text:
Türkmen oppozisiýasyndan “Watan” oppozision syýasy hereketiň ýolbaşçysy Hudaýberdi Orazow we Türkmenistanyň sürgünlikdäki “Respublikan” partiýasynyň başlygy Nurmuhammet Hanamow tarapyndan 12-nji iýulda ýaýradylan bilelikdäki beýannamada olaryň 2012-nji ýylda geçiriljek prezidentlik saýlawlaryna gatnaşmak üçin Türkmenistana barmaga taýýardygy aýdylýar.
“Watan” oppozision syýasy hereketiň ýolbaşçysy Hudaýberdi Orazow (çepde) we Türkmenistanyň sürgünlikdäki “Respublikan” partiýasynyň başlygy Nurmuhammet Hanamow
8-nji iýulda geçirilen giňişleýin hökümet maslahatynda Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow daşary ýurtlardaky oppozisiýa wekilleriniň 2012-nji ýylda geçiriljek prezidentlik saýlawlaryna gatnaşmagyna hiç hili päsgelçilik döredilmejegine doly güwä geçýänligini aýdypdy. Ýurduň daşynda hereket edýän käbir oppozisiýa liderleri türkmen prezidentiniň wadasyna seslenme bilen çykyş etdiler.
Oppozisiýa wekilleriniň Azatlyk Raidosynyň Türkmen gullugyna aýtmagyna görä, olar bu beýannama arkaly türkmen hökümeti bilen dialoga taýýardyklaryny mälim edýärler.
“Biz öz aramyzda maslahatlaşyp, netijä geldik. Eger Berdimuhamedow oppozisiýany çagyran bolsa, bu kiçi dilden däl-de, hakyky çakylyk bolsa, biz ony äsgermezçilik etmeli däl, gaýtam peýdalanmaly diýen netijä geldik. Şonuň üçin hem biz ak ýürekden öz tekliplerimizi aýtmakçy. Resmi ýol bilen bu meseläni çözmeli. Nähili şertler bar, nädip biz gelmeli, näme etmeli munuň üçin? Onsoň biziň hem käbir meselelerimiz bar, oňa jogap almak isleýäris” diýip, “Respublikan” partiýanyň egindeş başlygy Hanamow aýtdy.
Şertler we päsgelçilikler
Oppozisiýa wekilleriniň bellemeklerine görä, olar Berdimuhamedowyň 2012-nji ýylyň prezidentlik saýlawlaryna oppozisiýanyň gatnaşmagyna garşy bolmajagy barada aýdan sözleriniň açyk ýürekden aýdylanlygyna umyt baglaýarlar.
Emma oppozisiýanyň saýlawlara gatnaşmagy we hatda ýurda barmagy üçin şu günki gün zerur şertler ýok. Oppozisiýa muňa düşünýär. Watan hereketiniň ýolbaşçysy Orazow: “Şu günki gün muňa ýagdaý ýok, şertler ýok. Ýöne şol şertleri döredip boljak” diýýär.
Türkmenistanyň Türkiýedäki öňki ilçisi Hanamowyň sözlerine görä, häzirki wagtda oppozisiýanyň öňünde duran esasy böwetleriň biri oppozisiýa wekillerine 2002-nji ýylyň noýabr wakalary bilen baglylykda ýöňkelýän aýyplamalardyr. Ýene bir pasgelçilik Konstitusiýada prezidentlik saýlawlaryna dalaşgär hökmünde gatnaşmak isleýänleriň soňky 15 ýylyň dowamynda ýurtda ýaşamagynyň talap edilýänligi.
Oppozisiýa wekilleri türkmen prezidentiniň saýlawlara oppozisiýanyň gatnaşmagyna ýol beriljegi baradaky kepilnamasynda durmagy üçin görülmeli käbir çäreleri teklip edýärler. Hususan-da, häzirki ýagdaýda oppozisiýanyň ýurda dolanyp barmagy we saýlawlara gatnaşmagy üçin ÝHHG-niň gözegçiliginde we gatnaşmagynda türkmen hökümetiniň we oppozisiýanyň arasynda takyk düzgünleriň işlenip düzülmegi teklip edilýär. Şol sanda oppozisiýa liderleriniň Türkmenistana barmagyna päsgelçilik berýän sebäpleriň-de aradan aýrylmalydygy aýdylýar.
Oppozisiýanyň gatnaşmagy näme berip biler?
Oppozisiýa wekilleri şeýle dialogyň Türkmenistanda siwilizlenen syýasy prosesleriň başlangyjy bolup biljegine, ýurtda dürli pikirleriň orun tapmagy we jemgyýetiň hakyky demokratiýa tarap özgermegi üçin esas döretjegine ynam bildirýärler.
“Ýurtda açyk saýlawlar bolsa, bu hökmän Türkmenistana we Türkmenistanyň halkyna gowy täsir eder. Ikinjiden, saýlawlara oppozisiýa gatnaşsa, saýlawlaram, ýurduň dolandyrylyşam siwilizlenen we demokratik ýol bilen edilse, bu hemme taraplaýyn gowy täsir berer. Sebäbi adamlar öz islegine görä saýlap bilseler, saýlanan adamlar halkyň öňünde jogapkär bolýarlar” diýip, Orazow aýdýar.
Beýannama bilen çykyş eden oppozisiýa wekilleri häzir türkmen hökümetiniň jogabyna we takyk ädimlerine garaşýarlar.
“Biz birinji ädimi ätdik we özümiziň barmak niýetimizi habar etdik. Olaryň sözünde durup biljegi, soňunyň näme bilen gutarjagy belli däl. Biz ilki Türkmenistanyň Wenadaky ilçihanasyna jaň edip, jenap Mämmedow bilen gepleşdik, öz niýetimizi mälim etdik. Emma ol häzir siziň soraglaryňyza jogap berip biljek däl, birki gün maý beriň diýdi. Göreliň, näme diýýärler. Biz taýyn siz bilen dialoga, hemme meselelere seredişdireli diýseler, onda bu hakyky we çyn ýürekden edilen çakylyk. Bolmasa, ony boş söz diýip kabul etmek mümkin” diýip, Hanamow belledi.
Türkmenistanyň daşynda ýaşaýan we oppozision syýasy hereketlere ýolbaşçylyk edýän Hudaýberdi Orazow we Nurmuhammet Hanamow 2002-nji ýylyň noýabr aýynda öňki prezident Saparmyrat Nyýazowyň janyna kast etmäge synanyşyk diýilýän wakalara gatnaşykda aýyplanyp, uzak möhletleýin türme tussaglygyna gaýybana höküm edilipdiler. Olar özleriniň bigünädigini aýdýarlar we muny garaşsyz suduň öňünde subut etmäge taýýardyklaryny yglan edýärler.
2002-nji ýylyň noýabr wakalary bilen baglylykda Türkmenistanda ýapyk sud arkaly çykarylan kararlar esasynda türma düşenleriň ykbaly bolsa şu günki güne çenli nämälim bolup galýar.


c: text/html

text:
Eýranyň we Türkmenistanyň resmileri iki döwletiň arasynda söwda gatnaşyklaryny ösdürmäge söz berdiler.
Eýranyň daşary işler ministri Ali Akbar Salehi öz ýurdunyň Türkmenistan bilen söwdasynyň göwrümini 10 milliard amerikan dollary möçberine çenli ýokary galdyrmaga taýýarlanýandygyny aýtdy.
2011-nji ýylda bu iki ýurduň söwda dolanyşygy 5 milliard amerikan dollary möçberinde alnyp baryldy.
Salehi bu barada duşenbe güni Türkmenistanyň daşary işler ministri Raşid Meredowyň Eýrana iki günlük saparynyň soňunda mälim etdi.
Eýranyň söwda boýunça resmileri Türkmenistanyň energiýa we jaý gurluşyk pudaklaryny tehnika bilen üpjün etmäge we tehniki hyzmatlaryny hödürlemäge taýýardyklaryny aýdýarlar.
Eýranyň bu söwda plany Tähranyň ýadro programmasy sebäpli Günbataryň sanksiýalary bilen ýüzbe-ýüz bolýan wagtyna gabat geldi.
Meredow Eýrana Türkmenistanyň “iň ýakyn we gowy goňşusy” diýip baha berdi we sanksiýalar ýaly “çäklendirmeler” iki ýurduň gatnaşyklaryna täsirini ýetirmez diýdi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň akademigi Rejep Baýramow 2010-njy ýylda çap edilen “Türkistan – ösüş ýoly” atly kitabynda Türkmenistanda monarhiýa häkimiýet sistemasynyň ýola goýulmagynyň, ýagny häkimiýetiň atadan ogula geçmeginiň gowy syýasy çözgüt bolup biljekdigini öňe sürýär.
Azatlyk Radiosyndan Ýowşan Annagurban türkmenistanly akademik Rejep Baýramowyň öz kitabynda öňe süren syýasy pikirleri barada onuň bilen söhbetdeş boldy.
Söhbetdeşligi diňlemek üçin sag tarapdaky audio düwmäni basyň.
Akademigiň pikirleri boýunça teswiriňizi aşakdaky foruma ýazyp bilersiňiz.


text:
Penşenbe güni Täjigistanyň parlamentiniň aşaky palatasy adama töhmet atmaklygy jenaýat diýip häsiýetlendirýän maddany ýatyrmak hem-de ony administratiw etmiş diýip hasaplamak baradaky täze kanuny taslamany goldap ses berdi.
Bu kanun doly tassyklanan halatynda, Täjigistanda töhmet atmakda aýyplanýan žurnalistler hem mundan beýläk jenaýat jogapkärçiligine däl-de, administratiw jogapkärçilige çekilerler.
Administratiw jogapkärçilik, adatça, türme tussaglygyny däl-de, jerime temmisini göz öňünde tutýar. Täjigistanyň häzirki bar bolan kanunynda töhmet atmaklyk üçin türme tussaglygy göz öňünde tutulýar.
Parlamentiň aşaky palatasynda garalan penşenbe günki kanuny proýekte indi parlamentiň ýokarky palatasynda garalar. Ondan soň oňa ýurduň prezidenti gol çekmeli.


text:
Birleşen Ştatlarda ýerleşýän Ýel Uniwersiteti “2010-njy ýyl boýunça daşky gurşaw görkezijileriniň” hasabatyny
taýýarlady. Oňa dünýäniň 163 ýurdy girip, Türkmenistan sanawda 157-nji orny
eýeleýär.
Nebit-gaza baýdygyna garamazdan, töweregiň arassalygy boýunça Türkmenistan dünýäniň iň garyp ýurtlary - Merkezi Afrika Respublikasyndan, Angoladan hem ýer titremede weýran bolan Gaitiden biraz ýokarda.
Ýagdaýyň şeýle ýaramzlygyna köp sanly faktorlar: howanyň içden we daşdan hapalanmagy, pestisidleriň kadalaşdyrylmazlygy, suwuň zerur derejede elýeterli däldigi, onuň arassalanmazlygy, oba hojalygynda köp ulanylmagy we ş.m. sebäp bolýar diýip, hasabatda bellenýär.Mark Lewi
– Kolumbiýa Uniwersitetiniň ýanyndaky Ýer institutynyň Ýer ylymlary boýunça halkara maglumat alyş-çalyş merkeziniň başlygynyň orunbasary, Ýel Uniwersiteti tarapyndan taýýarlanan “2010-njy ýyl boýunça daşky gurşaw görkezijileriniň” awtorlarynyň biri. Azatlyk Radiosyndan Merdan Saryýew taýýarlanan hasabat barada onuň bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Mark, bu hasabaty ýaýratmak bilen öňde goýan maksadyňyz barada gürrüň berseňiz?Mark Lewi:
Biz bu hasabatda dünýä döwletleriniň ekologiýa boýunça alyp barýan işleriniň netijeliligini, ençeme möhüm görkezijileri derňemek bilen, şol ýurtlary deňeşdirmäge synanyşdyk. Ýagny, biz anyk işleri durmuşa geçirmek boýunça haýsy döwletlerde öňegidişligiň bolandygyny we haýsy ýurtlarda onuň entek doly derejede amala aşyrylmandygyny anyklaşdyrmagy maksat edindik.
Azatlyk Radiosy: Siz “ençeme möhüm görkezijileri” deňeşdirendigiňizi aýtdyňyz. Olar haýsy görkezijiler?
Mark Lewi:
Mark Lewi – Kolumbiýa Uniwersitetiniň Ýer ylymlary boýunça halkara maglumat alyş-çalyş merkeziniň başlygynyň orunbasary
Biz bu hasabatda ekologiýa meseleleri boýunça giň gerimdäki iki möhüm görkezijä üns berdik. Bir tarapdan, biz adamlaryň hal-ýagdaýyna täsir edýän ekologiýa meselelerine seretdik. Ýagny, şäherlerde howanyň hapalygynyň we suwuň arassalygynyň derejesi biziň üns merkezimizde boldy.
Beýleki bir tarapdan bolsa, biz ekologiýanyň ýagdaýyna täsir edýän meseleleriň toplumyna seretdik. Bularyň arasynda tokaýlary gorap saklamak, balykçylyk, howanyň üýtgemegi ýaly meseleler bar.
Azatlyk Radiosy: Mark, siz bu hasabaty taýýarlanyňyzda maglumatlary nireden aldyňyz?Mark Lewi:
Maglumatlaryň ählisi diýen ýaly halkara guramalaryndan alyndy. Biz bu hasabatda Birleşen Milletler Guramasy, Azyk we oba-hojalyk guramasy, Bütindünýä Banky ýaly ençeme halkara guramalaryň maglumatlaryndan peýdalandyk.
Haçan-da biz zerur maglumlatlary alyp bilmedik ýagdaýymyzda, özümize gerek materillary ylmy-barlag guramalaryndan aldyk. Soňra biz elimizdäki maglumatlaryň hilini gözden geçirmek we tassyklatmak üçin, ilki olary dünýäniň öňde baryjy ylmy-barlag guramalaryna ugratdyk.
Ýöne, bu hasabatdaky maglumatlaryň aglabasy halkara guramalardan alyndy.Azatlyk Radiosy: Siziň hasabatyňyzda Türkmenistan iň erbet görkezijileri bolan döwletleriň hatarynda, ýagny 163 döwletiň arasynda 157-nji ýerde goýlupdyr. Türkmenistana şeýle ornuň berilmeginiň sebäpleri näme?Mark Lewi:
Türkmenistan ortaça dereje bilen deňeşdirilende diňe birnäçe görkeziji boýunça öňegidişlik gazandy. Ýöne munuň bilen baglylykda aglaba meseleler boýunça netijelilik pes.
Türkmenistanda tokaýlara gözegçilik oňat, ýagny men Türkmenistanda onçakly bir baglaryň bardygyny çak edemok, ýöne baglaryň çapylmagynyň derejesi pes. Bu juda gowy zat. Şeýle-de senagat pudagynyň netijeliligi, ýagny karbon gazlarynyň çykmagyna gözegçilik halkara derejede kabul edilen ortaça görkezijiden gowy netije görkezdi.
Ýöne, muňa garamazdan, galan görkezijileriň aglabasy ortaça derejeden pesde. Mysal üçin, suwuň ulanylşyny agzap bolar. Azyk we oba-hojalyk guramasynyň berýän maglumatyna laýyklykda, Türkmenistan öz ygtyýaryndaky akar suwlardan gereginden has artyk suw harçlaýar.
Beýleki bir mesele, ýurtdaky ähli senagat pudagynda alnyp barylýan işlerde howa goýberilýän kömürturşy gazyň umumy derejesiniň ýokarydygyny aýdyp bolar. Regiondaky beýleki döwletler we girdejisi Türkmenistan bilen deň derejedäki dünýäniň beýleki ýurtlaryna seredeniňde, kömürturşy gazynyň howa goýberilişi juda ýokary bolup galýar.
Ilatyň arassa agyz suwuny erkin ulanmasynyň derejesi hem kabul edilen halkara normalardan juda pes. Regiondaky ýurtlarda we girdejisi Türkmenistan bilen deň derejedäki dünýäniň beýleki döwletlerinde içmek mümkin bolan suwy ilatyň 80% töweregi erkin ulanyp bilýär. Emma, BMG-niň maglumatyna görä, Türkmenistanda bu görkeziji 55%-e golaý. Bu bolsa arada juda uly tapawudyň bardygyny görkezýär.


