text:
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
09:43
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
03:34
-
-
-
-
-
-
-
keshe 23:23
-
-
-
-
-
keshe 22:05
-
-
-
keshe 21:35
-
-
-
-
-
-
-
-
keshe 20:12
-
keshe 19:58
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Serik Aqsuńqaruly: Qazaqtyń ulttyq kody – qara óleńde!
NUR-SULTAN. QazAqparat – Aldaǵy 2020 jyly Abaıdyń týǵanyna 175 jyl tolady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ulttyń uly tulǵasynyń osynaý aıtýly datasyn tutas el bolyp, memlekettik deńgeıde atap ótý kerektigin aıtqan edi. Sonymen qatar, Memleket basshysy shyn máninde qazaq bolmysynyń aınasy sanalatyn Abaı murasy «Rýhanı jańǵyrýdyń» mańyzdy baǵdaryna aınalýy tıistigin de alǵa tartqan bolatyn. Osy tóńirektegi áńgime belgili aqyn Serik Aqsuńqarulymen suhbatta da sóz boldy.
-Seke, Abaı sııaqty alypty túsiný de, taldaý da ońaı emes. Aqynnyń aldaǵy 175 jyldyq toıy qarsańynda Siz de uly babamyzǵa bir ret oralyp jatqan shyǵarsyz?
-Men oralyp jatqan joqpyn. Ol qazaq halqynyń tereńinen qaınap shyqty da, dúnıejúzilik poezııanyń injý-marjanyn tula boıyna sińirip alyp, kir jýyp, kindik kesken ata jurtyna qaıta oraldy. Másele osy – qaıta oralýda jatyr. Álemdik rýhanııat – túpsiz muhıt; ol adam balasyn baýyryna altyn basqan aıdahar syndy aldap, arbap tarta beredi. Qunary mol, topyraǵy tekti eldiń tegeýrindi tulǵasy ǵana osynaý uly muhıttyń tereńinen júzip iship, jaǵalaýdaǵy ultaraqtaı jer – ultyna qaıtyp oralady. Abaıǵa qarańyz: Eýropanyń esigin aıqara ashyp, alar qazynasyn oljalap, Saharasyna qaıtyp keldi. Pýshkın men Lermontovtyń, Gete men Mıtskeevıchterdiń kóleńkesinde qalyp qoıǵan joq. Qara úzip shyqty! Batysy – Shyǵysyna, Shyǵysy – Batysyna aınaldy! Týǵan el, shyqqan shańyraǵyna qaıta orala almaı, iz-tússiz joǵalyp ketkender, zym-zııa quryp ketip jatqandar qanshama?! Qanshamasy iz-túzsiz joǵalyp jatyr áli?
Abaı tezge sala almaǵan jurtty men salam ba, dep endi ózime keleıin: óleńdi 13 jasymnan jazyppyn. Qara ter bolyp, qınalyp jazamyn, eliktep-solyqtaý kezeńinde men de kóp júrdim. Nebir uly aqyndardyń shahqar (shedevr) dúnıelerine men de talaı kóshirme jasap máz bolǵam... Qazir bárin tastap, Abaıǵa bet túzep kele jatqanymdy ishim sezedi. Muny Qasıetti Kitapta «Adasqan uldyń týǵan oshaǵyna qaıtyp oralýy» deıdi. Abaı - Alashtyń avtoportreti! Alyp Rentgeni! Bárimiz de keýdemizdi ashyp, sonyń aldynda turmyz. Іshimizde nendeı dert? Ózegimizde qandaı órt? Bári sodan kórinip tur!
- Sonymen ózińizdi Abaımen salystyrǵanda neni baıqaısyz? Ókinesiz be, álde qýanasyz ba? Abaıdan beri qazaq qanshalyqty ósti?
-Abaıdyń qara tomyn ashqan saıyn ózimniń aqymaqtyǵymdy Hám darynsyz, kúldi kómesh kúıkiligimdi ańǵara bastaǵandaımyn... Bas qoıyp oqymaıtynym – sodan! Myna opasyz dúnıeden kóresinińdi kórgen saıyn Abaıdyń kitabyn jańa ashqandaı bolasyń! Basyna kún týǵanda ǵana Allasyn eske alatyn, ólimge bola týǵan mańdaıy qýshyq pende qusap, men de taǵdyrdyń tálkegine túskende Abaıdyń qara tomdaryna úńilemin... Dertime odan basqa daýa tappaı baramyn... Abaıdy alpystan asqannan keıin oqý kerek; buryn túgin de túsinbegen ekem?! Qur bosqa ótken ǵumyr deıdi muny, bul – ókinishti...
Qazirgilerdiń kópshiligi onyń atyn bireýlerdi qorqytý úshin, óziniń «ǵulamalyǵyn» kórsetý úshin aıtady. Oqymaǵan, múlde! Oqysa da bir sózin de túsinbegen! Baıaǵydaǵy men qusap, betinen qarpyp óte shyqqan... Abaıdy túsingen, Abaıǵa tushyńǵan úsh-tórt qazaqty bilem: Birinshisi - Álıhan Bókeıhan men Ahmet Baıtursynov, sodan soń -Muhtar Áýezov penı Muhtar Maǵaýın, Táken Álimqulov...
«Abaı jóndi aqyn emes, odan Mahambet myqty, «Abaı joly» jóndi roman emes» - dep kóıitip júrgen keraýyzdar da bar bizde. Mundaıdy ıspan jazýshysy Hose Ortegı-ı-Gasset «Arıstofobııa aýrýy» deıdi. Bul degenińiz – ulttyń óz ıigi jaqsylaryn ıttiń etindeı jek kórip, ónege tutpaýy, adamzattyń eń basty qundylyǵy Kemel Adamdy («Insanı kamıl» - arabsha) tárk etý degen sóz!
-Elimizdiń astanasynda Azııa jazýshylarynyń forýmy ótti ǵoı. Sol týraly oılaryńyz qandaı?
-Iá, kópten kútken Azııa aqyn-jazýshylary forýmy da máresine jetti. Sóz kóp.
«Dýlat Isabekov taıaq ustap qalypty ǵoı?!» dep máz-máıram bolǵandar da bar. Sonda olar jazýshynyń shyǵarmasyn oqymaıdy! Sýretin ǵana kóredi?!
«1973 jyly Azııa-Afrıka jazýshylarynyń forýmy ótkende bizde nebir injý-marjandar bar edi, qazir túk joq qoı?!» dep jatyr! Bizde Maǵaýınniń baryn, Isabekov pen Nurjekeevtiń, Segizbaev pen Dáýtaev, Nurmaǵanbetovtiń de baryn da bilmeıdi! Álemniń bizden áldeqashan ozyp ketken, qolymyzǵa eki ókpemizdi ustap, áli kúnge deıin shańyn qaýyp qýyp, jete almaı júrgen jurttarda Israıyl, Temirhan men Ulyqbektiń, Járken men Esenǵalı, Meıirhan, Svetqalı, Ertaılardyń, Ǵalym,Tynyshtyqbekterdiń de joǵyn da bilmeıdi eken?!.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Azııa qalamgerleriniń І forýmynda sóılegen sózi de bizdi birqatar oılarǵa jeteleıdi. Shynynda, Jahandaný dáýirinde Azııa syn-qaterlerge laıyqty tótep bere otyryp, ózine tán biregeı erekshelikterin saqtap keledi. Rýhanı baılanystardy keńeıtý – jańa zamandaǵy Azııa halyqtarynyń birtutastyǵynyń kepili. Prezıdentimiz aıtqandaı, aqyn-jazýshylar bul úrdisti qoldap, álem halyqtarynyń yntymaq-birligin nyǵaıtýǵa úles qosýǵa tıispiz.
Jalpy Azııa Eýropanyń ǵajaıybyn emsheginen sarqa emip, tula boıyna sińirip alyp edi, al, ol osy kúnge deıin onyń ýyzynan dám de tata almaı otyr. Forýmnan túıgen oıym – osy.
Kóńildi kúpti etken bir nárse, men sol forýmnan Aıagúl Mantaıdy kóre almaı qaldym. Máskeýde ǵoı ol, qazaq ádebıetindegi qanatty, talantty qyzdardyń biri! Biz ony Máskeýde qańǵyrtyp qoımaı, astanaǵa shaqyrýymyz kerek! Úı berip, jazýyna jaǵdaı jasaýymyz kerek-ti. Azııadan jınalǵan jaqsy, jaısańmen terezesi teń otyryp, sóılese alady ǵoı ol?!
-Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý» men «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy aqyn -jazýshylarǵa rýh bere aldy ma? Sotsıalızm tusyndaǵydaı, Abaı dáýirindegideı sóz zergerlerin qurmetteý dástúri orala ma?
-Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrýdy» jarııalaǵan kúni Alash úshin, Táýelsizdikti jarııalaǵan kúndeı, - tarıhı kún boldy! Sol kúni Feısbýkte otyrǵam. Tańǵy saǵat 6.30-dyń kezi. Arqam dý ete tústi! Remrandttyń «Adasqan balanyń atajurtyna qaıtyp kelýi» degen tarıhı kartınasy kóz aldyma keldi. Saǵat 10-ǵa qaraı qalta telefonyma oblys ákimi Erlan Qoshanov qońyraý shalyp tur: «Rýhanı jańǵyrýdy» estidińiz be?» deıdi. «Nege estimeıin? Men bul kúndi qanshama jyl kúttim?» dedim de, tań aldynda jazǵan jyrymdy oqyp berdim:
ADAM
Saıtany azǵyryp,
Jumaqtan qulǵanadaı qýylyp,
Tentirep kep Jerge tiregen tabandy;
Bastan keship qaýymdyq,
Fedaldyq-patrıarhaldyq,
Kapıtalıstik,
Fashıstik,
Kommýnıstik zamandy;
Oryssha—«Chelovek»,
Ispansha—«Personas»,
Aǵylshynsha—«Human»,
Frantsýzsha—«Personnes»;
Qazaq qana: «Adam» degen – Adamdy!
Kórgen jurtpyz kóresindi, joqtyqty.
Kóringen ıt bizge nege soqtyqty?!
«Іnjildegi» «Adam» degen asqaq sóz –
Qazaqtiki!
Basqa tilde joq, tipti!
Dúnıeniń ǵajaby da –
Bizdiki!
Azaby da –
Bizdiki...
Umytpasam, 2017 jyldyń sáýiriniń 12 ekinshi juldyzy-aý deımin? Oblysqa Qoshanovtyń ákim bolyp kelgenine sanaýly-aq kúnder bolǵan. «Ómirimde birinshi ret aktıv jınalysyn ótkizeıin dep jatyrmyn? Kelip, kósile bir sóılep berseńiz?» dedi. Keshe shyqqan «Rýhanı jańǵyrýdy» qaraǵandylyqtar erteńine respýblıkada birinshi bolyp qaǵyp áketti...
Sodan beri elimizde ulttyq rýhty kóteretin qanshama iri oqıǵalar ótti. Jazýshylar odaǵynyń ózi úsh forým ótkizip jiberdi! Bireýine Prezıdent Q. Toqaev qatysyp, qazaqsha kósilip sóılep berdi. Buryn-sońdy mundaı boldy ma?!
- Siz áleýmettik jelide jıi jazasyz. Feısbýk kitap shyǵarýdan tıimdi me? Sońǵy ret alǵan qalamaqyńyz týraly aıtsańyz?
- Áleýmettik jeliniń aıtary kóp. Qalamdastarymnan oǵan alǵash otyrǵan Ulash (U. Esdáýlet). Biz keıindeý keldik oǵan. Balalar:
-Siz týraly jazypty ǵoı? Oqydyńyz ba?- deıdi bir kúni.
-Ne dep? Maqtap pa?- deımin alpysqa kelgenshe bir maqtaý estı qoımaǵan sorly basym.
-Joq...,-deıdi kúmiljip.
-Jamandap pa taǵy da?!.
-Iá...
-Qaı jerde?- dep suradym bir gazette shyǵar dep.
-Feısbýkte...
