text:
19 ýylyň dowamynda Türkmenistanda köppartiýalylyk sistemasyny ornaşdyrmak üçin niçeme adamlar öz gujur-gaýratlaryny sarp etdiler. Olar köp kynçylyklara sezewar boldular, ýöne öz prinsiplerinden dänmediler. Ine, bu günem oturyp, şol geçilen ýola nazar aýlaýan, geçeni ýatlaýan. Ýadyma Abdy Kulyýewiň aýdan sözleri gelýär: “Şu gün bolmasa, ertir Türkmenistanda hökman köppartiýalylyk sistemasy girer we ol türkmen halkyny adalatly durmuşa elter”.
Ine, onuň aýdan şol “ertiri” hem geldi. Biz, türkmenler, syýasy partiýalary açmaga taýýarmy? Ýa ýene-de öz betbagt günümizi hökümetden, goňşy döwletlerden görüp, öz gorkaklygymyzy boýun alman, gedemlik edip ýaşamalymy?
18-nji fewralda nobatdaky hökümet mejlisinde prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň Türkmenistanda köppartiýaly sistema, ýagny oppozision partiýalaryň döremegine rugsat berýändigi baradaky habary dünýäniň köpçülikleýin habar beriş serişdeleri wajyp waka hökmünde gürrüň edýän bolsalar, Türkmenistanda ol täzelige ilat kän bir üns hem bermedi. Döwlet düzüminde işleýänler adaty gün tertibinde işleseler, ownuk telekeçiler bir manadyny iki manat etjek bolup, ylgaşyp, başagaý bolşup ýörler. Olar prezidentiň partiýa açmak hakynda eden çykyşyny maslahat edenlerinden, aýdymçy Laçyn Mämmedowanyň şahsy durmuşynyň gybatyny edenlerini gowy görýärler. Bu näme üçin beýle bolýar?
Aslynda Türkmenistanda syýasat bilen gyzyklanmak diňe gorkuly däl-de, eýsem samsyklyk hem hasap edilýär. Köp ýyllaryň dowamynda syýasat bilen meşgullanýan adamlara tentek, akylyndan azaşan hem diýýärdiler. Türkmenler syýasy göreşe it urşuna tomaşa edýän ýaly garaýardylar. Itler gara-gana bulaşdygyça, tomaşa edýänleriň keýpi göterilýärdi. Syýasy göreşde pikiri üçin tutulyp-basylýanlary görenlerinde, adamlaryň keýpi asamana galýardy. Olar muny diňe gybat derejesinde agzaşyp oňaýýardylar. Käbirleri bolsa ýurtda syýasy göreşe goşulman çetde durandyklaryna begenýärdiler. Şonuň üçin özlerini akylly hasap edýärdiler.
Şu jemgyýete syýasy azatlyk bereniň bilen olar ondan doly we dogry peýdalanyp bilermi? Öňler men bu sowala “elbetde başarar” diýip aýdardym. Diktator Saparmyrat Nyýazowyň “türkmenler erkin syýasaty doly we dogry peýdalanyp bilmez” diýen çykyşy häzirem ýadymdan çykanok. Öň men beýle pikiri oňlamokdym. Indi bolsa men ol pikirler bilen ylalaşyp başladym. Muny maňa durmuş öwretdi.
Eýsem, indi “Partiýalar hakynda” täze kanun kabul edilenden soň, halkyň arasynda syýasy aktiwlik artarmy? Biziň syýasy göreşe goşulmagymyza päsgel beren zat ýurtda syýasy partiýalar hakyndaky kanunyň kabul edilmändigindenmi? Bu sowala “ýok” diýip, jogap berseň bolar. Türkmenistanda syýasat bilen gyzyklanjak bolsaň, “Jemgyýetçilik birleşikleri hakynda kanun” bar. Ine, şol kanun esasynda hem jemgyýetçilik birleşigini açyp, resmi ýagdaýda ýurduň içinde herket edip bilýäň.
Ýöne biz ýene nalajedeýinligimizi edip, özümze “şol kanunda jemgyýetçilik birleşigini açmak üçin 500 adam toplamaly, ony bolsa nireden almaly?” diýen sowaly berýäris. Eger-de şol kanunda 500 adama derek 15 edilse, onda jemgyýetçilik guramasyny açyp biljegimizi aýdýarys we şoňa-da ynanan bolýarys. Biz, türkmenler, öz durmuşymyzy we çagalarymyzyň geljegini alada edýän millet bolan bolsadyk, onda 500 däl 500.000 (bäş ýüz müň) adam hem toplap bilerdik... Biz bolsa diňe şu günümiz bilen ýaşaýan millet. Ertirimiziň aldasyny edemzok. Edýänlerem halamzok.
Prezident özüne düşen işi etdi. Ýurtda oppozision partiýalara rugsat berdi. Ýene, belkem, sanlyja aýdan Türkmenistanyň Mejlisi “Partiýalar hakynda Konstitusion kanunyny” kabul eder. Şondan soň partiýa açmak barada tanaýan, bilýän adamlaň ýanyna baryp “Täze partiýa döredýäris, agza bolsana, ýa-da tanyşlaryňa aýtsana” diýersiň welin, tanyşlaryň her dürli bahana tapar. “Doganym pylan ýerde işleýär, inim bir ýeriniň başlygy, şolara zyýan bolar, aý pismidan bolar” diýip, ýanyňdan gaçarlar.
Hany, onda täze ýaş nesil nirede? Daşary döwletlerde okap gelenler nirede? Dogrusy, olar ýurduň içindäkilerdenem beter. Nirede düşewüntli iş bolsa, olaram şol ýerde. Olaryň aglabasy puluň, dogrusyny aýtsaň, “kapitalyň” aşygy bolup gelipdir. Syýasy meselede olar entek pak. Öň hökümet partiýalara rugsat bermeýän bolsa, indi kanun kabul edilenden soň, açyljak partiýa agza-da tapmarsyň.
Käbir adamlar Türkmenistanda köppartiýaly sistema erkin işlemez, ol hökman “jübi” partiýasy bolar diýýärler. Ol dogry. Häzir Türkmenistanda diňe döwlet tarapyndan düzülen partiýalar emele gelip biler. Bu hem geljekde erkin, özbaşdak işläp bilýän partiýalaryň döremegine getirer. Bize, türkmenlere, syýasy medeniýet ýetmeýär. Şonuň üçin ol medeniýeti biz döwletiň goldap döretjek partiýalarynyň iş tejribelerinden almaly bolarys.
Köppartiýaly sistema türkmen hökümeti üçin hem täze başlangyçdyr. Oňa uýgunlaşyp, işlemek we ýaşamak üçin entek birnäçe ýyllar gerek bolar. Eger-de Saparmyrat Nyýazow köppartiýaly sistemany ölmezinden öň 90-njy ýyllaryň ortalaryndan girizen bolsady, onda häzir biz erkin saýlawlar barada hem gürrüň edip bilerdik. Goňşy döwletlerde...
S.Nyýazowyň goňşy döwletleriň syýasy tejribesinden ýüz öwürmegi Türkmenistanyň öňki SSSR-e girýän döwletleriň arasynda bir partiýaly ýeke-täk döwlet bolup galmagyna getirdi. Häzirki gün goňşy Özbegistanda bäş sany döwlet tarapyndan hasaba alnan syýasy partiýalar bar. Olaryň hemmesi-de Özbegistanyň Parlamentinde wekilçilik edýärler.
1.“Adolat” Özbegistanyň sosial-demokratik partiýasy. 1995-nji ýylyň 10-njy fewralynda döredilen. 50.108 sany agzasy bar. 10 sany agzasy Parlamentiň deputatlary.
2.“Fidokorlar” Özbegistanyň milli-demokratik partiýasy. 2000-nji ýylyň 14-nj aprelinde döredilen. 61.750 agzasy bar. 18 agzasy Parlamentiň deputaty.
3.“Milli tiklaniş” (Milli galkynyş) Özbegistanyň demokratik partiýasy. 1995-nji ýylyň 3-nji iýunynda döredilen. 11 sany agzasy Parlamentiň deputaty.
4.Özbegistanyň liberal-demokratik partiýasy (Telekeçileriň we täjirleriň hereketi). 2003-nji ýylyň 15-nji noýabrynda döredilen. 141.818 agzasy bar. 41 sany agzasy Parlamentiň deputaty.
5.Özbegistanyň halk-demokratik partiýasy. 1991-nji ýylyň 1-nji noýabrynda döredilen. 580000 agzasy bar. 28 sany agzasy Parlamentiň deputaty.
Gazagystanda 20-ä golaý syýasy partiýa döwlet tarapyndan hasaba alnan. Olar ýurduň Parlamentinde hem hereket edýärler. Dogry, bu döwletlerdäki partiýalaryň hemmesi diýen ýaly hökümet strukturasynyň täsirinden çykman hereket edýärler. Ýöne şeýle-de bolsa, ol syýasy partiýalar öz halkynyň syýasy medeniýetiniň baýlaşmagyna uly goşant goşýarlar. Wagtyň geçmegi bilen olar özbaşdak syýasy hereketlere başlarlar.
Türkmenistanda dörediljek partiýalar ilki döwletiň täsirinde bolsalar hem soňraky ýyllarda halkyň syýasy medenýetiniň ösmegi bilen hakyky oppozision häsiýete eýe bolarlar.
Täze dörediljek partiýalar 2013-nji ýylda Türkmenistanda geçiriljek parlament saýlawlaryna gatnaşarlar diýen umyt bar. Ol hem geljekki ýyllarda ýurtda syýasy aktiwligiň ýuwaş-ýuwaşdan artmagyna getirer. 2017-nji ýylda bolsa Türkmenistanda prezident saýlawlary köppartiýalylyk prinsiplerinden ugur alyp, dürli partiýalardan dalaşgärleriň gatnaşmagynda geçer. Diňe şondan soň Türkmenistan ösen döwletleriň barýan ýoluna golaýlaşar.Döwlet Hojamedow aşgabatly intelligensiýa wekiliniň edebi lakamy. Şu blogda öňe sürülen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


c: text/html

text:
Orsýetiň prezident Wladimir Putine garşy oppozisiýasynyň goldawçylary ozal görülmedik internet ses berişligi arkaly täze ýolbaşçylaryny saýladylar.
Duşenbe güni tamamlanan saýlawlara 80 müňden gowrak saýlawçy gatnaşyp, ses berdi.
Bu saýlaw planlaşdyrylan iki güne derek, şenbe güni bolan elektron hüjüminden soň, üç günläp dowam etdi.
Saýlaw hem internet arkaly, hem saýlaw uçastoklaryna gelip ses bermek arkaly geçirildi.
Oppozisiýa goldawçylary 200 kandidatyň arasyndan Kordinirleýiş geňeşiniň 45 agzasyny saýladylar.
Guramaçylar korrupsiýa garşy blog ýazýan Alekseý Nawalnynyň 43 müň 700-den gowrak ses bilen, iň köp goldaw alandygyny aýtdylar.
Köp goldaw alan oppozisiýa liderleriniň arasynda Dmitriý Bykow we Garri Kasparow hem bar.
Geňeşe saýlananlaryň wezipesi köplenç bölünişikde bolan oppozisiýany birleşdirip, Putine garşy protest hereketini janlandyrmakdan ybarat.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Neda, Eýranda üýtgeşiklik üçin edilýän hereketleriň simwoly boldy.
Eýranda we dünýäniň dürli künjegindäki adamlar kameranyň öňündäki göz-görtele ölümi görüp, muny hemişelik aňlaryna ýerleşdirdiler. Kabir adamlar 20-nji iýuny, Nedanyň ömür tanapynyň üzülmegine getiren, protestçileriň zorluk bilen ýatyrylmagy hökmünde atlandyrýarlar, bu bolsa şol güniň “Nedanyň güni” diýlip atlandyrylmagyna getirer diýlip aýdylýar.Habarlara görä, Neda Ýekşenbe güni Tähranyň Beheşt Zahra öwülýäsinde jaýlanypdyr. Tassyklanmadyk habarlarda, onuň ölümine ýas tutmak üçin paýtagtdaky bir metjitde boljak üýşmeleňe häkimiýetleriň gadaganlyk getirendigi aýdylýar.
Neda üýtgeşiklige bolan islegi üçin öz janyny gurban etdi. Ol, 12-nji iýundaky prezidentlik saýlawlarynyň netijesini protest etmek üçin Tähranda we beýleki şäherlerde köçä çykan müňlerçe zenanyň biri. Olar şol saýlawda uly hiläniň bolandygyna ynanýarlar. Zenanlar işjeň gatnaşdylar
Hilegärlige garşy köpçülikleýin protest etmäge ilkinji çagyryş edenleriň arasynda, öňki prezident Akbar Haşemi Rafsanjaniniň aýaly hem bardy. Onuň çagyryşy wideo ýazga geçirilip, geçen hepdäniň başynda ýaýradyldy. Onuň haýsydyr bir proteste gatnaşandygy barada anyk maglumat ýok, emma onuň gyzy Faezeh Haşemi gatnaşdy we şeýle hereketi üçin gysga wagtlyk tussag edildi.
Geçen hepdäniň dowamynda Tähranda parahatçylykly ýagdaýda geçirilen demonstrasiýalara gatnaşan ýüz müňlerçe eýranlylaryň arasnynda esasan hem zenanlar köp göründi. Olar “Meniň sesim nirede?” diýlip ýazylan şygarlary görkezdiler.
42 ýaşly öý hojalykçysy Ýasaman hem şolaryň biri. Ol indi öýde oturyp, haçan tussag edilerkäm diýip garaşyp oturandygyny Azatlyk radiosyna aýtdy. Olar her kim üçin bir birden gelýärler diýip Ýasaman aýdýar. Şeýle hem ol gülüp, özüniň gorkmaýandygyny belleýär.
Ýasaman we beýleki ençeme eýranly zenanlar Mir Huseýn Musawi hem-de reformaçy Mehdi Kerrubi üçin ses berdiler. Sebäbi olar üýtgeşiklik üçin umyt edýärdiler. Prezidentlige kandidatlaryň ikisi hem saýlaw çärelerinde aýal-maşgalalaryň meselesini gozgady we ikisi hem eýranly zenanlara has köp hak-hukuk barada wada berdi.Zenanlar we hak-hukuklary
Ençeme zenanlaryň Azatlyk radiosyna aýtmagyna görä, olar 12-nji iýundaky saýlawlarda diňe Ahmedinejada “ýok” diýmek üçin ses beripdirler. Olar Ahmedinejady aýallara we azatlyga garşy diýip hasaplaýarlar.
Tähranda ýaşaýan zenan hukuklary aktiwisti Nasrin Sotudeh, Ahmedinejadyň saýlanmagyna zenanlaryň garşy çykmagy üçin ençeme gowy sebäpler bar diýip Azatlyk radiosyna aýtdy. “Soňky dört ýylyň dowamynda diňe bir aýallaryň ýygnanyşmagyna hüjüm edilmedi. Eýsem ençeme zenanlar häkimiýetler
Eýranly zenanlar sessiz gezýän we özlerini erkek adamlardan pesde tutýan zenanlardan däl.
tarapyndan suda çekildiler, olar uzak möhletleýin azatlykdan mahrum edildiler.” Sotudehiň aýtmagyna görä, olaryň käbiri suda çaygyrylandyklary üçin agyr kynçylyklar bilen ýüzbe ýüz boldup, olara yzgiderli sütem edilipdir.
Eýranyň Pan-Eýrançy partiýasynyň lideri Zahra Golamipur, Eýrandaky zenanlar kemsitmelere garamazdan jemgyýetde işjeň orny eýeläp geldiler diýip Azatlyk radiosyna aýtdy. “Eýranly zenanlar, gynansak hem rewolusiýadan soň hukuklary kemsidilen hem bolsa, sessiz gezýän we özlerini erkek adamlardan pesde tutýan zenanlardan däl. Bugün biz, hak-hukuklar boýunça protestlerde zenanlaryň öňdäki hatarlardadyklaryny görýäris.”
Geçen hepde geçirilen protestleriň käbirine gatnaşan Golamipur, käbir ýöreýişleriň dowamynda zenanlaryň sanynyň erkek adamlaryň sanyndan geçendigini aýdýar.
Häzirki krizis nähili tamamlansa-da, Golamipur bilen Sotudeh, Eýranyň uniwersitetlerinde okaýan studentleriň 65 prosentini eýeleýän zenanlaryň has köp hak-hukuklaryny talap etmegi dowam etdirjekdiklerine ynanýar.


