text:
Sankt-Peterburgyň uly porty
SANKT-PETERBURG PORTY, ORSYÝET Portyň häsiýetnamalary
Ýerleşişi: Baltik deňziniň Sankt-Peterburgdaky, öňki Leningraddaky, porty, Newanyň gözbaşynda, Newa derýasynyň deltasyndaky adalarda ýerleşendir. Esasy maglumatlar: Port bütin ýylyň dowamynda açyk, buz döwüjiler (ledokollar) üçin bolsa Sanjardan Nowruza çenli. Kenardaky agalyk ediji şemallara laýyklykda suwuň derejesiniň üýtgemeginiň mümkinçilikleri bardyr. Sankt-Peterburgyň uzynlygy takmynan 15 deňiz mili bolan Deňiz Kanaly porta girelgä eltýär. Iň darajyk ýerde giňlik 80 metre barabardyr. Daşalmaklar boýunça maglumatlar: her ýyl takmynan 11,817,700 tonna ýük daşalýar, munuň içinde 190,107 teu hem bardyr. Ýükleniş (goýberiliş) zolagy: Korabllar üçin tomusky zolagyň uzynlygy 100 metrden köpdür, Korabllar üçin gyşky zolagyň uzynlygy 100 ýa-da ondan pes metrdir. Gyş - 1-nji Sanjardan 31-nji Nowruza çenlidir, tomus – 1-nji Gurbansoltandan 31-nji Garaşsyzlyga çenlidir. Iň uly ölçeg: gäminiň iň uly ölçegi – uzynlygyna 260 metr, giňligine 40 metr we suwuň düýbünden gäminiň aşak düýbüne çenli çuňluk – 11 metre çenli. Newanyň Derwezeleriniň ölçeglerine laýyklykda gämileriň iň uly uzynlygy: - 200 metre çenli uzynlygy bolan gämi Suwuň düýbi bilen gäminiň düýbüniň arasynyň beýikligi 9 metre çenli - 190 metre çenli Suwuň düýbi bilen gäminiň düýbüniň arasynyň beýikligi 9,5 metre çenli - 180 metre çenli Suwuň düýbi bilen gäminiň düýbüniň arasynyň beýikligi 9,8 metre çenli
Barmaklyk üçin maglumatlar
Barmaklygyň hasaplanylan wagty (BHW): BHW agentiň ýa-da gäminiň kapitanynyň üsti bilen “Giriş” (“Vhod”) buýuna ýetmezden 48, 24, 2 sagat öň Sankt-Peterburgyň portunyň Deňiz Administrasiýasy, portuň başlygy bilen ylalaşylmaga degişlidir. Eger-de, Sankt-Peterburga gelmeklik 48 sagatdan az wagt alýan bolsa, gelinýändigi baradaky duýduryş gäminiň çykyş portundan ýüzüp ugran wagtyndan 2 sagat geçenden soňra berilmelidir.
Barmaklygyň hasaplanylan wagty özünde şu maglumatlary saklamalydyr:
1. Ady, milli degişliligi we gäminiň görnüşi. 2. Gäminiň çagyryşlary. 3. Gäminiň eýesi hökmünde bellenen Sankt-Peterburgdaky wekiliň ady. 4. Baryp ýetmekligiň senesi we wagty. 5. Gäminiň iň uly uzynlygy, giňligi we agramy. 6. Gäminiň burundan yz tarapa çenli hakyky ölçegleri. 7. Nt. 8. Ýükün görnüşi we möçberi. 9. Buz döwüjä (ledokola) degişli: buz döwüjiniň görnüşi, hereketlendirijiniň mümkinçilikleri, aýlanýan çarhýň (wintiň) materialy.
Gäminiň kapitany maglumatyň hakykylygyna jogapkärdir.
Talap edilýän resminamalar:
1. Esasy Deklarasiýa we Kapitanyň Deklarasiýasy. 2. Gäminiň ekipažynyň sanawy. 3. Gämi üçin resminamalar. 4. Nebit bilen hapalandyrylan ýagdaýlarynda ýitgileriň öwezini dolmak baradaky raýat jogapkärçiliginiň ätiýaçlandyrylyşy baradaky Şahadatnamalar ýa-da başga maliýe kepillendirmeleri. 5. Gäminiň eýesiniň ýa-da dolandyryjynyň rugsatnamasynyň (lisenziýasynyň) göçürme nusgalary.
Aragatnaşyk:
Sankt-Peterburg radiosy (2,182 kilogers) Ýokarky ýygylyklar: Portuň gözegçiligi, kanallar 16 we 26. Hereketiň gözegçiligi, kanal 09.
Saglyk boýunça düzgünler:
“Geliş” (“Pribytiýe”) buýuna ýetmezden 48 sagatdan soňa goýman gäminiň kapitany gämidäki bar bolan sanitar-epidemiologik şertler barada (ugran porty, alakalaryň we aýakçylaryň (moskitleriň) barlygy) Sanitar-karantin Gullugyna we Kompaniýanyň Agentligine maglumat bermelidirler. Kapitan alakalar boýunça Şahadatnamany görkezmäge borçludyr.
Gümrük barlagy we immigrasiýa:
Gümrük barlagy sanitar barlagyndan soňradyr. Gäminiň kapitany şu resminamlary görkezmäge borçludyr:
Resminamalar ýa-da nusgalary:
1. Gämide ýaragyň, amunisiýanyň, zyýanly maddalaryň ýa-da neşe serişdeleriniň barlygy hakynda Halkara Deňiz Guramasynyň blankasynda ýazylan Esasy deklarasiýa. 2. Ýüküň adyny, onuň möçberini we tranzit ýüküň ýa-da resminamalarsyz ýüküň barlygyny görkezýän Ýük Deklarasiýasy 3. Gäminiň komandasynyň ekipažynyň sanawy. 4. Töleg serişdeleriniň sanawy. 5. Ekipažyň agzalarynyň emlägi baradaky Deklarasiýa. 6. Saglygy bejeriş maksatlary üçin niýetlenilen neşe serişdeleriniň barlygy. 7. Gäminiň ätiýäç gorlary (zapaslary) barada Deklarasiýa.
Ýükün resminamalary:
1. Ýükleriň sanawy. 2. Gäminiň ýüküniň Deklarasiýasy. 3. Gümrük rugsady üçin talap edilýän beýleki resminamalar .
Baýdaklar: Orsyýediň baýdagy, darga (losman) baýdagy we milli baýdaklar hem görkezilmeli. Taýýarlyk hakynda duýduryş: Gelnenden soňra, portuň ygtyýarly wekiliniň gämini kabul edendigine gözegçilik üçin kapitan (agent) radio-duýduryş bermelidir.
NAWIGASIÝA
Portuň çäkleri: deňiz tarapdan Sankt-Peterburg porty şular bilen çäklenendir: paralleliň çyzygynyň ugry boýunça we 427-nji metrdre Günorta-günbatarda, Kömürli Mol (Ugolnyý Mol) (59°52'Demirgazyk 030°12'Gündogar) we Günorta Damba (Ýužnaýa Damba) çenli. Soňra, Demirgazyk-Günbatardan Deňiz Kanalynyň günorta tarapynyň dowamynda onuň Kiçi Reýd (Malyý Reýd) bilen kesişýän ýerine çenli (59°58'Demirgazyk 029°48'Gündogar). Soňra, Günorta-gündogardan Deňiz Kanalynyň demirgazyk tarapynyň dowamynda Demirgazyk Dambanyň (Sewernaýa Damba) esasyna çenli. Soňra, Demirgazyk-demirgazyk-gündogara 2 deňiz mili Newa buýuna (59°56'Demirgazyk 030°07'Gündogar) çenli. Soňra, günortada Wasilewsk adasyna çenli. Deňiz buýlary, gämi ýollary (farwaterler) we kanallar: umman (okean) gämileri Deňiz kanaly bilen geçmäge mejbur edýär. Newa derýasynyň deltasy boýunça 4 sany tebigy kanal bar. Demirgazykda kiçi gämileriň derýanyň ýalpak ýerini kesip geçip biljek kanaly bar. Kanallaryň çuňlugy 2 we 3 metr aralygynda, olar Newa Aýlagyndan (Gubasyndan) dogry Newa derýasynyň özüne alyp barýarlar, birnäçe şahalar duýduryş diňleri (signal başnýalary), maýaklary we buýlary bilen belgilenendir. Darga (Losman): Hökmandyr. Losmanlar adatça gämileri duýduryş diňleriniň üsti bilen Sankt-Peterburg portunyň “Vhod” girelgesine (60°02'Demirgazyk 029°26'Gündogar) çenli ugradýarlar we kenara düşürýärler. Erbet howa bolan ýagdaýynda gämi losmanyň gaýygynyň yzy bilen Kronştata çenli barmalydyr, ol ýerde bolsa losman ony ýerleşdirer. Radarlaryň kenar stansiýasynyň maslahatlaryny alyp bolýar. Labyr duralgasy: deňiz tarapyndan porta gelýän gämiler duýduryş minarasy “Vhod” (60°02'Demirgazyk 029°26'Gündogar) diýlen ýerde labyry taşlamalydyrlar. Çuňluk bu ýerde 20-25 metr aralygynda üýtgeýär, ol ýerde düýp hapadyr we çägesöwdir. Daşgyn-gaýtgyn derejeleri we akymlar: gaýtgyn derejesi iň uly bolanda 3.5 metr (güýzki demirgazyk-gündogar şemallary wagtynda) Gämi duralgalary: 1000. Howa we has köp öwüsýän ýeller: demirgazyk-günbatardan. Diagrammalar: BA 2395, 2264; Sov 451. Admiralteýstwonyň losmany NP20. Daşamaklygyň shemalary: SUDS (Transporty düzlemegiň ulgamy) tarapyndan VTS gözegçilikde saklanylýar.
SUDS öz içine alýar:
Dwinskaýa 18-de ýerleşýän Transporta gözegçilik postuny, тел: +7.812.114.9495, faks: +7.812.186.0669. Newa Aýlagynyň günorta kenarýakasynda, Petrodworesden 1,4 deňiz mili aralygynda ýerleşýän Transporty düzlemegiň radarlarynyň kenar awtomatik ulgamyny (BARS UDS), tel: +7.812.427.9804. “Vhod” (60°02’Demirgazyk 029°26’Gündogar) duýduryş diňiniň ýanynda ýerleşýän losmanyň “Sankt-Peterburg” korablyny. Çäklendirmeler: Içerki reýdlerde we Sankt-Peterburgyň Deňiz Kanalynda iň uly tizlik 6 km.
Süýrege alýan gämiler: elýeterli. 170 metre çenli uzynlykdaky we deňiz düýbüne çenli aralygy 8,5 metre çenli ýa-da uly bolan gämiler Tokaý Molundan (Lesnaýa Mol) Newa Aýlagyna tarap ugranynda Sankt-Peterburgyň Deňiz kanalynda süýrege alynmaly.
GÄMI DURALGALARY WE ÝÜKLER
Atlary: port 4 sany ýük bölegine bölünendir. Duralganyň umumy uzynlygy 8,4 km (7,2 kilometri ýükleri daşamak işleri üçin ulanylýar we 1,2 kilometri tehniki niýetler ýa-da işlemeýän gämileriň duralgasy hökmünde ulanylýar). Port 270 gektar meýdany eýeleýär. Uly göwrümler üçin esasy duralgalar: kynlyk bilen galdyrylýan ýükler adatça portuň üçünji meýdançasynda düşürilýär. Eger-de, gerek bolsa, birnäçe ýüzýän kranlary ulanyp bolar, olaryň biriniň kuwwatlylygy – 300 tonna, ikinjisiniňki – 90, galanlary – 15 tonnadan. Kynlyk bilen galdyrylýan ýükleriň ýüklenilişi meýdançalaryň birinjisinde-de, ikinjisinde-de geçirilip bilner. Agaçlary ýüklemek üçünji meýdançada “Tokaý materiallary bilen stidwor işleri boýunça kompaniýanyň” kömegi bilen amala aşyrylýar. Metallar: Metallar – portdaky iň möhüm ýükleriň biridir, ony düşürmek 1, 2 we 3 ýük meýdançalarynda geçirilýär. Üçünji meýdançada “Newa Metall Trans” kompaniýasy gara metallaryň ýüklenişini ýerine ýetirýär. Kompaniýanyň esasy maksady – gämileriň ýük düşüriş işini çaltlandyrmakdyr we gara metallara esasy ünsi jemlemekdir. Kompaniýanyň ygtyýarynda umumy meýdany 17000m2 bolan öz hususy ýapyk ammary bar. Tokaý materiallary bolan ýükler: sellýulozany we kagyzy saklamak we ýüklemek birinji we ikinji ýük meýdançalarynda geçirilýär. Agaç materiallaryny ýüklemek üçünji meýdançada “Tokaý materiallary bilen stidwor işleri boýunça kompaniýa” tarapyndan geçirilýär. Gury ýük: däne gös-göni wagonlara ýörite enjamlar bilen ýüklenilýär. Umman gämileri labyr duralgasynda durup bilerler, ol ýerde bolsa däne ýörite çalt hereket ediji enjamlar bilen derrew derýa gämilerine ýüklenilýär. Şeker birinji ýa-da ikinji ýük meýdançalarynda düşürilýär we gös-göni wagonlara ýüklenilýär. Dökünler birinji we ikinji meýdançalarda uly göwrümli konteýnerlerden ýa-da demirýol wagonlaryndan düşürilýär. Kömürturşy kaliý wagonlardan ýa-da gös-göni derýa gämilerinden düşürilýär. Kömüri ýüklemek üçin ýörite terminal bar. Ol 4-nji ýük meýdançasynyň çäginde ýerleşip, iki sany duralga bilen enjamlaşdyrylandyr. Örän uly açyk meýdança kömüriň dürli görnüşlerini biri-birinden aýrylykda saklamaga mümkinçilik berýär. Kömüri ýüklemek üçin transportýor ulanylýar. Onuň sygymy – 7000 tonna. Konteýnerler üçin duralgalar: konteýnerler bilen operasiýalar portuň ähli diýen ýaly meýdançalarynda geçirilip bilnerler, emma, bu maksat üçin ýöriteleşdirilen konteýner terminaly bolan 3-nji meýdança has ýerliklidir. Konteýner terminalynyň sygymy 20000 konteýner we ol her günde 300 konteýnere niýetlenilendir. Tankerler üçin duralgalar: suwuklyklar bilen: nebitiň suwuk önümleri 2-3 we 3-4 meýdançalaryň arasyndaky basseýndäki içerki labyr duralgalarynda (gös-göni ýa-da şalandanyň kömegi bilen) derýa tankerlerine öňe/yza (olara we olardan) geçirilip bilner. Saklamaklyk: Saklamaklyk öz içine mehanizirlenen haryt ammarlaryny, sowuk ammarlary (doňduryjylary) we açyk beton saraýlary alýar. Ýapyk ammarlaryň meýdany 105000m2 we açyklaryňky bolsa 940000 m2. Ýük: doňdurylan önümli ýükler birinji we ikinji meýdançalarda durýarlar we derrew demirýol wagonlaryna ýa-da guryýer ulaglaryna ýüklenilýärler. Haltalardaky ýa-da gaplanylan ýükleriň ahyrky ýerine ýeten ýüklerden başgalary beýleki ýük meýdançalarynda ýerleşýärler (treýler gämilerinde gelýän ýükleri hem hasapdan aýyrmak bilen). Leňňeri(Ballasty)/nejasatlary düşürmek: mümkindir. Howpsuzlyk: portuň howpsuzlyk gulluklary tarapyndan howpsuzlyk gije-gündiziň dowamynda üpjün edilýär.
ESASYLAR
Bejergi: mümkindir.
Gämini doka goýmaklygyň mümkinçiligi: Korabllaryň remontynyň Kanoner Howlusynda (Kanonerskiý Dwor) mümkindir, ýöne olar porta degişli däldir. Bunkerler/arsenallar/suw: arassa suw elýeterli. Ýangyç guýmak: bunkerler elýeterli we baržalar ýa-da şalandalar tarapyndan kadaly getirilýär. Saglyk hyzmatlary: esasysy portda, birnäçe keselhanalar şäherde. Ulag: iň ýakyn aeroport portdan 30 kilometrde. Halkara uçuşlary Sankt-Peterburgdan. Iň ýakyn demir ýoly: Sankt-Peterburgda. Ekipažyň düzüminde üýtgeşmeler: mümkindir. Konsullar: Awstriýa, Bolgariýa, Kanada, Kuba, Çehiýa, Daniýa, Finlýandiýa, Fransiýa, Germaniýa, Wengriýa, Hindistan, Eýran, Italiýa, Ýaponiýa, Niderlandlar, Norwegiýa, Polşa, Şwesiýa we ABŞ.
Kenarlar: döwlet we telekeçilik serhetleri elýeterlidir. Jemgyýetçilik baýramçylyklary: Täze ýyl, Halkara Aýallar güni (8-nji Nowruz), Halkara Zähmet güni (1-nji we 2-nji Magtymguly), Ýeňiş güni (9-njy Magtymguly), Konstitusiýa güni (7-nji Garaşsyzlyk), Oktýabr Rewolýusiýasy güni (7-nji we 8-nji Sanjar).
Iş sagatlary: gije-gündiziň dowamynda, 24 sagat.
Wakalar: 2001-nji ýylyň Gurbansoltan aýynda Newa derýasynyň ustünden ýük terminalyny täzeden gurnamaklygyň meýilleşdirilýändigi sebäpli täze köprüniň gurluşygy başlandy. Gurluşyk Fin aýlagynyň Günorta bölegindäki hyzmatlary gowulandyrmak we täzelemek maksatlary bilen başlandy. Häzirki taslamalar Bert 101-i döwrebaplaşdyrmak, Bert 106/7-de daş-töwerek gurşawyny goramak boýunça, şeýle-de hem kömürturşy kalini gaýtadan işlemek boýunça toplumyň gurluşlaryny gurmaklygy öz içine alýar. 2001-nji ýylyň Magtymguly aýynda “Birinji konteýner” (“Perwyý konteýner”) terminalynyň giňeldilmegi hem tamamlanyldy. Başga-da, Baltika Ýük Terminalynyň işläp başlaýandygyny hem habar berýärler.
Gämi bilermenleri: elýeterli. Zir-zibil: çykarmaga taýýarlanmaly. Dezinfeksiýa: mümkindir. Hapalamaklyk: kes-kelläm gadagandyr.


