text:
Ýük gümrük deklarasiýasyny we üstaşyr
deklarasiýasyny doldurmagyň tertibi hakynda
gollanma
I. Umumy düzgünler
1. Ýük gümrük deklarasiýasyny we üstaşyr deklarasiýasyny doldurmagyň tertibi hakynda gollanma (mundan beýläk - Gollanma) ýük gümrük deklarasiýasyny (mundan beýläk - ÝGD) we üstaşyr deklarasiýasyny (mundan beýläk - ÜD) aşakdaky bellenilen görnüşlerdäki blanklarda (1-nji goşundy) doldurmagyň kadalaryny kesgitleýär:
- «Ýük gümrük deklarasiýasy/Üstaşyr deklarasiýasy (GD1)» (mundan beýläk - esasy sahypa);
- «Ýük gümrük deklarasiýasyna/Üstaşyr deklarasiýasyna goşmaça sahypa (GD2)» (mundan beýläk - goşmaça sahypa).
2. ÝGD we ÜD türkmen dilinde doldurylýar. Daşary ýurtly şahslaryň atlarynyň we salgylarynyň latyn elipbiýiniň harplary bilen görkezilmegine ýol berilýär. Latyn elipbiýiniň harplaryny özünde saklaýan, harytlary doly beýan etmek üçin hyzmat edýän maglumatlar (haryt nyşany, artikul, kysym we şuňa meňzeşler), şeýle hem ulag serişdeleriniň belgileri, gatnaw belgileri, resminamalaryň belgileri we şolara meňzeş maglumatlar latyn elipbiýiniň harplaryny ulanmak bilen görkezilýär.
3. Esasy sahypa bir haryt barada maglumatlary mälim etmek üçin ulanylýar. Bir ÝGD-da we ÜD-da iki we ikiden köp harytlar barada maglumatlar malim edilende goşmaça sahypalar esasy sahypa goşmaça ulanylýar. Bir goşmaça sahypasynda üç haryt barada maglumatlary görkezip bolýar.
Bir ÝGD-da we ÜD-da 999-dan köp bolmadyk harytlar barada maglumatlar mälim edilip bilner.
Goşmaça sahypalaryndaky doldurylmadyk 31-nji öýjükleriň üsti çyzylmalydyr.
4. Eger şu Gollanma bilen, goşmaça sahypalaryň aýratyn öýjükleri üçin doldurmagyň aýratynlyklary bellenilmedik bolsa, goşmaça sahypalaryň öýjüklerini doldurmagynyň kadalary esasy sahypanyň degişli öýjüklerini doldurmagyň kadalaryna laýyk gelýär.
5. ÝGD-da we ÜD-da maglumatlary mälim etmek üçin Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugynyň (mundan beýläk - Gümrük gullugy) kadalaşdyryjy hukuk namalaryna laýyklykda gümrük maksatlary üçin peýdalanylýan klassifikatorlar we kadalaşdyryjy-habar maglumatlaryň sanawlary ulanylýar.
6. ÝGD-da we ÜD-da mälim edilýän maglumatlar gümrük maksatlary üçin zerur maglumatlar bolup durýar.
7. Gümrük gullugy aýratyn görnüşli harytlar üçin ÝGD-ny we ÜD-ny doldurmagyň aýratynlygyny bellemäge hukuklydyr.
II. ÝGD-ny doldurmak boýunça umumy düzgünler
8. ÝGD dört sany esasy sahypalardan, şu Gollanma bilen göz öňünde tutulan halatlarynda bolsa, goşmaça sahypalaryndan hem ybaratdyr.
Gümrük gullugynyň bellän halatlarynda, gümrük maksatlary üçin zerur bolan mahalynda sahypalaryň köp sany ulanyp bilner.
9. Bir ÝGD-da bir haryt tapgyrynda bolup, şol bir gümrük düzgünine ýerleşdirilýän harytlar barada maglumatlar mälim edilýär.
Bir haryt tapgyrynda bolan harytlar barada maglumatlary, şol bir gümrük edarasyna berilýän, birnäçe ÝGD-larda deklarant ýa-da gümrük dellaly mälim etmäge hukuklydyr, haçanda bir haryt tapgyryna girýän harytlar, Garaşsyz Döwletleriniň Arkalaşygynyň Daşary ykdysady işiň haryt nomenklaturasyna (mundan beýläk - DYI HN) Düşündirme bermegiň 2a esasy kadasyna laýyklykda, ýygnalmadyk ýa-da sökülen görnüşinde bolan harydy düzüjiler hökmünde garalan, we toplanan ýa-da tamamlanan haryda laýyk gelýän, DYI HN-nyň pozisiýasynda toparlara bölünmäge degişli bolan halaty muňa girmeýär.
Aşakdakylar bir haryt tapgyry bolup durýarlar:
a) harytlar Türkmenistanyň gümrük çägine getirilende - daşary ykdysady geleşik amala aşyrylanda baglaşylan bir şertnama boýunça (ýa-da gaýtadan işlemegiň önümleri deklarirlenende harytlary gaýtadan işlemek rugsadynyň biri boýunça) borçlaryň ýerine ýetirilmeginiň ýa-da birtaraplaýyn daşary ykdysady geleşigiň hasabyna, ýa-da hiç-hili geleşik baglaşmazdan, şol bir iberijiden Türkmenistanyň gümrük çägindäki şol bir alyjynyň salgysyna daşalýan harytlar, bu harytlar babatda aşakdaky şertler bir wagtda ýerine ýetirilende:
- harytlar, Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 79-njy maddasynda göz öňünde tutulan, möhletleriň çäginde Türkmenistanyň gümrük çägine gelýän ýerinde ýa-da eltilmeli ýerinde (eger içerki gümrük üstaşyrynyň amaly ulanylan bolsa) şol bir gümrük edarasyna görkezilende;
- deklarirlenilýän harytlar babatda wagtlaýyn saklanylmagynyň amaly ulanylanda, harytlar şol bir ýerde wagtlaýyn saklanyşda duran (saklanylan) bolsa;
b) harytlar Türkmenistanyň gümrük çäginden alnyp gidilende:
- daşary ykdysady geleşik amala aşyrylanda baglaşylan bir şertnama boýunça (ýa-da gaýtadan işlemegiň önümleri deklarirlenilende harytlary gaýtadan işlemek rugsadynyň biri boýunça) borçlaryň ýerine ýetirilmeginiň, ýa-da birtaraplaýyn daşary ykdysady geleşigiň hasabyna, ýa-da hiç-hili geleşik baglaşmazdan, şol bir gümrük edarasynyň iş zolagynda şol bir iberiji tarapyndan, Türkmenistanyň çäginden daşarda ýerleşýän, şol bir alyjynyň salgysyna bir wagtda ýüklenilip iberilýän (ýa-da döwürleýin ýa-da döwürleýin wagtlaýyn deklarirlemek ulanylanda kesgitlenilen wagtyň dowamynda ýüklenilip iberilýän) harytlar;
ç) Türkmenistanyň gümrük serhedinden harytlar geçirilmezden, ilkibaşda mälim edilen gümrük düzgüni üýtgände ýa-da onuň hereketi tamamlananda:
- bir şertnama boýunça, eger daşary ykdysady geleşik amala aşyrylanda degişli şertnama baglaşylan bolsa, (ýa-da harytlary gaýtadan işlemek rugsadynyň biri boýunça) şol bir ilkibaşdaky gümrük düzgünine ýerleşdirilen, şol bir gümrük edarasynyň gümrük gözegçiliginde bolan harytlar, we bu harytlaryň deklaranty harytlary ilkibaşdaky gümrük düzgünine ýerleşdiren şahs ýa-da deklarirlenilýän harytlara olar ilkibaşdaky gümrük düzgünine ýerleşdirilenden soň emläk hukugyny alan şahs bolup durýan bolsa.
10. Bir haryt tapgyryndaky harytlar dürli gümrük düzgünlerine ýerleşdirilende, her bir gümrük düzgünine aýratyn ÝGD-lar berilmelidir.
11. Gümrük-tarif düzgünleşdirmegiň, gadaganlyklaryň hem-de çäklendirmeleriň bir meňzeş şertleri ulanylmaga degişli bolan, bir haryt tapgyrynyň düzümindäki, DYI HN boýunça bir dokuz belgili toparlara bölüniş koduna degişli edilen, bir ýurtdan ýa-da bir ykdysady bileleşigiň ýa-da birleşigiň çäginden gelip çykan, ýa bolmasa gelip çykan ýurdy belli bolmadyk bir (söwda, täjirçilik) atly harytlar bir haryt ýaly deklarirlenilýärler.
12. ÝGD şu Gollanmada getirilen doldurmagyň kadalaryna laýyklykda doldurylýar we çap ediji enjamyň ulanylmagy bilen düşnükli çap edilýär, onda bozulyp aýrylan we çyrşalan ýazgylar bolmaly däldir.
ÝGD doldurylanda onuň elektron nusgasy döredilýär, ondaky maglumatlar ÝGD-daky maglumatlara laýyk gelmelidir we ol gümrük edarasyna ÝGD bilen bilelikde berilýär.
Deklarant ÝGD-ny doldurmak we onuň elektron nusgasyny döretmek üçin ulanylýan programma önümini gümrük edarasyndan muzdsuz esasda alyp biler.
Gümrük gullugynyň kadalaşdyryjy hukuk namalary bilen ÝGD-nyň berilmegi arkaly harytlar deklarirlenilende ÝGD-nyň elektron nusgasy bolmazdan onuň berilmeginiň mümkinçiligi bellenilen aýratyn halatlarda ÝGD-da maglumatlar basma baş harplar bilen elde girizilip bilner.
13. Eger öýjüklerde maglumatlary mälim etmek üçin ýa-da gümrük edarasynyň wezipeli adamy tarapyndan gulluk belliklerini goýmak üçin ýeterlik ýer bolmasa, onda zerur bolan maglumatlar, ÝGD-nyň aýrylmaz bölegi bolup durýan, A4 görnüşdäki goşmaça goşulýan sahypalarda (mundan beýläk - ÝGD-ä goşmaça) görkezilmäge degişlidir. ÝGD-ä goşmaçanyň hemme sahypalary belgilenilmelidir. Şunda, ÝGD-nyň degişli öýjüginde (öýjügiň setirinde) «___sahypaly___-nji (njy) goş. seret» diýen ýazgy edilmelidir.
Her ÝGD-ä goşmaçanyň sany ÝGD-nyň nusgalarynyň sanyna gabat gelmelidir.
ÝGD-ä goşmaçanyň her sahypasynda aşakdakylary görkezmek zerur:
- ýokarky sag böleginde «___________belgili ÝGD-ä __-nji (njy) goşmaça»;
- «__-nji (njy) haryt» ýazgy görnüşinde deklarirlenilýän harydyň tertip belgisi we her haryt boýunça - öýjügiň tertip belgisi we doldurmagyň kadalaryna laýyklykda bu öýjüge girizilýän maglumatlar.
Eger ÝGD-ä goşmaçany deklarant ýa-da gümrük dellaly düzen bolsa, ÝGD-ä goşmaçanyň her nusgasy aşaky sag böleginde ÝGD-ny dolduran şahs tarapyndan ýa-da bu şahsyň şoňa ygtyýary bolan işgäri tarapyndan gol çekilip, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda ÝGD-ny düzen şahsyň möhüri bolmaly bolsa, möhürini goýmak arkaly tassyklanylmalydyr.
ÝGD-ä goşmaçany gümrük edarasynyň wezipeli adamy düzen bolsa, ÝGD-ä goşmaçanyň her nusgasy aşaky sag böleginde wezipeli adam tarapyndan gol çekilip belgili şahsy möhürini goýmak arkaly tassyklanylmalydyr.
ÝGD-nyň elektron nusgasyna ÝGD-ä goşmaçalarda bar bolan hemme maglumatlar girizilmelidir.
14. Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 83-nji maddasynda göz öňünde tutulan şertler berjaý edilende, Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 92-nji maddasynyň düzgünleri ulanylýan mahalynda, ÝGD-da mälim edilen maglumatlara üýtgetmeler we (ýa-da) goşmaçalar girizilip bilner.
ÝGD-daky maglumatlara üýtgetmeler we (ýa-da) goşmaçalar el bilen ÝGD-ny dolduran şahs tarapyndan girizilip bilner. Şunda, üýtgedilýän ýa-da düzedilýän maglumatlaryň, indiki tesimde kesgitlenilen halatlardan başga ýagdaýlarda, üsti çyzylýar we ýanynda, şol öýjükde, täze maglumatlar düşnükli girizilmelidir. Her bir üýtgetme, goşmaça, şeýle üýtgetmeleri, goşmaçalary girizen şahsyň goly bilen, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda ÝGD-ny düzen şahsyň möhüri bolmaly bolsa, möhürini goýmak ýoly arkaly tassyklanylmalydyr. Gümrük edarasynyň wezipeli adamy tarapyndan ÝGD-daky maglumatlara girizilen üýtgetmeler we (ýa-da) goşmaçalar, üýtgetmeleri we (ýa-da) goşmaçalary girizen, gümrük edarasynyň wezipeli adamy tarapyndan sene görkezilip, belgili şahsy möhüri goýmak bilen gol çekilip tassyklanylmalydyr.
Eger şeýle üýtgetmeler, goşmaçalar ÝGD-ny düşnüksiz we kyn okalýan etjek bolsa ýa-da olar harytlar goýberilenden soň girizilende, şeýle hem Türkmenistanyň gümrük kodeksiniň 85-nji maddasyna laýyklykda ýetmeýän maglumatlar berlen halatynda gümrük deklarasiýasyny düzediş (mundan beýläk - GDD1) we zerur bolanda oňa goşmaça sahypalar (mundan beýläk - GDD2) ulanylmalydyr. GDD1 (GDD2) esasy sahypanyň (goşmaça sahypanyň) täze blankyny doldurmak arkaly üç nusgada düzülýär. GDD1 (GDD2) doldurylanda onuň elektron nusgasy döredilýär.
GDD1-iň (GDD2-iň) degişli öýjüklerine ÝGD-dan bellige alnyş belgisi, deklarant barada maglumatlar (GDD2-de görkezilmeýär) we harydyň tertip belgisi, girizilýän üýtgetmeler, goşmaçalar barada maglumatlar geçirilýär. Üýtgedilen, goşmaça girizilen maglumatlar GDD1-iň (GDD2-iň) degişli öýjüklerine girizilýär.
Üýtgedilen, goşmaça girizilen maglumatlar GDD1-iň 54-nji öýjüginde we GDD-2-iň her sahypasynda öýjükleriň aşagyndaky setirde ÝGD-ny düzen şahsyň ýa-da bu şahsyň şoňa ygtyýarlyklary bolan işgäriniň goly bilen, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda ÝGD-ny düzen şahsyň möhüri bolmaly bolsa, möhürini goýmak ýoly arkaly tassyklanylmalydyr.
ÝGD-na üýtgetme we (ýa-da) goşmaça girizilen hemme halatlarda gümrük edarasynyň wezipeli adamy tarapyndan harydyň tertip belgisi hem-de üýtgetmeler we (ýa-da) goşmaçalar girizilen öýjükleriň belgileri görkezilip, ÝGD-nyň («1/6», «2/7», «3/8» belgili) esasy sahypalarynyň we GDD1-iň «C» öýjüginde sene görkezilip, gol çekilýär we belgili şahsy möhürini goýmak bilen «______ öýjükler düzedildi» diýen ýazgy görnüşinde bellik edilýär. GDD2-iň «C» öýjüginde gol çekilip, sene we belgili şahsy möhür goýulýar. Şunda, GDD1 (GDD2) ÝGD-nyň aýrylmaz bölegi bolup durýar.
15. Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 84-nji maddasyna laýyklykda ÝGD-nyň yzyna gaýtarylyp alynmagy üçin rugsat berlende, gümrük edarasynyň wezipeli adamy tarapyndan «1/6», «2/7», «3/8», «4/5» belgili esasy sahypalaryň «C» öýjüginde, gümrük edarasynyň wezipeli adamynyň goly we belgili şahsy möhüri bilen tassyklanylýan, ÝGD-nyň yzyna gaýtarylyp alynmagy üçin berlen rugsadynyň senesi görkezilip «ÝGD yzyna gaýtarylyp alyndy» diýen ýazgy edilýär.
16. Harytlaryň goýberilmegi (şertleýin goýberilmegi) hakynda, harytlaryň goýberilmegini gadagan etmek hakynda çözgüt kabul edilenden soň, Türkmenistanyň gümrük çäginden alnyp gidilýän türkmen harytlaryny gümrük düzgünine ýerleşdirmek hakynda rugsat berlenden soň, şeýle hem ÝGD-nyň yzyna gaýtaryp alynmagy üçin rugsat alandan soň:
a) «1/6» we «2/7» belgili esasy we goşmaça sahypalar gümrük edarasynda galýar;
b) «3/8» we «4/5» belgili esasy we goşmaça sahypalar deklaranta gaýtarylyp berilýär we şunda harytlar Türkmenistanyň gümrük çäginden harytlaryň alnyp gidilmegi göz öňünde tutulýan gümrük düzgünine ýerleşdirilende, «4/5» belgili esasy we goşmaça sahypalary harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çäginden gidýän ýerinde ýerleşýän gümrük edarasyna berilýär.
Harytlar harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çäginden gidýän ýerinde ýerleşýän birnäçe gümrük edaralaryň üsti bilen we (ýa-da) wagtyň kesgitli döwrüniň dowamynda bölekleýin alnyp gidilen halatynda Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 85, 86 we 88-nji maddalaryna laýyklykda deklarirlemegiň ýönekeýleşdirilen tertibi ulanylanda, harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çäginden gidýän ýerinde ýerleşýän gümrük edarasyna ÝGD-nyň «3/8» belgili esasy we goşmaça sahypalarynyň deklarant tarapyndan tassyklanan göçürme nusgalarynyň berilmegine ýol berilýär.
17. Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 80-nji maddasynyň dördünii bölegine ýa-da 88-nji maddasynyň ýedinji bölegine laýyklykda ÝGD berilmedik hasaplananda «1/6», «2/7», «3/8», «4/5» belgili esasy sahypalaryň «C» öýjüginde gümrük edarasynyň wezipeli adamy tarapyndan, ÝGD-nyň ýuridik ähmiýeti bolan faktlara şaýatlyk edýän mälim etme bolmagyny bes eden senesi görkezilip «ÝGD berilmedik hasaplanýar» diýen ýazgy edilýär. Bu ýazgy gümrük edarasynyň wezipeli adamynyň goly we belgili şahsy möhüri bilen tassyklanylýar.
III. ÜD-ny doldurmak boýunça umumy düzgünler
18. ÜD «1/6» we «4/5» belgili iki sany esasy sahypalardan, şu Gollanma bilen göz öňünde tutulan halatlarynda bolsa, «1/6» we «4/5» belgili goşmaça sahypalaryndan hem ybaratdyr.
Gümrük gullugynyň bellän halatlarynda, gümrük maksatlary üçin zerur bolan mahalynda sahypalaryň köp sany ulanyp bilner.