text:
Azatlyk Radiosyndan Muhammad Tahir bu meseleler hakda Aziýa ösüş bankynyň Merkezi we Günbatar Aziýa boýunça departamentiniň ýolbaşçysy Juan Miranda bilen söhbetdeş boldy. Azatlyk Radiosy: Ilki bilen Aziýa ösüş bankynyň Merkezi Aziýada şu güne çenli amala aşyran işleri hakda dolurak maglumat beräýseňiz? Juan Miranda:
Biz Merkezi Aziýada 1990-njy ýyllardan soň geçiş döwri başlanaly bäri iş alyp barýarys. Biziň regiondaky agzalarymyz bilen oňyn aragatnaşygymyz bar. Merkezi Aziýa Aziýanyň esasy regionlaryndan biridir. Şonuň üçin şol sebitde ýerleşýän ähli ýurtlarda biziň wekilhanalarymyz bar. Azatlyk Radiosy: Bankyň Merkezi Aziýada işe başlamagy regiona nähili täsirini ýetirdi, meselem, göze ilip duran bir ösüş boldumy? Juan Miranda:
Gazanylan ençeme üstünlikler bar. Aziýa ösüş banky Merkezi Aziýada ençeme proýektleri amala aşyrdy. Olar ýol we elektrik stansiýalaryny gurmak bilen bir hatarda sebitde ýerleşýän ýurtlara dürli ugurlar boýunça maslahat bermekden ybaratdyr.
Ikinji gazanylan üstünlik bolsa, Merkezi Aziýa boýunça regional hyzmatdaşlyk programmasyny ýola goýmagymyzydyr. Bu topar gurama agza ýurtlaryň arasynda dürli ugurlar şol sanda söwda we energiýa boýunça hyzmatdaşlygy artdyrmagy maksat edinýär.
Biz bu programmanyň alyp baryjysy, ýagny sekretarlygy hökmünde wezipe berjaý edýäris, şunlukda bu ugurda uly üstünliklere şaýat bolduk. Olardan biri hem regionda gurlan ykdysady koridordyr. Bu koridor Merkezi Aziýa regionyny Hazar deňzine we Hazary bolsa Gara deňze baglanşdyrýar.
Biziň demirgazygy gündogara baglaýan proýektlerimizem bar. Şeýle-de energiýa howpsuzlygyny we üpjünçiligini, hemem onuň söwdasyny kadalaşdyrýan proýektlerimizem bar. Azatlyk Radiosy: Siziň gürrüňini edýän bu proýektleriňiz eýýäm amala aşyryldymy, ýogsa-da diňe göz öňünde tutýan planlaryňyz hakda gürrüň berýärsiňizmi? Juan Miranda:
Biziň dürli proýektlerimiz bar, olaryň hersiniň amala aşyrylyş möhleti ortaça aýdylanda bäş ýyldan ybaratdyr. Biz häzirki döwürde proýektlerimiziň üçünji tapgyryny amala aşyrýarys. Olardan käbirleri, meselem, suw, saglyk, ýol we energiýa pudagy bilen bagly ençeme proýektiň gurluşygy bireýýäm tamamlandy. Käbir proýektler bolsa dowam etdirilýär.
Amala aşyrylan proýektlerden biri Kabuly elektrik togy bilen üpjün etmekdi. Bu proýekt başa barmazdan ozal kabulyň ýaşaýjylaryna 24 sagadyň dowamynda diňe iki sagat elektrik togy berlen bolsa bu proýekt arkaly olar 24 sagat elektrik bilen üpjün edildi.
Biz Bişkek bilen Almatynyň arasynda ýol hem gurduk. Şol ýoluň bir ujy Hytaýa gidýän ýola birigýär. Biz häzirki döwürde Gazagystandan Hazar deňzine açyljak bir koridory hem gurarys. Azatlyk Radiosy: Siz Merkezi Aziýada uzak wagtdan bäri iş alyp barýarsyňyz, emma Türkmenistandaky wekilhanaňyzy diňe ýaňy-ýakynda açýanlygyňyzy yglan etdiňiz, munuň sebäbi näme? Juan Miranda:
Türkmenistan ençeme ýyldan bäri bu gurama agzadyr, emma biziň şol ýurtda wekilhanamyz ýokdy. Biziň bu ýurtdaky edaramyz ýakyn wagtda işläp başlar. Biz bu barada zerur ylalaşyklara gol goýduk. Aziýa ösüş banky ýaly halkara banklaryň haýsydyr bir ýurtda wekilhanasyny açmagy belli bir býurokratik işleri talap edýär. Bu işler tamamlandy.
Bankymyzyň prezidenti we beýleki ýokary derejeli ýolbaşçylarymyz ýakynda Türkmenistana baryp şol ýurduň ýolbaşçylary bilen pikir alyşdylar. Biziň nukdaýnazarymyzdan şol duşuşyklarda möhüm ylalaşyklara gol goýuldy.
Azatlyk Radiosy: Bankyň Türkmenistanda wekilhana açmagyna şu güne çenli päsgelçilik döreden zat nämedi? Juan Miranda:
Muňa sebäp bolan zat Türkmenistanyň halkara kompaniýalaryna öz gapylaryny o diýen açmazlygydyr. Mendäki maglumatlara görä, Türkmenistanda şu güne çenli diňe Ýewropada dikeldiş we ösüş banky käbir proýektleri amala aşyrdy.
Yslam ösüş banky hem ýurtda käbir işleri amala aşyrmaga synanyşýar, mendäki maglumatlara görä, şu çaka çenli Dünýä banky ýa BMG hem Türkmenistanda o diýen uly proýektlere girişenok.
Türkmenistanda häzirki döwürde belli bir derejede ösüşler bar, türkmen ýolbaşçylary biziň işimiz bilen gyzyklandylar, biz hem olaryň bu islegine jogap hökmünde Aşgabatda öz wekilhanamyzy açmak kararyna geldik.
Edaramyzyň bolmanlygyna garamazdan, Aşgabat bilen aragatnaşygymyz bardy, geçen ýyllaryň dowamynda hem Türkmenistana dürli ugurlar boýunça ýardam etdik. Azatlyk Radiosy: Bank Türkmenistanda mundan beýläk haýsy pudaklara has köpräk üns bermekçi?Juan Miranda:
Infrastraktura, bu ugurda esasanam ulag infrastrakturasyny göz öňünde tutýaryn, şeýle-de energiýa, suw, kanalizasiýa sektoryna köpräk üns berler.
Şeýle-de obalary ösdürmäge-de tagalla ederis, bu barada esasanam suw, we suw serişdelerini dolandyryş sistemasy, şeýle-de ekerançylyk ýerlerini suwarmak ýaly pudaklara üns berler.
Ýagny, umuman aýdylanda, Türkmenistanda hem bank tarapyndan beýleki ýurtlarda alnyp barylýan proýektler ýola goýlar. Azatlyk Radiosy: Owganystan aşyr türkmen gaz geçirijisini gurmak boýunça Aziýa ösüş banky tagalla edip gelýär, bu ugurda haýsydyr bir täzelik barmy? Juan Miranda:
Hawa, biz bu proýekt barada hem Türkmenistanyň hökümet wekilleri bilen pikir alyşdyk. Bu gaz geçirijiniň gurulmagyna täzeden badalga berilmegi mümkin. Soňky döwürlerde bu turbanyň ünsden düşmegine sebäp bolan käbir beýleki proýektler bardy. Meselem, Türkmenistandan Özbegistanyň we Gazagystanyň üsti bilen Hytaýa gaz akdyrjak geçirijiniň gurluşygyna köpräk üns berildi, häzirki döwürde bu proýektiň gurluşyk işleri tamamlanyp, ol eýyam synagdan geçirilip başlandy.
Şunlukda “TAPI” diýlip hem atlandyrylýan we Türkmenistany, Owganystany, Päkistany we Hindistany öz içine alýan bu proýekt gaýtadan ähmiýete eýe bolar. Bu barada şol ýurtlaryň wekilleri bilen ýakyn wagtlarda haýsydyr bir gepleşik geçirilmedi, emma men bu proýekt ýakyn wagtlarda gaýtadan gün tertibine giriziler diýip, pikir edýärin. Azatlyk Radiosy: Aziýa ösüş banky bu proýektde nähili rol oýnaýar? Juan Miranda:
Aziýa ösüş banky bu proýekte gatnaşýan ýurtlary duşuşdyrmak, hemem bu proýekti maliýeleşdirmek işine gatnaşar. Biz esasanam bu gaz geçirijiniň gurulmagy üçin goşmaly maliýe goşandy öz serişdeleriniň hasabyna üpjün etmäge Owganystana ýardam ederis. Sebäbi Owganystan ýurtdaky ykdysady ýagdaýlar zerarly proýekte maliýe taýdan goşant goşmakda iň kynçylyk çekjek ýurtlardan biridir. Azatlyk Radiosy: Owganystandaky howpsuzlyk ýagdaýlary bu proýektiň amala aşyrylmagyna päsgelçilik döretmeýärmi?Juan Miranda:
Bu siziň bu proýekte garaýyşyňyza bagly. Eger muňa gysga möhletli bir proýekt hökmünde seretseňiz, elbetde, bu plana Owganystandaky ýagdaýlaryň howp salýandygyny aýdyp bolar.
Eger bu gaz geçirijä uzak möhletli bir proýekt hökmünde seretsek, Owganystanda haçanda durnuklylyk emele gelen halatynda bu proýektiň ullakan girdeji çeşmesi boljakdygy ikuçsuzdyr.
Bu gowy we girdejili proýekt bolar, bu proýekt ady agzalýan ýurtlaryň ilatynyň ykdysady ýagdaýynyň gowulaşmagyna hem oňyn täsir eder. Azatlyk Radiosy: Şeýle ýagdaýda bu proýektiň gurluşyk işleriniň haçan başlajakdygy barada siziň anyk maglumat bermäge mümkinçiligiňiz ýok ýaly, şeýlemi? Juan Miranda:
Proýektiň gurluşyk işlerine başlanmazdan ozal, bu gaz geçiriji baradaky maglumatlar gaýtadan gözden geçirilmeli, meselem onuň nireden geçmelidigi, bu proýekte näçeräk çykdajy ediljekdigi we nähili şertnama baglanşyljakdygy barada anyk karara gelinmeli.
Häzirki döwürde size berip biläýjek maglumatym bu barada işleriň alnyp barylýanlygydyr. Eger tagallalarymyz öz wagtynda başa barsa, bu proýektiň tizara amala aşyrylmagy mümkin, eger işler garaşylan derejede öňe gitmese, onda beýleki işler-de haýallar.
Emma size anyk bir mysal aýdaýyn. Türkmenistandan Hytaýa gaz akdyrjak geçirijiniň gurluşyk işleri iki ýylda tamamlandy. Aýtjak bolýan zadym, turba gurmak o diýen uly mesele däl, esasy zat bu barada ylalaşyga gelinmegidir. Bu işi amala aşyrmak üçin biz has köp barlaglary we duşuşyklary geçirmeli. Munuň nähili amala aşyryljakdygy baradaky mesele bu proýekte gatnaşýan ýurtlara bagly. Azatlyk Radiosy: Bu gaz geçirijiniň gurulmagy barada oňa gatnaşýan ýurtlaryň arasynda haýsydyr bir ylalaşmazlyk barmy? Juan Miranda:
Ýok, emma bu Türkmenistanyň bu proýektiň amala aşyrylmagyna näderejede isleglidigine bagly. Meselem Aşgabat öz müşderileri bolan Hindistan we Pakistan tarapyndan öňe sürülýän şertleri kabul etmäge taýýarmy?
Owganystan barada aýdylanda, ol bir tranzit ýurt, eger turba onuň territoriýasyndan geçse, Owganystan şondan gazanç eder. Bu ýurt bilen bagly haýsydyr bir kynçylyk ýok. Azatlyk Radiosy: Men Türkmenistanyň bu proýektiň amala aşyrylmagyny isleýänligini çak edýärdim, emma siziň sözleriňzden belli bolşuna görä, ol henizem pikirlenýän ýaly, şeýlemi? Juan Miranda:
Olar elbetde, pikirlenmeli, türkmenler häzirki döwrüň şertlerini, dünýä bazarlarynyň talaplaryny gaýtadan gözden geçirmeli, bu ugurda diskussiýalar amala aşyrylmaly.
Haçanda seniň satlyk bir zadyň bar bolsa, oňa isleg bildirýän adamlar bilen pikir alyşýarsyň, bu, elbetde, kadaly zatlardyr. Biz şeýle gepleşikleri gurnamaga ýardam etmäge taýýar.
Bu proýektiň geljegi barada, elbetde, aşa optimistik garaýyşlara-da o diýen orun ýok, emma negatiw pikirleri öňe sürmäge-de esas ýok, ýagny bu dowam edýän bir prosesdir. Ýöne esasy zat, bu proýektiň henizem gün tertibinde durmagy. Biziň edaramyzyň prezidenti bilen Türkmenistanyň prezidentiniň arasynda bolan duşuşyk munuň şeýledigini aňladýar.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistan Hytaýa-da gaz satyp başlady, şeýle ýagdaýda Owganystan aşyr geçirijisini gaz bilen üpjün etmäge Aşgabadyň ýagdaýy bardyr öýdüp, pikir edýärmisiňiz?
Juan Miranda:
Elbetde, bank hökmünde Türkmenistanyň bu geçirijini gaz bilen üpjün etmäge ýagdaýynyň bardygyna ynanýarys. Biz Türkmenistanyň ýerasty baylyklarynyň möçberi barada käbir raportlara syn etdik.
Elbetde, şeýle stastiski maglumatlar has takyk gözden geçirilmeli, emma bu ugurda haýsydyr bir kynçylyk bardyr öýdüp, pikir edemzok.


text:
Anna güni Birleşen Ştatlaryň Magistrat sudy Boston partlamasynda aýyplanylýan Johar Sarnaýewiň aklawçylaryna tussaglykdaky Sarnaýewiň suratyny almaklygy gadagan edýän karar çykardy.
Johar Sarnaýewiň aklawçylary Sarnaýewiň tussaglykda berýän görkezmeleriniň näderejede meýletinlik bilen berilýän görkezmelerdigini şübhe astyna alyp, onuň psihiki we fiziki ýagdaýyna gözegçilik etmek isleýändiklerini aýdýarlar.
Hut şu maksat bilenem aklawçylar wagtal-wagtal özlerine Johar Sarnaýewiň suratyny almaklyga rugsat berilmegini sorap, Magistrat suduna ýüz tutdylar.
Emma sudýa Sarnaýewiň tussaglykda saklanýan türmesiniň düzgünine görä, onuň içine surat kameralaryny salmaklygyň gadagandygyna salgylanmak bilen, aklawçylaryň bu baradaky haýyşyny kanagatlandyrmakdan ýüz öwürdi.


