text:
Sәbitti de satqan, abaqtygha jappaghany bolmasa...
Tobyghynan da qaqqan, atpaghany bolmasa...
«Esildey esip jatqan kónili bar,
Sәbene ókpeleytin «qay antúrghan?!»
Qasym Amanjolov
Filologiya ghylymdarynyng doktory Kýlәsh Ahmetovanyng búl maqalasy әdeby ortany, jalpy oqyrman qauymdy bey-jay qaldyrmaytyn shyghar dep oilaymyz. Óitkeni maqalady qazaq әdebiyetining klassiygi Sәbit Múqanovqa qatysty orynsyz aitylyp jýrgen syn-estelikterge ótkir jauap berilgen. Avtor alash aradagerlerining shygharmashylyghy men ómirbayany turaly alghash jazghan әdebiyetshi-ghalym Sәbit Múqanov ekenin esimizge salady. Maqalady Sәbit pen Ghabiyden Mústafinning arasyndaghy salqyndyq ta sóz bolady.
Redaksiyadan.
Kýlәsh Ahmetova, filologiya ghylymdarynyn doktory:
Sәbit Múqanov, eng aldymen, klassik jazushy!
Byltyr, 2020 jyly qazaqtyng bas aqyny – Abaydyng 175-ke kelgen mereyli jylynda Sәbit Múqanov ta 120 jasqa toldy! Mereyli jasqa kelgen túlghany ensiklopediyanyng hronologiya izimen sydyrtyp, «dejurnyi» sózdermen jazugha da bolady. Biraq býginde Sәbit Múqanovqa ol – jol emes. Kózin kórgenderding birauyzdan aituyna qaraghanda darhandyghy daladay, kónili jas baladay Sәbennin últqa sinirgen enbegi, úrpaqqa qaldyrghan ruhany múrasy úshan teniz. Sonyn barlyghynan habarsyz býgingi jastar Sәbit Múqanovty tek jazushy ghana dep tanidy. Sebebi mektep oqulyqtarynan Sәbit Múqanovtyng ysyryla-ysyryla shyghyp qalghany qashan… Al joghary oqu oryndary klassikalyq standarttyq jýieden aiyrylyp qalghaly, «orys oiyna kelgenin isteydinin» kerimen jýr… Shyndyghynda Sәbit Múqanov – sanqyrly Túlgha. Sanqyrlylyghy sol, keybir múrasy әli rettelip te, zerttelip te bolghan joq… SÁBENG degen atty qarapayym halyq Sәbit Múqanovqa jasy da, basy da jas kezinde-aq bergen. Jasyratyny joq, ol tústa Sәbenning ózi aldymen Sәkenge aityp, sonan son ózi jetektep әkelip ortagha qosqan Ghabiyti de, Ghabiydeni de әdebiyet deytin alamannyn ýzengisine ayaq salghany bolmasa, Sәbit Múqanovsyz «tyrp» ete almaytyn kezderi. Bizding maqsatymyz at jarystyru emes. Biraq biri bilmey, endi biri jaqsy bile túra «Sәbenning atyna bәri jarasadynyn» kerimen jymysqy oilaryn ótkizbek bolghany qynjyltady. «Halyq aitsa, qalyp aitpaydy, – degenge jýginer bolsaq, býkil Qazaqtyng kónilinen shyghyp, sýiikti Úlyna ainalu ýshin tek klassiyk-jazushy bolu azdyq etedi. Qazirding ózinde jasy darday ataghy narday bolghanmen, qadir-qasiyeti ala-qúla «klassikter» az ba aramyzda?.. Osy túrghydan alyp qaraghanda Sәbenning shoqtyghy qalamdastarynan da, zamandastarynan da әldeqayda biyik!
Sәbit Múqanov – tuma talant. Tuma talant eshkimnen «qaryzgha» sóz de, bóz de súramaydy. Kókeyine kelgen kólgósir oiyn tógip-tógip aitady da, onyng qayyrymyna qayrylyp ta qaramaydy. Al jasandy talanttar qinalyp jazghan enbegin elemegen elding esin alyp әlek. Ol elenip, eskerilgenge deyin tamyr-tanysqa da, ýkimetting esigine de damyl joq. Ondaydy halyq kórmeydi emes, kóredi, bilmeydi emes, biledi. Sәbene búl túrghydan zamandastary da, qalamdastary da tipti qúrdastary da min tagha almaydy. Qayta ese jiberip alghandardyng kóshin Sәbit Múqanov bastap túrghan shyghar. Basy dau men daqpyrttan arylmauynyn da bir sebebi osynda bolsa kerek. Sondyqtan Sәbeng turaly sózdi «auyrdyng ýstimen, jenilding astymen» sipay aitu ishine syr býkken adamnyn ghana sózi boluy mýmkin. Sәbit Múqanovtyn býgingi jaghdayyna ol jón emes.
Sonymen, Sәbit Múqanov kim?! Sәbit Múqanov, eng aldymen, klassik jazushy! Oghan eshkimning dauy joq. Sәbit Múqanov 73 jyldyq ghúmyrynda qazaq әdebiyetining barlyq janryna qalam tartyp, oqyrmandarynyng mahabbatyna bólengen qazaqtyng eng sýiikti jazushysy! Sәbenning eng sýiikti jazushy ekendigin dәleldeytin oqyrmandarymen aradaghy hattar. Sol hattar qazir Memlekettik arhivte 141 tom bolyp saqtauly. Ony Sәbeng óz qolymen tapsyrghan. Hat taqyryby әraluan. Kórkem shygharmasyn oqushy izdep jýrip oqysa, eliktese, erinbey-jalyqpay avtorgha hat jazsa, jazushy baqyty degen sol emes pe?! Qúdaygha tәube, qazaq aqyn, jazushydan kende emes. Biraq olardyn bәrine birdey múnday baq búiyrmaghan. Ol basy ashyq shyndyq. Ol hattardyng keybirin Sәbeng múrajayynyng diyrektory aqyn Ádilghazy Qayyrbekov 2018 jyly qúrastyryp shyghardy. Sәbene kelgen hatta Sәbeng jazghan hatta amandyq-saulyqtan bastalghanymen, aghys arnasy әrtýrli. Bir hatta tarihy faktige kezdesesiz, bir hattan sayasy syr úghasyz. Al endi bir hattan Sәbenning meyirimdi dausyn estip, shiryghyp shygha kelesiz. Mәshhýr-Jýsip Kópeev, Shәkәrim Qúdayberdiúly, Maghjan Júmabaev, Qayym Múhamedhanovtardyng Sәbit Múqanovqa jazghandary aty hat demeseniz móldiregen mәdeniyet, túnyp túrghan tariyh. Damyghan elderding mәdeniyetinde tarihy túlghalardyng hattaryna qúrmetpen qaraytyny da sondyqtan. Bizde epistolyarlyq janrdyng zertteluindegi olqylyqtardyng obektivti de subektivti sebepteri bar. Sәbit Múqanov shygharmashylyghynyn epistolyarlyq janry býkil bir últtyng mәdeniyetindegi aristokrattyq tekti dәleldeytin birden-bir fakt. Sondyqtan qazaq jastarynyng boyynan qúrdymgha ketip bara jatqan hat jazu mәdeniyetin qayta qalyptastyru qajet. Ol – túlghatanuda da, qoghamtanuda da taptyrmaytyn qúral. Qazaq әdebiyetining ghana emes, mәdeniyetining de tarihynda oqyrmannan hat aluda da, oqyrmangha hat jazuda da kósh basynda Sәbit Múqanov túr!
Ghabit Mýsirepov, Ghabiyden Mústafiyn, Sәbit Múqanov
Alash azamattary turaly jazghan alghashqy ghalym
Sәbit Múqanovtyng ensiklopediyalarda ghana bolmasa, shygharmashylyghynda óte siyrek aitylatyn taghy bir qyry audarmalary. Kenestik jýiening kezinde eng aldymen óz elinde óz últy qadir- qasiyetin aiqyndaghan shygharma ghana shet elde súranysqa ie bolatyn. Audarylatyn. Al Sәbit Múqanovtyng kórkem shygharmalary dýniyejýzining 46 tiline audarylghan. Olardyng ishinde әigili orys, aghylshyn, qytay, fransuz tilderine audarylyp, birneshe milliondaghan tirajben tarasa, keybir shygharmalary әlemdik әdebiyet hrestomatiyasyna engen. Sәbit Múqanovtyn shygharmalaryna Aleksey Tolstoy, Leonid Leonov, Aleksandr Fadeevterden bastap odaqtas respublikalardyng ózimen terezesi teng talay danqtylary qúrmetpen pikir bildirgen. Qazaq jazushylarynan shygharmasy orys, fransuz tiline eng birinshi bolyp audarylghan da Sәbit Múqanov («Syn baya». Mәskeu, 1935). Tipti Parijden oralghan Mirzoyan «Súlushash» romanynyng fransuz tilinde baspadan shyqqaly jatqanyn aityp, Sәbit Múqanovtan sýiinshi súrap quantqan. Búl – 1936 jyl.
Al Sәbit Múqanovtyng qalyng búqara bile bermeytin endigi bir qyry mektep oqulyghynan bastap, joghary oqu oryndarynyng studentterine arnayy jazghan oqulyqtary men oqu qúraldary. Yaghniy, Sәbit Múqanov – GhALYM! Akademiktik ataq ghylymda ashqan janalyqqa, ne ghylymgha qosqan eleuli enbekke beriledi degenimizben, saylaumen keletin ataq bolghandyqtan keyde baq, al keyde «bap» shabady. Sәbene akademiktik ataq óz ayaghymen kelgen (1954). Sebebi, Sәbit Múqanov Qazaq KSR Ghylym akademiyasynyng tolyq mýshesi (akademiyk) bolghangha deyin-aq bilim-ghylym salasyna kirisip, qazaq balasyn mektep oqulyghymen qamtamasyz etu maqsatynda («Qazaq Ádebieti»: hrestomatia. Orta mekteptin 8-klasina arnalqan qurastirqandar: S. Muqanov Q.Bekqogin. Qazaq memleket baspasi. Alma-Ata , 1941) KazPIY-de ýshinshi kursta oqyp jýrgen Qalijan Bekhojindi sooavtor etip qúrastyrghan. Al orta mektepting 9-klasyna arnalghan «Qazaq әdebiyeti» oqu qúralynyng HIH ghasyrdyng ekinshi jartysy men HH ghasyrdyng basyndaghy әdebiyettin birinshi basyluyn S.Múqanov H. Júmaliyevpen birge jәne redaksiyasyn basqara otyryp, qazaqtyng memlekettik oqu qúraldar baspasynan (Almaty, 1948) shygharghan. Al 1932 jyly «HH qasirdagi Qazaq әdebijeti» «Qazagistan baspasinan» jaryq kórgen. Ghylymy enbek – kórkem shygharma emes… Ádebiyetke kesh kelgen Sәbennin osy ghylymiy-zertteu enbekti jazugha bel sheshui kózsiz batyldyq. Múnday batyldyqqa adam eki jaghdayda ghana baruy mýmkin. Birinshiden, ózining mýmkindigine óte senimdi bolghanda, ekinshi, aitpaugha bolmaytyn qajettilik tughanda. Sәben osy eki sebeptin ekeuine de dayyn bolghan. Birinshiden, Sәbit Múqanov HH ghasyrdyng 20-jyldary qaynaghan әdeby aitystardyn bel ortasynda jýrgeni «Enbekshi qazaq» gazetinen belgili. Sol aitystar Sәbennin qalamyn úshtay týsti. Ekinshiden, bilim dengeyining kemshindigin tilge tiyek etken Qoshke Kemengerovting synyn oryndy qabyldaghan Sәbeng joghary bilimin jan-jaqty jetildirgen (qaranyz: Sәbit Múqanov 1923-1926 – Orynbordaghy júmysshy fakulitetining studenti, 1928-1929 – Leningrad uniyversiytetining studenti», 1930-1931-Mәskeu. Akademiyalyq Marr atyndaghy til bilimi institutynyng aspiranty, 1931-1936 – Mәskeu. Qyzyl professorlar institutynyng aspiranty boldy). Sәben «HH ghasyrdaghy qazaq әdebiyeti» (1932) tarihyn kimning kim ekenin tanyp, ghylymy kózqarasy qalyptasqan kezde jazdy. Ahmet Baytúrsynúlynan bastaghan shygharmashylyq portretter gallereyasyn Dulatúly Mirjaqyp, Qarashúly Omar, Júmabayúly Maghjan, Torayghyrúly Súltanmahmút, Dónentayúly Sәbiyt, Kýleyúly Berniyaz, Áuezúly Múhtar, Aymauytúly Jýsipbekpen ayaqtaghan. Súltanmahmúttyng 1920 j., Qarashúlynyng 1921 j., Kýleevting 1923 j. dýniyeden ótkenin eskersek, olardyng shygharmalarynyng bas-ayaghyn jinap alu túrmaq ómirbayanyn qúrastyrudyn ózi onaygha soqpaghany aidan anyq. Al týrmede otyrghan Ahmet, Mirjaqyp, Maghjan, Jýsipbek, Múhtardyn jaqyn-juyghynyng ózi manyna jolamay qashqaqtap jýrgende Sәbit Múqanov monografiyasyna «halyq jaularyn» ghylymiy-zertteu obekti etip aluy ólimge bas tigumen para-par. Sәbennin osynday qiyndyqtardy belden basyp, bas tiguinin sebebin sәbittanushy Túrsynbek Kәkishevtin: «Qaytyp oralar-oralmasy belgisiz, erteni búlynghyr túlghalardy tarihta qaldyru maqsatynda jazdy» – degen, akademiyalyq tújyrymynyn dúrystyghyn uaqyt dәleldep otyr. Sәbit Múqanovtyng búl monografiyasy jaryq kórgen boyda «alash qayratkerlerine tribuna berilgen enbek» – dep, oqyrmannyng qolyna tiymey jatyp, kitap týrmesine qamaldy. Búl – 1932 jyl. Sonda Sәbit Múqanov alash qayratkerlerin maqtaghan ba, dattaghan ba? Qaysysy basym? Dattasa, sol kezdegi ýkimet gazet-jurnaldar arqyly avtoryna da, kitabyna da jarnama jasamay ma? Qúzyrly organdar Sәbenning enbegin ondy-soldy paydalanbay ma? Partiyalyq alghysty jaudyrmay ma? Marapattyng týr-týrin ýiip-tókpey me? Joq. Onyng bir de biri bolghan joq. Baspadan shyqqan boyda-aq kitap týrmesine týsuining ózi avtorgha endi «shalys» bassa, jaghdaydyng ushyghatynyn «eskertip» túrghan joq pa? Soghan qaramastan Sәbeng keyipkerlerining eshqaysysynan da bas tartpaghan. 1988-1989 jyldary alash azamattary aqtalyp, olardyng ómirbayanynan bastap shygharmalarymen oqyrmandy tanystyru qajettigi tughanda M.Áuezov atyndaghy әdebiyet jәne óner institutynyng qyzmetkerlerine eng birinshi kómek qolyn sozghan Sәbit Múqanovtyn osy «HH ghasyrdaghy qazaq әdebiyeti» bolatyn. Sәbenning enbegin institut ghalymdary basshysy da, qosshysy da qarady. Árkim óz keregin izdedi. Tapty. Aldy. Sebebi, búl – alash azamattarynyng ómirbayanynan bastap shygharmalary taldanghan jalghyz enbek bolatyn. Sondyqtan Sәbenning osy enbegin talay ghalymdar kósip-kósip paydalandy. Qúdayyn úmytpaghandary dayyn asqa tik qasyq bolghandaryn qanaghat tútyp, dissertasiyalaryn u-shusyz qorghap aldy. Al «janalyq» ashqysy kelgender Sәbenning teoriyalyq taldauda sayasy astarmen әdipteytin tústaryna kezige qalsa, әlipting sonyn baqpay-aq baspasózderde jalaulatyp jatty. Bir qyzyghy, alash azamattaryn ózderi aqtap alghanday órekpidi. Ghylym mәdeniyetine jaraspaytyn osy әdetten әli de aryla almay kelemiz. Eng soraqysy, Sәbenning alash azamattaryn qazaqtyng últtyq әdebiyettanuynyng ghylymi ainalymyna eng birinshi bolyp engizip otyrghanyn «kórmedi».
Qaranyz. A. Baytúrsynúly turaly Sәbit Múqanov: «Qazaq tilining negizin jasap, qazaq mektebinin irgesin qalaghan alghashqy adam – Ahmet. Ahmetting búl tarihiy enbegi baghalanbay qalmaq emes» – degeni qazaq eli barda onyng últtyq mektebi bar. Qazaq mektebi bar jerde Ahmet Baytúrsynov esimi úmytylmaydy degeni ghoy. Ne bolmasa M.Júmabayúly turaly: «Abaydan keyin til ónegesinde Maghjannan asqan aqyn qazaqta joq» degendi de ózge emes, Múqanov aitty. Sәbit Múqanovtyng Maghjangha bergen osy baghasyn qay maghjantanushy janarta aldy?! Ghylymnyng ósip-órkendeu jolynda әrkim ózine ynghaylysyna qaray bet búryp jatqanda Sәben qazaqqa qajettini, ghylymnyng oisyrap túrghan túsyn tolyqtyrugha bel budy. Al býgingi el aman, júrt tynyshta Sәbit Múqanovtyng sol azamattyghyn qay akademiyk qaytalay alady? Sondyqtan Sәbit Múqanov – qazaq әdebiyettanu ghylymynda shygharmashylyq portret jasaghan túnghysh ghalym!
«Meni Sәbitting qasyna qonggha rúqsatyn bersin…»
