text:
25-nji ýanwarda “Serhetsiz reportýorlar” guramasy “Metbugat azatlygynyň indeksi 2012” atly ýyllyk hasabatyny çap etdi. Hasabatda dünýädäki metbugat azatlygynyň geçen ýyldaky ýagdaýyna syn edilýär we žürnalistlere garşy edilen basyşlar barada habar berilýär. “Serhetsiz reportýorlar” guramasynyň jemi 179 ýurt bounça düzen bu hasabatynda Türkmenistan 177-nji orunda ýerleşdirilipdir. Azatlyk Radiosy “Serhetsiz reportýorlar” guramasynyň täze hasabaty barada guramanyň Ýewropa we postsowet döwletleri boýunça bölüminiň ýolbaşçysy Ýohan Bihr bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Jenap Bihr, bu ýylky hasabat nämedir bir zatlar bilen özalkylardan tapawutlanýarmy? Onuň nähili aýratynlyklary bar?
Ýohan Bihr: Hawa, aýratynlyklar bar. Olar arap döwletlerindäki demokratik tolgunyşyklara degişli boldy. Bu ýurtlardaky ýagdaý biziň täze hasabatymyza hem täsir ýetirdi. 2011-nji ýyl žurnalistlere garşy güýçli repressiýalar bilen tapawutlandy. Soňky ýylyň dowamynda tutha-tutluklar öň görlüp-eşidilmedik derejä ýetdi. Bu ýagdaý ýurtlaryň metbugat azatlygynyň ýagdaýlaryna berlen baha hem täsir ýetirdi.
Azatlyk Radiosy: Dünýä ýurtlarynyň metbugat azatlygy bilen bagly ýagdaýlaryna nämeler esasynda baha berilýär?
Ýohan Bihr: Berlen baha iki sany faktora esaslanýar. Birinjisi metbugat azatlygynyň umumy ýagdaýyna degişli, ýagny ol döwletleriň metbugata ýetirýän täsirine we senzuranyň derejesine esaslanýar. Ikinji faktor, ýylyň netijelerine, ýagny ýylyň dowamynda žurnalistleriň hukuklarynyň bozulmagy bilen bagly wakalara esaslanýar.
Azatlyk Radiosy: Guramaňyz žurnalistleriň aktiwlik derejesine baha berýärmi? Aýdaly, žurnalistleriň has aktiw işlemegi bilen olara garşy repressiýalaryň köpelmeginiň arasynda baglanyşyk barmy?
Ýohan Bihr: Bu zatlar biri-biri bilen örän baglanyşykly. Repressiýalar žurnalistleriň aktiwligi bilen deň derejede artýar. Biz muňa arap ýurtlarynda köp syn etdik. Geçen ýyl žurnalistleriň köçelerde ozalkysyndan has köp işlän ýyly boldy. Şeýle işler arkaly žurnalistler bolup geçýän wakalaryň içinde işlemegiň örän ähmiýetlidigini görkezdiler.
Azatlyk Radiosy: Metbugat azatlygynyň Merkezi Aziýa regionyndaky, şol sanda Türkmenistandaky ýagdaýyna nähili baha berýärsiňiz? Özgerişlik barmy?
Ýohan Bihr: Merkezi Aziýada ýagdaý ozalky ýyllar bilen deňeşdirilende, belli bir derejede kadalaşdy diýip bolar. Meselem, Gyrgyzystanda 2011-nji ýylda ondan ozaky ýyl bilen deňeşdirilende ýagdaý gowulandy. Sebäbi, 2010-njy ýylyň syýasy öwrülişikleri we soňra ýurduň günortasynda bolan gandöküşikli çaknyşyklar ýurduň metbugat azatlygynyň ýagdaýy boýunça bahalara-da ýaramaz täsirini ýetiripdi.
Ýurduň häzirki ýagdaýy entek kadaly bolmasa-da, ozalkysyndan ganymatlaşdy. Bu regionda bolan esasy özgerişlik. Özbegistan bilen Türkmenistanda, gynansak-da, uly bir özgerişlik bolmady. Emma bellemeli zat hem bar. Ol hem bu ýurtlarda häkimiýetleriň internete bolan ünsüniň artanlygydyr.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda internet bilen bagly nähili täzelikler boldy?
Ýohan Bihr: Türkmenistanda ýylyň dowamynda bolan gyzykly bir waka adamlaryň belli bir derejede informasion üzňelikden çykmagy başarandyklaryna degişli bir waka boldy. Men Abadandaky partlamalar bilen bagly ýagdaýy göz öňünde tutýaryn. Şonda ilkinji gezek Türkmenstanyň raýatlary ýurtda bolan wakalar, ýagny Abadandaky partlamalar barada dünýä habar bermegi we partlamalaryň ýetiren zyýanyny görkezmegi başardylar.
Häkimiýetler muny ýaşyrmagy başarmadylar. Emma türkmen häkmiýetleriniň muňa bildiren reaksiýasy olaryň ýagdaýa çynlakaý üns berenligini görkezdi. Şonda “Türkmen inisiatiwasy” toparynyň internet saýty petiklendi, Azatlyk Radiosynyň habarçysy Döwletmyrat Ýazgulyýew ejir çekdi.
Azatlyk Radiosy: Tutuş regionda-da, Türkmenistanda-da metbugat aztalygynyň üpjün edilip başlanmagy üçin nähili mümkinçilikler bar? Siz oňyn özgerişleriň alamatlaryny görýärsiňizmi?
Ýohan Bihr: Gynansak-da, gussa batmaga sebäp has köp. Türkmenistandaky we Özbegistandaky diktaturalar sowet döwründäkiden özgermedi, gaýta has aýylganç boldy. Olaryň esasy maksady gitdigiçe özgerýän dünýäden çetde galmak.
Metbugat gözegçiligi tutuş ýurda gözegçiligiň esasy guraly bolup hyzmat edýär. Azat metbugat we azat habar serişdeleri bolmasa, demokratiýa ugrunda göreşmek we bar bolan problemalary häkimiýetleriň dykgatyna ýetirmek örän kyn bolýar.
Emma, muňa garamazdan, geçen ýylyň dowamynda türkmen raýatlary öz ýurdunda bolan ýagdaýlar barada dünýä habar bermegi başardylar. Bu bolsa Türkmenistan ýaly örän ýapyk ýurt üçin iňňän wajyp ädim we ol umytlaryň döremegine esas berýär.


c: text/html

text:
Bosniýa-Gersogowinada sud bosniýaly serbleriň armiýasynyň öňki esgerine düýn höküm çykardy.
1995-nji ýylda Srebrenisada musulmanlary köpçülikleýin gyrmaga gatnaşandygy üçin Marko Boskiç 10 ýyl türme tussaglygyna höküm edildi.
Ýyl kesilende sud edilýäniň öz günäsini boýun almasy, Srebrenisadaky jenaýatlaryň ähli ýagdaýlaryny anyklamakda derňew bilen hyzmatdaşlyk etmek barada beren sözi göz öňünde tutuldy.
Boskiç we bosnýaly serbleriň goşunynyň ýörite bölüminiň ýene-de ýedi agzasy birnäçe ýüz musulman erkekleri we oglanlary atyp öldüripdir.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Azatlyk we Azat Ýewropa radiosynyň Moldowan gullugy, Moldowanyň daşary işler minisкrliginiň resmisine salgylanyp, amerikan senatory Jon MakKeýniň 17-nji aprelde Kişinewa sapara geljegini aýdýar.
Respublikan partiýadan prezidentlige kandidat bolan MakKeýn 12-nji martda Gürjüstanyň we Moldowanyň basymrak NATO-nyň gurluşlaryna goşulmagyna çagyryp çykyş etdi.
Bu ýerde Orsýetiň Ukrainanyň üsti bilen Moldowanyň bölüniji Transdinestr regionyny eýelemek ähtimallygy barada barha ýokarlanýan aladalar bar.
Orsýete tarapdar Transdinestr 1990-njy ýylda Moldowadan garaşsyzlygyny jar etdi we iki tarap gysga wagtlyk urşa girdi. Bu regionyň garaşsyzlygy hiç bir ýurt tarapyndan ykrar edilmedi.
Orsýetiň bu ýerde şindi hem 1400 çemesi esgeri bar. Moskwa olary parahatçylyk esgeri diýip atlandyrýar.


text:
Türkiýäniň parlamenti şenbe güni hökümete sudýalary we prokurorlary işe bellemekde has kän ygtyýar berýän kanun taslamasyny tassyklady.
Parlament anna güni, oppozisiýa partiýalarynyň we halkara jemgyýetçiliginiň tankydyna we geçen aý soňa goýlandygyna garamazdan, bu kanun taslamasy baradaky çekişmäni gaýtadan açdy.
Kanun taslamasy baradaky çekişmäniň dowamynda dolandyryjy partiýanyň wekilleri bilen oppozisiýadaky kanunçykaryjylaryň arasynda tutluşyk döredi. Azyndan bir deputat ýaralandy. S
Sudýalaryň we prokurorlaryň Ýokary geňeşini, uly derejeli sudýalary işe belleýän guramany kontrolluga almak ugrundaky darkaş premýer-ministr Rejep Taýyp Erdogan bilen Birleşen Ştatlarda ýaşaýan türk ruhanysy Fethulla Güleniň arasyndaky dawanyň merkezi bolup durýar.


text:
Düýn Gyrgyzstanyň hökümeti Özbegistanyň serhetlerine golaý ýerde Orsýetiň täze harby bazasyny açmak planlaryna Daşkent tarapyndan bildirilen närazylygy ret edýändigini mälim etdi.
Gyrgyz resmileri Orsýetiň harby bazasynyň açylmagynyň Özbegistanyň howpsuzlygyna hiç hili howp abandyrmaýandygyny belläp, gaýta tersine, Özbegistan tarapyndan alada dörediji howplaryň bardygyny öňe sürdüler.
Mälim bolşy ýaly, şu awgustyň başynda Gyrgyzstanyň hökümeti ýurduň territoriýasynda Orsýetiň ikinji bir harby bazasynyň açylmagyna rugsat berdi. Bu täze harby bazany bolsa Özbegistanyň serhedine golaý ýerde açmaklyk planlaşdyrylýar.
Muňa jogap edip, hepdäniň duşenbe güni Özbegistanyň hökümeti Merkezi Aziýa regionynda rus harby güýçleriniň artdyrylmagynyň regiondaky durnuklylyga ýaramaz täsirini ýetirjekdigini aýdyp, ýörite beýanat ýaýratdy.


text:
Eýranyň ýokary derejeli adam hukuklary resmisi BMG-niň ölüm jezasy baradaky tankydyna jogap berip, öz ýurdunda ölüm jezasy berilýänleriň 93 prosentiniň bikanun neşe gaçakçylygy bilen baglydygyny aýtdy.
Eýranyň Adam hukuklary geňeşiniň sekretary Muhammad Jawad Larijaniniň BMG-niň ýygjam berilýän ölüm jezalary barada eden tankydyna jogaby 1-nji noýabrda, Eýran sudunyň websaýtynda çap edildi.
BMG-niň 23-nji oktýabrdaky hasabatynda Eýranda 2013-nji ýylyň iýulyndan 2014-nji ýylyň iýunyna çenli aralykda azyndan 852 adamyň jezalandyrylyp öldürilendigi aýdylypdy.


text:
Ýewropa Bileleşiginiň özüne agza däl ýurtlaryň garşysyna jeza sanksiýalaryny ulanmak baradaky geň taryhy uzak ömür sürmejege meňzeýär.
Bileleşigiň Daşary işler ministrleriniň dünýäniň iň repressiw ýurtlarynyň biri bolan Özbegistan baradaky çäklendirmeleri 27-nji oktýabrda ýatyrmaly etmegi sanksiýaly gürrüňler indi uzaga çekmän, soňlanar diýen pikiri oýarýar.
Geçen 10 ýyllykda Ýewropa Bileleşigi jeza çäreleriniň çylşyrymly toplumyny döretdi. Ol terrorizmde eli bar diýlip güman edilýän adamlaryň we guramalaryň mal-mülküni doňdurdy. Öz prinsiplerine ugurdaş däl hökümetleri tehniki goldawdan mahrum etdi. Syýasy sebäplere görä, raýatlaryny tussag edýän ýa öldürýän režimler bilen gatnaşygyny kesdi. Bu ýurtlaryň meşhur mysallary Özbegistan, Belarus, Birma we Zimbabwe bolup durýar.
Batyrlyk we taýýarlyk
Ýöne Ýewropa Birliginiň bu güýçli ynanjyny ornatmaga batyrlygy barmy? Munuň iň soňky synagy onuň özbaşdaklaryň döwletleriň üstünden höküm çykarara taýyn ýa taýyn däldigi.
Bu barada Bileleşigiň ýazgysy adamy umytdan düşürýär. Bähbitleriň prinsiplerden üstün tutulýan nokadyna baryp ýetilene meňzeýär. Bu babatda sapak alynmaly ýurtlar Özbegistan bilen Belarus. Bu postsowet diktaturalarynyň ikisi-de şol bir ýoly geçip, sanlyja ýyldan Ýewropa Bileleşiginiň çuň ýigrenjinden dynyp, onuň dialogda gymmatly partnýorlaryna öwrüldiler.
2005-nji ýylyň maý aýynda parahat protestçiler gyrlansoň, bileleşik Daşkent bilen ähli gatnaşyklaryny doňdurdy. Ýurduň ýokary derejeli resmilerine wiza gadagan edildi, ýarag embargosy girizildi.
Prezident Aleksandr Lukaşenko 2006-njy ýylda parlament saýlawlaryny galplaşdyryp, oppozisiýanyň protestlerini basyp ýatyranda, özbek belasy Belarusyň başyna geldi. Ýewropa Bileleşigi ýokary derejeli resmilere wiza gadagançylygyny girizip, ýurduň pul aktiwlerini doňdurdy. Ýöne ol sanksiýalar girizileli aradan iki ýyl geçer-geçmez, çykalga agtaryp ugrady. Ownuk-uşak, köplençe hem dereksiz eglişikleriň öwezine sanksiýalar yzygiderli ýeňledildi.
Özbegistan dyndy
Indi hem Ýewropa Bileleşiginiň sanksiýalaryndan Özbegistan dyndy. Belarus bolsa doly aklanmaga tarap barýar. Muňa ýeke-täk ýa ýöntem düşündiriş ýok, diňe käbir meňzeşlikler bar.
Netijede Ýewropa Bileleşiginiň ahlak taýdan dünýä döwletleriniň öňbaşçysy diýlip ykrar edilmek azuwy tozdy gitdi. Munuň hem dürli sebäpleri bar. Bularyň aňyrsynyň Bileleşigiň 1990-njy ýyllarda Balkanlarda hiç bir işi bitirmäge güýjüniň çatmanlygyna baryp direýän bolmagy mümkin. Ýöne oňa has zyýan ýetiren zat - ýolbaşçylarynyň 2003-nji ýyldan, Yrak urşy başlanandan beýläk “multilateralizmi” wagyz edip gelenligidir.
Özbegistan bilen Belarusyň garşysyna sanksiýa girizilende, bularyň ikisi-de ähmiýetsiz diktaturalar diýlip hasaplanypdy. Ýöne Ýewropa Bileleşigi soňra dürli sebäplere görä, bu iki ýurda Orsýetiň gatnaşmagyndaky çylşyrymly regional göreşde esasy aktýorlar diýip garap başlady. Onsoň energiýa baý Orta Aziýa bilen bolan gatnaşyklarda öňe ilerlemek üçin Daşkendiň hoşniýetliligini gazanmak zerurlygy döredi.


text:
Gaza Sektorynda Hamas yslamçy topary bilen Ysraýylyň arasyndaky bir hepde bäri dowam edip gelen atyşygy bes etmek baradaky ikitaraplaýyn ylalaşyk durmuşa geçirilýär.
Penşenbe güni Gazanyň ilaty atyşygyň ýetiren weýrançylygynyň yzlaryny arassalamak işine girişip, kenar zolagynda adaty durmuşa dolandylar. Hamas penşenbe gününi milli baýram diýip yglan etdi.
Atyşygy bes etmek baradaky ikitaraplaýyn ylalaşyk yglan edilenden soň gije Gaza şäheriniň köçelerinde baýramçylyk alamaty döredi.
Ylalaşyk çarşenbe güni Kairde Müsüriň daşary işler ministri Muhammad Kamel Amr bilen ABŞ-nyň döwlet sekretary Hillary Klinton tarapyndan yglan edildi.
Klinton munuň region üçin möhüm pursatdygyny belledi:
Hillary Klinton: 'Bu waka region üçin möhüm pursatdyr".
“Bu waka region üçin möhüm pursatdyr. Uzak wagtyň dowamynda bu regionda asudalygy we parahatçylygy saklamakda möhüm rol oýnan Müsüriň täze hökümeti jogapkärçiligi we ýolbaşçylygy öz üstüne alýar”.
Atyşygy bes etmek boýunça Müsüriň araçy bolmagyny ABŞ Ysraýyla maslahat berdi. Ysraýylyň premýer-ministri Benýamin Netanýahu
bu teklibi kabul edýändigini aýtdy.
Ysraýylyň goranmak ministri Ehud Barak Ysraýylyň ähli harby maksatlaryny ýerine ýetirendigini aýtdy.
Şol bir wagtda Hamasyň lideri Haled Meşal atyşygy bes etmek baradaky ylalaşyga Ysraýylyň “taktiki ýeňlişi” diýip baha berdi.
Häzir taraplar Ysraýylyň Gaza Sektorynda petiklän serhedini açmak mümkinçiligini masalahat edýar.
BMG-niň baş sekretary Ban Ki-mun ylalaşyk boýunça geçirilen gepleşiklere gatnaşdy we taraplary ylalaşygyň şertlerini berjaý etmäge çagyrdy.
Ýaragly söweşde 161 palestinaly, şol sanda 71 parahat ilat, şeýle hem bäş ysraýylly öldi.
14-nji noýabrda atyşyk başlanaly bäri Ysraýyl Gaza Sektoryna garşy 1500-den gowrak howa we beýleki hüjümini amala aşyrdy. Şol bir wagtda Hamas Ysraýyla garşy 1000 raketa goýberdi.
Ýewropa Bileleşigi atyşygy bes etmek baradaky ylalaşygy gowy garşy aldy. ÝB-niň daşary işler boýunça başlygy Katerin Aşton bu ylalaşykda Müsüriň roluny aýratyn belledi.
Ylalaşyk Müsüriň yslamçy täze hökümetine möhüm ýeňiş getirdi. Hamas Müsüre ýolbaşçylyk edýän Musulman doganlary toparynyň şahasy hasaplanýar.


