text:
Muguthor gurçuklar
Mugthor gurçuklar ýa- da ylmy dil bilen aýdanymyzda gelmintler – adamyň bedenine ornaşyp, onda dürli gurçuk kesellerini – gelmintozlary döretmäge ukyply ýönekeý gurçuklaryň uly toparydyr. Olar adamzadyň saglygyna howp salýan musallatdyr. Göräýmäge arassaçylyk şertlerini berjaý edýänlere gurçuk ýolukmajak ýaly, emma öýde arassaçylyk kadalary doly saklansa-da, köpçülik ýerlerinde dürli ýollar bilen bu kesel ýokuşyp bilýändir. Gelmintleriň ýaýramagy ilki bilen howa şertlerine, soňra bolsa ýerlerdäki durmuş-ykdysady ýagdaýa baglydyr. Hemmetaraplaýyn ösen ýurtlarda gelmintoza ýolukmagyň derejesi yzagalak tropiki we subtropiki guşaklykdaka ýurtlara garanyňda mes- mälim pesdir. Ýer ýüzünde adamyň bedenine şikes ýetirmäge ukyply gurçuklaryň 400-den hem köpräk görnüşi bardyr. Olar öz arasynda üç topara bölünýärler: togalak gurçuklar, lenta şekilli gurçuklar we gansorujylar. Ýokuşmagyň ýoluna görä bolsa olar: Biogelmintlere (ösüş tapgyry haýwanyň bedeninde geçip, şolardan adama ýokuşan gurçuklar); Geogelmintler (gurçuklaryň ýumurtgalary toprakda ösüp ýetişen); Kontagelmintlere (keselli adamdan geçen gurçuklara) bölünýär. Adam gurçuklary ýaýradyjy ýa-da olaryň ahyrky eýesi bolup biler. Keseliň ösmegi we bedeniň şikeslenmegi mugthor gurçuklaryň adamyň bedenine ýokuşmagynyň ýoluna, olaryň sanyna we bedendäki uýgunlaşmasyna baglydyr. Gurçuklaryň liçinka (ýaş gurçuklar) görnüşi hem, doly ösüşi geçen görnüşleri hem adamyň bedenine uly zyýan ýetirýändir. Uly gelmintler adatça bedeniň belli bir ýerine ornaşýar, emma liçinka beden agzalarynyň içinde çylşyrymly hereketleri ýerine ýetirip, agzanyň üýtgemegine getirip biler. Beden agzalarynyň içinde garyn-içege ýollary mugthor gurçuklaryň mesgeni bolup, olaryň her bir görnüşi özi üçin onuň belli ýerlerini saýlap alýar. Mysal üçin togalak gurçuklar (askaridler) – inçe içegäniň başynda, kiçi soguljan (ostrisa) – inçe içegäniň ahyrynda we ýogyn içegäniň başynda, uly soguljan (wlasoglaw) – ýogyn içegäniň başynda ýaşaýar. Gurçuk keseli adamyň bedeniniň hemme agzalaryny we dokumalaryny şikeslendirip bilýär. Onuň ähli görnüşleri bedendäki bar bolan keselleriň geçişini agyrlaşdyrýar. Görnüşine baglylykda şu aşakdaky gurçuk keselleri has ýygy duş gelýär: Askaridoz; Trihosefalez; Trihinellýoz; Trematodoz; Enterobioz; Ankilostomidoz. Gurçuk keseliniň alamatlary Gelmintoz keseli adatça iki tapgyrlaýyn geçýär: ýiti döwri – 2-3 hepdeden 2 aýa çenli we dowamly döwri – birnäçe aýdan ençeme ýyla çenli dowam edip biler. Ýiti döwri mugthorlaryň bedene geçip, onuň içinde ornaşyp başlamagy bilen gabat gelip, esasy ýat antigenlere garşy immunitetiň allergiki görnüşde ýüze çykýan jogaby bilen häsiýetlendirilýär. Gelmintozyň bu döwrüniň alamatlary mugthor gurçuklaryň bedene geçiş ýoluna garamazdan birmeňzeşdir. Emma dowamly tapgyrynyň alamatlary köp dürlüligi bilen tapawutlanýar. Gurçuklaryň ýerleşýän ýerine, sanyna, alyp barýan işine görä, dürli beden agzalaryň we ulgamlarynyň işinde bozulmalar peýda bolýar. Bedende maddalaryň çalşygyna ýaramaz täsir edip, mugthorlar özüne gerekli maddalary kabul edýärler we iýmit siňdirişiň bozulmagyna, witaminleriň, beloklaryň, ýaglaryň, uglewodlaryň, mineral maddalaryň bedende özleşmegini bozýarlar. Gelmintozyň ilkinji alamatlary 2-3 günden (askaridozda), 1,5 ýyla çenli (filýariozda) ýüze çykýar. Bu döwür köplenç 2-3 hepdäniň içinde bolup geçýär. Keseliň başynda deride örgün peýda bolýar, limfa düwünleriň, bagryň we dalagyň ulalmagy, beden etinde we bogunlarda agyry peýda bolýar. Gelmintozlaryň käbirine özboluşly alamatlar: opistorhoza (bagyr soruja) sary getirme, trihinellez üçin bolsa gyzdyrma, beden etinde agyry, ýüzüniň we gabaklarynyň çişmegi mahsusdyr. Gurçuk keseliniň dowamly döwründe, eger-de ol uly göwrümli, mysal üçin inli lentes, askarid bolaýmasa, bedene düşen ýeke-täk gurçuklar onda hiç bir alamatlary ýüze çykarman ýaşap bilýär. Ýöne bedene düşen köp sanly gurçuklar iýmit siňdirişi bozýarlar ( ýürek bulanma, garnyň çişmegi we agyrmagy, iç geçme ýüze çykýar) we käbir özboluşly häsiýetleri ýüze çykarýarlar. Gurçuk keseliniň ähli görnüşleri hem howply gaýraüzülmelere getirip bilýändir. Mysal üçin, askaridler içegä dykylýar, adamda ýürek bulanma we gaýtarma ýüze çykýar. Şonda olar gaýtarylan iýmit bilen adamyň agzyndan çykyp bilýär. Kähalatlarda lukman eli bilen basyp barlag geçirende, gurçuk ýumagynyň (esasan uly ölçegli gurçuklarda) bardygyny anyklap biler. Askaridler dem alyş ýollaryna düşende, bogulma ýüze çykýar. Içege geçirijiliginiň bozulmagy, onuň diwarlarynyň deşilmegi seýrek duş gelýän, ýöne örän howply gaýraüzülmeleriň biridir. Şeýle agyr ýagdaýlaryň öňüni almak üçin irki anyklaýyş çärelerini geçirmek örän ähmiýetlidir. Bu çäreler gakylykda we ganda gurçuklaryň ýumurtgajyklaryny ýa-da antitela (bedene del maddalar düşende, olaryň zyýanly täsirini ýok etmek üçin işlenip çykýan öýjükler) öýjüklerini ýüze çykarmaga gönükdirilendir. Giçki anyklaýyş çärelerinde gurçuklaryň ýumurtgalary täretiň düzüminde ýüze çykarylýandyr. Gurçuk keseliniň bejergisi Häzirki döwre çenli gurçuklar bilen bagly meseleleriň köpüsi anyklanyldy. Mugthor gurçuklardan saplanmak üçin gelmintlere garşy, hersiniň özüne mahsus derman serişdeleri ulanylýar. Olar üýtgeşik köp dürliligi bilen tapawutlanmasa-da, ençeme ýokary netijeli serişdeleri öz içine alýar. Mysal üçin, degelmintizasiýa - gurçuklary ýok etmek çäresini geçirmek üçin mebendazol (wermoks, antioks), pepiraziniň adipinaty (adipalit, antepar, wermikompreý, gelmirazin), pirantel pamoaty (antimint, kombantrin, strongid) serişdeleri bellenilýär. Enterobiozy we askaridozy bejermek üçin pirantel, mebendazol, albendazol, karbendasim ýaly dermanlar ulanylsa, lenta şekilli gurçuklary bejermek üçin prazikwantel ulanylýar. Köp ýagdaýda, gelmintozy bejermek üçin derman serişdesini bir gezek ulanmak ýeterlikdir, ýöne käwagt bellenilen tertip boýunça birnäçe günden gaýtalap ulanmak hem maslahat berilýär. Gynansagam, ehinokokkozy we alweokokkozy bejermegiň netijeli, şol kesele mahsus usuly entäk tapylanok. Şol sebäpli, bu ýagdaýlar ýüze çykanda, mugthor gurçugyň bedene ýetiren zyýanyna görä bejergi bellenilip, esasan hirurgiki bejergi geçirmeklige ýykgyn edilýändir. Gelmintlere garşy dürli-dürli derman serişdeleriniň barlygyna garamazdan, olaryň zyýanly taraplary barada unutmaly däldir. Gurçuklaryň hüjüm etmegi zerarly gowşan bedene güýçli dermanlar hem zyýanly täsirini ýetirmegi ahmal. Halk lukmançylygynda gurçuk keselini bejermegiň usullary Halk lukmançylygynda gurçuk keselinden saplanmak üçin ony aýyrmaga ukyply, iç geçiriji derman otlaryny ulanýarlar. Bu serişdeler dermanlara garanda, ýumşak täsir edip, has howpsuz hasaplanýar. Ajy ýowşan, pižma (çylşyrymly gülli ot ösümligi), kädi çigidi, kruşina agajynyň gabygy, şeýle hem ajy burç, sarymsak, grek hozy, sogan, nar ýaly ösümlikler giňden ulanylýar. Ajy burç Ululara (lukmanyň görkezmesi bilen) ajy burç iýmek maslahat berilýär. Belli bir keseller zerarly burç iýmek zyýanly bolsa, onda käşir iýmek we käşiriň şiresini içmek bolar. Süýt bilen sarymsak Bir bulgur süýtde bir tokga sarymsagy gaýnatmaly. Süýdi süzüp, sowatmaly we ony klizma (artbujakdan göýberme) edip gije ýatmazdan öň ulanmaly. Ulular üçin 1 bulgur, çagalar üçin bolsa 70-100 ml ýeterlikdir. Bu emi bir hepdäniň dowamynda gaýtalamaly. Grek hozunyň demlemesi Owradylan ýaş grek hozundan 4 nahar çemçesiniň üstüne biraz duzlanan gaýnag suw guýmaly. Ýarym sagat basyryp goýmaly we ony içiňi sürüji serişde bilen utgaşdyryp, günüň dowamynda içmeli. Ajy ýowşanyň demlemesi Guradylan ajy ýowşanyň bir nahar çemçesiniň üstüne iki bulgur gaýnag suw guýup, bir sagat basyryp goýmaly. Soňra sowadyp süzmeli we bir-iki nahar çemçeden günde 3 gezek içmeli. Kädi çigidi we ajy ýowşan Kädi çigidini we ajy ýowşanyň ýapraklaryny deň mukdarda owradylan görnüşinde çüýşä salmaly (1/3 bölegi), üstüni arak bilen doldurmaly. Çüýşäni 7 gün ýyly ýerde saklamaly. Soňra 50 ml günortanlykdan we agşamlykdan 1,5 sagat öň içmeli. Bu emi birnäçe hepde gaýtalamaly. Gurçuk keseliniň öňüni almak Gurçuk keseliniň döremegine, esasan, immunitetiň gowşaklygy we hapaçylyk sebäp bolýar. Bu kesele duçar bolmaz ýaly, witaminleri we mikroelementleri köpräk kabul etmeli diýýänler hem bar. Elbetde, adamyň bedeni üçin olaryň peýdasy uludyr. Ýöne bedeni gurçuklardan saplamazdan, witaminlerdir mikroelementleri iýmek – olary iýmitlendirmekdir. Gelmintoz keseline uçramazlyk üçin arassaçylyk kadalaryny berjaý etmek zerurdyr. Bu kesele "hapa elleriň" keseli diýip, ýöne ýere aýdylýan däldir. Elleriňizi mydama, esasanam nahardan öň we soň sabyn bilen ýuwmagy unutmaň. Ir-iýmişleri oňat ýuwup iýiň. Hapa suwa düşünmek onuň içindäki gurçuklaryň deri üsti bilen bedene ýokuşmagyna getirýär. Eti we balygy mazaly bişirip iýiň. Mugthor gurçuklardan goranmagyň kadalaryny bir öýde ýaşaýan maşgala agzalarynyň ählisi doly berjaý etmelidir. Sebäbi olar bir aşhanada iýmitlenip, hojalyk enjamlaryny bile ulanýandygyny, hemme otagda bolup, ondaky goşlary bile ulanýandyklaryny unutmaly däl. Adam mugthor gurçugyň göterijisi bolmak bilen çäklenmän, käbir ýagdaýlarda ony ýaýradyjy hem bolýandyr. Öz saglygyňyza wagtynda üns berip, gurçuklar ýaly mugthorlaryň oňa şikes ýetirmezligini gazanmagyň ugrunda göreşiň. Gurçuklar siziň bedeniňizde "hojaýynlyk" etmez ýaly, arassaçylyk düzgünlerini berjaý ediň, immunitetiňiziň berkligini gazanjak boluň.


c: text/html

text:
Kanunyň talap etmegi boýunça Gyrgyzystanyň 90 orunlyk parlamentindäki kanun çykaryjylaryň üçden biri aýallar. Bularyň biri hem Gülnara Derbişewa. Ol öz güýji bilen hem köp işleri bitiripdir. Ýöne aýallar üçin ýörite kwota bolmadyk bolsa, ol üç ýyl mundan ozal parlamente asla girip biljek däl eken.
“Syýasata girmäge meniň ýolumda köp päsgelçilikler bardy. Ýalňyşmaýan bolsam, aýallaryň ala tutulmagy şindi-de ýok däl. Ýaňy sanlyja ýyl mundan ozal-da aýal palamentçiler barada ýalňyş pikirler bardy. Dogrymy aýtsam, bu meniň üçin kyn günler boldy. Käbir adamlar ‘bu aýallar näme edip biljek, aýratyn-da, hasam şu’ diýýärdiler” diýip, Derbişewa aýdýar.
Derbişewanyň parlamente girip, kanun çykaryjy bolmagyna ýol açan Gyrgyzystanda aýallar üçin parlamentde 30 prosent kwota girizilmegi bolupdyr.
Orta Aziýada bular ýaly kwota köp ýerlerde bar.
Adam hukuklarynyň ýerine ýetirilişi ölçelende mydama iň aşaky orunlary eýeleýän Özbegistanda hem parlamentde aýllar üçin 30 prosent kwota bar. Täjigistanda ähli hökümet guramalarynda ýokary orunlarda iň bärsinden bir aýalyň bolmagy talap edilýär.
Gazagystan we Türkmenistan
Gazagystan bilen Türkmenistanda aýallar üçin kwota sistemasy bolmasa-da, bu ýurtlaryň ikisi-de aýallaryň erkekler bilen deň tutulmagy ugrunda tagalla edýärler.
“Aýallaryň iş ornunda ilerleme mümkinçiligi kämahallar erkekleriňkiden gowy. Aýratyn-da döwlet korporasiýalarynda aýallaryň jogapkärçilik duýgusy erkekleriňkiden ýokary, parahorlyk erkekleriňden aşak diýen düşünje bar” diýip, “Gazagystan üçin raýdaşlyk bileleşigi” atly hökümete degişli däl guramanyň ýerine ýetiriji direktory Alina Hamatdinowa aýdýar.
Aýallaryň jemgyýetdäki orny barada Orta Aziýada iň konserwatiw ýurt hasaplanýan Türkmenistan hem mejlisiň başlygy, ýurduň Birleşen Milletler Guramasyndaky ilçisi ýaly orunlarda aýallary ýerleşdirdi. Ýurduň welaýat häkimleriniň orunbasarlarynyň ählisi diýen ýaly aýallar.
Öňki döwürde önüp ösen...
Orta Aziýada häzir ýolbaşçy orunlary eýeleýän aýallar Sowet döwründe önüp-ösüp, Sowet döwründe bilim alam nesilden. Aktiwistleriň köpüsi “Sowet geçmişinden arany açyp gelinýän häzirki şertlerde regionda resmi kwotanyň bolmagynyň aýallaryň jemgyýetdäki ornuny goramaga kömegi deger” diýen pikirde.
Ýöne korrupsiýanyň giňden kök uran regionynda hökümet işgärleri bu kwotalardan peýdalanyp, öz garyndaşlaryny, dost-ýarlaryny işe girizýär diýýänler-de bar.
Ýene-de bolsa kwotanyň tarapyny çalýanlaryň sany oňa tankydy garaýanlaryňkydan köp.
Bişkekli Nurgül Janaýewa kwota bolsa-da, iş orunlarynda aýallardan edilýän talabyň erkekleriňkiden ýokarydyny aýdýar: “Erkekler barada gürrüň gidende olaryň näme resurslardan, näme serişdelerden peýdalanýandygyna, parahor ýä parahor däldigine ähmiýet berlenok. Aýallar barada bolsa ‘eger zenanlar wezipä gelse, arassa bolmaly’ diýilýär. Aýallar bilen erkekler bir wezipä geleninde ikisi-de arassa, adaty we kanuny ýollar bilen gelmeli. Men şu pikir bilen ylalaşýaryn”.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sişenbe güni Azerbaýjanyň polisiýasy ýurduň esasy oppozisiýa partiýalaryndan biri bolan «Musawat» partiýasynyň baş edarasyna reýd geçirdi.
Bu reýdde polisiýa işgärleriniň bu oppozision partiýanyň ofisindäki dokumentleri gözden geçirendikleri barada maglumat alyndy.
Azerbaýjanyň resmileri bu barlaglaryň ýakynda gurnalan demonstrasiýalar wagtynda amala aşyrylan jenaýatçylykly wandallyk bilen baglanyşyklydygyny aýdýarlar.
Şu aprel aýynda ýurduň polisiýasy Bakuda iki gezek gurnalan protest demonstrasiýalarynyň ikisini-de dargytdy we ençeme aktiwisti tussag etdi.


