text:
Dárigerde qyrannyń kózi, qyzdyń saýsaǵy,
jylannyń danalyǵy,
arystannyń júregi bolýy kerek.
Ábý Álı ıbn Sına
Adamdy jaqsylyqqa tárbıeleıtin, teris jolǵa túsip bara jatqandary bolsa, olarǵa oı salyp toqtatatyn, qysylyp qınalǵan sátte kóńilińe jubanysh ákeletin dúnıede bir ǵana sáýle bar – ol meıirim dep atalady.
Zamany qandaı bolsa da, adam balasy meıirimge muqtaj, sebebi, ómirdiń buralań joldarynda kezdesetin jaýyn-shashyny, burqaǵan borany, aptaby, quıyny men daýyly adamnyń janyn jaralaıdy. Ásirese, syrqat adamnyń kóńil kirbińi kóbirek bolatyny belgili.
Dárigerdiń aldyna barǵan syrqat adam oǵan Qudaıdyń ózine sengendeı senip, dáriger onyń emes, dárigerdiń qas-qabaǵyna ol qarap, jyly sózin estise, jazylyp ketkendeı, zil basqan tula boıy jeńildenip, tipti saýyqqandaı áserde bolady.
«Dárigerdiń dárisi emes – sózi em» degendi halyq beker aıtpaıdy.
Erterekte Máskeýdegi bir qalamdas joldasymnyń aıtqany esimnen ketpeıdi.
...Sibir jaqta turatyn bir azamat «asqazanǵa túsken rak» degen dıagnozben Máskeýge kelip, aýrýhanaǵa jatady. Jap-jas jigit, biraq júdep qur súlderi qalǵan. Operasııa jasaýǵa kirisken onkolog-hırýrg aýrýdyń ishin ashady da, emge nemese alyp tastaýǵa kelmegesin, keri jaýyp tigip tastaıdy. Syrqatqa «bári durys boldy» dep, syrtqy jarasy jazylǵasyn, aýrýhanadan shyǵarady. Ázir qýaty barda otbasyna jetip alsyn dep oılaıdy dáriger. Jyl ótedi. Bir kúni jumys aıaǵynda úıine ketýge kıinip jatqan dárigerdiń bólmesine qolynda úlken sómkesi bar alpamsadaı jigit kirip keledi. Ol ótken jylǵy syrqat azamat eken. Dáriger áldeqashan dúnıe saldy dep júrgen kisini kórip, tań-tamasha qalady.
– Sizdiń emińizden keıin qulan taza bolyp jazylyp kettim, jumysymnan da qol úzgenim joq. Sizge alǵysymdy aıtaıyn dep ádeıi keldim, – dep ekeýi máre-sáre bolyp tabysady.
Bul oqıǵa ras pa, ótirik pe – men bilmeımin, biraq dárigerge, onyń sózine shyn nıetimen qulaı sengen adamǵa em qonatyny jaıly aıtylǵan áńgime ekendiginde sóz joq.
Dárigerdiń de dárigeri bolady, árqaısysynyń minez-qulqy da árbólek ekeni belgili. Onyń ústine, murnyń aýyrsa bireýi, tisiń aýyrsa ekinshisi degendeı, ábden kúlki keltiretin áreketter-aq ózi aýrý adamdy onan saıyn sharshatady. Al, adam organızmi tutas bir álem ǵoı. Mysaly, úıdiń tereze shynysy synsa, jel úrlep bólmeler azynap ketedi. Esigi jabylmasa da úı ishinde bereke bolmaıdy. Adam organızmi de sol sııaqty. Osy rette budan birneshe jyl buryn elimizde qolǵa alynyp, keıin basylyp qalǵan otbasylyq dáriger tıimdi, ári aýrý kisige de, dárigerge de paıdaly ádis sekildi edi.