text:
Türkmenistanda Nyýazow tarapyndan okuwa, bilime garşy gönükdirilen emeli päsgelçilikler onuň ölüminden soň hem saklanyp galýar. Şu ýylyň tomsunda daşary ýurtlaryň hususy okuw jaýlarynda okaýan türkmen studentleriniň bir böleginiň öňünde dikilen germew tötänlik däl-de, eýsem okuwda, bilimde 1990-njy ýyllaryň ortalaryndan başlanan çäklendirmeleriň dowamy bolup görünýär.
Ýogsa, prezident G.Berdimuhamedowyň 2007-nji ýylda beren wadalaryndan we bu ugurda äden ädimlerinden çen tutulsa, S.Nyýazowyň “bilim syýasatyndan” doly el çekilmelidi.
Elbetde, öz dikme syýasatyny ornaşdyrmak üçin Nyýazowyň bilimiň öňüne böwet basmaga çalşandygyny, türkmen ýaşlaryny bilim meselesinde esli yza çekendigini boýun almaly. Tanymal rus žurnalisti Andreý Babitskiniň ynanjyna görä, sowetleriň ählumumy sowatlylyk syýasaty ideologiýa esaslanýardy.
Ýöne Sowet Soýuzy ýykylandan soň, Merkezi Aziýada we Kawkazda ömürlik prezidentlik, häkimiýetiň atadan ogla geçmegi ýaly feodal däpler öňe çykdy-da, okuw-bilim yza itildi. Babitskiniň pikirine görä, feodal jemgyýete, gündogar despotiýasyna ýokary bilimli adamlar gerek däl. Sebäbi beýle jemgyýet üçin bilimli adamlar potensial howp bolup durýar.
“Okuwly, bilimli adamlaryň arasynda diktatura garşylyk ideýalary döreýär, olar bolýan zatlary derňäp, analiz edip bilýärler” diýip, Andreý Babitskiý aýdýar.
Garaşsyzlykda bolan we bolmadyk mümkinçilikler
Garaşsyzlygyň başky ýyllarynda türkmen çagalaryna günbatar ýurtlarynyň okuw mümkinçiliklerinden peýdalanmaga hem-de sowet biliminiň we ideoligiki pikirlenişiň dar galybyndan çykmaga bir topar şert döredi. Ýöne bu şertlerden geregiçe peýdalanylmady.
1992-95-nji ýyllar aralygynda Birleşen Ştatlaryň Türkmenistandaky adatdan daşary hem doly ygtyýarly ilçisi bolup işlän Joseph S. Hulings aýaly bilen bilelikde türkmen studentleri üçin ilkinji student alyş-çalyş programmalaryny gurnan diplomat.
Ol Azatlyk Radiosyna beren gürrüňinde Aşgabatda işlän wagty türkmen studentleriniň zähmetsöýerligine, ukyplylygyna haýran galandygyny aýtdy: “Men aýalym bilen Birleşen Ştatlardaky biznes mekdebinde türkmen studentleri üçin stipendiýa fonduny hem döretdim” diýip, amerikan diplomaty belledi.
Ol soň özleriniň gaty gynanandygyny, sebäbi türkmen studentleriniň bilim derejesiniň barha we barha aşak gaçandygyny, munuň olaryň akyl-paýhasy ýa ukypsyzlygy üçin däl-de, eýse olara Günbatar ýurtlaryna okuwa gitmezlerinden öň berilmeli zerur bilimiň berilmeýänligi üçin şeýle bolandygyny aýtdy.
Bilimiň pesliginiň käbir sebäpleri
Türkmenistanda orta hem ýokary okuw jaýlaryny tamamalan ýaşlaryň taýýarlygynyň pesligi esasan mugallym kadrlarynyň taýýarlanyşyndaky başdansowmalyk, bilim sistemasyndaky parahorluk bilen düşündirilýär.
S.Nyýazow, beýleki ugurlarda edişi ýaly, wagtal-wagtal bilimdäki parahorlugy hem tankytlardy. Prezident Berdimuhamedow bu meselede Nyýazowdan hem biraz öňe geçdi diýse bolar. Sebäbi ol ýokary okuw ulgamyndaky parahorlugy anyk iş, parahor mugallymlaryň käbirini paş etmek we türmä basmak bilen ýazgardy. Bu prezident Berdimuhamedowyň, wada berşi ýaly, bilime üns berýändiginiň subutnamasy bolup hem göründi.
Emma ýerli synçylar, şol sanda bäherdenli mugallym Sazak Durdymyradow hem ýokary okuw jaýyna girmek üçin bermeli paranyň şondan soň has artandygyny aýdýarlar. Sazak Durdymyradyň tassyklamagyna görä, ýokary okuw jaýlaryna, adtaça, mekdepde gowy okan okuwçylara derek nirede ýalta, nirede bir ikilikçi okuwçylar kabul edilýär.
Ýerli synçy hem žurnalist Döwletmyrat Ýazgulyýew Türkmenistanda häkimiýet çalşandan soň, okuwa we bilime Nyýazow döwründäkä garanda has köp üns berilýändigini, mekdep mugallymlaryna berilýän ýeňillikleriň köpeldilendigini aýdýar. Şeýle-de ol Türkmenistanda öz öýünde ýa kurs açyp, dil, kompýuter öwredýän adamlaryň artýandygyny aýdýar we munuň soňy bilen adamlaryň özleriniň hem tijenjeginiň alamaty bolup görünýändigini öňe sürýär.
Onuň pikiriçe, hemme zady döwletden talap etmek ýa ähli işi hökümetiň etmegine garaşmak sowet endigi we indi adamlar bilim meselesinde has çeýe we aktiw bolmaly hem-de öz inisiatiwalaryny görkezmeli. “Muňa bolsa türkmen jemgyýetçiliginde, ene-atalarda we bilimli mugallym kadrlarynda ýeterlik mümkinçilik bar” diýip, Ýazgulyýew aýdýar.
Döwletiň jogapkärçiligi…
Ýöne bu döwletiň bilim meselesindäki jogapkärçiliginiň azalýandygyny aňlatmýar. Tersine, käbir analitikler döwlet Nyýazow döwründe bilim meselesinde goýberilen kemçilikleri ýa düýpli ýalňyşlyklary derňemek üçin ýörite komissiýa döretse gowy bolardy diýen garaýyşlary öňe sürýärler.
S.Nyýazow bilen işleşmeli bolan adamlaryň, şol sanda öňki ilçi Nurmuhammet Hanamowyň tassyklamagyna görä, Nyýazow garaşsyzlygyň başyndan başlap türkmen ýaşlaryna daşary ýurtlaryň okuw jaýlaryndan berilýän kwotalary, okuw mümkinçiliklerini her edip, hesip edip çäklendirmäge çalşypdyr.
“Ol bu maksadyna dürli bahanalar, hususan-da, daşary ýurtlara gitmeli okuwçylaryň sanawyny tassyklamagy gijikdirmek bilen ýetýärdi” diýip, Hanamow gürrüň berýär. Onuň tassyklamagyna görä, şol köýdürilen kwotalaryň, okuw mümkinçilikleriniň bir toparynyň özbek prezidenti Yslam Kerimow tarapyndan özbek ýaşlarynyň okamagy üçin peýdalanylypdyr.
Internetiň roly nähili?
Berdimuhamedowyň türkmen mekdeplerinde internet elýeterliligi baradaky wadasy Türkmenistanda hakykatdanam aň rewolýusiýasynyň amala aşyryljagyna umyt döretdi. Sebäbi internet elýeterliligi iki onýyllyga golaý üzňelige salnan ýurdy dünýä bilim-düşünjesine, informasiýa giňişligine integrirleýji köpri bolup hyzmat etjek.
Günbatar ýurtlarynyň birinde okaýan Ýazmyradyň pikirine görä, Türkmenistanda internete giň ýol açylsa, ylma-bilime, ösüşe ýol açyljar. Ýöne ol häzir Türkmenistanda adamlaryň käbiriniň aşa haýallygy hem gymmatlygy üçin öz internetlerini ýapdyrýandyklaryny aýdýar.
Türkmen studenti Ýazmyradyň pikirine görä, okap biljek ýaşlaryň daşary ýurtlara gitmegine rugsat bermek Türkmenistanyň gelejegi üçin örän wajyp. Şeýle-de ol daşarda okan, ýokary bilim alan türkmenler soň ýurtda ýer, iş tapyp bilmeseler, onda Türkmenistanda ne syýasy, ne ykdysady, hiç bir öňegidişlik bolmaz diýýär. Bu pikir bilen amerikan diplomaty Joseph Hulings hem ylalaşýar. Onuň pikirine görä, Türkmenistan bilimli liderleri ýetişdirmese, sebitde barha we barha yza galar.
Umytlar we çykalgalar
Ýöne biziň gürrüňdeş bolan synçylarymyzyň köpüsi türkmen halkynyň bu günki okuw-bilim kynçylyklaryndan uruş-gykylyksyz çykyp biljegine ynanýarlar we olar munuň üçin her ýyl mekdebi gutarýan ýaşlaryň azyndan 30 prosentiniň ýokary okuw jaýlaryna, hünär mekdeplerine girmäge mümkinçiligi bolmaly diýýärler.
Elbetde, bu döwletiň etmeli işi. Ýöne bu meseläniň ene-atalaryň, intelligensiýanyň paýyna düşýän ýeri nämede? Ene-atalar, intelligensiýa indi sowet döwrüniň geçendigine we bazar ykdysadyýeti şertlerinde ýaşaýandyklaryna düşünmeli hem-de öz çagalaryna iňlis dilini, komputer öwretmek üçin hususy kurslardan we beýleki mümkinçiliklerden, hökümetiň we daşary ýurt guramalarynyň berýän mümkinçiliklerinden has gowy peýadalanmaga çalyşmaly diýen garaýyşlar hem bar.
Dogrusy, bu ýagdaýa düşünýän we garaşsyzlyk ýyllarynda bilim babatda dörän täze mümkinçiliklerden, daşary ýurtlar bilen gatnaşyklaryň giňemeginden mümkin boldugyça köp peýdalanmaga çalyşýan ene-atalar hem bar. Muny daşary ýurtlarda okaýan türkmen studentleriniň sanynyň, päsgelçiliklere garamazdan, ýyl-ýyldan artmagy hem tassyk edýär.
Bu ýagdaý türkmen halkynyň indi bilim meselesinde diňe garaşmak hem zeýrenmek bilen oňjak däldigini, eýse öňki bolan zatlardan sapak alýandygyny we ümzüginiň öňedigini aňladýar.


text:
Gyrgyzystanyň paýtagty Bişkekde ýerleşýän ÝHHG-niň Akademiýasy ykdysadyýet ugry boýunça bilimini kämilleşdirmek isleýän merkezi aziýaly talyplara maliýe hemaýatly ýörite programmany hödürleýär. Azatlyk Radiosy bu programma dogrusynda ÝHHG-niň Akademiýasynyň ylmy işler boýunça ýolbaşçysy Çolpon Osmonalyýewa bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Çolpon, ilki bilen edaraňyzyň hödürleýän stipendiýasy barada gysgajyk gürrüň beräýseňiz.
Çolpon Osmonalieýewa: Gysgaça aýdylanda, bu programma häzirki wagtda ykdysadyýet pudagynda işleýän we bu ugurdan bilimini artdyrmak isleýän ýaş spesialistlere niýetlenen.
Azatlyk Radiosy: Kandidatlardan edilýän talaplar nämelerden ybarat?
Çolpon: Ilki bilen kandidatlaryň ykdysadyýet ugrunda ýokary bilimi bolmaly. Ikinjiden iňlis dilinde okamak üçin olaryň iňlis diliniň derejesi ýokary bolmaly. Talaplaryň ýene biri, dalaşgärler 2014-nji ýylyň 1-nji ýanwaryna çenli 32 ýaşdan uly bolmaly däl.
Bu programma Merkezi Aziýa ýurtlarynyň bäşisiniň ýagny, Gazagystanyň, Gyrgyzstanyň, Täjigistanyň, Özbegistanyň we Türkmenistanyň raýatlary üçin niýetlenen. Şeýle-de bu stipendiýa belli bir möçberde Owganystanyň raýatlaryna-da berilýär.
Azatlyk Radiosy: Dokumentleri tabşyrmagyň soňky möhleti haçan?
Çolpon: Biziň akademiýamyzyň websahypasynda ýerleşdirilen bildirişde ýörite anketa bar. Isleg bildirýänler şol anketany kompýuterlerine ýükläp doldurmaly. Ondan soň bildirişde görkezilen e-mail adrese ýaňky anketany, özleriniň ýokary bilimi baradaky diplomlarynyň nusgasyny we okuw döwri gazanan bahalarynyň nusgasyny ugratmaly.
Dokumetleri tabşyrmagyň soňky möhleti şu ýylyň 15-nji awgusty diýip bellenen.
Azatlyk Radiosy: Çolpon, stipendiýany gazanmak boýunça yglan edilen bäsleşik nähili synaglary öz içine alýar?
Çolpon: Synaglaryň birinji tapgyry kandidatlaryň tabşyran dokumentlerini gözden geçirmekden ybaratdyr. Birinji synagdan geçenler iňlis dili testini tabşyrmaly bolarlar. Bu synag Türkmenistandan başga agzalan ýurtlaryň ählisinde geçiriler.Ondan soň kandidatlar ykdysadyýet baradaky bilimini barlaýan testden geçmeli bolarlar.
Bu iki synagy üstünlikli tabşyran kandidatlar interwýudan geçmäge çagyrylarlar. Interwýu bilen synaglaryň netijeleri esasynda saýlanan kandidatlar okuwa kabul edilmäge teklip edilerler.
Azatlyk Radiosy: Ýaňy hem belläp geçişiňiz ýaly synaglar Türkmenistandan başga Merkezi Aziýa ýurtlarynyň ählisinde geçirilýär. Eýsem, türkmenistanly talyplar bu synaglara nähili gatnaşyp bilerler?
Çolpon: Adatça, Gyrgyzstanda ýaşaýan türkmen raýatlary bu testleri Bişkek şäherinde tabşyrýarlar. Türkmenistandaky kandidatlaryň Bişkeke ýa-da biziň testleri geçirýän ýerlerimize barmaga mümkinçiligi bolmasa biz synaglary internet arkaly geçirip, interwýu üçin olar bilen Skype arkaly baglanyşýarys.
Azatlyk Radiosy: Çolpon, siziň aýtmagyňyza görä, türkmenistanly kandidatlaryň siziň testleri geçirýän ýerleriňize ýagny beýleki ýurtlara baryp ekzamenleri tabşyrmaga mümkinçiligi bar, şeýlemi?
Çolpon: Hawa, eger olar bu çykalga amatly bolar diýseler onda biz beýle mümkinçiligi döredip bileris.
Azatlyk Radiosy: Çolpon, diňleýjilermizi has köp gyzyklandyrýan soraglaryň ýene biri, bu stipendiýa nähili harajatlary öz içine alýar?
Çolpon: Bu ýerde belläp geçilmeli zat, Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň akademiýasy kandidatlaryň beýleki ýurtlara baryp ekzamenleri tabşyrmak bilen bagly edilen çykdajylary tölemeýär.
Stipendiýanyň hödürleýän maliýe kömegi bolsa şulardan ybarat: her talyba aýda 180 ýewro möçberinde stipendiýa beriler, Gyrgyzystanyň raýatlary bolmadyk talyplara kireýine jaý almak üçin 95 ýewro beriler we olaryň saglyk ätiýaçlygy tölener. Ondan başga-da çagasy bolan studentlere her çagasy üçin 15 ýewro töweregi maliýe goldawy beriler.


text:
BMG-niň Adam hukuklary boýunça ýokary komissary BMG-niň Baş Assambleýasynda Siriýanyň başga pikirlileri basyp ýatyryşy barada çykyş edip, bu ýurtdaky hukuk bozulmalarynyň möçberi prezident Başar al-Assadyň režiminiň soňky 11 aýda adamzada garşy jenaýat edendigini görkezýär diýdi.
Hukuk başlygy Newi Pilleý duşanbe güni Baş Assambleýanyň ýörite sessiýasynda çykyş edip, “ynamdar çeşmelerden” alan subutnamalarynyň Siriýa goşunlarynyň Homs şäheriniň merkezindäki gür adamly raýonlary topa tutup, ol ýerdäki graždan ilata uçdantuma hüjüm edýändigini görkezýändigini aýtdy.
Homs Siriýanyň Allawi şaýy azlygynyň wekili bolan Assadlaryň onýyllyklara çeken dolandyryşyny soňlamak isleýän protestçileriň merkezi bolup durýar. 30 ýyl mundan öň, Assadyň kakasy, şol wagtky prezident Hafez al-Assadyň komandasy astyndaky goşunlar Hamada 40 müňe golaý sünnini köpçülikleýin gyraly bäri, Siriýanyň sünni jemgyýetçiligi Allawi dolandyryşyndan gaty nägile.
“Iň ýokary derejede”
Homs, 13-nji fewral.
Pilleý duşanbe güni eden çykyşynda häzir Homsda häkimiýet wekilleriniň gatnaşmagynda edilýän gandöküşikligiň “iň ýokary derejesine” ýetendigini aýtdy:
—Men bu çynlakaý hukuk bozmalar sebäpli gaty bozuldym. Men rehimsiz repressiýanyň we bilkastdan mezhep dartgynlylyklaryny gižželemegiň mundan beýläk hem dowam etdirilmeginiň Siriýany basym graždan urşuna eltip biljegi sebäpli örän gaýga edýärin” diýip, Pilleý aýtdy.
Pilleý 4-nji fewralda BMG-niň Howpsuzlyk geňeşiniň rezolýusiýasyna, Günbatarayň goldamagynda Arap ligasy tarapyndan taslanan Siriýa parahatçylyk planyna Orsýet bilen Hytaýyň weto goýmagy Assad režimini Homsdaky “gyrgynçylyga” has “ýüreklendiren” ýaly görünýär diýdi.
Şeýle-de ol Assad režiminiň agzalary adamzada garşy jenaýat edenlikde aýyplanyp, sud jogapkärçiligine çekilip biler diýen pikiri öňe sürdi:
—Biziň pikirimizçe, Siriýada adamzada garşy jenaýat edilýär we bu işiň arkasyndaky adamlardan hasap soralmalydyr.
Siriýanyň ilçisi Başar Jafari Pileýiň hasbatyny ret etdi we Assadyň hökümetine garşy prnisipsiz pozisiýa eýeleýändigini aýdyp, onuň ynamdarlygyny sorag astyna saldy.
Düşewüntli ýarag şertnamalary
Orsýetiň daşary işler ministri Sregeý Lawrow Moskwada Birleşen Arap emirlikleriniň daşary işler ministri Şeýh Abdulla bin Zaýed al-Nahaýan bilen duşuşyp, Arap Ligasynyň täze teklibi, Siriýa BMG-niň we Arap Ligasynyň parahatçylyk esgerlerini ýerleşdirmek meselesi barada maslahat etdi.
Lawrow Moskwanyň, daşary ýurt goşunlary eltilmeziden öň, Siriýada ilki atyşygyň bes edilenini görmek isleýändigini ýaňzytdy:
—Biz bu inisiatiwany öwrenýäris we biziň Arap Ligasyndaky dostlarymyz onuň käbir düzgünleri barada bize düşündiriş berer öýdýäris.
Orsýetiň Assad režimi bilen düşewüntli ýarag şertnamalary bar we bu ýurt 2006-njy ýyldan bäri Siriýa goşunlarynyň esasy ýarag üpjünçisi bolup durýar.
Moskwanyň Damask bilen 1971-nji ýylda baglaşan şertnamasy bolsa oňa Siriýanyň Ortaýer deňziniň kenaryndaky Tartus portundaky deňiz bazasyny ulanmaga ygtyýar berýär. Orsýet bu bazany öz uruş gämileri, şol sanda suwasty we suwüsti ýadro gämileri üçin hem ulanýar. Bu şertnama soňy bilen rus desgalaryny Orsýetiň hemişelik deňiz bazasyna öwürmek planlaryny hem öz içine alýar.