text:
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Günorta Aziýa boýunça ýörite wekili Riçard Holbruk Eýranyň Owganystan bilen arada uzyn serhediniň bardygyny belledi.
Holbruk bu barada sözlän sözünde bu ýagdaýyň Owganystanyň günbatarynda öz güýçli täsirıni ornaşdyrmaga Tährana mümkinçilik döredýänligini Waşingtonyň äsgermezlik edip bilmejegini duýdurdy.
Ol bu pikiri aýratynam Hyraty göz öňünde tutup aýtdy, sebäbi bu şäher Eýran bilen araçäkde ýerleşýär.
“Biz bu regionyň geografiýasy we ondaky reallykdan ägä Aşly Bommer we başga-da ençeme adamlar bilen bilelikde şol şäherde bolduk, eger bu otagda oturan adamlardan islendik biri Hyratda bolan bolsa, onda ol Hyratyň medeni we ykdysady aýlawdygyna we bu şäheriň Eýranyň syýasy täsiriniň astyndadygyna göz ýetirendir” diýip Holbruk belledi.
Eýranyň kanuny roly
Onuň aýtmagyna görä, owgan meselesiniň çözgüdine degişli Eýranyň berjay etmeli kanuny roly bar, emma olaryň bu roly berjay edip-etmezligi başga ençeme möhüm meselelere bagly.
Holbruk Karzaýyň Owganystana ýolbaşçy saýlanyp, ilkinji gezek durnukly hökümet gurmaga çalyşýan wagtynda Eýranyň konstruktiw rol oýnanlygyny mälim etdi. Ol Eýranyň Päkistan bilen bagly tagallalara hem ýardam edenligini aýdyp, Tähran aprel aýynda Tokioda geçirilen ýygnakda Yslamabada 330 million dollar kömek etjekdigini yglan etdi diýdi.
“Medeni, ykdysady we sýyasy sebäplerden başga-da, Eýranyň Owganystanda pozitiw rol oýnamagy üçin başga-da bir sebäbiň bardygyny aýdyp, ol hem neşe önümi we ondan gelýän girdejiniň gozgalaňçy hereketleri maliýeleşdirmäge gidýänligidir” diýip, Holbruk aýtdy.
Holbrook Owganystanda öndürilen geroiniň Eýrandaky müşderilere baryp ýetýanligini mälim etdi. “Uly ýaşly adamlaryň sany göz öňünde tutulyp aýdylanda, Eýran neşe meselesinde dünýä-de iň agyr problema bilen ýüzbe-ýüz duran ýurtdur” diýip Holbruk nygtady.
Amerikan wekiliniň aýtmagyna görä, neşe Eýrana Owganystandan barýar. “Bu olar üçin uly alada dörediji ýagdaýdyr. Olar munuň sanynyň gaty ýokarydygyny boýun alýarlar, bu barada anyk sanlary aýtmak kyn, emma neşekeşleriň sanynyň 5 million, hatda ondan hem köpdügini aýdyp bolar. Bu ullakan bir mesele bolup durýar.”
Ol Owganystanyň neşesiniň Orsýete hem ýaramaz täsirini ýetirýänligini aýtdy. Holbruk bu barada sözlän sözünde geçen aý Orsýet bilen Birleşen Ştatlaryň prezidentleriniň arasynda gol goýlan dokumente salgylanyp, rus lideri Owganystandan getirilýän neşäniň öz ýurduna ýetirýän täsiri bilen bagly alada bildirdi diýdi.
Geçiriljek saýlawlar we howpsuzlyk
Şol ýygnagyň dowamynda Holbruk 20-nji awgustda Owganystanda geçiriljek saýlawlar we Waşingtonyň ýolbaşçylygynda bu aladanyň howpsuzlygyny üpjün etmek barada alnyp barylýan çäreler hakda hem gürrüň etdi.
Holbruk özüniň delegasiýasynyň sýyasy maksadynyň bu ýurtdaky sýyasy korrupsiýa garşy göreşmek, hökümete garşy söweşen öňki gozgalaňçylaryň günäsiniň geçilmegi we ýerli häkimiýetleriň işini ösdürmek ýaly meseleleri öz içine alýanlygyny aýtdy.
Ol NATO-nyň goragy astynda hakyky saýlawlarda halkyň öz täze hökümetini saýlamadyk ýagdaýynda, bu meseleleriň hiç birini-de çözüp bolmajagyny aýtdy.
Holbrugyň aýtmagyna görä, ýurtdaky pitnäni basyp ýatyrmak ugrundaky tagallalarda gürrüňi edilýän bu meseleleriň hemmesem gaty möhümdir. “Biz bu barada iş alyp barýarys. Kimiň ýeňjegine garamazdan, saýlawlar arkaly häkimiýet başyndaky hökümetiň kanunylygy tassyklanýança, biz bu ses berlişigiň howpsuzlygy meselesine ünsümizi gönükdirmeli.”
Ady agzalan diplomat Waşingtonyň bu ýurt boýunça strategiýasynyň başga bir ugrunyň-da, Owganystanda oba hojalyk pudagyny ösdürmek, kanuny institutlary döretmek, adaty daýhanlara däl-de, neşäni uly möçberde paýlaýan we ony satmak bilen meşgullanýanlara garşy çäre görmekdigini belledi.
Holbruk sözüniň soňunda bu strategiýanyň üstünlikli boljagyna kepil geçmegiň mümkin däldigini, emma Waşingtonyň munuň başa barjagyna ynanýanlygyny nygtady.


text:
Moskwanyň sudy “Başneft” nebit kompaniýasynyň kontrollugyny Wladimir Ýewtuşenkowyň gözegçiliginden almaga rugsat berýän kararyň tassyklanylmagyny öňümizdäki hepdä goýdy.
23-nji oktýabrda aýyplanýan tarap sud işine taýýarlanmak üçin has köp wagt haýyş edensoň, Moskwanyň kazysy indiki sud diňlenişiginiň öňümizdäki hepde 30-njy oktýabrda boljakdygyny aýtdy.
Prokurorlar “Başneft” kompaniýasynyň hususy eýeçilige geçiriliş we onuň yzýany “AFK Sistema” atly inwestisiýa toparyna satyş işlerinde boldy diýilýän bozulmalaryň amala aşyrylandygyny belläp, gürrüňi gidýän kompaniýany gaýtadan döwlet eýeçiligine geçirmek barada sentýabr aýynda sud işini gozgapdy.
Kompaniýanyň esasy paý eýesi Ýewtuşenkow 2009-njy ýylda gürrüňi edýän firmany satyn alan mahaly hapa pullary ýuwmakda güman edilip, öý tussaglygyna höküm edildi.
66 ýaşyndaky Ýewtuşenko 16-njy sentýabrda tussag edilipdi.


text:
26-njy dekabrda Türkmenistanda ilat ýazuwy boýunça alnyp barylýan kampaniýanyň iň soňky güni. Bu kampaniýa şu ýylyň 15-nji dekabrynda başlanypdy.
Türkmenistanda soňky gezek şeýle ilat ýazuwy mundan 17 ýyl ozal, 1995-nji ýylda geçirildi. Bu gezekki ilat ýazuwynda ilatyň baş sany bilen birlikde, raýatlaryň ýaşaýyş jaý we durmuş şertleri bilen baglanyşykly käbir beýleki maglumatlar-da hasaba alynýar.
Eýsem, bu ilat ýazuwynyň geçiriliş aýratynlygy barada ýerli synçylar nähili pikirde? Şu mesele barada Azatlyk Radiosy aşgabatly graždan aktiwisti Nurberdi Nurmämmedow bilen söhbetdeş boldy.
Şu söhbetdeşligi diňlemek üçin aşaky düwmä basyň:


text:
Resmiler NATO-nyň gijeki howa zarbasynda ýalňyşlyk bilen 5 owgan esgeriniň öldürilendigini, 2-siniň bolsa ýaralanandygyny aýdýarlar. Bu waka ýurduň günortasyndaky Gazni welaýatynda bolupdyr.
Owganystanyň Goranmak ministrliginiň sözçüsi general Muhammad Zahir Azimi owgan esgerleriniň gabaw operasiýasy mahalynda duýduryş bermezden oka tutulandygyny aýtdy. Ol bu hili zadyň ilkinji gezek bolmaýandygyny aýdyp, NATO-ny tankyt etdi.
NATO-nyň sözçüsi Jozef Blotz 5 esgeriň öldürilenini tassyklady we bilelikdäki derňewiň başlanandygyny aýtdy.


text:
Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk guramasy Täjigistanda websahypalaryň petiklenmegi adam hukuklarynyň esaslaryna “howp salýar” we depeleýär diýdi.
7-nji oktýabrda ýaýradylan beýanatda ÝHHG-nyň Metbugat azatlygy boýunça wekili Dunýa Miýatowiç (Dunja Mijatovic) täjik ýolbaşçylaryna ýurtda çäklendirilmedik internet hyzmatyny üpjün etmäge çagyryş etdi.
“Soňky birnäçe aýyň dowamynda Täjigistanda websahypalaryň yzygiderli petiklenmegi aladalandyryjy we howsalaly tendensiýadyr. Aladalandyryjy şuňa meňzeş ädimler maglumat almak we ýaýratmak ýaly adam hukuklarynyň esaslaryna we metbugat azatlygyna wehim salýar” diýip, Miýatowiç öz beýanatynda belleýär.
5-nji oktýabrdan bäri Täjigistanyň çäginde ýüzlerçe websahypa, şol sanda Facebook, YouTube saýtlaryna we meşhur rus sosial ulgamlaryna girip bolmaýar.
Gürrüňi edilýän websahypalar “Group 24” atly oppozision hereket 10-njy oktýabrda Duşenbede hökümete garşy protestleri geçirmek barada sosial ulgamlarda çagyryş edensoň petiklendi.


text:
Birleşen Ştatlaryň Geologiýa gözegçiligi Merkezi Aziýanyň Fergana jülgesinde 6,2 bally ýer titremesiniň bolandygyny aýdýar.
Ýer yranmasynyň episentriniň gyrgyz paýtagty Bişkegiň 400 km güngorta-günbatarynda, özbek şäheri Fergananyň bolsa, 40 km çemesi günorta-günbatarynda bolandygy aýdylýar.
Ýer titremesiniň ýetiren zyýany we pidalar barada maglumat ýok.
Andijan şäherinde, er yranmasynyň episentrinden 100 km çemesi uzaklykda adamlar jaýlaryndan çykyp, dowla düşüp, köçelerde durdular.
Orsýetiň ýaýradan habarlarynda ýer titrmesiniň täjik paýtagty Duşanbede, ýer yranan ýeriň 300 km çemesi günorta-günbatarynda hem duýlandygy aýdylýar.


text:
Amerikan resmileri Saud Arabystanynyň Waşingtondaky ilçisiniň janyna kast etmek planynyň üstüniň açylanlygyny aýdýarlar.
ABŞ-nyň Baş prokurory Erik Holder düýn Waşingtonda bu mesele boýunça eden çykyşynda iki adamy aýyplady. Olardan biri - asly eýranly, Amerikanyň hem Eýranyň pasportyny göterýän Mansor Arbabsiýar, beýlekisi bolsa Eýranda ýaşaýan we “Kudus” harby toparynyň agzasydygy aýdylýan Gulam Şakuridir.
Bu baradaky şikaýatlar şeýle dildüwşügiň düzülenligini, maliýeleşdirilenligini we onuň Eýran tarapyndan ugrukdyrylanlygyny belli edýär.
“Bu çäre ABŞ-nyň kanunlaryna we halkara kanunlara, şeýle-de diplomatlaryň goralmagy baradaky Konwensiýalara garşydyr” diýip, ABŞ-nyň Baş prokurory nygtady.
Jenap Holder Mansor Arbabsiýaryň 29-njy sentýabrda tussag edilenligini aýdyp, Arbabsiýar bu bildirilýän aýyplamalary boýun aldy hem şol wakada Eýranyň oýnan roly barada örän möhüm maglumatlar berdi diýdi. Ol Şakuriniň bolsa Eýrandadygyny belledi.
Olara bildirilýän günäler
Bu iki adam käbir beýleki meseleler bilen birlikde, daşary ýurt resmisini öldürmek, köpçülikleýin gyrgynçylykly ýaraglary ulanmak we halkara terroristik hereketini amala aşyrmak plany boýunça dildüwşük gurnamakda aýyplanýar.
Baş prokuror Erik Holderiň aýtmagyna görä, “Hökümet bu çylşyrymly planyň aňyrsyna ýetmek üçin ençeme aýlap iş alyp bardy. Şol tagallalaryň çäginde ABŞ-nyň hökümetiniň bähbidine işleýän gizlin informator Arbabsiýar bilen Meksikada ençeme gezek duşuşdy”.
Ol aýratynam agzalýan informatoryň amerikan hökümeti bilen hyzmatdaşlyk edýänligini bilmeýän Arbabsiýaryň şol adam bilen Saud Arabystanyň ABŞ-daky ilçisiniň janyna kast etmek üçin 1.5 million dollar tölege ylalaşanlygyny öňe sürdi.
Holder bu hakda şeýle diýdi: “Bize gowşan maglumata görä, şu ýyl ýazda Arbabsiýar özüni neşe gaçakçylygy bilen meşgullanýan karteliň agzasy diýip tanadan, emma ABŞ-nyň neşe gaçakçylygyna garşy göreş alyp barýan administrasiýasynyň gizlin informatory bolan şol adam bilen duşuşypdyr. Maý aýynda Meksikada geçirilen şol duşuşyk soňraky duşuşyklaryň ilkinjisi bolup, şol tagallalar Eýranyň hökümetine degişli käbir elementleri hem öz içine alýan we Saud Arabystanynyň ilçisiniň janyna kast etmek boýunça halkara derejede edilen şol dildüwşügi ýüze çykaryldy”.
Amerikan resmileriniň aýtmagyna görä, bu dildüwşük Saud Arabystanynyň ilçisiniň nahar iýip oturan naharhanasynda bomba partlatmak ýaly plany hem öz içine alýar eken, emma bu plany amala aşyrmak partlaýyjy madda tapylýança, goýbolsun edilipdir.
“Serhetleriň ähmiýeti ýok”
Metbugat ýygnagynda çykyş eden resmilerden biri hem ABŞ-nyň Federal aňtaw gullugynyň ýolbaşçysy Robert Muller bolup, ol bu dildüwşügiň häzirki wagt biziň serhetleriň hiç hili ähmiýetiniň bolmadyk bir döwründe ýaşaýanlygymyzy görkezýändigini aýtdy.
Onuň aýtmagyna görä, eger bu dildüwşük başa baran bolsa, ol onlarça adamyň heläk bolmagyna sebäp bolardy: “Bu Golliwudda düşürilýän kinonyň temasynyň mazmuny ýaly bolup eşidilýär. Eger olaryň bu plany başa baran bolsa, onuň täsiri juda howply bolup, köp adamlar heläk bolardy. Olarda şol synanyşygyň netijesinde zýyan ýetjek adamlara rehim diýlen zat ýok bolmaly”.
Baş prokuror Erik Holder bu wakada aýyplanýan şol iki adamyň, galyberse-de Eýranyň hem jogapkärçilige çekiljekdigini öňe sürdi.
Şol aýyplamalardan soňra eden çykyşynda ABŞ-nyň Döwlet sekretary Hillary Klinton hem Eýranyň jogapkärçilige çekilmelidigini belläp, bu Tähranyň hasam üzňeleşmegine sebäp bolar diýdi.
Eýran bu aýyplamalaryň toslanyp tapylanlygyny aýdýar. Eýranyň prezidenti Mahmud Ahmedinejadyň metbugat boýunça maslahatçysy Ali Akbar Jawanfikir: “Bu ýurduň içerki problemalaryndan ünsi sowmak üçin Waşington tarapyndan toslanyp tapylan bir aýyplama” diýdi.


