text:
NUR-SULTAN. QazAqparat – 2025 jyldan bastap elimiz tolyqqandy latyn álipbıine kóshedi. Al keshe ǵana QR Premer-Mınıstri Asqar Mamın Qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi ulttyq komısıa otyrysyn ótkizip, onda latyn grafıkasyndaǵy jańa jetildirilgen qazaq álipbıi jarıalandy. Bul jumys qalaı jasalyp jatyr, jańa tańbalar qandaı qaǵıdatpen iriktelip alyndy, termınder men jer-sý attary qalaı jazylady? Osy jáne ózge de saýaldar boıynsha QR Mádenıet jáne sport mınıstrligi Til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy Ádilbek Qaba men «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń atqarýshy dırektory Erbol Tileshov suhbat bergen bolatyn.
− Qazirgi ýaqytta zaman aǵymyna qaraı, latyn álipbıiniń múmkindigi artyp kele jatyr. Baýyrlas túrki halyqtarynda da latyn álipbıin qoldanysqa engizgen memleketter barshylyq. Latyn negizdi qazaq álipbıin jasaý barysynda halyq usynystary nazarǵa alyndy ma, qoǵamdyq ashyq talqylaýlar ótti me, sol jaıynda aıtyp ótseńiz?
− Ádilbek Qaba: Ózderińizge belgili, 2019 jyly qarasha aıynda Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly latyn álipbıin jetildirý týraly tapsyrma bergen bolatyn. Osy tapsyrmaǵa oraı, bir jyldan astam ýaqytta úlken jumys jasaldy. Olardyń ishinde qoǵamnyń pikirimen sanasa otyryp, talqylaý júrgizdik. Bul álipbıdi tek qana ǵalymdar birjaqty jasady dep aıtýǵa bolmaıdy. Búkil azamattardyń, ǵalymdardyń, basqa da sala mamandarynyń pikirleri eskerildi, 40-tan astam álipbı jobasy kelip tústi. Osy jobalarǵa ǵalymdarymyz keńinen taldaý jasady. Sol kezde 70-90 ǵalymnan jáne 4 toptan turatyn orfografıalyq jumys toby qurylǵan bolatyn. Bir jyldan astam ýaqytta orfografıalyq jumys tobynyń otyrysy 8 ret ótti. Biz únemi baspasózben jumys istep otyrdyq. Usynyp otyrǵan álipbıdiń árbir tańbasyna deıin qalaı bolady, qalaı dybystalady degen suraqtarmen eki ret respýblıkalyq ashyq talqylaý ótkizdik.
Qazir búkil álemdegi memleketterdiń 36 paıyzy latyn álipbıin qoldanady. Naqtyraq aıtar bolsaq, 11 paıyzy – arab jazýyn, 17 paıyzy – qytaı ıeroglıfin paıdalanady, al kırılısany bar bolǵany 4,5 paıyz ǵana halyq qoldanady. Sosyn «Latyn álipbıine ótýden ne utamyz?» degen suraq týyndap júr. Tipti qarapaıym dúnıelerdi alsaq ta, ushaqqa bılet satyp alsańyz, áýe bıleti latyn qarpinde jazylady. Oǵan kózimiz úırendi. Kompúterdiń kez kelgen tetigi, poshta, bank, ǵylym, standarttaý júıeleri de latyn qarpinde belgilengen. Damyǵan AQSh, Germanıa, Fransıa, Shvesıa, Italıa, Shveısarıany alyp qarasaq, barlyǵy latyn álipbıin qoldanady. Sondyqtan, latyn álipbıi arqyly halyqaralyq qaýymdastyqqa, jahandaný men damýǵa jaqyndaı túsemiz.
− Jańa álipbıde halyqty oqytý jumystary qalaı júredi? Oqýshylar men stýdentterdiń bilim ordasynda úırenetini túsinikti, al eresekter ne isteıdi?
− Erbol Tileshov: Eresek turǵyndar úshin de jumysy men mamandyǵyn eskere otyryp, arnaıy oqytý baǵdarlamasy ázirlenedi. Osy baǵdarlama boıynsha oqý quraly da shyǵarylady jáne taratylady. Biz ázirge oqý quralyn daıyndap qoıdyq, jańa álipbı resmı túrde bekitilgen soń joba iske qosylady. Olardy kim oqytady? Barlyq oblys, qala, aýdan ortalyqtarynda til basqarmalary janynda oqytý ortalyqtary jumys isteıdi. Olar 1989-1990 jyldardan beri til úıretip keledi, ádistemelik tájirıbeleri bar. Árıne, tilge qaraǵanda, alfavıt pen jazý erejesin úıretken áldeqaıda ońaı. Óıtkeni, jańa álipbıdi tildi jetik biletin ózimizdiń turǵyndar úırengeli otyr. Sondyqtan, esh qıyndyq bolmaıdy dep oılaımyz.
Keı adamdar til reformasynan keıin «saýatsyz bolamyz, halyq oqymaı ketedi, talaı qoljazbalarymyzdan aıyrylamyz» dep aıtyp júr. Mektepke baratyn 6-7 jasar balany alyp qaraıyqshy, ol eki aıda 42 áripti jattap shyǵady. Al munda eresekter latyn qarpindegi 31 áripti oqyp-bilýi kerek, onyń teń jartysy – Aa, Oo, Mm syndy áripter baıaǵydan tanys. Barshamyzdyń eń kemi 9 synyptyq bilimimiz bar ǵoı, 9-synypta hımıalyq elementterdiń perıod kestesin – 130-ǵa jýyq latynsha ataýlardy jattadyq, fızıkadan birlikter júıesin oqydyq. Kóshege shyqsaq ta, aınalymyzda kóptegen belgiler men ataýlar, brendter latyn qarpinde bolady. Iaǵnı, HHİ ǵasyrda «latınısa» keńistiginde ómir súrip jatyrmyz jáne 90-jyldary latyn jazýyna kóshken Ózbekstan, Túrikmenstandaǵydaı qıyndyqtar bolmaýy kerek.
− Álipbı jasaýda qandaı prınsıpter negizge alyndy? Baýyrlas Ózbekstan, Ázerbaıjan, Túrkıa men ózge de elderdiń tájirıbesi eskerilip, til mamandarymen keńestińizder me?
− Ádilbek Qaba: Álipbı túzýde halyqaralyq tájirıbeler tereńinen zertteldi deýge bolady. Oǵan bir jyl ishinde múmkindik te boldy, qajettilik te boldy. Ázerbaıjan, Ózbekstan, Túrkıa jáne Reseıdegi túrkitildes halyqtarymyz bar, barlyǵy 9 eldiń ǵalymdary jınalǵan úlken ǵylymı konferensıa eki ret uıymdastyryldy. Onda álipbı jasaý tájirıbeleri talqylandy, ǵalymdar baıandamalaryn jasap, ózderiniń áttegen-aılaryn aıtty. Bizdegi qazir jazyp júrgen Ó, U, Ú, İ degen áripter kırılısada joq qoı, ony kezinde til jasaýshy mamandarymyz ózderi jasady. Latyn jazýynda da ózimizge tán Ó, U, Q, Ń sıaqty áripter joq, olardy basqasha tańbalaý kerek. Mysaly Ázerbaıjan latyn jazýyna kóshse de, Áá dybysyn brend retinde qaldyrǵan edi. Sony mysalǵa keltirip, Ázerbaıjan sekildi Áá tańbasyn qaldyrý usynystary boldy. Biraq, Ázerbaıjan ǵalymy Elshin Ibrahımov myrza bizge arnaıy hat jazyp, osy Áá dybysynan qıyndyq kórip jatqanyn, bul qatelikti qaıtalamaýdy aıtty. Halyqaralyq deńgeıde bank, ınternet, ǵylym salasynda jumys istegende, latynısanyń quramyna kirmeıtin bóten dybystar tórtburysh bolyp jazylmaı qalady. Sóıtip, Áá-ni qaıtadan qolmen engizýge týra keledi.
Ekinshiden, álemdik tájirbelerdi zerttep, jetpegen dybystardy aldyq dedik qoı, olardy brevıs, sedıl deımiz. Jańa álipbıdiń aldyńǵylarynan ereksheligi – kırılısadaǵy 42 áriptiń ornyna 31 áriptiń bolýy. Árip jetpegendikten dıakrıtıkalardy alýǵa týra keldi. Olardyń qandaı qajettiligi baryn ǵylymı derekterge súıenip aıtý kerek.
− Dıakrıtıkalyq tańbalardy qandaı ǵylymı negizge súıenip qostyńyzdar?
− Ádilbek Qaba: Bizdiń aıtyp otyrǵan nársemiz, dıakrıtıkalardyń 4 túri bar, olar – ýmláýt ( ̈ ), makron ( ˉ ), sedıl ( ̧), brevıs ( ̌ ) dep atalady. Mysaly Áá, Óó, Úú áripteriniń tóbesine eki núkte, ıaǵnı ýmláýt qoıylǵan. Sebebi túrik, ázerbaıjan, túrikmen, nemis, fın jáne basqa 30-dan astam elderde ýmláýtpen jińishke daýystardy belgileıdi. Jeke tańba jasaıtyn dıakrıtıkalyq belgi retinde qabyldanady, halyqaralyq tanymaldylyǵy óte joǵary, sondyqtan alyp otyrmyz. Mysaly Ǵǵ dybysy brevıspen belgilenip tur, 20-dan astam elde brevıs tamaqtan shyǵatyn qysqa dybystardy bildiredi. Makron – daýysty dybystardyń sozylyńqylyǵyn bildiredi. Shsh degen yzyń daýyssyzdarǵa sedıl qoıylyp otyr. Osy sıaqty árqaısysynyń óz erekshelikteri bar.
− Erbol Tileshov: Álemde Halyqaralyq fonetıkalyq qaýymdastyq degen óte bedeldi uıym bar. Onyń shtab páteri Londonda ornalasqan, al uıym 1886 jyly bizdiń Abaıdyń zamanynda qurylǵan. Onda latyn áripteri men tańbalarynyń qory bar, jalpy sany 52 árip pen 109 tańba saqtalǵan. Sol qordan ózimizge qajetti áripterdi aldyq. Mysaly, brevıspen jazǵan qazaqsha áripti afrıkalyq fılolog oqysa, brevıspen qalaı oqylatynyn biledi. Ýmláýt qoısaq, áriptiń jińishke daýysty ekeni aǵylshynǵa da, qytaıǵa da túsinikti bolady. Keı adamdar ýmláýt qoıylǵan áripti kórse, túrik alfavıti dep shyǵady. Túrikter de, qazaqtar da 20-jyldary latyn jazýyna kóshkende osy uıymǵa júgingen. Iaǵnı, tutas álemge ortaq ereje bar, brevıs, ýmláýt, makrondar – jolda júrý erejesi sekildi halyqaralyq sımvoldar bolyp sanalady.
Jańa álipbı qurýda dıgraftardan bas tarttyq, óıtkeni «bir dybys – bir árip» qaǵıdatyn ustandyq. Qosarlanǵan áripter qatar júretin dıgraftar fransýz, aǵylshyn syndy roman tilderine arnalǵan. Latyn álipbıiniń ózi de túrik, slaván emes, roman tilderine arnalǵan ǵoı. Sondyqtan, roman tilderimen sáıkes keletin áripterdi ózgerissiz qaldyryp, tól áripterimizge dıakrıtıka qoldanýǵa májbúrmiz. Jańa árip qossaq, Áá tańbasyn qaldyrǵan Ázerbaıjannyń kúıin keshýimiz múmkin. Qazaqstannan tys jerlerde turatyn 5 mln qandasymyzǵa da jańa álipbıdiń ortaq túsinikti belgilermen jazylýy mańyzdy. Bul Jer sharyndaǵy barlyq qazaqtarǵa ortaq alǵashqy álipbı bola alady. Kırılısa bizdi biriktire almady, tóte jazýda – halyqtyń saýaty tómen deńgeıde boldy. Al qazir HHİ ǵasyrda qazaqtardy qan týystyǵy, til jáne álipbı jaqyndastyra alady. Bul biz úshin óte mańyzdy, ilgeri qadam bolmaq.
− Jańa emle erejesinde qandaı ózgerister bolýy múmkin, áripterdiń jazylýyna qatysty qoǵamnyń syn-pikirinen qandaı qorytyndy shyqty?
− Erbol Tileshov: Kez kelgen ereje zattyń, qubylystyń sıpatyn bildiredi. Til de aǵza sekildi ǵasyrlar boıy qalyptasyp, óziniń ishki jáne syrqy júıesin qalyptastyrady. Tildi meńgerý úshin, týyndy jasap, shyǵarma jazý úshin erejesin bilý kerek. Tildiń erejesi – onyń konstıtýsıasy tárizdi. Ereje bolmasa, tildik júıe buzylady, til óziniń kelesi mádenı-rýhanı deńgeıine kóterilmeıdi, alǵashqy qaýymdyq, feodaldyq negizderinde qalyp qoıady.
Birinshi aıyrmashylyq – áripterdiń 42-den 31-ge deıin qysqarýy, ıaǵnı qysqarǵan áriptermen birge erejeleri de ketti. Biz qazir ıa, ıý, sh, , qalaı jazylatynyn oqytpaımyz, óıtkeni olar jańa alfavıtimizde joq jáne bolmaýy da tıis edi. Ekinshiden – sózjasam men sózdiń jazylýynda orys tiliniń orfografıasyn qaıtalap keldik. Keńes zamanynda solaı boldy jáne ekonomıkada sosıalıstik erejelerden qalaı arylsaq, tilimizde de bóten standarttardan bas tartýymyz kerek. Árıne, orys tili – baı til, biraq onyń tildik júıesi múldem bólek. Qazaq tili men orys tili – eki bólek álem. Al keńestik kezde bir álemniń keıbir qaǵıdasyn ekinshi álemge ákeldi. Qazaq tili ony qabyldap, jazý-syzýda da bekip qalyp qoıdy. Endi tildi reformalaý arqyly olardy shyǵaryp jatyrmyz. Endi barlyq ereje qazaq tiliniń tabıǵı negizinde ǵana qurylady.
− Ǵalymdar adam attary men jer-sý ataýlarynyń jazylýy ózgeredi deıdi. Osyǵan baılanysty standarttar men erejeler ázirlenýi múmkin be?
− Erbol Tileshov: Esimder men onomastıkalyq ataýlardyń emlesi jasaldy jáne jańa álipbıdiń resmı bekitilýin kútip otyrmyz. Ony A. Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń ǵalymdary jasap shyqty. Sonymen birge, olar Qazaqstanda kezdesetin myńdaǵan esimder men tekterdiń biryńǵaı sózdigin jasap jatyr. Iaǵnı, Aleksandr esimi qalaı jazylady? Ch árpi bolmasa, Chapaev famılıasyn qalaı birizdi berý kerek? Jińishkelik belgisin qaıtemiz? Máselen, Móldir esimi ońaı kóringenimen Molder, Moldır, Moldyr sekildi 14 nusqada jazylyp keldi. Qalalar men aýyldar aty da burmalanyp jatyr. Qosshy aýylyn Kasshı dep aıtyp-jazatyndar kóbeıdi. Iaǵnı, jańa álipbı bekitilgen soń, ınstıtýttyń emlesin taǵy talqyǵa salamyz jáne esimder sózdigimen birge qabyldaımyz.
Sonymen birge, Qazaq tiliniń orfografıalyq jáne orfoepıalyq sózdikteri daıyndalyp jatyr. Sońǵy ret mundaı sózdikterimiz 37 jyl buryn 1983 jyly shyǵarylǵan eken. Táýelsizdik jyldary birde-bir sózdik shyqpaǵan. Damyǵan elderde, mysaly Fransıada eki jyl saıyn jańa orfografıalyq sózdik shyǵyp otyrady. Óıtkeni, jańa sózder paıda bolady jáne olardyń durys jazylýyn bekitý kerek. Endi latyn álipbıiniń arqasynda Tilder komıteti Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda alǵash ret Qazaq tiliniń orfografıalyq jáne orfoepıalyq sózdikterin bekitedi. Bul Memleket basshysy aıtqan tildik reformanyń bir bóligi.
− Prezıdent álipbıdiń sońǵy nusqasyn qabyldady, al qazir qandaı jumystar júrip jatyr? Daıyndyq jumystary qalaı?
− Ádilbek Qaba: Qazir taǵy da pysyqtaý jumystary júrip jatyr. Úkimet janyndaǵy Qazaq tilin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi ulttyq komısıa otyrysynan soń, joba aqpan naýryz aılarynda qaralyp, Prezıdentke usynylady degen oıymyz bar. Qazirgi ýaqytta emle erejelerin jetildirip jatyrmyz. Álipbımen birge emleni jáne ózimiz qoldanatyn pernetaqtany usynyp otyrmyz. Pernetaqtanyń da birneshe úlgisi boldy, úsh nusqanyń arasynan ǵalymdardyń qorytyndysymen jazýǵa qolaıly degen bireýin tańdadyq. Endigi másele, 2025 jylǵa deıin kezeń kezeńimen engizý jumystary júredi. Eń aldymen sol latyn álipbıine, oǵan qatysty emle erejelerin úıretetin oqytýshylardy jınap, oqytýymyz kerek. Ol onlaın ótýi múmkin nemese elektrondy quraldar boıynsha jappaı oqytý júrgiziledi. Odan keıingi kezeńde sol oqytýshylar jergilikti turǵyndardy oqytady.
Bizde úlken orfografıalyq, orfoepıalyq sózdikter jasalady, anyqtamalar ázirlenedi. Eresek adamdardyń úırenýi úshin barlyq óńirlerde til basqarmalary bar. Sol til basqarmalary janynda 99 oqytý ortalyqtary bar. Odan bólek, 500-ge jýyq jeke oqytý ortalyqtary bar. Barlyǵyn jumyldyramyz, 18 jastan joǵary azamattar álipbı úırenýge nıet bildirse, sol adamdardy oqytý jumystary bastalady. Sosyn memlekettik qyzmettegi is-qaǵazdar, tólqujattar geografıalyq kartalar birte-birte latyn qarpine kóshe bastaıdy.
− Jańa álipbıdiń enýimen qandaı jańa IT-jobalar qolǵa alynady?
− Erbol Tileshov: Eń aldymen alfavıtti taratyp, onyń emlesin túsindirý úshin mobıldi qosymsha jasalady. Iaǵnı, ortalyqqa baryp oqı almaıtyndar telefon arqyly nemese qazlatyn.kz, emle.kz, tilalemi.kz saıttarynda ózderi qalaǵan kólemde onlaın oqı alady. Ekinshiden, eń basty tehnıkalyq IT-joba – bir tańbalyq júıeden ekinshisine aýdaratyn konverter bolyp otyr. Ázirge akýt negizindegi álipbı ýaqytsha jumys istep tur, mıllıonǵa jýyq adam saıtqa kirip, 900 myńnan astam bet aýdarylǵan. Jańa álipbı bekitilse, birden aýystyrylady. Nátıjesinde konverter kırılısadan latyn qarpine, latynnan – kırıl jazýyna aýdarady jáne shet elderde turatyn qazaqtardy eskerip, tóte jazýdy da qostyq. Iaǵnı, konverterde úsh tańbalyq júıe men 9 operasıa qoljetimdi.
Keıbir zıaly qaýym ókilderi qoljazbalar men mádenı muramyzǵa, halyqtyń saýatyna alańdaýshylyq bildirdi. Ótken ǵasyrda úsh ret álipbı aýysqanda da talaı ǵulamalarymyz shyqty ǵoı. Muqaǵalı Maqataev, Sherhan Murtaza, Ábdijámil Nurpeıisovter latyn qarpimen saýat ashyp, kırılısamen jalǵastyrǵan. Al qazir HHİ ǵasyrda barlyq aqparat, emle-ereje qaltasyndaǵy telefonda qoljetimdi bolsa, adamdar qalaı saýatsyz bolady? Eger bir ýaqytta 100 baǵdarlamashy men konverterdi iske qossaq, Kúlteginnen bastap, Egemen Qazaqstannyń búgingi sanyna deıingi barlyq qoljazbany bir aptada aýdarýǵa bolady. Al 1000 mamandy jumyldyrsaq, bir kún de jetkilikti bolady. Abaı jolynyń 4 tomyn, 1600 betti aýdarýǵa 11 mınýt ketedi. Iaǵnı, burynǵydaı qoljazbany qolmen kóshirýdiń, qaıta terýdiń qajeti joq.
− Tarıhqa kóz júgirtsek, ótken ǵasyrdyń ózinde 3 ret álipbı aýystyrdyq. Tóte jazýdan latynǵa, odan kırılısaǵa kóshtik. Salystyrmaly túrde, burynǵy álipbılerden qazirginiń aıyrmashylyǵy qandaı?
− Ádilbek Qaba: 1912 jyldan 1929 jylǵa deıin biz A. Baıtursynov jasaǵan tóte jazýdy qoldandyq. Bul jerde 24 árip boldy jáne 4 jińishke daýysty – Áá, Óó, İi, Úú dybystarynyń tańbasy joq. Olar úndestik zańyna sáıkes, dáıekshe belgisimen ajyratylyp keldi. 1929 jyly Názir Tórequlov latyn álipbıin jasady, ol qazirgi jetildirgen álipbıge 17 tańbaǵa uqsaıdy. Al 1938 jyly Qudaıbergen Jubanov latyn jazýyn odan ári damytty, qazirgi jetildirilgen álipbı jobasyndaǵy 22 tańba uqsaıdy. Iaǵnı, biz aldyńǵy A. Baıtursynovtyń, Q. Jubanovtyń, N. Tórequlovtyń eńbegin attap ótip ketpeımiz, kerisinshe soǵan súıenemiz, óıtkeni olar – bizdiń tarıhymyz. Latyn jazýy biz úshin jańalyq bolmaýy kerek, sebebi 1928-1940 jyldary 12 jyl latyn álipbıin paıdalandyq.
1940 jyly kırılısaǵa aýystyq, qazir oryssha taza sóıleımiz dep maqtanamyz ǵoı. Orys álipbıine ótip, solardyń orfografıalyq erejesimen oqyǵannan bizdiń sóıleý aparatymyz buzyldy. Qazaqtar buryn olaı sóılemegen. Iaǵnı, latyn álipbıine kóshý arqyly ózimizdiń burynǵy qundylyqtarymyzǵa, qaınar bastaýymyzǵa qaıta oralamyz. Rýhanı jańǵyrý aıasynda latynǵa kóshýdi usynýdyń da máni osynda jatyr.
− Qazaq tilindegi kóptegen termınder orys tilinen alynyp keldi. Jańa álipbı bekitilgen soń, termınderdiń birinshi túpnusqadan alynýy múmkin be?
− Erbol Tileshov: Bul bir sátte sheshiletin másele emes. Obektıvti sebeptermen biz eki tilde sóıleı alamyz. Tipti keı adamdar qazaq tilinde sóıleı almaıdy, tek oryssha biledi. Osyny eskere kele, jańa sózder ázirge orys tili arqyly enedi dep oılaımyn. Óıtkeni bul tilden bir kúnde bas tartyp kete almaımyz. Árıne, kez kelgen tildi bilgen jaqsy, til bilý – álemdi qosymsha tanýǵa kómektesedi. Onyń ústine kórshiles Reseımen ekonomıkalyq, mádenı, gýmanıtarlyq ıntegrasıalar bar. Iaǵnı, tildik yqpaldyń ázirge qalýy – saıasat emes, tarıhı shyndyq. Qazir jas býynymyz Anglıa, AQSh, Qytaı syndy túrli elderde bilim alyp júr. Árıne, birinshi túpnusqadan termın alǵan jaqsy, biraq ol úshin bilikti mamandar kerek. Bul jaı ǵana aǵylshyn nemese fransýz tiliniń oqytýshysy emes, qos tildiń tildik gramatıkalyq júıesin túsinetin, termınge túsinik bere alatyn maman bolýy kerek. Sondyqtan, qazirgi ýaqytta orys tili aradaǵy dáneker til bolyp qala beredi.
BAQ.KZ