Men osydan eki jyl buryn keýdege túsken jaman aýrýmen aýyrdym. Keýdemde bir túıinshek bar ekenin sezip júrdim, biraq dárigerge kóringenim joq. Bir kúni keshke qaraı basym aınalyp bara jatqasyn, Prezıdent Is basqarmasy aýrýhanasynyń bas dárigeri Rahat О́serbaıqyzy Baıqoshqarovaǵa telefon shalyp em, on bes mınýtta aýrýhananyń jedel járdem brıgadasy jetip keldi. Qan qysymym eki júzge jetipti, birden aýrýhanaǵa aparyp saldy. Dárigerlerdiń qoldaryna túspeı júrgen meni Rahat sińlim «basyńyzdan bashpaıyńyzǵa sheıin teksertemin, siz ózińizdiń saýlyǵyńyzǵa tipti kóńil bólmeıdi ekensiz, ózge zamandastaryńyz aýyrmasa da jylyna eki-úsh ret aýrýhanada jatyp tekseriledi, em-dom alady, al, siz shaqyrsaq ta kelmeısiz» dep mamandardyń bárine kórsetip, aqyrynda keýdemdegi isikti anyqtap, Astana qalasyndaǵy myqty degen onkolog, hırýrg, nevropatolog dárigerlerdi jınap, konsılıým jasady. «Keýdege túsken rak» degen dıagnoz qoıyldy. Rahat Prezıdent Is basqarmasyna qaraıtyn medısınalyq Ortalyqqa jáne Prezıdent Is basqarmasyna sóılesip, olar Germanııanyń Fraıbýrg qalasyndaǵy ýnıversıtet klınıkasyna jiberýdi uıǵaryp qoıypty.
Biz jastaý kezimizde mundaı aýrýǵa shaldyqqan kisige «em-dom izdep áýre bolýdyń keregi joq, bul Qudaıdyń buıryǵymen ólimnen kelgen habar» degendi jıi estıtinbiz. Osy pikir qanyma sińip qalǵan men:
– Eshqaıda da barmaımyn, shet elge baryp ólgenshe, óz otanymda ólgenim jaqsy, – dep otyryp aldym.
Konsılıýmǵa jınalǵan joǵary dárejeli maman dárigerler jer-jerden maǵan ursa bastady:
– Bul ne degen sóz? О́zińiz kózi ashyq, halyqqa belgili adamsyz, sóıte tura osyndaı pikir aıtasyz! Dál osyndaı syrqattan qansha adam jazylyp, ómir súrip júrgenin bilmeısiz be?!
Fraıbýrg qalasynda toǵyz aı jatyp, eki operasııadan óttim jáne hımııa, sáýle emderin alyp, táýir bolǵasyn elge oraldym. Obaldary ne kerek, nemis dárigerleri alǵashqy kúnnen bastap-aq shynaıy kóńilmen qarap, qamqorlaı bastady. Oǵan bir jaǵynan bizdiń Parlament Senaty shet eldermen baılanys komıtetiniń tóraǵasy Qýanysh Sultanov bastaǵan baýyrlarymyz Berlındegi Qazaqstan elshisi Nurlan Ońjanovqa telefon shalyp, men jatqan klınıkanyń bas dárigerimen sóılesýge ótingeni, elshi inimizdiń myń shaqyrymnan astam jerden kelip, professormen men jaıly sóıleskeni de áser etken bolýy kerek. Áıelderdiń onkologııalyq aýrýlary boıynsha Eýropa elderine ortaq komıssııa bar eken, meni sol komıssııanyń tóraǵasy, professor Gerold Gıch qarady, operasııalardy da ózi jasady. Árıne, shet elde, onyń ishinde Germanııada emdelý óte qymbatqa túsedi eken, biraq azamat baýyrlarymyzdyń kómeginiń arqasynda saýyǵyp ketken sııaqtymyn. Áıteýir, ázirshe aman júrmin.
Men bul hıkaıatty jazǵandaǵy maqsatym – maǵan, eń aldymen, meıirim sáýlesin túsirip, meniń barmaımyn, emdelmeımin degenime qaramaı, bárin ózi rettep, týǵan anasyndaı jaqsylyq jasaǵan Rahat О́serbaıqyzy Baıqoshqarovanyń eńbegin, adamgershiligin aıtqym kelip edi.
Biz Astana qalasynyń turǵyny bolǵaly da on úsh-on tórt jyl bolyp qalypty. Sodan beri osy aýrýhanada esepte turatynym bolmasa, Rahat О́serbaıqyzymen pálendeı alys-beris aralasym nemese jerlestik, týystyq degendeı jaqyndyǵym joq edi.
Germanııadan kelgeli de eki jylǵa jýyq ýaqyt ótti, sodan beri de Rahat О́serbaıqyzy mezgil-mezgil meni tekserip turýdy dástúrge aınaldyryp aldy. Qazir onyń ár sózi, ár pikiri – men úshin zańmen birdeı desem, artyq aıtqanym emes. Instıtýtta oqyp júrgenimizde Aleksandr Ostrovskııdiń «Naızaǵaıy» týraly Nıkolaı Dobrolıýbovtyń «Qarańǵy patshalyqtaǵy jaryq sáýle» degen maqalasyn oqyp, keremetteı unatqanym bar edi.
