text:
Çarşenbe güni Orsýetiň Ýokary sudy 2003-nji ýylda tussag edilen orsýetli tanymal biznesmen Platon Lebedewiň bikanun esaslarda tussag edilendigi barada karar çykardy.
Ýokary suduň bu baradaky sud diňlenişigi Ynsan hukuklary baradaky Ýewropa sudunyň iki ýyl mundan ozal Platon Lebedewiň arzasyna garap, çykaran karary esasynda geçirildi.
2003-nji ýylda birmeňzeş aýyplamalarda diýen ýaly tussag edilen Platon Lebedýew bilen Mihail Hodorkowskiniň her biri salgyt galplyklarynda bildirilen günäler esasynda 8 ýyl türme tussaglygyna höküm edilipdiler.
Platon Lebedewiň aklawçylary Ýokary suduň bu günki çykaran kararyndan nähili netijelere garaşyp boljakdygy barada häzirlikçe anyk bir zat aýdyp bilmejekdiklerini mälim etdiler.


c: text/html

text:
Palestin erkegi Ýerusalimde, howpsuzlyk güýçleri tarapyndan atylyp öldürilmezinden öň, polisiýa ofiserini pyçaklady.
Bu waka 29-njy noýabrda, Köne şäheriň derwezesiniň golaýynda boldy. Ysraýyl polisiýasynyň maglumatyna görä, ofisere düşen ýara aram derejede.
Bu iki aýlyk zorluk tolkunynyň soňky hüjümidir. Sentýabryň ortasyndan bäri palestinalylaryň hüjümleri netijesinde, köplenç pyçaklanmak we tüpeňlenmek bilen, azyndan 19 ysraýylly öldürildi.
Palestinalylardan bolsa, azyndan 96 adam öldürildi, Ysraýyl olaryň 60-synyň hüjümçi bolandygyny aýdýar. Beýlekiler ysraýyl güýçleri bilen çaknyşykda öldürildi.
Ysraýyl bu hüjümlerde palestin liderlerini we sosial media saýtlaryny günäleýär.
Palestinalylar bu hüjümleriň parahatçylyk tagallalarynyň başa barmazlygy sebäpli, garaşsyzlyga hiç bir umydyň ýoklugyndan gelip çykýandygyny aýdýarlar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Biologiki sazlaşmalar – bu adamynyň ýaşaýyş hyjuwynyň ýokarlanmagyny ýa-da peselmegini aňladýan düşünjedir. Biologiki "sagatlarymyzyň" işjeňligine baglylykda, adamlar işjeňligi giç wagty ýa-da tersine, ir çagy ýokarlanýan toparlara bölünýärler. Ondan başga-da, seksual biologiki sazlaşmalar hem tapawutlandyrylýandyr. Hut şol sazlaşmalaryň deň gelmegi hem maşgalanyň berkligini üpjün edip biljek "açar" bolup durýandyr. Ýöne ilkibaşdan erkekleriň we aýallaryň seksual sazlaşygynyň dürli bolmagy, bu kynçylygyň esasy tarapy bolup durýar.
NÄME ÜÇIN ŞEÝLE BOLÝAR?
Isleg bildirip, adamsyna ýakynlaşan wagty onuň eýýäm horlap düýş görüp ýatanyny syn edýän aýallar az däldir. Aýalynyň haýdap irden turup, çagalary mekdebe ugratmaly wagty bolsa, mähirli sypalamalary bilen ony "lezzetli gatnaşyga" çagyrýan erkekler hem az bolmasa gerek. Bu aýratynlyklar oňaýsyzlyk döretse-de, biologiki jähtden kanunalaýykdyr: aýal seksuallygynyň ýokarlanmagy 22 sagada, erkekleriňki bolsa – ir çagynyň 7-9 sagadyna gabat gelýändir. Irden sagat 7-de erkeklik jyns gormonlarynyň işjeňligi kadadan 20% ýokary bolsa, eýýäm sagat 9-da gormonlaryň işjeňligi 50%-e ýokarlanýandyr. Biologiki "sagatlar" aralyk beýnide "işe girizilip", gormonlaryň täsirine bagly, juda çylşyrymly fiziologiki hadysa bolup durýandyr.
Erkekleriň we aýallaryň jyns gormonlary günüň dowamynda kem-kemden ýokarlanyp, sagat 16:00 iň ýokary derejä ýetýändir. Tüýs söýgüňi bildirmeli wagt welin, sen iş wagtyň söýgüliňi nirden tapjak?
Agşam sagat 18-de hemme adamlaryň seksual hyjuwlylygy pese gaçýar. Bu-da düşnükli, iş güni tamamlandy, öýe ýetip bilseň armanyň ýok. Ýöne agşam sagat 22-de, aýal bedeni: "Hemme işlerim edildi, indi söýgi gatnaşyklaryna başlasam hem bolýar" diýip pikirlenýär. Ýöne erkek seksuallygy, ertir çagy ýene özüni äşgär etmek üçin uka gitmäge taýynlanýar...
AÝAL GORMONLARYNYŇ "OÝNY"
Aýal seksuallygy onuň aýbaşy halkasynyň häsiýetine bagly bolup durýandyr. Ortaça alanyňda, 28 günlük aýbaşy halkasy kada höküminde kabul edilýär. Aýal seksuallygyna aýbaşy halkasy nähili täsir edýärkä?
Aýbaşy halkasynyň 1-5-nji güni – estrogen we progesteron gormonlarynyň iň pes derejesi syn edilýändir. Siziň posalaryňyz näçe gyzgyn bolsa-da, bu günler olar zenan ýüregini ýumşatmaga ukyply däldir.
6-14-nji güni – estrogeniň derejesi ýokarlanyp, ýatgynyň diwarlary galyňlaşyp başlaýar. Ýöne progesteronyň derejesi bolsa biraz giç, diňe aýallyk öýjügi emele gelenden soň (owulýasiýa) ýokarlanyp başlaýar.
15-21-nji güni – Owulýasiýadan soň, estrogeniň derejesi ýokarlanyp, fizioligiki we akyl ýetirme görkezijilerine oňaýly täsir edýändir. Görüş we ys alyş endigi ýiteleşýär: bu döwür aýal yslary gowy tapawutlandyrmaga ukyplydyr. Aýalyň özüni alyp barşy hem üýtgeýär – ol näz etmäge, halanmaga töwekgel bolýar. Aýalyň bedeniniň ysynyň – feromonlaryň hem düzümi uýtgäp, erkeklerde aýala ýakynlaşma islegini tutaşdyrýar.
22-27-nji gün – hyjuwlaryň peselýän çagydyr. Hut şu döwürde aýallarda aýbaşynyň öňsyrasynda döreýän oňaýsyzlyklar ýüze çykyp, olarda öýkeleklik, gaharjaňlyk we aglaklyk häsiýetlerini syn etme bolýar.
ERKEK ISLEGI WE TESTOSTERON
Aýallar köplenç tebigat tarapyndan erkekleriň her aýda gaýtalanýan şeýle oňaýsyz alamatlardan mahrum edilendigini belläp tolgunýarlar. Hakykatdan bolsa bu beýle däldir. Erkekleriň hem öz "aýbaşy" halkalary we üýtgeşmeleri bolup, olar başga alamatlar bilen häsiýetlendirilýändir. Erkeklik seksuallygynyň hili işjeňligi 22 günlük möhletli aýlawa deň erkeklik gormony bolan testosterona baglydyr. Elbetde, bu ütgemeleri, edil aýallaryňka meňzeşlikde gözegçilikde saklama kyndyr. Ýöne öz maşgalabaşyňyza üns bilen seredip, siz onuň testosteronynyň derejesi barada netije çykaryp bilersňiz. Erkeklik gormony peselende (aýallaryňka meňzeş) biziň merdem erkeklerimiz gowuşgynsyz, öýkelek, keýpsiz bolup, olaryň işjeňligi peselýändir. Bu ýagdaýa düşünme bilen çemeleşmelidir: 10-11 günden hemme zat öňki ýagdaýa gaýdyp geler.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Kabuldaky iň uly bankyň, hususy eýeçilikdäki Kabul bankynyň öňi ýene müşderiden doldy. Olar amerikan gazetinden çykan korrupsiýa gürrüňlerinden soň öz bankda goýan pullaryny yzyna almak isleýärler.
Daş işiginde bronly maşynlaryň goýulmagy bilen, Kabul bankynyň baş edarasynyň daşynda howpsuzlyk berkidilene meňzeýär.
Müşderileriň köpüsi banka ynamlarynyň gaçandygyny aýdýarlar. Ýöne olaryň käbiri Eýd baýramyny bellemek üçin biraz nagt pul almakçydygyny gürrüň berýär.
Owganystanyň Merkezi bankynyň başlygy Abdul Kadir Fitrat geçen hepde “The New York Times” we “Wall Street Journal” gazetinde uly derejeli korrupsiýa habarlary çykaly bäri Kabul bankynda pul goýan adamlaryň pullarynyň ygtybarlydygyny ynandyrmaga çalyşýar.


text:
Yrakdan gowuşan maglumatlarda Bagdadyň daşynda bolan iki sany aýra-başga bomba partlamasynda azyndan 20 adamyň wepat bolandygy habar berildi.
Polisiýa içi partlaýjy serişdeli awtoulagyň Bagdadyň al-Jadeeda söwda köçesinde partladylmagy zerarly azyndan 15 adam heläk bolandygyny we 30-dan gowrak adamyň ýaralanandygyny habar berdi.
Şeýle-de paýtagtyň demirgazygynda ýerleşýän Taji şäherinde janyndan geçen bombaçynyň amala aşyran partlamasynda azyndan bäş adam wepat boldy we azyndan 12 adam ýaralandy.
Partlamalaryň jogapkärçiligini öz üstüne alan bolmady. Soňky aýlarda ýurtda bolan şuňa meňzeş hüjümleriň ählisiniň jogapkärçiligini “Yslam döwleti” atly ekstremist topar öz üstüne alypdy.


text:
Düýn ýaragly gozgalaňçylar Çeçenistanyň parlamentiniň jaýyna hüjüm etdiler.
Çeçenistanyň prezidenti Ramzan Kadyrowyň aýtmagyna görä, 20 minut töweregi dowam eden atyşykda hüjümçileriň ählisi öldürildi.
Çeçenistanyň howpsuzlyk gullugynyň 17 işgäriniň ýaralanandygy habar berilýär.
Mejlisiň jaýyndaky ähli hökümet işgärleri hüjüm başlanandan soň “ewakuasiýa” edildi diýip, Kadyrow aýtdy.
Şu gün Orsýetiň içeri işler ministri Raşid Nurgaliýew bolup geçen wakalary derňemek üçin Grozna bardy.
Nurgaliýewyň aýtmagyna görä, Çeçenistandaky ýygy-ýygydan bolýan hüjümlere garamazdan, ýurtdaky ýagdaýlar “durnukly we asuda” bolmagynda galýar.


text:
Orsýetiň häkimiýetleri Demirgazyk Kawkazyň durnuksyz Dagystan regionynda üç sany söweşijini öldürendigini habar berdiler.
Orsýetiň Terrorizme garşy komitetiniň 4-nji oktýabrda aýtmagyna görä, söweşijiler Dagystanyň Kilizýurt etrabynda geçirilen operasiýanyň netijesinde öldürilipdir.
Öldürlen söweşijileriň polisiýanyň ofiserlerine garşy hüjümlere we haýbat atyp pul almak ýaly işlere baş goşandygy aýdylýar.
Orsýetiň Terrorizme garşy komiteti öldürilenlerden biriniň Kizilýurt jenaýat toparynyň ýolbaşçysy Umar Sabuýewdygyny aýtdy.
Dagystan Demirgazyk Kawkazda yslam döwletini döretmek ugrunda hereket edýän söweşijileriň zorluklarynyň mekanyna öwrüldi.
Polisiýa we hökümet resmileri ýygy-ýygyndan hüjümleriň nyşanyna düşýärler.


text:
“Ýurduň ýangyç-energetika toplumynyň esasy kärhanalarynda iş taşlaýşyň dowam etdirilmegi fransuz ykdysadyýetiniň ysmaz bolmagyna getirmegi, özünden soň uzak wagtlyk ýaramaz netijeler galdyrmagy mümkin” diýip, Fransiýanyň prezidenti Nikolýa Sarkozy aýtdy.
Köpçülikleýin protestlere garamazdan, pensiýa ýaşyny iki ýyl artdyrmak baradaky planyndan hökümetiň el çekmejekdigini ýene-de gaýtalady.
Protestçiler ýangyç saklanýan ýerleriň daşyny gabaýarlar, nebiti gaýtadan işleýän zawodlaryň işine hem ýurda gaz akdyrylmagyna päsgelçilikler döredýärler.
Uly möçberdäki energetik krizisden gaçmak üçin Fransiýanyň elektrik energiýasyny daşary ýurtlardan satyn almaga mejbur bolandygy habar berilýär.


text:
Sagdynlyk. Ruhubelentlik. Dostluk.
Dünýäniň kubogyny almak ugrundaky ýaryşda türkmen taekwondoçylary bäş sany medala eýe boldular
Minsk, 7-nji dekabr (TDH). Şu gün Belarus Respublikasynyň paýtagtynda taekwondonyň ITF ugry boýunça Dünýäniň kubogyny almak ugrunda geçirilýän ýaryşda Türkmenistanyň topary ýene-de iki sany — bürünç medallara eýe boldy. Bu üstünligi Muhammed Hudaýberdiýew we Arslan Batyrow 51 we 47 kilograma çenli agramlyk derejede 16-17 ýaşdaky ýetginjekleriň arasyndaky şahsy bäsleşiklerde üstünlikli çykyş etmek arkaly gazandylar.
Umuman alanyňda, munuň özi türkmenistanlylaryň Dünýäniň kubogyny almak ugrundaky ýaryşda gazanan bäşinji medalydyr. Şondan öň üç medaly — bir altyn we iki sany bürünç medallary ýetginjekleriň arasynda 57 kilograma çenli agramlyk derejede geçirilen bäsleşiklerde birnäçe gezek üstün çykan Annamyrat Goşanyýazow hem-de tuli (toplumlaýyn maşklar) boýunça bürünç medallara eýe bolan Gaýgysyz Atabaýew we Orazmyrat Çaryýew gazandylar hem-de Türkmenistanyň toparynyň gazanan medallarynyň sanyny artdyrdylar.
Bäş sany medalyň, şol sanda bir altyn medalyň gazanylmagy örän ýokary netijedir, çünki Dünýäniň kubogyny eýelemek ugrundaky ýaryşa gatnaşmak üçin Belarusuň paýtagtynda dünýäniň onlarça ýurtlaryndan güýçli taekwondoçylaryň 1100-e golaý ýygnandy. Şoňa görä-de, türgenlerimizi uly üstünlik gazanandygy bilen gutlamak bolar. Olar bu üstünligi ýetip gelýän uly baýramçylyga — Türkmenistanyň Bitaraplyk gününe bagyşladylar!
Habarlar #Belarussiýa
- Soňky habarlar
Türkmen türgenleriniň goşa üstünligi09 Mart, 2015 (22:46)
- Soňky habarlar
Türkmen samboçylarynyň we ýeňil atletikaçylarynyň üstünlikleri16 Fewral, 2015 (22:57)
- Soňky habarlar
Dünýäniň kubogyny almak ugrundaky ýaryşda türkmen taekwondoçylary bäş sany medala eýe boldular07 Dekabr, 2014 (18:32)
- Soňky habarlar
Türkmen taekwondoçysynyň iki sany altyn medaly01 Dekabr, 2013 (22:53)
- Soňky habarlar
Türkmen hokkeýçileri Minskiniň ýygyndysyny ynamly ýeňdiler14 Noýabr, 2013 (22:57)


