text:
Işjeň ulanyjylaryň sanawy
Bu sanawda soňky 30 günüň dowamynda nähilidir bir iş geçiren ulanyjylar görkezilýär.
You are viewing a cached version of this page, which can be up to 1 day, 16 hours we 42 seconds old.
- Adavyd (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Alan (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Alexandru M. (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Billinghurst (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 3 sany özgerdiş]
- CommonsDelinker (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- Conquistador (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- Céréales Killer (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- GuidingCat (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 11 sany özgerdiş]
- Hamedvahid (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Holder (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 17 sany özgerdiş]
- Hydrogen molecule of Michinoku (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Itsme (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Jilfi (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Jmvkrecords (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- Kuminho (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Linedwell (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- MBisanz (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- MediaWiki message delivery (Pikir alyşma | goşantlar) (bot) [Soňky 30 günde 4 sany özgerdiş]
- Moeng (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- Mohamed Ouda (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Nihonjoe (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 3 sany özgerdiş]
- Rahmanow (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Ruslik0 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Savh (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Sealle (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- Steinsplitter (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 7 sany özgerdiş]
- Stryn (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Syum90 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 18 sany özgerdiş]
- Toyjan7 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Varlaam (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Xqbot (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- YiFeiBot (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Максим Підліснюк (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- タチコマ robot (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]


c: text/html

text:
Işjeň ulanyjylaryň sanawy
Bu sanawda soňky 30 günüň dowamynda nähilidir bir iş geçiren ulanyjylar görkezilýär.
- Akmamedov (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 6 sany özgerdiş]
- Aldnonymous (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- Alexander Mikhalenko (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Billinghurst (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 3 sany özgerdiş]
- CommonsDelinker (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 3 sany özgerdiş]
- Céréales Killer (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- Dcljr (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- JackieBot (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Madyas (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş] (blokirlenen)
- MediaWiki message delivery (Pikir alyşma | goşantlar) (bot) [Soňky 30 günde 3 sany özgerdiş]
- MoiraMoira (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- Pathoschild (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 53 sany özgerdiş]
- Savh (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- TEMURCI TENGIZ HAKHAN (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Tamatly makaron (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 23 sany özgerdiş]
- Xqbot (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Himiki elementleriň periodik ulgamy
Himiki elementleriň periodik ulgamy (Mendeleýewiň tablisasy) — himiki elementleriň dürli häsiýetleriniň atom ýadrosynyň zarýadyna bolan garaşlylygyny kesgitleýän klassifikasiýa. Ol ulgam rus himigi D. I. Mendeleýew tarapyndan 1869-njy ýylda kesgitlenilen periodik kanunyň grafiki taýdan aňladylmagy bolup durýar. Onuň ilkinji warianty 1869—1871-nji ýyllarda D.I. Mendeleýew tarapyndan işlenilip düzülýär we elementleriň häsiýetleriniň olaryň atom agramyna (häzirki ýagdaýda, atom massasyna) bolan garaşlylygy kesgitlenilýär. Periodik ulgamy şekillendirmegiň ýüzlerçe warianty (analitiki egriler, tablisalar, geometrik figuralar we ş.m.) teklip edilipdir. Ulgamyň häzirkizaman wariantynda elementleriň maglumatlary iki ölçegli tablisada berilýär, onda her sütün (topar) esasy fiziki-himiki häsiýetleri kesgitleýär, setirler bolsa, belli bir derejede birek-birege meňzeşlikdäki periodlary görkezýär.
Salgylanmalar[üýtget | edit source]
- Mendeleýewiň tablisasy IUPAC saýtynda (pdf)(iňlis dilinde)
- Mendeleýewiň interaktiw tablisasy
- Основы строения вещества. Глава 5. Структура периодической системы элементов
- Elementleriň periodik ulgamy (pdf) (rus dilinde)
- Статья: Филатов Д. В. Вклад европейских учёных в становление и укрепление периодического закона // Химический портал Новосибирска, 2009


text:
Apbas I
APBAS ŞA (144,241) - Eýranda 1502 – 1736-njy ýyllarda hökümdarlyk eden Sefewi türkmenleriniň döwletiniň bäşinji şasydyr. Ol 1581-1628-nji ýyllarda ýaşap geçip, Hudawende şanyň ogludyr. Abbas şa Eýrany 1587-1628-nji ýyllarda dolandyrýar.
Abbas şa 16 ýaşynda wagty kakasy öldürilýär we tagta geçýär. Onuň tagta geçen döwri Sefewi döwleti gowşap, agzalalyk güýçlenip, ýurtdan bereket göterilen döwürdi. Eýranyň gowşamagyndan peýdalanyp Türkiýe onuň birnäçe ýerlerini basyp alypdy. Şa Abbasyň paýyna çöken ýurdy galkyndyrmak düşdi. Ol birnäçe özgertmeler geçirdi. Goşunda düzgün - tertibi ýola goýdy. Täze goşun bölümlerini döretdi. Salgytlary rejä saldy. Merkezi häkimiýeti berkitdi. Ýerli hökümdarlaryň hukuklaryny çäklendirdi. Pul özgertmesini geçirip, abbasy diýip atlandyrylan täze pul girizdi. Ýollaryň gurluşygyna üns berdi. Ýurduň paýtagty bolan Yspyhany tas täzeden diýen ýaly gurdy. Suw gurluşyk desgalaryny, bentleri gurdurdy. Eýran geçirilen özgertmeleriň netijesinde kuwwatlanyp tiz ösüp başlady.
Şa Abbas özüne, döwlete garşy gidenleri rehimsizlik bilen jezalandyrdy. Hat-da ol öz çagalaryna hem rehim etmändir. Uly ogluny öldürip, iki kiçi ogullarynyň gözlerini oýdurandygy onuň gazaplylygyndan nyşandyr.
Şa Abbasyň hemmä deň göz bilen garamagy, Eýrany ösdürmek üçin alyp barýan syýasatyny halkyň goldamagyna sebäp boldy. Ol XVII asyryň başlaryndan başlap Eýranyň öňki elinden gidiren ýerlerini täzeden eýelemek üçin goňşulary bilen uruşlar alyp bardy. Türkiýe bilen 1603-1612-nji, 1616-1618-nji ýyllarda iki gezek uruş alyp baryp, olaryň netijesinde Töwrizi, Nahiçewany, Ýerewany, Azerbeýjany, Gündogar Ermenistany, Gündogar Gürjüstany, Lurystany Eýran eýeledi. Geratyň golaýynda özbekleri ýeňip, olardan Horosany aldy. 1623-nji ýylda Türkiýe garşy täze urşa başlady. Yragy aldy. Dogry bu uruş şa Abbas ýogalan soň 1639-njy ýylda gutardy.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada Sefewi türkmenleriniň Eýrandaky hökümdarlygy barada söz açyp, Sefewileriň: “Iň güýçli döwlet bolan wagty şa Abbasyň wagtyna gabat gelýär, bu pajarlap ösmek tä onuň 1628-nji ýlda ölmüne çenli dowam edýär” (241) diýip belleýär.


text:
"Men ucin indi yagys yagmasyn"
Jennet keselhananyn aynasyndan dasaryk seretmek ucin yerinden turdy.Dasarda altyn guyzun enayy semaly bilen yagyan yagys gyzyn yuregini lerzana getirip,ony gecmise sary yollayardy.Ol yagsy seyle halayardy,ozem yagysdan sonky gezelenji has hem halayardy.Ol gozlerini bir nokada dikip,oya batdy.Onun gecmisi birin-birin goz onunden edil kino lentasy yaly bolup gecip baryady...
Sol gun Jennet is yerinden ir cykyp,golaydaky bazara tarap ugrady.Bu gun jorasynyn doglan gunudi,ona sowgat aljakdy.Bir owadan gulldesse bilen Jennet duralga tarap yol aldy.Awtobus gelenok,ustesine-de yagys hem yagyp baslady.Jennet sayawany hem almak yadyndan goterilipdi.Doglan gunude gija galjakdy,Bu zatlara keypi gacjak bolyady.Ine,birdenem yagys dinen yaly boldy,yone yagys yagyp durdy,gyzyn ustune yaganokdy.Gyz yokaryk seretdi welin sayawan dur.sayawany bir gormegey oglan saklap durdy."Siz gaty yagsa ezilipsiniz has hem elinizdaki gulldesse ezilendir"diyip, yigit yylgyryp seretdi.Jennet ozuni onaysyz duydy."Sag bolun,hokmanam daldi" diyip gyz yere bakdy."Sizin ezilip duranynyzy gorup menin size komegim gerekdir diyip yanynyza gelip dursym.Ha aytmakcy siz beydip durman awtobus hacan geljek,yorun men sizi taksa mundurip goybereyin"diyip yagsy yigit taksi saklamak ucin yola cykdy.Bir taksi gelip durdy,ony masyna mundurdi.Jennet:"Wiy,ine sayawanynyz,sag bolun"."Yok ol sizde dursun size gerek bolar,yagys yagyp dura." diyip,oglan aytdy.
Jennet jorasynyn doglan gunune yetisdi.Doglan gun gyzykly gecip durdu.Birdenem gapynyn jany kakylyar.Jennet ozum acaryn diyip gapa tarap yoredi.Gapyny acdy welin,sol yagsy yigit,sayawanyn eyesi.Ikisem bir-birlerini gorup hayran galdylar."Kim gelipdir?"diyip jorasy geldi.Sol gormegey yigit elindaki sowgady jorasynyn eline berdi."Tanys bol,bu bizin garyndasymyz Maksat" diyip Jennete ony tanysdyrdy."Biz eyyem tansyp aldyk"diyip Maksat gozlerini Jennete tarapa seredip aytdy."yone adynyzy hem soramandyryn"."Bu menin in yakyn joram Jennet" diyip jorasy aytdy."Hany beydip durmanda,icerik girip oturyn diyip olary icerik alyp girdi.
Doglan gun gowy gecipdi,hemmeler oylerine gaytmak ucin yerinden turyp basladylar."Jennet bu gun bizde galyber.ertir isine su yerden cykyp gidersin"diyip jorasy ony alyp galjak bolyady.Ol oye barmalydygyny islerinin kopdugini aytdy."Dur onda,seni Maksat ugradyp goyberer!" diyip Maksaty cagyryp,ony oyune cenli akitmegini hayys etdi.Bular yola cykyp,taksi sakladylar.Barmaly adresi atdyp masyna mundiler.Maksat Jennet bilen yakyndan tanysjak bolup soraglar beryadi.Gyzam dine yonekeyje,gysga jogap berip baryadylar...
Jennet oyune geldi.Kop sag bolsun aydyp masyndan dusdi...
Ertesi irden Jennet yene ise ugrady.Yolda sol Maksat dusdy. Olar salamlasyp,hal ahwal sorasdylar."Yadymdan cykjak eken,ine sizin sayawanynyz" diyip Jennet elindaki sayawany Maksada uzatdy."Yok sizde dursun,bu gun yene yagys yagjak diydiler,size gerek bolar" diyip sayawany Jennetde galdyrdy.
-Siz su towerekde isleyanizmi?-diyip Maksat Jennetden nirde isleyandigi sorady.
-Hawa,ine su edarada isleyan.
-Meninem is yerim hoool binany goryanmi ana sonda isleyan,aramyz gaty uzgam dal eken.
-Hawa...bolya isimizden gija galmaly-diyip,Jennet elindaki sagadyna seretdi.
-Dogry,belki yene bizi takdyr dusurar...hosh onda-diyip oglan yylgyryp gurledi.
-Bolya hosh...
Sol gunden son, Maksat bilgesleyin onun onunden gunde cykyardy. her gezek bizi yene takdyr dusurdy diyip aydyardy.Jenneti oyune cenli ugradardy,seyilgahin ici bilen gezelenc ederdiler.Gyzykly gurrunler ederdiler,guluserdiler,satlykly pursatlary basdan geciryadiler.Bularyn bu gatnasyklary ahyry soygi yoluna dusjekleri hakynda hem pikir hem etmediler.
Aradan ep-esli wagt gecdi...Maksat ony soyup galypdy,yone aytmak ucin bir pursat gozleyardi.Jennet hem bu duyguny basyndan geciryadi,yone hic ynanyp bilenokdy.Ozune"Bu nahili duygyka,soygi diyilyan zat shumyka...yok beyle bolup bilmez,soygi hakykatdanam seyle suyji duygy bolsa...?!" yaly soraglary beryadi.Hawa,ol soygi yoluna dusupdi emma ynanyp bilmedi.
Bir gun Maksat Jennete aytjak bir gepinin bardygyny we onki seyilgahde gorusmelidigini aytdy.Isden son Jennet dususmak ucin niyetlenen yere geldi.Salamlasdylar,yagdaylaryny soradylar,tazelikler..."Maksat mana bir zat aytjak diyipdiniz?"."Bilyanmi,Jennet sana dusanymdan bari men bir duygyny basymdan geciryan,gijeler uky yok,seni gormesem karar tapamok.Men ilki bu duygyny soygi diyip oylamadym.Men yalnysan ekenim hakykatdanam bu sirin we suyji duygu diyilyan Soygi eken,men seni soyyan ekenim.Sen menin su nazijek soygumi kabul edermin?!..."."Maksat menem seni halayan,yagsy,gowy oglansyn.Ilki enem-atamyn razylygyny alsan gowy bolardy." diyip gyz oglana aytdy."Su aydan sozlerin menin ucin derdimin dermany boldy.Sen aytsan men elbetde ejemi oyune ibererin,nesip bolsa...seylelik bilen oylerine gaytdylar.Maksadyn satlygy,begenji bilen asmana ucayjak bolyady.Oyune gelende oglunyn bu yagdayyny gorup ejesi bir zat bolanyny duydy."Hany oglum kim ol gyz,senin yureginden uran" diyip oglanyn satlygyna gosuldy."Eje men ol gyzy halayan,olam meni halaya,seyle owadan hem akylly senin gownune yarar eje...","Bolya oglum sen bagtly bolsan bolya,ertirin ozunde oyune gudacylyga giderin!".Oyde Maksat yeke perzent bolanson,ata-enesinin bar guwanjydy,bagtydy,onun bagtly bolmagyny isleyardiler.
Ejesi Jennetin oyune gudacylyga geldiler.Ahli dap-dessurlay yerine yetirip gelipdiler.Jennetin oyundakiler:"Bizin garsylygmyz yok,oglan gyzy,gyzam oglany halayan bolsalar.Bu iki yas juwanyn baslaryny bir etmek galyada.Bize dine olara bagt toylaryny tutyp bermek galya".diyip,olara razylyk berdiler.
Iki tarap hem toya gyzgalanly tayyarlyk gorup basladylar.Maksat bilen Jennetden bagtly adamlar yokdy.
Ikisem isden son dukanlary aylanyp,toya gerekli,geyjek we ulanyljak zatlary haryt ederdiler.Gowunlerine yarasa alyadylar.
Bu gunem Jennet Maksat bilen bazary aylanypdylar.Jennet ozune gerek zatlary alyp oyune gaydypdy.Oyunde ejesi ashanada,kakasy bolsa sol onki isi bilen baglaryna serenjam berip yordi."Eje men hazir ozum komek ederin,esiklerimi cykaryp gaydayyn" diyip, oz otagyna girip gitdi.Esiklerini calsyp ashana geldi.Ashanada ejesi yokdy.Suw iceyin diyip,stolun ustundaki kasadaki suwy icdi welin...
Jennet gozuni acanda ozunin hassahanada yatandygyny bildi.Towereginde ejesi,kakasy we polisiya isgaleri bardy."Eje,kaka mana name boldy?..","Gyzym name boldy namucin beytdin,kim gownune degdi..." diyip ejesi aglap durdy.Polisey bolsa:" Namucin janynyza kast etdiniz,name sebapden,namucin..." yaly soraglary berip baslady.Jennet sol kasadaki suwy iceni yadyna dusdi."Men janyma kast edemok,bilman basga suwy icipdirin" diyip towerwgindakilere aytdy.
Sol kasadaki suw dal-de,kakasynyn baglary ucin ulanyan dermany eken.Ejesi ony dermanlamak ucin tayyarlap,ony kakasyna eltip bermegi unudypdyr,stolun ustunde galypdyr...
Hemmeler bolan waka anyk goz yetirdiler.Aradan birki gun gecenson,ejesi gyzynyn yanyna gelip:"Gyzym,hic gynanma,bagtyn hali acykdyr,takdyryndyr,men sana onurak aytjakdym,yagdayyn gowulasmagyna garasdym..." diyip aglap goyberdi."Eje name bey diyyan name boldy aytsana?"."Gyzym gudalar toyy yatyrdylar,seni gelin edip aljak dal diyipdirler.Senin bir gunan etmisin bar diyip toyy yatyrdylar.".Jennet bu sozlere esidende yureginde bir zat uzulen yaly boldy,"Name gunam,etmisim bardy,men name etmis eden ekenim,ah durmus name mani beyle gynayan,synaglaryn bilen gynayan,men bu dunyade bagtsyz adam..." diyip,ajy gozyaslaryny dokup aglayady,basyny ejesinin onunde goyup,bu durmusdan nalaydy...
Jennetin sol dermany icip hassahan dusenini das-toweregindakiler bilipdiler.Olar:"Jenneti bir etmisi bardyr,bir oglany bagtsyz etmayin diyip janyna kast edendir" diyen gep-gurruler guda tarapa hem yetip baryar.Bular basda ynanmajak bolyalar,yone polisiya isgarlerinin gelmegi,keselhana dusmegi bulary ynandyrmaga mejbur bolyalar.Ilki Maksat hic ynanmayar,ejesinin aydan sozleri,esidilen gep-gurrunler ony azdyryardy.Ejesi oglunyn bagtly bolmagyny islap seydipdi.Seylelik bilen toy hem yatyrylyar...
Gapynyn kakylmagy,Jennetin gecmise syyahatynyn lentasyny kesyar.Icerik ejesi girip gelyar."Gyzym su gun lukmanlar oye goyberjekdiklerini aytdylar,zatlaryny yygnasdyr,kakan bizi alyp gitmane geler.Jennet yagyan yagsy synlap:"Durmus dowam edyar,indi ajy damjaly yagys hic hacan men ucin yagmasyn!" diyip,oz zatlaryny yygnap baslady.
Kakasy gapydan girip:"hany menin mahribanlarym yorun gidelin" diyip almaly zatlary alyp, olar otagdan cykyp gitdiler...
Yasayys dowam edyar