text:
Türkmenistanyň Bitaraplygynyň şanly 20 ýyllygyny baýram etmegiň we Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň geçirilmeginiň öňüsyrasynda şu ýylyň başynda badalga alan türkmen paýtagtynda awtoýollary abatlamagyň taslamasyny amala aşyrmak dowam etdirilýär.
Eýýäm şäher ýollarynyň ikisiniň — G.Kulyýew (A.Nyýazow şaýolundan Andalyp köçesine çenli) we Ata Türk (Çandybil we Köpetdag şaýollarynyň aralygy) köçeleriniň böleklerinde abatlaýyş işleri tamamlandy. Ýol gatlagy çalşyldy, täze beýik yşyklandyryş sütünleri oturdyldy, ýollaryň gyraýanlaryna granit daşlary goýuldy, awtobus duralgalary täzelendi, ýanýodalar özgeren keşbe getirildi. Ulag ýollary goşmaça sag tarapa öwrüm etmäge mümkinçilik berýän goşmaça geçelgeleriň hasabyna giňeldildi. Olar ol ýa bu ýeriň ýollarynyň ýagdaýyna görä 3,5 metrden 7 metre çenli giňlikdedir. Zerurlyk ýagdaýy göz öňünde tutulyp, ýerasty kommunikasiýalar: gaz, suw we lagym geçirijiler çalşyrylýar ýa-da abatlanylýar.
Paýtagtyň umumy dowamlylygy 30 kilometrden ýokary bolan sekiz ýolunyň böleklerinde abatlaýyş işleri alnyp barylýar. Olaryň arasynda Ýunus Emre, Görogly, 10 ýyl Abadançylyk, A.Nowaýy, Gypjak, B.Annanow Galkynyş, A.Garlyýew we beýleki köçeler bar. Taslamanyň meýilnamasyna laýyklykda bu köçeleri abatlamak işlerini şu ýylyň ahyryna çenli tamamlamak bellenilýär. S.Myradow köçesinde hem gurluşyk işleri tamamlaýjy tapgyra gadam goýdy.
Täze ýylda şäher awtoýollarynyň ýene sekizisiniň bölekleýin durkuny täzelemek göz öňünde tutulýar. Olaryň arasynda Hoja Ahmet Ýasawy, Aga Berdiýew, Ostrowskiý köçeleri, şeýle hem Bitarap türkmenistan, S. Türkmenbaşy şaýollary we beýlekiler bar.
Umuman, taslamada paýtagtyň umumy dowamlylygy 60 kilometre barabar ýollarynda bölekleýin abatlaýyş işlerini geçirmek bellenilýär. Şu ýyl ýollaryň 35 kilometrini, indiki ýylda bolsa ýene 25 kilometrini abatlamak göz öňünde tutulýar. Paýtagtyň awtoýollaryny abatlamagyň taslamasyny dolulygyna 2016-njy ýylyň ahyrynda tamamlamak meýilleşdirilýär.


text:
Şu gün Orsýetiň prezidenti Dmitriý Medwedew bu ýurda sapar edýän Pakistanyň prezidenti Asif Ali Zardari bilen Moskwada özara gepleşik geçirdi.
Bu gepleşikleriň yzy bilen eden çykyşynda prezident Medwedew Orsýet bilen Pakistanyň ykdysady hyzmatdaşlyklar bilen birlikde, terrorizme garşy göreş çärelerini-de sazlaşdyrmaklarynyň örän möhümligini nygtady.
Pakistanyň prezidentiniň Orsýete edýän bu dört günluk sapary Amerikan resmileriniň Pakistanyň häkimiýetlerini Osama bin Ladene bu ýurtda gizlenmeklige mümkinçilik döredenlikde aýyplap eden soňky çykyşlarynyň yzýanyndaky günlere gabat geldi.


text:
Kosmosda üstümizdäki ýylda köp täzeligiň bolmagyna garaşylýar. Olaryň arasynda älem giňişligi bilen bagly taslamalar hem az däl. Şular barada maglumat bermegi müwessa bildik.
Saturny öwrenmek maksady bilen ugradylan “Cassini” emeli hemrasy halkaly planetanyň ajaýyp suratlaryny ugradar. 15-nji sentýabrda emeli hemra planetanyň bulut halkalarynyň arasyna girer. 1997-nji ýylda uçurylan emeli hemra 2004-nji ýyldan bäri, bu planetanyň orbitasynda hereket edýär. Aslynda 13 ýyldan bäri orbitada bolan enjamyň beýle uzak wagt ulanylmagyna garaşylmaýardy. Ol NASA-nyň iň köne emeli hemralarynyň biri hasaplanýar. Ýupiteriň orbitasynda hereket edýän “Voyager” we “Galileo” hem “ýaş” hasaplanmaýar. “Cassini”-niň ähli enjamlarynyň saz işleýändigi aýdylýar. Ol özüne tabşyrylan ýumşuň tamamlanmagynyň öň ýanynda iň jogapkärli işi ýerine ýetirer. “Cassini” gaz, tozan we buz bölejiklerini tutup, olary seljerer we ýokary durulykda surata düşürer. Sentýabr aýynyň ortalarynda ondan maglumat alynmagy bes ediler. Aslynda, astronomlar ony mundan hem uzak wagtlap ulanmak isleýärler. Emma onuň ýangyjy azalyp barýar. Şol sebäpli ony dolandyrmak kynlaşýar. Onuň Saturnyň hemralaryna özbaşdak gaçmagy hem islenmeýär. Sebäbi, emeli hemrada häzirem bardygy çaklanylýan mikroplaryň “ýokuşmagy” mümkin. Esasan hem, diýseň dykyz atmosferasy bolan Titandan hem-de buz bilen örtülen we aşagynda uly umman bar bolan Enseladdan ägä bolunýar. Enseladdaky ummanda ýaşaýşyň bolup biljekdiginiň çaklanylýandygy sebäpli astronomlar emeli hemrany belli bir ýere gondurmagyň aladasyny edýär.
Halkara kosmos bekedi hem Ýeriň orbitasynda aýlanmagyny dowam etdirer. Adatdakysy ýaly onuň ekipažy alty aýdan üýtgäp durar.
Täze gämi peýda bolar
Ýylyň ahyrynda “SpaceX” şereketi bekede täze gämisini ugradar. Häzirki wagtda bekede ýük gatnatmakda “Dragon”, kosmonawt gatnatmakda hem “Soýuz” kosmos gämilerinden peýdalanylýar. Kosmonawtlary atmosferanyň daşyna çykaryp, ýene-de yzyna getirmekde peýdalanylýan amerikan gämileri 2011-nji ýylda öz işlerini tamamlapdylar. Şondan bäri, ruslaryň “Soýuzyndan” peýdalanylýardy. “SpaceX”-iň raketalary we gämileri olaryň ýerine peýdalanylar.
“SpaceX”-iň “Falcon Heavy” raketasy hem şu ýyl uçurylar. Ol geljekde Marsa gitmek üçin peýdalanylar.
Indiki ýyl bolsa, kosmos teleskopy “Hubble”-yň deregini tutjak, emma ondan has kämil hemra älem giňişligine ugradylar.
Planetalar ýyldyz ýaly bolup görner
Ýeriň beýleki goňşusy Wenera ýanwar-fewral aýlarynda asmanda ýyldyz ýaly bolup görner. Aprelden başlap, alty aýlap, ir säher ýyldyz ýaly bolup görner. Ýupiteri bolsa, gijäň ýaryndan soňra görmek bolar. Saturn günorta ýarymşarda has uly bolup görner. Ol iýun aýynda has gowy göze iler.
Meteorit “ýagyşlary” bolar
Üstümizdäki ýyl has köp “ýyldyzyň süýnmegine” hem garaşylýar. Has dogrusy, meteoritler atmosfera gaçar. 10-14-nji awgust aralygynda, 16-19-njy noýabr aralygynda, 11-14-nji dekabr aralygynda meteorit “ýagyşlary” bolar. 21-nji awgustda doly Gün tutulma hadysasy bolar. Ol diňe ABŞ-nyň çäklerinde täsirli bolar. Bu hadysa 2 minut 40 sekunt dowam eder. Täsin tebigy hadysa Demirgazyk we Orta Amerikada hem doly däl halda bolup geçer. 26-njy fewralda Günorta Amerikada we Afrikanyň käbir ýerlerinde Gün tutular. Aý Günüň öňüne geler, emma ol kiçi bolansoň, öňüni doly ýapyp bilmez. 7-nji awgustda Awstraliýada, Aziýada, Afrikada we Ýewropanyň uly böleginde Aý tutulma hadysasy bolar. Emma Ýeriň hemrasy dolulygyna tutulmaz.
2017-nji ýylda kosmosda nämeler bolar?!
Kosmosda üstümizdäki ýylda köp täzeligiň bolmagyna garaşylýar. Olaryň arasynda älem giňişligi bilen bagly taslamalar hem az däl. Şular barada maglumat bermegi müwessa bildik.


text:
Çarşenbe güni “Human Rights Watch” guramasy Gazagystanyň häkimiýetlerini garaşsyz žurnalist we graždan aktiwisti Aleksandr Harlamowa garşy jenaýat aýyplamalarynyň ýatyrylmagyna çagyryp, beýanat ýaýratdy.
Bu barada ýaýradylan beýanatda guramanyň Merkezi Aziýa regiony boýunça wekili Mihra Rittmann “munuň özi häkimiýetleriň parahat tankytçylaryň sesini sem etdirtmek üçin jenaýat işini gozgamaklary bilen bagly ilkinji waka däl” diýip belläpdir.
Žurnalist Aleksandr Harlamow şu ýylyň martynda dünýä dinleri barada ýazan makalasynyň yzy bilen dini ýigrenji öjükdirmekde aýyplanyp, tussag edilipdi.
Aprel aýynda bolsa ol ýurduň demirgazyk-gündogaryndaky öz dogduk Ridder şäherinden Almaty şäherindäki ruhy hassahana geçirilip, mejbury bejeriş ýagdaýynda galdyryldy.
Žurnalistiň dogan-garyndaşlary oňa bildirilýän aýyplamalary syýasy matlaba esaslanýan aýyplamalar diýip hasaplaýarlar.


text:
Türkmenistanyň oba hojalyk pudagynda amala aşyrylýan özgertmeleri üstünlikli dowam etdirmek, welaýatlaryň we etraplaryň toprak-howa şertlerine laýyklykda oba hojalyk ekinlerini görnüşleri boýunça ýerleşdirmek, ekin dolanyşygyny ylmy esasda alyp barmak hem-de ekinleriň hasyllylygyny ýokarlandyrmak arkaly oba hojalyk önümleriniň öndürilýän möçberlerini has-da artdyrmak maksady bilen, Türkmenistanyň Prezidenti Karara gol çekdi. Resminama laýyklykda, welaýatlar boýunça 2016-njy ýylda oba hojalyk ekinlerini ýerleşdirmegiň meýilnamasy tassyklanyldy.
2016-njy ýylda oba hojalyk ekinlerini ýerleşdirmegiň meýilnamasy tassyklanyldy
Eger-de siz sözlemde harp ýalňyşy gören bolsaňyz, şol sözi saýlap Ctrl+Enter basyň


text:
Täze ýylyň başyndan Türkmenistanda aýlyklaryň, pensiýalaryň, döwlet tarapyndan berilýän maliýe kömekleriniň we stipendiýalaryň möçberi 10% ýokarlandy. Emma nyrhlaryň hem ozalky nyrhlar däldigi barada habarlar gelip gowuşýar.
2010-njy ýylyň 1-nji ýanwaryndan başlap, ozalkysyndan 10% ýokarlanan pensiýalaryň minimal derejesi 121 manatdan ybarat bolar. Doly bolmadyk iş stažy boýunça pensiýalaryň minimal derejesi bolsa 84 manat 70 teňňeden ybarat.
Türkmenistanyň habar serişdeleriniň maglumatyna görä, Beýik Watançylyk urşunyň weteranlarynyň minimal pensiýasy 435 manat, iň ýokary pensiýasy 580 manat möçberde kesgitlenilipdir. Umumy esasda kesgitlenilen pensiýanyň iň ýokary möçberi bolsa 532 manatdan ybarat.
Beýik Watançylyk urşunda wepat bolanlaryň aýallaryna 242 manat we Beýik Watançylyk urşuna gatnaşyp, uruşdan soň ýogalanlaryň aýallaryna 181 ýarym manat möçberinde pensiýa töleniler. Pensiýalaryň we beýleki maliýe komekleriniň möçberini artdyrmak düzgüni enelere çaga dogurmak we çaga idetmek boýunça berilýän töleglere hem degişli.
Şeýlelikde, täze düzgüne görä, birinji we ikinji çagany dogran enä bir gezek 157 manat 30 teňňe berler. Üçünji çagany dogran enä döwlet tarapyndan 302 ýarym manat, dördünji we bäşinji çagasy üçin bolsa 605 manat töleniler. Çaga idetmek üçin yzygiderli töleniljek töleg 78 manat 65 teňňe, sosial töleg bolsa 72 manat 60 teňňe möçberinde kesgitlenildi diýip, türkmen metbugatynda habar berilýär.
Girdejiler we çykdajylar
Şu günler pensiýalaryň galmagy bilen ýurduň içerki bazarynda harytlaryň bahalarynyň hem ýokarlananlygyny synçylar belleýärler.
Türkmenistanly žurnalist Amanmyrat Bugaýew şeýle diýýär: “Ýanwar aýynyň ikisine pensiýalary galdyrylan adamlar öz pensiýalaryny aldylar. Çagalar üçin berilýän kömek pullary hem galdyryldy. Olary eline alan adamlar hem bar.
Elbetde, her manat bir manat halk üçin, bu gaty gowy täsir edýär halkyň durmuşyna. Emma şonuň bilen birlikde nyrhlar hem üýtgeýär. Onsoň aýlyklar 10% galýan bolsa, bazardaky nyrhlar 15-20% galdyrylýar. Şonlukda pensiýanyň ýokary galdyrylany, kömek pullarynyň köpeldileni kän bir bildirenok”.
Soňky iki ýylyň dowamynda býujet işgärleriniň aýlyklary we pensiýadyr beýleki sosial tölegleri birnäçe gezek galdyrylypdy. Munuň bilen birlikde her gezek nyrhlaryň hem ýokarlananlygyny we netijede adamlaryň ýagdaýnyň ýeňilleşmeýändigini synçylar belleýärler.
Amanmyrat Bugaýewiň sözlerine görä, adatça, aýlyklaryň we pensiýalaryň galjakdygy ýaňy yglan edilen badyna nyrhlar galyp başlaýar. Şol bir wagtda-da, bu gezek bahalaryň galmagynyň täze ýyl baýramçylygyna bagly bolan bolmagynyň hem ähtimaldygyny žurnalist aradan aýyrmaýar.
“Men edil welaýatlarda nähili derejededigini bilemok, emma paýtagtyň ýaşaýjysy hökmünde aýtsam, paýtagtda eýýäm şol aýlyklar galjak diýlende bahalar eýýäm galdyrylýar. Şu ýyl baýramçylyklara gabat geldi. Baýramçylykda bolsa, adatça, nyrhlar gymmatladylýar. Şondan bäri düşenok bahalar. Indi aýyň 10-na dagy belli bolar bazaryň hakyky nyrhlary” diýip, Amanmyrat Bugaýew aýtdy.
Köpler üçin ýeke-täk girdeji çeşmesi
Mälim bolşy ýaly, Türkmenistanda işsizligiň derejesi barada resmi statistiki maglumatlar ýaýradylmayar. Öz nobatynda garaşsyz bilermenler ýurtdaky işsizlik 50-70% aralygynda diýen çaklamany öňe sürýärler. Umuman, agyr işsizlik şertlerinde pensiýalar we döwlet tarapyndan berilýän maliýe kömegi köp maşgalalar üçin ýeke-täk girdeji çeşmesi bolup durýar.
Käbir synçylar işsizlik ýaly agyr kynçylyklary başdan geçirýän beýleki Merkezi Aziýa döwletleri bilen deňeşdirilende, Türkmenistanda döwlet tarapyndan berilýän sosial goldawyň has ýokarydygyny belleýärler.
Şol bir wagtda-da, aýlyklaryň, pensiýalaryň we beýleki sosial tölegleriň yzygiderli ýokarlandyrylmagyna garamazdan, Türkmenistanda ilatyň durmuş derejesiniň pesligine galýanlygy hem bellenilýär.
Raýatlaryň durmuş derejesi näme üçin ýokarlanmaýar?
“Türkmen inisiatiwasy” guramasynyň müdiri Farid Tuhbatullin ykdysadyýetde döwlet gözegçiliginiň saklanyp galmagynyň ykdysadyýete öz ýaramaz täsirini ýetirýäňdigini aýdýar.
“Ösýan döwletleriň köpüsi we goňşy döwletler bilen deňeşdirilende Türkmenistanda pensiýalaryň we sosial tölegleriň derejesi ýokary. Emma ýurtda öňden saklanyp galan planlaşadyrylýan hem dolandyrylýan ykdysadyýetde aýlyklar gözegçilik astynda kesgitlenilýär. Şeýle ykdysadyýetiň täsirleri nyrhlaryň galmagynda hem duýulýar. Emma Türkmenistanda bazar ykdysadyýeti yglan edilen hem bolsa, muňa doly derejede ýol berilmeýär. Döwlet önümleriň hiline gözegçilik etmeli, emma nyrhlara däl” diýip, Tuhbatullin belledi.
Farid Tuhbatulliniň pikirine görä, ilatyň durmuş derejesiniň iş ýüzünde ýokarlanyp başlamagy üçin Türkmenistanda adamlaryň girdejileriniň olaryň çykdajylaryna näderejede laýyk gelýänligi öwrenilmeli.
Her bir adamyň minimal güzerany üçin zerur bolan harytlaryň möçberi we adamlaryň sarp edijilik ukyby diýen düşünjäniň hem Türkmenistanda şu çaka çenli ulanylmaýandygyny synçylar belleýärler.


text:
Müňlerçe braziliýaly, jemgyýetçilik transportynyň bahalaryndan başlap, geljek ýyl geçirljek Dünýä çempionatynyň nyrhlaryna çenli, bahalaryň ýokarlanmagyna garşy proteste çykdy.
65 müň çemesi adam Sao Pola ägirt uly demonstransiýa ýygnandy.
Protestler umuman parahatçylykly boldy, emma käbir zorluklaryň hem bolandygy habar berilýär. Rio de Janeýroda kiçiräk bir topar maşyn otlap, polisiýany daşlady.
Düýnki demonstrasiýa soňky iki hepdede bolan tapgyrlaýyn protestleriň dowamy bolup, Braziliýanyň durgunlyga düşen ykdysadyýetinden, inflýasiýadan we möwjäp galan ženaýatçylykdan nägileligiň netijeleri hasaplanýar.


