text:
F.ǵ.d., professor Baýyrjan Erdembekov
Doktor, doent Atakan Kýrt
Álipbıdiń ózgerýi – qazaq ultynyń tarıhyndaǵy mańyzdy betburystardyń biri. Qazaq tiliniń ulttyq álipbıdi jasaýda osy ýaqytqa deıin biri dáıekśeli, al ekinśisi sońǵy bekitilgen dıakrıtıkalyq – eki alfavıt usynylǵan bolatyn. Latyn jazýyna negizdelgen jańa qazaq álipbıine aýysýdaǵy maqsat – eń aldymen, balalardyń oqýy, jazýy barynśa jeńil, yaǵnı oqý, oqytý jáne praktıkalyq qoldaný kezinde qarapaıym bolýy ekeni belgili. Osy maqsatymyz oryndalýy úśin jańa álipbıge qoıylatyn krıterıılerdi anyqtap alǵandy jón kórip otyrmyz. Kompyuterlik til bilimine qatysty tájirıbelerimizge súıene otyryp, bul is úśin myna krıterıılerdiń qoıylýy oryndy dep oılaımyz. Qoıylatyn krıterıılediń alǵaśqy úśeýi – jańa álipbıdiń jazý kezindegi qoldanysyna arnalǵan jalpy krıterııler. Tórtinśi krıterıı – álipbıdegi dybys, árip jáne formaǵa baılanysty. YAǵnı, elementterdiń bir-birimen juptastyrylýy men basqa da máselelerge qatysty. Bir sózben aıtqanda, tehnıkalyq krıterııler.
(1) Fonemalyq orfografıya prınıpi
Orfografıya degenimiz – jazý men emle. Fonemalyq orfografıya, yaǵnı aıtylýǵa negizdelgen jazý úśin sózderdiń aıtylýy, yaǵnı estilýi jetkilikti. Fonemalyq orfografıyaǵa ıe tilderde bir adam estigen bir sóılemdi ońaı jaza alady. 26 túrli árip pen 40 túrli dybysqa ıe aǵylśyn tilinde fonema bolmaǵandyqtan, ár sózdiń qalaı jazylatynyn jattaýǵa týra keledi. Fonemalyq orfografıyaǵa ıe tilderde aıtylǵan nemese estigenińdi durys jazý óte jeńil. Fonemaly tilderdi úırený jáne úıretý fonemasy joq tilderge qaraǵanda áldeqaıda jeńil ári jyldam. Fonemalyq orfografıyaǵa ıe tilimiz jańa álipbıge kóśkende osy mańyzdylyǵyn odan ári damytqanymyz jón. Oqýdy, jazýdy jańadan úırengen bastaýyśtyń 1 synyp oqýśysy nemese qazaq tilin úırenýśi śeteldik azamat oqytýśynyń aıtqan sózin nemese sóılemin álipbıge júginbeı-aq durys jaza alýy tıis. Odan da mańyzdysy – synypta aıtylǵandy barlyq oqýśy birdeı jaza alýy. Eger synyptyń jartysy ekinśi jartysynan basqaśa jazar bolsa, álipbıde dybys-áripterdiń juptasýyna qatysty qıyndyqtyń bar bolǵany. Bundaı qıyndyqtardy azaıtý úśin álipbı jobasyn jasaǵan kezde fonemalyq orfografıya erekśelikterine nazar aýdarǵan jón. Eger álipbıdegi bir árip eki túrli dybysqa sáıkes kelse (aǵylśyn tilindegi s árpiniń /s/ nemese /z/ dybystaryna sáıkes kelgeni sekildi), adam qaı dybysty aıtýy kerektigin bilmegendikten fonemalyq qyzmet buzylady. Osyǵan uqsas álipbıde eki túrli dybys bir árippen berilse (aǵylśyn tilindegi /k/ jáne /s/ dybystarynyń c árpimen jazylýy sekildi), adam jazý kezinde qaı áripti jazatynyn bilmegendikten fonemalyq qyzmet buzylady.
(2) Sóılesim tili men jazý tiliniń jaqyndyǵy prınıpi
Kóptegen tilderde sóıleý tili men jazý tili arasynda azdy-kópti aıyrmaśylyqtar bolady. Jańa álipbıge ótkende, sóıleý tili men jazý tili arasyndaǵy alśaqtyqty azaıtýdy maqsat etý kerek. Tarıhı damýy toqtaǵan tilderde bul aıyrmaśylyq az. Al endi osy aıtylǵan jaǵdaıdy iske asyrý barysynda sóıleý tili jazý tiline jaqyndatylýy qajet pe, álde jazý tili sóıleý tiline úılesýi qajet pe? Buǵan qysqaśa jaýap berer bolsaq, «ekeýi de bir-birine jaqyndaýy kerek» dep aıta alamyz.
Qalypty sóıleý tili men jazý tili bir-birimen baılanysty jáne ýaqyt óte bir-biriniń ózgerýine yqpal etedi. Eń alǵaśqysy – sóıleý tili. Jazý tili sóıleý tiliniń sýret túrinde qaǵazǵa túsirilgen túri. Ýaqyt óte kele sýret áriptermen aýystyryldy. Jazý tilinde álipbıdiń qoldanylyp bir izge túskenine qaramastan, sóıleý tilindegi aıyrmaśylyqtar dıalekt retinde jalǵasyn tapty. Sózder ár túrli dıalektilermen túrli aıtylymdarda jazý tilinde basqaśa jazylmaýy úśin dıalektilerdiń biri anyqtamalyq dıalekt retinde alynady. Sodan keıin sol dıalektiniń aıtylymy jazý tiliniń standarty retinde qoldanylady. Bul kezeńnen keıin standart jazý tili ortaq qoldanys jolymen basqa da dıalektilerge áser ete bastady. Qazirgi tańda jazý tili negizgi, al sóıleý janama retinde ózgere beredi. Sonymen qatar sóıleý tili jazý tiline, keıde jazý tili sóıleý tiline yqpal etetin kezder de joq emes.
Sóıleý tilindegi keıbir aıtylymdar qalypty kórinse de, jazý tilinde bul – qalypty emes. Eger jazýda bir sóz túrli jaǵdaılarda jazylsa, ol ár túrli qıyndyqtardyń týyndaýyna sebep bolady. Bul máselelerdi boldyrmas úśin jańa álipbıge kóśken kezde jasalýy qajet śaralardyń biri – az ýaqyt iśinde qazaqśa emle nusqaýlarynyń daıyndalýy. Bul emle nusqaýlaryn ázirleý barysynda múmkindiginśe sóıleý tili men jazý tiliniń arasyndaǵy aıyrmaśylyqtardy azaıtý jáne sol arqyly qazaq tilindegi fonemalyq orfografıyanyń mańyzdylyǵyn damyta túsý basty maqsat bolýy tıis.
Keıbir zertteýśiler qazaqśa sóıleý tilinde 5-ten 12-ge deıin daýysty jáne 17-den 26-ǵa deıin daýyssyz dybys bar dep kórsetedi. Usynylǵan dáıekśe jáne dıagraf álipbılerine qarap tek latyn-kırıl árpi juptasatynyn baıqaýǵa bolady. Qazaqśada qaı dybystyń bul álipbıde naqty orny qaısysy ekenin anyqtap kórsetýimiz qajet.
(3) Júıelilik prınıpi
Rettilik nemese sáıkestilik prınıpi boıynśa tildegi úrdis pen úlgiler erejelerge baǵynýy jáne osy jolda aıyrmaśylyqtardy azaıtýǵa tıis. Álipbı kontekstinde tildegi fonetıka, orfografıya jáne morfologıya sóz bolady. Júıeniń qarapaıymdylyǵy, jeńildigi adamdardyń qabyldaýyna yqpal etedi. Al kúrdelilik pen qıyndyqtar, kerisinśe, qolaısyzdyqtar týdyrady. Adam tabıǵaty jeńil nárseni qabyldap, qıyn isten bas tartatyny belgili jáıt.
Olaı bolsa, álipbı jobasyn ázirleý barysynda kirme sózderdiń sóıleý tilindegi aıtylymdaryn nazarǵa ala otyryp qalaı jazý kerektigin naqtylaý qajet, yńǵaıly jáne túpnusqaǵa jaqyn bolýyn eskerý otyryp, erejege baǵynbaıtyn erekśelikterdi azaıtý qajet. Bul prınıpti tildegi tól sózderge de qatysty qoldana alamyz. Túrki tilderinde bir sózde eki daýysty dybys qatar qoldanylmaıdy, al kirme sózder bul erejege baǵynbaıdy. Túrki tilderinde ár býynda tek bir daýysty dybys bolady, qazaq tilinde sóz basynda R dybysy qoldanylmaıdy. Kırıllıadan jańa álipbıge aýysarda kırıllıadaǵy keıbir áripterdiń sóz basynda, ortasynda qoldanysy kezinde dybystardyń ár túrli bolatyny eskerilýi qajet, sebebi YU(yu), YA(ya), Ý(ý), I(ı) áripteriniń latyn jazýynda eki árip arqyly berilýi júıelilik prınıpine qaıśy. Bir sózdiń ár túrli jazylýy jáne ár qıly aıtylymdary, bir áriptiń eki dybyspen berilýi – júıelilik prınıpine qarsy jaǵdaı.
Jańa alfavıt til erejelerin damytyp, aıyrmaśylyqtardy azaıtý úśin múmkindik týdyrmaq. Osy múmkindikti qoldaný jáne jańa alfavıttiń emle nusqaýlyqtaryna qaraı erekśelikterdi múmkindiginśe azaıtý qajet. Aıyrmaśylyqtar azaıǵan ýaqytta qazaqśa fonetıka, orfografıya jáne morfologıya budan da retti, taza, qarapaıym, úılesimdi jáne myqty bir til bola túsedi.
(4) Juptaý prınıpi: 1 dybys = 1 árip = 1 forma = 1 perne = 1 kod
Bir-birden juptaý prınıpi degenimiz – 1 dybys = 1 árip = 1 forma = 1 perne úlgisindegi formýla. Bul formýla qarapaıym jáne maǵynasy ońaı túsiniletin bir formýla retinde dybystan jazýǵa, jazýdan kompyuterge aýysqanda, úndestik erejelerin tómendegideı júıeleýge bolady:
(4.1) Dybys-árip juptasymy – bir dybystyń alfavıtte jalǵyz jáne tek bir árippen juptasýy nemese kórsetilýi. Bul ereje eki bólikten turady:
1 dybys→ 1 árip: Sóılesim tilindegi bir dybys álipbıdegi jańa jazý tilinde tek bir árippen berilýi tıis. Basqa bir sóılemde eki túrli árip sol dybysty bere almaıdy. Bas jáne kiśi áripter ár túrli bolatynyna qaramastan, bul erejeni buzbaıdy.
1 árip→ 1 dybys: Bir árip tek bir dybysty bildire alady. Basqa bir sóılemde eki túrli dybys sol árippen kórsete almaıdy. YA árpi 2 túrli dybys (ıa býyny) bildiretini úśin erejege baǵynbaıtyn árip bolyp sanalady. Kırıllıaǵa negizdelgen alfavıttegi YU(yu), YA(ya), Ý(ý), I(ı) áripter erejege qarsy mysal bolyp otyr. Bul ereje bir áriptiń eki dybystan turýy bir býynǵa qarsy kele almaıtynyn bildiredi. Álipbıdi jobalaý barysynda bir-birine jaqyn dybystardyń árip sanyn śekteý úśin bir árippen ǵana kórsetý bul erejege baǵynbaıdy. Bul ereje bir áriptiń eki túrli dybysqa nemese eki dybystan quralǵan bir býynǵa sáıkes keletinin kórsetip tur.
