text:
Köriçege
Gurçuk görnüşli ösüntginiň (appendiks) (lat. appendicitis) yagdaýlaryny beýan edýän maglumatlar XVI asyrda Leonardo da Winçiniň hem-da Andreasa Wezaliniň ylmy işlerinde hem duş gelýär.
Birnäçe wagtdan soň Ýewropa lukmanlary hem jesetleri kesip açan halatlarynda, gurçuk görnüşli ösüntginiň sowuklama ýagdaýlaryna duş gelýändiklerini beýan edipdirler. Köriçege (appendisit) kör içegäniň sowuklamagynyň netijesi saýylyp, ol ýagdaýa kän bir üns hem berilmändir. (Kör içegäniň sowuklamagyna "typhlitis" diýilýär). XIX asyrda iňlis hirurglary Braýt we Addison ýiti köriçegäniň alamatlaryny has takyk beýan edip, ony aýratyn kesel hökmünde häsiýetlendiripdirler. Bu bolsa ýiti köriçegeli näsaglaryň bejergisinde operatiw usuly birinji orna çykarmaga itergi beripdir.
Birinji appendektomiýany (gurçuk görnüşli ösüntgini aýyrmak operasiýasyny) Keramatly Georgiý hassahanasyny esaslandyryjy londonly hirurg K.Amýand 1735-nji ýylda geçirdi. Ol 11 ýaşly oglanjyga operasiýa edip, onuň sagalmagyny gazandy. 1886-njy ýylda R. Fitz "köriçege" diýen düşünjäni girizip, onuň bejergisinde, hirurgiki usulyň möhümdigini belläp geçdi.
Appendektomiýany birinji gezek Germaniýada 1888-nji ýylda geçirdiler. Keseliň alamatlaryny 1889-njy ýylda A. Mak-Burneý (keseliň bir alamaty onuň adyny göterýär) beýan edýär.
Gurçuk görnüşli ösüntgä ýetmek üçin hirurglar tarapyndan ulanylýan gyýak kesim hem onuň adyny göterýändir. Ýöne birinji gezek ol kesimden Makartur peýdalandy.
Russiýada appendektomiýa operasiýasy birinji gezek 1988-nji ýylda Petropawlowsk keselhanasynda lukman K. P. Dombrowskiý tarapyndan geçirildi. Bu operasiýa has giňişleýin, 1909-nji ýylda rus hirurglarynyň gurultaýyndan soň geçirilip başlandy.
1961-nji ýylda Nowolazarew antraktida stansiýasynyň lukmany L. Rogozow öz-özüne appendektomiýa operasiýasyny geçirdi.
Köriçege (appendisit) – kör içegäniň gurçuk görnüşli ösüntgisiniň sowuklamagy bolup, garyn boşlugynyň agzalarynyň ýiti keselleriniň içinde iň giňden ýaýran keseldir.
Ortaça her ýyl her 250 adamyň biri ýiti köriçege bilen keselleýändir. Bu kesel dürli ýaşly adamlarda duş gelip biler, ylaýta-da ol 10-30 ýaş aralygynda ýygy duş gelýändir.
Çagalarda duş gelme ýygylygy 1-3%-den köp däldir. Erkek adamlarda hem, aýallarda hem deň derejede duş gelýändir. Ýiti köriçegäniň ýarylmadyk ýagdaýynda ölümçilik 0,1%, ýarylan ýagdaýynda 3%-e ýetýändir. Keselhana keseliň birinji gününde gelen näsaglaryň arasynda ölümçilik ýagdaýy, giç ýüz tutanlar bilen deňeşdirlende 5-10 esse azdyr. Görkezilen maglumatlar keseli başlangyç döwründe anyklap,tiz hirurgiki kömegi bermegiň möhümdigini nygtaýar.
Köriçegäniň ýüze çykmagy birnäçe sebäplere görä bolup biler:
1. Mehaniki teoriýa – ýiti köriçege içegäniň dürli zatlar bilen dykylmagy netijesinde içege florasynyň (içegede ýaşaýan mikroblar) işjeňleşmegi sebäpli döreýär. Ösüntginiň içinde gatan täret bölekleri (täret daşlary – koprolitler), gurçuklar, başga del jisimler, täze dörän çiş zerarly dykylma ýüze çykyp biler. Bu ýagdaýlar ösüntginiň içinde köp mukdarda nemiň ýygnanyp, ýokançlyklaryň köpelmegine getirýär. Netijede ösüntginiň hemme diwarlaryna sowuklama ýaýrap, diwarlarda gan lagtalary emele gelýär. Ösüntginiň diwarlarynda dargama ýagdaýy döreýär. Ösüntginiň içindäki del jisim onuň diwarlaryna täsir edip, baş emele getirýär. Emele gelen dargama ýagdaýy ýogyn içegäniň mikroblar toplumynyň täsirine sezewar bolup, dargama hemme diwarlaryna ýaýraýandyr.
Ýogyn içegede bakteriýalaryň we kömelekleriň 500-e golaý görnüşi toplanandyr. Onda duş gelýän mikroblar toplumy paýlanýan bolsa, adam bedeniniň her gramyna 10 mln. mikrob bedenjikleri düşerdi. Köriçegäniň şu tapgyrynda ösüntginiň içinde goýy agymtyl-gülgüne öwüsýän, porsy ysly iriň emele gelýär.
Emele gelen başyň daşky gatlaga ýaýramagyndan soň, ösüntginiň içinde basyş ýokarlanyp, dargama bölekleri "itip çykarylýandyr". Netijede gurçuk görnüşli ösüntginiň deşilmegi (perforasiýa) bolup geçýär. Bu ýagdaýa halk arasynda "köriçege içine ýarylypdyr" hem diýýärler. Garyn boşlugynda bolup geçýän bu heläkçilik uly mukdarda ýokançlyk saklaýan iriňiň arassa garyn boşlugyna dökülmeginiň sebäbi bolýar. Ýokançlyklaryň garnyň ýylmanak bardasyna täsir edip, peritonitiň döremegine getirip biler.
2. Garyn boşlugynyň agzalarynyň dowamly keselleri netijesinde sepleşme ýagdaýy döräp, ösüntginiň epilmegi köriçegä getirip biler. Bu ýagdaýa dowamly kolit (ýogyn içegäniň sowuklamagy), dowamly holesistit (öt haltanyň sowuklamagy), dowamly adneksit (ýatgynyň goşundylarynyň sowuklamagy), garyn boşlugynyň sepleşme keselleri sebäp bolup biler.
3. Ösüntginiň dykylmagynyň seýrek duş gelýän sebäpleri:
- Ýuwdulan del zatlar (üzüm şänijegi, balyk gylçygy, towugyň kiçijik süňkleri, günebakar çigidiniň şulhasy, hat-da emeli diş koronkalary we başga ownuk zatlar) – bu ýagdaýlar seýrek duş gelýändir;
- XX asyryň başynda lukmançylyk edebiýatynda, üýtgän gurçuk görnüşli ösüntgide gurçuklaryň, esasan hem askaridalaryň tapylandygy barada maglumat bardyr. Häzirki wagtda şunuň ýaly ýagdaýlar juda seýrek duş gelýär;
- Ýiti köriçege ösüntginiň çiş kesellerinde, esasan hem karsinoid emele gelende duş gelip biler.
4. Käbir hasaba alyş maglumatlara görä, ýiti köriçege geçiren näsaglar üçin köpýyllyk, dowamly iç gatama ýagdaýlary mahsusdyr. Täret bölekleriniň içegäniň sag böleginde saklanyp durmagy, täret daşlarynyň emele gelmegine sebäp bolýar. Dünýä edebiýaty ilatyň köriçege bilen kesellemedik böleginde ýogyn içegäniň rak keseliniň, mäzli polipleriň seýrek duş gelýändigini belleýär.
5. Ýiti köriçege keselçiligi bilen iýmitde ösümlik kletçatkasynyň azlyk etmeginiň arabaglanşygynyň bardygy subut edildi. Dogrudan hem, ösümlik kletçatkasy içegäni işledip, ondan täret bölekleriniň çalt çykmagyna kömek edýändir.
6. Ýokançlyklar teoriýasy – garyn garahassalygy, inçekesel, amebiaz ýaly ýokanç keseller hem ýiti köriçegä getirip bilýärler.
7. Endokrin teoriýasy – gurçuk görnüşli ösüntginiň nemli bardasynda köp öýjükleriň sowuklama dörediji serotonin gormonyny işläp çykarýanlygy barada ylmy maglumatlar bar. Ol ýagdaý hem ýiti köriçegäni döredip biler.
Köriçegäniň ýüze çykyşynda iň esasy alamat – dürli derejede ýüze çykýan agyrydyr. Agyry ilkibaşda sepirjikde, göbegiň töwereginde ýüze çykýar. Köplenç ol garynda ýaýran ýagdaýa eýe bolup, birnäçe sagatdan soň garnyň sag aşak gapdalyna geçip bilýändir. Has seýrek ýagdaýlarda agyrylar diňe garnyň sag aşak gapdalynda ýüze çykyp bilýändir. Agyrylar ilki birsydyrgyn bolup, keseliň güýjemegi bilen güýçlenip hem biler. Ýöreme, üsgürme,näsag düşekde ýatyşyny üýtgedende hem agyrylar güýçlenip biler. Ýöne gurçuk görnüşli ösüntginiň nerw öýjükleriniň dargamagy netijesinde agyrynyň azalmagynyň mümkinligini hem belläp geçmelidir.
Näsagda işdäsizligiň ýüze çykmagy, ýürek bulanma, gaýtarma hem bolýar. Ýürek bulanmanyň, gaýtarmanyň agyrylardan öň ýüze çykmagy ýiti köriçege üçin mahsus däldir. Bedeniň gyzgyny 37-38 Cº çenli galyp bilýändir.
Köriçegäniň, ösüntginiň ýerleşýän ýerine baglylykda adaty bolmadyk alamatlar bilen geçmegi hem mümkindir. Şunuň ýaly ýagdaýlar kiçi çagalarda, gartaşan adamlarda we göwrelilerde ýüze çykyp biler.
Köriçegäniň çanaklykda ýerleşen ýagdaýynda buşukma, suwuk görnüşli täretlenme ýüze çykyp biler.
Ösüntginiň köriçegäniň yzynda ýerleşen wagtynda umumy alamatlar agdyklyk edýär(gyzdyrma, gaýtarma, kelle agyry). Ýerli alamatlar onçakly bilinmeýär.
Göwrelilerde köriçegäniň öz geçiş aýratynlyklary bardyr. Bedendäki gormonal üýtgeşmeler, garnyň myşsalarynyň ulalan ýatgy arkaly süýndirilmegi keseliň geçiş alamatlaryny üýtgedýändir. Ýatgyyň içki agzalary öz adaty ýagdaýyndan süýşürmegi netijesinde, appendiks we köriçege öz ýerleşişini üýtgedip, sag tarap gapyrgalaryň aşagyna ýa-da garnyň sag gapdal tarapyna süýşüp bilýändir.
Gurçuk görnüşli ösüntginiň öz adaty ýerinden üýtgemegi, göwrelilikde appendisitiň öz wagtynda anyklanylmagyna bökdençlik döredip biler. Bu bolsa keseliň gaýraüzülme görnüşe geçip, göwreliligiň düşme howpunyň döremegine ýa-da çaganyň ölümine getirip biler. Ir döwürde, çalt geçirilen appendektomiýa enäniň hem-de çaganyň ömrüni halas edýär.
Öz wagtynda anyklanylmadyk köriçege birnäçe howply gaýraüzülmelere getirip biler:
- Mezenteriolit-gurçuk görnüşli ösüntginiň çözüniň sowuklamagy;
- Ösüntginiň sowuklamagy netijesinde infiltratyň emele gelmegi-sowuklamanyň çäkli ýerde döremegi netijesinde, keseliň 3-4-nji güni ýüze çykýar;
- Absses-sowuklan ýeriň iriň ýygnamagy bilen häsiýetlendirip, bedeniň gyzgynynyň galmagy bolýandyr;
- Peritonit-garnyň ýylmanak perdesiniň sowuklamagy-uzaga çekýän agyrylardan soň ýa-da ösüntginiň dargap deşilmegi netijesinde, keseliň 3-4-nji güni ýüze çykýar;
- Sepsis-örän howply gaýraüzülme ýagdaýy bolup, deşilen ösüntgiden ýokançlygyň gana düşüp, bütün bedene ýaýramagy bolup geçýändir.
Ýiti köriçegäni başga kesellerden aýyl-saýyl etmek lukman üçin möhümdir. Ony sag taraplaýyn böwrek sanjylamasyndan, aýallarda-ýatgydan daşary göwrelilik we ýatgynyň goşundylarynyň sowuklamasy, ýiti holesistit, ýiti pankreatit, içege geçirmezligi ýaly kesellerden çäklendirmeli bolýar. Köriçegede seprijikde döreýän agyry bilen gaýtarmanyň döreýänligi sebäpli, näsagda azyk bilen zäherlenmeler, aşgazanyň sowuklamasy ýaly keselleri hem güman edip bolýar. Şonuň ýaly ýagdaýda, näsagyň aşgazanyny, içegesini ýuwup, iç sürýän dermanlary berip, biz peýdasyz, kähalatlarda garşy görkezilen çäreleri hem geçirýäris.
Anyklaýyş kynçylyklaryna garamazdan, lukman tarapdan näsag ünsli barlananda, keseliň birinji sagatlarynda, garnyň aşaky sag gapdalynda agyry we garnyň myşsalarynyň dargynlylygy ýüze çykarylyp bilner.
Ýiti köriçegäni diňe operatiw usul bilen, ýagny appendektomiýa geçirip bejerip bolýandyr. Köriçegä güman edilen näsaglar, haýal etmän, rahat ýagdaýda ýatyrylyp hirurgiýa bölümine getirilmelidir. Içegäniň işini çaltlandyrýan içege ýuwmak (klizma) ýa-da iç sürýän dermanlary bermek gadagandyr. Näsaga iýmit, içmäge suw bermeden saklanmalydyr.
Öz wagtynda geçirilen appendektomiýadan soň, näsaga işe ukyplylyk ýagdaýy 3-4 hepdeden gaýdyp gelýändir.


