text:
Memleket basshysy AÓSShK sammıtine qatysty
DÝShANBE. QazAqparat - Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń V sammıtine qatysty, dep habarlaıdy QazAqparat Aqordanyń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Memleket basshysy óz baıandamasynda Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmonǵa qonaqjaılylyǵy, Sammıtti joǵary deńgeıde uıymdastyrǵany jáne Prezıdent bolyp saılanýymen quttyqtaǵany úshin rızashylyq bildirdi. Sonymen qatar, Qasym-Jomart Toqaev Tájikstannyń Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńeske tóraǵalyǵy Keńesti Azııa aımaǵyndaǵy óte mańyzdy máselelerdi sheshý isine belsendi jumyldyrýǵa septigin tıgizetinin aıtty.
Qazaqstan Prezıdenti 1992 jyly Birikken Ulttar Uıymynda Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jóninde keńes ótkizý jónindegi usynǵan ıdeıasy Azııa qurlyǵynyń tarıhynda jańa kezeńge jol ashqanyn aıtty.
Búginde Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes - Azııa óńirindegi 35 memleketti jáne jer sharyndaǵy halyqtyń jartysyna jýyǵyn biriktirip otyrǵan tıimdi kópqyrly qurylym, - dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qazaqstan Prezıdenti qaqtyǵystardyń órshı túskenin, qaýipsizdik mehanızmderiniń erozııasyn, saýda jáne sanktsııalyq soǵystardy, sondaı-aq, halyqaralyq terrorızmniń beleń alǵanyn atap ótip, óńirdegi qaýipsizdikke tóngen qaterdiń, ıdeologııalyq, etnıkalyq jáne dinaralyq qaıshylyqtardyń órship kele jatqanyna alańdaıtynyn aıtty. Osyǵan oraı, ol Azııadaǵy qaýipsizdiktiń túıtkildi máselelerin sheshý úshin júıeli ári keshendi ádisterdiń qajet ekenine toqtalyp, atalǵan problemaǵa baılanysty Qazaqstannyń ustanymyn jetkizdi.
- Barsha dostarymyz ben seriktesterimizdi Forýmnyń tıimdiligi men halyqaralyq básekege qabilettiligin arttyrý úshin kúsh-jiger jumyldyrýǵa shaqyramyz. Tolyqqandy óńirlik uıym bolý úshin bizge keńesti ret-retimen, birtindep transformatsııa jasaý qajet. Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti ınstıtýtsıonaldy túrde qalyptastyrý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan, quqyqtyq bazasy ázirlengen, onyń turaqty qurylymdary jumys istep jatyr, - dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Qasym-Jomart Toqaev Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ınklıýzıvti damýdyń jahandyq arhıtektýrasyn qalyptastyrý jónindegi «Úsh dıalog» týraly bastamasynyń ózektiligin atap ótti. Memleket basshysy bul ıdeıanyń quramdas bóligi Eýrazııa aýqymyndaǵy ózara is-qımyldardyń josparyn jasaý úshin Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń jáne Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń, sodan keıin Azııa men Eýropadaǵy basqa da óńirlik ári kópjaqty ınstıtýttardyń áleýetteriniń sınergııasyn qamtamasyz etý bolyp sanalatynyn aıtty.
- Daýly problemalar men qarama-qaıshylyqtardy bastalǵan sátinde sheshý úshin konstrýktıvti kelissózderdi qamtamasyz etý - kún tártibindegi basty máselelerdiń biri. Sondyqtan, jaqyn arada Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes aıasynda halyqaralyq medıatsııany júzege asyratyn tolyqqandy ujymdyq qaýipsizdik júıesi qurylýy ábden múmkin, - dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Qasym-Jomart Toqaev halyqaralyq lańkestikke qarsy is-qımyldar úshin birlesken júıeli ádister ázirleý qajettigine arnaıy toqtaldy. Onyń aıtýynsha, BUU Bas Assambleıasynyń 73 sessııasynda qabyldanǵan jáne 82 memleket qoldaǵan lańkestikten ada, beıbitshiliktiń jetistigi jónindegi minez-qulyq Kodeksi Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes keńistigindegi lańkestikten týatyn qaýiptiń aldyn alatyn usynystar ázirleýge negiz bola alady.
Sonymen qatar, Memleket basshysy Keńestiń barlyq mańyzdy baǵyttary boıynsha qatysýshy elderdiń naqty is-qımyldaryn keńeıtýdiń ózektiligin atap ótip, jobalar men Forýmnyń basqa da jumystaryn qarjylandyratyn arnaıy qor qurýdy usyndy. Qazaqstan Prezıdentiniń pikirinshe, Qor Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń Іskerlik keńesiniń jumysyn qosymsha yntalandyrýǵa jáne Keńeske qatysýshy barlyq memlekettiń ekonomıkalyq ıgilikterine tyń serpin beredi.
Qasym-Jomart Toqaev is-qımyldardyń taǵy bir ózekti salasy retinde Keńestiń barlyq ólshemdegi jumystaryn sapaly sarapshylyq súıemeldeýdi jolǵa qoıýdy atady.
- Turaqty jumys isteıtin dıalogty platformany qaıta qurý arqyly Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń taldaý ortalyqtarynyń áleýetin arttyrǵan jón. Keńestiń jumys organdaryna arnalǵan usynystardy jandandyrýǵa múmkindik beretin Ǵulamalar keńesin qurý máselesin ýaqtyly ári jan-jaqty zertteý kerek dep esepteımiz, - dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Sońynda Memleket basshysy joǵaryda usynylǵan bastamalardyń júzege asyrylýy Keńeske múshe-memleketterdiń yntymaqtastyǵyn sapaly jańa deńgeıge kóteretinin jáne Qazaqstannyń qatysýshy barlyq memlekettiń múddeleri úshin Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes aıasyndaǵy tolyq qandy is-qımyldarǵa daıyn ekenin atap ótti.
Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńeske qatysýshy memleketter basshylarynyń Besinshi otyrysynyń qorytyndysy boıynsha tıisti deklaratsııa qabyldandy.
- Nursultan Nazarbaev Tokıoǵa keldi
- Koreıada bala qaǵyp ketken qazaqstandyqqa qatysty jańa málimetter jarııalandy
- Belarýs Prezıdentiniń Qazaqstanǵa saparynyń maqsaty belgili boldy
- Roman Sklıar Tatarstan Prezıdentimen kezdesti
- Qasym-Jomart Toqaev: Til mamandary jańa álipbıdi jetildirýi kerek
- Qazaqstan Prezıdentiniń aptalyq jumysyna vıdeosholý
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


c: text/html

text:
Penşenbe güni Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow bilen Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň Ykdysady Geňeşiniň 83-nji mejlisine gatnaşmak üçin Aşgabada gelen Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň Ýerine ýetiriji komitetiniň başlygy — Ýerine ýetiriji sekretary Sergeý Lebedewiň arasynda geçirilen duşuşykda GDA-nyň çäklerinde hyzmatdaşlygyň ileri tutulýan ugurlary maslahatlaşyldy.
Duşuşygyň dowamynda taraplar Arkalaşygyň çäklerinde hyzmatdaşlygyň ileri tutulýan meseleleri boýunça pikir alşyp, özara bähbitli hyzmatdaşlyk,...
«Lebaapgazçykaryş» müdirliginiň Naýyp önümçilik uçastogynda ýokary öndürijilik görkezijileri gazanyldy. Şu ýylyň geçen sekiz aýynda bu ýerde tebigy gazyň we kondensatyň önümçiligi düýpli artdy.
Hususan-da, şu döwürde «mawy ýangyjyň» önümçiligi 237,4 mln kub metr. Gaz kondesatynyň önümçiligi 2317 tonna barabar boldy. Gymmat bahaly bu önümiň 440 tonnasy meýilnamadan artyk öndürildi.
Uçastokda 290 töweregi işçi zähmet çekýär, häzirki zaman...
Ýurdumyzyň energetika senagaty milli ykdysadyýetimiziň möhüm pudaklarynyň biridir. Bu barada Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň şu gün Aşgabatda açylan «Türkmenistanyň energetika senagatynyň ösüşiniň esasy ugurlary» atly halkara sergä we ylmy maslahata gatnaşyjylara iberen Gutlagynda bellenilýär.
Döwletimiz tarapyndan geçirilýän özgertmeleriň çäginde ýurdumyzyň elektrik energetikasy pudagynyň maddy-enjamlaýyn binýadyny pugtalandyrmak, pudaga täze tehnologiýalary ornaşdyrmak, döwrebap energetika enjamlaryndan baş çykarýan hünärmenleri...
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň Saud Arabystany Patyşalygynyň Ministrler Kabinetiniň agzasy, döwlet ministri Emir Turki Bin Muhammed Bin Fahad Bin Abdul Aziz Al Saudy we Saud Arabystany Patyşalygynyň Ösüş gaznasynyň başlygynyň orunbasary hem dolandyryjy müdiri Halid Bin Sulaiman Al Hudairy bilen geçiren duşuşygynda nebitgaz ulgamynda ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygyň geljegi maslahatlaşyldy.
Duşuşygyň dowamynda bellenilişi ýaly, Türkmenistanyň we Saud Arabystany Patyşalygynyň...
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow 1991-nji ýyldan bäri hereket edip gelýän Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasynyň VI gurultaýynda eden çykyşynda bu jemgyýetçilik guramasynyň öňünde möhüm wezipeleri goýdy.
Hususan-da, döwlet Baştutanynyň belleýşi ýaly, ýaşlara ylmyň we bilimiň dürli ugurlary boýunça internet ulgamynyň elýeter bolmagyna, bilim edaralarynyň maddy-enjamlaýyn binýadynyň berkidilmegine gönükdirilen işleri dowam etmeli, bilim edaralary üçin ylmy-usuly gollanmalaryň, maglumat,...
Ukraina Türkmenistandan dizel ýangyjynyň nobatdaky tapgyry gowuşdy. “Glard-3” tankeri Hersonyň deňiz portuna Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynda (TNGZIT) öndürilen nebit önümleriniň 4,3 müň tonnasyny getirdi.
Ukrain bazaryna dizel ýangyjyny TNGIZT-niň treýder düzümi bolan “Turkmen Petroleum” kompaniýasy bilen hyzmatdaşlyk edýän “Skywalk Traiding” kompaniýasy eltdi. Awgustyň içinde kompaniýa tarapyndan Ukraina 25 müň tonnadan gowrak türkmen dizel ýangyçly...
Singapur Respublikasynyň «GP Global Equipment Pte Ltd» kompaniýasy Türkmenistanda «Merkezi Garagum» gazkondensat känler toplumynyň «Zäkli — Derweze» gaz arassalaýjy desgasynda ýyllyk kuwwaty 2 milliard kub metr bolan gazy gysyjy desgasyny gurar. Gurluşyk işleri şu ýylyň sentýabrynda başlanyp, 2022-nji ýylyň fewralynda tamamlanar.
Gurluşyk işlerine başlamazdan öň, Aşgabatdan takmynan 250 kilometrlikde ýerleşen gaz känlerinde toplumlaýyn esasda barlaglary geçirmek...
Türkmenistan 47-nji agza hökmünde Yslam ösüş banky toparynyň agzasy bolan Yslam eksporty we maýa goýumy ätiýaçlandyryş guramasyna (ICIEC) goşuldy. Bu barada ICIEC saýtynda habar berilýär.
Bu kongrese gatnaşan ICIEC-iň direktory Oussama Kaissi çäräniň dowamynda, esasan hem, nebit-gaz pudagyna üns bermek arkaly ICIEC-iň Türkmenistany goldamaga taýyndygyny beýan edipdi.
Kaissi Türkmenistanyň agzalygy bilen bagly: “Türkmenistanyň agzalygy ICIEC we Türkmenistanyň...
13-nji sentýabrda Aşgabatda 2019-njy ýylda Türkmenistanyň Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynda başlyklyk etmeginiň çäklerinde geçirilmegi bellenilen GDA-nyň Ykdysady geňeşiniň 83-nji mejlisi geçiriler. Bu çärä taýýarlyk işleriniň barşy geçen anna güni geçirilen Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň mejlisinde maslahatlaşyldy.
Bu duşuşygyň gün tertibine Arkalaşygyň çäklerinde netijeli gatnaşyklary giňeltmegiň ileri tutulýan meseleleri giriziler. Şeýle hem milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy bilen işlenilip...
Şu günlerde ýurdumyzda şanly senelere — Garaşsyzlygymyzyň 28 ýyllygyna we Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň nobatdaky mejlisine taýýarlyk işleri alnyp barylýar. Ýurdumyzyň dürli künjeklerinde halkyň dürli gatlaklarynyň wekilleriniň gatnaşmagynda mejlisler we duşuşyklar geçirilýär. Döwlet Baştutany tarapyndan mejlisiň Gün tertibini we resminamalary işläp düzmek boýunça anyk teklipler berildi. Bu resminamalar ählihalk forumynyň wekilleriniň garamagyna hödürleniler.
Özboluşly jemgyýetçilik instituty we...
Geçen hepdede Türkmenistanyň Döwlet haryt-çig mal biržasynyň söwdalarynda geleşikleriň 7-si hasaba alyndy.
Daşary ýurt walýutasynaBirleşen Arap Emirliklerinden we Owganystandan gelen telekeçilerTürkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynda öndürilen suwuklandyrylan gazy hem-de Seýdiniň nebiti gaýtadan işleýän zawodynda öndürilen awtobenzini satyn aldylar. Russiýa Federasiýasynyň işewür toparynyň wekilleri bolsa karbamidi (“Türkmensenagat eksport-import” APJ) satyn aldylar. Geleşikleriň umumy bahasy ABŞ-nyň 13...
«ARETI» halkara kompaniýalar toparynyň ýolbaşçysy Igor Makarow Türkmenistan – Owganystan – Pakistan – Hindistan magistral gaz geçirijisiniň taslamasyny ilerletmekde Aşgabada ýardam edip biler. Bu pikiri Türkmenistan boýunça bilermen-analitik Waleriý Çumakin russiýaly işewüriň Türkmenistanyň Prezidentiniň nebitgaz meseleleri boýunça geňeşçisiniň eksperti-hünärmeni wezipesine bellenilenden soňra aýtdy. Bu barada Centralasia.news habar berýär.
Bilermeniň pikirine görä, Aşgabatda baý gaz ätiýaçlyklarynyň eksportynyň...
Biziň wekiliýetimiz Aşgabada Türkmenistanyň Daşary işler ministrligi bilen bilelikde GDA-nyň Daşary işler ministrleriniň Geňeşiniň we GDA-nyň Döwlet baştutanlarynyň Geňeşiniň mejlislerine taýýarlyk boýunça işleri geçirmegi maksat edinýär. Bu barada Türkmenistanyň DIM-inde Türkmenistana iş sapary bilen gelen GDA-nyň Ýerine ýetiriji komitetiniň wekiliýetine ýolbaşçylyk edýän GDA-nyň Ýerine ýetiriji komitetiniň başlygynyň birinji orunbasary - Ýerine ýetiriji sekretary W.A.Guminskiý «Türkmenistan»...
Ermenistan Eýranyň gatnaşmagynda swop ibermeler arkaly türkmen gazyny satyn almaklyga gyzyklanma bildirýär. Bu barada Ermenistanyň Eýrandaky ilçisi Artaşes Tumanýan belledi, diýip Ria Nowosti agentigi habar berýär.
— Türkmenistandan gazy swoplaýyn almak boýunça pikir bar. Näme üçin men pikir diýýän? Çünki hiç hili resminama ýok, ýöne bu biziň üçin prinsipial ähmiýete eýedir. Türkmen gazy biziň sebitimiziň üstünden...
«Daşoguzgazüpjünçilik» müdirliginiň hünärmenleri gaz hojalygynyň desgalaryny nobatdaky gyş möwsümine taýýarlamak bilen bagly işleriň esasy bölegini ýerine ýetirdiler.
Bu ugurda meýilleşdirilen işleriň aglaba bölegini müdirligiň işgärleri tomus döwründe tamamladylar. Bu döwürde esasy abatlaýyş işleri ýerine ýetirildi we gaz hojalygynyň desgalary gyş şertlerinde ulanmaga taýýar edildi. Tutuş welaýatyň durmuş üpjünçiligi üznüksiz gaz üpjünçiligine baglydyr, şonuň üçin hem gazçylar...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hamyt Kerzeý bu barada şu gün Türkiýäniň Ystambul şäherinde geçirilýän Yslam Konferensiýasy guramasynyň Sammitinde eden çykyşynda nygtady.
