text:
Amerikanyň Birleşen Ştatlary taryhy
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň döredilmegi[üýtget | edit source]
MEỲILNAMA
1. Baknalyklaryň esaslandyrylmagy.
2. Demirgazyk Amerika baknalyklarynyň durmuş-ykdysady ösüşi.
3. Garaşsyzlyk ugrunda uruş.
4. ABŞ-ň döredilmegi.
Amerikany Kolumbyň açmagy we onuň Ỳewropa deňiz ýurtlary tarapyndan özleşdirilmegi Täze Dünýäde günbataryň siwilizasiýasynyň ýaýramagynyň başyny başlady. Demirgazyk Ameriikanyň ykbaly üçin onuň XVIII asyrda Britan baknasyna öwrülmegi aýgytlaýjy waka boldy.şol sebäpden ol ýerlerde göçme baknalar emele geldi, olar ösüşiň uzak döwrüni, ýagny 160 ýyldan gowrak döwürden soň Angliýadan bölünip aýryldy we günbatar ýarym şarynda uly döwleti döretdiler, geljekde ol dünýäniň beýik döwletleriniň biri bolan ABŞ boldy.
Ispan Amerikasynyň uly baýlyklary britan harsy dünýälerini öz gününe goýanokdy. Olary esasan hem amatly ekerançylyk ýerleri (ol ýerlerde az sanly indeýler ýaşaýardylar) gyzyklandyrýardy.
Şonuň üçin London we Plimut hususy aksioner kompaniýalary ilkinjiler hatarynda şol ýerleri baknalyga öwürmeklige girişdi. Olar şa Ỳakaw I Stýuartdan sylag hatyny alyp, täze ýerlere göçüp barmaga başladylar. Demirgazyk Amerikada iňlisleriň ilkinji hemişelik ýaşamaga baran ýeri Jeýmistaun şäherçesidi, ol 1607-nji ýýlda geljekde Wirginiýa baknalygy boljak ýerde emele gelipdi. Ilki-ilkiler göçüp baranlar uly kynçylyklara duçar boldy, açlyk, sowuk howa, keselçilik, indeýler bilen bolan çaknyşyklar. Dine 1616-njy ýýlda ol ýerlere temmäkiniň we öndürilişiniň ýola goýulmagy we ony amatly nyrhda Angliýa satmak ol ýerlere täze adamlaryň gelmegini üpjün etdi. 1625-nji ýýlda tagta çykan Karl I Wirginiýany şa baknalygy diýip jar edýär we ol ýerde öz häkimini belleýär. Wirginiýadaky jemgyýetçilik gatnaşyklar we sosial düzüm beýleki baknalyklara nusga bolýar. Soňky döwürlerde Demirgazyk Amerikada baknalygyň beýleki görnüşleri ýagny, şa baknalaryndan başga hususy baknalar hem döräp başlady. Bu diýildigi indi şa Angliýanyň uly baýlaryna ýer berip başlaýar. 1632-nji ýýlda Karl I lord Baltemora Werginiýanyň demirgazyk bölegini eýeçilige berýär. Meri Lend 1681-nji ýýlda Karl I Uilýan Tenna ýerleri eýelemek hatyny gowşurýar, şol ýerler hem onuň ady bilen baglanyşykly Pensilwaniýany emele getirýär. Penniň özi 1682-nji ýýlda Filadelfiýa şäherini esaslandyrýar. Hususy ýerlere şeýle hem Demirgazyk we Günorta Karolina şeýle hem Nýu-Ỳork obasy ýerleri hem öwrülipdi. 1685-nji ýýlda Nýu-Ỳork obasynyň eýesi gersog Ỳork şa ỲakawII diýip yglan edildi. Baknalygy şa baknalygy adyny aldy. Nýu-Ỳork obasynyň günorta bölegi başga birine satylyp ol Nýu-Jersi adyny aldy. 1732-nji ýýlda Jorjiýa baknalygy hususy baknalyk hökmünde emele gelip, 1752-nji ýýlda ol şa baknalygyna öwrüldi. Ýurduň Demirgazyk gündogar bölegi bilen täze Plimut obasyna esasan hem Angliýadan puritanlar (dini garaýyşly adamlar) göçüp gelip başlady we 1620-nji ýýlda olar “raýat jemgyýetini” döredip häzirki massagusets ştatyny emele getirýär. Emma ol hem 1636-njy ýýlda şanyň tabynlygyna geçýär. Emma şeýle bolsa-da Angliýanyň bu baknalygynda saýlawly häkimligi we öz –özüňi dolandyryşyň ýokary edarasy hökmünde umumy ýygnagyny döretdiler.
Massaçusets Täze Angliýada birnäçe obalaryň döremegine getirdi. Mysal üçin Rod-Aýlend, Konnektikut, Nýu-Gemişer we MEN olar esasan hem Massaçusetsde hem giň ýaýran puritançylyk (ýagny XVI-XVIII asyrda Angliýada dini hereket olar päk boluň göze görünmekligi aňladýan).
Demirgazyk Amerikada esasan XVII asyryň ahyrlarynda XVIII asyryň başlarynda sossial-ykdysady ösüş orta asyrlar görnüşindedi. Şonuň üçin hem ýerleri plantasion görnüşinde ösdürmek ýola goýulyp başlandy. Ol bolsa goşmaça işçi güýjüni (serwentler we garagullar) getirmegi talap edýärdi. Şonuň üçin bu döwürde gul söwdasy has girdejili işe öwrülip başlady. Demirgazyk Amerikanyň baknalyklaryndaky ilatyň esasy bölegi (80 ý) fermerlerdi. Olar iki dürlidi birinjisi şa ygtyýarlaryndaky baknalyklaryň fermerleri, olar esasan öz gün-güzeranyny görmäge maksat edinýärdiler. Ikinjisi ýerlerdäki fermerler. Olaryň ýagdaýý has agyrdy, sebäbi olara salynýan (kwitrenta) salgytlar has agyrdy.
Amerikada dolandyrmagyň (ýagny uly bolmadyk toparyň syýasy we ykdysady dolandyryşy) usuly agdyklyk edýärdi. Ýurtda nesilden-nesle geçýän baý we gurply maşgalalar ýurdy dolandyrýardylar. Emma olar Ỳewropa ýurtlaryndan tapawutlykda, baknalyklarda häkimiýet ýumşak durmuş bolsa kesgitli görnüşde bolupdyr.
Täze Angliýada şäher ýygnaklary ýagny buthana wekilleriniň üýşmeleňi adaty ýagdaýa öwrüldi. Bu ýygnaklaryň maksady esasan hem jemgyýetdäki dürli gatlaklaryň özara syýasy deňagramlygyny saklamaga gönükdirilipdi.
Baknalyklaryň erkin wekilleriniň durmuş derejesi (onuň dowamlylygy we maddy üpjünçiligi boýunça) Ỳewropa ýurtlarynyňkydan birneme ýokarydy. Baknalyklarda şäherleriň çet gyrasynda ýaşaýanlar onçakly kän däldi. (mysal üçin Angliýa stýuartlar döwründäki garyplar, gedaýlar we ş.m ýaş ýerleri ýaly). Şol bir wagtda egerde Ỳewropany tutuş basybalyşylykly uruşlar gurşap alan bolsa, baknalyklarda ilat asudalykda ýaşaýardy, diňe aýry-aýry wagtlar indeýler bilen çaknaşyklar bolup duryardy. Şonuň ýaly hem baknalyklarda Angliýa we beýleki Ỳewropa ýurtlaryna seredeniňde salgyt ulgamy häli döredilmändi, şalyk ähli çykdajylary oz boýnuna alýardy. Umuman aýdylanda, amerikan jemgyýetinde bu döwürde, ýagny ösüşiň irki wagtynda adam öz başarjaňlygy we çekýän zähmetiniň netijesinden arkaýyn peýdalanyp bilýärdi. Protestant dini adamlary ýokary medeniýetli zähmete, zähmetsöýüjilige, ayawlylyga ugrukdyrýardy. Halal gazanylan baýlyk bolsaa adamyň hudaý tarapyndan ýalkalanyny aňladýardy. Umuman Ỳewropa ýurtlarynyň ýaşaýjylaryna seredeniňde giň ykdysady, syýasy we dini azatlyklardan peýdalanýan amerikanlar, olary giňeltmäge we pugtalandyrmaga çalyşýardylar. Emma şol bir wagtda olar şanyň parlamentiniň baknalyklar barasyndaky syýasatyndan, olaryň garaşly bolmak howpundan howatyrlanýardylar.
XVIII asyryň ortalarynda Demirgazyk Amerika baknalyklary hojalyk gatnaşyklary ösüpdi. Olarda içerki söwda ýola goýulypdy, ykdysady dagynyklygyň ýerine ykdysady gatnaşyklaryň ýakynlaşmagy duýulýardy. Dogrudan hem hakykat ýüzünde olar öz deňiz flotuny, uly möçberde tokaý önümlerini we ekerançylyk ýerlerini edinipdi.plantatorlar-temmäki, tüwi önümlerini öndürip daşary ýurtlara satyp başladylar, gowaçany ekmegiň ilkinji synanyşyklary boldy. Bu döwürde ilatyň sanynyň artmagy hem duýulýardy. (mysal üçin 1688-nji ýýlda 200 müň adam bolan bolsa, 1775-nji ýýlda 2,7 mln gowrak. Baknalyklaryň sosial-ykdysady ösüşini görkezýän dililleriň biri ol hem duralga (port) şäherleriň ösüşi. Olar içerki we daşarky söwdanyň merkezidi. Mysal üçin Boston, Nýu-Ỳork, Filadelfiýa, Baltimor, Ģarlston we başgalar. Şol bir wagtda baknalyklarda ylym, bilim, medeniýet hem ösýärdi. XVIII asyryň başlarynda ol ýerde gazet-žurnallar çap edilip baslady, jemgyýetçilik we hususy mekdepler we kolledžler döräp ugrady. Şol baknalyk kolledžler geljekde dünýä belli amerikan uniwersitetlerine öwrüldiler. Mysal üçin Garward, Prinston, Kolumbiýa uniwersitetleri. Baknalygyň ahyryna amerikan magaryfynyň görnükli wekilleri Jefferson, Jon Adams, Jeýms Medison, Franklin. Bu ýagdaýlaryň hemmesi ösüp barýan milletiň diňe maddy mümkinçilikleriniň däl, eýsem ruhy güýjüniň bardygyny görkezýärdi. Şeýle şertlerde Demirgazyk Amerika ýurtlarynda garaşsyzlyk ugrundaky göreş meýilleri emele gelip başlady. Emma Beýik Britaniýa XVIII asyryň ortalarynda ýurduň diňe içerki ýagdaýlaryny kadalaşdyrmak bilen çäklenmän, eýsem ol ýediýyllyk (1756-1763) uruşda Fransiýadan üstün çykýar hem-de Demirgazyk Amerikanyň we Kanadanyň we beýleki fransuz baknalyklarynyň doly ygtyýarly eýesi bolýar.
Angliýanyň öz baknalyklarynda telekeçiligiň erkinligini çäklendirmek synanyşygy Garaşsyzlyk ugrundaky urşuň ykdysady sebäplerinden biri boldy. Ondan başga-da 1763-nji ýylyň kanuny adamlaryň günbatara özbaşdak göçmegini gadagan edýärdi hem-de hususy ýer eýelerinden, lordlardan alynýan salgydy artdyrdy. 1764-nji ýýlda kabul edilen karar boýunça harytlaryň birnäçesini gümrük pajy girizilýärdi. Şeýle hem 1765-nji ýýlda Amerikada 10 müň adamdan ybarat goşun saklamak karar edildi. Iň agyr kararlardan biri ol hem möhür salgytlarydy. Şol boýunça ähli doldurylýan resminamalar we çap edilýän neşirler hökmany salgyt tölemeli edilýärdi. Beýle çäklendirmeler baknalyklarda güýçli närazylyk döretdi. Ilkinji gezek Demirgazyk amerika baknalykda adamlar şäherleriň köçelerine çykdylar. Olar iňlis hökümetine öz närazylyklaryny bildirýärdiler. Şol bir wagtda agrar hereket hem ýaýbaňlandyrdy, Nýu-Ỳork, Demirgazyk we Günorta Karolina baknalyklarynda ol uly gerime eýe boldy.
1774-nji ýýlda Filadelfiýada ilkinji kontinental kongres ýygnakdy ol esasan hem baknalyklaryň wekillerinden ybaratdy. Onuň kabul eden kararynda baknalyklaryň öz-özüni dolandyryşa hukugynyň barlygy aýratyn nygtalýardy. Şeýle hem 1775-nji ýýlyň martynda Werginiýada bolan kanun çykaryldy. Ýygnakda azatlyk, erkin durmuş we hususy eýeçiligiň ykrar edilmegi barada kararlar kabul edildi. Şeýlelikde Demirgazyk Amerikada garaşsyzlyk ugrundaky urşuň sosial ykdysady, syýasy sebäpleri bişişipdi. Ol 1775-nji ýýlyň 19 aprelinde şol urşuň başlanmagyna getirdi.
1775-nji ýýlyň Magtymguly aýýnda iki kontinental kongress başlandy (birinjisi 1774-nji ýýlda toplanda baknalyklaryň wekilleriniň maslahaty, şonda baknalyklaryň öz-özüňi dolandyryş hukugy hökmünde meselä seredildi, emma ýurt garaşsyzlygyny häli ykrar edenokdy). Ikinji kontinental kongress ozaly bilen özüni amerikan hökümeti hökmünde ykrar etdi. Onda kongressiň agzalary aýgytly hereketlere başlamalydygyny belläp ilki bilen goşuny döretmek zerurulygyny kesgitledi. Amerikanyň geljekki güýçleriniň başynda Werginiýanyň iri ýer eýesi (plantator) we tejribeli söweşişi, polkownik Jorj Waşington goýuldy. Şeýle hem demokrat Tomas Peýn metbugatda “Sagdyn pikirlenmek” çagyrylyşyny çap edip, onda esasan hem baknalyga garşy göreşmän, azatlygy gazanyp bolmaz, diňe garaşsyzlyk we dolandyryşyň respublika görnüşi Amerikany beýik geljege getirer diýip belleýärdi.
1776-njy ýylyň Gorkut aýynyň dördünde kongress T.Jefferson tarapyndan düzülen Garaşsyzlyk deklorasiýasyny kabul etdi. Bu waka amerikan däl eýsem bütindünýä taryhy resminamady. Ol hakykat yüzünde ilkinji adam hukuklarynyň deklorasiýasydy. Onda “Ähli adamlar deň ýagdaýda dünýä indi, olara beýik ýaradan tarapyndan birnäçe bölünmez huhuklar berlen, olardan ýaşamaga, erkinlige we bagtly bolmaga ymtylyş hukuklarydyr. Her gezek haçanda dolandyrmagyň görnüşi üýtgese, hem-de ol ýokardaky maksatlara ters gelse, beýle ýagdaýda halk şol düzgüni üýtgemeli ýa-da dole ýok etmäge hukuklydyr” diýip belleýär.
Taryhda ilkinji gezek bu resminama döwlet gurluşynyň esasy hökmünde halkyň özygtyýarlylygy kesgitledi. Şeýle hem Deklarasiýa indiden beýläk baknalyklar “erkin, azat we garaşsyz ilatlardyr” diýip beýan edýär. Deklarasiýada ykrar edilen azat we garaşsyz ştatlaryň uruş yglan etmäge, ýaraşyk baglaşmaga, toparlara (soýuzlara) goşulmaga, söwda etmäge hem-de garaşsyz döwlete mahsus ähli hereketleri etmäge hukuklydyr diýip belleýär. Emma garaşsyzlyk pikiri ähli amerikanlar tarapyndan biragyzdan makullanmady. Köp adamlar ykdysady, syýasy we beýleki sebäpler boýunça Angliýadan bölünip aýryljak däldiler. Olara esasan hem iri ýer eýeleri (hususy baknalyklaryň eýeleri), şa gullukçylary (işçileri), iri söwdagärler we başgalar girýärdi. Olara loýalistler diýip at berildi. (ýagny şa we iňlis parlamenti goldaýanlar)Fermerleriň we arendadorlaryň bir bölegi hem şolara girýärdi. Emma şeýlede bolsa garaşsyzlygyň tarapdarlary ýagny amerikan täjirleriniň we telekeçileriň aglaba bölegi, garaşsyzlygy goldamak üçin uly möçberde pul kömegini berýärdiler. Şeýlede garaşsyzlyk deklarasiýasyny ýaş abraýa wezipä kowalaşýan, kontinental kongresde häkimiýet edara we goşunda wezipe ugrunda göreşýän syýasatçylardy.
1775-nji ýylda ilkinji harby üstünliklerden soňra yzygider ýeňilişler başlandy. Britan goşunlary san taýdan hem-de söweş tälimleri boýunça amerikanlardan agdyklyk edýärdi. Emma amerikanlar hem ejiz däldi, Jorj Waşingtonyň kä hüjüm hereketlerini uly batyrgaýlyk bilen edýärdi, käte yza çekilýärdi.
Amerikan goşunlarynyň agyr ýagdaylara düşmegine loýalistleriň özbaşdak harby güýçlerini döretmegi hem-de olaryň iňlisler bilen bile hereket etmegi hem sebäp bolýardy. Waşingtonyň goşunynyň üpjünçiligi hem gowşakdy, ýarag we pul ýetenokdy. Azyk önümlerini kä halatlarda karzyna almaly bolýardy. Iňlis kän gowy däldi, goşun (goşmaça ) getirmek, üpjünleşdirmek gaty agyrdy. Häli 1775-nji ýýlda şa Georgiý III rus imperatory Ỳekaterina II kömek sorap 20 müň esgerli goşun ibermegini haýyş edip sorapdy, emma ol razylyk bermedi. Şonuň üçin ýetişmeýän goşuny german knýazlaryndan uly pula hakyna tutma esgerleri almaly bolýardy. Garaşsyzlyk ugrundaky göreşiň ahyryna Amerikada 56 müňe golaý iňlis esgerleri bolup goşuny 20 müňden gowrakdy.