c: text/html

text:
Salam, hormatly agzalar!
Ine-de, hemmeleriñ arzuwlan Bahar paslam ýetip geldi. Bu pasylda iñ söýgili baýramyz hem, gelin- gyzlarymyzyñ baýramçylygy bolan 8 MART.Biz
hem gruppamyzda, şol baýramçylyga bagyşlap "Gruppamyzyñ bahar gözeli" atly ýaryş guramagy makul bildik. Eger gatnaşmak isleseñiz, :Dine-Soygi Hakynda
saýdymyza suratlaryñyzy iberip bilersiñiz. Suratlar Mart aýynyñ 1-nden 6-sine çenli kabul ediler. Ýaryş Mart aýynyñ 7-sinde Minsk wagty bilen sagat 00:00dan 18:oo chenli ses bermeklik arkaly dowam eder. Yaryshda yenji bolan surat Mart ayynyn 8-de bizin glawny suratymyza mynasyp bolar!turkmenin asly pak gozel gyzlarymyzyn suratlary kabul edilya!
Hemmanizin yetip gelyan 8 MART bayramynyz bilen gutlayas!
Bäsleşikde üstünlik arzuw edýäris.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ebu Seýit Mäneli
ABU SEÝIT ibn Abulhaýr Mahneýi (7 dekabr, 967 - 12 ýanwar , 1049) - mäneli meşhur şyh, sufizm filologiýasynyň Horasandaky iň uly wekilleriniň biri. Abu Seýit il arasynda hemme taraplaýyn uly abraýly biri bolupdyr. Beýik alym Abu Aly ibn Sinada onuň bilen duşuşmak üçin Mänä gelipdir. Ibn Sina ol hakda: "Meniň ylmyň üsti bilen öwrenen zatlaryma şyh Abu Seýit pähim bilen ýetdi" diýipdir. Ol Horasanda rubagy formasyny dörediji hökmünde tanalýar. Abu Seýit ölende seljuk hökümdarlary onuň mazarynyň üstünde mawzoleý bina etdiripdirler. Onuň harabasy Mänede häzir hem bar. Serediň: Ebu Seýidiň mawzoleýi


text:
Gadymy Müsür
Gadymy Müsür (gad.-grek. AἰYuπtoς, lat. Aegyptus) özleriniň ulanan iň gadymy ady: Kemet, Kemi, Hemi (müsür. kmt, gad.-grek. Xἑu[u]ις,-ιδoς, kopt. kὴue) — iň gadymy siwilizasiýalaryň biri, ol Niliň aşaky akymynyň boýunda Afrika kontinentiniň demirgazyk-gündogarynda döräpdir. Ol ýerde häzirki döwürde Müsür döwleti ýerleşýär. Siwilizasýanyň emele gelişi b.e. öň 4-nji müňýyllygyň ahyryna — Ýokarky we Aşaky Müsüriň ilkinji faraonyň häkimiýeti astynda syýasy taýdan birleşen döwrüne degişlidir. Onuň ösüşi soňraky üç müňýyllygyň dowamynda dowam edipdir. Özüniň iň bir gülläp ösen döwrüne Gadymy Müsür Täze patyşalyk wagtynda baryp ýetipdir, şondan soň ol kem-kemden pese gaçyp başlaýar. Şol giçki döwürde ençeme döwletler Müsüri yzygiderli basyp alypdyrlar. Netijede faraonlaryň dolandyryşy b.e. öň 30-njy ýylda irki Rim imperiýasy Müsüri basyp alyp, öz prowinsiýasyna öwrensoň resmi suratda gutarypdyr.


text:
Oskar Waýld
Oskar Waýld
(1854-1900)
Irland ýazyjysy Oskar Waýld öz döwrüniň iň meşhur ýazyjylarynyň biridir. Ol Irlandiýanyň paýtagty Dublinde, lukman Wilýam Waýldyň maşgalasynda dünýä inipdir. Oskaryň ene-atasy sungata berlen adamlar eken. Olaryň täsiri bilen Oskar eýýäm çaga wagty köp kitap okap, şahyr-ýazyjy bolmak kararyna gelýär.
Dokuz ýaşaýança ol bilimi öýünde alýar, fransuz, nemes dillerini öwrenýär, soňra Enniskillen şäherindäki Portor mekdebinde okaýar. Mekdebi altyn medal bilen tamamlap, Dubliniň Triniti kollejine okuwa girýär. Bu ýerde ol antik edebiýatyny, medeniýetini we taryhy öwrenýär, 1874-nji ýylda bolsa okuwyny Oksford uniwersitetinde dowam edýär. Şol döwürde Oskar özüniň ilkinji eserlerini ýazyp başlaýar. 1878-nji ýylda oňa «Rawenna» poemasy üçin Nýudigeýt baýragy berilýär, şol ýyl hem ol uniwersiteti tamamlap, Londona göçýär. Bu ýerde Oskar Waýld özüniň dilewarlygy, ugurtapyjylygy, bezemen geýinjeňligi hem-de geň häsiýeti bilen uly ile özüni tanadypdyr.
Şahyryň ilkinji şygyrlar kitaby 1881-nji ýylda çap edilýär. Waýldyň irki eserleri prerafaelitleriň we impressionistleriň täsirinde döredilipdir. 1882-nji ýylda Waýld ABŞ-a syýahat edýär. Bu ýerde ol edebi esseleri, leksiýalary bilen birnäçe uly uniwersitetlerde çykyş edýär. Amerikada bir ýyl ýaşap, Waýld Pariže ugraýar. Bu ýerde ol dünýä edebiýatynyň parlak ýyldyzlary, şol sanda Emil Zolýa, Wiktor Gýugo, Anatol Frans, Pol Werlen, Stefan Mallarme bilen tanyşýar, olar bilen dostlaşýar.
Angliýa gaýdyp baranyndan soň Waýld öýlenýär, onuň iki ogly bolýar. «Bagtly şazada» (1888) we «Nar jaýy» (1891) ertekiler ýygyndysyny Waýld ogullaryna bagyşlapdyr.
1887-nji ýylda ýazyjy özüniň «Kenterwil arwahlary» (1887) atly meşhur hekaýalar ýygyndysyny çap etdirýär. 1890-njy ýylda bolsa Oskar Waýldyň iň belli hem-de iň çuň eseri - «Dorian Greýiň portreti» romany çap edilýär.
Waýld diňe bir şygryýetde hem kyssada däl, eýsem dramaturgiýada hem uly kämillige ýetipdir. Onuň «Salomeýa» (1891) dramasy, komediýalary häzir hem tomaşaçylaryň göwnüni galkyndyrýar.
1898-nji ýylda Oskar Waýldyň iň ajaýyp eserleriniň biri bolan «Reding türmesiniň balladasy» atly poemasy çap edilýär.
Oskar Waýld özüniň ahlaksyzlygy sebäpli durmuşynda birentek görgüler görmeli bolupdyr. Ahyrsoňy ýazyjy 1900-nji ýylda, Parižde dünýeden ötýär.


