text:
Horlanmak isleýaňizmi? Belki, Siz öz agramyňyzy artykmaç diýip pikir edýänsiňiz? "Näçe az iýip, sport maşklaryny ýerine ýetirsem-de, horlanyp bilemok" diýýän bolsaňyz, şu makalany okamagy dowam ediň.
Düzümi az uglewodly (karbogitratly) önümleri iýiň!
Ilki bilen bir giňden ýaýran toslamany ret etmäge synanşalyň. "Az kaloriýa iýsem we maşklary ýerine ýetirsem, men horlanmaly". Hakykatdan hem, biziň köpümiz şeýle pikir edýäris. Ýalnyş, sebäbi bu formulada ýatdan çykarylan zat- açlyk duýgusy. Ondan bir näçe wagtlap gaçyp bilersiňiz. Onsoň edil bombanyň partlaýşy ýaly, agzyňyzy suwjardan agyr-agyr, tagamly naharlary köp mukdarda iýmäge çalşarsyňyz.
Çylşyrymly uglewodlary (karbogidratlary) saklaýan iýmitleriň içine şeker we hamyrly önümler girýär. Şolary öz berhiziňizden aýyrmakçy däl-de, azaltmakçy boluň. Näçe azaldyp bilseňiz, şonça-da gowy, sebäbi karbogidratlary azaltmak horlanmakda in dogry edýän hereketiňizdir.
Az karbogidratly berhiziň guyji = az iýmeklik islegi. Ýagny, az karbogidratly berhiz kaloriýalary sanamazdan, az kaloriýa iýmäge kömek edýär. Şekerli we hamyrly tagamlar açlygymyzy artdyrýar ("Mantydan hiç doýup bolanok" diýen duýgy.).
Şwesiýanyň Saglyk tehnologiyasy boýunça Mejlisiniň çap eden hasabatyna görä, "Az karbogidratly berhiz hem artykmaç agramy azaltmak, hem-de has sagdyn bolmak uçin iň gowy berhizdir".
1. Ajykdyňmy, iý!
Aç bolmaly däl! Käbir berhizleriň yalnyşy, karbogidratlary azaldamyzda ýagly iýmitleri hem azaltmagy talap etmelerden ybaratdyr. Karbogidratlar we ýag bedenimiziň iki sany adaty energiýa çeşmeleridir. Berhiziňizde azyndan biri hökman bolmaly.
Az uglewod (karbogidrat) + Az ýag = AÇLYK.
Ýag we karbogidratlary iýmesek, biz özümizi örän aç we ýadaw duýmaga başlaýarys. Elbetde, birnäçe wagtdan soňra biz köp mukdarda iýmäge başlaýarys we hiç hili berhiz tutmaklyk barada pikir edesimiz gelenok. Bu kynçylygy çözmek üçin berhiziňize tebigy ýaglary goşma maslahat berilýär.
Meselem:
► Zeýtun ýagy;
► Towuk eti;
► Balyk;
► Ýumurtga.
Mydama ýeterlik mukdarda iýmeklik, esasan hem bu berhiz meýilnamasynyň başynda şeýle etmek möhümdir. Az karbogidratly berhizde şeyle etsek, iýýän ýaglarymyzy bedenimiz energiýa uçin ulanar we ol ýaglary tebigy usul bilen ýaktygymyz bolar. Şeýle-de, bedende ýag toplaýjy insulin gormonynyň derejesi hem peseler.
Emma aç bolmadyk wagtyňyz iýmäň we diňe tebigy, saglygyňyza peýdaly bolan ýaglary iýmäge çalşyň.
Fred Hatçinson adyndaky rak keseline garşy göreş merkeziniň lukmany Mario Kratz we onyň işdeşleriniň geçiren barlaglary, tebigy ýaglary iýmekligiň we artykmaç agramly bolmagyň özara arabaglanşygynyň ýoklugyny subut etdiler. Diýmek, ýagly etler, ýumurtga we ýagly süýt önümleri belli bir çäklendirilen mukdarda kabul edilende artykmaç agramyň esasy bolup bilenok.
2. Tebigy iýmitleri iýiň!
Bu name diýmek. Hiç hili horlandyryjy gerdejikleriň ýa-da şuňa meňzeş bir zatlaryň täsirliligine ynanmaň! Satyjylaryň mahabatlandyrmalary öz agramyny azaltmak isleýän adamlary aldap, öz müşderlerini köpeltmegiň gözlegidir.
Tebigy iýmit diýenimizde, bularyň içine diňe tebigatyň berýän önümleri degişli edilýändir. Konserwirlenen, gutujyklarda ýerleşdirilen nygmatlary satyn alýan wagtyňyz üns beriň, düzümine girýän önümleriň sanawy näçe az bolsa, şonça-da gowudyr.
3. Dine aç mahalyňyz iýýin.
Ajygmaýan bolsaňyz iýip oturmaň. Bedenimiz haçan iýmelidigini bizden has gowy bilýär. Ertirlik naharyny iýmelimi? Ýok, hökman däl. Eger irden ajygýan bolsaňyz, hökman iýmeli, emma ajykmaýan bolsaňyz, iýip oturmaň. Onsoň hem, naharlaryň arasyndaky "garbanmalary" etmekligi näçe azaldyp bilseňiz, şonça-da gowy. Elbetde iň gowusy, naharlanmalaryň arasynda hiç zat iýmezlikdir. Ýogsa-da, telewizora tomaşa edýän wagtyňyz eliňizde pop-korn, çipsy we şuna menzeş zatlary iýmeklik ya-da çay bilen kökedir-süýjüleri näçe iýenimize gözegçilik etmezlik, bular horlanmak üçin peýdasyz endiklerdir.
4. Stresden gaça durmaly, köp ýatmaly.
Gaharlanmak, ukyňyzy ýeterlik derejede almazlyk horlanmakda päsgelçilik berýän ýagdaýlardyr.
Ukyny gowlandyrmak üçin ýerine ýetirmeli ädimleri belläp geçeliň.
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyü Portland şäherinde ýerleşýän "Kaiser Permanente" atly Saglyk Barlaglar Merkezinde geçirlen barlaglar, gowy hilli uky almaklygyň artykmaç agramlylygy azaltmagyn esasydygyny nygtaýarlar:
► Her gün gowy edip dynç almaklyk hökmandyr. Esasan hem gije doly ukyňyzy aljak boluň. Bedenimiz dynç almalydyr. Eger-de işe gitmek/taýýarlanmak üçin ir turmaly bolsaňyz, onda irgözinden ýatmaklyga öwrenşiň.
► Ýatmak üçin belli bir wagty saýlaň. Şeýle etsek bedenimiz şol bio-sagada öwrenşer we geljekde gowy dynç almaklyga peýdaly bolar.
► Alkogol içýän bolsaňyz, ýatmazdan 3 sagat öň içmegiňizi goýuň. Sebäbi alkogol ukynyň hilini peseldýär.
► Sport maşklaryny ýerine ýetirmekligi ýatmazdan 4 sagat öň geçirmelii.
► Ýatýan otagyňyz ýatýan wagtyňyz garaňky, sessiz we oňaýly temperaturaly bolmaly.
5. Sport maşklaryny ýerine ýetirmeli.
Sport maşklaryny ýerine ýetirmekligi iň soňky nobatda getirmekligimiň sebäbi bar. Eger-de ýokarda agzalan maslahatlary ýerine ýetirmesek, näçe ylgasak-da, näçe maşklary ýerine ýetirsekde, beden agramyny azaltmak örän kyn bolar.
Dogrymy aýtsam, makalany ýazmadan öň 3 aýlap özüm ýokarda getirilýan maslahatlaryň hemmesini diýen ýaly berjaý etdim. Şu berhiz meýilnamasyny başlamazdan öň meniň agramym 71 kg-dy, 3 aýdan az wagtyň içinde 64 kg boldum we hiç hili kynçylyk görmedim. Mundan öň hem agramymy azaltmak uçin sagatlap ylgaýardym, az iýmäge çalyşýardym, emma 68kg-dan pes horlanma başardanokdy.
Men bu meýilnamany özümde synap gördüm. Siz hem garaşylýan özgermeleri bir-iki aýyň dowamynda görüp bilersiňiz. Gowy dynç alýp, gaharyňyzy ýeňip geçýän bolsaňyz we tebigy önümlerden taýynlanan tagamly naharlary wagtynda iýip, sport maşklaryny ýerine ýetirseňiz horlanjagyňyza men ynanýaryn.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


c: text/html

text:
Brýussel Ukrainanyň Wilnýusda geçiriljek Gündogar hyzmatdaşlygy sammitinde Ýewropa Bileleşigi bilen assosasiýa ylalaşygyna gol goýmazlyk barada gelen kararyna gynanýandygyny aýtdy.
Ýewropa Bileleşiginiň giňemek boýunça komissary Stefan Fýule penşenbe güni Wilnýusda geçirilen raýat jemgyýeti konferensiýasynda Kiýew "Ukraina ýatyrylýan göni daşary ýurt maýasynyň azalmak tendensiýasyny yzyna dolap, Halkara pul fondy bilen täze ykdysady programmalar baradaky gepleşiklere itergi berjek özboluşly mümkinçiligi" elden gidirýär diýýär.
Şeýle-de, ol assosasiýa şertnamasynyň Ukraina we onuň raýatlaryna berip biljek döwrebaplaşdyrma we maýa goýum mümkinçilikleriň hem gijikjekdigini sözüne goşdy.
Ol bu barada penşenbe güni giçlik ÝB-niň we Gündogar hyzmatdaşlygy programmasynyň düzümindäki öňki sowet döwletleriniň altysynyň ýokary derejeli resmileriniň gatnaşmagynda geçirilýän sammitiň öň ýanynda belläp geçdi.
Şol alty döwletiň arasynda Ermenistan, Azerbaýjan, Belarus, Gürjüstan, Moldawa we Ukraina bar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
24-nji aprelde Aşgabatda Yslam ösüş bankynyň düzümine girýän ýörite strukturalaryň prezentasiýasy geçirildi. Türkmenistanyň resmi maglumatlarynda ýurduň Yslam ösüş banky bilen hyzmatdaşlygynyň derejesine oňyn baha berlip, onuň netijeli häsiýete eýedigi aýdylýar. Ýöne, eýsem, ol netijeler nämede duýulýar?
Yslam ösüş banky 1973-nji ýylda Yslam konferensiýasy guramasyna agza döwletleriň maliýe ministrleriniň birinji konferensiýasynda döredilipdi. Bankyň esasy maksady agza ýurtlaryň sosial-ykdysady ösüşine itergi bermekden ybarat. Türkmenistan 56 ýurdy öz içine alýan bu Yslam ösüş bankynyň agzasy bolup durýar.
Türkmen metbugatynda soňky ýyllarda alnyp barylýan bilelikdäki programmalaryň transport, saglygy saklaýyş, gurluşyk, bilim ýaly pudaklara we hususy pudagyň ösüşine gönükdirilenligi bellenilýär.
Serişdeleriň gönükdirilýän ugry
Beýleki tarapdan, kabir synçylar halkara maliýe strukturalarynyň, şol sanda, Yslam ösüş bankynyň Türkmenistanda alyp barýan programmalarynyň we berýän maliýe goldawynyň esasan iri proýektlere degişlidigini belleýärler.
Geçen ýylyň dekabr aýynda Yslam ösüş bankynyň ýerine ýetiriji müdirleri Türkmenistana bir milliard dollar çemesi kredit bermek kararyna gelipdiler.
Türkmenistanyň resmi maglumatlarynda umumy bahasy 950 million dollarlyk maliýe goldawy bilen amala aşyryljak proýektleriň arasynda Türkmenistanyň saglygy saklaýyş ulgamyna, demirýol transporty Ministrligine, awiatransport pudagyna we “Türkmenhowaýollary” döwlet konsernine degişli poýektleriň bardygy aýdyldy.
Emma şu ýylyň başynda Türkmenistan bilen Yslam ösüş bankynyň arasynda gol çekilen ylalaşyga görä, Yslam ösüş banky tarapyndan maliýeleşdiriljek iň iri proýekt Demirgazyk-Günorta halkara magistralynyň Türkmenistanyň içinden geçýän bölegi bolan Bereket-Etrek demirýolunyň gurluşygydyr. Bu proýekt üçin Yslam ösüş bankynyň berjek krediti 371 million 200 müň dollardan ybarat.
Näme böwet bolýar?
Orsýetiň Ýokary ykdysadyýet boýunça Döwlet uniwersitetiniň eksperti Andreý Suzdaltsew daşary ýurt banklary tarapyndan berilýän maliýe goldawlarynyň ilkinji nobatda ýurtalaryň sosial taýdan ösüşine gönükdirilýänligini, halkara maliýe goldawynyň netijeliliginiň bolsa ýurtlaryň hökümetleriniň syýasatyna baglydygyny belledi.
Ekspertiň sözlerine görä, Merkezi Aziýa döwletlerindäki korrupsiýa halkara maliýe goldawynyň netijeliliginiň öňüne böwet bolýar.
Andreý Suzdaltsew awtoritar döwletlerde ýurda gelýän ähli maliýe serişdeleriniň doly döwlet ýolbaşçylarynyň elinde bolup, diňe olaryň islegine görä sowulýandygyny we munuň uly problema bolup durýandygyny belledi.
Türkmenitanly synçy Amanmyrat Bugaýew sosial pudagyň ösüşine ýardam berip biljek proýektlere halkara guramalar tarapyndan maliýe we syýasy goldawyň berilmeginiň ähmiýetini nygtap, ýurduň diňe bir sosial-ykdysady ösüşiniň däl, eýse syýasy ösüşiniň-de şeýle goldawa garaşlydygyny aýdýar.
“Hususy eýeçilige geçilmese we döwlet býujeti raýatlaryň salgydyndan gelýän girdejilerden düzülmese, Türkmenistanda demokratik özgerişlere-de garaşyp bolmaz” diýip, A.Bugaýew belledi.


text:
Ukrainanyň sudy iki orsýet raýatyny ýurduň gündogarynda Orsýete tarapdar separatistleriň hatarynda söweşmekde aýyplap, her birini 14 ýyl türme tussaglygyna höküm etdi.
18-nji aprelde Aleksandr Aleksandrow we Ýewgeniý Ýerofeýew höküm edilenden gysga wagt soň, Kreml çykyş edip, ukrain prezidenti Petro Poroşenkonyň we rus prezidenti Wladimir Putiniň telefon arkaly gepleşikleri geçirendigini mälim etdi.
Şol gepleşiklerde ukrain-rus prezidentleriniň orsýetli iki raýatyň, şeýle-de ukrain harby piloty Nadia Sawçenkonyň “ykbaly” barada maslahat edendigi habar berilýär. Sawçenko Orsýetde adam öldürmek aýyplamalary bilen höküm edildi.
Synçylaryň ençemesi Kiýew sudunyň orsýetli iki raýata garşy çykaran höküminiň iki ýurduň tussaglary çalyşmagy üçin ýol açmagyna garaşýar. Şol bir wagtda Kreml şeýle çäräniň bolup-bolmazlygy barada henize çenli aç-açan maglumat bermeýär.


text:
Owganystanyň Talybanlarynyň sözçüsi öz toparynyň beýleki söweşiji toparlar bilen bilelikde Owganystanyň paýtagtynda amala aşyrylan hüjümleriň jogapkärçiligini öz üstüne alandygyny aýtdy.
Kabulyň diplomatik zolagynda ýekşenbe güni birnäçe partlama boldy we awtomat ýaragynyň sesleri eşidildi.
Partlamalaryň sesleriniň berk goralýan raýonda, ýagny Owganystanyň prezident köşgünde, günbatar ýurtlarynyň ilçihanalarynda, ABŞ-nyň harby bazasynda, BMG-niň we NATO-nyň edaralarynda eşidilendigi habar berilýär.
Sözçüniň aýtmagyna görä, Britaniýanyň we Germaniýanyň ilçihanalary,
NATO-nyň edaralary esasy nyşana alnan binalar bolupdyr.
Kabulda söweşler dowam edýär. Heläk bolanlar barada maglumat berilmeýär.
AP habarlar gullygy şäheriň beýleki çetinde, parlamentiň binasynyň golaýynda hem partlamalaryň ýüz berendigini habar berýär.