(4.2) Árip-forma juptasymy alfavıttegi bir áriptiń jalǵyz jáne tek bir formamen (grafema) berilýi kerektigin bildiredi. Dıakrıtıkalyq belgiler áriptiń bóligi bola alady jáne bul erejeni buzbaıdy. Bul ereje basqalary sekildi eki bólikten turady:
1 árip→ 1 forma: Bir árip tek bir ǵana formamen kórsetilýi nemese jazylýy tıis. YAǵnı eki túrli forma bir árip úśin qoldanylmaýy kerek. Kırıllıada G árpi úśin «G» jáne «g» formasynda, sol sıyaqty latynśa jazýda A árpi úśin «a» jáne «a» formalarynyń paıdalanylýy erejege qaıśy emes mysaldar bolyp sanalady. Dıakrıtıkalyq belginiń aǵylśynśada I (i) árpiniń kiśisinde qoldanylyp, bas árpinde qoldanylmaýy túrik tilindegideı I jáne İ dep 2 túrli dybysqa ıe bolý arqyly keıbir tilderde tehnıkalyq problemalar týdyrady. Osyndaı qıyndyqtar ekpin álipbıinde de týyndaıtynyn kórip otyrmyz. Dáıekśeli alfavıtte 8 árip dáıekśe arqyly jazylatyndyqtan, erejege qaıśy formada qoldanylǵaly tur. Bul 8 áripte dıakrıtıkalyq belgi qoldanýdyń ornyna bir forma bolyp sanalatyn dáıekśenińtyń usynylýyn, adamdardyń jazý kezinde dáıekśenity qoldanbaıtynyn, sol sebepti ýaqyt óte ol áripterdiń basqa áriptermen birdeı dybystalyp ketetini jaıly pikirdi śyndyqqa janaspaıdy dep sanaımyz. Sebebi bul problema dáıekśe úśin de ótpeli. Adamdar jazý kezinde praktıkalyq jáne estetıkalyq sebepterge baılanysty dáıekśelity nemese ekpindi de qoldana almaıdy. Bul jaǵdaı azǵantaı tájirıbemen durystalady.
1 forma→ 1 árip: Bir forma tek qana bir áripti nemese tynys belgini kórsete alady. Basqa bir sóılemde bir forma eki túrli árip úśin qoldanylmaýy tıis. (Bul jerde bir formanyń áripke baılanysty ózgeris nusqasyn túrli formada qabyl etpeımiz).
(4.3) Árip-perne juptasymy bir mátin jazylǵanda alfavıttegi bir áriptiń kompyuter pernetaqtasyndaǵy bir ǵana pernemen juptasýyn nemese jazylýyn bildiredi. Buny tómendegi eki ereje arqyly túsindire alamyz:
1 árip→ 1 perne: Bir áriptiń pernetaqtadaǵy bir perneniń basylýy arqyly jazylýy. YAǵnı bir áripti jazý úśin 2 nemese odan da kóp basqa túrli perneler basylmaýy tıis. (Bul jerde bas/kiśi áripti jazýdaǵy Shift nemese CapsLock perneleriniń basylýy nemese dıakrıtıkalyq belgilerin jazý úśin extra pernesiniń basylýy erejeni buzbaıtynyn aıta alamyz).
1 perne→ 1 árip: Pernetaqtada bir perne basylǵanda jazýda tek bir árip jazylýy tıis, eki nemese odan da kóp árip jazylmaýy qajet.
(4.4) Árip-kod juptasymy. Bir alfavıttiń kompyuterde kórsetilýi, óńdelýi, saqtalýy úśin alfavıttegi áripterine arnalǵan kod tizimi jasalýy kerek. Mysaldyń ASCII kod kestesi kompyuterde alfa-sandar sımvoldary (áripter, tynys belgileri, sandary jáne basqa da sımvoldar) saqtaý úśin qoldanylatyn eń eski kodtaý kesteleri nemese standarttarynyń biri. UNICODE qazirgi tańda jıi qoldanylatyn halyqaralyq standart kodtaýdyń júıesi retinde álemdegi barlyq tildi kodtaý úśin paıdalanylady. Jańa alfavıttiń UNICODE kody jasalarda árip-kod juptasymynyń durys jasalýy – mańyzdy taqyryptardyń biri. Bul ereje kodtaý kezinde alfavıttegi bir áriptiń tek bir kodpen kórsetilýi prınıpi boıynśa iske asyrylady.
(5) Aqparattyq tehnologıyalarǵa úılesimdilik
Álipbıdiń jobasyn ázirleý kezinde nazar aýdaratyn taǵy bir krıterıı – mátin nemese qujattardyń kompyuterde jazylýy jeńil, jyldam jáne tıimdi bolýyn qamtamasyz etetin dızaıny. Mobıldik jáne kompyuterlik perne dızaındary, kırıllıadan latynǵa árip aýysýy, OCR, kompyuterlik aýdarma, álipbıde bolmaǵan dybystardyń kórsetilýi sekildi kóptegen qoldanystarda álipbıdegi áripterdiń, formalardyń jáne olarǵa qatysty kompyuter kodtarynyń tańdalýy mańyzdy ról atqarmaq. Mysaldyń formasyn tańdaýda OCR, árip dızaıny, jazý estetıkasy, árip sany – perne dızaınyna áser etetin faktorlar bolyp sanalady.
(6) Latyn negizdi álipbılerge sáıkestilik
Tehnologıyanyń damýymen qatar vırtýaldy álemde elder arasyndaǵy śekaralar aśylyp, ár túrli ult ókilderi bir-birimen jazý arqyly habar alysa alady. Bundaı jaǵdaıda jańa alfavıttiń osy 2 álipbılerdiń sáıkes kelýi mańyzdy:
Aǵylśynśa
Túrikśe bastaýy bolǵan basqa da túrki tilderi
Sáıkestilik termınimen álipbıler arasyndaǵy ortaq elementterdiń mólśerin nusqap otyrmyz. Ortaq elementter yaǵnı dybys, árip, tynys belgi, sımvol jáne emle erejeleri qanśalyqty kóp bolsa, qazaq tiliniń qazirgi zamandaǵy basqa da ulttardyń tilderi arasynda óz ornyn taýyp, álemdik ıntegraıyaǵa ótý jeńil ári jyldam bolmaq. Sáıkestilik prınıpi latynnegizdi álipbıdi qoldanatyn śeteldikterdiń qazaqśany úırenýi kezinde ári qazaqtardyń aǵylśyn sekildi batys tilderi men túrikśe sekildi túrki tilderin úırenýine jeńil bolady.
(7) Kırıl-latyn aýysýy
Jańa álipbıge aýysý kezinde orysśa oqytý jáne úıretýde qoldanýdy jalǵastyratyndyqtan, kırrılıa orys tili úśin qoldanysta qala bermek. YAǵnı eki alfavıt uzaq ýaqyt qatar paıdalanylatyn bolady. Osyǵan oraı kırıl-latyn árip aýysymy da mańyzyn arttyra túsirmek. Eger kirme sózder (jalqy esimderdi qospaǵanda) qazaqśa aıtylym arqyly qazaqylandyrylmasa, soǵan saı jazylmasa, qazaq tilindegi turaqsyz jaǵdaılar ýaqyt óte sol kúıi jalǵasa bermek. Álipbıdi belgileýde de, kırıl-latyn árip aýysymyna da joǵarydaǵy 4 jaǵdaı zor yqpal etetin bolady. Orys (kırıll) jáne aǵylśyn (latyn) alfavıtteriniń turaqsyz bolýy jáne adamdardyń bul alfavıtterdegi turaqsyzdyqtardy qabyldaýlary fonetıkalyq til bolyp sanalatyn qazaq tiline keri áser etýi múmkin.
(8) Uqsas tájirıbelerden paıdalaný
Latynnegizdi álipbıge óterde osy joldan ótken ulttardyń tájirıbesin qoldaný jáne osy taqyrypta buǵan deıin jasalǵan jumystardan paıdalaný, sonymen qatar olardyń jibergen qatelikterin qaıtalamaý qajet.
Arabnegizdi álipbıden, kırılnegizdi alfavıtten latynǵa ótken túrki tektes ázirbaıjan, túrik, ózbek sekildi tilderdi mysal retinde alýǵa bolady.
· 1920-1930 jj. Keńes Odaǵynda tusynda túrki tektes halyqtar úśin latynǵa ótý kezeńi júrip, ortaq álipbı anyqtaldy. Bul jerdegi maqsat arab alfavıtin alyp tastaý jáne revolyuıya men kommýnızmdi ońaı qabyldaýy úśin túrki tektes halyqtardy tarıhynan, mádenıetinen, dininen alystatý edi. Keıinirek túrki halyqtaryna Batys elderiniń latyn álipbıine áser etetindigi demokratıyalyq jolmen túsindirilip, latyn álipbıi joıylyp, ornyna kırıllıa engizildi. Kırıllıanyń engizilýimen qatar ár ulttyń alfavıtine túrik halyqtarynyń bir-biriniń jazbalaryn ońaı oqyp, ortaq alfavıtke ıe bolýyna jol bermeý úśin śaǵyn aıyrymdar qosyldy. 1927-1940 jyldar aralyǵynda qazaqtar latyn tilindegi «Qazaqparat» alfavıtin paıdalandy. YAǵnı buǵan deıin qazaqtardyń eki alfavıt ózgertý tájirıbesi bolǵan.
Túrki halyqtardyń ǵalymdarynyń uzaq ýaqyt jasaǵan ortaq jumystarynyń nátıjesinde túrki tilderindegi barlyq daýysty dybystardy belgileıtin ortaq túrikśe alfavıt 1993 jyly jasaldy. Bul jumystyń maqsaty túrki tilderiniń bir alfavıtti qoldanýyn jáne osy jolda mádenı jáne áleýmettik birligin nyǵaıtý boldy.
Túrkıya bastap, Ázirbaıjan, Túrkmenstan, jáne Ózbekstan jalǵastyryp, latynnegizdi álipbıge kóśti. Ókiniśke oraı, ǵylymı kózqarastyń bolmaýy nemese sayası kózqarastarǵa baılanysty osy tilderde usynylǵan alfavıtter, máselen, qazaq tilindegi dáıekśeli jáne ekpin alfavıti sekildi birneśe ret ózgeriske uśyrady. Keıbir alfavıtter 1 dybys – 1 árip erejesine sáıkes kelmeýi sebepti bolaśaqta birneśe ret ózgerýi yqtımal. Degenmen álipbı sekildi bundaı mańyzdy máselede qatelik jiberýge bolmaıdy. Eger jiberilgen qatelerden sabaq alyp, ǵylymı ádisti qoldansaq, bul isti birinśi retten-aq qatesiz jasaýǵa bolady.
Alfavıt jáne pernetaqta dızaıny
Joǵaryda jańa álipbı dızaınynda nazar aýdartqan krıterııler jaıly aıtylǵan edi. Usynylǵan álipbıdiń pernetaqtasyn kereginśe ózgertý isin qolǵa almaqpyz. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, mobıldik jáne kompyuterlik eki túrli pernetaqta týraly sóz bolyp otyr. Kompyuter pernesi fızıkalyq, al mobıldik perneler vırtýaldy nemese vızýaldy bir pernetaqta bop sanalady. Ár pernetaqtany jazý kezinde qoldanýdyń túrli artyqśylyqtary men tájirıbeleri bar.
Qorytyndy
Sonymen qoryta aıtqanda, usynylǵan álipbıdi dayarlaýda nazar aýdarylýy tıis krıterııler osy maqalamyzda jazylǵan krıterıılermen sáıkes keledi.