Dünýäniň 57 döwletini özüne birikdirýän Yslam Konferensiýasy guramasynyň bu nobatdaky Sammitinde esasan bu gurama agza ýurtlaryň arasyndaky söwda gatnaşyklaryny ösdürmek hem-de gedaýçylyga garşy göreşmek ýaly meseleler üns merkezinde bolar diýlip garaşylýar.
Eýranyň prezidenti Mahmud Ahmedinejat öz çykyşynda dünýä ykdysadyetiniň täze düzgünlere esaslanmagynyň zerurdygyny nygtady we kapitalistik sistemanyň häzirki ulanýan prosent düzgünleriniň bu sistemanyň esasy problemasydygyny öňe sürdi.


text:
Üns ber! Biziň saýtymyzyň esasy maksady Siziň saglyk babatdaky gözýetimiňizi giňeltmekdir. Şonuň üçin-de, saýtyň sahypalarynda berilýän maglumatlaryň esasynda öz-özüňi bejermek maslahat berilmeýär. Öz-özüňi bejermeklik düýpli kynçylyklara uçradyp, janyňyza howp salmagy ähtimal. Lukmanlar saýtyň üsti bilen size bejeriş berip bilenoklar. Lukmanlaryň jogaplary, makalalar, jemgyýetçiligiň teswirleri diňe maslahat hökmünde kabul edilmeli.
ÇAGAMY OGURLUKDA TUTDUM. INDIKI ÄDIM NÄME?
Makalada beýan edilýän pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişlidir. Makaladaky pikirler redaksiýanyň garaýyşlaryna gabat gelmän biler.
Ol gün gyzymy mekdepden almaga baranymda gaty keýpsizdi. "Näme boldy?" diýip sorasam "Hiç zat." diýip jogap berdi. Ýol boýy gepleşmedi. Biraz soň klasdaşy we iň gowy jorasy Mähriniň ejesi jaň etdi:
- Aýgül, salam. Meniň gyzym bilen seniň gyzyň bu gün mekdebiň kafeteriýasyndan zat ogurlapdyrlar we tutulypdyrlar, - diýdi.
Haýran galyp oturdym. Aglap başladym. Ynanyp bilmedim. Gyzym derrew bilenime düşündi:
- Aýdyp berjek, ejemjan. Aglama. Indi gaýdybam etjek däl. Sen bize süýji-köke kän iýdireňok. Mähriň ejesi alyp berýär. Öň Mähri meniň bilen paýlaşýardy, indi paýlaşasy gelenok. Birem, Mahriň ejesi her gün pul berýär, olam islän zadyny alynýar. Menem gyllygymy akdyryp seredip galýan. Indi Mahriň ejesi aşgazany agyrýar diýip pul bermesini goýupdyr. Bir seretsem Mähri şokolad iýip dur. "Pul nireden aldyň?" diýsem, "Alyp gaçdym satyjy görmän durka. Senem özüň alaý iýesiň gelýän bolsa", diýdi. Menem gaty iýesim geldi, onsoň bir şokolad alyp gaçdym. Ýöne tutuldym. Ýalňyş iş edenimi bilýärin. Bagyşla. Indi gaýdyp etmerin".
"Çaga näme üçin ogurlyk eder?" diýip pikirlendim. Internetde iňlisçe, orsça, türkçe ýazylan makalalary okadym. Çaga ogurlygy utandyryjy, gynandyryjy waka bolsa-da, ol barada "köp gabat gelýän adaty mesele" diýip ýazýarlar. Esasy zat ogurlygyň sebäbini öwrenmek we gaýtalanmagynyň öňüni almak. Okan makalalarymyň hemmesi şol bir sebäpleri öňe sürýärler:
Ene-atasyndan (daş-töweregindäkilerden) görelde alýar
Egerde siz goňşy bagdan rugsatsyz alma goparsaňyz, işleriňizi para berip bitirseňiz, işiňizden galam getirseňiz, çaga muny hökman görer we siziň hereketleriňizi gaýtalar. Siz näçe ogurlygyň, galplygyň ýalňyşdygyny düşündirseňizem, çagaňyz diýeniňizi däl-de edeniňizi eder.
Çaga özüniňki bilen başganyňkyň arasyndaky tapawudy bilmeýär
Çaga üçin hemme zat özüniňki. Çaga kiçilikden "Oglum, bu seniň welosipediň däl. Sürmek üçin rugsat almaly. Soraman ellemek bolanok" ýa-da "Gyzym, bu oýunjak seniňki däl. Ýerine goý, eýesi soň gözlär" diýip öwredilmese, çaga gören zadyna eýe çykyp biler. Çagaň öz eşigi, oýunjaklary, galamlary, depderi, düşegi bolmaly we çaga şol zatlaryň eýesi bolmaly. Başganyň zatlaryny rugsatsyz ellemegiň gadagandygyna düşünmeli.
Deň-duşlarynyň täsiri
Käwagt çagalaryň joralary, dostlary şeýle hereketlere iterýärler.
"Men kafeteriýadan islän zadymy alyp iýýän, senem al", ýaly iteklemeler.
Özüne erk edip bilmezlik
Çaga bir zady gaty islese we ene-atasy alyp bermese, o zada eýe bolmak üçin ogurlyk edip biler.
Maşgalada üns ýetmezçiligi
Belki çaga üns/söýgi ýetmezçiligini başdan geçirýändir. Köplenç, maşgala durmuşy birden üýtgände (ene-atanyň aýrylyşmasy, göçmek, ölüm) ýagny, çaga üns berilmedik ýagdaýlarda, çaga siziň üçin gymmatly zady ogurlap, sögülse-de üns çekmek üçin ogurlyk edip biler.
Statusyny beýgeltmek üçin
Eger çaga öýden pul ogurlap, dostlaryna süýji alyp olaryň söýgüsini gazanjak bolýan bolsa, bu ýagdaý çaganyň deň-duşlary bilen dostlaşmaga mejbur edilýändiginiň alamatydyr.
Ogurlygyň üsti açylanyndan soň näme etmeli?
Men gyzym bilen oturyp, uzyn-uzyn gepleşdim. Bu hereketiniň sebäplerini öwrendim. Aýdyp beren zatlaryny diňläp, azajyk ynjaldym. Meniň ýalňyşymam bardy. Men oňa şekerli, duzly, we umuman zyýanly zatlary iýdirmeýärdim we öýe almaýardym. Şonuň üçin, çagalarym bir ýerde görenlerinde şol zyýanly zatlary gaty isleýärdiler. Doly ýagdaýda gadagan etmek dogry däldi. Şokolad iýmek isledi, islegine garşy çykyp bilmedi. Jorasy "akyl berdi". Gygyrmadym, gorkuzmadym, "sen ogry" ýa-da "utançsyz" ýaly sözleri ulanmadym. Ogurlygyň ýalňyşdygyny aýdyp berdim. Ýagdaýy nädip düzetjegimizi gepleşdik. Islemese-de, ertesi gün kafeteriýa gitdik. Ogurlan şokoladynyň puluny töledim. Gyzym başyny egip ýanymda durdy. Kakasyna aýtmazlygymy haýyş etdi sebäbi gaty utanýardy we puşman edýärdi. Ýoldaşyma aýdyp berdim, ýöne gyzyma belli etmedim. Ýoldaşym bilen maslahatlaşyp jeza bermäli diýen karara geldik. Utanjy we stresi ýeterlik jeza diýip pikir etdik.
Awtor: Aýgül Meredowa
- 392 gezek okalan


text:
11 Qazan, 2019
Saparbaev: "Sizder Gıppokrat antyn berdińizder"
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Berdibek Saparbaev Atyraý oblystyq oblystyq perınataldyq ortalyqtaǵynyń ujymymen kezdesti dep habarlaıdy Qamshy.kz aqparat agenttigi Atyraý oblysynyń óńirlik kommýnıkasııalar qyzmetiniń deregine súıenip.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Berdibek Saparbaev Atyraý oblystyq oblystyq perınataldyq ortalyqtaǵynyń ujymymen kezdesti dep habarlaıdy Qamshy.kz aqparat agenttigi Atyraý oblysynyń óńirlik kommýnıkasııalar qyzmetiniń deregine súıenip.
Kezdesý barysynda Berdibek Saparbaev: «Sizder óz jumystaryńyzdy bir mınýtqa bolsyn toqtatpaý kereksizder. Naýqastardy áriqaraı emdeýdi jalǵastyrý kereksizder. Sebebi sizder Gıppokrat antyn berdińizder. Biz sizderden óz kásibı isterińizdi adal atqarýlaryńyzdy suraımyz. Atyraý oblysynyń basshylyǵyna perınataldyq ortalyqtaǵy oryn alǵan jaǵdaıdy óz baqylaýyna alýyn tapsyramyn».
Saparbaevtyń sózinshe, qylmystyq is zańǵa súıene otyryp júrgiziledi jáne ol jumys barysyna esh áser etpeıtin bolady.
Jaqynda ǵana Atyraýda dárigerleri náresteni tońazytqyshqa tyǵyp óltirgen oblystyq perınataldyq ortalyqtaǵy sumdyq jaǵdaı halyqtyń nazaryna ilingen bolatyn. Osy oqıǵadan keıin 31 dáriger jumystan ketý týraly aryz jazǵan bolatyn.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir
Usynylǵandar
Úlken Almaty kóline aparar jol – qaýipsiz
Almatyda «I BopeForum» ótedi


text:
Andalyp we Oguznama
B. Gerey
Andalyp we Oguznama
(Türkmenistanda geçirilen Halkara ylmy Geñeşe hödürlendi)
Türkmeniñ klassik şahyry „Nurmuhammet Andalyp“ hakynda, onuñ öz dogup ÿaşan ÿurdy bolan „Daşoguzda“ 2010-njy ýylyñ Mart aÿynyñ 10-12nji günlerinde geçirildi. Andalyp hakynda maslahaty gurnap alyp baran, Türkmenistanyñ ylymlar akedemiÿasynyñ golÿazmalar institusiniñ ÿaÿradan bildirişinde şeÿle setirler bar:
„Taryhçy, terjimeçi, filosof, türkmen edebiýatynyň taryhynda ilkinji dessançy şahyr diýip tanalýan Nurmuhammet Andalyp (1660-1740) Türkmenistanyň Daşoguz welaýatynyň Ýylanly etrabynyň Garamazy obasynda eneden dogulyp 1740-nji ýylda aradan çykypdyr.
Nurmuhammet Andalyp döredijilik işine ýaşlykda başlapdyr. Onuň döredijiligi tematik hem tär taýdan köp taraply we baý. Ideýa çeperçilik taýdan bolsa, örän ýokary hem täsirlidir. Ol özüniň çuňňur zehini, ajaýyp talanty bilen birtopar goşgudyr-gazallary, “Oguznama”, “Nesimi”, “Sagdy Wakgas”, “Kyssaýy Fyrgun”, diýen poemalaryny “Ýusup-Züleýha”, “Babaröwşen”, “Zeýnelarap”, “Leýli-Mejnun” ýaly dessanlaryny hem-de “Melike-Mährinigär” powestini döredýär. Şahyr mundan başgada arap dilinden “Maksatnama”, pars-täjik dilinden “Dört peri”, “Mürze Hemdem” diýen dessanlary türkmen diline terjime edýär. Ussat şahyr Nowaýynyň, Fizulynyň, Jamynyň, Wepaýynyň we başgalaryň gazallaryna tahmyslar ýazýar…”
Meniñ ylmy geñeşe, taÿynlan tezisim, bu beÿik milli şahyryñ “Oguznama” poemasy (mänzumesi) hakyndady. Men bu tezisi, örän bimahal, diñe 39 ÿaşynda aradan çykan, emma şol gysga ömründe-de mähriban halky üçin uly yz galdyryp giden milli alym Ahmat Bekmyradyñ “Andalyp hem Oguznamaçylyk Däbi” atly gymmatly eserini esas alyp ÿazdym. Ony, çaklañja makala şeklinde hormatly okyjylara hödürleÿärin:
Giriş:
Makalanyñ birinji bölüminde-de belläp geçişimiz ÿaly; arheologiÿa, taryh, linguistik, etnografiÿa, toponimiÿa we sungaty öwreniş ylymlarynyñ subut etmegine görä Türkmenistan adamzat medeniÿetiniñ iñ gadymy ojaklarynyñ biridir. Türkmenistan jografiÿa taÿdan Gündogar bilen Günbataryñ arasyndaky iñ ähmiÿetli yktysady, siÿasy we medeni ÿolyñ, ÿagni häzir “ÿüpek ÿoly” ady bilen tanalÿan ÿoluñ geçidinde ÿerleşeni sebäpli örän hereketli hem çylşyrymly taryhy başdan geşirÿär. Bir tarapdan dürli medeniÿetleriñ garşylykly täsirinde ösÿär, ÿene bir tarapdan bolsa bu ähmiÿetli yoly ele geçirmek ugrundaky aldym-berdimli söweşlere, weÿrançylyklara, göçlerdir bosgunçylyklara sezewar bolÿar. Emma her hili agyr şertlerde-de biziñ ata-babalarymyz ÿagny bir-birini her tarapdan goldaÿan; Köpetdag eteklerindäki oturumly çomur ilat bilen Demirgazykdaky garyndaş maldar çarwa taÿpalar öz watanlaryny merdana goraÿarlar we hiç haçan ÿurtlaryny boşadyp gitmeÿärler. bozulyp dargasalar-da gaÿtadan daÿanyp gurÿarlar. Özleriniñ geçmişini hem kimligini unutmaÿarlar. Hut şonuñ üçin-de biziñ milletimiz, müñlerçe ÿil dowamynda öz milli durkuny bozman saklap bilen az sanly uluslaryñ biridir. Nurmuhammet Andalyp we onuñ “Oguznamasy” biziñ bu aÿtÿanlamyzyñ özboluşly nusgalarynyñ biridir.
Oguznama Türk dilli uluslaryñ atasy hem nesilbaşysy Oguzhan we onuñ döwri hem-de onuñ soñraky nesilleri we ondan dörän uluslar hakyndaky dessan, başgaça aÿdanymyzda Türk uluslarynyñ gadymy taryhynyñ gysgaça görnüşidir. Bu dessan ÿüzlerçe, belki-de müñlerçe ÿyldan bäri dürli şekillerde halk arasynda ÿaşap gelipdir. Oguznama dessany taryh boÿy Türkmen ulusynyñ milli barlygynyñ hem bitewiliginiñ simbolyna öwrülipdir. Mysal üçin, Çengizhanyñ hüjüminde Muhemmed Harezmşahyñ uruşmadan boÿun egip diñe Türkmenleriñ Jelaleddiniñ ÿolbaşçylygynda watany goramak üçin söweşe girmegi netijesinde, Türkmenistanyñ şäherleri tozap ilaty dargaÿar. Andalyp bu barada şeÿle ÿazÿar:
Muhammet han Harezmi patyşasy,
Uruşmasdan gaçyp il tutdy ÿasy.
Emma şeÿle agyr hem aÿylganç şertlerde-de biziñ ata-babalarymyz özüne gelip aÿaga galyp, milli kimliklerini gaÿtadan dikeldip başlaÿarlar. Şeÿle taryhy döwürde-de Oguznama dessany uly rol oÿnaÿar. Türkmen taryhçysy “Salyrbaba Kulaly” 1555-56njy ÿyllarda özüniñ “Taryh Salyrbaba” eserinde Oguznama dessanyna uly orun berÿär. “Dana Ata” (XV-XVI-njy asyr) Oguznamany goşgy görnüşinde ÿazÿar.