text:
Territoriýasynyň 80%-den gowragyny Garagum hem Gyzylgum çölleri tutýan Türkmenistanyň tebigaty näzik, ynjyk, şol ýagdaý häzir has-da ýiti duýulýar. Ekologik deňagramlylyk sähelçe bozulsa, soň düzetmesi kyn netijelere getirmegi mümkin.
Sazakdurdy Gojaýew
Geçen asyryň 80-nji ýyllarynyň başynda Garabogaz kölüniň başyna getirilen betbagtçylyk, onuň soňundan düzedilişi, ýöne şol arada dörän ekologik problemalar köpleriň ýadyndadyr. Şu işden türkmen häkimiýetleri häzir degişli netije çykarýarmy? Muňa bir söz bilen “hawa” ýa “ýok” diýip, jogap bermek kyn.
Garagumy kesip geçýän Aşgabat-Daşoguz, Demirgazyk-Günorta demir ýollary, Farap-Türkmenbaşy awtomobil ýoly, Türkmenistan-Hytaý gaz turbasy, öňden işläp duran we täze açylýan gaz ýataklary, uzynlygy 123, ini 19 kilometrlik ortaça çuňlugy 19 metr, suwunyň ýüzüniň meýdany 2 müň kwadrat kilometr bolan türkmen köli haýsy garaşsyz ekologik ekspertizadan geçdi? Bu barasynda Türkmenistanyň graždanlaryna hiç zat aýdylmaýar.
Suw serişdeleri
Öz wagtynda Türkmenistanyň eklogik ýagdaýy göz öňünde tutulman gurlan Garagum kanaly ýüz müňlerçe gektar meýdanda ýerasty suwlaryň ýokary galmagyna, topragyň ýüzüniň duz bilen örtülmegine getiripdi.
Häzirki türkmen köli şol hatany düzetmek üçin gururlýar. Ýöne köle her ýyl 10 milliard kubometr şor suwlary eltýän, umumy uzynlygy 2654 kilometr zeýkanallaryň, emeli usulda döredilen kölüň özi ýene 10-15 ýyldan has ulurak ekologik betbagçylyga getirmezmi? Bu sowala şu gün jogap tapmak mümkin däl.
Mälim bolşy ýaly, Türkmenistanyň her ýylky ulanýan suw serişdeleri 25 milliard kub kilometre barabar. Şonuň 23 kubmetri ekinleri suwarmaga sarp edilýär. Onuň ýarsy topraga siňip, şor, minerallaşan ýaramsyz suwa öwrülýär.
Munuň öňüni alyp bolarmy?
Elbet-de, munuň öňüni alyp bolar. Onuň üçin suw akabalarynyň ählisini betonlamaly ýa-da beýleki usullar bilen suwuň topraga siňmeginiň öňüni almaly. Ekinleri, baglary diňe damjalaýyn usullar bilen suwarmaly. Bu bolsa 25 milliarddan 15 milliard kubkilometr suwy tygşytlamaga mümkinçilik berer. Şol tygşytlanan suwuň hasabyna ekerançylyk meýdanlaryny ýene 2-3 esse giňeltmek bolar. Şeýle edilse, türkmen kölüne şor suwlary akdyrmak zerurlygy aradan aýrylar.
Häzir täze açylýan gaz känleri, ýeriň aşagyndan çykarylan tebigy gazy arassalamak üçin alnyp barylýan işler gazyň düzümindäki kükürdiň belli bir böleginiň howa aralaşmagyna getirýär.
Hut şu günler şol gaz känleriniň golaýynda dem alar ýaly däl. Howadan kükürdiň ysy aňkap dur. Şol töwerekde işleýänleriň we ýaşaýanlaryň arasynda dem alyş ýollarynda döreýän hem öýken keselleri beýleki ýerlerde ýaşaýanlar bilen deňeşdirilende birnäçe esse ýokary.
Täze-täze gaz arassalaýjy stansiýalaryň, gazy suwuklandyrýan zawodlaryň gurulmagy bilen tutuş ýurduň howasy zäherlenmezmi?
Köýtendagda uly gurluşyk başlanýar
Ýakyn aýlarda Türkmenistanyň iň gözel künjekleriniň biri – Köýtendagda Merkezi Aziýa regiony boýunça iň uly dag-magdan kombinatynyň hem sement zawodynyň gurluşygy başlanýar. Şolaryň ikisi-de ekologiýa taýdan zyýanly, töwrek-daşyň abatlygyna, arassalygyna paýhynlaýjy zarba urup biljek obýektler.
Eýse, şol zyýanlaryň öňüni almak üçin nähili çäreler görler? Ýerli ilatyň, tutuş Türkmenistanyň graždanlarynyň bu zatlary öňünden bilmäge hukugy ýokmy?
Ýene bir möhüm zat - soňky wagtlar Türkmenistanyň dürli regionlarynda gurulýan binalarda ulanylýan gurluşyk materiallarynyň ekspertizasy. Mälim bolşy ýaly her bir zatda belli bir derejede radiasiýa bar. Daşardan getirilýän we özümizde öndürilýän gurluşyk materiallarynyň, demirdir plastmassalaryň radiasiýa derejesini kim barlaýar?
Gynansak-da, Türkmenistanyň köpçülikleýin habar serişdelerinde bu barasynda maglumat berilmeýär, ekolog alymlaryň pikirleri çap edilmeýär. Bu agzalan meseleler halkyň saglygy, döwletiň abadanlygy üçin günübirin baş galdyrylmaly problemalar dälmi?
Sazakdurdy Gojaýew türkmenistanly ekolog alym. Şu kommentariýada öňe sürülen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Garaşsyzlygyň ilkinji ýyllarynda ýüz beren ykdysady kynçylyklar türkmen zenanlarynyň köpüsini öýden çykaryp, gazanç ýoluna atardy. Diňe erkek kişiniň gazanjy bilen güzeran aýlamak çetin bolansoň, türkmen zenanlary hem maşgala eklemegiň ugrunda hallan atdylar. Olaryň köpüsi ýurduň içinde gök we miweli ekin önümlerini satmak bilen meşgullansa, köpüsi mata-marlak söwdasyna ulaşdy.
Owadan egin-eşikler gözläp, bir gün Çyn-Maçyndan çykdylar, bir gün Türkiýeden, Eýrandan, arapdan-şarapdan, gidilmedik ýer galmady. Söwda etmek aýyp däl. Ogurlyk edilmese, ýoldan çykylmasa bolany.
Söwdagär türkmen zenanlarynyň köpüsi haryt gözläp, ýurduň içindäki şäherlerde hem-de goňşy ýurtlaryň serhedinde bolan şäherlerde aýlanýarlar. Olaryň köpüsi Türkmenabat şäheriniň «Dünýä bazar» atlandyrylýan bazaryna gatnaýarlar we ondan-da aňyrraga — söwdagärleriň dili bilen aýdanyňda Hazarasp şäherine barýarlar. Bu şäheriň adyny her kim geň görýär. We onuň manysyny tirip bilmeýärler.
Hazarasp näme many berýärkä?
Eger dünýede bir zat dörän bolsa, taryhda hökman ol hakda ýazgylar bolaýmaly. «Hazarasba gidýäs, Hazaraspdan gelýäs. Ady bir hili şäher. Onuň adynyň näme many berýänini welin bilemzok» diýşip, söwdagärler gürrüň edýärler.
«Horezmiň günortasynda, Jeýhunyň çep kenarynyň günorta-günbatar tarapynda ýerleşen bu şäher azyndan müň ýyl öň hem şeýle ady göterýän eken. Ol häzire çenli şu at bilen ýaşap gelýär» diýlip, arap-pars taryhçylarynyň galdyran ýazgylarynda getirilýär. «Häzir bu şäher Özbegistan respublikasynyň Horezm welaýatynyň bölegi bolup durýar. Ýöne Jeýhunyň çep kenarynda ýerleşenligi üçin Horezmiň gündogar bölegi bolup durýar» diýlip, ýene şol ýazgylarda aýdylýar.
Bu şäheriň adynyň Türkmenistanyň Lebap we Daşoguz welaýatlarynyň beýleki oba-şäherleri ýaly Türkmenistanda hem tanalýandygy gizlin däl. Sebäbi ýazgymyzyň başynda-da aýdyp geçişimiz ýaly, bu şäher türkmen söwdagärleriniň haryt almaga barýan belli nokatlarynyň biri.
Hijri hasaby bilen 407-nji ýylyň ahyrynda, milady hasaby boýunça 1014-nji ýylda Soltan Mahmyt Gaznawy Horezmiň üstüne ýöriş edýär. Şonda onuň müň atly leşgerden ybarat güýçli goşuny bolupdyr. Häzirki «Hazarasp» diýlen ýerde uly uruş bolupdyr. «Müň at» diýmek pars dilinde «Hezar asb» diýmekdir. «Hezar» —«müň», «asb» — «at» diýmek. Diýmek, häzir «Hazarasp» diýlip, atlandyrylýan şäheriň ady dogry ýazylanda, aýdylanda «Hezarasb» bolmaly.
Arap-pars çeşmelerinde Hezarasb hakda ýene bir wakany ýatlaýarlar, ýagny, bu taryh Soltan Sanjaryň Horezme leşger çekip barşy hakdaky wakalara degişli. Hijri hasaby boýunça 542-nji ýylda, miladynyň 1147-nji ýylynda Soltan Sanjar müň atly goşun bilen bu ýere gelip, Horezmi gabapdyr.
Bu şäher mongol çozuşlary döwründe hem bir duran ýerinde durupdyr. Amol şäherine hem Horezme barýan uly ýoluň ugrunda ýerleşen bu şähere hijriniň 1153-nji ýylynda, milady hasaby boýunça 1740-njy ýylda Nedir şa hem müň atly leşger çekip, Horezme ýöriş etmäge gelende degip geçipdir.
Elbetde, müň atly leşger bilen haýsy patyşanyň bu ýere geleni üçin bu şähere «Hezarasb» («Müň at») adynyň dakylandygy barada taryhçylar bilen dawa etme, ýa-da olaryň ýazyp giden ýazgylaryna pikir goşup-aýyrma niýetim ýok. Halka «Hazarasp» diýen adyň aňyrsynda «Hezarasb» diýen sözüň ýatandygyny we şäheriň adynyň dogry ýazylyşyny ýetirmek isledim.
Çoluk Möwlamow aşgabatly intelligensiýa wekiliniň edebi lakamy. Blogdaky pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
Penşenbe güni Aşgabatda Owganystanyň durnuklylyk meselesine bagyşlanyp regional maslahat geçirildi. Şeýle maslahaty geçirmek inisiatiwasy bilen Türkmenistan 2012-nji ýylyň 14-nji iýunynda Kabulda geçirilen halkara konferensiýasynda çykyş edipdi.
Aşgabatdaky bu maslahata dünýäniň 15 ýurdundan, şol sanda Owganystandan, Azerbaýjandan, Hindistandan, Pakistandan, Eýrandan, Gazagystandan, Gyrgyzystandan, Täjigistandan, Orsýetden, Türkiýeden, Italiýadan we Britaniýadan-da wekilleriň gatnaşandygy habar berilýär.
Maglumata görä, Owganystanyň durnuklylyk meselesine bagyşlanyp geçirilen bu maslahata BMG-niň edaralaryndan we käbir beýleki halkara guramalaryndan-da wekiller gatnaşypdyr.
Türkmenistanyň resmi mediasy maslahatda owgan-ara dialoglaryna gatnaşyjy ýurtlaryň yzygiderli syýasy konsultasiýa alyşmak prosesini ösdürmek meseleleri barada pikir alşylandygyny habar berýär.


text:
Gyrgyzystanyň öňki prezidenti Kurmanbek Bakiýew 2010-njy ýyldaky gozgalaňlar döwründe protestçileriň öldürilmegine gatnaşmakda günäli tapylyp, ömürlik türme tussaglygyna gaýybana höküm edildi. Şol gozgalaňlarda Bakiýew häkimiýetden agdarylypdy.
25-nji iýulda Bişkegiň Harby sudy Bakiýewiň prezidentiň janpenalarynyň başlygy wezipesinde işlän dogany Janyş Bakiýewi we ýurduň öňki premýer-ministri Daniýar Usenowy ömürlik türme tussaglygyna gaýybana höküm etdi.
Şeýle-de, bu sud işi bilen baglanyşykly başga-da 25 tussag, şol sanda Bakiýewiň birnäçe dogan-garyndaşy we kärdeşleri alty we 25 ýyl aralygynda türme tussaglygyna höküm edildi.
2010-njy ýylyň aprel aýynda Bişkegiň merkezinde bolan çaknyşyklarda 100-e golaý adam öldürilip, şeýle-de takmynan 400 sanysy ýaralanypdy. Bu baradaky sud işi 2011-nji ýylda başladylypdy.
Bakiýew birnäçe maşgala agzasy bilen birlikde häzirki wagtda Belarusda ýaşaýar.


text:
7-nji oktýabrda ykdysady ösüşe baha berýän halkara “Moody’s” agentligi Britaniýanyň 20 bankynyň ygtybarlylyk derejesini pese düşürdi. Olaryň hatarynda hökümete degişli “Royal bank of Scotland” we “Lloyds” hem bar.
Agentlik banklaryň ygtybarlylyk derejesini peseltmegiň sebäbini bu banklara kömek zerur bolanda olaryň hökümetden ýardam almak mümkinçiliginiň peselendigi bilen düşündürdi.
Şol bir wagtda-da “Moody’s” agentligi aýry-aýry banklaryň reýtinginiň pese düşürilmegi Britaniýanyň tutuş bank sistemasynyň gowşandygyny aňlatmaýar diýýär.
Banklaryň ygtybarlylyk derejesi pese düşürlensoň, olaryň maliýe bazaryndaky aksiýalarynyň bahasy hem takmynan 3% aşaklady.


text:
Orsýetiň düzümine girýän Kabardino-Balkariýa respublikasynyň prezidenti Aslan Tsipinov çerkez milletinden bolan alymyň öldürilmeginde ýerli demirgazyk kawkazly gozgalaňçylary aýyplady.
Halk döredijiligini öwreniji belli etnograf Aslan Tsipinov 29-njy dekabrda öz öýüniň golaýynda iki sany näbelli hüjümçi tarapyndan atylyp öldürildi.
Kabardino-Balkariýanyň prezidenti Arsen Kanokow bu hüjümçileriň “rehimsizligini we gazabyny” çäksiz diýip häsiýetlendirdi. Şeýle-de ol respublikanyň Içeri işler ministrligine alymyň ölümine sebäp bolan bu hüjümçileri tapmagy buýurdy.
Kabardino-Baklariýa respublikasy Orsýetiň durnuksyz regionlary bolan Çeçenistanyň, Dagystanyň we Inguşystanyň golaýynda ýerleşýär. Bu regionlarda häkimiýetler yslam gozgalaňçylary bilen göreş alyp barýarlar.


text:
19-njy maýda Parižde Fransiýanyň “Rue89” atly täzelikler internet saýtynyň işi boýunça sud diňlenişigi başlandy. Özbegistanyň prezidenti Yslam Karimowyň kiçi gyzy Lola Karimowa-Tyllaýewa bu saýty töhmetçilikde aýyplap, suda berdi. Lola Karimowa-Tyllaýewa “Rue89” internet saýtynyň Yslam Karimowy diktator diýip atlandyrmagyndan şikaýat edýär.
Karimowa-Tyllaýewanyň suda ýüzlenmegine bu täzelikler internet saýtynyň ony diktatoryň gyzy hökmünde häsiýetlendirip, makala çap etmegi sebäp boldy. Şol makalada onuň ynsanperwer aksiýalaryny geçirmek üçin Günbataryň meşhur şahslaryna pul tölemek usulyny ulanýanlygy we şeýdip, Günbatarda öz ýurdy barada has gowy pikir döretmäge çalyşýanlygy aýdyldy.
Karimowa-Tyllaýewa internet saýtyň çap eden maglumatynyň özüne ahlak taýdan ýetiren zyýany üçin 30 müň ýewro möçberinde kompensasiýany talap edýär.
“Rue89” atly täzelikler internet saýtynda geçen ýylyň 20-nji maýynda çap bolan bu makala “SPID -- Özbegistan içerki repressiýalary amala aşyrýarka, Kannda özüni götergileýär” diýip atlandyrylypdy. Bu makala her ýylda Fransiýanyň Kann şäherinde geçýän Film festiwalynda SPID-e garşy kino çäreleriniň öň ýanynda çap bolupdy.
Içerki repressiýalar
Yslam Karimowyň uly gyzy Gülnara Karimowa şol çäräniň egindeş ýolbaşçysy bolupdy.
Makalada Karimowyň gyzlary SPID-e garşy ynsanperwerlik işini alyp barýarka, Özbegistanda WIÇ/SPID barada öňüni alyjy çäreler barada maglumatlary ýaýradan aktiwistiň türmä basylanlygy habar berildi.
Aktiwist Maksim Popow Özbegistanyň sudy tarapyndan 7 ýyl türme tussaglygyna höküm edildi. Suduň kararynda Popowyň çap görnüşinde ýaýradan maglumatlarynyň “Özbek jemgyýetiniň ahlak, dini, medeni binýadyna we däp-dessurlaryna garşy gelýänligi” aýdylýar.
Karimowa-Tyllaýewa Popowyň tussag edilmegine degişli wakany ret etmedi. Emma ol geçen ýylyň fewral aýynda özüniň Parižde geçiren ynsanperwerlik aksiýasyna gatnaşdyrmak üçin aktrisa Monika Beluççä 190 müň ýewro pul töländigini ret etdi.
Diktatormy ýa däl?
Özbegistanyň prezidenti Yslam Karimow
Makalanyň awtory Augustin Skelbert çap eden maglumatlaryny delillendirmek üçin, hususan-da Karimowyň diktatordygyny subut etmek üçin, özünde ýeterlik “dokumentleriň” bardygyny aýdýar.
Skelbert Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolup, Pariždäki suduň çykarjak netijelerine optimistik garaýanlygyny, sebäbi Fransiýanyň metbugat azatlygyna hormat goýýan ýurtdugyny belledi.
Bu sud diňlenişigi Özbegistanyň Andijan şäherinde bolan gozgalaňlaryň häkimiýetler tarapyndan rehimsiz basylyp ýatyrylmagynyň 6-njy ýyl dönümine gabat geldi.
Özbegistanda adam hukuklaryny goramak boýunça halkara baýragy bilen sylaglanan Mutabor Tojiboýewa Pariždäki sud diňlenişigine şaýat hökmünde gatnaşdy. Tojiboýewa öz döwründe özbek häkimiýetlerine töhmet atmak we resmi bolmadyk çykyşlary gurnamak ýaly aýyplamalar sebäpli türme tussaglygyny başdan geçiripdi.
Häzir Ýewropada ýaşaýan Tojiboýewa “Rue89” internet saýtynyň Karimowyň diktatordygy barada öňe sürýän pikirini goldaýanlygyny aýtdy we köp maglumatlaryň muny tassyklaýanlygyny belledi.
Karimowyň tankytçylary “Rue89” saýtyna garşy gozgalan sud diňlenişiginiň Özbegistanda adam hukuklarynyň ýagdaýyna ünsi güýçlendirjegine umyt baglaýarlar.