Aýrý janyna batqan adamǵa, onyń ishinde emi joq dep júrgen janǵa dúnıeniń bári túnek patshalyǵy bolyp ketetinin ózim basymnan keshirdim. Mine, sodan beri Rahat О́serbaıqyzyn men de «túnek patshalyǵyndaǵy jaryq sáýle» dep ataıtyn boldym.
Ol tek maǵan ǵana emes, syrqat adamnyń bárine birdeı shynaıy janashyrlyqpen qaraıdy. Qashan kórseń de, onyń jaıbaraqat júrgenin kezdestirmeısiń: jan ushyryp «anaý klıentti MRT-ǵa túsirý kerek, jetinshi palatadaǵy syrqatty kórsetý úshin akademık-ortopedti shaqyryńdar» degen sekildi aýyzeki qysqa buıryqtar berip, júgiredi de júredi.
Aýrýhanada, klınıkada qanshama dáriger, qansha medbıke jáne sanıtarlyq jumys atqaratyn qyzmetkerler bar. Olardyń árqaısysynyń turmys-jaǵdaıyn bilip otyrýdy da bas dáriger esten shyǵarmaýǵa tıis. Basqalardy bylaı qoıǵanda dárigerlerdiń bárinde birdeı baspana joq, árqaısysyn ár oblystan tańdap shaqyrtyp alǵandyqtan qıyndyǵy bar. Árıne, Astanada turǵyn úı máselesi ońaı emes, tómengi satydaǵy qyzmetkerlerge ýaqytsha turatyn jataqhana bolsa da jaqsy bolar edi...
– Bizdiń salamyzda eń bastysy dárigerdiń bilimdi, tájirıbeli bolýy. Sodan keıin árbir syrqat adamǵa janashyrlyqpen qaraý. Keshki saǵat 18.00. bolysymen úıine asyǵatyndar syrqat adamǵa jany ashıtyn dárigerler emes, – deıdi Rahat О́serbaıqyzy. – Dáriger-terapevterdiń arasynda bir de bir jas ǵylym doktory joq eken, búkil oblystarǵa suraý salyp taba almadym.
Bas dárigerdiń jumysy bastan asyp jatatynyn Rahat О́serbaıqyzynyń tańǵy saǵat segizden keshki saǵat jıyrmadan asqansha bas ala almaı jatatyn jumysynan kórýge bolady.
Rahat kópbalaly januıada ósken, anasy Sálıma bul onynshy klasty bitiretin jyly 46 jasynda qaıtys bolypty. Jarqyldaǵan sulý anasynyń jap-jas kezinde dúnıeden ozǵanyna qatty qınalǵan qyz bala «men qalaıda dáriger bolyp adam ómirine arashashy bolam» dep ishteı bekinse kerek.
Selınograd qalasyndaǵy medısına ınstıtýtynda kúndiz oqyp, túnde sanıtarka bolyp jumys isteıdi. Buryn sovhoz basqaryp, balalarynyń ǵana emes, búkil eldiń aldynda aıbatty da qaıratty azamat bolyp kórinetin áke súıikti jubaıynyń qazasynan keıin ózine ózi kele almaı qajı bastaǵan sekildi. Balalar shıetteı jas, ákeniń zeınetaqysy birine jetse, ekinshisine jetpeıdi. О́zderi Qaraǵandy oblysynyń Osakarovka aýdanynda aýylda turady.
Rahat О́serbaıqyzynyń áńgimesin estigende, ózderi oqıtyn joǵary oqý ornynyń janynan mashınalaryn qoıatyn oryn taba almaı júrgen qazirgi stýdentter jáne kúndizgi oqýynan keıin aýrýhana bólmelerin jýyp-shaıyp tazalap, qarańǵy kóshelermen qorqyp basyp, kitap-dápter toly sómkesin arqalaǵan kúıi qalanyń shetindegi «Slobodkada» turatyn úıge kele jatatyn taldyrmash kishkene qyz kóz aldyma keledi.
Anasy buǵan aıaǵy aýyr kezinde áke-sheshesi ul bolady dep dáme etip, Rahat týǵasyn ákesi ony er balasha kıindirip, janyna ertip erkeletip ósirgen eken, sonyń bári bir kúngideı bolmaı óte shyǵyp, dúnıeniń qapelimde ózgere ketkeni onyń erte eseıýine qatty áser etken sekildi.
