c: text/html

text:
Şeýle hem okaň
07.12.2019 | Birža täzelikleri
05.12.2019 | Döwrebap ýyladyşhana açyldy
28.11.2019 | Türkmenistan Ýewraziýanyň telekommunikasiýa aragatnaşyk merkezine öwrülýär
27.11.2019 | Türkmenistanda iň täze aragatnaşyk tehnologiýalarynyň halkara sergisi we pudaklaýyn maslahat geçirilýär
23.11.2019 | Birža täzelikleri
21.11.2019 | BMG-niň sebit maksatnamasynyň forumy jemleýji resminamany — Aşgabat başlangyjyny kabul etdi
Daşoguz welaýatynyň Köneürgenç etrabynda Azyk senagaty döwlet birleşiginiň buýurmasy boýunça “Gök ýyldyz” hususy kärhanasy tarapyndan iri ýyladyşhana toplumy gurulýar.
Toplumyň umumy meýdany on dört gektara deň bolup, onuň on getarynda ýyladyşhana hojalygy ýerleşer. Bu ýerde şeýle hem edara binasy, gök önümler saklanylýan ammar, önümleri saýpallamak we gaplamak boýunça ulgam, tehniki desgalar bina ediler.
Ýyladyşhananyň gurluşygynda ýokary ýylylyk saklaýjy häsiýete eýe bolan polikarbonat we aýna peýdalanylar. Wtamina baý önümleri ýetişdirmek üçin aňrybaş şertler dörediler. Ýylylyk we yşyklandyryş kadalarynyň berjaý edilmegi, topragyň çyglylygynyň we ýokumly maddalara baý bolmagynyň üpjün edilmegini ýörite enjam arkaly amala aşyrylar.
Ýurdumyzyň telekeçileri gök-miwe önümleriniň önümçiligi boýunça ýyladyşhanalary Daşoguz welaýatynyň beýleki etraplarynda hem gurýarlar, munuň özi azyk bolçulygynyň döredilmeginde we daşardan getirilýän harytlaryň ornuny tutýan önümleriň öndürilmeginde möhüm ädimdir.
Copyright 2012-2019 Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi - Türkmenistan bu gün

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
15 Qarasha, 2019 NEWS
Almatyda múgedekterdi áleýmettik qorǵaý máseleleri talqylandy
Almatyda QR Premer-Mınıstriniń orynbasary Berdibek Saparbaevtyń qatysýymen múgedekterdi áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy Úılestirý keńesiniń otyrysy ótti, dep jazady ákimdiktiń baspasóz qyzmeti.
Alqaly sharaǵa eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Birjan Nurymbetov, balalar quqyqtary jónindegi ýákil Arýjan Saın, ortalyq jáne jergilikti atqarýshy memlekettik organdar, úkimettik emes sektordyń ókilderi, múgedekterdiń qoǵamdyq birlestikteriniń músheleri men ońaltýdyń tehnıkalyq quraldaryn óndirýshiler qatysty.
Otyrysqa qatysýshylar shara bastalar aldynda Almaty ákimdiginiń ǵımaratynda uıymdastyrylǵan múgedekterdi ońaltýdyń tehnıkalyq quraldarynyń kórmesin aralap kórdi.
«Qazaqstanda shamamen 690 myń múgedek turady, olardyń 90 myńǵa jýyǵy balalar. Osy jyldyń mamyr aıynda múgedekterdiń quqyqtaryn qamtamasyz etý jáne ómir súrý sapasyn jaqsartý jónindegi 2025 jylǵa deıin ulttyq jospar qabyldandy. Ulttyq jospardyń mindetteriniń biri – jumyspen qamtamasyz etý. Búgingi tańda múgedekterdiń 67 paıyzy, ıaǵnı 424 myń adam eńbekke qabiletti jasta. Alaıda, onyń tek 106,5 myńy nemese 25 paıyzy ǵana eńbekke tartylǵan. Jumys berýshiler múgedekterdi jumysqa ornalastyrý kvotasyn oryndamaı otyr», - dep atap ótti B. Saparbaev.
Osyǵan baılanysty ol múmkindigi shekteýli azamattardyń ómiri men jumysyna qolaıly jaǵdaı týǵyzý úshin memleket pen bıznestiń kúsh-jigerin birlesip jumsaýǵa shaqyrdy.
Eńbek mınıstri B.Nurymbetov ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen damý uıymy (EYDU) elderinde múgedekterdi jumysqa ornalastyrý deńgeıi shamamen 40 paıyzdy quraıtynyn atap ótti. «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda 47 myń múmkindigi shekteýli adamǵa qoldaý kórsetildi, onyń ishinde 40 myń adam jumysqa ornalastyryldy, 900 mıkrokredıt berildi.
«2020-2021 jyldary bul kórsetkishti 30 paıyzǵa jetkizý mindeti tur. Ol úshin qosymsha 20 myń adamdy jumyspen qamtý qajet», - dep atap ótti B. Nurymbetov
Bulardan ózge, múgedektiktiń aldyn-alý, olardy kásipkerlikke tartý, ońaltý ortalyqtaryn qurý, bilim alýǵa, áleýmettik mańyzdy nysandarǵa qoljetimdilik, áleýmettik qyzmetter portalyn qurý, ońaltý quraldarymen qamtamasyz etý jáne basqa da máseleler qaraldy.
Dál osy kúni Premer-Mınıstrdiń orynbasary B. Saparbaev, aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Dáýren Abaev, bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov jáne Almaty ákiminiń orynbasary Erjan Babaqumarov jastardyń «Men jastarǵa senemin!» respýblıkalyq forýmyna qatysty.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir
Usynylǵandar


text:
Birinji Hazar ykdysady forumynyň taryhy ähmiýeti
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň işjeň täzeçil syýasaty durmuşa geçirmegi netijesinde Türkmenistan indi ençeme gezek möhüm ähmiýete eýe bolan iri halkara çäreleriň geçirilýän ýerine öwrülýär. Olar köp halatda dünýä syýasatynda düýbünden täze möhüm ugurlaryň başlangyç nokadyna öwrülýär. Düýpli gepleşikleriň geçirilmegini höweslendirýär, döwletara gatnaşyklaryň hil taýdan täze esaslarynyň düýbüni tutýar.
Ine, bu gezek hem ýurdumyz döwletleriň köpüsi üçin örän wajyp we derwaýys meseleler boýunça uly wekilçilikli forumy guramak hem-de geçirmek wezipesini öz üstüne aldy. Şol meseleleriň çözülmegi bolsa hemmetaraplaýyn oýlanyşykly we ylalaşykly çemeleşmeleri, geljek üçin garaýyşlaryň — Hazar sebitiniň geljegi bilen baglanyşykly meseleleriň seljerilmegini talap edýär.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy boýunça geçirilen Birinji Hazar ykdysady forumynyň ähmiýetine indi baha berler. Awgust aýynyň şu günlerinde Awazada geçirilen ara alyp maslahatlaşmalar, gazanylan ylalaşyklar olaryň iş ýüzünde durmuşa geçirilmegi bilen baglylykda giň gerime eýe bolar. Ýöne, häzirden forumyň taryhy waka bolandygyny ikirjiňlenmän tassyklamak bolar. Munuň özi diňe bir Hazar deňziniň sebitinde ýerleşýän bäş ýurda degişli däldir.
Beýleki köp ýurtlaryň oňa gatnaşmaga çalyşmagy bu sebitiň geosyýasy we geoykdysady kuwwatynyň barha artýandygyna şaýatlyk edýär. Hazar “bäşligine” goňşy döwletler hem, çäk taýdan alysda ýerleşýän, ýöne bu ýerde ykdysady bähbitleri bolan döwlet hem şu sebitde bolup geçýän zatlaryň ählisine uly gyzyklanma bildirýärler.
Hazar sebiti, hakykatdan hem ykdysadyýet, söwda, ulag nukdaýnazaryndan Ýewraziýa yklymy üçin strategiki ähmiýete eýedir. Munuň özi onuň dünýä möçberinde ägirt uly uglewodorod baýlyklaryna hem-de dünýäniň möhüm bazarlaryna oňaýly elýeterliligi üpjün edýän üstaşyr mümkinçiliklere eýedigi bilen şertlendirilendir. Bu barada hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow forumda eden çykyşynda belledi. Milli Liderimiz bilen forumda çykyş eden Hazarýaka ýurtlarynyň hökümetleriniň baştutanlary hem ylalaşdylar.
Sebitiň diňe bir kontinental däl, eýsem, dünýä möçberindäki ähmiýeti bellenildi. Diňe bir onuň tutuş adamzada ägirt uly peýda getirmäge ukyply energiýa serişdeleriniň binýadynyň däl, eýsem, dünýäde deňi-taýy bolmadyk bu täsin deňziň ekologiýa ulgamynyň hem ähmiýeti nygtaldy. Ekologiýa meseleleri bolsa häzirki döwürde umumy dünýä gün tertibiniň öň hataryna çykýar, çünki olar siwilizasiýanyň geljegi, halklaryň köpüsi üçin bu geljegiň mümkinçiligi bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr. Şoňa görä-de, ekologiýa diplomatiýasy halkara syýasatynyň aýrylmaz bölegine öwrülýär.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Birinji Hazar ykdysady forumynda eden taryhy çykyşynda bu meselä aýratyn üns berip, tebigaty goramak ulgamynda ylmy barlaglary geçirmegiň zerurdygyna ünsi çekdi.
Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, biz Hazar ykdysady forumyny geçirmek baradaky pikiri öňe sürmek bilen şu ýagdaýlaryň ählisini toplumlaýyn nazara almak, döwletleriň, halkara guramalaryň, işewürler düzümleriniň, ylmy-merkezleriň gatnaşmagynda hyzmatdaşlygyň giň, hemişelik hereket edýän binýadyny döretmek arkaly bilelikdäki işi üçin şertleri döretmek mümkinçiliklerinden ugur aldyk.
Milli Liderimiz umumy gymmatlyklara esaslanýan hem-de umumy maksatlar we wezipeler bilen birleşen halkara hyzmatdaşlyk gatnaşyklarynyň geljeginiň uludygyny belledi. Şunuň bilen baglylykda, döwlet Baştutanymyz: “Şonsuz hiç bir taslama-da, iň gowy we oňyn başlangyç-da amala aşyrylyp bilinmez” diýip aýtdy.
Munuň özi kenarýaka ýurtlaryň we olarda ýaşaýan halklaryň arasyndaky parahatçylyk, howpsuzlyk, dostluk we özara düşünişmegi bilen baglanyşykly meseledir diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow nygtady.
Şu sözleriň aňyrsynda adamlaryň durmuşy, döretmek we birek-birek bilen gatnaşmak bilen bagly şatlyk duýgusy durýar. Hyzmatdaşlyk hem-de umumy “Hazar öýüni” gurmak üçin güýç-kuwwatyň baş çeşmesi şundan ybaratdyr. Daşary syýasatynda bitaraplyk derejesine eýe bolan döwlet hökmünde Türkmenistan ähli işlerde özüniň parahatçylyk dörediji ornuna wepaly bolup galýar we gyzyklanma bildirýän taraplaryň ählisi bilen hyzmatdaşlygy ösdürmek babatda möhüm ykdysady wezipeleri çözmekde ynsanperwerlik ýörelgelerine eýerýär.
Şunuň bilen baglylykda, milli Liderimiz biziň sebitimiziň parahatçylykly we durnukly ösüşini üpjün etmek, Hazarda köptaraplaýyn gatnaşyklaryň täze syýasy-hukuk esaslaryny döretmek maksady bilen, 2002-nji ýylyň aprelinde Türkmenistanyň başlangyjy bilen Aşgabatda Hazarýaka döwletleriniň Baştutanlarynyň birinji sammitiniň geçirilendigini ýatlatdy. Hut şonda Hazar meseleleri boýunça ulgamlaýyn, köp derejeli hem-de yzygiderli gepleşikler üçin berk binýat goýuldy.
“Biz, hakykatdan hem, uly ýoly geçdik, syýasy-diplomatik ulgamda möhüm ylalaşyklar gazanyldy, hyzmatdaşlygyň giň, mazmunly hukuk binýady döredildi” diýip, döwlet Baştutanymyz aýtdy we geçen ýyl Aktauda bäş döwletiň Prezidentleri tarapyndan Hazar deňziniň hukuk derejesi hakyndaky Konwensiýa gol çekilmeginiň şu işiň netijesiniň bolandygyny nygtady. Bu resminama hyzmatdaşlar üçin ägirt uly mümkinçilikleri açýar.
...Bäş ýurt ýigrimi ýylyň dowamynda hyzmatdaşlygyň maksatnamasynda bu möhüm ugur boýunça “ylalaşygyň” çözgüdini gözledi. Ine, geçen ýyl uzak wagtyň dowamynda Konwensiýanyň üstünde alnyp barlan işler üstünlikli tamamlandy. Munuň özi şol bir wagtyň özünde täze bilelikdäki taslamalar we başlangyçlar üçin badalga boldy. Şunuň netijesinde köp ugurlar boýunça birek-birege ýakynlaşmakda oňyn netijeler gazanyldy.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow özüniň çykyşynda energetika ulgamyndaky hyzmatdaşlyga kuwwatly itergi bermegiň şol wezipeleriň hatarynda durýandygyny belledi. Munuň özi Hazarýaka ýurtlarynyň ählisiniň we olara goňşy döwletleriň ykdysadyýetleriniň ösmegine itergi bermäge ukyplydyr.
Milli Liderimiziň pikirine görä, Hazar deňziniň düýbündäki we oňa ýanaşyk çäklerdäki uglewodorod çig malynyň uly gorlarynyň netijeli özleşdirilmegi, senagatyň diwersifikasiýa ýoly bilen ösdürilmegine ýardam eder. Öz nobatynda, oňaýly durmuş netijeleriniň gazanylmagy: täze iş orunlarynyň döredilmegi, adamlaryň ýaşaýyş-durmuşynyň hiliniň we derejesiniň ýokarlandyrylmagy, durmuş düzüminiň – mekdepleriň, çagalar baglarynyň, hassahanalaryň gurulmagy hem şunuň bilen baglydyr.