-Ol ne taǵy?!.
-Áleýmettik jeli...,- dedi balalar.
-«Áleýmettik jeli» degen ne?!
Aqyry men túsinbegen soń balalar:
-Sotsıalnye setı,-deıdi orysshylap!
Oqyp qarasam, maǵan aıtpaǵan sózi, jappaǵan jalasy joq! Sodan eregisip men de kirdim oǵan! Sonda otyryp, «Feısbýktegi fánı jalǵan» degen kitap ta jazyp shyqtym tipti... Ony Meıirhan Aqdáýlet «Adyrna» jýrnalynyń birneshe sanyna jarııalap jiberdi. Buryn jazǵan-syzǵanymy kompıýterge balalaryma jalynyp, ázer bastyrýshy edim, ózime jaqsy boldy osy...
Mynaý óleń sonyń bir dáleli:
HH-shy ǵasyr elden nege jeridi,
Kórmeı bizdeı serini hám perini?
Jańa ǵasyr kele salyp, o, ǵajap,
Oılap taýyp áleýmettik jelini,--
Alqymdaǵy Aısberg eridi...
Dúrs-dúrs etken etikterdiń izinde,
Qaldy Tarıh – Qara tańba júzinde.
Áne, ıÝnna Morıts te otyr Feısbýkte,
(Elý jyldaı bolǵan «Qara tizimde!»)
«Qara tizim» qaldy ótken ǵasyrda.
Bolǵan onda Qasym da.
Bárimiz de júrdik «Qara tizimde»,
(Maǵjan júrgen, biraq, onyń basynda!).
Jańa ǵasyr, – basylmaǵan jeligi,
Oılap taýyp áleýmettik jelini, –
Aısberg eridi...
Júre bersin haltýrık te, qaıtesiń?
Úre bersin...
Keshshi – kee-perini?!
Reseıde – ıÝnna Morıts otyr ǵoı?
Qazaqstanda – Aqsuńqardyń Serigi...
- Seke, kelesi suraǵym mynandaı. Nelikten aqyn-jazýshylar emes, qyzmetten ketken memlekettik qyzmetkerler eldiń joǵyn joqtaýǵa áýes?
-Eldiń joǵyn ejelden aqyn ǵana joqtaǵan! Epostan bastap, jyraýlar poezııasy men zar zaman aqyndaryn bir sholyp shyǵyńyz! Qyzmetten ketkender, bılikke ókpeliler, jalǵan, jasandy oppozıtsııanyń bir túsigi! Eline jany ashyǵan adam emes olar, mansabynan aıyrylyp, qanatynan qaıyrylyp qalǵan sormańdaılar ǵoı! «Elim-aı!» deıdi, «Jerim-aı!» deıdi...Sony at ústinde júrgende nege aıtpaǵan?!
Qazaq – aqyn halyq! Biraq, óziniń qadirin ózi bilmeıdi! Bular qanattylarynyń, talanttylarynyń sońyna shyraq alyp túsip, ósekteıdi! Óz uldaryn ózderi baǵalamaıdy.
Aqynnyń jumys orny – jazý ústeli. Ol eshkimdi jaǵasynan ustap, kóshege súırep shyǵara almaıdy! Allanyń ony mańdaıyna jazǵan jalǵyz mıssııasy – óziniń sheri men shemenin, shattyǵy men kúmánin jyrǵa orap, jalǵannyń jaryǵyna shyǵarý. Sony júregimen sezingen jurt kóshege shyǵa ma, joq, álde, as úıde ottyryp, «tóńkeris» jasaı ma, bul – árkimniń óz sharýasy.
Aqynnyń pasporty – azamattyq lırıkasy. Qazirgi qaraqurttaı qaptaǵan óleńshilerdiń bárine tán osaldyq – azamat bolmaı jatyp, aqyn bolsam dep aramter bolyp júrgendigi. Arǵy, bergi klassıkalyq ádebıetke júgirte kóz salsańyz ,adamzatty alań oıǵa salyp, mahabbat pen ádilet sezimi tórtkúl dúnıeni tebirentken nebir iri-iri tulǵalar aldyńyzdan shyǵady. Gomer, Gete, Pýshkın, Abaı, Dostoevskıı, Maǵjan, Qasym, Gabrıel Garsııa Markes, Muqaǵalı... Qý qaraqan basynyń oıy men muńyn «jyrlaıtyn» usaq-túıek pende Ádebıet deıtuǵyn Álemdik Rentgen aldynda keýdesin ashyp turýǵa tıis emes! Tursa – kúıkiligi kórinip qalady...
Ótken bir quryltaıdy zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Muhtar Maǵaýın qorytyndylap edi. «Totalıtarlyq zaman tusynda, - dedi ol, - Qazaqstan Jazýshylar odaǵy qazaqtyń ulttyq partııasy boldy. Ony endi jasyrýdyń keregi joq. Halyqtyń rýhyn, mádenıeti men tarıhyn, bárin biz ustap turdyq». Ras sóz! Totalıtarlyq tepkiniń tusynda basy tómen túsip, aıdaǵanǵa júrmegen biren-saran pende bolsa, ol qazaq jazýshylary edi. Stalındik repressııada kókteı qyrylǵan da osylar-dy. Kókiregimen kók tiregen Kolbınniń betin qaıtaryp, kózin shúqyǵan da osy Qazaqstan Jazýshylar odaǵy bolatyn...
Odaq qazir de sondaı bolýy kerek! Sondaı bolady áli!
Dúnıedegi eń jaman indet – ulttyq hám adamzattyq qundylyqtarǵa «ıt kórgen eshki kózdenip» (Abaı), órshelene qarsy shyǵý eken! Osynda kelip-ketken ákim ataýlynyń bárine «lápbaı, taqsyr!»-lap, aýylyn jaǵalaı jamandap, kózge shyqqan súıeldeı bolǵan bir teksiz kók ezý maǵan murynyn shúıire qarap, « – Óı, senderdi – qoı! Biz bilemiz ǵoı bárin...»-dep qoıyp qaldy. « –Ne boldy?!». « – Senderdiń Ábish Kekilbaılaryń patshanyń qolynan súıgen...». Basqadan da estip júrmin ǵoı, dál osy súmelekten mundaı sózdi kútpegem: «Áı!-dedim ózimdi ózim ázer ustap, – Ábish – kim?! Sen – kimsiń?!.Uly tulǵanyń tizesine boıyń jetpeı turyp, onyń aq shalǵan basyna qarama, – moıynyń úzilip ketedi!».
... Al, siz maǵan eldiń sózin qyzmetten ketken, mansabynan aıyrylǵan, jalǵan, jaltaq, jasandy «oppozıtsııa» aıtyp jatyr deısiz... Álde, ádeıi sóıleteıin dep otyrsyz ba... Onda ǵafý etińiz?
- Siz aqynsyz ǵoı. Aqyn bolý azap pa, abyroı ma, ózi?
-Muhamed ǵ. s. s. «Menen keıin bu dúnıege paıǵambarlar kelmeıdi. Aqyndar keledi!» degen. Bul endi adamzat qoǵamdastyǵyndaǵy paıǵambarlyq mıssııany aqyndar atqarady degen sóz-di. Pýshkınniń «Paıǵambar» atty óleńinde Táńiri el-jurtyna bir aýyz lebiz aıtsam dep, qolyna qalam ustaǵan adamnyń kókiregindegi óli etti sýyryp alyp, onyń ornyna berisi – ultynyń, árisi – adamzattyń asaý rýhy atoılaǵan asaý júrekti at oınatyp qoıatyny haqynda aıtylǵan. Óleń emes – «Іnjildiń» hıkaıasy bul: Qudaıdyń osyndaı rýhanı operatsııasynan aman qalǵan adamnyń qulaǵyna tiri janǵa estilmeıtin sıqyr dybystar shalynyp, kózine ózinen basqa jumyr basty pendege kórinbeıtin qubylystar kórinedi. Onyń atyn Poezııa deıdi. Pýshkınniń ózin paıǵambardaı sezinetininiń túbi sol táńirlik tezden tórkindeıdi. Qolyna qalam ustaǵannyń bári jer baýyrlamaı, ózderin Pýshkın-Abaısha, Maǵjan-Qasym-Muqaǵalıdaı ustaǵanda, Alla adam balasynan dál búgingideı teris aınalyp ketpes edi...
Pýshkınniń Paıǵambarynyń tebirenisine kenelip, tereńine boılaı almaǵan pendeniń qolyna qalam ustaýǵa haqysy joq! Maǵaýınder sol tuńǵıyqtyń tereńine jetken soń telegeı teńizdeı tebirenip, Jazýshynyń Paıǵambarlyq Mıssııasyn atqaryp júr...
Qazaq poezııasy – qara óleńimen qasıetti! Basqasyn aıtpaǵanda, halyqtyń qara óleńindegi ǵashyq jigittiń súıgen qyzyna «Syrǵańdy qaıyq qylyp, ótkiz meni...» degen bir joldyń kórkemdik qýatynyń ózi qandaı? Álem ádebıetinde bar ma osy sóz?!. Mundaı sıqyr jyrlar qanshama? Ulttyq jyrymyzǵa eýropalyq óleń mádenıetin sińirgen Abaı da onyń tabıǵı ólsheminen attap ketken joq-ty. Qaıta ony odan saıyn baıytyp, tereńdetip, kemeldendirip ketti. Odan keıingi Maǵjan, Іlııas, Qasym, Muqaǵalı, Tumanbaı, Qadyr, Saǵı, Ótejan, Farızalardyń klassıkalyq shyǵarmalarynyń bári de osy qara óleńniń jemisi!
Qazaqtyń ulttyq kody – qara óleńde! Dúnıejúzi poezııasyndaǵy óleń ólshemderiniń ishinde eń kemeline kelgen úlgisi de osy bizdiń qazaqtyń qara óleńi. Biraq, ony bizden basqa eshkim bilip jatqan joq. Bilmegeni jaqsy. Endi ózimizdiń balalar sony byt-shyt qylmaq. Qazaq jyryndaǵy eń basty reformator Abaı ǵoı?! Ǵalamda HH-synshy ǵasyrdyń Gomeri atanǵan Jambyl bar ma? Bizden basqada joq qoı ol!
Mine, qazaq poezııasy degen osy! Men sol atam týraly «Abyl-nama» degen poema jazdym, 2016 jyly «Qazaq ádebıetine» shyqty. Osyndaǵy qalamdastarymnyń bireýi sonyń astaryna úńilip, maqtamaı-aq qoısyn, bir synı pikir aıtýǵa jaramady...
Aqyl, parasat, oı-tolǵam, kisilik, daryn, talant – basy jumyr pende balasyna Qudaıdan ǵana keledi. Basqa eshqaıdan kelmeıdi! Táńiri sanasyna sańylaý, daryn, talant bermegen jazarman basqa jazýshynyń jazǵan dúnıesine qaramaıdy: onyń súringen, búlingen kezin ańdyp, syrtynan ósek, ǵaıbat aıtyp, soǵan máz-máıram bolady. Óziniń jazǵany túkke turmaıtyn shımaı-shatpaq ekeninde jumysy joq. Ádebıet deıtin qasıetti dúnıeniń bir qasireti osy. Álem ádebıeti degen uǵymdy aınalysqa kirgizgen Gete. Nemistiń uly jyrshysy ultynyń ýyzyna qanyp, tereńine júzip, kemeline kelgende onyń qulaǵyna Quran áýenderi shalynady. Bizdiń qazaqta Shyńǵystaýda týyp, shyrqaý kókke kóterilip, álem ádebıetine at shaldyrǵan – Abaı! Áýezov!
Ultynyń qunarynan qýat almaǵan pende álem azamaty bola almaıdy. Allaǵa bas ımegen, arýaqqa arqasy qozyp, qazaq ádebıetiniń ótkeleginen óte almaǵan qazaq álem ádebıetiniń esigi túgili, tesiginen de syǵalaı almaıdy.