text:
Türkmen mekdeplerinde soňky jaň ýaňlandy, ol şu ýyl mekdebi tamamlaýan ýaşlaryň durmuşynda iň aladaly pursat boldy. Ol ozaly bilen onlarça müň oglan-gyza ýakyn geljekde nämeler garaşýar diýen sorag bilen bagly.
Eger propagandanyň pöwhe öwgülerini, owadan sözlerini bir ýana süýşürip, bu dabaraly baýramçylyga syn etsek, negatiw häsiýetli, ýaşlaryň aglaba böleginiň gaçyp-gutulyp ýa sypyp bilmejek, başga has tolgundyryjy problemalary görüp bileris. Şol problemalar nämeler, durmuşyň, jemgyýetiň haýsy meseleleri?
Köpçülikleýin işsizlik
Ozaly bilen türkmen jemgyýeti üçin ýowuz problema - dowam edýän köpçülikleýin işsizlik. Oba ýerlerinde ol juda giň ýaýran. Köne däbe görä, işsizlik baradaky real maglumatlar häkimiýetler tarapyndan iň gizlin strategik maglumatlar toparyna girizildi.
Türkmenistandaky işsizlige degişli maglumatlary diňe halkara çeşmelerden tapmak, almak mümkin. Juda bir uzak bolmadyk geçmişdäki maglumatlara görä, ýurtda işsizlik işe ukyply adamlaryň 60 hem ondan ýokary prosentini öz içine alýar.
Şu meselede Türkmenistan dünýäniň iň yzagalak ýurtlary bilen bäsleşýär. Belki, ondan bäri türkmen häkimiýetleri haýsydyr bir usul bilen bu meseläni çözendir? Ýöne ykdysadyýetdäki köp sanly täzeliklere, özgerişlere garamazdan, daşary ykdysady proýektleriň tapgyry bilen baglanyşykly gazanylan üstünliklere seretmezden, işsizlik türkmen jemgyýetinde esasy faktorlygyna galýar.
Türkmenistanyň orny
Şu ýylyň baharynda Orsýetiň “Trud” gazeti öňki SSSR-iň ýurtlarynda adamlaryň iş bilen üpjünçiligi boýunça syny çap etdi. Şol syna görä, işsizlik boýunça Türkmenistan iň erbet orny eýeleýär. Onuň derejesi ýurtda 25 % diýlip bellenipdir. Şunuň özi ýurtda ýarym million adamyň işden mahrumdygyny aňladýar.
“Türkmen ýolbaşçylary, umuman, işsizlik barada dil ýarmagy halamaýarlar, protest aksiýalary, aýlyklaryň wagtynda berilmeýändigi üçin iş taşlaýyşlar ýaly wakalar barada Türkmenistandan hiç hili habar çykmaýar” diýip, “Trud” gazeti belleýär.
Şu nukdaýnazardan türkmen mekdeplerinde kakylan soňky jaň diňe bir dabarasyz bolup görünmän, ol ýaşlaryň gaýgy-aladasyny artdyrdy. Ýurtda iş tapmagyň, işe ýerleşmegiň kynçylygy ýene bir ýagdaýa görä has-da artýar. Ol hem ýurduň daşarky dünýä üçin ýapyklygy bilen bagly.
Goňşy ýurtlar Özbegistanda, Täjigistanda işsizlik meselesi belli bir derejede daşary ýurtlara gidip işlemäge rugsat bermek arkaly çözülýär. Adamlar Orsýete, Gazagystana gidip, gazanç edýärler. Şol gidýänleriň köpüsi ýaşlar. Ýöne ýapyk Türkmenistanda serhetden geçmek ýeňil iş däl. Ýurtdan çykmak, ýurda dolanyp gelmek meselesinde gaty köp kynçylyklar bar.
Neşekeşlik we jelepçilik
Işsizlikden başga-da ýurtda ýaşlaryň öňünde keserip duran iň bärkisi iki problema bar. Ol neşekeşlik bilen jelepçilik. Bularyň ikinjisi barasynda prezident dymýar, ýöne türkmen mekdeplerindäki soňky jaň mynasybetli ýollan gutlag hatynda neşekeşlige degip geçipdir.
Şu faktyň özem ýaşlaryň arasyndaky ýagdaýyň betbagtçylyklydygyna şaýatlyk edýär. Şeýlelikde soňky jaň baýramçylygy her zadam bolsa ýaşlara degişli uly aladalar, galagopluklar bilen utgaşýar. Şol meselelere garşy göreşiň öňünde häkimiýet owadan söze-de, boş öwgülere-de bukulyp bilmez.
Aleksandr Narodetski postsowet döwletleri boýunça britaniýaly bilermen. Şu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Çaý we kofe “ýürek agrysyna garşy goraýar”
Gollandiýada geçirilen 13 ýyllyk barlagyň netijesine görä günde birnäçe käse çaý ýa-da kofe içmek ýürek agrysyna garşy goraýamyka diýlip çak edilýär.
40 müň adamda geçirilen barlaglara görä günde 6 käseden köp çaý içýänlerde ýürek agrysy bolma ähtimallygyny üçde-bir azaldýar. Günde 2-4 käse kofe içmek hem ýürek agrysyny azaldýar. Başga bir barlaga görä bu azalma 20% töweregidir.
Ellen Mason (Britaniýanyň Ýürek Guramasynda ýokary derejeli kardiolog) şeýle diýýär: “Bu ylmy-barlag kadaly derejede çaý we kofe içmegiň saglyga zyýanly däldigi baradaky maglumatlara goşant goşýar. Elbetde ýüregiňi oňat ýagdaýda saklamaga gezek gelende umumy ýaşaýyşymyzy saglykly görnüşde alyp barmak iň esasysydyr. Kofeniň ýanynda çilim hem çekseňiz onda kofeniň ähli saglykly tarapy ýok bolar, ýa-da telewizoryň öňünde birnäçe sagatlap çaý içip hiç maşk etmezlik siziň ýüregiňizi goramaga hiç goltgy bermese gerel”
Çeşme: Bayjan
Filed under: Bütin Temalar, Durmyş, Saglyk


text:
Paýtagtda çanak antennalary aýyrmak işi dowam edýär. Ilkibaşda Aşgabadyň käbir raýonlarynda çanak antennalary ýaşaýyş jaýlarynyň diwarlaryndan aýrylyp, olaryň üçeklerine geçirilen bolsa, indi üçeklerdäki antennalar hem ýok edilip başlandy.
Aşgabadyň Parahat-1 we Parahat-2 mikroraýonlaryndaky köpgatly ýaşaýyş jaýlarynyň köpüsiniň diwarlaryndanam, üçeklerindenem çanak antennalary aýryldy. Häzir şol jaýlaryň üçekleri garalyp ýatyr. Paýtagtyň beýleki raýonlarynda hem çanak antennalary aýyrylýar.
Bu antennalary öýuprawleniýäniň işgärleri aýyrýarlar. Olar her gün bir jaýyň üçegine münüp, şol ýerdäki antennalary söküp aýyrýarlar. Olar ilki ýaşaýjylara olaryň antennalarynyň üçekden aýryljakdygyny duýdurýarlar.
Antennalar ýygnanmaýar
Ýaşaýjylaryň köpüsi aýrylan çanak antennalaryny ýygnamaýarlar. Çanak antennalaryny zir-zibile zyňýanlar hem bar. Eýesiz galan çanak antennalarynyň nirä äkidilýändigini anyklamak başartmady. Ýöne aýrylyp zyňlan eýesiz galan çanak antennalarynyň soňra ýygnalyp, ujypsyz bahadan satylýandygy hem aýdylýar.
Şol bir wagtda hem çanak antennalary aýrylan raýonaryň köpüsinde ýaşaýjylar telewideniýesiz galdylar. Häkimiýetleriň wada beren kabel telewideniýesi entek elýeter däl. Aşgabat telefon ulgamy edarasynyň kabel telewideniýesi diýip atlandyrylýan IPTW telewideniýesiniň kabelleri çekilen-de bolsa, olar boýunça entäk hiç zat görüp bolmaýar.
Bu kabelleri çekýän Aşagabat telefon ulgamy edarasynyň işgärleri bu kabeller arkaly takmynan bir aýdan soň telewizion programmalara tomaşa edip bolar diýýärler. Olar bu kabel telewideniýäniň anyk haçan işläp başlajakdygyny özleriniň hem bilmeýändigini aýdýarlar.
Tehniki mümkinçilik ýok
Aşgabat telefon ulgamy edarasynyň bu kabel telewideniýesine adaty telefon liniýasy arkaly hem tomaşa edip bolýar. Emma bu edaranyň müşderilere hyzmat edýän ofisleriniň işgärleri häzirlikçe agzalýan edaranyň täze müşderileri öz bu hyzmatyna birikdirmäge tehniki mümkinçiliginiň ýokduygyny aýdýarlar.
Täze müşderiler bu hyzmata birikdirilenden soň adaty telefon liniýalardan hödürlenýän IPTW-niň hili öňküsindenem peseldi. Onuň telewizion signalynyň kesilip durmagy adaty bir ýagdaýa öwrülip barýar. Kähalatda ýarym sagatlap hem signal kesilip bilýär.
Çanak antennalary aýrylan käbir jaýlarda “Türkmentelekomyň” “kabel telewideniýesi” hem bar. Emma bu hili mümkinçilgi bolmadyk ýaşaýjylar diňe adaty antennalar arkaly Türkmenistanyň telewideniýesine tomaşa etmeli bolýarlar.
“Ýakyn wagt...”
Öňem türkmen telewideniýesine tomaşa etmek islemän, çanak antennalaryny edinen ýaşaýjylar öz antennalarynyň aýrylmagyndan nägile. AşTU-nyň IPTW hyzmatyndan peýdalanýanlar hem bu telewideniýäniň pleýlistinden nägile.
IPTW arkaly, esasan, Orsýetiň we Türkiýäniň telekanallary görkezilýär. AşTU-nyň işgärleri ýakyn wagda IPTW telewideniýesiniň pleýlistine NTW+ tölegli paketiniň goşuljakdygyny aýdýarlar. Olar bu wadalaryny eýýäm geçen ýyldan bäri gaýtalap gelýärer. Emma şol “ýakyn wagt” entek golaýlaşmaýana meňzeýär.
Häzir çanak antennalary, esasan, paýtagtyň köpgatly ýaşaýyş jaýlaryndan aýrylýar. Howluly hususy ýaşaýyş jaýlardaky çanak antennalara degilmeýär. Häkimiýetler çanak antennalaryň aýrylmagyny şäheri gözelleşdirmek boýunça alnyp barylýan işler bilen baglanyşdyrýarlar.


text:
Kreml Aşgabada sebitdäki terrorçylyk howpuna göz ýumup bilmejekdigini aýtdy, Türkmenistan bolsa Orsýetiň öz bitaraplygyny ykrar eden ilkinji ýurtlaryň biridigini ýatlatdy.
Bu gürrüňler 9-njy iýunda Aşgabatda, Orsýetiň goranmak ministri, goşun generaly Sergeý Şoýgu bilen Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň arasynda boldy.
Orsýetiň goranmak ministriniň Aşgabada resmi sapary «Halk hakydasy» ýadygärlikler toplumyna gül goýmak dabarasyndan başlandy diýip, habarlarda aýdylýar.
Russiýa Federasiýasynyň Goranmak ministrliginiň berýän maglumatyna görä, bu duşuşykda regional howpsuzlyk meseleleri barada gürrüň edildi.
Rus generaly türkmen prezidentine Moskwanyň Ýakyn gündogar ýurtlaryndan uç alýan terrorçylyk howpuna göz ýumup bilmejekdigini aýtdy diýip, Goranmak ministrliginiň saýtynda habar berilýär.
«Şu günki günüň howp-hatarlaryna düşünmek bilen, biz olar hakynda gürrüň etmän bilmeýäris. Bu halkara terrorçylygy we biziň hiç birimizi biparah galdyryp bilmez, hususan-da biziň Owganystan bilen goňşulykdaky sebitde ýerleşýändigimiz üçin» diýip, Sergeý Şoýgu duşuşykda Siriýadan, Liwiýadan, Yrakdan abanýan howp-hatarlara üns bermän bolmajakdygyny nygtapdyr.
«Elbetde, biz olara örän dykgatly garamaly, Orsýet hut şuny hem edýär» diýip, goşun generaly aýdypdyr.
Mundanam başga, ol prezident Berdimuhamedowa Orsýet Federasiýasynyň Harby-howa güýçleriniň Siriýada geçirýän harby operasiýalarynyň barşy barada hem maglumat beripdir.
Rus generaly Türkmenistanyň Orsýet üçin strategiki hyzmatdaş bolup durýandygyny belläp, munuň hususan-da ykdysady we medeni pudaga degişlidigini aýdypdyr. Şol bir wagtda ol bu hyzmatdaşlygyň aglaba ýagdaýda Orsýetiň we Türkmenistanyň prezidentleriniň şahsy gatnaşyklaryna esaslanýandygyny nygtapdyr.
«Iki ýurduň strategiki hyzmatdaşlygy hemişe praktiki işler esasynda tassyklanylýar» diýip, Sergeý Şoýgu sözüniň üstüni ýetiripdir.
Türkmenistan - bitarap ýurt
Gurbanguly Berdimuhamedow öz gezeginde Orsýetiň Türkmenistanyň bitaraplyk durumyny ilkinjileriň hatarynda ykrar eden ýurtlaryň biridigini ýatladypdyr.
«Biz bir-biregi sylamaga, ynanyşmaga we özara düşünişmäge esaslanýan açyk gapylar syýasatyny alyp barýarys. Şu esasda hem hiç bir bloga, hususan-da harby esasly birleşiklere girmeýäris» diýip, türkmen prezidenti aýdypdyr.
Mundanam başga, olOrsýet bilen Türkmenistanyň arasynda söwda-ykdysady we ynsanperwerçilik pudaklarynda dostlukly gatnaşyklaryň ýola goýlandygyny belläp, rus ministrineBeýik Watançylyk urşunyň weteranlary barada edýän aladalary üçin minnetdarlyk bildiripdir.
Ýarag söwdasy
Şol bir wagtda, rus generalynyň sapary bilen bagly, Aşgabadyň Moskwa bilen aradaky harby hyzmatdaşlygyny giňeltjekdigi aýdylýar.
Orsýetiň RIA Nowosti habar gullugynyň berýän maglumatyna görä, Orsýetiň goranmak ministri Aşgabatda öz türkmen kärdeşi, general-polkownik Ýaýlym Berdiýew bilen hem duşuşdy.
Bu duşuşygyň barşynda ikitaraplaýyn harby we harby-tehniki hyzmatdaşlyk meseleleriniň ara alnyp maslahatlaşylandygy, şeýle-de regional we global howpsuzlyk problemalary barada maslahat edilendigi aýdylýar.
Aýdylmagyna görä, rus-türkmen hyzmatdaşlygynyň harby pudakdaky perspektiwaly ugurlaryny çuňlaşdyrmak, Türkmenistanyň Ýaragly güýçlerini berkitmegiň anyk çäreleri barada hem ylalaşyga gelnipdir.
Bu ozaly bilen türkmen goşunyny döwrebap ýaraglar we harby tehnika bilen üpjün etmäge, harby kadrlary taýýarlamaga degişli diýip, rus metbugaty ýazýar.
Mundanam başga, minalary zyýansyzlandyrmak, harby medisina, sport we medeniýet ugurlarynda özara ynsanperwer hyzmatdaşlygyň uly geljeginiň bardygy bellenildi.
Merkezi Aziýada parahatçylygy we asudalygy gorap saklamak üçin pikir alyşmagy geljekde hem dowam etdirmek barada ylalaşyldy diýip, Orsýetiň goranmak ministriniň orunbsary Anatoliý Antonow žurnalistlere aýtdy.
Mundan öň rus metbugatynda türkmen goşunynyň owgan serhedi tarapdan abanýan howpy garşy durmak mümkinçiliginiň çäklidigi, eger Aşgabat ýüz tutsa, Orsýetiň kömege taýýardygy barada edilen beýanatlar çykypdy.