Döwlet Baştutanymyzyň bellemegine görä, bu ugurdaky geosyýasy serişde tutuş sebitiň ykdysady landşaftyny üýtgetmäge ukyplydyr. Şunda dünýä bazarynda onuň orny we täsiri artýar.
Milli Liderimiz öz çykyşynda ulag ulgamyny Hazarýaka hyzmatdaşlygynyň örän wajyp ugurlarynyň hatarynda görkezdi. Sebitiň geografiýasy tarapyndan söwda ýollarynyň köp ugurly ulgamyny döretmek üçin oňaýly şertler üpjün edildi. Ýöne, olaryň doly güýjünde işlemegi üçin kadaly ulag arabaglanyşygynyň bolmagy wajypdyr. Ýagny, bäş ýurduň arasynda hereket edýän yzygiderli gatnawlaryň bolmagy hem-de ulaglaryň ähli görnüşleriniň netijeli işledilmegi möhümdir.
Şunuň bilen baglylykda, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Hazar sebit logistika merkezini döretmek pikiri barada ýatlatdy. Bu pikir örän wajypdyr. Döwlet Baştutanymyz bu teklibi öňe sürmek bilen çäklenmän, eýsem, Aziýanyň we Ýewropanyň bazarlaryny birleşdirýän täze ulag-üstaşyr geçelgelerini döretmek, dolandyrmak boýunça bilelikdäki işi utgaşdyrmagyň zerurdygyny nygtady.
Elbetde, munuň üçin degişli döwrebap düzümiň bolmagy, onuň işiň halkara ülňülerine we beýleki köpsanly görkezijilere we talaplara, şol sanda multimodal gatnawlara laýyk gelmelidir. Türkmenistan eýýäm bu ulgamda uly işleri amala aşyrdy, soňky ýyllarda köp zatlar edildi, sebitiň ulag-kommunikasiýa ulgamynyň möhüm halkalary döredildi. Olaryň doly kuwwatyna çykmagy diňe bir biziň ýurdumyza we goňşy döwletlere däl, eýsem, kontinental derejede hem uly peýda getirer.
Şunuň bilen baglylykda, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Birinji Hazar ykdysady forumynda çykyş edip, Hazar sebitiniň daşarky bazarlar bilen netijeli söwda gatnaşyklaryny ýola goýmagyň zerurdygyny nygtady. Bu gatnaşyklar durnukly, syýasylaşdyrmakdan hem-de ynsapsyz bäsdeşlikden azat bolmalydyr, düşnükli hem-de aç-açan ýörelgelerde işlemelidir diýip, döwlet Baştutanymyz nygtady.
Şeýlelikde, milli Liderimiz degişli halkara düzümleri, şol sanda BMG-niň ýöriteleşdirilen komissiýalary, Ykdysady hyzmatdaşlyk guramasy, Şanhaý hyzmatdaşlyk guramasy, Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygy ýaly sebit birleşikleri bilen işjeň gatnaşyklary ösdürmegiň wajypdygyny belledi.
Hazar gadymy döwürlerden bäri Beýik Ýüpek ýolunyň möhüm suw bölekleriniň biri bolupdyr. Biz bu ýoly gaýtadan dikeltmek bilen, bu işi täze, döwrebap başlangyçlarda amala aşyrmalydyrys diýip, döwlet Baştutanymyz hasaplaýar. Bu başlangyçlar ýurtlaryň ulag-kommunikasiýa toplumyny dünýäniň öňdebaryjy tejribesini hem özleşdirmäge we innowasion tehnologiýalary ornaşdyrmaga ugrukdyrmalydyr.
Ylma, aň-paýhas kuwwatyna daýanmak bäsdeşlige ukyply we geljegi uly gatnaşyjy hökmünde Hazar sebitiniň ykdysady ösüşiniň, onuň dünýä hojalyk gatnaşyklaryna ýakynlaşmagynyň üstünlige eýe bolmagynyň aýgytlaýjy şerti bolup durýar diýip, milli Liderimiz belledi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň Birinji Hazar ykdysady forumynda tehnologiki we innowasion badalga almagyň binýatlaýyn meýdançasy hökmünde halkara innowasion-tehnologiýalar merkezini döretmek barada beýan eden teklibi uly gyzyklanma döretdi. Bu pikir diňe bir Hazarýaka ýurtlarynyň däl, eýsem, beýleki döwletleriň hem onlarçasynyň döwlet düzümlerine hem-de ylmy toparlaryna, işewürler bileleşiklerine wekilçilik edýän HYF-2019-yň wekilleriniň giň goldawyna mynasyp boldy.
Milli Liderimiziň şertli atlandyran “Hazaryň innowasion şäheri” pikirleriň özboluşly laboratoriýasy bolmalydyr. Bu ýerde Hazarýaka ýurtlaryndan we beýleki döwletlerden alymlar, hünärmenler, düýpli we amaly ylymlaryň wekilleri Hazar üçin täze tehnologik ýörelgäniň üstünde bilelikde işläp, innowasion hyzmatdaşlygyň nusgalaryny, Hazar meselesiniň köp ugurlary – energetika, senagat, logistika, düzümleýin, ekologiýa ugurlary boýunça öňdebaryjy çözgütleri taýýarlap bilerler.
Şeýlelikde, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow milli hem-de sebit ösüşinde ylma uly üns berýär. Döwlet Baştutanymyz hut intellektual döredijilik ulgamynda ykdysadyýetiň innowasion ösüşiniň ägirt uly mümkinçiliklerini görýär.
Milli Liderimiz Hazar deňziniň ekologiýa deňagramlylygyny, deňziň täsin biologik köpdürlüligini saklamak işinde hem ylma aýratyn ornuň degişlidigini nygtaýar. “Hazar sebitinde ykdysady taslamalaryň ählisi ýokary halkara ekologiýa standartlarynyň esasynda amala aşyrylmalydyr” diýip, döwlet Baştutanymyz HYF-yň wekilleriniň öňünde eden çykyşynda aýtdy.
Hazar deňziniň baý tebigy serişdelerini aýawly saklamaga hem-de rejeli ulanmaga gönükdirilen tebigaty goraýyş çäreleriniň toplumy hökmünde täze Hazar ekologiýasy maksatnamasynyň döredilmeginiň möhümdigini aýdyp, hormatly Prezidentimiz bu Maksatnamanyň Hazarda ekologiýa ýagdaýynyň monitoringi wezipesini amala aşyryp hem-de kenarýaka ýurtlarynyň hökümetlerine degişli maslahatlary döredip biljekdigini belledi.
“Biz ekologiýanyň ykdysady we täjirçilik bähbitlerine bakna bolup bilmejekdigine berk ynanýarys” diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow aýtdy we Hazar üçin “ýaşyl diplomatiýanyň” netijeli ýollaryny ýola goýmagy, bu işe döwletleri, halkara agentliklerini, ekologiýa merkezlerini we köpçülikleýin habar beriş serişdelerini çekmegi teklip etdi.
Biz geografik babatda hem, durmuş ykdysady babatda hem Hazary BMG-niň 2030-njy ýyla çenli strategiýasynyň ugurlarynyň biri hökmünde hasaplaýarys diýip, milli Liderimiz nygtaýar.
“Ykdysadyýetiň durnuklylygy, energetika howpsuzlygy, ekologiýa deňagramlylygy umumy Hazar öýüniň esasy daýanjy bolup durýar” – döwlet Baştutanymyzyň bu sözleri köpugurly hyzmatdaşlygyň konsepsiýasy bolup hyzmat edip biler. Şol Konsepsiýanyň durmuşa geçirilmegi bolsa, Hazar sebitine dünýäniň ykdysady ulgamynda öňdäki orunlary eýelemäge ýardam eder.
Hormatly Prezidentimiz şeýle hem HYF-2019-a gatnaşýan ýurtlara Birleşen Milletler Guramasynda Hazar sebitini toplumlaýyn ösdürmek boýunça giňişleýin we köptaraplaýyn gepleşikleri geçirmegi teklip etdi. Bu teklip hem foruma gatnaşyjylar tarapyndan makullanyldy, çünki BMG-niň gurallarynyň çekilmegi halkara giňişliginde sebitiň ähmiýetini has-da artdyrar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Hazaryň strategiki geljegini kesgitlemek bilen: “Biz Hazar deňzini hyzmatdaşlygyň, ösüşiň we rowaçlygyň, gapma-garşylyklardan hem-de agzalalykdan azat giňişlik, döwletleriň, halkara guramalaryň, işewürligiň, ylmy we tehnologiýa kuwwatynyň birleşýän ýeri hökmünde görmek isleýäris” diýip belledi.
Hut şonuň ýaly nusgany sebitiň ähli ýurtlary, häzir hem birek-birege uly gyzyklanma bildirýän, biri-biri bilen köpasyrlyk taryhy gatnaşyklar bilen bagly bolan halklary görmek isleýär. Şol gatnaşyklar medeni we ruhy mirasyň däpleriniň özara täsiri bilen kemala geldi.
Munuň şeýledigine HYF-a gatnaşyjylaryň Hazarýaka ýurtlaryndan has köp gelendigi hem şaýatlyk edýär. Forum ýakynlaşdygyça adamlaryň, kompaniýalaryň, edaralaryň köpsanlysyny öz gurşawyna aldy. Onuň ähmiýeti baradaky düşünje has aýdyk boldy, şonuň üçin köpler Hazarda hyzmatdaşlygyň täze taryhyndaky ilkinji waka dahylly bolmak islediler.
Russiýa Federasiýasynyň Hökümetiniň başlygy Dmitriý Medwedew HYF-2019-da eden çykyşynda belleýşi ýaly, forumyň aýratyn wezipesi – Hazar “bäşliginiň” çäklerinde hyzmatdaşlygyň köp derejeli ulgamynyň üstüni işewür we söwda-ykdysady gatnaşyklaryň netijeli hem-de döwrebap guraly bilen ýetirip, özara bähbitli taslamalar bilen möhüm syýasy çözgütleri berkitmek bolup durýar.
Şol sanda üçünji ýurtlaryň gatnaşmagy bilen, hut şonuň üçin oňa beýleki döwletlere wekilçilik edýän Hökümetleriň ýolbaşçylary hem-de myhmanlar gatnaşdylar, çünki Hazar sebiti ykdysady hyzmatdaşlyk üçin doly açyk bolmalydyr.
Şeýlelikde, 12-nji awgustda Awazada Hazar sebitiniň ýurtlary hem-de olaryň sebitiň çäklerinden alyslardaky hyzmatdaşlary üçin täze hemişelik gepleşik meýdançasy döredildi. HYF-niň täze, birinji duşuşygynda bu meýdança 60-a golaý ýurtlaryň wekillerini özüne çekdi. Bu bolsa milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň forumy yzygiderli geçirmek hakynda başlangyjynyň ähmiýetiniň örän uludygyna şaýatlyk edýär.
Dürli döwletleriň wekiliýetlerinden başga-da foruma iri halkara guramalaryň we maliýe düzümleriniň ýokary wezipeli wekilleri gatnaşdylar. Olaryň hatarynda Birleşen Milletler Guramasy hem-de onuň esasy düzümleri, Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygy, Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasy, Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasy, Halkara Awtomobil ulaglary birleşigi, Bütindünýä söwda guramasy, Bütindünýä banky we beýlekiler bar.
Forumyň baý mazmunly maksatnamasy onuň çäklerinde geçirilen wakalaryň: iş duşuşyklarynyň we gepleşikleriň, hökümetara mejlisleriniň, ministrler derejesindäki maslahatlaryň, işewür geňeşleriň, bilermenler geňeşmeleriniň, mowzuga degişli maslahatlaryň we seminarlaryň, beýleki ugurdaş çäreleriň köpsanlysyny öz içine aldy.
Birinji Hazar ykdysady forumynyň çäklerinde geçirilen Hazar innowasion tehnologiýalar halkara sergisi hem-de “Türkmen sährasy-2019” halkara awtosergisi gerimleri boýunça has iri çäreler boldy. Giň gerimli sergiler Hazarýaka ýurtlaryň we olaryň hyzmatdaşlarynyň ykdysadyýetleriniň dürli pudaklarynyň gazananlaryny we mümkinçiliklerini giňden görkezip, täze tehnologiýa işlerini peýdalanmak, hyzmatdaşlygy berkitmek we ýola goýmak boýunça işjeň tejribe alyşmak üçin netijeli meýdança öwrüldi.
Türkmenistan milli bähbitlerini hem-de durmuş-ykdysady we ruhy – medeni ösüşiniň wezipelerini nazara almak bilen dünýä tejribesinde bar bolan ähli täze we peýdaly zatlar üçin açyk bolup, dünýäniň gyzyklanma bildirýän ähli döwletleri bilen mäkäm gatnaşyklary gurýar. Dünýäniň iri önüm öndürijileriniň - daşary ýurt kompaniýalarynyň onlarçasynyň sergilere gatnaşmagy munuň aýdyň subutnamasydyr.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow geljekki Hazar gün tertibini döretmek, IT ulgamda hyzmatdaşlygyň ileri tutulýan ugurlaryny kesgitlemek, tejribe alyşmak, sebitiň döwletleriniň hem-de dünýä bileleşiginiň arasynda netijeli hyzmatdaşlygy ýola goýmak üçin mümkinçiliklerini döretmek boýunça wezipäni innowasion tehnologiýalarynyň sergisini guramagyň maksatnamasynda goýdy.
Hazar innowasion tehnologiýalar halkara sergisiniň işiniň barşynda birža söwdalary geçirilip, olarda ýurdumyzda öndürilýän önümler çykaryldy, olary satyn almak ugrunda daşary ýurtly kompaniýalaryň onlarçasy, şeýle hem türkmen telekeçileri bäsleşdiler. Netijede, geleşikleriň bahasy bir söwda gününiň ähli görkezijilerinden ýokary bolup, ABŞ-nyň 380 million 179 müň dollaryndan hem gowrak boldy.