text:
Gadymy Sparta taryhy
Gadymy Sparta
1. Sparta döwltiniň döremegi, gurluşy.
2. Spartanyň ilatynyň düzümi we olaryň kärleri.
3. Spartalylaryň ýaşaýşy we terbiýelenişi.
4. Peloponnes bileleşigi.
1. B.e.öň VII asyryn II ýarymyndan başlap, Peloponnesdäki döwletleriň içinde Sparta şäheri öňe sýlanypdyr. Sparta şäheri b.e.oň XI ýa-da X asyrda doriler Zakoniýa aralaşansoň we Ýewrot jülgesiniň hasylly ýerlerinde ornaşansoň esaslandyrylypdyr.
Doriler Lakoniýany basyp alansoň, öz aralygyny ykrar eden ilaty lakedemon döwletiniň düzüminde periekler (“töwerekde ýaşaýanlar”) hukugy bilen girizipdirler. Periekler ilatlardan tapawutlylykda, şahsy taýdan azat bolup, öz ýaşaýan jemgatyndaky ýa-da polisindäki raýat-hukuklaryndan peýdalanypdyrlar.
Spartanyň döwlet gurluşynyň esaslary b.e.öňki VIII asyrda goýlupdyr. Onuň irki taryhynda Messeniýa uruşlary uly orun tutýar. B.e.oň VIII asyryň ortalarynda, beýleki grek döwletlerinde bolşy ýaly, Spartada hem ýer ýetmezçiligi bolupdyr. Spartalylar bu meseläni özleriçe çözüpdirler. Olar uzaklarda täze ýerleri özleşdirmän, goňşularyň ýerlerini basyp alypdyrlar. Esasy basylyp alnan ýerem, Peloponnesiň günorta-gündogar bölegindäki baý we giň Messeniýa welaýaty bolupdyr.
I Messiniýa urşy b.e.oň VIII asyryň II ýarymynda bolup 20 ýyl töweregi dowam edipdir. Uruşda spartalylar ýeňip, Messeniýanyň ilatyny ýyllyk hasylyň ýaryşyny paç görnuşinde tölemäge mejbur edipdir.
B.e.öň VII asyryň II ýarymynda messeniýalylar gozgalaň turzup, öňkiçeräk uzaga çeken we gazaply bolan II Messeniýa urşy nolupdyr. Messeniýalylar ýene-de ýeňlip, ilotlara öwrülipdirler.
Messeniýa basylyp alansoň, Sparta demosy harby goplitleriň ýapyk gatlagyna öwrülipdir. Olar ýaragyň güýji bilen ilatlaryň üstünden agalyk edipdirler. Spartalylar döwlet we harby iş bilen meşgullanypdyrlar. Messeniýalylar we beýleki ilotlar spartalylar garşy gozgalaňlar turzupdyrlar. Ilotlaryň sany spartalylardan köp ekeni. Plutarhyň maglumatlaryna görä, sparta hökümeti wagtal-wagtal ilotlaryň üstüne duýdansyz dökülipdirler. Ony “kriptiýalar” (“kroptos” – “gizlin”) diýip atlandyrypdyrlar. Gysga gylyçlar bilen ýaraglanan ýaş spartalylar iň güýçli ilotlary duýdansyzlykda öldüripdirler.
Sportada “Likurgyň kanunlary” adyny alan möhüm durmuş özgerdişleri geçirilipdir. Onuň netijesinde Sporta döwleti bitewi harby lagere öwrülýär. Diňe likurgyň kanunlaryny berjaý edyän adamlar Spartanyň doly hukukly raýatlary bolupdyrlar. Kanun boýunça her bir spartaly öz ogluny 7 ýaşyna ýetirende ýörite “agel” (“süri”) diýilýän lagerlere bermeli bolupdyr. Soň olary şol ýerlerde terbiýeläpdirler. Ähli uly ýaşly spartalylar bile naharlanypdyrlar (sissistiýalar). Sparta döwletiniň doladyryjy toparlaryna ageller we sissistiýalar ýönekeý raýatlara gözegçilik etmäge mümkinçilik beripdirler. Spartada döwlet raýatlarynyň şahsy durmuşyna-da goşulypdyrlar.
“Likurgyň gurluşy” boýunça ähli doly hukukly raýatlar resmi taýdan deň diýlip yglan edilipdirler. Spartada adamlaryň şahsy taýdan baýamazlygy uçin dürli çäreler görlüpdir. Şu maksat bilen altyn we kümüş tenňeler dolanyşykdan aýrylypdyr. Rowaýata görä, Likurg olaryň ýerine demir obollary girizipdir. Ähli spartalylar gelip çykyşyna garamazdan birmeňzeş şertlerde ýaşapdyrlar. Kanun toparyndan girizilen düzgünlere eforlar (“gözegçiler”) gözegçilik edipdirler. Olaryň häkimiýeti ähli beýleki wezipelerden bolupdyr. “Likurgyň kanunlarynyň” girizilmegi bilen eforlyk iň ýokary gözegçilik-dolandyryş organa öwrülipdir. Hat-da eforlaryň patyşalary häkimiýetden çetleşdirip, olary sürgün edyän wagtlary bolupdyr. Spartada iň ýokary häkimiýet organy Halk ýygnagy-apella bolupdyr. Halk ýygnagy ýaraşyk we uruş, kanuny mirasdaryň bolmadyk ýagdaýynda mirasdar bellemek, ilotlary azat etmek, wezipeli adamlary we harby baştutanlary bellemek ýaly meseleleri çözüpdir. Kanunlardaky üýtgeşmeler hem apella tarapyndan ylalaşylypdyr.
Spartanyň döwlet dolandyrylyşynda ýaşulularyň Maslahaty ýa-da gerusiýa möhüm orun tutupdyr. Gerusiýada 30 adam bolup, şolaryň 28-I 60 ýaşdan geçen we saýlananlar bolupdyr. Gerusiýada saýlananlar bu wezipede ömürlik galypdyrlar. Gerusiýadaky beýleki ikisi Spartanyň patyşalary bolupdyrlar. Halk ýygnagynyň kenarlaryny ýatyrmaga haky bolupdyr. Hakykatda gerusiýa ähli meseleleri cözüp, diňe kämahal tassyklamak uçin apella hödürläpdirler. Gerusiýanyň maslahaty her gün bolupdyr. Döwlet dolandyrylyşygynyň ähli sapaklary gerontlaryň-ýaşulularyň elinde jemlanipdir. Eforlar hem öz wezipesiniň möhleti geçensoň, olara hasabat bermeli eken.
Spartada 5 efordan ybarat topar hem täsirli bolupdyr. Olar bir ýyl möhlet bilen saýlanypdyrlar. Iň uly eforyň ady bilen Spartada şol ýyly atlandyrylypdyrlar. Eforlaryň topary apella we gerusiýa garaşly bolmandyr. Olar sparta kanunlarynyň berkligine we durnuklylygyna gözegçilik edipdirler. Sparta kanunlary boýunça, eforlar patyşalara hem gözegçilik edipdirler. Olar her aýda bir gezek patyşalaryň kanunlary ýerine ýetirjekdigi baradaky berýän kasamyny kabul edipdirler. Iki sany efor harby ýöriş wagtynda patyşalaryň ýanynda bolupdyr. Eforlar patyşany gerusiýanyň suduna çekip bilipdirler. Olar beýleki döwletleriň ilçileri bilen gepleşikler geçirip, apellany we gerusiýany çagyryp we mejlislerine başlyklyk edip bilipdirler. Eforlar sparta terbiýesine-spartalylaryň durmuşyna we özüni alyp barşyna hem gözegçilik edipdirler. Sportada üýtgeşik syýasy guramalaryň biri-de patyşa wezipesi bolupdyr. Spartada Agiadlar we Ewripontidler nesilşalyklaryndan bolan iki patyşa dolandyrypdyr. Olaryň gelip çykyşy juda gadymy ekeni. Patyşalaryň häkimiýeti çäklendirilýän hem bolsa, olaryň esasy wezipeleri harby we dini baştutanlyk bolupdyr. Patyşalar gerusiýanyň agzasy bolmak bilen möhüm döwlet işlerini çözmekde möhüm orun tutupdyrlar.
Olaryň harby baştutan hökmünde uruş ýok wagty hem goşunda täsiri uly bolupdyr. Patyşanyň köp ýer almaga, nahary iki esse köp almaga käbir belli günlerde saýlama mal we arpa uny bilen çakyr almaga, mirasdar gyzlary durmuşa çykarmaga baky bolupdyr. Şeýle ýagdaýdaky patyşanyň häkimiýetiniň manarhiýa öwrülmezligi üçin, olara aýratyn üns berilipdir.
Sparta jemgyýeti harbylaşan jemgyýet bolupdyr. Ýokary harby wezipeleriň birine nawarha diýlip, ol sparta deňiz goşunlaryna baştutanlyk edipdir.aristotel nawarha wezipesini “ilkinji patyşa hökümiýeti ýaly” hasaplap, nawarhlary bolsa patyşanyň bäsdeşleri hasap edipdir. Ýöne nawarhlar hem eforlaryň gözegçiliginde bolup, olaryň buýruklaryny berk ýerine ýetiripdirler.
Spartada guryýer goşunlarynyň düzüminde 500-900 esgerli topara “mora” diýlip, oňa polemarh baştutanlyk edipdir. 150-200 adamly harby topara “logah” diýlip, oňa loh, 50-60 esgerli topara “pentekostiýa” diýlip, oňa pentokosterler, 25-30 esgerli topara “enomotiýa” diýlip, oňa enomotarhlar baştutanlyk edipdirler. Polemarhlar patyşanyň töweregindäki we harby maslahaty emele getiripdirler. Patyşanyň ýanynda harbylardan başga-da gomeýler-palçylar, tebipler, fleýtaçy sazandalar; pafiýalar, hakynatutmalaryň harby baştutanlary, goşun uçin ýukleriň baştutanlary bolupdyrlar.
Patyşany 300 ýaş spartalydan ybarat atly goşun gorapdyr. Harby ýolbaşçylaryň kimtarapyndan saýlanylýandygy barada maglumat az. Ýöne olary ilki patyşanyň hödürlemeginde apellada saýlan bolmaklary mümkin.
2. Sparta ýa-da Lakedemon döwletinde ilatyň düzümi dürli bolupdyr. Esasy doly hukukly ilat spartalylaryň özi bolupdyr. Bulardan başga-da ilatlar – ýagny gul edilen ilat we doly hukukly bolmadyk periekler bolupdyr.
Ilotlar bilen bolan II Messeniýa urşundan soň, Spartada Lakaniýanyň we Messeniýanyň bol hasylly ýerlerini 9000 sany meňzeş bölege bölüp, şonça-da spartala paýlanypdyrlar. Bu ýerler üýtgewsiz galmaly ekeni. Ony böleklere bölüp, satyp, sowgat berip bolmandyr. Ýer bilen bilelikde, ilotlar hem ýerlere berkidilip paýlanypdyr. Ilotlar şol ýeri işläp bejerip, hojaýyny we öz maşgalasyny eklemeli ekenler. Öndüren önüminiň, takmynan, ýaryşyny ilot spartala töläpdir.
Beýleki grek ýerlerindäki gullar bilen deňeşdirende ilotlar hojalyk taýdan has özbaşdak bolupdyrlar. Eger olar tölegini töleseler, spartalylar olaryň işine goşulmandyrlar.
B.e.öň VII asyrda – VI asyryň I ýarymynda Spartada çeper hünärmentçiligiň esasy merkezi ýerleşipdir. Lakoniýaly hünärmentçiligiň önümleri ýokary derejede bolupdyrlar.
Spartalylaryň özleri işlemändirler we söwda etmändirler. Olar boş wagtynda döwlet işleri we harby türgenleşik bilen meşgullanypdyrlar. Ähli spartalylar ýönekeý we gödek geýnipdirler, bile iýip-içipdirler. Spartada bezeg we owadanlyk uçin ýasalan zatlary ulanmak we öndürmek gadagan edilipdir. Perieklerden ybarat bolan ýerli hünärmentler iň zerur we ýönekeý zatlary, zähmet gurallaryny, ýaraglary ýasapdyrlar. Sparta kese ýerli önümleri getirmek gadagan edilipdir.
3. Ỳaş nesli terbiýelemek we okatmak döwlet tarapyndan gurnalypdyr.
Sporta terbiýesi űç basgançakdan durupdyr. Birinji basgançakda 7-12 ýaşly oglanlar agelalarda terbiýelenipdirler. Plutarhyń ýazmagyna görä, 7 ýaşan çagalar bilen oýnapdyrlar we okapdyrlar.
Iń ýiti we batyr oglany agelanyń baştutany edip belläpdirler. Çagalar terbiçiden görelde alyp, buýruklaryny ýerine ýetiripdirler, jezasyny çekipdirler, terbiýäniń maksady boýun egmegi öwretmek bolupdyr. Garrylar olaryń oýnuna tomaşa edip, hemişe olary uruşdyrypdyrlar, her bir oglanyń batyrlygyny we ukybyny öwrenipdirler.
Çagalara dińe zerur bolan sowady öwredipdirler, çagalaryń terbiýesine umumy gözegçi we baştutan – pedonom bolupdyr.
12-20 ýaşlaryndaky ýetginjekler II basgançakda terbiýelenipdirler. Bu döwűrde terbiýe has gazaply bolupdyr we harby häsiýete eýe bolan. Olary ulaldygyça gazaply terbiýeläp, saçlaryny gysga kesdirip, aýakýalań we ýalańaç gezmegi gezmegi öwredipdirler. 12 ýaşdan son hiton (grekleriń guşakly ýűń eşigi) geýmegi bes hapa gezipdirler. Dińe ýylyń kä wagtlary ýuwunmaga, geýinmäge rugsat berlipdir. Hemme ýetginjekler bilelikde Ewrotyń kenaryndan öz elleri bilen ýolup getiren gazmyslarynyń űstűnde ýatmaly bolupdyrlar.. ikinji basgançakda harby okuw özleşdirilipdir, ilotlara bolan ýigrenç terbiýelenipdir. Uly ýaşly ýetginjeklere kriptiýleri (ilotlary öldűrmek) geçirmek tabşyrylypdyr. Terbiýeçileriń pikiriçe, bu çäre ýaş spartalylaryń çakganlygyny, mekirligini, gulak asyjylygyny we harby taýýarlygyny görkezipdir. Űçűnji basgançak 20-30 ýaş aralygynda bolup, ol ýaş spartala sissistiýalara girmäge rugsat bermekden başlapdyr, ýagny ýaş spartaly ýer paýyny we ilatlary alypdyr. Ol öz girdejisinden bellenen mukdarda arpa we bugdaý ununy, çakyr, ýag, peýnir we gök önűleri sisristiýalara getiripdir. Her sissistiýada 15 töweregi adam bolup, olar harby bölűm ýaly bolupdyr. Ońa girýänler bile iýmitlenip, köp wagtyny özara söhbetlerde, harby tűrgenleşiklerde geçiripdirler, agşamyna öýűńe dolanypdyrlar.. eger spartaly sissistiýa tölemeli önűleri töläp bilmese, onda ońa gatnaşmak hukugyndan we ähli raýatlyk hukuklaryndan kesilipdir. 30 ýaşda spartaly sissistiýalara gatnaşsada käbir zatlary entek gadagan edipdirler. 30 ýaşda olar öýlenipdirler, öý gurupdyrlar. Soń bularyń öńűnde dűrli wezipeleri eýelemek űçin ýöl açylypdyr.
4. B. e.öń V asyryń II ýarymynda Gresiýada polisler iki sany bileleşmä birleşipdirler. Olaryń biri Peloponnes beleleşmesi bolup, ońa Sparta baştutanlyk edipdir. Beýlekisi Afiýanyń baştutanlygynda Afiny deńiz bileleşmesi bolupdyrlar.
Bular özara garşydaşlara bolupdyrlar. Peloponnes bileleşmesi b.e.öń VI asyryń II ýarymynda emele gelipdir. Ilkibaşda ońa Lakonika, Arkadiýa, Elida giripdir.
B.e. V asyryń ortalaryna çeli Peloponnes bileleşigine Argasdan başga Gűnorta Gresiýanyń köp polisleri giripdir. Ońa girýän polisleriń köpűsi hűnärmentçiligiń gowşak ösen ekerançylyk ýerleri bolupdyr. Olaryń içinde Korinf, Megary, Sikon ýaly ykdysadyýetiń we gulçulygyń ösen ýerleri-de bolupdyr. Olar Pelannoes bileleşiginiń harby – syýasy kuwwatyny ýokarlandyrypdyrlar.
Bileleşmä giryänler özbaşdaklygyny uruş ýagdaýyna çenli saklapdyrlar.
Bileleşmä girýänleriń esasy borky ugurdaş daşary sysyýasat ýöretmek we harby hereketleride billelikde çykyş etmek űçin urşujylary, atlt goşuny gämileri we pul töleglerini bermek bolupdyr. Her goşun özűni azyk, ýarag we beýleki zatlar bilen űpjűn edip, olara öz serkerdeleri baştutanlyk edipdir.
Peloponnes bileleşiginiń ýokary organy ähli ońa girýäńleriń ýygnagy bolupdyr. Her pilisiń bir sesi bolupdyr. Ýygnagyń kararlary sporta apellasy tarapyndan tassyklanypdyr. Pelopannes bilelşmesine girmek we çykman erkin bolupdyr.
Bileleşmäniń agzalarynyń özbaşdaklygynyń hormatlanmagy, içerki işlerine beylekileriń goşulmazlygy, maliýe taýdan gysylmazlygy Peloponnes bileleşmesinin berkligini űpjűn edipdir. Ol 200 öweregi dowam edipdir.
Mowzuk: Attika biziň eramyzdan öň VIII-VI asyrlarda
Meýilnama:
1. Afiny polisiriň döremegi.
2. Kilonyň topalaňy we Drakonyň kanunlary.
3. Solonyň özgerdişleri.
4. Pisistranyň tiranlygy.
5. Klisfeniň özgerdişleri.
1. Attikikadaky arheologik barlaglara görä, bu ýerde neolit zamanynda hem ilat ýaşapdyr. Mikeny döwründe bu ýerde iň gadymy patyşalyklaryň biri bolup, ol hem beýleki aheý merkezleri ýaly b.e.öň müňýyllygyň ahyrynda ýaşamagyny bes edipdir. Döriler Attikany eýeläp bilmändirler. Şonuň üçinem bu ýerde öňki ilat – ioniýalylar we pelasgalar bilen döwürlerden gaçyp gelen käbir aheý ugurlary ýaşapdyrlar.
Gomerçilik döwründe bu ýerde birnäçe urug jemagatlary bolup, olar basileýler we ýaşulularyň maslahatlary tarapyndan dolandyrylypdyr. Ilat 4 taýpa, her taýpa 3 tirä, her tire hem onlarça uruglara bölünipdir.
B.e.öň IX-VIII asyrlarda Attikada säherler we döwletiň ilkinji alamatlary peýda bolup başlapdyr. Hasylly jülgäniň merkezinde ýerleşen Afiny çalt ösüp ugrapdyr. Bu ýerde keramika önümçiligi üçin gowy hilli toýun bolupdyr.
Afiny deňiz kenaryndan 5 km uzaklykda ýerleşip, Akropalda kuwwatly berkitmeleri bolupdyr. Afinynyň töweregine kä meýletin, käte güýç bilen beýleki Attikadaky şäherler we urug jemagatlary birleşdirilipdir. Attikanyň birleşdirilmegini Tezeý bilen baglanyşdyrýarlar. Döwletiň syýasy gurluşynda hem özgerişikler bolup geçýär. Taýpa baştutany basileý arhontlar bilen çalyşýar. Ilki bir arkont bolup, soňra olaryň sany dokuza ýetipdir. Iň köp häkimiýet I arkonta – eponime degişli bolupdyr.
II arhont – patyşa (basileý) bolup, ol ruhany wezipesini ýerine ýetiripdir. III arhont – polemark bolsa goşuna we Afinynyň beýleki döwletler bilen aragatnaşyklaryna ýolbaşçylyk edipdir. Soňra alty * - besofetler kanunlary saklaýjylar bolup, dürli ýygnaklara başlyklyk edipdirler.
Ýaşulularyň maslahaty areopaga öwrülipdir. Möhleti gutaran arkontlar areopaga geçipdirler.
Afinyda agalyk ediji ýagdaýy eýeläp urug begzadalaryna ewpatridler diýipdirler. Olar köplenç arhont wezipesini eýeläpdirler.
2. Afiny jemgyýetinde agalyk edýän toparlardan nazary toparnyşyklar hem bolupdyr. Biziň eramyzdan öň VII asyryň ahyrynda Afinyda Kilonyň topalaňy ady bilen taryңa giren waka bolupdyr. Kilon asly barly maşgaladan bolup, Megaronyň tirany Feagenig giýewi, Olimpiýa oýunlarynyň ýeijisi ekeni. Ol biziň eramyzdan öň 640-njy ýyl töwereginde öz tarapdarlarynyň kömegi bilen Zewsiň hormatyna baýramçylyk bolýan wagty Akropoly eýeläpdir. Ýewparider arhont Megagklyň baştutanlygynda Akroply gabapdyrlar. Kilon gaçyp gutulypdyr. Onuň tarapdarlary açlyga sezewar bolup, galadan erkin çykyp gitmek şerti bilen, arkontlara boýun egipdirler. Ýöne topalaňçylar ybadathanadan çykan batlaryna Megaklyň tarapdarlary olary gyrypdyrlar. Olaryň köpüsi ybadathananyň içinde öldürilipdir. Grekler ybadathanada gan dökmegi ýazgarypdyrlar. Şonuň üçinem Megaşklyň urugy bolan Alkmeonidleri Afinynyň geljekki taryhyndaky syýasy göreşde garşydaşlary şol tegmil bilen garalapdyrlar”.
Biziň eramyzdan öň 621-nji ýylda Afinyda öňden hereket edýän kanunlar ilkinji gezek ýazga geçirilipdir. Bu işi amala aşyrmak arhont Drakonta tabşyrylypdyr. “şonuň üçinem oňa” Drakonyň kanunlary” diýipdirler. Kanunlar biziň günlerimize doly gelip ýetmändir. Bu kanunlara Drakont täze durmuş we ykdysady ýagdaýlary beýan edýän bir näçe düzgünleri hem girizipdir. Öňki gan almak hukugy ýatyrylypdyr. Kazyýet işiniň yäze düzgünleri girizilipdir. Bilkastlaýyn we bilkastlaýyn däl adam öldurmeleriň arasynda tapawut goýulupdyr. Drakonyň kanunlaryna görä jenaýatlaryň aglabasy üçin, adam öldürmek ýa-da gök önüm ogurlamak bolsun, tapawut goýmazdan ölüm jezasy girizilipdir. Plutarkyň berýän maglumatlaryna görä, Drakditdan näme üçin jenaýatlaryň köpüsüne ölüm jezasyny berendigini soranlarynda, ol ownuk jenaýatlaryň şoňa mynasypdygyny, iri jenaýatlar üçin bolsa ondan artyk jeza tapmandygyny aýdypdyr.
Afinyda Drakonyň kanunlarynyň kabul edilmegi ewpatridleriň ezýän ýönekeý raýatlary üçin has möhüm bolupdyr. Sebäbi ewpatridler döwlet tarapyndan köneden gelýän düzgünleri öz bähbitleri üçin ulanypdyrlar.
Ýöne ilatyň köpüsiniň ýagdaýy agyrlygyna galypdyr. Ýerleriň esasy bölegi ewpotridlere degişli bolupdyr.
Aristoteliň berýän maglumatlaryna görä kärende tölegini töläp bilmedik we bergidar adamlar tä şolaryň özgerdişlerine çenli şahsy baknalykda bolupdyrlar.
3. Bizi eramtzdan öň 594-nji ýylda Solon arhont saýlanypdyr. Ol ajaýyp syýasy işgär, akyldar, şahyr bolupdyr. Solon Afinynyň geljegini ykdysadysadyýetiň janlanmagynda görüpdir.
Şolaryň özgerdişleri afiny jemgyýetine hemme taraplaýyn: ykdysady we durmuş gatnaşyklaryna, harby işe we döwlet dolandyrylşyna täsir edipdir.
Ykdysady babatda Solon Attikanyň aba-hojalygynda suw üpjünçiligini gowulandyrmak, zeýtun ösdürmekligi giňeltmek we zeýtun ýagyny daşary döwletlere satmak ýaly işlere üns beripdir.
Solon hünärmentçiligi giňeltmäge, biderek çykdaýjylaryň edilmeginiň öňündi almaga (jaýlaýyş dessurlary sadakalar üçin çykdaýjylary azaltmaga) hem üns beripdir.
Solon ýerden alýan girdejisine görä Afinynyň erkin ilatyny 4 bölege bölüpdir.
1. Pentakosiomedimnaçylar (bäşýüzçüler) – 500 medinna girdeji alýanlar.
2. 300 ölçeg girdiji alýan atlylar.
3. 200 ölçeg girdeji alýan zewgitler (goşa öküziň eýeleri)
4. Iň pes – 200 ölçegden öz girdeýji alýan fetler,
I-II topara girýänler atly goşunda, zewfgitler agyr ýaraglanan tyýada goşunda gulluk edipdirler. Fetleriň bolsa Halk ýygnagynda ses bermäge hukugy bolupdyr.
Solon bergidarlygy we bergidarçylyk gulçulygyny ýtyrypdyr. Karz üçin göterimleri peseldipdir.
Solonyň durmuş özgertmeleriniň ýene biri-de gösgöni mirasdaryň bolmadyk ýagdaýynda emlägiňi birine wesýet edip galdyrmaga rugsat berilmegidir. Öň şeýle ýagdaýda emläk we ýer urgugda galýan ekini Kanunda bellenen möçberinden artyk ýer edinmek hem gadagan edilýär.
Öň goşun urug toparlary boýunça düzülen bolsa, indi jemgyýetiň 4 topara bölünişi esasynda düzülipgir. Solonyň döwründe Halk ýygnagy hem ähmiýetini güýçlendiripdir. Onda möhüm döwlet işleri çözülipdir. Solonyň özgerşlerini hem halk ýygnagynda hem tassyklapdyrlar. Halk ýygnagynyň işini has gowy guramak üçin solon her taýpadan 100 adam girýän 400 adamdan ybarat täze Maslahat döredipdir. 400 –leriň maslahaty halk ýygnagynda seredilmeli işleri taýýarlamaga baştutanlyk edipdir. Käbir dolandyryş işlerini alyp barypdyr.
Täze döwlet organy “Gelieýeýa” dörwdilipdir. Ol ähli raýatlaryň arasyndan saýlanan kazylar topary bolup, wezipeli adamlaryň hasabatlaryny barlapdyr, raýatlaryň arasyndaky dawalary seljerilipdir. Ol iň demokratik gurama bolupdyr. Polisiň mali işlerine ýolbaşçylyk eder ýaly gaznaçylaryň, politleriň (döwlet emlägini kärendesine beripdirler), kollaketleriň (sadakalaryň maliýe wezipelerine gözegçilik edipdirler) wezipeleri we polisiýa wezipelerini ýerine ýetirýän 11 adamdan ybarat topar döredilipdir. Solonyň girizen syýasy täzelikleri döwlet dolandyrşyna halk köpgünlüginiň gatnaşmagyna mümkinçilik beripdir. Şeýle gurluşa demokratiýa diýipdirler. Solonyň özgerdijilik işi netijesinde Atinyda polis demokratiýasynyň esaslary goýulypdyr. Bu bolsa nusgawy (klassyk) döwürde Atiýanyň gülläp ösmegine getiripdir.
4.Solondan soňky döwürde Afinyda 3 sany syýasy toparlanyşyk emele gelipdir.
1. Likurgyň baştutanlygynda pideýleriň urugy,
2. Mekaglyň baştutanlygynda paraliýleriň urugy.
3. Pisitratyň baştutanlygynda diakileriň urugy.
Bularyň syýasy göreşi netijesinde Pisitrat üstün çykyp, b.e. öň 560-njy ýylda özüni tiran diýip yglan edýär. Ol öz düzgün ler ini ila tyň ähli gatnaşyklarynyň göwünden turar ýaly edip guramak isläpdir. Pisistrat ekerançylygy we hünärmentligi ösdürmek üçin çäreler gör ýär. Ol gazna üçin hasylyň 10 göterimi möçberinde sal gyt hem girizýär. Gurluşyk işlerini hem alyp barýar. Akropolda Afinanyň ybadathanasy gurulýar. zewsiň we Apallonyň ybadathanala rynyň gurluşygyny hem başlaýar. Agyz ybadathanalarynyň gurluşygyny hem başlaýar. Agyz suwy bilen Afinany üpjün eder ýaly gurluşygyny ösdürýär. Küýzegärleriň ýasaýan ýeri bolan Keramikada täze ussahanalar açylýar. Gara şekilli wazalar indi has owadan gyzyl şekilli wazalar bilen çalyşýar.
Pisistrat Panafineý we Dionisiý baýramçylyklaryny aýratyn dabara bilen bellemegi ýola goýyar. Afiny, tiranlarynyň daşary syýasaty üstünlikli bolupdyr. Olaryň esasy maksady bogazlara we ondan aňry Gara deňiz kenarlaryna barýan esasy ýerleri eýelemekbolupdyr. Pisistrat Frakiýanyň kenaryndaky baý magdan känlerini, Lemnos we Imbros adalaryny, aziýa kenarlarda Sideň şäherini e ýeläpdir. Pisistratyň garşydaşy, afinaly ewpatrid Miltiad Frakiýadaky Hersonesi eýeläp, bu ýerde afiny bähbitlerini öňe sürüpdir.
Pisistrat Samsyň tiranlary, Fessaliýanyň begzadalary, Argos we Korint şäherleri bilen dostlukly gatnaşyklar saklapdyr. Pisistratyň we onuň ogullarynyň döwründe Afinynyň üstünlikli daşary syýasaty ony grek dünýäsiniň halkara gatnaşyklarynda möhüm orun tutan güýçli polise öwrüpdir.
Pisistratyň ogullary Gippiý we Gippark biziň eramyzdan öň 527-nji ýylda häkimiýeti miras alyp, kakasynyň işini dowam edipdirler. Biziň eramyzdan öň 514-nji ýylda dildüwüşik netijesinde Gippark öldürilipdir. Gippiý bolsa düzgüni gazaplandyrypdyr. Şu döwürde Afinynyň daşary syýasaty hem ýaramazlaşypdyr. Eýran döwleti Kiçi Aziýadaky grek şäherlerini, Egeýdäki adalaryň bir bölegini basyp alypdyr. Afinylylar Frakiýadaky Hersonesden hem çykyp gitmeli bolupdyrlar. Daşary syýasatyň şowsuzlygyndan Alkmeonidler urugy peýdalanypdyr. Olar Delfy bilgijini we Sparta döwletini öz tarapyna çekip bilipdirler. Sporta patyşasy Kleomen uly goşun bilen Attika giripdir we akropoly gabapdyr. Gippiý boýun egipdir we Eýrana sürgünlige gidipdir. Biziň eramyzdan öň 510-njy ýylda Afinyda tiranlyk ýykylypdyr.
5. Klisten tiranlygy ýykan Alkmeoniderden bolup, biziň eramyzdan öň 509-500-nji ýyllarda özgerdişler geçiripdirler.
Ol Attikany administratiw taýdan 10 welaýata bölüpdir. Her welaýatda 3 etrap bolup, olaryň hem hersinde birnäçe dem (iň kiçi administratiw birlik) bolan, Welaýatlar bitewi bolan, olaryň ýerleri Attikanyň dürli ýerlerinde – bir etraby Afinyda, beýlekisideňiz ýakasynda, üçünji Attikanyň içerki böleginde bolandyr. Netijede taýpadyr – uruglar garym – gatym bolup gidipdir, urug gatnaşyklary ýok bolupdyr, we olar syýasy ähmiýetini ýitiripdir. Biziň eramyzdan öň VI asyrda Afiny köp ilatly iri şäher merkezine öwrülýär. Afinyda dürli hünärdäki we kärdäki adamlar bilen beýleki şäherlerden göçüp gelen metekler hem ýaşapdyrlar. Olaryň raýatlyk hukuklary bolmandyr.
Biziň eramyzdan öň VI asyryň ahyrynda Afinyda ýer meselesi ýüze çykypdyr, öz ýerli daýhanlaryň sany artypdyr. Klisten afiny raýatlarynyň hataryna metekleri hem goşupdyr. Attikanyň ähli ýerlerini gaýtadan paýlamaga Klisten ýürek edip bilmändir. Ýöne başga çykalga tapylypdyr. Biziň eramyzdan öň 506-njy ýylda Afiny çozup gelen halkidalary derbi-dagan edipdir we Halkidanyň bir bölegini basyp alypdyr. Ol ýere 4000 sany garyp afinylyny göçürip eltipdirler. Olar zewgitleriňki ýaly girdeji alypdyrlar.
Klisfen 400-leriň Naslakatyny ýatyryp, onuň ýerine täze 500-leriň Maslahatyny döredipdir. Oňa her welaýatdan 50 adam giripdir. Saýlawly wezipeleriň köpüsinde indi 10 adam bolupdyr. Täze wezipeler girizilipdir. Olara 10 apadektiň (maliýe wezipesi) we 10 strategiň (harby baştutanlar) wezipeleri degişlidir. 500-leriň Maslahatynyň mejlisi hemişelik bolupdyr. Ol Halk ýygnagy üçin işleri taýýarlapdyr we dolandyryş işleri bilen meşgullanypdyr.
Areopagyň syýasy täsiri pese düşüpdir, ol kem-kemden kazyýet edarasyna öwrülmäge başlapdyr.
Tertip – düzgüni goramak üçin, häkimýeti basyp almak howpuny salýan adamy ýüze çykarmak ostrakizm girizilipdir. Halk ýygnagynda güýze döwüklerine howply hasaplanýan adamyň adyny ýzyp, ses beripdirler. Eger 6000 küýze döwüginde bir adamyň ady ýazylan bolsa, ony Afinydan 10 ýyllyk kowupdyrlar.
Klisfeniň özgerdişleri Solonyň başlan işlerini tamamlapdyr. Attikada gulçulyk jemgyýeti we döwleti demokratik polis görnüşinde emele gelipdir.