text:
Ýekşenbe güni Türkiýäniň mediasy geljek hepde Türkiýede Eýranyň dawaly ýadro programmasy bilen baglanyşykly täze gepleşikleriň geçiriljekdigini habar berdi.
Maglumata görä, 13-nji aprelde Stambulda geçiriljek bu gepleşiklere Eýranyň resmileri bilen birlikde, Birleşen Ştatlaryň, Britaniýanyň, Fransiýanyň, Orsýetiň, Hytaýyň we Germaniýanyň resmileri gatnaşarlar.
Ýöne medianyň bu maglumaty barada bu ady agzalan ýurtlardan heniz resmi tassyklaýjy maglumat alynmady. Türkiýäniň mediasynyň bu maglumatyndan öňinçä, gepleşikleriň geçiriljek ýeri barada dürli hili gapma-garşylykly maglumatlar peýda bolupdy.


text:
Tapgyryň umumy görkezijileri:
Ýer eýeleri üstün: Tapgyrda geçirilen 5 duşuşygyň 3-sinde ýer eýeleri, 2-sinde myhman toparlar ýeňiş gazandy.
4 futbolçy 10-a ýetdi: Tapgyrda Berdi Şamyradowyň («Aşgabat») iki gezek tapawutlanmagy bilen şu möwsümde 10 we ondan kän gol geçiren futbolçylaryň sany 4-e çykdy.
90-njy minudyň tapgyry: Tapgyrda iki duşuşygyň ykbaly 90-njy minutdan soň belli boldy. 90-njy minutdan soň derwezelere jemi 4 pökgi girdi.
4 futbolçy «goşalady»: Tapgyrda 4 futbolçy (Berdi Şamyradow, Ruslan Kurbanow (ikisi hem «Aşgabatdan»), Ahmet Ataýew («Altyn asyrdan»), Altymyrat Annadurdyýew («Ahaldan») iki gezek tapawutlanmagy başardy. Şeýle ýagdaýa şu çempionatda ilkinji gezek gabat gelinýär.
Sahy tapgyr: Şeýle diýmäge esas bar, çünki tapgyrda geçirilen 5 duşuşykda derwezelere jemi 18 pökgi geçirildi. Şeýlelikde 15-nji tapgyr 4-nji tapgyr bilen birlikde Iň köp gol geçirilen tapgyrlaryň sanawynda 2-nji orny eýeleýär. Şu ýylky möwsümde iň köp golly tapgyr bolsa 9-njy tapgyrdyr (20 gol).
Hemmeler 10-a ýetdi: «Altyn asyryň» şu tapgyrda derwezesine bi pökgi geçirtmegi bilen şu möwsümde 10-dan az gol geçirden topar galmady.
"Balkan" - "Altyn Asyr" 1:3 (0:0)
Gollar:
Amir Gurbany (1-0),
Ahmet Atayew (1-1).
Ahmet Atayew (1-2),
Selim Nurmyradow (1-3)
Balkanyň syry çözüldi: Şu möwsümde öz meýdanynda ýekeje gezek hem ýeňilmedik «Balkanyň» bu syryny ahyrsoňy çempionatyň lideri çözmegi başardy.
Ýeňiş üçin 10 minut ýeterlik: Duşuşygyň tä 85-nji minudyna çenli 1-0 hasabynda ýeňlip barýan «aragatnaşykçylar» soňky 10 minutda 3 gol geçirip, munuň şeýledigini subut etdiler.
Öňdebaryjy has öňde: Bu ýeňişden soň ýaryş sanawymyzyň öňdebaryjysy iň ýakyn bäsdeşinden 7 utuk öňe saýlandy.
Ikinji ýarymyň bereketi: Duşuşykda birinji ýarym «ümsümik» bilen geçdi. Ikinji ýarymda welin janköýerler derwezelere giren 4 goluň şaýady boldular.
Iň netijeli hüjümçiler «dymdy»: Iň netijeli hüjümçileriň sanawynyň başyny çekip gelýän Myrat Ýagşyýew bilen Süleýman Muhadowyň ikisinde-de duşuşykda tapawutlanmak başartmady.
666-njy gezek meýdanda: Bu owadan san «Balkana» degişli. Çünki şowsuz hem bolsa bu duşuşyk ýer eýeleriniň Ýokary ligadaky 666-njy duşuşygydy.
210-njy duşuşyk üstünlik getirdi: Ýeňişli geçen bu duşuşyk «aragatnaşykçylaryň» Ýokary ligadaky 210-njy duşuşygy boldy.
250-nji gol: «Altyn asyr» şu duşuşykda derwezesine milli ýaryşlardaky 250-nji goly geçirtdi.
Ilkinji 40-lykçy: Duşuşykda Amir Gurbanynyň salan ýeketäk goly bilen «nebitçiler» şu möwsümde 40 gola ýeten ilkinji topar boldy.
Bu bolsa ilkinji 15-likçi: Selim Nurmyradowyň «Altyn asyryň» ýeňşini kemsiz berkiden goly bilen «aragatnaşykçylar» şu möwsümde myhmançylykda 15 gol geçirip bilen ilkinji topar boldy.
Ýeňilmezlik dowam edýär: Şeýlelikde, «Altyn asyr» ýene-de myhmançylykda ýene-de ýeňilmedi. Ýatladýarys, «Altyn asyr» myhmançylykda geçiren duşuşyklarynda entek ýeke gezek hem ýeňlenok.
Selim «Balkany» söýýär: Selim Nurmyradow Balkan bilen bolan iki duşuşykda hem gol geçirdi
Yzly-yzyna 4-nji gezek: Şu duşuşykda «Altyn asyr» bassyr 4-nji ýeňşini gazandy.
«Altyn asyr» ? — ? «Balkan»: Iki aýlawyň netijesinde «Altyn asyr» 5 — 2 «Balkan».
"Aşgabat" - "Energetik" 4:1 (1:1)
Gollar:
Berdi Şamyradow (1-0)
Begenç Ýazberdiýew (1-1)
Ruslan Gurbanow (2-1)
Berdi Şamyradow (3-1)
Ruslan Gurbanow (4-1)
Bassyr ikinji ýeňiş: Şoňky tapgyrlarda şowly çykyş edýän «Aşgabat» bassyr ikinji ýeňşini gazandy.
Bir möwsümde 3-nji gezek: «Aşgabadyň» tejribeli hüjümçisi Berdi Şamyradow 10 tapgyrdan soň ýene-de bir duşuşykda 2 gol geçirdi. Tejribeli hüjümçi umumylykda bolsa şu möwsümde 3 gezek dubl etdi.
Ilkinji gol: Begenç Ýazberdiýewiň «Energetigi» umytlandyran goly futbolçynyň şu möwsümdäki ilkinji goludyr.
300-e 10 ädim: Şu tapgyrda «Aşgabat» futbol topary milli ýaryşlardaky 290-njy duşuşygyny geçirdi
444: Tapgyrda emele gelen ýene bir owadan san. Üç sany 4-lükden düzülen bu san «Aşgabadyň» ýokary ligada geçiren gollarynyň sany. Ruslan Kurbanow duşuşykdaky ajaýyp dubly bilen toparyň 444-nji goluny öz adyna ýazdyrdy. Ýeri gelende aýtsak, «Aşgabadyň» milli ýaryşlarda geçiren goly 470-e çykdy.
Şamyradowdan «Energetige» 3 gol: Berdi Şamyradow «Energetik» bilen bolan iki duşuşykda-da tapawutlandy. «Aşgabadyň» «energetikçileriň» derwezesine girizen 6 golunyň deň ýarysy tejribeli hüjümçä degişlidir.
«Aşgabat» ? — ? «Energetik»: Iki aýlawyň netijesinde «Aşgabat» 6 — 2 «Energetik».
HTTU - "Ahal" 2:3 (1-1)
Gollar:
Begli Meredow (0-1)
Pirmyrat Soltanow (1-1)
Altymyrat Annadurdyyew (1-2)
Nuryagdy Muhammedow (2-2)
Altymyrat Annadurdyyew (2-3)
Ilkinji minutlar: Şu möwsümde HTTU-a oýuna girişmek kyn düşýäne meňzeýär. Topar bu tapgyrda-da duşuşygyň ilkinji minutlarynda derwezesinden pökgi geçirtdi.
Ählisiniň başyny başlady: «Ahalyň» HTTU-nyň derwezesinden geçiren 3 golunyň ikinjisini öz adyna ýazdyran Begli Meredow şu möwsümde ilkinji gezek gol geçirdi.
333-njy duşuşyk: Şowsuz hem bolsa bu duşuşyk HTTU-nyň Ýokary ligadaky 333-nji duşuşygydy.
Utulyşlardan halas däl: Şu tapgyrda HTTU öz meýdanynda 4-nji gezek ýeňildi. Bu bolsa şu möwsümdäki iň uly şowsuzlyklaryň biri. HTTU-dan köp diňe «Daşoguz» öz meýdanynda 6 gezek ýeňlen topardyr.
Nurýagdy Muhammedow «Ahala» gol salýar: Tejribeli hüjümçi şu möwsümde «Ahal» bilen bolan 2 duşuşykda hem tapawutlandy.
HTTU ? — ? «Ahal»: Iki aýlawyň netijesinde HTTU 3 — 3 «Ahal».
"Daşoguz" - "Hazyna" 2:1 (0-0)
Gollar:
Elzar Gurbanow (1-0)
Guwanç Abylow (1-1)
Bahram Aýmämmedow (2-1)
Ilkinji ýeňiş: Şeýlelikde, ýurdumyzyň demirgazyk welaýatyna wekilçilik edýän topar şu möwsümde ilkinji ýeňşini gazandy.
Milli ýygyndynyň «göreldesi»: Mundan birnäçe gün Daşoguz şäherindäki stadionda milli ýygyndymyz Eýranyň ýygyndysyny kabul edip, güýçli garşydaşa mynasyp garşylyk görkezip bilipdi. Ýerli topar hem şol duşuşykdan ruhlanana meňzeýär. Olar şu tapgyrda şol stadionda ilkinji ýeňşini gazandylar.
Hem ýeňiş, hem ilkinji ädim: «Daşoguza» ýeňiş gollaryny getiren Elzar Kurbanow bilen Bahram Aýmämmedow şu möwsümdäki ikinji gollaryny geçirdiler.
Ýeňdi, ýöne...: Duşuşyk «Daşoguzyň» peýdasyna tamamlanan hem bolsa «Hazynanyň» we milli ýygyndymyzyň tejribeli ýarym goragçysy Guwanç Abylowyň ýer eýeleriniň derwezesine 92-nji minutda geçiren goly «Daşoguzyň» derwezewanlarynyň şu möwsümde geçirden 50-nji goly boldy. Bu «üstünlige» entek başga hiç bir topar ýetenok.
Üçden soň däl, ýediden soň puç ekeni: «Daşoguz» 7 tapgyr dowam eden yzygiderli utulyşdan soň ahyry ýeňdi.
«Daşoguz» ? — ? «Hazyna»: Iki aýlawyň netijesinde «Daşoguz» 2 — 5 «Hazyna».
"Merw" - "Şagadam" 1-0
Gol: Toyly Goçnazarow (1-0)
Täze tälimçiniň aýagy düşdi: Ýakynda «Merw» futbol toparynyň baş tälimçiligine bellenen türkmen futbolynyň ýatdan çykmajak oýunçysy Rahman Baýlyýew toparyň başynda geçiren iki duşuşygynda 4 utuk gazandy.
«Merw» 8-likleriň topary: Geliň sanalyň! Toýly Goçnazarow 88-nji minutda hasaby açdy. Iki 8-lik boldumy? Toýlynyň bu goly toparyň Ýokary ligadaky 988-nji goly boldy. Al, saňa ýene iki 8-lik. Toparyň Ýokary ligada öz derwezesine geçirden goly bolsa 888. Indi özüniňiz hasaplap görüň, ýekeje toparda näçe 8-lik bar.
Ilkinji gezek: «Şagadam» şu möwsümde Mary welaýatyna wekilçilik edýän toparlardan ilkinji gezek ýeňildi.
«Merw» ? — ? «Şagadam»: Iki aýlawyň netijesinde «Merw» 1 – 2 «Şagadam».
Tapgyryň esasy duşuşyklarynyň biri bolan HTTU — «Ahal» duşuşygyndan taýýarlan fotoreportažymyzy synlamagy ýatdan çykarmaň!