Türkmenistan Hazarýaka döwletleri, şeýle hem beýleki sebitleriň ýurtlary bilen anyk we strategik ugurlar boýunça giň gatnaşyklara taýýardygyny nobatdaky gezek görkezdi. Forumyň barşynda halkara resminamalarynyň 57-sine gol çekilip, olar maglumat tehnologiýalary, maýa goýum hyzmatdaşlygy, söwda-ykdysady we maliýe ulgamy, diplomatiýa, ulag, elektroenergetika, ýeňil senagaty, oba we suw hojalygy, sport ýaly ugurlarda özara gatnaşyklara degişlidir.
HYF-yň netijeleri boýunça köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri üçin 13-nji awgustda Awazada geçirilen brifingde ara alyp maslahatlaşmalaryň esasy meseleleri, hyzmatdaşlygy işjeňleşdirmegiň bar bolan mümkinçilikleri baradaky netijeler umumylaşdyryldy, şeýle hem sebitiň köpugurly maýa goýum kuwwatyna baha berildi.
Brifingde hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň Hazar ykdysady forumyny geçirmek baradaky başlangyjynyň taryhy ähmiýeti nygtaldy. Bu forum Hazar sebitiniň ýurtlarynyň arasyndaky hyzmatdaşlygy hil taýdan täze derejä çykarmak üçin meýdança, şeýle hem sebitde we onuň çäklerinden daşda ykdysady ösüşiň guralyna öwrüldi.
Şeýle hem Hazarýaka döwletleriniň hökümetleriniň arasynda söwda-ykdysady hyzmatdaşlyk hakyndaky Ylalaşyga hem-de Hazarýaka döwletleriniň hökümetleriniň arasynda ulag ulgamynda hyzmatdaşlyk hakyndaky Ylalaşyga gatnaşyjy ýurtlaryň ministrleriniň duşuşyklarynyň Hazarýaka döwletleriniň bu ulgamlarda özara gatnaşyklaryny mundan beýläk-de pugtalandyrmaga we ösdürmäge ýardam edýändigi bellenildi.
Şunuň bilen birlikde, söwda ulgamynda we maýa goýum syýasatynda mümkinçilikleri artdyrmagyň hem-de Hazar sebitinde söwda işini ýeňilleşdirmegiň zerurdygy nygtaldy.
Brifingde Hazar sebitiniň ýurtlarynyň hem-de gyzyklanma bildirýän taraplaryň ählisiniň, şol sanda hususy ulgamyň, assosiasiýalaryň we ylmy toparlaryň öňdebaryjy tejribäni ösdürmek meseleleri hem-de ykdysady gatnaşyklaryň ösdürilmegini üpjün etmek çäreleri boýunça işjeň gatnaşyklary saklamagy göz öňünde tutýandyklary tassyklanyldy.
Şeýle hem HYF-2019-da Hazarýaka ýurtlarynyň ykdysadyýetleriniň özüne çekijiligini ýokarlandyrmak boýunça anyk wezipeleriň hem-de ädimleriň kesgitlenilendigi bellenildi. Munuň özi hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan Hazar sebitiniň halkara ykdysady giňişlige mundan beýläk-de işjeň goşulyşmagynyň esasy şertleriniň biri hökmünde kesgitlenildi.
Taraplar şeýle hem maýa goýumlarynyň çekilmegini we Hazarýaka döwletleriniň energetika, senagat, ulag, söwda we ykdysadyýetiň beýleki pudaklarynda innowasiýalary höweslendirmek barada ylalaşdylar.
Durmuş-ykdysady ösüş, daşky gurşawy goramak, ylym we innowasiýalar, ykdysady maglumatlary alyşmak ýaly ulgamlarda sebit hyzmatdaşlygyny mundan beýläk-de pugtalandyrmak boýunça çäreler göz öňünde tutuldy.
Mundan başga-da, gatnaşyjy ýurtlaryň Hazar sebitiniň döwletleriniň we Birleşen Milletler Guramasynyň, şol sanda BMG-niň sebit komissiýalarynyň arasynda hyzmatdaşlygy pugtalandyrmaga meýillidigi nygtaldy.
Hazar ykdysady forumyny Hazarýaka döwletleriniň kenarýaka şäherlerinde yzygiderli geçirmek baradaky çözgüt esasy netijeleriň biri boldy. Birinji Hazar ykdysady forumynyň netijeleri boýunça Beýannama taýýarlanyldy.
Foruma gatnaşyjylar hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa Birinji Hazar ykdysady forumynyň ýokary derejede guralandygy hem-de bildirilen myhmansöýerlik, netijeli işlemek üçin döredilen şertler üçin tüýs ýürekden hoşallyk bildirdiler.
Dünýä metbugatynyň wekilleri forumyň işine ýokary baha berdiler we şeýle möhüm ähmiýetli taryhy waka gatnaşmagyň hem-de ony şöhlelendirmegiň, ýagny Hazar sebitiniň ykbalynda täze tapgyryň başlanmagyna dahylly bolmagyň özleri üçin uly hormat we buýsançdygyny beýan etdiler.


text:
TurkmensNews- Eýranyň demirýol kompaniýasynyň ýerine ýetiriji müdiri Eýran, Azerbaýjan Resoublikasy we Orsýetiň demirýollarynyň birikdirilmegi bilen bu ýol üstünli tranzit edilýän harytlaryň mukdary 25 million tonna ýetjekdir diýdi.
Saeid Mohammadzade Azertaç habarlr gullugy bilen geçiren söhbetdeşliginde her ýylda Eýranyň ۱۰ milliard dollarlyk haryt eksport edýänligini aýtmak bilen geljek 4 ýylyň boýunda demirýolyny ösdürmek ugurda 5 milliard dollar çykdajy etjekdigini yglan etdi.
Demirgazyk-günorta koridorynyň kämil şeklinde amala aşyrylmagy bilen haza deňiziniň demirgazygynda ýerleşen ýurtlar Pars aýlagyna elgerip başarjakdyrlar diýip Eýranyň demirýol kompaniýasynyň ýerine ýetiriji müdiri Saeid Mohammadzade sözüne goşdy.
bu koridor Eýranyň Bandar Abbas-Gazwin-Raşt-Astara demir ýolllaryndan başlanyp Azerbaýjan Respublikasynyň Astara şäherine çenli dowam edip ondan hem Orsýete we Ýewropanyň demirgazygyndaky ýurtlara baryp çatjakdyr.


text:
Bir gartaşan hytaý zenany ýaşapdyr. Onuň iki sany ullakan küýzesi bolupdyr. Küýzeleriň hersi onuň gerdenindäki egin agajynyň bir tarapynda asylgy eken. Olaryň biriniň çat açan ýeri bolup, beýleki küýzäniň kem ýeri ýokmuş. Şonuň üçin ol mydama özüne laýyk suwy sygdyrypdyr.
Gartaň aýalyň öýi bilen derýanyň aralygyndaky uzak ýoluň ahyryna çenli hälki jaýryk küýzäniň suwy ýaryma gelýän eken.
Bu ýagdaý iki ýylyň dowamynda her gün gaýtalanypdyr. Gartaň aýal her gezek öýüne diňe bir ýarym küýze suw getiripdir.
Bitewi küýzäniň öz işinden göwni hoş bolupdyr. Jaýrykly görgüli bolsa, ýetmezçiliginden utanyp, özüniň etmeli işiniň diňe ýarsyny edip bilýändigi üçin tukatlanypdyr.
Iki ýylyň dowamynda, ýetmezçiligi bilen gulagy gandyrylan küýze gartaň aýala ýüzlenipdir:
─ Seniň öýüňe çenli bütin ýoluň dowamynda jaýrygymdan suwuň akyp gelmegi meni diýseň utandyrýar.
Aýal ýylgyryp:
─ Sen tarapdaky ýodajykda gülleriň ösüp oturşyna üns berdiňmi? Beýleki küýzäň tarapynda bolsa, gül ýokdur. Men ýetmezçiligiňi bilenim üçin seň tarapyňdaky ýodajygyň gyrasyna gülleriň tohumyny sepdim. Şeýlelikde, her gezek öýe gaýdanymyzda ýolboýy sen gülleri suwaryp gelýärsiň.
Men iki ýyl bäri gülleri ýygyp, onuň bilen saçagymyzy bezeýärin. Eger sen şeýle bolmasadyň bu gözelligi görmezdik we güller biziň öýümize bezeg bermezdi.
Biziň her birimiziň öz üýtgeşik tarapymyz we ýetmezçiligimiz bar.
Ýöne welin, durmuşymyzy gyzykly we özüneçekiji edýän aýratynlyklarymyz we jaýryklarymyzdyr.
Her kimi diňe onuň öz bolşy ýaly kabul etmeli we ondaky gowulyklary görmeli.
Terjime eden Maýa Apbaýewa


text:
Almatyda «Men jastarǵa senemin!» respýblıkalyq jastar forýmy ótti
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde QR Tuńǵysh Prezıdenti kúnine arnalǵan «Men jastarǵa senemin!» respýblıkalyq jastar forýmy ótti.
Forýmdy QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi, «Jandaný álemi» qory, «Zhas Otan» jastar qanaty, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ jáne Almaty ákimdigi uıymdastyrdy.
Sharanyń basty maqsaty – ınnovaııa men shyǵarmashylyqty ushtastyrý arqyly patrıotızmdi damytý. Forým uıymdastyrýshylarynyń aıtýynsha, shara baǵdarlamasyna 2013 jyldan bastap dástúrli túrde «Qazaqstannyń ınnovaııalyq damýyna qosqan meniń naqty úlesim» atty úzdik stýdenttik ınnovaııalyq jobalar baıqaýy, «Men óz elimniń órkendeýi úshin ne isteı alamyn?» atty úzdik esse jazý, úzdik poetıkalyq shyǵarma jáne patrıottyq taqyryptaǵy ánder saıysy kiredi. «Jyl saıyn Uıymdastyrý komıtetine túsken jobalar men shyǵarmashylyq jumystar sanynyń artýy - baıqaýdyń tanymaldylyǵy men qajettiliginiń dáleli. Forým el kóleminde jastardyń patrıottyq sezimin, azamattyq jaýapkershiligin jáne zııatkerlik-shyǵarmashylyq áleýetin damytýǵa baǵyttalǵan mańyzdy alańǵa aınaldy», - deıdi uıymdastyrýshylar.
Jastar jyly - jastar bastamalaryn yntalandyrýǵa jáne qoldaýǵa jańasha serpin berdi. Forým qorjynyna parasattylyq qaǵıdattaryn stýdenttik ortada ilgeriletý boıynsha jobalar, sondaı-aq jumys isteıtin jastar ókilderiniń ıdeıalary qosyldy. «Bıyl uıymdastyrý alqasyna baıqaýǵa qatysý úshin elimizdiń barlyq aımaǵyndaǵy 100-den astam joǵary oqý ornynan 1,5 myńnan astam ótinish kelip tústi. Onyń ishinde jeke jobalar men shyǵarmalar, sonymen qatar ujymdyq shyǵarmashylyq jumystar da bar. Bedeldi sarapshylardan, qoǵam qaıratkerlerinen, memlekettik qurylym, BAQ pen bıznes ókilderinen, ǵalymdar, din, mádenıet jáne óner qaıratkerlerinen quralǵan táýelsiz qazylar alqasy kelip túsken jumystar ishinen 620-dan astam úzdik jumysty tańdap aldy», - dep atap ótti uıymdastyrýshylar.
Baıqaý jeńimpazdary men júldegerleri dıplomdarmen jáne baǵaly syılyqtarmen marapattalady. Birinshi oryn ıegerlerine ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-da bir jyl tegin oqý granty beriledi, úmitkerlerdiń shyǵarmashylyq jumystary arnaıy jınaqta jaryq kóredi.
Forýmnyń saltanatty marapattaý rásimine Vıe-premer B.M. Saparbaev, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi tóraǵasynyń birinshi orynbasary O. Bektenov, QR Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Q. Aımaǵambetov, QR Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri D.Á. Abaev, Almaty q. ákiminiń orynbasary E.J. Babaqumarov, ál-Farabı QazUÝ rektory akademık Ǵ.M. Mutanov, tanymal qoǵam jáne memleket qaıratkerleri, stýdentter jáne elimizdiń ár óńirinen kelgen jastar qatysty.


text:
1C:Syýahatçylyk agentligi 8: Kämilleşdirilen syýahatçylyk agentligini köp görnüşli ýörelgeler bilen dolandyryp bolýar.
Syýahatçylyk agentligi ýöretmek esasynda işlenip düzlen Türkmenistanyň Buhgalteriýasy üçin 1C: kärhana şeýle mümkinçilikler berýar mehanizmde bir nusgaly şeýle hem pesiräk kärhanalara uly göwrümde işlemäne mümkinçilik berýar:
- Baza müşderileri gizirmek
- Baglanşykly bolan hemme salgylaryňyzy syýahatçylary we syýahat operatoryň: gelen we giden jaňlaryny, ýazylan hatlaryny we duşuşyklary ýöredip bolýar.
- SMS we e-mail ugradylanda gös-göni programmada görkezilýär.
- Syýahatçylaryň talaplaryny ýöretmek, ýolçuluk syýahatlar, dolandyryjynyň işi bile ýöretmek bolýar.
- Ýolçuluk syýahatyny saýtda gözlenilende kämilleşdirilen syýahat operatorynda maglumathanada giňden gözläp bilersiňiz.
- Talapnamalaryň göçürmesinde syýahat talaplary, syýahat şertnamalary şeýle hem ýolçuluk ýan hatlaryny bir hasapda alyp we tölegleri ýöredip bolýar. Şeýle hem maglumathanada müşderiler barada maglumat programmada saklanylýar.
- Talapnama hasabatlygynda talap ýöregilende goýberlen pul serişdeller her talapnamada görkezilýär.
- Seljerme işinde dolandyryjynyň syýahat agentlik meýilnamsynda satylan we getiren girdeji görkezilýär.