text:
Mundan birnäçe ýyl ozal hem HTTU bilen «Balkanyň» arasyndaky duşuşyk ýokary liganyň iň esasy duşuşygy hasaplanýardy. Soňky ýyllarda bolsa bu möhümlik «Altyn asyr» bilen «Ahalyň» arasyndaky duşuşyga geçdi. Şu möwsümde bu toparlaryň arasyndaky iki duşuşugyň hem möhleti süýşürildi. Mundan öň 2-nji tapgyrdaky duşuşyk hem 3-nji maýda geçirilipdi. Ol 1:1 hasabyndaky deňlik bilen tamamlanypdy.
Käbir sanlara ýüzleneliň!
Eger 24-nji iýundaky duşuşykda ýer eýeleri — «Ahal» ýeňiş gazansa, topar 26 utuk bilen üçünji orna geçip biler. Deňlik bolsa artykmaçlyk myhmanlaryň tarapynda bolar: deňlik «Altyn asyryň» iň ýakyn bäsdeşi «Balkandan» iki utuk öňe saýlamagyna getirer. Galyberse-de, bu deňlik «Ahalyň» şu möwsümdäki 6-njy, «Altyn asyryň» bolsa 4-nji deňligi bolar. Myhmanlar ýeňiş gazansa welin, «Altyn asyr» bilen «Balkanyň» arasyndaky tapawut 4 utuga çenli artar.
Bu duşuşykdan öň 11-nji tapgyrda derwezelere 13 pökgi geçirilipdi.
Geçirilen pökgüleriň sany boýunça artykmaçlyk «Altyn asyryň» elinde. Geçen ýylky çempion şu wagta çenli derwezelere 28 pökgi geçirdi. Hüjüm bölegini tejribeli Mämmedaly Karadanow bilen futzaldan gelen iki sany ýaş oýunça (A.Annadurdyýew, M.Titow) ynanan «Ahal» bolsa entek 13 goly geçirdi. Şu duşuşykda «Altyn asyr» ýekeje pökgi geçirse, oňa «Şagadamdan» öňe saýlanyp, iň köp gol geçiren toparlaryň sanawynda ikinji orunda ymykly ýerleşmäge mümkinçiligi bar.
Derwezeçiler babatda hem «Altyn asyryň» üstünligi bar. Geçen möwsümde «Ahalyň» ätiýaç derwezewanlygyny «hiç kime bermedik» Mämmet Orazmuhammedow bu ýyl «Altyn asyr» bilen ajaýyp möwsüm geçirýär. Muny toparyň şu möwsümde derwezesine bary-ýogy 9 pökgini geçirdenligi hem subut edýär. Tejribeli Akmyrat Gurbanow bilen milli ýygyndymyzyň baş derwezewany Nikita Gorbunowyň goraýan derwezesinden bolsa, möwsümiň başyndan bäri 15 pökgi geçdi.
Şu möwsümde «Ahal» iň uly ýeňşini 1-nji tapgyrda gazandy. Şonda topar öz meýdanynda ýokary liganyň täze wekilini — «Energetigi» jogapsyz pökgüleriň 6-sy bilen ýeňlişe sezewar edipdi. «Altyn asyr» bolsa şu möwsümdäki iň uly ýeňşini öz meýdanynda «Daşoguz» bilen bolan duşuşykda gazandy. Onda «aragatnaşykçylar» 4:0 hasabynda ýeňdiler.
Şu duşuşykda myhman hökmünde çykyş etjek «Altyn asyr» myhmançylykda geçiren duşuşyklarynda iň köp ýeňen topardyr. Ol myhmançylykda 6 ýeňiş gazandy, ýekeje gezek hem ýeňlenok. Topar myhmançylykda garşydaş derwezelere 12 pökgi geçirdi, öz derwezesine bolsa diňe birje pökgi geçirtdi.
«Ahal» ýer eýesi hökmünde geçiren duşuşyklarynyň 3-sinde ýeňiş gazandy, birinde ýeňildi (HTTU-dan). Topar öz meýdanynda geçiren duşuşyklarynda 12 gol geçirdi, 5 gol geçirtdi.
Eger «Hazyna» bilen duşuşykda «Hazyna» berlen tehniki ýeňliş hasaba alynmasa, «Ahal» 9-njy tapgyrdan, ýagny 25-nji aprelden bäri geçiren duşuşyklarynda ýeňip görenok. Bu bolsa tas kem 2 aýa golaý möhletdir. «Altyn asyr» bolsa soňky 2 tapgyr bäri diňe ýeňiş gazanyp gelýär.
Şu ýakynda geçirilen iň soňky duşuşygynda «Ahal» «Balkandan» 4:1 hasabynda ýeňildi, «Altyn asyr» bolsa HTTU-ny edil şol hasap bilen ýeňdi.
Şu ýyl AFK-nyň kubogynda türkmen futbolynyň abraýyny goran «Ahal» möhleti süýşürilen duşuşyklarynda entek ýeňiş gazanyp görenok («Altyn asyr» — «Ahal» 1:1, «Balkan» — «Ahal» 4:1).
Bu duşuşykda-da «Altyn asyr» ýer eýelerine görä rüstem görünýär. Ýöne toparlaryň ikiçäk duşuşygynda üstünlik «Ahalyň» tarapynda. Göreliň, bu duşuşykda ýeňiş kimiň tarapynda bolarka?
Öz toparyňyza janköýerlik ediň!
Duşuşyk göni ýaýlymda www.turkmenportal.com-uň resmi LINE hasabynda şu salgy boýunça alnyp barlar.


text:
Soňky döwürlerde Türkmenabadyň “Jeýhun” studiýasynyň öňi köp adamly, oňa barýanlar ýurtda barha artyp barýan hip-hop ýa-da rap stilindäki aýdym-saz bilen meşgullanýan aýdymçylar.
Aýdym-sazyň bu stili, Günbatar ýurtlarynda bolşy ýaly, soňky döwürlerde Türkmenistanda hem barha ýaýrap barýar, yurtda “Zumer Ças”, “Iska”, “Syke” ýaly ençeme rap toparlary hereket edýärler.
Bu stilde aýdylan aýdym-sazlaryň hökümet ýolbaşçylarynyň göwnünden turýanlygyny aýtmak kyn. Sebäbi telekanallaryň ählisiniň hökümet tarapyndan kontrollyk edilýän Türkmenistanda bu stilde aýdylan aýdymlar mawy ekranda asla görkezilmeýär. Emma, muňa garamazdan, rap hem hip-hop aýdymlary türkmen ýaşlarynyň arasynda gün saýyn ornaşyp barýar. Olar bu aýdymlary mobil telefonlary arkaly biri-biri bilen paýlaşýarlar.
Türkmen telekanallarynda görkezilmänsoň, öz aýdymlaryny “Youtube” saýtynda ýerleşdirip başlan türkmen rapçylarynyň muşdaklary, Türkmenistanda internet çäkli bolsa-da, az däl. Meselem özüni “Syke” diýip atlandyrýan toparyň 2011-nji ýylyň oktýabr aýynyň 6-nda “Youtube” saýtynda ýerleşdirilen “Çyra” atly aýdymy
geçen dört aýyň dowamynda 24,000 gezek diňlenipdir
Iňlis hem türkmen dillerinde aýdym aýdýan “Zumer” atly beýleki rap toparynyň “Youtube” saytynda ýerleşdirilen “I am Ok, ýa men Ok” diýen klibine hem 17,000 gezek tomaşa edilipdir
.
Sebäp näme?
Eýse, şeýle kynçylyklara we çäklendirmelere garamazdan, ýurtda aýdym-sazyň bu stiliniň barha ýaýrap barmagynyň sebäbi näme? Bu soraga ýaşlara degişli meseleler bilen içgin gyzyklanýan germaniýaly žurnalist Taher Şirmuhamedi
şeýle jogap berdi:
—Türkmenistanda rapyň giň ýaýramagynyň bir sebäbi rap resmi telewideniýede berilýän aýdym-sazlara alternatiw hökmünde görülýär. Sebäbi telewideniýede efire berilmeýän rap aýdymlarynda soňky döwürlerde hasam ýaşlaryň kynçylyklary, durmuşy, seýle-de olaryň geljegi barada aýdym aýdyp başladylar. Mysal üçin, olaryň käbirleri türkmen-türk mekdeplerinde okaýyşlary barada aýdýarlar.
Türkmen telewideniýesinde görkezilmeýän meshur turkmenistanly rapçylardan biri hem Marodyr. Maro, ýagny Maksat Kakabaýew, 2010-njy ýylyň ýanwar aýynda näbelli sebäplere görä, başda wagtlaýyn, soňra masgala dawasy diýlen sebäplere göra, iki yyl azatlykdan mahrum edilipdi. Hökümet wekilleri bu meselede jikme-jik maglumat bermeýärler, emma “Türkmen inisiatiwasy” toparynyň maglumatyna görä, “olaryň tussag edilmeginiň sebäbi meşgullanýan käri bilen bagly bolup biler”.
Kimler halaýar, kimler halanok
Aýdym-sazyň bu görnüşiniň ýurtda gitdigiçe ýaýramagyna hökümet ýolbaşçylary bilen bir hatarda oňaýsyz garaýan intelligensiýa wekilleri hem bar. Olardan biri hem Şwesiýada ýaşaýan türkmen şahyry Şiraly Nurmyrat
:
—Rap äheňinde aýdylýan dik-durma aýdymlar türkmen sungatynyň böwründe dörän agyr bir kesel bolaýmasyn. Özüm-ä, dogrusy, dutar bilen gyjagy bir gyra süýşürmekligi bagtly ýaşap oturan maşgalany aýrylyşdyrmak bilen barabar bir jenaýat hasaplaýaryn.
Rap aýdymçylarynyň kyncylyklary diňe bir hökümet eýeçiligindäki telekanallarda olara garşy dowam etdirilýän senzura, hökümet we käbir intelligensiýa wekilleriniň oňlamazlygy bilen çäklenmän, bu sungat ykdysady taýdan hem basyş astynda. Türkmenabatdaky käbir audio-wizual önümleri satýan dükan eýeleriniň aýtmagyna görä, “olara rap aýdymly diskleri satmaga rugsat edilmeýär”.
Emma beýle çäklendirmeler türkmen rapçylarynyň sussuny basyp bilmejege meňzeýär. Muňa her gün diýen ýaly artyp barýan, hatda ýaşaýyş jaýlarynda diňe bir kompýuter we mikrofondan ybarat çäkli serişdeler bilen iş alyp barýan studiýalaryň sanynyň artyp barýanlygy hem şaýatlyk edýär.
Žurnalist Taher Şirmuhamediniň aýtmagyna görä, söz we metbugat azatlygy çäkli bolup galýan Türkmenistanda we Merkezi Aziýada halky öz pikirini beýän etmegiň bu usulyndan saklamak aňsat düşmez.
Türkmenistanda öňi alynmaga synanyşylýarka, türkmen rapçylary diňe bir ýurduň içerki meseleleri bilen çäklenmän, Palestina ýaly halkara problemalar hakda hem öz pikirlerini rap aýdymyna geçirýärler.
Umyt Jumaýew Azatlyk Radiosynyň Lebap welaýatyndaky habarçysy.


text:
Türkmenistanyň prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Kabulda owgan türkmenleriniň wekilleri bilen hem duşuşdy. Eýsem owgan türkmenleri bu duşuşykdan, umuman aýdylanda bolsa, türkmen we owgan ýolbaşçylaryndan öz durmuş-ýaşaýyş aladalary bilen bagly nähili hemaýat-ýardama garaşýar?
Azatlyk Radiosynyň Kabuldaky habarçysy Şaýymerdanguly Myrady bu soragy Demirgazyk Owganystanyň Jowuzjan welaýatynyň Garkyn etrabynyň häkiminiň wezipesini ýerine ýetirýän Muhammetsahy Yhsana berdi. Söhbetdeşligi diňlemek üçin aşakdaky düwmä basyň.


text:
Talyplaryň täsirli komandirleriniň biri öldürildi diýip, Pakistanyň harbylary habar berýär.
Harbylaryň maglumatyna görä, Emirulla Mesud Demirgazyk Weziristanda - Miranşah şäherinde esgerler bilen bolan atyşykda öldürilipdir.
Mesud Pakistandaky “Talybanyň” söweşijileriniň iň görnükli komandirleriniň biridi.
Mundan öň Pakistanyň premýer-ministri Ýusuf Reza Gelany yslam ekstremizmine garşy göreşde häkimiýetlere kömek bermäge ýurduň ähli syýasy partiýalaryny we dini liderleri çagyrdy.
Yslamabatda regional häkimiýetleriň wekilleri hem hökümet çinownikleri bilen duşuşykda çykyş edip, Ýusuf Gelany terrorizme garşy göreş boýunça umumy strategiýany işläp düzmek üçin umumymilli konferensiýa geçirmegi teklip etdi.
Geçen hepdäniň penşenbe güni Lahorda bolan goşa partlamada 42 adam ölüp, 175-si ýaralanypdy.


text:
Orsýetiň olimpiýa şäheri bolan Soçiniň resmileri indiki aýda boljak Gyşky Olimpiýa öýünlaryna gatnaşygy bolmadyk protestleriň we ýörişleriň geçirilmegi üçin ýörite ýer bellediler.
Orsýetiň premýer-ministriniň orunbasary Dmitriý Kozak ýörite bellenen ýeriň Soçiniň Hosta etrabynda ýerleşýändigini aýtdy we “syýasy waka bolmadyk olimpiýa oýunlarynyň geçýän döwründe protestleriň bolmajagyna umyt baglanýandygyny” mälim etdi.
Orsýetiň adam hukuklary boýunça baş wekili Wladimir Lukin protestler üçin niýetlenen ýere baryp görendigini we ol ýere awtoulagly, awtobusly ýa otly bilen “aňsat baryp bolýandygyny” aýtdy.
Orsýet jyns azlyklarynyň arasynda “geý propagandasyny” gadagan edýan kanuny kabul etmegi sebäpli halkara derejesinde berk ýazgaryldy. Adam hukuklaryny goraýjy käbir aktiwistler we guramalar Soçide 6-njy we 23-nji fewral aralygynda geçiriljek bu oýunlary boýkot etmäge çagyrdylar.


text:
Nýu-Deli şäherinde (Hindistan Respublikasy) çap edilýän hem-de Aziýa sebitiniň ähli ýurtlarynda diýen ýaly, şeýle hem sebitiň çäklerinden alyslarda ýaýradylýan “Business Сentral Asia” halkara žurnaly nobatdaky sanyny häzirki zaman Türkmenistana, onuň gazanýan ägirt uly üstünliklerine bagyşlady.
Meşhur neşiriň nobatdaky sanynyň çapdan çykan wagtynyň türkmen-hindi gatnaşyklarynyň taryhynda möhüm waka —Merkezi Aziýa ýurtlaryna saparynyň çäklerinde Türkmenistana gelen Hindistan Respublikasynyň Premýer-ministr Narendra Modiniň Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow bilen duşuşygy bilen gabat gelendigi bellärliklidir.
Žurnalyň bu sany “Türkmenistan—Birleşen Milletler Guramasy: parahatçylyga, ösüşe we hyzmatdaşlyga özara ygrarlylyk” diýen makala bilen açylýar. Ol BMG-niň baş sekretary Pan Gi Munuň ýakynda Türkmenistana bolan saparynyň jemlerine bagyşlandy.
Makalada bellenilişi ýaly, Aşgabatda geçirilen netijeli gepleşikleriň jemleri boýunça dünýäniň iri guramasynyň ýolbaşçysy Prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň hut özüne BMG-niň ýurdumyzda işleýän edaralary üçin iş şertleriniň döredilmegi we ýardam edilmegi, şeýle hem Owganystanyň we Nepalyň halklaryna, bosgunlara we raýatlygy bolmadyk adamlara ynsanperwer kömeginiň berilmegi üçin aýratyn hoşallyk sözlerini beýan etdi.
Žurnalyň materiallary oňyn hyzmatdaşlyk üçin ygtybarly binýat bolup durýan Türkmenistanyň Bitaraplygyna we ýurdumyzyň tutuş adamzadyň parahatçylyga, durnuklylyga we ösüşe bolan umumy gyzyklanmalaryna berýän goşandyna bagyşlanypdyr.
Ýurdumyzda amala aşyrylýan giň möçberli özgertmeler maksatnamalary we ähmiýetli düzümleýin taslamalary, halkara hyzmatdaşlygyna bolan açyklyk hem-de ýurdumyzda daşary ýurt işewürçiligi üçin oňyn şertleriň döredilmegi daşary ýurtlaryň işewür toparlarynyň geljegi uly, sazlaşykly ösýän türkmen bazarynda öz orunlaryny berkitmäge, bu ýerde durmuşa geçirilýän taslamalara işjeň gatnaşmaga bolan gyzyklanmalaryny şertlendirýär.
Senagat ulgamynda import harytlaryň ornuny tutýan önümleriň öndürilmegini nazarlaýan ýurdumyz dünýäniň öňdebaryjy tejribelerini işjeň öwrenýär we ony önümçilige ornaşdyrýar. Türkmenistanyň Ykdysadyýet we ösüş ministrliginiň strategik meýilleşdiriş institutynyň hünärmenleri tarapyndan taýýarlanan aýratyn makala hem hut şu ugra bagyşlanypdyr. Onda döwlet Baştutanynyň önümçiligiň we tehnologiýanyň derejesini ylmy önümçiligi, ýokary tehnologiýaly önümleri öndürmek ýoly bilen ýokarlandyrmagy, şeýle hem ýokary hünärli işgärleriň çekilmegi bilen baglanyşykly başlangyçlary barada aýdylýar.
Aşgabatda gurulýan we sebitde deňi-taýy bolmadyk Olimpiýa şäherjigine bagyşlanan dürli öwüşginli fotosuratlar 2017-nji ýylda Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça Aşgabatda geçiriljek V Aziýa oýunlarynyň esasy bäsleşikleriniň geçjek künjekleri barada gürrüň berýär. Türkmenistan sebitiň sport ulgamynyň merkezine öwrülýär. Aziýanyň Olimpiýa Geňeşiniň Aziada-2017-ni Aşgabatda geçirmek baradaky çözgüdi munuň aýdyň subutnamasydyr.
Žurnalda ýurdumyzyň täze taryhynda möhüm wakany alamatlandyran ilkinji “TürkmenÄlem 52oE” milli emeli hemrasyna, Türkmenistanyň kosmos döwletleriniň hataryna goşulýandygyna bagyşlanan makala hem öz ornuny tapypdyr. Daşary ýurtly hyzmatdaşlar bilen bilelikde üstünlikli amala aşyrylan bu iri milli taslamanyň taryhyna we geljegine bagyşlanan makala “Kosmos üstünligi” diýlip atlandyrylypdyr.
“Türkmen hemrasynyň äleme çykarylmagy diňe bir tehnologik üstünlik bolman, eýsem, ol ägirt uly syýasy we jemgyýetçilik ähmiýeti bolan wakadyr. Türkmenistanyň halky iň bir çylşyrymly wezipeleri üstünlikli çözmäge ukyply öňdengörüji Lideriň ýolbaşçylygynda öz bitewiligini, yzygiderligini dünýä äşgär etdi” diýlip, makalada aýdylýar.
“Business Сentral Asia” žurnalynyň giň okyjylar köpçüligi üçin ahalteke bedewlerine bagyşlanan makalalaryň gyzykly boljakdygy gürrüňsizdir. Ýeri gelende aýtsak, žurnalyň başky sahypasynda ajaýyp ahalteke bedewiniň suraty ýerleşdirilipdir.
“Ahalteke bedewi türkmen halkynyň arzuwynyň amala aşmagydyr. Bu atlar zehinli we zähmetsöýer halkyň medeniýetiniň bölegidir. Onuň ösüşiň belentliklerine tarap bolan gadamynyň özboluşly nyşanydyr”şu jümleler şu ýylyň aprel aýynda Aşgabatda geçirilen Halkara ahalteke assosiasiýasynyň mejlisine, “Türkmen bedewi we dünýäniň seýisçilik sungaty” atly ylmy maslahatyna, şeýle hem ajaýyp bedewleriň ýöriteleşdirilen sergi-ýarmarkasyna gatnaşan daşary ýurtly myhmanlaryň makalalarynda getirilýär.
Baýramçylygyň ajaýyp pursatlaryny janlandyran wakalardan taýýarlanan fotoreportažlar we türkmen toýlarynyň bezegi bolan atçapyşyklarynyň, konkur boýunça ýaryşlaryň suratlaryny kanadaly hünärmen Kerri-Jo Stýuard taýýarlapdyr.
Daşary ýurt okyjylaryna hödürlenen makalalaryň ýanyndaky köpsanly fotosuratlar we bezegli şekiller halkymyzyň häzirki durmuşa çuňňur aralaşmaga, onuň köpasyrlyk milli däpleriniň we halkymyzyň dessurlarynyň köpöwüşginli taraplaryna, sahawatly türkmen topragynyň gözelligine göz ýetirmäge ýardam berýär.