text:
Laý wulkanlary (patlawuklar)—Zeminiň dirilik demidir
05.07.2016
Emma birki sagat geçenden bu uç-gyraksyz düzlükde hem üýtgeşik zatlaryň duş gelýänine göz ýetirýärsiň. Sende Ýeriň jümmüşinden çogup çykýan Zemin demini eşitmäge hem görmäge mümkinçilik döreýär. Çünki Hazar deňziniň kenarynda ýurdumyzdaky iň gadymy geologik jynslar—laý wulkanlary hereket edýär. Onalarça, hatda ýüzlerçe million ýyl ozal bu ýerlerde ýerasty tebigy hadysalar möwç urupdyr. Häzirki wagtda olar özüni düýpsiz uçuda gapgaran jynslary süýşürip, ýazylyp erkinlige çykmaga amatly pursadyna garaşyp ýatan ertekilerdäki jynlara meňzeýär.
„Wulkan“- gadymy grek miflerinde –ot taňrysy. Ot çabraýan daglaryň ählisine wulkan diýilýär. Biziň döwrümizdäki gyzgyn suwly ýerlerdir patlawuklaryňam şeýle magma wulkanlar hereketi bilen ýakyn baglanşygy bar.Dogrusy, hereketi we möçberi taýdan olary dag wulkanlary bilen deňeşdirip bolmaz. Ýogsa olar daş görnüşi boýunça magmaly wulkanlara meňzeýärlerem. Bularda-da ýokarlygyna inçelýän agzy bolup, ondan mahal-mahal ýokaryk laýdyr gaz, köplenç gyzgyn suwdyr nebit atylyp çykýar.
Häzirki wagtda hereket edýän patlawuklar hemişe üýtgäp durýarlar. Olarda ýokarsyna inçelýän agzyna derek kiçeňräk erezler ýada kraterler bolup, olar suwly, suwuk laýly we nebitli bolýar. Gadymy wulkanlardan atylyp çykan jynslardan emele gelen daşa dönen depeler galypdyr.
Hereket edýän patlawuklar (olar ýurdumyzdaky wulkanlaryň ýarysyna golaýydyr), ylym üçin hemişe täzelenip durýan maglumatlar çeşmesidir. Başgaça aýdanyňda, olar—mezozoý gatlaklar toplumyna baryp ýetýän öte çuň tebigy burawlardyr. Geologlar A. A. Alizade we N. O. Nazarow dagy ençeme ýyllaryň dowamynda günbatar Türkmenistanyň laý wulkanlaryna barlag geçirip, olaryň sebitiň nebit-gazlydygyny gönüden-göni görkezýän nyşanlarydygyny kesgitlediler.
Türkmenistanyň günorta-günbatarynda uzynlygy 300 km we ini 100 km meýdanda şu kysmy wulkanlar ýerleşendir. Patlawuklar näme üçin hut şu ýerlerde döredikä? Sebäbi, bu ýerlerde neogen zamanynda laý, gumdaş, palçyk bilen hek garyndysy, kirşen, çägesöw toprak ýaly deňiz çökündilerinden ybarat, çuňlugy on kilometre golaý ägirt uly çöketlik emele gelipdir. Hut şonuň üçinem, Günbatar-Türkmen çöketligi wulkanlaryň kemala gelmegi üçin amatly ýer bolupdyr. Şeýle kuwwatly çökündiler emel gelende, adatça, ýokarky gatlaklarda ýokary basyş döreýär. Suw siňen laýdyr çäge herekete gelýär. Ýokary gyzgynlyk, gazyň, kondensatyň, nebitiň, düzüminde her hili elementler bolan gömülen suwlar suwuklanan maddalaryň maýyşgak toplumlarynyň hereketlenmegine getirýär. Basyş netijesinde şol maddalar ýolunda duş gelýän jynslary weýran edip, jaýryklardan flýuid görnüşinde ýokaryk okdurylýarlar. Şeýdibem, wulkanlar döreýär. Emma wulkan döremegi bilen çuň gatlaklarda nebit flýuidleriniň hereketi togtamaýar. Gazdyr nebit brekçiýalaryň öýjükli gatlagyna dolýarlar, netijede nebtiň we gazyň iri ýataklary kemala gelýär.
Günbatar Türkmenistanyň patlawuklary günortada Esenguly şäherçesinde başlanyp, Çelekende (Hazarda) tamamlnaýan bölek-bölek baýyrlar ulgamyny emele getirýärler. Ondan soň ol deňziň içi bilen Apşeron ýarym adasyna tarap gidýär. Hazar deňziniň suwunyň derejesiniň üýtgemegi bilen patlawuklar suwuň üstünde-de, teýinde-de gabat gelýärler.
Sarmat eýýamynyň ortasynda, takmynan mundan 10-12 million ýyl ozal tutuş Türkmenistanyň we goňşy ýerleriň ählisini eýelän äpet deňiz kiçelip başlaýar. Şol tektoniki hereketleriň netijesinde ýurduň günortasynda, häzirki Hazar döwlet goraghanasynyň ýerleşýän ýeri bolan Keýmir-Çekişler sebtinde tutuş wulkanlar topary emele gelýär. Olaryň arasynda Gaýnag depe, Çekişler, Akpatkawuk, Kaliskiý wulkany, Tüýnükli, Porsy, Keýmir wulkanlar topary bar. Şol ýerlere aýlanamyzda Akpatlawugyň has işjeň wulkandygyna göz ýetirdik. Ol, gürrüňsiz, dünýä derejesindäki tebigy geologik ýadygärlikdir. Onuň hereket edýän krateri gyralary südürli depelikdir. Onuň depesinde güýçli akymlardan emele gelen gümmez kysmy beýiklik bar. Düzlük ýerden 100 metr töweregi ýokary galyp duran gümmeziniň gyralary çuň käldir çuňluk döreden akymlar tarapyndan bölünipdir. Esasy depesiniň merkezinde ini 200 metr bolan krater köli henizem gaz-läbik akymlydyr. Meselem, Gaýnag depe wulkanyndan läbik akýan kiçeňräk ýeke baýyr galypdyr.
Demirgazykda, Çekişler şäherçesiniň golaýynda „göçýän wulkan“ bar. 2006-njy ýylda ol kenardan 150-200 metr deňziň içindedi. Indi Hazaryň suwy onuň günbatar eňňidini ýuwýar, depäniň erňegi deňizden 5-6 metr ýokary çykýar. Çekişler wulkany beýlekilerden ini 60 metr bolan dürs tegelek krateri bilen tapawutlanýar. Wulkanyň agzynda kemala gelen kölçäniň suwy sarymtyl-mele reňklidir.
Şeýle dürs tegelek, ýöne ullakan krater Çekişlerden birnäçe kilometr daşdaky Keýmir sebtinde-de duş gelýär. Hereketli bu wulkan konusly däldir. Ol ini 200 metre, beýikligi 10 metre golaý eňňitli giň guýguç şekillidir.
Ekerem (gömülen) we çägesöw düzlükde 150 metrden-de ýokary galyp duran Gök patlawuk wulkanlary Keýmir-Çekişler sebitiniň demirgazyk toparyna degişlidir. Bu wulkan üýtgeşik özboluşly, ol durşuna çuň „ýygyrtly“, eňňitleri güýçli gazly we gaýnan läbik netijesinde dörän posly joýalyk bolup dur. Çökündi örtüginden çen tutsaň, ol patlaýan ýerini iki gezek üýtgedipdir. Gökpatlawuk we Akpatlawuk wulkanlary Kerç ýarym adasynyň läbikli baýyrlaryna meňzeýär. Olarda hem ýapgyt eňňitleri we tegelek kölçeler bolup, olaryň derejesi hemişe üýtgäp durýar.
Parahat wulkanlar birden- birden möwç alyp ugraýar. Olar atylyp başlanda läbikler birki metr belende zyňylýar. Bu ýagdaýy gözi bilen görenleriň aýtmagyna görä, has güýçli atylmalar-da bolup, olada ýoddur bromuň möçberi juda köp bolýar. Patlawuklaryň bejeriş häsiýetlidigini hem bellemek gerek. Bu ýerlerde ýod-bromly suwlaryň iri ýataklary tapyldy. Gumdagdan birnäçe kilometr gündogardaky Boýadag wulkanynyň golaýynda ýod we brom almak boýunça kärhana işleýär.
Boýadag—hakyky boýalar dagy. Tebigatyň ajap gözellik eçilen bu ýeri seni biparh goýmaýar. Wulkanlar ulgamynda bu gadymy wulkan iň gündogarkysydyr. Häzirki wagtda Boýadag ini 20 kilometrden-de uzaga uzap gidýän bölek-bölek baýyrlykdyr. Ol ençeme ýajryklara bölünendir. Olardan läbik akypdyr we depe- lerden brekçiýa atylyp çykypdyr.
Bu dagyň sütüne meňzeýän Garaburun depesi ençeme kilometrden-de göze ilýär, ol wulkanyň agzynda tutuşlygyna gatap, daşa dönen belli bir şekilsiz brekçiýadyr. Duzlaryň berkidip, bitum ornan brekçiýa wulkanyň pytrap giden konusynyň materialyndan berk eken, onuň beýikligi 40 metrden-de belent daşa dönen agzy iri wulkanyň güýçli atylmalaryna kaşaň ýadygärlik bolup galypdyr. Boýadagyň eňňitleri çal we açyk çal palçykdan emele gelipdir. Ol ýerdäk bar zat goýy gyzyl-goňur reňklidir.
Laý wulkanlarynyň şahasy Balkanabadyň üstünden Çelekene çenli göni günbatara uzap gidýär. Alygül wulkanynyň iň gýüçli patlamalary hut şu ýerde bolýar. Dag magdanlarynyň has çuňluklardan atylyp aýry-aýry bölekleriniň ini 2-3 metre ýetýär. Beýleki wulkanlar—Günbatar Porsyköl we Gyzyl Porsyköl krater kölleridir.
Türkmenistanyň günbatarynda häli-häzire çenli wulkanlaryň atylyp durýanlygyny biýän az bolsa gerek. Hereket edýän wulkanlary öwrenmegiň özi geologiýanyň ençeme meselesiniň çözgüdini tapmaga ýardam edýär. Iň gadymy döwürlerden bäri wulkanlaryň we wulkan jynslarynyň gazylyp alynýan peýdaly magdanlaryň ýataklary bilen jebis baglanşyklylygy tötänden däldir. Ady dünýä dolan alym I. M. Gubkin Türkmenistanyň we Azerbaýjanyň laý wulkanlaryny öwrenip, nebit ýataklaryny ir döwürlerde läbik wulkanlarynyň atylyp çykan ýerlerinden agtarmalydygyny ýüze çykardy. Häzirki wagtda günbatar Türkmenistanyň wulkanlarynyň ählisiniň töwereginde ülkäniň tebigy baýlyklarynyň çalt depginlerde özleşdirilmegi tötänden däldir.
Balkandan kölüň kenaryna çenli
Hatarynda tanymal arheolog H. Ýusubow, paleontolog A. Nigarow bolan ylmy topara gatnaşýanlar, Hazar döwlet goraghanasynyň hünärmenleri we „Agama“ alpinistler klubynyň agzalary özboluşly Garabogaz kölüniň gazaply kenarlarynyň ereginden 2000 kilometrden gowrak ýol geçdiler.
Ozboluşly gözel, ýöne az öwrenilen we syrly bu ülkä—Balkan welaýatynyň syýahatçylyk mümkinçiligini öwrenmek maksady bilen guralan topar barada taslamanyň ýolbaşçysy Oleg Güýçgeldiýew şeýle gürrüň berýär.
-Hemişe aýratyn gazaply hasaplanan çölde üýtgeşik açyşlar boldy. Hazar ýakasy binagärlik ýadygärliklerine baý bolmasa-da, her bir depe, her gözel jülge ýada baýyr taryhy wakalardan doly eken. Ekspedisiýa wagty joşgunly gadymyýet, galagoply Orta asyrlar barada ýatlamalr döredýän gadymy adamlaryň ýaşan ýerleri, gadymy neolit eýýamynyň gurallary, taryhy we tebigy ýadygärlikler täzeden öwrenildi we bellige alyndy.
Ekspedisiýa Uly Balkanyň günorta çetinde, geçen asyryň başynda rus alym –arheology A. Okladnikowyň tapan we ýazyp beýan eden gowaklaryndan başlandy, 10000 ýyl mundan ozal pederlerimiz şol ýerlerde ýaşapdyrlar. Ol Damdam çeşme we Jebel gowaklaryndan (1, 2) ilkidurmuş adamlarynyň kremniden ýasan gurallaryny, şeýle hem has giçkiräk döwre degişli, bişirilen toýundan ýasaln zatlary tapypdyr. Goraghananyň içindäki Gubaseňňir dag gerşiniň ýapgydyndaky gadymy adamlaryň ýaşan ýeri bolan neolit eýýamyna degişli beýleki bir Gaýly gowagy hem üýtgeşik tapyndylar mekany boldy. Gubaseňňiriň demirgazyk-gündogar dag şahasynda rus alymlary gadymy şaý-seplerini tapypdyrlar. Häli-häzire çenli syýahatçylar bu ýerlere aýratyn üns berýärler.
Toparymyz Balkanabatdan çykan dessine rus goşunlarynyň kiçeňräk galasynyň ýerleşen ýeri bolan Daşrabat çeşmesine bardy, ýerli gojalaryň aýtmagyna görä, ol ýerde has gadymy, heniz öwrenilmedik gala ýerleşipdir. Toparymyz şo taýdan demigazyga - Çilmämmetgum çöllük düzlüginden ýerli ilatyň zyýarata köp barýan ýeri Gözli ata öwlüýäsine tarap ugrady. Soňra biz Akgyr erezine, ondan aňryk gündogara we gündogar-günorta, Gökdere obasyna tarap ugradyk. Şol obanyň töweregindaki örän gyzykly tebigy ýadygärlikleri öwrenip, biz demirgazyga, Awlamyş guýusyna, ondan soň Tüwür obasynyň üstünden Garabogaz kölüniň günorta-gündogar kenaryna tarap ýola düşdük. Syýahatyň soňky gününi Garabogaz kölüniň töweregini öwrenmäge bagyşladyk.
Uzaga çekmedik syýahatymyzyň dowamynda taryhda belli bolan ýerler we şol ýerlerde bolan taryhy wakalar bilen tanyşdyk. Meselem, Gözli ata öwlüýäsinden daş bolmadyk ýerde tapylan kiçeňräk bina öwrenildi, şo taýda arheolog H. Ýusubowyň çaklamasyna görä, hywaly esgerler jaýlanypdyr. Gonamçylyk gözel ýerde ýerleşýär, ol ýerli ilatyň hem-de Gazagystandan we Özbegistandan gelýän myhmanlaryň arasynda gelim-gidimli ýerdir. Ol nireden peýda bolduka? Şunuň bilen baglylykda, Orta asyrlarda Balkanyň eteginde ýaşan türkmen taýpalarynyň ruhy baştutany weli Gözli ata ýada Uzyn Hasan ýatlanylýar. 102 ýaşly dana goja hywaly Sufýan hanyň goşunyna garşy göreşde türkmen tire-taýpalaryny jebisleşdirýär. Waka ХVI asyryň 20-nji ýyllarynda bolýar. Şonda duşmanlar türkmen goşunlarynyň ýeňse tarapyndan gelip, häzirki wagtda „Galmyk kesen“ (türkmenler demirgazykdan gelýän duşmanlaryň baryna „galmyklar“ diýipdirler) diýlen ýerden aşak inýär. Akgyr ereziniň çetinde biz ýene bir taryhy ýere baryp gördük. Bu ýerde ulgamy ýeke duran tekizlik bilen birleşýän 13 metrlik burun bar eken, oňa ýerli çopanlar Howply burun ýada Çotak diýýärler. Hywaly taryhçy Abulgazynyň ýazmagyna görä, Gözli atanyň mekanynyň golaýynda bolan söweşden üç gün soň Hywa hanyna salgyt tölemekden ýüz dönderen türkmen tireleri hut şu ýere çekilipdirler. Buruny güýçli diwar bilen ýapan türkmenler Hywa hanynyň goşunyndan mertlerçe goranydyrlar, diwaryň bölekleri häli-häzire çenli saklanyp galypdyr.
Kölüň günorta-gündogarynda pajygaly wakalaryň ençemesiniň, şol sanda, massaget we türkmen tire-taýpalarynyň garaşsyzlyk ugrunda göreş bolandygyny bellemek gerek. Taryhdan belli bolşy ýaly, pars şasy Kiruşyň goşuny şa zenan Tomirisden (Tumardan) ýeňlenden soň özüni tutup, ýene onlarça ýyldan massagetleriň üstüne sürünýär. Rowaýatlarda aýdylyşyna görä, Kiruşyň agtygy Dariý II-niň ýolbaşçylygyndaky ahemenidler goşuny pederlerimiziň ýaşan topragynda ýönekeý çopan Syraga duşýar, onuň bir özi Dariniň goşunyny ýeňmegi ýüregine düwýär.
Massagetli çopan miladynyň V asyrynda duşman goşunyny suwsuz-sölsüz şu ýerler getirip, öz halkyny duşmandan halas edýär. Şol wakadan ençeme asyr geçen soňam Akgyr ereziniň günorta çetindäki Çopan depä çykyp, Dariniň goşunynyň çölden aşyp, suwsuz jülgede wepat bolan ýerine syn edeniňde, şol wakany göz öňüne getirmek kyn däl.
Garabogaz kölünden günorta-gündogara ulgam bolup uzalyp gidýän Ärsary baba dagy-da ХVI asyrda bolup geçen wakalaryň şaýady, şonda türkmen serdary Ärsary öz gyzyny Eýran şasynyň dikmesine bermekden ýüz öwrüp:“ Ol meniň gyzyma däl-de, halkyma är boljak bolýar“-diýýär. Awlamyş guýysynyň ýanynda ol maşgalasy bilen daga çekilýär, emma duşmanlar ony tutup, jezalandyrypdyrlar. Bu ýerde türkmenleriň ençeme asyr bäri sarpalaýan gonamçylygy bar. Bu ýere ýurdumyzyň ähli welaýatlaryndan zyýaratçylar gelýärler.
Ýurdumyzyň demirgazyk-günbatarynyň tebigy gözellikleri diňe bir syýahatçy myhmanlary geň galdyrmasa gerek. Begarslandag diýlen ýerde biz hek maddalaryndan emele gelen geň landştafa gabat geldik, ol Zemindäki däl-de, eýsem Aýdaky manzara meňzeýärdi. Bu ýerdäki kiçeňräk tebigy suw ýygnanýan ýerde-kakda hatda iýul aýam janly-jandarlar üçin ýygnanan suw bar eken. Orta Aziýada olara “wadi“ diýýärler. Garabogaz kölüniň günorta şahasy hasam owadan eken. Gözli ata daglary, melemtil, kä ýereleri gyzyl-ak-çal reňkli Akgyr erezi we giçki hek eýýamynda (mundan 60-65 million ýyl ozal) bütewi deňiz çökündilerinden emele gelen magdanlaryň beýleki galyndylary hem reňbe-reň öwüşginleri bilen göreni haýran edýär. Ýerli ilatyň kömegi bilen biz Sakkar ýol diýen ýerde olardan-da gadymy we düýpgöter üýtgeşik tebigy galyndylara duş geldik. Gökdere obasynyň golaýynda uzynlygy 3 kilometr inçe zolakda biz käte iki we üç gatlakly äpet daşa dönen hek-çäge çökündisine gabat geldik. Geologlaryň aýtmagyna görä, bu daşlar dünýä ummanynyň gurap, ozalky deňiz düýbüniň tektoniki ýokary galmasyndan kemala gelipdir. Bir wagtlar olaryň asmandan inenligi barada jedellerem bolupdy, ýöne alymlar olaryň çökündiniň beýleki gumundan berkligini, bu ýerlerden tapylan maddalaryň giçki hek eýýamyna degişli bolup, olaryň Zeminde onlarça million ýyl ozal dörändigini subut etdiler.
Obanyň golaýynda Gökýokuş diýlen ýerde ýene bir gadymy daşa duşduk; ol has-da geňdi, özem juda uludy—boýy iki metre golaýdy. Kemal ata çeşmesiniň golaýyndaky düýe agylyndaky daşa dönen magdanlar-da geň şekili bilen bizi haýran etdi, olar çeşmäniň kenarynda sazaklardyr akyp ýatan suw bilen birlikde irki eýýamlaryň döwrüni ýatladýardy. Bu adam aýagy seýrek düşýän ýerde haýwan-jandarlaram özüni erkin duýýardylar. Gulandag ereziniň töwereginde biz dag goçlarynyň sürüsine, süýji suwly çeşmäniň gözbaşynda keýikleriňdir barslaryň aýak yzlaryna gabat geldik. Kenarýaka jeňňellerde käkiliklere, Garagandyk diýen ýerde Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen deňiz bürgütleriniň 10 sanysyna duş geldik. Bu ajap ýerlerd olary bimaza edýän zatlaryň bolmazlygy we ot-iýmiň ýeterlik bolmagy tebigaty halaýanlara guşlara we beýleki ýabany haýwanlara, jandarlara ýabany şertlerde olara syn etmäge mümkinçilik berer.
Onsoňam, ýerli ilatyň hoşmeýilliligi, myhmansöýerligi barada-da aýtmalydyrys. Goşoba, Gökdere, Tüwer, Awlamyş obalarynda—baran obalarymyzyň ählisinde bizi mähirli garşylap, sahawtly tagamlar bilen garşy alyp, degerli maslahat berýärdiler, kömek edýärdiler. Bize arassa düýe çalyny hödür edýärdiler, ýolbeletleri, şol ýerlerdäki ajaýyp ýerler, tebigy ýadygärlikler barada gürrüň berýärdiler. Sebitiň etnografik, taryhy we ekologik syýahaty özünde jemleýän „oba syýahatçylygyny“ ösdürmäge ägirt uly mümkinçiligi bar.
Aýdere- Sumbar jülgesiniň haýran galdyryjy girelgesi bolup, ol ýerde Köpetdagyň iki ýana çekilen belent gaýalarynyň arasynda Magtymguly şäheri ýaýylyp ýatyr. Eger-de Garaýolçy baýrynyň depesinden Magtymguly şäheriniň töweregine syn etseň, onda ol ýerleriň durşuna baýyrlyk bolup ýatanlygy göze ilýär.
Ýöne bu manzaryň iň üýtgeşigi Aaýderedir. Bu kiçeňräk baýyrlaryň beýikligi bir metrden sekiz metre çenli bolup, olaryň düzüminde duz galyndylarynyň möçberi juda köp bolansoň, olarda hiç zat ösmeýär. Bu ýerlere mahsus bolmadyk ýiti sarymtyl-gögýmtil görnüş olary hyýaly bir zat edip görkezýär. Şeýle üýtgeşik “gaýry planetalara mahsus landştaft” diňe Türkmenistanda duş gelýär.
Bu daglar gaty üýtgeşik: olar eräp akan tegelek görnüşli,reňki goýy gülgüne ýada çal, aga ýakyn reňkli bolup, ýagyş ýaganda üýtgeýär, howanyň çyglylygyna görä üýtgäp, älemgoşar reňkleri öwüsýär...Bu ajaýyp ýer tebigatyň diňe özüne mälim oýny üçin döredilen sahna bezegine meňzeýär.
Aýderäniň eňňitlerinde, hamala, bu ýere tötänleýin düşen ýaly seýrek duş gelýän ösümlik, “gaýry planetalara mahsus landştafta” bize has ýakyn Zemini röwüş berýär.
“Aý manzary” Nikolaý Rerihiň suratlaryny ýada salýar: sary baýyr, onuň aňyrsyndaky çal gaýalaryň depesinde alysdaky dagyň mawy zolagy, soňra dag depesindäki ak ümür zolagy, onuň depesinde bolsa, gök asman... görünýär. Ömründe äleme syýahat edip, näbelli planaeta gadam basmagy bir gezek arzuwlamadyk adamy tapmak kyn bolsa gerek. Ozallar şeýle hyýaly kosmonawtlar ýada astronawtlaramal etse, häzirki döwürde bolsa, älem syýahatçylary wysal edip bilýärler. Ýöne olaram köp däl. Emma Aý manzaryna syn etmek üçin Zeminden uçup gitmegiň geregi ýok. Munuň üçin günbatar Türkmenistana gelip, Sumbar jülgesindäki Sünt-Hasardag goraghanasyna barmak ýeterlik. Jülgäni demirgazykdan Sünt, Hasardag we Yssyk, günortadan olardan pesräk Monjukly gaýalary goransoň, bu taýy üýtgeşik subtropik howaly ýer bolupdyr.
Suwbar jülgesiniň howasy üýtgeşik ýakymly, ýumşak, otlardyr gülleriň mylaýym ysy ornan jana tenekar arassa howasy, owadan dereleridir jülgeleri bar. Bu sebitiň howasy yssy bolsa-da, jöwzaly däl, gyşy ýumşak gelýär. Jülgä gar düşenok diýseňem boljak, ol diňe dag depelerinde , özem Köpetdagyň gaýalaryndakyndan has az mukdarda saklanyp galýar.
Bu toprakda arpa, çowdary we gowaça ekse bolar, almalaryň sowuga çydamly görnüşleridir ýyly howany halaýan injir miweläp, kiçiräk palmalar ösýär. Sumbaryň ýokarky böleginiň dag akymlaryndan suwarylýan gapdal jülgelerinde, aýratynam Aýdere jülgesinde baglardyr gyrymsy ösümliklr gür ösýär, olaryň arasynda ýabany miweli baglar-da kän. Dagdan, çynar, kerkaw, zirk, itburun, şeýle hem alma, armyt, hoz , ýabany üzümdir böwürslen, ülje we injir, alça çyrmaşyklar bilen örtülip, gür,käte geçmesi kyn jeňňel bolup gidipdir. Gaýalardan ýokary galsaň, badam ösýän kiçeňräk tokaýlar duşýar, Gün şöhlesiniň gowrak düşüp, aýazdan goraglyrak ýerlerinde nar agajy gabat gelýär. Arça dag depelrinde seleňläp otyr. Mineral we kükürtli wodorod suwlary bilen tanalýan Parhaý çeşmesi-de bu ýerde. Onuň suwy ençeme keseli bejermekde we öňüni almakda peýdalydyr. Kürüždeý obasynyň töweregi-de kert gaýalary, gök öwüsýän çemenzarlyklary ençeme çeşmesi bilen gözeldir.
Sumbar we çendir jülgelerinde keramatly ýerler köpdir, her ýyl ol ýerlere zyýaratçylaryň müňlerçesi barýar. Bu toprakda özboluşly üýtgeşik arheoleogik ýadygärlikler, şol sanda gadymy adamlaryň durmuşy, ölüp-ýiyip giden haýwanlary awlaýan pursatlaryny beýan edýän gaýa suratlary çekilen ýerler hem bar.
Uly Balkanyň gowaklary
Uly Balkanda gowak azdyr, ol hem esasan giçki hek karbonat gatlaklary bilen baglanşyklydyr. Dag ulgamynyň günbatar eňňidinde uzynlygy 100 metr bolan Düz Mergen kese gowak olardan has bellisidir. Onuň agzy kert gaýanyň diwaryndadyr. Girelgesinden soň uzynlygy 40 metre, depesi 5 metre golaý giň zal bar. Gowagyň indiki uzynlygy 60 ini 20 metrden 40 metre çenli beýleki bölegine gädikden geçip barmaly. Beýleki bir Dam-dam çeşme gowagy ondan birnäçe kilometr gündogarda ýerleşýär. Onuň tagça şekilli 8 metre golaý girelgesi hek gatlaklarynyň arasyndadyr. Onuň geçmişde adamlar üçin gaçybatalga bolan bolmagam mümkin. Balkan dagynyň günorta çetinde geçen asyryň başynda rus alymy arheolog A. Okladnikow pederlerimiziň 10000 ýyldan hem köp wagt ozal ýaşan gowagyny tapypdyr we ony ýazyp beýan edipdir. Dam-dam çeşme (1, 2) we Jebel gowaklarynda ol ilkidurmuş adamlarynyň ulanan kremniden ýasalan zähmet gurallaryny, şeýle hem has giçkiräk döwre degişli syrçaly gaplary tapypdyr. Goraghananyň çägindäki Gubaseňňir gerşiniň eňňidindäki neolit eýýamyndan galan beýleki bir belli Gaýly gowagy hem geň zatlaryň tapylan ýeri boldy. Gubaseňňiriň demirgazyk-gündogar eteginde rus alymy gadymy şaý-sepleri hem tapypdyr. Häli –häzire çenli bu ýer syýahatçylaryň halaýan ýeridir.
Onuň demirgazyk eňňidinde Çöketli burun gowagy hem özüne çekijidir. Onuň agzyna barmak öte kyn, çünki ol 200 metrlik kert gaýanyň orta böleginde ýerleşýär. Onuň agzynyň ini 20 metre golaýdyr. Bu kese gowak umumy uzynlygy onlarça metr bolan iki bölekden ybarat. Onuň birinji böleginiň beýikligi 30 metre golaýdyr. Ondan beýikligi 20 metre golaý, ini 30 metrden gowrak ikinji bölege ýapgyt dar gädik bar. Diwarlaryndan syrygyp akmadan emele gelen iri ala sudurly, ýumşak öwüşginli sarymtyl mermer oniks oňa geň röwüş berýär. Türkmenistanda hünärmenleriň köpüsine we speleologiýanyň muşdaklaryna mälim bolmadyk beýleki tebigy köwleriň hem bolmagy mümkin.
Biz Türkmenistanyň daglaryndaky diňe iri gowaklara—tebigy bilimleriň hakyky ýerasty muzeýlere baryp gördük. Olar eýýäm gowy öwrenilen bolsa-da, hazirem uly gyzyklanma döredýär. Olary guramaçylykly syýahatçylykda giňden ulansa boljak. Bu özboluşly tebigy köwlere baryp, daşlar şalygynyň söz ýetmez gözelligini görmegiňem aýratyn lezzeti bar.
Eger-de dynç alýanlar iň gadymy siwilizasiýanyň yzlaryny we taryhy ýadygärlikleri görmek isleseler, onda Maşady-Misserianyň gadymy ýadygärliklerine syýahatçylyk toparlaryny gurap bolardy. Bu ýerde Х-ХIII asyryň kaşaň binalary— gadymy binagärleriň guran göreni haýran edýän minaralary, köşkleriň galyndylary, üýtgeşik arhitekturaly mawzoleýleri bar. Olara Bugdaýly obasyndan başlanýan 35-40 km gumak tekiz ýol barýar.
Bu sebitde syýahatçylary gyzyklandyryp biljek ýene bir ýer bar, olam günbatar Köpetdagyň iň çetki şahy—Gäwürli jülgesidir, ol ýerde neogen eýýamyndan galan gumdaşlar gatlagynda dünýä derejesindäki tebigy paleontologik ýadygärlik—gadymy düýäniň aýak yzlary saklanyp galypdyr. Onuň 2,5 million ýyl ýaşy bar. Günbatar Türkmenistanyň patlawuklary we Hazar ýakasynyň beýleki gözel ýerleri diňe bir alymlara taryhyň we geologiýanyň syrlaryny açmaga ýardam berýän goraghana bolman, eýsem düşünjäňi artdyrýan syýahatçylyk zolagy hem bolup biler.
Wladimir KOMAROW,
surata düşüren awtor