Aǵylśynśa latyn alfavıtiniń kemśilikteri bar ekenin umytpaýymyz kerek. 40 dybysty śyǵarý úśin 26 árip qyzmet etpek. Bul alfavıttegi X jáne Q sekildi áripter qajet emes, sebebi bul áripter śyǵaratyn dybystar basqa áriptermen berilýi tıis. Aǵylśyn alfavıtin reformalaý úśin kóptegen josparlar jasalsa da, aǵylśyn tili óte keń taralǵan til, sondyqtan bul álipbıdi túzetý óte qıyn. Sol sıyaqty kırıllıa alfavıti de problemalyq álipbı bolyp sanalady. Bul álipbıde de retsizdikter men sáıkessizdikter bar. Aǵylśyn tili fonetıkalyq til dep tipti aıta almaımyz. Orys tili de dál solaı. Sol sebepti dybystar men áripter arasynda eśqandaı sáıkestik bolmaıdy. Jańa álipbıdi qurastyrǵan kezde biz osy kemśilikterdi bizdiń álipbıimizge kirgizbeýimiz jáne sondaı qatelikter jibermeýimiz kerek.
Jańa álipbıge ótkende álipbı jobasy kórinisiniń bir bóligi retinde árip aýysymy, árip dızaıny, pernetaqta jobasy sekildi tehnıkalyq turǵydan jasalýy qajet jumystardan basqa jańa álipbımen úıretýde qoldanylatyn ádis jáne tehnologıyalar emle men sózdikterdiń dayarlanýyna, dáris kitaptary men negizgi kitaptardyń kırıllıadan latynǵa kompyuter arqyly avtomatty túrde aýdarylýyna deıingi jasalatyn ister anyqtalýy tıis. Bul – aýdarýdy jeńil ári qıyndyqsyz iske asyrý úśin qaı kezde neni jáne kimder tarapynan qalaı jasalýy kerektigin aıqyndaıtyn jospar.


c: text/html

text:
Ekerançylykda gyzgalaňly döwür bolan gowaça ekişiniň möwsümi pagtaçy kärendeçileri birneme tijendirdi. Daýhanyň iş orny ekerançylyk meýdanlarynda. Çünki, bol pagta hasylyny ösdürip ýetişdirip, «ak altyndan» dag deý belent harmanlary döretmekde gowaça ekişini gowy hilli geçiren pagtaçy kärendeçiler öz çeken zähmetiniň ilkinji miwesine—topragy nagyş bolup bezeýän ýaşajyk gowaçalara buýsanýarlar.
Mähriban Arkadagymyz pagta ýetişdirmekde ekerançylara uly ýeňillikleri döretdi. Pagta öndürijiler bereketli hasyl ýetişdirmekde tohum, dökün, tehniki hyzmatlarydyr himiýa serişdeleri üçin çykarylýan harajatlaryň çykdajylarynyň ýeňilliklerinden peýdalanýarlar. Hormatly Prezidentimiziň atalyk aladalaryndan ruhlanýan etrabymyzyň pagtaçy kärendeçileri şol aladalara guwanyp, buýsanyp zähmet çekmek bilen ýurdumyzyň senagaty üçin gymmatly çig mal bolup hyzmat edýän «ak altynyň»—pagtanyň bereketli hasylyny ýetişdirmäge borçlanýarlar.
«Ak altyn» türkmeniň rysgaly, baýlygydyr. Etrabymyzda bar bolan daýhan birleşikleriniň 18-siniň pagtaçy kärendeçileri şu aýdylanyna uýup, Türkmenistan—Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi ýylymyzyň pagta hasyly üçin 22 müň 400 gektar ýere gowaça ekdiler, şonuň 19 müň 457 gektardan gowragy orta süýümli, galany bolsa inçe süýümli pagta üçin niýetlenendir, Pagtaçy daýhanyň rysgal-döwletini has artdyrýan bu gymmatly önümi ýetişdirýänlere ene toprak egsilmez sahawat, guwandyryjy bereket eçilýär. Geçen ýylda etrabymyz boýunça taýýarlanan pagta hasyly doly we ýokary derejede gaýtadan işlenildi. Etrap pagta arassalaýjy kärhanamyz tarapyndan şu ýyl pagtaçy daýhanlara gowaçanyň „orta we inçe süýümli görnüşiniň ýokary hilli tohumynyň 2260.045 kilogramynyň goýberilendigini ýatlamak ýakymlydyr. Tohumlyk çigidi we ekini kesellerden, zyýan beriji möjeklerden we haşal otlardan goramagyň üpjün edilmegi ekinlerden ýokary hasyl almagyň esasy şertidir. Çigidiň gowy çykmagyna we hasyllylygyň artmagyna ýardam edýän şeýle çäreleri talabalaýyk berjaý etmekde kärhanamyzyň tejribeli işgärlerinden Atamyrat Çopanowyň, Kakajan Amangylyjowyň, Döwran Kakalyýewiň uly tagalla edendiklerini agzap geçmek bolar.
Bäşim Baýjaýew,
Mary welaýatynyň Murgap pagta arassalaýjy kärhanasynyň kärdeşler arkalaşyklarynyň ilkinji guramasynyň başlygy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
“Ýewfrat derýasynyň gündogaryndaky terrorçylaryň ýerlerini derbi-dagyn ederis”
Prezident Rejep Taýýip Erdogan Siriýada Ýewfrat derýasynyň gündogaryndaky terrorçylaryň ýerlerini derbi-dagyn etjekdiklerini beýan etdi
Erdogan Spartada eden çykyşynda howpsyzlyk güýçleriniň ýurdyň öz içinde terror guramasyna agza terrorçylara taryhlarynda görmedikleri zarba salandygyny belläp: “Nesip bolsa örän ýakyn wagtda, çinlerini alan kommandoslaryň goldawy bilen, Ýewfrat derýasynyň gündogaryndaky terrorçylaryň ýerlerini derbi-dagyn ederis” diýdi.
2016-njy ýylyň 15-nji iýulyndaky Fetullahçy terror guramasynyň agdarlyşyk synanyşygynyň hem üstünde durup geçen Erdogan: “Käbir töwerekler tarapyndan aýaga galmaz diýip häsýetlendirilen Türkiýäniň Ýaragly güýçleriniň hakyky güýjüne gowuşandygyny görenler entegem haýran galmaklaryny dowam etdirýärler” diýdi.
Türkiýäniň soňky wagtlarda ençeme spekulýatiw hüjümlere sezewar galandygyny aýdan Erdogan, bu hüjümleriň Türkiýäniň, dünýäniň satyn almak gatnaşygyna görä 13-nji, milli girdejä görä 17-nji yurdudygy baradaky hakykaty üýtgetmändigini nygtady.
Prezident Erdogan: “Öňümize goýulýan päsgelçilikler näme bolsa bolsun, ýa bir ýol taparsyň ýa bir ýol ýasarsyň we ony hökmany ýadgaýda aşarys” diýdi.
Çykyşynda “Ýurdumyza beren sözlerinde örän gülkinç sebäpler bilen durmaýanlara, ýene-de örän gülkinç sebäpler bilen bize sanksiýa girizmäge synanyşanlara esasy ýitgi çekeniň özleri bolandygyny görkezeris” diýip dowam etdiren Türkiýäniň Prezidenti: “Bize ýapylan her gapa garşy, 10 sany gapy açyp, bize çykarylýan her kynçylyga garşy 10 sany ýeňilligi döredip maýa goýumlarymyzy dowam etdireris, ykdysadyýetimizi galkyndyrmagy dowam etdireris” diýip belledi.


text:
Sizi we siziñ masgala agzalaryñyzy ýetip gelýän Täze ýyl baýramy – täze 2018-nji ýylyň gelmegi bilen tüýs ýüregimden gutlaýaryn!
Her ýylyň öz aýratyn gözelliginiň bolşy ýaly, täze 2018-nji ýyl – It ýyly hem siziň durmuşyňyzda iň ajaýyp, şatlykly we ýatdagalyjy ýyllaryň biri bolsun! Täze ýyl kitabyňyz şatlykly hekaýalardan dolsun!
Maksatsyz hiç bir iş amala aşmaýar. Goý, 2018-njy ýylda öňde goýan maksatlaryňyzyň ählisi durmuşa geçsin! Täze ýylda ähli üstünlikler, ýagşy umytlar siziň bilen bolsun! Täze ýylyňyz ýylgyryşlara baý ýyl bolsun we ýürekden gaýdýan ýylgyryşlar sizi bagta atarsyn!
Ýene bir ýola sizi Täze 2018-nji It ýyl bilen mähirli gutlaýaryn hem-de pursatdan peýdalanyp, size berk jan saglyk, uzak ömür, egsilmez bagt, ýürekdeşlik we rysgal-döwletlilik, maşgala abadançylygyny, ýurt parahatçylygyny we çekýän tutanýerli zähmetleriňizde mundan beýläk-de rowaçlyklary arzuw edýärin!
Goý, Allajan sizi hemişe öz penasynda aman saklasyn!
Goý, Täze ýyl heriňiziň maşgala ojagyna bagtyýarlyk getirsin!
TÄZE ÝYLYŇYZ GUTLY BOLSUN!
Gutlaglar bilen, saýtyň admini


text:
Futzal
Futzal dünýä ýüzünde giňden ýaýran futbol oýnunyň bir görnüşidir. Futzal sözi ispan dilinde “fútbol sala” ýa-da “fútbol de salón” we portugalça “futebol de salão” diýen sözlerden emele gelip, adatça “ýapyk binada oýnalýan futbol” diýip terjime edilýär.
Sport görnüşi
Futzal oýny 5 oýunçydan ybarat iki toparyň arasynda oýnalýandyr. Bu oýun gapdal taraplardaky çyzgylaryň aralygyndaky meýdançanyň çäginde oýnalyp, ähli oýunçylara jerime urgular zolagyna erkin ýagdaýda girmäge rugsat berilýändir.
Duşuşyk her biri 20 minut dowam edýän iki sany ýaryma bölünýär. Oýnuň her ýarymynyň wagty anyk bolup, her birinde wagty duruzmak arkaly bir arakesmä rugsat berilýär.
Dünýäniň iň meşhur toparlarynyň (Barselona, Real Madrid, Çelsi, Mançester Ýunaýted) ýaş oýunçylary üçin aýak bilen ýerine ýetirilýän başarnyklaryny hem-de dartgynly ýagdaýda çalt netijä gelmegi ösdürmek üçin ýörite futzal maksatnamalary bar.
Gelip çykyşy
Futzal oýny 1930-njy ýylda urugwaýly mugallym Huan Karlos Seriani tarapyndan YMCA ýokary okuw mekdebiniň saglygy dikeldiş maksatnamasyny doldurmak üçin döredildi.
Futzal boýunça ilkinji dünýä çempionaty 1982-nji ýylda Braziliýanyň San-Paulo şäherinde geçirildi. Bu ýaryşyň 12 000 tomaşaçynyň gatnaşmagynda geçirilen final tapgyrynda ýer eýeleri bolan Braziliýanyň topary Paragwaýyň toparyndan üstün çykmagy başardy. 1985-nji ýylda futzal boýunça ikinji Dünýä kubogy Ispaniýanyň Madrid şäherinde geçirildi we netijede ýene-de Braziliýanyň topary çempion boldy.
“Aşgabat 2017” oýunlarynda
Oýunlarda futzal boýunça ýaryş iki dissiplinada geçiriler (biri zenanlaryň arasynda, beýlekisi hem erkekleriň arasynda). Ýaryş 10 günüň dowamynda, ýagny 16-26-njy sentýabrda Köpugurly sport toplumynda geçiriler. Toparlaýyn tapgyr geçirilenden soňra bir gün (23-nji sentýabr) dynç alyş güni bolar.
