text:
Şahyr hem Gahryman Musa Jeliliň doglan gününe 105 ýyl boldy.
Tatar halkynyň beýik ogly, şahyr hem gahryman Musa Jelil 1906-njy ýylyň 15-nji fewralynda Russiýa Federasiýasynyň Orenburg oblastynyň Mustafy oblasynda daýhan maşgalasynda dünýä inipdi.
Ol ýerli medresede bilim alýar, soňra MGU-nyň Edebiýat fakultetini tamamlaýar. Ol dürli metbugat neşirlerinde işleýär hem Tatar Döwlet Opera we Balet teatry esaslandyrylanda, onuň ilkinji guramaçylaryndan biri bolýar. Ol bu teatr üçin librettolary ýazýar. Uruş başlanýança, onuň 12 ýygyndysy çap edilýär.
Musa Jelil 1941-nji ýylyň iýul aýynda, urşuň ilkinji günlerinde, Gyzyl goşunyň hatarynda söweşe gidýär. 1942-nji ýylda sowetler üçin agyr ýitgili bolan Wolhowo frontunda agyr ýaralanyp, faşistleriň eline ýesir düşýär. Şol döwürdenem onuň ömründäki iň agyr hem heläkçilikli synaglar başlanýar. Ol ýesirlikde faşizme garşy göreşi dowam etdirip, ýesirleriň arasynda gozgalaň işlerini guramaga synanyşýar. Ol sowet propagandasyny ýaýradýan gizlin guramanyň agzasy hökmünde aýyplanyp, harby lagerden Berliniň etegindäki türmä geçirilýär. Musa Jelil ölüm jezasyna hökum edilip, 1944-nji ýylyň 25-nji awgustynda atylyp öldürilýär.
Ol şol agyr döwürleriň tutuş dowamynda ötgür sözüni – poeziýasyny dowam etdirmegi başarypdyr. Şahyr bir goşgusynda:
Aýdym maňa azatlygy öwretdi,
Aýdym maňa pälwanlarça ölmegi –
diýipdi. Şeýlelikde, türmede “Moabit depderi” atly goşgular toplumy peýda bolýar. Aýry-aýry ýandepderlere ýazylan ol goşgularyň saklanyp galmagyna hem tatar halkyna gowuşmagyna Musanyň göreşdeş ýoldaşy, belgiýaly antifaşist Andre Timmermans uly ýrdam edýär. Musa Jelil atuwa gideninde, golýazmasynyň bir bölegini oňa ynanypdyr. Bu işe Teregulow atly esger hem ýardam edipdir.
Onuň wesýetnamasynda şeýle sözler bar. “Eger bu kitapça seniň eliňe düşse, ony ak kagyza arassa hem ünsli göçür, olary gora hem uruşdan soň Kazana mälim et, ol tatar halkynyň gurban bolan şahyrynyň goşgulary hökmünde çykar. Bu meniň wesýetim. Musa Jelil. 1943. Dekabr”.
Görşümiz ýaly, ol soňky demine çenli tatar halkynyň ogly bolupdyr hem her bir ýerde, her bir şertde bolsa-da, ata Watanyna hyzmat edipdir.
Uruşdan soň “Moabit depderinden” jemi 115 goşgy tatar halkyna gowuşdy.Ýöne onuň ýesir düşmegini hem duşman lagerinde bolmagyny I.W.Stalin bagyşlap bilmedi. Şeýlelikde Musa Jeliliň gahrymançylygy hem Watan öňündäki hyzmaty diňe Staliniň şahsyýet kulty ýazgarylansoň, ykrar edildi. Şonuň yzysüre onuň ençeme eserleri B. Kerbabaýew tarapyndan türkmen diline-de terjime edilipdi. “Moabit depderi” bolsa türkmen okyjylaryna aýratyn kitap görnüşinde gowuşdy.
Şeýlelikde Musa Jelil 20-nji asyryň başynda tatar halkynyň dünýewi edebiýatynyň düýbüni tutujy Gabdulla Tukaýyň beýik ýoluny dowam etdiriji boldy. Ol öz halkynyň çeper dilini hem dogry sözüni iň agyr synaglardan geçirmegi başardy. Tatar diliniň gudratyny hem güýjüni faşistleriň Moabit türmesi saklap bilmedi. Musa Jelil diliň göreşmegini hem ýeňmegini isledi. Ol şol beýik maksadyna-da ýetdi. Ahyrky netijede ol tatar diliniň okdan ölmejekdigini, türmede çüýremejekdigini subut etdi.
Musa Jeliliň batyrlygy hem gaýduwsyzlygy SSSR-iň iň ýokary sylagyna mynasyp boldy. Oňa Sowet Soýuzynyň Gahrymany diýen iň belent ady berdiler. Onuň ölmez-ýitmez eserleri bolsa SSSR-iň iň ýokary Lenin baýragyna mynasyp boldy.
Iň soňky aýdymym
Uzaklara seredýärin:
Dag-düz, asman – giden giňlik.
Meniň welin, ýatan ýerim
Hem aňkap dur, hemem tümlük.
Ak ganatly bir guşjagaz
Pasyrdap ýör al-asmanda.
Men welin, elim gandally
Ýatyryn porsy zyndanda.
Gyzylja gül gök meýdanda
Atyr ysyn saçyp otyr.
Musa bolsa çyg zyndanda
Läbikli suw içip otyr.
Ýaşamak nähili süýji!
Ne ajap ömri adamyň!
Men welin, häzir ölmeli,
Bu aýdym – soňky aýdymym.
Awgust, 1943 ý.
Goşgyny terjime eden Türkmenistanyň Halk ýazyjysy Kerim Gurbannepesow.


c: text/html

text:
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama gysga möhletlik sapar bilen düýn Owganystanyň paýtagty Kabula baryp, prezident Hamit Karzaý we ABŞ- nyň Owganystandaky harby ýolbaşçylary bilen duşuşdy.
Obama prezident Karzaý bilen geçiren duşuşygynda regionda söweşijilere garşy gazanylýan üstünlikler bilen korrupsiýa garşy göreşiň-de deň derejede alnyp barylmalydygyny aýtdy.
Prezident Obama, paytagt Kabulyň demirgazygynda ýerleşýän Bagram howa bazasyndaky amerikaly esgerleriň öňünde çykyş edip, olaryň Owganystanda alyp barýan missiýalarynda üstünlik gazanjakdygyna özüniň ynamynyň bardygyny aýtdy.
“Gelejekde käbir kyn günler bilen ýüzbe-ýüz bolup bileris, yza gaýdyşlyklaryň-da bolmagy mümkin. Biz aýgytly düşman bilen ýüzbe-ýüz. Emma şol bir wagtyň özünde, ABŞ-nyň başlan işini taşlamaýanlygyny-da bilýäris” diýip, Barak Obama aýtdy.
Obama daň atmazdan öň ýurdy terk etmänkä NATO güýçleriniň Owganystandaky harby ýolbaşçysy General Mak Krystal we ABŞ-nyň Owganystandaky ilçisi Karl Ekenberry bilen hem pikir alyşdy.
Prezident Obama Owganystana goşmaça 30 müň esgeriň iberiljekdigini yglan edipdi.
Şunlukda, şu ýylyň ahyryna çenli Owganystandaky amerikaly harbylaryň sanynyň 100 müňe çykmagyna garaşylýar.
Bu prezident Barak Obamanyň häkimiýet başyna geçenden soň Owganystana eden ilkinji saparydyr.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rus milletçileri 4-nji noýabrda Moskwada we beýleki şäherlerde “Rus marşy” atly adaty ýyllyk ýörişi geçirdiler. Prezident Wladimir Putin tarapyndan esaslandyrylan “Milli bütewülik güni” atly baýramçylyk Kreml tarapyndan hem resmi derejede bellendi.
2 000 çemesi, esasan erkek mileltçileri, patyşalyk döwrüniň baýdaklaryny göterip, Moskwanyň günorta-gündogar böleginde polisiýa tarapyndan gabawa alnan köçede ýöriş guradylar.
Käbirleriniň ýüzi nikaply, käbirleri harby eşikli milletçiler “Orsýet - orslar üçindir”, “Orslar öňe çykyň!” diýen mazmunly şygarlary öňe sürdüler.
Milletçileriň esasy ýörişleriniň Moskwada geçirilmegi planlaşdyrylýar, emma kiçeňräk aksiýalaryň Orsýetiň beýleki şäherlerinde, şol sanda Orsýetiň mart aýynda Ukrainadan basyp alan Krym ýarymadasynda hem geçirilýändigi aýdylýar.
Häkimiýet we milletçiler
“Rus marşy” atly ýöriş 2005-nji ýyldan bäri milli bütewülik güni ýylda geçirilýär. Bu baýramda 1612-nji ýylda Orsýetiň polýak basybalyjylaryny ýurtdan kowup çykaran senesi ýatlanylýar. Bu sene baýramçylyk hökmünde Putiniň prezidentliginiň ikinji möhletiniň dowamynda ykrar edildi.
Bu baýramçylyk sowet döwründe 1917-nji ýyldaky bolşewistik rewolýusiýasynyň ýyl dönüminiň bellenen gününiň deregine kabul edildi.
2012-nji ýylda üçünji prezidentlik möhletine saýlanaly bäri Putin watançylygyň Orsýetiň geljegi üçin iňňän wajypdygyny tekrarlap geldi.
Putin we onuň hökümeti soňky bir ýylyň dowamynda has hem watançylykly we milletçilikli ugra eýerdiler. Bu ýagdaý Orsýetiň Ukrainadaky, halkara jemgyýetçiliginiň garşylygyna uçran hereketleri zerarly, Günbatar bilen gatnaşyklarynyň ýaramazlaşan döwrüne gabat geldi. Muňa garamazdan, Orsýetiň häkimiýetleriniň “Rus marşyna” bolan goldawy gowşady.
Putin 24-nji oktýabrda eden çykyşynda “Eger milletçilik beýleki adamlara çydamsyzlygy göz öňünde tutýan bolsa... bu ýurdy weýran eder” diýdi.
Geçen ýylda bolşy ýaly, milletçileriň esasy ýörişleri Moskwanyň gyrasyna çykaryldy. Paýtagtyň merkezinde bolsa Kremliň bütewüligi mahabatlandyrýan esasy ýaranlarynyň gatnaşmagynda ýöriş geçirildi.
Kremliň ätýaçlylygy
Analitikler Kremliň berk liniýaly rus milletçilerinden ätiýaçly bolýandygyny aýdýarlar we olaryň köpüsiniň Putiniň ýolbaşçylygyndan göwnüniň geçendigini aýdýarlar. Milletçiler köp milletli, uly musulman ilatly we Merkezi Aziýadan hem Kawkazdan baran köp sanly migrantly jemgyýetde radikal howpy döredýän güýç hasaplanýar.
Milletçi toparlar, maddy taýdan goldaw berse-de, gündogar Ukrainadaky konfliktde söweşmek üçin meýletinçileri iberse-de, Moskwanyň Ukrainadaky orsýetçi separatistleri goldamagyny bir güýçlendirip, bir gowşadyp durmagyndan nägilelik bildirýärler. Olar Kremli Ukrainada we Orsýetde has radikal hereketlere çagyrýarlar.
Baýramçylyk çäreleri
Häkimiýetler milletçilere Moskwanyň günorta-gündogarynda 10 müň adamyň gatnaşmagynda ýöriş geçirmäge rugsat berip, paýtagtyň merkezinde bolsa döwlet işgärlerinden başlap, pensiýadaky kosmonawtlar we medeni wekiller ýaly ady belli raýatlardan 100 000 adamyň gatnaşmagynda ýöriş geçirmegi karar etdiler.
Döwlet telewideniýesi Milli bütewülik gününe gabatlap, çagalaryň baýramçylygy belleýşini görkezýän ýa-da Orsýetiň medeni baýlygyny ýatladýan oňyn mazmunly maglumatlary görkezdi.
Kremliň metbugat gullugy 1612-nji ýylda polýaklary Orsýetden kowup çykarmagyň taryhy gahrymanlary Kuzma Mininiň we Dmitriý Požarskiniň Gyzyl meýdanda duran ýadygärligine Putiniň gül goýjagyny habar berdi. Şeýle-de Putiniň, 862-1598-nji ýyllarda Rýurikler dinastiýasyny ýatlap geçirilýän sergä gatnaşyp, Orsýetiň Günbataryň tankytlaryna sezewar edilýän döwründe Kreml tarapyndan parahatçylyga, dostluga we özara düşünişmeklige goşant goşan diýlip kesgitlenen daşary ýurtlulara sylag berjegi aýdylýar.


text:
Telewideniýäniň diktory Kim Çen Iriň 17-nji dekabrda önümçilik meýdanyna barýarka, ýolda tarpa-taýyn aradan çykandygyny mälim etdi.
Bu habar ýadro ýaragyna eýelik edýän Demirgazyk Koreýanyň indi Kim Çen Irsiz täze bir nämälimlik eýýamyna gadam basýandygyny aňladýan bir habar boldy we onuň goňşy ýurtlarynda aladalary artdyrdy.
69 ýaşly Kim Çen Iriň ýigrimi ýyla golaý wagtlap gazaply syýasat bilen ýurda liderlik eden döwri Demirgazyk Koreýanyň öz ýadro programmasyny ösdürmegi bilen alamatlandy. Bu programma hem Demirgazyk Koreýanyň halkara jemgyýetçiligi tarapyndan izolýasiýa salynmagyna hem-de ýurduň ilatynyň çakdanaşa garyplyk bilen ýüzbe-ýüz bolmagyna getirdi.
Döwlet lideriniň ölümi indi liderlik kürsüsine Kim Çen Iriň iň kiçi ogly we halkara arenasynda az tanalýan Kim Çen Unuň geçmeginiň mümkindigi barada çaklamalary-da döretdi. Şu gün Demirgazyk Koreýanyň KCNA resmi habar agentligi Kim Joň Iriň kiçi ogluny “beýik oruntutar” hem-de “partiýanyň, goşunyň we halkyň deňsiz-taýsyz lideri” diýip wasp etdi.
Wideo: Demirgazyk Koreýa, 19-njy dekabr.
Ýöne, beýleki tarapdan, döwlet lideriniň ölümi baradaky habaryň iki gün gijikdirilip berilmegi Kim Çen Iriň maşgala dinastiýasy bilen baglanyşykly meseleleriň kynçylyklardan halas däl bolmagy mümkin diýen garaýyşlary döretdi.
1942-nji ýylyň 16-njy fewralynda doglan Kim Çen Ir Demirgazyk Koreýa liderlik eden öz kakasy Kim Ir Seniň ölüminden soň, 1994-nji ýylda häkimiýet başyna gelipdi.
Kim Çen Ir şol döwürde “rewolýusion işi dowam etdiriji beýik oruntatar” diýlip atlandyrylan-da bolsa, häkimiýet başyna gelmezinden öň Kim Çen Ir sigar çekmegi, konýak içmegi we gymmat naharlanmagy halaýan pleýboý ýigit hökmünde tanalýardy.
Kim Çen Iriň ýurda ýolbaşçylyk eden ýyllary Demirgazyk Koreýanyň ykdysady taýdan iň bir pese gaçan döwri hökmünde alamatlandy. Takmynan hasaplamalara görä, 1990-njy ýyllarda bu ýurtda açlyk sebäpli bir milliona golaý adam ölüpdi.
2008-nji ýylda beýnä gan inmekden ejir çeken Kim Çen Ir, maglumata görä, şu geçen şenbe güni, 17-nji dekabrda otluda barýarka ýürek infarkty netijesinde tarpa-taýyn aradan çykypdyr.


text:
Soňky ýyllarda türkmen resmileri tarapyndan ýurtda ençeme sosial obýektler açylýar we olaryň ilaty iş bilen üpjün etmek üçin iş orunlaryny döretjekdigi nygtalýar. Emma muňa garamazdan, ýurduň käbir sebitlerinde, hususanda Lebap welaýatynyň Dostluk etrabynda ýaşaýjylaryň işsizlikden kösenýändigi habar berilýär.
Gürrüňi gidýän etrabyň Amyderýa stansiýasyndan özüni Hemragül diýip tanyşdyran pensioner ene gyzynyň ençeme ýyl bäri Zähmet we ilaty iş bilen üpjünçilik edarasynda hasaba durandygyna garamazdan, iş tapyp bilmeýändigini aýdýar. Lebaply pensioner enäniň Azatlyk Radiosynyň habarçysy Soltan Açylowa beren gürrüňlerini diňlemek üçin aşakdaky düwmä basyň.


