text:
- Ilatyň umumy sany
- Ilatyň sanynyň ortaça ýyllyk üýtgeýşi
- Çaga doglanda ömrüniň garaşylýan dowamlylygy
- Çaga dogluşynyň umumy koeffisiýenti
- Kontraseptiwleriň peýdalanylyş koeffisiýenti
- 5 ýaşa çenli çagalaryň ölümçilik koeffisiýenti
- Bäbek ölümçiliginiň koeffisiýenti
Ilatyň umumy sany
Umumy maglumat:
Теmasy:
Demografiýa
Indikatoryň ady:
Ilatyň umumy sany
Ölçeg birligi:
Adam
Ölçegiň görnüşi:
Dereje
Toparlara bölmek/Derejesi:
Bu indikator jynsy, ýaşy, bäş ýaşly toparlary boýunça etrap, sebit we milli derejelerde işlenip taýýarlanylýar.
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy:
IÖHK, СCA
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
Ilatyň düzümindäki bolup geçýän üýtgeşmeleri dogry bahalandyrmak üçin, demografik prosesleriň meýillerini we kanunalaýyklygyny seljermek üçin görkezijileriň bitewi ulgamy döredildi, onuň esasynda ilatyň üznüksiz köpeliş meseleleri, onuň sanynyň ösüşi we ýurduň çägi boýunça ýerleşişi, jynsy, ýaşy, maşgala ýagdaýy, milleti, bilim derejesi, durmuşy ýagdaýy boýunça ilatyň düzümi öwrenilýär.
Kesgitleme:
Ilat — belli bir çäkde ýaşaýan ilatyň jemi.
Bar bolan ilat hemişelik ilatdan emele gelýär, oňa wagtlaýyn ýaşaýanlar goşulýar we wagtlaýyn ýoklar aýrylýar.
Hemişelik ilata wagtlaýyn ýoklary goşmak bilen, hemişe şu çäkde ýaşaýan adamlar degişli.
Ilatyň jynsy we ýaşy boýunça sany çaga dogluşyny, ölümçiligiň ýaş görkezijilerini, migrasiýanyň tapawudyny we administratiw-çäk özgertmelerini hasaba almak bilen, ýaşlaryny süýşürmek arkaly hasaplanylýar.
Ýylyň başyna ilatyň sanynyň häzirki bahalandyrmasy geçen ýyldaky ilatyň sanynyň esasynda amala aşyrylýar, oňa doglanlaryň we şu çäge gelenleriň sany goşulýar, ölenleriň we şu çäkden gidenleriň sany aýrylýar. Doglanlaryň sanyna diňe diri doglanlar goşulýar. Şunlykda, administratiw-çäk özgertmeleri netijesinde ilat sanynyň üýtgemegi hem hasaba alynýar.
Öňde baryjy gurama:
ÝUNISEF, BMG-nyň Ilat öwreniş boýunça departamenti, Demografik Barlagyň Taslamasy, (MEASURE/DHS), Köp görkezijili Klasterleýin Synyň Maksatnamasy.
Zerur bolan maglumat çeşmeleri:Demografik we durmuş-ykdysady häsiýetli has doly maglumat ilat ýazuwynda alynýar. Ilat ýazuwynyň maglumatlary ilat barada maglumatlaryň häzirki bahalandyrmalaryny anyklamaga, jynsy, ýaşy, bilim derejesi, jemgyýetçilik toparlary, milleti we ş.m. boýunça onuň düzümi barada toplumlaýyn maglumat almaga mümkinçilik berýär. Ilat ýazuwy bilen bir hatarda ilat baradaky maglumaty öý hojalyklarynyň seçimleýin gözegçiligi geçirilende hem almak bolýar.
Milli maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmeleri:
Uçdantutma ilat ýazuwy, seçimleýin ilat ýazuwy, demografik ýagdaýyň gündelik hasaby. Raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgysy (çaga dogluşy, ölüm, nikalar we aýrylyşmalar) ilatyň gündelik tebigy hereketi baradaky maglumatlar çeşmesidir. Ilatyň migrasiýsynyň (mehaniki hereket) gündelik hasaby geliş (gidiş) kagyzlaryna statistiki hasaba alyş talonlarynyň esasynda alnyp barylýar.
Ilatyň sanynyň ortaça ýyllyk üýtgeýşi
Umumy maglumat
Теmаsy:
Demografiýa
Indikatoryň ady:
Ilatyň sanynyň ortaça ýyllyk üýtgeýşi
Ölçeg birligi:
Göterim
Ölçegiň görnüşi:
Gatnaşyk
Toparlara bölmek/Derejesi:
Etrap(raýon) we sebit (welaýat — oblast we paýtagt- Aşgabat şäheri) derejeleri
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy:
FoC (Ugur 1), IÖHK
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
Bu ilat öwrenişiň hemme zady öz içine alýan indikatory. Ol ýurtda demografik meýilleri deňeşdirmek üçin zerur. Ölümçiligiň derejesi (koeffisiýenti), çaga dogluşynyň derejesi (koeffisiýenti) we migrasiýa ilatyň möçberini we onuň geljekde ösüş mümkinçiligini kesgitleýär.
Kesgitleme:
Bu anyk döwürde ilatyň sanynyň üýtgemeginiň ortaça ýyllyk koeffisiýenti. Iki wagt nokady aralygynda ilatyň ösüş koeffisiýenti adatça ýylda göterim birliklerinde şertli aňladylan eksponensial ösüş depgini hökmünde kesgitlenilýär. Ilatyň ortaça ýyllyk üýtgeýşi ýa-da ösüş depgini hem ilatyň tebigy ösüşiniň koeffisiýenti bilen migrasiýanyň arassa koeffisiýentini goşup hasaplanylýar.
Öňde baryjy gurama:
ÝUNISEF, BSGG, BMG IG
Zerur maglumat çeşmesi:
Ilatyň ösüş depgini ýa ilat ýazuwynyň maglumatlaryndan, ýa-da bellige alyş maglumatlaryndan (çaga dogluşy, ölümçilik we migrasiýa) hasaplanylyp bilner. BMG ýurtlara ilat ýazuwyny her 10 ýyldan geçirmegi maslahat berýär we bu maglumatlar ilat ýazuwynyň arasynda ilatyň ösüş depginlerini hasaplamak üçin peýdalanylyp bilner.
Milli maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmeleri:
Maglumatlar ilatyň raýat ýagdaýynyň namalarynyň esasynda ýygnalýar: doglan çagalar, ölenler, milli we sebitleýin derejelerde gelenler we gidenler, Adalat ministrligi tarapyndan ýöredilýän raýat ýagdaýynyň namalarynyň kitabynda bellige alnanlar. Migrasiýa deklarasiýasy Içeri işler ministrligi tarapyndan ýygnalýar; daşary ýurt raýatlaryny bellige alýan migrasiýa gullugy serhetden geçmek barada maglumatlary goşmak bilen, daşary ýurtlylar barada goşmaça maglumatlary ýygnaýar.
Çaga doglanda ömrüniň garaşylýan dowamlylygy
Umumy maglumat:
Теmasy:
Demografiýa
Indikatoryň ady:
Caga doglanda ömrüniň garaşylýan dowamlylygy
Ölçeg birligi:
Ömrüniň ýyllary
Ölçegiň görnüşi:
Ortaça ulylyk
Toparlara bölmek/Derejesi:
Bu indikator jynsy, ýaşy boýunça sebitleýin we milli derejelerde işlenip taýýarlanylýar.
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
Bu görkeziji ölümçilik we ýaşaýşyň hili deňeşdirilende peýdaly. Ölümçilik, çaga dogluşy, migrasiýa ilatyň möçberini we onuň geljekde ösüş mümkinçiligini kesgitleýär. Ömrüň dowamlylygy öz nobatynda ösüşiň aýrylmaz bölegi hasaplanylýan saglygy goraýşyň şertleri bilen berk baglanyşykly.
Kesgitleme:
Nesliň bütin ömrüniň dowamynda ölümçilik derejesi her bir ýaşda häzirki döwürdäki ýaly galan şertinde doglan bir adamyň ortaça ýaşamaly ýyllarynyň sany.
Öňde baryjy gurama:
ÝUNISEF, BMG-nyň Ilat öwreniş boýunça departamenti, Demografik Barlagyň Taslamasy, (MEASURE/DHS), Köp görkezijili Klasterleýin Synyň Maksatnamasy.
Milli maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmeleri:
Ölümçiligiň we ömrüň garaşylýan ortaça dowamlylygynyň tablisalarynyň hasaplamasynyň netijesinde alynýar. Ähli ýaşlarda ölümçiligiň häzirki zaman derejesiniň has adekwat umumylaşdyryjy häsiýetnamasy bolup durýar.
Hasaplamalaryň döwürleýinligi — ýyllyk.
Bellik:
Eger hemişelik ýaşaýan ilat etalon hatary hökmünde kabul edilýän bolsa, onda demografik maglumatlaryň esasy berk bolar. Diýmek, bu gurşawda bar bolan maglumatlardan has doly peýdalanylmagy geljekki işiň esasy maksady bolar.
Çaga dogluşynyň umumy koeffisiýenti
Umumy maglumat:
Теmasy:
Demografiýa
Indikatoryň ady:
Çaga dogluşynyň umumy koeffisiýenti
Ölçeg birligi:
Bir aýala çagalaryň sany
Ölçegiň görnüşi:
Ortaça ulylyk
Toparlara bölmek/Derejesi:
Bu indikator sebitleýin we milli derejelerde işlenip taýýarlanylýar.
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy:
FoC (Ugur 1), IÖHK, CCA
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
Ilatyň çaga dogluşynda bolup geçýän üýtgeşmeleri bahalandyrmak bilen, çaga dogluşynyň peseliş prosesiniň ilatyň ýaşaýşynyň ykdysady we durmuş şertlerinde bolup geçýän global ewolýusion prosesleriň netijesi bolup durýandygyny bellemek gerek. Şäher ilatly ýerleriň sanynyň artmagy, şäherleriň içerki durmuş-ykdysady düzüminiň kämilleşmegi we oba ýerleriniň şäherleşmegi bilen, ilatyň durmuş kadalarynda, şol sanda reproduktiw özüni alyp barşynda hil taýdan üýtgeşmeler bolup geçdi.
Reproduktiw özüni alyp baryşyň we degişlilikde ilatyň çaga dogluşynyň düzgüniniň kadalarynyň üýtgemegi, ilkinji nobatda, ewolýusion ösüşiň dowamynda maşgalanyň hereket etmeginiň häsiýetiniň üýtgemeginiň netijesi bolup durýar.
Kesgitleme:
Çaga dogluşynyň jemi koeffisiýenti bir aýalyň onuň reproduktiw ýaşynyň dowamynda her bir ýaşda bar bolan çaga dogluş derejesini saklamak bilen, ortaça näçe çaga dogrup biljekdigini görkezýär. Bir ýaşly ýa-da bäş ýaşly toparlar boýunça hasaplanan çaga dogluşynyň ýaş koeffisiýentleriniň jemi hökmünde hasaplanylýar.
Öňde baryjy gurama:
BMG-nyň Ilat öwreniş, Ykdysady we Durmuş Işleri boýunça departamenti, BMG-nyň statistika bölümi, Demografik Barlagyň Taslamasy, (MEASURE/DHS), Köp görkezijili Klasterleýin Synyň Maksatnamasy.
Zerur bolan maglumat çeşmeleri:
Raýat ýagdaýynyň namalarynyň bellige alnyş ulgamynyň doly gurşalyp alnyşy we ýokary hili — çaga dogluşyny kesgitlemegiň makul bilinýän serişdesi. Ýöne, köp ýurtlarda şeýle ulgam ýok. Şeýlelikde köp ýurtlarda ilat ýazuwy we öý hojalyklarynyň göni (çaga dogruşyň doly taryhy barada meseleler) ýa-da gytaklaýyn (doglan we häzire çenli diri çagalaryň sany barada meseleler) usullardan peýdalanylýan gözegçilikleri esasy maglumat çeşmesi bolup durýar. Ilatyň saglygyna degişli maglumatlar Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi tarapyndan ýygnalýar. Çaga dogluşynyň derejesinde bolup geçýän üýtgeşmeleri has anyk kesgitlemek üçin düzüm faktorlarynyň täsirinden eliminirlenen koeffisiýentlerden peýdalanylýar. Çaga dogluşynyň ýaş we jemi koeffisiýentleri has kabul ederlikli görkeziji bolup durýar.
Milli maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmesi:
Bu maglumat raýat ýagdaýynyň namalarynyň bellige alnyşyndan alnyp bilner. Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň (TSG we DSM) maglumatlary goşmaça çeşme bolup hyzmat eder. Indikator üçin zerur bolan maglumat seçimleýin gözegçilikleriň maglumatlarynyň hususanda, Saglygy goraýyş — Demografik gözegçilik (DHS) (SGDG-2000 ý.), MIKS-3 (2006 ý.) esasynda bahalandyrylyp bilner. Tabşyrmagyň döwürleýinligi — ýyllyk.
Bellik:
Demografik hadysalaryň, şol sanda çaga dogluşynyň RÝNÝ edaralary tarapyndan hasaba alnyşynyň ýaramazlaşmagy demografik proseslerde hakyky ýagdaýy kesgitlemek üçin beýleki çeşmelerden peýdalanmak zerurlygyny görkezýär. Emele gelen şertlerde seçimleýin durmuş-demografik gözegçilikleriň netijelerinden hem-de SG we DSM-niň maglumatlaryndan peýdalanylmagy has kabul ederlikli bolup durýar.
Şu indikator boýunça maglumat almak üçin ýüzlenmek
Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti, Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi, DHS (2000 ý.), MICS-3, Türkmenistan (2006 ý.).
Kontraseptiwleriň peýdalanylyş derejesi
Umumy maglumat:
Теmasy:
Demografiýa
Indikatoryň ady:
Kontraseptiwleriň peýdalanylyş koeffisiýenti
Ölçeg birligi:
Göterim
Ölçegiň görnüşi:
Göterim gatnaşygy
Toparlara bölmek/ derejesi:
Bu görkeziji sebitleýin we milli derejelerde işlenip taýýarlanylýar.
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy:
FoC (Ugur 1), IÖHK, CCA, MÖM (6 Maksat, 7 Wezipe, 19 c Indikator), MICS-alternatiw.
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
Indikator saglygy goraýyşda maksatlara, gender maksatlaryna, garyplyk bilen baglanyşykly maksatlara ýetmekde ösüşe gözegçilik etmek üçin peýdaly. Ol şeýle-de köp maksatlara, aýratyn-da çaga we ene ölümçiligi bilen, AIW/AIDS bilen baglanyşykly köp maksatlara ýetmek üçin möhüm bolan reproduktiw saglyk gullugynyň elýeterliliginiň gytaklaýyn ölçegi bolup hyzmat edýär. Kontraseptiwden peýdalanylmagynyň artmagy ösüp barýan ýurtlarda çaga dogluşy we peselmegi meselesinde ýeke-täk möhüm determinat bolup durýar. Saglygy goraýşyň möhüm düzüji bölekleriniň biri hökmünde kontraseptiwleriň giňden ýaýramagy maşgalany meýilleşdirmegi goşmak bilen, saglygy goraýyş reproduktiw hyzmatlary ýerine ýetirmekde ösüşiň görkezijisi hasaplanylyp bilner.
Kesgitleme:
Kontraseptiwleriň peýdalanylyş koeffisiýenti — bu görkezilen wagtda kontrasepsiýanyň haýsy hem bolsa bir görnüşinden peýdalanýan reproduktiw ýaşdaky aýallaryň göterimi (ýa-da jynsy hyzmatdaşlary peýdalanýanlar). Adatça bu nikada duran ýa-da jynsy hyzmatdaşlykda bolan 15—49 ýaşyndaky aýallar boýunça habar berilýär. Aýallaryň we erkekleriň sterilizasiýasyny, inýeksion we oral gormonlary, ýatgynyň içindäki göwreli bolmaklyga garşy serişdeleri, kolpaçoklary, spermisidleri, prezerwatiwleri, maşgalany tebigy meýilleşdirmegi, arasy kesilen jynsy gatnaşygy, usullaryň biri hökmünde jynsy gatnaşykdan saklanmagy we laktasion amenoreýany öz içine alýan kontrasepsiýa usullary göz öňünde tutulýar.
Öňde baryjy gurama:
Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasy.
Zerur bolan maglumat çeşmeleri:
Kontraseptiwlerden peýdalanylmagynyň derejesi boýunça maglumatlar öý hojalyklarynyň gözegçiliginden, köp sanly indikatorlaryň klasterleýin gözegçiliginden we kontraseptiwlerden peýdalanylyşynyň derejesiniň gözegçiliginden alynýar.
Milli maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmesi:
Maglumatlar reproduktiw ýaşdaky aýallaryň seçimleýin gözegçiliginden alynýar. Hususanda, 2000-nji ýylyň Saglygy goraýyş — Demografik gözegçiligi (DHS), MICS −3, 2006 ýyl. Gözegçilikleriň köpüsi ýurduň içinde esasy sebitleriň, şonuň ýaly-da tutuş döwletiň bahalandyrmalaryny özünde jemleýär. Goşmaça çeşme bolup SG we DSM-niň maglumatlary hyzmat edip biler.
Şu indikator boýunça maglumat almak üçin ýüzlenmek
Gurbansoltan eje adyndaky enäniň we çaganyň saglygyny goramak boýunça ylmy-kliniki merkezi (EÇSGYKM), Тürkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi, DHS, Türkmenistan 2000 ý., Каlwerton, Мerilend, ABŞ: EÇSGYKM we ORC Macro, MICS −3, Türkmenistan, 2006 ý.
5 ýaşa çenli çagalaryň ölümçilik koeffisiýenti
Umumy maglumat:
Тemasy:
Demografiýa
Indikatoryň ady:
5 ýaşa çenli çagalaryň ölümçilik koeffisiýenti
Ölçeg birligi:
Diri doglanlaryň müňine
Ölçegiň görnüşi:
Promille
Toparlara bölmek/ derejesi:
Bu görkeziji jynsy we ölümiň sebäpleri boýunça sebitleýin we milli derejelerde işlenip taýýarlanylýar.
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy:
FoC (Ugur 1), IÖHK, CCA, MÖM (4 Maksat, 5 Wezipe, 13 Indikator), MICS
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
Çaga ölümçiliginiň kemelmegi — ösüşiň iň giňden goldanylýan maksatlarynyň biridir. Bu indikator kiçi ýaşdaky bäbekleriň we çagalaryň ölümçiliginiň göterimine degişli we şol sebäpli ol keselleriň we ölümiň beýleki sebäpleriniň bäbeklere we kiçijik çagalara ýetirýän täsirini görkezýär. Çaga (bäbek) ölümçiliginiň derejesi — çagalaryň diri galmagynyň ölçegi bolsa-da, bu diri galmaklyk — çagalaryň ýaşaýşyna durmuş, ykdysady we ekologiýa taýdan täsirleri görkezýär. Diýmek bu diňe bir saglygy goraýyş gullugynyň bahalandyrmasy (keseliň öňüni alyş hem bejeriş) däl-de, eýsem has giňişleýin manyda çagalaryň dogulýan gurşawynyň bahalandyrmasydyr. Diýmek, bu ösüşiň gowy indikatory, sebäbi ol çagalaryň ýagdaýyny görkezýär.
Kesgitleme:
Bäş ýaşa çenli çagalaryň ölümçilik koeffisiýenti — bu çaganyň doglany bilen we bäşinji doglan gününiň arasyndaky döwürde ölen çagalaryň müň diri doglan çaga hasaplanyp aňladylan sany.
Öňde baryjy guramalar:
BMG-nyň Ilat öwreniş boýunça, Ykdysady we durmuşy Işler boýunça Departamenti, BMG-nyň Statistika bölümi, Demografik Gözegçiligiň Taslamasy, (MEASURE/DHS), Köp görkezijili Klasterleýin Synyň maksatnamasy.
Zerur bolan maglumat çeşmeleri:
Raýat ýagdaýynyň namalarynyň bellige alnyş ulgamynyň doly gurşalyp alynmagy we ýokary hilli bolmagy — bäş ýaşa çenli çagalaryň ölümçilik derejesini kesgitlemegiň makul bilinýän serişdesi bolup durýar. Emma ýurtlaryň köpüsinde şeýle ulgam ýok. Şeýlelikde ýurtlaryň köpüsinde ölümçilik boýunça maglumatlaryň esasy çeşmesi öý hojalyklaryň ýazuwy we göni (çaga dogruşyň doly taryhy barada soraglar) ýa-da gytaklaýyn (doglan we häzire çenli diri çagalaryň sany barada soraglar) usullardan peýdalanýan gözegçiligi bolup durýar. Eger zerur bolan maglumatlar bar bolsa, bäş ýaşa çenli çagalaryň arasynda ölümçiligiň derejesini jynsy boýunça bölmek peýdaly bolar.
Maglumatlaryň milli derejede ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmesi:
Ölenlere ölümiň sebäpleri boýunça delilnamalary işläp taýýarlamak ölümiň, keselleriň, şikes ýetmeleriň we ölümiň sebäpleriniň IX gaýtadan seredilişiniň (1975 ý.) Halkara statistika klassifikasiýasyna esaslanan sebäpleriniň gysgaça sanawyna laýyklykda amala aşyryldy (1981 ý.). 2000-nji ýyl üçin netijelerden başlap HHTB-Х laýyklykda bu maglumat raýat ýagdaýynyň namalarynyň bellige alnyşyndan alnyp bilner. Ölümleriň sany ölümleriň sebäpleri boýunça toparlara bölünýär. Indikator üçin zerur bolan maglumat gözegçiligiň maglumatlarynyň esasynda bahalandyrylyp bilner. 2000-nji ýylyň Saglygy goraýyş-Demografik gözegçiligi (DHS), MICS −3, 2006 ýyl.
Maglumatlary bermegiň döwürleýinligi — ýyllyk.
Bellik:
Raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgysynyň bellige alnyşy jogap bermekden boýun gaçyrmak, maglumatlaryň kemeldilmegi, ölümçiligiň toparlara nädogry bölünmegi ýaly potensial meseleleriň birnäçesi bilen baglanyşykly, saglygy goraýyş kartoçkalarynda bolsa ýagdaýy nädogry görkezmekde potensial meseleler bolup biler. Ilatyň gözegçiligi, beýleki bir tarapdan, bahalandyrmanyň göni usullary bar bolanda durnukly häsiýetnamany emele getirmek üçin giňişleýin seçimlere mätäçlik çekýär.
Köp ýurtlarda bu indikator raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgysynyň ulgamy bilen baglanyşykly meseleler bilen baglylykda ortalyk usullaryň kömegi arkaly hasaplanylýar. Şonuň ýaly-da bäş ýaşa çenli çagalaryň ölümçiligi barada maglumatlardan raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgysynyň esasynda peýdalanmak mümkin bolmaýar.
Şu indikator boýunça maglumat almak üçin ýüzlenmek
Gurbansoltan eje adyndaky enäniň we çaganyň saglygyny goramak boýunça ylmy-kliniki merkezi (EÇSGYKM), Тürkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi, DHS, Türkmenistan 2000 ý., Каlwerton, Мerilend, ABŞ: EÇSGYKM we ORC Macro, MICS −3, Türkmenistan, 2006 ý.
Bäbek ölümçiliginiň koeffisiýenti
Umumy maglumat:
Теmasy:
Demografiýa
Indikatoryň ady:
Bäbek ölümçiliginiň koeffisiýenti
Ölçeg birligi:
Diri doglanlaryň müňine
Ölçegiň görnüşi:
Gatnaşyk
Toparlara bölmek/Derejesi:
Bu indikator sebitleýin we milli derejelerde jynsy boýunça işlenip taýýarlanylýar.
Konferensiýalar /Kоnferentara başlangyçlar bilen arabaglanyşygy:
IÖHK, CCA, MÖM (4 Maksat, 5 Wezipe, 14 Indikator), FoC (Ugur 2), MICS
Syýasat nukdaýnazardan gyzyklanma:
Çagalaryň saglygyny goramagyň indikatorlary — ilatyň we ösüşiň ähli ýerde peýdalanylýan, aňsat düşünip bolýan we hemme taraplaýyn ykrar edilen indikatorlary. Çagalaryň diri galmagy — adamyň esasy hukuklarynyň hatarynda aňladylan esasy ugur. Çaga (bäbek) ölümçiliginiň derejesi — çagalaryň diri galmagynyň ölçegi bolsa-da, bu diri galmaklyga — faktorlaryň 4 topary täsir edýär: durmuş derejesi, saglygy goraýyş, gulluklarynyň netijeliligi, jemgyýetiň arassaçylyk medeniýeti, gurşawyň ekologiýasy.
Kesgitleme:
Bäbek ölümçiliginiň koeffisiýenti — bu müň diri doglan çaga hasaplananda dogulmagy we özüniň ilkinji doglan gününiň aralygyndaky kesgitli döwürde ýa-da ýylda (anyk ýaşy — 1 ýaş) ölen çagalaryň sany.
Öňde baryjy guramalar:
ÝUNISEF, BMG-nyň Ilat öwreniş boýunça departamenti, Demografik Barlagyň Taslamasy, (MEASURE/DHS), Köp görkezijili Klasterleýin Synyň Maksatnamasy.
Zerur bolan maglumat çeşmeleri:
Iň gowy şertlerde diri doglan çagalaryň, şeýle-de bäbek ölümçiliginiň sany boýunça maglumatlar raýat ýagdaýynyň namalarynyň bellige alnyşyndan alynýan maglumatlaryň esasynda hasaplanylýar diýip çaklanylýar. Ýöne, raýat ýagdaýynyň namalarynyň bellige alnyşyndan alynýan maglumatlaryň gerek bolan maglumat bilen doly derejede üpjün edip bilmeýänligi sebäpli, çaga ölümçiliginiň derejesi milli demografik gözegçilikleriň ýa-da goşmaça ilat ýazuwyndan we seçimleýin gözegçiliklerden alynýan maglumatlardan peýdalanmak arkaly hasaplanylýar.
Milli maglumatlaryň ýygnalyşynyň häsiýetnamasy:
Maglumat çeşmeleri:
Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi bellige alyşyň milli ulgamlarynda peýdalanylýan maglumatlary ýygnaýar. Maglumatlar saglygy goraýyş edaralarynda bolup geçýän hadysalary ilkinji nobatda resmileşdirýän ýerli saglygy goraýyş edaralaryndan gelýär. Ölümleriň sany ölümiň sebäpleri boýunça toparlara bölünýär. Indikator üçin zerur bolan maglumat gözegçiligiň maglumatlarynyň esasynda bahalandyrylyp bilner.
Maglumatlar Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň ýyllyk hasabatlarynda berilýär.
Bellik:
Sebitler boýunça we jynsy boýunça toparlara bölmek bilen çaga ölümçiliginiň derejesi boýunça ygtybarly we durnukly maglumat almak üçin RÝNÝ edaralarynyň raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgylarynyň ulgamyny gowulandyrmaklary zerur. Bulardan başga-da, çaga dogluşynyň we ölümçiliginiň sany barada başga bir möhüm maglumat çeşmesi Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň maglumatydyr.
Şu indikator boýunça maglumat almak üçin ýüzlenmek
Gurbansoltan eje adyndaky enäniň we çaganyň saglygyny goramak boýunça ylmy-kliniki merkezi (EÇSGYKM), Тürkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi, DHS, Türkmenistan 2000 ý., Каlwerton, Мerilend, ABŞ: EÇSGYKM we ORC Macro, MICS −3, Türkmenistan, 2006 ý.


