text:
Batys Qazaqstanda bes jylda 56 mln túp aǵash otyrǵyzý kózdelýde
ORAL. QazAqparat – Batys Qazaqstan oblysynda 2021-2025 jyldar aralyǵynda 56 mln astam túp aǵash otyrǵyzý kózdelýde, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
BQO orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspektsııasy basshysynyń orynbasary Zakarııa Turalıevtiń óńirlik kommýnıkatsııalar qyzmeti alańynda ótken brıfıngide málim etkenindeı, bul is-sharalar Memleket basshysynyń ótken jylǵy Joldaýyna sáıkes memlekettik orman qory aýmaǵynda 2 mlrd túp aǵash otyrǵyzýǵa qatysty tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda josparlanyp otyr.
Osyǵan oraı oblysta keshendi jospar jasalyp, tal-terek otyrǵyzý jumystaryn 2021 jylǵy 900 gektardan 2025 jyly 4794 gektarǵa deıin ulǵaıtý oılastyrylýda.
Atap aıtqanda, óńirdegi memlekettik orman qory jerlerinde bes jylda 15096 ga jerge aǵash otyrǵyzyp, 6851 ga alqapta orman aǵashtaryn tolyqtyrý jumystary júrgizilmekshi.
2021 jyly – 3,47 mln, 2022 jyly – 8,1 mln, 2023 jyly – 11,8 mln, 2024 jyly – 14,96 mln, 2025 jyly 18,2 mln túp aǵash kósheti egilmekshi.
Z.Turalıevtiń sózine qaraǵanda, osyǵan oraı qara par júıesimen topyraq daıyndaý, aǵash otyrǵyzýmen qatar ony kútý, ekpe kóshetterin ósirý, tal-terek túrleriniń tuqymyn jınaý jumystary júrgiziledi.
Bıyl 900 gektar jerge aǵash otyrǵyzyp, 450 gektarǵa orman daqyldaryn tolyqtyrý josparlanǵan bolatyn. Kóktemde 311 gektarǵa aǵash otyrǵyzylyp, 273 gektar jerdiń ormany tolyqtyryldy. Barlyǵy 1328,9 myń túp tal-terek egildi.
Qalǵan jumys kólemi kúz aılarynda oryndalmaqshy. 2021 jyly memlekettik orman qory aýmaǵynda 10 myń gektar jerge ǵylymı jobalaý-izdestirý jumystaryn júrgizýge bıýdjetten 55,5 mln teńge bólindi. Qazirgi kezde memlekettik satyp alý konkýrstary ótkizilýde.
«Oblystyq keshendi josparǵa sáıkes barlyq jumysty sapaly jáne ýaqtyly oryndaý úshin orman sharýashylyǵy mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtýǵa 1506,5 mln teńge qarastyryldy. Osy maqsatqa bıylǵy jylǵa 1038,8 mln teńge qosymsha bıýdjettik ótinim berildi.
Kúni búgin ótinim oblystyq bıýdjettik komıssııada qaralý ústinde», dedi Z.Turalıev.
- Nur-Sultandaǵy botanıkalyq saıabaqqa aǵash túpteri otyrǵyzyldy
- Asqar Mamın baǵany turaqtandyrý boıynsha ákimdikterge tapsyrma berdi
- Qazaqstanda qar barystaryn ósirý ortalyǵy qurylady
- Búgin Qazaqstannyń úsh qalasynda aýa sapasy buzylady
- Aral teńiziniń qurǵaǵan ultanyna 1,1 mln gektar sekseýil egiledi
- Buqtyrmada 200 keli balyq aýlaǵan brakonerler ustaldy
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


c: text/html

text:
Platon
Hakyky ady: Aristokl
Doguldy: b.e.öňki 427 (428) ý. Gadymy Gresiýa Afiny
Öldi: b.e.öňki 347 (348) ý. Gadymy Afiny
Ýurdy: Gadymy Afiny
Gyzyklandy: Metafizika, Epistemologiýa, Etika, Estetika, Syýasat, Filosofiýa, Matematika.
Döwürdeş alymlary: Sokrat, Arhit, Demokrit, Parmenid, Pifagor, Geraklit.
Platon miladydan öňki 427-nji ýylda Gresiýanyň Afina döwletinde, Afina şäherinde dogulýar. Hakyky ady Aristokles bolupdyr diýlip hasap edilýär. Eginlek bolandygy üçin oňa Platon (Πλάtwv一Plátōn) lakamyny beripdirler. Ol gadymy Ýunan (grek) ýurdynyň klassik filosofy, matematigi we günbataryň ilkinji ýokary okuw jaýy bolan Afinanyň akademiýasynyň gurujysy. Demokratik düşünjesiniň goraýjysy bolupdyr. Yslam dünýäsinde we türkmenleriň arasynda Platona Eflatun diýlipdir. Platonyň mugallymy Sokrat we okuwçysy Aristotel bilen birlikde ylym-bilimiň we günbataryň pelsepesiniň başlangyçlary hasap edilýärler. Sokrat hakyndaky maglumatlaryň köpüsini Platondan öwrenildi. Platonyň pelsepesinde 5 sany teoriýa jemlenipdir. Bular «belgi,maglumat», «ideal, many, mantyk», «ruhuň bakylygy», «Kosmogoniýa (Cosmogony)», «Döwlet (Döwlet bilen baglanyşykly, döwlet döretmek, gurluş basgançaklary)» Platon ömri boýunça mugallymy Sokratdan alan paýhasy, ylymy bilen ahlakly-päk adama öwrülipdir. Sokrat we Platonyň pikiriçe pelsepäniň başlangyjy adamynyň ruhybelentligi, şatlygy we düşünjesi bolupdyr. Şeýle hem gowy durmuşda ýaşamak, gaýduwsyz bolmak hem gerekdir. Platon elli ýyllap şol teoriýany açyklamagyň pikirini edipdir. Onuň dünýägaraýşy giň bolupdyr. Platon miladydan öňki 347-nji ýylda dünýeden ötdi.
Platonyň idealistik (howaýy) psihologiýasy[düzet | çeşmäni düzet]
Platon obýektiw idialistik akymyň düýbini tutýar. Onuň pikiriçe, ideýa- hemişelik göze görünmeýär, özbaşdak, islän zadyňa öwrülip bilýär. Material dünýä döredilýär, ýaşaýar, ölüp ýok bolup gidýär. Ideýa bilen zatlar deň derejeli zatlar däldir. Bu ýerde, ruh başlangyç bolup çykyş edýär. Ruh ilki ýüze çykmak bilen, ten bilen birikde bar zatdyr. Tebigatyň ruhy bilen, ideýanyň ruhy dogandyr. Ruh öz tebigaty boýunça ýokarda durýanlygy üçin beden onuň diýenini etmeli, hereketlerini şonuň tebigatyna laýyk amala aşyrmaly. Platon ruhy 9 razrýada bölýär şolaryň hersi bir adama gabat gelýär. Ruh bilen bedeni deň derejede ösdürmegi ündeýär. Ruh hakyndaky meseleleri özüniň ―«Döwlet», ―«Fedre» traktatlarynda ýazyp beýan edýär. Adamda bar bolan ruhyň 3 sany başlangyjy bar: 1.Iň aşakysy ruh ol haýwanlayňka meňzeş, şol ruhy bolanlar öz beden isleglerini kanagatlandyrmaga ymtylýarlar, kanagatlanmany duýýarlar. Şu başlangyçda adam suwsuzlygy, açlygy, söýgini duýýar. Ol adamyň ruhyň köp bölegini tutýar. 2.Aňly derejesi alýana). 3. garşylyk görkezmek (lezzet Gazaplanmak (ýarostnyý) ruh –adamyň bir bölegi bolup diňe üstin çykmaly kyn hem bolsa ýeňmeli diýen, ýa-da ölmeli. Şu üçisi-de biri-biri bilen deňagramlylyk saklamaly. Adam ölenden soňra onuň ruhy bedene jogap berýär. Platonyň ruh hakyndaky, garaýyşlarynda duýma aýratyn orun berilýär. Duýgynyň sanawuna: gorky, gahar, gam, söýgi, göriplik, isleg, bahyllyk. Ol duýgyny 2 bölýär:
1. Aşakgy duýgular –bedeniň talaplaryny kanagatlandyrmak.
2. Ýokarky duýgular –gözellik hem akyl iş bilen meşgullanmak degişlidir diýip belleýär.
Çeşme[düzet | çeşmäni düzet]
m.ertir.com/index.php?q=blog&view=128214

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
keshe 21:55
-
-
-
-
-
Qaraǵandyda er adamnyń quldyqta bolǵany týraly is qarastyrylyp jatyr
QARAǴANDY. QazAqparat – Qaraǵandylyq polıtseıler áleýmettik jelide jarııalanǵan beınehabarlaǵa qatysty oqıǵanyń mán-jaıyn anyqtaýda. Kadrda er adam ony bir jigit eńbek quldyǵynda ustaǵanyn jáne uryp-soqqanyn málimdedi, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Pavlodar oblysynyń turǵyny beıneótinish jazyp, onda ol Qaraǵandynyń mańynda eńbek quldyǵynda ustalǵany týraly habarlaıdy. Er adam onyń jumys berýshisi atqarǵan jumysy úshin qaryzyn tólemegenine, sondaı-aq ony birneshe aı boıy uryp-soǵyp otyrǵanyna shaǵymdanady.
«Tamyz aıynda men Maratqa jumysqa turdym. Jelezınsk aýdanyna baryp, onda bir nysandy óńdedik. Ol maǵan eńbekaqymdy tólemedi. Men odan jalaqymdy suraǵanda, ol meni uryp-soqty. Sodan keıin Qaraǵandyǵa ekinshi nysanǵa bardyq. Onda da jumys istedik. Sodan keıin men taǵy da jalaqy suradym. Ol meni taǵy urdy. 21 qyrkúıekte men túski ýaqytta qashyp kettim. Marat meniń uıaly telefonymdy alyp qoıdy. Sondaı-aq, meniń qujattarym, jeke zattarym sol jerde qaldy. Brıgadanyń alty adamynan qazir eki adam qaldy. Bireýi – Qyrǵyzstan azamaty. Jumys isteımiz, aqshamyzdy suraımyz. Biraq olar bizge bermeıdi. Tek mezgil-mezgil uryp-soǵady. Meniń jalaqymdy tóleýge kómektesýdi jáne ony uryp-soǵý faktisi boıynsha jaýapqa tartýdy suraımyn. Kómek suraımyn», - deıdi er adam.
Qaraǵandy oblysynyń Polıtsııa departamenti bul istiń mán-jaıyn anyqtap jatqanyn málimdedi.
«Áleýmettik jelilerge monıtorıng júrgizý barysynda er adamǵa atqarylǵan jumys úshin aqsha tólemeý jáne jumys berýshi tarapynan uryp-soǵý faktisi boıynsha beıneótinish joldandy. Atalǵan fakti Qaraǵandy qalasynyń polıtsııa basqarmasynda tirkeldi. Polıtsııa qyzmetkerleri vıdeo avtorynyń – Pavlodar oblysynyń 41 jastaǵy turǵynynyń kim ekenin anyqtady. Qazirgi ýaqytta onyń ornalasqan jeri anyqtalyp jatyr», - dep habarlady vedomstvonyń baspasóz qyzmeti.
- Qyzylorda oblysynda enesin urǵan kelin 30 táýlikke qamaldy
- Qyzylordada 18 jastaǵy qyz bir aptadan keıin tabyldy
- Júrgizýshi kýáligin almaq bolǵan aqtóbelik 400 myń teńgesinen aıyryldy
- Metall konstrýktsııanyń astynda qalǵan áıel: Sotqa deıingi tergeý bastaldy
- Máskeýde qatty jelden Kreml qorǵany zaqymdandy
- Pavlodarda órtengen úıden 58 jastaǵy áıeldiń denesi tabyldy
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Islendik döwletiň binýadynyň berkligi, ilkinji nobatda, ykdysady pudagyň ösüşi bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr. Halkyň maddy hal-ýagdaýynyň derejesi gönüden-göni şol döwletiň ykdysady taýdan ösüşine bagly bolup durýar. Ýurduň ykdysady kuwwatyny berkitmek we ösüşiň belent sepgitlerine ýetmek üçin döwlete giň dünýägaraýyşly, sowatly, Watana wepaly hünärmenler gerek. Şeýle ýaşlary terbiýeläp ýetişdirmekde hormatly Prezidentimiz bilim işgärleriniň öňünde aýratyn uly wezipeleri goýýar. Häzirki wagtda ýurdumyzda beýleki ugurlar bilen bir hatarda, daşary ýurt dillerini öwrenmäge hem aýratyn uly üns berilýär.
Dil öwrenmek adam üçin täze bir dünýäni, täze gapyny açýar. Aragatnaşygyň möhüm serişdesi bolan dil häzirki wagtda diňe aragatnaşyk hyzmatyny ýerine ýetirmän, eýsem, bütin dünýäde halklaryň arasynda parahatçylygy gorap saklamagyň açaryna öwrüldi. Türkmenistanyň daşary syýasatynyň netijesinde, dünýäniň beýleki döwletleri bilen hoşniýetli, parahatsöýüjilikli, dost-doganlyk gatnaşyklary ýola goýuldy. Halkara gatnaşyklaryň ösmegi bolsa daşary ýurt dillerini öwrenmekligiň zerurlygyny artdyrdy.
Ýer ýüzünde parahatçylygy goramakda, ýurtlaryň arasyndaky hyzmatdaşlygy berkitmekde dünýäde möhüm orny eýeleýän iri halkara guramalarynyň biri BMG-niň 6 sany resmi dili bolup, şol resmi dillere iňlis, ispan, fransuz, hytaý, arap we rus dilleri degişlidir. Ýurdumyzda ady agzalan dilleriň ählisi döwlet tarapyndan esaslandyrylan bilim ojaklarynda okadylýar.
Gündogaryň beýik akyldary, XI-XII asyrlarda ýaşap geçen beýik türkmen alymy Mahmyt Zamahşarynyň «Ýagşyzadalaryň bahary» atly kitaby milli mirasymyzyň ruhy gymmatlyklarynyň ajaýyp nusgalarynyň biridir. Alym asyrlaryň pähim-paýhasyny özünde saklaýan bu naýbaşy eserinde ylmyň dört sany görnüşini öwrenmegi öňe sürýar. Olaryň birinjisi dini ylymlardan, ikinjisi beden saglygy bilen bagly ylymlardan, üçünjisi dil bilen bagly ylymlardan we dördünjisi ýyldyzlary öwrenmek bilen bagly ylymlardan ybaratdyr. Görşümiz ýaly, geçmiş edebiýatymyzda-da dil öwrenmäge uly üns berlipdir. Öz döwründe Horezmde uly derejelere ýeten Zamahşary merkezi Aziýanyň, şeýle-de arap-pars edebiýatynyň taryhynda hem uly yz galdyran beýik şahsyýetdir.
Ylym almak, dil öwrenmek sabyrlylygy, ünslüligi talap edýär. Ony delillendirýän il arasynda rowaýata öwrülen şeýle bir waka bar. Geçmişde bir ýetginjek ylym öwrenmek üçin, uzak şähere gidipdir. Emma medresedäki beýleki ýoldaşlaryndan yza galypdyr. Bu ýagdaý ony gynandyrypdyr. Soňra ol: «Meniň dil öwrenmäge hiç hili ukybym, başarnygym ýok» diýip, lapykeç bolup obasyna dolanypdyr. Ýolda bir gaýanyň eteginde dynç almak üçin düşläpdir, şol ýerde-de irkilip, suw damjasynyň sesine oýanypdyr. Bir görse, suw damjasynyň daşa degip, oýandygyny görüp, çuňňur pikire batypdyr. Eger: «Damja yzygiderli damyp, daşy oýup bilýän bolsa, menem öz raýymdan gaýtman, gaýtalap okabersem, ahyry maksadyma ýeterin» diýip, yzyna medresä dolanypdyr. Netijede, şol ýigit öz tutanýerliligi we sabyrlylygy bilen beýleki ýoldaşlaryndan üstün çykyp, alymlyk derejesine ýetipdir. Görşümiz ýaly, ynsanyň sowatlylyk derejesi näçe ýokary bolsa, şonça-da paýhaslylygy artýar. Jemgyýetimizde giň dünýägaraýyşly adamlaryň köp bolmagy agzybirligiň pugtalanmagynyň, ynsanperwerligiň artmagynyň, dünýäde parahatçylygyň berkemeginiň gözbaşydyr.
Dünýäniň ösüp-özgermegi, kämilleşmegi, dünýä döwletleri bilen dost-doganlyk gatnaşyklarynyň has-da ýygjamlaşmagy daşary ýurt dillerini öwrenmegi talap edýär. Çünki, ýurdumyzda ýaşlaryň döwre mynasyp sowatly bolmaklaryna aýratyn üns berilýär, bu ugurda ägirt uly işler durmuşa geçirilýär.
Mähri Atdaýewa,
Türkmen döwlet maliýe institutynyň iňlis dili mugallymy.