Bir kúni birge oqıtyn qyzdar qoıarda-qoımaı aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda ótetin keshke baraıyq dep qolqalady. Sol keshte júzinen meıirim nury tógilgen aqqubasha sulý jigittiń Rahatqa kózi túsip, aınalsoqtap janynan ketpeı qoıǵany. О́zi Baıanaýyldyń týmasy eken, aqyry Rahat úshinshi kýrsqa kelgende Múbarak ekeýi qosylyp tyndy. Odan tuńǵyshy Talǵat dúnıege keldi. Jarty jyl kishkentaıymen Múbarak jumys isteıtin Pavlodar oblysyna qarasty Baıanaýyldaǵy sovhozda enesi Mápishpen birge turdy. Enesi óte aqyldy adam eken:
– Qaraǵym, oqýyńdy tastama, Talǵatyńdy ózim baǵyp berem, – dep kelinin oqýǵa attandyrdy. Jas kelinshek kishkentaı ulyn saǵynyp, keıde leksııanyń ústinde konspekt jazyp otyrǵan dápterine kóziniń jasy tamǵanyn kórgen kýrstastary buǵan jalt-jalt etip qarap qoıatyn. Osy jaǵdaıdy túsingen enesi kóp uzamaı Múbarakty da kelinsheginiń sońynan jiberip:
– Jassyńdar, ash bolsańdar da, toq bolsańdar da, birge bolyńdar! Sol jaqtan da jumys tabylar, – dep ulyn attandyrdy.
Tárbıeli qazaq úshin ananyń ár sózi – zań.
Oqýdy bitirgesin eńbek jolyn qaladaǵy «Selınenergo» mekemesinde ýchaskelik dáriger bolyp bastaǵan Rahat alǵashqy kúnderden-aq qarapaıym adamdardyń alǵys-rahmetine ıe bola bastady.
«Selınenergo» ol kezde oblystaǵy eń úlken mekeme, onyń aýrýhana, emhanasynda júzdegen adamdar jumys isteıtin. Solardyń arasynda qazaq ultynan jalǵyz Rahat Baıqoshqarova edi.
Elimiz Táýelsizdik týyn qadaǵannan keıin Prezıdent Ákimshiligi, Úkimet, Parlament – Aqmolaǵa kóship kelgesin, medısınalyq ortalyqqa qaraıtyn aýrýhana ashylyp, onyń bas dárigerligine Gennadıı Groder taǵaıyndaldy. Ol buryn «Selınenergonyń» emhanasynda basshy, al Rahat bólim meńgerýshisi bolǵan. Rahatty ózine emdeý jónindegi orynbasar etip taǵaıyndaǵan da sol kisi. О́te isker, talapty óte qatty qoıatyn marqum Gennadıı Germanovıchten basqarý júıesine baılanysty bul kóp nárseni úırendi.
Qazir ol Prezıdent Ákimshiliginiń Is basqarmasyna qarasty aýrýhananyń bas dárigeri. Álemdik medısına jetistikteri 2006 jyldan munda da paıdalanyla bastady. Joǵary dárejeli medbıkeler men dárigerler isteıdi. Deneni kespeı operasııa jasaý da osy aýrýhanada iske asa bastady.
Tehnıka ǵylymdarynyń doktory, akademık Múbarak Adýovtyń súıikti jary, Talǵat pen Nurlannyń ardaqty anasy, Aldııar men Aılınniń dúnıedegi eń ádemi, eń meıirimdi, eń jaqsy ájesi, al, men sekildi teńiz sýyna batyp kete jazdaǵandardyń qutqarýshy sheńberi – osy orta boıly, bıdaı óńdi ádemi kelinshek.
Quranda, Injilde aıtylǵandaı, adamnyń basqalarǵa jasaǵan jaqsylyǵy tabıǵattyń zańy boıynsha ózine ne bala-shaǵasyna, tipti úrim-butaǵyna eki ese jaqsylyq bolyp oralady degen qaǵıda ras bolsa, Rahat О́serbaıqyzynyń barlyq urpaǵy meıirim nuryna bólenetin shyǵar.
Dárigerdiń jumysy sonshalyqty qıyn da kúrdeli ekenin jurttyń bári birdeı bile bermeıdi. Ádette, adam janyna syrqat ábden batqanda ǵana dárigerdi taýyp, ol qalaıda qutqarýǵa tıisti kisideı mindetsı qaraıdy. Úıine baryp uıqyǵa keter ýaqytta da syrqat adamdy oılap dárigerdiń mazasy ketetinin árkim bilse ǵoı...
Elimizde osyndaı jany jaısań adamdardyń bar ekenin kórgende, ózińdi máńgi jasaıtyn adamdaı sezinip, qanat bitkendeı qýattanatyn sátterdiń jan rahatyna ne jetsin, shirkin!.. Shúkirshilik etý degen osy shyǵar.
Farıza OŃǴARSYNOVA.