Ýaryş saýlap-seçiş toparlaýyn tapgyr bilen başlaýar. Soňra finala çenli utulan topar ýaryşdan çykarylýar. Erkekleriň arasynda ýaryşa gatnaşýan 17 sany milli ýygyndy topar 4 topara bölüner. Olaryň ikisi 5 milli ýygyndy topardan, biri 4 milli ýygyndy topardan we ýene biri 3 milli ýygyndy topardan ybarat bolar. Zenanlaryň arasynda ýaryşa gatnaşýan 7 milli ýygyndy topar bolsa 2 topara bölüner: biri 4 milli ýygyndy topardan, beýlekisi hem 3 milli ýygyndy topardan ybarat bolar.
Gysga maglumatlar
- Dünýä derejesinde tanymal toparlaryň ählisinde (Barselona, Real Madrid, Çelsi, Mançester Ýunaýted we ş.m) futzal oýnaýan ýaş oýunçylar bar.
- Futzal oýny 1930-njy ýylda urugwaýly mugallym Huan Karlos Seriani tarapyndan YMCA ýokary okuw mekdebiniň saglygy dikeldiş maksatnamasyny doldurmak üçin döredildi.
- Ilkinji Futzal boýunça dünýä Çempionaty 1982-nji ýylda Braziliýanyň San-Paulu şäherinde geçirildi we Braziliýa birinjiligi eýeledi.
Medallaryň sanawy
Habarlar #Futzal
- Soňky habarlar
Eýranyň futzal boýunça 5-nji ýeňşi27 Sentýabr, 2017 (10:32)
- Soňky habarlar
Aşgabat 2017-niň surat galereýasy we gündelik hasabat: on birinji güni26 Sentýabr, 2017 (11:57)
- Soňky habarlar
«Aşgabat 2017»-niň surat galereýasy we gündelik hasabat: onunjy gün25 Sentýabr, 2017 (22:18)
- Soňky habarlar
Eýranly futzalçylar bäşinji gezek Oýunlaryň çempiony bolmagynyň ugrunda25 Sentýabr, 2017 (18:40)
- Soňky habarlar
Gündelik maglumat: 2017-nji ýylyň 25-nji sentýabry25 Sentýabr, 2017 (10:24)
- Soňky habarlar
«Aşgabat 2017»-niň surat galereýasy we gündelik hasabat: dokuzynjy gün24 Sentýabr, 2017 (22:46)
- Soňky habarlar
Taýlandyň ýygyndy topary dördünji çempionlygyny gazanmak isleýän Ýaponiýanyň futzal ýygyndysynyň öňünde iň uly güýç bolup dur24 Sentýabr, 2017 (19:10)
- Soňky habarlar
Gündelik maglumat: 24-nji sentýabr, ýekşenbe24 Sentýabr, 2017 (14:17)
- Soňky habarlar
«Aşgabat 2017»-niň surat galereýasy we gündelik hasabat: sekizinji gün23 Sentýabr, 2017 (23:49)
- Soňky habarlar
Gündelik maglumat: 23-nji sentýabr, şenbe güni23 Sentýabr, 2017 (10:53)
- Soňky habarlar
Ispan tälimçileri Eýranyň toparynyň çempionlygyny elinden almak isleýär22 Sentýabr, 2017 (15:55)
- Soňky habarlar
Gündelik hasabat: 21-nji sentýabr, hepdäniň penşenbe güni21 Sentýabr, 2017 (10:19)
- Soňky habarlar
«Aşgabat 2017» oýunlarynyň bäşinji güni üçin surat galereýasy hem-de gündelik hasabat20 Sentýabr, 2017 (23:16)
- Soňky habarlar
Surat galereýasy: «Aşgabat 2017»-niň dördünji güni19 Sentýabr, 2017 (23:05)
- Soňky habarlar
«Aşgabat 2017»-niň gündelik habarlary: 16-njy sentýabr17 Sentýabr, 2017 (12:13)
- Soňky habarlar
Surat galereýasy: «Aşgabat 2017»-niň 1-nji güni17 Sentýabr, 2017 (11:08)
- Soňky habarlar
Oýunlar başlanýar: Türkmenistan ilkinji altyn medallaryny gazanmak üçin “dyrjaşýar”15 Sentýabr, 2017 (20:36)
- Soňky habarlar
Sporta bolan söýgi durmuşa bolan söýgüdir08 Sentýabr, 2017 (12:15)
- Soňky habarlar
Zenanlaryň arasynda futzal oýny boýunça Ýaponiýanyň toparyny ýeňip biljek barmy?28 Awgust, 2017 (18:04)
- Soňky habarlar
Türkmen türgenleri futzal boýunça dünýäniň öňdebaryjy toparlaryny haýran galdyrar25 Awgust, 2017 (17:00)


text:
“DAIŞ-i kim döreden bolsa PÝD-ni döreden hem şoldyr”
Türkiýäniň Prezidenti Erdogan Siriýanyň demirgazygyndaky Afriniň aýralykçy terror guramasy PKK-nyň sebitdäki şahasy PÝD/ÝPG-den saplanmalydygyny belledi
Prezident we Adalat we ösüş partiýasynyň başlygy R.T. Erdogan partiýasynyň merkezinde Welaýat başlyklarynyň giňeldilen maslahatynda söz sözledi.
Türkiýäniň Afrini terrorçylardan saplap, ol ýerdäki gözegçilik nokatlarynda agdyklyk edýän güýç boljakdygyny aýdan Erdogan: “Muny etmäge mejburdyrys. Hyzmatdaşlaryň arasynda ýeňiljek ýagdaýda çözülip bilinjek mesele ABŞ tarapyndan petiklendi” diýdi.
Rakakda we Münbiçde ABŞ bilen bilelikde operasiýa geçirmeklik barada teklip bildirendiklerine garamazdan, ABŞ-niň terror guramalary bilen hereket etmegi saýlandygyny aýdan Erdogan ABŞ-nyň Münbiçde PÝD, ÝPG galmaz diýmegine garamazdan sözünde durmandygyny, emma şol oýuny Afrinde oýnatmajakdyklaryny belledi.
Erdogan: “Türkiýäniň DAIŞ we PÝD operasiýalarynyň düýbüni paltalaýan ABŞ-niň meýilini bilýäris” diýdi.
Çykyşynda terroryň arkasyndaky güýçleriň hem üstünde durup geçen türk lider: “DAIŞ-i kim döreden bolsa PÝD-ni döreden hem şoldyr. PÝD-ni kim arşa çykaran bolsa, Yragyň Kürt Awtonomiýasynyň garaşsyzlygyna alyp göteren hem şoldyr. Fetullahçy terror guramasyny öz gol astynda ulaldandyklaryny hem ýatdan çykarmaly däldiris. DAIŞ-iň we PÝD-niň Rakkada gol-gola tutuşmagyna sesleriň çykmaýandygyny görýäris. Siriýa Demokratik güýçlerini hiç kim bize demokratik hökmünde garamagymyza garaşmasyn, onuň ady demokratik bolsada özi terror guramadyr” diýdi.


text:
Bu kitapdaky maglumat "bolşy ýaly" esaslarda, kepilliksiz getirilýär. Bu iş taýýarlananda ähli seresaplyk çäreleri görlen hem bolsa, ne awtor(lar), ne elektron görnüşe geçiren ýa-da APK görnüşinde taýýarlan şahslar bu işdäki maglumat sebäpli çekilen göni ýa gytaklaýyn ýitgi ýa zelel üçin hiç bir adamyň ýa guramanyň öňünde jogapkärçilik çekmeýär.
Bu kitap hiç-hili görnüşde satuwa degişli däl. Bu kitaby islendik görnüşinde köpçülikde paýlaşylanda, islendik pul birligi ýa-da internet ulgamynda bal ýa-da ş.m. görnüşinde garşylygyny talap etmek gadagan. Kitaby mugt görnüşinde, hiç ýeri üýtgedilmedik ýagdaýynda paýlaşyp bilersiňiz.
Bu elektron kitabymyzda Ogulsenem Taňňyýewanyň dürli ýyllarda çap edilen powestleridir hekaýalaryny jemläp size ýetirdik.
Kitabyň size ýetmegi üçin çekilýän zähmediň esasy bölegi bolan elektron görnüşine geçirmek işini Ýusup Berdiýew (sawyer) - (sawyer.lost.thomas@gmail.com) ýerine ýetirdi.
Kitaplary elektron görnüşine geçirmegiň nähili irginsiz zähmedi talap edýändigini özüň başyna barmasaň bilip bolanok. Eliňizdäki bu kitap bolsa Microsoft Word dokumenti görnüşinde, 14-lik Times New Roman şriftinde 1625 sahypa (434 müňden gowrak söz ýa-da 2 milion 700 müňden gowrak harp) möçberinde bolmagy göz öňüne tutsak (Baty han kitaby 360 sahypadan gowrak boldy) bu örän uly iş.
Şonuň üçin gadyrdan okyjylar şeýle işleri ýerine ýetirýän adamlara "sag bolsunyny" aýdyp, "berekellasyny" ýetirmek üçin iki setir hat ýazmagy zähmet görmäliň. Guýa daş ataňda ol boş hem bolsa düňküldäp ses edýär - geliň azajyk tapawutlanalyň diýesim geýlär.
Bu kitaby elektron görnüşe geçiren Ýusup Berdiýew (sawyer) - (sawyer.lost.thomas@gmail.com), APK görnüşinde taýýarlan Rahmanow Döwlet Akmuhammedowiç (StateTM, DowletR) we olar bu kitap sebäpli ýüze çykyp biljek islendik meselede jogapkärçiligi öz üstlerine almaýarlar.
Bu kitap barada ýüze çykan soraglar, teklipler we şeýle kitaplaryň köpelmegine maddy hem başga görnüşde ýardam bermek üçin şu salgylar bilen habarlaşyp bilersiňiz:
-=[ Ýusup Berdiýew ]=-
sawyer.lost.thomas@gmail.com
-=[ Rahmanow Döwlet Akmuhammedowiç ]=-
E-poçta: statetm@gmail.com
Line ID: statetm
Mobil telefonlar:
+993 65 482698
+993 62 800466
+993 69 539804
Şeýle hem bu kitaby Google Play Store (Google Play Маркет)-den özüňize indirip alanyňyzda kitaby bahalandyryp, kiçiräk teswir galdyrmagy unutmaň.
Kitap okaýan wagtyňyz gabat gelen harp ýalňyşlyklaryny ýokardaky salgylaryň biriniň üsti bilen bize ýetirseňiz minnetdar bolardyk. Biz ýalňyşlyklary düzedip, kitabyň täze görnüşini size ýetirip durarys.
Ýene-de bir zat: kitabyň şriftiniň (harplarynyň) ululygyny APK-nyň "Sazlamalar" bölüminden üýtgedip bilersiňiz.
-
Verze programu
1.0
-
Poslední aktualizace od vývojáře
6. 1. 2018 2018-01-06
-
Počet stažení
0 ×
-
Web autora
Knihy a referenční materiály
-
Podporované jazyky
- Turečtina


text:
“Zenanlar erkeklere görä has çydamly"
“Zenanlar gytçylyk we epidemiýa ýaly iň agyr şertlerde hem erkekler bilen deňeşdirilende has çydamly”
“Proceedings of the Naticonal Akademy of Sciences” žurnalynyň internet saýtynda berlen habarda krizis döwrüne degişli görkezijileriň zenanlaryň erkeklerden has çydamlydygyny ýüze çykarandygy nygtaldy
Günorta Daniýa uniwersitetinden Wirginia Zarulli bilen ABŞ-nyň Duke uniwersitetinden Waupeliň ýolbaşçylyk etmeginde geçirlen barlagda gytlyk we hassalyk ýaly wakalar sebäpli ýogalan adamlar analiz edildi.
Ylmy barlag topary 250 ýyl ozal ýogalan adamlary analiz etdi.
Topar taryhy belliklere görä, zenanlaryň adaty şertlerdäki ömrüniň gytçylyk we epidemiýa ýaly agyr şertlerde hem erkekleriňkiden has uzyndygyny mälim etdi.