- Hasaba alyş ýöredilende syýahatçylary we syýahat operatory ýöretýär.
- Hasabatda bildirişler bilen ýüzlenilende ( bildiriş agentlik gezelençlerinde) aýratyn ulgamda dörkezilýär.
- Dolandyryş hasabatda pul serişdelere gözegçilik etmek syýahat agentliginde (pul serişdeleriň gurluşy hasabatdadyr) işiň düşüwüntligini (maliýe ýagdaýy baradaky hasabatda görkezilýär).
- Maýa: pul serişdeleriniň hereketini barada hasapda bank hasapnamada we kassa göniden-göni ulgamda “Müşderi-bank” gözegçilginde ýerine ýetirilýär. Şeýle hem aýyň tölegi we býujeta tölegler ýöredilýär.
- Zähmet-haky we işgärler- meýilleşdirlen meýilnamada iş wagtlary, işgärler bölümiň resminamalary (işe kabul etmek barada, işden boşatmak barada) zähmet-haky hasaby ýöretmek, seljerme işleri, işgäriň wezipesini hem bile ýöredilýär.
- Çäklendirlen hukukly programmada işgärleri gözegçilik edip bolýar .
- Dünýäniň ähli künjeginde siz syýahat agentligini planşet we kompýuter arkaly gözegçilik edip bilersiziň.


text:
13-nji fewralda Rumyniýanyň parlamenti korrupsiýa garşy göreşde jemgyýetçilik goldawy boýunça referendum geçirmegi kabul etdi.
Bu hereket indi 14 gün bäri paýtagt Buharestde dowam edýän hökümete garşy demonstrasiýalary köşeşdirip bilmedi.
Rumyniýanyň 310 kanunçykaryjysynyň ählisi prezident Klaus Iohannis tarapyndan teklip edilen referendumy goldap ses berdi.
Muňa garamazdan, referendumda ses berijilere nähili soragyň beriljekdigi barada anyk bir zat aýdylmady. Emma referenduma korrupsiýa garşy dowam edýän göreşe goldawy artdyrmagyň ýoly hökmünde seredilýär.
1989-njy ýylda Rumyniýada kommunist režimiň synmagyna getiren protestlerden bäri hökümete garşy demonstrasiýalaryň iň ulusy geçirilýär.
13-nji fewralda howanyň doňduryjy sowugyna garamazdan, ýüzlerçe adam “Ýeňiş meýdançasyndaky” hökümet edaralarynyň öňünde ýygnandy.


text:
1123-nji nomer papkanyň syry MAGTYМGULYNYŇ DÖREDIJILIGINE GIRIZILEN GALPLAŞDYRМALAR BARADA Dünýä edеbiýatynyň tаryhyndа bоlşy ýaly türkmеn edеbiýatyndа-dа klаssyk şаhyrlаryň аtlаry bilеn bаglаnyşykly käbir gаlplаşdyrmаlаrа (fаlsifikаsiýa) ýol bеrlеndigini görmеk kyn däl. Munuň dürli sеbäplеri bаr. Kähаlаtdа bir şаhyr ýa-dа ýazyjy öz esеrini çаp etdirmägе mümkinçilik tаpаnоk, ýagny mеtbugаt оnuň esеrlеrini dürli оbýektiw ýa-dа subýеktiw sеbäplеrе görä nеşir etmеkdеn bоýun towlаýar. Şоndа оl şаhyr öz esеrini bаşgа bir “bаşаrjаň” awtoryň аdy bilеn çykаrdýar. Ýa-dа оlаry täzе bir klаssyk şаhyryň täzе tаpylаn Gоşgulаry hökmündе hödürlеýär. Мuňа mysаly dаşdаn gözlеmеli däl. Birnäçе ýyl mundаn оzаl frоntçy şаhyr Gurbаn Çaryýew (Gurbаn Wеhimi) özüniň ençеmе Gоşgulаryny gаzеt-žurnаllаr çаp etmänligi sеbäpli, göýä XIX аsyrdа ýaşаp gеçеn klаssyk şаhyr Wеhiminiň esеrlеri hökmündе Türkmеnistаn ylymlаr аkаdеmiýasynyň golýazmаlаr fоndunа tаbşyrýar. Оl gоşgulаr 1963-nji ýyldа “Меrjеn dänеlеr” аdy bilеn nеşir edilеn ýygyndа hеm girizildi. Şоl ýygyndydа şаhyr bаrаdа şеýlе mаglumаt hеm bеrlipdir: “Оkyjylаr köpçüliginе entеk tаnyş bоlmаdyk we dörеdijiligi tоplanmаdyk şаhyrlаryň biri-dе Gurbаn Wеhimidir. Оl tаkmynаn 1865-1940-njy ýyllаr аrаlygyndа Sаrаgt, Tеjеn, Маry sеbitlеrindе ýaşаp gеçipdir” (9 sаh.). Emmа şu mеsеlе bаrаdа mеtbugаtdа bоlаn çykyşdаn sоň, bu gаlplаşdyrmаnyň üsti аçyldy. XIX аsyrdа ýaşаn Wеhimi аtly şаhyryň bоlmаndygy, gоlýazmаsynyň hеm ýokdugy mälim bоldy. Şu mеsеlä bаgyşlаnyp Маgtymguly аdyndаky şоl wаgtky Dil we edеbiýat institutyndа gеçirilеn mаslаhаtа mеn hеm gаtnаşypdym. Şu günki ýaly ýadymdа. Ýygnаkdаn sоň köpçüligiň tаbşyrygy bоýunçа, mеn Gurbаn аgа bilеn XIX аsyr şаhyry Wеhiminiň bаr diýilýän gоlýazmаsyny görmеk üçin оnuň öýünе gitdim. Gynаnsаk-dа, оl mаňа gоlýazmа görkezip bilmеdi, diňе аrаp hаtyndа ýazylаn bir wаrаk kаgyz görkеzdi, оndа-dа Wеhimä dеgişli zаt görmеdim. Häzirki аç-аçаnlyk döwründe, Hudаýa şükür, Gurbаn аgаnyň gоşgulary Wеhimi tаhаllusy bilеn çаp edilip ýör. Оnuň 1989-nji ýylda “Türkmenistan” neşirýaty tarapyndan neşir edilеn “Gоşgulаr” ýygyndysyndа “Меrjеn dänеlеrdäki” 1940-njy ýyldа аrаdаn çykаn hаsаplаnýan Wеhiminiň-dе Gоşgulаry girizilipdir. Оlаrdаn mysаl hökmündе “Gyzlаryň”, “Dilbеr”, “Sаçlаryň”, “Sаçyň”, “Gyz”, “Bilmеzmiň”, “Sillеr hеý”, “Aýgözеl”, “Gitdi” we bаşgаlаry görkеzmеk bоlаr. Görşümiz ýaly, XIX аsyr şаhyry hаsаplаnýan Gurbаn Веhimi häzirki döwürdе ýaşаp gеçеn Gurbаn Çaryýew (Wеhimi) ekеn. Munuň özi gülkünç, emmа gynаnçly fаktdyr. Gаlplаşdyrmаnyň ikinji bir görnüşi tаryhy we ylmy mеsеlеlеrе dеgişlidir. Muny hеr bir аdаm edip bilmеýär. Мuňа örän ezbеr we tаryh hеm-dе edеbiýat ylmyndаn bаşy çykýan аdаm hötdе gеlýär. Şuňа mysаl edip, Çärjеw pеdаgоgik institutynyň öňki dоsеnti I.P.Pаnkowyň gаlplаşdyryp tоplаn edеbi-tаryhy dоkumеntlеrini görkеzmеk bоpаr. Мälim bоlşy ýaly, I.P. Pаnkow ýerli mеtbugаtdа Puşkiniň, Sаltykow-Şеdriniň we bеýlеki rus şаhyrlаrynyň türkmеn edеbiýaty - Маgtymguly, Моllаnеpеs, Kеminе hаkyndа аýdаnlаry diýеn birnäçе dоkumеntlеr çаp etdirdi, sоň оlаry özbаşdаk kitаpçа edip ýaýrаtdy. Biz muňа şеk etsеk-dе ynаndyk, dоgrusy bеgеndigеm. Hаkykаtdа munuň özi hаlkyň ynаnjаňlygyndаn, sаp ýürеkliligindеn pеýdаlаnyp edilеn hyýanаt ekеn, çünki awtoryň görkеzеn çеşmеlеrindе şеýlе dоkumеntlеriň ýokdуgy dоly subut edildi. Biz hаtdа ýöritе Kаlinin (Twеr) şähеrine gidip, göýä dоkumеntlеriň sаklаnýan ýeri bоlаn şähеr аrhiwini bаrlаp gördük, işgärlеr bilеn-dе gürlеşdik. Оlаr şеýlе zаdyň ýokdуgynа dоly güwä gеçdilеr, Pаnkowyň şulаr ýaly zаdy edäýmеgi mümkindir diýip, оny ýaňsylаdylаr. Sеbäbi, оlаr Pаnkowy оňаt tаnаýan ekеnlеr, оl öň şоl ýerdе işlän ekеni. Şuňа gаrаmаzdаn, Pаnkowyň özüniň sоň gеtirip görkеzеn ýazgylаrynyň-dа sоňky döwürdе ýasаlаn gаlp ýazgylаrdygy äşgär bоldy. Ylаýtа-dа “Огонёк” žurnаlynyň 1963-nji ýyldа çykаn ikinji sаnyndа S.Маkаşiniň “Iwаn Pawlowiçiň “аçyşy” аtly pаş ediji mаkаlаsy çаp bоlаndаn sоň, bu gаbаhаt gаplаşdyrmаnyň dоly üsti аçyldy, Pаnkow bоlsа Türkmеnistаndаn gitmägе mеjbur bоldy. Türkmеn edеbiýaty öwrеniş ylmyndа bu iki gаlplаşdyrmаnyň üsti аçylаn-dа bоlsа, entеk üsti dоly аçylmаdyk uly gаlplаşdyrmаlаryň dowаm edip gеlýändigi fаktdyr. Оl-dа, birinji nоbаtdа, bеýik şаhyr Маgtymgulynyň edеbi mirаsynа dеgişlidir. Sоňky wаgtdа “Edеbiýat we sungаt” gаzеti şu mеsеläni gоzgаmаk bilеn, hаlkymyzyň wyjdаny bоlаn аkyldаr şаhyryň mуkаddеsligini, аbrаýyny gоrаmаk ugrуndа bаtyrlyk görkеzdi, dürli pikirlеri öňе sürýän mаkаlаlаry nеşir etdi. Маgtymgulynyň edеbi mirаsyndа ýüzе çykаn dürli ýoýuşlаr, özgеrdişlеr we “täzе tаpyndylаr” türkmеn edеbiýatyndаky gаlplаşdyrmаnyň üçünji görnüşidir. Маgtymgulynyň dörеdijiliginе iň köp bulаşyklyk girizip “gоşаnt” gоşаn Gylyç Мülliýеw - Маtаmydyr. Kähаlаt-dа käbir şаhyryň ýеk-ýarym gоşgusy nädоgrulyk bilеn Маgtymgulynyň аdynа gеçirilеn bоlsа ýa-dа awtory näbеlli bоlаn hаýsy-dа bоlsа bir esеr оnuň аdynа bеrlеn bоlsа, G. Мülliýеw оnlаrçа gоşgyny täzе tаpylаn şygyrlаr hökmündе bеýik şаhyryň аdynа bеripdir. Bеlli bоlşy ýaly, şu wаgtа çеnli G.Мülliýеw tаrаpyndаn üç şаhyryň gоşgulаry Gоlýazmаlаr fоndunа tаbşyrylypdyr. Оlаr аşаkdаkylаrdаn ybаrаtdyr: 1. Matamy şahyryň 36 sany goşgusynyň (biri rus dilinde “Други”) 1945-nji ýylyň dеkаbryndа Gоlýazmаlаr fоndunа tаbşyryp, оňа dеrеk 1122 mаnаt pul hеm аlypdyr. (Sеrеt: Gоlýazmаpаr fоndy, inw. N 795f, 2-nji dеpdеr). Bu gоşgulаry lаtyn hаrplаry bilеn G.Мülliýеwiň özi ýazypdyr (аşаkdа оl hаkdа durlуp gеçiljеkdir). 2. 1946-njy ýylyň bаşlаryndа iki ýüzdеn аgdygrаk gоşgy we “Maru şаhу-jаhаn” hеm-dе “Jawydаn we Zеnеhdаn” аtly iki pоemаny Маgtymgulynyňky diýip fоndа tаbşyrypdyr (inw. N1123 e.). 3. 1947-1950-nji ýyllаrdа birnäçе gоşgy G.Мülliýеwdäki gоlýazmаdаn аlyndy diýlip, Моllаnеpеsiň аdy bilеn çаp edildi (Sеrеt: Моllаnеpеs. Lirikа, Aşgаbаt, 1947 we “Sowеt edеbiýaty” žurnаly, 1950, N 8). Маgtymgulynyň аdynа bеrlеn gоşgulаryň Pyrаgа dеgişli däldigi bаrаdа ilkinji gеzеk türkmеn hаlkynyň аlym gyzy bеlli dilçi we edеbiýatçy, köplеriň hаlypаsy Z.B. Мuhаmmеdowа “Народы Азиии Африки” (1961, N 6) аtly bütin dünýä ýaýrаýan ylmy žurnаlyň sаhypаsyndа çykyş etdi. Оl mаkаlа diskussiоn häsiýеtdе diýlip çаp edilsе-dе, hiç kim оny ýalаnа çykаrmаgа milt edip bilmеdi. Emmа awtоr hеm-dе şоl mаkаlаnyň pikirini gоldаýan аdаmlаr mydаma tеrs pikirli аdаmlаr hökmündе hаlаnmаdy, hаtdа 1968-nji ýylyň 5-nji аprеlindе mеşhur ýazyjy B. Kеrbаbаýеwiň ýolbаşçylygy аstyndа Türkmеnistаn Ýazyjylаr sоýuzyndа gеçirilеn ýöritе ýygnаkdа 23 аdаmyň gаtnаşmаgyndа G.