text:
Ýetginjek ýaşda haýsy serişdeler bilen göwreliligiň öňüni almak howpsuz bolýarka?
Saýtyň okyjysy.
Hormatly okyjy!
Ýetginjeklik döwründe jyns gatnaşyklary başlama iki tarapdan hem uly jogapkärçiligi we taýýarlygy talap edýändir. Çünki bu meselä geleňsiz çemeleşmäniň dürli kynçylyklara getirip (jyns gatnaşyklary arkaly geçýän keseller, islenilmedik göwrelilik we başgalar), geljekde jynsy gatnaşyklary we maşgala gurma meselelerine degişli düşünjeleriniň ýoýulmagyna getirip biler.
Ýetginjeklik döwründe göwreliligiň öňüni alyş serişdeleri höküminde prezerwatiwleri we utgaşdyrylan aýal gormonlarynyň gerdejiklerini maslahat berip bolar. Gormonal serişdeleriniň ilkibaşda ginekolog lukmany tarapyndan saýlanylmalydygyny we olary belli tertipde kadaly kabul etmegiň möhümdigini belläsim gelýär.
Hormat bilen, saýtyň lukmany.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


c: text/html

text:
Berdinazar Hudaýnazarow
Türkmenistanyň halk ýazyjysy, Magtymguly adyndaky Halkara baýragynyň eýesi Berdinazar Hudaýnazarow 1927-nji ýylda öňki Ýerbent etrabynyň Düwünli guýusynda (oba synda) dünýä inýär. Başlangyç bilimi şol ýerde alýar. Beýik Watançylyk urşunyň öňüsyrasy Ýerbent çarwaçylyk etraby Amyderýa boýlaryna göçürilende, Berdinazaryň maşgalasy hem şol ýere göçýär. Geljekki ýazyjynyň ýetginjekligi gazaply uruş ýyllaryna gabat gelýär. Çekip-çydardan kyn durmuş ýaş Berdinazary tiz taplaýar, ol agyr zähmetde bişişýär. Berdinazar 1946–1948-nji ýyllarda öňki Kerki welaýatynyň «Täze ýol» gazetinde, soňra Kerki etrabynyň «Pagtaçynyň sesi» gazetinde edebi işgär bolup işleýär. 1946-njy ýylda bu gazetlerde onuň goşgulary peýda bolup ugraýar. Ýaş şahyryň goşgulary okyjylarda uly gyzyklanma döredýär. Her ýazyjy-şahyr bir ýol bilen edebiýata gelýär. Berdinazar Hudaýnazarow merkezden alysda, obada – zähmetiň gaýnaýan ýerinde kyn şertlerde ýaşap, özüniň hakyky şahyrdygyny ykrar etdirýär. Ol 1956-njy ýylda Garagum derýasynyň gurluşygynyň köp tiražly gazetinde gezme habarçy bolup işleýär. Eýýäm şol ýylda onuň «Ýaş kommunist» gazetinde Gyzgyn sähra» poemasy çap edilýär. Hut şu poema hem edebiýatymyza uly bir zehiniň gelendiginiň buşlukçysy bolýar. Poema şygryýet muşdaklarynyň arasynda uly seslenme döredýär. Berdinazar Hudaýnazarow 1957-nji ýylda Moskwanyň Maksim Gorkiý adyndaky Edebiýat institutyndaky Ýokary edebiýat kursuna okuwa iberilýär. Moskwada Edebiýat institutynda ol Mihail Swetlow, Ýaroslaw Smelýakow ýaly meşhur rus şahyrlaryndan tälim alýar. Edebiýat institutynda okaýan döwründe şahyryň «Gyzgyn sähra» poemasy Moskwada rus dilinde neşir edilýär. Berdinazar Hudaýnazarow köp ýyllaryň dowamynda çeper döredijilik işi bilen meşgullandy we okyjylaryň göwnünden turýan çeper eserleri döretdi. Berdinazar Hudaýnazarow Türkmenistan Ýazyjylar birleşiginiň başlyklygyna saýlanyldy, Magtymguly adyndaky Halkara baýraklary baradaky komitetiň başlygy wezipesinde işledi. Berdinazar Hudaýnazarowyň publisistikasy hakda-da, drama eserleri hakda-da, eserleri boýunça döredilen kinofilmler hakda-da giňişleýin gürrüň etmek mümkin. Ol rus şahyry Aleksandr Twardowskiniň, awar şahyry Resul Gamzatowyň we beýleki şahyrlaryň ençemesiniň eserlerini türkmen diline terjime etdi. Berdinazar Hudaýnazarowyň terjimesinde ol eserler terjime däl-de, ussat türkmen şahyrynyň hut özi tarapyndan ýazylan poeziýa eserleri ýaly ýaňlanýar. Berdinazar Hudaýnazarow tutuş ömrüniň dowamynda türkmen edebiýatyny ösdürmek aladalary bilen ýaşady, onuň ody bilen girip, küli bilen çykdy. Türkmen edebiýatynyň aýry-aýry meseleleri, ýaşlaryň döredijiligi barada makalalar bilen metbugat sahypalarynda yzy giderli çykyş etdi. BerdinazarHudaýnazarow 2001-nji ýylda aradan çykdy.
Berdinazar Hudaýnazarow şygryýeti mukaddes hasaplap, onuň mertebesini hemişe belent tutan şahyr. Ol şahyryň borjuna, şygryýetiň wezipesine düýpli düşünmek bilen şeýle diýýär:
Goşgy ýürekden çykýar,
Meňzeşdir ol perzende.
Aklym siňsin her bende,
Şeklim siňsin her bende.
Mährim siňsin her bende,
Gahrym siňsin her bende.
Her bir söz ussady çeper döredijilikde özüniň gowy bilýän, ýürekden söýýän, özüni tolgundyrýan, galama ýapyşmasa, öz erkine goýmaýan temasyna, meselesine ýüzlenýär. Ýerbentde dünýä inen Berdinazar üçin dogduk mekany, Garagumuň giň sährasy, depeleri, gollary, gum obasy, adamlary örän eziz hem mähriban. Geljekki şahyrda Wa tana bolan uly söýgi hut şu ýerden başlanýar. Şahyryň çagalygy çölüň jümmüşinde geçýär:
Ýerbent çöli uzap ýatyr
Garagumuň ýüreginde,
Çagalygmyň yzy bardyr,
Her golunda, her eginde.
Şahyr üçin Garagumuň jana şypa beriji howasy-da, akylyňy haýran edýän gözel görnüşi-de, gazaply ýakyp–ýandyryp barýan jöwzasy-da biçak gymmatly. Hut şeýle çöl durmuşy-da onuň ýaşlygyny taplaýar:
Ýumurtgany otsuz-zatsyz
Gyzgyn gumda bişirdim men.
Suwsuzlykda güni dogrup,
Suwsuz güni ýaşyrdym men.
Düňle sähra bolan söýgüsinden, oňa bäş barmagy ýaly beletliginden başga-da Berdinazar Hudaýnazarow gumlularyň häsiýetini, edim-gylymlaryny, endiklerini, däp-dessurlaryny, ruhy dünýäsini örän çuňdan bilýär, olaryň içki dünýäsine inçeden aralaşýar. Bu hakykaty şahyryň «Gumlular» goşgusy-da tassyklaýar:
Göwünleri çäge ýaly arassa,
Bedenleri gurşun ýaly berkdir.
Sadalygy, sagdynlygy olara,
Meger, tebigatyň özi beripdir.
Gadymlardan gelýän gymmatly däpler,
Gum içinde namys kimin goralar.
Tanyşmakçy bolsaň, öz adyň däl-de,
Ilki ataň-babaň ady soralar.
Şahyr öz eserlerinde ajaýyp ynsan häsiýetlerini wasp edýär. Gözel häsiýetler her döwürde-de ynsan bezegi. Şonuň üçin döwrüň üýtgemegi, durmuşyň täzelenmegi şahyryň eserlerini köneldip, many-mazmun taýdan gymmatyny pese gaçyryp bilmeýär. Şahyryň döredijiliginiň irki döwürlerinde ýazan we «Adam hakynda aýdym» atly goşgular ýygyndysynda (1964) ýerleşdirilen «Täze ýyl arzuwlary» goşgusyny okanymyzda-da, muňa göz ýetirmek mümkin:
Adamzat eşretiň eýesi bolsun,
Dynçlyk dünýämiziň söýesi bolsun.
Adamyň adamda öji bolmasyn,
Bar kişiniň güni ajy bolmasyn.
Hatarlarmyz bolsun mydama jebis,
Namysyň öňüne düşmesin nebis.
Şu setirlerde ündelýän pikirler häzirki döwürde-de öz ähmiýetini ýitirenok. Şahyr ynsany bezeýän sypatlar hakynda oýlanýar. Ol türkmeni hakyky türkmen edýän, onuň milli merte besini, milli buýsanjyny belende göterýän häsiýetleri öz döwürdeşleriniň her birinde görmek isleýär. Şahyryň soňky döwürde neşir edilen «Meniň dünýäm» atly kitabynyň başynda ýerleşdirilen «Goşgular başy» diýen şygyrda şeýle setirler bar:
Agzy aşa ýetse aýnaman bilýän,
Synaga salynsa ownaman bilýän,
Özüni oýnatman, oýnaman bilýän,
Şeýleräk türkmeni göresim gelýär.
Öz aslyny bilýän, pederin bilýän,
Pähimiň, paýhasyň gadyryn bilýän,
Umuman, özüniň ederin bilýän,
Şeýleräk türkmeni göresim gelýär.
Berdinazar Hudaýnazarow öz eserlerinde möwsümleýin, geldi-geçer wakalara däl-de, durmuşdaky durnukly ahlak hem ruhy gymmatlyklara ýüzlenýär. Şahyryň liriki gahrymany ynsany hakyky ynsan edýän, onuň mertebesini ýokary göterýän sypatlaryň goragçysy hökmünde çykyş edýär. Hakykata gol ýapmak, dogruçyllyk şahyryň döredijilikde baş ýörelgesi. Ol iňňän kyn şertlerde-de şol haky katy aýtmagyň ebeteýini tapýar. Şahyr ynsan mertebesini ýokary götermäge aýratyn üns berýär. Bu pikir onuň köp eserleriniň içinden eriş-argaç bolup geçýär. Ynsap, päklik, halallyk, ynsan mertebesi, ar-namys ýaly adamy bezeýän häsiýetler şahyryň eserlerinde gozgalýan baş meselelerdir. Şahyr eserlerinde adamlary özlerinde şeýle hä siýetleri terbiýelemäge, saklamaga, hiç bolmanda, ol ajaýyp häsiýetleriň ýok bolup gitmegine ýol bermezlige çagyrýar. Berdinazar Hudaýnazarow ululy-kiçili poemalaryň birnäçesini döretdi. Şahyra ilkinji meşhurlyk getiren iri göwrümli eseri «Gyzgyn sähra» poemasydyr. Şahyr Garagum derýasynyň gurluşygynyň köp tiražly gazetiniň gezme habarçysy bolup işlän döwründe çölde kanal gurujylaryň arasynda ýaşaýar we olaryň durmuşyndan bu eseri ýazýar. Öz gahrymanlary bilen bilelikde duz-çörek iýip, bir howadan dem alyp ýaşamagy, olaryň durmuşyna ýakyndan belet bolmagy, galyberse-de, tebigy zehin şahyra uly üstünlik getirýär. «Gyzgyn sähra» poemasynda täsirli wakalar poeziýanyň şirin-şerbedine, gahrymanlaryň çuňňur duýgusyna ýugrulyp çeper suratlandyrylýar. Eserde şygyr setirleri owazly, akgynly. Bu eser barada Tükmenistanyň halk ýazyjysy Kerim Gurbannepesow şeýle ýazýar: «Ellinji ýyllaryň or tasynda Berdinazar Hudaýnazarowyň biziň edebiýatymyza gelmegi bilen poeziýamyz täze öwüşgin aldy. Poeziýamyzyň «Gyzgyn sähra» diýen liro-epiki, soňra «Seniň ýaşlygyň bolupdy» diýen liriki poemalar bilen baýlaşmagy uly hadysa bolupdy. Sebäbi şundan ozalky türkmen sowet poeziýamyzda gahrymanyň pynhan içki dünýäsine, çylşyrymly ykbalyna, şeýle çuňňur, özboluşly aralaşylmandy. «Gyzgyn sähradaky» gahrymanlaryň döwrebaplygy, söweşjeňligi, baý ruhy, «Seniň ýaşlygyň bolupdydaky» liriki gahrymanyň uly şahsyýeti, kämil oýlanmalary biziň poeziýamyz üçin täzelikdi». Şahyryň her bir ýygyndysy, hatda her bir goşgusy çeper hadysa, çeper açyş hökmünde okyjylaryň aňyna siňdi. Onuň täsin, dürli reňklere, öwüşginlere baý şahyrana dünýäsi bar. Kerim Gurbannepesowyň aýdyşy ýaly, Berdinazar Hudaýnazarowyň poeziýa dünýäsi örän lezzetli. Ol dünýäniň içi giň. Howasy arassa. Ondan dem aldygyňça, dem alasyň gelýär. Şonuň bilen birlikde bolsa, ol dünýäniň howsalasy-da, aladasy–da özüne ýetik. Ol dünýäde gögem gürleýär, ýyldyrymam çakýar, tupanam turýar. Emma durmuş hemme bela-beteri ýeňýär. Durmuşy ykrar edijilik, ruhubelentlik şahyryň poeziýasyny tapawutlandyrýan esasy aýratynlykdyr.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Eýranyň resmileri Eýran-Yrak serhediniň golaýynda ýeryranma bolup, azyndan 400 adamyň ölendigini, 2500-den agdyk adamyň hem ýaralanandygyny aýdýarlar.
Eýranyň içeri işler ministrliginiň 13-nji noýabrda bildirmegine görä, has agyr heläkçilige uçran region Kermanşah welaýaty. Ýerli ýaşaýjylar 7.3 magnitud güýjündäki sarsgynyň täsiriniň Türkiýeden tä Kuweýte çenli bolan tutuş regionda duýlandygny aýdýarlar.
Yragyň resmileri sarsgyn zerarly azyndan ýedi adamyň ölendigini we 320-den agdyk adamyň hem ýaralanandygyny habar berdiler.
Içeri işler ministrliginiň metbugat wekili brigadir-general Saad Maan heläkçilikleriň ählisiniň demirgazyk kürt regionynda bolandygyny aýtdy.
Birleşen Ştatlaryň geologik barlaglar edarasy sarsgynyň merkeziniň Yragyň demirgazyk-gündogaryndaky Halabja şäheriniň 32 kilometrlik günorta-günbatarynda 33.9 kilometr çuňlukda bolandygyny aýdýar.