text:
Pakistan bu ýurtdaky "Talyban" tarapyndan geçen hepde tüpeňlenen ýetginjek aktiwist Malala Ýusufzaýyny "Gaýrat" medaly bilen sylaglaýandygyny yglan etdi. Malala gyzlaryň bilim almak hukuklary ugrunda çykyş edýärdi.
Pakistanyň içeri işler ministri Rehman Malik bu baradaky karary sişenbe güni yglan etdi. Ol Ehsanullah Ehsananyň, Malala "Talybanyň" hüjüm edendigini aýdyp, onuň öldüriljegini wada beren Pakistandaky "Talybanyň" metbugat wekiliniň kellesi üçin 1 million dollarlyk peşgeşiň goýulýandygyny hem yglan etdi.
"Men Ehsanullah Ehsanyň kellesi üçin 100 million rupýalyk (1 million dollara golaý) peşgeşi yglan edýärin. Ony kim ele salsa, baýragy alar. Ony kim tapsa we ol barada maglumat berse, oňa ýurduň iň ýokary baýragy berler. Sebäbi biz bu terroristlerden saplanmaly" diýip, Malik aýtdy.
Malala bilen onuň iki sany klasdaşy geçen hepde mekdepden ulagda gaýdyp gelýärkäler oka tutulypdylar.
Malik Malala garşy hüjümiň Owganystanda planlaşdyrylandygyny öňe sürdi. Ol ýerde Pakistan "Talybanynyň" gaçgak lideri Möwlana Fazlullahyň ýaşaýandygy aýdylýar. Ol 2009-nji ýylda Pakistanyň harby goşunlary Swat jülgesiniň kontrollygyny ele geçirmek boýunça operasiýa geçirende gaçyp gaýdypdy.
14 ýaşly mekdep okuwçysy Malala bilim almagyň ähmiýeti barada gündelik ýazgylary ýazyp başlanda 11 ýaşyndady. Onuň ýazgylary "Talybanyň" söweşijileriniň öz ýaşaýan regionyndaky, Swat jülgesindäki gyzlaryň mekdeplerini otlaýşyny suratlandyrypdy. 2009-njy ýyllaryň başlarynda bu ýer iş üstünde "Talybanyň" gözegçiligindedi.
Duşenbe güni Malala ýörite bejergi we gorag üçin Britaniýadaky keselhana geçirildi. Pakistanda hirurg lukmanlar Malalanyň kellesinden geçip, onuň omzuna giren oky çykarypdylar.
Sişenbe güni Britaniýanyň polisiýasy gijäniň ýaryndan soň ony görmäge gelen we onuň maşgala agzalarydyklaryny aýdan iki adamy yzyna gaýtarandygyny aýdýar. Olaryň şahsy maglumatlary bellige alnypdyr.
Bu aralykda, sişenbe güni Birmingemdäki Patyşa Elizabet keselhanasynyň medisina müdiri Deýw Rosser lukmanlaryň Malalanyň häzirki saglyk ýagdaýyndan hoşaldyklaryny aýtdy.
"Malala üçin rekonstruktiw hirurgiýa gerek bolar. Bizde bu ugurlar boýunça halkara ekspertler bar, şonuň üçin biz rekonstruktiw hirurgiýany planlaşdyrmaga başlaýarys" diýip, Rosser aýtdy.
Şeýle hem Rosser Malalanyň "gowy aýňalmaga" doly mümkinçiliginiň bardygyny belledi. Malala häzir Owganystanda ýaralanan ýüzlerçe esgere bejergi beren ekspertleri özüni jemleýän ýörite keselhana bölüminde saklanýar.
"Onuň gowy aýňalmaga mümkinçiligi bar. Görnüşe görä, entek muňa köp wagt gerek bolar, ol entek ähli kynçylyklardan saplanmady. Oňaýsyz dowam edip biljek köp zat bar. Emma häzirki pursatda biz ýagdaýlaryň dogry ugur bilen barýandygyna ynam edýäris" diýip, Rosser aýtdy.
Pakistanda "Talyban" söweşijileri Yslamyň kanunlaryny ornaşdyrmaga edýän synanyşyklaryna garşy çykyş edýändigi üçin we Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obamany öwýändigi üçin Malalany öldürjekdikleri barada sişenbe güni ýene-de haýbat atdylar.


text:
Eýran we dünýäniň iň täsirli alty döwletiniň Wenada geçirýän gepleşikleri Eýranyň ýadro programmasynyň daşyndaky aladalanmalaryň soňuna çykmak maksadyna gönükdirilýär.
Eýranyň daşary işler ministri Mohammad Jawad Zarif gepleşikleriň öňüsyrasynda eden çykyşynda Wenadaky iki günlük gepleşikleriň üstünlikli bolmagyna we taraplaryň maý aýynyň ortalarynda jemleýji dokumentiň taslamasyny düzmegine ýol açmagyna umyt baglady.
Resmileriň aýtmagyna görä, iki tapgyrdan ybarat bu gepleşikler uzak möhletleýin ylalaşyga giriziljek meselelere gönükdirilýär.
Eýranyň we dünýäniniň iň täsirli alty döwleti bolan ABŞ-nyň, Fransiýanyň, Orsýetiň, Hytaýyň, Britaniýanyň we Germaniýanyň geçen ýylyň noýabr aýynda baglaşan wagtlaýyn ylalaşygyna laýyklykda, Tähran öz ýadro pogrammasyny togtatmaga, halkara jemgyýetçiligi bolsa sanksiýalaryny gowşatmaga razy boldular.
Alty aýlyk möhleti bilen baglaşylyp, şu ýylyň ýanwar aýynda güýje giren bu ylalaşyk jemleýji ylalaşyga çenli gepleşikler üçin wagt berýär.


text:
Robot tehnikasynyň täsinlikleri
Adamyň duýgularyna düşünmäge ukyply täsin robotlaryň birinji tapgyry bary-ýogy bir minutyň içinde satyldy. Olary öndüriji firma androidlere ýokary baha goýdy (takmynan, 1700 dollar), muňa garamazdan, bir minutyň dowamynda internet-dükanda bir müň robot satyn alyndy.
Häzirki wagtda Ýaponiýada robot tehnikasy çalt depginler bilen ösýär. Bu ýurtda eýýäm gumanoid görnüşli robot-transformeri döretmek başartdy. Ol sanlyja sekundyň içinde iki orunlyk awtoulaga öwrülmäge ukyplydyr. Adam görnüşindäki robotyň beýikligi üç ýarym metre barabardyr, awtoulaga öwrülenden soň, ol sagatda 60 kilometr tizlik bilen hereket etmäge ukyplydyr.
“Mitsubishi Heavy Industries” kosmosdan elektrik energiýasyny almak boýunça synag geçirdi
Ýaponiýaly alymlar Fakusima heläkçilige uçrandan soň, 2011-nji ýylda alternatiw energiýa serişdeleriniň gözlegine ýykgyn etdiler.
Giňden meşhur bolan “Mitsubishi Heavy Industries” ýapon kompaniýasy gün energiýasyny almak pikirini ösdürmek babatda käbir ädimleri ätdi. Kompaniýa ýörite synag geçirdi, onuň maksady kosmosdan energiýany biziň planetamyza ibermekden ybarat boldy. Synagyň netijesinde şeýle ulgamy dolandyrmagyň örän ýönekeýdigi we çylşyrymly däldigi ýüze
çykaryldy.
Geljekde energiýanyň iberilmegini hemralaryň kömegi bilen amala aşyrmak meýilleşdirilýär. Şol hemralar bolsa ýörite enjamlar bilen üpjün ediler, olar gün energiýasyny ýygnamak işlerini amala aşyrar, soňra bolsa ony Ýere iberer.
Suwuň üstündäki gün elektrik stansiýalary
Ýaponiýada suwuň üstündäki elektrik stansiýalarynyň ikisi guruldy. Olar, sözüň doly manysynda Kato şäherindäki Nişihira we Higaşihira köllerinde ýüzýärler. Toplumlar 255 watly 11 müň 256 moduldan ybaratdyr. Olar güýçli tupan şertlerine hem durnukly bolan ýörite polietilen platformalaryna ornaşdyryldy. Olaryň kölegesi suw howdanlaryndaky ösümlikleriň ösüşini peseltmäge, soňra bolsa olaryň bugarmak derejesini azaltmaga ýardam eder.
Ýakyn wagtda has uly ýüzýän elektrik stansiýasynyň gurluşygy başlanar. Ol 50 müň gün panelinden ybarat bolar.
Geljegiň otlusy
Demir ýol ulagynyň tizligi boýunça Ýaponiýa kämil otlulary öndürýän Beýik Britaniýadan, ABŞ-dan we beýleki käbir ýurtlardan öňe geçmegi başardy. Indi Ýaponiýada magnit ýassygyndaky otly guruldy, ol tizligini sagatda 600 kilometrden gowraga ýetirmäge ukyplydyr.
Geljegiň otlusy “Maglew” diýlip atlandyrylýar. Ýaponiýaly fizikler tehnikanyň bu täsinligini kämil derejede döretdiler, ol magnit lewitasiýasy netijesinde relslere galtaşman hereket etmäge ukyplydyr. Günüň dogýan ýurdunda eýýäm agzalyp geçilen ýokary tizlikli ulagyň hereket edýän ilkinji demir ýoly işläp başlady.
“Toyota” “wodorod” awtomobillerini öňe sürýär
Ýaponiýanyň awtomobil öndürýän “Toyota motor” kompaniýasy 2020-nji ýylda Tokioda geçiriljek olimpiada çenli bütin dünýä boýunça her ýyl wodorod ýangyç elementlerinde işleýän awtoulaglaryň 30 müňe çenlisini satmagy meýilleşdirýär. Ýaponiýanyň özünde bolsa atmosfera zyýanly zyňyndylary bölüp çykarmaýan şeýle awtoulaglaryň 10 müňden gowragyny satmak göz öňünde tutulýar.
“Toyotanyň” nusgalyk önümleriniň hatarynda eýýäm wodorod ýangyç elementlerinde işleýän “Mirai” (ýapon dilinde “geljek”) awtomobili bar. Ol eýýäm dürli ýurtlarda satylýar. “Wodorod” awtoulagyny işläp taýýarlamak üçin “Toyota” ýigrimi ýyldan gowrak wagty sarp etmeli boldy. Şeýle tehnologiýalar babatda “Honda” şereketi “Toyota” konserni bilen bäsleşmäge çalyşýar.
Ýaponiýa boýunça on dört dilde on-laýn ýol görkezijisi goýberildi
Syýahat etmegi halaýanlaryň her biri Ýaponiýada bolup görmedik bolsa, bu ýurda baryp görmegi arzuw edýär. Syýahatçylara baryp görmek üçin has gyzykly ýerleri seçip almaga kömek etmek, şeýle hem bu ýurda ünsi çekmek üçin Ýaponiýa boýunça internet-ýol görkezijisi – 14 dilde “Japan Hoppers” saýty işe girizildi. Ýakyn wagtda bu portalda köp dilliligiň has-da giňeldilmegi meýilleşdirilýär.
Bu ýerde eýýäm Günüň dogýan ýurdunyň 275 şäheri hem-de bir ýarym müň ajaýyp ýerleri (2015-nji ýylyň ahyryna çenli olaryň sanynyň 5 müňe çenli artmagyna garaşylýar) barada jikme-jik maglumatlary, ýapon halkynyň medeniýeti, däp-dessurlary we beýleki köp sanly maglumatlary tapyp bolýar.
Bellige alnan ulanyjylar üçin syýahatçynyň anyk gyzyklanmalary nazara alnyp, ýörite teklipler göz öňünde tutuldy. Ýerli ýaşaýjylaryň saýtda syýahatçylar bilen söhbetdeş bolup bilmegi, sowallara jogap bermegi, maslahatlary bermegi, ýerli tagamlardan dadyp görmegi baradaky pikir hem gyzyklydyr.
Ömrüň dowamlylygynyň rekordy
Ýaponiýanyň Durmuş üpjünçiligi ministrligi erkekleriň arasynda ömrüň dowamlylygynyň ortaça derejesiniň artdandygyny habar berdi. Bu görkeziji 80 ýaşdan geçip, öňki netijäni 4 aý möçberinde gowulandyrdy.
Ýaponiýada zenanlaryň ömrüniň ortaça dowamlylygy bolsa Ýer ýüzünde iň ýokary hasaplanylýar we bu görkeziji 86 ýyl we 6 aý derejesinde saklanylýar. Ministrligiň wekili özüniň teswirlemelerinde derman üpjünçiligi babatda hyzmatyň hiliniň ýokarlandyrylan mahalynda ömrüň dowamlylygy babatdaky görkezijini ýene-de birnäçe ýyla uzaltmaga mümkinçiligiň bardygyna ynam bildirdi.
Ýaponiýanyň 100 ýaşdan geçen ýaşaýjylarynyň sany 60 müň adamdan gowrakdyr – bu dünýädäki rekord görkezijidir. Olaryň 87 göterimi zenanlardyr.