c: text/html

collection: archivebot

text:
Osman imperiýasy
Osman imperiýasy ýa-da Osmanly hökümdarlygy, resmi— Beýik Osmanly döwleti (osm. دولت عالیه عثمانیه — Döwlet-i Aliýýe-i Osmaniýýe) — Oguzlaryň/Türkmenleriň Gaýy« taýpasyndan gelen osmanly soltanlarynyň häkimiýeti astynda 1299-njy we 1923-nji ýyllar aralygynda höküm süren köpmilletli döwlet. Ýewropada Osman imperiýasyna köplenç halatda Ottoman imperiýasy ýa-da Türk imperiýasy diýip at berilýär. 16—17-nji asyrlarda gülläp ösen döwründe ol Kiçi Aziýany (Anatoliýa), Ýakyn Gündogary, Demirgazyk Afrikany, Balkan ýarymadasyny hem-de onuň demirgazyk tarapyndaky Ýewropa ýerlerini öz içine alypdyr.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dunaý
Dunaý derýasy (Irki Danuvius sözünden nemesçe: Donau, keltçe: *dānu, manysy "akmak", slowakça we polýakça Dunaj, wengrçe Duna, rumynça Dunărea, Frakiýa/Dakiýa dilindäki “Donaris/Donare” sözünden, gadymy skandinaw dilinde Duná, türkçe Tuna, gadymy grek dilinde Istros, slowençe Donava, horwatça Dunav, serbçe Дунав/Dunav, bolgarça Дунав, ukrainçe Дунай) Ýewropa Bileleşiginiň iň uzyn, Ýewropanyň bolsa Wolga derýasyndan soň ikinji iň uzyn derýasydyr.
Ol Germaniýanyň Schwarzwald tokaýlygyndan gözbaş alyp gaýdaýan kiçi Brigach we Breg derýalarynyň adybir Donaueschingen nemes şäherinde goşulmagy bilen Dunaý derýasy diýlip atlandyrylýar. Dunaý derýasy gündogara tarap 2550 km (1771 mil) çemesi akyp, birnäçe orta we merkezi ýewropa paýtagtlarynyň içinden geçýär we Rumyniýa bilen Ukrainada ýerleşýän Dunaý deltasynyň üsti bilen Gara deňze baryp guýýar.
Taryhda Rim imperiýasynyň gadymky sepgidi hökmünde tanalýan bu derýa on sany ýurduň içinden akyp geçýär – ýa-da olaryň serhediniň bir bölegini düzýär: Germaniýa (7.5%), Awstriýa (10.3%), Slowakiýa (5.8%), Wengriýa (11.7%), Horwatiýa (4.5%), Serbiýa (10.3%), Rumyniýa (28.9%), Bolgariýa (5.2%), Moldowa (1.7%), we Ukraina (3.8%). Mundan hem başga onuň basseýni ýene dokuz sany ýurdy öz içine alýar: Italiýa (0.15%), Polşa (0.09%), Şweýsariýa (0.32%), Çehiýa (2.6%), Sloweniýa (2.2%), Bosniýa we Gersegowina (4.8%), Montenegro, Makedoniýa respublikasy we Albaniýa (0.03%).
Ady[üýtget | 1000 edit source]
Dunaý derýasy dürli dillerde dürlüçe atlandyrylýar:
- Iňlisçe: Danube
- Bolgarça: Дунав (Dunav)
- Çehçe, polýakça we slowakça: Dunaj
- Nemesçe: Donau
- Wengrçe: Duna
- Slowençe: Donava
- Horwatça: Dunav
- Serbçe: Dunav/Дунав
- Rumynça: Dunăre, Dunărea
- Rusça we ukrainçe: Дунáй (Dunay)
- Latynça: Danubius, Danuvius, Ister
- Gadymy grekçe: Istros
- Türkçe: Tuna
Dunaý derýasy aşakdaky ýurtlardan we dört sany paýtagt şäherden akyp geçýär. Şeýle hormat dünýä boýunça diňe Dunaý derýasyna degişlidir:
- Germaniýa
- Awstriýa
- Slowakiýa
- Wengriýa
- Horwatiýa
- Serbiýa
- Rumyniýa
- Bolgariýa
- Ukraina
- Moldowa


