý qalasynda MJÁ boıynsha qalalyq deńgeıdegi úlken aýrýhanany salý, oǵan arnaıy jer bólinip, daıyndyq jumystary júrgizilip jatyr.
- Mańǵystaý oblysynda munaı men gaz qory jetkilikti, óńir ekonomıkasynyń negizin de osy munaı-gaz sektory quraıdy. Oblysta shamamen 600-ge jýyq ónerkásiptik kásiporyn tirkelgen. Degenmen, sheshimin tappaǵan máseleler de joq emes. Osy salanyń búgingi ahýalyna toqtalyp ótseńiz?
-Mańǵystaýdyń negizgi ekonomıkasy, óndirisiniń 70-80%-y negizinen munaı salasyna baılanysty. Óńirdiń ekonomıkalyq damýynda da munaıgaz salasy kósh basynda tur. Bizde «Qazmunaıgaz» AQ qarasty «Ózenmunaıgaz», «Mańǵystaýmunaıgaz», «Qarajambasmunaıgaz» tárizdi birneshe úlken-úlken kompanııalar jumys isteıdi. Osy salada 50 myńǵa jýyq adam jumys isteıdi. Munaıgaz salasynda ótken jyly jyl basynda munaı baǵasynyń turaqsyz bolýy, tómendep ketýine baılanysty, odan keıin pandemııaǵa baılanysty, odan keıin munaı baǵasyn qalyptastyrý, ustap turý úshin OPEK+ shekteýlerine baılanysty qıyndyqtar boldy. Ol qıyndyqtar negizinen munaıgaz salasyna qyzmet kórsetetin kompanııalar úshin birshama aýyr soqqy boldy. Ol jerlerde jumysshylardyń jumysynyń toqtap qalýyna, olardyń aqysyz demalysqa shyǵýyna t.b. jaǵdaılarǵa ákeldi. Osy jyldyń basynan bastap munaıgaz salasynda baǵa biraz durystaldy. Qazir óndiristegi jumystar qalypty júrip jatyr. Biraq, «Ózenmunaıgaz»-ǵa qatysty birneshe mekeme Ózendegi jumysshylardyń eńbekaqysy tómen bolýyna baılanysty jalaqyny kóterý, osy Ózen ken ornynda jumys isteıtin negizgi mekemelerdiń tabys deńgeıine deıin jetkizý jóninde talaptaryn qoıyp jatyr. Árıne, bul jerde tıisti zańnyń, jekemenshik mekemelerdiń, arnaıy satyp alý zańdylyqtaryna baılanysty jumystardyń bar ekenin eskerý kerek. Osyǵan baılanysty túsindirý jumystary júrgizilip jatyr. Keıbir mekemelermen jumys berýshiler men jumysshylardyń arasynda jasalǵan eńbek kelisimshartyna baılanysty jumystar atqarylyp jatyr. Negizgi jumys berýshi – «Ózenmunaıgaz» kompanııasy osy saladaǵy merdigerlerine baılanysty jalpylama keshendik jospar boıynsha anyqtaý jumystaryn júrgizýde. Bul máseleni biz «Qazmunaıgaz» AQ-men birlese otyryp kezeń-kezeńimen, jumysshylarǵa habarlaı otyryp, arnaıy komıssııa arqyly tolyǵymen sheshý joldaryn qarastyryp jatyrmyz. Elimizdiń Eńbek kodeksine engizilgen ózgeristerge baılanysty, ıaǵnı birneshe aýtstaffıng kompanııada jumys jasaıtyn azamattardyń eńbekaqysyn negizgi jumys berýshi kompanııalarda jumys jasaıtyn azamattardyń eńbekaqysymen teńestirý jónindegi zańǵa sáıkes ótken jyldary óndiristik mekemelerdiń aýtstaffıng kompanııalarynda biraz ózgerister boldy. Bul baǵytta da «Qazmunaıgaz» AQ-men birlesken jumystar atqardyq. Birneshe kompanııada jalaqyny bir deńgeıge keltirý boıynsha jumystar jasaldy. Tıisti zań talaptaryna sáıkes bul jumystar ári qaraı jalǵastyryla beredi.