VII-VIII-nji asyrlardan başlap Oguznama Türk dilinden Deri diline-de terjime edilÿär we doly görnüşde Reşided-diniñ “Jameot-täwaryh” esrinde bar. Ýokarda ady geçen A. Bekmyradyñ açyklamasyna görä - Oguznamanyñ Reşided-din we Abulgazy nusgalarynda yslamyñ täsiri bar, emma gadymy Uÿgur ÿazuwyndaky hem-de Andalyp nusgalarynda yslamyñ täsiri ÿok – ÿagny Andalyp Oguznamasyny yslamdan has ozalky zamanlardan bäri Türkmenleriñ arasynda aÿdylyp gelÿän Oguznamanyñ esasynda ÿazypdyr. Taryhçy Abulgazi Bahador Hanyñ özi-de “Şejereÿe Tarakime” kitabynda; “Türkmenleriñ arasynda dürli-dürli Oguznamalar bar, men Oguznamany olaryñ ÿaşulylarynyñ islegi boÿunça ÿazdym” diÿip nygtaÿar.
Andalibiñ Oguznamasyna gysgaça syn:
Andalybyñ Oguznamasy bir giriş hem 12 dessandan ybarat bolÿar. Bu gysga emma azdan-uz eserde şeÿle bir ähmiÿetli taryhy we medeni meselelere degip geçÿär, olary bu gün ylmy taÿdan açyklamak üçin bir uly kitap ÿazmaly bolar diÿip düşünÿärin. Bu makalanyñ çäginde, örän ünsümi çeken birnäçe meselä degip geçmekçi:
A- Oguzhanyñ taryhy şahsiÿeti we onuñ döwri:
Andalyp Oguznamasynyñ giriş bölüminde, Gündogar taryhçylarynyñ däbine uÿmak bilen, Oguzhanyñ neslini Adam-Ata we Höwe-Ene hem-de hezreti Nuhdan alyp gaÿdÿar:
+ + +
Tufaÿlydan ÿaratdy külli eşÿa,
Tky Adam Ata hem Mama Howa.
Onuñ onunjy ogly hezreti Nuh,
Kylyp tufan, jahan ählini mejruh.
Ki ondan soñ onuñ nesli jahana,
Ýaÿyldy pytraÿyp, kim dört ÿana.
Oşol Nuh ogly Ýafsden dogulan,
Türkden kança il önüp, aÿylan.
Soñ Türk neslinden dogan Oguz han,
Anjakly bu jahana kyldy seÿran.
Onuñ wakalaryn ÿazmakga gaÿym,
Bolgan bu Andalyp arzuwda daÿym.
+ + +
Bu ÿerde Andalybyñ yşarat edÿän Nuh Tupany adamzat taryhynda ÿüz beren bir uly tebigy weÿrançylykdyr. Bu hadysañ iñ gadymy yzy, takmynan 5000 ÿyl mundan pahna ÿazuwynda ÿazylan Sumer tekstlerinde bar. Ol soñ Töwrata, Injile we Kur-ana-da geçÿär, şonuñ ÿaly-da, resmi dinlerden üzñe ÿaşaÿan Altaÿdaky şaman Türklerde-de bar. Türkmenlerde bir wakanÿñ gaty könedigini aÿtjak bolanlarynda, “Nuhuñ Tupanynda bolan zat” diÿilÿär.
“Oguz Hanyñ Itbarak han bilen söweşi” atly birinji hem-de “Gypjak Hanyñ Dogulmasy Hakynda” atly ikinji dessanlarda, Oguz hanyñ şowly-şowsyz söweşleri, Hytaÿdan Eÿrana çenli ülkeleri öz içine alÿan, guran hökümeti hem-de Oguz handan Çengiz hana çenli döwri gysgaça beÿan edÿär:
Gadym eÿÿam Keÿumersiñ zamany,
Türk öwlady içre döredi bir Han.
+ + +
Gara han ogly ol, kim ady Oguz,
Bolup şalykda manendi Süleÿman.
Zaman ahwaly erdi adyndan düz,
Abulhan dagyndan ol kyldy seÿran.
Birinji seÿirde bardy Hytaÿa,
Baryşda garşy durdy “Itbarak” han.
+ + +
Ki ondan soñ baryp Eÿrany aldy,
Yrak, Häzirbeÿjan, Teÿrany aldy.
Oşondan Gypjak iliñ daşdy bagty,
Atil (Itil) deñiz gyragy erdi tagty.
Mükemmel Deşti-Gypjak ady bilen,
Beÿik Hakanlyk aldy zaty bilen.
Oşol günden dogup Gypjak zamany,
Ki bu ÿañlyk görseterler dessany.
+ + +
Oguzdan tä Çingiz hana çenli,
Geçipdir dört müñ ÿyl, taky elli.
Bu bölümde birnäçe taryhy hakykatlaryñ yzyny görÿäris. Mysal üçin, iñ soñky setirlerde Oguz handan çengiz hana çenli dörtmüñ elli ÿyl geçendigi nygtalÿar. Eger-de Çengiz handan bärini-de hasaba alsak, takmynan 5000 ÿyllyk bir taryhdan söz edilÿär. Bu bolsa ÿokarda-da belläp geçişimiz ÿaly arheologlardyr taryhçylaryñ berÿän soñky maglumatlaryna gabat gelÿär. Mysal üçin, Oguz adynyñ, taryhy çeşmelerde we Ensiklopediÿalarda Öküz sözünden gelip-çykandygyny nygtaÿarlar. Ýagny adamzadyñ ekerançylyga geçmegi netijesinde Öküzüñ mukaddaslaşyp tuteme öwrülmegi bilen, ynsan ady üçin ulanylÿar. Bu döwür bolsa Türkmenistanyñ Köpetdag eteklerinde takmynan 6000 ÿyl mundan öñ başlanÿar. Altyndepeden tapylan sap altyn we ÿakutdan ÿasalan öküz kellesiniñ heÿkeli munuñ aÿdyñ subutnamasydyr. Bu heÿkel biziñ günlerimizden öñki bäşinji müñÿyllyga degişlidir. Türkmenlerde Öküz we Tana ÿaly ynsan we taÿpa adynyñ, şonuñ ÿaly-da ÿyldyzlaryñ arasynda “Öküz” ÿyldyzynyñ bolmagy-da örän manyly delildir.
Oguz hanyñ dört oglunyñ adynyñ “Gök han”, “Aÿ han”, “Gün han” we “Ýyldyz han” bolmagy, Sumer dini ynançlaryndaky, tebigatyñ esasy dört güÿjüne degişli “Anu” (Gök tañrysy), “Enki” ( Ýer tañrysy), “Enlil” (Ýel we Howa tañrysy) we “Ai” (Aÿ tañrysy) bilen gabat gelÿär. Bu dini ynanç-da adamzadyñ ekerançylyga başlan döwründe ÿüze çykan “Naturizm” dinine degişlidir.
Belli sumereolog prof. Fritz Hommel-de Sumer dili bilen Ural-altaÿ dil toparynyñ arasyndaky baglanşyklaryñ daşyndan hem, gadymy Türkleriñ dini ynançlarynda-da Sumerleriñ ynanjyna gabat gelÿän, ÿokarda “Gök Tañry” we aşakda “Ýagyz Ýer” we gök bilen ÿeriñ arasyndaky başga-da tañrylara ynanandyklaryny ÿazÿar.
Ýokardaky “Itbarak han”yñ adyna gelenimizde bolsa, örän gyzykly hem manyly mesele “Barak” sözidir. Bu söz Sumer ÿazuwlarynda jennet haÿwany bolan “ÿyndam it” manysynda gelÿär. Gadymy Türk ynanjyna görä, şamanlar-da Barak adynda bir köpege münüp uçma (jennete) gidipdiler. Bu gün hem Gyrgyzlarda tüÿs köpege Barak diÿylÿär. Türkmen dilinde bolsa barak bir guşuñ ady. Bularyñ hemmesi Andalybyñ 5000 ÿyllyk taryh hakyndaky pikrini goldaÿar.
B- Oguzhan adalatyñ, ylymyñ hem parahatçylygyñ goraÿjysy:
Andalyp 4-nji dessanynda Oguz hanyñ Itbarak hany ÿeñip üly hökümet guran
döwrüni wasp edÿär, 5-nji we 6-njy dessanlarda bolsa, umumy gündogar edebiÿatynda däp bolşy ÿaly Iran-Turan söweşlerine hem-de Gypjaklar, Pişdadiler, Äşkanylar, Halaçlar, Sasaniler we Mogollar ÿaly häkim taÿpalaryñ-da ady geçÿär. Emma her ÿerde Oguz han Adalatyñ, medeniñetiñ we ylym-bilimiñ goraÿjysy hökmünde çykyş edÿär:
Oşol wagty ki ÿeñdi Itbarak han,
Gelip, esger mükemmel kyldy soltan.
Ýatyp, on ÿedi ÿyl çerk eÿledi jem,
Tamamy ÿaş-burna her biri bir şem.
Kylyp Türk ilini olar ylma-ÿagty,
Dynçlyk miwe berdi-güÿç daragty.
Ahalysy aÿşy gün-günden ösdi,
Ylm, edebi, sungat boldy kasdy.
Jemagat şowky ki gün geldik artyp,
Adly-ahenrobasy ilni tartyp.
Ýygyldy ÿañy baÿdak saÿasynda,
Doguldy ÿeni hişmet raÿatynda.
+ + +
Şu ÿanlyg ösdi Oguz han bagt daragty,
Bütin dünÿäge saÿa saldy tagty.
+ + +
Türk ady tutulandan jahanda,
Heman-a gorky gelgeÿ erdi janda.
Baran jaÿy uruşsyz boldy raÿat,
Tarakky tapdy Türk ili bigaÿat.
+ + +
Keÿumersden soñraky ogly Huşeñ,
Bolup şa, ÿer ÿüzünde çaldy ÿüz heñ.
Gezip daglarda, döw birlen uruşdy,
Taky türk arasyndan ÿoly geçdi.
Onuñ birlen uruşdy Oguz getal,
Ýeñip atlandy Ki- gahryman getal.
Gyryldy onda gaÿet sansyz çerik,
Bulara galyp oldy keşweri Türk.
Ýeñlip boldy rygaÿat şahy Huwşeñ,
Uruşda başlşk etmişdir ony soñ.
+ + +
Garaz, müñlerçe esger bilen Oguz han,
Geçip Amu üstünden, bardy Hurasan.
Ötüp Yrak, taky Häzirbeÿjana,
Ýetişdi Ermeniden, Müsüre Şama.
Bu jaÿlaryñ bolanny kyldy raÿat,
Bulardan şat olmuş ili bigaÿat.
Ol illerde gurup bir täze düzgün,
Türk hakanlygy çoh daşdy-dyzgyn.
Düzüp illerde mejlis patyşana,
Özünden galdyruwga bir nyşana.
Açardy täze düzgün, täze ÿollar,
Oguzdan şat erdi ki barça iller.
Umytlan, Andalyp, sen hem şatlykga,
Aÿagy sunsa saky jemgy halka. (Aÿak: meÿ piÿalasy)
C- Oguz ÿazuwy meselesi:
7-nji, 8-nji we 11-nji dessanlarda Oguz han dünÿäniñ ilkinji soltany hökmünde adalaty, düzgün-tertibi hem yktysady ösüşi ÿola salyp berkidenden soñ, onuñ 24 sany Oguz taÿpasyna beren tamgalaryndan 24 harply Oguz elipbiÿi dörändigi we bu ÿazuwyñ uzak wagtlap ulanylandygy hakynda örän gyzykly maglumatlar bar:
Birinji basgajy şahy-zamana,
Oguz handyr, dogup, çykdy jahana.
Türki dünÿäsiniñ başlangşjş ol,
Bilik dünÿäsinde iñ birinji ol.
Senagat babynyñ owwal binasy,
Pesahatyñ jahanda düÿp enesi.
Bina kyldy araba-ÿük daşuwga,
Kömek boldy göçüp bir ÿan aşuwga.
Ýazuw-hat dogduruwjy akyl öÿünde,
Bütin durmuş tüzüwleriñ küÿünde.
Gadam goÿdy açarga biz üçin ol,
Watan açdy Türkiler, siz üçin ol.
Tebigatny ÿeñüwniñ gahrymany,
Bolup, durmuşa sapdy kamrany.
+ + +
Taky her kaÿsyna bir tamga belli,
Mukarrar kyldy Oguz han şu zeÿlli.
Täämmul birle fenniñ bir şekilni,
Çyzarga oÿlanyp tutdy akylny.
Birinji, bolsun inji maly belli,
Ikinji, bolsun urug-ili belli.
Oşol tamga bilen maly bilinsin,
Görüwde kim olaÿ, haly bilinsin.
+ + +
8-nji dessanyñ birinji bölümünde Oguz tamgalary hakynda halk tarapynda ÿasalan matal söz galyndylarynda şeÿle setirlere gabat gelÿäris:
Atasy akyl, Enesi nakyl,
Bir gyz dogurmuş, Ýigrim dört şekil.
Şu ÿañlyg gözel, Milletiñ ÿary,
Bul, bizden owwal, Bosa-da zary,
Iliñ gözünde, Görülen imes,
Türk ili dünÿä, Inenden bäri.
Kim alsa ony, Bütin ömrüni,
Şat bolup geçirgeÿ, Tut bul emrini.
+ + +
Bu dessanyñ ikinji bölüminde bolsa, tamgalaryñ elipbi usulyna geçmesi we bu ÿazuwyñ üsti bilen ÿürek syryny iline açmasy hakynda şeÿle setirler bar:
Köñlüme getirdim, Golumdan ötürdim,
Bir-birden gaçdy, Tirkeşip uçdy,
Ýerli-ÿerinde, Düzüp bitirdim,
Ki ÿürek syrymy, Ilime açdy.
Ýokardaky dessanlarda biz örän ähmiÿetli ylmy hakykata gabat gelÿäris. Ol bolsa, ÿazuwyñ we elipbiÿiñ dünÿäde ilkinji gezek tamgalar we belgilerden (ideogramlardan) ÿüze çykanlygy bu gün ylmy taÿdan subut edilen meseledigidir. Tamgalaryñ ÿazuwa öwrülmeginde edil ÿokarda görşümiz ÿaly, bu tamgalary yktysady gatnaşyklarda, ylaÿta-da söwdada ulanylmagy aÿgytly rol oÿnapdyr. Bu mesele Sumer ÿazuwyny öwrenen alymlaryñ tarapyndan anyklandy. Bu hakykaty doly göz öñüne getirmek üçin, hormatly okyjylaryñ dykgatyny aşakdaky tablitsa (garşylaşdyrylan belgilere) çekÿärin. Bu tablitsa tanymal alym W. M. Masson tarapyndan “Müñ şäherli ÿurt” adynda Alman dilinde çapdan çykan eserinde, ylym dünÿäsine hödürlendi. Onda, Türkmenistandan tapylan alty sany ideogramyñ (tamgalaryñ); gadymy Sumer, Ilam we Hindistanyñ Harappa (Hindistanyñ Arÿa diÿilÿän taÿpalaryñ gelmezinden azyndan iki müñ ÿyl öñ, ÿerli ilatyñ döreden medeniÿetiñ ady) ÿazuw belgilerinde gaÿtalanÿandygy görkezilÿär.
(Vadim M. Massonyň ýokarda ady geçen kitabyndan, s. 38)
1. Günorta Türkmenistandan tapylan belgiler
2. Ilamdan öňki ỳazuw belgileri
3. Irki Summer ỳazuw belgileri
4. Hindistandaky Harappadan tapylan belgiler
9-njy we 10-njy dessanlarda Oguz hanyñ Şama we has günbatara eden ÿörişleri we dolanyp watana gaÿdyp gelmesi, özi patyşalykdan el çekip, ÿurdy ogullaryna tabşyrmasy hakynda söz edilÿär:
Kylyp onda ÿurduny üçge taksym,
Her iki oglun onda goÿdy häkim.
Özi hem patyşalyk terkin etdi,
Girip gara, pena ÿoluny tutdy.
11-nji dessanyñ sözbaşysy: -“Oguz Han ogullaryny patyşalyk makamda oturguzyp, nesihat kylmagy”- bolup, onda şeÿle setirlere gabat gelÿäris:
+ + +
Haÿyr bilen garap işiñ ahyryn,
Ýetişdim maksadymga biri-birin.
Heman-a maksadymny il gözüge,
Bezäp tutdum ki, ol çeksin özüge.
+ + +
Garaz men almaÿan bir igne golga,
Süÿjük til birle saldym halky ÿola.