text:
Awiasiýa medisinasy
Awiasiýa Medisinasy - medisinanyň awiasiýa uçuşlary medisina hyzmaty bilen üpjün edýän bölümi. Onuň wezipesi harby, sport we transport awiasiýasynyň spesialistleriniň zähmet şertlerini öwrenmekden, olaryň saglygyny gorap saklamak üçin profilaktik çäreleri işläp düzmekden, gigiýena kadalaryny berjaý etmekden ybaratdyr. Awiasiýa ylmynyň ösmegi bilen birlikde awiasiýa medisinasy hem ösüp kämilleşdi. Bu bolsa has ýokary belentliklerden çalt uçmak bilen baglanyşykly problemalary çözmekde awiasiýa ylmyna köp kömek berdi. SSSR-de awiasiýa medisinasynyň düýbi 1918 ýylda Sarisyn (häzirli Wolgograd) şäheriniň goralýan günlerinde tutuldy. Şol wagt lýotçikleriň saglygyna gözegçilik etmek üçin awiasiýa bölümlerine wraçyň ştaty berildi. Häzirki zaman şertlerinde awiasiýa medisinasy atm-nyň ýokary gatlaklarynyň adam organizmine edýän täsirini öwrenýär, atm. basyşy we kislorodyň parsial basyşy peselen halatlarynda lýotçiklere kadaly işlemäge mümkinçilik berýän çäreleri işläp düzýär. Adam organizminiň ýokary tizlige has çydamly bolmagynyň çärelerini, häzirki zaman samolýotlary heläkçilige duş bolan wagtlarynda olaryň inž-tehn. sostawyny, ýolagçylaryny halas etmegiň ýollaryny öwrenýär. Ol awiasiýa gullugyndaky adamlaryň saglyk ýagdaýyna edilýän talaby kesgitlemek, lýotçikler sostawynyň ýaşaýşyny, dynç alşyny we iýmitini öwrenmek wezipelerini ýerine ýetirýär. Awiasiýa medisinasy umumy medisina metodlary bilen bir hatarda özüne degişli metodlary hem ulanýar. Soňky ýyllarda awiasiýa medisinasyndan özbaşdak pudak hökmünde kosmos medisinasy bölünip aýryldy.


text:
Türkmen aýdymçylarynyň aglabasynyň wideokliplerini ýazga düşürýän Şatlyk Sopyýewyň "VKontakte" sosial ulgamyndaky (Shatlyklip) sahypasynda berilýän maglumatlara görä, aýdymçy Maksat Kakabaýewiň, ýagny Maronyň täze aýdymlary köpçülige hödürlenýär. Websahypadaky maglumata görä, bu aýdymlar Maronyň "Ynananok" we "Aýlanaý" atly aýdymlarydyr.
“VKontakte”
Türkmen ýaşlarynyň sosial ulgamlaryndaky işjeňligi baradaky maglumatymyzy “VKontakte” sosial ulgamy bilen dowam etdirip, ulgamda “Çärjewde diňlenen” atly toparyň paýlaşan pikir soralyşygy agzalaryň ünsüni özüne çekipdir. 6-njy maýda açylan bu pikir soralyşyk 9-njy maýa çenli jemi 113 adam ses beripdir we tema 26 sapar hem halanypdyr.
Pikir soralyşykda: “Deň-duşlar, meniň şu taýda, ýagny sosial ulgamda özüme gelinlik, ýagny ýanýoldaş gözlemegime degýärmi? Şu ýerde bildiriş bermegime degýärmi!? Ejem-kakam eýýäm gyssap başlady” diýip, bu sözleme ýylgyrma alamaty bilen jemläpdir.
Gepiň gysgasy, bu aýdylandan belli bolşuna görä, “Çärjewde diňlenen” atly topar “sosial ulgamlarda özüňe ömürlik ýanýoldaş tapyp bolarmy?” diýen soraga jogap tapmaga synanyşýar.
Gürrüňi edilýän topar bu pikir soralyşykda üç jogap ýerleşdiripdir. Jogaplaryň birinjisinde: “Elbetde, bärde, ýagny sosial ulgamda biziň gowy gyzlarymyz bar”, ikinji jogapda bolsa: “Sen täsin adam”, jogaplaryň üçünjisinde: “Gyzy hakyky durmuşda gözle” diýen maslahat ýa-da sosial ulgamda öýlenmek üçin gyz gözlejek adamyň täsindigi baradaky garaýyş ýerleşdirilipdir.
Elbetde, pikir soralyşygyň haýsy jogabynyň iň köp sesi alandygyny siziň hem bilesiňiz gelýändir. Ilki bilen iň az ses alan jogapdan başlaýarys. 9-njy maýdaky netijelere görä, “Elbetde, bärde, ýagny sosial ulgamda biziň gowy gyzlarymyz bar” atly jogaba 29 adam ses berip, ol jogap sesleriň 25,7%-ni alypdyr. Ikinji orny “Sen täsin adam” atly jogap eýläpdir we oňa 34 adam ses beripdir, netijede bu jogap sesleriň 30,1%-ni alypdyr.
Belki, siz hem aňansyzňyz, bu pikir alşykda, elbetde, birinji orny “Gyzy hakyky durmuşda gözle” diýen maslahat eýeläpdir. Bu maslahaty goldap 50 adam ses beripdir we ol sesleriň 44,2%-ni alypdyr.
“Ertir.com”
Türkmen ýaşlarynyň internetiň sosial ulgamlaryndaky işjeňligi baradaky gürrüňimizi “Ertir.com” bilen dowam etdirýäris. Bu sosial ulgamda Abu Ibn Hasan atly agza tarapyndan paýlaşylan tema agzalaryň arasynda uly gyzyklanma döredipdir. Onuň 3-nji maýda “Näme üçin öz söýýän gyzyňa öýlenmek bolanok?” diýen sorag bilen gozgan temasy 9-njy maýa çenli 1 müň 165 sapar okalypdyr we 34 gezek hem halanypdyr.
Jemi 76 sany teswire mynasyp bolan bu temada şeýle diýilýär: “Salam dostlar we ertirdeşler, men bir gyz bilen esli wagtdan bäri söýşüp gelýän. Ol gyz owadan, görmegeý, alçak. Emma meniň enem-atam onuň bilen aýrylyşmagymy isleýär. Sebäbi gyzyň ejesi tenini satýar, häzirem dowam edip ýör diýýärler. [Gyzyň] kakasy bilen ejesi aýrylyşan, gyz kakasy bilen ýaşaýar. Iki sany gelnejesiniň elinde terbiýe alan, şu pikir ýatsam-tursam kellämde. Men näme etmeli?”
Abu Ibn Hasan atly agzanyň bu soragyna ilkinji bolup, Köçeli atly agza teswir ýazypdyr. Ol öz teswirinde: “Men bolsam-a [gyzy] almazdym” diýipdir.
Munuň yz ýany Köçeli atly agzanyň bu jogaby bilen baglanyşykly Tilki atly agza: “Näme üçin almazdyň? Ejesi şeyle diyip, gyzynda näme günä bar? Yslam dinini kakasy kabul etmese-de, ogly kabul edipdirler. Çaga 100% ejesine ýa kakasyna meňzemeli diýen zat ýok. Söýýyänleri aýra salmak günädir” diýip, öz pikirini anyk beýan edipdir.
Gugy atly agza: “Ene-ataň diýenini et” diýip, maslahat berse, Gowşut atly agza bolsa: “Üç aýakdan özüňi as. Söýgi üçin özüňi pida et. Soň, her kim seni görüp, söýüşýänlere azar bermezler ýaly” diýip, pikirini galdyrypdyr.
Bu temada agzalaryň ujypsyzja bölegi söýgi ugrundan maslahat sorana söýýän gyzyna öýlenmegi maslahat berse-de, pikir alşyga gatnaşanlaryň aglabasy, edil Ýartygulak agzanyňky ýaly, “Enesini gör-de, gyzyny al” diýen nakyla uýup, gyza öýlenmezligi maslahat beripdirler.


text:
25-nji ýanwarda Orsýetde milliarder Mihail Prohorow 4-nji marta bellenilen prezidentlik saýlawlaryna kandidat hökmünde resmi taýdan hasaba alyndy.
Bu barada Orsýetiň Merkezi saýlaw komissiýasy yglan etdi.
Mihail Prohorow Orsýetdäki häzirki syýasy sistemanyň raýatlaryň azatlygyny juda çäklendirýändigini aýyp, Orsýetde syýasy reformalaryň zerurdygyny nygtady.
Prohorowdan tapawutlykda, Orsýetdäki prezidentlik saýlawlaryna oppozision “Ýabloko” partiýasynyň lideri Grigoriy Ýawlinkiý hasaba alynmajagyna meňzeýar. Orsýetiň Merkezi saýlaw komissiýasy onuň goldawuna ýygnalan gollaryň örän köp bölegini “talabalaýyk däl” diýip hasap etdi.


text:
Birleşen Ştatlaryň gizlin gullugy bir adam haýatdan böküp, prezidentiň rezidensiýasyna golaý baransoň, Ak tamda howpsuzlygy ýokarlandyrdy.
Gizlin gullugyň direktory Julia Pierson 20-nji sentýabrda, 19-njy sentbýardaky hadysadan soň, howlynyň demirgazyk haýatynyň boýunda ofiser patrulynyň we gözegçiligiň ýola goýuljagyny aýtdy.
Prezident rezidensiýasyna barmakçy bolan adamyň adynyň Omar Gonzales bolup, onuň pyçak bilen ýaraglanandygy aýdylýar.
Hadysanyň bolan wagtynda prezident Barak Obama Ak tamda däl eken.


text:
Golaýda, 1-nji awgustda belli türkmen edebiýatçy alymy Nurmuhammet Aşyrpur Meredow 86 ýaşynyň içinde (1923-2009) aradan çykdy.
Bu alym ýarym asyrlap Edebiýaty hem edebiýatyň taryhyny öwrenmek meseleleri bilen gyzyklanyp geldi. Ol mydama Edebiýaty öwreniş ylmynyň dogruçyl bolmagyny öňe sürdi. Klassyky edebiýatyň galplaşdyrylmagyna garşy durdy.
Ol “Satiriki şahyr Kemine” (1958), “Türkmen klassyky edebiýatynyň sözlügi” (Sapar Ahally bilen bielikde) 1-nji we ikinji neşirler, soňky neşiri 1988, “Şeýdaýy. Derdewler we tekstler” (1964), “Seljuklar döwrüniň edebiýatynyň taryhy” (1968), “Magtymgulynyň sözlügi” (2000) ýaly kitaplaryň hem ençeme ylme makalalaryň awtorydyr.
Türkmen edebiýatynyň Orta asyrlşar taryhyny öwrenmek boýunça bitiren hyzmatlary üçin, oňa Türkmenistanyň Ylym we Tehnika boýunça döwlet baýragy berildi.
Aşyrpur Meredowy ýakyndan tanaýan, onuň bilen bir edarada ençeme ýyl bile işleşen, taryhçy alym Hangeldi Ownuk bilen Azatlyk Radiosyndan Hudaýberdi Hally söhbetdeş boldy.
Hudaýberdi Hally: Hangeldi, Aşyrpur Meredow bilen tanyşlygyňyz barada aýdaýsaňyz?
Hangeldi Ownuk: Aşyrpur Meredowy irki wagtdan bäri, oglanlykdan tanaýas biz ony. Sebäbi Eýranda o döwürlerde gürrüň bererdiler, bir wagtlar TUD partiýasy bolupdyr, şonuň agzalary, howandarlary Türkmensährada yzarlanypdyr. Şondan soňra olar daşary ýurtlara gaçyp atmaga mejbur bolupdyrlar. Ol döwürde ol Türkmenistandady, şonda onuň gürrüňi edilerdi. Birhiliräk daşrak garyndaşlyk-da bolansoň eşiderdik.
Hudaýberdi Hally: Seniň diýýän döwürleriň, biziňem student-okuwçy döwürlerimize gabat gelýär. Şol döwürlerde Türtmenistanda Aşyrpur Meredowyň işleri çykýardy. Ilkinji kitaby, “Türkmen klassyky edebiýatynyň düşündirişli sözlügi”, Sapar Ahally bilen bile ýazan ilkinji redaksiýasy çykypdy. Alymyň şol işleri Eýranda mälimmidi?
Hangeldi Ownuk: O döwürde Eýranda mälim däldi. Soňra biz Türkmenistana gelenimizden soňra ýa özi Eýrana gaýdyp barandan soňra şo gürrüň bererdi. 79-80-nji ýyllarda Eýrana dolanyp baranlarynda, şo döwürde şu gürrüňleri bererdi, hatda özüme-de Türkmenistana – Akademiýa hat ýazyp, birnäçe kitap ýollatdy. O döwürde Eýranda wagtmyzda.
1980-79-njy ýyllarda aňyrda türkmen edebiýaty meseleleriniň işlerine aktiw gatnaşdy, hatda birnäçe kitaby terjime edip, kril elipbisinden Eýranyň türkmen pars-arap elipbisine geçirip, çykaran kitaplary boldy.
Hudaýberdi Hally: Seniň diýýäniň Yslam rewolýusiýasy geçen döwürlerde, Aşyrpur Mertedowyň, Sapar Ahallynyň ikinji gezek öz ýurtlaryna gaýdyp baranlaryndan soňky edilen işler bolmaly. Şeýlemi?
Hangeldi Ownuk: Hawa, şeýle. Dolanyp gelenden soňra-da, ep-esli işleri ýerine ýetirdi. Magtymguly Pyragyň adyna berlen goşgular bolupdyr. Oňa başga bir ýerden girizme goşgular boludyr. Ol şolary aýyl-saýyl edip berdi. Şu ugurda-da ol kän zähmet çekdi.
Kä wagtda beter gödegräk adamlar muny ýazgarardylar, şul Magtymgulynyň zadyna goşulýar diýip. Soňra görüp otursalar hakykat mälim bolandan soňra, hemmesi boýun bolmaly boldy. Gümürtik ylmyň üstüni açmak, bu ullakan iş.
Nurmuhammet Aşyrpur Meredow öz durmuşynda şu meseläni alyp çykyp bildi. Şu-da uly işdi. Soňra Seljuklar döwrüniň edebiýaty barada-da köp işler etdi. Olar şol döwür işleriniň esasynda Döwlet baýragyna mynasyp boldular.
Hudaýberdi Hally: Aşyrpur Meredowyň alymlygynyň aýratynlyklary nämeden ybaratdy?
Hangeldi Ownuk: Aşyrpur Meredow hiç zady gözüni ýumup kabul etmeýärdi. Ol ylmyň aňyrysyny görmese, her zadyň aňrysynya geçmese, takyk hakykaty görmese, şol meseläni tassyklamaýardy. Şonuň üçinem onuň elinden çykýan makalalaryň hemmesini hem sada dilde ýazardy, hem-de düşnükli, has hakykaty görkeziji işler ederdi. Makalalaryny dagy okanyňda, beýleki alymlardan tapawutlanýardy. Gümürtik ýatan zatlaryň üstüni açardy. Onuň aýratynlygy şu meselede. Ol hem meseläniň düýbüni agtarýardy, düýbüni görýärdi, diňe ondan soň kabul edýärdi.
Hudaýberdi Hally: Ylymlar akademiýasynda, dogrusyny boýun almaly, köp adamlar işjeň däldi. ýöne Nury däde – Aşyrpur Meredow gaty işjeň adamdy. Ýörite barardy, golýazňmalary görerdi. Gaty işjeňdi.
Hangeldi Ownuk: Soňky döwürlerde SSSR ýykylmazyndan öňinçä, soňky onýyllykda has durgunlylyk döwri boldy-da. O döwürde esasan köp işlenilmeýärdi. Meger, wezipesi öz ýüregine salnan bir adamlar, öz wezipesini özi bilýän adamlar, ylma berlen adamlar olar durgulylyk döwre garamaýarlar. Olar etjek işlerini edýärler.
Men mydama-da görýärdim, Nurmuhammet Aşyrpur Meredow Golýazmalar institutynyň, o döwürde oňa Golýazmalar fondy diýerdik-dä, ol jaý-da birneme sowugrakdy. Ol hemişe gyşyn-tomsyn şo ýerde oturyp, köne golýazmalary agtaryp oturandyr, görseň.
Baryp, kä wagt oturyp gürrüňdeşem bolardyk, ol ondan-mundan gürrüň bererdi. Gadymy kitaplary, bütin golýazmalary okap, şolar barada makalalar ýazardy. Hawa, onsoň onuň makalalaryny okanyňda, çykgytlaryna seredeniňde-de örän ýütgeşik çykgytlary bolardy.
Onuň peýdalanýan edebiýaty has üýtgeşikdi. Köplenç şu gadymy edebiýaty, pars, arap edebitay, aýratynam türkmen hakynda ýazylan kitaplary okap, şolardan hemişe faktlaýyn ulanardy. Şonusy bir gaty üýtgeşikdi. Makalalaryny okanyňda, ýüregiňe jüňke düşerdi-dä makalalary.
Hudaýberdi Hally: Sen bu alymy gaty golaýdan tanaýan adam, ol alym. Şonuň bilen birlikde halk arasynda şeýle nakyl bar. “Alym bolmak aňsat, ynsan bolmak kyn” diýýärler. Şu babatda Aşyrpur Merediň – Nury dädäniň adamçylyk häsiýetleri barada nämeler aýdyp bilersiň?
Hangeldi Ownuk: Nury dädäniň adamçylygy barada köp zatlar aýdyp bolar. Onuň adamçylygy, adalatparazlygy, hakykat görüjiligi hakda aýdyp bolar. Bular Nury dädänuň iň görükli taraplarysy. Umuman, onuň mähribanlygy-da şeýle gowudy. Egindeşlerine gowy göz bilen seredýärdi.
Ýöne bir gylygy bardy, her alyma, her adama şol nä derejede hakykaty kabul edýär, şony göz öňünde tutup baha berýärdi. Umuman, jemgyýetçilikli gatnaşygy-zady her kim bilenem gowudy. Dostlukly gatnaşýan mähriban adamdy. Ol zulumyň garşysyna çykan adam. Öz ömründe zulumyň garşysyna, sütemiň garşysyna çykan adam. Hakykat, adalat üçin göreşen adam.
Umuman, Nurmuhammet Aşyrpur Meret ýaly adamlar ýartdan çykarylmaly adamlar däl, bu adamlaryň işi, edip giden işleri, goýup giden ýadygärlikleri, eserleri biziň geljeki nesillerimiz üçin ullakan çeşme bolup durdy. Şu çeşmeden her kimem ulanmaly. Gowy adamlary gowulykda ýatlap durmaly. Halkymyzyň taryhynda seýrek adamlar bular. Şonuň üçin munuň adyny gowulykda, dogrulykda, hakykatparazlykda ýatlap durmaly.