Tähran uniwersitetiniň seýsmologiýa merkezniň bildirmegine görä, sarsgyn 12-nji noýabrda ýerli wagt bilen agşam sagat 9:48-de turupdyr.
Eýranyň habar gullugy IRNA resmilere salgylanyp, çekilen ýitgileriň mundan has ýokary bolmagynyň mümkindigini aýdyp duýduryş berdi.
Eýranyň Kermanşah welaýatynyň häkiminiň edarasy halas ediş toparlarynyň daňdan işe başlandygyny aýtdy.
Habarlarda aýdylmagyna görä, has agyr ýitgä uçran şäherleriň biri Yrak serhediniň takmynan 15 kilometrliginde ýerleşýän we onlarça adamyň heläklenen ýeri bolan Sarpol-e Zahab şäheri.
Resmileriň bellemegine görä, agyr weýrançylyga uçran ýene bir şäher Gasre Şirin. Bu ýerde halas ediş toparlary elektrik togunyň kesilmegi netijesinde, işleriniň haýal gidýändigini aýdýarlar.
Welaýatyň häkiminiň orunbasary Mojtaba Nikkerdar telewideniýede eden çykyşynda, azyndan 30 obada ölen adamlaryň bardygyny, ýöne olaryň sanyny anyklamak üçin entek wagt gerekdigini aýtdy.
“Kesekleriň aşagynda şindi-de adamlar ýatyr. Biz ölenleriň we ýaralananlaryň sany köp bolmasyn diýip umyt edýäris, ýöne artar” diýip, Nikkerdar aýtdy.
Habar gullugy IRNA Kermanşah welaýatynyň käbir ýerlerinde suw we elektrik togunyň kesilendigini habar berdi.
Eýranyň ýarym resmi habar gullugy ILNA hem sarsgynyň azyndan 14 welaýata öz täsirini ýetirendigini aýdýar.
“Sarsgyn Eýranyň Yrak bilen serhetdeş bolan birnäçe welaýatynda duýuldy ... 8 oba zyýan ýetdi ... käbir obalarda elektrik togy kesildi, bu ýerlere halas ediş toparlary iberildi” diýip, döwlet telekanaly habar berdi.
Döwlet mediasynyň aýtmagyna görä, Eýranyň ýokary lideri Aýatollah Ali Hameneýi hökümet gulluklaryny we halas ediş toparlaryny ýitgä uçranlara elden gelen kömegi etmäge çagyrypdyr.
Eýranyň prezidenti Hasan Rohani-da Içeri işler ministrligini pida çekenlere mümkin kömekleri bermäge çagyrdy.
Yragyň premýer-ministri Haýdar al-Abadiniň edarasy onuň ýurduň raýat goranyş toparlaryna we beýleki “degişli guramalara” tebigy betbagtçylyga reaksiýa görkezmegi tabşyrypdyr.
Yragyň habar gulluklary Kürdüstan regionynyň Suleýmaniýe şäheriniň töwereklerinde ýumrulan jaýlaryň suratlaryny görkezdiler. Olar Darbandihan şäherinde azyndan 50 adamyň ýaralanandygyny aýdýarlar.
Sarsgyn Eýranyň paýtagty Tähranda we Yragyň paýtagty Bagdatda-da duýuldy.
Türkiýäniň günorta-günbatar regionlarynyň, Ysraýylyň we Kuweýtiň ýaşaýjylary-da sarsgyny duýandyklaryny aýdýarlar.
Esasy seýsmiki liniýalarda ýerleşýän Eýran ozal-da weýrançylykly sarsgynlara duçar boldy. 2003-nji ýylda 6.6 magnitud güýjünde bolan sarsgyn taryhy şäher Bamy dargadyp, 26 müň adam öldi.


text:
Inçekesel – sosial kesel
Türkmenistanda inçekeseliň ýaýramagy bilen bagly wakalar soňky günler uly alada goýýar. Ýurtda bu howply keseliň ýaýraýşy barada pensiýada bolan medisina ylymlarynyň doktory, professor lukman bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Hormatly professor, soňky birki ýyllykda inçekeseliň ýurtda howply derejede ýaýrandygy hakda gürrüňler bar?
Professor lukman: Türkmenistanda inçekeseliň ýaýramagy birki ýyllykda däl-de, mundan kän ýyl öň başlandy. Aslynda, inçekesel sosial kesel hasaplanýar. Haçanda ýurtda ykdysady krizisler başlanda, adamlaryň ýaşaýyş-durmuş şertleri agyrlaşanda, bu kesel gaty tiz möçberde ýaýrap başlaýar. Kynçylykda, ýetde-gütde ýaşaýan maşgalalar bu kesele çalt ýolugýarlar.
SSSR-iň dargamagy bilen, GDA girýän ähli döwletlerde dezintegrasiýa sebäpli, ykdysady krizislere sezewar bolundy. Şu krizisiň başlanmagy bilenem, sosial keselleriň biri bolan inçekesel hem giň möçberde örňedi. Mysal alyp göräýeliň. Häzir inçekesel diňe bir Türkmenistanda däl, eýsem Ukrainada-da, Russiýa Federasiýasynda-da, Belarusda-da, GDA girýän döwletleriň başga-da birnäçesinde iň bir problema döredýän sosial keselleriň biri bolup durýar. Özem bu kesel, hut 1991-nji ýyldan soň, ýagny SSSR-iň dargamagyndan soň, howply ýagdaýda ýaýrap başlady.
Azatlyk Radiosy: Inçekesel nesilden-nesle geçýärmi?
Professor lukman: Inçekesel ýokanç keseldir. Ol hiç haçan nesil yzarlaýan däldir. Şu babatda türkmen mentalitetinde gaty nädogry düşünje henizlerem aýrylanok. Atasy inçekesel bolan oglana gyz bermekden, ejesi inçekesel bolan gyza öýlenmekden saklanmak düşünjeleri halkymyzyň arasynda häzirem bar. Ýöne bu nädogry düşünjedir. Inçekesel diňe bu keseliň açyk görnüşindäki hassalardan dem alyş ýollary arkaly sagat adamlara ýokaşýar.
Azatlyk Radiosy: Käbir ýurtlarda inçekesele garşy ýörite programmalar işlenilip taýýarlanylýar. Türkmenistanda bu howply keseliň garşysyna şeýle programmalar barmy?
Professor lukman: Bar. 2003-nji ýyldan bäri Türkmenistanda Bütindünýä Saglygy goraýyş guramasynyň işläp düzen DOTS programmasy boýunça işlenilýär. DOTS (Directly Observed Treatment Strategy)—bu Ambulatoriýa terapiýasynyň tizleşdirilen kursy diýmekdir. DOTS programmasy geçen asyryň 90-njy ýyllarynda Aziýanyň hem-de Afrikanyň iň bir garyp döwletleri üçin Bütindünýä Saglygy goraýyş guramasy tarapyndan işlenip taýýarlanyldy.
Azatlyk Radiosy: DOTS programmasynyň Türkmenistanda netijeliligini nähili derejede kesgitläp bolar?
Professor lukman: Bu programmanyň döwlet üçin arzan düşýänligi hakda söz ýok. Sebäbi DOTS programmasy hassalary bejermekde kän serişdäni talap etmeýär. Inçekeseliň açyk görnüşi bilen kesellän hassalar iki aý hassahanada ýatyrylyp, intensiw bejergi alýarlar. Şondan soň olar dört aýlap maşgala lukmanynyň gözegçiliginde bejergilerini dowam etdirýärler. Ýöne bu programmany inçekeseliň garşysyna göreşmekde kämil programma hasap edip bolmaz.
Käbir myssallara ýüzlenip göräýeliň. DOTS programmasynyň synag edilen ýurtlary bolan Ugandada 40%, Bahreýnde 180%, Lýuksemburgda 23%, Norwegiýada 43%, Keniýada 43%, Tailandda 62% möçberinde inçekesel bilen kesellemeklik artdy. Türkmenistanda-da bu programma öz netijeliligini berenok. Ýurtda inçekeseliň ýaýramagy howply derejede artmagyny dowam etdirýär.
Azatlyk Radiosy: DOTS programmasynyň Türkmenistanda effektiniň pesligini näme bilen düşündirip bolar?
Professor lukman: Inçekesel juda agyr geçýän keseldir. Türkmenler bu kesele tüýs laýyk at tapypdyrlar diýse boljak. Inçeden gelýän kesel. Bu dert bildirmän gelýär. Şol sebäpdenem hassa keseli ötüşip, serhetden agýança, özüniň derde sataşanyndan bihabar bolýar. Inçekeseliň bejergisi gaty köp wagty talap edýär. Onuň diňe ýeňil görnüşinden saplanmak üçin azyndan ýarym ýyl gowurak wagt gerek. Bu bolsa hassalary köplenç halatda göwnüçökgünlige, depressiýa eltýär.
Soýuz döwründe inçekesel bilen kesellän hassalar tä bu dertden saplanýança, keselhanadan goýberilmezdiler. Häzir bolsa, DOTS programmasyna laýyklykda, inçekeseliň açyk görnüşi bilen kesellän hassalar bary-ýogy iki-üç aý hassahanada saklanylýar. Kesel ýapyk görnüşine geçensoň, olar öýlerine maşgala lukmanynyň gözegçiliginde bejergi almaga goýberilýärler. Ýaňam aýdyşym ýaly, bu dert inçe kesel, mekir kesel. Diňe üç ýyldan soň hassa bu keselden doly saplandy diýlip anyk aýdyp bolýar. Şoňa çenli hassa inçekeseliň garşysyna yzygiderli antibiotikleri atyp durmaly.
DOTS programmasy boýunça goýberilen hassalar keselhanadan çykansoňlar, özlerini dertden saplanandyr hasap edýärler we olaryň köpüsi inçekeseliň garşysyna dermanlary atmaklaryny bes edýärler. Şu sebäpdenem, olar gaýra üzülýärler. Has-da beteri, olar inçekeseliň dermanlara uýgunlaşan görnüşini öz organizmlerinde emele getirýärler. Şeýle hassalar sagat adamy öz bakteriýalary bilen ýokaşdyran ýagdaýlarynda ilkinji gezek inçekesele ýolugandygyna garamazdan, olar bejerilmesi juda kyn hassa öwrülýärler.
Azatlyk Radiosy: Inçekeliň açyk we ýapyk görnüşi barada düşünje beräýseňiz?
Professor lukman: Inçekeseliň açyk görnüşi bolanda, ol hassanyň organizminden mikobakteriýalary daşyna bölüp çykarmagydyr. Şeýle hassalar jemgyýet üçin howply bolup durýar. Şonuň üçin inçekeseliň açyk görnüşindäki hassalar dessine hassahana ýerleşdirilýär we keseli tä ýapyk görnüşe geçýänçä jemgyýetden izolirlenýär. Kesel ýapyk görnüşe geçensoň, hassadan mikobakteriýalar daşyna bölünip çykmaýar, ýöne bu hassanyň heniz keselden doly saplandygy däldir.
Azatlyk Radiosy: Inçekesel bilen kesellän hassalara Türkmenistanyň keselhanalarynda bejergi almak şertleri nähili?
Professor lukman: Bu mesele häzirki wagtda iň bir wawwaly, hatda tragiki meseleleriň biri bolup durýar. 2003-nji ýylda ýurduň öňki prezidenti S.Nyýazowyň görkezmesi bilen Aşgabatdan inçekesel hassahanasyny paýtagtdan daşyna göçürmek barada görkezme berildi. Şol wakalaryň içinde meniň özüm-de bardym. Biz inçekesel hassahanasynyň paýtagtdan daşyna göçürilmegiň nädogrulygy barada Saglygy goraýyş ministrliginiň wekillerine kän gezek düşündirjek bolduk, emma bolmady. Ministrligiň wekilleri buýrugyň ýokardan gelendigini, oňa hiç hili çäräniň boljak däldigini bize düşündirdiler.
2003-nji ýylyň ahyrynda paýtagtyň inçekesel hassahanasy doly ýapyldy. Onuň ýerine diňe Inçekeseliň öňüni alyş merkezi döredildi we bu ýerde ekstrennyý ýagdaýda gelen hassalar üçin bary-ýogy otuz orunlyk hassahana açyldy. Durnanyň üstüne urna diýlişi ýaly, 2004-nji ýylyň başynda Aşgabada ýakyn ýerde ýerleşen Gökje obasyndaky 120 orunlyk inçekesel hassahanasyny hem ýapdylar. Paýtagtda ýerleşýän iň uly inçekesel hassahanasyny hem-de Gökjedäki inçekesel hassahanasyny Ahal welaýatynyň Kaka etrabyndaky Duşak posýologyna göçürdiler. Duşak posýology bilen Aşgabadyň arasy bolsa 200 kilometrlik ýoldur.
Aşgabatda ýerleşen şol wagtky inçekesel hassahanasy özünde iň bir tejribeli ftiziatrlary, ýagny inçekesel lukmanlaryny jemleýärdi. Ýurduň beýleki welaýatlaryndaky inçekesel hassahanalarynda derdine em tapyp bilmedik hassalar hem bu ýere getirilerdi. 2003-nji ýylda hassahananyň ýapylmagy bilen, bu ýeriniň lukmanlarynyň üçden ikisi işden çykaryldy. Has elhenç tarapy bolsa, pensiýa ýaşy doldy bahanasy bilen işden çykarylan ftiziatrlar ýurtda iň bir tejribeli lukmanlardy.
Azatlyk Radiosy: Onda paýtagtyň inçekesel bilen kesellän hassalary nirede bejergi alýarlar?
Professor lukman: Aşgabat gaty gür ilatly şäher. Onuň bir milliona golaý ýaşaýjysyndan daşary myhmanlary hem ýetik. Ýurduň beýleki welaýatlaryna garanyňda, paýtagtda ilatyň ýaşaýyş şertleri ýagşy. Ýöne muňa garamazdan, şäherde inçekesele ýolugýan hassalar gün geldigiçe artýar. Olara bu dertden saplanmak üçin bolsa ýeke-täk hassahana bar, ol hem paýtagtdan 200 kilometr daşlykda ýerleşýän Kaka etrabyndaky Duşak posýologydyr.
Paýtagtdan inçekesel hassahanasynyň 2003-nji ýylda göçürilmeginiň düýp maksady Aşgabadyň ilatyny bu howply keselden daşda saklamakdan ybarat bolupdy. Şol wagtky uly wezipelileriň özboluşly pikiriçe, inçekeselli hassalar Aşgabatdan daşynda bejergi alsalar, onda şäher ilatyna bu keseliň ýokaşmagy minimallaşar öýdüp çaklanylypdy.