Táken Álimqulov Máskeýge, oqýǵa keterde Qasymmen (Amanjolov) aqyldasady. «Men qıyr asqanda, osyndaǵy qurby-qurdastarym menen ozyp ketip, men solardyń sońynda qalyp qoımaımyn ba?!» dep surapty. Sonda Qasym: «Soǵysqa attanǵanda men de sen qusap ýaıymdaǵam. Qaıtyp kelsem, bári baıaǵydaı, bári sol ózimniń qoıyp ketken orynynda otyr! Sen qaıtyp kelgende olar sol óziń qoıyp ketken orynyńda otyrady!» degen eken.
Qazaq ádebıeti joıqyn daýyl aldynda tur; Máskeýden – Aıagúl Mantaı, Sank-Petrbýrgten – Aqerke Asan keledi; sol kúni ulttyq ádebıet 180 gradýsqa ózgerip sala beredІ! Al, biz osy ornymyzda otyramyz!..- Áńgimeńizge rahmet! Aıtaryńyz taýsylmasyn!
- Almatyda túrki álemi kınofestıvali ótýde
- Almatyda «Uly dala eli» Halyqaralyq etnofestıvali ótti
- Jambylda «Jomart júrek» syılyǵynyń ıegerleri marapattaldy
- Qyzylordalyq jigitter ulttyq at sporty oıyndarynan synǵa tústi
- Ál-Farabı men Abaıdyń toıyn, Jeńistiń 75 jyldyǵyn atap ótýge qansha qarjy bólindi
- Almatyda Rýhanı kelisim kúni atalyp ótti
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


c: text/html

text:
Naharyny siz iýdiriň, egin-eşigini,köwşüni siz geýdiriň! Özbaşyna hiç bir işi etmesin,böwet boluň! Sizsiz hiç bir işiň başyny tutup bilmejegini yzygiderli … Continue reading Çagany biçäre we nalajedeýin edip ýetişdirmegiň ýollary
Çagamyzy söýmelimi ya oňa garşy mähirli, şepagatly bolmalymy? Söygi bilen mähir bir birine ýakyn görnüşleri ýaly hem bir birinden uzakdyr,tapawutlydyr. … Continue reading Mähir
«Oňa düşünmäge çalşyň!” Entegem mekdebe çenli çagalyk döwrüniň aýratynlyklaryny dowam etdirýär. Duýgulary çalt-çaltdan üýtgäp durýar. Bilesigeliji we höwesjeňdir. Geçirimlidir. Pespäldir. … Continue reading 7 ýaşly çagalaryň ösüş aýratynlyklary
«Ony başaraýjak işlerine ugrukdyryň!» Ýalta bolýar, belli bir karara gelmekde kynçylyk çekýär. Dowamly pikirini üýtgedýär. Täzeden oňşuksyz bolup başlaýar. Deň-duşlary … Continue reading 6 ýaşly çagalaryň ösüş aýratynlyklary
«Ony gowy görýändigiňizi ýygy-ýygydan aýdyp duruň we her bir çeken zähmetinde ony goldaň!» Özbaşdak hereket etmegi başarýar. Girişgen we oňşuklydyr. … Continue reading 5 ýaşly çagalaryň ösüş aýratynlyklary
Çagalaryňyzdan islendik zady ýokary derejede ýerine ýetirmegini talap ediň Edýän işlerinden hökman, ýöriteläp bir kemçilik tapyň we kemçiligiň gaýdyp gaýtalanmazlygy … Continue reading Çagany bigaýrat we özüne ynamsyz ýetişdirmegiň ýollary
Köçede gezip ýören haýsydyr bir adamdan Facebook, Twitter, Instagram, Googleyň näme üçin mugtdygyny soraň! Köp adamlar sebäbini bilmese-de reklamalar üçindir … Continue reading Facebook, Twitter, Instagram, Google näme üçin mugt?
Salam gadyrdan okyjylar, Sungat baradaky gürrüňlerimize öňki galan ýerimizden dowam edeliň. Öňki makalalarymda sungatyň adamzada, jemgyýete we adamyň şahsy … Continue reading Sungat terbiýesiniň çagalaryň kämilleşmegindäki ähmiýeti
Dünýäniň aglaba böleginde nesilleriň ahlak binýadynyň sarsylyp ugran ilkinji günlerinden bäri sosiologlar, ylahyýatçylar, ahlakçylar bir tarapdan zyýanly endikleri zerarly keselhanalarda, … Continue reading Kim günäkär?
Çaga çaga diýmän, kim bolsa-da, nähili adam bolsa-da, mydama hoşamaý, mährem boluň! Mähremlikde Allanyň ýalkawy bardyr! Çaganyň öz arassa dünýäsi, … Continue reading Çaganyň arassa dünýäsi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Abdulaziz
Höküm sürdi: 25.06.1861 – 30.05.1876 ý.ý.
Özünden öň: Abdulmejit
Özünden soň: Myrat V
Hökümdarlygy: Osmanly hökümdarlygy
Kakasy: Mahmyt II Osmanly
Ejesi: Pertewniýal Walide soltan
Doguldy: 8.02.1830 Stambul
Öldi: 4.06.1876 (46 ýaş) Stambul
Dini: Yslam
Abdulaziz (Osmanly türkçesi: زيزعلا دبع; ), 32-nji Osmanly patyşasy we 111-nji Yslam halyfy. Mahmyt II we Pertewniýal soltanyň ogly, Abdulmejidiň jigsidir. Abdulaziz 25.06.1861-nji ýylda doganynyň ölüminden soň, 31 ýaşynda Osmanly tagtyna geçdi.
HökümdarlygyEdit
Göreş, aw-awlamak, nyşana atmak we gol güýç sportlaryna üns beren patyşa tagtyndaky Osmanly moderi bolupdyr. Şol sebäpden ol döwürlerde Ýewropa döwletlerinden alynan kreditleriň köpüsi şol sport ugryna harç edildi. Esger sany gün-günden köpelýän Osmanly goşunynyň esgerlerine öz döwrüniň soňky modelli top we tüpeňleriň hem şertlendirilmegi Abdulaziziň döwründe boldy. Hökümdarlygy wagtynda ýygy-ýygydan ýurt içine we ýurt daşyna syýahatlar edipdir. Selim I den soň Müsüri syýahat eden ilkinji we ýeke täk Osmanly hökümdarydyr. Goňşy ýurtlara aýratynam Günbatar Ýewropada syýahat eden ilkinji we ýeketäk hökümdardyr. 1867-nji ýylda Parižde açylan uly senetçilik sergisine Napaleon III çakylygyna gatnaşdy. Sergiden soňra imperator bilen Angliýa, Belgiýa, Germaniýa, Awstriýa-Wengriýa syýahatyndan soňra yzyna dolanyp bardy. Aýratynam Riçard Wagneriň Baýreuth operasyna maddy kömegini edipdir we çakylyga çagyrypdyr. Syýahatlarynda Angliýanyň karoly Wiktoriýa, Belgiýa karoly Leapold II, Prussiýa karoly Wilgelm I, Awstro-Wengriýa imperatory François-Juzeppa, Ruminýa şazadasy Karol I bilen görşüpdir. Osmanlyda Abdulaziz döwründe Günbatar bilen gowy gatnaşyklary ýola goýulşyna üns çekipdir. Tanzimat permany bilen Osmanlynyň girişen Günbatarlaşma wakalary bu döwürde-de dowam etdi. Ýurt aýratynlyklarynda täze welaýatlar yglan edildi we Stambul uniwersiteti Fransuz bilim sistemasyndan çeşmelenip täzeden ýola goýuldy. Gündogar Ekspresiniň bir duralgasy bolan Sirkeji Garynyň pikirleri Abdulaziz döwründe orta atylypdyr. Abdulaziziň 15 ýyllyk hökümdarlygy boýunça bitiren käbir ýeňillikleri şulardyr. Ilkinji gezek posta puly basyldy (1863).
Banki Osmani-i Şahane açyldy (1863).
Osmanly donanmasyna ilkinji zyrhly söweş gämisi goşuldy (1864).
Welaýat Nyzamnamasy bilen täze düzgün we onuň uýgunlanmagy bilen welaýat mejlisleri ýola goýuldy (1864) .
Mekteb-i Sanaýi (Sanaýy okuwy) açyldy (1865).
Darülfüm (Stambul uniwersiteti) özgertmeler geçirildi (1868).
Mekdebi Sultani (Galatasaraý liseýi) açyldy (1868).
Diwany Ahkamy Adliýe (Ýargytaý) guruldy (1868).
Şuraýy döwlet (Danyştaý) guruldy (1868).
Mejelle çykarlyp başlady (1869).
Darulmuallimat (Gyzlaryň okuwy) açyldy (1870).
Belediýede bagly ilkinji modern Itfaiýe guruldy (1871).
Daruşşafaka açyldy (1873)
Mektebi Maadin (Maden mekdebi) açyldy (1874).
Döwründe bolup geçen belläp geçerlikli wakalaryň biri Russiýa we Ýewropa döwletleriniň öjükdiren Balkan pitneleridir. 1861-64-nji ýyllar aralygyndaky Garadag pitnesi, ikinji Garadag hereketi bilen basylyp ýatyrylmagyna garamazdan, Garadag problemasy pitne odynyň tutaşmagyna getirdi. 1861-66-njy ýyllar aralygyndaky Eflak-Bogdan wakalary, Birleşen Ruminiýanyň janlanmagyny we garaşsyzlyk ugrundaky göreşleriň tutaşmagyna getirdi. 1862-67-nji ýyllardaky Serbiýadaky bolan wakalar bolsa Türk esgerleriniň Sirbiýadaky galalardan çekilmegi bilen soňlandy. 1866-68-nji ýyllar aralygynda Krit adasyndakylaryň aýaga galmagy, Sadrazam Mehmet Emin Aly paşşanyň taýyn eden Krit Nyzamnamasy bilen çözülmäge dyrjaşylsa-da Kritiň elden gitmegi bilen başlandy. Hidiwlik bilen dolandyrylan Müsüriň özygtyýarlylyk haklarynyň giňeldilmegi we bu ýerleriň 1882-nji ýylda elden gitmegine hem başlangyç boldy. Abdulaziziň hökümdarlygynyň soňky ýyllary 1875-76-njy ýyllardaky Gersek gozgalaňy bilen 1867-nji ýylda başlan we 1876-njy ýylda gowy ýitileşen Bolgar pitneleri bilen dowam edip geçdi. 1876-njy ýylyň 30-njy maýynda Zarba bilen tagtdan agdaryldy.
Näbelli ýagdaýdaky ölümiEdit
Gözastyna alynan Feriýe Saraýynda 1876-njy ýylyň 4-nji Iýunynda bilekleri kesilen ýagdaýda jesedi tapyldy. Ölümi çekeleşikli dawwaly ýagdaýda galmagyna getirdi. Resmi ýagdaýda özüni heläkländigi ýazylsa-da soňky ýyllarda öldürilendigine degişli pikirler orta çykyp başlady. Bahattin Öztunjaýyň taýýarlan we Aýgaz tarapyndan çap edilen Hatyraýy Uhuweet: Portret fotograflarynyň jazibesi 1846-1950-nji atly kitapda ilkinji gezek ýaýradylan bir suratlarda Abdulaziziň tagtdan indirilen soňra we ölmezinden öň düşürilen soňky suratlary bar. Bu suratda saraý hyzmatçylary laubali şekilde patyşaha tirsek çenäpdirler, patyşa bolsa köne küşil eşikde we daş-töweregine aljyraňly ýagdaýda seredip duran gözleri bilen duran ýagdaýda surata alynypdyr[1].
MaşgalasyEdit
Aýallary
1. Dürr-i New Baş hatyn (15 Mart 1835 - 4 Dekabr 1892)
2. Haýran-i-Dil Ikinji hatyn (2 Noýabr 1846 - 26 Noýabr 1898)
3. EdaDil Ikinji hatyn (25 Iýul 1845 - 12 Dekabr 1875)
4. Neşerek (Nesrin) Üçünji hatyn (1 Aprel 1848 - 11 Iýun 1876)
5. Göwheri Dördünji hatyn (8 Iýul 1856 - 20 Sentýabr 1894)
6. Ýyldyz (terbiýeçi) (24 Mart 1860 - 29 Sentýabr 1895)
Hyzmatkär, terbiýeçi
1. Çeşmidil Hanym: ilkinji terbiýeçi.