19. Bir ÜD-da bir haryt tapgyrynda bolan harytlar barada maglumat mälim edilip bilner. Şunda bir iberijiden bir alyjynyň salgysyna bir ulag (daşaýyş) resminamasy boýunça daşalýan harytlara bir haryt tapgyry hökmünde garalýar.
20. ÜD çap ediji enjamynyň ulanylmagy bilen çap edilýär. ÜD düşnükli doldurylmalydyr, onda bozulyp aýrylan we çyrşalan ýazgylar bolmaly däl. ÜD-ä düzedişler çap ediji enjamynyň ulanylmagy ýa-da basma baş harplar bilen elde girizilip bilner. Her bir düzediş düzedişi girizen şahsyň goluny, şeýle hem gümrük edarasynyň wezipeli adam tarapyndan belgili şahsy möhürini goýmak arkaly tassyklanylmalydyr. Gümrük edarasy zerur bolan mahalynda täze ÜD-nyň doldurylmagyny talap edip bilýär.
ÜD-nyň elektron nusgasynyň döredilmegine mümkinçilik bolan mahalynda, ol ÜD bilen bilelikde gümrük edarasyna berilýär.
21. Ugradylyş gümrük edarasy tarapyndan harytlary içerki gümrük üstaşyrynyň amalyna ýa-da gümrük üstaşyry gümrük düzgünine ýerleşdirmäge rugsat (mundan beýläk - gümrük üstaşyryna rugsat) berlenden soň we ulag serişdesiniň eltilmeli ýerine barýan pursadyna çenli harydyň ýany bilen iberilýän ÜD-nyň, Türkmenistanyň gümrük kanunçylygy bilen kesgitlenilen ýagdaýlarda, esasy sahypasynyň 55-nji öýjügine kesgitlenilen maglumatlar girizilip bilner. Bu maglumatlar harytlar bilen ýük operasiýalarynyň geçirilmegine degişli bolýar we gümrük üstaşyryna rugsat alan şahs tarapyndan girizilýär. Maglumatlar basma harplar bilen elde girizilip bilner.
55-nji öýjük ýük operasiýalary geçirilende, ÜD-nyň 50-nji öýjüginde görkezilen şahsyň çalyşmadyk halatynda doldurylýar.
22. Eger ýük operasiýalarynyň geçirilmegi netijesinde we (ýa-da) başga sebäplere görä ÜD-nyň 50-nji öýjüginde görkezilen şahs çalyşsa, şeýle hem Türkmenistanyň gümrük kanunçylygynda göz öňünde tutulan başga halatlarda, harytlar bolsa şunda Türkmenistanyň gümrük çäginden soňraky daşalmagyna degişli bolsa, onda gümrük üstaşyryna rugsady almak üçin täze ÜD-nyň doldurylmagy zerur.
23. Eger öýjükde maglumatlary mälim etmek üçin ýa-da gümrük edarasynyň wezipeli adamy tarapyndan gulluk belliklerini goýmak üçin ýeterlik ýer bolmasa, onda zerur bolan maglumatlar, ÜD-nyň aýrylmaz bölegi bolup durýan, A4 görnüşdäki goşmaça goşulýan sahypalarda (mundan beýläk - ÜD-e goşmaça) görkezilmäge degişlidir. Şunda, ÜD-nyň degişli öýjüginde «___sahypaly___-nji (njy) goş. seret» diýen ýazgy edilmelidir.
ÜD-e goşmaça iki nusgada düzülýär we ÜD-e goşmaçanyň hemme sahypalary belgilenilmelidir.
ÜD-e goşmaçanyň her sahypasynda aşakdakylary görkezmek zerur:
- ýokarky sag böleginde «___________belgili ÜD-e __-nji (njy) goşmaça»;
- «__-nji (njy) haryt» ýazgy görnüşinde mälim edilýän harydyň tertip belgisi we her haryt boýunça - öýjügiň tertip belgisi we doldurmagyň kadalaryna laýyklykda bu öýjüge girizilýän maglumatlar.
ÜD-e goşmaça gümrük edarasynyň wezipeli adamy tarapyndan düzülende, ÜD-e goşmaçanyň hemme nusgasynyň her sahypasy aşaky sag böleginde wezipeli adam tarapyndan gol çekilip belgili şahsy möhürini goýmak arkaly tassyklanylmalydyr.
Başga halatlarda ÜD-e goşmaçanyň hemme nusgasynyň her sahypasy aşaky sag böleginde gümrük üstaşyryna rugsat alýan şahsyň goly, şeýle hem ÜD-ny dolduran şahsyň goly, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda ÜD-ny düzen şahsyň möhüri bolmaly bolsa, möhürini goýmak arkaly tassyklanylmalydyr.
24. Harytlar içerki gümrük üstaşyrynyň amalyna ýa-da gümrük üstaşyry gümrük düzgünine ýerleşdirilende:
a) ÜD-nyň doldurylan we resmileşdirilen «1/6» belgili esasy we goşmaça sahypalary iberiş gümrük edarasynda galýar;
b) ÜD-nyň doldurylan we resmileşdirilen «4/5» belgili esasy we goşmaça sahypalary gümrük üstaşyryna rugsat alan şahsa gaýtarylyp berilýär we barmaly gümrük edarasyna berilmegi üçin içerki gümrük üstaşyrynyň amalynyň ýa-da gümrük üstaşyry gümrük düzgüniniň maksatlary üçin ulanylýar;
25. Harytlar gümrük üstaşyry gümrük düzgünine ýerleşdirilende, gümrük üstaşyryna rugsat alýan şahs tarapyndan gümrük edarasyna harytlar hakynda maglumatlary ÜD-da mälim etmegi harytlaryň deklarirlenilmegi bolup durýar we şunda ÜD gümrük deklarasiýasy hasap edilýär.
26. Gümrük üstaşyryna rugsat alýan şahsyň beren resminamalaryndaky maglumatlara laýyklykda, ÜD-nyň gümrük dellaly tarapyndan doldurylmagyna ýol berilýär.
27. Içerki gümrük üstaşyry ýa-da gümrük üstaşyry gümrük düzgüni tamamlanandan soň ÜD-nyň «4/5» belgili nusgasy barmaly gümrük edarasynda galýar.
28. Gümrük üstaşyryna rugsadyň alynmagy üçin ÜD-nyň berilmeginiň zerurlygyny Türkmenistanyň gümrük kanunçylygyna laýyklykda Gümrük gullugy kesgitleýär.
IV. Türkmenistanyň gümrük çägine getirilýän (getirilen) harytlar
deklarirlenende ÝGD-ny doldurmagyň kadalary
29. Şu kadalar aşakdaky ýagdaýlarda ÝGD doldurylanda ulanylýar:
a) aşakdaky gümrük düzgünlerine ýerleşdirilýän harytlar üçin:
- erkin dolanyşyga goýbermek;
- gümrük çäginde gaýtadan işlemek;
- erkin dolanyşyk üçin gaýtadan işlemek;
- wagtlaýyn getirmek;
- gümrük ammary (daşary ýurt harytlaryna degişlilikde);
- erkin gümrük zolagy (erkin ammar) (daşary ýurt harytlaryna degişlilikde);
- reimport;
- ýok etmek;
- döwletiň haýryna ýüz öwürmek;
- paçsyz söwda (daşary ýurt harytlaryna degişlilikde);
b) Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 210-njy maddasynyň 2-nji bendi bilen bellenilen ýörite gümrük düzgünine laýyklykda, tebigy heläkçilikleriň we başga adatdan daşary ýagdaýlaryň netijelerini öňüni almak we ýok etmek üçin niýetlenilen daşary ýurt harytlaryna, şol sanda adatdan daşary ýagdaýlaryň netijesinde heläkçilik çeken adamlara mugt paýlamak üçin niýetlenilen harytlar we awariýa-halas ediş we beýleki gaýragoýulmasyz işleriň geçirilmegi üçin hem-de awariýa-halas ediş birlikleriniň iş ukyplylygy üçin zerur bolan harytlar;
ç) Türkmenistanyň gümrük kanunçylygynda göz öňünde tutulan başga ýagdaýlarda.
30. Deklarant ýa-da gümrük dellaly tarapyndan 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 14, 15, 15 (а; b), 16, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, «В», 48, we 54-nji öýjükler aşakdaky kadalara laýyklykda doldurylýar:
1-nji öýjük. «Deklarasiýa»
Öýjügiň birinji kiçi böleginde «IM» harplaryny goýmak zerur. Öýjügiň ikinji kiçi böleginde Gümrük düzgünleriniň klassifikatory (2-nji goşundy) boýunça mälim edilýän gümrük düzgüniniň iki belgili koduny goýmak zerur.
Öýjügiň üçünji kiçi bölegi doldurylmaýar.
2-nji öýjük. «Iberiji/Eksport ediji»
Öýjüge ulag (daşaýyş) resminamasynyň degişli öýjüginden haryt iberiji barada maglumatlary geçirmeli: onuň guramaçylyk-hukuk görnüşini görkezmek bilen, ady hem-de Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatoryna laýyklykda, iberijiniň ýerleşýän ýeriniň ýurdunyň gysga adyny goşmak bilen ýerleşýän ýeri (fiziki şahs üçin - familiýasy, ady, atasynyň ady we salgysy).
3-nji öýjük. «Sahypalar»
Esasy sahypanyň öýjüginiň birinji kiçi böleginde bir - «1» sany görkezilýär, goşmaça sahypada bolsa, iki - «2» sandan başlap, goşmaça sahypanyň tertip belgisi görkezilýär.
Öýjügiň ikinji kiçi böleginde ÝGD-da ulanylan (esasy we goşmaça) sahypalaryň umumy sany görkezilýär.
4-nji öýjük. «Ýükläp ugradyş ýöriteleşmeleri»
Öýjük deklarirlenilýän harytlar barada haýsy-da bolsa bir maglumatlar, harytlar deklarirlenen mahalynda ÝGD bilen bir wagtda berilýän, ýükläp ugradyş ýöriteleşmelerinde, sanawlarda we şular ýaly beýleki resminamalarda bar bolanda doldurylýar.
Berilýän ýöriteleşmeleriň, sanawlaryň we şular ýaly beýleki resminamalaryň umumy sany görkezilýär, «/» bölüji belgisinden soň bolsa bu resminamalaryň umumy sahypa sany görkezilýär.
5-nji öýjük. «Harytlar»
ÝGD-da doldurylýan 31-nji öýjükleriň sany görkezilýär.
6-njy öýjük. «Jemi orun»
Öýjükde deklarirlenilýän harytlaryň ýük orunlarynyň umumy mukdaryny görkezmek zerur.
Harytlar gapgarylyp, guýlup ýa-da üýşürilip daşalanda we ulag (daşaýyş) resminamalarynda ýük orunlarynyň mukdary kesgitlenilmedik bolsa, öýjükde «0» (nol) görkezilýär.
7-nji öýjük. «Habar beriji belgi»
Öýjükde çep tarapdan Harytlaryň deklarirlenilmeginiň aýratynlyklarynyň klassifikatoryna (3-nji goşundy) laýyklykda harytlaryň deklarirlenilmeginiň aýratynlygynyň harply kody goýulýar.
8-nji öýjük. «Alyjy»
Öýjüge ulag (daşaýyş) resminamasynyň degişli öýjüginden harytlaryň alyjysy barada maglumatlary geçirmeli: onuň guramaçylyk-hukuk görnüşini görkezmek bilen, ady we ýerleşýän ýeri (fiziki şahs üçin - familiýasy, ady, atasynyň ady we salgysy).
Goşmaça sahypanyň «2 Iberiji/Eksport ediji 8 Alyjy» öýjügine ulag (daşaýyş) resminamasynyň degişli öýjüginden harytlaryň alyjysy barada maglumatlary - onuň adyny (fiziki şahsyň familiýasyny, adyny, atasynyň adyny) geçirmeli.
Eger deklarirlenilýän harytlar babatda halkara daşalmasy Türkmenistanyň gümrük çäginde başga ulag serişdesine düşürilip ýüklemek bilen amala aşyrylan bolsa, alyjy barada maglumatlar içerki gümrük üstaşyrynyň amaly amala aşyrylan ulag resminamasynyň degişli öýjüginden geçirilýär.
Harytlary alyjy barada aşakdaky maglumatlar öýjüge goşmaça girizilýär:
1) öýjügiň ýokarky böleginde «№» belgiden soň, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda alyja berlen, Hojalyk subýektleriniň umumy klassifikatoryna laýyklykda kody (mundan beýläk - HSUK kody), Türkmenistanyň dolandyryş edaralarynyň işleriniň döwlet klassifikatory boýunça kody (mundan beýläk - DEIDK kody) we Türkmenistanyň eýeçilik görnüşleriniň döwlet klassifikatory boýunça kody (mundan beýläk - EGDK kody) (ýokarda görkezilen maglumatlaryň aralarynda «/» bölüji belgisini girizmek bilen) goýulýar;
2) öýjügiň aşaky böleginde «№» belgisi goýulýar we aşakdakylar görkezilýär:
- eger alyjy ýuridik şahs ýa-da onuň aýrybaşgalanan düzüm birligi bolsa - Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda alyja berlen hususy salgyt belgisi (mundan beýläk - HSB);
- eger alyjy fiziki şahs, şol sanda Türkmenistanyň çäginde hususy telekeçi hökmünde bellige alnan bolsa - harytlaryň alyjysy bolup durýan fiziki şahsyň HSB we onuň şahsyýetini tassyklaýan resminama barada maglumat.
Eger ilkibaşda mälim edilen gümrük düzgüni üýtgände ýa-da onuň hereketi tamamlananda, deklarirlenilýän harytlar babatda halkara daşalmasy amala aşyrylmadyk bolsa, öýjükde deklarirlenilýän harytlara, şol sanda Türkmenistanyň gümrük çäginde ilkibaşda başga gümrük düzgünine ýerleşdirilen harytlara emläk hukugyny alan we gümrük düzgüniniň şertlerine laýyklykda harytlardan peýdalanmaga rugsady bolan şahs barada maglumatlar, ýokarda sanalyp geçilen kadalara laýyklykda görkezilýär.
9-njy öýjük. «Maliýe taýdan düzgünleşdirilmäge jogapkär şahs»
Öýjükde aşakdaky şahslaryň biri barada maglumatlary görkezmek zerur:
- harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çägine getirilmegine esas bolan, daşary ykdysady geleşik amala aşyrylanda satyn almak-satmak (alyş-çalyş) şertnamasyny ýa-da başga islendik şertnamany baglaşan Türkmenistanyň şahsy barada (ýa-da onuň adyndan ýa bolmasa onuň tabşyrygy boýunça şu şertnama baglaşylan);
- taraplaryň biri bolup Türkmenistanyň şahsy çykyş edýän daşary ykdysady geleşigiň çäklerine girmeýän, Türkmenistanyň gümrük çäginde harytlara ygtyýarlyk etmäge hukugy bolan daşary ýurtly şahs barada;
- eger deklarirlenilýän harytlar Türkmenistanyň gümrük çägine birtaraplaýyn daşary ykdysady geleşigiň çäklerinde (degişli şertnama baglaşmazdan) getirilende, ÝGD-nyň berilýän pursadynda deklarirlenilýän harytlaryň eýesi ýa-da eýelik edýän şahs barada;
- deklarirlenilýän harytlara, şol sanda Türkmenistanyň gümrük çäginde ilkibaşda başga gümrük düzgünine ýerleşdirilen harytlara emläk hukugyny alan we gümrük düzgüniniň şertlerine laýyklykda harytlardan peýdalanmaga rugsady bolan şahs barada.
Şunda guramaçylyk-hukuk görnüşini görkezmek bilen şahsyň adyny we ýerleşýän ýerini (fiziki şahs üçin - familiýasyny, adyny, atasynyň adyny we salgysyny) görkezmek zerur.
Ýokarda görkezilen şahs barada aşakdaky maglumatlar öýjüge goşmaça girizilýär:
1) öýjügiň ýokarky böleginde «№» belgiden soň, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda şahsa berlen, HSUK kody, DEIDK kody we EGDK kody (ýokarda görkezilen maglumatlaryň aralarynda «/» bölüji belgisini girizmek bilen) goýulýar;
2) öýjügiň aşaky böleginde «№» belgisi goýulýar we aşakdakylar görkezilýär:
- ýuridik şahs ýa-da onuň aýrybaşgalanan düzüm birligi üçin - Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda şahsa berlen HSB;
- fiziki şahs üçin, şol sanda Türkmenistanyň çäginde hususy telekeçi hökmünde bellige alnan bolsa - fiziki şahsyň HSB we onuň şahsyýetini tassyklaýan resminama barada maglumat.
11-nji öýjük. «Söwda edýän ýurt»
Öýjügiň çep kiçi böleginde Türkmenistanyň şahsynyň amala aşyran daşary ykdysady geleşigi boýunça (şol sanda ilkibaşda saýlanyp alnan gümrük düzgüni üýtgände ýa-da onuň hereketi tamamlananda) onuň hyzmatdaşy bolup çykyş edýän şahsyň bellige alnan ýa-da hemişe ýaşaýan ýeriniň ýurdunyň Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatoryna laýyklykda iki belgili harply kody görkezilýär.
Öýjügiň sag kiçi bölegi doldurylmaýar.
12-nji öýjük. «Umumy gümrük bahasy»
Öýjükde, esasy we goşmaça sahypalarynyň 45-nji öýjüklerinde mälim edilen, hemme harytlaryň gümrük bahalarynyň möçberlerini jemlemek arkaly alynýan, ÝGD-da deklarirlenilýän harytlaryň umumy gümrük bahasy Türkmenistanyň milli walýutasynda görkezilýär.
14-nji öýjük. «Deklarant»
Öýjükde harytlaryň deklaranty barada maglumatlary görkezmek zerur: deklarantyň guramaçylyk-hukuk görnüşini görkezmek bilen onuň ady we ýerleşýän ýeri (fiziki şahs üçin - familiýasy, ady, atasynyň ady we salgysy).
Deklarant barada aşakdaky maglumatlar öýjüge goşmaça girizilýär:
1) öýjügiň ýokarky böleginde «№» belgiden soň, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda deklaranta berlen, HSUK kody, DEIDK kody we EGDK kody (ýokarda görkezilen maglumatlaryň aralarynda «/» bölüji belgisini girizmek bilen) goýulýar;
2) öýjügiň aşaky böleginde «№» belgisi goýulýar we aşakdakylar görkezilýär:
- eger deklarant ýuridik şahs ýa-da onuň aýrybaşgalanan düzüm birligi bolsa - Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda deklaranta berlen HSB;
- fiziki şahs üçin, şol sanda Türkmenistanyň çäginde hususy telekeçi hökmünde bellige alnan bolsa - fiziki şahsyň HSB we onuň şahsyýetini tassyklaýan resminama barada maglumat.
15-nji öýjük. «Iberiş ýurdy»