c: text/html

text:
Çäkmi - çäksizlik
Adam ogly näme üçindir çäksizligi söýüşi ýaly, çäklendirmeleri halamaýar. Asmana uçsa çäksiz belentliklere galsam diýýär, çuňluklara çümende-de ýene şol höwes onuň hemrasy. Birini söýse-de çäksiz söýesi gelýär, söýlende-de çensiz-çaksyz söýülmegini küýseýär. Megerem, bu häsiýet, edil ýaňy dünýä inen bäbejigiň öz-özünden enesini emmelidigini bilşi ýaly ynsana Alla tarapyn berlen peşgeş bolsa gerek.
Eger bu pikirlerim edep bilen baglanyşykly bolmasa, onda göwnüm göterilip, asmanym durlanardy. Emma edep, edeplilik ynsany çäklendirýän zat. Edep joşup duran ýaşlygyň ganatlaryny kesýäne meňzeýär. Kä wagt şeýle bir keýpiň kök bolýar welin, köçeden barşyňa zowladyp aýdyma gygyryberesiň gelýär. Gygyraýdygyň, her kim «Bu biedep kimkä?» diýip geň görjek. Ýaşulularyň arasynda ýaşyň kiçi bolup, nobat berilmänkä gürläýseň, ýene sen edepsiz. Ýaş juwanyň özüniň çäksiz söýülmegi üçin has-da özüne çekiji geýnesi, gaşyna-kirpigine timar berip, gerek bolsa ýüzüne reňkdir grimlerem ulanasy gelýär. Emma ol juwanyň garry enesi «Hany seniň haýaň?» diýjek. Onuň seniň söýlesiň gelýäninden habary ýok ýaly. Käşgä özi ýaş bolup görmedik bolsa. Häzirki ýoňa görä, köýnegiň etegini dilmek hakynda-ha hyýalam etme. Garaz, sanasaň sanap oturmaly.
Şu ýerde ýene bir sowal oýlandyrýar. Eýsem egin-eşik adamy üýtgedip bilermi? Ýaşmakly gelniňem gaýyn atasyna ýaşmagynyň aşagyndan diýjegini diýip duranyny göremsoň, bu sowala ýüzugra jogap berip bilemok. Ol-a köýneginiň aşagy dilik eken, dyzyndan aşagy kesik eşikli maşgalanyňam juda arassasyna duş gelinýär. Onda egin-eşik ähmiýet berip, gürrüňini edeniňe-de degmeýän bir meselemi? Gaýta ylmyň we tehnologiýanyň ösen, ynsanyň Aýa gonan döwründe seniň köne biçüw eşigiň, gadymy düşünjeleriň yza galaklygyň alamaty dälmi?
Birden ak sakgaly döşüni tutup duran ýaşulularymyzyň, başlary pürenjekli enelerimiziň, uzyn köýnegi topugyna düşüp duran edaly türkmen gyzlarymyzyň, edebi özünden syratly, saýhally-salyhatly ýigitlerimiziň ýitip gidenini göz öňüme getiremde inim tikenekläp gitdi. Ähmiýetsiz zatlar öz-özünden ýitip gidýär ahyryn. Gyz enesini, ogul atasyny diňlemese, eger egin-eşik ämiýet bereniňe degmeýän bir zat bolsa, Ýewropa medeniýeti hem edil tehnologiýasy ýaly höwes edilýän bir zada öwrülse, her kim şoňa öýkünse, ýaňky, buýsanç bilen sanan aýratynlyklarymyňam ýitip gitmegi mümkin ýaly göpündi.
Emma, Hudaýa şükür, ägirt imperiýalar guran döwründe-de, şahyryň aýdyşy ýaly «ykbaly ýandakdan pes» bolan ýyllarynda-da türkmen dilinem ýitirmändir, milli eşiginem. Eýsem, türkmen çäksizligi söýmedimikä? Megerem, bu özboluşly millet edepde-de çäksizligi söýen bolmaly. Çäksiz edepliligi başyna täç edinen bolmaly. Seniň bu söýgiň gurbany bolaýyn. Goý, bu söýgi sende hiç kemelmesin.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gurban baýramy mynasybetli milli ruhy mukaddesliklere zyýarat edýän türkmen zyýaratçylary şu gün Köneürgenç bilen tanyşmagy dowam etdirip, bu ýerde ýerleşýän Döwlet taryhy-medeni goraghana bardylar. Ýurdumyzyň ähli welaýatlarynyň wekilleri bütin dünýäde meşhur arhitektura ýadygärliklerine — meşhur minara, Gutlug-Temiriň, Törebeg hanymyň, Tekeşiň, Il Arslanyň, Seýit Ahmediň kümmetlerine we Kyrk molla galasyna baryp gördüler, şeýle hem beýleki täsin ýerlere syn etdiler. Orta asyrlarda ýaşap geçen türkmen binagärleriniň döreden bu ajaýyp ýadygärlikleri diňe bir milli medeniýetiň däl, eýsem dünýä medeniýetiniň ykrar edilen gymmatlyklary hasaplanylýar. 2005-nji ýylda gadymy Köneürgenç ÝUNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna girizildi.
Şol gün zyýaratçylar Ruhubelent etrabynyň çäginde ýerleşýän, halk arasynda uly sarpa goýulýan ýene-de bir mukaddeslige — Aşyk Aýdyň Piriň kümmetine baryp gördüler, şol ýerde aýat-doga okadylar.
Mälim bolşy ýaly, Aşyk Aýdyň Pir aýdymçylaryň we sazandalaryň piridir. Şonuň üçin hem onuň kümmeti döredijilik adamlarynyň gelim-gidimli ýerine öwrüldi. Halk arasynda meşhur bolan «Nejep oglan» dessanynda Aşyk Aýdyň özüniň okuwçysyna ak pata berip, oňa jadyly dutary sowgat berýär. «Görogly» eposynda Aşyk Aýdyň baş gahrymanyň dostuna — demir ussasynyň ogly Kereme saz sungatynda we aýdym aýtmakda halypalyk edýär. Bu bolsa oňa özüne öýlenjek ýigitleriň ählisinden üstün çykan pälwan gyz Harmandälä öýlenmäge kömek berýär. Bu ýerde, mawzoleýiň golaýynda zyýaratçylar ýaş sosna nahallaryny oturdyp, täze seýilgähiň düýbüni tutdular.
Aşyk Aýdyň Piriň kümmetiniň golaýynda dünýäde ilkinji türkmen dutaryna ýadygärlik gurlandygy bellärliklidir. Mundan başga-da, meşhur dessançylaryň çykan ýeri bolan Daşoguz welaýatynda halk sazandalarynyň we dessançylaryň gadymy sungatyna bagyşlanan Bagşylaryň muzeýi döredildi.
Zyýaratçylar şeýle hem täze Ruhubelent etraby bilen tanyşmaga hem-de täze taryhy eýýamda Şasenem düzlügini gurşap alan ägirt uly özgerişlikleri öz gözleri bilen görmäge mümkinçilik aldylar.
Qaynaq: TDHOxunma sayı: 1944


text:
XML
XML - (The Extensible Markup Language): umumy maksatly yşaratlama dilini gelişdirmek üçin spesifikasiýadyr. Bu diliň kömegi bilen öz elementleriňizi gelişdirip bilersiňiz, bu sebäpli hem extensible dil diýilyär. XML'iň kömegi bilen ilki bilen dokumentler we datalar kodlanýar we serialize edilýär, soňra bolsa ähli informatsiya sistemalarynyň, esasan hem internediň üstü bilen bu informatsiýa paýlaşylýar.
XML- WWC (Bütündünýä korsortium) tarapyndan hödürlenýän mugt açyk standartdyr.
iska-1993@inbox.ru men Isa Bekdurdyyew. Eger programmirlemek barada taze ya-da dushinmeyan zadynyz bar bolsa mana habar edin gayrat edip . Jan ederin diyseniz +99365891969


text:
Bagt
Bagt — etnkanyň esasy kategoriýalaryiyň biri. Ol durmuşyň, manyly ýaşaýşyň maksady ýaly düşunjeler bilen bir hatarda durýar. Bagt şahsyetiň Watan, halk öňündäki borjuny abraý bilen berjaý etmegini, jemgyetiň hatyrasyna çeken zähmetiniň netijesinde öz durmuşyndan, ýaşaýşyndan kanagatlanmagyny aňladýar. Bagt düşünjesi sossial-ykdysady şertler bilenn aýrylmaz baglanyşykly bolup, ol dürli sossial jemgyýetde dürlüçe düşündirilipdir. Marksizmden ozalky akyldarlaryň bir toiary Bagty real dünýeniň çäginden daşardan agtarsa, beýlekileri diňe peýda görmek (Utilitarizm), lezzet almak (Gedonizm) Bagtdyr diýen duşünjäni öňe sürüpdirler. Marksizmden ozalky materialistler hem Bagty we oňa ýetmegiň ýollaryny real dünýäden gozläpdirler. Marksizm Bagt hakdaky diňi-idealistik düşünjeleri reddedýär we halkdan, kollektiwden üzňelikde Bagtly bolmagyň mümkin däldigini, adamyň şahsy Bagty bilen jemgyýetiň Bagtynyň aýrylmaz baglanyşyklydygyny aýdýar.


text:
Horezm
Horezm (özb. Xorazm, pars. خوارزم) — suwarymly ekerançylygyň, senetçiligiň we söwdanyň pajarlap ösen ýeri bolan Amyderýanyň aşaky akymynyň merkezinde ýerleşýän, Orta Aziýanyň gadymy sebiti. Horezmiň üstünden Beýik ýüpek ýoly geçipdir. 3-nji asyryň ahyrynda Horezmiň paýtagty Kät şäheri bolupdyr; 10-njy asyryň aýagynda paýtagt Ürgenç şäherine geçirilipdir(Köneürgenç şäheriniň golaýy).
Merkezi Aziýada, Aral deňiziň günortasynda ýerleşýän regionyň taryhy ady.
Türkmenistanda Daşoguz welaýaty, Özbegistanda bolsa Garagalpagystan awtonom respublikasy we Horezm welaýatyny öz içine alýan taryhy region.


text:
Abu Müslimiň gozgalaňy
ABU MÜSLİMİŇ GOZGALAŇY - Orta Aziýada araplaryň agalygyna garşy gönükdirilen halk köpçüliginiň antifeodal hereketi. Orta Aziýanyň, şol sanda Türkmenistanyň halklary arap hökümdarlaryna garşy birnäçe gezek gozgalaň turzup, keseki ýurtly basybalyjylaryň ýigrenji häkimiýetini agdarjak bolup, köp güýç sarp edipdirler. Şeýle gozgalaňlaryň iň görnüklilerinden biri-de Abu Müslimiň gozgalaňy hasaplanýar. Abu Müslim görnükli goşun serkerdesi we uly döwlet işgäri bolupdyr. Abu Müslim gozgalaňy 747 ýylynda Marynyň eteklerinde başlanypdyr. Abu Müslim öz tarapdarlary bilen Marynyň günbatarynda ýerleşip, birnäçe berkitmeler döredipdir. Onuň esasy daýanç nokady Mahuwan obasy eken, bu ýerde ol dört aý bolupdyr. Abu Müslimiň çagyryşlary ýerli ilatyň arasynda giňden ýaýrapdyr. Käbir obalaryň ilaty onuň ygtyýaryna 1000-2 golaý pyýada esger beripdirler. Arap basybalyjylaryna garşy göreşiň baýdagy astynda hemme synplaryň wekilleri birleşipdirler, daýhanlar we garyp senetçiler bilen bir hatarda Abu Müslimiň goşunynda söwdagärler hem, ýerli han-begleriň wekilleri hem bolupdyrlar. Abu Müslim özüniň hemme goşunyny dolandyrmak üçin Mahuwanda merkez döredipdir. Bu ýerde onuň goşunyna girýänleriň spisogy ýöredilipdir we her bir esgere belli bir mukdarda aýlyk berlipdir. Abu Müslimiň ýanyna gullar hem gelip, onuň düzýän goşunyna gatnaşmaga isleg bildiripdirler. Abu Müslim gullary hem kabul edipdir, emma olary goşunyň umumy bölegine girizmändir-de, olar üçin aýratyn bir lager gurapdyr. Gullar gozgalaňyň ýeňmegi netijesinde özleriniň ýagdaýynyň gowulanmagyny gazanmagy umyt edipdirler. Araplaryň taýpara duşmaçylygyndan peýdalanyp, Abu Müslim Maryny eýeläpdir. Soň gozgalaň has üstünlikli bolupdyr. Abu Müslimiň çagyryşyna Gündogar Horasanyň hemme şäherlerinden: Marydan, Saragtdan, Abiwertden, Nusaýdan, Hyratdan, Talkandan, Balhdan we başga şäherlerden gelipdirler; 100 müň adama golaý gozgalaňçy ýygnanypdyr. Abu Müslim merkezi hökümete garşy çykyş edipdir. Abu Müslim gozgalaňy Günbatar Eýrana we Yraga çaltlyk bilen ýaýrapdyr. Gozgalaňçylaryň goşunlary Tigr derýasynyň çep goşandynyň ýanynda halif Merwan II-niň goşunlary bilen çaknyşypdyr. Howul-hara toplanan we gerekli ýaraglar bilen üpjün edilip ýetişilmedik halif goşunlary Abu Müslim tarapyndan derbi-dagyn edilipdir. Merwan II az sanly goşuny bilen zordan gaçyp gutulypdyr. Soňra omeýýatlaryň tarapdarlary derbi-dagyn edilipdir, halif tagtdan düşürilipdir we tutulyp öldürilipdir. Şeýlelikde, halifatda häkimiýeti täze dinastiýa - Apbasitler dinastiýasy ele alypdyr. Täze dinastiýanyň wekilleri göreş wagtynda beren wadalaryny ýerine ýetirmändirler. Diňe ýerli han-begleriň ýagdaýy gowulanypdyr, olar araplar bilen bir hatarda döwleti dolandyrmak işine çekilipdirler. Emma salgytlaryň we borçlaryň agyr ýüki astynda horlanyp gelen zähmetkeş köpçüligine- daýhanlara we şäher senetçilerine dinastiýanyň çalyşmagy hiç hili ýeňillik getirmändir. Gaýtam, daýhanlaryň feodallara garaşlylygy öňküden hem artypdyr. Apbasitler halifatynyň halif Mansur (754-775) Abu Müslimi Horasanyň hökümdary wezipesine belläpdir. Emma halif Mansur ýurtda täzeden möwç alyp ugran gozgalaňlardan we Abu Müslimiň kalk köğçüligi arasyndaky şöhratyndan az howatyrlanmandyr. Şonuň üçin halif Mansuryň buýrugy bilen Abu Müslim dönüklik bilen öldürilipdir.


text:
Awstraliýa
Awstraliýa Soýuzy (iňl. Commonwealth of Australia), Awstraliýa (iňl. Australia, lat. austrālis "günorta") — Günorta ýarymşarda döwlet, ol Awstraliýa materiginde, Tasmaniýa adasynda we Hindi okeany bilen Ýuwaş okeanyň birnäçe beýleki adalarynda ýerleşýär. Meýdany boýunça dünýäde altynjy orunda durýar, ol tutuş materigi eýeleýän ýeke-täk döwletdir. Awstraliýa Soýuzynyň demirgazygynda Gündogar Timor, Indoneziýa we Papua — Täze Gwineýa, demirgazyk-gündogarynda — Wanuatu, Täze Kaledoniýa we Solomon Adalary, günorta-gündogarynda — Täze Zelandiýa ýerleşýär.


text:
Ynsanlaryň iň ýigrenýän we halap söýýän bu şou-larynyň birem ýene şu sportdyr. Mundaky adamlar ringe çykanda maýmynlardan tapawudy ýok, halka şowhun gerek. Ölüşsinler- gapyşsynlar, iň esasysy halk şony isleýär,emma bu tamalary redka bolýar.
Şeýle uruşlar öňem bolan we ýenede adamzat taryhy gutarynça bolup biljek ýaryşlaryň aýdyň subutnamasy. “Spartak” kinosyny gören bolsaňyz, şondaky adamlar gylyçly uruşýarlar, munda bolsa gylyçsyz, diňe öz güýjüňe. Ýagny, bularam gladitorlardan aratapawudy ýok ýaly.
Dogry, ýokarky teswirimi okap maňa nägilielik bildirjek bolanlaryňyzam bardyr eýýam, käbiriňizde. Ýöne, bu sport ýaryşy kimlerde ýönekeý sport şousyny döredýän bolsa, 70% ynsanlarda bu sport ýaryşy aýratyn duýgyny oýarýar. Ýagny, köplerde garşydaşlaryndan üstün çykmak duýgusy, gerek ýerinde öz dostunam şeýle güne salmak duýgusy. Bu esasanam ýaş oglanlarda has kän duş gelinýär 80%
Şeýle uruşlaram soňra öz “miwelerini” berip başlaýar. Kiçilerde, diňe güýç bilen garşydaşyny boýun egdirip bolýar diýen düşünje, bu ýaryş olaryň maksadyna ýetmäge hasam itergi berýär. Şeýdibem, ýaşlaryň akyl bilen dälde, diňe güýç we gorky esasynda ösüp kemala gelmeklerine durmuşlarynda şular ýaly deň duşlarynyň birki sanagy bolmagy ýeterlikdir.
Meniň özümä bu şou-ny görsemde halamaýan, öňler göreşi kän tutamsoň hemme zadyna belet bolamsoň aýdýan. Çünki, biderek ýaryşlary geçirmek nämä gerek. Bir tarapdan, watançylyk, erkeklik duýgusyny ösdürsede, ikinji tarapdan bolsa ganygyzgynlyk, nerw sistemasynyň ýokarlanyp, şeýle ýagdaýlarda gaharyňa bäs gelmän garşydaşyň bilen garpyşmagyna ýolam açyp biljek güwänama.
Bu zatlar hakynda näçe aýtsaň aýdyp oturmaly. Ýöne, bu ýaryşlaryň geçirilmegi, kimler üçin hakyky sport ýaryşy bolsa, kimler üçin biderek zada öwrülýär. Näme diýjek bolýanyma düşünensişiz diýip tama edýän, saglygyňyz.
...
Durmyşyň Manysy hakynda söhbet
Penşenbe, 2008-06-19 14:17-de, diplomat yazdy! Oylanma
Isa Mesihe degişli ýygnanyşygyň ruhy hyzmatçysy Rik Warren bilen geçirilen interwýu. (from website www_turkmenhh.org)
Rik Warreniň...
Söýgi
(bu makalanyň çeşmesi: www_turkmenhh.org websaýtydyr)
“Biz Hudaýyň özümize bolan söýgüsine düşündik, oňa ynandyk. Hudaý söýgüdir, kim söýgüde galýan bolsa, ol Hudaýda, Hudaý hem onda galýandyr…”
“Eger...
Göni ýol
Assalaamu alaýkum wa Rahmatulaahi wa Barakaatuh.
Günleriň birinde 104 adamdan ybarat bolan aýal-erkek, we çagalar M1 981 nomerli uçara mündirilip, 19 reýsy bilen Žykarta şäherinden uçyp çykýarlar. Olar...
BIRAHAT ÝÜREK
http://www.turkmenhh.org/2009/07/07/birahat-yurek/
Näme üçin aglaýaň gussaly ýürek.
Sag-aman öreniňe begenmä derek.
Durmuş girdabyna berk düşen bolsaň,
Hudaýyň öňünde dyza çökmegiň gerek.
Bu...
DAGLAR
Daga golaý baramda,
Allanyň emri bilen
Oglun Taňra hödürlän
Ybraýym düşýär ýadyma.
Allanyň sadyk dosty,
Biziň iman atamyz,
Ak patanyň çeşmesi
Ybraýym düşýär ýadyma.
Daga gözüm aýlamda,
Müsür...
Salam talyp ähli belkide siz bilýänsiñiz ertir.comyñ niräk jyranny eger görseñiz aýdyñsana şoño how seni bir iki sany eli boş gözläp ýör diýip ýa bolmasa şu saýydyñ dizaýnyda ertir.comdanam has gowy edip bilmezmikä ADMIN aga!!!!!...
ayaly adamsyna yuzlenýar:
-şu suratdaky cagajygy goryanmi?
-hawa
-oylan sagat altyda baryp, şuny cagalar bagyndan alarsyn.
***
Gayynene giyawisinden sorayar:
-sen meni gark bolmakdan halas eden adamy gordunmi?
-hawa, ol...