text:
Gazagystan
Gazagystan - Merkezi Aziýada ýerleşýän döwlet. Onuň umumy meýdany 2.717.300 inedördül kilometre barabardyr. Döwlet dili – gazak dili. Prezidenti – Nursultan Nazarbaýew. Hökümet başlygy – Karim Masimow. Ilaty – 16 milliondan gowrak adam. Paýtagty – Astana.
Gazagystan tutýan meýdany boýunça dünýäde dokuzynjy orunda durýar. Gazagystan Türkmenistan, Russiýa Federasiýasy, Özbegistan, Gyrgyzystan we Hytaý Halk Respublikasy bilen araçäkleşýär. Şeýle hem ýurduň günorta-günbataryny Hazar deňzi, günortasyny bolsa Aral köli ýuwýar. Iri şäherleri: Astana, Almaty, Garaganda, Çimkent, Semeý, Akmolla, Aktau we ş.m.
1991-nji ýylda garaşsyzlygyny gazanan Gazagystanda nebitiň, demriň, altynyň, gurşunyň we uranyň baý gorlary bar. Gazagystan tebigy baýlyklary we geografiki ýerleşişi babatda uly ähmiýete eýe ýurt. Gazagystan ykdysady taýdan çalt depginler bilen ösýär. Häzir Gazagystanda orta hasap bilen 3 müňe golaý daşary ýurt kompaniýasy iş alyp barýar. Häzirki döwre çenli ýurtda özleşdirilen daşary ýurt maýa goýumlarynyň umumy bahasy 8 milliard dollara barabar boldy. Bu görkeziji garaşsyzlygyny gazananyna bary-ýogy 18 ýyl dolan ýaş döwlet üçin uly üstünlik hasaplanýar.
Gazagystanda işleýän ABŞ-nyň we Beýik Britaniýanyň kompaniýalary nebitgaz we dag magdany senagatynda işleýär. Türk kompaniýalary bolsa söwda, telekomunikasiýa, myhmanhana dolandyryjylygy, dokma we hyzmat sektorynda iş alyp barýarlar. Türk gurluşyk kompaniýalary Gazagystanda alyp barýan gurluşyk taslamalarynyň umumy bahasy 2 milliard dollardan geçýär.
Döwlet dili: Ýurduň konstitusiýasyna laýyklykda, ýurduň döwlet dili gazak dilidir. Ýurtda rus dili hem giňden ulanylýar. Ýurduň ilatynyň agramly bölegi şäherde ýaşaýar. Şäherleri we olaryň ilatynyň sany: Almaty (Gazagystanyň öňki paýtagty, 1,3 million ilaty bar.) Garaganda (600 müň), Çimkent (400 müň), Pawlodar (350 müň), Yst-Kamenogorsk (350 müň), Semipalatinsk (330 müň), Taraz (Jambul, 310 müň) we beýlekiler.
Döwlet gurluşy[üýtget | edit source]
Gazagystan – prezident respublikasydyr. Häzirki konstitusiýa 1995-nji ýylyň 30-njy awgustynda kabul edildi we 1998-nji ýylda oňa birnäçe üýtgetmeler girizildi. Döwlet baştutany – prezident. Ol ýurduň içeri we daşary syýasatynyň esasy ugurlaryny kesgitleýär, ýurduň hökümetiniň ähli organlarynyň işine gözegçilik edýär. Mundan başga-da, ýurduň prezidentiniň köp ygtyýarlyklary bar. Ýurduň ýokary kanun çykaryjy organy – parlament. Ol iki palatadan: Senat we Mejlisden durýar. Senatyň ygtyýarlyk möhleti 6 ýyl. Onuň düzüminiň ýarysy her 3 ýyldan täzeden saýlanýar. Senatyň düzüminde 47 deputat bar. Olaryň 7-si prezident tarapyndan saýlanýar. Mejlisiň düzüminde bolsa 77 deputat bar. Olar ählihalk saýlawlary esasynda 5 ýyllyk möhlete saýlanylýar. Gazagystanyň parlamenti konstitusiýa üýtgetmeler girizýär (prezidentiň teklibi boýunça), döwlet büjetini, hökümetiň hasabatyny we maksatnamasyny tassyklaýar, kanun kabul edýär, halkara ylalaşyklaryny tassyklaýar. Ýurduň ýerine ýetiriji häkimiýeti – premýer-ministriň ýolbaşçylygyndaky hökümet alyp barýar.
Daşary syýasaty[üýtget | edit source]
Gazagystan Birleşen Milletler Guramasynyň, Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň, Ýewropa Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň, NATO-nyň „Parahatçylyk üçin hyzmatdaşlyk“ maksatnamasynyň, Bütindünýä Söwda Guramasynyň agzasydyr. Şeýle hem Gazagystan Nebiti eksportirleýän ýurtlaryň guramasyna (OPEK) synçy hökmünde gatnaşýar.
Ykdysadyýeti[üýtget | edit source]
Gazagystanyň ykdysadyýeti çalt depginlerde ösýär. Ýurduň halk hojalygynda dag magdany senagaty öňdäki orunda durýar. Oba hojalygynyň ösdürilmegine hem uly ähmiýet berilýär. Gazagystan ykdysady taýdan bäş bölege bölünýär. Ýurduň demirgazyk böleginde däne hojalygy, daş kömri we demir magdanlarynyň çykarylmagy, maşyngurluşyk, nebit önümleriniň önümçiligi we energetika pudagy has ösen. Gündogar böleginde reňkli metallurgiýa, energetika, maşyngurluşyk we tokaý hojalygynda ösüş gazanyldy. Gazagystanyň günbatary iri nebitgaz çykarylýan sebit hasaplanýar. Ýurduň merkezi bölegindäki halk hojalygynyň esasy pudaklary – gara we reňkli metallurgiýa, maşyngurluşyk we maldarçylyk. Gazagystanyň günortasynda pagta, şaly, bugdaý, dürli bakja we gök önümler, miweli agaçlar, üzüm ýetişdirilýär. Günorta böleginde ýeňil we azyk senagaty hem-de balyk hojalygy ösendir.


text:
Semalt - “CryptoLocker” zyýanly programma hüjüminden biznesi nädip goramaly?
Hakerler we hüjümçiler SEO-da tendensiýalar we täzelikler yzygiderli durmuşa geçirilýänligi sebäpli, iş usullarynda möhüm üýtgeşmeler girizýärler. Zyýanly programma üpjünçiliginiň web sahypalaryna we onlaýn kärhanalara hüjüm etmeginiň öňüni almak üçin öň ulanylan usullar we gurallar häzirki wagtda işlemeýär. Troýan wirusy ahyrky ulanyjylaryň web sahypalaryna ýaýraýan zyýanly programma üpjünçiliginiň biri boldy.
“Semalt” -yň müşderi üstünlikleri dolandyryjysy Endrýu Dyhan zyýanly programma üpjünçiliginden nädip goranmalydygy barada peýdaly pikirlere göz aýlaýar .
Kompýuteriň ahyrky ulanyjylaryny gowşak hüjümlerden goramak, jemgyýetçilik internetini ulananyňyzda we onlaýn programma üpjünçiligini mugt göçürip alanyňyzda hüşgär bolmak üçin birnäçe faktor öňe sürüldi. Zyýanly hüjümçi tarapyndan döwülmezligi üçin premium anti-zyýanly programma 1a38 üpjünçiligini göçürip almak we gurmak zerur şertdir. Mugt antiwiruslar onlaýn ýagdaýda hem elýeterli, ýöne premium programma üpjünçiligi adaty we premium programmalar bilen deňeşdirilende goşmaça artykmaçlyklardan ybarat.
“CryptoLocker” ady bilen hem tanalýan “Ransomware” köp sanly onlaýn kärhanalara täsir edip gelýär we köp firmany iş töwekgelçiligine iberýär. “CryptoLocker” wirusy, kompýuteriň soňky ulanyjylarynyň howpsuzlyk ulgamlaryna olaryň razylygy bolmazdan sessiz-üýnsüz ýaýran zyýanly programma üpjünçiligi strategiýasy hasaplanýar.
Näme üçin CryptoLocker wirusy beýlekilerden tapawutlanýar?
Troýan maşgalasyndan wirus bolmak bilen, Ransomware ulgamyňyzyň howpsuzlyk kodlaryny bozup, kompýuteriňize ýaýramak üçin işleýär. Kompýuteriňize gurlansoň, CryptoLocker Troýan wirusy ýaly zyýanly programma üpjünçiliginiň beýleki görnüşlerine girmäge mümkinçilik berýär. “CryptoLocker”, kompýuteriňize doly gözegçilik edenden soň belli bir mukdarda dollar talap edýändigi üçin bir görnüş.
Hakerler zyýanly programma üpjünçiligini kompýuteriňize guranyňyzdan soň gizlin maglumatlaryňyzy we şahsyýet maglumatlaryňyzy haçan yzyna gaýtarmalydygyny çözýärler. Köplenç hüjüm edýänler talap edilýän nagt töläniňizden soň kredit kartoçka maglumatlaryňyzy we hasap parollaryňyzy size gaýtaryp berýärler.
CryptoLocker wirusynyň web sahypaňyza täsir etmeginiň öňüni nädip almaly
Statistikalarda hakerleriň tölenmegi we hakerlere tölemek üçin ep-esli mukdarda pul sarp edilmegi netijesinde birnäçe kärhananyň işden çykýandygy aýdylýar. Iň ýokary öndürijilikli howpsuzlyk çözgüt kompaniýasy bolan “Securence”, iň ýokary çözgütleri hödürläp, işewür web sahypalaryna ýaýran hakerlere we zyýanly programma üpjünçiligine garşy göreşde öňdäki hatarda durýar. “Securence” kompaniýasy, spam hatlaryny süzmek we zyýanly programma üpjünçiliginiň size täsir etmeginiň öňüni almak üçin zyýanly programma üpjünçiliginiň we gurallaryň iň soňky wersiýalaryny ulanmak arkaly web sahypasynyň howpsuzlyk çözgütlerini hödürleýär.
Howpsuzlyk kompaniýasy, şeýle hem, size e-poçta iberýän IP adresleriň howpsuzlygyny üpjün etmek we howplary we zyýanly programma üpjünçiligini anyklamak üçin hakyky skanerleri meýilleşdirýän iň soňky ýewreý tehnologiýasyny ulanmak üçin işleýär. “Securence” hünärmenleriniň pikiriçe, hakerler arhiwlenen faýllary ulanyp, kompýuter ulanyjylaryna girip bilerler. Arhiwlenen faýllar, CryptoLocker-i web sahypalaryna we guramalaryň strategiýalaryna ýaýratmak üçin köplenç ulanylýar.
Näme üçin özüňizi CryptoLocker-den goramaly?
Onlaýn howpsuzlygyňyz gaty möhümdir. Hakerleriň tagallalary netijesinde täzelikler we döredijilik sebäpli köp tendensiýa üýtgeýär. Zyýanly programma hüjümleri her ýyl ýitgilerden ejir çekmegi sebäpli işewürligiň ýapylmagyna sebäp boldy. Zyýanly programma hüjümleri, Troýan wirusy we ykjam hüjümler bilen deňeşdirilende öldüriji hasaplanýar. Gowy tarapy, hünärmenler we IT hünärmenleri bu meseläni çözýärler, sebäbi kärhanalary ýitgilerden goramak üçin zyýanly programma üpjünçiliginiň täze wersiýalaryny işläp düzýärler.
Zyýanly hüjümçiler tarapyndan döwülmezlik üçin programma üpjünçiliginiň we CryptoLocker Anti-zyýanly programma üpjünçiliginiň iň soňky wersiýalaryny durmuşa geçirmeli, wirus shemalarynyň kärhanalaryňyza täsir etmeginiň öňüni almaly. Her ýyl yzygiderli ýitgi çekmeli däl. Web sahypaňyzyň howpsuzlygyny dolandyrmak we zyýanly programma üpjünçiligini we wiruslary onlaýn iş amallaryňyza täsir etmezlik üçin hünärmenleri işe alyň.


text:
«Röwşen» hususy kärhanasy geçen ýylyň ahyrynda we şu ýylyň başynda Russiýa Federasiýasynyň welaýatlaryna gönden tikilen erkek aýakgaplarynyň birnäçe tapgyryny ugratdy. Ol ýere eýýäm aýakgaplaryň ýigrimi müňden gowrak jübüti iberildi.
A.Puşkin adyndaky döwlet rus drama teatrynda «Sekiz aşyk zenan» atly spektaklyň täze nusgasy görkezildi.
11-nji ýanwarda Türki döwletleriň guramasynyň Daşary işler ministrleriniň adatdan daşary onlaýn duşuşygy geçirildi. Oňa Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň Orunbasary, Daşary işler ministri R.Meredow gatnaşdy. Bu barada Türkmenistanyň DIM-niň Metbugat gullugy habar berýär.
GDA agza ýurtlaryň Arkalaşygyň esasy we beýleki edaralaryndaky hemişelik Doly ygtyýarly wekilleriniň geňeşi, özüniň nobatdaky mejlisini 2022-nji ýylyň 18-nji ýanwarynda Belarus Respublikasynyň paýtagty Minsk şäherinde geçirer. Oňa Türkmenistanyň Belarus Respublikasyndaky Adatdan daşary we doly ygtyýarly ilçisi Nazarguly Şagulyýew gatnaşar.
Geçen, 2021-nji ýyl Türkmenistan Ylymlar akademiýasynyň Seýsmologiýa we atmosferanyň fizikasy institutynyň alymlarynyň we inženerleriniň zähmeti bilen baglanyşykly birnäçe möhüm wakalar bilen bellendi.


text:
Şu gün Arkadag şäheriniň Kärizek etrabynyň Aba Annaýew şäherçesinde Geňeş agzalarynyň saýlawlary geçirildi. Bu jemgyýetçilik-syýasy çäre hereket edýän saýlaw kanunçylygyna we Türkmenistanyň Mejlisiniň degişli kararyna laýyklykda guraldy.
Şu gün hormatly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedowyň tabşyrygy boýunça ýurdumyzyň Daşary işler ministrliginde BMG-niň Bilim, ylym we medeniýet meseleleri boýunça guramasynyň (ÝUNESKO) işleri barada Türkmenistanyň milli toparynyň nobatdaky mejlisi geçirildi.
Düýn sanly ulgam arkaly geçirilen Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň nobatdaky mejlisinde ykdysadyýet boýunça wise-premýer H.Geldimyradow ýurdumyzyň Ilaty durmuş taýdan goramak hakyndaky kodeksine laýyklykda taýýarlanan Türkmenistanyň öňünde bitiren aýratyn hyzmatlary üçin şahsy pensiýalary bellemegiň tertibiniň hem-de Türkmenistanyň öňünde bitiren aýratyn hyzmatlary üçin şahsy pensiýalary bellemek boýunça toparyň düzüminiň taslamalary barada aýtdy.
«Kenguru» hususy kärhanasy gaplanan towuk etiniň önümçiligini ýola goýdy.
Türkmen halkynyň Milli Lideri, Halk Maslahatynyň Başlygy Gurbanguly Berdimuhamedow Koreýa Respublikasy bilen ýaşlar syýasaty we saglygy goraýyş pudagynda hyzmatdaşlygy giňeltmäge çagyrdy. Gahryman Arkadagymyz degişli başlangyçlary Aşgabatda Koreýa Respublikasynyň Milli Assambleýasynyň Başlygy Kim Çžin Pýo bilen geçirilen gepleşiklerde öňe sürdi.


text:
2023-nji ýylyň 5-nji oktýabrynda Türkmenistanyň daşary işler ministriniň orunbasary Mähri Bäşimowa bilen Aşgabatda iş sapary bilen bolýan Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň (HGHK) Merkezi Aziýadaky sebit wekilhanasynyň ýolbaşçysynyň orunbasary Žak Barberisiň arasynda duşuşyk geçirildi.
Türkmenistanyň Döwlet şekillendiriş sungaty muzeýinde Hatyra güni mynasybetli türkmen suratkeşleriniň suratlarynyň we heýkelleriniň sergisi açyldy.
Daşoguz şäher arassaçylyk we abadanlaşdyryş trestiniň topary gülleriň we agaçlaryň tohumlaryny ýygnamagyň güýzki işine başlady.
Türkmenistanyň wekiliýeti Gruziýanyň paýtagty Tbiliside reproduktiw saglyk baradaky halkara konferensiýada wekilçilik etdi.
Daşoguzdaky Türkmen oba hojalyk institutynda geçirilen konferensiýanyň dowamynda ýaş nesliň howanyň üýtgemegine garşy göreşe gatnaşmagy ara alnyp maslahatlaşyldy.