Öýjükde harytlary iberiş ýurdunyň Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatoryna laýyklykda gysga adyny görkezmek zerur.
Harytlary iberiş ýurdy barada maglumatlar, harytlaryň halkara daşalmasynyň başlanylmagyna esas bolan, ulag (daşaýyş) resminamalarynda getirilen maglumatlar esasynda kesgitlenilýär.
15-nji öýjük (a; b). «Iberiş ýurdunyň kody»
Öýjügiň çep «a» kiçi böleginde Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatoryna laýyklykda harytlary iberiş ýurdunyň iki belgili harply kody görkezilýär.
Öýjügiň sag «b» kiçi bölegi doldurylmaýar.
16-njy öýjük. «Gelip çykan ýurdy»
Öýjükde Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatoryna laýyklykda deklarirlenilýän harytlaryň gelip çykan ýurdunyň gysga adyny ýa-da eger, harytlara goýlan belgiler ýa-da berlen resminamalar harytlaryň anyk gelip çykan ýurduny görkezmän, olarda harytlaryň ykdysady bileleşigiň ýa-da birleşigiň çäginden gelip çykandygy barada maglumat bar bolsa, Ykdysady bileleşikleriň we birleşikleriň klassifikatoryna (4-nji goşundy) laýyklykda ykdysady bileleşigiň ýa-da birleşigiň gysga adyny görkezmek zerur.
Eger bir ÝGD-da dürli ýurtlardan (dürli bileleşiklerden ýa-da dürli birleşiklerden) gelip çykan birnäçe haryt deklarirlenilende, ýa-da iň bolmanda bir harydyň gelip çykan ýurdy näbelli bolsa, öýjükde «Dürli» diýen ýazgy edilýär.
Eger ÝGD-da hemme deklarirlenilýän harytlaryň gelip çykan ýurdy näbelli bolsa, öýjükde «Näbelli» diýen ýazgy edilýär.
18-nji öýjük. «Kybaplamak we ulag serişdesiniň
iberilende/gowşanda bellige alnan ýurdy»
Öýjükde deklarirlenilýän harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çäginde daşalan ulag serişdesi (ulag serişdeleri) barada maglumatlar görkezilýär.
Eger harytlar daşalanda ulag serişdeleriniň düzümi ulanylan bolsa, onda beýleki ulag serişdesini (ulag serişdelerini) herekete getiren ulag serişdesi barada maglumatlary görkezmek zerur.
1. Öýjükde ulag serişdesi barada aşakdaky maglumatlar görkezilýär:
1) öýjügiň çep kiçi böleginde ulag serişdeleriň sany, şeýle hem aşakdakylar görkezilýär:
- awtomobil ulagy arkaly daşalanda - ulag serişdeleriniň (eger harytlar awtoulag serişdeleriniň düzümi arkaly daşalanda, hemme ulag serişdeleriniň) bellige alnyş belgileri;
- demir ýol ulagy arkaly daşalanda - demir ýol wagonlarynyň (platformalaryň, sisternalaryň we şolara meňzeşleriň) belgileri;
- deňiz (derýa) ulagy arkaly daşalanda - gämileriň atlary;
- howa ulagy arkaly daşalanda - gatnaw belgileri;
2) öýjügiň sag kiçi böleginde Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatoryna laýyklykda, ulag serişdesiniň bellige alnan ýurdunyň, eger-de daşalmada ulag serişdeleriniň düzümi ulanylan bolsa, onda beýleki ulag serişdesini (ulag serişdelerini) herekete getirýän ulag serişdesiniň bellige alnan ýurdunyň iki belgili harply kody görkezilýär.
2. Eger harytlar deklarirlenilýän pursadynda ulag serişdesiniň bellige alnan ýurdy (ýurtlary) näbelli bolsa, öýjügiň sag kiçi böleginde iki sany nol («00») goýulýar.
3. Eger harytlar dürli ýurtlarda bellige alnan birnäçe ulag serişdeleri arkaly daşalýan bolsa, öýjügiň sag kiçi böleginde iki sany dokuz («99») goýulýar.
4. Harytlar demir ýol ulagy arkaly daşalanda öýjügiň sag kiçi bölegi doldurylmaýar.
19-njy öýjük. «Konteýner»
Öýjükde haryt daşamagyň aşakdaky alamatlaryny goýmak zerur:
- «1», eger harytlaryň Türkmenistanyň gümrük serhedinden daşalmagy konteýnerde amala aşyrylan bolsa;
- «0» galan halatlarda (şol sanda harytlaryň daşalyşy (daşalandygy) baradaky maglumatlar näbelli bolsa).
20-nji öýjük. «Ibermegiň şertleri»
Deklarirlenilýän harytlar daşary ykdysady geleşik amala aşyrylanda baglaşylan şertnama boýunça borçlaryň ýerine ýetirilmeginiň hasabyna Türkmenistanyň gümrük çägine getirilen (getirilýän) mahalynda öýjügi doldurmak zerur.
Şertnamanyň şertlerinden ugur alyp, öýjükde deklarirlenilýän harytlaryň iberilmeginiň şertleri barada şu aşakdaky maglumatlar görkezilýär:
- öýjügiň birinji kiçi böleginde Ibermegiň şertleriniň klassifikatoryna (5-nji goşundy) laýyklykda harytlary ibermegiň şertiniň harply kody görkezilýär.
- öýjügiň ikinji kiçi böleginde ibermegiň şertine laýyklykda, Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatory boýunça geografik ýeriniň ýerleşýän ýurdunyň iki belgili harply kody hem-de geografik ýeriň ady görkezilýär;
- öýjügiň üçünji kiçi bölegi doldurylmaýar.
21-nji öýjük. «Kybaplamak we serhetdäki
aktiw ulag serişdesiniň bellige alnan ýurdy»
Öýjükde Türkmenistanyň gümrük çägine gowşanda deklarirlenilýän harytlaryň ýerleşen ulag serişdesi (ulag serişdeleri) barada maglumatlary görkezmek zerur.
Eger halkara daşalmasynda ulag serişdeleriniň düzümi ulanylan bolsa, onda beýleki ulag serişdesini (ulag serişdelerini) herekete getiren ulag serişdesi barada maglumatlary görkezmek zerur.
1. Öýjükde ulag serişdesi barada aşakdaky maglumatlar görkezilýär:
1) öýjügiň çep kiçi böleginde ulag serişdeleriň sany, şeýle hem aşakdakylar görkezilýär:
- awtomobil ulagy arkaly daşalanda - ulag serişdeleriň bellige alnyş belgisi;
- demir ýol ulagy arkaly daşalanda - demir ýol wagonlaryň (platformalaryň, sisternalaryň we şolara meňzeşleriň) belgileri;
- deňiz (derýa) ulagy arkaly daşalanda - gäminiň ady;
- howa ulagy arkaly daşalanda - gatnaw belgisi;
2) öýjügiň sag kiçi böleginde Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatoryna laýyklykda, ulag serişdesiniň bellige alnan ýurdunyň, eger-de daşalmada ulag serişdeleriniň düzümi ulanylan bolsa, onda beýleki ulag serişdesini (ulag serişdelerini) herekete getirýän ulag serişdesiniň bellige alnan ýurdunyň iki belgili harply kody görkezilýär.
2. Eger harytlaryň deklarirlenilýän pursadynda ulag serişdesiniň bellige alnan ýurdy (ýurtlary) näbelli bolsa, öýjügiň sag kiçi böleginde iki sany nol («00») goýulýar.
3. Eger harytlar dürli ýurtlarda bellige alnan birnäçe ulag serişdeleri arkaly daşalýan bolsa, öýjügiň sag kiçi böleginde iki sany dokuz («99») goýulýar.
4. Harytlar demir ýol ulagy arkaly daşalanda öýjügiň sag kiçi bölegi doldurylmaýar.
22-nji öýjük. «Walýuta we hasap boýunça umumy baha»
Öýjügiň çep kiçi böleginde Dünýä ýurtlarynyň we walýutalarynyň döwlet klassifikatoryna laýyklykda şertnamada (geleşikde) harytlaryň bahasy görkezilen walýutasynyň üç belgili harply koduny, ýa bolmasa muzdsuz geleşigi, birtaraplaýyn daşary ykdysady geleşik amala aşyrylanda ýa-da harytlar daşary ykdysady geleşigiň çäklerine girmeýän ýagdaýynda geçirilende düzülen täjirçilik we beýleki resminamalarda harytlaryň bahasynyň aňladylan walýutasynyň üç belgili harply koduny görkezmek zerur.
Öýjügiň sag kiçi böleginde şu öýjügiň çep kiçi böleginde görkezilen walýutada esasy we goşmaça sahypalaryň 42-nji öýjüklerinde görkezilýän bahalaryň jemini görkezmek zerur.
23-nji öýjük. «Walýutanyň hümmeti»
Türkmenistanyň kanunçylygynda başga hümmetiň ulanylmagy bellenilmedik bolsa, öýjükde Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan daşary ýurt walýutasynyň (ÝGD-nyň 22-nji öýjüginde kody görkezilen) milli walýuta ÝGD-nyň kabul edilen senesindäki bellenilen hümmeti görkezilýär.
Eger ÝGD-nyň 22-nji öýjüginiň çep kiçi böleginde milli walýutanyň kody görkezilen bolsa, öýjük doldurylmaýar.
24-nji öýjük. «Geleşigiň häsiýeti»
Öýjügiň çep kiçi böleginde Geleşigiň häsiýetiniň klassifikatoryna (6-njy goşundy) laýyklykda geleşigiň häsiýetiniň iki belgili kody görkezilýär.
25-nji öýjük. «Serhetdäki ulagyň görnüşi»
Öýjügiň çep kiçi böleginde Ulaglaryň we harytlary ulagly daşamagyň görnüşleriniň klassifikatoryna (7-nji goşundy) laýyklykda, 21-nji öýjükde görkezilen, ulag serişdesiniň görnüşiniň iki belgili koduny goýmak zerur.
Öýjügiň ikinji kiçi bölegi doldurylmaýar.
26-njy öýjük. «Ýurduň içindäki ulagyň görnüşi»
Öýjügiň çep kiçi böleginde Ulaglaryň we harytlary ulagly daşamagyň görnüşleriniň klassifikatoryna laýyklykda (7-nji goşundy), 18-nji öýjükde görkezilen, ulag serişdesiniň görnüşiniň iki belgili koduny goýmak zerur.
Öýjügiň sag kiçi bölegi doldurylmaýar.
29-njy öýjük. «Giriş/çykyş edarasy»
Öýjükde Gümrük edaralarynyň klassifikatoryna laýyklykda, harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çägine gelen ýerinde ýerleşen gümrük edarasynyň kody görkezilýär.
Deklarirlenilýän harytlar Türkmenistanyň gümrük çägine dürli geçiriş ýerleriň üsti bilen getirilende, öýjükde Gümrük edaralarynyň klassifikatoryna laýyklykda, harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çägine gelen ýerlerinde ýerleşen hemme gümrük edaralaryň kodlary görkezilýär.
30-njy öýjük. «Harytlaryň ýerleşýän ýeri»
Öýjükde ÝGD-nyň berlen pursadynda deklarirlenilýän harytlaryň ýerleşýän ýeri barada maglumatlar görkezilýär.
Eger harytlar wagtlaýyn saklanylýan ammarda ýa-da gümrük ammarynda ýerleşýän bolsa, wagtlaýyn saklanylýan ammaryň ýa-da gümrük ammarynyň işini amala aşyrmaga ygtyýarnamanyň belgisi we berlen senesi görkezilýär.
Eger harytlar demir ýol ýa-da awtomobil ulagynda ýerleşýän bolsa (şol sanda, eger bu ulag serişdeleri wagtlaýyn saklanylýan ammaryň ýa-da gümrük ammarynyň çäginde ýerleşende) öýjükde:
- eger harytlar demir ýolunda ýerleşen ulag serişdelerinde ýerleşýän bolsa, «d/ý» diýen ýazgy edilýär we «/» bölüji belgisinden soň demir ýol wagonlaryň (platformalaryň, sisternalaryň we şolara meňzeşleriň) belgileri goýulýar;
- eger harytlar awtomobil ulagynda ýerleşýän bolsa, «awto» diýen ýazgy edilýär we «/» bölüji belgisinden soň awtomobil ulagynyň bellige alnyş belgisi goýulýar.
Eger harytlaryň wagtlaýyn saklanylmagy alyjynyň ammarynda amala aşyrylýan bolsa, onda öýjükde «Alyjynyň ammary» diýen ýazgy edilýär we iş zolagyna şu ammaryň ýerleşýän ýeri girýän gümrük edarasynyň kody goýulýar.
Galan ýagdaýlarda öýjükde ÝGD-nyň berlen pursadynda deklarirlenilýän harytlaryň bolýan we barlanyp (gözden geçirilip) boljak gümrük gözegçiligi zolagynyň ýerleşýän ýeri (salgysy) görkezilýär.
Harytlar deslapdan deklarirlenende öýjükde harytlara gümrük barlagyny (gözden geçirmesini) geçirmek üçin harytlaryň gümrük edarasyna görkeziljek ýeri barada maglumatlar görkezilýär.
31-nji öýjük. «Ýük orunlary we harytlaryň beýany»
Öýjükde, gümrük we beýleki tölegleri hasaplamak we töledip almak hem-de gadaganlyklaryň we çäklendirmeleriň berjaý edilmegini üpjün etmek maksady bilen, gümrük maksatlary üçin harytlaryň kybaplanylmagyna we olaryň DYI HN boýunça bir dokuz belgili toparlara bölüniş koduna degişli edilmegine mümkinçilik berýän, deklarirlenilýän harytlar baradaky maglumatlary, şeýle hem ýük orunlary baradaky maglumatlary görkezmek zerur.
1 belgide haryt nyşanlary, markalary, modelleri, artikullary, standartlary we şolara meňzeş tehniki hem-de täjirçilik häsiýetleri baradaky maglumatlary, şeýle hem deklarirlenilýän harytlaryň mukdar we hil taýdan düzümi barada maglumatlary goşmak bilen, harydyň (söwda, täjirçilik ýa-da başga adaty) adyny görkezmek zerur.
Ýokarda sanalyp geçilen maglumatlara goşmaça 1 belgide aşakdakylary hem görkezmek zerur:
- DYI HN-da ulanylýan esasy we goşmaça ölçeg birliginden tapawutly ölçeg birliklerindäki harytlaryň mukdar taýdan häsiýetlendirilmeleri, eger şu häsiýetlendirilmeler gümrük we beýleki tölegleri hasaplamak we töledip almak hem-de (ýa-da) gadaganlyklaryň we çäklendirmeleriň berjaý edilişini üpjün etmek üçin zerur bolsa, ýa bolmasa harydyň has takyk kybaplanylmagyna mümkinçilik berýän bolsa;
- döwürleýin, wagtlaýyn ýa-da doly ÝGD-da - «GG.AA.ÝÝ-ýyldan GG.AA.ÝÝ-ýyla çenli ibermek» diýen ýazgy, şunda GG.AA.ÝÝ degişlilikde - harytlaryň iberilýän döwrüniň başlanýan we gutarýan güni, aýy we ýylynyň soňky iki sany. Harytlaryň iberilýän (goýberilýän) döwrüniň takyk senesini kesgitlemegiň mümkinçiligi bomadyk halatynda - ibermek döwri senenama aýyna çenli takyklykda görkezilýär.
2 belgide aşakdakylary görkezmek zerur:
- gaby bolan harytlar üçin arasynda otur goýmak bilen, harydyň tutýan ýük orunlarynyň umumy mukdary (eger deklarirlenilýän harytlar ýük orunlarynyň hemme ýerini tutmaýan bolsa, onda ýaýyň içinde harytlaryň bölekleýin tutýän ýük orunlarynyň mukdary, «-» kese çyzygy goýmak bilen «ornuň bölegi» diýen ýazgy edilip görkezilýär), Ýüküň, gaplaryň we gaplama materiallarynyň görnüşleriniň klassifikatoryna (8-nji goşundy) laýyklykda harytlaryň gaplarynyň görnüşleriniň kodlary, «-» kese çyzygy goýmak bilen her görnüşi boýunça gaplaryň mukdaryny goýmak arkaly görkezilýär;
- ulag serişdesiniň enjamlaşdyrylan gaplarda gapgarylyp, guýlup, üýşürilip gapsyz daşalýan harytlar üçin Ýüküň, gaplaryň we gaplama materiallarynyň görnüşleriniň klassifikatoryna (8-nji goşundy) laýyklykda ýüküň görnüşiniň kody görkezilýär.
Konteýnerlerde daşalýan ýükler üçin 3 belgide konteýnerleriň mukdaryny we olaryň belgilerini görkezmek zerur. Eger deklarirlenilýän harytlar konteýneri tutuş tutmaýan bolsa, belgiden soň «bölek» diýen ýazgy ýazylýar.
Markalar bilen belgilenen goşmaça töleg bellenilen harytlar üçin 4 belgide goşmaça töleg markalarynyň seriýasyny, belgilerini we her seriýasy boýunça sanyny görkezmek zerur. Yzly-yzyna gelýän goşmaça töleg markalarynyň belgileri barada maglumatlar, arasynda kese çyzygy goýmak bilen degişli çägiň birinji we soňky belgilerini goýmak arkaly görkezilýär.
32-nji öýjük. «Haryt №»
Öýjügiň çep kiçi böleginde 31-nji öýjükde mälim edilýän deklarirlenilýän harydyň tertip belgisi görkezilýär.
Öýjügiň sag kiçi bölegi doldurylmaýar.
33-nji öýjük. «Harydyň kody»
Öýjügiň birinji kiçi böleginde DYI HN-na laýyklykda aralarynda boş ýersiz harydyň dokuz belgili toparlara bölüniş koduny goýmak zerur.
Öýjügiň ikinji kiçi böleginde aşakdakylary goýmak zerur:
- «E» harpyny (gadaganlyklaryň we çäklendirmeleriň ulanylmagyndan erkin), eger deklarirlenilýän harytlar DYI HN-nyň toparlara bölüniş kody we (ýa-da) ady boýunça Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda, ygtyýarlandyrmak görnüşinde gadaganlyklaryň we çäklendirmeleriň ulanylmagyna düşüp, emma özüniň häsiýetleri we (ýa-da) ulanylmagy boýunça şeýle çäreleriň ulanylmagyna degişli harytlara laýyk gelmeýän bolsa;
- «I» harpyny (intellektual eýeçilik), eger deklarirlenilýän harytlarda intellektual eýeçilik obýektleriniň gümrük sanawyna girizilen intellektual eýeçilik obýektleriň alamatlary bar bolsa;
- ýokarda görkezilen harplary, aralarynda boş ýersiz «EI» yzygiderlikde, eger deklarirlenilýän harytlar degişli şertleri kanagatlandyrýan bolsa.
34-nji öýjük. «Gelip çykan ýurdunyň kody»
Öýjü