- Prezıdent óńirlerdiń ákimderine shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýdy jeke baqylaýǵa alýdy tapsyrdy. Mańǵystaý oblysynda pandemııa kezinde ShOB sýbektilerine qandaı qoldaý sharalary kórsetilip jatyr?
- Pandemııa kezinde birinshi kezekte zardap shekken shaǵyn jáne orta bızneste júrgen kásipkerler boldy. Biraz shekteýler, karantındik talaptar qoıyldy. Soǵan sáıkes osy saladaǵy keıbir kásipkerlerdiń jumysy toqtap qaldy nemese jumysynyń biraz ýaqytqa deıin toqtata turý boıynsha biraz qıyndyqtar týyndady. Bizdiń óńirde qazir jalpy 53 myńnan astam ShOB sýbektisi (kásiporyndar, azamattar) bar. Memlekettik qoldaýlar kóp kórsetilýde, «Bıznestiń jol kartasy», «Eńbek» baǵdarlamasyna sáıkes shaǵyn nesıeler beriledi. Pandemııa kezinde zardap shekken ShOB-qa Úkimettiń arnaıy shyǵarǵan sheshimderine sáıkes salyqtardan bosatý, onyń ishinde tek bir salyq emes, birneshe salyqtan – múlik salyǵy, jer salyǵy, tabys salyǵy tárizdi salyqtardan bosatý jóninde sheshimder qabyldandy. Bul jumystardy «Atameken» UKP-men birige otyryp atqardyq. Óńirdegi zardap shekken kásipkerlerdiń sanyn anyqtap, olarǵa memleketten bólinetin jeńildikterdiń barlyǵyn tanystyryp, árqaısysyna jetkizdik. Qazir pandemııa kezinde biz «Ashyq» qosymshasyn paıdalanyp jumysyn jalǵastyryp otyrǵan kásipkerlerdi qoldaımyz jáne tıisti sanıtarlyq talaptardy saqtaıtyn kásipkerlerdi árdaıym qoldaýǵa ázirmiz. Sebebi, olar – jumys oryndaryn quryp, tıisti salyqtaryn tólep otyrǵan kásipkerler. Sondyqtan biz olardy árdaıym qoldaýǵa mindettimiz.
- Oblysta halyqty jumyspen qamtý jáne tabysyn arttyrý qalaı iske asyrylyp jatyr? Jańa jumys oryndaryn qurýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalar, ınvestıtsııalyq jobalar jáne jeke bastamalarǵa toqtalsańyz? Tabyssyz qalǵan azamattar men áleýmettik osal toptardaǵy azamattardy qoldaýdyń qandaı sharalary qarastyrylǵan?
- Memlekettik arnaıy baǵdarlamalar bar, «Eńbek», jumyspen jappaı qamtý baǵdarlamalary jáne kásipkerlikti damytý baǵytynda jumystar atqarylady. Bizge ótken jyly 1,2 mlrd teńge kóleminde qarajat bólindi. Bıyl «Eńbek» baǵdarlamasymen 1,6 mlrd teńge kóleminde jáne «Atameken» UKP taǵy 1 mlrd teńge qarajat bólindi. Bul «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» arqyly bólingen qarajat. Atalǵan qarajat shaǵyn jáne orta kásipkerlikpen aınalysatyn kásipkerlerdi qoldaý baǵytynda jumsalady. Aldyn ala biz «Bıznes bastaý» baǵdarlamasyna sáıkes oqytamyz. Sol oqýdy aıaqtaǵannan keıin ǵana shaǵyn nesıelermen qamtamasyz etemiz. Shaǵyn nesıe kólemi ár túrli, mysaly, 4-6 mln teńgeden 12-18 mln teńgege deıin. «Eńbek» baǵdarlamasy arqyly aýyldyq jerlerdegi azamattarǵa da, qala turǵyndaryna da nesıe beriledi. Sondaı-aq bıznesti qoldaýǵa arnalǵan «Bıznestiń jol kartasy» baǵdarlamasy aıasynda da jeńildikti nesıeler beriledi. Bul baǵdarlama boıynsha osy jyldyń ózinde 6 mlrd teńgeden astam qarajat bólinip, kásipkerlerge qoldaý kórsetilip jatyr. Atap aıtsaq, ınfraqurylymdy jetkizýge, buryn alǵan nesıelerin qaıta qurylymdaýǵa jáne t. b. qatysty memlekettik qoldaýlar. Munyń barlyǵy jergilikti jerde shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa baǵyttalǵan qarajat. Sondaı-aq bıznesti jańadan bastaýshylarǵa, áleýmettik osal toptaǵy azamattardy qoldaý maqsatynda qarajat bólinýde. Bul turǵydan, memleketten granttar bar, osy baǵytta 200 mln teńgeden astam qarajat bólindi. Sol qarajatty halyqqa bólip jatyrmyz. Barlyq aýdandar men qalalarda tıisti baǵdarlamaǵa sáıkes jumystar qolǵa alynǵan. Áleýmettik áljýaz toptardy memlekettik qoldaý sharalary da qarastyrylǵan. Olarǵa memleketten beriletin barlyq tólem ýaqytyly tólenýde.