text:
Aşgabatda prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň ilkinji monumentini “dabaraly ýagdaýda” açmak üçin soňky taýýarlyk işleri görülýär.
“Arkadag binasy” diýlip atlandyrylýan bu monument paýtagtyň günortasyndaky baýyrlykda ýerleşen “Aşagabat” köpugury sport toplumynyň golaýynda gurulupdyr. Atyň üstünde oturan Berdimuhamedowyň bu heýkeli daş postamentiniň üstünde ýerleşdirilip, ol altyn bilen çaýylypdyr. Berdimuhamedowyň ýokary galdyryp duran sag eliniň aşagynda bolsa kepderi şekillendirilipdir.
Gepiň gerdişine görä belläp geçsek, türkmen milli lybasyndaky, kellesi silkme telpekli prezidentiň bu heýkeli üç ýyl mundan ozal, 2012-nji ýylda 8-nji mart zenanlar güni geçirilen güller sergisinde hem görmek bolýardy.
Elbetde şol sergidäki heýkel gürrüňi edilýän monument ýaly altyn çaýylan däldi. Onuň möçberi hem täze açyljak monumentiňkiden ep-esli kiçi. Emma şol güller sergisindäki heýkel prezident Berdimuhamedowyň köpçülige görkezilen ilkinji heýkelidi. Indi bolsa Saragt Babaýewiň döreden bu heýkeli prezident Berdimuhamedowyň paýtagtda dikilen ilkinji monumenti bolar.
Häzirki wagtda prezident Berdimuhamedowyň monumetntiniň açylyş dabarasyna taýýarlyk görülýär. Monumente barýan köçe we onuň töwereklerinde eýýäm birnäçe aýlap gurluşyk we abadanlaşdyrylyş işleri alnyp barylýardy.
Düýn bu işleriň tamamlaýjy tapgyrlary geçirildi. Bitaraplyk prospektinden “Aşagabat” stadionyna barýan şol köçe we onuň trotuarlary ýuwulup, köçäniň ugry boýunça güller ekildi. Monumentiň öňünde ýörite sahna guruldy.
Bu monumentň açylyş çäresine adat bolşy ýaly edara-kärhanalaryň işgärleri, mekdep we ýokary okuw jaýlarynyň okuwçylarydyr, studentleri gatnaşarlar. Olar eýýäm birnäçe gün bäri bu monumentiň açylyş dabarasyna repetisiýa geçýärler. Şu gün dynç günüdigine garamazdan olaryň iň soňky repetisiýalary geçdi.
Ýatlap geçsek, geçen ýylyň iýul aýynda Türkmenistanyň prezidentiniň paýtagt gurluşygynyň täze etapynyň proýekti bilen tanyşlygy mahaly wise-premýer we daşary işler ministri Reşid Meredow “paýtagtyň gözel künjekleriniň birinde, görnükli ýerde Arkadag prezidentiň” heýkelini oturdylmagyna yýgtyýar bermegini prezidentden haýyş etdi. Türkmenistanyň demokratik partiýasynyň ýolbaşçysy Babaýew hem bu haýyşy şol tanyşdyryş çäresinde gaýtalady.
Şol wagt resmi maglumatda nygtalşy ýaly, bu hili heýkeli oturdulmagy barada ýurduň ýolbaşçylaryndan we köpsanly raýatlardan köpsanly teklipleriň gelendigini şol iki çinownikler aýdypdyrlar. Bu iki ýokary wezipeli çinownigiň haýyşlaryndan soň bir ýyla golaý wagt geçensoň, Aşagabatda Türkmenistanyň prezidentiniň heýkeli peýda boldy.
Bu monumentiň açylşy 25-nji maýda bellenjek Aşgabat şäheriniň güni mynasybetli geçirilýän baýramçylygyň esasy wakasy bolmaly. Şeýle-de, şol gün “Arkadag binasyndan” başga-da, “Abadançylyk”, “Ýyldyz”, “Ylym”, “Ak bugdaý” we “Sagdynlyk” binalaryny hem dabaraly ýagdaýda açmak meýilleşdirilýär.


text:
Gunlar
Ińńán gadymy geçmişde Merkezi Aziýada ýaşan,sońra bizin eramyzyń başynda II-IV asyrlarda Uralyń eteklerine góçúp gelip kuwwatly halka ówrúlen Gunlar ençeme túrki halklaryń,şol sanda túrkmenleriń gónúden góni ata babalarydyr.Oguz hanyń hut Gunlaryn arasyndan çykanlygy,onun Gún han diyen oglunyń adynda olaryń etniki adynyń şóhlenenendigini (gún-G:un),tekelerin togtamysh bólúmindáki gunny diýen tirániń adyna gún sózúniń saklanandygy hem muńa guwa geçýár.Munun ústúne gunlaryń harby-administratiwe dúzgún-tertibiniń goşunyń ilki çep we sag ganata, óz gezeginde olaryń hem 3 - 4 den j 1000 emi 24 topara bólúnmeginiń túrkmen tire taypa bólúnişiginde úytgewsiz gaytalanýandygyny goşmak múmkindir. Gunlar yatlanan dówúrde gúndogardan gúnbatara kópçúlikleýin súýşúp ugraýarlar we taryhda halklaryń beyik góçe góçlúgi diýip at-alan eýýamyń başyny başlaýarlar. Gunlar ilki Kawkazda ýaşaýan alanlary sońra Don derýasyndan geçip,375-nji ýylda Gara deńziniń demirgazygynda ýaşaýan gotlary boyun egdirýárler. 394-395-nji ýyllarda gunlar Kawkazyń ústúnden geçip Siriýany we Kappadokiyany tozdurýarlar,sońra olar Pannoniýda ornaşyp ençeme gezek Gúndogar Rim imperiýasyna çozuşlar edyárler.Şol dówúrde olar ost got, gerul, gepid, şeýlede ençeme german we german dál taýpalary ózúne tabyn edip gúyçli imperiyany dóredyárler.Onun in kuwwatly dówri Attilanyń hókúm súren ýyllaryna duşyar.(434-453) Gunlaryn basyp alan yerlerine garşylygyń gúýçlenmegi,Galliyanyń Kattalaun meydanynda rimlileriń,westgotlaryn we franklaryń birleşen gúýçlerinden yenilmegi netijesinde gunlar pese gaçýarlar.Atilla óleninden soń bolsa (453 ýyl)has gowşap 469-njy yylda olar halk hókmúnde yaşamagyny bes edýárler .Gunlar - túrki halk ,onuń etnik ady hem gadymy túrklerin il , halk manysyndaky (gún) Gun sózúnden emele gelipdir.Bu sózúń şol manysy túrkmenleriń il- gún diyen sóz dúzúminde saklanyp galypdyr. Ilim gúnúm bolmasa-Aýym gúnúm dogmasyn.
Çeşme: Şejere (túrkmenleriń şejere daragty) - Soltanşa Atanyýazow.


text:
Habarlar
News and press releases
ÝHHG-niň işjeňligi hakyndaky täzelikler we metbugat habarlary
Hyzmatdaşlyk hakykatdan hem wajypdyr! ÝHHG-niň interaktiw kampaniýasy howpsuzlygyň we hyzmatdaşlygyň global derejede nähili düşünilýändigini öwrenýär
Publishing date: 17 aprel 2015
Content type: Metbugat habarlary
Where we are: Aşgabatdaky ÝHHG merkezi, OSCE Secretariat
Wena, 17 aprel 2015 – Şu gün başlanan täze interaktiw kampaniýanyň çäklerinde ÝHHG jemgyýetçiligiň agzalaryny geljekde howpsuzlygy durmuşa geçirmek we hyzmatdaşlygyň üsti bilen parahatçylygy ýaýratmak üçin ählimiziň bilelikde nähili işläp biljekdigimizi beýan edýän suratlary, wideolary we jemgyýetçilik habar beriş serişdelerinde habarnamalary ugratmaga çagyrýar...


text:
Publications
Türkmenistanda daşky gurşawy goramak we tebigatdan peýdalanmak” atly kanunçylyk namalaryň ýygyndysy
Publishing date: 25 noýabr 2015
Content type: Gollanma / Sözlük
Where we are: Aşgabatdaky ÝHHG merkezi
What we do: Daşky gurşawy goramak
Publisher: Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk boýunça gurama
Şu neşir Ýewropadaky Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň “Aşgabatdaky Orhus merkezi” atly taslamasynyň çäklerinde taýýarlanyldy. Türkmenistanyň kanunçylyk namalarynyň şu ýygyndysy daşky gurşawy goramak boýunça işleri alyp barýan edaralar, jemgyýetçilik guramalary, daşky gurşawy goramak we tebigatdan peýdalanmak babatda kanunçylyk bilen gyzyklanýan raýatlar, şeýle hem jemgyýetçilik köpçüliginiň tebigaty goramak boýunça çärelere gatnaşmaklaryny üpjün edýän döwlet edaralary üçin niýetlenendir.


text:
Documents library
Türkmenistanyň raýatlarynyň ýurduň çäginden daşary erkin ondan-oňa gitmegi
Publishing date: 31 dekabr 2009
Content type: Hasabat
Where we are: Aşgabatdaky ÝHHG merkezi
What we do: Adam hukuklary
Publisher: Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk boýunça gurama
Bu Maglumat güwänamasy ÝeHHG-nyň Aşgabatdaky Merkeziniň ygtyýarynda bolan Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalaryna esaslanýar. Bu Maglumat güwänamanyň birinji görnüşi 2007-nji ýylyň Sanjar aýynda taýarlanyldy, soň-hem Türkmenistanyň Prezidentininň ýanyndaky Demokratiýa we adam hukuklary baradaky milli institutyň bellikleri nazara alynyp kämilleşdirildi. Eger Güwänamada agzalmadyk haýsydyr başga kadalaşdyryjy hukuk namalary bilen çaprazlyklar tapylsa, ÝeHHG-nyň Aşgabatdaky Merkezine habar bermegiňizi haýyş edýäris. Fransiýanyň Türkmenistandaky Ilçihanasynyň maliýe goldawy bilen çap edildi


text:
Publications
Tussaglara seretmegiň halkara hukuk ülňileri
Publishing date: 30 mart 2011
Content type: Barlag / hasabat
Where we are: Aşgabatdaky ÝHHG merkezi
What we do: Adam hukuklary
Publisher: Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk boýunça gurama
Türkmenistanyň hereket edýän kanunçylygyna laýyklykda ýaşaýyş jaýa eýeçilik hukugy
Publishing date: 31 dekabr 2009
Content type: Barlag / hasabat
Where we are: Aşgabatdaky ÝHHG merkezi
What we do: Adam hukuklary, Kanunyň ýokary hukuklygy
Publisher: Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk boýunça gurama
Şu Maglumat güwänamasy ÝHHG-niň Aşgabatdaky Merkeziniň tabşyrygy boýunça hukukçy I.W. Kaganowskiý tarapyndan taýýarlandy. Şu Güwänamanyň mazmuny boýunça bellikleri we teklipleri ÝHHG-niň Merkezine ugratmagyňyzy haýyş edýäris. Fransiýanyň Türkmenistandaky Ilçihanasynyň maliýe goldawy bilen çap edildi


text:
Azatlyk Radiosynyň habarçysy Saparmämmet Nepesgulyýewiň Türkmenistanda tussag edilenine doly bir ýyl dolýar.
Azatlyk Radiosynyň we “Türkmenistanyň alternatiw täzelikleri” neşiriniň habarçysy Nepesgulyýew geçen ýylyň 7-nji iýulynda Awazada žurnalistika işi bilen baglylykda maglumat toplaýarka ýitirim edilip, soňra 31-nji awgustda ýapyk sud arkaly türmä höküm edildi, oňa neşeli dermanlary ýanynda saklamakda günä bildirildi.
Žurnalistleri goraýan “Serhetsiz reportýorlar” guramasy Saparmämmet Nepesgulyýewiň tussag edilmeginiň ýyl dönüminde Türkmenistanyň prezidentiniň adyna ýazylan açyk haty çap etdi. Hatda Nepesgulyýewiň tussag edilmeginden soňky döwrüň aglaba böleginde daşky dünýäden üzňelikde saklanýandygy bellenýär we onuň dessine türmeden boşadylmagy talap edilýär.
Saparmämet Nepesgulyýew Azatlyk Radiosy bilen 2015-nji ýylda işleşip başlady we Türkmenistanyň Balkan welaýatyndaky ykdysady, sosial ýagdaýlar barada habar berip, ilatyň gündeki durmuşyna degişli problemalary gozgady.
Azatlyk Radiosy we adam hukuklaryny hem žurnalistleri goraýan halkara guramalar Nepesgulyýewiň tussaglygyny onuň professional işleri bilen baglanyşdyrýarlar. Halkara guramalarynyň ençemesi žurnaliste goldaw bildirip, häzirki wagtda ýörite kampaniýa alyp barýarlar.
Kampaniýa gatnaşýan 13 sany guramanyň çap eden bilelikdäki beýannamasynda “BMG-niň Adam hukuklary komitetiniň Türkmenistandaky türme şertleri we ýowuz daramalar, şol sanda gynamalar howpy barada bildiren aladalary bilen baglylykda biz jenap Nepesgulyýewiň saglygy we howpsuzlygy barada alada galýarys” diýlip bellenýär.
Azatlyk Radiosy we halkara guramalar 2015-nji ýylyň sentýabryndan bäri Nepesgulyýewiň hal-ýagdaýy barada hiç bir maglumat alyp bilmän gelýärler.
BMG-niň Işçi topary 2015-nji ýylyň dekabrynda jenap Nepesgulyýewiň işine syn edip, onuň eden-etdilikli ýagdaýda tussag edilendigini, sebäbi onuň hiç kim bilen görüşdirilmän saklanylandygyny, öz islän aklawçysy bilen üpjün edilmändigini aýtdy. Şeýle-de bu topar Nepesgulyýewiň parahatçylykly ýagdaýda öz pikirini aýtmak hukugyndan mahrum edilendigini belläp, Nepesgulyýewiň azat edilmegine hem eden-etdilikli türme tussaglygy döwri üçin oňa kompensasiýa tölenmegine çagyrdy.
“Serhetsiz Reportýorlar” guramasy we Nepesgulyýewi goldap çykyş edýän beýleki guramalar Türkmenistanyň prezidentiniň adyna ýazan bilelikdäki açyk hatynda Nepesgulyýewiň galplaşdyrylan aýyplamalar esasynda türmä basylandygyny belläp, onuň hiç kime görkezilmän saklanylmagynyň Türkmenistanyň kanunçylygyna-da, BMG-niň Graždan we syýasy hukuklar baradaky halkara konwensiýasyna-da ters gelýändigini aýdýarlar.
BMG-niň Adam hukuklary baradaky ählumumy jarnamasynyň 19-njy maddasy, şeýle-de Graždan we syýasy hukuklar baradaky konwensiýanyň 19-njy maddasy raýatlaryň parahatçylykly ýagdaýda pikir aýtmak azatlygyny kepillendirýär.