text:
Tatarystanyň G. Tukaý adyndaky döwlet filormoniýasynyň aýdymçysy Rigina Waliýewanyň iýun aýynda Mary şäherinde eden çykyşy uly üstünlige beslendi. Bu ýerde TÜRKSOÝ Halkara guramasy bilen Türkmenistanyň Medeniýet ministrliginiň bilelikde guramagynda “Türk dünýäsiniň häzirki zaman nusgawy sazlarynyň ajaýyp eserleri” atly konsert geçirilipdi. Zehinli aýdymçy ýakymly sesi, üýtgeşik maýyl edijiligi bilen türkmen tomaşaçylaryny haýran galdyrypdy. Haçan-da, “Saglyk” Döwlet maksatnamasynyň 20 ýyllygyna we Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň gününe gününe bagyşlanan konserti açmagy kime ynanmalydygy hakyndaky mesele örboýuna galanda, medeniýet ýolbaşçylary ur-tut zehinli opera aýdymçysy Rigina Waliýewany ýatladylar.
Dünýä opera ýydyzlarynyň gatnaşmagynda Aşgabat şäheriniň Mukamlar köşgünde geçirilen konserti açmak hukugy-da hut şoňa ynanyldy. Aýdymçy dünýäniň saz sungatynyň meşhur ussatlarynyň operalarynda belli ariýalary ýerine ýetirdi. Çykyşlarynyň arasyndaky arakesmede opera şabikesi “Türkmenportalyň” okyjylary üçin gürrüň berdi.
—Rigina, sizi üstünlikli çykyş bilen gutlaýarys. Opera sungatyny söýüjiler siziň çykyşyňyzy gyzgyn garşyladylar. Siziň döredijilik ýoluňyz nähili başlandy?
—Men Irkutsk oblastynyň Angarsk şäherinde doglup, önüp-ösdüm, şol ýerde-de çagalygymdan aýdym aýdyp başladym. Irkutskide sazçylyk uçilişesini tamamladym, soňra kazanyň Döwlet konserwatoriýasyna okuwa girdim. Professional aýdymçy bolmak we ykbalymy opera sungatyna baglamak baradaky arzuw-isleglerimi goldandyklary üçin öz ýakynlaryma minnetdarlygymyň çägi ýok.
—Siziň doglan wagtyňyzyň, ýakynlaryňyzyň gürrüňini etdikmi, diýmek, näme üçin sizi Regina däl-de, Rigina diýip atlandyrandyklarynyň sebäbini bilmek hem gyzykly bolardy.
—Meniň enem-atam şahadatnamada adym ýalňyş ýazylandyr diýip oýuna-küýüne getirip bilmändirler. Wagtyň geçmegi bilen, maňa adymy Regina diýip düzetmegi teklip etdiler. Ýöne men bu mesele bilen baglanyşykly birgiden edebiýatlary öwrenip, doglan günümde dakylan ady üýtgetmezlik kararyna geldim. Özboluşly ada eýeligim, dogrusy, maňa ýaraman hem duranok.
—Bu günki gün sizi iň gowy opera aýdymçylaryň biri hasaplamak bolar. Size haýsy eserleri ýerine ýetirmek has ýaraýar?
—Haýsydyr bir eseri aýratyn belläp biljek däl. Aýdýan aýdymlarymyň ählisem maňa ýaraýar. Öz göwün islemeýän aýdymyňy ýerine ýetirmek mümkin däl.
—Rigina, dünýäniň opera ýyldyzlarynyň gatnaşmagyndaky konserti açmak mümkinçiliginiň miýesser edenligine nähili garadyňyz?
—Bu meniň üçin garaşylmadyk ýagdaý bolup, şol bir wagtyň özünde belli opera aýdymçylarynyň gatnaşan konsertini açmagyň özüme ynanylmagy diýseň ýakymly täsir etdi. Men gysga wagtyň içinde Türkmenistanda ikinji gezek bolýan we bu ýurduň myhmansöýerligine hem-de halkyň sungata bolan söýgüsine haýran galýaryn.
—Türkmenistan barada nähili täsirler galdy?
—Örän ýakymly täsirler. Maňa Türkmenistan diýseň ýarady. Haçan-da, men konserwatoriýada okaýarkam, türkmenistanly deň-duşlarym Aşgabat baradaky suratly şekilleri görkezerdiler. Men şonda bu ýerde bolup görmegi arzuw ederdim, ine-de, arzuwlarym wysal tapdy. Bu topraga gadam basanymda, göýä öz mähriban ýurduma gelen ýaly boldum, ýogsa Türkmenistana diňe ikinji gezek gelşim.
Ak mermer ertekiler şäheri diňe bir iň owadan şäherleriň biri hökmünde däl, eýsem, ajaýyp adamlaryň ýaşaýan ýeri — Türkmenistanyň myhmansöýer paýtagty hökmünde hem hemişelik kalbymda galar. Men sahnada aýdym aýdan pursadym hem türkmenistanlylaryň ýürekdeşligini we hoşniýetliligini duýdum.
—Rigina, siziň portalymyzyň okyjylaryna nähili arzuw-islegleriňiz bar?
—Men “Türkmenportalyň” okyjylaryna berk jan saglygyny we bagt arzuw edýärin. Portalyň döredijilik kollektiwine bolsa okyjylaryňyzyň hakyky ýardamçysy we dosty boljak peýdaly we ygtybarly habarlaryň köpräk bolmagyny arzuw edýärin. Goý, siz barada diňe gowy pikirde bolsunlar we okyjylaryňyzyň sany barha artsyn!
—Rigina, söhbetdeşlik üçin köp sag boluň. Portalymyzyň köp sanly okyjylarynyň adyndan size täze döredijilik üstünliklerini, hemişe şeýle owadan, şadyýan bolmagyňyzy, ýygy-ýygydan Türkmenistana gelip, öz ajaýyp sesiňiz bilen bizi begendirip durmagyňyzy arzuw edýäris.


text:
Gyrgyzystanda ÝHHG-niň polisiýa güýçlerini bu ýurduň günortasyna ibermek baradaky gepleşikler jemlenýär diýip, şu gün ýurduň prezidenti Roza Otunbaýewa habar berdi.
Gyrgyzystanyň günortasynda ÝHHG-niň agza döwletlerine wekilçilik etjek 52 sany polisiýa işgäri ýerleşdiriler. Soňra bolsa ýene goşmaça 50 sany polisiýanyň iberilmegi mümkin diýlip, ÝHHG-niň resmi beýanatynda aýdylýar.
“Bu güýçler wagtlaýyn ýerleşdiriler, dört aý möhletinde. Biz Oş şäherini dikeltmegi maksat edinýäris. Bu güýçler bize şol döwürde howpsuzlyk üçin gerek. Olar ýaragsyz bolarlar” diýip, prezident Otunbaýewa aýtdy.
ÝHHG-niň polisiýa güýçleri monitoring geçirerler, maslahatlar bererler hem-de türgenleşik geçirerler. Gyrgyzystanyň günortasynda iýun aýynda bolan etnigara çaknyşyklar netijesinde 300-den gowrak adam heläk bolupdy.
Şu gün Germaniýanyň we Fransiýanyň daşary işler ministrleri Guido Westerwelle we Bernard Kuşner prezident Roza Otunbaýewa bilen geçirilen gepleşiklerden soň ýurduň günortasyndaky Oş şäherine baryp gördüler.
“Biz diňe bolup geçen wakalaryň sebäpleri açyk bolan ýagdaýynda durnuklylygy gazanyp bileris. Şonuň üçinem hökman garaşsyz halkara derňewler gerek. Olar bize hakyky jenaýatkärleri tapmaga-da gerek bolar” diýip, Guido Westerwelle aýtdy.
Germaniýanyň we Fransiýanyň baş diplomatlary ýerli ýaşaýjylar we hökümet wekilleri bilen duşuşdylar. Ýewropaly ministrler ýene prezident Otunbaýewa bilen gepleşik geçirmek üçin Oşdan Bişkek şäherine dolandylar. Olaryň bu saparyndan soň Gyrgyzystana ÝB-niň kömegini bermek meselesine serediler.
“Germaniýa we Fransiýa, ÝB hanym Otunbaýewany goldaýar - bu möhüm. Bize bolsa bu bidüzgünçilikleri haýsy toparlanyşygyň döredendigini bilmek möhüm. Taryhyň dowamynda şeýle wakalaryň hem duşmançylygyň bolandygy barada köp gürrüň edip bolar. Ýöne bu ýagdaýda munuň bilkastlaýyn edilendigi belli. Biziň bolsa ony dolurak bilesimiz gelýär. Şonuň üçin biz barlaglar boýunça halkara komissiýasynyň döredilmeginiň tarapdary” diýip, fransiýanyň daşary işler ministri Bernard Kuşner aýtdy.


text:
Sişenbe güni irden Kabulda amala aşyrylan bomba hüjüminde parahat ilatyň arasyndan sekiz adam öldi, başga-da ýedisi ýaralandy. Bu barada Kabulyň resmileri habar berýär.
Kabul welaýatynyň häkiminiň metbugat wekili Wasiullah Miakhaýilyň Azatlyk Radiosyna beren maglumatyna görä, hüjümçiler esgerleriň awtobusyny partlatjak bolupdyrlar, emma bomba hüjüminde esgeleriň awtobusynyň yzyndan barýan mini-awtobus ýarylypdyr.
Howpsuzlyk güýçleri partlamany amala aşyran adamy ele salmagy başardylar. Polisiýa hüjümçini “Talyban” hereketiniň agzasy diýip häsiýetlendirdi.


text:
Özbegistan daşary ýurtlularyň pul töläp, ýurtda aw awlamaklaryna, şol sanda ýitip ýok bolmak howpy abanýan jandarlaryň hem awlanmagyna rugsat berýär.
Hökümet 20-nji oktýabrda daşary ýurtlularyň Merkezi Aziýa ýurdunda aw awlamaklaryna rugsat berýän karary kabul edeninden soň, syýahat kompaniýalary bu mümkinçiligi wagyz etmäge başladylar.
Awlamaga rugsat berilýän jandarlaryň sanawy we munuň üçin edilmeli tölegiň möçberleri 27-nji oktýabrda jemgyýetçilige aýan edildi.
Awlanmagyna rugsat berilýän jandarlaryň arasynda ýitip gitmek howpy abanýan gar gaplaňlary, buhara sugunlary, seýrek duşýan antiloplar we beýleki jandarlar hem bar.
Daşary ýurtlular her öldüren jandary üçin 1 müň dollardan 20 müň dollar aralygynda töleg etmeli.
Awçylara öz aw tüpeňlerini hem alyp gelmäge rugsat edilýändigi aýdylýar.


text:
Düýbi Nýu Ýorkda ýerleşýän Žurnalistleri goraýan komitet we düýbi Parižde ýerleşýän “Serhetsiz reaportýorlar” guramasy türkmenistanly žurnalist Saparmämmet Nepesgulyýewiň tiz boşadylmagyny talap edip, beýanat ýaýratdylar.
Žurnalistleri goraýan komitetiň ýazmagyna görä, Nepesgulyýew toslama aýýplamalar esasynda 7-nji iýuldan bäri Türkmenistanyň Balkan welaýatynda ýerleşýän wagtlaýyn tussaghanalardan birinde saklanýar.
Žurnalistleri goraýan komitet aýratynam Nepesgulyýewiň Türkmenistan barada habarlar çap edýän “Türkmenistanyň alternatiw täzelikleri” (“Alternative Turkmenistan News”) we Azatlyk Radiosy bilen hyzmatdaşlyk edýändigini we onuň tutulyşy baradaky habaryň Nepesgulyýewiň maşgalasy tarapyndan “Türkmenistanyň alternatiw täzeliklerine” berlendigini ýazýar.
Nepesgulyýew barada beýanat bilen çykyş eden günbatar guramalary onuň bilen iň soňky gezek 7-nji iýulda habarlaşylandygyny, onuň “Awaza” turistik zonasyndan Balkanabada gaýtmak üçin wokzala baranda tutulandygyny habar berýärler.
Žurnalistleri goraýan komitet, “Türkmenistanyň alternatiw täzelikleri” neşiriniň ýolbaşçysy Ruslan Mätiýewe salgylanyp çap eden habarynda, howpsuzlyk güýçleri Nepesgulyýewde neşe maddaly derman tapylandygyny aýdyp, tutupdyrlar, eger ol bu aýyplama bilen türmä basylsa, onuň 20 ýyl azatlykdan mahrum edilmegi mümkin diýip ýazýar.
Žurnalist Saparmämmedowyň tussag edilmegi bizi uly alada goýýar diýip, düýbi Parižde ýerleşýän “Serhetsiz raportýorlar” guramasynyň Ýewropa we Merkezi Aziýa boýunça bölüminiň ýolbaşçysy Ýohan Bir bu edara tarapyndan ýaýradylan beýanatda belleýär.
Jenap Bir öz pikirini ýene şeýle dowam etdirýär.
“Türkmen hökümetiniň garaşsyz žurnalistlere çemeleşişi göz öňünde tutulyp aýdylanda, Nepesgulyýewiň tutulmagynyň onuň žurnalistiki işi bilen baglanşyklydygyny aýtmaga doly esas bar. Biz türkmen resmilerini Nepesgulyýew bilen baglanyşykly ýagdaýa anyklyk girizip, ony derhal boşatmagyny talap edýäris” diýip, “Serhetsiz raportýorlar” guramasynyň wekili Ýohan Bhir nygtaýar.
Düýbi Nýu Ýorkda ýerleşýän žurnalistleri goraýan komitetiň beýanatynda agzalýan edaranyň Ýewropa we Merkezi Aziýa boýunça bölüminiň ýolbaşçysy Nina Ogniýanowa hem Nepesgulyýew barada türkmen hökümetine ýüzlenip, şeýle diýýär: “Korrupsiýa ýaly ýagdaýlar hakda maglumat berýän žurnalistleri tussag etmegiň deregine, Türkmen ýolbaşçylary şol raportlarda gozgalýan problemalary çözmäge synanyşmaly. Biz türkmen hökümetini Nepesgulyýewe garşy ýöňkelýän aýyplamalaryny ýatyryp, ony derhal boşatmagyny talap edýäris”.
Mundan ozal Düýbi Nýu Ýorkda ýerleşýän Human Rights Watch guramasy hem Nepesgulyýew barada ýaýradan 30-njy iýuldaky beýanatynda oňa garşy ýöňkelýän aýyplamalaryň syýasy äheňlidigini aýdyp, žurnalistiň derhal boşadylmagyny talap etdi.
“Serhetsiz raportýorlar” guramasy Türkmenistanda media azatlygy diýen zadyň asla ýokdugyny, guramanyň metbugat azatlygy boýunça ýyllyk indeksinde Türkmenistanyň 180 ýurduň arasynda iň yzdan ikinji orunda durýandygyny habar berýär.


text:
3-nji aprelde Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisini geçirdi. Onda milli ykdysadyýetimiziň pudaklarynda şu ýylyň birinji çärýeginde alnyp barlan işleriň jemleri jemlendi, şeýle hem ýurdumyzyň durmuşyna degişli möhüm meseleleriň birnäçesine garaldy.
Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary A.Goçyýew öz hasabatynda “Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurdumyzy 2012—2016-njy ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň maksatnamasynda” kesgitlenilen wezipelere laýyklykda, milli ykdysadyýetimiziň okgunly ösüşine, sebitleriň döwrebaplaşdyrylmagyna, täze önümçilik desgalarynyň döredilmegine gönükdirilen toplumlaýyn çäreler barada gürrüň berdi.
Bu ugurda alnyp barylýan işleriň hemmesi ykdysadyýetimiziň ähli pudaklarynyň sazlaşykly ösüşine, halkymyzyň abadançylygynyň ýokarlanmagyna gönükdirilendir. Şunlukda, 2015-nji ýylyň ýanwar-mart aýlarynda ýurdumyzyň makroykdysady görkezijileri jemi içerki önümiň durnukly we sazlaşykly ösýändigini alamatlandyrýar. Geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende jemi öndürilen önümiň ösüş depgini 110,2 göterime deň boldy. Milli ykdysadyýetimiziň ähli pudaklary diýen ýaly ýokary önümçilik görkezijilerine eýe boldy.
Hasabat döwründe bölek söwdanyň görkezijisi 2014-nji ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 16,9 göterim ýokarlandy.
Şeýle hem hasabat döwründe geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende maliýeleşdirmegiň ähli çeşmeleriniň hasabyna özleşdirilen maýa goýumlaryň möçberleri ýokarlandy. Düýpli maýa goýumlaryň möçberleriniň jemi içerki önüme bolan gatnaşygy 36,5 göterim möçberinde boldy.
Hasabat döwründe möhüm maliýe resminamasy bolan ýurdumyzyň Döwlet býujeti üstünlikli ýerine ýetirildi. Býujet serişdeleriniň agramly bölegi durmuş ulgamyny maliýeleşdirmäge gönükdirildi, aýlyk haklary, pensiýalar, döwlet kömek pullary we talyp haklary öz wagtynda doly maliýeleşdirildi.
Şu ýylyň birinji çärýeginde gazanylan netijeler ýurdumyzy durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň milli maksatnamalarynyň üstünlikli durmuşa geçirilmegi ugrunda ägirt uly mümkinçilikleriň bardygyny şertlendirdi.
Statistika baradaky döwlet komitetiniň başlygy A.Mämmedow 2015-nji ýylyň ýanwar-mart aýlarynda ýurdumyzyň ministrlikleri we pudak edaralary tarapyndan alnyp barlan işleriň netijeleri hem-de gazanylan ykdysady görkezijiler barada hasabat berdi.
Şu ýylyň birinji çärýeginde 2014-nji ýylyň şol döwri bilen deňeşdirilende pudaklaryň köpüsinde ýokary görkezijileriň gazanylandygy bellenildi. Hasabat döwründe elektrik energiýasynyň öndürilişiniň ösüş depgini 102,9 göterim, tebigy gazyň çykarylyşy 105 göterim, nebitiň çykarylyşy 110 göterim, benziniň öndürilişi 100,9, kerosiniň öndürilişi 100,4, çalgy ýaglarynyň öndürilişi 102,5 göterim, suwuklandyrylan gazyň öndürilişi 101,1, polipropileniň öndürilişi 100,2 göterim, nebit koksunyň öndürilişi 100,4 göterim, nebit bitumynyň çykarylyşy 118,4 göterim, plasmassadan edilen we aýna süýümli turbalaryň çykarylyşy 108,7 göterim, mineral dökünleriň öndürilişi 192,5 göterim, ýod önümçiligi 103,1 göterim, sementiň çykarylyşy 111,2 göterim, magdan däl gurluşyk materiallarynyň önümçiligi 126,8 göterim, nah ýüplükleriň çykarylyşy 109,8 göterim, nah matalaryň öndürilişi 110,2 göterim, derman serişdeleriniň çykarylyşy 108,9 göterim artdy.
Obasenagat toplumy üçin hem oňyn ösüş depginleri häsiýetlidir. 2014-nji ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende oba hojalyk önümleriniň, hususan-da, etiň, süýdüň, ýumurtganyň we gök önümleriň önümçiliginiň ösüşi üpjün edildi. 2015-nji ýylyň 1-nji aprelindäki ýagdaýa görä iri şahly mallaryň we dowarlaryň, guşlaryň baş sanynyň köpelendigi bellenilýär.
Gurluşyk pudagynda iri maýa goýum taslamalaryň durmuşa geçirilmegi netijesinde ýokary görkezijiler gazanyldy. Gürrüňi edilýän döwründe ýerine ýetirilen gurluşyk işleriniň möçberi geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 14,2 göterim artdy.
Ulaglaryň ähli görnüşleri bilen ýerine ýetirilen ýük daşalyşynyň möçberiniň ösüşi geçiriji turba ulagyny hasaba almanyňda 4,6 göterime ýetdi, ýolagçylaryň gatnadylyşy bolsa 102,5 göterime deň boldy. Aragatnaşyk ulgamynda ilata edilýän hyzmatlar üçin girdejileriň möçberi 2014-nji ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 8,2 göterim ýokarlandy.
2015-nji ýylyň birinji çärýeginiň dowamynda nebitgaz we himiýa pudaklarynyň, energetika, obasenagat toplumynyň, ulag-aragatnaşyk pudagynyň hem-de söwda we hyzmatlar ulgamynyň iri senagat desgalarynyň gurluşyklary we durkuny täzelemek işleri yzygiderli depginler bilen berjaý edildi. Şular bilen birlikde ýurdumyzyň sebitlerinde ýaşaýyş-durmuş we düzümleýin ähmiýetli desgalaryň gurluşyk işleri alnyp barylýar. Şeýle hem ykdysadyýetiň döwlete degişli däl ulgamynyň ösdürilmegine gönükdirilen toplumlaýyn çäreler durmuşa geçirildi.