Emma şäherdäki iň uly inçekesel hassahanasynyň ýapylmagy özüniň juda ýaramaz netijesini berdi. Inçekesel derdine ýolugan paýtagtly hassalaryň köpüsi Aşgabatdan 200 kilometr uzaklykda ýerleşýän Duşakda bejerilmekden ýüz öwrüp başladylar.
Türkmenistanyň Saglygy goraýyş hakyndaky kanuna laýyklykda, jemgyýete howp döredýän keseli bolan hassalar öz isleglerine garamazdan, hökmany suratda bejergi alaýmalydyrlar. Şu kanuna laýyklykda, Duşaga gidip bejergi almakdan ýüz öwren hassalaryň köpüsi polisiýanyň kömegi bilen zorlukly ýagdaýda ugradylyp başlandy. Emma bu-da özüniň oňyn netijesini beribermedi.
Duşak şäherçesindäki inçekesel hassahanasy juda gözgyny ýagdaýda. Inçekesel bilen kesellän hassa iň bir köp kaloriýaly naharlary iýmeli. Ýokumly iýmit keseliň garşysyna kabul edilýän antibiotiklerdenem wajyp. Emma Duşakdaky hassahanada berilýän juda pes kaloriýaly iýmitler, ýaramaz şertler kesel sebäpli ozalam depressiýa düşen hassalary bu ýerden her edip, hesip edip öýlerine gaçmaga itergi berýär. Netijede paýtagtdan gelen hassalar keselhananyň lukmanlaryna para berip, bu ýerden gaçyp gidýärler.
Çala-çula bejergi alyp, öýlerine gelen hassalar bolsa wagtyň geçmegi bilen inçekeseliň dermanlara uýgunlaşan görnüşini organizminde emele getirýärler. Özlerem birnäçe wagtyň içinde daş-töweregindäkilere inçekeseliň iň bir agyr görnüşini ýokaşdyrýarlar.
Duşakdan gaçyp gelen hassalaryň köpüsi soňy bilen gaýra üzülýärler we keselden saplanyp bilmän, aradan çykýarlar. Elbetde, şeýle ýagdaýlar gaty gynandyryjydyr.
Azatlyk Radiosy: Paýtagtda gurulýan täze inçekesel hassahanasy hassalary bu problemadan halas edip bilermi?
Professor lukman: Häzir paýtagtyň eteginde ýerleşýän Çoganly posýologynyň töwereginde inçekesel hassahanasy gurlup dur. Ýöne özüňiz deňeşdirip görüň. Bu hassahana bary-ýogy 60 orunlyk. 2003-nji ýyla çenli paýtagtda işlän inçekesel hassahanasy bolsa 450 orunlykdy. Şonda-da hassalardan ýaňa boş ýer tapylanokdy. Meniň pikirimçe, täze gurulýan inçekesel hassahanasy paýtagtyň ýaşaýjylary üçin bejergi almak meselesini düýpli çözüp biler öýdüp pikir edemok. Sebäbi inçekesel häzirki wagtda 2003-nji ýyldaky bilen deňeşdireniňde paýtagtda has köp ýaýran.
Azatlyk Radiosy: Bilşimiz ýaly, her ýyl türme tussaglygyndan on müňe golaý iş kesilenler azatlyga goýberilýär. Olaryň arasynda inçekesel bilen kesellänleriň prosent hasaby näçedir diýip çaklasa bolar?
Professor lukman: Prosent meselesinde anyk aýtmak kyn. Men inçekesel hassahanasynda işlän döwrümden mysal getiräýeýin size. Iş kesilenleriň azatlyga goýberilen wagtynda hassahana hyryn-dykyn dolýardy. Tussaglykdan boşap gelenler, esasan, Gäwers etrabynyň çäginde ýerleşýän Kalininsk diýip at alan hassahanada bejergi aldyrylýar. Olar keselden saplanynça, gözegçilikde saklanylýar. Ýöne olar aşa köplügi sebäpli, biziň hem hassahanamyza getirilýärdi. Eger prosent hasabyny çak bilen aýdanyňda, onda tussaglykdan boşap gelýänleriň 50 göterimi inçekesel bilen keselleýändir diýip aýdyp bolar.
Azatlyk Radiosy: Diýmek, inçekesel bilen keselleýänler, esasan, türmelerde tussaglykda bolup gelenler-dä.
Professor lukman: Elbetde, iň bir ýaramaz şertlerde tussaglykda bolýan bendileriň köpüsiniň inçekesel bilen keselleýändikleri düşnükli zat. Ýöne häzirki ýagdaýda bu kesel bilen keselleýänlere jemgyýetiň ähli gatlaklarynda hem duş gelinýär. Türme tussaglygyndaky bendilerden başga, LTP-lerde bejergi alýan neşekeşler hem bu derde tiz ýolugýarlar. LTP-lerde inçekesel juda köp ýaýrandyr.
Azatlyk Radiosy: Inçekesele garşy Türkmenistanda waksinasiýa çäreleriniň geçirilişi nähili?
Professor lukman: Häzirki wagtda çaga dogrulýan öýlerde çaga dünýä inenden üç günüň içinde inçekesele garşy waksina edilýär. Waksina 7 hem-de 14 ýaşly çagalara-da edilýär. Ýöne inçekeselden waksinasiýa arkaly doly gaçyp gutulmak mümkin däl. Köp ýurtlarda bu keseliň garşysyna waksinany ulanmak maksada laýyk hasap edilmeýär. Mysal üçin 2006-njy ýyldan başlap birnäçe döwletler bu waksinany ulanmagy düýbünden bes etdiler. ABŞ bilen Gollandiýa bolsa ony hiç haçanam tejribede ulanyp görmändir. Sebäbi inçekesele garşy waksina mama keseline garşy ulanylýan waksina ýaly 100 prosent effekti bermeýär. Immunitetiniň gowşan halaty adam, waksina edilendigine garamazdan, gönüden-göni bu kesel bilen kesellemeklik howpuna düşýär.
Azatlyk Radiosy: Biziň ýurdumyzda inçekesele garşy nähili dermanlaryň ulanylýandygy barada hem gürrüň beräýseňiz?
Professor lukman: Başda belläp geçişim ýaly, Türkmenistanda inçekesel DOTS programmasy boýunça bejerilýär. Bu programma boýunça bejergi alýanlar rifampisin, izoniazid, pirazinamid, etambutol antibiotikleri kabul edýärler. Bular, esasan tabletka, kapsula görnüşindedir. Mundan başga inçekesel üçin streptomesin antibiotigi hem ulanylýar. Bu güýçli antibiotik sanjym görnüşinde edilýär. Ol, esasan, keseli gaýtalap, gaýra üzülen hassalarda ulanylýar.
DOTS programmasynda bejergi alýanlar ýokarda agzalan tabletkalary (olar bolsa jemi 11-12 tabletka dagy bolýar) bir atymda kabul etmelidir. Hassa 12 sany güýçli antibiotigi bir sutkanyň dowamynda bir gezekde kabul etmeli. Şeýle ýagdaýda ol üç aýlap bejergi almaly. Diňe üç aýdan soň, hassa ýapyk görnüşli inçekesele geçensoň, onuň atýan antibiotikleriniň mukdary üç esse azaldylýar. Ýapyk görnüşe geçen hassalar ýene üç aýlap antibiotikleriň iki görnüşini profilaktika üçin günde kabul edip gezmeli. Ýöne bejergi munuň bilenem tamamlanmaýar. Inçekeselliler ýaz-güýs pasyllarynda iki aýlap, profilaktika bejergilerini dowam etdirýärler.
Elbetde, inçekeseliň özi agyr dert. Ýöne bu dertden saplanmak üçin kabul edilýän antibiotikleriň hem kähalatlarda dert üstüne dert getirýän halatlary bolýar. Güýçli antibiotikleriň uzakmöhletleýin kabul edilmegi sebäpli, hassalar bagyr keseline sezewar bolýarlar. Sary getirýärler.
Azatlyk Radiosy: Antibiotikler haýsy ýurtlardan getirilýär?
Professor lukman: Häzire çenli antibiotikleriň aglabasy Hindistandan getirilýär. Ýöne rifampisin bilen izoniazidi Türkmenistanda «Ajanta» firmasy hem gaplaýar.
Azatlyk Radiosy: Hormatly professor, biz size beren gyzykly gürrüňleriňiz üçin köp minnetdarlyk bildirýäris.
Professor lukman: Sag boluň!
Filed under: Bütin Temalar, Saglyk |


text:
Möhletinden öň çykyp gidenleriň saýlaw okruglarynda we welaýatlaryň dolandyryş-çäk gurluşynyň üýtgemegi bilen baglylykda 2017-nji ýylyň 21-nji maýynda geçiriljek Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlarynyň, Halk maslahatlarynyň, Geňeşleriň agzalarynyň saýlawlaryna taýýarlyk görmek we ony guramaçylykly geçirmek boýunça çäreleriň meýilnamasyna laýyklykda, dalaşgärleri bellige almak işleri tamamlandy.
Türkmenistanyň Saýlaw kodeksiniň 40-njy maddasyna laýyklykda, bu saýlawlar boýunça saýlaw uçastoklarynyň jemi 255-si döredildi.
Şeýle-de, ýurdumyz boýunça saýlaw okruglarynyň jemi 177-sinde saýlaw çäreleri dowam edýär. Saýlawlar etraplaryň we şäherleriň jemi 39-synda geçiriler.
Türkmenistanyň Saýlaw kodeksiniň 6-njy maddasyna laýyklykda, saýlaw işleriniň aýanlygyny berjaý etmek üçin, häzirki wagta çenli syýasy partiýalar, jemgyýetçilik birleşikleri tarapyndan bellenilen milli synçylaryň jemi 272-si degişli welaýat we Aşgabat şäher saýlaw toparlarynda bellige alyndy. Şolardan 67-si Türkmenistanyň Demokratik partiýasy, 33-si Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler partiýasy, 35-si Türkmenistanyň Agrar partiýasy we 57-si Türkmenistanyň Kärdeşler arkalaşyklary, 28-si Türkmenistanyň Zenanlar birleşigi, 52-si Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasy tarapyndan bellenildi. Bellige alnan milli synçylaryň 39,34 göterimi zenanlardyr.
Şu günki günler öňde boljak saýlawlar boýunça saýlaw toparlarynyň agzalary bilen okuw maslahatlaryny geçirmek, dalaşgärleri bellige almak we olara şahsyýetnama gowşurmak, bellige alnan dalaşgärler baradaky maglumatlary köpçülikleýin habar beriş serişdeleri arkaly ilatyň dykgatyna ýetirmek, dalaşgärleriň ynanylan adamlaryny bellige almak, dalaşgärleriň saýlawçylar bilen duşuşyk ýygnaklaryny guramak, saýlawçylaryň sanawyny düzmek we takyklamak, saýlaw býulletenlerini, saýlaw resminamalaryny çap etmek ýaly beýleki taýýarlyk işleri dowam edýär.
Türkmenistanyň Saýlaw kodeksiniň 44-nji maddasyna laýyklykda, Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlygyna, Halk maslahatlarynyň, Geňeşleriň agzalygyna dalaşgärleriň Türkmenistanyň Demokratik partiýasynyň, Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler partiýasynyň, Türkmenistanyň Agrar partiýasynyň degişli guramalary hem-de raýatlaryň toparlary tarapyndan jemi 393-si hödürlenildi. Dalaşgärleri hödürlemek saýlawlara altmyş gün galanda başlanyp, otuz gün galanda tamamlanýar.
Şeýlelikde, Türkmenistanyň Saýlaw kodeksiniň 48-nji maddasyna laýyklykda, hödürlenilen dalaşgärler degişli saýlaw toparlarynda bellige alyndy, bellige almak saýlawlara elli gün galanda başlanýar we saýlawlara ýigrimi bäş gün galanda tamamlanýar.
Saýlaw okruglarynyň jemi 177-si boýunça dalaşgärler saýlaw okruglarynda azyndan iki we ondan-da köp dalaşgäriň bäsleşjekdigini görkezýär.
Öňde boljak saýlawlaryň köp partiýalylyk şertlerinde geçiriljekdigini, ýagny bu saýlawlar boýunça dalaşgärleri hödürlemek işlerine Türkmenistanyň Demokratik partiýasynyň, Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler partiýasynyň, Türkmenistanyň Agrar partiýasynyň hem-de raýatlaryň toparlarynyň gatnaşjakdygyny aýtmak gerek. Munuň özi ýurdumyzda saýlawlaryň bäsleşik we demokratik ýörelgeler esasynda geçirilýändigine şaýatlyk edýär.
Türkmenistan—möhüm jemgyýetçilik-syýasy wakanyň—Mejlisiň deputatlarynyň, welaýat, etrap, şäher halk maslahatlarynyň we geňeşleriň agzalarynyň saýlawlarynyň öňüsyrasynda. Bu saýlawlar 2018-nji ýylyň 25...
2018-nji ýylyň 25-nji martynda geçiriljek Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlarynyň, halk maslahatlarynyň we Geňeşleriň agzalarynyň saýlawlaryna taýýarlyk işleriniň çäklerinde, Türkmenistanyň Mejlisin...
Türkmenistanyň Saýlaw kodeksiniň 26-njy, 38-nji maddalaryna laýyklykda, Türkmenistanda Saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky Merkezi toparyň kabul eden karary esasynda, 2018-nji ýylyň 25-n...
Şu günler ýurdumyzda 2018-nji ýylyň 25-nji martynda geçiriljek Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlarynyň, welaýat, etrap, şäher halk maslahatlarynyň we Geňeşleriň agzalarynyň saýlawlaryny geçirmeklige...
Türkmenistanda Saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky Merkezi toparyň nobatdaky mejlisi geçirildi. Ol Mejlisiň altynjy çagyrylyşynyň deputatlarynyň, welaýat etrap we şäher halk maslahatlaryny...
Türkmenistanyň Saýlaw kodeksiniň 4-nji maddasyna laýyklykda, Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlarynyň, welaýat, etrap, şäher halk maslahatlarynyň we Geňeşleriň agzalarynyň saýlawlary boýunça saýlaw mö...
Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň 81-nji maddasyna, Türkmenistanyň Saýlaw kodeksiniň 4-nji maddasyna laýyklykda, Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlarynyň, welaýat, etrap, şäher halk maslahatlarynyň we...
Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Döwlet gullugy akademiýasynyň “Ýerine ýetiriji ýerli häkimiýet we ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň gullukçylarynyň hünärini ýokarlandyrmak” ugry boýunça ok...