text:
Soňky aýlarda Türkmenistanda, hususan-da Balkan welaýatynda hususy eýeçilikdäki firmalaryň ençemesi öz işini togtatdy. Bu kompaniýalaryň biznes işini bes edýändigi barada ýerli metbugatda bildiriş görnüşinde maglumat berilse-de, olaryň sebäpleri aýdyňlaşdyrylmaýar.
Ýapylan firmalar Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşigine agza kärhanalar bolup, olaryň aglabasy döwletiň tabşyrygy esasynda gurluşyk işlerini alyp barýardylar. Olardan “Kuwwatly ymarat”, “Şazada” we “Binagär” ýaly hususy firmalary agzasa bolar.
Sözümiziň başynda hem belleýşimiz ýaly, onlarça hususy kärhananyň birdenkä işini togtatmagynyň sebäpleri barada jemgyýetçilige hiç hili maglumat berilmeýär. Emma bu ädim golaýda Senagatçylar we telekeçiler birleşiginiň özüne agza kärhanalaryndan 2017-nji ýylda geçiriljek Aziýa oýunlary üçin, “meýletin” görnüşde pul hemaýatyny etmelidigi baradaky görkezmesiniň yz ýanyna gabat geldi.
“Meýletin salgyt”
Ýapylan kärhanalaryň ençemesiniň ozalky ýolbaşçylary efirde atlarynyň tutulmazlygyny sorap, Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolanynda, öz işlerini togtatmagyna salnan “meýletin salgydyň” sebäp bolandygyny aýtdylar.
“Biz döwlet edarasy bilen baglaşylan şertnamalar esasynda buýurmalary ýerine ýetirýärdik. Bizden her aýda azyndan 50 müň amerikan dollary möçberinde pul serişdesini döwletiň haýryna geçirmegimizi islediler. Käbir iri firmalar ondan hem köp 100 müň amerikan dollary möçberinde pul serişdesini geçirmäge mejbur boldular. Onsoň özümize galýan girdejiniň mukdary ujypsyzja bolany sebäpli, firmamyzy ýapmaly bolduk” diýip, howpsuzlyk ýagdaýlary sebäpli adynyň efirde agzalmazlygyny soran balkanabatly öňki hususy firma ýolbaşçysy aýtdy.
Onuň sözlerine görä, her bir kärhananyň döwlet haýryna geçirmeli bolýan pul serişdesi dürli-dürli bolup, ol firmanyň döwlet bilen baglaşan şertnamasynda göz öňünde tutulan maliýe serişdesiniň möçberine görä kesgitlenilýär.
Telekeçileriň “boýnuna dakyldy”
Käbir öňki kärhana eýeleri ýurtda iri we orta telekeçileriň hem-de biznesmenleriň Aziýa oýunlarynyň çykdajylary üçin, döwletiň haýryna meýletin-mejbury serişde geçirmek boýunça talabyň geçen ýyldan başlanandygyny, emma şu ýylyň iýun aýynda Türkmenistanda Senagatçylar we telekeçiler birleşiginiň döredilmegi mynasybetli geçirilen dabaralardan soňra munuň mejbury ýagdaýda telekeçileriň “boýnuna dakylandygyna” ünsi çekýärler.
Şol dabaralara gatnaşan käbir işewürleriň we biznesmenleriň aýtmagyna görä, çäräniň dowamynda dünýäde energiýa nyrhlarynyň arzanlamagynyň türkmen ykdysadyýetine hem täsir ýetirendigi boýun alnypdyr.
Şondan birnäçe gün soň, TSTB-niň başlygy Aleksandr Dadaýew ýurduň iri we orta derejeli biznesmenleri bilen ýörite duşuşyk geçirip, şunuň ýaly kynçylykly döwürde “watana we prezidente kömek bermek” meselesini gozgap, olaryň her biriniň görkezilen bank hasabyna 100 müň amerikan dollary möçberinde serişde geçirmegini talap edipdir.
Aziýa oýunlaryna edilýän çykdajylar
Türkmenistanda geljek ýylda geçiriljek Aziýa oýunlaryna niýetlenip, 157 gektar territoriýany tutýan ýörite olimpiýa şäherçesi gurulýar. Gurluşygyna 2013-nji ýylyň ýanwar aýynda başlanan bu şäherçe üçin, 5 milliard amerikan dollary möçberinde maliýe serişdesi çykarylýar.
Şeýle-de, bu oýunlara görülýän taýýarlyklaryň çäginde şäheri, köçeleri we binalary abadanlaşdyrmak işleri alnyp barylýar. Emma bu işler üçin edilýän maliýe çykdajysy barada resmi taýdan anyk maglumat berilmeýär.
Sözümiziň ahyrynda aýtsak, Azatlyk Radiosyna öňki hususy kärhana eýeleriniň meselesi barada, Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşiginden maglumat almak başartmady.


text:
Türkmenistanda iki ýyldan gowrak wagt bäri ýaşaýjylardan öz öýlerinde gaz ölçeýji gurallary oturtmaklyk talap edilýär. Munuň bilen baglylykda, käbir türkmenistanlylaryň dürli kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýandygy aýdylýar.
Daşoguz welaýatynyň Gurbansoltan eje etrabynyň Andalyp daýhan birleşiginiň Azatlyk Radiosy bilen habarlaşan ýaşaýjysy öz obasynda gaz ölçeýji gurallary oturtmak çäresiniň indi bir ýyla golaý wagt bäri dowam edýändigini aýdýar.
72 ýaşly pensioner Üzümgül daýza ýaşaýjylaryň munuň bilen baglylykda käbir bökdençlikleri başdan geçirýändigini, gaz ölçeýji gurallary tebigy gaz bilen birikdirmek üçin, zerur bolan gaz geçiriji turbalary ýaşaýjylaryň özleriniň satyn almaly bolýandygyny belleýär.
Üstesine-de, bu turbalary diňe ýerli resmilerden satyn almaly. Onam resmiler ýaşaýjylara bazardaky bahasyndan iki esse gymmada satýarlar. Ony wagtynda satyn almadyk ýaşaýjylara bolsa, her bir nokat üçin 150 manat möçberinde pul jerimesini salýarlar diýip, Üzümgül daýza gürrüň berýär.
“Ýaşaýjylara öz gaz geçiriji turbalaryny satmak üçin”
“Bize gaz ölçeýji gurallary oturtdylar. Şol wagtda [ýaşaýjylar] turbalary alyp ýetişip bilmediler, tebigy gaz turbalaryny hem gaz ölçeýji gurallara birikdirilmedi. Şol sebäpli daýhanlara jerime salyp, ençeme pullaryny aldylar. Turbany özümiz satyn almaly. ‘Özlerimizde bar, ine, satyn alyň’ diýýärler. Onuň bahasy iki esse [gymmat], bazarda bolsa arzan” diýip, Üzümgül daýza aýdýar.
Şeýle-de, ol ýerli resmileriň “ýaşaýjylara öz gaz geçiriji turbalaryny satmak üçin” gaz ölçeýji gurallary köçeden geçýän turbanyň golaýyndaky ýaşaýyş jaý girelgesinde ýerleşdirmän, uzakdaky nokatdan çekendigine ünsi çekýär.
“Maşyndaky turbalaryny geçirjek bolup, iki-üç esse bahasyna satjak bolup, [gaz geçiriji turbany] biziň öýümiziň girelgesindäki nokatdan çekmän, çetdäki aşhananyň nokadyndan geçirdiler. Hemmesi üçin gaz goýberýän nokatdan çeken bolsalar biziň üçin ýeňillik bolardy. Hawa, turbalaryny satmak üçin şeýtdiler” diýip, Üzümgül daýza aýdýar.
Jerimäni töläp bilmeýänler näme etmeli?
Onuň sözlerine görä, häzirki wagtda ýaşaýjylaryň aglabasy gün-güzeranynyň pesligi sebäpli özlerine salnan pul jerimesini töläp bilmän, ýerli resmileriň haýbatlaryna sezewar bolýar: “[Jerimäni] tölänler hem bar, tölemediklerem. Tölemeseňiz, üstüňize milisiýany alyp geleris diýip, gorkuzyp gitdiler. Indi näme etmeli? Pensionerler diňe pensiýasy bilen hojalygyny aýlaýar. Pensiýasyz hojalyklaram bar. Olary göreniňde gynanýarsyň, gaty kyn”.
Ýeri gelende aýtsak, Azatlyk Radiosyna Daşogzuň Andalyp daýhan birleşigindäki bu meseleler barada degişli resmilerden maglumat almak başartmady.
Häzirki wagtda Türkmenistanda ilata gazyň, suwuň we elektrik togunyň belli bir möçberi mugt berilýär. 2014-nji ýylyň başyndan bäri ýaşaýyş we edara jaýlarynda gaz, suw ölçeýji gurallaryny oturtmak çäresi giň gerimde dowam edýär.
Şol bir wagtda, ýurtda ilata mugt berilýän hyzmatlaryň ýatyrylmagy dogrusynda hem çagyryşlar, teklipler aýdylýar. Şu ýylyň 14-nji sentýabrynda Aşgabatda geçirilen Ýaşulular maslahatynda ilata mugt berilýän hyzmatlary, şol sanda gazy tölegli etmek teklip edildi. Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow ýurduň degişli resmilerine bu meselä garamagy tabşyrdy.


text:
Azatlyk Radiosynyň Facebook sosial ulgamyndaky sahypasyna soňky günlerde diňleýjilerimizden gelen maglumatlaryň käbirinde öz pikirlerini açyk orta atýan, teswir ýazýan okyjylarymyza haýbatly hatlaryň gowuşyp başlandygy habar berilýär.
Facebookdaky okyjylarymyzyň biri özüne şeýle mazmunly hatyň gowşandygyny habar berip, hatyň nusgasyny ugratdy.
Hatyň mazmunynda şeýle diýilýär: “size duýduryş siziň 1 aýyň içinde Türkmenistana gelmelidigiňizi habar berýäris Türkmenistanyň Prezidentine dil ýetirmekde günäkärlenýäňiz ýazan sözleriňize jogap beriň soň boş siz ýogsa siziň türkmenistandaky garyndaşlaryňyz prokuratura ýygnatma kararyny çykarjak siz tapylýançaňyz!!!” (Hatyň stilistikasy doly saklady)
Azatlyk Radiosy bilen bu haty paýlaşan okyjymyz şeýle hatyň öz töweregindäki adamlara-da gowşandygyny habar berýär we “ýöne şeýle gorkuzyp ýör-de, ynanan adamlar hem bolar” diýip aladalanma bildirýär.
Okyjymyz haýbatly mazmunly hatyň özüne Türkmenistanyň konsullygynda işleýändigini görkezen Facebook ulanyjydan gelip gowşandygyny habar berdi we onuň adyny, suratyny görkezdi.
Azatlyk Radiosy haýbatly duýduryş mazmunly bu haty iberýändigi aýdylýan adamyň ady we suraty boýunça Facebook ulanyjysyny tapdy we onuň bilen hat üsti habarlaşyp, onuň şeýle haty iberip-ibermändigini anyklamaga synanyşdy.
Biziň haýyşymyza jogap entek gelmänsoň, agzalan adamyň adyny görkezmekden saklandyk. Onuň Facebook sosial ulgamyndaky sahypasynda hem Türkmenistanyň konsulhanasynda işleýär diýlip görkezilýär.
Türkmenistanyň Stambuldaky konsulhanasynda şeýle adamyň işläp-işlemeýändigini konsullygyň özünden häzirlikçe anyklap bolmady.
Azatlyk Radiosynyň sosial ulgamlaryndaky sahypalarynda aktiw pikir paýlaşan okyjylarymyz Türkmenistandaky ýagdaýlar barada tankydy garaýyşlardan saklanmagy maslahat beriji hatlaryň özlerine öňem gelip gowşandygyny habar beripdi.


text:
Türkmenistanyň prezidenti geçen aý Daşoguz welaýatyna sapar edende ýerli resmileriň ençemesini wezipesinden boşadypdy.
Azatlyk Radiosynyň ýerli çeşmeleriniň beren maglumatyna görä, Türkmenistanyň prezidenti G. Berdimuhamedow Daşoguz welaýatynda etrap häkimlerini hem olaryň orunbasarlaryny “ýowuz çärelere” duçar edipdir. Bu barada ilkinji bolup Türkmenistanyň Alternatiw täzelikleri guramasy habar berdi.
Ýakynda welaýatyň Gubadag etrabynyň häkiminiň gurluşyk işleri baradaky orunbasary Dynçlyk Otuzow 15 ýyl azatlykdan mahrum edildi diýen habar internet sahypalarynda ýaýrady.
Türkmenistan ýapyk jemgyýet bolansoň, wezipesinden boşadylýanlar ýa başga işe geçirilýän häkimleriň soňky ykbaly barada maglumatylary almak kyn. Adatda bolşy ýaly, wezipeden boşadylan ýokary wezipeli emeldarlar milletiň ünsüni çalt özüne çekýär.
Ýokarky waka dogrusynda geçirilen soraglar esasynda käbir zatlar anyklandy.
Gubadag etrabynyň häkiminiň gurluşyk boýunça orunbasary Dynçlyk Otuzowyň işine Aşgabatda Ýokary suduň günä geçiş bölüminde gaýtadan seredilipdir.
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň 16-njy iýunda geçirilen maslahatynda, Daşoguz welaýatynyň 7 etrap häkimi we olaryň orunbasarlary “işde ýol beren kemçilikleri üçin” diýlip, wezipesinden boşadylypdy. Häzire çenli Daşoguz welaýatyndaky ýene 13 ýokary derejeli emeldara soňky duýduryş berlipdi. Daşoguz şäher häkiminiň gurluşyk boýunça orunbasary R. Paýzyllaýew wezipesinden boşadyldy. Gubadag etrap häkimi T. Geldimedow hem işden boşadyldy.
Gurbansoltan eje etrabynyň häkimi R. Orazdurdyýew, Köneürgenç etrap häkimi K. Öwezow, S. Türkmenbaşy etrabynyň häkimi A. Girliýew we başgalar hem wezipesinden aýrylypdylar. Käbir bank işgärleriniň işi bolsa derňewe düşüpdi. Gubadag etrap polisiýa derňewçisi Gylyçbaý Annadurdyýew 18-nji sentýabrda wezipesinden çetleşdirildi.
Oba hojalyk işleriniň pesligi, sosial ähmiýetli we ykdysady ösüşleri dumuşa aşyrmakda haýallyga ýol bereni we başga kemçilikleri üçin, welaýat häkimi O. Gurbannazarowa käýinç yglan edildi. Akdepe etrap häkimi B. Gylyjow, Boldumsaz etrabynyň häkimi B. Arazow, S. Nyýazow adyndaky etrabyň häkimi B. Handurdyýew we onuň orunbasary H. Annamämmedow dagy hem şeýle duýduryş aldylar.
Üstümizdäki ýylda prezident G. Berdimuhamedow hökümet mejlislerinde Türkmenistanyň beýleki welaýatlarynda hem şeýle çäreleri amala aşyryp, wezipe täzelenişlerini girizdi. Ýylyň başyndan awgust aýyna çenli jemi 60 etrap we şäher häkimi wezipesinden boşadyldy. Şunlukda, 56 sany ýokary derejeli emaldar resmi jogapkärçilige çekildi. Olaryň ençemesiniň garşysyna jenaýat işi açylyp, häzirki wagtda derňew-barlag işleri alnyp barylýar.
Elbetde, wezipesinden boşadylanlar we käýinç alanlar hem munuň bilen arkaýyn bolmadylar. Olar Türkmenistanyň Mejlisiniň degişli komissiýasynyň hem Baş prokuroryň öňünde hasabat bermäge borçly edildi. Olaryň her birine ýowuz tertipde kanuny jeza berilmegi mümkin. Häzirki wagtda birnäçe etrap häkimi öý tussaglygynda saklanýar. Olardan biri Lebap welaýatynyň Birata etrabynyň öňki häkimi Atadurdy bolmaly. Daşoguz welaýatynda hem şeýle çäreleri başdan geçirýän bar.
Munuň agyr tarapy şunda, adamlar öz düşen agyr ýagdaýlary barasynda döwlet organlaryna, aklawçylara şol işler boýunça karar kabul edenlerden öz närazylyklaryny aýdyp bilseýärler. Jenaýat jogapkärçiligine, agyr jezalara çekilmegine kanuny jogap tapmaýarlar.
Ynsan haklary Türkmenistanyň esasy meselelerinden biri bolup galýar.