text:
Hazarýaka döwletleriniň liderleriniň geçen hepde Bakuwda geçirilen üçünji sammiti bilelikdäki beýannama we Hazar deňziniň howpsuzlygy boýunça hyzmatdaşlyk baradaky ylalaşyga gol çekilmegi bilen tamamlandy. Emma bu duşuşyk regionyň döwletlerini gyzyklandyrýan käbir ýiti meseleleriň gozgalmagy bilen hem tapawutlandy.
18-nji noýabrda Bakuwda geçirilen sammitde howpsuzlyk boýunça gol çekilen bäş taraplaýyn ylalaşyk terrorçylyga, guramaçylykly jenaýatçylyga, gaçakçylyga we bikanun ýarag dolanyşygyna, şeýle-de hapa pullaryň, şol sanda jenaýatçylyk ýoly bilen alnan girdejileriň kanunlaşdyrylmagyna garşy göreşi öz içine alýar.
Emma bu sammitiň esasy netijeleriniň taraplaryň resmi derejede gol çeken dokumentlerine däl-de, regionyň döwletleriniň köpçüligi gyzyklandyrýan käbir meseleler boýunça öňe süren pozisiýalaryna bagly bolanlygyny bilermenler belleýärler. Taraplaryň Hazar deňziniň statusy boýunça umumy pozisiýa gelmäge taýýarlygyny mälim edip, ýakyn wagtda indiki sammiti geçirmäge bildiren isleginiň oňyn ädim bolanlygyny aýdýarlar.
Duşuşyklaryň ähmiýeti
Orsýetiň Syýasy barlaglar institutynyň bilermeni Aždar Gurdow Sowet Soýuzy dargandan soňky onýyllykda ýüze çykan uly problemalara garamazdan, ýekeje sammitiň geçirilmänligini belläp, soňky on ýylyň dowamynda bolsa şeýle sammitleriň üçüsiniň geçirilenligini belledi. Bilermeniň pikiriçe, hazarýaka döwletleriň liderleriniň duşuşyklarynyň arasyndaky möhlet hem barha azalýar.
Hazarýaka döwletleriniň birinji sammiti 2002-nji ýylda Türkmenistanyň paýtagty Aşgabatda geçirilipdi. Ikinji sammit 2007-nji ýylda Eýranyň paýtagty Tähranda geçirildi. Geçen hepdede Azerbaýjanyň paýtagty Bakuwda geçirilen üçünji sammitde mälim edilişine görä, indiki duşuşyk 2011-nji ýylda Russiýa Federasiýasynda bolar.
Hazarýaka döwletleriniň liderleriniň Bakuwdaky sammitinde regionyň döwletleriniň Hazar deňzine we onuň baýlyklaryna degişli hak-hukuklarynyň ykrar edilýänligi ýene-de tassyklandy. Deňizde serhetleşýän taraplar Hazar deňziniň kanuny statusy boýunça konwensiýany işläp düzmek baradaky niýetlerini hem tassykladylar.
Mundan daşgary-da taraplar döwlet baştutanlarynyň we daşary işler ministrleriniň derejesinde yzygiderli duşuşyklaryň geçirilmeginiň we Hazar deňziniň durumyna degişli konwensiýany taýynlamak boýunça ýörite işçi toparynyň işiniň dowam etdirilmeginiň ähmiýetini hem tassykladylar. Hazar deňziniň kanuny statusyna degişli problemalar onuň suw we suwasty giňişlikleriniň bölünişine bagly.
Aşgabadyň pozisiýasy
Hazar deňziniň gündogar kenarynyň 1,200 kilometri öz territoriýasyna degişli bolan Türkmenistan Hazar deňziniň bölünişiginiň ykrar edilen halkara kanunlary esasynda we hyzmatdaşlygyň bähbitlerine hormat goýulmagy hem nazara alynmagy esasynda amala aşyrylmagynyň tarapyndadygyny tassyklady.
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň Bakuw sammitinde bellemegine görä, Türkmenistan "Hazar deňziniň suw giňişligi içerki, territorial we umumy suw giňişliklerine bölünýär" diýen pozisiýasynda durýar. Onuň pikiriçe, territorial giňişlik 20 deňiz mili bilen kesgitlenmeli we onuň daşarky araçägi döwlet serhedi bolmaly.
Hazar deňziniň kanuny bölünişigine Türmenistanyň Azerbaýjan bilen özara territorial dawasynyň berýän päsgelçiliginden daşgary Orsýetiň we Eýranyň energiýa bähbitleriniň we bu ýurtlaryň regionda öz syýasy täsirini güýçlendirmek boýunça edýän hereketleriniň hem päsgel berýänligini bilermenler belleýärler. Türkmenistan bolsa Hazar deňzine degişli çözülmän galýan meselelere syýasy aheňiň berilmegine garşy çykyş edýär.
Ýewropa ugry
Hazar deňzinde turba ýollarynyň gurluşygy Türkmenistan üçin möhüm mesele bolmagynda galýar. Bu meseläni sammitde gozgan türkmen prezidenti G.Berdimuhamedowyň bellemegine görä, Türkmenistan Hazar deňzinde gaz geçirijilerini özüne degişli giňişlikden turba geçmeli döwletleriň razylygy bilen çäklenip, gurup boljagyna berk ynanýar.
Aždar Gurdowyň bellemegine görä, Türkmenistanyň öňe süren bu pozisiýasy mundan öň Gazagystan tarapyndan hem öňe sürlüpdi. Emma muňa Orsýet we Eýran garşy çykyş edip gelýärler. Bilermeniň pikirine görä, Aşgabat bilen Moskwanyň arasynda gaz söwdasyna degişli gapma-garşylyklar dowam edýärkä, şeýle pozisiýanyň G.Berdimuhamedow tarapyndan öňe sürülmegi, Türkmenistanyň öz energiýa syýasatynda saýlap alan ugrundan habar berýär.
Energiýa meseleleri boýunça rumyniýaly alym Dan Susionyň pikirine görä, hazarýaka sammitinde Türkmenistanyň turbageçirijileriň gurluşygy meselesini gozgamagy “Nabukko” proýektiniň durmuşa geçirilmegi üçin möhüm ädim bolup biler. D.Susio: “Bu örän möhüm, sebäbi “Nabukkonyň” potensial ýaranlar tarapyndan gaz bilen üpjün edilmegi henize çenli-de sorag astynda galýar. Şeýlelikde Türkmenistanyň partnýorlygy “Nabukkonyň” ilerlemegi üçin örän möhüm” diýýär.
19-njy noýabrda Aşgabatda geçirilen energiýa forumynda Türkmenistanyň wise-premýeri Baýmyrat Hojamuhammedow Türkmenistanyň Ýewropa tarap ýylda 40 milliard kubometr gaz akdyrmak üçin taýýarlyk görýänligini habar berdi. Ol “Ekologiýa düzgünleriniň üpjün edilip, barlaglaryň geçirilmegi esasynda Transhazar gaz geçirijisiniň gurluşygynyň ylalaşyljakdygyny” aýtdy. Türkmen resmisi “Bu Türkmenistanyň öz tebigy gazynyň eksportynyň ugurlaryny köpeltmek syýasatyna gabat gelýär” diýip belledi.


text:
Orsýetiň ýaragly güýçleri Krym ýarymadasynda öz pozisiýalaryny berkidip ýörkä, gyssagly diplomatik hereketler hem dowam edýär.
Birleşen Ştatlaryň Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasyndaky wekili bu guramany Ukraina "derhal" bir gözegçilik missiýasyny ibermäge çagyrdy.
Ilçi Daniel Baer bu çagyryşy ÝHHG-niň Ýörite Hemişelik Geňeşiniň Wenada geçjek duşuşygynyň öň ýanynda duşenbe güni beren beýanatynda etdi.
Baeriň aýtmagyna görä, missiýa ýagdaýa gözegçilik edip, konfliktiň öňüni almaly, azlyklaryň adam hukuklarynyň goralmagyny üpjün etmeli, serhetde konflikt bolmagynyň öňüni almaly, territorial bütewüligiň hormatlanmagyny güýçlendirmeli, şeýle hem regionda parahatçylygy, durnuklylygy we howpsuzlygy saklamaly.
Birleşen Ştatlaryň döwlet sekretarynyň Ýewropa boýunça kömekçisi Wiktoria Nuland ÝHHG bilen pikir alyşmak üçin duşenbe güni Wena barar.
"Gorag"
Bu aralykda Orsýetiň daşary işler ministri Sergei Lawrow Ukrainanyň Krym ýarymadasyna giren ors ýaragly güýçleriniň ol ýerde ýaşaýan orslary goraýandygyny aýtdy.
Lawrow duşenbe güni Ženewada Birleşen Milletler Guramasynyň Adam Hukuklary Geňeşinde "syýasy ýagdaý kadalaşýança" Ukrainada Orsýetiň ýaragly güýçlerinden peýdalanmagyň zerurdygyny belledi: "Biz bu ýerde öz raýatlarymyzy, ildeşlerimizi goramagyň, elementar adam hukugyny, ýagny ýaşama hukugyny goramagyň gürrüňini edýäris. Bu ýagdaýy agressiýa derejesine ýetirmäge synanyşyp, mümkin bolan sanksiýalar we boýkotlar bilen bize haýbat atýan ýaranlarymyz Ukrainada özlerine ýakyn syýasy güýçleri tutanýerlilik bilen birsyhly ultimatumlara ýüz urup, dialogy ret etmäge, Ukrainanyň günorta we gündogar bölekleriniň aladalaryny äsgermezlik etmäge ruhlandyrdylar. Bu bolsa ukrain jemgyýetiniň polýarlaşmagyna getirdi".
Lawrow krizis barada pikir alyşmak üçin duşenbe güni Ženewada Birleşen Milletller Guramasynyň baş sekretary Ban Ki-moon bilen duşuşýar.
Britaniýanyň häzir Kiýewde bolan daşary işler ministri William Heýg duşenbe güni ýagdaýy "gaty dartgynly hem howply" diýip häsiýetlendirip, şeýle duýduryş ýaýratdy: "Bu ýagdaýy çözüp bolmasa, Orsýetiň Ukrainanyň suwernitetini, territorial bütewüligini hormatlamagyny gazanyp bolmasa, onda bu başga netijlere we harajatlara sebäp bolar".
Ýewropa Bileleşiginiň daşary işler ministrleri Ukraina barada pikir alyşmak üçin duşenbe güni Brýussele ýygnandylar.
Ýekşenbe güni dünýäniň senagatlaşan uly ýurtlaryndan durýan G7 topary özleriniň Orsýetde geçjek halkara sammite taýýarlyk işlerini wagtlaýyn togtatjakdyklaryny aýtdylar.


text:
Owganystanyň demirgazygynda ýerleşýän Gunduz welaýatynyň iki etraby soňky iki günlükde söweşijiler tarapyndan basylyp alyndy. Çardere hem-de Deşt-i-Erçi etraplaryndaky çaknyşyklarda onlarça adam ýaralanypdyr we howpsuzlyk güýçleriniň onlarçasy-da söweşijiler tarapyndan gabawa alnypdyr.
Ýerli ýolbaşçylaryň aýtmaklaryna görä, Gunduzda dowam edýän şol çaknyşyklarda merkezi aziýaly söweşijiler esasy rol oýnaýarlar. Owganystanyň Gunduz welaýaty Täjigistan bilen serhetleşip, bu welaýatyň ýaşaýjylarynyň uly bir bölegi türkmenlerden ybaratdyr.
Azatlyk Radiosynyň Kabuldaky habarçysy Şayymerdanguly Myradynyň bu barada taýýarlan maglumatyny diňlemek üçin aşakdaky düwma basyň.


text:
Türkmenistanda döwlet eýeçiliginde ýene bir telekanal döredilýär. "Aşgabat" diýlip atlandyrylan täze telekanal san boýunça ýurduň altynjy telekanaly bolar. Ol şu ýylyň oktýabryndan işe başlar we gije-gündiziň dowamynda 15 sagat gepleşik berer.
TDH täze telekanalyň döredilmegini ýurduň köpçülikleýin habar serişdelerini ösdürmäge tarap ädilen nobatdaky ädim hökmünde häsiýetlendirýär.
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow geçen ýylyň fewralynda türkmen döwletiniň döredijilik işgärleri barada hemişe alada edýändigini, bu ugurda millionlap maliýe serişedesini goýberýändigini, emma bu çäreleriň häzirlikçe garaşylýan netijeleri bermeýändigini aýdypdy.
Mundanam başga ol döredijilik işgärlerini "döwrüň talaplaryndan yza galmakda, ýüzleý işlemekde, öz borçlaryna jogapkärçiliksiz çemeleşmekde" aýyplapdy.Beýik işler we watançylyk
"Beýik işleri beýik adamlar amala aşyrýarlar. Siz ýurdumyzda durmuşa geçirilýän beýik özgertmeleri hemme taraplaýyn goldamalysyňyz" diýip, prezident Berdimuhamedow döredijilik işgärlerine aýdypdy. Onuň pikirine görä, türkmen žurnalistikasy hem garaşylýan belentliklere çykyp bilmeýär.
Täze telekanal, resmi habarlara görä, halkyň amala aşyrýan beýik özgerişlerini, gazanýan üstünliklerini, garaşsyz, bitarap Türkmenistanda, şeýle-de paýtagt Aşgabatda alnyp barylýan işleriň gerimliligini ussatlarça açyp görkezýän we propaganda edýän ýokary hilli telegepleşikleri döretmeli. Bu gepleşikler bolsa, öz gezeginde, raýatlaryň öz döwletlerine buýsanjyny köpeltmeli.
Ýöne garaşsyz žurnalist Döwletmyrat Ýazgulyýew ýerli žurnalistleriň öňünde goýulýan waspçylyk talabynyň türkmen okyjylaryny, diňleýjilerini we tomaşaçylaryny türkmen metbugatyndan daşlaşdyryp, daşary ýurt, hususan-da rus, türk, azeri, özbek telekanallaryny görmäge iterýändigini aýdýar.
Aşgabatly publisist Amanmyrat Bugaýew türkmen metbugatynda kän wagtdan bäri çykyş edýär. Ol täze telekanalyň ýurt üçinem, telegörüjiler üçinem nähili bähbitli tarapynyň bardygyny bilmeýändigini aýdýar we türkmen metbugatynda şol bir zatlaryň gaýtalanyp, lenç edilýändigine ünsi çekýär: "Diňe çykyş edýän adamlaryň daş keşbi ýa-da gepleşikleriň ady üýtgeşik diýmeseň, diýilýän zat bäş telekanalda-da şol bir zat". Açylyşmy ýapylyş?
Düýbi Londonda ýerleşýän "Uruş we parahatçylyk maglumatlary institutynyň" "Özgerdilýän" Türkmenistanda gorky we basyş
" atly makalasynda türkmen raýatlaryna telefonda hem nägilelik gürrüňini etmegiň bolmaýandygy, bu ýurtda repressiw atmosferanyň öňküsi ýaly saklanyp galýandygy bellenilýär. Şeýle-de bu makala türkmen häkimiýetleriniň Türkmenistany daşary ýurtlularyň gözüne reformirlenýän ýurt edip görkezmek isleýändiklerini aýdýar.
Emma ýazyjy A.Bugaýew, eger telegepleşikleriň mazmuny üýtgedilmese, telekanallaryň sanyny köpeltmek bilen syýasy utuş gazanyp boljagyna ynanmaýar.
Türkmenistanda häkimiýet çalşanda ýurduň açylmagyna, Internet elýeterliliginiň giňemegine umyt baglandy.
Türkmenistanda häkimiýet çalşanda ýurduň açylmagyna, Internet elýeterliliginiň giňemegine umyt baglandy. Dogrusy, prezident Berdimuhamedowyň bilim reformasy, Internet babatda beren wadalary, bu ugurda käbir äden ädimleri şol umydy güýçlendiripdi. Emma geçen ýyl Orsýetiň MTS telefon kampaniýasynyň Türkmenistandaky işiniň soňlanmagy we netijede iki milliondan gowrak adam üçin telefon, Internet hyzmatynyň kynlaşdyrylmagy, ondan öň, 2009-njy ýylda Türkmenistanda işleýän iň soňky halkara jemgyýetçilik guramasy bolan "Serhetsiz lukmanlaryň" ýurtdan çykarylmagy synçylara resmi Aşgabadyň açylmakdan ýapylmaga dolanýandygyny aýtmaga esas berdi.
Daşary ýurt habar serişdeleri bilen hyzmatdaşlyk etmek, öz pikiriňi aýtmak hem Türkmenistanda halanmaýar. Annagurban Amangylyjow, Sapardurdy Hajyýew dagy Nyýazow döwründe fransuz telekanaly bilen hyzmatdaşlyk edeni üçin, galplaşdyrylan jenaýat işi bilen türmä basyldy we henizem tussagda otyrlar. Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosy bilen hyzmatdaşlyk edýän ýerli synçylaryň, graždan aktiwistleriniň hem bir toparynyň telefonlary ýapyklygyna galýar.Internet nesliniň talaby
Şwesiýada ýaşaýan türkmen syýasatçysy Halmyrat Söýünow ozal "Klasdaşlar" diýen Internet saýtynda "duşuşýan" ildeşleriniň hem 4-5 aý bäri "görünmeýändigini" aýdýar. Onuň pikiriçe, Türkmenistanda häkimiýetler ýaşlaryň özara gatnaşygyndan, olaryň pikir-düşünjesinden, hususan-da, daşary ýurtlara gidip, ol ýerdäki erkin ýaşaýyşy gören ýaşlaryň ýurtdaky ýaşlaryň düşünjesine täsir ýetirmeginden alada edýär.
"Türkmenistan daşyna sim çekilmedik bir türme, ol döwlet däl, bu ýurtdan ozal daşary ýurda okuwa gitmek görgi bolsa, dolanyp geleňsoň, iş tapmak görgi" diýip, Söýünow aýdýar. Şol bir wagtda ol ýurtda ýöredilýän kadrlar syýasatynyň Nyýazow döwründäkiden beýle bir üýtgemeýändigini, henizem şahsy wepalylyk, ýaranjaňlyk, korrupsiýa ýolundan barylýandygyny aýdýar.
"Beýle ýagdaýda daşary ýurtlarda gowy bilim alan türkmen ýaşlary ýurtda öz gelejegini görmeýär, sebäbi olar ýaranjaňlyk edip, ýalan sözläp, para alyp ýa para berip, işlemek islmeýär" diýip, Söýünow häkimiýetleriň ýetişip gelýän Internet nesliniň etjek kanuny talaplaryndan alada galýan bolmagynyň ahmaldygyny öňe sürýär.
Söýünowyň pikiriçe, täze nesliň durmuş talaplaryny propaganda bilen däl-de, iş ýerleri, gowy durmuş, ýaşaýyş mümkinçilikleri, hakyky kanuny kepillik we doly açyklyk hem azatlyk bilen kanagatlandyryp bolar.