+ + +
Diÿmes erdim jahana: “Munda gelgil!,
Meniñ bargan ÿolumda birle bolgul!”.
Birinji sözüm öz tutduk myradym,
Bezäp ili çekdiriwge gaÿratym.
Tamam wyjdanym ile ondag etdim,
Bu gün görgül, kemal-maksatga ÿetdim.
Onuñ ÿoly şudur, deñlik, adylny,
Bezäp tutdum, özi berkirdi ilni.
Birewge etmedim men kast ile jebr,
Jebir görsem-de belki, eÿledim sabr.
+ + +
Niçem ÿyllyk watan girgizdim ilge,
Beÿik hakanlyk açdym Türki tilge.
Kişi kim barsa deñlik ÿolda dogry,
Onuñ şumluk sary gaÿrylmaz ugry.
Eger goÿsañ gadam jebri-zulumga,
Owwal galgusydyr özüñ elemge.
Eger söÿmese il, baran ÿoluñny,
Gararga ÿok kişi, şumluk halyñny.
Hökümetge ragaÿat bolmasa dost,
Oña akyl kişiler etmegeÿ kast.
Olar öz gabryny öz eli bilen,
Gazypdyrlar ki, halkdan ilki birlen.
+ + +
Adyldan özge maksat hana laÿyk -
Degildir, siz taky belläñ halaÿyk.
Akyl bir söÿgüli magşuk jahanda,
Oña ÿok duşman äşgär, nahanda.
+ + +
Zulum zakgunyny dadyrsañ ile,
Ragaÿatsyz, bakyñ şadan ne bolgaÿ.
Gel, eÿsem, Andalyp, kyl sözi kuta,
Oguz han ruhyga etmekge pata.
Tapylsa, dosty-ÿaryñ birle meÿni –
Içip, bir azyrak özgerse beÿni.
Olarnyñ halyny göz aldyga biz,
Getirip, sözleşerge bermişem söz.
D- Oguz hatynyñ ÿitmegi meselesi:
Iñ soñky 12-nji dessanyñ ady: „Andalybyñ Türk Hatynyñ Ýitmesi Hakyndaky Matam-mersiÿesi“ bolup, Onda Yslam dini bilen Arap hatynyñ gelmegi we Türk diline uÿgun Oguz hatyny gysyp çykaryp, yok edendigini gynanç bilen ÿatlap, ÿas goşgusyny (mersiÿäni) ÿazÿar:
Bir asmany-bela inip nahandan,
Ýuwutdy ol dürri-gymmat bahany.
Tiriklikde zerur ol bize jandan,
Oguz öwladynyñ ruhy-rowany.
Egerçe Nuh ÿaşyny berdi Möwla,
Taky bermiş bu gün bady-hazany.
Ki bize ençe ÿyl durganyñ owla,
Bela sanjan imiş tiri-gazany.
Ony ret eÿlemek emri-mahaly,
Mähw olmas diÿdi, onuñ ÿazany.
Birew ret kylmaga bolsa mejaly,
Kim ol merdud hem iliñ azany.
Ýaşyñ üç müñden aşyp dörde mündi,
Bu ÿaşda çekmediñ renji-azaby.
Oguz öwladydan aÿryldyñ indi,
Ki bizlerge goÿup matam-azany.
Seni asmany-ajdarha ÿuwutdy,
Sen ol Ýunus, girip tutduñ mekany.
Jemalyñdan jahan köñlün sowutdy,
Men oldum Andalyp – waspyñ ÿazany.
Andalybyñ habary bolan bu ÿazuw, şol gadymy Oguz tamgalaryndan döräp kämilleşen „Türk Runik“ ÿazuwydygy birnäçe alymlaryñ tarapyndan kesgitlendi. Ýokarda ady geçen alym Ahmat Bekmyrat hem bu hakykaty, Oguz Tamgalaryny birnäçe Runik ÿazuwlary bilen garşylaşdyrmak arkaly subut edÿär.
Emma gynansak-da kä alymlar, belli siÿasi maksatlar bilen däbe öwrülen we ähli medeniÿetiñ Hindi-Ýewrupaly halklara degişlidigini wagz edÿän köne düşünjelere uÿmak bilen: Hamana bu ÿazuwy Türkler günbatardan alanmyş diÿen pikiri öñe sürÿärler. Emma soñky ÿyllardaky açyşlar bu ÿazuwyñ Türkleriñ, Oguz tamgalaryndan döreden öz önümleridigini subut etdi. Mysal üçin, Gazak alymy prf. Altaÿ Amanjolow, Gazagystanyñ Esik şäheriniñ töwereginden tapylan Runik ÿazuwlaryñ Sak (Iskit) taÿpalaryna degişli bolup, diliniñ hem Türkidigini subut etdi. Onuñ bu pikirini birnäçe Ors alymlary hem goldaÿarlar. Şonuñ ÿaly-da ol, bu ÿazuwyñ, 1500 ÿyl Türki halklaryñ tarapyndan ulanylyp, 10-njy asyrda ÿitendigini nygtaÿar. Bu bolsa Andalybyñ, Şakandynyñ we -„Arap haty boldy diller güÿesi“ (kä nusgalarda: Arap dili boldy diller güÿesi)- diÿÿän Şeÿdaÿynyñ öñe süren pikirleriniñ dogrydygyny goldaÿar. Üstesine-de bu alymyñ pikrine görä, Sak taÿpalary Türkmenistandaky Balkan Dag eteklerinden Gazagystana göçüp barypdyrlar. Sakaw, Sakar ÿaly Türkmen taÿpalarynyñ barlygy-da bu alymyñ pikirini goldaÿar diÿip düşünÿärin.
Elbetde Andalybyñ Oguznamasynda başga-da birnäçe açylmaly syrlar, şonuñ ÿaly-da taryhy taÿdan käbir jedelli meseleler-de bar. Bular barada geljekde ençeme işler ÿazylar diÿip düşünÿärin.
Bu makalanyñ soñunda sözümi şeÿle jemleÿärin: XVII-nji asyrda şeÿle ylmy hem ösen düşünjeleri, diline däbine bolan çäksiz söÿgini hem pozitiw milli duÿgulary, şonuñ ÿaly-da beÿik umanizmi jar edip bilen şahyr, diñe bir Türkmenler üçin däl, eÿsem dünÿä möçberinde-de örän beÿik şahsyÿatdyr. Biz şeÿle beÿik şahsyÿatymyza, ony gujagynda besläp dünÿä hödürlän Milletimize guwanmaga haklydyrs, we guwanmalydyrs.
B. Gerey, Berlin - 16 April 2011 dangatar@web.de
Çeşmeler:
- Oguznam poemesi
- A. Bekmyradow „Andalyp hem Oguznamaçylyk Däbi“ Aşgabat-1987
- „Andalyp“ A. Mülkamanow, F. Nazarow, M. Çaryew … Aşgabat-1992
- „Türkmen Şiiri Antolojisi“ G. Geldiew, F. Türkmen Ankara-1995
- „Oguznama“ N. B. Halimow Aşgabat-1990
- B. Gereÿ „5000 ÿyllyk Sumer-Türkmen Baglary (Gatnaşyklary)“ Istanbul-2005
- Altay S. Amanjolow, Türk Filolojisi ve Yazi Tarihi, İstanbul 2006


text:
Türkmenistanyň ulag sürüjileri ýene-de benzin gytçylygy bilen ýüzbe-ýüz boldular. Azatlyk Radiosynyň Marydaky habarçysynyň habar bermegine görä, häzirki wagtda ýerli ýangyç stansiýalarynda A-95 benzini satuwdan aýrylypdyr.
"Maryda A-95 benzini diňe bir ýerde Mary-Baýramaly ýolunda ýerleşýän ýangyç stansiýasynda satýarlar, başga ýerlerde bu benzin ýok. Ähli ýelerde diňe A-92 we A-80 benzini satýarlar. Benzin kolonkalarynda A-95 derek A-92 ýazgysy ýerleşdirilipdir" diýip, Marydaky habarçymyz 19-njy awgustda habar berdi.
Şu günler gowy hilli ýangyç Lebap welaýatynda hem ýok, hili pesräk benzini hem çäkli satýarlar. Azatlyk Radiosynyň Lebapdaky habarçysynyň sözlerine görä, ýurduň gündogarynda diňe bir 95-nji benzin däl, eýsem A-92 markaly benzin hem satylmaýar.
"Lebapda A-95, A-92 we Eko-93 markaly benzin hiç ýerde ýok. Üstesine, A-80 benzini her ulaga 5 litrden köp bermeýärler. Ähli ýerde uly nobatlar bar" diýip, Lebapdaky habarçymyz 19-njy awgustda habar berdi.
Ulag eýeleri benzin ýetmezçiligi sebäpli, pes hilli ýangyjy ulanmaly bolýandygyny, emma munuň ulaglara zyýan ýetirýändigini aýdýarlar.
"Teklip edilýän benziniň hili örän pes, ählisi A-80 we A-92 guýmaly bolýarlar we soň ulaglaryň bozulmagyndan şikaýat edýärler. Hapalanan ýangyç ulagyň motoryny zaýalaýar, nasoslara dykylýar. Täze awtoulaglarda ulagyň kemçiliklerini görkezýän yşyklar ýanýar, köne ulaglar bolsa, döwülip, ýoluň ortasynda durup galýar" diýip, Azatlygyň Marydaky habarçysy aýdýar.
Türkmenistanda benzin gytçylygynyň fonunda polisiýa ulag sürüjilere pes hilli ýangyç guýlan awtoulaglaryň tebigata zyýan ýetirýändigi üçin jerime salmagyny dowam etdirýär.
"Polisiýa nokatlarynda awtoulaglar awlanýar. Olary saklap, tüsse çykýan turbalaryna ýörite gural goýup, barlaýarlar we soňra ulagyň tüssesiniň ekologiýa zyýan ýetirýändigini aýdýarlar. Birinji gezek jerimäniň möçberi 300 manat, emma jerimeden gutulmak üçin 20 manat para bermeli" diýip, Azatlygyň habarçysy aýdýar.
Soňky iki ýylyň dowamynda Türkmenistanda benzin gytçylygy yzygiderli häsiýetde ýüze çykýar, nobatlar döreýär, benzin çäkli satylýar, käbir halatlarda satuwdan aýrylýar.
Ýurtda benzin ýetmezçiliginiň dowam edýän wagtynda häkimiýetler daşary ýurtlara satylýan ýangyjyň mukdaryny artdyrýandygyny habar berýärler.
Soňky ýyllarda Türkmenistanda nebit önümçiligini artdyrmak boýunça infrastruktura öbýektleriniň ençemesi guruldy. 28-nji iýunda Türkmenistanyň Ahal welaýatynda umumy bahasy 1,7 milliard amerikan dollaryna barabar bolan tebigy gazdan benzin öndürjek zawodyň açylyş dabarasy boldy.
Türkiýäniň “Rönesans” we Ýaponiýanyň “Kawasaki Heavy Industries” kompaniýalary tarapyndan gurlan zawod tebigy gazdan benzin öndürmek boýunça Merkezi Aziýadaky iň uly desgadyr.
Gadyrly okyjy, siz Telegram we WhatsApp tilsimleriniň messenjerleri arkaly Azatlyk Radiosy bilen howpsuz ýagdaýda habarlaşyp bilersiňiz. Telefon belgileri: +420 724 168 989 we +420 773 797 383.Türkmenistanda VPN ulgamlary arkaly işleýär. Siz şu sep arkaly biziň mugt Psiphon3 VPN ulgamymyzy Android ulgamlary üçin ýükläp bilersiňiz. Azatlyk Radiosy siziň şahsyýetiňiziň doly gizlinligini kepillendirýär.


text:
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow «Altyn asyr» Türkmen kölüniň çäginde täze obanyň düýbüni tutmak dabarasyna gatnaşdy
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow «Altyn asyr» Türkmen kölüniň çäginde täze obanyň düýbüni tutmak dabarasyna gatnaşdyŞu gün hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Balkan welaýatyna iş saparyny amala aşyrdy. Döwlet Baştutanymyz «Altyn asyr» Türkmen kölüniň çäginde täze, döwrebap obanyň, giň gerimli durmuş-önümçilik toplumynyň gurluşygynyň düýbüni tutmak dabarasyna gatnaşdy.
Garagumuň merkezinde ýerleşen bu emeli suw desgasy, ekologiýa we halk hojalygy babatda bolşy ýaly, ägirt uly durmuş maksatly ähmiýete eýedir. Uzak möhletleýin netijeli bu taslamanyň hemmetaraplaýyn ähmiýete eýedigini aýratyn bellemeli.
Köp ugurlary öz içine alýan bu taslamanyň durmuşa geçirilmegi bilen baglanyşykly meseleler milli Liderimiziň yzygiderli gözegçiliginde saklanylýar. Döwlet Baştutanymyz şu ýylyň fewral aýynda kölüň töweregindäki ýagdaý bilen nobatdaky gezek tanşan pursadynda, bu ýerde bina ediljek täze obanyň taslamalarynyň tanyşdyrylyş dabarasy geçirildi. Ol döwrebap ýaşaýyş-durmuş düzümini, önümçilik desgalaryny, maldarçylyk, balykçylyk we ekerançylyk toplumlaryny öz içine alýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow ir bilen dikuçarda Aşgabatdan Serdar etrabyna tarap ugrady. Milli Liderimiz ýol ugruna Garagum sährasynyň çägini özgertmek boýunça ýaýbaňlandyrylan giň möçberli işleriň barşy bilen tanyşdy.
Soňky ýyllarda ýaýbaňlandyrylan ägirt uly işleriň netijesinde Garagumuň çägi düýpli özgerdi. Guşuçar belentlikden emeli kölüň ýerleşýän ýeri bolan Garaşor çöketligi we oňa tarap çekilýän suw akabalarynyň gerimi has-da aýdyň görünýär. Çäge alaňlarynyň arasy bilen çekilýän suw akabalarynyň özboluşlylygy sähra gözellik çaýýar. Suwuň gelmegi bilen bu künjeklerde gök zolaklar we ajaýyp ýaýlalar emele geldi.
Hormatly Prezidentimiziň dikuçary ýörite taýýarlanan ýerde gondy.
Milli lybasdaky gyzlar döwlet Baştutanymyza ajaýyp gül desselerini gowşurdylar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow dabaranyň geçirilýän ýerine tarap ugrady. Bu ýere şu günki çärä gatnaşmak üçin Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasarlary, Mejlisiň, harby we hukuk goraýjy edaralaryň ýolbaşçylary, şeýle hem Balkan welaýatynyň häkimi we köp sanly adamlar ýygnandylar.
Olaryň hatarynda ýurdumyzda işleýän halkara guramalaryň ýolbaşçylary we wekilleri, şol sanda Birleşen Milletler Guramasynyň Türkmenistandaky hemişelik utgaşdyryjysy Ýelena Panowa, BMG-niň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň baştutany Natalýa German, ÝUNISEF-niň Türkmenistandaky wekili Şahin Nilofer, ÝHHG-niň Aşgabatdaky merkeziniň ýolbaşçysy Natalýa Drozd,
BMG-niň Ösüş maksatnamasynyň Türkmenistandaky hemişelik wekiliniň wezipesini ýerine ýetiriji Natia Naswlişwili we beýlekiler bar.
Bu taryhy waka mynasybetli guralan dabara ýurdumyzyň ministrlikleriniň we pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň, jemgyýetçilik guramalarynyň ýolbaşçylary, daşary ýurtlaryň Türkmenistanda işleýän diplomatik wekilhanalarynyň ýolbaşçylary we işgärleri, daşary ýurtlaryň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri, hormatly myhmanlar, dürli döwletleriň we halkara guramalaryň hem-de dünýä belli kompaniýalaryň wekilleri gatnaşdylar. Olaryň hemmesi düýn Aşgabatdan demir ýol ulagynda Serdar şäherine geldiler.
Şeýle hem bu günki dabara estrada aýdymçylary, belli sazandalar we tans toparlary gatnaşýarlar. «Ýaňlan, Diýarym!» telebäsleşiginiň ýeňijileri bolan ýaş estradaçylar «Altyn asyr» Türkmen kölüne bagyşlanan aýdymy ýerine ýetirdiler. Olar bu köli şahyrana dilde “bagt köli” diýip atlandyrdylar. Sungat işgärleriniň ajaýyp çykyşlary bu ýerde guralan dabara özboluşly baýramçylyk öwüşginini çaýdy we ol ähmiýetli çärelere gatnaşyjylary türkmen medeniýetiniň, onuň baý mirasynyň dünýäsine çagyrdy.