text:
Gyrgyzystanyň Saglygy saklaýyş ministrligine degişli sanepidemiologik döwlet departamentiniň epidemiologik meseleler boýunça baş spesialisti Otorbaýewa Dinara Sattarowna bilen Azatlyk Radiosyndan Maýsa Baba gyzy «doňuz dümewi» barasynda söhbetdeşlik geçirdi.
Azatlyk Radiosy: Dinara Sattarowna, «Doňuz dümewiniň» nämedigi barasynda gürrüň beräýseňiz?
Dinara Otorbaýewa: Doňuz dümewiniň A, B we S görnüşleri bolyar. Dümewiň A görnüşi üýtgäp durýan hasaplanylýar. 2009-njy ýylda onuň bu görnüşi üýtgände ýagny mutasiýa geçende, dümewiň N1 N1 görnüşi peýda boldy. Bu dümewiň täze görnüşu peýda bolanda, adamlaryň arasynda kesel köp bolýar. Şol keselden epidemiýa başlanýar.
Azatlyk Radiosy: Doňuz dümewiniñ ilkinji alamatlary näme?
Dinara Otorbaýewa: Doňuz dümewi edil adatdaky dümew ýaly başlanýar. Birinjiden, adamyň temperaturasy 38 gradusa ýetýär we ondan hem ýokary bolýar. Näsagyň kellesi agyryp, gözünden, burnundan suw akýar. Syrkaw üsgürip başlaýar. Syrkaw derrew lukmana ýuz tutmasa, dümewiň öýkene geçmegi mümkin.
Azatlyk Radiosy: Bu keseli bejermek mümkinmi?
Dinara Otorbaýewa: Bu keseli bejermek mümkin. Biz ony tamiflýu atly derman bilen bejerýäris. Bizde bu derman bar. Biz häzir 8 müňden gowurak adamy bejerip bileris. Häzir bütin dünýäde doňuz dümewini esasan tamiflýu bilen bejerýärler.
Azatlyk Radiosy: Siz bu dermany nireden aldyňyz?
Dinara Otorbaýewa: Onuň 7 müňe golaýyny bize Bütindünýä Saglyk Guramasy berdi. Galanlaryny ýurdumyzda amala aşyrylýan guş dümewine garsy göreş proýekti boýunça ozaldan her ýylda satyn almagy planlaşdyrypdyk. Bu kesele ýolugyp, bize gelen üç adamy-da şol derman bilen bejerdik. Olaryň derdi ýeňil görnüşde geçdi.
Azatlyk Radiosy: Doňuz dümewiniň öňüni nädip almaly?
Dinara Otorbaýewa: Adamlar biri-biri bilen azyndan bir metr uzaklykdan gepleşmeli. Kesele ýolugan adam hökman maska geýmeli. Kesellini hökman başgalardan izolirlemeli we ol derrew lukmanlara ýüz tutmaly. Adamlar daşardan geldigi hökman elini sabynlap ýuwmaly. Sowuklamadan özüni goramaly. Sowuklan adam hökman laboratoriýa analiz tabşyrmaly we dümewiň haýsy görnüşi bilen keselländigini anyklamaly.
Azatlyk Radiosy: Doňuz dümewine garşy sanjym barmy?
Dinara Otorbaýewa: Elbetde, häzir dünýäniň köp medisina institutlary bu dümewe garşy sanjymy taýýarlamak ugrunda iş alyp barýarlar. Orsýetde, Hytaýda we Amerikada bu sanjymy bireýýäm taýýarladylar. Häzir ony synap görýärler. Merkezi Aziýa ýurtlaryna bu sanjymyň dekabr aýynda gelmegi mümkin Ol gelen badyna biz birinji nobatda medisina işgärlerini, soňra mekdep okuwçylaryny we beýlekileri sanjym etmekçi.
Azatlyk Radiosy: Doňuz dümewi bilen haýsy ýaşdaky adamlaryň köpräk kesellemegi mümkin?
Dinara Otorbaýewa: Doňuz dümewi bilen köplenç ýaş adamlar keselleýärler. Olar esasan ýaş çagalardan başlap, 45 ýaşa çenliler. Ýaşy 50-den geçenleriň bedeninde bu kesele garşy göreşip biljek antijisimler, ýagny organizme üýtgeşik maddalar girende, onuň täsirini ýok edip bilýän maddalar bolýar. Şonuň üçin-de doňuz dümewinden ölyänler ýaşlaryň arasynda köp bolýar. Sebäbi bu kesele ýoluganlar muny ýöne bir sowuklamadyr öýdüp, öz bildiginden bejerýärler. Olar öz wagtynda lukmanlara ýüz tutmaýarlar. Netijede ol soňabaka öýkene geçýär we öýkençişmä öwrülýär.
Azatlyk Radiosy: Häzire çenli dünyäde bu kesele ýolugan näçe adam hasaba alyndy?
Dinara Otorbaýewa: 25 nji oktýabra çenli dünýä boýunça bu kesele ýolugan 400-müň adam hasaba alyndy. Şolardan 6 müňe golaýy ölüpdir. Gyrgyzystanda hem bu kesele ýolugan dört adam hasaba alyndy. Şolardan üçüsi daşary ýurtdan kesel ýokuşyp gelenler. Bir aýala Arap Emirliklerinden gelen adamsyndan doňuz dümewi ýokuşdy.
Azatlyk radiosy: Bu kesel haçan we nirede anyklandy?
Dinara Otorbaýewa: Aprel aýynda Ýewropada we Orsýetde çagalaryň arasynda dümew giňden ýaýrap, bu wirus analiz edilende,onuň beýleki sowuklamalardan düýpden tapawutlanýandygy anyklanyldy. Bu dümew regionda öň hasaba alynmandy. Häzirki wagtda Ýewropa regionynda bu dümewiň birinji tolkuny geçip, ikinji tolkuny başlanýar. Biziň regionymyz bolsa entek onuň birinji tolkunyna garaşýar. Sebäbi häzir esasan wirusly keselleriň dümew möwsümi başlanýar.


text:
Türkmenistanda öňki «ömürlik» prezidentiň ölmegi bilen soňlanar öýdülen awtoritarizm ýene öňe müňzeýär.
25-nji oktýabrda Merkezi saýlaw komissiýasynyň başlygy Myrat Garrryýewiň dilinden orta atylan ömürlik prezidentlik arzuwy munuň ýene bir mysaly boldy. Ýogsa täze prezident işe başlanda türkmen halkynyň ýaşaýyş derejesiniň Ýewropa ölçegleriniň deňine göteriljegini wada beripdi.
Eýsem Türkmenistanda awtoritarizmiň saklanyp galmagy ýurduň we adamlaryň bähbidinemi? Türkmenistana Ýewropa standartlarynyň gelmek mümkinçilikleri nirede we nämelere bagly?
Azatlyk Radiosy bu barada Bolgariýada ýaşaýan türkmen aktiwisti Annadurdy Hajyýew bilen söhbetdeşlik gurady. Söhbetdeşligi Ýowşan Annagurban geçirdi.
Azatlyk Radiosy: Bilşiňiz ýaly, Türkmenistanda ýene bir şahsyýeti götergilemek, hatda prezidentiň ömürlik bolmagyny arzuwlamak we bu zatlary döwlet telewideniýesi arkaly wagyz etmek güýçlenýär. Bu “açylýan”, “Nyýazowyň eden ýalňyşlyklaryndan kem-kem saplanýan” diýilýän Türkmenistanyň peýdasynamy?
Annadurdy Hajyýew: Bu ugur ýurdy öňküdenem beter garaňkylyga iterýär. Eger S.Nyýazow bu hili karara 14 ýylda gelen bolsa, Türkmenistanyň häzirki ýolbaşçysyna munuň üçin diňe 3 ýyl gerek boldy. Emma halk täze prezidentiň Nyýazowyň ýalňyşlaryny düzetmegine garaşypdy.
Döwlet maşyny, metbugat, telewideniýe arkaly bir adamyň şahsyýetini götergilemek hiç bir jähetden halkyň peýdasyna däl. Meniň pikirimçe, bu ädim bir tarapdan ýurda hem häzirki prezidente biabraýlyk bolsa, ikinji tarapdan dünýä jemgyýetçiligine pitjiň atmak bolup görünýär. Ýurt bu ýoly eýýäm geçdi we petige diredi. Eger Berdimuhamedow hem şu ýoldan gitse, ol Türkmenistany başga hiç ýere däl, diňe petige getirer we dünýä jemgyýetçiligi bilen gapma-garşylygy güýçlendirer.
Men dünýäniň öňdebarjy ýurtlarynyň soňky türkmen inisiatiwalaryna az üns berendigini öňem aýdypdym. Resmi Aşgabadyň hötjetligine jogap hökmünde, olaryň kä halatlarda asla görmezlige salynýanyny hem aýtmak bolar.
21-nji asyrda dünýä üýtgeýär, diktatura we awtoritarizm geçmişe gidýär. Fidel Kastronyň höküm süren Kubasyna serediň. Bu ýurt indi ýuwaş-ýuwaşdan halkara prosesine gatylýar. Kuba häkimiýetleri öz oppozision garşydaşlarynyň tas ählisini türmeden boşatdylar. Hatda Hytaýda, kommunistik ideologiýanyň şunça ýyllap höküm sürýän ýerinde, adam hukuklarynyň basgylanýan ýurdunda hem ömürlik lider saýlanmaýar. Hiç bir imperiýa baky ýaşamady, hiç bir diktatora ogurlan baýlyklary nesip etmedi. Bu zatlar unudylmasa ýagşy.
Azatlyk Radiosy: Ozalky ömürlik prezidentiň ölenine kän wagt geçmänkä ýene ömürlik prezident ideýasynyň orta çykmagy türkmen häkimiýetleriniň öz işlerine ynamyny we onuň halk içinde goldaw tapýanyny görkezýämri ýa ynamsyzlygy?
A.Hajyýew: Ýadyňyzda bolsa, ozal bu ideýanyň inisiatorlary wise-premýerler bolupdy. Munuň olar, başizmiň ideologlary we aksakgallary üçin nähili soňlanany hemmä belli. Emma olaryň heniz saklanyp galanlary-da bar we şolaryň biri köne ideýany öňe sürýär.
Meniňçe, döwlet işgärleriniň köpüsi ikiden birini, azatlygy ýa gözenegiň aňyrsyna düşen özalky kärdeşleriniň ykbalyny saýlap almaly. Ömürlik prezidentlik bir adamyň eden-etdilik etmegine getirýär we repressiýa ýazýar. Çinownikleriň köpüsi ömürlik prezidentligi ýürekden isleýändir öýdemok, şol bir wagtda-da olar öz häkimiýet ömürlerini islendik ýol bilen uzaltmak isleýärler. Onsoň olar prezidenti ömürlik yglan etmek ýaly bikanun işlere-de baş goşýarlar. Bu ýerde mesele çinownikleriň öz düşewüntli ornuny ýitirmek islemezligi bilen bagly. Eger kanun esasynda açyk saýlaw geçirilse, häkimiýet başyndakylaryň içinde halkyň goldawyny aljak adam az, ine, çinownikler hemme zatdan beter şundan gorkýarlar.
Azatlyk Radiosy: Häzir dünýäniň uly güýçleri - ABŞ, Ýewropa, Orsýet we Hytaý Türkmenistana täsirlerini artdyrmak üçin tagalla edýär. Şol bir wagtda Türkmenistanyň Eýran, Hytaý ýaly ýurtlara ýakynlap, Günbatardan daşlaşýanlygy barada aladalar eşidilýär. Siziňçe, bu meselede Türkmenistanyň utuşy nirede?
A.Hajyýew: Dykgat ediň, Türkmenistanyň esasy ykdysady hyzmatdaşy hökmünde, Orsýet iki onýyllyk bäri rus-türkmen goşa raýatlygy bolan adamlaryň ýagdaýyny ýeňilleşdirmäge nepi ýetjek tapylgysyz mümkinçiligini ulanman gelýär. Tapylgysyz mümkinçilik diýip men has giň, has çuň ykdysady hyzmatdaşlygy nazarda tutýaryn.
Rus syýasatçylarynyň bir zada düşünmegi gerek, sebitde durnuklylyk diňe bir ýagdaýda, Türkmenistanda demokratiki jemgyýet gurulsa we hukuk dabaralansa bolar. Orsýet häzir öz syýasatynyň netijesini görýär we iş ýüzünde bir zada, diktator režimleriniň belli bir syýasatynyň bolmaýandygyna we üýtgäp durandygyna göz etirip başlaýar. Beýle liderler bir gün öz uzak ýyllyk hyzmatdaşlaryndan aňsatlyk bilen ýüz öwrüp-de biler.
Merkezi Aziýadaky islendik diktatura sebit üçin howp. Diktaturalaryň durnuklylyk däldigine Andijanda, Gyrgyzystanda bolan zatlar hem anyk mysal bolup durýar. Orsýet ýaly, Hytaý hem Türkmenistany diňe ykdysady hyzmatdaş hasaplaýar. Adam hukuklaryny hormatlamak ýaly zatlar Hytaý üçin boş gürrüň. Elbetde, bu Eýrana hem degişli. Emma ABŞ, ÝB babatda aýdylanda, olar Merkezi Aziýada, şol sanda Türkmenistanda adam hukuklarynyň ýagdaýy barada dymýar.
Azatlyk Radiosy: Näme, Birleşen Ştatlaryň, ÝB-niň Türkmenistanda ykdysady bähbitleri ýokmy?
A.Hajyýew: Elbetde, Birleşen Ştatlaryň hem, Ýewropa Bileleşiginiň hem Türkmenistanda ykdysady bähbitleri bar. Olar aýratynam energiýa pudagy bilen gyzyklanýarlar we şu bazarda berkemäge çalyşýarlar.
Ykdsady nukdaý nazardan seredilende, günbatar maýasynyň Türkmenistana gelmegi diňe täze tehnologiýany, goşmaça iş ýerlerini, ýokary hünärli bilermenleriň ýetişdirilmegini we başgalary aňlatmaýar, eýsem biznes etmegiň günbatar ölçeglerini, hojalygy ýöretmegiň günbatar hukuk normalaryny, maliýe akymlarynyň aç-açanlygyny hem aňladýar. Olaryň iş, biznes edişi medenileşen usullara has ýakyn bolansoň, söwda şertnamasy awtoritar režimi has-da berkider diýip alada galmaly däl.
Günbatar türkmen gazyny islendik ýol bilen satyn almakçy däl, ol gaza berilýän maliýe serişdeleriniň diktaturany berkitmäge sarp edilmegini islemeýär. Bu serişdeler türkmen halkynyň zerurlyklaryna harçlanmagy üçin býujete girizilmeli.
Her neneň hem bolanda, günbatar hünärmenleri, hatda işçileri hem, orsýetliler, hytaýlylar bilen deňeşdirilende, düýpden başga derejede pikirlenýän adamlar. Olaryň diňe özleriniň gelmegi hem ýurda düýpden başga pikirlenişiň gelmegine sebäp bolar.
Azatlyk Radiosy: Bu ýagdaýda türkmen häkimiýetleri Günbatar bilen hyzmatdaşlykdan çekinmezmi? Siz şeýle bir psihologiki ýagdaý hyzmatdaşlyga päsgelçilik döredip biler öýtmeýärsiňizmi? Aslynda bu meselede nämeden gorkmaly we nämeden gorkmaly däl? Ýagny uzagyndan näme edilende peýdaly bolar?
A.Hajyýew: Hawa, munuň başda halka däl, işi awtoritar usulda, kölegeli ýagdaýda etmäge öwrenen ýerli çinowniklere amatsyz bolmagy mümkin. Emma türkmen çinownikleri hem öz bikanun işleriniň iru-giç üstüniň açyljagyna düşünýärler. Şu sebäpden olar hem ýuwaş-ýuwaşdan işi kanun esasynda ýöretmegi öwrenmeli. Bu ykdysady nukdaý nazardanam peýdaly.
Emma Türkmenistan günbatar maýasyna howatyrly garaýar. Sebäbi günbatar maýasynyň Türkmenistanda ornaşyp başlamagy ýurtdaky içerki klimatyň üýtgemegine getirjek. Günbataryň ykdysady bähbitleri bilen olaryň adam hukuklary babatdaky ölçegleri deň derejede möhüm hem şol bir pozisiýada durýar we bular türkmen režimine şol bir derejede ýakymsyz diýsek-de bolar.
Azatlyk Radiosy: Hukuk goraýjylaryň bir topary Ýewropa Bileleşigini Türkmenistan bilen söwda şertnamasyny baglaşmazlyga çagyrýar. Siziňçe, bu çagyryş mantyksyz-da onda?
A.Hajyýew: Hukuk goraýjylar Türkmenistan bilen söwda şertnamasyna gadaganlyk arkaly režime täsir ýetirjek bolup uzak wagt synanyşyk etdiler. Emma bu strategiýa kömek etmedi. Meniňçe, halkara hukuk toparlarynyň bu çemeleşişi üýtgetmekleri gerek. Eger Türkmenistana täze tehnologiýaly günbatar maýasy gelip girse, bu pursaty hem günbatar biznesini ýurda getirmek, hem şoň arkasyndan progressiw ugur-ýörelgeleri getirmek üçin ulanmaga çalyşmaly.
Başga sözler bilen aýdylanda, hukuk goraýjylaryň şygary şeýle bolmaly – “Türkmenistan bilen biznes etmek isleýärsiňiz-de tankyt isläňizokmy, onda geliň bu iki elementiň üstünde bilelikde işläp, olary bilelikde öňe itekläliň!” Mysal üçin, “Buig”, “Simens”, “Mersedes” kompaniýalarynyň biznes ediş prinsipleri Ýewropanyň abraýyna däl. Brýussel muňa üns bermeli we bu hili biabraýçylyga garşy durmaly. Ýewropanyň diňe çagyryşlar we beýanatlar bilen çäklenmän, biznes etmegiň prinsiplerini üýtgetmegi we ony hukuk goraýyş işi, diktator režimli ýurtlar babatdaky talaplar we anyk hereketler bilen utgaşdyrmagy zerur.