text:
Gyzamyk
Gyzamyk (lat. Morbilli) — bu çagalyk döwrüniň ýokanç keselidir. Ol syrkaw adamdan sagdyn adama ýokup bilýär. Endama örgün örüp başlan günler ol has hem ýokançdyr. Üç gün geçenden soň gyzamak çykaran çaga eýýäm beýle bir ýokançly hem däldir. Gyzamyk howa-damja arkaly, mysal üçin, söhbetleşlikde, kimdir biri üsgürip-asgyranda ýokup bilýär. Gyzamyk çykaran çaga üsgürip-asgyranda agzyndan, burnundan bölünip çykýan suwuklyklar keseli ýaýradyjydyr. Gyzamyk ýaşaýyş jaýlarynda hemmeler üçin umumy bolan ýerlerden otaglar, eýwanlar arkaly ýaýrap bilýär. Gyzamyk çykaran adam bilen bir otagda bolýan çagalaryň hemmesi bu kesele aňsatlyk bilen ýolugyp bilýärler. Göwnejaý bolmadyk durmuş-sosial şertleri bu keseliň ýaýramygyna ýardam edýär. Gyzamygyň wirusy adatça zatlaryň ýa-da üçünji bir adam arkaly geçmeýär. Gyzamyk keseli adamdan sagdyn adama aňsat ýokup bilýär. Emma soňky döwürlerde gyzamyk keseliniň öňüni alýan sanjymlaryň edilmeginiň netijesinde, bu kesele ýolugýan adamlaryň sany barha azalýar. Bir gezek gyzamyk çykaran adam bu kesele ikilenç ýolukmaýar. Keseliň gaýtalanýan ýagdaýlary juda seýrekdir. 3 aýa ýetmedik çagalar adatça gyzamyk keseline ýolukmaýarlar. Gyzamyk köplenç sowuk gyş-ýaz aýlary ýüze çykýar. Onuň wirusy çaganyň organizmine dem alyş organlary we gözleri arkaly ýokup bilýär. Gyzamyk organizmiň kesellere garşy bolan durnuklylygyny peseldip bilýär. Gyzamygyň inkubasion döwri 9-21 gündür.
Gyzamygyň wirusy ýokan çaganyň gyzgyny 38-39°С çenli ýokarlanyp bilýär. Çaga kellesiniň agyrýandygyndan zeýrenýär. Onuň burny akyp başlaýar, üsgürýär, ysgyny bolmaýar, iňirdisi artýar, işdäsi kesilýär, ukusy bozulýar. 2-3 gün geçensoň, gyzgyny 37,3-37,5°С çenli peselse-de, burny akmasy güýjeýär, açyk sary reňkli suwuklygyň bölünip çykmasy artýar. Çaga gury üsgürýär, bokurdagynyň agyrýandygyndan zeýrenýär, sesi boguk çykýar. Çaganyň ýüzi ýellenen ýaly bolýar, gabaklary çişýär, gözi gyzarýar we ýaşarýar. Onuň gözleri ýagtylykdan gorkýar, gabaklary ýagtylykda tiz-tizden ýumulýar. Çaganyň agyz boşlugynda, ýaňagynyň iç ýüzünde owunjak ak tegmiller döreýär. Bu gyzamygyň kesgitli alamatydyr. Bu ak tegmiller 2-3 günden ýitip, agyz boşlugy gyzaryp galýar. Diş etlerinde agymtyk galyndylaryň bolmagy mümkindir. Çaganyň gyzgynynyň ikinji gezek ýokarlanmagy bilen onuň endamyna örgün örýär. Keseliň 5-7 günlerinde çaganyň gyzgyny 36,9-37,2°С çenli peselip, kadalaýyk derejesine ýakynlaýar. Gyzamyk örgüni ilkibada gulagyň aňyrsynda we ýüzde peýda bolýar. Bir gije-gündiziň dowamynda bu örgün tutuş ýüze, boýna we bedeniň bilden ýokary bölegine örýär. Burun-dodak aralygy hem örgüne bürelýär. Ikinji gije-gündiziň dowamynda örgün tutuş bedene, gola, buda örýär. Üçülenji gün bolsa örgün ellere we aýaklara örýär.
Örgün agymtyl-gülgüne reňkli bolup, deriden dary dänesiniň ululygynda saýlanýar. Bu örgün tegmilleri soňabaka özarasynda birigýärler. Örgün käwagt gan öýen düwürtikler görnüşinde-de bolýarlar. Bu gyzamygyň aýratyn bir görnüşidir. Örgün 3 günüň dowamynda saklanýar (halk arasynda bu ýagdaýa «güllemek» hem diýilýär). Dördülenji gün bolsa, örgün örüp başlaýşy ýaly gaýdyşyp ugraýar, ýagny ilki ýüzde örüp başlan bolsa, ýüzden-de solup başlaýar. Käwagt örgün keseliň üçülenji güne ele-aýaga ören wagty, onuň ýüzde we boýunda gowşap, solup başlaýan ýagdaýlary hem bolýar. Örgün solýar-da, peselýär. Ilkibada ol gögümtil reňkde bolýar, soňra bolsa açyk goňur reňkdäki tegmillere öwrülýär. Bu halda ol bir-iki hepde saklanýar. Örgüniň gaýdyşmagy ýa-da «solmagy» endamyň we ýüzüň derisiniň soýulmagy bilen bir wagtda bolup bilýär. Deriniň soýulmagy bäş-ýedi gün dowam edip bilýär. Gyzmagyň örgüni örüp başlanda bedende umumy ysgynsyzlyk, hereketlerinde haýallyk, kelleagyrylar, işdäniň kesilmegi, ukynyň erbetleşmegi ýüze çykýar. Syrkaw biynjalyksyzlanyp, samrap başlaýar. Onuň agyz boşlugyndaky ýokarky kentlewüginiň astyndaky mäzleri biraz ulalýar. Gyzamagyň ýiti alamatlary ýitenden soňra gutulyş döwründe çaganyň heniz-de ysgynsyz, gaharjaň bolmagy, ýatdaşlagynyň peselmegi ahmaldyr. Bu ýokanç keseli öýken sowuklamasy, beýniniň sowuklamasy, damagyň galmagy, içegäniň sowuklamasy ýaly nogsanlyklar döräp biler. Türkmenlerde „gyzamakdan galan kesel” diýip ýöne ýere aýdylanok. Kesel döwri tutuş organizm gowşap, kesellere garşy bolan durnuklylygy juda peselýär. Gyzamaga ýolugan çaga bu döwürde başga kesllere aňsat uçraýar. Şonuň üçin-de, çagany ýekeje minutda gözden salmaly däl.
Bejergisi[üýtget]
Çaganyň endamy gyzyp, teninde örgün peýda bolup başlan dessine çaga lukmanyny öýe çagyryň. Bejergi döwründe çaganyň şahsy arassalygyna aýratyn üns bermelidir. Eger lukman çagany hassahana äkitmezden, öýde bejermegi dogry hasaplasa, çagany özbaşyna bir otagda ýerleşdiriň. Otag giň bolmalydyr. Ony ýygy-ýygydan ýelejiredip durmalydyr. Ýöne otagy ýelejiretjek bolup, çagany üşedäýmäň! Çaganyň gyzgynynyň bolmadyk ýagdaýynda, ony ýyly geýindirip, açyk aýnaly eýwanda gezmeledip bolýar. Gyzamyk çykaran çaganyň el-ýüzüni gaýnan ýyly suw bilen wagtal-wagtal ýuwmalydyr. Onuň gözlerini günde gaýnadylan ýyly suw bilen ýuwmalydyr. Pagtanyň bölejigini şu suwa eziň-de, gözüniň daş burçundan iç tarapyna usullyk bilen süpüriň. Burny sülekeýden we kesmejiklerden arassalamaly. Dodaklaryna ýag çalmaly. Çaga ýygy-ýygydan ýyly çaý, süýt içiriň. Bularyň haýsydyr birini içerseňiz-de, ondan soň çaganyň agzyny çopantelpegiň, şalfeýiň demlenen suwuna çaýkatdyrmaly.
Berhiz[üýtget]
Syrkawa düzümi witamine baý bolan iýmiti suwuk ýa-da ýarym suwuk halda iýdirmeli. Oňa kiselleri, miweleriň gaýnadylan suwuny, ýeňiljek çorbalary, göle, sygyr etlerinden taýýarlanyp, buglanan kotletleri bermek maslahat berilýär. Gyzamyk çykaran çaga gazlandyrylan içgileri, çipsileri we düzüminde konserwantlar ýa-da azyk stabilizatorlary, boýaglary bolan iýmiti bermek gadagandyr. Öýde uýadylan gatyk syrkaw çaga üçin örän peýdalydyr.
Esasy bejergini lukman belleýär. Goşmaça bejergi serişdeleri hökmünde witaminleşdirilen çaýy, şypa beriji derman otlardan demlenen çaýlary içmek maslahat berilýär. Bular ýokanç keselden gutulyş döwründe gujur-gaýrata getirmekde uly ýardam berýär.
Gyzamagy bejermekde ulanylýan goşmaça serişdeleriň reseptleriniň käbirleri:
I. Gerek zatlar: 10 gr zweroboy, mat we maçeha, narpyz, duşisa, itburnyň miweleri, 5 gr waleriananyň köki. Taýýarlanylyşy: derman otlary owradyp garyşdyrmaly. Garylan derman otlaryň 1 n.ç-ni 1 bulgur gaýnag guýup, 15 minut demine goýmaly. Soňra ony hasadan süzmeli. Ulanylyşy: günde 6 gezek 1 n.ç-ni içmeli.
II. Witaminli işdäçar Gerek zatlar: 2 käşir, grek hozunyň ýenjilen maňzynyň 2 n.ç. 2 n.ç. bal, 1n.ç. itburnuň şiresi, 1 n.ç. limon şiresi. Taýýarlanylyşy: Käşiri gyrgujyň maýda gözeneginden geçirip, ýokarda sanalan zatlar bilen garyşdyrmaly. Ulanylyşy: Witamin serişdesi hökmünde günde 3-4 gezek 3-4 n.ç-ni keselden saplanma döwürde kabul etmeli.


text:
Türbet-Jam etraby
Türbet-Jam Etraby ýa-da Türbet-i Jam etraby (Parsça: تربت جام) Eýranyň Rezewi Horasan welaýatynda owganystan serhedinde ýerleşýän bir etrap we şäher.
Etrabyň rayat sany 90 müňe golaýdyr.
Şih Ahmed Jam atly ulu şahsiýetiň adyny alan Türbet-Jam halky umuman Parsça gürleşiýär.
Bu şäherde 3 müňe golaý öýli Türkmen ýaşaýar. Geçen asrýň 30-njy ýyllarynda Türkmenistandan Eýranyň demirgazyk-gündogaryna göçen Salyr Türkmenler bu şaherde ýaşaýar.
Salyr türkmenleri häzirki döwürde hem Eýranyň Türbet-jam şäherinde ýüzlerçe maşgala bolup ýaşaýarlar. Aradan ep-esli wagtyň geçendigine garamazdan, salyr türkmenleri özleriniň milliligini, türkmen dilini, däp-dessurlaryny, aýdym-sazlaryny gorapdyrlar.


text:
Isgender Zülkarneýn
Isgender Zülkarneýn ((Makedonca: Александар Македонски) (Aleksandr Makedonski), (iňlisçe: Alexander the Great). Asyl ady Aleksandr III Makedoniýaly.
Isgenderiň hökümdarlyk titullary: Makedoniýanyň Basileusy, Ellin ligasynyň Gegemony, Persiýanyň şahinşahy , Müsüriň faraony we Aziýanyň hökümdary.
Isgender b.e. öň 356-njy ýylda Pella şäherinde dünýä inipdir. Isgender öz kakasy Filip II Makedoniýalynyň tagtyna b.e. öň 336-njy ýylda geçipdir. Isgender b.e. öň 323-nji ýylda heniz 32 ýaşyndaka Wawilonda aradan çykýar.
Isgenderiň ejesi ady Olimpia bolup, ol grek Neoptolemus I gyzydyr.
Issa söweşi[üýtget]
Gawgamela söweşi[üýtget]
1 oktýabrda 331 MÖ Isgender Zülkarneýniň we Persiýa padyşasy Dariý III arasynda Gawgamela (häzirki wagtda Mosul, Yrak ýakynlarynda) atlandyralan ýerde bolan bir söweş. Bu söweşiň netijesinde Persiýa Imperiýasy ýykyldy.
Busefal[üýtget]
Busefal (latynça Boukέφaλoς Bucephalus 'öküz kelleli') - Isgenderiň atynyň ady.