c: text/html

text:
Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow Azatlyk Radiosynyň Rus gullugyna beren interwýusynda, Birleşen Ştatlaryň harby enjamlary daşaýan bir uçaryna rus howa giňişligini ulanyp Owganystana geçmäge rugsat edilenligini aýtdy.
Ol Birleşen Ştatlaryň şeýle enjamlary öz içine alan başga bir uçaryna-da Orsýetiň howa giňişliginden Owganystana geçmäge rugsat berilmegini Orsýetden haýyş edenligini aýdyp, emma Waşington soňra bu kararyny goýbolsun etdi diýdi.
Lawrow aýratynam Orsýetiň Owganystan boýunça Birleşen Ştatlary bilen gelnen ylalaşygy ýerine ýetirmäge taýýardygyny sözleriniň üstüne goşdy.
Ol aýratynam Amerikanyň Owganystan boýunça tranzit gatnawynyň Merkezi Aziýada ýerleşýän käbir ýurtlar, aýratynam Gazagystan bilen aralaryndaky tehniki ylalaşmazlyklar zerarly päsgelçilik bilen ýüzbe-ýüz bolup duranlygyny aýtdy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bagdatda sud alty britan esgerini öldürmekde günä bildirilen Yragyň ýene iki graždanyndan şu iş boýunça aýyplamany aýyrdy.
Saklananlaryň günäsini tassyklap biljek şaýatlaryň görkezmeleriniň ýeterlik däldigi bilen bu karar düşündirildi. Şol jenaýata gatnaşykda aýyplanan ýerli ýaşaýjylardan sekiz adam mundan öň şu ýyl azatlyga goýberlipdi.
Daşary ýurt harbylary 2003-nji ýylyň iýun aýynda öldürilipdi.
Britan häkimiýetleriniň maglumatyna görä, polisiýa uçastogynda yraklylaryň bir topary şol harbylary öldüripdir.


text:
Ženewada adam hukuklary we demokratiýa boýunça Sammit geçirilýär. Öz işine sişenbe güni başlan bu sammite 500 töweregi adam gatnaşýar.
Sammitiň ilkinji gününde Demirgazyk Afrika döwletlerinde, Kubada, Demirgazyk Koreýada, Hytaýda, Eýranda we Türkmenistanda ýüz berýän ýagdaýlar barada maslahat edildi diýip, adam hukuklary boýunça “Türkmen hronikasy” neşiri habar berýär.
Bu Sammitde adam hukuklary boýunça "Türkmen inisiatiwasy" toparynyň ýolbaşçysy Farid Tuhbatullin hem çykyş etdi. Ol hususan-da Türkmenistandaky adam hukuklarynyň bozulmalary barada gürrüň etdi.


text:
“Nature” žurnalynyň soňky maglumatlarynda, Türkmenistan Aziýada suwy bisarpa ulanýan ýurtlaryň iň başynda bellenildi. Maglumata görä, Türkmenistanda her ýyl adam başyna 5,5 müň kubometr suw sarp edilýär.
Şol bir wagtyň özünde Daşoguz welaýatynda bolsa, agyz suwunyň şordugy sebäpli käbir ýaşaýjylar içer suwuny satyn alýar diýip, ýerli ýaşaýjy aýdýar. Daşoguz welaýatyndan pensioner zenan Mähriban agyz suwunyň ýaramazlygy zerarly käbir ýaşaýjylaryň dürli aşgazan kesellerine uçraýandygyny belleýär.
Azatlyk Radiosynyň habarçysy Soltan Açylowa 57 ýaşyndaky pensioner zenan Mähriban bilen söhbetdeş boldy. Söhbetdeşligi aşakdaky düwmä basyp diňläp bilersiňiz.


text:
Belli türkmen şahyry hem ýazyjysy, ajaýyp terjimeçi Şiraly Nurmyrat 65 ýaşady. 1945-nji ýylyň 6-njy dekabrynda dünýä inen Şiraly Nurmyrat soňky çärýek asyrda türkmen edebiýatynyň, hususan-da onuň poeziýa žanrynyň dikatura tarapyndan düýpli ýok edilmegine garşy çykdy. Ony gorady, ýaşatdy hem ösdürdi.
Şiraly Nurmyradyň eserleri rus, şwed hem nemes dillerine terjime edildi. Ol halkara Pen klubunyň baýragyna iki gezek mynasyp boldy. Ol özüniň edebi hyzmaty we hakykaty aýan edýän çeper sözüň goragynda durany üçin Kurt Tuholsky adyndaky halkara baýraga mynasyp boldy.
Şiraly Nurmyrat
* * *
Şöhrat ýöremesin ömrüň öňünden,
Ömrüň hol öňünden abraý ýöresin.
Şöhrat bilen abraý çalyşsa ornun
Adalat, hakykat kaýdan döresin?!
Aýdylan: «Abraý bir gyrkylan erkeç»,
Bir sypansoň aňsat-aňsat tutdurmaz.
Ol özüne baha keser, özüni
Şöhrat kimin gara şaýa satdyrmaz.
Şöhrada ýetmegiň müň bir ýoly bar,
Diňe ýeke-täkdir abraýyň ýoly...
Geç kerwen deý üýren itiň deňinden,
Bolsun päk arzuwdan gursagyň doly.
Şöhrady gazanýar kimse der bilen,
Kimse ony satyn alýar zer bilen,
Kimse oňa ýetýär ýalbaryp, diläp,
Kim lebini ýalap, guýrugyn bulap.
Abraý – dag başynda mumyýa kybap,
Ret eýlär günäňi, baýdagy – sogap,
Gazansan – aperin! Ýitirseň – nälet,
Senden, diňe senden soralar jogap!
Dik dur dag başynda, ýaýna sährada,
Päliň pes tut, kowalaşma şöhrada.
Mukaddes zat ýokdur imandan beter,
Ony baýdak edip depäňde göter!


text:
Orsýetiň prezidenti Dmitriý Medwedew bilen ÝB-niň resmileri Orsýetiň Don boýundaky Rostow şäherinde sammite başladylar.
Prezident Dmitriý Medwedew sammitiň başynda çykyş edip, bu sammitde bir topar meselä, şol sanda wizasyz syýahat we rus ykdysadetini häzirki zamanyň talaplaryna laýyk ösdürmek barada maslahat ediljegini aýtdy.
ÝB-niň prezidenti Herman Wan Rompuý bu sammitiň Ýewropanyň kuwwatly bileleşige öwrülmek üçin öz ýoluny arçaýan kyn pursatyna gabat gelendigini aýtdy.
Bu sammit ÝB-niň agza döwletleriniň bergi krizisi bilen tutluşýan we harçlary azaldyp, berk çäreleri girizýän wagtyna gabat geldi.


text:
Özbegistanda adam hukuklaryny gorap çykyş edýän iki özbek aktiwistiniň Günorta Koreýanyň paýtagty Seula sapar etmegine rugsat berilmedi. Seulda gürrüňi gidýän iki aktiwiste halkara baýragynyň gowşurylmagy planlaşdyrylýar.
Daşkentde ýaşaýan Şuhrat Rustamowyň 16-njy fewralda beren maglumatyna görä, özbek resmileri Rustamowa we “Özbek adam hukuklaryny goraýanlaryň bileleşigi” atly guramanyň başlygy Ýelena Urlaýewa ýurtdan “çykyş wizasyny” bermegi ret edipdirler.
Rustamow, özüniň we Urlaýewiň 11-nji martda Seulde geçiriljek dabaranyň dowamynda “Tji Haksun” adyndaky adalat we parahatçylyk baýragyny almak üçin Günorta Koreýa çagyrylandygyny aýtdy.
Şu ýyl “Özbek adam hukuklaryny goraýanlaryň bileleşigi” atly gurama abraýly baýraklaryň birine mynasyp boldy. Bu baýrak bilen bilelikde 10 müň amerikan dollary möçberindäki pul sylagy hem gowşuryldy.


text:
Aşgabat, 07.03.2015. “Türkmenportal”.
“Türkmenistanyň Prezidenti, ýurdumyzyň Ýaragly Güýçleriniň Belent Serkerdebaşysy goşun generaly Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanyň Goranmak ministrliginiň Baş raýat goranyşy we halas ediş işleri müdirliginiň binasynda Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň mejlisini geçirdi” diýip, “Türkmenistan” gazeti habar berýär.
Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň mejlisi tamamlanandan soňra, Türkmenistanyň Goranmak ministrliginiň Baş raýat goranyşy we halas ediş işleri müdirliginiň binasynyň eýwanynda döwlet Baştutanymyza Hormat garawulynyň, şeýle-de harby atlylar toparynyň täze lybaslarynyň nusgalary görkezildi.
Milli Liderimiz harby lybaslaryň görkezilen nusgalary bilen tanşyp, harby lybaslaryň daşky görnüşinden başga-da, olaryň oňaýly bolmalydygyny, iň gowy milli däpleriň hem-de ýurdumyzyň howa şertleriniň aýratynlyklarynyň nazara alnyp taýýarlanylmalydygyny nygtady we bu ugurda işleri dowam etmek babatda anyk tabşyryklary berdi.


text:
Anna güni Orsýetiň Kabardino-Balkar awtonom respublikasynyň Içeri işler ministrligi korrupsiýada aýyplanyp bu respublikanyň birnäçe ýokary derejeli resmisiniň we bir biznesmen aýalyň tussag edilendigini mälim etdi.
Hususan-da, Içeri işler ministrligi bu resmileriň döwlet eýeçiligindäki emläkleriň ýerli biznesmen aýal Madina Hatsukowa tarapyndan bikanun ýollar arkaly satyn alynmagyna ýardam berenlikde aýyplanýandyklaryny aýdýar.
Ministrligiň maglumatynda bu tussag edilen resmileriň arasynda respublikanyň Döwlet emläkleri boýunça ministriniň orunbasary Ruslan Jamborowyň we prezident administrasiýasynyň başlygy Wladimir Jamborowyň-da bardygy aýdylýar.


text:
Birleşen Ştatlar dini çydamsyzlygyň 2011-nji ýylda hem dünýäni aldym-berdime salmagyny dowam etdirendigini aýdýar.
ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň dini azatlyklar boýunça duşenbe güni çap edilen hasabatynda Bahreýn,Yrak we Orsýet ýaly ýurtlarda hökümetleriň öz “ekstremist” häsiýetli hasaplaýan konfliktlerine we toparlaryna garşy gören çäreleri din azatlygynyň çäklendirilmegine we sosial çydamsyzlygyň artmagyna täsir ýetirdi diýilýär.
ABŞ-nyň döwlet sekretary Hillari Klinton dünýä adam hukugynyň bu ugrunda, parahatçylykly jemgyýet gurmak üçin diýseň möhüm bolan blokda yzlygyna tarap süýşýär diýdi.
“Biziň din azatlygyna ünsi çekmegimiz aýratyn möhüm, sebäbi dünýäde umumylykda din azatlygy giňelýärmi ýa daralýar diýseň, jogap huşuňa aýlanmagy talap edýär: Bir milliarddan gowrak adam din azatlygyny yzygiderli basyp saklaýan hökümetleriň gol astynda ýaşaýar” diýip, Klinton aýtdy.
Kanunlar azatlyga garşy ulanylýar
Hasabatda geçen ýyl hökümetleriň küpür geplemek, ýagny hudaýa şek ýetirmek, başga dine geçmek we myjabat atmak bilen bagly kanunlary dini azatlyklary çäklendirmek üçin ulanandyklary aýdylýar.
Onda Hytaý, Eýran, Demirgazyk Koreýa we Saud Arabystany ýaly ýurtlaryň din azatlygyny “hroniki bozujylar” bolup galandygy bellenilýär.
Birleşen Ştatlaryň ýaranlary bolan Owganystan we Pakistan bolsa, hasabatda din azatlygyny gowy goramaýan ýurtlar hökmünde häsiýetlendirilýär.
“Owganystanyň sudlary yslam kanunlaryny öz ynançlaryna eýerýän musulman däl adamlary jezalandyrmak üçin ulanýar” diýip, hasabatda aýdylýar.
Pakistan küpür geplemek, hudaýa dil ýetirmek işleri boýunça ölüm jezalaryny bermekde we dini azlyklara edilýän zorlukly hüjümleri görmezlige salmakda tankyt edilýär.
Milli howpsuzlyk bahanasy
Halkara din azatlygy ilçisi Sýuzan Jonson Kuk Döwlet departamentiniň hasabatyň çap edilmegi mynasybetli geçiren metbugat ýygnagynda çykyş edip, Özbegistanyň we Orsýetiň milli howpsuzlygy din azatlyklaryny çäklendirmäge bahana edinip ulanandygyny aýtdy.
Şeýle-de ol Gündogar Ýewropadaky we Merkezi Aziýadaky ýurtlaryň birnäçesiniň hasaba alyş kanunlaryny dini jemgyýetleri gurmagy çäklendirmek üçin ulanandygyny belledi.
“Orsýet we Özbegistan milli howpsuzlygy käbir parahatçylykly dini toparlaryň hukuklaryny çäklendirmek üçin ulandy. Beýleki hökümetler hasaba alyş kanunlaryny dini jemgyýetleriň hukuklaryny çäklendirmek üçin ulandylar - diýip, Kuk aýtdy. - Bir topar ýurtda, şol sanda Belarusda, Wengriýada we Merkezi Aziýadaky ýurtlaryň birnäçesinde dini jemgyýetleriň kanuny hasaba alnyşyny kynlaşdyrýan berk kanunlar bar we hasaba alynmadyk dini toparlar köplenç döwlet maliýe gulluklarynyň ýardamyndan we salgyt ýeňilliklerinden mahrum bolýarlar, emläk edinip bilmeýärler.”
Ýolbaşçylar wepaly we adalatly bolmaly
Döwlet sekretary Klinton din azatlygyny adamlaryň lapykeçliklerini gurujy ugra gönükdirýän “howpsuzlyk klapanyna” deňedi we hökümetler din azatlygyny basyp ýatyranlarynda, konfliktleriň esasyny goýýarlar diýdi.
“Jemgyýetçilik pikiri azlygyň hukuklaryny çäklendirmegi goldaýan wagtynda, ýolbaşçylar öz halkyna hem wepaly, hem adalatly bolmalydyklaryny ýatda saklamaly” diýip, ol aýtdy.
Klintonyň sözlerine görä, ýolbaşçylar ýolbaşçylyk etmeli we öz raýatlaryna hukuklar raýatlaryň diňe käbirine degişli bolup, beýlekilerine degişli bolmasa, bu prinsipleriň ýoýulmagyna, kanuny nägilelikleriň we durnuksyzlygyň döremegine getirip biler.
Hasabatda dünýä boýunça anti-semitizmiň ýokarlanandygy we beýleki toparlara, şol sanda ahmadilere, bahaýylara, buddistlere hem uýgur musulmanlaryna garşy çydamsyzlygyň artandygy bellenilýär.


text:
Şu gün BMG-niň Ynsan Hukuklary boýunça Baş komissary Nawi Pilleý Gyrgyzystanyň günortasynda howpsuzlyk gulluklarynyň adamlary bikanun tussag etmekleri we gynamaklary ýaly kanun bozmalar baradaky maglumatlara alada bildirip, beýanat ýaýratdy.
Hususan-da, hanym Pilleý öz beýanatynda soňky günler Gyrgyzystanyň günortasynda aglaba özbek milletinden bolan ýaş adamlaryň köpçülikleýin tussag edilmelere sezewar edilýändikleri baradaky maglumatlara ünsi çekipdir.
Ol bu bolýan wakalaryň diňe bir etniki tarapgöýlüge meçew berýän wakalar bolman, eýsem, Gyrygyzystanyň öz içerki kanunlaryny we halkara kanunlaryny-da bozmakdygyny nygtapdyr.


text:
Geçen ýylyň noýabryndan başlanan sowuk howa Türkmenistanyň ähli territoriýasynda, käbir arakesmeler, aram-aram ýyly günler bilen çalşyp, şu günki günem dowam edýär.
Soňky dört aýyň dowamynda, Aşgabadyň merkezinde ýylylyk bilen üpjünçiligiň gowudygyna garamazdan, şäheriň gündogar bölegindäki 1-nji, 2-nji, 3-nji, 11-nji mikroraýonlarynda, Parahat ýaşaýyş jaýlar toplumlarynda adamlaryň sowukdan gaty kösenýändigi aýdylýar.
Agzalýan mikroraýonlaryndaky jaýlar geçen asyryň 80-nji ýyllarynyň ortalaryna, 90-njy ýyllarynyň başlaryna ulanmaga berlen jaýlar. Olarda ýyladyş sistemasy SSSR zamanasyndaky çekilen turbalardan, oturdylan radiatorlardan ybarat. Aşgabatda ýaşaýan publisist ýazyjy Amanmyrat Bugaýew bu barada şeýle diýýär:
—Olaryň köpüsiniň möwriti geçdi. Ýyladyş sistmemasynyň işleýşi bir kakyny bara meňzeýär. Täze gurulýan mikroraýonlarda ýyladyş, gyzgyn-sowuk suw bilen üpjünçlik boýunça kynçylyk ýok. Çünki olar häzirki zaman enjamlary, tehnologiýalary bilen abzallaşdyrylan. Esasy mesele şäheriň gündogar etraplarynda, 30-njy mikroraýonda, onuň töwereklerinde.
Türkmenistanyň resmi metbugatynda “Aşgabatýylylyk” tresti tarapyndan paýtagtyň ýaşaýjylaryny yzygiderli ýylylyk bilen üpjün etmek üçin ýyladyş sistemasynyň durkuny toplumlaýyn täzelemek boýunça täze tehnologiýalaryň ornaşdyrylýandygy, şäheriň merkezleşdirilen ýyladyş sistemasyny düýpli rekonstruksiýa etmek işini şu ýylyň birinji ýarymynyň ahyryna çenli tamamlamagyň planlaşdyrylýandygy habar berilýär. Emma aşgabatly žurnalist Aşyrguly Baýryýew bu optimistik habara şeýle reaksiýa bildirdi:
—Ýylyň ahyryna çenli gowy netijeler gazanylýar diýen metbugat habary ol, elbetde, häzirlikçe hakykata laýyk gelmeýärmikä diýýärin. Sebäbi ýyladyş desgalaryny gurmak meselesi ýene-de wagt talap etse gerek. Sebäbi ol şäheriň az ýerinde gurlan. Jygyldyk bazarynda satylýan, elde ýasalan eýran peçlerini köpgatly jaýlardaky kwartiralarynda oturdyp, gaz ýakmak arkaly adamlaryň otaglaryny gyzdyrýarlar, şeýdip, oňňut edýärler.
Resmi maglumatlara görä, geçen ýyl “Aşgabatýylylygyň” hojalyklarynda 120-den gowrak suw ýyladýan gazanlaryň durky düýpli täzelenipdir, şeýle gazanlaryň täze 33 sanysy gurlupdyr. Trestiň esasy bazasy Germaniýanyň “Wiýessman” firmasynyň häzirki zaman enjamlaryna geçirilipdir. Emma Bugaýew ýyladyş sistemasynda ogurlygyň, parahorlugyň bu işiň ilerlemegine uly päsgelçilikdigini aýdýar:
—Ownujak çinownikler: “Aý, şuny çaltlandyrjak bolsaňyz, onusy ýetenok, munusy ýetenok, şoňa pul gerek” ýa bolmasa “oglanlar işläp ýadady” diýýän ýüzi galyňlary bar, pylança manatdan beriň diýýänleri bar. Aşgabat şäher häkimligi ýa etrap häkimligi juda haýal-ýagal hereket edýärler, şol gadymky býurokratik ädimler bilen bökdençlik döredýärler.
Ýerli synçylar ýyladyş sistemasynyň doly döwlet eýeçiligindedigini, sebäbi şol jaýlaryň hususylaşdyrylmaýandygyny, eger şu ugurdan düýpli reforma geçirilse, hem döwlet hem ilat köpçüligi üçin peýdaly boljakdygyny aýdýarlar. Çünki, olaryň sözlerine görä, swilizlenen ýurtlardaky ýaly, hususy jaýlara hyzmat edýän hususy firmalar peýda bolsa, býurokratik päsgelçilikler öz-özünden aýrylyp, korrupsiýanyň köküne palta urlardy.


text:
Şu gün Balkanabat şäherindäki sport toplumynda futbol boýunça Türkmenistanyň Kubogyny almak ugrundaky ýaryşyň final duşuşygy geçiriler. Onda Türkmenistanyň Aragatnaşyk ministrliginiň «Altyn asyr» futbol topary Türkmenbaşy şäheriniň «Şagadamy» bilen duşuşar. Duşuşygyň 15:00-da başlamagyna garaşylýar.
22-nji gezek geçirilýän Kubok ýaryşynyň final duşuşygy 2016-njy ýylda AFK-nyň kubogyna Türkmenistandan wekilçilik etjek ikinji topary belli eder. Mälim bolşy ýaly, ýurdumyzyň şu ýylky çempiony «Altyn asyr» bu sebit ýaryşynyň toparçalaryna göni girmäge hukuk gazandy. Şu günki duşuşykda Kubogy gazanyp bilen ýagdaýynda «Şagadam» AFK-nyň Kubogynda ýurdumyza wekilçilik etmäge hukuk gazanjak ikinji topar bolar. Ýöne şu günki duşuşykda «aragatnaşykçylar» ýeňiş gazansa, sebit ýaryşyna Türkmenistanyň çempionatynyň kümüş medalçysy hökmünde «Balkan» gatnaşar.
«Altyn asyr» Türkmenistanyň Kubogynyň final duşuşygyna 3 gezek çykdy we şolaryň diňe birinde Kuboga mynasyp boldy. Şol duşuşykda, ýagny 2009-njy ýylda «aragatnaşykçylar» Mary şäheriniň «Merw» futbol toparyny 3:0 hasabynda ýeňipdiler. Final duşuşygyna 2010-njy ýylda-da çykan «Altyn asyr» bu gezek «Balkandan» 3:2 hasabynda ýeňildiler. «Aragatnaşykçylar» ýurdumyzyň Kubogynyň final duşuşygyna soňky gezek 2013-nji ýylda çykyp, onda «Ahaldan» 2:1 hasabynda asgyn gelipdiler.
Türkmenbaşy şäheriniň topary Türkmenistanyň Kubogy ugrundaky ýaryşyň finalyna iki gezek çykyp, olaryň birinde, ýagny 2007-nji ýyldaky ýaryşda arzyly Kuboga eýe bolupdylar. Şol duşuşykda «kenarlylar» «Merw» toparyny oýnuň goşmaça wagtynda açylan hasap bilen 1:0 hasabynda ýeňip, Kuboga mynasyp boldular. Ondan 5 ýyl öň hem finala çykan «kenarlylar» şol gezek Türkmenabat şäheriniň «Garagum» toparyndan 11 metrlik jerime urgularynyň netijesinde 4:2 hasabynda asgyn gelipdiler.
Şu maglumatlardan hem görnüşi ýaly, iki topar hem Türkmenistanyň Kubogynyň jemleýji oýnuna bir gezek çykyp gördi. Bu gün olaryň haýsy biriniň ikinji Kubogy muzeýine alyp gitjekdigini göreris.


text:
Gimalaý regionynda ýerleşýän Kaşmir sebitiniň Hindistan tarapyndan kontrollyk edilýän sebitiniň polisiýasy adamlardan doly bir awtobusyň obanyň daşly ýolunda agdarylmagy we onuň çuň dereden aşak gaçmagy netijesinde azyndan 23 adamyň heläk bolandygyny habar berýär.
Polisiýa inspektory general Daniş Rananyň aýtmagyna görä, awtobusyň sürüjisi ýoluň öwrümlerinde duýdansyz awtobusyň kontrolyny ýitiripdir. Rana bu wakada başga-da azyndan 25 ýolagçynyň ýaralanandygyny sözüniň üstüne goşdy.
Şeýle-de, ol polisiýanyň wakanyň bolan ýerine barandygyny we ewakuasiýa çärelerine başlandygyny belledi.
Gürrüňi edilýän awtobus Maroti obasynyň golaýynda ýol heläkçiligine uçramazdan öň, Uthampur şäherçesine tarap sapar edýärdi.


text:
“Forbes” žurnalynyň habar bermegine görä, “Marvel”-iň hyýaly gahrymany Gara duly janlandyrýan owadan aktrisa Skarlett Ýohansson 2016-njy ýylyň iň köp girdeji gazandyran artisti boldy. 32 ýaşly aktrisanyň surata düşen filmleri prokatdan 1,2 milliard dollarlyk girdeji gazandy. Ýohansson geçen ýyl “Kapitan Amerika: gapma-garşylyk” hem-de “Sezara şöhrat” filmlerinde surata düşüpdi. Aktrisa bilen “Kapitan Amerika: gapma-garşylyk” filminde bile surata düşen Kris Ewans bilen Robert Dawni Jr. 2–3-nji ýerleri paýlaşdylar (1,15 millard $). Mundan soňky orunlary eýeleýän Margo Robbi, Emi Adams hem-de Ben Afflegiň surata düşen kinolary-da jemi 1 milliard dollardan köp girdeji gazandy.
Golliwudyň uruşly kinolarynyň aktýorlaryny özünde jemleýän “Ýumrujylar” filminiň dördünjisi hem surata düşüriler. Jemleýji bölümde surata düşmäge Silwester Stallone, Arnold Şwarzenegger hem-de Jeýson Stetham dagy eýýämden isleg bildirýär. 2018-nji ýylda ekranlara çykarylmagy meýilleşdirilýän filmde beýleki artistleriň – Antonio Banderas, Çak Norris, Jet Li, Brýuw Willis, Harrison Ford dagynyň çykyş edip-etmejekdigi häzirlikçe belli däl. Ilkinjisi 2010-njy ýylda ekranlara çykan “Ýumrujylar” filmleri prokatdan 800 million dollara golaý girdeji toplady.
Oskarly aktrisa Julia Roberts özüniň zähmet ýolundaky ilkinji teleserialynda surata düşer. “Today Will Be Different” atly bu teleserial HBO teleýaýlymy arkaly tomaşaçylara ýetiriler. Mariýa Sempliň adybir eseri esasynda taýýarlanjak serialda ussat aktrisa Elenor Fluduň keşbini janlandyrar. Gysga göwrümli teleserial şu ýylyň dowamynda tomaşaçylaryň dykgatyna ýetiriler.
Oskaryň buşlukçysy hasaplanýan “Altyn globus” baýraklarynyň 74-nji gowşurylyş dabarasy 8-nji ýanwarda Kaliforniýadaky “Bewerli Hills” myhmanhanasynda geçiriler. Belli komediýaçy Jim Fallonyň alyp barjak çäresinde ýylyň iň gowy drama we komediýa filmdir seriallary saýlanar. Golliwuddaky daşary ýurtly žurnalistler bileleşigi tarapyndan berilýän bu sylaglar kino dünýäsindäki öňdebaryjy baýraklaryň hatarynda diýlip görkezilýär.