text:
Türmen häkimiýetleri ýurtda dürli syýasy partiýalaryň döredilmegi, raýatlaryň öz syýasy hukuklaryna eýe bolmagy üçin ähli şertleriň döredilendigini aýdýarlar.
Ýurduň dolandyryjy Demokratik partiýasynyň golaýda bolan gurultaýynda G.Berdimuhamedow bu partiýa agza bolmagyny prezident bolup işleýän wagtynda togtadýandygyny aýtdy. Şeýle-de ol Dempartiýanyň liderliginden çekilmek kararyna gelendigini habar berdi.
Prezident bu kararyny ýurtdaky ähli syýasy toparlara deň mümkinçilik döretmek niýeti bilen düşündirdi hem-de hökümetde uly wezipe eýeleýän ýolbaşçylaryň ol ýa-da beýleki partiýada durmak meselesinde oýlanmalydygyny ýaňzytdy.
Käbir synçylar bu täzeligi ýurtda uzak wagt saklanan birpartiýalylyk sistemasyndan köppartiýalylyk sistemasyna geçmegiň oňyn bir alamaty hökmüňde häsiýetlendirdi.
Olaryň pikirine görä, syýasy partiýalar hakyndaky kanunyň kabul edilmegi, prezidentiň köppartiýalylygy goldamagy we özüniň hiç bir partiýanyň hatarynda durmazlygy raýatlaryň syýasy hukuklaryndan peýdalanmagyna giň ýol açýar.
Emma bu pikir bilen ylalaşmaýanlar hem bar. Olar ýurtda gorky faktory saklanyp galýar, ykdysady azatlyk çäkli we adamlar entek syýasatdan daş durar diýýärler.
Eýsem Türkmenistanda syýasy partiýalaryň döremegine, ilatyň syýasy taýdan aktiwleşmegine, türkmen syýasatyna ýaş adamlaryň, aýal-gyzlaryň has köp goşulmagyna näme päsgel berýär?
Azatlyk Radiosy nobatdaky «Tegelek stol» söhbetdeşligini şu meselä bagyşlaýar.
Pikirleriňizi aýtsaňyz, söhbete göni ýa gytaklaýyn goşulsaňyz, örän hoşal bolardyk.


text:
“Merkezi Aziýa goşmak Ýaponiýa dialogy” ady bilen tanalýan konferensiýa gatnaşmak üçin Merkezi Aziýanyň bäş döwletiniň daşary işler ministrleri Gyrgyzystanyň paýtagty Bişkege bardylar.
Bu konferensiýada gürrüňi gidýän alty ýurduň arasyndaky medeni, bilim, söwda we intellektual ugurlar boýunça hyzmatdaşlyklar ara alnyp maslahatlaşylýar.
Maslahatyň öňýanynda ýaýradylan maglumata görä, şu ýyl Ýaponiýa Gyrgyzystany 118 million amerikan dollary möçberindäki maliýe kömegi bilen üpjün eder.
“Merkezi Aziýa goşmak Ýaponiýa dialogy” Ýaponiýa bilen Gazagystanyň, Gyrgyzystanyň, Täjigistanyň we Özbegistanyň arasyndaky syýasy inisiatiwadyr. Türkmenistan bu maslahata synçy hökmünde gatnaşýar.
Bu inisiatiwa resmi taýdan 2004-nji ýylyň awgust aýynda Gazagystanyň Astana şäherinde başladylypdy.


text:
Düýn Müsüriň Baş prokuraturasy ýurduň ozalky energiýa ministri Sameh Fahmini we energiýa sektorynyň ýene bäş sany işgärini soraga çekmeklige görkezme berdi.
Müsüriň prokuraturasynyň bu baradaky resmi beýanatynda bu gürrüňi edilýän resmilere Ysraýyla dünýä bazarynyň bahasyndan has arzan bahadan tebigy gaz satanlykda aýyplama bildirilýändigi aýdylýar.
Maglumata görä, bu bikanun gaz söwdasynyň netijesinde Müsür 714 million dollar zyýan çekipdir.
Ozalky ýyllarda Müsüriň oppozisiýa toparlary hökümet resmilerini döwletiň gazyny juda arzan bahalardan eksport etmekde aýyplap gelipdiler. Ysraýyl öz ulanýan tebigy gazynyň 40 prosentini hut Müsürden satyn alýar.


text:
Futbol boýunça dünýä ýaryşynyň geçjek ýeri bolan Günorta Afrika respublikasynyň Ýohannesburg şäherinde gurnalan düýnki metbugat konferensiýasynda Halkara futbol federasiýasynyň resmileri 11-nji iýunda başlanjak bu ýaryşyň guramaçylyk işlerine uly taýýarlyk görýändiklerini aýtdylar.
Halkara futbol federasiýasynyň baş sekretary Jerome Walkeniň aýtmagyna görä, ýaryşyň dowamynda geçiriljek 64 oýnuň guramaçylyk işleri uly tagallalary talap edýär.
Bu futbol ýaryşynyň soňky final oýny Ýohannesburg şäherinde iýul aýynyň 11-ne bolar. Maglumata görä, ähli oýunlar üçin jemi 30 milliondan hem gowrak bilet çap edilipdir. Soňky günler bu biletlerden her günde bäş müňüsiniň satylýandygy habar berilýär. Howpsuzlyk aladalary
Halkara futbol federasiýasynyň we futbolyň jankoýerleriniň optimistik keýplerine garamazdan, bu ýaryş bilen bagly käbir alada döredýän meseleler hem ýok däl. Howpsuzlygy üpjün etmek meselesi in esasy meselelerden biri bolup durýar.
Geçen ýekşenbe güni bu ýerde Nigeriýa bilen Demirgazyk Koreýanyň komandalarynyň geçiren ýoldaşlyk ýaryşynda tomaşaçylaryň arasynda ýüze çykan dyknyşykda 16 adamyň çynlakaý ýaralanmagy howpsuzlyk meselesi baradaky aladalary has hem artdyrdy.
Düýnki metbugat konferensiýasynda Halkara futbol federasiýasynyň prezidenti Josef Blatter dünýä ýaryşynyň dowamynda gaýdyp bular ýaly howply ýagdaýyň bolmagyna ýol berilmejekdigini nygtap, çykyş etdi.
Mundan bary-ýogy birnäçe aý ozal, şu ýylyň ýanwarynda futbol boýunça Dünýä ýaryşyna saýlama oýunlaryň barşynda Angolada Togonyň futbolçylarynyň münüp barýan awtobusyna terrorçylaryň eden hüjümi terrorizm bilen bagly aladalaryň hem güýçlenmegine sebäp boldy.
Günorta Afrika respublikasynyň häkimiýetleri bu ugurda bolaýmagy mümkin islendik howpuň öňüni almak üçin 40 müňden hem gowrak polisiýa işgärleriniň futbol ýaryşynyň geçýän günlerinde howpsuzlyk ýagdaýyna gözegçilik etjekdiklerini aýdýarlar. Bu howpsuzlyk çärelerine dikuçarlaryň we köpsanly gury ýer transportlarynyň hem çekiljekdikleri habar berilýär. Ýüze çykan dawalar
2006-njy ýylda Germaniýada geçen dünýä ýaryşynyň final oýnunda Italiýanyň oýunçysy Marko Materazziniň meçew bermegi bilen fransuz futbolçysy Zinedin Zidanyň ony süsüp, ýere ýykmagy käbir dawalaryň ýüze çykmagyna getiripdi.
Bu gezekki dünýä ýaryşynyň saýlama oýunlarynda-da ýene Fransiýanyň komandasy dawalaryň obýektine öwrüldi. Hususan-da, Fransiýanyň ýygyndy komandasynyň oýunçysy Tierri Henriniň topy eli bilen oýnamagy netijesinde Irlandiýanyň ýygyndy komandasynyň derwezesine gol salynmagy hem uly dawalaryň ýüze çykmagyna getiripdi. Bu oýunlarda sudýalaryň çykaran kararlary olaryň näderejede adalatly sudýalyk edýändikleri barada-da sorag döretdi.
Halkara futbol federasiýasynyň prezidenti Josef Blatter geçen aý bu Federasiýanyň geňeşiniň çekeleşikli maslahatlardan soň futbol meýdançasynda barybir bir esasy sudýanyň bolmalydygy we oňa-da aňyrsy iki sany sudýanyň kömekçilik etmelidigi barada karara gelendigini aýtdy.
Sudýaly meselelerden daşgary bu gezek Dünýä ýaryşy üçin «Adidas» firmasynyň ýasan täze toplarynyň hili barada-da şikaýatlar artýar. Günorta Afrkada geçirilen soňky ýoldaşlyk duşuşyklaryndan soň Ispaniýanyň, Italiýanyň, Braziliýanyň we Birleşen Ştatlaryň komandalarynyň derwezeçileri bu täze topuň howada barýarka uçuş ugruny garaşylmadyk ýagdaýlarda üýtgedýändigini aýdyp, muňa öz nägileliklerini bildirdiler. Emma ýaryşy gurnaýjylar häzirki toplaryň başga toplar bilen çalşyryljakdygy barada welin, gürrüň etmeýärler.


text:
Owganystanyň prezidenti Hamid Karzaý howpsuzlygy üpjün etmek bilen bagly hyzmatlary hödür edýän hemme hususy firmalaryň 4 aýyň dowamynda ýapylmagy baradaky karary kabul etdi.
Şol firmalar sebäpli owgan hökümetiniň, NATO-nyň ýaranlyk güýçleriniň we ABŞ-nyň arasynda dartgynlylyk emele gelipdi.
Prezident Hamid Karzaý şeýle hususy firmalaryň Owganystanyň howpsuzlyk güýçleriniň işlerine päsgel döredip, esgerleriň türgenleşigine zerur bolan resurslary özlerine alýandyklaryny birnäçe gezek aýdypdy.
Karzaýyň bu çykaran kararyna NATO-nyň ýaranlyk güýçleriniň garşy bolmagyna garaşylýar. Sebäbi NATO öz harby bazalaryna ýük iberende, olaryň howpsuzlygy hut hususy kompaniýalar tarapyndan üpjün edilýär.


text:
ABŞ-nyň "The Heritage Foundation" strategik barlaglar instituty "The Wall Street Journal" gazeti bilen bilelikde 2010-njy ýyl boýunça dünýä döwletlerindäki ykdysady azatlygyň görkezijilerini çap etdi.
Azatlygyň derejesi 10 görkeziji esasynda kesgitlenýär. Olaryň arasynda biznes açmak we ony ýöretmek üçin şertler, daşarky söwda üçin ýurduň açyklygy, inwestisiýalar üçin amatly şertler, biznesiň umumy salgyt ýüki, şeýle-de korrupsiýanyň derjesi, emläk hukugynyň goralyşy, zähmet bazarynyň ösüşi ýaly ölçegler bar.
Ykdysady azatlyk boýunça birinji orny Hong Kong, ikinjisini Singapur eýeleýär.
Türkmenistana 183 döwletiň arasynda 169-njy orun berlipdir.


text:
Geosyýasy termin bilen aýdylanda, “Ýewraziýanyň Balkanlary” diýlip atlandyrylýan Merkezi Aziýa regiony Atlantik okeanynyň günbatarynda ýerleşýän ABŞ-nyň hem daşary syýasy strategiýasynda möhüm orny eýeleýär. Emma Orsýetiň we Hytaýyň bu regiondaky barha ýokarlanýan agramy “Uly oýnuň” tamam bolanandygy barada pikirleri hem oýarýar.
Şu mesele bilen gyzyklanyp, Azatlyk Radiosyndan Myrat Nurgeldi ABŞ-nyň Kolumbiýa uniwersitetiniň halkara gatnaşyklar boýunça professory, “Baza syýasaty: demokratik özgerişlik we ABŞ-nyň daşary ýurtlardaky harbylary” atly kitabyň awtory, Ýewraziýa regiony boýunça ekspert Aleksandr Kuleý
bilen ýörite söhbetdeş boldy.Azatlyk Radiosy: Jenap Kuleý, soňky wagtlar ABŞ-nyň Merkezi Aziýa boýunça uly strategiýasyndan el üzüp başlandygy baradaky pikirler orta atylýar. Siziň pikiriňizçe, “Uly oýun” tamamlandy diýip bolarmy?
A.Kuleý:
Kolumbiýa uniwersitetiniň halkara gatnaşyklar boýunça professory Aleksandr Kuleý
“Uly oýnuň”oýunçylarynyň arasyna ABŞ-nyň girip-girmeýänligi ýurduň daşary syýasaty boýunça iş alyp barýan adamlaryň arasynda hemişe çekeleşilýär. ABŞ-nyň Merkezi Aziýada işjeň rol oýnamalydygyny, bu regionyň ýurtlarynyň Günorta we Günbatara tarap ugrukdyrylmalydygyny aýdýan analitikler, kommentatorlar we syýasatçylar bar. Emma başga bir tarapdan, Merkezi Aziýada ABŞ-ny özüne çekip biljek hiç zadyň ýokdugyny, bu regionyň diňe Owganystanda dowam edýän harby operasiýalara goldaw bermek üçin kömek edip biljekdigini aýdýanlar hem köp.
Şeýlelikde syýasy jemgyýetçilik ikä bölünen ýagdaýda: biri ABŞ-nyň Merkezi Aziýada has işjeň rol oýnamalydygyny aýdýar, beýlekisi bolsa bu regionyň diňe häzirki wagtda owgan söweşine ýardam bermek üçin bir gural bolup biljekdigini, emma geljekde bu regionyň ABŞ-nyň daşary syýasy bähbitleri üçin möhüm rol oýnamajakdygyny öňe sürýär. Azatlyk Radiosy: Soňky alty aýlykda Türkmenistan-Owganystan-Päkistan-Hindistan gazgeçirijisi boýunça degişli taraplaryň arasyndaky gepleşikler has hem gyzyşdy. Owganystandaky häzirki tranzit howpsuzlygyna nähili garaýarsyňyz?A.Kuleý:
Owganystanda gaz tranziti boýunça häzirki howpsuzlyk ýagdaýlary öwerlik däl. Bu proýekt barada ençeme ýyllar bäri aýdylyp gelinýär. Elbetde, Merkezi Aziýanyň gazyny akdyrjak turbanyň Günorta Aziýanyň ýüregine tarap çekilmegi geosyýasy taýdan juda möhüm bolup durýar.
Emma, gynansagam, Owganystandaky ýagdaýlar gowulaşmady, gaýtam soňky iki ýyl bäri hasam beterleşýär. Esgerleriň artdyrylmagy bilen hem ýagdaýlaryň durnuklaşjakdygy entek belli däl. Owganystanyň özündäki üpjünçilik we ýük gatnawy ýollaryň, hatda Päkistanyň territoriýasyndan geçýän ýollaryň hem nyşana alynýandygyny görýäris, ol marşrutlar howpsuz däl. Şol sebäpli, meniň pikirimçe, TOPH (Transowgan) proýekti täzeden gün tertibine girizilenem bolsa, şeýle gymmatbahaly we möhüm gazgeçirijiniň gurulmagy üçin howpsuzlyk şertleri öwerlik däl.Azatlyk Radiosy: Geçen aý türkmen prezidenti Nýu Ýorka sapar edende, “Nabukko” proýektini kän agzaman, TOPH proýektiniň durmuşa geçirilmegi üçin ABŞ-nyň goldawyny sorandygy barada habarlar bar. Siziň pikiriňizçe, edil häzirki pursatda ABŞ “Transowgan” gaz geçirijisine goldaw bermäge taýýarmy?A.Kuleý:
Meniň pikirimçe, amerikan syýasatçylary üçin “Nabukko” proýekti heniz hem has möhüm bolup galýar. Transatlantik hyzmatdaşlygyna ýykgyn edýän ABŞ-nyň Ýewopadaky ýaranlary hem bu proýekte gyzyklanma bildirýärler. Şu nukdaýnazardan seredilende, “Nabukko” proýekti Waşington üçin has möhümdir.Azatlyk Radiosy: Emma “Nabukko” proýektiniň gurluşygy ençeme gezek soňa süýşürildi. Bu proýektiň geljegine siziň özüňiz nähili garaýarsyňyz? A.Kuleý:
Meniň pikirimçe, bu proýekt iru-giç durmuşa geçiriler. Arasynda soňa goýulmalaryň, agyp-dönmeleriň boljakdygyna şübhe ýok. ÝB-niň resmileri gaz öndürijileriň gözleginde. Olar bu ugurda şu ýylyň ahyryna çenli jemleýji ylalaşygy baglaşarys diýen umytda. Meniň pikirimçe, 15 milliard kubmetr bolsun, 20 milliard kubmetr bolsun, olar bu ugurda gaz eksportlçylary bilen ylalaşyk baglaşyp, proýekte başlap bilerler. Esasy sorag – ahyrynda “Nabukko” turbalarynyň akdyrjak gazynyň möçberi başda göz öňünde tutulyşy ýaly, bir ýylda 30 milliard, ýa diýeli, 40 milliard kubmetre çykyp bilermi? Bu häzirki wagtda ikuçly.
Şeýle hem, görnüşine görä, bu Ýewropanyň energiýa howpsuzlygynyň diňe bir tarapy bolar. Emma ençeme syýasatçylaryň göz öňlerine getirişleri ýaly, bu proýekt - Günorta Ýewropanyň ors gazyna garaşlylygyna nokat goýjak jadyly proýekt bolmaz. Bu has kiçi göwrümli proýektdir. Gijikmeler bolan hem bolsa, indiki iki ýa üç ýylyň dowamynda bu proýektiň durmuşa geçirilmegi üçin mümkinçilikler bolar, men muňa ynanýaryn.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistan Hytaýa gaz eksport edip başlandan soň, şonuň ýaly-da Eýrana satýan gazynyň möçberini artdyransoň, Moskwanyň Aşgabada bolan täsiriniň azalandygy aýdylýar. Türkmenistan özüniň häzirki energiýa syýasaty arkaly Moskwa, Tähran, Pekin we Günbatar bilen gatnaşyklaryny deňagramly ýagdaýda saklamak isleýärmi ýa-da bu geosyýasy strategiýa däl-de, diňe ykdysady we kommersiýa bähbitlerine esaslanýarmy?A.Kuleý:
Aslynda Türkmenistanyň geosyýasy agramy ykdysady güýjüne esaslanýar. Bularyň ikisini biri-birinden aýyrmak kyn. Elbetde, Türkmenistan özüniň bitaraplygyny we özygtyýarlylygyny hemişe öňde goýýar we dünýäniň dürli künjegindäki ýurtlar bilen gowy gatnaşykda bolmaga ýykgyn edýär.
Meniň pikirimçe, Türkmenistanyň öz energiýa we gazgeçiriji kontraktlary arkaly gatnaşyklaryny diwersifikasiýalaşdyrmagy we mümkin boldugyça dünýäniň dürli regionlary bilen ýakyn gatnaşyklary ýola goýmagy akylly we öňdengörüji syýasat.
Hytaý-Merkezi Aziýa gaz geçirijisiniň ýola goýulmagy, meniň pikirimçe, uly geosyýasy böwsüş, bu gaz geçiriji gündogara tarap ýüzüni öwürmäge Türkmenistana çynlakaý mümkinçilik berýär. Türkmenistanyň Hytaý bilen umumylyklaryny Orsýetiňki bilen deňäp bolmaz, emma onda-da bu ýagdaý Moskwa bilen söwdalaşmaga Türkmenistana şert döredýär. Indi Türkmenistan öňküler ýaly gaz infrastrukturasy boýunça Moskwa elgarama bolmasa-da bolýar.
Şu sebäplerden ötri, Türkmenistan gazgeçirijileriň köpugurlylygy boýunça strategiýanyň tarapdary. Gazgeçirijileriň diwersifikasiýasy diýmek – dünýäniň bu ynjyk regionynda dürli ýurtlar bilen hyzmatdaşlygy ýola goýmagy aňladýar. Eýran, Ýewropa, Hytaý, Orsýet, meniň pikirimçe, bularyň hemmesi Türkmenistanyň daşary syýasatynyň özenini emele getirýär. Azatlyk Radiosy: Owganystandaky harby koalisiýa güýçlerine ýardam bermek üçin Merkezi Aziýa ýurtlary bilen hyzmatdaşlyk etmek, mysal üçin, harby bazalar, tranzit ýollary boýunça işleşmek - ABŞ-nyň Merkezi Aziýa boýunça alyp barýan syýasatynyň iň esasy ugry. ABŞ-nyň Merkezi Aziýa boýunça strategiýasy Owganystandaky söweş tamamlanandan soň nähili bolar öýdüp, çak edýärsiňiz?A.Kuleý:
Edil häzirki wagtda esasy strategiýa şol, ýagny Owganystana barýan ýükler üçin tranzit goldawyny, şeýle hem harby baza we transport kömegini bermek. Emma Owganystandaky söweş tamamlanandan soň Merkezi Aziýa boýunça syýasatyň nähili boljakdygy anyk däl.
ABŞ Merkezi Aziýa regiony bilen ysnyşykly gatnaşyklary ýola goýdy, emma edil 1990-njy ýyllardaky ýaly çynlakaý häsiýetde däl. Şol döwürler bu regionda käbir proýektler amala aşyrylypdy, bu ýerlere kömekler iberilipdi. Bu regiondaky ýurtlar geçiş döwrüni başdan geçirýär diýlen düşünje bardy. Emma, muňa garamazdan, köp ýagdaýlar göz öňünde tutulanda, geçiş diýlen zat bolmady. Şol sebäpli, energiýa bähbitlerine eýerýän käbir ýangyç kompaniýalarynyňkydan başga, ABŞ-nyň bu regionda möhüm bähbitleriniň bardygyny anyk aýdyp biljek däl. Owgan söweşi tamamlandansoň gatnaşyklara nämäniň itergi berjekdigini aýtmak maňa kyn.
Meniň pikirimçe, indi syýasatçylaryň köpüsi Merkezi Aziýa regionyny esasan Orsýetiň we Hytaýyň mellegi hökmünde kabul edýärler. Şol sebäpli, Owganystanda ýagdaý durnuklaşansoň, ABŞ üçin bu regionyň ähmiýete has peseler. Azatlyk Radiosy: Adam hukuklaryna geleli. Köpleriň ynanjyna görä, Merkezi Aziýa ýurtlarynda syýasy liberallaşma we adam hukuklaryna hormat goýulmagyna itergi bermek Waşington üçin iň agyr wezipeleriň biri. Muňa öz aladalary sebäpli Orsýetiň we Hytaýyň Merkezi Aziýa yurtlary boýunça alyp barýan syýasatlary sebäp bolýarmy ýa-da bu regionyň hökümetleriniň “durnuklylyk syýasatyna” esaslanýarmy?A.Kuleý:
Bularyň ikisini biri-birinden aýyrmak kyn. Meniň pikirimçe, biri-biri bilen bäsleşýän daşarky güýçleriň döremegi Merkezi Aziýa ýurtlarynyň hökümetleriniň “durnuklylyk syýasaty” diýýän zatlaryna itergi berdi. Orsýetiň öňe saýlanmagy, Hytaýyň güýçlenmegi Merkezi Aziýa ýurtlarynyň ABŞ-a we Günbatara ýüzlenip: “Duruň, biz öz howpsuzlygymyza üns berýäris, ylalaşmasaňyz, biziň başga mümkinçiliklerimiz hem bar. Adam hukuklary we demokratiýa diýip, bize basyş etmäň! O zatlar bu regionda ýöremez” diýmegine şert döretdi.
Şol sebäpli, bu çemeleşmeleriň özara baglanyşygy bar. Moskwanyň we Pekiniň syýasy sahnada esasy oýunçylar hökmünde peýda bolmagy ABŞ-nyň adam hukuklary, graždan jemgyýetçiligi we demokratiýa boýunça çagyryşlaryny yzyna gaýtarmaga regionyň hökümetlerine mümkinçilik berdi.Azatlyk Radiosy: Ýakynda Gyrgyzystanda parlament saýlawlary geçirildi. Bu waka geljekde beýleki Merkezi Aziýa döwletleri üçin hem görelde bolup biler diýilýär. Gyrgyzystanyň parlament sistemasynyň geljegine nähili garaýarsyňyz? Bu döwlet de facto demokratik sistemaly Merkezi Aziýanyň ilkinji döwleti bolup bilermi?A.Kuleý:
Dogry aýdýaňyz, regional liderleriň köpüsi bu waka diňşirgenip seredýärler. Sebäbi bu waka syýasy liberallaşma we Merkezi Aziýanyň syýasy sistemasyna gabat gelýän ýa-da gelmeýän dolandyryş usullary baradaky soraglary keserdip goýýar. Bakyýewiň döwründe köpler Gyrgyzystanyň demokratik ýoldan ýöremeýändigine göz ýetiripdiler. Emma birdenkä ýagdaýlar üýtgäp, ýurtdaky syýasy sistema çalşyryldy we täze Konstitusiýa kabul edildi. Parlament saýlawlarynda bäş partiýa ýeňiş gazandy hem-de olar syýasy taýdan köpdürli – gyrgyz milletçileri, Moskwaparaz partiýalar, sosial-demokratlar, sosialistler, hökümetiň tarapdary bolan partiýalar we ş.m. Edil häzir bu demokratiýa üçin synag. Emma esasy sorag – bu ýagdaý uzak wagt saklanyp bilermi? Biz Gyrgyzystanda öň hem syýasy liberallaşma şaýat bolupdyk. Emma ol ähli güýji özünde jemleýän “bir güýçli adamyň” ýüze çykmagy bilen tamamlandy.
Meniň pikirimçe, gyrgyz demokrtasiýasy üçin esasy synag - demokratlar özara koalisiýany saklap bilerlermi? Oppozisiýadaky partiýalar resmi häkimiýetlere oppozisiýada durup, işläp bilerlermi? Indiki prezidentlik saýlawlarynda parlament bilen prezidentiň arasyndaky bäsleşik nähili bolar? - ine, şu soraglardan ybarat. Şol sebäpli demokratik synagyň üstünlik gazanyp-gazanmajakdygy barada bir zat aýdardan heniz juda ir. Saýlawlar geçirildi, netijeleri kabul edildi. Ýöne entek Gyrgyzystany birleşen parlament demokratiýasy diýip atlandyrarmak üçin entek köp wagt gerek bolar.


text:
Şu gün Norwegiýanyň paýtagty Osloda Parahatçylyk boýunça Nobel baýragynyň gowşurylyş dabarasy bolar.
Düýn metbugat konferensiýasynda eden çykyşynda Norwegiýanyň Nobel komitetiniň başlygy Torbýorn Ýagland köptaraply adam hukuklaryny goraýyş gymmatlyklaryndan ugur alyp, bu baýragyň hytaýly dissident Liu Şiabo berilýändigini aýtdy
Şol bir wagtyň özünde-de Torbýorn Ýagland bu baýragyň Hytaýa garşy gönükdirilmändigini nygtady.
Bu gezekki baýrak gowşuryş dabarasyna baýragyň eýesi, hytaýly dissident Liu Şiabo we onuň wekillerindenem hem hiç kim gatnaşmaz.
Liu Şiabo häzirki wagt döwlete garşy iş alyp barmak boýunça aýyplamalaryň esasynda 11 ýyllyk türme jezasyny çekýär. Hytaý häkimiýetleri baýragy almaga gitmegi onuň garyndaşlaryna-da gadagan etdi.
Hytaý Liu Şiabo baýrak berilmegine düýpli nägileleik bildirdi we daşary döwletleri Oslodaky baýrak gowşurylyş dabarasyny boýkot etmäge çagyrdy.


text:
Pakistanyň öňki ýolbaşçysy Perwez Muşarrafyň aklawçylary gorag üçin şaýatlaryň sanawyny öňe sürýärler we munuň 2007-nji ýylda janyna kast edilen öňki premýer-ministr Benazir Bhuttonyň ölümine Muşarrafyň gatnaşygy baradaky aýyplamalar esasynda gozgalaň işe aýdyňlyk berjegine umyt baglaýarlar.
Muşarraf sişenbe günki diňlenşige gatnaşmady
20-nji awgustda Rawalpindi şäheriniň sudy Muşarrafyň işine adam öldürmek we munuň üçin dildüwşüge gatnaşmak ýaly jenaýatçylyklara degişli üç sany madda esasynda seredipdi. Ýapyk gapylaryň aňrysynda geçirilen bu sud diňlenşiginde Muşarraf özüne bildirilýän günäni ret edipdi. Muşarraf Bhuttony zerur derejede howpsuzlyk şertleri bilen üpjün etmezlikde günälenýär.
Benazir Bhuto 2007-nji ýylyň dekabr aýynda Yslamabadyň golaýyndaky Rawalpindi şäherinde syýasy çäreleriň dowamynda bomba we ok hüjümlerinde öldürilipdi.
Perwez Muşarraf 1999-2008-nji ýyllarda häkimiýet başynda bolan döwrüne degişli sud işleriniň ençemesine çekildi.


text:
Şenbe güni Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow her ýylyň 25-nji maýyny Aşgabat şäheriniň güni hökmünde belläp geçmek barada permana gol çekdi.
Bu baradaky permanda munuň maksadynyň “Türkmenistanyň paýtagtynda amala aşyrylýan giň gerimdäki işleri dünýä derejesinde propogandirlemekden, Aşgabadyň syýasy, sosial-ykdysady we medeni merkez hökmündäki halkara abraýyny mundan beýläk-de ýokary götermekden” ybaratdygy bellenilýär.
Prezidentiň permanynda Aşgabat şäheriniň häkimligine Aşgabat şäheriniň gününi her ýylyň 25-nji maýynda ýokary guramaçylyk derejesinde belläp geçmeklik barada tabşyryk hem berilýär.


text:
Eýranyň telekanaly ýurduň territoriýasynda pilotsyz harby uçaryň ele salnandygy barada wideo sýužet görkezdi. Tähran bu pilotsyz uçaryň Birleşen Ştatlara degişlidigini aýdýar. ABŞ-nyň resmileri ýurduň bir harby uçarynyň ýitendigini tassyklaýarlar, ýöne onuň nähili ýitirim bolandygyny sorag astynda goýýarlar. Bu uçarda juda gizlin amerikan tehnologiýasynyň bolandygy aradan aýrylmaýar.
Eýranyň telekanalynda görkezilen wideo sýužetdäki şekiliň ABŞ-nyň razwedka gullugynyň gije gözegçilik edýän uçarynyň bolmagynyň ähtimaldygy aýdylýar. Wideoda Eýranyň harby geýmindäki iki sany adamyň ýerganata meňzeş kiçi uçary elläp durandyklary görkezilýär. Olaryň biri beýlekisine uçaryň ganatyna yşarat edýär.
Wideoda uçaryň aşagyndaky “ABŞ nälet işi edip bilmeýär” diýen ýazga üns çekilýär. Bu ýakynda Eýranyň ozalky ýokary derejeli ruhany lideri Aýalollah Rouhollak Homeýniniň aýdan sözleri.
Uçaryň suraty 8-nji dekabrda Eýranyň Rewolýusiýa sakçylarynyň resmi websaýtynda hem çap edildi.
Eýranyň ele salyndy diýýan uçary uzak wagtlap ABŞ-a duşmançylykly garaýan režim üçin ägirt uly propoganda baýragy bolup biler. “Wall Street Journal” neşiriniň maglumatyna görä, bu Amerikanyň gizlin harby tehnologiýasynyň altyn zapasy hasaplanýanlygy sebäpli, ABŞ-nyň resmileri Eýrana baryp, ýere gaçan uçary alyp gaýtmak meselesini hem orta atypdyrlar. Emma bu operasiýanyň gaty howpludygy sebäpli ol ret edildi.
Amerikan resmileri özlerine degişli bir uçaryň ýitendigini boýun alýarlar. Ýöne anna güni Pentagonyň sözçüsi bular ýaly mesele barada amerikan resmileriniň gürrüň etmejekdiklerini žurnalistleriň öňünde eden çykyşynda aýtdy.
Şol bir wagtyň özünde, “New York Times” neşiriniň ýazmagyna görä, ABŞ-nyň resmileri bu mesele barada gysgaça maglumat beripdirler. Resmiler RQ-170 "Sentinel" uçarynyň Eýranyň ýadro nokatlaryndan maglumat toplamak üçin gizlin programmanyň merkezinde durýandygyny aýdýarlar.
ABŞ Tähranyň ýadro ýaragyny gizlinlikde döredýändigine ynanmak bilen Eýran barada gizlin maglumatlary toplamak üçin birnäçe ýyllaryň dowamynda emeli hemralary ulanyp gelýär.
RAND Korporasiýasynyň harby analitigi Jeýson Kampbel RQ-170 pilotsyz uçarynyň täze we deňi-taýy bolmadyk mümkinçiliklere eýe bolup, gizlin maglumat toplamak işini täze derejä ýetirendigini aýdýar:
—Aňtaw işleri nukdaý nazaryndan seredeniňde bu gaty ýokary giňişlikde uçup bilýär. Ol howada birnäçe sagatlap durup bilýär. Onuň köp dürli duýgur sistemasy bar. Ol elektronik maglumatlary gabatlap kabul edip bilýär. Ol howanyň düzüminde haýsydyr bir himiki ýa-da başga bir adaty bolmadyk jisimiň barlygyny ýa-da ýoklugyny anyklamak üçin howadan material alyp bilýär. Şeýle hem ol ýerden doly hereketdäki wideony surata düşürip bilýär. Adaty suratdan tapawutlylykda, onuň kömegi bilen gelip gidýän adamlary ýa-da beýleki hereketleri görüp bolýar. Bular ýaly operasiýany adaty hemra bilen edip bolmaýar.
Bu mümkinçilikleri başarýan enjamy Eýranyň we onuň goňşulary Hytaýyň we Orsýetiň öwrenip, onuň nusgasyny edinmek howpunyň bardygy aýdylýar. Analitikleriň aýtmaklaryna görä, bu täsin uçaryň radar mümkinçilikleri Pekinde we Moskwada öndürilen enjamlaryňkydan has güýçli hasaplanýar.