- Bıyl jyl basynan beri elimizde turǵyn úı baǵasy men qurylys materıaldarynyń baǵasy óskeni baıqalady. Osy rette Mańǵystaý oblysynda baǵanyń josyqsyz ósýine jol bermeý úshin qandaı jumystar atqarylyp jatyr?
- Bıyl qurylys materıaldarynyń baǵasy ósip ketti, sebebi, mysaly, temir, qurylysqa paıdalanylatyn armatýra, tsement baǵalary ósti. Mınıstrlikpen birigip baǵany turaqtandyrý baǵytynda jumys jasap jatyrmyz. Qurylys materıaldarynyń qymbattaýyna oraı, satylyp jatqan turǵyn úılerdiń de baǵasy sharyqtady. Baspana baǵasynyń ósýiniń taǵy bir sebebi – zeınetaqy qoryndaǵy jınaqtyń bir bóligin alýǵa ruqsat berilýi. Qazir naryqta suranys bolǵan soń, turǵyn úıge degen suranystyń artqanyna baılanysty baǵa da sáıkesinshe ósti. Mysaly, Aqtaý qalasynda jylyna 700 myń sharshy metrge jýyq turǵyn úı salynady. Bul Almaty, Nur-Sultan qalalarynan keıingi úshinshi joǵary kórsetkish. Jalpy oblys boıynsha 1,2 mln sharshy metr turǵyn úı salynady. Baǵany turaqtandyrý jolynda mınıstrlikpen qatar, qurylys kompanııalary da óz usynystaryn berip jatyr. Bizdiń bir múmkindigimiz – negizgi ınerttik materıaldar, mysaly qıyrshyq tas, qum sııaqty materıaldar ózimizdiń óńirde, Mańǵystaýda shyǵady. Olardyń baǵasynda asa ósim baıqalmaıdy, biraq syrttan, Reseıden keletin qurylys materıaldary qymbattaǵan. Osy rette, mınıstrlikpen birlesip qurylys materıaldarynyń baǵasyn turaqtandyrý boıynsha jumystardy atqaratyn bolamyz.
-Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy Q. Toqaev Úkimetke jol ınfraqurylymy men jol boıyndaǵy servıs sapasy máselelerin erekshe baqylaýda ustaýdy tapsyrdy. Bul baǵytta birinshi jartyjyldyqta ne isteldi jáne ekinshi jartyjyldyqqa jospar qandaı?