text:
Bütindünýä saglygy goraýyş guramasy her ýylyň 4-nji fewralyny düwnük keseline garşy Bütindünýä göreş güni diýip yglan etdi. Bu günüň bellenmeginiň esasy maksady elhenç kesel bolan düwnük barada jemgyýetiň düşünjesini artdyrmak, bu keseliň öňüni alyş çärelerine, ir möhletde ýüze çykarmagyň wajyplygyna, bejeriş usullaryna köpçüligiň ünsüni çekmekdir.
2012-nji ýylda bu gün dünýäniň ähli künjeklerinde "Bilelikde bu mümkindir" diýen şygar astynda geçirilýär.
Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň kesgitlemegine görä, degerli çäreleriň geçirilmedik ýagdaýynda 2005 – 2015-nji ýyllar aralygynda howply täze döremelerinden, şol sanda düwnük keselinden 84 million adamyň heläk bolmagy ahmal. Howply täze döremeler – 100-den gowrak keselleriň umumy ady bolup, islendik beden agzalarynda döräp biler. Düwnük keseli hem şol topara degişli bolup, öz görnüşleri boýunça dürli-dürlüdir. Howply döremeler ýeke-täk öýjükden emele gelýär. Öýjük birden bedeniň gözegçiliginden çykyp, çensiz, päsgelçiliksiz bölünip köpelip başlaýar. Şeýlelikde öýjükleriň kadasyz, çalt köpelmegi çişi emele getirýär. Düwnük öýjükleriniň biologiki häsiýeti boýunça sagdyn öýjüklerden kän tapawutlanmaýanlygy hem-de doly ösüş tapgyryny geçmändigi sebäpli bejergi kynlaşýar. Olar derman serişdelerine durnukly bolýar. Olaryň goraýyş mehanizmi bolsa bedeniň immun ulgamynyň gözegçiliginden çykmaga başarýar. Adaty öýjügiň howply döremelere öwrülmegi birnäçe tapgyrlardan ybaratdyr. Ilkibaşda çiş emele gelmek howpy döräp, soňra kesel ösüp başlaýar. Bu özgerişlikler adamyň genetiki faktorlarynyň we daşky gurşawyň ýaramaz täsiriniň özara gatnaşygy esasynda bolup geçýärler. Düwnüge mahsus alamatlaryň biri-de, kadaly bolmadyk (atipiki) öýjükleriň örän çalt köpelmegidir. Olar öz adaty çäginiň daşyna ösüp, töweregindäki beden agzalarynyň dokumalaryna geçip, başga beden agzalaryna ýaýramaga ukyplydyr.
Düwnük keselini döredýän esasy töwekgellik toparyna temmäki, alkogol içgileri, ýaramaz iýmit, uzaga çekýän nerw dartgynlylygy, B we C gepatitler, adamyň papillomawirus ýokançlyklarynyň käbir görnüşleriniň täsiri, ötüşen ýokançlyklar we başga faktorlar girýär.
Onkologiki keseliň öňüni almagyň birnäçe ugurlary badyr. Ilki bilen kanserogenleriň (howply täze döremelere getirýän käbir maddalar) düwnük keseline ýolukdyrmaz ýaly, bedeniniň kesellere garşy durmak ukybyny ýokarlandyrmaly. Mundan başga-da, düwnüge getirýän keselleri bejermeli. Düýpli bejergiden soň keseliň gaýtalanmazlygy üçin degişli çäreleri görmeli.
Häzirki wagtda bagyrda düwnük keselini döredýän gepatit B ýokançlygyna, ýatgynyň boýunjygynda howply çişiň emele gelmegine sebäp bolýan adam papiloma ýokançlygyna garşy waksina sanjylýar. Onkologiýa keselçiligi adam üçin mydama uly betbagtçylykdyr. Emma hünärmenleriň aýtmagyna görä, biziň döwrümizde keseliň döremeginiň käbir sebäplerini anyklap bolýar. Hünärmenler sagdyn durmuş ýörelgelerine eýerilen ýagdaýlarda täze howply döremeleriň 40% -iň öňüni alyp bolýar diýip hasaplaýarlar.
Sagdyn durmuş ýörelgeleriniň ýönekeý, ýöne juda wajyp düzgünleri howply täze döremeleriň ýüze çykyş töwekgelligini peseldip biler:
- Çilimkeşlige garşy göreşmek. Çagalary çilimiň tüssesiniň täsirinden, ony çekmekden goramak;
- Spirtli içgileri köp içmezlik;
- Fiziki işjeňligi artdyrmak;
- Ýokumly sagdyn iýmit. Gerekli derejede gök önümleri, miweleri we däne ösümliklerini iýmitde ulanmak. Ýaglary ulanmagy çäklendirmek. Bedeni artykmaç semizlikden goramak;
- Düwnük keseliniň döremegine sebäp bolýan käbir ýokançlyklardan goranmak;
- Uzak wagtlap günüň aşagynda we solýarilerde (gün wannasyny kabul etmek üçin ýörite abzallaşdyrylan ýerde) bolmakdan saklanmak.
Şeýlelikde, sagdyn durmuşyň kadalaryny berjaý edip, keseliň öňüni alyş çärelerini sowatly geçirseň, düwnük keseline duçar bolmak töwekgelligi peseler. Keseliň irki döwründe başlanan bejergi bolsa gowy netijeleri berip, uzak ömre mümkünçilik açar. Howply täze döreme keselleriň hiç biri ýokançly däldir! Ol howa-damja ýoly bilen, jynsy gatnaşyklar arkaly, hojalyk goşlary, gap-gaçlaryň üsti bilen geçmeýär. Bu kesele duçar bolan adamlara diňe bir güýç, gaýrat, erk däl-de, töweregindäkileriň ünsi we aladasy zerurdyr.
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Gepatit keseli – bagryň wiruslar, zäherli maddalar ýa-da adam bedeniniň immunitetiniň bozulmalary sebäpli ýüze çykýan zeperlenmesidir. Deriniň we gözleriň saralma alamatyna laýyklykda, halk arasynda bu keseli "sary getirme" diýip hem atlandyrýarlar.
Bagryň zeperlenmesi bilen geçýän keselleriň arasynda, onuň wirusly şikeslenmeleri has ýygy duş gelýändir. BSGG-nyň hünärmenleri sary getirme keselini adamzat saglygyna howp salýan esasy töwekgellik faktory hasaplaýarlar. Olaryň berýän maglumatlaryna görä, Ýer togalagynyň ýaşaýjylarynyň 1/3 bölegi B ýa-da C gepatiti bilen keselläp, ýarym milliarddan gowuragy bolsa bu keselleriň dowamly görnüşlerinden ejir çekýändir.
Gepatite mahsus alamatlar
Wirusly gepatitleriň ilkinji alamatlary adaty dümewiň alamatlaryna meňzeş bolýar: ysgynsyzlyk, ýadawlylyk, kellagyry, işdäsizlik, ýürekbulanma, gaýtarma, bogunlaryň agyrmagy, bagryň we dalagyň ulalmagy (esasan hem gepatitiň B we C görnüşi üçin), gyzgynyň 38.8 derejä çenli ýokarlanmagy. Näsagyň ýagdaýy has ýaramazlaşanda, onuň deri örtügi, gözüniň agy saralyp başlaýar, peşewi goýy goňur reňkli bolýar, täreti bolsa agarýar, sag gapyrganyň aşagynda agyry ýüze çykýar. Sary getirmäniň kä halatlarda alamatsyz geçýändigi, esasy bellemeli zatlaryň biridir.
Wirusly gepatitleriň görnüşleri
Wirusly gepatitleriň 6 sany görnüşi tapawutlandyrylýandyr.
Gepatitiň A görnüşi – hapa eller, iýmit, gap-gaç, oýunjaklar arkaly ýaýraýan, has giňden ýaýran görnüşi bolup durýandyr. Gepatitiň bu görnüşiniň öňüni almakda arassaçylyk düzgünleriniň gyşarnyksyz berjaý edilmeginiň örän uly ähmiýeti bardyr. Hajathanadan soň, nahar taýynlamazdan öň we soň, daşardan gelensoňyz elleriňizi hökman sabynlap ýuwuň. Suwy filtrler arkaly arassalap ulanmaga mümkinçilik bolmadyk ýagdaýynda, ony diňe gaýnadyp içmäge ymtylyň.
Gepatitiň A görnüşi ýokuşanda, onuň alamatlary 2-6 hepdeden soň ýüze çykýandyr. Şol döwrüň içinde näsag beýleki adamlara gepatiti ýokuşdyryp bilýändir. A gepatitiň wirusy esasan täret bilen bölünip çykyp, ol efiriň, hloryň, turşylyklaryň täsirine durnuklydyr. Formaline duýgur bolup, 5 minudyň dowamynda gaýnadylanda işjeňligini ýitirip bilýändir. Maşgalada A gepatiti bilen kesellän adam bar bolsa, hökman lukmana habar bermelidir. Zerur bolan ýagdaýynda, lukman ähli maşgala agzalaryna immunoglobulin sanjymlaryny belläp, näsagy hassahana bejergi üçin ýollaýar.
Alamatlaryň köpüsi birnäçe günden ýa-da birnäçe hepdeden aýrylyp gitse-de, ýadawlyk, ysgynsyzlyk ýaly alamatlar bagryň işi doly kadalaşýança birnäçe wagtyň dowamynda biynjalyk edip bilýändir.
Gepatitiň B görnüşi – wirusly gepatitleriň agyr we gaýraüzülmeli geçýän görnüşidir. Gepatitiň bu görnüşi bilen kesellän näsaglaryň 10 %-de kesel dowamly görnüşe geçip, sirroz we bagryň düwnük keseliniň döremegine töwekgelçilik ýokarlanýandyr.
Gepatitiň bu görnüşi jynsy gatnaşyklar arkaly, neşekeşler tarapdan hapa iňňeler ulanylanda, eneden göwredäki çaga geçip bilýändir. Keseliň alamatlary, ýokuşmadan soň 2-6 aýdan ýüze çykyp bilýändir.
B gepatitiniň alamatlary sary getirmäniň beýleki görnüşleriniň alamatlaryna meňzeş bolup, ol kem-kemden ýaýbaňlanýandyr, emma has uzak we agyr derejede geçýändir.
Gepatitiň C görnüşi – esasan bedene gan guýmalar, jyns gatnaşyklary arkaly, hapa şprisler ulanylanda ýüze çykýan, gepatitleriň has agyr görnüşidir. Käte sary getirme alamatlary asla bildirmeýär, deri örtügi saralmaýar. Gepatitiň bu görnüşi bilen keselländigini bilmeýän adamlar hem az däldir. Olar keseli bejertmän, beýleki adamlara hem keseli ýokuşdyrma howpyny ýokarlandyrýandyrlar. Bu keseliň dowamly görnüşi has hem howply bolup, ol näsaglaryň 70-80%-de ýaýbaňlanýandyr. Gepatitiň C görnüşiniň başga görnüşler bilen utgaşmagy, keseliň geçişini has hem agyrlaşdyryp, ölüm howply gaýraüzülmelere getirmäge ukyplydyr.
Gepatitiň D görnüşi – "utgaşýan" kesel bolup, ol B gepatitiň geçişini agyrlaşdyrýandyr.
Gepatitiň E görnüşi – keseliň A görnüşine meňzeş bolsa-da,ýiti başlanmaýar we göwreli aýallar üçin has howply bolup durýandyr.
Wirusly gepatitlere degişli G gepatiti C gepatite meňzeş bolsa-da, ol az howplydyr.
Siz wirusly gepatitden nähili goranyp bilersiňiz?
Häzirki wagtda, gepatitiň A we B görnüşlerine garşy öňüni alyş sanjymlary döredilendir.
A görnüşe garşy waksina A gepatitň öldürilen wiruslaryndan ybarat bolup, ol iki gezek, sanjymlaryň arasyna 6-12 aý salnyp geçirilýändir. Bu waksinanyň goraglylyk täsiri 6-10 ýyl aralygy saklanýandyr. A gepatitine garşy öňüni alyş sanjymlary bu keseliň ýaýran ýerlerine gidýän adamlara (syýahatçylar, harby gullukçylar, şertnama bilen işlemäge gidýän hünärmenler), ýokanç keseller bölümleriniň işgärlerine, mekdebe çenli ýaşly edaralaryň we suw üpjünçiligi hem-de jemgyýetçilik iýmitleniş edaralaryň işgärlerine almak maslahat berilýändir.
Gepatitiň B görnüşine garşy geçirilýän waksinasiýa hemmelere geşirilip, ençeme döwletlerde çagalara geçirilýän keselleriň öňüni alyş sanjymlaryň meýilnamasyna goşulandyr. Türkmenistanda bu sanjym täze doglan çagalara ilkinji 24 sagadyň dowamynda, 2 – 4 aýlykda geçirilýändir. Şeýle-de, bu sanjymy geçirme gepatitiň başga wirusy ýokuşan (meselem, C gepatit) adamlara, dowamly gepatitden ejir çekýän näsaglaryň maşgala agzalaryna, lukmançylyk ulgamynyň hemme işgärlerine we lukmançylyk okuw jaýlarynyň talyplaryna, gan we gandan ýasalan serişdeler bilen işleýän lukmanlara görkezilendir.
Bu sanjym üç gezek edilýär: birinji sanjymdan 1 aý soň ikinji sanjym, ikinjiden 5 aý geçenden soň üçünji sanjym geçirilýär.
Waksina çynlakaý ýaramaz täsirleriň ýüze çykmagyna getirmeýär. Kä halatlarda sanjymyň edilen ýerinde agyry, beden temperaturasynyň biraz ýokarlanmagy, seýrek ýagdaýlarda allergiki täsirliligiň ýüze çykmagy bellenilip bilner. Waksinasiýadan soň onuň goraglylyk täsiri 8-10 ýyla çenli, hat-da ömrüň soňuna çenli saklanyp galyp biler.
Gepatitiň C görnüşine garşy waksina entek ýokdyr. BSGG-nyň berýän maglumatlaryna görä, häzir Ýewropada gepatitiň bu görnüşini bejermäge niýetlenen waksina syndan geçip, bu ugurda işleýän birnäçe halkara taslamalaryň bardygy bellenilýändir.
Gepatitiň C görnüşiniň ýokuşmagynyň öňüni almak üçin:
► Gan damjalaryny saklap biljek diş çotgalaryny, sakgal syrmaga niýetlenen serişdeleri başgalara bermäň we başgalardan almaň.
► Eger Siz lukmançylyk ulgamyň işgäri bolsaňyz, ýiti lukmançylyk gurallary bilen işläniňizde degişli goraýyş düzgünleri berjaý ediň. Gepatitiň B görnüşine garşy sanjym alyň.
► Lukmançylyk edaralaryna, diş bejeriş merkezlerine ýüz tutanyňyzda, hemme bejeriş çäreleriň bir gezek ulanylýan gurallar bilen geçirilýändigine ynamly boluň.