text:
Owganystanyň gündogaryndaky Nangarhar welaýatynda janyndan geçen hüjümçi üç türk inženerini öldürdi.
Nangarhar welaýat häkiminiň metbugat wekili Ahmad Zia Abdulzaýyň sözlerine görä, 2-nji iýunda motosiklli bombaçy türk gurluşyk kompaniýasynyň işgärlerini Behsud etrabyna alyp barýan miniawtobusy nyşana alypdyr.
Gürrüňi edilýän partlamada ýene bir sany türk inženeri ýaralandy.
Bu hüjümiň jogapkärçiligini henize çenli hiç bir topar öz üstüne almady.
Gürrüňi edilýän waka barada Türkiýäniň Kabuldaky ilçihanasynyň resmilerinden henize çenli maglumat alyp bolmady.


text:
Şwed prokurory 2012-nji ýylda prezident Yslam Kerimowyň hökümetini tankytlaýan ruhanyny öldürmek üçin Şwesiýada edilen synanyşygyň arkasynda özbek häkimiýetleriniň bardygyny aňladýan bir topar delil bar diýýär.
Obidhon Kary Nzarow Özbegistandan 1998-nji ýylda gaçyp çykdy we 2006-njy ýylda Şwesiýadan gaçybatalga aldy. Ol öz bosgunlykda ýaşaýan şäheri bolan Stromsandda azyndan üç gezek tüpeňlendi. Garyndaşlarynyň Azatlyk radiosyna aýtmaklaryna görä, bu hüjüm netijesinde onuň beýnisine zeper ýetipdir.
Prokuror Krister Pitersson 2-nji sentýabrda Azatlyk radiosynyň Özbek gullugyna bu hüjümiň arkasynda özbek häkimiýetleriniň durandygyna yşarat edýän bir topar fakt we subutnama bar diýdi. Pitersson özüniň Daşkent tarapyndan terrorda güman edilýän adamyň işini derňemek boýunça özbek häkimiýetlerinden hiç hili goldaw almazlygyny sorag astyna aldy.
"Eger mende şeýle güman edilýän adam bolsa, men ony hakykatdanam ele salmak islärdim. Emma özbek häkimiýetleri 2011-nji ýylyň tomsunda Nazarowa yglan eden halkara gözleglerini ýatyrandyklaryny aýtdylar. Ýedi aý soňra bolsa ol Şwesiýada tüpeňlendi” diýip, prokuror aýtdy.
Şwed prokurory özbek häkimiýetlerinden bu iş boýunça hiç bir goldaw, hyzmatdaşlyk tapyp bilmezligim meni olar bu meseledäki hakykatyň üstüni açmagymy islemeýärler diýip pikir etmäge itekleýär diýdi.
Pitersson geçen hepde Orsýetden Şwesiýa ekstradisiýa edilen özbek raýaty Ýuriý Žukowskiniň Nazarowa hüjüm eden adam hökmünde sorag edilýändigini, emma onuň bu işe dahyllydygyny ret edendigini hem habar berdi.
Pitersson 37 ýaşyndaky Žukowskiniň entek günäsiniň subut edilmändigini we derňewçileriň ony özbek häkimiýetleri bilen baglanyşdyrmalydygyny hem sözüne goşdy. «Bu iş onuň bilen geljekki söhbetdeşlikler we sorag etmeler mahalynda amala aşyrylar» diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.
Nazarow 1990-njy ýyllaryň başynda Merkezi Aziýada iň bir meşhur ymamlaryň biri bolupdy we bu ýagdaý Kerimowyň hökümetiniň alada galmagyna bir sebäp boldy. Sebäbi, synçylaryň pikirine görä, awtoritar lider berk dini ynanja öz kontrollugyna bir synag, garşylyk hökmünde seredýärdi.
Nazarow, häkimiýetler 1998-nji ýylda dini ekstremizm we terrorçylyk aýyplamalaryny bildirip, özüni tussag etmek barada karar çykaranlaryndan soň, Daşkentden Gazagystana gitdi.
Ol 2006-njy ýylyň martynda Şwesiýa geldi we, BMG-niň özbek häkimiýetleriniň syýasy ýanamalary sebäpli goraga mätäç diýen kararyndan soň, bu ýerden syýasy gaçybatalga aldy.
Daşkent ol wagt Nazarowy ekstradisiýa etdirjek bolup tagalla edýärdi we ony daşary ýurtdan Daşkentde, hökümet binalarynyň golaýynda 1999-njy ýylyň 16-njy fewralynda bomba partlatmagy gurnamaga kömek bermekde aýyplaýardy.
Pitersson derňewçileriň Žukowskiniň DNA testleriniň netijesine garaşýandyklaryny we olaryň jenaýat sahnasynda hüjümçiden galan deliller bilen deňeşdiriljegini aýtdy.
Şwed häkimiýetleri ozal bu hüjüme dahyllylykda bir özbek maşgalasyny, är-aýaly sud etdiler, emma 2012-nji ýylyň iýulynda Ostersand şäherinde geçirilen seljermede olar bigünä diýlip yglan edildi.
Ol jübüt, aýdylmagyna görä, bir adama Nazarowyň ýerleşýän ýerini kesgitlemäge kömek edendigini aýdypdyr, ýöne olar onuň Stromsand şäherinde ymamlyk edýän metjidine barmandyr. Şeýle-de olar sudda özleriniň ymamyň öldürilmek planyndan bihabardyklaryny aýdypdyrlar.
Pitersson Azatlyk radiosyna bu jübüdiň – Bahodir Pulatow, Nodira Aminowa diýip tanadylan adamlaryň şu ýylyň başynda Şwesiýadan Özbegistana gidendigini we olaryň Žukowskiý bilen ýüzleşdirilip bilinmezliginiň mümkindigini aýtdy.
Iňlisçeden terjime eden Ýowşan Annagurban.


text:
Birleşen Ştatlaryň Döwlet sekretary Hillary Klinton Günorta Kawkaz ýurtlaryna saparynyň çäginde sişenbe güni Gürjüstana bardy. Ol Batumi şäherinde Gürjüstanyň prezidenti Mihail Saakaşwili bilen duşuşýar. Klinton Gürjüstandan öň Ermenistana sapar edipdi.
Klinton Gürjüstanyň Batumi şäherinde Gürjüstanyň resmileri bilen “strategik dialoga” gatnaşdy. Ol Waşingtonyň Gürjüstanyň goşunyny döwrebaplaşdyrmaga we goranmak mümkinçiliklerini ösdürmäge kömek etjekdigini aýtdy.
Klinton Birleşen Ştatlaryň Gürjüstanyň territorial bütewiligini goldaýandygyny gaýtalady we Orsýeti Gürjüstandan garaşsyzlygyny yglan eden Abhaziýadan we Günorta Osetiýadan çykmaga çagyrdy.
“Biz Orsýetiň okkupasiýasyny we Gürjüstanyň territoriýasynyň harbylaşdyrylmagyny ret edýäris. Biz Orsýeti atyşyklary bes etmek barada 2008-nji ýylda gol goýlan ylalaşykdaky borçnamalaryny doly ýerine ýetirmäge çagyrýarys” diýip, Klinton aýtdy. “Şol ylalaşyga Orsýetiň uruşdan öň ornaşan ýerlerinden harby güýçlerini çykarmagy we erkin ynsanperwerlik kömege ýol bermegi hem girýär”.
Hillary Klinton sişenbe güni giçlik Batumide Gürjüstanyň prezidenti Mihail Saakaşwili bilen gepleşikler geçirýär.
Daglyk Garabag
Klinton duşenbe güni Ýerewanda eden çykyşynda Daglyk Garabag boýunça Ermenistanyň we Azerbeýjanyň arasyndaky dartgynlygyň has uly konflikte öwrülmeginiň mümkindigini duýdurdy. Ol bu barada Ermenistanyň prezidenti Serž Sarkisýan bilen bilelikdäki metbugat konferensiýasynda aýtdy.
“Men dartgynlyklaryň ösmek howpundan we ýaş esgerleriň, günäsiz adamlaryň manysyz ölüminden juda biynjalyk bolýaryn. Daglyk Garabag problemasyny güýç ulanyp, çözüp bolmaz. Şonuň üçin-de, bu sebitde güýç ulanmaly däldir” diýip, Klinton nygtady.
Klinton Türkiýäni Ermenistan bilen gatnaşyklaryny kadalaşdyrmaga hem çagyrdy.
Daglyk Garabag sebitinde ýiti dartgynlyk saklanyp galýar. Ermeni we azeri tarapy birek-biregi özara ylalaşygy aram-aram bozýanlykda aýyplaýarlar. Duşenbe güni irden ermeni tarapynyň aýtmagyna görä, Azerbaýjandan Ermenistanyň demirgazyk-gündogaryndaky Tawuş sebitine geçmekçi bolanlar bilen atyşykda üç ermeni esgeri ölüpdir.
Emma Azerbaýjan bu waka öz esgerleriniň gatnaşygynyň bardygyny ret edýär.
Ermenistanyň Goranmak ministrligi bu atyşykda birnäçe ermeni esgeriniň ýaralanandygyny hem habar berýär.
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Döwlet sekretary Hillary Klinton Gürjüstandan soňra nebite baý Azerbaýjana sapar eder. Ol 7-nji iýunda Türkiýä barar.


text:
Günorta Gyrgyzystandaky çaknyşyklarda iki adam heläk bolandan soň ol ýerde iki hepdelik adatdan daşary ýagdaý yglan edildi.
Halkara Krizis Toparynyň (ICG) Merkezi Aziýa boýunça direktory Paul Kuin Jadj ABŞ-nyň Wekiller Öýüniň Daşary gatnaşyklar boýunça komitetiniň öňünde çykyş edip, şeýle ýagdaýyň teoretiki taýdan regionyň ençeme ýurtlarynda ýüze çykyp biljekdigini duýdurdy.
“Bişkekde bolup geçen wakalaryň hiçisi diňe bir Gyrgyzystana mahsus zat däl” diýip, Bişkekde iş alyp barýan Kuin Jadj öz çykyşynda aýtdy.
Gyrgyzystandaky wakalara we Merkezi Aziýadaky durnuksyzlyk we ekstremizm meselelerine bagyşlanyp geçirilen maslahat Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosy tarapyndan gurnaldy we ony radiostansiýalaryň prezidenti Jeff Gedmin alyp bardy.
Maslahatda Jorj Meýson uniwersitetinden Erik MakGliçeý, Jorj Waşington uniwersitetiniň Içerki howpsuzlyk syýasaty boýunça institutyndan Daniýel Kimmidž dagy hem çykyş etdi.
“Regiondaky ýurtlaryň häkimiýetlerinde we syýasy sistemalarynda agalyk, garyndaşparazlyk we korrupsiýa höküm sürýär. Aşakky gatlaklarda bolsa gowşak graždan jemgyýetleri we ekstremizm bar. Olara nähili çemeleşmeli?” diýip, Gedmin sorady.
“Bir zady belläp geçmeli: hemme zadyň öz adyny tutmaly” diýip Kimmidž aýtdy. ”Size kömek edýändikleri üçin diktatorlary demokrat diýip atlandyrmaň. ABŞ Merkezi Aziýadaky awtoritar režimlere goldaw bermezden öň has seresap hereket etmeli. Sebäbi olaryň nähili durnuksyzdygyny bize taryh görkezdi.”
Şuňa meňzeş beýanat bilen çykyş eden Kuin Jadj “Bakyýewiň ýolbaşçylygyndaky Gyrgyzystandaky we Karimowyň ýolbaşçylygyndaky Özbegistandaky ýaly režimler bilen ýakyndan hyzmatdaşlyk etmek ABŞ-nyň esasy prinsiplerine kölege salýar” diýdi.
On ýyl bäri Merkezi Aziýa boýunça ylmy işlerini alyp barýan we häzirki wagtda Yslam dini barada kitap ýazýan MakGlinçeý “Günbatar tarapyndan edilýän kömegiň özi problemanyň bir bölegi” diýdi.
“ABŞ Gyrgyzystana berýän ähli kömegini bes etmeli, bu peýda berenok, gaýtam diňe awtoritarlary häkimiýet başyna getirýär” diýip, MakGlinçeý aýtdy.
Maslahatda çykyş edenler regiondaky yslam ekstremizmi meselesine hem degip geçdiler.
Halkara Krizis Toparynyň Merkezi Aziýa boýunça direktory Paul Kuin Jadjyň aýtmagyna görä, Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosynyň Merkezi Aziýada bar bolmagy gowy alamat bolup durýar.


text:
Slowakiýa 1993-nji ýylda özbaşdaklygyny gazanandan soňra, ilkinji gezek Bütindünýä futbol çempionatynyň final ýaryşlaryna gatnaşmaga hukuk gazandy.
Habarlardan mälim bolşuna görä, Polşanyň milli futbol komandasy bilen Slowaklaryň arasynda düýnki oýnalan ýaryşy slowaklar 1 görkeziji üstünlük bilen tamamladylar.
Şunlukda, häzirki döwürde öz toparynda iň ýokary baha eýe bolan Slowakiýa, 2010-nji ýylda Günorta Afrikada geçiriljek Bütindünýä futbol çempionatyň final ýaryşlaryna gatnaşmak hukuguna eýe boldy.


text:
Düýn ynsan hukuklaryny goraýjy aktiwistler Inguşystanda žurnalist Magomed Ýewloýewi atyp öldüren milisiýa ofiseri Ibragim Ýewloýewiň tussaglykdan boşadylmagyny ýazgaryp çykyş etdiler.
Milisiýa ofiseri Ibragim Ýewloýew 2008-nji ýylyň awgustynda Inguşystandaky iň bir tanymal oppozision web saýtlardan biriniň redaktory Magomed Ýewloýewi atyp öldüripdi. Sud munuň üçin Ibragim Ýewloýewe 2 ýyl türme tussaglygyny berdi.
Ýöne bu tussaglyk möhletiniň üç aýyny türmede oturansoň, düýn Inguşystanyň sudy ony şertli tussaglyk düzgüni esasynda erkinlige goýberdi.
Düýbi Birleşen Ştatlarda ýerleşýän žurnalistleriň hukugyny goraýjy halkara Komiteti düýn suduň bu kararyny ýazgaryp ýaýradan beýanatynda jenaýatçy babatynda ulanylan beýle ýumşak çäräniň geljekde Orsýetdäki žurnalistlere garşy zorluklaryň has-da artmagyna sebäp bolmagynyň mümkindigini belläpdir.