text:
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
keshe 22:47
-
-
keshe 22:15
-
-
-
keshe 21:25
-
-
-
-
keshe 20:59
Inflıatsııaǵa qarsy áreket: Azyq-túlik satýshylar úshin jaldaý aqysyn tómendetý men basqa da qadamdar
NUR-SULTAN. QazAqparat – Bıylǵy Joldaýda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ınflıatsııanyń baqylaýsyz ósý problemasyna erekshe toqtalyp ótti.
Osy oraıda Úkimet pen Ulttyq banktiń basty mindeti – ınflıatsııany 4-6 paıyz deńgeıine qaıtarý. Búgin ótken Úkimet otyrysynda 2021 - 2024 jyldarǵa arnalǵan ınflıatsııaǵa qarsy áreket etý qadamdary qaralyp, tıisti qujat jobasy maquldandy.
Ulttyq ekonomıka mınıstri Áset Erǵalıevtiń aıtynsha, jyldyq esepteýde Qazaqstanda ınflıatsııa 8 aıdyń qorytyndysy boıynsha 8,7%-dy qurady jáne tarıhı qalyptasqan qurylymǵa sáıkes, onyń 50%-dan astamy azyq-túlik taýarlary baǵasynyń ósýine tıesili bolyp otyr.
«Elimizde baǵanyń ósýin tejeý maqsatynda 2021 - 2024 jyldarǵa arnalǵan ınflıatsııaǵa qarsy áreket etý sharalary kesheniniń jobasy ázirlendi. Sharalar kesheni jobasy jedel jáne orta merzimge arnalǵan 2 baǵyt boıynsha 70 is-sharadan turady. Bul is-sharalar baǵalardyń ósýin tejeýge baǵyttalǵan qadamdardy jáne de ınflıatsııanyń qarqynyn bekitilgen nysanaly dálizge kirgizýge baǵyttalǵan júıeli jumystardy qamtıdy», - dedi Á. Erǵalıev.
Birinshi baǵyt - 2021 jylǵa arnalǵan jedel sharalar boıynsha iske asyrylatyn bolady.
1. Taýar usynysyn keńeıtý aıasynda 16 is-sharany iske asyrý josparlanýda. Onyń ishinde áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýary túrlerin satyp alýdy uıymdastyrý jáne óndirýshilerdiń qajettiligin aıqyndaý, forvardtyq sharttar men «aınalym shemasy» aıasynda tetigin bekitý kózdelgen.
2. Taldaý jáne uıymdastyrý sharalary boıynsha 7 is-shara josparlanǵan. Bul is-sharalar tizimi skrınıng, saýda protsesterin tsıfrlandyrýdy, tamaq ónerkásibiniń jartylaı jumys isteıtin jáne toqtap turǵan qýatyn monıtorıngileýdi ári taldaýdy qamtıdy. Sonyń ishinde, áláýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna baqylaýdy ınstıtýtsıonaldyq kúsheıtý kózdelgen.
3. Retteýshilik sharalar boıynsha 10 is-shara iske asyrylatyn bolady. Olardyń qataryna, ishki naryqta tapshylyq nemese baǵanyń ósýi baıqalsa, qajet bolǵan jaǵdaıda, shıkizat pen materıaldardy eksporttaýǵa shekteýler engiziledi. Sondaı-aq, munaı ónimderiniń jekelegen túrlerin avtomobıl kóligimen eksporttaýǵa alty aıǵa tyıym salý jáne medıtsınalyq qyzmetterge keshendi tarıfter bekitý kiredi.
4. Antımonopolııalyq sharalar boıynsha 9 is-sharany iske asyrý kózdelgen. Onyń ishinde saýda ústemeleriniń negizdiligin baqylaýǵa, baǵalyq sóz baılasý belgilerin anyqtaýǵa jáne saýda-sattyqqa qol jetkizýdi shekteýge baǵyttalǵan is-sharalar júzege asyrylatyn bolady.
«Ekinshi baǵyt aıasynda 2024 jylǵa deıingi orta merzimdi qadamdar boıynsha 28 is-shara josparlanǵan. Bul is-sharalar turaqtandyrý qorlarynyń jetkiliktiligin qamtamasyz etý, ımport almasý jobalaryn iske asyrý sharalaryn, sondaı-aq baǵalardy ákimshilik retteýden ketý jáne dezınflıatsııalyq aqsha-nesıe saıasatyn júzege asyrý sııaqty júıeli jumystardy qamtıdy. Inflıatsııaǵa qarsy áreket etý sharalaryn tıimdi iske asyrý jáne olardyń oryndalýyna monıtorıng júrgizý maqsatynda Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrligi qaramaǵynda turaqty jumys isteıtin operatsııalyq shtab qurý usynylady. Onyń quramyna ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń birinshi basshylarynyń orynbasarlary kiredi. 2021 – 2024 jyldarǵa arnalǵan ınflıatsııaǵa qarsy áreket etý sharalary kesheniniń jobasy áleýmettik mańyzy bar ónimder baǵasynyń turaqtandyrýyna ákeledi», - dedi mınıstr.
Ulttyq bank mindeti
«Memleket basshysynyń ınflıatsııany 2022 jyly 4-6% nysanaly dálizge qaıtarý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda Ulttyq bank, birinshi kezekte, ınflıatsııaǵa qarsy den qoıý sharalarynyń kesheni aıasynda monetarlyq emes faktorlardy turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan sharalardy qabyldaýdy qoldaıdy. Bıylǵy 8 aıdyń qorytyndysy boıynsha 11,4% deńgeıine jetken azyq-túlik baǵasynyń ósýi ınflıatsııany jedeldetýge negizgi úles qosty. Ony osy jyldyń sońyna qaraı 8%-ke deıin tómendetý úshin sharalar keshenine sáıkes, Úkimet pen ákimder retteýshilik sıpattaǵy jáne monopolııaǵa qarsy yqpal etýdiń tıimdi ýaqytsha qadamdaryn negizge ala otyryp, jekelegen naryqtardaǵy maýsymdyq kútpegen ózgerister men teńgerimsizdikterdi joıý boıynsha jedel sharalar qabyldaıtyn bolady», - dedi Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev.
Onyń aıtýynsha, ınflıatsııany turaqtandyrý boıynsha Memleket basshysy alǵa qoıǵan orta merzimdi maqsattarǵa qol jetkizý úshin Úkimet taýarlardyń óndirisi, eksporty men ımporty balansyn qatań saqtaı otyryp, ishki naryqty jan-jaqty tolyqtyrý, agroónerkásiptik keshenniń ónimdiligin arttyrý jáne tıimdi taýar ótkizý júıesin damytý jónindegi bastamalardy iske asyratyn bolady. Bul azyq-túlik ınflıatsııasyn 2022 jyly 6%-ke deıin jáne 2023-2024 jyldary 5%-ke deıin tómendetýge múmkindik beredi.
«Azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlar boıynsha basqa taýarlar men qyzmetterge tikeleı áser etýmen qatar aıtarlyqtaı janama yqpal etetin janar-jaǵarmaı naryǵy baǵanyń ósýin tejeýdiń negizgi áleýetine jatady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimetimen kelisim boıynsha biz azyq-túlikke jatpaıtyn ınflıatsııanyń 2022 jyly 5%-ke deıin jáne 2023-2024 jyldary 4%-ke deıin tómendeýin kútemiz», - dedi UB basshysy.
Retteletin qyzmetter úshin orta merzimdi negizde boljamdy jáne teńgerimdi tarıftik saıasatty engizý aıyryqsha mańyzdy bolyp sanalady.
«2023 jyldan bastap baǵany ákimshilik retteýden halyqtyń áleýmettik osal toptaryna ataýly kómek kórsetýge aýysýdy bastaý oryndy dep esepteımiz. Bul servıstik ınflıatsııany 2022-2024 jyldary 4% deńgeıinde turaqtandyrýǵa múmkindik beredi. Usynylatyn sharalardyń tıimdiligi kóbinese óńirlerdegi jumystyń jumyla uıymdastyrylýy men úılestirilýine baılanysty bolady», - dep túsindirdi E. Dosaev.
Saýda salasyndaǵy qadamdar
Memleket basshysynyń bıylǵy 1 qyrkúıektegi Joldaýyn iske asyrý maqsatynda Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrligin áleýmettik mańyzy bar taýarlar baǵasynyń ósýin tejeý máselelerinde biryńǵaı úılestirýdi júzege asyratyn negizgi jaýapty memlekettik organ retinde aıqyndaý usynyldy.
Búgin Úkimet otyrysynda Saýda jáne ıntegratsııa vıtse-mınıstri Erjan Qazanbaev mınıstrlik azyq-túlik baǵalaryn turaqtandyrý máseleleri boıynsha salalyq memlekettik organdar men uıymdar arasyndaǵy ózara is-qımyl reglamentiniń jobasyn ázirlep, kelisilgen nusqasy jaqyn arada Úkimetke engizetinin aıtty. Azyq-túlik taýarlaryna monıtorıng pen baǵalardyń neǵurlym sapaly jáne tıimdi júıesin júrgizý maqsatynda mınıstrliktiń tıisti ınstıtýtsıonaldyq kúsheıtý qadamdary eskerilip otyr.
«Saýda salasyndaǵy memlekettik saıasattyń negizgi mindeti – keshendi saýda-logıstıkalyq ınfraqurylym qurý arqyly óndirýshiden tutynýshyǵa deıingi saýda-ótkizý tizbegin qurý bolyp sanalady. Ulttyq taýar ótkizý júıesin qurýdyń birinshi kezeńi aıasynda Memlekettik-jekeshelik áriptestik sharty jasaldy. Qazir jobalyq-smetalyq qujattama ázirlenip jatyr. 2022 jylǵy qańtarǵa deıin 2 kóterme taratý ortalyǵyn jańǵyrtyp tapsyrý josparlanyp otyr», - dedi E. Qazanbaev.
Onyń aıtýynsha, qalǵan kóterme taratý ortalyqtarynyń qurylysyn 2022 jyldyń qańtar aıynda bastap, tamyz aıyna deıin aıaqtaý josparlanyp otyr.
«Ekinshi kezeńde 17 kóterme taratý ortalyǵyn salý josparlanýda. Jeke áriptespen birlesip, marketıngtik taldaý júrgizildi, jer ýchaskeleriniń 70 paıyzy anyqtaldy jáne olardy bólý boıynsha rásimder bastaldy. Ekinshi kezeń boıynsha Memlekettik-jekeshelik áriptestik shartyn jasasý 2022 jylǵy sáýirde, al paıdalanýǵa tapsyrý 2024 jylǵy tamyzda josparlanǵan», - dedi vıtse-mınıstr.
Budan buryn habarlanǵandaı, 2021-2025 jyldary kezeńinde «Ulttyq taýar jetkizýshi júıesin» qurý maqsatynda aýyl sharýashylyǵy ónimderin saqtaý jáne satý boıynsha 24 kóterme taratý ortalyǵy salynady.
Básekelestik ortadaǵy jaǵdaı
Úkimette Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Serik Jumanǵarın baǵaǵa qatysty sóz baılasý jáne ústem jaǵdaıdy teris paıdalanatyn saýda jelileri týraly aıtyp berdi.
«Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary naryqtaryna toqtalsaq, básekelestikke qarsy kelisilgen áreketter jáne ústem nemese monopolııalyq jaǵdaıdy teris paıdalaný belgileri boıynsha baǵalardy tómendetý týraly 60 habarlama shyǵaryldy. Onyń ishinde, 50-i azyq-túlik taýarlaryna baǵalardy 5 paıyzdan 10 paıyzǵa deıin tómendetti, 8 tergep-tekserý jumystary bastaldy. Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary baǵalarynyń ósýiniń apta saıynǵy serpini 0,6 paıyzdan mınýs 0,2 paıyzǵa deıin tómendedi», - dedi S. Jumanǵarın Úkimet otyrysynda.
Onyń aıtýynsha, Memleket basshysynyń kóterme saýda naryǵyna basty nazar aýdara otyryp, azyq-túlik taýarlarynyń barlyq baǵasy boıynsha deldaldyq shemalardy tekserý týraly tapsyrmasyn oryndaý aıasynda 13 taýar pozıtsııasy turǵysynda jumys júrgizilip jatyr.
«Ekinshi másele, saýda jeliler qyzmetine qatysty. Rıteıl naryǵyn taldaý aıasynda saýda ústemeaqysynyń negizdiligin keshendi túrde tekserilýi bastaldy. Saýda jelileriniń áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna saýda ústemeaqysyn 15 paıyzdan asyrǵandyǵy boıynsha 25 fakti anyqtaldy, osyǵan oraı jergilikti atqarýshy organdarǵa jaýapqa tartý úshin materıaldar jiberildi. Baǵaǵa qatysty sóz baılasý jáne ústem jaǵdaıdy teris paıdalaný belgileri boıynsha 10 saýda jelisine qatysty sharalar qabyldandy. Saýda jelilerine qatysty jumys jalǵasýda. Eń iri respýblıkalyq jeli «Magným» («Magnum Cash@Carry» JShS) ózine áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna saýda ústemesin 15-ten 10 paıyzǵa deıin tómendetý týraly mindetteme aldy», - dedi agenttik basshysy.
Sonymen qatar agenttik basshysy Qazaqstanda baspana qunynyń tómendeýi baıqalǵanyn aıtty.
Qazirgi kezde bastapqy turǵyn úıge baǵalar 3 paıyzdan (bıylǵy qańtar) 0,4 paıyzǵa deıin (bıylǵy shilde), sondaı-aq qaıtalama turǵyn úıge 5 paıyzdan (qańtar) 1,1 paıyzǵa deıin (shilde) tómendegeni baıqaldy.
Tıisti eskertýlerdi oryndaý aıasynda «RAMS-Qazaqstan» kompanııalar toby baǵalardy Almaty qalasynda birqatar turǵyn úı kesheninen sharshy metr úshin 15%-ǵa nemese 90 myń teńgege deıin, «BAZIS-A» kompanııasy Almaty qalasynda turǵyn úı keshenderine sharshy metr úshin 20 myń teńgege deıin, «BI Group» Nur-Sultan qalasyndaǵy keshenderde bastapqy turǵyn úıge orta eseppen 8 paıyzǵa, Almaty qalasynda - 11 %-ǵa, Shymkentte. - 3 %-ǵa, Atyraýda - 4 %-ǵa tómendetti. Basqa qurylys salýshylar da habarlamalardy oryndap, baǵalardy orta eseppen 15-20%-ǵa tómendetti. Baǵalardyń tómendeý paıyzy orta eseppen 9%-dy, tómendeý serpini – sharshy metrge 10 000-nan 125 000 teńgege deıin.
Aıtpaqshy, Serik Jumanǵarın qurylys materıaldarynyń quny ne sebepti óskenin túsindirdi.
«Jyl basynan beri otandyq qurylys materıaldary baǵasynyń ósýi 25 paıyzdy qurady. Qurylys materıaldary baǵasynyń negizgi ósýi syrtqy naryqtardaǵy baǵa jaǵdaıymen negizdelgen. Bul ózgerister armatýra (ósim 45%), kabel (20%), proflıst (70%), shyny (35%) jáne basqa da materıaldar qunyna áser etti», - dedi agenttik basshysy.
Baǵanyń ósýiniń negizinde elektr energııasyna tarıfterdiń ortasha - 12%-ǵa, janar-jaǵarmaı - 15%-ǵa, energetıkalyq kómirge -10%-ǵa, temirjol tasymaldaryna - 18%-ǵa ósýi sııaqty obektıvti faktorlar bar. Olar otandyq óndiristiń qurylys materıaldary baǵasynyń ósýine tikeleı áser etti.
Qurylys materıaldarynyń ózindik qunyndaǵy osy shyǵyndardyń úlesi 15-ten 30% - ǵa deıin quraıdy.
«Baǵany kóterýdiń negizdiligin qaraý jáne sóz baılasý belgilerin belgileý maqsatynda qurylys materıaldarynyń 25 túri (kirpish, beton, armatýra, tsement jáne t.b.) boıynsha qurylys materıaldary naryqtaryndaǵy básekelestiktiń jaı-kúıine taldaý júrgizilip jatyr. Talaptardy buzý belgilerin joıý jáne baǵany tómendetý qajettiligi týraly 75 habarlama joldandy. Búgingi tańda 42 kompanııa habarlamany oryndady. Onyń ishinde 35 kompanııa baǵany tómendetti: armatýraǵa – 25%, tsementke – 10%, betonǵa – 10%, polıetılendi qubyrlarǵa – 6%, kabelge – 5-ten 14% - ǵa deıin, kirpishke - 3%. Sonymen qatar bul baǵytta 10 tergep-tekserý jumystary júrgizilip jatyr», - dedi agenttik basshysy.
Monopolııaǵa qarsy baqylaý is-sharalarynyń nátıjesinde respýblıka boıynsha baǵa ósýiniń aı saıynǵy trendi maýsym aıyndaǵy 4,2 paıyzdan shilde aıynda 1,7 paıyzǵa deıin tómendetildi.
Sýbsıdııa berý mehanızmderi keńeıtiledi
Úkimet otyrysynda talqylanǵan ınflıatsııany tejeý taqyrybyn qorytyndylaý kezinde Premer-Mınıstr Asqar Mamın aldaǵy ýaqytta atqarylatyn jumystardy atady.
«Úkimet Inflıatsııaǵa qarsy áreket etý jónindegi sharalar keshenin ázirledi. Birinshiden, azyq-túlik ınflıatsııasyn tejeý jónindegi jedel sharalar aıasynda ekonomıkanyń sektorlarynda qun belgileýdiń búkil tizbeginde baǵany turaqtandyrý boıynsha naqty sharalar qabyldanady. Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlikti satyp alý uıymdastyrylyp, «Azyq-túlik kelisimshart korporatsııasynyń» qaıta óńdeýshiler úshin shıkizattyń boljamdy ári turaqty baǵasyn qamtamasyz etýdegi róli keńeıtiledi», - dedi A. Mamın.
Osy oraıda óndirýshilerge jeńildikpen kredıt pen sýbsıdııa berý mehanızmderi keńeıtilip, agroónerkásiptik keshen ónimderin saqtaý ınfraqurylymyn salý úshin sýbsıdııalaý normalary ulǵaıtylady. Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik satýshylar úshin jaldaý aqysy tómendetiledi. Eldegi Óndirýshilerdiń biryńǵaı tizilimin jasaý jáne baǵany monıtorıngileý jónindegi taldamalyq platformany iske qosý óńirlerde ınflıatsııanyń kúrt ósý faktilerine dereý áreket etýge múmkindik beredi.
«Azyq-túlikten basqa taýarlarǵa ınflıatsııa deńgeıin tejeý jónindegi sharalar aıasynda qajet bolsa, tapshylyq oryn alyp otyrǵan nemese ishki naryqta baǵasy ósken shıkizat pen materıaldardy eksportqa shyǵarýǵa shekteý engizý kózdeledi. Medıtsınalyq qyzmetterdiń keshendi tarıfterin jáne birqatar medıtsınalyq taýarlardyń shekti baǵasyn aldyn ala bekitý qamtamasyz etiledi», - dedi A. Mamın.
Onyń aıtýnysha, ınflıatsııa ımporty joǵary óndiristerdi ulǵaıtý jóninde naqty sharalar qabyldanady, onyń ishinde qurylys materıaldary men jeńil ónerkásip ónimderi de bar.
«Aqsha-kredıt saıasatynyń aıasynda, ınflıatsııaǵa qarsy sharalardy iske asyrýǵa, onyń ishinde ekonomıkadaǵy ótimdilik kólemin baqylaýdy kúsheıtý jolymen iske asyrýǵa nazar aýdarylatyn bolady. Bul sharalardyń bári bıylǵy jyldyń sońyna deıin azyq-túlikten basqa taýarlar men aqyly qyzmetterdiń baǵasyn jedel túrde turaqtandyryp, ınflıatsııanyń jalpy deńgeıin baqylaýǵa múmkindik beredi», - dedi Úkimet basshysy.
- Damýshy elderde ınflıatsııalyq qysym saqtalýda – Ulttyq bank
- Bıyl elimizde tutynýshylyq ımport qandaı deńgeıge ósti
- QR Premer-Mınıstriniń orynbasary ǵylymdy damytý boıynsha keńes ótkizdi
- Ulttyq joba: Sýarmaly jerler 600 myń gektarǵa ulǵaıtylmaq
- Ekologııa mınıstri qaldyqtardy bólek jınaý máselesi týraly aıtty
- Medıtsına kadrlaryn yntalandyrý úshin Úkimet qandaı sharalar qabyldaýda
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Bu festiwalda esasan dokumental filmler, aýratyn-da ynsan hukuklary bilen baglanyşykly şekiller görkezilýär. Ol ýerde gumanitar meseleler, dünýä halklarynyň başyndan inýän dürli kynçylyklar, demokratiýanyň gysylyşy, adamlara zorluk hem basyş edilmegi, çagalaryň hem ýaşlaryň ezilmegi, syýasy konfliktler arkaly ynsanyýete gelýän agyr howplar baradaky dokumental şekiller görkezildi.
Festiwalyň çäginde çeh telewideniýesinde hem metbugatynda köp sanly maglumatlar berildi. Filmler paýtagtyň hem uly şäherleriň kino zallarynda görkezildi. Filmi döredijiler hem oňa gatnaşyjylar bilen duşuşyklar bolup, dürli çekişmeler guraldy.
Görkezilýän filmlerden daşary-da, dünýäniň horluk çekýän halklarynyň hatyrasyna dürli konsertler guralyp, söwda işleri ýola goýuldy.
Festiwal 1999-njy ýyldan bäri geçirilýär. Onuň esasy guraýjylarynyň biri Çehiýada hereket edýän “Ynsan gysyş astynda”, çehçe atlandyrylyşy “Çlowek w tiisti” atly ynsan hukuklaryny goraýjy halkara gurama boldy. Häzirki wagtda bu festiwal Ýewropada abraýly çäreleriň birine öwrüldi.
Bu ýylky festiwala emin agzasy hökmünde gatnaşyjy, gyrgyzystanly kino hem teatr režisýory, türkmen sungatyny ýakyndan tanaýan Temir Birnazarow bilen gürrüňdeş bolduk.