text:
Şu gün Orsýetiň Dagystan respublikasynda amala aşyrylan hüjümlerde Içeri işler ministrliginiň üç işgäri öldürildi.
Içeri işler ministrliginiň resmileri bu wakalardan birinde Dagystanyň Kasawýurt ilatly punktynyň golaýynda näbelli ýaragly adamlaryň eden hüjüminde iki sany polisiýa işgäriniň öldürilendigini habar berdiler.
Maglumata görä, özara atyşyklarda ýaragly söweşijilerden hem ikisi öldürilipdir.
Başga bir wakada bolsa, Mahaçgala şäheriniň golaýynda polisiýanyň bir maýorynyň näbelli ýaragly adamlar tarapyndan atylyp öldürilendigi aýdylýar.


text:
Şu ýylyň maýyndan ýokarlanyp başlan çilimleriň bahasy tomsuň soňky aýynda rekord derejä baryp ýetipdi. Awgustda Türkmenistanda iň arzan çilim 20 manat boldy. «Marlboro» ýaly çilimleriň bir gutusynyň bahasy 30 manada baryp ýetdi.
Oktýabrdan çilimleriň bahasy awgust aýyndaky bilen deňeşdireniňde 20-25% töweregi arzanlady. Häzir çilimleriň bir gutusynyň ortaça bahasy 12-14 manat. Filtrsiz çilimleri 10 manatdan hem alyp bolýar.
Paýtagt Aşgabatda çilimleriň bahasy her günde üýtgäp dur. Birbada arzanlamasa-da, temmäki önümi günde az-owlakdan pese gaçýar.
Durnukly bahada bolmaýanlygy sebäpli, ownuk dükan eýeleriniň köpüsi çilim satmakdan saklanýarlar. Şol sebäpden, çilim satyn almak isleýänler paýtagtyň lomaý söwda nokatlaryna barmaly bolýarlar.
Paýtagtlylar çilimi, esasan, Aşgabadyň merkezindäki lomaý söwda merkezinden, şeýle hem «Lälezar» bazaryndan satyn alýarlar.
Paýtagtlylar çilimi, esasan, Aşgabadyň merkezindäki lomaý söwda merkezinden, şeýle hem «Lälezar» bazaryndan satyn alýarlar. Ol ýerlerde temmäki önümi elýeterli hasaplanylýar.
Şu ýylyň maýynda Türkmenistan BSG-niň «Temmäkä garşy göreşmegiň» çarçuwaly Konwensiýasyna birigipdi. Şondan soň ýurtda temmäki önümleriniň bahasy ýokarlanyp ugrady. Eger-de maý aýynyň başyna çenli Türkmenistanda çilimiň bir gutusynyň bahasy ortaça 2,5-3 manat bolan bolsa, onda ol baha awgustda 25-30 manada baryp ýetdi.
Bahalar çilimkeşlige täsir etdimi?
BSG-niň «Temmäkä garşy göreşmegiň» çarçuwaly Konwensiýasy adamlaryň temmäki önümlerine bolan isleglerini azaltmagy maksat edinýär. Konwensiýanyň 6-njy maddasynda beýan edilişine görä, temmäki önümlerine salgyt we nyrh babatda çäreleri görmeklik ilat arasynda çilime bolan islegiň kemelmegine ep-esli derejede täsir edýär diýlip bellenilendir.
Çilimleriň bahasynyň üç aýyň dowamynda on esse töweregi ýokarlanmagy ýurtda çilimkeşligi düýbünden ýok edip bilmedi. Bu çäre käbir babatda položitel häsiýete eýe bolan-da bolsa, onuň negtatiw taraplary-da köp boldy.
Çilimkeşlige ýaňy başlanlaryň aglaba bölegi temmäki önümleriniň ýokarlanmagy bilen, çilim çekmekden el çekendiklerini aýdýarlar. Aram çilimkeşler gündelik çekýän normalaryny ep-esli azaldandyklaryny nygtaýarlar. Ýöne birnäçe ýyllaryň dowamynda çilim çekip, temmäkä garaşly bolanlar özleriniň bu endiklerinden doly el çekip bilmän, mahorka, nasa geçmeli boldular. Pes hilli bu önümler çilimkeşleriň saglygyna has-da zeper ýetirip başlady.
Her gün 20 manatdan bir guty çilim satyn alyp çekýänligi sebäpli, maşgalasynda dawalar bilen ýüzbe-ýüz bolýanlar hem ýok däl.
Ýerli habarçynyň maglumatlary esasynda taýýarlandy.


text:
Yragyň resmileri ýurduň Bagdat, Taji we Samarra şäherlerinde amala aşyrylan hüjümlerde azyndan 12 adamyň ölüp, onlarça adamyň ýaralanandygyny habar berdiler.
Maglumata görä, bu wakalardan birinde Bagdatdaky esasy söwda bazarlaryndan birinde maşyna ýerleşdirilen bombanyň partladylmagy netijesinde 8 adam ölüp, 30 töweregi adam ýaralanypdyr.
Bagdatdan 25 kilometr töweregi demirgazykda ýerleşýän Taji şäherinde hem şu gün iki sany ýeňil maşyn partladylanda, azyndan 2 adamyň ölüp, 15 töweregi adamyň ölendigi barada maglumat alyndy.


text:
Türkmenistan soňky birnäçe ýylyň dowamynda turizm pudagyny ösdürmek we daşary ýurtllardan turistleri ýurda çekmek üçin milliardlarça dollar maýa goýdy. Emma Döwlet statistika gullugynyň ýakynda ýaýradan hasabatyndan çen tutulsa, bu ugurda görnetin üstünlik gazanylandygyny aýtmak kyn.
Şol maglumatda aýdylyşyna görä, 2011-nji ýylda Türkmenistana jemi 8697 turist barypdyr. Eýsem, bu ýurda gezelenje barmak isleýän turistler nähili kynçylyklary başdan geçirýärler? Azatlyk Radiosy bu barada Stambulda ýerleşýän “ATN travel” firmasynyň wekili Dawut Hasbolat bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistana syýahata barmak üçin wiza talap edilýärmi?
Dawut: Hawa, diňe şu gün dört adamdan [wiza boýunça] talap geldi. Wiza alyp bilmändiklerini aýtdylar. Kömek etmegimi islediler. Men öňler kömek edýärdim, ýöne indi kömek edip bilmejekdigimi aýdyp, ähli ýolagçylary yzyna iberdim. Her gün üç adam ýüz tutýar. Bir ýylda näçe adam bolar, özüňiz oýlanyp görüň!
Azatlyk Radiosy: Wiza almakdaky kynçylyk nämeden ybarat?
Dawut: Esasy problema çakylyk. Hemme kynçylygyň sebäbi çakylyk.
Azatlyk Radiosy: Çakylygyk almagyň kadasy nähili? Nähili dokumentler gerek we olar nirden alynmaly?
Dawut: Türkmenistana gitjek adamyň pasportynyň kopiýasy Türkmenistandaky degişli jogapkär gurama ýetirilmeli. Dokumentler şol gurama barmasa, Türkmenistana gidip bolanok. Hemme zatdan owal Türkmenistana barjak bolýan turistiň pasportyna görä rugsat berilýär. Ondan soň hem şoňa görä çakylyk taýýarlanýar. Çakylyk Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginde tassyklanýar. Göz öňüne getirip bilýäňizmi? Dokumentleriň hemmesiniň asyl nusgasy talap edilýär. Ondan soň hem 30 güne çenli garaşmaly bolýar.
Azatlyk Radiosy: Wiza alanyňdan soň kynçylyk döräp bilýärmi?
Dawut: Myhmanhana barada hem kynçylyk döreýär. Türkmenistana gitjeklere myhmanhanalaryň ýa-da gezelenç firmalarynyň araçy bolmagy zerur. Olar bolsa kömek edenoklar. Sebäbini bilemok. O taýdaky kadalar tapawutlymy ýa-da olaryň wagty ýeterlik dälmi, bilemok. Meselem, 4 we 5 ýyldyzly myhmanhanalar öňünden puluny doly tölän mahalyň kömek edýär. Emma 3 ýyldyzly myhmanhana çakylyk üçin ýüz tutan mahalyň çakylyk berenok.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistana gitjeklere wiza hyzmatyny hödürlemekden näme üçin ýüz öwürdiňiz?
Dawut: Biz owal Türkmenistanda bir gezelenç firmasy bilen işleşýärdik. O taýdaky uzaga çekýän wiza proseduralary sebäpli ýolagçylar bilen aramyzda gaty uly problemalar döredi. Wiza çakylygy 25 günden owal taýýar bolanok. Köplenç 30 günden hem köp garaşmaly bolýarys. Şonuň üçinem Türkmenistandaky syýahat firmasy bilen wiza almak boýunça işleşmekligi goýbolsun etdik.
Azatlyk Radiosy: Turistler nirede we haçan kynçylyga sezewar bolýarlar?
Dawut: Turistler wiza almazdan öň kynçylyga duçar bolýarlar. Turistler wiza alandan soň Türkmenistanda hiç hili kynçylyk çekenokler. Türkmenistandan çakylyk alyp bilenoklar. Çakylyk Türkiýä gelensoň, ilçihanaň bankdaky hasabyna 45 dollar wiza tölegini geçiren badyňa 2-3 günde wiza almak mümkin. Wiza bilen baglanyşykly bar kynçylyk Türkmenistan tarapynda, bu meselede Türkiýe bilen baglanyşykly hiç bir prosedura bökdençligi ýok. Adaty ýagdaý bolan bolsady 2 günde çakylyk berlerdi we Türkiýede hem 3 günüň dowamynda wiza alnardy. Şeýlelikde 5 günüň dowamynda wiza işi tamamlanardy.
Azatlyk Radiosy: Türkiýeden, islän adam turist bolup, Türkmenistana gidip bilýärmi? Turist wizasyny isleýänleriň ýüzden näçe bölegi wiza alyp bilýär?
Dawut: Islän adam gidip bilenok. Hökmany suratda çakylyk talap edilýär. Wiza çakylygyny almak bolsa 30 güne çekýär. Şu wagta çenli wiza almak üçin ýüz tutup, talaby ret edilen hiç kim ýok. Ýöne çakylyga gaty köp wagt garaşmaly bolýandygy sebäpli, adamlar Türkmenistana gitmekligi goýbolsun edýärler.
Azatlyk Radiosy: Wiza prosedurasy Türkmenistanyňky ýaly bolan başga-da ýurtlar barmy?
Dawut: Hawa, başga ýurtlarda hem wiza kynçylyklary bar. Meselem, Wetnam wizasynda hem edil Türkmenistandaky ýaly kynçylyk bar. Häzirki döwürde Wetnama hem turist bolup gidip bolanok. Türkmenistana wiza almak üçin Daşary işler ministrliginden alnan çakylygyň asyl nusgasy talap edilýän bolsa, onda Wetnam wizasy üçin hem edil şolar ýaly, J-1 J-2 dokumentler talap edilýär.
Azatlyk Radiosy: Türkiýeli turistleriň Türkmenistanda ünsüni çekýän zat näme?
Dawut: Elbetde, Türkmenistanyň taryhy ünsi çekýär. Bilşiňiz ýaly, taryh örän möhüm rol oýnaýar. Biziň umuny taryhymyz bar.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistan bilen Türkiýäniň arasyndaky häzirki wiza prosedurasy, siziň pikiriňizçe, adaty ýagdaýmy?
Dawut: Türkmenistanyň garaşsyzlygyny ykrar eden ilkinji ýurt Türkiýedir. Dost we dogan bir ýurt bilen şeýle wiza kynçylygynyň bolmagy bizi gaty gynandyrýar. Bu ýagdaý hökümetleriň arasyndaky problema. Iki ýurduň prezidentleriniň we hökümetleriniň arasynda gatnaşyklar gowy diýip görkezilýär. Şeýle bolýan bolsa, onda näme halka kynçylyk çekdirilýar?! Ýogsam, diňe ýolbaşçylar dost-da, ýagny biz, ýönekeý halk, dost dälmi? Häzirki ýagdaýa şeýle düşünmelimi?! Ýolbaşçylaryň diplomatik pasportlary bar. Adaty pasporty bolanlar onda nädip gidip-gelmeli? Söwda işini edýänler eýdip-beýdip, bir çykalga tapýarlar. Ylmy barlaglary geçirmek isleýän we turistik sapar gurnajak adamlar näme etmeli? Gynansagam, Türkmenistana wiza prosedurasy sebäpli gidip bolanok. Ýönekeý halkyň wekili turist bolup gitmek isleýär, ol ýere işlemäge gitjek bolanok ahyryn. Näme üçin şeýle kynçylyk çekilýär, men düşünip bilemok. Ýogsam, dostluk [diýilýäni] göz boýamak üçinmikä?! Men düşünip bilemok.


text:
Türkmenistanda şu ýylyň 15-nji awgustynda kabul edilen “Bilim hakyndaky” we “Ylmy işgäriň statusy hakyndaky” kanunlar güýje girdi-diýip, “Türkmenistan ru” internet gazeti ýazýar.
Kanunda täzeliklerem bar. Ol ýurtda hususy okuw jalaryny, şeýle-de daşary ýurt okuw jaýlaryny açmaga rugsat berýär.
Okuw jaýlarynda gündizki okuw bilen bir hatarda agşamky we gaýybana okuwlaram girizilýär.
25-nji awgustda geçiren hökümet maslahatynda G.Berdimuhamedow kabul edilen kanunlaryň giň propagandasyny, habar serişdelerinde düşündirilişini ýola goýmaga çagyrypdyr.


text:
Halkara walýuta fondunyň başlygy Dominik Straus-Kan Nýu-Ýorkdaky bir myhmanhananyň hyzmatçysyny jynsy taýdan zorlanlykda bildirilýän aýyplamalar boýunça şu gün bu şäheriň sudunda jogap berip çykyş eder diýlip garaşylýar.
Nýu-Ýorkyň polisiýasy ony şenbe güni Nýu-Ýorkdan Pariže ugramakçy bolup durka, aeroportda tussag edipdi.
62 ýaşly Dominik Straus-Kan 2007-nji ýylyň sentýabrynda Halkara walýuta fondunyň direktory wezipesine saýlanypdy.
Mundan daşary, ol 2012-nji ýylda Fransiýada geçiriljek prezidentlik saýlawlarynda-da sosialistleriň adyndan prezidentlige dalaş eder diýlip garaşylýardy.