Shygharmashylyqpen ainalysatyn túlghalarda ózining erterekte jazghan-syzghandaryn qayta qarap otyratyn әdet bar. Sol әdet Sәbende de bolghan. «Qara taqtagha jazylyp jýrmender, sheshender» degen maqalasy (1923 j.) әli «el auzynda». Sәbit Múqanov osy maqalasyn qayta qarap, sayasy sauaty jetilmegen, joghary bilimsiz kezinde jibergen qatesin týsindirip, maqala arqauy bolghan keyipkerleri Kenesary, Shoqan, Abay, Ahmet Baytúrsynúlyn qayta qarap, oy eleginen ótkizdi. Sonyng nәtiyjesinde «HH ghasyrdaghy qazaq әdebiyeti» (1932), «Qazaqtyng HVIII-HIH ghasyrdaghy әdebiyetining tarihynan ocherkter» (1942), «Jarqyn júldyzdar» (1964) atty ghylymiy-zertteu enbekteri jeke-jeke kitap bolyp shygha keldi. Ókinishtisi, josparyndaghy biraz dýniyelerge qosa Ybyray Altynsaringe de ýlgermey ketti. Soghan qaramastan ghylymy zertteu enbekterining qay-qaysysy da qazaqtyng últtyq ghylymynyn, mәdeniyetining qorjynyna olja bolghanyn baghalauymyz kerek. Osy enbekterining ishinde «HH ghasyrdaghy qazaq әdebiyeti» atty (1932) 450 bettik enbegin qayta bastyrugha oqtalghan Sәbeng latyn әrpinen kirillisagha týsirip, 1963 jyldyng 14-qantarynda Qazaqstan Jazushylar Odaghyna hat jazypty. Hat tarihy qújat bolghandyqtan tolyq keltireyik.
«Qazaqstan Jazushylar Odaghyna
Mening 1929-1930 jyldary «HH-ghasyrdaghy qazaq әdebiyeti» (bayshyl-últshyl dәuir) esimdi kólemdi enbek jazghanymdy, ol enbekting 1932 jyly latyn әrpimen qalyng kitap bop (450 bettey) basylyp shyqqanyn bilesizder. Kitaptyng óz túsynda bayshyl-últshyldyq iydeologiyany әshkereleude birtalay roli oynauy mәlim. Odan beri 30 jyl uaqyt ótti. Kitap qaytalap basylghan joq. Kulittyng beleng alghan kezinde «búl kitapta bayshyl-últshyldargha tribuna berildi» dep meni bireulerding kinәlaghanyn da bilesiz. Qazir mening osy kitapqa taghy da oralghym keledi, óitkeni eleuli kemshilikterimen qatar, kitap qazirgi «bayshyl-últshyl» degenning ne ekenin jaqsy bilmeytin jastargha paydaly da siyaqty. Kitapty qayta qarar aldynda Jazushylar odaghynyng jәrdemi kerek siyaqty, sondyqtan, osy kitaptyng búrynghy redaksiyasyn Jazushylar odaghyna oqytyp, onyng qanday syny jәne talaby baryn bilgim keledi. Osy maqsatpen, kitaptyng mashinkagha orys әrpimen basylghan bir danasyn Jazushylar odaghyna berudi maqúl kórdim. Endigi sóz, odaqtiki».
Ókinishke oray Sәbit Múqanovtyng ótinishi qazaqtyng últtyq әdebiyeti ýshin ózekti bolghanyna qaramastan, Odaq qoldamaghan. Ótinish Odaqtan qoldau tauyp, iske assa, ar jaghynda alash azamattaryn da aqtaugha bir-aq qadam emes pe? Sebebi 1957 jyly Sәken, Iliyas, Beyimbet aqtalghannan keyin alpysynshy jyldary alash azamattaryn aqtau jónindegi mәsele Jazushylar Odaghynda oqtyn-oqtyn kóterilip otyrghan. Sәbeng ótinishining ayaqsyz qaluy tek «avtor men Jazushylar odaghynyng tóraghasy arasyndaghy arazdyqqa ghana qatysty ma, joq basqa da sebebi bar ma» degen oimen sәbittanushy Qúlbek Ergóbekovke qonyrau shaldym. Qúlekeng mәn-jәidi bilgen song birden: – Ol jyldary odaq tóraghasy kim eken, Ády Shәripov pa? – degende: – Joq, Ghabiyden Mústafiyn, – dedim. A-a, ol kezde Mústafin bolsa, ol kisi Beysekenning de (Beysenbay Kenjebaevty aitady – AK) «alash azamattaryn aqtau kerek» degen úsynysyna renjip, betin qaytarghandaghy dialogyn sózbe-sóz aityp berdi. Qúlekenning búl kezenning biraz uaqighasynan jaqsy habardar bolghany maghan qamshy saldyrmady. Ári qaray: «Ghabiyden Mústafinning alashshyl Orynbek Bekov ýshin ghoy alash qayratkerlerin qalamay jýrgeni, tipti qarsy bolghany», – dep eptep habarym bar otbasylyq dramany qolmen qoyghanday bayandap berdi. Sonan son: «Mústafin búl rayynan tek dýniyeden ozarynan eki jyl búryn ghana qaytty ghoy», – dep Beysenbay Kenjebaev pen Ghabiyden Mústafin arasyndaghy tarihy әngimeni taghy da kuәlikke tartty. «Qúleke, osyny nege jazbaysyz?» – dedim. «Jazamyn. Jazamyn ghoy. Qolym tiymey jatyr», – dedi ol. Sonymen Sәbennin Jazushylar Odaghynyng tóraghasyna óz qolymen tapsyrghan «HH ghasyrdaghy qazaq әdebiyetinin» (1932) mashinkagha basylghan bir danasy Memlekettik arhivke jetpegen bolyp shyqty. Odaq tóraghasyna monumentalidi enbekting ishi únamady ma, joq syrtyndaghy Múqanúly Sәbiyt degen avtory únamady ma, qalay bolghanda da Sәbit Múqanovtyng ótinishin qoldamaghan. Mýmkin, Sәbendi de, kitabyn da qoldamaytyn jauabyn sol sәtte-aq aitty ma eken degen de oy keledi. Sebebi sol jyldardaghy Jazushylar Odaghynyng arhiv qújattary Sәbene degen salqyndyqty ghana emes, tipti agressiyany da anghartady. Al Sәbenning karta oinamaytyn, ang atpaytyn meyirimdi minezi, anayy sózge de әuestenbegenin shappa-shap әngimelerinen kórinedi. Sәbenning sol «әlsizdigin» de, anghaldyghyn da qúrdastary jaqsy paydalanghan. Sәbeng men Odaq basshylarynyng arasyndaghy әngimeni osy jerden-aq toqtatugha bolar edi. Eger «Sәbit – satqyn» degen aqiqatqa bergisiz anyzdar bolmasa… Búl anyzdardyng halyq auyz әdebiyetindegi anyzdardan aiyrmashylyghy kýni keshe HH ghasyr ortasynan aughanda dauyl da, jauyn da basylyp, el oryngha otyrghanda aitylghandyqtan, «kim aitty, nege aitty?» degendi tauyp alu onsha qiyngha sogha qoymaydy. Biraq «jabuly qazannyng qaqpaghyn» ashqysy kelmeytinder әlsin-әlsin Sәbit Múqanovty ayyptaudy әlsiretip almas ýshin әr jyldarda túzdyqtap otyrudy әdetke ainaldyrdy… Qarapayym oqyrman әdebiyet pen mәdeniyet tónireginde bolghan tarihy uaqighalardyng shyndyghynan habarsyz bolghandyqtan, qoldan jasalghan «anyzdy» aqiqattay qabyldaydy. Al basynda Sәbit Múqanovtyng Ghabiyden Mústafinmen arasyndaghy tanystyq óte jaqsy bastalghan. Sol dostyqtyng әserimen Novosibirden bala-shaghasymen aryp-ashyp kelgen Mústafindi Sәbeng men Mәriyam apay ýilerinde alty ay panalatypty. Tatu-tәtti kýnderding birinde Ghabiydenning keshke qas qaraya bastaghan sәtte ýiden shyghyp ketetin kýndegi әdetinde Sәbeng syrtta bolady da, ýiden shyqqan Ghabiydenning qoragha sharbaqtyng esigin ashyp, bir kisini kirgizip alghanyn kóredi. Ekeui Sәbeng otyrghan әjethananyng irgesine kelip sóileskende әngime barysyn ap-anyq estigen Sәben, óz qúlaghyna ózi sener senbesin bilmey, sonyna deyin tyndaugha bel buady. «Qonaghyn» auladan shygharyp salghan Mústafin ýige kirgen song ashugha bulyqqan Sәbeng Ghabiydenge qatty keyiydi. Sonda Ghabiyden Mústafin NKVD-gha Sәbeng turaly mәlimet berip jýrgenin moyyndaghan. Aty-jónine deyin aitqan. Qansha aghynan jarylugha tyrysyp, juyp-shayghanmen ashuly Sәbeng rayynan qayta qoymaghan, tipti «sengen qoyym sen bolsan» degenning kerimen «dosyn» ýiinen quyp shyghugha deyin barghan. Sodan bastap dostyqtaryna syzat týsken. Uaqyt óte kele otbasylyq aralastyq qayta jalghasqan. Al Sәken, Iliyas, Beyimbet 1957 jyly aqtalghan tústa Sәkenning jesiri Gýlbaram tәtey men qaynysy Mәjit arasyndaghy dau-damay qalamaqygha qatysty talasqa úlasqan. Aghayyn arasyndaghy sol arazdyqtardyng ortasynda da Mústafinning bolghany әdebi ortagha mәlim. Al Sәbit Múqanov bolsa, Sәken Seyfullin ústalghangha deyingi otbasylyq syilastyghyn Gýlbaram jengesi jesir qalghanda da ýzbegen. Qayta jauapkershiligin eseley týsken. Sәkenge qatysty әrbir is-sharalardyng basy-qasynda Sәbeng jýrgen. Ásirese, Sәkenning mereytoylary túsynda Gýlbaram tәtey mereytoylyq komissiyanyng tóraghasy bolghan Sәbit Múqanovpen de, Mәriyam apaymen de bastan-ayaq birge bolghan. Osy kórinis kópshilikke únaghanmen, keybir aghayyndar jaqtyrmady… «Kezinde Sәkendi ústatqan Sәbit edi, endi aqtalghanda janyghuyn qarashy» degen qasaqana aitylghan sóz de osy kezde shyqqan. Shyny solay bolsa Sәbenning betine basyp aitar edi, tipti jazar edi. Joq. Onyng birin de ashyq jasay almady. Qiyastyqpen aitylghan birauyz kýnkildi, әsirese, Janaarqa ónirinin «janartyp, jasartyp» otyratyny ókinishti… Sәbenning Sәkenge, jalpy adamzatqa adaldyghyna kózi әbden jetken Gýlbaram tәtey ómirden ozarynda: «Mәriyamgha sәlemimdi jetkizinder. Meni Sәbitting qasyna qonggha rúqsatyn bersin. Sәkenning sýiegi qayda qalghany belgisiz. Bala da joq, bay da joq. Sәbit Sәkenning kәri joldasy ghoy», – degen amanatyn Mәriyam apay oryndady. Sәkenning jary Gýlbaram tәteydi aq juyp arulap, óz qolymen Sәbenning qasyna qoydy. Sәbit Múqanovtyng Sәkenge jasaghan qylauday qiyanaty bolsa, Gýlbaram tәtey Múqanovtar otbasyna jolar ma edi?!
Ne jazsa da ashyq aitty, anyq jazdy
Últyn sýigen qay azamat bolmasyn últtyq qúndylyqqa qauip tóngende janyn baghyp otyrmaytyny belgili. 1969 jyly KazPIY-ding dissertasiyalyq kenesinde pedagogika ghylymynan ataq qorghaghaly jatqan bilim beru ministirining orynbasary Sherbakov degen dissertanttyng avtoreferaty kezdeysoq qolyna týsip qalghan Sәbeng «irilendiru» maqsatyn kózdegensip, qazaq mektepterin jauyp, aralas mektepterge ainaldyru qajettigin ghylymy negizdegen júmystyng qorghaluyna qatysypty. «Qazaq mektepterin taratu turaly dissertant ashyq aitpaghanmen de, býkil dissertasiyanyng ishki mәni osynday…». «…Men últtyq qazaq mektepterining jabyluyna ýzildi-kesildi qarsymyn…». «…Mening partiyalyq ar-ojdanym múnday iydeyalyq túrghyda qatelikterge tózbeydi. Sondyqtan da men ózimning oi-pikirim men qarsylyghymdy ashyq aituym kerek», – dep Sәbit Múqanov ashyq qarsylyq kórsetip baqqanmen, qazaq mektepterin jauyp, últtyq tilding kýireuine kenes mýsheleri birauyzdan dauys beredi. Al Mәskeu bolsa, Sherbakovting júmysyn bir aida-aq bekitip jiberedi.
Sәbit Múqanov ne aitsa da, ne jazsa da ashyq aitty, anyq jazdy. Kýlbiltelemedi. Aytqanyn aittym dedi, jazghanyn jazdym dedi. Sondyqtan da ataghy týgendelmey túryp-aq danqy jer jardy. Sebebi Sәbit Múqanov siresken «sypayy» emes, qarapayym halyqshyl jazushy boldy. Solardyng tilinde oilady, solardyng tilinde jazdy. Halyq sol ýshin de jaqsy kórdi. Sәbeng de olardan ayanyp qalmady. Qazaq qorlyq kórip qinalsa, janynan tabyldy. Sózin sóiledi. Qyzdy-qyzdymen shendi men shekpendinin namysyna tiyip, janyn jep aitty. Aytatyn sózining atylatyn oq ekenin bile túra elep-ekshep jatpady. Sonysy ózine sor boldy. Sol kekting jalyny әli basylmaghan siyaqty. Ol Sәbeng múrasyna jauapsyzdyqtan da, atynyng nasihattalu maqsatyndaghy is-sharagha degen salghyrttyqtan da angharylady. Sony paydalanyp qalghysy keletin qular sanasyndaghy súm oiyn jylghalatyp kirgizuge talpynuda.
1959 jyldyng tamyz aiynda 3-4 kýnge sozylghan ataqty Temirtau kóterilisi (1986 jylghy jeltoqsan oqighasymen para-par) el aghalarynyng esinde bolar. Osy «Temirtaudaghy tәrtipsizdik» Qazaqstan Kompartiyasy Ortalyq komiytetining 1959 jylghy qazannyng 23-24 kýnderi bolghan HVI-plenumynda qaralghan. Sәbit Múqanov osy plenumda arnayy sóz alyp, orys tilinde sol kezde Qazaqstandy basqaryp otyrghan 1-hatshy Nikolay Belyaevti de, respublika Ministrler Kenesining tóraghasy Dinmúhammed Qonaevty da qatty syngha alghan. Sәbennin: «…Belyaev byl bogat rechami, a delom krayne beden. Stydno emu za eto! Kazahskaya pogovorka glasiyt: «Styd silinee smertiy». Tovarishu Belyaevu teperi nado v samom skorom vremeny smyti so svoego lisa etu politicheskui gryazi. Inache emu kritika budet kuda jestche, chem teperi!..» degenining sony 1960 jyly 19-qantarda N.Belyaevting Qazaqstan KP Ortalyq komiytetining 1-hatshysy qyzmetinen alynyp, Stavropoli ólkelik partiya komiytetinin birinshi hatshysy qyzmetine tómendetip auystyryluymen ayaqtalghan.
Al Sәbenning Qonaevqa qarata: «Po vseobshemu priznanii on yavlyaetsya «meshkom obeshaniy» degeni «sen tiymesen, men tiyme» degen sujýrek, qorqaq, jaghympaz adamnyng sózi me?.. Sәbenning osy sózin Qonaevtyng keshire almaghany kóziqaraqty oqyrmangha «janalyq» bolmauy da mýmkin. Biraq Sәbit Múqanovqa der kezinde jasaluy kerek qúrmetting әli «kósh sonynda» qaluynyn syry da sonda jatsa kerek. Kónili kóldey Qonaevtyng Sәken men Sәbitke kelgende taryla qalghan «tәkәpparlyghyn» Almaty basynan-aq angharugha bolady… D.Qonaevtyng keshirmek túrmaq, kek tútqan pendeligin qújatpen dәleldegen qazaqtyng satirik jazushysy Ghabbas Qabyshov ta, sәkentanu men sәbittanu ilimin ghylymiy negizdegen Túrsekeng – Túrsynbek Kәkishev te ashyp aitty. Jazdy. Jariyalady.
120 jasqa kelgen Sәbit Múqanov kezinde qara qazaqtyng qamy ýshin qanday daugha týspedi?! Qara balanyng namysyn jyrtyp, kimmen jaulaspady?! Týrmege týspegeni bolmasa, Sәbendi de satqan, atpaghany bolmasa, tobyqtan da qaqqan. Endigi jerde kórsetiler qúrmetting basy – jýgensiz ketken jel sózder jeliden alynsa, Sәbit Múqanovty ghana emes, tanymal túlghalardy orynsyz aiyptap, jaghymsyz keyipker etip kórsetken teatr, kino qoyylymdary bilimdi mamandardyng sýzgisinen ótse… Sәbit Múqanov turaly jalghan aqparat taratqan merzimdi basylymdar men teledidargha súhbat bergen «sheshender» jariyaly týrde oproverjeniye bergende ghana Sәbenning ruhy aldynda qordalanyp qalghan qatelerimizdi týzeuge talpynghan bolar edik. Al qatelikterdi jónge keltiru ýshin Sәbit Múqanovty mektep oqulyqtaryna engizuden bastap, belgili, belgisiz shygharmalary men akademiyalyq ensiklopediyasyn shygharudy qolgha alu kerek.
Zaman qalay qúbylyp, qalay ózgerse de qazaq әdebiyetining ghana emes, qazaq ghylymynyn, qazaq mәdeniyetining tarihynan úrpaqqa mol múra qaldyrghan Sәbit Múqanovtyng júldyzy әrqashanda joghary! Shoqtyghy biyik! Olay bolmasa sóiler sózin, aitar oiyn, berer baghasyn jýz oilanyp, myng tolghanyp baryp beretin Ghabit Mýsirepov «Sәbenning bilimin – ensiklopediyagha, jazghan enbegin – kitaphanagha» tener me edi?! Alyssa, alysuyna, jaryssa, jarysuyna jaraytyn ýzengiles zamandasy Sәbenning zamandastarynan ereksheligin tanyp, qadirin bilip, qasiyetin ardaqtap aityp ketken ataly sózine býgingi úrpaq biz de bir sәt oilana qarap, bolar elding balalarynyng bolymdy ýlgisin kórseteyik!
Derekkózi: Qazaq Ádebiyeti gazeti
Abai.kz