text:
Söýgi dünýäň ýaraşygy, söýgi dünýäň gelşigidir,
Dünýäni süýüp ýaşamak saňa başdan kada bolsun.
Unutmagyn bahar- ýazyň owsun atyp gelşini-de
Bir gözüň sahrada düzde, bir gözüňem bagda bolsun.
Ýatdan salma ýaşyl ýazda gyzyl gülleň açylşyny,
Güwni mydam ýaz kişiden gaýgy-gussaň gaçyşyny
Bizi beren tebigatyň bizi dertden açyşyny,
Bir gözüň derýa- deňizde, bir gözüňem dagda bolsun.
Söý gözelleň- gözelini, mähri bolsa doýma ýokdur,
Bir gezek elde göterseň, soňra goldan goýma ýokdur
Dünýäň durky bir ýar bilen gülüşmek hem oýnamakdyr,
Diliňde ýagşy söz, hoş söz hem eliňde bada bolsun.
Emlägi hiç egsilmezmiş özi däl-de köňli baýyň,
Kem etmegin saz söhbetiň, gülki-henek, oýun-bazyň,
Ili ýygnap tutanda toý, eçilgin sen elde baryň,
Tapanyňy ortada goý, ýakynyňa ýada bolsun.
Toý toý bolar, her kim geler, ýaman gelsin ýagşy gelsin,
Dost- ýardan öň, hossardan öň, kyýamatlyk goňşy gelsin.
Aýdym sazyň kem bolmasyn, hoş owazly bagşy gelsin,
Toýa gelen mähelläniň bir gulagy toýda bolsun
Bir toý tutup başlan bolsaň, indi toýuň gürär barar,
Arabaňy ýola salsaň, haýal-u-tiz ýörär barar
Dünýäniň dowamy çaga öz- özünden dorar barar
Bir eliň arlykda bolsa, bir eliň bal, ýagda bolsun.
Sözi sözden seçip, şahyr, ile goýgun iň şirinni,
Sözüň ile ýetmän galar oňarmasaň gelşirimni,
Ýüp deý iýşip, düwüp, towlap, berk salgyn sen çilşirimni,
Pikirleriň çylşyrymly, setirleriň sada bolsun!
Atamyrat Atabaýew
Ses berilşik ýok.
Halanan (16)


text:
Proaktiw
Proaktiw- Tasirli adamlaryng birinji endigi. Belkem Allatagallanyng adama beren hasyetlerining ing esasydyr. Haywana sen action,tasir edengde ol yekeje hili reaction beryar. Ursang gachyar,hapa sögünseng hiç jogap berenok.Yagny haywan reaktiv.Yöne adam beyle dal. Hiç kim adamyng ruhy halatyny uytgedip bilmeyar, başgalar yeke action edyar,yöne reaction bermek seng elinde,reaction bermek hususynda sen garaşsyz.Mysal uchin shuwagt dostyma kakasy kayyapdir, aslynda ol ony hak edenok.Onam keypi bozuldypdyr,sebabi ona kakasy doly dushunenok,dushundurmane de guyji yetenok. Yöne keypini bozmak ya da bozmazlyk onyng öz elinde. Ine shu garaşsyzlyga dushunyan, we keypini bozmayan adama proaktiv diyilyar.


text:
Rejep Bazarow
Rejep Bazarow Daşoguz welaýatynyň häkiminiň orunbasary. Türkmenistanyň Prezidentlik Saýlawlarynyň (2012) dalaşgäri.
Terjimehaly[1][üýtget | edit source]
Rejep Bazarow 1958-nji ýylda Daşoguz welaýatynyň Gubadag etrabynyň Amyderýa geňeşliginde doguldy.
1975-nji ýylda orta mekdebi tamamlap, S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetine okuwa girdi we 1980-nji ýylda weterinar lukmany hünäri boýunça tamamlady.
1980-nji ýylda Gubadag etrabynyň “Amyderýa” daýhan birleşiginde uly weterinar lukmany bolup zähmet ýoluna başlady we 1982-2000-nji ýyllar aralygynda Gubadag etrap weterinar laboratoriýasynda weterinar- serolog, “Amyderýa” daýhan birleşiginde baş weterinar, uly weterinar, soňra Gubadag etrabynyň weterinar gullugynyň başlygy wezipesinde işledi.
2000-2005-nji ýyllar aralygynda Gubadag etrap häkimliginiň oba hojalyk bölüminiň müdiri, Gubadag etrabynyň “Obahyzmat” oba hojalyk paýdarlar jemgiýetiniň başlygynyň orunbasary, başlygy bolup işledi.
2005-2008-nji ýyllar aralygynda Daşoguz welaýatynyň Gubadag etrabynyň kärdeşler arkalaşyklary birleşiginiň başlygy boldy. 2008-2011-nji ýyllarda Gurbansoltan eje adyndaky etrabyň häkiminiň oba hojalyk boýunça orunbasary, Gubadag etrabynyň häkimi wezipelerinde işledi.
2011-2012-nji ýyllarda Daşoguz welaýatynyň häkiminiň oba hojalyk boýunça orunbasary.
2012-nji ýylda Türkmenistanyň Oba Hojalyk ministri wezipesine bellendi.
Maşgalaly, alty çagasy bar.
Çeşme[üýtget | edit source]
- ↑ Türkmenistanyň Prezidenti wezipesine dalaşgär Rejep Bazarowyň terjimehaly. [senesi Ýanwar 9, 2012].


text:
Gyrgyzystan
Gyrgyzystan, bir döwlet Aziýa'da.
1991-nji ýylyň 31-nji awgustynda garaşsyzlygyny gazanan Gyrgyzystan demirgazykda Gazagystan, günbatarda Özbegistan, günortada Täjigistan, günorta-gündogarda Hytaý bilen serhetleşýändir.
Döwletiň tutýan meýdany 198 500 inedördül kilometr bolup, 2008-nji ýyldaky maglumatlara görä ilaty 5 356 869-dir. Ilatyň 64,9 % gyrgyzlar, 13,8%, özbekler, 12,5% ruslardyr.
Gyrgyzystanyň topraklarynyň 65%-ini Týan-şan daglary tutýandyr. Bu döwletde ýerleşýän Yssyk-köl dünýäde ululygy boýunça Titikakadan soňra ikinji dag kölüdir.
Gyrgyzystanyň esasy şäherleri we welaýatlary: Bişkek (öňki ady Frunze), Batken (merkezi Batken), Çu (merkezi Tokmok), Jelal-abad (merkezi Jelal-abad), Naryn (merkezi Naryn), Oş (merkezi Oş), Talas (merkezi Talas), Yssyk-köl (merkezi Karakol).
Paýtagty Bişkek bolup, 1825-nji ýylda Kokant hanlygy tarapyndan Bişkek sebitinde gala hökmünde gurlandyr. Bişkek 1922-nji ýylda Daglyk oblastynyň merkezi, 1924-nji ýylda Gyrgyz Awtonom oblastynyň paýtagty bolupdyr. 1926-njy ýylda şäheriň ady Frunze (Bolşewik serkerdesi M. Frunze Bişkekde doglupdyr) diýlip üýtgedilipdir. 1991-nji ýylda şähere taryhy ady gaýtarylyp berlipdir. 2000-nji ýyldan başlap Oş şäheri döwletiň günorta paýtagtydyr.
Gyrgyzystanyň milli pul birligi somdur.
Garaşsyz Gyrgyzystanyň içeri we daşary syýasaty
Gyrgyzystan 1991-nji ýylyň 31-nji awgustynda garaşsyzlygyny yglan edipdir. Şol ýylyň 12-nji oktýabrynda Askar Akaýew saýlaw esasynda Gyrgyzystanyň Prezidentligine saýlanypdyr. 1991-nji ýylyň dekabrynda Gyrgyzystan Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygyna giren şertnama gol çekipdir.Gyrgyzystanyň garaşsyzlygy ilkinji ykrar eden döwlet Türkiýedir (24-nji dekabr 1991).
Gyrgyzystanda ilçihana açan ilkinji döwlet Amerikanyň Birleşen Ştatlarydyr (1992-nji ýýlyň 1-nji fewraly). 28-nji fewralda Türkiýe Bişkekde ilçihanasyny açypdyr. Gyrgyzystan 1992-nji ýylyň 2-nji martynda Birleşen Milletler Guramasyna kabul edilipdir. 1992-nji ýylda Ykdysady hyzmatdaşlyk guramasyna, UNESCO, 1996-njy ýyldan başlap Şanhaý hyzmatdaşlyk guramasynyň agzasydyr.
UNESCO-nyň goldawy bilen Gyrgyzystanda “Manas” dessanynyň 1000 ýyllygy (1995) we Oş şäheriniň 3000 ýyllygy (2000) ýyllygy bellenilipdir. Gyrgyzystanyň teklibi bilen 2002-nji ýyl Birleşen Milletler Guramasy tarapyndan “Daglar ýyly” diýlip kabul edilipdir.
SSSR-iň ýykylmagyndan soňra Gyrgyzystan Konstitusiýasyny taýyarlamak üçiň ýörite topar düzülip işlenilipdir we 1993-nji ýylyň 5-nji maýynda Gyrgyzystanyň ilkinji Konstitusiýasy yglan edilipdir.
1992-nji ýylyň 3-nji martynda Gyrgyzystanyň milli baýdagy tassyklanylypdyr. Döwletiň gimni şol ýylyň 18-nji dekabrynda, gerbi bolsa 1994-nji ýylyň 14-nji ýanwarynda kabul edilipdir. 1992-nji ýylda öz milli goşunyny guran Gyrgyzystanyň yaragly güýçleriniň serkerdebaşysy Prezidentdir. Gyrgyzystanyň resmi dili gyrgyzjadyr. 2001-nji ýylyň 24-nji dekabrynda çykarylan kanun bilen rus dili döwletiň ikinji resmi dili bolupdyr. Häzirki wagtda Gyrgyzystanda ulanylýan elipbiý 1940-njy ýyldan bäri dowam edip gelýän Kirill elipbiýidir.
Garaşsyzlyk ýyllarynda Gyrgyzystanyň metbugatynda dürli atdaky gazet-žurnallar çap edilýärler. Asaba (Baýdak), Gyrgyz ruhy, Res Publika, Delo No, Aalam ýaly hususy gazetler, Kut Bilim (Kutadgu Bilig) ýaly ýarym resmi gazetler, Gyrgyz Tuusu (Gyrgyz baýdagy), Slowo Kyrgyzystana, Erkin Too (Erkin daglar) ýaly resmi gazetler metbugatyň esasy organlarydyr. Şeýle hem Türkiýäniň Zaman gazeti hem çykýandyr.
2005-nji ýylda Gyrgyzystandaky parlament saýlawlaryndan soňra Kurmanbek Bakiýew Prezidentlige saýlandy. 2010-njy ýylyň aprel aýynda Talasda başlaýan halk gozgalaňynyň netijesinde öňki Daşary işler ministri Roza Otunbaýewa Gyrgzystanyň Prezidentligine saýlandy.


text:
Palaw
Palaw hem onuň görnüşleri Tüwiden taýynlanýan naharlaryň arasynda palaw iň saýlanýanydyr. Ol, umuman, Gündogar halklaryň arasynda giň ýaýran nahar bolansoň, ony taýarlamagyň usullary-da dürli-dürli. Palawyň datly bolmagy üçin bişiriliş usulynyň talaplaryny doly berjay etmeli; tuwiniň köne-tazeliginiň ähmiyetleri-de ýatdan cykarmaly däl. Türkmen halkynyň arasynda hatda her taýpanyň, her tiräniň öz bişiriş usuly bar diysek-de ýalňyş bolmaz. Meselem, deňiz ýaka raýonlarymyzda ete derek balyk atybam, balykly palaw bişirilýandigini belläp gecmeli. Şoňa görä palaw taýarlamagyň usulynda umymylyklar-da, ayratynlyklar-da bar, ýöne köplenç bişiriliş usullary bir meňzeş. Esasy aýratynlyk onuň içine atylýan zatlarda we näçe atylýanlygynda.
Palaw taýarlamak üçin, ilki bilen, tüwini çeltiginden saylap, hapa-hupasyny aýyrmaly. Arassalanan tüwini aýry bir gapda üstüne gaýnan suw guýup goýmaly. Dogramçanyň her birinin agramy 30-40 gr bolar ýaly edip, eti dogramaly we duzlamaly. Gazandaky ýag kemsiz ýanansoň, taýarlanan eti salyp gowurmaly. Eti gyzaryp başlanda, üstüne düýp sogany tegelek görnüşde dograp, dilimlenen käşiri atyp, gowurmagy dowam etdirmeli. Sogan bilen käşir kemsiz ýumşansoň, birazrak gaynan suw guýup, gazanyň gapagyny jebis ýapmaly. Ojagyň oduny peseldip, gazana atylan zatlary öz buguna goýmaly. Biraz wagtdan soňra ody ýene güýçlendirip, hälki suwa salnyp goýlan tüwini gazandaky zatlaryň üstüne endiganja sepip rejelemeli . Üstüne-de gaýnag suw guýmaly, ol orta barmagyň birinji bognundan geçmeli däldir. Hemme zady ýetik salnan gazany gaýnatmaly . Tüwi suwuny mazaly çekensoň, ony agdaryşdyryp , pugta basyrmaly . Şeyle ýagdaýda takmynan 25-30 min-dan son tüwini oňat agdarmaly-da, ýene 10-15 min saklamaly . Tüwi basyrylyp goýlanda, gazanyň ody peseldilýar. Taýýarlamak üçin 1 kg tüwi , hersi 500 gr et bilen käşir , 250 gram ýag ( mesge saryýag . kunji ýagy , çigit ýagy), 2-3 düýp sogan, duz we burç gerek. Indi palawlaryn aýry - aýry gornüşleri dogrusynda gysgajyk durup geçeliň.
Toý Palawy
Toý palawy beýlekilerden känbir parhlanmaýar ol köp mukdarda bişirilýär. Şonuň üçin aşagy köýmez ýaly, atyljak başga bir gazanda gowrulýar. Taýýar bolup palaw tabaklara salnanda, eti dogralyp, üstüne goýulýar.
Gök Tuwili Palaw
Şalynyň birinji hasyly, ýagny gök tüwi elde dowlüp taýýarlanýar. Ony gyzgyn ýa-da gyzgyn suwda ezip goýmaly. Suwyny kemsiz alansoň, palaw üçin niýetlenen önümler salnyp gowrulan gazana tüwini rejelap salyşdyrmaly. Gaýnap suwyny çekenden soň, ony buguna goýmaly. 25-30 min-dan ýene agdaryp basyrmaly, oduny söndürmeli.
Mäşli Palaw
Bu hem ýokarky usulda bişirilýar. Tapawutly ýeri mäşi arassalap, suwda ýumşadyp goýulýandygydyr. Soňra arassalanan tüwi (700 g) bilen mäşi (300 g) garyşdyryp, bilelikde gazana atmaly.
Wermişelden Palaw
Adaty palaw ýaly bolup, diňe tüwi şol möçberde wermişel atylýar.
Beýili Palaw
Tüwiden oňurti arassalanan 3-4 sany beýi dogralyp, gazana atylýar. Taýyar bolansoň, beýi palawyň ýokarsyna çykarylýar, seýdibem, saçaga äberilýar.
Şalgamly Palaw
Onuň taýyarlanyş usuly şeyle: şalgam böleklenip salynýar we käşirini eti bilen bilelikde gowrulýar. Galan prosedura adaty palaw bişirilişi ýalydyr.
Towuk Etli Palaw
Bu görnüşli palawyň bişiriliş usuly öňküler ýaly bolup, diňe mal eti towuk eti bilen çalşylýar.
Saryýagly Palaw
Eti ilki bilen bir gazanda gaýnadyp, ýene bir gapda saryýagy eredip, sogany, eti hem käşiri ýaga salyp, bilelikde gowurmaly. Azajyk suw guýup, tüwini ýumşandan soňra, oduny söndürip, az wagtlap buguna basyryp goýmaly. Ýene-de suw guýup gaýnatmaly. Suwyny çekensoň, basyryp goýmaly. Etini özbaşyna oýkarmaly. Palaw saçaga getiriljek wagty, ýaňky eti maýda dograp, her çanagyň üstüne goýuşdyrmaly. Ýene bir zady ýatda saklaň: suwy öňki usulda we öňki ölçegde guýmaly: kişmiş (100g), burç, sarymsak ýaly goşmaça tagamlyklary, duruşde gowrulansoň tüwiden öň salmaly.
Kunji Ýagly Palaw
Künji ýagyny birkemsiz gyzdyrmaly. Ýüzüne çykan köpügi aýyryp, ýagy ta gyzyl renke gelýänçä ýakmaly. Soňra etdir käşirini, soganyny salyp, biraz gowurmyşlamaly. Tüwisini atyp, gaýnadyp, suwyny çekdiren soň, üstüni basyryp goýmaly. Taýyar bolanda ýaz salatyny-da palawyň ýany bilen saçaga äberseň, juda tagamly bolýar.
Guýruk Ýagly Palaw
Bişirilişi adaty palawlar ýaly. Tapawudy böleklere bölünen guýruk ýagy ilki özbaşdak, soňra dogralanan et bilen belikde gowrulýar.
Ýilikli Palaw
Munuň üçin ilki sygyr sünküniň ýiligini almaly (300g). Ýilik ýagyna gowurmyşlanan etin üstüne palawa gerekli önümleri atyp gowurmaly. Soňky prosesler adaty palawyňky ýaly.