text:
Pifagor
Doly ady: Pifagor Samosskiý(Samosly) (Pythagoras of Samos)
(b. e. ön takmynan 570-500) – gadymy grek akyldary, dini we syýasy işgäri,pifagoreizmi esaslandyryjy. Pifagor barada her hili rowaýatlar ýaýrap, şolarda ol pähimli adam, bütin antiki we Ýakyn Gündogar ylmynyň mirasdary, “gudratly” adam hökmünde suratlandyrylýar. Ol ilki Samos adasynda ýaşaýar, soňra rehimsiz hökümdar Polikratyň syýasy garşydaşy bolany üçin, Günorta Italiýadaky Kroton şäherine gidýär. Pifagor şol şäherde öz yzyna eýerijileriň ýapyk dini soýuzyny esaslandyrýar, olar Pifagora “keramatly” ynsan hökmünde hormat goýupdyrlar.
Matematika babatda bolsa geometrik subutnamalaryň yzygiderli girizilmegini, gönüçyzykly figuralaryň planimetriýasynyň gurulmagyny, meňzeşlikler baradaky taglymatyň döredilmegini, onuň ady dakylan teoremanyň (Pifagoryň teoremasynyň) subut edilmegini, başga-da köp zatlary Pifagoryň ady bilen baglanyşdyrýarlar.
Çeşme: Türkmen Sowet Ensiklopediýasy,
Tom 7, sah.92