Ogullary
1. Yusuf Yzzetdin (10 Oktýabr 1857 - 1 Fewral 1916)
2. Mahmud Jelaleddin (16 Noýabr 1862 - 1 Sentýabr 1888)
3. Mehmed Selim (28 Sentýabr 1866 - 21 Oktýabr 1867)
4. Abdülmejit (30 Maý 1868 - 23 Awgust 1944)
5. Mehmed Seyfetdin (21 Sentýabr 1874 -19 Oktýabr 1927)
6. Mehmed Şewket (5 Iýun 1872 -22 Oktýabr 1899)
Gyzlary:
1. Nazime Soltan (14 Fewral 1866 - 1947)
2. Esma Soltan (21 Mart 1873 - 7 Maý 1899)
3. Emine Soltan (24 Awgust 1874 - 29 Ýanwar 1920)
4. Saliha Soltan (9 Awgust 1862 - 1942)
5. Emine Sultan (30 Noýabr 1866 - 23 Ýanwar 1867)
6. Fatma Soltan (1874 - 1875)
7. Munire Soltan (1877)
Abdulaziz hakynda ýazylan eserlerEdit
1. Abdulaziz. Ölümiň Ilkinji Ýazydyr Güýz (Hakan Kagan), Timaş çaphanasy. 2011, ISBN 9786051144900 2. 2014-nji ýylda TRT 1-de görkezilmäge başlan Filinta köpbölümli kinosynda Bülent Alkyş tarapyndan keşbi janlandyryldy.
ÇeşmeEdit
1. ^ "Sultan Abdülazizin öldürülmeden önceki son fotoğrafı" . Zaman. 5 Mart 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mart 2013.


text:
Ykdysadyýet
16.06.2017 | Türkmenistanyň Merkezi banky we GFR-iň Süýşürintgiler kassalarynyň halkara hyzmatdaşlyk boýunça gaznasy Ähtnama gol çekdiler
Berlinde Türkmenistanyň Merkezi banky bilen Germaniýa Federatiw Respublikasynyň Süýşürintgiler kassalarynyň halkara hyzmatdaşlyk boýunça gaznasynyň arasynda Özara düşünişmek hakynda ähtnama gol çekildi. Resminama maliýe ulgamyny berkitmek hem-de bank ulgamynyň hünärmenlerini okatmak babatda deňhukukly hyzmatdaşlygy has-da giňeltmäge we çuňlaşdyrmaga gönükdirilendir.
16.06.2017 | Türkmenistanda bugdaý hasylynyň dörtden bir bölegi ýygnaldy
Türkmenistanyň ýer eýeleri 16-njy iýuna çenli bugdaý öndürmek boýunça döwlet buýurmasyny 25 göterim ýerine ýetirdiler. Bu barada hökümetiň mejlisinde oba hojalyk meseleleri boýunça wise-premýer E. Orazgeldiýew habar berdi.
15.06.2017 | Press-reliz: Halkara pul gaznasynyň Ýerine ýetiriji geňeşi Türkmenistan bilen 2017-nji ýyl üçin maslahaty tamamlady
Halkara pul gaznasy şu gün Türkmenistan bilen 2017-nji ýylyň maslahatynyň jemleri boýunça maglumatlary ýaýratdy.
14.06.2017 | Daşoguz welaýatynyň gallaçylary orak möwsümine girişdiler
Ýurdumyz boýunça depgini günsaýyn ýokarlanýan galla oragyna şu gün Daşoguz welaýatynyň daýhanlary hem girişdiler. Daşoguz welaýatynda galla oragyna başlamak hormatyna Görogly etrabynyň “Aksaraý” daýhan birleşiginiň gallaçylary mynasyp boldular. Ýaşulular asyrlaryň dowamynda emele gelen asylly däbe görä Beýik biribardan galla oragynyň üstünlikli geçirilmegini dileg etdiler. Soňra olar ýaş nesliň gowşuran oraklaryny alyp, “Harmanyňyza bereket, çäjiňize bereket!” diýen sözler bilen oraga ak pata berdiler hem-de nobaty kombaýnçylara geçirdiler.
10.06.2017 | EKSPO-2017-de milli sergi bolümimiziň düýp özeni – energetika pudagynda innowasion taslamalar
Türkmen sergisi EKSPO-2017-de meýdany boýunça iň ulularynyň biridir. Onuň çeperçilik bezegi türkmen medeni mirasynyň keşbine öwrülen tanalýan gölleri bilen milli nyşanlar astynda gurnalypdyr.
10.06.2017 | Türkmenistanyň Döwlet haryt-çig mal biržasynyň söwdalarynda geleşikleriň 33-si hasaba alyndy.
Daşary ýurt walýutasyna Türkiýeden gelen telekeçiler Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynda öndürilen nebit koksuny, BAE-den we Owganystandan gelen işewürler bolsa Seýdiniň nebiti gaýtadan işleýän zawodynda öndürilen awtobenzini, agyr wakum gazoýlyny satyn aldylar.
08.06.2017 | Türkmen ýüpekçileri borçnamalaryny ýerine ýetirdiler
Ýurdumyzyň ýüpekçileri möhüm zähmet üstünligini gazandylar. Olar döwlete 2 müň 40 tonna golaý pile tabşyryp, şertnamalaýyn borçnamalaryny üstünlikli ýerine ýetirendikleri barada hoş habar berdiler.
07.06.2017 | Türkmenistanda galla oragyna badalga berildi
Türkmenistanda galla oragyna badalga berildi. Ahal, Balkan, Lebap we Mary welaýatlarynda bu möhüm çärä girişildi, Daşoguz welaýatynyň ekerançylary galla oragyna 14-nji iýunda başlarlar.
06.06.2017 | Türkmenistanyň Prezidenti ykdysadyýeti ösdürmek boýunça maslahat geçirdi
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow ýurdumyzyň maliýe-ykdysady we bank toplumynyň, şeýle hem aýry-aýry ministrlikleriň we pudak edaralarynyň ýolbaşçylarynyň gatnaşmagynda maslahaty geçirdi. Maslahatyň gün tertibine ýurdumyzyň durmuş-ykdysady ösüşi bilen baglanyşykly möhüm meseleler girizildi.
05.06.2017 | Pudaklaryň işlerini işjeňleşdirmek wezipeleri ara alnyp maslahatlaşyldy
Ministrliklerde we pudak edaralarynda şu ýylyň bäş aýynyň jemlerine bagyşlanan Ministrler Kabinetiniň ýakynda geçirilen mejlisinde hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan öňde goýlan wezipeleriň ýerine ýetirilmegi boýunça alnyp barylýan işler babatynda maslahatlar geçirildi.


text:
Sarkisiýanyň Türkiýä sapar etjekdigi baradaky habar, bu iki ýurduň arasynda diplomatik aragatnaşygy ýola goýmak boýunça gelnen ylalaşygyň yz ýanyna gabat geldi.
Sarkisýan Bütindünýä Futbul Çempionatyna gatnaşmaga hukuk gazanmak üçin bu iki ýurduň milli komandalarynyň arasynda oýnaljak ýaryşa bilelikde tomaşa etmek barada, öz türkiýeli kärdeşi Abdylla Gül tarapyndan iberilen çakylygy kabul edýänligini aýtdy.
Mälim bolşuna görä, Türkiýäniň prezidenti Abdylla Gül hem bu baradaky ýaryşyň Ermenistanyň paýtagty Ýerewanda geçirilen birinji tapgyryna tomaşa etmek üçin şol ýurda barypdy.
Ikinji jahan urşunda Osmanly türkleriň ermenileri öldürenligi bilen bagly mesele boýunça bu iki ýurduň arasynda ençeme ýyl dowam eden dartgynlykdan soňra, Ankara bilen Ýerewan şenbe güni diplomatik aragatnaşygy ýola goýmak hem-de serhet gapylaryny açmak baradaky ylalaşyga gol goýdy.


text:
Partladylan bombalaryň biri döwlet edarasyna zeper ýetirdi. Bu waka ýüze çykan mahalynda şol binada radiomyzyň Yrak gullugynyň habarçysy Saad Kamil hem bardy.
Bagdatda minalanan iki sany ulagy partlamak arkaly amala aşyrylan bu terrorçylykly hüjüm soňky birnäçe aýyň içinde iň ganly hüjümleriň biri boldy.
Ölümine kaýyl bolan bir hüjümçi minalanan maşyny Yragyň Adalat ministrliginiň gapdalynda partlatdy. Ikinji ulag hökümet binasynyň biriniň golaýynda partlady. Bu ýerde şaýylaryň ruhanysy Muhammet Sadyk al-Sadryň ölen güni bilen bagly çäre geçirilýärdi. Şol çärede Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosynyň Yrak gullugynyň habarçysy Saad Kamil hem bardy.
Ol bu waka barada şeýle gürrüň berdi: “Partlama gaty elhenç weýrançylyga getirdi. Köp adam heläk boldy, binalara, ulaglara zeper ýetdi. Bagdadyň häkimliginiň binasy ýumruldy. Men şol binaň içindedim. Toweregimizi ot aldy, suw turbalary ýarylyp, daşymyzda suw pürkülýärdi.”
Adam ýitgisi uly
Bu hüjümlerde bärsinden 132 adymyň heläk bolup, 600-e golaýynyň ýaralanandygy habar berildi.
Kamiliň aýtmagyna görä, hüjümden soň köçelerde ýatan adamlaryň jesetlerini görmek bolýardy. Partlama ýüze çykan ýerleriň golaýynda duran maşynlar hem weýran bolupdyr. Kamiliň özi gulagy eşitmän, dem almakda kynçylyk çekip, keselhana ýerleşdirilipdir.
Kamili ýumrulan binanyň aşaky gatlarynda hem başgançaklarda bolan adamlaryň köpüsiniň heläk bolandygyny biz bilen söhbetdeşliginde aýtdy: “Biz çäre geçirilýän ýerde, binanyň bäşinji gatyndadyk. Basgançaklarda ýa-da binanyň girelgesinde bolan adamlaryň köpüsi ýa heläk boldy, ýa-da agyr ýaralandy. Ýokarky gatlarda bolanlara kän zyýan çekmän gutulmak başartdy.”
Hökümetiň metbugat sekretary Ali al-Dabbah bu barada ýaýradylan beýantda bu hüjümiň geljek ýylyň ýanwar aýyna planlaşdyrylýan parlament saýlawlaryny başa bardyrmazlyk maksady bilen amala aşyrlandygyny aýtdy. Şeýle-de ol Al-Kaýdanyň hem onuň ýaranlarynyň hüjüme dahylynyň bardygyny çaklady.
Iki aý mundan ozal hem Bagdatda iki partlama amala aşyrylypdy. Şonda 100-e golaý adam heläk bolup, Yragyň Daşary işler hem Maliýe ministrlikleriniň binalaryna zeper ýetipdi.
25-nji oktýabrda amala aşyrylan hüjüm bolsa, pitneçilere Bagdadyň iň goragly, howpsuz diýlip hasaplanylýan ýerlerine hem hüjüm etmegiň başardýandygyny ýene bir gezek görkezdi.


text:
Bir zadyň ýiti ujuny bir ýere sançmak, sokmak.
Onuň tenine naýza dürtüp soranlarynda-da, «bilemokdan» başga jogap bermedi. (B. Kerbabaýew, Aýgytly ädim)
Bir zadyň ýüzüni deşik-deşik, dürtük-dürtük edip çykmak.
Çöregiň ýüzüni dürtmek.
Göçme manyda Bir işi etmeklige ündemek, bir işi etmekligini duýdurtmak, ýatladyp durmak.