text:
Isany şahsy Halasgäriňiz hökmünde kabul etmek nämäni aňladýar?
Sorag: Isany şahsy Halasgäriňiz hökmünde kabul etmek nämäni aňladýar?
Jogap: Isa Mesihi şahsy Halasgäriňiz hökmünde kabul edipmidiňiz? Jogap bermezden öň, bir ýagdaýy düşündirmäge rugsat beriň. Soraga doly düşünmek üçin, “Isa Mesih”, “şahsy”, we “Halasgär” sözleriniň manysyny bilmelisiňiz.
Isa Mesih kim? Köp adam Isa Mesihiň gowy adam, beýik mugallym ýa-da Hudaýyň pygamberidigini kabul edýär. Isa barada bu aýdylanlar örän dogrudyr, emma olar Onuň hakyky şahsyýetini doly görkezmeýär. Injil Isanyň tendäki Hudaýdygyny, Hudaýyň ynsana öwrülendigini aýdýar (serediň Ýahýa 1:1, 14). Hudaý ýer ýüzüne bize öwretmek, gutuldyrmak, düzetmek, bagyşlamak we biz üçin ölmäge geldi! Isa Mesih, Hudaý, Ýaradyjy we hökümdar Rebdir. Siz Isany kabul etdiňizmi?
Halasgär kim we bize Halasgär näme üçin gerek? Injil hemmämiziň günälidigimizi we ýaman işler edendigimizi aýdýar (Rimliler 3:10-18). Günämiziň netijesinde Hudaýyň gazabyna we hökmüne mynasyp bolduk. Soňsuz we ebedi Hudaýa garşy edilen günäleriň ýeke-täk adalatly jezasy soňsuz jezadyr (Rimliler 6:23; Ylham 20:11-15). Şol sebäpden hem bize Halasgär gerek!
Isa Mesih ýer ýüzüne geldi we biziň ýerimize öldi. Isanyň, tendäki Hudaý hökmünde, ölümi günälerimiz üçin soňsuz töleg boldy (2 Korintoslylar 5:21). Isa günälerimiziň jerimesini tölemek üçin öldi (Rimliler 5:8). Isa biz tölemez ýaly bahany özi töledi. Isanyň ölüleriň arasyndan direlmegi Onuň ölüminiň günälerimiziň jerimesini tölemäge ýetendigini äşgär etdi. Şol sebäpden hem Isa ýeke-täk Halasgärdir (Ýahýa 14:6; Resullaryň Işleri 4:12)! Siz Isa Halasgäriňiz diýip ynanýarsyňyzmy?
Isa siziň “şahsy” Halasgäriňizmi? Köp kişi Mesihilige ýygnaga gatnamak, dini adatlary ýerine ýetirmek we günälerden gaça durmak diýip düşünýär. Mesihilik bu däl. Hakyky Mesihilik Isa Mesih bilen şahsy gatnaşykdyr. Isany şahsy Halasgäriňiz hökmünde kabul etmek oňa şahsy imanyňyzy we ynamyňyzy bermek diýmek. Hiç kim başgalarynyň imany bilen halas bolup bilmez. Hiç kim eden belli bir amallary üçin bagyşlanmaz. Gutulmagyň ýeke-täk ýoly Isany Halasgäriňiz hökmünde kabul etmek, Onuň ölüminiň günäleriňiziň tölegidigine we Onuň direlmeginiň ebedi ýaşaýşyňyzyň güwäsidigine ynanmakdyr (Ýahýa 3:16). Isa siziň şahsy Halasgäriňizmi?
Eger Isa Mesihi şahsy Halasgäriňiz hökmünde kabul etmek isleseňiz, Hudaýa aşakdaky sözler bilen ýüzleniň. Şu ýa-da haýsydyr bir başga dogany aýtmagyň sizi halas etmejekdigini ýatdan çykarmaň. Diňe Isa Mesihe ynanmak günäleriňiziň bagyşlanmagyna elter. Bu doga diňe Hudaýa imanyňyzy beýan etmegiň we sizi halas edendigi üçin Oňa minnetdarlyk bildirmegiň bir ýoludyr. “Hudaýym, Men seniň öňüňde günälidigimi we jeza mynasypdygymy bilýärin. Emma Oňa imanym arkaly bagyşlanmagym üçin Isa Mesih meniň ýerime jezamy çekdi. Bagyşlanmak üçin teklibiňi alýaryn we halas bolmak üçin men Saňa ynanýaryn. Isany şahsy Halasgärim hökmünde kabul edýärin! Ajaýyp merhemetiň we bagyşlaýjylygyň – ebedi ýaşaýşy peşgeş bereniň - üçin saňa şükür edýärin! Omyn!”
Bu ýerde okanlaryň sebäpli Mesih üçin bir netijä geldiňmi? Eger şeýle bolsa, onda aşakdaky "Men şu gün Mesihi kabul etdim" düwmesine basyň.
Isany şahsy Halasgäriňiz hökmünde kabul etmek nämäni aňladýar?


text:
Absolýut goşmaça gymmat
Absolýut goşmaça gymmat - goçmaça gymmat öndürmegiň bir görnüşi, kapitalistik kärhanalarda iş gününi uzaltmagyň hasabyna alynýan goşmaça gymmat. Karl Marksyň görkezişi ýaly, kapitalistik önümçilik diňe bir haryt öndürmek bolman, eýsem ol öz asyl manysy boýunça, goşmaça gymmat öndürmekdir. Goşmaça gymmat öndürmegiň, esasan, iki usuly: absolýut w e otnositel goşmaça gymmat öndürmek usuly bar. "İş gününi uzaldyp, işçiniň öz işçi güýjüniň gymmatlygynyň diňe ekwiwalentini öndürip bilýän çäklerinden çykarylmagy we bu goşmaça zähmetiň kapital tarapyndan eýelenmegi - absolýut goşmaça gymmatyň öndürilişi ine şundan ybaratdyr. Absolýut goşmaça gymmatyň öndürilmegi kapitalistik sistemanyň ähliumumy, esasy we otnositel goşmaça gymmatyň öndürilmeginiň ugur alyş punkty bolup durýar" (Karl Marks, Kapital, 1-nji tom, 1 kitap, TDN, Aşgabat 1962, 555-556 sahypalar).


text:
Fridrih Passy
Frederik Passi (fransuzça Frédéric Passy; 20 maý 1822 - 12 iýun 1912) - fransuz syýasy işgäri, ykdysatçysy. "Halkara parahatçylyk Ligasyny" esaslandyryjy we oň ilkinji ýolbaşçysy (1868). Halkara parlamentara bileleşigini döretmäge (1889) işjeň gatnaşan.
1901-nji ýylda Anri Dýunan bilen bilelikde parahatçylyk ugry boýunça Nobel baýragynyň ilkinji laureaty bolýar. Biografiýasy
Frederik Passi 1822-nji ýylda Parižde dogulýar. Daýysy Hippolyte Passy Lui-Filipp I we Napoleon III döwürlerinde maliýe ministri bolup işlän. Passi hukuk ugrundan okaýar we az wagtlyk tejribe geçenden soň Döwlet geňeşinde (Conseil de Droit) hasapçy wezipesine kabul edilýär (1846-1849). Emma daýysynyň täsiri astynda ol wezipeden ýüz öwürýär we ykdysadyýeti öwrenmek üçin uniwersitede gaýdyp gelýär. Napoleon III-iň döwlet agdarylşygyndan soň Ikinji Imperiýa bilen ýaraşmak islemeýär we syýasatdan çetleşýär. 1857-nji ýylda professional ykdysadçy bolýar, 1860-njy ýylda bolsa Parižde we prowinsiýalarda syýasy ykdysadyýeti öwredip başlaýar.
"Mélanges économiques" (1857) ýygyndysy, Monpelýe uniwersitetinde beren we soň "Leçons d'économie politique" ady bilen çap edilen leksiýalary oňa abraý getirýär. Passi erkin söwdanyň tarapdary bolupdyr we Riçard Kobdeniň ideýalaryny goldapdyr. 1877-nji ýylda Fransiýa Institudyň (Institut de France) bölümi bolan ahlak we syýasy ylymlaryň akademiýasyna (Académie des sciences morales et politiques) agza bolýar. Hormat Legionynyň komandiri, 70 ýyllap Syýasy Ykdysadyýet Jemgyýetine prezident bolupdyr. Passi syýasy meseleler bilen gönüden-göni meşgullanyp, bilim reformalaryny geçirmäge çagyrypdyr we Fransiýa bilen Prussiýanyň arasyndaky urşuň öňüni almaga synanşypdyr. 1868-nji ýylda geljekde bolmagy mümkin dawalaryň öňüni almak üçin "Halkara Parahatçylyk Ligasyny" döretmäge kömek edýär we oňa hemişelik sekretar bolýar. Fransiýa-Prussiýa urşy döwründe ol gurama ýatyrylýar we Passiň kömegi bilen Milletleriň arasyndaky arbitraž ligasy (Société d'arbitrage entre les Nations) döredilýär (1870).
Ol 1881-nji ýylda Palata Deputatlarynyň saýlawlarynda ýeňiş gazanýar we deputatlyk döwründe daşary syýasaty üýtgetmegiň we iş reformalaryny geçirmegiň tarapynda çykyş edipdir. 1886-njy ýylda gaýtadan saýlanyar, emma 1889-njy ýylda saýlanyp bilmeýär. Şeýle hem ol ABŞ bilen Angliýaň arasynda arbitražy ýola goýan Randal Krimeriň rezolýusiýasyndan ruhlanan halkara arbitraž sistemasyny goldapdyr. 1888-nji ýylda Passiň tagallalary bilen britan parlamentiniň agzalary we fransuz deputatlary guramaçylyky arbitražyň konsepsiýasyny maslahatlaşmak üçin duşuşýarlar. Bir ýyldan soň bolsa Halkara parlamentara bileleşigi döredilýär. Ol Bernde ýerleşýän Halkara parahatçylyk býurosynyň agzasy hem bolupdyr.
Passiň parahatçylyga çagyrýan ýazgylary we çykyşlary giňden ykrar edilýär. 1909-njy ýylda ol özi bilen bagly dürli parahatçylyk we arbitraž guramalarynyň döredilşiniň hronikasyny beýan edýän kitabyny (Pour La Paix) çap etdirýär. 1881-1902-nji ýyllar aralygynda birnäçe kollejlarda syýasy ykdysadyýetiň professory bolupdyr.
Frederik Passi 1912-nji ýylyň 12-nji iýunynda aradan çykýar we Per-Laşez gonamçylygynda jaýlanýar. Ertesi gün New York Times gazedinde oňa bagyşlanan gysgaça makala çap edilipdir.


text:
Sapporo gar festiwaly
Ýaponiýanyň demirgazygyndaky Sapporo şäheri her ýylyň fewral aýynda köp adamly bolýar. Sebäbi fewral aýynyň başynda bu şäherde „Ýuki Matsuri" şüweleňi geçirilýär. „Ýuki Matsurini" ýapon dilinden türkmen diline terjime edeniňde „gar festiwaly" diýen manyny berýär. Daşary ýurtly jahankeşdeler hem festiwalyň geçirilýän günlerinde Ýaponiýa topar-topar bolup gelýärler. Jahankeşdeleri festiwalyň çäginde gardan ýasalýan dürli ululykdaky taryhy ýadygärlikler, şekillerdir heýkeller özüne bendi edýär. Sapporo şäherinde geçirilýän festiwal dabaraly ýagdaýda bellenip geçilýär. Bu yerde adamlar gyş paslynyň özboluşly ajaýyplygynyň lezzetini alýarlar. Ýokote şäherinde gardan öýler ýasalýar. Öýlerde şemler ýakylýar. Ýerli halk öýlerde daşary ýurtly jahankeşdeleri myhman alýarlar.
Mazmuny
Festiwalyň syýahatçylyk ähmiýeti[üýtget | edit source]
Sapporodaky gar festiwalyna daşary ýurtly jahankeşdeler hem gatnaşýar. Şonuň üçin festiwalyň syýahatçylyk ähmiýeti hem uludyr. Festiwal 1950-nji ýyldan bäri her ýyl giçirilip gelinýär. Ilki başlanan ýyly şol sebitde okaýan ýokary okuw mekdepleriniň talyplary Odori seýilgähinde öz güýji bilen gardan alty sany uly hekel ýasadylar. Talyplaryň özboluşly güýmenjesi sebitdäki halkyň arasynda uly gyzyklanma döretdi. Soň soňlar her ýyl diýen ýaly gyş aýlarynda Odori seýilgähinde gardan dürli ululykdaky heýkeller ýasalyp başlandy. Ýurdun ilatynyň arasynda uly gyzyklanma döreden bu çäräni halkara derejesinde we dabaraly ýagdaýda bellemek pikiri orta atyldy we ol oňyn garşylandy. Şondan bäri bu festiwal ýurduň esasy wakalarynyň birine öwrüldi. Her ýyl festiwala ýurduň öz içinden hem-de daşary ýurtlardan iki milliondan gowrak adam gatnaşýar. Ýaponiýanyň demirgazygyndaky özüniň tebigatynyň gözellikleri bilen meşhurlyk gazanan Hok-kaýdo adasynyň ak merjen şäheri Sapporo ýurdun iň uly bäşinji şäheri hasaplanýar. Soňky ýyllarda ýurdun paýtagty Tokio ýaly meşhur bolan Sapporo 130 ýyla meýilleşdirilip gurlan şäher. 1972-nji ýylda Sapporo şäherinde gyşky olimpiýa oýunlary geçirildi. Bu olimpiýa oýunlaryny geçirmek bilen şäher öz adyny dünýä belli etdi. Häzir bolsa her ýylyň fewral aýynda geçirilýän gar festiwaly bilen.şäher has-da meşhur boldy. Ilki başlarda festiwalda ýapon heýkeltaraşlaryň gardan ýasan işleri halk köpçüligine ýetirilýärdi. indi bolsa daşary ýurtly heýkeltaraşlar hem bu festiwala gardan ýasan işleri bilen gatnaşýarlar. Şäheriň gar festiwaly daşary ýurtlyy jahan-keşdeleriň gyzyklanma bildirýän 22 festiwalynyň sanawynda ikinji orunda durýar. Garlar transport ulaglary arkaly sebitdäki garyň köp ýagan ýerlerinden getirilýär. Munuň bilen baglanyşykly bir waka hem bolup geçipdir. 1974-nji ýylda gardaşaýan ulaglar üçin ýangyç tapylmandyr. Şol döwürde ýangyç gytçylygy bar eken. Heýkeltaraşlar eserlerinde tagta ulanypdyrlar. Bu gar festiwaly Germaniýanyň Nfýunhen şäheri bilen Sapporo arasyndaky doganlyk gatnaşyklaryny has-da ýygjamlaşdyrdy. 5-nji fewralda başlaýan festiwal 11-nji fewralda tamamlanýar. Festiwalda ululy-kiçili 300-den gowrak gardan ýasalan heýkeller sergä çykarylýar. Her ýaşdan gatnaşyjysy bolan festiwalda adamlar öz nobatynda heýkelleri tomaşa edip bilýärler. Heýkelleri ýasaýan heýkeltaraşlar bu festiwala meýletin gatnaşýarlar. Festiwalyň çäginde heýkelleri howa şertleri goraýar. Fewral aýynda howanyň ortaça temperaturasy minus 10 dereje bolýar. Heýkeltaraşlar gardan esasan dünýä belli ýadygärlikleriň, heýkelleriň keşbini döredýärler. Odori, Susukino we Sapporo satoland seýilgählerinde dürli mowzuklarda ýasalan şekillere duş gelmek bolýar. Gijesine dürli reňkdäki çyralar bilen öwüşgin atýan heýkeller şäheri gyş paslynyň täsinlikler diýaryna öwürýär. Festiwal tamamlanandan soň, heýkeller ereýänçä garaşman, ony ýykýarlar. Festiwalyň çäginde dürli tagamlar hem satylýar. Şeýle hem dürli medeni çäreler geçirilýär, aýdym aýdylýar, tans edilýär.
Festiwalyň taryhy[üýtget | edit source]
Gar festiwaly ilkinji gezek 1950-nji ýylda Sapporo şäheriniň Odori seýilgähinde geçirilýär. Ýerli ýokary okuw mekdebiniň talyplary gardan alty heýkel ýasaýarlar. Şondan soň festiwalyň gerimi giňeldilip, halkara derejesinde geçirmek meýilleşdirilýär. 1955-nji ýylda ýagny birinji festiwalyň üstünden bäş ýyl geçensoň, şol sebitde ýerleşýän harby bazada gulluk edýän esgerler hem festiwala gatnaşmagy ýüregine düwýärler. Olar ilkinji bolup gardan ullakan heýkel ýasaýarlar. Şol hem festiwala meşhurlyk gazandyrýar. Esgerler her ýyl bu festiwala gatnaşyp, gardan dürli şekiller ýasap, adamlary begendirip gelýärler. . Mälim bolşy ýaly, 1972-nji,ýylda Sapporo şäherinde gyşky olimpiýa oýunlary geçirilýär. Olimpiýa-oýunlary bilen bir hatarda gar festiwaly hem dünýä metbugatynda öz mynasyp ornuny tapýar. 1974-nji ýylda bu festiwalyň çäginde halkara gar heýkelleri bäsleşigi geçirilip başlanýar. Gar festiwalynyň ýylsaýyn halkara derejesindäki ähmiýeti barha artýar. Festiwalda Hytaýyň Şenýang, Kanadanyň Alberta, Germaniýanyň Mýunhen. ABŞ-nyň Portland şäherleriniň keşbi janlandyrylan heýkellere-de duş gelmek bolýar. Bular hem Sapporonyň şol şäherler bilen gowy gatnaşyk saklaýandygyny görkezýär.
Festiwal barada käbir maglumatlar[üýtget | edit source]
Şu ýyl Sapporo gar festiwalynyň 60-njysy geçirilýär. Oňa ýene-de sanlyja günler galdy. Ol 5-nji fewralda başlanýar we 7 gün dowam edýär. 60-njy Sapporo gar festiwalynda 277 hekel halk köpçüligine görkeziler. Olaryň 154-üsi Odori, 23-üsi Tsu-dome we 100-üsi bolsa Susukino meýdanlarynda bolar. Heýkeltaraşlar üçin gerekli bolan gar 7-nji we 22-njiýanwar aralygynda ulaglar arkaly getirildi. Olar Sapporo şäheriniň eteklerinden getirildi. Takmynan 6500 tonna gar ýük ulaglary arkaly daşaldy. Bu festiwalyň guramaçylyk işleri şäher häkimliginiň, şäheriň syýahatçylyk assosiasiýanyň, şäheriň bilim müdirliginiň, we şäheriň söwda we senagat palatasynyň üstüne ýüklendi. Festiwalyň administratiw işlerine gar festiwalynyň ýerine ýetiriji komiteti jogap berýär.
Festiwala gatnaşyjylaryň sanawy:[üýtget | edit source]
2008-nji ýyl, 59-njy gar festiwaly: 2 million 159 müň adam. 2007-nji ýyl, 58-nji gar festiwaly: 2 million 1010 müň adam, 2006-njy ýyl, 57-nji gar festiwaly: 1 million 985 müň adam. 2005-nji ýyl, 56-njy gar festiwaly: 2 million 191 müň adam.