text:
Adamzadyň ösüş ugrunda alyp barýan işleri sebäpli dünýäde ýabany tebigat dünýäsiniň bäşden üç bölegi 1970-nji ýyllardan bäri ýok boldy, diýlip täze hasabatda aýdylýar.
Dünýäniň ýabany tebigat fondy we Londonyň Zoologiýa jemgyýeti süýt emdirijileriň, guşlaryň, balyklaryň, suwda ýaşaýan haýwanlaryň we süýrenjileriň sanynyň 1970 we 2012-nji ýyllaryň aralygynda 58% azalandygyny anykladylar.
Alymlar 2020-nji ýyla çenli ýabany dünýädäki ýitgileriň üçden iki bölege ýetjekdigini çak etdi.
Hasabatda düýäniň ähli kontinentinde 14200 çemesi jandary boýunça maglumaty öz içine alýar.


text:
Mary welaýatynyň Baýramaly sanatoriýasyna ýurduň ähli künjeklerinden adamlar saglygyny dikeltmäge gelýärler. Ol ýurda belli meşhur sanatoriýa hasaplanýar.
Bu ýere gelýänleriň ýylyň dowamynda yzy üzülmeýär. Olaryň arasynda Lebap welaýatynyň Atamyrat etrabynyň ýaşaýjysy, özüni Gülbahar Söyünjiýewa diýip tanyşdyran pensioner ene hem bar. Azatlyk Radiosy 60 ýaşly bu pensioner zenan bilen söhbetdeş boldy.
G. Söyünjiýewa:
Biz Baýramaly sanatoriýasyna dynç almaga geldik. Bu sanatoriýada gözegçilik gowy, dogry ýola goýlupdyr. Iýmitleri diýetiçeskiý gowy naharlar, bizler ýaly garrylar üçin ýeňil naharlar. Ýatak jaýlarynda hemme zatlar tämizlenipdir. Tualetler, kondisionerler, telewizorlar, diwanlar – hemme zatlar oňat. Arassa jaýlar. Häli-şindi hal-ýagdaýlarymyzy sorap, wraçlaram üstümizden aýlanyp durlar. Örän gowy. Sag bolsun.
Azatlyk Radiosy: Sanatoriýa dynç almaga gelýänler köpmi?
G. Söyünjiýewa:
Örän köp. Nobata durup ýer aldyk. Halkam gaty şat-da şu ýerde bolanyna, gezenine. Edil bizler bar-a şu ýerde günümize iki ýaşadyk. Gülüşip, oýnaşyp, degşip, Hudaýa şükür, keseller ýatdan çykdy. Bejergem gaty gowy, haýsy gapa barsaň, eliňden tutup, gowy hoş söler bilen garşylap dur dogtorlar. Sag bolsunlar.
Azatlyk Radiosy: Nähili bejergileri alýaňyz?
G. Söyünjiýewa:
Böwrek bejergisini alýas, aýagagyrymyza alýas, nerwimize alýas. Onsoň ýodly jaýa girýäs, gipnoza girýäs. Onsoň aýagymyz üçin massaž alýas. Suw basseýnlerine girýäs. Näme diýseň, garaz bar-a, dabanyňdan depäňe çenli bejermäge şu ýerde hemme zatlar bar eken-dä. Niräm agyrýar diýseň, şo ýeriň üçin işläp durlar. Esasam howasy, munuň çägesi jana örän ýakymly. Biz çägä girip ýatamyzda ýa güne ýatanymyzda şeýle peýda berýä-dä. Bizde hiç hili yza galmady. Gelenimize şu gün alty-ýedi gün boldy bar-a, dogrymy aýtsam men on güni az görýän, gidesim gelenok. On bäş günde dolanasym gelýä. Gaty minnetdar.
Azatlyk Radiosy: Bejergi alýan ýerleriňizde nobatlar köpmi?
G. Söyünjiýewa:
Bejergi alýan ýerlerimizde gaty nobat köp. Adam sany köp-dä munuň, onsoň nobadam köp bolýar.
Azatlyk Radiosy: Şo nobatlary ýeňilleşdirmek üçin näme edilse gowy boljak?
G. Söyünjiýewa:
Nobaty ýeňilleşdirmek üçin, şol ýaňky ýodly jaýa girýäň-dä. Şol ýodly jaýy iki etseler gowy boljak. Massažlar üç ýerde bar, ýöne şolaryň sany ýene köpeldilse, bize gowy boljak. Adam sany köp-dä.
Azatlyk Radiosy: Başga nirde nobatlar köp?
G. Söyünjiýewa:
Başga şonuň haýsy gapysyna barsaňam nobatlar köp. Nobatsyz ýerik men-ä entek giremok, ýöne sany köpeldilse gowy boljak. Gowy seredilýär.
Azatlyk Radiosy: Lukmanlaryň edýän hyzmaty nähili? Olardan siz hoşalmy?
G. Söyünjiýewa:
Hawa, hoşal, sag bolsunlar. Gaty hoşal.
Azatlyk Radiosy: Naharhanalaň hyzmatlary göwnejaýmy?
G. Söyünjiýewa:
Naharhananyň hyzmatlary gaty göwnejaý. Şu, neme, ýeňil naharlar bizler üçin gaty gowy-da, ýeňil naharlar. Bizlere, dişsiz garry adamlar üçin gaty gowy edip oňarylypdyr. Üç-dört dürli nahar, sagadymyz ýetäýençä, şol naharlar siňäýenok. Üç-dört dürli naharlar, gapdalynyň kompoty, gatygy, salady, mele-myssyjak çöregi, her hilije naharlar biziň janymyza param, şypa berýär.
Azatlyk Radiosy: Sagly ätiýaçlyk pasportyňyz barmy?
G. Söyünjiýewa:
Sagly ätiýaçlyk pasportymyz bar.
Azatlyk Radiosy: Şoň üsti bilen siziň alan putýowkaňyz näçe durdy?
G. Söyünjiýewa:
Bir million sekiz ýüz.
Azatlyk Radiosy: Şu bahany elýeterli hasaplaýaňyzmy?
G. Söyünjiýewa:
Hasaplaýas biz-ä. Sag bolsun prezidentimiz, pensiýa berýä. Ýetýä. Kanagatlanýan men.
Azatlyk Radiosy: Putýowkaňyzyň daşyndan edilmeli töleg barmy?
G. Söyünjiýewa:
Öz islegiň boýunça daşyndan töläp bejerdesiň gelse – bar. Men ýöne öz wraçymyň görkezmesi boýunça leçeniýe alýan. Öz şol pasportymyň içindäki leçeniýäni alýan, daşyndan alamok. Gerek bolsa, isleseň, baryp ýazdyryp alyp bilýäň.
Azatlyk Radiosy: Siz şu ýerde ilkinji dynç alşym diýdiňiz. Gaýtalap şu ýere gelmek höwesiňiz barmy?
G. Söyünjiýewa:
Nesip bolsa, her alty aýdan gelmek meň ýüregimde höwesim bar. Nesip bolsa geleris, enşalla.


text:
Sişenbe güni Birleşen Milletler Guramasynyň Bosgunlar baradaky ýokary komissarlygynyň regional wekili Saber Azam Türkmenistanyň käbir edaralarynda duşuşyklar geçirdi.
Hususan-da, BMG-niň bosgunlar baradaky edarasynyň ýörite wekili Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginde we Mejlisinde türkmen resmileri bilen özara gepleşik geçirdi.
Bu gepleşiklerde taraplar Birleşen Milletler Guramasynyň dürli strukturalary bilen Türkmenistanyň hyzmatdaşlyklaryny has-da ösdürmek we kanunçylyk-hukuk sferasynda hyzmatdaşlyk alyp barmak meselelerini ara alyp maslahatlaşdylar.
Saber Azam 27-28-nji aprelde Aşgabatda raýat hukuklaryna we Türkmenistanyň bu ugurdaky kanunçylygyna bagyşlanylyp geçiriljek ýörite seminaryň işine hem gatnaşar.


text:
Kömegi degermi?
Biri lukmana “Aýagym günbe-günden garalýar” diýip, arz edýär. Lukman “Sen aýagyňy sabynlap ýuwýarmyň?” diýip, ondan soraýar. Lukmana arz-halyny aýdan:
-Ýok, eger şeýtsem, kömegi degermi? -diýip, sowal beripdir.
Nämüçin arz edýäň?
Sud zalynda jenaýat işine seredilýär. Kazy arz edene:
-Suda ýazan arzaňyzdan mälim bolşy ýaly, goňşyňyz size “Tünt, samsyk” diýipdir. Şol dogrymy? Siz ony tassyk edýäňizmi? -diýip, sowal berýär. Arz eden “Hawa” diýýär. Kazy:
-Ony özüňizem tassyk edýän bolsaňyz, nämüçin suda arz edýäňiz? -diyipdir.
Sowala laýyk jogap
Kursdaş oglan we gyz köçe bilen ýöräp gelýär. Oglan gyza:
-Sen şeýle bir owadan, şeýle bir gömegeý. Üstesine-de akylly. Ýöne nämüçin maňa durmuşa çykmaga razylyk bereňok? -diýýär. Gyz:
-Onuň sebäbini ýap-ýaňy özüň aýtdyň -diýipdir.
Geň-taňlyk
Edara ýolbaşçysy işe çijä galyp gelen işgäri ýanyna çagyrýar. Işe giç gelmeginiň sebäbi bilen gyzyklanýar. Işgär “Köpräk ýatypdyryn, uklap galypdyryn” diýip, müýnli jogap berýär. Başlyk:
-Iş gününi iş ornuňyzda uklap geçirýäňiz. Öýüňizde nädip uklap bilýäňiz? Men ynanamok -diýip, ör-gökden gelipdir.
Rast söz
Biri “Sen döwlet syýasatyna nähili garaýaň?” diýip, işdeş ýoldaşyna sowal berýär. Ol “Aýalyma nähili garaýan bolsam, döwlet syýasatyna-da şonuň ýaly garaýan” diýip, jogap berýär. Işdeşi “Hiç zada düşünmedim” diýýär. Ol oňa:
- Aýalymdan-da, döwlet syýasatyndan-da gorkýan -diýip, ýagdaýyny düşündiripdir.
Il içinden çöplän, taraşlan Amanmyrat Bugaýew.


text:
Göni efire berilýän habar programmasynda tötänden, ýalňyşylyp aýdylan bir söz sibirli diktory internet sensasiýasyna öwürdi.
Gyrak-çetdäki sibir şäherlerinde ýerli telewizion stansiýalarda işleýän dyzmaç diktorlaryň her biri bir gün, ullakan böwsüş edip, tutuş ýurduň ünsüni özüne çekmegi göwnünde besleýär. Bu hyýal Kemerowa Telewideniýesinde işleýän Mariýa Buhtuýewa üçin hakykata aýlandy.
Mariýanyň 28-nji ýanwarda telewideniýede täzelikler bilen tanyşdyrýan wagty aýdan bir jümlesi, gysga wagtda, rus dilindäki internetde ýüzlerçe müň tomaşaçynyň tomaşa eden “tomaşasy” boldy.
Sowet döwletini esaslandyryjy Wladimir Leniniň Kremlde mumyýalanyp goýlan jesedini jaýlamak gerekmi ýa däl diýip, uzak wagt bäri edilýän gürrüňler, Buhtuýewanyň ýeke sözi ýalňyşmagy bilen, garaşylmadyk bir öwrüm aldy.
Wideodan sitata: “Wladimir Putini jaýlamak gerekmi? Bu ideýa indi internetde giňden maslahat edilýär. Ol prezidentlige kandidat Mihail Prohorow tarapyndan orta atyldy. Biznesmen bu sorag boýunça referendum geçirmeli diýip pikir edýär. Bu sorag derhal internet ulanyjylarda ullakan gyzyklanma döretdi”.
Buhtuýewa 90 sekunt çemesi wagt soň öz ýalňyşyndan habardar edildi we ol oňa gyssagly düzediş berdi: “Geçen temada bizde mawzoleýde Wladamir Lenin, başga bir lider we şu sebäpden, elbetde, şol hakda gürrüň gitdi. Mihail Prohorow hem şonuň ykbaly baradaky teklibi orta atdy”.
Bu wakadan üç gün soň, şularalykda internetde ýarym milliona golaý adamyň tomaşa eden ýalňyşlygynyň awtory bolaly bäri täzelik diktorlygyndan howa maglumatlary bilen tanyşdyrýan diktorlyga çenli kiçeldilip ýetişen Buhtuýewadan internetde özüniň işden kowulandygy ýa ondan hem erbet ýagdaýa salnandygy barada edilýän gürrüňlere jogap bermegi soradylar. Ol “men sag-gurgun” diýip, ýylgyryp jogap berdi. Başga bir alyp baryjy bilen bolan içginräk gürrüňde bolsa, Buhutuýewa gowulyk bilen gutarýan hemme zadyň gowudygyny aýdyp, “hudaýa şükür, biz demokratiki ýurtda ýaşaýarys ahyryn” diýdi.
Buhtuýewanyň tötänden, ýalňyşyp aýdan bir sözüniň onuň işleýän telewizion stansiýasynda nähili garşylanandygyna garamazdan, ol internetede şol bir ýalňyş sözi arkaly örän köp täze janköýer gazandy.
Emma Orsýetde prezidentlik saýlawlaryna diňe bir aý wagt galdy we ýene bir ýeňiş gazanmagyna garaşylýan Wladimir Putiniň , bar aý soňra, Mark Tweýniň meşhur sözlerini gaýtalap, “Meniň ölümim baradaky habarlar örän çişirilen” diýmegi-de mümkin.


text:
Bolgar resmileri özleriniň Interpol tarapyndan terrorçylykda aýyplanýan iki adamy tussag edendiklerini aýdýarlar.
Bolgariýanyň demirgazyk-gündogarynda ýerleşýän Ruse şäheriniň etrap prokuraturasynyň sözçüsi Nadežda Mitewa 47 ýaşly çeçen Mohmad Gadamuriniň, 29 ýaşly türk Erkan Polateriň anna güni, bolgar serhet polisiýasynyň aýry-aýrylykda geçiren iki operasiýasy netijesinde tussag edilendigini aýtdy.
Ol bu iki adamyň öz maşgalalary bilen Rumyniýadan Bolgariýa geçjek bolanlarynda ele salnandygyny hem sözüniň üstüne goşdy.


text:
Indoneziýanyň polisiýasy ýurduň paýtagty Jakartada bomba partlamasyny amala aşyrmakda günäkär diýlip hasaplanýan terror öýjüklerini gözleýändigini aýdýar.
14-nji ýanwarda bolan hüjümiň netijesinde iki adam, ýagny Kanadanyň we Indoneziýanyň raýatlary wepat boldy we bäş ýaragly hüjümçi öldürildi.
“Yslam döwleti” söweşiji topar hüjümiň jogapkärçiligini öz üstüne aldy.
Jakartanyň polisiýasynyň ýolbaşçysy Tito Karnawian hüjümçileriň “global guramanyň” agzalary bolandygyny aýtdy we hüjümiň dolandyryjysy hökmünde “Yslam döwleti” toparynyň düzüminde Siriýada söweşýändigi aýdylýan indoneziýaly Bahrum Naimyň adyny agzady.
Howpsuzlyk ministri ýolbaşçysy Luhut Pandjaitan hüjümi gurnamakda güman edilýän üç adamyň 15-nji ýanwarda tussag edilendigi baradaky maglumatlary tassyklady.


text:
9-njy maý güni köpsanly beýleki ýurtlarda bolşy ýaly, Türkmenistanda hem Beýik Ýeňşiň 67 ýyllygy bellenilip geçilýär.
Çarşenbe güni irden bu waka bilen baglanyşykly Türkmenistanyň ähli şäherlerinde we köpsanly beýleki ilatly punktlarynda Beýik Watançylyk Urşunyň gahrymanlarynyň hormatyna gurlan monumetlere we ýadygärliklere gül desseleri goýuldy.
Aşgabatdaky “Baky ot” monumentine gül goýmak dabarasyna hökümet agzalary bilen birlikde, prezident G.Berdimuhamedow hem gatnaşdy.
9-njy maý güni Ýeňiş baýramçylygyna gabatlanylyp, paýtagtda we beýleki ilatly punktlarda ýörite baýramçylyk-medeni çäreleriniň-de geçirilýändigi habar berilýär.


text:
14-nji noýabrda Aşgabadyň Sergi köşgünde ýaýbaňlandyrylan “Bilim we sport Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe” atly halkara sergi öz işini tamamlady.
Üç günüň dowamynda Sergi merkezi diňe tanyşdyrmalary, işewür gepleşiklerini geçirmegiň ýerine däl-de, eýsem, türkmen ýaşlary – ýurdumyzyň we daşary döwletleriň geljekki talyplary üçin bilim hyzmatlarynyň ýarmarkasyna, interaktiw meýdança öwrüldi. Ýokary synplaryň okuwçylary we olaryň ata-eneleri üçin ýurdumyzyň hem-de daşary döwletleriň okuw edaralarynyň wekilleri bilen söhbetdeşlik geçirmäge, özlerini gyzyklandyrýan sowallary bermäge, okuwyň aýratynlygy we hünärleriň sanawy barada maglumat almaga mümkinçilik döredi.
Bulardan başga-da, ýurduň ýokary okuw mekdepleriniň dördüsinde—Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetinde, Türkmen döwlet ulag we aragatnaşyk institutynda, Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersitetinde hem-de Türkmenistanyň Milli sport we syýahatçylyk institutynda bilimiň hem-de sportuň innowasion ösüşi bilen bagly meseleler boýunça maslahatlar geçirildi.