c: text/html

text: Bu sebitde bulut tokaýlyklary atly salkyn howaly depeler bar. Depeleriň özboluşly tebigy aýratynlygy bar. Bu ýerdäki tokaýlar yssy jülgeleriň aralygynda ýerleşip, olaryň diýseň salkyn howasy bar. Mundan ozal, hünärmenler bu ýerde “Brachycephalus” maşgalasyna degişli gurbagalaryň jemi 21 görnüşini tapypdylar. Täze görnüşleriniň tapylmagy bilen olaryň sany 28-e ýetdi. Ylmy barlagçylar topary bäş ýyldan bäri geçirýän barlaglarynyň netijesinde, toplanan maglumatlar “Peerj” atly žurnalda neşir edildi. Parana uniwersitetiniň professory Marsio Piýe gezen daglarynyň sanynyň diýseň köpdügini aýdýar. Marsio Piýe BBC neşirine beren beýanatynda Braziliýanyň günorta kenaryndaky deňiz derejesinden has beýikdäki tokaýlaryň tebigaty öwrenijiler üçin diýseň bereketlidigi bellenilýär. Bu ýerde her inedördül kilometr başyna Amazonkadakydan hem köp jandaryň ýaşaýandygy habar berildi. “Bracycephalus” uruguna degişli gurbagalar örän kiçi çäkde ýaşaýarlar

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Şu gün Gyrgyzystanyň prezidenti Roza Otunbaýewa ýurduň howpsuzlyk güýçleriniň soňky günler ýerli özbeklere garşy bikanun hereket edendiklerini boýun alyp, çykyş etdi.
Bu barada «Frans-Press» habar agentligine beren interwýusynda Roza Otunbaýewa bu barada ýerli özbekler we käbir synçylar tarapyndan bildirilen aýyplamalarda esaslaryň bardygyny tassyklady we käbir anyk mysallara-da salgylandy.
Bu wakadan öň ynsan hukuklaryny goraýjy köp guramalar we Birleşen Milletler Guramasy iýun aýynda Gyrgyzystanyň günortasynda bolan etniki bulagaýçylardan soň ýurduň howpsuzlyk güýçleriniň ýerli etniki özbekleriň hukuklaryny basgylaýjy çäreleri amala aşyrýandyklary barada beýanat ýaýradyp, çykyş edipdiler.


text:
Globallaşýan dünýä adamlaryň gündelik durmuş şertleri bilen bir hatarda olaryň owaldan gelýän däp-dessurlaryna, adatlaryna we endiklerine hem öz täsirini ýetirýär.
Şeýle nukdaýnazardan garalanda häzirki döwrüň orazalary ozalkylardan nähili tapawutlanýar? Onuň edim-gylymlaryndaky, däp-dessurlaryndaky üýtgeşmeler we oňa bolan garaýyşlar nämelerden ybarat?
Azatlyk Radiosy "Dünýä türkmenleri" gepleşiginiň nobatdaky sanyny türkmen diasporanyň arasynda unudylan, üýtgän we täze dörän oraza adatlaryna hem endiklerine gönükdirýär.
Bu temadaky gepleşige gatnaşyp, öz başdan geçirenleriňizi, gören-eşidenleriňizi we teklipdir-bellikleriňizi dünýä türkmenlerine ýetirmek isleýän bolsaňyz hat@azatradio.org elektronik hat salgysyndan biziň bilen aragatnaşyga geçip, teswirleriňizi hem aşakdaky foruma galdyryp bilersiňiz.