► Tatuaž (derä surat çekdirme) ýa-da pirsing (halka dakma) etdirmekçi bolsaňyz, haýsy hünärmene ýüzlenjekdigiňiz babatda oýlanyň. Hünärmen hemme arassaçylyk düzgünleri berjaý edip, bir gezek ulanylýan gurallar bilen işlemelidir.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Türkmenistanda ylmy isgärleri taýýarlamak hakyndaky Düzgünnama (mundan beýläk — düzgünnama) aspiranturalaryň, adýunkturalaryň (mundan beýläk — aspirantura) we doktoranturalaryň guralys we isleýis tertibini hem-de Türkmenistanyň ýokary okuw mekdeplerinde, ylmy we ylmy-önümçilik edaralarynda (mundan beýläk — ylmy edaralar) ylymlaryň kandidaty we ylymlaryň doktory alymlyk derejelerine dalasgärleriň dissertasiýalarynyň taýýarlaýys tertibini belleýär.
Ýörüte Düzgünnama maliýelesdiris çesmeleri kesgitleýär, aspiranturalaryň, doktoranturalaryň kabul etmegi we aspirantlaryň, doktorantlaryň hem-de alymlyk derejelerini goraýjylaryň ylmy barlaglary ýerine ýetirmäge alymlyk derejesini goraýjylar hökmünde kabul edilmeginiň, olaryň umumylasdyrylmagyny, ylymlaryň kandidatlary we ylymlaryň doktorlary alymlyk derejelerini almaklygyň dissertasiýasyny goramaklyga ylmy islerini çap etmegiň we hödürlemegiň talaplaryny, tertibini belleýär we.
Doktorantura we aspirantura Türkmenistanyň raýatlarynyň bilim we ylym derejelerini ýokarlandyrmaklaryna mümkinçilik döredýän, ýokary okuw bilim ulgamyndaky ylmy isgärleri taýýarlamagyň esasy bolup hyzmat edýar.
Alymlyk derejelerini goraýjylara (soiskatellere) doktorantura, aspirantura kabul edilmezden ýokary okuw mekdeplerine ýa-da ylmy edaralara berkidilen hünärmenleriň dissertasiýalarynyň üstünde islemeklerinine mümkinçilik berilýär.
Ylymlaryň kandidaty we (ýa-da) ylymlaryň doktory alymlyk derejesini goramak isleýän sahslary kabul etmeklige aspirantura we (ýa-da) doktorantura açylan edaralar hukuklydyr.
Doktorantura, aspirantura ýokary hünär derejeli ylmy we ylmy-mugallymçylyk isgärleri we zerur ylmy-barlag we maglumat binýatlary bolan ýokary okuw mekdeplerinde, ylmy edaralarda açylýar.
Doktorantura kada hökmünde ylymlaryň kandidaty ýa-da ylymlaryň doktory alymlyk derejesine dissertasiýalary goramak boýunça ýöritelesdirilen dissertasion geňesleri bolan ýokary okuw mekdeplerinde we ylmy edaralarda açylýar.
Doktoranturalary, aspiranturalary açmak ýa-da hereket edýän doktoranturada, aspiranturada ylmy hünärleri girizmek hakynda haýysnama degisli esaslandyrmalar we edaranyň alymlar geňesiniň ylmyň degisli pudagynda anyk hünärler boýunça ylmy isgärleri taýýarlamagyň maksadalaýyklygy we mümkinçiligi hakyndaky karary bilen bilelikde tabynlygyndaky degisli ministrlige, pudak edarasyna her hünär boýunça göz öňünde tutulýan ylmy ýolbasçylaryň (maslahatçylaryň), ylmy isgärleriň hünärleriniň hereket edýän at sanawyna laýyklykda hünärleriň sanawyny görkezmek bilen berilýär. Edaralarda hünärleriň pasportlary bolmadyk ýagdaýynda hünärleriň pasportynyň taslamasyny (taslamalaryny) hödürleýärler.
Ministrlik, pudak edarasy özüniň pudak tabynlygyndaky ýokary okuw mekdepleriniň, ylmy edaralarynyň haýysnamalaryna garaýar we doktoranturalary, aspiranturalary açmak hakyndaky tekliplerini Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Ylym we tehnika baradaky Ýokary geňese iberýär (mundan beýläk — Ýokary geňes).
Ylmy edaralarda we ýokary okuw mekdeplerinde doktoranturalary, aspiranturalary açmak, seýle hem olaryň islerini bes etmek degisli seljeris isleri geçirilenden soňra Ýokary geňesiň buýrugy bilen amala asyrylýar.
Doktoranturalary, aspiranturalary açmagyň we ýokary okuw mekdeplerdäki hem-de ylmy edaralardaky aspiranturalara, doktoranturalara ylmy isgärleriň täze hünärlerini girizmegiň tertibi Ýokary geňes tarapyndan bellenilýär.
Doktoranturalaryň, aspiranturalaryň we alymlyk derejelerini goraýjylaryň institutlarynyň üsti bilen ylmy isgärleri taýýarlamak boýunça çäreleri maliýelesdirmek Türkmenistanyň Ylym we tehnika gaznasy tarapyndan Türkmenistanyň Döwlet býujetinde bu maksatlar üçin bellenen tertipde göz öňünde tutulan serisdeleriň, seýle hem beýleki gyzyklanma bildirýän edara görnüsli taraplaryň (büjet edaralaryndan basga) ýa-da fiziki sahslaryň, seýle hem dasary ýurtlaryň serisdeleriniň hasabyna amala asyrylýar. Aspirantura we doktorantura döredilen ylmy edaralaryň we ýokary okuw mekdepleriň hem-de olara kabul etmekligiň Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan tassyklanan sanawyna laýyklykda Türkmenistanyň döwlet býujetiniň serisdeleriniň hasabyna maliýelesdirilýär.
Doktorantura, aspirantura kabul etmegiň we her bir hünär boýunça alymlyk derejesini goraýjy hökmünde hasaba almagyň gözegçilik sanlary her ýylda ministrlikleriň, pudak edaralarynyň, seýle hem Ýokary geňesiň tabynlygyndaky ylmy edaralaryň teklipleri boýunça, Türkmenistanyň önümçiligini we durmus-ykdysady gursawyny ösdürmegiň maksatlarynyň derňelmegi esasynda, bu guramalaryň ylmy barlaglarynyň derejesiniň, ýokary ylmy hünärli isgärleriniň bolmagyny, seýle hem zerur ylmy-barlag we maglumat binýatlarynyň we dissertasion geňesleriniň bolmagyny hasaba almak bilen, Türkmenistanyň Ministrler Kabineti bilen ylalasylandan soňra Ýokary geňes tarapyndan bellenilýär.
Doktoranturalara, aspiranturalara girmeklige we alymlyk derejesini goraýjy hökmünde kabul edilmeklige Türkmenistanyň we beýleki döwletleriň raýatlary bolan, degisli bilim we ylym derejeli sahslar hukuklydyr.
Doktorantura, aspirantura girmek we alymlyk derejesini goraýjy hökmünde hasaba aldyrmak üçin resminamalary kabul etmeklik her bir sahsyň haýysy boýunça ýa-da edaralaryň, seýle hem dasary döwletleriň ýollamnamasy boýunça aspiranturalar, doktoranturalar açylan edaralarda amala asyrylýar.
Dasary ýurtlaryň raýatlary, sol sanda GDA gatnasyjy döwletleriň raýatlary doktoranturalara, aspiranturalara kabul edilýär ýa-da Türkmenistanyň hökümetara ylalasyklarynyň we halkara sertnamalarynyň esasynda ýokary okuw mekdeplerine we ylmy edaralara alymlyk derejesini goraýjy hökmünde berkidilýär.
Türkmenistanyň çäklerinde hemiselik ýasaýan raýatlygy bolmadyk sahslary ýokary okuw mekdepleriniň we ylmy edaralaryň doktoranturalaryna we aspiranturalaryna kabul etmeklik Türkmenistanyň raýatlary üçin göz öňünde tutulan tertipde amala asyrylýar.
Dasary döwletleriň we edaralaryň ýollamnamalary boýunça aspirantlary, doktorantlary, ylmy derejeleri goraýjylary taýýarlamak bilen baglanysykly ähli çykdajylary ýollamnama beren tarap (eger-de döwletara sertnamalarda basgaça göz öňünde tutulmadyk bolsa) ýa-da aspirantura we (ýa-da) doktorantura açylan edaranyň we onuň arasyndkay sertnama laýyklykda fiziki sahs çekýär.
Aspiranturalaryň we doktoranturalaryň üsti bilen ylmy isgärleri taýýarlamagy amala asyrýan guramalar aspirantlary, doktorantlary we alymlyk derejesini goraýjylary beýleki edaralara, sol sanda dasary ýurtlara, özara ylalasyk boýunça we okaýanlaryň razylygy bilen ýa-da okaýanyň we kabul edýän tarapyň arasyndaky sertnama esasynda bir ýyla çenli möhlet bilen ibermäge hukukly. Su ýagdaýda, eger-de ýollamnama bereniň we kabul edýän tarapyň arasyndaky sertnamada basgaça göz öňünde tutulmadyk bolsa, ähli çykdajylary ýollamnama beren tarap çekýär. Türkmenistanyň Döwlet býujetiniň serisdeleriniň hasabyna okaýan aspirantlary we doktorantlary dasary ýurtlaryň guramalaryna ibermeklik Türkmenistanyň Ministrler Kabineti bilen ylalasyp, Ýokary geňes amala asyrýar.
Aspiranturanyň we doktoranturanyň üsti bilen ylmy isgärleri taýýarlamagy amala asyrýan ylmy edaralar isgärleri taýýarlamagyň hili we netijeliligi üçin jogapkärçilik çekýärler.
Ýokary okuw mekdeplerindäki, ylmy edaralardaky doktoranturalaryň we aspiranturalaryň islerine, olaryň pudak tabynlygyna garamazdan, umumy we ylmy-usulyýet ýolbasçylygy we ylmy isgärleri taýýarlamak üçin gözegçiligi Ýokary geňes amala asyrýar.
Aspiranturanyň we doktoranturanyň üsti bilen ylmy isgärleri taýýarlamagy amala asyrýan edaralar her ýylda bellenen tertipde dolandyryjy gurama ylmy isgärleri taýýarlamak boýunça degisli maglumatlary bellenilen tertipde berýärler. Degisli ugurlary boýunça ylmy isgärleri taýýarlamaklygy amala asyrýan ministrlik we pudak edarasy hem-de beýleki ýokarda duran edaralaryň guramalary bu maglumatlary umumylykda jemleýärler we olary Ýokary geňese berýärler.
Su Düzgünnamanyň esasynda ministrlikler we pudak edaralary tarapyndan Ýokary geňes bilen ylalasmaklyga degisli bolan, ýokary okuw mekdebinden soňky bilim ulgamynda pudagyň degisli aýratynlygyna laýyklykda, olary beýan edýän resminamalar nesir edilip bilner.
Ýokary okuw mekdebiniň bilim maksatnamasy boýunça taýýarlygy tamamlan sahslara döwlet nusgasyndaky resminamalar berilýär.
Kärhanalaryň, edaralaryň we guramalaryň isgärlerine ylymlaryň kandidaty ýa-da ylymlaryň doktory alymlyk derejesini goramaklyga dissertasiýasyny tamamlamak üçin ortaça zähmet hakyny saklap galmak bilen, degisli dowamlylykda üc ýa-da alty aýdan ybarat bolan is ýerinden zähmet rugsady berilýär.
Ylymlaryň kandidaty alymlyk derejesini goramaklyga dissertasiýasyny tamamlamaklyga (üç aý) we ylymlaryň doktory derejesini goramaklyga dissertasiýasyny tamamlamaklyga (alty aý) zähmet rugsady ylmy isiň derwaýyslygyny, geçiren ylmy barlaglaryň möçberini, zähmet rugsady wagtynda dissertasiýasyny tamamlamak mümkinçiligini hasaba almak bilen, esasy isini ylmy isi bilen utgasykly alyp barýan sahsa is ýeri boýunça wagtyny we möhletini görkezmek arkaly ýokary okuw mekdebiniň, ylmy edaranyň alymlar geňesiniň hödürnamasy boýunça berilýär.
I. Doktorantura
Doktorantura ylymlaryň kandidaty ylmy derejesi bolan kandidatlar kabul edilýär. Doktorantlary taýýarlamak okuwyň gündizki görnüsi boýunça amala asyrylýar.
Doktorantlary taýýarlamagyň möhleti üç aýdan ýokary geçmeli däldir.
Doktorantura kabul etmek hakyndaky arza doktorantlary taýýarlamaklygy amala asyrýan ylmy edaralaryň ýolbasçylarynyň ýa-da ýokary okuw mekdepleriň rektorlarynyň adyna berilýär. Arza indiki resminamalar gosulýar:
— ylymlaryň kandidaty alymlyk derejesini bermek hakyndaky diplomyň nusgasy;
— sahsy maglumatlar;
— doktorlyk dissertasiýasyny taýýarlamagyň giňisleýin meýilnamasy;
— nesir edilen ylmy isleriniň, ylmy barlaglarynyň, patentleriniň sanawy we nusgasy, ýerine ýetirilen ylmy barlaglar we isläp taýýarlamalar hakynda hasabatlaryň sanawy.
Sahsyýetini tassyklaýan resminamany we ylymlaryň kandidaty alymlyk derejesini bermek hakyndaky diplomy doktorantura girýän adam getirip tabsyrýar.
Ýokary okuw mekdebiniň rektory ýa-da ylmy edaranyň ýolbasçysy doktorantura girmek isleýäniň resminamalaryna garaýar we degisli kafedranyň (bölümiň, barlamhananyň, bolümçäniň) netijenamasy we ýokary okuw mekdebiniň ýa-da ylmy edaranyň alymlar geňesiniň karary esasynda kabul etmek hakynda buýruk çykarýar.
Doktorantura kabul edilen sahs Türkmenistanyň zähmet kanunçylygyna laýyklykda, eýeleýän wezipesinden bosadylýar. Kabul edilendigi hakynda gözegçilik sany hasaby alnan doktorantlara kabul edilen gününden, ýöne öňki is ýerinden bosadylan gününden ir bolmadyk ýagdaýda döwlet tarapyndan töleg haklary (stipendiýa) tölenilýär.
Doktorantura kabul etmegiň möhleti ylmy-mugallymçylyk we ylmy isiniň is möhletinde (stazynda) hasaba alynýar.
Doktorant taýýarlyk döwründe dissertasiýany taýýarlamagyň meýilnamasyny ýerine ýetirmäge we tamamlan dissertasiýasyny degisli netijenama almak üçin kafedra (bölüme, barlamhana, bölümçä, geňese) tabsyrmaga borçly.