text:
Gadymy Ürgenç
Köneürgenç: Gadymy Horezm döwleti hakynda käbir maglumatlar Eýrandaky dag gaýalaryndaky ýazgylarda, Zaratuştra dininiň esasy kitaby bolan Awestada, pählewi edebiýatynda, grek--latyn, we Hytaý ýazuw çeşmelerinde duş gelýär. Emma diňe bu maglumatlar Horezmiň şöhratly ozalky keşbini dikeltmek üçin asla ýeterlik däldir. Orta Aziýa, Ýakyn we Orta Gündogaryň Gadymky halklarynyň döreden döwletleriniň ykbalynda uly rol oýnan Horezmiň wakalara baý taryhynyň ençeme sahypalary nämälim bolany üçin, baryp 1937-nji ýylda SSSR Ylymlar akadeiýasynyň «Horezm arheologik ekspedissiýasy» döredilipdi.
Horezmiň uly we gadymy şäherleriniň biri - Köneürgenç barada maglumat has hem az. Araplar ýurdy basyp almazdan öňkü Ürgenç (Gürgenç, Jurjaniýa) hakda hiç hili ýazgy ýok diýmek bolar. Dogry, Awesta kitabynda agzalýan Urwa şäherini käbir alymlar Ürgenç diýip düşündirýär.
Şahyň üstünden garan, öňki häkim Iýas ibn Abdyllany aýryp, onuň ýerine öz inisi Ubeýdylla ibn Muslim al Bahilini goýýar.
Seýlelikde Horezmde iki hökümetlilik peýda bolýar. Askajamuk Amyderýanyň sag kenarynda derýadan gündogarda, Kät şäherinde bolsa, häkim we emirler çepde , Ürgenje ýakyn bir ýerde ýa-da hut Ürgenjiň özünde bolýarlar. Arap dini hadymy Ibn Fadlan 992-nji ýylda bu ýerleriň üsti bilen Ýolgadaky Bulgarlara tarapa geçende, Horezmiň paýtagaty Kät eken. Emma Ürgenç weli günsaýyn güýçlenip ugrapdyr. 992-nji ýylda Kät säheriniň ýerleşen ýerini Amyderýa köwüp ýykypdyr. Bu wakadan bir ýyl geçenden soň, gadymy Horezmşalar nesliniň düýbini tutan Afrig patyşanyň iň soňky wekili Abu Abdylla Muhammet öldürilýär. Ürgenjiň emiri Mamun iki bölekden duran Horezmi bir döwlete birleşdirýär. 995-nji ýyldan başlap tä 17-nji asyra çenli «Horezmiň paýtagty» diýlende diňe Ürgenç göz öňünde tutulýar. Mamunyň ogullary Aly (997--1004-nji ýyllar) we Mamun II (1004--1017-nji ýyllar) döwründe Horezm doly özbaşdak bolýar.
Sol wagt Ürgenç bütün gündogaryň iň uly şäherine öwrülipdir. Şäherde söwda, senetçiliik, sungat we ylym ösüpdir. Emiriň köşgü köp sanly akyldarlaryň jemlenen merkezine öwrülipdir. Käbir awtorlar Mamun II köşgünde işlän alymlar toparyna «Akademiýa» hem atlandyrýar. Sebäbi döwrüň belli alymlarynyň köpüsi Horezmiň köşgünde jemlenipdirler. Horezmiň baýlygyna Gazna şäheriniň soltany Mahmudyň gözi gidip we güýç toplap, 1017-nji ýylda Ürgenji basyp alypdyr.
Seýdip Ürgenç ilki Gaznewilere, soň bolsa olary taryh meýdanyndan gysyp çykaran Seljuklylara tabynlykda bolupdyr. Seljuk Mälikşa (1072--1092) asly Garçistanly bir adamdan Anuştegin atly Türk gulamyny satyn alýar. Ol özüniň akyl-paýhasy bilen beýleki gulamlardan tiz saýlanýar. Soltan Sanjaryň (1118--1157) höküm süren döwründe Anuştegin Horezme häkim edip bellenýär. Anuşteginiň agtygy Atsyz (1097--1127) döwründe Horezmiň özbaşdaklygy üçin ýenede hereket başlanýar. Ýöne tiz wagtdan Atsyz bilen Sanjaryň arasyna tow düşýär. Bu iki soltanyň arasynda birnäçe uruşlar bolup geçýär. Sol uruşlar hakynda giňräk maglumat Ibn al Asiriň «Kämil» taryhynda we Sihabeddin an-Nesewiniň «Soltan Jelaleddin Mangburnynyň ömür beýany» kitabynda aýdylýar. Atsyzyň ogly Ilarslan 17 ýyl şalyk eden soň, 1172-nji ýylda aradan çykýar.
öne omuň uly ogly dälde kiçisi Soltanşa tagty eýeleýär. Iki doganyň arasynda dogan jeň 1200-nji ýylda Tekeş wepat bolýança dowam edýär, tagta bolsa Tekeşiň dogany Alaeddin lakamly Muhammed çykýar.
Köp ýerlerini basyp alyp uly imperiýa döreden Alaeddin Muhammet şa, ýurda mongollar çozanda aljyraňňylyga düsýär. Olardan gaçyp gutulmak isläp «beýik horezmşa» 1220-nji ýylda Kaspi deňiziniň Abeskun adasynda gözgyny ýaddaýda «amanadyny tabşyrýar», şonda hatta onuň jesedini dolamaga kepen hem tapylmansoň, nökerleriň biri köýnegini berýär. Muhammediň ogly Jelaleddiniň mongollar bilen eden merdana söweşleri Ürgenç bilen gös-göni dahyly hem ýok diýmek bolar.
Mongolar çozmazdan sähel öň Arap alymy Ýakut Ürgenje gelip görüpdir. «Men ony 1219-njy ýylda tatarlar (ýagny mongollar) almazdan öň görüpdim. Mundan baý we gowy şäheri öň görenim ýadyma düşenok. Ony tatarlar ýykandan soň bu sözlerimiň ýalan ýaly ýaňlanmagy mümkin, sebäbi meniň soň soňlar eşidişime görä, şäherden nam nyşan galmandyr. Şäherde ýaşan adamlaryň barysy öldürilipdir... Baýlykda, ulylykda, ilatyň köplüginde we mylakatlylygynda Horezmiň baş şäheri ýaly şäher älemde ýokmuka diýýärin» diýip, Ýakut ýazýar.
Sol ýyllarda Ürgenji suw basmak howpundan saklap duran bendiň bolandygyny Ýakut ýatlaýar. Şäheriň bir bölegi suwuň sag tarapynda, býlekisi çep tarapynda bolupdyr. Amyderýanyň suwyny belli bir derjede saklap duran bendi halk her ýylda abadanlaşdyryp durupdyr. Bendi mongolaryň ýykandygyny ýa-da gözegçiliksiz galansoň öz-özüniň ýykylandygyny kesgitlemek kyn. Taryhçy Ibn al-Asyr bendi mongollar weýran etdiler diýip tassyklaýar. Her halda Ürgeji suw basypdyr. Şäher sag, ýagny demirgazyk tarapy birazrak belendiräk bolany üçin, onda üç sany ymarat abat saklanyp galypdyr.
Ürgenjiň (Horezmiň) halykynyň käbir özboluşly aýratynlyklaryny taryhçylar belläpdirler. «Oturyşyp--turuşmany gowy görýän, çenden aşa myhmansöýer, batyr we söweşde edermen adamlar» diýip al Mukaddesi olary taryplaýar. «Şäheriň ilaty söweşjeňlikde we ýaýdan ok atmaklykda meşhurdyr» diýip, awtory näbelli «Hudud el-älem» kitabynda bellenýär.
Özüniň örän zähmetsöýerligi bilen tanalýan Ürgenç ilaty mongollaryň eden weýrançylygyny ýüz ýyl geçip-geçmänkä düzeldipdir. Altyn Ordanyň tabynlygyna düşende bolsa, häkim Kutlug Temiriň we onuň aýaly Törebeg hanymyň döwründe şäherde binäçe kaşaň ymaratlar peýda bolýar.
Gaydmy Ürgenje bagyşlanyp ýazylan ýörite kitap bolmasa-da aýry-aýry kitaplarda gysgajyk we üzňe habarlar duş gelýär. Kitap düzüji Fasih Hawari özüniň «Mujmali Fasihi» (Fasihiň ýygyndysy) atly eserinde her ýylda ýüze çykan hadysalary gysgajyk beläpdir. 707-nji hijri ýylynda (1307-1308-nji milady ýyly) Ürgençde bolup geçen wakalar hakda Fasih Hawari şeýle ýazýar¦ «Horezmiň Jurjaniýesinde emir Toluk ibn Kuç-Temir öldü. Soltan Muhammed Hudabende Uljaýtu han Nejmeddin Kutlug Temiri horezmşa edip belledi we ony Horezme ýollady.»
Bu maglumatdan Ürgençde birnäçe ymarat we Orta Aziýada iň beýik minarany bina etdiren Kutlug Temiriň şähere haýsy wagtda gelendigi mälim bolýar. Ilat kem-kemden özüni tutup, ýene-de şäher gurluşygyna giň gerim beripdir. Ürgençliler häkimi hem özleriniň ýokary medeniýetine çekipdirler. Her halda Kutlug Temir halkyň döredijilik başlangyçlaryny goldapdyr. Şäherde uly gurlyşyk gidipdir. Ürgenji 1333-nji ýylda gören Marokkoly syýahatçy Ibn Battuta seýle ýatlaýar¦ «Ol ilatyň gürlüginden ýaňa tolkun atýan deňzi ýada salýar. Bir gezek men bazaryň Sur atly merkezine atly girdim. Märekäniň şeýle gür ýerine ýetdim weli, yzyma dolanyp bilmän, köp eglendim. Birnäçe wagtdan soň yzyma öwrüldim. Şäheriň çetinden uçmahdan baş alyp gaýdýan dört derýanyň biri-Jeýhun derýasy akýar. Ol Itil (Wolga) ýaly doňýar. Adamlar buzuň üsti bilen bäş aýlap iki ýana geçýärler».
Özüniň ýatlamalarynda Ibn Battuta aýazly günleriň birinde Amyderýanyň orta akymlarynda ýerlesen bir döwleti dolandyryp ýören emirleriň birini görendigini we onuň bilen salamlaşmaga dodaklarynyň gowuşmandygyny ýazýar. «Meniň bu halymy görüp, emir güldi we soňra köp pul peşgeş berip, aw awlamaga barýan ýoluny dowam etdirdi». soň Ibn Battuta Horezme gelip, has demirgazykda ýerleşen ülkäniň erbet sowugyndan azar çekendigini ýazýar.
Fasih Hawariniň ýygyndysynda ýazylyşyna görä, 1336-njy ýylyň 26-njy noýabrynda Kutlug Timur ölýär. Ol özüniň bina etdiren S'habiýa atly medresesinde jaýlanypdyr. Ibn Battutadan ýedi ýyl soň, ýagny 1340-njy ýylda bu ýere gelen Florebsiýa söwda firmasynyň wekili Balduççi Pegoletti şäheriň ähmiýetini şeýle kesgitleýär¦ «Aziýanyň çuň alyslyklaryna aralasyp ýörmegiň hiç hajaty ýok, sebäbi Horezmiň paýtagty Ürgençde Ýewropa bazarlary üçin zerur bolan ähli harydy satyn almak mümkin».
Soňky sözlerinde hamala Ürgenç tiz dikeldilen ýaly bolup görünýär. Ýöne hakykatda beýle bolmandyr. Iberilen wekil 15 ýyldan yzyna dolanan bolsa-da, weýran edilen säheriň diňe bir bölegi --Kagan mähellesi (kwartaly) täzeden dikeldilipdir.
Temiriň döwründe, esasan, söwda ýollary Ürgençden sowulyp geçipdir. Desti-Gypçakda çarwa özbek hanlarynyň öz aralaryndaky tire--taýpa uruşlary köpelip, Ürgenjiň öň gatnaşyk saklanan Altyn Ordanyň merkezlerinden hem arasy kesilipdir. Altyn Ordada başlanan uruş Temirleň ölenden soň onuň mirasdarlarynyň tagt üçin eden uruslaryna meňzeşdir. Altyn Ordadaky başagaýlykdan peýdalanyp, Temirleňiň ogly Sahruh Horezmi eýeläpdir. Emma 15-nji asyryň ikinji ýarymynda Horezm ýenede özbaşdaklyk gazanypdyr.
Temirleň we onuň ogullary, Seýbany han we onuň tiredeşleri, Eýran şasy Ysmaýyl I Ürgençde öz häkimlerini otudypdyrlar. Bu hanlar we soltanlar döwründe ne-hä bir uly ymarat salynypdyr, ne-de bir kanal gazylypdyr. Ykdysady we medeni taýdan pese düşen Ürgenjiň ýagdaýyny syýahatçy Jenkinson 1558-nji ýylyň 16-njy oktýabrynda görüpdir. Ol şeýle ýazgy galdyrypdyr¦ «Ürgenç şäheri düzlük ýerde ýerleşipdir. Onuň töweregine 4 mile golaý palçykdan ýasalan haýat salynypdyr. Öýler hem palçykdan, olar tertipsiz we ýykyljak bolusyp durlar. Bir köçäniň üsti basyrygly, Ürgençliler ony bazar hökmünde ulanýarlar. Agzalalykly uruşlar döwründe şäher ýedi ýylyň içinde dört sapar bir hanyň elinden beýleki hanyň eline geçipdir. Şonuň üçin bu ýerde täjirler az, barjalary hem juda garyp. Tutuş şäherde men, barja ýogy dört top mata satyp bildim. bu ýerde satylýan esasy harytlar Buharadan we Eýrandan getirilýär. Olar hem şeýle bir az hatda ýazyp oturanyňada degenok. Kaspi deňzinden Ürgenç şäherine çenli ýaylyp ýatan sähra Türkmenleriň ýurdy diýilýär. Ol ýurt Hajymhana we onuň bäş sany inilerine tabyn. Olaryň biri «uly han» diýip atlandyrylýar. Emma oňa ýaşaýan ýerinde we soraýan welaýatynda gulak asylaýmasa, başga ýerde idili boýun egmeýärler. Munuň sebäbi onuň inileriniň her haýsynyň özbaşdak han boljak bolmagyndadyr...»
Umuman, 18-nji asyryň ahyrynda dörän taryhy şertleriň netijesinde Ürgenç hiç haçan öňki şan--şöhratyna ýetmändir. Şol şertleriň esaslary hökmünde uly taryhy wakalaryň Mawaranahra geçmegini, Horezmi özara uruşýan çarwa özbek hanlarynyň eýelemegini, Ýewropa, Hindistan we Hytaý arasyndaky söwdanyň deňiz ýollary bilan amala aşyrylmagyny, Amerikanyň açylmagy bilen bu şäheriň Ýewropa söwdasyndan çetde bolup galmagyny, Amyderýanyň ugrynyň üýtgemegi bilen şäheriň akar suwdan daşda galmagyny we ş.m.-leri görkezmek bolar.
Taryhçy hökmünde tanalýan Abulgazy hem tagta çykandan bir ýyl soň, Hywa şäheriniň demirgazygynda gala saldyryp, adyna Täzeürgenç dakýar. 1646-njy ýylda gadym Horezm döwletiniň paýtagty Ürgenjiň ilatyny ol ýere göçürip alyp gidýär. Şeýlelikde, Horezm döwletinde Ürgenç ady bilen iki döwlet emele gelýär.
Köneürgenç etrabyndaky gadymdan özleşdirilip gelen ýerleri suwlandyrmak üçin 1831-nji ýylda kanal çekilipdir. Halk gadymy paýtagtyň demirgazyk tarapynda orun tutup başlapdyr. Ürgenji täzeden dikeltmegiň iň soňky synanşygy Muhammet Emin (Mädemin) hanyň (1846-1855) ady bilen baglydyr. Ol Ürgenji paýtagt etmekçi bolupdyr we 13--14-nji asyrlarda Altyn Ordadan bellenen häkimleriň köşkleri ýerleşen jaýyň töweregine haýat hem saldyrypdyr. Han Türkmenlere garşy uruşda öldürilipdir we onuň arzuwy başa barman galypdyr.
Ülkäniň 17-nji asyra we ondan soňky döwüre degisli resmi hatlarynda «Horezm hanlygy» diýilen at diňe rus we günbatar Ýewropa adabiýatyna mahsusdyr. Öz resmi hatlarynda ülkäniň adynyň Horezm diýilip tutulandygy üçin 1920-nji ýylyň rewololýussiýasy netijesinde onuň territoriýasynda dörän respublika Horezm Halk Sowet Respublikasy ady dakylypdyr.
Parahat söwda ýollary bilen üpjün edilen haryt alyş--çalyşygy arap halifatyna tabyn halklaryň ösüşiniň ähli taraplaryny öz akymyna girizipdir. «Ägirt uly möçberde baglaşylan söwda şertnamalary Uzak Gündogarda hem, Alys Günbatarda hem alynyp barylardy we şol sertnamalardan gelýän pul tölegleri girdeji hökmünde düşýän salgytlardan we haraçlardan has çalt köpelerdi» diýip, 10-njy asyryň bir ýazyjysy belläp geçipdir.
Ol döwüriň Horezm döwleti halkara söwdasynyň iň uly merkezleriniň birine öwrülipdir. Gündogar Ýewropanyň, Orta Aziýanyň, Eýranyň we beýleki ýurtlaryň söwda satyk bähbitleri bu döwlet bilen ysnyşykly gatnaşyk etmek bilen bagly bolupdyr. Uly baýlyklaryň toplanmagyna getiren giň söwda ülkäniň şäherleriniň ulalmagyna, obalaryň giňelmegine, senetçiligiň we sungatyň ösmegine, feodal ahlagyň pugtalanmagyna getiripdir. Ürgenjiň bazarlary Güdogar Ýewropa bilen Gündogar Aziýada öndürülen harytlardan doldurylypdyr.
Şol wagtlarda üç sany halkara kerwen ýoly bolup, biri Mawaranahrdan gelse, ikinjisi Buharadan çykyp, Warahsa (Amyderýanyň sag tarap kenary bilen, Surahanyň üstünden geçip), Kät, Has, Nuzkat, Nukbag (Porsy), Mizdakhan aşyp Ürgenje gelipdir. Şu ýoluň Mary tarap gidýän sahaşy-da bolupdyr. Ol Tahiriýadan Günortarakda ýerleşen Nuskary (Gabakly) rabatynda ýoluň ikä bölünmeginden emele gelipdir. Şahalaryň biri gönü gönorta -- Amul şäherine gitse, beýlekisi gumuň jümmüşinden Mara çykypdyr. Hywanyň 19-njy asyra degişli ýazgylarynda bu ýol «Taht ýoly» diýlip atlandyrylýar.
Üçünji ýol -- Şähristan ýoly diýlip atlandyrylypdyr. Baryp Kusanlar döwründe dörän Zamahsardan kerwenler Şähristana we Nusaýa gelipdirler. Bu ýol günbatar Horasandan başlanyp, Gyzylarbatdan Garagumyň içinden geçip, Uzboýdaky guýularyň ugry bilen Çermenýaba (Çermenýap) tarap uzapdyr. Ol Çermenýabyň kenary bilen Zamahsara ýetipdir we ol ýerden Arda-Husmitan şäherine baryp, Ürgenç we Kät şahalaryna bölünipdir. Zamahsardan Ürgenje gidýän ýoluň has gysgaragy hem bolupdyr. Bu ýoluň Ýedi weli atly ýerden geçip, bir topar rabatlaryň -- kerwensaraýlaryň üsti bilen Zamahsara ýeten bolmagy mümkin. 10-njy asyrda al-Mukaddasy Kiçiürgenç atly säheriň bolandygyny ýazan bolsa , 13-nji asyryň başynda Ýakut Kiçiürgenjiň uly Ürgençden üç parsah (parsah--6-7 kilometre deňdir) aralykda ýerleşýändigini kesgitleýär. Merhum Ý. Gulamow Ýedi welili Kiçiürgenç bilen bir hasap ederdi.
Ürgençden günbatara gidýän söwda ýoly Üstýurtdan Emba we Itil (Wolga) derýalaryna ýetipdir. Sol ýerde ýol birnäçe şahalar bölünipdir. Ürgençden gaýdan bu ýollaryň Itil derýasynyň kenarlaryndan gadymy Hazar we Bulgar döwletlerine gidýän şahalary bolupdyr. «Taryh al-Masudi» atly kitapda Horezmlileriň suw ýollaryndan hem peýdalanandyklary bellenilýär. Wolga derýasynda Horezmiň dürli önümleri ýüklenen uly gämileri ýüzüpdir.
Uly kerwen ýollary bir görseň, çar tarapa dargaşyp, bir giden ulyly-kiçili gala we obalara degip geçip, ýene-de esasy şaýolda birigpdirler. Şeýle ýollaryň hut horezm wadisiniň (wadi--oazis) özünde birnäçesiniň bolandygyny al-Mukaddasi belläpdir. Ol üç sany ýerli ähmiýetli kerwen ýolunyň ugrunda ýerlesen şäherleriň, galalaryň özara näçeräk daşlykda ýerleşendiklerini ýazyp görkezipdir.
Ürgenjiň gös-göni gatnaşmagynda edilen söwdada haýsy harytlaryň ulanylandygyny bilmek hem gyzyklydyr. 10-njy asyryň başyna degişli seýle maglumaty al-Itahri ýazyp galdyrypdyr¦ «Horezm -- hasylly, iýmite we miwä baý şäher. Onda diňe hoz ýok. Bu ýerde uzak ýurtlarda satmak üçin pagtadan we ýüňden köp zatlar öndürilýär. Şäherde ýaşaýanlaryň aýratynlygynyň biri hem baýlygyny we edermenligini aýan etmeklilige höwesliligidir. Horasanyň beýleki ilatyna garanyňda, bular özge ülkelerde köp duşýar, olar köp syýahat edýärler. Köp sanly Horezmlileriň ýaşamaýan uly säheri Horasanda duşmaýar. Horezm ýurdynda altynyň, kümşüň, gymmatbaha daşlaryň magdany ýok. Olaryň baýlygynyň abraýly bölegi mal saklamak we türkler bilen söwda etmekden önýär. Slawýanlardan, hazarlardan we olaryň goňşy halklaryndan, şol sanda türklerden düşýän gullaryň aglabasy, şeýlede sähra tilkileriniň, senjabyň, gunduzyň derileri bularyň elinde jemlenýär».
Köneürgençden başlanyp Yzmyhsirde gutarýan gadymy kerwen ýoluny göz öňüne getirjek bolup synanşalyň. Şonda şeýle marşruty çak edip bolar¦ Köneürgrnç--Kiçiürgenç (Ýedi weli) 3 parsah, Kiçiürgenç--Sazakly öwliýä 3 parsah, Sazakly öwliýä-Tüýnükli öwliýä 1 parsah, Tüýnikli öwliýä-Ak depe 1 parsah, Ak depe--ikinji Sazakly öwliýä 2 parsah, Ikinji sazakly öwliýä--Yzmyhsir 1 menzil. Bu ýerde ikinji Sazaklydan Yzmyhsire çenli bolan bir menzillik, ýagny ýedi parsah aralyk, elbetde, «öwliýäsiz» bolan däldir. Su iki merkeziň arasyndaky gadymy gonamçylyklaryň astynda galapyn antik we orta asyra degişli arheologik ýadigärlikleriň ençemesi gömülip ýatyr.
Içeriki söwda degişli kerwen ýollarynyň başga ugurlarynyň hem bolan bolmagy mümkin. Mysal üçin, has soňraky asyrlarda Ürgençden gelýän ýol Ýedi welä barman geçen bolmagy mümkin, sebäbi Kiçiürgenç diýilen at köpçüligiň ýadyndan çykyp onuň ýerine gonamçylyk döränsoň kerwenler başga bir ýerde düşlemeli bolandyr. Şeýle ýerleriň biri hökmünde Mädeminhanyň galasyny görkezmek bolar. Hywadan ýörite Köneürgeji görmek üçin gaýdan Eýranly ilçi we alym Rizakulihan Hidaýatyň 1851-nji ýylda geçen ýoly gyzyklydyr. Ol Hywadan cykyp Daşhowuza gaýdypdyr. Soň Hilaleýinde, ýagny Ýylanlyda bolup, Ak depä gelipdir. Ak depeden soň Mädemingalada hem bir gije ýatyp, Köneürgenje gelip ýetipdir. Bu agzalan ýerlerde ilçiniň atly hemralary gijelerine düşlemeli bolupdyrlar. Ol ýurdyna dolanansoň «Safar nama-ýi-Horezm» atly kitap ýazypdyr. Hidaýat Köneürgenje eden sapary wagtynda bu gadymy şäherde gören gadymy ymaratlaryny we ýaşap geçen meşhur adamlary hakda ýatlamalar galdyrydyr.
Horezmiň paýtagty Hywa säherine göçürilenden soň hem Köneürgenje geler durar ekenler. Täze paýtagtyň gözel ymaratlary köp bolsada Köneürgençdäki gadymdan galan nusgalar köpçüligiň ünsünden düşmändir. Hywadan gaýdýan ýol Täzeürgenje, Şabada, Daşhowuza, Porsa degip geçip Köneürgenje gelipdir. Hywadan gaýdýan ýollaryň başga şahalary-da bolupdyr. Mysal üçin, Hywa, Gazawat, Tagtanyň üsti bilen ýene-de Daşhowuza ýa-da Ýylanla çykylýan ýollar bolupdyr. Biziň günlerimiziň asfalt ýollary hem gadymy kerwen ýollarynyň käte üstünden, käte golaýyndan geçip Köneürgenje ýetýär.
Daşarky çykgytlar[üýtget]
- [1]Ylmy edebiýatlarda oňa Tekeşiň mawzoleýi, halk arasynda bolsa Gökgümmez hem-de din wekili Şyh Şeripbabanyň aramgähi diýilýär.