Bu ýerde guralan özboluşly derweze açylyp, ýurdumyzyň taryhyna degişli binagärlik şekilleriniň we täze desgalaryň görnüşleriniň tutuş sergisi görünýär. Şeýle hem bu ýerde guralan sergide täze obanyň keşbi görkezilýär.
Serginiň merkezinde haly düşelen ýoda bolup, onuň iki tarapynda taryhy we häzirki zaman binagärlik şekilleri görkezilýär. Toý äheňinde bezelen ak öýleriň ýanynda folklor toparlary we artistler teatrlaşdyrylan çykyşlaryny ýaýbaňlandyrdylar. Olarda, esasan, hormatly Prezidentimiziň iki jiltli «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» kitabynda beýan edilýän pursatlar janlandyrylypdyr. Şeýle hem bu ýerde milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň eserine degişli «Suw — ýaşaýşyň we bolçulygyň çeşmesi» ýaly jümleler goýlupdyr.
Ýodanyň sag tarapynda milli binagärligiň taryhyna degişli gadymy galalaryň we taryhy eserlerde, rowaýatlarda beýan edilýän şäherleriň keşpleri janlandyrylypdyr. Ýodanyň çep tarapynda bolsa häzirki zaman binagärlik ýörelgeleri, gadymy döwürde kerwen ýollary geçen merkezi Garagumuň çäginde ýakyn geljekde emele geljek desgalaryň taslamalary görkezilýär. Häzirki döwürde sähranyň bu künjeklerinde awtomobil we demir ýollar çekilýär.
Şeýle hem bu ýerde Türkmenistanyň tebigy aýratynlyklary, ýerli howa şertlerinde emele gelen dessurlar we çarwa adamlarynyň asylly ýörelgeleri barada gürrüň berýän sahnalaşdyrylan çykyşlar ýaýbaňlandyryldy.
Taslamalardan görnüşi ýaly, söwda kerwenlerini kerwensaraý garşylaýar. Mälim bolşy ýaly, Beýik Ýüpek ýolunyň ýurdumyzyň çäginden geçýän ugrunda şeýle kerwensaraýlaryň köpüsi duş gelýär. Bu ýerden uzak bolmadyk künjekde gadymy Uzboý derýasynyň emeli akabasyny görmek bolýar.
Gadymy döwürlerde uzak ýol geçen kerwenler Uzboýuň kenaryna ýetipdirler. Şo wagtlar doly suwly Uzboý Amyderýadan gözbaş alyp, Hazar deňzine akypdyr. Taryhy döwürlerde Uzboýuň ugry bilen söwda gämileri gatnap, olar bir ýurtdan beýleki bir ýurda dürli harytlary getiripdirler. Bu ugur tutuş sebitde söwda gatnaşyklarynyň ösmeginde möhüm orun eýeläpdir. Şeýlelikde, halklaryň arasynda medeni we dostluk gatnaşyklary ösdürilipdir.
Uzboýuň ugrunda ýerleşen Igdi gala söwda gämileri üçin möhüm çatryk bolup hyzmat edipdir. Serdar şäherinden iki ýüz kilometre golaý demirgazyk gündogarda ýerleşen bu galany goraýjylar söwda kerwenleriniň suw we guryýer ugurlarynyň, Parfiýa şalygynyň demirgazyk künjekleriniň howpsuzlygyny üpjün edipdirler. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» atly eseriniň ikinji kitabynda bu barada giňişleýin gürrüň berilýär.
Türkmenbaşy etrabynyň we Gumdag şäheriniň döredijilik toparlary özleriniň edebi-sazly çykyşlary bilen şol döwrüň kerwensaraýlarynyň durmuşyny beýan edýärler.
Ýodanyň beýleki tarapynda bolsa birnäçe ýyldan bu ýerde kemala geljek täze durmuş-önümçilik toplumynyň keşbi janlandyrylypdyr. Onda nähili mekdebiň, çagalar bagynyň guruljakdygyny görkezýän görnüşler bar. Taslamalaryň hatarynda Medeniýet öýi, Saglyk öýi, ýaşaýyş jaýlary, şeýle hem seýilgäh toplumy görkezilýär. Munuň özi «Altyn asyr» Türkmen kölüniň töwereginiň ýakyn geljekde emele geljek görnüşini beýan edýär.
Bu ýerde ýaýbaňlandyrylan edebi-sazly çykyşlar «Arkadagyň ajap eýýamy» kitabyndan alnan parçalar esasynda beýan edilýär. Onda türkmen halkynyň we jemgyýetçiligiň ähli ugurlarynda giň möçberli özgertmeleriň amala aşyrylmagynda döwlet Baştutanymyzyň tagallasy barada giňişleýin gürrüň berilýär.
Binalaryň taslamalaryndan soň, bu ýerde täze toplumyň çäginde gurulmagy meýilleşdirilýän ýel we Gün energiýasy desgalary görkezilýär. Olar önümçilik we durmuş maksatlary üçin gaýtadan dikeldilýän çeşmeden elektrik energiýasyny öndürerler. Şeýlelikde, bu ýerde adamlaryň durmuşy tebigata ýaramaz täsiri bolmadyk ekologiýa nukdaýnazaryndan dörediler.
Daşky gurşawyň sagdynlygy jemgyýetiň we çagalaryň doly derejeli sazlaşykly ösüşini üpjün eder diýip, milli Liderimiz belleýär. BMG-niň 2015-nji ýyldan soňky döwür üçin ählumumy gün tertibini kabul etmek boýunça Birleşen Milletler Guramasynyň Nýu-Ýork şäherindäki ştab-kwartirasynda geçirilen sammitinde çykyş etmek bilen, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow daşky gurşawy goramak barada alada etmezden, dünýäniň döwletleriniň we halklarynyň durmuş hem-de ykdysady ösüşini gazanmagyň mümkin däldigini belledi.
Milli Liderimiziň konsepsiýasy ekologiýa ýaramaz täsiri bolmadyk dolandyryş usullaryny, önümçiligiň ylmy esasda gurulmagyny we öňdebaryjy tehnologiýalaryň ulanylmagyny esasy ugur edinýär. Ýurduň yzygiderli senagat taýdan ösüşine garamazdan, Türkmenistanda durnukly ekologiýa ýagdaýynyň saklanmagy munuň aýdyň subutnamasydyr.
Şu gün bu ýerde düýbi tutulýan durmuş-önümçilik toplumynyň çäklerinde «ýaşyl» ekologiýa meselelerine aýratyn ähmiýet berildi. Esenguly etrabynyň döredijilik toparlary täze obanyň ýaşaýjylarynyň medeni dynç alşyny görkezýän çykyşlary ýerine ýetirdiler. Aýdym-sazly dabaralar täze jaýlara göçüp geljek maşgalalaryň bagtyýarlygyny beýan etdi.
Gadymy rowaýatlarda beýan edilýän Symrug atly guşuň ägirt uly şekili dabara gatnaşyjylaryň ünsüni özüne çekdi. Rowaýata görä, ol asmandan düşüp, mirabyň ýanyna gelipdir we ondan teşneligini gandyrmak üçin suw diläpdir, onuň ýerine bolsa bu künjegi gülläp ösýän baglyga öwürmegi wada edipdir. Ol şeýle hem bolupdyr. Balkan welaýatynyň döwlet drama teatrynyň artistleri we Bereket etrabynyň «Güljan» tans toparynyň agzalary hut şu ertekini sungat üsti bilen janlandyrdylar.
«Altyn asyr» Türkmen kölüniň kenarynda ýerleşdiriljek geljekki seýilgähiň şekilinde hem suw meselesi möhüm orun eýeledi. Balkan welaýatynyň ýörite sungat mekdebiniň «Bagtyýarlyk» tans toparynyň we Magtymguly etrabynyň döredijilik toparynyň bilelikdäki çykyşy köpöwüşginli häsiýete eýe boldy.
«Altyn asyr» Türkmen kölüniň gurluşygynyň taslamasy ekerançylyk meýdanlaryndan çykýan şor suwlary bir ýere jemlemek meselelerine gönükdirilendir. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň nygtaýşy ýaly, ozallar bu suwlar Amyderýa we Garagum derýasyna, şeýle hem öri meýdanlaryna akdyrylýan bolsa, indi bu ähmiýetli taslama esasynda Türkmenistan sebitde ilkinji bolup, daşky gurşawyň goraglylygyna örän aýawly çemeleşmegiň beýanyna öwrülen şeýle taslamany durmuşa geçirýär.
Ýurdumyzyň hojalygara we ulgamlaýyn zeý suwlaryny ekologiýa taýdan arassa ýere — Garaşor çöketligine ýygnamak baradaky ýörelge amala aşyrylyp başlandy. Garaşor Balkan, Daşoguz we Ahal welaýatlarynyň çäklerinde ýerleşýär. Umumy uzynlygy 103 kilometre, ini bolsa 18,6 kilometre barabar bolan bu howdanyň ortaça çuňlugy 70 metr bolup, onuň mukdary 132 kub kilometre barabardyr.
«Altyn asyr» Türkmen kölüne barýan suw akabalarynyň umumy uzynlygy 2 müň 659 kilometrdir. Esasy akaba welaýatlardan çekilen akabalaryň umumy uzynlygy bolsa 1 müň 553 kilometre deňdir. Häzirki döwürde ýygnalyp, soňra köle ugradylýan «Akýaýla» suw howdanynyň möçberi 970 million kub metre barabardyr.
Umuman, Garagumda iri suw howdanynyň döredilmegi ähli sebitleriň ekerançylyk meýdanlarynyň suwaryş ýagdaýyny gowulandyrmaga, topragyň şorlaşmagy, batgalyk we guraklyk bilen baglanyşykly köp sanly meseleleri çözmäge mümkinçilik berer.
Şeýlelikde, ýurdumyzda suwuň ägirt uly gory döredilýär. Ol tebigy taýdan süzülme we häzirki zaman tehnologiýalarynyň ulanylmagy arkaly täze ýerleri özleşdirmekde, öri meýdanlaryny giňeltmekde, şeýle hem gök zolaklary döretmekde we tehniki hajatlar üçin ähmiýetli bolup durýar.
«Altyn asyr» Türkmen köli ýurdumyzyň dünýäniň suw serişdelerini saklamak bilen baglanyşykly ählumumy meseleleriň çözgüdine oňyn goşant goşmaga ukyplydygyny aňladýan täzeçil taslama bolup durýar diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow belleýär. Suwarymly ýerler we gurak zonada suwdan peýdalanmak boýunça ägirt uly tejribe toplan Türkmenistan bu ulgamdaky ylmy barlaglaryň ösdürilmegine we beýleki döwletleriň hem suw serişdelerini rejeli peýdalanmaga bolan ýörelgeleriniň işjeňleşdirilmegine ähmiýet berýär.
Täze obada ýaş alymlar, ylmy-barlagçylar, rasionalizatorlar we olaryň işleri üçin ähli zerur mümkinçilikler dörediler. Aýratyn-da, maldarçylyk we balykçylyk önümçiligi boýunça gaýtadan işleýän pudaklaryň döredilmegine, ýerleriň özleşdirilmegine gönükdirilen häzirki zaman tehnologiýalaryna, bu ugurdaky ylmy-barlaglara ähmiýet berler. Türkmenbaşy şäheriniň artistleri alymlaryň bu ugurda alyp barýan işlerini janlandyran çykyşlary ýerine ýetirdiler.
Şeýle hem gadymy türkmen durmuşyna degişli balykçylaryň, awçylaryň we beýlekileriň alyp barýan işleri janlandyryldy. Hazar we Balkanabat şäherleriniň döredijilik toparlary, şeýle hem Magtymguly etrabynyň «Sumbar» folklor topary balykçylygyň we awçylygyň taryhyna degişli çykyşlary ýaýbaňlandyrdylar.
Häzirki döwürde ekologlaryň maglumatlaryna görä, «Altyn asyr» Türkmen kölünde balyklaryň 25-e golaý görnüşi bar. Olaryň hatarynda balygyň çapak, ak amur, lakga, ak we ala tüňňi maňlaý ýaly görnüşleri bar. Umuman, bu ýerde balykçylygy ösdürmek akwafermalary, köl hojalyklaryny döretmek üçin biologik binýat goýuldy.
Munuň özi täze iş orunlarynyň döredilmegine, kiçi we orta pudaklaýyn işewürligiň ösdürilmegine, şunuň bilen birlikde, sebitde gaýtadan işleýän senagatyň dikelmegine mümkinçilik döreder.
Soňra dabara gatnaşyjylar Serdar etrabynyň birleşdirilen döredijilik toparlarynyň türkmen halkynyň toý däplerini we täze jaýlara göçüp gelmek mynasybetli guraýan dabaralaryndan taýýarlanan çykyşlara tomaşa etdiler.
Soňra esasy sahnada «Serpaý» we «Galkynyş» tans toparlarynyň çykyşlary bilen utgaşan «Sag bol, eziz Arkadag!» atly aýdym dabaraly ýaňlandy.
Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow we daşary ýurtly myhmanlar baýramçylyk dabaralary guralan hatarlaryň içi bilen geçip, bu ýerde ýörite taýýarlanan ýere bardylar. Milli Liderimiz bu ýerde ýygnananlaryň öňünde çykyş etdi.
«Türkmenistan — rowaçlygyň Watany» diýlip yglan edilen 2019-njy ýylyň şu taryhy gününde biz XXI asyryň beýik gurluşygy bolan «Altyn asyr» Türkmen kölüniň sebitinde ýerleşjek täze, döwrebap obanyň gurluşygyna ak pata berýäris diýip, döwlet Baştutanymyz söze başlady.
Diňe bir öz ýurdumyz däl, eýsem, tutuş Merkezi Aziýa üçin hem örän uly ähmiýeti bolan «Altyn asyr» Türkmen köli biziň Garaşsyzlyk ýyllarynda alyp barýan beýik işlerimiziň ajaýyp miweleriniň biridir, halkymyzyň buýsanjydyr.
Uç-gyraksyz Garagum sährasynyň merkezinde ýerleşýän täsin suw desgasynyň ýakasynda täze döwrebap obalaryň gurulmagy bu sebitde bagtyýar durmuşyň rowaçlanmagyna itergi berer. Iňläp ýatan sährany özleşdirip, ýurdumyz üçin zerur bolan maldarçylyk, ekerançylyk we balykçylyk pudaklaryny ösdürmäge ýardam eder.
Çäge alaňlary gurşap alan giňişlikler suwuň gelmegi bilen özgerip, gök zolaga bürenýär. Täze obanyň düýbüniň tutulýan ýeri bolsa ekologiýa taýdan arassalygy, tebigatynyň gözelligi we özüne çekijiligi bilen tapawutlanýar diýip, milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow belledi.
Garaşsyz ýurdumyzda daşky gurşawy goramak, tebigata aýawly garap, geljekki nesiller üçin onuň gözelligini we köpöwüşginli görnüşini gorap saklamak biziň alyp barýan döwlet syýasatymyzyň möhüm ugurlarynyň biridigini belläp, milli Liderimiz kölüň sebitini özleşdirmek tebigy serişdeleri netijeli peýdalanmagyň hasabyna ykdysadyýetimizi ýokary depginler bilen ösdürmäge mümkinçilik berer diýip aýtdy. Şeýle hem bu taslama ilat üçin has oňaýly ýaşaýyş şertlerini döretmäge, Durnukly ösüş maksatlaryna ýetmäge ýardam eder.
Bu mekanlarda suw meselesiniň çözülmegi azyk we ekologiýa howpsuzlygyny üpjün etmek, adamlar üçin amatly durmuş şertlerini döretmek bilen bagly beýleki meseleleri hem çözmegi aňladýar. Şoňa görä-de, kölüň daş-töweregini durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň taslamalary köpugurly häsiýete eýe bolýar. Biz bu işleriň ählisini mähriban halkymyzyň abadan we bolelin durmuşda ýaşamagy, ýaş nesillerimiziň bagtyýar geljegi üçin edýäris diýip, döwlet Baştutanymyz sözüni dowam etdi.