text:
Aktiwistler Belarusyň sudunyň rus professoryny huligançylyk aýyplamalary bilen alty gün türme tussaglygyna höküm edendigini aýdýarlar.
9-njy oktýabrda polisiýa Grodno şäherinde Pýotr Rýabkowyň leksiýasyna girip, ony we başga-da 20 çemesi adamy gysga wagtlaýyn tussag etdi we professoryň birnäçe kitabyny ele saldy.
Belarusyň polisiýasy özleriniň bu hereketini “rugsat berilmedik köpçülikleýin üýşmeleňleriň” öňüni almak üçin edilen çäre diýip häsiýetlendirdi.
Düýbi Minskde ýerleşýän “Wýasna”, ýagny “Bahar” atly adam hukuklaryny gorap çykyş edýän merkeziň aýtmagyna görä, Moskwanyň pedagogika uniwersitetiniň professory 10-njy oktýabrda Russiýa gitmäge taýýarlanýan mahaly, Baranawiçiniň golaýynda gaýtadan tussag edildi.
11-nji oktýabrda belarus sudy Rýabkowy huligançylykda günäli tapyp, alty gün türme tussaglygyna höküm etdi.
Rýabkowa goldaw bermek üçin onuň sud diňlenişigine gatnaşan adam hukuklaryny goraýan belarus aktiwisti Alýaksandr Waýtseşik sud zalynda tussag edilip, suda hormat goýmazlykda aýyplandy.
“Wýasna”, ýagny “Bahar” atly adam hukuklary merkeziň aýtmagyna görä, Rýabkow özüniň azatlykdan mahrum edilmegine protest bildirip, açlyk yglan etdi.


text:
Orsýetiň Tussaghanalara gözegçilik boýunça federal gullugy (FSIN) Mordowiýadaky aýallar koloniýasynda zenan tussaglaryň arasynda gulçulyk ýagdaýlaryň bolmagyna degişli jenaýat işini gozgamagy prokurorlardan sorady.
FSIN gullugynyň başlygynyň orunbasary Waleriý Maksimenkonyň 24-nji dekabrda aýtmagyna görä, IK-14 tussaghanasynyň müdiri Ýuriý Kupriýanow we ýene sany takyk edilmedik ençeme resmi işden boşadylypdyr.
K-14 tussaghanasynda tanymal aktiwist Nadežda Tolokonnikowa türme möhletiniň uly bölegini geçiripdi. Tolokonnikowa Moskwanyň baş kilisesinde "Pussy Riot" syýasy saz toparynyň düzüminde eden çykyşy üçin iki ýyl türmä höküm edilipdi.
2013-nji ýylda amnistiýada tussaglykdan boşadylan aktiwist şondan bäri orsýetli tussaglaryň hak-hukuklary ugrunda göreşýär.
2013-nji ýylyň sentýabr aýynda Tolokonnikowa açyk hat ýazyp, türmedäki ýowuz şertler barada şikaýat edip, türmedäki ýagdaýy gulçulyk şertleri diýip atlandyrypdy we tussaglar babatyndaky zulum barada habar beripdi. Ol tussag zenanlaryň günde 16-17 sagatlap işledilýändigini we olara sekiz hepdeden bir gün dynç berilýändigini habar beripdi.


text:
Beýik Ýüpek ýoly taryhda uly ähmiýete eýe bolupdyr. Bu ýoluň esasy ugry hökmünde Hytaý — Ýewropa gatnawy kabul edilýän hem bolsa, onuň Ýewraziýany gurşap alan we Afrika barýan şahalary bilen bilelikde, iki sany guryýer we bir deňiz üsti ugruny — bu ýoluň jemi üç ugruny görkezmek bolar. Ýewraziýanyň giňişliginde ýerleşýän ähli obalardyr şäherler biri-birleriniň üsti bilen şol üç ugra çykypdyrlar.
Mähriban Arkadagymyzyň «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» atly kitabynda bu ýol barada giňişleýin maglumatlar berilýär. Bu gymmatly eserde Sarahs şäheri barada hem giňişleýin maglumatlar, şeýle-de rowaýatlar getirilýär. Kitabyň bir bölümi «Sarahs bilen Änewiň aralygynda» diýip atlandyryp bu ýol barada: «XI-XII asyrlarda Beýik Seljuk türkmen döwletiniň düzümine gireninden soň, Sarahsyň ösüşleri has-da rowaçlanýar. Hut şu ýerde binagärçilik mekdebi kemala gelýär, onda ýetişen ussalar yslam dünýäsiniň dürli künjeklerinde özleriniň ajaýyp arhitektura ýadygärliklerini galdyrypdyrlar. Şolardan has-da bellileri Sarahs babanyň, Lukman babanyň, Ýartygümmez, Mäne babanyň aramgähleri, Jargürgen minarasy II bölümde belleýşimiz ýaly, Marydaky ady belli Soltan Sanjaryň aramgähi, Sarahsdan Nişapura gidýän ýoluň ugrundaky Rabat-Şeref kerwensaraýy we başgalar. Köne Sarahsyň galasynyň diwarynyň ýanyndaky gonamçylykda Abul-Fazlyň (Sarahs baba) aramgähi hem ýerleşip, munuň özi seljuk arhitekturasynyň iň görnükli nusgalarynyň biridir» diýip bellenilýär.
Dogrudanam, Sarahs ýer ýüzündäki ýurtlardan özüniň hoş howasy bilen tapawutlanypdyr. Halk arasynda aýdylmagyna görä, bu şäheriň ýedi sany derwezesi bolupdyr. Bu ýere dünýä ýurtlaryndan birnäçe söwda kerwenleri gelip, bazarlaryndan islän harytlaryny tapypdyrlar, şeýle-de täjirler bu şäheriň gözelligini dünýäniň çar künjüne ýaýradypdyrlar.
Edebi çeşmelerde «Sarahs», «Serah» görnüşli at ilkinji gezek orta asyryň görnükli arap taryhçylary al Belazuriniň (IX asyr), al-Ýakubynyň (IX asyr), al-Tabariniň (IX-X asyrlar) işlerinde gabat gelýär.
Araplaryň ýörişleri Horasanda we Merkezi Aziýada bolşy ýaly, şol döwürde Sarahsyň hem durmuş-ykdysady, syýasy, medeni taýdan pese düşmegine sebäp bolupdyr. Soňra Horasanda we onuň bilen ýanaşyk ýerlerde Tahyrylar döwletiniň döremegi bilen IX asyryň 30-40-njy ýyllaryndan Sarahsda ykdysady taýdan ýokary göteriliş başlanýar. Şol döwürler Nişapur Gündogar Eýranyň, Merw bolsa, günorta Türkmenistanyň iň iri söwda-ykdysady merkezlerine öwrülýär. Bu iki şäheriň aralygynda Eýrandan Merkezi Aziýa, soň Hindistana we Hytaýa barýan söwda ýolunyň ugrunda ýerleşen Sarahs aýratyn uly ähmiýete eýe bolýar. Şondan soňra Mawerannahrda, Horasanda, Samanylar nesilşalygynyň döwründe, Sarahs hem ykdysady, medeni ösüşiň has ýokary derejelerine ýetýär. Şol döwürlerde Sarahsdan söwda kerwen ýollary dürli taraplara uzalyp gidipdir. Arap taryhçysy al-Makdisi bu ýerde bolan wagtynda Sarahsyň bol harytly bazarlaryň baýdygyna, oňa gelýän daşary ýurtly täjirleriň köpdügine, şeýle hem ýerli ilatyň satuwa çykarýan harytlarynyň boldugyna haýran galyp, şeýle belläpdir: «Sarahs... Horasanyň merkezi, uly bazar ýollarynyň köpüsi şu ýerde birleşýär» diýse, taryh we geografiýa ylymlarynda meşhurlyk gazanan Ýakut Hamawy «Mugjamul — Buldan» («Ýurtlaryň sözlügi») diýen kitabynda Sarahs şäheri barada şeýle maglumatlary beripdir: «Sarahs Horasanyň bir gyrasynda ýerleşýän gadymy we uly şäherleriň biridir. Ol Merw bilen Nişapuryň arasyndaky kerwen ýolunyň üstünde ýerleşendir. Şäheriň mes topragy bolup, onuň töwerekleri köplenç öri meýdan hökmünde ulanylypdyr» diýip belläpdir. Bulardan başga-da, Sarahsyň Beýik Ýüpek ýolunyň ugrundaky ähmiýetli kerwen duralgasy bolandygy barada 1113-1167-nji ýyllar aralygynda Merwde ýaşan taryhçy Abulkerim Semgany «Kitabul-ansab» («Şejere kitaby») atly kitabynda şeýle ýazypdyr: «Halbarzan Sarahsda ýerleşýän obalaryň biridir. Men ol ýerde öz obamyz Zindajana barýarkam we ondan gelýärkäm birnäçe gezek boldum» diýip belläpdir. Şäheriň gülläp ösen döwri VII-XIII asyrlardyr. Onda köpsanly guýular, uly howluly binalar, kerwensaraýlar bolupdyr. Ol ýerde gazuw-agtaryş işleri geçirilende tapylan tapyndylaryň içinde keramiki suw geçirijileriň bölekleriniň birnäçesiniň tapylmagy şäheriň keramiki geçirijiler arkaly suw bilen üpjün edilendigi hakyndaky çaklamany öňe sürmäge esas döredýär. Bu ýerdäki ussalar nepis bejerilen dürli aýna, demir we küýze önümlerini ýasamakda hem örän ussat bolupdyrlar.
Taryhda Sarahs şäheri ylym merkezleriniň biri bolupdyr. Bu gadymy şäherde alymlar we akyldarlar gündogar ylmyny we medeniýetini ýokary derejelere göteripdirler. Beýik Ýüpek ýolunyň ugrundaky Sarahs şäherinde ylym alan, türkmen edebiýatynyň ösmegine saldamly goşant goşan, tanymal alymlarymyzdyr akyldarlarymyz hakynda ylmy çeşmelerde gymmatly maglumatlar berilýär. Olardan Ahmet Sarahsy, Hysrowy Sarahsy, Muhammet Sarahsy, Abu Fazl Sarahsy we başga-da birnäçe meşhur taryhy şahslary mysal getirmek bolar. Ilat arasynda «Sarahs baba» ady bilen tanalan Abu Fazl Sarahsy öz döwrüniň ylym dünýäsinde ussatlygy bilen meşhurlyk gazanypdyr. Orta asyrlarda binagärçilik sungatynyň güýçli depginde ösüp, sarahsly ussalaryň hem şöhratynyň bütin Orta Aziýa giňden ýaýrandygy bellidir. Şol döwürlerde sarahsly ussalar tarapyndan aýratyn binagärçilik mekdebi döredilipdir. Bu binagärçilik mekdebi birnäçe ussatlary ýetişdiripdir. Olaryň döreden binalarynyň biri-de Abu Fazl Sarahsyň ýadygärligidir. «Sarahs baba» diýlip atlandyrylan bu arhitektura ýadygärligi 1023-nji ýylda sarahsly ussalar tarapyndan onuň hormatyna bina edilipdir. Gurluşyň sadalygy, aýdyňlygy, kerpiç örüminiň ýokary derejesi bu desgany Türkmenistanyň gadymy binagärçiliginiň meşhur ýadygärlikleriniň hataryna goşýar. Aby Fazl Sarahsynyň ylymda köp şägirtleri ýetişdirendigi onuň ylymda ussatlygyny subut edýär. Şolaryň biri hem Beýik Seljuk döwletiniň düýbüni tutan Muhammet Togrul bege we Dawut Çagry bege soltanlyk üçin pata beren Abu Seýt ibn Abul Haýrdyr (Mäne baba).
Ibn Hordadbegiň ýazmagyna görä, Sarahs — Merw aralygynda ilkinji duralga Sarahsdan 3 farsah (1 farsah takmynan 7-8 kilometre deň bolupdyr) uzaklykda ýerleşýän Najaryň galasy bolupdyr. Bu ýerde geçirilen ylmy barlaglaryň esasynda, bu duralga Köne Sarahsdan 14 kilometr demirgazykdaky Gökdepäniň ýerleşen ýeri bolupdyr diýip çaklanylýar. Bu ýerdäki ýerleşýän ilatly ýeriň içinden iki sany ýap geçipdir. Ilat şol ýaplaryň suwundan peýdalanypdyr. Galanyň demirgazygynda uly kerwensaraý toplumy ýerleşipdir. Häzirki döwre çenli şol kerwensaraýyň dört burçly howlusy saklanyp galypdyr. Taryhy çeşmeleriň berýän maglumatlaryna görä, Najaryň galasynyň ýerinde ilatly ýer VI-VII asyrlarda hem bar eken. Şol döwürde şol ýerde begzadanyň mülki ýerleşipdir. Mülküň ortasynda onuň köşgi bolupdyr. Arheolog G. Adykowyň aýtmagyna görä, Najar şol döwürdäki mülküň eýesiniň ady bolupdyr. Araplaryň ýörişinden soň, kerwen ýolunyň Sarahs — Merw aralygyndan gatnawyň kadaly ýola goýulmagy Najaryň galasynyň ýoluň esasy duralgalarynyň birine öwrülmegine şert döredipdir. IX-X asyrlarda kerwen ýolunyň halkara ähmiýetli ýola öwrülmegi bilen, onuň ugrunda ýerleşýän duralgalar abadanlaşdyrylypdyr. Arap taryhçysy ibn-Hordadbegiň belleýşi ýaly, Sarahs — Merw kerwen ýolunyň Najaryň galasyndan soňky duralgasy 5 farsah uzaklykda ýerleşýän Uşturmagak bolupdyr. Üçünji bir duralga Uşturmagakdan 6 farsah uzaklykda ýerleşýän Tilsitan bolupdyr. Arheologlaryň aýtmaklaryna görä, ol gurluş aýratynlygy boýunça Najaryň galasyna meňzeş bolupdyr. Soňky asyrlarda ony Howuzhangala diýip hem atlandyrypdyrlar. Bu ýerde ýaşaýyş VI-VII asyrlarda ýüze çykyp, XI asyrda uly ölçegli gala we kerwensaraý bina edilipdir. Ýöne XV-XVI asyrlarda bu ýerler ulanyşdan galypdyr.
Beýik Ýüpek ýolunyň Sarahs — Merw aralygyndaky Tilsitandan soňky duralga Daňdanakan bolupdyr. Daňdanakanyň adyna orta asyr ýazarlarynyň köpüsiniň işlerinde duş gelmek bolýar. Arap taryhçysy al-Makdisi: «Daňdanakan — kiçi, berkidilen şäher, onda bir derweze bar. Onda hammam, daşynda bolsa al-Zuhfa meňzeş we Dehistanyň rabatynyň golaýyndaky ýere meňzeş, rabat (rabat —şäher etegi) bar. Ol amatly ýerleşipdir, onda owadan juma metjidi hem bir adaty metjit bar» diýip ýazypdyr. Bu duralga barada Ýakut hem XIII asyryň başlarynda şu maglumatlary ýazyp galdyrypdyr: «Daňdanakan — Merw Şahyjana degişli şäher we ondan 10 farsah uzaklykda çölde ýerleşýär. Häzirki wagtda ýumrulan, onda rabatdan we minaradan başga hiç zat galmandyr. Ol Sarahs bilen Merwiň arasynda ýerleşýär. Men ony gördüm, onuň şäher bolanlygyny görkezip duran diwarlaryndan we owadan ymaratlaryň galyndylaryndan başga hiç zat ýok. Ony çäge basyp ýumrupdyr we ilatyny göçmäge mejbur edipdir».
Şeýle-de bolsa, ol ýerde XV asyra çenli ýaşaýşyň dowam edendigini geçirilen ylmy barlaglar görkezýär.
Sarahs — Merw kerwen ýolunyň iň soňky bäşinji duralgasy Ibn Hordadbegiň ýazmagyna görä, Daňdanakandan 5 farsah gündogarda ýerleşýän Ýanujir bolupdyr. Bu duralgany al-Ýakuby «Genugrid», al-Makdisi «Janujir», Kudami ibn-Jafar bolsa «Ýanujird» diýip atlandyrypdyr.
Ýakut bu duralga barada şeýle ýazypdyr: «Janujird Merwiň obalarynyň biri, ondan 5 farsah uzaklykda ýerleşýär. Ol ýerde Merw — Nişapur ýolunyň birinji kerwen duralgasy bar. Parslar ony «Genugird» diýip atlandyrýarlar. Meniň ol ýerde bolan döwrümde ol uludy, giň bazary, gowy jaýlary, owadan metjidi, üzümleri we bagy bardy. Men ony 614-nji ýylda (milady hasabynda 1217-18 ý) gördüm».
Arheologiki we taryhy maglumatlardan görnüşi ýaly, Beýik Ýüpek ýolunyň Sarahs — Merw aralygy hem iň gatnawly ýol bolupdyr. Bu döwür IX — XIII asyra gabat gelip, bu ugurda ýerleşýän duralgalardyr, kerwensaraýlaryň ilatly ýerleriň sany artyp, ol ýerlerde bazarlar döräpdir. Söwda kerwenleri üçin amatly şertler döredilipdir. Emma Çingiz hanyň çozuşy döwründe Beýik Ýüpek ýolunyň Sarahs — Merw aralygynyň ugrunda ýerleşen köpsanly ululy-kiçili obalar, duralgalar kerwensaraýlar ýumrulypdyr. Horasanda XV asyryň başynda Sarahsyň üstünden geçýän halkara söwda ýolunyň Sarahs — Merw bölegini dikeltmäge synanyşyk edilipdir. Şol maksat bilen ýoluň ilatsyz, boşap galan obalarynda guýular, sardobalar, kerwensaraýlar we başga-da kerpiç we dürli küýze önümleri bişirilýän ýerler gurlup, olar ilatlaşyp başlapdyr.
Orta asyrlar döwründe Beýik Ýüpek ýolunyň Sarahs — Nişapur, Sarahs — Merw ugurlaryndan başga-da Sarahs — Mäne aralygy-da bolupdyr. Ýöne bu aralyk Sarahs — Nişapur, Sarahs — Merw aralyklaryna seredenimizde, birneme gijiräk ýüze çykyp, bu barada X — XV asyrlara degişli ýazuw çeşmelerinde maglumatlara gabat gelip bolýar. Şol maglumatlara görä, irki orta asyrlar döwründe Hyrat we Nişapur tarapdan gelip, Sarahsda düşläp, Abiwerde we Nusaýa ugramakçy bolan kerwenler Sarahs — Merw aralygynyň üsti bilen Daňdanakana baryp, ýoluň ugrundaky uly duralga bolan Mänede durup geçendiklerini bilip bolýar.
Beýik Ýüpek ýolunyň Sarahs — Mäne aralygynyň duralgalary we onuň özi barada ýazuw çeşmelerinde anyk maglumatlar gabat gelmese-de, orta asyr ýazuw çeşmelerinde Horasanda bolup geçen syýasy wakalar, ykdysady we medeni gatnaşyklar bilen baglanyşyklylykda Mäne ýatlanylýar. Sebäbi Mäne demirgazyk Horasanyň belli şäherleriniň biri bolupdyr. Mänede galla bol bolup, Horasany çörek bilen eklän ýerleriň biri hasaplanypdyr.
Ýazuw çeşmelerinden ugur alsak, Beýik Ýüpek ýolunyň Sarahs — Mäne aralygynyň iň gatnawly wagty XI — XII asyrlar bolupdyr.
Geçen asyryň 80-nji ýyllarynyň ahyrlarynda Mäne obasynda geçirilen gazuw-agtaryş işleri wagtynda tapylan pil şekilli möhür galyndylarynyň tapylmagy şol döwürlerde Sarahs bilen Mänäniň arasynda medeni gatnaşyklaryň bolandygyndan habar berýär.
Mäne şäheri Nişapur — Sarahs — Abiwerd söwda ýolunyň ugrunda ýerleşip, Nusaýdan, Abiwerdden Sarahsa we Merwe barýan kerwenler ol ýerde düşläp geçipdir diýmäge doly ylmy esaslar bar. Sebäbi orta asyr pars taryhçysy Mahmud Gardizi (1048-1050-nji ýyllar aralygynda ýazan) özüniň «Zeýn al-ahbar» diýen işinde Gaznaly hökümdary Emir Masudyň goşuny bilen 1039-njy ýylyň ýazynda Abiwerdden Mänäniň üsti bilen Sarahsa gelendigini ýazypdyr. Taryhy çeşmelerde bu ýollardan Mäne babanyň öziniň hem birnäçe gezek Sarahsa gelendigi aýdylýar.
Beýik Ýüpek ýolunyň Sarahs — Hyrat aralygy-da gündogar ýurtlarynda Beýik Ýüpek ýolunyň gatnawly ýollarynyň biri hökmünde tanalypdyr. Şol döwrüň belli arap taryhçylarynyň ýazmaklaryna görä, X asyryň ortalarynda bu ýerdäki gatnaw belli bolupdyr. XX asyryň 50-60-njy ýyllarynda Beýik Ýüpek ýolunyň Sarahs — Merw we Sarahs — Nişapur aralyklary G. Adykow we O. Orazow tarapyndan belli bir derejede öwrenilen hem bolsa Sarahs — Hyrat aralygyny öwrenmäge XX asyryň 90-njy ýyllarynda girişilipdir. Bu aralyk Sarahsyň günortasynda, Tejen derýasynyň sag kenar ýakasyndan geçipdir. Ondan Pulhatyn köprüsine çenli derýanyň kenary bilen, gündogar-günorta tarap öwrülip ilki düzlük, soňra dag jülgeleri bilen Hyrada tarap dowam edipdir. Ondan aňyrlygyna barýan kerwen Tejen derýasynyň sag kenarynda ýerleşýän duralgada goş ýazdyrypdyr. Sarahsyň ilaty oňy häzirki wagtda «Şirdepe» diýip atlandyrýar.
Beýik Ýüpek ýolunyň Sarahs — Hyrat kerwen ýolunyň ikinji duralgasy häzirki wagtda «Adamölen» ady bilen belli harabalyk ýerdir. Ýöne XI-XIII asyryň başlarynda bu ýer Şiraz diýlip atlandyrylypdyr. Görnükli arap taryhçysy Ýakut özüniň «Mujam al-buldan» («Ýurtlaryň sözlügi») diýen işinde şular ýaly maglumatlary getirýär: «Şiraz Sarahsyň şähere meňzeş obalarynyň biri. Ikisiniň aralygy düýeler üçin iki günlük ýol. Ol Hyrat ýoly tarapynda ýerleşýär. Onda şowhunly bazar, köp mukdarda ilat hem-de juma metjidi bar. Ýöne onuň ilaty guýy suwuny içýär. Men ol obany gördüm. Onda dürli adamlar, ýagny Muhammet ibn Omar, as Şirazy, Abu-L-Faht as-Sarahsy... dagy önüp-ösüpdir» diýip belleýär. Beýik Ýüpek ýolunyň Sarahs — Hyrat — Merw aralyklary hem iň gatnawly ýollaryň biri bolup, onuň iň şowhunly gatnawly döwri IX asyrdan XIII asyryň 20-nji ýyllaryna çenl dowam edipdir. Bu ýerdäki köp sanly ululy-kiçili obalar, duralgalar Çingiz hanyň basybalyjylykly ýörişi döwründe weýran edilipdir.
Beýik Ýüpek ýolunyň ýene bir duralgasy Sarahs — Merwerud aralygynyň bolsa, haçan dörändigi doly belli däl. Ýöne bu aralyklarda kerwen ýolunyň birnäçe duralgalary bolupdyr. Olar barada IX asyryň görnükli arap taryhçysy we geografiýaçysy al-Ýakuby 891-nji ýylda ýazan «Kitab al-buldan» («Ýurtlaryň kitaby») diýen işinde şeýle maglumat berýär: «Sarhsdan Talkana çenli 4 günlük ýol. Talkan iki uly dagyň aralygynda ýerleşýär, onuň ululygy üçin, onda her anna güni namaz okalýan iki sany juma metjidi bar. Ol ýerde talkan keçeleri taýýarlanýar. Talkandan Farýaba çenli 4 günlük ýol» diýip belläpdir. (Ýöne Hamdallah Kazwininiň ýazmagyna görä, Sarahs — Talkan aralygy 53 farsaha deň bolupdyr. Bu aralygy geçmek üçin bolsa düýeli, eşekli kerwene şol döwürde megerem 8-9 gün gerek bolan bolmaly diýilýär). Arap alymy al-Ýakuby Sarahsdan Talkanyň, Merwerudyň, Farýabyň üsti bilen Balha kerwen ýolunyň bolandygyny tassyklaýar, ýöne ol duralgalar barada agzamaýar.
X asyrda ýaşan görnükli arap syýahatçysy we alymy al-Makdisi özüniň 985-nji ýylda ýazan «Ýurtlara akyl ýetirmek üçin iň gowy bölünişik» («Ahsan at-takasim fi marifat al-akalim») diýen işinde Merweruddan Sarahsa çenli aralygyň 5 günlük ýoldugyny belleýär.
XIV asyryň taryhçysy Hamdallah Kazwini 1340-njy ýylda ýazan «Ýürekleriň eşreti» («Nuzhat al-kulub») diýen işinde al-Ýakubynyň, al-Makdisiniň Sarahs — Merwerud kerwen ýoly barada ýazanlarynyň üstüni anyk maglumatlar bilen ýetiripdir. Onuň ýazmagyna görä, Sarahs — Merwerud aralygynda 6 duralga bolupdyr. Onuň birinji duralgasy Sarahsdan günbatar tarapda ýerleşýän Zafari rabat (rabat- sözi öňem belleýşimiz ýaly daşky şäher, ýa-da şäher etegi) bolupdyr. Ikinji duralga «Mil-i-omari», üçünji duralga «Abu-Nuaým», dördünji duralga «Ab-i-şir», bäşinji «Diz-i-hinda», altynjysy bolsa Merwerud şäheriniň özi bolupdyr. Kazwininiň bellemegine görä, dördünji duralga çenli kerwen ýoly çöllükden we akar suwuň ýok ýerinden gidipdir. Şeýlelikde, Sarahs — Merwerud kerwen ýolunyň köp bölegi çöllügiň içinden geçipdir. Megerem, şondan soň kerwen ýoly Murgaba baran bolmagy mümkin diýilýär. Kazwini ýokarda belleýşimiz ýaly, iki duralganyň atlarynyň öňünden rabat sözüni getirýär. (Olar «Rabat Zafari» we «Rabat Abu-Nuaým») Bular megerem, şol döwür daşy berkidilen kerwensaraýlar bolandyr.
Günorta Türkmenistanyň Abiwerd, Nusaý, Şähryslam, Parow, Dehistan ýaly orta asyr şäherlerinden Merweruda, Balha, ondan aňry Hindistanyň şäherlerine gidýän kerwenler hem Sarahsyň üstünden geçipdir. Balhdan Günorta Türkmenistanyň şäherlerine gaýdýan kerwenlerem Sarahsda düşläpdirler. Bu-da Sarahsyň bazarlaryna diňe bir Hytaýda, arap ýurtlarynda, Ýewropada öndürilen harytlaryň düşmän, eýsem, Hindistanyň we beýleki ýurtlaryň harytlarynyň düşmegine-de şert döredipdir.
Baýrambike TOÝLYÝEWA,
TYA-nyň Magtymguly adyndaky Dil, edebiýat we milli
golýazmalar institutynyň uly ylmy işgäri


text:
21 Mamyr, 2021 Ekonomıka
Fotoda: AQSh Qarjy hatshysy Djanet Iellen
AQSh Qazyna departamenti krıptovalıýta naryqtary men tranzaksııalaryna tosqaýyl qoıý úshin sharalar qoldanyp jatqanyn habarlady jáne 10 myń dollar nemese odan da kóp aqsha aýdarýdy ishki kirister qyzmetine tirkeý qajet ekenin aıtty.
"Krıptovalıýta qazirdiń ózinde salyqtan jaltarýdy qosa alǵanda zańsyz áreketterdi ońaı etý arqyly mańyzdy qarjylyq tekserýlerge problema týdyrady" dep atap ótti AQSh Qarjy hatshysy Djanet Iellen.
Sonymen qatar AQSh prezıdentiniń ishki kirister qyzmeti týraly usynysynda krıpto-aktıvterdiń ósýine qatysty qosymsha jańa qarjylyq esep berý rejımi bar ekeni aıtyldy.
Bul retteýde krıptovalıýta, aıyrbastaý shottary jáne sandyq valıýtany qabyldaıtyn tólem qyzmeti shottary qamtylatyn bolady.
"Sonymen qatar, qolma-qol operasııalar sııaqty, naryqtyq quny 10000 dollardan asatyn krıpto-aktıvterdi alatyn kásipkerler de esep beretin bolady" dep málimdedi departament ókilderi.
Sońǵy bir aıda Ýoll-Strıttiń kóptegen sarapshylary "AQSh qazyna, baǵaly qaǵazdar jáne bırjalar jónindegi komıssııasynyń retteýshileri kóp uzamaı krıptovalıýtany retteý úshin neǵurlym belsendi ról atqarady" dep dabyl qaqqan bolatyn.
Aıta keteıik, buǵan deıin krıptovalıýta naryǵy kórnekti quldyraǵany habarlandy. Keıbir qarjylyq sarapshylar sandyq valıýtanyń tómendeýiniń negizgi sebepterin aıtty: Olardyń pikirinshe, Tesla kompanııasynyń kólik quraldaryn Bitcoin arqyly satýdy toqtatqanyn jarııalaýy jáne Qytaı bıliginiń krıptovalıýtany tólem túri retinde qabyldaýǵa bolmaıtynyn málimdeýi sandyq aktıvtiń tómendeýine aıtarlyqtaı yqpal etken.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir


text:
Densaýlyq
04.10.2021
Jańalyqtar
Bedeýlik tek áıel adamdarǵa qatysty másele me? Joq, juptardaǵy bedeýliktiń sebebi áıelder men er adamnyń tarapynan shyǵýy múmkin. Kóptegen juptar bala kótere almaýshylyqtan zardap shegedi, biraq kóbisi kináni áıelderdiń moınyna júkteıdi. Alaıda, bala kótere almaıtyn juptar arasynda shamamen 35% jaǵdaılarda áıel adamnan bolatyn bedeýlik er adamnan bolatyn bedeýlikpen qosarlanady. Al 8% jaǵdaılarda bedeýlik tek er adamdar tarapynan anyqtalady. Zert..
27.09.2021
Densaýlyq
Dáriger qatań ári qajytatyn dıetalardy saqtamaı, aryqtaýǵa kómektesetin jeti keńespen bólisti, dep habarlaıdy "Adyrna" ulttyq portaly Dıetolog Melıssa Meıerdiń aıtýynsha, bul jaǵdaıda eń bastysy — qysqa merzimdi detoks dıetalaryn ustanbastan, durys tamaqtaný ádetin qalyptastyrý. Ádette, olar taǵamdardyń barlyq sanattaryn tutynýdy shektese de, aqyr sońynda olar tek tamaqtanýdaǵy teńgerimsizdikke ákeledi. Porııa mólsherin qadaǵalaý mańyzdy. Meıer e..
26.08.2021
Densaýlyq
Aqtóbe oblysy Shalqar aýdanynyń turǵyny Bolǵan Eshmaǵanbetova turǵyndarǵa massaj, hıdjama, súlik salý sııaqty emdik qyzmetter kórsetedi. Alǵash ret «Zhas Project» jobasy aıasynda 1 mln teńge qaıtarymsyz grant utyp alyp, massajshy mamandyǵyn meńgergen ol búginde óz isin ashyp, eńbek etýde. Bolǵan qazir Shalqar qalasynda jergilikti kásipker Aıbaný Qojabaevanyń «Tuz-em» tuzdy em ortalyǵynan kabınet jalǵa alyp, turǵyndarǵa emdik qyzmetter kórsetýde. ..
05.07.2021
Densaýlyq
Ǵylym bir orynda turmaıdy. Onyń keńistigi kún saıyn odan ári keńip, keremet jańalyqtar men tańǵalarlyq dúnıelerge tolysýda. Alaıda, jańa nárseni bilip, ǵajaıyp nárselerdi uǵyný úshin mıllıondaǵan jaryq jyldar boıy basqa galaktıkalarǵa saıahattaýdyń qajeti joq - keremet faktiler jaqyn jerde, óz denemizde jasyrylǵan. Adam organızminiń ǵalymdar qansha tyrysqanymen, bizge óziniń barlyq qupııalary ashylǵan joq. Alaıda, qazirdiń ózinde belgili nárseler..
16.06.2021
Densaýlyq
Ǵalymdar shaıdyń eń tıimdisi - roıbýsh, túımedaq jáne jasyl shaı degen tujyrymǵa keldi, dep habarlaıdy "Adyrna" ulttyq portaly. Dál osy sýsyndardyń adam aǵzasyna tıgizetin paıdasy kóp, onyń ishinde ómir jasynyń uzarýy men júrek-qan tamyry aýrýlarynyń aldyn alady. Roıbýsh antıoksıdanttarǵa baı. Bul júrektiń qalypty jumysyn arttyrýǵa, qaterli isik, qant dıabetinen saqtap, qabynýmen kúresedi. Súıekterdi nyǵaıtady, sonymen qatar, qartaıý proesin báse..
20.05.2021
Jańalyqtar
Qazaqstannyń Densaýlyq saqtaý mınıstrligi koronavırýs pen koronavırýs tárizdi pnevmonııaǵa shaldyqqandar týraly barlyq derekti taldap, elde pandemııa qurbandarynyń resmı esepten edáýir kóp degen tujyrymǵa keldi. Bul týraly 19 mamyrda departament ókilderi málimdegen bolatyn, dep habalaıdy "Adyrna" ulttyq portaly. Eki kún buryn bılik pandemııadan 4095 adam qaıtys boldy dep habarlady, al keshe aýrýdan kem degende 6523 adam qaıtys boldy, ıaǵnı 1500 ..
20.05.2021
Jańalyqtar
Medıına salasy úshin "duǵada" bolaıyqshy. Osy dertten qutylǵan soń bul salaǵa túbegeıli reforma kerek eken. Aýyrǵanda anyq sezdik. Birinshi kovıdti sezgen joqpyn. Jumysta aptasyna bir test tapsyrtady, antıdeneni tekseredi. Sonyń nátıjesine qarap, aýyryp ketkenimizdi biraq bildik. Sosyn maskamyzdy taǵyp, spırtimizdi jaǵyp, saqtanyp, vakına alýǵa daıyndalyp, Oraza bitsin dep júrdik. Aldymen assıstentimiz vakına saldyrdy. 3 kúnnen soń kovıdpen aýyrd..
Taǵy júkteý
Adyrna.kz ұлттық порталының маңызды ақпараттарына жазылу
Соңғы жаңалықтар туралы хабардар болыңыз


text:
Wikipediýa:Wikipediýa näme däldir
Wikipediýa onlaýn ensiklopediýadyr. Wikipediýa, garşylyklaýyn sylag bilen ýokary hilli ensiklopediýa emele getirmegi maksat edinen ynsanlaryň jemgyýetidir. Şeýlelikde, Wikipediýanyň asla öz içine almaýan ýagdaýlary bardyr.
Tär we biçim
Wikipediýa kagyz üstüne çap edilen ensiklopediýa däldir, Wikipediýa elektron ensiklopediýadyr we munuň netijesinde Wikipediýa Ýörelgelerinden daşary Wikipediýanyň öz içine alyp biljek mowzuklarynda çäk ýokdur. Şonda-da, näme edilip bilinjekdigi we näme edilmegi gowy boljakdygy arasynda tapawut bardyr. Munuň netijesinde, Wikipediýa ýazyljak zatlar ensiklopedik maglumat bolmalydyr. Wikipediýanyň ummasyzlygy ähli zada ejaza berýän bir ýörelge däldir: Wikipediýa ýazyljak makalalar Wikipediýanyň 5 sütünine jaýdar bolmalydyr.
Ensiklopedik mazmun
Dogry bolmagy ýa-da peýdaly bolmagy materialyň Wikipediýa girmegine ýeterlik sebäp däldir. Bu diýmek, haýsydyr bir material diňe bir dogrudygy ýa-da peýdalydygy sebäpli Wikipediýa ýazylmaly däldir. Wikipediýa makalalary mowzugy baradaky ähli we islendik maglumaty öz içine almak üçin däldir, bu baradaky ykrar edilen maglumatlary okyja üpjün etmek üçindir. Wikipediýanyň nämeleri öz içine almaly däldigi barada birnäçe gowy hilli mysallar aşakda üpjün ediler.
Wikipediýa sözlük däldir
Wikipediýa sözlük däldir we köçe diline bolan gollanma däldir. Şu abzasyň aşagynda görkezilen maddalar Wikipediýa makalasy däldir:
- Wikipediýa makalalary tanyşdyryş däldir, umumy maglumat däldir. Wikipediýa makalalary umumy maglumat bilen, tanyşdyryş bilen başlamalydyr emma diňe bir tanyşdyryş ýa umumy maglumat bilen çäklenen makalalar giňeldilmelidir. Eger olary gysgaça tanyşdyryşdan daşary uzaltmaga elýeter material ýok bolsa bu diýmek bu mowzuk Wikipediýada özbaşyna sahypa bolmaga mynasyp däldir.
- Wikipediýa makalalary sözlük ýazgysy däldir. Ensiklopediýa makalalary şahsyýetler baradadyr, bir topar baradadyr, bir waka ýa-da nämedir bir zat baradadyr we ş.m.
- Wikipediýa gürleşme gollanmasy däldir. Diller we şiweler (dialektler) görnüşleri barada suratlandyryjy maglumatlar gereklidir emma haýsydyr bir sözüň ýa-da retorikanyň nirede nähili ulanyljakdygy barada gollanma ýeri däldir Wikipediýa.
Wikipediýa öz zähmetleriňiz üçin ýer däldir
Wikipediýa siziň öz derňewleriňizi, pikirleriňiz, netijä barmalaryňyzy paýlaşmak üçin bir sosial saýt ýa forum däldir, Wikipediýa beýle blog hem däldir. Wikipediýa öz bilýän geň maglumatlaryňyzy paýlaşma ýeri hem däldir. Wikipediýa:Elin gözleg gadagan ýörelgämiz geregi aşakda görkezilen maddalary Wikipedýiada neşir etmäň:
- Elin tezisiňiz: Ygtybarly çeşmä esaslanýan hem bolsa öz baran netijäňiz, çözgüdiňiz, jemlemäňiz we ş.m. paýlaşmaň Wikipediýada. Akademiki dissertasiýa hem ýazan bolsaňyz ony Wikipediýada neşir etmäň, ony ylmy žurnallarda, onlaýn ylmy saýtlarda we ş.m. ygtybarly çeşmelerde paýlaşyň, ondan soňra oňa Wikipediýada ýer berilip biliner.
- Öz döredijiligiňiz: Siz küşt oýnamagyň täze wariantyny döretdiňizmi? Täze adalga döretdiňizmi? Ýa-da breýk tansynda täze hereket tapdyňyzmy? Roman ýazdyňyzmy? Bular we muňa meňzeş zatlaryň hiç biri Wikipediýada neşir edilmäge mynasyp däldir. Mynasyplyk talaplaryny berjaý edenden soňra siziň döredijiligiňize Wikipediýada ýer berip bolar.
- Şahsy düzmeler: Belli bir mowzuk barada öz pikirleriňizi ýa-da 'ylmy dissertasiýaňyzy' Wikipediýada neşir etmäň. Wikipediýada belli ugur üstündäki hünärmentler sitata edilip bilner
- Belli bir mowzukda çekeleşik: Wikipediýa ensiklopedik maglumatlar ýazylmalydyr, meselem bir futbolçy X gol urdy şeklinde. X futbolçy Y futbolçysyndan has gowudyr ýaly çekeleşik pikirleri Wikipediýada neşir edilmeli däldir.
Wikipediýa mahabathana ýa-da ýaýbaňlandyrma ýeri däldir
Wikipediýa Propoganda, mahabat, önüm tanyşdyryş, önüm ýaýbaňlandyrma ýaly maksatlar üçin ulanylmaly däldir. Bu düzgün diňe bir makala sahypalary çäklenmän eýsem kategoriýalar, ulanyjy atlary, faýllar, çekişme sahypalary, pikir alyşma sahypalary şablonlar we ulanyjy sahypalarynda hem ýörgünlidir.
Wikipediýa çelgiler, faýllar we çeşmeler ambary däldir
Ýüklenilýän suratlar, sitata edilýän çeşmeler we çelgiler, makala mazmunlary ählisi ensiklopedik aýratynlykda bolmalydyr we bir mowzuk barada maglumat berýän bolmalydyr. Kimdir biriniň portredi ýa-da bir ahwalatyň pursady ýaly suratlar maglumat üpjün ediji äheňde Wikipediýa ýerleşdirlip bilner emma suratlar albomy kolleksiýasy we ş.m. Wikipediýada orun berilmeli däldir.
Wikipediýa blog saýty däldir, sosial saýt we hatyra saýty däldir
Feýsbuk, Twitter ýaly saýtlar hökmünde ulanylmaly däldir Wikipediýa. Wikipediýa üstünden öz şahsy bloguňyzy ýöredip bilmersiňiz, öz cloud maglumat ambaryňyzy hem ýöredip bilmersiňiz. Bu zatlar Wikipediýa taglymatyna tersdir we gadagandyr. Wikipediýa aşakda görkezilen maddalar boýunça ulanylmaly däldir:
- Ulanyjy sahypalary: Wikipediýa ulanyjylarynyň öz hasabyna degişli sahypalary bardyr emma bu sahypalar ulanyjynyň Wikipediýadaky taglymatyna degişlilikde maglumat üpjün etmek üçin ulanylmalydyr. Ulanyjy sahypalarynda Çäkli biografiýa rugsat edilýär emma ondan daşary blog ýa-da pursat paýlaşma ýeri hökmünde ulanylmaly däldir.
- Faýl ambary: Wikipediýa surat, ses we hat-da wideo faýl hem ýüklemek mümkindir emma bular ensiklopedik maglumat beriji äheňde bolmalydyr. Ýokarda belläp geçilişi ýaly, Wikipediýa Leonel Messiniň portredi ýa-da belli bir ahwalatdaky pursady ýüklenip biler degişli maglumatlar üpjün edilmegi bilen emma onuň pursatlaryny jemleýän fotoalbomlaryna Wikipediýada orun berilmeli däldir.
- Ýar gözlegi: Wikipediýa ýar gözlegi ýa gatnaşyk gözlegi üçin jaýdar ýer däldir. Jynsyýetiňizi belli etmekden öte maglumatlar (blondinkalar bilen gyzyklanýan ýaly) kabul edilip bilinmez.
- Hatyra ýeri: Wikipediýa ýazyljak makalalar Mynasyplyk kadalaryny berjaý etmelidir. Wikipedýia Wikipediýa:Mynasyplyk talaplaryna gabat gelmeýän ölen dostlaryňyz, itiňiz, pişigiňiz we ş.m-leriň hatyrasy dikiljek ýer däldir.
Ulanyjy sahypaňyz size degişli däldir, ulanyjy sahypaňyz beýleki Wikipediýaçylar we siziň araňyzda kordinasiýa gurnap bilmegi aňsatlaşdyrmak maksatly size aýrylan orundur.
Wikipediýa gollanma däldir
- Belli bir zadyň nähili amala aşyrylýandygyny paýlaşmak üçin ýer däldir Wikipediýa. Belli bir zadyň ulanylyş usulyny düşündirmek üçin hem ýer däldir Wikipediýa.
- Kimdir biriniň şejere daragtyna saklamak, paýlaşmak we ş.m. üçin ýer däldir Wikipediýa. Diňe gerekli halatynda belli bir makalada ýer berilip bilner şejere daragtyna.
- Kimdir biriniň ýa-da haýsydyr bir zadyň habarlaşma maglumatlary, ýerleşýän salgysy we ş.m.-leriň hasaby tutulýan ýer däldir Wikipediýa. Bu maglumatlara degişli makalada gerekli ýagdaýda ýer berilip bilner.
Wikipediýa gazet däldir
Wikipediýa habar beriş serişdesi däldir. Wikipediýa mümkingadar iň soňky we iň täze maglumatlary ulanmalydyr emma birinji şahys gözünden beýanlar paýlaşmaly däldir. Wikipediýa başga ygtybarly çeşmelere salgylanmalydyr.
Jemgyýetçilik
Ýokarda beýan edilen düzgünler Wikipediýa mazmuny üçindir. Nobatdaky düzgünler Wikipediýa jemgyýeti näme däldigi baradadyr.
Wikipediýa söz azatlygyny kepillendirýän forum däldir
Wikipediýa erkin we garaşsyz ensiklopediýadyr emma syýasy ýa-da jemgyýete degişli çekeleşiklerde tarap bildirmek, garaýyş bildirmek, o mamla bu bimamla ýaly pikir beýan etmek üçin ýer däldir. Wikipediýa bu ýagdaýlary çäklendirýär.
Wikipediýa köpçülik demokratiýasy däldir
Wikipediýa demokratiýa ýa-da başga bir syýasy ulgam boýunça hereket edýän barlyk däldir. Wikipediýanyň karar alma mekanizmasy konsensuslar arkaly özgerişik we gapma-garşylygy çözmekdir, ses sanawy däldir (ses sanawy diňe Arbitr saýlamak ýaly meselelerde ulanylýar).
Wikipediýa býurokratiýa däldir
Jemleme
Nämäniň Wikipediýa mazmuny ýa-da makalasy bolmalydygy ýa-da däldigi barada oýlanýan bolsaňyz özüňize kimdir biriniň oýlanýan temaňyz barada ensiklopediýada nämä garaşjakdygyny soraň.
Ýokarda görkezilen düzgünler bozulandygy barada karara gelseňiz şulary berjaý etmek barada pikirleniň:
- Makalanyň mazmunyny özgertmek (adaty redaktirleme).
- Sahypa geçmişini gorap saklamak bilen makalany ugrukdyrma öwürmek
- Öçürme syýasatyna gabat gelýän bolsa sahypany öçürilmeli sahypalar sanawyna hödürlemek.