1776-njy ýylyň güýzünde Nýu-Ỳork şäheriniň golaýynda agyr söweşlerden soň Waşingtona zordan galan goşun bölümlerini saklap galmak başartdy. 1776-1977-nji ýyllaryň gyşynda Waşingtonyň Nýu-Jerst ştatynda duşmana uly zarba urdy. Emma 1777-nji ýýlyň güýzünde amerikanlar bir tarapdan uly ýeňilişe sezewar edildi, ýagny ABŞ-nyňpaýtagty Filadeliýa iňlisler tarapyndan eýelendi, ikinji tarapdan amerikanlar Demirgazykda Saratogada 7 müňden gowrak iňlis goşunyny gabawa aldy. Şeýle hökmünde Fransiýa bilen ýaranlyk baglaşdy. Ondan soň Angliýa garşy 1779-njy ýýlda Ispaniýa, 1780-nji ýýlda Gollandiýa uruş yglan etdi.
Amerikanyň garaşsyzlygy ugrundaky urşa Fransiýanyň milli gahrymany Markiz de Zataýet, rus dworýany Wetter don Kazental, polýak watançysy Toldeum Kostýuşko gatnaşdylar. 1780-nji ýýlda Angliýa urşy dowam edýärdi we birnäçe ýeňişler gazandy. Esasan hem ABŞ-nyň günortasynda olar Ģarltony eýelediler we amerikanlary günorta Karolinoda derbi-dagyn etdiler. ABŞ bilen Angliýa ilki başdaky ýaraşyk şertnamasy 1782-nji ýýlda Parižde baglaşyldy, gutarnyklysy-Ruhnama aýynyň üçi 1783-nji ýýlda. Onuň baş netijesi hem ABŞ-nyň doly ykrar edilmegi bilen tamamlandy, ol resmi ýagdaýda özbaşdak, garaşsyz döwlet hökmünde diýip yglan edildi. Onuň araçägi günbatarda missisipi derýasy günortada 31-nji parallele çenli, Frorida Ispaniýa degişli, Kanada hem Angliýa berildi.
Uruş gidýärkä ýaş respublikançylaryň ýolbaäşçylary uly özgerişleri amala aşyrdy. Uly baknalyklar respublikanyň çägindäki ştatlara öwrüldi. 1776-1780-nji ýyllar aralygynda ol ýerlerde konstitusiýalar kabul edildi.
ABŞ-nyň ilkinji döwlet gurluşy konfederasiýany göz öňüne getiryärdi, şol esasda özygtyýarly ştatlaryň şertnamasy baglaşylýardy. Merkezi häkimiýeti kontinental kongress amala aşyrylýardy. Ol esasan ştatlaryň wekillerinden ybaratdy. Bu häkimiýetiň häli şahalary ýokdy, (Prezident, senat, ýokary sud). Şolsebäpden hem her bir ştatyň öz maliýe ulgamy harby güýçleri, gümrük kadalary (düzgünleri) we ş.m bardy. Sebäbi häli-şindi özbaşdaklygy gazanan, baknalyklardan çykan döwletiň dolandyryş, ulgamyny esaslandyrmak kyndy. Emma şeýle bolsada käbir öňden görüji syýasatçylar federatiw respublikany merkez we umumy milli konstitusiýa esasynda döretmäge kesgitläpdirler. Emma uruşdan soňky ykdysady ýagdaý häli hatda söwdanyň we maliýe ulgamyny hem kadalaşdyrmaga mümkinçilik berenokdylar. Her bir ştat häli özbaşdak ygtyýarly bolan soň, konfederasiýanyň hökümiýetinde býüdžet hem ýokdy, bank hem, şeýle şertlerde merkezleşdirmek zerurlugy ýüze çykdy. Emma eýýam ýurtda närazylyk ösüp başlady. Esasan hem 1786-1787-nji yylda Massaçüsetsde we goňşy ştatlarda fermerleriňöleginiň çýkyşlary başlandy. Şolaryň biri hem Daniel Şeýsiň baştutanlygyndaky gozgalaň. Olar Massaçusetsde häkimýeti ele aldylar. Oňa garşy ştatda ýygnalan goşun iberildi. Kontinental kongres bu işe goşulyp bilenokdy, sebäbi häli merkezleşen döwlet ýokdy. 1787-nji ýylda tomusda federal konstitusiýa işlenip düzüldi, ol esasan hem ähli ştatlaryň wekilleriniň gatnaşmagy bilen. Şonda häkimýetiň konfederasiýa gurluşy tankyt edildi we kemçilikleriň düzedilmegi hödürlenildi. Konstitusiýanyň taslamasyny taýýarlamaga abraýly raýatlar, şol sanda J. Waşinkton, B. Franklin, şeýle hem Amerikan akyldarlarynyň syýasatçylarynyň täze ýaş nesillerden Aleksandr Gamilton, Jeýms Medison we başgalar.
Düzülen konstitusiýa örän göwne jaý häsiýetdedi. Onda merkezi häkimýetiň ygtyýarlyklary üzül kesil kesgitlenipdi. Konstitusiýa täzelik girizmek, üýtgeşmeler girişmek işlenip düzüldi. Emma ýurduň esasy ýagdaýlary häzirki hereket edýän konstitusiýada görkezilen konstitusiýa boýunça ABŞ-nyň Prezidentiniň wezipesi saýlawly bolmalydyr diýip belleýär, onda-da gaty giň ygtyýarlyklar bilen, ABŞ-nyň ýökary sudunyň başda durmagynda garaşsyz sud ulgamy kesgitledi. Federal konstitusiýa diňe 13 ştatyň 9-ň tassyklamagy esasynda güýje girýärdi. 1788-nji ýýlyň Oguz aýýnda täze konstitusiýa güýje girdi. 1791-nji ýýlyň Sanjar aýýnda ABŞ-da hukuklar hakyndaky kanun hereket edip başlady. ABŞ-nyň döredilmegi özboluşly göreşiň netijesidir. Sebäbi bir tarapdan baknaçylyga garşy uruş, ýagny iňlislere garşy uruş hereketleri bilen bir hatardan ýurduň içinde hem özgerişler amala aşyrylýardy.
ABŞ täze döwrüň ilkinji demokratik döwleti hökmünde emele geldi. ABŞ-nyň garaşsyzlyk ugrundaky göreşiniň häsiýetli aýratynlygy ol hem ABŞ-da (Terroryň) sütemiň ýoklugydy. Mysal üçin XVIII asyr iňlis, fransuz rewolýusiýalary ýalydy. Ýurtda ýekeje şa häkimi (gubernatory) jezalandyrylmady, loýalistlere ABŞ-dan çykyp gitmäge mümkinçilik berdiler. Baknalyklaryň öz garaşşyzlygy ugrundaky göreşi we respublikanyň jar edilmegi öňde baryjy Ỳewropa döwletlerinde gahar-gazap döretmedi. ABŞ-ny esaslandyryjylar öz maksatlaryna ýetmek üçin ýurduň içerki möhüm meselelerini özboluşly serişdeler we usullar arkaly amala aşyrdylar. Takt agdaryşygy, pitne turuzmak ýaly serişdeleriň deregine köplenç ylalaşyklar arkaly wajyp syýasy meseleler çözülýärdi.
Diňe şu ýagdaýlar göreşe baştutanlyk eden adamlary häkimýeti ahyryna çenli saklamagy üpjün etdi. Şonuň üçin hem J. Waşinkton beýik serkerdebaşy bolanlygyna seretmezden onuň täze sezar ýada Kranwel bolmak niýeti ýokdy. Şeýlelikde ABŞ-da ýeňişli tamalanan garaşşyzlyk ugrundaky uruş we ABŞ-nyň döredilmegi bu ýurtda düýpli özgerişleriň amala aşyrylmagy üçin oňaýly şertler döretdi.
1918 – 1939-njy ýyllar aralygynda[üýtget | edit source]
Meýilnama:
1. W. Wilsonyň döwründe ABŞ-niň içeri we daşary syýasaty, Ýkdysady durnuklaşmak.
2. F. Ruzweltiň “Täze ýoly” we onuň mazmuny.
3. XX asyryň 30-njy ýyllarda ABŞ-nyň içeri we daşary syýasatyna “Täze ýoluň” täsiri.
Biz ykdysady dartgynlylykdan ähli ýurtlaryň döwlet düzgünleşdirijiliginiň güýçlenmegi arkaly çykandygy barada gürrün edipdik. Germeniýa, Italiýa we beýleki käbir ýurtlar döwlet düzgünleşdirmesiniň berk faşistik ýoluna düşdiler. Çünki bu ugur boýunça ösýän ýurtlar adam hukuklarynyň gödek bozulmalarynyň, demokratiýanyň ýok edilmeginiň hasabyna ykdysady we durmuş dartgynlylygyny gowşadypdyrlar.
ABŞ, Beýik Britaniýa, Skandinaw ýurtlary, Kanada, Fransiýa, Meksika ýaly berk binýatly, halkyň syýasy düşünjeliliginiň ýokary ýurtlarynda zorlukly faşistik düzgünleşdirişini ulanmaga isleg-de, mümkinçilik-de ýokdy. Bu ýurtlaryň halklary syýasy göreşde bişişendiler. Ine, şu sebäplere görä, ykdysady dartgynklylygyndan çykmagyň demokratik ýoluny tapmalydy. Şeýle ugur döwlet düzgünleşdirmesiniň aram-täzeçillik ýoly boldy.
“Aýagy düşmedik” president. 1924 – 1929-njy ýyllar ABŞ-yň gülläp ösen döwri boldy. 1928-nji ýylyň president saýlawlarynda respublikaçy partiýadan bolan öňki söwda ministry Gerbert Guwer ýeňiji bolup, 1929-njy ýylyň Nowruz aýynyň 4-de resmi ýagdaýda öz wezipesine girişdi. Ol döwlet ýolbaşçýlygyna gelen wagty ABŞ dünýäniň senagat önüçiliginiň 40% çemesini öndürýärdi. Amerikan ykdysadyýetiniň üstünliklerinden başy aýlanan Guwer, saýlaw döwri halka ähliumumy rowaçlygy, abadançylygy, ýurdy gülletmegi wada beripdi. Emma onuň edeni tersine boldy. Türkmen aýtmyşlaýyn “aýagy düşmedi”.
Güwer president bolandan alty aýdan soňra, 1929-njy ýylyň güýzünde ykdysady pese gaçyşlyk başlandy. Ol ýurdy ykdysady pese gaçyşlyk döwrüniň ahyryna çenli dolandyrdy. Elbetde, ykdysady pese gaçyşlyk kanuny ýagdaýdy. Ýöne, amerikanlar 1931-nji ýýlyň president saýlawlarynda “aýagy düşmedik” Guwere däl-de, demokratik partiýadan bolan Franklin Delano Ruzwelte ses berdi.
Franklin Delano Ruzwelt. Franklin Ruzwelt 1882-nji ýylda Nýu-Ýork ştatynda eneden dogulýar. Ene-atasynyň ýeke ogly, üstesine-de gaty gurply maşgalada ösüp ulalandygy sebäpli onuň kadaly terbiýe we bilim almagy üçin ähli mümkin bolan şertler döredilýär. Ýaşlykdan nemes we fransuz dillerini öwrenýär. garward uniwersitetini tamamlaýar. Soňra Kolumbiýa uniwersitetinde okaýar.
Ol iki – üç ýyl ýuridiki firmada işläp, galan ömrüni syýasata bagyş edýär. demokratik partiýanyň düzüminde bolup, 1910-njy ýylda Nýu-Ýork ştatynyň senatyna saýlanýar. 1913-nji ýyldan başlap, deňiz Ministriniň orunbasary wezipesinde işläp başlaýar.
1921-nji ýylda suwa düşen mahaly sowuklap, aýaklary ysmaz keseline uçraýar. Ömürlik ýöremekden mahrum bolýar. saglyk ýagdaýy-da ony ruhdan düşürmeýär. 1928-nji ýylda Nýu-Ýork ştatyna gubernator wezipesine saýlanýar. Öz ştatynda rehimdarlygy, adyllygy, täzeçilligi bilen at-abraý gazanýar. Gubernatorlyk onuň özüni halka tanatmagynda ýene bir basgançak bolýar.
Iri baý maşgalanyň, akylly – paýhasly, maksada okgunly mirasdüşeri F. Ruzwelt halkyna “Täze ýoly” söz berip, 1932-nji ýyldaky president saýlawlarynda ýeňiş gazanýar. Halkyň çäksiz söýgüsinden peýdalanýan Ruzwelt ömrüniň ahyryna çenli president saýlawlarynda ýeňiji boldy. Ol ABŞ-nyň taryhynda ýeke-täk, yzygider dört gezek president saýlanan (1932, 1936, 1930, 1944 ýyllarda) üýtgeýşik syýasatçy hökmünde taryha girdi. President saýlawlary 1932-nji ýylyň Sanjar aýynda geçse-de, F. Ruzwelt resmi ýagdaýda öz kanuny wezipesine 1933-nji ýylyň Nowruz aýynyň 4-nde.
F. Ruzweltiň “Täze ýoly”. F. Ruzwelt ABŞ-da ykdysady pese gaçyşlygyň möwjän, ilatyň hökümetden närazylygynyň güýjän döwri häkimiýete geçdi. F. Ruzweltde hem ýurdy kynçylyklardan çykarmagyň synagdan geçen, taýýar meýilnamasy ýokdy. Saýlaw döwri “Täze ýoly” söz berse-de, ol ýörelgäni indi agtarmalygy we tapmalydy. Ol ilatyň durmuş derejesini ýokarlanmazdan ykdysadyýeti dikeltmegiň mümkin däldigine düşünýärdi.
Halk köpçüliginiň satyn alyjylyk islegini we mümkinçiligini artdyrmaklygyň ýollaryny agtarýardy. Ýurduň 60 çemesi maşgalasynyň yekebara (monopolistik) hojaýynçylygyby gowşatmaklygyň zerurlygyny duýýardy. Halkkara diňe bir syýasy deňlik däl-de, ykdysadyýetde deň mümkinçilikleriň zerurlygyna düşünýärdi. Öňde duran wezipeleri çözmek üçin däl bolan ýoldan biraz çepe sowulmalydy. Bu-da jemgyýetiň ýokary gatlagynyň, bähbitlerine zarba urjakdy. F. Ruzwelt ähli adamlara gowy görnüp, ýaranyp bolmajagyna hem düşündyärdi. Ine, şeýle çylşyrymly ýagdaýdan çykalga hökmünde bazar ykdysadyýetli jemgyýeti kämilleşdirmegiň “Täze ýoluny” oňe sürdi. Beýik özgerdişleriň tapgyryna başlady. Bu özgerdişler döwri F. Ruzweltiň “Täze ýoly” ady bilen taryha girdi.
“Täze ýol” döwri 1933 – 1939-njy ýyllary öz içine alýar. Bu döwri hem şertli üç tapgyra bölmek mümkin. Olar haýsylar?
“Täze ýoluň” birinji döwri. Birinji döwri 1933 – 1932-nji ýyllary öz içine alýar. F. Ruzwelt bu döwürde döwletiň ykdysadyýete gatyşmasyny düýpli güýçlendirmäge gönükdirilen çäreleri durmuşa geçildi. Ykdysady pese gaçyşlygynyň öňüni almak üçin uzak pikirlenmäge wagt ýokdy. F. Ruzwelt 1933-nji ýylyň Nowruz aýynyň 6-synda ähli banklary wagtlaýyn ýapmak hakynda buýruk berdi. Çünki bank ulgamy bulaşykdy. Prezindent iri, özüni aňarýan, sagdyn banklara döwlet kömegini gurady. Müňlerçe maýda banklar ýok edilip, bank ulgamynyň işinde döwletiň güýçli täsiri ýola goýuldy. F. Ruzwelt, Z. Keýsiň “Döwlet ýene gülläp ösmeklige dolanyp gelmek üçin harç etmelidir” diýen pikirini ykdysady syýasatynyň esasy edip ulandy.
Birinji döwürde iri ýekebara hususy öndürijilere döwlet goldawy berildi. Şolaryň kömegi bilen ykdysady pese çykyşlykdan çykmaklyga synanyşyldy. Işsizligi ýok etmeklige üns berildi. Millionlarça işsizleriň gününe ujupsyz hak tölemek bilen, olar döwlet, yurt bähbitli işlere gönükdirildi. Olar ýatak jaý, egin – eşik bilen üpjün edilip, kanalary gazanmak, agaç etmek, ýol, köpri gurmak we ş.m. işlerde işledildi. Dogry, bu işleer hem ähli işsizlere ýetdirip duranokdy. Işsizleriň üçden birini şu usulda iş bilen üpjün etmek başartdy.
193-nji ýylyň Nowruz aýynyň 12-nde oba fermentlerine kömek bermek hakynda kanun Kabul edildi. Kanunda oba hojalyk önümleriniň bahasyny ýokarlandyrmaklygyň hasabyna obany ösdürmek, dermerleriň girdejiligini artdyrmak bellenýärdi. Bazaar gatnaşyklary şertlerinde oba hojalyk önümleriniň bahasyny ýokarlandyrmak ýeňil-ýelpaý iş däl. bazaar öz kanunlary boýunça işleýär. F. Ruzwelt ekerançylyk ýerlerini we mallaryň baş sanyny azaltmagyň hasabyna oba hojalyk önümleriniň öndürişini kemeldip, bahalary ýokarlandyrmaga synanyşdy. Önümçiligi azaldan fermerlere sylag berildi.
Oba hojalygyndaky özgerdişler maýda fermerleriň tozamagyna, irileriniň has güýçlenmegine getirdi. Ýöne, mäme-de bolsa, oba hojalyk önümleriniň bahasy ýokarlanyp, obanyň ösmegine şert döredildi.
Milli senagaty dikeltmek hakynda kanun Kabul edildi. Ol boýunça gymmat bahaly kagyzlaryň göýberilişiniňüstünden döwlet gözegçiligi dikeldildi. Önüm öndürijileriň arasyndaky özara bäsdeşligi (konkurensiýasyny) düzgünleşdirmäge, önümiň möçberini we bahasyny, zähmet haklaryny kadalaşdyrmaga umuman öndürijilere deň şertleri döretmäge synanyşyk edildi. Bu ýagdaý iri öndürijileriň güýçlenmegine getirdi.
Geçirilen çäreleriň netijesinde ykdysady dartgynlylyk gowşady, ösüş başlandy. F. Ruzwelt “Täze ýoly” oňa abraý getirdi.
“Täze ýoluň” ikinji döwri. “Täze ýoluň” ikinji döwri 1935 – 1936-njy ýyllary öz içine alýar. Bu döwürde F. Ruzwelt president saýlawlarynyň ýakynlaşýanlygyny nazarda tutup, giň halk köpçüliginiň durmuş şertlerini gowulandyrmaga gönükdirilen çäreleri durmuşa geçirmäge başlady. President 1935-nji ýylyň Gorkut aýynyň 5-nde zähmet gatnaşyklary hakynda kanuna (Wagneriň kanuny) gol çekdi. Ol boýunça profsoýuzlara girmäge hukuk berildi. Zähmet gatnaşyklary düzgünleşdirmekde döwletiň gatyşmasy güýçlendirildi.
Ilatyň durmuş taýdan goraglylygyny kepillendirýän çäreleriň içinde ähmiýetlileriň biri 1935-nji ýylyň Alp-Arslan aýynyň 14-nde Kabul edilen, durmuş ätiýaçlandyrmasy hakyndaky kanundyr. Ol boýunça maýyplara, ýetimlere, dul aýallara, işsizlere, işe ýarawsyzlara kömek pullarynyň berilmegi kanunlaşdyryldy. 65 ýaşdan pensiýa bellenildi.
F. Ruzweltiň “Täze ýoly” syýasatynyň ikinji döwründe iri hasusy kärhanalaryň bähbitlerine ters gelýän salgyt ulgamy hakynda täze kanun Kabul edildi. Täze salgyt ulgamy boýunça köp girdejä uly salgyt düzgüni girizildi. Mysal üçin, ýylda 5 million girdeji alýanlar onuň 75 göterimini salgyt hökmünde tölemelidi.
Jemgyýetiň ýokary gatlagy F. Ruzwelt “Täze ýolunyň” ikinji döwründe geçirýän özgerdişlerinden närazy bolup, ony güýçli ýazgaryp başlady. Olar Prezidenti ABŞ-yň bazaar ykdysadyýetiniň däplerini bozmakda, hat-da kommunizme ymtylmakda aýpladylar.
F. Ruzweltiň halkyň durmuş şertlerini gowulaşdyrýan özgerdişleri 1936-njy ýylyň president saýlawlarynda oňa ýeňiş getirdi. Saýlawlarda respublikaçy partiýadan bolan garşydaşy bary-ýogy 16,7 million ses alsa, F. Ruzwelt 27,8 million saýlawçynyň özüne ses bermegini gazandy. Ol “Täze ýol” syýasatyny halkyň goldaýnadygyna göz ýetirip, ony dowam etdi.
“Täze ýoluň” üçünji döwri. 1937 – 1939-njy ýyllar “Täze ýol” syýasatynda aýratyn bir döwür hasaplanýar. F. Ruzwelt ikinji möhlete president saýlanandan soňra hem özgerdişleri öňküsi ýaly dowam etdirjek boldy. Saýlaw döwründe söz beren özgerdişlerini durmuşa geçirmek isledi. Emma F. RuzweltiňÝokary Sudy özgertmek baradaky kanunynyň taslamasyny kongres goldamady. Bu meselede president ýeňildi.
1938-nji ýylda “adalatly zähmet şertleri hakynda” kanun Kabul edildi. Kanuna göä, çaga zähmeti düýbünden gadagan edildi. Zähmet haklary, iş hepdesiniň dowamlylygy düzgünleşdirildi.
1939-njy ýyldan F. Ruzwelt täzeçilligini bes etdi.
F. Ruzweltiň “Täze ýoly” döwletiň täsirini güýçlendirdi. Indi döwlet ykdysady ösüşiň, demokratiýanyň, halkyň durmuş taýdan goraglylygynyň kepiline öwrüldi.
ABŞ-nyň daşary syýasaty. Otuzynjy ýyllarda ABŞ daşary syýasatda dünýä wakalaryna, halkara dawalaryna işjeň gatnaşmady. Ýewropadaky dawalara asyl goşulmak islemedi. 1933-nji ýylda SSSR bilen diplomatic gatnaşyklary dikeltdi.
1935-nji ýylda goşulmazlyk hakynda kanun edilip, dawaly dünýäniň jenjenlerinde ýurdy çetleşdirmek syýasaty alnyp baryldy. Çetleşmek syýasaty tä ikinji jahan urşy başlanýança dowam etdi.
Latyn Amerikasy ýurtlary bilen hoşniýetli goňşüçylyk gatnaşyklary ýola goýuldy.
XX asyryň 2-nji ýarymynda[üýtget | edit source]
M E Ý I L N A M A:
1. Ikinji jahan urşundan soň ABŞ-nyň ykdysady we syýasy ýagdaýy. “Sowuk uruş syýasaty.
2. ABŞ Ž. Kennediniň we L. Žonsonyň demokratik hökümetleri döwründe.
3. ABŞ XX asyryň 70-80-nji ýyllarynda.
ABŞ Demirgazyk amerikan dünýäböleginde ýerleşen döwlet. Onuň umumy meýdany 9,7 mln inedördül km. ABŞ özüniň meýdany boýunça dünýäde Russiýadan, Kanadadan, Hytaýdan soň 4-nji ýerde durýar.
ABŞ-nyň ilaty 270 mln. adam (2001 ý.). Döwlet dili iňlis dili. Ýurtda esasan hem protestant dini (53%); katolik dini (26%) we beýleki dinler hereket edýär. ABŞ-ň döwlet gurluşy – federatiw respublika, ýurduň düzüminde jemi 50 ştat bar. Paýtagty Waşington. Döwletbaşy we hökümetiň baştutany prezident, ýerine ýetiriji häkimiýet - wise-prezident we ministrler Kabinetine degişli. Kanunçykaryjy häkimiýeti iki palataly parlament-kongress amala aşyrýar, ol Senatdan (ýokary palata) we wekiller palatasyndan (aşaky palata) ybarat. ABŞ-da adaty iki partiýa : Respublikan we Demokratik partiýalar ýurduň syýasy durmuşynda esasy orunda durýar.
1950-60-njy ýyllarda ABŞ-da ykdysadyýetiň we halkyň durmuş derejesiniň ösüşi. 1953-1961-nji ýyllarda respublikaçy partiýadan bolan Duaýt Eýzenhauer ABŞ-yň prezidenti wezipesini eýeledi. Onuň dolandyran döwründe amerikan ykdysadyýeti üç gezek çökgünlik döwrüni (1953-1954, 1957-1958, 1960-1961-nji ýyllar) başdan geçirendigine garamazdan, öňküsi ýaly çalt bolmasa-da, ösüşini dowam etdirdi. Eýzenhauer ilkinji nobatda ýurduň býudžetini tertipleşdirmäge synandy. Ol döwlet harajatlaryny azaldyp, salgytlary peseltmekçi we dollaryň hümmetini güýçlendirmekçi bolýardy. Puluň hümmetlenmegi üçin ol işsizligiň artmagyna garşy däldi. “Sowuk uruş” zerarly ýaraglanyşyga goýberilýän çykdajylaryň artmagy ykdysady ösüşe ýaramaz täsir edýärdi.
1950-nji ýyllarda amerikan ykdysadyýetiniň häsiýetli aýratynlygy dürli pudaklarda iri-iri hususy birleşmeleriň döremegidir.
ABŞ-yň oba hojalygy agyr pursatlary başdan geçirdi. Fermerleriň birnäçeleri birleşip, iri fermalar döredýärdiler. Maşgala fermerleri iri fermalar bilen bäsdeşlige çydaman tozýardylar.
Söwdada hem birleşmek meýli güýçlüdi. Dürli görnüşli harytlary satýan iri-iri söwda merkezleri köpeldi. 1954-nji ýylda söwda merkezleriniň sany bary-ýogy 8 sany bolan bolsa, 1960-njy ýylda olaryň sany 3480-e ýetdi. Söwda merkezleriniň ýanynda oňaýly awtoulag goýulýan ýerleriň bolmagy we ähli harytlarynyň bir ýerden tapylmagy alyjylara oňaýlyk döredýärdi.
Ykdysadyýetiň ösmegine ýurduň çet-gyralary bilen merkezi sebitleri arabaglanyşygy ösdürmekde awtoulaglar üçin gara ýollaryň gurluşygynyň artdyrylmagy ähmiýetli boldy. 1956-njy ýylda gara ýollaryň gurluşygyna 26 mlrd. dollar pul goýberildi. Bu amerikanyň taryhynda döwlet işine goýberilen iňňän uly puldy. Ýurduň ähli ýerine birleşdirjek 4 müň kilometr ýollar gurulmalydy.
50-nji ýyllary ilatyň maddy durmuş derejesiniň gowulaşan döwri hökmünde häsiýetlendirmek mümkin. Bu döwürde hususy jaýly maşgalalaryň sany iki esse artdy. Amerikalylaryň ýarymyndan gowragy girdejileriniň möçberi boýunça orta gatlaga öwrüldiler. Maşgalalaryň köpüsi diňe bir telegörkeziji ýa-da sowadyjy we ş.m. durmuş tehnikaly bolman, eýsem awtoulagly, dokuzy düzüw hojalyga öwrüldiler.
Amerikan jemgyýetinde negrleriň hukuklary çäklidi. Garaýagyz amerikalylar öz hukuklarynyň akýagyzlar bilen deňeşdirilmegi ugrunda göreşe başladylar. Dogrudan-da, garaýagyz raýatlaryň hukuklary gaty kemsidilýärdi. Mysal üçin, garaýagyz çagajyklar akýagyz deň-duşlary bilen bir mekdepde okadylmaýardy, ýa-da şäherlerde adam daşaýan awtoulaglarda negrler özlerine bellenen yzky bölüme münmelidi.
Garaýagyz ilatyň deňhukuklyk ugrundaky, göreşine diýseň akylly we dilewar ruhany Martin Lýuter King ýolbaşçylyk etdi. Prezident Eýzenhauer özi-de garaýagyzlaryň deňhukuklygynyň tarapdarydy. Netijede, akýagyzlar bilen garaýagyz çagajyklara bir mekdeplerde okamaga rugsat berildi. Şäher awtoulaglarynda jynsy kemsidilmeler ýatyryldy. Garaýagyzlaryň aklar bilen saýlaw hukuklary deňleşdirildi.
50-nji ýyllarda “sowuk uruş” ABŞ-yň diňe bir daşary syýasatyna däl, eýsem içeri syýasatyna-da güýçli täsirini ýetirýärdi. Ýurduň içinde kommunistlere “gyzyl howpa” garşy göreş güýçlendirildi. Kommunistlere garşy göreşde iň bir jeňbaz syýasatçysy Žozef Makartni aýratyn tapawutlanýardy. Ol 50-nji ýylda döwlet gullugynda işleýän 205 adamyň kommunistdigini, olaryň ählisiniň atlaryny bilýändigini aýdyp, kommunistlere we içalylara garşy uly şowhunyň bolmagyny gazanypdy. Ýurtda 2,5 mln. döwlet gullukçysynyň döwlet gurluşygyna wepalylygy barlanyldy. Diňe 50-nji ýyllaryň ahyrlarynda makartniçileriň hereketlerini saklamak başartdy.
Žon Kennediniň we Lindon Žonsonyň aram özgertmeleri. 1960-njy ýylyň prezident saýlawlarynda demokratik partiýadan bolan, 43 ýaşly Zon Kennedi ýeňiş gazandy. Ol ABŞ-yň taryhynda iň ýaş prezident boldy. Ol saýlawçylara täze, düýpli özgerdişleri durmuşa geçirip, täze sepgitleri söz berip, ýeňiş gazanypdy. Şonuň üçin onuň syýasatyny köplenç “täze sepgitler” diýip atlandyrýarlar.
Žon Fisžerald Kennedi (1917-1963). ABŞ-yň döwlet işgäri. Irland asylly baý katolik maşgalasynda dogulýar. Londonyň ykdysadyýet mekdebini we Garward uniwersitetini tamamlaýar (1940 ý.) 1941-1945-nji ýylarda ABŞ-yň harby deňiz güýçlerinde gulluk edýär. 1947-1953-nji ýyllarda Massaçusets ştatyndan wekiller palatasynyň agzasy. 1953-1960-njy ýyllarda senator, 1960-njy ýylda prezident saýlanýar. “Täze sepgitler” hem-de kosmosy özleşdirmek baradaky “Apollon” maksatnamalarynyň awtory. 1963-nji ýylyň Sanjar aýynda Dallasda atylyp öldürilýär.
Žon Kennedi ilki ýurduň ykdysady pese gaçmasyny togtatmagy başardy. Ykdysadyýetini janlandyrmak üçin salgytlary peseltmek isledi. Emma onuň bu teklibini kongress goldamady. Ol aram özgertmeleriň käbirini durmuşa geçirmäge eýgerdi. Ol iş hakynyň ýokarlandyrylmagyny durmuşa geçirdi. Raýatlaryň hukuklary hakynda kabul edilmegini-de gazandy. Emma ol bilimi ösdürmek ýa-da garrylara medisina kömegini bermek ýaly syýasatlaryny durmuşa geçirip bilmedi. Ýöne kosmos barlaglaryny güýçlendirmegi welin, amala aşyrdy.
Kennedi daşary syýasat meselesinde SSSR we sosialistik ýurtlar bilen gatnaşyklarda ylalaşykly syýasatyň tarapdarydy. Ýöne onuň eglişikli daşary syýasatyna N. Hruşýow ABŞ-yň ejizligi hökmünde nädogry düşünipdi. Dogrusy, “sowuk urşuň” soňuna çykmaga Hruşýowda mümkinçilik bolupdy. Kennedi 1963-nji ýylyň Sanjar aýynyň 22-sinde Tehas ştatyndaky Dallas şäherinde üsti açyk maşynda barýarka öldürildi. Ol aram özgerdişler ugrunda göreşen prezident hökmünde halkyň ýadynda galdy.
Ž. Kennediniň ölüminden soňra, ýurduň wise-prezidenti L. Žonson prezidentiň wezipesini ýerine ýetirip başlady. Ol Kennediniň başlan aram özgertmelerini dowam etdirdi.
Žonson ýurtda garyplygy ýok etmek ugrunda göreşdi. Garyplaryň durmuşyny gowulaşdyrjak çäreleriň toplumyny geçirmegi başardy. Garyp gatlagyň sowat almagyna şert döretdi. Aşa garyplara medisina hyzmatynda ýeňillikler döredildi. Garyplary arzan jaý bilen üpjün etmek başlandy. Bu çäreleriň ählisi “garyplyga garşy göreş” diýlip atlandyryldy. Elbetde, bu çäreler garyplaryň azalmagyna ýardam etdi. Žonson salgytlary peseltmek düýbünden ýok etmek oňa başartmady. Žonson salgytlary peseltmek hakyndaky Kennediniň pikirini-de durmuşa geçirdi.
Žonson 1964-nji ýylda “Beýik jemgyýet” meýilnamasyny yglan etdi. Şol meýilnama we Žonsonyň adamlary ynandyrmaga ykybynyň güýçli bolmagy, ökde dilewarlygy 1966-njy ýyldaky Prezident saýlawlarynda oňa üstünlik getirdi.
60-njy ýyllarda jynsy kemsidilmelere garşy garaýagyz amerikalylaryň göreşi täzeden güýçlendi. Olar güýç ulanmazdan, gan döküşmezden, parahatçylykly ýollar bilen jynsparazlyga garşy göreşdiler. Garaýagyzlar deňhukuklylygy talap edip, köpçülikleýin köçelere çykýardylar. Jemgyýetiň sagdynlygyny saklamagyň hatyrasyna jynsparazlyga gadagan edýän kanunlar kabul edildi. Şol kanunlara laýyklykda garaýagyz raýatlary akýagyzlardan mejbury çetleşdirmek düzgüni (segrasiýa) ýatyryldy.
60-njy ýyllar ABŞ-da bidüzgünçilikleriň güýçlenen döwri boldy. Öldürilen Ž. Kennediniň dogany – prezident saýlawlaryna gatnaşmaga meýil bildiren Robert Kennedi 1968-nji ýylda öldürildi. Şol ýyl garaýagyzlaryň deňhukuklylygy ugrunda göreşiji, beýik ynsanperwer, Nobel baýragynyň eýesi Martin Lýuter King öldürildi. Onuň öldürilmegi garaýagyzlaryň tolgunyşyklarynyň ösmegine getirdi.
Wýetnama garşy urşuň ABŞ-yň içeri syýasatyna täsiri. Žonsonyň prezidentlik döwründe Wýetnama garşy başlanan uruş we harby çykdajylar ABŞ ýaly baý ýurtda-da ilatyň durmuş derejesini gowulaşdyrmaga gönükdirilen çäreler üçin maliýe ýetmezçiligini döretdi. Wýetnam urşy üçin biderek puluň harçlanmagy ýaş amerikanlary öz döwletiniň ýöredýän syýasatynyň dogrulygyna ikirjiňlenmäge mejbur edýärdi. Ýaşlar Wýetnam urşunyň ýatyrylamgyny talap edýärdiler. Has-da talyp ýaşlaryň urşa garşy hereketi guramaçylykly häsiýetlidi. 500 müň esgeriň Wýetnama ugradylmagy ABŞ-yň ähli esgerleriniň ýarpysynyň urşa ugradylmagy diýmekdir. Wýetnama garşy uruş Žonsonyň abraýynyň peselmegine-de uly täsir etdi. 1968-nji ýyldaky prezident saýlawlarynda demokratik partiýa ýeňildi. Wýetnamdaky urşy ýatyrmaklyga we ýurduň içindäki bidüzgünçilikleri tertibe salmaga söz berip, respublikaçy Riçard Nikson üstünlik gazandy. Jemgyýetiň urşa garşy topary ondan Wýetnam urşuny ýatyrmagy talap etdi. Amerikan jemgyýetiniň mundan buýana bölünmeginiň öňüni almak Nikson uruşdan çykmagyň zerurlygyna düşünip, urşy bes etmek barada gepleşiklere başlady. “Çöldäki harasat”. 1990-njy Alp Arslanyň 2-sinde Pars aýlagy sebitinde täze dartgynlyk emele geldi. Yrak Kuweýti basyp alyp, ony Yragyň bir welaýaty diýip yglan etdi. BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň rugsady bilen 1991-nji ýylyň başynda ABŞ, Ýewropa döwletleriniň käbiri Yraga garşy “çöldäki harasat” adyny alan söweş hereketlerini geçirdiler. Kuweýtiň garaşsyzlygy dikeldildi.