Häzirki döwürde ykdysady, durmuş, ynsanperwer we ekologiýa ulgamlarynda giň gerimli milli maksatnamalar hem-de taslamalar durmuşa geçirilýär. Bu ugurda toplan baý tejribämizi we döredijilik mümkinçiliklerimizi umumy bähbidiň hatyrasyna gönükdirmäge çalyşýarys diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow aýtdy.
Tutuş sebit üçin ägirt uly ähmiýeti bolan, maksady boýunça deňi-taýy bolmadyk «Altyn asyr» Türkmen kölüni gurmagyň taslamasy hem şol belent wezipelere ýetmäge niýetlenendir.
Ýakynda bu kölüň sebitini 2019 — 2025-nji ýyllarda özleşdirmegiň Konsepsiýasynyň we ony durmuşa ornaşdyrmak boýunça geçirilmeli çäreleriň Meýilnamasynyň tassyklanandygyny belläp, milli Liderimiz olarda «Altyn asyr» Türkmen kölüniň suwuny netijeli peýdalanmak, Garagum sährasyny özleşdirmek, onda tokaý zolaklaryny döretmek, öri meýdanlaryny giňeltmek boýunça anyk çäreleriň toplumynyň göz öňünde tutulýandygyny aýtdy. Geljekde bu etraplarda dowardarçylygy, düýedarçylygy, balykçylygy we ekerançylygy ösdürmek boýunça giň gerimli işler amala aşyrylar.
Sebitde ösümlik we haýwanat dünýäsiniň biologik köpdürlüliginiň artmagyna, ekologiýa ýagdaýynyň gowulanmagyna, kölüň suwunyň arassalanmagyna hem-de netijeli peýdalanylmagyna gönükdirilen ylmy barlaglar önümçilik bilen utgaşdyrylyp alnyp barylýar.
Örän uly ähmiýeti bolan bu ylmy barlaglary yzygiderli geçirmek üçin ýörite tejribehana döredip, ony kämil enjamlar bilen üpjün etmek göz öňünde tutulýar diýip, döwlet Baştutanymyz belledi. Ýakyn geljekde kölüň kenarlarynda çöl we medeni ösümlikler, miweli baglar gök salar, olaryň ösüşi ylmy esasda düýpli öwreniler.
Şeýle hem hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow bu tutumly işlere Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň agzalarynyň ýakyndan gatnaşmalydyklaryny belledi. Hususan-da, balykçylyk hojalyklary ýörite balyk tutulýan enjamlar ornaşdyrylan gämiler bilen üpjün edilen toparlar döredilmelidir.
Şol işleriň ilerlemegi medeni zolakdan alysda ýerleşjek täze obanyň doly manysynda emele gelmegine, bu ýere ilatyň göçüp gelmegine, bagtyýar durmuşyň hözirini görüp ýaşamagyna mümkinçilik berer.
Garagumuň merkezinde Balkan welaýatynyň Serdar etrabynyň çäklerinde guruljak täze oba «Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurdumyzy 2019 — 2025-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Maksatnamasynda» bellenen wezipeleriň üstünlikli durmuşa geçirilýändigini aýdyň görkezýär. Şeýle hem raýatlaryň ýaşaýyş jaýlaryna bolan isleglerini kanagatlandyrmaga, ilatymyzyň ýaşaýyş-durmuş derejesini has-da ýokarlandyrmaga gönükdirilen maksatlaýyn tutumly işlerimiziň üstünlikli amala aşyrylýandygyna şaýatlyk edýär.
Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň belleýşi ýaly, bu döwrebap obanyň gurluşyk işleriniň birinji tapgyry 2019 — 2022-nji ýyllarda amala aşyrylyp, ikinji tapgyryna 2022-nji ýylda başlap, ol 2025-nji ýylda doly tamamlanar. Birinji tapgyrda bu ýerde oba geňeşiniň, Polisiýa we ýangyna garşy göreş gulluklarynyň binalary, 260 orunlyk umumybilim berýän orta mekdep, 160 orunlyk çagalar bagy, 200 orunlyk medeniýet öýi, Saglyk merkezi, içerki ýollar hem-de gaz, agyz suwy, lagym we elektrik geçiriji ulgamlar, suw süýjediji desga gurlar.
Şeýle hem kuwwaty 10 MWt bolan utgaşdyrylan Gün we ýel elektrik stansiýasy, seýilgäh, aragatnaşyk üpjünçiliginiň içerki we daşarky eltiji inžener ulgamlary, ýangyç guýujy beket, balykçylyk hojalygy, azykdyr senagat harytlary dükany bina ediler.
Şonuň ýaly-da, birinji tapgyrda 60 sany bir gatly 4 otagly, 20 sany bir gatly 3 otagly ýaşaýyş jaýlary, ikinji tapgyrda bolsa, 44 sany bir gatly 4 otagly, 88 sany hem bir gatly 3 otagly ýaşaýyş jaýlary gurlar.
Guruljak bu ýaşaýyş jaýlary we beýleki medeni-durmuş hem-de önümçilik maksatly döwrebap desgalar sebitiň howa şertlerine doly laýyk getirilip, bina ediler. Olarda oba ilatynyň we türkmen durmuşynyň milli aýratynlyklary göz öňünde tutular diýip, milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow aýratyn belledi. Şeýle hem jaýlaryň öňünde mellek ýerleri, hojalyk zerurlyklary üçin telärler, garaž we zerur bolan beýleki inžener-tehniki desgalar ýerleşdiriler diýip, milli Liderimiz sözüni dowam etdi.
Bu ýerleri bagy-bossanlyga öwürmek hem meýilnama esasynda geçiriler diýip, hormatly Prezidentimiz sözüni dowam etdi. Awtomobil ýollary çekiler. Ilatyň maldarçylyk, balykçylyk we gök ekerançylyk bilen meşgullanmagy üçin ähli şertler dörediler.
«Altyn asyr» Türkmen kölüniň «Akýaýla» şor suw howdanynyň sebitinde guruljak desgalar we ekiljek baglar bu töweregiň ekologiýa ýagdaýynyň gowulanmagyna oňyn täsir eder.
Umuman, täze oba döwrebap şäher bilen bäsleşip, onda adamlaryň ýaşamagy we zähmet çekmegi, dynç almagy üçin ähli amatlyklar dörediler. Garagum sährasy özgerip, bu ýerlerde bagtyýar durmuş gaýnap joşar. Bu bolsa biziň «Döwlet adam üçindir!» diýen syýasatymyzyň üstünlikli amala aşyrylýandygynyň ýene-de bir mysalydyr diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow belledi.
Garaşsyz Watanymyzyň dürli künjeklerinde gurulýan täze obadyr şäherçeleriň, welaýat merkezleriniň döwrebap keşbi, ulanmaga berilýän binalar we desgalar güneşli Diýarymyzyň görküne görk goşýar. Biz alyp barýan bu syýasatymyzy geljekde hem depginli dowam ederis. Sebäbi, biziň esasy maksadymyz halkymyzyň, her bir maşgalanyň, ýurdumyzyň her bir raýatynyň abadan hem-de bagtyýar durmuşda ýaşamagyny üpjün etmekden ybaratdyr diýip, döwlet Baştutanymyz sözüni dowam etdi.
Umuman, geçirilýän bu ägirt uly işleriň ählisi ýurdumyzyň uly üstünliklere, döwlet we jemgyýetçilik durmuşynyň dürli ulgamlarynda belent sepgitlere ýetendigine doly şaýatlyk edýär.
Milli Liderimiz ýurdumyzdaky daşary ýurtly ilçilere, halkara guramalaryň ýolbaşçylaryna we işgärlerine ýüzlenip, olara häzirki waka gatnaşýandyklary hem-de alyp barýan köp sanly işleri, şol sanda «suw diplomatiýasy» ulgamynda anyk işleri ýola goýýan Türkmenistanyň ekologiýa başlangyçlaryny goldaýandyklary üçin hoşallyk bildirdi.
Watandaşlarymyzy, dabara gatnaşyjylary «Altyn asyr» Türkmen kölüniň ýakasynda döwrebap, täze obanyň gurluşygyna badalga berilmegi bilen gutlap, döwlet Baştutanymyz hemmelere berk jan saglyk, abadan we bagtyýar durmuş, ýakyn wagtda Garagum sährasyna bezeg berjek täze obanyň gurluşykçylaryna we ilatyna bolsa eziz Watanymyzyň mundan beýläk-de gülläp ösmegi ugrunda alyp barjak işlerinde uly üstünlikleri arzuw etdi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň çykyşy şowhunly el çarpyşmalar bilen kabul edildi.
Oglanjyk bilen gyzjagaz döwlet Baştutanymyzyň ýanyna gelip, joşgunly goşgy setirleri bilen milli Liderimizi gutladylar we Arkadag Prezidentimize berk jan saglyk, alyp barýan köpugurly işlerinde uly üstünlik arzuw etdiler. Çagalaryň haýyşy esasynda hormatly Prezidentimiz şu günki şanly waka mynasybetli geljek nesillere niýetlenen ýadygärlik ýazga gol çekdi. Ol ýörite guta ýerleşdirildi.
Milli Liderimiz gutyny täze obanyň ilkinji desgasynyň binýadyna oklap, oňa ilkinji beton garyndylaryny atdy.
Dabara tamamlanandan soňra döwlet Baştutanymyz dikuçaryň ýanynda ýurdumyzyň ýolbaşçylar düzümi bilen bolan söhbetdeşlikde sebitleri durmuş-ykdysady taýdan ösdürmek boýunça işlenip taýýarlanylan döwlet maksatnamalaryndan gelip çykýan wezipeleriň üstünlikli berjaý edilmeginiň wajypdygyny belledi. Hormatly Prezidentimiz halkymyzyň durmuş üpjünçiliginiň, ýurdumyzyň önümçilik kuwwatlyklarynyň ösdürilmeginiň wajypdygyna ünsi çekip, bu babatda öňde durýan meseleleriň çözgüdine hemmetaraplaýyn we örän jogapkärçilikli çemeleşmek boýunça anyk tabşyryklary berdi.
Bu ýere ýygnananlar bilen mähirli hoşlaşyp, hemmelere berk jan saglyk, abadançylyk we alyp barýan işlerinde üstünlik arzuw edip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow bu ýerden ugrady.
Serdar etrabynda dabara daşary döwletleriň we ýurdumyzyň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleriniň, daşary ýurtlaryň Türkmenistanda işleýän diplomatik wekilhanalarynyň ýolbaşçylarynyň gatnaşmagynda duşuşyk görnüşinde dowam etdi. Onuň dowamynda Garagumda «Altyn asyr» Türkmen kölüni döretmek, şeýle hem ykdysady, durmuş we ekologiýa ýaly esasy üç ugry özünde jemleýän Durnukly ösüş maksatlaryna ýetmek babatda BMG-niň ýöriteleşdirilen edaralary bilen ýurdumyzyň özara gatnaşyklary bilen baglanyşykly meseleler boýunça pikir alyşmalar boldy.
Metbugat maslahatyna BMG-niň Ösüş Maksatnamasy, BMG-niň söwda we ösüş boýunça konferensiýasy, Bütindünýä iýmit we oba hojalyk guramasy (FAO), BMG-niň Daşky gurşawy goramak boýunça maksatnamasy, ÝUNESKO, BMG-niň Çagalar gaznasy (ÝUNISEF), BMG-niň Merkezi Aziýada öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkezi, BMG-niň Ilat gaznasy, Bütindünýä saglygy goraýyş guramasy, Ýewropa Bileleşigi, Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy, Araly halas etmegiň Halkara gaznasy, Bütindünýä banky, Bütindünýä poçta birleşigi, Aziýanyň ösüş banky, Ýewropanyň Täzeleniş we ösüş banky, Germaniýanyň halkara hyzmatdaşlyk jemgyýeti, Merkezi Aziýanyň sebitleýin ekologik meseleler boýunça merkezi ýaly abraýly halkara guramalaryň we düzümleriň ýolbaşçylary, wekilleri, şeýle hem Ginnesiň rekordlar kitabynyň wekilleri we daşary döwletleriň ýurdumyzda işleýän kompaniýalarynyň işgärleri we beýlekiler gatnaşdylar.
Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersitetiniň rektory bu ýere ýygnananlary mübärekläp, ýurdumyzyň içeri we daşary syýasatynyň çäklerinde bu günki wakanyň aýratyn ähmiýete eýedigini nygtady. Bellenilişi ýaly, Türkmenistan dünýäde ilkinjileriň hatarynda Durnukly ösüş maksatlaryna milli derejede goşulyp, häzirki döwürde BMG-niň kabul eden «2030-njy ýyla çenli Gün tertibini» amala aşyrmaga işjeň gatnaşýar.
Ýurdumyzyň bu ugurda ýeten derejesi we onuň geljekki ugurlary Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň akademigi, ykdysady ylymlaryň doktory, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň «Türkmenistan Durnukly ösüşiň maksatlaryna ýetmegiň ýolunda» atly kitabynda giňden beýan edilýär.
Ekologiýa abadançylygyny saklamak Türkmenistanda amala aşyrylýan durmuş-ykdysady özgertmeleriň esasy ugry bolup durýar. Suw serişdelerini netijeli peýdalanmak, biologik dürlüligi we tebigy aýratynlygy saklamak, çölleşmä we topragyň şorlaşmagyna garşy göreşmek babatda iri möçberli taslamalar amala aşyrylýar. «Howanyň üýtgemegi boýunça milli strategiýa», «Ilaty arassa agyz suwy bilen üpjün etmek boýunça baş maksatnama», şeýle hem «Türkmenistanyň milli tokaý maksatnamasy» üstünlikli durmuşa geçirilýär. Onuň çäklerinde her ýylda 3 million töweregi bag nahallary oturdylýar.
Howanyň üýtgemegi bilen baglanyşykly häzirki döwrüň möhüm wezipeleriniň çözgüdine ýurdumyzyň halkara başlangyçlary gönükdirilýär. Türkmenistanyň Araly halas etmegiň Halkara gaznasyna başlyklyk etmegi bilen gazna gatnaşyjy ýurtlaryň arasynda «suw diplomatiýasynyň» ähmiýeti has-da ýokarlandy. Mälim bolşy ýaly, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow «Rio+20» Bütindünýä sammitinde BMG-niň Aral deňzi üçin ýörite maksatnamasyny işläp taýýarlamagy teklip etdi. Munuň özi dünýä jemgyýetçiliginiň giň goldawyna eýe boldy. 2018-nji ýylda Türkmenistanyň başlangyjy boýunça BMG-niň Baş Assambleýasynyň «Birleşen Milletler Guramasy bilen Araly halas etmegiň Halkara gaznasynyň arasynda hyzmatdaşlyk» atly Rezolýusiýanyň kabul edilmegi munuň aýdyň subutnamasydyr.
«Altyn asyr» Türkmen kölüni döretmegiň taslamasy uzak möhletleýin ädim bolmak bilen, ol sebitiň daşky gurşawynyň goralmagyna oňyn täsirini ýetirer. Ýurdumyzyň bäş welaýatynyň ekerançylyk ýerleriniň şor suwlaryny ýygnap, bu taslama ýerleriň suwaryş ýagdaýyny düýpli gowulandyrmaga, topragy şorlaşmadan goramaga we özleşdirilýän ýerleriň mukdaryny artdyrmaga mümkinçilik berýär.Şora durnukly ekinleri ösdürip ýetişdirmek, öri meýdanlaryny giňeltmek, balykçylygy ösdürmek we suw serişdeleriniň goruny döretmek üçin giň mümkinçilikleri açýar. Köl eýýäm ötegçi guşlaryň gonýan ýerine öwrüldi. Häzirki döwürde bu ýerde guşlaryň 250-ä, balyklaryň 25-e golaý görnüşi, şeýle hem Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen köp sanly haýwanlar duş gelýär.