text:
27-nji sentýabrda Orsýet bilen Hytaýyň arasynda ykdysady hyzmatdaşlygy ösdürmek barada ylalaşyga gol çekildi.
Pekine eden üç günlük resmi sapar edýän Orsýetiň prezidenti Dmitriý Medwedewiň Hytaýyň ýolbaşçylary bilen geçiren duşuşyklarynda gol çekilen ylalaşyk kömür, tebigy gaz, ýadro energiýasy ugurlarynda hyzmatdaşlygyň ösdürilmegini göz öňünde tutýar.
Resmi gepleşikleriň öň ýanynda Medwedew we Hu Sintao “Gündogar Sibir -Ýuwaş okean” nebitgeçirijisiniň Hytaý boleginiň gurluşygynyň tamamlanmagyna bagyşlanan dabara gatnaşdylar. Bu nebitgeçirijisi arkaly 2011-nji ýylyň 1-nji ýanwaryndan başlap her gije-gündizde 300 müň barrel nebitiň akdyrylmagy göz öňünde tutulýar.
Täze eksport ugurlary
Nebit geçirijisiniň Hytaýyň üstünden geçýän bölegi Ýuwaş okean regionyna tarap amala aşyrylýan uly proýektiň bir bölegidir. Bu proýekte Orsýetiň regionda esasy energiýa hyrydary Hytaý bilen çäklenmän, öz energiýa resurslaryny regionyň beýleki döwletleriniň, şol sanda Ýaponiýanyň-da bazarlaryna çykarmak boýunça ädimi hökmünde garalýar.
Dünýäde iň uly gaz baýlyklaryna eýe bolan Orsýet Ýewropadan beýleki ugurlar boýunça hem özüniň eksport marşrutlaryny köpeltmäge çalyşýar we gazyny suwuklandyrylan görnüşde eksport edýär. Häzirki wagtda Orsýet 2015-nji ýyldan başlap, Hytaýa ýylda 30 milliard kubometr gaz satmak boýunça ylalaşyk baglaşmak isleýär.
27-nji sentýabrda žurnalistleriň öňünde eden çykyşynda Orsýetiň prezidenti Dmitriý Medwedew Hytaýyň ýolbaşçylary bilen halkara problemalara we strategik ýaranlyga degişli meseleleri maslahat edenligini habar berdi.
Medwedewiň sözlerine görä, “Uly-20” guramasynyň gün tertibindäki we “Şanhaý hyzmatdaşlyk guramasynyň” regional gatnaşyklaryndaky ähli meseleler boýunça Orsýet bilen Hytaýyň arasynda sazlaşykly gatnaşyklar alnyp barylýar.
Regiondaky bäsdeşlik
Emma Moskwa we Pekin ysnyşykly hyzmatdaşlyk etmäge synanyşýan hem bolsalar, soňky ýyllaryň dowamynda bu iki döwletiň ikisi-de regionda öz täsirini güýçlendirmäge çytraşýarlar.
Hytaýyň prezidenti Hu Sintao köpçülikleýin habar serişdelerindäki çykyşlarynda regionyň iri döwletleri Hytaý bilen Orsýetiň umumy strategik bähbitleri bilen bagly özara gapma-garşylyklardan üstün çykmagy başaranlygyny aýtdy.
Hytaýyň “Sinhua” habar agentliginiň Hu Sintao salgylanmak bilen habar bermegine görä, Moskwa we Pekin ýurtlaryň ikisinde hem özara hasaplaşygyny milli walýutalarda ýola goýmakçy. Orsýet milli walýutasynyň halkara maliýe bazarlaryndaky roluny güýçlendirmek mümkinçiligini gözleýär. Hytaý hem heniz berk çäklendirilýän ýuanyň halkara derejesinde uly rol oýnamagyny isleýär.
Bu iki ýurduň ýolbaşçylary ozalky resmi duşuşyklarda özara hasaplaşygy öz milli walýutalarynda amala aşyryp ugramagy 2010-njy ýylyň aýagynda girizmegi geňeşipdiler.


text:
Palestin resmileri Ysraýylyň tapgyrlaýyn howa zarbalarynyň 22-nji iýulda Gaza zolagynda 22 adamy, şol sanda bir maşgaladan bäş adamy öldürendigini aýdýarlar.
Bu ýagdaý Ysraýylyň 8-nji iýulda başlan harby hüjüminden bäri öldürilen palestinalylaryň sanyny 580-den geçirdi.
Ysraýyl Hamazyň öz eýeleýän territoriýasyndan raketa atmagyny togtatamak isleýändigini aýdýar.
Palestin resmileri öldürilenleriň köpüsiniň asuda adamlardygyny aýdýarlar. Bu zorluk başlaly bäri Ysraýyl tarapdan 27 esger we 2 raýat öldürildi.
Ysraýylyň soňky zarbalary BMG-niň Baş sekretary Ban Ki-mun bilen ABŞ-nyň döwlet sekretary Jon Kerriniň 21-nji iýulda Kairde duşuşyp, bu zorlugy soňlamak ugrunda iň ýokary diplomatiki tagallalara başlan wagtyna gabat geldi.


text:
Aşgabat, 18.02.2015. “Türkmenportal”.
Türkmenistan — Diplomatik işgärleriniň güni.
Russiýa — Ulag polisiýasynyň güni.
1979-njy ýyl — Sahara çöllüginde gar ýagdy.
1960-njy ýyl — Skwo-wellide VIII gyşky Olimpiýa oýunlary açyldy.
1930-njy ýyl — amerikan astronomy Klaýd Tombo Lonelliniň obserwatoriýasynda dokuzynjy planetany açdy.
1913-nji ýyl — Frederik Soddi “izotop” adalgasyny hödürledi.
1911-nji ýyl — ilkinji gezek poçta hyzmaty uçar arkaly amala aşyryldy. Ilkinji resmi uçuş 1911-nji ýylyň 18-nji fewralynda Hindistanyň Allahabadyndan Nainä çenli geçirildi. Onuň dowamynda Anri Pike 6,5 müň bukjany we 250 ýörite gutlag hatyny 13 km aralyga ýetirdi.
1861-nji ýyl — Jefferson Dewisiň Amerikanyň Konfederatiw Ştatlarynyň prezidenti wezipesine girişmegi mynasybetli dabaralar geçirildi.
1855-nji ýyl — Aleksandr II Russiýa imperiýasynyň tagtyna çykdy.


text:
Gyrgyzystanyň günortasynda etnigara çaknyşyklaryň faktlaryny we sebäplerini öwrenmek boýunça halkara komissiýa işe başlady. Ekspertler toparyna ÝHHG baştutanlyk edýär.
ÝHHG-niň Parlament Assambleýasynyň Merkezi Aziýa boýunça ýörite wekili Timmo Kýulenen komissiýada polisiýa hukugynyň, ygtyýarlygynyň ýokdugyny, onuň geçirýän barlaglaryny jenaýat derňewleri bilen deňeşdirip bolmajakdygyny belledi we munuň diňe wakalaryň barlagydygyny aýtdy.
Şu ýylyň iýun aýynda gyrgyzlar bilen özbekleriň arasynda bolan çyknyşyklarda ýüzlerçe adam heläk bolupdy.


text:
Kirow şäheriniň sudy oppozision lider Alekseý Nawalnyny boşatmak barada karar çykardy. Munuň öňüsyrasynda Nawalnyý ogurlykda aýyplanyp bäş ýyl türme tussaglygyna höküm edildi.
Hepdäniň anna güni prokurorlar Nawalnynyň özüne çykarylan höküme gaýtadan garamagy sorap beren arzasyna seredýänçä ony boşatmak barada suda ýüz tutdular.
Sud oppozision lideriň Moskwanyň meri wezipesine dalaş etmegini onuň boşadylmagyna sebäpleriň biri hökmünde getirdi. Sudýa Nawalnynyň tussaglykda bolmagynyň onuň beýleki dalaşgärleriň öňünde deňsizligine getirip biljegini belledi.
Nawalnyý ýurdyň daşyna çykmazlyk şerti bilen boşadyldy.
Hepdäniň penşenbe güni Kirowyň başga bir sudy Nawalnyny we Petr Ofiserowy 2009-njy ýylda ýerli şirketleriň birinden ýarym million dollar mukdarda pul ogurlamakda günäli tapdy. Nawalnynyň sud edilmegi Günbatar döwletleri tarapyndan syýasy sebäpler bilen bagly bolmakda tankyt edildi.