text:
Maglumat
Maksadymyz
Türkmen internet dünýäsine (IT) öz goşandymyzy bermek bilen ene dilimiz türkmençäni giňişleýin ulanmak, Watandan uzakda ýaşaýanlara türkmen dilimizi unutdyrmazlyk we internet dünýäsiniň täze sözleriniň türkmen dilimize girizilmegi biziň esasy maksadymyz bolup durýar. Bu babatda Türkmenistan döwletimiziň ähli taraplaýyn bähbitlerini goramak, Türkmenistanyň adyny dünýä jar etmek, şol sanda her bir türkmeniň ýüreginde pasyrdaýan ýaşyl baýdagyny has hem beýgetmek we ýitip barýan türkmen däp-dessurlaryny janlandyrmak syýasatlaryna hem bar güýjümiz bilen goşantlarymyzy goşmany özümize borç bilýäris.
Ulanyş Usuly
E-dostluk.com - Dünýäniň dürli künjeginde ýaşaýan türkmen ildeşlerimiz bilen aňsat we tiz aragatnaşyk saklamaga kömek berer. Özara gyzykly suratlary, ýatlama wideolary, durmuş pikirleri alyşyp, ömrüňiziň bir bölejegini umumy köpçülikde paýlaşyp bilersiňiz. Bu sosiýal paýlaşym saýtymyzda dostlaryňyz bilen bir nokatda birleşiň. Araňyzy ýyly tutuň, täzelikleriňizi paýlaşyň, gyzykly wagt geçiriň!
Düzüjiler
E-dostluk.com - Hususy web dizaýn studiosy E-Dostluk Topary tarapyndan düzülip, doly ulanyşa Mart 10, 2012 senesinde berildi. Saýta degişli bolan ähli logo, grafik şekiller, şol sanda beýleki maglumatlar awtory (E-Dostluk) hukugyna degişlidir we Creative Commons hukuk şereketine görä ulanylmakdadyr. Biziň bilen habarlaşmak üçin şu ýerik basyp, talap,teklip ýa-da şykaýatlaryňyzy bize bildirip bilerisiňiz.
Düzülişi
E-dostluk.com - "3rd part" scriptleri ulanylyp üstüne goşmaça modullar bilen üpjün edildi. Ähli sazlamalar E-Dostluk topary tarapyndan ýerine ýetirildi. Saýt dizaýny, ulanylan kontentler hiç hili awtorlyk hukugyna zeper ýetirenok ýa-da kopýalanmagyna sebäp bolmady. Javascript, Ajax tehnalogiýasyny ulanmak bilen saýty has tiz we sadalaşdyryldy. Ortaça sahypa açylma tizligi 4 sekunt, şeýlelik bilen dünýäniň islendik künjeginde, dürli internet tizligi bilen kynçylyksyz ulanyp bolar. Muny has-da tizleşdirmek üçin gün saýyn üstünde sazlamalar geçirilýär.
Iş Dostlarymyz - Partnerlerimiz
- - Dizayn we grafika şekilleri ugrunda biziň esasy dostlarymyzyň biri TurkmenDesign ýa-da meşhur ady bile iDesign Topary
- - Administratiw umumylyk taýdan facebookdaky diwiziýamyz(bölegimiz): Türkmen Dostluk
- - Administratiw umumylyk taýdan vkontakte-däki diwiziýamyz(bölegimiz): JaPBaKLaR
- - Hertaraplaýyn bähbit goranyşy esasynda vkontakte-däki partnerimiz : Turkmen Diaspora
- - Ikiçäk razyçylygymyz esasyndaky baş sponsor firmamyz: AEF
- - Özara 3 ýyllyk ylalaşygymyz boýunça ikinji sponsor firmamyz: HUMA London LTD.
Internetdäki Kanallarymyz
- Facebook: E-Dostluk Platformasy
- Twitter: E-Dostluk.Com
- Vkontakte: E-Dostluk Platformasy
- MoyMir - Mailru: E-Dostluk.Com
- Odnoklassniki: E-Dostluk
- Google+: E-Dostluk Platformasy
- Youtube: E-Dostluk Platformasy


text:
Alym-seýsmologlar ileri tutulýan wezipeleri belleýärler
13.08.2012
Türkmenistan üçin ilkinji sapar örän uly giňişligiň çykyş we giriş maglymatlary sanly elektron görnüşde Geografiki maglumatlar formatynda amala aşyrylar. Şunuň netijesinde hem ähli kartalar we olaryň goşundylary islendik proýeksiýada hem-de islendik masştapda grafiki taýdan hödürlenip biliner.
Hünärmen-seýsmologlaryň işinde ýene-de bir ileri tutulýan ugurlaryň biri hem nebitgaz geçirijileriniň çekilýän böleklerinde hökmany suratda geodinamiki monitoringini geçirmek bolup durýar. Geodinamiki monitoringi, ilkinji nobatda, tebigy we tehnogen seýsmilikliligi ýüze çykarmak üçin seýsmologiki gözegçiligini geçirmekdekligi, ýatagyň çäkleriniň üstüniň dikligine we keseligine süýşmegine geodeziki gözegçiligini geçirmekligi, ýatagyň içki ýagdaýyna geofiizki (grawimetriki, geomagnit, geoelektriki), şeýle hem gidrogeologiki, gidrohimiki we ulanyş gözehçiligini geçirmekligi öz içine alýar.
Seýsmiki taýdan durnukly gurluşyk işleri Türkmenistan üçin täze usulda alnyp batylar. Ýöne bu usul dünýä iş tejribesinde synagdan geçirilendir, gurluşyk meýdançalarynyň topragynyň seýsmiki aýratynlyklary, ýerli seýsmiki netijeliligi öwrenilendir hem-de gurluşyk meýdanlarynyň tebigy bolup geçýän seýsmiki sesleri öwrenmek arkaly „belent jaýlaryň“ we „saýt effektleriň“ hususy yrgyldylarynyň tizligini ýüze çykarmakdyr.
Seýsmologiýa institutynda Türkmenistanyň Gurluşyk ministrliginiň buýurmasy boýunça dört sany normatiw resminamalary işläp taýýarlamak tamamlandy, şeýle hem „Gurluşykda radiometriki gözlegleri geçirmek üçin metodiki gollanma“ işlenilip taýýarlanyldy. Elektrogözleg gözleg işlerini peýdalanmak, georadiolakasion profilirleme, mikroseýsmiki yrgyldylaryň ýazgysyny etmek we inžener-gözleg işleri toplumynda çuň bolmadyk seýsmiki gözleglerini geçirmek Türkmenistan üçin ilkinji sapar teklip edildi we synagdan geçirildi.
Türkmenistanyň çäkleriniň seýsmogen zolaklarynda geofiziki monitoringi geçirmegi kämilleşdirmek – institutyň işiniň esasy ugurlarynyň biridir. Bu ugur boýunça eýýäm gollanmalryň sekizisi ornaşdyrmaga taýýar edildi.
Myrat ÇARYÝEW, Türkmenistanyň YA Seýsmologiýa instituty


text:
Joan Rouling
1965-nji ýylyň 31-nji iýulynda Beýik Britaniýanyň Ýeýt şäherçesinde dünýä inýär. Döredijilik ýoluna çagalyk döwründen başlaýar, alty ýaşyndaka “Towşanjyk” atly ilkinji hekaýasyny ýazýar. 1990-njy ýylda Joanda Harri Potter atly oglanjyk hakda eser ýazmak pikiri döreýär. Ol bada-bat kitabyň üstünde işläp başlaýar. Ýöne 1990-njy ýylda ejesiniň aradan çykmagy sebäpli bu kitaby tamamlamak işi uzaga çekýär. 1991-nji ýylda Joan iňlis dili mugallymy hökmünde Portugaliýa işlemäge gitýär. 1994-nji ýylda Angliýa dolanyp gelenden soň, kitabyň üstünde irginsiz işläp başlaýar. “Harri Potter we jadygöýlügiň daşy” atly ilkinji kitaby “Blumsberi” neşirýatynda çapdan çykýar. Sanlyja hepdäniň içinde kitap okyjylar tarapyndan söýlüp okalýan eserleriň birine öwrülýär. Joan Rouling meşhurlyga eýe bolan birinji kitabyndan soň, “Harri Potter we syrly otag” (1998) , “Harri Potter we Azkabanyň bendisi” (1999) , “Harri Potter we alaw” (2000) , “Harri Poter we semender ordeni ” (2003) , “Harri Potter we jadygöý şazada ” (2005) eserlerini neşir etdirýär. “Harri Potter we ajalyň peşgeşi” atly ýedinji jemleýji eseri hem 2007 -nji ýylda Angliýada we Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda satuwa çykarylýar. Joan Rouling häzirki wagtda adamsy we üç çagasy bilen Şotlandiýada ýaşaýar.


text:
Leonid Andreýew
Leonid Andreýew
(1871-1919)
XX asyr rus edebiýatynyň görnükli wekili, ekspressionizm akymynyň gözbaşynda duran meşhur ýazyjy Leonid Nikolaýewiç Andreýew 1871-nji ýylda, Rus imperiýasynyň Orýol şäherinde dünýä inýär. Leonid Orýol şäheriniň klassiki gimnaziýasyny tamamlaýar, eýýäm çagalyk ýyllaryndan kitap okamaga höweslenýär. Onuň juwan kalbyny Artur Şopengauer hem Eduard fon Gartman ýaly nemes pelsepeçileriň eserleri bendi edýär. Pessimizm we panpsihizm ýaly taglymatlara eýeren bu pelsepeçiler geljekki ýazyjynyň häsiýetine hem dünýägaraýşyna, döredijiligine örän uly täsir ýetiripdirler.
Leonid Andreýew Moskwadaky hukukçylyk uniwersitetini 1897-nji ýylda tamamlaýar, soňra 1902-nji ýyla çenli aklawçy bolup işleýär, emma bu işini taşlap, žurnalist hem ýazyjy bolmak kararyna gelýär. 1898-nji ýylda onuň ilkinji hekaýasy «Bargamot we Karaska» çap edileninden soň ýazyja Maksim Gorkiý üns berýär, ony ýaş ýazyjylar birleşigine çagyrýar. Emma diňe 1901-nji ýylda, «Bir bar eken, bir ýok eken» atly hekaýasy çap edileninden soň Andreýew okyjylaryň söýgüsine mynasyp bolýar. 1902-nji ýylda «Kurýer» gazetine redaktor bellenýär, Watanynyň jemgyýetçilik çärelerine işjeň gatnaşýar.
Leonid Andreýewiň eserleri çuňňur gumanizme, pasifizme hem watansöýüjilige, şol bir wagtda-da skeptisizme hem pessimizme ýugrulandyr. Ýazyjy özüniň «Diwar», «Pikir», «Gyrmyzy gülki», «Gubernator», «Ýedi sany asylanlar hakynda» atly hekaýalary, «Wasiliý Fiweýskiýniň ömri», «Iuda Iskariot» powestleri bilen rus edebiýatynyň altyn hazynasyna girmegi başardy.
Andreýew özüni F.M.Dostoýewskiýniň şägirdi hasaplaýardy. Ol öz döwründe L.N.Tolstoý, A.P.Çehow, A.S.Blok, D.S.Merežkowskiý ýaly ýazyjylaryň öwgüsine mynasyp bolupdy.
Bolşewistik rewolýusiýasyny kabul etmänligi sebäpli, Andreýew ömrüniň soňky ýyllaryny Finlýandiýada ýaşapdy, şol ýerde hem 1919-njy ýylda dünýeden ötýär.
Ýazyjynyň soňky eseri bolan «Şeýtanyň gündeligi» powesti tamamlanman galýar.


text:
Ýaşaýyş
Ýaşaýyş — materiýanyň işjeň barlyk formasy, ol birnäçe babatda materiýanyň fiziki we himiki barlyk formalaryndan ýokarda durýar[1]; ol öýjükde madda çalşygyny we onuň bölünmegini amala aşyrmaga mümkinçilik berýän, öýjükde bolup geçýän fiziki we himiki prosesleriň jemidir (öýjügiň daşynda ýaşaýyş ýokdur, wiruslarda diňe öýjüge genetiki material geçensoň janly materiýanyň häsiýetleri peýda bolýar). Daşky gurşawa uýgunlaşmak bilen, janly öýjük janly organizmleriň ähli köpdürlüligini emele getirýär. Janly materiýanyň esasy atributy — replikasiýa üçin ulanylýan genetiki maglumat bolup durýar.


text:
Litiý – ion akkumulýator
Litiý – ion akkumulýatorlary amaly taýdan ähli smartfonlarda, planşetlerde, noutbuklarda we awtoulaglarda oturdylýar.
Şunuň ýaly akkumulýatorlaryň kemçiligi zarýad berilýän wagty kem-kemden tozýanlygyndan ybaratdyr, şonuň ýaly hem zarýad bermäge wagt köp gidip biler, esasan hem gürrüň uly awtoulaglaryň akkumulýatorlary hakda barýan bolsa.
Günorta Kaliforniýa uniwersitetiniň barlag geçirijiler toparyna bu meseläniň çözgüdini tapmak başartdy. Batareýalarda öýjük- öýjük çeýe kremniý nanotrubkalar bilen bilelikde adaty anod grafitlerini ulanyp, akkumulýatorlaryň 200 sikle çenli gaýtadan zarýad bermäge çenli ömrüni uzaltmaga mümkinçilik berdi. Şol bir wagtyň özünde adaty akkumulýatorlar 500-1000 sikle niýetlenendir. Şunuň bilen birlikde şeýle batareýalar bary-ýogy 10 minutda zarýad alýarlar.
Häzirki zaman akkumulýatorlarynda kremniden we grafitden edilen ýuka plastinler ulanylýar. Olar bolsa, wagtyň geçmegi bilen tozýarlar we şol sebäpli batareýanyň sygymy pese düşýär. Barlag geçirijiler akkumulýatora zarýad berlende we aýrylanda bozulmaýan öýjük-öýjük gurluşynyň saýasynda gysylyp we giňäp bilýän kremnili nanotrubkalary döretdiler. Şonuň bilen birlikde hem üstüniň hem meýdany ep-esli giňäp, netijede batareýa has tiz zarýad alýar. Häzirki wagtda barlag geçirijiler öz tehnologiýasyny kämilleşdirmegiň üstünde işleýärler. Öndürijiler üçin täze tehnologiýanyň haçan elýeterli boljakdygy heniz nämälim. Ähtimal, ýyllar we onýyllyklar geçer, ýöne welin, täze tehnologiýa üstümizdäki ýylda hemmelere elýeterli bolar.