text:
Türkmenistanda döwletiň käbir edara-kärhanalaryndaky işgärleriniň, 2017-nji ýylda Aşgabatda geçjek Aziýa oýunlarynyň çykdajylary üçin, öz aýlyklaryndan bir bölegini bermeli boljakdyklary barada duýdurylandygy dogruda Türkmenistanyň dürli künjeklerinden maglumatlar gelip gowuşýar.
Lebabyň merkezi Türkmenabat şäheriniň çagalar baglarynyň birinde terbiýeçi bolup işleýän, özüni Nargiza diýip atlandyrmagy haýyş eden ildeşlerimiziň biri, öz işleýän ýerindäki tämizçileriň aýlygyndan [her aýda] 200 manat çemesi tutulyp alynýandygyny gürrüň berdi.
“Olaryň [tämizçileriň] bar aýlygy hem 560 manat çemesi. Onuň hem deň ýaryny Aziýa oýunlary diýip alyp galýarlar. Ol neresseler işini hem taşlap bilmeýärler. Başga garaşyp duran iş barmy?!” diýip, Nargiza Azatlyk Radiosyna gürrüň berýär.
Nargiza çagalar bagynyň direktorynyň indi terbiýeçileriň aýlyklaryndanam her aýda 200 manadyň tutulyp başlanjakdygyny duýdurandygyn habar berýär.
“Direktorymyz watanyň, prezidentiň... ýene nämäniň bähbidi üçin biziň aýlygymyzdan hem puluň tutulyp başlanjakdygyny aýtdy. Ozal hem aýlykdan-aýlyga zordan gün görýäris. Indi nädip ýaşamaly?” diýip, Nargiza Azatlyk Radiosynyň üsti bilen türkmen häkimiýetlerine adamlary ynjalykdan gaçyrýan möhüm sorag bilen ýüzlenýär.
Aşgabadyň banklarynyň birinde hasapçy bolup işleýän ildeşlerimiziň biri-de, öz adyny aýtmazlyk şerti bilen, agzalýan mesele bilen baglylykda Azatlyk Radiosyna maglumat berdi.
Onuň sözlerine görä, öňümizdäki aýdan başlap bankyň süpüriji, garawul ýaly işgärleriniň zähmet haklaryndan her aýda 200 manat tutular. Ol bu pullaryň hem geljek ýyl geçiriljek Aziýa oýunlarynyň çykdajylary üçin alynýandygyny aýdýar.
Şol bir wagtda daşoguzly ildeşlerimiziň Azatlyk Radiosyna ýetiren habaryna görä, 27-nji awgustda welaýatyň Saparmyrat Türkmenbaşy etrabynda bilim işgärleri, mugallymlar çagyrylyp ýörite ýygnak geçirilip, onda awgustdan başlap aýlyklarynyň bir bölegini 2017-nji ýylda geçjek Aziýa oýunlary üçin bermeli boljakdyklary barada duýdurylypdyr.
Ýerli häkimiýetler ýygnaga gelenlere “aýlygyňyzyň bir bölegini meýletin geçirýändigiňiz barada şu wagtdan arza ýazyp tabşyryň” diýip, görkezme beripdirler.
Ýerli mekdepleriň biriniň direktorynyň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, häkimiýetler diňe bir geljekki aýlyklaryň bir bölegini tutmak bilen çäklenmän, eýse iki aýdan bäri tölenmän saklanyp gelinýän zähmet haklarynyň hem Aziýa oýunlarynyň çykdajylary üçin döwletiň hasabyna geçiriljekdigini habar beripdirler.
Azatlyk Radiosy bilen habarlaşan mekdep direktory ýygnagyň dowamynda uly goh-galmagalyň ýüze çykandygyny, hatda ýagdaýlaryň welaýatdan gelen resmiler bilen ýakalaşmak derejesine çenli baryp ýetendigini aýtdy.
Ýeri gelende bellesek, ilatyň aýlyk haklarynyň bir böleginiň Aziýa oýunlary üçin tutulyp başlanjakdygy barada ýurduň dürli welaýatlaryndan gelip gowuşýan maglumatlary türkmen häkimiýetlerine resmi derejede tassyklatmak başartmady.
Ýöne, belli bolşy ýaly, mundan öň hem Aziýa oýunlarynyň çykdajylary bilen baglylykda türkmenistanlylara “meýletin salgyt” salnypdy.
Ýakynda, Senagatçylar we telekeçiler birleşigi öz agza-kärhanalaryndan Aziýa oýunlary üçin “meýletin” görnüşde pul goldawyny bermeli diýip, görkezme beripdi. Telekeçiler döwlet bilen baglaşan şertmanasyna görä, her aý girdejisinden 50 müňden 100 müň dollar aralygynda pul geçirmäge mejbur edilipdiler. Munuň netijesinde, käbir telekeçiler girdejiden beter zyýana galyp başlandyklaryny, netijede öz işlerini duruzmaly bolandyklary barada Azatlyk Radiosyna gürrüň berdiler.
Türkmenistanda, hususan-da Aşgabatda Aziýa oýunlary üçin uly gerimli gurluşyk işleri alnyp barylýar. Bu oýunlar üçin niýetlenip, 5 milliard dollarlyk Olimpiýa şäherjigi gurulýar.
Ondan daşgary hem paýtagtda köçeleri we binalary abadanlaşdyrmak işleri alnyp barylýar. Bu işler üçin döwlet býujetinden çykarylýan maliýe serişdeleri barada ilat köpçüligine hiç hili maglumat berilmeýär.


text:
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow geljek ýyl Türkmenistanda geçiriljek prezident saýlawlaryna ilkinji gezek üç partiýanyň, ýagny Türkmenistanyň demokratik partiýasyndan başga, Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler, Agrar partiýalarynyň hem gatnaşjakdygyny aýtdy.
Prezident bu sözleri Ýaşulular maslahaty Türkmenistanyň mejlisi baş kanunyň täze redaksiýasyny tassyklanyndan soň aýtdy.
Mundanam başga, türkmen lideri ýurtda kabul edilen kanunlaryň dalaşgärleriň deň hukukly esasda hödürlenmegine, aýanlyk we açyklyk şertlerinde wagyz kampaniýasyny geçirmegine şert döredýändigini belledi.
Täze Baş kanunda ýurduň prezidentiniň möhleti 5 ýyldan 7 ýyla çenli uzaldylýar we prezidentlige kandidatyň aňry ýaş çägi bolan 70 ýaş çäklendirmesi aýrylýar.
Bu täzelik daşary ýurt metbugatynda Türkmenistanda ikinji ömürlik prezidente ýol açylmagy hökmünde habar berildi.
Prezident Berdimuhamedow ozalky ömürlik prezident S.Nyýazowyň tarpa-taýyn aradan çykmagy netijesinde, 2006-njy ýylyň aýagynda häkimiýet başyna geldi we 2007-nji ýylda alternatiw kandidatlaryň gatnaşmagynda guralan prezident saýlawlarynda ýeňiji boldy.
Emma tankytçylar bu saýlawdaky alternatiw kandidatlar diýilýänleriň şol wagt eýýäm döwlet baştutanynyň wezipesini ýerine ýetirýän Berdimuhamedow bilen deň mümkinçilikden peýdalanmandygyny, Türkmenistanda adalatly we azat diýlip ykrar edilen ýeke saýlawyň hem geçirilmändigini aýdýarlar.
Türkmenistanyň ýurt daşynda döredilen «Hereket» hereketiniň başlygy Akmuhammet Baýhanow Azatlyk radiosy bilen telefon söhbetdeşliginde Türkmenistanyň häzirki şertlerinde hakyky bäsleşikli saýlawyň geçirilip bilinmejekdigini aýtdy.
Akmuhammet Baýhanowyň pikirine görä, SSSR döwründe hem hiç hili azat we adalatly saýlaw bolmady we awtoritar režim mahalynda bäsleşikli saýlaw geçirmek gözboýagçylykdan başga zat bolup bilmez.
Ozalky tussag Berdimuhamedowyň prezident saýlanan öňki saýlawlarynda bolşy ýaly, 2017-nji ýylda geçjek saýlawlarda hem käbir adamlaryň alternatiw kandidat hökmünde görkezilmeginiň mümkindigini, emma munuň hakyky bäsleşigi aňlatmajagyny, sebäbi saýlawlaryň netijesiniň öňünden kesgitlenen boljagyny aýdýar.
Baýhanowyň pikirine görä, prezident Berdimuhamedow häzir dünýäde bolýan syýasy-ykdysady wakalar bilen baglylykda, hakykatda demokratik meýilleri basyp ýatyryp, il gözüne demokratik reforma geçirýän adam bolup görünmek isleýär we režimiň ömrüni uzaltmaga çalyşýar.
2011-nji ýylyň iýulynda Aşgabadyň gapdalyndaky Abadan, ozalky Büzmeýin şäherinde ok-ýarag ammarynda partlama bolup, adam heläkçiligi barada çykan habarlardan soň, prezident Berdimuhamedow daşary ýurtlardaky oppozisiýa diýilýänleriň hem ýurda gelip, saýlawlara gatnaşyp biljekdigini aýtdy we ýurtda hakyky bäsleşikli saýlawlaryň geçirilmegine umyt döredi. Emma soň, daşary ýurtlarda ýaşaýan oppozisiýa wekilleri ýurda goýberilmän, bu umyt hem puç çykdy.
Ozalky medeniýet ministri Geldimyrat Nurmuhammedow bolsa, 2013-nji ýylda demokratik partiýany tankyt edip, syýasy herekete başlamakçy bolanda, neşekeşlikde aýyplanyp, 9 aýlyk mejbury bejerişe iberilipdi. Ondan öň, «Bähbit» partiýasyny hasaba aldyrmaga synan bäherdenli mugallym Sazak Durdymyradow ruhy hassahana salnyp, halkara hukuk toparlarynyň basyşlary esasynda azatlyga çykypdy.
Türkmenistanyň häkimiýet başyndaky Demokratik partiýasy 1991-nji ýylyň dekabr aýynda, ozalky Kommunistik partiýanyň bazasynda döredildi. Şol döwürde "Demokratik ösüş" partiýasyny döretmäge synanyşan professor Durdymyart Hojamuhammedow bolsa, birnäçe ýyllap ruhy hassahanada oturmaly boldy.
Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler partiýasy 2012-nji ýylyň awgust aýynda, Agrar partiýasy 2014-nji ýylyň sentýabr aýynda döredildi we olaryň dolandyryjy partiýany ol ýa-da beýleki meselede tankytlany ýa başga pikir aýdany eşidilmeýär.


text:
Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe ýurdumyz hormatly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedowyň baştutanlygynda syýasy-ykdysady, medeni-durmuş ugurlarynda ägirt uly ösüşleri, öňegidişlikleri gazanýar.
2023-nji ýylyň 15-nji sentýabrynda Türkmenistanyň Ýaponiýadaky ilçisi A.Baýramow “The Nippon Foundation” gaznasynyň başlygy Ýohei Sasakawa bilen duşuşdy. Bu barada ýurdumyzyň daşary syýasat edarasy habar berýär.
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Seýsmologiýa we atmosfera fizikasy institutynyň hünärmenleri Arkadag we Balkanabat şäherleriniň sebitleriniň seýsmiki kartalaryny taýýarlaýarlar.
Türkmenistanyň Adalat ministrliginiň notarial edaralarynyň işgärleri köplenç ýerlerde raýatlaryň kanuny taýdan maslahat zerurlygy bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar.
Gündogaryň beýik akyldary we nusgawy şahyr Magtymguly Pyragynyň doglan gününiň 300 ýyllygyny bellemek üçin geçiriljek çäreleriň meýilnamasyna laýyklykda, Oguz han adyndaky «T 2000 rkmenfilm» birleşiginiň topary Magtymguly Pyragynyň döredijilik mirasy we golýazmalary bilen baglanyşykly filmi düşürmek üçin Eýran Yslam Respublikasyna döredijilik saparyna iberilýär.


text:
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň ogly Serdar Gurbangulyýewiç Berdimuhamedow 20-nji noýabrda türkmen parlamentiniň deputatlygyna saýlandy.
Türkmen mediasy Serdar Berdimuhamedowyňçykyp giden deputatlaryň ornuna geçirilen ses berişlikde, Ahal welaýatynyň 24-nji «Duşak» saýlaw okrugyndan deputat saýlanandygyny habar berýär.
Döwlet eýeçiligindäki telewideniýe täze saýlanan deputatlara, şol sanda Serdar Berdimuhamedowa deputatlyk şahadatnamalarynyň gowşurylyşyny görkezdi. Emma muňa garamazdan, «Türkmenistan: Altyn asyr saýtynda» saýlaw barada berlen maglumatda prezidentiň oglunyň parlamente deputat saýlanandygy, näme üçindir, aýdylmaýar. TDH, "Trend" habar gulluklary bolsa, bu habary ilki çap edip, soň öçürdi diýip, Adam hukuklaryny goraýan "Türkmen inisiatiwasy" ýazýar.
Saýlaw "bäsdeşlik, aýdyňlyk ýörelgelerinde" geçdi
Mary welaýatynyň 119-njy «Atçapar» we 124-nji «Pendi» saýlaw okruglaryndan, degişlilikde, Göwher Baýramowa, Ýusupguly Işaýew deputatlyga saýlandy.
Resmi habarda tassyklanylmagyna görä, saýlawlar «bäsdeşlik, aýdyňlyk we açyklyk ýörelgelerinde» geçirilipdir.
Çykyp giden deputatlaryň orny ugrunda Ahal welaýatynyň 24-nji «Duşak» saýlaw okrugyndan iki kandidat bäsleşipdir, ýagny Serdar Berdimuhamedow, Merkezi saýlaw komissiýasynyň maglumatyna görä, 82.64 prosent ses alsa, Pälwan Pälwanow 17.36 prosent ses alypdyr.
Şeýle-de, bu okrugda geçirilen ses berişlikde iki býulleteniň «hakyky däl» diýlip yglan edilendigi aýdylýar. Emma Mary welaýatynda geçirilen saýlawlarda beýle kemçilik bolmandyr.
Prezidentiň oglunyň aýdylmaýan wezipeleri
Türkmen mediasy mundan öň prezidentiň oglunyň eýeleýän döwlet wezipesi barada maglumat bermeýärdi, emma indi onuň Daşary işler ministrliginde bölüm müdiri, ýagny halkara habar serişdeleri bilen aragatnaşyk departamentiniň ýolbaşçysy bolup işleýändigi tassyk edilýär.
Garaşsyz çeşmeler Serdar Berdimuhamedowyň ozal Türkmenistanyň prezidentiniň ýanyndaky nebit-gaz serişdelerini dolandyrmak we peýdalanmak agentliginiň ýolbaşçylarynyň biri bolandygyny, emma 2015-nji ýylyň iýulynda bu edara ýatyrylanyndan soň, DIM-de täze wezipä bellenendigini habar beripdiler.
Mundanam başga, garaşsyz çeşmeler Serdar Berdimuhamedowyň 2014-nji ýylyň awgustynda, tehniki ylymlaryň doktory Gurbanmyrat Mezilowyň ylmy ýolbaşçylygynda, kandidatlyk işini gorandygyny, bir ýyl soňra, 2015-nji ýylyň iýulynda bolsa, doktorlyk işini gorap, tehniki ylymlaryň doktory diýen ylmy derejäni alandygyny habar berdiler. Emma türkmen häkimiýetleri bu habarlary ne tassyklady, ne-de inkär etdi.
«Gündogar» habar saýty Serdar Gurbangulywiçiň täze wezipesi barada beren maglumatynda, bar bolan düzgüne görä, kandidatlyk dissertasiýasyny goramak hukugyny gazanmak üçin ylmy işgäriň ylmy žurnallarda azyndan bäş makala çap etdirmelidigini, doktorlyk dissertasiýasyny goramaga hukuk gazanmak üçin bolsa 25 makala, monografiýa ýa-da aýratyn kitap çap etdirmelidigini ýatladýar.
Gurbanguly Berdimuhamedow prezident bolanyndan soň 40 çemesi kitap çap etdirdi, emma ýerli çeşmeler döwlet baştutanyň oglunyň adyndan çap edilen makala ýa kitaba gabat gelmändiklerini aýdýarlar.
Daşary ýurt habar serişdeleriniň, hususan-da Eurasianet.org neşiriniň Orsýetiň lenta.ru neşirine salgylanyp ýazmagyna görä, Serdar Berdimuhamedow mundan öň ýurduň oba hojalyk ministriniň orunbasary wezipesinde hem işläpdir. Şeýle-de bu neşir onuň pagta egirme-dokma fabriginiň, mineral suw zawodynyň we oteller toplumynyň bolandygyny ýazýar.
Azatlyk radiosy ozal, bile okan kursdaşyna salgylanyp, Serdar Berdimuhamedowyň 2008-2011-nji ýyllarda Orsýet Federasiýasynyň DIM-iniň Diplomatiýa akademiýasynda, halkara gatnaşyklary fakultetinde okandygyny habar beripdi.
"Ätiýaçdan görülýän çäre"
Türkmenistanyň bosgunlykda döredilen Respublika partiýasynyň başlygy Nurmuhammet Hanamowyň Azatlyk radiosy bilen söhbetdeşlikde aýtmagyna görä, prezidentiň öz ogluny wezipe basgançaklaryndan barha ýokary galdyrmagy hakykatda ätiýaçdan görülýän çäre bolup, onuň entekler prezidentlikden çekilmek niýeti ýok.
Baş kanuna girizilen düzedişler G.Berdimuhamedowa 70-den soňam saýlawa gatnaşmaga hukuk berýär we Türkmenistanda henize çenli garaşsyz synçylar tarapyndan "azat we adalatly" diýlip baha berlen ýeke saýlaw hem geçirilmedi.
Merkezi saýlaw komissiýasynyň mejlisinde aýdylmagyna görä, indiki ýylyň fewralynda geçiriljek prezident saýlawlaryna görülýän taýýarlyklaryň çäginde, şu güne çenli ýurt içinde 2578, Türkmenistanyň daşary ýurtlardaky diplomatik wekilhanalarynyň ýanynda bolsa 40-a golaý saýlaw uçastogy döredildi.


text:
Azatlyk Radiosy: Geldimyrat, siz öňdäki saýlawlaryň demokratik esasda geçiriljegine nähili garaýaňyz?
G.K. Nurmuhammedow: Edil şu wagt bir saýlawy pylan hili geçer diýip aýdar ýaly däl, saýlawyň öz bir düzgünleri bar. Häzirki wagtda saýlaw uçastoklary döredilýär. 12-nji dekabrdan, kandidatlar görkezilip başlanýar. Umuman, saýlawlaryň geçirilişi barada aýtsaň, saýlawdan bir netije çykar diýip, adamlaryň kän bir höwesem ýok.
Azatlyk Radiosy: O näme üçin?
Adam hukuklary, demokratiýa diýen düşünjeler, adalatly, päk saýlawlaryň bolmagy diýlen zatlaryň köpüsi gömüldi.
Meniň pikirimçe, adam hukuklary, demokratiýa diýen düşünjeler, adalatly, päk saýlawlaryň bolmagy diýlen zatlaryň köpüsi gömüldi. Gömülmeginiňem sebäbi köp zatlar hilegärlik bilen edilýär. Döwletiň dolandyrylyşy köp ugurlarda hile bilen ýöredilýär.
Azatlyk Radiosy: Mysal uçin, nähili hile bilen? Muňa nähili düşünmeli?
G.K. Nurmuhammedow: Hilegärlik bilen diýip, men size aýdaýyn, Konstitusiýada bir düşünje bar: halk iň ýokary häkimiýet bolup durýar, halk garaşsyzlygyň hem özbaşdaklygyň çeşmesi bolup durýar. Şol esasda, döwlet dolandyrylyşy üçe bölünýär. 1-nji ýerine ýetiriji, ýagny hökümet, 2-nji kanun çykaryjy – mejlis hökmünde, 3-nji bolsa sud – kazyýet häkimligi. Şu üçüsi biri-birine deňagramlylygy saklamaly. Olar döwletde terezi bolmaly. Şu günki ýagdaýda Mejlisiň kanun esasynda hemme wekilçilikleri ýatyryldy. Ýurtda Mejlisiň sesi ýok. Açyk-adalatly sud diýilýäni-de köp halatda ýok. Sebäbi suduň özi ýokardan sistemalaýyn basyş bolansoň, ol basyşyň aşagynda bolýar.
Döwlet ýolbaşçylary, hökümet ýolbaşçylary öz çykarýan kanunlaryna özleri boýun däl. “Bizem kanuna boýun” diýip aýdýarlar. Ýöne bu ikiýüzlülik.
Gürrüň etseň, bärde gaty kän subutnamalar bar. Muny ilem bilýär. Men bärde täzelik aýdyp duramok. Aýdaly, saýlaw boýunça, Demokratik partiýa bar, Türkmenistanyň Galkynyş hereketi bar, oňa “Aýallar guramasy” girýär, “Ýaşlar guramasy”, “Kärdeşler arkalaşygy” ýaly ençeme gurama girýär. Garaz, şonuň üsti bilen kandidatlary kanun esasynda partiýalar hödürläp bilýär, jemgyýetçilik birleşikleri hödürläp bilýär hem halkyň özi hödürläp bilýär. Halk – has takygy saýlawçylar. Kandidat saýlawçylaryň isleglerini ýerine ýetirmeli. Saýlawçylar olaryň programmasyna seredip, ses berýärler.
Ýöne bize şu günki gün berilýän teklip ýok. Jemgyýetçilik guramalarynyň iň başynda duran Dempartiýa – bikanun gurama ol. Ol dört saýlawa-da gatnaşdy. Umuman, şonuň gatnaşmagynyň, şolaryň bikanundygyny Merkezi saýlaw komissiýasy bilse-de, şol partiýa saýlawlara gatnaşmaga rugsat berýär.
Azatlyk Radiosy: Demokratik partiýanyň jemgyýetde nähili orny bar?
Şu gün biri partiýa döredeýin diýip öňe çyksa, oňa kanun ýok. Oglanlar barýarlar partiýa döretjek diýip. Olara “kanun ýok” diýýärler.
Şu gün biri partiýa döredeýin diýip öňe çyksa, oňa kanun ýok. Oglanlar barýarlar partiýa döretjek diýip. Olara “kanun ýok” diýýärler. “Onda näme Dempartiýa hereket edýär?” “Aý, baryň, onuň bilen özüňiz düşünişiň” diýýärler. Şeýle zatlaram boldy. Garaz, eýläk çyksaňam, beýläk ýöreseňem, hemme ýeri petik-dä. “Bolanok! Bolanok! Bolanok!..” hemme zatda şeýdip gidip otyr.


text:
Türkmenistanda býujet edaralarynyň işgärleriniň bir böleginiň aýlyklarynyň aýlap gijikmegi dowam edýär.
Soňky gowşan maglumatlara görä, Lebap welaýatynda käbir mekdepleriň mugallymlary aýlyklaryny alan-da bolsalar, aglaba mekdepleriň pedagoglarynyň, çagalar baglarynyň işgärlerine çenli, iýul, awgust aýlarynyň aýlyklaryny henizem alyp bilmeýändigi aýdylýar.
«Käbir mekdeplerde hatda otpuska puluny, tölegli zähmet rugsadynyň haklaryny hem almadyk mugallymlar bar» diýip, adynyň aýdylmazlygyny soran lebaply raýat Azatlyk radiosyna aýtdy.
Adam hukuklaryny goraýan «Türkmen inisiatiwasy» topary öz çeşmelerine salgylanyp, býujet edaralarynyň işgärleriniň aýlyklarynyň diňe Lebap däl, Mary welaýatynda hem azyndan iki aý bäri gijikdirilýändigini habar berýär.
«Türkmenistanyň Hronikasy» websaýty Lebap we Mary welaýatlarynda mugallymlar bilen bir hatarda polisiýa, saglyk işgärleriniň hem aýlyklarynyň gijikdirilýändigini habar berýär.
Hasaplamalara görä, Türkmenistanda býujetden aýlyk alýan raýatlaryň iň köp bölegi magaryf işgärleri bolup durýar.
Azatlyk radiosynyň Lebapdaky ynamdar çeşmesiniň maglumatyna görä, kä mekdeplerde mugallymlaryň aýlyklary 40 prosente, käsinde bolsa 30 prosente çenli berlipdir.
Ýöne ol käbir ýagdaýlarda döwlete degişli, hojalyk hasaplaşygyndaky edaralarda hem aýlyklaryň gijikdirilýändigini, mysal üçin, «Türkmengazyň» kärhanalarynyň işgärleriniň hem aýlyklaryny aýlyp bilmeýändiklerini aýtdy.
Azatlygyň Marydaky habarçysynyň tassyklamagyna görä, bu ýerde hem hojalyk hasaplaşygyndaky kärhanalaryň işgärleri aýlyklaryny üç-dört aý bäri gijigip alýarlar. Şeýle-de ol gurluşyk edaralarynyň, saglyk işgärleriniň hem aýlyklarynyň gijikdirilip berilýändigini aýtdy. Ýöne ol mugallymlaryň, polisiýa işgärleriniň aýlyklarynyň 2-3 aý gijikdirilmeýändigini, ozal olar her aýyň ortalaryna aýlyk alýan bolsalar, indi aýyň soňuna alýandyklaryny gürrüň berdi.
Marydaky habarçymyz dynç alşa gidýänleriň aýlyk töleg pullarynyň biraz gijikdirilýändigini hem sözüne goşdy.
«Aýlyklaryň okuw ýylynyň başlanmagynyň öň ýanynda iki aýlap berilmezligi çagalaryny mekdebe iberýän adamlar üçin has kän kösençlik döretdi, sebäbi adamlar çagalaryny mekdebe taýýarlamak üçin bir topar artykmaç çykdajy etmeli bolýar» diýip, lebaply çeşme aýtdy.
Adam hukuklaryny goraýan «Türkmen inisiatiwasy» topary Lebapda käbir mugallymlaryň topar tutup, aýlyklaryny sorap, etrap maliýe bölümlerine barýandyklaryny ýazýar.
«Olara, gowy bolanda, gelýän pullaryň ilkinji nobatda pensiýa we maýyplara hem çagalara berilýän kömek pullaryny tölemäge gidýändigini aýdýarlar» diýip, adam hukuklaryny goraýan topar belleýär.
Mundan ozal Türkmenistanda aýlyklaryň bank hasaplaryna geçirmek arkaly tölenmegi, şol bir wagtda bankomatlarda ýeterlik nagt puluň bolmazlygy zerarly kynçylyklar habar berlipdi. Soňra döwlet eýeçiligindäki banklarda we alyş-çalyş nokatlarynda dollaryň we ýewronyň resmi söwdasy çäklendirildi.
Soňy bilen Türkmenistanda manady daşary ýurt walýutasyna çalyşmak, daşary ýurtdan walýuta getirmek ýa daşary ýurda walýuta çykarmak berk çäklendirildi we dollaryň bir zaman ýatan gara bazary gaýtadan janlandy. Şol bir wagtda, ykdysady kynçylyklar bilen baglylykda, ozal çişirilen hasaplanan iş orunlaryny ýapmak, käbir oba-etraplary birikdirmek, döwlet serişdelerini tygşytlamak tagallalary dowam edýär.
Bu tygşytlaýyş hatda, her ýyl çagalara prezidentiň adyndan mugt berilýän noutbuklaryň hem oýunjak kompýuterler bilen çalşyrylmagyna alyp geldi diýip, ýerli çeşmeler we adam hukuklary topary habar berýär.
Magaryf işgärleriniň biri Azatlyk radiosy bilen söhbetdeşlikde aýlyklaryň gijikmeginiň pagta ýygym möwsümine gabat gelmeginden hem alada bildirdi. Onuň sözlerine görä, bu ýyl hökümet ýyglan pagtanyň her kilosyna 40 teňňe pul tölemegi wada berdi we heniz Türkmenistan garaşsyz bolaly bäri pagtaçylara beýle uly töleg edilmändi.
«Eger hökümet beren wadasynda tapylsa, bu şu aýda banklarda dolanyşyga goýberilýän puluň esli böleginiň pagtaçylara gitjekdigini, mugallymlara ýetmejekdigini aňladýar» diýip, türkmenistanly mugallym aýdýar.
Türkmen resmilerinden aýlyklaryň gijikmegi bilen bagly düşündiriş almak başartmady.


text:
2012-nji ýylyň 4-nji oktýabrynda saklanan Nurmuhammedowyň nämede günälenýändigi aýdylmandy. Emma onuň tussag edilenden soň Tejende ýerleşýän bejeriş-zähmet merkezine iberilendigi habar berlipdi.
Syýasy garaýyşlar
Şol döwürde Geldimyrat Nurmuhammedow parlament saýlawlaryna gatnaşmak üçin dalaşgärleri öňe sürmek boýunça inisiatiwa toparyny döretmek we ony hasaba aldyrmak boýunça iş alyp barýardy.
Geldimyrat Nurmuhammedow 2011-nji ýylyň dekabr aýynyň başynda Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda ýurtda 2012-nji ýylyň prezidentlik saýlawlary bilen bagly ýagdaýlary ýazgaryp çykyş edipdi.
Nurmuhammedow ýurduň syýasy ýagdaýyny häsiýetlendirip, hususan-da, şeýle diýipdi:
“Meniň pikirimçe, adam hukuklary, demokratiýa diýlen düşünjeler adalatly, päk saýlawlaryň bolmagy diýlen zatlaryň köpüsi gömüldi. Gömleniniň hem sebäbi - köp zatlar hilelik bilen edilýär, umuman, döwletiň dolandyrylyşy köp ugurlarda hile bilen edilýär”.
Geldimyrat Nurmuhammedow Türkmenistandaky režimi ýazgaryp çykyş edenden soň türkmen hökümetiniň özüne basyş görkezip başlandygyny habar beripdi. Nurmuhammedowyň Azatlyk Radiosyna beren maglumatyna görä, 2011-nji ýylyň 15-nji dekabrynda onuň maşgala agzalaryna degişli “Esbap” gurluşyk kompaniýasy häkimiýetler tarapyndan ýapylypdy, edara jaýlary we ammarlary möhürlenipdi.
Halkara derejesindäki aladalanmalar
Adam hukuklaryna gözegçilik edýän Amnesty International guramasy öz geçiren barlaglarynyň netijesinde Geldimyrat Nurmuhammedowyň geçmişde neşe ulanandygyny görkezýän hiç hili subutnamanyň tapylmandygyny habar berdi we G.Nurmuhammedowyň öz syýasy garaýyşlary hem Türkmenistanyň hökümetini tankytlandygy üçin nyşana alnan bolmagynyň ähtimaldygyny aýdyp, uly aladalanma bildirdi.
“Türkmen inisiatiwasy” guramasy Geldimyrat Nurmuhammedowyň halkara jemgyýetçiliginiň basyşlary netijesinde boşadylan bolmagynyň ähtimaldygyny aýdýar. Ýewropa Bileleşigi, Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy hem dürli ýurtlaryň ilçihanalary türkmen häkimiýetlerinden Geldymyrat Nurmuhammedowy derhal azatlyga goýbermegi talap edipdi diýip, Türkmenistanda adam hukuklaryny goraýan “Türkmen inisiatiwasy” guramasynyň maglumatynda bellenýär.
Geldimyrat Nurmuhammedow 1992-1995-nji ýyllarda Türkmenistanyň medeniýet we turizm ministri wezipesinde işläpdi.
Geldimyrat Nurmuhammedowyň işi barada türkmen metbugatynda maglumat berilmedi.