text:
Türkmenistan Birleşen Milletler Guramasynyň Temmäkä garşy göreş boýunça çäklendirilen konwensiýasyna goşuldy. Bu konwensiýa 2003-nji ýylda kabul edilip, 2005-nji ýyldan güýje girizilipdi.
Dünýäniň 173 ýurduny öz içine alýan bu Konwensiýa öz agzalaryna temmäki serişdelerini mahabatlandyrmagy doly gadagan edýär, şeýle-de degişli ýurtlary bu serişdeler üçin ýokary bahalary we salgytlary bellemäge borçly edýär.
Birleşen Milletler Guramasynyň maglumatyna görä, çilim sebäpli her ýyl dünýäde bäş milliona golaý adam ölýär. Eger-de aýgytly çäreler geçirilmese, 2030-njy ýylda bu görkezijiniň 30 milliona ýetmek howpunyň bardygy aýdylýar.


text:
Russiýanyň durnuksyz Kawkaz respublikasy Çeçenistanyň resmileri regionyň paýtagty Groznyda howpsuzlyk güýçleri bilen söweşijileriň arasynda birnäçe sagat dowam eden çaknyşyklarda azyndan dokuz adamyň öldürilendigini habar berýärler.
4-nji dekabrda çeçen lideri Ramzan Kadyrow Groznyda neşirýat öýüniň binasyny basyp alan birnäçe ýaragly adamyň öldürilendigini we binanyň ot almagy netijesinde ýumrulandygyny aýtdy. Emma ol “örän güýçli ýaraglanan”, şol sanda garanatomýotly ýaragly adamlaryň heniz hem mekdepde bukulýandygyny sözüniň üstüne goşdy.
Wakanyň bolan mahaly goýy tüsse neşirýat öýüniň üstünden asmana göterildi we şäherde awtomat ýaraglaryň oklary we güýçli partlamalaryň döreden sarsgyny duýuldy.
Bu waka soňky ýyllarda Groznyda bolan ýowuzlyklaryň iň ýaramazydy.


text:
Eýranyň armiýasy ýurduň günortasynda giň gerimli harby türgenleşikleri geçirýär. Bu barada Eýranyň metbugaty habar berýär.
Eýranyň armiýasynyň gury ýer güýçleriniň ýolbaşçysy general Ahmad Reza Pourdastan (Ahmad Reza Pourdastan) 25-nji dekabrda ýurduň döwlet telewideniýesine beren maglumatynda, bu harby türgenleşikler Eýranyň esgerleriniň ýetişip gelýän ýaş nesli bilen harby “tejribeleri paýlaşmagy” maksat edinýär diýdi.
“Muhammet resulollah”, ýagny “Muhammet Allanyň resuly” atly ýedi günlük harby türgenleşikler armiýany, deňiz güýçlerini, howa güýçlerini öz içine alýar. Bu harby türgenleşikler strategik taýdan ähmiýetli Ormuz bogazynyň golaýynda geçirilýär.
Eýranyň harby resmileriniň berýän maglumatyna görä, bu harby türgenleşiklere ýurduň “Yslam rewolýusiýa gwardiýasy” korpusynyň we “Basij” ýarym harby ýaraglylarynyň deňiz güýçleri hem gatnaşar.


text:
Türkmen metbugatynyň ýazmagyna görä, şu ýylyň 12-nji fewralynda geçjek prezidentlik saýlawlaryna resmi taýdan hasaba alnan dalaşgärler güýçli depginde saýlaw kompaniýasyny alyp barýarlar. Eýsem, saýlawlara görülýän bu taýýarlyklar Türkmenistanda käbir demokratik prinsipleriň özleşdirilýandigini aňladyp bilermi? Şu mesele barada Azatlyk Radiosyndan Guwanç Gere Täjigistanda çap edilýän garaşsyz “Aziýa plýus” gazetiniň baş redaktory Marat Mamatşoýew
bilen gürrüňdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Marat, şu ýylyň 12-nji fewralynda Türkmenistanda geçjek prezidentlik saýlawlarynda resmi taýdan hasaba alnan sekiz dalaşgär bäsleşmekçi. Siz şu täzelige nähili baha berýärsiňiz?
Täjigistanda çap edilýän garaşsyz “Aziýa plýus” gazetiniň baş redaktory Marat Mamatşoýew.
M.Mamatşoýew:
Meniň pikirimçe, ol dalaşgärleriň aglabasynyň hakyky dalaşgärler däldigi belli. Olar diňe “göz üçin” hasaba alnan dalaşgärler. Men hakyky dalaşgäriň diňe häzirki prezident Gurbanguly Berdimuhamedowdygyny anyk aýdyp biljek. Galanlary ýöne bir san.
Azatlyk Radiosy: Siz nämeden ugur alyp, şeýle pikir edýärsiňiz?
M.Mamatşoýew:
Men bu saýlawlar bilen bagly ýagdaýlary internet saýtlaryndaky maglumatlar arkaly yzarlaýaryn. Mysal üçin, men bu saýlawlara hakyky dalaşgär bolmaga synanyşan zenan barada maglumatlary okadym. Emma oňa şeýle mümkinçilik berilmändir.
Azatlyk Radiosy: Türkmen metbugatynyň ýazmagyna görä, prezidentlik saýlawlarynda bäsleşjek dalaşgärler ýurduň dürli welaýatlarynda saýlawçylar bilen duşuşýarlar. Siziň pikiriňizçe, olaryň bu saýlaw kampaniýalarynyň saýlawlaryň erkin we adalatly geçimegine kömek etmegi mümkinmi?
M.Mamatşoýew:
Hut şeýle praktika biziň ýurdumyzda-da boldy. Täjigistandaky soňky prezidentlik saýlawlarynda bäsleşen üç dalaşgäri häkimiýetler hödürläpdiler.
Şeýle dalaşgärleriň ilatyň arasynda edýän wagzyny möhüm zat hökmünde kabul edip bolmaz. Mysal üçin, bizdäki soňky prezidentlik saýlawlarynyň öňýanyndaky kampaniýada dalaşgärleriň birinden eger siz Emomaly Rahmona bäsdeş bolsaňyz, bu onuň syýasatyna garşydygyňyzy aňladýarmy diýip soranymyzda, ol bu soragyň özünden gorkup, derrew özüni aklamaga başlapdy. Şeýle dalaşgäriň “ýokardan” bellenendigini bilmek üçin ony bäş minutjyk diňlemegiň özi ýeterlik.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistandaky prezident saýlawlaryna gatnaşýan käbir dalaşgärleriň pikiriçe, bu saýlawlarda sekiz dalaşgäriň bäsleşmegi ýurtda demokratiýanyň esasy prinsipleriniň berjaý edilýändigini aňladýar. Siziň pikiriňiz?
M.Mamatşoýew:
Eger olar bu saýlawlaryň demokratiýanyň esasy prinsiplerine laýyk geçjekdigini görkezmekçi bolsalar, onda, goý, olar Türkmenistan üçin nähili alternatiw işleri etmek isleýändiklerini aýtsynlar. Eger olar häzirki prezident Gurbanguly Berdimuhamedowa bäsdeş bolmak kararyna gelen bolsalar, onda onuň kemçiliginiň nämedigini, haýsy meselede ýalňyşýandygyny aýtsynlar.
Meniň pikirimçe, ýedi dalaşgäriň bulary aýtmaga bogny ysmasa gerek. Çünki biz Merkezi Aziýada prezidentleriň saýlawlarda özlerine bäsdeş boljak dalaşgärleri özleriniň belleýändiklerini we dalaşgär bolmaga ylalaşanlaryň käbiriniň saýlawlardan soňra repressiýa duçar bolýandyklaryny gowy bilýäris.
Biz Özbegistanda şeýle ýagdaýyň bolandygyndan habarly. Şoňa görä, bu ýurtlarda saýlawlara köp dalaşgäriň gatnaşmagy asla demokratiýanyň alamaty däl. Saýlawlar barada erkin diskussiýalaryň bolmagy hakyky demokratiýanyň alamaty. Bu zatlary Türkmenistanda görmedim. Meselem, Türkmenistanyň köpçülikleýin habar serişdeleriniň haýsy-da bolsa bir meseläni erkin diskussiýa edýändigini görmedim.
Azatlyk Radiosy: Eýsem, adam hukuklary boýunça halkara guramalary tarapyndan yzygiderli tankytlanýan Türkmenistanda ýa-da Özbegistanda hakyky demokratik saýlawlaryň geçirilmegini nähili gazanmak mümkin?
M.Mamatşoýew:
Biziň regionymyzyň halkynyň saýlawlary özleriniň geçirmelidigine düşünmegi zerur. Şol saýlawlar Amerika ýa-da Ýewropa gerek däl.
Belki, günbatar ýurtlaryň öz bähbitleri üçin biziň regiondaky saýlawlary tankytlaýan bolmaklary mümkin. Biziň halklarymyz – türkmenler, täjikler, özbekler we gazaklar bu saýlawlaryň öz durmuşlaryny ösdürmek üçin hakyky mehanizmdigine doly düşünen halatynda, haýsy-da bolsa bir üýtgeşiklige garaşyp bolar. Bu meselede bize ne elita, ne Günbatar – hiç kim kömek edip bilmez.


text:
Orsýetde polsiýa oppozisiýanyň öňdebaryjy wekilleriniň öýlerinde barlag geçirdi. Bu Wladimir Putiniň üçünji möhlete prezidentlige saýlanmagyna garşy planlaşdyrlan protestiň öňüsyrasy bolup geçýär.
Şeýle-de, sişenbe güni oppozisiýa wekilleri soraga çagyryldy. Putine garşy protestleri hem şol gün geçirmek göz öňünde tutulýar.
Duşenbe güni polisiýa Boris Nemtsowyň, Ilýa Ýaşiniň, Kseniýa Sobçakyň, Sergeý Udaltsowyň, Aleksandr Nawalniniň öýünde barlag geçirdi.
Çepçi oppozisioner Sergeý Udaltsow Azatlyk Radiosyna şeýle gürrüň berdi:
"Ir bilen sagat ýedilerde polisiýanyň we Derňew komitetiniň wekilleri meniň üstüme gelip başladylar. Şol bir wagtyň özünde olar meniň ejemiň öýünde hem barlag geçirýärdiler. Olar 6-njy maýda bolup geçen wakalar boýunça gozgalan jenaýat işiniň çäklerinde barlag geçirýändikleri baradaky resminamany görkezdiler.”
Derňewler boýunça federal komitetiň berýän maglumatyna görä, öý dökmeler 6-njy maýdaky protestleriň dowamynda dörän “köpçülikleýin bidüzgünçilikler” bilen baglylykda geçirlipdir. Şol wagtky wakalarda protestçiler howpsuzlyk güýçleri bilen çaknyşypdy.
Adam hukuklaryny goraýjy aktiwist Lew Ponamarewiň pikiriçe, häzirki öý dökmeleri sişenbe güni planlaşdyrlan protestleriň “öňüni almak” synanyşygy hökmünde häsiýetlendirip bolar.


text:
Hytaýyň prezidenti Si Jinpingiň Merkezi Aziýa edýän sapary NATO-nyň Owganystandan halkara goşunlaryny çykarmaga taýýarlyk görýän döwrüne we Orsýetiň Merkezi Aziýanyň nebit-gaz tranzitine gözegçiliginiň daşyndaky diskussiýalaryň güýçlenen wagtyna gabat geldi.
Hytaýyň prezidenti Si Jinping şu aýda postsowet regionynyň bäş döwletine sapar edip, Pekiniň regional goňşulary bilen ykdysady we syýasy gatnaşyklary ýola goýmaga çalyşýar.
Si Jining şu ýylyň mart aýynda Hytaýyň prezidenti wezipesine geçeli bäri Merkezi Aziýa ilkinji gezek sapar edýär. Ol Türkmenistana, Gazagystana, Özbegistana we Gyrgyzystana geçirýän saparlary bilen bir wagtda hepdäniň aýagynda Sankt-Peterburgda boljak “Uly 20-lik” guramasynyň sammitine hem gatnaşar.
Si Jinping Merkezi Aziýa saparyny Gyrgyzystanda jemläp, 13-nji sentýabrda Bişkekde geçiriljek “Şanhaý hyzmatdaşlyk guramasynyň” sammitine gatnaşar. Bu gurama Gazagystan, Gyrgyzystan, Özbegistan, Täjigistan, Hytaý we Orsýet girýär.
Georgetown Uniwersitetiniň daşary gatnaşyklar boýunça mekdebiniň Hytaý boýunça bilermeni professor James Reardon-Andersonyň pikirine görä, Hytaýyň lideriniň Merkezi Aziýa saparynyň gün tertibi Hytaý üçin bu regionyň strategiýa taýdan ähmiýetiniň barha güýçlenýändigini görkezýär.
James Reardon-Anderson Hytaýyň lideriniň bir wagtda Merkezi Aziýanyň dört döwletine sapar etmeginiň öň bolmadyk ýagdaýdygyny bellemek bilen, munuň Hytaý üçin regionyň ähmiýetini ýene bir gezek nygtaýandygyny belledi.
Energiýa söwdasy
Si Jinpingiň Türkmenistanda baglaşan gaz ylalaşygy Pekiniň Merkezi Aziýa regionyndan alýan energiýa serişdeleriniň howpsuzlygyny üpjün etmek isleýändigini görkezýär.
Türkmenistan bilen ylalaşykda Hytaýa akdyrylýan türkmen gazynyň möçberini 2020-nji ýyla çenli 65 milliard kubometre çenli artdyrmak göz öňünde tutulýar.
Si Jinping Aşgabatda žurnalistleriň öňünde eden çykyşynda Hytaýyň Türkmenistan bilen alyp barýan energiýa hyzmatdaşlygynyň energiýa ugrundan global derejede hyzmatdaşlyk üçin nusga bolup biljekdigini belledi.
Nebit üpjünçiliginiň howpsuzlygyny berjaý etmek meselesi Hytaýyň lideriniň 6-8-nji sentýabrda Gazagystana etjek saparynyň gün tertibinde hem bar.
Gazagystan Merkezi Aziýada iň iri nebit eksportýorydyr. Orsýet Gazagystanyň nebit eksportynyň uly bölegini öz gözegçiliginde saklamakçy bolýar. Hytaý bolsa Gazagystanyň nebitine hyrydarlykda Orsýet bilen bäsdeşlige ymtylýar.
Regional hyzmatdaşlyk
Moskwa öz strategiýasynyň çäginde ähli postsowet döwletlerini Belarusdyr Gazagystan bilen bilelikde döreden gümrük bileleşigine çekmäge synanyşýar.
Ýewropa Bileleşigine meňzeş “Ýewraziýa Bileleşigi” atly ykdysady topary döretmek arkaly Moskwa Gazagystanyň Ýewropa Bileleşigi bilen nebit söwdasyna gözegçilik etmegi we bu söwda üçin öz turbalarynyň ulanylmagyny isleýär.
Emma Orsýetiň Ukraina, Moldowa we Belarus bilen syýasylaşdyrylan söwda dawalary bu ugurda Kremliň strategiýasynyň öňüne böwet boldy.
Bu dawalar Hytaýyň Almaty bilen geleşiklerine ýol açýar diýip, Reardon-Anderson belleýär. Emma bilermeniň sözlerine görä, Gazagystanyň prezidenti Nursoltan Nazarbaýew ýurtlaryň özara bäsdeşligini öz bähbidi üçin netijeli ulanmagy başaryp gelýär, netijede Gazagystanyň nebtiniň söwdasy we bahasy baradaky gepleşikler üç taraplaýyn häsiýete eýe bolýar.
Howpsuzlyk meselesi
Merkezi Aziýanyň Hytaý bilen energiýa söwdasy Pekiniň gündogaryndaky geosyýasy dawalaryna hem täsr ýetirip biler.
Hytaý Merkezi Aziýadan ýangyç satyn almak bilen ýurduň Gündogar Afrikanyň we Pars aýlagynyň nebitine garaşlylygyny azaldyp biler. Bu ugurdan satyn alynýan nebit önümleri nebit daşaýjy gämiler bilen Hindi okeanynyň üstünden we Günorta Hytaý deňzi arkaly daşalýar.
Munuň üçin Hytaý Günorta Hytaý deňzinde gämi gatnawyny we harby flotuny güýçlendiripdi. Bu bolsa regional derejede dawa döredipdi. Hususan-da, Pekin Günorta Hytaý deňzinde ABŞ-nyň goşun ýerleşdirmegine garşy çykyş edýär.
Hytaýly analitikler Pekiniň Merkezi Aziýa bilen howpsuzlyk boýunça hem hyzmatdaşlygy güýçlendirmegi isleýändigini aýdýarlar. 2014-nji ýylda NATO-nyň halkara goşunlary Owganystandan çykarylansoň, Hytaýyň Merkezi Aziýa döwletleri bilen separatizme, dini ekstremizme we terrorizme garşy göreşde has giň derejede hyzmatdaşlyk etmäge mümkinçilik döreýär.