text:
Absolýutizm
Absolýutizm (latynça: absolutus - garaşsyz, çäklendirilmedik) - absolýut monarhiýa; feodalizmiň dargap, kapitalistik gatnaşyklaryň dörän döwründe emele gelen iň soňky feodal döwlet formasy. Özüniň synpy mazmuny boýunça Absolýutizm asylzadalaryň, iri ýer eýeleri-mülkdarlaryň diktaturasydyr. Absolýutizmiň emele gelşi we ösüşi dürli ýurtlarda dürli-dürlidir. Ýöne Absolýutizm hemme ýerde feodalizmden kapitalizme geçiş döwründe emele geldi. Feodal jemgyýetiniň krizisiniň ýitileşmegi bilen feodalçylyk ekspluatassiýa garşy daýhanla gozgalaňlary giň gerim aldy we şäher garyplarynyň çykyşlary artdy. Şu şertlerde dworýanlar gatlagy öz agalygynyň ömrüni uzaltmak üçin ayk diktatura ýüz urmaga mejbur boldular. Bu diktaturanyň häsiýetli aýratynlygy agalyk ediji synpa gös-göni garaşly bolmady we ondan gatnaşyk boýunça özbaşdak, ýöne onuň bähbitlerini gyşarnyksyz goraýan güýçli döwlet serişdeleriniň döredilmegidir. Absolýutizm öz döwründe taryhy taýdan özgerdiji rol oýnady. Ol syýasy dagynyklygyň galyndylaryny ýok edip, feodal aýrylyşygyň soňuna çykdy, ýurdy ykdysady taýdan birleşdirdi we kapitalistik gatnaşyklaryň ösmegine ýardan etdi. Absolýut monarhiýa manifaktura önümçiligini ösdürmek üçin karz pul goýberdi, gümrük sistemasyny öz kontrollygyna aldy, merkantalizm syýasatyny ýöretdi we täze söwda bazarlaryny basyp almak üçin koloniýal uruşlar alyp bardy. Aziýa ýurtlarynyň köpüsinde kapitalistik gatnaşyklaryň haýal ösmegi zerarly Absolýutizm has uzaga çekdi. Buržuaziýanyň özmegi bilen absolýut monarhiýa özüniň özgerdiş häsiýetini ýitirdi, kapitalizmiň we bütin jemgyýetiň ösüşine päsgel berýän ýurdy dolandyryş şekline öwrüldi. Ösen kapitalistik ýurtlarda Absolýutizm buržuwa rewolýussiýalary netijesinde ýok edildi. Kapitalizmiň gowşak ösen ýurtlarynda, buržuwa proletarlaryň güýçlenmeginden gorkup, feodal absolýut monarhiýalar bilen dildüwüşige ýüz urdy we bu ýurtlarda absolýut monarhiýa buržuwanyň mülkdarlyk monarhiýasyna öwrüldi.


text:
Indoneziýa Kommunistik Partiýasy
INDONEZIÝA KOMMUNISTIK PARTIÝASY (IKP; Partai Komunis INDONESIA)-1920 ýýlyn 23 maýýnda esaslandyrylýar. 1920 ýýlda Kominterne girýär. Kominternin kömegi netijesinde partiýa çepli gysharmanyn ýol beren ýalnyshlyklaryndan kem-kemden saplanyp, marksistik-leniňçilik teoriýany rewolişiýöň strategiýany we taktikany ozleshdirip bashlaýar. Indoneziýa halkynyň milli-azatlyk göreşhiňde OKP-nyň roly güýçlenýär. IKP 1926-27 ýýllarda halkyň golland kolonizatorlaryna garshy eden gozgalanyna ýolbashçylyk edýär. Gozgalanyň ýeňilmegi bilen IKP-e hem uly zarba we ol gadagan edilýär. 1935 ýýlda IKP-nyň ýolbashçylaryndan biri bolan M. Mussonyn inisiatiwasy boýunça Ýawa adalarynda gizlin kommunistik gurama döredilýär. Bu gurama IKP-ni täzeden dikeltmegiň özeni bolýar. Ýaponiýa okkupasyýasy döwründe (1942-45) IKP gizlinlikde hereket edip, milli-azatlyk rewoluşyýasyna (1945 ýýlyn awgusty) ishennir gatnashýar we ýurtda täsirli sýýasy güýje öwrülýär. Indoneziýanyn garashsyz respublikasy diýlip yglan edilmegi bilen IKP-nyň wekilleri ýurdyň ähli ýolbashçy organlaryna girýärler. MK-nyň Sýýasy býurosynyň çleni A. Sharifuddin goranmak ministry (1945-47) we primiýer-minister (1947) bolýar. 1948 ýýlda bolan partiýa konferensiýasy Ishçiler we Sosialistik partiýalaryň KP bilen birleshmegi barada karar Kabul edýär. 1948 ýýlda Madiun shaherinin sebitiňde (Gd.Ýawa) bolan gan döküşhikli wakalar IKP-a uly zýýan ýetirýär. IKP-nyň ençeme görnükli ýolbashçylary, shol sanda Musso, Sharifuddan heläk bolýar. Emma eýýäm 1951 ýýla çenli IKP özüni tijemegi basharýar. D.I.aýdytyň bashtutanlygynda partiýanyn täze ýolbashçylary saýlaňýarlar. Partiýa ýene-de bashlaýar. IKP=in 5 gurultaýý (1954) köpçülikleýin partiýany we ýeke-tak milli fronty döretmek sýýasatyny öne sürýär. IKP 1955 ýýldaky parlament saýlawlarynda 6.mln, 1958 ýýlyn saýlawlarynda 8mln-dan gowrak ses alýar. 60-njy ýýllaryn ortalarynda IKP kapytalistik ýurtlarynyň in uly kompartiýasynyn öwrülýär. (shol wagt onuň çelenleriniň we çlenligine kandydatlarynyň sany 3,5mln-a ýetýärdi.) we ýurduň ençeme jemgyýetçilik guramalary IKP-nyň ýolbashçylarynda hereket edýär. Emma IKP-nyň ýolbashçylary maoizmin k9onsepsiýalarynyn täsirine dushup, özleriniň ozalky, marksistik-leniňçilik ýörelgelerinden dashlashyp bashalýar. Olar Indoneziýanynn prezdenti Sukarnonyn hakyndaky, ýagny prezdentin ýeke-tak diktaturasynyň güýçlenmegi barasyndaky konsepsiýanyn doly goldaýarlar, sheýle hem oolar partiýanyn sýýasatyny prezdentin hereketine we sýýasatyna uýgunlashdyrmaga çalyshýarlar IKP-nyň adatdan dashary 7 gurultaýý Sukarnonyn sýýasy programmasyny ( ) partiýanyn ikinji programmasy diýip jar edýär. Dashary sýýasat barada IKP-nyň ýolbashçylary Sukarnonyn -Pekin döretmek baradaky ideýasyny halklaryň azat edijilik göreşhiňde ýurtlarynyň aýratyn roly hakyndaky maoistik konsepsiýasy goldadylar we Aziýa-Afrika ýurtlarynyň üzňelikdäki üznüklikdäki guramalaryny döretmek taktikasynyň durmuşha geçirilmegine ýardam etdiler. 1964-65 ýýllarda Indoneziýanyn ykdysady ýagdaýýnyn ýaramazlashmagyndan köpçüligin nägileliginiň artmagynyň peýdalanylyp, içerki reaksiýa aýaga galyp bashlaýar. Munda esasy roll gury ýer goshunlarynyn komandowaniýesi oýnaýardy, sýýasy häkimýeti basyp almak üçin çepçi ofiserler dilduwsjik guraýarlar (1965), bu reaksiýon harby hereket 30-njy sentýabr diýen ady alýar. IKP-nyň ýolbashçylarynyn kiçijik topary bu hereketi goldamagy karar edýär. Emma bu barada partiýanyn MK-syna habar berilmeýär. 30-njy sentýabr koshk pitnesine öwrülip, ony halkyň giň köpçüligi goldamady, ýurtda gan döküşhikli terror ýaýbaňlaňdy. IKP-nyň we çepli jemgyýetçilik guramalarynyň ýüzlerçe mun çleni (aýdit, Lukman, Hoto, Sudisman, Hoho we b) heläk boldular. 1966 ýýlyn martyňda IKP gadagan edildi. Muňa garamazdan, çün podpolede ishleýän kommunistik toparlar IKP-ni Marksizm-leňinizm esasynda gaýtadan dikeltmek, maoçylardan arany açmak ugrunda çykysh edýärler. Podpolede, rewoluşyýanyn dogry ýola (1967), komunistik hereketiniň wajyp atly marksistik -leniňçilik dashary ýurtlarda partiýanyn marksistik-leniňçilik güýçlerini jebisleshdirmek hem-de IKP-nyň halklara komunistik hereketi bilen aragatnaşhygy dikeldip ösdürmek barada uly ish alyp barýar. IKP-nyň delegaşyýalary komunistik we ishçiler partiýalaryň Halkara Maslahalaryň dokumentlerini goldadylar.
Edebiýat[üýtget | edit source]
- D.N.Kratkaýa istoriýa Kominiçişkiý partii Indoneziýa. M 1956
- Ýurýew A. Ýü. Indoneziýa posle sobytiý 1965 goda. M 1973


text:
Meteorologiýa
METEOROLOGIÝA – atmosferada bolup geçýän hadysalary öwrenýän we olaryñ sebäplerini düşündirýän ylymdyr ýa-da atmosferarnyñ fizikasydyr. Atmosferada bolýan hadysalar mukdar we hil taýdan tapawutlanyp, meteorologiýa (howa) elementlerine we hadysalaryna bölünýär. Meteorologik elementlere – radiasiýa, howanyñ temperaturasy, basyşy we ýel, çyglylyk, bulutlylyk, ygallar we beýlekiler degişli. Olar howa ýagdaýyny kesgitleý Atmosfera hadysalaryna – bugaryjylyk hadysasy, howanyñ sirkulýasiýasy, suw buglarynyñ kondensasiýasy we sublimasiýasy, bulutlaryñ döremegi, gök gürrüldemegi we ýldyrym çakmaklygy, apy-tupanlar mysal bolup bilerler.


text:
Premçand
Premçand
(1880-1936)
Ussat hindi ýazyjysy Premçand 1880-nji ýylda, Benares şäheriniň golaýyndaky Lamhi obasynda dünýä inýär. Onuň hakyky ady Dhanpatraý Şriwastaw. Ýaş wagty Premçand mugallym hem mekdep jaýlarynyň gözegçisi bolup işledi. Ýazyjy 13 sany powestdir romanlaryň, 40-a golaý hekaýalar ýygyndylarynyň, birnäçe publisistik eserleriniň ýazary hökmünde meşhurdyr. Hindistanyň milli azat edijilik hereketi ýazyja örän uly täsir etdi.
Premçandyň «Watana bolan söýgi» atly ilkinji hekaýalar ýygyndysy 1909-nji ýylda çap edildi, emma iňlis basybalyjylarynyň häkimýeti bu neşiri gadagan edip, otda ýakdylar.
Premçandyň «Söýgi aramgähi»(1922), «Meýdança»(1925), «Uruş meýdany»(1932), «Gurbanlyk sygyr»(1936) romanlarynda, «Ýedi lotos»(1917), «Söweş ýoly»(1932) hekaýalar ýygyndylarynda hindi halkynyň azatlyk üçin alyp baran göreşi, syýasy gapma-garşylyklar barada gürrüň berilýär. Ýazyjy öz eserlerinde gahrymanlarynyň çuňňur psihologiki häsiýetnamalarynyň üsti bilen ýönekeý halkyň agyr durmuşyny ussatlarça açyp görkezmegi başarypdyr.
Premçand eserlerini hindi hem urdu dilinde döredipdir. Ol 1930-36-njy ýyllarda «Hans» žurnalyna, 1932-34-nji ýyllarda «Jagaran» žurnalyna baştutanlyk edýär. Premçandyň publisistik eserleri hem Hindistanda realistik we demokratik edebiýatyň ösmegine güýçli itergi beripdir. 1936-njy ýylda ýazyjy Hindistanyň progressiw ýazyjylar birleşiginiň döredilmegini gazandy, şol ýyl hem Benares şäherinde aradan çykdy.