text:
6-njy maýda öz smart telefonyna sereden gazaklaryň köpüsi garaşylmadyk çeşmeden gelen ökünç SMS hatyny görüp, geň galan bolsalar gerek.
SMS-i ýollan “Ak Orda” ne ötünç soraýan bir ýanýoldaş, ne-de toba gelen bir ülpet.
Ol Astanada “Ak Ordada” ýerleşýän gazak prezidentiniň edarasy. Tekstde diňe: "Respublikanyň prezidenti ýurtda galagopluk döreden ýer kanunynyň käbir bölümlerine düzediş girizmek işine moratoriý yglan etdi" diýilýär.
SMS, Nazarbaýew döwlet eýeçiligindäki ekerançylyk ýerlerini iýuldan başlap auksion esasynda hususylaşdyrmak planyny jemgyýetçiligiň eden güýçli basyşy astynda, yza süýşürendigini bildireninden entek doly 24 sagat hem geçmänkä, esasy mobil ulgamlary bolan "Altel", "Beeline", "Kcell" we "Tele2" tarapyndan ýaýradylypdyr.
Potensial täsir
Tekstler aýdyljak sözi halka ýetirmek üçin, Nazarbaýewiň başgaça pikirlere kän çydamlylyk görkezmän, 25 ýyl bäri höküm sürüp gelýän ýeri bolan öňki sowet respublikasynda edilýän digital tagallalaryň bir bölegi bolup durýar.
Ol şol bir wagtyň özünde sosial we beýleki medianyň-da döwletiň agalygyndaky gazet-žurnallar, telewideniýe we radio ýaly, indi Nazarbaýewiň informasiýa we güýç-gudrat serişdeleriniň arasynda orun alandygyny görkezýär.
5-nji maýda Nazarbaýewiň öz niýetinden dänendigini görkezýän wideolar “Ak Ordanyň” "Facebook" sahypasynda şol bada diýen ýaly peýda boldy.
Häkimiýetleriň esasy garaşsyz we oppozision neşirleri ýapan ýurdunda Nazarbaýewiň administrasiýasy "Facebook" we "VKontakte" ýaly platformalaryň, şeýle-de tekstleriň potensial täsirine indi düşünene meňzeýär.
Wagtynda reaksiýa görkezmek
Prezidentiň planyň yza süýşürilendigini Gazagystanda hemmeleriň, şol sanda soňky protestlere baştutanlyk eden aktiwistleriň hem bilmegini isleýändigi belli zat.
Ýöne Nazarbaýew 5-nji maýda täze "Informasiýa we kommunikasiýa ministrliginiň" hem dörediljekdigini aýtdy.
Bu ministrligiň wezipesi beýleki işler bilen birlikde "informasiýa ulgamlarynyň ähli görnüşine, şol sanda internet saýtlaryna, sosial ulgam sahypalaryna gözegçilik edip, ynjyk temalary yzarlap, olara wagtynda reaksiýa görkezmek bolar".
Nazarbaýewiň aýtmagyna görä, täze ministrligi döretmekden ýene bir maksat "hem elektroniki hem-de çap ulgamynda infomasiýanyň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin içerdäki maglumat önüminiň hilini gowulandyrmak".
Protestler
"Facebook" saýtyny ulanyjylar täze ministrlik barada öz aladalaryny bildirip, ony "Hakykat ministrligi", "Şatlyk ministrligi" we "Orwelliň gara basmasy" diýip atlandyrdylar.
Ýerleri satmak plany tutuş ýurtda iki hepdä golaý dowam eden demonstrasiýalardan soňra yza süýşürildi. Bu 2011-nji ýylda günorta-günbatar şäherler Žanaözen bilen Şetpede nebitçileriň protestinde polisiýanyň azyndan 16 adamyny atyp öldüreli bäri halkyň öz gahar-gazabyny bildiren iň uly protestidir.
24-nji aprelde Atyraw şäherinde ekerançylyk ýerleriniň satylmagyna garşy azyndan müň adam protest geçirdi.
Gazak aktiwistleri halky ýurduň uly şäherlerinde 21-nji aprelde köpçülikleýin protest geçirmäge çagrypdylar.


text:
24-nji sentýabrda Ýaponiýa beýleki ýurtlar, şol sanda özüniň ýakyn ýarany Birleşen Ştatlar bilen bir hatarda Russiýa garşy goşmaça sanksiýalary güýje girizýändigini mälim etdi.
Ýaponiýanyň Ministrler Kabinetiniň baş sekretary Ýoşihide Suga Russiýa garşy girizilen täze çäreler käbir takyk rus banklarynyň Ýaponiýada öz gymmatbaha kagyzlaryny çykarmagyna gadagançylygy we ýaraglaryň Russiýa ugradylmagynyň öňüni almak boýunça gözegçiligiň artdyrylmagyny öz içine alýar diýdi.
Mart aýynda Russiýa Krym ýarymadasyny anneksiýa edensoň, Ýaponiýa Moskwa garşy sanksiýalary güýje girizipdi, emma şol sanksiýalar Ýewropa Bileleşiginiň we Birleşen Ştatlaryň girizen çärelerine garanda gowşakdy.


text:
Türkiýede prokuratura ýurduň ozalky armiýa ýolbaşçysyna, hökümeti agdarmak synanyşygy boýunça bildirilýän aýyplamalaryň esasynda, ömürlik türme tussaglygynyň berilmegini sorady. Bu barada Türkiýäniň metbugaty habar berýär.
General Ilker Başbuga “hökümeti güýç bilen agdarmak synanyşygy boýunça” aýyplama bildirilýär. 68 ýaşly Başbug ýanwar aýynda tussag astyna alnypdy. Ol 2008-2010-njy ýyllar aralygynda Türkiýäniň armiýasynyň ýolbaşçysy bolupdy.
Indi Stambulyň sudy prokuroryň bildiren aýyplamasyny nazara alyp, sud işini başlatmak baradaky karary iki hepdäniň dowamynda belli etmeli.


text:
Gyrgyzystanyň häkimiýetleri şu hepdede Tripolide söweşijileriň myhmanhana eden hüjüminiň netijesinde ölenleriň arasynda ýurduň üç raýatynyň hem bolandygyny aýtdylar.
Gyrgyzystanyň Graždan awiasiýasy boýunça agentliginiň müdiri Erkin Isakowyň 30-njy ýanwarda AÝ/AR-na aýtmagyna görä, Gyrgyzystanyň “S.Group” halkara howa kompaniýasynyň bir piloty we iki ekipaž agzasy Liwiýanyň paýtagtynda 27-nji ýanwarda “Corinthia” myhmanhasyna edilen hüjümde pida bolupdyr.
Gyrgyz resmisiniň sözlerine görä, pilotyň ady Zamirbek Beketaýew we ekipaž agzalary Gulzina Beşbakowa we Galina Koloswetowa.
Şaýatlar myhmanhana azyndan bäş sany ýüzi nikaply adamyň hüjüm edendigini we girelgedäki adamlary oka tutandygyny gürrüň berdiler. Myhmanhananyň daşynda awtoulagda goýlan bomba partlamasy hem boldy.
Liwiýanyň resmileri heläk bolanlaryň arasynda üç täjigistanlynyň, bir amerikalynyň, bir fransiýalynyň we iki liwiýaly sakçynyň pida bolandygyny hepdäniň başynda habar berdiler.
29-njy ýanwarda Täjigistanyň daşary işler ministrliginiň metbugat-wekili Täjigistanyň raýatlarynyň Liwiýada wepat bolmandygyny aýtdy we Liwiýanyň häkimiýetleriniň ýalňyşyp gyrgyz raýatlaryny täjikler bilen çalyşan bolmagyny çak etdi.


text:
Owganystanda howpsuzlyk we gorag boýunça iş alyp barýan ýerli hususy şirketler bilen baglaşylýan kontraktlar boýunça göýberilýän serişdeler kähalatlarda Talybanlaryň we meýdan komandirleriniň eline düşýär.
Bu piker ABŞ-nyň Senatynyň harby meseleler boýunça komiteti tarapyndan geçirilen derňewleriň netijesinde çap edilen raportda öňe sürülýär.
Bu raportda, aýratynam, howpsuzlygy üpjin etmek boýunça Owganystanda kontrakt berlen käbir ýerli guramalaryň geçmişi barada Waşingtonyň ýeterlik derňew geçirmänligi aýdylýar.
Bu mesele bilen bagly raportda anyk bir mysal hem getirilip, şeýle diýilýär: “ABŞ-nyň howa güýçleri Owganystandaky bir howa bazasynyň howpsuzlygyny üpjin etmek wezipesini düýbi Britaniýadaky G4S atly şirketiň ýerli kömekçi kompaniýalaryndan birine tabşyrypdyr. Bu ýerli şirket bolsa, şol bazany goramak üçin ýerli meýdan söweşijilerinden peýdalanýar eken”.
Raportda bu meýdan söweşijileriniň arasynda Talybanlary goldaýanlaryň hem bardygy aýdylýar.


text:
Yahoo internet kompaniýasy 2014-nji ýylda özüniň 500 million ulanyjysynyň şahsy maglumatlarynyň ogurlygy “döwlet tarapyndan maliýeleşdirilýän topar” tarapyndan amala aşyrylyp bilnendigini aýdýar.
Kompaniýa içerki derňewiň netijesinde “belli-belli adamlaryň maglumatlarynyň ogurlanandygyny” we munuň “döwlet tarapyndan maliýeleşdirilýän topar tarapyndan amala aşyrylandygyny” mälim etdi.
Atlandyrylmasyzlygyny soran ABŞ-nyň aňtaw gullugynyň resmileri bu haker hüjümleriniň Russiýanyň aňtaw gulluklarynyň ýa-da olaryň görkezmesi esasynda hereket edýän haker toparlarynyň amala aşyran ozalky hüjümlerine çalym edýändigini aýtdylar.
Yahoo bu mesele boýunça hukuk goraýjy gulluklar bilen işleşýändigini aýdýar.


text:
Ukrainada ok atyşygy bes etmek barada hökümet güýçleri bilen orsparaz separatistleriň arasynda baglaşylan ylalaşyga garamazdan, ýowuzlyklar dowam edýär.
27-nji noýabrda aglaba pitneçiler tarapyndan kontrolluk edilýän Donetsk şäherinde 12 ýaşyndaky oglanyň we 55 ýaşyndaky zenanyň öldürilendigi habar berilýär.
Donetsk şäher administrasiýasy gürrüňi gidýän oglanjygyň köçäniň ugrunda, zenanyň bolsa ýaşaýan kwartirasyna top okunyň düşmegi netijesinde heläk bolandygyny mälim etdi.
Birleşen Milletler Guramasynyň berýän maglumatlaryna görä, 5-nji sentýabrda ok atyşygy bes etmek barada Ukrainanyň, Russiýanyň we orsparaz separatistleriň arasynda ylalaşyk baglaşylany bäri, esgerlerden, pitneçilerden we parahat ilatdan her gün ortaça 13 adam heläk bolýar.


text:
Owganystanda duşenbe güni bolan bomba partlamalarynda iki britan we iki amerikan esgeri wepat boldy.
Awgust aýy Owganystandaky amerikan goşunlary üçin iň kän ýitgili aý boldy. Bu aýda 47 esger wepat boldy.
Soňky ölüm habarlary Birleşen Ştatlaryň we NATO-nyň Owganystandaky goşunlarynyň komandiri, general Stanleý MakKristalyň owgan urşy baradaky strategiki synyny Pentagona we NATO-nyň baş edarasyna iberen wagtyna gabat geldi.
Makkristal Owganystandaky ýagdaýyň çynlakaýdygyny, ýöne strategiýa täzelense, bu ýerde üstünlik gazanyp boljakdygyny aýtdy.
Ol goşmaça esger soramady, ýöne NATO resmileri onuň birki hepdeden goşmaça esger sorajagyny çak edýärler.


text:
Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň Türkmenistana baran delegasiýasy ýurduň ministrliklerinde we döwlet edaralarynda gepleşikler geçirdi. Delegasiýa guramanyň Regional wekilhanasynyň başlygy Iwom Arnoldi ýolbaşçylyk edýär.
Türkmen metbugatynyň ýazmagyna görä, delegasiýanyň Daşary işler ministrliginde geçiren gepleşiklerinde özara hyzmatdaşlygy mundan beýläk hem ösdürmek barada gürrüň edilipdir.
Duşenbe güni Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň delegasiýasy Daşary işler minsitrliginiň Halkara gatnaşyklar institutynda, Türkmenistanyň Milli Gyzyl Ýarymaý jemgyýetinde duşuşyklar geçirdi.


text:
Rita Krawçenko ozallar Gara deňizde suwa düşmekden aňrybaş lezzet alardy. Ýöne soňky döwürlerde bu ýagdaý kän bir gaýtalananok. Üç ýyl mundan ozal şol deňze suwa düşensoň, Ritanyň bedenine gyzyl tegmiller örüp başlaýar.
Krawçenko Soçiniň 18 kilometr demirgazygynda ýerleşýän Üçdere obasynyň ýaşaýjysy. Ol özüniň duçar bolan deri keseliniň deňze zyňylýan zibiller sebäpli ýüze çykandygyna göz ýetiripdir. Aktiwistler agzalýan zibilligiň alty ýyl mundan ozal ýapylmaly edilendigini aýdýarlar.
Soçide geçiriljek gyşky Olimpiýa oýunlarynyň öňüsyrasynda şäherde alnyp barylýan gurluşyk işleri daşky gurşawa has hem oňaýsyz täsir edýär. Öz-özünden ot alýan zibil depelerinden çykýan goýy tüsse töwerege ýaýraýar. Obanyň ýerli ýaşaýjylary özlerine täsir etjek uzak möhletli saglyk kynçylyklarynyň netijelerinden alada bildirýärler. Köpürjikli suwuny Gara deňze guýýan Bytha derýasynyň koka-kolanyň reňkine meňzeş suwy bar.
Soçiniň Lu etrabyndaky zibilhana
Ynha, şu ýagdaýlar Kremliň 2014-nji ýylyň gyşky Olimpiýa oýunlaryny, daşky gurşawa zyýan bermezden, taryhdan şu güne çenli bolan Olimpiýa oýunlarynyň arasynda ekologiýa taýdan iň bir sazlaşykly boljakdygy barada berýän wadalaryna ters gelýär. Orsýetiň döwlet eýeçiligindäki mediasy hökümetiň bu wadalaryny yzygiderli gaýtalap, lenjini çykarýar.
Demirgazyk Kawkazdaky “Ekologiýa barlagy” bileleşigine degişli aktiwist Ýuliýa Naberežnaýa soňky birnäçe ýylyň dowamynda Soçide bolan ekologiki näsazlyklara baha bermek bilen, hökümetiň tekrarlaýan wadalarynyň iş ýüzünde amala aşyrylmaýandygyny aýdýar: “Bu reklamadan başga hiç zat däl. Berilýän wadalar halkara jemgyýetçiliginiň gözüni boýamak üçin edilýän gürrüňler. Bu diňe şygardan ybarat.”
Wladimir Putiniň güýmenjesine öwrülen taslamalara ýanaşmak aktiwistler üçin gaty howply ýagdaý. Muny ýerli aktiwistleriň ählisi oňat bilýärler. Olaryň köpüsine häkimiýetler tarapyndan yzygiderli azar berilýär. Aktiwistlerden biri ýurdy terk etmäge mejbur boldy. Beýlekisi türme tussaglygyna höküm edildi.
Soçiniň Lu etrabyndaky zibilhana
Muňa garamazdan, olar aýak direýärler. Aktiwistler ozallar kurort şäheri hökmünde giňden tanalýan Soçiniň Kremliň “tagallalary” bilen gyşky dynç alyş merkezine öwrülmegi şäheriň gözelliklere baý tebigatyna urlan zarba diýýärler.
Soçi 30-njy ýyllarda, Staliniň döwründe kurort şäheri diýlip yglan edilipdi. Wagtyň geçmegi bilen şäheriň halk arasyndaky meşhurlygy artyp soňabaka Sowet Soýuzynyň dürli künjeklerinde ýaşaýan adamlar Soçiniň dynç alyş we sagaldyş merkezlerine gelip başlaýarlar.
Soçidäki “Geografiýa jemgyýetinden” Mihail Plotnikow oňat günleriň yzda galandygyny aýdýar: “Indi biz bu şäheriň medeni dynç alyş we sagaldyş merkezi bolandygyny unudarys. Deňze barmak üçin ýoldaky ulaglaryň dyknyşygyndan ýaňa iki sagadyny ýitirip, goh-galmagaldan ýaňa çaýkanýan şähere kim geler öýdýärsiňiz? Elbetde, köpsanly sagaldyş merkezler geljekde-de bolar, ýöne ozallar millionlarça adam Soçiniň tebigatyndan lezzet almak üçin bu ýerlere gelerdi. Indi bolsa millionlap adam gelenok, tebigaty hem zaýalanýar.”
Ýerliler, azaşyp obalara gelýän aýylar barada-da gürrüň edýärler.
Orsýetiň “Geografiýa jemgyýetiniň” Soçi şahamçasynyň başlygy Feliks Iwanenko tebigatyň örän uly zyýan çekýändigini we on müňlerçe gektar ýeri öz içine alýan Soçidäki Milli parkyň çäklerine hem bu ekologiki heläkçilikleriň täsiriniň ýetýändigini aýdýar.
Soçiniň kartasy
Orsýetiň “0 (nol) zibil” programmasy hem köpler tarapyndan tankyt edilýär. “Soçi-2014” golaýlaşdygyça zibiliň gaýtadan işlenip ulanylmagy barada ýygy-ýygydan gürrüňler edilýär we wadalar berilýär, ýöne şol bir wagtyň özünde şäheriň dürli ýerlerinde bikanun zibilhanalaryň dörändigi hem hasaba alynýar.
Gürrüňi edilýän zibilhanalardan biri hem Üçderedäki zir-zibil zyňylýan ýerdir. Ol ýerdäki zibilhana 2012-nji ýylyň iýun aýynda eýýäm ýapylmalydy, ýöne 2013-nji ýylda-da agzalýan zibilhana zibil dökmeklik dowam edipdir.
Häzirki wagtda şol zibilleriň Soçiden çykarylyp, Beloreçenskiniň 250 kilometr demirgazygynda ýerleşýän giň meýdana daşalýandygy habar berilýär. Ýerli aktiwistler munuň wagtlaýyn çäredigini aýdýarlar.
Şeýle wakalar barada resmi metbugatda dil ýarylmaýar. Eger-de ýerli aktiwistler bolýan zatlar barada adamlary habarly etmese, onda bu zatlar barada hiç kim hiç zat bilmezdi. Olar bolsa özlerine haýbat atylýandygyny, telefonda gepleşýän wagtlarynda liniýanyň birden kesilýändigini aýdýarlar.
Daşky gurşawy goraýan aktiwistler
Daşky gurşawy goramak boýunça ýerli aktiwist Wladimir Kimaýew geçen bahar paslynda polisiýa gulluklary tarapyndan öýüniň dökülendigini aýdýar. 31-nji oktýabrda Demirgazyk Kawkazdaky “Ekologiýa barlagy” bileleşiginiň aktiwisti Andreý Rudomaha polisiýa işgärleri tarapyndan gysga wagtlyk tussag edilip, soň goýberildi.
Şondan birnäçe gün geçensoň beýleki bir aktiwist Dmitriý Şewçenko Federal howpsuzlyk gullugynyň işgärleri tarapyndan saklanyldy. Oňa “seni terroriste meňzetdik” diýipdirler.
Daşky gurşawy goramak boýunça aktiwistlere azar berilmegi olaryň jebisleşmegine getirdi.
Bir tarapdan aktiwistlere garşy çäreler berkeýär, beýleki bir tarapdan bolsa Krawçenko ýaly zibiliň täsirinden ejir çekýän adaty raýatlar zibilhanalardan dörän depeleriň alkymynda ýaşamaly bolýarlar.
Rita Krawçenko bu barada şeýle diýýär: “Olar indi bu ýere başga zibil getirip dökmezler diýip umyt edýärin. Eger-de bu ýere zibilleriň dökülmegi dowam etdirilse, onda olar tutuş derýany zäherläp, soňra deňze guýlar. Ana, şonda welin düýbünden umydymyzy ýitireris.”


text:
24-nji awgustda Hytaýda aksiýalaryň 9 prosente golaý aşaklamagy tutuş dünýäde paýlaryň hem sarp edilýän harytlaryň bahalarynyň güýçli peselmegine getirdi. 24-nji awgust Wall Streetiň geçen dört ýyllykda başdan geçiren iň kyn güni boldy.
Aksiýalaryň nyrhy Ýewropa we Aziýa bazarlarynda 6 prosent ýitgi bilen New Ýorkda söwdanyň deslapky dört minudynyň içinde Dow Jonesyň senagat indeksiniň 1.089 dereje peselmegine sebäp boldy.
Aksiýalaryň beýle ýitgilere uçramagy 2009-njy ýylda bolan maliýe krizisinden bärde görlen zat däl.
Ýene bolsa amerikan aksiýalary beýleki esasy bazarlara garanda global çökgünlige köpräk çydamagy başardylar. Muňa bolsa belli bir derejede sebäp bolan Apple kompaniýasynyň baş direktory Tim Kookyň beýannama çykaryp, bu kompýuter ägirdiniň esasy bazar bolan hytaý bazaryna mundan beýläk-de bil baglaýandygyny aýtmagy boldy.
Birleşen Ştatlar
Standard & Poor'syň 500 indeksi ýitginiň ýarpysynyň öwezini doldy. Ýöne ol ýene-de maýdakysyndan 11 prosent aşak. Birleşen Ştatlaryň esasy indeksleri öten hepdäniň soňunda 5 prosent pese gaçdy.
Birleşen Ştatlarda aksiýa indeksleriniň az-kem ýokarlanmagy umyt beriji alamat bolsa-da, ykdysadyýeti dünýäde ikinji orunda durýan Hytaýdan, şeýle hem sarp edilýän harytlary öndürýän ýurtlaryň ösüş motory hasaplanýan Orsýet, Gazagystan, Eýran, Yrak we Braziliýa ýaly ýurtlardan gowuşýan habarlar inwestorlary aladalandyrdy.
Aksiýa bazarynyň pese gaçmagy "Hytaýda öndürilen önüm" diýip, JP Morgan Fundsyň baş global strategi Dawid Kelli aýtdy. Bu peseliş Hytaýyň iki hepde mundan ozal öz pulunyň hümmetini aşaklatmagyndan başlandy. Öten hepdäniň aýagynda Hytaýda önümçiligiň 2009-njy ýylda bolan global krizisden bärde iň pes derejä düşünligi baradaky hasabat hem ony güýçlendirdi.
Hytaýda ýagdaý düzelmese...
"Hytaýda ýagdaý düzelmese, 25-nji awgustda bazarlar açylanda biz ýene-de ýakymsyz tejribe edineris" diýip, Çharls Şwabyň direktory Randi Frederik aýtdy.
Aziýa bazarlary açylanda ýene aşaklap ugrady. Şanhaýyň aksiýa indeksi ýene 6.41 prosent ýitirdi. Tokioda hem ýitgi 4.13 prosente deň boldy.
Söwdagärleriň aglabasy Pekin goltgy berip, ýagdaýa çäre görer diýip umyt edipdiler. Ýöne Hytaýdaky derbi-dagynlyk aziýa aksiýalarynyň üç ýyllykda özüniň iň pes derejesine düşüp, 5.9 prosent peselmegine getirdi. Tokioda Nikkei indeksi 4.6 prosent pese gaçdy.
Ondan soňra peseliş Ýewropa bazarlaryna syrygyp, ol ýene-de 5.4 prosent aşaklady. Mysal üçin, Frankfurtda DAKS 4.70 prosent ýitgä uçrady.
Hytaýda ykdysadyýetiň aşaklamagy Ýewropanyň ýaňy krizisden çykyp gelýän ykdysadyýetini alada goýýar. Sebäbi Hytaý Germaniýanyň maşynlaryny, Fransiýanyň şeraplaryny we Ýewropanyň beýleki düşewüntli harytlaryny importirleýän ýurt.
Hytaý maşyn hem çig nebit üçin iň uly bazar. Şol sebäpden bu ýurtdaky peseliş nebitiň bahasyny, şeýle-de Orsýet, Eýran weYrak ýaly nebit öndürýän ýurtlary basyş astyna salýar.


text:
Şu gün britaniýaly we hindistanly alymlar plastiki operasiýalary başdan geçiren adamlarda antibiotik dermanlaryň islendik bir görnüşine garşy durup bilýän täze bir wirusyň anyklanandygy barada maglumat ýaýratdylar.
Medisina alymlary bu täze anyklanan wirusyň Günorta Aziýadan başlap tutuş Ýewropa çenli ýaýramak howpunyň bardygyny aýdýarlar.
Spesialistleriň aýtmaklaryna görä, «NDM-1» diýlip at berlen bu täze wirus jandarlaryň dürli görnüşlerine geçmäge we iň bir güýçli antibiotik dermanlara-da garşy durmaga ukyply.
Kardiff uniwersiteti bilen Madras uniwersitetiniň bilelikde geçiren bu barlaglarynda «NDM-1» wirusy häzirki wagt Hindistanda, Bangladeşde, Pakistanda we Britaniýada tapylypdyr.
Britaniýanyň bu raýatlaryndan käbirleriniň ýakynda Hindistanda we Pakistanda özlerine kosmetiki operasiýa etdirdip gelen adamlardyklary aýdylýar.
Britaniýanyň «The Lancet» atly medisina žurnalyndan çap edilen bu baradaky makalada «NDM-1» wirusynyň global derejede ýaýramak howpunyň bardygy hem bellenipdir.


text:
Saud Arabystanynyň bir hökümet resmisi Osama ben Ladeniň Pakistandan deportasiýa edilen maşgala agzalaryna gumanitar esasda bu ýurtdan pena berlendigini aýtdy.
Bu ýurduň “Aşark al-Awsat” atly gündelik gazetine interwýu beren bu resmi ben Ladeniň dul galan aýallarynyň we onuň çagalarynyň terror işlerine dahylly däldiklerine ynam edýändiklerini belläpdir.
Pakistanyň häkimiýetleri geçen ýylyň maý aýynda bu ýurtda öldürildi diýlip hasaplanylýan Osama ben Ladeniň üç sany dul galan aýalyny we 11 çagasyny hem-de agtygyny anna güni Saud Arabystanyna deportasiýa etdi.
Ben Ladeniň bu aýallaryndan ikisiniň asly Saud Arabystanyndan we biri Ýemenden.


text:
Şu ýylyň ikinji çärýeginden başlap, ýurduň ministrlikleriniň, edara-kärhanalarynyň, daýhan birleşikleriniň ýolbaşçylary, orunbasarlary üçin ýörite kompýuter sowatlylygy boýunça tölegli kurslar öz işine başlady.
Kompýuter sowatlylygy boýunça kurslar üç aý dowam edip, onuň ahyrynda okuw geçýän ýolbaşçylara ýörite sertifikatlar gowşurylar. Kurslar ýolbaşçylar üçin amatly şertlerde geçirilýär. Okuwlar sagat altydan soň başlap, ýolbaşçylaryň iş ýagdaýyna laýyklykda guralýar.
Ýurduň ýolbaşçy wezipesinde işleýänleriň kompýuterden sowatly bolmalydygy hakynda şu ýylyň 10-njy ýanwarynda geçirilen Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisinde döwlet baştutany Gurbanguly Berdimuhamedow aýdypdy.
Şol mejlisde prezident ýakyn geljekde ýurtda Hökümet elektron ulgamyny döretmeklik we bu ulgama geçmeklik göz öňünde tutulýandygyny mälim edipdi. Prezidentiň aýtmagyna görä, Hökümet elektron ulgamyna geçilmegi kagyz görnüşindäki resminamalar dolanyşygyny ep-esli derejede azaltmaga, maglumatlaryň geçişiniň we olary alyşmagyň tizligini ýokarlandyrmaga, ahyrky netijede bolsa, çözgütleri kabul etmek üçin sarp edilýän wagty ep-esli azaltmaga, şeýle hem işdäki bökdençlikleri aradan aýyrmaga mümkinçilik berer.
Prezidentiň şol mejlisde beren tabşyrygyna laýyklykda, kompýuteri özleşdirmek boýunça okuwlar tamamlanandan soň, olara gatnaşan ýolbaşçylar ýörite synagdan geçiriler. Eger ýolbaşçy synagdan geçip bilmese, onda ol başga işe geçiriler.
Kompýuter sowatlylygy boýunça kurslara gatnaýanlaryň aglabasy kompýuterden asla baş çykaryp bilmeýärler. Ýöne olaryň arasynda bu ugurdan sowatlylary hem bar, emma kursy tamamlandygy baradaky degişli sertifikatyň bolmagynyň wajyplygy sebäpli, olar hem okuwa mejbury ýazylmaly bolýarlar.
Kompýuter sapaklarynda ýolbaşçylara, esasan, “Microsoft office” programmalary öwredilýär. Kursuň soňky aýynda internet boýunça sapaklaryň hem geçiljekdigi barada aýdylýar.
Ýerli habarçynyň maglumatlary esasynda taýýarlandy.


text:
12-nji dekabrda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanyň Bitaraplygynyň 20 ýyllygyna bagyşlanan dabara gatnaşmak üçin Aşgabada gelen Owganystan Yslam Respublikasynyň Prezidenti Mohammad Aşraf Gani bilen duşuşdy.
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow dostlukly ýurduň Baştutanyny mübärekläp, şu baýramçylyk günlerinde Türkmenistana gelmek hem-de şanly senä bagyşlanan ýokary derejeli halkara maslahata gatnaşmak baradaky çakylygy kabul edendigi üçin özüniň owgan kärdeşine minnetdarlyk bildirdi.
Prezident Mohammad Aşraf Gani Prezident Gurbanguly Berdimuhamedowy Bitaraplygyň 20 ýyllygy bilen mähirli gutlap, türkmen Liderine hem-de ähli türkmen halkyna iň oňat arzuwlaryny aýtdy. Nygtalyşy ýaly, Owganystanda Bitarap Türkmenistanyň sebitde rowaçlygy we durnukly ösüşi pugtalandyrmagyň aýrylmaz şerti bolup çykyş edýän parahatçylyk söýüjilik, uzakdan görüji syýasatyna ýokary baha berýärler hem-de iki döwletiň arasyndaky gatnaşyklary ygtybarly berkidýän dostluk we doganlyk gatnaşyklaryna örän uly sarpa goýýarlar.
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow hoşniýetli sözleri üçin minnetdarlyk bildirip, Owganystan bilen däp bolan dostlukly, netijeli gatnaşyklara Türkmenistanyň ygrarlydygyny hem-de goňşy ýurduň ykdysady we medeni taýdan galkynmagynda mundan beýläk-de hemmetaraplaýyn kömek bermäge taýýardygyny tassyklady. Türkmen halky owgan halky bilen onuň parahat we durnukly durmuşa ymtylmasynda tüýs ýürekden raýdaşdyr diýip, türkmen döwletiniň Baştutany aýtdy hem-de bu gün ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň taryhynyň netijeli hyzmatdaşlygy ösdürmek üçin giň mümkinçiligi açýan hil taýdan täze tapgyry başdan geçirýändigini belledi.
Duşuşygyň barşynda ýangyç-energetika pudagynda hyzmatdaşlyk etmek, anyk aýdylanda bolsa, türkmen böleginiň gurluşygyna badalga berilmegi bellenen Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan gaz geçirijisi gyzyklanma bildirilip, ara alyp maslahatlaşylan aýratyn mesele boldy. Bu dabara iri energetika taslamasynyň iş ýüzünde durmuşa geçirilmeginiň ilkinji möhüm tapgyry bolar. Bu taslama oňa gatnaşyjy ýurtlaryň halklarynyň her birine hem-de umuman, tutuş sebite abadançylyk getirmäge gönükdirilip, özara bähbitli hyzmatdaşlygyň özboluşly köprüsine öwrüler. Şu babatda myhman Türkmenistanyň Prezidentiniň ählumumy energetika howpsuzlygyny üpjün etmäge, Owganystany durmuş-ykdysady taýdan galkyndyrmaga, sebitde we tutuş dünýäde parahatçylygy we durnuklylygy pugtalandyrmaga, şeýle hem döwrüň beýleki möhüm meselelerini çözmäge degişli başlangyçlaryny owgan tarapynyň doly goldaýandygyny aýtdy.
Biz her bir taslama, ilkinji nobatda, oňa gatnaşyjy ýurtlaryň ählisi üçin onuň ykdysady maksadalaýyklygy hem-de täjirçilik bähbidi nukdaýnazaryndan garaýarys diýip, Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow belledi hem-de halkara ulag geçelgeleriniň we elektroenergetika düzüminiň döredilmeginiň hem geljegi uly we bähbitli bolup durýandygyny nygtady.
Goňşy ýurtlary geljekde birleşdirjek iri taslamalaryň biri Türkmenistan —Owganystan — Täjigistan demir ýolunyň gurluşygydyr. Onuň ulanmaga tabşyrylmagy oňa gatnaşyjy ýurtlaryň we umuman, Merkezi Aziýanyň ykdysady taýdan ösmegine täze itergi berjekdigi, maýa goýumlary çekmek, beýleki sebitler bilen hyzmatdaşlygy diwersifikasiýalaşdyrmak üçin amatly şertleri döretjekdigi gürrüňsizdir. Biz bu taslama hem Owganystany dikeltmek boýunça bilelikdäki tagallalarymyzyň bölegi hökmünde garaýarys diýip, Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow aýtdy.
Türkmen döwletiniň Baştutany şeýle hem ýurdumyzda täze kuwwatly energetika desgalarynyň gurulýandygyny nazarda tutup, Türkmenistanyň geljekde owgan ugruna elektroenergiýanyň iberlişiniň möçberlerini artdyrmaga taýýardygyny belledi.
Prezident Mohammad Aşraf Gani Türkmenistanyň Baştutanyna yzygiderli berýän kömegi hem-de Owganystanyň durmuş-ykdysady taýdan galkynmagynda iş ýüzünde berýän goldawy üçin tüýs ýürekden hoşallyk bildirdi. Bu gün biz geljegiň örän uly TOPH taslamasy, dürli pudaklarda beýleki möhüm başlangyçlaryň yzygiderli durmuşa geçirilmegi görnüşinde Türkmenistan tarapyndan alnyp barylýan Bitaraplyk syýasatynyň ajaýyp netijelerini görýäris diýip, owgan Lideri aýtdy.
Duşuşygyň ahyrynda Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow we Mohammad Aşraf Gani däp bolan dostlukly türkmen-owgan gatnaşyklaryň ähli ugurlar boýunça mundan beýläk-de berkidiljekdigine hem-de üstünlikli ösdüriljekdigine ynam bildirip, Türkmenistanyň we Owganystanyň halklaryna iň gowy arzuwlaryny aýtdylar.


text:
Owganystanyň Merkezi bankynyň başlygy Abdul Kadyr Fitrat bu ýurtda öz janyna howp abanýandygyny aýdyp, wezipesinden çekilýändigini yglan etdi.
Hepdäniň duşenbe güni Birleşen Ştatlara baryp, bu barada eden beýanatynda ol Owganystanyň hökümetini Kabul bankyndaky jenaýatçylyklara dahylly adamlara çäre görmeýänlikde tankytlady.
Azatlyk Radiosy Abdul Kadyr Fitrat bilen gysgajyk söhbetdeşlik geçirdi.
Azatlyk Radiosy: Jenap Fitrat, siz Owganystanda öz janyňyza howp abanýandygyny nireden bildiňiz? Bu barada size kimdir-biri habar berdimi ýa nähili ýol bilen bu size mälim boldy?
A.K. Fitrat: Men çeşmäni anyk aýdyp biljek däl, ýöne meniň janyma hakykatdanam doly howp abanýandygy barada maňa ynamdar çeşmeden ynamdar maglumat geldi.
Şonuň bilen birlikde, parlamentde çykyş eden günüm parlamentiň agzalaram meniň howpsuzlygymyň geljegi barada öz aladalaryny mälim etdiler. Men şundan artyk anyk maglumat berip biljek däl. Umuman, ýagdaý ol ýerde meniň üçin howply boldy, abanýan howp hem gutulgusyz howpdy.
Azatlyk Radiosy: Jenap Fitrat, siz Kabulbankyň bikanun ýollar arkaly Owganystanyň ýokary derejeli resmilerine ýüz millionlarça dollar pul berendigi bilen baglanyşykly derňewlere gatnaşandygyňyzy hem aýtdyňyz. Bu işde siziň öňüňizde nähilidir bir kynçylyklar boldumy, bolan bolsa, ol kynçylyklar nämelerden ybarat?
A.K. Fitrat: Meniň häzirki wagt öz wezipämden çekilmegimiň esasy sebäbi: men öz professional borçlarymy ýerine ýetirmek üçin örän uly tagalla etmeli boldum, emma, gynansak-da, men öz işimi alyp baryp bilmedim. Meniň şol etmeli işlerimden birem Kabulbankdaky krizise dahylly adamlaryň işini derňemek bilen baglanyşyklydy.
Azatlyk Radiosy: Jenap Fitrat, Birleşen Ştatlaryň resmileri Kabulbankyň hiç hili dokumentleşdirmezden, ýokary derejeli çinowniklere jemi 850 million dollar töweregi pul berendigini aýdýarlar. Olaryň aýtmaklaryna görä, bu pul berlen çinownikleriň arasynda bu bankyň täsirli aksionerleri, şol sanda, prezident Karzaýyň agasy we käbir ministrler hem bar. Eger bu hakykatdanam şeýle bolsa, onda Kabulbankyň işi bilen baglanyşykly derňewler adalatly netijeler bilen tamamlanar diýip garaşyp bolarmy?
A.K. Fitrat: Ýasama at ulanyp ýa-da hiç hili kanuny düzgünlere eýermän bu bankdan onlarça million dollar pul alan şol adamlardan hiç birinem häkimiýetleriň jenaýat jogapkärçiligine çekmek meýilleri ýok. Ol adamlar jeza çekmezler. Olar indi diňe aç-açan derňewleriň bolmagyny islän men ýaly adamlary jezalandyrmaga çalşarlar.


text:
Gyrgyzystanda bosgunlykda ýaşaýan özbek aktiwisti Şuhrat Musiniň soňky iki hepde bäri dereksiz ýitendigi habar berilýär.
Çarşenbe güni Şuhrat Musiniň aýaly Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda öz 29 ýaşly adamsynyň 18-nji fewralda ýitirim bolandygyny aýtdy.
Özbegistanyň häkimiýetleri tarapyndan ekstradisiýa edilmegi talap edilip gelinýän Şuhrat Musin 2007-nji ýylda häkimiýetleriň yzarlamalaryndan gaçyp, Gyrgyzystana barypdy. Şol ýerde-de ol 2008-nji ýylda bosgunlyk durumyna eýe bolupdy.
Özbek häkimiýetleri ony kanun taýdan gadagan edilen Özbegistan Yslam Hereketiniň agzasy hasaplap, onuň ekstradisiýa edilmegini talap edip gelýärler.
Şuhrat Musiniň aýaly öz adamsynyň ýitirim bolandygy barada Bişkegiň polisiýasyna habar berendigini, emma henize çenli ondan hiç hili habar-hatyryň tapylmandygyny mälim etdi.


text:
Ýakynda Britaniýada çykýan abraýly “The Economist” žurnalynyň “Ykdysady maglumatlar” bölümi ýakynda dünýä ýurtlarynyň 2010-njy ýyldaky demokratiýa boýunça ýagdaýy baradaky görkezijilerini çap etdi
. Ekspertleriň we şol döwletleriň jemgyýetçiliginiň gatnaşmagynda düzülen bu sanaw 167 sany ýurdy öz içine alýar. Berilýän maglumatda sanawa giren döwletleriň içerki demokratik durumynyň bäş görnüşi häsiýetlendirilýär. Bu görnüşlere şu aşakdaky görkezijiler goşulypdyr:1. Saýlaw prosesi we plýuralizm (aç-açanlyk).
2. Hökümetiň işi hakynda.
3. Syýasata gatnaşmak.
4. Syýasy medeniýet.
5. Graždan azatlygy.
Şu ýylky çap edilen maglumatlar sanawynda “The Economist” žurnaly dürli döwletlerdäki hereket edýän häkimiýetleri dört topara bölüpdir: 1. Doly demokratiýaly.
2. Ýetmezçilikli demokratiýa.
3. Garyşykly düzgün.
4. Awtoritar režim.
Sanawda ilkinji orunda doly demokratiýaly ýurt hökmünde Norwegiýa döwleti görkezilipdir. Demokratik ýurtlaryň ilkinji onlugyna bolsa: Islandiýa, Daniýa, Şwesiýa, Täze Zelandiýa, Awstraliýa, Finlýandiýa, Şweýsariýa, Kanada, we Niderlandiýa ýaly döwletler girizilipdir.
Görkezilen sanawa “doly demokratiýaly” topara dünýäniň 12% ilatynyň ýaşaýan 26 döwleti girizilipdir. Maglumaty düzüjileriň pikirine görä, dünýäniň ýarpysy demokratik düzgünli ýurtlar bolsa-da, olaryň köpüsi, has takygy 53-si, “ýetmezçilikli demokratiýa” düzgüninde ýaşaýan ýurtlar. Galan 88 ýurduň 33 sanysy “garyşykly düzgünde” (demokratik we awtoritar düzgünleriň garyşan) we 55 sany döwletde bolsa awtoritar režimde ýaşalýandygy aýdylýar.
Getirilen maglumatlara görä, dünýä ilatynyň üçden bir bölegi (2,5 mlrd. golaý) awtoritar dolandyryş düzgüninde ýaşaýar we olaryň hem esasy bölegi Hytaý Halk Respublikasynyň paýyna düşýär.Wadalar wadalygyna galdy
Öňki SSSR-e girýän döwletler bu görkezijide şeýle tertipde berlipdir. Estoniýa (33), Litwa (41), Latwiýa (48), Moldowa (64), Ukraina (67), “ýetmezçilikli demokratiýa” düzgünine girýän bolsa, Gruziýa (103), Russiýa Federasiýasy (107), Ermenistan (109), “garyşykly düzgüne” girizilipdir. Merkezi Aziýa döwletleri bilen bilelikde Belarus (130), Gazagystan (132), Azerbaýjan (135), Tajigistan (149), Özbegistan (164), Türkmenistan adaty görkezijilerde berlişi ýaly yzdan üçünji bolup (165) “awtoritar režimli” döwletleriň arasynda ýerleşdirilipdir.
Türkmenistanyň yzyndan Çad we Demirgazyk Koreýa döwletleri sanawyň soňuny jemleýär.
Türkmenistanly synçy Döwlet Hojamedow bu görkeziji barada şeýle diýýär: “Žurnalyň sanawyna ser salaňda, esasanam Türkmenistan hakynda getirilen maglumatlaryň hakykatdygyna doly ynanýarsyň. Çünki geçen ýyl Türkmenistanyň yza, Nyýazowyň guran ýapyk režimine tarap ädim ädendigine göz ýetirýärsiň”.
2010-njy ýylyň fewral aýynda prezident Gurbanguly Berdimuhamedow “syýasy partiýalar” barada kanun kabul etjekdigi hakynda halkyň öňünde çykyş eden hem bolsa, bu wada şol durşuna galdy, halka metbugat we syýasy azatlyklar berilmedi.
“Türkmen hökümeti “Telekeçiler arkalaşygyna” bir gazet çykardyp, söz azatlygyny berdim hasap etdi. Internet ulgamlary häzirki güne çenli doly elýeterli däl we tehnologiki taýdan köp yza galýar. Ýurtda syýasy jemgyýetçilik guramalaryndan başga, hat-da döredijilik guramalaryna hem işlemäge ýol berilmedi. Hususy eýeçilige hem doly ýol açylmady. Şu görkezijiler hem Türkmenistany yzda süýrenýän döwletleriň hataryna goşdy” diýip, Döwlet Hojamedow aýdýar.


text:
Pakistanyň demirgazyk-günbatarynda NATO-nyň Owganystandaky operasiýalaryna ýük daşaýan ulaglara hüjüm edildi. Resmiler sişenbe güni bolan bu wakada iki adamyň öldürilendigi barada maglumat berýärler.
Hüjüm Khyber etrabynyň Jamrud sebitinde amala aşyryldy. Ýerli häkimiýetiň ýokary derejeli resmisi Jehangir Azam Wazir ulaglara iki motosikletdäki dört söweşijiniň hüjüm edendigini aýtdy. Wakada dört sany ýük ulagyna zeper ýetdi.
Hüjümçiler wakanyň bolan ýerinden gaçmagy başardylar. Hüjümiň jogapkärçiligini hiç bir topar öz üstüne almady.
Emma mundan öň “Talyban” hereketi Owganystana barýan ýük üpjünçiligini togtatmak üçin ulaglara hüjüm edýärdi.


text:
Köp synçylaryň pikiriçe, Bolgariýadaky we Gyrgyzystandaky amerikan uniwersitetlerinde okaýan türkmen studentleriniň ýurtdan çykmagyna gadaganlyk girizilmegi Türkmenistany daşarky dünýä üçin açmaga Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýykgyn etmesine ters gelýär.
Türkmen ýolbaşçylarynyň ol ýa beýleki bir karary kabul edişi ýokary gatlakda bolup geçýän wakalar baradaky maglumatyň ýetmezçilik etmegi dowam edip gelýän ýagdaý. Orän ýakyn wagtlarda käbir ýokary wezipelerde kadrlar çalşygy bolaýmagy-da ähtimal.
Türkmen prezidenti ýakynda Amerika baryp, BMG-niň Baş Assambleýasynda üstünlikli çykyş etdi. Ol ABŞ-nyň Döwlet sekretary Hillari Klinton bilen duşuşdy.
Asla garaşylmaýardy
Dogrusyny aýtsak, şol duşuşykda-da studentler meselesi gozgalypdy. Türkmenistan bilen Birleşen Ştatlaryň arasynda haýsydyr bir dartgynlylyk bolar, ABŞ-nyň Aşgabatdaky ilçihanasy studentleriň okuwa goýberilmezligi bilen bagly açyk çykyş eder, beýannama ýaýradar diýlip, asla garaşylmaýardy, ol wakalaryň alamatlary duýulmaýardy.
Bolup geçen wakanyň kontekstinde: “Şol gadaganlyk baradaky karara prezidentiň özi gol goýdumy ýa onuň golastyndakylaryň çykarýan hokgasymy?” diýen sorag döreýär.
Ýokarda bir düşnüksiz ýagdaýlar bolup geçýär. Amerikan ilçihanasy öz beýannamasynda studentleriň okuwa gitmegine rugsat etmäge prinsipde türkmen häkimiýetleriniň garşy bolmandygy bellenilipdir. Diýmek, ýokarda kimdir biriniň bu meseläni başgaça, özüçe çözen bolmagy mümkin.
Bu waka ozaly bilen ýurduň ýolbaşçylygyndaky güýçleriň mynasybeti bilen bagly ýüze çykan bolaýmasyn?
Häkimiýetdäki täsirli topar
Halkara synçylary häkimiýetiň içki shemasyna baha berenlerinde, prezidente täsir edip bilýän birnäçe toparyň bardygyny, şol toparlaryň biriniň has-da agramlydygyny belleýärler.
Şol topara girýän ýolbaşçylaryň köpüsi Saparmyrat Nyýazow döwründe häkimiýete gelen adamlar. Haýsydyr bir ýol bilen hut özlerine ýaramaz täsir ýetirer diýen gorky sebäpli olar reformalara garşy hereket edip bilermi?
Synçylaryň arasynda bolmagy mümkin senaride Kreml faktorynyň gizlin rol oýnap biljekdiginiň gürrüňi edilýär. Nyýazowdan galan toparyň käbir wekilleri Moskwa bilen hyzmatdaşlyga ýykgyn edýärler, Aşgabat bilen Waşingtonyň arasynda dartgynlylygyň bolmagy Orsýet ýolbaşçylarynyň isleýän zady, göwün küýsegi.
Studentleriň daşary ýurtlara okuwa gitmegine gadaganlyk girizmek baradaky karar Waşington bilen hoşniýetli hem konstruktiw gepleşikler geçirmekde G.Berdimuhamedow üçin kynçylyklar, päsgelçilikler döreder.
Gaty gymmat bolmazmy?
Ol bary-ýogy 50-60 student üçin üstünlikli ösýän türkmen-amerikan gatnaşyklaryny töwekgellige salyp bilermi? Bu hereketiň bahasy gaty gymmat bolmazmy? Türkmenistanyň esasy syýasy hem ykdysady partnýorlarynyň biri bilen deňeşdirilende, 50 student meselesiniň ýurt derejesinde agramy agyr gelermi?
Prezidentiň çykyşlarynda geljekki planlary amala aşyrmakda häli-şindi gaýtalaýan açyklyk syýasatyna ýolbaşçylaryň arasynda badak atýan kimkä? Studentler bilen bu dawaly wakany G.Berdimuhamedow ünssüz galdyrarmy ýa-da ony islendik özgerişe garşy çykýanlary, has-da beteri Kremliň oýnuny oýnamak isleýänleri, ýolbaşçylykdan çykaryp taşlamak üçin ulanarmy?
Bu wakalar energetik meselede Moskwanyň açyk dil ýarmazlyk taktikasyny dowam etdirýän wagtyna gabat geldi. Gorbaçýowyň perestroýkasy wagty häkimiýetiň ýokary gatlaklarynda reformalara garşy durýan adamlar, reformalaryň ýiti garşydaşlary SSSR-iň lideriniň töwereginde-de bardy.
Türkmen perestroýkasy ösüp, bat alyp başladymy ýa-da ýokarda onuň azatlyga böwsüp çykmagyna ýol bermeýän güýçler ýeterlikmi?
Aleksandr Narodetski post-Sowet döwletleri boýunça britaniýaly bilermen. Şu kommentariýada öňe sürülen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Ýewropa Bileleşiginiň liderleri Ýewropanyň Ikinji Jahan urşundan bäri iň uly bosgunlar krizisini maslahat etmek üçin 7-nji martda Brýusselde Türkiýäniň premýer-ministri Ahmet Dawutoglu bilen gepleşikleri geçirýärler.
Ýewropa Bileleşigine agza 28 ýurduň liderleriniň Türkiýeden, Ýewropa sapar edýän migrant akymyny gowşatmagy we gaçybatalga statusyny alyp bilmedikleri yzyna almagy soramagyna garaşylýar.
Golland premýer-ministri Mark Rutte Ýewropa Bileleşigi bilen Ankaranyň arasynda ylalaşyga gelinjekdigi dogrusynda özüniň optimistik garaýyşdadygyny aýtdy.


text:
Kürt söweşijileri özleriniň «Yslam döwleti» toparynyň jeňçilerini Mosulyň gündogaryndaky we demirgazygyndaky obalardan kowup çykarmak üçin täze hüjüme başlandyklaryny aýdýarlar.
"Bu operasiýa üç frontda geçiriler" diýip, Kürt Peşmerge güýçleri 20-nji oktýabrda aýtdy.
«Roýters» habar gullugy «Yslam döwleti» toparynyň Yragyň ikinji uly şäheriniň 20 km töweregindäki obalarda eýelän pozisiýalarynyň üstünde dikuçarlaryň öwrüm edendigini we jeňçileriň top we minomýot oklaryna tutulandygyny aýdýar.
Täze hüjüm Mosuly yzyna almak boýunça guralan gerimli hüjümiň dördünji gününde, kürt we yrak howpsuzlyk güýçleriniň bu sebitde ilerleme gazanan wagtynyň üzysüre başlandy.
Yrak goşuny günortadan hereket edýär, ýörite güýçler bu hüjüme daň atmanka, Bartalla şäherine sürünmek bilen goşuldy.
Yragyň general-maýory Maan al-Saadi saýlama güýçleriň ABŞ-nyň ýolbaşçylygyndaky koalisiýanyň howa hem agyr top zarbalarynyň goldawy astynda hereket edýändigini aýtdy.