text:
Dagly-Garabag konfliktiniň halkara araçylary sebitde zorlugyň we dartgynlylygyň ýokarlanmagyndan, şol sanda asuda adamlaryň nyşana alynmagyndan çynlakaý alada bildirdiler.
ÝHHG-nyň Minsk toparynyň rus, fransuz we amerikan wekilleri şu hepdäniň başynda Ermenistanyň we Azerbaýjanyň daşary işler ministrleri bilen aýrylykda duşuşyk geçirdiler.
Minsk topary Azerbaýjanda esasan ermenileriň ýaşaýan ýeri bolan Dagly -Garabag koflikti boýunça Ermenistan bilen Azerbaýjanyň arasynda ylalaşyk döretmäge synanýar.
Ermenistan we Azerbaýjan Garabaga kontrolluk etmek meselesinde oňuşmaýar. Bu ýer 1990-njy ýylyň başynda ermeni goşunlary tarapyndan Azerbaýjandan güýç bilen alyndy.
Araçylar 23-nji iýulda Wenada duşuşyp, taraplary adam pidalaryndan gaça durmaga, obalary we asuda ilaty bilkastdan nyşana almazlyga çagyrdylar.


text:
Ýaňy-ýakynda türkmen gazynyň Eýranyň üsti bilen Türkiýä, ondan aňryk hem Ýewropa akdyrylmagy baradaky gürrüňler peýda boldy. Eýranyň gaz kompaniýasynyň ýolbaşçysy Jawed Owji 10-njy sentýabrda bu temadan eden çykyşynda Türkiýe bilen degişli ylalaşyklara gol goýlandygyny habar berdi.
Bu gürrüňler Azerbaýjan bilen Türkmenistanyň arasynda Hazaryň gaz ýataklary boýunça soňky döwürlerde ýüze çykan käbir diplomatiki çekeleşikleriň yz ýanyna gabat geldi. Eýsem, bu amala aşyrylyp bilinjek proýektmi ýa-da onuň azeri-türkmen dartgynlygy bilen ilteşigi barmy? Bu soraglar bilen gyzyklanyp, Azatlyk Radiosy düýbi Kanadada ýerlelşýän Karlton uniwersitetiniň professory, şeýle hem Hazaryň gaz ýataklary we kanuny statusy boýunça ekspert Robert Katler bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Jenap Katler, bu mesele köne bolsa-da, ýakynda Türkiýäniň we Eýranyň energiýa ministrleri çykyş edip, türkmen gazyny Eýranyň üsti bilen Ýewropa akdyrmak barada gürrüň etdiler. Bu mümkinçiliklere siz nähili garaýarsyňyz?
Robert Katler:
Bu mesele öň hem gozgalyp, ol soňy bilen goýbolsun edilipdi. Bu proýekti kommersiýa esasynda amala aşyryp boljakdygy sorag astynda. Ondan başga-da, eger türkmen gazy Türkiýä akdyrylsa, ol nädip akdyrylar we Türkiýäniň içinden nädip geçer diýen sorag ýüze çykýar. TANAP ýagny Trans-Anatoliýa gaz proýekti barada gürrüň edilende, Azerbaýjanyň şol turbadan öz gazyny arkdyrmaga isleginiň bardygyny bilýäris. Azerbaýjanyň Hazar deňziniň kenar ýakasynda ýerleşýän ýataklarynda TANAP proýektiniň talap edýän möçberini üpjün etmäge ýeterlik resuslary bar. Şonuň üçin türkmen gazynyň TANAP geçirijisinden akdyrylmagyna mümkinçilik berlip-berilmejegi belli däl, eger rugsat berilmese, onda türkmen gazy nädip Türkiýäniň üstünden Ýewropa akdyrylar diýen sorag ýüze çykýar. Onuň üçin täze geçiriji gerek bolsa onda birgiden problemalar dörär.
Azatlyk Radiosy: Türkmen gazyny Eýranyň üsti bilen Türkiýä akdyrmak mümkinçiligi baradaky bu gürrüňleriň ýüze çykmagyna soňky wagtlar Azerbaýjan bilen Türkmenistanyň arasynda dörän dawalar sebäp bolup bilermi?
Robert Katler:
Hawa, şeýle bolmagy mümkin. Türkmenistan Transhazar gazgeçirijisine, şeýle-de Azerbaýjana garaşly bolman, gazyny başga ýollar bilen eksport edip biljekdigini duýdurmakçy bolýar. Emma şonda-da TANAP geçirijisinden kimiň gazynyň geçmelidigini kesgitlemek Azerbaýjana bagly.
Eger Türkmenistan Azerbaýjana garaşly däldigini mälim etjek bolsa, onda ol öz reaksiýasyny TOPH, ýagny Transowgan, Pakistan we Hindistan proýektini amala aşyryp biler.
Eger Türkmenistan Azerbaýjana garaşly däldigini mälim etjek bolsa, onda ol öz reaksiýasyny TOPH, ýagny Transowgan, Pakistan we Hindistan proýektini amala aşyryp, şeýle hem Hytaýa akdyrýan gazynyň mukdaryny artdyrmak arkaly görkezip biler. Aýdýan zatlarym barada eýýäm iş alnyp barylýar.
Şeýlelikde türkmen gazyny Eýranyň üsti bilen akdyrmak meselesi boýunça, Türkiýäniň bähbidini göz öňünde tutup, bu ýurduň Daşary işler ministrliginiň tagalla edýän bolmagy mümkin.
Ondan başga-da türk biznesmenleriniň kiçi we orta derejeli şirketleriniň Türkmenistanda belli bir möçberde üstünlik gazanandygyny hem bilýäris. Şonuň üçin Eýranyň üsti bilen geçiriljek gaz turbasy barada şübhelenmäge esas bar, esasanam, Eýrandaky kynçylyklar sebäpli.
Azatlyk Radiosy: Jenap Katler, Eýranyň alyp barýan ýadro programmasyna garşy Ýewropa Bileleşigi şeýle hem ABŞ dürli sanksiýalar girizdiler, şol çäreleriň bu gazgeçiriji baradaky proýekte nähili täsiri bolup biler? Türkmenistan bu ýagdaýa o diýen üns bermese-de, Türkiýe muňa nähili garaýar?
Robert Katler:
Hawa, türkiýeli biznesmenleriň Eýrany öz içine alýan islendik proýekte maýa goýup-goýmajagy barada takyk bir zat aýtmak kyn. Bu proýekt bilen gyzyklanýan biznesmenleriň Eýran bilen Pakistanyň arasyndaky gazgeçirijiniň togtadylmagyna sebäp bolan ýagdaý bilen ýüzbe-ýüz bolmagy mümkin. Eýran öz gezeginde bu barada gol goýlan şertnamanyň ýapylan maddalary barada gepleşikleriň gaýtadan başlanmagy üçin tagalla baryny edip gelýär. Şol bir wagtyň özünde-de, Pakistanyň nukdaýnazaryndan aýdylanda, bu proýekti amala aşyrmak işi maliýe taýdan mümkin hem däl, bähbitli hem däl. Şeýle-de bu proýekte gatyşmakçy pakistanly banklara ýa-da oňa maýa goýjak beýleki edaralara garşy girizilmegi mümkin sanksiýalar hem problema bolup biler.
Azatlyk Radiosy: Ýakynda Azerbaýjanyň Hazar kenar ýakasyndan tapylan ullakan gaz ýataklary, planlaşdyrylýan Transhazar gazgeçirijisiniň geljegine nähili täsirini ýetirip biler?
Robert Katler:
Elbetde, Azerbaýjanyň Ýewropa türkmen gazyny däl-de, öz gazyny akdyrmaga isleginiň bardygyny aýtmaga sebäp bar. Azerbaýjan eýýäm halkara jemgyýetçiliginiň öňünde diplomatik çykyş edip türkmen gazyny Ýewropa geçirmek üçin tranzit ýurt bolmaga taýýardygyny, şeýle hem bu maksadyň amala aşyrylmagynyň Ýewropa Bileleşiginiň we Türkmenistanyň islegine baglydygyny aýtdy.
Häzirki wagtda Ýewropa Bileleşigi bu maksatlaryň durmuşa geçirilmegi üçin alnyp barylýan gepleşiklere gatnaşýar. Azerbaýjanyň Hazaryň ýakasynda ýerleşýän ýataklaryndaky gazyň möçberi trillionlarça kubometr bolup, olaryň bary-ýogy birnäçe ýyl mundan ozal tapylandygyny bellemek gerek.
Eger 1999-njy-2000-nji ýyllar aralygyndaky wakalary ýada salsak, Transhazar gazgeçirijisiniň goýbolsun edilmegine, şol wagtlar Şahdeňiz atly ýataklaryň ilkinjisiniň tapylmagy sebäp bolupdy. Şonda häzirki prezidentiň kakasy Geýdar Aliýew täze tapylan gaz ýatagy sebäpli, günorta Kawkaz geçirijisi arkaly Türkiýä akdyrylmagy göz öňünde tutulýan gaz proýekti üçin türkmen gazyna zerurlygyň galmandygyny aýdypdy.
Şeýlelikde Türkmenistan diňe bir ýa-da iki adama bil baglamaklygyň, köp ýyllaryň dowamynda hiç hili gazanç getirmändigine göz ýetirip, ol indi täze eksport ýollary baradaky pikiri orta atmak bilen, bu proýektiň başgaça ýollar bilen amala aşyrylyp bilinjekdigini aýtmaga synanyşýar.
Azatlyk Radiosy: Onda häzirki ýagdaýda Transhazar proýektiniň hakykatdan hem geljeginiň bardygyny aýtmaga esas barmy?
Robert Katler:
Gazgeçiriji proýektleriniň gyzykly häsiýeti bar. Olar diňe bu regionda däl, dünýäniň dürli ýerlerinde, birde ýatdan çykarylan ýaly bolsa-da, birnäçe wagtdan soň ýene gün tertibine gaýdyp getirilýär. Mysal üçin, Türkmenistan-Hytaý gazgeçirijisiniň plany 1993-nji ýylda düzülipdi, bu proýekte esasanam günbatar energiýa kompaniýalary gyzyklanma bildiripdi. Bu proýekt, ilki planlaşdyrylyşy ýaly, çalt başa barmadyk bolsa-da, demografik we ykdysady bähbitler sebäpli, aradan 20 ýyl töweregi wagt geçensoň, başga ýollar we başga oýunçylaryň gatnaşmagynda amala aşyryldy.
Transhazar gazgeçirijisi indiki 3-4 ýylyň içinde ýola goýulmasa-da, ol onuň 10-15 ýyldan soň durmuşa geçirilmejekdigini aňlatmaýar.
Transhazar gazproýekti bilen 12 ýyl mundan ozal gyzyklanýanlar, esasan, amerikan kompaniýalary bolsa, häzirki wagtda onuň bilen başga oýunçylar gyzyklanýarlar. Şonuň üçin Transhazar gazgeçirijisi indiki 3-4 ýylyň içinde ýola goýulmasa-da, ol onuň 10-15 ýyldan soň durmuşa geçirilmejekdigini aňlatmaýar. Sebäbi gaz hemişe gerek bolar, gaza bolan talap geljekde has hem güýçlener. Bu proýektiň amala aşyrylmagyna garşy hiç hili päsgelçilik ýok, sebäbi tehniki we inženeriki taýdan bu soraglar eýýäm 12 ýyl mundan ozal çözülipdi, eýýäm şol wagtlar turbanyň nireden geçjekdigini hemmeler bilýärdi. 12 ýylyň dowamynda hatda ekologiki meseleler hem göz öňünde tutulyp, tehniki meseler doly çözülipdi. Ýöne 12 ýyl mundan ozalkysy ýaly, häzirem bu proýektiň öňündäki esasy problema – diňe syýasy päsgelçilikler we ykdysady meseleler. Olar hem köplenç syýasy kararlar bilen bagly.


text:
Türkmenistanyň Demokratiýa we adam hukuklary boýunça milli institutynyň ýolbaşçysy çalşyryldy. Resmi maglumatlara görä, G.Berdimuhamedow prezidentiň ýanyndaky bu edara Amandurdy Arabowy belläp, Ýazdursun Gurbannazarowany işden boşadypdyr.
Bu wezipe çalşygy Demokratiýa we adam hukuklary boýunça institutyň öz wezipelerini berjaý edişine nähili täsir ýetirer?
Azatlyk Radiosy Merkezi Aziýa boýunça analitik, Orsýetiň Bütindünýä taryhy institutynyň Merkezi Aziýa, Kawkaz we Balkanlar boýunça bölüminiň müdiri Artýom Ulunýan bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Siziň pikiriňizçe, prezidentiň ýanyndaky Demokratiýa we adam hukuklary boýunça edaranyň ýolbaşçysynyň çalyşmagy syýasy-jemgyýetçilik prosesler nukdaýnazaryndan nämäni aňladyp biler?
Artýom Ulunýan:
Bu ädimler Türkmenistanyň ýolbaşçylarynyň halkara sahnasynda öz abraýyny gowulandyrmak isleýänliginden habar berýär. Häzirki wagtda dünýäde Merkezi Aziýa dartgynlylyk taýdan iň uly howp astyndaky regionlaryň biri hökmünde garalýandygyny unutmaly däl.
Şeýle-de bu çärä ýurtda geçen ýylyň dowamynda bolan syýasy öwrülişikleriň düzüminde garamak hem mümkin. Türkmenistanyň parlamenti indi iki sany syýasy partiýanyň wekillerinden ybarat. Şeýlelikde türkmen režimi demokratik gymmatlyklara eýerýändigini görkezmäge borçly edarada amala aşyran üýtgeşikligi bilen özüniň käbir zabun taraplaryny gowşatmaga çalyşýandygyny görkezmekçi bolýandyr diýip hasap edýärin.
Azatlyk Radiosy: Iş ýüzünde üýtgeşiklikler bolar diýip pikir edýärsiňizmi?
Artýom Ulunýan:
Çynlakaý aýdylanda, üýtgeşikliklere garaşmaly däl diýip pikir edýärin, sebäbi özgerişiň bolmagy üçin Türkmenistanda we tutuş Merkezi Aziýada syýasy-jemgýyetçilik hem ykdysadyýet taýdan çynlakaý reformalar geçirilmeli.
Iň agyr mesele-de bar bolan hojalyk we gumanitar problemalary çözmek ugrunda iş alyp barmaga ukyply kadrlar potensialy bolmaly. Şonuň üçin men Türkmenistanda bolup geçýän zatlary signal ýa-da imitasiýa hökmünde kabul edýärin.
Azatlyk Radiosy: Siz kadrlar problemasyny agzadyňyz. Siziň pikiriňizçe, bu häkimiýet başyndaky adamlaryň ukybyndaky kemçilikler bilen baglymy ýa-da sistemadaky problemalar bilen?
Artýom Ulunýan:
Bu sistemanyň kemçiligi. Kadrlaryň gysyp çykarylmagy, kadrlaryň taýýarlanyş sistemasynyň gowşamagy, kadrlaryň garramagy häzirki ýagdaýa getirdi. Syýasy töwekgelçilikler ýaş we başarnykly kadrlaryň sistema ornaşmagyna päsgel berdi. Häkimiýetler bolsa [uzak wagtyň dowamynda] diňe özüne loýal we ýakyn adamlary daşyna ýygnamak bilen meşgullandy.
Bu problema diňe bir Türkmenistan bilen çäklenmän Merkezi Aziýanyň ähli ýurtlaryna-da häsiýetli. Ýurduň syýasy sistemasynyň erkinleşmegi üçin belli bir gymmatlyklara daýanýan, bilimli we giň dünýägaraýyşly adamlaryň häkimiýetiň düzümine gelmegi zerur.
Türkmenistanda bolsa demokratiýa tarap üýtgeşikligiň bolmagy üçin [hökümetiň düzüminde] adam hukuklary boýunça, kanunçylyk hem gumanitar taýdan halkara standartlaryna laýyklykda jogap bermäge ukyply adamlaryň bolmagy zerur. Umuman aýdylanda, Türkmenistanyň Demokratiýa we adam hukuklary boýunça instituty ýaly edaralaryň wekilleri hiç bolmanda propaganda [maksatlary] üçin demokratiýa ýokary derejede ýykgyn edýändigini görkezmäge çalyşmaly. Emma häzirki wagtda [bu meselede ýurtda] hatda sowet döwri bilen deňeşdirilende-de yza gaýdyş emele geldi.


text:
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow 12-nji ýanwarda, «işde goýberen kemçilikleri üçin» diýip, ýurduň oba hojalyk etraplarynyň ona golaýynyň ýolbaşçylaryny işden boşatdy.
Resmi habarda aýdylmagyna görä, türkmen lideri ýurduň welaýat we etrap adminstrasiýalarynyň işini, oba hojalyk işleriniň netijeliligini ýokarlandyrmak üçin, täzeden gurmak barada görkezme beripdir.
Türkmenistanyň prezidenti 9-njy ýanwarda, Ministrler kabinetiniň giňişleýin mejlisini geçirende hem bir topar ýolbaşçyny, şol sanda Merkezi bankyň, Döwlet Täjirçilik bankynyň, Türkmengaz döwlet konserniniň, Döwlet balyk hojalygynyň başlyklaryny işden boşatdy, ondan gowrak ýokary wezipeli resmä käýinç berdi we «kemçilikler düzedilmese, işden boşatjagyny» duýdurdy.
Eýsem Türkmenistanda prezident tarapyndan ýokary wezipelere bellenilýän we ýygy-ýygydan çalşyrylýan kadrlar ýurtda ýolbaşçylyk işleriniň netijeliligine nähili täsir ýetirýär?
Azatlyk Radiosy bu soragy ýerli synçylar, aşgabatly syýasy aktiwist Nurberdi Nurmämmedow bilen publisist ýazyjy Amanmyrat Bugaýewe berdi.