text:
Ýewropanyň saýlawlara gözegçilik edýän esasy edarasy Türkmenistanda geçiriljek prezidentlik saýlawlarynyň öňüsyrasyndaky ýagdaýlary öwrenmek üçin, şu hepde türkmen resmileri bilen gepleşik geçirmäge ýörite toparyň ugradylandygyny habar berýär.
Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň Demokratik institutlar we Adam hukuklary boýunça edarasynyň direktory Ýanez Lanerçiç Türkmenistanda geljek ýylyň fewralynda geçiriljek prezidentlik saýlawlaryna gözegçilik etjek toparyň düzümini we iş çäklerini belli etmek üçin, ýörite Kesgitleýji toparyň Aşgabada sapara ugradylandygyny mälim etdi.
Toparyň maksady
Kesgitleýji toparyň esasy maksadynyň Türkmenistanda saýlawlaryň öňüsyrasyndaky ýagdaýlary öwrenmekden ybaratdagyny ÝHHG-niň Demokratik institutlar we Adam hukuklary boýunça edarasynyň metbugat wekili Ýens Eşenbaher Azatlyk Radiosyna aýtdy:
—Kesgitleýji toparyň agzalary türkmen resmileri we saýlawlara degişli beýleki ähli taraplar bilen duşuşyk geçirer. Toparyň esasy maksady saýlawlaryň öňüsyrasyndaky şertleri öwrenmekdir. Şeýle-de bu topar saýlawlara ÝHHG-niň Demokratik institutlar we Adam hukuklary boýunça edarasynyň öz gözegçilerini ugratmagyna zerurlygyň bardygyny ýa-da ýokdugyny kesgitlär. Eger-de zerurlyk bar bolsa, onda gözegçiligiň nähili çäkde amala aşyrylmalydygy hem belli ediler.
Kesgitleýji topar ýurtdaky ähli degişli taraplar, ýagny syýasy partiýalar, hökümet, oppozisiýa, habar beriş serişdeleriniň wekilleri, graždan jemgyýetçiligi we beýlekiler bilen gepleşik geçirip, ýagdaýy öwrenýär.
ÝHHG-niň Demokratik institutlar we Adam hukuklary boýunça edarasynyň direktory Ýanez Lanerçiç saýlawlara gözegçilik etmek üçin, näçe sany we haýsy ugurlar boýunça adamlaryň ugradylmalydygy barada ýörite tassyklanan galybyň ýokdugyny, eýse munuň Kesgitleýji toparyň hasabatyna görä kesgitlenilýändigini sişenbe güni Wilnýusda geçirilen metbugat konferensiýasynyň dowamynda aýtdy:
—Kesgitleýji topar ýurtdaky ähli degişli taraplar, ýagny syýasy partiýalar, hökümet, oppozisiýa, habar beriş serişdeleriniň wekilleri, graždan jemgyýetçiligi we beýlekiler bilen gepleşik geçirip, ýagdaýy öwrenýär. Bularyň esasynda-da saýlawlara haýsy görnüşde gözegçiligiň amala aşyrylmalydygy barada rekomendasiýalary düzýär.
ÝHHG-niň Aşgabatdaky edarasyndan alnan maglumata görä, Kesgitleýji toparyň agzalary Türkmenistana şu gün baryp, olar hepdäniň anna güni yzyna dolanarlar. Toparyň hasabatynyň, umuman, sapardan iki-üç hepde geçensoň taýýar bolýandygyny, şeýle-de munuň köpçüligie elýeterli boljakdygyny Eşenbaher Azatlyk Radiosyna aýtdy.
Heniz ýerine ýetirilmedik wada
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow
Türkmenistanda prezidentlik saýlawlary 2012-nji ýylyň 12-nji fewralynda geçiriler. Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow nobatdaky saýlawlaryň birnäçe dalaşgäriň gatnaşmagynda “hakyky bäsleşik esasynda demokratik, erkin we aç-açanlyk ýörelgelerine laýyklykda” geçiriljekdigini Ministrler Kabinetiniň maslahatynda nygtapdy.
Berdimuhamedow mundan öň prezidentlik saýlawlaryna oppozisiýa wekilleriniň hem gatnaşyp biljekdigi barada dil ýarypdy. Emma häzire çenli onuň bu beren wadasyny ödejek haýsydyr bir çäräniň geçirilendigi barada habar gowşanok.
Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň Demokratik institutlar we Adam hukuklary boýunça edarasy (ODIHR) adam hukuklary, demokratik institutlar, kanunyň üstünligi, şeýle-de ÝHHG-niň düzümine girýän döwletleriň öz üstüne alan beýleki giň gerimli borçnamalary esasynda işleşýär. Emma edaranyň üns berýän iň esasy meseleleriniň biri saýlawlaryň demokratik tertipde geçirilmegine gözegçilik etmekdir.


text:
Ýekşenbe güni Türkmenistanda Döwlet baýdagynyň güni milli baýramçylyk hökmünde bellenilip geçilýär.
Şu ýylyň 19-njy fewralynda garaşsyz Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň döredilenine dogry 20 ýyl dolýar.
1991-nji ýylyň 27-nji oktýabrynda Türkmenistanyň öz garaşsyzlygyny yglan etmeginiň yzýany onuň Döwlet baýdagy-da dessine döredilipdi.
Ýöne aradan birnäçe ýyl geçip, Baýdak baýramyny 19-njy fewralda bellemeklik karar edildi.
Käbir synçylar Baýdak baýramyny 19-njy fewralda bellemeli edilmeginiň sebäbini şol günüň ýurduň ozalky prezidenti Saparmyrat Nyýazowyň doglan günüdigi bilen düşündirýärler.


text:
Atlaryň, sypatlaryň, sanlaryň deregine ulanylýan sözlere çalyşma diýilýär. Çalyşmalar sözlemde sözleri gereginden artyk gaýtalamazlyk üçin uly serişdeleriň biridir. Çalyşmalar özleriniň aňladýan manylaryna we grammatiki aýratynlyklaryna görä ýedi hili bolýar.
Bu çalyşmalar diňe atlaryň deregine çalşyrylyp ulanylýarlar.
Menlik ýöňkeme üçin men, biz, senlik ýöňkeme üçin sen, siz, onluk ýöňkeme üçin bolsa ol, olar çalyşmalary ulanylýar.
At çalyşmalary kim? näme? diýen soraglara jogap bolýarlar. At çalyşmalary sözlemiň her hili agzalary bolup bilýärler we diňe düşüm bilen üýtgeýärler. Olar san, ýöňkeme goşulmalaryny kabul etmeýärler.
Diňe 3-nji ýöňkemäniň köplüginde, ol sözüniň yzyna -lar goşulmasy goşulyp, ol at çalyşmasynyň l sesi gepleşikde we ýazuwda düşürilýär.
Ollar däl-de, olar.
San çalyşmasy sözlemde, esasan, sanlaryň ýerine ulanylýar.
Otuz okuwçy bar. Hemme okuwçy bar.
San çalyşmasy hemme, käbir, bary, birnäçe diýen sözlerden ybaratdyr. San çalyşmasyndan bary sözi san goşulmasyny kabul etmeýär.
hemme+ler+imiz, käbir+ler+i.
San çalyşmasy düşüm bilen üýtgände, köplenç, ýöňkeme goşulmalarynyň birini kabul edip, soň düşüm goşulmalaryny kabul edýär.
Hemmä+miz+de, bary+myz+yň.
Hemme, birnäçe çalyşmalaryndaky e sesi menlik we senlik ýöňkemede ä sesine öwrülýär we ýazuwda hem şeýle ýazylýar.
hemmä+miz, birnäçä+miz.
Bir zady görkezmek üçin ulanylýan çalyşma görkezme çalyşmasy diýilýär.
Bu, şu, şol, şo, ol görkezme çalyşmalarydyr. Ol diýen söz diňe bir zady görkezmek üçin ulanylsa, görkezme çalyşmasy bolýar. Emma at deregine gelende, at çalyşmasy bolýar.
Görkezme çalyşmalary özbaşlaryna ulanylanda, edil atlar ýaly san, ýöňkeme, düşüm bilen üýtgeýärler.
Şol görkezme çalyşmasyna san goşulmasy -lar goşulanda, iki sany l sesiniň biri düşüp galýar.
şol+lar - şolar.
Bu görkezme çalyşmasy san goşulmasyny kabul etmän, ýöňkeme bilen üýtgände, b sesi m sesine öwrülýär we ýazuwda hem şeýle ýazylýar.
Bu - muňa, muny.
Bu, şu çalyşmalary ýöňkeme we düşümler bilen üýtgände, düýp söz bilen goşulmanyň arasynda n sesi goşulýar we şeýle hem ýazylýar.
Munym, şonym.
Bu, şu, şo (şol) görkezme çalyşmalary onluk ýöňkemesinde, munsy, şunsy, şonsy ýaly geplense-de, ýazuwda munusy, şunusy, şonusy ýaly ýazylýar.
Bu görkezme çalyşmasyny düşümler bilen üýtgedenimizde, baş düşümden beýlekilerde "b" sesi "m" sesine öwrülýär.
Bu, munuň, muny, munda.
Bu, şu, şol, ol görkezme çalyşmalarynyň soňundan goşulan n sesi ýöneliş, düşümde ň sesine öwrülýär we ýazuwda ň harpy ýazylýar.
şoňa, oňa.
Ol, şol görkezme çalyşmalarynyň soňundaky l sesi eýelik, ýeňiş, wagt-orun, çykyş düşümlerinde n sesine öwrülýär we şeýle hem ýazylýar.
onuň, şonuň, şony, onda, şonda.
Gaýdym çalyşmasy öz diýen sözden ybarat bolup, at deregine ulanylýan sözleriň ýerini çalyşýar.
Gaýdym çalyşmasy ýöňkeme we düşüm bilen üýtgeýär.
öz+üm, öz+ümiz, öz+üň, öz+üňiz, öz+i, öz+i.
Ýokluk çalyşmasy hiç diýen sözden ybarat bolup, ol, esasan, zat, kim, wagt, bir, ýer ýaly sözler bilen ulanylyp, şol düşünjäniň ýoklugyny aňladýar.
Ol ýerde hiç kim ýok.
Hiç ýokluk çalyşmasy şol durşuna düşüm goşulmalaryny kabul etmeýär. Ol ýöňkemäniň köplük sany üçin ulanylýan goşulmalary kabul edýär. Ýöňkeme goşulmalaryny kabul edensoň bolsa, düşüm bilen üýtgeýär.
Hiçimiz, hiçimiziň.
Nämelim çalyşmasy, köplenç, atlaryň ýerine çalşyrylyp ulanylýar. Nämälim çalyşmasy pylany, nämä, kimdir, nämedir, haýsydyr biri diýen sözlerden ybaratdyr. Nämälim çalyşmasy bir predmetnň ady bilinmedik wagtda ulanylýar.
Jeren, şu galamy al diýmegiň ýerine Pylany şu galamy al diýlip bilinýär.
Sypatlyk çalyşmalary her sözi we her haýsy, her bir, her hili, her tüýsli, her näçe ýaly sözleriň jeminden hasyl bolýar.
Her bir adam.