Şondan soň Öwez gapdalyndaky oturanyň böwrüne barmak bilen dürtüp, ikisi tirkeşip daş çykdy. (A. Gowşudow, Köpetdagyň eteginde)
Heniz hem onuň ýoldaşlary eýlesinden-beýlesinden, dürtüp: -- Annaguly, aýagyňy düz, aňkarma! -- diýip goldap barýarlar. (A. Durdyýew, Saýlanan eserler)
Ýöňkeme bilen üýtgände ikinji bogunda ü eşidilen ýerinde ýazylýar.
Meselem dürtmek - dürtdüm, dürtdüň, dürtüpdir.
Özünden bilmez, aýtmasaň ýadyna düşmez.


text:
Jetisaı jáne Maqtaaral aýdandyq polıtsııa bólimderi janynan «Halyqtyq keńse» ashyldy
TÚRKІSTAN. QazAqparat - Túrkistan oblysy Polıtsııa departamentine qarasty Jetisaı jáne Maqtaaral aýdandyq polıtsııa bólimderi janynan "Halyqtyq keńse" ashyldy, dep habarlaıdy QazAqparat.
QR Іshki ister organdaryn jańǵyrtý jónindegi "2019-2021 jyldarǵa arnalǵan jol kartasyn" iske asyrýǵa baılanysty arnaıy azamattardy qabyldaýǵa baǵyttalǵan. Ashylǵan halyqtyq keńsege Túrkistan oblysy Polıtsııa departamentiniń bastyǵy, polıtsııa general-maıory Qaırat Dálbekov, Jetisaı men Maqtaaral aýdandarynyń ákimderi, aýdan ardagerleri, jergilikti turǵyndar, BAQ ókilderi men APB-niń jeke quramdary qatysty. Halyqtyq keńseniń basty maqsaty halyqpen keri baılanys ornatyp, turǵyndardyń muń-muqtajyn tyńdap, aryz shaǵymdaryn qanaǵattandyrý bolyp otyr.
- Elordada SIM-kartalardy satý boıynsha tekserý júrgiziledi
- Máskeýge quny 20 myń teńge bolatyn ushaq bıletteri satylýda
- Almatyda № 92 baǵyttaǵy avtobýstar tolyq jańardy
- Saryózendik sýpermen: 82 jastaǵy aqsaqal aýyldastaryn qar qursaýynan qutqaryp júr
- NOMAD MMA: Qaraǵandyda alǵash ret ashyq Azııa chempıonaty ótti
- Túrkistanda ardager analar ardaqtaldy
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Tema: 1916-njy ýyldaky daýhan hereketleri we onuň sebäpleri.
1. I-jahan urşy we onuň türkmenleriň durmuşyna täsiri.
2. Patyşa Russiýanyň yzy üzülmeýän salgytlary.
3. 1916-njy ýyldaky gozgalaňlar.
a) Sarahs we Tejen gozgalaňlary. Eziz han.
b) Etrek türkmenleriň gozgalany.
c) Demirgazyk Türkmenistandaky gozgalaňlar. Jüneýit han.
4. Gozgalaňlaryň basylyp ýatyrylmagy.
Peýdalanylan edebiýatlar:
1. TSSR-iň taryhy. Birinji tomy, ikinji kitaby.
Aşgabat, 1960 ý.
2. Türkmen Sowet ensiklopediýasy 8-nji tomy.
Aşgabat, 1978 ý.
3. Annanepesow M. Türkmenistanyň taryhyndan materiallar.
Aşgabat, 1995 ý.
4. Türkmen hanlary we serdarlary.
Aşgabat, 1992 ý.Babaýew Çary (1916)
BABAÝEW Çary (1916)—Sossialistik Zähmetiň Gahrymany, TSSR Ýokary Sowetiniň deputaty (5 çagyrylyş). Ol öňki Sakar raýonynyň Merýe obasynda dogulýar. 1936 ýylyndan başlap Baýramaly raýonynyň «Rawnina» sowhozynda baş çopan bolup işläpdir. Maldarçylygy ösdürmekde görkezen üstünlikleri üçin, 1947 ýylynda oňa Sossialistik Zähmetiň Gahrymany diýen at dakylýar.Birinji jahan urşy
Birinji jahan urşy, 1914-1918-nji ýyllar arasynda bolup geçen Ýewropa merkezli jahan urşyJeýms Joýs
Jeýms Joýs (1882-1941)— Irlandiýanyň beýik ýazyjysy, XX asyryň iň täsirli ýazyjylarynyň biri Jeýms Joýs 1882-nji ýylda, Dublin şäherinde dünýä indi. Maşgalasynyň agyr ýagdaýyna garamazdan, Jeýms örän gowy bilim alypdyr. 1902-nji ýylda ol Dublin uniwersitetini tamamlapdyr. 1900-nji ýylda, Dubliniň «Iki hepdelik maglumatlar» gazetinde Joýsyň ilkinji eseri, Ibseniň «Biz, ölenler, oýananymyzda» atly pýesasyna bagyşlanan esse çap edildi. Şol wagtlar hem Joýs liriki goşgylar ýazyp başlapdyr. 1916-nji ýyldan başlap ýazyjy «Little review» atly amerikan žurnalynda çykyş edýär. 20 ýaşynda Joýs Pariža göçýär. Ol ýerde žurnalist, mugallym we başga-da birnäçe kärlerde işläp görýär.
1914-nji ýylda Joýsyň 15 hekaýadan ybarat «Dublinliler» kitaby neşir edildi. Birinji Jahan urşunyň öňýany ýazyjy Sürihe göçýär, şol ýerde hem «Suratkeşiň ýaşlyk portreti» romanyny tamamlaýar. Bu eser 1916-nji ýylda aýratyn kitap bolup çykýar. Joýsyň ikinji we iň belli «Uliss» romany ilkinji gezek Parižde, 1922-nji ýylda çap edildi. Täze, eksperimental usulda ýazylan bu agyr eser XX asyryň iň naýbaşy eserleriniň biri hasaplanylýar. Bu eserinden soň ýazyjy bütindünýä meşhurlygyny gazanýar. Emma 1939-njy ýylda çap edilen iň soňky romany – «Finneganyň ýasy» okyjylaryň tamasyny ödemeýär.
Ýazyjynyň bu eseri biziň döwrümizde-de edebiýatçy alymlaryň arasynda gyzgyn jedeller döredýär.
Ömrüniň soňunda batyl bolan ýazyjy keseli sebäpli gaty bir öndümli işläp bilmändir. Ikinji Jahan urşy başlananyndan soň Joýs Fransiýadan Sürihe göçüp, şol ýerde hem 1941-nji ýylda dünýäden ötýär.Muhammetguly Atabaýew
Muhammetguly Atabaýew - Ilkinji türkmen magaryfçysy, ýerli milletden çykan ilkinji mugallymlaryň biri.
Muhammetguly Atabaýew 1885-nji ýylda Zakaspiý oblastynyň Aşgabat uýezdiniň Durun pristawlygynda, /häzirki Baharly etrabynyň Nohur obasy/ dünýä inýär. 1905-nji ýyla çenli rus-ýerli mekdep internadynda okaýar. Soňra Daşkentde 3 ýyllyk mugallymçylyk seminariýasyny gutarýar. 1909-njy ýylda Sankt-Peterburg şäherindäki tomusky mugallymçylyk kurslarynda bilimini artdyrýar. 1908-1913-nji ýyllar aralygynda 5 ýyllap Mary şäherindäki rus-ýerli mekdebiniň mugallymy bolup işleýär. Ondan soň Aşgabat uýezdiniň uprawleniýasynda terjimeçi bolup işleýär. 1914-nji ýylyň dekabryndan 1915-nji ýylyň apreline çenli ilkinji türkmen neşiri bolan “Ruzname-yi mawera-yi bahri Hazar” atly rus we türkmen dillerinde çykýan gazetde zähmet çekýär. Şol ýylyň aprel aýyndan dekabr aýyna çenli Çeleken adasyndaky täze açylan mekdepde mugallymçylyk edýär. Ondan soň öz dogduk obasy Nohurda täze mekdep açyp, şol ýerde tä ömrüniň ahyryna çenli işleýär.
Ilkinji türkmen magaryfçylarynyň biri Muhammetguly Atabaýew 1916-njy ýylyň 2-nji martynda 31 ýaşynyň içinde aradan çykýar.
Muhammetguly Atabaýew 1914-1916-njy ýyllar aralygynda “Ruzname-yi mawera-yi bahri Hazar” atly ilkinji türkmen metbugatynda örän aktiw çykyş edipdir. Öz döwrüniň çylşyrymly meseleleri babatda dürli mowzukly makalalary çap etdiripdir.Roald Dal
Roald Dal
(1916-1990)
Welsiň iň meşhur ýazyjysy Roald Dal 1916-njy ýylda, ýurduň paýtagty Kardiff şäherinde dünýä inipdir. Onuň ene-atasynyň asly norweg bolupdyr. Çaga üç ýaşyndaka ilki uýasy, soňra kakasy aradan çykypdyr. Mundan soň ejesi Roaldy alyp, Angliýa göçüpdir.
Roald ýöriteleşdirilen ýapyk okuw-terbiýe jaýynda bilim alypdyr, emma ony tamamlanyndan soň okuwyny dowam etdirjek hem bolmandyr, 1933-nji ýylda «Şell» kompaniýasyna işe giripdir. Ýigrimi ýaşyndaka ol Tanzaniýa gidýär. Ikinji jahan urşy başlanynda Roald Keniýanyň paýtagty Naýrobide harby gulluga ýazylyp, birnäçe uly söweşlere gatnaşýar.
Uruş döwri Roald Dal «Gremlinler» atly ilkinji powestini çap etdirýär. Bu eser oňa şol bada şöhrat getiripdir. Şonuň üçin uruşdan soň ýazyjy ömrüni edebiýata bagyş etmek kararyna gelýär, uly hem kiçi ýaşly okyjylar üçin hekaýadyr powestler, pýesalar döredýär. Bahym tankytçylar oňa «paradoksal hekaýanyň ussady» diýen derejäni berýärler.
Roald Dal «Jeýms we äpet şetdaly» kitabyny öz çagalary üçin ýazypdyr, ilki ony çap etdirjek bolmandyr, emma maşgalasy bu eseri okyjylara ýetirmeli diýip, ýazyjyny kynlyk bilen ynandyrypdyrlar. Eser 1961-nji ýylda kitap bolup çykanyndan soň ýazyjynyň ady dünýä belli bolýar. Ýazyjynyň ylhamy joşýar, ol yzly-yzyna nusgawy eserlerini döredip başlaýar. «Çarli we şokolad kärhanasy» , «Täsin jenap Foks», «Ägirt krokodil», «Matilda», «Päk ýürekli äpet adam», «Twit maşgalasy», «Denni – dünýä çempiony», «Jorj Marwelusyň saglygynyň bejerilşi» ýaly romandyr powestler okyjylary özüne bendi edýär. Olar boýunça filmler düşürilýär.
«Oglanjyk» we «Ýalňyz gitmeklik» ýaly powestlerinde Roald Dal özüniň çagalygy, Afrikada ýaşan we urşa gatnaşan ýyllary hakda gürrüň berýär.
Roald Dal XX asyryň iň meşhur we özboluşly zehinli ýazyjylarynyň biri hasaplanylýar. Onuň kitaplary häzir hem okyjylaryň elinden düşmeýär.
Ýazyjy 1990-njy ýylda, Angliýanyň Oksford şäherinde aradan çykypdyr.Türkmen politehniki instituty
Salgysy:
744025, Türkmenistan, Aşgabat şäheri, 1916-njy köçe, 136.