c: text/html

text:
Ak tam üçin ölçeg guraly
Öňde goýulýan şu maksatlar hem indi bu gürrüňi edilýän regiondaky ösüşlere baha bermekde Ak Tam üçin ölçeg guraly bolup hyzmat eder. Şu ýylyň mart aýynda Owganystan we Päkistan baradaky täze strategiýasyny yglan edende, Barak Obama Birleşen Ştatlaryň köre-körlük bilen öňe tarap hereket etmejekdigini nygtapdy. Ol şonda bu regiondaky ösüşlere baha bermekde aýdyň ölçegler sistemasynyň işlenilip düzüljekdigini aýdypdy. Prezident Obamanyň sözlerine görä, şol işlenilip düzüljek ölçegler sistemasy korrupsiýa bilen baglanyşykly problemalar üçin resmilerden jogap talap edilmegini-de göz öňünde tutmalydy.
Özüniň şol çykyşynda prezident Obama Owganystandaky ýagdaýlara Päkistandaky ýagdaýlardan üzňelikde garalmaly däldigini hem nygtapdy. Şu hepdäniň çarşenbe güni bolsa Birleşen Ştatlaryň prezident administrasiýasy Owganystandaky we Päkistandaky ýagdaýlara baha bermek boýunça täze ölçegler sistemasyny kabul etdi. Ol dokumentde bu regiondaky ýagdaýlara baha bermekde mundan beýläk mukdar we hil ölçeglerinden ugur alynjakdygy aýdylýar.
Bu nämäni aňladýar?
Beýle diýmek, täze baha beriş sistemasynyň tutuş region boýunça wakalaryň tendensiýasy baradaky statistik maglumata esaslanjakdygyny aňladýar. Mundan daşgary, bu sistema Owganystanyň we Päkistanyň ýerli ýaşaýjylaryndan gelýän maglumatlary hem göz öňünde tutup, alnyp barylýan syýasata nähilidir bir üýtgetme girizmelimi ýa girizmeli däldigi baradaky meselä hem jogap berer.
Bu regiondaky ýagdaýlara baha bermek boýunça täze kabul edilen sistemanyň ýene-de bir aýratynlygy bar. Indiden eýläk «gazanyldy» diýilýän ösüşe Owganystanyň talyplar tarapyndan dolandyrylan döwründäki, ýagny 2001-nji ýyldaky ýagdaýlar bilen deňeşdirip baha berilmejegidir. Mundan beýläk regiondaky ýagdaýlara baha bermekligiň başlangyç nokady 2009-njy ýylyň 17-nji iýuly bolar.
Owganystandaky saýlawlaryň netijeleri
Hepdäniň çarşenbe güni Waşingtonda eden çykyşynda prezident Obama täze geçiriljek baha berişligiň Owganystandaky prezidentlik saýlawlarynyň netijeleri bilen baglanyşykly meseleleri hem öz içine almalydygyny aýtdy.
“General MkKristal Owganystandaky harby strategiýanyň ýagdaýyna baha berip, öz şahsy barlaglaryny geçirdi. Ýöne şonuň bilen birlikde biz ýurtdaky graždan ilatynyň ýagdaýyna, diplomatiýanyň ýagdaýyna, dikeldiş işleriniň ýagdaýyna-da baha bermelidiris. Biz saýlawlaryň netijelerini-de öwrenmelidiris we öňe nähili hereket etmelidigi barada karara gelmelidiris” diýip Obama belledi.
Ýagdaýa baha bermekligiň täze sistemasy Päkistandaky ýagdaýlara-da uly üns berýär. Hususan-da, onda Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň syýasy, ykdysady we harby ugurda berýän ýardamlarynyň netijelerine baha berilmelidigine üns çekilýer.
Mundan daşgary, Birleşen Ştatlaryň prezident administrasiýasynyň kabul eden bu täze baha beriş sistemasy Päkistanyň dünýewi hökümetiniň we sud sistemasynyň näderejede durnuklydygyna we olaryň näderejede harbylaryň täsirinden azatdygyna hem baha berilmegini göz öňünde tutýar. Şeýle hem bu täze sistema Owganystan bilen Päkistanda hökümete degişli bolmadyk guramalaryň näderejede erkin iş alyp barýandyklary, iki ýurduň hökümetara gatnaşyklarynyň nähili ýagdaýdadygy ýaly meselelere hem baha berer.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Onlarça müň siriýaly Aleppo şäherindäki güýçli söweşlerden gaçyp gutulmak üçin Türkiýäniň serhedinden geçýär.
Türkiýäniň premýer-ministri Ahmet Dawutoglu serhetden geçýänleriň sanynyň 70 müň çemesi bolmagynyň ähtimaldygyny 4-nji fewralda aýtdy, synçy toparlar bolsa 40 müň adam çemesi sany öňe sürýärler.
Siriýanyň hökümet güýçleri Orsýetiň howa zarbalarynyň goldawy bilen ýurduň iň uly şäheriniň golaýynda hüjümlerini güýçlendirdiler.
Gozgalaňçylaryň esasy üpjünçilik ýoly hökümet güýçleri tarapyndan böwetlenenden soň Aleppoda 300 müň adamyň gabawda galandygy aýdylýar.
Dawutoglu Orsýeti we Siriýanyň prezidenti Başar al-Assadyň režiminiň beýleki goldawçylaryny Siriýada “uruş jenaýatçylygynda” aýypladylar.
Orsýetiň Goranmak ministrliginiň metbugat-wekili Igor Konaşenkow Dawutoglunyň tankydyna jogap berip, Türkiýäni Siriýa “goşun salmak üçin güýçli taýýarlyk görmekde” aýyplady.


text:
ABŞ we “Talyban” araçylary Owganystandaky 18 ýyllyk urşy tamamlamak ugrundaky gepleşikleriň sekizinji tapgyrynyň jemlenmeginden soňra, öz ýolbaşçylary bilen maslahat ederler diýip, “Talyban” mälim etdi.
“Talybanyň” metbugat wekili Zabihullah Mujahid Kataryň paýtagty Dohadaky gepleşikleriň 12-nji awgustda ir bilen tamamlanandygyny mälim etdi. Şeýle-de, ol: “Bu uzyn we peýdaly [gepleşikler] boldy. Iki tarap hem indiki ädimler boýunça öz liderleri/ýolbaşçylary bilen maslahat etmek kararyna geldi” diýip, sözüne goşdy.
ABŞ resmileri häzirlikçe beýanat bilen çykyş etmediler.
Emma, 11-nji awgustda owganlar Gurban baýramyny belleýän pursady, ABŞ-nyň parahatçylyk boýunça ýörite wekili Zalmaý Halilzad “bu Owganystandaky uruş döwründe bellenilýän soňky Gurban baýramy bolar” diýen umydyny bildirdi.
“Men owganlaryň parahatçylygy isleýändiklerini bilýärin. Biz uzak möhletleýin we ynamly parahatçylyk ylalaşygynyň, şeýle-de goňşy döwletleriň hiç birine howp abandyrmajak özygtyýarly Owganystan döwletiniň ugrunda köp tagalla edýäris” diýip, Halilzad özüniň Twitter hasabynda ýazgy galdyrdy.


text:
Terrorizme Garşy Göreş Dowam Edýar
“Penje” operasiýasy zolagynda ekstremist terror guramasy PKK-nyň 6 terrorçysy täsirsiz ýagdaýa getirildi
Yragyň demirgazygyndaky “Penje” operasiýasy zolagynda ekstremist terror guramasy PKK-nyň 6 terrorçysy täsirsiz ýagdaýa getirildi
Milli goranmak ministrliginiň Twitter hasabyndan berilen habarnamada; “Gahryman Türk ýaragly güýçlerimiz Yragyň demirgazygyndaky terror öýjüklerini ýer bilen ýegsan edýär. “Penje” operasiýa zolagynda anyklanan ýene-de 6 PKK terrorçysy täsirsiz ýagdaýa getirildi. Beýleki tarapdan Tunjeli welaýatyndan berilen beýannama görä Welaýat Žandarm serkerdeliginiň gullukçylary “Eren-7 Merjan Munzur” operasiýasynyň çäginde Pülümür etrabynda operasiýa geçirdi. Etrapda gözleg we barlag işlerini geçiren howpsuzlyk güýçleri tarapyndan terrorçylar tarapyndan peýdalanylýandygy anyklanan 7 gaçybatalga tapyldy.
Degişli Habarlar
Prezident Erdogan Azerbaýjanda Saparda Bolar
Saparyň çäginde Türkiýe bilen Azerbaýjanyň arasyndaky özara gatnaşyklar bilen birlikde sebitara we halkara ara alnyp maslahatlaşylar.
Yragyň Demirgazygynda 4 Terrorçy Täsirsiz Ýagdaýa Getirildi
Daşary Işler Ministri Çawuşogly, Awstriýaly Kärdeşini Gutlady
Ministr Çawuşogly kärdeşini täze wezipesi bilen gutlap rowaçlyk arzuw etdi.


text:
Maglumata görä, dokuz sagat göreşden soň ýangyn söndürijileriň ýüzlerçesine bu ýangyny öçürmek başardypdyr. Wakada adam ýitgisiniň bolmandygy aýdylýar. Iordanyň häkimiýetleri bu ýüze çykan güýçli ýangynyň sebäplerini öwrenmek boýunça derňew işleriniň ýola goýlandygyny mälim etdiler.
Ammanda üç sany bazar weýran boldy
Düýn Iordanyň paýtagty Ammanda ýüz beren güýçli ýangyn bir wagtyň özünde üç sany bazarda uly weýrançylyk döretdi. Ýurduň resmileri bu ýangynda jemi 39 dükanyň ýanandygyny habar berdiler.
Maglumata görä, dokuz sagat göreşden soň ýangyn söndürijileriň ýüzlerçesine bu ýangyny öçürmek başardypdyr. Wakada adam ýitgisiniň bolmandygy aýdylýar. Iordanyň häkimiýetleri bu ýüze çykan güýçli ýangynyň sebäplerini öwrenmek boýunça derňew işleriniň ýola goýlandygyny mälim etdiler.
Maglumata görä, dokuz sagat göreşden soň ýangyn söndürijileriň ýüzlerçesine bu ýangyny öçürmek başardypdyr. Wakada adam ýitgisiniň bolmandygy aýdylýar. Iordanyň häkimiýetleri bu ýüze çykan güýçli ýangynyň sebäplerini öwrenmek boýunça derňew işleriniň ýola goýlandygyny mälim etdiler.


text:
Şagalaň uly, halk meýilsiz
Döwlet tarapyndan geçirilýän medeni çärelerde adat bolşy ýaly, bu gezekki Nowruz hem aýdym-saz, teatrlaşdyrylan sahnalar bilen bezeldi.
Döwlet eýeçiligindäki metbugat prezidentiň baş saglygyna berilýän sadakalarda adamlaryň döwlet baştutanynyň adyna alkyş okaýandygyny, onuň öňdengörüjilikli beýik işleriniň rowaçlanmagy üçin doga-töwir edilýändigini habar berýär.
Baýramçylyk günleri Magtymguly adyndaky milli sazly-drama teatrynda «Leýli-Mežnun» operasynyň görkezilişi, paýtagtdaky Modeller öýünde milli lybaslaryň görkezilişi boldy.
Baýramçylyk mynasybetli guralan medeni çäreleriň tutumyndan çen tutulsa, Nowruz Türkmenistanda ählihalk baýramy hökmünde bellenilip geçilýär.
Türkmenistanda halk köpçüliginiň Nowruzy Gurbanlyk ýaly baýram etmeýändigini aýdýanlar hem bar. Mysal üçin, ýerli synçy Amanmyrat Bugaýew Ahal hem Balkan welaýatlarynda bu baýrama adamlaryň gatnaşygy barada şeýle maglumat berdi: «Ahal bilen Balkanda Nowruz diňe kürt obalarynda uly baýram hökmünde bellenilýär. Olar Nowruzy hakyky baýram edip, bir-biregiň öýüne barýarlar, gutlaýarlar.»
A. Bugaýewiň tassyklamagyna görä, halkyň galan bölegi, mekdep mugallymlary, ýokary klas okuçylary, ýokary okuw jaýlarynyň studentleri öňden barmaly edilen medeni çärelere barýarlar. Aýdylmagyna görä, Türkmenistanda Nowruz bilen bagly 40-a ýakyn çäre geçirilýär.
Baýramçylyk we işsizlik
Türkmen režiminiň tankytçylarynyň käbiriniň pikirine görä, hökümet baýramçylyklary ýurtdaky sosial meseleleriň üstüni örtmek, daşarky dünýä halky bagtly, aladasyz edip görkezmek üçin ulanmaga çalyşýar.
Türkmenistanda garaşsyzlyk ýyllarynda uly işsizligiň emele geleni we on müňlerçe iş ýeriniň ýapylany, ilatyň işe ýaramly böleginiň müňlerçesiniň işini ýitireni, pensiýalaryň kesileni hiç kime gizlin däl.
Aşgabatda häkimiýet çalşandan soň bu mesele belli bir derejede çözülmäge çalşylýar. Ýöne prezident Berdimuhamedowyň ilatyň pensiýa, kömek pullaryny dikeltmek baradaky karary ýurtdaky sosial meseleleriň hemmesini çözerden ejiz görünýär.
Şeýle ýagdaýda, syýasy sebäpler esasynda ýurt daşyna çykan Jereniň pikirine görä, hökümetiň adamlary ýasama toý-şowhuna gatnaşmaga mejbur etmegi nägilelikleriň has-da artmagyna getirip biler.
Derýa Atabaýew Azatlyk Radiosynyň Gazak gullugynyň internet saýtynda Türkmenistanda sosial üpjünçilik barada kabul edilen kanunyň ilatyň işsiz bölegini öz içine almaýandygyna ünsi çekýär.
Onuň aýtmagyna görä, «Häkimiýetler bu görnüşdäki adamlary görmeýärler, hasaba almaýarlar, olara kömek puluny tölemeýärler, mugt saglyk hyzmaty bilen üpjün etmeýärler».
Bäherdenli graždan aktiwisti, hasaba alynmadyk «Bähbit» partiýasynyň lideri Sazak Durdymyradow hem bu pikir bilen ylalaşýar. Ol Türkmenistandaky işsizleriň bir toparynyň diňe şu gününiň däl, ertirki gününiň hem garaňkydygyny aýdýar: «Häzir Türkmenistanda işsizlik örän ýiti mesele bolup durýar. Işsizleriň talabançylyk-beýleki edip güzeran dolaýanlary hem bar, emma olaryň zähmet depderçesi ýöremeýär» diýip, graždan aktiwisti aýdýar.
Hökümetiň medeni çäreleriniň güzeranyny kynlyk bilen dolaýan hojalyklaryň käbirini has kyn ýagdaýa salýandygyny aýdýanlar hem bar.
«Hökümet dabarlaryna gatnaşýan çagalaryny ile meňzeş geýindirmek üçin ýokdan bar edýän, bergä-borja batýan öýler hem kän. Sebäbi adamlar çagasynyň boýnunyň burulmagyny islänok, dabara gatnaşmak bolsa hökmany talap» diýip, ýazyjy Amanmyrat Bugaýew adýar.
Türkmenistanda aýdylan medeni çärä gatnaşmadyk döwlet gullukçysy işini ýitirmekden gorksa, okuwçy käýelmekden, ýüzüniň alynmagyndan gorkýar.
Iş ýerleri we salgyt
Türkmen lideri Türkmenistanda işleýän daşary ýurt kampaniýalarynyň işçileriniň ýetmiş prosent çemesiniň ýerli ilatdan bolmalydygyny aýdýar. S. Nyýazowyň ýurdy dolandyran ýyllarynda Türkmenistanda işleýän daşary ýurt kampaniýalarynyň işçileriniň agramly bölegi daşardan getirilýärdi we olaryň aýlyklary ýerli işçileriň aýlyklaryndan has kändi.
Ýazyjy A. Bugaýew prezident Berdimuhamedowyň bu talabynyň işsizleriň bir toparyna iş ýerini döretjegini, netijede hor düşen hojalyklaryň müňlerçesiniň ezeneginden galdyryljagyny aýdýar.
Hasaba alynmadyk «Bähbit» partiýasynyň lideri Sazak Durdymyrat ýurtdaky sosial meseleleriň çözgüdini Nyýazow döwründäki populizmden el çekmekde we salgyt sistemasyny dogry ýola goýmakda görýär: «Ozalky prezident mydama men size salgyt salamok diýerdi. Bu düýpden bolmaýan zat. Mysal üçin, men mugallym, ýöne puldan 5 million manat aýlyk alýan bolsam, şondan 6-7 ýüz müň manat salgyt töleýän. Emma çopanlar ýüzläp-müňläp dowar edinýän bolsalar-da, salgytdan boşadylýarlar.»
S. Durdymyradowyň pikirine görä, bu hili zatlaryň soňuna çykylsa we hemmelerden girdejisine görä dogry salgyt alyp, az gazançly adamlara sosial kömek berilse, her öýde toý-baýram bolar.