text:
Ýekşenbe güni Saud Arabystanynyň hökümeti Siriýadaky protestçilere garşy görülýän gazaply çärelere protest hökmünde özüniň Siriýadaky ilçisini yzyna çagyrýandygyny mälim etdi.
Döwlet telewideniýesinde bu barada eden beýanatynda Saud Arabystanynyň şasy Abdulla Siriýadaky wakalary “ylalaşyp bolmajak wakalar” diýip atlandyrdy.
Edil bu wakanyň öňýany Arap Ligasy hem ilkinji gezek Siriýadaky bu soňky wakalary ýazgaryjy resmi beýanat kabul etdi.
Ýekşenbe güni Siriýadaky ynsan hukuklaryny goraýjy aktiwistler diňe düýnüň özünde hökümet güýçleriniň protestçilere garşy ýarag ulanmaklary netijesinde ýurduň Deýr al-Zur hem-de Hama şäherlerinde azyndan 59 adamyň öldürilendigini habar berdiler.


text:
Türkmenistanyň Ministrler kabinetiniň 8-nji ýanwarda geçirilen mejlisinde 2015-nji ýylyň ýanwaryndan dekabr aýyna çenli aralykda Türkmen döwlet neşirýat gullugy tarapyndan täze kitaplaryň 369 görnüşiniň çap edilendigi habar berildi.
Halka hödürlenen kitaplaryň arasynda döwürdeş ýazyjy-şahyrlaryň eserleriniň, çagalara niýetlenen çeper eserleriň hem bardygy aýdylýar. Habarda aýdylmagyna görä, geçen ýylyň dowamynda, okuw kitaplaryny hem hasaba almak bilen, 5,8 million nusgalykdaky kitap önümleri çap edilipdir.
Eýsem bu kitaplar nähili ýurtda prezident tarapyndan tankytlanylýan «kitap ýetmezçiligi» meselesini nähili çözýär, ýagny halka nähili ilhalar eserler hödürlendi?
Azatlyk radiosy bu barada aşgabatly ýazyjy Amanmyrat Bugaýew bilen söhbetdeş boldy.


text:
Aşgabat, 27.02.2015. “Türkmenportal”.
Türkmenistanyň täze futbol möwsümi barha golaýlaýar. Şonuň üçin ýokary liganyň komandalary hem taýýarlyk işlerini aýgytly tapgyrda dowam edýärler.
Okuw-türgenleşik işleriniň ýoldaşlyk duşyşklary bilen utgaşykly alnyp gidilýändigi üçin janköýerleri şol oýunlaryň netijeleri has gyzyklandyrýar.
Milli liganyň komandalarynyň aglabasy ýoldaşlyk duşuşyklaryny öz ýurdumyzyň çäginde geçiurýärler.
Olaryň arasynda daşary ýurtlarda taýýarlyk işlerini geçirip, beýleki döwletleriň wekilleri bilen güýç synanayşýanlary-da bar.
Balkanabdyň "Balkany" Türkiýedäki okuw-türgenleşikleriniň çägindäki ýoldaşlyk duşuşygynda Gazagystanyň "Tobolyndan" 6:2 hasabynda utuldy.
Beýleki ýoldaşlyk duşuşyklarynyň netijeleri
«Asgabat» - «Dasoguz»–3:1
Pökgi geçirenler:Pirguly Saparow (1:0), Ruslan Kurbanow, penalti (2:0), Begli Owezow (2:1), Merdan Gurbanow (3:1).
***
«Altyn asyr» - HTTU–2:1
Pökgi geçirenler: Hoşgeldi Hojowow, awtogol (0:1), Süleýman Muhadow(1:1), Pirmyrat Sultanow (2:1).


text:
Türkiýäniň "Halklaryň demokratik" partiýasy, ýagny HDP-niň iki başlygynyň biri bolan Selahattin Demirtaş Waşingtona eden saparynda Kürt syýasy barlag merkeziniň açylyş dabarasynda "türkler bilen kürtleriň arasynda [ýaragly] konflikt turmak howpy barmy" diýip berlen soraga açyk jogap bermekde kynçylyk çekdi.
Demirtaş sapalak atyp: "Men bu meselede gaty seresaply gürlemäge çalyşýaryn. Bu beýanat bererden, baha biçerden juda ynjyk tema" diýdi.
Ne "hawa" ne "ýok".
Ýöne ol soňra "Washington Post" gazetine beren interwýusynda has açygrak gürläp: "Köp türk we kürt öler, bu graždanlyk urşuny turzar" diýip, haýbat hem atman durmady.
Näresmi taýdan HDP Türkiýede gadagan edilen we 32 ýyl bäri türk döwletine hem goşunyna garşy gandöküşikli uruş alyp barýan "Kürdüstanyň işçiler" partiýasy PKK-nyň esasy syýasy goly hasaplanylýar. Janyndan geçen kürt militantlarynyň soňky wagtlarda amala aşyran hüjümlerinde Türkiýäniň uly şäherlerinde parahat ilatdan ýüzlerçe adam öldi. Türk goşuny hem ýurduň öz içinde we demirgazyk Yrakda güman edilýän PKK nyşanalaryna zarba urýar.
Bu bolsa türkler bilen kürtleriň arasynda dartgynlylyga getirdip, wagtal-wagtal bu iki jemgyýetiň dükanlaryna ýa geçirýän üýşmeleňlerine hüjüm edilýär. Munda hem günälenýän bütin "türkler" ýa "kürtler" bolýar.
Golaýda dürli şäherlerde, şol sanda iki jemgyýetiň-de asyrlar boýy parahatçylykly ýaşap gelýän şäheri Kirşehirde, onlarça kürt hem türk dükany otlanyp, dargadyldy. Ýerli häkimiýetler bu hüjümlere "prowokatorlary" jogapkär etse, hem türk hem-de kürt dükan eýeleri jogapkärler "biziň şäherimize daşardan gelip, aramyza agzalalyk saljak bolýan adamlar" diýdiler.
Kürt aktiwistleriniň, synçylarynyň köpüsi geçmişdäki we häzirki türk hökümetlerini "jynsparaz", "faşist" diýip aýyplaýarlar. Milletçilige ýykgyn edýän türk analizçileri hem etniki hukuklaryň gowulandyrylmagy baradaky talaplara separatizm, "uly Kürdüstan baradaky planlar" boýunça edilýän "ýaşyryn synanyşyk" diýip garaýarlar.
Şeýlelikde, raýat urşy turarmy, etniki konfrontasiýa bolarmy ýa-da türk köplügi bilen 78 million ilatyň, çak edilişine görä, 20 millionyny düzýän kürt azlygynyň arasynda gyrgynçylyk dörärmi, bu soraglara anyk jogap ýok.
Ýüz ýyl mundan ozal-da syýasy we sosial durmuşda türkler bilen kürtleriň arasynda uly tapawut ýokdy. Eýranda we beýleki musulman döwletlerde bolşy ýaly, Osmanly imperiýasynda hem "millet" etniki degişlik ýa dil däl-de, din esasynda kesgitlenýärdi. Imperiýanyň içinde yslam milleti bilen birlikde hristiýan we ýehudy milletleri-de, şäherleriň ýa obalaryň belli böleklerinde hem bolsalar, öz dini kanunlaryna we düzgünlerine tabynlykda ýaşardylar. Olar baýlyklaryndan, girdejilerinden goşmaça salgyt ("jizýe") tölemeli bolýardylar. Ýöne, aýratyn-da, Fransiýadaky ýa Ispaniýadaky ýehudylardan has erkin ýaşardylar.
Türkler bilen kürtleriň köpüsi ozal hem musulmandy, şindi-de musulman. Üstesine ikisi-de yslamyň sünni mezhebine uýýar.
Ara tapawutlar din ýa mezhep barada däl.
Hatda etniki degişlilik we jyns barada hem däl. Dogry, taryh bize türki taýpalaryň 11-nji asyrda şol wagtky Wizantiýa imperiýasyna çozup, dura-bara tutuş imperiýany, onuň 1453-nji ýylda türkleriň hökümdarlygy astynda Stambula öwrülen paýtagty Konstantinopoly-da alandyklaryny aýdýar. Ýöne taryh bize täze gelen türkleriň sanynyň esasan greklerden, arameýlerden, ermenilerden ýa eýran dillerinde gürleýän beýleki halklardan durýan ýerli ilatyň sanyndan has azlyk edendigini-de aýdýar.
Ýerli ilatyň aglabasy täze hökümdarlara we olaryň agalygyna uýgunlaşmak üçin wagtyň geçmegi bilen dura-bara yslam dinine girip, dillerini türkçä çalşyp, hatda atlaryny-da üýtgedipdirler. Bu gün antropologik barlaglaryň ählisi diýen ýaly, Türkiýäniň ilatynyň 90 prosentden hem gowragynyň ata-babalarynyň grekleriňki, kawkazlylaryňky, eýranly we orta gündogarly goňşularyňky ýaly ortaýerliler ýa günorta-günbatar aziýalylar bolandygyny görkezýär. Häzir gen kody orta aziýalylaryňka gabat gelýän türk ilatynyň sany diňe 5-6 prosent.
Jemläp aýdanyňda: bu günki Türkiýede türk we kürt dillerinde gürleýänleriň köplüginiň gen düzümi biri-birine juda çalymdaş.
Biri-birinden tapawutly diller
Dogry, dil. Türkçe bilen kürtçe özara gaty baglanyşykly bolsalar-da, biri-birinden tapawutly diller. Türkçe Anatoliýa türki taýpalaryň müň ýyl mundan ozal göçüp gelmegi bilen giripdir. Orta Aziýadan gözbaş alýan bu dil türkmençe, özbekçe, gazakça ýa mongolça ýaly altaý dilleri toparyna girýär. Kürtçe bolsa günbatar eýran dillerinden gelip çykan dil.
Häzirki zaman türkçesi bilen kürtçe/eýran parsçasy geçen on asyryň içinde birine-birine güýçli täsir etdi.
Geçen 90 ýyl
Ýöne näme ýalňyşlyk bolan bolsa, Osmanly imperiýasy çöküp, 1923-nji ýylda Türkiýe Respublikasy gurlanyndan soňra bolan bolmagy ähtimal.
Atatürkiň Birinji Jahan urşunyň harabalyklaryndan çykan ýaş respublikasy özüni täze, döwrebap, Günbatary görelde edinen milli döwlet diýip definirlemäge synanyşdy. Uruşda agyr ýeňlişe uçran ýaş respublikan režime Günbatar toplumynyň bir agzasy hökmünde gelejege ynamly garaýan millet gerekdi.
Şeýdip, "sap türklük" düşünjesi nädogry göz öňüne getirilip, etniki, dil we taryhy taýdan ekstremizmiň, kähalatlarda hem, jynsparazlygyň duzagyna düşüldi.
Kürt dilini öwrenmegi gadagan etmek bilen çäklenilmän, eýsem kürt dilindäki kitaplary okamagyň, özüňi kürt, diliňi kürtçe diýip bilmegiň hem jezalandyrylma mümkinçiligi döredi.
Basym ilkinji ýyllaryň joşguny ýatyp, jynsa, dile ýa dine däl, "türk kimligi türk raýatlygyna esaslanýar" diýen döwlet ideologiýasyna ýol açyldy. Ýöne geçmişe degişli kanunlaryň, aýratyn-da praktikalaryň ençemesi iş ýüzünde galdy. Bu karara gaty giç gelnen bolmagy mümkin. Etniki dil ýa dini azlyklara degişli toparlar özlerini "türk" diýip bilmekden, bu diňe raýatlygy aňlatsa-da, boýun gaçyrdylar.
Geçen on-ýigrimi ýyllykda käbir zatlar gowşady. Indi kürt dilindäki aýdym-saz ýazgylaryny, kitaplary satyn alyp bolýar. Kürt dilinde gazet-žurnallar we hatda hökümetiň özüniň kürtçe telekanallary-da bar. Muňa garamazdan, kürt milisiýasynyň we aktiwistleriniň pikiriçe, hökümetiň "kürt meselesini çözmek plany" ak ýürekden däl hem-de haýal gidýär.
PKK-ny Türkiýe, Amerikanyň Birleşen Ştatlary, şeýle hem Ýewropa Bileleşigi "terroristik gurama" diýip tanaýar. Ýöne bu, iş-işden geçmänkä, parahatçylyk we barlyşyk gapysyny açmagyň öňünde keserip ýatan esasy mesele däl.
Isle ony, PKK-nyň edişi ýaly, "göreş" diýip atlandyr, isle, türk hökümeti we goşuny ýaly, "terrora garşy uruş" diý. Näme-de bolsa, 32 ýyl mundan ozal başlanan uruş harbylara we parahat ilata edilýän hüjümler bilen ýurduň günbatar regionlaryna-da ýaýrap, "iş ýüzünde graždanlyk urşuna" öwrüldi. Ol 40000-45000 adamyň başyna ýetip, ýurda milliardlarça dollar zyýan ýetirdi.
"Ilki olar başladylar, biz diňe gaýtargy berýäris" diýilýän gürrüňler möhüm däl. "NATO-nyň iň güýçli goşuny" PKK garşy söweşýär, Türkiýäniň ilatynyň köplügi we azlygy, PKK-nyň arka tarapdan, demirgazyk Yrakdaky we Siriýadaky kürt milisiýasyndan kömek geler diýip edýän umydy hem möhüm däl.
Esasy mesele taraplaryň gazaply hereketleri, weýrançylygy we milli bölünişigi arka atmakda ýeňiş gazanarys diýip, çyn ýürekden ynanmagy. Çözgüde diňe şeýle edilende gowşup bolar.