text:
Adam hukuklaryny goraýan «Türkmen inisiatiwasy» topary, ýurt içindäki çeşmesine salgylanyp, türkmen telekeçileriniň döwletiň haýryna uly möçberde serişde geçirmäge mejbur edilýändigini habar berýär.
Bu ýagdaýy aşgabatly ýazyjy Amanmyrat Bugaýew bilen söhbetdeş bolan iş adamlarynyň hem käbiri tassyklady we telekeçileriň, meýletin-mejbury ýagdaýda döwlete serişde geçirmeginiň öňräkden gelýändigini aýtdy.
Mälim bolşy ýaly, Türkmenistanyň prezidenti hökümet maslahatlarynda dünýäde energiýa nyrhlarynyň arzanlamagynyň türkmen ykdysadyýetine hem täsir ýetirendigini boýun alýar. Emma muňa garamazdan, ol kanunda ilat üçin göz öňünde tutulan ýeňillikleri saklap galmak, planlaşdyrylan sosial programmalary durmuşa geçirmek wadasyny hem berýär.
«Türkmen inisiatiwasy» toparynyň ýerli çeşmesiniň berýän maglumatyna görä, prezident Berdimuhamedowyň 8-nji iýunda Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşiginiň agzalary bilen geçiren duşuşygynda hem şu gürrüňler gaýtalanypdyr.
Şol duşuşykdan iki gün soň bolsa, TSTB-niň başlygy Aleksandr Dadaýew ýurduň iri we orta derejeli biznesmenleri bilen ýörite duşuşyk geçirip, şunuň ýaly kynçylykly döwürde watana we prezidente kömek bermek meselesini gozgapdyr.
Aýdylmagyna görä, bu duşuşyga gatnaşmaly biznesmenleriň sanawyny hut Dadaýewiň özi düzüpdir we olaryň her biriniň görkezilen bank hasabyna 100 müň amerikan dollary möçberinde serişde geçirmegini talap edipdir.
Emma bu serişdäniň anyk näme üçin soralýandygy belli däl. Şu aralykda, döwlet telewideniýesinde, 2017-nji ýylda geçiriljek Aziýa oýunlaryna kömek üçin, raýatlaryň birnäçe aýlyklaryny döwletiň haýryna geçirmeklerine çagyryşlar eşidildi.
Eger ýatlatsak, mundan alty aý çemesi ozal Aşgabatda geçiriljek Aziýa oýunlary bilen baglylykda meýletin ýardam etmek hereketine goşulmak baradaýörite maslahatlar, soň bolsa umumy ýygnak geçirildi.
Azatlyk radiosy bilen adynyň aýdylmazlygy şertinde gürleşen telekeçi meýletin kömek etmek ýagdaýynyň her firmanyň diýen ýaly başynda bardygyny, emma bu barada hiç kimiň aç-açan gürrüň etmejekdigini, sebäbi adamlaryň iş mümkinçiliklerini ýitirmekden gorkýandygyny gürrüň berdi.
Aýdylmagyna görä, Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşiginiň biznes merkezinde bir aý ozal bolan duşuşykda käbir telekeçiler döwlete geçirilmegi talap edilýän serişdäniň soň yzyna gaýtarylmak ähtimallygy, ýa-da onuň salgyt tölenende hasaba alynmagy we beýleki ýeňillikler barada sorag beripdirler. Emma bu soraga «hiç hili kepillik ýok, emma diýlen serişdäni geçirmeseňiz, kislorodyňyzy keseris, bizde şeýle mümkinçilik bardygyny bilýänsiňiz» diýlen jogap berlipdir.
Ikinji tarapdan, adyny aýtmazlygy soran ýerli biznesmeniň aýtmagyna görä, döwlet Senagatçylar we telekeçiler birleşiginiň agzalaryna belli bir iş şertlerini döredýär, olara maliýe kömegini berýär we bu şertlerden peýdalanýan firmalaryň eýeleri döwletiň öňe sürýän talaplaryna boýun bolmaly bolýarlar.
Emma muňa garamazdan, soňky döwürde, dürli ýagdaýlar sebäpli, işgärlerine aýlyk tölemäge gurby ýetmeýän firmalaryň köpelýändigi barada habarlar çykýar.
Şonuň bilen bir wagtda, soňky günler Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşigine agza bolup durýan firmalaryň ýurduň banklarynda türkmen manadyny daşary ýurt walýutasyna çalşyp bilmeýändikleri aýdylýar.
Mundan ozal 15 çemesi firmanyň türkmen manadyny amerikan dollaryna çalşyp, daşary ýurtlardan haryt getirmek mümkinçiliginiň bolandygy aýdylýar.
Emma bu ýagdaýyň gürrüňi edilýän 100 müň dollar kömek we kislorod kesmek haýbaty bilen baglydygy ýa däldigi belli bolman galýar.


text:
Birža söwdalaryna çykarylýan harytlaryň sanawy (KOTIROWKALAR) we harytlaryň nyrhlary müşderiler üçin indi has elýeterli!
Geleşikleriň ýerine ýetirilmeginiň 100% kepilligi
Döwlet haryt-çig mal biržasy söwdalaryň üstünden haryt-maddy gymmatlyklar kabul edýär we ýerleýär, muňa intellektual eýeçiliginiň obýektleri, sungat eserleri we gozgalmaýan emläkler degişli däldir.
Geljege gadam basmaga çalyşmalydyr
Biz millionlarça adamlarda geljege ynamyň döremegine we häzirki wagtda öz tagallarlarynyň erkin amala aşyrylmagyna ýardam edýäris
Eýýäm şu gün maýa goýumlaryny goýmaga başlaň
Erkin konwertirlenýän pulda tölenýän şertnamalardan başga-da, biržanyň daşary ýurtly gatnaşyjylary üçin Türkmenistanyň milli pulunda - manatda tölemek bilen daşary söwda şertnamasyny baglaşmaga mümkinçilik berilýär.
Aşak
git


text:
Russiýa (grek. Pwσίa — Rus'; resmi ady — Russiýa ýa da Russiýa Federasiýasy) — Gündogar Ýewropada we Demirgazyk Aziýada ýerleşýän ýurt. Ol dünýäde iň iri döwletdir (17 075 400 km² ýa-da Ýeriň ş guryýer meýdanynyň 11,46 % (1/9), ýa-da adam ýaşaýan guryýeriň 12,65 % (1/8)).
Russiýanyň döwlet dili — rus dili.
Ol 16 sany ýurt bilen araçäkleşýär (dünýäde iň uly görkeziji), olar guryýer boýunça şu ýurtlardyr: Norwegiýa, Finlýandiýa, Estoniýa, Latwiýa, Litwa, Polşa, Belarus, Ukraina, Gruziýa, Azerbaýjan, Gazagystan, Hytaý, Mongoliýa, Demirgazyk Koreýa; ol deňiz boýunça Türkiýe, Ýaponiýa we ABŞ bilen serhetleşýär.
Russiýanyň paýtagty — Moskwa.
pul birligi: Rubl'
uly shaherleri: Moskwa, Sankt-Peterburg, Gazan, Wolgograd, Perm, Ufa, Woronež, Omsk, Samara,
22 aftonom respublika, 9 ulke, 46 welayat, 3 sany federal shaher ( Moskwa, Sankt-peterburg, Sewastopol) , 1 aftonom welayat (Ewropa aftonom welayat) 4 aftonom ulke olara:
meydany ilaty 2002y merkez saher


text:
Forbes
“FORBES” žurnaly 1999-njy ýyldan bäri meşhur hem-de gurply adamlaryň sanawyny düzüp, olaryň durmuşy, gyzyklanýan pişesi, işinde gazanan üstünlikleri dogrusynda makalalary çap edýär. Ýyldyzlar, telekeçiler,syýasatçylar we görnükli adamlar hakynda berilýän maglumatlar halk arasynda uly gyzyklanma bilen kabul edilensoň, “FORBES” žurnaly şu ugur boýunça ymykly meşgullanyp başlady. Indi köpçülikleýin habar beriş serişdeleri hem dünýäniň görnükli adamlarynyň durmuşy ,işi,baýlygy hakyndaky maglumatlary şu žurnala salgylanyp beýan edýäler.
“FORBES” žurnalynyň seljermelerine görä,sungat işgärleriniň arasynda aýdymçy Jenifer Lopes 2012-nji ýylynda iň baý we meşhur zenany diýip yglan edildi. Ol 1000 Amerikanyň teleýaýlymlarynyň biriniň alyp baryjysy Opru Uinfriden(2-nji orun), aýdymçy Jastin Biberden(3nji orun),aýdymçy Riannadan(4-nji orun) hem-de aýdymçy Ledi Gagadan (5-nji orun) saýlanmagy başardy. Aýdymçy hem-de aktrisa “American Idol” bäsleşiginiň emin agzasy bolmak,Gilette,L’Oreal,Fiat hemde TOUS şereketleriniň mahabatyna gatnaşmak,kino surata düşmek ,konsertlerde çykyş etmek hem-de öz hususy telekeçiliginiň girdejisini artdyrmak(onuň täze çykaran atyrynyň özi eýýäm 2 millard dollar girdeji getirdi) bilen şeýle uly orna,ýokary derejä eýe boldy.
Suratkeş-floraçy Aýrýan Galstýanyň döreden köýnegi dünýä zenanlarynyň arasynda taryp ediji seslenmelere mynasyp boldy. Bu köýnek diňe zenanlary däl,eýsem,erkekleri hem biňarh goýmady. Täsin köýnegiň görkezilişi uly dabara bilen geçdi. Sebäbi ukrain dizaýneri ony Ginnesiň rekordlar kitabyna hem hödürledi. Okajylarda “Köýnek haýsy biçüwi bilen haýran galdyrýarka? “ diýen sowalyň ýüze çykmagy ahmal. Köýnek , dogurdanam ,örän owadan hem-de täsin. Uzynlygy 11,92 metre barabar bolan köýnek 10 000 sany benewşe reňkli ter orhideýa gülleri bilen bezelipdir.Güller solmaz ýaly,köýnek iki gat matadan: asty atlazdan , üsti gara mahmaldan ybarat. Ýagny atlaz çyglylygy saklaýar, mahmalyň sütüjekleri bolsa toprak mysaly gülleri çygly saklaýar. Bir ýylyň dowamynda tikilen bu köýnegi köpçülige görkezmek üçin uly zal gerek boldy. Ony “Älem gözeli - 2011” bäsleşiginde ikinji orna mynasyp bolan ukrain gözeli Olesýa Stefanko geýdi. Köýnek aşa uzyn bolonsoň, her tarapyndan 5 gyz onuň etegini götermeli boldy. Umuman , A.Galstyan maksadyna ýetdi. Ol döreden gözel lybasy bilen ukrain rekordlar kitabyna girmegi başardy.


text:
Wladimir Putin
Wladimir Wladimirowiç Putin (Rusça doly ady: Влади́мир Влади́мирович Пу́тин) Russiÿa Federasiÿasynyñ şu wagtky Prezidentidir. Putin 7-nji Oktÿabr 1952-de Sowÿet Soÿuzynyñ Leningrad şäherinde Dünÿa gelÿär. Ol 1999-2000 we 2008-2012 ÿyllary arasynda RF-nyñ Premÿer Ministri bolandyr. 2000-2008(1-nji gezek Prezidentlik döwri) we 2015-nji ÿylyñ 7-nji maÿ aÿynda bolsa 2-nji gezek Prezident wezipesine saÿlanandyr. Bulardan daşary Putin, Birleşen Russiÿa Partiÿasynyñ başlygy wezipesinde hem işländir.
- Syÿasy Durmuşy
Boris Ÿelsiniñ Birleşen Russiÿa Partiÿasyna goşulmazyndan öñ Putin 16 ÿyl boyunça KGB-de Uly Leÿtenant wezipesinde işländir. 1991-nji ÿylda öz dogulan ÿeri Sankt-Peteburgda syÿasata başlaÿan Putin, 1996-da Moskwada göçüp barÿar we Ÿelsiniñ partiÿasynda tiz wagtda ÿokary wezipelere gelmegi başarÿar. 1999-njy ÿylda Ÿelsiniñ garaşylmadyk ÿagdaÿda syÿasatdan aÿrylmagy netijesinde Putin, geçiji hökümetde "wagtlaÿynça doladyryjy prezident" wezipesine başlaÿar. 2000-nji ÿyldaky prezident saÿlawlarynda Putin Russiÿa Federsiÿaynyñ prezidenti wezipesine saÿlanÿar. 2004-nji ÿyldaky prezident saÿlawlarynda Putin Russiÿa Federsiÿaynyñ prezidenti wezipesine 2-nji gezek saÿlanÿar. 2008-nji ÿylda Russiÿa Federasiÿasynyñ Konstitusiÿasynyñ 2 gezek prezident saÿlanma kodeksine laÿyklykda täzeden prezident saÿlawlaryna gatnaşmaÿar we Przidentligi öz partiÿasy Birleşen Russiÿadan Dmitri Medwedew gazanÿandyr. Putin 2008-2012 ÿyllary arasynda RF-niñ premiÿer ministri bolÿar we 2011-nji ÿylda "2 gezek prezident saÿlanma" kodeksini Konstitusiÿadan aÿyrÿar we 2012-nji ÿylda 3-nji gezek Birleşen Russiÿa Partiÿasyndan prezidentlige saÿlanÿar.
- Putin döwüründe Russiÿa ekonomiÿasy
1999-2008-nji ÿyllar arasynda RF-niñ ekonomiÿasy 2,5 esse ulalÿar, işgärleriñ aÿlyklary 3 esse artÿar, işsizlik we garyplyk bu döwürden öñki wagt bilen garşylaşdyrdygymyzda 2 esse azalÿar. 2014-15 ÿyllaryndaky Krym RF-ÿe baglama we Dünÿa Nebit krizisini göz öñünde tutmasak, Purtin wagtynda RF-niñ kişi başyna düşÿän girdejisi 72% artandyr. Elbetde bulardan daşaryda RF-niñ tebigy baÿlyklary we Soÿuz wagtyndan galan söweş tehnologiÿalaryny dogry wagtda we dogry ÿerde ulanmagy başaran Putin, RF-yi 15 ÿylyñ içinde täzeden bütin Dünÿade syÿasy taÿdan sözi geçÿan sanaglyja döwletleriñ hataryna getirendir.