Ylmy barlaga görä, täze doglan gyzjagazlaryň ömri hem erkek bäbejilerine görä has uzyn bolýar.
Ylmy barlagçylar mysal hökmünde 1933-nji ýylda Ukrainada başdan geçirlen açlyk döwrüni görkezýär.
Ukrainada açlyk döwründe doglan çagalaryň ömri gyzlarda 10,85, erkeklerde bolsa 7,3 ýaş


text:
4.03.2017. Hormatly Prezidentimiziň Katar Döwletine döwlet saparynyň öňüsyrasynda bu ýerde türkmen-katar işewürler maslahaty geçirildi. Onuň gün tertibine söwda-ykdysady we işewür gatnaşyklary pugtalandyrmak boýunça täze çemeleşmeleri kesgitlemek hem-de ylalaşmak bilen baglanyşykly meseleler girizildi. “St.Regis Doha” myhmanhanasynda geçirilen duşuşyga Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň käbir orunbasarlary, ministrlikleriň we pudak edaralarynyň, Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň ýolbaşçylary hem-de dostlukly ýurduň döwlet düzümleriniň we iri kompaniýalarynyň wekilleri gatnaşdylar.
Duşuşygyň açylyş dabarasynda Katar Döwletiniň Söwda-senagat edarasynyň başlygynyň orunbasary Mohammad bin Ahmed bin Towar al-Kuwariniň çykyşynda hormatly Prezidentimiziň şu döwlet saparynyň iki dostlukly ýurduň ähli ugurlarda netijeli gatnaşyklary ösdürmäge çalyşýandygyny tassyklaýandygy nygtaldy. Dostlukly ýurduň Söwda-senagat edarasynyň wekili geçen ýylyň mart aýynda Aşgabatda geçirilen ýokary derejedäki gepleşikleriň barşynda gazanylan ylalaşyklaryň ähmiýeti barada aýdyp, Katar Döwletiniň hem-de Türkmenistanyň ysnyşykly gatnaşyklary bilen baglaşandygyny kanagatlanma bilen belledi. Şol gatnaşyklar bolsa dostlukly häsiýete eýedir we özara düşünişmäge hem-de birek-birege hormat goýmaga esaslanýar. Türkmenistanyň wekilleri öz çykyşlarynda milli ykdysadyýetiň kuwwatyna hemmetaraplaýyn baha berip, döwletara gatnaşyklaryň has geljegi uly ugurlaryny kesgitlediler. Bellenilişi ýaly, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygynda ýurdumyzyň durmuşa geçirýän sazlaşykly makroykdysady syýasaty hem-de oňyn özgertmeleri ýurdumyzyň okgunly ösmegine ýardam edýär. Bu özgertmeler halk hojalyk toplumynyň ähli ulgamlarynda hil taýdan täze netijeleri gazanmaga mümkinçilik berýär.
Iň täze tehnologiýalary hem-de dolandyrmagyň öňdebaryjy usullaryny ulanmagyň esasynda ykdysadyýeti diwersifikasiýa ýoly bilen ösdürmek, bazar gatnaşyklaryna tapgyrlaýyn geçmek, hususy ulgamy giňden goldamak häzirki döwürde ykdysady strategiýanyň esasy ugurlary bolup durýar. Häzirki wagtda Türkmenistanda orta möhletli we uzakmöhletli geljege niýetlenen durmuş-ykdysady özgertmeler baradaky maksatnamalar üstünlikli durmuşa geçirilýär.
Türkmen ykdysadyýetiniň durnukly ösýändigini alamatlandyrýan görkezijiler ykdysadyýetimiziň ägirt uly kuwwata eýedigini tassyklaýar. Hususan-da, 2016-njy ýylda jemi içerki önümiň ösüş depgininiň 6,2 göterim derejede saklanandygy bellenildi. Durmuşa geçirilýän maýa goýum syýasaty durnukly ykdysady ösüşiň esasy şertleriniň biri bolup durýar. Senagat, oba hojalygy, ulag we aragatnaşyk, durmuş ulgamlaryny ösdürmäge ägirt uly maýa serişdeleri goýulýar.
Çykyş edenler ýygnananlary daşary ýurtly maýadarlaryň, daşary ýurt maýasyna eýe bolan kärhanalaryň hukuk taýdan goralmagynyň esasy meseleleri bilen tanyşdyryp, Türkmenistanyň ykdysadyýetine maliýe serişdelerini goýmagyň özüneçekijiligini ýokarlandyrmak maksadynda degişli düzümiň ösdürilýändigini, maýadarlaryň hukuklaryny goramak boýunça halkara talaplaryny nazara almak bilen, maýa goýum işiniň kanunçylyk binýadynyň kämilleşdirilýändigini nygtadylar.
Döwletimiz salgyt, gümrük, wiza, ätiýaçlandyryş we beýleki ýeňillikler görnüşinde daşary ýurtly hyzmatdaşlarymyza düýpli goldaw berýär. Ýurdumyzyň çäginde erkin ykdysady zolak döredildi. Şunuň netijesinde jemi milli önümiň önümçiligine maýa goýumlaryň paýy yzygiderli ýokarlanýar, geljegi uly taslamalaryň hem-de bilelikdäki kärhanalaryň sany artýar.
Bellenilişi ýaly, daşary ýurtlaryň esasy kompaniýalary hem-de maliýe edaralary bilen uzakmöhletli özara bähbitli hyzmatdaşlygy ýola goýmagyň türkmen döwletiniň daşary syýasat strategiýasynyň esasy ugurlarynyň biri bolup durýandygyny nazara almak bilen, Türkmenistan gyzyklanma bildirýän hyzmatdaşlar bilen täze işewür gatnaşyklary ýola goýmak üçin açykdyr. Şunuň bilen baglylykda, türkmen Lideriniň başlangyjy bilen daşary ýurt maýalaryny mundan beýläk-de çekmek we öňdebaryjy tehnologiýalary ornaşdyrmak, daşary ýurtly işewürler üçin has oňaýly şertleri döretmek boýunça durmuşa geçirilýän toplumlaýyn maksatnamanyň ähmiýeti nygtaldy.
Çykyş edenler Katar Döwleti bilen uzakmöhletli geljege gönükdirilen netijeli ykdysady gatnaşyklary giňeltmäge uly gyzyklanma bildirilýändigini aýdyp, ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygyň täze ugurlaryny kesgitlemek işinde täsirli gurallary has netijeli ulanmagyň möhümdigini bellediler.
Ýangyç-energetika toplumy döwletara gatnaşyklaryň esasy ugurlarynyň biri hökmünde kesgitlenildi. Mälim bolşy ýaly, biziň ýurtlarymyz energiýa serişdeleriniň baý gorlaryna, hususan-da, tebigy gazyň ägirt uly gorlaryna eýedir. Munuň özi bu ulgamda hyzmatdaşlygy pugtalandyrmak üçin giň mümkinçilikleri açýar. Türkmenistan ýurdumyzyň ýangyç-energetika toplumyny ösdürmäge hem-de onuň halkara energetika ulgamyna okgunly goşulyşmagyna gönükdirilen strategiýany yzygyiderli we ynamly durmuşa geçirýär.
Soňky ýyllarda milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow giň möçberli taslamalaryň ençemesiniň başyny başlady. Olaryň köpüsi döwletimiziň nebitgaz pudagynyň ykdysady kuwwatyny mudan beýläk-de açmak üçin uly ähmiýete eýe bolmak bilen çäklenmän, eýsem, sebitiň energetika howpsuzlygyny pugtalandyrmakda möhüm orun eýeleýär. Türkmenistan geosyýasy babatda amatly ýerleşmegi hem-de tebigy serişdeleriň baý gorlaryna eýe bolmagy netijesinde häzirki wagtda daşary ýurtly maýadarlar üçin aýratyn gyzyklanma döredýär.
Ýurdumyzyň mümkin bolan uglewodorod gorlary 71 milliard tonna nebit ekwiwalentine barabardyr, onuň 53 milliard tonnasy gury ýerdäki ýataklara, 18 milliard tonnasy bolsa deňiz bölegine degişlidir. Esasy energetika ýurtlarynyň biri hökmünde Türkmenistanyň derejesiniň (tebigy gazyň subut edilen gorlary boýunça dünýäde 4-nji orun) “Galkynyş” gaz käniniň gorlaryna we serişdelerine berlen baha bilen tassyklanyldy. Bu baha bermek çäresini “Gafney, Cline&Associates” kompaniýasy amala aşyrdy. Garaşsyz auditiň maglumatlaryna görä, “Galkynyş” gaz käniniň gorlary Ýaşlar ýatagyndaky gorlar bilen bilelikde häzirki wagtda 26,2 trillion kub metr tebigy gaz möçberinde bahalandyrylýar, bu ýataklar toplumyna girýän, täze açylan Garaköl ýatagynyň gorlaryny nazara almak bilen bolsa, 27,4 trillion kub metre çenli bahalandyrylýar.
Häzirki wagtda ýurdumyzyň çäginde nebit we gaz ýataklarynyň hem-de geljegi uly düzümleriniň 180-den gowragy açyldy. Olar milli hem-de daşary ýurt nebitgaz kompaniýalary tarapyndan işlenilýär. Türkmenistan Merkezi Aziýa sebitinde tebigy gazy esasy iberijileriň hataryna girýär hem-de gazyň eksport möçberlerini mundan beýläk-de artdyrmak üçin ägirt uly kuwwata eýedir.
Bellenilişi ýaly, Hazar deňziniň türkmen böleginiň özleşdirilmegi ýurdumyzyň nebitgaz pudagyna daşary ýurt maýalaryny çekmegiň ileri tutulýan ugurlarynyň biri bolup durýar. Milli hem-de daşary ýurt bilermenleriniň baha bermegine görä, onuň mümkin bolan serişdeleri 12 milliard tonna nebite we 6,2 trillion kub metr gaza barabardyr. Bellenilişi ýaly, häzirki wagtda önümleri paýlaşmak hakynda daşary ýurt kompaniýalary bilen baglaşylan şertnamanyň esasynda deňiz bölekleriniň bäşisi işlenilip geçilýär.
Häzirki döwürde ýurdumyz tebigy gazy Hytaý Halk Respublikasyna we Eýran Yslam Respublikasyna ibermek bilen birlikde, gazy täze bazarlara eksport etmegiň beýleki ugurlaryny, şol sanda Ýewropa we Aziýa ugurlaryny işläp taýýarlaýar. Şunuň bilen baglylykda, umumy uzynlygy 1814 kilometre hem-de taslama kuwwaty ýylda 33 milliard kub metre barabar bolan Türkmenistan-Owganystan-Pakistan-Hindistan (TOPH) gaz geçirijisiniň gurluşygynyň ähmiýeti bellenildi. Çykyş edenler ýygnananlary bu iri taslamany durmuşa geçirmegiň esasy tapgyrlary bilen içgin tanyşdyrdylar.
Forumyň barşynda ýurdumyzyň häzirki zaman gazulag ulgamyny döretmegiň hem-de türkmen tebigy gazyny ibermegiň täze eksport ugurlaryny işläp taýýarlamagyň çäklerinde 2015-nji ýylda uzynlygy 800 kilometre golaý bolan, geçirijilik ukyby ýylda 30 milliard kub metr tebigy gaza barabar bolan “Gündogar-Günbatar” gaz geçirijisiniň gurluşygynyň tamamlanandygy nygtaldy.
Şunuň bilen birlikde, gazy eksport etmek, hususan-da, “Galkynyş” gaz ýatagyny özleşdirmek boýunça iri taslamalary durmuşa geçirmek bilen birlikde, häzirki wagtda Türkmenistanyň gazy düýpli gaýtadan işlemekde täze ugurlary ösdürmek hem-de barlamak boýunça işleri işjeň alyp barýandygy bellenildi. Hususan-da, uglewodorod serişdelerini toplumlaýyn gaýtadan işlemek boýunça netijeli işleriň alnyp barylýandygy barada aýdyldy. Munuň özi dünýä bazarlarynda uly isleglerden peýdalanýan himiýa önümleriniň hem-de polimerleriň önümçiligini üpjün edýär.