text:
Osman imperiýasy
Osman imperiýasy ýa-da Osmanly imperiýasy, resmi— Beýik Osmanly döwleti (osm. دولت عالیه عثمانیه — Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye) — Türk Oğuzlarıň/Türkmenleriň Kayı boyundan gelen osmanly soltanlarynyň häkimiýeti astynda 1299-njy we 1923-nji ýyllar aralygynda höküm süren köpmilletli döwlet. Ýewropada Osman imperiýasyna köplenç halatda Ottoman imperiýasy diýip at berilýär. 16—17-nji asyrlarda gülläp ösen döwründe ol Kiçi Aziýany (Anatoliýa), Ýakyn Gündogary, Demirgazyk Afrikany, Balkan ýarymadasyny hem-de onuň demirgazyk tarapyndaky Ýewropa ýerlerini öz içine alypdyr.


text:
Ingalýasiýa
Ingalýasiýa (lat. Inhalo - dem alyaryn) – dem alma arkaly derman maddalary organizme girizme metody. I. ucin derman maddalary bug, gaz, aerosol (tusse cygly we yagly duman) gornushunde peydalanylyar. I. tebigy hem-de emeli bolyar. Sagaldysh maksatlaryy ucin peydalanylyan deniz, ceshme, tokay (purli agaclaryn) ya-da dag howasy tebigy I. derman maddalaryndan dem almak bolsa emeli I-dyr. Emeli I. durli apparatlaryn (ingalyatorlaryn) komegi bilen dem alysh yollarynda derman maddalaryny goybermek arkaly Amala aşyrylýar. Bug halynda Kabul edilyan derman maddalary bugun ya-da gysylan howanyn komegi bilen tozadylyar we guyguc formally cuyshe ya-da agzy-burny ortyan maska arkaly dem alysh yoluna dushurilyar. Dem alynyan bugun t-sy 45 gradus toweregi bolmaly. I. ucin ashgarlar, ereyji sulfamid preparatlary, antibiotikler peydalanylyar. I aglaba dem alysh organlarynyn cishme kesellerinde Kabul edilyar. Organism ucin zyyanly shertlerde= himiya, sement we b. zadlarda ishleyan ishciler ucin yorite ingalyator gurulyar. I apparatlarynyn gocme we stasionar tipleri bolyar


text:
Pökgüli hokkeý «Bendi» diýlip hem atlandyrylýar. 01 XIX asyryň ortalaryna Beýik Britaniýada döräpdir. Tä geçen asyryň ortalaryna çenli rus hokkeýi diýip at berlen pökgüli hokkeý bilen bendi bir-birinden aýry görnüşler...
Bu gün hijri kamary ýyl hasaby boýunça 1435-nji ýylyň soňky güni. Ertir nesip bolsa 1436-njy ýylyň birinji aýy bolan Aşyr aýynyň 1-i. Nesip bolsa men hem her gün türkmen aýy diýip tanalýan hijri kamary aýyny hem ýatladyp...
"Çyk" funksiýany müň sapar bassamam işlemeýär, saýta girsem "Hoş geldiň Nol!" diýen ýazgy ýyrşaryp dur maňlaýyňda.
"Jyrjak" sahypasyna göz aýlasana admin, browserimi täzeläýmesem indi maňada çykalga ýok ýaly?!
talyplar.com/logout.php?action=logout...
1 Германия 1669
2 Аргентина 1565
3 Колумбия 1420
4 Бельгия 1388
5 Нидерланды 1375
6 Бразилия 1307
7 Франция 1191
8 Уругвай 1184
9 Португалия 1175
10...
Otuň üstünde oýnalýan hokkeý bilen meşgullanýanlar ini 55 metr, uzynlygy 91,4 metr bolan meýdançanyň içinde öz başarnyklaryny görkezýärler. Hokkeýiň bu görnüşi otuň üstünde oýnalýar diýilse-de, onuň sintetik...
Nesip bolsa şenbe güni, 25-nji oktýabrda müňleriň oýny bolan futbol oýnunda dünýäň iň güýçli iki kluby, ol iki klubda hem dünýäň iň güýçli futbolçylary hasap edilýän Ronaldo Messä garşy ýene bir gezek "söweşe"...
Şaýbaly hokkeýiň dörän ýeri hökmünde Kanadanyň Monreal şäheriniň ady agzalýanam bolsa, soňky ylmy barlaglar Kingston, Ontario, Uinsor ýaly şäherleriňem hokkeýiň dörän ýeri hökmünde ykrar edilmäge mynasypdygyny...


text:
Gabriel Garsia Markes
Gabriel Garsia Markes
(1924 ý.)
Kolumbiýaly dünýä belli ýazyjy, edebiýat boýunça Nobel baýragynyň eýesi (1982) Gabriel Hose de la Konkordia Garsia Markes 1927-nji ýylyň 6-njy martynda, Arakataka şäherçesinde dünýä indi. Mekdebi tamamlanyndan soň, ol 1946-njy ýylda Bogotanyň milli uniwersitetine, hukuk hünäri boýunça okuwa girýär. Emma 1950-nji ýylda okuwyny doly tamamlaman, ömrüni edebiýata bagyş etmek kararyna gelýär.
1954-nji ýylda Markes «El Espektador» gazetinde işläp başlaýar we döwrüň iň möhüm meselelerine seslenip, galamgär hökmünde uly üstünlikler gazanýar, emma çeper eserleri ýazmagy hem bes etmeýär. 1961-nji ýylda onuň «Polkownige hiç kim ýazanok» atly meşhur powesti, 1966-njy ýylda bolsa «Agyr döwür» romany çap edilýär. Emma diňe 1967-nji ýylda ýazylan «Ýüz ýyl ýalňyzlyk» romany ýazyjynyň adyny bütin dünýä äşgär edýär. Bu eser XX asyryň iň ajaýyp eserleriniň biri hökmünde ykrar edilýär. Mundan soň Markes birnäçe powestler we hekaýalar ýygyndylaryny çap edýär. Olaryň ählisi okyjylar tarapyndan gyzgyn garşy alynýar.
1985-nji ýylda Markes «Mergi döwründäki söýgi» atly deslapky romanyny tamamlaýar. Ýazyjynyň bu eseri boýunça düşürilen çeper film tomaşaçylarda ýatdan çykmajak täsir galdyrýär. 2002-nji ýylda çykarylan «Gürrüň bermek üçin ýaşamak» atly awtobiografik kitabynda bolsa ýazyjy ömrüniň iň wajyp pursatlaryny ýatlap geçýär. Markesiň her bir eseri dünýäniň ähli dillerine diýen ýaly terjime edilip, edebiýaty söýýän her bir okyjynyň ýüreginde baky orun eýeleýär. Häzir hem 84 ýaşan Markes saglyk ýagdaýynyň agyrlaşandygyna garamazdan, okyjylaryny täze eserler bilen ýene begendirjekdigini söz berýär.


text:
MP3 playerimi yitirenime epesli wagt boldy. Uniwersitetde birine çildirdim öytyan:) Mundan öngem biri bardy weli onam TMe gidemde aeroportdaky gadyrdanlar sumkamy açyp alypdyrlar:) (Şuny hem şikayat etmeli hökman yokaryk)
Onsong name aydym dinlemesenem bolanok, tazesinem alyp bolanok, shonyn uchin köp kişinin mp3ine türkmençe aydymlar yükleyan, şeydip dinleyan.
Yöne ünsimi çeken zat köp kişi bizin aydymlarymyzy halayar. Kawagt baryan weli Palwanyng aydymlaryny dinlap yörler:)
Hol günem gazak we tatar(ikisem russoficirovanni:), gazakça tatarça kan dinlanoklar) kursdaşlarymyng kompyna yüklap gaytdym. Olaram gaty halapdyr, bolyn türkmençe dinlalin diyip durlar düyn barsam:)
Birem bir wagt Maehring aydymy yany chykan wagty kompyutere yüklap goyupdym. Onsong bir türk bizar etyadi şony açyp, özüm dinlamok ol dinleyadi, onson pozmaly boldym.
PS:Palwanyn taze albomy chykypdyr, Nokat diyen aydym gowy eken,dinlap görün.
Telpekler (1 kisiden 1 sany)
Bu yazgi ucin
- gowherka 1 telpek goyyar we yazyar: "Gaty gowy yazipsin! Berekella!"


text:
Kosmonawtika güni
1961nji yylyn 12nji aprelinde Ýuriý Gagarin dunyade ilkinji bolup,yerin dashynda ya-da kosmosda aylanan adamdyr.Yagny,ol Gazagystanyn chaginde yerleshyan "Baykonur"kosmodromyndan uchup,kosmosda 108 minutlap bolupdyr.Netijede,önki Sowet Soyuzynda 1962nji yylyn 12nji aprelinden bashlap, SSSR-ñ Yokary Sowet Prezidiumyn karary bilen"Kosmonawtika guni"diyilip,bellenilyar.Yuriy Gagarin 1934nji yylda dogulyp,1968nji yylda(34 yashynda)uchushlaryn birinde raketada topliwo(nebit)yetmänligi sebapli uchary yere gonup yetishman,aradan chykyar.


text:
Bolgariýa
Mazmuny
Bolgariýa Respublikasy[üýtget]
Bolgariýa Respublikasy Gündogar Ýewropadaky döwlet. Bu ýurt Balkan ýarym adasynyň gündogar böleginde ýerleşýär. Ol demirgazykda Rumyniýa, günortada Gresiýa we Türkiýe, günbatarda Makedoniýa bilen araçäkleşýär. Ýurduň gündogar bölegini Gara deňiz ýuwýar. Onuň kenarynyň uzynlygy 378 kilometre barabardyr. Ýurduň paýtagty we iri şäheri - Sofiýa. Onda 1 milliondan gowrak adam ýaşaýar. Umumy tutýan meýdany 110,9 müň inedördül kilometrdir.
Tebigaty[üýtget]
Bolgariýanyň tebigaty köpdürliligi bilen tapawutlanýar. Demirgazygynda göge bürenen Dunaý derýasy akýar, merkezinde bolsa dürli agaçly tokaýlyklar agdyklyk edýär, günortasynda giň düzlükler ýaýylyp ýatyr, gündogarynda Gara deňiz we onuň çägeli kenarlary bar. Ýurduň üçden iki bölegini baýyrlyklar we düzlükler tutýar. Bu ýerlerde oba hojalyk ekinleri ekilýär. Bolgariýanyň günorta-günbatar bölegini daglar tutýar. Ýurduň iň beýik gerşi Musala - 2925 kilometr. Rodopi dagy bolsa peýdaly gazylyp alynýan magdanlara örän baý.
Ilaty[üýtget]
Ýurduň ilatynyň sany ýyl-ýyldan artýar. Häzirki döwürde ýurtda 7,7 milliondan gowrak adam ýaşaýar. Bolgariýa çaga dogluşy babatda Ýewropada iň öňdäki orunlarda durýar. Ýurduň ilatynyň ýaş dowamlylygy erkeklerde - 68,25, aýallarda bolsa 75,56 ýyl. Ilatyň agramly bölegi şäherlerde ýaşaýar. Soňky ýyllarda obalardan şäherlere ýaşamaga gelýän adamlaryň sany barha artýar. 1976-njy ýylda şäheriň ilatynyň umumy ilatyň 59 göterimini tutýan bolsa, 1996-njy ýylda ol 70 göterime çenli artdy. Ýurduň ilatynyň agramly bölegini bolgarlar düzýär. Şeýle hem ýurtda türkler, grekler, ermeniler, ruslar we beýleki milletden bolan adamlar ýaşaýar.
Dili[üýtget]
Bolgar dili Hindi-Ýewropa dilleri maşgalasynyň günorta slawýan toparyna degişli bolup, ol slawýan hat ýazuwlarynyň iň gadymy nusgalarynyň biri hasaplanýar. 862-nji ýa-da 863-nji ýylda doganlar Kirili we Mefodiý grekleriň Saloniki şäherinde gadymy bolgar elipbiýini düzüpdirler. Häzirki bolgar dili XVII-XIX asyrlarda ýerli ilatyň dialektine görä täzeden düzgünleşdirilýär. 1945-nji ýylda bolsa elipbiýdäki käbir harplar aýrylyp sadalaşdyrylýar.
Şäherleri[üýtget]
Ýurduň senagatlaşdyrylan döwrüne çenli şäheriň ilatynyň artyşy örän haýaldy. 1950-nji ýyllarda şäherlerde ilatyň üçden bir bölegi ýaşaýardy. 1989-njy ýylda bolsa bu görkeziji iki esse artdy. Soňky maglumatlara görä, ýurtda ilaty 100 müňden köp bolan şäherleriň 9-sy hasaba alyndy. Olar: Sofiýa (bir milliondan gowrak ilaty bar), Plowdiw - 341,4 müň, Warna - 308,6 müň, Burgas-196 müň, Ruse-170 müň, Stara-Zagora-150,5 müň, Plewen-130,8 müň, Dobriç- 104,5 müň, Sliwen-106,2 müň. Ýurduň esasy portlary şeýleräk: Burgas Gara deňizde we Ruse - Dunaý derýasynda. Gara deňziň kenaryndaky Warna şäheri ýurduň iň bir şypahana sebiti hasaplanýar. Stara-Zagora şäheri Bolgariýanyň esasy dermirýol uzelini düzýär.
Döwlet gurluşy[üýtget]
Ýurduň Baş kanunyna laýyklykda, Bolgariýa parlament respublikasy bolup, döwlet baştutany - prezident. Ol gönüden-göni saýlawlar esasynda bäş ýyl möhlete saýlanýar. Prezident şol sanda ýurduň ýaragly güýçleriniň baş serkerde başysy hem-de milli howpsuzlyk boýunça maslahat geňeşiniň başlygydyr. Ýurduň kanun çykaryjy organy - bir palataly (Halk geňeşi) parlamentdir. Parlamentiň düzüminde 240 sany deputat bolup, olar saýlawlar esasynda dört ýyllyk möhlete saýlanýar. Olaryň arasynda saýlawlarda iň azyndan 4 göterim ses alan partiýalaryň agzalary hem bar. Parlament ýurduň premýer-ministrini wezipä belläp ony wezipesinden boşadýar hem-de premýerministriň teklibi boýunça ministrler kabinetiniň agzalaryny saýlaýar.
Daşary syýasaty[üýtget]
Bolgariýa Respublikasy dünýäniň 130-dan gowrak döwleti bilen diplomatik gatnaşyklar saklaýar. Bolgariýa Birleşen Milletler Guramasynyň agzasy bolup, 300-e golaý halkara guramalarynyň işine işjeň gatnaşýar. Bolgariýa bilen NATO-nyň arasyndaky gatnaşyklar 1990-njy ýylda ýola goýuldy. Häzir bolsa bu gatnaşyklar "Parahatçylygyň hatyrasyna hyzmatdaşlyk" meýilnamasynyň çäklerinde ösdürilýär. 1992-nji ýylyň 5-nji maýynda Bolgariýa Ýewropa Geňeşine agzalyga kabul edilýär. Bir ýyldan soň, Yewropanyň erkin söwda assosiasiýasy bilen ylalaşyga gol çekişýär.
Ykdysadyýeti[üýtget]
Bolgariýa Respublikasy industrial-agrar ýurt hasaplanýar. Ýurtda maşyn gurluşyk, azyk senagaty, gara we reňkli metallurgiýa, nebit-himiýa, agajy gaýtadan işleýän senagat has ösendir. Oba hojalygynda bolsa ekerançylyga uly ähmiýet berilýär. Syýahatçylyk pudagy hem ýurduň ykdysadyýetine saldamly goşant goşýar. XIX asyrda Bolgariýa oba hojalygy ýurdy hasaplanýardy. Muňa gammazdan, ýurduň dokma we aýakgap-deri senagatynda uly ösüşler gazanylypdyr. Beýik Watançylyk urşunyň öň ýanyndaky on ýyllyklaryň dowamynda ýurtda daşary ýurt maýa goýumynyň hasabyna hususy telekeçiligiň ösdürilmegine üns berilýär. Ýöne muňa garamazdan, ýurduň esasy milli girdejisiniň agramly bölegini oba hojalygyndan gelen girdeji düzýär.
1980-nji ýyllarda ýurduň ykdysadyýeti sazlaşykly ösüp başlady. Şol ýyllarda ykdysadyýetde täze dolandyryş ulgamy döredildi. Bu ulgam ykdysadyýetiň täzeden döwrebaplaşdyrylmagyna gönükdirildi.
Ykdysady geografiýasy[üýtget]
Bolgariýanyň umumy meýdany ykdysady taýdan üç sebite bölünýär. Olar: Günbatar, Günorta-gündogar we Demirgazyk-gündogar sebitleridir. Günbatar sebitindäki Sofiýa-Pernik senagat toplumy sebitiň ykdysadyýetiniň esasyny düzýär. Bu toplumda 30 göterim elektrik energiýasy, ýurtdaky ähli gara metallar öndürilýär. Günorta-gündogar sebitindäki Plowdiw, Burgas, Stara-Zagora we Haskowo senagat merkezlerinde reňkli metallurgiýa, himiýa senagaty, gurluşyk materiallary önümçiligi ýaly pudaklar has-da ösen. Bu sebitiň esasy oba hojalyk ekinleri şeýleräk - bugdaý, mekgejöwen. şaly, üzüm, dürli miweler we gök önümler. Demirgazyk-gündogar sebitinde bolsa maşyn gurluşyk, himiýa, dokma senagatyna uly ähmiýet berilýär.
Energetika[üýtget]
Peýdaly gazylyp alynýan baýlyklary bolan kömürň çykarylyşy yyl-ýyldan artýar. Bolgariýadaky nebit yataklaryny senagat taýdan özleşdirip bolmaýar. Ýurt nebiti OPEK guramasyna agza ýurtlardan we GDA ýurtlaryndan satyn alýar. Çig nebit Burgas şäheriniň golaýynda nebiti gaýtadan işleýän toplumda täzeden işlenilýär. Bu toplumda himiýa önümleriniň 100-e golaý görnüşi öndürilýär. Şeýle hem Bolgariýa GDA ýurtlaryndan tebigy gaz hem satyn alýar.
Ulag ulgamy[üýtget]
1993-nji ýylda ýurduň demirýollarynyň uzynlygy 6600 kilometre barabardy. 1995-nji ýylyň ahyrynda gara ýollarynyň 37 müň kilometrinde abatlaýyş işleri geçirildi. 1995-nji ýylda Bolgariýada Saraýewo halkara deniz porty açyldy. Bolgariýanyň çäginden 445 kilometr turba geçirijisi geçýär. Ýurtda 10 aeroport bolup, onun üçüsi halkara derejesinde halka hyzmat edýär.
Balykçylýgy[üýtget]
Bolgariýada iri döwlet we hususy balykçylyk kärhanalary bar. 1960-njy ýyllardan bari ýurtda balykçylyk bilen meşgullanýan hususy kärhanalaryň sany barha artýar. Balyklaryň 70 göterimi Atlantik okeandan tutulýar.
Maliye we bank ulgamy[üýtget]
Bolgariýanyň pul birligi - lew. Ýurduň merkezi banky esasy bank edarasydyr. Ol 1964-nji ýylda döredilen daşary söwda bankynyň hem gymmat bahaly kagyzlarynyň 72 göterimine eýedir. Döwlet süýşürintgiler banky ilata bank hyzmatlaryny hödürleýär. Ýurtda paýdarlar banklary 1987-nji ýylda döredilip başlandy.
Jemgyýeti[üýtget]
Bolgarlaryň agramly bölegi 20 bilen 30 ýaş aralygynda durmuş gurýarlar. Bolgariýa özüniň tebigy ajaýyplygy bilen hem hemmeleri haýran edýär. Ýurduň bu tebigy ajaýyplyklary daşary ýurtly jahankeşdeleri hem özüne bendi edýär. Ýurdun paýtagty Sofiýa Ýewropanyň iň gadymy şäherleriniň biri hasaplanýar. Bu şäherde köp sanly muzeýler, gadymy ýadygärlikler we özboluşly nusgawy kiliseler bar. Paýtagtyň owadan ýerleri şeýleräk: Aleksandr Newskiniň sobory (Balkan ýarym adasynyň iri prawoslaw kilisesi hasaplanýar), daşary ýurt sungaty muzeýi, Batenberg meýdany, etnografiýa muzeýi, milli taryh muzeýi (Balkan ýarym adasynyň iri muzeýi hasaplanýar), botanika bagy we ş.m. Pernik şäherinde Wizantiýa imperiýasy döwründen galan gadymy galalara duş gelmek bolýar. Bolgariýa 395-nji ýylda Wizantiýa imperiýasynyň düzüminde bolandygy üçin bu ýurduň käbir şäherlerinde şol döwürdäki taryhy ýadygärliklere gabat gelinýär.
Bolgariýanyň Bankýa sebiti termal şypahanalar merkezi hasaplanýar. Bu şypahanalar daşary ýurtly syýahatçylaryň iň bir gelim-gidimli ýeridir. Sumen şäheri Bolgariýanyň orta asyrlardaky durmuşyny açyp görkezýär. Bu şäherde Şumens galasy we ýurduň iň iri Tombul metjidi ýerleşýär. Şäheriň eteginde milli seýilgäh ýaýylyp ýatyr. Plowdiw şäherinde 3 müň omnlyk teatr we Hisar Kapiýa derwezesi bar. Şäheriň golaýynda Hiarýa şypahanasy ýerleşýär. Ol gadymy Rim döwründe hem örän meşhur şypahanalaryň biri hasaplanýan eken.
Şeýle hem ýurduň Arbanasi, Božensi, Ýetyr, Žerawna, Kopriwştisa, Kotel, Melnik, Nesebyr, Sozopol, Trýawna we Şiriko-Lyka ýaly şäherleri-de muzeýlere, taryhy ýadygärliklere örän baýdyr. Gara deňziň kenaryndaky Warna we Nesebyr şäherleri bolsa ýurduň ilatynyň agramly böleginiň dynç alýan ýeri hasaplanýar. Bolgariýada Yewropanyň iň owadan dag gowagy hem bar. Ol Ledenika diýlip atlandyrylýar.
Esasy baýramçylyklary[üýtget]
- 3-nji mart - Bolgariýanyň azat edilen güni,
- 6-njy sentýabr - Bolgariýanyň birleşen güni,
- 22-nji sentýabr - Bolgariýanyň garaşsyzlyk güni.