text:
Köýtendag goraghanasy
1986-njy ýylyň 11-nji iýulynda döredilen Köýtendag goraghanasy äpet Pamir-Alaý dag ulgamynyň Gissar gerşiniň bir şahasy bolan Köýten daglarynyň günbatar eňňidinde ýerleşýär. Goraghananyň tutýan meýdany 27139 ga barabardyr. Goraghananyň döredilmeginiň esasy maksady - Köýtendagyň we oňa golaý ýerleriň täsin tebigatyny goramakdan hem bozulan ekoulgamlaryny dikeltmegiň ylmy esaslaryny işläp düzmekden ybaratdyr. Şeýle şeýle hem onuň döredilmegi, juda seýrekligi üçin Tebigaty Goramagyň Halkara Birleşiginiň (TGHB) Gyzyl kitabyna girizilen burma şahly dag tekesini goramak zerurlygy bilen baglydyr.
Goraghananyň we onuň töwereginiň klimaty hem edil tutuş tebigy keşbi ýaly diýseň özboluşlydyr. Ygallaryň ortaça bir ýyldaky mukdary 402 mm bolup, onuň möçberi dag eteklerinde azalyp, beýiklikde bolsa 700-800 mm ýetýär. Bahar aýlary çagbaly ýagyş ýaganda, derelerde sil akymlary döreýär.
Köýtendagyň ady onuň relýefiniň mahsus aýratynlygyny örän jaýdar häsiýetlendirýär. Ol “kuhi” diýen pars we “teň” diýen türk sözlerinden gelip çykyp, “geçmesi kyn dag” diýen manyny aňladýar. Hakykatdan hem bu daglyk ýerler köp sanly jülgedir dereler bilen dilkawlanandyr. Olaryň iň uzyny Hojailgazbaba (28 km). Has owadany çuňlugy 600 m çemesindäki Daraýyderedir. Onda grek hozundan, üzümden, kawkaz dagdanyndan, injirden, sütükli kerkawdan, zerawşan arçasyndan ybarat tokaýlyk ýerleşýär. Gün şöhlesi düşmeýän agaçlaryň aşagynda ýylyň bütin dowamynda sowuk dury suwly çeşme akyp ýatyr. Belentligi 27 m bolan täsin şaglawuk ýerleşýän, eňňitleri kert darajyk Umbardepe jülgesi görenleri aňk edýär.
Köýtendagyň ösümlik örtügi dag eteklerinde otjumak ösümlikler toplumynyň, ýokarda bolsa güýçli bozulan agaç we gyrymsy agaçlaryň zerawşan arçasynyň agdyklyk edýän guşaklygy ýerleşendir. Dagyň üstki böleginde ýassyk şekilli tikenli ýarymgyrymsy ösümlikler mesgen tutýarlar.
Goraghananyň florasynda pamir-alaý görnüşleri agdyklyk edýärler, beýleki görnüşleri hem hasaba alanyňda, bu ýerde 872 görnüşiň ösýändigi anyklanyp, şolaryň 10% -i diňe şu ýerlerde ösýän (endemik) görnüşlerdir (beýik çigildem, çomuç, çyryş we beýlekiler). Halk hem ylmy medisinada ulanylýan derman ösümlikleriniň hem 130-dan gowrak görnüşi duş gelýär. Gymmatly ösümliklerden Gordýaginiň kleomesi, Nikitiniň esparesti, beýik çigildem, Wiktoryň gaýrajy ýaly ösümlikler Türkmenistanyň Gyzyl kitabynyň ikinji neşirine girizildi.
Endemiklerden bellemelisi Merkezi Aziýanyň başga hiç ýerinde tapylmadyk Popowyň Kugitangiýasynyň urugy diňe şu ýerde duşýar. Öňler Köýtendagda zerawşan arçasynyň arçalyklarynyň giň meýdanlary bardy, häzirki wagtda bolsa arçalyklar çapylyp we ýangynyň esasynda örän azaldy. Goraghanada olar bölekleýin görnüşde abat galdylar. Daglardaky toprak örtügini ýel tozatmagyndan we suwuň zaýalamagyndan goramakda ösümlik örtüginiň esasan hem tomusky örtüginiň ähmiýeti örän uly.
Köýtendagyň haýwanat dünýäsi hem baý we dürli-dürlidir. Bu ýerde-suwda ýaşaýanlaryň 2 (ýaşyl gurlawuk, köl gurbagasy), guşlaryň 100 (sakgally garaguş, gajar, dazzarkel, mazar garaguşy, sähra garaguşy, gyrgy, depe syçançysy we başgalar) we süýdemdirijileriň 40-a golaý görnüşi duşýar. Juda seýrek we gymmatly haýwanlaryň görnüşlerinden gara leglegi, uzynguýruk siňekçini, hindi ütelgisini, goňur aýyny, geçigaplaňy, burma şahly dag tekesini, köýten kör ýalaňaç balygyny we başgalary ýatlamak bolar.
Goraghana umumy meýdany 90 müň ga çemesi bolan üç sany Garlyk, Hojapil, Hojaburjybelent zakaznikleri degişli. Köptaraplaýyn Garlyk zakaznigi (40 müň ga) Köýtendagyň günorta ýapgydyny we Amyderýa çenli daglyk ýerleri öz içine alýar. Ol dünýä meşhur Garlyk karst gowaklar toparyny, melhem suwly Gaýnarbaba çeşmesini köýten kör balygynyň ýaşaýan ýerasty köllerini, Sinjir, Kettekiň, Abdere, Bulakdere ýaly çuň we gözel jülgeleri goraýar.
Hojapil landşaft - paleontologik zakaznigi (31,6 müň ga) Köýtendagyň goraghana girmedik demirgazyk bölegini, Köýten jülgesiniň ýokary guşaklygyny we Gowurdak pes daglygynyň demirgazyk-gündogaryny öz içine alýar. Ol takmyndan 150 mln ýyl mundan öň ölüp giden ajdarhalaryň aýak yzlary saklanyp galan “Dinozawrlar platosyny” gözel dereli “Kyrkgyz” gowagyny, şaglawukly Umbar deräni, Kette, Aýgyr, Horjun ýaly karst kölleri Köýten obasyndaky köp asyr ýaşan çynarly hem arnap tokaýjygyny, Garadepäniň ýanyndaky pisse tokaýlygyny goraýar.
Hojaburjy belent landşaft zakaznigi (17,6 müň ga) Köýten obasynyň demirgazyk-günbatarynda ýerleşip, Sakyrtma, Hojaburjybelent, Tahtatag gerişlerini öz içine alýar. Bu ýerde meşhur pisse tokaýlygy (1,5 müň ga) we dagyň deňi - taýsyz künjekleri goralýar.
Zakazniklerde ýatlananlaryň köpüsi dünýä, sebit, döwlet we ýerli ähmiýetli tebigy ýadygärliklerdir.
Goraghanada haýwanlaryň sanyny we göçüşini anyklamak, ösümlikler barada maglumat toplamak, karst gowaklaryny we beýleki tebigatyň döreden täsinliklerini öwrenmek, ilatyň arasynda ekologiki bilim hem terbiýe bermek işleri geçirilýär. Toplanan ylmy maglumatlaryň netijeleri, kitaplarda, ýygyndylarda, gazet hem žurnal sahypalarynda çap edilýär.
Şonuň bilen birlikde radiýoda we telewideniýede goraghananyň tebigaty barada gürrüň edilýär. Bu ülkede ilatyň az ýaşaýanlygy we onuň adamyň täsirine az sezewar bolýandygy üçin, bu goraghana diňe bir syýahatçylar däl-de mekdep okuwçylary üçin hem täsin ýerdir.
Bulardan başga-da bu ýeri dag jynslarynyň ýalaňaç gatlagyna has hem gumdaşlarynyň gyzylreňdäki gatlaklaryna baýdyr we belli botanik M.G. Popow “Tutuş landşaft ajaýyp gyrmyzy gyzyl reňkde, ýalpyldap duran gök asman bolsa, bu künjegi dürli reňklerden dolduryp gözellik berýär” diýip belläp geçýär. bu ýerde dürli reňkli dag gözellikleriniň birnäçesi ýagny owadan hedizarum, ýalpyldawuk çigildem, çyryşlaryň birnäçe görnüşi we başga uly bezeg ösümlikleri ösýär. Ýokarda aýdylanlaryň hemmesi bu ýeri Türkmenistanda ilkinji “Köýtendag” milli tebigy seýilgähini döretmäge mynasyp ýeriň biri diýip belläp görkezýär.


text:
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِِ
Täze sahypa
Iýmit-bedenimiziň azygy, ylym bolsa ruhumyzyň azygydyr. Maddy iýmitini almaýan, nahar iýmeýän adam wagtyň geçmegi bilen ölýän bolsa, ruhuny ýeterlik derejede maglumatlar bilen üpjün etmeýän adam-da ruhy taýdan aç galar we ruhy ömür tanapy çüýrär. Turuwbaşdan, birinji buýrugy “Oka!” bolan dinimiz bilime, ylyma uly sarpa goýupdyr. Pygamberimiz: “Ylym öwrenmek her bir musulmana parzdyr” (Ibn Maje, Mukaddime, 17.) diýip, ylym-bilimiň musulmanlar üçin ähmiýetlidigini beýan edipdir. Beýik Allatagala mukaddes Gurhanda: “Şeýle diýip aýtgyn: “Heý-de, bilenler bilen bilmeýänler deň bolup bilermi?” (Zümer, 9.) diýipdir we alym bilen jahylyň (nadanyň) deň derejede goýulmajakdygyny beýan edipdir. Çünki, ylym yşykdyr, aýdyňlykdyr. Jahyllyk, nadanlyk bolsa garaňky tümlükdir. Elbetde, aýdyňlyk bilen tümlük asla deň däldir we olary bir hatarda hem goýup bolmaz. Ylym-bilim öwrenmekde ýaş taýdan asla çäk ýokdur. Musulman sallançakdan başlap, tä mazara çenli maglumat edinmäge, ylym öwrenmäge jogapkärdir. Ylmyň kimden we nireden öwreniljekdigi hakynda-da ýörite salgy berilmändir, tersine alnyp bilinjek her ýerden öwrenilmegiň gerekdigi beýan edilipdir. Pygamberimiz bu meselede saýlap aljak ýolumyzy görkezip, şeýle diýipdir:“Ylym munuň özi musulmanyň ýitigidir, ony nireden tapsa, şol ýerdenem alar.” (Ajluny, Keşful-Hafa, j.1, s.363.) Bu dünýäniňem, ahyretiňem bagtlylygynyň açary ylymdyr. Sebäbi, ylymsyz ne bu dünýäni, ne-de o dünýäni (ahyreti) gazanyp bolar. Ruhumyzy gury we batyl ynançlardan arassalamak, ýüregimize sagdyn we dogry ynançlary ýerleşdirmek hem ylym bilen ýola goýulýar. Maddy taýdan öňe gidişligiň hem ylym bilen amal edilişi ýaly, ruhy taýdan beýgelme-de ylymyň kömegi bilen mümkindir.
Adamlaryň beýgelmegi, milletleriň ösüp öňe gitmegi hem ylym bilen baglanyşyklydyr. Jemläp aýdanymyzda, bu dünýäni isleýänem ylyma gujak açmaly, ahyreti isleýän hem ylyma gujak açmalydyr. Sallançakdan başlap, tä mazara çenli ylym öwrenmegi maslahat beren dinimiziň buýrugy budur.Ruhumyzy dogry we peýdaly maglumatlar bilen üpjün etmek bölüminden.


text:
Balkan ýarymadasy
Balkan ýarymadasy (slowen. Balkanski polotok, horw. Balkanski poluotok, bosn. Balkansko poluostrvo, serb. we çern. Балканско полуострво, rum. Peninsula Balcanică, bolg. we maked. Балкански полуостров, grek. Baλkavιkή xepσόvnσoς, türk. Balkan Yarımadası, ital. Penisola Balcanica, lat. Paeninsula Balcanica) Ýewropanyň günorta-gündogarynda ýerleşýär. Meýdany — takmynan 505 müň km². Günorta-günbataryny, günortasyny we günorta-gündogaryny Ortaýer, Adriatik, Ion, Mermer, Egeý we Gara deňizleri ýuwup geçýär. Ýarymadanyň kenary ýokary derejede böleklenen görnüşde. Relýefi esasan daglyk görnüşde. (Stara-planina, Rodopy, Dinar daglygy, Pind)


text:
Bagyşlandyňyzmy? Hudaý tarapyndan nähili bagyşlanmaly?
Sorag: Bagyşlandyňyzmy? Hudaý tarapyndan nähili bagyşlanmaly?
Jogap: Resullaryň Işleri 13:38 şeýle diýýär: “Biliň, eý doganlar, günäleriň bagyşlanmagy üçin Mesih arkaly size wagyz edilýär.”
Bagyşlanmak näme we ol maňa nämä gerek?
“Bagyşlamak” sözi hasaplary täzelemek, günä geçmek, bergiden geçmek diýen manylary berýär. Haçanda biz birine ýamanlyk etsek, onuň bilen gatnaşyklary dikeltmek üçin bagyşlanmagymyzy soraýarys. Bagyşlanmak öz-özünden berilmeýär, adam bagyşlanmaga mynasyp bolmalydyr. Hiç kim bagyşlanmaga mynasyp däldir. Bagyşlamak söýgi, rehim we merhemeti öz içine alýan amaldyr. Bagyşlamak size eden zatlaryna garamazdan başga kişä garşy kine saklamazlyk baradaky karardyr.
Injil hemmeleriň Hudaý tarapyndan bagyşlanmaga mätäçdigini aýdýar. Hemmämiz günäli. Wagyzçy 7:20 şeýle diýilýär: "Ýer ýüzünde dogry işler edip hiç haçan günä etmedik ýeke adalatly adam ýokdur." 1 Ýahýa 1:8-de “Eger özümize günäsiz diýsek, özümizi aldarys we hakykat bizde däldir," diýilýär. Netijede ähli günäler Hudaýa garşy gozgalaňdyr (Zebur 51:4). Şol sebäpden, Hudaýyň bagyşlamagyna ýiti mätäçlik duýýarys. Eger günälerimiz bagyşlanmasa, günälerimiz zerarly ebediligi jebir çekmek bilen geçirmeli bolarys (Matta 25:46; Ýahýa 3:36).
Bagyşlanmak – oňa nädip ýetmeli?
Şükür, Hudaý bizi söýýär we rehimlidir - günälerimizi bagyşlamaga göwünjeňdir! 2 Petrus 3:9-da "...Ol size sabyr görkezýär, hiç kimiň heläk bolmagyny islemän hemmeleriň toba gelmegini isleýär" diýilýär. Hudaý bizi bagyşlamak isleýändigi üçin bagyşlanma mümkinçiligini döretdi.
Günälerimiz üçin ýeke täk adalatly jeza ölümdir. Rimliler 6:23-iň birinji ýarysynda “Sebäbi günäniň muzdy ölüm...” diýilýär. Günälerimiz bilen gazanan zadymyz ebedi ölümdir. Hudaý Öz kemsiz planynda adama – Isa Mesihe – öwrüldi (Ýahýa 1:1,14). Isa biziň çekmeli jezamyzy – ölümi – haçda ölmek bilen Öz üstüne aldy. 2 Korintoslylar 5:21 şeýle öwredýär: “Biz Oňa bagly bolup, Hudaýyň dogrulygyndan paý alar ýaly, Ol günäni tanamaýan Mesihi biziň üçin günä gurbany etdi.” Isa haçda ölmek bilen biziň çekmeli jezamyzy çekdi! Hudaý hökmünde, Isanyň ölümi tutuş dünýäniň günäleriniň bagyşlanmagyna ýetýär. 1 Ýahýa 2:2-de “Ol biziň günälerimiz üçin günä gurbanydyr we diňe biziňkiler üçin däl-de tutuş dünýäniň günäleri üçin.” Ölüm we günäniň üstünden ýeňşini yglan edip Isa ölülerden direldi (1 Korintoslylar 15:1-28). Hudaýa öwgüler bolsun, Isa Mesihiň ölümi we direlmegi bilen, Rimliler 6:23-iň ikinji ýarysy dogrudyr, “Hudaýyň sylagy bolsa, Rebbimiz Isa Mesihde ebedi ýaşaýyşdyr.”
Günäleriňiziň bagyşlanmagyny isleýärsiňizmi? Içiňizde gutulyp bilmeýän yzaly günälilik duýgysy barmy? Isa Mesihe Halasgäriňiz hökmünde iman etseňiz günäleriňiziň bagyşlanmagy mümkindir. Efesliler 1:7 şeýle diýýär: "Onuň merhemetiniň baýlygyna laýyklykda, biz Mesihde Onuň gany arkaly gutulyşa, ýazyklarymyzyň bagyşlanmagyna eýediris." Biz bagyşlanarymyz ýaly, Isa biziň bergimizi töledi. Ähli etmeli zadyňyz Isanyň siziň bagyşlanmagyňyz üçin ölendigine ynanyp Hudaýdan Isa arkaly bagyşlanma soramakdyr we Ol sizi bagyşlar! Ýahýa 3:16-17-de şu ajaýyp habar bar: “Çünki Hudaý dünýäni köp söýýänligi üçin, Ogluna iman edenleriň hiç biri heläk bolman, ebedi ýaşaýşa gowuşsyn diýip, Özüniň ýekeje Ogluny berdi. Hudaý Ogluny dünýä länet bolsun diýip däl-de, eýsem dünýä Ol arkaly halas bolsun diýip iberdi.”
Bagyşlanmak – ol çyndanam şeýle aňsatmy?
Hawa, ol şeýle aňsat! Siz Hudaý tarapyndan bagyşlanmagy gazanyp bilmersiňiz. Bagyşlanmak üçin Hudaýa töläp bilmersiňiz. Siz ony diňe Hudaýyň merhemeti we rehmi saýasynda iman arkaly kabul edip bilersiňiz. Eger Isa Mesihi Halasgäriňiz hökmünde kabul etmek we Hudaý tarapyndan bagyşlanmak isleseňiz, ynha size aýtmak üçin bir doga. Şu ýa-da haýsydyr bir başga dogany aýtmagyň sizi halas etmejekdigini ýatdan çykarmaň. Diňe Isa Mesihe ynanmak günäleriňiziň bagyşlanmagyna elter. Bu doga diňe Hudaýa imanyňyzy beýan etmegiň we sizi bagyşlandygy üçin Oňa minnetdarlyk bildirmegiň bir ýoludyr. “Hudaýym, Men seniň öňüňde günälidigimi we jeza mynasypdygymy bilýärin. Emma Oňa imanym arkaly bagyşlanmagym üçin Isa Mesih meniň ýerime jezamy çekdi. Halas bolmak üçin men Saňa ynanýaryn. Ajaýyp merhemetiň we bagyşlaýjylygyň üçin saňa şükür edýärin! Omyn!”
Bu ýerde okanlaryň sebäpli Mesih üçin bir netijä geldiňmi? Eger şeýle bolsa, onda aşakdaky "Men şu gün Mesihi kabul etdim" düwmesine basyň.
Bagyşlandyňyzmy? Hudaý tarapyndan nähili bagyşlanmaly?