text:
Duşenbe güni banklaryň durnuklylyk ýagdaýyna baha beriji halkara “Moody” agentligi Orsýetiň bank sistemasynyň ýagdaýyny “durnukly” diýen derejeden “negatiw” diýen derejä düşürdi.
Şeýle hem, bu halkara agentligi geljek ýyl Orsýetiň içerki önümçiliginiň ösüşiniň ep-esli haýallap, onuň 2,8 prosent ösüşi görkezjekdigini aýdýar.
Şu üstümizdäki ýyl Orsýetdäki bu ösüş görkezijisi 3,8 prosent diýlip hasaplanylýar.
Ýakynda bu halkara agentligi Birleşen Ştatlaryň bank sistemasynyň ynam derejesini hem pese düşüripdi.


text:
Azerbaýjanly derňeýji žurnalist Hadija Ismaýilowanyň Bakuwyň türmesinde saklanýanyna indi bäş aý dolup, tussaglygyň altynjy aýy başlandy. Hadija çap eden korrupsiýa degişli maglumatlary üçin häzir özünden ar alynýandygyny aýdýar. Hadija 5-nji maýda söz azatlygy boýunça Amerikanyň PEN Merkeziniň abraýly baýragy gowşurylar. Şol bir wagtda, halkara jemgyýetçiligi Hadijanyň we özüniň graždanlyk aktiwligi üçin tussag edilendigi çaklanylýan beýleki adamlary boşatmaga çagyrdy.
5-nji maýda Nýu-Ýorkda geçirilýän dabaraly çärede Amerikanyň PEN Merkezi häzir tussaglykda saklanýan azerbaýjanly derňeýji žurnalist Hadija Ismaýilowa özüniň abraýly baýragy bolan PEN/Barbara Goldsmith Erkin Döredijilik üçin diýen baýragyny gowşurar.
Şol günüň özünde-de Ismaýilowanyň Bakuwyň türmesindäki tussaglygynyň altynjy aýy başlanar. Ismaýilowa özüniň ýiti makalalary üçin häzir özünden ar alynýandygyny aýdýar.
PEN-iň Goldsmith baýragy “Tussaglykda, aýratyn agyr şertlerde saklanýan wyždan awtorlaryna her ýyl gowşurylýar” diýip, guramanyň ýaýradan beýanatynda bellenilýär. Hadija soňky aýyň özünde Azerbaýjanda dürli basyşlara, jenaýatçylykda aýyplap, dowamly yzarlamalara sezewar edilen ýüzlerçe graždan aktiwistleriniň diňe biridir.
Azatlyk Radiosynyň Azeri gullugy bilen işleşýän Ismaýilowa 2014-nji ýylyň dekabrynda “adamy öz janyna kast etmäge mejbur etmekde” aýyplanyp, tussag edildi. Ismaýilowanyň şikaýatçysy Tural Mustafaýew ondan bäri öz arzasyny yzyna alyp, prokurorlara özüniň şikaýat dawasyndan yza çekilýändigini resmi taýdan mälim etdi.
Bu aralykda, azeri sud resmileri žurnaliste täze – salgyt galplyklaryna degişli we hapa pullary ýuwmak aýyplamalaryny ýöňkediler.
Ismaýilowa we onuň tarapdarlary bu aýyplamalary inkär edýärler. Olar bulary žurnalistiň prezident Ylham Alyýewiň, onuň maşgala agzalarynyň we ýokary derejeli resmileriň amala aşyrdy diýilýän korrupsiýa işleri babatynda ýazan makalalary sebäpli ar almak üçin edilengini öňe sürýärler.
Ismaýilowa ýöňkelýän aýyplamalar “bir toslama – olaryň hakykat bilen hiç hili ilteşigi ýok” diýip, Azatlyk Radiosynyň Azeri gullugynyň direktory Kenan Alyýew 4-nji maýda Nýu-Ýorkda gurnalan BMG-niň Azat metbugat çäresinde çykyş etdi.
Ol sözüni dowam etdirip: “Onuň [Hadijanyň] tussag edilmeginiň öň ýany prezidentiň ýokary derejeli resmileriniň ençemesi ony ABŞ-nyň haýryna içalylyçylyk etmekde aýypladylar. Hadija diňe korrupsiýa işlerini derňäni üçin günäkär. Azeri häkimiýetleriniň, islendik adamyny sem edip biljekdiklerine ynanýandyklary üçin, Hadija häzir tussaglykda saklanýar” diýdi.
38 ýaşly Hadija bildirilýän esasy aýyplamalar boýunça entek sud edilenok. Onuň deslapky tussaglykdaky möhleti hem häzire çenli iki gezek uzaldyldy. Emma fewral aýynda geçirilen ýapyk sud diňlenişiginde ol “töhmet ýöňkemek” aýyplamalary esasynda günäli tapylyp, oňa 2,500 azeri manady möçberinde ($2,400) jerime salyndy.
Ismaýilowa tussaglykda wagty öz aklawçysynyň üsti bilen çap eden beýantlary üçin hem oňa garşy dissiplinar çäreler görüldi.
Ismaýilowanyň işine Azerbaýjanda 2014-nji ýylyň ortalarynda graždan jemgyýetçiliginiň üstüne edilip başlanan basyşyň bir bölegi hökmünde garalýar. Aktiwistler ýörite sanaw düzüp, onda häzir Azerbaýjanda başga-da 100-e golaý žurnaliste we aklawça syýasy matlaplydygy aýdylýan aýyplamalaryň ýöňkelýändigini mälim etdiler.
Bu sanawy düzmäge işjeň gatnaşan adam hukuklaryny goraýjy öňdebaryjy aktiwistler Leýla we Arif Ýunus 2014-nji ýylyň iýulyndan bäri tussaglykda saklanýarlar.
Soňky aýlaryň dowamynda azeri resmileri Azatlyk Radiosynyň Azeri gullugynyň Bakuwdaky edarasyna reýd geçirip, ony ýapdylar; şeýle-de hökümete degişli däl günbatar guramalarynyň-da ençemesi ýapyldy.
“Freedom House” guramasynyň barlaglar boýunça wise-prezidenti Arch Puddington Azerbaýjan “syýasy repressiýalar babatda ýakasyny tanadýar” we “jemgyýetçilik toparlaryny ýapyp, elmydama-da täze habarlaryň çykmagyna sebäp bolýar” diýip, mart aýtynda belledi.
Şol bir wagtda-da Baku Azerbaýjanda ilkinji gezek Ýewropa oýunlaryny geçirmegi planlaşdyrýar. Amerikanyň PEN Merkezi bu çärä gözegçilik edýän Halkara Olimpiýa komitetine ýüzlenip, Azerbaýjanyň adam hukuklaryny bozmalaryny ýazgarmaga we Ismaýilowanyň azatlyga goýberilmegine çagyryş etmegini sorady.
Human Rights Watch guramasy hem Ýewropa ýurtlaryna ýüzlenip, “hökümeti tankytlany üçin tussag edilen adamlar azat edilýänçä” öz ýokary derejeli wekillerini Bakuwa – Ýewropa oýunlaryna ibermezlige çagyrdylar.
5-nji maýda PEN baýragy bilen ýene-de dramaturg Tom Stoppard we Fransiýanyň “Charlie Hebdo” atly neşiri sylaglanar.


text:
4-6-njy noýabr aralygynda Aşgabadyň Sergi köşgünde Halkara söwda sergisi geçiriler. Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň we Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň 26-njy oktýabrda geçirilen bilelikdäki mejlisinde Türkmenistanyň Prezidentine bu sergini geçirmäge görülýän taýýarlyk barada habar berildi.
Bu giň möçberli çärä daşary döwletleriň ençemesiniň esasy kompaniýalarynyň wekilleriniň gatnaşjakdygy habar berildi. Sergide azyk we hojalyk harytlary, sport lybaslary, neşirýat hem-de himiýa senagatynyň önümleri, mebeller we aşhana enjamlary, gurluşyk serişdeleri hem-de dürli ulgamlarda, şol sanda ulag ulgamynda hyzmatlaryň giň görnüşleri görkeziler.


text:
Birleşen Ştatlarda Massaçusets ştatanyň ýaşaýjysy 26 ýaşly Rezwan Ferdöwsi tussag edildi. Derňewiň maglumatlaryna görä, ol Pentagonyň we Kongresiň binalarynda terroristik aktlary gurnamagy planlaşdyrypdyr.
Bostondaky Demirgazyk-Gündogar uniwersitetiniň fizika fakultetiniň uçurymynyň uçýan apparatlary partlaýjy maddalar bilen üpjün edip, uzak aralykdan dolandyrmak arkaly teraktlary planlaşdyrandygyny prokuraturanyň wekilleri habar berdiler.
Ferdöwsini saklamak operasiýasyny Federal derňew býurosynyň (FBI) belli bir wagta çenli bu işe şärik bolup görnen agentleri amala aşyrdy.Prokuraturanyň maglumatyna görä, Ferdöwsiniň her bir ädimi agentler tarapyndan yzarlanypdyr.
Rezwan Ferdöwsi Yrakda amerikan harbylarynyň garşysyna ulanylyp bilinjek bombalary ýasamak üçin materiallary “Al-Kaýda” ugratmaga synanyşykda hem güman edilýär.


text:
Adam hukuklaryny goraýjylaryň beýannamalaryna görä, kämillik ýaşyna ýetmedik gyzjagazlaryň zorlanmagy baradaky kazyýet işleri bilkastlaýyn uzaga çekdirilýär. Netijede, kanun goraýjy organlar hemişe şeýle ýagdaýa duçar edilen ýaşlaryň çekýän ruhy ejirlerini göz öňünde tutmaýarlar.
15 ýaşyndaky Aýjemal özüniň duçar bolan şeýle ýagdaýyny ýatlamak islemeýär. Ol eýýäm bäş ýyldan bäri ruhy azapda ýaşaýar. Ol çagaka onuň ene-atasy aýrylşypdyr we ol öz kakasy bilen ýaşamaly bolupdyr. Ene mährinden ganyp ýetişmedik gyzjagaz öz kakasyndan edep-terbiýe öwrenip bilmändir. Gaýtam, hemişe onuň zulmuna duçar bolupdyr:
– Kakam hemişe urýardy. On ýaşyma çenli gaty erbet edip ýençýärdi. Onsoň ol meni bir gün zorlady. Üçünji klasdan bäri mekdebe gatnamaýaryn. Kakam şeýle görnüşde meni ululylaryň, ýagny kämillik ýaşyna ýetenleriň hakyky durmuşyna taýýarlaýandygyny aýtdy. Men öz janyma kast etmek isledim. Soň goňşymyzyň çagasyna seredip, pul gazandym. Onuň ene-atasy meniň duş gelen ýagdaýymy öwrenip, soň maňa kömek etdiler. Men saglyk barlagyndan geçdim hem kakam barada arza berdim. Soň meni çagalar öýüne iberdiler. Ilki bada öz başymdan geçiren wakamy gürrüň bermek meni erbet gorkuzýardy. Şeýle-de, gaty uýalýardym. Kazyýetde men ähli bolan ýagdaýy gürrüň berdim. Kakam bolsa, meniň ýalan aýdýandygymy aýdyp, sud zalynda gygyrdy. Ýöne men ahyryna çenli göreşmek isleýärin.
Gyzjagazyň kakasyna garşy “Adam zorlamakdan” jenaýat işi gozgalypdyr. Gyzjagazyň özüni bolsa çagalar öýüne iberipdirler. Ýöne bu sud işi indi eýýäm iki ýyla çenli uzap gelýär. Yzgiderli gaýtalanýan sud işinde Aýjemal öz başyndan geçiren şol elhenç ýagdaýy edil şol pursatdaky ýaly gaýtadan duýmaly bolýar.
Çagalar öýüniň guramaçy ýolbaşçysy Roza Sulaýmanowa sud işleriniň we proseduralarynyň şeýle ýagdaýda uzaga çekdirilmeginiň çaganyň ruhy saglygyny dikeltmäge päsgel berip biljekdigine üns çekýär:
– Haçan-da, aklawçy gelip, çagalara ertir täzeden kazyýete gidilmelidigini aýdanda, olar janhowluna näme etjegini bilmän, gaty aljyrap başlaýarlar. Olaryň käbiri suda gidip gelenden soň, sud mahaly özüniň başyndan geçiren wakasyny gaýtadan ýatlap, jenaýatkärden has beter gorkmaga başlandygyny gürrüň berýär. Olaryň käbirine jenaýatkäriň dogan-garyndaşlary haýbat atýarlar. Meselem, biziň çagalaryň ýanynda bolýan işärimiz bar. Beýlekileriň çagalaryň ýaynda bolýan adamy ýok. Bu meselä aslynda gaty dogry çemeleşilmeli. Soragy aslynda zenan maşgala alyp barmaly we wideo surata düşürilmeli. Soňam ony suda görkezmeli. Ana, şonda kämillik ýaşyna ýetmedik jenaýat pidalarynyň zol-zol suda çagyrylmagynyň öňüni alyp bolar. Uzaga çekdirilýän sud işleri olaryň ruhy sagylygyna gaty ýaramaz täsirini ýetirýär.
Çaga psihology Fatima Allaýarowa kämillik ýaşyna ýetmedikleriň onlarça sud işine gatnaşyp gelýär. Onuň aýtmagyna görä, sud mahaly çagalary gürletmek gaty kyn bolýar. Derňew işini alyp barýanlar, haçan-da çaga gorkmany goýup, özüne we töweregindäkilere ynanmaga başlan mahaly onuň sud işine gatnaşmagyna rugsat berýärler. Çaga psihology, kanun goraýjy organlarda bu ýagdaýa düşünip bilýän hünärmen kadrlaryň ýetmezçilik edýändigini belleýär:
– Her bir organ işgäri kämillik ýaşyna ýetmediklere nähili çemeleşilmelidigini bilýär. Ýöne gynansagam, muny ünsden düşürip, ýadyndan çykarýarlar. Kämahal diýseň gaty gödek derňewçilere duş gelinýär. Olaryň käbiri kämahal kämillik ýaşyna ýetmedik gyzjagazlaryň jenaýatkäriň özüni nädip zorlandygyny jikme-jik gürrüň bermäge mejbur edýär. Şeýle erbet ýagdaýy gaýtadan ýatlamak diňe bir ýetginjek üçin däl, galyberse-de ullakan adama-da başardýan ýagdaý däl. Şeýle bolanda, biz derňewçinin çagajyga sypaýçylykly we ätiýaçly çemeleşmegini haýyş edýäris. Çagany psiholigiýa taýdan goldap, oňa oňaýly çemeleşilmegini ýola goýýarys.
Ýokary suduň wekili Aýnur Toktoşowa bolsa ýüze çykan ýagdaýy başga ýagdaýlar bilen baglanyşdyryp, şeýle düşündirýär:
– Kämillik ýaşyna ýetmedikleriň zorlanmagy – iň elhenç jenaýatlaryň biri. Käbir halatlarda aýyplanýan ömür boýy azatlykdan mahrum edilýär. Şonuň üçinem gaty seresaply, jikme-jik derňew işi alnyp barylýar we muňa baglylykda sud işi hem uzaga çekip bilýär. Kämahal bolsa, aýyplanýanyň aklawçysynyň talaby bilen sud işi yza süýşürilýär. Sebäbi kanun şeýle ýagdaýa mümkinçilik berýär.
Häzirki ýagdaýda Aýjemalyň kazyýet işiniň haçan tamamlanjagy gümürtik. Ýöne muňa garamazdan, ol adalat üçin tutanýerlilik bilen göreşmegi ýüregine düwüpdir. Ol, şeýle-de, okuwy dowam etmegi, geljekde tanymal aýdymçy bolmagy arzuw edýär.