text:
Beýik Mogollar imperiýasy
1. Beýik Mogollar imperiýasynyň döremegi.
2. Beýik Mogollar döwletiniň dpsyýasy gurluşy.
3. Döwletiň ilkinji hökümdarlary.
4. Baýram han ürkmen
Zahyreddin Muhammet Babyr Merkezi Aziýada özbekler bilen bolan şowsuz söweşlerden soňra ilki Kabulda ornaşýar. 1526-njy ýylda ol Hindistana aralaşýar. Şol ýyl Deli soltanlygynyň Lodiler neberesinden bolan soňky patyşasy Ybraýym Lodiniň goşunlary bilen Panipat düzlüginde bolan söweşde Babyr üstün çykýar. Ýogsam, bu söweşde Ybraýymyň 100 müň, Babyryň bolsa 12 müň goşuny bardy. Şu söweşden soňra Babyr Hindistanda täze döwlet döretdi. Bu döwlet taryha Beýik Mogollar imperiýasy ady bilen girdi.
BABYR (241) – Hindistanyň esasy bölegini, Päkistany, Owganystanyň bir bölegini birleşdiren Beýik Mogollar imperiýasyny esaslandyryjy (hökümdarlyk ýyllary 1526-1530). Babyr 1483-nji ýylyň Baýdak aýynyň 14-ünde Omar Mürze Şeýhiñ maşgalasynda dogulýar. Onuň hakyky ady Zahyreddin Muhammet bolupdyr. Omar Mürze Şeýh Teýmiriler döwletiniñ Ferganadaky ýerli hökümdary bolupdyr. Babyryñ kakasy 1494-nji ýylda ýogalypdyr. Kakasynyñ eýeçilikleri Babyra miras düşüp, ol 11 ýaşynda Fergana welaýatynyñ hökümdary bolýar. Onuñ şahsyýet hökmünde aýratyn tiz kemala gelşine haýran galaýmaly. Eýýäm, 1497-nji ýylda 15 ýasynda wagty ol Samarkandy basyp alýar.
XYI asyryñ başlaryndan başlap Şeýbany hanyñ ýolbaşçylygynda özbekler güýçlenýärler. Babyr häkimiýet ugrundaky göreşde özbeklerden ýeňlip, 1504-nji ýylda Owganystanyñ Kabul şäheriniñ töwereklerine gaçyp barýar. Soñra onuñ öz ýatlamalarynda ýazyşy ýaly, küştüñ şasy kimin, bir ýerde durmaýar. Babyr ýaşlykdan diñe ýeñşe, şöhrata öwrenişen adam bolandygy üçin bolsa gerek, hiç soñky ýeñlişi bilen ylalaşasy gelmeýär.Her zat edip Şeýbany handan ar alasy gelýär. Kabulda güýç toplaýär, özüne ýaran agtarýar. Sefewi türkmenleriniñ ilkinji hökümdary şa Ysmaýyl bilen gepleşikler geçirýär, ylalaşyk baglaşýar. Ylalaşyk boýunça şa Ysmaýyl Babyra Samarkandy täzeden eýelemäge ýardam bermelidi, Babyr welin tagta geçenden soñra ýurduny Sefewileriñ adyndan dolandyrmalydy. 1511-1512-nji ýyllarda Babyr Samarkanda garşy ýöriş guraýar. Samarkandyñ hökümdarlary Babyryñ goşun sürüp, dabara bilen gelýändigini eşidip, şaherden çykyp gaçýarlar. 1512 nji ýylda Babyr Samarkantda şa Ysmaýylyñ adyndan ýurdy dolandyryp başlaýar. Özbekler Ubeýdulla hanyñ we Muhemmet Teýmur soltanyñ baştutanlygynda birleşip, Babyry Samarkantdan kowup çykarmagy başarýarlar. Babyr ýene-de Kabul töwereklerinde ornaşýar. Güýç toplap, Mawerennahrda häkimiýeti gaýtaryp almak niýeti bilen Hindistana ýöriş guraýar. Babyr 1526-njy ýylda Deli soltanynyñ goşunlaryny Panipat düzlüginde derbi-dagyn edip, Delini, soñra Agrany basyp alýar. Bihara çenli ýerleri öz içine alýan uly döwleti esaslandyrýar. Onuň döreden döwleti taryhda Beýik Mogollar imperiýasy ady bilen mälimdir. Babyr gelip çykyşy boýunça ata tarapy barlaslardan ene tarapy mongollardan bolandygy sebäpli onuň döreden imperiýasyna Mogollar imperiýasy diýlipdir.
Babyr ylmyň, sungatyň, medeniýetiň ösmegine aýratyn üns beren hökümdardyr. Onuň özi hem şahyr bolupdyr. Ol «Babyrnama» atly üç bölümden ybarat bolan ýatlamalar kitabyny ýazýar. Bu kitap onuň maşgala durmuşyna, ýörişlerine, döwürdeşlerine, egindeşlerine, gören ülkeleriniň halklarynyñ däp-dessyrlaryna, sungatyna, tebigatyna, bagyşlanylyp, taryhy çeşme hökmünde aýratyn ähmiýetlidir. Babyryň däbine eýerilip, onuñ nebereleri tarapyndan «Humaýunnama», «Ekbernama» ýazylypdy. 1526-1529-njy ýyllaryñ dowamynda Hindistanda ýerli hökümdarlaryñ esasylarynyñ garşylygyny basyp ýatyryp, ömrüni söweşlerde geçiren, ajaýyp serkerde, şahandaz şahyr Babyr 1530-njy ýylyň Bitaraplyk aýynyň 26-synda aradan çykýar.
Babyr Hindistanda uly döwletiň düýbüni tutsa-da, ýaşaýşyň ähli hözirlerini görüp ýaşasa-da, ol özüni bu ýurtda mydama gelmişek hasaplapdy. Ata watanyny ýatladýan edim-gylymlary, geýim-gejimleri, duz-tagamlary hemişe özüne ýaran edinipdir. Babyr nesilleriniň ýat ýurtda öz aslyny bilmekleri üçin «Babyrnama» atly ajaýyp ýatlama kitabyny ýazyp galdyrypdyr. Watanyny ýatladýandygy üçin hoşboý ysly reýhan güliüni Babyr özüniň iň ýakyn tebygy hemrasyna öwrüpdir.
Babyr Hindistany eýelemek baradaky arzuwyna ýetse-de, bu jennet mekanyň hözirini görmek oňa uzak nesip etmedi. Ol 1530-njy ýylda 47 ýaşynda ýogaldy. Ony ilki Agrada jaýlasalar-da, soňra onuň gubury Kabula göçürilip getirildi. Onuň Kabuldaky aramgähiniň üstünde reýhan güli oturdyldy.
Babyr entek ýogalmanka, özüniň mirasdüşeri diýip, ogly Humaэuny yglan edipdi. Emma, Humaýunda kakasynyňky ýaly batyrlyk-da, dilewarlyk-da, zehinlilik-de ýokdy. Hatda hökümdarlyk bagty hem oňa gezek gelende gülüp bakmandy. Oňa diňe bir raýatlary däl, hatda doganlary hem başarsa boýun egmejekdendi. Onuň hökümdarlyk başarnygy pesdi. Şonuň üçin oňa garşy Biharyň, Bengaliýanyň, Demirgazyk Agranyň ýerli hökümdarlary Şer Han Suruň ýolbaşçylygynda aýaga galdylar. Şer Han Humaýun bilen bolan iki söweşde üstün çykyp, ony Deliden çykaryp kowdy. Ol Şer Şa ady bilen ýurdy dolandyryp başlady1. Şeýlelikde, Humaýun 1540-1555-nji ýyllarda 15 ýyllap Hindistany dolandyrmakdan mahrum bolupdy.
Owganystanda goşun toplap, Humaýun 1555-nji ýylda Delini täzeden eýelemegi başardy. Bu söweşe Baýram han Türkmen ýolbaşçylyk edipdi. Humaýun Delini gaýtadan eýeländen soň uzak ýaşaman, ogly Ekberi mirasdüşeri diýip yglan edip, 1556-njy ýylyň ýanwarynda dünýäden ötdi.
Ekber 1542-nji ýylda Humaýun gaçgaklykda gezip ýören wagty doglupdy. Humaýun Baýram han Türkmeniň edermenligine we danalygyna göz ýetirip, ony ogly Ekbere terbiýeçi-atalyk edip belläpdi. Baýram han Türkmen Ekbere hem harby tälim, hem ylym-bilim beren mugallymydyr.
Ekber tagta geçen wagty ol 14 ýaşyndaky ýetginjekdi. Ol kämilik ýaşyna ýetýänçä Mogollar döwletini Baýram han Türkmen dolandyrdy. Köplenç hökümdarlar barada köp ýazylyp, olaryň meşhurlygynda az hyzmatlar bitirmedik ýakyn kömekçileri barada köplenç unudylýar. Ýöne taryh Baýram han Türkmen babatda welin dymmandy. Hindistandaky Beýik Mogollar imperiýasy hakynda bolsa Baýram han Türkmensiz gürrüň etmek asla mümkin däl. Şol sebäpli bu şahsyýet hakynda birneme giňräk durmagy zerur hasaplaýarys. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy paýhasy bilen Garaşsyzlyk alanymyzdan soňra Baýram han Türkmen täzeden tirsegine galdyryldy. Baýram han Türkmeniň 2000-nji ýylda bellenilen 500 ýyllyk ýubileýi mynasybetli Hindistanda we Türkmenistanda iki halkyň taryhy buýsanjyna öwrülen Baýram han Türkmeniň syýasy we edebi mirasy babatda abyrsyz täze ylmy işler ýazyldy.
Baýram han Türkmen 1497-nji ýylda (käbir maglumatlar boýunça 1507-nji ýylda) Badahşanda Seýfaly begiň maşgalasynda dünýä inýär. On alty ýaşyndan başlap ol Mogol patyşalaryna gulluk edip başlaýar.
Baýram han tizlikde özüniň batyrlygy, ökde serkerdelik ukyby, şahandaz şahyrlygy we mertligi bilen Humaýunyň iň ýakyn dostuna öwrüldi. Baýram han Türkmen gelip çykyşy boýunça garagoýunly taýpasynyň baharly kabylasyndandy. Onda-da hökümdarlar neslindendi. Onuň ata-babalary-da bidöwlet adamlar däldi. Kakasy Seýfaly beg-de, atasy Ýaraly beg-de, onuň atasy Allaşükür beg-de Garagoýunly türkmen döwletiniň (1410-1468 ýý.) hökümet gullugynda bolup, köşklerde hyzmat edipdirler. Dürli ýörişlere gatnaşyp, batyrlyk görkezipdirler. „Öň akan ýerden akarmyş aryk“ diýlişi ýaly, asylzada gelip çykyşly Baýram han edep-ekramy, bilim-terbiýäni hökümdarlaryň hyzmatynda bolar ýaly derejede görüpdi. Baýram han ergeneksiz eklenip, terbiýesiz saklanan kişilerden däldi.
Baýram han Türkmen barada ýazanlaryň ählisi onuň durmuşynyň bir pursady barada ýatlaýarlar. Biz hem köplere mälim bolan şol pursadyň deňinden sowlup geçmezligi zerur hasapladyk. Bir gezek Humaýun Knuj söweşinde owganly Şir Şadan ýeňilýär we goşuny dargaýar. Her kim öz başyny çarasa kaýyl bolýar. Şonda Baýram han Şir Şa garşy täzeden goşun toplamak üçin Laknur obasyna barýar. Bu habary eşiden Şir Şa Baýram hany tutmagy we öldürmegi buýurýar. Tutulanlaryň arasynda bolan Gwalýaryň häkimi Abulkasym we Baýram han daş keşbi boýunça biri-birine gaty meňzeş eken. Şir Şanyň jellatlary ol ikisiniň haýsysynyň Baýram handygyny bilmän suran wagtynda Baýram hanyň özi „Men Baýram han!“ diýip, öňe çykypdyr.
Baýramyň ölümi mertlerçe boýun almagy onuň batyrlygyna öňdenem belet bolan Abulkasymy haýran galdyrypdyr. Ol beýle adamyň duşman jellatlarynyň eline elin berilmegini islemändir hem-de merdemsilik bilen: „Men Baýram han, bu meniň nökerim, ol maňa janpidalyk etmek üçin özüni Baýram han diýip tanatjak bolýar. Goýberiň, meniň nökerim gitsin, meni öldüriň“ diýýär. Şeýlelikde Abylkasym özüni Baýram hanyň ýerine gurban edip, ony bolsa ölümden halas edýär.
Mogol döwletiniň ikinji gezek Delide gaýtadan dikeldilmeginde beýik türkmen serkerdesi sözüň doly manysynda birinji derejeli rol oýnaýar. Humaýun ýogalandan soňra 1556-1560-njy ýyllarda Mogollar döwletini Ekberiň adyndan dolandyrýar. 1557-nji ýylda Baýram han Türkmen Babyryň agtygy Selime soltan begime öýlenip, hökümdar neberesi bilen garyndaşlyk açýar. Ýeri gelende ýatlasak, bu maşgala deň etmän, duş etmez diýenlerindendi. Selime soltanam şahyrady. Munşi Debi Praşadyň belleşi ýaly, bu aýal gaty akylly we zehinlidi. Ol öz şygyrlarynda gizlin lakam hem ulanýardy. Onuň şygyrlaryndan ýekeje mysal:
Ýöne ýere «käkiliň janym tary» diýmedim,
Wah, meslikden dilimden sypdyranmy duýmadym.
Baýram han Türkmen döwleti dolandyran ýyllarynda owganlaryň we ýerli hökümdarlaryň garşylygyny basyp ýatyrmakda, döwletiň binýadyny berkitmekde köp işleri etdi. Ol döwlet işleriniň gapdalyndan şahandazlygy we şahyrlygy hem ýadyndan çykarmady. Baýram hanyň türkmen we parsy dillerinde ýazan goşgulary aýratyn kitap bolup çykdy.
Baýram hanyň hökümdarlygy onuň duşmanlaryna ýaramaýardy. Göripler ony dürli ýollar bilen häkimiýetden çetleşdirmäge synanyşdylar. Ahyrsoňunda Ekber bilen Baýramyň arasyna tow düşürmek olara başartdy. 18 ýaşyna ýeten Ekbere Baýramyň elinden hökümdarlygy wagtynda almaklygy maslahat berdiler. Hanbabasynyň (Ekber Baýram hana şeýle ýüzlenýän eken) özüniň hökümdarlykdan çetleşmek islemeýändigi baradaky toslamalara ahyrsoňy Ekber ynandy. 1560-njy ýylda ony Mekgä zyýarata ugratdy. Baýram han haja barýarka 1561-nji ýylda Mübärek han atly bir owgan tarapyndan duýdansyzlykda öldürilýär.
1560-1562-nji ýyllar Hindistanyň taryhyna samsyklaç dolandyrylan ýyllar hökmünde girdi. Çünki, Baýram handan dynan Ekber ne-hä ýurdy ýaşlyk edip, özi dolandyryp bildi, ne-de onuň Baýramyň öwezini tutjak ýakyn maslahatçysy bardy. Ýöne, Ekber basym bu böwşeňligi doldurmagy başardy. Ekber 1605-nji ýyla çenli patyşalyk etdi.
Ekber birnäçe täze özgerdişleri durmuşa geçirdi. Döwleti dolandyrmakda, salgyt ulgamynda täzelikleri girizdi. Ýurduň ähli ýerinde bir bütewi wagt hasabyny, birmeňzeş ölçeg birliklerini girizdi. Kakasyndan gowşan, kiçeňräk döwleti miras alsa-da, ony güýçli merkezleşdirilen döwlet derejesine ýetirdi. Bengaliýany, Gujaraty, Merkezi Hindistany we «Ýeriň jenneti» atlandyrylýan Kaşmiri eýeläp, Mogollar imperiýasynyň çägini birnäçe esse giňeltdi. Ekber «Hökümdar mydama basybalyjylykly ýörişleri gurmaga ymtylmalydyr. Eger şeýle etmese goňşulary oňa garşy ýarag götererler» diýmegi halar eken5.
Ekber ýerli halk bilen oňuşmazdan güýçli döwlet gurup bolmajakdygyna düşünipdi. Çünki şol wagtky onuň dolandyran döwletiniň raýatlarynyň umumy sany 100 mln çemesi bolup, şonuň dörtden üç bölegi induslar, galany bolsa musulmanlardy. Ekber yslam dinini döwlet dini diýip jar etse-de, din meselesinde zorluk etmedi. Dine uýmakda ähli raýatlaryna erkinlik berdi. Ekber hatda induslar bilen garyndaşlyk gatnaşyklaryny-da açdy. Öz töwereginde milletine garamazdan, dana kişileri toplady. Mysal üçin, Todar Mal induslygyna seretmezden, köşge çekildi. Şahyrlar bilen şüweleňler gurady. Indus Birbal köşkdäki musulman şähyrlary bilen deň hatarda hormatlanypdyr6. Ekberiň öz döwletindäki ähli raýatlaryny milletine garamazdan deň görýärdi. Jawaharlal Neru Ekbere şeýle baha berýär: «ol esger hökmünde Hindistanyň giň territoriýalaryny tabyn etdi. Emma onuň baş arzuwy adamlaryň ýüreklerinde orun tutup, Hindistany has düýpli eýelemeklikdi. Ekber hindileriň bütewi Hindistan hakyndaky gadymy arzuwlaryny durmuşa geçiriji boldy»7.
Ekberiň döwründe Beýik Mogollar imperiýasy harby taýdan-da, ykdysady, medeni we ylym taýdan-da gülläp ösdi. Bu imperiýa Aziýadaky iň uly döwletleriň - Hytaýdaky Sin imperiýasynyň, Türkmen-Osmanly imperiýasynyň, Eýrandaky Sefewiler döwleti ýaly kuwwatly döwlete öwrüldi. Beýik Mogollar imperiýasy Demirgazyk we Merkezi Hindistany, häzirki Päkistany, Bangladeşi, Owganystany özüne birleşdirýän ägirt uly döwletdi.
1605-1627-nji ýyllarda Ekberiň ogly Jahangir döwletiň patyşasy boldy. Ol kakasynyň alyp baran basybalyjylykly uruşlaryny dowam etdirdi. Dekana, Penjaba, Bengaliýa, Ahmednagara garşy ýörişler gurady. Käýerlerde ýeňdi, käsinde bolsa ýeňildi. 1627-1658-nji ýyllarda Jah Jahan Mogollaryň başynda boldy. Ol Hindistany birleşdirmek işini doly tamamlady. Jah Jahanyň ogly Aurangzeb (1658-1707 ýý. hökümdarlyk ýyllary) Mogollar neberesiniň arasynda iň bir rehimsiz we ganhor hökümdar hökmünde halkyň ýadynda galdy. Ol öüniň 49 ýyllyk hökümdarlyk döwrüniň ýarysyna golaýyny, has takygy 20 ýylyny Hindistanyň yslamdan başga dine uýýan ilatyna garşy göreşe bagş etdi. Rehimsiz Aurangzeb kakasyny-da sylamady. Ol Şah Jahany tagtdan mahrum etmek bilen çäklenmän, goja kakasyny zyndana taşlatdy. Görgüli Şah Jahan gyzyna getirden aýnasyndan öz gurduran Täçmahalyna seredip, näýynjar halda ömrüni tamamlady.
Beýik Mogollar Hindistanda ylmyň, medeniýetiň, binaçylygyň ösmegine ýardam etdiler. Olar Merkezi Aziýa bilen Hindistanyň medeniýetini birleşdirijiler bolupdylar. Mogollar Delide, Jaýpurda obserwatoriýalary gurup, astronomiýa ylmynyň ösmegine ýardam berdiler. XVII asyrda bina edilen Täçmahal aramgähi özüniň aýratyn ajaýyplygy bilen „daşdan dörän poema“ adyny alypdy. Häzir hem dünýäni aňk edýän bu ýadygärligi Şah Jahan öz söýgüli aýalyna bagyşlap gurdurypdy. Şah Jahan öz aýalyny diýseň gowy görüpdir. Ony hiç wagt ýanyndan goýmandyr. Hatda söweşlere gitse-de, ony ýany bilen alyp gidipdir. Şeýle söweşleriň biri mahalynda Şah Janahyň aýaly Mumtaz Mahal çaga üstünden ýogalypdyr. Ýogalmazynyň öňüsyrasynda Şah Jahan aýalaynyň iň soňky wesýetini sorapdyr. Şonda Mumtaz: „Men ölerin, sen meniň üstümden meni dünýä ýadyndan çykarmaz ýaly ýadygärlik gurdur!“ diýipdir.
Şah Jahan Jamna derýasynyň bir kenarynda aýalynyň wesýetini ýerine ýetirip, müňlerçe gullaryň işledilmeginde birnäçe ýyllap dünýäniň iň ökde ussalaryna Agra şäherinde ak mermerden ajaýyp Täçmahal aramgähini gurdurdy. Derýanyň beýleki kenarynda özi üçin Täçmahal ýogalandan soňra gününiň garadygyny alamatlandyrýan gara reňkdäki aramgähiň düýbüni tutdurdy. Bu ikisini baglanyşdyrmagy göz öňüne tutupdy. Ogly tarapyndan tagtdan agdarylan Şah Jahan özi üçin gurulmaly aramgähi tamamlap bilmedi. Aurangzeb bolsa bu işi dowam etdirmedi. Tersine, Aurangzeb induslaryň, özi sünni bolandygy üçin şaýy musulmanlarynyň gurduran dini ymaratlaryny ýykdyrmak bilen meşgullandy. Aurangzeb 1707-nji ýylda aradan çykdy. Ol aradan çykandan soňra Beýik Mogollar imperiýasy iş ýüzünde dargady. Halk Aurangzebiň nesilleri Bahadur şa (1707-1712 ýý.), Jahandar şa (1712-1713 ýý.) we beýleki neberelerini-de goldamady.
XVII asyryň ikinji ýarymyndan başlap Mogollar döwletiniň gowşamagy has-da gýjäpdi. Mogol patyşalarynyň alyp barýan syýasatlary käbir halk çykyşlaryna getirdi. Jatlar, sikhler, marathlar gozgalaňa baş göterdiler. Şularyň arasynda marathlaryň gozgalaňy aýratyn güýçli boldy. Marathlar Hindistanyň günbatarsyndaky Maharaştra welaýatynda (merkezi Bombeý şaheri) ýaşaýardy. XVII asyryň 50-nji ýyllarynda Bhonsle Şiwajiniň (1627-1680 ýý.) ýolbaşçylygynda marathlar mogollara garşy gozgalaňa başladylar. Şiwaji 1674-nji ýylda Maharaştranyň Beýik Mogollar döwletinden bölünip aýrylýandygyny jar edip, resmi ýagdaýda şa täjini başyna geýdi. Marathlar beýleki hindi ýerlerine hem özbaşdaklyk ugrundaky göreşine görelde boldular. Hindistanda Mogollar döwletiniň dargamaklyk döwri başlandy.
XVIII asyrda hem döwletiň dargamagy dowam etdi. 1739-njy ýylda Eýran şasy Nedir şa Delä ýöriş gurady. Nediriň maksady Hindistany basyp almak däldi. Oňa bu ýurduň baýlygy-hazynasy gerekdi. Şol sebäpli Beýik Mogolyň goşunyny ýeňip, hazynasyny alsa-da, territoriýasyndan Hind derýasynyň boýundaky azajyk böleginden galanyna el gatmandyr. 1747-nji ýylda Nedir şa öldürilenden soňra onuň iň ýakyn serkerdeleriniň biri Ahmet şa abdaly özbaşdak Owganystan döwletini döretdi. Nediriň Delä ýörişi döwründe Mogollar imperiýasynyň gowşakdygyny öz gözi bilen gören Ahmet şa Hindistana ýörişler tapgyryny gurady. 1748, 1750, 1752-nji ýyllarda Ahmet şa Hindistana üç gezek ýöriş gurap, Beýik Mogoly öz oýnatgysyna öwürdi. Owganlara garşy marathlar baş galdyrdylar. Marathlar bilen owganlaryň arasyndaky uruş uzak dowam etdi. 1761-nji ýylda Panipat şäheriniň golaýynda olaryň arasynda aýgytlaýjy söweş boldy. Bu söweşde owganlar ýeňdi. Mundan soňra marathlar owganlara garşy göreşde özüni dürsäp bilmediler.
Nedir şanyň Hindistana çozuşlary mogollaryň öňki kuwwatynyň ýokdugyny bütin dünýä äşgär etdi. Indi Beýik Mogol iş ýüzünde Deliniň daş-töwereginiň hökümdaryna öwrülipdi. Hindistan maýda hanlyklara dargapdy. Beýik Mogollaryň iň soňky şasy Bahadur han 1857-nji ýylda sypaýylaryň gozgalaňy başlanan wagtynda ýatlanylýar. Gozgalaňçylar öz hereketine kanuny äheň bermek üçin ony özleriniň ýolbaşçysy diýip jar edýärler. 1858-nji ýyl Beýik Mogollar imperiýasynyň resmi taýdan dargan ýyly hasaplanýar. Şeýlelikde, Hindistanda 332 ýyllap dowam eden bu imperiýa öz möwritini paýawlady.