text:
Pelopannes urşy
Mowzuk: Polonnepes urşy.
Meýilnama:
1. Urşuň sebäpleri
2. Urşuň esasy döwürleri
3. Afinanyň ýeňilmegi. Onuň sebäpleri.
1. B.e.öň 431-nji ýylda başlanan we 27 ýyl dowam eden Afiny bileleşigi bilen Peloponnes bileleşiginiň arasynda bolan urşa Pelopannes urşy diýilýär. Bu iki bileleşigiň ykdysady, durmuşy we syýasy taydan tapawutlary uly bolupdyr. Has-da syýasy garşylyklar ýiti bolupdyr. Afiny Gresiýada demokratiýanyň daýanjy hökmünde görlüpdir. Spartakda bolsa aristokratik topar dolandyrypdyr.
Afinyň esasy bäsdeşiniň biri Korinf bolupdyr. Günbatarda onuň ykdysady bähbitlerine Afiny päsgel beripdir. Şonuň üçinem ol b.e. öň V asyryň 30-njy ýyllarynda Afinyny harby taýdan ýok etmegi talap edipdir. Pellopanes bileleşiginde Afiny bilen uruş hereketlerini alyp barar ýaly ýeterlik güýji, taýýarlygy bolmandyr. Ýöne ol urşa başlamaga mejbur bolupdyr. Korinf, eger uruş yglan edilmese, bileleişikden çykjakdygyny yglan edipdir.
Urşuň hakyky sebäbi Afiny tarapyndn Pelopannes bileleşigine howp abanmagy bolupdyr. B.e.öň V asyryň 30-njy ýyllarynyň ahyrynda urşuň başlanmagyna bahana bolup hyzmat eden üç sany waka bolupdyr. Birinjisi Kerkirada demokrtik we aristokratik toparlaryň arasynda başlanan raýatlyk urşuna Korinf bilen Afiny hem çekilmegidir. Bu işe Afinynyň goşulmagyna Korinfiň juda gahary gelipdir. Ikinjisi Afinynyň Magara şäherine garşy geçiren çäreleridir. Magara öň Afiny deňiz bileleşigine girip, soňra pelopnistileriň tarapyna geçen ekeni. Ol Afinyda söwda etmegini dowam edipdir. B.e.öň 432-nji ýylda Afiny özüniň we bileleşigiň agzalarynyň bazaarlaryna magara harytlaryny getirmegi gadagan edipdir. Bu bolsa Magaranyň ykdysadyýetini uly ugry bolupdyr we ol uruşmagy talap edipdir.
Üçünji bahana bolsa, Afinynyň garşydaşlarynyň Afiny deňiz bileleşiginden Halkidikanyň iri şäherleriniň biri bolan Patideýanyň bölünip aýrylmagyny gazanmaga çalşandyklarydyr. Muny basyp ýatyrmak üçin uly deňiz güýçlerini we güçli goplit goşunyny ibermeli bolupdyr. Polonnepes bileleşigi urşa 60 müňli gowy tälim berlen gury ýer goşunyny, 300 töweregi gämini çykaryp bilipdirler. Afiny bolsa 400 s any gowy enajmalaşdyrylan triýer, 32 müň goplit, 1200 atly goşun çykaryp bilipdirler.
Spartaklylar Afiny çozup girip, afiny goplitlerini galadan çykaryp, aýgytly söweşde ýok etmegi meýilnamalaşdyrdylar. A finy bolsa Pelopanesi deňizde gabap, gury ýere goşunlary düzüp, garaşylmadyk ýerlerden çozmak we goňşy adalary basyp alyp, duşmany ýok etmek meýilnamasyny düzupdirler.
2. Pelopennes urşuny esasy iki d öwre bölýärler:
1. Arhidam urşy (b.e.öň 431-421 ý)
2. Sisiliýa ýöriş we Dekeleýa urşy (b.e.öň 415-404 ý)
Bu urşuň aýratynlygy uruş hereketleriniň bir wagtyň özünde Gresiýanyň dürli ýerlerinde alnyp barylmagydyr.
Pelopannes urşunyň döwri Sparta patyşasy Arhidamyň ady bilen atlandyrylypdyr. Ilki Spartanyň tarapdary fiwulylyar Plateýa çozupdyrlar. Oňa Afiny kömek beripdir. Gabaw bäş ýyllap çekipdir. Arkidam öňki düzülen meýilnama esasynda Attika çozupdyr. Ilatyň köp bölegi Afinynyň diwarlarynyň aňyrsynda gizlenipdirler. Spartalylar Attikanyň oblastyny tozdurypdyrlar. Olar şeýdip duşmanyny aýgytly söweşe çykarjak bolupdyrlar. Afinynyň ilaty Pireý porty arkaly perekli zatlar bilen üpjün edilipdir. Spartalylaryň galany gabamak tejribesi bolmandyr. Arhidan Attikada bir aý bolmansoň, Peloponnese gaýdypdyr. Spartalylar b,eöň 427-nji ýyla çenli her ýyl (diňe b,e,öň 429-njy ýylda däl) Attikany tozduryp maksadyna ýetmäge çalşypdyrlar. Ýöne netije bolmandyr.
B,e,öň 430-njy ýylda Afinyda garaşylmadyk ýagdaýda garahassa keseli ýaýrapdyr. Ilatyň dörtden bir bölegi gyrlypdyr. “Kesel adamlaryň bedenine-de, ruhuna-da zyýanly täsior etdi” diýip Plutark ýazypdyr. Perike hem keselden ölüpdir. Sparta bu ýagdaýdan peýdalanyp. Afiny deňiz bileleşigini dargatmaga synanşypdyr. Potideýada gozgalaň turupdyr, Lesber adasay bölünip aýrylypdyr. Olar Spartadan kömek sorapdyrlar. Ýöne 100 gämiden ybarat afiny deňiz güýçleri Peloponese baryp, spartalylary çykalgada saklapdyrlar. 1000 goplitli beýleki bir Afiny eskadrasy bolsa Lesbasyň esasy şäheri Mitilenyny gabapdyr we boýun egdiripdir. Gozgalaňçylara agyr harby töleg salnypdyr, ýeriniň bir bölegi alnyp, oňa 2700 Afinylyny göçürip eltipdirler. 1000 mitileny aristokratyndan az alnypdyr.
Afiny duşmanyň ähli çozuşlaryny yza serpikdirmegi başarypdyr. Afinylylar Peloponnesi töwerekleýin gabamak işini hem durmuşa geçiripdirler. Baryp Perikliň döwründe b,e,ö 431-430-njy ýyllarda 150 triýel Peloponnesiň kenarlaryny tozdurypdyr, Kefalleniýa, Zakinf adalary, Solliý şäheri eýelenipdir. Korinfiň günbatar deňiz, ýoluna gözegçilik edýän Nawpakt şäheri berkidilipdir. Gresiýanyň günbatar kenarynda Sfinynyň täsir ediş zology emele gelipdir. Şolara daýanyp, Afiny geljekde üstünlikli uruş hereketlerini geçirip biljekdi.
Afinynyň Halk ýygnagynda urşuň ilkinji bäş ýylynyň kynçylyklary döwründe iki toparyň arasynda gazaply syýasy göreş gidipdir. Kleonyň baştutanlygyndaky topar aýgytly hüjüm etnegiň, ähli güýçli, serişdeleri ulanmagyň tarapdary bolupdyr.
Iki ýer eýesi Nikiniň topary bolsa goranyň hereketlerini alyp barmagyň we Spar bilen ýaryşyk baglanşmagyň tarapdary bolupdyr. Iri gan ussahanasynyň eýesi Kleonyň tarapdarlary üstüň çykypdyrlar.
B,e,öň 426-njy ýyldan başlap, Afiny hüjüme geçip ugraýar. B,e,öň 426-424-nji ýyllarda esasy uruş hereketleri Gresiýanyň günbatar welaýatlarynda bolupdyr. B,e,öň 426-njy ýylda afinylylar starteg Demosfeniň baştutanlygynda Solliniň ýanynda pelonneslileriň 3 müň goplitli goşunyny ýeňýär. Sisiliýada käbir üstünlikler gazanylypdyr.
Afinylylar Günbatar Messeniýada Spartany güýçli ýeňlişe sezewar edipdirler (b,e,öň 425ý) Starteg Demosfen Pilos diýen ýerjagazy eýeläpdir. oňa messeniýanyň ilatlary hem gelip goşulypdyrlar. Sparta Attikadan we beýleki ýerlerden hem goşunlaryny çagyryp getiripdir we Pilos duralgasyny bekleýän Sfakteriýa adajygyny eýeläpdir. şeýle-de bolsa afinylylar spartalylaryt zabt edip alypdyrlar. Gresiýanyň taryhynda spartalylar ilkinji gezek ýesir alnypdyrlar. 292 goplit we 120 spartaly begzada Afinä iberilipdir. B.e,öň 424-nji ýylda afinylylar harby taýdan möhüm ähmiýeti bolan Kifery adasyny eýeläpdirler. Spartanyň ýagdaýy ýaramazlaşypdyr.
3. Şeýle-de bolsa, afinylylar Pelopannes bileleşigine kembaha garap, ýalňyşypdyrlar. Baryp b,e,öň 425-nji ýylda afinylylar Korinfiň ýanynda kiçiräk goşuny bilen ýeňlip gaýdypdyr.
Biziň eramyzdan öň 424-nji ýylda Afiny Beotýanyň polislerini Pelopannes bileleşiginden çykarmaga synanşypdyr. Ýöne Deliý obasynyň ýanynda bolan çaknyşykda Afiny Arkidam urşunyň dowamyndaky iň uly şowsuzlygyna uçrapdyr.
Biziň eramyzdan öň 424-nji ýylda Afinynyň Sisiliýadaky goşunlary hem yzyna dolanmaly bolupdyrlar. Sparta-da talantly serkerde Basidiň baştutanlygyndaky goşun bilen Afinynyň gowşak ýeri bolan Halkidikadan zarba urmak karar edilýär.
Ol bütin Gresiýanyň içi bilen geçip , Egeý deňziniň Frakiýa kenaryna gelýär. Ol makedan patyşasyny we ýerli şäherleriň birnäçesini öz tarapyna çekip, Afinynyň bu ýerdäki esasy şäheri – Amfiply gabaýar. Afinydan Kleonyň baştutanlygynda gelen goşun bilen bolsa çaknyşykda afinylylar ýeňilýär. Kleon we Brasid bolsa wepat bolýar (b,e,öň 422). Ýöne Sparta hem güýçden gaçypdyr. Olar Afinydan Pilosy (Spartanyň 75 km golaýynda), Kiterany azat etmelidi, ýesirleri gaýtaryp getirmelidi. Afinynyň ýagdaýy hem gowy bolmandyr. Nikiniň täsiri güýçlenip, b,e,öň 421-nji ýylda ýaraşyk baglaşylýar. Oňa Nikiý ýaraşygy diýlip, onuň şertlerine görä, uruşdan öňki ýagdaýy saklamak barada, bir-birege basylyp alnan şäherleri, ýesirleri gaýtaryp bermek, gaçgak gullary, goçaklary kabul etmezlik barada ylalaşylýar. Ýaraşyk baglanylsa-da urşuň esasy sebäpleri aradan aýrylmandyr, Ýaraşygyň möhleti 50 ýyl bolsa-da, iki tarapam güýç ýygnamaga başlapdyr.
B,e,öň 415-404-nji ýyllarda Peloponnes urşunyň 11 döwrüniň wakalary bolup geçipdir. Uruş hereketlerini Afiny başlapdyr. Harby hereketleriň esasy ugry ýene-de günbatarda bolupdyr. Afiny Nikiý şernamasyny doly ýerine ýetirmändir. Ol Kifera adasyny we Pilos şäherini gaýtaryp bermändir. Afiny Sparta bilen Korinfiň agzalalygyndan peýdalanjak bolupdyr (Korinf we Beotiýa ýaryşyga garşy ekenler).
Afiny amarly pursat arap, b,e,öň 415-413-nji ýyllarda Sisiliýa ýöriş gurapdyr. Ýörişe Afinynyň ökde serkerdeleri Nikiý, Lamah, Perikliň ýegeni Alkwiad baştutanlyk edipdirler. 200 triýerden 10 müň goplitden, 28 müň ýeňilýaragly goşun we küregçilerinden ybarat goşun Sisliýa baranda, bulary Afinynyň tarapdarlary hem (Regiý, Messena, Katana) sowuk garşylapdyrlar. Afinylylar esasy şäher Sirakuzyny gabapdyrlar. Sirakuza Poleronnesden tejribeli baştutan Gilippiň ýolbaşçylygynda kömekçi goşun gelipdir. Afinynyň Demosfeniň baştutanlygyndaky harby deňiz güýçleri b,e, oň 413-nji ýylda bolan deňiz söweşinde ýok edilipdir. Sirakuzyny gabap gury ýer goşunlary hem Afinä dolanmak üçin, Sisliýanyň içine çekilipdirler. Ýöne olary yzarlap ýetip ýok edipdirler we ýesir alypdyrlar. Nikiý we Demosfen jezalandyrylypdyr. Ýesirleri bolsa gul edipdirler. Afinynyň Sisliýada ýeňilmegi uly betbagytçylyk bolupdyr. Sebäbi 200 triýe onuň deňiz güýçleriniň üçden ikisi, 10 müň goplit bolsa, goplit goşunynyň üçden biri bolupdyr. Köp serişde çykdaýjy edilipdir. Şondan soň Sparta hüjüme geçip, Afinynyň 22 km golaýynda ýerleşen Dekeleýany eýeläpdirler. Ony Ozleriniň daýanjy nokadyna öwrüpdirler. Bulara gysga wagta 20 müň töweregi hünärli gullar gaçyp gelipdirler.
Sparta ýeňmek üçin iki meseläni çäzmeli bolupdyr:
1. Spartanyň harby-deňiz güýçlerini döretmeli.
2. Afiny deňiz bilelişiginiň dargamagyny ýa-da gowşamagyny gazanmaly.
Biziň eramyzdan öň 412-nji ýylda spartalylar we onuň tarapdarlary Eýrandan pul kömegini alyp, uly harby-deňizgüçlerini döretmäge girişipdirler. Şol wagtlar Afinynyň şowsuzlygyndan peýdalanyp, Hios, bütin Ioniýa bileleşikden çykypdyr.
Bu ýagdaýdan çykmak üçin Afiny Frosy ýatyrypdyr. Gaznany doldurmak üçin bogazlardan geçýän harytlara 5 göterim salgyt saltypdyr. Deňiz güýçleri gaýtadan dikeldilýär we Ioniýa ýagdaýy kadylaşdyrmak üçin iberilýär.
Biziň eramyzdan öň 411-nji ýylda Afinyda döwlet agdarylyşygy bolupdyr. Häkimýeti 5 adamyň topary tarapyndan saýlanýan 400-leri Maslahaty ele alypdyr. Olar ähli demokratik guramalary gatyrypdyrlar. Sparta ýaraşyk teklip edipdirler, ýöne olaryň teklibi kabul edilmändir.
Deňiz güçleriniň baştutanlary demokratik gurluşyň tarapdarlary bolupdyrlar. Olar 400-leriň Maslahatynyň hökümetini ykrar etmandirler. Olaryň esasy merkezi Samosda ýerleşipdir.
B,e,öň 411-nji ýylda Abidosda, b,e,öň 410-njy ýylda Kizikda pelopaneslileri iki grek afinylylar ýeňlişe sezewar edipdirler. Şondan soň 400-leriň häkimýeti hem agdarylypdyr.
Eýran Sparta köp karz pul kömegini beripdir. Spartalylaryň täze deňiz güýçleri Lisadryň baştutanlygynda Ioniýada afinylylara garşy üstünlikli hereket edipdir. Şonda afinylylar Arginuss adalarynyň ýanynda iň soňky ýeňşini gazanyp (b,e,öň 406ý), Spartalylaryň 70 triýerini ýok edipdir.
Ýöne b,e,öň 405-nji ýylda Lisandr Afiny gämilerini aldowa salyp gabap ýok edipdir. Şondan soň halas bolmak üçin Afinyda gämide, goşun-da, pul-da, umyt-da galmandyr. Afiny şäheri gabalypdyr we boýun egdirlipdir (b,e,öň 404ý). sparta Afinä ýaraşygyň agyr şertelerini dakypdyr; Afiny deňiz bilelişigi dargadylýar, deňiz güýçleri ýok edilýär, berkitmeleri ýykylýar, uzyn diwarlar we goşunyň desgalary ýok edilýär. Afinynyň kowlan demokratlaryň garşydaşlary gaýdyp getirilýär. Demokratlaryň garşydaşlary gaýdyp getirilýär. Demokratik gurluş ýok edilip, häkimiýet Sparta ýaramly 30hökümdary eline geçýär, Afiny ýönekeý grek şäherine öwrülýär.
Afinynyň ýeňilmegine onuň öz gaýçlaerine artykmaç baha bermegi, bileleşigiň işindäki agzalalyklar, grek dünýäsiniň gowşamagyny isläp Eýranyň Sparta pul kömegini bermegiň we ş.m. sebäp bolupdyr.
Mowzuk: B.e. öň IV asyryň I ýarymynda polis ulgamynyň çökgünligi
Meýilnama
I umumy okuw
1. Grek polisleriň halkara ýagdaýy
2. B.e. öň IV asyrda Gresiýanyň durmuş-ykdysady ýagdaýy
3. Sparta b.e. öň IV asyrda
4. Korinf urşy
1.Grek polisleriniň halkara ýagdaýy Peloponnes urşundan soň örän drtgynly bolupdyr. Uruş wagtynda grekleriň içerki islerine gatyşan Eýran Sparta bilen Afiny ýaraşyk baglaşansoň hem, olaryň içerki işlerine gatyşmagy dowam edipdir.
Gresiýada täze agalyk ediji döwlet-Spartanyň bolsa, grek dünýäsinde ýolbaşçylyk etmek üçin, Afinynyňky ýaly durmuş-ykdysady we syýasy tejribesi bolmandyr.
Kiçi Aziýada grek polisleri bolsa Eýranyň gözegçiliginde bolupdyr.
2.Afinynyň ýeňilmegi, ykdysady we syýasy bileleşme bolan Afiny deňiz bileleşiginiň dargadylmagy Gresiýany dagynyklyk ýagdaýa getiripdir. Emele gelen ykdysady gatnaşyklary bökdäpdir. Uruş ägirt uly maddy, adam, pul serişdeleriniň we uly gymmatlyklaryň ýitirilmegine getiripdir. Uruş wagty zeýtun, üzüm baglary çapylypdyr. Ekin meýdanlary otlanypdyr.
Iri ýer we ussahana eýeleri girdejili hojalyk ýöredipdirler. Karz berip, göterim almak giň ýaýrapdyr. Gämi eýelerine berlen karzlarda süýthorçylyk 30 göterime baryp ýetipdir. Käbir iri gul eýeleri guluna aýry ýaşamaga we köp töleg töläp ussahanada işlemäge rugsat berýän ekenler. Şeýle gullaryň käbiri pul toplap öz-özüni satyn alýan ýagdaýlary-da bolupdyr.
Hojalykda önümçiligiň ýokarlanmagy polisleriň içinde we arasynda söwdanyň ösmegine ýardam edipdir. Polisleriň arasynda söwdanyň ösmegi b.e. öň IV asyrda zikgelenen pullaryň artmagyna getiripdir.
Uruş wagtynda Afiny köp köp pul çykdajy edipdir. Sporta bolsa , Eýranyň beren pul kömeginiň hasabyna, grek oratory Isokratyň maglumatlaryna görä, 5 müň talant pul ýygnapdyr. Olar Afinynyň taraplaryny we beýleki şäherleri talanda hem şonçarak pul edinipdirler. Uruş wagty pul zerurlygy bilen ybadathanalardaky gymmat baha zatlar, gaplar her eredilipdir.
Ýer mülkleri bilen birlikde pul hem baýlygyň bir görnüşi hökmünde emele gelipdir.
Indi baýlaryň arasynda metekler we daşary ýurtlular hem bolupdyr.
Çalt baýamagyň bir usuly hem gallanyň bahasyny ýokarlandyryp satmak bolupdyr. Polis häkimýetleri muňa garşy göreşmäge çalşypdyrlar. Afinyda gözegçileriň sanyny 10-dan 35-e ýetiripdirler. Gämide getirilen gallanyň uly mukdaryny söwdagärler gözegçileriň garamagynda gämiden düşürmän, ownuk söwdagärlere satmaly bolupdyrlar. Öň ýuridiki taydan raýatlyk derejesini almagyň esasy şerti ýeriň eýesi bolmak bolan bolsa, b.e. öň IV asyrda bu düzgün ähmiýetini ýitirip başlapdyr. Afiny raýatlarynyň köp bölegi ýerlerini ýitirip, şäherde arassa şäher durmuşynda ýaşap başlapdyrlar. Raýatlaryň orta gatlagy bolan zewgit hojalyklarynyň sany azalypdyr.
Raýat bolmadyk ilata bolsa ýer bilen meşgullanmaga mümkinçilik bolupdyr.
Raýatlaryň arasynda iň köp sanly gatlak fetler bolupdyr. Olaryň arasynda serişdesiz galan, gedaýçylykda ýaşamaga mejbur bolanlar peýd bolupdyr. Bularyň işläsi gelibem durmnadyr. Sebäbi ýönekeý zähmet gullaryň işi hasaplanypdyr. Olaryň ýaşaýşynyň esasy çeşmeleri Halk ýýgnagyna kazyýet işlerine, magistraturalara harby ýörişlere gatnaşyp alýan tölegi bolupdyr. Olaryň köpüsi daşary ýurt serkerdelerine hakyna durupdyrlar. Gresiýada hakynatutmalaryň öz hyzmatlaryny hödürleýän ýörite bazarlary emele gelipdir (Lakonikada, Arkadiýada, Korinfded, Fessaliýada. Fokidada).
Hakynatutma goşunlaryň giň ýaýamagy, beýleki tarapdan bolsa, uruş wagty raýatlardan düzülýän goplit goşunynyň polisiň harby guramasy hökmünde ähmiýetiniň gaçmagy polis ulgamynyň çökgünliginiň aýdyň mysalydyr.
3.Pelopomus urşundan soň , Afinynyň grek dünýäsindäki agalygynyň ýerine Sparta gelipdir. Spartanyň harby bölümleri harby baştutanlar – garmostlaryň ýolbaşçylygynda ähli öňki afiny bileleşigindäki polislerde ýerleşdirilipdir. Spartanyň Afinyňky ýaly beýleki polisleri dolandyrmak tejribesi bolmandyr. Uruş gutaransoň , Sparta nawarhy Lisandr beýleki “azat edilen” şäherlerde spartaparaz onluklaryň häkimýetlerini ornaşdyrypdyr. Spartanyň içerki işlerine gatyşmagyna garşy çykan polislere jeza beriji ýörişler edilipdir. Meselem, Sparta demokratik Elida garşy Peloponnisiň ähli güýçlerini jemläp, ullakan goşun bilen iki ýyllyk ýöriş edipdir we tozdurypdyr. Sparta hat-da öz güýçli taraplaryny Korinf bilen Fiwä hem ulumsylyk bilen garapdyr. Bu şäherlerde Sparta garşy meýiller güýçlenip ugrapdyr.
Spartada öz täsirini berkitmek Afinyda hem başartmandyr. B.e. öň 4040-nji ýylda ýaraşyk baglaşylan badyna Afinyda häkimýet başyna Oguzlaryň oligarhik hökümeti gelipdir. Olary demokratlara garşy edýän terrorçylygy üçin otuz tiranlar diýip atlandyrypdyrlar. Spartalylaryň hojaýynlyk etmegi demokratik toparl;aryň gaharyny getiripdir. Sürgünlikdäki demokratlaryň topary Strateg Frasibulyň baştutanlygynda otuz tiranklaryň üstüne hüjüm edipdirler we sparta garnizony kömek etse-de , olary ýeňipdirler. Otuz tiranyň häkimýeti ýykylyp, demokratik guramalar dikeldilipdir.
Täze patyşa Aratkserks II (b.e. öň 404-358) spartalylary doganyna kömek edendigi üçin bagyşlamandyr. Sparta bilen Eýranyň arasyndaky gatnaşyklar juda ýitileşipdir. Sparta Kiçi Aziýa 10 müň goplit goşunyny we Beýik lakamly patyşa Agesilaýyň baştutanlygynda uly flot eltip, parslara garşy uruş hereketlerini başlapdyr. Eýran bilen Spartanyň arasyndaky bu uruş b.e. öň 399-njy 394- ýýllarda bolupdyr. Agesilaý b.e. öň 395-nji ýylda Sardanyň golaýynda uly ýeňiş gazanypdyr. Kiçi Aziýadaky şäherlere-de Sparta öz düzgünlerini ornaşdyryp başlapdyr. Pars satraplary bolsa , ähli ýerlerde Sparta garşy gürrüňler geçiripdirler . Olar Kiçi Aziýada we Balkan Gresiýasynda duşmanyna garşy güýçlere öjükdirmek üçin altyhna gysganmandyrlar. Iolar Afinyda , Argasda, Korinfde, Fiwyda täsirli syýasatçylary satyn alypdyrlar.
Uruş hereketlerini ýene-de Sparta başlapdyr. Ilki ol Beotiýa çozupdyr. Ýöne galiaztyň eteginde goşuny derbi-dagyn edilipdir, serkerde Lisandr wepat bolupdyr.
Şondan soň (b.e. öň 395ý) spartalylara garşy güýçli bileleşik emele gelip, oňa Afiny, Korinf, Argas, Ewbeýa, G.b.Gresiýanyň birnäçe welaýatlary we beýlekiler giripdir.
Bileleşigiň goşunlary Korinfiň günortaragynda ýerleşen Nemeýa diýen ýerde jemlenip başlapdyr. . Sparta howlukmaçlyk bilen 23 müňli goplit goşunyny ýygnap, Nemeýa getiripdir. Kiçi Aziýada ýören patyşa Agesilaýa haýal etmän Sparta dolanmak buýrulypdyr.
Spartanyň töweregi duşmanlarynyň halkasy bilen gurşalypdyr. Spartalylar bileleşikdäkileriň haýal-ýagallygyndan we agzalalykdan peýdalanyp, olary ýeňipdir we Sikion şäherini basyp alypdyr. Agesilaý hem Beotiýa gelip, Koroneýanyň ýanynda ýeňiş gazanypdyr. Ol söweşde agyr ýaralanypdyr. Bileleşigi doly derbi-dagyn etmek Sparta başartmandyr.
Şol ýyl (b.e. öň 394ý) Agesilaýyň Kiçi Aziýada galdyran flot Knidiň eteginde parslar tarapyndan çym-pytrak edilipdir. Sparta Kiçi Aziýadaky we adalardaky Agesilaýyň basyp alan ýerlerini ýitiripdir.
Spartanyň şowsuzlyklara uçrap ýöreninden peýdalanyp, Afiny parslaryň pul kömegi bilen Afinynyň we Pireýiň berkitmelerini , Uzyn dowarlary we Egeý deňziniň demirgazyk kenarynda öz täsirini dikeldip başlapdyr. Söwda ýollarynda we bogazlarda 10 göterimli salgyt girizipdir. Hakykat ýüzünde Afiny deňiz bileleşigi gaýtadan döräp başlapdyr.
Eýran Korinf urşunda grek şäherleri biri-birini güýçden gaçyrar ýaly syýasat alyp barypdyr. Ol Sparta gowşap başlanda oňa kömek edipdir. Korinf urşunda iki tarap hem güýçden gaçypdyr. Şonda Eýran ýaraşyk baglaşmak üçin özüniň araçyllyk hyzmatlaryny hödürl;äpdir.
B.e. öň 387-nji ýylda Antalkid ýaraşygy boýunça Kiçi Aziýanyň köp grek şäherleri Eýrana berlipdir. Peloponnes bileleşiginden başga ähli bileleşikler dargadylypdyr. Grekler üçin masgaraçylykly bolan bu ýaraşyk şertnamasynyň şertlerini gorap saklamak Sparta tabşyrylypdyr.
Sparta ýene-de Gresiýada agalyk ediji ýagdaýa eýe bolup, oligarhik düzgünleri girizip başlapdyr. Şäherlerde öz goşun bölümlerini ýerleşdiripdir, demokratik polislerden öç alyp başlapdyr. Meselem demokratik Mantineýany , kiçijik Fliunt şäherini tozdurypdyr.
B.e. öň 382-nji ýylda duýdansyz Fiwa çozupdyr. Yerli oligarhlaryň goldamagynda Fiwy akropolyny eýeläpdir. Antalkid şertnamasyny gyşarnyksyz ýerine ýetirip ýörende bolsa, Spartanyň oňa çozmagy bütin Gresiýada gahar-gazap döredipdir. Spartanyň eden-etdiligi we parslaryň içerki işlere gatyşmagy Sparta garşylykly meýilleri güýçlendiripdir.
II. Umumy okuw
5.II Afiny deňiz bileleşiginiň döremegi we dargamagynyň sebäpleri
6.Nuisgawy (klassyk) döwürde grek medeniýeti.
5.Afiny kem-kemden güýçlenip başlapdyr. Ol Antalkid ýaraşygyndan netije çykarypdyr. Parslar hem Sparta garşydaş hökmünde , Afinynyň güýçlenmegine päsgel bermändir. Afinä Lemnos , Imbroz , Skiras adalaryny, Wizantiý şäherini gaýtaryp beripdirler. Afiny bogazlarda erkin hereket etmäge mümkinçilik alýar. Ol özüne juda zerur bolan gallany Demirgazyk Garadeňiz kenarlaryndan , esasanam Bospor patyşalygyndan alypdyr. Afiny b.e. öň IV asyryň 80-nji ýyllarynda baý Hios adasy bilen aragatnaşyklary ýola goýupdyr. B.e. öň 378 ýylda Afiny öz aragatnaşyklaryny Simmahiýa (bileleşik) görnüşinde resmi taýdn berkidipdir. Netijede ilkinji Afiny deňiz bileleşigi emele gelýär. Bu bileleşik I Afiny deňiz bileleşiginden tapawutlanypdyr. Ol ykdysady aragatnaşyklary ýeňilleşdiripdir, agzalan deňhukukly we özbaşdak bolup, Afiny olaryň içerki işlerine gatyşmazlyga borçlanypdyr, döwlet gurluşyny hormatlapdyr we ýerlerini alyp kleruhlary göçürip eltmändir. II Afiny deňiz bileleşigi grek dünýäsinde Spartanyň agalygyna garşy gönükdirilipdir. Bileleşigiň ýokary organy ähli agzalaryň ýygnagy-sinedrion bolup, ol Afinyda hemişelik mejlis geçirip, her şäheriň bir sesi bolupdyr. Sinedrion Hlk ýýgnagy bilen bileleikde Bileleşigiň gündelik işlerini çözüpdir. Forosyň ýerine agzalar öz ýagdaýyna görä töleg töläpdirler. II Afiny deňiz bileleşigi deňhukukly özbaşdak döwletleriň birleşigi bolupdyr. Şonuň üçinem b.e. öň 378-nji ýylda bileleşik döränsoň, oňa tiz wagtdan onlarça polis gelip goşulypdyr. Olaryň sany 70-e ýetipdir. Afiny 100 triýerli flot döredipdir we goşunyň hakynatutma esgerler bilen üstüni ýetiripdir. Sparta muňa garşy çäre iberen gämileri b.e. öň 376 ýylda Naksos adasynyň ýanynda derbi-dagyn edilipdir. Şondan soň Afiny Egeý deňzinde agalyk edip başlapdyr we Günbatar Gresiýada birnäçe ýerler onuň tarapyna geçipdir. B.e. öň 371-nji ýylda Sparta bilen Afiny parahatçylyk şertnamasyny baglaşypdyrlar. Sparta II Afiny deňiz bileleşigini resmi taýdan ykrar edipdir we öz goşunlaryny şäherlerinden çykaryp, olara doly özbaşdaklyk bermegi boýun alypdyr.
B.e. öňki 379-njy ýylda Fiwynyň baştutanlygynda Beotiýa Polisleriniň bileleşigi gaýtadan döräpdir. Ol II Afiny bileleşigi bilen dostlukly gatnaşyklary ýola goýupdyr. B.e. öň 378-377-nji ýyllarda Agesilaýyň baştutanlygynda Peloponnesiň goşunlary iki gezek Beotiýa çozupdyr. Ýöne hiç zat edip bilmändirler.
Sparta b.e. öň 371-nji ýyldaky şertnamasy bilen Afinynyň Bitarap boljakdygyna bil baglap, Beotiýa çozupdyr. Lewktry şäheriniň ýanynda bolan söweşde beotiýa serkerdesi Epaminond uruş hereketlerini alyp barmagyň täze usullaryny ulanyp, patyşa Kleombortyň baştutanlygyndaky sparta goşunyny derbi-dagyn edipdir.
Beotiýanyň bu ýeňşi onuň syýasy täsirini artdyrypdyr. Onuň bileleşigine Ewbeýa, Fokida, Etoliýa we beýleki welaýatlaryň polisleri giripdir. Bularda demokratik toparlar häkimýet başyna gelipdirler.
Beotiýalylar Spartanyň harby kuwwatyna zarba urmak üçin birnäçe ýylyň dowamynda Peloponnese çozuşlar edipdirler. Olar ahyry Spartadan bileleşigine agzalarynyň bölünip aýrylmagyny we 200 ýyl dowam eden Peloponnes bileleşiginiň dargamagyny gazanypdyrlar.
Beotiýanyň güýçlenmegi Afinyny we Fessaliýny kanagatlandyrmandyr. Şonuň üçinem olar Spartanyň doly ýok edilmegine ýol berip biljek däldiler. Bu çylşyrymly göreşe eýran patyşasyny hem çekipdirler.
Sparta täzeden goşun ýýgnapdyr. Beotiýa onuň güýçlenmegine ýol bermeli däldi. B.e. öň 3672-nji ýylda Epaminond 30 müň goplit we 3 müň atly bilen Peloponnese giripdir we Mantineýanyň ýanynda gandöküşikli söweş bolupdyr. Spartanyň goşuny 3 esse az ekeni. Ýöne olar gaýduwsyz söweşipdirler. Beotiýalylar ýeňipdir. Ýöne ýeňiş olara juda gymmat düşüpdir. Epaminand wepat bolupdyr. Beotiýa syýasy we harby taýdan gowşapdyr. Onuň bileleşiginden käbir agzalary çykypdyr.
Sparta peloponnisiň bir polisi hökmünde saklanyp galmagy başarypdyr.
Peloponnes bileleşigi dargap, Beotiýa hem gowşansoň, II afiny deňiz bileleşigi ýene-de Afinynyň agalyk ediji täsirine düşüp ugrapdyr. Kleruhlary göçürmek, tölegiň mukdaryny köpeltmek, kazyýet işlerine Afinyda seretmek ýaly çäreler geçirilipdir. Triýerleriň sany 250-ä ýetipdir.
Afinä garşy närazylygyň döremegi “Bileleşik urşy” diýen ady alan gozgalaňyň turmagyna getiripdir (b.e. öň 357-355ýý). Hios, Rodos, Kos, Halhedon, Wizantiý ýaly şäherler 100 triýerli flot döredipdirler. Uruş hereketleri esasan, bogazlarda bolupdyr. Afiny bileleşige girýänleriň köpüsiniň özbaşdaklygyny ykrar etmeli bolupdyr. Iş ýüzünde II Afiny deňiz bileleşigi ýaşamagyny bes edipdir. Ýöne ol resmi taýdan b.e. öň 338-nji ýylda dargadylypdyr.
B.e. öň IV asyryň ortalarynda Balkan Gresiýasy birnäce ululy-kiçili polislerden ybarat bolupdyr. Olaryň içerki işlerine Kiçi Aziýanyň satraplary häli-şindi goşulypdyrlar. Özara uruşlar we duşmançylyk aragatnaşyklaryň polis ulgamynyň çökgünliginiň alamaty bolupdyr. Platon we Aristotel polisiň çökgünligini birnäçe özgerdişler arkaly ýeňip bolar diýip hasap eden bolsalar, Isokrat onuň çozgüdini Eýranyň ýerlerini basp almakda görüpdir. Indi Gresiýany birleşdirip bijek merkez tapylmandyr.
6.B.e. öň V-IV asyrlarda grek medeniýeti gadymy dünýäniň iň ösen medeni ulgamlarynyň birine öwrülipdir.
Gadymy grekleriň dini olaryň dünýşgaraýşynyň , ahlagynyň, edebiýatynyň , binagärliginiň , heýkeltaraşlygynyň , şekillendiriş sungatynyň we pelsepesiniň esaslaryny kesgitläpdir. Arhaik döwürde emele gelen baý grek mifologiýasy b.e. öň V-IV asyrlarda ajaýyp grek edebiýatynyň döremegine esas bolupdyr.
Hudaýlary owadan adamlaryň keşbinde göz öňüne getirmekleri heýkeltaraşlykda , olaryň ýaşaýan ajaýýp jaýlary binagärlikde beýanyny tapypdyr.
Her polisde onuň esasy hudaýynyň baýramçylygyny geçirmek we sadaka bermek dini däp-dessurlaryň esasy bölegi bolupdyr. Bu çärä polisiň güýjüniň we baýlygynyň esasy görkezijisi hökmünde garalypdyr.
Şeýle baýramçylyklara Afinyda geçirilýän Panafineý baýramçylygy , Dionisiň hormatyna geçirilýän Dionisiý baýamçylygy , Olimpiada Zewsiň hormatyna geçirilýän Olimpia baýramçylyklary, Delfyda Apollonyň hormatyna geçirilýän Pifiý baýramçylyklary, Korinfde Poseýdonyň hormatyna geçirilýän Istma baýramçylygy degişlidir.
Olaryň iň meşhury Olimpiýa oýunlary bolupdyr. Oýunlar ilki dini dessuryň bir bölegi hökmünde bolupdyr. Ýöne b.e. öň VI asyrda dini dessurlar sport ýaryşlaryna giriş hökmünde geçirilip ugralypdyr. Pifiýa oýunlarynda bolsa Kifaraçylaryň we awletleriň saz ýaryşy guralypdyr. Panafineý we Dionisiý baýramçylyklary bolsa, komediýa we tragediýa görnüşindäki teatr oýunlarynda meşhur grek teatrynyň emele gelmegine ösüp geçipdir.
Arhaik döwürde teatr oýunlary dürli ýerlerde goýlupdyr. B.e. öň V asyrda sahna üçin ýörite ýer peýda bolupdyr. Şeýle ýeri baýryň eteginde saýlap alyp, ýapgytda tomaşaçylar oturar ýaly daş basgançaklar oňarypdyrlar. Tomaşaçylaryň oturýan ýerine “teatron” (teaomaý – “seredýärin” sözünden) diýipdirler.Basgançaklar ýarymtegelek görnüşinde bolupdyr.
Sahnanyň goýulýan ýerine mermer düşelip, oňa “orkestr” diýlipdir. Aktýorlaryň eşik çalyşýan çadyryna “skene” diýipdirler. Soňra çadyra derek hemişelik beýik jaýlar gurlupdyr. Onuň diwarynda sahnanyň bezxegleri suratlandyrylypdyr. Sahnada bir aktýor bilen hor çykyş edipdir. B.e. öň V asyrda iki aktýor çykyş edip, horuň täsiri peselipdir. Olar maskany çalşyp, birnäce roly ýerine ýetiripdirler.
Grek teatry şäheriň ähli ilaty üçin niýetlenipdir. Afinyda Dionisiň teatry 17 müň , Epidawdaky teatr 20 müň (onda häzirem grek aktýorlary gadymy tragediýalary oýnaýarlar), Megalopoldaky teatr 40 müň, Efesdäki teatr bolsa 60 müň tomaşa niýetlenipdir.
Grek tragediýasynyň atasy Eshiliň 90 tragediýasy bolup, olardan 7-si saklanyp galypdyr. Onuň “Parslar” tragediýasy Salamin söweşinde grekleriň ýeňşi barada ýazylypdyr. Onda grekleriň mertligi , erkliligi, watançylygy Kserksiň ulumsylygyna garşy goýlupdyr.
Eshiliň tregediýalarynda (“Zynjyr bilen baglanan Prometeý, ”, “Agamemnon”, “Hoeforlar”, “Ewmenidler”) grek polisleriniň syýasy, dini we ahlak sypatlary görkezilipdir.
Afinyly Sotokl (b.e. öň 496-406ýý) 120-den gowrak tragediýa ýazypdyr. Olaryň 7-si gelip ýetipdir. Iň meşhurlary “Edip şa” we “Antogona”.
Salaminli Ewripidiň bolsa has şöhrat gazanan tragediýasy “Medeýa” bolup, ol b.e. öň 431-nji ýylda sahnalaşdyrylypdyr. Ewripidiň 92 pýesasynda 18-I saklanyp galypdyr. Onuň çeperçilik usuly Şekspire täsir edipdir.
B.e. öňki V asyrda komediýalar syýasy häsiýetde bolupdyr. Aristofanyň (b.e. öň 450-388ýý) 11 komediýasy gelip ýetipdir. Olarda Afinynyň durmuş hakykaty beýan edilýändigi üçin, gymmatly taryhy çeşme bolup durýarlar.
Gadymy döwürde taryha häzirki manysynda däl-de, çeper beýan edilýän kyssa eseri hökmünde garalypdyr. B.e. öňki V-IV asyrlardaky çeper kyssanyň ajaýýp nusgalary Gerodotyň , Fukididiň , Ksenofontyň taryhy işleri, Isokratyň, Temosfeniň we beýleki oratorlaryň çykyşlary, Platonyň , Aristoteliň Filosofiki işleri degişlidir.
B.e. öň V-IV asyrlar Gresiýada binägärçiligiň we heýkeltaraşlygyň hem ösen döwri bolupdyr. Täze şäherler gurlupdyr we jköne şäherler abadanlaşdyrylypdyr. Öňünden düzülen meýilnama esasynda amatlyklar göz öňünde tutulyp, gurulýan şäherleriň esasy düzgünleriniMiletden bolan Gippodam işläp düžüpdir. Şu hili şäherlere Gippodamyň şäherleri diýilýär. Şäherlerde ybadathanalar, wezipeli adamlar üçin jaýlar, portikler gurlan şäher merkezini, bazar meýdany-agorany, eger, şäher deňiz ýakasynda bolsa gämi duralgasyny , werfleri, beýleki jaýlry gurmak göz öňünde tutulypdyr. Şeýle şäherde teatryň , stadionyň , gimnaziýalaryň bolmagy hökman eken. Suw geçirijiler arkaly şähere suw getirilipdir. Hapa suwlar hem kanalizasiýa arkaly şäherden çykarylypdyr. Şäheriň bayrmçylyk we dini merkezi akropol bolupdyr.
B.e. öň V-IV asyryň şäherlerinde kuwwatly goranyş desglary hem gurlupdyr. Binagärlikde sütünleriň ulgamy ösen derejä ýeten. Dori we ioniýa sütünleri b.e. öň VII-VI asyrlarda ýüze çykan bolsa, b.e öň V-IV asyrlarda has owdan korinf sütünleri ýüze çykypdyr.
Ybadathanalaryň dürli görnüşleri gurlupdyr. Gahrymanlaryň hormatyna gurulýan kiçiräk geoonlardan, esasy hudaýlaryň hormatyna gurulýan ägirt ybadathanalara çenli görnüşleri giň ýaýrapdyr. Afinynyň (binagärleri, Iktin, Kallikrat b.e. öň 443-432ýý) , Lewsiň Olimpiýadaky (binagär Libon, b.e. öň 465-456ýý) ybadathanalary, Erehteýon ybadathanasy, Delfyda Apollonyň ybadathanasy we beýlekiler grek we dünýä binagärliginiň ajaýyp nusgalarydyr.
Olimpiýada gimnasiýalar we türgenleşik üçin palestralar, stadion, basseýn we ş.m. gurlupdyr. Heýkeltaraşlykda Miron we Fidiý uly üstünlikler gazanypdyrlar. Heýkelleri mermerden, hek daşyndan, agaçdan , pil süňkünden, bişirilen toýundan ýasapdyrlar. Heýkeller bilen jaýlary, esasanam ybadathanalary bezäpdirler. Olary şäher meýdanlrynda , mazarlaryň ýanynda hem goýup[dyrlr. Mironyň “Disk zyňyjysy”, Fidiniň Lewsiň ybadathanasyndaky Lewsi”, Parfenondaky “Afina - Dewasy”, afiny Akropolyndaky “Afiny – aýl urşujysy”, Pertenonyň diwarynyň das ýüzündäki 160 metrlik panafineý frizi, uçup barýan “Nika Peoniýasynyň ” şekili-bular dünýä heýkeltaraşlygynyň ajaýýp nusgalarydyr.
Jemgyýet we medeniýet belli bir kämillige ýetende tebigatyň, adamzat jemgyýetiniň we pikirlenişiň umumy ösüş kanunlary baradaky ylym döräpdir.