Sowet-amerikan gatnaşyklaryny kadalaşdyrmaga tarap öwrüm. Dünyäde parahatçylygy goramak ilkinji nobatda SSSR bilen ABŞ-yň özara gatnaşyklaryna baglydy. Bu iki döwletiň gatnaşyklary gowulaşsa, halkara gatnaşyklaryna aralaşýardy, erbetleşse dünýä bulaşyp başlaýardy. 60-njy ýyllaryň ahyrynda dünyäniň esasy iki uly döwleti birek-birege garşy durmakdan ýadapdy. ABŞ-y Wýetnam urşy surnukdyran bolsa SSSR-i özüniň Hytaý bilen barha dartgynlaşýan gatnaşyklary biynjalyksyzlanýardy. 1969-njy ýylda ýagdaý has ýitilenip, Amur derýasynyň Daman adasynyň sebitinde uly ýaraglar çaknyşyklar bolup geçdi. SSSR Hytaýyň ABŞ bilen bilelikde özüne garşy çykmagyndan howatyr edýärdi.
60-njy ýyllarda SSSR we ABŞ hiç hili harajat gaýgyrmazdan raketa-ýadro kuwwatlygyny artdyrypdylar. Döredilen ýaraglaryň kuwwatly aklyňy haýran ederlikdi. Olar Ýer ýüzündäki ýaşaýyşy ençeme sapar ýok etmäge ýetjekdi. Rüstemligi görkezmek üçin döredilen bu ýaraglar indi gorkynyň we dartgynlygyň çeşmesine öwrülipdi. Sowet we amerikan ýolbaşçylary herniçigem bolsa ýaraglanyşygyň haýdadylmagynyň düzgünleşdirilen hala getirilmelidigine düşündiler.
Strategik ýaraglaryň çäklendirilmegi. Karib dartgynlylygy beýik döwletleriniň raketa-ýadro kuwwatlaryny deňeçerlikde saklamagynyň zerurdygyny görkezdi. 1969-njy ýylda strategik ýaraglary çäklendirmek barada sowet-amerikan gepleşiklerine başlanyldy. Iki döwletiň baştutanlarynyň duşuşygy dartgynly gatnaşyklaryň birneme ýumşamagyna badalga boldy.
ABŞ-yň prezidenti R. Niksonuň SSSR-e sapary mahalynda (1972 ý. 22-30.05.) bilelikdäki 10-dan gowrak resminama gol çekildi. Olaryň iň möhümi raketa hüjüminden goranyş ulgamyny çäklendimek baradaky şertnamadyr.
L.I. Brežnew bilen ABŞ-yň täze prezidenti J. Forduň 1974-nji ýylyň Sanjar aýynyň 23-24-inde bolan işjeň duşuşygy strategik hüjüm ediş ýaraglaryny çäklendirmekde öňe ädilen ýene bir ädim boldy.
Emma 70-nji ýyllaryň ortalaryndan başlap sowet-amerikan gatnaşyklaryna ýene-de sowuklyk aralaşdy. Emma taraplar ýene-de gepleşikler stolunyň başyna geçmegi müwessa bildiler.
1979-njy ýylyň Sanjar aýynyň 15-18-inde Wenada L.I. Brežnew bilen J. Karteriň arasynda gepleşikler boldy. Strategik hüjüm ediş ýaraglaryny çäklendirmek baradaky şertnama (OSW-2) bu duşuşygyň möhüm netijesi boldy. Her ýurduň kontinentara we uzak aralyga atylýan raketalaryň 2400 birlikden köp bolmaly däldigi ylalaşyldy.
Kosmosda ýaraglanyşygyň haýdadylmagy. 1980-nji ýylyň prezident saýlawlarynda respublikan partiýa ýeňiş gazanyp, R. Reýgen ABŞ-yň prezidenti boldy. ABŞ ýene-de ýaraglanyşygy haýdatmaga bat berdi. Ol 1980-nji ýylda Moskwada bolan sport olimpiýada oýunlaryna bilgeşleýin gatnaşmady. Ýaraglaryň barha kämil nusgalary öndürilip başlandy. ABŞ orta uzaklyga atýan “Perşing-2” kysymly we ganatly raketalary öndürmäge girişdi. Sowet Soýuzy orta uzaklyga atýan, eýýäm könelişen SS-4 we SS-5 kysymly raketalaryny täze SS-20-ler bilen çalyşdy. Olaryň Ýewropada ýerleşdirilip başlamagy ABŞ-y uly howsala goýdy. Muňa jogap edip ABŞ-yň “Perşing-2”-leri Ýewropa getirildi.
1983-nji ýylyň Sanjar aýynda SSSR-iň ygtyýarly wekilçiligi ABŞ bilen dowam edýän gepleşiklerini kesdi. Sowet hökümeti harby taýdan howp salmak syýasatyny saýlap aldy.
1983-nji ýylyň R. Reýgen “strategik goranmak inisiatiwasyny” yglan etdi. Ol raketalara garşy ýaraglaryň täze “neslini” işläp düzmäge esaslanýardy. Ol göniden-göni kosmosa çykarylyp ulanylmalydy. Şonuň üçin ol “ýyldyzlar urşy” maksatnamasy adyny alypdy.
Beýle ýaragyň peýda bolmagy strategik hüjüm ediş ýaraglaryny azaltmak baradaky ähli şertnamalar ulgamyny puja çykarjakdy. SSSR-iň ABŞ-a garşy çenelen raketalary nyşana ýetmäge ukypsyzdy. Emma ABŞ-yň Ýewropada ýerleşdirilen raketalary Sowet Soýuzynyň Ýewropa böleginiň külüni göge sowrup biljekdi. SSSR we onuň ýaranlary Los-Anjelesdäki (ABŞ) Olimpiýada-84-i boýkot etdi.
1986-njy ýylyň Garaşsyzlyk aýynda SSSR-de strategik raketa göterijilerde 10 müň sany ýadro zarýady, ABŞ-da bolsa 14,8 müň zarýad jemlenipdi. Olaryň her biriniň kuwwaty Hirosima we Nagasäkä taşlanan bombanyňkydan ep-esli güýçlüdi.
J. Buşuň prezidentlik ýyllarynda ABŞ-yň içeri we daşary syýasaty. 1981-1988-nji ýyllarda ABŞ-yň prezidenti respublikaçy partiýadan bolan R. Reýgen bolupdy. Onuň 8 ýyl ABŞ-yň wise-prezidenti bolan, agzalan partiýanyň wekili J. Buş häkimiýete geldi. Täze salgytlary girizmegi wada eden Buşuň ykdysady maksatnamasy saýlawçylara ýarady. 54% ses alyp, ol ABŞ-yň 41-nji prezidenti boldy.
Buş prezidentliginiň ilkinji ýylynda salgytlary ýokarlandyrmazlyk baradaky wadasyny berjaý etdi. Ol Reýgeniň salgytlara, harçlanyşyna we bergilere degişli bolan maliýe maksatnamasyny dowam etdirdi. Emma býujet ýetmezçiliginiň göz öňüne tutulandan artyk bolmagy Buşy kyn ýagdaýda goýdy. Buş salgyt syýasatyna täzeden garady. Emma ol býujetiň ýetmezçiliginiň öňüni alyp bilmedi.
Buşyň daşary syýasatdaky esasy üstünligi onuň Günbatar bilen Gündogaryň arasyndaky gapma-garşylygy aradan aýyrmaga işjeň goşandydyr. Buş bilen Gorbaçýow 1989-njy ýylda Maltada duşuşyp, üstünlikli gepleşikleri geçirdiler. Buşuň hökümeti 1990-njy ýylyň Baýdak aýynda Sowet Soýuzy bilen ýaraglanyşygyň üstünden gözegçiligi ýola goýmak barada we Gündogar hem-de Günbatar Germaniýany birleşdirmek hakynda gepleşikler geçirdi.
1990-njy ýylyň Sanjar aýynyň 19-ynda prezident Buş we 21 döwletiň baştutanlary Ýewropadaky adaty ýaraglar we ýaragly güýçler baradaky şertnama gol çekdiler. Bu Helsinki maslahatyna gatnaşyjy döwletleriň baştutanlarynyň üç günlük duşuşygynyň barşynda bolup geçdi.
1991-nji ýylyň Gorkut aýynyň 31-inde ABŞ SSSR bilen ýaraglanyşyk baradaky özüniň iň soňky uly şertnamasyny baglaşdy. Ol şertnama strategiki hüjüm ediş ýaraglaryny azaltmak baradaky uzaga çeken gepleşikleriň netijesi boldy. Oňa Buş we Gorbaçýow Moskwada gol çekdiler. Onda iki döwletiň hem ýadro gorhanasyny 30-40% azaltmaklyk göz öňünde tutuldy. Emma bu köp azaltmaklyk Buşyň Russiýa federasiýasynyň prezidenti Boris Ýelsin bilen şertnamasynyň göz öňünde tutany bilen deňeşdirenimizde ujypsyz zat bolup görner. Ol şertnama boýunça bölünýän däribaşly ähli kontinantara ballistik raketalar 2003-nji ýyla çenli ýok edilmelidir. Netijede iki şertnama bar bolan ýadro däribaşlarynyň üçden ikisini, ýagny 21 müňden 6-7 müňe çenlisini azaltmagy göz öňünde tutdy. Sowet-amerikan gatnaşyklaryndaky bu öwrülişik nokady “sowuk urşuň” gutarandygyny alamatlandyrdy.
Buş Yragyň 1990-njy ýylyň Alp Arslan aýynda Kuweýti basyp almagyny aýgytly ýazgardy. Haýal etmän goşunyny gürrüňsiz Kuweýtden çykarmagy ondan talap etdi.
Kongres dartgynlynlygy parahatçylykly ýol bilen çozmek üçin mümkin bolan ähli çäreleri görmek haýyşy bilen prezident Buşa we halkara birleşmelerine açyk ýüzlendi. Bu ýüzlenmäniň aňyrsynda ABŞ-yň konstitusiýasynyň düzgüni boýunça uruş yglan etmek hukugynyň kongrese degişlidiginiň ýatlamasy durýar. Başga bir tarapdan aýdylanda, XX asyryň ikinji ýarymynda ABŞ kongresiň resmi ygtyýary bolmazdan ençeme gezek harby hereketlere gatnaşypdy. Wýetnam urşy hem şolaryň biridir. Kongresiň agzalarynyň bir topary Buşa urşa başlamazdan kongresiň goldawyny almalydygyny aýtdylar. 1991-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 12-sinde Yraga berlen talapnamada görkezilen soňky möhlete 3 güň galanda kongres prezidentte soňky 50 ýylda berilmedik ygtyýarlyklary berdi. “Çöldäki harasat” adyny alan söweşde ABŞ we BMG-niň parahatçylygy üpjün ediji güýçleri Yragyň Kuweýtden çykmagyny gazandy.
Demirgazyk Amerika utgaşygy. 1988-nji ýylda ABŞ bilen Kanada erkin söwda baradaky ylalaşyga gol çekdi. Biraz soňra oňa Meksikanyň hem goşulmagy bilen Demirgazyk Amerika utgaşygy (NAFTA) emele geldi. Buşuň we Klintonyň hökümeti NAFTA-nyň arzan harytlaryň bolçulygy we hyzmatlar bilen üpjün etjegini hem-de üç döwletiň dünýä bazaryndaky bäsdeşlige ukyplylygyny güýçlendirmäge çalyşýardylar. 1993-nji ýylyň ahyrynda kongres NAFTA-ny resmi taýdan tassyklady. Bu gurama Günbatar ýarymşarda erkin söwda ulgamynyň nusgasy hökmünde garalýardy.
1992-nji ýylyň prezident saýlawlary. Bu saýlawlarda respublikan partiýadan Jorž Buş, tehasly işewür adam Ross Pero we demokrat Bill Klinton esasy bäsdeşler hökmünde gatnaşdy. Saýlawlar iki nesliň göreşi boldy. 68 ýaşly Buş megerem, ABŞ-yň ikinji jahan urşuna gatnaşan iň soňky prezidenti bolan bolsa gerek. 46 ýaşly Bill Klinton hiç haçan goşunda gulluk etmedik we Wýetnamdaky urşa garşy göreşen adamdy.
Billi (Uilýam) Klinton. 1946-nji ýylyň Alp Arslan aýynyň 19-ynda Arkanzasda dogulýar. Ol ýaşlygynda birnäçe kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolmaly bolýar. Üç aýlyk wagtynda kakasy awtomobil heläkçiliginde ýogalansoň ejesi Billi öz okuwyny dowam etdirmek zerurlygy bilen babasy bilen mamasynyň terbiýelemeginde galdyrýar. 4 ýaşyna ýetýänçe ol Uilýam (Bill) Jefferson Blaýt adyny-familiýasyny göterýär. Ejesi ikinji gezek durmuşa çykandan soň oglunyň ady Bill, familiýasy Klinton diýlip üýtgedilýär.
16 ýaşly Klinton Waşingtonda “Milletiň ýaşlary” atly foruma gatnaşýar. Prezident Kennediniň Ak Tamdaky kabul edişliginde onuň elini gysmagy Klintony öz durmuşyny prezident bolmaga we amerikan halkyny bagtly etmek ugrundaky göreşe iterýär. Klinton Jorgtawn Uniwersitetiniň halkara gatnaşyklar bölümini tamamlaýar. 1975-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 11-inde Hillari Rodhama öýlenýär. 1978-nji ýylda Arkanzas ştatynda gubernator bolýar. Ol gubernator bolan wagtynda saglygy goramaga, bilimi ösdürmäge, halkyň durmuş taýdan goraglylygyny üpjün etmäge üns beripdir.
Klinton öz kompaniýasyny köne, synagdan geçen usuly – saýlaw syýasatyny özgerişliklere çagyryşy ulanmak esasynda gurnady. 16 ýaşynda prezident Kennediniň elini gyzmak miýesser eden Klinton 30 ýyldan soň onuň dilewarlygyny nusga edinip, amerikalylary özgerişikliklere paýhasly çemeleşmeklige çagyrdy. Ol öz halkyna : “Biziň halkymyz elmydama iki sany taglymy : ertir şu günki günden gowy ýaşap boljakdygyna hem-de her bir amerikanlynyň munuň üçin şahsy ahlak jogapkärçiliklerini öz üstüne alýandygyna ynanypdy” diýip ýüzlendi.
Arkanzas ştatyna 12 ýyl gubernatorlyk eden Klinton ykdysady ösüşiň, bilimiň we saglygy goraýyşyň meselelerini çözmekde öz tejribesine salgylanyp bildi. Jemgyýetçilik pikiriniň jogaplarynyň görkezişine görä ol meseleler Buşuň syýasatynyň iň çylşyrymly ýerleri bolupdy. Eger Buş ykdysady maksatnamasyny pes salgytlarda we köp bolmadyk döwlet harajatlarynda gören bolsa, Klinton baýlardan alynýan salgytlar artdyrmagy zerur diýip hasaplapdy. Onuň pikiriçe hökümet bilimi, ulaglary we aragatnaşygy ösdürmegi maliýeleşdirmelidi, ahyr netijede bolsa býujet ýetmezçiligini peseltmelidi. Klinton saglygy goraýyşda federal harajatlary Buşuňka garanda has köp mukdara artdyrmaga çagyrdy.
1992-nji ýylyň Sanjar aýynyň 3-inde saýlawçylaryň 43% sesini alyp, Klinton ABŞ-yň 42-nji prezidenti boldy. Buş 38%, Pero 19% ses aldy.
Klintonyň prezident saýlanmagy bilen 12 ýyl arakesmeden soň demokratik partiýa gaýtadan dowlet dolandyryşyna geldi. Prezident Klinton ozaly bilen medisina ulgamyny özgertmeklige girişdi. ABŞ-da medisina hyzmaty gymmatdy we hemmä elýeterli däldi. Amerikalylaryň 33, milliony (ilatyň 13,6%-ti) medisina ätiýaçlandyrmasyndan mahrumdy. Esasy saglygy goraýyşa we medisina hyzmatyna ABŞ-yň az harajat goýberilýändiginde däl-de, olaryň paýlanyşyndady. ABŞ dünýäniň baý ýurtlarynyň arasynda öndürýän jemi milli önüminiň iň köp bölegini saglygy goraýyşa harçlaýan döwletdir. 1992-nji ýylda ol bu harajatlar üçin 800 mlrd. dollardan gowrak ýa-da jemi milli önüminiň 13%-den gowragyny harçlady. Ol bilime we goranmak üçin çykdajylardan iki esse köpdür. Emma Klintona öz ýurdunyň ähli raýatlaryny medisina taýdan ätiýaçlandyrmak başartmady.
ABŞ-yň daşary syýasaty. Klinton ABŞ-yň prezidenti bolan ilkinji ýyllarynda daşary syýasatynda örän köp kynçylyklar bilen garşylaşdy. Bosniýa meselesi, Russiýadaky özgerişleriň haýal depginde gitmegi ABŞ-ny biynjalyk edýärdi. Klinton Somalidäki, Kubadaky, Demirgazyk Koreýadaky we Yrakdaky ýüze çykan dartgynlyklary amerikan ugry bilen çözmegi öňe sürdi. Ýöne bu daşary syýasat meselelerini çözmegiň diňe käbiri şowly boldy. Gaitidäki saýlawlarda demokratlar üstün çykdy. Demirgazyk Koreýanyň atom bombasyny edinmek islegine ABŞ garşy çykdy. Klinton Ýakyn Gündogar meselesini düzgünleşdimekde hem birnäçe tagallalary etdi. Onuň hut özi we daşary işler ministri Madlen Olbraýt dünýäniň dartgynly ojaklarynyň ençemesine aýlanyp, dawalaşýan taraplaryň öňbaşçylarynyň gepleşikler geçirmegine goldaw berdiler.


c: text/html

text:
Gyrgyzystanyň prezidenti Sooronbaý Jeenbekow goňşy Gazagystana resmi saparyna başlady. Bu sapar iki goňşy ýurduň arasyndaky gatnaşyklaryň ýaramazlaşan döwrüne gabat geldi.
25-nji dekabrda Astana baran Jeenbekowyň Gazagystanyň prezidenti Nursoltan Nazarbaýew we premýer-ministr Bakytžan Sagintaýew bilen duşuşyk geçirmegine garaşylýar.
Iki ýurduň aragatnaşyklary Gyrgyzystanyň öňki prezidenti Almazbek Atambaýewiň ýurduň 15-nji oktýabrda geçiren prezidentlik saýlawlaryna goşulmakda Gazagystany aýyplamagynyň we Nazarbaýewiň uzak wagtlap ýurt başynda galmagyny tankyt etmeginiň yzýany ýaramazlaşypdy.
Gazagystan tarapyndan ret edilen bu aýyplamalar Gazagystanyň prezidenti Nursoltan Nazarbaýewiň 19-njy sentýabrda gyrgyz oppozisiýasynyň lideri Babanow bilen duşuşyk geçirmeginiň yzýany edilipdi.
10-njy oktýabrda Gazagystan Gyrgyzystan bilen özara serhedinde gözegçilik işlerini güýçlendiripdi, bu bolsa syýahatçylaryň we ulaglaryň geçişini haýalladyp, uzak nobatlary döredipdi.
Bişkek Astanadan 100 million dollar möçberinde kömek puluny almak baradaky ylalaşygy ýatyrypdy.
Atambaýew dekabryň başynda resmi derejede wezipesinden çekildi.
Jeenbekow we Nazarbaýew 30-njy noýabrda Moskwada geçiren duşuşygynda iki ýurduň özara serhedinde iki aý bäri dowam edýän dyknyşyk bilen bagly meseläni çözmek boýunça plany işläp düzmek hakynda ylalaşypdylar. 4-nji dekabrda gazak-gyrgyz serhedinde ulag gatnawyny haýal etmezden çaltlanypdy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Başda men size öňki talyplar.com-a näme bolanyny gysgaça aýdyp bereyin. Mundan bir on gün öň talyplar.com-uň durýan serverine (RuzgarHost atly bir eleme-deşik ýer) biri rootlapdyr. Nädip rootlanyny Hudaý bilýär, biziň çaklamagymyza görä ursaň duýmaýan (bagyşlaň halk dili bilen: pohuist) adminiň kompýuterine sniffer goýlupdyr. Soň bolsa script kiddie dünýäň iň lame zady -serverdäki bar web saýtlary we db-leri pozupdyr. talyplalr.com-uň öňki agzalary we agzalaryň ýazan postlarynyň ätiýaçlyk üçin alynan db-de iň soňky ýagdaýy bar. Ýazan postlarym uçandyr diýip gynanmaň. Olary täze sistema blog şeklinde geçireris ýöne şu wagt infrastruktura doly taýýar däl. Ýagdaý şeýleräk. talyplar.com-uň gelejegi barada kelam-agyz gürlemeli bolsa indi forum sistemalary modadan gaçdy Web 2.0-dan soňra bloglamak moda. Bu bloglama sistemasyny özümiz kodladyk we gelejekde agzalaryň ýazanlaryndan agzalar pul gazanar ýaly etmekçi. Ýöne gynansak hem edil häzir Türkmenistanyň internet ýagdaýy öwerlik bolmansol halkara reklama berýän guramalar tarapyndan Türkmenistan we Türkmençe saýtlar tanalanok. Şol sebäpli talyplar.com-a gazanç etdirjek käbir pikirleriň üstünde işleýäris. Siziň hem pikirleriňiz bolsa paýlaşmagyňyzy haýyşt edýäris. Elbetde ýazgydan gazanç etdirmek üçin saýtyň agzalary entek gowy blog ýazmaga öwrenişýänçä biraz wagt gerek bolar. Şoňa çenli ýazylanlar kontrolsyz sistema goýular, ýöne raklamadan gazanylýan we gazançlary ýazýan agzalara paýlanylýan sistema geçsek ýazylanlar adalat üçin belli bir kontroldan geçirilip goýulmaly bolar. Kontrol diýenim syýasy ýa-da wawaly temalary ýazmak bolanok diýmek däl. Öz pikirleriňizi medeni dilde hemişe arkaýyn ýazmagyzyň men öz adymdan tarapdary. Ýöne talyplar.com diňe meniňki däl talyplaryň sesine hem seretmeli bolar. Şu ýokardaky ýazanlarym bilen \"gapjyk\" diýilýän zadyň gelejekde näme ýarajagyny suratlandyryp bilersiňiz diýip pikir edýän. Gazançy sistema geçmezden öň bolsa gapjygy simwoliki ýagdaýda ulanmaly bolarys. Agzalaryň abraýyna görä gapjygyny galyňrak ederis. :) Köpräk ýazyp kelläňizi agyrdan bolsam bagyşlaň. Şu ýere çenli ýaltanman okanlara aýratyn sagbolsun aýdýaryn.
Täze sistema nähili işleýär we talyplar.com-uň gelejegi
-
Farabi
10 years ago
- \"bukjam\" hakynda hiçç zat aýtmandyrys.
bukjam bölümi agzalaryň öz aralarynda hatlaşmagy üçin.
Men öz adymdan gürlesem bukjamda ýazylanlaryň iň ýokary derejesi bolan admin tarapyndan hem görüp bolmaz ýaly edimegini isleýärin. şu meseläni bilýänsiňiz, beýleki forum ýa-da şeýleräk saýtlarda adminler \"private message\" diýilýän zady okap bilýärler. \"private\" diýilýän zat adamyň özüne degişli, ony diňe degişli adamlar okamaly. elbetde bu meseläň ahlaky tarapy, adminleriň başgasynyň özara ýazgylaryny okamajagyna hem ynamym bar ýöne eşegi berk baglamak üçin edil häzir bukjama encrypt/decrypt edip hatlaşyp bolýan sistema gözläp otyryn...
-
diwana
10 years ago
- gaty dogry aydyang. men elmydama shol hakda shubham bardy. sholar okap bilyamika diyip. gowy edyaniz, olary hickim gormeli dal. adminlerin ahlaky tarapyndan shube edemok,yone gapyny doly yapsak gowy bolar. yazyanam has rahat yazar.
-
Shazada
10 years ago
- eyyy way o namucin men gapjygym sizde..
-
Bayram-Jm
9 years ago
- Salam Farabi! "gapçyk" bilen "bukçanyñ" aýdylanyna 1 ýyldanam köpüräk wagt bolupdyr. Ýöne olar häzirem ishlänok.:( hiç bolmanda "bukça" ishlese gowy bolardy. Agzalar öz aralarynda hat alyshar ýaly.
-
bond
9 years ago
- gowy pikir amala ashyryp bolsa moskwada birbada gurulmandyr assa yuwash basybermeli sheydip.
-
Cwetocek
8 years ago
- Bukja entagem tayyar dallay:-)
-
1merdan
6 years ago
- hmm behh "dogryyyy"
-
Yzganttm
6 years ago
- Salam farabi siz bilen nadip habarla$yp bolar? Men e-mail.da yzganttm@mail.ru
-
metehangokdepe
6 years ago
- farabi pikirde$ ekeniñ $u meseläni çaltyrak dûzedilse kemä bolmazdy


text:
Türkiýäniň “Polimex” gurluşyk kompaniýasy Aşgabat-Türkmenbaşy arasynda türkmen hökümeti bilen baglaşylan şertnama esasynda gurýan ýokary tizlikli we tölegli ýolunyň gurluşygynda alyp barýan işlerini bes etdi. Sebäbi Türkmen häkimiýetleri Türk kompaniýasynyň başlygy Erol Tabança bu ýoly kompaniýanyň öz maliýe hasabyna gurmagy we soňra täze ýoluň gel...
Awtor:
DrWaltBishop
(Wasýok)
|
Kategoriýa: Habarlar |
27.02.2018 14:32
Gyzgyn, Turkmence, Sosiyal, interaktiw, sayty, Turkmen, Türkmen, Türkmenistan, Turkmenistan, Türkmençe, Sosiýal, saýty
(#123)


text:
Türkmenistanyň Mejlisiniň bäşinji çagyrylyşynyň ýigrimi altynjy maslahaty geçirildi, onda täze kanunlar we kadalaşdyryjy-hukuk namalarynyň birnäçesi kabul edildi. Maslahata ýurdumyzyň Hökümet agzalary, degişli ministrlikleriň we pudak edaralarynyň ýolbaşçylary, Aşgabat şäheriniň we Ahal welaýatynyň häkimleri, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri gatnaşdylar.
Maslahatyň gün tertibine laýyklykda, “Ulag howpsuzlygy hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň taslamasy deputatlaryň garamagyna hödürlenildi. Maslahata gatnaşyjylaryň belleýişleri ýaly, 2018-nji ýyl “Türkmenistan-Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi” şygary astynda geçer. Gadymy döwürlerde ýurdumyzyň çäginden Gündogaryň we Günbataryň halklarynyň arasynda söwda hem-de medeni hyzmatdaşlyk ugurlary hökmünde ykrar edilen köpsanly kerwen ýollary geçipdir.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň öňe sürýän hem-de ulag-aragatnaşyk ulgamyndaky özara peýdaly gatnaşyklaryň işjeňleşdirilmegine gönükdirilen başlangyçlary dünýä bileleşiginiň ählumumy goldawyna we ykrarnamasyna eýe bolýar. Bu teklipleriň möhüm ähmiýetiniň bardygy gürrüňsizdir. Çünki ulag pudagy dünýä hojalyk gatnaşyklarynyň durnuklylygyna we deňeçerligine oňyn täsiri bolan hem-de Birleşen Milletler Guramasynyň tassyklan Durnukly Ösüş Maksatlarynyň durmuşa geçirilmeginde möhüm orun eýeleýän dünýä ykdysadyýetiniň wajyp ugurlarynyň biri bolup durýar.
BMG-niň Baş Assambleýasynyň geçen ýylyň dekabrynda geçirilen 72-nji mejlisinde biragyzdan kabul edilen «Durnukly ösüş maksatlaryny amala aşyrmak bilen baglylykda ulaglaryň ähli görnüşleriniň arabaglanyşygyny berkitmek» atly Kararnamanyň kabul edilmegi munuň aýdyň subutnamasydyr.
Soňra deputatlar “Türkmenistanyň käbir kanunçylyk namalaryna üýtgetmeler girizmek hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň taslamasyny ara alyp maslahatlaşdylar.
Hormatly Prezidentimiziň ýurdumyzyň dolandyryş-çäk gurluşyny kämilleşdirmek we olary döwrüň talaplaryna laýyk getirmek, etraplary we şäherleri giňeltmek hem-de olaryň taryhy atlaryny dikeltmek boýunça beren tabşyryklaryna laýyklykda, Türkmenistanyň Mejlisiniň maslahatynda “Ahal welaýatynyň dolandyryş-çäk bölünişiginiň meseleleri hakynda” we “Aşgabat şäheriniň dolandyryş-çäk bölünişiginiň meseleleri hakynda” Mejlisiň Kararlaryna garaldy we olar kabul edildi.
Mejlisiň bäşinji çagyrylyşynyň nobatdaky maslahatynyň garamagyna hödürlenen kanunçylyk namalarynyň taslamalary biragyzdan goldanyldy we kabul edildi. Maslahatyň ahyrynda milli parlamentiň deputatlary bu wajyp hukuk resminamalarynyň Garaşsyz, Bitarap Türkmenistanyň hereket edýän kanunçylyk ulgamynyň üstüni ýetirip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň Watanymyzy durmuş-ykdysady ösüşiň hem-de demokratik özgertmeleriň ýoly bilen öňe ilerletmek boýunça öňde goýan wezipeleriniň mundan beýläk-de oňyn çözgüdini üpjün etjekdigine ynam bildirdiler.
Çeşme TDH


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Owganystan boýunça 7-nji sebit ykdysady hyzmatdaşlyk maslahatyna gatnaşmak üçin paýtagtymyza gelen Birleşen Milletler Guramasynyň söwda we ösüş boýunça Konferensiýasynyň Baş sekretary Muhisa Kituýi bilen ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň geljegini ara alyp maslahatlaşdy.
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanyň ählumumy parahatçylygy, howpsuzlygy we durnukly ösüşi üpjün etmek maksady bilen, giň netijeli gatnaşyklaryň ýola goýulmagynyň tarapdarydygyny nygtady.
Muhisa Kituýiniň belleýşi ýaly, BMG Bitarap Türkmenistana ygtybarly we jogapkärli hyzmatdaş hökmünde garaýar we türkmen tarapynyň sebitara, halkara hyzmatdaşlygyny pugtalandyrmak, häzirki zamanyň möhüm wezipeleriniň oňyn çözgüdini işläp taýýarlamak babatda eýeleýän oňyn ornuna ýokary baha berýär.
Muhisa Kituýi gatnaşyklaryň mundan beýläk-de ösdürilmegine çuňňur gyzyklanma bildirýändiklerini aýdyp, ägirt uly tebigy baýlyklara, nebitiň we gazyň bimöçber gorlaryna eýe bolan Türkmenistanyň ýurdy senagatlaşdyrmak maksatnamasyny durmuşa geçirmekde uly üstünlikler gazanýandygyny nygtady.
Şunuň bilen baglylykda, düýn Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginde Türkmenistanyň Hökümeti bilen BMG-niň söwda we ösüş boýunça Konferensiýasynyň arasynda hyzmatdaşlyk hakyndaky Ähtnama gol çekilmeginiň ähmiýeti bellenildi. Hususan-da, şol resminamada maýa goýumlary höweslendirmek, gümrük gullugyny hem-de ulag we aragatnaşyk ulgamyny döwrebaplaşdyrmak, Türkmenistanyň Bütindünýä söwda guramasyna girmegi bilen baglanyşykly meseleleriň öwrenilmegine goldaw bermek ýaly möhüm üç ugur kesgitlenildi.
Myhman ýurdumyzda gümrük gullugyna häzirkizaman elektron ulgamyny ornaşdyrmak we onuň üpjünçiligini ýola goýmak, şeýle hem sebitleýin ulag düzümini ösdürmek boýunça amala aşyrylýan taslamalaryň möhüm ähmiýete eýedigini nygtady.
Owganystan boýunça Aşgabatda geçirilýän 7-nji sebit ykdysady hyzmatdaşlyk maslahatynyň meseleleri boýunça gyzyklanma bildirilýän pikir alyşmalar boldy. Şunuň bilen baglylykda, Türkmenistanyň goňşy ýurduň ykdysadyýetiniň giňeldilmegine ägirt uly goldaw berýändigi, dürli maksatly desgalaryň gurluşygy üçin maýa goýum serişdelerini gönükdirýändigi bellenildi.