text:
Dogrymy aýtsam, Türkmenistanyň prezidentiniň ýygy-ýygydan geçirýan göni aragatnaşyk arkaly wideoşekilli iş maslahatlaryny, Ministrler Kabinetiniň her hepdäniň anna günlerindäki mejlisleriniň aglabasyny, umuman aýdylanda, gün-güzerany zordan aýlanýan ýonekeý raýatlar üns berip diňleýändir diýip aýtmaga mende esas ýok.
Emma 1-nji maýda geçirilen
maslahat ozalkylardan birneme tapawutly boldy. Beýleki welaýatlaryň ýaşaýjylaryny-ha bilmedim, ýöne, meniň pikirimçe, şol maslahat we onda gozgalan temalar daşoguzlylarda belli bir derejede gyzyklanma döreden bolmagy ähtimal.
Çüňki ol maslahatda soňky iki onýyllygyň dowamynda , megerem, ilkinji gezek sosial-ykdysady taýdan ösüşde yza galan welaýatyň ýaşaýjylaryny tolgundyrýan, olaryň durmuşyny agyrlaşdyrýan problemalar hakynda aýratyn gürrüň gozgaldy.
Kemçilikler sanardan kän
Özüni Hydyr diýip tanadan, Akdepe etrabyndan 47 ýaşly bir kärendeçi: “Eger hökümet başlygynyň ýörite tabşyrygy boýunça onuň iki sany orunbasary Daşoguz welaýatyna barlag bilen gelmedik bolsa, onda biziň durmuşymyzdaky bar bolan kemçilikler ýene onlarça ýyl şol öňküsi ýaly aradan aýrylman galardy.
Şeýlelikde, welaýatda kemçilikleriň barlygy hakynda, iň bolmanda, resmi taýdan agzaldy, olar boýun alyndy. Munuň özi bizde gowulyga tarap ösüşüň boljakdygy barada umyt döretdi” diýip, gürrüň berdi.
Maslahatdan birnäçe gün öň Ministrler Kabinetiniň başlygynyň orunbasarlary A.Goçyýew bilen A.Ýegeleýew Daşoguz welaýatynda iş saparynda bolup, olar saparyň barşynda oba ilatynyň zähmet we durmuş şertlerinde birnäçe kemçilikleri ýüze çykardylar we olar barada G.Berdimuhamedowa degişli maglumat berdiler.
Ol maglumatdan çen tutsaň, döwlet derejesinde kabul edilen “Oba” maksatnamasy Daşoguz welaýatynda ýylyň-ýylyna dürli bahanalar we sebäpler bilen ýerine ýetirilmändir. Oba ýerlerinde awtoýollaryň, köprüdir geçelgeleriň uly bir bölegi öňki Soýuz döwründe gurulany bäri remont garasyny görmändirler, olaryň aglabasy hatardan çykan halda.
Şeýle-de, Daşoguz iň garyp welaýatlardan biri, adamlaryň, aýratynam, ýaşlaryň iş bilen üpjünçiligi uly problema. Obalarda çagalar baglary, senagat kärhanalary, medeni-durmuş maksatly desgalar ýetmezçilik edýär. Welaýatda hatda ilat ýylyň-ýylyna içimlige ýaramly suwy uzak ýerlerden pul berip getirdýär. Bu problema, her ýyl bolşy ýaly, tomus we gyş aýlarynda hasam ýitileşýar.
Problemalar agzaldy, emma…
1-nji maýda geçirilen wideoşekilli maslahat Daşoguzyň ýaşaýjylaryny gyzyklandyrandyr diýenimde men şu agzalan zatlary göz öňünde tutupdym. Ynha, şu maslahatda uzak wagtdan bäri ilkinji gezek edil şol problemalar hakda gürrüň edildi. Onda çözgüt tapdylar diýjek däl, keminden gürrüň edildi, diňe gürrüň däl, anyk sanlaram getirildi.
Bu maslahatda hut prezident öz agzy bilen 2008-2011-nji ýyllarda welaýatda gurlup, ulanmaga berilmeli 143 medeni-durmuş desgadan häzire çenli diňe bary-ýogy 65-siniň gurluşyk işleriniň tamamlananlygyny aýtdy. Ol 61 binada möhletiniň geçendigine garamazdan, işleriň henizem dowam edýänligini, 17-siniň gurluşygyna bolsa asla girişilmänligini aýtdy.
Has möhümi, maslahatda agyz suwy, awtomobil ýollarynyň ýagdaýy, elektrik geçirijileriniň durumy barada gürrüň edilip, 2008-2011-nji ýyl boýunça planlaşdyrylan proýektleriň bary-ýogy üçden bir bölegine barabar işleriň tamamlananlygy boýun alnyp, prezident degişli ýolbaşçylara agzalýan desgalaryň gurluşyk işleriniň haýdan-haý tamamlanmagyna tabşyryk berdi.
Elbetde, göýberilen kemçilikleriň halk köpçüliginiň öňünde boýun alnyp, prezidentiň degişli ýolbaşçylara tabşyryk bermegi plandaky şol proýektleriň amala aşyryljagy barada umyt döredýär. Emma köküni Nyýazowyň döwründen alyp gaýdýan bu problemalaryň bir aý, bir ýylda çözüljegine-de garaşylanok.
Ýagdaýdan çykalga ýok däl
Daşoguzlylaryň käbirleriniň aýtmagyna gorä, şeýle problemalar sebäpli welaýatyň ösüşde yza galaklygy öňki prezident Saparmyrat Nyýazowyň döwründe başlanypdy. “Biziň welaýatymyz we onuň ýaşaýjylary onuň üçin öweý eneden bolan ýalydyk, Nyýzowyň döwründe bizde ne idilli senagat kärhanasy guruldy, ne-de iş orunlary döredildi” diýip, özüni Hydyr diýip tanadan ýerli kärendeçi aýdýar.
Dogry, Gurbanguly Berdimuhamedowyň hökümet başyna gelmegi bilen, bu ugurda welaýatda käbir işler edildi, täze desgalar peýda boldy, birneme iş orunlary-da döredildi.
Ýöne ýurduň beýleki sebitlerinde edilen işler bilen deňeşdireniňde, Daşoguz welaýatyndaky bitirilen işler ýene-de ujypsyzja bolup görünýär. Mysal üçin, oba hojalyk önümlerini öndürýän bu welaýatda ýekeje-de karbomid, kaliý, azot, fosfor ýaly dökünleri öndürýän zawoddyr kärhana ýok. Dökünler beýleki welaýatlardan getirilýar.
Daşoguzly işsiz ýaşlar henizem iş gözläp Türkiýe, Orsýet, Arap Emirlikleri, Eýran ýaly döwletlere ýa-da ýurduň beýleki welaýatlaryna gitmäge mejbur bolýarlar.
Daşoguzly pensioner Sapar aganyň sözlerine görä, häzir ýagdaý kem-kem düzelip, birneme gowulyga tarap barýar. Ýöne, entegem etmeli işler gaty köp. Ilkinji nobatda welaýata häkim edip çem gelen adamy däl-de, öz şahsy jogapkärçiligini ýiti duýýan, işeňňir, halkyň ýaşaýyş-durmuş derejesini hakykat ýüzünde ýokara galdyrjak bolýan, yerli şertleri oňat bilýän adamy bellemeli.
Galyberse-de, onuň aýtmagyna görä, ministrlikler we pudak edaralary tarapyndan welaýata bolan ünsi güýçlendirmeli, maksatnamalara laýyklykda göz öňünde tutulýan işleri bellenilen möhletlerde, ýokary hilli ýerine ýetirmegi gazanmaly.
“Welaýatymyzyň zähmetsöýer halky bar. Eger-de ýokarda oturan ketdeler bu halka öndürijilikli işlemäge, oňat ýaşamaga, dynç almaga amatly şertleri döretseler, Daşoguzyň halky yurduň gülläp ösmegine öz saldamly goşandyny iki esse köp goşardy” diýip, 76 ýaşly ýerli pensioner Sapar aga sözüne goşdy.
Kerim Artykow türkmenistanly garaşsyz synçynyň edebi lakamy. Bu blogda öňe sürlen pikirler we garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Raýatlaryň kanuny hak-hukuklaryny we azatlyklaryny beýjaý etmeýän ýurtda ösüş-özgerişiň bolup bilmeýänligine ynsan hukuklaryny goraýjylar ünsi çekýärler. Şu sebäpden soňky ýyllarda özgeriş syýasatyny yglan eden Türkmenistanyň raýatlaryň hukuklarynyň doly berýjaý edilmegi boýunça çynlakaý çäre görmegiň zerurlygy nygtalýar.
Türkmenistandaky ynsan hukuklarynyň ýagdaýy prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň Fransiýa saparynyň dowamynda maslahat edildi.
1-nji fewralda Parižde Türkmenistanyň we Fransiýanyň prezidentleri ynsan hukuklary boýunça Türkmenistan bilen Ýewropa Bileleşiginiň arasyndaky dialogy dowam etdirmegiň tarapdarydyklaryny tassykladylar. Bu barada Parižiň Ýeliseý köşgüniň ýaýradan resmi maglumatynda aýdyldy.
Adam hukuklaryna degişli haýsy meseleleriň gozgalanlygy barada jikme-jik maglumat berilmedi. Türkmenistanyň resmi maglumatlarynda bu temanyň gozgalanlygy barada agzalmady.
Soňky ýyllaryň dowamynda Türkmenistanyň prezidentiniň daşary ýurtlara saparlarynyň öňýanynda ynsan hukuklaryny goraýjy halkara guramalar Türkmenstandaky problema köpçüligiň ünsüni çekmek boýunça çäreler geçirýärler.
Şeýle çäreler G.Berdimuhamedowyň Fransiýa saparynyň öňýanynda hem geçirildi. “Fransiýanyň ynsan hukuklary boýunça ligasy”, “Human Rights Watch”, “Ynsan hukuklary boýunça halkara federasiýasy” we “Serhetsiz reportýorlar” guramasy tarapyndan ýaýradylan bilelikdäki beýannamada Türkmenistanyň türmelerindäki ýagdaýy öwrenmek üçin halkara synçylaryň göýberilmegi şu günüň ähmiýetli meseleleriniň arasynda agzaldy.
Halkara guramalaryny, şol sanda “Gyzyl haç we ýarym aý” guramasyny türmelerine goýbermeýän Merkezi Aziýa regiony boýunça ýeke-täk ýurduň Türkmenistandygy aýdylýar. Munuň bolsa, problemanyň möçberini anyklamak işini kynlaşdyrýanlygyny synçylar belleýärler.
Gynamalary tassyklaýjy maglumatlar çäkli
Ynsan hukuklaryny goraýjy aktiwistler Türkmenistanda ynsan hukuklaryna degişli iň agyr problemalaryň biriniň gynamalar bolup durýanlygyny aýdýarlar.
“Türkmen Inisiatiwasy” guramasynyň müdiri Farid Tuhbatullin Türkmenistanyň türmelerindäki ýagdaýlar, şol sanda gynamalar barada diňe çäkli maglumatlaryň köpçülige elýeterlidigini belleýär.
“Gynamalary tassyklaýjy maglumatlara eýe bolmak kyn. Sebäbi gynamalary başdan geçirenler gynamalaryň ýene gaýtalanmagynyň gorkusy astynda ýaşaýarlar. Şonda-da gynamalara sezewar bolan adamlar barada bizde birnäçe maglumat bar. Bu barada biz ýakyn günlerde hasabat çap etmekçi. Ýöne bize ýüz tutýan adamlaryň köpüsi adynyň aýdylmazlygyny haýyş edýärler” diýip, Tuhbatullin aýdýar.
Türkmenistanyň türmeleriniň öňki tussaglary türmelerde bendileriň agyr urlup ýenjilýänligini, dürli kemsitmelere sezewar edilýänligini, açlyk çekdirilýänligini we günäni boýun aldyrmak üçin dürli gynamalara sezewar edilýänligini gürrüň berýärler.
Farid Tuhbatullin Türkmenistanyň sud sistemasynda gynamalaryň esasy gural hökmünde ulanylmagynyň dowam etdirilýänligini tassyklady: “Gynansak-da bu esasy gural hökmünde ulanylýar. Aýratynam derňew edaralary, Içeri işler we Howpsuzlyk ministrlikleriniň işgärleri jenaýatlaryň üstüni açmak üçin, özlerinde iş tejribeleri ýa degerli bilim derejesi bolmansoň, köplenç esasy gural hökmünde gynamalary ulanýarlar. Olar jenaýat işini gozgamak üçin adamlary gynamak arkaly faktlary toplaýarlar”.
Türkmenistan demokratiýa ýolundan barýanlygyny yglan edýän hem bolsa, adamlaryň ýitirim edilmeginiň öňüni almak, wyždan ýesirlerini boşatmak, gynamalaryň we beýleki zorluklaryň bes edilmegini gazanmak ýaly ädimleriň edilmeýänligini “Amnesty International” guramasy belleýär.
Ynsan hukuklarynyň berjaý edilmegi we açyklyk
“Amnesty International” guramasynyň Türkmenistan boýunça wekili Andrea Şprasse Kamaniniň nygtamagyna görä, Türkmenistan hakykatdan hem demokratiýa tarap özgermek we ynsan hukuklaryny berjaý etmek islese, ýurdy we öz türme sistemasyny halkara jemgyýetçiligine açmaly. Emma bu ugurda halkara jemgyýetçiliginiň edýän çagyrşlaryny türkmen häkimiýetleriniň jogapsyz galdyrýanlygyny “Amnesty International” guramasynyň wekili aýtdy.
Türkmenistanda Demokratiýa we ynsan hukuklary boýunça milli institut hereket edýär. 2007-nji ýylda kanuny goraýjy edaralaryň işi boýunça raýatlaryň şikaýatlaryna garaýan döwlet komissiýasy hem döredilipdi. Emma ynsan hukuklarynyň berjaý edilşine gözegçilik etmäge borçly edaralaryň işi barada ýerli habar beriş serişdelerinde örän seýrek we çäkli maglumat berilýär.
BMG-nyň gynamalara garşy Konwensiýasynda adamyň maglumat bermegini, günäni boýun almagyny ýa başga biriniň günäsini tassyklamagyny gazanmak üçin gorkuzmak ýa kemsitmek arkaly oňa döwlet işgerleriniň, wezipeli adamlaryň ýa-da olaryň görkezmesi bilen hereket edýän başga biriniň bilkastlaýyn fiziki ýa ruhy taýdan agyry ýa ejir çekdirmegi gynama hökmünde kesgitlenýär.
BMG dünýäde gynamalara we ynsana garşy rehimsiz hem kemsidiji hereketler boýunça göreşiň netijeliligini artyrmak maksady bilen 1984-nji ýylda Gynamalara garşy Konwensiýany kabul edipdi. Ony häzire çenli azyndan 146 döwlet ykrar etdi. Türkmenistan bu Konwensiýany 1999-njy ýylyň 25-nji iýunynda kabul edipdi.