text:
Owganystanyň wise-prezidenti Mohammad Kasim Fahimiň jaýlanyş çäresi geçirildi. Fahim ýekşenbe güni 57 ýaşynda tebigy sebäplerden aradan çykdy.
Sişenbe günki hoşlaşyk çäresi Goranmak ministrliginde başlandy, soň prezident köşgünde hökümet resmileriniň, daşary ýurtly wekilleriň we diplomatlaryň gatnaşmagynda dowam etdirildi. Prezident Hamid Karzaý Fahimiň öz ýurduna eden hyzmatyna hormat bildirdi we onuň ölüminiň ýurt üçin uly ýitgi bolandygyny aýtdy.
Täjik milletli Fahim “Talybana” garşy söweşen toparyň baş ýolbaşçysy bolup, ýurduň iň ýowuz meýdan komandirleriniň biri hasaplanýardy. Fahim Owganystanyň prezidentlik saýlawlaryna birnäçe hepde galanda aradan çykdy.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama we Gürjüstanyň prezidenti Mihail Saakaşwili 30-nji ýanwarda Ak Tamda geçirilen duşuşykda baglaşylmagy ähtimal Erkin söwda we howpsuzlyk boýunça ylalaşyklary maslahat etdiler.
Barak Obamanyň Gürjüstanyň prezidentine aýtmagyna görä, Waşington bilen Tbilisiniň arasynda Erkin söwda ylalaşygynyň baglaşylmagy ýurtlaryň ikisiniň-de öňünde täze mümkinçilikleri açar we özara bähbitli ýagdaý döreder.
Obama salgytlaryň, kwotalaryň we beýleki söwda çäklendirmeleriniň aradan aýrylmagyny göz öňünde tutýan bu ylalaşygyň baglaşylmagy üçin ýene köp işiň edilmelidigini aýtdy.
Ykdysady hyzmatdaşlyk
ABŞ-nyň prezidentiniň sözlerine görä, amerikan biznesiniň Gürjüstana maýa ýatyrmagy we öz harytlaryny Gürjüstanda satmagy üçin, şol bir wagtda-da Gürjüstanyň hem öz harytlaryny ABŞ-da satmaga ukyply bolmagy üçin mümkinçilikleriň döredilmegi ýurtlar üçin bähbitli bolar.
Mihail Saakaşwili Erkin söwda ylalaşygynyň Gürjüstanyň milli ösüşine-de ýardam boljakdygyny aýtdy.
Geçen ýylyň oktýabrynda Gürjüstan Dünýä söwda guramasyna ABŞ-nyň berk diplomatik basyşy bilen Orsýetiň kabul edilmegine garşy çykyş edipdi. Käbir bilermenler ABŞ-nyň Gürjüstan bilen ykdysady gatnaşyklaryny ösdürmäge bildirýän häzirki gyzyklanmasyna Tbilisiniň Waşingtona bildirip gelýän raýdaşlygynyň jogaby hökmünde garaýarlar.
Gürjüstanyň Waşigtondaky ilçihanasynyň metbugat wekili Zoe Reýners Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşliginde gürji-amerikan ykdysady gatnaşyklaryny güýçlendirmek meselesiniň Gürjüstany gyzyklandyrýan ençeme meseleleriň arasynda gozgalanlygyny aýtdy:
—Bizi begendirýän we takyk öňegidişligi aňladýan üç sany ýörite mesele bar. Birinjisi, Obama söwda-hyzmatdaşlygy boýunça ýokary derejeli komitetiň döredilmegini we hatda Erkin söwda ylalaşygyna degişli mümkinçilikleri oňlady. Ikinjisi, howpsuzlyk ugrundaky hyzmatdaşlyga degişli. Howpsuzlyk boýunça hyzmatdaşlygyň güýçlendirilmegine we Gürjüstanyň öz-özüni goramak ukybynyň artdyrylmagyna üns berildi. Ýene bir mesele, prezident Obama Gürjüstany reformalary geçirmekde region üçin görelde bolup biljek ýurt hökmünde taryplady.
NATO bilen gatnaşyk
Barak Obama Gürjüstanyň NATO goşulmak islegini ABŞ-nyň goldaýanlygyny tassyklady. Ol şeýle-de Owganystanda halkara howpsuzlygyna ýardam beriji güýçleriň alyp barýan işlerine Gürjüstanyň goşan goşandy üçin minnetdarlyk bildirdi we Tbilisini NATO-nyň agzasy bolmadyk iň ýakyn ýarany diýip atlandyrdy.
Şu ýylyň maý aýynda NATO-nyň Çikagoda geçiriljek sammitinde bu bileleşige Kawkaz döwletleriniň goşulmagyna degişli meseläniň gozgalmagyna garaşylýar.
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama Gürjüstany garaşsyzlygynyň 20 ýyllygy bilen gutlap, Saakaşwiliniň 8 ýyl mundan ozal rewolýusiýa arkaly häkimiýet başyna geleli bäri geçiren reformalaryny makullady. Obamanyň sözlerine görä, Gürjüstan öz öňegidişliklerine we “halkara sahnasynda oýnaýan jogapkärli oýunçy” statusyna “diýseň buýsanmaly”.
Saýlaw sistemasy
Amerikan prezidenti şeýle-de şu ýylyň oktýabr aýynda Gürjüstanda boljak parlament saýlawlarynyň we 2013-nji ýylda boljak prezidentlik saýlawlarynyň açyk-aýdyň esasda geçiriljegine umyt baglady. Saakşwili bolsa bu saýlawlaryň “dürli we köppikirli syýasy ýagdaýda” geçiriljekdigini wada berdi.
Ýanwar aýynda ABŞ we ÝB Gürjüstanyň täze saýlaw kanunynyň saýlaw sistemasynyň deňhukuklylygyny üpjün etmeýänligini belläpdiler.
Tankytçylar bu kanunda halkara synçylarynyň saýlawlara degişli ozalky bellikleriniň hasaba alynmanlygyny we oppozision partiýalaryň häkimiýet başyndaky partiýanyň parlamentde köpçülik bolmagyny çäklendirýän teklipleriniň goşulmanlygyny aýdýarlar.
Mihail Saakaşwili öz ýurdunda başga pikirlilige garşy hereket edýär we habar serişdelerini çäklendirýär diýlip tankyt edilýär.


text:
Düýn Owganystanyň paýtagty Kabulda Hindistanyň ilçihanasynyň golaýynda amala aşyrylan güýçli bomba partlamasynda 17 adam ölüp, 70-den gowrak adam hem ýaralandy.
Owganystanyň Içeri işler ministrligi janyndan geçen hüjümçi tarapyndan amala aşyrylan bu partlamada ölen adamlardan 15-siniň parahat ýaşaýjylardygyny we ikisiniň hem polisiýa işgäridigini aýtdy.
Bu hüjüminiň jogapkärçiligini şu gün talyp toparlary öz üstlerine aldylar we onuň Hindistanyň ilçihanasyny nyşana alnyp gurnalandygyny mälim etdiler.
Hindistanyň hökümet resmileri bu wakada ilçihananyň hiç hili ýitgi çekmändigini tassykladylar.


text:
Öňümizdäki ýyl daryşganlyga düşen ýewro zonasynyň düzelen ýa dargan ýyly bolar. Ýakynda Germaniýa bilen Fransiýa tarapyndan ýewrony halas etmek üçin hödürlenen plan Ýewropanyň täze bileleşik ruhuna öwrülip, ýewro ýa ganat baglap uçar ýa-da milletçilikli dawa-jenjelleriň arasynda dargap gider.
Täze hökümetara şertnama diýilýän planyň şowly ýa şowsuzlygyna baglylykda Ýewropanyň iki ýola gönükmegi ähtimal. Ol Ikinji jahan urşundan soň has uly syýasy we ykdysady integrasiýa üçin başlanan ýoly ýa dowam etdirer ýa-da bäsdeş döwletleriň arasynda ozal däp bolup gelen uruşly, gowgaly geçmişine dolanar.
Muňa bir gorkunç baha berildigi diýip düşünilmegi mümkin. Ýöne hemmeler, şol sanda ýewropa liderleri-de, abanýan howpuň kiçi-girim däldigini bilýärler.
Täze plan 9-njy dekabrda ile ýetirileli bäri Ýewropa Bileleşiginiň ýolbaşçylary ony öňe ilerletmek üçin ýeke-täk ýol diýip suratlandyrmakda tagalla baryny edýärler. Bu plany ýeke ýewro zonasyna degişli 17 döwlet däl, Ýewropa Bileleşigine agza 27 döwlet hem biragyzdan diýen ýaly goldady.
Muny Ýewropa Komissiýasynyň başlygy Žoze Manuel Barroso 13-nji dekabrda Ýewropa parlamentinde eden çykyşynda şeýle taryplady:
—Bu 17 plýusda bolan ylalaşyk däl, ol 27 minusda bolan ylalaşyk. Agza ýurtlaryň döwlet ýa hökümet baştutanlary ýewropa integrasiýasy bilen maliýe durnuklylyk bileleşigine tarap ilerlemäge özleriniň taýýardyklaryny görkezdiler. Olar Ýewropany azrak däl-de, köpräk isleýändiklerini görkezdiler.
Edilýän talaplar
Täze planda harjyly döwletlerden diňe sowajaňlygy goýmak talap edilenok. Onda maýa goýumçylaryň ynamyny gazanmak üçin, ilkinji gezek tygşytlylygy berjaý edip bilmedik ýurtlary jezalandyrmak hem göz öňünde tutulýar.
Ýöne bileleşikde durýan käbir ýurtlaryň, aýratyn-da bu plany goldamakdan boýun gaçyran Beýik Britaniýanyň teklip edilen täze pakta özara integrasiýa aşa ýykgyn edilmegi diýip garaýandygy gizlin syr däl. Bu plany Brýusselde goldan hökümetleriň bu barada öz graždanlarynyň razylygyny almagyny kynlaşdyrmagy mümkin ýagdaý hem şol.
Londonyň Legatum institutyndan ykdysadyýetçi Dalibor Rohak bu kynçylygy şeýle düşündirýär:
—Meniň pikirimçe, iň uly problema bileleşigiň özeni bolup durmaýan hökümetleriň bu düzgün bilen ylalaşmagy. Gresiýa, Italiýa ýe Portugaliýa ýaly ýurtlar öz maliýe ýagdaýlaryny kadalaşdyrmak üçin örän köp zähmet çekdiler. Bu iş köplenç sosial ýagdaýyň, köplenç hem ykydysady ösüşiň hasabyna boldy. Bu hökümetler indi bu ylalaşygyň üsti bilen öz ilatynyň üstüne mundan artyk tygşytlylyk ýüküni ýüklejek bolsalar, munuň halky gahar-gazaba ataryp, islenen netijäniň tersini bermegi mümkin. Biz bu yza tesmeleri şu wagtyň özünde-de Gresiýa ýaly ýerlerde görýäris.
Gahar-gazabyň milletçilikli äheňlere ýazma mümkinçiliginiň bir sebäbi-de – täze pakta kontinentiň problemalaryny çözmek üçin, Germaniýanyň beýlekileriň üstüne ýüklän strategiýasy diýip garalýandygy.
Germaniýanyň formulasy
Germaniýanyň formulasy boýunça, maliýe taýdan kynçylyk içindäki ýurtlar tygşytlylygy berk saklamaly, Ýewropa Bileleşiginiň ykdysady motory hasaplanýan Germaniýa hem öz eksport senagaty bilen ykdysady ösüşi güýçlendirip, ýewrony sagaltmaly. Ýöne bu iş ýol alarmay ýa-da ýok, ol belli däl.
—Özene degişli däl ýurtlar bäsleşigi elden berip barýarlar. Germaniýanyň eksport işini dowam etdirip bilmegi mümkin. Ýöne dünýä ykdysadyýeti we Ýewropanyň beýleki döwletleriniň ýagdaýy düzelmese, oňa öz harytlaryny eksport edere köp ýer galmaz. Şol sebäpden men bu ülňi ýol alar öýdemok—diýip, ykdysadyýetçi Dalibor Rohak aýdýar.
Germaniýanyň Merkezi bankynyň çaklamagyna görä, bergi krizisi zerarly ýurduň ykdysadyýeti geljek ýyl ep-esli gowşar. “Bandesbank” 9-njy dekabrda: “2012-nji ýylda ykdysady ösüş 0,6 prosent bolar” diýdi. 2011-nji ýylda bolsa ösüş 3 prosente barypdy.
Täze pakt ýewrony halas edip bilmese, Berliniň başga teklipler girizjekdigi ýa başga teklipleri goldajakdygy belli däl. Germaniýa bilen beýleki gurplurak ýewro ýurtlary maliýe ýagdaýy ýokary derejede koordinirlenen kiçeňräk umumy pul zonasyny döretmek barada oýlanýar diýen çaklamalar-da ýok däl.
Beýle bolsa, bu ýewro zonasynyň dargap, Ýewropanyň nebelli geljege tarap gönükmegi bolýar.


text:
Türkmenistan ýekşenbe güni ýurduň Baş baýramyny, ýurt garaşsyzlygynyň 22 ýyllygyny belleýär.
Türkmenistanyň prezidenti G.Berdimuhamedow metbugatda baýramçylyk gutlagy bilen çykyş etdi.
Baýramçylygyň esasy çäreleri paýtagt Aşgabadyň merkezi meýdançasynda, harby parad we ýurduň bäş welaýatyndan Aşgabada gelen delegasiýalaryň baýramçylyk ýörişi bilen bellenilýär.
Ýurduň prezidenti we hökümet agzalary, parlamentiň deputatlary, Türkmenistandaky daşary ýurt missiýalarynyň ýolbaşçylary, syýasy partiýalaryň, jemgyýetçilik guramalarynyň wekilleri, regionlardan gelen delegasiýalar irden ýurt garaşsyzlygynyň baş simwolynyň – Türkmenistanyň Garaşsyzlyk monumentiniň eteginde gül çemenlerini goýdular.
Baýramçylyk dabaralarynyň birinji gününiň soňy aýdym-sazly konsertlere, köpçülikleýin gezelençlere ulaşýar.
Garaşsyzlyk baýramynyň ikinji güni duşenbede, paýtagt aýlawynda guralýan at çapyşyk bilen dowam eder.
Türkmenistan 1991-nji ýylyň oktýabrynda, ählihalk ses berişliginiň netijeleri esasynda, garaşsyz ýurt diýlip yglan edildi.


text:
Günorta koreýaly resmiler balyk tutmak üçin ulanylýan Seula degişli bir gäminiň Demirgazyk Koreýa tarapyndan basylyp alnandygyny aýtdy.
Bu waka iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklaryň has hem dartgynlaşmagyna sebäp boldy.
Günorta Koreýa şol gäminiň we balykçylaryň Demirgazyk Koreýanyň Sonjin şäherine alnyp gidilendigini we olara Demirgazyk Koreýanyň ykdysady zonasyny bozanlykda aýyplama bildirilýändigini aýtdy.
Emma garaşsyz çeşmeler bu gäminiň hakykatdan hem basylyp alnandygyny henize çenli tassyklamady.