text:
Saparmyrat Nyýazow
Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow Сапармырат Атаевич Ныязов Nyíazow
- 1940-njy yylyn 19-njy fewralynda Gypjak obasynda dogulyar.
- Kakasy Atamyrat II jahan urşunda Kawkaz söweşlerinin birinde wepat bolyar. 35 yaşly ejesi Gurbansoltan, doganlary 10 yaşly Muhammetmyrat we 6 yaşly Nyyazmyrat 1948-nji yylyn Aşgabat yer titremesinde şehit bolyarlar. Bu maşgaladan dine 8 yaşly Saparmyrat aman galyar. Ony garyndaşy Kurbanmyrat aga yygnayar. Ona ene terbiyesini Doyduk eje beryär.
- Ol Aşgabatdaky 20-nji orta mekdebi tapawutlanyp tamamlayar.
- Yokary bilimi 1963-1967-nji yyllarda Leningrad Politehniki institutynda alyar.
Okuwyny tamamlap Büzmeyin GRES-inde inzener bolup işe başlayar.
- 1980-nji yylda Aşgabat şaher komitetinin birinji sekreatary bolyar. Şu döwürlerde gurlup başlanan "Mir" mirkoyonlary Nyyazowyn ady bilen baglanyşyklydyr.
- 1984-1985-nji yyllarda Türkmenistanyn Kommunistik Partiyasynyn I sekretary wezipesinde işleyär.
- 1985-de Türkmenistanyn Hökümetinin başyna geçyär.
- 1990-njy yylyn 27-nji oktyabrynda Türkmenistan SSR-inin Prezidentligine saylandy.
- 1991-nji yylyn 27-nji oktyabryndaky referendium bilen Türkmenistan Garaşsyzlygyny yglan edyär.
- 1992-nji yylyn 2-nji martynda Türkmenistan Birleşen Milletler Guramasynyn agzasy bolyar.
- 1993-nji yylyn 1-nji noyabrynda Türkmenistan özünin pul birligini (MANAT) çykaryar.
- 1995-nji yylyn 12-nji dekabrynda Türkmenistan Bitarap döwlet hökmunde BMG tarapyndan ykrar edilyär.
Türkmenbaşy Türkmenistanyn 3 gezek gahrymanydyr. (Türkmenistanyn Garaşsyzlygy, Türkmenistanyn Bitaraplygy we Türkmenistanyn bugday garaşsyzlygyklary üçin)
Saparmyrat Atayewic Nyyazow 1940-njy yylda Asgabat etrabynyn Gypjak obasynda doguldy. Milleti turkmen. Bilimi yokary, hunari - inzener-energetik. Zahmet yoluna 1959-njy yylda baslady. 1967-nji yylda Leningradyn politehniki institutyny tamamlandan son, Buzmeyin GRES-inin ussasy, uly ussasy bolup isledi. 1970-nji yyldan 1985-nji yyla cenli partiya we sowet organlarynda jogapkarli wezipelerde isledi. 1985-nji yylda ol Turkmenistan Ministrler Sowetinin Baslyklygyna bellendi, sol yylyn dekabrynda bolsa Turkmenistan Kommunistik partiyasynyn Merkezi Komitetinin plenumynda TKP MK-nyn birinji sekretarlygyna saylanyldy. 1990-njy yylyn 27-nji oktyabrynda ahlihalk saylawlary netijesinde ol respublikanyn prezidentligine saylandy. 1991-nji yylyn mayynda Dunya turkmenlerinin gumanitar birlesiginin prezidentligine saylanyldy. S.Nyyazow ykdysady we syyasy ylymlaryn doktory, professor, Turkmenistan Ylymlar Akademiyasynyn akademigidir. Halklaryn arasyndaky dostlugy we parahatcylygy pugtalandyrmakda bitiren hyzmatlary goz onunde tutulyp, S.A.Nyyazowa birnace abrayly halkara bayraklary berildi. Saparmyrat Nyyazow Magtymguly adyndaky Halkara bayragynyn birinji laureatydyr. Ol Turkmenistanyn in yokary tapawutlandyrys derejesi bolan Turkmenistanyn Gahrymany diyen hormatly adyn we “Altyn Ay” medalynyn uc gezek eyesidir. 1995-nji yylyn yanwarynda gecirilen ahlihalk referendumynda turkmen halky nobatdaky saylawlary gecirmezden Prezidentin ygtyyarlyklaryny ikinji mohlete uzaltdy. 1999-njy yylyn dekabrynda bolan Halk Maslahatynyn, Milli Galkynys hereketinin we Yasulular maslahatynyn bilelikdaki Mejlisi Saparmyrat Turkmenbasyny Turkmenistanyň ömürlik Prezidenti diýlip yglan edilýär. Ol 2006-njy yylyň 21-nji dekabrynda aradan çykýar.