text:
Olaryň pikirine görä, türkmen döwletiniň ýurduň üstaşyr geçirýän ulag ulgamynyň kuwwatyny ösdürmek ugrundaky işjeňligi Türkmenistany, şeýle hem tutuş sebiti ösdürmekde aýgytlaýjy ugurlaryň birine öwrülýär.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow BMG-niň Baş Assambleýasynyň belent münberinden çykyş edende, ulag aragatnaşygynyň dürli ugurly düzümini döretmegiň sebitiň örän uly ykdysady mümkinçiliklerinden peýdalanylmagyna, şunlukda, parahatçylygyň, durnuklylygyň we howpsuzlygyň berkidilmegine, durmuş-ykdysady taýdan yzygiderli ösüşiň gazanylmagyna ýardam bermelidigini belledi. Türkmen Lideri munuň sebitdäki ýurtlaryň ählumumy ykdysady ösüşe üstünlikli goşulyşmagyna, maýa goýumlarynyň akymlarynyň üpjün edilmegine güýçli itergi berjekdigini hem-de Ýewraziýa giňişliginde yklymara ykdysady gatnaşyklary ösdürmek bilen baglylykda netijeli hyzmatdaşlyk üçin oňaýly şertleri döretjekdigini nygtaýar.
Mälim bolşy ýaly, milli Liderimiziň başlangyjy bilen ýurdumyzda ýaýbaňlandyrylan özgertmeleriň çäklerinde ulag düzümini düýpli hem-de toplumlaýyn döwrebaplaşdyrmakda we ösdürmekde uly möçberli taslamalary amala aşyrmak dowam etdirilýär. Türkmenistanyň çäginde yklymyň möhüm ähmiýetli söwda ýollarynyň çatrygynda üstaşyr geçiriji kuwwatly ulgamy döretmek iş ýüzünde bireýýäm amala aşyrylýar. Muňa demir ýollarynyň we halkara derejeli garaýollaryň müňlerçe kilometriniň çekilmegi hem-de taslamalarynyň düzülmegi, täze deňiz we howa ýollarynyň gurulmagy we hereket edýänleriniň durkunyň täzelenmegi aýdyň şaýatlyk edýär.
Türkmenistanda uly awtomobil ýollarynyň ulgamynyň dolulygyna durkunyň täzelenip, ähli zerur ýol düzümli täze we ýokary tizlikli ýollaryň guruljak wagty indi daşda däldir. Häzirki wagtda çekilýän transmilli awtomobil ýollarynyň halkara ülňülerine laýyk gelmegi, olaryň esasy häsiýetnamasy bolup durýar.
Ulag ulgamynda halkara hyzmatdaşlyk
“Demirgazyk–Günorta” ulag geçelgesiniň döredilmegi şu ugurda amala aşyrylýan has uly we möhüm ähmiýetli taslamalaryň biridir, ol Ýewropanyň we Aziýanyň arasyndaky köprä öwrülmelidir, ulag üçin we beýleki harajatlaryň ep-esli azaldylmagyna, yklymyň çäklerinde haryt dolanyşygynyň artdyrylmagyna ýardam berer. Mundan başga-da bu demir ýoly Ýewropadaky we Aziýadaky ýurtlara Günorta Aziýa, Pars aýlagynyň portlaryna ykdysady taýdan amatly ýol bolmalydyr. Şu ugur arkaly üstaşyr geçirilýän ýükler Hindi ummanyndaky we Pars aýlagyndaky ýurtlardan Eýranyň, Türkmenistanyň, Gazagystanyň, Russiýanyň üsti bilen Demirgazyk we Günorta Ýewropadaky ýurtlara daşalar. Munuň özi Sues kanalynyň üsti bilen geçýän ýoldan üç esse gysgadyr. Diýmek, “Demirgazyk–Günorta” geçelgesinde daşamak has amatlydyr.
Şunuň bilen baglylykda, şu ýylyň maýynda bu halkara deňiz ýolunyň türkmen–gazak böleginiň ulanmaga berlendigini bellemek gerek, onuň açylyş dabarasyna Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow we Gazagystan Respublikasynyň Prezidenti Nursultan Nazarbaýew gatnaşdy.
Türkmenistan–Owganystan–Täjigistan demir ýoly hem Aziýa sebitindäki döwletleriň arasynda halkara ulag gatnawlarynda wajyp ähmiýetli bölege öwrülmelidir, şonuň birinji nobatdakysynyň – Atamyrat–Ymamnazar-Akina türkmen–owgan böleginiň gurluşygyna şu ýylyň iýunynda badalga berildi.
Sebitde, geljekde hem halkara ulag düzüminiň bu möhüm ähmiýetli bölegi hasaplanýan demir ýoluň düýbüniň tutulmagyna bagyşlanan dabara Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow hem-de ýurdumyza iş sapary bilen gelen Owganystan Yslam Respublikasynyň Prezidenti Hamid Karzaý we Täjigistan Respublikasynyň Prezidenti Emomali Rahmon gatnaşdy.
Atamyrat–Kerkiçi demir ýol we awtomobil köprüleriniň ulanmaga berilmegi Merkezi Aziýanyň çäklerinden geçýän sebit hem-de sebitara ulag ýollaryny döretmekde we netijeli ulanmakda möhüm ädime öwrüldi.
Soňky ýyllarda demir ýoluň önümçilik düzümi döwrebaplaşdyrylýar: täze kärhanalar gurulýar, täze tehnologik ulgamlar satyn alyndy, hereket edýän düzümler tehniki taýdan täzeden üpjün edildi we olaryň kuwwatlyklary köp esse artdy. Wagonlaryň we lokomotiwleriň uly tapgyry satyn alyndy. Bularyň ählisi batly depgin bilen ösýän milli ykdysadyýetimizde köp wagtlap ulanylar. Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 22 ýyllygynyň öňüsyrasynda täze döwrebap wagonlaryň nobatdaky tapgyrynyň gelmegi munuň aýdyň subutnamasydyr.
Deňiz porty kuwwatlanýar
Türkmenistanyň deňiz arkaly ýolagçy we ýük gatnawlarynyň ösdürilmegine Merkezi Aziýadaky we Hazar deňziniň sebitindäki ýurtlaryň halkara ykdysady gatnaşyklarynyň ulgamyna doly möçberde goşulyşmagynyň möhüm şerti hökmünde garalýar. Häzirki wagtda Türkmenbaşy şäherindäki halkara deňiz porty sebitde üstaşyr geçiriji möhüm bölegiň wezipelerini eýýäm berjaý edýär. Ýakyn ýyllarda bolsa Hazaryň kenarynda ähli ölçegde diňe bir Türkmenistanyň däl-de, tutuş Merkezi Aziýanyň esasy deňiz derwezesiniň ýokary derejesine laýyk gelýän täze port kemala geler.
Türkmenbaşydaky täze halkara deňiz portunyň taslamasy gämi, ýolagçy we ýük terminallaryny gurmak göz öňünde tutulýar. Hakykatyna garanyňda, gürrüň Merkezi Aziýa, Hazar deňziniň sebitindäki döwletleri Zakawkaziýa we Gara deňzi sebit bilen baglanyşdyryp, şondan aňryk Türkiýä we Ýewropadaky ýurtlara çykýan täze geoykdysady giňişligiň düýbüniň tutulýandygy barada gidýär. Şeýle hem bu taslamada günorta we gündogar ugurlar arkaly Hytaý, Hindistan, Pakistan, Aziýa–Ýuwaş umman sebiti ýaly iri ykdysady merkezlere çykýan ulag düzümini giňeltmegiň geljekki mümkinçiliklerini artdyrmak göz öňünde tutulýar. Munuň özi has doly möçberde hyzmatdaşlyk edilmegini aňladyp, ählumumy geoykdysady ähmiýetde täzeçe pikirlenişiň, ykdysadyýeti ösdürmegiň strategik geljegini göz öňünde tutmagyň göwnejaý nusgasy bolup durýar.
Täze portuň toplumyna umumy ýük ýükleýji terminal, ürgün görnüşdäki ýükleriň terminaly, şeýle hem gämi gurujy we gämileri abatlaýjy zawodlar girer. Täze deňiz porty howpsuzlygy üpjün etmek hem-de nawigasiýanyň we ýükleri daşamagyň netijeliligini artdyrmak, şeýle hem daşky gurşawy goramak üçin zerur bolan döwrebap enjamlaýyn toplumlar bilen üpjün ediler. Portuň çäginde gämileriň ýüzüşine, ähli ýerler ýük ýüklemek – ýük düşürmek işlerine gözegçilik etmek hemra, awtomatik enjamlaryň we elektron tehnologiýalaryň kömegi arkaly amala aşyrylar.
Şeýle hem ýakyn geljekde Türkmenbaşy şäherinde döwrebap deňiz menzili gurlar, şonda ýolagçylar üçin ähli amatlyk dörediler.
Ýeri gelende aýtsak, Türkmenistanyň mukaddes Garaşsyzlygynyň 22 ýyllyk baýramçylygy-nyň öňüsyrasynda Türkmenbaşydaky halkara deňiz portuna nebit guýulýan “Alaja” tankeri geldi, ol Türkmenistanyň buýurmasy arkaly Russiýa Federasiýasynyň Nižnyý Nowgorod şäherindäki gämi gurujy “Krasnoýe Sormowo” zawodynyň gämi ussahanasynda guruldy. Şeýlelikde, Türkmenistanyň Döwlet deňiz we derýa ulaglary gullugynyň ygtyýarynda şunuň ýaly gämileriň eýýäm altysy bar. Ýakyn geljekde bu gullugyň ygtyýaryna awtomobil–ýolagçy gatnawlary üçin niýetlenip, Horwatiýanyň gämi ussahanalarynda gurlan “RO–PAX” kysymly gämileriň ýene-de ikisi, şeýle hem beýleki gämiler gelip gowşar.
Raýat awiasiýasy döwrebaplaşýar
Ýurdumyzyň içerki, şeýle hem halkara ugurlarynda ýolagçylaryň we ýükleriň gatnawlaryny amala aşyrmakda möhüm ähmiýet berilýän raýat awiasiýasynyň düzümini döwrebaplaşdyrmak we tehniki taýdan täzeden üpjün etmek ulag ulgamynda tapgyrlaýyn durmuşa geçirilýän uly möçberli meýilnamalaryň möhüm ugry bolup durýar. “Türkmenistanyň raýat awiasiýasyny ösdürmegiň 2012–2030-njy ýyllar üçin Milli maksatnama” innowasion tehnologiýalaryň, döwrebap inženerçilik-tehniki oý-pikiriň hem-de dünýäde toplanan oňyn tejribäniň ulanylmagyna gönükdirilen, şunda täze howa menzillerini, terminallary, inžener-tehniki maksatly desgalary gurmak hem-de hereket edýänleriniň durkuny täzelemek, ökde hünärmenleri taýýarlamak, döwrebap uçarlary we beýleki tehnikalary satyn almak, täze içerki awialiniýalary hem-de ykdysady taýdan amatly ugurlarda halkara ulag gatnawlaryny açmak göz öňünde tutulýar.
Şol maksatnamanyň çäklerinde uly taslamany amala aşyrmak, ýagny şu ýylda Aşgabat şäherinde gurluşygyna badalga berlen täze halkara howa menzili yklymda we yklymara awia-gatnawlarda üstaşyr geçiriji iri nokada öwrüler. 2009-njy ýylda Mary şäherinde täze howa menzil toplumy, 2010-njy ýylda Türkmenbaşy şäheriniň halkara howa menzili açyldy. Lebap we Daşoguz welaýatlarynyň dolandyryş merkezlerindäki howa duralgalary döwrebaplaşdyrylýar. “Türkmenhowaýollary” döwlet milli gullugynyň awiaparky dünýäde öňdebaryjy önüm öndürijileriniň taýýarlan uçarlarynyň we dikuçarlarynyň hasabyna üpjün edilýär. Diňe bir şu ýylyň maýynda we iýunynda ýurdumyzyň uçarmanlarynyň ygtyýaryna täze “Boeing–737–800” uçarlarynyň ikisi we döwrebap dikuçarlaryň ikisi gelip gowuşdy.
Galyberse-de, şu ýylda Lwow we Donesk şäherlerine täze gatnawlaryň açylmagynyň hasabyna bu Döwlet milli gullugynyň halkara derejeli uçuşlary amala aşyrýan ugurlary artdy. Dekabrda ýene-de bir täze ugurda, ýagny Pariž şäherine uçuşlary ýola goýmak göz öňünde tutulýar.
Şeýlelikde, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň “Açyk gapylar” syýasatynyň amala aşyrylmagy netijesinde, Türkmenistan dünýäniň köp ýurdunyň işewür toparlary bilen giň we özara bähbitli hyzmatdaşlygy ýaýbaňlandyryp, harytlar we tehnologiýalar babatda has oňaýly şertleri döredýär, munuň özi ulag düzümini ösdürmek ugrundaky iş bilen birlikde, yklymdaky söwda ýollarynyň möhüm çatrygyndaky ýurdumyzyň mümkinçiliklerinden giňden peýdalanmaga ýardam berýär.
(TDH).


text:
Arktika
Arktika (grek. ἄpktoς — "aýy" (grek. arktikos — demirgazyk, arctos — aýy (Uly Ýedigen ýyldyzlar topary esasynda) — Demirgazyk polýusa ýanaşýan hem-de Ýewraziýa we Demirgazyk Amerika materikleriniň gyralaryny, tas tutuş Demirgazyk Buzly okeany adalary (Norwegiýanyň kenarýaka adalaryndan başga) bilen bilelikde, şeýle hem Atlantik we Ýuwaş okeanlaryň ýanaşyk böleklerini öz içine alýan, Ýeriň ýeke-täk fiziki-geografik raýonydyr. Arktikanyň günorta araçägi tundra zonasynyň günorta çäklerine gabat gelýär. Meýdany 27 mln kw. km çemesi; kämahal Arktika günortada Demirgazyk polýar aýlawy bilen çäklenýär (66° 33′ dg. giň.), şeýle bolanda onuň meýdany 21 mln kw. km bolup durýar.