text:
Türkiýede 661 ýyldan bäri özboluşly Ýagly göreş adaty dowam edip gelýär. Golaýda Antaliýanyň Kemer etrabynda bu adatdan ugur alnyp Altyn nar ýagly pälwanlyk göreşleri geçirildi. Pälwanlaryň endam-janyna zeýtun ýagy çalyp göreş tutup ýören meýdanynda şeýle çäräni gurnaýan Kemer etrabynyň şäher häkimi we özi hem ýagly göreş pälwany bolan Mustafa Gül Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş boldy.
Wideo: Ýagly göreş
Azatlyk Radiosy: Kemer şäherçesiniň häkimi ýörük türkmeni Mustafa Gül söhbetdeşligimize başlamankak özüňizi dünýä türkmenlerine tanatsaňyz?
Mustafa Gül:
Meniň atamyň asly Siriýaden Türkiýäniň Burdur welaýatynyň Bujak ertabyna göçüp gelen türkmenlerden. Bize “ketenijiler” diýýärler. Enem tarapyň maşgalasy Türkiýäniň dünýä belli turizm sebiti Antaliýanyň Kemer etrabynyň esasy ýerli ýörük-türkmen maşgalalaryndan.
Meniň ejem hem ýörük türkmeni, ýagny Gorkutili etrabyndan. Biz çagalarymyza hem ata-babalarymyzdan miras galan türkmenligi, öz milli-däp dessurlarymyzy dowam etdirmekligi ündeýäris. Şu wagt tutulyp duran ýagly göreşler hem Türkiýedäki türkmenleriň milli däp-dessurlaryndan biri.
Azatlyk Radiosy: Bilinişi ýaly türkleriň ata-watan hasaplaýan sebiti bolan Türkmenistanda tutlulýan göreş diňe guşak göreşi bolup durýar. Türkiýedäki türkmenleriň bu ýagly göreş adaty nähili ýüze çykypdyr we ýagly göreşiň kadalary nähili?
Mustafa Gül:
Türkiýedäki türkmenleriň ýagly göreş adaty mundan 661 ýyl owal Almaly diýen ýerde döräp, hemme ýere ýaýrapdyr. Ondan ýedi-sekiz ýyl soňra hem Türkiýäniň Kyrkpynar diýen ýerinde ýagly göreşler ýörgünlilige eýe bolupdyr.
Biziň ata-babalarymyz hem öňki döwürlerde Antalýa we Kemer töwereginde ýagly göreş pälwanlygynda özüni tanadypdyr. Biziň häzirki mal-mülkümiz ýagly göreş bilen meşgullanan ata-babalarymyzyň ýygnan baýlyklarynyň dowamy bolup durýar.
Gadymy döwürlerde ýagly göreşlerde häzirki ýaly pul däl, eýsem düýe, öküz, goç-goýun ýaly baýraklar berilipdir. Ata-babalarymyz şeýle baýraklary mülke we pula çalşyp bize miras galdyrypdyrlar.
Türkiýede sebitlere görä göreşleriň görnüşi hem aýratynlyklaram tapawutlanýar. Türkmenistandaky ýaly guşak göreşiniň Türkiýede tutulýan sebitlerem bar. Türkmenistandaky ýaly guşakly göreşler Türkiýäniň esasanam içerki sebitlerinde tutulýar we şeýle göreşe türkçe “gara gujak göreşi” diýilýär.
Biz Türkiýede ýagly göreş bilen bilelikde ýaňky Türkmenistandaky ýaly guşak göreşi bolan “gara gujak göreşiniň” hem aýratyn federasiýasyny döretdik. Ýagly göreş hem edil guşak göreşi ýaly gadymy türkmen däp-dessurlary bilen baglanşykly bir göreş görnüşi.
Häzirki döwürde dünýä möçberinde tutulýan resmi ýer göreşleri bolsa gadymy türkmen göreşleriniň ýeňilleşdirilen göreşleri bolup durýar. Resmi ýer göreşleri alty minut dowam edýär. Ýagly göreş bolsa altmyş minut dowam edýär.
Ýagly göreşiň ýagdaýy pälwanlara bagly bolýar. Kä mahal meýdana çykan badyna garşydaşyny ýykýan pälwanam bolýar. Pälwanlaryň ikisem deň bolan mahaly adaty ýagdaýda kada görä ýagly göreş kyrk minut dowam edýär.
Soň aradaky san tapawudyny artdyrmaklyk üçin ýagly göreş pälwanlaryna on minut goşmaça wagt berilýär. Eger elli minut hem ýeterlik bolmasa, onda ýagly göreş pälwanlaryna tä biri beýlekisini ýykýança ýa-da san alýança çäklendirmesiz wagt berilýär.
Umuman alnanda Türkiýedäki türkmenleriň ýagly göreşi bir sagat onbäş-ýigrimi minut ýaly uzaga çekýän bir göreş. Ýagly göreşde arkasy ýere degen ýeňilen hasaplanýar. Ýagly göreşiň iň esasy aýratynlygy bolsa, onuň haýyr-yhsan işi üçin tutulýanlygydyr. Ýagly göreşlerde alynýan baýraklar jemgyýetçilik işlere ýa-da kömege mätäçlere goldaw işlerine bagyş edilýär.
Azatlyk Radiosy: Mustafa Gül, siz "Ata-babalarym hem ýagly göreş pälwany" diýdiňiz. Siz ýagly göreşe nähili başladyňyz we ýagly göreşde nähili üstünliklere eýe bolduňyz?
Mustafa Gül:
Hawa, meniň ata-babalarym ýagly göreş tutan ady belli pälwanlar bolup geçen. Alty ýaşymda meni atam ýagly göreşe başlatdy. Ýagny men göreşe atamyň islegi boýunça başladym. Ýagly göreşde ýigrimi bäş-ýigrimi alty sany agalygym we köpsanly ýeňişlerim bar.
Azatlyk Radiosy: Mustafa Gül, Ýagly göreşiň Türkiýede ösüşi hem kämilleşmegi nähili bolupdyr we geljekde ýagly göreşler barada nähili planlaryňyz bar?
Mustafa Gül:
Ýagly göreş mundan 661 ýyl owal Almaly diýen ýerde dörän hem bolsa, ýagly göreşleriň meşhurlyk gazanan ýeri soň Kyrkpynar etraby bolupdyr. Öňki döwürlerde aragatnaşyk we gatnaw mümkinçilikleri çäkli bolansoň ýagly göreşlere diňe geçirilýän etrap ýa-da sebitdäki pälwanlar gatnaşyp bilipdir.
Şol sebäpdenem diňe 1950-nji ýyllarda ýagly göreşler Türkiýäniň içerki sebitlerine ýaýrap başlapdyr. Öňki döwürlerde edil häzirki ýaly federasiýanyň kesgitlän kadalary bolmansoň ýagly göreş pälwanlary arakesmesiz uzak günläp hat-da birnäçe günläp göreş tutan mahallay hem bolupdyr.
Geljekde Türkiýedäki türkmenleriň gadymy ýagly göreş adatyny owal Kemer şäher häkimligimiziň guramaçylygynda gezelenç firmalary arkaly turistlere giňişleýin tanatmak isleýäris.
Bilnişi ýaly Antalýa dünýäde özüne iň köp turist çekýän üçünji dynç alyş ýeri bolup durýar. Antaliýanyň Kemer etraby bolsa sebitiň iň owadan we aýratyn özboluşlylyga eýe esasy köpçüligi özüne çekýän bir ýeri.
Antaliýanyň Kemer etrabyna ýigrimä golaý ýurtdan millionlarça turist dynç alyşa gelýär. Biziň maksadymyz ilkinji nobatda şol turistlere Türkiýedäki türkmenleriň gadymy ýagly göreşini tanatmaklyk.
Kemeriň dynç alyş üçin aýratyn özboluşlulyklaryny tanatmaklyk maksady bilen “Jennete gitmek üçin ölmäge gerek ýok. Kemere gelmek ýeterlik” şygary bilen alyp barýan turizm tanadyş tagallalarynda hem ýagly göreşler esasy orun alýar.
Azatlyk Radiosy: Türkiýeli türkmenleri ata-watanymyz diýýän ýurdy türkmenistanyň Hazar deňiziniň kenarynda hem “Awaza” atly bir turizm merkezi bar. “Awaza” boýunça edilýän turizm işlerine nähili baha berýärsiňiz?
Mustafa Gül:
Meniň turizm boýunça bilimim ýok. Men turizmi pudakdaky iň aşakdaky wezipeden başlap, iň ýokardaky wezipä çenli ädim-ädim öwrenip, kämilleşmeklik bilen öwrendim.
Men 1976-njy ýyldan bäri turizm pudagynyň içinde işläp ýörün. Häzir meniň öz hususy turistik dynç alyş desgalarym hem bar. 1994-nji ýylda Antalýanyň Kemer etrabynyň şäher häkimligine saýlanan mahalym turizm boýunça alyp baran işlerimiz hemmelere nusga boldy.
Şondan bäri hem Türkiýäniň turizm ministrligi Kemer etrabyndaky turizmi hemmelere görelde görkezýär. Türkmenistandaky “Awaza” turizm merkezi barada şeýle diýmek bolar. Turizm merkeziniň hemme zatdan owal gurluşyny amatly ýagdaýa getirmeklik zerurdyr. Ondan soň ol ýerdäki dynç alyş şertlerini hemmelere elýeterli bolar ýaly etmeli.
“Awazada” eilmeli gaty köp iş bar. Şonuň üçinem “Awaza” barada has täsirli pikir hem tejribe edinmeklik üçin degişli ýolbaşçylary we hünärmenleri Kemere çagyrýaryn. “Awazada” ýerinde tejribelerimizi paýlaşmagymyz islense, şeýle iş hyzmatdaşlygyna hem açykdygymyzy Azatlyk Radiosynyň üsti bilen bildirmek isleýärin. Kemerdäki turizmiň dolandyrylşyk we hyzmat pudagy tejribeleriniň “Awaza” gaty uly görelde hem nusga boljakdygyna ynanýaryn.
Azatlyk Radiosy: Özüne türkmen diýýän Türkiýäniň Antalýa welaýatynyň dünýä belli turistik etraby Kemeriň şäher häkimi we Türkiýedäki türkmenleriň gadymy ýagly göreşleriniň bir pälwany höküminde Azatyk Radiosy arkaly dünýä türkmenlerine näme diýmek isleýärsiňiz?
Mustafa Gül:
Hemme zatdan owal özüňe türkmen diýmeklik gaty beýik duýgy. Ata-babalarym türkmen bolany hem-de şol sanda türkmenler üçin uly işler bitirendikleri sebäpli özümi gaty buýsançly duýýaryn.
Men özüm ýaly türkmen bolan hemmeleriň şeýle duýgulary başdan geçirýändigine ynanýaryn. Dünýäniň dürli ýerine ýaýran türkmenler hökmany suratda biri-birine eýe çykmaly. Ýagşy günde gara günde hemişe birek-biregi goldap durmaly.
Dünýä türkmenleriniň duş gelýän kynçylykly pursatlaryny edil öz başymyzdan geçýän ýaly hasaplap çözmäge kömekleşmeli. Dünýädäki türkmenleri hemişe birek-biregini goramaly. Türkiýede on-on bäş tapawutly ýurduň raýatlarynyň mül alyp hemişelik ýaşaýan Kemer şäherine bir türkmen bolup dünýä türkmenleriniň adyndan häkimlik hem wekilçilik edýändigime buýsanýaryn. Şeýle duýgular bilen dünýä türkmenlerini turizm jenneti Kemere şeýle buýsançlary paýlaşmaga çagyrýaryn.


text:
Demirgazyk Koreýa basdaşy Günorta Koreýa özüniň serhet şäheri Kaýesoňda, ýekşenbe güni bir gepleşik geçirmegi teklip etdi.
Phenýan tarapyndan çap edilen beýanatda ýene bir zat, anna güni Gyzyl haç aragatnaşyk liniýasynyň hem gaýtadan açyljakdygy aýdylýar.
Demirgazyk Koreýa bu liniýany mart aýynda, dartgynlyklar ýokary galanda kesipdi.
Bu iki ýurt penşenbe güni bilelikde işledilýän zawody gaýtadan açmak we beýleki meseleler barada gepleşmek üçin duşuşyk geçirmek barada ylalaşdy.
Dartgynlyklaryň gowşamagy ABŞ-Hytaý sammitiniň öň ýanyna gabat gelýär. Bu sammitde Demirgazyk Koreýanyň baş temalaryň biri bolmagyna garaşylýar.


text:
Polşada ýerleşýän Oswensim (Auschwitz) ölüm lagerinde diri galan bendileriň sowet goşuny tarapyndan faşistlerden azat edilmeginiň 70-nji ýyl dönümi bellenýär.
Oswensimde diri galanlardan birnäçe ýüz adamyň, daşary ýurtlaryň hökümet resmileri we ýokary derejeli wekilleri bilen bilelikde 27-nji ýanwarda geçirilýän çärelere gatnaşýandygy habar berilýär.
Germaniýanyň kansleri Angela Merkel Oswensimiň faşistlerden azat edilmeginiň senesini bellemek boýunça çärede 26-njy ýanwarda Berlinde eden çykyşynda ýewreýleriň Holokost gyrgynçylygynda diri galanlara ýüzlenip, ýewreýleriň Germaniýada zorluklara sezewar edilmegini “masgaraçylyk” we adamlaryň bir- birine edip biljek zulumy barada “ýatlatma”diýip atlandyrdy.
27-nji ýanwarda Holokosty ýatlamak boýunça halkara güni bellenýär, Oswensim faşistik Germaniýanyň çak bilen 6 million ýewreýi gyrgyna berip, amala aşyran genosidiniň iň ýowuz simwollarynyň biri hasaplanýar.


text:
Hindistanyň paýtagty Nýu-Delide ýakynda köpçülikleýin jynsy taýdan zorlanylyp öldürilen ýaş gyzyň kakasy ýekşenbe güni öz adyny we gyzynyň adyny aýan edip çykyş etdi.
Şu çaka çenli 23 ýaşly bu gyzyň şahsyýeti we onuň maşgalasy baradaky maglumatlar resmi ýagdaýda aýan edilmän gelinýärdi. Hindistanyň kanunçylygy jynsy zorluga sezewar edilen adamlaryň maşgala abraýyny goramak maksady bilen olar baradaky maglumatlary gizlin saklaýar.
Bu jynsy zorlugyň pidasy bolan gyzyň kakasy Badri Singh Pandeý Britaniýanyň “Sunday Times” gazetine beren interwýusynda özüniň we gyzynyň adyny aýan etmek bilen, öz bu ädimini jynsy zorluga sezewar edilen beýleki aýal-gyzlara duýgudaşlyk we raýdaşlyk ädimi hökmünde häsiýetlendiripdir.
Badri Singh Pandeý öz bu hereketiniň jynsy zorluga sezewar edilen beýleki aýal-gyzlaryň batyrgaý hereket etmeklerine ýardam etmeginiň mümkindigini belläpdir.


text:
Russiýanyň we Gazagystanyň resmileri ýadro hyzmatdaşlygy boýunça şertnama gol goýdular. Bu şertnama 30-njy sentýabrda Gazagystanyň Russiýa bilen serhetleşýän regionyndaky Atyrau şäherinde geçirilen forumyň çäginde gol çekildi.
Russiýanyň prezidenti Wladimir Putin we gazak prezidenti Nursultan Nazarbaýew regionlaryň arasyndaky bir günlük dabara gatnaşdylar.
Gazagystanyň energetika ministri Wladimir Şkolnik we Russiýanyň “Rosatom” ýadro energiýa korporasiýasynyň baş müdiri Sergeý Kirienko tarapyndan gol goýlan şertnama laýyklykda, atom energiýa stansiýasy Gazagystanyň gündogaryndaky Kurçatow şäherçesinde gurlar.


text:
BMG-niň berýän maglumatyna görä, owgan türmelerinde, hökümetiň reformalary geçirmek wadalaryna garamazdan, tussaglar heniz hem gynamalara sezewar edilýär.
BMG-niň Owganystanaky Hemaýat beriji missiýasynyň ýekşenbe güni ýaýradan hasabatynda “Owganystandaky köp sanly tussaghanalarda gynamalaryň dowam edýändigi, şeýle-de munuň uly alada döredýändigi” aýdylýar.
Hasabatda owgan hökümetiniň türmelerdäki gazaplylygy duruzmak tagallalarynyň hem başa barmandygy nygtalýar.
Owganystanyň prezidentiniň metbugat wekili Aimal Faizi hasabatda getirilen ýagdaýlaryň derňeljekdigini aýtdy.


text: Mary welaýatynyň Ýolöten şäheriniň kenarýaka köçesinde ýaşaýan 1941-nji ýylda doglan pensioner Ýagmyrow Italmaz öz serişdesiniň hasabyna, öz öýünde BAGŞYLAR ÖÝ-MUZEÝINI döredipdir. Ol bu iş bilen 1970-nji ýyllardan bäri meşgul bolýandygyny gürrüň berýär. Muzeýde Türkmenistanda ýaşap geçen hemde häzirki bar bolan meşhur bagşy-sazandalar barada maglumatlar, olaryň wideo-audio ýazgylary, suratlary saklanylýar. Göwrümi boýunça uly bolmadyk ýaşaýyş jaýy häzirki günde muzeý üçin darlyk edýändigi duýulýar.


text:
Şenbe güni Irlandiýada hökümetiň sosial tölegleri we beýleki býujet çykdajylaryny kemeltmek baradaky planlaryna garşy köpçülikleýin protest aksiýalary geçirildi.
Irlandiýanyň iň uly profsoýuz guramasy býujeti gysgaltmak boýunça kanun proýektine parlamentde seredilmezden öň hökümete gysyş görkezmek üçin demonstrasiýalara çykmaga graždanlary çagyrdy.
Irlandiýanyň hökümeti dört ýylda çykdajylary dört milliard ýewro möçberinde gysgaltmagy we salgytlary artdyryp, iki milliard ýewro goşmaça gazanmagy teklip edýär.
Bu çäreler Dubline krizise garşy Ýewrobileleşigiň we Halkara walýuta fondunyň kredit bermekdäki şertidir.