text:
Konfederasiýa
Döwlet gurluşynyň bir görnüşidir.
Geçmişde käbir döwletlerde (Şweýsariýada, ABŞ-da, Germaniýada) döwlet gurluşynyň “konfederasiýa” diýen formasy hem bolupdy. Häzirki döwürde Şweýsariýanyň we Kanadanyň resmi adynda “konfederasiýa” adalgasy bar hem bolsa, olaryň gurluşy konfederatiw däldir.
Konfederasiýa latynça bileleşik diýmekligi aňladýar. Konfederasiýa garaşsyz döwletleriň bileleşigidir. Oňa girýän döwletler, bölekler diňe käbir meseleleri (meselem, goranmak, pul ulgamy we ş.m.) merkezi hökümete berip, galan meseleleri özleri çözýärler. Olar ylalaşykly syýasat alyp barmak üçin merkez bilen habarlaşykly hereket edýärler. Bir ýa-da birnäçe ýöriteleşdirilen edaralary we wezipeleri döredýärler. Karar özara ylalaşyk netijesinde kabul edilýär. Ol diňe döwletleriň merkezi häkimiýetleri tarapyndan tassyklanandan soň güýje girýär. Bitewi salgyt we hukuk ulgamy bolmaýar. Taraplaryň islegi bilen konfederasiýadan çykyp bolýar. Soňky wagtlarda döredilen Ýewropa Bileleşiginde konfederasiýanyň alamatlary bar. Çeşme: P. Aýdogdyýew, B. Begseýidow, G. Geldiýewa, I. Halmyradow, G. Hanow. “Syýasaty öwreniş”. Aşgabat, 2010.