text:
Ýurduň territoriýasynyň giňligi, ykdysady güýji we ösüşi boýunça Gazagystan köp babatda Merkezi Aziýada ýerleşýän ýurtlaryň arasynda öňde.
2010-njy ýylda Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň ýolbaşçysy wezipesini berjaý eden Gazagystanda ýaňy-ýakynda prezidentlik saýlawlary geçirildi. Şol saýlawlarda ýurduň prezidenti Nursoltan Nazarbaýew saýlawçylaryň sesleriniň 95% töweregini alyp, ýene bir gezek häkimiýet başyna geçdi. Garaşsyzlygyny alalay bäri Gazagystany Nazarbaýew dolandyryp gelýär.
Şol saýlawlardan soňra onuň ýene-de ençeme ýyl häkimiýet başynda galjakdygyny aýtsa bolar. Bu wakadan soňra, eýse ýaşy 70-den geçen Nazarbaýewiň ýurda ömürlik prezident bolmak niýeti barmyka diýlen sorag orta atyldy.
Azatlyk Radiosyndan Muhammad Tahir bu mesele bilen gyzyklanyp, Gazagystanyň Birleşen Ştatlardaky ilçisi Erlan Idrisow bilen söhbetdeş boldy. Azatlyk Radiosy: Nazarbaýew haçana çenli ýurdy dolandyrmak isleýär? Erlan Idrisow:
Bu soraga onuň özi jogap berdi. Birinjiden, Gazagystanyň ilaty onuň näçe wagtlap häkimiýetiň başynda galmagyny isleýän bolsa, Nazarbaýew şol möhletiň dowamynda bu wezipede galar. Ikinjiden, saglyk, psihiki hem-de ruhy ýagdaýy oňa bu wezipäni dowam etdirmäge ýol berse, ol häkimiýeti dolandyrmagy dowam etdirer. Bu sözleri onuň özi aýtdy.
Onuň sebäbi ol ýurdy söýýär, ol çyn watansöýerlerden biri. Ol ýurda yzyna gaýtaryp bolmajak özgerişlikleri getirmek isleýär. Bu onuň taryhy missiýasy we ol bu missiýasyny berjaý etmek isleýär. Azatlyk Radiosy: Göz öňünde tutulýan bu möhleti aý ýa-da ýyl bilen kesgitlemek mümkinmi? Erlan Idrisow:
Ýok, ýok, men diňe oňa salgylandym, bu sözleri onuň özi aýtdy. Azatlyk Radiosy: Soňky döwürlerde, Ýakyn Gündogarda we Demirgazyk Afrikada bolup geçýän wakalar Merkezi Aziýa-da öz täsirini ýetirermi diýen sorag boýunça kän gürrüň edilýär, bu protestleriň Gazagystana howp salmagyny alada edýärsiňizmi?
Erlan Idrisow:
Ýok, Ýakyn Gündogarda başlanan wakalara ykdysady ýagdaýlaryň sebäp bolanlygyny aýdýanlar bar. Käbirleri bolsa milli azlyklara hak-hukuklarynyň berilmezliginiň oňa sebäp bolanlygyny aýdýarlar. Muňa sebäp bolan zadyň – ýurdy dolandyrýan ýolbaşçylaryň uzak wagtlap häkimiýet başynda galmaklary diýen pikirem bar.
Olardan diňe biriniň şeýle wakalara sebäp bolanlygyny aýtmak kyn, sebäbi oňa esas bolan zatlar ençeme zatlary öz içine alýar. Meniň pikirimçe, Ýakyn Gündogarda köçelere çykanlar ýaşlar bolup, onuň sebäbi hem ýaşlaryň öz ykbalyny özleriniň kesgitlemegine we ýurdy dolandyrmaklaryna ýol berilmezligidir. Protestçiler käbir ýurtlarda ykdysady nägileliklerini bildirdiler we käbir beýleki ýurtlarda bolsa olar syýasy we beýleki nägileliklerini orta atdylar.
Gazagystanyň bu meseleler boýunça alada etmegine esas ýok. Sebäbi Nazarbaýew we onuň kärdeşleri bu problemalara uzak möhletleýin syýasatyň möhüm bölegi hökmünde çemeleşýärler. Ilkibaşdan bäri Nazarbaýew ýaş nesle üns berdi. Ol ilkiji günden bäri ilatyň ykdysady taýdan ýagdaýynyň gowy bolmagyna ähmiýet berip gelýär. Garyplyk derejesiniň çäginden pesde ýaşaýan adamlaryň sany öň 45% bolan bolsa, biz ony aşa gysga möhletde 10% azaltdyk. Bu görlüp-eşidilmedik üstünlikdir.
Nazarbaýew ilkiji günden bäri jemgyýeti güýçlendirmäge üns berip gelýär. Häzirki döwürde Gazagystanda iş alyp barýan jemgyýetçilik guramalarynyň we hökümete degişli bolmadyk guramalaryň sany 20 müňden hem köp. Bu, elbetde, biziň ýagdaýymyzyň göwnümizdäki derejä ýetenligini aňlatmaýar. Emma, öň hem aýdyşym ýaly, pikir soralyşyklar geçirýän "Gallup" edarasynyň barlaglarynyň netijesine seretseňiz, arap ýurtlarynda, içerki önümiň möçberiniň artmagyna garamazdan, ilatyň ýagdaýdan kanagatlanyş derejesiniň pese gaçýanlygyny görersiňiz.
Gazagystanyň Birleşen Ştatlardaky ilçisi Erlan Idrisow
Eger siz "Gallup" edarasynyň websahypasynda Gazagystan baradaky bölegine seretseňiz, ýurduň jemi içerki önüminiň möçberi bilen bir hatarda halkyň häzirki ýagdaýdan kanagatlanyş derejesiniň hem ýokarlanýanlygyna göz ýetirersiňiz.
Şol bir wagtyň özünde men size Halkara respublikan institutyň we "National Endowment for Democracy" atly edaranyň geçiren pikir soralyşyklaryna hem seretmegi teklip edýärin. Halkara respublikan institutyň pikir soralyşygynyň netijesine görä, ýurtda Nazarbaýewi goldaýanlaryň sany 90% bolup, pikir soralyşyga gatnaşan adamlardan 84%-i ýurduň barýan ugrundan hem özleriniň razydygyny mälim edýärler.
Şol pikir soralyşyklara gatnaşanlary dürli ýaş kategoriýalara bölüp seretseňiz, ýaşlaryň Nazarbaýewiň we onuň hökümetiniň alyp barýan syýasatyny berk goldaýanlygyna göz ýetirersiňizi. Netijede, men Ýakyn Gündogarda bolan wakalaryň Gazagystanda bolmagyna hiç hili esas ýok diýip, pikir edýärin.
Ýakyn Gündogarda bolan wakalary bir tarapa süýşüriň, goňşymyz Gyrgyzystanda hem iki gezek hökümet agdarylyşygy amala aşyryldy. Şol wakalaryň Gazagystana hem ýaýrajakdygy barada köp gürrüň edildi. Emma aýdylýanlar bolmady, sebäbi onuň bolmagyna Gazagystanda hiç hili esas ýokdy. Çünki halkyň köçelere çykmagyna sebäp bolýan ähli aladalaryna Gazagystanyň hökümeti çözgüt hödürleýär. Hökümet şol aladalary çözmek meselesine öz syýasatynyň bir bölegi hökmünde garaýar.
Biziň ykdysady, syýasy we daşary syýasatymyz şol esaslara görä düzülen. Başgaçarak sözler bilen aýdylanda, hökümet şol ugurlarda halkyň nägileligine esas bolar ýaly zatlara çögüt tapýar we ilatyň nägileliginiň öňüni alýar. Şonuň üçin ilat hökümeti berk goldaýar. Azatlyk Radiosy: Jenap Idrisow, soňky ýyllaryň dowamynda "Kazak Geýt" diýlen bir waka ýüze çykdy. Şonda bir amerikan kompaniýasynyň wekiliniň Gazagystanda iş alyp barmak üçin ýurduň hökümet wekillerine para berenligi aýdylýar. Bu aýyplamalar sebäpli amerikan raýaty Giffen ABŞ-a dolananda, aeroportda tussag edilip, türmä basyldy. Emma soňra bu mesele hakda geçirilen sud diňlenişiginiň netijesinde ol ujypsyzja pul jezasyna höküm edilip, azatlyga goýberildi. Suduň bu karary hakda Gazagystanyň hökümeti hiç hili reaksiýa görkezmän gelýär, eýse bu barada siz näme aýdyp biljek? Erlan Idrisow:
Bu uzak hekaýat, birinjiden-ä, "Kazak Geýt" diýlen zat ýok. "Kazak Geýt" diýlen zady biz eşitmedik. Eger käbir günbatar žurnalistleri oňa bu ady bermek isleýän bolsalar, bu olaryň öz işi. Meniň-ä şol waka "US Geýt", ýagny "Amerikan Geýt" diýesim gelýär. Sebäbi bu ABŞ-nyň bir raýaty bilen bagly waka we amerikan raýaty bu mesele boýunça suda çekildi. Men şol wakany ýakyndan yzarlamadym, emma bu sud işi geçen ýyl ýapyldy. Şol adamyň günäsiniň ýokdugy ýüze çykdy. Meniň pikirimçe, ol salgyt gaçakçylygy boýunça kiçijik bir mesele-de günäli tapyldy. Oňa ujypsyzja jeza berildi we şunlukda şol iş ýapyldy. Häzirki döwürde onuň ýaly waka galmady.
"Kazak Geýt" diýilýän şol waka hakda gürrüň edilýän wagtynda hem men oňa o diýen ynanmaýardym. Käbirleri menden bu ugurda nähili reaksiýa bildirmelidigimizi soraýardy. Men bu wakanyň bize dahylynyň ýokdugyny aýdýardym. Men BBC telekanalynyň "Hard Talk" diýlen gepleşigine gatnaşanymda, şol programmany alyp baryjy Tim Sebastýan bu ugurda maňa sorag berip, gaharymy getirmäge synanyşdy.
Men "Kazak Geýt" diýlen zat hakda hiç haçan eşitmänldigimi we bu wakanyň "US Geýt" diýlip atlandyrylmalydygyny, sebäbi şol wakada Gazagystanyň hiç hili dahylynyň ýokdugyny aýdypdym.
Eger islendik biriniň bu ugurda şübhesi bar bolsa, ol ABŞ-nyň suduna ýüz tutmaly, sebäbi karar çykaran ABŞ-nyň sudy. Şol suduň karary agzalýan waka hakda erbet zatlar gözläp gelýän adamlaryň hem-de bu ugurda dowam edýän myş-myşlaryň hiç biriniň esasynyň ýokdugyny görkezdi.
Meniň pikirimçe, ABŞ-nyň sudunyň çykaran kararyny sorag astyna aljak adam ýokdur. Azatlyk Radiosy: Siz şol sud diňlenşiginiň netijesinden razymy? Erlan Idrisow:
Esasy mesele meniň onuň bilen razy bolup-bolmanlygymda däl, men diňe onuň netijesi hakda gürrüň etdim. Bu hakda ABŞ-da ýerleşýän bir sud karar çykardy we şol kararda agzalýan adamyň günäsiniň ýokdugy aýdyldy. Bu hem şol waka bilen bagly dowam edýän myş-myşlaryň ählisiniň esassyzdygyny görkezdi. Azatlyk Radiosy: Giffeniň Gazagystanyň prezidentiniň maslahatçysy wezipesini berjaý edýärkä, ABŞ-nyň Merkezi aňtaw gullugy bilen hem hyzmatdaşlyk edenligi we agzalýan gullugyň şol adam arkaly Gazagystana täsir ýetirmäge synanyşanlygy barada käbir pikirler bar. Eýse, siz bu hakda näme aýdyp biljek?
Erlan Idrisow:
Meniň bu soraga şeýle jogap beresim gelýär. Bularyň ählisi spekulýasiýalardan ybarat. Men sizi şol dawa we ABŞ-nyň sudunyň bu hakda çykaran kararyna göz gezdirmegiňizi teklip edýärin. Şol karar halk köpçüligine elýeterli, ony okap görüň. Şol kararda agzalýan adamyň salgyt gaçakçylygy boýunça ownuk kemçiliginiň bolanlygy ýüze çykaryldy.
Ondan beýleki gürrüňi edilýän zatlara men spekulýasiýa diýip, baha berýärin. Bu wakanyň halk köpçüliginiň ünsüni çekmegine sebäp bolan zat – käbir žurnalistleriň suwy bulandyryp, balyk tutjak bolmagydyr.
Ahyrsoňunda-da olar hiç zat tapyp bilmediler. Bu wakadan göwni galan adamlaryň köpüsi şol bulançak suwdan balyk gözläp, eline hiç zat düşmedik žurnalistleriň özleridir. Öň hem aýdyşym ýaly, bu mesele hakda ABŞ-nyň sudy karar çykardy. Şol karar agzalýan spekulýasiýalaryň hakykatdan juda uzakdadygyny görkezdi.


text:
Ýeňiş gününiň öňüsyrasynda ozalky sowet respublikalarynyň köpüsi, Russiýanyň agressiýasyny we imperialistik syýasatyny ýada salýandygy sebäpli Georgiý lentalaryna alternatiwa gözleýärler.
Gyzyl, melewşe, gülgüne, gök, altynsow reňkler... Ýeňiş gününiň bosagasynda postsowet ýurtlarynyň aglabasynda häkimýetler Russiýanyň agressiýasyny, orslara simpatiýany we urşy ýada salýan Georgiý lentalaryna derek başga nyşanlary tapmagyň ugrunda.
Pribaltika ýurtlary
Litwa, Latwiýa we Estoniýa resmi ýagdaýda Ýeňiş gününiň bellenmegini ýatyrdylar. Ol gün ýurtda bellenilýän resmi baýramlaryň arasyna goşulmaýar. Ýöne Günbatar Ýewropa ýurtlary ýaly 8-nji maýy resmi däl ýagdaýda belleýärler.
Pribaltika ýurtlarynda Ors imperiýasyny, sowet kommunizmini we milletparaz sosializmi ýada salýan hem olar bilen baglanyşykly ähli nyşanalar gadagan edilen.
Georgiý lentalary beýik Ýekaterinanyň höküm süren döwründe ýüze çykypdyr we 2000-nji ýyllarda Russiýada resmi görnüşde ykrar edilýär. Georgiý lentalarynyň ulanylmagy babatda hiç hili çäklendirme girizilmändir. Hiç kim, ol lentany dakynany sebäpli, ors dilli ilatyň arasynda milletparazlyk duýgularyny öjükdirmezlik üçin jezalandyrylmaýar.
Belarus
Belarusyň prezidenti Aleksandr Lukaşenko, häzirki döwürde Russiýa sowukganly çemeleşýär. Ol golaýda döwlet ideologlaryna Georgiý lentalarynyň deregine ýerli nyşannyň oýlanyp tapylmagyny tabşyrdy. Netijede täze nyşan hökmünde belarus baýdagyny ýada salýan gyzyl-ýaşyl reňkli hem nagyşly bir lenta oýlanyp tapyldy.
Aleksandr Lukaşenko, bu barada eden çykyşynda, şeýle täzeçe ýasalan nyşanyň "milli düşünje" duýgusyny döredýändigini nygtady. Ors bloggerleri bolsa muňa derrew degişme bilen reaksiýa bildirdiler: çalşygyň esasy maksady milli düşünje bolýan bolsa, onda lenta kartoşkanyň suraty çekilmeli ekeni.
Ýöne täze nyşan hemmelere ýaramandyr. Belarus suratkeşi hem ýazyjysy Artur Klinow, ýurtda häkimiýetiň "hemme zady sowet stilinde" ýerine ýetirmegi dowam edýändigini we "täze şekillendiriş ugurlaryna ynanmaýandygyny" aýdýar. Ol şol bir wagtyň özünde-de Georgiý lentasyna derek täze nyşanyň gözlenmeginiň aslynda "gaty gowy" ideýadygyny belleýär.
Moldowa
Moldowanyň taryhynda Ikinji jahan urşy mahalynda dürli raýdaşlyklar bolansoň, indi olar Ýeňiş gününiň bellenmezliginiň tarapdary. Günbatarçy garaýşa uýýan halk wekilleri Russiýanyň öz ýurtlaryna ideologiýa taýdan ýetirýän täsirini azaltmak üçin elinden gelenini gaýgyrmaýarlar. Hatda ”Liberal partiýanyň” agzalary parlamente Georgiý lentalaryny ulanýan ýönekeý raýatlara 120, wezipelilere bolsa 250 amerikan dollaryna çenli jerime salynmagyny göz öňünde tutýan kanun teklibini hödürlediler.
Pridnestrowýadaky Russiýanyň täsirine ünsi çekýän halk wekilleri bolsa Georgiý lentasynyň separatizmiň, bikanunylygyň, haosyň we pidalaryň simwolyna öwrülendigini aýdýarlar.
Ukraina
Kiýewde geçen aý sowet mirasynyň ahyrky galyndysy ýok edildi. Şonda "Beýik watançylyk urşy" diýen häsiýetlendirme gadagan edilip, ol edil bolşewizm we milletparazlyk ýaly bikanun diýlip yglan edildi.
Georgiý lentalarynyň ornuny ukrain baýdagynyň reňklerinden emele gelen lentaly gyzyl güller eýeledi. Şu ýyldan başlap Ukrainada Ýeňiş güni Günbatar Ýewropa adatyna görä, 8-nji maýda bellenilip ugray.
Merkezi Aziýa
Gazagystanda, postsowet integrasiýasynyň çäginde, ýurduň Russiýa bilen köpsanly bilelikdäki maksatnamalara gatnaşýandygyna garamazdan, bu ýyl Ýeňiş güni üçin döwlet baýdagynyň sary-gök reňklerinde özboluşly bir aýratyn milli nyşan girizildi.
Gyrgyzystanda hem şeýle ýörelgä eýerilip, Ýeňiş gününe döwlet baýdagynyň gyzyl-sary reňklerine laýyk bezelen nyşanlar bilen taýýarlyk görülýär. Häkimiýetler gyzyl reňkiň batyrlygy, edermenligi hem ýeňşi, sary reňkiň bolsa parahatçylyk bilen asudalygy aňladýandygyny düşündirýärler.
Täjigistanda ýaşlar we intelligensiýa näresmi ýagdaýda Russiýanyň täsirine garşy durmak üçin Georgiý lentalarynyň gadagan edilmegine çagyrýarlar.
Özbegistanda bezegler döwlet baýdagynyň reňklerine laýyk getirilen.
Merkezi Aziýanyň iň ýapyk ýurdy bolan Türkmenistanda bolsa, Türkmenbaşa we häzirki prezident Gurbanguly Berdimuhamedowa wepalylygyň nyşany hökmünde diňe ak reňk ulanylýar.
Kawkaz
Günorta Kawkazda, ylaýta-da Gürjüstanda az sanly hem bolsa Georgiý lentalaryna duş gelmek bolýar.
Ermenistanda bolsa, Osman imperiýasynyň millionlarça ermenini sürgün etmeginiň ýüzünji ýyly bilen baglanyşykly, menewşe reňk hemme ýerde üns merkezinde.
Russiýa we çetleşen sebitler
Russiýada Kazanyň tekstil fabrigi bu ýyl Georgiý lentasynyň önümçiligini dört müň metrden on müň metre çenli artdyrdy. Ol lentalaryň agramly bölegi Krymda, sepataristleri goldaýan Gündogar Ukraina sebitlerinde, Pridnestrowýede, Abhaziýada we Günorta Osetiýada ulanylýar.
Meseläniň kinaýaly tarapy, Georgiý lentasynyň önümçiliginiň merkezi bolan Kazanyň şol bir wagtda-da, bu simwola garşy bolan ýerli oppozisiýanyň iň güýçli ýeridigini görmek bolýar. Käbir tatarlaryň garaýşyna görä, Georgiý lentasy Ors imperiýasynyň Kazanda gazanan ýeňşiniň nyşanydyr. 26-njy aprelde, ýagnyTatar diliniň resmi güni bellenen gününde respublikanyň paýtagtynda tatar aktiwistleri gyzyl-ýaşyl reňkli alternatiw lentalary ýaýratmaga başladylar.