Mundan başga-da, durmuş-ykdysady babatda hem bu ekoulgam bu ýerde ýaşaýyş jaýlaryny gurmaga, ýüzlerçe maşgalalar üçin täze iş orunlaryny döretmäge mümkinçilik berýär. Şeýle hem durmuş-önümçilik toplumynyň binýadynda bu ýerde ýaşaýyş jaýlary, mekdep, çagalar bagy, Saglyk öýi, söwda merkezi, jemagat hojalygyna degişli desgalar we seýilgäh gurlar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» kitabynda belleýşi ýaly, türkmen medeniýeti günbatarda Hazar deňzi, gündogarda bolsa Amyderýanyň arasynda, demirgazykda üstýurt tekizliginiň we günortada Köpetdagyň arasynda kemala gelipdir. Şunlukda, täze toplum sebitiň medeni çeşmelerini we taryhyny ylmy esasda öwrenmek üçin esasy binýat bolup hyzmat eder.
Birleşen Milletler Guramasynyň Türkmenistandaky hemişelik wekili Ýelena Panowa Birleşen Milletler Guramasy bilen hyzmatdaşlygyň ösdürilmegine üns berýändigi üçin, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa hoşallyk bildirip, bu köpýyllyk gatnaşyklaryň netijeli we okgunly häsiýete eýedigini nygtady.
Bellenilişi ýaly, täze obanyň gurluşygyna badalga berilmegi «Altyn asyr» Türkmen kölüniň çäginde degişli düzümi ösdürmek boýunça öňde durýan wezipeleriň yzygiderli amala aşyrylýandygyny alamatlandyrýar.
—Maňa şu ýylyň fewralynda bu ýere gelmek nesip etdi. Bu ýerde ýaýbaňlandyrylan giň möçberli işleriň netijesi meni haýran galdyrdy. Şeýle hem kölüň çäginde haýwanat we ösümlik dünýäsinde oňyn özgertmeleriň bolandygyny bellemeli — diýip, hanym Panowa aýtdy we bu taslamanyň sebitiň ekologiýa ýagdaýyna oňyn täsiriniň boljakdygyna ynam bildirdi.
Şunuň bilen birlikde, kölüň ýanynda durmuş we önümçilik düzümleriniň döredilmegi ilatyň iş bilen üpjünçiligi, ýerli ykdysadyýetiň ösdürilmegi we bu künjegiň abadançylyk derejesiniň ýokarlandyrylmagy bilen baglanyşykly meseleleri çözmäge mümkinçilik berer. Bilim, saglygy goraýyş we ilatyň durmuş taýdan goraglylygy ýaly meseleleriň degişli derejede saklanmagy has-da ähmiýetli ýagdaýdyr.
Bu ýerde toplumlaýyn we sazlaşykly ösüş üçin zerur şertleriň döredilmegi uzakmöhletleýin durnukly ösüşi üpjün eder. Munuň özi Türkmenistanyň Prezidentiniň başlangyçlarynyň ähmiýetini aňladýar diýip, BMG-niň wekili nygtady.
Birleşen Milletler Guramasy daşky gurşawy goramak, suw serişdelerini rejeli peýdalanmak, olary gaýtadan ulanmak bilen baglanyşykly taslamalary durmuşa geçirmek üçin häzirki zaman ösen tehnologiýalarynyň çekilmegine goldaw bermäge taýýardyr diýip, hanym Panowa belledi. Munuň özi Türkmenistanyň 2030-njy ýyla çenli döwür üçin ählumumy Gün tertibiniň durmuşa geçirilmegine mynasyp goşandyny aňladýar we durnukly ösüş maksatlaryna ýetilmegini şertlendirer.
Mälim bolşy ýaly, BMG-niň Baş sekretary Antonio Guterreş 2019-njy ýylyň sentýabrynda howanyň üýtgemegi bilen baglanyşykly meseleler boýunça Sammiti geçirmek başlangyjyny öňe sürdi. Onda Pariž ylalaşygyny amala aşyrmagyň meselelerine, kiçi uglerod ösüşi ulgamyndaky taslamalary durmuşa geçirmegiň tejribelerine, ýerli şertlerde howanyň üýtgemegine utgaşmagyň we zyýanlaryny aradan aýyrmagyň meselelerine garalar.
Türkmenistanyň bu sammite gatnaşjakdygyna we howanyň üýtgemegi boýunça Milli strategiýanyň çäklerinde amala aşyrýan maksatnamalaryny görkezjekdigine ynanýaryn diýip, hanym Panowa nygtady we Türkmen kölüni döretmek boýunça toplanan tejribäniň Merkezi Aziýanyň suw serişdelerine ýetmezçilik edýän beýleki sebitlerinde işjeň ulanyljakdygyna ynam bildirdi.
Bellenilişi ýaly, munuň özi Aral deňziniň çäklerinde ekologiýa, ykdysady we durmuş meselelerini çözmek babatda aýratyn ähmiýetlidir. Aral deňziniň meseleleriniň täsiri Merkezi Aziýa sebitiniň çäginden çykdy. Şeýle hem bu taslamanyň Türkmenistanyň Aral deňziniň sebitleriniň ýurtlaryna kömek bermek boýunça Hereketleriň maksatnamasyny durmuşa geçirmäge, umumy Aral deňziniň sebitinde suw hojalyk, ekologiýa we durmuş-ykdysady meseleleriň çözülmegine bolan goşandy hökmünde kabul edilýändigi bellenildi.
Türkmenistanda Birleşen Milletler Guramasy şäherleriň we oba ýerleriniň durnukly ösüşine we dürli gyzyklanma bildirýän taraplar, şol sanda halkara guramalary, maliýe düzümleri, raýatlyk jemgyýetleri we hususy pudaklar bilen hyzmatdaşlygynyň işjeňleşdirilmegine zerur bolan goldawy bermäge taýýardyr diýip, hanym Panowa ynandyrdy.
Soňra BMG-niň Baş sekretarynyň ýörite wekili, BMG-niň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça Sebit merkeziniň baştutany Natalýa German Garagumuň jümmüşinde döredilen «Altyn asyr» Türkmen kölüniň kenarynda ilkinji obanyň düýbüni tutmak ýaly örän ähmiýetli we wajyp çärä gatnaşmaga döredilen mümkinçilik üçin türkmen tarapyna tüýs ýürekden hoşallyk bildirdi.
Ol Aral deňziniň sebitinde suw serişdelerini netijeli we rejeli peýdalanmak, ekologiýa ýagdaýyny saklamak boýunça döwlet Baştutanymyzyň öňe süren başlangyçlarynyň ahyrky netijede ilatyň ýaşaýyş şertleriniň gowulanmagyna we onuň abadançylyk derejesiniň ýokarlanmagyna gönükdirilýändigini nygtady.
Soňky ýyllarda suw, parahatçylyk we howpsuzlyk meseleleri halkara gün tertibinde möhüm orun eýeleýär. Bütin dünýäde howanyň üýtgemegi bilen suw gytçylygy duýulýar. BMG-niň Baş Assambleýasynyň 2018 — 2028-nji ýyllary «Suw — Durnukly ösüş üçin» atly Halkara hereketleriň onýyllygy diýip yglan etmegi ýöne ýerden däldir. Şeýle hem suw «2030-njy ýyla çenli Gün tertibiniň» maksatlaryna ýetmekde möhüm orny eýeleýär.
Mälim bolşy ýaly, suw meselesi energiýa, azyk, daşky gurşawy goramak, durmuş-ykdysady ösüş, ulag gatnaşyklary we parahatçylygy we abadançylygy üpjün etmek ýaly beýleki köpsanly meseleler bilen berk baglanyşyklydyr. Şunuň bilen baglylykda, «Altyn asyr» Türkmen kölüniň ýanynda täze obanyň döredilmegi döwletiň öňünde durýan möhüm meseleleriň çözgüdine toplumlaýyn çemeleşmeleriň özboluşly usuly bolup durýar. Şunlukda, bar bolan suw serişdelerini netijeli peýdalanmak wajypdyr.
Merkezi Aziýa üçin Öňüni alyş diplomatiýasy boýunça Sebit merkeziniň ýolbaşçysynyň belleýşi ýaly, türkmen tarapynyň suw serişdelerini utgaşykly dolandyrmak meseleleri babatda ähli ýurtlaryň bähbitleriniň esasynda halkara giňişliginde sebitleýin hyzmatdaşlyk boýunça öňe sürýän başlangyçlary hemmetaraplaýyn goldawa eýedir.
BMG-niň Baş sekretarynyň ýörite wekili BMG-niň Merkezi Aziýa üçin Öňüni alyş diplomatiýasy boýunça Sebit merkeziniň 2018-nji ýylyň awgust aýynda «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda geçirilen Araly halas etmegiň Halkara gaznasyny esaslandyryjy döwletleriň baştutanlarynyň 12-nji Sammitiniň jemlerine ýokary baha berdi.
Türkmenistanyň Gazna başlyklyk etmeginiň çäklerinde eden tagallalary netijesinde Sammitiň işi uly üstünliklere eýe boldy. Gatnaşyjy ýurtlaryň ähli derejelerinde geçirilen bu çärä dürli guramalaryň we düzümleriň, şol sanda BMG-niň wekilleriniň gatnaşmagynda ýokary guramaçylyk derejesinde boldy. Sammit diňe bir sebitleýin hyzmatdaşlyga kuwwatly itergi bermän, eýsem, sebitiň ähli ýurtlarynyň Aral ýakasyndaky ekologiýa ýagdaýlarynyň zyýanlaryny bilelikde aradan aýyrmak we mundan beýläk-de özara peýdaly hyzmatdaşlygy ösdürmek meselelerine ähli ýurtlaryň taýýarlygyny tassyk etdi diýip, hanym German belledi.
Öz gezeginde ÝHHG-niň Aşgabatdaky Merkeziniň ýolbaşçysy Natalýa Drozd halkara bileleşiginiň Türkmenistanyň Hökümetiniň suw diplomatiýasy ýörelgelerini ilerletmäge, daşky gurşawynyň howpsuzlygyny üpjün etmäge gönükdirilen tagallalaryna ýokary baha berýändigini nygtady. Bu başlangyçlar ykdysady we ekologiýa wehimlerini peseltmäge, sebitiň ähli döwletleriniň we olaryň raýatlarynyň durnukly ösüşini üpjün etmäge gönükdirilendir.
Şunuň bilen baglylykda, ÝHHG-niň Merkeziniň ýolbaşçysy hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň suw serişdelerini dolandyrmak boýunça milli maksatnamalaryň we «Altyn asyr» Türkmen kölüniň taslamasynyň durmuşa geçirilmegine möhüm üns bermeginiň munuň subutnamasydygyny belledi. Mälim bolşy ýaly, bu taslama Araly halas etmegiň Halkara gaznasynyň çäklerinde amala aşyrylýan Aral deňziniň sebitinde ekologiýa we durmuş-ykdysady ýagdaýy gowulandyrmak boýunça Hereketleriň maksatnamasyna girizildi.
Şu ýylyň fewral aýynyň aýagynda bolan saparymyzyň çäklerinde biz suwarymly ýerleriň ýagdaýyny gowulandyrmaga, gurakçylyk, topragyň şorlaşmagy bilen bagly meseleleri çözmäge, ötegçi guşlar üçin amatly şertleri döretmäge we Garagumda maldarçylygy ösdürmäge mümkinçilik beren Türkmenistanyň bu gidrotehniki taslamasynyň ähmiýetlidigine göz ýetirmäge mümkinçilik aldyk diýip, hanym Drozd belledi.
Şu gün bu ýerde täze obanyň gurluşygynyň düýbüniň tutulmagy, «2019 — 2025-nji ýyllarda Altyn asyr Türkmen kölüniň sebitini özleşdirmek boýunça Konsepsiýany» durmuşa geçirmegiň ilkinji ädimi bolup durýar. Tapgyrlaýyn esasda amala aşyryljak bu konsepsiýa ykdysady taýdan däl, eýsem, ekologiýa nukdaýnazaryndan örän ähmiýetlidir diýip, ÝHHG-niň Merkeziniň ýolbaşçysy nygtady.
Natalýa Drozdyň belleýşi ýaly, ÝHHG-niň Aşgabatdaky Merkezi howanyň üýtgemeginiň ýaramaz täsirini aradan aýyrmak, tebigaty netijeli peýdalanmak, şol sanda suw serişdelerini durnukly dolandyrmak babatda ekologiýa howpsuzlygyny üpjün etmek boýunça alnyp barylýan sebit ähmiýetli işlere mundan beýläk-de hemmetaraplaýyn goldaw berer. Bu işlere türkmen döwletiniň Baştutany Gurbanguly Berdimuhamedow uly ähmiýet berýär.
Şeýlelikde, 2019-njy ýylda Merkez AHHG-nyň daşky gurşawy goramak, Aral deňziniň sebitindäki ýurtlara kömek bermegi boýunça degişli düzümlerine goldaw bermek babatda taslamany öňe sürdi. Mundan başga-da, tebigy serişdeleri dolandyrmakda täzeçil tehnologiýalar boýunça Sebitleýin maslahaty guramaga goldaw bermegi meýilleşdirýär. Şeýle hem Orhus konwensiýasynyň we başga-da birnäçe başlangyçlarynyň durmuşa geçirilmegine möhüm üns berler.
Bütindünýä iýmit we oba hojalyk guramasynyň (FAO) Merkezi Aziýa üçin sebitleýin utgaşdyryjysy Wiorel Gutu öz çykyşynda «Altyn asyr» Türkmen kölüniň ýanynda täze obanyň gurluşygyna badalga berilmeginiň diňe bir Türkmenistan üçin däl, eýsem, tutuş sebitiň ýurtlary üçin taryhy ähmiýeti bolan wakadygyny nygtady.
Bu taslamanyň şol bir wagtyň özünde beýleki ýurtlar üçin nusgalyk häsiýete eýedigini we onuň Garagum sährasynda maldarçylygyň, ekerançylygyň we balykçylygyň ösdürilmeginde möhüm tapgyra öwrüljekdigi bellenildi. Şol bir wagtyň özünde bu taslama künjegiň biodürlüligini saklamakda, howanyň üýtgemegine uýgunlaşmakda, şeýle hem azyk howpsuzlygynyň üpjün edilmeginde örän ähmiýetlidir.
Şeýle hem iýmit we oba hojalyk guramasynyň taýýarlan maksatnamasynda bu wezipelere, şunuň bilen birlikde, gurakçylyga çydamly ösümlikleriň ösdürilip ýetişdirilmegine gönükdirilen meseleler türkmen Lideri Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyçlary möhüm orun eýeleýär. Serişde tygşytlaýjy täze, häzirki zaman tehnologiýalaryň ulanylmagyna gönükdirilen bu taslamanyň geljek nesiller üçindigini aýratyn bellemek isleýärin diýip, jenap Wiorel Gutu sözüni jemledi.
Bütindünýä bankynyň wekili Dewid Sislen bu ýere ýygnananlary dabara bilen gutlap, Türkmenistanyň Prezidentiniň başlangyjy esasynda amala aşyrylmagyna badalga berilýän bu taslamanyň Türkmenistanyň ekologiýa sagdynlygyny üpjün etmek boýunça amala aşyrýan işleriniň oňyn netije berýändiginiň nobatdaky subutnamasydyr diýip belledi.
Bu taslamanyň durmuşa geçirilmegi geljekki nesilleriň bagtyýar ýaşaýşynyň we ilatyň mynasyp durmuşynyň kepilidir. Taslama diňe bir Türkmenistan üçin däl, eýsem, tutuş sebit üçin möhümdir. Bütindünýä banky Türkmenistanyň durnukly ösüşiň maksatlaryna gönükdirilen başlangyçlaryny, şeýle hem ekologiýa bilen baglanyşykly wezipeleriň çözgütlerini dolulygyna goldaýar hem-de ýola goýlan netijeli hyzmatdaşlygy mundan beýläk-de ösdürmäge gyzyklanýar.
«Altyn asyr» Türkmen köli ýaly adamzadyň durmuşyna oňyn täsiri bolan taslamalary amala aşyrmakda ägirt uly tejribe toplan Türkmenistanyň bu ugurdaky tejribeleri bütin adamzat üçin möhüm ähmiýete eýedir we bütin dünýä üçin nusgalykdyr diýip, jenap Dewid Sislen sözüni jemlemek bilen Bütindünýä bankynyň netijeli işlemegi üçin döredilen amatly şertler üçin hormatly Prezidentimize ýene-de bir ýola hoşallyk bildirdi we bu hyzmatdaşlygyň mundan beýläk-de işjeň häsiýete eýe boljakdygyna ynam bildirdi.