text:
Ýekşenbe güni ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama Konnektikut ştatynda 26 adamyň öldürilen mekdebine sapar etdi.
Obama bu wakanyň bolan ýeri bolan Nýutaun şäherinde matam çäresine gatnaşmaklygy hem-de hüjümde pida bolanlaryň maşgala agzalary bilen duşuşmaklygy-da planlaşdyrýar.
Nýutaun şäheriniň häkimiýetleri ýerli mekdepde amala aşyrylan hüjümiň pidalarynyň anyk atlaryny we ýaşlaryny yglan etdi. Öldürilen 20 çagadan 12-si oglan, 8-si gyz. Olaryň hemmesem 6 we 7 ýaş aralygyndaky çagalar. Wakanyň pidasy bolan beýleki 6 sany uly ýaşly mekdep işgäriniň ýaşy 27 bilen 56 ýaş aralygynda.
Anna güni Konnektikut ştatynyň şu Nýutaun şäherindäki “Sandy Hook” başlangyç klaslar mekdebinde amala aşyrylan hüjümde jemi 26 adam ölüpdi, şolardan 20-si çagalar. Ýerli polisiýa bu hüjümi amala aşyran 20 ýaşly Adam Lanzanyň öz-özüni atyp öldürendigini aýdýar.


text:
Gazagystanyň žurnalistler bileleşiginiň we Milli metbugat klubunyň ýolbaşçysy Seitkazy Mataýew keselhana düşdi.
Pul ogurlamakda we salgytdan gaçmakda aýyplanan Mataýew fewral aýyndan bäri öý tussaglygynda saklanýar.
Almatynyň Ýürek keseller boýunça merkeziniň resmileri Mataýewiň güýçli gan basyşy bilen 7-nji aprelde keselhana düşendigini aýtdylar.
Mataýew 22-nji fewralda tussag edilipdi. Almatynyň sudy onuň sud edilýänçä öý tussaglygynda saklanmagy barada höküm çykardy.
Gazagystanyň korrupsiýa garşy agentligi Mataýewiň ýöňkelýän aýyplamalar boýunça günäli tapylan ýagdaýynda, onuň 12 ýyl türme tussaglygyna höküm edilmeginiň ähtimaldygyny aýtdy.
Mataýew özüniň bigünädigini aýdýar.
Adam hukuklaryny goraýjy guramalar Mataýewiň yzarlanmagyny onuň žurnalistleriň bileleşigine ýolbaşçylyk işi bilen baglanyşdyrýarlar.


text:
Russiýa Birleşen Ştatlardan, Ýewropa Bileleşiginden, Awstraliýadan, Kanadadan we Norwegiýadan import edilýän iýmit önümleriniň aglabasyna “doly embargo” girizýändigini mälim etdi.
Bu embargo Moskwanyň Ukraina babatda alyp barýan syýasatyna garşy Günbatar ýurtlary tarapyndan girizilen sanksiýalara jogap hökmünde amala aşyrylýar. Gürrüňi gidýän embargo sygyr, doňuz we guş etleriniň, balyk, bag we bakja önümleriniň, süýt önümleriniň Russiýa import edilmegine öz täsirini ýetirer.
Gürrüňi gidýän gadaganlyk 7-nji awgustda Russiýada geçirilen hökümet maslahatynda premýer-ministr Dmitriý Medwedew tarapyndan yglan edildi. Embargo yglan edilen dessine güýje girip, 1 ýyl dowam eder.
Birleşen Ştatlar 6-njy awgustda beren maglumatynda şuňa meňzeş çäreler Russiýany halkara jemgyýetinden üzňeleşdirer diýdi.


text:
ABŞ-nyň Kongresi we Ak tam Siriýanyň hökümetiniň görnetin himiki ýarag ulanmasyna nähili gaýtuwul bermelidigi barada çekişýän wagtynda bir zat eýýämden belli: Birleşen Ştatlaryň içinde uruş barýan ýurda urjak harby zarbasynyň niýetlenilmedik netijelere hem getirmegi mümkin.
Ak tam üçin iň gowusy oppozisiýanyň Başar al-Assaddan üstün çykmagyna kömek edip, demokratiýa tarapdar güýçleriň häkimiýete gelmegine ýol arçamak bolup biler.
Erbet bolan ýagdaýynda bolsa, interwensiýa oppozisiýanyň Assaddan gutarnykly üstün çykmagyna kömek eder, emma Al-Nusra foronty bilen ýaranlykdaky Al-Kaýda ýaly yslamçy guramalar häkimiýeti eýelär.
Oppozisiýa kim we näme eder?
ABŞ-nyň Goranmak departamentiniň ozalky resmisi, häzir German Marşal fondunda täze döreýän goranyş we howpsuzlyk syýasaty howplary boýunça iş alyp barýan Mark Ýakobson şeýle diýýär:
"Birleşen Ştatlar üçin, dogrusy biziň NATO ýaranlarymyz, tutuş halkara jemgyýetçiligi üçin iň uly probemalaryň biri, biziň oppozisiýany we Siriýadaky häkimiýet deňagramlylygynyň üýtgemegini näderejede goldaýandygymyz? Biz oppozisiýanyň hakykatda anyk kimlerdigini bilemzok, ýa-da mundan hem beteri, biz olaryň režimi agdaryp bilen ýagdaýynda nähili hereket etjegini bilemzok."
Ýakobson Assaddan soň häkimiýeti kim alsa-da, barybir öňde ýatan ýoluň ýeňil bolmajagyny aýdýar:
"Ýalňyşmaň: eger Assad synsa, ol ýerde çagşan döwleti täzeden gurmak üçin düýpden başga problemalar toplumy peýda bolar".
Ýakobson halkara jemgyýetçiliginiň, ýurtlaryň köpüsiniň bu ýerde çekeräk durmagynyň sebäbini hut şu ýagdaýda görýär.
Prezident Obamanyň geljekde himiki ýaraglaryň ulanylmagynyň öňüni almak maksady barada aýdylanda bolsa, Ýakobson Pentagondaky planlaşdyryjylaryň Siriýanyň Goranmak ministrligi, howa güýçleri ýaly görnükli nyşanalary saýlap aljagyny çaklaýar.
Eger Assad netije çykarmasa näme?
Döwlet sekertary Jon Kerri şu hepdäniň başynda Kongresiň agzalaryna, eger Birleşen Ştatlar çäre görmese, özüniň Assadyň himiki ýaraglary ýene-de ulanjagyna "100 prosent ynanýandygyny" aýtdy. Emma Birleşen Ştatlar çäre görüp, Assad ondan netije çykarmasa näme? Eger-de Assad himiki ýaraglary geljekde hem ulansa, Birleşen Ştatlaryň harbylary gaýtadan uly bir güýç bilen tutluşmaly bolar.
Prezident Jorj W. Buş mahalynda goranmak sekretarynyň kömekçisi bolan Dow Zakheým şu ähtimallykdan alada galýar. Zakheýmiň pikirine görä, Birleşen Ştatlar Assada himiki ýaraglary ulanmaly däldigi barada sapak bermek maksadyna ýetip biler, emma ol doly tutaşan regional urşa çekilmek töwekgelligi bilen hem ýüzbe-ýüz bolar.
Ol muňa haýsy tarapdan seretseňem, gelip çykýan netijeleriň beýle bir ýakymly däldigini belleýär.
"Eger Assad aman galsa, Hizbolla şindem iş başynda, Eýran şindem iş başynda we Assad şindem iş başynda bolar. Eger Assad ýykylsa, biz ýene bir gezek režim çalyşmakda aýyplanarys. Eýranlylar bolsa, öz režimleriniň çalşylmagynyň öňüni almak üçin, Demirgazyk Koreýanyň göreldesine eýerip, has çakgan, has erjellik bilen ýadro ýaragyny açyk edinmek pikirine gelip bilerler. Birleşen Ştatlar şondan soň näme eder?"
ABŞ yza tesse, Eýran ekezlemezmi?
Bu 3-nji sentýabrda geçirilen Senat diňlenişiginiň uly soraglarynyň biri boldy: Eger Waşington Assaddan hasap soramasa, Eýran özüniň diýilýän ýadro ýarag edinmek niýetinde has batyrlanmazmy? Hiç kim "ýok" diýmedi.
Emma Sirakus uniwersitetiniň Ýakyn Gündogar meseleleri boýunça programmasynyň direktory Mehrzad Boroujerdi bu pikire ynamsyz garaýar. Boroujerdi Eýranyň özüne ýetesi çylşyrymly meseleler toplumynyň bardygyny we, Siriýada näme bolup geçýändigine garamazdan, onuň öz bähbitlerinden ugur aljagyny öňe sürýär.
Şeýle-de ol, Birleşen Ştatlar Siriýa harby interwensiýa eden ýagdaýynda, Tähran özüniň ýadro programmasy baradaky gepleşiklerden ýüz öwrer diýen pikiri ret edýär. Ol şu aý Eýran bilen 5+1 döwletler toparynyň arasynda geçiriljek gepleşikleriň üstünligi ýa şowsuzlygy söweş meýdanyna däl, orta atylýan tekliplere bagly bolar diýýär.
Orsýet näme eder?
Harby we diplomatiýa analistleri Siriýanyň iň güýçli ýarany bolan Orsýetiň, harby zarbadan soň, Assada has köp ýarag ibermeginiň ahmaldygyny, emma şondan başga köp zat edip bilmejegini çaklaýarlar.
German Marşal fondunyň eksperti Ýakobson Birleşen Ştatlaryň harby gatyşmasy üçin Ysraýyla garşy ar alyş hüjüminiň guraljagyna hem ynanmaýar. Sebäbi, onuň pikirine görä, Eýranam, Siriýa-da bu konflikte Ysraýyly çekip, netijede Siriýa režiminiň gutarnykly weýran edilmegini islemez.
Onuň pikirine görä, birnäçe raketa atyp, Assady himiki ýaraglary ulanandygy üçin jogapkärçilige çekmek belli bir derejede aňsat, emma Sriýadaky has uly raýat urşy bilen oppozisiýa problemasyny çözmek juda kyn bolar we Ýakyn Gündogar synçylaryny iň alada goýýan zat hem şu bolup durýar.


text:
Eýran we dünýäniň iri alty döwleti 30-njy iýuna çenli taýýar edilmeli ýadro ylalaşygynyň “möhüm parametrleri” dogrusynda ylalaşandyklaryny aýan etdiler.
Şweýsariýanyň Lausanne şäherinde geçirilen metbugat ýygnagynyň dowamynda Ýewropa Bileleşiginiň daşary syýasat boýunça başlygy Federika Mogherini Eýranyň ýadro programmasynyň gerimini kemeledip, munuň öwezine Tährana girizilen sanksiýalary gowşatmak boýunça 2-nji aprelde gelnen özara düşünişmäniň “möhüm ädim” bolandygyny belledi.
Mogherini ABŞ-nyň we ÝB-niň Tährana garşy girizen sanksiýalarynyň diňe bir ýagdaýda, ýagny Eýranyň ylalaşyk boýunça öz üstüne alan borçnamalaryny berjaý edýändigini BMG-niň ykrar etmeginden soň aradan aýryljakdygyny hem sözüne goşdy.
Eýranyň daşary işler ministri Jawad Zarif “islenilýan nokada ýetmek üçin” Eýranyň, şeýle-de Fransiýanyň, Britaniýanyň, Germaniýanyň, ABŞ-nyň, Russiýanyň we Hytaýyň resmileriniň “heniz hen geçmeli ýolunyň” bardygyny belledi.
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama bu düşünişmäni “taryhy” diýip atlandyrdy.
Şol bir wagtda, Obama Eýranyň ýadro programmasy babatynda doly ylalaşyga gelmek üçin “etmeli işleriň bardygyny” hem nygtady.


text:
London häkimiýetleri polisiýa bilen demonstrasiýaçylaryň arasynda bolan çaknyşyklar netijesinde 200-den gowrak adamyň tussag edilendigini, 10-dan gowrak adamyň bolsa ýaralanandygyny aýdýarlar.
Şenbe güni britan paýtagtynda 250 müňden gowrak adam hökümetiň býujet ýetmezçiligini kemeltmek maksady bilen jemgyýetçilik harajatlaryny azaltmagyna garşy ýörişe çykdy.
Polisiýa ýörişiň umuman parahatçylykly bolandygyny, emma anarhistleriň we beýlekileriň kiçiräk toparlarynyň esasy demonstrasiýaçylardan bölünip, dükanlara we banklara hüjüm edendiklerinii, wandalizme we ýangyn turuzmaga, polisiýa bilen çaknyşyga ýüz urandyklaryny aýtdy.
AFP habarlar gullugy azyndan 214 adamyň tussag edilendigini, 84 adamyň bolsa ýaralanandygyny aýdýar.


text:
Peýdaly maglumatlar [ Hemmesi ]
Ajap Sözlük täzelikleri
Ajap Sözlükde bolup geçýän zatlar
- 1-nji iýun, 2013 - Kätibiň içinde Ajap Sözlükdäki rusça-türkmençe sözlügini işledýän synag wersiýasy çykaryldy. Tomusky dynç alyş başlady.
- 30-njy maý, 2013 - Sözlükde iňlisçe sesleri Guglyň sesinden alar ýaly edildi (communication diýen sözi gözläp görüň). Gugl daýy sökmese ol sesler şo ýerde durar. Türkmençe sesleri hem bir-birden goşmana başlanar (ýagşy diýen sözi gözläp görüň). Rusça we türkçe nähili bolar bilemok, olar meň ene dilim däl.
- 25-nji maý, 2013 - Terjimeçi-de alternatiw terjimeler üstüne basaňda görkezýän edildi. Guglyňky ýalyrak
- 2012-nji ýyl - Köp zat bolup geçdi. Terjimeçi açyldy. Kätip açyldy. Harp öwrüji açyldy. Mundan öňki zatlaň taryhy ýöredilmedi.
Telpek: 4.50/2 ses
Ýüklenýär...
Ýazylan teswirler ( 0 )Teswir ýazmak üçin girmeli


text:
Siriýanyň gadymy ýadygärlikler boýunça ýolbaşçysy “Yslam döwleti” atly toparyň söweşijileriniň Palmyra şäheriniň merkezi bölegindäki üç gadymy minarany partladandygyny aýdýar.
4-nji sentýabrda Mamoun Abdelkarimiň aýtmagyna görä, biziň eýýämymyzyň 44-103-nji ýyllar aralygynda gurlan minaralar mundan 10 gün öň ýumrulypdyr. Ol bu minaralar Palmyranyň “iň gowy goralyp saklanan we iň owadan” minaralarydy diýýär.
Partladylan gadymy ýadygärlikleriň arasynda “Elahbel” minarasy hem bolup, Abdelikarimiň aýmagyna görä, bu minara dört gatdan we ýerzeminden ybaratdy.
“Yslam döwleti” atly toparyň söweşijileri şu ýylyň maý aýynda Palmyrany basyp alypdylar. Soňky birnäçe hepdäniň dowamynda söweşijiler UNESCO-nyň Dünýä gymmatlyklary sanawynda bolan iki gadymy buthanany ýok etdiler. Olaryň biri “Baal Şamin” buthanasydy we beýlekisi “Belyň ybadathanasydy”.


text:
Türkmenistanda neşir edilen täze kitap “Nowruznama” diýlip atlandyrylýar.
Nowruz - bahar baýramy, dünýäniň köp halklarynda Täze ýyl baýramy hökmünde eýýäm 5 müň ýyldan gowrak wagt bäri bellenip gelinýär. Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň belleýşi ýaly, “2009-njy ýylyň 30-njy sentýabrynda 24 döwletiň goldamagy bilen, Nowruz baýramy UNESKO-nyň adamzadyň maddy däl medeniýeti mirasynyň sanawyna girizildi. Türkmenistanyň Türkiýäniň, Azerbaýjanyň, Özbegistanyň, Gazagystanyň, Gyrgyzystanyň, Owganystanyň, Eýranyň, Täjigistanyň hyzmatdaşlyk we teklip etmegi netijesinde 2010-njy ýylyň fewralynda Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň 64-nji maslahatynda her ýylyň 21-nji martyny Halkara Nowruz güni diýip yglan etmek hakynda ýörite Rezolýusiýa kabul edildi. Bu rezolýusiýa laýyklykda Nowruz baýramy halklaryň arasyndaky parahatçylykly gatnaşyklary berkidýän we Gündogar halklarynyň taryhy-medeni däplerini wagyz edýän baýramçylyk hökmünde giňden bellenilýär”.
BMG-niň maglumatlaryna görä, häzirki wagtda Halkara Nowruz gününi (International Day of Novruz) Merkezi, Günorta, Günorta-Gündogar, Alynky, Kiçi Aziýada, Demirgazyk Afrikada, Kawkazda, Ýakyn Gündogarda, Ýewropanyň aýry-aýry ýerlerinde ýaşaýan adamlaryň 300 milliondan gowragy baýram edýär.
Taryhy çeşmeler we arheologik maglumatlar Nowruzyň (“Täze gün”, “Täze ýyl”) ilkinji gezek gadymy dünýä dininiň—zoroastrizmiň döränýerinde baýram edilendigine şaýatlyk edýär. Alymlar tarapyndan eýýäm oduň we suwuň ilkinji protozoroastr ybadathanalarynyň Türkmenistanyň çäginde, has takygy, Murgap deraýasynyň kenarynda ýerleşendigi baradaky maglumatlar tapyldy. Ahuramazdadan täzeligi ilkinji gezek pygamber Zaratuştra (Zoroastr) alypdyr, diniň ady hem onuň bilen baglylydyr.
Zaratuştra Täze ýyl (Nowruz) baýramyny baharda gije-gündiziň deňleşýän wagtyna gabatlapdyr. Bu baýramçylyk baky ýaşaýşyň baýramçylygyna öwrülipdir.
Ýurdumyzyň belli alymlary (taryhçylar, filologlar, dilçiler) žurnalistleri we jemgyýetçilik işgärleri tarapyndan çapa taýýarlanan “Nowruznama” kitabynda Nowruzyň döreýşiniň taryhy, onuň baýram edilmegi bilen bagly däp-dessurlar, türkmenleriň milli toý tagamlarynyň aýratynlyklary hakynda yzygiderli gürrüň berilýär.
Ýaşaýşy berkarar edýän many-mazmunyny saklap galan milli bahar baýramyny türkmen halky özüniň gadymdan gelýän, adamlaryň kalplaryny täzeleniş güýji bilen doldurýan baýramçylyk hökmünde belleýär. Ol halklary dostluk gatnaşyklary bilen baglanyşdyryp, bütin dünýäde hoşniýetliligiň we doganlygyň maksatlaryny berkarar edýär.
Tebigatyň oýanmagyny alamatlandyrýan Nowruz gadymy we häzirki zaman suratkeşleriniň hem ylhamyny joşdurdy. Şahsy ýygyndylarda we dünýäniň muzeýlerinde türkmen suratkeşleriniň bahar peýzažlaryny synlap bolýar, olarda tebigatyň oýanmak we durmuşyň täzelenmek mowzugy örboýuna galýar.
Kitap gadymy tematiki şekiller, häzirki zamanyň belli suratkeşleriniň ajaýyp eserleri bilen bezelipdir. Suratkeşleriň bir topary taryhy çeşmeler boýunça Nowruzy beýan edýän görnüşi ýörite döredipdirler.
2013-nji ýyl türkmen topragynda—bahar baýramynyň mekanynda Nowruzyň halkara derejesinde baýram edilýän ýylydyr. Türkmen, rus we iňlis dillerinde neşir edilen “Nowruznama” hem dünýäniň ähli halklary üçin ajaýyp sowgat bolar. Sebäbi Nowruz asudalygy we abadançylygy, bolçulygy hem-de beýik işleriň we özgerişlikleriň döwrüni alamatlandyrýar.
19 марта 2013
Gutlaýan Nowruz baýramyňyz we Nowruznama atly täze kitap bilen gutlaýan,
20 марта 2013
bu kitaby telewizorda bir azyrak görkezdiler, gyzyklandyrdy, galanyny alyp okarsada
20 марта 2013
şu aýtýan kitabyňyzy nireden alyp okap bolýar,
21 марта 2013
Ajaýyp baýram Nowruz baýramyňyz gutly bolsun!!!