text:
Gadym döwürlerde Hytaýda Hou atly zalym hökümdar ýaşapdyr. Hökümdaryň ýanynda öz degişmeleri bilen ony güýmeýan Tuňfaň atly wäşisi bar eken. Tuňfaň akylly adam bolupdyr. Ol hökümdaryň örän zalym adamdygyny görýärdi, emma onuň keýpiniň çag wagty hiç kime azar bermeýändigine-de köp gezekler şaýat bolupdy, şonuň üçin öz edýän wäşilik işiniň – hökümdaryň göwnüni götermekligiň nähili ähmiýetlidigine örän oňat düşünýärdi.
Bir gün şol zalym hökümdar köşkde ýaşap ýören süýt enesini bolgusyz bir bahana bilen ölüm jezasyna höküm edýär. Garry görgüli Tuňfaňyň gapysyny kakyp, ýardam sorap ýalbarýar.
Tuňfaň:
– Özüň bilýäň-ä, ene jan, hökümdar doň ýürek, zalym adam. Eger bu höküm barada ýekeje adam onuň ýanynda dil ýaraýsa, öz eli bilen öz boýnundan syrtmak saldygy bolar. Şonuň üçin, iň gowusy sen, asmak üçin alyp barýarkalar maňa naýynjar gözler bilen gara. Belkem, men şol pursat bir çäresini taparyn – diýýär.
Süýt ene aýdylany edip, özüni asmak üçin köşgüň eýwanyndan alyp barýarkalar, naýynjar görnüşde Tuňfaňa bakýar. Nobatçy nökerler garrynyň haýyn-waýyna garaman südenekledip barýardylar. Edil şol pursat Tuňfaňyň sesi ýaňlanyp gidýär:
– Bar, gidiber, garry ene! Näme üçin maňa beýdip naýynjar garaýaň? Hökümdarymyz, öz göwsünden süýt emdiren enesidigiňi ýatlardan has uly dälmi näme?!
Muny eşiden hökümdar öz eden ýalňyşyna düşünipdir-de süýt enesini bagyşlapdyr.
(Hytaý halk hekaýaty)


text:
Parıjdegi Notr-Dam shirkeýin restavratsııalaý aldaǵy qysta bastalady
PARIJ. QazAqparat - Parıjdegi sobordyń qurylymyn kúsheıtý jáne qaýipsizdigin qamtamasyz etý jumystary aıaqtaldy. Mamandardyń josparyna sáıkes alǵashqy qalpyna keltirý jumystary aldaǵy qysta bastalady, dep habarlaıdy QazAqparat Euronews-ke silteme jasap.
2019 jyly sáýir aıyndaǵy órt kezinde Notr-Dam shirkeýine zaqym keldi. Aǵash shatyr men shpıl tolyq órtenip ketti jáne sobordyń qabyrǵasy men birqatar tireginiń bir bóligi qırady.
Frantsııa prezıdenti Emmanýel Makron tarıhı nysandy bes jyl ishinde jóndeýdi tapsyrdy. Alaıda kóptegen mamandar bul múmkin emes dep otyr. Notr-Dam basshysy Patrık Shoveniń oıynsha shirkeýdi tolyq qalpyna keltirý úshin 15-20 jyl qajet.
Eki jyldan keıin sobordyń salyna bastaǵanyna 860 jyl tolady. Ǵımarattyń alǵashqy irgetasy 1163 jyly qalanǵan.
FOTO/MATHIEU CHAMPEAU/AFP


text:
Hazar deňziniň kanuny statusy boýunça barýan üznüksiz jedelleriň fonunda Gazagystan bilen Türkmenistan ikitaraplaýyn esasda öz aralarynda Hazardaky döwlet araçäklerini kesgitlediler.
Gazak hem türkmen metbugatynyň maglumatyna görä, bu baradaky ylalaşygy Türkmenistanyň parlamenti 26-njy we Gazagystanyň parlamenti-de 27-nji maýda ykrar etdiler. Bu ikitaraplaýyn döwletara ylalaşyga geçen ýylyň 7-nji noýabrynda gol goýlupdy.
Habarlardan mälim bolşuna görä, bu ylalaşyk esasynda agzalýan ýurtlaryň ikisi-de Hazaryň özüne degişli böleginiň doly eýesi bolarlar. Gysgaça aýdanyňda, Gazagystan bilen Türkmenistan birek-biregiň deňziň özlerine degişli bölegini islendik maksat üçin ulanmaga we ýerasty baýlyklaryndan peýdalanmaga haklydyklaryny ykrar edýärler.
Jedel
Bu ylalaşyk, hazarýaka bäş ýurduň, ýagny Türkmenistanyň, Gazagystanyň, Azarbaýjanyň, Orsýetiň we Eýranyň arasynda "Hazar deňizmi ýa-da köl?" diýen meselede üznüksiz jedelleriň dowam edýän wagtynda baglaşyldy.
"Hazar deňizmi ýa köl?" diýen jedel gaty möhüm jedel. Sebäbi, eger Hazara köl diýilse, onda islendik hazarýaka ýurt, öz gury ýer territoriýasynyň deňze ýanaşýan nokadyndan, ýagny öz kenaryndan başlap, Hazaryň diňe 16 kilometrlik bölegine eýelik eder we diňe şol bölekden öz milli suw giňişligi hökmünde peýdalanmaga hakly bolar.
Hazaryň galan böleginde bolsa, hazarýaka ýurtlaryň ählisiniň hukugy deň bolup, ol ýerde amala aşyrylmaly islendik proýekt diňe ähli taraplaryň ylalaşygy bilen durmuşa geçirilip biliner.
Esasanam, Eýran Hazaryň köl diýlen statusynyň bolmagynyň tarapyny tutup çykyş edýär. Çünki, eger Hazar deňiz diýlip ykrar edilse, onda suw giňişliginden Eýrana ýetýän paý az bolýar. Onda Hazardan Eýrana degişli boljak giňişlik deňziň diňe 13,6 prosentine deň bolar. Üstesine-de, bu Hazaryň iň garyp bölegi diýlip çaklanylýar.
Trans-Hazar
Şol bir wagtyň özünde-de Gazagystan bilen Türkmenistanyň arasynda gelnen agzalýan möhüm ylalaşyk Azerbaýjandyr Türkmenistanyň Ýewropa Bileleşigi bilen arada energiýa boýunça diskussiýalaryny yygjamlaşdyran pursatyna-da gabat geldi.
Ýewropa bileleşigi Türkmen gazynyň Trans-Hazar gaz proýekti arkaly Azerbaýjanyň we Türkiýäniň üsti bilen Ýewropa akdyrylmagy barada alada edip gelýär.
Şeýlelikde Gazagystan bilen Türkmenistanyň arasynda gelnen ylalaşyk Aşgabadyň Hazaryň özüne degişli bölegini islendik maksat üçin ulanmak, şol sanda, beýleki hazarýaka ýurtlara geňeşmezden, öz böleginde geçiriji turbalary çekmek ýaly hukugyna eýedigi baradaky hukugyny güýçlendirer.
Orsýet Trans-Hazar gaz proýektine garşy çykyp, Hazaryň kanuny statusy baradaky kesgitsizligi we bu proýektiň Hazaryň ekologiýasyna ýetirmegi mümkin bolan howpy baradaky çaklamalaryny orta atmagyny dowam etdirýär.
Gazagystanyň habar agentligi ”Khabaryň” maglumatyna göra, bu Gazagystanyň gol goýan şunuň ýaly ilkinji ylalaşygy däl, mundan ozal 2002-nji ýylda Gazagystan bilen Orsýetiň arasynda hem şonuň ýaly ylalaşyga gol çekilipdi.
Bu iki hazarýaka ýurt şol özara ylalaşyk esasynda Hazaryň öz territoriýalaryna ýakyn böleklerinde ýerleşýän ýerasty baýlyklary bilelikde özleşdirip başlapdylar.


text:
Inguşystanyň baştutany Ýunusbek Ýewkurow soňky üç aýda indi ikinji gezek respublikanyň müftüsi Issa-hajy Hamhoýew bilen meşhur wagyz-nesihatçy Hamzat Çumakowyň tarapdarlarynyň arasynda dörän dartgynlylygy aradan aýyrmaga synanyşýar.
Ýewkurowyň kömekçisi Torşhoýew geçen gepde "Kawkazskiý uzel" (”Kawkaz düwni”) internet sahypasy bilen geçiren söhbetdeşliginde Nasir-Kort metjidiniň töwereginde bolup geçen wakalary gurnanlary ýazgaryp, wagyz-nesihatçy Çumakowa garşy hem haýbatly çykyş edensoň, wezipesini taşlamaga mejbur bolupdyr.
Adynyň tutulmazlygyny isleýän çeşmeleriň maglumatlaryna görä, Inguşystanyň baştutany Torşhoýewiň özüni alyp barşynyň hut öz "parahatçylyksöýüji" tutumyna oňaýsyz täsir ýetirrendigini güman edýär.
Çumakow sekiz ýyldan bäri demirgazyk Kawkazda köpsanly musulman ýaşlara güýçli täsir edip bilýän harizmatik bir lider hasaplanýar. Olaryň pikrine görä, hökümetden maliýe kömegini alan dini işgärler öz erkini hem täsirini ýitiripdirler we öz dini borçlaryny berjaý etmegiň deregine hökümete ýaranmaga çalyşýarlar. Çumakowyň hut özi köp wagtdan bäri korrupsiýada aýyplanyp gelýär we bu ýagdaý Inguşystanyň hökümeti üçin kellagyra öwrülipdir.
Çumakow bilelikde bir metjitde namaz okalmagyna garşymy?
Dini toparlaryň arasyndaky agzalalyk iýun aýyndan öň hasam möwjäpdir. Şu ýylyň iýun aýynyň 5-nde respublikanyň müftüsi Issa-Hajy Hamhoýew bilelikde juma namazyny okamak üçin beýleki dini işgärlerdir tarapdarlary bilen bilelikde Çumakowyň wagyz-nesihat berýän Nasir-Kort metjidine barypdyrlar.
Çeçenistanda, Dagystanda, Inguşystanda jemgyýetde has ýaýrawly şafy tarykatyna görä, juma namazy diňe bir metjitde okalmalydyr.
Nasir-Kort metjidinde tarapdarlaryň arasynda närazylyk ýüze çykypdyr we dawwa turupdyr. Onsoň olaryň arasyna polis girip, köşeşdirmeli bolupdyr. Sonra metjit polis tarapyndan goraga alnypdyr. Şol bolan wakada hiç kime zeper ýetmändir.
Şerigat meselelery boýunça ylymlaryň doktory Abo Kanyýew "Kawkaz düwni" internet sahypasyndaky interwýusynda resmi dini guramalar tarapyndan 15-nji maýda Makasda geçirilen halkara ylahyýet konferensiýasynyň netijelerinden razy bolmandygyny aýdypdyr. Onuň aýtmagyna görä, "bilelikde namaz okalmagyna garşy bolan Hamzat Çumakow köp wagtdan bäri müftä garşy hereket edýär".
Inguşystanyň baştutany Ýewkurow owaly bilen metjidi düýbünden yapjakdygyny aýdypdyr. Soň bolsa taraplary ýüze çykan agzalalygy öz arasynda çözmäge çagyrypdyr.
Şäheriň sopulary metjitden çetde galypdyrlar
Her hepde gündelik "Nezawisimaýa gazeta" gazetinde dini meseleler barasynda ýazýan Wladislaw Maltsewiň "Selefiler Inguşystanda öz kadalaryny ornaşdyrmaga synanyşýar" atly makalasy yzygiderli çap edilipdir.
Awtoryň öz makalasynda ýazmagyna görä, Iguşystanda köpçülik sufizmi goldaýar we bu ygtykada eýerýär. Çumakow bolsa sebitiň sufizm tarykatynyň kadalaryna garşy çykýar. Selefiler bilen sufizme eýerýän sopularyň arasynda dörän agzalalyk 5-nji iýunda ýetjek derejesine baryp ýetipdir. Namaz wagty ullakan dawa-jenjel turupdyr.
Awtoryň ýazmagyna görä, Çumakow Nasir-Kort metjidinde umumy namazyň gurnalmagyna düýbünden garşy çykypdyr we hiç haçan muňa ýol berilmejekdigini aýdypdyr. Awtor makalasynda Iguşystanyň baştutanynyň kömekçisi Torşhoýewiň eden çykyşyndan hem şeýle mysallar getiripdir: "Ýaşaýjylar ybadat üçin başga şäherleriň metjitlerine gitmäge mejbur bolýarlar. Çumakow wagyz-nesihat etmeýär, gaýtam halk köpçüliginiň ynanjyny öz eýeçiligine geçirýär. Nasir-Kort metjidine ybadata gelen sopular täze öňe sürülýän kadalar bilen razylaşmaýarlar. Müfti Çumakowy metjide ymam saýlamandyr. Ýaşaýjylar hem ony bu wezipä saýlamandyrlar. Metjidiň ymamy Ruslan Çakyýewdir. Ýöne oňa wagyz-nesihat etmäge hem mümkinçilik berilmeýär. Şonuň ýaly-da selefiler sosial mediada guramaçylykly ýagdaýda hereket edip, toparlary dördýärler. 5-nji iýunda ”Wkontakte” sosial ulgamynda ýaýradylan bir bildirişde, Inguşystanyň Çeçenistanyň, Dagystanyň we Kabardino-Balkariýanyň selefileri Nasir-Kort şaherinde jemlenip, Hamzat Çumakowyň tarapyny tutmaga çagyrylypdyr.
"Agzalalykdan haraý gözleýän syýasy güýçler bar"
Çumakow hem öz nobatynda "www.kavpolit.com" atly internet sahypasynda çap edilen interwýusynda, sopularyň Nasir-Kort metjidinde ybadat etmegine hiç hili päsgelçiligiň ýokdugyny belläpdir. Ol Inguşystanda musulmanlaryň arasyndaky agzalalykdan "käbir syýasy güýçleriň" özüne haraý gözleýändigini öňe sürüpdir.
Ýewkurowyň Çumakowy goldaýandygy ýalanmy, ýogsa-da ol özüni adalatly araçy ýaly görkezmek isleýärmi - muny häzir aýtmak gaty kyn.
Şeýle ýagdaýda Çeçenistanyň baştutany Ramzan Kadyrowyň Çumakowyň tarapyny tutmagy, onuň Kreml bilen arasynyň gowudygyny hem ýaňzydyp biler. Kadyrow ony "ol ne terrorçy, ne-de wahhaby" diýip häsiýetlendiripdir.
Ýene bir iň soňky bellenip geçilmeli ýagdaý bolsa, soňky aýlarda Ýewkurowyň bu temadan dört sany ýörite interwýusynyň çap edilmegidir. Ýöne ol hiç bir interwýusynda Çumakowy ýatlamandyr.


text:
Bilbil Orazowa —ýa-da üýtgedilen familiýasy bilen Bilbil Öwezowa türkmen sungat işgäri, aýdymçy. Bilbil 1987-nji-nji ýylyň iýul aýynyň 5-ine Mary welaýatynyň Wekilbazar etrabynda eneden bolýar. Orta bilimi Wekilbazar etrabynyň 26-njy orta mekdebinde alýar. Ilkinji sapar Mary welaýatynyň Mary şäheriniň medeniýet köşgünde çykyş etmäge başlaýar we soňra 2006-nji ýylda Paýtagtymyz Aşgabat şäherine gelýär we bu ýerde aýdym-saz sungatyna dowam edýär. Bilbil üçin şowly bolan aýdymy
Bilbil Öwezowa (Orazowa) - hemme eserleri (aýdymlary)
Bilbil Orazowa —ýa-da üýtgedilen familiýasy bilen Bilbil Öwezowa türkmen sungat işgäri, aýdymçy. Bilbil 1987-nji-nji ýylyň iýul aýynyň 5-ine Mary welaýatynyň Wekilbazar etrabynda eneden bolýar. Orta bilimi Wekilbazar etrabynyň 26-njy orta mekdebinde alýar. Ilkinji sapar Mary welaýatynyň Mary şäheriniň medeniýet köşgünde çykyş etmäge başlaýar we soňra 2006-nji ýylda Paýtagtymyz Aşgabat şäherine gelýär we bu ýerde aýdym-saz sungatyna dowam edýär. Bilbil üçin şowly bolan aýdymy


text:
Semalt hünärmeni, ofisdäki zyýanly programma üpjünçiliginden gaça durup boljakdygyňyzy kepillendirýär - Ine
Zyýanly programma üpjünçiligi köp ýitgilere we zyýanlara sebäp bolup biler. Iş dünýäsinde hakerler pul, söwda syrlary we girdeji getirip biljek islendik maglumatlary ogurlamak üçin köp hileleri synap görýärler. Wirusa garşy programma üpjünçiligi, gorag diwarlary we e-poçta şifrlemek ýaly howpsuzlyk gurallary zyýanly programma üpjünçiliginiň hüjümleriniň öňüni almakda möhüm rol oýnaýar. Şeýle-de bolsa, hakerleriň bu çäreleri durmuşa geçirmeginiň ýollary bar. Olar köplenç guramalar ulgamyna ýol tapmak üçin işgärleri nyşana alýarlar.
Bagtymyza, işgärler Semaltyň hünärmeni Iwan Konowalow tarapyndan görkezilen aşakdaky çäreleri görseler , zyýanly programma üpjünçiliginiň hüjümlerine sezewarlygyny ep-esli azaldar.
1. Duşmany biliň
Açylýan duýduryşlar we web sahypasyndaky mahabatlar onlaýn dünýädäki durmuş hakykatydyr. Hakerler bu iki usula ep-esli wagt sarp etdiler. Duýduryşlary we mahabatlary köplenç agressiw görkezilýär we ussatlyk bilen ýazylýar. Mahabatda gowy görünýän geleşikler satylýar. Açylýanlar köplenç gyssagly ünsi talap edýän we işgärlere abatlaýyş gurallaryny göçürip almaga çagyrýan näsazlyk barada duýduryş berýärler. Bu mahabatlar we pop-uplar zyýanly ýüklemeler we sahypalara baglanyşyklary gizleýär. Ulanyjy şeýle baglanyşyklara basandan soň, zyýanly programma üpjünçiligi awtomatiki göçürip alyp biler.Demirgazyk-gündogar uniwersitetiniň Maglumat howpsuzlygy bölümi işçilere şeýle açylýan penjirelerden gaça durmagy we diňe kanuny baglanyşyklara basmagy maslahat berýär.
2. Geň baglanyşyklardan we goşundylardan ägä boluň
MakeUseOf-yň pikiriçe, ulanyjylar gelip çykyşy we ähmiýeti şübheli bolan baglanyşyklary göçürip almakdan ýa-da açmakdan saklanmalydyrlar. E-poçta hyzmatlarynyň köpüsi zyýanly programma üpjünçiligi üçin goşundylary gözden geçirse-de, işgärler şeýle soralmaýan goşundylardan we baglanyşyklardan gaça durup howpsuzlygy ýokarlandyryp bilerler.
3. Daşarky saklaýjy enjamlary skanirläň
Indi faýllar USB fleş disklerinden, ýat kartalaryndan, daşarky gaty disklerden we beýleki enjamlardan dürli enjamlary ulanyp, bir kompýuterden beýlekisine geçirilip bilner. Bu saklaýjy enjamlar köplenç paýlaşylýar we zyýanly programma üpjünçiligini bir kompýuterden beýlekisine geçirip bilýär. Faýllary açmazdan ozal, MakeUseOf-yň maslahat berşi ýaly zyýanly programma üpjünçiligini tapmak üçin ammar enjamlaryny gözden geçiriň.
4. Eger şertnama gaty gowy bolsa
Adamlar elmydama mugt zatlara çekilýär. Mugt oýunlar, programma üpjünçiligi, aýdym-saz we filmler hakerleriň köpüsiniň zyýanly programma üpjünçiligini köp kompýuterlere oturtmak üçin ulanjak çeňňegi. Mugt göçürip almagy teklip edýän saýtlaryň köpüsi, zyýanly programma üpjünçiligini sistema sokmak üçin howp abanýar. Demirgazyk-gündogar uniwersitetiniň Maglumat howpsuzlygy bölümi bu töwekgelçiligi azaltmak üçin ynamdar saýtlardan göçürip almagy goldaýar.
5. Fişing e-poçtalary üçin ýykylmaň
Fişing e-poçtalary, dürli taktikalary ulanyp, alyjydan belli bir maglumatlary çykarmak üçin niýetlenendir. Bu e-poçtalary ýazanlar, ynam gazanmak ýa-da işgärleri kredit kartoçkasy maglumatlary ýaly maglumatlary ýaýratmaga höweslendirmek üçin lotereýada ýeňiş gazanan ýaly bahana ulanyp, sabyrly oýun oýnap bilerler. Olaryň taktikasy ussatlyk we tehnika bilen tapawutlanýar. Işçiler näbelli iberijileriň e-poçtalaryndan gaça durmalydyrlar. Işgärleriň okaýan hatlary üçin, iberiji döwülen ýagdaýynda maglumatlara üns bermeli.
6. HTML-de e-poçta bilen öçüriň
HTML skriptleri işledip biler. Eger ýokaşan e-poçta açylsa, zyýanly programma üpjünçiligi skripti awtomatiki işleder we kompýutere ýokaşar. Bu töwekgelçiligiň öňüni almak üçin HTML aýratynlygyny e-poçta bilen öçüriň. Işgärler HTML ulanmaly bolsa, e-poçta habarlarynyň ygtybarly çeşmelerden gelendigine göz ýetirmeli.