text:
Luwr muzeýi
LUWR - bu diňe bir ajaýyp arhitektura ýadygärligi bolman, eýsem ol fransuz korollarynyň köşgi, dünýäniň iň abraýly adygan muzeýleriniň biridır.
1981-nji ýylda Fransiýanyň Prezidenti Fransua Mitteranyň karary esasynda Luwrda giň gerimli restawrasion işleri başlanýar. Onuň iň gadymy bölegi (baş binasy) dikeldilýär.
1985-1989-njy ýyllarda Napoleonyň köşgüniň öňünde täze zallary we howlyny köşk bilen birikdirýän meşhur piramida gurulýar. Onuň awtory asly hytaýly amerikan arhitektory Ýoh Ming Pi. Piramidanyň beýikligi 21 metr bolup, onuň töweregini fontan gurşaýar, fontanyň daşynda ýene-de kiçiräk üç sany piramida ýerleşýär.
Meşhur italýan suratkeşi Leonardo da Winçiniň dünýä belli eseri "Mono Liza" (Džokonda) Luwryň merjeni hasaplanýar. Suratkeş florensiýli bankir Françesko della Džokondanyň buýurmasy boýunça onuň aýaly Mono Lizanyň portretini çekýär. Bu uly bolmadyk eseriň üstünde suratkeş dört ýyla golaý işleýär. 1911-nji ýylda „Mono Liza“ Luwrdan ogurlanýar. Ony muzeýde agaç ussasy bolup işleýän Françenso Peruja atly italýan ogurlaýar. Iki ýyldan soňra, 1913-nji ýylda surat tapylýar we ol Luwra gaýtarylyp berilýär. Jenaýatçy Napoleon Bonapart tarapyndan bikanun getirilen bu kartinany diňe Italiýa gaýtarmak maksady bilen ogurlandygyny düşündirýär.
“Mono Liza" (Džokonda) Luwryň merjeni hasaplanýar. Suratkeş florensiýli bankir Françesko della Džokondanyň buýurmasy boýunça onuň aýaly Mono Lizanyň portretini çekýär. Bu uly bolmadyk eseriň üstünde suratkeş dört ýyla golaý işleýär. 1911-nji ýylda „Mono Liza“ Luwrdan ogurlanýar. Ony muzeýde agaç ussasy bolup işleýän Françenso Peruja atly italýan ogurlaýar. Iki ýyldan soňra, 1913-nji ýylda surat tapylýar we ol Luwra gaýtarylyp berilýär. Jenaýatçy Napoleon Bonapart tarapyndan bikanun getirilen bu kartinany diňe Italiýa gaýtarmak maksady bilen ogurlandygyny düşündirýär.
Nike grek mifologiýasynda ýeňşiň hudaýy hasaplanýar. Ol ähli söweşlerde, gimnastika we saz ýaryşlarynda, dini dabaralarda üstünlik gazandyrýan hudaý hökmünde görülipdir. Nike Samofrakiýanyň heýkeli 1863-nji ýylda fransuz arheologlary tarapyndan Samofrakiýa adasyndan tapylýar. Ençeme bölekjiklerden ybarat bolan bu heýkel seresaplylyk bilen ýygnalýar. Emma, arheologlara onuň kellesini we elini tapmak başartmaýar.
LUWRYŇ ZALLARY BOÝUNÇA WIRTUAL EKSKURSIÝA 1. Gadymy Gündogar galereýasy
Gadymy Eýran: Pars şalygy
Mesopotamiýa, Assiriýa, Horsabad Yslam sungaty (1250-1517)
2. Gadymy Ýegipt (Gadymy Müsür) gelereýasy Ýegipt - faraonlaryň döwründe: Täze şalyk Kleopatranyň döwrüne çenli soňky müsür faraonlary ( faraon - bu gadymy müsür şalarynyň tituly, ady) Müsür - faraonlaryň döwründe: ybadathana Kopt Ýegipti
Grek, Etrussk we Rim galereýalary Rim gymmatlyklary
Gresiýa: Nike Samofrakiýa
Gresiýa: Weneraly otag
Gresiýa: Wenera Gresiýa: kariatidler Rim: Ýuliý-Klawdiý Rim: Daryň galereýasy
Heýkelleriň galereýasy Fransiýa: galereýa Fransiýa: beýik şahslaryň galereýasy Fransiýa: mergelden edilen içgi köşk Fransiýa: pugetiň içki howlusy 1 Fransiýa: pugetiň içgi howlusy 2 Italiýa: galereýa Mikelanželo 1 Italiýa: galereýa Mikelanželo 2 Demirgazyk Ýewropa: giçki gotik döwri
Sungat eserleriniň galareýasy Orta asyr Galkynyş eýýamy XVII - XVIII - nji ýüzýyllyk Täç gymmatlyklary 1
Täç gymmatlyklary 2 XIX-njy ýüzýyllyk: Napoleon III-niň jaýy, aşhana XIX-njy ýüzýyllyk: Napoleon III-niň jaýy, myhman otagy
Çeperçilik galereýasy Fransiýa: Fontenblonyň ikinji mekdebi Fransiýa: zal GeorgesdeLaTour Fransiýa: goňur zal Fransiýa: Lýudowik XIV-niň kartinalarynyň ýygyndysy Fransiýa: Wattonyň zaly Fransiýa: Restunyň zaly Fransiýa Buşeniň zaly Fransiýa: Wýeniň zaly
Karl Besteginiň kolleksiýasy Niderlandlar: XVI-njy asyryň birinji ýarymy Niderlandlar: XVI-njy asyr Niderlandlar: XVI-njy asyryň ikinji ýarymy Flandriýa: Rubens - galereýa Mediçi 1 Flandriýa: Rubens - galereýa Mediçi 2 Gollandiýa: Rembrantyň zaly Gollandiýa: XVII-nji asyryň ikinji ýarymy
Fransiýa: Daryň zaly Fransiýa: Molýeniň zaly Italiýa: XIII-XV asyr; zal "Kare" Italiýa: XIII-XV asyr; uly galereýa Jokonda (Mono Liza) Italiýa: XVI-XVII asyr; uly galereýa
Grawýuralaryň galereýasy Fransiýa: XVII-nji asyr Italiýa XVI-nji asyr
Luwr orta asyrda Napoleonyň üsti gümmezli jaýy Luwryň çukurlary
Orta asyr ýer asty jaýy
Luwryň arhitektura gözelligi Piramida gündizki görnüş 1 Piramida gündizki görnüş 2 Piramida gijeki görnüş Luwryň öňündäki meýdança
LUWRYŇ ÝADROSY
Luwrda dünýä meşhur kartinalaryň ýadrosy, ХVI asyrda Fransisk I-nji, Lýudowik ХIII we Lýudowik ХIV tarapyndan ýygnalan kolleksiýalar hasaplanýar.
Häzirki wagtda Luwryň ýygyndylarynyň sany 400.000 eksponatdan ybarat. Olaryň 35.000 müňden gowragy muzeýiň 200-e golaý zallarynda sergilenýär.
HÄZIRKI WAGTDA LUWRYŇ IŞ TERTIBI
Muzeý her gün sagat 9.00-dan 18.00-la çenli işleýär.
Dynç günleri: her hepdäniň 2-nji güni hem-de 1-nji ýanwar, 1-nji maý we 25-nji dekabr.
Muzeý hepdäniň 3-5-nji günleri sagat 9.00-dan 21.45-e çenli işleýär.
Giriş petekleriniň bahasy: günüň dowamynda Luwryň ähli ekspozisiýasy üçin her adama 10 ýewrodan 14 ýewra çenli.
Her aýyň birinji ýekşenbesi we 14-nji iýul güni muzeýe giriş tölegsiz (mugt).
18 ýaşa çenli çagalar üçin muzeýe giriş hemişe tölegsiz. 18-25 ýaşlylar üçin her hepdäniň 5-nji güni sagat 18.00-dan soňra tölegsiz.