text:
G-20-niň ýolbaşçylary dünýäniň ösüşine öz täsirini ýetirýän söwda deňagramsyzlygyny aradan aýyrmagyň çäresini tapmak hakda hem ylalaşdylar.
Ýöne milli söwda defisiti we artykmaçlygy meselesinde çäk goýmak barada ABŞ tarapyndan girizilen teklip goldaw tapmady. Muňa ilkinji nobatda garşy çykanlar dünýäniň iň uly eksportçy iki ýurdy Hytaý bilen Germaniýa.
Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama sammitden soň beren metbugat konferensiýasynda milli ykdysadyýetinde söwda ugry çakdanaşa agdyklyk edýän ýurtlara eksporta garaşly bolmakdan dynmaklygy ündedi.
“Käbir ýurtlaryň söwdasynda uly artykmaçlyk, käbirleriniňki-de hem uly defisit bar. Ýöntemje edip aýdanyňda, munuň ykdysady krizise ilkinji nobatda goşant goşan deňagramsyzylyga getirmegi mümkin. Bu global ykdysadyýetiň täzeden dikelmegine howp salar” diýip, Obama aýtdy.
Pul nyrhlary
Söwda deňagramsyzlygy baradaky çekişmäniň özenini emele getirýän pul nyrhlary. Birleşen Ştatlaryň resmileri: “Hytaý öz puly ýuany ýasama suratda gowşak saklýar. Bu hem hytaý eksportçularyna adalatsyz artykmaçlygy berýär” diýýärler.
Emma Birleşen Ştatlaryň özi hem dollaryň bahasyny aşakladýanlykda Hytaý we beýleki ýurtlar tarapyndan tankytlanýar. Bu tankyda sebäp bolýan Birleşen Ştatlaryň Merkezi bankynyň ykdysady ösüşi çaltlandyrmak üçin ýene 600 milliard dollar çykdajy etjekdigini aýdanlygy. Munuň dollaryň hümmetini peseltmegi mümkin.
Birleşen Ştatlaryň resmileri bolsa bu tankydy ret edip: “Munuň dollaryň nyrhyna täsiri ýok. Dollaryň nyrhyny kesgitleýän – erkin bazar” diýýärler.
Düzgünler güýçlendiriler
G-20-niň ýolbaşçylary, şeýle-de global maliýe krizisine getiren zadyň maliýe pudagynda bolan öte geçmeleriň bolandygyny boýun alyp, geljekde muňa berk gözegçilik etmek barada ylalaşdylar.
Bilelikde çykarylan beýannamada G-20-niň ýolbaşçylary maliýe düzgünlerini güýçlendirmegiň tarapyny çaldylar. Şeýle hem senagatlaşan güýç bolup, ýetişip gelýän ýurtlara Halkara walýuta fondundan köpräk orun berilmeli edildi. Fondda häzir agdyklyk edýän Günbatar ýurtlary.
Ýewropa iki orny bermek barada ylalaşdy. Braziliýa, Orsýet, Hindistan we Hytaý hem Halkara walýuta fondunyň ýokary orunda durýan 10 paýdarynyň hataryna girýär. Hytaý häzirki wagtda bu sanawda has ýokarlap, 6-njy orundan 3-nji orna geçýär.


text:
Ol wezipesinden hyýanatçykly peýdalananlykda, kezzapçylykda, para alanlykda we bikanun emläk satanlykda aýyplanýar.
Dosgaliýewiň aklawçylarynyň Azatlyk Radiosyna aýtmaklaryna görä, ony duşenbe gününden sorag edip başlapdyrlar. Şu ýylyň başlarynda infarkty başdan geçireli bäri, Žakşylyk Dosgaliýewiň saglyk ýagdaýy ýaramaz bolmagynda galýar diýip onuň aklawçylary habar berdiler.
Gazagystanyň maliýe polisiniň aýtmagyna görä bolsa, lukmanlar Žakşylyk Dosgaliýewiň haýyşy bilen, oňa infarkt bolandygy barada galp diagnoz goýandyklaryny boýun alypdyrlar.


text:
BMG-niň Baş sekretary Ban Ki-mun Siriýadaky wakalara alada bildirdi we howpsuzlyk güýçleri bilen demonstrasiýaçylaryň çaknyşygynda bolan adam pidalary baradaky habarlar boýunça garaşsyz derňew geçirmäge çagyrdy.
Çarşenbe güni Deraa şäherinde 15-e çenli adamyň ölendigini gözi bilen görenler habar berýär. Şolaryň altysy metjitleriň birinde demonstrasiýaçylary howpsuzlyk güýçleri oka tutanda, ok ýarasyndan ölüpdir.
Şäheriň beýleki etraplarynda-da çaknyşyklar dowam etdi.
Geçen hepde başlanan protest aksiýalaryna gatnaşyjylar Siriýadaky adatdan daşary ýagdaýyň ýatyrylmagyny, uly azatlyklaryň berilmegini talap edýärler.
Siriýanyň häkimiýetleriniň öňe sürýän pikirine görä, Deraa şäherindäki bidüzgünçilikleri “jenaýatçy elementler” gurnapdyr.


text:
BMG Deraanyň we protest geçirilýän beýleki şäherleriň ýagdaýyna gözegçilik etmek üçin öz toparlaryny bu ýerlere ugratmagy göz öňünde tutýar.
BMG-iň metbugat wekili Farhan Hagyň aýtmagyna görä, bu böwetler bilen baglylykda prezident Başar al-Assadyň hökümetinden düşündirişe garaşylýar.
Mundan öň berlen maglumata görä, geçen hepde prezident Başar al-Assad şeýle gözegçilik işleriniň geçirilmegine öz razyçylygyny beripdir.
Mart aýynda Siriýada hökümete garşy protestler başlanaly bäri parahat ilatdan azyndan 800 adamyň ölendigi habar berilýär.


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Buýruga gol çekdi. Resminama laýyklykda, wezipe borçlaryny talabalaýyk ýerine ýetirmän, gözegçilik edýän ministrlikleriniň we pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň işinde görkezijileriň pese düşmegine ýol berendigi üçin, Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary Purçekow Çarymyrat Hywaliýewiçe berk käýinç yglan edildi.
***
Türkmenistanyň Prezidenti Buýruga gol çekdi. Resminama laýyklykda, wezipe borçlaryny talabalaýyk ýerine ýetirmän, işde goýberen kemçilikleri üçin, Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary Gylyjow Çary Baýramowiçe berk käýinç yglan edildi hem-de ýol berlen kemçilikleri gysga wagtyň içinde düzetmek oňa soňky gezek duýduryldy.
***
Türkmenistanyň Prezidenti Buýruga gol çekdi. Resminama laýyklykda, wezipe borçlaryny talabalaýyk ýerine ýetirmän, işde goýberen kemçilikleri üçin, Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary Mämmedowa Mährijemal Mekandurdyýewna berk käýinç yglan edildi.
***
Türkmenistanyň Prezidenti Buýruga gol çekdi. Resminama laýyklykda, wezipe borçlaryny talabalaýyk ýerine ýetirmän, teleradioýaýlymlarda berilýän gepleşikleriň hiliniň pese düşmegine ýol berendigi üçin, Telewideniýe, radiogepleşikler we kinematografiýa baradaky döwlet komitetiniň başlygy Aşyrow Arslan Gurbanmämmedowiçe berk käýinç yglan edildi.
***
Türkmenistanyň Prezidenti Buýruga gol çekdi. Resminama laýyklykda, wezipe borçlaryny talabalaýyk ýerine ýetirmän, işde goýberen kemçilikleri üçin, Ahal welaýatynyň häkimi Gurbanow Ýazmuhammede berk käýinç yglan edildi hem-de ýol berlen kemçilikleri gysga wagtyň içinde düzetmek oňa soňky gezek duýduryldy.


text:
Qazaq ánshisi «Ózbekstan halyq ártisi» ataǵyn aldy TAShKENT. QazAqparat - Ózbekstan Respýblıkasy táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı keshe Ózbekstan Respýblıkasy Prezıdentiniń bir top óner, mádenıet, sport jáne qoǵam qaıratkerlerin memlekettik ataqtarmen marapattaý týraly Jarlyǵy shyqty. Solardyń arasynda etnıkalyq qazaq, áıgili opera ánshisi Jeńisbek Pııazov «Ózbekstan halyq ártisi» ataǵyn aldy. Osyǵan oraı, QazAqparat tilshisi Ózbekstandaǵy opera ánshisi jáne onyń óner jolyna kelýine tikeleı áser etken Pııazovtar áýletiniń tanymal tulǵalary týraly oqyrmandarǵa maǵlumat usynady.
24 qazanda Ózbekstan Prezıdentiniń saılaýy ótedi TAShKENT. ÓzA - QazAqparat -Búgin, 23 shildede Ózbekstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń kezekti otyrysy ótti. Ol úlken saıası protsestiń bastamasy boldy. Ózbekstan Respýblıkasy Prezıdentin saılaý naýqany bastaldy, dep habarlaıdy QazAqparat ÓzA-ǵa silteme jasap.
Orta Azııa men Qazaqstannyń absolıýt chempıony bolǵan Ábıbolla balýandy bilesiz be NUR-SULTAN. QazAqparat – Ótken ǵasyrdyń 50-60-jyldarynda «Orta Azııa jáne Qazaqstan halyqtarynyń spartakıadasy» atty aıtýly sport jarysy bolǵan. Alǵash ret Ashhabad qalasynda ótken sol spartakıadada kúresten absolıýt chempıon ataǵyna qol jetkizgen Ábıbolla Sadyqov atty qaraqalpaqstandyq qandasymyz jaıly QazAqparat tilshisiniń zertteýin nazarlaryńyzǵa usynamyz.
Kórshi eldegi qazaq baspasózi:Tashkentte respýblıkalyq qazaq gazeti qalaı ashylǵan edi NUR-SULTAN. QazAqparat – Budan 30 jyl buryn Tashkent qalasynda «Dostyq týy» atty gazet ashylyp, Ózbekstandaǵy qazaq jýrnalıstıkasynyń jańa dáýirine jol ashqan bolatyn. Qazaqstandaǵy Buqaralyq aqparat quraldary qyzmetkerleri kúni qarsańynda «QazAqparat» HAA tilshisi atalmysh gazettiń bas redaktory Aqan Tashmetovpen áńgimelesken edi. Suqbatty nazarlaryńyzǵa usynamyz.
Marshal Rokossovskıı dıvızııasynda batalon komandıri bolǵan qazaqty bilesiz be NUR-SULTAN. QazAqparat – Osydan dál 80 jyl buryn, 1941 jyldyń 22 maýsymynda fashıstik Germanııa Sovet Odaǵyna basyp kirdi. Dál osy kúni Ulybrıtanııanyń Premer-Mınıstri Ýınston Cherchıll fashıstik Germanııaǵa qarsy soǵysta Sovet Odaǵyna qoldaý kórsetetinin málimdedi. 1945 jylǵa deıin jalǵasqan Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa Qazaqstannan 1,2 mln-nan astam adam attandy. Aıta keterligi, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta erekshe qabiletimen kózge túsken áskerı qolbasshylardyń biri - Konstantın Konstantınovıch Rokossovskıı bolatyn. Ol - eki eldiń (1944 jyly Sovet Odaǵynyń, 1949 jyly Polshanyń) marshaly ataǵyn alǵan jalǵyz tulǵa. Al osy áıgili Rokossovskıı dıvızııasynda Jumamurat Erekeshov degen qazaq batalon komandıri bolǵanyn kópshilik bile bermeıdi. QazAqparat tilshisi oqyrmannyń nazaryn osy máselege aýdartyp, azyraq zertteýin usynady.
Tımýr Pýlatov: Ádebıet shynaıy oqyrmandar ortasyna oralady NUR-SULTAN . QazAqparat - Tımýr Pýlatov - ( 1939 jyly Ózbekstannyń Buqara qalasynda týǵan) belgili ózbek jáne orys jazýshysy, stsenarıst. Ózbekstan memlekettik syılyǵynyń, Vaja Pshavela(Grýzııa), Saıat Nova (Armenııa) jáne Halyqaralyq Mıhaıl Sholohov atyndaǵy syılyqtardyń laýreaty. Ózbekstan men Tájikstannyń halyq jazýshysy. 1991 jyly KSRO Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń birinshi hatshysy bolyp saılandy. 1992 jyly KSRO Jazýshylar odaǵy Reseı men TMD Halyqaralyq jazýshylar odaqtary qaýymdastyǵy (HJOQ) bolyp qaıta qurylǵannan keıin Tımýr Pýlatov osy iri jazýshylar uıymyn basqardy. 2000 jyly Tımýr Pýlatov HJOQ tóraǵasy qyzmetinen ketti. Ol shyǵarmashylyq odaqtyń basshysy bolǵan kezde, ózi jyldar boıy armandaǵan ádebı shyǵarmashylyqqa qaıta oraldy. Qazirgi ýaqytta búgingi zaman týraly úlken romannyń jazý ústinde. Ol «Tarazı tasbaqasy», «Buhara úıiniń qumarlyǵy», «Qalqymaly Eýrazııa» romandary arqyly álemge tanyldy. Tımýr Pýlatovtyń shyǵarmalary 50-ge jýyq tilge aýdarylǵan. 1991 jyldan bastap qazirgi ýaqytqa deıin jazýshy Máskeý qalasynda turady. «QazAqparat» HAA tilshisi áıgili jazýshymen suhbattasqan edi.
Horezm Respýblıkasyndaǵy qazaqtar hám joıylǵan Respýblıka NUR-SULTAN. QazAqparat - Orta Azııada sovet úkimeti ornaǵan soń, jergilikti halyqtar baıyrǵy jerin saqtaı otyryp, óz avtonomııasyn nemese respýblıkasyn qurýǵa umtylǵany tarıhtan belgili. Bul umtylys sátti bastalǵanmen, jaqsy aıaqtala qoıǵan joq. Túrkistan avtonomııasy (Qoqan muqtarııaty 1917 jyl, 28 qarasha – 1918 jyl, 22 aqpan), Alash avtonomııasy (1917 jyl, 5-13 jeltoqsan – 1920 jyl, 5 naýryz), Túrkistan ASSR (1918 jyl, 30 sáýir – 1924 jyl, 27 qazan) BHSR (Buhara Halyq Sovettik Respýblıkasy, 1920 jyl, 8 qazan – 1924 jyl, 27 qazan) jáne HHSR(Horezm Halyq Sovettik Respýblıkasy, 1920 jyl, 26 sáýir – 1923 jyl, 30 qazan, Horezm Sovettik Sotsıalıstik Respýblıkasy, 1923 jyl, 30 qazan – 1924 jyl, 27 qazan) sııaqty ulttyq elderdi qyzyldar bólshektep tastady, keıinnen joıyp jiberdi. «QazAqparat» HAA tilshisi az ǵana jyl táýelsiz ómir súrip, tarıh qoınaýyna ketken Horezm Halyq Sovettik Respýblıkasy jáne onyń qazaqtarǵa qatysy jaıly arhıv derekterine súıene sóz qozǵaıdy.
Álemde alǵash ret Joǵarǵy Sotty basqarǵan qazaq qyzyn bilesiz be NUR-SULTAN. QazAqparat – 1964 jyly 5 sáýirdegi «Izvestııa» gazetiniń sanynda dúnıe júzinde tuńǵysh ret Joǵarǵy sotty basqarǵan áıel jaıly maqala shyqqan. Onda «Ózbekstan SSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmy predsedateli ıA. Nasrıddınova, Mádenıet jáne Áleýmettik qamsyzdandyrý mınıstrleri Z. Rahymbabaeva jáne V. Sadyqovalarmen bir qatarda Ózbekstan SSR Joǵarǵy soty tóraıymy H. Súleımenova da shyn máninde respýblıka maqtanyshy sanalady» degen joldar bar. Hosh, sonymen, H. Súleımenova kim edi? QazAqparat tilshisi osy máseleni qaýzap, kórshi elde týyp, álemdik deńgeıdegi qaıratker, bilikti ǵalymǵa aınalǵan aıaýly tulǵanyń ómir joly jaıly sóz qozǵaýdy jón sanaıdy.
ary qaraı
Muraǵat
Joǵary qaraı


text:
Aqmola oblysynyń dıqandary egin oraǵyn 80 paıyzdan asyrdy
KÓKShETAÝ. QazAqparat - Aqmola oblysynyń dıqandary kúzgi egin oraǵy jumystarynyń 81,1 paıyzyn eńserdi, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Vedomstvonyń málimetinshe, búgingi kúnge deıin oblysta 3673,7 myń gektar alqaptyń egini orylyp, onyń 2938,9 myń gektary bastyryldy. Bul - tıisinshe barlyq egis alqabynyń 81,1 paıyzy bolyp otyr.
«Oblys boıynsha ár gektardan orta eseppen 8 tsentnerden astyq jınalýda. Al, astyqty óńirler Sandyqtaý jáne Zerendi aýdandarynda bul kórsetkish 11,2-10,8 tsentnerden asyp otyr. Oraq naýqanynyń 84,7 jáne 80,7 paıyzyn eńsergen Esil jáne Jaqsy aýdandarynyń dıqandary kósh bastap keledi»,- dep kórsetilgen habarlamada.
Eske sala ketsek, bıylǵy jyly oblys boıynsha sebilgen aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jalpy kólemi 4530,4 myń gektardy quraıdy. Onyń ishinde dándi jáne dándi burshaq daqyldary, maıly daqyldar, mal azyǵy, kartop jáne kókónis bar.