text:
Şu gün Orsýetiň hökümet resmileri ýurduň günortasyndaky Dagystan respublikasynda ýaragly hüjümçileriň amala aşyran iki sany aýry-aýry hüjümlerinde bäş adamyň ölendigini habar berdiler. Ölenlerden üçüsiniň harby ofiserlerdikleri habar berilýär.
Maglumata görä, bu hüjümleriň ikisem Dagystanyň Buýnaks şäherinde amala aşyrylypdyr.
Bu wakanyň fonunda bolsa, şu gün Orsýetiň Samara şäheriniň golaýyndaky söwda bazarynda-da näbelli ýaragly adamlaryň atan okundan azyndan iki sany organ işgäriniň ölendigi barada maglumat alyndy.
Orsýetiň Federal derňew komiteti bu wakada alty sany näbelli ýaragly adamyň söwda bazaryna baryp, garaşylmadyk ýagdaýda organ işgärlerine garşy ok atandyklaryny mälim etdi. Maglumata görä, bu wakada ýene azyndan bäş adam ýaralanypdyr.


text:
Adam hukuklaryny goraýjy “Human Rights Watch” (HRW) guramasy ABŞ we ÝB-ne çagyryş bilen ýüzlenip, Özbegistanyň hökümetine basyşlary dowam etdirmäge we dokuz ýyl mundan öň Andijonda bolan köpçülikleýin gyrgynçylygy halkara derejesinde garaşsyz görnüşde derňemegi talap etmäge çagyrdy.
HRW 13-nji maýda ýaýradan bu beýannamasyny Andijondaky adam pidaly wakalaryň ýyl dönümine gabatlap ýaýratdy. Gurama Andijondaky gandöküşlikden 9 ýylyň geçmegi bilen hem özbek hökümetiniň garaşsyz derňewlerden ýüz öwürýändigini belledi.
2005-nji ýylyň 13-nji maýynda telekeçileri boşatmak boýunça parahatçylykly protest ýaragly adamlaryň goşulmagy bilen gozgalaňa öwrülipdi we özbek goşunlary tarapyndan esasan ýaragsyz adamlara garşy ok atylyp, basyp ýatyrylypdy.
Resmiler şonda 187 adamyň öldürilendigini aýtdylar, adam hukuklaryny goraýjylar bolsa pidalaryň hakyky sanynyň ençeme esse köp bolandygyny habar berýärler.


text:
Audi zawodyny suw aldy
Germaniýanyň günorta-günbataryndan ýerleşýän Baden-Wuerttemberg böleginde ýagan güýçli ýagyş ýaşaýyşy duruzdy.
Suw alma we sil sebäpli 4 adam wepat boldy. Germaniýanyň lýuks awtoulag öndürijisi Audiniň Nekarsulm zawodyndaky önümçilik bolsa, suw almagy sebäpli duruzyldy.
A4, A5, A6, A7 we A8 modellerini bilen birlikde R8 we RS modelleriň hem öndürilýän zawodynda, aglaba bölegi agşam ýagan ýagyş sebäpli, agzalyp geçilen modeller suwuň astynda galdy. Zawodyň sözçi wekili bu ýagdaýyň haçan düzelip, zawodyň haçan işe başlajaklygy we bu ýagdaýdan näçe adamyň zyýan çekjegini habar bermedi.
Geçen ýyl 272 müň 103 ulagyň çykarylan zawodynda 16 müň adam işleýärdi.


text:
Birleşen Ştatlaryň Döwlet sekretary Hillary Klinton duşenbe güni giçlik Waşingtondan Pekine ugrady. Ol Pekinde resmiler bilen geçiriljek gepleşiklerde adam hukuklary meselesini galdyrjakdygyny aýdýar.
Şu hepdäniň ahyrynda ABŞ bilen Hytaýyň arasynda Strategiki we ykdysady dialog geçirilýär.
Klintonyň bu sapary Hytaýda adalaty goraýjy tanymal aktiwist Çen Guaňçeň ABŞ-nyň Pekindäki ilçihanasynda pena tapan wagtyna gabat gelýär. Guaňçeň 22-nji aprelde öý tussaglygyndan gaçypdy.
Saparynyň öň ýanynda metbugat konferensiýasynda eden çykyşynda Hillary Klinton adam hukuklary meselesinde Hytaý we ABŞ ylalaşmaýarlar diýdi.
“Men garaşylýan her bir meselele, şol sanda adam hukuklary meselesi boýunça maslahat etjekdigimizi kepillendirip bilerin” diýip, Klinton aýtdy.


text:
Ýekşenbe güni Liwiýadaky gozgalaňçylar prezident Muammar Kaddafiniň goşunlarynyň indi dördülenji gün Misurata şäherini güýçli bombalamalara sezewar edendiklerini habar berdiler.
Gozgalaňçylaryň metbugat sekretary Abdel Basset Mezerik «Al-Jazeera» telekanalyna beren interwýusynda hökümet goşunlarynyň eden hüjümlerinde düýn irden azyndan 6 adamyň ölüp, 47 adamyň hem ýaralanandygyny aýtdy.
Muammar Kaddafä tarapdar güýçler öz ululygy boýunça ýurduň üçünji şäheri hasaplanylýan bu Misurata şäherini doly ele almak üçin indi bir ýarym aýdan gowrak wagtdan bäri bu şähere hüjümlerini dowam etdirýärler.
Liwiýaly gozgalaňçylar ýerli ýaşaýjylary goramak üçin NATO güýçleriniň ýeterlik çäre görmeýändiklerini aýdýarlar.


text:
Täjigistanyň daglyk Badahşan sebitinde 2-nji ýanwarda, şenbe güni irden bolan güýçli ýer yranmasyndan soň müňlerçe adam öýsüz galdy.
Resmiler Täjigistanyň Wanj etrabynda güýçli ýer titremesinden soň halas ediş işleriniň alnyp barylýandygyny aýdýarlar. Daglyk Badahşan sebitinde 2-nji ýanwarda bolan ýer yranmasy obalylalaryň müňlerçesini aldajy aýazda öý-öwzarsyz goýdy.
Ýer yranmasynyň güýjüniň 5.2 ball bolandygy we güýçli sarsgynyň ýüzlerçe öýi doly ýa bölekleýin ýykyp-ýumrandygy aýdylýar. Täjigistanyň Adatdan daşary ýagdaýlar komiteti ýer yranmasynda iki adamyň ýaralanandygyny, emma öleniň ýokdugyny aýdýar. Obalylaryň köpüsi ilkinji sarsgyndan soň öýlerinden çykyp gaçypdyr we hut şu ýagdaý hem olaryň aman galmagyna sebäp bolupdyr.
Azatlyk Radiosynyň Täjik gullugynyň Badahşandaky habarçysy Mirzojalol Şohjamolyň aýtmagyna görä, ýer yranmasy elektrik liniýalarynyň kesilmegine, ýollaryň baglanmagyna getiripdir. Iki mekdebiň we bir hassahananyň ýykylandygy aýdylýar. Wanj etrabyndaky Uzkrog obasynyň ýaşaýjysy Mahbuba goňşy-golamlarynyň köpüsiniň jaýynyň ýykylandygyny aýdýar.
«Meniň goňşymyň jaýy ýykyldy. Aşaky köçedäki jaýlaryň we bize goňşulykdaky kiçijik obanyň jaýlarynyň köpüsi ýykyldy» diýip, Mahbuba Azatlyk Radiosyna gürrüň berdi.
Öý-öwzarsyz galan adamlaryň sany dürli-dürli berilýär, käbirleri olaryň birnäçe ýüz adamdygyny aýtsa, başgalary 20 müň çemesi adamyň öýsüz galandygyny öňe sürýär.
Wanj etraby barada...
Ýer yranmasynyň täsir ýetiren ýeri bolan Wanj etrabynda 30 müňden gowrak adam ýaşaýar. Häkimiýetler ýer yranmasynda ýykylan obalaryň ýerleşýän ýerleriniň daşlygy sebäpli ýeten zyýany kesgitlemegiň we halas ediş işlerini alyp barmagyň kyn düşýändigini aýdýarlar. Emma deslapky hasaplamalar ýeten zyýanyň 1 million dollar bilen 1.5 million dollar aralygynda bolmagynyň ahmaldygyny görkezýär.
Ýer yranmasynda öýi ýykylan obalylaryň köpüsi gijäni goňşularynyň ýa garyndaşlarynyň öýlerinde geçiripdir. Uzkrogyň ýaşaýjylary Azatlyk Radiosynyň Täjik gullugyna häkimiýetlerden hiç bir kömek almandyklaryny aýtdylar. Olar obalylaryň pil hem lopatka bilen ýollary arassalaýandyklaryny gürrüň berdiler.
Öýi ýykylan ýerli molla Ýodowar Kolow adamlaryň ýykylmadyk öýlere hem girmekden gorkýandyklaryny, sebäbi sarsgynyň gaýtalanyp durandygyny aýdýar.«Bu ýerde her 20 minutda diýen ýaly kiçiräk sarsgyn bolýar. Ol sarsgyn başky ýaly güýçli däl. Onsoňam birhili ses bar, ýer aýagyň aşagynda aşak-ýokaryk müňzeýän ýaly bolýar. Çagalar öýe girmäge gorkýarlar, ýöne bu sowukda daşarda durar ýalymy» diýip, ol Azatlyk Radiosyna aýtdy.
Täjigistanda ýer yranmalary köp bolýar. Wanjlylar bu etrapdaky ýer sarsgynlarynyň 2007-nji ýyldan bäri has gürelendiginden şikaýat edýärler. Olar häkimiýetleriň bu şikaýatlary diňläp, ýer yranma howpy bilen bagly hiç hili çäre görmeýänliginden nägile bolýarlar.


text:
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň prezidenti Barak Obama nobatdaky çykyşynda baýlaryň we garyplaryň arasyndaky emläk tapawudyny azaltmak üçin görülýän “anyk we praktiki çäreler” barada gürrüň etdi.
Sişenbe güni Birleşen Ştatlaryň Kongresiniň bilelikde geçiren ýygnagynda çykyş eden Obama ýurduň ykdysadyýetinde uly özgerişleri geçirmäge taýýarlygyň barýandygyny aýtdy: “Dört ýylyň dowamynda yzygiderli dowam eden ykdysady ösüş netijesinde, ynha bu günki gün korporatiw girdejileriň we aksiýalaryň bahalary gaty gowy ýokarlandy. Ýokardakylaryň ýagdaýy bolsa hiç haçan [häzirkisi ýaly] oňalmandy. Ýöne ortaça aýlyk haklary örän seýrek halatlarda üýtgedi. Deňsizlik gitdigiçe çuňlaşdy. Hemme zatlar oňatlyga tarap barýar diýen döwrümizde-de köpsanly amerikalylar öňküsinden has köp işlemeli bolýar. Şol sanda köpsanly amerikalynyň hem işläre işi ýok”.
Prezident Barak Obama ykdysady ösüşi has hem güýçlendirmek üçin we orta gatlakdaky amerikalylaryň durmuş şertlerini gowulandyrmak üçin kanunçykaryjylar bilen işleşmäge isleg bildirýändigini hem belledi. Ol: “Amerika hiç haçan şol bir duran ýerinde durmaz. (Ol mydama öser) Meniň özümem şeýle”.
Çykyşynyň dowamynda ol ýene şeýle diýdi: “Meniň bu gün teklip etmekçi bolýan çözgütlerim anyk we praktiki çäreler, olaryň hemmesi ösüşi çaltlandyrmagy we orta gatlagy güýçlendirmegi maksat edinýär. Käbir çäreler Kongres bilen işleşmegi talap edýär. Meniň özüm siziň bilen bilelikde işleşmäge höwes bildirýärin. Diýmek, men kanunçylyga üýtgetmeleri girizmezden mümkinçilikleri giňeltmek ugrunda öz elimden gelen işleri ederin”.
Prezidentiň çykyşyny millionlarça amerikaly telewizion kanallaryň we internetiň üsti bilen diňledi.
“Demokratlar” basyş edýär
”Respublikanlary” baýlary goramakda aýyplaýan ”Demokratlar” Obamanyň ykdysady deňlik we baýlar bilen garyplaryň arasyndaky emläk tapawudyny azaltmak ugrunda tagalla etmegi üçin oňa basyş edýärler.
Obama Birleşen Ştatlarda soňky döwürde rowaçlanýan girdeji deňsizliginiň amerikan iş etikasyna howp salýandygyny aýtdy: “Adamlaryň jynsyna, partiýasyna, ýaşaýan ýerine, baýdygyna ýa-da garypdygyna, ýaşdygyna ýa-da gartaşanlygyna garamazdan, biziň halkymyzy jebisleşdirýän bir düşünje bar, ýagny biz bir zada berk ynanmaly, eger-de sen köp işläp, öz üstüňe jogapkärçilik almagy başarsaň, onda sen öňe gidersiň. Soňky otuz ýylyň dowamynda görlüp-eşdilmedik derejede öňegidişlikleri gazanan tehnologiýa we global bäsdeşlik orta gatlagyň eýe bolup biljek iş orunlaryny aradan aýyrdy, şeýle-de bu ýagdaý köpsanly maşgalalaryň bil baglaýan esaslaryny gowşatdy”.
Prezident Barak Obamanyň çykyşynyň daşary syýasat bilen baglanyşykly esasy temalary Owganystan we Eýran boldy.
Weto
Obama üstümizdäki aýlaryň dowamynda Kongresiň Eýrana täze sanksiýalary girizmegi teklip edýän islendik kanun taslamalaryna weto goýjakdygyny aýtdy. Tähran bilen geçirilýän gepleşikleriň netije bermegi üçin ol şeýle çäreleri makul hasaplaýandygyna ünsi çekdi.
Ýöne, eger-de gepleşikler netije bermese, onda prezidentiň özüniň täze sanksiýalary girizmäge çagyrjakdygyny nygtady.
Şeýle-de Obama 2014-nji ýyldan soň Birleşen Ştatlaryň we NATO goşunlarynyň belli bir kontingentiniň Owganystanda galmak ähtimallygy barada-da gürrüň etdi. Ol öz sözlerinde Owganystanda amerikan esgerleriniň iki sebäpden galjakdygyny aýtdy. Birinji sebäp, türgenleşik; ikinji sebäp bolsa, amerikan harbylarynyň Owganystandaky ýerli howpsuzlyk güýçlerine ýardam bermegi we ”Al-Kaýda” garşy göreşmegi.
Obamanyň çykyşyndan soň ”Respublikanlaryň” efire beren çykyşynda Birleşen Ştatlaryň wekiller palatasynyň agzasy Keti MakMorris Rožers, prezidentiň ykdysadyýeti ösdürmek ugrunda alyp barýan syýasatynyň netijesinde amerikanlaryň indi iş tapmakdan umydyny üzüp, iş gözlemegi bes edendiklerini aýtdy.
MakMorris öz çykyşynda Obamanyň saglyk ulgamyndaky reformalaryny-da tankyt etdi.