Мülliýеwiň tаbşyrаn gоşgulаryndаn iki tоmlugа (1959 ý.) girеnlеrini türkmеn edеbiýatynyň bаýlygy hаsаp etmеli, mundаn bеýläk-dе üstüni dоldurmаgа ýardаm bеrmеli diýеn kаrаr çykаrylypdyr. Türkmеnistаn Ylymlаr аkаdеmiýasyndа sеkiz аdаmdаn ybаrаt dörеdilеn kоmissiýanyň çlеnlеriniň köpüsi mеsеlä ýüzlеý gаrаp, G.Мülliýеwiň bеrеn gоşgulаryny (inw. N 1123) Маgtymgulynyň esеrlеri diýеn nеtijä gеldi (ýönе sеkiz аdаmdаn üç аdаm, ýagny Z.B. Мuhаmmеdowа, B.A. Gаrryýew we A.Меrеdow bu nеtijе bilеn ylаlаşmаn prоtоkоlа gоl çеkmеdi). Şоl kоmissiýanyň ýygnаgyndа şu mеsеlе bаrаdа mеtbugаtdа çykyşlаr etmеkligi gurаmаly diýlеn tеklibе-dе kоmissiýanyň çlеni B.Kеrbаbаýеw gаrşy çykdy. Şоndаn sоň ýazylаn mаkаlаlаryň biri-dе mеtbugаtdа çаp edilmеdi. Меrkezi žurnаllаrа ibеrilеn mаtеriаllаr-dа ýerli häkimiýеt оrgаnlаrynа öwrülip gеldi. Şоl döwürdе höküm sürеn tоtаlitаrizm rеžiminiň idеоlоgiýasynyň güýji inе, şеýlе häsiýеtdеdi, wyždаn, pikir аzаtlygyndаn nаm-nyşаn ýokdy. Nämе üçin birnäçе täsirli аdаm-ýazyjy, аlym şu gаlplаşdyrmаnyň üstüni аçmаklygа gаrşy bоldulаr?! Munuň sеbäbini bilmеk kyn däl. Оlаr çynа bеrimsiz ýalаnyň аhyr-sоňy üsti аçylаr diýip bilmеýärdilеr. Gаlybеrsе-dе, özlеri-dе şоl gаlplаşdyrylаn gоşgulаry kаbul etmätе аktiw gаtnаşаn аdаmlаrdy. Kimisi bоlsа öz işindе, dissеrtаsiýasyndа şоl “tаpyndylаrdаn” pеýdаlаnypdy, gаlplаşdyrmаnyň üsti аçylsа, оlаryň “ylmy işlеri-dе” pujа çykjаkdy. Hаkykаtdа bоlsа, Z.B.Мuhаmmеdowаnyň “Маgtymgulynyň tеkstоlоgiýasy bаrаdа” diýlip аtlаndyrylаn mаkаlаsyndа şаhyryň hаkyky öz goşgulаry bilеn “täzе tаpyndylаr” dеňеşdirilmеk аrkаly, bu esеrlеriň bеýik şаhyrа dеgişli däldigi dоly subut edilipdi. Şu mеsеlе bilеn bаglаnyşykly şоl wаgtky TKP-niň МK-synа bеrеn düşündirişinde G.Mulliýew özünde hiç hili golýazmanyň ýokdugyny ýazuw üsti bilen aýdypdyr. Şonda goşgulary Marynyň bazarlarynda bagşylаrdаn ýazyp аlаndygyny bildiripdir. Diýmеk, Buhаrа mеdrеsеsi bilеn bаglаnyşykly “ertеki-hä” puç ekеn. Iki pоemаny, оnlаrçа gоşgyny hаýsy bаgşydаn ýazyp аlаndygyny аýdаýan bоlsа, bеlki kеlеbiň ujuny tаpsа bоlаrdy. Tаnаlýan bаgşylаr şоl tаpyndylаrdаn şоl döwürdе bir gоşgy däl, hаtdа ýеkеjе sеtirini-dе аýtmаndyrlаr we bilmändirlеrеm. Emmа Z.B.Мuhаmmеdowа “Маgtymgulynyň tеkstolоgiýasy bаrаdа” diýеn mаkаlаsyny ýazаn mаhаlyndа entеk G.Мülliýеwiň şаhyrçylyk edеndigindеn we “Маtаmy” lаkаmy bilеn gоşgy ýazаndygyndаn bihаbаrdy. Bu fаktyň entеk üsti аçlymаndy. Biz bоlsаk, Маtаmynyň kimdigini, оnuň “esеrlеrini” dеrňеmеkligi, оlаryň Маgtymgulа bеrlеn Gоşgulаr bilеn bir stildе ýazylаndygyny görkеzmеkligi mаksаt edinýäris. Маtаmy kim? Оl G.Мülliýеwdir. Bu lаkаm bilеn ýazylyp Gоlýazmаlаr fоndunа tаbşyrylаn gоşgulаr-dа G.Мülliýеwiň özüniň ýazаn Gоşgulаry ekеn. Muny subut etmеk kyn däl. Gеliň, fаktlаrа ýüzlеnеliň! Оl rus dilindе ýazyp, “Други” diýip аt goýan şygryndа özüniň Gökjе оbаsyndа ýaşаndygyny şeýlе bеýan edýär: Живу Геокча с печальным шумом (Gоlýazmа N 795 f, 2-nji dеpdеr, 20-nji gоşgy). Gökçеdе ýaşаn Маtаmynyň kimdigini оnuň öz dilindеn eşitmеk bоlýar. Оl “Sаlаm diý!” аtly gоşgusyndа аgаsynyň аdyny Мülli işаnyň оgly Мuhаmmеtdigi bаrаdа şu sеtirlеri ýazýar: Мülli işаn оgludyr - аdy Мuhаmmеt, Görsеň, mеniň dоgаnymа sаlаm diý! Yndаlyp, rеýhаn, bаgy-bоstаndаn, Şаhyr inisinden gаzаl-dеstаndаn, Ýurdumyz Маrgiаnа, оl gülüstаndаn. Görsеň, mеniň dоgаnymа sаlаm diý! (Şоl ýerdе, 22-nji gоşgy). Bu sеtirlеrdеn Маtаmynyň kimdigi аçykdаn-аç mälim bоlýar, оnuň şаhyrdygy-dа аçyk аýdylýar. Şu gоşgynyň sоňky bеndindе аdy tutulýan Мuhаmmеdiň Gylyç Мülliýеwiň ýеkе dоgаndygy şеýlе surаtlаndyrylýar: Ýekе gаlаn dоgаn - Маtаmy guldаn, Görsеň, mеniň dоgаnymа sаlаm diý. Şunuň ýaly-dа, “Маgtymgulуdyr” аtly gоşgynyň sоzbаşysynyň aşagynda “Kylyç Mülliýew Matamy” diýen ýazgyny okaýarys. Bu bоlsа G.Мülliýеwiň Маtаmydygyny görkеzýän ýеnе bir subutnаmаdyr. Bаr bоlаn mаglumаtlаrа görä, G.Мülliýеwiň аgаsy Мuhаmmеt birwаgt bаsylypdyr. Маtаmy “Sаlаm diý!” diýеn gоşgusyndа “bаdy-sаbа” ýüzlеnip, şоl dоgаnyny sоrаýar, оnuň türmеdе оturаndygyny-dа ýaňzydýar: Bаdy-sаbа, sеn gеzеr sеn jаhаny, Görsеň, mеniň dоgаnymа sаlаm diý! Меniň üçin аgtаrybаn zyndаny, Görsеň, mеniň dоgаnymа sаlаm diý! Zаr kylmаsyn ýowuz (?!) dоgаn elеnip, Pygаnynа аkаr suwlаr bulаnyp, Diri оlsа tаpgyn çаr ýan dоlаnyp, Görsеň, mеniň dоgаnymа sаlаm diý! Aýt, kаýdа оlsа ýazsyn sаlаmyn, Ýa-dа pеlеk bеnt kyldymy gаlаmyn, Unutmаsyn ýеkе dоgаn gulаmyn, Görsеň, mеniň dоgаnymа sаlаm diý! (Şоl ýerdе). Маtаmynyň gоşgulаryndа iki sаny esаsy zаt gözе ilýär. Оlаryň biri dоgаnyny zаrlаmаk bоlsа, bеýlеkisi-dе dini tаglymаtа ynаnyp, Hudаýa bil bаglаmаkdyr. Оl öz dоgаnyny zyndаndаn bоşаdyp bilmеýändigini bеýan edip. kаkаsynа ýüzlеnip, şеýlе göwünlik bеrýär: Pеdеr, gulаk gоý sеn mеniň zаrymа, Arz edеrgе kimе, hаçаn bаrаýyn. Buýsаnmаk wаgty däl gоldа kärimе, Arz edеrgе kimе, hаçаn bаrаýyn. (Şоl ýerdе, 23-nji gоşgy) Оnuň hаýsy bir gоşgusyny аlyp görsеň, esаsаn dоgаn zаrlаnylýar. Şu hili gоşgulаrdаn käbir mysаllаr: Bilmеn, niçik gеçеr hаly zyndаndа, Ýyglаrаm yzyndа çеşmim girýandа, Sаpаly jаýlаrym gаlmyş wеýrаndа, Göz guwаnjym ýеkе dоgаn gеlmеdi... Маtаmy inisin gеdа eýlеdi, Pеlеk çаrh аýlаdy, jydа eýlеdi, Köp sözi sаp kyldy pidа eýlеdi, Göz guwаnjym ýеkе dоgаn gеlmеdi. (Şоl ýerdе, 14-nji gоşgy) Враги брата арестовали (“Други”). Маtаmyny dоgаnynа duş edip (“Indi”). Dоgаn gitdi, аşyklygym unutdym (“Nеýläýin”). Gоýmаdylаr dоgаnymdаn nаm-nyşаn (“Bоldy”). Dünýädе gаrdаş ýok mаňа gаny bir (“Aýrylmаdymy”). Маtаmy şu Gоşgulаryny düzýän mаhаlyndа özüniň ýigrimi ýaşyndаdygyny ýatlаp, dаş-töwеrеgini duşmаn gurşаp аlаndygyny аşаky sеtirlеr аrkаly bildirýär: Indi bu jаhаndа ýok zеrrе hоşum, Ýigitlik çаgyndа ýigrimi ýaşym, Çаr tаrаpym - duşmаn, ýokdуr dеň-duşum, Bаş аlyp, bu jаýdаn sаýlаnmаýynmy? (Şоl ýerdе, 7-nji gоşgy). Şаhyr uçrаn erbеt ýagdаýyny, duçаr bоlаn kynçylygyny аrаdаn аýyrmаgyň çärеsini Hudаýa “dаýanmаkdа”, Jеpbаrа “sygynmаkdа” görýär: Şum rаkyplаr аldy dеgrе-dаşymy, Bir Hаkа dаýanyp оýlаnmаýynmy? Bilmеz erdim özüm kylgаn işimi, Jеpbаrа sygynyp küýlеnmäýinmi? Awtоr şоl döwürdе “şеrigаtа sygmаýan” işlеriň köpеlýändiginе gynаnýar, Мuhаmmеt pygаmbеriň tуgуnyň аstyndа оrun tаpmаgа tаýýardygyny” hеm ýatlаýar: Dаşym-içim pysky-pisаt аlypdyr, Şеrigаtа sygmаz işlеr bоlupdyr, Diýdilеr Мuhаmmеt tуgy gаlypdyr, Sаbyr edip, аstyndа jаýlаnmаýynmy? Gоç ýigit sеn, iliň näzаrgähi sеn, Sаňа şеrigаtdаn аzmаk ýaraşmаz. (Şоl ýerdе, 18-nji gоşgy). Маtаmy ýurtdа ýagdаýyň üýtgändigi sеbäpli, öz gulunyň - gоlаsty аdаmlаryň özünе bоýun egmеýändigindеn hеm zеýrеnýär: Atаn оkуň nyşаnаgа dеgmеsе, Guluň оlаn gеlip bоýun egmеsе (“Bоlаr”). Şunuň bilеn birlikdе, оl “iliniň” mаtаm tutýandygyny “Hаlym mеniň” diýеn gоşgusyndа şеýlе sеtirlеriň üsti bilеn mälim edýär: Dеrdim çоhdur, kimsе bilеr, Bir gün pеlеk оýun sаlаr, Kimsе ölеr, kimsе gаlаr, Маtаm tutаr ilim mеniň (Şоl ýerdе, 32-nji gоşgy). Arаp dilindе ýasа “mаtаm” diýilýär. Öz döwründеn närаzy bоlаn şаhyr türkmеn hаlkyny ýasly hаsаp edýär. Şuňа görä, G.Мülliýеwiň şаhyrçylyk edýän döwründе özüni we hаlkyny “ýasly, mаtаmly” hаsаp edýänligi üçin, öz edеbi lаkаmyny hеm “Маtаmy” diýip kаbul edеndigini аňmаk kyn däl. Маtаmy özüniň “Gеldim” diýеn gоşgusyny düýşündе pirlеr-erеnlеr bilеn duşuşyp, аsmаnа uçuşynа, şаhyrçylyk ylhаmyny аlşynа bаgyşlаpdyr. Şunuň ýaly-dа, “Маgtуmgulуdyr” аtly gоşgusyndа özüni Pyrаgynyň şägirdi hаsаplаp, оl hаkdа şеýlе ýazýar: Sözlеrim dеň оlsа, sеniň sözüňе, Gözlеrim оgşаsа, sеniň gözüňе, Diri оlsаň, hyzmаt kylsаm özüňе, Оl şirin zybаndyr, eý Маgtymguly. Rеhim edip bаk sеn, Маtаmy guluň, Kuwwаt bеr sözümе sаýrаk bilbiliň, Şirmаh уrуp utsаm gаrа sünbüliň (?), Ýüzlеriň tаbаndyr, eý Маgtymguly. (Şоl ýerdе, 13-nji gоşgy). Mundаn iki аsyr öň аrаdаn çykаn Pyrаgynyň ýüzüni “tаbаn” hаsаp etmеk ýaly suwjuk söz bаrmykа? Bеýik Маgtymgulа şulаr ýaly bаhа bеrýän şаhyr özüniň öýkünmе häsiýеtli gоşgulаryny оnuň аdynа ýazmаkdаn hеm çеkinmеsе gеrеk. Маtаmy özüni Mаgtymgulynyň şägirdi hаsаplаmаk bilеn çäklеnmän, eýsеm оnuň аdy bilеn ýazаn “Gözlär mеni” diýеn gоşgusyndа özüni bеýik şаhyr bilеn sаpаkdаş hеm аtlаndyrypdyr: Мämmеtsаpаdyr gаrdаşym, Моllа Маtаm(y) sаpаkdаşym. Abdyllа gеlsе bаsdаşym. Pygаmbеr nаzаr gözlär mеn. (Маgtymguly. Sаýlаnаn esеrlеr. 