text:
Täjigistanyň resmileri ýurduň demirgazygyndaky Sugd welaýatynyň ýaşaýjylaryny Siriýada yslamçy söweşijileriň hatarynda söweşmäge işe çekmekde güman edilýän 12 adamy tussag etdiler.
Agzalýan welaýatyň paýtagty Hujanddaky Içeri işler ministrliginiň resmileriniň 12-nji noýabrda Azatlyk Radiosyna beren maglumatyna görä, polisiýa toparyň ýolbaşçysy diýlip güman edilýän Najmiddin Şamsiýewiň öýünden iki ýaragy we ýarag serişdelerini tapypdyr.
Täjik derňewçileri tussag edilenleriň ýurtda gadagan edilen “Jamaat Ansarullah” atly yslamçy gurama bilen ilteşikli toparyň agzasydygyny mälim etdiler.
Gürrüňi gidýän toparyň bir aktiwisti Nozim Nematow Siriýa gitmäge synanyşan mahaly, şu aý Gyrgyzystanda tussag edilipdi.
Tussag edilen 12 şübheli jenaýatçylykly topary guramalaşdyrmakda we bikanun ýarag saklamakda aýyplanýar.


text:
Täjigistanyň Içeri işler ministrligi ýurtda gadagan edilen syýasy oppozision toparyň agzalary bolmakda güman edilýän we Orsýetde geçen aýda tussag edilen ýedi adamy esktradisiýa etmek barada ýüzlenmesiniň ret edilendigini aýtdy.
Ministrligiň metbugat-wekiliniň 17-nji awgustda AÝ-AR-na aýtmagyna görä, Täjigistan ektradisiýa baradaky ýüzlenmesine Orsýetiň hormat goýjagyna garaşypdyr, sebäbi şeýle wakalar ýakynda hem bolupdyr we agzalan ýedi adam Täjigistanyň hökümetiniň haýyşy boýunça tussag edilipdir.
Soňky aýlarda “Topar 24” atly bileleşigiň agzasy bolmakda güman edilýän jemi 10 adam, şol sanda agzalan ýedi adam tussag edildi.
Olaryň üçüsi Täjigistana ektradisiýa edildi. Sud olary gadaganlykdaky syýasy topara gatnaşykda günäli tapdy we uzakmöhletli türme tussaglygyna höküm etdi.
“Topar 24” geçen ýylyň oktýabr aýynda gadagan edildi. Onuň esaslandyryjysy Umarali Kuwatow mart aýynda Türkiýede atylyp öldürildi. Prezident Emomali Rahmonyň daşary ýurtlarda ýaşaýan syýasy garşydaşlary Kuwatowyň ölümine täjik häkimiýetleri guramaçylyk etdi, diýip pikir edýärler.


text:
Hatyra çäreleriniň esasysy ýurduň resmi ýolbaşçylarynyň gatnaşmagynda paýtagtyň eteginde ýerleşýän Gypjak obasyndaky memorial toplumda geçirildi. Oňa döwlet baştutany Gurbanguly Berdimuhamedow hem gatnaşdy.
63 ýyl mundan ozal 5-nji oktýabrdan 6-njy oktýabra geçilen gijede bolan tebigy heläkçilik Aşgabady ýer bilen ýegsan edipdi. Emma SSSR döwründe Aşgabat ýer titremesinde weýrançylygyň möçberi, heläk bolanlaryň sany azaldylyp görkezilipdi.
Hatyra çärelerine döwlet baştutany Gurbanguly Berdimuhamedow hem gatnaşdy.
Türkmenistan garaşsyzlygyny alandan soň, 1948-nji ýylyň aýylganç tebigy heläkçiliginde pida bolanlaryň hormatyna Milli matam güni bellenilip başlandy hem-de şol gün iş güni ýatyryldy.
Resmi ýagdaýda 1948-nji ýylyň ýer titremesinde heläk bolanlaryň sanynyň 176 müň adamdygy barada aýdylýar. Bu maglumatlary ilkinji gezek Saparmyrat Nyýazow özüniň “Ruhnama” kitabynda getiripdi. Kitabyň 42-nji sahypasynda şol döwür paýtagtda 198 müň adamyň ýaşandygy, olaryň 176 müňüsiniň tebigy heläkçilikde gurban bolandygy barada ýazylan. Ýöne Saparmyrat Nyýazowyň öz kitabynda getirýän bu sanlaryny tassyklaýan başga bir çeşme ýok.
Aşgabadyň ulalmagy bilen, ýer titremede şehit bolanlaryň gonamçylyklary paýtagtyň merkezine düşdi. Gonamçylyklar şäher häkimligi tarapyndan gözegçilikde saklanylýar. Şol gonamçylyklaryň hersiniň ýanynda kiçiräk ýadygärlikler bar. Hatyra gününde paýtagtlylar ol ýadygärliklere gül desselerini goýmaga barýarlar.
1997-nji ýylda ýurduň ilkinji prezidenti Saparmyrat Nyýazow Aşgabat ýer titremesinde heläk bolanlaryň hatyrasyna paýtagtda hem-de öz dogduk obasy Gypjakda memorial ýadygärlikleri gurdurdy. Ol ýadygärliklerde Saparmyrat Nyýazowyň özi, onuň doganlary hem-de ejesi simwoliki şekillendirilen. Nyýazow Aşgabat ýer titremesinde iki doganyndan hem-de ejesinden jyda düşüpdi.
Saparmyrat Nyýazowyň döwründe 6-njy oktýabr güni onuň şahsyýet kultunyň bir bölegine öwrülipdi. Matam gününde ýurduň mediasy, esasan Nyýazowyň gurban bolan ýakynlary hakda söhbet edýärdi. Hatyra gününde gül desseleri Nyýazowyň ýakynlarynyň hormatyna gurlan ýadygärliklere goýlardy.
Berdimuhamedowyň atasy Berdimuhamet Annaýewiň hem ýer titremesinde wepat bolandygy barada ýerli mediada yzygiderli çykyşlar berilýär. Ýöne Berdimuhamet Annaýewiň kulty Saparmyrat Nyýazowyň hossarlarynyňkydan häzir has pesde.
Ýerli habarçynyň maglumatlary esasynda taýýarlandy.


text:
Owganystanyň Adam hukuklary boýunça garaşsyz komissiýasy ahlak jenaýatçylygy diýlip atlandyrylýan hereketlere baş goşmakda güman edilýän owgan zenanlarynyň we gyzlarynyň ylmy taýdan soragly hasaplanýan “gyzlyk barlagyna” hökümet lukmanlary tarapyndan sezewar edilýändigini aýdýar.
Adam hukuklaryny goraýjy toparyň 29-njy fewralda çap eden hasabatyna görä, 2015-nji ýylda söhbetdeş bolan 53 zenandan 48 zenan jynsy gatnaşyga baş goşmakda aýyplanmagyndan ýa-da öýünden gaçyp gitmeginden soň mejbury ginekologiýa synagyna sezewar edilendigini aýdypdyr.
Adam hukuklaryny goraýjy komissiýa şeýle barlagyň seksual kemsitmeleriň bir görnüşidigini we adam hukuklaryny depeleýändigini aýdýar.
Hasabatda aýallaryň mejbury jynsy barlaga sezewar edilmeginiň Owganystanyň konstitusiýasyna ters gelýändigi aýdylýar. Şeýle-de hasabatda barlaglaryň aglaba köpüsiniň erkek sakçylaryň we beýleki adamlaryň gatnaşmagynda geçirilýändigi we “ejirli” hem-de “aýylganç netijeli” geçýändigi habar berilýär.


text:
Birleşen Ştatlar we Ýewropa Bileleşigi Kosowany asudalyga çagyrdy.
Duşenbeden sişenbä geçilýän gije Kosowanyň polisiýasy Serbiýa bilen aradaky serhediň iki gözegçilik nokadyny öz eline almaga synanyşyp, ol ýerdaki polisiýa işgärleriniň ýerine öz albanlaryny ýerleşdirmäge çalşandan soň, ýagdaý dartgynlaşypdy.
Kosowada ýaşaýan serbler häkimiýetleriň bu hereketine garşylyk görkezdiler. Serbler albanlary öz serhetlerine goýbermejek bolup, ýoly petiklediler.
Bu wakalarda iki polisiýa işgäri öldi.
Häzir serhediň gözegçilik nokatlarynyň kimiň elindedigi barada anyk maglumat ýok.


text:
Iki ýarym ýaşyndaky Kerim, ýakynda Russiýanyň Ural şäherindäki keselhanada operasiýa edilenden soň, saglyk ýagdaýy gowulaşyp, indi dünýä ineli bäri ilkinji gezek ädim ädip başlady.
Kerimiň ejesiniň Azatlyk Radiosyna gürrüň bermegine görä, 2011-nji ýylda doglan çaga doga maýyp bolup dünýä inipdir. Aýagyndaky süňk näsazlyklary zerarly onuň aýaklary ysmansoň, ol ozal ýöräp bilmändir. Çaganyň ene-atasy onuň bu derdini bejertmek üçin Türkmenistanda lukmandan-lukmana kän gatnapdyrlar.
Aslynda çaga entek enäniň göwresindekä anyklanylmaly kesele, çaga doglansoň, her doktor bir zat diýip, diagnoz goýupdyr. Netijede çaga iki ýaşyna ýetse-de, ýöräp bilmändir. Onsoň ejesi ony Orsýede äkidip, şol ýerde operasiýa etdirýär.
Azatlyk Radiosyna diňe soňky birnäçe aýyň dowamynda gelip gowşan maglumatlardan çen tutulsa, Kerim Türkmenistanda talaba laýyk saglyk bejergisini alyp bilmänsoň, daşary ýurtlarda medisina kömegini, ýagny bejergi alyp, saglygy dikeldilen türkmenistanlylardan biridir.
Ýalňyş diagnoz
Ýigrimi ýedi ýaşlaryndaky zenan Aýna hem ýakynda Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda öz göwsünde emele gelen çiş zerarly türkmen lukmanlaryna ýüz tutandygyny, emma doktorlaryň öz keseline ýalňyş diagnoz goýandygyny aýdyp, daşary ýurda çykmaly bolandygyny gürrüň berdi.
Aýna şol bejergi sebäpli saglygynyň has-da erbetleşendigini aýdyp, Azatlyk Radiosyna interwýu beren wagty özüniň himiýaterapiýa kursuny alýandygyny aýdypdy.
Aýna öz başdangeçirmeleri hakda Azatlyk Radiosyna şeýle gürrüň berdi: “Men Türkmenistanda doktorlara ýüz tutdum. Olar maňa punksiýa etdiler. Ýagny, göwsüme iňňe sokup, ondan suwuklyk aldylar. Olar barlag geçirenlerinden soň, mende üýtgeşik hiç zadyň ýokdugyny aýdyp, bejergi bellediler. Bejergä ummasyz, dünýäniň puly çykdy. 1,5 aý töweregi bejergi alanymdan soň hem çiş hiç aýrylmady, tersine, ol gatap we ulalalyp başlady. Men başga bir döwlete çykmagy başardym. Men (daşary ýurtda) doktorlara Türkmenistanda geçen barlaglarymy we analizlerimi görkezdim. Olar resminamalary kabul edip, başga goşmaça barlag geçirmezden, operasiýa etdiler. Haçan-da olar şol çişi göwsümden çykaranlarynda, ol ýerde rak ösüntgileriniň bardygy anyklandy”.
“Ýalňyşlyk bilen gepatit C diagnozy goýuldy”
Türkmenistanda lukmanlar tarapyndan ýalňyş diagnoz goýlan türkmenistanlylardan ýene biri hem lebaply, iki çaganyň enesi Umyda. Bu ýaş gelniň aýtmagyna görä, oňa Türkmenistanda iki gezek gepatit C diagnozy goýlup, bu kesel çagaňa-da ýokuşmagy mümkin diýlensoň, ol Türkiýä gaýdypdyr.
Ol Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda şol diagnozlardan soň öz janyndan geçendigini, emma çagasyny halas etmek üçin Türkiýedäki lukmanlara ýüz tutmaly bolandygyny aýdýar. Türkiýeli lukmanlar şol diagnozlary ret edip, diňe Umydanyň däl, bu wirusyň onuň çagasynda hem ýokdugyny aýdypdyrlar.
“Sende gepatit C ýok”
Türkmenistanly Umyda öz başdan geçirmeleri barada Azatlyk Radiosyna şeýle gürrüň beripdi: “Men üç aýlyk göwreli wagtym menden gepatit wirusyny tapdylar. Men oňa ynanman, ýene-de başga bir hassahana analiz tabşyrdym. Ol ýerde hem menden şol gepatit C-ni çykardylar. Maňa aýtdylar: “Çaga-da şol gepatitiň senden geçmegi mümkin. Ony kesmek üsti bilen dogursaň, çaga geçmezligi ähtimal”. Ýöne men kesilmegime razy bolmadym. Men çagam dogulýança garaşdym. Ine, maňa indi şol gepatit C-niň ýagdaýyna görä, dieta, ýagny berhiz tutmaly diýdiler, ähli zady iýmek bolanok. Men çagamdan gorkdum. Şonuň üçin men çagamy Türkiýä alyp geldim, çagamy barlatmaga. Şol çagamy barladamda, özümem barladaýyn diýdim. Bardym hassahana. Mende gepatit C-ni tapmadylar. Bu taýda çagamda-da tapmadylar”.
Türkmen metbugaty
Türkmenistanyň resmi metbugatynda çykýan habarlarda ýurtda saglyk ulgamynda ençeme üstünlikleriň gazanylandygy yzygiderli nygtalyp gelinýär. Olaryň arasynda dünýa standartlaryna gabat gelýändigi aýdylýan saglyk desgalary, ýörite anyklaýyş merkezleri agzalýar. Emma Azatlyk Radiosyna gelip gowuşýan maglumatlardan çen tutulsa, Türkmenistanda bu ugurda edilmeli işiň henizem gaty köpdügini aýtmaga esas bar.
Kerimiň ýagdaýyna dolanyp gelsek, ol Russiýada alan alty aýlyk saglyk bejergisinden soň, häzirki wagt Lebap welaýatynyň Türkmenabat şäherindäki öýlerine dolanyp bardy. Kerim indi ädim ädip, häzirki wagt ýuwaş-ýuwaşdan ýöräp başlady. Kerime saglygyny tapgyrlaýyn bejerenlerinden soň, rus lukmanlary onuň diňe bir ýöremän, eýse geljekde beýleki çagalar ýaly ylgap hem biljekdigini aýdypdyrlar.


text:
Finlandiýa kompýuter galplygynda şübhelenilýän orsýetli raýaty Birleşen Ştatlara esktradisiýa edýär.
Finlandiýanyň Adalat ministriniň 8-nji ýanwarda ýaýradan beýanatyna görä, Maksim Senah “sud edilmek üçin Birleşen Ştatlara” ekstradisiýa ediler.
Finlandiýa Senahy Birleşen Ştatlaryň federal resmileriniň haýyşy esasynda geçen ýylyň awgust aýynda tussag edipdi. Orsýet bu çäräni bikanun diýip atlandyrypdy.
Senah Minnesota döwleti tarapyndan, tutuş dünýäniň çägindäki kompýuter hyzmatlaryna zyýanly programma bilen aralaşyp, millionlarça dollary ogurlamaga synanyşmakda aýyplaýar.


text:
Portugaliýanyň polisiýasy dünýäde ýasama, galp ýewronyň iň uly möçberini ele salandygyny aýdýar.
Çarşenbe güni ýaýradylan beýanatda olar 380,200 ýewrony ($505,000), ýasama puly ele salandyklaryny aýtdylar.
Hemmesi 200 ýewrolyk bolan kagyz pullar sişenbe güni demirgazyk şäher Portoda geçirilen polisiýa operasiýasynda ele salnypdyr.
Resmiler bu operasiýada 46 ýaşly bir daşary ýurtly erkegiň hem tussag edilendigini aýtdylar, ýöne onuň adyny we milletini aýtmadylar.
Resmileriň tassyklamagyna görä, galp pullaryň hiline “söz diýer ýaly däl”.


text:
15-nji oktýabrda geçirilen hökümet maslahatynda Türkmenistanyň Administratiw hukuk bozmalary hakyndaky kodeksine düzedişler we goşmaçalar girizmek barada karar kabul edildi.
Bu kodeksiň 241-nji maddasynyň 5-nji bendine laýyklykda, transport serişdelerini gadagan edilen ýerlerde goýan sürüjilere salynýan jerimäniň möçberi öňküsinden ýokarlandyrylyp, ol ýurtdaky ortaça aýlygyň deň ýarysyna ýa-da ondan hem has köp möçbere ýetirildi.
Azatlyk Radiosy bu we munuň ýaşaýjylara ýetiräýmegi mümkin täsirleri barada Aşgabatda ýaşaýan synçy we ýazyjy Amanmyrat Bugaýew bilen söhbetdeş boldy.