text:
Geçen hepdäniň dowamynda türkmen ýaşlarynyň internetdäki işjeňligi baradaky gürrüňe täzelikde gözüme ilen “NextTm” atly türkmen sahypasy bilen başlamakçy. Beýleki sosial ulgamlarda bolşy ýaly, “NextTm” ulgamynda-da agzalar öz temalaryny, gyzykly maglumatlardyr wideolaryny ulgamyň beýleki agzalary bilen paýlaşýarlar.
Bu ulgamda geçen hepdäniň dowamynda Maýiçka atly agzanyň “Tamdyrlara ser salyp...”, Krassawçik atly agzanyň “Gabanjaňlyk hakynda we görnüşleri”, Marala atly agzanyň “Enesiniň gyzy” atly temalaryny iň köp okalanlaryň hataryna goşsa bolar.
Bu sosial ulgamda iň köp okalan tema bolsa ulgamyň Meret atly agzasy tarapyndan ýazylan “Meniň oglum – serhetçi” atly temasy bolupdyr. 17-nji martda gozgalan bu tema 20-nji marta çenli jemi 364 sapar okalypdyr. Bu temada Merdan Hudaýberdiýew atly ildeşimiziň ogluny gulluga ugradyşy hakynda gürrüň edilýär. Şeýle-de, temanyň aşagyna sosial ulgamyň Krassawçik atly agzasy teswir ýazypdyr.
Twitter
Twitter sosial ulgamynda bolsa Ýuka Ýürek atly agza tarapyndan ýazylan “Üns beriň, öýlenjek oglanlar! ''Obaly gyz şähere öwrenişip biler, ýöne şäherli gyz oba öwrenişip bilmez'' diýip ýazan tweeti sosial ulgamyň agzalarynyň arasynda dürli pikirleriň döremegine sebäp bolupdyr.
Bu tweete Merjen S atly agza: “Şäherli bolup, obaly oglana durmuşa çykýanlar-a kän welin, özi obaly bolup, obaly oglana barjak däl diýýänlere näme diýjek?” diýip, sorag beripdir.
Muňa Ýuka Ýürek atly agza: “Beýdip, uly gürleýänleriň 80%-i ýene oba çykýar:)” diýip, jogap ýazypdyr. Twitter sosial ulgamynyň “TürkmenTweet” atly topary bolsa: “Hemmämiz obadan çykanymyzy unutmaly däl” diýip, häzirlikçe bu temadan gürrüňi jemläpdir.
“VKontakte”
“VKontakte” sosial ulgamynda bolsa “Türkmen sungat älemi” atly topar tarapyndan paýlaşylan goşgy agzalaryň ençemesiniň ünsüni çekipdir. Bu goşguda Kerim Gurbannepesowyň “Ömrüme pent” atly goşgusy degişme görnüşinde talyplyk ýyllary bilen baglanyşdyrylyp, gaýtadan ýazylypdyr. Bu goşgynyň originalynda şeýle diýilýär:
Hem akyl ber, hem iliňden akyl al.
Kitapdan däl, gara ýerden nakyl al.
Alan zadyň demiň bilen ýakyp al,
Soň ýene-de ýeriň süýdün emip git.
diýilýär. Emma degişme görnüşinde “Vkontakte” sosial ulgamynda ýazylan goşguda bolsa:
Hem kopýa ber, hem kopýadan akyl al,
Kitapdan däl, internetden nakyl al,
Alan balyň gözlerine basyp al,
Kopýalarňy bildirmänjik zyňyp git.
diýilýär. Kerim Gurbannepesiň goşgusynda, ýagny goşgynyň originalynda ýene şeýle setirler bar:
Bagt paýlansa, üç baýlygy ilki al:
Ylgap baryp, saglyk bilen erki al.
Ýany bilen çuwal-çuwal gülki al
Soň tapylar, galan zady zyňyp git.
Goşgynyň studentler tarapyndan täzeden ýazylan degişme görnüşinde bolsa bu setirlere öýkünilip döredilen şeýle setirleri okap bolýar:
Bagt paýlansa, üç baýlygy ilki al:
“Dersde ýatmak” bilen “Dersden terki” al,
“Çäreden azat sen” diýen erki al,
Soň tapylar, galan zady zyňyp git!
17-nji martda paýlaşylan bu goşgy 20-nji marta çenli 207 sapar halanyp, 69 gezek hem gaýtadan çap edilipdir. Şeýle-de, sosial ulgamyň agzalary tarapyndan bu goşgynyň aşagynda 39 sany teswir ýazylypdyr.
Aziz Mamedow, Mekan Çaryýew, Maýa Arazgeldiýewa, Maksat Baýramow, Batyrnazar Amannazarow, Aşyr Meredow, Begenç Nurmämmedow, Jennet Muradowa ýaly agzalar goşgyny halandyklaryny aýan edipdirler.


text:
Türkmenistanyň ilkinji daşary işler ministri A.Kulyýew
30-njy iýul Türkmenistanyň ilkinji daşary işler ministri, soňraky Türkmenistan fondunyň başlygy Abdy Kulyýewiň doglan güni. Ol Türkmenistanyň demokratik hem ösen döwlet bolmagy ugrunda jan çekenleriň biri.
Ýazyjy Hudaýberdi Hally bu barada Abdy Kulyýewiň ruhy egindeşi, Aşgabatda ýaşaýan graždan aktiwisti Nurberdi Nurmämmedow bilen gürrüňdeş boldy.
H. Hally:
Garaşsyzlygyň 20 ýyllygyny giňden baýram etmäge taýýarlyk görülýän şu günlerde bu uly ýeňşiň şah-şöhratyny bir ýa-da iki adamyň ady bilen dabaralandyrmak dogry bolarmy?
N. Nurmämmedow:
Elbetde, bu baýramçylygy bir ýa iki adamyň ady bilen dabaralandyrmak bolmaýar. Has dogruragyny aýtsak, owaly bilen şol iki adamyň Türkmenistanyň öz garaşsyzlygyny almagynya näçe goşant goşanlygy barada gürlemelimikä diýýän. Onsoň soňky işler barada hem şonuň netijesinde olaryň şu baýramçylyga bolan dahyllylygynyň bahasy kesgitlenmeli.
H. Hally:
Ýöne ähli adamy biraýakdan sürüp bolmaz. Ol resmileriň arasynda Türkmenistanyň garaşsyzlygy ugrunda jan çekenleriň bolandygyny-da aýtmak gerek.
N. Nurmämmedow:
Türkmenistanyň berkakarlygy üçin göreşenleriň içine Abdy agany hem hökman goşmaly.
H. Hally:
Sen bu ýerde Garaşsyz Türkmenistanyň ilkinji daşary işler ministri Abdy Kulyýewi göz öňünde tutýan bolsaň gerek. Elbetde, onuň täze türkmen diplomatiýasyny ýola goýmakda bitiren hyzmatlary uly bolupdy.
N. Nurmämmedow:
Abdy Kulyýewiň diplomatiýa ugrundan bitiren hyzmatlary barada gürrüň etmezden ozal, şol döwürdäki türkmen hökümetini düzýän adamlaryň hünärmentlik ýagdaýy barada aýdasym gelýär. Abdy aga türkmen hökümetine 1990-njy ýylyň maý aýynda goşulýar. Abdy aga türkmen hökümetine hakyky hünärment bolup girdi. Ol Sowet Soýuzynyň diplomatik korpuslarynda dürli wezipelerde işledi, baý tejribe gazandy. Ol öz tejribesini türkmen döwleti üçin ulanmak isledi. Ol türkmen hökümetinde öň bolmadyk wezipäni täzeden döretdi, bolmadyk işi täzeden gurnady hem ýola goýdy.
H. Hally:
Abdy Kulyýewiň Garaşsyz Türkmenistanyň daşary işler ministri bolan ilkinji döwürlerine beletçiligiň barmy?
N. Nurmämmedow:
Aşgabatda ýaşaýan graždan aktiwisti Nurberdi Nurmämmedow
Abdy agany men ilki-ilkiler daşyndan, onuň telewizion çykyşlaryndan tanaýardym. Onuň bilen ýüzbe-ýüz duşuşmak maňa 1991-nji ýylyň oktýabr aýynda miýesser etdi. Şol döwürde men Moskwanyň “Memorial” jemgyýetine çagyrylypdym. Onsoň o taýdanam Polşa konferensiýa gidipdim. Polşadanam men Germaniýa, Azatlyk Radiosynyň redaksiýasyna gitmelidim. Emma maňa Polşadan Germaniýa geçmek başartmady. Şonuň üçin Aşgabada gelip, wiza aljak boldum. Meniň Daşary işler ministrligine barmalydygymy aýtdylar.
Daşary işler ministrliginde maňa Abdy Kulyýew garaşýan eken. Ol meni öz kabinetine çagyrdy. Şo ýerde-de ep-esli wagta çeken ikiçäk gürrüň boldy. Şonda Abdy aga, meniň pikirimçe, hökümet işgäri hökmünde maňa diýmeli zatlaryny diýdi. Ol meni tanaýandygyny aýtdy. Biziň “Agzybirlik” halk hereketimiziň “daşary ýurt razwedkalary tarapyndan gurlan iş netijesinde Sowet Soýuzynyň dargamagyna gatnaşanyna” gynanýandygyny aýtdy.
Şuňa meňzeş başga-da kän zatlary aýtdy. Men oňa şol gürrüňiň Abdy aganyň ýüreginden çykmaýandygyny hem-de Abdy agadan başga zatlara garaşylýandygyny, onuň ýeriniň häzirki demokratik däl ýa demokratik ugur bilen gitmeýän hökümetde däl-de, “Agzybirlik” halk hereketi bilen bir ugurdadygyny, onuň “Agzybirlik” halk hereketine gelmelidigini aýtdym. Ony çagyrdym.
Şondan soň men özümiň wiza üçin gelenimi aýtdym. Ol ýylgyrdy-da: “Nurberdi, wiza berilmejegini bilýänsiň-ä?” diýdi. Şondan ýarym ýyl geçenden soň, meniň ýanyma bir tanyş ýaşulym geldi. Ony Abdy aga iberipdir. Ol adam Abdy aganyň işden çykandygyny, häzir meniň bilen duşuşmak isleýändigini aýtdy.
Şonda Abdy aga Saparmyrat Nyýazowyň alyp barýan ugry bilen ylalaşman, onuň iş gurnaýşy bilenem ylalaşman, arza berip işden çykandygyny aýtdy. Men şonda Abdy aga “Agzybirlik” halk hereketiniň başlygy bolmagy teklip etdim. Häzir “Agzybirlik” halk hereketine Abdy aganyň baýdak bolmalydygyny aýtdym. Abdy aga meniň bilen ylalaşdy. Şondan soň men öz işim boýunça 3-4 günlük komandirowka gitmeli boldum. Gaýdyp gelenimde, “Abdy aga Moskwa gitdi” diýdiler. Birnäçe wagt geçenden soň Moskwada Abdy aganyň ýolbaşçylygynda Türkmenistan fondunyň döredilendigi barada habar geldi.
H. Hally:
Syýasatçylar üçin halkyň ynamyny gazanmak iň möhüm şertleriň biri saýylýar. Şu babatda Abdy Kulyýewe halk köpçüliginiň ynamyny gazanyp bildi diýip bolarmy?
N. Nurmämmedow:
Meniň pikirimçe, Abdy Kulyýew halk köpçüliginiň ynamyny hem söýgüsini eýýäm Türkmenistanyň daşary işler ministri wezipesinde wagty telewideniýede eden çykyşlarynyň üsti bilenem gazanyp bilipdi. Telewideniýede gerek bolsa iňlisçe, gerek bolsa arapça, gerek bolsa türkmençe gürläp oturyşy ony beýleki döwlet işgärlerinden düýpli tapawutlandyrýardy.
Üstesine-de, Abdy aganyň gürleýşi hemme ugurdan ýerlikli hem sowatlydy. Halkyň bähbidi üçin, ýurduň bähbidi üçin, aňyrsy näbelli bolan jemgyýetçilik işine gatyşmagy halkda oňa bolan ynamy hem ösdürdi, onuň abraýynam artdyrdy. Halkda oňa söýgi döredi. Halk öz geljegini Abdy Kulyýewiň işlerine baglady.
H. Hally:
Indi şonuň bilen birlikde, Abdy Kulyýewiň demokratik hereketleriniň aýratynlyklary nämede?
N. Nurmämmedow:
Ol öz işini haýsam bolsa bir şahsyýetiň, diýeli, Nyýazowyň garşysyna däl-de, ýalňyş ugur bilen barýan sistemanyň garşysyna alyp barýardy. Ol türkmen döwletiniň dogry ýoldan gitmegi üçin göreşdi. Şeýle hem Abdy aga kişiniň sözüni diňlemegi başarýan adamdy. Abdy aga bilen islendik mesele boýunça gürleşip, barlyşyksyz jedele gelen ýerimiz bolmady. Onuň islendik zada özüçe garaýşy bardy. Meselem, demokratiýa hem Sowet Soýuzy diýen düşünjeler boýunça onuň pikiri biziňkiden kä wagt üýtgeşik gelýärdi. Ol Sowet Soýuzynyň ýetişdiren kadrydy. Emma ol öz üstünde işläp bilýän hem täze düşünjeleri kabul edip bilýän adamdy.
H. Hally:
Indi gürrüňimizi jemläp, Abdy Kulyýewiň ömrüniň soňky günlerine geleli.
N. Nurmämmedow:
Abdy Kulyýew 1998-nji ýylyň aprel aýynda Türkmenistana gelipdi. Şol mynasybetli birnäçe pajygaly waka ýüze çykdy. Netijede, Abdy Kulyýew yzyna gaýtmaly boldy. Şol günlerdäki Abdy aga bilen duşuşyklarymyz biziň iň soňky duşuşygymyz bolupdy. Ýöne Abdy aga bilen wagtal-wagtal telefon üsti bilen gürleşýärdik. Soňky telefon gürrüňimiz 2007-nji ýylyň ýanwar aýynda bolupdy. Şonda biz kän zatlar barada gürleşdik. Abdy aga gaty ýarawsyz eken. Men oňa saglyk arzuw etdim. Şondan soňam bir gezek gürleşdik.
2007-nji ýylyň 10-njy aprelinde daňdan sagat alty töwereklerinde Akmuhammet Welsapar maňa jaň etdi hem-de Abdy aganyň [medisina] operasiýa wagtynda dünýäden ötendigini aýtdy. Bu meniň üçin örän agyr habar hem uly ýitgi boldy. Bu, meniň pikirimçe, bütin türkmen halky üçin agyr ýitgi boldy. Wagt geler, Abdy aga öz Watanyna getiriler. Abdy aganyň abraýy, hormaty özi dünýäden ötensoňam halk tarapyndan berk tutulýar.
Abdy Kulyýew 2007-nji ýylyň 10-njy aprelinde Norwegiýanyň paýtagty Oslo şäherinde aradan çykdy we şol ýerde jaýlandy.
Abdy Kulyýewiň halka iň soňky ýüzlenmelerinden biri
Abdy Kulyýewiň gysgajyk ömür ýoly
Abdy Kulyýew 1936-jny ýylyň 30-njy iýulynda Aşgabadyň eteginde dünýä inýär. Orta mekdebi ýokary bahalar bilen gutaryp, Türkmen döwlet uniwersitetiniň filologiýa fakultetini üstünlikli tamamlaýar. 1960-njy ýylda Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Dil we edebiýat institutyna işe girýär. Dürli sözlükleri taýýarlamaga gatnaşýar. Ol filologiýa ylymlarynyň kandidatydyr.
Moskwadaky Aziýa halklarynyň institutyny tamamlandan soň, SSSR-iň Ýakyn Gündogardaky ilçihanalarynda işleýär. 1990-njy ýylyň ortalaryndan Türkmenistanyň daşary işler ministri wezipesine bellenýär. 1992-nji ýylda hem ol bu wezipeden öz arzasy bilen çekilýär. Soňra oppozisiýa işleri bilen meşgullanýar. Ol ençeme makalaryň hem ýatlamalar kitabynyň awtorydyr.
Abdy Kulyýew 2007-nji ýylyň 10-njy aprelinde Norwegiýanyň paýtagty Oslo şäherinde aradan çykdy we şol ýerde jaýlandy.


text:
Taýwandaky tomaşalar parkynda bolan ýangynda we partlamada 500-den gowrak adam ýaralandy.
Bu hadysa 27-nji iýunda, giçlik Täze Taýpeýiň Formosa suw parkynda boldy. Ol ýerde parkyň sahnasyna ot düşüp, ýangyn howply däri tozgasy howada ýarylandyr öýdülýär.
Hadysanyň sebäpleri derňelýär. Reňklenen däri tozgasy mähelläniň ýokarsyna ýaýranda 1000 çemesi adam tans çäresine gatnaşýardy.
Saglyk ministrligi jemi 510 adamyň ýaraly bolandygyny, 38 adamyň hassahanada bejergi alýandygyny aýtdy. 180-den gowrak adamyň ýarasynyň agyrdygy aýdylýar.