text:
24-nji noýabrda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow BMG-niň Çagalar gaznasynyň (ÝUNISEF) Türkmenistandaky wekilhanasynyň baştutany hanym Oýuunsaýhan Dendewnorowy kabul etdi.
Duşuşykda abraýly halkara guramalary, ilkinji nobatda, BMG-niň ýöriteleşdirilen edaralary we düzümleri bilen netijeli gatnaşyklary işjeň ösdürýän, Türkmenistanyň ösüp gelýän nesilleriň hemmetaraplaýyn hem-de sazlaşykly ösmegi, ýaş türkmenistanlylaryň ýokary hilli bilim hem-de dünýä ölçegleriniň derejesinde terbiýe almagy üçin has amatly şertleriň üpjün edilmegine örän çynlakaý we jogapkärli çemeleşýändigi kanagatlanma bilen bellenildi.
Duşuşygyň barşynda Türkmenistanyň Prezidenti hem-de ÝUNISEF-iň Aşgabatdaky wekilhanasynyň baştutany gazanylan üstünlikler we soňky ýyllarda hil taýdan baýlaşdyrylan köpýyllyk hyzmatdaşlygy has-da ösdürmegiň geljegi barada pikir alyşdylar. BMG-niň Çagalar gaznasy bilen bilelikde amala aşyrylýan taslamalaryň we maksatnamalaryň, hususan-da, Türkmenistanda eneleriň, bäbekleriň, çagalaryň we ýetginjekleriň saglygyny goramagyň 2015—2019-njy ýyllar üçin hereket etmegiň milli strategiýasynyň we meýilnamasynyň durmuşa geçirilişiniň barşyna aýratyn üns berildi.
Myhman Garaşsyzlyk ýyllarynda Türkmenistanyň toplan baý tejribesine özüniň ýolbaşçylyk edýän guramasynyň hem-de birnäçe daşary döwletleriň örän uly gyzyklanma bildirýändigini beýan edip, mekdebe çenli edaralarda bilim berlişiniň hilini ýokarlandyrmak, iň täze enjamlar bilen enjamlaşdyrylan häzirki zaman çagalar baglarynyň we mekdepleriň, özi-de diňe bir ýurdumyzda däl, eýsem, Owganystanda hem gurulmagy boýunça alnyp barylýan uly işleri kanagatlanma bilen belledi.
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Bitaraplyk derejesine laýyklykda ählumumy parahatçylygyň, rowaçlygyň hem-de durnukly ösüşiň bähbidine strategiki hyzmatdaşlygy amala aşyrýan ýurdumyzyň türkmen halkyny dostlugyň we birek-birege kömek bermegiň köpasyrlyk däpleri birleşdirýän goňşy döwletiň halkyna mundan beýläk-de hemmetaraplaýyn kömek we goldaw berjekdigini nygtady hem-de bu ugurda gyzyklanma bildirýän ähli hyzmatdaşlar — aýry-aýry döwletler bilen bolşy ýaly, halkara we sebit guramalary bilen hem has-da ýygjam özara gatnaşyklary ýola goýmaga taýýardygyny aýtdy.
Döwlet Baştutany guramanyň eneligi we çagalygy goramak babatda, BSGG bilen azyk önümlerini baýlaşdyrmak hem-de ilaty ýodlaşdyrylan duz bilen üpjün etmek, şeýle hem Merkezi Aziýa sebitinde çaga immunizasiýasyny geçirmek boýunça öňde barýan Türkmenistanda alnyp barylýan işleriň çäklerinde amala aşyrylýan uly milli taslamalaryň durmuşa geçirilmegine berýän kömegi üçin ÝUNISEF-iň ýokary wezipeli wekiline aýratyn minnetdarlyk bildirdi.
ÝUNISEF-iň wekilhanasynyň baştutany özüniň ýolbaşçylyk edýän guramasynyň Türkmenistan bilen ýola goýlan gatnaşyklary geljekde-de ösdürmäge gyzyklanma bildirilýändigini nygtady.


text:
Fransiýanyň prezidenti Fransua Holland Ýewropa Bileleşigini öz roluny güýçlendirmäge çagyrýar.
Holland 26-njy maýda telewideniýede görkezilen bu çykyşyny Ýewropa Parlamentiniň saýlawlarynda ýurduň immigrantlara garşy we ÝB-ne garşy “Milli front” partiýasynyň ilkini gezek ýeňiş gazanmagyndan bir gün soň etdi.
Hollandyň “Sosialist partiýasy” ÝB-niň saýlawlarynda iň pes netije gazandy. Ýewropa Parlamentine geçirilen saýlawlarda tutuş Ýewropa boýunça aşa çepçi ýa sagçy partiýalaryň ençemesi öňe saýlandy. Analitikler muňa berk tygşytlama, işsizligiň ýaýramagy we immigrasiýa bilen baglylylykda Brussele bolan gahar-gazabyň netijesi hökmünde garaýarlar.
Hollande ÝB-niň köp raýatlar üçin “örän daşlaşan we düşnüksiz” bir gurama öwrülendigini aýtdy. Fransiýanyň prezidenti tygşytlama däl-de ösüşe, iş bilen üpjünçilige we maýa goýumlaryna ünsi güýçlendirmegiň zerurlygy barada 27-nji maýda Brusselde ÝB-niň liderlerine aýtjakdygyny mälim etdi.


text:
Indiwidual kapital
INDIWUDUAL KAPITAL - kapitalistik jemgyýetde jemgyýetçilik kapitalynyň pul, öndürijilik ýa-da haryt formasyndaky bir bölegi bolup, aýry-aýry kapitalistleriň hususy eýeçiliginde bolýar we olar ony peýda gazanmak üçin ulanylýar. I.k senagat söwda we ssuda kapitaly görnüşinde bolup, olar öz yerlerine senagat, söwda peýdasy ya-da ssuda prosenti görnüşinde goşmaça bir bölegini getirýär. Her bir toplanan pul kapital bolup bilmez. Diňe peýda gazanmak maksady bilen ulanlanda , pul kapitala öwrülýär we sonun hasabyna-da köpelýär. Kapitalist tarapyndan pula alnan öňümçilik serişdeleri we işçi guyci önümçilik prosesinde birleşip, goşmaça gymmaty döredýär. Kapitalistiň önümçilige harçlan şol pul köpelip, yene-0de kapitaliste dolanyp gelýär. Bu formula kapitalyň ähli görnüşlerinde degişlidir. Şonuň üçinem ony K. Marks kapitalyň ahliumumy formulasy diýip atlandyrýar. Kapitalyn eýesi bolan kapitaliste goşmaça gymmaty çäksiz artdyrmak hyýaly mahsusdyr. Diýmek her bir kapitalistiň maksady peýda almakdan we kapitalyny artdyrmakdan ybaratdyr.Her bir I.k başga bir I.k bilen baglanşyksyz ýaşap bilmez. Bularyň jemi hem jemgyýetçilik kapitalyny ybarat edýär düzýär.


text:
Somaliniň premýer-ministri Omar Abdyraşyd Ali Şarmanke 21-nji sentýabrda wezipesinden çekilýändigini yglan etdi.
Soňky döwür Somaliniň premýer-ministri bilen ýurduň prezidenti Şarif Şeýh Ahmediň arasynda ylalaşmazlyk artypdy.
BMG Somaliniň hökümetini, onuň ýurda doly gözegçilik edip bilmeýändigine garamazdan, ekstremistik Aş-Şabab toparyna garşy göreşýändigi üçin goldaýar.
Aş-Şabab topary Somaliniň paýtagty Mogadişu şäheriniň köp bölegine we ýurduň merkezinde hem-de günortasynda ýerleşýän regionlara gözegçilik edýär.


text:
Soňky wagtlar prežident Medwedewiň ýolbaşçylygynda Orsýetiň häkimiýetleri ýurduň içeri işler bölümlerinde käbir reformalary amala aşyrmak ugrunda iş alyp barýarlar. Bu reformalar organlardaky korrupsiýany we eden-etdilikleri azaldyp bilermi? Orsýet boýunça amerikaly belli bilermen Mark Galeotti öz kommentariýasynda şu barada käbir pikirleri öňe sürýär.
Köp ýyllaryň dowamynda Orsýetiň milisiýasy öz biabraýlygy bilen tapawutlanyp geldi. Bu meselede ahyrsoňy Kremliň sabyr-takady gutarana meňzeýär.
Moskwanyň supermarketinde serhoş ýagdaýdaky milisiýa resmisiniň bigünä adamlara ok atmagy, YouTube internet saýtynda polisiýadaky korrupsiýanyň köpçülikleýin paş edilmegi ýaly wakalar bilen tanalan 2009-njy ýylyň ahyrynda prezident D.Medwedew düýpli kemçilikleriň soňuna çykmagyň zerurdygyna göz ýetiren bolmaly. Ýakynda, 24-nji dekabrda, ol Orsýetiň Içeri işler ministrliginiň işini gowulandyrmak boýunça ýörite resmi permana gol çekdi.
Perman işe girizilip başlanansoň ýüze çykan ilkinji alamatlar bu ugurdaky ädimleriň netije berjekdigi baradaky pikirleri döretdi.
Täze perman nämeleri göz öňünde tutýar?
Medwedewiň planyna görä, Içeri işler ministrliginiň 15 sany esasy bölüminden ikisiniň ýapylmagy milisiýanyň düzümini 20 prosent töweregi kemeltmeli.
Hakykatdanam, bu pudak Sowet Soýuzy we ondan ozalky patyşalyk döwürlerinden bäri örän çişirilen býurokratik görnüşde saklanyp gelýär. Içeri işler ministrliginiň 1.4 million adamlyk ştaty hasabat ýöredijileri we dürli derejeli çinownikleri öz içine aýlar. şeýlelikde onuň san taýdan çäklendirilmegi zerur hem amatly çäre bolup görünýär.
Emma esasy mesele Içeri işler ministrliginiň san taýdan çişirilenliginde däl-de, onuň işiniň netijesizliginde. Içeri işler ministrliginiň düzüminde öz ugry boýunça iş alyp barýan milisiýa işgärlerine garanda, býurokrat çinownikleriň sany has hem agdyklyk edýär. Bu meselede Orsýet beýleki ýurtlardan has öňe saýlanýar.
1.4 million işgärden ybarat Içeri işler ministrliginde milisiýa göni gatnaşygy bolan işgärleriň sanynyň 530 000 adamdan aşmaýanlygy çak edilýär. Üstesine, Orsýetiň milisiýasynyň tehniki üpjünçiligi hem örän gowşak, iş netijesiz usulda ýöredilýär, berilýän bilimiň derejesi hem talaba laýyk gelmeýär. Ýagdaý tiz wagtda üýtgejege-de meňzänok.
Orsýetdäki reformalaryň aýratynlygy
Orsýetde başy başlanýan reformalaryň amala aşyrylmagynda käbir özboluşly aýratynlyklaryň ýüze çykmagy adaty ýagdaýa öwrüldi.
Yakynda yurduň Içeri işler ministri Raşit Nurgaliýewiň aýtmagyna görä, bu Ministrligiň bolümlerinden biriniň ýapylmagy üçin Ministrligiň transport bölümi başga bir gözegçilik agentligi bilen birleşdiriler. Bu bolsa çäklendirmeleriň ministrligiň ofis işgärlerine we dokumentasiýa bölümlerine degişli bolmajakdygyny aňladýar.
Içeri işler ministrliginiň düzümini san taýdan çäklendirmek arkaly göz öňünde tutulýan maksatlardan birem bu ministrligiň işgärleriniň aýlyklaryny galdyrmak maksadydyr.
Häzirki wagt Içeri işler ministrliginde aýlyklar örän pes. Bu bolsa öz gezeginde adamlary işe almakda we işgärleriň işde uzak saklanmagynda kynçylyklary döredýär. Şeýlelikde giňden ýaýran korrupsiýa bu ministrligiň işgärler üçin girdeji çeşmesi bolup galýar.
Öz nobatynda, aýlyklary galdyrmak bilen, işgäleriň ahlak taýdan ösüşini we olaryň açyk zähmete eýermegini gazanmak göz öňünde tutulýar.
Prezidentiň permanyny durmuşa geçirmek planynyň işlenip düzülmegi üçin Içeri işler ministrligine 2011-nji ýylyň 1-nji ýanwaryna çenli möhleti berildi. Munuň üçin žerur bolan maliýe serişdelerini bolsa, ministrligiň işgär sanyny çäklendirilmegiň hasabyna gazanmaklyk göz öňünde tutulýar.
Emma Içeri işler ministrliginiň düzümini san taýdan çäklendirmek boýunça çäreler häzirki gidişine gitse, ministrligiň işgärleriniň aýlyk haklarynyň ýakyn geljekde ýokarlanjakdygy şübheli görünýär.
Mark Galeotti Orsýet boýunça amerikaly belli bilermen. Şu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Täjigistanyň paýtagty Duşenbede şu ýyl iki sany arça agajy goýular. Paýtagtyň häkimi Mahmadseýit Ubaýdulloýew şu ýyl täze ýyl baýramçylygynyň geçen ýylkysyndan has uly tutumda bellenjegini wada berdi.
Duşenbedäki baýramçylyk dabaralary konsertleri, feýerwerkleri we azyk önümleriniň bazarlaryny öz içine alar. Sowet döwrüniň däp-dessurlaryna laýyklykda, aýaz baba agtygy bilen öýlere aýlanyp, çagalara süýji paýlarlar.
Täjigistan
Paýtagtyň häkimligi täze ýyl baýramçylygynyň hiç bir dine degişli däldigini we onuň “Ysa pygamberiň doglan gününe gatnaşygynyň ýokdugyny” aýtdy.
Bu resmi beýannama, Täjigistanyň Yslam galkynyş partiýasynyň gazeti paýtagtda arça agajyny goýmazlyga täjik resmilerini ündänsoň edilipdi.
“Duşenbäniň ýaşaýjylarynyň diňe üç prosenti etnik orslar, galanlary musulman”, diýip “Najot” gazetiniň baş redaktory Muhibollo Kurbon öz makalasynda ýazdy. Onuň pikiriçe, täze ýyl baýramçylygynda arça agajynyň dikilmegi ýaş musulmanlar üçin manysyz.
Kurbon täze ýyl baýramçylygyna sarp ediljek puly Täjigistanda ýaşaýan garry hristianlara kömek beremek üçin ulanmagy teklip etdi.
Gyrgyzystan
Täjigistan bilen goňşy Gyrgyzystanda kanun çykaryjy Tursunbaý Bakir Uulu ýaşlara ýüzlenip, täze ýyl baýramçylygyny bellemezlige çagyrdy.
Geçen hepdede Bişkekde studentler bilen duşuşygynda, ýurduň ynsan hukuklary boýunça ozalky wekili Tursunbaý Bakir Uulu täze ýyl baýramçylygyny bellemekligiň yslamyň däp-dessurlaryna ters gelýändigini belledi.
Onuň pikirine görä, kanun çykaryjylar yslama degişli bolmadyk ýene birnäçe baýramçylyklary, şol sanda 8-nji martda halkara aýallar baýramçylygyny we 1-nji maýda halkara zähmet gününi ýatyrmaly.
Tursunbaý Bakir Uulu yslama degişli bolmadyk baýramçylyklary bellemegiň nädogrydygyny aýtdy.
Gyrgyzystanyň Bilim ministrliginiň metbugat wekili Kerez Žukeýewa kanun çykaryjynyň bu çykyşyny kommentirledi we studentler bilen duşuşyklaryň “diniň propagandasy üçin” ulanylmaly däldigini aýtdy.
Bakir Uulunyň çagyryşlaryna garamazdan, ýurtda täze ýyl baýramçylygyna giň taýýarlyk görülýär.
Bişkekde we Oşda arça agaçlary goýuldy. Prezidentiň köşgünde üstünlikli studentler we beýleki myhmanlar üçin her ýylda bolşy ýaly, täze ýyl dabaralary geçiriler.
Özbegistan
Şol bir wagtyň özünde-de Dakentde resmiler, döwlet telewideniýesinde täze ýyl baýramçylygynyň aýaz baba ýaly simwollarynyň görkezilmegine gadagançylygyň girizilenligi baradaky garaşsyz maglumatlary ret etdiler. Özbegistanyň Medeniýet ministrligi şeýle maglumatlaryň esassyzdygyny aýtdy.


text:
Ukrainanyň prezidenti Wiktor Ýuşenko, halka ýüzlenip eden çykyşynda olary ýurduň garaşsyzlyk gününi bellemäge çagyrdy.
Ol eden çykyşynda Ukrainanyň Ýewropa maşgalasyna girýän erkin ýurtlaryň hataryna goşulmaga gaty ýakynlaşanlygyny aýtdy.
Ýuşenko aýratynam Ukrainalylary agzbybir bolmaga çagyryp, olary biri birinden aýrmaga hiç kimiň güýjüniň ýetmejegini hem nygtady.
Onuň bu çykyşy Kiýewyň NATO guramasyna goşulmagyna garşy çykýan Russiýa jogap hökminde ýaňlandy.
Şeýle-de bu dabara bilen bagly Kiýewde şu gün harby parad hem geçirildi.


text:
Müňlerçe yrakly Türkiýäniň Bagdatdaky ilçihanasynyň öňünde ýygnanyp, türk harbysynyň ýurduň demirgazygyna girmegine garşy protest bildirdi.
Protestçiler Ankaradan öz harbylaryny Mosul şäheriniň golaýyndaky bazadan çykarmagy talap etdiler.
Demonstrantlar, şol sanda aşa konserwatiw şaýy ruhanysy Muktada al-Sadryň tarapdarlary “Basybalyjylar, çykyň!” diýen şygarlary gygyrdylar.
Türk harbysynyň Yraga girmegi Bagdat bilen Ankaranyň arasynda dartgynlylygyň döremegine sebäp boldy.
Yragyň hökümeti türk harbylarynyň ýurda girmegine rugsat berlendigi baradaky maglumatlary ret edip, olardan ýurdy terk etmegi talap etdi.
Türkiýe bu çagyryşlary ýok hasaplap, öz esgerleriniň Mosul şäherini “Yslam döwleti” atly topardan yzyna almak üçin yrakly söweşijileri türgenleşdirýändigini aýdýar.