Dissertasion barlaglar geçirilende doktoranta kömek bermek üçin onuň taýýarlyk geçýän ýerinde ýokary okuw mekdebiniň rektorynyň ýa-da ylmy edaranyň ýolbasçysynyň buýrugy bilen ylymlaryň doktorlarynyň arasyndan ylmy maslahatçy bellenilip bilner. Zerurlyk bolanda maslahatçy hökmünde beýleki ýokary okuw mekdepleriniň we ylmy edaralaryň esasy ylmy isgärleri we hünärmenleri hem çekilip bilner.
Bir edaradan beýleki edara doktorantlary geçirmeklik zerur serisdeleri bolanda, doktorantyň arzasy boýunça olaryň maslahatçylary bilen ylalasylyp amala asyrylýar, ýollamnama boýunça doktoranturalarda okaýanlar üçin bolsa, ýollamnama beren tarapyň razylygy boýunça özara ylalasyklar esasynda ylmy isgärleri taýýarlamagy amala asyrýan edaranyň ýolbasçysynyň buýrugy bilen amala asyrylýar.
Doktorantlar enjamlardan, barlamhanalardan, okuw-usulyýet is otaglaryndan, kitaphanalardan tölegsiz peýdalanýarlar, is saparlaryna, sol sanda dasary döwletleriň ýokary okuw mekdeplerine we ylmy merkezlerine gitmäge, ýokary okuw mekdepleriniň ylmy-mugallym isgärleri we ylmy edaralaryň ylmy isgärleri bilen deň derejede ylmy barlagynyň saýlan temasy boýunça isleri geçirmek üçin ekspedisiýalara gatnasmaga hukukly.
Ýokary okuw mekdepleriniň we ylmy edaralaryň alymlar geňesleri her ýylda doktorantlaryň hünär synagyny geçirýär, olaryň netijeleri boýunça olaryň doktoranturada mundan beýläk-de is alyp barmaklary hakynda karar kabul edýärler.
Dissertasiýasynyň is meýilnamasyny ýerine ýetirmedik doktorant ýokary okuw mekdebiniň rektorynyň ýa-da ylmy edaralaryň ýolbasçysynyň buýrugy bilen doktoranturadan çykarylýar.
Möhletinden öň doktoranturadan çykarylan doktorant öň tassyklanan is meýilnamasyny ýerine ýetiren ýagdaýynda, ýokary okuw mekdebinde ýa-da ylmy edarada, guramada bos orun bolan ýagdaýynda, ýokary okuw mekdebiniň rektorynyň ýa-da ylmy edaralaryň ýolbasçysynyň buýrugy bilen galan möhlete gaýtadan kabul edilip bilner.
Doktoranturada taýýarlygyň doly okuwyny geçen sahs doktorlyk dissertasiýasyny taýýarlamak üçin ylmy isgäriň wezipesine geçirilmeýär.
Ýokary okuw mekdeplerinde we ylmy edaralarda su Düzgünnamanyň 11-nji nokadyna laýyklykda, doktorantlary taýýarlamakda kabul etmegiň gözegçilik sany döwlet býujetiniň hasabyna amala asyrylýar.
Kabul etmegiň bellenilen çäginden artyk gözegçilik sany bilen doktorantlary taýýarlamaklyk edara görnüsli taraplaryň (býujetden dasary) ýa-da fiziki sahslaryň okuwyň bahasyny tölemek baglasylan sertnama esasynda amala asyrylyar.
Kabul etmegiň gözegçilik sanynyň hasabyna kabul edilen doktorantlara her ýylda dowamlylygy iki aý bolan dynç alys rugsady berilýär.
Doktorantlara doktorantura girmezden öňki is ýerinde bar bolan ähli hukuklary (ýasaýys jaýlaryny almaklyga, ylmy ady bermeklige hukuklar we beýleki hukuklar), seýle hem öňki is ornuna dolanyp barmak hukugy saklanyp galdyrylýar.
Doktorantlar dissertasiýasynyň is meýilnamasyny ýerine ýetiren ýagdaýynda tölegli ise hukukly.
Doktorantlaryň ylmy maslahatçylaryna töleg her bir doktorant üçin ýylda 50 sagadyň hasabyndan geçirilýär.
II. Ýokary okuw mekdepleriniň isgärlerini doktorlyk dissertasiýalaryny taýýarlamak üçin ylmy isgär wezipesine geçirmek
Ýokary okuw mekdepleriniň ylymlaryň kandidaty alymlyk derejesi bolan isgärleri doktorlyk dissertasiýalaryny taýýarlamak üçin iki ýyla çenli möhlet bilen ylmy isgäriň wezipesine geçirilip bilner.
Ylmy isgärleriň wezipesine dalas edýän ylymlaryň kandidatlary esasy is ýeri boýunça ýokary okuw mekdebiniň rektorynyň adyna doktorlyk dissertasiýasynyň giňisleýin meýilnamasyny we nesir eden ylmy isleriniň sanawyny gosmak bilen arza bilen ýüz tutup biler.
Ýokary okuw mekdebiň rektory degisli kafedranyň (fakultetiň, alymlar geňesiniň) netijenamasy we kandidatyň beren resminamalary esasynda doktorlyk dissertasiýasyny taýýarlamagy üçin ony ylmy isgär wezipesine geçirmek hakynda buýruk çykarýar.
Ylymlaryň kandidatlaryny doktorlyk dissertasiýalaryny taýýarlamak üçin ylmy isgär wezipesine geçirmeklik ýokary okuw mekdepleriniň zähmet haky serisdeleriniň mümkinçilikleriniň çäklerinde isgär ýazgysyna laýyklykda rektoryň buýrugy bilen resmilesdirilýär.
Ylmy isgär wezipesinde islän döwründe ol doktorlyk dissertasiýasy boýunça isi tamamlamaga we degisli netijenamany almak üçin ony kafedra bermäge borçly.
Ylmy isgärleriň wezipesine geçirilen ylymlaryň kandidatlary (mundan beýläk — ylmy isgärler) olaryň öz haýysy boýunça ylmy barlaglary geçirmek üçin ýokary okuw mekdeplerine ýa-da ylmy edaralara olaryň razylygy boyunça is saparyna iberilip bilner.
Ylmy isgäri is saparyna ibermeklige razylyk beren ýokary okuw mekdepleri we ylmy edaralar ony ylmy maslahatçylar bilen üpjün edýär, onuň isine gözegçiligi amala asyrýar we ylmy barlaglary geçirmek bilen baglanysykly ähli çykdajylary çekýärler. Zerurlyk bolanda ylmy isgäre dissertasion barlaglary geçirmek üçin kömek bermeklige rektoryň buýrugy bilen ylymlaryň doktorlarynyň, professorlarynyň arasyndan ylmy maslahatçy bellenilip bilner.
Ylmy isgärleriň ylmy maslahatçylarynyň zähmet haky her bir isgär üçin her ýylda 50 sagadyň hasabyndan geçirilýär.
Bir ýyl geçenden soňra ylmy isgärler isgär ýazgysynda duran ýokary okuw mekdebiniň alymlar geňesine dissertasiýa boýunça isleri hakynda hasabat berýär, olaryň netijeleri boýunça alymlar geňesi onuň mundan beýläk ylmy isgär wezipesinde indiki ýylyň dowamynda islemegine ýa-da öňki is ornuna dolanyp barmaga hödürnama berýärler.
Beýleki ýokary okuw mekdeplerine we ylmy edaralaryna is saparyna ugradylan adamlar is saparynda bolýan ýerindäki ýokary okuw mekdebiniň ýa-da ylmy edaranyň alymlar geňesine ylmy hasabat berýärler. Geňesiň netijenamasy ylmy isgäriň isgär ýazgysynda duran ýokary okuw mekdebine iberilýär we ylymlaryň kandidatynyň mundan beýläk eýeleýän ylmy isgäriň wezipesinde bolmalydygy baradaky meseläni çözmekde göz öňünde tutulýar.
Ylmy isgärleriň wezipesine geçirilen ylymlaryň kandidatlary bu wezipede bolmaly möhleti dolanda döwlet býujetiniň serisdeleriniň hasabyna doktorantura girip bilmeýärler.
III. Aspirantura
Aspirantura bäslesik esasynda ýokary bilimi bolan adamlar kabul edilýär.
Aspiranturada okamaklyk önümçilikden aýrylmak (gündizki görnüsde) we önümçilikden aýrylmazlyk serti bilen amala asyrylýar. Önümçilikden aýrylmak ýoly bilen aspiranturada okamagyň möhleti üç ýyldan, önümçilikden aýrylmazlyk serti bilen bolsa, dört ýyldan geçmeli däldir.
Aspiranturada okuwyň doly möhletini öň geçen adamlar döwlet býujetiniň serisdeleriniň hasabyna aspiranturada gaýtadan okamaklyga hukuksyz.
Aspirantura kabul edilmegi hakynda aspirantlary taýýarlamagy amala asyrýan ýokary okuw mekdebiniň rektorynyň ýa-da ylmy edaralaryň ýolbasçysynyň adyna arza bermek bilen amala asyrylýar we onuň ýanyna indiki resminamalary gosulýar:
— ýokary bilim hakynda diplomyň we onuň gosundysynyň nusgasy (dasary ýurtda bilim alan sahslar, sol sanda GDA gatnasyjy döwletleriň raýatlary üçin — degisli diplomyň nusgasy, seýle hem dasary döwletleriň bilim hakyndaky resminamalarynyň Türkmenistanyň ýokary bilim hakyndaky diplomyna deňligi hakynda Türkmenistanyň Bilim ministrliginiň beren sahadatnamasynyň nusgasy);
— sahsy maglumatlar;
— nesir edilen ylmy isleriniň, ylmy barlaglaryň sanawy we ylmy ise baslanda bar bolan ylmy-barlag isleri we oýlap tapmalar ýa-da ýokary okuw mekdebiniň we ylmy edarasynyň kesgitlemegi esasynda referatlary boýunça hasabatlary;
— eger-de kabul edilen kandidatlyk synaglaryny tabsyran bolsa, kandidatlyk synaglaryny tabsyrandygy hakynda sahadatnama (dasary ýurtda kandidatlyk synaglaryny tabsyran sahs üçin kandidatlyk synaglaryny tabsyrmak hakynda görkezilen resminamanyň kanuny taýdan güýçlüdigi hakynda Türkmenistanyň Bilim ministrliginiň beren güwänamasy);
Sahsyýetini tassyklaýan resminamany we ýokary okuw mekdebi tamamlandygy hakynda diplomy (dasary ýurtda bilim alan sahs diplomyň we onuň deň gelýändigi hakynda sahadatnamanyň nusgasyny) aspirantura girýän adamyň özi getirip tabsyrýar.
Aspirantura kabul etmeklik Ýokary geňes bilen ylalasyk boýunça ýokary okuw mekdepler we ylmy edaralar tarapyndan her ýylda bellenilen möhletde geçirilýär.
Aspirantura kabul etmekligi geçirmek üçin ýokary okuw mekdebiniň rektorynyň (prorektorynyň) ýa-da ylmy edaralaryň ýolbasçysynyň (ýolbasçynyň orunbasarynyň) baslyklyk etmeginde kabul edis is topary döredilýär. Kabul edis is toparynyň agzalary ýokary derejeli ylmy-mugallymlaryň we ylmy isgärleriň, sol sanda aspirantlaryň ylmy ýolbasçylarynyň arasyndan bellenilýär.
Kabul edis is topary kabul edilýän aspirantlaryň resminamalaryna garaýar.
Aspirantura girýänler göz öňünde tutulýan ýolbasçy bilen söhbetdeslik geçýärler. Ol söhbetdesligiň netijeleri hakynda kabul edis is toparyna habar berýär.
Is topary aspirantura giris synaglaryna goýbermek hakyndaky karary göz öňünde tutulýan ylmy ýolbasçynyň kabul edilýän bilen söhbetdesliginiň netijelerini hasaba almak bilen çykarýar we bir hepdäniň dowamynda kabul edilýäniň dykgatyna ýetirýär.
Aspirantura giris synaglaryna kabul etmek aspirantlary taýýarlamaga alyp barýan ýokary okuw mekdebiniň rektorynyň we ylmy edaralaryň ýolbasçysynyň bellän is topary tarapyndan geçirilýär. Is toparynyň düzümine synaglar geçirilýän hünärler boýunça professorlar we ylymlaryň doktorlary girýär. Is toparynyň düzüminde ylymlaryň doktorlary bolmadyk ýagdaýynda ylymlaryň kandidatlary, dosentler, dasary ýurt dili boýunça ylmy derejesi we ylmy ady bolmadyk, ýeterlik derejede dasary ýurt dilini bilýän, ýokary hünärli mugallymlar kabul edilýär.
Aspirantura girýänler indiki bäslesik giris synaglaryny ýokary okuw mekdepleri üçin degisli bolan maksatnamanyň çäklerinde tabsyrýarlar:
— hünär dersi boýunça;
— ylmy barlagy ýerine ýetirmek üçin aspirant üçin zerur bolan we ýokary okuw mekdebiniň ýa-da ylmy edaranyň kesgitlän dasary ýurt dili boýunça.
Hünär dersi boýunça giris synagy ilkinji tabsyrylýar. Giris synaglaryny gaýtadan tabsyrmaklyga rugsat edilmeýär. Aspirantura tabsyrylan giris synaglary bir senenama ýylynyň dowamynda güýje eýe.
Aspirantura girende dolulygyna ýa-da bölekleýin kandidatlyk synaglary tabsyran sahslar degisli giris synaglaryndan bosadylýar.
Dasary ýurtlarda tabsyrylan dasary ýurt dili boýunça giris magistrlik synaglarynyň netijeleri, eger-de bu ders boýunça magistrlik synaglary magistriň sahsy okuw meýilnamasynda göz öňünde tutulan bolsa, aspirantura giris synaglary hökmünde hasaba alynýar.
Aspirantura giris synaglaryna goýberilen sahslara synaglara taýýarlanmak üçin is orny boýunça ortaça zähmet hakyny saklamak bilen ýigrimi senenama gününiň dowamlylygynda zähmet rusgady berilýär.
Kabul edis is topary giris synaglarynyň netijeleri boýunça her bir dalasgär boýunça karar kabul edýär, sunlukda, ylmy islere we ylmy-mugallymçylyk islere has taýýarlykly adamlar bäslesik esasynda hasaba almaklyk üpjün edilýär.
Aspirantura kabul edilendigi hakynda buýruk ýa-da kabul etmekden boýun gaçyrylandygy hakynda habar kabul edis is toparynyň karary çykandan soňra bäs günüň dowamynda, ýöne okuwlar baslanmazyndan öň iki hepdeden gijikdirmezden aspirantura girýän adama habar berilýär.