text:
5-nji awgustda geçirilen Ministrler Kabinetiniň mejlisinde prezident Gurbanguly Berdimuhamedow ulaglar we aragatnaşyk pudagyna gözegçilik edýän wise-premýer N.Şagulyýewe ýurtda öýjükli aragatnaşyk we internet ulgamynyň işini kämilleşdirmegiň zerurdygyny aýtdy.
Her hepdäniň anna güni geçirilýän hökümet maslahatynda döwlet baştutany internetiň kämilleşdirilmegi babatda durup geçýär. Emma muňa garamazdan, Türkmenistanda internetiň ýagdaýy gaty ýabygorly.
Eger ýurtdaky interneti başga döwletleriňki bilen deňeşdirmeli bolsa, onda ol sagatda 5 kilometr ýol geçýän ynsanyň tizligi bilen sekuntda 5 kilometr ýol aşýan raketa mysalydyr.
Bu deňeşdirme çenden çykma däldir. Ýönekeý mysal. 3G ulgamyndaky internet diýilýän “Altyn asyryň” internetiniň tizligi sekuntda zordan 20-25 kb-e ýetýär. Ýurduň çet raýonlarynda UMTS enjamlarynyň oturdylmadyk ýerlerinde internet mümkinçiligi asla ýok.
Beýleki internet prowaýder “Türkmentelekomyň” internetiniň tizligi “Altyn asyryňkydan” hem ýaramaz.
Mälim bolşy ýaly, Berdimuhamedow döwlet başyna gelensoň, ýurduň öňki prezidenti Saparmyrat Nyýazow tarapyndan “gulp astynda” saklanan internete erkinlik berildi. Häzirki wagtda islendik raýatyň internete birikmäge mümkinçiligi bar. Munuň üçin “Altyn asyryň” sim kartyny baryp satyn alaýmaly.
Ýöne internete erkinlik berilse-de, ýurtda internetiň giňden ýaýramagyna ýürekden ýapyşylýanyna ynanasyň gelenok. Döwlet edaralarynda, ministrliklerde her bir işgär üçin internet ýok. Welaýat, etrap häkimliklerinde bolsa internet asla ýok.
Döwlet edaralarynda internetiň her bir işgär üçin elýeterli bolmazlygynyň sebäpleri nämede? Ilkinji nobatda döwlet tarapyndan ministrliklere, edaralara hut internetiň çykdajysy üçin bellenilen tertipde pul serişdeleriniň goýberilmeýänligindedir.
Ministrlikleriň, edaralaryň köpüsinde internete birikdirilen kompýuterleriň sany 3-4-den aňry geçmeýär. Ol internet hyzmatynyň çykdajysy hem ministrligiň öz hasabyna amala aşyrylýar. Şu sebäpdenem ministrliklerdir edaralardaky internet berk gözegçilikde saklanýar. Çünki gözegçiliksiz internetiň edaranyň gaznasyny çökerjekdigi öz-özünden düşnükli.
Sekuntda 4-5 kb
Türkmenistanda internet hyzmatlary juda gymmat. Sekuntda zordan 4-5 kb tizlikde işleýän “Türkmentelekomyň” internetiniň bir sagadynyň bahasy 1 manat 20 teňňe. Üstesine-de, aýyna 12 manat abonent tölegi hem bar.
“Türkmentelekomyň” ADSL internetiniň tizligi gowy bolsa-da, onuň nyrhy juda çökder. Bary-ýogy 2 GB paket üçin 100 manat möçberde pul tölemeli.
“Altyn asyryň” internetiniň 1 GB paketi 70 manat. Ýöne onuň üçin ýa-ha 3G telefonlary gerek ýa-da aýratyn bir fleş-modemler zerur.
Käbir edaralarda “Türkmentelekomyň” ADSL internetiniň paketleri satyn alnyp, ol edaranyň kompýuter administratory tarapyndan beýleki işgärlere bellenen limitde trafik edilýär. Ýöne bu hem çykalga däl. Işgär internetden geregiçe peýdalanyp bilmeýär. Oňa berilýän gündelik limit ýoňsuzja.
Käbir döwlet edaralarynda bolsa internet asla ýok. Bu ýagdaýyň sebäbi şol edaranyň ýolbaşçysynyň ösüp barýan tehnologiýadan, kompýuterden asla baş çykarmaýanlygyndandyr. Şeýle ýolbaşçylar öz edarasynda internetiň bolmagy barada alada etmelidir hem öýtmeýärler.
Ýurduň ýolbaşçy wezipesinde işleýänleriň kompýuterden sowatly bolmalydygy hakynda şu ýylyň 10-njy ýanwarynda geçirilen Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisinde Berdimuhamedow aýratyn aýdypdy. Prezidentiň şol mejlisde beren tabşyrygyna laýyklykda, şu ýylyň ikinji çärýeginden başlap, ýurduň ministrlikleriniň, edara-kärhanalarynyň, daýhan birleşikleriniň ýolbaşçylary, orunbasarlary üçin ýörite kompýuter sowatlylygy boýunça tölegli kurslar öz işine başlapdy.
Emma bu kurslar geldi-geçer bir zat boldy. Kompýuteri açyp-ýapmany hem öwrenip bilmedik ýolbaşçylar kurslary bäşlik bahalar bilen tamamlap, degişli sertifikatlary aldylar. Ine, şeýle ýagdaýlar hem ýurtda internetiň ösmeginde öňe gidişligiň bolmazlygyna öz täsirini ýetirýär.
Alyjan Döwletow Aşgabat şäheriniň ýaşaýjysy, synçy. Şu blogda öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama abadançylykly, hemmeleriň goşulyşmagyndaky we zorluklardan azat Yragyň gurulmagyna çagyrdy.
Obama Ak tamda, Yragyň premýer-ministri Nuri al-Maliki bilen duşuşykdan soň çykyp gürledi.
Obama Birleşen Ştatlaryň Yrakda saýlaw kanunlarynyň kabul edilmegini, şeýlelikde yraklylaryň öz dürli syýasy pikirlerini ara alyp maslahatlaşyp, zorluga ýüz urmakdan daşlaşmaklaryny isleýändigini aýtdy.
Maliki Yraga parahatçylykly çözgüt zerurlygy meselesinde amerikan prezidenti bilen doly ylalaşýandygyny, emma ol ýerde terror hüjümleriniň köpelendigini aýtdy. Şeýle-de ol özüniň bu ýurtda indiki ýyla bellenen saýlawlaryň wagtynda geçirilmegini isleýändigini aýtdy.
Obama «Al-Kaýdanyň» soňky döwürler has aktiwleşendigini, ýogsa bu ýurtda dürli ugurlarda saldamly öňegidişligiň gazanylandygyny belledi. Iki lider Siriýadaky ýagdaý, Eýranyň ýadro programmasy babatdaky krizisi çözmek barada hem pikir alyşdy.


text:
Bir zaman onuň hemme zady bardy. Emma Özbegistanyň prezidentiniň ýyldyrym çaltlygynda ýokary göterilen gyzynyň indi türmä hem basylmagy mümkin. Biz Gülnara Karimowanyň göz-gülban bir şekilde gözden düşüşine syn etdik.
Gülnara Karimowanyň bir zaman hemme zady bardy. Ol ýokarlaryk göterilen pop aýdymçysydy, dünýä dyzaýan modaçydy, hökmürowan kakasy, Özbegistanyň prezidenti Yslam Karimow tarapyndan wezipe basgançaklaryndan ýyldyrym çaltlygynda ýokary çykarylan diplomatdy.
Emma soňky ýyllarda, daşary ýurtlardaky sowajan durmuş obrazynyň tankyt edilmegi, BMG-däki ilçi hökmünde öz ýurdundaky hukuk bozulmalar barada dil ýarmazlygy, şeýle-de korrupsiýa baradaky erjel aýyplamalar bilen, Gülnara Karimowanyň ýyldyzy öçmäge başlady.
Onuň ýyldyzy resmi taýdan 9-njy sentýabrda, Özbegistanyň Baş prokuraturasy «Karimowa G.» diýip tanadylan aýaly koorupsiýada aýyplanda öçüp başlady. Bu aýyplanýan aýal 42 ýaşyndaky Gülnara Karimowa diýlip çaklandy, ol Daşkentdäki jaýynda öz tussaglygynda saklanýar diýip ynanylýardy.
Şu ýerde onuň ýyldyzynyň soňky ýyllardaky «öçügsileşmelerini» synlap bilersiňiz:
Sentýabr, 2011: Modadan gaçmak
Guramaçy özüniň Özbegistanda adam hukuklarynyň bozulyşyndan elheder edendigini aýdandan soň, Karimowanyň modaly geýimler liniýasy «Guli» özüniň Nýu-Ýorkdaky «Moda hepdesi» agşamyny goýbolsun etdi.
Bu moda görkezilişi soň şäheriň merkezindäki kaşaň restorana, «Ciprianä” geçirildi, emma ol ýerde onlarça adam ýygnanyp, Özbegistanda pagta ýygymy mahalynda gul zähmetiniň ulanylmagyna garşy protest bildirdi. Moda görkezilişine 200 çemesi adam geldi, emma Gülnaranyň özi, aýdylmagyna görä, ol ýerde görünmedi.
Iýun, 2012: Şowsuz aýdymlar
Karimowa dünýä ýüzüniň diňleýjilerine niýetlenen aýdym-saz albomyny çykarýar. Onuň websaýty (häzir işlemeýär) bu albom barada "Billboard" žurnalynda çykan syny we "CNN bilen geçirilen uly söhbetdeşligi" wagyz edýär, emma bu berilýän salgylaryň hiç biri işlemeýär we ol diýilýän synyň we söhbetdeşligiň ýazgysy ýok. 2013-nji ýylyň ýanwarynda ol rus raýatlygyny alan fransuz aktýory Gerard Depardieu bilen bir aýdym ýazdyrdy.
Aprel, 2013: Diplomatiki ýitirim bolma
Onuň ady birden Özbegistanyň Daşary işler ministrliginiň ilçiler sanawyndan ýitirim boldy. Bu onuň Özbegistanyň Ženewadaky işinden, BMG-niň ilçisi wezipesinden boşadylandygyny aňladýardy. Ol bu wezipede 2008-nji ýylyň sentýabryndan bäri işleýärdi. Ol wezipesinden resmi taýdan iýulda boşadyldy.
Maý, 2013: Parahorluk gürrüňleri
Şwesiýanyň derňewçi žurnalistleri tarapyndan syzdyrylan we Azatlyk we Azat Ýewropa radiosy tarapyndan syn berlen dokumentler Karimowa bilen Şwesiýanyň telekom läheňi TeliaSoneranyň arasyndaky baglanyşyk barada täze subutnamalary orta atdy.
Oktýabr, 2013: Efirden aýrylmak
Karimowa tarapyndan kontrolluk edilýän birnäçe tele-radio kanaly birden gepleşik bermegini bes etdi. Resmiler munuň sebäbiniň tehniki ýagdaýlar bilen baglydygyny aýtdylar.
Oktýabr, 2013: Hasaplaryň doňdurylmagy
«Terra Group» kompaniýasynyň, Karimowa bilen hyzmatdaşlyk edýän media guramasynyň, maliýe galplaşdyrmalary baradaky gürrüňler sebäpli, bank hasaplary doňduryldy.
Noýabr, 2013: Tweýetler sem edildi
Twitteri ýeserlik bilen ulanýanlaryň biri bolan Karimowa ilkinji gezek Özbegistanda bar diýilýän hukuk bozulmalar barada gürrüň açýar. Ol öz janpenalarynyň ýurduň howpsuzlyk gulluklarynyň agzalary tarapyndan tutulyp, soňra ýenjilendigi barada birnäçe twit çap edýär. Onuň twitter hasaby şol aýyň soňragynda ysmaz edilýär. Emma dekabr aýynda täzeden peýda bolýar we ol ony öz uýasyna garşy hüjüm etmekde ulanýar. Onuň bir zaman juda öndümli bolan sosial media aktiwligi fewral aýynda doly garaňkylyga çümýär.
Fewral, 2014: Jenaýat baglanyşyklary?
Karimowanyň Daşkentdäki kwartirasy döküldi, onuň söýgülisi Rustam Madumarow we ýene iki ýoldaşy tussag edildi. Sülçiler bu üç adamy salgytdan gaçmak hem-de bikanun walýuta saklamak bilen ilteşikli jenaýat işinde aýypladylar.
Mart, 2014: Öý tussagy
Azatlyk we Azat Ýewropa radiosynyň Özbek gullugy we BBC Karimowanyň eli bilen ýazylan diýip ynanylýan haty ele saldy, bu hatda ol özüniň öý tussaglygynda saklanylýandygyny, urlup-enjilendigini, «gazaply psihologiki basyşa» sezewar edilendigini aýdýar. Şol aýda Karimowa TeliaSonera, Şwesiýanyň telekommunikasiýa kompaniýasy bilen ilteşikli parahorluk işinde güman edilýän adam hökmünde agzalýar.
Awgust, 2014: Tussag ediş audiosy
BBC Karimowanyň özüne öý tussaglygynda çemeleşilişinden şikaýat edýän ýazgylaryny ele salýar. Ol özüne we gyzyna «itlere daralyşyndan hem beter» daraýandyklaryny we özleriniň daşarky dünýä bilen hiç hili gatnaşyklarynyň ýokdugyny aýdýar.


text:
Müňlerçe wengriýaly, öz garaýyşlaryndan, hökümetleriniň Orsýete ýakynlaşmagyna garşy proteste çykdy.
Bäş müň çemesi adam 2-nji ýanwarda Budapeştdäki Opera öýüniň öňüne ýygnanyp, premýer-ministr Wiktor Orbany moskwaçy hereketleri üçin tankyt etdi.
Wengriýada oktýabr aýyndan, Orbanyň hökümeti internet ulanylmagyna salgyt salmagy teklip edeli bäri demonstrasiýa geçirilýär.
Orbanyň partiýasy geçen ýylyň başynda geçirilen üç saýlawda ýeňiji bolan hem bolsa, 2014-nji ýylyň aýagynda onuň jemgyýetçilik goldawy pese gaçdy.
Protestçileriň biri onuň hökümetiniň Wengriýany Orsýetiň täsirine salmagyndan biynjalyk bolandygyny aýtdy. Ol bu aladasyny Orsýetden Wengriýanyň ýadro elektrik stansiýasyny giňeltmek üçin 10 milliard ýewro karz alynmagy bilen delillendirdi.
Ýene bir protest bolsa 1-nji fewrala, german kansleriniň Wengriýa sapara geljek wagtynyň öň ýanyna planlaşdyrylýar.


text:
Aşgabat, 14.03.2015. “Türkmenportal”.
Abdyrahman Mamataliýewiň ýolbaşçylygyndaky wekiliýet Hökümetara gyrgyz-türkmen toparynyň ilkinji mejlisine gatnaşmak üçin Aşgabada geldi.
Hökümetara gyrgyz-türkmen toparynyň ilkinji mejlisi 14-nji martda geçiriler.
Mejlisiň gün tertibiniň çäklerinde ýangyç-energetika toplumyna, saglygy goraýşa, ylym-bilime, durmuş ösüşi we migrasiýa, oba hojalygyna, ulag we aragatnaşyga, medeniýete, habar berşe, syýahatçylyga, kinemotografiýa degişli meselelere guralar.
Şeýle hem Hökümetara gyrgyz-türkmen toparynyň söwda-ykdysady, ylmy-tehniki we gumanitar ulgamlardaky hyzmatdaşlygyň meselelerine bagyşlanjak ikinji mejlisiniň geçirilmeli wagty ara alnyp maslahatlaşylar.


text:
Türkmenistanyň daşary işler ministri Reşit Meredow BMG-niň 68-nji sessiýasynda Türkmenistanyň adyndan çykyş etdi. Reşit Meredowyň BMG-niň Baş Assambleýasynda eden çykyşynda esasy üns howpsuzlyk we durnuklylyk meselesine syrygdy.
Meredow Türkmenistanyň bu sessiýa dünýäde parahatçylygy, durnuklylygy we howpsuzlygy üpjün etmek boýunça halkara jemgyýetçiliginiň tagallalarynyň möhüm tapgyry hökmünde garaýandygyny mälim etdi.
Meredow howpsuzlyk meselesinde BMG-niň Düzgünnamasynyň we prinsipleriniň gyşarnyksyz ýerine ýetirilmeginiň ähmiýetini nygtap, Türkmenistanyň parahatçylyk söýüji syýasaty alyp barýandygyny, parahatçylygy döretmek prosesine aktiw gatnaşýandygyny we güýç ulanmaklyga çürt-kesik garşy çykyş edýändigini nygtady.
Wideo: R.Meredow BMG-niň Baş Assambleýasynda çykyş edýär
Reşit Meredow BMG-niň Baş Assambleýasynyň 66-njy sessiýasynda Türkmenistanyň prezidentiniň BMG-de halkara meselelerini çözmekde syýasy-diplomatik gurallary ulanmak boýunça deklarasiýany kabul etmekligi hödürländigini ýatlatdy we munuň ähmiýetlidigini belläp, Baş Assambleýanyň häzirki sessiýasynyň çäginde bu inisiatiwany jikme-jik maslahat etmäge çagyryş bilen ýüzlendi.
Meredowyň sözlerine görä, Türkmenistan özüniň bu inisiatiwasynyň kabul edilmeginiň Baş Assambleýanyň işiniň ylalaşyk-kanunçylyk binýadyny güýçlendirilmegine, Howpsuzlyk Geňeşiniň işine we BMG-niň parahatçylyk hem howpsuzlyk boýunça beýleki edaralarynyň işine ýardam berip biljegine ynanýar.
Şeýle-de Türkmenistan 2014-nji ýylda Aşgabatda ýaragsyzlanmak boýunça ýokary derejede halkara duşuşygyny geçirmegi teklip edýär.
Reşit Meredowyň sözlerine görä, Türkmenistan regionl derejede döwletara gatnaşyklaryň netijeliligini ösdürmek üçin hem inisiatiwa bilen çykyş edip, Merkezi Aziýada parahatçlyk we hyzmatdaşlyk forumyny döretmegi teklip edýär.
Energiýa howpsuzlygy
Türkmenistan energiýa howpsuzlygynyň ähmiýetini aýratyn nygtaýar. Meredow energiýa howpsuzlygynyň dünýä ykdysadyýetiniň durnuklygynyň bir bölegi bolup durýandygyny bellemek bilen, eksport meselesiniň global derejedäki ähmiýetini we bu ugurdan BMG-niň ähli agza döwletleriniň sazlaşykly işleşmeginiň zerurlygyny nygtady.
Türkmenistan bu ugurdan täze halkara kanuny guraly zerur diýip hasap edýär.
Meredowyň agzan tekliplerine görä, energiýa göterijileriniň halkara söwdasynda döreýän gatnaşyklar üçin kanuny esas bolup biljek – BMG-niň köptaraplaýyn dokumenti kabul edilmeli, bu dokumentiň berjaý edilmegine gözegçilik edýan edara döredilmeli we ýurtlaryň öz borçlaryny ýerine ýetirişine syn edýan halkara informasion baza düzülmeli.
Reşit Meredow Türkmenistanyň inisiatiwasy bilen şu ýylyň maý aýynda BMG tarapyndan energiýa göterijileriň tranzitiniň durnuklylygy boýunça rezolýusiýa kabul edilendigini bellemek bilen, Baş Assambleýanyň häzirki sessiýasynda energiýa howpsuzlygynyň täze mehanizmlerini döretmek üçin halkara ekspetler toparyny esaslandyrmagy we şeýle-de Aşgabatda ekspertleriň halkara maslahatyny geçirmegi teklip etdi.
Aşgabat duşuşyklaryna çakylyk
Meredowyň sözlerine görä, Türkmenistan transportyň we kommunikasiýanyň ösüşine ähmiýet berýär hem-de 2014-nji ýylda Aşgabatda transport tranzit ýollarynyň halkara hyzmatdaşlygyny, durnuklylygy we ösüşi üpjün etmekdäki roly boýunça halkara konferensiýany geçirmegi teklip edýar.
Meredow Türkmenistan tarapyndan ähmiýet berilýän meseleleriň arasynda ekologiýany we tebigaty goramak meselesini hem belledi. Hususan-da, onuň sözlerine görä, Türkmenistan howanyň üýtgemegi boýunça edilýän halkara tagallalara öz goşandyny goşmaga taýýarlyk bildirip, 2014-nji ýylda Aşgabatda BMG-niň ýeriň çölleşmegine garşy konwensiýasynyň ýerine ýetirilmegi boýunça konferensiýany geçirmegi teklip edýär.
BMG-niň Baş Assambleýasynda eden çykyşynda daşary işler ministri Reşit Meredow Türkmenistanyň gumanitar meseleleri, hususan-da bosgunlaryň we raýatlygy bolmadyk adamlaryň meselelerini çözmekde pozitiw tejribeleriniň bardygyny habar berdi. Türkmen resmisi bosgunlary we raýatlygy bolmadyk adamlary kabul etmek boýunça Türkmenistanyň tejribeleri bilen tanyşdyrmak işini BMG-niň çäginde ýola goýmagy teklip etdi. Mededow bu temadan hem Aşgabatda ýokary derejede duşuşyk geçirmegi hödürledi.
Meredowyň sözlerine görä, Türkmenistan halkara arenasynda BMG-niň rolunyň güýçlenmegini goldýar we bu gurama bilen netijeli hyzmatdaşlygyň tarapynda çykyş edýär.


text:
Şu gün ynsan hukuklaryny goraýjy halkara "Amnesty International" guramasynyň ýaýradan nobatdaky ýyllyk hasabatynda Türkmenistan ýene-de alada döredýän ýurtlaryň hatarynda boldy.
Öz hasabatynda "Amnesty International" guramasy soňky bir ýylyň dowamynda Ýakyn Gündogarda we Demirgazyk Afrika regionynda azatlygyň we adalatlylygyň dabaralanmagy ugrunda edilýän talaplaryň has güýçlenendigine ünsi çekipdir.
Emma, beýleki tarapdan hasabatda Owganystan, Hytaý, Orsýet, Türkiýe we Özbegistan ýaly ýurtlarda ynsan hukuklaryny goraýjy aktiwistleriň tussag edilmeleri, gynalmalary we öldürilmegi ýaly wakalaryň henizem alada döredýän wakalar bolmagynda galýandygy bellenipdir.


text:
Türkiýäniň iň uly işçi bileleşigi ýurduň kömür käninde bolan waka sebäpli 15-nji maýda iş taşlaýyş yglan etdi.
Iş taşlaýyşyň başlan mahaly ýurduň resmileri hem gürrüňi edilýän wakada ölenleriň sanyny 282-ä ýetirdi.
Türkiýäniň premýer-ministri Rejep Taýyp Erdogan 14-nji maýda Soma etrabyndaky kömür känine eden saparyndan soň, gürrüňi edilýän waka hökümetiň jogapkärdigi baradaky aýyplamalary ret etdi.
Soma kömür käninde ölenleriň dogan-garyndaşlary Erdoganyň awtoulagyny urup, üstüne gygyrdylar we onuň wezipesinden çekilmegini talap etdiler.
14-nji maýda Ankarada we Stambulda Erdoganyň wezipesinden çekilmegini talap edýän müňlerçe protestçini dargatmak üçin ýurduň polisiýasy göz ýaşardyjy gazy we suw toplaryny ulandy.


text:
Men TOKG-den
SSSR zamanynda-da, Nyýazowyň Türkmenistanyň Prezidenti döwri-de serhetýaka etraplara ýörite rugsat haty (propuska) bilen gitmelidi. Ýörite döwlet gulluklarynyň işgärleri gulluk şahadatnamasy bilenem ol etraplara gidip bilýärdi. Bir gezek Nebitdagda ýaşaýan Pyhy Tagan Türkmen-Eýran serhedinde ýerleşýän Etrek etrabyna ýolagçy awtobusynda gidýär.
Nebitdag-Etrek ýolundaky serhet postunda serhetçiler ýolagçylaryň rugsat hatlaryny barlaýar. Pyhy Tagan bilen goňşy oturan iki ýigit “Biz KGB-den” (Döwlet howpsyzlygy komiteti, häzirki Milli howpsuzlyk ministrligi) diýip, ýuwaşlyk bilen aýdýar. Serhetçiler göze iler-ilmez derejede baş atýar, olardan rugsat haty talap etmeýär. Nobat Pyhy aga ýetýär. Goňşularynyň jogabyny aýan-açyk eşiden Pyhy aga tas pyşyrdap diýen ýaly:
- Men TOKG-den -diýýär. Serhetçiler oňa-da baş atyp, rugsat hatyny soramaýarlar. Beýleki ýolagçylaryň-da rugsat hatyny barlandan soňra serhetçiler awtobusdan düşýär. Awtobus ýolyny dowam edýär. Pyhy aga bilen goňşy oturan KGB-niň işgäriniň biri:
- Ýaşuly, göwnüňe hiç zat getirme, diňe bilmek üçin soraýaryn, ýaňky TOKG diýeniň nähili edara bolýar? -diýip, ondan soraýar. Pyhy Tagan:
- TOKG sen ýaly ýaşlaryň bilmeýän edarasy. Hiç kime aýtmajagyňa söz berseň, onuň nähili edaradygyny saňa aýdaýyn -diýip, öz şertini aydýar. KGB-niň işgäri şahyryň şertine boýun bolýar. Pyhy aga:
- TOKG, “TUR-OTUR, KERSEN GETIR” diýildigi. Men işsiz, günamamy dolandyrmak üçin tapan işimde - TOKG-de işleýän -diýip, KGB-niň işgärine “gizlin maglumaty” aýan edýär.
Öýde doguldym
Ýazyjylar Şäher Borjakow bilen Goşjan Seýitmädow Mary şäherine döredijilik saparyna gidýär. Agşamara şähere gezelenje gykýarlar. Şäher Borjakow uly köçäniň ugrunda aýak çekip:
- Şu köçe Poltaraçki köçesi, men Maryda şu köçede doguldym. Sen Daşoguzda öz doglan köçäňi bilýärmiň? -diýip, Goşjana sowal berýär. Goşjan oňa:
- Şäher Nyýazowiç, men köçede däl, öýde doguldym -diýip, parahat jogap beripdir.
Maňa bir gezek guýuň
Ýaşuly şahyr Pomma Nurberdi meýlissöýer adamdy. Saçak başyna geçilende arak-şeraply çüýşä ümläp:
- Men diňe bir gezek içjek, näçe guýsaňyz, bir gezek guýuň! -diýerdi. Halypa hormat goýup, göwrümi 200 gramlyk bulgury dolduryp, oňa uzadardyk. Soňra-da şerap guýup uzadan bulgurmyzdan Pomma şahyryň ýüz öwürmesi ýokdy. Biz bilen deň içerdi. Bu mydama şeýledi. Bir gezek Annaberdi Agabaýew:
- Däd Pomma (Pomma daýy), “Bir gezek içjek” diýýäň, ýöne soňra-da biz bilen deň içişýäň! Biz-ä saňa düşünýän däldiris -diýip, degişmä salyp, sowal berdi. Göwni kir-kimirsiz halypa bu sowala öýke-kine etmedi. Ol:
- Başda iki ýüz gramy höwes edip içýän. Soňkulary siziň göwnüňize degmezlik üçin içýän -diýdi.
Toplan, taraşlan ýazyjy Amanmyrat Bugaýew.


text:
Türkmenistanda, uman, türkmenleriñ arasynda atlar aýratyn hormata eýedir. Bizde ata milli buýsanç hökmünde garaýarlar. Türkmenistanda Bedew güni diýen resmi baýramçylyk hem bar.
Türkmen halkynyň ata bolan söýgüsi gaty ir zamanlardan bäri dowam edip gelipdir. Muny soňky aýan edilen arheologiki tapyndylar hem subut edýär. Şoňa görä dünýade seýrek duş gelýan atlar, aýartynam bize giňden äşgär bolmadyk at tohumlary barada aýtmak gyzykly bolsa gerek.
Agyr ýük göteriji Brabanson tohumyndan bolan Burkleýn atly at dünýäde iň uly at saýylýar. Onuň gerşine çenli belentligi 1 m. 98 sm. Döşüniň-göwsüniň daşky aýlawy 3 m. 10 sm. Agramy 1374 kilogram. Bir zamanlar rysarlaryň ýöriş söweş aty bolan brabansonlar häzirki wagtda iş maly hökmünde ulanylýar.
Dünýädäki kiçi – göýdük at tohumlarynyň sany 30-dan geçýär. Olar Şotlandiýa, Sisiliýa, Irlandiýa at tohumlary ýaly tohumlardyr.
Göýdükleriň göýdügi saýylýan tohum häzirki wagtda Argentinada Farabella fermasynda köpeldilýär. Olaryň gerşine çenli belentligi 40 sm. Agramy 25 kilogramdyr. Bular juda çydamly, kindiwanja bedewlerdir. Birnäçe sagatlap ýorgalap çapandan soňra birnäçe minut dynç alyp, ýene täzeden aýlawa goşulyp bilýär. Olar adatça uzak – 40 ýyl ýaşaýarlar.
Farabella atjagazlaryna-da bäsdeş tapyldy. Filodelfiýada ýaşaýan bir fermer öz athanasynda kiçi atlaryň -- göýdükleriň seleksiýasyny geçirýär. Ilkinji taýçanagyň gerşine çenli belentligi 35 sm. Agramy 6 kilogram. Fermer seleksiýa doly tamamlanyp, göýdük atjagazlar köpçülikleýin köpeldilip ugranynda, “bularyň boýy 35 sm.liginde galar, agrany-da 9 kilogarmdan geçmez” diýýär. Ol öz bedewlerine: “Goý, ýük çekmesin. Goý, münüp bolmasyn. Ýöne bu atjagazlar öýde saklanýan itler, pişikler ýaly, adamyň höwrüne, dostuna öwrüler” diýip baha berdi. Onuň bu çaklamasyna gol ýapasyň gelýär. Çünki at gadymyýetden bäri adamzadyň iň wepaly dostlarynyň biri.
Goja Belli atly at iň uzak ýaşan atdyr. Ol 1822-nji ýylda doglup, 1884-nji ýylda, 62 ýaşynda ölýär. Atlaryň adatça 25-30 ýyl ýaşaýandygyndan hasap ýöretseň, Bellä “armanyň galmandyr, goja” diýesiň gelýär.
Gadymy Rimde geçirilen Olimpiýa oýunlarynyň birinde Aura atly at Olimpiýanyň çempiony ada eminleriň uzaga çeken çekeleşiginden soňra mynasyp boldy. Çekeleşigiň sebäbi kiçi-girim zat däldi. Aura ýaryşa goşulan dessine üstündäki atoglan – çapyksuwar ýykylýar. Muňa garamazdan, Aura ýaryşy dowam etdirýär hem-de pellehana ilkinji bolup gelýär. Köp çekeleşen eminler ýaryşa atoglan – çapyksuwar däl-de, at gatnaşýar. At bolsa ýeňdi diýip, Aurany çempion diýip yglan edýärler. Şol döwrüň Olimpiýa kanunyna laýyklykda, oňa ömürlik pensiýa bellenilýär. Aura ölenden soňra, jaýlanan ýerinde oňa ýadygärlik oturdýarlar. Sebäbi ýadygärlik oturtmak şol döwrüň Olimpiýa komitetiniň hökmany şerti ekeni.
Asly ahal-teke tohumyndan bolan Absent iki ýaşyndan başlap, dürli ýaryşlara gatnaşýar. Ol sekiz ýaşynda, 1960-njy ýylda Rim Olimpiýadasynda altyn medala mynasyp bolýar. Ol soňra-da iki Olimpiýada gatnaşyp, ikisinde-de 3-nji orny eýeläp, bürünç medala mynasyp bolýar. 1968-nji ýylda Mehikoda geçirilen Olimpiýadada oňa Dünýäniň iň oňat sport aty diýen at – titul dakylýar. Dünýä metbugatynda futbolda Pele, boksda Muhammet Aly, atçylyk sportunda Absent – korol diýip ýazylýar. Ýöne taryh karam oýun edýär. Ol Gazagystan SSR-niň aty diýen at bilen dünýäniň meşhur atlarynyň albomyna girizilýär.
Ahat-teke bedewi Ýanardag Döwlet gerbinde suraty ýerleşdirilen ýeke-täk bedewdir.


text:
Germaniýanyň häkimiýetleri soňky birnäçe günüň dowamynda «E.coli» diýlip atlandyrylýan howply bakteriýadan bu ýurtda 10 adamyň ölendigini we azyndan 276 adamyň keselländigini habar berdiler.
Aşgazanyň we böwregiň funksiýalaryny bozýan bu bakteriýanyň çeşmesi häzirki wagt Ispaniýada öndürilen hyýarlar diýlip hasaplanylýar.
Geçen hepde «E.coli» bakteriýasy bilen kesellänler Germaniýada ýüze çykarylan-da bolsa, häzirki wagt bu keseliň alamatlary Şwesiýada, Daniýada, Gollandiýada we Britaniýada-da anyklanyldy.
Ýewropa ýurtlarynyň häkimiýetleri bu howply bakteriýanyň ýaýramagynyň öňüni almak üçin häzirki wagt zerur çäreleri görýändiklerini aýdýarlar.


text:
Stambulyň köçelerinde çaşyp ýatan kerpiç böleklerini tapmak aňsat däl. Emma futbol janköýerleri köçede näme tapsalar, barrikada gurmak üçin peýdalanmaga çalyşýarlar. Şeýle böwetleriň ençemesi Taksim meýdançasynyň golaýyndaky köçelerde polisiýanyň gysyşlaryna garşy durmak üçin gurulýar.
Türkiýäniň iň meşhur üç klubunyň tarapdarlary üçin polisiýa bilen çaknyşyklar täze bir zat däl. Emma olaryň umumy bir garşydaşyna gaýtargy bermek üçin birleşmekleri köpleri geň galdyrdy.
Umumy göreş
8-nji iýunda agşam futbol janköýerleri Taksim meýdançasynda uly demonstrasiýa geçirdiler. Olar, 10 gün mundan ozal başlanan protestleri goldamak üçin, öz güýçlerini birleşdirdiler. Bu ýerde gurluşyk proýektiniň amala aşyrylmagyna garşy protest hökmünde başlanan demonstrasiýalar prezident Rejep Taýyp Erdogana garşy çykyşlara öwrüldi.
Gazhani Bostani köçesinde bolup geçýän ýagdaýlar protest hereketiniň simwolyna öwrüldi. Bu ýerde Beşiktaş we Funerbahçe klublarynyň tarapdarlary umumy bir maksat ugrunda hyzmatdaşlyk edýärler.
24 ýaşly Said Burek Türkiýe raýatlaryň azatlyklaryny çäklendirýän diktaturaly ýurt diýip hasap edýär. Ol hut şu sebäpden futbol janköýerleriniň özara bäsdeşliklere göz ýumup, ýurduň has erkin bolmagyny gazanmak üçin göreşe girişendiklerini belledi.
Futbol janköýerleriniň garşylyklary
“Hurriýet” täzelikler gündeliginiň sport boýunça redaktory Setin Sem Ýylmaz protestlerden öň Türkiýäniň futbol bilen bagly ýagdaýynda gowulyga tarap alamatlaryň bolmandygyny belledi.
Maý aýynyň ortalarynda bolan futbol oýnunda Galatasaraýyň meşhur oýunçysy Dildýe Drogba Funerbahçe klubunyň tarapdarlary tarapyndan milletçilikli kemsitmelere sezewar edilipdi.
Munuň yz ýany Funerbahçe klubunyň tarapdary Burek Ýyldyrym Galatasaraýyň tarapdarlarynyň geýýän geýimlerini geýnen iki adam tarapyndan pyçaklanyp öldürilipdi.
Setin Sem Ýylmaz şonda bu aýylganç ýagdaýyň barha ýaramazlaşmak ýoluna düşendigini aýdýar.
Graşylmadyk bütewülik
Setin Ýylmazyň pikirine görä, ýaňy-ýakynda başlanan bilelşik garaşylmadyk, emma oňyn bir ýagdaý.
31-nji maýda polisiýanyň Taksim meýdançasynda protestlere basyş edýändigi barada maglumat berlende, futbol klublarynyň tarapdarlary birleşip, Beşiktaşyň ýerleşýän binasyny gorap başladylar. Häzirki ýagdaýda bu üç klubuň arasynda bütewülik barada ylalaşyga gelindi
.


text:
Çarşenbe güni Siriýa garşy ykdysady sanksiýalary girizjekdigini yglan eden Türkiýe bu sanksiýalaryň çäginde Siriýa bilen hemme maliýe dolanyşyklaryny doňdurmagy göz öňünde tutýandygyny mälim etdi.
Şeýle hem, maglumata görä, Siriýa hökümetiniň Türkiýedäki hemme emläkleri doňdurylar. Türkiýäniň göz öňünde tutýan sanksiýasyna görä, Damaskyň harby maksatlar üçin ulanyp biläýjek harytlary, ýaraglary Siriýa satmak gadagan edilýär.
Bu sanksiýalary yglan eden Türkiýäniň daşary işler ministri Ahmet Dawutogly Siriýada dowam edýän repressiýalar sebäpli, resmi Ankaranyň prezident Başar al-Assadyň hökümetiniň häkimiýet başynda bolmagyny kanuny däl diýip hasaplaýandygyny aýtdy.
Ýakynda, 27-nji noýabrda Arap Ligasyna girýän döwletleriň daşary işler ministrleri-de Siriýa garşy sanksiýalary girizmek boýunça ylalaşdylar.