Ýakyn geljekde durmuşa geçiriljek iri maýa goýum taslamalary, şol sanda kuwwaty ýylda 33 milliard kub metr harytlyk gaza barabar bolan “Galkynyş” gaz ýatagyny özleşdirmegiň üçünji tapgyry ileri tutulýan ugurlaryň hatarynda görkezildi. Ol TOPH gaz geçirijisini tebigy gaz bilen üpjün eder. Şeýle hem tebigy gazdan pes dykyzlykdaky polietilen, polipropilen, poliwinilhlorid we beýleki himiýa önümlerini öndürýän gaz-himiýa toplumlarynyň ikisini, şeýle hem tebigy gazdan suwuk nebit önümlerini (GTL) öndürýän zawody gurmak meýilleşdirilýär.
Şunuň bilen baglylykda, türkmen hünärmenleri täze maýa goýum taslamalaryny durmuşa geçirmäge gatnaşmak boýunça birnäçe anyk pikirlerini aýtdylar. Hususan-da, “Uglewodorod serişdeleri hakynda” hereket edýän Kanunyň esasynda önümi paýlaşmak hakynda Şertnamanyň, ýataklary we gazhimiýa önümçiliklerini gurmagyň taslamalary boýunça hyzmatlar şertnamasynyň çäklerinde özara bähbitli hyzmatdaşlygyň birnäçe görnüşi, şeýle hem nebitgaz enjamlaryna hyzmat etmek we abatlamak, önümçilik işini we önümleriň marketingini dolandyrmak üçin bilelikdäki kärhanalary döretmek boýunça teklipler aýdyldy.
Eksport mümkinçilikleri ýylsaýyn ýokarlanýan dokma senagaty türkmen-katar gatnaşyklarynyň esasy ugurlarynyň hatarynda görkezildi. Mälim bolşy ýaly, Türkmenistanda ösdürilip ýetişdirilýän pagta ýokary hilli, ekologik taýdan arassa hasaplanýar. Ýurdumyzyň kärhanalarynyň öndürýän önümleri häzir daşarky bazarda uly islegden peýdalanýar. Kuwwatly çig mal binýadyň bolmagy dokma senagatyny okgunly ösdürmek üçin amatly şertleri döredýär. Häzirki wagtda onuň düzüminde kärhanalaryň 70-den gowragy hereket edip, olar nah ýüplük, matalaryň dürli görnüşlerini we taýýar tikin önümlerini öndürýärler.
Dokma önümleriniň agramly bölegi dünýäniň 30-dan gowrak döwletlerine—ABŞ-na, Kanada, Ýewropa ýurtlaryna, Türkiýä, Russiýa we beýleki ýurtlara ugradylýar. Munuň özi ozaly bilen ýurdumyzyň dokma senagatynyň önümleriniň ýokary hilli bolmagy hem-de olaryň ekologiýa howpsuzlygynyň talaplaryna laýyk gelmegi bilen şertlendirilendir.
Bellenilişi ýaly, milli ykdysadyýeti diwersifikasiýalaşdyrmagyň esasy ugrunda—himiýa senagatynda ikitaraplaýyn hyzmatdaşlyk üçin uly mümkinçilikler açylýar. Bu ulgamda ýakyn geljekde ýerli çig malyň esasynda tehniki ýod, brom we brom önümlerini öndürýän desgalary, kaustik sodasyny, hlor we hlor önümlerini öndürýän zawody gurmagyň iri taslamalary amala aşyrylar. Bulardan başga-da, Lebap welaýatynyň Köýtendag etrabynda kaliý duzlarynyň ýataklaryny özleşdirmek üçin ýokary tehnologiýaly kärhanalary gurmak göz öňünde tutulýar.
Türkmenistanyň tebigy baýlyklarynyň esasynda gurluşyk serişdeleri senagatyny ösdürmek maksadynda bazalt süýüminden kompozit serişdelerini öndürýän kärhanany, şeýle hem sement, aýna hem-de aýna we sanfaýans önümlerini, keramiki kerpiçleri öndürýän zawodlary gurmak meýilleşdirilýär.
Maşyn gurluşygy, elektron senagatyny ösdürmek, şeýle hem durmuşda ulanylýan tehnikalaryň, oba hojalyk enjamlarynyň öndürilişini ýola goýmak türkmen ykdysadyýetiniň geljegi uly hasaplanýan täze ugurlary bolup durýar.
Milli ykdysadyýetiň möhüm pudaklarynyň biri bolan oba hojalyk pudagynda amala aşyrylýan düýpli özgertmeler netijesinde Türkmenistan daşary ýurtlara bugdaý, oba hojalyk önümleriniň dürli görnüşlerini ugradýar. Häzirki wagtda ýurdumyzyň obasenagat toplumynyň eksport mümkinçiliklerini artdyrmaga, şol sanda ýokary tehnologiýaly ýyladyşhanalary, maldarçylyk we guşçulyk toplumlaryny gurmagyň hasabyna ýokarlandyrmaga gönükdirilen giň gerimli işler alnyp barylýar.
Saglygy goraýyş we derman senagaty ulgamyny ösdürmek boýunça döwlet maksatnamasynyň üstünlikli durmuşa geçirilmegi netijesinde Türkmenistanda öndürilýän dermanlyk serişdeleriniň we önümleriniň 30-a golaý görnüşiniň eksporty ýola goýuldy. Şeýle hem bu ugurda bilelikdäki taslamalary amala aşyrmak, şol sanda ýerli çig malyň we ýurdumyzda ösýän dermanlyk ösümlikleriň esasynda bilelikdäki önümçilikleri döretmek üçin uly mümkinçilikler bar.
Sport ulgamy döwletara hyzmatdaşlygynyň möhüm ugurlarynyň hatarynda durýar. Bellenilişi ýaly, biziň ýurtlarymyzda sportuň ösdürilmegine hem-de sagdyn durmuş ýörelgesini berkarar etmäge döwlet derejesinde aýratyn ähmiýet berilýär. Bu ugurda hyzmatdaşlygy berkitmek Türkmenistan üçin
2017-nji ýylda türkmen paýtagtynyň Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryny kabul edýändigini nazara alanyňda hem möhüm bolup durýar.
Şu ýylyň sentýabrynda Aşgabatda “Sagdynlyk. Ruhubelentlik. Dostluk” diýen şygar astynda geçiriljek Aziada Aziýa oýunlarynyň tapgyrynda iri çäre bolup,ol kontinental ýaryşlaryň çäklerinden çykar—oňa ilkinji gezek diňe Aziýa ýurtlaryndan däl-de, eýsem, Okeaniýa ýurtlaryndan toparlar gatnaşarlar. Ýene-de bir bellemeli zatlaryň biri, ol hem Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça Aziýa oýunlarynyň taryhynda ilkinji gezek sportuň 21 görnüşi boýunça ýaryşlar geçiriler. Ozalky Oýunlarda sportuň diňe 12 görnüşi boýunça ýaryşlar geçirilip, olara dünýäniň 43 ýurdundan türgenler gatnaşdylar. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy bilen maksatnamasyna türkmen milli göreşi hem-de atçylyk sportunyň meşhur görnüşi—konkur giren Aziada-2017-de dünýä döwletleriniň 62-sinden türgenler bäsleşerler.
Türkmen tarapynyň wekilleri bu ýere ýygnananlary türkmen paýtagtynda bina edilen we Merkezi Aziýa sebitinde deňi-taýy bolmadyk iri Olimpiýa şäherjiginiň desgalary bilen tanyşdyrdylar. Bellenilişi ýaly, ähli ýaryşlar desgalaryň 30-a golaýynyň meýdançalarynda geçiriler, olarda türgenleriň göwnejaý ýaryşmagy we dynç almagy üçin ähli şertler döredildi.
Sport toplumynyň binýadynda eýýäm ýaryşlaryň birnäçesi, şol sanda sambo, türkmen milli göreşi we guşakly göreş, basketbol, tennis, ýeňil atletika we jiu-jitsu boýunça halkara synag ýaryşlary geçirildi. Garaşylyşy ýaly, aprel aýynda synag ýaryşlarynyň ýene-de üçüsi geçiriler, olaryň ikisi agyr atletika we boks boýunça Aziýa çempionatlary bolar.
Foruma gatnaşyjylar Aziýa oýunlarynyň tumary bilen hem tanyşdyryldy. Ol milli lybasa ýa-da sport lybasyna beslenen Wepaly atly alabaý bolup, itleriň bu tohumyna mahsus bolan dostlukly häsiýete eýedir.
Telekeçilik işini amala aşyrmak üçin oňaýly şertleri döretmek Türkmen döwletiniň ykdysady syýasatynyň esasy ugurlarynyň biri bolup durýar. Häzir ýurdumyzyň işewürleri öňdebaryjy tejribäni özleşdirmäge we bilelikde işlemäge gyzyklanma bildirýärler hem-de dürli harytlary öndürmekde, daşarky bazarlarda hyzmatlary hödürlemekde uly tejribe topladylar.
Mälim bolşy ýaly, milli ykdysady strategiýa jemi içerki önümiň möçberinde hususy kärhanalaryň paýyny tapgyrma-tapgyr artdyrmagy göz öňünde tutýar. Şonuň üçin iki ýurduň işewürler edaralarynyň ugry boýunça göni we ýakyn gatnaşyklary ýola goýmak ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygyň ähmiýetli ugry hökmünde kesgitlendi.
Ýurdumyzyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň işleri barada gürrüň bermek bilen, çykyş edenler milli ykdysadyýetiň pudaklaryny tehnologik taýdan ösdürmek, ýokary hilli, bäsleşigy ukyply önümleri öndürmek, Türkmenistanda azyk bolçulygyny döretmek boýunça wezipeleri amala aşyrmakda türkmen telekeçileriniň ähmiýetli ornuny bellediler. 2008-nji ýylda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy bilen döredilen Birleşme öz hatarlarynda hususy pudagyň wekilleriniň 16 müňden gowragyny birleşdirýär.
Döwlet Baştutanymyzyň yzygiderli goldaw bermegi netijesinde telekeçiler tarapyndan gysga döwrüň içinde ykdysadyýetiň dürli pudaklarynda işler geçirildi. Döwlete degişli däl ulgamyň wekilleri gurluşykda, oba hojalygynda, azyk we azyk däl senagatynda, söwda we hyzmatlar ulgamynda, şeýle hem bilim we syýahatçylyk ulgamlarynda üstünlikli işleýärler. Birleşmäniň agzalary tarapyndan geçen döwürde täze iş orunlarynyň 160 müňe golaýy döredildi.
Şähergurluşyk toplumyna hem-de milli maksatnamalary ýerine ýetirmäge hususy gurluşyk kärhanalarynyň çekilmegi netijesinde diňe 2016-njy ýylda ýokary hilli gurlan desgalaryň jemi 141-si ulanmaga berildi. Geçen ýylda gurluşyk-gurnama işleriniň 2 milliard amerikan dollaryna golaýy ýerine ýetirildi. Häzir türkmen gurluşyk kompaniýalary daşary ýurtlarda hem işläp başladylar, hususan-da, Moldowa Respublikasynda türkmen telekeçileriniň güýji bilen 160 orunlyk çagalar bagy, Russiýa Federasiaýasynyň Astrahan oblastynda 190 orunlyk mekdebiň gurluşygy dowam edýär.