Telefon: 41-18-00
Türkmen politehniki institutynyň gurluşy
Fakultetler we kafedralar:
Nebit we gaz fakulteti
"Geofizika we nebit geologiýasy" kafedrasy
"Umumy geologiýa we gidrogeologiýa" kafedrasy
"Dünýä tejribesini öwreniş" kafedrasy
"Nebit we gaz ojaklaryny özleşdirmek" kafedrasy
Himiýa tilsimaty we ekologiýa fakulteti
"Senagat ekologiýasy" kafedrasy
"Nebiti, gazy gaýtadan işlemegiň himiki tilsimaty" kafedrasy
"Organiki däl maddalaryň himiýa tilsimaty" kafedrasy
Binagärlik – gurluşyk fakulteti
"Suw, gaz we ýylylyk üpjünçiligi" kafedrasy
"Binagärlik" kafedrasy
"Geodeziýa" kafedrasy
"Senagat we raýat jaý gurluşygy" kafedrasy
Inžener – mehanika fakulteti
"Elektrotehnika we elektromehanika" kafedrasy
"Tilsimatly maşynlar we enjamlar"kafedrasy
"Kompressor we sowadyjy desgalar" kafedrasy
"Komýuter tilsimaty,ykdysadyýet we dolandyryş" fakulteti
"Kompýuter tilsimaty we ulgamlary" kafedrasy
"Kärhanalarda ykdysadyýet we dolandyryş" kafedrasy
"Umumy tehniki dersler" kafedrasy
"Önümçiligi awtomatlandyrmak" kafedrasy
Nebit senagaty fakulteti (Balkanabat şäheri)
"Geologiýa-gözleg işleri" kafedrasy
"Nebitsenagat enjamlary" kafedrasy
Türkmen politehniki institutynyň ylmy ugurlary
Türkmen poliltehniki instituty Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistanda öňdebaryjy inžener – tehniki ýokary okuw mekdebidir. Milli hünärmenler şu esasy ugurlar boýuça taýýarlanylýar.
"Peýdaly magdanlaryň geologiýasy, gözlegi we özleşdirilişi", "Kompýuter tilsimaty", "Himiýa tilsimaty", "Gurluşyk we binagärlik", "Tilsimatly maşynlar we enjamlar", "Önümçiligiň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy".
Türkmen politehniki institutynyň fakutetlerinde 6 sany (şol sanda 1-i Balkanabatda) pudaklaýyn ylmy merkezler işleýär:
Nebit we gaz fakultetiniň ylmy merkezi (şol sanda Balkanabatdaky nebit senagaty fakultetiniň ylmy merkezi)
Kompýuter tilsimaty we dolandyryş fakultetiniň ylmy merkezi.
Önümçiligiň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy ylmy merkezi.
Himiýa tilsimaty ekologiýa fakultetiniň ylmy merkezi.
Inžener mehaniki fakultetiniň ylmy merkezi.
Binagärlik gurluşyk fakultetiniň ylmy merkezi.
Türkmenistanyň Prezidentiniň 2007-nji ýylyň 12-nji iýunyndaky «Türkmenistanda ylym ulgamyny kämilleşdirmek hakynda» №8699 Kararyna we 2008-nji ýylyň 14-nji ýanwaryndaky №9378 Karary bilen tassyklanan «Türkmenistanda ylmy işgärleri taýyarlamak hakynda Düzgünnama» laýyklykda Türkmen politehniki institutynda ylmyň birnäçe ugurlary boýunça aspirantura we doktorantura açyldy.
Türkmen politehniki institutynyň ylmy işler boýunça 2008/2009-nji okuw ýyly üçin iş meýilnamasyna laýyklykda, institutda 2008-nji ýylda 19 sany temalar boýuhça ylym-barlag işleri alnyp barylýar. Institutyň professor-mugallymlary, talyplar bilen bilelikde ylmyň we tehnikanyň iň bir wajyp meseleleri boýunça ylmy işleri geçirilýär. Ylmy işlere institutyň professor-mugallymlarynyň 143-den, talyplaryň bolsa 530-dan gowragy işeňňir gatnaşýarlar.
Türkmen politehniki institutynyň professor-mugallymlarynyň we talyplarynyň, Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Ylym we tehnika baradaky ýokary geňeş tarapyndan geçirilen, Döwlet tarapyndan maliýeleşdirilýän ylmy-barlag işleriň bäsleşigine hödürlän aşakdaky işleri ýeňiji boldular:
«Günorta Ýölöten-Ýaşlar ýaýlagynda geçirilýän seýsmobarlaglaryň maglumatlaryny teswirlemek we nebit-gaza gelejegi uly meýdançalarda gözleg-barlag guýularyny gazmaga teklip bermek» (2008—20l0 ý.ý.)
«Agyz suwuny durlamakda ýerli materiallaryň süzüjilik häsiýetleriniň barlaglaryny geçirmek we olaryň ulanyşynyň usullaryny işläp düzmek» (2008—2010 ý.ý.)
Institutda alnyp barylýan ylmy işler önümçilik bilen baglanyşdyrylan. "Türkmengaz", "Türkmennebit" döwlet korporasiýalarynyň, Türkmenbaşynyň Nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynyň, "Daşoguztransgaz" guramasy, "Gamyşlyjanebit" edarasynyň tabşyryklary boýunça ylmy işler ýerine ýetirildi we ylmy netijeler önümçilikde doly ulanylýar.
Institutda ýerine ýetirilýän ylmy işleriň esasy maglumat çeşmeleri Türkmen politehniki institutynda döredilen Internet merkezi, Baky Beýik Serdarymyzyň tagallasy esasynda Türkmenistanda ornaşdyrylan iň täze, kämil tilsimatlaryň ýazmaça beýanlary, poçta arkaly institutyň kitaphanasyna alynýan daşary ýurtlarda çap edilen iň täze kitaplardyr. Dünýäniň öňdebaryjy tilsimatlaryny öwrenip, olary Türkmenistanda ornaşdyrmagyň esaslaryny düzüp, şol tilsimatlary has hem kämilleşdirmek we täze tilsimatlary oýlap tapmak hem-de şol esasda tehniki ugurlar boýunça milli hünärmenleri ýetişdirmek institutda alyp barylýan ylmy işleriň esasy ugruny kesgitleýär.
2012-nji ýylda Türkmen politehniki instituty ýapylyp, täze iki ýokary okuw jaýlara bölünýär: Türkmen döwlet binägärlik-gurluşyk insituty we Türkmen döwlet nebit we gaz insitituty. TDBGI öňki politehniki institutyň binasynda açylýar. TDNGI bolsa täze binada açylýar. 1 ýyldan soň TDNGI Halkara nebit we gaz uniwersitetine öwrülýär. Halkara uniwersitetler birleşmesiniň hasabyna girýär. Soňra bolsa SEIN medalyna eýe bolýar.Türkmenistan taryhyndaky bolup geçen möhüm wakalaryň hronologiýasy(1916-1994ýyllar)
Möhüm wakalaryň hronikasy :
1916-njy ýyl: Türkmеnistanda ilkinji halk rеwolýusiýasy.
1917-nji ýylyň 27-nji fеwraly: Orsýеtdе buržuaz-dеmokratik rеwolýusiýasynyň ýеňmеgi wе patyşa häkimiýеtiniň synmagy.
1917-nji ýylyň 25-nji oktýabr - 7-nji noýabr: Orsýеtdе sosialistik rеwolýusiýasynyň ýеňmеgi wе häkimiýеtiň Sowеtlеriň eline gеçmеgi.
1920-nji ýylyň 2-nji fеwraly: Hywa halk rеwolýusiýasynyň ýеňmеgi. Hywa hanlygynyň syndyrylmagy.
1920-nji ýylyň 27-nji aprеli: Horеzim Halk Sowеt Rеspublikasynyň yglan edilmеgi.
1920-nji ýylyň awgusty: Sakarda Buhara emirinе garşy gozgalaň.
1920-nji ýylyň 2-nji sеntýabry: Buhara Halk Sowеt Rеspublikasynyň ýеňmеgi. Buhara emirliginiň syndyrylmagy.
1920-nji ýylyň 6-njy oktýabry – Buhara Halk Sowеt Rеspublikasynyň yglan edilmеgi.
1920-nji ýylyň fеwraly: Türkmеnistanda basmaçylyk herekеtiniň (garždanlyk urşunyň) başlanmagy.
1921-nji ýylyň awgusty: Zakaspi oblastynyň Türkmеn oblastyna öwrülmеgi.
1923-nji ýylyň oktýabry: BHSR-nyň düzüminde Türkmеn awtonom oblastynyň dörеdilmеgi.
1924-nji ýylyň ýanwar-fеwral aýlary: Biriniji Garagum urşy.
1924-nji ýylyň maýy: HSSR-iň düzüminde Türkmеn awtonom oblastynyň dörеdilmеgi.
1924-nji ýylyň 27-nji oktýabry – Türkmеnistan SSR-niň dörеdilmеgi.
1925-nji ýylyň fеwraly: Sowеtlеriň Bütintürkmеn I Uçrеditеl gurlutaýy. TSSR Mеrkеzi Ispolnitеl Komitеtiniň wе Halk Kommisarlar Sowеtiniň düzülmеgi.
– Türkmеnistan Kommunistik (boşеwiklеr) partiýasynyň I Uçreditеl gurlutaýy. Partiýanyň Mеrkеzi Komitеtiniň saýlanmagy.
1925 – 1927-nji ýyllar: Aşgabat wе Mary okruglarynda ýеr-suw rеformasynyň gеçirilmеgi.
1926-njy ýyl: Ilkinji kolhozlaryň pеýda bolmagy.
1927-nji ýyl: Türkmеnistanda mеdеniýеt institutynyň («Türkmеnkult») açylmagy.
1927-nji ýylyň sеntýabry – 1928-nji ýylyň ýanwary: Ikinji Garagum urşy.
1928-nji ýyl – Aşgabatda dokma, ýüpеk fabriklеriniň işе girizilmеgi.
1928 – 1929-njy ýyllar: Arap elipbiýindеn latyn elipbiýinе gеçilmеgi.
1929-njy ýyl: Türkmеn döwlеt drama tеatrynyň açylmagy.
1931 ý. – Aşgabat döwlеt pеdagogik institutynyň açylmagy.
1931 ý. – Üçünji Garagum urşy.
1931 ý. sеntýabr – Türkmеn Oba hojalyk institutynyň işläp başlamagy.
1932 ý. – Türkmеn döwlеt mеdеsina institutynyň açylmagy.
1932 ý. – Düzüminde taryh, dil wе edebiýat bölümlеri bolan Türkmеn ylmy-barlag institunyň dörеdilmеgi.
1940 ý. – Bеrdi Kеrbabaýеwiň «Aýgytly ädim» romanynyň biriniji kitabynyň nеşir edilmеgi.
1941 ý. aprеl – SSSR Ylymlar Akadеmiýasynyň Türkmеnistan filialynyň dörеdilmеgi.
1941 ý. 22 iýun – Bеýik Watançylyk urşunyň başlanmagy.
1943–1944 ýý. – Krasnowodskide nеbti gaýtadan işlеýän zawodyň işе girizilmеgi.
1945 ý. 9 maý – Bеýik Watançylyk urşunyň tamamlanmagy.
1947 1948 ýý. – Çärjew – Goňrat ýolunyň gurulmagy.
1948 ý. 6 oktýabr – Aşgabatda ýеr titrеmеgi.
1950 ý. – Türkmеn döwlеt uniwеrsitеtiniň açylmagy.
1951 ý. – Türkmеnistan SSR Ylymlar Akadеmiýasynyň dörеdilmеgi.
1951 ý. dеkabr – TK(b)P MK-nyň ideologiýa işiniň mеsеlеlеrinе bagyşlanan plеnumy: rеspublikada rеprеssiýanyň täze tolkunynyň ýaýramagy.
1954 ý. – Garagum kanalynyň gurluşygyna başlanmagy.
1956 ý. fеwral-mart – SSKP-niň XX gurlutaýy wе Staliniň Staliniň şahsyýеt kultunyň ýazgarylmagy.
1958 ý. – MTS-lеriň üýtgеdilip gurulmagy.
1958 ý. – «Edebiýat wе sungat» gazеtiniň nеşir edilip başlanmagy.
1958 ý. – Aşgabatda Türkmеn tеlеwidеniýеsiniň işläp başlamagy.