text:
Ýakynda Aşgabatda "Aşgabat – Aziada-2017-niň paýtagty" atly halkara sergi geçirildi. Bu sergide 2017-nji ýylda boljak 5-nji Aziýa oýunlary bilen bagly eksponatlar hem-de Aziýa oýunlarynyň umumy simwolynyň taslama görnüşleri görkezildi.
Azatlyk Radiosy bu sergide görkezilen 6 taslama simwollaryň suratyny alyp, websahypasynda ýerleşdirdi we türkmen auditoriýasyndan Aziada üçin niýetlenen şol oýunlaryň simwollarynyň taslama görnüşlerine bolan garaýyşlaryny beýan etmeklerini sorap, “Haýsy simwoly saýlardyňyz?” diýen ýörite forumda pikir soralyşygyny açdy.
“Siz oýunlaryň simwoly hökmünde taslamalaryň haýsy birini saýlardyňyz?” diýen foruma häzirki wagta çenli ençeme teswirler ýazyldy. Häzir olaryň käbrilerini siziň dykgatyňyza hödürleýäris.
Foruma gelen teswirleriň aglabasynda Aşgabatda geçiriljek Aziada oýunlarynyň simwolynyň taslamasy hökmünde saýlanyp alnan haýwanyň şekili aýratyn nägilelik döredýär. Meselem, Ahaldan Geldi atly ildeşimiz, simwollaryň taslamasyndaky haýwan “Eşekmi ýa gatyr, ýa-da at? Bu haýwanlaryň haýsysy?” diýip sorag beripdir. NŞL ady bilen teswir galdyran beýleki bir okyjymyz hem Geldiniň garaýyşlaryny goldaýan äheňde “Başga haýwan ýokmy? Gaplaň bar, keýik bar başga zatlaram goýaýyň how” diýip, forumda öz duýgularyny janygyp, beýan edipdir.
Nämälim ady bilen teswir galdyran okyjymyz bolsa türkmenleriň adynyň öňem daşary ýurtlarda gowy däldigini, mundan beter hem ýere sokmaly däldigini aýdyp, websahypamyzyň forumynda galdyran teswirinde şeýle diýýär: “Hijisini saýlamazdym, gowja surat ýa-da şekil goýulsa, gowy bolar. Türkmeniň ady daşary ýurtlarda öňem gowy däl, [ony] hasam ýere sokmaly däl ekenler”.
Adyny ýazmazdan teswir galdyran başga bir okyjymyz bolsa: “Berdişkanyň öz eksponatyny goýsalar, has gowy bolardy” diýen ýaňsylaýjy pikiri galdyrypdyr.
Käbir beýleki okyjylarymyz bolsa, ýokardaky ildeşlerimiziň garaýyşlarynyň tersine öz halaýan simwollarynyň taslamalaryny saýlap, iň köp ses alan taslamalaryň biri barada garaýşyny beýan edipdir. Wanderleý ady bilen teswir galdyran bu okyjymyz: “Has köp 4. [-nji belgili simwolyň nusagasy] saýlanypdyr welin, onuň garny çykyp dur dämaý?” diýip, bu taslamanyň iň köp ses almagyna özüniň juda geň galandygyny duýdurypdyr.
Şeýle-de, käbir okyjylarymyzyň arasynda 5-nji Aziýa oýunlarynyň simwolynyň taslamasy üçin edilýän bu zatlaryň biderek çykdajydygyny aýdanlar hem bar. Rafi ady bilen öz garaýşyny bildiren okyjymyz “biderek çykdajy” diýip, bu ugurda öz pikirini gysgaça beýan edipdir.
Begenç ady bilen teswir galdyran okyjymyz bolsa: “Teklip edilýän we belleniljek şu simwollaryñ biri boljak bolsa, Aziadanyň özüniň nähili geçiriljekdigini bir Alla bilýär, masgara bolarlar, gör-de duruberiñ, gynanyljak zat welin, birentek gurnaýjylar üçin tutuş türkmeniñ üstünden gülünjek” diýip, öz tankydy garaýşyny birneme giňişleýin ýazypdyr.
Ýeri gelende belläp geçsek, pikir soralyşygyň soňky netijelerini hem siziň dykgatyňyza hödürleýäris. 11-nji apreldäki netijelere görä, okyjylarymyz iň az sesi 5-nji belgili jogaba beripdirler. Bu jogap häzirki wagt sesleriň 6,3%-ni alypdyr. Bäşinji orny 1-nji beligili jogap eýeläp, ol hem sesleriň 11,4%-ni alypdyr.
Dördünji orny 2-nji belgili jogap eýeläp, ol sesleriň 12,7%-ni, üçünji orny bolsa 6-njy belgili jogap eýeläp, ol hem sesleriň 17,7%-ni alypdyr. Soňky netijelere görä, ikinji orny 4-nji beligili jogap eýeläp, ol sesleriň 25,3%-ni alypdyr. Birinji oruny bolsa 3-nji belgili jogap eýeläp, ol sesleriň 26,6%-ni alypdyr.
Ýeri gelende aýtsak, 2017-nji ýylda Aşgabatda geçiriljek 5-nji Aziýa oýunlarynyň simwoly hökmünde agzalýan taslamalaryň haýsy biriniň saýlanandygy barada türkmen metbugatynda henize çenli hiç hili resmi maglumat berilmedi.


text:
Orsýetiň NTV telekanalynyň habar bermegine laýyklykda içalyçylykda gümän edilýän ABŞ-nyň Orsýetdäki ilçihanasynyň wekili Moskwany terk edipdir.
Agzalýan telekanal şübhe bildirilýän Raýan Fogluň Şeremetýewo aeroportunda pasport kontrolyndan geçýän pursatyny suratlandyrýan wideo ýazgylary halk köpçüligine ýetirdi.
Maglumatlara görä, Fogl sişenbe güni ýurdy terk edipdir.
Orsýetiň Federal howpsuzlyk gullugy, Orsýetiň terrorçylyga garşy iş alyp barýan ofiserini içalyçylyga çekmäge synanyşanlygy üçin, Fogly gysga wagtlyk tussag edendigini aýtdy.
Orsýetiň Federal howpsuzlyk gullugynyň habaryna görä, Fogl ABŞ-nyň Orsýetdäki ilçihanasynyň syýasy bölüminiň 3-nji sekretary hökmünde “gizlinlikde” iş alyp barypdyr.
Orsýet telewideniýesinde görkezilen wideoýazgyda tussag edilen pursaty Fogluň ýanydan Moskwanyň kartasy, iki sany parik, ýagny emeli saç, içi puldan doly bukjalar we kompas tapylýar.
Şundan soň, persona non grata diýlip yglan edilip, Fogluň ýurdy terk etmegi talap edildi. ABŞ-nyň ilçihanasy bu ugurda öz reaksiýasyny bildirmekden gaça durdy.


text:
Türkmen metbugaty fewral aýynda prezident G.Berdimuhamedowyň birinji gezek prezident saýlananyna 7 ýyl, ikinji möhlete prezident saýlananyna 2 ýyl dolandygyny, bu wakalaryň ýurduň taryhyna altyn harplar bilen ýazylandygyny ýazdy.
G.Berdimuhamedow özüniň prezidentlik kampaniýalarynda «ilat üçin iş ýerlerini döretmek meniň baş aladalarymyň biri bolar», «biz uly-uly zawod-fabrikleri gurmak bilen birlikde, bazar ykdysadyýetiniň talaplaryna laýyk gelýän orta we kiçi kärhanalary döretmäge, hususyýetçiligi goldamaga, aýlyk, pensiýa, ýaşaýyş-durmuş şertlerini ýokarlandyrmaga aýratyn üns bereris» diýipdi.
Şeýle-de ol internet we aragatnaşygyň täze tehnologiýalary her bir raýat üçin elýeterli bolmaly diýipdi, bilim pudagynda özgertmeleriň geçiriljegini, bilimli ýaşlary ýetişdirmegiň ýola goýuljagyny, türkmen ýaşlaryna berilýän bilimiň dünýä ýüzünde ykrar edilmegini gazanmagy wada beripdi.
Eýsem Berdimuhamedowyň prezidentlik eden ýedi ýylynda şu we beýleki wadalar nähili ýerine ýetirildi?
Azatlyk radiosy nobatdaky “Tegelek stol” söhbetdeşligini şu meselä bagyşlaýar. Eger-de bu mesele bilen gyzyklanýan bolsaňyz, söhbete goşulyp, pikir-bellikleriňizi aýdyň.


text:
Türkmenistan “ýüze çykýan çylşyrymly wakalara göz ýumup bilmez”. Bu barada prezident G.Berdimuhamedow Minskde GDA guramasynyň sammitinde eden çykyşynda aýtdy. Türkmenistanyň prezidenti regionyň howpsuzlygyny saklamakda guramanyň kuwwatyndan peýdalanmagyň ähmiýetini hem aýratyn nygtady. GDA-nyň kuwwaty barada aýdylanda, bu guramanyň nähili mümkinçilikleri bar? Azatlyk Radiosy Moskwadaky GDA institutynyň Merkezi Aziýa boýunça analitigi Andreý Grozin bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Andreý Walentinowiç, regional howpsuzlygy üpjün etmek üçin GDA guramasynyň nähili mümkinçilikleri bar?
Andreý Grozin: GDA-nyň çäginde howpsuzlyk meselesine jogapkär strukturalar bar. GDA-nyň çäginde [bu Guramanyň] harby ýolbaşçylarynyň käbir bileleşikleri, meselem, döwlet serhetlerine gözegçiligiň ýolbaşçylygy ýaly strukturalar bar. Emma olaryň alyp barýan işleri, esasan, bilelikde maslahat geçirmek ýa-da harby-tehniki hyzmatdaşlygy ýola goýmak ýaly meseleler bilen çäklenýär. Şeýlelikde GDA-nyň çägindäki strukturalar praktiki däl-de, konsultasion-geňeş geçiriji häsiýete eýe. GDA regionynda howpsuzlyk problemalary boýunça hakyky güýje eýe bolan ýeke-täk bileleşik ”Kollektiwleýin howpsuzlyk hyzmatdaşlygy ylalaşygy” guramasydyr. Emma bu gurama GDA guramasynyň strukturasyna girmeýär.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanyň Owganystan bilen serhedinde soňky döwürde dartgynly ýagdaý emele geldi. Owganystan tarapyndan edilen hüjümlerde türkmen serhetçileriniň wepat bolmagy ýaly wakalar ýüze çykdy. Türkmen-owgan serhediniň howpsuzlygyny üpjün etmekde GDA guramasy näme edip bilerdi?
Andreý Grozin: Türkmenistanyň ýolbaşçysynyň Minskde eden çykyşy Aşgabadyň türkmen-owgan serhedindäki dartgynlylygyň güýçlenmeginden we hasam erbetleşmeginden howatyrlanýandygyny görkezýär. Emma meniň öz pikirime görä, häzirki wagtda türkmen-owgan serhedini goramak meselesine hiç bir tarap gyzyklanma bildirmeýär. Bu Moskwa-da, Pekine-de, Tährana-da, Brýussele we Waşingtona-da degişli.
Orsýet barada aýdylanda, Moskwa, hususan-da, Ukrainadaky wakalar bilen baglylykda ikinji frontuň döremegini islemeýär. Beýleki ýurtlaryň hem Aşgabada berip biljek ýardamy harby-tehniki üpjünçilik, geňeşçiler, razwedka maglumatlary we howadan zarba urmak ýaly çäreler bolup biler. Siriýa we Yraga söweşijilere garşy göreşde halkara derejesinde berilýän ýardamlar häzirki wagtda hiç kimiň ýerde söweşmek islemeýändigini görkezdi.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanyň GDA guramasynda assosiirlenen ýagny çäklendirilen statusy bar. Bu ýurduň gurama bilen howpsuzlyk hyzmatdaşlygyna nähili täsir ýetirip bilýär?
Andreý Grozin: Türkmenistan GDA-nyň doly hukukly agzasy däl, meniň pikirimçe, Gurbanguly Mälikgulyýewiçiň Minskde eden çykyşy GDA guramasynyň ýolbaşçylaryna däl-de, käbir aýry ýurtlara, lkinji nobatda-da Orsýete niýetlenen bolmaly. Türkmenistan özüne goranmak meselesinde ýardam berip biljek ýurtlar bilen hyzmatdaşlyga gyzyklanma bildirýär.
GDA-nyň çägindäki statusynyň çäkliligi we ýurduň bitaraplyk statusy oňa halkara derejesindäki problemalara goşulyşmazlyga mümkinçilik beripdi, emma yurduň indi öz daşyndaky töwekgelçilikleriň güýçlenýändigine göz ýetiren bolmagy mümkin. Sebäbi Yrakdaky we Owganystandaky durnuksyzlyklar söweşijileriň ýurtlaryň bitaraplyk statusyna ýa-da Aşgabadyň syýasy aýratynlyklaryna parh goýmajagyndan habar berýär.
Azatlyk Radiosy: GDA guramasynyň serhetleri goramak meselesinde nähili tejribeleri bar?
Andreý Grozin: GDA-nyň çäginde şeýle hyzmatdaşlygyň, meniň pikirimçe, baý tejribesi ýok. Üstünlikli tejribe hökmünde Täjigistanda 1990-njy ýyllarda graždanlyk urşunyň soňunda bu ýurda Orsýetiň, Gazagystanyň, Özbegistanyň we Gyrgyzystanyň harbylaryndan düzülen parahatçylygy dörediji umumy güýçleriň girizilendigini görkezmek mümkin. Emma bu tejribe hem uly bir netije bärmändi. Sebäbi GDA-nyň Orsýetden başga agzalary Täjigistandaky konflikti çözmek meselesine uly gyzyklanma bildirmändiler.