text:
Ukrainanyň Birleşen Milletler Guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşine aýtmagyna görä, iki ýyl bäri barýan konflikte syýasy çözgüt tapjak bolsaň, ilki bilen ýurduň gündogarynda separatistler bilen atyşyklary bes etmek geleşigi güýçlendirilmeli.
Ukrainanyň daşary işler ministriniň orunbasary Wadim Prystaiko, prawoslawlaryň şu hepdäniň ahyrynda bellenjek pasha baýramçylygynyň soňky aýlarda artan zorlukly hereketlerden soň, atyşyklary bes etmek ylalaşygyny güýçlendirmäge bir pursat bolmagy mümkin diýýär.
Prystaiko 28-nji aprelde Birleşen Milletleriň Geňeşinde eden çykyşynda: "Eger biz şundan başlap bilsek, ondan soňra ýaragly güýçleri yza çekmek, beýleki problemalary çözmek bilen syýasy çözgüde tarap ilerläp bileris" diýdi.
Bu Geňeşiň Ukraina barada öten dekabr aýyndan bäri geçiren ilkinji duşuşygydyr. Gündogar Donetsk regionynda atyşyklary bes etmek düzgüniniň bozulmagyna degişli bu duşuşyk, Ukrainanyň haýyşy boýunça, ýola goýuldy. Regionda ýagdaýa gözegçilik edýän Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy gazaply hereketleriň soňky birnäçe hepdelikde aladalandyryjy derejä ýetendigini aýdýar.
Prystaiko ret etdi
Duşuşykda Ukraina özüniň, separatistleri harby goldaw bilen üpjün edýär diýip, Orsýete bildirýän aýyplamasy hakda jikme-jik maglumat berdi.
"Orsýet Donbasda 34 müň adamlyk güýji harby taýdan gurnap, işe çekdi. Bu Orsýetiň regulýar goşuny bilen çet ýurtly we ýerli militantlary öz içine alýar" diýip, Prystaiko aýtdy.
Onuň bellemegine görä, bu agyr ýaragly bikanun harby birikmä baştutanlyk we kontrollyk edýänler Orsýetiň generallary we harby ofiserleri.
Prystaiko Orsýetiň separatistler öz ulanýan ýaraglaryny ýerli dükanlardan satyn alýar diýýänini, dükanlardan aňsatlyk bilen bir pyçak satyn alyp bolanok, raketa nädip aljak diýip, ret etdi.
Amerikanyň Birleşen Ştatlary, Fransiýa we Britaniýa Ukrainanyň aýdýanlaryny goldap, konfliktiň turmagynda Orsýetiň agressiw hereketlerini günäkärlediler.
“Aýdylýan gürrüňler köp...”
"Bu gün bolýan zatlar Orsýetiň Ukrainanyň özygtyýarlygyny we topragynyň bütewüligini bozmagynyň netijeleri. Bu iş iki ýyl mundan ozal Krymyň basylyp alynmagy bilen başlanyp, gündogar Ukrainda ýaragly separatistleri harby we ýarag kömekleri bilen üpjün etmegi öz içine aldy" diýip, Amerikanyň Birleşen Milletler Guramasyndaky ilçisi Samanta Power aýtdy.
Orsýetiň BMG-däki ilçisi Witaliý Çurkin hem gaýtargy berip, ukrain krizisine sebäp bolanyň "daşardan berlen goldaw bilen bolan döwlet agdarylyşygydyny" tekrarlap, galyberse-de, konfliktiň esasy gözbaşynyň "Krymyň Orsýete birikdirilmegidigini" inkär etdi.
Çurkin şeýle-de: "Tutuş krizisiň dowamynda Birleşen Milletler Guramasy propaganda platformasy edilip ulanyldy. Aýdylýan gürrüňler köp, ýöne Minsk geleşiginiň ýerine ýetirilmegi hakda welin belli bir plan ýok" diýdi.
Ol özüniň atyşyklary bes etmegiň hepdäniň ahyryndaky baýramçylykda dowam etjekdigini umyt edýändigini aýdyp: "Pasha bizi, Orsýet bilen Ukrainany birikdirýän zat bolmagyny dowam etdirýär" diýdi.
Minsk ylalaşygynda bellenen parahatçylyk tagallalaryny pugtalandyrmak maksady bilen Fransiýanyň, Germaniýanyň, Ukrainanyň we Orsýetiň daşary işler ministrleriniň maý aýynyň başlarynda duşuşmagyna garaşylýar.


text:
Şu gün dünýäniň katolik hristianlary Isa pygamberiň doglan gününi giň gerimde belläp geçýärler.
Bu dini baýramçylyk mynasybetli şu gün Katolik kelisesiniň ruhy lideri, Rim papasy Benedikt 16-njy Watikanda ýygnanan müňlerçe adamyň öňünde dini wagyz bilen çykyş etdi.
Öten agşam Roždestwo baýramçylygy mynasybetli Watikandaky Seýnt Piteriň Basilika soborynda dini çärä üýşülen wagty, bir ýaş aýal gorag germewinden böküp geçip, Rim papasy Benedikt 16-njyny gujaklap, ýere ýykypdy. Ýöne goragçylaryň ol aýal maşgalany gyra çekmekleriniň yzy bilen, 82 ýaşly Benedikt ýerinden galyp, öz dini wagzyny dowam etdiripdi.
Birneme giçlik Watikanyň metbugat sekretary bu wakada Benedikt 16-njyny gujaklap, ýere ýykan 25 ýaşly Suzana Maýolanyň psihiki taýdan nähoş diýlip hasaplanylýandygyny aýtdy.


text:
Wenesuelanyň prezidenti Hugo Çawez Birleşen Ştatlaryň Karakasdaky nobatdaky ilçisiniň aktýor Şon Peniň, pelsepeçi Nom Çomskiniň ýa-da režissýor Oliwer Stonuň bolup biljekdigi baradaky pikirini öňe sürdi.
"Şon Pen, Oliwer Ston ýa-da Çomski. Biziň köp dostlarymyz bardyr. Bill Klinton!” diýip, Çawez sişenbe güni Wenesuelanyň milli telewideniýesinde çykyş etdi.
Geçen hepde Waşington Wenesuelanyň ABŞ-daky ilçisiniň wizasyny ýatyrandan soň Çawez bu teklibini etdi.
Birleşen Ştatlaryň aýtmagyna görä, Waşington muny özüniň Wenesuela bellän ilçisini Karakasyň ret etmegine jogap hökmünde edipdir.
Prezident Barak Obamanyň administrasiýasynyň Wenesuela bellän ilçisi Larri Palmeriň Wenesuelanyň harbylarynda moralyň ýoklugyny, şeýle-de Wenesuelada Kolumbiýanyň çepçi raýatlyarynyň bolmagynyň mümkindigini aýdandygy sebäpli, prezident Hugo Çawez onuň kandidaturasyny kabul etmedi.


text:
Serhetden aňyrda
Paýtagtda ýaşaýan ýazyjylar Berdinazar Hudaýnazarow, Ýylgaý Durdyýew we Annaly Berdiýew dagy Nebitdaga (häzirki Balkanabat) döredijilik iş saparyna barýar. Olary garşylap, myhmanhana ýerleşdiren nebitdagly şahyr, belli ýomakçy Pyhy Tagan:
– Günde-günaşa gelip duraňzok. Size özüm hormat-hezzet etjek. Öz güýjüm ýetmese, dogan-garyndaşlarym kän, olar sizi myhman alyp, hyzmat eder – diýipdir.
Pyhy däde üç günläp olary öz öýünde, dogan-garyndaşlarynyň öýünde myhman alyp, kemsiz hormat-hezzet edipdir. Dördünji gün geler ýerde Pyhy däde gelmändir. Paýtagtly myhmanlar oňa gaýybana sögünip, geýnip restorana gitjek bolup duran wagty Pyhy däde gapydan girýär. Myhmanlar ýrli-ýerden oňa:
– Pyhy, diňe üç gün myhman aldyň. “Dogan-garyndaşym kän” diýip, öwünýärdiň, hany olar? Biziň hormatymyz diňe üç günlükmi?– diýip, çyndan igenipdirler.
Pyhy däde olara:
– Dogan-garyndaşymyň köpdügi çyn. Ýöne ýurtda bolşewikleriň döwleti berkarar bolandan soňra köpüsi gara başyny bolşewiklerden halas etmek üçin serhetden aňra, Eýrana –Türkmensähra gaçyp gitdi. Men sizi diňe bärde galanlarynyň öýünde myhman aldym – diýip, ýagdaýy “düşündiripdir”.
***
Arza
Türkmen ýazyjylarynyň tas ählisi Türkmenistanyň Garaşsyzlygyny buýsanç bilen garşy aldy. Ýöne ýurtda diktatura kemala gelip ugranda, özüne hormat goýýan ýazyjylar diktatordan daşlaşdy. Şol mertligi tapan az sanly ýazyjylardan biri-de Türkmenistanyň halk ýazyjysy Çary Aşyrowdy. Ynamy synan Çary aga öýkesini içine salyp, uzak wagt dymyp bilmedi.
Ol günlerde bir gün ýöredilýän syýasatdan närazylygyny Nyýazowyň hut özüne aýan etdi. Bu şeýle boldy. 1994-nji ýylyň tomsunda-da öňki ýyllardaky kada eýerip, onlarça ýazyjy bolup, ýazyjylaryň Pöwrüzedäki döredijilik öýünde dynç alýardyk. Agşamlaryna bir ýere ýygnanyp, meýlis etmek, gijäniň bir wagtyna çenli kart (“duraka”) oýnamak kada öwrülen zatdy. Şeýle günleriň birinde gijeýary dargap ugranymyzda, Çary aga maňa:
– Tentek, sen gal! – diýdi.
Çary aga gowy görýän ýaşkiçi galamdaşlarynyň adyny üýtgeşik bir mähir bilen “Tentek” diýip tutardy. Soňra-da, ol: “Beýle ýüzlenýänime öýke edýän bolsaň, seni öz tiräme-de kabul edip biljek” diýerdi. Onuň tiresi “Däliler” tiresidi. Her kim “däli” bolmajak bolup, “tentek” bolmaga kaýyldy.
Men halypanyň ýanynda galdym. Ol bolýan otagyndan kagyz-galam alyp çykdy. Soňra-da:
– Gözüm kütelipdir. Üstesine elim-de biraz saňňyldaýar. Tentek, menden akylly boljak bolma-da, aýdan zadymy aýdyşym ýaly ýaz! – diýdi.
Men Çary aganyň aýdanlaryny sözme-söz kagyza geçirdim.
“Türkmenistanyň Prezidenti S.A.Nyýazowa
Türkmenistanyň halk ýazyjysy Ç.Aşyrowdan
Arza
Men 1970-nji ýylda 60 ýaşym dolanda hormatly dynç alyşa – pensiýa çykdym. Maňa respublika ähmiýetli personal pensiýa bellediler. Ol 120 rubldy. Oňa şol wagt 40 çüýşe arak alyp bolýardy. SSSR darganyndan soňra rubl ýatyrylyp, milli manat dolanyşyga girizildi. Pensiýanyň möçberem üýtgedi. Häzirki pensiýama 40 çüýşe arak düşenok. Şonuň üçinem, manat görnüşindäki pensiýamy ýatyryp, 40 çüýşe arak görnüşinde pensiýa bellemegiňizi haýyş edýärin.
14.8.1994 ýyl”.
Aradan 4-5 gün geçdi. Meni prezident edarasyna çagyryp, Çary aga ýazyp beren “Arzamy” öňümde göýdular. Çary aga “Arzanyň” yzyna goluny çekip, ony prezidentiň diwanyna elin ýollan eken.
“Şu arzany sen ýazdyňmy? Poçerk seniňkimi?” – diýip soradylar.
“Hawa, poçerk meniňki, Çary aga degişýändir diýip, oý etdim. Şonuň üçinem ýazyp berdim” diýdim. “Näme, prezident siz üçin oýunjakmy? Ikiňiz bilenem şeýle bir degişeris, ömürboýy gülüp gezersiňiz” diýdiler.
Çary agany-da şol haýbatly edara çagyrypdyrlar. Ol: “Men 84 ýaşly goja, gözüm erbet görýär. Ýörär ýolumy saýgaramok. Beýle göresiňiz gelýän bolsa, özüňiz geliň! Demokratik, hukuk döwletini gurýarys diýýäňiz. Haýyşyňy prezidente ýetirmek gadaganmy? Arza meselesinde Amanmyrada azar beriji bolaýmaň! Halypalary bolup goh ederis. Ol diňe haýyşymy berjaý etdi” diýipdir.
Arza sebäpli soňra meniň bilen “degişmediler”. Çary aga bilen welin “çyndan degişdiler”. Halypanyň ady “Gara sanawa” hemişelik girizildi. 2000-nji ýylda 90 ýaşy dolanda, ony bilmezlige saldylar.
Şu sene mynasybetli tutan toýuna emeldarlaryň, onuň goldawy bilen edebiýata gelen galamdaşlarynyň, dünýäniň “düz wagty” ony halypasy saýan “şägirtleriniň-de” köpüsi diýdimzor diktatora wepalydygyny äşgär etmek üçin bu toýa barmadylar. Halypa 2003-nji ýylyň fewralynda 93 ýaşynyň içinde dünýäsini täzelände-de, bu şeýle boldy.
***
Giýew bahasy
Meşhur ýomakçy Pyhy Tagan ýurtda giňden tanalýan maldar Kemen Çagylow bilen bajady (ikisiniň aýaly dogandy). Pyhy däde Nebitdagdan Gazanjyga (häzirki Bereket) gelende Kemen aganyň öýüne myhman düşüpdir. Pyhy däde Saçak başynda:
– Arada gaýynenemiziň ýanyna ýörite salama bardym. Bärä gaýtjagymy aýtdym. Saňa, öý-içeriňe köp dogaýy salam aýtdy. Ol gürrüňiň arasynda “Pyhy, Kemen sençe ýokdur. Seniň başarýan işiňi Kemen başarmaz” diýdi. Öýke-kine etme, gaýynenemiziň sözüni saňa ýetirýän – diýipdir.
Kemen aga ör-gökden gelipdir:
– Onuň beýle sözi aýtmaga neneň dili barýar? Men ozal Lenin adyndaky kolhoza başlyk boldum. Ine, indem ýigrimi bäş ýyl bäri “Gazanjyk” sowhozynyň direktory. Şu ýigrimi bäş ýylda sowhoz dokuz gezek Bütinsoýuz ýaryşyň ýeňijisi boldy. Bütinsoýuz göçme Gyzyl Baýdak iş kabinetimde dur. Meniň direktor döwrüm sowhoz “Zähmet Gyzyl Baýdak” ordeni bilen sylaglandy. Özümiň ähli döwlet sylaglarymy, orden-medallarymy sanap oturmaýyn, iki gezek Lenin ordeni bilen sylaglandym. Ine, sen näme başarýaň? Çendan-ýarym şerebeli söz aýdýaň, goşgy goşýaň. Boýnuňdan fotoapparat asyp, surat alýaň. Ol nähili men sençe bolmaýan?! – diýipdir.
Pyhy däde sowhoz direktory bajasyna:
– Kemen, özüň üstünden bardyň! Gaýynenemiz “Pyhy, sen surat alyp, ony çykaryp bilýäň. Soňra alan suratyňy getirip berýäň. Kemen surat alyp bilenok. Şol sebäplem ol sençe ýok diýdi – diýip, gaýynenesiniň sözüne düşnükli teswir
beripdir.
Gülmekden gaýry alajy galmadyk Kemen aga hezil edip gülüpdir.
***
Iki dogan
XX asyryň 80-nji we 90-njy ýyllarynyň sepgidinde Türkmenistana-da üýtgedip gurmagyň öwüsgini aralaşyp ugrapdy. Köpçülik çendan-ýarym bir ýere ýygnanyp, hak-hukugyny, demokratiýany talap edýärdi. Şol döwür Türkmenistan Kommunistik partiýasynyň Merkezi Komitetiniň birinji sekretary bolup işleýän Saparmyrat Nyýazow Moskwadaky partiýa liderleriniň göreldesine eýerip, şeýle ýygnanyşyklaryň käbirine gatnaşýardy.
Ylymlar Akademiýasynda geçirilen ýygnakda adamlar türkmen dilini döwlet dili diýip yglan etmegi talap etdi. Kimdir-biri bu babatda Pribaltika respublikalarynyň, ýene biri Kawkaz respublikalarynyň, başga biri goňşy respublikalaryň göreldesine eýermegi nygtady. Ýöne haýsy regionyň, haýsy respublikanyň ady tutulsyn, tapawudy ýok, Nyýazow:
– Biziň olar bilen işimiz ýok, olardan ýolumyz aýra – diýip, jogap berýärdi.
SSSR-iň düzümine girýän 13 respublikanyň ady tutulanda, Nyýazow şol bir jogaby gaýtalady. Ol iň soňunda:
– Adamlar, geliň, şu gürrüňi goýalyň! Biz beýik rus halky bilen ozal biledik, indem bile bolarys. Rus dili döwlet dili bolmagynda galsyn – diýdi.
Ýazyjy Akmyrat Şirow ör turdy. Soňra-da:
– Ýoldaş Nyýazow, ýetmiş ýyl “Biz SSSR-iň düzümine girýän on bäş respublikanyň biri. Biz on bäş dogan” diýyp geldik. Sen onuň sanyny ikä getirdiň. Bu nähili beýle bolýar? – diýdi.
Sowala jogap tapmadyk Nyýazow ýygnagy ýapdy.
Toplan ýazyjy Amanmyrat Bugaýew.


text:
Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin Soçidäki 11-nji Paralimpiýa oýunlarynyň açylandygyny yglan etdi.
Putin anna güni, Ukrainanyň Krym sebiti üstünde dörän krizisiň dowam edýän wagtynda guralan açylyş dabarasyna gatnaşdy.
Açylyş dabarasyna diňe ýekeje ukrainaly sportçy gatnaşdy. 37 ýaşly sportçy Mihaýlo Tkaçenko Fişt stadionynyň içinden öz maýyp arabasy bilen geçende, tomaşaçylar, käsi ör tutup, ony gürrüldili elçarpyşmalar bilen garşy aldy.
Tkaçenko hiç hili ýylgyrman, 31 adamly güýçli sport toparynyň adyndan, öz ýurdunyň baýdagyny buýsanç bilen göterip geçdi. Emma onuň sport komandasyndan başga hiç kim stadiona girmedi.
Käbir günbatar ýurtlary, şol sanda Birleşen Ştatlar, Britaniýa we Germaniýa bu çärä, Orsýetiň Kryma goşun salmagyna protest hökmünde, öz hökümet wekillerini ibermedi.
Putin paralimpiýa ruhunyň Orsýetiň Ukraina babatdaky syýasatynyň töweregindäki dartgynlyklary gowşatmagyna umyt edendigini aýtdy.