text:
Penşenbe güni Gresiýanyň Sosialistik partiýasynyň lideri Ewangelos Wenizelos, Gresiýanyň maliýe krizisinden çykmak boýunça tygşytlylyk planyna garşy çykýan aşa çepçiler 9-njy maýda şowsuzlyga uçransoň, hökümet koalisiýasyny düzmäge synanyşar.
Gresiýanyň esasy partiýalary, şol sanda döwlet býujetiniň çykdajylaryny azaltmak baradaky planyny goldaýan Wenizelosyň Sosialistik partiýasy, özleriniň Gresiýanyň batmagynyň öňüni almaga niýetlenen tygşytlylyk boýunça plany bilen bagly gaýtadan gepleşik geçirmek meýilleriniň bardygyny görkezdiler.
Karz almak ýalňyş syýasat bolup bilýär. Ol hem köp ýa az möçberde almak görnüşinde dowam edýär we bizi betbagtçylyga tarap alyp barýar.
Aşa çepçi “Syriza” partiýasynyň lideri Aleksis Tsipras hökümet koalisiýasyny düzmek üçin geçirilen gepleşiklerde Gresiýanyň tygşytlylyk plany boýunça ylalaşmandygyny boýun aldy. “Syriza” partiýasy 6-njy maýda Gresiýada geçirilen parlament saýlawlarynda sesleriň sany boýunça ikinji bolupdy.
“Durmuşda az-owlak göwreli bolmak mümkin däl. Edil şonuň ýaly karz pul alaňda-da, az-owlak ylalaşyk diýlen zat bolup bilmeýär” diýip, Tsipras aýtdy. “Eýse, umuman, karz almak ýalňyş syýasat bolup bilýär. Ol hem köp ýa az möçberde almak görnüşinde dowam edýär we bizi betbagtçylyga tarap alyp barýar. Eger muny islemesek, onda biz şeýle ýalňyş syýasatdan başga çözgüdi talap etmeli”.
"Men bu zatlary etmerin"
Gresiýanyň çepçi Kommunistik hem Demokratik partiýalary “Syriza” bilen koalisiýa düzmekden ýüz öwrenden soň, Aleksis Tsipras: “Biziň çepçilerden ybarat hökümet koalisiýasyny düzmek baradaky arzuwymyz hasyl bolmady” diýdi.
Gresiýanyň maliýe krizisinden çykmak üçin tygşytlylyk boýunça planyny goldaýan “Täze demokratik toparyň” lideri Antonis Samaras 9-njy maýda Aleksis Tsipras bilen duşuşandan soňra, özleriniň “Syriza” bilen koalisiýa düzmäge ylalaşmajagyny aýdyp, bu partiýanyň talaplarynyň Gresiýany bankrotlyga uçradyp biljekdigini nygtady.
Jenap Tsiprasyň Gresiýada çykdajylary azaltmak baradaky ylalaşygy ýazgarmagy Gresiýanyň üzňeleşmegini aňladýar.
“Jenap Tsiprasyň Gresiýada çykdajylary azaltmak baradaky ylalaşygy ýazgarmagy Gresiýanyň üzňeleşmegini aňladýar” diýip, Samaras aýtdy. “Ol meniň ylalaşyga çeken golumy yzyna almagymy däl-de, Gresiýanyň ýewro zolagyndan çykyp, bankrotlyga uçramagyny kabul etmegimi soraýar. Men bu zatlary etmerin”.
Aleksis Tsiprasyň özi 10-njy maýda mandatyny prezident Karolos Papouliasa gaýtaryp berjekdigini aýtdy. Prezident bolsa hökümet koalisiýasyny düzmek meselesini ýurduň “Sosialistler partiýasynyň” liderine tabşyrar.
ÝB we HWG duýduryş berýär
Ýewropa Bileleşigi hem Halkara Walýuta Gaznasy grek tarapynyň reformalaryň geçirilmegine goşant goşmagyny bes eden halatynda, şu güne çenli berilmegi planlaşdyrylan karzyň bir böleginiň soňky kömek boljakdygyny öňünden duýdurdylar. Ýurtda dörän bu syýasy krizis Gresiýanyň ýewro zolagynyň agzasy hökmündäki geljegi barada dürli aladalary döretdi.
“Sosialistik partiýa” 6-njy maýda geçirilen parlament saýlawlarynda özlerine berlen sesleriň sany boýunça üçünji boldy.
Gresiýanyň ýewro zolagyndaky geljegi grekleriň özlerine bagly. Indi Gresiýa haýsy ýol bilen gitjekdigini özi çözsün.
Öňümizdäki birnäçe günüň dowamynda hökümet koalisiýasyny döretmek barada hiç bir ylalaşyga gelinmese, şu ýylyň iýun aýynda Gresiýada gaýtadan parlament saýlawlaryny geçirmeli bolar.
Ýewropa Bileleşigi hem HWG bilen gelnen ylalaşyga görä bolsa, şu ýylyň iýun aýyna çenli Gresiýa 14,5 milliard ýewro barabar serişdeleri tygşytlamak üçin düýpli özgerişleri amala aşyrmaly.
Germaniýanyň daşary işler ministri Gido Westerwelle 9-njy maýda Brýusselde žurnalistleriň öňünde eden çykyşynda Gresiýanyň ýewro zolagyndaky ykbalynyň, häzirki gepleşiklere bagly boljakdygyny nygtady: “Gresiýanyň ýewro zolagyndaky geljegi grekleriň özlerine bagly. Indi Gresiýa haýsy ýol bilen gitjekdigini özi çözsün”.


text:
Türkiýäniň we ýurtda bikanun hasaplanýan Kürdüstanyň Işçi partiýasynyň (PKK) arasyndaky zorluklaryň dowamynda bolan bombaly hüjümde azyndan 12 sany polisiýa ofiseri öldi.
Anadoly resmi täzelikler agentliginiň 8-nji sentýabrda aýtmagyna görä, hüjüm Azerbaýjan bilen serhedi kesgitlemek boýunça iş alyp barýan polisiýa ofiserlerini alyp barýan kiçi awtobusa garşy edilipdir.
Agentlik mundan ozal Yragyň demirgazygynda 50 çemesi söweş uçarynyň PKK garşy reýdleri geçirendigini we “deslapky netijelere görä 35-40 çemesi terrorçyny” öldürendigini habar berdi.


text:
Şu aýdan girizilen täze düzgün boýunça, indi bir aýlyk şäher içi awtobus peteklerini paýtagtyň diňe käbir bellenen poçta bölümlerinde satyn alyp bolýar. Şol dört sany poçta bölümleriniň salgylary Aşgabadyň ýolagçy awtoulag kärhanasynyň “Neýtralnyý Turkmenistan” gazetiniň 19-njy ýanwaryndaky sanynda çap eden bildirişinde hem görkezilipdir.
Mundan ozal bir aýlyk ýolagçy petekleri paýtagtyň birnäçe poçta bölümlerinde we gazet-žurnal kiosklarynda satylýardy.
Pensionerlere ýüzlenip çap edilen bu bildirişde bir aýlyk ýolagçy petekleriniň her aýyň 25-den indiki aýyň 5-e çenli aralykda satylýandygy habar berilýär. Bir aýlyk umumy ýol petekleri hem şol dört sany poçta bölümlerinde satylýar. Okuwçylar üçin bir aýlyk ýol petekleri bolsa indi mekdeplerde satylýar.
Okuwçylar üçin bu ýagdaý amatly bolsa-da, bir aýlyk awtobus ýol petekleriniň beýleki müşderileri üçin täze düzgün o diýen amatly bolup görnenok.
Nobatlar
Şol dört sany poçta bölümleriniň biri bolan ”Ors bazarynyň” golaýyndaky poçta bölüminde eýýäm birnäçe gün bäri uly nobatlar döreýär. Bu poçta bölüminde pensionerler bilen bir hatarda bir aýlyk umumy awtobus petegini satyn alýanlar hem nobata durýarlar.
Aýratyn durulýan nobatlaryň has köp adamlysy pensionerleriň durýan nobaty. Düýn bu nobatda 30 töweregi adam nobata garaşyp durdylar. Olaryň hersiniň elinde olaryň pensionerdigini tassyklaýan dokumentleri bardy.
Ep-esli wagt nobatlaryna garaşyp durmaly bolýan pensionerler täze düzgünden närazydylar. “Öň proýezdnoý aljak bolsaň, nobata durman, çalt alyp bolýardy. Indi bolsa ep-esli wagt nobata garaşyp durmaly” diýip, nobatyna garaşyp duran paýtagtly pensioner nägileligini bildirýär.
Umuman aýdylanda, bir aýlyk ýol petekleriniň söwdasynyň häzirki girizilen täze düzgünleri ýolagçylar üçin goşmaça kynçylyklary döredýär. Bu kynçylyklar, dogrusy, iki ýyl mundan ozal, 2013-nji ýylda başlanypdy.
Şondan öň, ýagny 2013-nji ýylyň iýulyndan öň bir aýlyk awtobus ýol peteklerini her bir awtobus duralgasynda satyn alyp bolýardy. Bu petekleri ýörite konduktorlar satýardylar. Şol ýylyň iýul aýyndan soň bir aýlyk ýol petekleri awtobuslaryň soňky duralgalarynda satylyp başlandy. Şol sebäpden bir aýlyk ýol petekleri poçta bölümlerinde we gazet-žurnal kiosklarynda hem satylmaly edildi.
Ýokarda agzalan Aşgabadyň ýolagçy awtoulag kärhanasynyň “Neýtralnyý Turkmenistan” gazetindäki bildirişinde aýdylyşy ýaly häzir bir aýlyk ýol petekleri diňe dört sany poçta bölüminde satylýar. Bu poçta bölümleri paýtagtyň merkezi raýonlarynda ýerleşýär.
Paýtagtyň täze raýonlary bolan Abadan, Ruhabat ýa-da Çoganly raýonlarynyň ýaşaýjylary bolsa, eger bir aýlyk ýol petegini almakçy bolsalar, ony öz ýaşaýan etraplarynda alyp bilenoklar. Olar ony başga bir raýona baryp, ep-esli wagtlap nobata durup, satyn almaly bolýarlar.
Mümkin sebäpler
Bir aýlyk awtobus petekleriniň satylýan ýerleriniň azaldylmagynyň sebäpleri barada resmi düşündiriş berilmeýär. Emma pensionerleriň bir aýlyk ýol petekleriniň satuwy babatynda aýdylanda, il içinde şol petekleriň pensioner bolmadyklara satylmagynyň öňüni almak üçin edilýär diýen çaklama bar.
Mundan başga-da ýolagçy petekleriniň galp ýol bilen ýasalmagynyň öňüni almak üçin olaryň satuwyna berk gözegçilik etmek üçin petekleriň satylýan ýerleri azaldylýar diýen pikir hem ýok däl.
Emma ilat arasyndaky bu pikirleriň hakykata näderejede gabat gelýändigi dogrusynda bu soragy ilat üçin aýdyňlaşdyryp biljek degişli häkimiýetlerden hiç hili maglumat ýa-da kommentariý almak başartmady.


text:
Öz-özüni sürgün eden Gürjüstanyň öňki prezidenti Mihail Saakaşwili Ukrainanyň Odesa regionynyň häkimi wezipesinden çekilýändigini resmi taýdan yglan etdi.
Saakaşwili 7-nji noýabrda žurnalistlere beren maglumatynda “sabrymyň dolmagyna sebäp bolan iň soňky damja” geçen hepde ukrain resmileriniň girdejisi baradaky deklarasiýa boldy diýdi.
Bu maglumatlarda syýasatçylar bilen olaryň wekilçilik edýän gatlagynyň arasyndaky uly girdeji aratapawudy paş edildi.
Saakaşwili ukrain häkimiýetlerini korrupsiýada aýyplap, Odesa regionyndaky korrupsiýa toparlaryny Poroşenkonyň “hut özüniň goldaýandygyny” öňe sürdi.


text:
Diplomatlar Birleşen Ştatlaryň we Britaniýanyň Ýemendäki ilçihanalarynyň howpsuzlyk aladalary sebäpli indi ikilenji gün ýapyklygyna galýandygyny aýdýarlar.
Birleşen Ştatlaryň prezidentiniň terrorizme garşy göreş boýunça geňeşçisi Jon Brennan şenbe güni Al-Kaýdanyň Ýemende hüjüme başlamak planynyň alamatlary bar diýdi.
Prezident Obama Kristmas baýramynda Amerika gelen uçary partlatmaga synanmakda aýyplanýan nigeriýaly raýaty türgenleşdirmekde hem-de ýaraglandyrmakda Ýemendäki Al-Kaýda toparyny günäledi.