text:
Durmush - wagt duranok, gechip baryar. Her bir adamyn durmushda gorkyan zady bolyar we durluche bolyar. Sebabi adamda gorky duygusam bar we ol duyguny gandyrmaly. Yone dogry gandyrmaly. Mslm suwsan näche nahar iysenem suwsuzlygyny gandyryo bolanok.
Diyyarler adam Allahdan gaty gorksa ol bashga zatdan gorkanok. Allahdan gorkmasa ol bashga zatlardan oler yaly gorkyar goya Allahdan gorkushy yaly. Gorkak bolyar shonda adam.
In girkyan zadym - nadanlyk. Nadan özünin nadanlygyny bilmän yashap yören.
Käbir adam nadanlygyny bilyar. Shony bilmegem uly zat sheydip nadanlykdan saplanyar.
Käbir adam bilyar yone bilyanini bilenok. Bulam erbet zat adamda özüne bolan ynamy yityar. Özüche yok nadanlaryn astynda kül bolup gidyar.
Döwletmämmet Azady:
Garyplygyn garyplygy - nadanlykdyr.
Durmushdaky gorky.
Durmush - wagt duranok, gechip baryar. Her bir adamyn durmushda gorkyan zady bolyar we durluche bolyar. Sebabi adamda gorky duygusam bar we ol duyguny gandyrmaly. Yone dogry gandyrmaly. Mslm suwsan näche nahar iysenem suwsuzlygyny gandyryo bolanok.
-
Nepes29
4 months ago
- nadanlyk-parsca menzesh.. name diymek ol nahili hereketler nadanlyk hasaplanar
-
LIDERRR
4 months ago
- Talyp drug bu senmi?
-
turkmen-talyp
4 months ago
- Ooo Lider senem barmy? Hawa bu men. Yuzdinä.
-
turkmen-talyp
4 months ago
- Nepes nadanlyk diymek jahyllyk bolyar. Indi düshünensin diyip pikir edyän.


text:
Türk metbugatynyň gysgaça mazmuny
Dünýäniň we ýurduň gün tertibiniň ileri tutulýan ugurlary bilen bagly habarlar gündelik gazetlerde giň beýan tapýar
“Haber Türk” gazeti “Afrine İdlib modeli” söz başyly habarynda, Prezident R.T.Erdoganyň Russiýanyň Soçi şäherinde geçirilen üçtaraplaýyn maslahatdan gaýdyşyn maslahat barada giňişleýin maglumat berendigini ýazýar. Gazet Erdoganyň: “Russiýa Federasiýasy, Eýran we Türkiýe tarapyndan başladylan Astana tapgyrynyň netijesini seljermek üçin Soçide ýokary derejeli maslahat geçirdik. Çaknyşyksyz zolaklar döredildi, döredilmäge dowam ediler. İdlibde alan jogapkärçiligimizi ýerine ýetirýäris. Ol ýerde öz üstümize alan 12 sany gözegçilik we derňew nokadynyň üç sanysyny tamamladyk. Siriýanyň territorial bitewiligi we syýasy jebisligi barada ylalaşdyk. Esasy maksadymyz Siriýanyň halky tarapyndan kabul ediljek syýasy çözgüdiň tapylmağy. Siriýanyň Milli dialog maslahaty barada giňişleýin pikir alyşdyk. Maslahata kimleriň çagyryljakdygyna 3 ýurt bilelikde karar berer. Maslahata Siriýadaky ähli toparlaryň, ähli gatlaklaryň çagyrylmagyny nazarda tutýarys. PÝD-ÝPG ýaly terror guramalary baradaky pozisiýamyz belli” diýen sözlerini okyjy köpçüliginiň dykgatyna ýetirýär.
“Ýeni Şafak” gazeti “Türk ýaragly güýçleri ýerli-milli ulgamlar bilen güýçlenýär” söz başyly habarynda, terrorçylyga garşy göreşini dowam etdirýän Türk ýaragly güýçleriniň ýerli goranyş ulgamlary bilen hasam güýçlenýändigini, Milli söweş uçary taslamasy bilen Howa güýçleri serkerdeliginiň 2030-njy ýyllardan soňky söweş uçary isleginiň kanagatlandyryljakdygyny, özüne mahsus dizaýny bilen öňe saýlanjak taslamanyň çäginde ilkinji synag uçuşlarynyn 2023-nji ýylda amala aşyryljakdygy mälim edilýär.
“Hürriýet” gazeti “Uly festiwal” söz başyly habarynda, tehnologiýa we awtoulag pudaklarynyň eriş-argaç bolmagy netijesinde global derejede “Awtoulag sergileri bes edilýärmi” diýlen soraglaryň köpelýän döwründe pudagyň dünýä belli 3 firmasynyň dünýä derejesinde beýan tapjak hyzmatdaşlyk edendigine ünsleri çekýär. Gazet Frankfurt awtoulag sergisini guraýan 777 ýyllyk geçmişi bilen dünýäniň iň gadymy resmi sergi guramaçysy Messe Frankfurt bilen iňlisleriň legendar festiwal firmasy Gudwudyň, Türkiýäniň esasy köpçülikleýin ulag üpjünçilik firmasy İntersitiniň bilelikdäki taslama üçin ylalaşandyklaryny, ylalaşyga laýyklykda 2018-nji ýylyň sentýabr aýynda Stambulda “Festiwal of Motoring” atly çäräniň geçiriljekdigini ýazýar.
“Sabah” gazeti “Bugdaý” filmine ajaýyp gala” söz başyly habarynda, Semih Kaptanoglunyň režisýorlygynda surata alynan “Bugdaý” filminin galasynyň Prezidentiň kompleksinde guralandygyny, gala Premýer ministr Binali Ýyldyrym bilen bilelikde gatnaşan Prezident R.T.Erdoganyň sözlän sözünde: “Daşky gurşawa zyýan ýetirýän her bir tehnologiýa adama çenelen ýaragdyr” diýendigini mälim edýär.


text:
Lozen şertnamasy
Lozan şertnamasy —Mudanýa ýaraşygyndan soňra jemleýji bir şertnama gol çekmek maksady bilen ýygnanan halkara topar 1923-nji ýylyň iýul aýýnda Lozan şertnamasyny kabul etdi. Bu şertnama laýyklykda Türkiýäniň garaşszylygy bütin dünýä tarapyndan ykrar edildi. Lozan şertnamasy Türkiýäniň orderidir. Bu şertnamanyň käbir maddalary tankyt edilse-de netijede dünýä tarapyndan ykrar edilmek möhümdir. Lozana dogry düşünmek üçin Sewr şertnamasyna dogry düşünmelidir. 1923-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda Türkiýe beýik millet mejlisi Türkiýe Respublikasynyň gurlandygyny bütin dünýä jar etdi. Şol gün Mustafa Kemal Türkiýe Respublikasynyň prezidentligine saýlanypdyr.


text:
Eýranda 28-nji dekabrda Maşadda hökümede garşy başlanan protest çäreleri möwjäp, ýurduň dürli künjeklerine ýazdy.
Eýse, Eýrandaky protestler ýurtda ýaşaýan we halk arasynda "Türkmensähra türkmenleri" diýip atlandyrylýan etniki türkmenlere nähili täsir ýetirýär?
Azatlyk Radiosy "Dünýä türkmenleri" gepleşiginiň bu sanyny bu meselä bagyşlap, eýrandaky türkmenleriň Ýewropadaky diasporasynyň wekili Ýusup Gor we Türkiýäniň Trakýa uniwersitetinde işleýän türkmensähraly alym Abdyrahman Düýeji bilen söhbetdeş boldy.


text:
KANUNÇYLYK
- TÜRKMENISTANDA EDARA-KÄRHANALARYŇ WEZIPE SANAWLARYNY TASSYKLAMAGYŇ WE YLALAŞMAGYŇ TERTIBI
- DÖWLET DOLANDYRYŞ EDARALARYNYŇ MERKEZI EDARALARYNYŇ GURLUŞY WE IŞGÄRLERINIŇ WEZIPE SANY HAKYNDA DÜZGÜNNAMA
- DÖWLET PENSIÝA ÄTIÝAÇLANDYRMASY HAKYNDA
- BAŞGA ÝERE IŞE GEÇIRILENDE BERILÝÄN KEPILLIKLER WE ÖWEZINI DOLMALAR HAKYNDA DÜZGÜNNAMA
- GÖÇME WE GATNAW HÄSIÝETLI IŞLERDE GOŞMAÇA HAKY BELLEMEK HAKYNDA TERTIP
- KÖPÇÜLIKLEÝIN (BRIGADALAÝYN) MADDY JOGAPKÄRÇILIK HAKYNDAKY MYSALY ŞERTNAMA
- DOLY ŞAHSY MADDY JOGAPKÄRÇILIK HAKYNDA MYSALY ŞERTNAMA
- GÖWRELILIK WE ÇAGA DOGURMAK WE WAGTLAÝYN ZÄHMETE UKYPSYZLYK BOÝUNÇA DÖWLET KÖMEK PULUNY BELLEMEGIŇ WE TÖLEMEGIŇ TERTIBI HAKYNDA GOLLANMA
- TÜRKMENISTANDA ALYMLYK DEREJELERI WE ALYMLYK ATLARY ÜÇIN GOŞMAÇA TÖLEGLERIŇ HEM-DE AKADEMIKI ATLAR ÜÇIN AYLYK HAKLARYNY HASAPLAMAGYŇ WE TÖLEMEGIŇ TERTIBI
- SALGYT MÜDIRIÝETINIŇ WE ÝERLI SALGYT EDARALARYNYŇ ADMINISTRATIW HUKUK BOZULMALARY BARADAKY IŞLERE SERETMEGINIŇ TERTIBI
- AWTOMOBILLERIŇ ÝERLENILMEGINDEN ALYNÝAN SALGYDY HASAPLAMAK ÜÇIN AWTOMOBILLERIŇ BAZAR NYRHYNY ULANMAK HAKYNDAKY DÜZGÜNNAMANY GÜÝJÜNI ÝITIREN DIÝIP YKRAR ETMEK HAKYNDA


text:
Döwlet dolandyryş edaralarynyň merkezi edaralarynyň gurluşy we işgärleriniň wezipe sany hakynda düzgünnama
Şu Düzgünnama döwlet dolandyryş edaralary bolan ministrlikleriň, döwlet we milli komitetleriň, Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ýanyndaky edaralaryň, döwlet assosiasiýalarynyň, korporasiýalarynyň we konsernleriniň (mundan beýläk- ministrlikler we pudaklaýyn dolandyryş edaralary) merkezi edaralarynyň gurluşyny emele getirmegiň hem-de işgärleriniň wezipe sanyny kesgitlemegiň şertlerini düzgünleşdirýär.
I. Ministrligiň, pudaklaýyn dolandyryş edarasynyň merkezi edarasynyň gurluşy
1. Ministrligiň, pudaklaýyn dolandyryş edarasynyň merkezi edarasynyň gurluşy gurluş birlikleri bolan esasy uprawleniýäniň (departamenti), esasy bölümi, özbaşdak uprawleniýäni (bölümi), dolandyryş uprawleniýesini (departamenti), kiçi bölümi (bölümçäni) öz içine alýar.
Ministrligiň, pudaklaýyn dolandyryş edarasynyň merkezi edarasynyň gurluş birliginiň düzüminde:
a) işi boýunça özara baglanyşykly bölümlerden durýan esasy uprawleniýe (departament) bolmalydyr.
Gurluşynda bölümler bolmadyk ýönekeý gurluşly esasy uprawleniýe (departament) pudagara (pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň arasyndaky) dolandyryş edarasy bolup durýan ministrliklerde we pudaklaýyn dolandyryş edaralarynda döredilip bilner;
b) işi boýunça özara baglanyşykly kiçi bölümlerden (bölümçelerden) durýan esasy bölüm bolmalydyr. Aýratyn halatlarda esasy bölümiň düzüminde kiçi bölümler (bölümçeler) bolman biler;
ç) özbaşdak uprawleniýe (bölüm) bolmalydyr, onuň düzüminde kiçi bölüm (bölümçe) bolman biler;
d) diňe bölümiň düzüminde döredilýän kiçi bölüm (bölümçe) bolmalydyr.
2. Ministrligiň pudaklaýyn dolandyryş edarasynyň merkezi edarasynyň anyk gurluşy öz işiniň gönükdirilen ugruna, şeýle hem sürüjileri, jaýy goraýan hem-de oňa hyzmat edýän işgärleri hasaba alyp, işgärleriň umumy sanynyň kanuny tertipde bellenilen möçberine baglylykda kesgitlenilýär.
Şunda döwlet we hojalyk dolandyryşynyň pudaklaýyn edarasy bolan ministrlikde, pudaklaýyn dolandyryş edarasynda eger onuň düzüminde işi boýunça özara baglanyşykly bölümler bar bolsa, esasy uprawleniýe (departament) döredilýär.
Gurluşy ýönekeý bolan esasy uprawleniýe (departament) pudagara (pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň arasyndaky) döwlet dolandyryş edarasy bolan ministrlikde, pudaklaýyn dolandyryş edarasynda döredilip bilner.
3. Ministrlikleriň, pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň merkezi edarasynyň işgärleriniň wezipeleri kärhanalaryň, guramalaryň we edaralaryň edara ediş – dolandyryş işgärleriniň Türkmenistanyň Milli döwlet hasabaty we maglumatlar instituty hem-de Türkmenistanyň Ykdysadyýet we maliýe ministrligi tarapyndan 1999-ýylyň 28-iýulynda tassyklanylan Bir bitewi sanawyna laýyklykda kesgitlenilýär.
4. Ministrlikleriň, pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň merkezi edarasynyň işgärleriniň umumy sany Türkmenistanyň Prezidentiniň namalary bilen bellenilýär.
Ministrlikleriň, pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň merkezi edarasynyň gurluş birliklerinde işgärleriň sany azyndan:
öz düzüminde bölümler bolan esasy uprawleniýede (departamentde) – ýedi adam;
bölümsiz esasy uprawleniýede (departamentde) - bäş adam;
esasy bölümde – dört adam;
uprawleniýäniň (departamentiň) düzümine girýän bölümde, özbaşdak bölümde – üç adam;
kiçi bölümde (bölümçede) – üç adam bolmalydyr.
Işgärleriniň sany üç adam bolan bölümde, kiçi bölümde (bölümçede) bölümiň, bölümçäniň (kiçi bölümiň) başlygynyň orunbasarynyň wezipesi göz öňünde tutulmaýar.
5. Ministrlikleriň, pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň merkezi edarasynyň gurluşy bellenilen mahaly işgärleriň aýry-aýry toparlarynyň wezipeleriniň sanynyň şu gatnaşygyndan ugur almaly:
a) uprawleniýeleriň (departamentleriň) gurluş birlikleriniň, bölümleriň, kiçi bölümleriň (bölümçeleriň) ýolbaşçylarynyň we ýolbaşçylarynyň orunbasarlarynyň wezipeleri merkezi edaranyň işgärleriniň wezipe sanynyň 35 prosentinden köp bolmaly däldir;
b) ykdysady geňeşçileriň (geňeşdarlaryň) wezipeleri merkezi edaranyň işgärleriniň wezipe sanynyň 1 prosentinden köp bolmaly däldir;
ç) baş inženeriň, (ykdysatçynyň, energetigiň, geologyň, mehanigiň) wezipesi zerurlyga görä Türkmenistanyň Ministrler Kabineti bilen ylalaşylyp bellenilýär.
Sürüjileriň sany gulluk awtomobilleriniň çäkli möçberi boýunça tassyklanylan sanlaryna laýyklykda bellenilýär.
Hyzmat edýän pes wezipedäki işgärleriň sany Türkmenistanyň Ykdysadyýet we maliýe ministrligi tarapyndan bellenilen kadalaşdyryjy ölçeglere laýyklykda hyzmat etmegiň kadalaryndan ýa-da iş orunlarynyň sanyndan ugur alnyp bellenilýär.
II. Zähmete hak tölemegiň şertleri
6. Türkmenistanyň Prezidentiniň namalaryna laýyklykda ministrlikler we pudaklaýyn dolandyryş edaralary zähmete hak tölenilýän toparlara degişli edilýär we olaryň ýolbaşçylarynyň wezipe aýlyk iş haklary bellenilýär.
7. Ministrligiň, pudaklaýyn dolandyryş edarasynyň merkezi edarasynyň işgärleriniň zähmetine Türkmenistanyň Ykdysadyýet we maliýe ministrliginiň tassyklan wezipe aýlyk iş haklarynyň ülňüsine laýyklykda ministrlikleriň, pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň wezipe sanawy bilen bellenilýän wezipe aýlyk iş haklary esasynda hak tölenilýär.
8. Wezipe sanawlary esasy düzüm we hyzmat edýän işgärler, şol sanda sürüjiler üçin aýratynlykda işlenilip taýýarlanylýar hem-de Türkmenistanyň Ykdysadyýet we maliýe ministrligi bilen ylalaşylýar.
9. Wezipe aýlyk iş haklarynyň ülňüsinde görkezilmedik aýry-aýry wezipeler boýunça:
baş inženeriň (ykdysatçynyň, energetigiň, geologyň, mehanigiň) wezipe aýlyk iş haky ministrligiň, pudaklaýyn dolandyryş edarasynyň ýolbaşçysynyň orunbasarynyň aýlyk iş hakynyň 80 prosenti derejesinde;
gurluş birliklerine ýolbaşçylyk edýän we garamagyndaky azyndan 5 edarada hasaba alyş işine hem-de hasabatlylyga usul öwrediş we guramaçylyk taýdan ýolbaşçylyk edýän we jemleýji buhgalteriýa hasabatyny merkezleşdirilen tertipde düzýän baş buhgalteriň wezipe aýlyk iş haky uprawleniýäniň (departamentiň, esasy bölümiň) başlygynyň aýlyk iş haky möçberinde, beýleki halatlarda bolsa özbaşdak bölümiň başlygynyň aýlyk iş haky möçberinde;
garamagyndaky azyndan 5 edarada hasaba alyş işine hem-de hasabatlylyga usul öwrediş we guramaçylyk taýdan ýolbaşçylyk edýän hojalyk bölüminiň, işgärler bölüminiň başlygynyň wezipe aýlyk iş haky özbaşdak bölümiň başlygynyň aýlyk iş haky möçberinde;
garamagyndaky edaralara ýolbaşçylyk etmeýän hojalyk bölüminiň işgärler bölüminiň başlygynyň, şeýle hem umumy bölümiň başlygynyň wezipe aýlyk iş haky baş hünärmeniň aýlyk iş haky möçberinde bellenilýär.
Iki wezipäni eýeleýän işgärlere (buhgaltere - kassire, kätibe-hat göçürijä we başgalara) wezipe aýlyk iş haky birinji wezipesi boýunça bellenilýär.
10. Anyk wezipe aýlyk iş haklary bellenilen mahaly işgäriň bilim, hünär derejesi we işjeňlik hil sypaty, işlän ýyllary hasaba alynýar hem-de şoňa baglylykda degişli hünärmeniň zähmetine hak tölemegiň wezipe aýlyk iş haklarynyň Türkmenistanyň Ykdysadyýet we maliýe ministrligi tarapyndan tassyklanylan ülňüsi arkaly göz öňünde tutulan iň az hem-de iň ýokary derejäniň çäklerinde wezipe aýlyk iş hakynyň möçberi kesgitlenilýär.
11. Zerurlyk ýüze çykan mahaly ministrligiň, pudaklaýyn dolandyryş edarasynyň ýolbaşçylarynyň işgärleriň tassyklanylan wezipe sanynyň we zähmete hak tölemegiň gaznasynyň çäklerinde ministrligiň, pudaklaýyn dolandyryş edarasynyň merkezi edarasynyň gurluşyna üýtgetmeler girizmäge hukugy bardyr.
Şu Düzgünnamada göz öňünde tutulmadyk halatlarda Türkmenistanyň kanunçylyk namalary ulanylýar.


text:
Her bir döwletiň mukaddeslikleri, milli nyşanlary bolýar. Olar şol döwletiň milli aýratynlygyny alamatlandyrýar. Şolaryň biri-de Döwlet baýdagydyr.
Her ýylyň 19-njy fewralynda Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň güni uly dabaralar bilen bellenip geçilýär. Şu ýyl hem bu şanly baýramçylyk dabaralara beslenýär. “Altyn Asyr” ÝGPJ-i Baýdak baýramy bilen hormatly Prezidentimizi we agzybir halkymyzy tüýs ýürekden gutlaýarys. Gahryman Arkadagymyzyň janynyň sag, ömrüniň uzak bolmagyny, il-ýurt bähbidine gönükdirilen beýik başlangyçlarynyň barha rowaçlanmagyny Beýik Biribardan dileýäris.
Goý, biziň Döwlet baýdagymyz hemişe üstünlüklerimize, rowaçlyga ýaran bolup, buýsançly parlasyn!Habarlar→


text:
12-nji awgustda Gazagystanyň Aktau şäherinde Türkmenistanyň, Eýranyň, Azerbaýjanyň, Russiýa Federasiýasynyň hem-de Gazagystanyň ýokary derejeli resmileriniň gatnaşmagynda Hazar deňziniň kanuny statusyny kesgitlemek boýunça Hazarýaka döwletleriniň V sammiti geçirilýär. Gazagystanyň daşary işler ministri Kairat Abrahmanow 17-nji iýulda sammit boýunça žurnalistleriň öňünde çykyş edipdi.
Orsýetiň “RIA Nowosti” habar gullugy 8-nji awgustda Orsýetiň daşary işler ministriniň orunbasary Grigoriý Karasine salgylanyp, sammitiň dowamynda Hazaryň kanuny statusyny kesgitleýän Konwensiýa bilen bir hatarda, ýene-de alty sany hökümetara ylalaşyga gol çekiljekdigini habar berdi.
Soňky 22 ýylyň dowamynda Hazarýaka meselesi bilen baglylykda degişli döwletleriň resmilerinden düzülen Iş toparlary 50-den gowrak maslahat geçirdi.
Ahyrsoňy, üstümizdäki sammitde Hazaryň kanuny statusyny kesgitleýän Konwensiýanyň kabul edilmegine garaşylýar. Bu ylalaşygyň kabul edilmegi bilen bäş ýurduň Hazardan peýdalanmak mümkinçilikleri aýdyňlaşdyrylar.
9-njy awgustda “Regnum” maglumat agentliginde üstümizdäki sammit barada çap edilen makalada, Hazaryň kanuny statusynyň kesgitlenmeginiň ähmiýetine üns çekilýär. Onda aýdylmagyna görä, bu statusyň kesgitlenmegi bilen suwlaryň çäkleriniň bölünişigi, deňizde bina ediljek gurluşyklaryň ýerleri we olaryň howpsuzlyk üpjünçiligi, suwasty gaz geçirijileriň gurluşygy, Hazaryň ýataklaryndaky mineral serişdeleriň bölünişigi, hem-de Hazar basseýnine birigýän derýalar bilen bagly bar bolan meseleleriň ählisi aýdyňlyk gazanar.
Bilermenler Hazarýaka meselesiniň türkmen gazyny Azerbaýjanyň üstünden Ýewropa akdyrmaga mümkinçilik döretjek Trans-Hazar gaz geçirijisi ýaly iri taslamalaryň durmuşa geçirilmegini bökdäp gelendigini aýdýar.
Ottawanyň Karlton uniwersitetiniň Ýewropa, Orsýet we Ýewraziýany öwrenmek boýunça institutynyň uly ylmy işgäri Robert Katler “Eurasianet” neşiriniň Hazarýaka meselesi bilen bagly soraglaryna beren jogabynda Trans-Hazar gaz geçirijisiniň çykdajylaryny çaklady:
“Gazgeçirijiniň gurluşygynyň umumy bahasynyň möçberi 2 milliard dollardan aňry geçmez, 1.5 milliard dollar töweregine barabar bolar. Bu arzan” diýip, Katler aýtdy.
“Trans-Hazar gazgeçirijisiniň gurluşygy tamamlanan badyna, Türkmenistanyň bu gaz geçiriji arkaly 10 miliard kub metrden gowrak gaz eksport etmäge mümkinçiligi bolar” diýip, Katler “Eurasianete” gürrüň berdi.
Karlton uniwersitetiniň ylmy işgäri Robert Katler iýul aýynda Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynda eden çykyşynda Trans-Hazar gazgeçirijisini “strategiki geçiriji” diýip häsiýetlendirmegiň ýerliklidigini aýtdy.
“Men öte geçip, Trans-Hazar gazgeçirijisiniň strategiki häsiýetli geçirijidigini aýdasym gelýär. Ýöne bu ýagdaý ýeterlik derejede ykrar edilmeýär. 20 ýyl mundan ozal Baku-Tbilisi-Jeýhan gazgeçirijisi nä derejede strategiki hasaplanan bolsa, Trans-Hazar hem edil şolar ýaly strategiki gaz geçirijidir”diýip, Katler belledi.
“Elbetde, Ýewropa Bileleşigi birnäçe ýyldan bäri Trans-Hazar gazgeçirijisiniň durmuşa geçirilmegine ýardam bermäge synanyşyp gelýär. Ýöne olary esasan ykdysady bähbit gyzyklandyrýar. Şeýle-de, olarda Birleşen Ştatlarda bar bolan syýasy agram ýok” diýip, Katler sözüne goşdy.
Ýöne Orsýetiň “Kommersant” neşirinde iýulyň aýagynda çap edilen makalada aýdylmagyna görä, hatda Hazaryň statusy boýunça Konwensiýa kabul edilen ýagdaýynda-da Trans-Hazaryň durmuşa geçirilmegi üçin Türkmenistan hazarýaka döwletleriň ählisine sala salmaly bolar, ol bu meseläni diňe Azerbaýjan bilen öz arasynda çözüp bilmez.
Bilermenler esasan Orsýet bilen Eýranyň Trans-Hazaryň daşky gurşawa ýetirjek täsirini öňe sürüp, onuň gurluşygyna garşy çykýandygyny aýdýarlar.
Sammitiň öňýany, 7-nji awgustda Türkmenistanyň döwlet eýeçiligindäki “Altyn Asyr” neşirinde Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak we ýer serişdeleri baradaky döwlet komitetiniň Ekologiýa gözegçiligi gullugynyň bir işgäriniň awtorlygynda “Hazaryň kenarýaka zolagynyň ekologiýa görkezijileri kada laýyk gelýär” diýen at bilen makala çap edildi.
“Eurasianetiň” maglumatyna görä, Ýewropa Bileleşigi hem-de Bütindünýä banky Hazarda suwasty çekiljek taslamanyň daşky gurşawa oňaýsyz täsiriniň ujypsyzdygyny aýtdy.
Galyberse-de, Sammitiň geçirilmegine birnäçe gün galanda Orsýetiň “Gazprom” kompaniýasynyň türkmen gazyny import etmäge dowam etmek ähtimallygy barada habarlar peýda boldy.
Hazaryň bölünişigi hem-de onuň statusynyň kesgitlenmegi boýunça mesele 90-njy ýyllaryň başynda Sowet Soýuzynyň dargamagynyň netijesinde deňziň kenarynda dört garaşsyz döwletiň emele gelmeginden soň ýüze çykdy. Ondan öň taraplar Sowet Soýuzynyň we Eýranyň arasynda 1921 we 1940-njy ýyllarda baglaşylan ylalaşyklaryň esasynda Hazar deňzinden peýdalanypdy.


text:
Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrliginiň “Gurluşyk we binagärlik sport kluby” hojalyk müdirliginiň ussat türgenleriniň “Aşgabat 2017” oýunlarynda gazanan ýeňişleri bütin dünýäniň sport janköýerlerini buýsanja besledi
Dünýä giňişliginde erkinligiň, dost-doganlygyň, gülläp ösüşiň we sportuň mekany bolan ýurdumyzyň paýtagty Aşgabatda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy boýunça 2017-nji ýylyň 17-27-nji sentýabry aralygynda geçirilen Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlary dünýä sportunda täze sahypany açdy. Paýtagtymyzda “Aşgabat 2017” oýunlarynyň açylmagy Aşgabadyň parahatçylyk dörediji we iri halkara derejedäki sport merkezi hökmünde ykrar edilmegi üçin giň mümkinçilikleri açdy. Paýtagtymyzyň jümmüşinde bina edilen deňi-taýy bolmadyk Olimpiýa şäherçesi sebitde iri toplum bolmak bilen, ýurdumyzyň täze belentliklerine we sport ulgamyndaky üstünliklere bolan gyzyklanmalarynyň aýdyň beýanyna öwrüldi.
“Aşgabat 2017” oýunlary oňa gatnaşýanlaryň düzümi we sport ýaryşlarynyň sanawy boýunça özboluşly häsiýete eýedir. Olar Merkezi Aziýa döwletleriniň arasynda ilkinji gezek geçirilmek bilen, sebitde sportuň ösdürilmegine kuwwatly itergi berdi. Bu ýaryşlaryň taryhynda ilkinji gezek Aziýa yklymyndan başga-da Okeaniýa döwletleriniň 19-syndan türgenler gatnaşyp, umuman, 65 topar sportuň 21 görnüşi boýunça güýç synanyşdylar.
Bütin dünýäde gyzgyn goldaw tapan “Aşgabat 2017” oýunlarynyň dowamynda Türkmenistanyň ýygyndy toparynyň umumy hasapda uly tapawut bilen öňdeligi ynamly eýelemegi ýurdumyzda sport forumyna düýpli taýýarlyk görlendigini äleme aýan etdi.
Şeýle belent ýeňişleri gazanmakda ýurdumyzyň ähli ulgamlarynyň işjeň gatnaşandygyny belläp geçmek möhümdir. Olaryň hatarynda özünde başarjaň, ezber we tutanýerli türgenleriň ençemesini birleşdirýän Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrliginiň “Gurluşyk we binagärlik sport kluby” hojalyk müdirliginiň ussat türgenleri-de bar.
“Aşgabat 2017” oýunlary adamzat jemgyýetini hereketlendiriji güýje eýe edýän sportuň ýaýbaňlanmagyna, adam mümkinçilikleriniň doly açylmagyna ýardam etdi. Şeýle giň mümkinçilikleriň çäginde “Gurluşyk we binagärlik sport kluby” hojalyk müdirliginiň ussat türgenleri sport forumynyň şowhunly dowamynda dürli ugurlarda üstünlikli çykyş edip, dünýä türgenleriniň arasynda özleriniň ýokary başarjaňlygyny görkezdiler.
Bilşimiz ýaly, göreş türgenlerden güýjermenligi, erjelligi we tutanýerliligi talap edýär. Bu gyzykly göreş hemişe erjel pälwanlary saýlaýar. Şeýle ýaryşda “Gurluşyk we binagärlik sport kluby” hojalyk müdirliginiň ussat türgeni Gylyç Jumaýew (90 kg) ussatlyk görkezmegi başardy. Ol türkmen milli göreşiniň nusgawy görnüşi boýunça taýsyz pälwanlygyny görkezip, altyn medala mynasyp bolmak bilen, hormat münberiniň birinji basgançagyna çykmagy başardy. Guşakly göreşiň erkin usuly boýunça geçirilen bäsleşikde bolsa ol bürnç medala mynasyp boldy.
Çekeleşikli geçen türkmen milli göreşi “Gurluşyk we binagärlik sport kluby” hojalyk müdirliginiň ýene bir ussat türgenine üstünlik getirdi. Ol ezber pälwan Mälik Annabaýew. Çekeleşikli oýunda Mälik (55 kg) kümüş medala mynasyp boldy.
Aşgabat Aziadasynda ýurdumyzyň 3х3 basketbol boýunça zenanlar ýygyndysy ýaryşyň bürünç medalyna eýe boldy. Munuň özi “Gurluşyk we binagärlik sport kluby” hojalyk müdirliginiň bu toparynyň diňe bir basketbol boýunça däl, eýsem, toparlaýyn ýaryşlaryň ählisindäki ilkinji medalydyr. Şeýlelikde, toparyň ezber oýunçylary Aýna Gökowa, Bahar Mahmutowa, Watentina Meredowa bürünç medal gowşuryldy.
Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynda futzal boýunça ýaryş hem diýseň çekeleşikli geçdi. Bu oýunlarda Türkmenistanyň ýygyndysynda çykyş eden “Gurluşyk we binagärlik sport kluby” hojalyk müdirliginiň oýunçylary Serdar Rejepow, Allaberdi Meredow, Ahmet Allaberdiýew, Şöhrat Baýramow, Watan Ataýew aýratyn tapawutlandylar. Şeýlelikde futzalçylar umumy oýunlaryň jemi boýunça 5-nji orny eýelediler.
Şu ýerde “Aşgabat 2017” oýunlaryny şowhunly pursatlara beslän kuraş oýnuna Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrligi hemaýatkärlik edendigini belläp geçmek möhümdir. Bu oýunda dünýä türgenleri 2 altyn medal, 7 kümüş medal hem-de 11 sany bürünç medal gazandylar.
Her bir üstünlik ynsan ruhuny buýsanja we şatlyga besleýär. Biz geljekde hem Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrliginiň “Gurluşyk we binagärlik sport kluby” hojalyk müdirliginiň ussat türgenlerine ýeňişli menzilleri arzuw edýäris.
Atamyrat ŞAGULYÝEW,
“Türkmenistanyň gurluşygy we binagarligi”


text:
Dawut Taýy şeýle diýipdir: «Diniň üçin dünýä galyň töleme. Kim dini üçin dünýä galyň tölese, onuň dini puşman edip, oňa öýlener».
* * *
Bir adam Dawut Taýydan atyjylygy öwrenmekçi bolýandygyny aýdypdyr. Dawut hem oňa: «Atyjylyk gowudyr, ýöne sen öz döwrüňe seret, näme bilen meşgullanýarlar, ana, şony öwren» diýipdir.
* * *
Sufýan Söwri şeýle diýipdir: «Eger dünýäni tanamakçy bolsaň, dünýä kimiň elinde bolsa şoňa seret».
* * *
Omar ibn Zer Hemedany şeýle diýipdir: «Düýn bilen şu gün ikisi dogandyr, olaryň biri seniň ýanyňa geler. Sen ol günde erbetlik edersiň we ol gün erbet ýagdaýda seniň ýanyňdan gider. Soň beýleki dogany seniň ýanyňa geler we saňa: «Doganyma eden erbetlikleriňi maňa etjek ýagşylyklaryň bilen süpürip aýyr. Ýogsam biz saňa erbet şaýat bolarys» diýer».
* * *
Muhammet ibn Sewka şeýle diýipdir: «Dünýä bilen ahyretiň mysaly tereziniň iki tarapy ýalydyr, ýagny bir tarapy agralsa, beýlekisi ýeňlär».
* * *
Beni Ysraýylly bir hökümdar bir şäher gurdurypdyr. Onuň gurluşygyna uly üns beripdir. Soň şäheriň gapysynda çadyr gurup, nahar taýýarlap, uly hudaýýoly beripdir. Onuň bu şäherinden hiç kim aýp tapmanyr. Diňe üç sany donly kişi gelip:
— Biz seniň bu işiňde iki sany aýyp görýäris — diýipdirler.
Onda ol:
— O nähili aýyp ? — diýip sorapdyr.
Olar:
— Bu şäher weýran bolar we eýesi hem öler — diýipdirler.
Hökümdar olara:
— Bu iki aýby bolmadyk başga öýi siz bilýärsiňizmi? — diýip sorapdyr.
Olar hem:
— Hawa bilýäris, ahyret öýi — diýip jogap beripdirler.
Hökümdar hem olaryň bu sözünden soň tagat-ybadat bilen meşgullanmaga başlapdyr. Birnäçe gün olar bilen bolup, ybadat edipdir. Soň olar bilen hoşlaşypdyr we olar ondan:
— Sen bizde göwnüňe ýaramadyk zat gördüňmi? — diýip sorapdyrlar.
Ol hem:
— Ýok siz maňa öwretdiňiz, maňa hormat goýduňyz. Men özümi tanamaýanlar bilen dostlaşdym, siz maňa dost bolduňyz, maňa dogry ýoly öwretdiňiz we ahyreti tanatdyňyz — diýipdir.
* * *
Ibn Semmak şeýle diýipdir: «Dünýä kimi özüne meýil etdirmek üçin lezzetinden dadyrsa, ahyret hem dünýäniň ajylygyny ondan uzaklaşdyrmak üçin dadyrar».
* * *
Mujahyt şeýle diýipdir: «Dünýäniň ähli günleri: «Elhamdulillä (Alla öwgi bolsun), ol meni dünýäden we dünýädäkilerden rahat etdi» diýmän gidýän däldir. Soň Allatagala ol güni ýygnar we ol gün hiç haçan yzyna gelmez».
* * *
Muhammet alaýhyssalam şeýle diýipdir: «Eger ymmatym dünýä meýil etmäge niýetlense, onuň kalbyndan yslama hormat gider».
* * *
Fuzeýl[2] şeýle diýipdir: «Eger dünýä tutuşlygyna maňa halal diýip berilse we kyýamatda ondan sorag ýok diýilse hem, siziň biriňiziň maslygyň ýanyndan geçeniňizde, «ysy üstüme siňäýmesin» diýip, gaçyşyžyz ýaly men hem ony ýigrenip, gaçaryn».
* * *
Ýene-de ol şeýle diýipdir: «Dünýä kyýamat gününde bezenip, bütin gözelligi bilen ýöräp geler. Ol:
— Eý, Rebbim! Meni öz bendeleriň içinden iň ýagşylaryna öý et! — diýer.
Allatagala bolsa oňa:
— Seniň olara öý bolmagyňa razy däldirin. Sebäbi sen hiç zatsyň. Ýok bol! Dyr-pytrak bol! — diýer».
* * *
Ýene-de ol şeýle diýipdir: «Eger dünýä seniň eliňde bolsa we saňa: «Ony taşla, seniň guburyň giňär» diýilse, sen etmezmiň? Ýa-da saňa: «Ony taşlasaň kyýamat gününde suwsuzlygyňy gandyrarsyň» diýilse, sen etmezmiň?»
* * *
Ýene-de ol şeýle diýipdir: «Ähli haýyr işler bir öýdedir. Onuň açary takwalykdyr. Hemme şerler hem bir öýdedir, onuň açary dünýäni söýmekdedir».


text:
"FETÖ/PDÝ-nyň 15-nji iýuldaky agdarlyşyk synanşygy Türkiýe üçin howply"
Ştanymaýer 15-nji iýuldaky agdarlyşyk synanşygy hakynda “Hakykatdan hem agdarlyşyk synanşygy diýseň howplydy” diýdi
Germaniýanyň Daşary işler ministri Frenk Walter Ştanymaýer Fetullahçy terror guramasy-Parallel döwlet ulgamy FETÖ/PDÝ-nyň 15-nji iýuldaky agdarlyşyk synanşygynyň Türkiýe üçin howplydygyny aýtdy.
Ştanymaýer Germaniýanyň ARD kanalyna Türkiýedäki agdarlyşyk synanşygy, Germaniýa bilen Türkiýäniň arasyndaky gatnaşyklar we Siriýa krizisi hakynda beýanat berdi.
Ştanymaýer 15-nji iýuldaky agdarlyşyk synanşygy hakynda “Hakykatdan hem agdarlyşyk synanşygy diýseň howplydy” diýdi.
Germaniýanyň Daşary işler ministri Siriýa meselesinde Türkiýe bilen tapawutly garaýyşlara eýediklerine garamazdan Siriýa meselesiniň Türkiýesiz çözülip bilinmejekdigini nygtady.


text:
Halkara walýuta fondy, soňky görlen çärelere garamazdan, Türkmenistanyň çykdajy harajatlarynyň girdejilerinden agdyk bolup galýandygyny aýtdy.
HWF-nyň 10-njy noýabrda çap eden pres-relizinde fonduň ekspertleriniň Aşgabada 1-8-nji noýabr aralygynda eden saparynda gelnen deslapky netijeler habar berildi.
Gelnen netijelere görä, Türkmenistan nebit-gaz nyrhlarynyň global arzanlamasyndan soňky täze şertlere uýgunlaşmagyny dowam etdirýär we döwlet harajatlarynyň kemeldilmegi, mugt berilýän gaz, elektrik energiýasy we suw nyrhlaryna gaýtadan seredilmegi “makroykdysady düzedişlere” kömek etdi diýip, beýanatda bellenilýär.
HWF-nyň ekspertleri Aşgabadyň “döwlet inwestisiýa harajatlaryny” kem-kemden, ýöne düýpli azaltmagyny” maslahat berýär.
Mundanam başga, hususy pudagyň ösdürilmegi üçin adminstratiw proseduralaryň we agyr düzgünleşdirmeleriň aýgytly ýönekeýleşdirilmegi, döwlet eýeçiligindäki kärhanalaryň hususylaşdyrylmagyny çaltlandyrmak we fiziki kapitaldan ozal adam kapitalyny toplamak maslahat berilýär.
HWF-nyň ekspertleri 2017-nji ýylda Türkmenistana eýýäm üçünji gezek sapar etdiler.
Fonduň ekspertleri ozal Türkmenistana walýuta operasiýalarynyň çäklendirilmegini ýatyrmagy hem maslahat beripdiler.
Ekspertler Türkmenistanyň garaşsyzlyk ýyllaryndaky iň agyr ykdysady krizisini başdan geçirýändigini we muňa nebit-gaz nyrhlarynyň global arzanlamagyndan başga, dürliproýektlere ýatyrylýan uly maýalaryň hem sebäp bolandygyny aýdýarlar.


text:
Täjigistanyň we Gyrgyzystanyň serhet araçägindäki dawaly territoriýada iki ýurduň serhet gullukçylarynyň arasynda uruş-dawa boldy diýip, täjik we gyrgyz resmileri aýdýarlar.
Gyrgyzystanyň serhet gullugynyň berýän maglumatyna görä, bu waka 5-nji iýunda ýurduň günortasyndaky Batken regionynyň Leýlek etrabynda gyrgyz söwdegärleri serhediň dawaly böleginde harytlary satyp başlandan soň boldy.
Urşuň yz ýany, gyrgyz serhet gullukçylary täjik serhet gullukçylarynyň üçüsini gysga wagtlaýyn tussag etdi. Uruş-dawada ok atyşyk hem boldy, ýöne hiç kime zeper ýetmedi.
Gyrgyzystanyň gürrüňi edilýän sebiti bilen ýanaşyp duran Täjigistanyň Sughd regionynyň häkiminiň orunbasary Rustam Rahmatzodanyň Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, iki ýurduň resmileriniň arasynda bolan gepleşikleriň yz ýany, gyrgyz häkimiýetleri üç täjik serhet gullukçysyny boşadypdyr.
Şeýle-de, ol häzirki wagtda iki ýurduň arasyndaky serhediň asudadygyny hem-de onuň täjik we gyrgyz häkimiýetleriniň kontrollugyndadygyny aýtdy.
5-nji iýunda giçlik Batken we Sughd regionlarynyň häkimleriniň bu mesele boýunça gepleşikleri geçirmegine garaşylýar.


text:
Ýitip gitmegiň öňýanyndaky görnüşler
Planetalar[edit source]
- Ýer — ru:Земля
- Ýupiter — ru:Юпитер
- Mars — ru:Марс
- Merkuriý — ru:Меркурий
- Neptun — ru:Нептун
- Saturn — ru:Сатурн
- Uran (planeta) — ru:Уран (планета)
- Wenera — ru:Венера
Ýitip gitmegiň öňýanyndaky görnüşler (ýiti howp astyndaky görnüşler) (iňl. Critically Endangered (CR)) — janly tebigatda bar bolan görnüşler üçin Tebigaty goramagyň halkara bileleşiginiň (IUCN) iň ýokary kategoriýasy. Görnüşleriň bu kategoriýa degişli edilmegi olaryň sanynyň azalandygyny ýa-da üç nesiliň dowamynda 80% azaljakdygyny aňladýar. TGHB giň gerimli ýöite barlaglar geçirilýänçä, ol görnüşleri şu wagta çenli ýitip giden görnüşleriň kategoriýasyna degişli etmeýär. Şol sebäpli hem, eýýäm ýitip giden bolmagy ähtimal görnüşler ýiti howp astynda diýen kategoriýa degişli edilýärler.


text:
Ýiten ogul tymsaly !
Ýiten ogul tymsaly bu dünýäde köp okalýan tymsallaryň biridir. Muny diňe bir Isa Mesihe ynananlar däl-de, eýsem Hudaýa ynanmaýan adamlar hem gowy görüp okaýarlar. Sebäbi bu tymsal Atanyň öz çagalaryna bolan iň beýik söýgüsini görkezýär. Geliň bu tymsaly Injilden Lukanyň hoş-habarynyň 15;11-24 bilelikde okalyň.
11Isa ýene-de şeýle diýdi: «Bir adamyň iki ogly bar eken.12Kiçi ogly kakasyna: „Kaka, mal-mülkden maňa ýetenini ber” diýýär. Kakasy hem baýlygyny ogullarynyň arasynda bölýär.13Birnäçe günden soň kiçi ogly bar-ýoguny toplap, bir daş ýurda gidýär, ol ýerde aýşy-eşretde ýaşap, mal-mülküni sowurýar.14Baryny sowandan soň, ýaňky ýurda gaty açlyk düşüp, ol mätäçlik çekmäge başlaýar.15Şeýlelikde, baryp, şol ýurtlularyň birine günlükçi bolýar. Ol hem ony öz örülerine doňuz bakmaga ýollaýar.16Oglanyň doňuzlaryň iýýän kösükleri bilen garnyny doýrasy gelýär, ýöne oňa hiç kim bermeýär.17Ol ahyrsoňy aýňalyp, öz-özüne şeýle diýýär: „Kakamyň günlükçilerinden birenteginiň artykmaç çörekleri bar, men bolsam bu ýerde açlykdan öljek bolup ýörün!18Kakamyň ýanyna baryp oňa: kaka, Men Hudaýa hem saňa garşy günä etdim.19Men indi seniň ogluň diýilmäge mynasyp däl, meni öz günlükçileriňden biri ýaly et” diýeýin.20Turup, kakasynyň ýanyna gidýär. Entek daşdaka, kakasy ony görüp, oňa ýüregi awaýar, ylgap baryp oglunyň boýnundan gujaklap, ony ogşaýar.21Ogly oňa: „Kaka, men Hudaýa hem saňa garşy günä etdim. Men indi seniň ogluň diýilmäge mynasyp däl” diýýär.22Emma kakasy hyzmatkärlerine şeýle tabşyryk berýär: „Derrew iň gowy dony getiriň-de, oňa geýdiriň. Ellerine ýüzük, aýaklaryna çaryk beriň.23Baga bakylan göläni getiriň-de, damagyny çalyň, iýip şatlanalyň!24Çünki meniň bu oglum ölüdi, direldi, ýitipdi, tapyldy”. Şeýdip, olar toý etmäge başlaýarlar.
Isa Mesih bu tymsalyň üsti bilen bize näme öwretmek isleýer?Isa ýiten ogul tymsalynyň üsti bilen Hudaýyň günäli adamlara bolan gatnaşygyny görkezýär. Isa muny ýönekeý tymsalyň üsti bilen biziň aňymyza etirýär. Mumkin bu ýaşlara, entäk maşgala gurmadyk, çagalary bolmadyklar üçin köp bir düşnükli hem däldir. Emma eýýäm çagalary bar bolan adamlara bu tymsal gaty gowy düşnükli bolmaly. Her bir kaka öz çagasyny şeýle kabul edýär. Çaga näçe günä etse etsin Ata öz çagasyndan ýüz öwrüp bilmeýär. Bu tymsalda meni haýran galdyran käbir zatlar bar. Geliň bu zatlara bilelikde pikirleneliň.
Kiçi ogly mal-mülkden öz paýyny soraýar. Kakasy hem onuň soran zadyny oňa berýär. Haýran galdyryjy bir zat kakasy oglunyň islegine garşy çykmaýar, onuň isleýşi yaly edýär. Hudaý hem edil şeýle Ol bize azat erk beripdir. Biz öz islän zadymyzy saýlap bileris. Hudaý bizi hiç bir zada mejbur etmeýer. Ol bizin özümiziň saýlaw etmegimizi isleýär. Kiçi ogly mal- mülkden öz paýyny alany bu erbetlik del, emma mal-mulkini aýşy eşretde ýaşap sowurmagy bu günädir. Şeýlede iň uly günä bu kiçi ogluň başga bir şähere göçmegi, kakasynda daşlaşmagydyr. Kakasyndan daşlaşansoň ol bar zadyny günäli höweslerine sarp etdi. Belki ol kaksynyň ýanynda ýaşan bolsa beýle etmezdi. Biz günäli adamlar hem edil şeýle, belki siz edil şeýle ýagdaýdasyňyz. Hudaýdan daşda, belki Öny tanamaýarsyňyz, günäli durmuşda ýaşaýarsyňyz? Günäniň netijesinde ejir çerýärsiňiz?Mukaddes Injil şeýle diýýär.Rimliler 3: 23 “Çünki hiç bir parh ýok, sebäbi bary günä edip, Hudaýyň şöhratyndan mahrum boldy. “
Adamyn iň uly günäsi onuň Gökdeki Hudaýa ynanman, günä edip Hudaýyň huzuryndan mahrum bolmagydyr. Hudaýdan daşlaşmagyň netijesi bolsa, adamyň gündelik edýän günäleridir.
Tymsaldaky kiçi ogul şeýle kyn ýagdaýda, öz-özüne geldi we dogry pikir etdi. Kakamyň hyzmatkärleri men gowy ýaşaýar olaryň artykmaç çörekleri bar men bolsa bu erde , doňuzlaryň iýmitini iýmek isleýän emma onyda maňa hiç kim bermeýär. Bu oglanyň durmuşyndaky iň dogry pikir boldy. Belki ol beýle pikiri ozal öz durmuşynda hiç haçan eden hem däldir. Näme-de bolsa bu pikir onuň üçin eke-täk çykalgady. Ol yzyna kakasynyň ýanyna ýola düşdi. Kakasynyň hereketine ünç beriň! Ol ogluny uzakdan gordi we ylgap ony garşylady, gyjaklap ony ogşady. Hyzmatkärlerine derrew oňa don geýdirmegi, barmagyna ýüzük aýaklaryna çaryk bermegi buýurdy. Şeýle-de baga bakylan göläni öldürüp şatlyk etmegi buýurdy. Ine hakyky Atanyň ýüreginden çykýan zat. Her bir ata öz çagasyny şeýle güýçli söýýär. Oglanyň barmaklaryna geýdirilen ýüzuk, egnine geýdirilen don, bu onuň ogullyk derejesini gaýtaryp alandygyny görkezýär. Ogly hyzmatkär bolmaga razy bolup oýüne dolandy, emma kakasy oňa sen näme eden hem bolsaň, Meniň oglumsyň, diýip oňa ýitiren derejesini gaýtaryp berdi.
Gadyrly dost men seniň bu tymsalyň iň wajyp, çuňňur manysyna düşünmegiňi isleýärin.
Ata öz tarapynda edilmeli zatlaryny etdi. Ogluň garaşýanyndan, arzuw edýäninden has beýik zatlary etdi. Indi bolsa oglanyň sözlerine ünç bereliň. Ogul kakasyna ,”Men Hudaýa we saňa garşy günä etdim. Meni bagyşla! Men indi ogul bolmaga mynasyp däl, meni hyzmatkärleriň biri et” diýip toba edip ýalbardy. Bu kakasynyň ýüregini rehimden doldurdy. Belki sen hem Hudaýdan daşdasyň, Oňa ynanmayansyň, belki Ol barada eşiden hem dälsiň! Belki özüňi şeýle günäker hasap edýärsiň, men hiç bir gowulyga mynasyp däl diýip pikir edýänsiň! Sen nehili günä eden hem bolsa, Hudaý seni söýýär, yzyňa öwrül , we ehli günäleriňe toba et! Ol seni bagyşlar we kabul eder. Sen belki hyzmatkär bolmaga hem razy bolansyň, emma Hudaý seni ogullyga kabul etmek ileýär.
Injilde
Ýahýa 1:12 “Emma Ol Özüni kabul edenlere, adyna iman edenlere Hudaýyň oglanlary bolma hukugyny berdi” diýlip ýazylan. Isa Mesih seniň günäleriň üçin haçda gan döküp öldürildi, we üçünji gün seniň aklanmagyň üçin direldi. Onuň ölümden direlendigine ýüregiň bilen ynansaň, we Onyň Rebdigini agzyň bilen ykrar etsen gutularsyň. Goý Hudaý seni bereketlesin! Omin.