text:
Garaşsyzlykdan soň ençeme ýylyň dowamynda müňlerçe türkmenistanly daşary ýurtlara gitdi. Daşay ýurtlarda ýaşaýan türkmenistanly raýatlar dürli kärler bilen meşgullanýarlar. Olaryň arasynda öz ugry boýunça üstünliklere eýe bolan, at gazanan adamlar hem bar.
Azatlyk Radiosy "Dünýä türkmenleri" gepleşiginiň nobatdaky sanyny daşary ýurtlarda öz işleýän ugurlary boýunça üstünliklere eýe bolan türkmenistanlylaryň geçen ýolyna hem durmuş tejribelerine gönükdirmekçi.
Sizem daşary ýurtlarda üstünlik gazanan türkmenistanly raýatlary tanaýan bolsaňyz, olar barada diňleýjilere aýtjak maglumatlaryňyz bar bolsa, şeýle-de bu temadaky gepleşigimize gatnaşmak isleýän bolsaňyz onda bize hat ýazyň. Biziň aragatnaşyk hat salgymyz hat@azatradio.org


text:
Hormatly lukman! Meniň babam 1940-njy ýylda doglan. Soňky wagtlar nahar iýip bilmän ysgynsyzlyk ýagdaýlary kopelip, üsgürip başlady. Aşgazanyny barlatsak gyzylödeginde rak keseli döräpdir diýdiler. "Oňa degeňde ganaýar hem-de soýulýar, ýüzi ak diýdiler". Şol görnüşi howplumy? Nähili ýagdaýda bejerip bolýarka? Esasy zadam – babam arak içmeýär, çilim hem çekmeýär. Hormatly lukman, Sizden maslahat bermegiňizi haýyş edýärin!
Saýtyň okyjysy.
Hormatly okyjy!
Gyzylödegiň rak keseli – gyzylödekde täze dörän howply çiş keselidir. Hemme onkologiki keselleriň arasynda şu görnüşi 6-njy ýeri eýeleýär. Bu kesel bilen iň köp keselleýän sebitler Orta Aziýa, Eýran, Hytaý we Ýaponiýa döwletleriň ýaşaýjylarydyr. Bu sebitde keselçiligiň ýokarlanmagyny ýerli halklaryň iýmitlenme aýratynlyklary bilen baglanyşdyrýarlar.
Ähli howply çiş keselleriniň emele geliş mehanizmi häzirki wagta çenli doly öwrenilmedi. Gyzylödegiň içki nemli bardasyna himiki, termiki ýa-da mehaniki zeper ýetirilmeler hem ezofagityň (gaýnaglama hadysasy) emele gelip, soňra howply çiş kesele öwrülmegine getirýändigine uly üns bermelidir. Siziň babaňyz gyzgynjak çaý içmäni, tamdyrdan çykan çöregiň gatyja ýerini, ýagny gyrasyny iýmekden saklanyp bilen däldir. Şol hem öz wagtynda gyzylödegiň nemli bardasynda öz ýaramaz yzyny goýup geçendir. Bulardan başga hem bu keseliň döremegine getirip biljek sebäplere seredip geçeli:
1. Nesilyzarlaýjylyk. Gyzylödegiň rak keseli bilen p53-nji geniň mutasiýasynyň arabaglanyşygy bar diýip alymlar netijä geldiler. Bu gen öz gezeginde gyzylödege we içegelere täsir edýän howply öýjükleri ýok edip biljek beloklaryň emele gelmegine jogap berýär.
2. Bu keselden ejir çekýän hemme adamlaryň ganynda adamyň papilloma wirusy tapylýar. Wirus şol keseliň döremeginie getirýär dýip çaklanýar.
3. Ýalňyş iýmitlenme. Aşa gyzgyn we gaty iýmitler, aşa duzly, burlçly, zaýalanan önümler hem keseliň döremegine getirip biler.
4. Witamin ýetmezçiligi. Bedende A, B, E witaminleriň ýetmezçiligi nemli bardalaryň gorama ähmiýetliligini peseldýär.
5. Alkogol içgilerini içýän adamlar bu keselden 12 esse köp ejir çekýärler.
6. Çilim çekmeklik rak keseliniň köpsanly görnüşleriniň emele gelmegine itergi berýär. Sebäbi temmäkiniň tüssesinde kanserogen (rak emele getiriji) maddalaryň bardygy subut edildi.
Bu keseli bejermek üçin hirurgiki we endoskopiki ýollar ulanylýar. Hirurgiki usullar ulanylmazdan öň, şöhle bilen bejergi bellenilýär. Bejeriş meýilnamasy babatda siz onkolog lunmany bilen maslahatlaşmalysyňyz. Keseliň geçişine baglylykda hirurgiki bejerginiň birnäçe görnüşleri ulanylýar:
1. Gyzylödegiň ekstripasiýasy – bu operasiýa radikal häsiýete eýe bolup, keselli gyzylödegi tutuş kesip aýyrmak bilen geçýär.
2. Garlokyň operasiýasy – gyzylödegiň aşaky bölegi zeperlenende geçirilýär. Zeperlenen bölegi kesip aýrylýar, gyzylödegiň galan bölegi bolsa aşgazan bilen birikdirilýär. Bu operasiýanyň netijesi ekstripasiýa operasiýasyndan has oňaýly.
3. Lýuisyň operasiýasy – bir wagytda gyzylödegiň zeperlenen ortaky bölegini kesip aýryp, ýerine aşgazany plastika usuly bilen birikdirmekden ybaratdyr.
Şulardan başga-da, şöhle we himiýa derman serişdeleri bilen bejergi geçirilýär. Bu keseliň irki döwürlerinde hirurgiki bejerginiň zerur bolmazlygy hem mümkindir.
Keseli ötüşdirmän, özwagtynda bejergini başlamak üçin tiz onkolog lukmanyna ýüz tutmak netijeli bolardy.
Hormat bilen, saýtyň lukmany.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Halkara sudy tarapyndan genosidde aýyplanylýan Sudanyň prezidenti Omar al-Başir şu gün Hytaýa resmi sapara bardy.
Omar al-Başir düýn Hytaýa etmeli saparyny yza süýşüripdi. Sudanyň Daşary işler ministrligi munuň sebäbini onuň öz uçuş ýoluny üýtgetmeli bolandygy bilen düşündirýär.
Bu wakanyň öňýany ynsan hukuklaryny goraýjy halkara guramalary Sudanyň prezidentiniň Hytaýa çagyrylmagyna protest bildiripdiler.
Halkara sudy 2008-nji ýylda prezident Omar al-Başiri Sudanyň Darfur regionyndaky wakalar bilen baglanyşykly uruş jenaýatçylyklarynda we ynsanýete garşy jenaýat etmekde aýyplap, onuň tussag edilmelidigi barada karar çykarypdy.


text:
Düýn Gyrgyzystanyň günortasyndaky Oş şäherinde bir ýaşaýyş jaýynda daşy gabalan ekstremistlere garşy operasiýada ýörite bölümiň iki harbysy ýaralandy.
Bu wakada terroristik işlere gatnaşykda güman edilýän dört söweşiji öldürildi. Gyrgyzystanyň Howpsuzlyk Geňeşiniň sekretary Marat Imankulow: “Jaýa golaýlanymyzda awtomatik ýaragdan ot açydalr hem granat zyňdylar. Netijede ýörite bölümiň iki işgäri ýaralandy” diýip, maglumat berdi.
Ol Oşda kanun goraýjy organlaryň ýagdaýa kontrollyk edýändigini, ilat arasynda dowul üçin esasyň ýokdugyny nygtady.


text:
Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy (ÝHHG) türkmen häkimiýetlerini Azatlyk Radiosynyň habarçysy Hudaýberdi Allaşowy “dessine” azatlyga goýbermäge çagyrdylar.
ÝHHG-niň Media azatlygy boýunça wekili Dunýa Mýatowiç sişenbe güni ýaýradan beýanatynda türkmen resmilerine ýüzlenip, “Türkmenistanda žurnalistiň howpsuzlygyna kepil geçmäge” çagyrdy.
Azatlyk Radiosynyň habarçysy Allaşow Hudaýberdi Türkmenistanyň howpsuzlyk gulluklary tarapyndan tussag edildi. Mekan Täşliýew lakamy bilen, esasan Daşoguzdaky ýagdaýlar barada maglumat taýýarlan Allaşow geçen hepdäniň şenbe güni tussag edildi.
Şaýatlaryň gürrüň bermegine görä, 3-nji dekabr güni giçlik polisiýa işgärleri 27 ýaşly Allaşowyň öýüne kameraly gelip, ony nas serişdesini saklamakda aýyplap, Köneürgenjiň polisiýa edarasyna äkidipdirler. Allaşow bilen birlikde onuň ejesi we aýaly hem tussag edildi.
Atlandyrylmasyzlygyny soran wakanyň şaýatlarynyň gürrüň bermegine görä, Hudaýberdi öýünde özüniň atýan birnäçe bukja nasyny saklaýan eken. Emma häzir Hudaýberdä 11 kilogram nasy saklaýandygy barada aýyplamanyň bildirilýändigi belli boldy.
Mundan öň, Mýatowiç tärkmen resmileriniň öňünde başga-da ençeme meseleleri gozgapdy. Oktýabrda Azatlyk Radiosynyň habarçysy Soltan Açylowa üç gezek hüjüm edildi. Noýabrda Azatlyk Radiosynyň ýene bir habarçysy Rowşen Ýazmuhamedowa şertli tussaglygyny ýatyrmak bilen haýbat atyldy. Geçen ýyl Azatlyk Radiosynyň başga bir habarçysy Saparmämmet Nepesgulyýew üç ýyl türme tussaglygyna höküm edilipdi.
Türkmenistan adam hukuklaryny goraýjy halkara toparlary tarapyndan dünýäniň iň bir ýapyk we repressiw ýurtlarynyň biri hökmünde häsiýetlendirýär.


text:
Türkmenistanda 2017-nji ýylyň 12-nji fewralynda nobatdaky prezident saýlawlary geçirilýär we döwletiň iň ýokary wezipesi ugrunda dokuz kandidatyň bäsleşýändigi aýdylýar. Emma ol kandidatlar barada köp zat belli bolman galýar.
Şonuň bilen bir wagtda türkmen metbugatynda hem köp maglumat berilmeýär. Munuň üstesine, kandidatlaryň iş başyndaky prezidentiň syýasatyny tankyt edip, ondan tapawutlylykda nähili anyk iş etjekdiklerini aýdyp çykyş etmeýärler.
Eýsem, siz bu kandidatlar barada näme bilýärsiňiz?
Pikirleriňizi paýlaşmaga çagyrýarys.


text:
27-nji maýda geçen hökümet maslahatynda Türkmenistanyň ilatly nokatlaryny arassa agyz suwy bilen üpjün etmek boýunça meselä gaýdyp gelmek bilen, döwlet baştutany degişli ýolbaşçylara ýokary hilli agyz suwuny almaga mümkinçilik berýän dünýäniň suw arassalaýjy tehnologiýalary we enjamlary bazaryny öwrenmäge tabşyryk berdi.
Bu tabşyryklary telewideniýe arkaly diňländiklerini aýdyp, Aşgabadyň demir ýoldan gaýrasynda ýerleşýän, “Hitrowka” diýlip atlandyrylýan raýonda ýaşaýan Ogulmaral daýza özleriniň 15 ýyldan gowrak wagt bäri agyz suwundan kösenýändiklerini gürrüň berdi. Onuň aýtmagyna görä, ol indi 40 ýyl bäri şäheriň Gämi köçesinde ýaşaýar. 15-20 ýyl mundan ozal suw krantlaryndan akýan suw kadaly eken.
Şäheriň käbir böleklerinde ençeme maşgalalar içjek suwuny agyz suwy zawodlarynyň 5 litrlik plastik gaplarda satýan suwlaryndan alyp içmeli bolýarlar. Bu ýagdaý şäheriň raýonlaryna görä üýtgeýär.
Ogulmaral daýza köçelerinde ýaşaýan goňşy-golamlar bolup edilen arza-şikaýatlaryň ýyllarboýy jogapsyz galyp gelýändigini aýdýar.
Şäherde gurulýan elita jaýlarynda ýaşaýan ilatyň agyz suwy bilen üpjünçiligi kadaly. Şäheriň beýleki köp gatly jaýlarynyň agyz suw ýagdaýlary hem ozalky ýyllara garanyňda ganymatlaşdy.
“Ýöne welin häkimiýetler bu meseleleri suwy şäheriň bir territoriýasynyň ýaşaýjylarynyň agzyndan kesip, beýleki bir territoriýanyň ýaşaýjylaryna bermegiň hasabyna çözýäne meňzeýär. Elita jaýlarynyň gurlup başlanmagy bilen, biziň agyz suwumyz kesildi” diýip, Ogulmaral daýza aýdýar.
Ogulmaral daýza dagy köçäniň ýaşaýjylary bolup degişli häkimliklerinden başga-da, prezidentiň adyna, prokuratura hem şu mesele bilen ýüz tutupdyrlar. “Döwlet baştutany ilatly nokatlary arassa agyz suwy bilen üpjün etmek barada mesele gozganda, ilki bilen şu mesele boýunça ilatyň arza-şikaýatlaryna seretmek baradaky meseläni hem gozgan bolsa ýerine düşerdi” diýip, Ogulmaral daýza sözüniň üstüni ýetirdi.
Umyt edýärler
“Ýanbaş, Berzeňňi ýaly tebigy çeşmeleriň süýji suwy şaheriň ilatyna ýetip duran wagty, şäheriň territoriýasynda ýaşaýan ilatyň agyz suwy meselesini çözmek üçin daşary döwletlerden enjam satyn almagyň geregi-de ýok bolsa gerek. Bu ýerde öz işinde jogapkärçilik duýýan ýolbaşçylar gerek” diýip, her niçik bolsa-da, orta atylan bu meseläniň çäginde özleriniň hem agyz suw meselesiniň çözülmegine umyt edýändiklerini Ogulmaral daýza aýdýar.
Daşoguz şäherinde suw arassalaýjy zawodyň gurulmagy şäheriň agyz suw meselesine uly ýardam boldy. Emma welaýatyň etraplary agyz suw ýetmezçiliginden juda kösenýärler. Her hojalyk öz öýünde suw saklamak üçin kiçiräk howdan gurup, maşyn bilen suw guýduryp, mydar edýär. 30-40 manat berlip guýdurylýan bir maşyn suw uly hojalyklara bir hepde-on güne ýetýär.
Agyz suw ýetmezçiligi sarygetirme, içgeçme ýaly keselleriň köp ýaýramagyna getirýär. Suw meselesi ýurduň ähli welaýatlarynda-da birmeňzeş diýip ýerli bilermenler aýdýarlar.
Döwlet baştutany soňky geçiren hökümet maslahatynda bu meselä has çynlakaý çemeleşmelidigini belledi. Onuň aladalarynyň näderejede durmuşa geçjegi ýakyn geljekde aýdyň bolar.
Soltan Açylowa Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçysy.


text:
Geçen hepdäniň ahyrynda prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň gatnaşmagynda Lebap welaýatynyň Garabekewül etrabynyň çäginde gurlan Berkarar Zaman atly obasy uly dabara, şowhun-şagalaň bilen açyldy.
Türkmen mediasynda prezidenti garşylaýan adamlardan düzülen diri geçelgeleri, bu obanyň ýaşaýjylary diýlip tanadylan ýaşulularyň, çaga-çugalaryň gatnaşmagynda gurnalan toý dabarsyny synlasa bolýardy.
Prezident “näz-nygamatlara baý” diýlip häsiýetlendirien bu obanyň tekjelerinde dürli-dümen harytlar satuwa çykarylan täze bazaryna baryp, bu ýeriniň önümleri bilen tanyşdy. Berdimuhamedow obadaky ençeme jaýa-da baryp, bu ýere täze göçüp gelendigi aýdylýan adamlar bilen gürrüňdeş boldy. Türkmen mediasynda adat bolşy ýaly, ýaşy uly-da, ýaşy kiçi-de bu obanyň gurlandygy üçin prezidente nobatma-nobat sag bolsun aýdyp, oňa tükeniksiz alkyş okadylar.
Emma bu wakadan üç gün geçensoň, indi bu obanyň ilaty-da, bazary-da göçüp gidene meňzeýär. Berkarar Zaman obasynyň gurluşyk işleri-de asla tamamlanmadyk ýaly bolup görünýär.
Obanyň köçelerinde ýene-de agyr gurluşyk tehnika höküm sürýär diýse bolar. Obanyň içinde günortanlar asla hiç hili ýaşaýyş alamatlary görünmeýär. Häzirki wagtda Lebap welaýatynyň häkimi tarapyndan bu oba göçüp gelmäge rugsat berlen-de bolsa, bu obanyň gurluşyk işleri entek doly tamamlanmandyr. Obanyň köçelerinde eýýäm göçüp gelen ýa täze göçüp gelýän adamlar, ýa-da täze ýurda göçüşlik bilen bagly nähilidir bir gyzgalaň göze ilmeýär.
Galyberse-de, bu obanyň daş-töweregi açyklyk bolansoň, akyp ýatan ürgün çäge sebäpli, sähel şemal tursa, tozanyň derdinden ýaňa Berkarar Zamanyň özi gözden gaýyp bolup, onuň diňe çala sudury galýar. Obanyň içinde sosna agaçjyklary ekilse-de, gyradan sowrulýan tozanly ýeliň badyny saklajak, obany çölüň süýşýän çägesinden gorajak ýörite agaç nahallary ekilmädir, obanyň daşynda bolmaly gorag zolagy göz öňünde tutulmandyr.
“Birki aýlykda ekilen sosnalaryň ençemesi guraberdi, bu agaçlar ulalsa-da, bu ýeriniň şemalynyň getirýän gumuny saklap bilmez, gowja suwarylyp çynar, tut agaçlaryna meňzeş gür ýaprakly agaçlar ekilmelidi” diýip, bu ýeriniň inženeri 45 ýaşlaryndaky Gurban aýdýar.
Oba göçüp geljek adamlar üçin niýetlenen ýaşaýyş jaýlaryň aglabasynyň içi entek doly oňarylyp hem gutarmandyr. Häzirki wagtda olaryň içinde ençeme gurluşyk bilen bagly inçe boýag işlerini geçirmeli ýerleri hem az däl.
Jaýlara suw we gaz turbalary geçirilen hem bolsa, bu turbalar düýp suwgeçiriji turbalara çatylmandyr. Emma, heniz bitmedik iş köpem bolsa, bu täze obada iş gyzgalaňly gidýär diýip boljak däl.
Berkarar Zaman obasynda saglyk öýi, 280 orunlyk çagalar bagy, 600 orunlyk mekdep, 200 orunlyk medeniýet öýi bar.
Bu jaýlaryň häzirki wagtda bahasynyň näçe boljakdygy barada anyk maglumatlar ýok. Emma aýdylmagyna görä, bu jaýlaryň bahasy jaý otaglaryna görä üýtgeýär. Häzirki wagtda bu ýerdäki dört-bäş otagly jaýlaryň biri 220 müň manada ($63 müň töweregi) barabardygy aýdylyp, bu jaýlar ilata 30 ýyllyk kredit möhleti bilen satylýar.