text:
Merkezi Aziýa hökümetlerini köp zatda, korrupsiýadan başlap, olaryň demokratiýa o diýen laýyk gelmeýän dolandyryş usullarynda isledigiňçe tankytlap bolar. Emma, belki-de sowet mirasy sebäpli, aglaba musulman ilatly Merkezi Aziýa sebitinde aýallar syýasata, biznese we jemgyýetçilik durmuşynyň beýleki ugurlaryna işjeň gatnaşýar.
Muny biziň Merkezi Aziýanyň iň täsirli 10 aýaly hökmünde saýlap alan we aşakda gürrüňini etjek zenanlarmyzyň mysalyndan hem görse bolýar, olaryň käsi ýokary derejä diňe öz gujur-gaýraty bilen göterilen bolsa, beýlekileri maşgala gatnaşyklary esasynda ýokary çykdy.
Roza Otunbaýewa 2010-njy ýylyň aprelinde, prezident Kurmanbek Bakiýew halk gozgalaňy netijesinde häkimiýetden gyrakladylandan soň, geçiş prezidenti hökmünde hereket meýdanyna geldi. Şondan soň ol ýurdy gowgaly üç aýyň içinden, şol sanda gyrakladylan prezidentiň dogduk mekanynda turan ganly etniki zorlukdan alyp çykdy. Şeýle-de ol, 3-nji iýulda 2011-nji ýylyň dekabrynda soňlanýan bir möhletli prezidentlige kasam kabul etmezinden öň, Gyrgyzystanyň wagtlaýyn ýolbaşçylarynyň aýgytly referendumyny geçirdi we prezidentiň ygtyýarlyklaryny azaldan konstitusiýa düzedişlerini girizdi. Moskwada okan öňki diplomat Merkezi Aziýanyň ilkinji aýal prezidentidir. Ol iki çaganyň ejesi we 2005-nji ýylda sebitiň umyt maýagy bolan Çigildem rewolýusiýasynda uly rol oýnan adam. Ol Gyrgyzystanyň Britaniýadaky we Birleşen Ştatlardaky ilçisi bolup işledi, daşary işler ministri boldy.
Gazak prezidenti Nursoltan Nazarbaýewiň ikinji gyzy Dinara Kulibaýewa “Forbes” žurnalynyň millarderler sanawyna giren ýeke-täk merkezi aziýaly aýaldyr, onuň 1,3 milliard dollarlyk baýlygynyň bardygy aýdylýar. Ol Gazagystanda baýlygynyň derejsi boýunça dördünji adam hasaplanýar. “Forbes” Kulibaýewanyň baýlyk çeşmesiniň bank işleri bolandygyny, onuň “HalykBanka” paýdarlygy barada maglumat bardygyny ýazýar. Ýöne onuň biznes işleri barada jemgyýetçilige belli zat az. Ol “Samruk-Kazynanyň” başlygy Timur Kulibaýewiň aýaly. “Samruk-Kazyna” döwlet emlägi bolup, gazak ykdysadyýetiniň esasy ugurlaryna, şol sanda energiýa, altyna we uran pudagyna kontrolluk edýär. Moskwanyň Teatr sungaty institutyny tamamlan Kulibaýewa prezidentiň Magaryf fonduna ýolbaşçylyk edýär. Bu fond, başga işleriň arasynda, pukara maşgalalardan çykan studentlere maliýe kömegini hem berýär.
Özbek parlamentiniň Kanunçylyk we sud meseleleri komitetiniň başlygy Swetlana Ortikowa hünäri boýunça ýurist, ozal beýleki birnäçe uly wezipelerinden başga, Özbegistanyň Baş prokuraturasynyň uly prokrurory, maglumat we aragatnyşyk bölüminiň başlygy bolup işlän. Ol Daşkentde halkara mediasyna interwýu berip bilýän az sanly ýokary derejeli resmileriň biridir. Ortikowa, aýdylmagyna görä, howpsuzlyk, gümrük we salgyt gulluklarynyň resmilerini bir ýere jemleýän “silowiki” toparyna degişli. Bu topar syýasatda belli bir täsire eýe hasaplanýar.
Akja Nurberdiýewa 2007-nji ýylyň fewralynda parlamentiň başlygy bolaly bäri özüniň izolýasiýadaky gaza baý ýurduny dünýä açmak ugrunda hereket edip başlady, şol sanda türkmen deputatlarynyň Ýewropa Bileleşigine alyş-çalyş saparlaryny hem gurnady. Nurberdiýewa häzirki ýolbaşçylyk işine komsomoldan, kommunistleriň ýaşlar guramasyndan we birnäçe hökümet wezipelerinden geçip geldi. Nurberdiýewany tanaýanlar onuň Türkmenistanda ýokary wezipe eýeleýänleriň arasynda özgerişligiň zerurdygyna düşünýän az sanly adamlaryň biridigini, ýöne režime wepalylyk zerarly hereket etmek mümkinçiliginiň ýokdugyny aýdýarlar.
Özbek prezidentiniň körpe gyzy Lola Karimowa-Tyllaýewa Özbegistandaky esasy bazarlaryň birnäçesine, şol sanda günde azyndan 250 müň dollar dolanyşygy bolan “Abu Şahiý Nur” bazaryny öz içine alýan biznes imperiýasyna kontrolluk edýär. Ol häzir Daşkendiň ÝUNESKO-daky ilçisi bolup işleýär. Karimowa-Tyllaýewa kakasyna öz aýal dogany Gülnaradan has golaý diýen gürrüňler bar. Ygrarly gyz öz atasyna “diktator” diýen fransuz neşirini suda berdi, ýöne üstünlik gazanmady.
Oksfordda bilim alan we Londonda ýaşaýan Goga Aşkenazi öz üstünligini janypkeşlikli zähmet we gerek wagty gerek ýerinde bolmak bilen düşündirýär. Ol “MunaýGaz inženerçilik topary” atly hususy gazak nebit-gaz kompaniýasyny esaslandyryjy we onuň baş direktory, Gazagystana maýa ýatyrmak işleri bilen meşgul “MMG Global Konsultasiýa” toparynyň direktorydyr. Aşkenazi geçen ýyl beren bir interwýusynda soňky döwürde Gazagystanda altyn gazyp almak bilen hem meşgullanyp başlandygyny aýtdy. Ol öz ilkinji biznes ylalaşyklaryny 2003-nji ýylda Gazagystanda, uly döwlet işlerinde işleýän adamlar bilen maşgala gatnaşyklaryny ulanmak arkaly baglaşandygyny aýdýar. Aşkenazi näçe baýlygynyň bardygyny jemgyýetçilige hiç wagt açyk aýtmady. Onuň gazak prezidentiniň giýewisi we gujurly biznesmen Timur Kulibaýew bilen ýakyn gatnaşyklardan bir oglunyň bardygy aýdylýar. Şeýle-de ol, şazada Endreýu bilen dostlukly gatnaşyklary netijesinde, britan sosial sahnasy bilenem ysnyşykly ýaşaýar.
Özbek prezidenti Yslam Karimowyň uly gyzy Gülnara Karimowa telekeçilige, zergärçilige, moda we saza yhlasy bilen tanalýar. Häzir ol Özbegistanyň Ispaniýadaky ilçisi we BMG-däki we Ženewadaky beýleki halkara guramalaryndaky hemişelik wekili bolup işleýär. Karimowa ozallar kakasynyň mümkin bolan mirasdüşeri hasaplanýardy. Şeýle-de ol Şwesiýada ýerleşýän “Zeromaks” kompaniýasy bilen ilteşikli hasaplanýar. Bu kompaniýanyň Özbegistanda energiýa, oba hojalygy, gurluşyk pudaklarynda işläp, 2010-njy ýylda emläkleri tutulyp alynýança ýurduň iň uly hususy iş berijisi bolandygyny aýdylýar. Ýöne Gülnara bu kompaniýa bilen gatnaşygynyň bolandygyny hiç wagt açyk aýtmady.
Täjik prezidentiniň gyzy Tahmina Rahmonowanyň biznes imperiýasy, aýdylmagyna görä, söwda merkezlerini, restoranlary we ýaşaýyş jaý biznesini öz içine alýar. Ýöne goňşy Özbegistanyň prezidentiniň gyzlaryndan tapawutlylykda, Tahmina il gözüne kän düşmeýär we jemgyýetçilik ýerlerinde seýrek görünýär. Onda Karimowyň gyzlarynyňky ýaly internet sahypalary ýok, ýa ol sahawatlylyk agşamlaryna-da gatnaşmaýar, interwýu hem bermeýär. Rahmonowanyň tankytçylary, şol sanda bas.tj internet saýty täjik biznesmenleriniň prezidentiň gyzyndan howatyr edýändiklerini, sebäbi onuň ýola düşen biznesleri ýa göze gelüwli ýerleri özüne alaýmasy bar diýip eşidýändiklerini aýdýarlar.
Daşkentdäki hökümet režimiň çekinmezek tankytçysy Mutabar Tojiboýewadan uzak wagt bäri biynjalyk bolup gelýär. Ol hökümet guramalaryny masgaralamakda aýyplanyp, tussag hem edildi. Emma bu jeza ony sem etmekden ejiz geldi. Ol Ženewada adam hukuklaryny goraýjylaryň Martin Ennals baýragy bilen, Waşingtonda bolsa halkara Batyrgaý aýallar baýragy bilen sylaglandy. Amerikan diplomatlarynyň “Wikileaks” tarapyndan çap edilen telegrammalarynda aýdylmagyna görä, özbek prezidenti Yslam Karimow Birleşen Ştatlaryň Tojiboýewany sylaglamak kararyndan nägileligini beýan edipdir. Diplomat telegrammasynda aýdylmagyna görä, Karimow Tojiboýewanyň özboluşly bir syýasy şahsyýet hökmünde öz garşysyna çykarylmak ähtimallygyndan aýratyn alada edýän ýaly görnüpdir.
Prezident Rahmon özüniň Jorjtaun uniwersitetinde bilim alan gyzy Ozodany 2009-njy ýylda daşary işler ministriniň orunbasarlygyna belledi. Emma onuň ýurt ýolbaşçysy bilen maşgala gatnaşygy sebäpli ministrden has kän ygtyýarlyga eýedigi hakynda gürrüň edilýär. Dokuz doganyň biri bolan Ozoda prezidentiň çagalarynyň arasynda jemgyýetçilik wezipesine bellenen ýeke-täk adam. Ol maliýe ministriniň orunbasary Jamolliddin Nuraliýewiň aýaly. Nuraliýew Täjigistanyň ýeke-täk tölegli ýoluna kontrolluk edýän kompaniýa dahyllydygyny ret edýär.


text:
25-nji awgustda Aşgabadyň Sergi köşgünde “Türkmengurluşyk-2011” atly halkara sergisi hem-de “Türkmenistanyň gurluşyk pudagynyň ösüşi” atly ylmy maslahat açyldy. Sergi köşgüniň iki gatynyň hem sergi zallary gurluşyk senagaty bilen bagly kompaniýalaryň stendleri bilen dolduryldy.
Sergi köşgüniň zallarynyň dolýan mahalyna seýrek duşmak bolýar. Köplenç halatda köşgüň birinji gaty boşrak bolýar. Sergi köşgüniň doly bolmagy ýurtda gurluşyk pudagynyň iň bir ýokary depginler bilen ösýän halk hojalygynyň pudagydygyny görkezýär.
Resmi maglumatlara görä, bu sergä dünýäniň 30 ýurdundan iri kompaniýalaryň we firmalaryň wekilleriniň 150-si gelipdir. Daniýadan, Gollandiýadan, Şweýsariýadan, Orsýetden, Ukrainadan, Singapurdan, Hindistandan, Türkiýeden we başga birnäçe ýurtlardan gelen kompaniýalar Aşgabadyň Sergi köşgünde öz stendlerini ýerleşdirdiler.
“Türkmengurluşyk-2011” sergisinde, 25-nji awgust.
Sergä gatnaşan kompaniýalaryň köpüsi öňden bäri ýurtda işläp ýören daşary ýurt kompaniýalary. Türkiýäniň “Polimeks”, “Gap inşaat”, “Rennesans” kompaniýalary, Fransiýanyň “Buig-Batiman”, “Winçi” kompaniýalary, Orsýetiň “Wozroždeniýe” ýaly gurluşyk kompaniýalary birnäçe ýyl bäri Türkmenistanda gurluşyk işlerini alyp barýarlar.
Türkmenistana ilkinji gezek gelen daşary ýurt kompaniýalary hem bar. Singapuryň “Hoýe Leong Korporeýşn”, Kuweýtiň “Kirby”, Polşanyň “Klingspor” kompaniýalary Türkmenistana ilkinji gezek gelen kompaniýalar.
Sergide türkmen gurluşyk kompniýalarynyň hem stendleri bar. Türkmen gurluşyk kompaniýalarynyň stendleri türk kompaniýalarynyňka çalym edýär. Bu ýagdaý entek türkmen kompaniýalarynyň öz stiliniň ýokdugyny görkezýär. Olaryň hödürleýän hyzmatlary hem türk kompaniýalarynyňkydan tapawutlanmaýar.
Ýöne, türkmen kompaniýalarynyň arasynda öz aýratynlygy bilen tapawutlanýan kompaniýalaryň stendleri hem bar. “Aýbölek” mebel fabrigi, dürli tehnikalary hödürleýän “Aýyd” kompaniýasy hem-de “Doganlar” hususy kompaniýasynyň stendleri muňa mysal bolup biler.
“Türkmengurluşyk-2011” sergisinde, 25-nji awgust.
Sergä gatnaşan 42 ýaşly gurluşykçy Aman Gurtnyýazow serginiň ähmiýeti barada şeýle gürrüň berdi:
—Sergide aýratyn bir stend goýup tapawutlanjak bolup durmagyň geregi ýok. Bu sergidäki kompaniýalaryň köpüsi öňden bäri işläp ýören kompaniýalar. Olar üçin öz hyzmatlaryny reklama etmegiň zerurlygy ýok. Sergä olar sergi zalyny doldurmak üçin mejbury gatnaşdyrylýar. Onsoňam, sergä gatnaşýan kompaniýalar serginiň dowamynda şertnama baglanyşylmaýandygyny bilýärler.
Sergä gatnaşmak üçin Marydan gelen gurluşykçy Pirnyýaz Agamyradow bu pikir bilen ylalaşmaýandygyny aýdyp, şeýle diýdi:
—Biziň kompaniýamyz üçin bu sergi täze partnýorlary tapmaga, öz ýerine ýetirýän hyzmatlarymyzy görkezmäge ýardam berýär. Ylaýta-da, şeýle sergiler bize daşary ýurt kompaniýalaryň gurluşykda ulanýan täze tehnologiýalary bilen tanyşmaga hem-de olar bilen özara bähbitli kontraktlary baglaşmaga mümkinçilik berýär.
3 gün dowam eden “Türkmengurluşyk-2011” atly halkara sergi hem-de ylmy maslahat 27-nji awgustda öz işini tamamlady.
Myrat Gurbanow Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçysy.