text:
ABŞ-nyň Döwlet departamenti özüniň bu kararyny “Halk mujaheddinleri” toparynyň häzirki wagt zorlukly çäreleri açyk inkär edýändigi hem-de soňky on ýyldan gowrak wagt bäri bu topara degişli terrorçylykly işleriň hasaba alynmandygy bilen düşündirýär.
Eýranyň oppozision “Halk mujaheddinleri” toparynyň agzalary 1980-1988-nji ýyllaryň Eýran-Yrak urşunda Saddam Husseýniň režiminiň tarapynda Eýranyň güýçlerine garşy söweşipdiler.
Soňky birnäçe onýyllyklaryň dowamynda bu toparyň agzalarynyň köpüsi Yragyň demirgazygyndaky ýörite bosgunlar lagerinde ýaşap geldiler. Häzirki wagt Yragyň häkimiýetleri bu bosgunlary beýleki ýurtlara ugratmak çäreleri bilen meşgullanýarlar.


c: text/html

text:
Bu gözleg anna güni Kasawýurt etrabynyň Winsowhoz diýen ýerinde iki sany jeňçi polisiýany oka tutandan soň başlandy.
Iki jeňçi öldürildi, emma polisiýa şol töwerekdäki jaýlaryň birinden janyndan geçen bombaçynyň 13 sany guşagyny, üç sany partlaýjy enjamy tapdy diýip, rus habar gulluklary şenbe güni habar berdi.
Partlaýjylaryň ýanyndan aýal parikleri, maşynlar üçin registrasiýa dokumentleri we dini edebiýat hem tapylypdyr.
Geçen duşenbede Wolgogradda bir awtobusda özüni partladyp, 6 adamy öldüren, 50-den gowrak adamy ýaralan aýal hem Dagystandan gelipdi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ABŞ-nyň prezidentlige kandidaty Hillari Klinton Federal derňew býurosy tarapyndan döwlet sekretary mahaly şahsy poçta hyzmatyny ulanandygy üçin sorag edildi.
Klinton 2-nji iýulda FDB-nyň Waşingtondaky baş edarasynda meýletin 3 1/2 sagatlyk interwiýu berdi diýip, onuň kampaniýasy aýtdy.
"Ol Adalat departamentiniň bu iş baradaky synyny soňlamagyna kömek etmek mümkinçiligine hoşal boldy» diýip, onuň kandidatlyk kampaniýasynyň sözçüsi Nik Merril aýtdy.
Klinton şahsy elektron poçta hyzmatyny ulanmagyny delillendirip, özüniň öňki döwlet sekretarlaryndan üýtgeşik hereket etmändigini aýtdy.
Ol döwlet sekretary bolup işlän mahalynda öz şahsy elektron poçtasynda gizlin dokumentler bilen iş salşandygyny inkär edýär.
Emma muňa garamazdan, Döwlet departamentiniň maýda çap eden synynda bu praktikanyň howpsuzlyk töwekgelligini döredendigi we hökümet kanunçylygyna dürs däldigi aýdyldy.
Bu derňew ABŞ-nyň prezidentlik kampaniýasy mahalynda bir meselä öwrüldi. Sebäbi respublikanlar Klintonyň bu hereketini sorag astyna alýarlar we bu derňew onuň prezidentlik wezipesine mynasypdygyna şübhe döredýär diýýärler.


text:
Adam Hukuklary boýunça Türkmen Inisiatiwasy toparynyň we Türkmenistanyň Garaşsyz ýuristleriniň Assosasiýasynyň bilelikde geçiren derňewiniň netijesinde, Türkmenistanyň ozalky daşary işler ministri, 2002-nji ýylda öňki prezident Saparmyrat Nyýazowyň janyna kast etmek synanyşygy diýilýäninde aýyplanyp, tussag edilen Boris Şyhmyradowyň Nyýazow döwründe atylyp öldürilendigi öňe sürülýär.
Ýeri gelende ýatlatsak, “Sanjar wakalary” diýip bilinýän bu hadysanyň netijesinde, Boris Şyhmyradowyň we onuň egindeşi diýlen we şol wakada oňa kömek etdi diýlen aýyplama bilen uzak möhletleýin türme tussaglygyna höküm edilen onlarça adamyň ykbaly häzirki güne çenli nämälim bolmagyna galýar.
Emma geçen hepdäniň ahyrynda çap bolan, Türkmen Inisiatiwasy toparynyň ýolbaşçysy Farid Tuhbatulliniň we ady agzalmadyk başga-da iki çeşmäniň görkezmelerine salgylanýan derňew işinde B.Şyhmyradowyň, başga-da birnäçe türkmen resmisiniň 2003-2005-nji ýyllar aralygynda Türkmenbaşy şäherindäki “BL-T/5” türmesinde öldürilendigi bellenilýär.
Şol bir wagtda, bu maglumatlary beýleki garaşsyz çeşmelere tassyklatmak başartmady. Ýokarda-da belläp geçişimiz ýaly, Türkmenistanyň hökümeti agzalan adamlaryň ykbaly barada 15 ýyla golaý wagt bäri açyk maglumat bermän gelýär we ýurtda adamlaryň zor bilen ýitirim edilmegi ýaly wakalaryň asla ýokdugyny aýdýar.
Bu aralykda, Boris Şyhmyradowyň ogly Baýram Şyhmyradow derňewde öňe sürülýänleriň diňe bir wersiýa bolup durýandygyny aýdyp, özündäki bar maglumatlaryň muňa güwä geçmeýändigini hem belleýär.
“Men [derňewdäki öňe sürülýänler bilen] ylalaşyp biljek däl. Men, elbetde, kakama näme bolandygyny bilesim gelýär. Dogry, bu daşyndan meniň ynanasym gelýän zady hakykat edip görkezmek isleýändigim ýaly görünýän bolmagy hem mümkin. Emma häzir munuň isleg-hyýal bilen hiç hili dahyly bolman, eýse bu bizdäki bar bolan maglumatlaryň analizine esaslanýar” diýip, Baýram Şyhmyradow Azatlyk Radiosyna gürrüň berdi.
Baýram wakalaryň derňewde aýdylyşy ýaly özgeren bolmagynyň gaty ähtimaldygyny, emma muny ynam bilen aýtmak üçin ýeterlik delilleriň ýokdugyny nygtaýar. Ol bu işi yzarlaýan we özüniň söhbetdeş bolan amerikaly we russiýaly ýokary derejeli resmileriň-de anyk bir zady aýdyp bilmeýändiklerini belleýär.
Baýram eger-de “Sanjar wakalary” bilen ilteşikli tussag edilenleriň Nyýazow döwründe öldürilendigi çyn bolsa, onda häzirki ýurt baştutany G. Berdimuhamedowyň ‘bu agyr mirasy’ öňki režimiň üstüne atyp, öz başyndan sowmaga mümkinçiliginiň bolandygyny aýdýar.
“Onda [Gurbanguly Berdimuhamedowda] prezident bolandan soň, Nyýazowyň öňki janpenasy general Akmyrat Rejebowyň tussag edilmegi bilen, öňki režimiň ähli etmişlerini anyk-anyk adamlaryň üstüne atyp, taryhyň täze sahypasyny başlatmagy üçin gowy mümkinçiligi bardy. Emma bu edilmedi” diýip, Baýram Şyhmyradow belledi.
Galyberse-de, 2007-nji ýylyň awgust aýynda düýbi Nýu-Ýorkda ýerleşýän Kolumbiýa Uniwersitetinde eden çykyşynda prezident Berdimuhamedow Şyhmyradowyň ykbaly barada berlen bir soraga özüniň ýaş prezidentdigini, emma şol tussaglaryň diridigine ynanýandygyny aýdypdy.
Sözümiziň ahyrynda jemlesek, adam hukuklaryny goraýjy halkara toparlary türkmen türmelerinde, şol sanda “Sanjar wakalary” bilen ilteşikli ýitirim edilenleriň ykballary bilen bagly ýörite kampaniýa alyp barýarlar.


text:
Türkmen halky bu günki gün ajaýyp özgerişleriň zamanynda, her bir güni toý-baýramlara beslenýän jenneti mekanda ýaşaýar. Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Gahryman Arkadagymyzyň parasatly ýolbaşçylygynda Garaşsyz, hemişelik Bitarap Diýarymyzda ykdysadyýetiň, jemgyýetçilik durmuşynyň ähli ugurlarynda yzygiderli amala aşyrylýan düýpli özgertmeler, gazanylýan üstünlikler, ýetilýän belent sepgitler diňe bir ýurdumyzyň zähmetsöýer halkynyň däl, eýsem, tutuş sebitiň, dünýä ýurtlarynyň ygtybarly ösüşini üpjün edýär. Türkmen halky özüniň ähli ugurlarda ýetýän belent sepgitlerini giňden tutulýan ajaýyp toý-baýramlar bilen utgaşdyrýar.
“Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany” diýlip atlandyrylan 2021-nji ýyl hem şeýle baýramçylyklara baý ýyllaryň biridir. Şolaryň içinde iň wajyplarynyň biri hem ýene-de sanlyja günden uly dabara bilen belleniljek baş baýramymyz — mukaddes Garaşsyzlygymyzyň 30 ýyllyk toýudyr.
Bu ajaýyp baýramçylyga Watanymyzyň ähli künjeginde giňden taýýarlyk görülýär. Ýurdumyzyň her bir raýaty baş baýramçylygymyza mynasyp zähmet sowgatlary bilen barýar. Çünki, biziň şu günki eşretli zamanamyzyň gözbaşynda halkymyzyň alnyndan ak gün bolup dogan Beýik Garaşsyzlygymyz durýar. Ýurt Garaşsyzlygymyzyň pugtalanmagyna, Watanymyzyň geljekde hem bedew bady bilen öňe gitmegine özüniň mynasyp goşandyny goşmak bolsa biziň her birimiziň mukaddes borjumyz bolup durýar.
Sona IŞANOWA, Murgap etrabyndaky 12-nji orta mekdebiň mugallymy. KA-nyň işjeň agzasy.


text:
ABŞ-nyň raýatlary üçin möhüm habar: Türkmenistanyň çäginden daşyna meýilleşdirilýän çarter uçuşlar barada ABŞ-nyň raýatlary we ABŞ-da hemişelik ýaşaýan adamlar üçin maglumat Hadysa: ABŞ-nyň ilçihanasy, gelip gowşan habarlara salgylanyp, Türkmenistandan daşary ýurtlara gidýän çarter uçuşlar meýilleşdirilýändigi barada habar berýär. Eger-de Siz ABŞ-nyň raýaty bolsaňyz, ya-da ABŞ-da hemişelik ýaşalýan karty bar bolan ýagdaýynda, we agzalan çarter uçuşlaryndan …
Dowamy»
Awtory US Embassy Ashgabat | 21/8/2020 | Bloglardan saýlap alyň: ABŞ-nyň raýatlary üçin bildirişler, Alert, Konsullyk meseleleri, Täzelikler
Bütindünýa COVID-19 pandemiýa bagly päsgelçilikler sebäpli, Döwlet Departamenti ähli ilçihanalarda we konsullyklarda wizalaryň hemme görnüşleri boýunça hyzmatlaryny 2020-nji ýylyň 20-nji martyndan başlap wagtlaýynça togtatdy, ýöne gyssagly we möhüm ýagdaýlara degişli wiza soraglaryna, Ilçihananyň mümkinçiligine we ýerli şertlere esaslanyp, seretmegi dowam eder. Wiza hyzmatlary ilki pursat bolan ýagdaýynda açylar, emma hyzmatlaryň açyljak wagty näbelli. Wiza hyzmatlary …
Dowamy»
Awtory US Embassy Ashgabat | 29/5/2020 | Bloglardan saýlap alyň: Alert, Immigrasiýa degişli bolmadyk wizalar, Immigrasiýa wizasy, Konsullyk meseleleri, Syýahatçylyk, Täzelikler, Wizalar
2020-nji ýylyň 16-njy apreli boýunça täzelenen maglumat Ýurda degişli maglumat: Şu güne çenli Türkmenistan öz çäginde COVID-19-a degişli hadysalaryň bardygyny resmi taýdan ykrar etmedi we hadysalar ýüze çykaýan ýagdaýynda muny ykrar etmekden ýüz dönderip biler. Türkmenistana gelýän we ondan uçýan halkara gatnawlaryň ählisi ýatyryldy we ähli gury ýer serhetleri ýapyldy. Bütündünýä saglyk duýduryşy we şol …
Dowamy»
Awtory US Embassy Ashgabat | 16/4/2020 | Bloglardan saýlap alyň: Alert
ABŞ-nyň çägine dolanmak isleýän ABŞ-nyň raýatlary, gitmek soragyny awialiniýalar arkaly uçuşlar elýeter bolan ýagdaýynda, özbaşdak çözmegi maslahat berýäris. Daşary ýurt uçuşlary elýeter bolmadyk ýagdaýynda, biz Türkmenistanyň çäginden gitmek isleýän ABŞ-nyň raýatlaryň sanawyny kesgitleýäris. Şol agzalan sanawa girmek üçin biziň STEP sistemamyzda hasaba durmaly, we biziň AshgabatUSCitizen@state.gov elektron salgymyza adyňyzy we habarlaşmak üçin telefon belgiňizi we elektron poçta …
Dowamy»
Awtory US Embassy Ashgabat | 26/3/2020 | Bloglardan saýlap alyň: ABŞ we Türkmenistan, Alert, Metbugat üçin habarlar, Täzelikler
ABŞ-nyň çägine dolanmak isleýän ABŞ-nyň raýatlary, gitmek soragyny awialiniýalar arkaly uçuşlar elýeter bolan ýagdaýynda, özbaşdak çözmegi maslahat berýäris. Daşary ýurt uçuşlary elýeter bolmadyk ýagdaýynda, biz Türkmenistanyň çäginden gitmek isleýän ABŞ-nyň raýatlaryň sanawyny kesgitleýäris. Şol agzalan sanawa girmek üçin biziň STEP sistemamyzda hasaba durmaly, we biziň AshgabatUSCitizen@state.gov elektron salgymyza adyňyzy we habarlaşmak üçin telefon belgiňizi we …
Dowamy»
Awtory US Embassy Ashgabat | 23/3/2020 | Bloglardan saýlap alyň: Alert
Wiza arza tabşyrýanlar uçin koronawirisa degişli maglumat: 18-nji martda berilen maglumatyna laýyklykda, ABŞ-nyň Türkmenistandaky Ilçihanasy wiza hyzmatlary wagtlaýynça togtadyldy. Wiza hyzmatlary ilki pursat bolan ýagdaýynda açylar, emma hyzmatlaryň açyljak wagty näbelli. Gyssagly ýagday ýüze çykan bolsa, bize consularashgab@state.gov elektron poçta arkaly habarlaşyp bilersiňiz.
Dowamy»
Awtory US Embassy Ashgabat | 18/3/2020 | Bloglardan saýlap alyň: Alert, Täzelikler
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Prezidentiniň kararyna laýyklykda, soňky 14 günüň dowamynda Hytaý Halk Respublikasyna (awtonom sebitler Gonkong we Makao muňa girmeýärler), Eýran Yslam Respublikasyna, Beýik Britaniýa, Irlandiýa Respublikasyna, ýa-da Şengen zolagyna girýän 26 ýurda syýahat eden ABŞ-nyň kanuny raýaty bolmadyk şahslaryň ABŞ-nyň çägine girmegi wagtlaýynça togtadylýar. Eger-de siz Hytaýda, Eýranda, Beýik Britaniýa, Irlandiýa Respublikasyna ýa-da Şengen …
Dowamy»
Awtory US Embassy Ashgabat | 13/3/2020 | Bloglardan saýlap alyň: Alert, Notification, Syýahatçylyk, Täzelikler, Wizalar
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Prezidentiniň karary esasynda, soňky 14 günüň dowamynda Hytaý Halk Respublikasyna (awtonom sebitler Gonkong we Makao bu çäklendirmä girmeýärler) we Eýran Yslam Respublikasyna syýahat eden daşary ýurt raýatlarynyň ABŞ-nyň çägine girmegi wagtlaýynça togtadylandyr. Eger-de siz Hytaýda ýa-da Eýranda ýaşaýan bolsaňyz, ýa-da soňky 14 günüň içinde şol ýurtlara gidip gelen bolsaňyz ýa-da ABŞ-a barmazdan …
Dowamy»
Awtory US Embassy Ashgabat | 2/3/2020 | Bloglardan saýlap alyň: Alert, Notification, Syýahatçylyk, Täzelikler, Wizalar
Koronawirusyň (COVID-19) öňüni almak üçin Türkmenistanda görülýän çäreler Nire: Türkmenistan Waka: ABŞ-nyň Ilçihanasy Türkmenistanda koronawirusyň (COVID-19) öňüni almak üçin görülýän çäreler barada iň täze maglumaty hödürleýär. Türkmenistanda koronawirus (COVID-19) bilen kesellänleriň bardygy barada ABŞ-nyň Ilçihanasynda maglumat ýok. Emma, Türkmenistanyň hökümeti aşakdaky maglumaty beýan etdi: territoriýasynda koronawirus ýüze çykarylan ýurtlaryň, şol sanda ABŞ-nyň raýatlary, we şol …
Dowamy»
Awtory US Embassy Ashgabat | 18/2/2020 | Bloglardan saýlap alyň: Alert, Täzelikler
Ýeri: Türkmenistan, ähli ýurt boýunça Konsullyk gullugy, baýramçylyklar mynasybetli 2019-njy ýylyň dekabr aýynyň 16-dan başlap 2019-njy ýylyň dekabr aýynyň 30-na çenli immigrasiýa degişli we degişli bolmadyk wizalar, hem-de ABŞ-nyň raýatlaryna degişli adaty soraglar boýunça wagtlaýynça kabul etmejekdigi barada habar berýär. Gyssagly ýagdaýda kömek soraýan ABŞ raýatlaryň kabul edilmegi dowam eder. Konsullyk gullugy 2019-njy ýylyň 31-nji …
Dowamy»
Awtory US Embassy Ashgabat | 3/12/2019 | Bloglardan saýlap alyň: Alert


text:
Wiza arza tabşyrýanlar uçin koronawirisa degişli maglumat (2020-nji ýylyň 29-njy maýy)
Bütindünýa COVID-19 pandemiýa bagly päsgelçilikler sebäpli, Döwlet Departamenti ähli ilçihanalarda we konsullyklarda wizalaryň hemme görnüşleri boýunça hyzmatlaryny 2020-nji ýylyň 20-nji martyndan başlap wagtlaýynça togtatdy, ýöne gyssagly we möhüm ýagdaýlara degişli wiza soraglaryna, Ilçihananyň mümkinçiligine we ýerli şertlere esaslanyp, seretmegi dowam eder. Wiza hyzmatlary ilki pursat bolan ýagdaýynda açylar, emma hyzmatlaryň açyljak wagty näbelli. Wiza hyzmatlary …Dowamy»


text:
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
keshe 22:05
-
-
-
-
-
-
keshe 19:12
Toqaev: Biz Alash arystarynyń esimin jańǵyrtyp, tarıhı róline baǵa berýdi qolǵa aldyq
NUR-SULTAN. QazAqparat – Biz Alash arystarynyń esimin jańǵyrtyp, tarıhı róline baǵa berýdi qolǵa aldyq. Bul týraly QR Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly jáne Mirjaqyp Dýlatuly syndy ultymyzdyń uly tulǵalaryna arnalǵan eskertkishtiń saltanatty ashylý rásiminde aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat.
Saltanatty sharada Qasym-Jomart Toqaev Táýelsizdiktiń arqasynda uzaq jyldar boıy halyq jaýy atanyp, qýǵyn-súrginge ushyraǵan Alash arystarynyń eńbekteri laıyqty baǵasyn alyp, olardyń esimderi qaıta jańǵyryp jatqanyna toqtaldy.
«Ókinishke qaraı, túgelge jýyǵy halyq jaýy atanyp, qýǵyn-súrgin qurbany boldy. Eńbekteri joıyldy, uzaq jyldar boıy olardyń atyn ataýǵa tyıym salyndy. Biraq, ultymyz uly perzentteriniń esimin sanasynan óshirmeı, jadynda saqtaı bildi. Táýelsizdik jyldarynda Alash ıdeıasy men Alash murasy túbegeıli qaıta qaraldy. Osydan birneshe jyl buryn «Alash» avtonomııasynyń 100 jyldyǵyn atap óttik. Bıyl Álıhan Bókeıhannyń 155 jyldyǵy Táýelsizdik merekesi aıasynda ótip jatyr. Biz Alash arystarynyń esimin jańǵyrtyp, tarıhı róline baǵa berýdi qolǵa aldyq. Meniń Jarlyǵymmen Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa quryldy» , – dedi Memleket basshysy.
- Elordada Qajymuqan Muńaıtpasulyna eskertkish ornatyldy
- Qazaq tilin nasıhattaý, jastardy qoldaý – «Ulttyq rýhanı jańǵyrý» jobasynda qandaı jumystar jasalady
- Qasym-Jomart Toqaev TMD elderi birigip atqarýy tıis birqatar máselelerdi atady
- Toqaev TMD elderi basshylaryn tuy sý problemasyn birlesip sheshýge shaqyrdy
- Aýǵanstandy teńdessiz qıyndyqtarmen jalǵyz qaldyrmaýymyz qajet – QR Prezıdenti
- Toqaev 2022 jyldy TMD-nyń halyq shyǵarmashylyǵy jáne mádenı murasy jyly dep jarııalady
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Semeı kóshelerin jaryqtandyrýǵa 1,8 mlrd teńge bólingen
SEMEI. QazAqparat – Semeı qalasynda kóshelerdi jaryqtandyrý jobasy júzege asyrylýda, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Shahar ákimi Baqytjan Baıahmetov kóshelerde zamanaýı energııa únemdeıtin shamdardy ornatýǵa jaýapty taıvandyq Everlight kompanııasynyń ókilderimen kezdesti. 2019 jylǵy jeltoqsanda júrgizilgen tender nátıjesi boıynsha atalmysh kompanııamen kesilimshart jasalǵan. Jobanyń jalpy somasy – 1,8 mlrd teńgeni quraıdy.
Osynyń nátıjesinde qaladaǵy 136 kósheniń jaryq shamdary jańartylady. 7 659 shamdy qýattylyǵy 70, 130 jáne 150 Vt jaryq dıodty shamdarǵa aýystyrý kózdelgen. Sondaı-aq jospar boıynsha 687 tirek, 2,5 myńnan astam kronshteın jáne 130 shaqyrymdy quraıtyn symdar aýystyrylady. Sonymen qatar shamdardy qashyqtyqtan basqarýǵa múmkindik beretin birińǵaı dıspetcherlik ortalyq engizilmek. Joba júzege asyrylǵannan keıin shahardaǵy elektr qýaty 60%-ǵa únemdeledi dep kútilýde.
«Shamdardy aýystyrý úshin jóndeý jumystary júrgiziletin kóshelerdi aıqyndadyq. Tizimge buryn jaryq bolmaǵan 33 kóshe qosyldy. Bul joba óte mańyzdy. Energııa únemdeıtin shamdardy jáne avtomattandyrý júıesin ornatý qarajattyń únemdelýine jol ashady. Qazirgi ýaqytta qajetti jabdyqtardy jetkizý merziminiń sozylýy biraz qıyndyq týdyrýda. Qysqa ýaqyt ishinde osy máseleni sheshý kerek. Sebebi aýa raıy sýytqan jaǵdaıda jabdyqtardy ornatý múmkin bolmaıdy. Bul jumys sapasyna teris áser etedi», - dedi Baqytjan Baıahmetov.


text:
Zarif: "Sebitleýin syýasatlarymyzy Günbatar bilen gepleşiklere açmarys" diýdi
Eýranyň Daşary işler ministri Muhammed Jewad Zarif, ýurdunyň sebitleýin syýasatlaryny Günbatar bilen gepleşiklere açmajakdyklaryny beýan etdi
Eýranyň Daşary işler ministri Muhammed Jewad Zarif Twitter hasabyndan, ýadro ylalaşygy bilen bagly gepleşiklere başlamadan ozal, Tähranyň sebitleýin syýasatyny çäklendirjek täze ylalaşygyň gazanylmagyny ABŞ-dan isleýän käbir Arap ýurtlaryna ýüzlenip beýanat berdi.
"Günbatar bilen sebitleýin syýasatlarymyzy gepleşiklere açmarys, meseläniň gözbaşy olaryň sebitdäki syýasatyndadyr" diýip bellän Zarif, Eýranyň Pars aýlagyndaky goňşylary bilen bolsa hemişe dialoga we gepleşiklere taýardygyny habar berdi.
Ýadro ylalaşygynyň tarapdary bolan Britaniýa, Fransiýa we Germaniýa ýaly ýurtlar, wezipä başlajak Jo Baýdeniň ýolbaşçylygyndaky ABŞ-a, Eýranyň sebitleýin syýasatyny we bellistik raketa programmasyny çäklendirjek şekilde ýadro ylalaşygyny ýaňadandan baglaşylmagy barada çagyryş berdiler.
Degişli Habarlar
Pakistan Bilen Hytaý, Owgan Halkyna Ynsanperwer Kömeginiň Berilmegi Üçin Çagyryş Berdi
Premýer-ministr Imran Han, Hytaýyň döwlet Ýolbaşçysy Sizinping bilen telefon arkaly söhbetdeşlik geçirdi.
BMG: "Eýranda 2020-nji ýylda 250 adama ölüm jezasy berildi" diýdi
Eýranda geçen ýyl aralarynda 4 çaga hem bolan jemi 250 adama ölüm jezasy berildi
EMA, Modernanyň Kovid-19 Sanjymynyň Üçünji Dozasynyň Edilmegini Maslahat Berýär
EMA, Pfizer-BioNTejh tarapyndan öndürlen Kovid-19 sanjymynyň hem üçünji dozasynyň edilmegini maslahat beripdi


text:
Pakistanyň armiýasy ýurduň Owganystan bilen serhetleşýän demirgazyk-günbatar regionynda amala aşyrylan howa zarbasynda 15 söweşijiniň öldürilendigini we olaryň üç buky ýeriniň ýok edilendigini habar berýär.
Pakistanyň harbylary özleriniň 3-nji oktýabrda beren maglumatynda howa zarbalarynyň Haýber tire-taýpalar etrabynda amala aşyrylandygyny bellediler.
Iýun aýynda Pakistanyň harbylary Demirgazyk Waziristany “Pakistanyň Talyban” hereketinden we beýleki pitneçi toparlardan arassalamak maksady bilen operasiýalary başladypdy. Pakistanyň armiýasy bu operasiýalarda 1 müňden gowrak söweşijiniň öldürilendigini aýdýar. Emma bu maglumatlary garaşsyz çeşmeler arkaly tassyklatmak başartmady.


text:
Eýranyň resmileriniň 14-nji aprelde aýtmagyna görä, Tähran Orsýetden şu ýyl S-300 kysymly raketa sistemalarynyň gelmegine garaşýar. Emma Orsýetiň prezidenti Wladimir Putiniň ýakyn ýarany munuň azyndan alty aý uzaga çekjekdigini çak edýär.
Eýranyň Milli howpsuzlyk boýunça baş geňeşiniň sekretarynyň orunbasary Ali Şamhani Putiniň Eýrana uzak aralyga ýetýän raketalaryň satylmagyna girizen bäş ýyllyk gadagançylygy ýatyran gününiň ertesi Moskwada çykyş etdi.
Orsýetiň bu hereketi ABŞ we Ysraýyl tarapyndan ýazgaryldy.
Eýranyň umydy
“Men olaryň şu ýyl getiriljegine umyt baglaýaryn” diýip, Şamhani S-300 kysymly raketalar barada eden çykyşynda aýtdy.
Şamhani gadagançylygyň ýatyrylmagynyň orsýet-eýran gatnaşyklarynyň “mundan beýläk güýçlenmegine” ýardam berip biljekdigini aýtdy we bu meseläniň “ägirt uly strategik mümkinçilige” eýe bolan gatnaşyklaryň diňe kiçijik bir bölegi bolup durýandygyny belledi.
Putiniň Howpsuzlyk geňeşiniň sekretary Nikolaý Patruşew raketalaryň iberilmegine taýýarlygyň “wagt talap edip” biljekdigini belledi.
"Wagt talap eder"
“Men olaryň işini jemlemegi üçin azyndan alty aý wagt gerek bolar” diýip hasap edýärin diýip, Interfaks agentligi, Patruşewiň sözüne salgylanyp, habar berýär.
Patruşewiň bu çykyşy Orsýetiň niýetini sorag astynda goýýar. Moskwa Eýrana S-300 kysymly raketalary bermek mümkinçiligini Tähran bilen Günbataryň arasyndaky diplomatiýasynda ýyllar boýy gural hökmünde ulanyp gelipdi.
Orsýet raketalaryň Eýrana iberilmegine gadagançylygy BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşiniň Eýrana garşy sanksiýalary girizmeginiň yzysüre, 2010-njy ýylda, girizipdi we Eýran bilen mundan öň baglaşan 800 million dollarlyk kontraktyny ýatyrypdy. Sanksiýalar Eýran bilen ýarag söwdasyny gadagan edipdi.
Hyzmatdaşlyk ugurlary
Putiniň permany Eýranyň dünýäniň iň täsirli alty ýurdy, şol sanda Orsýet we ABŞ bilen 2-nji aprelde gelnen ylalaşygyň yz ýany yglan edildi. Bu deslapky ylalaşykda Eýranyň ýadro programmasyny çäklendirip, muňa derek Tährana garşy halkara sanksiýalarynyň gowşadylmagy göz öňünde tutulýar.
Patruşewiň žurnalistlere aýtmagyna görä, “halkara ýagdaýlarynyň üýtgemegi sebäpli” Orsýet Eýran bilen aradaky ozalky şertnamalaryny janlandyrmaga tarap ädim ätmekçi.
Putiniň metbugat wekili Dmitriý Peskow Eýrana S-300 kysymly raketalaryň iberilmegine kanun taýdan hiç hili päsgelçiligiň ýokdugyny aýtdy, emma munuň haçan başa barjagy barada belli bir zat aýdyp bolmajagyny belledi.
Şeýle-de Peskow Orsýetiň Eýran bilen azyga derek nebit alyş-çalyş ylalaşygyny durmuşa geçirip başlamaga taýýardygyny aýtdy.


text:
NATO Ispaniýada, Italiýada we Portugaliýada üç hepdelik harby türgenleşigine başlaýar. Bu türgenleşikleriň 2002-nji ýyldan bäri iň uly göwrümli harby çäre boljakdygy aýdylýar.
19-njy oktýabrda başlanýan maşklarda NATO-nyň gury ýer, deňiz we howa güýçleriniň taýýarlyk derejesi synagdan geçiriler.
Italiýanyň Trapani howa bazasynda başlanýan türgenleşiklere 30 ýurduň 36000 harby we graždan wekili gatnaşýar.
NATO agza bolmadyk ýurtlaryň, şol sanda Ukrainanyň resmileri hem çärä gatnaşýarlar. Orsýet synçy hökmünde çagyryldy.


text:
Oralda 16 jastaǵy jasóspirim qyz óz úıinen ketip qalǵan
ORAL. QazAqparat – Oral qalasynda 16 jastaǵy jasóspirim qyz óz úıinen ketip qalǵan, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
BQO polıtsııa departamentiniń baspasóz qyzmeti málim etkenindeı, oqıǵa 15 qyrkúıek kúni boldy.
Saǵat shamamen 21.30-da 1985 jylǵy turǵyn 102 telefonyna qońyraý shalyp, qyzynyń tańerteń mektepke ketkennen oralmaǵanyn habarlady.
Sol boıda Oral qalasy polıtsııa basqarmasynyń ıývenaldy polıtsııa bóliminiń qyzmetkerleri izdestirý jumystaryn uıymdastyrdy.
Kóp uzamaı jasóspirim qyz aman-esen tabyldy. Onyń psıhologııalyq jaı-kúıi eskerilip, qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan balalardy qoldaý ortalyǵyna ornalastyryldy.
Qazirgi kezde qyzdyń mundaı áreketiniń sebebi anyqtalýda.
Oblysta jyl basynan beri 28 jasóspirimniń úıinen óz betimen ketip qalǵany tirkeldi. Olardyń bári tabylyp, úılerine qaıtaryldy.
Óńirde 13-19 qyrkúıek aralyǵynda jasóspirimder qylmysyn ashý jáne aldyn alý maqsatynda «Jasóspirim» is-sharasy ótkizilýde.
Іs-shara barysynda mekenjaıy boıynsha 52 jasóspirim men 71 qolaısyz otbasy tekserildi. 6 jetkinshek profılaktıkalyq esepke qoıyldy. QR Ákimshilik quqyqbuzýshylyq kodeksi 127-babyn (kámeletke tolmaǵan adamdy tárbıeleý jáne onyń quqyqtary men múddelerin qorǵaý jónindegi mindetterdi oryndamaý) buzýshylyqtyń 6 deregi anyqtaldy. Sondaı-aq 71 jasóspirimniń túngi mezgilde zańdy ókilderinsiz júrgeni, taǵy úsheýiniń alkogol ishimdikterin ishkeni belgili boldy.
Eske sala keteıik, budan buryn Oralda 22 jastaǵy qyzdy óltirgen kúdikti ustalǵanyn jazǵan bolatynbyz.
Sondaı-aq Oralda poıyz qaǵyp ketken er adam kóz jumdy.
- Nur-Sultanda kópirden sýǵa sekirip ketken 15 jastaǵy qyzdy 2 jigit qutqardy
- Tennıs: Jibek Qulambaeva Qaraǵandydaǵy týrnırdiń chempıony atandy
- Almaty oblysyndada kólik salonynan áýege oq atqan buzaqy ustaldy
- Qazaqstanda fýtboldan el chempıonaty ótip jatyr
- Elordada joldyń qarsy betine shyǵyp jarysqan júrgizýshiler jazalandy
- Aqmola oblysynda eki kólik soqtyǵysyp, bir adam kóz jumdy, bes adam aýrýhanaǵa tústi
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
17 Sentýabr 2020 | 1444 okalan
TÜRKMEN MILLI OÝUNLARYNYŇ TERBIÝEÇILIK ÄHMIÝETI
«Milli oýnum – buýsanjym» atly döredijilik bäsleşigine Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzyň bilim işgärleriniň, terbiýeçileriniň öňünde...
17 Sentýabr 2020 | 1060 okalan
ÇOWGAN ---- GADYMY OÝUN
«Milli oýnum – buýsanjym» atly döredijilik bäsleşigine Adamzat jemgyýeti döräli bäri oýunlar peýda bolupdyr. Oýunlar diňe bir güýmenje bolman, eýsem adamlaryň...
17 Sentýabr 2020 | 1261 okalan
TÜRKMEN MILLI OÝUNLARY
«Milli oýnum – buýsanjym» atly döredijilik bäsleşigine Türkmen halkynyň buýsanjyna öwrülen, bahasyna ýetip bolmajak, asyrlardan gözbaş alyp gaýdýan milli...
17 Sentýabr 2020 | 1610 okalan
Geliň, oýun oýnalyň!
«Milli oýnum – buýsanjym» atly döredijilik bäsleşigine Halkymyzyň gadymdan gelýän däp-dessurlary bar. Her bir däbiň özüne ýetik kadasy, şerti bolýar. Şaý-seplerimiz,...
17 Sentýabr 2020 | 1251 okalan
ÇAGANYŇ ÖSÜŞINDE MILLI OÝUNLARYŇ ORNY
«Milli oýnum – buýsanjym» atly döredijilik bäsleşigine Aslyny müňýyllyklardan alyp gaýdýan gadymy hem müdimi türkmen halky Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk...
17 Sentýabr 2020 | 1372 okalan
ÇAGALAR WE MILLI OÝUNLAR
«Milli oýnum – buýsanjym» atly döredijilik bäsleşigine Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýaşlara durnukly bilim bermek hemde sagdyn terbiýe bermek, olary ylymly, bilimli,...
17 Sentýabr 2020 | 1045 okalan
ÝÜZÜK-ÝÜZÜK OÝNY
«Milli oýnum – buýsanjym» atly döredijilik bäsleşigine Türkmen halky şahandaz halk bolan soň, belleýän toý-baýramlary örän şowhunly, şagalaňly geçirmegi...
17 Sentýabr 2020 | 1309 okalan
Milli oýunlarymyzyň durmuşda tutýan orny
«Milli oýnum – buýsanjym» atly döredijilik bäsleşigine Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow: Geljegimiz bolan çagalarymyzy bagtyýar durmuşda ýaşatmak, kämil...


text:
Deňleme
Deñlemeler, iki sanyñ deñ bolşuny görkezýän arabaglanşykdyr. (= deñdir diýip okalýar) simboly bilen görkezilýär. İki sany näbellisi bolan bir deñlemäni çözeli,
jogaby: x = -1, y = 1. İndi bolsa has üýtgeşik bir deñlemäni çözeli,
kök deñdiriñ sag tarapyna geçende dereje bolyp geçýär
- soñ deñlemäni sadalaştyrsak şeýle bolýar
Bu deñleme 2-nji derejeli deñleme bolany üçin deñlemäñ iki sany jogaby bar
- и .
Birinji jogaby položitel san bolýar
İkinji jogaby bolsa otrisatel san bolýar
- .
Deñlemeleriñ görnüşleriEdit
Olar,
- 1-nji derejeli deñlemeler
- 2-nji derejeli deñlemeler
- 3-njü derejeli deñlemeler
- Differensial deňlemeler
- Parametrik deňlemeler
- Diofantowo deňlemeler
Daşarky çykgytlarEdit
- [1] Deñlemeler


text:
Türkmenistan Orsýetde öndürilen ikinji sanjymy – “EpiWakKoronany” hem bellige alandygyny habar berýär.
Aşgabat ozal Orsýetiň “Sputnik V” söwda nyşany bilen belli bolan “Gam- KOWID-Wak” sanjymyny bellige alypdy.
TDH 29-njy ýanwarda, Döwlet hil gözegçiligi merkeziniň seljermeleri esasynda, “EpiWakKorona” sanjymyny bellige almak hakyndaky şahadatnamanyň gowşurylandygyny habar berdi.
Sanjyma bellige alyş şahadatnamasynyň gowşurylmagy onuň satyn alynmagyna we peýdalanylmagyna ygtyýar berýär.
“EpiWakKorona” täze sanjymy synagdan geçirilip, onuň ýokary howpsuzlygy tassyklanyldy we netijeliligi 100 göterime deň boldy diýip, TDH belleýär.
Pandemiýanyň ilki aýlarynda türkmen häkimiýetleri ilata ýokanç keselden goranmak üçin ýüzärlik tütetmek, burçly unaş içmek ýaly halk däplerini maslahat berdiler.


text:
Fransiýanyň içeri işler ministri Bernard Kazenew (Cazeneuve) 25-nji martda Alp daglarynda ýykylan “Germanwings" ýolagçy uçarynyň galyndylarynyň arasyndan pilotlaryň eden gürrüňlerini ýazgy eden gara gutynyň tapylandygyny aýtdy.
Kazenew bu guta zyýan ýetendigini, emma ony şindem "A320 Airbus" uçarynyň näme sebäpden ýykylandygyny anyklamak üçin ulanyp boljakdygyny aýtdy. 24-nji martda ýykylan uçaryň üstünde 150 adam bar eken we olaryň hemmesiniň ölendigi aýdylýar.
Ministr derňewçileriň hiç bir ähtimallygy aradan aýyrmaýandygyny, ýöne bu ýerde terrorizm gümanyna esas ýokdugyny aýtdy.
"Biz derňew netijelerini ele alýançak ähli teoriýa barlanar" diýip, Kazenew aýtdy.
Ministr derňewiň şu gün başlanmalydygyny aýtdy.
«Germanwings» howa ýollaryny işledýän Lufthansa munuň betbagtçylykly hadysa bolandygyny çaklaýandygyny aýtdy.
«Germanwings» uçaryň kreýser belentligine ýetenden bir minut soň aşaklap başlandygyny we sekiz minut dowamynda aşaklamagyny dowam edendigini aýtdy. Munuň sebäbi aýdyň däl.
Halas ediş toparlary uçaryň ýykylan ýerindäki işlerini dikeltdiler. Uçaryň galyndylarynyň giň ýaýrawa pytrandygy aýdylýar.
«Lufthansanyň» ýerine ýetiriji direktory Karsten Spohr hadysanyň bolan ýeriniň wideoýazgysy çym-pytrak bolan galyndylaryň kiçijik böleklerini görkezmek bilen, uçaryň nähili güýç bilen ýere gelip urandygyny çaklamaga mümkinçilik berýär diýdi.
Fransuz polisiýasy hadysanyň bolan ýeriniň deňiz derejesinden 2000 metr çemesi ýokarda bolandygyny we hiç kimiň aman galmandygyny, pidalaryň jesetlerini tapmagyň bolsa, ol ýerdäki kyn şertler, gar we indi boljak gaý-tupanlar zerarly ençeme gün aljagyny aýtdy.
Wakanyň bolan ýerine baryp gören bir derňewçi «biziň anyklap bilen beden böleklerimiziň iň ululary el sumkasyndan uly däldi» diýdi.
German kanseleri Angela Merkel, fransuz prezidenti Fransua Olland we ispan premýer-ministri Mariano Rajoy dagy 25-nji martda uçaryň ýykylan ýerine zyýarat edýär.
Ispaniýa 25-nji martda günortan bir minutlyk dymyşlyk gurnap, üç günlük ýas yglan etdi.
«Germanwings» uçaryň üstünde 67 germaniýaly bolandyr öýdýär. Ispaniýanyň premýer-ministriniň orunbasary 45 ýolagçynyň adynyň ispan ady bolandygyny aýtdy.
Pidalaryň arasynda Germaniýanyň demirgazyk-günbataryndaky Haltern am Si şäheriniň ýokary mekdebiniň 16 okuwçysy we iki mugallymy hem bar.
Olar Barselonanyň golaýynda bir mekdepde bir hepdeläp alyş-çalyş programmasynda bolup, öýlerine gaýdyp barýardy. 12 sany ispan okuwçysy hem dekabrda olaryň mekdebinde bolupdy.
Okuwçylar 24-nji martda bolan hadysadan soň okuwdan boşadyldy, emma olar öýlän yzlaryna, mekdebe ýas tutmaga geldiler we gözýaşa boglup, wepat bolan ýoldaşlarynyň we mugallymlarynyň hatyrasyna şem ýakdylar.
Barselonanyň Liceu opera öýi twitterde Gazagystanda doglan Oleg Bryjak bilen german Maria Radneriň Dýusseldorfdan, teatrda çykyş edip, yzlaryna gelýärkäler wepat bolandyklaryny aýtdy.
Gazagystanyň Daşar işler ministrligi 25-nji martdaky uçar heläkçiliginde ölenleriň arasynda 50, 49, 25 ýaşlaryndaky üç gazak raýatynyň hem bolandygyny aýtdy.
Iňlisçeden terjime eden Ýowşan Annagurban.


text:
Türkmenistanda ençeme proýekti amala aşyran we algysyny alyp bilmänligi üçin ýüze çykan ylalaşmazlyklar sebäpli 18 aý türme tussaglygyna höküm edilenligini aýdýan türkiýeli işewür, “Bozbeý” gurluşyk kompaniýasynyň eýesi Faruk Bozbeýiň bu hakdaky pikiri şeýle: “Bu sanawa 20-den gowrak kärhana girýär. Olardan 3-4 kompaniýanyň dawasy eýýäm Ženewada, Gaagada we Waşingtonda ýerleşýän arbitraž sudlarynda dowam edýär. 15 töweregi firma bolsa sud çekeleşigini açmaga taýýarlanýarlar. Birki sany kompaniýa öz algylaryny almak boýunça Türkmenistanyň hökümet wekilleri bilen gepleşikler geçirýärler, ýagny her birimiziň ýagdaýymyz tapawutly”.
Bozbeý Türkmenistan garaşsyzlyk alansoň, aradan kän wagt geçmänkä bu ýurda baryp, maýa goýan biznesmenlerden biri. Ol ilki Türkmenistanyň hökümet resmileriniň özüne juda gowy çemeleşenligini we Nyýazowyň ýolbaşçylygyndaky Fond bilen bilelikde iş alyp baranlygyny belleýär.
Bozbeýiň aýtmagyna görä, agzalýan Fond bilen aralarynda gelnen ylalaşyk esasynda Türkmenistanda “Bozbeý” kompaniýasyna kärendesine ýer berlip, onuň girdejisiniň 30%-i Fonda geçirilmeli edilipdir.
“Bize 5 müň gektar ýer berdiler, biz şol ýere maýa goýduk, aradan 5-6 ýyl geçensoň, sen salgyt tölemeli diýdiler. Emma maňa 21 ýyllap salgyt tölemeli däldigim barada hökümet tarapyndan hat berlipdi, elimde şol kararyň nusgasy hem bar. Emma, muňa garamazdan, “ýok bolanok” diýdiler we geçen 5 ýyly göz öňünde tutup, 1,5 million dollar töweregi salgyt tölemelidigimi aýtdylar. Muňa garşy çykanlygym üçin meniň Türkmenistandaky ähli mal-mülkümi, maşynymy we ähli baýlygymy elimden aldylar, bu döwlete gelişýärmi?” diýip, Bozbeý soraýar.
Bu wakadan soňra ep-esli wagt geçip, ol 18 aý türmede ýatyp, azat edilensoň, Türkmenistandan çykan badyna, Aşgabady suda berýär. Ol hukugynyň kemsidilenligi barada BMG-niň Graždan we Syýasy hak-hukuklar baradaky komitetine ýüzlenýär we ol ýerde gerekli netijäni gazanýar. Hatda bu waka ABŞ-nyň Döwlet departamenti tarapyndan çap edilýän adam hukuklaryna degişli ýyllyk hasabatyň 2010-njy ýyl boýunça ýaýradylan nusgasynda hem agzalýar. Şol hasabatda BMG-niň Adam hukuklary komiteti tarapyndan kabul edilen şol karara salgylanylyp, Bozbeýiň maliýe jenaýaty boýunça bikanun türmä basylanlygy aýdylýar.
1 milliard dollardan geçýär
Häzirki döwürde Bozbeý Türkmenistanda elinden alnan mal-mülki we özüne ýetirilen zyýan boýunça Türkmenistanyň hökümetini ikinji gezek suda bermäge taýýarlanýar. Onuň bu gezzekki şikaýaty Türkmenistanda ýitirenligini aýdýan maliýe zelelini yzyna gaýtaryp almak. Bozbeý şol zeleliniň 81 million dollara barabardygyny aýdýar.
Bozbeý iş açdyrmaga taýýarlanýarka, beýleki bir türk şirketi ”Kylyç Inşaat” Türkmenistany Halkara arbitraž sudunyň Parižde ýerleşýän bölümine bireýýäm tabşyrdy we bu dawa boýunça sud diňlenişiginiň dowam edýänligi habar berilýär.
“Kylyç Inşaat” firmasynyň ýolbaşçylaryndan Mahmut Kylyjyň Azatlyk Radiosyna beren maglumatynda aýtmagyna görä, ol 2005-nji ýylda Türkmenistana baryp, gysga wagtyň içinde ençeme gurluşyk proýektlerini, şol sanda Maryda ýerleşýän we öňki prezidentiň adyny göterýän metjidiň gurluşygyny hem tamamlapdyr.
“Biziň amala aşyran proýektlerimiziň puluny tölemediler. Bu ýagdaýa garşy çykanym üçin Türkmenistandan daşary çykmagym gadagan edildi. Ýoluny tapyp ýurtdan çykanymdan soň, Türkmenistany suda berdim. Sudda sudýalara gerekli tabşyryklar berildi. Meniň Türkmenistandan 275 million dollar töweregi algym bar” diýip, Kylyç belledi.
Diňe türk kärhanalarynyň algysy barada gürrüň edilende hem onuň möçberiniň 1 milliard dollardan geçýänligi aýdylýar. Ýöne algyly bolan kompaniýalar diňe türkler bilen hem çäkli däl. Halkara arbitraž sudlarynyň websahypalaryna seredeniňde, Türkmenistany suda beren kompaniýalaryň arasynda Germaniýanyň, Orsýetiň, hatda Argentinanyň firmalaryna-da duş gelmek mümkin.
Elbetde, firmalaryň Türkmenistanyň hökümeti bilen arasyndaky ylalaşmazlyklarynyň sebäpleriniň biri-birinden tapawutly bolmagy mümkin. Ýöne bu ylalaşmazlyklaryň esasy özeni algy-bergi meselesi bilen bagly.
Näme sebäp boldy?
Eýse, bu ylalaşmazlyklara we Türkmenistanyň halkara sudlaryna tabşyrylmagyna sebäp bolýan zat näme? Resmi Aşgabat bu barada anyk bir zat aýdýança, onuň sebäpleri barada doly maglumat bermek kyn. Emma türkiýeli biznesmen Kylyjyň aýtmagyna görä, onuň sebäplerinden biriniň Türkmenistanyň ykdysady ýagdaýy bilen bagly bolmagy mümkin.
“Meniň şirketim 1979-njy ýylda guruldy, Türkiýede we daşary ýurtlarda ençeme uly proýektleri amala aşyrdym. Türkmenistanda tamamlan iň soňky proýektimi Türkmenistanyň prezidentiniň hut özi maňa tabşyrypdy. Ol meniň edýän işlerimden we onuň hilinden juda razydy. Olar bilen meniň aramda hiç hili düşünişmezlik, duşmançylyk ýokdy, olar maňa ynanýardylar. Belki-de, maliýe serişdeleri ýetmäni üçin şeýle ýola baş goşandyrlar” diýip, Kylyç aýdýar.
Bu, elbetde, türkiýeli biznesmeniň öz pikiri. Emma Türkmenistanda hökümet tarapyndan gurluşyga goýberilen serişdeleriň möçberine seredeniňde, ýurtda maliýe taýdan hiç hili kynçylyk ýok ýaly görünýär.
”Türkmenistan.ru” internet neşiriniň şu ýylyň 6-njy fewralynda çap eden maglumatyndan çen tutulsa, hökümet şu ýylyň dowamynda gurluşuk üçin 7 milliard dollar çykdajy etmegi planlaşdyrýar. 2010-njy ýylda gurluşyga harç edilen serişdäniň möçberi 4,8 milliarad dollara barabar bolupdy. 2015-nji ýyla çenli gurluşyk üçin her ýylda goýberiljek puluň möçberiniň 15% artdyryljakdygy aýdylýar.
Emma Türkiýede we käbir beýleki ýurtlarda ýerleşýän we Türkmenistanda dürli gurluşyklary amala aşyryp, algysyny alyp bilmeýän kompaniýalaryň bardygy welin, anyk. Şol bir wagtyň özünde-de bu problema gün geçdigiçe ulalyp barýar. Munden birki aý öň Orsýetiň MTS kärhanasy bilen ýüze çykan maliýe ylalaşmazlyklary ýatdan çykmanka, bu gezek 20 töweregi türk kompaniýasy şeýle şikaýat bilen çykyş edýär.
Bu problemalaryň näderejä baryp ýetenligini Türkiýe bilen Türkmenistanyň prezidentleriniň 30-njy maýda hut şu mesele boýunça geçiren duşuşygyndan hem aňmak bolýar. Şol duşuşykdan soň Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow iki ýurduň arasynda ylalaşmazlyga sebäp boljak hiç hili meseläniň ýokdugyny aýtdy. Iki ýurduň arasynda ylalaşmazlyk bolmasa-da, türk biznesmenleriniň aladasy uly.
Bu waka mundan beýläk nähili dowam eder we ol maýa goýujylaryň nukdaýnazaryndan aýdylanda Türkmenistanyň abraýyna nähili täsir ýetirer? Bu barada häzirlikçe belli bir zat aýtmak kyn.


text:
Gazagystanyň günorta sebitlerinde soňky aýlarda meningitden, beýni we oňurga ýiliginiň çişmeginden 13 adam öldi diýip, Merkezi Aziýa ýurdunyň Saglyk ministrligi 6-njy iýunda habar berdi.
Ministrlik Almatyda, Kyzylordada, Günorta Gazagystan regonlarynda jemi 59 adamyň, şol sanda 14 ýaşdan aşakdaky 21 çaganyň meningit bilen keselländigini aýtdy.
Ölüm hadysalarynyň iň soňkusy 5-nji iýunda, Taldykorgan şäherinde ýogalan 17 ýaşly oglanyň ölümi bilen hasaba alyndy.
Ministrlik ýagdaýyň gözegçilik astyndadygyny aýdýar.


text:
Qazaqstan men Tájikstan parlamentteri yntymaqtastyqty údete túspek
NUR-SULTAN. QazAqparat - Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev búgin Qazaqstanǵa resmı saparmen kelgen Tájikstan Respýblıkasy Olı Majlısi Mıllı Majlısiniń tóraǵasy Rýstamı Emomalımen kezdesti, dep habarlaıdy QazAqparat QR Parlamenti Senatynyń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Máýlen Áshimbaev óz sózinde Qazaqstan men Tájikstan arasyndaǵy berik baılanystar bizdiń halyqtarymyz arasyndaǵy kópǵasyrlyq dostyq pen baýyrlastyq baılanystaryna negizdelgenin, al eki memleket senimdi strategııalyq áriptester men odaqtastar bolyp tabylatynyn atap ótti.
Senat Tóraǵasy bıyl Qazaqstan Prezıdenti Tájikstanda eki ret bolǵanyn atap ótti. Mundaı saparlardyń jıiligi jáne osy kezdesýler barysynda qol jetken ýaǵdalastyqtardyń deńgeıi eki memleket basshylary ornatqan yntymaqtastyqtyń joǵary deńgeıin kórsetedi.
«Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń bıylǵy mamyrda Tájikstanǵa jasaǵan resmı sapary aıasynda ózara qarym-qatynastarymyzdy odan ári nyǵaıtýdyń keleshegi aıqyndaldy. Eki el Prezıdentteriniń birlesken málimdemesinde strategııalyq áriptestik qatynastaryn damytýǵa nyq ustanymdaryn bildirdi. Eki el Prezıdentteri ornatqan yntymaqtastyqtyń joǵary deńgeıin Qazaqstan men Tájikstan parlamentteri baılanystary boıynsha qoldaý men ilgeriletýdiń mańyzy zor», - dep atap ótti Máýlen Áshimbaev.
Rýstamı Emomalıdiń aıtýynsha, Tájikstannyń syrtqy saıasatynda Qazaqstanmen yntymaqtastyq basym orynǵa ıe. Olı Majlısi Mıllı Majlısiniń Tóraǵasy ekijaqty jáne kópjaqty sıpattaǵy parlamentaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa zor mańyz beretinin atap ótti.
«Qazaqstan Ortalyq Azııanyń saıası jáne ekonomıkalyq ómirinde mańyzdy ról atqarady. Sizdiń elińiz táýelsizdik jyldarynda áleýmettik-ekonomıkalyq damý men halyqaralyq arenadaǵy óziniń bedelin nyǵaıtýda zor tabystarǵa qol jetkizdi. Eldiń uzaq merzimdi keleshekke negizdelgen kóptegen damý baǵdarlamalary men strategııasy ázirlenip, tabysty iske asýda. Osy oraıda Sizdi jáne baýyrlas Qazaqstan halqyn Táýelsizdiktiń aldaǵy 30 jyldyq mereıtoıymen quttyqtaǵym keledi», - dep atap ótti Rýstamı Emomalı.
Taraptar áńgime barysynda ekijaqty jáne kópjaqty yntymaqtastyqtyń barlyq salalary boıynsha syndarly dıalogty qalyptastyrýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Atap aıtqanda, ınvestıtsııalar, saýda-ekonomıkalyq baılanystar, aýyl sharýashylyǵy, kólik-kommýnıkatsııalyq ınfraqurylym, tsıfrlandyrý máseleleri boıynsha birlesken jumystyń mańyzy zor.
Máýlen Áshimbaev sý-energetıka salasyndaǵy yntymaqtastyqty jandandyrý qajettigine erekshe nazar aýdardy.
«Jyl saıyn Ortalyq Azııa óńirindegi sý tapshylyǵy máselesiniń mańyzy arta túsetini bizge túsinikti bolyp otyr. Bul aqıqatty biz qabyldaýǵa tıispiz. Osyǵan baılanysty Bahrı Tochık sý qoımasynyń sý resýrstaryn birlesip paıdalaný týraly úshjaqty kelisim jasasý asa mańyzdy bolar edi. Bul Kelisim Syrdarııa ózeni basseıniniń sý resýrstaryn turaqty negizde birlesip paıdalaný máselelerin retteý úshin pármendi tetik bola alar edi», - dep atap ótti Máýlen Áshimbaev.
Kezdesýge qatysýshylar Aýǵanstan problemalaryna nazar aýdardy. Aýǵanstandaǵy turaqtylyqqa qol jetkizý aımaqtyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń mańyzdy faktory ekenine kelise otyryp, taraptar osy baǵytta ózara belsendi is-qımyl men yntymaqtastyqqa daıyn ekendikterin aıtty.
Senat Tóraǵasy sondaı-aq Qazaqstan Aýǵanstannyń terrorızm men esirtkiden azat beıbit jáne táýelsiz memleket retinde qalyptasýyn jaqtaıtynyn atap ótti.
Búgin qol qoıylǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senaty men Tájikstan Respýblıkasy Olı Majlısi Mıllı Majlısi arasyndaǵy Yntymaqtastyq týraly kelisim ózara parlamentaralyq is-qımyldyń damýyna jańa serpin beredi. Qujat parlamentaralyq yntymaqtastyq jónindegi turaqty komıssııa qurýdy kózdeıdi.
Rýstamı Emomalı sol kúni «Otan qorǵaýshylar» monýmentine gúl shoqtaryn qoıyp, «Astana Bas jospar» ǵylymı-zertteý jobalaý ınstıtýtyna jáne «iKomek»monıtorıng jáne jedel áreket etý ortalyǵynda boldy.


text:
Meredow Türkmenistanyň bu sessiýa dünýäde parahatçylygy, durnuklylygy we howpsuzlygy üpjün etmek boýunça halkara jemgyýetçiliginiň tagallalarynyň möhüm tapgyry hökmünde garaýandygyny mälim etdi.
Meredow howpsuzlyk meselesinde BMG-niň Düzgünnamasynyň we prinsipleriniň gyşarnyksyz ýerine ýetirilmeginiň ähmiýetini nygtap, Türkmenistanyň parahatçylyk söýüji syýasaty alyp barýandygyny, parahatçylygy döretmek prosesine aktiw gatnaşýandygyny we güýç ulanmaklyga çürt-kesik garşy çykyş edýändigini nygtady.
Wideo: R.Meredow BMG-niň Baş Assambleýasynda çykyş edýär
Reşit Meredow BMG-niň Baş Assambleýasynyň 66-njy sessiýasynda Türkmenistanyň prezidentiniň BMG-de halkara meselelerini çözmekde syýasy-diplomatik gurallary ulanmak boýunça deklarasiýany kabul etmekligi hödürländigini ýatlatdy we munuň ähmiýetlidigini belläp, Baş Assambleýanyň häzirki sessiýasynyň çäginde bu inisiatiwany jikme-jik maslahat etmäge çagyryş bilen ýüzlendi.
Meredowyň sözlerine görä, Türkmenistan özüniň bu inisiatiwasynyň kabul edilmeginiň Baş Assambleýanyň işiniň ylalaşyk-kanunçylyk binýadyny güýçlendirilmegine, Howpsuzlyk Geňeşiniň işine we BMG-niň parahatçylyk hem howpsuzlyk boýunça beýleki edaralarynyň işine ýardam berip biljegine ynanýar.
Şeýle-de Türkmenistan 2014-nji ýylda Aşgabatda ýaragsyzlanmak boýunça ýokary derejede halkara duşuşygyny geçirmegi teklip edýär.
Reşit Meredowyň sözlerine görä, Türkmenistan regionl derejede döwletara gatnaşyklaryň netijeliligini ösdürmek üçin hem inisiatiwa bilen çykyş edip, Merkezi Aziýada parahatçlyk we hyzmatdaşlyk forumyny döretmegi teklip edýär.
Energiýa howpsuzlygy
Türkmenistan energiýa howpsuzlygynyň ähmiýetini aýratyn nygtaýar. Meredow energiýa howpsuzlygynyň dünýä ykdysadyýetiniň durnuklygynyň bir bölegi bolup durýandygyny bellemek bilen, eksport meselesiniň global derejedäki ähmiýetini we bu ugurdan BMG-niň ähli agza döwletleriniň sazlaşykly işleşmeginiň zerurlygyny nygtady.
Türkmenistan bu ugurdan täze halkara kanuny guraly zerur diýip hasap edýär.
Meredowyň agzan tekliplerine görä, energiýa göterijileriniň halkara söwdasynda döreýän gatnaşyklar üçin kanuny esas bolup biljek – BMG-niň köptaraplaýyn dokumenti kabul edilmeli, bu dokumentiň berjaý edilmegine gözegçilik edýan edara döredilmeli we ýurtlaryň öz borçlaryny ýerine ýetirişine syn edýan halkara informasion baza düzülmeli.
Reşit Meredow Türkmenistanyň inisiatiwasy bilen şu ýylyň maý aýynda BMG tarapyndan energiýa göterijileriň tranzitiniň durnuklylygy boýunça rezolýusiýa kabul edilendigini bellemek bilen, Baş Assambleýanyň häzirki sessiýasynda energiýa howpsuzlygynyň täze mehanizmlerini döretmek üçin halkara ekspetler toparyny esaslandyrmagy we şeýle-de Aşgabatda ekspertleriň halkara maslahatyny geçirmegi teklip etdi.
Aşgabat duşuşyklaryna çakylyk
Meredowyň sözlerine görä, Türkmenistan transportyň we kommunikasiýanyň ösüşine ähmiýet berýär hem-de 2014-nji ýylda Aşgabatda transport tranzit ýollarynyň halkara hyzmatdaşlygyny, durnuklylygy we ösüşi üpjün etmekdäki roly boýunça halkara konferensiýany geçirmegi teklip edýar.
Meredow Türkmenistan tarapyndan ähmiýet berilýän meseleleriň arasynda ekologiýany we tebigaty goramak meselesini hem belledi. Hususan-da, onuň sözlerine görä, Türkmenistan howanyň üýtgemegi boýunça edilýän halkara tagallalara öz goşandyny goşmaga taýýarlyk bildirip, 2014-nji ýylda Aşgabatda BMG-niň ýeriň çölleşmegine garşy konwensiýasynyň ýerine ýetirilmegi boýunça konferensiýany geçirmegi teklip edýär.
BMG-niň Baş Assambleýasynda eden çykyşynda daşary işler ministri Reşit Meredow Türkmenistanyň gumanitar meseleleri, hususan-da bosgunlaryň we raýatlygy bolmadyk adamlaryň meselelerini çözmekde pozitiw tejribeleriniň bardygyny habar berdi. Türkmen resmisi bosgunlary we raýatlygy bolmadyk adamlary kabul etmek boýunça Türkmenistanyň tejribeleri bilen tanyşdyrmak işini BMG-niň çäginde ýola goýmagy teklip etdi. Mededow bu temadan hem Aşgabatda ýokary derejede duşuşyk geçirmegi hödürledi.
Meredowyň sözlerine görä, Türkmenistan halkara arenasynda BMG-niň rolunyň güýçlenmegini goldýar we bu gurama bilen netijeli hyzmatdaşlygyň tarapynda çykyş edýär.


text:
Türkiýäniň futbol boýunça milli ýygyndysy 2022-nji ýylda Katarda geçiriljek dünýä çempionatynda Latwiýanyň 2:1- hasabynda ýeňmegi başardy. Bu hem türk milli ýygyndysynyň 97 ýyldan bäri ýeňip bilmedik Latwiýany ýeňmegi başardy.
2022-nji ýyldaky dünýä çempionatynyň saýlama tapgyrynyň çäklerinde Türkiýäniň milli ýygyndy topary Latwiýa bilen myhmançylykda duşuşdy. “Daugawas” stadionynda geçirilen duşuşyk 2-1 hasabynda Türkiýäniň ýygyndysynyň peýdasyna tamamlandy.
Lawtiýa duşuşygyň 70-nji minutynda türk futbolçy Meril Demiralyň öz derwezisine geçiren goly bilen öňe saýlandy. 75-nji minutda Serdar Dursun hasaby deňledi. 90+9-njy minutda bolsa Burak Ýylmaz 11 metrlik jerime ugrusyndan Türkiýäniň ýygyndysyna 97 ýyldan soňra ýeňiş getirne goly geçirdi.
Türkiýäniň ýygyndysy soňky gezek Latwiýany 1924-nji ýylyň 22-nji iýunynda ýeňipdi.
Türkiýäniň ýygyndysy toparçasynda 15 utugy bar we entek dünýä çempionatyna gatnaşmaga hukugy bar.
Türkiýäniň toparçasynda Niderlandlaryň 19 utugy, Norwegiýanyň 17 utugy, Türkiýänyň 15 utugy, Garadagyň 11 utugy, Latiwýanyň 5 utugy, Gibraltaryň 0 utugy bar.


text:
Bitaraplyk syýasaty dabaralanýar
Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygy sebitde halkara hyzmatdaşlygynyň we goňşuçylyk gatnaşyklarynyň ösmegine düýpli itergi berdi. Türkmenistan gysga wagtda halkara giňişliginde özboluşly daşary syýasatyny amala aşyrýan döwlet hökmünde özüni tanatdy. Ylalaşdyryjy merkez hökmünde 25 ýylda bitiren hyzmatlary ýurdumyzyň halkara abraýyny has-da artdyrdy.
Milli Liderimiz şu ýylyň 25 nji sentýabrynda ak şäherimiz Aşgabatda göni wideoaragatnaşyk arkaly üstünlikli geçirilen Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň nobatdaky mejlisinde eden maksatnamalaýyn taryhy çykyşynda: «Türkmenistan özbaşdak ösüş ýoluna gadam basan ilkinji günlerinden başlap, halkara syýasatynda milli hemde ählumumy bähbitleri nazara alyp, özüni Bitarap döwlet diýip yglan etdi we hoşniýetli goňşuçylyk, birek-birege hormat goýmak, adalatlylyk hemde deňhukuklylyk ýörelgelerine berk eýerip gelýär. Bütin dünýäde ählumumy parahatçylyga, howpsuzlyga hemde abadançylyga gönükdirilen daşary syýasaty alyp barýar» diýip, parasatlylyk bilen nygtady.
Bütin dünýäde parahatçylygy we howpsuzlygy pugtalandyrmak ýurdumyzyň ýöredýän daşary syýasatynyň ileri tutýan esasy ugry bolup durýar. Şuňa laýyklykda, Diýarymyz soňky ýyllarda halkara giňişliginde Bitaraplyk hukuk ýagdaýyna eýerip, şeýle hem sebitde we bütin dünýäde emele gelen ýagdaýy nazara almak bilen, ählumumy abadançylygy we parahatçylykly ösüşi üpjün etmäge, häzirki döwrüň iň bir wajyp meselelerini oňyn çözmäge, dünýäde özara düşünişmek we ynanyşmak ýagdaýynyň ýola goýulmagyna we saklanylmagyna gönükdirilen daşary syýasaty alyp barýar. Bu bolsa hemişelik Bitarap Watanymyza goňşy we beýleki döwletler bilen syýasy, söwda ykdysady we gumanitar ugurlar boýunça alyp barýan gatnaşyklaryny hasda pugtalandyrmaga hemde ösdürmäge mümkinçilik berýär. Biziň ýurdumyz bilen uzak möhletli we köpugurly gatnaşyklary ýola goýmaga bildirilýän gyzyklanmalaryň barha artýandygy Türkmenistanyň «Açyk gapylar» syýasatynyň halkara ähmiýetli çäreleriň ählisinde öz aýdyň beýanyny tapýandygyna şaýatlyk edýär.
Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygy ýurtda abadançylygy we asudalygy berkarar etmek häsiýetine eýe bolmak bilen, ýurdumyz ylalaşdyryjy merkez hökmünde hem täze belent derejelere eýe boldy. Aşgabatda BMG-niň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň ýerleşmegi ýurdumyza bildirilýän halkara derejesindäki ynama aýdyň şaýatlyk edýär.
Ata Watanymyz Garaşsyzlyga eýe bolan ilkinji ýyllarynda hemişelik Bitaraplyk derejesinede eýe boldy. Ýurdumyzyň hemişelik Bitaraplygynyň Birleşen Milletler Guramasyna agza döwletler tarapyndan iki gezek ykrar edilmegi örän buýsandyryjydyr. 1995-nji ýylda BMG-niň Baş Assambleýasynda «Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygy hakyndaky» Rezolýusiýa şol döwürde gurama agza 185 döwlet tarapyndan biragyzdan goldanylan bolsa, 2015-nji ýylda 193 döwlet tarapyndan biragyzdan kabul edildi. Biziň hemişelik Bitaraplygymyz parahatçylyk söýüjilik, islendik meseläni gepleşikler arkaly çözmegiň mümkindigini öňe sürýän, ýagny milli aýratynlygymyzyň ajaýyp taraplaryny düzýän häsiýetlerden ugur alýar.
Geçen ýylyň sentýabr aýynda BMG-niň Baş Assambleýasynyň Türkmenistanyň başlangyjy boýunça «2021-nji ýyly — Halkara parahatçylyk we ynanyşmak ýyly» diýip yglan etmek hakynda Kararnamany kabul etmegi halkara jemgyýetçiliginde giň seslenme döretdi. Bu resminamanyň düzgünleriniň ýerine ýetirilmegi babatda ýurdumyzyň geljek ýyl Halkara parahatçylyk we ynanyşmak forumyny geçirmek başlangyjyny öňe sürýändigi aýratyn bellärliklidir. Bu başlangyç häzirki döwrüň ählumumy gün tertibiniň iň möhüm meseleleri boýunça netijeli we özara hormata daýanýan köptaraply gatnaşyklara kuwwatly itergi bermäge gönükdirilendir. 2017- nji ýylyň fewral aýynda BMG-niň Baş Assambleýasynyň agza döwletleriň köpüsiniň awtordaşlygynda 12-nji dekabry Halkara Bitaraplyk güni diýip biragyzdan yglan edendigi hem örän möhüm wakadyr.
Gahryman Arkadagymyz 23-nji sentýabrda BMG-niň Nýu Ýork şäherindäki ştab kwartirasynda Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň 75-nji mejlisinde wideoýazgy bilen çykyş edende hem ýurdumyzyň anyk başlangyçlaryny beýan etdi. Şol başlangyçlaryň döwrüň möhüm meselelerini çözmek boýunça tagallalary birleşdirmäge, ählumumy parahatçylygy, abadançylygy we rowaçlygy üpjün etmäge gönükdirilendigi möhüm ähmiýete eýedir.
«Türkmenistan — Bitaraplygyň mekany» ýylymyzda Gahryman Arkadagymyzyň parasatly ýolbaşçylygynda ýurdumyzyň hemişelik Bitaraplygynyň şanly 25 ýyllygy halkara derejesinde giňden bellenilip geçiler. Milli Liderimiziň paýtagtymyzda geçirilen «Türkmenistan we halkara guramalary: parahatçylygyň we ösüşiň hatyrasyna hyzmatdaşlyk» atly halkara maslahatda belleýşi ýaly: «Bu, hakykatdan-da, wajyp senedir, türkmen döwletiniň Garaşsyzlygynyň taryhynda ähmiýetli wakadyr, onuň daşary syýasatyndaky tapgyrlaýyn sepgitdir». Bu şanly sene mynasybetli dürli dabaralardyr çäreleriň giň gerime eýe bolmagy parahatçylyk söýüjilik ýörelgämiziň Ýer ýüzünde dabaralanýandygyna şaýatlyk edýär.
Meretgeldi ATABAÝEW


text:
TÜRKMENISTAN BILEN GRUZIÝANYŇ DAŞARY IŞLER MINISTRLERINIŇ DUŞUŞYGY
2020-nji ýylyň 7-nji sentýabrynda Türkmenistanyň Daşary işler ministri Raşid Meredowyň Gruziýanyň Daşary işler ministri Dawid Zalkaliani bilen wideoaragatnaşyk arkaly duşuşygy geçirildi.
Gepleşikleriň dowamynda ministrler ikitaraplaýyn gün tertibi bilen bagly derwaýys meseleleri ara alyp maslahatlaşdylar hem-de iki ýurduň arasyndaky syýasy-diplomatik hyzmatdaşlygynyň ýokary derejesini nygtap geçdiler. Türkmenistan bilen Gruziýanyň halkara guramalaryň, hususan-da Birleşen Milletler Guramasynyň çäklerinde oňyn hyzmatdaşlyk edýändikleri bellenildi. Taraplar daşary syýasy edaralaryň arasynda hem-de pudagara geňeşmeleriň dowam etdirilmeginiň zerurlygyny nygtadylar.
Ministrler bilelikdäki ulag-üstaşyr geçelgelerini kämilleşdirmek boýunça hyzmatdaşlygy ara alyp maslahatlaşdylar. “Hazar deňzi – Gara deňzi” halkara ulag geçelgesi taslamasyny işjeňleşdirmek hem-de onuň kadalaşdyryjy-hukuk binýady bilen bagly meselelerine aýratyn üns berildi. Sebitara söwda-ykdysady hyzmatdaşlygy ilerletmek nukdaýnazaryndan Lapis Lazuli taslamasynyň hem ähmiýeti bellenildi. Awtomobil ýollarynyň hem-de deňiz portlarynyň netijeli ulanylmagy arkaly üznüksiz daşamalaryň we üpjünçiligiň wajyplygy nygtaldy. Şunuň bilen baglylykda Ykdysady hyzmatdaşlyk boýunça bilelikdäki türkmen-gruzin hökümetara toparynyň nobatdaky mejlisiniň geçirilmeginiň zerurlugy barada aýdyldy.
Şeýle-de wideokonferensiýanyň dowamynda medeni-ynsanperwer hyzmatdaşlygyny işjeňleşdirmek mümkinçiliklerine garaldy.


text:
Túrkistan oblysynda 1 myńǵa jýyq toı tarqatylyp, 35 toıhana jabylǵan
TÚRKІSTAN. QazAqparat - Jyl basynan beri mobıldi toptar men polıtsııa basqarmalary tyıym salynǵan 821 otbasylyq, merekelik is-sharanyń ústinen túsken, dep habarlaıdy QazAqparat.
Onyń jartysynan kóbi qoǵamdyq tamaqtaný oryndarynda ótkizilgen. Túrkistan oblysynyń sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq baqylaý departamentiniń málimetinshe, búgingi kúnge deıin oblys boıynsha SEB basqarmalaryna 69 shuǵyl habarlama túsken.
Túrkistan oblysy mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sotyna karantın rejımin buzǵan 56 nysannyń jumysyn toqtatý boıynsha talap aryzdar ótkizildi.
Sottyń sheshimimen 35 qoǵamdyq oryndardyń qyzmeti ýaqytsha toqtatylǵan. Qalǵan 21 talap aryz boıynsha materıaldar sotta qaralyp jatyr.
Sońǵy bir apta aralyǵynda MT jáne PB basqarmalary qyzmetkerleri tarapynan 178 baıanat tirkelip, 70 aıyppul (barlyǵy jeke tulǵalarǵa) salyndy.
Maqtaaral, Saryaǵash, Túlkibas aýdandarynda ornalasqan jeke kásipkerlik nysandarynda ótkizilgen 5 merekelik is-shara boıynsha baıanattar rásimdelgen.
Arys, Qazyǵurt, Otyrar, Keles aýdandarynda birde bir baıanat joldanbaǵan.
Túrkistan oblysynda karantın rejımi talaptarynyń oryndalýyn baqylaý boıynsha mobıldi toptarmen monıtorıng jumystary jalǵasýda.
Jasaqtalǵan 131 mobıldi top jyl basynan beri 200 myńnan astam nysandy aralap, aýmaqtyq polıtsııa basqarmasy qyzmetkerleri tarapynan túsken baıanattary negizinde nysandar men jeke tulǵalarǵa QR Ákimshilik quqyq buzý kodeksiniń 425-babynyń 1-bóligi boıynsha 4 myńnan astam hattama toltyryldy.
240 mln teńgege jýyq aıyppul salyndy.


text:
Aldaǵy kúnderi aýa temperatýrasy 9 gradýsqa deıin tómendeıdi - Qazgıdromet
NUR-SULTAN. QazAqparat – Qazgıdromet 23-25 qyrkúıekke arnalǵan aýa raıy boljamyn jarııalady, dep habarlaıdy QazAqparat.
«Salqyn Atlantıkalyq antıtsıklon shyǵysqa qaraı baıaý jyljyp, Qazaqstannyń basym bóligine óziniń yqpalyn saqtap qalady. Eger shetki soltústik jáne shyǵys óńirler tómen, biraq oń aýa temperatýrasyn saqtaǵan tsıklonnyń qorǵaýynda qalsa, onda kezeń ishinde antıtsıklon ony respýblıkadan tys jerlerge yǵystyra bastaıdy aýa raıyn jaýyn-shashynsyz jáne tómen aýa temperatýrada bolady. Túnde elimizdiń soltústiginde, shyǵysynda jáne ortalyǵynda termometr 1-9 gradýsqa deıin tómendeıdi. Tek elimizdiń batysynda atmosferalyq fronttardyń áserinen jańbyr jaýyp, jel kúsheıedi», - delingen habarlamada.


text:
Bu duşuşyga Hytaýyň Sinhua habarlar gullugynyň, Hytaýyň Halkara radiosynyň, şeýle hem bu ýurduň iri metbugat neşirleriniň - “Guanmin žibao” we “Ženmin žibao” gazetleriniň habarçylarynyň gatnaşandygyny “Türkmenistan. Altyn asyr” internet gazeti maglumat berdi.
Türkmenistanyň prezidentiniň Hytaýyň žurnalistleri bilen geçiren duşuşygynyň 14-nji dekabyra planlaşdyrylan uzaklygy 7000 kilometre barabar Türkmenistan-Hytaý gazgeçirijisiniň açylyş dabarasy mynasybetli geçirilendigi habar berilýar.
Şol dabara Hytaý Halk Respublikasynyň ýolbaşçysy Hu Szintaonyň, Gazagystanyň hem Özbegistanyň liderleriniň gatnaşmagyna garaşylýar.


text:
Türkmenistanyň prezidenti bu ylalaşygy oňlap, “dünýäniň ähli ýurtlary we abraýly halkara maliýe düzümleri bilen hyzmatdaşlygy ösdürmegiň Türkmenistanyň daşary syýasat strategiýasynyň möhüm ugurlarynyň biri bolup durýandygyny” belledi.
Türkmenistan Jenaýatçylykly ýol bilen alnan girdejileriň kanunylaşdyrylmagyna we terrorçylygyň maliýeleşdirilmegine garşy göreş barada Ýewraziýa toparynyň düzümine 2007-nji ýylda goşulyp, geçen ýyl onuň doly ygtyýarly agzasy bolupdy.
Bu topar 2004-nji ýylda döredilip, onuň düzümine Belarus, Gazagystan, Hytaý, Gyrgyzystan, Orsýet ýaly döwletler hem girýär.


text:
Habarlar gündeligi - 22-nji fewral, 2016 ý.
Şu günki programmamyzda: Gazagystanyň Žurnalistler birleşiginiň başlygy we onuň ogly bidüzgünçilikde we salgyt galplygynda aýyplanyp, tussag edildi; Aşgabadyň etegindäki käbir jaýlarda goşmaça otaglar ýykylyp, satelit antennalar sökülip başlandy; Lebap welaýatynyň Türkmenabat şäherinde bir günläp suw kesildi we beýleki maglumatlary diňläp bilersiňiz.
Epizodlar
-
Oktýabr 15, 2021
Habarlar gündeligi
-
Oktýabr 14, 2021
Habarlar gündeligi - 14-nji oktýabr, 2021-nji ýyl
-
Oktýabr 13, 2021
Habarlar gündeligi - 13-nji oktýabr, 2021-nji ýyl
-
Oktýabr 12, 2021
Habarlar gündeligi - 12-nji oktýabr, 2021-nji ýyl
-
Oktýabr 11, 2021
Habarlar gündeligi - 11-nji oktýabr, 2021-nji ýyl
-
Oktýabr 08, 2021
Habarlar gündeligi - 8-nji oktýabr, 2021-nji ýyl


text:
Irlandiýadan başlap Indoneziýa çenli aralykdaky ýurtlaryň liderleri Mongoliýanyň paýtagty Ulan Batorda geçirilýän sammite gatnaşýarlar. Bu sammite Fransiýanyň Nise şäherinde amala aşyrylan we 80-den gowrak adamynyň ölümine sebäp bolan hüjüm kölege saldy.
Her iki ýylda bir gezek geçirilýän Aziýa-Ýewropa toparynyň sammiti 15-nji iýulda liderleriň Fransiýa hüjüminde pida bolanlaryň hormatyna bir minutlyk dymyşlyk yglan etmegi bilen başlandy.
Şu ýyl 20-nji ýyl dönümini belleýän sammitiň esasy gün tertibini terrorizme garşy göreşmek tagallalary düzýär.
Bu sammitiň çäginde liderler ençeme ugurlar, şol sanda howaýollary we söwda pudagy boýunça hyzmatdaşlyk şertnamalarynyň global sistemalaryny güýçlendirmäge çalyşýarlar.


text:
Birleşen Ştatlaryň prezidenti Donald Tramp Iordan derýasynyň günbatar kenaryna eden saparynyň dowamynda Ysraýyl bilen Palestinanyň arasynda parahatçylyk ylalaşygynyň baglaşylmagy üçin “elimden gelenini etjek’ diýdi.
“Men ysraýyllylar bilen palestinalylaryň arasynda parahatçylyk ylalaşygynyň baglaşylmagyny üpjün etmek isleýärin we olaryň bu maksada ýetmeklerine ýardam bermek üçin elimden gelenini etmegi meýilleşdirýärin” diýip, Tramp 23-nji maýda Palestinanyň prezidenti Mahmud Abbas bilen geçiren gepleşiklerinden soň aýtdy.
Tramp şu ýylyň ýanwar aýynda öz wezipesine girişeli bäri daşary ýurtlara ilkinji resmi saparyny amala aşyrýar. Ol Ysraýyla barmazdan ozal, öz aýtmagyna görä, ysraýyllylar bilen palestinalylaryň arasynda “gutarnykly ylalaşyk” boýunça öňegidişlik gazanmaga synanyşjakdygyny aýdypdy.
22-nji maýda Tramp Ysraýyla baransoň, Ýakyn Gündogara parahatçylygy getirmek üçin “seýrek mümkinçiligiň” bardygyny belledi.
23-nji maýda Birleşen Ştatlaryň prezidenti Britaniýanyň Mançester şäherine edilen we azyndan 22 adamyň, şol sanda çagalaryň ölümine sebäp bolan bomba hüjümini hem ýazgardy we onuň “päliýamanlar” tarapyndan amala aşyrylandygyny aýtdy. Şeýle-de, Tramp wakada pida bolanlara we olaryň maşgalalaryna “çuňňur gynanç” bildirdi.


text:
Qorqyt-ataǵa qatysty móltek ańyzdardyń birsypyrasy ár túrli ǵylymı, kópshilik, ádebı basylymdarmen kitaptarda jarııalanǵandyqtan, qalyń oqyrmanǵa jaqsy tanymal1, sondyqtan da ol týraly ańyzdardy tolyqtaı qaıtalaýdyń pálendeı qajettiligi joq dep esepteımiz. Qorqyt-atanyń beınesiniń tarıhılyǵy jóninde ulan-ǵaıyr zertteýler bar, al onyń beınesiniń baıyrǵy, mıftik astarly qabaty jónindegi zertteýlerdi saýsaqpen sanap kórsetýge bolady. Qorqyt-atanyń tarıhı nemese kvazıtarıhı bolmysyna emes, mıftik bolmysyna nazar aýdarǵan zertteýlerdiń ishinen bizge tanys bolǵandary – úsheý-aq. Birinshisi – Oljas Súleımenovtiń (O.Súleımenov. Túrkiler kúniniń batýy men shyǵýy. // «Egemen Qazaqstan». 1999. 19 qazan), ekinshisi – mádenıettanýshy Zıra Naýrzbaevanyń (Z.Naýrzbaeva. Rekonstrýkııa ıznachalnoı obechelovecheskoı tradııı ı Tengrıanstvo (qoljazba kúıinde), úshinshisi – S.Sh. Aıazbekovanyń (soniki: Kartına mıra etnosa: Korkýt-ata ı fılosofııa mýzykı kazahov. A. 1999. Ss. 200-203) qısyn-dáıekteri. Ilki tirekti «kún tańba» dep uǵylatyn abaq tańbanyń ózindik oqylý úrdisin jasaǵan Oljekeń, Qorqyt esimin osy tańbadaǵy kúnmen baılanystyra otyryp, onyń beınesi óz boıyna jınaqtap turǵan mıftik qabattardyń bir qabatyn arshyp kórsetedi. Zıra bolsa, Ilki Tór (Iznachalnaıa Tradıııa, Gıperboreıa) men Táńirshildiktiń biregeıligin bastaý retinde kórsete otyryp, Qorqyt-ata beınesiniń Táńir kebi (ıpostasy), ıaǵnı, adamı sımvoly ekendigin, sondaı-aq Qorqyttyń óziniń jeti kebi bar ekendigin kórsetedi.
S.Sh.Aıazbekova bolsa, Qorqyttyń ańyzdaryna mýzykalyq dybys turǵysynan kelip qaraǵan. Tek úndievropalyq («arıılyq») taqyryp aıasynda ǵana qarastyrylyp kele jatqan Ilki Tór (Iznachalnaıa Tradıııa) dástúriniń «túrkterge de tıesili» dep aıtylýyn aıtylǵanymen, naqty dáıekteri men aıǵaqtary joq tuspaldy dáleldi tujyrymǵa aınaldyrýdy qazaq arasynan birinshi bolyp qolǵa alǵan Z.Naýryzbaeva Qorqyt beınesin basty nysan-baǵdar retinde tańdaı otyryp, «Táńir – Ilki Tór - Qorqyt» sabaqtastyǵyn jáne emanaııalyq deńgeıdegi ózara sáıkestigin dáıektep bere alǵan.
Atalǵan zertteýlerdiń qorytyndylary – Qorqyttyń mıftik beınesiniń qatparly bolmysynyń sanaýly qabattary ǵana. Qorqyttyń mıftik beınesi – tym kúrdeli, kóp qabatty, sondyqtan úsh avtordyń mıftik zertteýlerin, olardyń paıymdaýlarynyń bir-birine múlde uqsamaı jatqandyǵyna qaramastan, eskermeı ketýge bolmaıdy, óıtkeni olardyń qorytyndy túıinderi beıneniń basqa qyrlary ashylǵan kezde bir-birine jaqyndatyla otyryp, ortaq jelige kele alý múmkindigine ıe. Osyndaı biregeılikke jetý úshin Qorqyttyń beınesiniń basqa qyrlaryn da ashý qajet. Mine, men de osy sabaqtastyqty odan ári órbite otyryp, Qorqyt beınesiniń jańa qyrlaryn ashyp kórsetpekpin, solardyń biri – ýaqyt máselesi bolyp otyr.
Qorqyttyń ólimnen (ajaldan) qashýy týraly kópshilikke tanymal, jıi jarııalanatyn ańyzdyń úsh egjeı-tegjeıli (detaldi) nusqasyn qarastyryp kórelik.
Birinshi (V.V.Velıamınov-Zernovtyń jazyp alǵan) nusqa: «Qorqyt burynyraqta jer shetinde ómir súripti. Bir kúni ol túsinde birneshe adamnyń kór qazyp jatqanyn kórip: «Kórdi kimge arnap qazyp jatyrsyzdar?» dep suraıdy. Qazyp jatqandar oǵan «Qorqyt áýlıege arnap qazyp jatyrmyz» dep jaýap beredi. Muny estigen Qorqyt ajaldan qashyp qutylmaq bolyp, dúnıeniń ekinshi shetine kóship ketedi. Sol jaqqa barǵan soń da, osy tústi kóredi. Qorqyt taǵy da jolǵa shyǵady. Osylaısha, ajaldan qashqan Qorqyt dúnıeniń tórt buryshyn aralap shyǵady, qaı jerge barmasyn, álgi tústi kórýin toqtata almaıdy. Aqyr sońynda ol jerdiń kindigine ornalaspaq bolady. Jer kindigi Syrdarııada, Qorqyttyń búgingi molasy ornalasqan jerde eken. Biraq, bul jerde álgi tús kórý oqıǵasy qaıtalanady. Taǵdyr jazmyshyn aınalyp ótpek bolǵan Qorqyt «jer betinde ajaldan qutylý múmkin bolmasa, sý betinde qutylarmyn» degen oımen Syrdarııanyń betine kórpe tósep, kórpeniń ústine otyryp, 100 jyl boıyna dombyra tartady, aqyry sol jerde otyryp óledi» (I.A.Kastane. Drevnostı kırgızskoı stepı ı Orenbýrgskogo kraıa. //Qorqyt-ata. Enıklopedııalyq jınaq. A. «Qazaq enıklopedııasy». 1999. ss.90-91).
Bul ańyzdaǵy biz úshin mańyzdysy:
1. Qorqyttyń dúnıeniń shetinde (kraı sveta) ómir súrýi.
2. Túsinde ózine kór qazyp jatqandary kórýi.
3. Dúnıeniń tórt shetin (buryshyn) kórýi, túsinde kórgen oqıǵanyń qaıtalanýy.
4. Dúnıeniń (jerdiń) kindigine barýy, ol jerde de álgi tústi kórýi.
5. Dúnıeniń (jerdiń) kindigi – Syrdarııanyń boıy, Qorqyttyń molasy turǵan jer.
6. Syr ózeniniń sýynyń betine kórpeı jaıyp, sonyń ústinde 100 jyl boıyna dombyra tartyp otyrýy.
Ekinshi (1899 jyly «Týrkestanskıe vedomostı» gazetinde jarııa bolǵan N.Jetpisbaev degen kisiniki) nusqanyń birinshi nusqadan aırmashylyǵy mynalar:
Birinshiden, Qorqyt tús kórmeıdi, oǵan óńinde Ázireıildiń ózi kelip, taıaý ýaqytta Alla taǵalanyń ámirimen onyń janyn alatyndyǵyn habarlaıdy. Ekinshiden, Qorqyttyń qashý marshrýtynyń reti naqty taraptyq naqtylyqqa ıe bolǵan, ajaldan qashyp qutylmaq bolǵan Qorqyt, tań ertemen óziniń jelmaıasyna otyryp, áýeli batys jaqqa (magrýb) attanady; ol jaqqa barǵan soń, ózine kór qazyp júrgen adamdy kóredi. Qorqyt odan soń ońtústik tarapqa (djýnýb), odan soń shyǵys tarapqa (mashrık), odan soń – soltústik tarapqa (shaval) barady, barlyǵynda da ózine kór qazyp qoıǵan adamdy kóredi. Úshinshiden, jerdiń tórt tarabynda da kór qazyp qoıǵan adamdy kóredi. Úshinshiden, jerdiń tórt tarabynda da kór qazyp júrgen kisi bireý, ol – Ázireıil. Tórtinshiden, qutylýdyń jolyn bilmeı, amaly qalmaǵan Qorqyt qudaıdan qaıda barǵanda ajaldan qutylýǵa bolatyndyǵyn suraıdy. Sonda kókten estilgen daýys: «Shyqqan jerińe qaıtyp oral, aqymaq! Sol jerde ǵana máńgi baıyz tabasyń, sol burynǵy ómir súrgen jeriń – jerdiń kindigi», - deıdi (Qorqyt-ata, Enıklopedııalyq jınaq. A. «Qazaq enıklopedııasy». 1999. ss. 92-93).
Úshinshi nusqanyń (A.Raıymbergenov degen kisiniń aıtqany boıynsha) aldyńǵy nusqalardan basty aıyrmashylyǵy2 – munda Qorqyttyń tórt tarapqa júrý saparynyń jastyq (ýaqyttyq) turǵydan qaraǵanda da, qazylyp jatqan kórdiń tereńdigi turǵysynan qaraǵanda da teń mólsherli bolmaýy: Qorqyt jerdiń bir buryshyna jas óspirim shaǵynda, ekinshisine – eresek erkek jasynda, úshinshisine – jigit aǵasy (qarasaqal) bolǵan shaǵynda, tórtinshisine – qartaıǵan, aqsaqaldy shal bolǵan shaǵynda barady. Osy saparlarynyń árqaısysynda onyń ózine qazylyp jatqan kóriniń tereńdigi ár túrli bolyp kórsetilgen: birinshisinde – kórdiń tereńdigi ony qazyp jatqan jas ósipirim jigittiń tizesinen, ekinshisinde – qazyp jatqan eresek erkektiń belinen, úshinshisinde – qarasaqal jigit aǵasynyń keýdesinen kelip qalypty, al tórtinshi tarapqa barǵanda Qorqyt kór qazýshyny birden kórmeıdi, tek kór ishine úńilgende ǵana, tereńdigi óz boıynan asyp ketken kórdiń ishinde turǵan qartty kóredi.
Mine, is júzinde bir ańyzdyq oqıǵanyń úsh túrli baıandaý nusqasynyń ózi-aq úsheýiniń de qarabaıyr sıpatqa túsip, keıbir mańyzdy egjeteılerin (detalderin) ózgertip alǵanyna qaramastan (kórge qatysty adam boıynyń ıdeal nusqasy, birinshi kórde tizeden, ekinshi kórde – belden, úshinshisinde – keýdeden, tórtinshisinde – tamaq astynan, ıaǵnı moınynan bolýy kerek), mıfologııalyq turǵydan mańyzdy aqparatty bere alady. Osylardy saralaý barysynda, biz, Qorqyttyń birneshe deńgeıdegi (polıýstik – nordtyq – gıperboreılik, jyldyq aınalym, «óstik (ostik) ýaqyt», syrdarııalyq kindik qısyndaryn anyqtaýǵa bolady.
Bastapqyda keltirilgen ańyzdyq nusqalardyń bireýinen Qorqyttyń qozǵalý áreketiniń tórt burysh nemese ashamaı (krest) pishindi (batys, ońtústik, shyǵys, soltústik jáne kindik) quraıtynyn, osy pishinniń is júzinde sheńberge aınalatyndyǵyn kórýge bolady.
Bul keskinde de kindik (entr) men qorshaýly kemer (okrýjnost) sımvolıkasy jumys isteıdi; ıaǵnı, kemer (sheńber) óziniń kindiginsiz ómir súre almaıdy, al kindik bolsa, kemerdiń bar-joǵyna táýeldi bolmaı-aq ómir súre beredi. Eger osy keskindegi kemerge (okrýjnost) «belgili bir baǵytqa qaraı qozǵalý beınesin» berer bolsaq, onda keskin kóresindik ıkl (ıkly proıavlenııa) sıpatyna ıe bolady. Kindik núkteden shyqqan Qorqyttyń áýeli batysqa, odan – ońtústikke, odan – shyǵysqa, odan – soltústikke barýy, odan – kindikke qaıtyp kelýi – is júzinde saǵat tiline keri baǵytta júrgen ıkldik sıpatty kórsetedi. Mine, bul jaǵdaıda, osyndaı aınalmaly qozǵalystan táýliktiń tórt negizgi sáti (tún ortasy, tań, tal tús, kesh), aıdyń tórt fazasy, jyldyń tórt maýsymy sııaqty, t.b. keltirimderdi kórýge bolady. Biraq Qorqyttyń aınalymyndaǵy eń bastysy bul emes. Biz onyń aınalymynan Úndistandyq jáne Ortalyq Amerıkalyq, sondaı-aq antıkalyq grek-rım dástúrindegi «adamzattyń tórt ǵasyry» degen keltirimniń qazaqy, ıaǵnı, arǵyqazaqtyq (deı-túrktik) analogyn kórip otyrmyz.
Eń aldymen, bizder Qorqyttyń «tórt baǵyttyq saparyn» tutas ýaqyttyq aınalym (ıkl) dep qarastyrar bolsaq, osynaý bir ıkldiń tórt kezeńge bólinetindigin, tórt kezeńniń árqaısysynan ýaqyttyq sozylý merziminiń tórt túrli, biraq tutas mólsherge qaraǵanda belgili-bir zańdylyqta ornalasqan proporııalyq qatynasta turǵandyǵyn kórer edik. Eger tutas ıkldi 10 sanymen berer bolsaq, birinshi kezeń osy tutastyqtyń 4/10-y, ekinshisi – 3/10-y, úshinshisi – 2/10-y, tórtinshisi – 1/10-y bolyp shyǵady.
Ekinshi kezekte Qorqyttyń tórt tarapqa barǵanda kóretin kóri is júzinde bir ǵana kór bolmaq, ıaǵnı, bul jerde tórt tarap shartty sıpatqa ıe bolady da, tórt tarapqa baǵyttalǵan sapar is júzinde qaıta-qaıta, ár túrli ýaqyt pen qashyqtyqqa sozylǵan bir kórge aınalyp kelý sapary bolyp shyǵady. Iaǵnı, Qorqyt saparynyń keskin-shemasy mynadaı bolyp shyǵady (osyndaı keskinniń ıdeıasyn óz kitabynda kórsetken S.Aıazbekova ony T.Sarybaevtyń usynǵandyǵyn atap kórsetedi;3 biz osy keskindi paıdalana otyryp, atalǵan avtorlar qarastyrǵan máseleden bólek máseleni qarastyratyn bolamyz):
Bul jerdegi «kór» dep otyrǵanymyz kádýilgi qabir emes, bar bolǵany bir ólshemnen ekinshi ólshemge ótetin tús – tesik (esik) qana. Qorqyt bir aınalym jasaǵan soń, osy tesik (kór) arqyly ekinshi ólshemge, ekinshi aınalymǵa, odan soń úshinshige, tórtinshige ótedi. Mine, osyndaı tórt aınalymnan turatyn ýaqyttyq tutastyq basqa dástúrlerde saqtalyp otyrǵan «adamzattyń tórt ǵasyry» degenge sáıkes keledi. Bul jóninde áńgime órbitpes buryn Qorqyt-atanyń jasyna qatysty belgili bolǵan esepteýler jóninde sóz qozǵaýǵa týra keledi.
Qorqyttyń ajaldan qashý oqıǵasynyń bir mysaly deńgeıin ǵana qarastyryp kórelik. Onyń qashý ýaqytynyń belgili bir sandyq kórsetkishi bar (kóbinese «qyryq» sany). Osy ýaqyt mólsheri támemdelgen sátte Qorqyt ózine qazylyp jatqan kórge – sımvoldyq deńgeıde – tesikke, shuńqyrǵa tap bolady. Iaǵnı:
Qorqyttyń júrý ýaqyty – 40.
Qorqyttyń tesikke (kórge) tap bolýy – 1.
Kórge tap bolý oqıǵasy 4 ret qaıtalaǵanyna qaramastan, olardyń barlyǵy da bir kór týraly bolyp otyrǵandyqtan, bir sany ózgerissiz qala bermek.
Qorqyttyń jer kindigine qaıtyp oralǵannan keıingi ómir súrgen ýaqyty – 100 jyl. Bul da bir sanynyń eselengen túri ǵana. Bul birlik te aldyńǵy «tórt» birlik aýqymyna qarastyryla alady.
Sonda, barlyǵy – 41 (40+1).
Muny, birinshi kitabymyzda qarastyryp ótken «qyryq bir bólmeli úı» keltirimimen salystyrý barysynda jaqsy túsinýge bolady. 40 – «jyldyq aınalymnyń» 360 kúnine sáıkes kelse, bir – «jyldyq aınalymnyń» sońǵy, basy artyq 5-6 kúnine («besqonaqqa») sáıkes keledi. Tesikke (kórge) tap bolý – bir ıkldiń aıaqtalyp, ekinshi ıkldiń bastalýy, ótpeli kezeń, ótpeli sát bolyp tabylady. 40 sandy kórsetkishi bar joldy júrip ótken Qorqyt 41-inshi sanǵa jetkende ózine arnap qazylyp jatqan (qazylyp qoıylǵan) tesikke (kórge) tap bolady; qarabaıyr ańyz mátininde ol álgi kórdi kóre salyp tura qashpaıdy, ol sol kórge kiredi, óıtkeni bul jerdegi kór – kádýilgi túsiniktegi mola emes, bir ólshemnen ekinshi ólshemge ótkizetin tesik (esik, qaqpa, kópir, shek) bolyp tabylady. Iaǵnı, Qorqyttyń naq osy sıtýaııadaǵy ólimi – túbegeıli ólim emes, bar bolǵany – bir kúıden ekinshi kúıge aýysýy bolyp tabylady. Qorqyt osylaısha bir («batys») tesikten (kórden, esikten, mejeden) ótti, endi onyń ekinshi qaıtara «qyryq sandy» júrý joly bastaldy. Osy sandy basyp ótýdiń sońynda ony taǵy bir kór – tesik (esik) kútip tur. Odan ótkesin oqıǵa, ıkl taǵy da qaıtalanady; osylaısha Qorqyt tórt ıkldi (tórt ret qaıtalanǵan «qyryq sandy» jol júrý jáne kórge kirý) basynan ótkizip, aqyr sońynda úlken ıkldi aıaqtap, kindikke qaıtyp oralady (Úlken ıkl – kindikten shyǵyp, kindikke qaıtyp oralý aralyǵy, álgi tórt kishi ıkl – osy úlken ıkldiń tórt kezeńi ǵana).
Qorqyttyń «qyryq jyl ómir súrýi», «qyryq jyl boıy ajaldan qashýy», «qyryq jyl aldaǵy boljaýy», «qyryq qyzdyń Qorqyt ańyzymen sabaqtasýy» sııaqty jeke ańyzdyq mysaldardaǵy qyryq sanymen áspettelýdiń barlyǵy da bir «qyryqqa» negizdelgen. Bul jerdegi 40 – «kishi ıkldiń» sandyq sımvoly ǵana (sondaı-aq, keıbir ańyzda onyń 400 jyl ómir súrgendigi de aıtylady).4 Bul jerdegi «tórttik negizdi» (40, 400) sımvolıkanyń ústem bolýy da úlken aınalymnyń óz kezeginde tórt kezeńnen, tórt kishi aınalymnan turatyndyǵyn megzeıdi. Oǵyz ańyznamasyndaǵy Qorqyttyń 95 jyl ómir súrýi de osyǵan sáıkes; mundaǵy 90 sany men qazaqy nusqalaryndaǵy 40 sany – ózara shendes, qalǵan bes (95 – 90 = 5) pen qazaqy nusqalaryndaǵy kórsetilmegen bireý (41 – 40 = 1) – ózara shendes. 1+(4 h 40) = 1 + 160 = 161 nemese 5 + (4 h 90) = 5 +360 = 365 nátıjeleri «úlken ıkldi» – «ǵalamat jyldyq aınalymdy» bildiredi. 161 sanynyń kvadraty 25921 sanyn beredi (161 h 161 = 25921). Al astronomııadaǵy preessııalyq yǵysýdyń 3600 quraıtyn tolyq aınalymynyń kórsetkishiniń 25920 ekendigin eske túsirer bolsaq, Qorqyttyń 25921 sanynyń (ony 1 + 25920 = 25921 túrinde kórsetýge bolady) naq osy preessııalyq ıkldi kórsetetinin kórýge bolady. Osy 25920 sanyn «ǵalamat jyl» sany dep esepteıtin bolsaq, osy «ǵalamat jyldyń» bir kúni qansha jyl bolar edi? 25920 : 360 = 72 jyl. Preessııalyq yǵysý proesi barysynda árbir 72 jyldy yǵysý mólsheri 10-qa nemese kádýilgi jyldyń 1 kúnine sáıkes bolady. Qarap otyrsańyz, Qorqyttyń ǵumyry is júzinde 25920 jyldan turatyn preessııalyq ıklde bastapqy núktege qaıtyp oralý tek 25920 jyl ótken soń ǵana júzege asady, Qorqyttyń kindik núkteden shyǵyp, sol kindik núktege qaıtyp oralýy osy ýaqyttyq kórsetkishke sáıkes kelip otyr.
Endi «adamzattyń tórt ǵasyry» jónindegi bastaǵan sózimizdi jalǵastyrar bolsaq, bizge osyndaı túsiniktiń kóne grektik («Gesıodtyń tórt ǵasyry» (altyn, kúmis, qola jáne temir)), úndilik («ıýgalar» týraly), sondaı-aq atektik («tórt ıagýar», «tórt jel», «tórt jańbyr», «tórt sý» delinetin tórt ǵasyr)5 nusqalardyń bar ekendigi belgili. Sońǵy mysaldyń ortalyq amerıkalyq, ıaǵnı, úndiarıılyq, grektik dástúrlerden táýelsiz keńistikte damyǵan dástúr ekendigin eske ala otyryp, dál osyndaı sıpattaǵy túsinikterdiń arǵyqazaqta bolýynyń múmkindigimen qatar, «úndievropalyqtardan kóshirip alǵan» anyqtamasyz-aq bolǵandyǵyn aıtýǵa múmkin bar. Iaǵnı, osy saryndas keltirimder deı-túrkterde derbes jolmen paıda bolýy ábden múmkin, tipti, úndievropalyq (úndi, grek, t.b.) túsinikterdiń óziniń ar jaǵynda deı-túrktik keltirim jatý yqtımaldyǵyn da joq deýge bolmaıdy. Qorqyttyń tórt saparyn álgi tórt ǵasyrǵa qatysty grektik, akektik mysaldan góri úndilik mysalmen salystyrǵan qolaılyraq bolar edi. Úndi «manvantara» aınalymy 4 ǵasyrdan («ıýgadan») turady. Ǵalamdyq ret pen jón-josyqtyń ataýy bolǵan manvantaranyń tórt «ıýgasy» mynalar:
Krıtaıýga (nemese satıaıýga) – «jyrǵalań ǵasyr» (blagoı vek), bul ǵasyrdyń adamdary múmkin bolǵan san túrli qasıetterdi ıelengen edi, qaıǵy-muń, aýrý-syrqaý degendi bilmegen, jappaı teńdik ústemdik quryp, barlyq adamzat bir Táńirge tabynǵan.
Tretaıýga – ádilettik birte-birte azaıyp, adamzattyń azý proesi bastalǵan ǵasyr; biraq áli de bolsa dinı joralǵylar men ǵuryptyq rásimder qatań ustalǵan edi; bul ǵasyrda qurbandyq shalýdyń (sadaqa berýdiń) barynsha kóp túrleri paıda bolǵan.
Dvaparaıýga – dúnıede zulymdyq pen azǵyndyq basymdyqqa ıe bola bastaǵan ǵasyr, tutas senim ydyraýy, adamdardy indet jaılaýy.
Kalııýga – sharapattylyqtyń (ımandylyqtyń) tolyq quldyraǵan ǵasyry; adamdardyń ómiri qysqaryp, olardyń tula boıy zulymdyq pen kúnáge tolady, olar birin-biri sansyz soǵystarda qyryp joıady, patshalar óz baǵynyshtylaryn qanaıdy, ımandy adamdar joqshylyqqa ushyraıdy, qylmys ataýly órshıdi, áıelder buzylady, adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasta jalǵandyq, óshpendilik, qanaǵatsyzdyq ústem bolyp shyǵady, senim joǵalady.
Adamzattyń tórt ǵasyry týraly keltirimniń kóne túrkterge de belgili bolǵandyǵynyń sarqyndy nyshandaryn Ábilǵazynyń «Túrk shejiresinen» (Rashıd-ad-dınniń «Shejireler jınaǵynan») de baıqaýǵa bolady:
Birinshi ǵasyr – Oǵyz qaǵannyń zamany, krıtaıýga (nemese satıaıýga) ǵasyryna sáıkes keledi.
Ekinshi ǵasyr – «túrkter Alynsha zamanyna deıin musylman bolǵan edi» - munysy bir qudaıǵa
degen senim áli bolsa saqtalǵan tretaıýga ǵasyryna sáıkes keledi.
Úshinshi ǵasyr – «Alynsha han bolǵannan keıin mal basy kóbeıip, halyq baılyqqa mas bolyp, Táńirdi umytty, dinnen ajyrady». Bul – dvaparaıýga.
Tórtinshi ǵasyr – «Qarahan zamanynda múlde kápir boldy» (Ábilǵazy. Túrk shejiresi. A. «Ana tili». 1992. 16-b.) – munysy qalııýgaǵa sáıkes. Bul jerde úndilik «kalı» sóziniń de «qara» dep aýdarylatynyna da nazar aýdara ketýge bolady.
Ras, Ábilǵazylyq nusqada Oǵyz qaǵannyń zamany rettik jaǵynan birinshi bolyp emes, tórtinshi bolyp kórsetilgen, biraq muny óz tusyndaǵy shejirelik, dinı-ıdeologııalyq qajettilikterden týyndaǵan ózgertýler dep uǵynǵanymyz jón sııaqty. Qorqyt-ata da – oǵyz ortasynyń beınesi, sondyqtan osyndaı «ǵasyrlar aýysymynyń» kóne túrktik mysaldarynyń bolý yqtımaldyǵy aıasynda biz Qorqyttyń «ıkldik qozǵalysynan» da naq osyndaı saryndardy kóre alamyz.
Úndilik «tórt ǵasyrdaǵy» basty erekshelik – tórt ǵasyrdyń árqaısysynyń ýaqyttyq merzimi tıisinshe tutas aınalymnyń 4-10, 3/10, 2/10 jáne 1/10 bóligin quraýy, ıaǵnı, bul jerde biz ár ǵasyrdyń tutas aınalymdaǵy úlesiniń Qorqyttyń ár saparynyń jıyntyq ýaqyttaǵy úlesine dálme-dál keletindigin kóre alamyz. Manvantaranyń óz aınalymy 64800 jyldy qurasa, kórsetilgen úlestik proporııalarǵa saı, krıtaıýga (satıaıýga) onyń 4-10 bóligin, ıaǵnı, 25920 jyldy, tretaıýga – 3/10 bóligin, ıaǵnı, 19440 jyldy, dvaparaıýga – 2-10 bóligin (12960 jyldy), kalııýga – 1/10 bóligin (6480 jyldy) quraıdy. Aldyndaǵy ózimizdiń eseptep kórsetken Qorqyt-atamyzdyń jasy – 25921 (25920+1) jyl, bul san birinshi, krıtaıýga ǵasyrynyń ýaqytyna sáıkes keledi. Soǵan qarap, kórsetilgen basqa jyl kórsetkishteriniń de Qorqytqa qatysty bolyp shyǵýy ábden múmkin dep topshylaı alamyz, biz Qorqyt esimimen baılanysty basqa da sandyq kórsetkishteriniń syryn áli uǵynyp bolǵanymyz joq. Al ázirge úndilik túsiniktiń basqa bir qyryna úńiler bolsaq, «osy túsiniktiń arǵy bastaýlarynda baıyrǵy túrktik (deıtúrktik, prototúrktik) túsinik jatqan joq pa eken» degen bir qaraǵanda jeńiltek, ushqary bolyp kórinetin oı týyndaıdy. Osyndaı oıdyń aqıqat bolýy múmkin be?
Zertteýshiler atalǵan ǵasyrlarǵa ataý bolǵan «ıýga» sóziniń shyǵýyn baǵzy zamandarda tanymal bolǵan áldebir «súıek oıynynyń» (ıgra v kostı) ataýymen baılanystyrady. Baıyrǵy qoǵamda qandaı da bolmasyn isti bastar aldynda súıek tastaý arqyly jerebe anyqtaýdyń mańyzdy bolǵandyǵy aıtylady. Shart boıynsha, álgi «súıektiń» tórt jaǵy bolýy tıis, onyń ár jaǵynda tıisinshe «tórt», «úsh», «eki», bir« belgisi bolady, ıaǵnı «súıektiń» tolyq sandyq kórsetkishi 10 bolsa, onyń tórt jaǵynyń quny (baǵasy, mártebesi, dárejesi) tıisinshe 4/10, 3/10, 2/10, 1/10 bolyp shyǵady. Mine, osyndaı súıek tastaý arqyly jerebe anyqtaý úrdisi birte-birte «ıýga» týraly ilimniń kúrdeli sımvolıkasynyń negizi bolyp shyqqan edi.
Osy «súıek oıyny» men onyń ataýyna qatysty óz qısyndarymyz bar:
Birinshiden, «súıek oıyny» (ıgra v kostı) dep otyrǵanymyz – kádýilgi aýyldaǵy qazaqtyń qara balasynyń súıikti oıyndarynyń biri bolǵan asyq oıyny, «súıek» dep otyrǵanymyz – asyqtyń ózi bolyp shyǵady. Olaı deıtin sebebimiz – keń taralǵan súıek oıynyń «súıegi» (tasy) ádette kýb pishindi bolyp keledi de, oǵan sáıkes onyń jaqtary mindetti túrde altaý bolady. Al biz «tórt kórsetkishti» súıek týraly sóz qozǵap otyrmyz. Bul shartqa qazaqtyń asyǵy tolyq sáıkes keledi. Asyqtyń tórt jaǵy bar, olar – «alshy» (áláý), «taıqy» (táıke, taýqa), «búk», «shik» («ompa» dep atalatyn besinshi túsý jaǵdaıy óte sırek bolady, ár oıyn júrisinde kóbinese qarastyrylmaıdy). Asyqtyń osyndaı tórt túsimi dárejelik (baǵamdyq) turǵydan bir-birine sáıkes kelmeıdi, ıaǵnı, alshynyń dárejesi – 4 (4/10), taıqyniki – 3 (3-/10), búktiki – 2 (2/10), shiktiki – 1 (1/10) bolyp shyǵady.
Alshy – asyqtyń bir qaptaldap jatýy, ishi qýys qaptaly joǵary qaraıdy.
Táıke – asyqtyń bir qaptaldap jatýy, tegis qaptaly joǵary qaraıdy.
Búk – asyqtyń etpetimen, búk túsip (tońqaıyp) jatýy.
Shik – asyqtyń shalqalap jatýy.
Asyqtyń osyndaı tórt túsimi aıdyń tórt fazasyn sımvoldaýy da múmkin (bul – óz aldyna derbes qarastyrylýy tıis taqyryp).
Ekinshiden, úndilik «ıýga» (yuga) sóziniń bir mezgilde «er-turman» nemese «birge jegilgen attar» (ýprıajka, ýprıaj), «jup» (para), «urpaq» (pokolenıe) degen maǵynalardy bildirýine6 qarap, bastapqy maǵynanyń múlde ózgeshe bolý múmkindigin topshylaýǵa bolady. Atalmysh maǵynalar ishindegi «ıýga/ıýga» – «birge jegilgen attar» (ýprıaj) nemese «er-turman» degen maǵynalarǵa túrktiń (qazaqtyń) «jegý» («ıegý»), júgen («ıúgen»), úıir («ıúgúr») sııaqty atqa qatysty sózderiniń, «ıýga/ıýga» – «jup» (para) degen maǵynaǵa túrktiń «eki» (ıegi), ıeg- irme, jı-yrma degen sóziniń dybystalý turǵysynan da, maǵyna turǵysynan da jaqyn keletindigin kórsete otyryp, biz, basty nazardy asyq oıynyna qatysty «ıirý» (asyq ıirý) sózine aýdartqymyz keledi. «Iir» (aınaldyrý) sóziniń maǵynasy ıkldik qozǵalysty bildirip qana qoımaıdy, bul sózdiń «úıir» (úıirý, úıirme) degen varıantynyń bar ekendigin, onyń ar jaǵynda «ııý/úıý» («ıig» nemese «ıúg») sóziniń jatqanyn, onyń úndilik «ıýga» sózine uqsas ekendigin kórsete alamyz. Qazaqtaǵy «úırený» («ıúgrený», orystyń «ıgra» sózi de osy «ıúgúr» – «ıgir» – «ıir» sózinen shyqqan), «ıgerý», «júgirý» («ıúgúr»), «júrý» (< «júgúr» < «ıúgúr») sózderiniń de osy túbirden shyqqandyǵyn eskerer bolsaq, ǵasyrlardyń júrisin, júgirisin («ıúg-úrisin»), aınalymyn («ıúgúrimin» – «úıirimin/ıirimin») kórsete alatyn «úndilik» delinip otyrǵan «ıýga» (yuga) sóziniń shyn mánindegi túrk nemese prototúrk sózi ekendigine senýge bolady. Eger «ıýga» túrktik «ıúg» sóziniń ózgergen túri bolsa, onda osyǵan qarap, men úsh túrli túıin jasaı alamyn:
Birinshisi – bul sóz úndi tiline eń beri degende b.z.d. 1 myńjyldyqtyń aıaqtalar tusyndaǵy túrk tildi bolýy tıis ıýechjdılermen (kýshantarmen) birge Úndistanǵa aýyp barǵan sóz bolýy tıis, al, buǵan qaraǵanda da qısyndyraq bolyp shyǵar tuspal aıtar bolsaq – mundaı sóz aýysý b.z.d. 2 myńjyldyqta, úndi-arııler Qazaqstan jerinde turǵan shaqta bolǵan; budan shyǵatyny – prototúrkterdiń kórsetilgen ýaqytta osy aımaqtarda bolǵandyǵy.
Ekinshisi – sózdiń túrktigi «tórt ǵasyr» týraly úndilik túsinikke negiz bolǵan súıek oıynynyń kádýilgi asyq oıyny bolǵandyǵyn da senimdi etedi.
Úshinshisi – Qorqyttyń tórt taraptyq saparynyń tórt túrli ǵasyr bolǵandyǵy jónindegi tuspaldyń jaı ǵana uqsastyqtardyń bolýyna qaraı aıtyla salǵan kezdeısoqtyq emes, realdy negizi bar joramal ekendigi.
«Balanyń oıyny» dep esepteletin asyqtyń da biz ańǵara qoımaǵan syrlary bar sııaqty, bul mysaldar da etnograftar men basqa da zertteýshilerdiń nazaryna tússe eken dep tileımiz.
Endi, mine, «adamzattyń tórt ǵasyryn» qazaqy asyqtyq ataýlarmen berer bolsaq, birinshi ǵasyr (krıtaıýga) – «(asyǵymyz) alshy (túsken) ǵasyr», ekinshi ǵasyr – «taıqy» (túsken) ǵasyr, úshinshi ǵasyr – «búk», tórtinshi, sońǵy jáne búgingi ǵasyr – «shik» túsken ǵasyr. Jalpy adamzattyń jaǵdaıyn aıtyp jatpaı-aq, búgingi qazaqtyń basyndaǵy jaılarǵa ǵana toqtalar bolsaq, búgingi azyp-tozý, paryqsyzdyq, adamı qasıetterdiń jutańdyǵy sııaqty indetterimizdiń órship turǵan ýaqyty rasynda da asyqtyń eń tómengi dárejeli túsimi bolǵan shik túsýine (shalqalap jatýyna) sáıkes keledi. Bul bizdiń ıyǵymyzdyń jer ıiskep, barlyq jaǵdaıda da jeńilip turǵan shaǵymyz. Manvantaranyń qısyny boıynsha, bizder qazir kalııýganyń sońǵy sátinde, tutas ýaqyt ıkliniń aıaqtalý sátinde ómir súrip jatyrmyz. Alda úlken ózgeris, jańa aınalym kútip tur. Tek onyń qandaı bolary belgisiz. Belgisizdik «ol da adam balasy ǵoı» delinetin qazaqtyń da úmitin úzbeıdi, ol da bolashaqtan birdeme dámetip, elegizedi.
Eger Qorqyttyń tolyq jasy osyndaı esepter bolsaq, onda onyń bir kórden ekinshi kórge deıingi aralyǵyn 6480 jyldan turady dep qabyldaýǵa bolar edi. Árıne, bul – «eger osylaı bolsa» degen joramaldan týyndap otyrǵan esepteýler ǵana. Men bastapqy qısaptyń dál qandaı bolǵanyn bile almaımyn; onyń tipti dál ıýgalyq proporııaǵa sáıkes bolýy da múmkin.7
Sondaı-aq bul jerde shýmerlik qısyndardy da qıystyra ketýge múmkindik bar. Máselen, shýmerlik dástúrdegi asa mańyzdy sandardyń biri – 64800, bul san sımvolıkalyq «kók (aspan) kókjıeginiń uzyndyǵy» – 64800 býrýǵa (býrý – shýmerlik uzyndyq ólshemi). 64800 jyl – ejelgi shýmerlik ilki patsha Zıýsýdranyń (assırııalyq versııadaǵy Ýt-Napıshtıdiń) patshalyq qurǵan dáýiriniń kórsetkishi.
64800 jyl mólsheri eki tolyq jáne bir jarty preessııalyq ıklderdiń jıyntyǵyn (25920 + 25920 + 12960 = 64800) quraıdy. Shýmerlik Zıýsýdranyń úndilik Manýǵa sáıkestendirý áreketi jasalynyp júr, bul turǵyda biz Qorqytty Manýmen de, Zıýsýdramen de sáıkestendire alamyz.
Al 64800 sanynyń eki jarym proessııalyq ıklge sáıkes kelýi men Qorqyttyń dúnıege kelýi týraly ańyzdaǵy sandyq qısyndarmen sabaqtastyrýǵa bola ma? Qarańyz: «Qorqyttyń dúnıege kelgen jeri, kindik qany tógilgen jerdi «Qaraspan taýy» deıdi. Qorqyt dúnıege kelerde anasy qulan etine jerik bolyp, qursaqtaǵy balasyn úsh jyl toǵyz kún kótergen eken. Sol úsh jyldyń ár jylynda tolǵaq qysyp, dúnıege náreste keletindeı qamdanyp, Qorqyttyń anasy bebeý qaǵa qınalatyn bolǵan. Biraq birinshi jyly da, ekinshi jyly da bala týmaıdy. Sodan úsh jyl toǵyz kún degende Qorqyttyń anasyn shyn tolǵaq qysady. Bul jaı tolǵaq bolmaıdy, dál osy kúni Qorqyttyń anasymen birge búkil dúnıe qosa tolǵatyp qınalǵandaı kók júzin túnergen qara bult torlaıdy. Kún kúrkirep, naızaǵaı oınap, daýyl soǵyp, dúnıeniń astań-kesteńi shyǵady. Munyń bárin dúnıege keler náresteniń kıesine joryǵan jurtty úreı bıleıdi. Bul jóninde este saqtalǵan mynadaı sóz bar:
Qorqyt týǵan kezinde
Qaraspandy sý alǵan,
Qara jerdi qum alǵan
Ol týarda el qorqyp
Týǵannan soń qýanǵan!»8
Bul ańyzdaǵy «3 jyl toǵyz kún» sandyq mólsheriniń túpki ıdeıasy qandaı? Bizge ol jaǵy belgisiz, tek úsh jáne toǵyz sandaryna qatysty «úsh toǵyz» ushtasýynyń qazaq dástúrinde ornyqty model ekendigin («Táýke hannyń jeti jarǵysynda» qylmystyń quny retinde tólenetin «úsh toǵyz » (úsh toǵyz túıe + 1 malaı, úsh toǵyz jylqy + 1 túıe, úsh toǵyz sıyr + 1 túıe, úsh toǵyz qoı + 1 jylqy), «bir toǵyz» degen jaza, aıyp-pul túri bar) eskere otyryp, «úsh jyl toǵyz kún» degenniń «úsh toǵyz» degen sózdiń burmalanýy dep te qarastyrýǵa bolady.
Qorqyttyń dúnıege kelýiniń qıyn bolǵandyǵy (sheshesiniń tolǵaǵynyń uzaqqa sozylǵandyǵy) jónindegi oqıǵasyna uqsas oqıǵa grek mıfologııasynda da bar, munda Letonyń «gıperboreılik» Apollondy bosanýy tym aýyr bolyp, tolǵaǵynyń toǵyz kúnge sozylǵandyǵy, tek toǵyzynshy kún degende ǵana Ilıfııanyń berip jibergen áshekeıi (ojerele) arqyly ǵana bosanǵandyǵy aıtylady. Al Qorqyttyń bosanýy «úsh jyl toǵyz kúnge» nemese «úsh toǵyz kúnge» sozylady, bul sannyń ar jaǵynda da jalqy «toǵyz» sanynyń jatqandyǵynda kúmán joq.
Bul turǵydan alǵanda, Apollon men Qorqyttyń tıpologııalyq deńgeıde bir beıneniń eki túrli dástúrlik nusqasy ekendigi týraly topshy jasaýǵa bolady. Osyndaı sáıkestikti qısyndy eter qosalqy dáıekter de bar:
Qorqyt – qobyzshy, qobyzdy oılap tabýshy bolsa, Apollon da – mýzykamen baılanysty beıne; ol kıfarada (lıra tárizdi saz aspaby) oınaıdy, sirá, kıfarany oılap tapqan da Apollon bolar.
Qorqyttyń jer kindigi dep eseptelgen Syrdarııa sýynyń betinde, kilem ústinde otyryp, qobyz tartý oqıǵasyndaǵy «sý betinde qalqyǵan kilem» beınesi Apollonnyń dúnıege kelgen sý betinde qalqyǵan «kóshpeli
jer» – Asterııa aralynyń beınesi birdeı.
Qorqyt – baqsy, Apollon da – baqsy.
Qorqyttyń qaryndasy bar ekendigi aıtylady, Apollonyń da egizi – qaryndasy bar.
Qorqyttyń ózi de, qobyzy da aqqý beınesimen sabaqtasyp jatyr. Apollonnyń da aqqýmen baılanystylyǵy jóninde aıtyp óttik. Aq túıe túrinde sýretteletin Qorqyttyń qanatty Jelmaıasy – o bastaǵy Aqqýdyń kóshpeli qoǵamnyń sharýashylyq bolmysyna saı ózgergen keıpi bolyp tabylady (ertegilik, epostyq, ańyzdyq, folklordaǵy jelmaıany kólik etetin baqsy, abyzdarmen qatar qyzdar ne kempirler bolyp shyǵýynyń ózi o bastaǵy qyz ben aqqý sabaqtastyǵyna baılanysty).
Qorqyt – baqsylardyń, emshilerdiń, sazgerlerdiń piri bolyp eseptelinedi. Apollon bolsa – toǵyz mýzanyń basshysy, ónerdiń qamqorshysy.
Qorqyt pen Apollonnyń aıyrmashylyǵy – Qorqytta sońǵysynikindeı sadaqtyń bolmaýynda, Qorqyttyń sońǵydaı sadaqshy, mergen bolmaýynda. Biraq bul jerde qobyzdyń da is júzinde sadaq bolyp qabyldanatyndyǵyn eskergen jón sııaqty. Sonymen qatar, Qorqyttyń ajaly dep eseptelgen jylan beınesin Apollon óltirgen dep eseptelinetin alyp jylan – Pıfon beınesimen sáıkestendirýdi de Qorqyt-Apolon sáıkestiginiń bir aıǵaǵy retinde qarastyrýǵa bolady. Apollonnyń da Delfidegi ǵıbadathanasy buryn Pıfonnyń (nemese Delfınanyń) kúzetken kıeli ornynyń ústine salynǵan. Naq sol tusta baıyrǵy grekter ǵalam kindigi dep eseptegen baǵana tas tireý (meteorıt) – Omfalos ornalasqan. Tipti keıbir varıanttarda Apollonnyń molasynyń naq osy jerde ekendigi aıtylady.9 Mine, osy tusta Omfalosty kindik dep esepter bolsaq, ony kúzetken Pıfon óz quıryǵyn ózi tistegen jylan túrinde álgi kindik tasty qorshaı, sheńberleı ornalasar edi. Iaǵnı, bul jerden bizder abaq tańbany kórip otyrmyz. Qorqyttyń ornalasqan jeri – ǵalam (jer) kindigi bolsa, ony shaqpaq bolyp kútip jatqan jylan – osy núkteni qorshaı ornalasqan sheńber bolmaq – bul jerde sáıkestiktiń bar ekendigi kórinip tur. Jer kindigi bolǵan Delfide Apollonnyń molasynyń bolýy men jer kindigi bolǵan Syrdarııada Qorqyttyń bolýy da – taǵy bir sáıkestik. Mine, osynyń barlyǵy gıperboreılik Apollon men gıperboreılik Qorqyttyń bir beıne bolǵandyǵyn kórsetedi.
Qorqyt ańyzyndaǵy jer kindigi bolǵan Syrdarııa beınesi baıyrǵy, gıperboreılik ǵalam kindiginiń keıingi varıaııasy bolyp tabylady. Bastapqyda bul kindik Soltústik polıýste ornalasqan. Ýaqyt óte polıarlyq qısynnyń zodıaktyq qısynǵa almasýyna baılanysty «kindiktik qyzmet» Qus jolynyń, eklıptıkanyń, aspan ekvatorynyń, sondaı-aq jer kókjıeginiń (tórt syzyqtyń qıylysýy – toǵyz joldyń toraby) toǵysý núktesine aýysyp, atalmysh núkte Qus Jolynyń, ıaǵnı, Aspan darııasynyń bir tusyna ornalasatyn bolyp shyǵady. Syrdarııanyń kindiktik bolmysy da, eń aldymen, «aspandyq Syrdarııa» – Qus Jolynyń beınesine baılanysty. Syr nemese Súıin (Saıyn < Seıhýndarııa)10 – Qus Jolynyń «darııalyq» nusqasynyń bir ataýy bolyp tabylady. Sondyqtan Qorqyttyń molasy ornalasqan Syr boıyndaǵy jer kindiginiń túngi aspanǵa proekııasy retinde Qus Joly mańynyń bir koordınattar toǵysyn (shamamen Mergen men Shaıan (Jylaý ustaýshy) shoqjuldyzdarynyń shekteser tusy bolýy tıis) usynýǵa da bolady.
Daǵdyly túsinikterge júginer bolsaq, Qorqyt ajaldan qashyp qutyla almaǵan. Al ǵasyrlar týraly «qorqyttyq qısyn» onyń ólmegendigin, jýyq arada onyń ekinshi ómiriniń bastalatyndyǵynan habar beredi. Qorqyt – máńgi, óıtkeni Qorqyt degenimiz – Ýaqyttyń ózi, ýaqyttyń qazaqtyq (túrktik) versııasy. Qorqyt-ata bizderdi tań qaldyrýyn koımaı keledi. Ol týraly san-alýan ańyzdardyń bizge berer aqpary, jumbaqtalǵan syry áli de kóp. Olardy asha, túsine bilý de, olardan sabaq ala otyryp, búgingi kúıki tirligimizdi retteýge paıdalana bilý de qajet.
1 Osy ańyzdardyń kópshiligi 1999 jyly jaryq kórgen «Qorqyt-ata» degen
enıklopedııalyq jınaqta toptastyrylyp kórsetilgen.
2 S.Sh.Aıazbekova. Kartına mıra etnosa:
Korkýt-ata ı fılosofııa mýzykı kazahov. A. 1999. s.194.
3 T.Sarybaev. Kıýı kak kommýnıkatıvnoe
ıavlenıe. //Instrýmentalnaıa mýzyka kazahskogo naroda. A. «Óner». 1985. s.54.;
S.Sh.Aıazbekova. Kartına mıra etnosa: Korkýt-ata ı fılosofııa mýzykı kazahov. A. 1999. s.195.
4 Qorqyt-ata. Enıklopedııalyq jınaq.
A. «Qazaq enıklopedııasy». 1999. ss.92-93.
5 Indeıev entarlnoı Amerıkı
mıfologııa. //MNM 1-520.
6 Iýga. //MNM 2-676.
7 Osylar jóninde qarańyz: A.Dýgın.
Absolıýtnaıa Rodına. M. «Arktogeıa-entr». 1999. ss. 93-104.
8 Aqseleý Seıdimbek. Qorqyt ańyzdary.
//Qorqyt-ata. Enıklopedııalyq jınaq. A. «Qazaq enıklopedııasy». 1999. s.105-b.
9 Appolon. MNM 1-94.
10 Iaksart, Injý-darııa, t.b. bolyp atalǵan Syrdarııanyń 8-9 ǵ.ǵ., qarlyqtar
tusyndaǵy arab tildi ádebıette «seıhýn» degen ataýǵa ıe bolýynyń ózi saýal
týǵyzady. Osy «seıhýn» sózin biz qazaqtaǵy «Súıin», «Sýyn», «Saıyn», «Seıil»
epostyq, ejirelik, mıftik uǵymdarmen sabaqtastyrǵymyz keledi. «Q» – «s»
aýysymynyń zańdylyǵyn eskere otyryp, Qus
Jolynyń deı-túrktik ataýynyń biri bolǵan «Qaıyn», «Quıyn» sózderiniń
«Saıyn» (Saıyl, Seıil), «Suıyn» (Súıin, Sýyn) degen varıaııalarynyń bolǵandyǵyn
topshylaı alamyz.


text:
Angilýanyň «Mançester Ýunaýted» futbol kluby Çempionlaryň ligasynyň toparlaýyn tapgyrynyň turunda myhmançylykda Şweýsariýnayň «Ýang Boys» toparyndan 1:2 hasabynda utuldy. Duşuşyk Bernde «Stad de Sýuiss» stadionynda geçirildi. Bu barada «ТАСС» ýazýar.
Myhmanlardan Kriştianu Ronaldu tapawutlandy (13-nji minutda). Bu onuň turnirdäki 135-nji goly boldy. Şeýle görkeziji boýunça ol ýeke-täk rekordsmen bolmagynda galýar. Ýer eýelerinden Nikolas Mumi Ngamalýo (66) we Jordan Sibaço (90+5) gol urdular. 35-nji minutda «Mançester Ýunaýtediň» goragçysy Aron Wan-Bissako oýundan çykaryldy we şondan soň topar azlykda oýnady.


text:
Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumy (TNGIZT) nebiti gaýtadan işlemegiň möçberini 86%-den (2019-njy ýylyň jemi boýunça) 92%-e çenli ýokarlandyrar. Bu bolsa TNGIZT-ni nebiti gaýtadan işlemekde dünýäniň öňdebaryjy kompaniýalaryň hataryna girmäge mümkinçilik berer. Bu barada TNGIZT-niň baş direktory Döwran Çişiýew Aşgabat şäherinde geçirilen “Türkmenistanyň nebiti we gazy – 2020” halkara maslahatyndaky çykyşyna salgylanyp “ORIENT.tm” penşenbe güni habar berdi.
D.Çişiýewiň aýtmagyna görä, nebiti gaýtadan işlemekde görkezijiniň şu derejä ýokarlanmagyny TNGIZT toplumynda gurulýan haýal kokslandyrma we gudronyň deasfaltizasiýa desgasynyň işe girizilmeginiň netijesinde gazanyp bolar.
TNGIZT-i ulgamlaýyn döwrebaplaşdyrylmagynyň çäklerinde täze tehnologiýalaryň mundan beýläk-de ornaşdyrylmagy Ýewro-5 standartyna gabat gelýän ekologiki taýdan arassa awtoulag benzininiň we dizel ýangyjynyň önümçiligine doly geçmeklige gönükdirilýär diýip, D.Çişiýew belledi.
Häzirki wagtda toplumyň düzümine nebitiň başlangyç we ikilenç gaýtadan işlenilmegi boýunça birnäçe desgalar, ýagny “ELDAD-HT”, katalitiki kreking we riforming, reaktiw ýangyjy arassalamak, dizel ýangyjyny gidroarassalaýyş, olefinleri alkilirlemek we ýeňil benzini izomerlemek boýunça desgalary girýär.
TNGIZT-i döwrebaplaşdyrmak işiniň barşynda öňdebaryjy kärhananyň tehnologiki desgalary bolan polipropilen örtügini, polipropilen haltalary, bitumy, koksy we ýakylan koksy, çalynýan ýaglary we polipropileni öndürmek boýunça desgalar işe girizildi. Toplumyň önümçiliginiň sanly ulgama geçirilmegi hem dowam edýär. Häzirki wagtda gözegçilik we dolandyryş desgalarynyň maglumatyny toplamak, gaýtadan işlemek, görkezmek we arhiwleşdirmek ulgamlary ornaşdyrylýar.
TNGIZT-de nebiti gaýtadan işleýän we nebithimiýa pudaklarynyň önümleriniň ähli görnüşleri öndürilip, olar ekologiki standartlaryna doly gabat gelýär. Ýokary oktanly etilirlenmedik awtomobil benzini, awiasion, ýagtylyk we tehniki kerosinleriň, suwuklandyrylan nebit gazynyň, dizel ýangyjynyň dürli görnüşleriniň, şol sanda EKO-4 we EKO-5 ýangyçlary, çalynýan ýaglarynyň 30-dan gowrak görnüşleriniň, polipropileniň, elektrod ýakylan koksyň, ýokary hilli ýol we gurluşyk bitumynyň, azkükürtli ýangyç mazutlar kärhananyň esasy önümçiligidir.
Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumy Türkmenistanyň iň iri kärhanasy bolup, öz göwrümi boýunça nebiti gaýtadan işleýän öňdebaryjy konsernlere gabat gelýär. TNGIZT-niň düzümine iki zawod, köpsanly nebit bazalary we ýangyç guýujy beketleri girýär.


text:
Qaraǵandy oblysynda 209 myń oqýshy úshin jańa oqý jyly dástúrli formatta bastalmaq. Ótken jylmen salystyrǵanda olardyń sany 5000-ǵa artyp otyr. Birinshi qyrkúıekte 20 800 birinshi synyp oqýshysy alǵash ret partaǵa otyrady, dep habarlaıdy "Adyrna" ulttyq portalynyń tilshisi.
Oblys ákiminiń orynbasary Abzal Núkenovtiń tóraǵalyǵymen kámeletke tolmaǵandardyń isteri jáne olardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi turaqty jumys isteıtin oblystyq komıssııa otyrysynda jańa oqý jylyna daıyndyq máseleleri talqylandy. Kezdesý onlaın rejımde ótti.
Búgingi kúni Qaraǵandy oblysynda 489 qalalyq jáne aýyldyq mektep jumys isteıdi. Komıssııa otyrysynda shaǵyn jınaqty mektepterdiń jumys isteýine qatysty birqatar máseleler kóterildi. Mektepteri 5-10 baladan aspaıtyn aýdandar bar ekendigi, keıbir aýyldyq mektepterde balalardyń jetispeýshiligi baıqaldy. Osyǵan sáıkes, bilim berý sapasy týraly másele týyndap, birqatar obektıvti sebepterge baılanysty keıbir mektepter qaıta quryldy. Basty negiz - QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi belgilegen balalar sany boıynsha normatıvterge sáıkes kelmeý.
Mektepter jabylǵan árbir eldi meken boıynsha balalardyń oqýyn qaıda jalǵastyratyny týraly másele sheshildi. Olardy jaqyn mańdaǵy basqa aýylǵa aparyp jáne qaıtadan úıge alyp baratyn bolady, bir bóligin ınternattarǵa ornalastyrady, dep habarlady bilim basqarmasynyń basshysy Gúlsim Qojahmetova.
Abzal Núkenov tasymaldaýda eshqandaı problemalar bolmaýy kerek ekenin basa aıtty. Ol balalardyń sapaly bilim alýy kerektigin, shaǵyn jınaqty mektepterde kadr tapshylyǵy máselesi týyndaǵanyn atap ótti.
Bul májbúrli shara boldy. Biz balalardyń bolashaǵy týraly oılanýymyz kerek, olar erteń bilimdi bolyp shyǵyp, JOO men kolledjderge túsip, mamandyq alýy tıis. Barlyq máselelerdi balalardyń múddelerin eskere otyryp sheshý kerek jáne olardyń quqyqtarynyń qorǵalýyn qamtamasyz etý qajet -dep málimdedi oblys ákiminiń orynbasary.
Komıssııa sondaı-aq erekshe bilim berýdi qajet etetin balalardy psıhologııalyq- pedagogıkalyq, áleýmettik jáne medıınalyq ońaltý máselelerin qarady. Abzal Núkenov barlyq baǵyttar boıynsha tapsyrmalar berdi. Ákimniń orynbasary balalar qaýipsizdigin qamtamasyz etýge basa nazar aýdardy.
"Adyrna" ulttyq portaly