text:
BMG-niň täze hasabatynda Liwiýadan köp möçberde ok-ýarag çykarylýandygy we olaryň dürli ýerlerdäki, şol sanda Siriýadaky, Gaza zolagyndaky we Malidäki ekstremistleriň we jenaýatçylaryň eline düşýändigi aýdylýar.
Demirgazyk Afrika ýurdy sebitiň esasy ýarag üpjünçisine öwrüldi, hökümet bolsa, 2011-nji ýylda uzak wagtlyk hökümdar Muammar Kaddafi agdarylaly bäri, öz häkimiýetini berkarar etmäge çalyşýar diýip, BMG-niň hasabatynda aýdylýar.
Şeýle-de onda derňewler Liwiýadan bikanun geçirilýän ýaraglaryň 12-den gowrak ýurda galtaşýandygyny görkezýär diýilýär.
Aýdylmagyna görä, daşary ýurtlara geçirilýän ýaraglaryň arasynda göçme howa gorag sistemalary, partlaýjylar, minalar, kiçi ýaraglar we ok-däri bar.
Ok-ýaragyň çeşmesi
Hasabatda: "Liwiýa geçen iki ýylda ok-ýaragyň boldumly we özüne çekiji çeşmesine öwrüldi" diýilýär.
94 sahypalyk hasabat BMG-niň Howpsuzlyk geňeşiniň Liwiýa babatdaky halkara ýarag gadaganlygyna gözegçilik edýän ekspertler topary tarapyndan taýýarlanyldy.
Pitneçiler ýarag ammaryny eýeleýärler. Zintan, 28-nji iýun, 2011 ý.
Ekspertler topary öz derňewçileriniň bu hasabaty taýýarlamak üçin Afrikada, Ýewropada we Ýakyn Gündogarda ýerleşýän 15 ýurda 28 gezek sapar edendiklerini, şol sanda diňe Liwiýa 10 gezek barandyklaryny aýtdy.
Ýarag gadaganlygyna garamazdan, oppozisiýa güýçleriniň NATO arkalanan pitnesiniň güýçlenmegi we ahyrynda Kaddafiniň agdarylmagy hem-de öldürilmegi bilen baglylykda, Liwiýa kän ok-ýarag getirildi.
Gadaganlygyň bozulmagy
Ekspertler topary özüniň Katardan we Birleşen Arap Emirliklerinden Kaddafä garşy göreşýän güýçleri goldamak üçin getirilen ok-ýaraglar baradaky subutnamany derňändigini, munuň gadaganlygy görnetin bozmak bolup görünýändigini aýtdy.
Hasabatda, hökümetiň gowşaklygy zerarly, Liwiýadaky ýaraglaryň köpüsiniň graždan ilatyň we ýaragly toparlaryň kontrolunda galýandygy aýdylýar.
"Netijeli howpsuzlyk sistemasynyň" bolmazlygy ýaraglary gözegçilik astyna almagyň we Liwiýanyň serhetlerini berkitmegiň öňündäki esasy bökdençlik bolup durýar diýip, hasabatda bellenilýär.
Liwiýadaky ýaraglaryň elýeterliligi sebitdäki ekstremist ýaragly toparlaryň dürli çaknyşyklarda häkimiýetlere garşy pozisiýalaryny berkidýäne meňzeýär diýip, hasabatda nygtalýar. Şeýle-de onda bikanun ýarag söwdasynyň gaçakçylara saldamly pul gazanmak mümkinçiligini döredendigi bellenilýär.
Liwiýa ýaraglary Siriýa-da ýetdi
Liwiýadaky ýaraglaryň Siriýadaky raýat urşuna gatnaşýanlara baryp ýetmegi barada aýdylanda bolsa, hasabat bu hili operasiýalaryň dürli nokatlardan, şol sanda Misrata bilen Bengaziden, Türkiýäniň we demirgazyk Liwanyň üsti bilen amala aşyrylandygyny aýdýar.
Hasabat Liwiýadan Müsüre geçirilýän ýaraglaryň mazaly köpelene meňzeýändigine, soň ol ýaraglaryň käbir böleginiň jeňçi yslamçy topar bolan Hamaz tarapyndan dolandyrylýan Gaza zolagyna baryp ýetýändigine hem ünsi çekýär.
Iki ýyl mundan ozal turan gozgalaňlar netijesinde Müsüriň prezidenti Husni Mubarek agdarylaly bäri, Ysraýyl bilen serhetleşýän Sinaý çölünde hem howpsuzlyk ýagdaýy ýaramazlaşdy.
Şeýle-de hasabatda Liwiýa ok-ýarag geçirmek işiniň Birleşen Arap Emirlikleri, Ermenistan, Albaniýa we Ukraina ýaly ýurtlary hem öz içine alýandygy aýdylýar.
Onda Liwiýadan getirilen ýaraglaryň Malidäki konfliktiň möwjemegine kömek edendigi hem bellenilýär.


text:
25-nji ýanwarda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow nobatdaky wideoşekilli iş maslahatyny geçirdi. Oňa welaýatlaryň we Aşgabat şäheriniň häkimleri, şeýle hem goranmak ministri, Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň sekretary gatnaşdy. Maslahatda döwlet durmuşynyň ileri tutulýan meselelerine, şol sanda möwsümleýin oba hojalyk işleriniň geçirilişi, paýtagtymyzy hem-de welaýatlary durmuş-ykdysady taýdan ösdürmek bilen baglanyşykly meselelere garaldy.
Ahal welaýatynyň häkimi A.Ýazmyradow sebitde işleriň ýagdaýy barada hasabat berdi. Welaýatyň ekerançylyk meýdanlarynda alnyp barylýan işler hem-de gurulýan, ilkinji nobatda, ýakyn wagtda tabşyrmaga bellenilen dürli ähmiýetli desgalardaky işleriň ýagdaýy barada habar aýdyldy. Mundan başga-da, häkim arassaçylygy has-da pugtalandyrmak, awtoulaglaryň gurat, arassa bolmagyny gazanmak maksady bilen, sürüjilere amatly şertleri döretmek üçin döwrebap awtoýuwalgaly awtohyzmat nokadyny gurmagyň taslamasyny görkezdi.
Milletiň Lideri oba hojalygyna degişli birnäçe tabşyryklar bilen birlikde awtoulaglara hyzmat etmek boýunça tehniki merkeziň taslamasyny, umuman oňlap, ýakynlaşyp gelýän Döwlet baýdagynyň güni baýramçylygyny guramaçylykly geçirmek bilen baglanyşykly birnäçe tabşyryklary berdi.
Balkan welaýatynyň häkimi D.Durdyýew sebitiň öňünde goýlan wezipeleri üstünlikli çözmek maksady bilen görülýän çäreler, şeýle hem "Türkmenistanyň Prezidentiniň obalaryň, şäherçeleriň, etrapdaky şäherleriň we etrap merkezleriniň ilatynyň durmuş-ýaşaýyş şertlerini özgertmek boýunça 2020-nji ýyla çenli döwür üçin Milli maksatnamasynyň" çäklerinde welaýatda gurulýan desgalar, şol sanda ýakynlaşyp gelýän Döwlet baýdagynyň gününe gabatlanyp, ulanmaga tabşyryljak desgalar barada hasabat berdi.
Döwlet Baştutany häkime 2016-njy ýyl üçin bellenilen meýilnamalaryň durmuşa geçirilişine yzygiderli gözegçilik etmegi tabşyrdy, şeýle hem Döwlet tugunyň hormatyna baýramçylyk çärelerini guramak boýunça birnäçe görkezmeleri berdi.
Daşoguz welaýatynyň häkimi O.Gurbannazarow durmuş-ykdysady taýdan ösdürmek babatda berlen tabşyryklary ýerine ýetirmek boýunça ýaýbaňlandyrylan çäreler, şeýle hem welaýatyň ekerançylyk meýdanlarynda häzirki wagtda alnyp barylýan işler barada hasabat berdi. Şonuň ýaly-da, sebitiň çäklerinde gurluşygy alnyp barylýan desgalar, olary Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň gününe ulanmaga bermegiň meýilnamalary barada habar berildi.
Lebap welaýatynyň häkimi Ç.Çarlyýew sebitiň oba hojalyk toplumynda häzirki işleriň ýagdaýy barada hasabat berdi. Şeýle hem welaýatyň senagat düzümini we durmuş ulgamyny yzygiderli ösdürmek maksadynda alnyp barylýan işler, hususan-da, ýakynlaşyp gelýän Döwlet baýdagynyň gününe gabatlanyp açyljak desgalar barada habar aýdyldy.
Mary welaýatynyň häkimi B.Annagurbanow sebitde işleriň ýagdaýy barada aýdyp, welaýatyň ekerançylyk meýdanlarynda, maldarçylyk hojalyklarynda alnyp barylýan işler barada hasabat berdi. Şeýle hem häkim sebitde Döwlet baýdagynyň gününe gabatlanyp açyljak dürli ähmiýetli desgalarda işleriň ýagdaýy barada aýtdy.
Soňra Aşgabat şäheriniň häkimi M.Abilow paýtagtymyzy has-da ösdürmek, onuň binagärlik keşbini özgertmek boýunça alnyp barylýan işler, şeýle hem, şanly seneleriň öň ýanynda ulanmaga tabşyrylmagy meýilleşdirilen desgalarda işleriň ýagdaýy barada hasabat berdi.
Milletiň Lideri ýurduň welaýatlarynda, paýtagtymyzda alnyp barylýan işleriň ulgamlaýyn we anyk meýilleşdirilen bolmalydygyny aýratyn nygtap, bu babatda wideoşekilli iş maslahatyna gatnaşyjylaryň ählisine birnäçe anyk görkezmeleri berdi.
Soňra göni aragatnaşyk arkaly geçirilýän wideoşekilli iş maslahatynda goranmak ministri, Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň sekretary Ý.Berdiýew çykyş etdi. Ol özüniň ýolbaşçylyk edýän ministrligi tarapyndan ýerine ýetirilýän işler barada hasabat berdi.
Iş maslahatynyň barşynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow “Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň täze Harby doktrinasy hakyndaky”, Watan goragçylarynyň güni mynasybetli “Türkmenistanyň Goranmak ministrliginiň harby gullukçylaryny döwlet sylaglary bilen sylaglamak hakyndaky” hem-de “Türkmenistanyň Goranmak ministrliginiň harby gullukçylaryna harby atlary dakmak hakyndaky” Permanlara gol çekdi.


text:
Ýekşenbe güni şaýy mezhebine degişli musulmanlaryň millionlarçasy Aşura dini dessuryny berjaý etmek üçin Yragyň mukaddes Kerbala şäherine ýygnandylar.
Bu dini dessurda şaýy musulmanlary Muhammet pygamberiň agtygy Ymam Husseýniň ölüminiň ýyl dönümine gabatlap matam çäresini geçirýärler. Onda köp dindarlar öz-özlerini demir zynjyr bilen urmak arkaly, öz gynançlaryny beýan edýärler.
Yragyň Kerbala prowinsiýasynyň gubernatory Amal al-Din al-Har ýekşenbe güni bu dini dessury berjaý etmek üçin jemi üç million töweregi zyýaratçynyň, şol sanda 200 müň töweregi daşary ýurtlynyň Kerbala şäherine gelendigini mälim etdi.
Yragyň resmileri bu zyýaratçylary goramak maksady bilen bu şäheriň töwereklerine 30 müň sany howpsuzlyk işgäriniň ýerleşdirilendigini aýdýarlar.


text:
Birleşen Ştatlaryň häkimiýetleri ýurduň Idaho ştatynda özbegistanly bir raýatyň terrorizmde aýyplanyp, tussag edilendigini mälim etdiler.
Resmileriň maglumatyna görä, 30 ýaşly Fazliddin Kurbanow Idaho ştatynyň Boýse şäherinde çarşenbe güni tussag edilipdir.
Oňa 2012-nji ýylyň awgusty bilen 2013-nji ýylyň maýy aralygynda kanun taýdan gadagan Özbegistan Yslam Hereketine tehniki we ideologiýa taýdan ýardam beriji işleri alyp baranlykda aýyplama bildirilýändigi aýdylýar.
Özbegistanly bu raýata bir partlaýyjy enjama eýelik etmekde hem-de partlaýyjy we köpçülikleýin gyryjy enjamlar barada maglumatlary ýaýratmakda-da aýyplama bildirilýär.


text:
“Zähmet” stadiony Türkmenabadyň iň uly stadionlarynyň biri, ol ýerde dzýudo, agyr we ýeňil atletika, şeýle hem sportuň futbol, boks ýaly görnüşlerinden ýaryşlar hem türgenleşikler geçirilýär. Emma stadionda gyşyň sowuk aýlarynda türgenleşik geçmek adatdakysyndan has kyn.
Bu stadionyň käbir zallarynda ýyladyş ulgamy häzirki wagtda asla işlemeýär. Duş alynýan kabinalar sandan çykan, işlemeýär, zallaryň köpüsi könelişen, türgenleşik üçin degişli sport enjamlary hem ýetmezçilik edýär.
Stadiondaky şeýle sport zallarynyň biri hem dzýudo we onuň ýanynda ýerleşýän agyr atletika sporty bilen meşgullanylýan türgenleriň zallarydyr. Bu zallar köne bolsa-da, bu ýerde türgenleşmäge höwes bildirýänleriň sany azalmaýar.
“Men indi dzýudo bilen bäş ýyl töweregi meşgullanyp gelýärin, zalymyzda hiç haçan adam az bolmaýar. Ýöne gyşyň sowuk howaly günlerinde zallarymyzyň içi sowuk, sebäbi zalyň içinde ýyladyş sistemasy göz öňünde tutulmandyr” diýip, 18 ýaşly türkmenabatly Baýram gürrüň berýär.
Baýramyň aýtmagyna görä, “ol zallaryň içinde yşyklandyryş çyralary hem kadaly işlemeýär, yşyklar döwlen halatynda ençeme wagtlap bejerilmeýär, bu türgenleriň işini hasam kynlaşdyrýar.
Stadiondaky ýagdaý agyr atletika bilen gyzyklanýan sportsmenler üçin hasam gözgyny. Iň esasy zat hem, bu stadionyň agyr atletikada türkmenabat şäheri boýunça kadaly derejede ýola goýlan ýeke-täk sport kluby bolmagydyr.
Agyr atletika bilen meşgullanýan we özüni Myrat diýip tanadan 17 ýaşyndaky ildeşimiz bu barada şeýle diýýär: “Biziň agyr atletika zalymyz stadionyň içindäki iň gowy zallaryň biri, ýöne biziň zalymyzda-da ýyladyş sistemasy kadaly işlemeýär, sowuk günleri zallaryň içi sowuk bolýar we türgenleşik geçirmek kynlaşýar”.
Myradyň aýtmagyna görä, “bu ýeriň täze trenažorlary hem döwlüpdir we trenazorsyz düzüwli türgenleşik geçirip bolmaýar”.
Tutuş welaýatda agyr atletika boýunça kadaly işleýän ýeke-täk merkezlerden biri bolan bu zalda zerur şertleriň bolmazlygy, höwesjeňleriň bu sporta bolan gyzyklanmasyna hem ýaramaz täsirini ýetirýär. Adynyň agzalmazlygyny soran tälimçilerden biriniň aýtmagyna görä, türgenleşik üçin şol ýere gelýänleriň aglabasy tälimçileriň öz garyndaşlary.
Zähmet stadionyndaky tälimçilerden biri bu hakda, ine, şeýle gürrüň berýär: “Zalyň içiniň şertleri gowy bolmasa, ýaş oglanlary bu spota çekmek kyn bolýar, üstesine-de, käbir enjamlary özümiz satyn almaly bolýarys. Meselem el typmaz ýaly sürtülýän hek gutaran wagty, ony tälimçiler ýa türgenler satyn almaly bolýarlar”.
Türkmenistanda soňky ýyllaryň dowamynda sporta has köp üns berilýär, hatda aprel aýy saglyk we sagdynlyk aýy diýlip bellenilýär we şol aýyň dowamynda dürli sport çäreleri, ýaryşlar geçirilýär. Şol çärelere hut prezidentiň özi ýolbaşçylyk edýär.
Bu tagallalaryň netijesine ýurduň paýtagty Aşgabatda has gowy göz ýetirse bolýar Ol ýerde täze-täze sport desgalary gurulýar we şol desgalar döwrebap enjamlar bilen üpjün edilýär.
2017-nji ýylda geçiriljek ”Aziýada” sport oýunlaryna niýetlenilip gurulýan sport merkezleri onuň takyk mysaly. Türkiýäniň ”Polimeks” şirketi tarapyndan gurulýan şol desgalar toplumyna jemi 5 milliard dollar çykdayjy edilmegine garaşylýar.
Emma Lebaba gaýdyp gelsek, ýurduň bäş welaýatyndan biriniň paýtagty bolan Türkmenabat häzirlikçe sporta berilýän bu ünsden öz paýyna düşenini alyp bilmeýär.
Emma şertleriň agyrdygyna garamazdan, ençeme halkara ýaryşlarda ýurduň baýdagyny göteren sportsmenler Türkmenabatdan çykdy. Olaradan biri 2012-nji ýylda geçirilen tomusky Olimpiadada Türkmenistanyň baýdagyny göteren Serdar Hudayberdiyewdir.
Boks bilen meşgullanýan Serdar 2009 we 2014-nji ýyllarda geçirilen Aziýa derejesindäki ýaryşlarda ýurda ýeňişli medallar bilen dolandy. Türkmenabadyň Dzýudoçy gyzy Şirin Kubaýewa hem welaýata at getiren sportçylardan ýene biri.