text:
“Meniň söhbetdeşim” bäsleşigine hödürlenýär.
Türkmenistanyň Halk suratkeşi, Türkmenistanyň Prezidentiniň “Türkmeniň Altyn asyry” atly bäsleşiginiň 2 gezek ýeňijisi, “Galkynyş” ordeniniň, “Garaşsyzlygyň 25 ýyllygy” we “Bitaraplygyň 20 ýyllygy” medallarynyň eýesi, hormatly Prezidentimiziň “Ahalteke bedewlerniň şekilini şekillendiriş we amaly-haşam sungatynyň eserlerinde çeper beýan etmek boýunça” yglan eden bäsleşiginiň yzygiderli 10 gezek ýeňijisi, meşhur haly suratkeşi ADA GUTLYÝEW bilen söhbetdeş bolmagy makul bildik.
– Ada aga, siz 2011-njy ýyldan bäri her ýyl yglan edilip gelinýän bäsleşigiň 10 gezek yzygiderli ýeňijisi bolduňyz. Şeýle üstünlik türkmen medeniýet we sungat işgärleriniň içinde diňe size miýesser eden bagtdyr. Ozaly bilen şu ýyl bu bäsleşige hödürlän üýtgeşik keşpli haly eseriňiziň aýratynlyklary dogrusynda gürrüň beräýseňiz?
– Hormatly Prezidentimiziň sanly ulgama geçmek hakdaky talabyna jogap edip, sanly ölçegde “3d PAÝHASLY HALY” eseri döredildi. Bu keşpli haly eserine daşdan seretseňiz türkmeniň al-ýaşyl öwsüp oturan gülli meýdanyny görersiňiz. Has golaýdan baksaňyz, bu keşpleriň güller däl-de, eýsem süri-süri bedew atlardygyna gözüňiz düşer we name üçin Türkmenistana “Bedewleriň mekany” diýilýändigine magat göz ýetirersiňiz. Eserdäki ak, sary, al, ýaşyl, gök we gara atlaryň reňklerinden hem dürli manylary çykarmak mümkindir.
Bu keşpli haly türkmeniň nagyşly halylaryna mahsus kölegesiz, arassa dekoratiw reňkler bilen, panno usulynda ýerine ýetirilen innowasion şekilli haly eseridir. Eger halynyň golaýynda durup, bir eliňi öňe uzadyp, iki gözüňi hem açyp, başam barmagyňyzyň dyrnagyna ünsli seretseňiz, halynyň içinden uly at öňe çykyp, howada, haly bilen siziň araňyzda peýda bolar. Siz nirä hereket etseňiz, onuň hem siz bilen bile hereket edýändigini görersiňiz. Ýöne bu hakaýyl keşbi adamlaryň diňe 98 göterimi görmäne ukyplydyr.
– Siziň, halyňyzy synlap onda öňe çykyp duran owadan bedewi görmegi başaran birnäçe döredijilik we ylym adamlary bu täsin eseriň äňyrsynda diňe bir 3d-ligiň däl-de, eýsem üýtgeşik pelsepäniň ýatandygyny hem nygtap aýtýarlar. Bu, hakykatdan hem, şeýlemi?
– Hawa, 3d-Paýhasly halymyza “Dünýä ahyryna çenli göz ýetirmek mümkin däldir! Her görýän we eşitýän zadyňyzyň aňyrsynda ýene bir zatlar bardyr!” diýen pelsepeli many mahsusdyr. Dünýä doly göz ýetirmekçi bolan parasatly, beýik-beýik şahsyýetleriň pikirlerine salgylanasymyz gelýär. Gudraty güýçli Mäne baba bir şäherden başga bir şähere şol pursatda geçip bilýän eken. Ol çaý içip oturan käsesinden elini aýyrandada käse ýere gaçman howada durýan eken. Şol akyldar hem: – “Dünýe düşünerden has çökder eken”- diýipdir. Akyldar şahyr atamyz Magtymguly Pyragy:
– “Jebrut äleminde Jelul syryna-
Gelip, özüň garap görgül” diýdiler.
– Näge hyýal etsem, ele getirdim,
Kaýda baksam, oňa nazar ýetirdim,
– diýip, o dünýe, bu dünýe ähli zada nazarynyň ýetendigi hakda aýdanam bolsa, soň bir şygrynda:
Ne ýetdir, ne tutdyr, bu gahba dünýe,
Tutdum-tutdum diýseň gaçyp baradyr.
– diýip, bu dünýäň yzyndan ýetip bolmajagyny aýtýar. Her döwürde-de adam öz mümkinçiligine göra, belli bir çäkde dünýä akyl ýetirýär. Bu zatlar Eýnşteýniň otnositellik nazarýetine gabat gelýär. Döwür üýtgeýär, adamyň mümkinçiligem, dünýä garaýyşam otnositellikde artýar. Täze-täze gözýetimler açylýar. Täze döwürler, täze eýýamlar başlanýar. Täze ugruň, täze döwrüň başlangyjy taryhdan belli bolşy ýaly, sungatyň üsti bilen aňladylýar, sungat ýollary bilen salgy berilýär. Munuň özi hasam türkmeniň durmuşyna mahsusdyr. Türkmeniň öz taryhynam, öz gündelik durmuşynam gyzyldan gymmatly gyzyl halylary bilen baglanyşdyrýandygyny Hormatly Prezidentimiziň “Janly rowaýat” we “Arşyň nepisligi” atly kitaplaryndan hem görmek bolýar. Türkmeniň sungatam dünýä sungatynyň aýrylmaz bir bölegidir. Dünýä medeniýetinde we sungatynda bolup geçýän özgerişler türkmen medeniýetine we sungatyna öz täsirini ýetirýär. Şol bir wagtda-da türkmen medeniýetindäki we sungatyndaky ösüş-özgerişleriň dünýä medeniýetine we sungatyna öz täsirini ýetirýändigi şübhesizdir.
-Siz täze döwürleriň, eýýamlaryň başlanmagyna dünýä sungatynyň, şol sanda türkmen medeniýetiniň we sungatynyň täsiriniň hem ululygy hakynda aýdýarsyňyz. Bu babatda has giňişleýin, has aýdyňrak gürrüň beräýseňiz?
-Ynha bu ugurda bir sungat eseriniň dünýä arhitekturasyna, medeniýetine we sungatyna täsirini ýetirişi hakda aýdaýyn. 1915-nji ýylda polýak suratkeşi Kazimir Malewiç dünýä sungatyna täze bir ýoly, täze ugry salgy beren “Suprematik gara kwadrat (dürtburçluk)” atly eserini döretdi. Bu eseriň güýji nämede? Elbetde, onuň ideýasynda, onuň manysynda, onuň täzeçillik, innowasion pikirinde, bir söz bilen aýtsak, onuň sungatyndadyr. Onuň dünýä medeniýetini we sungatyny özgertmekdäki düýpli täsirindedir. Şol eser döremänkä, dünýä arhitekturasyna seretseňem, otaglaryň içki bezegine seretseňem, mebellere seretseňem, kyn, aýlaw-aýlaw, güberçek göwrümleri görmek bolýar.
20-nji asyryň başynda uly täzeçillik sungatynyň täsirinde mimarçylygam, dizaýnerçilik sungatam-mebellerem, egin-eşiklerem, şekillendiriş sungatam düýpgöter üýtgedi. Binalarda düz diwarlar, göniburçly gapylar we penjireler ulanylyp başlanyldy. Mebellere hem tekiz, düz göwrümler mahsus boldy. Egin-eşik babatdada ýönekeý, tekiz, düz görnüşler owadan hem ýaramly diýilip hasaplanyldy. Diýmek, “Gara dörtburçlukdan” soň sungatyň täze tagamy döredi. Mysal üçin aýtsak, elinizdaki dörtburç gara el telefonlaryňyzy 150, 200 ýyl mundan öň ýasan bolsalar, nähili ýasardylar? Elbet-de, daşyny aýlaw-aýlaw edip, güberçek nagyşlar bilen bezäp ýasardylar. Emma şu günki göz bilen seretseň, arassa, düz, dörtburç, bir reňkdäki el telefonlarymyz iň owadan we kämil dizaýner eseri bolup görünýär. Ýöne şu gün şeýle bolup görünýär. Erteki gün nahili arhitekturany, nähili sungat eserlerini iň naýbaşy eserler diýip kabul ederis? Medeniýet we sungat bizi nirä alyp gider? Ine, “3d paýhasly haly” eserimizde şu soragyň jogaby hödürlenilýär.
-Siz ýaňy bu 3d görnüşli halynyň pelsepeli ruhy barada gyzykly, täsin düşündiriş berdiňiz. Häzir bolsa, ine, bu täsin hala “3d paýhasly haly” diýip, özüne çekiji at berýäniňizi hem eşidip otyryn. Eýsem, bu ady goýmagyňyzyň sebäpleri barada näme aýdyp bilersiňiz?
-Elbetde, geljegiň medeniýeti we sungaty paýhasly medeniýet we paýhasly sungat bolar, paýhasly arhitektura bolar. Munuň hut şeýle boljakdygyna Türkmenistanyň at gazanan arhitektory, Gahryman Arkadagymyzyň ýaňy ýakynda düýbüni tutan Aşgabat siti şäheriniň mysalynda hem aýdyň göz ýetirýäris. 25, 35 gatly beýik binalardan ybarat boljak bu şäheriň paýhasly şäher boljakdygyny Gahryman Arkadagymyzyň hut özi aýdypdy. Şu günki biziň bilýän we haýran galýan akylly öýlerimiziň hem geljekde has başga-başga görnüşlere eýe boljakdygyny inkär edip bolmaz. Şeýle jaýlar dörär, agşam 5-nji gatdaky, penjiresi günbatara bakyp duran otagda ýatanam bolsaňyz, belki, ertir irden penjireleri göndogara bakyp duran 35-nji gatda ukudan oýanarsyňyz! Arkamyzda Gahryman Arkadagymyz barka, Türkmenistanyň at gazanan Arhitektory Hormatly Prezidentimiz öňümize düşüp, şamçyrag ýaly, medeniýet we sungat ýollaryny görkezýärkä bu hut şeýlede bolar. Sungatyň çägi ýokdyr, dünýä doly göz ýetirmek mümkin däldir diýdigimiz, öňde ýene ýetilmeli menzilleriň we mümkinçilikleriň kändigini nygtadygymyzdyr. “3d Paýhasly haly” eserimizde-de hut şu pelsepe öňe sürülýär.
–Ada Aşyrgeldiýewiç, pursatdan peýdalanyp, Sizi, ýetip gelýän Medeniýet we sungat işgärleriniň, hem-de Magtymguly Pyragynyň şygyrýet güni bilen tüýs ýürekden gutlaýaryn. Söhbetdeş bolup, beren gyzykly gürrüňleriňiz üçin köp sag boluň! Size döredijilik äleminde uly üstünlikleriň ýar bolmagyny arzuw edýärin.
Söhbetdeş bolan: Gunça HAMEDOWA,
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň halkara žurnalistikasy fakultetiniň I talyby.


text:
aýa raıy
Aýa raıy • 31 Mamyr, 2021
Aldaǵy úsh kúnde aýa raıynyń qandaı bolatyny aıtyldy
Qazgıdromet Qazaqstan boıynsha 2021 jyldyń 1-3 maýsymyna arnalǵan aýa raıy boljamyn jarııalady, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Aýa raıy • 31 Mamyr, 2021
Búgin naızaǵaı oınap, burshaq jaýady
31 mamyrda Qazaqstannyń basym bóligi sıklonnyń yqpalynda bolady jáne atmosferalyq frontaldy bólikterdiń ótýine oraı keı jerlerde naızaǵaı men jańbyr jaýady, dep habarlaıdy Egemen.kz Qazgıdrometke silteme jasap.
Aýa raıy • 28 Mamyr, 2021
Demalys kúnderi aýa raıynyń qandaı bolatyny aıtyldy
Qazgıdromet 29-31 mamyryna arnalǵan aýa raıy boljamyn jarııalady, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Aýa raıy • 28 Mamyr, 2021
28 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy
Sınoptıkter 28 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamyn jarııalady, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Aýa raıy • 26 Mamyr, 2021
Birqatar óńirde aýa raıyna baılanysty eskertý jarııalandy
Birqatar óńirde aýa raıyna baılanysty eskertý jarııalandy, dep habarlaıdy Egemen.kz Qazgıdrometke silteme jasap.
Aýa raıy • 26 Mamyr, 2021
Sońǵy kúnderdegi aptap ystyq erekshe bolǵany ras. Degenmen, apta sońyna qaraı Qara teńiz aımaǵynan antısıklon yqpal etýi múmkin, dep habarlaıdy Egemen.kz Qazgıdrometke silteme jasap.
Aýa raıy • 26 Mamyr, 2021
Búgin elimizdiń 9 óńirinde aptap ystyq bolady
Qazgıdromet 26 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamyn jarııalady, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Aımaqtar • 25 Mamyr, 2021
Elordada 30 gradýs ystyq aldaǵy kúnderi de jalǵasady
Sınoptıkter aldaǵy úsh kúnde Qazaqstanda aýa raıy ystyq bolady dep boljam jasady. Elordada aýa temperatýrasy 30 gradýstan joǵary deńgeıde bolady, dep habarlaıdy Egemen.kz «Qazgıdromet» RMK-ǵa silteme jasap.
Aýa raıy • 25 Mamyr, 2021
Almaty oblysynda aptap ystyq bolady
Sınoptıkterdiń boljaýynsha, 26 mamyrda Almaty oblysynda aptap ystyq bolady, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Qazaqstan • 25 Mamyr, 2021
25 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy
Qazgıdromet 25 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamyn jarııalaýdy, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Qazaqstan • 24 Mamyr, 2021
Qazaqstanda kún 40 gradýsqa deıin ysıdy
Sınoptıkter 25-27 mamyrǵa arnalǵan Qazaqstandaǵy aýa raıy boljamyn jarııalady, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Aýa raıy • 24 Mamyr, 2021
24 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy
Qazgıdromet sınoptıkteri 24 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamyn jarııalady, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Qazaqstan • 23 Mamyr, 2021
Qazaqstannyń birneshe aımaǵynda daýyldy eskertý jarııalandy
Kazgıdromet elimizdiń birneshe aımaǵynda aýa raıynyń buzylýyna baılanysty birneshe óńirde eskertý jarııalady, dep habarlaıdy Egemen.kz «Kazgıdrometke» silteme jasaı otyryp.
Qazaqstan • 21 Mamyr, 2021
Aldaǵy kúnderi 38 gradýsqa deıin ystyq bolady
Aldaǵy úsh kúnde Qazaqstannyń barlyq bóligi joǵary atmosferalyq qysym áserinde bolyp, jaýyn-shashynsyz aýa raıy saqtalady. Bul týraly Egemen.kz Qazgıdrometke silteme jasap habarlaıdy.
Aýa raıy • 19 Mamyr, 2021
Búgin elimizdiń basym bóliginde burshaq jaýady
19 mamyrda Qazaqstannyń barlyq aımaǵynda atmosferalyq aǵyndardyń ótýine baılanysty aýa raıy qubylmaly bolady, dep habarlaıdy Egemen.kz Qazgıdrometke silteme jasap.
Qazaqstan • 18 Mamyr, 2021
Búgin elimizde jel kúsheıip, jańbyr jaýady
18 mamyrda Qazaqstannyń basym bóliginde atmosferalyq aǵyndardyń ótýine baılanysty aýa raıy qubylmaly bolady, jańbyr jaýyp, naızaǵaı oınaıdy, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Aýa raıy • 17 Mamyr, 2021
Elimizde kún qaıta salqyndaıdy
Qazgıdromet 18-20 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamyn usyndy, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Qazaqstan • 17 Mamyr, 2021
Búgin elimizde qatty ystyq bolady
17 mamyrda Qazaqstannyń basym bóligine soltústik-batys antısıklony áser etetindikten, kún raıy ashyq bolady, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Aýa raıy • 14 Mamyr, 2021
14 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy
Sınoptıkter 14 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamyn jarııalady, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Qazaqstan • 13 Mamyr, 2021
13 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy
Sınoptıkterdiń boljaýynsha 13 mamyrda Qazaqstannyń batys, shyǵys jáne soltústik-shyǵys bólikterinde qubylmaly aýa raıy saqtalady. Jańbyr jaýyp, naızaǵaı bolady, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Qazaqstan • 12 Mamyr, 2021
Aldaǵy kúnderi aýa raıy qandaı bolady?
Qazaqstan boıynsha 13-15 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy jarııalandy, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Aýa raıy • 12 Mamyr, 2021
12 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy
Sınoptıkter 12 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamyn jarııalady, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Qazaqstan • 11 Mamyr, 2021
Elimizdiń birneshe óńirinde burshaq jaýyp, úsik júredi
«Qazgıdromet» RMK Qazaqstannyń 10 óńirinde aýa raıyna baılanysty eskertý jarııalady, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Aýa raıy • 10 Mamyr, 2021
Elimizdiń basym bóliginde jańbyr jaýady
«Qazgıdromettiń» baspasóz qyzmeti mamyrdyń 10-ny kúngi aýa raıy boljamyn jarııalady, dep habarlaıdy Egemen.kz
Aýa raıy • 05 Mamyr, 2021
Aldaǵy kúnderi aýa raıy qandaı bolady?
Sınoptıkter Qazaqstandaǵy 6 - 8 mamyr aralyǵyndaǵy aýa raıy boljamymen bólisti, dep habarlaıdy Egemen.kz
Aýa raıy • 04 Mamyr, 2021
Erteń elimizdiń basym bóliginde jańbyr jaýady
Qazgıdomettiń málimetinshe, Qazaqstan terrıtorııasynyń basym bóliginen atmosferalyq frontaldy bólikterdiń ótýimen jańbyr jaýyp, naızaǵaı bolady, dep habarlaıdy Egemen.kz
Aýa raıy • 03 Mamyr, 2021
Elimizde qatty jel bolyp, úsik júredi
4 mamyrda Qyzylorda oblysynyń keı jerlerinde shańdy daýyl bolady, dep habarlaıdy Egemen.kz
Aýa raıy • 02 Mamyr, 2021
Qazaqstannyń birneshe óńirinde kún sýytady
Qazaqstannyń birneshe oblysynda aýa temperatýrasy tómendeıdi jáne qumdy daýyl bolady, dep habarlaıdy Egemen.kz Qazgıdrometke silteme jasap
Aýa raıy • 30 Sáýir, 2021
Qazaqstanda 36 gradýs aptap ystyq bolady
Sınoptıkter 1-3 mamyr aralyǵyna arnalǵan aýa raıy boljamyn jarııalady, dep habarlaıdy Egemen.kz.
• 29 Sáýir, 2021
Elimizde aldaǵy kúnderi kún sýytyp, jańbyr jaýady. «Qazgıdromet» sınoptıkteri 29 sáýir men 1 mamyr aralyǵyndaǵy aýa raıy boljamyn usyndy, dep habarlaıdy Egemen.kz