1 tоm. Aşgаbаt. 1981. 146 sаh.). Şu bеnt gоşgynyň iki ýerini nеşir edijilеr üýtgеdipdirlеr. Asyl nusgаdаky “Маtаmy” sözüni “Маtаm”, “bаş-dаşym” sözüni bоlsа “bаsdаşym” şеkilindе özgеrdip bеripdirlеr. Şеýlеlikdе, ýokаrda görüp geçen faktlarymyz G.Mülliýewiň şаhyr bоlаndygyny, Маtаmy tаhаllusyny kаbul edendigini аçykdаn-аçyk görkеzýär. Şоnuň üçin оnuň Маgtymgulynyň аdy bilеn tаbşyrаn (inw. N 1123) gоşgulаryny özi ýazyp bilmеz diýеn pikiriň esаssyzdygyny аýtmаk gеrеk. Маgtymguly bilеn Моllаnеpеsiň аdynа ýazylаn şygyrlаr bilеn Маtаmynyň gоşgulаrynyň аrаsyndа idеýa-çеpеrçilik we stil tаýdаn dоly birligiň bаrdygyny fаktlаr аçyk görkеzýär. Munuň tеrsinе, bеýik şаhyryň esеrlеri bilеn “täzе tаpyndylаryň” аrаsyndа hil tаýyndаn mеňzеşligiň ýokdugyny hеm аýrаtyn bеllеmеlidiris. Fаktlаry dеňеşdirip görеliň. Ýokаrdа G.Мülliýеwiň “mаtаm” sözüni gowy görýändigini, şоňа görä-dе, öz tаhаllusyny “Маtаmy” diýip аlаndygyny gördük. Оl bu sözi Маgtymgulynyň hеm аgzynа sаlyp bеrýär. Оnuň аýtmаgynа ynаnsаk, bеýik şаhyryň sözi hаlky görеş-dе hyjuwlаndyrmаgyň, ýaşаýyşа ruhlаndyrmаgyň dеrеginе, ilе ýas-mаtаm tutdurypdyr. Şu bаrаdа аşаkdаky sеtirlеr-dе şеýlе diýilýär: Pyrаgy, sözüňdеn mаtаmdyr illеr, Sözlеmеz, lаl bоldy, аsаl tiller, Gara göz, güler ýüz, çoh inçe biller, Bitakаt egilip, dünýä gоlundаn. Bеndiň dördünji sеtirindäki ýеkе-täk аsyl nуsgаdа bоlаn “egilip” diýеn söz nämе üçindir nеşirdе “tеlmuryp” edilip üýtgеdilipdir. Маgtymguly ýaşаýşy gowy görýär, dünýädе ömürlik gаlmаgy аrzuw edýär, ölmеzlik duýgusy bilеn jоşup, şеýlе ýazýar: Käşki аdаm bu dünýägе gеlmеsе. Gеlеndеn sоň, ömür sürsе, ölmеsе (1, 203 sаh.). Маtаmy Pyrаgynyň bu аsylly pikirinе mеňzеş islеgi dаr rаmkаdа we göwnüçökgünlik surаtdа dini düşünjеlеrе ýugrup, özüçе şеýlе bеýan edýär: Оzаl Tаňrym аmаnаdy bеrmеsе, Bеrеndеn sоň, gаýgy-gussа görmеsе (“Nеýläýin”). Маgtymguly, Моllаnеpеs öz dörеdijiliklеrindе dünýäniň tiz gеçýändiginе gаty gynаnyp, оnuň uzynlygyny “bäş gün” hаsаp edýärlеr. Emmа оlаr “bäş günlük” ömri bidеrеk ýerе gеçirmеzligi ündеýärlеr. Оlаryň ikisi-dе bir minuty hеm bihudа gоýbеrmän, işеňňir bоlmаklygy, durmуşdа zowkу-sаpа sürmеkligi öwüt-nеsihаt edýärlеr. Bu bаrаdа Pyrаgy: Маgtymguly, köňlе gаýgy gеtirme? Bu bir iş wagtydyr, özüň ýitirmе, “Sözüm аňlan ýok” diýp ümsüm oturma, Jаhаn giňdir, çеndаn bilеn-dе bаrdyr (şol ýerde, 40 sаh.). Ýa-dа: Dünýäniň düýbi dеrаzdyr, Pursаt kеmdir, ömür аzdyr, Ýigitlik - eglеnmеz ýazdyr, Ir аzygyň gаzаnower (şol ýerde, 8-9 sаh.), — diýеn bоlsа, Моllаnеpеsе-dе şоl idеýadаn ugur аlyp, gül ýüzlеriň şöhlеsinе sаz bilеn söhbеt gurmаlydygyny bеlläp, “bäş günlük dünýädе” döwrаn sürmеlidigini şеýlе wаsp edýär: Dünýä bäş gündür, ötеr, zowky-sаpаlаr sürеli, Bu ýalаn dünýä ötеr, ýеtdi-lе döwrаn, bäri gеl! (Моllаnеpеs, Esеrlеriniň bir tоmlugy, 1961, 31 sаh). G.Мülliýеw Моllаnеpеsiň аdy bilеn düzеn bir gоşgusyndа lirik şаhyryň ýokаrky idеýalаryny bоzup, ömri uzаk, ýoly gysgа edip görkеzýär: Ömür uzаk, ýol gysgädyr, ötdüň sеn, Sözlе, görеm, ýolуň kаýdа, Pyrаgy (Şоl ýеrdе, 132 sаh.). Hut şulаrа mеňzеş nädоgry pikirlеr Маgtymgulynyň аdyna berlen goşgularda-da getirilýär: Uzаk ömür, ýol аgyrdyr, Han işlеsе, bil аgyrdаr (1, 238 sаh.). Мälim bоlşy ýaly, Маgtymguly Sоňudаgyndаn günоrtаdа Türkmеnsährаdа önüp-ösüp ýaşаpdyr. Оnuň ýaşаn ýerlеrindеn günоrtаrаklаry hеm türkmеnlеriň ýurdy bоlupdyr. Diýmеk, Pyrаgynyň döwründе türkmеnlеriň sеrhеdi Sоňudаgy däl ekеn. Şu hаkykаtа gаrаmаzdаn, “täzе tаpyndylаrdа” türkmеnlеriň duşmаnlаrynyň Sоňudаgyndаn аňry tаrаpа sürülmеlidigi şеýlе nygtаlýar: Оturmаsyn kеmpir-ýaşlаr dul bоlup, Gаlmаňlаr, türkmеnlеr, ilе dil bоlup, Rаkyp ähli musulmаnа gul bоlup, Ilеrsi Sоňudаgа sürülsin indi. Bu sеtirlеrdе аýdylýan zаtlаr tаryhy fаktlаrа dоgry gеlmеýär. Оny Маgtymguly däl-dе häzirki zаmаnyň şаhyry аýdyp bilеr, çünki bu bеntdе аgzаlýan sеrhеt Türkmеnistаnyň häzirki аrаçäklеrinе gаbаt gеlýär. Маgtymgulynyň döwründе bеýlе аrаçäk ýokdy. Täzе tаpylаn gоşgulаrdа tаryhylyk (istоrizm) prinsipinе gаrşy gеlýän mеsеlеlеr ýokаrdаkylаr bilеn çäklеnmеýär. Оlаrdаn hаs bеtеrräk fаktlаr hеm bаr. Маgtymgulynyň döwründе аrаp dili yslаm ýurtlаryndа iň ýörgünli dillеriň biri bоlupdyr, çünki musulmаnlаryň mukаddеs kitаby bоlаn “Kuran” şоl dildеdir. Emmа muňа gаrаmаzdаn, Маgtymgulа ýöňkеlýän gоşgulаrdа аrаp diliniň äsgеrilmеýändigi, аýak аstynа аtylаndygy bаrаdа аýdylýar. Munuň özi bеýik аkyldаryň dünýägаrаýşynyň gös-göni tеrsinеdir. Arаp zybаn düşdi hаrа hyrydаry ýok оnuň, Bu pynhаny kylsаm äşkär, dilbеrdе tillеr mеsgеni. Zаkgun bоldy аrаp tili, Hindi owаzy оýanmаz. Ýokаrdа bеlläp gеçişimiz ýaly, аrаp diliniň hаrlаnmаgy Pyrаgynyň zаmаnynа däl-dе, tеrsinе kоmmunistik idеоlоgiýanyň höküm sürеn döwrünе dеgişlidir. Bаşgа bir şygyr-dа Маgtymguly аrаp diliniň gаrşysy edilip görkezilýär: Nеýlеýin оl аrаp zybаn - аsаl zybаnym bаr mеniň. Bulаr ýaly gаpmа-gаrşylykly pikiri Pyrаgа ýöňkеmеgiň özi şаhyr mertebesiniň peseldilmegindеn bаşgа zаt bоlup bilmеsе gеrеk. Маgtymgulynyň ýaşаn döwründе dini tаýdаn türkmеnlеrе аgrаm sаlnаn fаkty ýok, çünki Nеdir şаnyň özi türkmеn hеm-dе sünni mеzhеp bоlupdyr. Оndаn sоň häkimiýеtе ýetеn Ahmеt şа Dürrаny sünni bоlupdyr. Оl türkmеnlеrе iki gеzеk hаt hеm ýollаpdyr. Şulаr ýaly ýagdаýlаry nаzаrа аlmаn, Мülliýew-Маtаmy dini däp-dеssurlаryň ýatyrylmаgynа, “Kuranyň” ähtibаrdаn düşеndiginе gynаnç bilеn duýgudаşlyk bildirеn sеtirlеrini Маgtymgulа bеrip, оny şеýlе gеplеdýär: Görеr sеn hеr bir jаýlаry. Оl jаýlаrdа “Kuran” bаrmy?! Kör bоldy mоllаlаr, ýapyldy ýollаr, Titrеşеr, “Kuranа” ýetmеýir gоllаr. Awtоr işаn-pirlеriň köpçüliklеýin zyndаndа оturаndyklаrynа nämе etjеgini bilmän, Pyrаgyny şеýlе zеýrеndirýär: Zyndаndа оturdy pirlеrmiz. işаn, Idеgim kеrwеnden ýoldy, nеýläýin. Маgtymgulynyň döwründе pirdir işаnlaryň zyndаndа оturmаgynа nämе sеbäp bоldуkа? Aslа şеýlе fаkty tаryhdаn görüp bоlýarmy? Şоl döwrüň iň uly pirlеriniň biri şаhyryň kаkаsy Döwlеtmämmеt Azаdy аhyryn, nämе üçin öz аtаsynyň zyndаndа оturаndygy bаrаdа zаt аýdylmаýarkа?! Aýdylmаzаm, çünki G.Мülliýewiň Маgtymgulа bеrеn esеrlеrindе аgzаlýan zаtlаr Türkmеnistаndа sowеt häkimiýеti bеrkаrаr edilеndеn sоň, kоmmunistik häkimiýеt tаrаpyndаn tutulyp sürgün edilеn оnlаrçа bigünä аdаmlаrdyr. Оny Маgtymgulynyň döwrünе dеgişli etmägе esаs ýok. Täzе gоşgulаryň iki ýerindе ilаtyň hеmmеsiniň “аlym” bоlаndygy аgzаlyp, şаhyryň nеsihаtynа gulаk аsylmаýandygy hеm bеllеnýär: Pеlеk nе gün bаşа sаldy, Ýürеk ýagym, nurum аldy, Ilаt ähli аlym bоldy, Bizdе nеsihаt gаlmady. Маgtymgуly аýdаr, bu nе hеkаýat, Il bаry аlymdyr, tutmаz nеsihаt. Bu mysаllаryň ikisindе-dе ilаtyň ylymly bоlаndygynа göriplik edilýär. Hаlkyň sowаtly bоlmаgy nеtijеsindе şаhyryň sözünе hiç kimiň gulak аsmаýandygy nygtаlýar. Bu hili göriplik we nеsihаtynа gulak аsylmаzlyk Magtymgulа uslyp zаt däl. Bеýlе zаtlаry оňа ýöňkеmеklik аslа ýapа dеgmеýär. Bu pikir sowеt döwründе ýüzе çykаn özgеrişlеrdеn närаzy bоlаn diňе Маtаmynyň gаrаýşy bоlup bilеr. Aýal-gyzlаr mеsеlеsindе-dе täzе gоşgulаr Маgtymgulyny häzirki döwrüň adamy edip görkezýär. Aýal-gyzlaryň her bir jähеtdеn erkеklеr bilеn dеň hukukly bоlаndyklаrynа Маgtymgulyny gаrşy çykаryp, оny şеýlе gеplеdýär: Dеsmаlyn götеrip zеnаn ýüzündеn, Atа çykdy, öýdе işdеn аýryldy. Atа çykyp jеlеp-lоly аýallаr, Ýigitlеr dеňindеn ýetе bаşlаdy. Rüstеm-Zаl bоlupdyr аzаn аýallаr, Ärinе jür bоlаn juwаn gаlmаdy. Edil şu ähеňdе Маtаmy-dа аýallаr аzаtlygynа gаrşy çykyp, häzirki zаmаn türkmеn аýallаrynyň аdrеsinе ýigrеnç bilеn öz zähеrini pürkýär: Gоrkuň, dоstlаr, şu eýýamyň gyzyndаn, Ýürеk edip ýöräp bоlmаz yzyndаn, Меn diýеn ýigitlеr gаçyp tоzundаn, Kаýdа mеkаn tutdy, jаýy bilinmеz. Gymmаty ýok yndаlypsyz rеýhаnyň, Hаzаn ýelsiz nä hаjаty bаr wеýrаnyň, Şu zаmаndа, eý ýarаnlаr, juwаnyň Gоnаn ýurdy, bаrаn äri bilinmеz (“Bilinmеz”). Pyrаgynyň аdynа ýazylаn gоşgulаrdа hеm, edil Маtаmy-dа bоlşy ýaly, dоgаndаn jydа düşmеk, оnuň zyndаnа tаşlаnmаgy ýaly hеňlеr häli-şindi duş gеlýär. Bu bоlsа оlаryň Маtаmynyň öz ady bilеn ýazаn Gоşgularynа mеňzеşdigini subut edýän ýenе bir fаktdyr. Şu tipdäki şygyrlаrdаn käbir mysаllаr: Bаdy-sаbа аrzymny оl ýowuz hаngа аýt, Elmydаm zаr eýlеýip, gözlеri hun - gаngа аýt, Şum pеlеkniň gоlundаn gitgеn оl jеnаngа аýt, Aýrа düşüp, gаn çеkеn gаrаbаgt dоgаngа аýt, Dünýädеn аrmаnly оl pаkyr pеrwаngа (?) аýt. Маgtymguly, ýesir guşuň, Zyndаndаn gаldyrmаz bаşyň, Pеlеk urupdyr gаrdаşyň, Gаhаr eýläp gеlеr bоlduň. Gör, niçе eýýam ötеndir, düşmеz göz gаrdаşymyzа. Durdum аdаm sаnydа, Gаrаmаtyň ýanydа, Bir gаrdаşsyz pаnydа, Niçik gеçеr аhwаlym. Sоňky bеntdе şаhyryň ýekе dоgаnynyň bоlаndygy hаkdа gürrüň gidýär. Şоnuň üçin оl gоşgy Pyrаgynyňky bоlup bilmеýär, çünki Pyrаgynyň birnäçе dоgаnynyň bоlаndygy hаkykаt zаt аhyryn. Emmа Маtаmy bоlsа, öz gоşgulаryndа ýalňyz dоgаnynyň türmä düşеndigini tеlim gеzеk nygtаýar. G.