text:
Köneürgenç
Daşoguz welaýatynda, gadymy Horezm döwletiniň paýtagty bolan Gadymy Ürgenç şäheriniň galandylarynyň ýanynda gurlan şäher.
KÖNEÜRGENÇ [Kö:neürgenç] 1. (150, 210, 211, 248) – Daşoguz welaýatynda etrap we onuň merkezi şäheri. Şäheriň günorta eteginde zaratuştra dininiň kitaby bolan ²Awestada² Gura görnüşinde ýatlanýan Merkezi Aziýanyň iň gadymy şäherleriniň biri, b.e. öň V-IV asyrlarda düýbi tutulan Gürgenç şäheriniň harabalary ýerleşýär. Bu şähere ata-babalarymyz Ürgenç diýipdirler. Hytaý senenamalarynda onuň ady Ýuýe-Gän görnüşinde duş gelýär (I asyr). 712-nji ýylda bu sebite araplar aralaşandan soňra, Gürgenjiň ady Jürjan, döwletiň ady hem Jürjaniýa görnüşinde arapçalaşdyrylýar. 995-nji ýylda Gürgenjiň emiri Mamun ibn Muhammet bu döwletiň özbaşdaklygyny gazanyp, Köneürgenç türkmenleriniň soltanlarynyň nesilşalygyny ýola goýýar. Bu nesilşalygyň XI asyrdaky wekili Mamun ibn Mamunyň döwründe Köneürgenç döwleti öz ösüşiniň iň ýokary derejesine çykýar, Ürgenç şäherinde onuň adyny göterýän ylymlar akademiýasy işläp, bu ýerde Biruny (973-1050), Abu Aly ibn Sina (980-1037) ýaly görnükli alymlar zähmet çekýärler. 1097-nji ýýlda bu ülke Seljukly türkmen döwletiniň ygtyýaryna geçýär.
Gürgenç şäheri 1221-nji ýylda Çingiz hanyň ordalary, 1388-nji ýylda hem Teýmir tarapyndan düýpli ýumrulýar. Soňky döwürlerde bu şäheriň täzeden dikeldilmegine böwet bolan wakalar ýüze çykýar. Birinjiden, XV asyrdan soňra şäheriň eteginden akýan Amyderýanyň akymynyň ugry üýtgedilýär, şäher hem suwsuz galýar. Köneürgenç döwletiniň şol wagtky hany Abylgazy 1646-njy ýylda paýtagty bu şäherden derýanyň ýakasynda, köne paýtagtdan 190 kilometr uzaklykda gurlan täze şähere göçürýär. Şu wakadan soň täze paýtagta Ýaňy (täze) Ürgenç, köne paýtagta hem Köneürgenç diýen at dakylýar. Ikinjiden, Ýewropa bilen Hytaýyň hem-de Hindistanyň arasynda deňiz ýoly bilen ýygjam gatnaşygyň ýola goýulmagy, şeýle-de Amerikanyň açylmagy gadymy Beýik Ýüpek ýolynyň we onuň ugrunda ýerleşen şäherleriň, şol sanda Köneürgenjiň ähmiýetini pese gaçyrýar.
Türkmenistan öz Garaşsyzlygyna eýe bolandan soňra Köneürgenç şäheri we tutuş ülke hakyky, uly ösüşleri başdan geçirýär. Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy 1985-nji ýylda ýörite karar bilen gadymy Köneürgenji Döwlet taryhy-medeni goraghanasy diýip yglan etdi. 1985-nji ýylda öň şäherçe hasap edilen Köneürgenç şäher derejesine geçirildi. Häzir bu şäher iň köp gelim-gidimli mekana öwrüldi.
Merkezi Aziýada iň beýik minara bolan boýy 60 metre ýetýän minara, Törebeg hanymyň, Tekeş soltanyň, Il Arslanyň atlary bilen baglanyşykly ymaratlar Köneürgenji bezeýän ajaýyp taryhy ýadygärliklerdir.
Mukaddes Ruhnamada türkmen döwletleriniň ençemesi gurlan we halkymyzyň at-owazasyny dünýä ýaýradýan Köneürgenç şäheriniň we döwletiniň atlary öwran-öwran ýatlanýar. Köneürgenç türkmen döwleti Oguz hanyň Begdili atly agtygynyň neberelerinden gaỳdỳar. “Mälik şa Annuşy Köneürgenjiň hökümdary edip belleỳär. onuň mirasdüşeri Atsyz “Horezmşa” derejesini alypdyr. Atsyz bu nesilşalykda ilkinji hökümdar bolỳar. ol Garaşyzlyk almak üçin 1138-nji ỳylda gozgalaň edỳär. Muňa Soltan Sanjaryň gahary gelip oňa temmi berỳär we Köneürgençden kowỳar. Emma Atsyz orän erjel hereket edip birnäçe wagtdan soň yzyna dolanỳar. Şondan soň Köneürgenç şalygy Garaşsyz hökümdarlyk bolyar. Beỳik Serdarymyzyň aỳdyşy ỳaly Atsyz öz hökümdarlygyny Seỳhun derỳasynyň (Syrderỳa) boỳunda ỳerleşen Jende çenli giňeldỳär.” (Ruhnama 130). Köneürgenç türkmeniň döwleti dünỳä taryhyna, medeniỳetine uly goşant goşupdyr. Köneürgenç türkmeniň döwletiniň dolandyryşy Beỳik Seljuk türkmen döwletine mahsus dolandyryşdyr. Sebäbi Köneürgenç türkmen döwleti Beỳik Seljuk döwletiniň gönüden-göni dowamy hasaplanylỳar. köneürgenç döwletiniň hökümdarlyk alamatlary baỳdak we çadyr bolupdyr. Soltan edil seljuklaryň soltanlary ỳaly garalybaslary geỳipdir. Bu döwletiň taryhy barada ylmy barlaglar geçiren türk professory Aỳdyň Taneri hökümdarlaryň häkimiỳet alamatlarynyň (simwollarynyň) maddy we ruhy toparlara bölunỳändigini belleỳär. Hökümdarlaryň göteryän unwanlary (harby derejesi) we onuň adyna okalỳan hutba alamatlara; teňňe, tagt, täç, baỳdak, tug, kemer, guşak, köşk, çadyr, nobat, hökümdar lybasy maddy alamatlara degişli bolupdyr. Unwanlar: Köneürgenç türkmenleriniň hökümdarlary ilkibada “Horezmşa” , “Mälik” (eỳe, hökümdar) “Şahanşa (şalar şasy)” ỳaly unwanlary göteripdirler. Taryhy maglumatlarda Atsyzyň “Gazy” (yslam dini) ugrunda göreşiji (unwanyny, onuň ogly) Arslanyň (Mälik) unwanyny göterendigi aỳdylỳar. Tekeşe çenli bolan hökümdarlaryň “Soltan” unwanyny almandygyny bellemek gerek. Alaỳeddin Muhammet şa Garahytaỳlary ỳeňensoň oňa, Isgender Säni (ikinji Iskender) lakamy berlipdir. Emma ol Beỳik Seljuk Soltany Sanjaryň 40 ỳyllyk soltanlygyny hatyralap, özüne “Sanjar” lakamyny alypdyr. Onuň “Ulug Alp (batyr)” diỳen türkmen unwanynyň bolandygy hem mälim. Muhammet şanyň tugrasyna “Zillikllah-i fi:l-arz” (Allanyň ỳerdäki kölgesi) diỳen sözler ỳazylypdyr. Döwletiniň çäkleriniň giňelmegi bilen soltanlar özlerini Şahan şa Soltan, Soltan ul-A:Zam (beỳik Soltan) unwanlary bilen atlandyryp başlapdyrlar. Şazadalara esasan Alaỳeddin lakamy berilipdir. Jelaletdin Hindistanda mahaly bagdat halyfy oňa “hakan” (beỳik han) unwanyny beripdir. Jelaletdin Azerbeỳjana gelende halyf oňa “Şahanşa” unwanyny beripdir. Köneürgenç türkmenleriniň döwletiniň dolandyryş tejribesi şeỳleräk bolupdyr: Döwlet işlerinde dolandyryjy neberä degişli bolan agzalarynyň ähmiỳeti uly bolupdyr. Köşkde hökümdarlaryň aỳaly, çagalary (şazadalar) nebere agzalaryny düzüpdirler. Eger soltany kiçi dogany, doganynyň ogullary daỳysy hem ỳaşap ỳören bolsa olar hem nebere agzalary hasaplanypdyr. Hökümdarlaryň töwereginde wezipeli adamlar, hajyplar, hawaslar hem bolupdyr. Hajyplar – köşkde düzgün nyzamy ỳöreden, aỳratynda hökümdar bilen döwletiň beỳleki esasy adamlarynyň arasyndaky gatnaşyklary dogry ỳola goỳan adamlardyr. Bu adamlar soltanyň kabulhanasynda perdeçi, gapyçy, gapydan wezipesini ỳerine ỳetiripdirler. Olar soltanyň huzuryna kimi goỳbermeli, kimi goỳbermeli däldigini kesgitläpdirler. Hajyplara ilçiniň wezipelerini, haỳsydyr bir etraby, şäheristany dolandyrmak hem ynanypdyrlar. Alaỳeddin Muhammetşa daỳysy Emir Mäligi Hyrada häkim belläpdir. Ol bu wezipäni Muhammet şa aradan çykỳança ỳerine ỳetiripdir. Hawaslar – Köneürgenç türkmenleriniň köşgünde Diwany – Hass-da (hökümdarlara degişli emläklere we mülklere seredỳän) gulluk edỳän saỳlantgy gullukçylar. Olara “Hadiman-I Hass” hem diỳlipdir we olar “Mälik-ul Hass” unwanyny göteripdirler. Köneürgenç türkmenleriniň köşgünde merkezi häkimiỳete wezir baştutanlyk edipdir. Ol hökümdarlaryň wekili hökmünde döwlet işlerini edara edipdir. Eger wezir (Nyzam al-mülk) mülkleriň nyzamçysy unwanyny göterỳän bolsa, Soltan bile naharlanmaga hukugy bolupdyr. Olar ỳanynda wezirlik möhürini göteripdirler. Merkezi häkimiỳetde wezirden soňra diwan reỳsi (diwanyň başlygy) uly wezipe bolupdyr. Bulardan başga-da Köneürgenç türkmenleriniň köşgünde hajyp, çawuş (jansyzlaryň baştutany), çomakdar (soltanyň eline suw akdyrỳan), sylahdar (ỳaragçy), jamedar (baỳrançy), döwletdar (galamçy), çaşnigir (aşhana emiri) ỳaly wezipeli adamlar bolupdyr. Sarpaly Serdarymyz Beỳik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada şeỳle ỳazỳar: “Türkmen Soltanlyklarynda, şalyklarynda şalaryň ejesi ỳa aỳaly uly hormata mynasyp bolupdyr. Olara Tarhan (taryhy çeşmelerde Terken-Turkan) hatyn diỳip ỳüzlenipdirler. Soltanyň ejesi, aỳaly, tutuş soltanlygyň ejesi hökmünde sylanypdyr, emma näçe hormata mynasyp edilse-de türkmen soltanlary ejesini ỳa aỳalyny döwlet işine aňsat-aňsat gatyşdyrmandyrlar.


text:
Daşoguz
Daşoguz (öňki: Daşhowuz, iňlis: Dashoguz, rus: Дашогуз öňki rus: Дашховуз, Ташауз). Türkmenistanyň demirgazyk bölegindäki Daşoguz welaýatynyň merkezi şäheriniň adydyr. Demirgazyk ykdysady raýonyn iň uly senagat, ulag, medeniýet we durmuş, administratiw merkezidir. Ilat sany - 227 184 adam. (2009)
Ýerleşik[üýtget]
Türkmenistanyň demirgazyk-gündogarynda, Şabat kanalynyň iki ýakasynda ýerleşýär. Türkmenistanyň paýtagty Aşgabada daşlygy - 546 km, Garagalpagystanyň paýtagty Nöküse çenli 76,6 km, Özbegistanyň Horezm welaýatynyň merkezi şäheri Ürgenje bolsa 80 km daşlykda. Şäherde demir ýol wokzaly we aeroport ýerleşýär. Aeroport şäherden 10 km daşlykda.
Adynyň çykyşy[üýtget]
Şäheriň resmi adynyň gelip çykyşy "Dädem Gorkut" eposynda ady geçen Daş Oguzlardan gelýänligi bellenilýär. Irki döwür Oguz taýpalary Iç Oguz we Daş Oguzlar diýilýän iki şahamça aýrylýardylar.
Taryhy[üýtget]
- Şäher 1681-nji ýylda Hiwa hanlygynyň çäklerinde süýji suw guýuly kerwensaraý we gala hökmünde gurulýar.
- Daşkent begliginiň merkezi.
- 1920-nji ýylda Horezm halk respublikasynyň düzüminde Türkmen oblastynyň (welaýat) merkezi.
- Oktýabr 1924-nji ýylda Türkmenitan SSR-nyň düzümine girýär.
- 1992-nji ýylda "Ташауз" bolan rus dilindäki ady "Дашховуз" diýip üýtgedildi.
- 1999-njy ýylda Türkmenistanyň ilkinji prezidenti Saparmyrat Niýazowyň teklibi netijesinde şäher "Daşoguz" diýip täzeden atlandyryldy.


text:
Schöngrabern söweşi
Schöngrabern söweşi (şeýle-de Hollabrunn söweşi) Napoleonçylyk Uruşlarynyň Üçünji Koalisiýa urşy döwründe 16 noýabr 1805-de Awstriýanyň Hollabrunn şäherinden uzak bomadyk Schöngrabern obasynyň golaýynda Ulm söweşinden dört hepde soň, Austerlitz söweşinden bolsa iki hepde öň bolup geçen söweş.
Kutuzowyň ýolbaşçylygyndaky rus goşuny Napoleonyň fransuz goşunyndan gaçyp, Dunaý derýasynyň demirgazygyna tarap yza çekilýärdi. 15 noýabr 1805-de marşallar Murat bilen Lannesiň baştutanlygyndaky fransuz awangard goşuny Wenada Dunaý derýasyndan geçýän bir köprini ele saldy. Buxhowdeniň goşmaça goşuny bilen Brünnüň golaýynda tapyşmak üçin Kutuzowa wagt utmak zerurdy. Ol özüniň general-maýor knýaz Pýotr Bagrationyň dolandyrmagyndaky arýergardyna fransuzlary eglemekligi tabşyrdy.
Murat bilen Lannes 4-nji we 5-nji korpuslara hem-de ätiýaçlyk kawaleriýa komandirlik edýärdi. Bagration Hollabrunnyň 6 km demirgazygynda Schöngrabern obasynyň (häzirki döwürde Graberniň bir bölegi) üstüne abanyp duran baýyrdaky pozisiýany eýeledi. Murat öz öňünde tutuş rus goşuny durandyr öýdüp, hüjüme geçmekde ikirjiňlendi. Bagration Murata wagtlaýyn ýaraşyk barada gepleşiklere başlamaklygy teklip etdi. Murat teklip bilen ylalaşyp, hüjüme ge.mekligi goýbolsun etdi. Bu barada habar berlende Napoleon diýseň gaharlanyp, Murata şeýle habar ýollady:
16 noýabr 1805-de Murat ýaraşygyň öýlän sagat 5:00-a çenli dowam etjekdigini Bagrationa mälim etdi. Gije başly-barat harby hereket bolup geçdi. Fransuzlaryň ençeme hüjümine döz geleninden we öz pozisiýasyny alty sagat çemesi gorap saklanyndan soňra Bagration yza çekilmeli boldy. Ol esasy rus goşunlaryna goşulyşmak üçin demirgazyk-gündogara tarap yza çekilişligi ussatlyk bilen guramaklygyň hötdesinden geldi. Onuň san taýdan agdyklyk edýän güýçlere garşy ussatlarça goranmagy fransuzlary üstünlikli egläp, Kutuzow bilen Buxhowdeniň 18 noýabr 1805-de Brünnde tapyşmagyna ýeterlik puryja döretdi.


text:
Mähri Pirgulyýewa
Mähri Pirgulyýewa 1988-nji ýylyň 11 martynda Aşgabat şäherinde dogyldy. 1995-2006 ýyllar aralygynda ATAL-da (Aşgabat Türk Anadoly liseyi) okady. Maşgalalarynda Mähri-den başga diňe Bahar atly gyz dogany bar. Aýdym aýtmaga mekdepde okaýan döwründe başlady. Ilkinji "gijeler" aýdymyny "Polyx" studiýasynda ýazga geçirtdi. Ilkinji "Seňki däl" atly albomyny Türkmenistanyň belli produseri Nikolaý Ýakimow bilen bilelikde işläp 2007-nji ýazga geçirdi. Ondan soňra ikinji "Söýgi wagty geldi" atly albomyny işläp başlady. Şol albomda Mähri Pirgulyýewanyň öz düzen aýdymlary hem ýer aldy. Şu albomdaky "Eziz Watanym" atly aýdymyny bolsa türkmen ýaşlarynyň adyndan Türkmenistana sowgat etdi!!! Häzir Mähri Pirgulyýewa özuniň 3-nji albomynyň hem-de täze klipleriniň üstünde işläp ýör... Mähri boş wagytlary täze aýdymlary üçin saz düzýä we kitap okaýa... Mähri Pirgulyýewanyň durmuşyndaky iň uly arzuwy ejesinin adyndaky çagalar bagyny açmak... 24 ýaşly Mähri Pirgulyýewa heniz orta mekdepde okaýan döwürleri aýdym-saz sungaty bilen gyzyklanmaga başlaýar. Ol özüniň ilkinji albomyny “Seňki däl” ady bilen prodýuser Nikolaý Ýakimowyň gatnaşmagynda 2007-nji ýylda ýazga geçirýär. Wideoşekilli estrada senagatyndaky döredijilik ýoluna 2007-nji ýylda, 15 ýaşyndaka paýtagt Aşgabatda ýerleşýän studioda başlan Şatlyk Sopyýew gysga döwrüň içinde operatorlyk we senaristlik hünärleri, şeýle hem wideo klipleriniň timary boýunça giň tejribe gazanýar. Prodýuser Sopyýew Mähriniň “Türkmenistanym” , “Tans etmeli” , meşhur aýdymçy Parahat Amandurdyýewiň “Söýenim saňa” , “Durnalar” , Söhbet Kasymowyň “Gelmediň” we Şamyrat Orazowyň birnäçe aýdymyny ekranlaşdyrandan soň hasam meşhurlyk gazandy.


text:
"Men ucin indi yagys yagmasyn"
Jennet keselhananyn aynasyndan dasaryk seretmek ucin yerinden turdy.Dasarda altyn guyzun enayy semaly bilen yagyan yagys gyzyn yuregini lerzana getirip,ony gecmise sary yollayardy.Ol yagsy seyle halayardy,ozem yagysdan sonky gezelenji has hem halayardy.Ol gozlerini bir nokada dikip,oya batdy.Onun gecmisi birin-birin goz onunden edil kino lentasy yaly bolup gecip baryady...
Sol gun Jennet is yerinden ir cykyp,golaydaky bazara tarap ugrady.Bu gun jorasynyn doglan gunudi,ona sowgat aljakdy.Bir owadan gulldesse bilen Jennet duralga tarap yol aldy.Awtobus gelenok,ustesine-de yagys hem yagyp baslady.Jennet sayawany hem almak yadyndan goterilipdi.Doglan gunude gija galjakdy,Bu zatlara keypi gacjak bolyady.Ine,birdenem yagys dinen yaly boldy,yone yagys yagyp durdy,gyzyn ustune yaganokdy.Gyz yokaryk seretdi welin sayawan dur.sayawany bir gormegey oglan saklap durdy."Siz gaty yagsa ezilipsiniz has hem elinizdaki gulldesse ezilendir"diyip, yigit yylgyryp seretdi.Jennet ozuni onaysyz duydy."Sag bolun,hokmanam daldi" diyip gyz yere bakdy."Sizin ezilip duranynyzy gorup menin size komegim gerekdir diyip yanynyza gelip dursym.Ha aytmakcy siz beydip durman awtobus hacan geljek,yorun men sizi taksa mundurip goybereyin"diyip yagsy yigit taksi saklamak ucin yola cykdy.Bir taksi gelip durdy,ony masyna mundurdi.Jennet:"Wiy,ine sayawanynyz,sag bolun"."Yok ol sizde dursun size gerek bolar,yagys yagyp dura." diyip,oglan aytdy.
Jennet jorasynyn doglan gunune yetisdi.Doglan gun gyzykly gecip durdu.Birdenem gapynyn jany kakylyar.Jennet ozum acaryn diyip gapa tarap yoredi.Gapyny acdy welin,sol yagsy yigit,sayawanyn eyesi.Ikisem bir-birlerini gorup hayran galdylar."Kim gelipdir?"diyip jorasy geldi.Sol gormegey yigit elindaki sowgady jorasynyn eline berdi."Tanys bol,bu bizin garyndasymyz Maksat" diyip Jennete ony tanysdyrdy."Biz eyyem tansyp aldyk"diyip Maksat gozlerini Jennete tarapa seredip aytdy."yone adynyzy hem soramandyryn"."Bu menin in yakyn joram Jennet" diyip jorasy aytdy."Hany beydip durmanda,icerik girip oturyn diyip olary icerik alyp girdi.
Doglan gun gowy gecipdi,hemmeler oylerine gaytmak ucin yerinden turyp basladylar."Jennet bu gun bizde galyber.ertir isine su yerden cykyp gidersin"diyip jorasy ony alyp galjak bolyady.Ol oye barmalydygyny islerinin kopdugini aytdy."Dur onda,seni Maksat ugradyp goyberer!" diyip Maksaty cagyryp,ony oyune cenli akitmegini hayys etdi.Bular yola cykyp,taksi sakladylar.Barmaly adresi atdyp masyna mundiler.Maksat Jennet bilen yakyndan tanysjak bolup soraglar beryadi.Gyzam dine yonekeyje,gysga jogap berip baryadylar...
Jennet oyune geldi.Kop sag bolsun aydyp masyndan dusdi...
Ertesi irden Jennet yene ise ugrady.Yolda sol Maksat dusdy. Olar salamlasyp,hal ahwal sorasdylar."Yadymdan cykjak eken,ine sizin sayawanynyz" diyip Jennet elindaki sayawany Maksada uzatdy."Yok sizde dursun,bu gun yene yagys yagjak diydiler,size gerek bolar" diyip sayawany Jennetde galdyrdy.
-Siz su towerekde isleyanizmi?-diyip Maksat Jennetden nirde isleyandigi sorady.
-Hawa,ine su edarada isleyan.
-Meninem is yerim hoool binany goryanmi ana sonda isleyan,aramyz gaty uzgam dal eken.
-Hawa...bolya isimizden gija galmaly-diyip,Jennet elindaki sagadyna seretdi.
-Dogry,belki yene bizi takdyr dusurar...hosh onda-diyip oglan yylgyryp gurledi.
-Bolya hosh...
Sol gunden son, Maksat bilgesleyin onun onunden gunde cykyardy. her gezek bizi yene takdyr dusurdy diyip aydyardy.Jenneti oyune cenli ugradardy,seyilgahin ici bilen gezelenc ederdiler.Gyzykly gurrunler ederdiler,guluserdiler,satlykly pursatlary basdan geciryadiler.Bularyn bu gatnasyklary ahyry soygi yoluna dusjekleri hakynda hem pikir hem etmediler.
Aradan ep-esli wagt gecdi...Maksat ony soyup galypdy,yone aytmak ucin bir pursat gozleyardi.Jennet hem bu duyguny basyndan geciryadi,yone hic ynanyp bilenokdy.Ozune"Bu nahili duygyka,soygi diyilyan zat shumyka...yok beyle bolup bilmez,soygi hakykatdanam seyle suyji duygy bolsa...?!" yaly soraglary beryadi.Hawa,ol soygi yoluna dusupdi emma ynanyp bilmedi.
Bir gun Maksat Jennete aytjak bir gepinin bardygyny we onki seyilgahde gorusmelidigini aytdy.Isden son Jennet dususmak ucin niyetlenen yere geldi.Salamlasdylar,yagdaylaryny soradylar,tazelikler..."Maksat mana bir zat aytjak diyipdiniz?"."Bilyanmi,Jennet sana dusanymdan bari men bir duygyny basymdan geciryan,gijeler uky yok,seni gormesem karar tapamok.Men ilki bu duygyny soygi diyip oylamadym.Men yalnysan ekenim hakykatdanam bu sirin we suyji duygu diyilyan Soygi eken,men seni soyyan ekenim.Sen menin su nazijek soygumi kabul edermin?!..."."Maksat menem seni halayan,yagsy,gowy oglansyn.Ilki enem-atamyn razylygyny alsan gowy bolardy." diyip gyz oglana aytdy."Su aydan sozlerin menin ucin derdimin dermany boldy.Sen aytsan men elbetde ejemi oyune ibererin,nesip bolsa...seylelik bilen oylerine gaytdylar.Maksadyn satlygy,begenji bilen asmana ucayjak bolyady.Oyune gelende oglunyn bu yagdayyny gorup ejesi bir zat bolanyny duydy."Hany oglum kim ol gyz,senin yureginden uran" diyip oglanyn satlygyna gosuldy."Eje men ol gyzy halayan,olam meni halaya,seyle owadan hem akylly senin gownune yarar eje...","Bolya oglum sen bagtly bolsan bolya,ertirin ozunde oyune gudacylyga giderin!".Oyde Maksat yeke perzent bolanson,ata-enesinin bar guwanjydy,bagtydy,onun bagtly bolmagyny isleyardiler.
Ejesi Jennetin oyune gudacylyga geldiler.Ahli dap-dessurlay yerine yetirip gelipdiler.Jennetin oyundakiler:"Bizin garsylygmyz yok,oglan gyzy,gyzam oglany halayan bolsalar.Bu iki yas juwanyn baslaryny bir etmek galyada.Bize dine olara bagt toylaryny tutyp bermek galya".diyip,olara razylyk berdiler.
Iki tarap hem toya gyzgalanly tayyarlyk gorup basladylar.Maksat bilen Jennetden bagtly adamlar yokdy.
Ikisem isden son dukanlary aylanyp,toya gerekli,geyjek we ulanyljak zatlary haryt ederdiler.Gowunlerine yarasa alyadylar.
Bu gunem Jennet Maksat bilen bazary aylanypdylar.Jennet ozune gerek zatlary alyp oyune gaydypdy.Oyunde ejesi ashanada,kakasy bolsa sol onki isi bilen baglaryna serenjam berip yordi."Eje men hazir ozum komek ederin,esiklerimi cykaryp gaydayyn" diyip, oz otagyna girip gitdi.Esiklerini calsyp ashana geldi.Ashanada ejesi yokdy.Suw iceyin diyip,stolun ustundaki kasadaki suwy icdi welin...
Jennet gozuni acanda ozunin hassahanada yatandygyny bildi.Towereginde ejesi,kakasy we polisiya isgaleri bardy."Eje,kaka mana name boldy?..","Gyzym name boldy namucin beytdin,kim gownune degdi..." diyip ejesi aglap durdy.Polisey bolsa:" Namucin janynyza kast etdiniz,name sebapden,namucin..." yaly soraglary berip baslady.Jennet sol kasadaki suwy iceni yadyna dusdi."Men janyma kast edemok,bilman basga suwy icipdirin" diyip towerwgindakilere aytdy.
Sol kasadaki suw dal-de,kakasynyn baglary ucin ulanyan dermany eken.Ejesi ony dermanlamak ucin tayyarlap,ony kakasyna eltip bermegi unudypdyr,stolun ustunde galypdyr...
Hemmeler bolan waka anyk goz yetirdiler.Aradan birki gun gecenson,ejesi gyzynyn yanyna gelip:"Gyzym,hic gynanma,bagtyn hali acykdyr,takdyryndyr,men sana onurak aytjakdym,yagdayyn gowulasmagyna garasdym..." diyip aglap goyberdi."Eje name bey diyyan name boldy aytsana?"."Gyzym gudalar toyy yatyrdylar,seni gelin edip aljak dal diyipdirler.Senin bir gunan etmisin bar diyip toyy yatyrdylar.".Jennet bu sozlere esidende yureginde bir zat uzulen yaly boldy,"Name gunam,etmisim bardy,men name etmis eden ekenim,ah durmus name mani beyle gynayan,synaglaryn bilen gynayan,men bu dunyade bagtsyz adam..." diyip,ajy gozyaslaryny dokup aglayady,basyny ejesinin onunde goyup,bu durmusdan nalaydy...
Jennetin sol dermany icip hassahan dusenini das-toweregindakiler bilipdiler.Olar:"Jenneti bir etmisi bardyr,bir oglany bagtsyz etmayin diyip janyna kast edendir" diyen gep-gurruler guda tarapa hem yetip baryar.Bular basda ynanmajak bolyalar,yone polisiya isgarlerinin gelmegi,keselhana dusmegi bulary ynandyrmaga mejbur bolyalar.Ilki Maksat hic ynanmayar,ejesinin aydan sozleri,esidilen gep-gurrunler ony azdyryardy.Ejesi oglunyn bagtly bolmagyny islap seydipdi.Seylelik bilen toy hem yatyrylyar...
Gapynyn kakylmagy,Jennetin gecmise syyahatynyn lentasyny kesyar.Icerik ejesi girip gelyar."Gyzym su gun lukmanlar oye goyberjekdiklerini aytdylar,zatlaryny yygnasdyr,kakan bizi alyp gitmane geler.Jennet yagyan yagsy synlap:"Durmus dowam edyar,indi ajy damjaly yagys hic hacan men ucin yagmasyn!" diyip,oz zatlaryny yygnap baslady.
Kakasy gapydan girip:"hany menin mahribanlarym yorun gidelin" diyip almaly zatlary alyp, olar otagdan cykyp gitdiler...
Yasayys dowam edyar


text:
Palaw
Palaw hem onuň görnüşleri Tüwiden taýynlanýan naharlaryň arasynda palaw iň saýlanýanydyr. Ol, umuman, Gündogar halklaryň arasynda giň ýaýran nahar bolansoň, ony taýarlamagyň usullary-da dürli-dürli. Palawyň datly bolmagy üçin bişiriliş usulynyň talaplaryny doly berjay etmeli; tuwiniň köne-tazeliginiň ähmiyetleri-de ýatdan cykarmaly däl. Türkmen halkynyň arasynda hatda her taýpanyň, her tiräniň öz bişiriş usuly bar diysek-de ýalňyş bolmaz. Meselem, deňiz ýaka raýonlarymyzda ete derek balyk atybam, balykly palaw bişirilýandigini belläp gecmeli. Şoňa görä palaw taýarlamagyň usulynda umymylyklar-da, ayratynlyklar-da bar, ýöne köplenç bişiriliş usullary bir meňzeş. Esasy aýratynlyk onuň içine atylýan zatlarda we näçe atylýanlygynda.
Palaw taýarlamak üçin, ilki bilen, tüwini çeltiginden saylap, hapa-hupasyny aýyrmaly. Arassalanan tüwini aýry bir gapda üstüne gaýnan suw guýup goýmaly. Dogramçanyň her birinin agramy 30-40 gr bolar ýaly edip, eti dogramaly we duzlamaly. Gazandaky ýag kemsiz ýanansoň, taýarlanan eti salyp gowurmaly. Eti gyzaryp başlanda, üstüne düýp sogany tegelek görnüşde dograp, dilimlenen käşiri atyp, gowurmagy dowam etdirmeli. Sogan bilen käşir kemsiz ýumşansoň, birazrak gaynan suw guýup, gazanyň gapagyny jebis ýapmaly. Ojagyň oduny peseldip, gazana atylan zatlary öz buguna goýmaly. Biraz wagtdan soňra ody ýene güýçlendirip, hälki suwa salnyp goýlan tüwini gazandaky zatlaryň üstüne endiganja sepip rejelemeli . Üstüne-de gaýnag suw guýmaly, ol orta barmagyň birinji bognundan geçmeli däldir. Hemme zady ýetik salnan gazany gaýnatmaly . Tüwi suwuny mazaly çekensoň, ony agdaryşdyryp , pugta basyrmaly . Şeyle ýagdaýda takmynan 25-30 min-dan son tüwini oňat agdarmaly-da, ýene 10-15 min saklamaly . Tüwi basyrylyp goýlanda, gazanyň ody peseldilýar. Taýýarlamak üçin 1 kg tüwi , hersi 500 gr et bilen käşir , 250 gram ýag ( mesge saryýag . kunji ýagy , çigit ýagy), 2-3 düýp sogan, duz we burç gerek. Indi palawlaryn aýry - aýry gornüşleri dogrusynda gysgajyk durup geçeliň.
Toý Palawy
Toý palawy beýlekilerden känbir parhlanmaýar ol köp mukdarda bişirilýär. Şonuň üçin aşagy köýmez ýaly, atyljak başga bir gazanda gowrulýar. Taýýar bolup palaw tabaklara salnanda, eti dogralyp, üstüne goýulýar.
Gök Tuwili Palaw
Şalynyň birinji hasyly, ýagny gök tüwi elde dowlüp taýýarlanýar. Ony gyzgyn ýa-da gyzgyn suwda ezip goýmaly. Suwyny kemsiz alansoň, palaw üçin niýetlenen önümler salnyp gowrulan gazana tüwini rejelap salyşdyrmaly. Gaýnap suwyny çekenden soň, ony buguna goýmaly. 25-30 min-dan ýene agdaryp basyrmaly, oduny söndürmeli.
Mäşli Palaw
Bu hem ýokarky usulda bişirilýar. Tapawutly ýeri mäşi arassalap, suwda ýumşadyp goýulýandygydyr. Soňra arassalanan tüwi (700 g) bilen mäşi (300 g) garyşdyryp, bilelikde gazana atmaly.
Wermişelden Palaw
Adaty palaw ýaly bolup, diňe tüwi şol möçberde wermişel atylýar.
Beýili Palaw
Tüwiden oňurti arassalanan 3-4 sany beýi dogralyp, gazana atylýar. Taýyar bolansoň, beýi palawyň ýokarsyna çykarylýar, seýdibem, saçaga äberilýar.
Şalgamly Palaw
Onuň taýyarlanyş usuly şeyle: şalgam böleklenip salynýar we käşirini eti bilen bilelikde gowrulýar. Galan prosedura adaty palaw bişirilişi ýalydyr.
Towuk Etli Palaw
Bu görnüşli palawyň bişiriliş usuly öňküler ýaly bolup, diňe mal eti towuk eti bilen çalşylýar.
Saryýagly Palaw
Eti ilki bilen bir gazanda gaýnadyp, ýene bir gapda saryýagy eredip, sogany, eti hem käşiri ýaga salyp, bilelikde gowurmaly. Azajyk suw guýup, tüwini ýumşandan soňra, oduny söndürip, az wagtlap buguna basyryp goýmaly. Ýene-de suw guýup gaýnatmaly. Suwyny çekensoň, basyryp goýmaly. Etini özbaşyna oýkarmaly. Palaw saçaga getiriljek wagty, ýaňky eti maýda dograp, her çanagyň üstüne goýuşdyrmaly. Ýene bir zady ýatda saklaň: suwy öňki usulda we öňki ölçegde guýmaly: kişmiş (100g), burç, sarymsak ýaly goşmaça tagamlyklary, duruşde gowrulansoň tüwiden öň salmaly.
Kunji Ýagly Palaw
Künji ýagyny birkemsiz gyzdyrmaly. Ýüzüne çykan köpügi aýyryp, ýagy ta gyzyl renke gelýänçä ýakmaly. Soňra etdir käşirini, soganyny salyp, biraz gowurmyşlamaly. Tüwisini atyp, gaýnadyp, suwyny çekdiren soň, üstüni basyryp goýmaly. Taýyar bolanda ýaz salatyny-da palawyň ýany bilen saçaga äberseň, juda tagamly bolýar.
Guýruk Ýagly Palaw
Bişirilişi adaty palawlar ýaly. Tapawudy böleklere bölünen guýruk ýagy ilki özbaşdak, soňra dogralanan et bilen belikde gowrulýar.
Ýilikli Palaw
Munuň üçin ilki sygyr sünküniň ýiligini almaly (300g). Ýilik ýagyna gowurmyşlanan etin üstüne palawa gerekli önümleri atyp gowurmaly. Soňky prosesler adaty palawyňky ýaly.


text:
Isgender Zülkarneýn
Isgender Zülkarneýn ((Makedonca: Александар Македонски) (Aleksandr Makedonski), (iňlisçe: Alexander the Great). Asyl ady Aleksandr III Makedoniýaly.
Isgenderiň hökümdarlyk titullary: Makedoniýanyň Basileusy, Ellin ligasynyň Gegemony, Persiýanyň şahinşahy , Müsüriň faraony we Aziýanyň hökümdary.
Isgender b.e. öň 356-njy ýylda Pella şäherinde dünýä inipdir. Isgender öz kakasy Filip II Makedoniýalynyň tagtyna b.e. öň 336-njy ýylda geçipdir. Isgender b.e. öň 323-nji ýylda heniz 32 ýaşyndaka Wawilonda aradan çykýar.
Isgenderiň ejesi ady Olimpia bolup, ol grek Neoptolemus I gyzydyr.
Issa söweşi[üýtget]
Gawgamela söweşi[üýtget]
1 oktýabrda 331 MÖ Isgender Zülkarneýniň we Persiýa padyşasy Dariý III arasynda Gawgamela (häzirki wagtda Mosul, Yrak ýakynlarynda) atlandyralan ýerde bolan bir söweş. Bu söweşiň netijesinde Persiýa Imperiýasy ýykyldy.
Busefal[üýtget]
Busefal (latynça Boukέφaλoς Bucephalus 'öküz kelleli') - Isgenderiň atynyň ady.


text:
Buddaçylyk
Buddaçylyk.
Buddaçylyk iň gadymy dünýä dini hasaplanýar. Ol hinaýana we mahaýana atly iki ugra bölünýär. Bulardan başga-da lamaçylyk hem buddaçylygyň bir ugrudyr. Buddaçylygyň esasy düzgüni şulardyr: bu dünýä ejir çekmekdir; adamyň islegleri we hyjuwlary ony ejir çekmäge mejbur edýär; hyjuwlaryndan halas bolan adam aýratyn bir hala (nirwana) düşüp, Hudaý bilen birleşýär, halas bolýar.
Buddaçylyk adamy öz şahsyýetini kämilleşdirmek ugrundaky göreşe çagyrýar. Onuň taglymatynyň merkezinde şahsyýetiň ruhy haly durýar. Buddaçylyk adamlary kastalara bölmeýär, ol dünýäni özgertmäge, kämilleşdirmäge çagyrmaýar.
Buddaçylyk Hindistanyň üsti bilen Seýlona, Birma, Siama, Indoneziýadaky adalara, Hytaýa we Ýaponiýa ýaýrapdyr. Afrikada ýerli dinler hem köp ýaýrandyr.


text:
Jamaldin Hojanyýazow
Jamaldin Abdulhalitowiç Hojanyýazow (rus. Джамалдин Абдухалитович Ходжаниязов; 18 iýul 1996, Baýramaly) — türkmen futbolçy, rus «Zenit» futbol toparynda we Russiýanyň milli futbol ýygyndysynda (U17) oýnaýar. Ýewropa U17 çempiony (2013).
1996-nji ýylyň 18-nji iýulda Mary welaýatyň Baýramaly şäherinde dogulýar.
Ilkinji tälimçisi - Grigoriý Rozyýew. Daşkentyň "Çilnazar" sport mekdepi gutordy.
Tolýati "Akademiýa" komandasynyñ düzüminde futbol oýnap başlaýar. 2013 ýylyň fewralde Sankt-Peterburgyň "Zenite" barýar.


text:
Kristadelfianlar
Kristadelfianlar (Mesihdäki doganlar, Christadelphians) – bu üçbirlik dogmatyna degişli bomadyk Mesihi imanlylar topary bolup, ABŞ-da 19-njy asyrda doktor Jon Tomas tarapyndan döredildi. Olaryň häzir dünýäniň ähli ýurtlarynda eklesialar ady bilen agzalary hem-de ybadat ýygnanyşyklary bardyr. Umumy garaşsyz bolan sanawy dünýäniň Kristadelfianlar agzalarynyq 60,000 golaýa ýetirilmekden ybaratdyr [1][2]
IMANLARY[üýtget]
Olaryň esasy imany şulardan ybarat:
- Bibliýa – bu Hudaýyň ruhlandyran sözüdir
- Isa Mesih Hudaýyň Ogludyr, ýöne Hudaý däldir we Ondan öň dünýäde doglan däldir
- Mesih ýere dolanyp geler hem-de Hudaýyň Patyşalygyny ýerde berkarar eder
- Ölüm – bu beýhuşlykdyr – olar janyň ebediligini inkär edýärler we şertleýin ebediligine ynanýarlar
- Dowzah ýöne mazary aňladýandyr
- Baptizm – bu uly ýaşda bolup, suwa doly derejde çümdürilip çokundyrylmadyr
- Mukaddes Ruh – bu şahsyýet bolman, eýsem Hudaýyň güýjüdir
- Şeýtan – bu janly şahsyýet bolman, eýsem ynsanyň erbet işidir. [3].
Olaryň imanynyň iň meşhur bolan tassyknamasyny „Bibliýanyň Esaslary“ atly kitapdan tapmak bolar. Bu kitap olar tarapyndan 50-den gowrak dilde terjime edilip çap edilendir [4][5].
TAGZYM[üýtget]
Kristadelfianlar Mesihiň ölümini ýatlamak bilen, hemişe çörek döwme däbini geçirýärler. Olar öýlerde we uly bolmadyk ýygnak ýerlerinde duşuşýarlar. Olaryň hyzmatlary ýönekeýdir hem-de Hristiançylygyň birinji asyrdaky bolşuny berjaý etmäge çalyşýarlar. Olaryň merkezi dolandyryjysy bolan adamy ýokdur we her ybadat ýygnanyşygy (eklesiýa, ecclesia) öz-özüni dolandyryjy görnüşindedir.
BEÝLEKI MAGLUMATLAR[üýtget]
Kristadelfianlaryň harbyda inkär edilenleri hyzmat etmekde dowamly taryhy bardyr.[6]. Bu jemgyýet ummasyz sanly neşiri çykardy, olaryň sanynyň gutarnykly derejesi 800 neşirlere golaý giňden ýaýraýar [7].
- ↑ en: Christadelphians
- ↑ tr: Kristadelfianlık
- ↑ Olaryň Şeýtan baradaky ynamy – bu olary beýleki Mesihi toparlardan aýra salmakdyr. Kristadelfianlar üçin Şeýtan babatda seret Fred Pearce Do you believe in a devil?
- ↑ Duncan Heaster Bibliya – bu yeketak abray
- ↑ Hoş Habary - bu nämäkä?
- ↑ John Botten The Captive Conscience Birmingham (9780851891514)
- ↑ Kristadelfianlar edebiýatynyň doly sanawy üçin seret Christadelphianbooks.org


text:
Proaktiw
Proaktiw- Tasirli adamlaryng birinji endigi. Belkem Allatagallanyng adama beren hasyetlerining ing esasydyr. Haywana sen action,tasir edengde ol yekeje hili reaction beryar. Ursang gachyar,hapa sögünseng hiç jogap berenok.Yagny haywan reaktiv.Yöne adam beyle dal. Hiç kim adamyng ruhy halatyny uytgedip bilmeyar, başgalar yeke action edyar,yöne reaction bermek seng elinde,reaction bermek hususynda sen garaşsyz.Mysal uchin shuwagt dostyma kakasy kayyapdir, aslynda ol ony hak edenok.Onam keypi bozuldypdyr,sebabi ona kakasy doly dushunenok,dushundurmane de guyji yetenok. Yöne keypini bozmak ya da bozmazlyk onyng öz elinde. Ine shu garaşsyzlyga dushunyan, we keypini bozmayan adama proaktiv diyilyar.


text:
Türkmenistanyň prezidenti
Saparmyrat Nyýazow Ataýewiç[üýtget]
Saparmyrat Atayewic Nyyazow 1940-njy yylda Asgabat etrabynyn Gypjak obasynda doguldy. Milleti turkmen. Bilimi yokary, hunari - inzener-energetik. Zahmet yoluna 1959-njy yylda baslady. 1967-nji yylda Leningradyn politehniki institutyny tamamlandan son, Buzmeyin GRES-inin ussasy, uly ussasy bolup isledi. 1970-nji yyldan 1985-nji yyla cenli partiya we sowet organlarynda jogapkarli wezipelerde isledi. 1985-nji yylda ol Turkmenistan Ministrler Sowetinin Baslyklygyna bellendi, sol yylyn dekabrynda bolsa Turkmenistan Kommunistik partiyasynyn Merkezi Komitetinin plenumynda TKP MK-nyn birinji sekretarlygyna saylanyldy. 1990-njy yylyn 27-nji oktyabrynda ahlihalk saylawlary netijesinde ol respublikanyn prezidentligine saylandy. 1991-nji yylyn mayynda Dunya turkmenlerinin gumanitar birlesiginin prezidentligine saylanyldy. S.Nyyazow ykdysady we syyasy ylymlaryn doktory, professor, Turkmenistan Ylymlar Akademiyasynyn akademigidir. Halklaryn arasyndaky dostlugy we parahatcylygy pugtalandyrmakda bitiren hyzmatlary goz onunde tutulyp, S.A.Nyyazowa birnace abrayly halkara bayraklary berildi. Saparmyrat Nyyazow Magtymguly adyndaky Halkara bayragynyn birinji laureatydyr. Ol Turkmenistanyn in yokary tapawutlandyrys derejesi bolan Turkmenistanyn Gahrymany diyen hormatly adyn we “Altyn Ay” medalynyn uc gezek eyesidir. 1995-nji yylyn yanwarynda gecirilen ahlihalk referendumynda turkmen halky nobatdaky saylawlary gecirmezden Prezidentin ygtyyarlyklaryny ikinji mohlete uzaltdy. 1999-njy yylyn dekabrynda bolan Halk Maslahatynyn, Milli Galkynys hereketinin we Yasulular maslahatynyn bilelikdaki Mejlisi Saparmyrat Turkmenbasyny Turkmenistanyn omurlik Prezidenti diyip yglan etdi. Bitaraplyk ayynyn 21-ne yuregi durup tarpa tayyn aramyzdan gitmeli boldy. Yazan kitaplarynyn sanawy Ruhnama, Ruhnamanyň ikinji kitaby, Meniň ruhybelentlik baharym, Türkmenistan bagtym meniň, Türkmeniň baş eýýamynyň ruhy, Mähribanlarym we Türkmen ilim aman bolsun
Gurbanguly Berdimuhammedow Malikgulyýewiç[üýtget]
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhammedow Malikgulýýewiç. Ol Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy aradan çykandan soňra wagtlaýýnça prezident diýip yglan edildi. We Türkmenistanda baýdak aýýnyn 11-ne geçirilen Prezidentlik saýlawyňda 89.12% ses alyp halk maslahaty tarapyndan prezident saýlaňdy. Ol prezidentlik kaşamyny ýerine ýetirip prezidentlik işine başlady. Berdimuhammedow Ahal welayatynyn Gökdepe etrabynyn Baharab obasynda 1957nji yylda doguldy. Ol Türkmen Döwlet Lukmançylyk Uniwersitedinden uçurym bolandan son, dişçilik karine başlady. 1992de ol Lukmaçylyk Uniwersitedinin Dişçilik fakultedinde işe başlady. 1995 yylda Saparmyrat Türkmenbaşynyn karary bilen Saglyk Ministirliginin dişçilik bölüminin başlygy boldy. 1997-de Saglyk Ministri we Premyer Ministri wezipesine 2001nji yylda geçirildi.
Berdimuhammedow dalashgarlerin biri bolup her bir etraplarda, shaherlerde oz meyilnamasy bilen cykysh etdi. Ol oz meyilnamasynda ashakdaky zatlary durmusha gecireris diyip agzap gecdi.
- Turkmenistanda her bir rayata internet elyeterli bolmaly.
- Pensiya, aylyk haklaryna tazeden seredilmeli.
- Talyplaryn okayan 4 yyllyk okuwlary 5 yyl etmeklik.
- Mekdep okuwcylaryna 10 yyllyk bilim bermek.
- Talyplaryn alyan "Talyp haklary"ny kopeltmek.
- Kop cagaly ayal gyzlara komek pul berilmegi we shuna menzesh zatlar meyilnamasynda bar bar.


text:
@Bolupbiler: Men ol goshgyny Yone degishme diyip yazdym. Beyle uzajagny bilen bolsam yazmazdym.
@Darwin: Degishme ya megishme bolsun tapawudy yok! men Tankytlajakk
@Janpena: Menem Kem galmayan sizden, Hany yazyberin bakaly
@Emerald Lady: HihHiyy Urush bolyarrr.
@Bawyl_Dali: Darwin dinle goch yigit. Men shu Bolupbiler agan goshgularna 3el 3goz 3ayak bilen garashyan. Barey Toparynam alda Yore shutaydan
@Anjelinajolie: Betinden we Gytyndan temalarmy pozman Hayshhh..
@bagban: Eww bu yene sho ahlaksyz temasyny achypdyr. inci, suray, mnVsn, turkmentug, dilara, harceleur, hulk, plany, neme dagylar gayrat edip minuslaly shu Anjelinany.
@Turkmentug: Dogry diyyan Bagban
@Yazlale: 1000e yetmese yagday kyn eken barde.
@Darkroom.Posse: Indikide shahsyda yazamda jogap ber, son minuslamarn
@Taxi Driver: Eww ayryl onumden adam namane guwanyan beyle??
@A Memory (MrShirkhan): Balyma guwanyan eshitdinmi. Seni ballarym we Medallarym bilen Yumurarnn
Nabelli bir agzanyn @Moderatordan bir zat haysht etmezden on dushurilen Suraty
@mnVsn: Belki kop kishi gamgyndyr shu wagtlar. Guldurip bilen bolsak men Baglty. Sglgnz! )kkk
Halanan (50)