text:
Geçen hepde söweş sungaty bilen meşgullanýan türkmen türgenleri üçin baýraklara baý hepde boldy. Türgenlerimiziň köpugurly söweş sungaty we kikboksing boýunça dünýä ýaryşlarynda şowly çykyş edip, medallaryň 18-sini eýeläp, Watanymyza dolanmaklary munuň aýdyň subutnamasydyr.
21—26-njy sentýabrda Russiýanyň Medyn şäherinde ýetginjekleriň we gyzlaryň arasynda geçirilen köpugurly söweş sungaty boýunça dünýä ýaryşlaryna 23 ýurtdan saýlama türgenler gatnaşdylar. Şonda Aşgabadyň mekdepleriniň ýokary synplarynda okaýan okuwçylaryň 5-si Türkmenistana wekilçilik etdiler. Olaryň her biri “laýt” we “nusgawy” bölümlerinde çykyş edip, kümüş we bürünç medallary eýelediler.
Şeýlelikde, Aşgabatdaky 6-njy orta mekdebiň 9-njy synp okuwçysy Amirşa Kabulow 50 kilogram agram derejede, “laýt” ugry boýunça dünýäniň güýçli türgenleri bilen göreşip, üçünji orny eýeledi. “Nusgawy” görnüşinde bolsa ol ikinji orna mynasyp boldy. Şol mekdebiň ýene bir okuwçysy Ylýas Berdigylyjow 55 kilogram agram derejede çykyş edip, “laýt” bölüminde ikinji, “nusgawy” bölüminde bolsa üçünji orna düşüp, degişlilikde kümüş we bürünç medallara mynasyp boldy. 69-njy orta mekdebiň 11-nji synp okuwçysy Meýlis Kiçikakaýew 60 kilogram agram derejede çykyş edip, edil şunuň ýaly netije gazandy.
70-nji orta mekdebiň 11-nji synp okuwçysy 65 kilogram agram derejede çykyş edýän Enwer Kiçikakaýew we 70 kilogram agram derejede çykyş edýän Begençmyrat Myradow dünýä çempionatynda sport hünärmenleriniň ýokary bahasyna mynasyp boldular. Olaryň birinjisi “laýt” görnüşinde kümüş medala, “nusgawy” görnüşde bolsa bürünç medala mynasyp boldy. Ikinji türgen “laýt” görnüşinde bürünç, “nusgawy” görnüşde bolsa kümüş medallary eýeledi.
Dünýä birinjiligi ugrunda geçirilen ýaryşda türkmen türgenlerijemi 10 medal — 5 kümüş we 5 bürünç medal eýelediler.
... Kikboksing boýunça dünýä Kubogy ugrundaky ýaryşlar hem türkmen türgenleri üçin netijeli boldy. Bu iri halkara bäsleşigi şu ýylyň 22—27-nji sentýabry aralygynda Russiýa Federasiýasynyň Anapa şäherinde geçirildi. Oňa 23 döwletden saýlama türgenler gatnaşdy. Biziň ýurdumyzdan bu ýaryşa 8 türgen gatnaşdy we olaryň her biri Watanymyza medally dolandylar.
Türkmenistanly türgenler 3 kümüş we 5 bürünç medal eýeläp, Türkmenistanyň sport ulgamynda gazanýan üstünlikleriniň üstüni ýetirdiler.


text:
16-njy noýabrda Türkmenistanyň nebit we gaz pudagyna degişli halkara konferensiýasynda çykyş eden ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň ýörite wekili Daniýel Şteýn “Transhazar” gazgeçirijisiniň gurluşygyna hiç hili päsgelçiligiň bolmajagyny nygtady. Bu barada Orsýetiň “Ria-Nowosti” habar gullugy maglumat ýaýratdy.
Daniýel Şteýniň “Türkmenistan, Azerbaýjan we Ýewropa Bileleşigi bu gazgeçirijisiniň gurluşygy barada özara ylalaşyga gelseler, onuň gurluşygyna böwet döredip biljek hiç zat ýok” diýendigi habar berilýär.
Halkara ylmy maslahatda eden çykyşynda ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň ýörite wekili öz ýurdunyň Ýewropa ýurtlarynyň energiýa howpsuzlygy barada alada edýändigini nygtapdyr.
Daniýel Şteýn ÝB-niň ABŞ-nyň iň iri inwestision hyzmatdaşydygyny aýdyp, “Transhazar” gazgeçirijisiniň proýektini ABŞ-nyň 15 ýyl bäri goldap gelýändigini belledi diýlip, habar berilýär.
Bu gazgeçirijiniň gurluşygyna Orsýet bilen Eýran garşy çykýar. Gazagystan bu meselede öz pozisiýasyny entek beýan etmedi.


text:
Moskwa Ukrainanyň bergisi babatda eglişige gitmez diýip, Orsýetiň maliýe ministri Anton Silýuanow 9-njy oktýabrda Ukrainanyň maliýe ministri Natalia Ýaresko bilen duşuşanda aýtdy.
Silýuanow Orsýetiň dekabrda Kiýewiň Moskwa 2013-nji ýylyň aýagynda, Ukrainanyň öňki prezidenti Wiktor Ýanukowiç iş başyndaka satan 3 milliard dollarlyk ýewro obligasiýasyny doly tölemegini talap etjegini aýtdy.
«Biziň pozisiýamyz berk, eglişik bolmaz. Elbetde, duşuşmak, gepleşmek gerek, bu hemişe dogry we peýdaly» diýip, Silýuanow Halkara Pul fondunyň Limada, Peruda geçýän duşuşygynyň çäginde žurnalistlere aýtdy.


text:
Türkmenistanda Garaşsyzlyk baýramynyň ýakynlaşmagy bilen, bu dabara mynasybetli görülýän taýýarlyklar hem Aşgabatda, hem-de ýurduň welaýatlarynda başlandy.
Öňki tejribä görä, bu ýyl hem müňlerçe türkmen talyby paýtagtyň stadionlarynyň birinde we welaýat merkezlerinde geçiriljek çärä mejbury ýagdaýda gatnaşdyrylyp başlandy.
Ilat arasynda “marşirowkalar” diýlip atlandyrylýan şeýle çärelere talyplaryň mejbury gatnaşdyrylmagyna siz nähili garaýarsyňyz? Siziň “marşirowka” tejribäňiz nähili boldy?
Bu nobatdaky ýaşlar programmamyzyň esasy temasy bolar. Öz pikirleriňizi aşakdaky teswir bölüminde galdyryp, programma gatnaşmak üçin bolsa hat@azatradio.org e-mail adresimize hat ýazyp biziň bilen habarlaşyp bilersiňiz.


text:
Hytaýyň prezidenti Si Jinpingiň Russiýa, Gazagystana we Belarusa sapar etmegine garaşylýar.
Hytaýyň Daşary işler ministrliginiň berýän maglumatyna görä, Si 7-nji maýda ilki bilen Gazagystana barar, soňra II Jahan urşunyň tamamlanmagynyň 70-nji ýyldönümi mynasybetli 9-njy maýda Moskwada geçiriljek dabaralara gatnaşar.
Synçylar Siniň Russiýanyň prezidenti Wladimir Putin bilen ýakyn gatnaşyklary saklaýandygyny aýdýarlar.
Birleşen Milletler Guramasynyň Howpsuzlyk geňeşiniň hemişelik agzasy Hytaý we Russiýa dawaly meselelerde, şol sanda Siriýadaky uruşda Başar al-Assadyň režimini goldamakda meňzeş pozisiýalary eýeleýärler.


text:
Orsýetiň uly derejeli howpsuzlyk ofiseri häkimiýetleriň Demirgazyk Kawkazdan gelen dört erkegi tussag edendigini, olaryň Moskwanyň içinde ýa golaýynda «ullakan terror hüjümini» planlaşdyrandygyny aýtdy.
Federal howpsuzlyk gullugynyň direktory Aleksandr Bortnikow prezident Dmitriý Medwedewe FSB-niň birnäçe gün öň terror hüjüminiň öňüni alandygyny aýtdy.
Bortnikow terrorda gümanlanýanlaryň mähelleli ýerleri we transport ulgamlaryny nyşana almagy planlaşdyrandyklaryny, olaryň öýde ýasalan bombalarynyň we beýleki ýaraglarynyň, şeýle-de hüjüm edilmeli ýeriň kartasynyň konfiskasiýa edilendigini gürrüň berdi.


text:
Pakistanyň Lahor welaýatynyň sudy pakistanly hristiany dine şek ýetirmekde günäli tapyp, ölüm jezasyna höküm etdi. Gürrüň gidýän wakalar geçen ýyl köpçülikleýin durnuksyzlyklaryň ýaýramagyna sebäp bolupdy.
Sawan Masihiň aklawçysy Namim Şakiriň sözlerine görä, onuň müşderisi baradaky karary sud penşenbe güni türmede yglan edipdir. Masihe suduň jaýyna gidýän ýolda hüjüm edilmeginden howatyr edilip, onuň sud işi türmede geçirildi.
Geçen ýylyň mart aýynda pakistanly musulman adam Masihi Muhammet pygambere ýaramaz zatlary diýmekde aýyplapdy.
Ýurduň polisiýasy Masihi tussag edipdi. Ýöne şondan gysga wagt soň, adamlaryň üýşmeleňi Masihiň we beýleki hristianlaryň ýaşaýan sebitinde jaýlary ýakyp, emläkleri ýok edipdi.
Şol wakada ýüzlerçe hristian maşgalasy sebiti terk edipdi. Ýöne soňky maglumatlarda olaryň yzyna dolanyp, jaýlaryny gaýtadan gurandyklary habar berilýär.


text:
Siriýanyň goşunlary taryhy Palmira şäherini «Yslam döwleti» toparynyň jeňçilerinden yzyna alanlaryndan soň, bu ýerde 40 çemesi adam jaýlanan köpçülik mazarlygyny tapandygyny aýdýar.
SANA habar gullugynyň 2-nji apreldäki habaryna görä, jaýlananlaryň arasynda erkekler bilen bir hatarda aýallaryň, çagalaryň jesetleri hem bar. Käbir jesetleriň kelleleri kesilen diýip, habarda aýdylýar.
Bir çeşme AFP habar gullugyna ol ýerde jaýlanan pidalaryň 24-siniň asuda ilatdan bolandygyny aýtdy.
Siriýanyň düýbi Britaniýada ýerleşýän Adam hukuklary obserwatoriýasy «Yslam döwleti» toparynyň bu ýerde azyndan 280 adamy jezalandyryp öldürendigini aýdýar.


text:
Ýewropany Hazar regiony we Ýakyn Gündogar bilen göni baglap biljek proýektiň durmuşa geçirilmegine on ýyl mundan ozal örän uly ynam bardy.
Awstriýadan Türkiýä çekilýan “Nabukko” atly gazgeçirijiniň Azerbaýjandan, Türkmenistandan, Gazagystandan we Özbegistandan, şeýle-de Eýrandan, Yrakdan we Müsürden çekilen turbalar bilen birleşdirilip, bu ýurtlardan gaz akdyrylmagy göz öňünde tutulypdy.
"Nabukko"-Günorta Korridor proýektiniň kartasy, "BP" kompaniýasynyň resmi websaýtyndan
Emma wagtyň geçmegi bilen “Nabukko” proýektini durmuşa geçirmek boýunça planlar hakykatdan daşlaşyp başlady.
“Nabukko” boýunça planlar
2012-nji ýylda “Nabukko” boýunça konsorsium gazgeçirijiniň Türkiýä degişli bölegini gurmak planlaryny ret edip, diňe ýewropa bölegini gurmak bilen çäklenmek kararyny yglan edensoň, proýektiň başda kesgitlenen möçberi-de çürt-kesik kemeldi.
Şeýle-de, “Nabukko” konsorsiumy turbanyň geçirijilik ukybyny azaldyp, ýylda 10 milliard kubometre ýetirmek barada gepleşiklere başlady. Baş gaz turbasynyň geçirijilik ukyby ýylda 30 milliard kubometr bolmaly diýlip, başda kesgitlenipdi.
Bu ýagdaý kynçylyk çekýän “Nabukko” proýektine ýene bir zarbanyň uruljakdygyny aňladýar.
28-nji iýunda Azerbaýjanyň iň uly gaz ýataklarynyň birinde özleşdiriş işlerini alyp barýan kompaniýalaryň Ýewropa gaz akdyrmak üçin “Nabukkony” däl-de, başga has gysga ýoly saýlap almak kararyny yglan etmeklerine garaşylýar.
Uzynlygy 900 kilometrlik “Trans Adriatik gazgeçiriji” Türkiýäniň günbatar serhedinden Gresiýanyň we Albaniýanyň üsti bilen Italiýa barýar. Bu turbanyň uzynlygy “Nabukko-Günbatar” ýagny “Nabukko” proýektiniň Ýewropa degişli böleginden 400 kilometr çemesi gysga bolmaly.
“Şah Deňiz-2” boýunça planlar
Azerbaýanyň “Şah Deňiz-2” gaz ýatagynyň özleşdirijileri “Trans Adriatik gazgeçirijisi” arkaly 2019-njy ýylda gaz akdyrmagy planlaşdyrýarlar. Bu turbanyň geçirijilik ukyby “Nabukkonyň” geçirijilik mümkinçilikleri bilen deň bolup, ýylda 10 milliard kubometrden ybaratdyr.
Global Energiýa barlaglary atly merkeziň bilermeni Julian Lee “Şah deňiz-2” gaz ýatagynyň önümleriniň eksporty boýunça gelnen karar “Nabukko” proýektiniň düýpli problemalary bilen bagly diýip hasap edýär.
Julian Leeniň sözlerine görä, “Nabukkonyň” uludygy esasy problemadyr. Şol bir wagtda-da turbany ýeterlik möçberde gaz bilen yzygiderli üpjün etmek üçin gaz çeşmelerini tapmak kyn iş. Üstesine, uly proýketiň tranzit tölegleri-de has uly bolýar.
“Şah Deňiz-2” gaz ýatagyny özleşdirijiler toparyna girýän Azerbaýjanyň “Sokar” milli nebit kompaniýasy, Britaniýanyň “BP”, Norwegiýanyň “Statoil” we Fransiýanyň “Total” kompaniýasy tarapyndan gelnen karar “Nabukkonyň” geljegi üçin gowulygy aňlatmaýar.
Strategiki ähmiýet
Bu ýagdaý “Nabukko” proýektiniň strategiki ähmiýetiniň söwda bähbitlerinden has ýokarda durýandygyny görkezýär.
“Nabukko” Ýewropa Bileleşiginiň öz gaz üpjünçiliginde Orsýetiň çig malyna garaşlylygyny azaltmak boýunça proýekt hökmünde göz öňünde tutulypdy.
Ýewropa Orsýetden ýylda 150 milliard kubometr gaz satyn alýar. “Nabukko” arkaly akdyrylmaly gazyň mukdary bolsa Ýewropa Bileleşiginiň Orsýetden satyn alýan gazynyň mukdaryny 20% azaldyp bilýär.
Julian Lee proýketiň ykdysady bähbitlerine degişli tarapynyň mydama sorag astynda bolandygyny belleýär. Bilermeniň sözlerine görä, bu proýekt strategiýa taýdan ähmiýetli hasaplanýan hem bolsa, ony goldaýan Ýewropa Bileleşigi we Birleşen Ştatlar onuň gurluşygyna pul ýatyrmakçy däl.
“Nabukko” bilen bagly problemalar onuň durmuşa geçirilmegi üçin has bäsdeşlikli we maýa goýujylar üçin has bähbitli proýekt bolmalydygyny görkezý


text:
Ukrainanyň gündogar Donetsk regionyndaky Russiýa tarapyndan goldanylýan separatistler öz kanuny organynyň agzasynyň we onuň egindeşiniň atylyp öldürilendigini habar berýärler.
Öz-özüni ykrar eden “Donetsk halk respublikasynyň” hukuk organynyň ýokary derejeli agzasy Andreý Purginiň 27-nji martda beren maglumatyna görä, Roman Woznik we onuň egindeşi 26-njy martda gozgalaňçylaryň kontrollygyndaky Donetsk regionynyň paýtagtynda atylyp öldürilipdir.
Purgin gürrüňi gidýän iki adamy kimiň öldürendigi barada “belli bir netijä gelerden heniz ir” diýdi.
Roman Woznik gozgalaňçylaryň “Miraž” atly batalýonynyň hem komandiridi.
Ukrainada hökümet güýçleri bilen gozgalaňçylaryň arasynda 2014-nji ýylyň aprel aýynda başlan konflikt zerarly 6 müňden gowrak adam öldi.