BMG-niň Ilat gaznasynyň Türkmenistandaky wekili Lidiýa Bardakowa enäniň we çaganyň saglygyny goraýyş, zenanlaryň reproduktiw saglygy babatda ýurdumyz bilen ýola goýlan netijeli hyzmatdaşlyga 25 ýyl bolandygyny nygtady.
Şunuň bilen baglylykda, Ilat gaznasy meseleleriň daşky gurşawy goramak we tebigy serişdeleri netijeli peýdalanmak ýaly ugurlar bilen berk baglanyşyklydygyny belledi. Hususan-da, ekologiýa abadançylygynyň enäniň we täze dünýä inen çaganyň saglygyna, şeýle hem ýokary bilim alyp, öz obalaryna dolanmaga meýilli ýaşlaryň iş öndürijiligine oňyn täsiriniň bardygy bellenildi.
L.Bardakowa şu gün badalga berlen taslamanyň diňe bir Türkmenistanyň gülläp ösüşine we abadançylygyna däl-de, eýsem, tutuş Merkezi Aziýa sebitiniň rowaçlygyna gulluk etjekdigine ynam bildirdi.
BMG ÖM-niň Türkmenistandaky hemişelik wekiliniň wezipesini ýerine ýetiriji Natiýa Naswlişwili häzirki döwürde Türkmenistanyň Aral deňziniň meselesine çemeleşmek ulgamynda wajyp orun eýeländigini nygtady.
Biz Türkmenistanyň Prezidentiniň oňyn başlangyçlaryny goldaýarys. Aral meselesiniň ýaramaz täsirini aradan aýyrmak boýunça ähli çäreleriň durmuşa geçirilmegine goldaw bermäge biz hemişe taýýardyrys diýip, hanym Naswlişwili belledi.
Türkmenistanyň Hökümeti bilen hyzmatdaşlygyň çäklerinde BMG ÖM ýerleriň zaýalanmagyna, suw ýetmezciligine, topragyň şorlaşmagyna garşy göreşmegi öz içine alýan täze maksatnamany durmuşa geçirmegi meýilleşdirýär.
Bu ugur boýunça hyzmatdaşlyga ähli guramalar diýen ýaly çekildi. Soňky bäş ýylyň dowamynda BMG howanyň üýtgemegi, energetika we tebigy betbagtçylyklar bilen baglanyşykly töwekgelçiligi peseltmek boýunça taslamalara ABŞ-nyň 20 million dollaryndan gowrak maýa goýum serişdelerini gönükdirdi.
Özara gatnaşyklaryň esasy ugurlarynyň hatarynda ekologiýa durnuklylygy baradaky hyzmatdaşlyk bar. Onda howanyň üýtgemegi boýunça taýýarlanan Milli strategiýa möhüm orun eýeleýär. Suw, energiýa we ýer serişdelerini netijeli peýdalanmak maksady bilen, täzeçil usullary ornaşdyrmak bilen baglanyşykly birnäçe taslamalara aýratyn ähmiýet berilýär. Pagtadan alynýan hasylyň mukdaryny 50 göterim artdyrmak bilen bir hatarda suw serişdeleriniň 50 göterim derejede tygşytlanandygyny möhüm mysal hökmünde getirmek mümkindir.
BMG-niň Ösüş maksatnamasy oba hojalygyny has netijeli dolandyrmak maksady bilen, bilimlerini we tejribesini, şeýle hem zerur bolan goldawy bermäge taýýardyr diýip, hanym Naswlişwili belledi we bu taslamalaryň amala aşyrylmagyna oba zenanlarynyň gatnaşmagyna aýratyn ähmiýet berilýändigini nygtady.
BMG ÖM-niň wekili çykyşyny tamamlap, Türkmenistanyň howanyň üýtgemegi bilen ýüze çykýan töwekgelçiligi azaltmak boýunça iş ýüzünde amala aşyrýan hereketleriniň aýdyň beýanyna öwrülen bu günki çärä gatnaşmaga döredilen mümkinçilik üçin hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa tüýs ýürekden hoşallyk bildirdi.
Duşuşyga gatnaşyjylaryň pikirine görä, «Altyn asyr» Türkmen kölüniň taslamasy ekologiýa, ykdysadyýet we durmuş ulgamlarynda netijeli hyzmatdaşlyk üçin pugta esas bolup hyzmat eder. Ol ýurdumyzyň durnukly ösüş we daşky gurşawy goramak babatda gazanan oňyn tejribesini tutuş sebit boýunça ýaýratmak üçin ägirt uly mümkinçilikdir.
Bu ugurda sebitara we halkara gatnaşyklarynyň giňeldilmegini nazarlaýan Türkmenistan bu işleri anyk başlangyçlar we giň möçberli milli maksatnamalar bilen berkidýär. BMG we beýleki abraýly halkara düzümleri bilen, «2030-njy ýyla çenli döwür üçin Gün tertibini» durmuşa geçirmek boýunça anyk netijelere gönükdirilen hyzmatdaşlygyň işjeň we netijeli häsiýete eýedigini bellemeli.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýöredýän syýasatynyň esasynda «Döwlet adam üçindir!» diýen şygar möhüm orun eýeleýär. Şunuň bilen baglylykda, ýurdumyzyň ähli sebitlerini durnukly ösdürmek boýunça giň möçberli meýilnamalar yzygiderli durmuşa geçirilýär. «Altyn asyr» Türkmen kölüniň gurluşygynyň taslamasy munuň aýdyň subutnamasydyr.
Şeýle hem şu gün Serdar etrabynda dabaraly çäreleriň çäginde «Altyn asyr» Türkmen kölüniň tebigaty goraýyş we durmuş-ekologik ulgamy ösdürmekdäki ähmiýetine bagyşlanan ylmy-amaly maslahat geçirildi.
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasy tarapyndan guralan maslahata TYA- nyň ylmy-barlag ugurlarynyň — Tehnologiýalar merkeziniň, Himiýa institutynyň, Seýsmologiýa we atmosferanyň fizikasy institutynyň, Türkmen döwlet uniwersitetiniň, Milli bilim institutynyň, Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň we institutynyň, Halkara nebit we gaz uniwersitetiniň, Inžener-tehnologiýalar uniwersitetiniň we beýleki ýokary okuw mekdepleriniň alymlary, ýolbaşçylary hem-de işgärleri, şeýle hem Oba hojalyk we daşky gurşawy goramak ministrliginiň, Suw hojalygy baradaky döwlet komitetiniň, «Türkmensuwylymtaslama» institutynyň hünärmenleri, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri gatnaşdylar.
Çykyş edenleriň nygtaýyşlary ýaly, bu günki wakanyň hormatly Prezidentimiziň geljekki nesilleriň abadançylygyny we gülläp ösüşini ileri tutýan durmuş-ykdysady strategiýasynyň mundan beýläk-de üstünlikli durmuşa geçirilmegi bilen baglanyşykly uly taryhy ähmiýeti bardyr. “Altyn asyr” Türkmen kölüniň golaýynda täze –durmuş önümçilik toplumynyň gurluşygynyň başlanmagyny türkmenistanlylar uly ruhubelentlik bilen garşyladylar. Şunuň bilen baglylykda, milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa bu taslama beren uly ünsi üçin hoşallyk sözleri aýdyldy we berk jan saglyk, uzak ýaş, halkymyzyň we döwletimiziň abadançylygy ugrunda alyp barýan köptaraply işlerinde mundan beýläk-de üstünlikler arzuw edildi.
Maslahata gatnaşyjylar «Altyn asyr» Türkmen kölüniň — hakykatda tebigaty gorap saklamakda, ýer we suw serişdelerini rejeli peýdalanmakda ägirt uly ähmiýeti bolan bu iri gidrotehniki desganyň Garagumda gurulmagy we işläp başlamagy bilen baglanyşykly meseleleriň giň tapgyryny ara alyp maslahatlaşdylar.
Çykyşlarda häzirki wagtda dünýäniň ähli ýurtlary üçin suw meselesiniň, ony tygşytly peýdalanmagyň, suw üpjünçiliginiň täze çeşmelerini gözlemegiň örän möhüm mesele bolup durýandygy bellenildi. Şunuň bilen baglylykda, kollektor-zeý suwlaryny peýdalanmak meselesini ylmy we toplumlaýyn esasda çözýän Türkmenistanyň tejribesi örän täsindir.
2009-njy ýylda «Altyn asyr» Türkmen kölüniň ilkinji nobatdakysynyň ulanyşa girizilmegi bilen, tebigy gelip çykyşly Garaşor çöketligine Ahal, Balkan, Daşoguz, Lebap we Mary welaýatlarynyň ekerançylyk meýdanlaryndaky şor suwlar akdyrylyp başlandy. Munuň özi ýerasty suwlaryň derejesiniň peselmegine, ahyrky netijede bolsa, ýerleriň melioratiw ýagdaýynyň gowulanmagyna getirýär. Garagumuň giňişliklerinde öri ýerleriniň müňlerçe gektaryny dolanyşyga girizmäge mümkinçilik döredi, sebitiň biodürliligi artdy.
Bu ekogidrotehnik taslamanyň durmuşa geçirilişi hormatly Prezidentimiziň hemişe üns merkezinde durýar. Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow kölüň işlemegi, daşky gurşawyň goralmagy, ýer we suw serişdeleriniň netijeli peýdalanylmagy bilen baglanyşykly ähli meselelere ylmy esasda çemeleşmegiň möhümdigini nygtamak bilen, alymlaryň we hünärmenleriň öňünde bu ugurda anyk wezipeleri goýdy hem-de işleriň alnyp barlyşy bilen yzygiderli gyzyklanýar.
Bu taslama giň halkara jemgyýetçiliginde ýokary baha eýe boldy. Dünýä jemgyýetçiligi bu işe Merkezi Aziýanyň ähli sebitinde ekologiýa ýagdaýyny gowulandyrmaga Türkmenistanyň goşan saldamly goşandy hökmünde baha berýär.
Döwlet Baştutanymyz suw diplomatiýasyny we ekologiýasyny ýurdumyzyň daşary syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biri hökmünde anyk belledi. Hormatly Prezidentimiz halkara maslahatlarynda, şol sanda Araly halas etmegiň Halkara gaznasynyň, Hazarýaka we GDA döwletleriniň baştutanlarynyň sammitlerinde çykyş edip, häzirki zamanyň möhüm meselelerini çözmekde halkara tagallalarynyň birleşdirilmegine gönükdirilen netijei başlangyçlaryň ençemesini öňe sürdi. Olaryň arasynda BMG-niň Suw strategiýasyny işläp taýýarlamak baradaky teklip hem bar.
Sebit üçin «Altyn asyr» Türkmen kölüniň ekologiýa ähmiýeti ähli ugurlarda ýüze çykýar. Hususan-da, döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedowyň belleýşi ýaly, munuň özi Aralyň ýaramaz täsirini peseltmäge, çölleşmäge garşy göreş çäreleriniň netijeliligini ýokarlandyrmaga, floranyň we faunanyň baýlaşmagyna mümkinçilik döredýär. Garagumda köpçülikleýin bag ekmäge, mikroklimaty gowulandyrmaga mümkinçilik berýär.
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Himiýa institutynyň hünärmenleri eýýäm köp ýyllardan bäri «Altyn asyr» Türkmen kölüniň, şeýle hem öz gözbaşyny ýurdumyzyň gündogaryndan we Daşoguz şahasyndan alyp gaýdýan Baş akabanyň ýagdaýyna monitoring seljerme geçirýärler, bu ýerde gidro himiýa we fizika-himiýa barlaglaryny alyp barýarlar. Bu maksatlar üçin häzirkizaman ylmy enjamlary, apparaturalary, programma üpjünçiligi bilen enjamlaşdyrylan göçme barlaghanalar peýdalanylýar.
Hususan-da, suwda erän himiki elementleriň 100-e golaýyny seljermäge mümkinçilik berýän atom-emission spektrometr, şeýle hem howany hapalaýan gaz görnüşli elementleriň ýedisini derňeýän gazometr bar. Alnan maglumatlaryň esasynda suwaryş üçin kölüň kollektor-zeý suwlaryny peýdalanmagyň ekologiýa kartasy işlenip taýýarlanyldy, balykçylyk üçin kölüň iri suw howdanlarynyň ýaramlylyk ýagdaýyna ekologiýa taýdan baha berildi.
Şeýle hem milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň tabşyrygy boýunça Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň alymlary oba hojalyk ekinlerini suwarmagyň innowasion tehnologiýasyny işläp taýýarladylar. Alymlar häzirki wagtda ony önümçilige ornaşdyrmagyň degişli gollanmalaryny taýýarlaýarlar. Bellenilişi ýaly, ot-iýmlik ösümlikleri – şora durnukly, minerallaşan topraklarda ösmäge ukyply galofitleri ösdürip ýetişdirmek boýunça köp sanly barlaglar geçirildi.
Meselem, tomsuň dowamynda zeý suwlary bilen iki-üç gezek suwarylan ýabany ot-iýmlik ösümlikleriň birnäçe görnüşi gektardan ýedi-sekiz tonna hasyl berdi. Munuň özi uzakdaky öri meýdanlarynda gyşlamaga galdyrylýan mallar üçin ot-iýmlik hökmünde peýdalanmaga mümkinçilik berýär. Öz nobatynda munuň özi ot-iýmleri daşalýan wagtyndaky ulag çykdajylaryny tygşytlamaga hem mümkinçilik döredýär.
Türkmen kölüniň gurulmagynyň, ozalky zyňyndy zeý suwlarynyň ikinji gezek peýdalanmagyň netijesinde ekologiýa ýagdaýynyň gowulanmagy bilen baglylykda diňe bir döwlete degişli hojalyklary däl, eýsem, hususy maldarçylyk hojalyklaryny ösdürmek üçin hem täze mümkinçilikler açylýar. Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedowyň belleýşi ýaly, el bilen döredilen suw howdanyna ýanaşyk ýerleriň özleşdirilmegi balykçylygy, guşçulygy, bagçylygy we tokaý hojalygyny, ähli agrosenagat toplumyny ösdürmäge täze badalga berer.
Garagumuň landşafty hem düýpli görnüşde özgerer. Bu ýerde ýokary amatlykly jaýlary bolan şäher görnüşli täze şäherçeler peýda bolar. Şunuň bilen birlikde, täze iş orunlary dörär. Ilatyň iş bilen üpjünçiligi ýokarlanar. Tutuşlygyna alnanda, bularyň hemmesi döwletimiz tarapyndan durmuş-ykdysady maksatnamalarynyň ýerine ýetirilmegine, şol sanda, ýurdumyza daşyndan getirilýän önümleriň ornuny tutýan önümleri öndürmäge we öndürilýän önümleriň daşary ýurtlara iberilýän möçberini artdyrmaga ýardam berer.
Şeýlelikde, «Altyn asyr» Türkmen kölüniň taslamasynyň düşewüntliliginiň ýokarydygy şübhesizdir. Onuň ykdysady peýdasy geljekde has hem ýokarlanar. Iň esasy zat bolsa, bularyň hemmesiniň tutuşlygyna ägirt uly durmuş netijeliligini berýänligidir. Durnukly ösüşiň we tutuş sebitde tebigaty amatly peýdalanylyşyň üpjün edilmegi onuň esasy many-mazmunydyr.
Maslahatyň ahyrynda oňa gatnaşyjylar hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa ýurdumyzyň oba we suw hojalygynyň ösdürilmegine, ylmy-barlag işleriniň geçirilmegine ähli şertleriň döredilmegine berýän ägirt uly ünsi we ählitaraplaýyn aladalary üçin çuňňur hoşallyklaryny beýan etdiler we milli Liderimizi ylmy jemgyýetiň wekilleriniň ýurdumyzyň ylmyna mundan beýläk-de hyzmat etmekde, Watanymyzyň gülläp ösüşini, halkymyzyň abadançylygynyň ýokarlanmagy ugrundaky iri möçberli özgertmeleri durmuşa geçirmekde gujur-gaýratlaryny gaýgyrmajakdyklaryna ynandyrdylar.
(TDH)