text:
Geçen ýyl Gyrgyzstanyň günortasyndaky Nookat obasynyň ýaşaýjyaryna ýerli stadionda Oraza baýramyny bellemek gadagan edilensoň dörän protestler polisiýa tarapyndan basylyp ýatyrylypdy.
Şol protestleriň guramaçylygynda häkimiýetler "Hizb-ut-Tahrir" guramasyny aýypladylar we protest çykyşlaryna gatnaşanlaryň ençemesini tussag etdiler. Yz ýany geçirilen suduň permany yglan edilende, protestiň guramaçylygynda günälenenleriň arasynda iki zenanyň azyndan 15 ýyl türme tussaglygyna höküm edilenligi mälim boldy.
Suduň permany hem ýurduň içinde, hem daşynda köpleri geň galdyrypdy, sebäbi Gyrgyzystanyň sud sistemasy, adatça, aýallar babatynda ýumşaklygy bilen tapawutlanýar. Emma bu sapar gyrgyz häkimiýetleri Gyrgyzystanda ekstremistik hasaplanylýan "Hizb-ut-Tahrir" ýaly guramalara goşulmaga meýil görkezen islendik adama berk duýduryş bermek isläne meňzediler.
Müňlerçe aýal agzalar
Emma şol wakalardan bir ýyl geçip, aýallaryň guramadaky roly Gyrgyzystanda köpçüligiň üns merkezine düşensoň, “Halkara Krizis Toparynyň” ýaýradan täze hasabatynda Gyrgyzystanda "Hizb-ut-Tahrir" guramasynyň müňlerçe aýal agzalary bolmagy mümkin diýen maglumaty ýaýratdy. “Aýallar we Gyrgyzystanyň radikallaşmagy” atly maglumatynda “Halkara Krizis Topary” Gyrgyzystanda "Hizb-ut-Tahriryň" 8 müňe golaý agzasynyň bardygyny çak edýär we olaryň 800-den 2000-e çenlisiniň aýallardygyny aýdýar.
"Halkara Krizis Topary" ýurtdaky garyplyk we aýallar üçin mümkinçilikleriň örän çäklidigi bu sanyň ýene artmagyna getirip biler diýip ýazýar.
Gyrgyzystanda aýallaryň hak-hukuklaryny gorýajy aktiwist Aziza Abdyrasulowa ýurduň barha ýaramazlaşýan ykdysady ýagdaýynyň we korrupsiýanyň gülläp ösmegi ýaly beýleki kynçylyklaryň aýallaryň ýagdaýyny hasam agyrlaşdyrýanlygyny belledi.
“Durmuşynyň her gününi kynçylyklara garşy göreşip geçirmeli bolýan aýallaryň yslama tarap öwrülýän bolmagy mümkin. Sebäbi hökümetden hiç hili ýardam bolmansoň, olaryň geljege umydy gaçýar. Şeýlelikde olar yslama, hudaýa tarap öwrülýärler. Emma bu olaryň "Hizb-ut-Tahririň" ýa beýleki ekstremistleriň yzyna düşýänligini aňlatmaýar” diýip, Aziza Abdyrasulowa aýtdy.
"Hizb-ut-Tahririň" taryhy
"Hizb-ut-Tahrir" regionda 1990-njy ýyllaryň başynda ilki Özbegistanda döräpdi. Şu günki gün gurama Merkezi Aziýanyň ähli ýurtlarynda gadagan edilen. Regionyň hökümetleri "Hizb-ut-Tahrire" dünýewi döwletlere wehim salýan topar hökmünde garaýarlar. Özbegistanda we Täjigistanda "Hizb-ut-Tahrir" ýaragly hüjümlerde aýyplandy. Gurama agza bolmakda şübhelenýän adamlar uzak möhletleýin türme tussaglygyna höküm edilýär.
"Hizb-ut Tahririň" özi bolsa, yslam halyfatlygyny döretmek niýetini yglan edýär, emma zorluk ulanmagy ret edýär. Gadagan edilen bu topar Gyrgyzystanda ýurduň has konserwatiw günorta regionlarynda aktiw bolupdy.
Halkara Ktizis Toparynyň maglumatyna görä, häzirki wagtda "Hizb-ut-Tahririň" täsiri tutuş ýurda ýaýrady. Gurama öz hataryna täze agzlary çekýär. Gyrgyztsandaky ýagdaý tutuş region boýunça iň agyr hasaplanylýar.
Sowet Soýuzy dargansoň, erkin bazar ykdysadyýetine geçiş döwri uzaga çekip, örän agyr geçýän ýurtda aýallar köplenç işini we jemgyýetdäki ornuny ýitirýärler. Soňky ýyllaryň dowamynda aýallaryň arasyndaky işsizlik erkeklere garanda bir ýarym esse ýokary. Köp aýallar bazarlarda söwda bilen gün görýärler.
“Aňsat ýol”
Merkezi Aziýada resmi hasaba alnan ýeke-täk yslam guramasy bolan Täjigistanyň “Yslam Galkynyş Partiaýsynyň” başlygy Muhiddin Kabiriniň sözlerine görä, käbirler "Hizb-ut-Tahrir" guramasyna özleriniň kynçylyklaryny çözmek ugrunda “aňsat ýol” hökmünde garaýarlar.
“Hiz bir Tahrir" Yslam Halyflygyny döretmegi teklip edýär we halyflyk bolsa Merkezi Aziaýda hiç hili serhetleriň, gümrügiň we korrumpirleln polisiýanyň bolmajagyny aýdýar. Meselem, özbek daýhanlarynyň öz harytlaryny Duşenbede, Aşgabatda ýa Almatyda gümruk ýa polisiýa tarapyndan päsgelçilik döredilmezden arkaýyn satyp biljegini aýdýar. Şeýlelikde korrupsiýadan ýadan we hökümetlere ynamsyz garaýan adamlar şeýle wadalara şübhe bildirmeýärler” diýip, Muhiddin Kabiri aýtdy.
M.Kabiri "Hizb-ut-Tahririň" ideýalaryny berk ýazgardy we hakykata gabat gelmeýän gury hyýal diýip atlandyrdy. Şol bir wagtda-da guramanyň ideýalarynyň çykgynsyz ýagdaýa düşen aýallar üçin ýeke-täk çykalga bolup görünýän bolmagyny çak etdi.