text:
Türkmenistanyň resmi habar agentligi agyr atletika boýunça Parižde geçýän dünýä ýaryşynda türkmenistanly ştangaçy U.Bazarbaýewiň 62 kilogram agramlyk kategoriýada bäşinji orny eýeländigini habar berýär.
Maglumata görä, Bazarbaýew 27 ýurtdan baran 36 sany sportsmeniň arasynda bäşinji orna eýe bolup, geljek ýyl Londonda geçiriljek olimpiýa oýunlaryna gatnaşmaga mümkinçilik alypdyr.
U.Bazarbaýewiň bu ýaryşda ştangany siltäp götermekde 135 kilogram, itekläp götermekde bolsa 168 kilogram agramy göterendigi habar berilýär.


text:
Futbol
«Futbol» – bu futbol boýunça esasy ýaryşlaryň netijelerini SMS boýunça almaga mümkinçilik berýän hyzmatdyr. Portalyň çäklerinde indiki futbol SMS-gщýberişleri elýeterlidir:
Iňlis Premýer Ligasy; Nemes Bundesligasy; Fransuz Ligasy 1;
Italýan А Tapgyry; Ispan La Ligasy; Çempionlar Ligasy.
KIM BIRIKDIRIP BILÝÄR?
«Futbol» hyzmaty – bu müşterileriň ählisine niýetlenen hyzmatdyr.
HYZMATYŇ BEÝANY
Hyzmatyň ulanyjylary SMS arkaly duşuşuklaryň netijelerini alarlar ýa-da duşuşygyň göni goýberliş ýagdaýynda olara duruşygyň aýgytly pursatlary hakynda SMS-habarlarlary gelip durar.
Futbol goýberlişlerine ýazylmagyň derejeleri
-Liga. Ähli oýunlary.
-Netijelerine ýazylmak
-Göni goýberlişine ýazylmak (Utuklar, duşuşygyň başy we soňy, gyzyl kartlar).
-Topar. Ähli oýunlary.
-Göni goýberlişine ýazylmak (Utuklar, duşuşygyň başy we soňy, gyzyl kartlar).
-Aýratyn alnan oýun.
-Göni goýberlişine ýazylmak (Utuklar, duşuşygyň başy we soňy, gyzyl kartlar).
HYZMATYŇ BIRIKDIRILMEGI
- *1115# buýurmasyny ugratmak bilen USSD-menýusy arkaly. Soňra yzygiderlilik boýunça USSD-menýusyna aralaşmak arkaly müşteri özüni gyzyklandyrýan kontenti saýlaýar. USSD-portalynyň yzygiderliligi boýunça hereket etmeklik üçin telefonyň modeline baglylykda «Jogap bermek» ýa-da «Оk» düwmesine basmaly, soňra gyzyklandyrýanyň menýunyň sanyny girizmeli. Birnäçe wagtdan soňra USSD-portalynyň indiki menýusy bolan täze sahypasy açylar. Ýazylmanyň üstünlikli işjeňleşdirileninden soňra müşteri üçin ýazylmanyň üstünlikli işjeňleşdirilendigi hakyndaky habar açylar:
«Siz ähli duşuşyklaryň netijelerine ýazyldyňyz»
«Siz topara ýazyldyňyz»
HYZMATYŇ BAHASY
«Futbol» hyzmaty 1150 gysga belgiden SMS-habarynyň ugradylmagy arkaly her bir alnan SMS üçin tutum bellenilýändir.
Hyzmatyň ýatyrylmagy
Ýazylmadan indiki usullar arkaly çykyp bolýar:
- *1115# belgisine USSD ýüz tutma ugratmaly we USSD menýusyna eýermeli.
Şunda müşteri indiki habarlary görer:
«Siz duşuşyklaryň netijeleriniň ýazgylaryndan çykdyňyz»
«Siz ähli ýazgylardan çykdyňyz»
Lezzet bilen ulanyň!


text:
Täze kärhanalarynyň ulanmaga tabşyrylmagy bazarlara getirilýän gymmatly berhiz önümleriniň möçberlerini artdyrmaga mümkinçilik berer
Ahal welaýatynyň Altyn asyr etrabynda önümçilik desgalarynyň ikisi – mal semrediş ferma hem-de balyk ösdürip ýetişdirýän kärhana ulanmaga tabşyryldy.
Umumy bahasy 30 million manatdan gowrak bolan täze desgalar Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň buýurmasy boýunça ýerli hususy kompaniýalaryň hünärmenleri tarapyndan bina edildi. Munuň özi ýurdumyzyň azyk bolçulygyny üpjün etmek boýunça strategik wezipeleri durmuşa geçirmegiň ýene-de bir mynasyp nusgasyna öwrüldi. Täze desgalar 150 goşmaça iş orunlaryny döretmäge mümkinçilik berdi.
618 gektar meýdany tutýan mal semrediş fermasynyň önümçilik bölümleri dünýäniň öňdebaryjy ýurtlarynyň öndürijileriniň enjamlary bilen enjamlaşdyryldy. Bu ýerde bir ýylda 500 tonna et öndüriler. Ýurdumyzda işleýän şunuň ýaly maldarçylyk hojalyklary bilen bir hatarda, täze kärhananyň gurulmagy bazarlara getirilýän gymmatly berhiz önümleriniň möçberlerini artdyrmaga mümkinçilik berer.
Altyn asyr etrabynda açylan beýleki bir desga – balyk ösdürip ýetişdirýän kärhananyň hem şunuň ýaly ähmiýeti bardyr. Onuň binýadynda emeli howdanlarda esasan balyklaryň – dürli reňkli we ak tüňňimaňlaý, zagara balygy, ak amur görnüşleri ösdürilip ýetişdiriler. Bu ýerde ýylda 30 tonna balyk öndüriler. Bu kärhananyň ulanmaga berilmegi Türkmenistanda haryt bolçulygynyň döredilmegine, ilatyň gymmatly balyk önümlerine bolan islegini kanagatlandyrmaga ýardam berer.
Şeýle hem paýtagtymyzyň Ruhabat etrabynda Aşgabat-Gökdepe awtomobil ýolunyň 3-nji kilometrinde ýerleşýän “Balyk tagamlary” täze restorany açyly.
Desga owadan içki bezegi bolan iki binadan –800 adamy kabul etmek üçin niýetlenilen zaldan we 700 orunlyk restorandan ybaratdyr. Döwrebap binalarda myhmanlaryň göwnejaý dynç almagy üçin ähli şertler döredildi. Bu ýere gelýänleriň her biri esasan balyk önümlerinden taýýarlanýan tagamly naharlara baha berip bilerler.
Bu ýerde janly balyklar, ýagny ak amur, sazan, karp we beýleki balyklar saklanylýan 6 bölümden ybarat uly howuz desganyň töweregindäki abadanlaşdyrylan we bagy-bossanlyga bürelen ýerlerde ýerleşýär. Şeýle hem dynç almak üçin oturgyçlar, ýaş agaç nahallary, gül ekilen ýerler, şeýle hem tennis korty we 400 orunlyk awtoduralga bar.
Bahasy 30 million manat bolan ýöriteleşdirilen döwrebap restoranyň gurluşygy Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň agzalarynyň güýçleri hem-de serişdeleri bilen amala aşyryldy. Täze desganyň umumy meýdany 3 gektara barabardyr. Täze desga etrapda ýüz iş ornuny döretmäge mümkinçilik berdi.
Если вы заметили ошибку в тексте, пожалуйста, выделите её и нажмите Ctrl+Enter


text:
Ukrainanyň iň baý adamlarynyň biri Rinat Ahmetowyň çagyryşyndan soň, Donetsk şäherinde Orsýet tarapdary separatistlere garşy parahatçylykly protest geçirildi. Bu aralykda Moskwa özüniň Ukraina bilen serhetdäki goşunlaryny yza çekmäge taýýarlyk görýär.
400-e golaý aktiwist Ahmetowa degişli “Şahtýor” futbol toparynyň lybasyna geýnip, Donetskiň etegindäki “Donbas-Arena” stadionynda ýygnandy.
Orsýet tarapdary separatistlere garşy çykýan aktiwistlere raýdaşlyk görkezip, Donetskiň sürüjileri ulaglary arkaly sigal berdiler. Orsýet tarapdary separatistler aprelde bu sebiti “Donetskiň milli respublikasy” diýip yglan edipdiler.
19-njy maýda telewideniýede eden çykyşynda Ahmetow “adamlaryň gorky we terror astynda ýaşamakdan ýadandyklaryny” nygtady.
Ol gozgalaňçylaryň sebitde diňe “galtamanlyk we ogrulyk” bilen meşgullanýandyklaryny öňe sürdi.
"Biz gorkmaýarys"
Ahmetow: “Men biziň yza gaýtmajakdygymyzy ähli kişä mälim edesim gelýär. Siz bizi gorkuzyp bilmersiňiz. Bizi hiç kim gorkuzyp bilmez. Bu özüni ‘Donetskiň milli respublikasy’ diýip atlandyrýanlara hem degişlidir. Aýdyň maňa, Donbasda bularyň ýekeje bir wekilini bilýän adam barmy? Olar biziň sebitimiz üçin näme edipdir?” diýdi.
Baýlygy 12 milliard dollar çemesi hasaplanýan Ahmetowyň Donbas diýlip atlandyrylýan gündogar sebitlerde uly senagatçylyk zawoddlary bar.
BMG-niň Bosgunlar boýunça edarasynyň (UNHCR) 20-nji maýda beren maglumatyna görä, Ukrain krizisi başlanaly bäri sebitde azyndan 10 müň töweregi adam öýlerini terk etmeli bolupdyr. Bularyň hem aglabasynyň Krym tatarlarydygy bellenilýär.
BMG-niň Bosgunlar boýunça ýokary komissarynyň metbugat wekili Adrian Edwardsyň sözlerine görä, “Ukrainada adamlaryň bir ýerden beýleki ýerä göçmegi mart aýynda Krymda geçirilen referendumdan soň başlap, häzir hem dowam edýär”.
Edwards sözüni dowam etdirip, “göçenleriň aglabasynyň etniki tatarlardygyny, emma ýerli resmiler etniki ukrainlaryň, ruslaryň we gatyşyk maşgalalaryň hem bardygyny habar berýär” diýip, nygtady.
Bu aralykda, Russiýanyň Goranmak ministrligi prezident Wladimir Putiniň 19-njy maýda beren degişli görkezmesinden soň, Brýansk, Belgorod we Rostow raýonlaryndaky rus goşunlarynyň yza çekilmäge taýýarlyk görýändigini mälim etdi.
Ministrlik goşunlaryň harby berkitmelerini sökmegi üçin wagtyň gerek boljakdygyny aýtdy.
NATO ýagdaýlara içginden gözegçilik edýändigini aýdýar. Ýaranlyk Ukraina bilen serhetde 40 müňden gowrak rus goşunynyň bardygyny çaklaýar.


text:
Siriýadaky gazaply söweşlerde ençeme adam öldürildi. Siriýanyň adam hukuklaryny goraýan oppozisiýadaky merkeziniň habar bermegine görä, Damaskyň çetinde Adradaky söweşiji güýçleriniň nyşana alynmagy netijesinde 49 adam öldürilipdir.
Siriýanyň döwlet telewideniýesiniň berýän maglumatlarynda, bu hüjümde Al-Nusra frontunyň yslamçy söweşijilerine zarba urulandygy bellenýär.
Şeýle-de, Siriýanyň demirgazygyndaky Ariha şäherçesinde hem hökümet güýçleriniň bombaly hüjümleri netijesinde 20 töweregi adamyň öldürilendigi habar berilýär. Ariha şäherçesinde esasan hem oppozision söweşijiler agdyklyk edýär.
Siriýanyň premýer-ministriniň orunbasary Kadri Jamiliň Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow bilen gepleşikleri geçirmek üçin duşenbe güni Moskwa sapar etmegine garaşylýar.
Orsýet Siriýa režiminiň ýarany bolup, ony ýarag bilen üpjün edýär. Şol bir wagtda, soňky döwürlerde Orsýet Birleşen Ştatlar bilen birlikde Siriýanyň parahatçylyk konferensiýalaryny geçirmek barada tagalla edipdi.