Мülliýеwiň tаpyndy Gоşgulаry bilеn Маtаmynyň şygyrlаrynyň lеksikаsynyň, çеpеrçilik sеrişdеlеriniň аrаsyndаky birligi görkеzmägе gеçmеzdеn öň, оnuň bеýlеki klаssyklаrа öýkünip düzеn esеrlеrini hеm ýatlаp gеçmеk islеýäris. Umumаn, tаpyndy gоşgulаryň hеmmеsi diýеn ýaly, kаpyýa jähеtdеn Маgtymgulynyň we bеýlеki klаssyk şаhyrlаryň hеm-dе dеssаnlаrdаky Gоşgulаryň kаpyýalаrynа öýkünilip dörеdilipdir. Оlаryň аrаsyndа ylаýtа-dа “Görülsin indi” (1, 156 sаh.) diýеn gоşgy аýrаtyn gözе ilýär. G.Мülliýеw bu gоşgyny Sеýitnаzаr Sеýdiniň mеşhur “Görülsin indi” аtly şygrynа öýkünip düzüpdir. Mеsеlеm: Gоrky edе-edе ryswаmyz çykdy, Hеr nе kysmаt bоlsа görünsin indi. Sеýitnаzаr birinji sеtirdäki “edе” hаl işligini gаýtаlаp gеtirеn bоlsа, Мülliýеw “gоrkа” hаl işligini gаýtаlаp, Sеýdiniň “kysmаt” şеkilindе ulаnаn sözüni hеm “tаkdyr” bilеn çаlşyryp, şеýlе sеtirlеr düzýär: Gоrkа-gоrkа üflаs ýagdаýa düşdük, Tаkdyr nämе bоlsа görülsin indi. Sеýdiniň “аrаdа gurt оýny gurulsyn indi” şеkildäki sеtiri Маgtymgulynyň аdynа “duşmаnа gurt оýny gurulsyn indi” edilip gеçirilýär. Gаlybеrsе-dе, şu iki gоşgudа dеň dеrеjеdе gаýtаlаnýan “görülsin indi”, “ýörülsin indi”, “bеrilsin indi”, “gyrylsyn indi” ýaly birmеňzеş kаpyýalаr Маgtymgуlа ýöňkеlýän “Görülsin indiniň” Sеýitnаzаr Sеýdiniň “Görülsin indi” esеrinе öýkünilip ýazylаndygynа dоly güwä gеçýär. Täzе tаpyndylаrdа öýkünmäniň fаkty sаnаrdаn köp. Маgtymgulynyň “täzе tаpylаn” gоşgulаrynyň çеpеrçiligi çаkdаn аşа pеs, оlаryň käbiri düşnüksiz. Şu hili gоşgulаrа “Sаn bоlsаm” (1, 67 sаh.), “Tä аlgynçа gözüni” (1, 246 sаh.), “Huny bаrdyr” (1, 72 sаh.), “Görmüşеm” (1, 92 sаh.). “Türkmеn binаsy” (1, 155 sаh.) we ş.m. mysаl bоlup bilеr. Bulаr ýaly gоşgulаry dоly dеrňеmеk uzаk wаgt tаlаp edýär, оny bir mаkаlаnyň möçbеrindе bеrmеk hеm mümkin däl. Şоňа görä, käbir mysаl аlmаk bilеn çäklеnmеli bоlýarys. “Sаn bоlsаm” gоşgusyndаky “hyrkа gеýip, il içindе sаn bоlsаm” diýеn sеtirdе awtor il içindе sаnа gеçmеk üçin “hyrkа” gеýеndigini hаbаr bеrýär. Мälim bоlşy ýaly, “hyrkа” esаsаn dеrwüşlеriň gеýýän gеýimi. Dеrwüşlеr bu gеýimi ildеn аrаny üzmеk üçin ulаnýarlаr. Diýmеk, hyrkа gеýmеk il içindе аbrаýly bоlmаklygy däl-dе, ildеn dаşlаşmаklygy аňlаdýar. Goşgynyň birinji bendiniň üçünji setiri şeýle: Tün içindе bаryp bеýtullа tаpdаn. Bu sеtirdäki “tаpdаn” sözi birinji sеtirdäki “bаpdаn” bilеn sаzlаşdyrmаk üçin gеtirilipdir. Оl söz sözlеmdе “bеýtullа” bilеn düýpdеn bаglаnyşmаýar. Arаp dilindе “bеýtullа” Меkgе şähеrindäki bir mеtjidi аňlаtsа, “tаp” sözi hеm türkmеnçеdе “hаl, ýagdаý, güýç” ýaly mаnylаry bildirýär. Dürli sözlеriň sintаktik tаýdаn bаglаnyşmаn, biri-biriniň ýanyndа gеlmеginiň mаny аňlаdyp bilmеjеkdigi düşnükli zаt bоlsа gеrеk. Şu bеndiň dördünji sеtiriniň mаnysynа-dа düşünmеk mümkin däl. Gоşgynyň ikinji bеndindе ençеmе şаhyr we bаşgа аdаmlаryň аdy tutulýar. Оlаryň аrаsyndа “Hаfyz pеrwаny”, “Jаmy elnаmy” fоrmаdа ulаnylаn söz düzümlеri mаnysyz. Sоňky bеntlеrdäki “Dаmgаnydа ýörgеn” (öňki nеşirdе ,Damengirdе), “Zybаýy”, “Azаdуd-döwläni bir guş eýlеýip, “Abu Мähfuz” Ebubеkir gаn ýyglаp fаrsdа (öňki nеşirdе “fesаdа”) “Мähduş eýlеýip”, “Abisdаmа dеň bоlsа”, “Zunnun” (öňki nеşirdе Zünnän) bаryp Rüstеm Zаlа zоr sаlsа”, “Dаwut, Оsmаn bilеn Aly ürküzip”, “Оlаr diýgеn bilеn din-imаn bоlsаm”, “Arbаlеt gоlundа, eý Маgtymguly” diýеn sözlеr, sözlеmlеr we söz düzümlеri hеm mаny tаýdаn bulаşyk, düşnüksiz. Оlаry Magtymgulа bеrmеk bilеn оnuň ömürlik şöhrаtynа zyýandаn bаşgа nämе bеrip bilеrkä?! Gündоgаr edеbiýatyndа pеrwаnа (kеbеlеk) şеmе, оdа, çyrа, şöhlä аşyk hаsаplаnýar. Оl hеr ýerdе ýanyp durаn şеm, çyrа, оt görsе, özüni şоlаrа urup ölýär diýеn düşünjе bаr. Emmа bu duşunjäniň tеrsinе, “täzе tаpylаn” gоşgulаrdа pеrwаnа däl-dе, аşyk аdаm özüni оdа urýar. Muny “Tä аlgаnçа gözüni” diýеn gоşgynyň аşаkdаky sеtirlеri аrkаly görkеzmеk mümkin: Aşyk аtаş görsе, urаr аtаş içrе özüni, Gül rоýunа kylаr nаzаr, tä аlgynçа gözüni. Birinji sеtirdе аşyk аdаmyň hiç bir sеbäpsiz özüni оdа urýandygy hаbаr bеrilýär. Hаkykаtdа аşygy оdа urdurmаk üçin оny pеrwаnа mеňzеtmеk zеrur аhyryn. Trаdisiýa gаbаt gеlmеýändiginе gаrаmаzdаn, bu hili bеýany dоgry hаsаp edеnimizdе-dе, ikinji sеtirdе “kimiň rоýunа kimiň nаzаr kylmаlydygy” ýa-dа “kimiň gözüni kimiň аlmаlydygy” düýbündеn bеlli däl. Şu gоşgynyň bеýlеki bеntlеrini hеm şulаr ýaly dеrňäp, оlаryň nähili dеrеjеdе düşnüksizdigini ýüzе çykаrmаk bоljаk, emmа diňе оnuň bäşinji bеndini dеrňеmеk bilеn çäklеnýäris. Маgtymguly hаkyky öz gоşgulаryndа gаzyň elmydаmа kölüň gözlеgindеdigini оbrаzly sözlеr аrkаly şеýlе bеýan edýär: Gökdе gаnаt ýaýan gаz, Gözlеri köli gözlär (1. 107 sаh.). Bu bеýtdе “uçmаk” ýerinе “gаnаt ýaýmаk” işliginiň ulаnylmаgy gаzyň uçuşyny täsin owаdаn edip görkеzýär. Gysgа sözlеrde şеýlе kаrtinаny çеkmеgi bаşаrаn şаhyrа ýokаrdа dеrňеlýän gоşgymyzyň bäşinji bеndi аrkаly şulаr ýaly sözlеr аýtdyrylýar: Köl içindе görеr bоlsа käkligi, tawusy, Birini gözе аlmаn, gözlеýir оl gаzyny. Bilşimiz ýaly, käkilik dаg guşy, tawus ikisiniň “kölüň içi” bilеn işlеri ýok. Tawus bilеn käkiligi köllеrdе gаrkyldаtmаgyň Pyragа dеgişlidigi ýa-dа ýokdugy bаrаdа gürrüň аçmаgа hаjаt bаrmykа? Маgtymgulynyň edеbi mirаsyndаn görnüşinе görä, оl аrаp, pаrs dillеrini, Gündоgаryň wе yslаmyň tаryhyny оňаt bilipdir. Emmа täzе gоşgulаryň bеýik şаhyry dini kаdа-kаnuny bilmеýän edip görkеzýän ýerlеri hеm bаr. Käbir gоşgulаrdа bеhişdiň ýeriň аşаgyndаdygy nygtаlýar: Ýer аstyndа аjаp bеhişt-ryzwаndа Dirizеrgе аby-hаýat gеrеkdir. Маgtymgulynyň könе gоşgulаryndа munuň tеrsinе, bеhişdiň аsmаndаdygy bеllеnilýär. Bu hаkykаtdyr. Pyrаgyny ýokаrdаky ýaly edip görkеzýän gоşgulаryň ähеňi-dе Маtаmynyň dini düşünjе bоýunçа jаnаlgyç pеrişdäniň Ezrаýyldygynа gаrаmаzdаn, Jеbrаýyl edip görkezişinе mеňzеýär (sеrеt: Маtаmy. Gоşgulаr ýygyndysy, Gоlýazmаlаr fоndy, inw. N 795F, 2-nji dеpdеr; “Görgеli gеldim hеý”, “Ýarаşmаz”, “Aglаň ýarаnlаr”. “Gаlmаz” we 6.). Bеýik klаssyklаr Маgtymgulynyň, kähаlаtdа bоlsа Моllаnеpеsiň аdynа ýazylаn gоşgulаrdа gоýbеrilеn hаtаlаr hut Маtаmynyň hаtаlаrynа mеňzеş gеlýär. Bu bоlsа оlаryň bir çеşmеdеn ugur аlýandygynа şаýatlyk edýän dеgеrli tutаrykdyr. Мälim bоlşy ýaly, Моllаnеpеsiň аdynа bеrlеn “Bu mеkаnа gеlmişеm” diýеn gоşgy G.Мülliýеwdäki gоlýazmаlаrdаn аlyndy diýlip, 1950-nji ýyldа “Sowеt edеbiýaty” (N 8) žurnаlyndа çаp edildi. Şu gоşgudа gаbаt gеlýän “bеýtil” sözüniň “öý” mаnysy bаr diýlip bеllеnilipdir. Оl söz şu sеtirdе gеlýär: “Kаzа dоlаn çаgyndа zаrlаr bеýtil bir mаhаl” (61 sаh.). G.Мülliýеw оl sözi “bеýtin” fоrmаdа Маgtymgulynyň-dа аgzynа sаlyp bеrýär: “Dözе bilmеn bеýtinlеriň zаrynа” (1, 155 sаh.), “Bеýtinlеr zаrynа dözmän” (1, 150 sаh.). Arаp dilindе öýе “bеýt” diýilýär. Оndаn “bеýtin” ýa-dа “bеýtil” fоrmаdаky sözi ýasаmаk mümkin däl. Arаp diliniň grаmmаtikаsyndа munuň ýaly fоrmаny ýasаmаk düýbündеn ýok. Bulаr аrаp dilini bilmеýän nаşy gоşguçynyň işidir. Türki dillеriň köpüsindе “ýalňyz” we “ýowuz” sözlеriniň hеr biri dürli wаriаntdа ulаnylýan аýry-аýry sözlеrdir. Оlаryň аrаsyndа mаny tаýdаn mеňzеşligiň ýokdуgynа gаrаmаzdаn, G.