text:
Köneürgenç – türkmen taryhynyň ajaýyp dür dänesi. Onuň binagärlik ajaýyplyklary yslam däp-dessurlarynyň ählisini
01.07.2016
VIII asyryň ortalarynda şäher araplaryň golastyna geçýär we Gürgenç diýlip atlandyrylýar.X asyrda Amyderýanyň sag kenarynyň Samanidleriň hökümdarlary demirgazyk Horezm döwletini Ürgenç emirligini döredýärler, şäher bolsa onuň paýtagty bolupdyr.
XII we XIII asyryň başlarynda Merkezi Aziýanyň şäherleriniň köpüsinden ilatynyň sanynyň köplügi we meşhurlygy boýunça Ürgenjiň gülläp ösen döwri bolupdyr. Gündogaryň beýik akyldarlary Awisenna, Al-Biruni, Ibn-Battut bu ýerde ýaşapdyrlar we döredipdirler. “Yslamyň ýüregi” diýlip atlandyrylan ruhy we medeni merkezi bolmak bilen, 1221-nji ýylda Çingizhana garşy göreşipdir we mongollar tarapyndan derbi-dagyn edilipdir.
Ürgenç ulusyň düzümine goşulypdyr, soňra bolsa 1359-njy ýylda gyzylorda hanlyk ulgamynda garaşsyz bolupdyr. XIV asyryň birinji ýarymynda onuň ösmeginde ýerli hökümdar Gutlug Timura we onuň aýaly Törebeg hanyma aýratyn orun degişlidir.
Şäher nobatdaky weýrançylyga 1388-nji ýylda Amir Timuryň basybalyjykly ýörişi wagtynda sezewar bolupdyr, XVI asyrda bolsa Amyderýanyň öz akymyny demirgazyga üýtgetmegi şäheriň ýaşaýjylaryny bu ýerini taşlap gitmäge borçly edipdir. 1646-njy ýylda, häzirki zaman Özbegistanyň çäklerinde täze Ürgenjiň gurulmagy netijesinde, öňki Ürgenç Köneürgenç adyny alypdyr.
Köneürgenç – türkmen taryhynyň ajaýyp dür dänesi. Onuň binagärlik ajaýyplyklary yslam däp-dessurlarynyň ählisini – binagärlik usullarynyň we görnüşleriniň gaýtalanmajak sazlaşygyny, çeperçilik aýratynlygyny we gurluşyny, gümmeziniň seýrek duş gekýän görnüşini, reňkleriniň durlugyny we ýitiligini özünde jemleýär. Gündogar binagärçiliginiň ajaýyp nusgasy we türkmen halkynyň döredijilikli uçursyz zehinliliginiň şaýady bolmak bilen, onuň adamzat ösüşiniň taryhynda baş orny tutmak bilen, gadymy şäheriň ýadygärlikleri – “Köneürgenç” Döwlet taryhy-medeni goraghanasynyň ýadygärlikleri ÝUNESKO-nyň Bütindünýä miras sanawyna goşuldy.
Köneürgenç ajaýyp binalar toplumynyň brillianty -
Taryhçylar we sungaty öwrenijiler Törebeg hanymyň kümmetini şeýle diýip atlandyrýarlar. Onuň binagärliginde nepislik we monumentallyk, kämil binagärlik şekili we ajaýyp bezegi özboluşly sazlaşýar. Daşyndan we içinden owadan bezelmegi, oýma görnüşde mozaika bilen bezelen ýüz inedördül metri töweregi meýdany eýeleýän açyk ýagty alty granly zally gurluş üýtgeşik owadan görkezýär. Bularyň ählisi örän uly ajaýyp gümmez bilen gutarýar. Gümmeziň içki bezegi ýyldyzlaryň we gülleriň nusgalary bilen inçeden bezelen nagyşly mozaiki pannosydyr.
Bu kümmetiň haçan we kim tarapyndan gurulandygy anyk näbelli, bu baradaky maglumatlar saklanyp galmandyr. Ýöne rowýatlar bu ajaýyp binagärlik gurluşyň taryhynyAltyn Ordanyň hökümdary Özbek hanyň gyzy we XIX asyrda hökümdarlyk eden Horezmiň hökümdary Gutlug Timuryň aýaly Törebeg hanymyň ady bilen baglanyşdyrýar. Bu zenan dini edaralary gurmak, rehimlilik we dogruçyllyk bilen şöhrata eýe bolupdyr. Onuň ady bütin Horezmde belli bolupdyr. Däp boýunça ol gyzlaryň we aýallaryň arkadaýanjy hasap edilipdir. XIX-XX asyrlarda onuň kümmeti gelinleriň köpçülikleýin zyýarat edýän ýeri bolupdyr. Olar bu ýere öz toýlarynyň öň ýanynda gelipdirler we nika gyýylmagyna ak pata sorapdyrlar. Häzir hem Törebeg hanymyň gubry köpçülikleýin zyýarat etmegiň merkezi bolmagynda galýar.
Patyşanyň gyzy Törebeg hanymyň üns we baha berip bilmedik hakyky söýgüsi barada ajaýyp rowaýat biziň günlerine çenli saklanyp galypdyr. Kakasy bu dünýäden ötenden soňra tagta çykmak bilen, Törebeg hanym uzak wagtlap durmuşa çykmandyr. Diňe ýaşulylaryň talap etmekleri bilen ol özüniň saýlap alan oglanyna durmuşa çykmaga razy bolupdyr. Ýöne, onuň berk häsiýetiniň bardygyny bilip, hiç kim oňa gudaçylyga iberip bilmändir. Diňe Gul Gardan atly bir ussa oňa öz söýgüsini beýan edipdir we onuň üçin iň owadan binany gurmagy boýun alypdyr. Törebeg ylalaşypdyr, ýöne eger-de bina oňa ýaramasa ony jezalandyrmak şerti bilen. Ussa biri-birinden owadan edip, üç binany gurupdyr. Ýöne näzik Törebege olaryň hiç biri hem ýaramandyr, ýöne ol öz köňlünde ussanyň zehinlidigini we binalaryň üçüsiniňem owadandygyny ykrar edipdir. Ol ussany sarp eden serişdeleri üçin gyjalat beripdir. Şonda onuň ýanyna keramatly şeýh Şaraf gelipdir we ussanyň guran üçünji binasyny bermegi haýyş edipdir. Törebeg binany bermegi islemän oňa “Bolýar men saňa bu binany bereýin, ýöne sen ony gyzyl bilen doldur” diýip aýdypdyr.
Keramatly gümmeziň üstüne çykyp, onuň ýokarsyndaky deşikden elini göýberdi. Onuň elinden altyn pullar aşak dökülip, gümmeze çenli doldurdy. Ýöne Törebeg oňa: “Gaýgyrma-da döküber” diýdi. Şeýh Şaraf altyn pullary dökmegini dowam etdiripdir, gümmez püre-pür dolup, jaýrylypdyr. Şondan bäri gümmezde jaýryk we yş galypdyr. Gyzyly ýedi bölege bölüpdirler. Onuň bir bölegini Ürgenje seçipdirler diýip aýdýarlar. Şonuň üçin hem şäheriň ýaşajylary bu ýerlerden altyn pullary häzir hem tapýan wagtary bolýar.
Ussa Törebeg beren sözünde tapylar diýen umyt bilen, gyzylyň ýedinji bölegine täze gurluşyga başlapdyr. Ýöne şazadanyň ynjyk gyzy oglanyň söýgüsini tassyklatmak üçin peştaga çykyp, özüni aşak bökmeli diýen täze şerti goýupdyr. Eger-de ol diri galsa oňa barmaga razy bolupdyr.
Gul Gardan böküpdir, heläk bolupdyr, ýöne ölmändir. Ýaşulylaryň diýmegi bilen Törebeg “men seniki” diýýänçä onuň ruhy ýedi günläp onuň teninden çykmandyr. Törebegiň mazarynda ussany jaýlanlarynda Törebeg üçin hem otagyň goýulandygyny aýdýarlar.
Köneürgenjiň gündogaryň binagärçilik nusgalary ýaly, bu kümmet hem wagtyň geçmegi bilen zaýalanypdyr. Ýöne bu günki gün, gümmeziň demirgazyk bölegini ýokdugyna we onuň ýykylandygyna garamazdan, kümmet özüniň ajaýyplygy bilen hemmeleri haýran galdyrýar.
Gök asmana ymtylyş
Gutlug Timur minarasy – orta asyr binalaryndan saklanyp galan dünýäde iň beýik minaralaryň biridir. Gelşikli, ýokarlygyna çürelip gidýän bu minaranyň boýy altmyş metre ýetýär. Şeýle uly sütüni galdyryp bilen ussalaryň ussatlygy haýran galdyrýar. Minaranyň daşyndan ussatlyk bilen bezelen nagyşly guşaklaryň 18-si we kufi ýazgyly guşaklaryň 3-si bilen bezelipdir.
Iki sany tolkunly örülen lentalar nagyşy emele getirip, olar “seljuk zynjyry” diýlip atlandyrylypdyr we bu nagyşly guşaklar kerpiçler bilen örülipdir. Örän gowy ýylmanan örtgi kerpiçleriň arasynda “bantik” we “S” görnüşinde inçe oýulan kerpişjikler bilen örtülmeler bar. Ussatlyk bilen ýerine ýetirilen nagyş bezegleri binagärlik usulynyň nepisligini nygtaýar.
Minaranyň taryhy syrlardan doly. Ol wagtal-wagtal bilesigeliji gözlegçiler tarapyndan açylýar. Alymlar onuň haçan gurulandygy bardaky senäni birden tapyp bilmändirler. Ony öwrenmegiň irki döwründe olar onuň “gadymylygyny” bellediler we gurluşygynyň X-XI sebitlerine degişlidigini kesgitlediler.Rus alymlary A.Ýakubowiçiň weW.Zotowyň minara bagyşlanyp ýazylan ýazgylary eden terjimeleri esasynda onuň gurluşygy XI-XII asyrlara degişli diýlip, hasap edildi.
Gözlegçiler häzirlikçe ýene-de bir sowala jogap tapyp bilmediler. Minara girilýän ýer bu ýerden 6,5 metrlikde ýerleşýär. Oňa girmek ýa-ha gapdalyndan goýulan basgançak boýunça, ýa-da goňşy binanyň köprüsi boýunça bolýar. Ýöne minaranyň töwereginde geçirilen berk arheologiki gazuw-agtaryş işleri hatda haýsydyr bir gurluşygyň yzyny hem ýüze çykarmady. Bu girelgeden aýlawly 144 sany basgançak arkaly ikinji gapy ýeri goýulan ýere 5 minudyň dowamynda 50 metrlik bellige çenli ýokary galyp bolýar. Basgançak uly bolmadyk tegelek meýdançada tamamlanýar, ýöne minaranyň özi ýene-de 10 metre çenli uzaýar.
Minaranyň gurluş tehnologiýasy hem syrly bolup galýar. Alymlar ony içinden tagtany ulanmazdan gurupdyrlar diýen pikire gelýärler . Halk arasynda bolsa – patyşa Adyl Gutlug (Timur) Horezmiň ilatyna salgyt salypdyr. Her bir ýaşaýjy gurluşygyň gidýän ýerine bir halta saman getirmeli bolupdyr. Ony örüp, minaranyň ýokary başyna çykylypdyr diýen gürrüň bar.
Gözlegçiler esasy kerpiç örülişini öwrenenlerinde her bir hatar iki santimetrlik gatlakly çeýe toýun bilen örülipdir. Bu hatarlar öz aralarynda aýratyn düzümli garyndy bilen berkidilipdir. Ol bolsa monolit daşynyň ýagdaýyna çenli gatapdyr. Bularyň ählisi ýokary seýsmiki ýagdaýdan goraglylygy üpjün edipdir hem-de ýadygärligiň uzak wagtlap durjakdygy bilen düşündirilýär.
Minaranyň beýleki bir syry – adaty däl gurluş bolup, çylşyrymly fundamentidir. Onuň bir bölegi düňderilen köp basgançakly piramida meňzeş görnüşindedir. Şeýle uly agramly sütüni saklap duran fundamenti jikme-jik öwrenmek alymlara häzirlikçe başardanok. Sebäbi onuň esasy bölegi toprak suwlarynyň üstünde gurlandyr.
Gözlegçiler Ürgenjiň merkezinde örän uly binanyň nämä niýetleip gurulandygy baradaky sorag bilen hem gyzyklanýarlar. Azan gygyrmak üçin bu bina örän uly. Azançynyň sesiniň aşakda eşdilendigi hem gümana. Ýokardaky ýazgylary ýönekeý göz bilen saýgaryp bolanok, onuň ýakynynda metjit hem ýok. Minaranyň 80 metr günbatarragynda ýerleşýän depede geçirilen gazuw-agtaryş işlerinde tapylan syrçalanan terrakotlaryň, basgançaklaryň, diňiň bölekleri alymlarda baýramçylyk metjidi – namazgähler ýerleşipdir diýen pikiri döretmäge esas berýär. Gutlug Timur minarasy bilen bilelikde ol ýylda iki sapar köp adamly baýramçylyk ybadatyny geçirilýän kämil binagärlik toplumyny emele getiripdir.
Mümkin metjit öz goýnunda gadymy Gürgenjiň genji-hazynasyny gizlemek bilen, haýyrly işi ýerine ýetirendir? Rowatlaryň birinde haçan-da duşmanyň goşunlary şähere gelenlerinde, alymlar ilki bilen kitaphananyň baý ýygyndysyny alyp gitmegi we gizlemegi haýyş edipdirler. Haçan-da kitaplar bilen ýüklenen kerwenler şäherden çykjak bolanlarynda minaranyň ýokarsynda oturan gözegçiler şäheriň duşmanlar tarapyndan gabatlalandygyny habar berýärler. Minaranyň kölegesi ýykylan ýerzeminli binanyň işigine düşüpdir. Kitaplary bu harabaçylykda gizlemeli diýlen karara gelinýär. Şeýle hem edipdirler. Duşman şäheri basyp alypdyr we weýran edipdir, ilaty kowup äkidipdir. Kitaplar bolsa harabaçylykda gizlengiligine galypdyr. Minaranyň kölegesi ýylda bir sapar kitaplaryň gizlenen ýerine düşýär diýip, aýdýarlar. Ýöne onuň haçan bolup geçýändigi syrlygyna galaýar. Halk rowaýaty mümkin dogrudyr hem-de ol Gürgenjiň taryhynda heläkçilikli sahypa bilen baglanyşyklydyr – şäher 1221-nji ýylda mongol basybalyjylary tarapynda weýran edilmä sezewar boldy.
Wagt geçýär, döwürler biri-birini çalşyp gidip otyr, Gutlug Timur minarasy bolsa mundan ýüzlerçe ýyldakysy ýaly, gök asmana uzaýar. Ol biziň gadymy topragymyzyň beýikligini we türkmen ussalarynyň zehinini beýan edip, gözlegçileriňi bilesigeliji düşünjelerini ynjalayksyzlandyrýar. Biziň topragymyzyň baý taryhy we ajaýyp ruhy we monumental gymmatlyklaryny öz gözleri bilen görmek we ýakyndan tanyşmak üçin gündogar binagärçilik sungatyny söýýänleriň we syýahatçylaryň köp sanlysy bu ýere gelýärler.
Asman bilen baglanyşdyryjy
Gutlug Timur minarasyndan gündogar-günortarakda Ürgenjiň iň gadymy ýadygärlikleriniň biri bolan – XII asyr bilen senelenýän Tekeşiň kümmeti ýerleşýär.
Örän uly we owadan kümmet (binanyň ölçegi 18,5х18,5 м; diwarynyň galyňlygy 3,7 м; gümmeziniň diametri – 11 м; beýikligi ýerden gümmeziň içki beýikligine çenli 18.5м) hökümdaryň dini gelip çykyşyny alamatlandyryp, şäheriň üstünde seleňläp görünýär. Mawy maýolikli plitkajyklar bilen örtülen konus şekilli gümmez bolsa, dünýeden öteniň ruhuna başga dünýä geçmäge kömek bermek bilen, türk dilli aristokratiýanyň ruhy garaýşynda asman bilen (Taňry) arabaglanyşygy beýan edýär. Tekeşiň kümmeti binagärlik ajaýyplygy nukdaý nazaryndan Merkezi Aziýa mahsus bolan we başga hiç ýerde duş gelmeýän portal-hüjrepisint kompozisiýa bolup durýar.
Halk arasynda kümmet şeýh Şarapbbabanyň mazary diýip atlandyrylýar. Bu kanunçy we wagyz-nesihat ediji horezmli bolupdyr, Ürgençde ýaşapdyr we Ärsarybaba üçin1313-nji ýylda ýazylan “Muridlere ýarançy” atly kitabyň awtory hökmünde meşhur bolupdyr. Halk rowaýatyna görä şeýha bolan ýokary hormat hökmünde halk mazar gurupdyrlar. Haçan-da binany (kümmeti) şeýhe görkezenlerinde ol gurluşykçylary öwüpdir we : “Meniň ýaly allanyň ejiz guluna “munuň ýaly binada jaýlanmak örän salykatly däl” diýip aýdypdyr. Ýöne ol kümmetiň daşynda jaýlanmagyna razy bolupdyr. Şeýh dünýeden ötenden soňra, onuň tabşyrygy boýunça, ol binanyň daşynda jaýlanypdyr.
Taryhy sene ýazgylarynda, hususan-da, Täjetdin ibn Anjabi ibn as-Sai “Sene ýazgylarynyň we ömür beýanlarynyň gysgaça ýygyndysy” atly kitabynda: “Horezm şasy soltan Tekeş bu medresäni Horezmde (Ürgençde) gurdy. Ol ony hanifitler üçin gurdy we seljuk soltanlary bilen bäsleşip, onda kitaphahany esaslandyrdy. Ol öz tabynlykdakylara adalatly garapdyr, hanifit akymynyň kanuny öwreniş ylmynyň esaslaryny we ugurlaryny bilipdir, olar bilen meşgullanyp, jedelleri alyp barypdyr. Ol Şähristanda Remezan aýynyň 20-ne dünýäden ötýär, onuň ogly Kutteddin Muhammet bolsa onuň jesedini äkidip, Horezmde Tekeşiň medresäniň ýanynda özi üçin guran mazarynda jaýlaýar”. Muny doly tassyklamak üçin Kümmetiň dogrudan hem Tekeşiň ady bilen baglanyşykly. Şonuň üçin hem entek alymlara goşmaça gözlegleri geçirmeklerini talap edýär.
Hökümdarlaryň ýa-da şeýhleriň haýsydyr biriniň ady bilen bagly bolan Tekeşiň kümmetiniň gurluşygy ilkinji nobatada öz binagärligi bilen özüne çekýär. Ussalar binany konstruirlänlerinde esas hökmünde adaty çartagy alypdyrlar, ony uly ölçeglere çenli ulaldypdyrlar we daş görnüşini inçelik bilen işläp taýýarlapdyrlar
Ýadygärligiň esasynda – inedördül prizma, onda – 24 tagça bölünen stalaktitli tamamlanýan ýokary “gofrirlenen” binanyň gümmezini saklaýan bölekli konus şekilli gümmez. Baş girelge uly bolmadyk bölek we belent stalakitli arka bilen bölünipdir. Gümmezini saklaýan bölekleriň gapyrga görnüşleri bilen bezelmegi örän täsindir. Ol ýokarlygyna ösýän görnüşli plastika baý. Reňki hem çeperçilik taýdan manylygy berýär: panno we stalaktitler örülende ýönekeý nagyşly uly bolmadyk firuzdan edilen kerpiüjikler goýulypdyr.
Beýleki binalar ýaly, bu arhitektura ýadygärligine hem wagtyň geçmegi bilen zeper ýetipdir, ýöne onuň bezegine ýeten zeperleriň bardygyna garamazdan, ol häzir hem binaçynyň ussatlygy we çeperçilik taýdan owadanlygy bilen hemmeleri haýran galdyrýar.
Nejmeddin Kubranyň mukaddesliginiň şan-şöhraty
Häzirkizaman Köneürgenjiň çäklerinde halk arasynda Syhgabyr mazary diýlip atlandyrylýan ýer bar. Bu ýerde halky rowaýatlara görä, 1221-nji ýylda ynamy üçin sufizmiň beýik şyhy Nejmeddin Kubranyň mongol basybalyjylary tarapyndan gany dökülipdir. Köp asyrlaryň dowamynda beýik şyhyň mazarynyň göze ilmeýän ruhy çyragy bütin dünýä ýüzünden bu ýere gelýän zyýaratçylaryna hyzmat edýär.
Ahmad Omar Nejmeddin sufiýa ýoluny saýlap alypdyr we ol “kubrawiýa” sufiýa ordenini esaslandyryjy hökmünde meşhurdyr. Ony “Kubra” diýip atlandyrypdyrlar, ýagny beýikleriň beýigi, Allatagala ýakyn, Taňrynyň dosty. Alişer Nowaýy jedelde onuň bilen bäsleşip biljek ýok, ol hemişe ýeňýär manyny berýän keramatly Kubra adyny göterýär diýip ýazypdyr. Nejmeddin Kubranyň ideýalary sufizmi öwrenilmeginiň ösdürilmeginiň özboluşly tapgyry boldy we adamy kämilleşdirmek ýolunda ynsanperwer garaýyşlaryň ýokary hilli täze görnüşine eýe boldy.
Nejmeddin Kubra watanyna takmynan 40 ýaşlarynda gaýdyp gelipdir. Gürgençde ol hanaka gurupdyr, öz töweregine köp sanly okuwçylary toplapdyr. Onuň ýanyna hakykaty gözleýänler gelipdir we ol ömrüniň ahyryna çenli öz ideýalaryna we watandaşlaryna wepaly bolupdyr.
Rowaýata görä, beýik şyh, jadyly täsir edýän güýje eýe bolmak bilen, wakany öňünden aýtmaga ukyply, Gündogardan geljek we gülläp oturan ülkäni harabaçylyga öwürjek uly betbagtçylygy öňünden görüpdir. “Öz watanyňyza gaýdyp baryň, ýogsa Gündogardan başagaýlygyň ody süýşüp gelýär. Munuň ýaly betbagtçylyk heniz taryhda ýok” diýip, okuwçylaryna düşündiripdir. Olar bolsa “Halypa doga-dileg ediň, siziň doga-dilegiňizi Allatagala tarapyndan hemişe hoşamaýlyk bilen kabul edilýändigini hemmeler bilýärler” diýip, jogap beripdirler. Ýöne alym “Bu betbagtçylygy doga-dileg bilen saklap bolar ýaly däl” diýip, gynanç bilen aýdypdyr.
Şeýle hem duşmanlaryň Kubra gabalan Ürgençden çykyp gitmäge rugsat berendikleri barada çeşmelerde aýdylýar. Ýöne 76 ýaşly şyh eline gylyç alyp, Horezm şasynyň gaçyp giden söweş meýdanyna barypdyr. Çozuşlaryň birnde bu keramatly şyh duşmanlaryň baýdagyny ele alypdyr we ony elinde berk saklapdyr. Duşmanlar diňe ony öldürenlerinden soňra, onuň barmaklaryny çapyp, baýdagy alypdyrlar diýlip, Alişer Nowaýynyň bu waka baradaky ýazgylarynda aýdylýar.
Bu wakanyň bolan ýerinde şyhyň egindeşleri we ony hormatlaýanlar ilkibaşda gümmezli ýönekeý inedördül jaý gurupdyrlar. Ýöne bu gudratly adamynyň ölümden soňky şöhratynyň barha artdygyça, binagärlik toplumy hem artypdyr. Ol halk arasynda beýik şyh bilen gurban bolan adamlaryň sany boýunça hasap edilýän “360 öwülýä” diýlip atlandyrylýan gonamçylygyň merkezinde ýerleşýär. Bu ýadygärlikler toplumynda Nejmeddin Kubranyň söýgüli okuwçysy bolan Jemaljanyň gubury aýratyn orun eýeleýär.
Şyhyň özüniň simwolik kümmetiniň häzirki görnüşindäkisi XIV asyrda Gutlug Timyryň we Törebeg hanymyň dolandyran döwürlerinde gurlupdyr we örän baý görnüşde bezelipdir. Bina dört gümmezli jaýlary öz içine alýar. Rowaýata görä, şyhyň ýykylan ýerinde mazar ýerleşýär, onuň ýakynynda bolsa şyhyň kellesiniň gaçan ýerinde beýik obelisk bolupdyr. Ýöne 1950-nji ýylda mazaryň gümmeziniň ýykylmagy zerarly sütün döwülipdir.
Alymlar we gündogar grafikasynyň gadyr-gymmatyny bilýänler mazar ýadygärliginiň ýüzüniň örtüginiň çeperçilik taýdan örän owadandygyny belleýärler. Gözleýjileriň sözlerine görä, bu gündogar çeper keramikasynyň iň gowy nusgalarynyň biridir. Stilleşdirilen görnüşdäki owunjak ýazgylar orta aziýa florasynyň ösümlik nagyşlarynyň giden dünýäsini açyp görkezýär.
Çeper keramika plitalary bilen örtülen kümmetiň portaly hem uly gymmatlyga eýedir. Olaryň köpüsi ýitipdir, ýöne suls görnüşindäki arap ýazgylary we horezmiň binagärlik keramikasyna mahsus bolan gül-ösümlikler alamatlary saklanyp galypdyr
Nejmeddin Kubranyň ýaşan döwründe köp adamlar ony öz gözleri bilen görmegi we oňa baş egmegi arzuw edipdirler, bu günki gün bolsa Syhgabyr mazaryna gelýän zyýaratçylaryň sany egsilenok.
Gadymy Ürgenç sebiti: Yzmykşir galasy
Daşoguzda bir sapar bolup görenleriň ählisine hem hökmany suratda Zamakşir galasynyň galyndylaryny görkezerler. Ýerli ilatyň aýtmagyna görä, galanyň diwarlarynyň gatlarynyň arasynda adam galyndylaryny hem görmek bolýar. Ýöne bu gala bu ýerde XI-XII asyrlarda beýik alym Mahmyt az-Zamakşarynyň doglandygy we ýaşap geçendigi bilen meşhurdyr.
Galanyň harabaçylygy Türkmenistanyň demirgazyk sebitiniň dolandyryş merkezi bolan häzirki zaman Daşoguzyň 25 kilometr günorta-günbatarynda ýerleşýär. Ýerli ýaşaýjylar galany Yzmykşir diýip atlandyrýarlar, arap dilinde Zamakşary diýmegi aňladýar. Bu sözüň näme aňladýandygy ylmy nukdaýnazardan heniz açylanok.
Bu galanyň ady baryp antik çeşmelerinde ýatlanylýar. Orta asyr arap şahyry dünýäniň ähli obalary Zamakşar obasynyň pidasy bolsalar şat bolardylar, sebäbi ol beýik akyldar Mahmyt az -Zamakşaryny dünýä berdi. Ýerli ilatyň aytmagyna görä, gala Çingiz hanyň ogly serkerde Hulagyň Horezme eden ýörüşi wagtynda gyssagly salnypdyr. Duşmandan goranmak üçin adamlary berkitmäniň gurluşygyna gatnaşdyrypdyrlar. Galanyň beýikligi 20 metre ýetipdir. Gurluşykçylaryň “ýadadym” diýip aýdan sözi ölüme barabar bolupdyr. Sebäbi agyr işläp, güýçden gaçan adamlary çig diwaryň arasyna örüpdirler we toýun bilen doňdurypdyrlar. Şonuň üçin hem häzirki günlerde galanyň diwarlarynda bolmak bilen, ýadadym sözüni aýtmak gadagan diýip, ýerli ýaşaýjylar duýdurýarlar.
Taryhy maglumatlara salgylanalyň. 1219-njy ýylda mongol goşunlary Horezme çozupdyrlar. Hüjümiň nähili bolup geçipdir, doly belli däl. Ýöne galanyň diňli we gözegçilik edilýän nokatly diwarlarynyň saklanyp galan böleklerini synganyňda, galanyň goragçylarynyň gündüz gyzyl matanyň, gijesine bolsa ýanyp duran alawyň kömegi bilen ýakynda ýerleşýän obalaryň ýaşaýjylaryny duşman goşunynyň golaýlap gelýändigini duýdurypdyrlar.
Gahrymançylykly geçmişiň saklanyp galan syrlary, beýik alym Mahmyt az –Zamakşarynyň watany hökmünde Yzmykşir galasyna halkyň arasynda uly hormat goýulýar. Onuň ady Ibn Sina, Al horezmi, Al Biruny ýaly orta asyrlaryň beýik akyldarlarynyň ady bilen bir hatarda goýulýar.
Mahmyt az –Zamakşary çagalykdan ylyma uly gyzyklanma bildiripdir. Ol Buharanyň we Ürgenjiň medreselerinde okapdyr. Ol öz töweregine iň gowy alym akyldarlary toplan Horezm şasy Anuşteginiň gullugynda bolupdyr. Zamakşary diňe bir ylym bilen meşgullanman, eýsem goşgy hem düzüpdir. Ony köplenç möhüm döwlet meseleleri çözülýän uly maslahatlara çagyrypdyrlar. Hatda ony “Horezmiň buýsanjy” diýen manyny berýän Fahral-Horezm diýip atlandyrypdyrlar. Ýöne Zamakşary 40 ýaşynda güýçli syrkawlapdyr hem-de eger-de sagalaýsa Horezm şasyna gulluk etmejekdigi, diňe mugallymçylyk we ylym bilen meşgullanjakdygy barada ant içipdir. Alym öz sözünde durupdyr we Arabystana ugrapdyr. Ol ýolugra meşhur alymlar bilen duşuşypdyr, nirede mugallymçylyk eden bolsa şol ýerde hem uly abraýa eýe bolupdyr. Zehini, ýokary sowatlylygy we ylymda gazananlary çin oňa Al-Allama diýen hormatly ady beripdirler. Eýýubidleriň patyşasy Mazaffareddin al-Mälik al-ŞarafyI kim onuň eserlerini ýatdan bilse oňa bäş müň kümüş pullary sowgat beripdir. Bu günki gün Zamakşarynyň eserleri Türkiýäniň Ýewropanyň ýurtlarynyň mekdeplerinde we ýokary okuw mekdeplerinde öwrenilýär.
Alym 1144-nji ýylda Ürgençde bu dünýeden ötüpdir. Ýerli ilatyň aýtmagyna görä onuň gubury Yzmykşir galasynyň gündogarynda ýerleşýär. 2004-nji ýylda Türkmenistanda onuň alty jiltlik eserleri “Mukaddesleriň bahary” ady bilen çap edildi.
Irina IMAMKULYÝEWA,
fotosuraty Ýuriý ŞKURINIŇKI