text:
"The Gaurdian" gazetiniň ýazmagyna görä, Fransiýanyň iň tanymal we beýik ýazyjylarynyň biri Wiktor Hýugonyň (1802 – 1885) "Öz ýurduňyzyň garybyna 100 frank bermegiňizi haýyş edýän" diýen bir sözlemden ybarat golýazmasy Birleşen Ştatlarda 3 müň dollara satlyga çykaryldy.
Terjimehal maglumatlary Wiktor Hýugonyň ýetginjek ýyllaryndan başlap ýönekeý adamlaryň gahrymanyna, döwlet ýolbaşçylarynyň arzyly şahyryna öwrülendigini görkezýär. Ol Fransiýanyň diktaturadan demokratiýa geçmegindäki syýasy ewolýusiýada uly rol oýnan ýazyjy hasaplanylýar.
Hýugo ölmezinden öň ýazan wesýetnamasynda "Men garyplara 50 müň frank galdyrýaryn, özümem şolaryň merhum jaýlaýan arabasynda gonamçylyga äkidilmegimi isleýärin" diýip ýazypdy.
Ol "Men ähli ybadathanalaryň ugradyş dabaralaryndan ýüz öwürýärin. Men ruhlaryň ählisine doga edilmegini soraýaryn. Men Hudaýa ynanýaryn" diýip ýazypdy.
Wiktor Hýugonyň 1862-nji ýylda çap edilen "Ezilenler" (The Miserables) romany 19-njy asyryň iň beýik romanlarynyň bir hasaplanylýar. Bu romanyň baş gahrymany 19 ýaşynda aýal doganynyň ýedi sany aç çagasyny naharlamak üçin bir bölek çörek ogurlap, türmä basylýar.
Şu ýyl Wiktor Hýugonyň aradan çykanyna 130 ýyl boldy. Ol Parižde, döwlet derejesinde jaýlanylýar, emma wesýetnamasy boýunça, onuň jesedini gonamçylyga garyplaryň merhum arabasynda äkidýärler.
"Ezilenler" romanynda "Hatda iň garaňky gije-de soňlanar we Gün dogar" diýen ýazyjynyň dana sözlerinden käbirini Azatlygyň okyjylary bilen paýlaşasymyz geldi.
***
"Akyl-paýhasa daýanýan dowzah akmaklyga gurşalan jennetden kän gowy bolar."
"Gelejegiň birnäçe ady bar. Gowşak üçin ol mümkin däl; gorkak üçin ol nämälimlik; edermen üçin ol ideal.”
“Söýgi adamlaryň akmaklygy, hudaýyň bolsa paýhasy."
"Dymyşlyk ýalan bolanda, sesiňi çykarman oturmak aňsat däl."
“Saz sözlere sygmadyk we aýtman goýup bolmajak zatlary aýdýar."
“Sesiňi eşitmezlikleri dymmak üçin sebäp däl."
"Aglamaýanlar görýän däldir."
"Eger men gürlesem, ýazgarylaryn. Eger men dymsam, näletlenerin."
“Adamlar güýç-kuwwatsyz däl, islegsiz."
“Sen meni gürlemäge nämäniň mejbur edýändigini soraýarsyň. Geň närse: meniň wyjdanym.»
“Mekdep gapysyny açýan türmäni ýapýar.”
“Adamy boş jübi ýaly töwekgellige salýan zat ýokdur.»
“Wagty gelen ideýanyň güýjüniň öňünde hiç bir goşun durup bilmez.”


text:
Orsýetiň prezidentiniň sözçüsi Dmitriý Peskow 25-nji noýabrda ýurduň Goranmak ministrliginiň Siriýadaky rus harby bazasynda kämilleşdirilen S-400 anti-uçar sistemasyny ýerleşdirmegi maslahat berendigini aýtdy.
Prezident Wladimir Putin bu işe ygtyýar berdi diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.
Bu habar Türkiýe türk-siriýa serhediniň boýunda rus harby uçaryny urup ýykanyndan soň çykdy.
Orsýetiň Goranmak ministrligi 24-nji noýabrda S-300 anti-uçar sistemasynyň deňiz görnüşiniň Ortaýer deňzindäki siriýa kenarlaryna eltiljegini aýtdy.
"Biz özümize howp döretmegi mümkin nyşanlaryň ählisiniň weýran ediljegini duýdurýarys» diýip, Orsýetiň baş ştabynyň resmisi Sergeý Rudskoý aýtdy.


text:
German ykdysadyýeti soňky aýlarada çalt ösüp ugrady. 20 ýyl mundan ozal iki Germaniýa birigeli bäri beýle ösüş görülmändi.
Ýakynda berlen sanlarda öňki kwartal bilen deňäniňde ykysadyýetiň aprel we iýun aýlary aralygynda 2,2 prosent artanlygy görkezilýär. Bu ykdysadyýetçileriň öňünden çak edeninden has ýokary. Beýle çalt ösüşe asla garaşylmandy.
Bu ösüşe sebäp bolan german eksportyna, aýratyn-da onuň tehniki enjamlaryna bolan talabyň artanlygy. Ozal ösüş derejesi 0,2 bolar diýlip çaklanypdy. Ýöne soňra statistika edarasy muny düzedip, 0,5 etdi.
Germaniýanyň ykdysadyýeti öten ýyl 4,9 prosent aşaklap, Ikinji jahan urşundan bärde özüniň iň pes derejesine ýetipdi. Täze sanlary neşir eden “Federal statistika edarasy” ykdysadyýetiň indi dikelip, ýola düşüp ugrandygyny aýdýar.
German ykdysadyýetiniň ösmegi ýewro zonasyna-da öz kömegini ýetirdi. Aýdylyşyna görä, tutuş bu zonada ykdysadyýet ikinji kwartalda bir prosent ösüpdir. Bu 2006-njy ýylda bärdäki iň çalt ösüşdir. Ol şol bir wagtyň özünde-de Ýewropanyň Birleşen Ştatlara garanda has sagdyn ädimler bilen öňe ilerleýändigini görkezýär.
Geň tarapy
Geň tarapy ýaňy sanlyja aý mundan ozal-da hökümetleriň agyr bergileri astynda ýewro zonasy çökäýjek ýalydy. Ýöne ekspertler: “Sanlar oňaýly bolsa-da, ilkinji nobatda eksporta daýanýanlygy üçin, beýle dowam etmän, üçünji we dördünji kwartalda ösüş aşaklar” diýýärler. Bu ikirjiňlenmä sebäp bolýan ýewro zonasyna degişli 16 ýurtda önümçilik derejesiniň aşaklanlygy.
Ýewropa Bileleşiginiň iň güýçli ýurdy Germaniýada önümçilik 0,5 prosent, ikinji orunda durýan Fransiýada hem 1,6 prosent aşaklady. Ykdysadyýetçiler “önümçiligiň peselmegi ykdysady ösüşi haýalladar” diýen pikirde.
Ýurt içindäki sarp edijilik entek öňki derejesine ýetmänligi üçin ýewro zonasy senagat sektoryna aşa garaşly. Germaniýadaky güýçli ösüş şu ýylyň ikinji kwartalynda ykdysady ösüşi 1,5 prosent aşaklan Gresiýanyň edil tersine bolan görkezijidir.


text:
Siriýanyň oppozision aktiwistleri şu hepdäniň sişenbe gününden bäri Homs we Idlib prowinsiýalarynda hökümet güýçleriniň amala aşyran hüjümlerinde 100-den gowrak adamyň ölendigini aýdýarlar. Homs prowinsiýasynda öldürilen şol adamlaryň arasynda günbatarly iki sany žurnalist hem bar.
Siriýaly aktiwistler Britaniýanyň “Sunday Times” gazetinde işleýän amerikan žurnalisti Marie Kolwin bilen fransiýaly foto-žurnalist Remi Oçlikiň çarşenbe güni irden Homs prowinsiýasynyň Baba Emr raýonynda Siriýanyň harby güýçleriniň amala aşyran artilleriýa hüjüminde ölendiklerini aýdýarlar.
Maglumata görä, bu artilleriýa hüjümi amala aşyrylan wagty bu iki žurnalist şol ýaşaýyş raýonyndaky wagtlaýyn media merkezinde ýerleşýän ekenler.
Gözli şaýatlardan biriniň “Roýter” habar agentligine aýtmagyna görä, amerikan žurnalisti Marie Kolwin bilen fransiýaly foto-žurnalist Remi Oçlikiň ýerleşýän jaýyna artilleriýa oky degende, olar jaýdan çykyp gaçmaga synanyşypdyrlar, ýöne soňraky atylan raketa oklary olaryň ölümine sebäp bolupdyr. Bu wakada ýene üç sany günbatarly žurnalistiň ýaralanandygy habar berilýär.
“Serhetsiz reportýorlar” guramasynyň Ýakyn Gündogar we Demirgazyk Afrika regiony boýunça bölüm müdiri Soazig Dollet bu žurnalistleriň ölendikleri barada özlerine-de maglumatyň gelip gowşandygyny, ýöne olaryň ýörite nyşana alnandyklaryny ýa alynmandyklarynyň heniz belli däldigini aýtdy: “Biz bu hüjümde olaryň ýerleşýän jaýynyň ýörite nyşana alnandygyny ýa alynmandygyny bilemzok. Biz häzir bu wakany derňeýäris” diýip, Dollet belledi.
7,600 ölüm
Siriýadaky ynsan hukuklary boýunça düýbi Britaniýada ýerleşýän gözegçi topar çarşenbe güni geçen ýylyň martyndan bäri Siriýada dowam edýän protest çykyşlarynyň barşynda 7 müň 600-den gowrak adamyň ölendigini aýtdy.
Bu toparyň maglumatyna görä, şol ölenlerden 5 müň 500-den gowragy adaty parahat ýaşaýjylar, 400-si ýaragly söweşijiler we 1 müň 700 töweregem harbylar we polisiýa işgärleri.
Siriýadaky ynsan hukuklary boýunça bu topar şu hepdäniň sişenbe gününden bäri Türkiýe bilen serhet ýakada, “Azat Siriýa Armiýasy” diýlip atlandyrylýan ýaragly güýçleriň ýerleşýän ýerleri diýlip hasaplanylýan nokatlara garşy hökümet güýçleriniň geçirýän hüjümlerinde azyndan 44 adamyň ölendigini habar berýär.
Bu toparyň tassyklamagyna görä, şol öldürilenlerin arasynda Idlib prowinsiýasynyň obalarynda ýaşaýan 27 sany ýaş oglan hem bar. Maglumatda bu oglanlaryň adaty parahat ýaşaýjylardygy aýdylýar. Ynsan hukuklaryny goraýjy bu topar bu gürrüňi edilýän oglanlaryň Idita, Iblin we Balşon obalarynda prezident Başar al-Assada ygrarly esgerler we ýörite güýçler tarapyndan kellelerine hem-de döşlerine atylyp öldürilendiklerini aýdýar.
Sişenbe güni agşamlyk hökümet güýçleriniň Homs prowinsiýasynyň merkezini güýçli oka tutandyklary we bu oka tutuşlyklarda azyndan 56 adamyň ölendigi habar berilýär.
Siriýadaky käbir daşary ýurt žurnalistleri-de Homs prowinsiýasynyň merkezi bolan Homs şäherinde oppozisiýanyň has jemlenen raýonlary diýlip hasaplanylýan ýerlere garşy hökümet güýçleriniň hüjümleriniň has-da güýçlenendigini tassykladylar.
Siriýanyň režimine Moskwanyň berýän goldawlary barada arap ýurtlarynda güýçlenýän tankytlaryň fonunda, şu hepdäniň çarşenbe güni Orsýetiň resmileri häzirki wagt Siriýa gumanitar kömekleriň howpsuz ýagdaýda eltilmegi üçin bu ýurduň häkimiýetleri, oppozision güýçleri we regionyň hökümetleri bilen bile iş alyp barýandygyny mälim etdi.


text:
Sişenbe güni Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Rio-de-Žaneýro şäherinde geçirilýän halkara konferensiýa gatnaşmak üçin Braziliýa sapara bardy. Birleşen Milletler Guramasy tarapyndan gurnalan we durnukly ösüş meselesine bagyşlanylyp geçirilýän bu konferensiýada Berdimuhamedow Türkmenistanyň daşky gurşawyň howpsuzlygyny pugtalandyrmaga gönükdirilen inisiatiwalary, şol sanda Hazar deňziniň daşky gurşawyny goramak barada gürrüň eder diýip, resmi metbugat ýazýar.
Türkmenistan Hazar deňziniň daşky gurşawyny goramak boýunça halkara forumlarda dürli inisiatiwalar bilen çykyş edýär. Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow geçen ýyl Birleşen Milletler Guramasynyň 66-njy sessiýasynda eden çykyşynda hem Hazaryň daşky gurşawyny goramak boýunça Aşgabatda halkara forumy gurnamagy teklip etdi.
Hazaryň daşky gurşawy barada gürrüň edilende deňizdäki janly-jandarlara hem uly howp abanýandygy aýdylýar. Şol sanda deňze nebitiň syzýandygy üçin ondaky düwlen ýaly haýwanlaryň hem ölýändigi barada habarlar bar. Nebitiň hapalarynyň täsiri bilen bir hatarda deňizdäki käbir jandarlaryň, şol sanda bekre balygynyň howp astyndadygyny aýdýanlar hem bar.
“Çünki Hazar deňzi ähli tarapdan nebit burawlary bilen gurşalan. Şeýle-de deňziň ýalpaklarynda hem nebit bar” diýip, Azerbaýjandan garaşsyz bilermen Azer Hasrat aýdýar. “Hut şonuň üçin-de nebit senagaty Hazaryň daşky gurşawyna zyýanly täsir edýär. Şonuň ýaly-da, Baku ýaly iri şäherleriň zibilleriniň Hazara taşlanmagy hem deňziň daşky gurşawyny hapalaýar”.
Aşgabatda ýaşaýan synçy Amanmyrat Bugaýewiň aýtmagyna görä, olara esasanam balyklaryň bikanun awlanmagy howp salýar. Onuň pikiriçe, Hazar deňzinden belli bir derejede bölünip aýrylan, deňziň guýýan Garabogaz aýlagynda hem daşky gurşaw meselesi bar.
“Ýerli halk ony Ajy derýa diýip atlandyrýar. SSSR döwründe edilen akylsyz iş netijesinde Hazardan Garabogaz kölüne akýan suw juda azaldyldy” diýip, Bugaýew aýdýar. “Bu bolsa, köldäki tebigy minerallaryň daşa öwrülmegine sebäp boldy. Ine, şu işleri täzeden dikeltmek üçinem türkmen hökümeti uly barlag işlerini alyp barmaly”.
Nähili işler alnyp barylýar?
Türkmenistan Birleşen Milletler Guramasynyň daşky gurşawyň üýtgemegi boýunça Çarçuwaly Konwensiýasyna, daşky gurşawy goramak barada halkara Kýoto protokolyna 1998-nji ýylda goşuldy. Türkmenistanyň şular ýaly halkara ylalaşyklara goşulmagy we bu mesele boýunça ýurtda regional, halkara konferensiýalaryň yzygiderli gurnalmagy onuň daşky gurşawy goramak boýunça köp iş edýändigini görkezýär diýip, resmi metbugat ýazýar.
Emma Türkmenistan Birleşen Ştatlaryň Ýel hem Kolumbiýa uniwersitetleriniň Dünýa ykdysady forumy bilen bilelikde şu ýyl taýýarlan “Daşky gurşawy goramak boýunça” hasabatynda ekologiýasy iň ýaramaz ýurtlaryň hataryna goşuldy. Hasabatda Türkmenistan 132 ýurduň arasynda 131-nji orny eýeledi
. Şonuň üçin, azeri bilermeni Azer Hasratyň pikiriçe, türkmen hökümetiniň daşky gurşawy goramak boýunça takyk nähili işleri amala aşyranlygy barada bir zat aýtmak kyn.
“Türkmenistan we beýleki hazarýaka ýurtlar deňzi arassalamak we ony arassa saklamak barada uly alada edýändiklerini görkezmäge çalyşýarlar. Emma bu zatlary öz gözüň bilen görmek gerek” diýip, Hasrat aýdýar. “Ýöne Türkmenistan, Azerbaýjan we beýleki hazarýaka ýurtlar deňziň arassalygynyň halkara ölçeglere laýyk bolmagy üçin tagalla edýärler. Gynansak-da, bu ölçegleriň mydama we ähli ýurtda ýerine ýetirilýändigini aýtmak mümkin däl”.
Hasratyň nygtamagyna görä, häkimiýetler ilkinji nobatda Hazar deňzini arassa saklamak üçin halkara borçnamalaryny berjaý etmeli. Şeýle-de Hazardan nebit alýan halkara kompaniýalar hem deňziň arassa bolmagy üçin halkara ölçegleri doly ýerine ýetirmeli.
Türkmenistanyň Hazar boýunça kenary 1768 kilometre uzaýar.


text:
Russiýanyň dartgynly Demirgazyk Kawkaz respublikasy Dagystanda dini we raýat aktiwisti öldürildi.
Abdulla Gappaýew gijäniň ýary Kizlýar şäherindäki öýüniň golaýynda nämälim hüjümçiler tarapyndan atylyp öldürilipdi. Bu barada “Diňe partiýa” bileleşiginiň aktiwisti Bilal Magomedow habar berýär.
Duşenbe güni Magomedow žurnalistlere beren maglumatynda Gappaýewiň keselhana äkidilip barýarka ýolda aradan çykandygyny mälim etdi.
Magomedow Gappaýewiň öz partiýasyny goldaýan dini ynançly adamdygyny, ýöne onuň aşa dinçi musulman däldigini sözüne goşdy.
Dagystan etniki taýdan garyşyk, aglabasy musulmanlardan ybarat region bolup, ol soňky ýyllarda Russiýanyň iň dartgynly Demirgazyk Kawkaz regionyna öwrüldi.
Söweşijiler özleriniň Orsýetiň günortasynda Yslam döwletini döretmek üçin uruşýandyklaryny aýdyp, her gün diýen ýaly polisiýa, aram musulmanlara we ýerli resmilere hüjüm edýärler.