text:
Osman imperiýasy
Osman imperiýasy ýa-da Osmanly hökümdarlygy, resmi— Beýik Osmanly döwleti (osm. دولت عالیه عثمانیه — Döwlet-i Aliýýe-i Osmaniýýe) — Oguzlaryň/Türkmenleriň Gaýy« taýpasyndan gelen osmanly soltanlarynyň häkimiýeti astynda 1299-njy we 1923-nji ýyllar aralygynda höküm süren köpmilletli döwlet. Ýewropada Osman imperiýasyna köplenç halatda Osmanly imperiýasy ýa-da Türk imperiýasy diýip at berilýär. 16—17-nji asyrlarda gülläp ösen döwründe ol Kiçi Aziýany (Anatoliýa, Anadoly), Ýakyn Gündogary, Demirgazyk Afrikany, Balkan ýarymadasyny hem-de onuň demirgazyk tarapyndaky Ýewropa ýerlerini öz içine alypdyr.Osman imperiýasyny Osman beg 1299-nji ýylda esaslandyrypdyr.
Umumy pikire görä, Osman imperiýasy 1299-njy ýylda garaşsyz döwlet hökmünde ýüze çykypdyr. Şeýle-de bolsa, Prof. Dr. Halil İnalçik we käbir beýleki alymlar Osman imperiýasynyň 1299-njy ýylda Wizantiýa garşy Koýunhisar söweşinden soň Söğütde däl, 1302-nji ýylda owalowada döwlet derejesini alandygyny öňe sürýärler. Stambul bilen çäklenýän şäher döwletine öwrülen Gündogar Rim (Wizantiýa) imperiýasyny weýran etdi we käbir taryhçylaryň pikiriçe, bu Täze Asyryň başlangyjydy. XVI-XVII asyrlarda Osman imperiýasy iň ýokary derejesine ýetende, üç yklymda ýaýrap, Balkanlaryň, Eastakyn Gündogaryň we Demirgazyk Afrikanyň aglaba böleginde agdyklyk edipdir. Theurduň serhetleri günbatarda Gibraltar bogazyna, gündogarda Hazar deňzi we Pars aýlagy, Awstriýa, Wengriýa we demirgazykda Ukrainanyň käbir bölekleri, günortada Sudan, Eritreýa, Somali we Yemenemen bilen uzaldy. 10] Osman imperiýasy 29 welaýatdan we Moldawiýa, Erdel we Wallahiýa häkimlerinden ybarat bolup, olara özbaşdaklyk berildi. Döwletiň käwagt daşary ýurtlarda-da sözleri bar. Atlantik ummanynda gysga möhletli ýer girdejisine Lanzarote (1585), Madeira (1617), Westmannaýjar (1627) we Lundy (1655) degişlidir.
Döwletiň gol astyndaky ýurtlarda ýaşaýan halklar, gaz we jihad düşünjesi bilen yzygiderli giňelýärdi , kämahal köpçülikleýin ýa-da ýerli gozgalaňlar bilen Osman hökümetine garşy çykýardy. Yslam dininiň Osman imperiýasynyň syýasy gurluşynda aýgytly roly we kanuny düzgünleriň emele gelmegi Osman imperiýasynyň "yslam döwleti" we şeýlelik bilen "dini döwlet" hökmünde häsiýetlendirilmegine sebäp boldy.
Osman imperiýasy döwri; Osman neberesiniň we kazyýet işgärleriniň slawýan hristian halklarynyň grek aýallary we aýallary bilen nikalaşmagy (serbler, bolgarlar, ukrainler) Türk taryhynyň birleşen döwri hökmünde görülýär Rim-Gündogar Rim taryhy bilen, Arnold J. Toýnbe ýaly käbir taryhçylar Türkiýäni ýeke-täk mirasdüşer döwlet hasaplamalydygyny öňe sürýärler.
Türkiýäniň Beýik Milli Assambleýasy 1924-nji ýylyň 3-nji martynda Osman neberesi Türkiýeden sürgün etmek kararyna geldi. Häzirki wagtda olaryň käbiri Türkiýede asylly dinastiýa ýaly görünýär.


text:
Türkmenistanda çäksiz internet hyzmaty boýunça tölegler 2012-nji ýyldaky möçberi bilen deňeşdirilende häzir, ortaça, 17,4 esse arzanlady diýlip, internet çeşmelerinde aýdylýar. Arzanlaşyk bilen bir hatarda soňky ýyllarda ýurdumyzda çäksiz internetiň mümkinçilikleri artdyrdyryldy, tizligi hem güýçlendirildi.
Maglumatlara salgylansak, 2012-nji ýylda öýüne 256 kbit/s tizlikdäki interneti birikdirmek isleýän müşderi her aýda 2 müň 430 manat töleg geçirmeli bolýardy. Häzirki wagtda bolsa şu tizlikdäki çäksiz internetiň aýlyk bahasy şäher ýerlerinde 150, oba ýerlerinde 75 manada geldi. Bu bolsa ozalkysyndan 16-dan 32 essä çenli arzan diýmekdir.
Gürrüňi edilýän döwürde 2 Mbit/s tizlikdäki çäksiz internetiň bir aýlyk bahasy 19 müň 440 manatdy. Häzir bolsa ol aýda 350 manada çenli geldi. Şeýlelikde, ýokary tizlikdäki çäksiz internet ozalkysyndan 55 esse arzanlady.
Türkmenistanyň Aragatnaşyk ministrligi tarapyndan halka berilýän internet hyzmatlarynyň mundan beýläk hem elýeterli bolmagy üçin işler alnyp barylýar. Häzirki wagtda Türkmenistanda on müňlerçe hojalyk çäksiz internet hyzmatyndan peýdalanýar. Ýakyn ýyllarda ýurdumyzda internet ulgamynyň tizligini sekuntda 100 gigabite çenli ulaltmak göz öňünde tutulýar.
ÇEŞME: türkmen portal


text: Ispaniýanyň çempionaty La Ligada sanawyň lideri Real Madrid öz meýdançasynda Malýorkany 6-1 hasabynda ýeňdi. Madridlilere uly hasaply ýeňiş gazandyran gollary Karim Benzema (3), Marko Asensio (24, 29, 55) hem-de Isko (84) geçirdi. Fransiýaly hüjümçi geçiren bu goly bilen La Liganyň taryhyna öz adyny altyn harplar bilen ýazdyrdy. Bu gol onuň 200-nji goly bolup, Benzema La Ligada 200 gol geçiren 10-njy futbolçy hökmünde hasaba alyndy. Şu möwsümde 6 oýunda 8 gol geçirip, 7 asist eden Benzema Realyň 21 golunyň 15-sine gönümel goşant goşdy. 33 ýaşyndaky futbolçy Real Madrid köýnekçesi bilen La Ligada 200 gol geçiren 4-nji futbolçy bolup, ondan öň Ronaldo, Raul hem-de Di Stefano muny başarypdy.


text:
Memleketting kópbalaly analargha jasap jatqan mýmkindikterin barynsha paydalanu kerek
Elimizde kәsipkerlikte tabysqa jetken әielder az emes. Bir qolymen besik terbetip, bir qolymen óz kәsibin jasap jýrgen nәzik jandy qaharmandarymyzdyng biri - Janday Sana Shayhanqyzy. Ol býginde «ADANAZ» óndiristik kәsipornynyng qúryltayshysy әri diyrektory. Sonday-aq, tórt bala tәrbiyelep otyrghan ýlgili ana.
Keyipkerimizding әkesi «Ortalyq Qazaqstan» gazetinde jurnalist, al, anasy Qaraghandy qalasynda mektep múghalimi bolghan. Otbasyndaghy tórtinshi bala, әkesinen erte aiyrylghan. Bala kezinde әke jolyn quyp, jurnalist boludy armandaghanymen, ol armangha jete almady. Ákeden erte airylghan Sana anasyna kómektesip jýrip, ómir sýruding onay emes ekenin óz kózimen kórdi. Búghan qosa Qaraghandydaghy E.A.Bóketov atyndaghy QarMU-dyng ekonomika fakulitetin «Qarjy jәne nesiye» mamandyghy boyynsha bitirgenimen, mamandyghy boyynsha qyzmetke ornalasa almaydy. Sóitip, kәsipkerlikke bet búrady.
Otbasy men kәsibin qatar alyp jýrgen ardaqty ana, ayauly jar, tabysty kәsipker Sana hanymmen kishigirim súhbat jasaghan edik. Sol әngimemizdi nazarlarynyzgha úsynamyz.
- Sana hanym, Siz kópbalaly ana bolumen qatar, jeke kәsipkerlikti de qatar alyp jýrsiz. Osy jolgha qalay kelgeniniz jóninde aityp ótseniz...
- Men ózim de kópbalaly otbasynda tәrbiyelendim. Bizding ýide 4 bala boldyq. Ákem oblystyq gazetting jurnaliysi boldy. Biraq, ol kisi erte qaytys bop ketti. Men ol kezde 16 jasta edim. Al, anam mektepte pedagog bop istedi. Ákemning qazasy meni erte eseytti. Sóitip, ómirde barlyq nәrsege ózim qol jetkizdim.
Men bala kezimnen otbasynda kóp bala bolghanyn únatatynmyn. Sondyqtan, erterek júmys isteuge tyrystym.
1996 jyly Uniyversiytetti “Ekonomika” fakulitetin “saqtandyru” mamandyghy boyynsha bitirdim. Biraq, mamandyghym boyynsha júmysqa ornalasa almadym. Tek, elimiz egemendik alyp, naryqtyq qatynastar janadan bastau alyp jatqan sәtte jeke kәsipkerlikke bet búrdym. Sóitip, kóterme jәne bólshek sauda qaghazdaryn sattym. Sol júmysta jýrip, júbayym Bolat Sybanbekovpen kezdestim. Ekeumiz birigip kompaniyamyzdy qúrdyq. Tek, sauda-sattyqpen ainalysyp qana qoymay, qaghaz oramasyn shygharu qajet dep sheshtik. Óitkeni ol birinshiden, ekologiyalyq jaghynan qauipsiz, ekinshiden, qaghaz onay paydalanylady jәne ony birneshe ret qayta óndeuge bolady. Al, eng bastysy ol qorshaghan ortagha esh ziyan keltirmeydi.
(«ADANAZ» óndiristik kәsipornynyng újymy)
Býginde Bolat ekeumizding shanyraq kótergenimizge 20 jyl boldy. Osy uaqytta bizding 4 balamyz ómirge keldi. Qúdaygha shýkir, qazir 1 qyz, ýsh úl tәrbiyelep otyrmyz. Ýlken qyzymyz Aneli – Chehiya astanasy Pragada biznes fakulitetinde oqidy. Armany – bizding isimizdi jalghastyryp, planetanyng tazalyghyn saqtap qalugha ýles qosu.
(Sana hanym otbasymen)
Odan keyingi úlym - Ádil. Ol muzykalyq mektepting fortepiano klasyn ýzdik bitirgen. Jәne, vokaldy oqyp, halyqaralyq jarystardyng laureaty atanghan. Odan son, 2,5 jyl “Arystan” әskery liyseyinde oqydy. Alayda, densaulyghyna baylanysty ol mektepten lingvistikalyq liyseyge auysty. Býginde Ál-Faraby atyndaghy QazÚU-dyng Zang fakulitetining 1-kursynda grantta oqidy. Qazir memleketten ay sayyn stiypendiya alyp túrady. Úlym bolashaqta memlekettik qyzmetker boludy armandaydy. Al, biz onyng el damuyna ýlken ýles qosatyn azamat bolatynyna senemiz.
Al, eki kishkentay úlym Azat pen Zakary – mektep oqushylary. Azat 6-synypty bitirdi. Matematikagha qyzyghady. Týrli olimpiadalardyng jenimpazy. Onyng ishinde Halyqaralyq olimpiadalar da bar. Sonymen qatar, Qúrmanghazy atyndaghy muzykalyq mektepting fortepiano klasyn da bitiredi. Jәne, әrtýrli marafondargha qatysyp, triatlonmen ainalysady.
Eng kenje úlym Zakary Almaty qalasyndaghy № 90 fizika-matematikalyq mektep-liyseyining 1-shi synybyn bitirdi. Ol da suret salyp, by biylegendi óte únatady. Sonday-aq, jýzu men taekvandogha barady.
Áriyne, júmys isteu, óz kәsibindi jýrgizu, bala tәrbiyesi, onay emes. Sondyqtan mende ýlken jauapkershilik bar ekenin eshqashan úmytpaymyn. Men balalarymdy otbasylyq qúndylyqtardy qasterleuge, olardy elimizge qyzmet etetin azamat etip tәrbiyeleuge mindettimin. Sondyqtan, men otbasym men júmysyma layyqty kónil bólu ýshin uaqytty dúrys josparlaugha tyrysamyn.
- Siz sonymen qatar qoghamdyq júmystarmen de belsendi ainalysyp jýrsiz. Ondaghy kózdegen maqsatynyz jóninde bilsek...
- Men 2016 jyldan bastap qoghamdyq júmystarmen ainalysamyn. Yaghni, qalalyq әkimdikting janynan qúrylghan әielder isteri jәne otbasylyq-demografiyalyq sayasat jónindegi komissiyanyng mýshesimin. Jәne qoghamdyq kenesting әleumettik mәseler jónindegi sarapshysymyn. Mening algha qoyghan eng ýlken maqsatym – qoghamdaghy kópbalaly analargha jәrdem beru. Mening qoghamdyq qorym sol maqsatta júmys atqaryp keledi. Osy uaqytqa deyin qolymyzdan kelgenshe, kópbalaly analardyng mәselesin sheship, olardyng mýddesin qorghaugha kýsh salyp kelemiz.
Qazir әielderding kәsipkerlikpen ainalysuyna memleket tarapynan ýlken qoldau kórsetilip jatyr. Men de óz biznesimde memleketting kómegin barynsha qoldanyp jatyrmyn. Mәselen, 2030 jylghy Jol kartasy boyynsha jenildetilgen nesiyelerdi paydalanamyn. Ol ýshin 10 600 tenge kóleminde shaghyn jәrdemaqy beriledi. Óte az, әriyne. Biraq, men ony da alamyn.
Sonday-aq, Memleket biz sekildi kóp balaly otbasylargha qoldau kórsetip, balalarymyzdy tәrbiyeleuge kómektesip jatyr. Sondyqtan, biz de balalarymyzdy memleketke qyzmet etetin últjandy azamat etip tәrbiyleuge tiyispiz. Óitkeni, balalar - bizding bolashaghymyz.
- Qazir, qoghamda jәrdem súrap, qinalghan kópbalaly analardyng mәselesi kýntәrtibinde túr. Siz ol kisilerge qanday kómek berer ediniz?
- Balalar ózine senimdi ortada ósu ýshin olargha kóp kónil bólu kerek. Olardyng boyyna otbasy qúndylyqtaryn sinirip, ýlkenge qúrmet kórsetudi ýiretu qajet. Jәne, balalardy enbekke, meyirim men jaqyn adamyna qamqorlyq kórsetuge, sonday-aq, salt-dәstýrlerge qúrmetpen qaraugha baulyghan jón dep oilaymyn.
Eng bastysy – layyqty ómir sýruding jarqyn mysalyn kórsetu. Mәselen, men sportpen shúghyldanyp, marafondargha qatystym. Bos uaqytymda vokalmen ainalysyp, velosiyped teptim. Men múnyng bәrin balalarymmen birge istedim. Olarmen birge tabighat ayasynda seruendep, balalaryma tabighatty qúrmetteudi is jýzinde ózim kórsettim. Meninshe, әr ata-ana balagha eng әueli isimen ýlgi boluy tiyis.
Eger múnyng bәrine tiyisti jerde mýmkindik bolmasa, ýiden-aq kishigirim júmystar isteuge bolady. Yaghni, ýide otyryp-aq, kiyim tiguge, internet arqyly júmys isteuge bolady (Búl sala qazir óte tanymal bolyp kele jatyr). Qysqasy, bir orynda túralap qalmay, ýnemi algha jyljy berseniz bir nәtiyje shyghady.
Qazir Almatyda ýide otyrghan osynday analargha arnalghan «Baqytty otbasy» atty jana ortalyq ashyldy. “Bir tereze” qaghidaty negizinde qúrylghan búl ortalyqta, analar zang jóninen, psihologiyalyq jaghynan, júmysqa ornalasu boyynsha kómekter ala alady. Sonday-aq múnda, sport klubtary men erkin ýiirmeler taghy basqa analargha paydaly qyzmetter kórsetiledi.
- Memleketting kómeginsiz óz kýshinmen materialdyq tabysqa jetuding qúpiyasy qanday?
- Eshqanday qúpiyasy joq. Tek, ýnemi pozitivti oilap, bir orynda toqtap qalmay, ýnemi júmys isteu qajet. Kez-kelgen jaghdaydan shyghatyn jol izdeseniz, mindetti týrde tabylady. Sonymen qatar, memleketting kópbalaly analargha jasap jatqan mýmkindikterin barynsha paydalanu. Jәne, әr adam jeke qasiyetterimen qatar, kәsiby dengeyin de ósirip otyruy qajet. Sonday-aq, basynyzdy tik ústap, eshkimnen kómek kýtpeniz! Alayda, ata-ana retinde jauapkershiliginiz joghary boluy tiyis!
Abai.kz