text:
Türkmenistanyň Hazar kenarynda gurulýan "Awaza" syýahatçylyk zolagyna eýýäm milliardlap maýa goýuldy. Daşy ak mermere gurşalan myhmanhanalar guruldy. Ýurt baştutany bolsa bu zolagyň ähmiýeti barada yzygiderli çykyş edýär.
Emma Türkiýäniň dünýä belli turistik şäheri Antalýada ýerleşýän we Türkmenistan bilen hyzmatdaşlyk edýän "Termessos" turizm agentliginiň hünärmeni Metin Ölçer, Awazada heniz edilmeli işiň juda köpdigini aýdýar.
Onuň aýtmagyna, Awaza daşary ýurt turistleriň ünsüni çekmek üçin ilki başda wiza düzgünini ýeňilleşdirmeli we myhmanlara hyzmat ediş hilini düýp göter ýokarlandyrylmaly. Jenap Ölçer bilen habarçymyz Döwlet Baýhan söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Siziň Türkmenistanda nähili turizm işleriňiz bar we Awaza baradaky pikiriňiz nähili?
Metin Ölçer:
Biziň Türkmenistanda eýýäm köp ýyllardan bäri turizm boýunça merkezi Aşgabatda bolan işlerimiz bar. Taraplar hökmünde turizm barada pikir alyşýarys. Awaza Türkmenistanda örän ähmiýetli we ullakan maksatly turistik merkez. Bu maksatnama gaty köp maýa goýuldy we bu ugurda hem köp işler durmuşa geçirildi.
Awaza maksatnamasynda, elbetde, türk firmalary hem, esasanam, gurluşyk işlerinde uly rol oýnaýarlar. Ýöne Awaza maksatnamasynyň dünýä açylmagy hökmany.
Azatlyk Radiosy: Metin Ölçer, aýdyşyňyz ýaly, Awaza maksatnamasynyň dünýä açylmagy üçin näme edilmeli?
Metin Ölçer:
Munuň üçin turuwbaşdan tanadyş işlerini ýaýbaňlandyrmaly. Ýöne mundan hem has ähmiýetlisi ol ýerdäki işgärleri turizm täliminden hem-de türgenleşiginden geçirmeli. Awazada wezipe aljak işgärler Türkiýä tälim almaga ýa-da türgenleşige gelip bilerler.
Müdirden başlap iň ýönekeý işgäre çenli Awazadakylaryň turizm türgenleşiginden geçirilmegi zerur. Bu ugurda biz hemişe her hili goldawy bermäge we ugrukdyryjy bolmaga taýýar. Haçan-da Awazada işgärler ýokary derejede taýýarlanylsa, soňra güýçli depginde Awazany tanadyş işleri alnyp barylmaly.
Belli bolşy ýaly, häzirki döwürde tanyşdyrmakda internet möhüm rol oýnaýar. Şonuň üçinem Türkmenistan bilen gyzyklanýanlar internet arkaly gerek bolan maglumatlaryny öwrenip bilerler. Awaza turistik kompleksi hemmetaraplaýyn internetde gowy tanadylmaly.
Türkiýäniň "Termessos" tursitik agentligi Aşgabatda sergä gatnaşýar
Azatlyk Radiosy: Siz turizmden hünärmen hökmünde Awazanyň şeýle ummasyz maýa goýumlaryň öwezini dolduryp biljekdigine ynanýarsyňyzmy? Şolar ýaly-da Awazanyň Antalýa bilen deňeşdirilmegine nähili baha berýärsiňiz?
Metin Ölçer:
Antalýa, dogrudanam, ýylyň on iki aýynda turizm ugrundan ulanyp bolýan ýer. Myhmanhanalary, şäheriň hem tebigatyň gurluşy we iş mümkinçilikleri hem göz öňünde tutulanda, Antalýa turizm üçin örän amatly ýer. Antalýa her ýyl on iki million gowrak turisti myhman alýar.
Şeýlelik-de Antalýa dünýäde iň köp turist çekýän ýerleriň arasynda üçünji orunda durýar. Bu diňe [Antalýa gelýän] daşary ýurtly turistleriň sany. Munuň daşyndan Türkiýäniň öz içinden gelýän turistler hem bar. Şeýle aýratynlyklar göz öňünde tutulsa, Antalýany Awaza bilen deňeşdirmeklik dogry bolmaz. Sebäbi Türkiýä bir ýylyň dowamynda on üç milliona golaý wizaly we wizasyz turistler gelýär.
Türkmenistanda bolsa hemme zatdan owal [turistleriň öňünde] wiza bökdençligi bar. Daşary ýurtlarda Awaza bilen gyzyklanýanlaryň bu ýere arkaýyn gezmäge, görmäge gelip bilmegi üçin wiza bökdençligi bolmaly däl. Awazanyň daşary ýurtlylary gyzyklandyrmagy üçin wiza bökdençliginden daşgary-da ulag gatnawynyň we hyzmatyň hiliniň ýokarlandyrylmagy örän zerur.
Awaza ilkibaşda ýurduň öz halkyna nähili hyzmat edip biler diýen düşünjeden ugur almaly. Awaza gurlan mahaly ilkibaşda göz öňünde tutulan maksat nämedi? Awaza esasan daşary ýurtly turistlere niýetlenenmi ýa-da ýurduň öz halky üçin niýetlenenmi?
Türkiýäniň "Termessos" turistik agentligi Aşgabatda sergä gatnaşýar.
Azatlyk Radiosy: Metin Ölçer, siziň pikiriňize görä, turistik kompleksiň daşary ýurt turistleri üçinmi ýa-da ýurduň öz halky üçin gurulýandygy ilkibaşdan göz öňünde tutulmaly? Bularyň haýsy yurt üçin dogry hem bähbitli bolar?
Metin Ölçer:
Türkmenistanyň halkynyň ilki bilen Awazany tanamagy, görmegi we ol ýerdäki hyzmatlardan peýdalanmagy dogry bolar. Awazanyň ozalbaşdan ýurduň öz halkyna peýdasy degmeli. Awaza goýlan maýa goýumlarynyň özüni ödemegi üçin gaty köp ýyl gerek bolar. Awaza goýlan maýanyň, çykdajylaryň gysga wagtda özüni ödäp, sonar-da girdeji getirip başlamagy mümkin däl.
Azatlyk Radiosy: Eger Antalýadan mysal alynsa, onda maýa goýumlaryň öweziniň dolmagy Awazada nähili bolarka?
Metin Ölçer:
Turizmde maýa goýumlaryň özüni ödemegi Antalýada ortaça on ýyldyr. Meselem, Antalýa sebitinde üç ýüz million dollarlyk turizm desgasy guruldy diýeliň, ýa-da has gowy bir nusga, ýagny iki ýarym milliard dollar maýa goýum bilen “Mardan Palas” atly bir myhmanhana guruldy.
Azerbaýjanly bir işewüriň goýan şeýle maýasynyň öweziniň doldurylmagy aňsat iş däl. Adaty turizm sebitlerinde goýulýan maýalaryň öweziniň dolmagy üçin gerek bolan möhlet, ýaňky aýdyşym ýaly, on ýyl. Meniň pikirime görä, Awazadaky maýa goýumlardan girdeji almaklyk has uzak ýyllara çeker.
Sebäbi Awaza Antalýa ýaly [örän köp] turist çekip biljek bir ýer bolup bilmez. Hazar deňzinden peýdalanmaklygyň, ýagny suwa düşmekligiň möhleti Awazada iki aý. Bu edil Türkiýedäki Gara deňiz sebitiniň turizm şertleri ýaly. Türkiýede Gara deňiz sebitinde deňiz iki aýlap ýyly bolýar.
Möhlet gysga bolany üçin hem turizm üçin amatly şertler ýok. Ýöne Awaza ýurduň tanadylmagy üçin ulanylyp bilner. Meselem, Aşgabatda örän owadan ak mermerden jaýlar salnypdyr. Bu bir ýurda daşardan garalanda, owadan hem üns çekiji görünmegi üçin gerekli zat.
Awaza gurlan mahaly hem şeýle owadanlyk üçin gurlup, "Ynha, bizem Dubaý we Antalýa ýaly owadan ýerler gurduk" diýmeklik maksat edinilipmi, bilemok, dogrusy. Ýogsa-da, hemme zatdan owal Türkmenistanyň öz halkynyň peýdalanmagy göz öňünde tutulypmy, ony hem bilemok.
Bu ýerde esasy düşnüksiz ýagdaý – wiza bökdençligi bolan ýere daşardan nädip turistleriň geljegi. Awaza adamlar [daşary ýurtlardan] gönümel uçarlar bilen gelip biljekmi? Wiza bökdençligi diňe Awaza üçin aňsatlaşdyryljakmy? Ynha, şeýle meseleler örän wajyp. Bu meseleler ylmy işler bilen çözülmeli.
Uniwersitetleriň turizm bölümleri bilen hyzmatdaşlyk gurulmaly. Dürli meýilnamalar taýýarlanyp, olaryň üstünde ýörite işlemek gerek. Awazanyň girdeji bererlik derejä ýetirilmegi üçin dürli görnüşde ummasyz köp maksatnama durmuşa geçirilmeli. Her bir maksatnama bilen baglanyşykly hem ylmy ýygnaklar geçirilmeli.
Awazanyň hut özi barada bolsa uly bir ylmy hem hünärmenler geňeşi geçirilmeli. Biz bu ugurlarda hem gerek bolan goldawy berip bileris. Awaza üçin halkara institutlaryndan goldaw alynmagyna araçy bolup bileris.
Türkiýäniň "Termessos" turistik kompaniýasy Aşgabatdaky sergä gatnaşýarlar
Azatlyk Radiosy: Hazar deňziniň kenarynda Awaza üçin saýlanyp alnan ýer we göz öňünde tutulýan maksatnamalar, dogrudanam, hakykata laýyk gelýärmi?
Metin Ölçer:
Awazadaky turizm maýa goýumlary dowam etjek bolsa, diýmek, bu halkara turizmi göz öňünde tutýar. Awazada diňe myhmanhanalar we turizm desgalary gurmaklyk ýeterlik däl. Hemme zatdan owal sebitiň daşky gurşawynyň we abadançylygynyň turizme amatly bolmagy zerur.
Turizm sebitleriniň abadanlaşdyryş işlerini Türkiýede ýerli häkimiýetler alyp barýar. Şäher häkimlikleri ýollary gurup, daş-töweregi abadanlaşdyrmaly. Turizm sebitinde edilmeli iş diňe myhmanhana gurmaklyk bilen çäklenmeli däl. Sebiti durşy bilen turizm maksatnamasyna gabat geljek ýagdaýda abadanlaşdyrmaly.
Daşky gurşaw meselesi hem örän wajyp. Meselem, Antalýadaky myhmanhanalar daşky gurşaw meselesine gaty çynlakaý garaýar. Antalýada her bir turistik ýeriň öz arassalaýyş hem gaýtadan işleýiş desgalary bar. Şonuň ýaly Awazada hem möhüm arassalaýyş we gaýtadan işleýiş desgalarynyň hem bolmagy zerur. Bolmasa, Hazar deňzi gaty çalt hapalanar we daşky gurşawa zyýan ýeter.
Awazanyň golaýynda nebiti gaýtadan işleýän desganyň bolmagy gowy ýagdaý däl. Senagat önümçilik desgalarynyň hapalarynyň Hazar deňzine atylmagyna rugsat berilmeli däl. Olaryňam öz arassalaýyş hem hapalary gaýtadan işleýän desgalary hökman bolmaly. Arassaçylyk üçin hem aýratyn gaty uly maýa goýumlar edilmeli.
Awaza ýaly turizm merkezlerinde daşky gurşawa zyýan berip biljek ýagdaýlaryň öňüni almaklyk hem örän wajyp mesele. Dünýäde turistler hemişe arassa ýerlerde dynç almaga ýykgyn edýärler. Şonuň üçin hem Awazada arassaçylyk hem, edil abadanlaşdyryş ýaly, birinji orunda durmaly. Awazadaky maýa goýumlaryň öweziniň dolmagy hem ol ýerde daşky gurşawyň gowy goralmagyna bagly bolar.
Azatlyk Radiosy: Türk firmalary Awaza nähili üns berýärler?
Metin Ölçer:
Eger wiza bökdençligi aýrylsa, elbetde, türk firmalary Awaza bilen gyzyklanarlar. Biziň firmamyz hem Awazada turizm boýunça öz hyzmatlaryny hödürlär. Emma ilkibaşda wiza bökdençliginiň we gatnaw kynçylyklarynyň çözülmegi gerek. Turistler sepli uçuşlary halamaýar, ýagny adamlar dynç alyş ýerine gönümel uçmak isleýärler. Aşgabadyň üsti bilen däl-de, gönümel Awaza uçup biljek bir halkara aeroportuň bolmagy gaty bähbitli hem amatly bolar.
Azatlyk Radiosy: Metin Ölçer, turizm hünärmeni hökmünde, siziň pikiriňize görä, ýurduň köp bölegini emele getirýän Garagum çölünden Türkmenistan turizm babatda nähili peýdalanyp biler?
Metin Ölçer:
Meselem, Dubaý hem daş-töweregi çöllük yurt. Emma, muňa garamazdan, dünýäniň esasy turizm merkezleriniň biri. Bahalary gymmat hem bolsa, gaty köp turistiň ünsüni özüne çekýän ýer. Türkmenistan hem çölden peýdalanmaklyk babatda ilki bilen medeni aýratynlyklaryny öňe çykarmaly.
Türkmenistanyň taryhy hem däp-dessur özboluşlylyklaryna üns çekilmeli. Awazanyň kämilleşmegi bilen birlikde çölde, kän bir ullakan maýa goýum talap etmeýän, täsirli gezelençler we düşelgeler gurnalyp bilner. Türkmenistanda çöl turizmine ilkibaşda kän adam gelmejegi üçin birden uly maýa goýumlary durmuşa geçirmegiň geregi ýok.
Çöl turizmi üçin iň azyndan bäş-on ýyllap ýöriteleşdirilen turizm maksatnamalary bilen sabyrly iş alnyp barylmaly. Bularyň ýany bilen Türkmenistany dünýä tanatjak dogry işler hem tagallalar durmuşa geçirilmeli.


text:
Türkmen paýtagty Aşgabadyň güni bellenilýär.
Düýn prezident G.Berdimuhamedow «Ak şäherim Aşgabat» monumentiniň we «Aşgabat» medeni seýilgähiniň dabaraly açylyşyna gatnaşdy.
25-nji maýda «Ak şäherim Aşgabat» atly halkara ylmy konferensiýanyň we serginiň açylandygy habar berilýär.
Bu foruma 50-ä golaý daşary ýurt kompaniýasynyň, dürli ýurtlaryň delegasiýalarynyň gatnaşýandygy aýdylýar.
Türkmen tarapyndan bu sergide 24 ministrlik we pudaklaýyn edara, 40-dan gowrak telekeçi kärhanasy öz önümlerini halka görkezýär diýip, habarlarda aýdylýar.


text:
Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosy Gollandiýaly wirusolog Albert Osterhaus bilen doňuz dümewi barada ýörite söhbetdeşlik geçirdi.
Azatlyk radiosy: Doktor Osterhaus, biziň bilşimize görä, doňuz dümewi, adatça, doňuzlara ýokuşýan dümewiň täze bir görnuşi we onuň wirusy käbir beýleki wiruslar bilenem gatyşan. Bu, dogrudanam, şeýlemi?
Osterhaus: Doňuz dümewi, başgaça ady “Meksikan dümewi” ýa-da H1N1 wirusynyň bu täze görnüşi özboluşly bir dümew wirusy we ol, görnüşine görä, doňuzlara mahsus dürli hili dümew wiruslarynyň utgaşmasyndan dörän. Ol soň adama geçip, adamdan-adama-da aňsatlyk bilen ýokuşýan wirusa öwrüldi. Onuň adama degýän dümewiň täze bir wirusydygyna hem-de adamdan-adama aňsatlyk bilen geçýändigine görä, bu wirusyň dünýä derejesinde epidemiýa öwrülmek, ýagny dümewiň global epidemiýasyny döretmek howpy-da bar.
Azatlyk radiosy: Bu kesel esasan nähili adamlara aňsat ýolukýar?
Osterhaus: Adatça, töwekgelçilikdäki topar diýlip hasaplanylýan garry adamlara bu keseliň ýokuşmak howpy gaty bir uly däl. Sebäbi 65 ýaşdan geçen adamlaryň toparynda bu kesele bolan garşylyk belli bir derejede ýokary ýaly görünýär. Ýöne bu garşylyk çynlakaý bir garşylyk däl. Beýleki tarapdan bolsa, haýsydyr bir hroniki kesel bilen kesellän adamlaryň, şeýle-de bedeniniň immun sistemasy gowy işlemeýen adamlaryň ýa-da demgysma keselli adamlaryň, göwreli aýallaryň, semizlikden ejir çekýän adamlaryň bu kesele uçramak howpy artygrak görünýär. Ýene bir täsin tarapy, ýaş adamlaryň, ýagny 5 ýaşdan 35 ýaş aralygyndaky adamlaryň bu kesele duçar bolmak howpunyň ähtimallyk derejesi garry adamlaryňka garanyňda, has ýokarydyr.
Azatlyk radiosy: Doktor Osterhaus, adamlaryň bu kesel bilen baglanyşykly doňuzlardan howatyr etmekleri ýalnyş zatmy?
Osterhaus: Edil häzirki wagt bu infeksiýanyň iň bir mümkin bolan çeşmesi onuň adamdan-adama geçmek mümkinçiligidir. Elbetde, bu wirusyň hut doňuzlardan gözbaş alýandygy barada-da köp gürrüňler edilip gelinýär. Şeýle diýip çaklamaga käbir esaslar hem ýok däl. Emma beýleki tarapdan doňuzlar şol dümew bilen keselläýenlerinde-de, umuman alanyňda, adamlara ol wirus doňuzlardan ýokuşanok. Meksikan ýa-da doňuz dümewini biz asla doňuz etini iýmeklik bilen baglanyşdyrmaýarys.
Azatlyk radiosy: Adam nähili ýagdaýda özüni hut şu kesel bilen kesellän hasaplap biler?
Osterhaus: Bu dümewiň alamatlary belli bir derejede adaty dümewiň alamatlaryna menzeş. Ýagny, bu kesel ýokuşanda, adamda dem alyşdaky kynçylyklar bilen birlikde gyzgynyň has ýokary galmagy, bokurdak agyrysy we süňňüň gowşamagy ýaly alamatlar bolup biler. Bu keseliň ýeňil görnüşleri degende, adam bäş, alty, ýedi günläp kesel bolup ýatyp biler. Ýöne kesel gaýdyşaýanda-da, ýene birki hepdeläp adamyň özüni ýaramaz duýmagy mümkin.
Azatlyk radiosy: Adamlar bu keselden nädip goranyp bilerler? Doňuz dümewi bilen kesellän adamlar dümewe garşy häzirki bar bolan dermanlar bilen bejerilip bilnermi?
Osterhaus: Eger siz bu wirusyň epidemiýa derejesinde giň ýaýraýan regionynda ýaşaýan bolsaňyz, ondan goranmak şeýle bir mümkinem däl. Elbetde, bu wirus ýokuşan halatynda medisinanyň bejeriş strategiýasy kömek edip biler. Ähli zatdan ozal bu kesel bilen kimiň keselländigini bilmek we şeýle adamlardan gaça durmak möhümdir. Bu ilkinji nobatda edilmeli iş. Ikinjiden, bu kesele garşy durmak ýa-da ony bejermek üçin dümewe garşy ulanylýan «Tamiflu» we «Relenza» ýaly dermanlary ulanmalydyr. Ýöne, ahyrky netijede, oňünden sanjym etmek usuly bu problemanyň iň ygtybarly çözgüdi bolsa gerek.


text:
Amatly
Ähli giriş sesli jaňlar mugt
- *1 Halkara jaňlaryň we Halkara SMS bahasy çagyrylýan ýurda baglydyr.
- *2 Internede ygtyýar almak üçin, «Internede ygtyýar (GPRS) » hyzmatyny birikdirmeli.
- *3 Jemlenen trafik nyrhnamalaşdyrylýar (girýän+çykýan). 1 Kb (1024 baýt) çenli has uly tarapa tegelenýär..
- *4 «Internede ygtyýar (GPRS)» hyzmaty, balans 3 manatdan azalan ýagdaýynda awtomatiki usulda öçürilýär we balans 5 manatdan artyk möçberde üsti doldurylanda awtomatiki ýagdaýda dikeldilýär.
- *5 TMCELL birikmek mugt, ilkinji tölegiň ähli möçberi müşderiniň şahsy hasabyna ýazylýar.


text:
Türkiýäniň dolandyryjy partiýasy prezident Rejep Taýyp Erdoganyň esasy ýaranyny partiýa lideri we täze premýer-ministr wezipesine belledi.
Binali Ýyldyrym, transport we aragatnaşyk ministri, Adalat we galkynyş partiýasynyň – AKP-niň esaslandyryjy agzasy 22-nji maýda Ankarada bolan partiýa gurultaýynyň ýeke-täk kandidaty boldy.
60 ýaşyndaky Ýyldyrym premýer-ministr Ahmet Dawutoglunyň ýerine geçýär, ol Erdogan bilen pikir dürlüligi sebäpli işden çekildi.
Täze premýer-ministriň esasy wezipesi prezidentiň häkimiýet ygtyýarlygyny güýçlendirjek konstitusiýa düzedişlerine gözegçilik etmekden ybarat bolar.
Dawutoglunyň iki hepde ozal işden çekilmeginiň arkasynda hem şu meseläniň bolandygy aýdylýar.
Ýyldyrymyň wezipä bellenmegi Türkiýäniň PKK kürt pitneçileriniň we «Yslam döwleti» jeňçi toparynyň salýan howpsuzlyk wehimleri bilen ýüzbe-ýüz bolan wagtyna gabat geldi.