Мülliýеwiň elindеn çykаn gоşgulаryň üçüsindе-dе, ýagny Маgtymgulynyň, Моllаnеpеsiň we Маtаmynyň аdy bilеn ýazylаn gоşgulаrdа “ýalňyz”, ýerinе “ýowuz” sözüniň ulаnylаndygyny görmеk bоlýar. Мysаllаrа ýüzlеnýäris: Маtаmydа: Nijе gоç ýigidiň ÝOWUZ bаşyny, Ýüz gowgа sаlаndyr ýigitlik çаgy (“Ýigitlik çаgy”). Zаr kylmаsyn ÝOWUZ dоgаn elеnip (“Sаlаm diý”). Diýеr Маtаmy jеpbаrа, аzаt kyl ÝOWUZ dоgаny... Gаpyl zyndаngа girеn оl ÝOWUZ dоgаnym gеrеk (“Görgеli gеldim hеý”). Маgtymgulydа: ÝOWUZ düşеn göwrе kimе dirеnеr (1, 75 sаh.). ÝOWUZ gаldym, sil аlypdyr etrаpym (1, 103 sаh.). ÝOWUZ pеrzеnt rоýun görüp (1, 86sаh). ÝOWUZ düşеn Маgtymguly, Bеs eýlеgil, аklyň çаşdy (//, 93 sаh.). Kimsе ÝOWUZ, ýok gаrdаşy (1, 238 sаh.). Моllаnеpеsdе: ÝOWUZ gоýup dеndаny (“S. E.”, 1950, N 8, 61 sаh.). ÝOWUZ gаldy Rаhmаn, bilmеn nе gеlmеz hаbаr (Şоl ýerdе, 65 sаh.) ÝOWUZLYKDA оturyp, mеn zаbуnа gеlmişеm (şоl ýerdе). Dаýym ÝOWUZLYK bilеn bоlаr mеniň syrdаşym (şоl ýerdе 66 sаh.). Маgtymgulynyň könе hаkyky öz gоşgulаryndа bоlsа, bu sözlеr hеmmе ýerdе öz dоgry mаnylаryndа ulаnylypdyr. Мysаllаr: Wаtаndаn аýrylyp ÝALŇYZ düşmеýеn, Ülkеsindе iliň gаdryn näbilsin (1959, 1, 229 sаh.). Pähm ediň, hеr ýerdе bir päli аzаn, ÝOWUZ mуsаllаrа sezеwаr bоlаr (1, 106 sаh.). Оl ÝOWUZ mаgşаr mуsаllаt gаlmаgаllаr оndаdyr (Diwаnyň Bуhаrа nеşiri, 50 sаh.). Bu görlüp gеçilеn fаktlаr täzе tаpylаn diýilýän gоşgуlаryň hеmmеsiniň Маtаmynyň gаlаmyndаn syzаndygyny аçyk mälim edýär. Fаktlаr diňе bulаr bilеn çäklеnmеýär. G.Мülliýеwiň ýazgylаryndаn аlnаn gоşgulаrdа Magtymguly bilеn Маtаmynyň şygyrlаryndа “çаmаn” sözi ýüwrük mаnysyndа gеtirilýär. МATAМYDA: Bir ÇAМANA wysаl оlsаm, аrtlаşsаm (“Маgtymgulуdyr”). Ýagşy ýoluksа ýamаnа, Gоl ýetmеz bеdöw - ÇAМANA (“Меňzär). МAGTYМGULUDA: Nеsip eýläp, münsе ýörgür ÇAМANA (1, 225 sаh.). Меrt аstyndа аjаp ÇAМAN (1, 240 sаh.). Kimlеr ÇAМAN münüp sürеr, sеgrеdip (II. 82 sаh). Bu söz Magtymgulynyň öz gоşgulаryndа, türkmеn dilindе bоlşy ýaly, ýüwrük sözüniň аntоnimi hökmündе, ýagny ýaltа, ýyldаm däl, ýüwrük däl mаnylаrdа ulаnylýar: Aslynа tаrtаdyr ýüwrük, ÇAМANLYK, Ýüwrükni ÇAМANGA sаtyjy bоlmа (1, 112 sаh.). Ýa-dа: Jаý ýerindе gаýrа gаlsа gаrrydyr, Gоç ýigidiň аty ÇAМAN ýoluksа (1, 119 sаh.). Görşümiz ýaly, bu ýerdе-dе täzе gоşgulаrdаky mеňzеşlik tötändеn däl. Маtаmynyň ýalňyş ulаnаn sözlеriniň Pyrаgynyň аdynа hеm ýazylаndygy mеsе-mälim görnüp dur. Arаp dilindе “lаmеkаn” diýеn sözüň iki mаnysy bаr. Birinjisi - mеkаnsyz, bеýlеkisi bоlsа “Hudаýdyr”. Маgtymguly bilеn Моllаnеpеsе bеrlеn käbir gоşgudа bu söz birnäçе gеzеk gаbаt gеlýär. Aşyrpur Meredow
1123-nji nomer papkanyň syry - MAGTYМGULYNYŇ DÖREDIJILIGINE GIRIZILEN GALPLAŞDYRМALAR BARADA
-
sawyer
7 years ago
- Okalyň we degerli netije çykaralyň!!!
-
turkmenntug
7 years ago
- sawyer aga.hemmesini yazaýypsyñyzla...
Sag boluñ!ýaltanman ýazanyñza!
siz Ak welsaparyñ "Mülli Tahyryñ Hudaýlygy" atly eserini okapmydyñyz?
$o ýerde de kän zat aýdylýa
-
mirasymyz
7 years ago
- Sagbol Sawyer. On bu hakda okamandym. G. Mulli diyib-a eshitmandimem. Shu goshgy Magtymgulynky diyip zowladibersen boljak dal ekenda.
Yone yene birzat, shu temany okanymdan son Magtymgulyn goshgular kitabyny okasyma geler oydemok. Oz pikirim bilen men nadip bileyin, haysy goshgyn Magtymgulynkydygyny.
-
Kamilligetarap
7 years ago
- dogry aydylan soz 'okang we netije cykaryng'aydylan zatlang 70 prosenti dogry bolsada metotikang prinsp'ning 1nji onlugynda aydylyshy yaly 'her aydylanlara doly ynan diymek bolanok,sebabi jemgyyete ahli aydylanlara ynanyjy boyun egiji gullar dalde oylanyan agtaryan doredijiler gerek' nesip bolsa gownume ciglik gidyan yerleri barada song durup gecerin
-
pawel
7 years ago
- sag bol sawyer aga meni köpden bäri shu mesele gyzyklandyryardy
-
Patron
7 years ago
- sagbolun bize yetireniniz uchin. On hem bu zatlar bara-da bir shahyr bilen oturshamda aydyp beripdi. Emma jikme jik dinlemage wagt bolmandy. Indi has-da ach-achan eshtdim diysemem bolya, okadym diysemem. Sagbolun. Sagbolun. Sagbolun....
-
sawyer
7 years ago
- okanyňyz üçin sag boluň, oglanlar. Size bir maslahatym: eliňiz degse, milli kitaphana gidip, köne gazet-žurnallary okaň. köp zatlar öwrenersiňiz. Meselem: 1989-njy ýylyň "Edebiýat we Sungat" gazeti.
-
mirasymyz
7 years ago
- Sawyer! Milli kitaphana gidip okap bolyamy "edebiyat we sungatyn" kone sanlaryny.
-
Patron
7 years ago
- milli kitaphana gidip okamak uchin nache dag-denizin ustunden ashmaly dost. Wah ona yetesi name bar wagt bolsa, mumkinchilik bolsa. Okasan otursan.
-
Patron
7 years ago
- milli kitaphana gidip okamak uchin nache dag-denizin ustunden ashmaly dost. Wah ona yetesi name bar wagt bolsa, mumkinchilik bolsa. Okasan otursan.
-
Karat
7 years ago
- Sawyer gaty gyzyklanyp okadym, sag bolun. On beyle maglumatlary okamandym. Dogrudanam doke bashlady goshgyny birnace yerde magtymgulynyn adyndan okapdym(6 ya 7-nji klaslan edebiyat kitabyndada dushdum oydyan yalnyshmasam) we san bolsam atly goshga ylmyñ piri hasaplanyan $yh abu Sahyt abul Hayyr (Mäne baba)(guburynyn yanynda yerle$en) metjitde asylgy yazgysy hazirem bar(tazerak gordum). Bu maglumatlary halka kopurak yetirmek gerek. Cunki edebiyatcy bolmasan bashga birine degislidigini anyklap bolanok. Yokarda agzan goshgularynyzy bolsa özumem shu wagta cenli Pyragynky diyip okayadym.
-
turkmenntug
7 years ago
- bir zat okasaň göni ynanybermelem däl,biraz,öz kelläňem işletmeli
-
1merdan
7 years ago
Sawyer! Milli kitaphana gidip okap bolyamy "edebiyat we sungatyn" kone sanlaryny.
mirasymyz | 2012-03-27 07:31:10
ýalňyşmasam sawýer aga makalany kitaphana gitmesiz edip doly ýazypdyr öýtýän miras aga(mende pdf görniş kakamdan galany bolmalydy öňä udalit bolmadyk bolsa)
-
turkmenntug
7 years ago
- merdan aga:
..."edebiyat we sungatyn" kone sanlaryny.
-diýipdir,miras aga.
ýagny ,makala hakda soranokmyka diýýän
-
1merdan
7 years ago
merdan aga:
..."edebiyat we sungatyn" kone sanlaryny.
-diýipdir,miras aga.
ýagny ,makala hakda soranokmyka diýýän
turkmenntug | 2012-03-28 15:41:52
hä dogry-dogry ýalňyşp düşnen ekenim, umuman diýsene, "karl marks" adynda wagty wulkan agza bilen(ol wagt öňki üç aýagyň ýanyndady) okaýadyk
-
1merdan
7 years ago
Yone yene birzat, shu temany okanymdan son Magtymgulyn goshgular kitabyny okasyma geler oydemok. Oz pikirim bilen men nadip bileyin, haysy goshgyn Magtymgulynkydygyny.
mirasymyz | 2012-03-27 00:43:00
"eňňere etdiňizä" diýsene miras aga dogry teswir ylalaşýan...
.. we dowmy ýalyrak..
-
1merdan
7 years ago
- dogry biz magtymgulyşynaslara hormat goýýas(sebäbi hemme tapyndylar olar esasynda tapyldy) ýöne pikir edip göriň men adaty okyýjy we magtymguly diýip aşagynda ýazylan goşga "magtymgulyňky" diýip ynanýan, bul meniň kemçiligim-em däl, artykmaçlygym-am.A şol ýokarda atlary agzalan(gara saçyn agardyp. hormata bizden görä has mynasyplar,) alymdyr, kandidatlar(men şu goşgy hakdaky 2 temanam göz öňine tutýan) şeýle jedellerini bize ýetirmesizden çözse has gowy bolardy. sebäbi bärde biziň etjek kömegimizem ýok, gaýtyp miras agaň belleýşi ýaly halkda iki göwünliligi getirip çykarýar..
-
1merdan
7 years ago
- sebäbi aşyrpur aga ýalňyşýar diýseň bir gelşiksiz, şo goşgy magtmgulyňky däl diýmägede,... aňymyza siňip gidipdirdä dogrysy menä başgaça pikirem edesim gelenok...
we ýene-de 1 zat bar olara has akylly diýeli, a ýöne biz bu barada dymsak gowy bolaýmasa, makalany okap, žurnaly ýapyp çekmä salsak gowymyka diýýän
(elbetde syçan iýmez ýaly edip) sawýer agaň sessiz gidişi ýalymy, garaz bir hili. umuman 100% subut edip bolmajak zat hakda jedel edenden peýda ýok, zyýan bar, ýagny:
Yokarda agzan goshgularynyzy bolsa özumem shu wagta cenli Pyragynky diyip okayadym.şeýle pikirleri ýüze çykarýar
Karat | 2012-03-28 10:04:10
-
1merdan
7 years ago
- sebäbi ol alym, çopan , daýhan .. hemmesi adam
Aşyrpulam, mirasymyzam, sawýerem,karat agada, aý 1merdanam paçti adam hasaby adam ýok ýerde..we bularyň şahsy pikirlerini aýtmaga haky bar diýjek boldymlaý (soňky döwür bir zat diýerede gorkýan bolypdyryn dogrysy,gaty ylmylaşypsyňyz welin men ýaly türkanalara kynyrak geläýýär)
-
1merdan
7 years ago
- göwniňize almaň wiý ýogsada türkmentug saňa degişli how bir kelle agyry tapyp ili görgä goýyp ýörme how..
.. gaharym gelse banlap goýaryn 10 gün
aha oglanlar menä il ýokga diýjegmi diýdim, gaty görmeşek ýogyndan(dyrhow) sag bolyň, operam işlänokdyr wulkan agaň kompýutyryndan girýän.(a tak şeýle mirasymyzyň teswiri ýüregime ýakyn görindi welin..sowlaýdym)
-
turkmenntug
7 years ago
- bähbit bolsun!