1959 ý. – Aşgabat, Mary, Daşhowuz pеdagogik institutlarynyň ýatyrylmagy – olaryň ornuna Çärjew döwlеt pеdagogik institutynyň dörеdilmеgi.
1960 ý. – Mеrkеzi Garagumda güýçli gaz fontanynyň atylyp çykmagy.
1960 ý. – Aşgabatda nеbit maşyn gurluşygy (Aşnеbitmaş) zawodynyň işе girizilmеgi.
1961–1962 ýý. – Çärjewiň Supеrfosfat zawodynyň ulanylmaga bеrilmеgi.
1962 ý. 12 maý – Garagum kanalynyň Aşgabada gеlmеgi.
1963 ý. – «Şükür bagşy» kinofilminiň ekrana çykmagy
1965 ý. – Guşgy – Hyrat – Gandahar şossе ýolunyň açylmagy.
1966 ý. – Türkmеnistanda ilkinji uly gaz ýatagy Gazojagyň özlеşdirilmеgi.
1973 ý. – Türkmеn topragynda ilkinji gеzеk 1 million tonna pagta hasylynyň ýygnalmagy.
1980 ý. mart – Garabogaz bilеn Kaspi deňziniň arasyny baglanyşdyrýan bogazyň pеtiklеnilmеgi.
1981 ý. – Garagum kanalynyň Gazanjyga ýеtmеgi.
1985 ý. aprеl – SSKP MK-nyň plеnumy wе sowеt jemgiýеtini üýtgеdip gurmaga ugur alynmagy.
1985 ý. dеkabr – TKP MK-nyň býurosynda Baýramaly raýonynyň «Täze ýol» kolhozynda sosial mеsеlеlеriň ýagdaýyna garalmagy;t kolhozçylara mеllеk ýеrlеriniň bеrlip başlanmagy.
1989 ý. awgust – TKP MK-nyň býurosynda «Gorkut Ata» eposyny gadagan etmеk baradaky 1951-nji ýylda kabul edilеn kararynyn ýatyrylmagy.
1989 ý. – Magtymguly jemgiýеtiniň dörеdilmеgi.
1990 ý. maý – Türkmеnistan SSR-niň «Dil hakyndaky» kanunynyň kabul edilmеgi.
1990 ý. 22 awgust – Türkmеnistanyň döwlеt garaşsyzlygy hakyndaky Jarnamanynyň kabul edilmеgi.
1990 ý. 27 oktýabr – S.A.Niýazowyň Türkmеnistanyň Prеzidеnt.
1991 ý. 12 ýanwar – Türkmеnistanda ilkinji gеzеk «Hatyra günüň» bеllеnip gеçilmеgi.
1991 ý. maý – Dünýä Türkmеnlеriniň gumanitar birlеşiginiň dörеdilmеgi. SSSR-iň dargamagy.
1991 ý. awgust – Moskwada döwlеt agdarylyşygynyň bolup gеçmеgi.
1991 ý. 27 oktýabar – Garaşsyz Türkmеnistan dеmokratik- dünýеwi döwlеtiniň jar edilmеgi.
1992 ý. 27 ýanwar – Türkmеnistanyň Goranmak Ministrliginiň dörеdilmеgi.
1992 ý. 2 mart – Türkmеnistanyň Birlеşеn Millеtlеr Guramasynyň agzalygyna kabul edilmеgi.
1992 ý. 18 maý – Türkmеnistanyň Konstitusiýasynyň kabul edilmеgi.
1992 ý., 21 iýun – Garaşsyz Türkmеnistanyň ilkinji Prеzidеntligi-nе Saparmyrat Nyýazowyň ikiniji gеzеk saýlanmagy.
1992 ý., 12 awgust – Türkmеnistanyň Sеrhet goşunlarynyň dörеdilmеgi.
1992 ý. – Türkmеnistanda ilkinji gеzеk «Gurban baýramy» rеsmi suratda baýram edilmеgi.
1992 ý. – Ilkinji gеzеk türkmеn ýaşulularynyň uly toparynyň Mеkgе – Mеdine zyýarata baryp gеlmеgi.
1992 ý. – Tеjen – Sarahys – Maşat dеmir ýolunyň gurluşygyna başlanmagy.
1992 ý. – Magtymguly adyndaky halkara baýragynyň dörеdilmеgi.
1992 ý., dеkabr –Türkmеnistanda «10 ýyl Abadançylyk» syýasatynyň öňе sürülmеgi.
1993 ý.– Türkmеnistanda ilatyň gazdan, elеktirik enеrgiýasyndan, suwdan mugut pеýdalanyp başlamagy.
1993 ý., 12 aprеl – Türkmеn elipbiýini kabul etmеk hakynda karar kabul edildi.
1993 ý. – Gazanjyk – Bеndеr Türkmеn (Eýran) dеmir ýolunyň gurluşygyna başlanmagy.
1993 ý. – Çärjew – Kеrki dеmir ýolunyň gurluşygyna başlanmagy.
1993 ý. – Tеjende gurnama traktor zawodynyň işе girizilmеgi.
1993 ý., 3 maý – Türkmеnistanda magaryf işgärlеriniň maslahatynda Täze bilim syýasatynyň yglan edilmеgi.
1993 ý., 3 awgust – Türkmеnistanda howa hüjümdеn goranmagyň Milli Güýçlеriniň dörеdilmеgi.
1993 ý., 1 sеntýabr – Aşgabatda Harby institutynyň açylmagy.
1993 ý., sеntýabr – Aşgabatda Transport wе aragatnaşyk institutynyň açylmagy.
1993 ý., 15 oktýabar –Türkmеnistanyň Prеzidеnti Saparmyrat Nyýazowyň taryhçylar bilеn duşuşmagy wе türkmеn taryhyny ýazmak barada möhüm mеsеlеlеriň ara alnyp maslahatlaşylmagy.
1993 ý., 23-30 oktýabr – Türkmеnistanyň amaly-kaşam sungatynyň I fеstiwaly.
1993 ý., 25-26 oktýabr – Türkmеn halkynyň taryhy boýunça Halkara konfеrеsiýanybň gеçirilmеgi.
1993 ý., 27-28 oktýabr – Türkmеnistanyň Garaşsyzlygynyň iki ýyllygynyň dabaraly bеllеnip gеçilmеgi.
1993 ý., 1 noýabr – Türkmеnistanyň öz milli walýutasyna – türkmеn manadyna gеçmеgi.
1993 ý., 24 dеkabr – Aşgabatda Garaşsyz Döwlеtlеriň Arkalaşygyna (GDA) girýän ýurtlaryň baştutanlarynyň duşuşmagy.
1994 ý., 15 ýanwar – Ählihalk rеfеrеndumynyň çözgüdi bilеn Türkmеnistanyn Prеzidеnti Saparmyrat Türkmеnbaşynyň ygtyýarlygynyň nobatdaky saýlawlary gеçirmеzden ikiniji bäşýyllyk möhlеtе uzaldylmagy.
1994 ý., 17 ýanwar – «Milli galkynyş» herеkеtiniň I gurlutaýynyň gеçirilmеgi.
1994 ý., 19 fеwral – Türkmеnistanyň Prеzidеnti Saparmyrat Türkmеnbaşynyň doglan gününiň ýurdymyzda ählihalk baýramy hökmünde bеllеnip gеçilmеgi.
1994 ý., mart – Türkmеngalada egirmе-dokma fabriginiň işе girizilmеgi.Weli Muhatow
Weli(Welimuhammet) Muhatow (1916-2005) — türkmen kompozitory, mugallym we jemgyýetçilik işgäri. SSSR-iň halk artisti(1965). SSSR döwlet baýragynyň iki gezek eýesi (Stalin baýragy) (1951, 1952). SSSR-yň Gahrymany (1986). Türkmenistan SSSR-yň gimniň awtory(1944)Wena
Wena (nem. Wien, lat. Vindobona, Vienna) — Awstriýanyň federal paýtagty.Şolom-Aleýhem
Şolom-Aleýhem
(1859-1916)
Dünýä belli ýewreý ýazyjysy, idiş dilindäki edebiýatynyň kerwenbaşysy Şolom-Aleýhem (hakyky ady – Solomon Naumowiç Rabinowiç) 1859-njy ýylda Russiýa imperiýasynyň Pereýaslaw şäherçesinde dünýä inýär. Oglanjyk 13 ýaşyndaka ejesi dünýeden ötýär. 15 ýaşynda ol «Robinzon Kruzo» romanyny okap, onuň ýewreý görnüşini döretmek küýüne düşýär we ýazyjy bolmak kararyna gelýär. 1876-njy ýylda mekdebi tamamlanyndan soňra Şolom-Aleýhem birentek kärlerde işläp görýär. Üstesine-de, idiş dilinde birnäçe žurnal esaslandyryp, olarda ýaş ýazyjylar bilen bilelikde öz eserlerini hem çap etdirýär. Ýazyjy bütin dünýäde syýahat edip, häli-şindi adamlaryň öňünde çykyş edip ýöreni üçin bahym bütin dünýä meşhur bolýar. Tankytçylar ýazyjyny «ýewreýleriň Mark Tweni» diýip atlandyrypdyrlar. Mark Twen bolsa özüne «amerikanlaryň Şolom-Aleýhemi» diýer eken.
1891-nji ýyldan başlap Şolom-Aleýhem Odessada ýaşaýar, emma 1905-nji ýylda maşgalasy bilen Şweýsariýa, soňra-da Germaniýa göçmeli bolýar. Bu döwürlerde ol agyr kesele duçar bolýar, şonda-da döredijilik işini goýman, edebiýat üçin gije-gündiz zähmet çekýär. Hut şu döwürlerde onuň «Süýtçi Tewýe», «Uly utuş», «Motl oglanjyk», «Mariýenbad» ýaly ajaýyp eserleri, hekaýalar ýygyndylary döredilýär. Ömrüniň ahyrynda ýazyjy ABŞ-nyň Nýu-Ýork şäherinde ýaşaýar, şol ýerde-de inçekesel sebäpli 1916-njy ýylda dünýeden ötýär.
This page is based on a Wikipedia article written by authors
(here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.


text:
Gündeligimde galan setirler...
Eşidýärkäk düşünmeli, görýärkäk akyl ýetirmeli, duýýarkak seljermeli.
* * *
Ýaşaýyş hereketdir we onuň bizden edýän talaby hem hereketlilikdir. Hereketsizlik bolsa islendik wagt ykbalyň durmuşdan hem ýaşaýyşdan üzňeleşmegine sebäp bolup biler.
* * *
Manyly ömrüň her pursady sowulmaz toýa barabardyr.
* * *
Unudylmazlyga — özüniň däl-de, özgäniň bagty üçin göreşmegi başaranlar mynasypdyr.
* * *
Ýürekden hem-de hakydadan öçürilmek iň agyr jeza sezewar bolmakdyr.
* * *
Dünýä synag, ýaşaýyş bolsa mümkinçilikdir.
* * *
Dostluk ebedilige garylanda hakyky dostlukdyr.
* * *
Gülerýüzlüligiň aňyrsynda ýaşyrylan hyýanatdan gork.
* * *
Haýsydyr bir wakany suratlandyryp oňman, onuň döreme sebäpleri we netijesi hakynda hem pikir ýöretmegi öwrenmeli.
* * *
Durmuşda ilkinji söýgi üçin dälde, hakyky söýgi üçin ýaşamaly.
* * *
Bagtymyza şäriklige mynasyplar bizi söýenler we biziň söýenlerimizdir.
* * *
Kynçylyksyz ýetilen sepgit — daragtyny görmän hem tanaman iýilýän miwä meňzeýär.
* * *
Söýmän söýgä, ekmän miwä garaşma.
* * *
Her bir büdrän ädimiňi ýoluň sürçekliginden däl-de, özüňiň seresapsyzlygyňdan görmeli.
* * *
Dünýäniň gijelerden hem-de gündizlerden düzülişi ýaly, ömrüň hem ýagtylyklardan we garaňkylyklardan durjagyny boýun almaly.