text:
Aýal maşgalalaryň köpüsi jynhananyň hemişe gury bolmalydygy barada ynamly bolup, islendik bölünip çykmalara keselçiligiň alamaty höküminde seredýärler we olardan dynmagyň çärelerini gözleýärler. Olar belli häsiýetli bölünip çykmalaryň beden üçin edil tüýküligiň, göz ýaşynyň, ödüň we başga bölünip çykmalaryň adatylygy ýaly kadaly hadysa bolup durýandygyndan habarsyzdyrlar.
Başga tarapdan bolsa, jynshanadan bölünip çykmalaryň häsiýetiniň we mukdarynyň üýtgemeginiň jyns ulgamynyň keselleriniň alamatydygyny bilmelidir. Ginekolog lukmanyna wagtynda ýüz tutmak üçin, kada bilen döreýän keseliň arasyndaky araçägi kesgitläp bilmek möhümdir.
Jynshanadan kadaly bölünip çykmalar nähili bolmaly?
Jynshanadan kadaly bölünip çykmalaryň düzümini:
→ ýatgynyň boýunjygynyň mäzleriniň işläp çykarýan nemi;
→ ýatgynyň boýunjygynyň we jynshananyň nemli gatlagynyň öýjükleriniň gopmagy netijesinde dörän nemi;
→ jynshanada ýaşaýan bakteriýalar toplumy (laktobakteriýalar ýa-da Dederleýniň taýajyklary, streptokokklar, enterobakteriýalar, mikoplazma, ureaplazmalar, Candida toparynyň kömelejikleri) düzýändir.
Laktobakteriýalaryň işjeňligi netijesinde jynshanada hemişe turşy gurşaw saklanyp (PH 3,8-4,4), olar bölünip çykmalaryň ysynyň turşumtyl bolmagynyň sebäbi bolup biler (hemişe däl).
Jynsy taýdan ýetişmeden öň gyzjagazlarda bölünip çykmalar kadada bolmaýar. Jynsy taýdan kämilleşme döwri başlanandan soň (10-12 ýaş aralyk) jansyz gopan öýjükler we bakteriýalar bilen birleşýän ýatgynyň boýunjygynyň kanalynyň mäzlerinden nem bölünip çykýar. Jynshanany nemlendirip, bu bölünip çykmalar zyýanly bakteriýalaryň köpelmeginiň öňüni alýarlar we jynshananyň öz-özünden arassalanmagyna ýardam berýärler. Ilkinji bölünip çykmalar adatça az mukdarda, reňksiz ýa-da agymtyl, yssyz, kämahallar biraz bildirýän turşumtyl ysly bolýarlar.
Gyzjagazda birinji aýbaşynyň başlanmagy bilen bölünip çykmalaryň mukdary, reňki we häsiýeti aýbaşy halkasynyň döwrüne görä üýtgäp başlaýandyr.
28 günlik aýbaşy halkasynyň mysalynda kadanyň görnüşlerine syn edeliň.
► Aýbaşy halkasynyň birinji döwri (aýbaşy gutarandan soňky 1-12 gün) – bölünip çykmalar az mukdarda, suwuk ýa-da nem görnüşli. Bir günde umumy mukdary 1-2 ml. barabar. Dury ýa-da agymtyl, käwagt biraz sarymtyl reňkli. Ysy – turşymtyl ýa-da yssyz.
► Aýal öýjükleriniň emele gelýän döwri – owulýasiýa (aýbaşy gutarandan soňky 13-15 gün) – bölünip çykmalaryň mukdary köpelýär. Umumy mukdary bir günde 4 ml. çenli. Süýnýän nem görnüşinde bolup, dury ýa-da agymtyl, käwagt açyk gülgüne bolup biler.
► Aýbaşy halkasynyň ikinji döwri (15-16 gün – indiki aýbaşynyň başlanmagy) – bölünip çykmalar ýene azalýar, öz görnüşi boýunça kremi ýa-da kiseli ýadyňa salýar. Dury, agymtyl ýa-da çala sarymtyl reňkli bolup, çyrşalýan, goňrumtyl reňkli bölünip çykmalar aýbaşynyň başlanandygyndan habar berýändir.
Näme üçin bölünip çykmalar üýtgeýär?
Jynshanadan bölünip çykmalaryň häsiýeti gormonal täsirleriň netijesinde üýtgäp, belli bir bozulmany aňlatman hem biler. Meselem, aýal maşgalanyň durmuşa çykyp, jynsy gatnaşyklary geçirip başlamagy beden üçin gormonal stres bolup durýar. Täze, adamsynyň "kadaly bakteriýalaryna" öwrenişme bolup geçýänçä bölünip çykmalar köp mukdarda bolup, olaryň reňki üýtgeýändir.
Jynsy gatnaşyk hem bölünip çykmalaryň häsiýetini üýtgedýär. Jynsy oýandyrylma netijesinde jynshananyň gan damarlaryna ganyň gelmegi ýokarlanyp, jynshananyň nemlenmegine kömek edýändir. Bu ýagdaý jynshana ujydyň girmegini ýeňilleşdirip, jynsy gatnaşyklary jübütler üçin agyrsyz geçirmäge kömek edýändir. Goragsyz (prezerwatiwsiz) jynsy gatnaşyklardan soňky birnäçe sagatda jynshanadan bölünip çykmalar dury lagtajyklar görnüşde bolup, ak ýa-da sarymtyl reňke eýedirler. Gatnaşykdan soňky 6-8 sagatda bölünip çykmalaryň häsiýeti üýtgeýär: olar suwuk, ak reňkli we köp mukdara eýe bolýarlar. Eger jynsy gatnaşyklar prezerwatiwly geçirlen bolsa, az, goýy, krem görnüşli bolýarlar.
Göwreliligiň gormon serişdeleriniň kabul edilmegi hem bölünip çykmalaryň häsiýetini üýtgedýändir. Bu serişdeleriň owulýasiýany basyp ýatyrýandygy üçin, olar kabul edilýän döwründe bölünip çykmalaryň mukdary azalýandyr. Şuňa meňzeş ýagdaý dogrumdan soň, çaga emdirilýän döwründe hem dowam edýändir.
Göwreli aýallarda jynshana bölünip çykmalaryň köp bolmagy ýatgynyň we jynshananyň gan aýlanşygynyň ýokarlanmagy bilen düşündirilýär. Göwreliligiň soňky möhletlerinde, dogumdan öň, ýatgynyň boýunjygyndan nemli dykynyň çykmagy hem bölünip çykmalaryň mukdaryny köpeldip bilýändir. Eger göwreli aýaly jynshanadan aşa köp çykýan suwuk bölünip çykmalar biynjalyk etse, lukmana ýüz tutmalydyr. Çünki olar wagtyndan öň gidýän çaganyň ýan suwlary hem bolup biler.
Dogrumdan soňky bölünip çykmalaryň (lohii) düzümini bolsa nemiň, ganyň we ýatgynyň nemli gatlagynyň gopan öýjükleriniň garyndysy emele getirip, olar lagta görnüşli, köp gelýän aýbaşyny ýadyňa salýandyr. Adatça olaryň bölünip çykmagy dogrumdan soň 1-2 aý dowam edýändir.
Aýbaşydan galma döwri başlanandan soň, aýalyň ömrüniň dowamynda jynshanadan bölünip çykmalar azalyp başlaýar we onuň düzümini esasan stafilokokklar hem-de streptokokklar düzýändir.
Bozulmalaryň alamatlary
Jynshana bölünip çykmalaryň häsiýetine baglylykda özbaşdak kesel kesgidini anyklamak mümkin däldir. Degişli barlaglary geçirmezden ony lukman hem anyklap bilmez. Ýöne dörän keselden habar berýän birnäçe alamatlary bilmek welin wajypdyr:
► Jynshanada öňaýsyzlygyň, awuşamanyň, gijilewigiň döremegi;
► Sary, ak ýa-da ýaşylymtyl köpürjik görnüşli bölünip çykmalaryň döremegi;
► Ak ýa-da sarymtyl süzme görnüşli bölejikleriň jyns agzalary gyjyndyrmagy;
► Ýakymsyz balyk ysly, jynsy gyjynmada köpelýän bölünip çykmalar;
► Kynçylykly peşew bölüp çykarma, garnyň aşagyndaky agyrylar bilen utgaşýan sarymtyl bölünip çykmalar;
► Ýakymsyz ysly, gan gatyşykly goýy iriňli bölünip çykmalar;
► Aýbaşy aralygy dörän ganly bölünip çykmalar;
► Göwrelilik döwri dörän goňrumtyl ýa-da ganly bölünip çykmalar.
Öz bedeniňize ünsli bolup, lukmanyň kadaly gözegçiligini geçseňiz, jynshanadan ýakymsyz bölünip çykmalar sizi biynjalyk etmeýär.
Teswirlemeler
name gyzdanam dol cykyamay hahahayy goyunsana gyzdadabyr dol bolarmy onda gyz gyz bit birnin dolni alnyp bership gyzdan gowreli bolup bilermi wahahahayyyy gyzdan dol cykarmay
Bu makalada dök barada gürrüň edilenok. Zenan jynshanasyndan bölünip çykýan şirejik barada aýdylýar. Onsoňam güler ýaly zat ýok. Makalany doly we dogry okamagyňy haýyş edýän.
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Owganystanda dörtden bir çaga konflikt zolagynda bilimsiz ulalýar, diýilp BMG-niň çagalar fondy (UNICEF) 12-nji ýanwarda mälim etdi.
Maglumat görä, dünýäniň 22 ýurdunda mekdep ýaşyndaky 24 million çaga urşuň täsirlerinden ejir çekýär.
Günorta Sudan mekdepden çetde galýan çagalaryň sany boýunça birinji ýerde galýar. Nigerde çagalaryň 51%, Nigerde 47%, Sudanda 41% we Owganystanda 40% mekdebe gatnamaýar.
“Çagalar mekdebe gatnamasa olaryň kemsitmelere, zor bilen işledilmegine we ýaragly toparlara çekilmegine sezewar bolmak howpy artýar, diýip UNICEF-iň bilim boýunça ýolbaşçysy Jo Bourne aýtdy.
Bilim iň az mukdarda maliýeleşdirilýän gumanitar ugurlaryň biri bolup durýar. 2014-nji ýylda bilime ynsanperwer kömeginiň diňe 2% berildi. BMG bu görkezijiniň konflikt zolaklarynda bilim üçin zerur bolan mukdardan 10 esse azdygyny aýdýar.


text:
Bütindünýä banky Yrakda iş mümkinçilikleriň döredilmegi, edaralaryň gurulmagy we Yragyň resurslarynyň has gowy dolandyrylmagy üçin 900 million amerikan dollary kömek bermegi planlaşdyrýar.
Sişenbe güni çap edilen beýanatda nygtalmagyna görä, Bütindünýä banky we Yrak hökümeti tarapyndan ösüşiň dört ýyllyk plany işlenip taýýarlanylypdyr.
Bu strategiýa, Yragyň “öz resurlaryny has netijeli dolandyrmagyna” kömek etmegi hem-de ykdysadyýetiň we hususy pudagyň ösmegi üçin diwersifikasiýany gowulandyrmagy maksat edinýär.


text:
Aşgabatda Türkmenistanyň prezidentiniň Eýranyň Goranmak ministri bilen duşuşygy boldy. Eýran resmi derejede bitarap statusyna eýe bolan Türkmenistanyň günorta goňşusydyr.
Prezident Berdimuhamedowyň Türkmenistana sapar edýän general Hossein Dehgan bilen gepleşiklerinde goranmak we beýleki meseleler barada maslahat edendigi barada habar berildi, emma gepleşikleriň jikme-jikleri takyklaşdyrylmady.
Iki ýurduň habar beriş serişdelerine görä, sişenbe günki gepleşiklerde taraplar geçen hepdede Täjigistanda geçirilen Şanhaý Hyzmkatdaşlyk Gurmasynyň çäginde Türkmenistanyň we Eýranyň liderleriniň arasynda bolan gepleşikleriň ähmiýetini nygtapdyr. Gurama agza bolmadyk ýurduň prezidenti şonda ýurduň üzňeligini gowşatmak ugrunda ädim ädipdi. Eýran bu gurama synçy statusynda gatnaşýar.


text:
Eýranyň ýokary ruhanysy aýatolla Ali Hameneýiniň baş geňeşçisi Orsýet, Yrak hem-de Wenezuela bilen energiýa meselesinde has ýakyn gatnaşyk etmäge çagyrýar.
"Eýran, Orsýet energiýa pudagynda bir-birini bäsdeş hasaplaman, ýakyn hyzmatdaşlyk etmeli» diýip, Ali Akbar Welaýati 3-nji fewralda Moskwa sapary mahalynda aýtdy.
Orsýet nebitiň bahasynyň aşaklamagyny haýallatmak üçin OPEK guramasy bilen has ýokarlandyrylan sazlaşyga çagyrýar we Eýran bu guramanyň içinde baş öndüriji bolup durýar.
Şol bir wagtda Eýran, ykdysady sanksiýalaryň ýatyrylmagy bilen, nebit öndürijiligini has ýokarlandyrmaga çalyşýar we şu ýylda nebit bahalarynyň peselmegine goşant goşmakda aýyplanýar.


text:
Şu gün Amerikanyň Birleşen Ştatlary BMG-niň Hagadaky suduny Kosowanyň garaşsyzlyk statusyna hormat goýmaklyga çagyrdy.
Bu mesele boýunça Hagada geçýan sud prosesinde Orsýet Serbiýadan bölünip aýrylan Kosowanyň bu hereketiniň halkara şertnamalarynyň normalaryna laýyk gelmeýändigini aýdyp, çykyş edýär.
Amerikanyň Birleşen Ştatlary bolsa Kosowanyň Serbiýadan özbaşdaklygyny yglan etmeginiň halkara normalaryna garşy gelmeýändigini aýdyp, bu meseläniň sudda garalmagyna hiç hili zerurlygyň ýokdugyny öňe sürýär.
Kosowanyň garaşsyzlyk meselesi boýunça 11-nji dekabra çenli dowam etjek sud diňlenişiginiň barşynda 29 döwlet ýörite görkezme bilen çykyş eder.


text:
Halkara metbugat hukuk topary Eýranyň dawaly prezident saýlawyny beýan etmegiň žurnalistler üçin 2009-njy ýylyň iň howply wakasy bolanydygyny aýdýar.
Düýbi Parižde ýerleşýän Serhetsiz reporterler guramasy iýunda bolan saýlawlar we şondan soňky protestler metbugata garşy elhenç repressiýa tolkunynyň döremegine getirdi diýýär.
Şeýle-de bu gurama şu ýyl Eýran ýaly repressiw ýurtlardan žurnalistleriň köpçülikleýin gitmeginden alada galandygyny aýtdy.
Şoň ýaly-da bu topar Orsýetiň Demirgazyk Kawkaz sebitinde žurnalistlerdir adam hukuklaryny goraýjylar elhenç bir ýyly başdan geçirdi diýdi.


text:
Azatlyk Radiosy owganystanly türkmenleriň Amyderýanyň owgan kenarynda görýän horluklary, derýanyň olaryň ekin we öri meýdanlaryny opuryp alşy barada tapgyrlaýyn gepleşik berdi.
Netijede, Türkmenistanyň ýolbaşçylary Owganystanyň halkyna edýän goňşuçylyk kömegini artdyryp, derýanyň kenaryndaky meseleleri öwrenmek üçin spesialistler toparyny ýollady.
Azatlyk Radiosy resmi Aşgabadyň iberen iş toparyny garşylan owgan resmileriniň biri, demirgazyk Owganystanyň Jowuzjan welaýatynyň welaýat geňeşiniň başlygynyň orunbasary, deputat Abdulkadyr Maliýa
bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Garkyn we Hamýap etraplaryna, Amyderýanyň kenaryny berkitmek boýunça derňew geçirmek üçin, Türkmenistandan hünärmenler gelipdir olar ýerli wekiller tarapyndan garşy alnypdyr. Şu täzelik barada giňräk maglumat berip bilmezmisiňiz?
Abdulkadyr Maliýa:
Hawa, biz olary Hamýap etrabynyň Basaga diýen ýerinde, serhet geçelgesinde garşy aldyk. Aňyrdan olar geldi, bärden biz bardyk, etrap häkimimiz bardy, Hamýabyň häkimi bardy, serhet, polisiýa ýolbaşçylarymyz bardy. Hemmämiz oturyp, ýörite bir ylalaşyk taýýarlap, onuň aşagyndan hem iki tarapyň wekilleri bolup golumyzy çekdik.
Şol ylalaşykda Türkmenistan Garkyn we Hamýap etraplarynyň halkynyň ýerlerini derýanyň opurmagynyň öňüni almakda kömek etmek niýetini tassyklady. Biz Türkmenistanyň halkyndan, Türkmenistanyň prezidentinden, ilçisinden, konsulyndan, serhetçilerinden, hemmesinden aňry dereje hoş.
Şu «göş bilen dyrnak aýrylmaýar» diýýärler, bizler hemişe Türkmenistan bilen bile, Türkmenistan bize hiç ýamanlyk edenok, Türkmenistanyň edýäni hemişe ketde hyzmat. Bizem enşalla Türkmenistanyň bu edýän hyzmatyna elimizden gelinçä kömekleşeris, biziň elimizden geljek işem ýok, şonda-da serhet goragy boýunça elimizden gelenini ederis we biz Türkmenistanyň hyzmatynda.
Sowet döwründe Amyderýanyň üstünden gurlan Bender geçelgesi
Azatlyk Radiosy: Türkmenistandan kimler geldi? Siz ylalaşyga gol çekişdik diýdiňiz?
Abdulkadyr Maliýa:
Aňyrdan gelen adamlaryň arasynda serhet komissary, Lebap welaýatynyň sud edarasynyň başlygy bar, olar bärde, Hamýapda derýanyň gyrasyna gelip gördüler. Olar gaty bärik gaýdyp bilmediler, serhede golaýrak ýerleri gördüler. Onsoň olar şol derýanyň gyrasyny berkitmek boýunça näme kömek edip biljeklerini kagyza ýazyp, şol ýazylan zatlaryň aşagyna olaram gol çekdi, bizem gol çekdik. Şeýlelikde bir ylalaşyk baglaşyldy, indi mundan beýläk hem aramyz ýagşy bolar diýip umyt edýäris.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistan Amyderýanyň kenaryny berkitmek üçin anyk näme kömek edip biler? Siz Türkmenistandan nähili anyk işlere garaşýarsyňyz?
Abdulkadyr Maliýa:
Türkmenistanyň edip biljek kömegi – olaryň 30 km Garkyn etrabyna, 16 km bolsa Hamýap etrabyna asyl plany bar eken. Biziň hasabymyzdan bu 30 kmden hem köpräk. Garkyn etrabynyň bazarynyň çatrygyndan Klip bendere, sowet döwründe gurlan geçelgä çenli 24 km ýol bar.
Amyderýa
Derýanyň kenaryndan aýlanyp gitseň, 40 km golaý aralyk bolýar. Onsoň biz edip bilseňiz, derýanyň garasyny betonlap beriň diýdik. Eger bolmasa-da, her aralygy 50 metr, hem boýy 50 metr bolan diş, direg edip berseňiz diýdik, iki dişiň arasy 50 metr bolsun diýdik. Olar bu aýdylan zatlary kagyza geçirip, biz bu haýyşlaryňyzy ýolbaşçylarymyza ýetireris we olar nähili karara gelse, şo boýunça hem işe girişeris diýip, bizi ynandyrdylar.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistan Owganystana iberýän elektrik togunyň möçberini artdyrjakdygyny aýtdy. Eger şol ýerden, serhetden siziň etraplaryňyza tok çekilse, bu ýeňil düşjek. Siz gelen myhmanlara özüňize elektrik toguny çekmekleri baradaky haýyş bilenem ýüz tutduňyzmy?
Abdulkadyr Maliýa:
Hawa, şeýle haýyş bilenem ýüzlendik. Ýagny bu mesele ozal biziň wezirimiz baryp, karar edilen we bize hem Türkmenistandan gelýän tok çekilmeli. Türkmenistan hem bu işi etmäge, bize tok çekmäge taýýar.
Türkmen inženerleri 17 gün Hamýapda, 17 gün Garkynda işläp, näçe sütün gerek, näçe sim gerek, bularyň hemmesini hasaplap, ýazyp gitdiler. Bu barada ylalaşyk hem baglaşyldy we enşalla, ýakyn wagtda, şu ýyl Türkmenistan bize tok geçirer.
Bu meselede Owganystanyň hökümeti hem sähel gozgansa, bize basym tok hem geler, derýanyň gyrasy hem berkidiler. Türkmenistan bize uly kömek edip otyr.