text:
Eger Türkmenistanyň soňky hökümet maslahatynyň maglumatlaryna syn edilse, ýurduň yzygiderli ägirt uly üstünlikler gazanýandygyna ynanmak mümkin. Bu iş ýüzünde hakykatdan-da şeýlemi? Propagandanyň mahabatly teswirlerine Türkmenistanyň ilaty ynanýarmy?
Hökümet başlygynyň orunbasary Japarowyň bäş aýyň içinde ýurduň gazanan ykdysady ösüşleri baradky hasabaty göz giderlik derejede gowy bolup görünýär. Ähli ýerde, hemme ugurlar boýunça Türkmenistan planlaryny artygy bilen ýerine ýetiripdir. Jemi içerki önümiň öndürilişi gyşarnyksyz ösýär. Diňe gurluşyk ugrunda ösüş depgini 2,2 esse artypdyr.
Bu bolsa hatda spesialist bolmadyk adamlarda-da: “Eger iki esse gowrak artygy bilen ýerine ýetirip bolýan bolsa, başda düzülende ol nähili planka?” diýen soragy döredýär. Belki, plany düzüjiler bir zatlary hasaba alan däldirler, göz öňünde tutan däldirler? Ýa bularyň barysy gözboýagçylykmy?
Beýleki sanlaram ykdysadyýetiň uly üstünlklerinden habar berýär. Şol üstünlikleri ýurduň raýatlary duýaýmaly. Şu tema-da Japarowyň hasabatynda gozgaldy. “Ortaça iş haky 2010-njy ýylyň ýanwar-aprel aýlarynda geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 13 prosent ösdi” diýip, wise-premýer nygtady.
Aýlyk hakyny almaýanlaryň sanyny azaltmak boýunça hökümetiň nähili çäreler görendigi, neneňsi işler alyp barýandygy barasynda-da häkimiýetler bir zatlar aýdan bolsa, elbet-de, gowy bolardy.
Türkmenistanda işsizlik bardaky maglumat iň gizlin döwlet syrlarynyň hataryna girýär. Şol maglumatlary aýan eden, daşary çykaran adamynyň azatlykdan köp ýyllaryň dowamynda mahrum bolmagy mümkin. Şonuň üçinem Türkmenistandaky işsizlik baradaky maglumatlary diňe ýurduň daşyndaky çeşmelerden tapmak, almak mümkin.
Ýokary derejedäki işsizlik
Şol çeşmeler postsowet giňişliginde iň ýokary derejedäki işsizligiň Türkmenistandadygyny tassyklaýar. “Türkmenistanda işe ukyply adamlaryň arasynda işsizlik 25%-den az däl” diýip, aprel aýynda Orsýet metbugatynda tassyklandy. Diýmek, bu ýurtdaky işe ukyply adamlaryň dörtden biriniň Japarowyň ýokarlandy diýýän aýlygyndan mahrumdygyny aňladýar.
Içerki önümiň ösüşi, beýleki ugurlardaky ykdysady görkezijiler işden mahrum edilen graždanlaryň dörtden birine degişli däl. Hut şol adamlar ilatyň gün-güzeranyny, durmuş şertlerini gowulandyrmak barada häkimiýetleriň alyp barýan işleri, şol tagallalaryň netijesinde ilatyň abadan durmuşda ýaşaýandygy, bu ugurdan uly üstünlikleriň gazanylýandygy barada resmi propagandanyň tassyklamalaryna, onuň hakykata näderejede bap gelýändigini gaty gowy bilýärler.
Prezidentiň: “Türkmenistanyň gülläp ösmegine, tutuş halkyň abadan durmuşyna gönükdirilen progressiw özgerişler hem reformalar boýunça ýurt batly gadamlar bilen öňe barýar” diýen sözlerine şol onlarça müň işsizler nähili düşünmeli?!
Başga sözler bilen aýdylanda, ýurtdaky işsizler armiýasy häzirlikçe ýatdan çykaryldy, unudyldy. Şolarsyzam üstünlik gazanyp bolar. Bu wakalar gaz gorunyň möçberi boýunça dünýäde dördünji orny eýeleýän ýurtda bolup geçýär. Şol dördünji ýurtdaky dörtden bir işsizlere hiç hili goldaw berilmeýär. Olary döwlet reýestrine ýazmak bilen işsizlikden dynmagy makul bildiler gerek. Ýurtda işsizler asla ýok. Görnüşine görä, jemgyýete bu ýagdaýa şeýle düşünmeli diýlen buýruk berildi.
Aleksandr Narodetski postsowet döwletleri boýunça britaniýaly bilermen. Şu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Sişenbe güni Eýranyň Baş Kanunyna gözegçilik ediji ruhanylar geňeşi prezidentlige dalaşgärleriň sanawyndan köpsanly resmiler bilen bir hatarda ýurduň ozalky prezidenti Haşemi Rafsanjanini we prezidentiň kömekçisi Esfandiar Rahim Maşaýeni hem aýyrmak barada karar çykardy.
Birleşen Ştatlaryň Döwlet Departamenti eýranly reforma tarapdar köp şahsyýetleriň, şol sanda Haşemi Rafsanjaniniň hem kandidaturasynyň sanawdan aýrylmagyny tankytlap çykyş etdi.
Çarşenbe güni Eýranyň prezidenti Mahmud Ahmedinejat öz kömekçisi Esfandiar Rahim Maşaýeniň kandidaturasynyň sanawdan çykarylmagy baradaky karara garşy kanuny esasda göreşjekdigini aýtdy.
Bu wakalaryň fonunda Eýran Yslam Respublikasynyň düýbüni tutujy Aýatolla Ruhollah Homeýniniň gyzy-da Haşemi Rafsanjaniniň prezidentlige dalaşgärleriň sanawyna goşulmagyna çagyryş edip, Eýranyň ruhany lideri Hameneýiniň adyna ýörite hat ýazypdyr.
Eýranyň ruhanylar geňeşi mundan ozal dalaşgär hökmünde hasaba alnan 700 töweregi adamdan diňe 8 adama prezidentlik saýlawlaryna gatnaşmaga resmi rugsat berdi. Saýlawlar 14-nji iýunda geçiriler.


text:
Ýewropa Bileleşiginiň demirgazygyna barýan ýolda Balkan ýurtlarynyň içinden geçýän migrantlaryň sany günde 3 müňe ýetdi diýip, BMG-niň 25-nji awgustdaky prognozynda aýdylýar.
BMG-nyň Bosgunlar boýunça ýokary komissary özüniň Ýakyn Gündogardaky we beýleki ýerlerdäki agyr ýagdaýlar zerarly ýurdundan bosan adamlaryň her gün üç müň çemesiniň Gresiýadan Makedoniýa geçmegine garaşýandygyny aýtdy.
“Biz gelýän aýlarda adam akymynyň yzynyň kesilmegine garaşmaýarys» diýip, Bosgunlar edarasynyň sözçüsi Melissa Flemiň aýtdy.
Ol Siriýadaky we Yrakdaky zorluklaryň dowam edýändigini we Türkiýedäki, Iordaniýadaky, Liwandaky bosgun lagerlerindäki şertleriň ýaramazlaşýandygyny aýtdy.
Flemiň Germaniýa bilen Şwesiýanyň bosgunlaryň 43 prosentini kabul etjegini aýtdy.


text:
Ýekşenbe güni Horwatiýada ýurduň Ýewropa Bileleşigine girip-girmezligi barada geçirilen referendumda ilatyň 66 prosenti ÝB-e girmegi goldap ses berdi.
Ýurduň Merkezi saýlaw komissiýasy referenduma ses bermäge hakly ilatyň 47 prosentiniň gatnaşandygyny habar berdi. Ýewropa Bileleşigi horwatlary referendumyň öňyn netijeleri bilen gutlady.
Geçen ýyl resmi Zagreb Ýewropa Bileleşigine girmek baradaky ylalaşyga gol çekipdi. Bu dokumente laýyklykda, Ýewropa Bileleşiginiň hemme agza ýurtlary ony makulllan halatynda, Horwatiýa 2013-nji ýylyň ýul aýynda Ýewropa Bileleşiginiň 28-nji agzasy hökmünde kabul edilmeli.


text:
Eýse, adam hukuklary boýunça döwlet komissiýasy näme bilen meşgullanýar we ol ýurt, has dogrusy, halk üçin näme iş etdi? Çünki raýatlaryň hukugyny goramak komissiýanyň esasy wezipesi bolup durýar.
Eýse, ýurduň adaty raýatlary bu komissiýanyň bardygyny berin duýýarmy? Eger olar duýýan bolsalar, onda nähili? Sebäbi, komissiýa prezidente iň golaý resmileriň biri, Daşary işler ministri Raşid Meredow ýolbaşçylyk edýär.
Kabul edilen ol ýa-da beýleki döwlet kararlarynyň durmuşa geçirilmegi üçin başga çinowniklere garanyňda, Meredowyň täsir serişdesi has köp bolsa gerek. Eýse, onuň ministr hökmünde adam hukuklary bilen bagly problemalaryň çözgüdini tapmaly komissiýa täsir etmäge mümkinçiligi barmy? Elbetde, bu sowala kän ýyllap dünýäde döwrüň iň gazaply diktator režiminde ýaşan ýurtda jogap bermek kyn bolsa gerek.
Demokratik däl we ýakyn döwürdäki tejribesi ýaramaz ýurt bolan Türkmenistanda adam hukuklary boýunça komissiýanyň ýurduň içindäki ýagdaýlara oňaýly täsir etmegi hakykatdanam mümkinmi? Komissiýanyň öňünde durýan wezipeler ondan köp zada garaşmalydygyny aňladýar.
Komissiýanyň wezipesi
Komissiýanyň wezipesi “Döwlet organlarynyň we dolandyryşynyň adam hukuklary boýunça Türkmenistanyň boýun alan Halkara borçnamalaryny üpjün etmek ugrundaky işlerini koordinerlemekden ýbarat”. Bu ýerde her bir raýat üçin möhüm zatlar bar. Hut şu ugurda Adam hukuklary we demokratiýa boýunça milli institutda gürrüň edildi.
Daşary işler ministri Meredowyň sözlerine salgylanyp berlen habarlara görä, komissiýa kanunçylyga gözegçilik, adam hukuklary meseleleri boýunça degerli teklipleri etdi, dürli kanunlaryň taslamasyny ýazdy, Türkmenistanyň borçnamalaryny ýerine ýetirişi barada BMG-e we beýleki Halkara guramalary üçin hasabat taýýarlady. Eýse, bu işler adam hukuklary boýunça türkmenistanlylaryň edýän talaplaryndan we zeruryýetlerinden näçe uzakda?
Eýse, bu simwoliki işleriň ýene-de býurokratik dabaralara öwrülmegi mümkinmi? Ýogsa, şol işler has aktiw we anyk ädimleri talap edýär ahyry. Şeýle-de, adam hukuklary problemasyny netijesiz teoriýa öwürmek howpy abanmaýarmy? Eýse, adam hukuklary meselesini howaýy analizdir howaýy ekspertiza arkaly kagyz zaýasy çinownikçilik ugra gönükdirip, boş gürrüňe öwürmek howpy ýokmy? Ahyrynda reforma we problema öz wagtynda üns bermegiň deregine, kararlaryň gaýra goýlup, meseleleriň çözülmän galmagy mümkin dälmi?
Eýse, bu komissiýanyň işleriniň tizligi we sazlaşygy, aýdalyň, Türkmenistanyň türme sistemasy bilen bagly problemalaryň çözgüdini tapmaga laýykmy? Aslynda bu zatlar komissiýanyň haýsydyr bir peýdaly işi bitirmäge gyssanmaýandygy ýaly bolup görünmeýarmi? Belki-de, onuň wezipesi hiç zada howlukmazlykdyr? Eýse, bu adam hukuklary boýunça edilmeli işlere ters gelmeýärmi näme? Aslynda Türkmenistanda meseleler haýsy ölçegler boýunça çözülýär?
Entek döwlet, häkimiýetler we burokratiýa raýatlaryň hukuklarynyň berjaý edilmegini üpjün edýänçä, adamlaryň näçe garaşmaklary mümkin we olar näçe garaşmaly bolarlar?
Aleksandr Narodetski post-Sowet döwletleri boýunça Britaniýaly bilermen. Şu kommentariýada öňe sürülen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Ukrainanyň parlamenti premýer-ministr Arseniý Ýatsenýugyň wezipesinden çekilmegini biragyzdan ret etdi.
31-nji iýulda geçirilen ses berişlikde diňe 16 kanunçykaryjy Ýatsenýugyň wezipesinden gitmegini kabul etdi, 109 adam ret etdi. 450 orunlyk parlamentiň galan agzlary ýa ýerinde bolmady ýa-da ses berişlige gatnaşmady.
Parlamentiň Ýatsenýugyň wezipesinden çekilmegi boýunça ses berişlik onuň ýurduň gündogarynda orsýetparaz separatistlere garşy harby çäreleriň dowam etdirilmegi üçin zerur diýip hasap edýän kanunynyň kabul edilmeginiň yz ýany geçirildi.
Ýatsenýugyň teklibiniň sebäbi
Häkimiýet başyndaky koalisiýanyň we parlamentiň býujete teklip eden düzedişlerini goldamak ukyby parlamentdäki iki partiýa tarapyndan şübhe astyna alnansoň, 24-nji iýulda Ýatsenýuk özüniň wezipeden çekilýändigini yglan etdi.
Onuň wezipeden çekilmegi parlament tarapyndan goldanan ýagdaýynda ýurtda parlament saýlawlary wagtyndan öň geçirilmeli bolardy.
Deputatlar 2014-nji ýylyň býujetine goşmaçalary girizmegi makullap, Ýatsenýugyň wezipesinden çekilmegini ret edensoň, hökümet baştutanyna el çarpyp goldaw bildirdiler.
Ýatsenýugyň býujete üýtgetmeleri girizmek boýunça eden teklipleri garaşylyşyndan has pes girdejileriň öwezini dolmagy we artan çykdajylary üpjün etmegi göz öňünde tutýar. Býujetden 758 million dollar möçberindäki goşmaça puluň separatistlere garşy harby kampaniýa üçin sarp edilendigi aýdylýar.
Ýatsenýuk, eger uýtgetmeler girizilmese, Ukrainanyň defolta uçrajagyny we munuň Halkara maliýe fondy tarapyndan 17 milliard dollar pul kömeginiň berilmegine pasgel boljagyny aýtdy.
Poroşenko kanun barada
Poroşenko 31-nji iýulda parlamentiň maslahatynyň başynda eden çykyşynda bütewülige çagyrdy.
"Men, prezident hökmünde Ukrainanyň hökümetine we parlamentiň agzalaryna bir anyk talap bilen ýüzlendim. Daşarky agressiýa sebäpli biz jebis bolmaga borçly” diýip, Poroşenko aýtdy.
Poroşenko kanun çykaryjylary hökümetiň hödürlän “köpler tarapyndan makullanmaýan” kanunyny goldamaga ündedi we “onuň ýokary derejede” zerurdygyny aýtdy.
“Şu günki gün parlamentiň kararlary diňe bir goşunyň maliýeleşdirilmegi üçin zerur bolman, ýurduň ykdysadyýetiniň umuman işlemegi we adamlaryň özlerini ynamly we goragly duýmagy üçin zerur” diýip, Poroşenko nygtady.
Ukrainanyň prezidenti kanun çykaryjylary we hökümeti barlyşyga gelmäge we parlamentiň işlemegini gazanmaga çagyrdy.


text:
“Halkara Walýuta Fondunyň” ýolbaşçysy Dominik Strauss Kan ýer titremeden aşa zyýan çeken Gaitini gaýtdan dikeltmek barada Ikinji jahan urşundan soňra Amerikanyň Ýewropany gaýtadan gurmak barada yglan eden we “Marşal plany” diýlip atlandyrylan plan ýaly aladanyň yglan edilmelidigini aýtdy.
Strauss Kan Gaitiniň dürli problemalar, şol sanda azyk iýmitiň ýetmezçilik etmegi, ýangyjyň bahasy baradaky krizis, şeýle-de ýer titreme ýaly dürli helakçilikler bilen ýüzbe-ýüz bolup duranlygyny aýdyp, bu ýurt uly ýardama mätäç diýdi.
Halkara jemgyýetçiligi 12-njy ýawarda güýji rihter ölçeginde 7 balla barabar bolan ýer titremeden soňra Gaitä iberilen ýardamlary guramalaşdyrmaga synanyşýar. Häzirki döwürde esasy üns adamlary halas etmäge gönükdirilendir.
Resmiler paýtagt Porto-au-Prinsi weýran eden şol ýer titmede 200 müň töweregi adamyň heläk bolanlygyndan howatyr edýärler.
Şol bir wagtyň özünde Amerikanyň Birleşen Ştatlary Ýakyn Gündogar we Ýewropa ibermäge niýetlän 4000 töweregi esgerini Gaitä ugratmak kararyna geldi.
Harby ýolbaşçylar tarapyndan berlen maglumata görä, bu baradaky karardan olar sişenbe güni habardar edilipdir.
Şol esgerler Gaitide alnyp barylýan ynsanpwerwerlik aladalaryna kömek ederler.