Durmuşa geçirilen taslamalaryň hatarynda mebel toplumlary, polipropilenden haly öndürýän zawodlar, döwrebaplaşdyrylan, içerki bazary ýokary hilli kagyz önümleri bilen üpjün edýän kagyz kombinaty ýaly, täze senagat desgalary görkezildi. Bulardan başga-da, ýerli bazaltdan, ýoddan we beýlekilerden önüm öndürýän kärhanalary gurmagyň taslamalaryny durmuşa geçirmek boýunça işler alnyp barylýar.
Içerki bazary azyk harytlary bilen üpjün etmek bilen bir hatarda türkmen telekeçileri daşarky bazarlara, şol sanda Katara ekologik taýdan arassa we ýokary hilli azyk önümlerini ibermäge taýýardyr. Türkmenistanyň we Katar döwletiniň telekeçilik düzümleriniň arasynda ýakyn gatnaşyklary ýola goýmak üçin uly mümkinçilikleriň bardygyny bellemek bilen, çykyş edenler katarly hyzmatdaşlaryna senagat, himiýa, gurluşyk, oba hojalygy pudaklarynda we syýahatçylyk ulgamynda taslamalara maýa goýmagy, şol sanda bilelikdäki önümçilik kärhanalaryny açmagy teklip etdiler.
Bellenilişi ýaly, Türkmenistan milli ykdysadyýetiniň dürli ugurlarynda dostlukly döwletiň öňdebaryjy kompaniýalarynyň işlemegi üçin amatly şertleri döretmäge taýýardyr. Ol netijeli başlangyçlar we teklipler, jogapkärli we ygtybarly hyzmatdaşlyk üçin hemişe açykdyr. Şu günki foruma hem uzakmöhletleýin söwda-ykdysady gatnaşyklary giňeltmäge we berkitmäge tarap möhüm ädim hökmünde garalýar.
Katarly hyzmatdaşlar görkezilen wideorolikler arkaly Garaşsyz, Bitarap Türkmenistanyň ykdysady kuwwaty we gazananlary barada aýdyň düşünje aldylar. Filmiň her bir parçasy pudaklary diwersifikasiýalaşdyrmagy hem-de innowasion tehnologiýalary giňden ornaşdyrmagy ugur edinýän türkmen ykdysadyýetiniň dürli pudaklarynyň, şeýle hem "Awaza" milli syýahatçylyk zolagynyň hem-de özboluşly binagärlik toplumlary bezeýän ak mermerli türkmen paýtagty Aşgabadyň ösüşi hakynda gürrüň berdi. Şeýle hem wideorolikler türkmen sportunyň gazanan üstünliklerini beýan etdi.
Öz gezeginde, Katar Döwletiniň Ösüş bankynyň telekeçiligi ösdürmek boýunça direktory Halid Abdullah Al Mannan hem-de Futbol boýunça dünýä çempionaty 2022-ä ibermek, miras we taýýarlyk görmek baradaky Ýokary komitetiň taslamalar boýunça menejeri Muhammed Almulah biziň ýurtlarymyzyň iki halkyň bähbitlerine işewür gatnaşyklaryň ösdürilmegine uly ähmiýet berýändigini nygtadylar. Çykyş edenler wekilçilik edýän düzümleriniň kuwwaty we mümkinçiligi bilen türkmen hyzmatdaşlaryny tanyşdyryp, häzirki forumyň geçirilmeginiň döwletara hyzmatdaşlygynyň netijeli özara hereketleriniň ösdürilmegine we artdyrylmagyna täze depgin berjekdigine ynam bildirdiler.
Foruma gatnaşyjylar däp boýunça türkmen-katar gatnaşyklarynyň ileri tutulýan ugurlarynyň hatarynda aýratyn orun eýeleýän söwda-ykdysady ulgamda özara hereket etmegiň giňeldilmeginiň wajypdygyny belläp, möçberleriň artdyrylmagy hem-de ikitaraplaýyn haryt dolanyşygynyň düzüminiň kämilleşdirilmegi babatda pikirlerini aýtdylar. Şunuň bilen baglylykda, özara söwdada kiçi we orta işewürligiň gatnaşmagynyň işjeň höweslendirilmeginiň zerurdygy barada aýdyldy.
Bellenilişi ýaly, V Aziýa oýunlary türkmen döwletine dünýäniň sport ulgamynda halkara derejeli uly möçberli sport ýaryşlaryny gurap bilýän ýurt hökmünde mynasyp orun tutmaga mümkinçilik berer. Şu babatda Katar Döwletiniň Aziýada-2017-ni guramaga hemmetaraplaýyn ýardam bermäge taýýardygy beýan edildi.
Işewür häsiýetde geçen maslahatyň çäklerinde ministrlikleriň we pudak edaralarynyň, döwlet we hususy kompaniýalaryň wekilleriniň arasynda ikitaraplaýyn duşuşyklar geçirildi. Duşuşyklaryň barşynda hyzmatdaşlygy ösdürmegiň geljegi ara alnyp maslahatlaşyldy hem-de mundan beýläk-de özara hereket etmegiň meýilnamalary anyklaşydyryldy.
Katar tarapynyň wekilleri Türkmenistan bilen hyzmatdaşlygy işeňleşdirmäge ýokary gyzyklanma bildirýändigini tassyklap, geljegi uly türkmen bazarynda özleriniň bolmagyny giňeltmäge taýýardygyny beýan etdiler.
www.tdh.gov.tm


text:
“Maşgala” karty – maşgalanyň karty.
”Türkmenistanyň bank ulgamyny ösdürmegiň 2011-2030-njy ýyllar üçin Döwlet maksatnamasyna” laýyklykda alnyp barylýan işleriň netijesinde bank ulgamyny döwrebaplaşdyrmakda ýurdumyzyň ilatyna ýokary ähmiýetli amatlyklary üpjün edýän nagt däl hasaplaşyklaryň tehnologiýalaryny giňden ornaşdyrmakda gazanylan netijelerde bank kartlarynyň...
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow täze polimer zawodynyň açylyş dabarasyna gatnaşdy
17.10.2018
Gyýanly, 2018-nji ýylyň oktýabr aýynyň 17-i (TDH). Şu gün ir bilen Balkan welaýatynda iş saparynda bolýan hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Gyýanly şäherçesinde sebitde iri polimer zawodynyň — polietilen we polipropilen...
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisinden
12.10.2018
Aşgabat, 2018-nji ýylyň oktýabr aýynyň 12-i (TDH). Şu gün hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisini geçirdi. Onda milli ykdysadyýetiň pudaklarynda şu ýylyň dokuz aýynda alnyp barlan işleriň jemleri jemlenildi, Prezident...
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň mejlisi
05.10.2018
Aşgabat, 2018-nji ýylyň oktýabr aýynyň 5-i (TDH). Şu gün hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň nobatdaky mejlisini geçirdi, onda Prezident maksatnamalarynyň hem-de ýurdumyzy durmuş-ykdysady taýdan ösdürmek boýunça kabul edilen beýleki maksatnamalaryň...
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow BMG-niň Baş Assambleýasynyň 73-nji maslahatynda çykyş etdi
29.09.2018
Nýu-Ýork, 2018-nji ýylyň sentýabr aýynyň 29-y (TDH). Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Nýu-Ýork şäherine iş sapary bilen gelen hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň 73-...
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Garaşsyzlygymyzyň 27 ýyllygy mynasybetli geçirilen dabaralara gatnaşdy
27.09.2018
Aşgabat, 2018-nji ýylyň sentýabr aýynyň 27-i (TDH). Şu gün Türkmenistanda baş döwlet baýramy — Garaşsyzlyk güni uly we köpöwüşginli dabaralar bilen bellenildi. Bu baýramçylyk ildeşlerimiziň ählisi üçin eziz...
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň mejlisi
27.09.2018
Aşgabat, 2018-nji ýylyň sentýabr aýynyň 27-i (TDH). Şu gün hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow mukaddes Garaşsyzlygymyzyň 27 ýyllygy mynasybetli guralýan dabaraly baýramçylyk ýörişiniň öňüsyrasynda paýtagtymyzyň baş meýdanyndaky döwlet münberiniň binasynda Türkmenistanyň...
Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň mejlisi
25.09.2018
Aşgabat, 2018-nji ýylyň sentýabr aýynyň 25-i (TDH). Watanymyzyň mukaddes Garaşsyzlygynyň 27 ýyllyk şanly baýramçylygynyň öňüsyrasynda paýtagtymyzda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygynda Türkmenistanyň Halk Maslaha...
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisi
24.09.2018
Aşgabat, 2018-nji ýylyň sentýabr aýynyň 24-i (TDH). Şu gün hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow paýtagtymyzdaky Ruhyýet...
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sebitde iri karbamid toplumynyň açylyş dabarasyna gatnaşdy
17.09.2018 ý.
Garabogaz, 2018-nji ýylyň sentýabr aýynyň 17-i (...


text:
Konge oversettelse i ordboken norsk bokmål - turkmen på glosbe, online ordbok, gratis bla milions ord og uttrykk på alle språk. Tk adatça, baýramçylyk günleri ruhany her gün irden siloam howdanyndan suw alyp, ony gurban berilýän sypanyň düýbüne guýýardy. Tk baş ruhany her gün irden we agşam diňe bir mallary gurban bermän, eýsem, ýehowanyň öňünde buhur hem ýakmalydy da 2. Haha jaki ranking:d najbardziej mnie dziwi wybór ruhany, przecież to małpa. Merhametli türkçe sözlük çeviri - türkmence glosbe, online sözlük, ücretsiz tüm dillerde milions kelime ve ifadeler göz atın. Tk ruhany bilen lewili adamyň aşaky ýoldan barýanyny görýäňmi es “¿quién es esta mujer que está mirando hacia abajo como el alba.
Tk isanyň baş ruhanylyk roly ondan öň baş ruhany bolup gulluk edenleriň ählisinden näme bilen tapawutlanýar jw_2017_12. 建てる辞書日本語の翻訳 - トルクメン語 glosbe,オンライン辞書,無料で.すべての言語でmilionsの単語やフレーズを参照. Full text of journal of asiatic society of bengal see other formats. Guest user-public pastes untitled 3 sec ago untitled 5 sec ago untitled. ~gość 30 listopada 2015 hahahah dicopolowy glos :) hahah ty wgl kiedykolwiek discopolo slyszales glos ma zajebisty :) jak sie nie znasz to sie nie odzywaj.
Allegany county marriages in groom order (1826-1847) file transcribed and contributed for use in usgenweb archives by harriet moore [email protected] and the. Tk baş ruhany diňe şol güni ýylda bir gezek ybadathananyň ýa-da çadyryň iň mukaddes otagyna girip bilýärdi de sie erinnern uns an jehovas hohe und. Gloss_leah-yahoocom mroriental-yahoocom toyaandpip-yahoocom aoaahidalgo-yahoocom massoud_ruhany-yahoocom xo_coleyoley-yahoocom. Tk ýylda bir gezek günäden saplanma güni baş ruhany erkejiň başyna iki elini goýup, ysraýyl halkynyň bar günälerini aýdyp.
Tk 15 ruhany agobard lion (779—840) butlara sežde etmäge, buthanany keramatly adamlara bagyş etmäge we mukaddes ýazgylara garşy gelýän buthananyň başga-da. Church in turkmen translation and definition church, english-turkmen dictionary online church ipa: tk 15 ruhany agobard lion (779—840. Tusk boi sie kibicow, i stara im odebrac glos ruhany, snoopdogga, metallici, claptona czy innego dubstepu i stoi przed wami banda łysych drągów. Tk isanyň baş ruhanylyk roly ondan öň baş ruhany bolup gulluk edenleriň ählisinden näme bilen tapawutlanýar jw_2017_12 tr i̇sa’nın başkâhin olarak.