text:
Paýtagtyň Bedew ýaşaýyş massiwindäki gurluşyk materiallary satylýan dükanlaryň ählisi diýen ýaly eýýäm dört aý bäri ýapyk. Bu söwda nokatlarynyň ýapylmalydygy barada maý aýynyň başlarynda tabşyryk berlipdi.
Satyjylar ýerli häkimlik tarapyndan görlen bu çäräniň ýaşaýyş jaýlarynda dükan açmagyň rugsat edilmeýändigi bilen düşündirilendigini, emma özleriniň şeýle söwda nokatlaryny ulanmaga rugsatnamalarynyň bardygyny aýdýarlar.
Bedew ýaşaýyş massiwiniň Respublika köçesiniň töwereklerindäki ýaşaýyş jaýlarynyň her birinde diýen ýaly gurluşyk harytlary satylýan dükan bar. Hususy ýaşaýyş jaýlarynda açylan bu dükanlaryň sany ýüzden hem geçýär.
Häzir Bedew massiwindäki bu gurluşyk harytlary dükanlarynyň ählisi ýapyk. Olaryň käbirleriniň müşderi girýän girelgeleri hatda kerpiç bilen örülip, suwalypdyr. Hususan-da, Respublika köçesiniň ugrundaky öňki dükanlaryň girelgeleri beklenip, suwalypdyr.
Emma bu ýoluň arka ýüzündäki köçedäki dükanlaryň gapylary ýapyk bolsa-da, olaryň ýanynda oturan satyjylar öz harytlaryny bu ýere gelýän az sanly müşderilere hödürleýärler. Olar köplenç müşderilerini özleriniň haryt saklanýan başga ýerdäki ammarlaryna iberýärler.
Şeýle-de dükanlaryň gapylarynda habarlaşmak üçin telefon nomerleri ýazylgy bildirişler hem asylyp goýlupdyr. Şol telefon nomerleri arkaly habarlaşyp, zerur bolan harydy satyn alyp bolýar. Ýa-da iň bolmanda şol dükanlaryň täze ýerleşýän ýeriniň salgysyny alyp bolýar.
Täze dükan açmak
Bedewdäki gurluşyk harytlary dükanynyň satyjysy Ýazgulynyň aýtmagyna görä, häkimligiň işgärleri olara başga ýerlerden dükan açynmaklaryny talap edipdirler. Şonuň üçin başga ýerlerde täze dükan açanlar hem bar. Ýazguly hem täze jygyldyk bazaryndan söwda nokadyny arenda alypdyr.
Emma, onuň aýtmagyna görä, ol ýerde onuň söwdasy gowy gidenok. “Jygyldyk şäherden daş bolýar. Bu ýere gelýän müşderi entäk az. Onsoňam öňki müşderilerimizi hem ýitirdik” diýip, Ýazguly gürrüň berýär.
Şol bir wagtda hem bu ýerde dükanlary ýapylyp, işsiz galan dükan eýeleridir, satyjylar hem bar. Olaryň köpüsi, bu ýerde söwdanyň gadagan edilendigine garamazdan, iru-giç ýene-de bu taýda söwda rugsat beriljekdigine umyt edýärler.
Bu dükanlar öň hem ýapylyp, gaýtadan açylypdy, onsoň bu gezekki çäräniň hem wagtlaýyn boljakdygyna umyt bar. Emma Bedewdäki häzirki emele gelen ýagdaýdan çen tutulup aýdylsa, indi bu ýerdäki dükanlaryň açyljakdygy gümana.
“Söwdagärleriň köpüsi dükanlaryny boşatdy”
Bu ýerdäki dükan eýeleri, dükanlaryny açmaga rugsat sorap, häkimiýetlere birnäçe gezek ýüz tutanlarynda, olara rugsat bermändirler. Şonuň üçin Bedewdäki söwdagärleriň köpüsi dükanlaryny başga ýerlere göçürip bu ýerdäki dükanlaryny boşadypdyrlar.
Bedewdäki gurluşyk harytlarynyň dükanlary paýtagt boýunça gurluşyk harytlary satylýan iň iri söwda nokady. Gurluşyk harytlarynyň açyk asmanyň astyndaky özboluşly gipermarketi diýse-de boljak. Paýtagtda islendik gurluşyk edilende, esasan, bu ýerdäki dükanlardan zerur bolan gurluşyk önümleridir, gurallary satyn alynýar.
Şol sebäpden bu dükanlaryň ýapylmagy remont ýa-da gurluşyk edýän paýtagtlylara hem özüniň ýaramaz täsirini ýetirýär. Ylaýta-da, tomus aýlarynda, ýagny remont işleriniň möwsümi döwründe bu ýerdäki dükanlaryň ýapylmagy alyjylary has-da nägile etdi.
“Öň, remont ýa-da gurluşyk etjek bolsaň, Bedewe geläýmelidi. Bu ýerde gurluşyk üçin ähli zat bardy. Indi bolsa şäher boýunça gerek zadyňy amatly bahadan satyn aljak bolup, gözläp ýörmeli. Bu ep-esli wagtyňy hem alýar” diýip, paýtagtly Nury Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde aýtdy.


text:
Amerikan komiks gahrymany "Supermeniň" seýrek duş gelýän 75 ýyllyk komiksi 175 müň amerikan dollaryna satyldy. Onuň alyjysy barada maglumat berilmeýär.
“Action Comics No. 1” atly komiks kitaby 1938-nji ýylyň iýun aýyna degişli bolup, ol tutuş amerikan gahrymanlarynyň ilkinji keşbidir. Häzirki wagtda olaryň sany gaty gyt. Sebäbi II-nji jahan urşy döwründe olaryň nusgasynyň aglabasy ýok edilipdir.
Şol komiksleriň başda 250 müň sanysy döredilip, häzirki wagtda olaryň diňe 100 töweregi saklanyp galypdyr.
Gurluşyk potratçysy Deýwid Gonzalez komiksleri, Minnesotada satyn alan öýüni remont edýän wagty diwary izolýasiýa etmek üçin ulanylan gazetleriň arasyndan tapypdyr.
Gonzalez 1938-nji ýyla degişli şol boş öýi takmynan 10 müň amerikan dollaryna satyn alypdyr.
Auksionda satylan komiksiň durky erbet ýagdaýdady. Sebäbi Gonzalez ony tapanda onuň arka tarapy tötänleýin ýyrtylypdyr.
Auksioneriň aýtmagyna görä, komiksdäki şol ýyrtyk onuň bahasyny 50 müň amerikan dollary töweregi pese gaçyrypdyr. Komiksiň täze görnüşdäkileriniň nusgalarynyň bahasy bolsa, 3 million amerikan dollaryna barabardyr.


text:
Günorta Koreýanyň “Samsung” kompaniýasy “Galaxy Note 7” smartfony bilen baglanyşykly onlarça partlama bolansoň, ony öndürmegi hemişelik bes edýändigini aýtdy.
“Associated Press” habar agentliginiň beren maglumatyna görä, 11-nji oktýabrda “Samsung Electronics” kompaniýasy sarp edijileriň howpsuzlygy hatyrasyna “Note 7” smartfonlaryň önümçiligini durzurmak barada karar kabul etdik diýdi.
Şol bir wagtda kompaniýa ähli taraplardan bu smartfonuň satuwyny ýatyrmagy talap edip, öz ulanyjylaryny ondan peýdalanmazlyga çagyrandygyny mälim etdi.
“Reuters” habar agentliginiň maglumatyna görä, muňa “Galaxy Note 7” smartfonyň akkumulýatorynyň gyzyp, ot alýandygy baradaky täze maglumatlar sebäp bolupdyr.
Ýeri gelende ýatlatsak, Günorta Koreýanyň kompaniýasy şu sebäpli 2-nji sentýabrda satuwa çykarylan 2,5 million smartfonyny yza çekipdi.
“Galaxy Note 7” smartfonyň satuwyna şu ýylyň 19-njy awgustynda başlanypdy.


text:
Owgan polisiýasy deputat aýalyň kast ediş hüjüminden aman gutulandygyny, emma gapdalda duran üç raýatyň ölendigini aýdýar.
Bu partlama 16-njy noýabrda, Kabuldaky parlament jaýynyň ýanynda boldy.
Içeri işler ministrliginiň sözçüsi Şukriýa Barakzaýyň ýeňil ýaralar bilen gutulandygyny, hüjüm wagtynda ýene 20 çemesi adamyň ýaraly bolandygyny aýtdy.
Barakzaý aýallaryň hukuklary barada köp çykyş edýär we prezident Aşraf Ganinin ýakyn ýarany hasaplanýar. Ol özüne ölüm haýbatlarynyň atylýandygyny aýdýardy.


text:
Özbegistanyň döwlet mediasy prezidentiň Ikinji Jahan Urşunyň weteranlarynyň ählisine 600 müň somdan ($264) pul bermek baradaky kararyny çap etdi.
Bu pul weteranlara bir gezeklik maliýe kömegi hökmünde, Sowet Soýuzynyň 1941-1945-nji ýyllarda nasistik Germaniýa bilen uruşda gazanan ýeňşiniň 69 ýyllygy mynasybetli berilýär.
Ýeňiş güni öňki sowet ýurtlarynda 9-njy maýda bellenilýär. Özbegistandan bu urşa 1.5 milliona golaý erkek we aýal gatnaşdy.
Olaryň 400 müňden gowragy söweş meýdanlarynda wepat boldy, 130 müň çemesi bolsa uruş wagty dereksiz ýiten hasaplandy.
Häzir Özbegistanda Ikinji Jahan Urşunyň 4 müňden gowrak weterany ýaşaýar.


text:
Gyrgyzistanyň prezidenti hökmündäki wezipesinden çetleşdirilen prezident Kurmanbek Bakyýew şu gün eden çykyşynda özüniň henizem bu ýurduň kanuny ýolbaşçysydygyny aýtdy.
Ol aýratynam dünýä liderlerine ýüzlenip, olary Gyrgyzistanyň wagtlaýyn hökümetini ykrar etmezlige çagyrdy. Bakyýew 7-njy aprelde bolan wakada özüni häkimiýetden agdaran adamlary «aldawçylar topary» diýip häsiýetlendirdi. Ol bu pikirini şu gün Minskde öňe sürdi.
Gyrgyzystanyň häzirki wagtlaýyn hökümetiniň resmileri bolsa, Bakyewyň ýurdy terk etmezinden ozal prezidentlik wezipesinden çekilýänligi barada resmi beýanata gol goýanlygyny adýarlar.
Ýakynda Gazagystana baran baran Kurmanbek Bakyýew soňra Belarusyň paýtagty Minska barypdy.
Gyrgyzistanyň wagtlaýyn hökümetiniň ýolbaşçylary Bakyýewyň Jalalabat şäherindäki tarapdarlarynyň ençemesiniň, şol sanda, özüni Jalalabat oblastynyň häkimi diýip yglan eden Faizylla Rahmanowyň hem tussag edilenligini şu gün mälim etdiler.


text:
Şu ýylyň 7-nji iýulynda Abadan şäheriniň golaýynda örän erbet tehnogen katastrofa ýüze çykdy. Şol tehnogen heläkçiligiň netijesinde uly ýumrulyşyklar boldy. Adam pidalary bar. Ol heläkçiligiň iň erbet tarapam şol adam pidalarydyr.
Biziň hökümetimiz şony birbada boýun almady. Emma Döwletmyrat Ýazgulyýew ýaly žurnalistleriň öz borçlaryny gaýduwsyzlyk bilen berjaý etmekleri netijesinde, şol katastrofanyň netijesini biziň hökümetimiz parasatlylyk edip, boýun aldy. Munuň özi biziň garaşsyz döwletimiziň ilkinji boýun almasy bolmagy mümkin.
Şol heläkçiligiň netijeleri barada Döwletmyrat Ýazgulyýewiň çykyşlary, ýagdaýy real suratlandyryşy, halkyň tarapynda bolup, pida bolanlara hem ejir çekenlere kömek bermegi hökümete teklip etmegi netijesinde, pida bolanlardan 15 adamyň maşgalasyna, taryhymyzda ilkinji gezek 15 müň dollar möçberinde kömek edildi. Beýlekilere kompensasiýa berildi.
Şu kompensasiýa biziň hökümetimiziň şol tehnogen heläkçiligi meselesindäki syýasatyny adamkärçilikli ýola öwürdi. Bu biziň hökümetimiziň ýüzüni ýuwdy hem-de halk bilen hökümetiň arasynda azda-kände ynama ýol açdy.
Töwekgelçilik
Şunuň ýaly iş eden žurnaliste, meniň pikirimçe, mynasyp baha bermeli, oňa baýrak bermeli. Ol özüniň batyrgaý çykyşlary bilen, bir tarapdan, halka kömek edýän bolsa, ýurtda adalatyň ornamagyna ýol açýan bolsa, ikinji tarapdan, öz janyna töwekgelçilik edýär. Ol muny bilýär. Emma ol çekinip durmady.
Biziň döwletimiz olar ýaly adamy sylamaýar. Olar ýaly adamyň sarpasy tutulanok. Biziň döwletimize ýaranjaňlar gerek. Emma Döwletmyrat Ýazgulyýew olar ýaly adamlardan däl. Şonuň üçinem tehnogen katastrofanyň yz ýany ony ýörite gulluklara çagyrdylar. Oňa töhmetçilikde aýyplama bildirip, ýene şunuň ýaly iş etse, jenaýata çekiljegini duýdurdylar.
Elbetde, ol duýduryşyň, onda-da howpsuzlyk gullygy tarapyndan edilen duýduryşyň ýöne-möne zat däldigine Döwletmyrat Ýazgulyýew düşünýärdi. Emma Watanyň, halkyň öňündäki borjy ony şol duýduryşdan gorkman, öz işini dowam etmäge iterdi.
Ýakynda bolsa şol duýduryşyň amala aşyrylyşynyň şaýady bolduk. Ýazgulyýewi öz maşgalalarynyň agzasyna töhmet atmakda hem jana howp salmakda aýyplap, Kaka etrabynyň polisiýa bölümine äkitdiler. Onuň garşysyna buýruk esasynda arza ýazdyryldy. Soňam şol bolmadyk waka “gatnaşdy” diýilýän adamlary gorkuzyp, haýbat atyp, ýene bir arza ýazdyrdylar.
Ýerliksiz we aýylganç
Oňa bildirilen günä hem ýerliksiz, hem-de aýylganç. Şunlukda, ýalançylyk bilen ýöňkelen günä esasynda Döwletmyrat Ýazgulyýew bäş ýyllyk möhlet bilen türmä atyldy. Bu Döwletmyrat Ýazgulyýewiň öz žurnalistlik borjuny berjaý edenligi üçin, ondan ar alyş çäresi boldy.
Aslynda biziň halkymyza, şonuň bilen birlikde biziň döwletimize-de ýalan-ýaşryk ýazýan žurnalistler däl-de, kynçylyklardan gorkman, hakykaty ýazyp, halkyň tarapynda çykyş edýän Döwletmyrat Ýazgulyýew ýaly žurnalistler gerek.
Şu sud prosesi örän uly ýalňyşlyk boldy. Özem bu ýalňyşlyk Garaşsyzlygyň 20 ýyllygy bellenjek bolup durka, ýarym ýyla ýetmän prezidentlik saýlawlary geçiriljek wagtynda boldy.
Bäş ýyllap türmede bolmaly Döwletmyradyň yzynda üç çagaly aýaly galdy. Ol hem işsiz. Hukuk goraýjylar Döwletmyrady suda çekip, näme gazanýar? Diňe maşgalany bozmak, diňe adamdan ar almak – bu şundan başga zat däl.
Emma Döwletmyrat Ýazgulyýewiň ýaranam köpdür, ony gorajagam köpdür. Men bir zady isleýän. Meseläni şol zatlara ýetirmän, Döwletmyrady häziriň özünde türmeden günäsi ýok adam hökmünde boşatmaly.
Nurberdi Nurmämmedow Aşgabatda ýaşaýan graždan aktiwisti, “Agzybirlik” halk hereketiniň egindeş başlygy.