text:
Günorta Afrika Respublikasy
Günorta Afrika Respublikasy (GAR) (afr. Republiek van Suid-Afrika; iňl. Republic of South Africa) — Afrika kontinentiniň günorta böleginde ýerleşýän döwlet. Ol demirgazykda Namibiýa, Botswana we Zimbabwe, demirgazyk-gündogarda Mozambik we Swazilend bilen serhetleşýär.
Afrikanyň günortasynda ýerleşýän döwlet. Kenarlaryny Atlantik we Hindi okeanlary ýuwýar. Tutýan meýdany 1,2 million inedördül kilometr. Ilaty 43 million adamdan geçýär. Olaryň 76 göterimi afrikalylar, galan bölegini bolsa beýleki milletler tutýar.
Mazmuny
Resmi dili[üýtget]
GAR-da dürli halklaryň we etniki toparlaryň arasynda ulanylýan dilleri hem hasaba alanyňda, ýurtda 11 sany dil ulanylýar. Olar: afrikaans, iňlis, ndebele, kosa, zulu, pedi, suto, tswana, swazi, wenda we tsonga. Käbir maglumatlara görä, zulu iň köp ýaýran dil hasaplanýar. Ilatyň 22,9 göterimi şol dilde gürleýär. Halkyň 17,9 göterimi kosa, 14,4 göterimi Afrikaans, 9,2 göterimi pedi we 8,6 göterimi iňlis dilinde gürleşýär. Iňlis dili resmi we iş ýüzünde köp ulanylýar.
Dini[üýtget]
Günorta Afrikanyň ilatynyň 80 göterimi diýen ýaly hristian dinine uýýar. Şeýle hem ýurtda induizm, yslam we iudaizm dinine hem uýýanlar bar. Ýurduň ilatynyň belli bir bölegi bolsa ýokarda agzalan dinlere uýman, eýsem öz däp-dessurlaryna ynanýarlar. Afrika yklymynyň günorta böleginde ýerleşýän GAR demirgazykda Namibiýa, Botswana we Zimbabwe, demirgazyk-gündogarda Mozambik we Swazilend bilen araçäkleşýär. Umumy maglumatlar
GAR Afrika yklymynyň etniki taýdan köp milletli ýurdy hasaplanýar. Ol tebigy baýlyklara baý bolmak bilen çäklenmän, eýsem-de yklymyň ykdysady taýdan iň ösen ýurdudyr. GAR ykdysady ösüşi boýunça dünýä ýurtlarynyň arasynda öz ornuny aldy. GAR 50-den gowrak halkara guramalaryň agzasydyr, şeýle hem 1946-njy ýylda Birleşen Milletler Guramasynyň agzalygyna kabul edildi. Ýurtda ösümlikleriň 16 müň görnüşi bar. 18 sany milli seýilgäh döredildi. GAR-yň käbir goraghanalary Dongola goraghanasynyň düzümine girýär. Günorta Afrika ýewropalylaryň aralaşmagy bilen ýurduň haýwanat dünýäsi barada täze maglumat çykyp ugrady. Ýurdun baý haýwanat dünýäsi bar. Soňky ýyllarda dürli görnüşdäki haýwanlaryň awlanmagy azaldy. Ýurduň köp böleginde pillere duş gelmek bolýar. Mundan öň köp duş gelinýän haýwanlardan ýolbarslara indiden beýläk diňe Krýuger milli seýilgähinde duş gelmek bolýar.
Ilaty[üýtget]
2001-nji ýyldaky maglumatlara görä, ýurtda ilatyň gürlügi boýunça 1 inedördül kilometre 36,8 adam düşýär. Ýohannesburg, Keýptaun we Durban ýaly şäherlerde köp adam ýaşaýar. 1990-njy ýyllaryň ahyrlarynda ýurduň ilatynyň ortaça köpelişi birneme yza galdy. 2004-nji ýyldaky maglumatlara seredeniňde ýurduň ilatynyň 64 göterimi şäherlerde ýaşaýar. Iri şäherleri - Keýptaun (4 million adam), Durban, Ýohannesburg, Port-Elizabet, Piterma-risburg we Blumfonteýn. Ýurda Zimbabwe, Nigeriýa, Hytaý we Beýik Britaniýa ýaly ýurtlardan adamlar ýaşamaga gelipdir.
GAR-daky şahtalarda we fermalarda işlemek üçin Swazilend, Lesoto we Botswana ýaly ýurtlardan adamlar gelýärler. 2003-nji ýylda GAR-dan ABŞ-a, Ýewropa ýurtlaryna, Awstraliýa we Täze Zelandiýa 10 müňe golaý adam iş bilen gidýär. Olaryň agramly bölegini lukmanlar. hasapçylar we mugallymlar tutýar. 2000-nji ýyldan bäri emigrant we immigrantlaryň arasyndaky tapawut kem-kemden azalýar.
Döwlet gurluşy[üýtget]
Günorta Afrika federalizm elementi bolan respublika. 1996-njy ýylda kabul edilen konstitusiýa hereket edýär. Döwlet baştutany we Ýaragly güýçleriň baş serkerdebaşysy – prezident. Prezidentiň iş möhleti bäş ýyl, ol iki gezekligine şaýlanyp bilýär. Kanun çykaryjy organy iki palataly parlament ýerine ýetirýär. Olar Milli Assambleýa (400 orunlyk) we Milli welaýatlar geňeşi (90 orun). Milli assambleýadaky deputatlar 5 ýyllyk möhlete saýlanýar. Prezident – Mbeki Tabo. Ol 2004-nji ýylyň 23-nji aprelinde prezident saýlandy. Ondan öň bolsa 1999-njy ýylda prezidentlige saýlanypdy. Prezidentiň orunbasary-Mlambo-Ngkuka Fumzile. 2005-nji ýylda bu wezipä bellendi. Döwlet 9 welaýatdan durýar. Olar: gündogar Keýp, Gauteng, günbatar Keýp, Kwazulu-Natal, Limpopo, Mpumalanga, erkin respublika, demirgazyk-günbatar we merkezi Keýp.
Kazyýet ulgamy[üýtget]
Ýurduň kazyýet ulgamy roman-golland we iňlis hukugynyň ýörelgeleri esasyndan döredildi. Döwletde konstitusion, ýokary apellýasion, ýokary kazyýet we magistratur kazyýetler hereket edýär.
Goranmak güýji[üýtget]
2002-nji ýyldaky maglumatlara görä, Günorta Afrikanyň milli goranmak güýçleriniň düzüminde 60 müň esger bar. Günorta Afrika bilen ABŞ-nyň arasyndaky harby hyzmatdaşlyk gatnaşyklary ösdürilýär. Günorta Afrikanyň harby güýçleri BMG-niň baýdagynyň astynda Burundi, Şirmaýy Kenar Respublikasy, Sudan ýaly bimäçe Afrika ýurtlarynda parahatçylyk ugrundaky hereketlere gatnaşdy. 2004-nji ýyldaky maglumata görä, ýurtda goranmak pudagy üçin 3,172 milliard dollar harçlandy.
Daşary syýasaty[üýtget]
Günorta Afrika dünýäniň ähli ýurtlary bilen şol sanda Afrika döwletleri bilen dostlukly gatnaşyklary ýola goýmagy özüniň daşary syýasatynyň ileri tutyan ugurlarynyň biri hasaplaýar. Botswana, Lesoto we Swazilend bilen ykjam gatnaşyklar ýola goýuldy. Günorta Afrika Beýik Britaniýanyň Afrika yklymyndaky esasy daşary syýasy hyzmatdaşy hasaplanýar. Prezident Mbeki ýurduň halkara jemgyýetçiliginde we dünýädäki abraýyny belende galdyrmak üçin işjeň zähmet çekýär. GAR – BMG-niň işjeň agzasydyr. Şonuň üçin hem bu döwlet BMG-niň Afrika yklymyndaky parahatçylyk hereketlerine işjeň gatnaşýar.
Syýasy partiýalary[üýtget]
Günorta Afrika köp partiýaly döwlet. Ýurtda 20 sany syýasy partiýa hasaba alyndy. Olaryň iň abraýlylary şeýleräk:
- “Günorta Afrikanyň Milli kongresi” partiýasy. Başlygy - prezident Mbeki Tabo. Ýurduň esasy syýasy guramalarynyň biridir. 1912-nji ýylyň 8-nji ýanwarynda döredildi. 1994-nji ýyldan bäri döwleti dolandyryp gelýän partiýadyr.
- “Demokratik alýansy” partiýasy. Başlygy - Leon Toni. Partiýa 2000-nji ýylda döredildi.
- “Demokratiýa hereketiniň birleşigi” partiýasy. Başlygy - Holomisa Bantu. 1997-nji ýylyň sentýabrynda esaslandyryldy.
- “Garaşsyz demokratlar” partiýasy. Başlygy - De Lill Patrisiýa. 2003-nji ýylyň martynda döredildi.
Ykdysadyýeti[üýtget]
Günorta Afrika Respublikasy Afrika yklymynda ykdysady gatnaşyklar babatda iň ösen ýurtlaryň biridir. Dünýä ülňülerine laýyklykda bu ýurt jan başyna düşýän girdeji babatda ýokary görkezijilere eýedir. Ýurduň ilatynyň işe ýaramly bölegi orta hasap bilen 15,23 million adam.
Senagaty[üýtget]
Senagat pudagy ýurduň umumy milli girdejisiniň 31,6 göterimini tutýar. Senagat pudagynyň esasyny gaýtadan işleýän senagaty düzýär. Ýurtda gara metallurgiýa, reňkli metallaryň önümçiligi (GAR hrom we marganes önümçiliginde dünýäde öňdäki orunlarda durýar), altyn we platin böleginiň önümçiliginde ösen. Döwletde oba hojalyk önümlerini gaýtadan işleýän kärhanalar işleýär. «SAB-Miller» atly piwo şereketi öz önümlerini dünýäniň 11 ýurduna satýar. Günorta Afrikada dokma, tikinçilik, aýakgap we himiýa (kömürden benzin alynýan zawodlar) ýaly pudaklar hem ösýär. Kagyz we sement önümçiligi hem işe girizildi.
GAR - mineral serişdelere hem baý ýurt. Magdan senagatynyň esasy pudagy - altyndyr. Günorta Afrika altyn gazyp almakda dünýäde öňdäki orunlarda durýar. Onuň merkezi Ýohannesburg şäheridir. Käte bu şähere «altyn şäher» hem diýilýär. Ilkinji şahta 120 ýyl mundan ozal açylypdyr. Altynyň gory azalýar. 2004-nji ýylda onun çykarylyşy 346 tonna çenli azaldy. 2001-nji ýylda bolsa bu görkeziji 500 tonna barabardy. «Anglo platinum» şereketi platin metalyny çykarýan iri şereketleriniň biri hasaplanýar. GAR-da «BMW», «Mersedes», «Toýota», «Mazda», «Ford» ýaly dünýä belli awtomobiller ýygnalýar. «General Motors» şereketi Port-Elizabet şäherinde golçur kärhanasyny açdy.
Oba hojalygy[üýtget]
Günorta Afrikanyň ykdysadyýetiniň häzirkizaman tehnologiýalary bilen doly üpjün edilen ösen pudagydyr. Oba hojalygy pudagynda öndürilýän esasy azyk önümleri bilen ilat doly üpjün edilýär. Ýurtda arahis, mekgejöwen, mango, günebakar, bugdaý, şeker çiňňirik, nohut, pagta, arpa ekilýär. GAR gök önüm we miwe (ananas, apelsin, üzüm, alma) eksport edýär. Oba hojalygyna ýygy-ýygydan bolýan guraklyk ýaramaz täsir edýär. Ýurtda maldarçylyk, guşçulyk hem ösen. GAR angor geçişinin derisinden ýasalýan moher önümçiliginde dünýäde birinji orunlarda barýar. Her ýyl derýalardan we ummanlardan 700 müň ton-nabalyk we beýleki suw jandarlary tutulýar. Bir million tonna çenli tutmaga rugsat berilýär. Derýalardan krokodiller hem tutulýar.
Daşary söwdasy[üýtget]
Daşary söwda ýurduň ykdysady ulgamynda esasy rol oýnaýar. Eksport bilen importyň mukdary bir ugurda barýar. 2005-nji ýylda orta hasap bilen import 52,97 milliard dollar, eksport 50,91 milliard dollar. Esasy import edýän harytlary: ulag, nebit, himiýa önümleri. Import boýunça esasy hyzmatdaşlary: Germaniýa, ABŞ, Hytaý, Ýaponiýa, Beýik Britaniýa, Fransiýa, Saud Arabystany we Eýran. Esasy eksport edýän harytlary: mineral çig mallar (almaz, altyn we platina), awtoulag, tehnika, hojalyk harytlary we şerbetler. Eksport boýunça esasy hyzmatdaşlary: ABŞ, Beýik Britaniýa, Ýaponiýa, Germaniýa, Gollandiýa. «De Birs» şereketi göwherden ýasalan şaý-seplerini Londondaky, Nýu-Ýorkdaky we Tokiodaky dükanlarynda satýar. 2005-nji ýylda Parižde dükan açdy.
Energetika pudagy[üýtget]
Ýurduň çäginde sarp edilýän elektrik energiýasynyň 80 göterimi 20 sany elektrik beketlerinden öndürilýär. Şeyle hem bir atom stansiýasy hereket edýär. Ol 1985-nji ýylda Keýptaun bilen Saldanýa-Beý şäherleriniň arasynda gurlupdyr. Günorta Afrikaly alymlar ýadro generatoryň nusgasyny oýlap tapdylar. Ýurduň energiýa ulgamy Botswananyfl, Lesotonyň, Namibiýanyň we Swazilendiň energiýa ulgamy bilen birikýär. GAR bu ýurtlara elektrik energiýasyny satýar. 2003-nji ýyldaky maglumata görä, ýurtda 215,9 milliard kWt/sagat elektrik energiýa öndürilip, onun 10,14 milliardy eksport edildi.
Syýahatçylygy[üýtget]
Ýurduň ykdysadyýetiniň esasy pudaklarynyň biridir. Daşary ýurtly jahankeşdeleri umman kenary, tebigy ajaýyplygy ýerli halkyň baý medeni gymmatlyklary özüne çekýär. Jahankeşdeler her ýyl Durbanda geçirilýän «Afrikanyň kenary» atly festiwala hem gatnaşýarlar. Ýurtda käbir ýeňillikleriň döredilmegi syýahatçylaryň sanyny artdyrdy. 2001-nji ýylda ýurda 5,9 million syýahatçy geldi. 2005-nji ýylda bu görkeziji 6,7 million adama ýetdi. Soňky 2-3 ýylyň içinde hyzmat ediş nyrhy ýewropa derejesinden hem köpeldi. Esasy syýahatçylyk merkezi - Durban. Syýahatçylyk senagatynda 539 müň adam zähmet çekýär.
Gözel ýerleri[üýtget]
Günorta Afrikanyň paýtagtyndaky botanika bagy we dag garbanyşhanasy UNESKO-nyň bütindünýä miras sanawyna girizildi. Şeyle hem ýurtda köp sanly muzeýler, milli seýilgähler. zulu, kosa ýaly halklaryň döwrebaplaşdyrylan obalary, goraghanalary bar.
Bilimi[üýtget]
Afrikaly çagalar üçin ilkinji mekdep baryp 1799-njy ýylda Kap koloniýasy döwründe açylypdy. 1994-nji ýyla çenli döwletiň mekdep ulgamy jynsparazlyga esaslanýardy. Aparteid ulgamyň ýatyrylmagy bilen ýurtda ýaşaýan ähli halklaryň bilim almaga mümkinçiligi döredi. Mekdep bilimi hökmanydyr. Ýokary okuw mekdepleriniň ulgamyna 20 uniwersitet 15 tehniki mekdepler girýär. 2002-nji ýyldaky maglumatlara görä, Keýptaundaky uniwersitetiň 6 fakultetinde 672 mugallym zähmet çekýär we 16 müň talyp bilim alýar. Şeýle hem Pretoriýa şäherindäki uniwersitetde 1460 mugallym, 26 müň talyp, Günorta Afrika uniwersitetinde 1074 mugallym we 117 müň talyp bar. Günorta Afrika uniwersiteti iň iri bilim ojagy bolup, bu ýerde dünýä ülňülerinde bilim berilýär. 2003-nji ýylda Keýptaunda Afrika yklymynyň ilkinji matematika bilimleri instituty açyldy. 1990-njy ýyllaryň soňlarynda ýurtda kompýuter hünärmenlerini taýýarlamak üçin gazna döredildi. 2002-nji ýyldan başlap, ýokary okuw mekdepleriniň bilim derejesiniň hilini artdyrmak maksady bilen täze reformalar durmuşa geçirilip başlandy. Döwlet bütjetinden bu reformalar üçin 3,1 milliard rand bölünip berildi. Teatry: Keýptaunda ilkinji teatr 1801-nji ýylda açyldy. 1920-nji ýyllarda teatrlarda afrikaans dilinde teatr oýunlary sahnalaşdyrylyp başlandy. 1950-nji ýylda ýazyjy we dramaturg Ezeldi Mpahiele tarapyndan ilkinji teatr topary döredildi.
Kinematografiýasy[üýtget]
Ýurduň kinematografiýasy 1912-nji ýyldan soň ösüp ugrady 1915-nji ýyldan başlap “Kilarni film” kinostudiýasy yzygiderli çeper filmleri surata düşürip başlady. Sesli kinolaryň çykyp başlamagy bilen ýurtda iňlis we afrikans dillerinde kinolar surata düşürildi. 1979-njy ýyldan bäri Durban şäherinde Afrikanyň günorta böleginiň halkara kinofestiwaly geçirilýär. 2004-nji ýylda golliwudyň kino ýyldyzy asly ýohannesburgly Şarliz Teron «Oskar» baýragyna mynasyp boldy. Şeýle hem ol «Altyn şar» baýragyna mynasyp bolan ilkinji afrikaly aktrisa hem boldy.
Belli günorta afrikaly režissýor Leon Şusteriň surata düşüren filmi Berlin kinofestiwalynda baýraga mynasyp boldy. 2005-nji ýylda şol festiwalda Günorta Afrikanyň «Karmen» atly filmi hem baýrak aldy. 2005-nji ýylda GAR-yň kinematograflarynyň sungatyna ýokary baha berdiler. Şol ýyl geçirilen FESPAKO festiwalynda iň ýokary baýrak bolan «Skakun Ýennegi» heýkeli režissýor Zol Masekonyň surata düşüren «Baraban» atly filmine berildi.
Şeýle hem günorta afrikaly režissýorlar Ramadan Sulemanyň (“Zulunyň söýgi haty” filmi) we Teddi Materiň (“Maks we Mona” filmi) sungatyna ýokary baha berildi. Soňky ýyllarda Keýptaun şäheri kinoindustriýanyň merkezine öwrülip barýar. Her ýyl bu ýerde 12-13 sany kino surata düşürilýär.


text:
Indeýler
Indeýler Amerikanyň ýerli ilatynyň umumy ady (eskimoslardan we aleutlardan başgasy). Bu at ilkinji deňizde ýüzüjileriň (15 asyryň aýagynda H. Kolumb we b.) Atlantik okeanyň aňyrsynda açan ýerlerine Hindistan diýip ýalňyş düşünmeklerinden gelýär. Indeýler antropologik gurluşy taýdan amerikan jynsyna degişli. Amerikadaky indeýleriň umumy sany takmynan 30 milliondan gowrak (1960). Indeýleriň dil bölünşigi örän köp. Olaryň dili entek ylmy taýdan kadaly öwrenilmändir. Indeýleriň dini ynançlary boýunça geçmişde dürli urug-taýpa kultlarynda (şamanism, totemizm galyndylary we.b) uýmak bolupdyr. Häzirki indeýlerde şol kultlar hudaýlar hökmünde Amerikanyň diňe barmasy kyn we çet sebitlerinde ýaşaýan taýpalarda saklanyp galypdyr. Indeýleriň köpüsi hristiançylygy: Günorta Amerikada, esasan, katolizmi, Demirgazyk Amerikada ýaşaýanlaryň aglabasy bolsa protestantizmiň dürli mezheplerini kabul edipdirler. Indeýleriň we eskimoslaryň ata-babalary 30-20 müňýyllyklarda demirgazyk-gündogar Aziýadan Bering bogazynyň üsti bilen Amerika göçüp barypdyrlar diýip çak edilýär. Amerikanyň ýewropalylar tarapyndan koloniýalaşdyrylyp ugralmagy bilen (16-njy asyrdan başlap), indeýleriň durmuşynda düýpli özgerişikler bolup başlaýar. Ýewropa kolonizatorlary indeýleriň tebigy ösüşini togtatmaga çalyşýarlar. Kolonizatorlar demirgazyk Amerikada indeýleriň köpüsini garypdyrlar, ep-esli bölegi bolsa ABŞ-nyň we Kanadanyň rezerwasiýalaryna göçürilipdir. Diňe materigiň çet demirgazygyndaky ýerli indeýler ýarym çarwa durmuşynda ýaşaýarlar, ABŞ-daky indeýleriň köp bölegi amerikanlar bilen assimilleşip Amerikanys şäher we oba proletariatynyň hem-de garyp fermerleriniň hataryna goşulýarlar. Latyn Amerikasyndaky (West-Hindistan, Urugway, Argentina) indeýleriň köp taýpalary gyrlypdyr. Indeýleriň diňe az bölegi Amazonka derýasynyn basseýniniň çet ýerlerinde öz medeni-durmuş gurluşyny saklapdyr. Latyn Amerikasyndaky birnäçe ýurtlaryň häzirki milletleriniň (meksikanlaryň, paragwaýlaryň, peruanlaryň) we beýlekileriň emele gelmeginde indeýler olaryň esasy düzüm bölegi bolýar. Birnäçe döwletlerde ispan dili bilen birlikde indeýleriň dili hem ulanylýar (ýagny-keçýa-Peruda, Boliwiýada, Ekuadorda, guarani- Paragwaýda ikinji resmi dil hasap edilýär.). Indeýleriň dünýä medeniýetine goşan goşandy uludyr. Indeýler ajaýyp arhitektura ýadygärliklerini, şekillendiriş sungatyny, şahyrana halk döredijiligini döretdi.