Glosbe english log in dictionary / dictionary english / english-turkmen dictionary tk 15 ruhany agobard lion (779—840) butlara sežde etmäge. Tk 15 ruhany agobard lion (779—840) butlara sežde etmäge.
2018


text:
Britan fizigi Stiwen Hokingiň goly goýlan kitap Angliýada 20 müň funt sterlinge (28 müň dollar) onlaýn auksiona goýuldy. Bu barada “Nate D Sanders” auksion öýünde mälim edildi. Alym soňky sapar 1973-nji ýylda keselläp, maýyplaryň arabasyna bagly bolup galmazdan öň, Braýan Breýsgerdliň “Senagat ynkylabynyň arheologiýasy” atly kitabyna gol çeken eken. Kitapda fizigiň golundan başga-da, Kembrij uniwersitetiniň astronomiýa nazaryýeti institutynyň beýleki işgärleriniň gollary hem saklanyp galypdyr.
Bilşimiz ýaly, Stiwen Hoking şu ýylyň 14-nji martynda 76 ýaşynyň içinde Kembrijde aradan çykdy. Hoking kwant kosmologiýasynyň esaslandyryjylarynyň biridir. Ol dünýäniň emele gelşiniň nazaryýetini öňe sürdi. Ýöne alymyň iň esasy ylmy işi älemiň garaňky köwegi baradaky işidir. Alym 1988-nji ýylda “Wagtyň gysga taryhy” diýen ylmy-populýar kitabyny neşir etdirenden soňra, dünýä derejesinde uly meşhurlyga eýe boldy. Eser onlarça dile terjime edilip, 10 milliondan gowrak nusga bilen neşir edildi.
Goly goýlan kitaby auksiona çykaryldy
Britan fizigi Stiwen Hokingiň goly goýlan kitap Angliýada 20 müň funt sterlinge (28 müň dollar) onlaýn auksiona goýuldy. Bu barada “Nate D Sanders” auksion öýünde mälim edildi. Alym soňky sapar 1973-nji ýylda keselläp, maýyplaryň arabasyna bagly bolup galmazdan öň, Braýan Breýsgerdliň “Senagat ynkylabynyň arheologiýasy” atly kitabyna gol çeken eken. Kitapda fizigiň golundan başga-da, Kembrij uniwersitetiniň astronomiýa nazaryýeti institutynyň beýleki işgärleriniň gollary hem saklanyp galypdyr.


text:
Mongoliýa hökümeti BMG-niň tebigy betbagtçylyklaryň howpuny azaltmak boýunça edarasy bilen bilelikde şu ýylyň 3-6-njy iýul aralygynda Ulan-Batorda “Tebigy betbagtçylyklary duýdurmak arkaly durnukly ösüşiň gazananlaryny goramak” diýen mowzukda Aziýanyň ministrler derejesindäki 2-nji maslahatyny geçirer. Bu barada Mongoliýanyň DIM-niň daşary işler we medeni aragatnaşyklar bölüminiň ýolbaşçysy H. Mandahseseg metbugat ýygnagynda mälim etdi. Şunuň bilen birlikde ol Aziýa-Ýuwaş ummany sebitiniň tebigy betbagtçylyklara has uçragan sebit bolup durýandygyny belläp geçdi.
– Şeýle ýagdaýlar adamlaryň howpsuzlygyna we döwletleriň ykdysadyýetine düýpli täsirini ýetirýär. Ýurdumyz Aziýa – Ýuwaş ummany sebitinde bu ugurda alnyp barylýan işlere baha bermek, tejribe alyşmak we bilelikdäki tagallalary birikdirmek arkaly päsgelçilikleri ýeňip geçmek maksady bilen bu çäräni guramak baradaky karara geldi – diýip, Mandahseseg aýtdy.
Häzirki wagtda Mongoliýa Aziýa – Ýuwaş ummayn sebitinde tebigy betbagtçylyklaryň howpuny azaltmak babatda zerur işleri alyp barýar. Maslahatyň dowamynda 2018–2020-nji ýyllarda Aziýa sebitinde tebigy betbagtçylyklaryň howpuny azaltmak boýunça Ulan-Bator jarnamasynyň we Sendaý çarçuwaly maksatnamasyny amala aşyrmagyň meýilnamasynyň kabul edilmegine garaşylýar. Bu maslahata dünýäniň 60 ýurdundan 3000 wekil gatnaşar.
Energiýa forumy geçirildi
Mongoliýanyň paýtagty Ulan-Batorda 24-nji maýda gaýtadan işlenilýän energiýa çeşmeleri boýunça milli forum geçirildi. Forumy Mongoliýanyň Energetika ministrligi, alternatiw energiýa çeşmeleri boýunça hem-de ýel energiýasy boýunça mongol assosiasiýalary, Günorta Koreýanyň “Ýaşyl” ösüş boýunça global instituty we Ýel energiýasy boýunça bütindünýä geňeşi bilelikde guradylar.
Maslahatda uzakdaky etraplarda nädip energiýa üpjünçiliginiň merkezleşdirilen ulgamyny ornaşdyrmak, energiýanyň gaýtadan işlenilýän çeşmeleriniň häzirki ýagdaýyna baha bermek, ony ulanmak arkaly howanyň hapalanmagynyň derejesini pese düşürmek mümkinçiligini öwrenmek ýaly meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy. Bu foruma Mongoliýanyň döwlet edaralaryndan 600-den gowrak wekil, şeýle hem birnäçe halkara guramalaryň wekilleri gatnaşdylar.


text:
Türkmenistanda bazarlardaky nyrhlardan arzan we kesgitli bahadan azyk önümlerini satýan döwlet gözegçiligindäki dükanlarda çöregiň her adam başyna iki buhankadan köp berilmeýändigini garaşsyz çeşmeler habar berýärler.
Читайте также на русском
“Türkmenistanyň alternatiw täzelikleri” (ANT) neşriniň 10-njy aprelde çap eden maglumatynda Maryda “ýönekeý buhanka çöregi hem tekçelerde bolmaýar, ony almak üçin dükanlaryň açylýan wagtyna, birinji hem bir gezek getirilýän wagtyna ýetişmeli. Ilat eýýäm nobatda durandyr, çörek tiz satylyp gutarýar, her ele iki buhankadan köp berilmeýär” diýilýar. Maglumatda her buhankanyň ululygynyň hem-de agramynyň ozalkysyndan kemdigi bellenýär.
“Biz bu ýagdaýy eýýäm başdan geçiren ýaly” diýip neşir öz okyjysyny sitirläp şeýle ýazar: “Çörek ýetmezçiligi 20-25 ýyl mundan ozal eýýäm bolupdy. Şonda-da adamlar öz paýyny – iki buhanka çöregi satyn almak üçin dükanyň açylan wagtyna gabat barýardy. Indi, şol wagtky ýaly, kartoçkalary girizmek galýar. Biz nirä bardyk, geçen asyryň 1995-nji ýylyna dolandykmy?”.
Çörek gytçylygy Türkmenistanda unuň gytalmagynyň hem gymmatlamagynyň dowam edýän wagtyna gabat geldi.
Marynyň dükanlaryndaky çöregiň çäkli satylýandygyny Azatlyk Radiosynyň habarçylary hem tassyklaýarlar.
“Dükanlara gelýän çörek nobata duranlaryň ählisine ýetmeýär. Ýogsam bolsa bir ele bir ýa iki buhankadan çörek berilýär. Onda nobata duranlar, çöregiň ýetmedik ýagdaýynda, indiki geljek çörege garaşýarlar" diýip, Azatlygyň habarçysy aýdýar.
“Çörek ýetmezçiligi sebäpli çörek bişirýän kärhanalaryň gapylarynda gijelerine durup, çörek bişirýän işgärlere ýalbar-ýakar edip, çörek alýan wagtymyz hem bolýar” diýip, habarçymyz bilen söhbetdeş bolan Ýolöten şäheriniň ýaşaýjysy, öz adyny efirde tutmazlyk şerti bilen gürrüň berdi.
Habarçymyzyň sözlerine görä, häzirki wagtda döwlet gözegçiligindäki dükanlarda bäş kilogramlyk çäklendirme bilen satylýan unuň bir bölegini köplenç gara un goşup berýärler, ýa-da alyjyny bäş kilogram unuň ýany bilen bäş kilogram kartoşkany satyn almaga mejbur edýärler. Kartoşkanyň bir kilogramynyň şu günki bahasy 4 manat.
Şeýle-de, häzirki wagtda Mary welaýatynda ilata unuň ýerine kepek satylýar.
“Kä halatlarda diňe gara un geldi diýip, bäş kilogram mukdarly uny gara undan berýärler. 2-nji sortly gara un bolsa-da biz oňşuk etjek welin, gara un diýip, ilata berilýäni hem kepek bolup çykýar. Ol unlar un dälde üwelen kepek, käte bolsa berilýän un çägeden enaýy däl” diýip, habarçymyz gürrüň berdi.
Mundan ozal Türkmenistanda un gytçylygy zerarly adamlaryň kepek iýip gün görýändigi barada birnäçe maglumat gowuşypdy.
Azatlyk Radiosynyň habarçylarynyň sözlerine görä, häzirki wagtda Türkmenstanda, esasan hem welaýatlaryň ýaşaýjylarynyň ençemesi azyk harytlaryny karz satyn alyp gün görýärler.
Şu günki gün, hususan-da, Mary welaýatynyň bazarlarynda satylýan Türkmenistanda öndürlen unuň 50 kilogramlyk haltasynyň bahasy 120 manada, Gazagystanda öndürlen unuň bahasy 180 manada barabar.
Türkmenistanda un gytçylygy geçen ýylyň dekabr aýynda döredi, şondan bäri unuň we çöregiň bahasy birnäçe esse ýokarlandy. Birnäçe welaýatda, şol sanda Maryda ilatyň arasynda un gytçylygyndan närazylyk döredi. Käbir maglumatlara görä, ýüzlerçe adam, esasan zenanlar protest bildirip köçä çykdy.
Munuň bilen bir wagtda Daşoguz welaýatynda ýerli häkimiýetler ilat arasynda köpçülikleýin närazylyklaryň öňüni almak üçin ýaşulularyň hem dindarlaryň gatnaşmagynda ilat bilen duşuşyklary geçirdi.
Şol bir wagtda-da, azyk önümleriniň gytçylygy, gymmatlamagy we ilatyň çekýän kynçylyklary Türkmenistanyň häkimiýetleri tarapyndan agzalmaýar, milli media serişdelerinde bu mesele gozgalmaýar.


text:
Şeýle hem okaň
17.10.2018 | Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow täze polimer zawodynyň açylyş dabarasyna gatnaşdy
16.10.2018 | Hormatly Prezidentimiz Balkan welaýatyna ugrady
16.10.2018 | Türkmenistanyň Prezidenti “LG International Corporation” kompaniýasynyň ýolbaşçysyny kabul etdi
16.10.2018 | Türkmenistanyň Prezidenti “Hyundai Engineering Co., Ltd” kompaniýasynyň ýolbaşçysyny kabul etdi
15.10.2018 | Türkmenistanda ählumumy howplara garşy göreşmek boýunça sebit derejesindäki maslahat geçirilýär
15.10.2018 | Türkmenistanyň Prezidenti bilen Özbegistan Respublikasynyň Prezidentiniň arasynda telefon arkaly söhbetdeşlik boldy
Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň 71-nji maddasynyň 15-nji bendine laýyklykda, karar edýärin:
Türkmenistanyň içeri işler ministri, polisiýanyň general-maýory Isgender Handurdyýewiç Mulikowa polisiýanyň general-leýtenanty ýörite adyny dakmaly.
Türkmenistanyň Prezidenti,
Türkmenistanyň Ýaragly Güýçleriniň
Belent Serkerdebaşysy
Gurbanguly Berdimuhamedow
Copyright 2012-2018 Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi - Türkmenistan bu gün