Aspirantura kabul etmeklik ýokary okuw mekdebiniň rektorynyň ýa-da ylmy edaralaryň ýolbasçysynyň buýrugy bilen geçirilýär.
Aspiranturanyň gündizki bölümine kabul edilende adamlary isden bosatmaklyk Türkmenistanyň zähmet hakyndaky kanunçylygyna laýyklykda geçirilýär. Gözegçilik sany hasaba alnyp, okuwyň gündizki görnüsine kabul edilen aspirantlara töleg haklary (stipendiýa) kabul edilen güni, ýöne öňki is ornundan bosadylan gününden ir bolmadyk möhletde geçirilýär.
Aspiranturanyň gündizki bölüminde okaýan aspirant su asakdakylara borçly:
— hususy meýilnamasyny doly ýerine ýetirmäge;
— pelsepe, dasary ýurt dili we ýöritelesdirilen ders boýunça kandidatlyk synaglary tabsyrmaga;
— «Habarlar tehnologiýalarynyň esaslary» dersi boýunça hasap tabsyrmaga;
— dissertasiýa boýunça isini tamamlamaga we ony kafedra (bölüme, barlamhana, bölümçä) degisli netijenamany almak üçin bermäge.
Sungat ugry boýunça döredijilik-ýerine ýetirijilik hünärlerinde okaýan aspirantlar okuwyny tamamlandan soňra degisli hünäri boýunça jemleýji isleri berýärler, ol ýokary okuw mekdebiniň rektorynyň ýa-da ylmy edaranyň direktorynyň bellän ýörite is topary tarapyndan kabul edilýär.
Aspiranturanyň uçurymlarynyň aspiranturanyň gündizki bölüminde okan döwri ylmy-mugallymçylyk we ylmy isleriň möhleti (stazy) boýunça hasaba alynýar.
Ýokary okuw mekdepleriniň we ylmy edaralaryň kesgitlän möhletinde kafedralaryň (bölümleriň, bölümçeleriň, barlamhanalaryň) beren, aspirantlaryň hususy meýilnamalary we dissertasiýalarynyň temalary ýokary okuw mekdepleriniň rektorlary (alymlar geňesi) ýa-da ylmy edaralaryň ýolbasçylary (alymlar geňesi) tarapyndan tassyklanýar. Aspirantyň tassyklanan hususy meýilnamany ýerine ýetirmegine ylmy ýolbasçy gözegçilik edýär.
Aspirantyň hususy meýilnamasy «Habarlar tehnologiýalarynyň esaslary» dersi boýunça kandidatlyk synaglara we hasaplara taýýarlygy we tabsyrmaklygy öz içine almalydyr, seýle hem aspirantyň dissertasiýasynyň temasynyň özboluslylygyny we hünär derejesini hasaba almak bilen dissertasiýasynyň temasy boýunça ylmy barlaglary, makalalary, nutuklary taýýarlamaklygy, ylmy maslahatlara, seminarlara gatnasmaklary we beýlekileri öz içine almalydyr. Kandidatlyk synaglary we hasaplary tabsyrmaklyk kada laýyklykda, önümçilikden aýrylmak serti bilen okaýan aspirant üçin okuwyň ilkinji ýylynyň dowamynda we önümçilikden aýrylman okaýan aspirant üçin okuwyň üçünji ýylynyň dowamynda tabsyrmaklyk meýilnamalasdyrylýar. Önümçilikden aýrylyp okaýan aspirant onuň taýýarlygyny amala asyrýan guramanyň gurlus birikmeleriniň (kafedrasynyň, bölüminiň, barlamhanasynyň we beýlekileriň) ýygnaklaryna gatnasmaga borçly.
Ylymlaryň doktorlarynyň ýa-da professorlarynyň arasynda saýlanyp alnan ylmy ýolbasçy ýokary okuw mekdepleriniň rektory ýa-da ylmy edaralaryň ýolbasçysy tarapyndan her aspirant aspirantura kabul edilen wagtynda tassyklanylýar.
Aýratyn ýagdaýlarda ýokary okuw mekdepleriniň ýa-da ylmy edaralaryň alymlar geňesiniň karary boýunça aspirantlary taýýarlamaklyga ylmy ýolbasçylara degisli hünärdäki YHSK-niň aspirantura ýolbasçylyk etmäge rugsady bolan ylymlaryň kandidaty, sonuň ýaly-da, dosent (uly ylmy isgär) alymlyk ady bolan hünärmenler çekilip bilner.
Ugurdas hünärleri utgasdyrmak arkaly ylym barlaglary ýerine ýetirýän aspirantlara iki ylmy ýolbasçy ýa-da ýolbasçy we maslahatçy edinmäge rugsat berilýär, olaryň biri ylymlaryň kandidaty bolup biler.
Bir ylmy ýolbasça berkidilýän aspirantlaryň sany onuň razylygy bilen ýokary okuw mekdepleriniň rektory ýa-da ylmy edaralaryň ýolbasçysy tarapyndan kesgitlenýär.
Aspirant her ýylda kafedrada (bölümde, bölümçede, barlamhanada) hünär synagyndan geçýär. Bellenilen möhletde hususy meýilnamasyny ýerine ýetirmeýän aspirant ýokary okuw mekdepleriniň rektorynyň ýa-da ylmy edaralaryň ýolbasçysynyň buýrugy bilen aspiranturadan çykarylýar. Aspiranturadan çykarylanlar barada maglumatlar 10 günüň dowamynda Ýokary geňese iberilýär.
Möhletinden öň aspiranturadan çykarylan aspirant öň tassyklanan is meýilnamasyny ýerine ýetiren ýagdaýynda ýokary okuw mekdebiniň rektorynyň we ylmy edaralaryň ýolbasçysynyň buýrugy bilen galan möhlete gaýtadan dikeldilip bilner. Dikeldilen aspirantlar barada maglumatlar 10 günüň dowamynda Ýokary geňese iberilýär.
Döwlet býujetiniň serisdeleriniň hasabyna aspiranturanyň gündizki bölüminde okamagyň möhleti göwreliligi we çaga dogranlygy boýunça zähmet rugsady wagtynda, seýle hem degisli lukmançylyk netijenamasy bolan ýagdaýynda bir aýdan artyk dowamlylykda kesellän döwründe töleg haky (stipendiýa) gaznasynyň çäklerinde ýokary okuw mekdepleriniň rektorynyň ýa-da ylmy edaralaryň ýolbasçysynyň buýrugy bilen möhleti uzaldylýar. Önümçilikden aýrylmazdan we tölegli esasda aspiranturada okamagyň möhletini uzaltmagyň meselesi ýokary okuw mekdebiniň we ylmy edaranyň ygtyýarynda durýar,
Aspirantlar enjamlardan, barlamhanalardan, okuw-usulyýet is otaglaryndan, kitaphanalardan tölegsiz peýdalanýar, is saparlaryna, sol sanda dasary döwletleriň ýokary okuw mekdeplerine we ylmy merkezlerine gitmäge, ýokary okuw mekdepleriniň ylmy-mugallym isgärleri we ylmy edaralaryň ylmy isgärleri bilen deň derejede ylmy barlagynyň saýlan temasy boýunça isleri geçirmek üçin ekspedisiýalara gatnasmaga hukukly.
Ylmy edebiýatlary almak üçin döwlet býujetiniň hasabyna okaýan her bir aspiranta iki aýlyk töleg haky (stipendiýa) möçberinde her ýylda kömek puly berilýär.
Bir ýokary okuw mekdebinden ýa-da ylmy edaradan beýlekilere aspirantlary geçirmeklik, seýle hem taýýarlygyň önümçilikden aýrylmazlyk serti bilen okuwyň taýýarlygynyň gündizki bölümine geçirmeklik ýa-da onuň tersine aspirantyň arzasy boýunça onuň ylmy ýolbasçysynyň razylygy bilen, aspirantuarda ýollamnama boýunça okaýanlar üçin ýollamnama beren tarapyň razylygy boýunça ýokary okuw mekdebiniň rektorynyň ýa-da ylmy edaranyň ýolbasçysynyň buýrugy bilen serisdeleri bolan ýagdaýynda amala asyrylýar.
Aspiranturanyň gündizki bölüminde okaýan aspirantlar hususy meýilnamalary ýerine ýetiren ýagdaýynda isgär ýazgysyndaky wezipä geçirilmäge ýa-da tölegiň beýleki sertlerinde isleri ýerine ýetirmäge hukukly.
Ýokary okuw mekdepleriniň we ylmy edaralaryň alymlar geňesleri aspirantlaryň islerine gözegçiligi amala asyrýarlar; aspirantlaryň we olaryň ylmy ýolbasçylarynyň hasabatlaryny yzygiderli diňleýärler.
Ýokary okuw mekdeplerinde we ylmy edaralarda su Düzgünnamanyň 11 nokadyna laýyklykda, aspirantlary taýýarlamakda kabul etmegiň gözegçilik sany döwlet býujetiniň hasabyna amala asyrylýar.
Kabul etmegiň bellenilen çäginden artyk gözegçilik sany bilen aspirantlary taýýarlamaklyk edara görnüsli taraplaryň (býujetden dasary) ýa-da fiziki sahslaryň okuwyň bahasyny tölemeklige gönümel sertnamasy boýunça amala asyrylyar.
Aspiranturanyň gündizki bölüminde okaýan aspirantlar döwlet büjetiniň serisdeleriniň hasabyna bellenen tertipde töleg haky (stipeniýa) bilen üpjün edilýär; basga säherlerden gelenler umumy ýasaýys jaýy bilen üpjün edilýär.
Aspirantlaryň ylmy ýolbasçylarynyň zähmet haky her ýylda bir aspirant üçin, sol sanda aspiranta iki ýolbasçy (ýolbasçy we maslahatçy) tassyklananda 50 sagadyň hasabyndan geçirilýär.
Aspiranturanyň gündizki bölüminde okaýan aspirantlar her ýylda dowamlylygy iki aý bolan dynç alysdan peýdalanýarlar.
Aspiranturanyň gündizki bölümini tamamlanlar (sol sanda möhletinden öň tamamlanlar) we su Düzgünnamanyň 52, 53 nokatlarynda beýan edilen talaplar doly ýerine ýetirenlere bir aýlyk zähmet rugsady berilýär.
Döwlet býujetiniň serisdeleriniň hasabyna okaýan aspirantlara zähmet rugsady wagtynda töleg haky (stipendiýa) olaryň taýýarlyk geçmeklige gelen aspiranturasyndaky ýokary okuw mekdebi ýa-da ylmy edarasy tarapyndan tölenýär.
Önümçilikden aýrylmazlyk serti bilen aspiranturada okaýan aspirantlar ortaça zähmet hakyny saklap galmak bilen dowamlylygy otuz senenama gününden ybarat bolan gosmaça zähmet rugsadyny is ýeri boýunça almaga hukukly.
Aspirantyň her ýyldaky gosmaça zähmet rugsadyna is ýerinden aspiranturanyň ýerlesýän ýerine çenli we ondan yzyna gatnawy üçin sarp eden wagty ortaça zähmet hakyny saklap galmak bilen gosulýar. Görkezilen gatnaw tölegini is beriji gurama töleýär.
Aspiranturada önümçilikden aýrylmazlyk serti bilen okaýan aspirantlar hepdede bir is güni möçberinde bos gününi almaga hukukly, oňa alýan zähmet hakynyň elli göterim möçberinde, ýöne kanunda kepillendirilen iň az zähmet hakynyň möçberinden pes bolmadyk möçberde töleg tölenýär. Is beriji gurama aspirantlara olaryň islegi boýunça okaýan dördünji ýylynda zähmet hakyny saklamazdan hepdede iki bos is gününi bermäge hukukly.
ht tp://science.gov.tm/projects/pes/tm/turkmenistan.htm
Filed under: Bütin Temalar, Bilim, Habarlar |


text:
Köneürgenç
Daşoguz welaýatynda, gadymy Horezm döwletiniň paýtagty bolan Gadymy Ürgenç şäheriniň galandylarynyň ýanynda gurlan şäher.
KÖNEÜRGENÇ [Kö:neürgenç] 1. (150, 210, 211, 248) – Daşoguz welaýatynda etrap we onuň merkezi şäheri. Şäheriň günorta eteginde zaratuştra dininiň kitaby bolan ²Awestada² Gura görnüşinde ýatlanýan Merkezi Aziýanyň iň gadymy şäherleriniň biri, b.e. öň V-IV asyrlarda düýbi tutulan Gürgenç şäheriniň harabalary ýerleşýär. Bu şähere ata-babalarymyz Ürgenç diýipdirler. Hytaý senenamalarynda onuň ady Ýuýe-Gän görnüşinde duş gelýär (I asyr). 712-nji ýylda bu sebite araplar aralaşandan soňra, Gürgenjiň ady Jürjan, döwletiň ady hem Jürjaniýa görnüşinde arapçalaşdyrylýar. 995-nji ýylda Gürgenjiň emiri Mamun ibn Muhammet bu döwletiň özbaşdaklygyny gazanyp, Köneürgenç türkmenleriniň soltanlarynyň nesilşalygyny ýola goýýar. Bu nesilşalygyň XI asyrdaky wekili Mamun ibn Mamunyň döwründe Köneürgenç döwleti öz ösüşiniň iň ýokary derejesine çykýar, Ürgenç şäherinde onuň adyny göterýän ylymlar akademiýasy işläp, bu ýerde Biruny (973-1050), Abu Aly ibn Sina (980-1037) ýaly görnükli alymlar zähmet çekýärler. 1097-nji ýýlda bu ülke Seljukly türkmen döwletiniň ygtyýaryna geçýär.
Gürgenç şäheri 1221-nji ýylda Çingiz hanyň ordalary, 1388-nji ýylda hem Teýmir tarapyndan düýpli ýumrulýar. Soňky döwürlerde bu şäheriň täzeden dikeldilmegine böwet bolan wakalar ýüze çykýar. Birinjiden, XV asyrdan soňra şäheriň eteginden akýan Amyderýanyň akymynyň ugry üýtgedilýär, şäher hem suwsuz galýar. Köneürgenç döwletiniň şol wagtky hany Abylgazy 1646-njy ýylda paýtagty bu şäherden derýanyň ýakasynda, köne paýtagtdan 190 kilometr uzaklykda gurlan täze şähere göçürýär. Şu wakadan soň täze paýtagta Ýaňy (täze) Ürgenç, köne paýtagta hem Köneürgenç diýen at dakylýar. Ikinjiden, Ýewropa bilen Hytaýyň hem-de Hindistanyň arasynda deňiz ýoly bilen ýygjam gatnaşygyň ýola goýulmagy, şeýle-de Amerikanyň açylmagy gadymy Beýik Ýüpek ýolynyň we onuň ugrunda ýerleşen şäherleriň, şol sanda Köneürgenjiň ähmiýetini pese gaçyrýar.