- Jalpy, jol qurylysyna baılanysty oblysymyzda óte jaqsy jumystar atqarylyp jatyr deýge tolyq negiz bar. Ótken jyly «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» aıasynda jáne «Aýyl – El besigi» memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes 240 shaqyrym jol qurylysy júrgizildi. Ótken jyly qıyndyqtarǵa baılanysty Memleket basshysy men Úkimettiń arnaıy tapsyrmasymen «Jumyspen qamtý jol kartasy» aıasynda 31 mlrd teńge kóleminde qarajat berildi. Soǵan sáıkes birneshe jol qurylysy, negizinen, aýyldyq eldi mekenderdiń ishki jol qurylystary júrgizildi. Sondaı-aq «Aýyl – El besigi» baǵdarlamasyna sáıkes birneshe jol, atap aıtqanda, Mańǵystaý oblysyndaǵy eldi mekender arasyndaǵy joldar tolyǵymen salynǵan. Onyń ishinde ótken jyly biz «Aqtaý-Jetibaı», «Jetibaı-Jańaózen» úlken magıstarldyq І sanatty joldy tolyq aıaqtap shyqtyq. Bul da óńirdegi úlken jobalardyń biri. Osy jyldyń basynda bizge respýblıkalyq bıýdjetten 17 mlrd teńge kóleminde qarajat bólindi. Bul – áýejaıdan Aqtaý qalasynda deıingi joldy qaıta qurylymdaý jáne qaladan demalys aımaǵyna deıingi joldy rekonstrýktsııalaý, jáne «Aýyl – El besigi» baǵdarlamasy boıynsha aýyldyq eldi mekenderdiń ishki joldaryn salýǵa jumsalady. Atalǵan jumystar qazir bastalǵan. Áýejaıdan Aqtaý qalasynda deıingi jol qurylysynyń 80 paıyzǵa jýyq aıaqtaldy. Qaladan jylyjaıǵa deıingi jol qurylysy da 80 paıyz aıaqtaldy. Aldaǵy ýaqytta «Jetibaı-Quryq» tas jolyn rekonstrýktsııalaýǵa 11 mlrd teńge qarajat qarastyrý týraly jobany da memleket qoldady, jumysty bastap jatyrmyz. Búginde joba merdigeri anyqtaldy, jumys jalǵasyp jatyr, ony aldaǵy jyly tolyq aıaqtaýǵa tolyq múmkindigimiz bar. Buǵan qosa, «Aýyl – El besigi» baǵdarlamasyna baılanysty Saıyn eldi mekeninde, Fort-Shevchenko qalasynda, Munaıly jáne Beıneý aýdandarynda, Qaraqııa eldi mekeninde, Munaıshy aýylynda jumystar bar. Bunyń barlyǵyn osy jyldyń 2 jartyjyldyǵynda tolyq aıaqtaý josparda bar. Eldi mekenderdiń arasyndaǵy joldardy negizinen salyp boldyq. Qyzan men Aqshymyraý aýyldarynan basqa eldi mekenderde jumystar aıaqtaldy. Osyǵan deıin 30 shaqyrymdaı asfalt joldy jóndeýge qatysty konkýrs ótip, merdiger tańdalyp jatyr, respýblıkalyq bıýdjetten osy jumysty bastaýǵa tıisti qarajat bólindi. Osy joldy qossaq, bizdiń eldi mekenderimizdiń arasyndaǵy joldar tolyq aıaqtalady. Endi qalǵany – aýylishilik, úıge deıingi joldardy salý. Olar da «Aýyl – El besigi» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylady.
- Búgingi tańda óńirge tartylǵan ınvestıtsııalardyń basym bóligi týrızm salasyna tıesili. Kúni keshe Úkimet basshysy Asqar Mamın óńirge jumys sapary aıasynda týrıstik aımaqtardyń qurylys barysymen de tanysqan edi. Oblystyń kýrorttyq aımaqtary qalaı damyp jatyr?
- Bizdiń eń úlken baılyǵymyz – Kaspıı teńizi. Onyń jaǵalaýyndaǵy kýrorttyq aımaqtardy damytý boıynsha QR Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy 2018 jyly Aqtaý qalasynda sammıt ótken kezde Úkimetke bizdiń Kaspıı teńizi jaǵalaýynda da respýblıka turǵyndarynyń demalýyna jaǵdaı jasaý týraly arnaıy tapsyrma bergen edi. Ótken jyly az ýaqyt ishinde Rixos qonaq úıi salyndy. Oǵan 69 mlrd teńge kóleminde ınvestıtsııa tartyldy, birneshe jumys orny ashyldy. Jyl basynda ekinshi kezeńin bastadyq. 130 ga jerge kýrorttyq aımaqqa týrızm obektilerin salý boıynsha jumystar qolǵa alyndy. Osy ekinshi kezeń boıynsha alǵashqy jumystardy aıaqtap jatyrmyz. Búgin Rixos qonaq úıi janynda taqyryptyq park iske qosyldy, respýblıka turǵyndarynyń kelip demalýyna úlken jaǵdaı jasaldy. Bul – Kaspıı teńiziniń jaǵasyndaǵy oıyn alańdary, adamdardyń demalýyna múmkindik beretin úlken joba taqyryptyq parktiń qurylysy aıaqtaldy. Alda basqa da jobalarymyz bar, onyń ishinde týrısterdi qabyldaıtyn 300 oryndyq qonaq úıdiń salynýy, Bazıs kompanııasynyń salyp jatqan 100 oryndyq qonaq úı qurylysy bar. Jyl sońyna deıin taǵy birneshe nysandy iske qosamyz. Olar – teńiz jaǵasyna adamdardyń kelip demalýyna jaǵdaı jasaıtyn týrızm nysandary. Osy jyldyń ózinde óńirge 200 mlrd teńgeden astam ınvestıtsııa tartylady. Birneshe jumys orny ashylady. Bizdiń esebimiz boıynsha, 1 600 adamǵa turaqty jumys orny ashylady. Sondyqtan Úkimettiń qoldaýymen osy týrızm obektilerin odan ári damytý úshin ınfraqurylymdy júrgizýge arnaıy qarajat bólinip jatyr. Jol salý, sýmen jabdyqtaý, elektr energııasymen, gazben qamtamasyz etý boıynsha respýblıkalyq bıýdjetten qarajat qarastyryldy. Sarqyndy sýlardy alyp ketetin qubyrlardyń qurylysy bastaldy, oǵan respýblıkalyq bıýdjetten qarajat surap jatyrmyz. Qarajat berilse, jaǵajaıdaǵy barlyq týrızm obektileriniń ınfraqurylymyn tolyq aıaqtap shyǵýǵa múmkindik bolady. Bul Mańǵystaý oblysynyń ekonomıkasyna úlken serpin beretin halyqaralyq deńgeıdegi týrızm obektileri. Shetelderden de týrısterdi kóptep tartýǵa jol ashylady. Úkimettiń baqylaýymen qazir atqaryp jatqan jumystar óziniń jemisin beretinine senemiz.
- Sapar barysynda Premer-Mınıstr balyq sharýashylyǵyna arnalǵan ınvestıtsııalyq jobanyń qurylys alańyna bardy. Jobanyń ereksheligi nede? Óńirdiń balyq salasyn damytýda qandaı jetistikterge jetýge múmkindik beredi?
- Balyq sharýashylyǵyn damytýǵa da bizge múmkindik beretin – qart Kaspıı. Oblysymyzda 1 400 shaqyrymǵa jýyq Kaspıı jaǵalaýy bar. Jyldyń basynda balyq sharýashylyǵyn damytý jóninde memlekettik úlken baǵdarlama qabyldandy. 2030 jylǵa deıin Mańǵystaý óńirinde 100 myń tonna balyq ósiretin sharýashylyqty iske qosýymyz kerek. Soǵan sáıkes, ınvestorlardyń usynysymen, Úkimet basshysynyń qatysýymen osy baǵytta «Іnjý marjan» jobasy qaraldy. Ondaǵy bizdiń usynysymyz – teńiz jaǵasynda tabıǵı ornalasqan oıpań jerlerdi, ıaǵnı sordy paıdalana otyryp, olardy sýmen toltyryp, sol jerlerde balyq ósirý jobasyn iske asyrý. Bul jobalardy ınvestorlarmen birlesip qarap jatyrmyz. Jobalyq-smetalyq