text:
2019-njy ýylyň 11-nji oktýabrynda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlyklygynda Aşgabatda “Oguzkent” myhmanhanasynda Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň döwlet Baştutanlarynyň geňeşiniň mejlisi geçirildi.
Sammitiň jemleri boýunça möhüm resminamanyň — GDA gatnaşyjy döwletleriň strategiki ykdysady hyzmatdaşlyk hakyndaky Jarnamasy kabul edildi. Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy esasynda kabul edilen bu resminama Arkalaşygyň giňişliginde giň özara bähbitli hyzmatdaşlygy mundan beýläk-de pugtalandyrmak we ösdürmek meselelerinde türkmen tarapynyň işjeň orun eýeleýändigini ýene bir gezek aýdyň subut etdi.
Milli Liderimiziň başlangyjy bilen Aşgabat Jarnamasynyň kabul edilmegi GDA-nyň çäklerinde strategiki esasda özara bähbitli ykdysady hyzmatdaşlygy mundan beýläk-de ösdürmäge, taryhyň dowamynda kemala gelen dostluk we hoşniýetli goňşuçylyk däplerine esaslanýan döwletara gatnaşyklary hil taýdan täze derejä çykarmaga ýardam berer.
Elbetde, ynsanperwer ulgamdaky hyzmatdaşlyklara hem aýratyn ähmiýet berildi. Çünki, medeniýet, ylym, bilim, sport ulgamynda, çagalar we ýaşlar guramalarynyň ugry boýunça hyzmatdaşlyklar GDA-nyň halklarynyň arasyndaky dostlugy, özara düşünişmegi, hoşmeýilliligi we ynamy yzygiderli pugtalandyrýar.
Türkmen paýtagtynda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlyklyk etmeginde geçirilen GDA-nyň döwlet Baştutanlarynyň Geňeşiniň mejlisi Bitarap Türkmenistanyň Arkalaşygyň giňişliginde köptaraply hyzmatdaşlygy ösdürmek meselelerine örän jogapkärli çemeleşýändigini ýene-de bir gezek aýdyňlyk bilen görkezdi.
Ýurdumyz bu gün demokratik ýörelgeleri çuňlaşdyrmak ýoly bilen öňe ynamly gadam urýar. Demokratik şertleriň çäklerinde ýurdumyzda her bir türkmen raýatynyň saýlaw hukuklarynyň üpjün edilmegine hem uly...
Hormatly Prezidentimiziň pähim-parasatly baştutanlygynda günsaýyn ösüp barýan asuda ýurdumyzda raýatlaryň hukuklaryny we azatlyklaryny goramaga gönükdirilen il-ýurt bähbitli çäreler yzygiderli amala a...
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda ýurdumyzda milli ykdysadyýetimiziň ähli pudaklaryny sanlylaşdyrmak işi ýokary depginler bilen dowam edýär....
?Türkmenistan – parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynda, mukaddes Garaşsyzlygymyzyň şanly 30 ýyllyk baýramyna taýýarlyk görülýän günlerde hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda alnyp...
Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistan döwletimizde hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda alnyp barylýan il-ýurt bähbitli, giň gerimli işler Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüne mahsus...
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň pähim-parasatly ýolbaşçylygynda ýurdumyzyň jemgyýetçilik-syýasy durmuşynda milli kanunçylygy kämilleşdirmäge hem-de halkara tejribes...
Ynsan kalbyny päklige, halallyga besleýän, merdana ata-babalarymyzdan miras galan, halkymyzyň asyrlar, boýy dowam edip gelýän asylly ýörelgelerine aýratyn ähmiýet berilýär. Hormatly Prezidentimiziň...
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň pähim-parasatly ýolbaşçylygynda beýleki ulgamlar bilen birlikde saýlaw ulgamyna içgin üns berilýär. Ýurt Baştutanymyzyň ýakyndan ýa...


text:
“Kofeniň tapylmagy teleskopyň ýa-da mikroskopyň oýlap tapylmagy ýaly möhümdi. Sebäbi kofe garaşylmadyk ýagdaýda köpeldi we adam beýnisiniň kuwwatyny we işjeňligini üýtgetdi”.
Hiç kim kofeniň tapylmagynyň takyk senesini aýdyp bilmese-de, onuň açylyşy barada dürli myş-myşlar bar. Bu myş-myşlardan iň meşhury geçiniň hekaýasydyr. Kaldi atly efiopiýaly geçiniň çopanynyň bir gün iň gowy geçiniň tans edip, däli ýaly gan akýandygyna göz ýetirendigi aýdylýar. Bu energiýanyň iýen käbir miwelerine baglydygyna karar berdi we iýen miwelerini iýdi. Soň bir ruhany muny gördi we miweleriň ukyny oýanandygyny görüp, uklaýan derwüşleri wagyzlary wagtynda iýmäge mejbur etdi. Derwüşler uklap galanda, bu gyzyl "jadyly" miweleri iýip, hüşgär boldular. Derwüşleriň ertire çenli hüşgär bolmagy baradaky bu myş-myş bütin dünýä ýaýrady.
Bu oýlap tapyşlardan soň kofe wagtyň geçmegi bilen bütin dünýä ýaýrap başlady. XV asyryň başynda Mekgede we Medinede belli bolup, yslam dünýäsine çalt ýaýrady. XVI asyryň başynda Yemendäki Muha portundan Müsüre ýaýrady we müsürliler gysga wagtyň içinde kofe söýüjisine öwrüldi. Ýowuz Soltan Selimiň Müsüre ýörişinden soň Osman imperiýasy kofe bilen duşuşdy. Bu döwürde kofehanalar gülläp ösüp başlady. Stambulda açylan kofehanalar bilen kofe medeniýeti Osman imperiýasynda ýaýrady. Osman imperiýasyndaky kofe; başgaça edildi. Kofe suw we şeker bilen yzly-yzyna üç gezek gaýnadyldy we ownuk käse guýup hyzmat edildi. Suw hem ünsden düşürilmedi. Bu hoşboý ysly içgi şeýle bir meşhur boldy welin, tiz wagtdan hemmeleriň söýgüsine öwrüldi. Köşklerde "kofe başy" derejesi bolan bir işgär bardy we soltanyň kofesini bişirmek üçin jogapkär kofe başlygy, syry saklamagy bilýän akylly adamlaryň arasyndan saýlandy. Birnäçe wagtdan soň gelen fatwalar hemme zady üýtgedi, sebäbi kofe aňy sarsdyrýan we gadagan edilen howply içgi hökmünde göründi.
Mekgeden, Prussiýadan we beýleki köp ýurtlardan soň Osman imperiýasynda kofe gadagan edildi. Kofeniň gadagan edilmeginiň ýeke-täk sebäbi mazmunyň howply hasaplanýan fatwalary däldi. Şol döwürde çalt artýan kofehanalar; Olara gybat edilýän, oýun oýnalýan we adamlar kofeniň üstünden geçýän dawa-jenjeliň we bidüzgünçiligiň merkezi hökmünde göründi. Bu ýagdaýa ilkinji gadaganlyk Soltan Süleýmanyň döwründe bolupdy. Ondan soň, degişlilikde Soltan Myrat III, Soltan Ahmet we Myrat IV döwründe gadagan edildi. Şeýle-de bolsa, adamlar kofeni şeýle bir gowy görýärdiler we tagamy damaklarynda şeýle bir galypdy welin, bu gadaganlyklaryň hemmesi gysga wagtyň içinde gutardy. Halkyň kofe islegi, ýygnan salgytlar sebäpli hatda döwlet gaznasyna-da goşant goşdy. Gadaganlyklaryň hemmesine garamazdan, Osman imperiýasy ýörite gaýtadan işlenen käseler we dürli desertler bilen kofe hödürlenýän ilkinji we ýeke-täk halkdy.
Wenanyň kofe bilen duşuşygy Osman imperiýasynyň kömegi bilen boldy. Şeýle hem, Osman goşunynyň Wenanyň 2-nji gabawy wagtynda bir halta kofe getirendigi aýdylýar. Gabawdan yza çekilende, öňdäki haltalary ýatdan çykardylar we awstriýalylar olary ýakdylar. Torbalar ýakylanda ýakymly ys ýaýrady we şeýdip kofe bilen tanyşdylar.
20-nji asyryň ahyrynda kofe medeniýeti gowy ýola goýuldy we taýýar kofe markalary peýda bolup başlady. Şeýlelik bilen, soň 3 basgançaga bölünjek kofe akymynyň birinji tapgyry tamamlandy. Ikinji tolkunly kofe hereketi 1970-nji ýyllarda başlandy. Bu döwürde garaňky gowrulan we inçe ýer espressosy peýda boldy. Kofe indi görnüşine, noýbasyna we ýurduna görä saýlanyp bilnerdi. Dürli kofe maşynlary öndürildi we dürli kofe öndürildi. Oňa süýt we goşup, Espresso, Latte, Frappuccino ýaly dürli kofeler öndürildi. 1971-nji ýylda “Starbucks” -yň döredilmegi 2-nji tolkunly kofäniň başlangyjy hasaplandy. 2-nji tolkun bilen kofe gündelik durmuşyň bir bölegine öwrüldi.
Kadyr ŞAMYRADOW
Magtymguly adyndaky TDU-nyň mugallymy


text:
Mindetti vaksinasiya: El narazy. Ministrlik ne deydi?
Mindetti vaksinasiyalaugha qatysty el arasynda aluan týrli pikir bar. Osyghan oray QR Ádilet ministrligi «mindetti vaksinasiya Konstitusiya talaptaryna qayshy emes» dep, mәlimdedi.
Ministrlik aqparatynsha, infeksiyalyq jәne parazittik aurulardyng payda boluy men taraluynyng aldyn alu maqsatynda densaulyq turaly Kodekste kózdelgen sanitariyalyq-epiydemiyagha qarsy is-sharalardyng biri – profilaktikalyq ekpeler.
«Medisinalyq qarsy kórsetilimderi joq, QR aumaghynda túraqty túratyn jeke túlghalar infeksiyalyq jәne parazittik aurulargha qarsy ekpelerdi alugha mindetti (Kodeksting 85-babynyng 4 jәne 8-tarmaqtary), olardyng qataryna KVIY-gha qarsy profilaktikalyq ekpe de jatady (Qazaqstan Respublikasy Ýkimetining 2020 jylghy 24 qyrkýiektegi № 612 qaulysyna sәikes)»,- dedi ministrilk.
Osylaysha, medisinalyq qarsy kórsetilimderi joq adamdar ýshin KVIY-gha qarsy mindetti vaksinasiyalaudyng qúqyqtyq negizderi bar jәne búl «Memleket adamnyng ómir sýrui men densaulyghyna qolayly ainaladaghy ortany qorghaudy maqsat etip qoyady» degen konstitusiyalyq normagha sәikes keledi (Konstitusiyanyng 31-baby) deydi ministrlik.
«Adamnyng jәne azamattyng qúqyqtary men bostandyqtaryna kepildik bere otyryp, QR Konstitusiyasy múnday shekteuding jol beriletin shekterin belgiley otyryp, olardy shekteu mýmkindigin joqqa shygharmaydy.
Adamnyng qúqyqtary men bostandyqtaryn jәne halyqtyng densaulyghyn qorghau maqsatynda ghana qúqyqtar men bostandyqtar shektelui mýmkin (Konstitusiyanyng 39-babynyng 1-tarmaghy)»,- delingen habarlamada.
Osyghan deyin әleumettik jeliler men BAQ-ta Janaózendegi jedel jәrdem qyzmetkerleri koronavirusqa qarsy vaksinasiyagha narazylyq bildirgeni turaly aqparat taraghan edi.
Naqtyraq aitsaq, Manghystau oblystyq jedel jәne shúghyl medisinalyq jәrdem stansiyasynyng basshysy Aylarbek Shirshikbaev 29 adam vaksinasiyadan bas tartqanyn rastady.
Janaózen qalalyq jedel jәne shúghyl medisinalyq jәrdem stansiyasynda 130 adam júmys isteydi, olardyng 45-i koronavirusqa qarsy vaksina alghan.
Manghystau oblysynyng Densaulyq saqtau basqarmasynyng baspasóz qyzmeti jedel jәrdem qyzmetkerlerining әreketteri әleumettik jeliler men messendjerlerde vaksinasiya turaly jalghan aqparat pen qauesetting taraluyna baylanysty ekenin aitady.
«Jedel jәrdem COVID-19-Ben kýresude aldynghy qatarda. Auru nemese infeksiyagha kýdikti adamdar eng aldymen «103» qyzmetin shaqyrady. Eger júmysshylar vaksina saldyrmasa, olar halyqqa qauip tóndirui nemese, kerisinshe, ózderinE júqtyruy mýmkin ekenin týsinu kerek. Qazir vaksinasiya mәselesine jauapkershilikpen qarau kerek uaqyt keldi. Bir adam jýzdegen adamgha virusty onay júqtyra alady. Múnyng sony jaqsylyqqa aparmauy mýmkin», – dep habarlady oblystyng densaulyq saqtau basqarmasy.
Dәrigerlerden basqa, Janaózendegi basqa mamandyqtardyng ókilderi de vaksinasiyagha qarsy shyqqan.
Abai.kz


text:
“Agzybirlik Tilsimaty” bilelikdäki kärhanasy 2020-nji ýylda Türkmenistanyň birinji synp okuwçylary üçin 160 müňe golaý kompýuterleri öndürer. Şu gün “Ýaş nesillere häzirkizaman bilim almak üçin oňaýly şertleri döretmek, şeýle-de 2020-2021-nji okuw ýyllarynda ýurduň umumy bilim berýän orta mekdeplerinde birinji synpa kabul edilýän okuwçylara kompýuterleri sowgat etmek” barada Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow degişli Karara gol çekdi.
Bu resminama bilen, Bilim ministrligine “Agzybirlik Tilsimaty” bilelikdäki kärhanasy bilen Türkmenistanda öndürilen 159374 sany kompýuterleri satyn almak, olary 2020-nji ýylyň 25-nji awgustyna çenli bilim edaralarynda gurnamak we tehniki hyzmat etmek barada şertnama baglaşmaga rugsat edildi.
Türkmenistanda ýurduň orta mekdepleriniň birinji synp okuwçylaryna 2011-nji ýyldan bäri kompýuterleri döwlet baştutatynyň adyndan sowgat edýärler. Soňky birnäçe ýylda olary Türkmenistanyň Söwda we daşary ykdysady aragatnaşyklar ministrliginiň Kompýuter tehnologiýalar merkeziniň “Agzybirlik Tilsimaty” bilelikdäki kärhanasy öndürýär.
Geçen hepdede bolan Türkmenistanyň Ministrler Kabineitniň mejlisinde Türkmenistanyň Prezidenti “Agzybirlik Tilsimatynyň” kärhanalarynda dürli görnüşli kompýuterleri, şol sanda stasionar kompýuterleri, noutbuklary we planşetleri öndürmekligi ýola goýmak hakynda meseläniň işlenip taýýarlanmagyny tabşyrdy.
Источник: Turkmenportal