text:
Habarlar
MEDENIÝET WE JEMGYÝET 31.08.2021 08:29
Türkmenistanyň Prezidenti Awaza etrabyna täze ýolbaşçylary belledi
SYÝASAT WE YKDYSADYÝET 06.08.2021 10:01
«Awazada» Merkezi Aziýa ýurtlarynyň zenanlarynyň dialogy geçirildi
SYÝASAT WE YKDYSADYÝET 06.08.2021 08:36
Merkezi Aziýanyň döwlet Baştutanlarynyň konsultatiw duşuşygy öz işine başlaýar
SYÝASAT WE YKDYSADYÝET 06.08.2021 00:11
Täjigistanyň Prezidenti Türkmenbaşy deňiz portuna baryp gördi
SYÝASAT WE YKDYSADYÝET 05.08.2021 12:53
Merkezi Aziýa ýurtlarynyň zenanlarynyň dialogyna gatnaşyjylar «Awaza» gelýär
SYÝASAT WE YKDYSADYÝET 03.08.2021 15:09
«Merkezi Aziýa bäşliginiň» hyzmatdaşlygynyň özboluşlylygy nämede?
SYÝASAT WE YKDYSADYÝET 03.08.2021 09:30
Merkezi Aziýa ýurtlarynyň önümleriniň sergisi — türkmen telekeçileri üçin täze mümkinçilik
MEDENIÝET WE JEMGYÝET 02.08.2021 18:30
Özbek aýdymçysy Ýulduz Usmanowa «Awazada» sungat ussatlarynyň konsertinde çykyş eder
SYÝASAT WE YKDYSADYÝET 31.07.2021 14:19
Türkmenistanyň we Gyrgyzystanyň DIM-niň ýolbaşçylary Awazada geçiriljek sammiti maslahatlaşdylar
MEDENIÝET WE JEMGYÝET 19.07.2021 15:17
Merkezi Aziýa döwletleriniň sungat ussatlarynyň baýramçylyk konserti çäreleriň jemini jemlär
SYÝASAT WE YKDYSADYÝET 19.07.2021 15:00
Hazaryň türkmen kenarynda Merkezi Aziýa döwletleriniň zenanlarynyň dialogy guralar
MEDENIÝET WE JEMGYÝET 19.07.2021 14:48
9620 inedördül metr meýdanda Merkezi Aziýa ýurtlarynyň milli önümleriniň sergisi ýaýbaňlandyrylar
SYÝASAT WE YKDYSADYÝET 19.07.2021 14:38
Awazadaky halkara çäreleri geçirmek boýunça Guramaçylyk topary döredildi
MEDENIÝET WE JEMGYÝET 11.07.2021 06:27
Türkmenistanyň ýolbaşçy düzümi 1-nji awgustdan 1-nji sentýabr aralygynda dynç alyşda bolar
MEDENIÝET WE JEMGYÝET 08.07.2021 11:19
Türkmen Lideri «Rahat» atly täze gämide ilkinji bolup gezelenç etdi
MEDENIÝET WE JEMGYÝET 08.07.2021 11:14
Türkmenistanyň Prezidenti deňziň kenarynda welosipedli gezelenç etdi
MEDENIÝET WE JEMGYÝET 07.07.2021 12:18
Türkmen Lideri Awazadaky täze kottejler toplumynyň gurluşygyna nägilelik bildirdi
MEDENIÝET WE JEMGYÝET 07.07.2021 12:09
Türkmen Lideri egindeşleri bilen «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda welosipedli gezelenç etdi
MEDENIÝET WE JEMGYÝET 10.06.2021 23:56
«Türkmenhowaýollary» şäherara howa gatnawlarynyň sanyny artdyrýar
MEDENIÝET WE JEMGYÝET 29.05.2021 15:04
«Awazada» awtoulaglaryň gatnawlaryna degişli netijeli çäreler göz öňünde tutuldy
SAGLYK 29.05.2021 13:12


text:
“Ejem eken” Etmişim kän, ötmüşem sen, çagalygmyň ýeňlesligni,Öwredipdiň has kiçikäm gyz görküniň agraslygny,On ýyl geýdiň bir geýeniň, maňa tikdiň köýnekligňi,Joralarma güjeňlärdim, şonda aklym çatman eken,Bir…View More “Ejem eken” Ogulnur Ataýewa
Day: April 28, 2020
Orazada “agyz beklemek” bilen baglanyşykly soralýan soraglara jogaplar:
Bilmezlikde nämedir bir zat iýmek orazaňy bozýamy?! Bilmezlikde iýen ýa-da içen adamyň orazasy bozulmaýar. Eger agyz bekleýändigi ýadyna düşse agzyndakylary çykaryp, agzyny suw bilen çaýkamaly…View More Orazada “agyz beklemek” bilen baglanyşykly soralýan soraglara jogaplar:
Hijri-kamary senenamasy
Bu senenama Muhammet Pygamberiň we onuň döreden yslam dinine uýan adamlaryň yzarlanmadan gaçyp, Mekgeden Medinä göçüp giden döwründen, ýagny biziň eýýamymyzyň 622-nji ýylynyň Iýul aýynyň…View More Hijri-kamary senenamasy


text:
Aşgabatda Halkara IT Bilim akademiýasynyň («IT Education Academy» ýa-da ITEA) nobatdaky açyk gapylar güni şu ýylyň 30-njy iýulda, sagat 18:30-da bolar.
Bu çäräniň äräniň maksatnamasy:
* ITEA taslamasynyň tanyşdyrylyşy;
* Mentoryň programmirleme ugrunyň artykmaçlyklary barada çykyşy;
* Öňdebaryjy IT hünärmeninden üstünlik hekaýasy;
* Türkmenistanyň taryhynda ilkinji «Hakaton» IT-marafonyna gatnaşyjylardan seslenme;
* bu çäre interaktiw arkaly isleg bildirenlere gatnaşmaga mümkinçilik döretmek;
* Torlaýyn aragatnaşyk — dabaraly agşamda işewürleriň sanly aragatnaşyk arkaly myhmanlar bilen rahat ýagdaýda gürleşip, pikir alyşmaklaryna giň mümkinçilik döretmek.
Çärä gatnaşmak mugt.
Belgi boýunça hasaba alyş: 210499.
Salgysy: Çehow köçesi, TSTB-niň edara binasy, 8-nji gat.


text:
“Hazar” konsorsiumy serwis hyzmatlaryny bermek boýunça tender yglan edýär
“Türkmen Milli nebitgaz kompaniýasy” ýapyk görnüşli paýdarlar jemgyýetinden hem-de "Mitro International Limited" kompaniýalaryndan ybarat bolan, öz işini "Hazar" şertnamalaýyn territoriýasynyň çäklerinde (Gündogar Çeleken meýdançasy) önümleri paýlaşmak şertnamasynyň esasynda alyp barýan “Hazar” konsorsiumy aşakdaky arza esasynda tender yglan edýär:
Arza № 19 30.10.2020 – Gidrawlik hereketlendirijisine we soruja 3 ýyllyk serwis hyzmatlaryny bermek.
Tendere gatnaşmak üçin bildiriş çap edilen gününden 10 senenama gününiň dowamynda (ýerli wagt bilen 18.00 çenli) aşakdaky resminamalary tabşyrmaly:
- dalaşgäriň marketing soraşmasyna gatnaşmak üçin ýazan arzasyny (kontakt maglumatlary we elektron poçtanyň salgylaryny görkezip, ygtyýarlandyrylan wekiliň goly we kompaniýanyň möhüri bilen tassyklanan erkin görnüşde) taýýarlamaly we görkezilen salga ibermeli;
- Türkmenistanyň telekeçileri Türkmenistanyň senagatçylar we telekeçiler birleşiginde hasaba alnan bolmaly we şahadatnamanyň göçürmesi görkezilmeli.
Giňişleýin maglumatlar, arzanyň mazmuny bilen tanyşmak hem-de arzalary almak şu salgylar boýunça amala aşyrylýar:
1. 745100, Türkmenistan, ş.Balkanabat, Atamyrat Annanyýaz ogly köçesi, 216-njy kwartal, “Hazar” konsorsiumyň edarasy.
Habarlaşmak üçin telefonlar:
+993 62 59 22 31
+993 61 76 54 88
2. 109147, RF, Moskwa, Marksistaýa köçesi, 14/16-njy jaý, 1-nji bina, «Mitro International Limited» Kompaniýasynyň Moskwadaky wekilligi.
Habarlaşmak üçin telefon:
+7 495 788 55 60
Faks:
+ 7 495 748 32 31
Elektron salgysy:
mitro13@mitromos.com; sergey.radko@mitromos.com; marketing@mitromos.com.


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow milli gymmatlyklarymyz baradaky taryhy maglumatlary toplap, giňişleýin we çuňňur öwrenip ajaýyp eserleri halkymyza peşgeş berýär. Milli Liderimiziň «Türkmen alabaýy» atly kitabynda bu tohum itleriň gelip çykyşy we ösdürilişi hakynda gymmatly maglumatlar berilýär.
Türkmen alabaýy örän akylly itdir. Ol öz çägini sak gorap, oňa nätanyş adamyň aralaşmagyna ýol bermeýär. Alabaý öz eýesiniň biri bilen dostlarça gürrüňdeş bolup duranyny görse, ol şol adamy hemişelik ýadynda saklaýar. Indiki gezek alabaý şol adamy gaharly hyrlamak bilen däl-de, çasly üýrmek bilen garşylap, eýesine onuň tanşynyň gelendigini duýdurýar. Alabaý özüniň eýesini, onuň öýüni, çagalaryny goraýar.
Bu itleriň mesgen tutan ýerleri Türkmenistanyň gadymy oturymly ýerlerinde duş gelýär. Mysal üçin, arheologlar Ahal welaýatynda ýerleşen Jeýtunda biziň eýýamymyzdan ozalky IV müňýyllykda ýaşap geçen, uly kelleli hem-de kuwwatly äňli äpet itiň galyndylaryny ýüze çykarypdyrlar. Meşhur arheolog W.I.Sarianidi köpýyllyk ylmy barlaglaryň barşynda Marguşda biziň eýýamymyzdan ozalky III-II müňýyllyklardaky ýaly itleriň ýörite jaýlanan ýerleriniň köp sanlysynyň dünýäniň başga hiç ýerinde duş gelmeýändigi baradaky netijä gelipdir. Alabaýlaryň jaýlanan ýerleri hat-da Goňuryň patyşa gonamçylygynda hem ýüze çykarylypdyr. Şeýle mazarlaryň üsti başga ýerlerde-de açyldy. Gadymy Marguş döwletiniň Ajyguýy diýen oturymly ýerinde Ligabuýe ylmy barlag merkeziniň ekspedisiýasy (Wenesiýa, Italiýa) professor G.Rossi-Osmidanyň ýolbaşçylygyndaky arheologiki gazuw-agtaryş işleriniň barşynda iri tohum itleriň galyndylary tapyldy. Polşanyň Adam Miskewiç adyndaky uniwersitetiniň radiokarbon barlaghanasynda geçirilen seljermäniň esasynda bu galyndylaryň biziň eýýamymyzdan ozalky 2400 – 2220-nji ýyllara degişlidigi anyklanyldy.
Marguş Gadymy Müsür, Hytaý, Hindistan we Mesopotamiýa bilen birlikde dünýä siwilizasiýasynyň merkezleriniň biri, zoroastrizmiň — otparazçylyk dininiň dörän ýeri bolupdyr. Arheolog W.I.Sarianidi dünýäniň beýleki dinleriniň ýekejesinde-de zoroastrizmdäki ýaly, itiň şeýle uly hormat-sarpa eýe bolmandygyny belleýär. Bu diniň keramatly kitaby bolan Awestada adamyň dört aýakly dosty barada örän köp ýakymly sözler aýdylýar. Günorta Türkmenistanda ýüze çykarylan arheologiki tapyndylar dört müň ýyl mundan ozal Altyndepede uly gulluk itleriniň ýaşandygyny tassyklaýar.
Alymlar alabaýlaryň toýundan şekiljiklerini diňe gadymy obalarda däl-de, eýsem, antiki eýýamyň we orta asyrlaryň uly şäherleriniň ýerleşen ýerlerinde hem ýüze çykarypdyrlar. Mysal üçin, Mary welaýatyndaky Gäwürgala harabalygynda ýüze çykarylan tapyndylar biziň eýýamymyzyň ilkinji asyrlaryna degişlidir. Gadymy Parfiýa döwletiniň paýtagty Nusaýda geçirilen arheologik barlaglaryň barşynda tapylan bir ritonyň ýüzünde hem daýaw alabaýyň şekilini görmek bolýar.
Şeýlelikde, miladydan öňki II asyra degişli Nusaý şazadalaryndaky itiň şekili gadymy Merwiň Goňurdepe, Gäwürgala ýaly ýadygärliklerinden tapylan it süňkleri, küýzegärçilik önümlerindäki it şekilleri, itiň heýkeljikleri ýaly taryhy-arheologik tapyndylar ynsan bilen bu wepaly janawaryň dostlugynyň örän gadymy eýýamlardan bäri dowam edip gelýändigine şaýatlyk edýär. Halkyň durmuşynda düýpli orun tutan islendik zat onuň dilinde-de yz goýýar. XI asyrda ýaşan dilçi alym Mahmyt Kaşgarlynyň «Türki dilleriň diwany» atly meşhur sözlüginde itiň eýesine wepadarlygy, hüşgärligi, ugurtapyjylygy hakda nakyllardyr aýtgylaryň onlarçasy getirilipdir. Şol nakyllaryň birinde şeýle diýilýär: «Ýazyda (ýaýlada, sährada) böri uwlysa, öwde (öýde) it bagry tartyşur (bagry awar, ýüregi gyýlar)».
Türkmen halky iti ýetişdirmek işinde-de ussatlyk görkezipdir. Ony özüniň aýrylmaz hemrasyna, ýakyn kömekçisine öwrüpdir. Bu ýakyn gatnaşyk türkmeniň dilinde-de öz beýanyny tapypdyr. Itiň häsiýetleri, eýesine wepalylygy barada nakyllaryň, durnukly söz düzümleriniň, ertekilerdir rowaýatlaryň, matallardyr tymsallaryň bir topary döredilipdir. Hormatly Prezidentimiziň tagallasy bilen neşir edilen «Paýhas çeşmesi» atly kitapda şeýle nakyllaryň altmyşdan gowragy ýerleşdirilipdir. Olardan «It çopanyň goldaşy, ýalňyzlykda ýoldaşy», «Itiň agzy ala bolsa-da, möjek görende biriger», «Itim — gutum» ýaly nakyllary mysal getirmek bolar.
Türkmençilikde, esasan-da oba ýerlerinde her öýde diýen ýaly it saklanylýar. Bu bir tarapdan, hojalygyň goragy üçin zerur bolsa, ikinji tarapdan, it özüniň eýesi hem-de onuň maşgalasy hakda gowy zatlary dileg edermiş, eýesine çirksiz wepaly janawaryň dilegi-de kabul bolarmyş diýlip ynanylypdyr. Perzentsöýer türkmen halky hemişe baş döwletini birinji orunda goýup gelipdir. Şeýle bolansoň, itiň öz eýesi babatdaky ýagşy dileglerini hem öz göwün telwasy bilen baglap, şoňa görä tymsal döredipdir: It diýermiş: «Hojaýynmyň Ogly bolsun alty sany, Alty ogluň her birisi Berer maňa döwüm nany, Etin iýip, maňa oklar Olar her gün omaçany». Akylly türkmen itiniň ýene bir gowy häsiýeti – ol çaga degmeýär. Muny türkmençilikde nesilme-nesil ýöredilip gelnen bir dessurdanam görmek bolýar. Öňki döwürlerde biriniň çagasy durmazak bolsa, soňky doglanja bäbejigi gundap, gundag bagyna-da bir döwüm çörek gysdyryp, ony itiň öňünde goýupdyrlar. Item bäbejigi ysgaşdyryp görýär-de, onuň özüne degmän, gundag bagyna gysdyrylan çöregi alyp, aňyrrakda iýmäge durýar. Bu yrymly dessury berjaý edip duranlaram: «Ana, gördüňizmi, bu oglumyzy item almady, indi ony derdem almaz» diýip, itiň bu akylly hereketini ýagşylyga ýorýarlar. Oglanjygyň adyna-da Italmaz goýýarlar.
Türkmen alabaýy hakynda halk döredijiligimizde nakyllaryň, rowaýatlaryň, sanawaçlaryň birnäçe toplumy bar. Ata-babalarymyz uzak ýyllaryň dowamyndaky synçylygynyň netijesinde itler bilen baglanyşykly birnäçe nakyllary döredipdirler. «It üýrse, myhman geler», «It gara görmän üýrmez», «Bir başy it-de eklär», «It geldi, gut geldi» ýaly nakyllar, «Ýurt ýeriň ýitmesin diýseň, it edin» diýen aýtgy muňa mysaldyr. Eli çeper ene-mamalarymyz bolsa, wepaly itiň keşbini özleriniň döreden sungat eserlerine siňdirmegi başarypdyrlar, ak öýleriň gapysynyň daşyndan asylýan eňsilere, sallançak we düşeklik keçelere «tazyguýruk», «it yzy» nagyşlary salypdyrlar. Alabaý köpasyrlyk taryhymyzyň dowamynda häzirki günlere çenli halkymyzyň wepaly hemrasyna öwrülen jandardyr. Hormatly Prezidentimiz ýeňişleriň nyşany bolan Türkmen alabaýlaryň şöhratyny dünýä ýaýmakda uly işleri amala aşyrýar. Döwletimizi berkarar, durmuşymyzy bagtyýar eden hormatly Prezidentimiziň gadamy batly, ýollary şöhratly bolsun, jany sag, ömri uzak bolsun!
Aýsenem ATAÝEWA,
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň talyby.