Türkmenistan öz Garaşsyzlygyna eýe bolandan soňra Köneürgenç şäheri we tutuş ülke hakyky, uly ösüşleri başdan geçirýär. Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy 1985-nji ýylda ýörite karar bilen gadymy Köneürgenji Döwlet taryhy-medeni goraghanasy diýip yglan etdi. 1985-nji ýylda öň şäherçe hasap edilen Köneürgenç şäher derejesine geçirildi. Häzir bu şäher iň köp gelim-gidimli mekana öwrüldi.
Merkezi Aziýada iň beýik minara bolan boýy 60 metre ýetýän minara, Törebeg hanymyň, Tekeş soltanyň, Il Arslanyň atlary bilen baglanyşykly ymaratlar Köneürgenji bezeýän ajaýyp taryhy ýadygärliklerdir.
Mukaddes Ruhnamada türkmen döwletleriniň ençemesi gurlan we halkymyzyň at-owazasyny dünýä ýaýradýan Köneürgenç şäheriniň we döwletiniň atlary öwran-öwran ýatlanýar. Köneürgenç türkmen döwleti Oguz hanyň Begdili atly agtygynyň neberelerinden gaỳdỳar. “Mälik şa Annuşy Köneürgenjiň hökümdary edip belleỳär. onuň mirasdüşeri Atsyz “Horezmşa” derejesini alypdyr. Atsyz bu nesilşalykda ilkinji hökümdar bolỳar. ol Garaşyzlyk almak üçin 1138-nji ỳylda gozgalaň edỳär. Muňa Soltan Sanjaryň gahary gelip oňa temmi berỳär we Köneürgençden kowỳar. Emma Atsyz orän erjel hereket edip birnäçe wagtdan soň yzyna dolanỳar. Şondan soň Köneürgenç şalygy Garaşsyz hökümdarlyk bolyar. Beỳik Serdarymyzyň aỳdyşy ỳaly Atsyz öz hökümdarlygyny Seỳhun derỳasynyň (Syrderỳa) boỳunda ỳerleşen Jende çenli giňeldỳär.” (Ruhnama 130). Köneürgenç türkmeniň döwleti dünỳä taryhyna, medeniỳetine uly goşant goşupdyr. Köneürgenç türkmeniň döwletiniň dolandyryşy Beỳik Seljuk türkmen döwletine mahsus dolandyryşdyr. Sebäbi Köneürgenç türkmen döwleti Beỳik Seljuk döwletiniň gönüden-göni dowamy hasaplanylỳar. köneürgenç döwletiniň hökümdarlyk alamatlary baỳdak we çadyr bolupdyr. Soltan edil seljuklaryň soltanlary ỳaly garalybaslary geỳipdir. Bu döwletiň taryhy barada ylmy barlaglar geçiren türk professory Aỳdyň Taneri hökümdarlaryň häkimiỳet alamatlarynyň (simwollarynyň) maddy we ruhy toparlara bölunỳändigini belleỳär. Hökümdarlaryň göteryän unwanlary (harby derejesi) we onuň adyna okalỳan hutba alamatlara; teňňe, tagt, täç, baỳdak, tug, kemer, guşak, köşk, çadyr, nobat, hökümdar lybasy maddy alamatlara degişli bolupdyr. Unwanlar: Köneürgenç türkmenleriniň hökümdarlary ilkibada “Horezmşa” , “Mälik” (eỳe, hökümdar) “Şahanşa (şalar şasy)” ỳaly unwanlary göteripdirler. Taryhy maglumatlarda Atsyzyň “Gazy” (yslam dini) ugrunda göreşiji (unwanyny, onuň ogly) Arslanyň (Mälik) unwanyny göterendigi aỳdylỳar. Tekeşe çenli bolan hökümdarlaryň “Soltan” unwanyny almandygyny bellemek gerek. Alaỳeddin Muhammet şa Garahytaỳlary ỳeňensoň oňa, Isgender Säni (ikinji Iskender) lakamy berlipdir. Emma ol Beỳik Seljuk Soltany Sanjaryň 40 ỳyllyk soltanlygyny hatyralap, özüne “Sanjar” lakamyny alypdyr. Onuň “Ulug Alp (batyr)” diỳen türkmen unwanynyň bolandygy hem mälim. Muhammet şanyň tugrasyna “Zillikllah-i fi:l-arz” (Allanyň ỳerdäki kölgesi) diỳen sözler ỳazylypdyr. Döwletiniň çäkleriniň giňelmegi bilen soltanlar özlerini Şahan şa Soltan, Soltan ul-A:Zam (beỳik Soltan) unwanlary bilen atlandyryp başlapdyrlar. Şazadalara esasan Alaỳeddin lakamy berilipdir. Jelaletdin Hindistanda mahaly bagdat halyfy oňa “hakan” (beỳik han) unwanyny beripdir. Jelaletdin Azerbeỳjana gelende halyf oňa “Şahanşa” unwanyny beripdir. Köneürgenç türkmenleriniň döwletiniň dolandyryş tejribesi şeỳleräk bolupdyr: Döwlet işlerinde dolandyryjy neberä degişli bolan agzalarynyň ähmiỳeti uly bolupdyr. Köşkde hökümdarlaryň aỳaly, çagalary (şazadalar) nebere agzalaryny düzüpdirler. Eger soltany kiçi dogany, doganynyň ogullary daỳysy hem ỳaşap ỳören bolsa olar hem nebere agzalary hasaplanypdyr. Hökümdarlaryň töwereginde wezipeli adamlar, hajyplar, hawaslar hem bolupdyr. Hajyplar – köşkde düzgün nyzamy ỳöreden, aỳratynda hökümdar bilen döwletiň beỳleki esasy adamlarynyň arasyndaky gatnaşyklary dogry ỳola goỳan adamlardyr. Bu adamlar soltanyň kabulhanasynda perdeçi, gapyçy, gapydan wezipesini ỳerine ỳetiripdirler. Olar soltanyň huzuryna kimi goỳbermeli, kimi goỳbermeli däldigini kesgitläpdirler. Hajyplara ilçiniň wezipelerini, haỳsydyr bir etraby, şäheristany dolandyrmak hem ynanypdyrlar. Alaỳeddin Muhammetşa daỳysy Emir Mäligi Hyrada häkim belläpdir. Ol bu wezipäni Muhammet şa aradan çykỳança ỳerine ỳetiripdir. Hawaslar – Köneürgenç türkmenleriniň köşgünde Diwany – Hass-da (hökümdarlara degişli emläklere we mülklere seredỳän) gulluk edỳän saỳlantgy gullukçylar. Olara “Hadiman-I Hass” hem diỳlipdir we olar “Mälik-ul Hass” unwanyny göteripdirler. Köneürgenç türkmenleriniň köşgünde merkezi häkimiỳete wezir baştutanlyk edipdir. Ol hökümdarlaryň wekili hökmünde döwlet işlerini edara edipdir. Eger wezir (Nyzam al-mülk) mülkleriň nyzamçysy unwanyny göterỳän bolsa, Soltan bile naharlanmaga hukugy bolupdyr. Olar ỳanynda wezirlik möhürini göteripdirler. Merkezi häkimiỳetde wezirden soňra diwan reỳsi (diwanyň başlygy) uly wezipe bolupdyr. Bulardan başga-da Köneürgenç türkmenleriniň köşgünde hajyp, çawuş (jansyzlaryň baştutany), çomakdar (soltanyň eline suw akdyrỳan), sylahdar (ỳaragçy), jamedar (baỳrançy), döwletdar (galamçy), çaşnigir (aşhana emiri) ỳaly wezipeli adamlar bolupdyr. Sarpaly Serdarymyz Beỳik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada şeỳle ỳazỳar: “Türkmen Soltanlyklarynda, şalyklarynda şalaryň ejesi ỳa aỳaly uly hormata mynasyp bolupdyr. Olara Tarhan (taryhy çeşmelerde Terken-Turkan) hatyn diỳip ỳüzlenipdirler. Soltanyň ejesi, aỳaly, tutuş soltanlygyň ejesi hökmünde sylanypdyr, emma näçe hormata mynasyp edilse-de türkmen soltanlary ejesini ỳa aỳalyny döwlet işine aňsat-aňsat gatyşdyrmandyrlar.


text:
16 Şubat 2015 Pazartesi
Balkanabatda Täze Demir Ýol Menzili Guruldy
Ählihalk baýramy bolan Döwlet baýdagynyň gününiň öňüsyrasynda Balkan welaýatynyň merkezinde täze demir ýol menziliniň açylyş dabarasy boldy. Şanly waka mynasybetli täze binanyň öňündäki meýdançada baýramçylyk dabaralaryna giň gerim berildi. Bu ýerde guralan dabara welaýatyň we Balkanabat şäheriniň häkimlikleriniň, edara-kärhanalaryň we jemgyýetçilik guramalarynyň wekilleri, hormatly ýaşulular we köpsanly ýaşlar guralan dabara gatnaşdylar. Folklor we tans toparlarynyň çykyşlary çärä özbolşuly öwüşgin çaýdy. Baýramçylyk ruhunda bezelen meýdançada joşgunly sazlaryň astynda aýdym-tansly çykyşlara giň orun berildi.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ösüşiň we döredijiligiň ýoly bilen ynamly gadam urýan Garaşsyz, Bitarap Türkmenistanyň her bir güni beýik ýeňişlere, ajaýyp zähmet üstünliklerine beslenýär. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy bilen durmuşa geçirilýän giň möçberli ykdysady maksatnamalary, iri maýa goýum taslamalarynyň netijesinde ýurdumyzyň günbatar sebiti sazlaşykly ösüş ýoluna düşdi. Bu ýerde çykyş edenler tutuş Balkan welaýatynyň ilatynyň adyndan Watanymyzyň ykdysady kuwwatynyň pugtalandyrylmagy, halkymyzyň abadançylygynyň derejesiniň ýokarlandyrylmagy ugrunda yzygiderli alada edýän milli Liderimize alkyş sözlerini aýtdylar.
Türkmenistanyň Demir ýol ulaglary ministrliginiň buýurmasy esasynda bina edilen Balkanabatdaky täze menzili “Ösüş gurluşyk” hususy kärhanasynyň hünärmenleri we işgärleri gurdular. Olar bu desgany şertnamada görkezilen möhletinden dört aý öň ulanmaga berdiler. Ak mermerli iki gatly täze desga şäheriň binagärlik keşbi bilen ajaýyp sazlaşygy emele getirdi. Haly gölleriniň keşbini şekillendiren altynsow bezegler we häzirkizaman gurluşyk serişdeleri bu bina özboluşyl milli öwüşgin çaýdy.
Menziliň binalar toplumynyň eýwany tanalmaz derejede döwrebaplaşdyryldy. Onuň birinji gatynda 100 ýolagça niýetlenen garaşylýan otag, petek, sorag-jogap, ykjam aragatnaşyk we maliýe alyş-çalyş bölümleri, çaýhana ýolagçylaryň hyzmatynda. Şeýle hem bu ýerde ähli maglumatlary özünde jemleýän elektron tablo, telewizorlar we bankomat ýolagçylar üçin oňaýly şertleri üpjün edýär. Menziliň ikinji gatynda dürli dükanlar we gazet-žurnal satylýan söwdasyny alyp barýan bölümler, şeýle hem Internet-kafe, maslahat zaly, edara otaglary, myhmanhana we VIP zaly bar. Bu ýerde eneler we çagalar üçin otag, lukmançylyk bölümi, zerur dessurlary amala aşyrmak üçin ýöriteleşdirilen otaglar ýolagçylaryň hyzmatynda. Binanyň ýyladyş we salkynladyş ulgamy özbaşdak hereket edýär.
Taslamanyň çäklerinde demir ýol menziliniň ýolagçylar üçin niýetlenen meýdançasy doly döwrebaplaşdyryldy. Onuň tutuş uzynlygyna ýörite telärler guruldy. Telärler we 250 orunlyk oňaýly oturgyçlar Türkmenistanyň howa ýagdaýy nazarda tutulyp bina edildi. Menziliň ýanaşyk ýerleri göwnejaý abadanlaşdyrylypdyr. Ol ýerde saýaly baglar oturdylypdyr we dürli güller ekilipdir. Ýolagçylaryň dynç almagy üçin niýetlenen künjekde oturgyçlar bilen bir hatarda, özboluşly yşyklandyryjylar bar. Binanyň ýakynynda awtoulaglar üçin duralga gurlupdyr.
Mahlasy, Balkanabatdaky täze demirýol menzili toplumynyň ulanmaga berlmegi ýurdumyzyň günbatar sebitiniň esasy ulag geçelgeleriniň biri bolmak bilen, häzirki zamanyň talaplaryna laýyk gelýän mümkinçilikleri özünde jemleýär. Bu ýerde ýolagçylar üçin bolşy ýaly, demir ýol ulaglary ulgamynyň işgärleri üçin ähli zerur amatlyklar üpjün edilipdip.
Kaydol: Kayıt Yorumları (Atom)


text:
Belarusyň abraýly oppozisiýa lideri Mikalaý Statkewiç Minskde tussag edildi. Bu barada onuň aýaly habar berdi.
Maryna Adamowiçiň Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, Statkewiç 30-njy oktýabrda agşam öýüne barýarka tussag edilipdir. Maryna Adamowiçiň sözlerine görä, häkimiýetler oňa adamsynyň tussag edilmeginiň sebäplerini we nirede saklanýandygyny habar bermändir.
Statkewiçiň tussag edilmegi onuň Belarusyň KGB edarasynyň öňünde sowet repressiýalarynyň pidalaryny ýatlamak üçin geçirilen aksiýa gatnaşmagynyň yzýanyna gabat geldi. Statkewiç tussag edilen gününiň ertesi Kiýewe sapar edip, Ýewropa Parlamentiniň we Ukrainanyň, Moldowanyň, Belarusyň, Ermenistanyň, Azerbaýjanyň we Gürjüstanyň parlamentleriniň bilelikde geçirýän forumynda çykyş etmegi planlaşdyrýardy.
Mikalaý Statkewiç 2017-nji ýylyň ýanwar aýyndan bäri altynjy gezek tussag edilýär. Ol soňky 10 aýyň dowamynda 34 gününi tussaglykda geçirdi.
Statkewiç 2010-njy ýylyň saýlawlarynda prezidentlige dalaş edip, ýurdy 1994-nji ýyldan bäri dolandyrýan Alýaksandr Lukaşenka bäsdeş boldy.