qujattama jasalýy kerek. Bizde Qarakól degen erekshe qorǵalǵan aımaq bar. Sonyń qasynan dál sondaı kól jasaqtap, sol jerde balyq ósirý jobasyn iske asyrǵymyz keledi. Úkimet basshysy kelgende bul joba tanystyryldy, ári qaraı mınıstrlikpen jáne ınvestorlarmen birlese osy jobany qolǵa alamyz. Buǵan qosa, óńirde shaǵyn balyq sharýashylyǵymen aınalysatyn birneshe joba bar. Mınıstrlikpen birge Bólekbaev degen azamattyń qolǵa alǵan jobasymen tanystyq. Onda qurylys jumystary bastalyp ketti, osy jyldyń sońyna deıin alǵashqy balyq ósirý jumystary bastalady. Sondaı-aq «Qazaq Bekire» mekemesi biraz jyldan beri qyzyl balyq ósirýmen aınalysady. Munda memlekettik qoldaý, balyq jemine beriletin sýbsıdııa qarastyrylǵan. Degenmen de, jobany ári qaraı keńeıtkimiz keledi. Bul aldymyzda turǵan úlken jospar. Úkimet basshysyna taǵy bir joba tanystyryldy. Bul erkin ekonomıkalyq aımaqta ınvestor nemis tehnologııasyn paıdalana otyryp, balyq ósiretin jobasyn tanystyrdy. Bul jobany jermen qamtamasyz ettik, aldaǵy ýaqytta jobalyq-smetalyq qujattaryn jasaqtap, iske asyrýy tıis, ol bizdiń baqylaýymyzda bolady. Qajetti ınfraqurylymdy salýǵa biz kómek kórsetemiz. Balyq sharýashylyǵy boıynsha memlekettik baǵdarlama bar. Óńir teńiz jaǵasynda ornalasqandyqtan, bizde baıyrǵy kásibı balyqshylarymyz bar. Sondyqtan óńirde balyq sharýashylyǵy iske asady degen senim bar.
- Suhbatty 2021 jyldyń alǵashqy alty aıyndaǵy óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý kórsetkishterimen qorytyndylasaq. Birinshi jartyjyldyqtaǵy qandaı nátıjelerdi atap ótýge bolady?
- Jalpy, osy alty aıdyń qorytyndysy boıynsha bizdiń negizgi ekonomıkalyq kórsetkishterimiz jaqsy deńgeıde boldy. Óńirde turǵyn úı qurylysy men týrızm nysandarynyń salynýyna baılanysty qurylys jumystary óte qarqyndy júrgizildi. Sonymen qosa, sońǵy kezde óńdeý ónerkásibine kóp kóńil bólip otyrmyz. Sebebi, óńdeý ónerkásibin damytýymyz kerek, shıkizat óndirisimen shektelip qalmaýymyz kerek. Oǵan mıneraldy tyńaıtqyshtardy shyǵaratyn «QazAzot» kompanııasy ónim kólemin arttyrý arqyly zor úlesin qosýda. «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasyna sáıkes tıisti jeńildikti nesıe bólý arqyly osy kompanııanyń múmkindikteri keńeıtilýde. Aýyl sharýashylyǵynda ortalyq oblystarda egin egýde mıneraldy tyńaıtqyshtarǵa suranys óte joǵary. Sondyqtan atalmysh kompanııanyń jumysy qazir qarqyndy damyp keledi. Sonymen qatar bizde jol qurylysyna paıdalanylatyn bıtým shyǵaratyn «CASPI BITUM» úlken óndiris orny jumys isteıdi. Qazir tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin jasap, óndiris kólemin ulǵaıtý boıynsha jumys atqarylýda. Aýyl sharýashylyǵynda jylyjaılar kólemin ulǵaıtýǵa, ónim óndirýge, qus fabrıkalaryn iske qosýǵa biz úshin óte qajet óńdeý ónerkásibi retinde kóbirek kóńil bólip jatyrmyz. Olar óńir ekonomıkasyn kóterýge birden bir úles qosatyn salalar. Bıylǵy jyldyń alty aıynyń qorytyndysy boıynsha barlyq salalarda óńirde joǵary kórsetkishterge qol jetkizdik. Aldaǵy ýaqytta da osyndaı kórsetkishterdi saqtap qalý boıynsha jumystar jalǵasady.