text:
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow 9-njy iýunda Gazagystana sapara baryp, “Astana EKSPO —2017” atly ýöriteleşdirilen halkara serginiň açylyş dabarasyna gatnaşdy.
“Geljegiň energiýasy” diýen şygar astynda geçirilýän sergi “energiýanyň alternatiw çeşmeleri bilen bagly meseläni şöhlelendirer” diýip, TDH-nyň habarynda bellenýär.
Şeýle-de neşir prezident G.Berdimuhamedowyň Gazagystanyň prezidenti Nursoltan Nazarbaýew bilen duşuşyp, döwletara gatnaşyklarynyň häzirki ýagdaýyny we geljegini ara alyp maslahatlaşandygyny, iki ýurduň arasyndaky söwda-ykdysady hyzmatdaşlygyny giňeltmek barada pikir alşandygyny habar berýär.
Mundanam başga, Berdimuhamweow gazk kärdeşini Aşgabada, Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň açylyş dabarasyna gatnaşmaga çagyrdy. Habarda N.Nazarbaýewiň çakylyk üçin hoşallyk bildirendigi aýdylýar, emma onuň Aziada-2017-niň açylyşyna geljegi ýa gelmejegi barada şondan aňryk geçilmeýär.
Emma muňa garamazdan, TDH gazak lideriniň iki ýurduň arasyndaky özara gatnaşyklaryň ösüşine ýokary baha berendigini belleýär.
Türkmen lideri Astanadaky açylyş dabarlary aýdym-saz programmalary bilen jemlenenden soň, bu ýere sapara gelen hytaýly kärdeşi Si Szinpin bilen duşuşdy.
Prezident Berdimuhamedowyň Gazagystana iş sapary dowam edýär.


text:
Qazaqstanda Koreyadan әkelingen «tәtti kartop» ósiriledi
"Organic Food" kompaniyasynyng diyrektory Darhan Serikov Qazaqstandaghy Ontýstik Koreyanyng biregey ónimin keninen qoldanu turaly aityp berdi.
"Búl kókónis batat dep atalady, halyq ony "tәtti kartop" dep ataydy. Biraq, búl dúrys atau emes, óitkeni ol kartopqa eshqanday qatysy joq. Ol viunkovtar otbasyna jatady. Búl kókónis Koreya men Vietnamnan alynghan. Bastapqyda kedey elderde halyqtyng kóp sanyn azyqtandyru ýshin ósirgen. Ol joghary ónimdilik pen jemis vitaminder men mikroelementterge bay. Qazirgi әlemde batat diabetikter ýshin ónim retinde qoldanylady. Qant diabetimen auyratyn adamdar qantty tútynudy shekteydi. Azyq-týlik qauipsizdigi jәne ónimning әleumettik manyzdylyghy.", - dedi ol.
Batattyng әrtýrli sorttary bar: taghamdyq - kәdimgi rasiongha, diabetikterge, aryqtaugha, jәne ónerkәsiptik sorttary-batattan bioetanol jasap, mashinalargha otyn retinde qúiylady. Búl janartylatyn kóz, yaghny jyl sayyn birneshe jýz tonnadan alugha bolady.
Búl joba keng qazaqstandyq jerler ýshin batattyng óndiristik sorttaryn beyimdeuge baghyttalghan. Ontýstik Koreyadan adamdargha, januarlargha jәne óndiriske paydaly batattyng 20 sorty әkelindi. Olardyng tek 4 sorty ghana jaqsy ónimdilikti kórsetti jәne olardy elimiz boyynsha Almaty, Shymkent, Aqtóbe, Qaraghandy, Aqmola oblystaryna jәne eksportqa shygharugha bolady. Sonday-aq, batatty taratu baghdarlamasy Afrikada sol aimaqtarda tamaqtanudyng ýlken tapshylyghymen kýresu ýshin jýrip jatyr.
"Qazaqstan ózining ýlken aumaghymen ýlken tauashagha ainaldy. 3 jyl búryn, biz osy mәdeniyetterdi elimizde engizgende, kópshiligi ómir sýrmeydi dep sengen joq, sebebi búl tropikalyq mәdeniyet. Biraq qazir batat jaqsy ósip, jaqsy jemis beredi, - dedi kompaniya diyrektory.
Biz Qazaqstandy batat ósiru ýshin paydalanudy, әri qaray eksportqa shyghudy jәne onyng ózindik qúnyn tómendetudi josparlap otyrmyz. Koreyada bir kilogramm ýshin batattyng baghasy-1500 tenge. Biz Qazaqstan ýshin búl qymbat bagha ekenin týsinemiz. Qazir biz ónimning ózindik qúnyn 127 tengege deyin tómendettik. Yaghni, biz kartoptyng qúnyna jaqyndadyq.
Kelesi kezende kompaniya ózine batatty úngha qayta óndeudi jәne Vietnamnyng ýlgisi boyynsha tez dayyndalatyn kespe óndirisin qoyady.


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň Ministrler kabinetiniň giňişleýin mejlisinde kabul eden Kararyna laýyklykda 2018-nji ýylyň 26-njy ýanwarda Türkmenistanyň Sport we ýaşlar syýasaty ministrligi döredildi.
Täze pudagyň döredilmeginiň maksady ýurtda sporty, ýaşlar syýasatyny ösdürmekden, giň düşünjeli, tutanýerli, watana wepaly ýaş nesli terbiýeläp ýetişdirmekden ybaratdyr.
Türkmenistanyň Sport we ýaşlar syýasatynyň ministrliginiň merkezi edarasynyň gurluşy aşakdaky bölümlerden ybarat:


text:
4 maýsymda Qazaqstannyń «QazStroıServıs» NGSK AQ men «Amýrskıı GHK» (Sıbýr Holdınginiń baqylaýynda) sýspenzııa tehnologııasyn qoldana otyryp polıpropılen óndirisi jáne polıýrol óndirisin Amýr oblysynda syzyqtyq alfa-olefınder salýǵa kelisimshart jasasty.
5 maýsymda alǵashqy ushaq 280 mamannan turatyn ozyq topty Blagoveenskke jetkizdi.
Keshenniń qurylysy 2024 jyly mamyrda aıaqtalady.
Amýr gaz-hımııalyq kesheni (AGHK) - bul polıetılen men polıpropılen óndirisi boıynsha SIBUR jáne Sinopec kompanııalarynyń birlesken kásiporny.
Óndiris qýaty - jylyna 2,3 mıllıon tonna polıetılen jáne 400 myń tonna polıpropılen óndiredi.
KazStroyService - jobalaý, satyp alý, qurylys jáne jobalardy basqarý salasyndaǵy jetekshi qazaqstandyq kompanııa. Kompanııanyń Qazaqstan, Úndistan, Taıland jáne Reseı Federaııasyndaǵy fılıaldary bar jáne qýatty materıaldyq-tehnıkalyq bazasy bar.
"Adyrna" ulttyq portaly


text:
Bu hasabata görä, şu ýylyň ikinji kwartalynda ýewro pul birligini ulanýan 16 ýurtda ykdysady görkezijiler bary-ýogy 0.1 prosent aşaklapdyr.
Ýatladyp geçsek, şu ýylyň başky üç aýynda bu ýurtlardaky ykdysady pese gaçyşlyk ortaça 2.5 prosent töweregi bolupdy. Ýewropanyň iň bir ykdysady taýdan ösen döwletleri bolan Germaniýa bilen Fransiýanyň ykdysadyýeti şu ýylyň aprel aýyndan iýun aýyna çenli aralykda 0.3 prosent ösüşi görkezdi. Munuň özi 2008-nji ýylyň başyndan bäri bu ýurtlarda ilkinji ösüşiň alamatlarydyr.


text:
“Türkmen Inisiatiwasy” guramasynyň 18-nji awgustda ýaýradan maglumatynda bellenişine görä, ýurtdan çykarylmaýanlaryň sany gün-günden köpelýär, elinde wizasy we bileti bolan oglan-gyzlaryň ýüzlerçesi ýürtdan goýberilmeýär. Serhetçiler öz hereketlerini şeýle görkezmäniň bardygy bilen düşündirýärler.
Öz nobatynda synçylar şol wakalar Türkmenistandan daşarda okaýanlaryň sanynyň örän kändigini görkezdi diýip belleýärler.
Näme üçin bolanok?
Özüni Akmyrat diýip tanadan Türkmenistanly ýurist, öz oglunyň Belarusyň Döwlet uniwersitetinde okaýanlygyny aýdyp, onuň şu ýyl ýüzbe-ýüz bolan kynçylyklary barada şeýle gürrüň berdi: “Oglum näçe müňünji bolup ýazylypdyr nobata, nobaty ýetenden soň, oňa migrasiýa gullugy rugsatnama bermän, KNB-den barlandy, bolanok diýdi. Indi şonuň yzyna düşüp, has dolurak barlamakçy, näme üçin bolanok? Her gün 50-100 adamyň reýslerden düşürilýänligini eşidýäris. Olaryň hersine-de bahana tapylýar”.
Emma dörän bu ýagdaý barada ýurtda resmi düşündiriş berilmeýär, türkmen telewideniýesi bolsa, “Türkmenistanda jemgyýetiň we döwletiň esasy baýlygynyň adamdygyny” gaýtalap gelýär diýip, “Türkmen inisiatiwasy” öz maglumatynda häkimiýetleriň bu hereketiniň adam hukuklarynyň ählumumy jarnamasyna, şeýle-de G.Berdimuhamedowyň hut öz beýannamalaryna ters gelýänligine ünsi çekýär.
Daşary ýurtlarda okamak isleýän raýatlaryň ýurtdan çykmagyna döredilýän päsgelçiligiň sebäplerini we bu ugurdan ýurtda bar bolan düzgünleri anyklamak üçin Türkmenistanyň Bilim ministrligine jaň edip, maglumat almak Azatlyk radiosyna başartmady.
Türkmenistnyň raýatlaryna bilim bermek boýunça öz içerki mümkinçilikleri barada aýdylanda, şu ýyl ýurduň ýokary okuw jaýlaryna 4,275 adam girip biler, ýene 1,698 adam orta hünärmenlik mekdeplerine kabul ediler. Orta mekdebi şu ýyl tamamlanlaryň umumy sany bolsa, 115,000 adam töwereginde.
Okamak isleýänler näme etmeli?
Ýaşlar üçin ýurduň öz içinde bilim almaga mümkinçilikleri örän çäkli bolan we indi daşary ýurtlara gitmekde hem kynçylyk döredýän Türkmenistanyň bilimli bolmak isleýän raýatlary näme etmeli?
“Türkmen Inisiatiwasy” guramasynyň müdiri Farid Tuhbatullin şeýle diýýär: “Teoriýa taýdan olar ýurtdan çykmak hukugynyň bozulýanlygyndan şikaýat edip, suda yüz tutmaga hakly, emma raýatlaryň döwlet strukturalaryna garşy göreşiniň ýerli sud arkaly tiz netije berjegine garaşmak kyn. Ýöne bu adamlaryň gol gowşuryp oturmalydygyny aňlatmaýar. Olar prezidentiň adyna arza ýazmaly, suda ýüz tutmaly we BMG-nyň dürli komitetlerine şikaýat bilen ýüzlenmeli”.
Farid Tuhbatullin, öz nobatynda halkara jemgyýetçiligi tarapyndan hem problema üns artdyrylmaly diýip, hasap edýär.
Merkezi Aziýa ýurtlary, esasanam Gyrgyzstan, şeýle-de Orsýet Türkmenistanyň ýaşlarynyň okuwa iň köp barýan ýurtlardyr. Soňky günlerde Türkmenistanda, hususan-da Bişkekdäki Amerikan Uniwersitetinde okaýanlary ýurtdan çykarmazlyk görkezmesiniň güýje girenligini Farid Tuhbatullin aýtdy.
“Ýurtdan çykmak kynçylygy zerarly ýardam sorap, ýüz tutanlar boldumy?” diýen sowala Aşgabatdaky Gyrgyzstanyň we ABŞ-nyň ilçihanalaryndan jogap almak başartmady. Orsýetiň Türkmenistandaky ilçihanasynda bolsa, özlerinde şeýle maglumatlaryň ýokdugyny Azatlyk radiosyna aýtdylar.
Ýurtda bilimi, ylmy ösdürmek we öz raýatlarynyň bilim derejesini galdyrmak maksatlaryny yglan edýän we daşary ýurtlar bilen bu ugurdan hyzmatdaşlygyny giňeltmegiň zerurlygyny nygtaýan döwletiň öz raýatlarynyň daşary ýurtlara çykmagyna päsgelçilik döretmegine näme sebäp bolup biler?
“Häkimiýetler köp ýaşlaryň içerki syýasatdan göwni galyp, ýurtdan çykmak isleýänligine göz ýetiren bolmaly. Ýaşlar okamak, işlemek we öz durmuş şertlerini gowulandyrmak üçin ýurtdan çykmaga çalyşýarlar. Hut şu ýagdaý häkimiýetleri gorkuzýan bolmagy ähtimal” diýip, “Türkmen Inisiatiwasy” guramasynyň müdiri F.Tuhbatullin pikir edýär.