text:
Mälim bolşy ýaly, Türkiýede 7-nji iýunda ähliumumy saýlawlaryň geçirilmegi üçin taýýarlyklar görülýär. Bu çärä Stambulda ýaşaýan asly Türkmenistandan Owganystana, soňam Pakistanyň üsti bilen Türkiýä göçen türkmenlerem ykjam taýýarlanýarlar.
Eýsem, Stambuldaky türkmenleriň şu güne çenli gazanan sýyasy üstünlikleri nämelerden ybarat, olar şol sepgitlere ýetmek üçin nähili tejribeleri başdan geçirdiler, we mundan beýläk, nähili maksatlary göz öňünde tutýarlar?
Azatlyk Radiosy "Dünýä türkmenleri" gepleşiginiň nobatdaky tapgyrynda Stambul türkmenleriniň arasynda olaryň syýasy hem jemgyýetçilik tejribeleri barada söhbetdeşlikler geçirmegi göz öňünde tutýar.
Bu temada gepleşige gatnaşmak isleýänler ýa-da soragy, belligi, teklibi bolanlar hat@azatradio.org elektronik hat salgysyndan aragatnaşyga geçip bilerler. Teswir galdyrmak isleýänlere bolsa aşakdaky forumda garaşýarys.


text:
Ýurduň Garaşsyzlyk gününiň öňüsyrasynda ukrain häkimiýetleri Orsýetden alynýan tebigy gazyň satyn alnyşyny üzül-kesil azaltmak meýilleriniň bardygy barada habar berdiler. Eger-de energetika we kömür senagaty ministri Ýuriý Boýko gulak gabartsaň, ýurt ýene-de bäş ýyldan Orsýetden satyn alynýan gazy her ýylda 12 milliard kubometre çenli azaldyp biler. Geliň, şunam deňeşdirip göreliň: 2011-nji ýylda satyn alynjak gazyň çak edilýän möçberi 40 milliard kubometr töweregidir.
Ukrainanyň häkimiýetleri özleriniň Orsýetden energetika baglylygyny kemeltmek islegleriniň ýangyja bolan bahanyň ýokarylygy bilen düşündirýärler. Hasap-hesibiň kada-kanuny Ukrainanyň ozalky hökümeti tarapyndan tassyklanylypdy. Hut şol şertnama gol goýandygy üçin häzir ozalky premýer Ýuliýa Timoşenko jenaýat işi boýunça jogapkärçilige çekilýär. Ýurduň häzirki häkimiýetleri bolsa, hereket edýän şertnamalara täzeden seretmegi gazanmak isleýärler.
Garaşsyz analitik Aleksandr Razuwaýewiň bellemegine görä, "Gazproma" şunuň ýaly talap bildirýänleriň arasynda Ukraina ýeke däldir:
—"Gazpromuň" baha hasap-hesibi nebit we nebit önümleriniň bahalary bilen bagly diýip düşünmeli. Gazyň bahasy nebitiň bahasynyň yzyndan 6-9 aý soň ýöreýär. Liwiýadaky ýagdaýlar zerarly, şu ýyl nebitiň bahasy ýokary, şonuň üçin-de sarp edijileriň hemmesi kösenýär. Onsoň, sarp edijileriň hemmesi "Gazpromdan" satyn alýan gazyny, mümkingadar, azaltmaga çalyşýarlar. Ukraina-da satyn alýan gazynyň möçberini kemeltmegiň hasabyna öz çykdajylaryny azaltmaga çalyşýar...
Ukrainanyň ministri Orsýetden satyn alynýan gazy kemeltmek barada aýtmak bilen, onuň ornuny milli energetikada deňagramly saklamak boýunça tutuş programmany hödürledi. Bu programmanyň esasy punktlary — hereket edýän senagat önümçiliginiň energiýa netijeliligini ýokarlandyrmakdan, öz slanes (gatlakly dag jynsy) gazlaryny çykarmagy artdyrmakdan, şonuň ýaly-da elektroenergetikany kömür generasiýasyna bölekleýin geçirmekden ybaratdyr.
Ýöne, ekspertleriň pikiriçe, bu planlaryň barysy gyssagara perspektiwada mümkin däl. Orsýetiň milli energetika howpsuzlygy gaznasynyň baş direktory Konstantin Simonowyň aýtmagyna görä, kömür ulanylmagynyň artdyrylmagy hususan-da, Ukrainanyň Ýewropa birleşmeginiň (integrasiýa edilmeginiň) üstünden atanak çeker:
—Ýewropa kömür ulanmakdan arany açmak isleýär. Bu näme sebäpden şeýle bolýar? Eger-de biz kömür stansiýasyny gaz bugly turbina bilen çalyşsak, onda kömürturşy gazyň zyňyndylary 70 prosent azalýar. Parnik gazlarynyň emissiýasy zerarly, global ýylylygyň çoçgaryna çolaşan Ýewropa üçin, munuň özi boş warsaky däldir.
Eger-de, hakykatdan-da ýurt kömür generasiýasyna geçip ugrasa, onda Ukrainanyň Ýewropa Bileleşigi bilen hyzmatdaşlyk hakdaky gepleşikleri başa barmaz. Brýussel gaty basym Kiýewiň ýeňsesinden südürlär. Şonuň üçinem Ukrainada hiç kimiň kömür generasiýasyna geçmejegine doly güwä geçýän — diýip, Konstantin Simonow aýdýar.
Ekspertler slanes gazynyň çykarylyşyny artdyrmak meýliniň-de şundan enaýy däldigini aýdýarlar. Ýogsa, "Ukraina slanes gazynyň gorlary boýunça Ýewropada öňdäki hatarda" diýip, Kiýewde aldygyna tekrarlaýarlaram.
—Munuň özi, bütinleý bolmajak zatdyr. Birinjiden, önümiň özüne düşýän gymmatyna üns beriň. Ikinjiden, şu-da iň esasy zatdyr — ekologiki töwekgelçilikler örboýuna galýar. Daş-töweregiň zäherlenilip çykyljagynyň ujy iki däldir... Şonuň üçinem bu aýdylan zatlary çynlakaý hasaplamaýaryn. Slanes gazy "Gazpromuň" gazynyň deregini tutup bilmez — diýip, Aleksandr Razuwaýew aýdýar.
"Munuňam üstesine, Ukrainanyň häzir zerur bolan burawlaýjy tehnologiýalary ýa-da olary satyn alar ýaly serişdeleri ýok" diýip, Konstantin Simonow onuň üstüni ýetirýär.
Ukrainanyň häkimiýetleriniň energiýa tygşytlamak programmasynyň hasabyna gaz ulanmagy görnetin azaltmak, ýurtda işleýän senagat kärhanalarynyň energiýa kuwwatlylygyny ýokarlandyrmak baradaky umytlary-da juda jedelli görünýär. Emma Konstantin Simonowyň sözlerine görä, bu zatlaryň sebäbi tehnologiýa bilen bütinleý bagly bolman, eýsem, syýasat bilen baglanyşyklydyr.
—Teoretiki jähtden Ukraina gazyň sarp edilişini kemeldip bilerdi, sebäbi ýurduň senagaty köplenç halatda köne sowet bazasynda işleýär. Ýöne ýurtda gazyň sarp edilişini kemeltmek bu ýönekeý ýekeje sebäp bilen başa barmaz: ukrainaly biznesmenler energiýa kuwwatlylygyna maýa ýatyrman, Ýanukowiçiň häkimiýet başyna gelmegi üçin çykdajy baryny etdiler. Şonuň üçinem häzir olaryň ýanyna gelip: "Ýigitler, önümçiligi modernizasiýa etmäge maýa goýasyňyz gelenokmy?" diýlip soralsa, onda olar şeýle jogap berer: "A-how, siziň aňkaňyz aşdymy? Biz siziň häkimiýet başyna gelmegiňiz üçin çykdajy baryny etdik! Diýmek, onda biziň pulumyz ýele sowrulypdyr-da!? Çünki energiýa kuwwatlylygy meselesi boýunça biz Ýuşşenko bilenem işleşip bilerdik". Başgaça aýdanyňda, ýagdaý ýönekeýiňem ýönekeýi. Ukrainaly senagatçylar Ýanukowiçiň häkimiýet başyna geçmegi üçin pul baryny dökdüler. Indi ol şol pullary ödemeli bolar. Nädip ödemeli? Moskwa gitmeli-de, gazy arzan bahadan aljak bolmaly — diýip, Konstantin Simonow pikir ýöredýär.
Herhal, Ukrainanyň we beýleki ýurtlaryň Orsýetiň gaz şertnamalarynyň bahasynyň ýokarylygyndan närazy bolmagyny "Gazpromda-da" ahyr eşiderler diýlip garaşylýar. Çünki bu şertnamalar bir saparlyk söwda bazaryndan ýa-da spot şertnamasyndan göz-görtele tapawutlanýar.
Garaşsyz analitik Aleksandr Razuwaýew Orsýet monopolistiniň ýakyn wagtlarda öz baha syýasatyny üýtgedäýmeginiň mümkindigini tassyklaýar.
—"Gazpromuň" ýolbaşçylarynyň araky beýanatyndan çen tutsaň, konserniň öz bahalaryny nebitiň bahalaryna daňmakdan ýüz öwürmegi göz öňünde tutýan bolmagy mümkin. Şonda munuň özi nebit bazaryndan aýrylan nähilidir bir başgaça gaz bazary bolar. Eger şu şeýle bolsa, onda gazyň bahasy pese gaçaýmaly. Onuň bahasy spot bahalaryna golaýlaşar. "Gazprom" tarapyndan şeýle beýanat edilen bolsa, onda, meniň pikirimçe, olar gepleşiklerde nähilidir bir çözgüt görnüşinde orta çykar. Ýöne bu zatlar, megerem, indiki ýylda bolar — diýip, Aleksandr Razuwaýew çaklaýar.
Emma Ukrainanyň Orsýet gazynyň bahasynyň peselmegine garaşmazlygy-da mümkin. Orsýetiň milli energetika howpsuzlygy gaznasynyň baş direktory Konstantin Simonowyň aýtmagyna görä, Kiýewiň gaz satyn almagyň möçberlerini azaltmak baradaky beýanaty — bu diňe Orsýete nobatdaky basyşy etmäge synanyşykdyr we ýurtlaryň arasyndaky täze gaz dawasyna başlamaga bahanadyr.
Konstantin Simonow şeýle gaz urşunyň islendik wagt başlanmagynyň mümkindigini aýdýar.
—Näme üçin ähli dawa-jenjel ýylyň ahyryna gabat gelýär? Sebäbi nobatdaky şertnamalaryň hereketi 31-nji dekabrda gutarýar. Häzir nämeler bolup biler? Meniň pikirimçe, Basman sudundan birjik-de tapawutlanmaýan Kiýewiň sudy ýerine ýetiriji häkimiýetiň buýrugy boýunça karar çykarar. Şol karara laýyklykda-da Timoşenkonyň Orsýet bilen şertnama baglaşmaga buýruk bermäge ygtyýary ýok diýlip, netije çykarylar.
Şeýlelikde, şertnamanyň 31-nji dekabrda däl-de, eýsem, Kiýewiň sudunyň karary esasynda islendik wagtda gutarmagy mümkin. Munuň özi Ukraina gaz satmaga esasyň ýokdugyny aňladar, Ukrainanyň territoriýasy arkaly beýleki ýurtlara-da gaz ibermäge esasyň ýokdugyny aňladar. Şunuň ýaly ýagdaýda "gaz urşunyň" turjagynyň ujy iki däldir — diýip, Konstantin Simonow aýdýar.
Şol bir wagtda Kiýewdäki sudda ozalky premýer Ýuliýa Timoşenkonyň garşysyna jenaýat işine seredilmegi dowam edýär. Hökümiň haçan çykaryljakdygy barada häzirlikçe hiç hili habar ýok.
Iwan Trefilow Azatlyk Radiosynyň Rus gullugynyň žurnalisti.


text:
Maňa 1990-njy ýylda Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň Türkmen filologiýasy fakultetine okuwa girmek miýesser etdi. Okuwa giren studentleri şol ýylyň 30-njy awgustynda uniwersitetiň aktlar zalyna ýygnap, öňümizde Türkmenistanyň Bilim ministrliginiň ýokary derejeli emeldary bilen TDU-nyň rektory Garly Mälikgulyýew çykyş etdiler. Olaryň çykyşy, şol döwrüň adatyna görä, kompartiýanyň halk, ýaşlar hakyndaky “çäksiz aladasyny” wagyz etmekden ybaratdy.
Ýöne ýygnakda şol wagtky TDU-nyň rektory, professor Garly Mälikgulyýewiň studentleriň sany hakyndaky aýdan statistik sanlaryny belläp alypdyryn: “Ýurdumyzyň ýokary okuw jaýlarynyň gündizki bölümlerine 12045, gaýybana 6100, gijeki bölümlere 1550 student kabul edildi. Ýurdumyzda bar bolan 80 gowrak tehniki uçilişelere, olaryň ýerlerdäki bölümlerine 15500, tehnikumlara bolsa 8000-e ýakyn student kabul edildi. Beýleki soýuz respublikalarymyzyň ýokary okuw jaýlaryna 1510 sany ýaşlarymyza student bolmak nesip etdi. Soýuz respublikalaryň uçilişeleridir-tehnikumlaryna girenleriň sanam şu ýyl 8000 müňden geçdi”.
Studentleriň sany hakyndaky bu statistik maglumatlar şol döwürde türkmen metbugatynda hem çap bolupdy. 1990-njy ýylda Türkmenistandan ýokary okuw jaýyna girenleriň hemmesiniň sany 21205 bolup, şol ýyl jemi okuwa giren ýaşlaryň sany 53 müňe golaýlapdyr. Şol ýyldaky “Ýaşlyk” žurnalynyň bäşinji sanynda 1990-njy ýylda okuwy tamamlaýan ýaşlaryň sany 88 müň gowrak diýlip maglumat berlipdir.
S. Nyýazow 1993-nji ýylyň maýynda “Täze bilim” syýasatyny yglan edip, studentleriň sanyny ýyl-ýyldan azaltdy. Ýurdumyzda okuwlaryň gaýybana, agşamky bölümleri, şol sanda uçilişedir-tehnikumlar ýapyldy. 2001-2006-njy ýyllarda ýurdumyzyň ýokary okuw jaýlaryna ýylda 3 müň student, ped-med içilişelere bolsa 400 töweregi student kabul edilipdir. Şol ýyllarda daşary ýurda okuwa gidýänleriň sanam örän ujypsyzdy. Mysal üçin, 2006-njy ýylda berlen resmi maglumata görä, 240 talyp şertnama esasynda daşary ýurda okuwa iberilipdir.
Häkimiýetiň çalyşmagy bilen studentleriň sany ýyl-ýyldan belli bir derejede köpeldilýär. Şu ýyl berlen resmi maglumata görä, Türkmenistanyň ýokary okuw jaýlaryna 5766 talyp kabul ediler, bu geçen ýylkydan 711 talyp, hünärment mekdeplere 5765 talyp alnyp, ol geçen ýylkydan 1794 talyp köp eken. Şu ýyl daşary ýurda näçe talybyň okuwa iberilýändigi hakynda resmi maglumat berilmedi. Emma geçen ýyl daşary ýurtlara 2000 gowrak talybyň okuwa ugradyljakdygy açyk ýazylypdy. Daşary ýurda öz hasabyna okuwa gidýänleriň anyk sany belli bolmasa-da, olaryň müňlerçedigi köplere belli hakykat.
6-njy iýulda geçirilen Ministrler Kabinetiniň giňeldilen mejlisinde prezidente “Ýurdumyzda orta hünär mekdepleriniň işini kämilleşdirmek” hakyndaky Kararyň taslamasynyň hödürlenendigi barasynda maglumat berildi. Bu wajyp Kararyň taslamasynyň üstünde işlemek tabşyrylypdyr. Ýokary derejeli bilim emeldarlarynyň özara söhbetdeşlikde aýtmagyna görä, “Ýurdumyzda orta hünär mekdepleriniň işini kämilleşdirmek” hakyndaky Kararda tehniki uçilişedir-tehnikumlary häzirki zaman şertlerinde doly dikeltmeklik göz öňünde tutulýar eken. Şu Karar kabul edilenden soňra, täze ýyldan başlap, döwletiň orta hünär mekdeplerine talyplaryň tölegsiz kabul ediljekdigine umyt bar.
2010-njy ýylda “Bilim” hakynda täze kanun kabul edildi. Bu kanunda bilim bermegiň gündizki, agşamky, gaýybana bölümlerini açmaga, hususy bilim edaralaryny döretmäge doly rugsat berilýär. Ýöne häzire çenli ýurdumyzda hususy eýeçilikdäki ýokary okuw jaýynyň ýekejesi hem ýok. Şeýle hem okuwyň gaýybana, agşamky görnüşleri heniz dikeldilenok. Emma Täze “Bilim” kanuny boýunça bu zatlara gadaganlygyň ýokdugy bilim pudagynda uly özgerişleriň boljakdygyna uly umyt döredýär.
Döwlet Mäneli türkmen alymynyň, ýerli synçynyň edebi lakamy. Blogdaky maglumatlar awtoryň özüne degişli.


text:
Yrak resmisi 7-nji fewralda ýurduň demirgazygynda ýazidi dini toparyna degişli 23 adamyň galyndylarynyň tapylandygyny aýtdy.
Bu Yrakda bir hepde içinde tapylan ikinji köpçülik mazarydyr.
Bardiýan obasynyň golaýyndan tapylan köpçülik mazarlygy YD jeňçileriniň kürt güýçleri tarapyndan gysylyp çykarylmazyndan öň eden zalymlyklarynyň ýene bir subutnamasydyr.
Kürt regional hökümetiniň resmisi bu mazarlygyň 6-nji fewralda tapylandygyny aýtdy. 1-nji fewralda şu ýerden biraz günortada, 27 çemesi ýazidiniň gana boýalan jesedi tapylypdy.