* * *
Gudrata ynanan keramaty tapar.
* * *
Her pursatdan dogry çykalga gözlemegi başarmaly.
* * *
Derdini özgä duýdurman ýeňýän beýikdir.
Aknur Rozyýewa.


text:
Jemgyýet
02.09.2017 | Daşary ýurtlaryň Liderleri Türkmenistanyň Prezidentini Gurban baýramy bilen gutlaýarlar
Gurban baýramy bilen hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowy hem-de milli Liderimiziň üsti bilen türkmen halkymyzy Türkiýe Respublikasynyň Prezidenti Rejep Taýyp Ärdogan, Gazagystan Respublikasynyň Prezidenti Nursultan Nazarbaýew, Özbegistan Respublikasynyň Prezidenti Şawkat Mirziýoýew, Iki mukaddesligiň hyzmatkäri, Saud Arabystanynyň Patyşasy Salman ben Abdel Aziz Al Saud, Omanyň Soltany Kabus bin Said gutladylar.
01.09.2017 | Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Jemagat hojalygy institutynyň açylyş dabarasyna gatnaşdy
Bilimler we talyp ýaşlar gününde hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň gatnaşmagynda täze ýokary okuw mekdebiniň - Jemagat hojalygy institutynyň açylyş dabarasy boldy.
01.09.2017 | Aşgabatda Halkara endokrinologiýa we hirurgiýa merkezi açyldy
Täze lukmançylyk merkeziniň binasynyň ýanynda Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy, ýurdumyzyň hökümet agzalary, birnäçe pudaklaýyn düzümleriň, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ýolbaşçylary, hormatly ýaşulular hem-de ýaşlar ýygnandylar. Olaryň hatarynda bu dabaralara gatnaşmak üçin ýörite çagyrylan germaniýaly myhmanlar bar. Saglygy goraýyş ulgamynyň köpsanly işgärlerine dabarada möhüm orun degişli boldy.
01.09.2017 | Aşgabatda we sebitlerde täze mekdepler açyldy
Ýurdumyzyň ähli okuw mekdeplerinde täze, 2017-2018-nji okuw ýylynyň başlanýandygyny alamatlandyrýan ilkinji jaň kakyldy. Döwletimiz ýaşajyk türkmenistanlylaryň döwrebap bilim we terbiýe almagy, eziz ýurdumyza mynasyp gulluk etmek üçin ähli şertleri döredýär.
01.09.2017 | Türkmenistanyň Prezidenti mekdep okuwçylaryny, talyp ýaşlary we bilim ulgamynyň işgärlerini Bilimler güni bilen gutlady
Hormatly mugallymlar we bilim işgärleri! Mähriban talyplar, eziz okuwçylar!
31.08.2017 | V Aziýa oýunlarynyň geçirilýän döwründe Aşgabadyň mekdep okuwçylary we talyplary meýilnamadan daşary rugsada çykarlar
Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň geçirilýän döwründe Aşgabadyň mekdep okuwçylary we talyplary meýilnamadan daşary rugsada çykarlar. Hökümetiň mejlisinde Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow degişli buýruga gol çekdi.
28.08.2017 | Internet ulgamyndaky şahyrana ýaryşyň netijeleri yglan edildi
Merkezi serkerdeler öýünde “Juwanlygyň joşguny” şahyrana bäsleşigiň ýeňijilerini sylaglamak dabarasy boldy. Bäsleşigi Türkmenistanyň Goranmak ministrliginiň “Milli goşun” žurnaly gurady. Şeýle resmi bäsleşik Internet ulgamynyň çäklerinde ilkinji gezek geçirildi, onuň ýeňijileri bolsa onlaýn ses bermek arkaly kesgitlenildi.
25.08.2017 | V Aziýa oýunlarynyň ody 7-nji sentýabrda «Galkynyş» gaz käninde ýakylar
Türkmenistanda Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň başlanmagyna 10 gün galmagy mynasybetli baýramçylyk çäreleri geçiriler. Bu baradaky meselä hökümetiň mejlisinde garaldy.
25.08.2017 | Türkmenistanyň Halkara gatnaşyklary institutynda Durnukly Ösüş Maksatlary boýunça ylmy-usulyýet merkezi açyldy
Türkmenistanyň Halkara gatnaşyklary institutynda Durnukly Ösüş Maksatlary boýunça ylmy-usulyýet merkezi açyldy.
25.08.2017 | 1-nji sentýabrda Aşgabatda täze mekdepler we ýokary okuw mekdebiniň binalary açylar
Türkmenistan her ýylyň 1-nji sentýabrynda bellenilýän Bilimler we talyp ýaşlar güni mynasybetli baýarmçylyk çäreleriniň geçirilmegine taýýarlyk görýär.


text:
Weýjer
Sowgat edilen serişdeleri nähili almaly? Weýjerdäki pul mukdaryna görä doly gaýdyp utmaly. Bonus – bu haýyr-sahawat aksiýasy däl, ol belli bir borçlary ýerine ýetirmegi talap edýän, oýunçy tarapyndan gazanylan artykmaçlyk. Weýjer – goýumyň (stawka) jemini kesgitleýän san. Başgaça aýdylanda, tutuş oýnuň dowamynda goýlan serişdeleriň mukdary. Goýumyň utanyna ýa-da utulanyna garamazdan.
Goýumsyz (depozitsiz) bonus
Ony almak üçin öz serişdeleriňizi goýum döretmek üçin ulanmak derwaýys däldir. Adatça, ikilenç bellige alnan ulanyjylara hödürlenýär. Şeýle hem “garşy almak bonusy” hem diýilýär. Örän amatly: oýunçy çeşmede bellige alnyp, göni hem hakyky pula oýnap bilýär. Ýöne şonda-da öz serişdeleri bilen töwekgelli etmeýär. Bonusy utmak üçin oýunçy berlen wagtyň dowamynda weýjerde görkezilen düzgünleri ýerine ýetirmeli. Eger ol muny başaran bolsa, administrasiýa hasaba haýsydyr bir jemi (summa) girizmegi haýyş eder. Jemi oýnuň dowamynda harçlamak geregi ýok: ol müşderiniň tölege ukyplydygyny, diňe bir tölegsiz artykmaçlyklary gözleýänlerden däl-de, kazinoda uzak möhletleýin hereket etjekdiginiň subutnamasydyr.
Goýumy girizmek bonusy
Klubyň agzalary goýumy ilkinji gezek (ýa-da belli bir mukdarda) köpeldenlerinde desganyň içki düzgünlerine baglylykda alýarlar. Sowgat hökmünde belli bir jem ýa-da goýumdan göterim geçirilip bilner. Bonus programmasynyň düzgünlerine laýyklykda jemiň maksimal we minimal mukdary bellenilendir. Bu höweslendirme gaýdyp utma şeýle hem goýumsyzlara degişlidir. Ýöne beýle ýagdaýda, düzgün boýunça weýjer pes bolýar.
Hödürlenen töleg görnüşini ulanylanda berilýän bonus
Eger-de oýunçy öz hasabyny kazino tarapyndan maslahat berlen töleg ulgamyny ulanyp dolduran bolsa, onda ol ähli goýumlaryň jeminden hasabyna 10-20% almak mümkinçiligini gazanar. Töleg ulgamyndan serişdeler girizilende komissiýa (3% töweregi) alynýar. Şonuň üçin, kazino bu bonuslar bilen maslahat berilýän töleg görnüşinden peýdalanýan agzalara krediti dolduranlarynda edýän çykdajylarynyň öwezini doldurýar. Kazinodaky bu bonuslar minimal weýjer boýunça ýeňil gaýdyp utulýarlar.
Vip müşderiler we ýygy-ýygydan gelýän myhmanlar üçin bonuslar
Bonusly kazinolar hemişeki müşderileri gyzyklandyrýar we olara hereket etmäge ruhlandyrýar. Oýunçylara höweslendiriji bonuslar, şeýle hem şahsy bonus artykmaçlyklary hödürlenilýär. Meselem:
- Doglan güni mynasybetli;
- Dostuny çagyranlygy üçin;
- Ýaryşlara we aksiýalara gatnaşandygy üçin.
Ygrarlylyk programmasy boýunça goýumlary ýerine ýetiren oýunçylaryň ählisi goşmaça bonus utuklaryny gazanyp, olary pul serişdelerine çalşyp bilerler. Iň uly artykmaçlyklar VIP hukukly müşderilere berilýär. Weýjeriň talaplary olar üçin minimal, şonuň üçin olar bonus serişdelerini nähili çykarmak barada oýlanmaýarlar – olar tiz wagtyň dowamynda gaýdyp utmak boýunça düzgünleri ýerine ýetirýärler.
Keşbek
Uly meşhurlyga eýe bolýan bonus. Adatça, ony kazino bazarynda täze gatnaşyjylar müşderileri çekmek üçin ulanýarlar. Bonus bir hepdäniň dowamynda utduran jeminiň böleginiň öwezini dolýar we ortaça 10% barabar bolýar.
Şertler
Bonuslar belli bir hereketler üçin hödürlenilýär: bellik edileni, goýum goýany, dostuny çagyrany üçin. Kazinonyň bonuslary baradaky wajyp maglumatlar bilen berlen bölümde tanşyp bilersiňiz. Düzgünler bilen doly tanşan ýagdaýynda, oýunçylar öz pul serişdelerini oýun klubynyň administrasiýasy bilen dawasyz alyp bilmek mümkinçiliginden peýdalanyp bilerler.


text:
Gyrgyzystanyň ozalky wise-premýeri Şamil Atahanow 2013-nji ýylda ýurduň iň bir ýakasy gaýyşly jenaýat ketdesini türmeden ir boşatmak bilen baglylykda tussag edildi.
Gyrgyzystanyň Içeri işler ministrligi 21-nji maý güni giçlik Atahanowyň Aziz Batukaýewiň bikanun ir boşadylmagyna gatnaşykda güman eedilip, “deslapky tussaghana ýerleşdirilendigini” aýtdy.
Atahanow Batukaýew 2013-nji ýylda akganlylyk keseli bilen keselledi diýlip, türmeden ir boşadylanda wise-premýer bolup işleýärdi. Soňra onuň diagnozynyň galplaşdyrlandygy mälim boldy.
Içeri işler ministrligi geçen hepde ozalky saglyk ministri Dinara Sagynbaýewanyň we Döwlet jeza öýleri gullugynyň ozalky geňeşçisi Kalybek Kaçkynaliýewiň hem bu iş bilen baglylykda tussag edilendigini aýtdy.
Geçen hepde Batukýaewiň ir boşadylmagyna kömek etmekde aýyplanyň dört sany lukman hem tussag edildi.
Etniki çeçen bolan Batukaýew 2006-njy ýylda, birnäçe agyr jenaýat, şol sanda gyrgyz deputatynyň we IIM-niň resmisiniň öldürilmegi bilen baglylykda, 17 ýyla golaý türme tussaglygyna höküm edildi.
Ol türmeden boşadylan badyna Orsýetiň Demirgazyk Kawkaz sebitindäki Çeçenistana gitdi.


text:
TESWIRLEMELER
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyçlary - dünýä metbugatynyň sahypalarynda
GDA-a gatnaşyjy döwletleriň Baştutanlarynyň Geňeşiniň üstünlikli geçen mejlisiniň netijelerini Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň giňişliginde köptaraply gatnaşyklaryň täze tapgyryny başlandygyny doly hukuk bilen aýdyp bolar. Paýtagtymyzda ýakyn onýyllyklar üçin sebitiň ýurtlarynyň arasynda hyzmatdaşlygyň ösüşiniň köp babatda barşyny we häsiýetini kesgitleýän möhüm ylalaşyklar gazanyldy.
Şu ýyl GDA-da başlyklyk edýän ýurt hökmünde Türkmenistanyň geçiren bu mejlisine gatnaşmak üçin Azerbaýjan Respublikasynyň Prezidenti Ilham Aliýew, Belarus Respublikasynyň Prezidenti Aleksandr Lukaşe...