text:
Dünýäniň ähli künjeginden Rim katolik kardinallary Watikana ýygnanyp, täze Rim Papasyny saýlamaga taýýarlyk görýärler.
Kardinallar Papany saýlajak kanklawyň senesini kesgitlemek üçin, duşenbe gününden başlap gepleşikleri geçirerler.
Ozalky Rim Papasy Benedikt XVI saglyk ýagdaýy sebäpli, geçen aýyň ahyryna bu wezipeden çekilipdi. Ol soňky 600 ýylyň içinde öz ygtyýarlygyny tabşyran ilkinji pantifik boldy.
Watikan kanklawa 115 töweregi kardinalyň gelmegine garaşýar. Onuň geljek hepde geçiriljekdigi çaklanylýar.


text:
Birleşen Ştatlar Orsýetiň gündogar Ukrainanyň içine has kän howa goranyş sistemasyny ýerleşdirendigini we separatist güýçlere tälim bermek bilen, atyşygy bes etmek baradaky ylalaşygy bozýandygyny aýdýar.
ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň sözçüsi Marie Harf bu aýyplamalary 22-nji aprelde, Orsýetiň daşary işler ministri Birleşen Ştatlary Ukrainadaky krizisi we konflikti Orsýet bilen ÝB-niň, hususan-da Germaniýanyň arasyny bozmakda aýyplanynydan soň bildirdi.
“Orsýetiň harbylary gündogar Ukrainanyň içine goşmaça howa gorag sistemalaryny ýerleşdirdi we olaryň birnäçesini serhet liniýalarynyň golaýyna süýşürdi” diýip, Harfyň beýanatynda aýdylýar. Onuň tassyklamagyna görä, bu Orsýetiň gündogar Ukrainadaky gorag enjamlarynyň 2014-nji ýylyň awgustyndan bäri iň köpeldilen wagtydyr.
Çylşyrymly türgenleşik toplumy
Şeýle-de Harf pitneçi güýçleriň geçirýän çylşyrymly türgenleşik toplumynyň tebigaty bu tälim sapaklaryna Orsýetiň goşulandygyna şek-şübhe galdyrmaýar diýdi.
Bu beýanatda Orsýetiň Ukrainanyň gündogaryna agyr ýaraglary ibermek bilen bir hatarda, özüniň serhet ýakasyndaky goşunlaryny hem köpeldýändigi aýdylýar.
"Serhet boýunda degişlilikde durnukly güýçlere eýe bolmak bilen, Orsýet ol ýere goşmaça goşun birikmelerini hem iberýär" diýip, beýanat munuň Orsýetiň serhet boýunda 2014-nji ýylyň oktýabryndan bäri iň kän goşun ýerleşdiren wagtydygyny belleýär.
Harf rus we separatist güýçleriniň fewral aýynda Minskde ýewropalylaryň araçylyk etmeginde baglaşylan ýaraşyk ylalaşygynyň gadagan edýän ýerleriniň çäginde «esli möçberde top böleklerini we raketa atyjylary» saklaýandygyny aýtdy.
15-nji fewralda güýje giren çalamydar ýaraşyk gündogar Ukrainada hökümet güýçleri bilen orsýetçi pitneçileriň arasynda barýan we geçen ýyldan bäri 6 müňden gowrak adamy öldüren söweşleri kemeltdi.
Emma ÝHHG-nyň Ukrainadaky ýörite gözegçilik missiýasy geçen hepde soňky günlerde ýaraşyk şertleriniň bozulmagynyň «köp möçberde» artandygyny aýtdy.
Kiýew, NATO, Birleşen Ştatlar we başga-da birnäçe günbatar döwleti Orsýeti uzak wagt bäri separatistlere ýarag we goldaw ibermekde aýyplaýar, emma Moskwa bu aýyplamany ret edýär.
Birleşen Ştatlar we Ýewropa, Ukrainadaky krizisde oýnaýan roly sebäpli, Orsýete garşy sanksiýalar tapgyryny girizdi we olaryň diňe bir ýagdaýda, Minsk şertnamasynyň düzgünleri berjaý edilen halatynda ýatyryljagyny duýdurdy.
Orsýetiň bähbitleri
Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow 22-nji aprelde Ukrainanyň bütewiligi we bitaraplygy Orsýetiň iň gowy bähbidi diýdi.
Lawrow Moskwada ýerleşýän «Eho Moskwy», «Goworit Moskwa» we «Sputnik» radiostansiýalary bilen söhbetdeşlikde "Ukrainanyň bölünmezligi biziň bähbidimize. Ony harby-syýasy manyda esasan bitarap saklamak biziň bähbidimize» diýdi.
Şeýle-de Lawrow Birleşen Ştatlary Ukraina krizisini Waşingtonyň, öz sözleri bilen aýdylanda, Orsýetiň ÝB, hususan-da Germaniýa bilen hyzmatdaşlygyny bökdemek babatdaky «strategiki maksadyna» ýetmek üçin ulanmakda aýyplady.
Orsýetiň daşary işler ministri ABŞ-nyň Ukrainanyň harby güýçlerine instruktorlar bilen kömek bermek programmasynyň netijeli boljagyna hem şübhe bildirdi. Ol bu hili synanyşyklaryň Yrakda we Owganystanda üstünlikli bolmandygyny aýtdy.
Şu aýyň başlarynda Birleşen Ştatlardan 300 çemesi desantçy, Ukrainanyň milli gwardiýasyna tälim bermek üçin, günbatar Ukraina geldi. Moskwa bu çäräniň Ukrainadaky ýagdaýy «çynlakaý durnuksyzlaşdyryp biljegini» duýdurdy.
Ukrain esgerlerine tälim berýänleriň arasynda 35 sany britan harbysy hem bar. Mundan başga, Kanada hem ol ýere 200 çemesi instruktor iberjegini yglan etdi.
Lawrow Birleşen Ştatlary, Ýewropada taktiki ýadro ýaraglaryny ýerleşdirmek bilen, ýaraglary ýaýratmazlyk şertnamasyny bozmakda hem aýyplady.
Iňlisçeden terjime eden Ýowşan Annagurban.


text:
Çikagoly alymlar meşhur müsür faraony Tutanhamon gyzzyrma keselinden ölüpdir diýen netijä geldi.
Müsür hökümdarlarynyň 16-synyň mumyýalary barlananda, Tutanhamony goşmak bilen dördüsiniň gyzzyrmanyň agyr görnüşine sezewar bolandygy anyklandy. Bu açyş bolsa ýaş faraon öldürilendir ýa başga bir keselden ölendir diýen çaklamany ýalana çykarýar.
Hiç kim tarapyndan gozgalmadyk Tutanhamonyň tabydy 1922-nji ýylda tapylypdy. Ol çak bilen, biziň eramyzdan öň 1324-nji ýylda ölüpdir.
Alymlaryň çaklamasyna görä ol aradan çykanda 19 ýaşynda eken.


text:
Ýewropa Bileleşiginiň daşary syýasat boýunça ýolbaşçysy Katrin Aşton Ukrainada dowam edýän hökümete garşy çykyşlar bilen bagly çözgüt tapmak ugrunda prezident Wiktor Ýanukowiç bilen duşuşýar.
Aşton sişenbe güni oppozisiýa liderleri bilen nahar başynda gepleşik geçirdi. Aştonyň oppozisiýa bilen çarşenbe güni hem duşuşjakdygy aýdyldy.
Ukrain parlamentiniň oppozision agzalary çarşenbe güni prezidentiň ygtyýarlyklaryny çäklendirmek boýunça inisiatiwasyny öňe sürmegini dowam etdirdiler. Witaliý Kliçko “prezidentiň ähli jogapkärçiligi parlamentiň üstüne atmak isleýändigini duýýaryn, emma men ýene bir gezek ýatladýaryn, şu günki gün bar ygtyýarlyk bir adamyň, ýagny Ukrainanyň prezidentiniň elinde jemlenýär” diýip belledi.
Ukrainadaky protestler geçen ýylyň noýabr aýynda prezident Wiktor Ýanukowiç ÝB bilen ýakynlaşmak barada ylalaşyga gol çekmekden boýun gaçyransoň başlandy.


text:
Meşhur amerikan aýdymçysy Jennifer Lopeziň prezident Berdimuhamedowyň doglan gününde aýdym aýtmagy halkara habar serişdeleriniň ünsüni ozal görülmedik bir derejede Türkmenistana çekdi.
29-njy iýunda, Balkan welaýatynda geçýän Medeniýet hepdeliginiň çäginde, prezident G.Berdimuhamedowyň 56 ýaşynyň dolmagyna gabatlanyp guralan uly konsertde amerikan aýdymçysy bilen bilelikde türk, arap, ors, hytaý we türkmen aýdymçylary hem çykyş etdiler.
Bu konsert, görnüşinden, Türkmenistanda geçirilýän Medeniýet hepdeliginiň dowamy hökmünde kabul edilmelidi. Emma ol, adam hukuklaryny goraýjylaryň, žurnalistleriň ýene bir gezek Türkmenistandaky hukuk problemasyny ýatlamaklaryna sebäp boldy.
Şeýle-de bu konsert sungat wekilleri we awtoritar hökümet, dilde aýdylýan sözler bilen durmuşda edilýän hereketleriň arasyndaky çaprazlyk baradaky meselä ünsi çekdi.
Başga bir tarapdan, bu konsert “ýerli aýal-gyzlaryň okuwda we işde bir kybapdaky milli eşik geýmeginiň talap edilýän ýurdunda, ummasyz pul dökülip, türkmen medeniýetine ýat tanslaryň edilmegi kime we näme üçin gerek boldy?” diýen soragy hem döretdi.
Mundan başga, Jennifer Lopeziň bu konsertden alan puluny sahawatçylyga harçlamalydygyny aýdanlar hem boldy.
Ýöne halkara metbugatynda turan uly galmagala garamazdan, Türkmenistanda ýene şeýle konsenrtler dowam etdiriljege çalym edýär, çünki prezident Berdimuhamedow indiki Medeniýet hepdeligini Daşoguzda geçirmek baradaky karara gol çekdi.
Eýsem bu ýagdaý, onuň ýerli halk tarapyndan garşy alnyşy, Günbatar metbugatynda bu meseläniň döreden gowry, şonuň ýaly-da sungat wekilleri we adam hukuklary barada kim näme pikir edýär?
Azatlyk Radiosy nobatdaky “Tegelek stol” söhbetdeşligini şu meselä bagyşlaýar.
Pikirleriňize, bellikleriňize garaşýarys.


text:
Şu gün Gazagystanyň parlamentiniň aşaky palatasy prezident Nursoltan Nazarbaýewe «milletiň lideri» diýen täze statusy beriji kanuny proýekti goldap ses berdi.
Bu täze status prezident Nazarbaýewe birgiden goşmaça eldegrilmesizlik hukuklaryny berýär.
Bu kanuna gorä, Nursoltan Nazarbaýew diňe bir prezidentlik möhletiniň dowamynda däl, eýsem, prezidentlik wezipesinden gidenden soň hem hiç hili kanun bozmalarda aýyplanylyp bilinmeýär.
Oňa garşy ýaramaz sözleri ulanmak we ony ýaramaz işlerde aýyplamaklyk hem, täze kanuna görä, jenaýat işi hasaplanylýar.
Indi bu baradaky kanunyň proýekti parlamentiň ýokarky palatasynda sese goýulmaly.


text:
25-nji sentýabrda, bölüniji Dagly-Garabag regionynyň golaýynda dört ermeni esgeri azeri güýçleriniň atan top we tüpeň oklaryndan wepat boldy diýip, Dagly-Garabagyň Goranmak ministrligi aýtdy.
Bir gün ozal Ermenistan özüniň Tawuş regionynda, azeri oklary netijesinde üç sany graždan aýalyň ölendigini aýtdy.
Azerbaýjan soňky habara bada-bat düşündiriş bermedi, emma Ermenistany graždan adamlary nyşana öwürmekde, ýagny olary bilkastdan graždan desgalarynyň içinden we töwereginden Azerbaýjanyň ýaragly güýçlerine tarap ok atylýan pozisiýalarda ýerleşdirmekde günäledi.


text:
Ysraýyl resmileri Gündogar Ýerusalimde ýewreý obalary üçin 900 töweregi jaýyň guruljakdygyny mälim etdiler.
Içeri işler ministrligiň metbugat-wekili Efrat Orbaç sişenbe güni çykyş edip, Gilo sebitini giňeltmek boýunça taslamanyň ykrar edilendigini aýtdy.
Mundan öň, ýekşenbe güni Ysraýyl Günbatar kenarda we Gündogar Ýerusalimde 1 müň 200 gowrak täze jaý gurjagyny aýdypdy. Häzirki gürrüňi edilýän 900 jaý mundan daşgary guruljak binalardyr.
Bu wakalar ABŞ-nyň araçylyk etmeginde çarşenbe güni geçirilmeli Ysraýyl-Palestina ýaraşyk gepleşiklerine gabat geldi.
Waşington Ysraýylyň goşmaça jaýlary gurmak planlaryna “çuňňur aladasyny” bildirdi. Şol bir wagtda, ABŞ-nyň döwlet sekretary Jon Kerri palestinalylara ýüzlenip, Ysraýylyň gurluşyk planlaryna “öçlülik bilen jogap bermezlige” çagyrdy.


text:
Mary welaýatynyň Sakarçäge etrabynda häkimiýetler dükan eýeleri tarapyndan ornaşdyrylan ýagtylandyryş çyralaryny söküp başladylar. Bu barada sakarçägeliler sosial ulgamlarynyň üsti bilen Azatlyk Radiosyna habar berdiler.
Geçen hepdäniň başyndan bäri ýerli elektrik edaranyň wekilleri – öňünden hiç hili duýduryş bermezden – ilatyň özi tarapyndan dikilen ýagtylandyryş ulgamlarynyň simlerini kesmek kampaniýasyny alyp barýarlar.
Resmiler eýýäm ençeme ýyldan bäri duran ýagtylandyryş çyralarynyň edil häzirki pursat aýrylmagyny olaryň “ölçeýji abzallara birikdirilmän çekilendigi” bilen düşündirýärler. Gepiň gerdişine görä ýatladyp geçsek, bu kampaniýanyň başlamagynyň edil öňüsyrasy, ýagny 22-nji awgustda Türkmenistanyň prezidenti çykyş edip, ýurtda “elektrik togunyň bikanun ulanylmagy” we “elektrik togunyň gözegçiliginiň gowşadylmagy” ýaly meselelere öz nägileligini bildiripdi.
Sakarçäge etrabynyň ýerli häkimiýetleri elektrik ölçeýji – ilat arasynda “sçýotçik” diýlip atlandyrylýan – abzallara birikidirilmän çekilen ýagtylandyryş ulgamlarynyň “bikanundygyny” aýdyp, bu çäreleriň kanuny netijeleriniň hem boljakdygyny duýdurýarlar.
Şol bir wagtda, ýerli ilatyň gijeleriň gözdürtme garaňkylygyna garşy diken çyralarynyň deregine başga nähilidir bir ýagtylandyryş ulgamlary ornaşdyrylmaýar.
Sakarçägäniň etrap bazarynyň golaýyndaky bir dükanyň eýesi Ata özüniň diken çyrasynyň aýrylmagy bilen gijelerine tutuş bir köçäniň tümlüge bürenýändigini aýdýar.
“Biz hem muny keýpine dakamzok. Näçe ýyldan bäri köçelerimiz garaňkyrap dur. Aýyrmany bilen, goýmany hem bilsin. Ýedi ýada mugt tok berenden, öz ilatyny üpjün etsinler” diýip, Ata sosial ulgamlar arkaly Azalyk Radiosyna öz nägileligini bildirdi.
Azatlyk Radiosy bilen habarlaşan türkmenistanlylaryň berýän maglumatyna görä, ilatyň diken ýagtylandyryş çyralary Marynyň Wekilbazar etrabynda hem giň gerimde aýrylyp başlanypdyr.
Bu maglumatlar boýunça Azatlyk Radiosynyň Mary welaýatynyň Sakarçäge we Wekilbazar etaplarynyň degişli resmilerinden nähilidir bir kommentariý almak synanyşyklary şowsuz boldy.


text:
Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin täze döreýän güýçleriň liderleri bilen Orsýetiň Ufa şäherinde sammit geçirýär.
Bu sammite umuman Moskwanyň Günbatar bilen Ukraina üstünde dörän gapma-garşylyk zerarly izolýasiýa düşmändigini görkezmek synanyşygy hökmünde garalýar.
BRICS ýurtlarynyň – Braziliň, Orsýetiň, Hindistanyň, Hytaýyň we Günorta Afrikanyň liderleri gündogar Ukrainadaky ganly çaknyşyk barada «çuňňur alada» bildirilýän jarnama kabul etdiler.
Bu dokument taraplaryň ikisini hem fewralda Ukraina, Orsýet we pitneçiler tarapyndan, ÝHHG-nyň gatnaşmagynda baglaşylan ýaraşyk şertnamasynyň talaplaryny ýerine ýetirmäge çagyrdylar.


text:
Häzirki wagtda Bodibilding sporty bilen meşgullanýan sport türgenleri kilogramlap proteinli (belokly) içgileri satyn alýarlar we maşk etmezden öň we soň kabul etmäge çalyşýarlar. Elbetde her kim myşsa agramyny artdyryp, gerekmejek ýagdan dynmagy isleýär. Protein içgileriniň we başga-da iýmit goşundylarynyň görnüşleri köp, emma biz olaryň görnüşleri barada däl-de, gerekli bolan mukdary, ulanyşy, peýdalary we bar bolan zyýanly taraplary barada söz açmagy dogry bildik.
Protein içgileri näme?
Protein tozunyň birnäçe görnüşleri bellidir: uýadylan süýtli (whey), soýaly (soy), kazeinli (casein-süýdün düzümindäki belok). "Suwda ereýjiliginiň ýokarydygy sebäpli, uýan süýtden ýasalan protein tozy iň amatly hasaplanýar" diýip, Nýu-Ýork şäherinde ýerleşýän döwlet institutynyň maşklar we sagdyn iýmit fakultetiniň professory Peter Howart belläp geçýär. "Aýratynlykda, uýadylan süýtli protein doly protein diýip hasaplanýar, sebäbi ol öz içinde hemme adama peýdaly bolan dokuz sany aminoturşylyklary saklaýar. Wegan berhizini saýlan adamlar soýa proteinini ulanyp bilerler, emma soýaly protein öz tagamsyzlygy we suwda pes ereýjiligi bilen bellidir".
Protein içgisi barada halkyň içinde ýalňyş düşünjeler bolup, köp adamlar proteinli içgileri steroid gormonlarynyň hataryna degişli edýärler. Emma bu düýbünden beýle däldir. Protein içgileri düzümi boýunça ýokumly bolup, steroidler ýaly endokrin ulgamyna ýaramaz täsirini ýetirýän däldir.
"Ondan başga-da, proteinli içgiler arassa "myşsalaryň agramyny artdyryjlar" däl, myşsalaryň agramyny artdyryjylarda köp mukdarda karbogidratlar (uglewodlar) bolup, bular içilende göni myşsalara düşýärler. Köp türgenler bu protein içgilerini maşk ýerine ýetirmezden öň we soň içýärler, emma bu düýbünden ýalňyş hereket" diýip berhiz lukmany Barbara Lewin düşündirýär. B. Lewiniň aýtmagyna görä, sport maşklaryndan öň, türgenleşme wagtynda we ondan soň biziň bedenimize karbogidratlar gereklidir. Karbogidratlar beden üçin ýangyç ýaly, ýagny olar myşsalar üçin yangyç bolup durýar we myşsalaryň ösmegi üçin iň möhüm elementdir. Elbetde, proteinli içgiler hem maşklardan soň myşsalar üçin gereklidir, emma bedene gerekli bolan karbogidrat-protein zerurlygynyň gatnaşygy 4:1, käbir halatlarda 5:1 deňdir. Proteinli içgileri bolsa myşsalara aminoturşulyklary hem berýärler, şonluk bilen myşsalaryň ýagdaýyny gowlandyrýarlar. Lewiniň maslahat bermegine görä, maşklary ýerine ýetirýän wagtlaryňyzdan başga, proteini günüň dowamynda islän wagtyňyzda kabul edip bilersiňiz.
Proteiniň güýji
Köp ýyllaryň dowamynda sport bilen meşgullanýan türgen höküminde, men proteinli içgilere bolan gyzyklanmanyň döremegine düşünýän, sebabi protein biziň bedenimizdäki her öýjük üçin gerekli bolan serişde bolup durýar. Saç we dyrnaklarymyz esasan proteinden ybarat. Bedenimiz proteini myşsa süýümlerini gurmak we ösdürmek üçin ulanýar. Bedenimizde protein fermentleri, gormonlary we başga-da beden üçin zerur biologiki maddalary döretmek üçin ulanylýar. Proteinler süňkleriň, deriniň we gan ulgamynyň emele gelmegi üçin hem gereklidir.
Ýag we karbogidratlar bilen protein bir "makronutrientdir", beýle diýmek, biziň bedenimiz üçin uly mukdarda gerekli iýmitlenme serişdesidir. Witamin we minerallar ýaly az mukdarda gerekli bolan elementlere "mikronutrient" diýýärler. Ýag we karbogidratlar bedende saklansa hem, kabul edilen proteini beden uzak wagtlaýyn saklap bilmeýär, ýagny protein üçin bedende "ätiýaçlyk çelegi" ýok.
Şeýlelikde, proteinli garyndylary günde kabul edip durma zerurlygy döreýär. Aslynda türgenlere her gün onuň köp bolmadyk mukdary zerur bolup durýandyr.
Näçe protein gerekli?
Biziň köpümiziň bilşimize görä, myşsalary ösdürmek üçin köp türgenleşip, proteinli içgileri köp kabul etmek zerur bolup durýandyr. Ýöne beloklaryň ýokary mukdarynyň bedene düşmeginiň alyş-çalyş hadysalarynyň bozulmagynyň, şonuň bilen bagly keselleriň (podagra) we böwrekleriň işiniň bozulmalarynyň ýüze çykmagyna getirip biljekdigini bilmelidir.
Proteiniň zerur mukdary barada berhiz lukmanlarynyň arasynda jedeller dowam edip, olaryň köpüsiniň pikirine görä, her gün öz agramyňyzyň her kilogramyna 1,54 gram protein almaklyk ýeterlikdir. Ýagny, 80 kilogramm agramly türgen üçin bir günde 123 gramm protein ýeterlik bolup durýandyr.
Ýöne bu mukdardaky proteini aşakdaky önümlerden hem alyp bolýar:
► Towuk döşi – 2 sany – (65 g);
► Ýumurtga – 3 sany – (18 g);
► Sygyr eti – 120-130gr – (40 g).
Görşümiz ýaly, hökman proteinli içgileri içmek hökman däl, bedene gerekli bolan mukdary başga önümlerden hem alyp bolýar. Üstesine hem, bular öz tebigatymyzyň berýän önümleri bolup, bazarlarymyzda elýeter bahaly önümler bolup durýandyr.
Elbetde, protein içgilerini taýýarlamak we içmek, proteiniň hasabyny ýöretmek üçin amatly bolup durýar, emma başga önümleri iýip, hasabyny ýöretmek hem bir kyn mesele däldir.
Haçan öz berhiziňizde proteiniň köp mukdaryny ulanyp bilersiňiz?
Sport türgenleri öz berhizlerinde proteiniň ýokary mukdaryny aşakdaky ýagdaýlarda ulanyp bilerler:
→ Yetginjeklik ýyllarynda – ýetginjek sport maşklaryndan soň myşsalary ulaltmak üçin ulanyp biler, sebäbi ýetginjeklik ýyllarda beden belogyň ýokary mukdaryna mätäç bolýar.
→ Sport bilen meşgullanmaga başlan bolsaňyz – eger-de sport maşklary bilen meşgullanmaga täze başlan bolsaňyz hem-de myşsalary ösdürmek isleýan bolsaňyz, başda kadadan biraz ýokary protein ulanyp bilersiňiz.
→ Sport bilen türgenleşmeleriňizi artdyraňyzda – eger-de adaty ýagdaýda hepde-de 3 gezek ýarym sagatdan sport bilen meşgullanyp, häzir bolsa ýarym marafona taýýarlyk görüp başlaýan bolsaňyz, adatdakysyndan ýokary proteiniň mukdaryny ulanyp bilersiňiz.
→ Haçanda şikeslenme geçiren bolsaňyz – myşsalary çalt taplandyrmak üçin proteiniň köpeldilen mukdaryny berhiziňizde ulanyp bilersiňiz.
Proteinli matematika
Aşakdaky örän aňsat usulyň kömegi bilen öz berhiziňizde proteiniň ýeterlik mukdaryny ulanyp-ulanmaýandygyňyz barada netije çykaryp bilersiňiz.
Dynç alýan sport türgenleri: bir günde her beden kilogramyna 1,1-1,6 gramm protein.
Ýaryşlara taýýarlyk görýän we ýaryşlara gatnaşýan sport türgenleri: bir günde bedeniň her kilogramyna 1,3-1,9 gramm protein.
Ýetginjek ýaşly sport türgenleri: bir günde bedeniň her kilogramyna 1,7-1,9 gramm protein.
Beden agramyny almaga ymtylýan türgenler: bir günde bedeniň her kilogramyna 1,5-1,9 gramm protein.
Beden myşsalaryny ösdürmek üçin kadaly we erjel türgenleşmeleriň zerurlygyny belläp hem-de tebigatyň berýan proteine baý bolan önümlerini iýip, beden üçin sagdyn we peýdaly protein çeşmesini ulanmaklygy maslahat berýärin.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Çeçenistanyň paýtagty Groznyda köp adamly demonstrasiýa toplanan adamlar Demirgazyk Kawkaz respublikasynyň Kreml tarapyndan goldanylýan lideri Ramzan Kadyrowa goldaw bildirdiler.
Çeçenistanyň Içeri işler ministrligi 22-nji ýanwarda bir million çemesi adamyň demonstrasiýa çykandygyny aýtdy.
Ýygnananlaryň bir topary Orsýetiň prezidenti Wladimir Putiniň we Kadyrowyň syýasatlaryny mahabatlandyrýan plakatlary galdyrdy.
Çeçen parlamentiniň spikeri Magomed Daudov ýygnanyşykda çykyş edip, şeýle diýdi:
"Bikanun gazanan baýlyklary, döwlet bähbitlerine eden açyk haýynlyklary bilen tanalan, töleg tölenen gurjaklar peýda boldy, olar şular: [Aleksei] Nawalny, [Mihail] Hodorkovsky, [Aleksei] Wenediktow, [Igor] Kalyapin, [Lew] Ponomaryow, [Ilya] Yaşin, [Garry] Kasparow, [Viktor] Shenderowiç, [Mihail] Kasyanow, [Swetlana] Gannuşkina, [Aleksei] Şaburow, bu toparyň galanlary milli dönüklerdir" diýip, ol aýtdy.
Hepdäniň başynda döwlet pudagyndaky edara-kärhanalaryň işgärleriniň hökümet tarapyndan ýygnanyşyga gatnaşmaga borçly edilýändigi barada habarlar çykdy.
Demonstrasiýa toplananlar «Ramzan, Ramzan» diýip gygyryşdylar.
Demonstrasiýa çykanlaryň ýene bir topary bolsa oppozisiýa aktiwistleriniň we Putiniň tankytçylarynyň atlary ýazylan we olary «dönükler», «bäşinji kolonna» we «Orsýetiň utanjy» diýip atlandyrýan plakatlary galdyrdy.
Bu demonstrasiýa Kadyrow oppozisiýa aktiwistlerini we syýasatçylaryny «halk duşmanlary» diýip atlandyranyndan 10 gün soň geçirilýär. Şonda Kadyrow oppozisiýa aktiwistlerini we syýasatçylaryny «sud edip, türmä basmaly» diýipdi.
Groznyda Kadyrowyň goldawyna gurnalan ýygnanyşykda çykyş eden, ady aýdylmadyk bir adam bolsa şeýle diýdi:
"Olar (günbatarlylar) bizi bilim berilmedik adamlar hökmünde häsiýetlendirýärler, emma siz ilkinji mobil telefonyň Orsýetde oýlanyp tapylandygyny bilmelisiňiz. 1968-nji ýylda [öňki sowet lideri Leonid] Brežnewiň «Wolgasynda» bir mobil telefon bardy. Emma olar ony hiç wagt resmileşdirmediler, ýagny patent almadylar. Eger şonda biz patent alan bolsadyk, onda bize nebit we gaz gerek bolmazdy. Biz şonuň hasabyna ýaşardyk” diýip, ady aýdylmadyk demonstrasiýaçy aýtdy.
Şeýle-de ol internetiň ilki Orsýetde dörändigini, ýagny «beýik KGB-niň ofisinde peýda bolandygyny, telewizoryň hem Orsýetde oýlanyp tapylandygyny aýtdy:
«Olar (günbatarlylar) bizi Ýer togalagyndaky iň däli adam hökmünde häsiýetlendirýärler, emma eziz dostlar, biziň kuwwatymyz bar! Biz güýçli! Biz ýeňeris!" - diýip, Çeçenistanyň Kreml tarapyndan goldanylýan lideri Ramzan Kadyrowyň goldawyna geçirilen ýygnanyşykda çykyş eden adam aýtdy.
Orsýetiň oppozisiýa toparlary, Amnesty International, Žurnalistleri goramak baradaky komitet Kremliň Kadyrowyň beýantalary boýunça «degişli» çäre görmegini talap etdiler.
Kadyrow adam hukuklarynyň köpçülikleýin bozulmalarynda we hem Orsýetiň içinde, hem daşynda öz syýasy garşydaşlarynyň kast edilip öldürilmegine ýolbaşçylyk etmekde giňden aýyplanýar.
Iňlisçeden türkmençä geçiren Ýowşan Annagurban.


text:
Ermenistanyň paýtagtynda elektrik bahalarynyň gymmatladylmagyna garşy protest bildirýän demonstrasiýaçylar özlerine 'şübheli adamlaryň' azar berýändigini aýdýarlar.
«Talamaň» diýen şygary öňe süren aktiwistleriň 27-nji iýundaky beýanatynda ermeni resmileriniň bu meselä üns bermeklerine we kanun goraýjy guramalaryň "özlerini gorkuzmaga synanyşman, kanunyň çäginde hereket etmeklerine" çagyrylýar.
Olar azar berilmeginiň hiç bir anyk mysalyny açyp görkezmediler. Protestçiler elektrik bahalarynyň gymmadylmagy baradaky kararyň ýatyrylmagyny talap etdiler.
Şeýle-de olar elektrigiň häzirki bahasynyň hem derňelip, arzanladylmagyny talap edýärler.
Mundanam başga olar 23-nji iýunda aktiwsitleri we žurnalistleri uran polisiýa ofiserleriniň jezalandyrylmagyny isleýärler.