text:
Amerikaly suratçy “Ak ýoldan” barýar
“Ak ýol” – Merkezi Aziýanyň köp ýerinde bir ýere sapar etmekçi adama arzuw edilýän sözlerdir. 43 ýaşly ABŞ-ly suratçy Iwan Sigal “ak ýola” birnäçe gezek 1998-2005-nji ýyllar aralygynda düşdi hem-de kamerasy bilen sähralyklaryň içinden geçdi. Ol öňki Sowet Soýuzynyň we Owganystanyň ýerli habar serişdeleriniň döredilmegine kömek bermekde ýyllar boýy işländigi üçin regiony gowy bilýärdi. Suratlary görenler şatlyk we gaýgy sahnalaryny, şeýle-de bu iki duýgynyň ortalygyndaky zatlara şaýat bolarlar. Bular regiony suratlandyrýar.


text:
Çarşene güni Atamyrat şäherinde (öňki ady Kerki) geçen çärä türkmen lideri bilen birlikde demirýol ulgamynyň geçjek beýleki döwletleriniň ýolbaşçylary-da, ýagny Owganystanyň prezidenti Hamid Karzaý we Täjigistanyň prezidenti Emomali Rahmon dagylar gatnaşdylar.
Gürrüňi gidýän demirýoly geçirmek baradaky ylalaşyga şu ýylyň 20-nji martynda geçirilen – türkmen, owgan, täjik – üç taraplaýyn gepleşikleriň dowamynda gelnipdi. Aşgabatdaky geçen şol duşuşyklaryň netijesinde gurulmaly täze demirýol ulgamy barada özara düşünişmek Ähtnamasy baglaşyldy.
Mundan öň, 2011-nji ýylyň maýynda, Owganystanyň prezidenti Hamid Karzaýyň Türkmenistana sapary mahalynda bu ugur boýunça ikitaraplaýyn çarçuwaly ylalaşyga-da gol çekilipdi.
Taslama
Taslama boýunça, täze demirýol ulgamy Lebap welaýatyndaky Atamyrat şäherinden başlanyp, takmynan 85 km. aralykdaky Ymamnazar şäherçesine geler. Demirýoluň bu böleginiň gurluşygy Türkmenistanyň Demirýol ulaglary ministrligi tarapyndan amala aşyrylar.
Ymamnazardan soň polat ýol Owganystana, 38 km. çemesi uzaklykdaky Akina şäherine çenli uzalar. Mundan soňra demirýol ulgamynyň Owganystanyň Gunduz welaýatyndaky Şirkhan duralgasynyň üsti bilen Täjigistana baglanjakdygy habar berilýär.
Türkmenistan-Owganystan-Täjigistan demirýol proýektine Yslam ösüş bankynyň hem gatnaşmagynyň mümkindigi aýdylýar.
Polat ýoluň düýbüni tutuş dabarasynda üç ýurduň prezidentleri, geljekki nesillere hat galdyryp, ony ýörite gapyrjakda ýere gömdüler.
Şeýle-de goňşy ýurtlaryň liderleri, türkmen prezidenti bilen bilelikde, Lebap welaýatynyň Köýtendag etrabyndaky Garlyk posýologynyň açylyş dabarasyna hem gatnaşdylar.


text:
1972-nji ýylda Türkmenistanda doglan, Özbegistanda kemala gelen we Türkmenistanda durmuş guran Muhabet Işangulyýewa, türkmen häkimiýetleri özüni gyzy bilen ýurtdan çykaranlaryndan soň, on ýyldan gowrak aýralykda ýaşaýandygyny aýdýar.
Muhabet türkmenistanly türkmendigini, ejesi we kakasy bilen Özbegistana göçüp, şol ýerde mekdebi gutarandygyny we pasport almaly bolandygyny, emma ähli garyndaşlarynyň Türkmenistanda ýaşaýandygyny gürrüň berýär.
Ol 2000-nji ýylda Türkmenbatda, türkmen raýaty Serdar Baltaýew bilen durmuş gurupdyr. 2002-nji ýylda olaryň ilkinji çagasy dünýä inýär. Emma 2003-nji ýylda ony, adamsyndan zor bilen aýryp, bir ýaşly gyzy bilen, göwreli halyna, Türkmenistandan deportasiýa edýärler.
Muhabet ejesine hem Türkmenistanda ýogalan ejesiniň ýerine barmaga rugsat berilmeýändigini gürrüň berýär.
Türkmen metbugaty ýurtda kanunçylygyň kämilleşdirilýändigini, türkmen kanunlaryny halkara ölçeglerine golaýlatmak üçin uly işleriň edilýändigini habar berýär. Şol bir wagtda, Türkmenistanda daşary ýurtlardan gelen adamlaryň hem müňlerçesine raýatlyk berilýändigi barada habarlar çykýar.
Emma Muhabet özlerine bu «kämilleşdirilen kanunlardan» peýda bolmandygyny, iki bölünen maşgalany gaýtadan bir-birine gowşurmak üçin hiç bir çäre ýa alaç taPmaýandyklaryny aýdýar.
Netijede, türkmen gelni özüniň türkmen atadan bolan çagalarynyň indi dört ýyl bäri kakalaryny görüp bilmeýändigini, görseler – tanamazlyklarynyň hem ahmaldygyny aýdýar.
Eger biraz yza çekilsek, Türkmenistanda häkimiýet çalşyp, türkmen-özbek gatnaşyklary Nyýazow döwründäkiden gowulaşyp başlanda, serhediň iki gapdalynda galan dogan-garyndaşlaryň gatnaşygynda dörän kynçylyklar azalar, Türkmenistana gelin bolup düşüp, pasport almakda kynçylyk çekýän gelinler, olaryň çagalary gaýgy-aladasyz ýaşap başlar diýip umyt edilipdi.
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow 2011-nji ýylyň maýynda Özbegistana sapar edende, Özbegistanda ýaşaýan türkmenleriň käbiri Azatlyk radiosy bilen söhbetdeş bolup, serhediň iki gyrasynda galan garyndaşlaryň, iki bölünen maşgalalaryň kadaly gatnaşyklarynyň dikeldilmegine umyt baglapdy.
2003-nji ýyldan bäri Türkmenistanda galan adamsyndan, gaýynlaryndan aýralykda ýaşaýan Muhabet, meseläniň kanun esasynda çözülmezligi zerarly, käbir adamlaryň çölüň içinden, bikanun serhetden geçip, çaglary atalaryna gowşurmaga synanyşmagy hem maslahat berendigini aýdýar.
Emma ol bu töwekgelçilikli ýola baş goşman, türkmen häkimiýetleriniň özi ýaly eneleriň sesini eşitmegine, arzyny diňlemegine we meseläni mundan beter gijikdirmän çözmegine umyt baglamagy dogry tapypdyr.


text:
Kreml Fransiýanyň prezidenti Emmanuel Makronyň rus prezidenti Wladimir Putiniň Ýewropa Bileleşiginiň dargamagyny “arzuw edýändigi” baradaky belliklerini ret etdi.
Makron geçen hepdäniň aýagynda Şwesiýanyň telekanalyna beren interwýusynda Putiniň Ýewropa Bileleşigini bölmek arzuwlaryna garamazdan, onuň bilen işleşmek isleýändigini aýdypdy.
Duşenbe güni bolsa, Putiniň metbugat wekili Dmitriý Peskow bu aýdylanlary ret etdi.
“Biz Ýewropa Bileleşiginiň durnukly bolmagyny we ösmegini isleýäris. Prezident Putin muny birnäçe ýagdaýda açyk äşgär etdi. Muny üýtgetmek planlarymyz ýok” diýip, Peskow Moskwada žurnalistlere aýtdy.


text:
Yzyna deportasiýa edilse, öldürilmeginden gorkýandygyny aýdan saudly zenan özüne gaçybatalga teklip eden Kanada geldi.
18 ýaşly Rahaf Mohamad Alkununyň meselesi, ol sosial mediada kampaniýa başlanyndan soň, dünýäniň ünsüni özüne çekdi.
Kanadanyň daşary işler ministri Çristia Freeland 12-nji ýanwarda ony garşylamak üçin Torontanyň halkara uçar meýdanyna geldi.
Rahaf Bankoga uçmazyndan öň öz maşgalasy bilen Kuweýte geldi we yzyna deportasiýa edilmezlik üçin myhmanhana otagynda daşyna barruikada aýlap, öz düşen ýagdaýy barada twitterde habar-maglumat ýaýratdy.
Premýer-ministr Justin Trudeau 11-nji ýanwarda Kanadanyň Alkununy bosgun hökmünde kabul etjegini yglan etdi.
Bu ýagdaý Saud Arabystanyndaky aýallaryň hukuklaryna ünsi çekdi. Soňky ýyllarda bu ýurtda öz maşgala agzalarynyň süteminden gaçyp, daşary ýurtlara gaçyp çykmaga synanyşan birnäçe aýal tutulyp, öýlerine gaýtaryldy.


text:
“Talyban” Owganystanyň demirgazyk-günbataryndaky Badgys welaýatyna güýçli hüjümlere başlandan soňra, owgan güýçleri bilen söweşijileriň arasyndaky söweş tapgyr bäşinji güni dowam edýär.
8-nji aprelde Owganystanyň Goranmak ministrligi beýanat ýaýradyp, soňky 48 sagadyň dowamynda Bala Murgap etrabyndaky çaknyşyklarda hökümetiň howpsuzlyk güýçleriniň azyndan 12 işgäriniň ölendigini mälim etdi.
Ministrlik “Talybanyň 99 sany terroristi” öldürilen mahaly, hökümet güýçleriniň başga-da 10 esgeriniň we 24 sany polisiýa işgäriniň ýaralanandygyny aýtdy.
Çaknyşyklar 3-nji aprelde giçlik “Talybanyň” ýüzlerçe söweşijisi Bala Murgap etrabyna çozup giren mahaly başlady.
Hepdäniň ahyrynda gury ýer güýçlerini goldamak maksady bilen, owgan we NATO güýçleri howa zarbalaryny amala aşyrdylar.
Welaýat geňeşiniň agzasy Mohammad Nasir Nazariniň aýtmagyna görä, armiýanyň bölümleri we polisiýanyň ýörite birleşikleri etraby söweşijilerden arassalamaga synanyşýarlar.


text:
2021-nji ýylyň 5-nji marty. Aşgabat, Türkmenistan – şu gün ABŞ-ň halkara ösüş boýunça Guramasynyň (USAID) “Üstünlikli geljek üçin ýaşlaryň ösüşine ýardam bermek” taslamasy, ýakynlap gelýän Halkara zenanlar güni bolan 8-nji marta bagyşlap, taslamanyň peýdalanyjylary – zenanlaryň üstünliklerini bellemek üçin, wirtual baýramçylyk gurady.
Çärä gatnaşmak bilen, ABŞ-ň Türkmenistandaky ilçisi Metýu Klimou belledi: “Gender deňligi – Birleşen Ştatlarynyň esasy ileri tutulýan meseleleriniň biri bolup durýar. Zenanlaryň ykdysadyýete gatnaşmagy bütin dünýäde howpsuzlygy we durnuklylygy üpjün etmegiň aýrylmaz bölegi bolup durýar. USAID arkaly biz zenanlara ykdysady ösüşiň hereketlendiriji güýji bolmaga kömek berýäris. Meniň üçin bu gün şu ýerde bolmak we Türkmenistanda köp zenanlar we gyzlar üçin geljekki üstünlige ýol açýan, siziň ýeňişleriňiziň hem-de üstünlikleriňiziň şaýady bolmak uly hormatdyr.”
Çärä “Üstünlikli geljek üçin ýaşlaryň ösüşine ýardam bermek” taslamasynyň 15 uçurymy spiker hökmünde we işewürligiň, jemgiýetçilik we halkara guramalaryň wekillerini, hem-de taslamanyň maksatnamalarynyň ýaş gatnaşyjylaryny goşmak bilen, 120 gatnaşyjylar gatnaşdylar.
Şu günki çäre – USAID-ň “Üstünlikli geljek üçin ýaşlaryň ösüşine ýardam bermek” taslamasy tarapyndan ýurduň ýaşlarynyň ýerli ykdysadyýete we jemgyýete goşandyny goşmak ukyplaryny berkitmek üçin geçirilýän köp çäreleriniň biridir. 2017-nji ýyldan bäri taslama Türkmenistanyň 3000-den gowrak ýaş adamlary üçin telekeçiligiň we işe taýýarlygyň endiklerini ösdürmek boýunça taslamalary ýerine ýetirdi, bu bolsa, olara karýerada, işe ýerleşmekde we şahsy durmuşda üstünlige ýetmäge mümkinçilik berdi.
USAID-ň “Üstünlikli geljek üçin ýaşlaryň ösüşine ýardam bermek” taslamasy Türkmenistanda JA Worldwide tarapyndan zenan-telekeçiler tarapyndan ýolbaşçylyk edilýän guramalary goşmak bilen, ýerli hyzmatdaşlar bilen hyzmatdaşlykda ýerine ýetirilýär.
###
USAID bütin dünýäde halkara ösüşiň öňde baryjy agentligi we ösüşiň netijeleriniň katalizatory bolup durýar. Merkezi Aziýada USAID barada goşmaça maglumat üçin https://www.usaid.gov/central-asia-regional saýta giriň.


text:
Google AMP-ni diňe bir meta belligi bilen işjeňleşdiriň! - Blog ýazgylaryňyz üçin doly awtomatlaşdyrylan Google-a laýyk AMP sahypalaryny üpjün etmek üçin bu ýerde bar bolan mugt Blogger AMP şablonyny ulanyň.
Jübi enjamlary we ulanyjylary üçin blogger blogyňyzy optimizirläň, şeýlelik bilen “ Mobile First Index” çemeleşmesi üçin ýazgylaryňyzy gowulaşdyryň.
Indi synap görüň: meta belligini goýuň we gutardyňyz!
Aşakdaky ädim gollanma , blogger blogyňyzda AMP şablonyny nädip gurmalydygyny we işjeňleşdirmelidigini görkezýär. Goşandan soň, hemme zat awtomatiki usulda işleýär - gözleg motorynyň gözleg netijelerinde AMP wersiýalary hakykatda peýda bolmazdan ozal gözleg motorynyň blogyňyzyň aýratyn sahypalarynda AMPHTML meta belligini kabul etmelidigini we işlemelidigini ýadyňyzdan çykarmaň!

Blogçylar üçin bu resmi AMP widjet / şablon, amp-cloud.de-den, blogyňyzda Çaltlaşdyrylan Mobil Sahypalary (AMP) işjeňleşdirýär - şonuň üçin goşmaça AMPHTML bilimi bolmazdan, goşmaça wagt, aňsat we mugt Google-a laýyk AMP faýllaryny dörediň. Blogger ýazgylaryňyzyň diňe bir HTML meta belligi bilen wersiýalary!


text:
-
ONLAIN:
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Túrki keńesi elderiniń SІM basshylary Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy talqylady
YSTANBUL. QazAqparat - Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary – Syrtqy ister mınıstri Muhtar Tileýberdi Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy Keńesiniń Aýǵanstandaǵy ahýal jónindegi Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń kezekten tys otyrysyna qatysty. Bul týraly QazAqparat QR SІM baspasóz qyzmetine silteme jasap habarlaıdy.
Qatysýshylar óńirlik qaýipsizdik jáne aýǵan kún tártibindegi is-qımyldardy úılestirý máseleleri boıynsha pikir almasty.
Óz sózinde M.Tileýberdi Qazaqstannyń Aýǵanstanǵa kómek kórsetýde túrki elderimen yntymaqtasýǵa daıyn ekenin málimdedi. «Qazaqstan Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrý boıynsha halyqaralyq kúsh-jigerge, birinshi kezekte gýmanıtarlyq salada jáne BUU-nyń ortalyq úılestirý rólinde óz úlesin qosýdy jalǵastyrýda», - dedi Qazaqstan SІM basshysy. Osyǵan baılanysty ol Qazaqstannyń BUU qurylymdary arqyly Aýǵanstanǵa kómek kórsetýge BUU tarapynan qoldaý tapqanyn erekshe atap ótti.
Taraptar terrorızmniń taralý, qarý-jaraq pen esirtkiniń zańsyz aınalymy, zańsyz kóshi-qon jáne bosqyndar legi táýekelderin eskere otyryp, jaǵdaıdyń odan ári damýyna monıtorıng júrgizý qajettigin atap ótti.
Konferentsııa qorytyndysy boıynsha birlesken málimdeme qabyldanyp, onda taraptar Aýǵan máselesin halyqaralyq gýmanıtarlyq quqyqty saqtaı otyryp saıası retteýdiń mańyzdylyǵyn jáne Aýǵanstanǵa beıbitshilikke, ulttyq kelisimge, turaqtylyq pen damýǵa qol jetkizýge kómektesýge daıyn ekendigin rastady.
- Qazaqstan men Reseıdiń úkimet basshylary telefon arqyly sóılesti
- Prezıdenttiń arnaýly ókili Matteo Mekachchımen kezdesti
- SІM: AQSh jáne Germanııadaǵy Qazaqstan azamattary jańa pasportty 30 kúnde alady
- Qazaqstan men Irannyń jetekshi zertteý ınstıtýttary yntymaqtastyq perspektıvasyn talqylady
- Prezıdent AÓSShK Hatshylyǵynyń atqarýshy dırektoryn qabyldady
- Qasym-Jomart Toqaev Saýd Arabııasy KK tóraǵasyn ІІ dárejeli «Barys» ordenimen marapattady
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam