text:
Ukrainanyň içeri işler ministri Arsen Awakow ýurduň milli gwardiýasynyň 31-nji awgustda parlamentiň daşynda geçen protestde granat partlanda ýaralanan ikinji agzasynyň hem ölendigini habar berdi.
Awakowyň 1-nji sentýabrda Twitterde habar bermegine görä, Dmitriý Slastikow "granat partlamagy" netijesinde ölüpdir.
31-nji awgustda parlament jaýynyň öňünde bir el granatynyň partladylmagy sebäpli milli gwardiýanyň 24 ýaşly agzasy Ihor Debryn ölüp, 90-dan agdyk adam ýaralandy.
“Iň ýowuz syýasy waka”
Milletçiler tarapynda gurnalyp, parlamentiň gündogar Ukrainadaky orsýetçi separatistlere köpräk awtonomiýa bermek baradaky kanun taslamasyny maslahatlaşanda turan protest, kanun çykaryjylaryň bu reformany oňlandygy belli bolansoň, ganly çaknyşyga ýazdy.
Bu 2014-nji ýylyň fewralynda Euromaýdanda geçip, prezident Wiktor Ýanukowiçiň ýurtdan kowulmagyna getiren protestlerden bärde Kiýewde ýüz beren iň ýowuz syýasy wakadyr.
Häkimiýetler syýasy ýaranlyk bolan "Swoboda" we milletçi "Radikal" partiýalaryň agzalaryndan ybarat demonstrantlar bilen polisiýanyň arasynda çaknyşyk turanda "Swoboda" degişli bir adamyň üýşüp duran gwardiýaçylaryň arasyna el granatyny taşlandygyny aýdýarlar.
Bu işde güman edilýän 27 ýaşly Ihor Gumanýuk.
“Orsýete boýun...”
Häkimiýetleriň aýtmagyna görä Gumanýuk bilen birlikde 30 töweregi adam tutulypdyr. Olaryň 18-i häzir tussaglykda.
Parlament kanun taslamasyny oňlanyndan soň demonstrantlar kanun çykaryjylary "Orsýete boýun egenlikde" aýypladylar.
2015-nji ýylyň fewralynda atyşyklary bes etmek barada Minskde gelnen ylalaşykda Kiýewiň öz üstüne alan borçnamasyna laýyklykda parlamenti ses berişlige çagyryan prezident Petro Poroşenko.
Prezident Poroşenko 31-nji awgustda telewideniýede eden çykyşynda agzalýan ýowuz hereketi arkadan urlan hanjar diýip atlandyrdy.
“Ukraina garşy hereket”
Poroşenko "Bu Ukraina garşy bir hereket. Şol sebäpden ony gurnanlaryň bary, syýasy güýçleriň ähli jogapkärleri berk jezalandyrylmaly" diýdi.
140-dan agdyk adamyň, şol sanda howpsuzlyk güýçleri bilen demonstrantlaryň hem ýaralanyp keselhana düşmegine getiren bu zorlukda premýer-ministr Arseniý Ýatsenýuk aşa milletçileri günäkaärledi.
Ol telewideniýede milletçi protestçiler gündogar Ukrainadaky orsýetçi separatistlerden hem "erbet" boldular diýdi.
Onuň aýtmagyna görä, öz gazaply hereketlerini aklap, onuň üstüni "watançylyk bahanasy" bilen örtjek bolýan - protestçiler.
Dünýäniň güýçli döwletleri, şol sanda Birleşen Ştatlar, Germaniýa, Orsýet we Ýewropa Bileleşigi ukrain parlamentiniň öňünde bolan gazaply hereketleri ýazgardylar.
Halkara güýçleriniň araçylygy bilen Kiýew hem-de separatistlerdir Orsýet tarapyndan gol çekilen ylalaşyk özara atyşyklaryň bes edilmegine getirdi. Şeýle hem onda gündogar Ukrainadaky konflikte syýasy çözgüt tapmagyň ugurlary kesgitlenýär.


c: text/html

text:
Birleşen Ştatlar we Orsýet Siriýa 2014-nji ýylyň ortasyna çenli öz himiki ýaraglaryny ýok etmek ýa-da aýyrmak üçin wagt bermek barada ylalaşyga geldi.
ABŞ-nyň döwlet sekretary, orsýetli kärdeşi Sergeý Lawrow bilen Ženewada üç günläp gepleşik geçiren Jon Kerri şenbe güni bu ylalaşyk esasynda Damask bir hepdäniň içinde öz ähli himiki ýaragy barada doly maglumat bermeli diýdi.
Eger-de Damask bu talaby ýerine ýetirmese, Kerri iki tarapyň BMG-niň Howpsuzlyk geňeşinden harby çäre görülmegine ygtyýar almak barada hem ylalaşyga gelendigini aýtdy.
ABŞ-nyň döwlet sekretary Jon Kerri (Ç) BMG-Arap ligasynyň Siriýa boýunça ýörite wekili Lakdar Brahimini (O) gujaklaýar, sagda Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lavrow, 13-nji sentýabr, 2013.
Şeýle-de Kerri Damaskyň öz ähli himiki ýaragyny tabşyrmalydygyny nygtady:
"Biz Assad režiminde bar bolan himiki ýaraglaryň möçberi we görnüşleri barada umumy bir netijä geldik. Onsoň biz şol ýaraglaryň gyssaagly ýagdaýde halkara jemgyýetçiliginiň kontrollugyna berilmegini gazanjak bolýarys."
Iki ýurduň baş diplomatlary bu ylalaşygyň Siriýa tarapyndan ýerine ýetirilmeli prosedurasyny we olaryň wagtyny hem öz içine alýandygyny aýtdylar.
Gelnen ylalaşyk ýarag inspektorlarynyň noýabrdan gijikmän Siriýada, iş başynda bolmagyny hem nazarda tutýar. Kerri olaryň wezipesiniň Siriýanyň himiki ýaraglaryny 2014-nji ýylyň ortasyna çenli doly ýok edip ýa-da başga ýere aýryp gutarmakdan ybaratdygyny aýtdy.
Pitneçiler razylaşmaýar
Emma muňa garamazdan, pitneçi Azat Siriýa goşuny şenbe güni Kerri we Lawrow tarapyndan yglan edilen ylalaşygy ret etdi we prezident Başar al-Assady agdarmak ugrundaky soweşi dowam etdirmegi wada berdi.
Azat Siriýa goşunynyň komandiri Salim Idris Stambulda guralan metbugat ýygnagynda Orsýet-Amerikan ylalaşygy «diňe wagt utmaga çalyşýar» diýdi.
Soňundan bolsa ol: «Biz bu inisiatiwany doly inkär edýäris we režimi ýykmak ugrundaky söweşimizi dowam etdireris" diýdi.
BMG anna güni Siriýanyň 1997-nji ýylyň Himiki ýaraglar konwensiýasyna goşulmak barada resmi taýdan arza berendigini aýtdy, emma onuň kabul edilendigini tassyklamady.
BMG 30 aýlyk konfliktde 100 müňden gowrak adamyň öldürilendigini, 2 million adamyň bolsa Siriýadan gaçyp çykandygyny aýdýar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sankt-Peterburg, 22-nji ýanwar “Türkmenportal”.
Arkalaşygyň Kubogy — 2015-de Täjigistanyň toparynyň garşysyna geçirilen çärýek final oýnunda biziň futbolçylarymyz ýeňiş gazanyp, öz öňlerinde goýlan wezipä aňryýany bilen hötde geldiler, ýarym finala çykdylar. Duşuşykdan soň Türkmenistanyň ýaşlar ýygyndysynyň baş tälimçisi Ahmet Agamyradow begençden ýaňa uçaýjak-uçaýjak bolýardy.
—Ýeňişden soň men nähili duýgulary başdan geçirip bilerin? Bu bolubilse diňe bagtyýarlyk! — diýip oýundan soňky metbugat maslahatynda A. Agamyradow aýtdy. — Biziň üçin bu hakykatdanda beýik ýeňiş! “Oglanlara berekella diýýän! Är işini bitirdiler! Öz atlaryny türkmen futbolunyň taryhyna ýazdyrdylar”. Ýaryşa gelen ilkinji günümizden bäri garşydaşymyz Täjigistanyň bu ýerdäki toparlarynyň iň güýçlileriniň biridigini aýdyp gelýärin. Men mamla bolup çykdym. Elbetde, haçanda güýçli garşydaş bilen oýnanyňda aýratynda ýeňiş gazananyňda üýtgeşik duýgulary başdan geçirýärsiň. Öz futbolçylaryma sagbolsun aýdasym gelýär, biziň wepaly janköýerlerimize aýratyn minnetdarlyk bildirýärin. Şu günki ýeňiş olar we eziz Watanymyz üçin! Biziň ýurdumyzda häzir sport güýçli depginde ösdürilýär. 2017-nji ýylda Türkmenistanda Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlary geçiriler.
—Siziň 45-nji minutda geçiren oýunçy çalşygyňyz geňräk bolup göründi. Ýöne onuň badabat öz netijesini bermegi has-da haýran galdyrdy...
Ýok-la, bu ýöne bir bolaýan zat (gülýär)! Bu iki deliliň bir biri bilen hiç hili dahyly ýok. Men oýunçy çalşygyny futbolçynyň ýadanlygy sebäpli geçirdim. Aslynda ol oýna girip bilmedi, yzygiderli pökgi ýitirdi. Näme üçin 45-nji minutda diýjeksiňiz? Men muny oýunçynyň futbol meýdanyndaky howany duýmagy, birneme gyzyşyp, ikinji ýaryma taýýar derejede çykmagy üçin ýörite etdim. Pökgi bolsa özara gowy düşünişýän Nurmyradow bilen Annaýew jübütimiz yhlasy netijesinde geçirildi.
—Şu ýaryşa oýunçy synlamaga gelen hünärmenler 10-njy belgide çykyş edýän oýunçyňyzyň adyny belläp alan bolsalar gerek. Ol barada jikme-jigräk gürrüň beräýseňiz.
—Menden bu futbolçy barada köp soraýarlar. Gurban Annaýew öz futbol ýoluna Balkanabatda başlady. Bu şäheriň topary — Türkmenistanyň köp gezek çempiony. Ol hut şol toparyň esasy düzümine düşmegi başardy. Häzir “Ahalda” çykyş edýär. Bu toparyň düzüminde ol Türkmenistanyň Kubogynyň eýesi boldy. Umuman, zehinli oglan, ol futbola düşünýär, oňat pasy bar, oýny hem örän gowy “okap” bilýär.
—Siziň ýarym finaldaky indiki garşydaşyňyz — Finlýandiýanyň ýygyndysy. Siz olar bilen toparçada duşuşypdyňyz. Sizden üýtgeşik täzelige garaşyp bolarmy?
—Nämäniň üýtgeşik täzeligi? Ýa-da siz meniň eşigimi çalşyp, esasy düzümde futbol meýdanyna çykarymy isleýärsiňizmi? (Gülýär). Men gelejekki garşydaşymyz barada ýakymly sözleri köp aýtdym. Bu örän güýçli topar, ýöne bu tapgyrda gowşak topar bardyr öýdemok. Finlýandiýa — Ýewropanyň topary tehniki taýdan ýokary derejeli futbol oýnaýarlar. Olar pugta tertip-düzgüne eýerýärler. Ýeňil düşmeje-gä belli. Ýöne ýene olar bilen oýnaýandygymyz meniň üçin-ä gowy. Sebäbi men bu toparyň oýnuny bilýän.


text:
Şu gün Halkara Walýuta fondunyň ýolbaşçysy Dominik Strauss-Kan Berlinde Germaniýanyň Maliýe ministri, Ýewropanyň Merkezi bankynyň ýolbaşçysy we nemes parlamentiniň ýokary derejeli agzalary bilen gyssagly gepleşik geçirdi.
27-nji aprelde Gresiýanyň maliýe-ykdysady ýagdaýynyň barha ýaramazlaşýandygynyň täsiri zerarly ýewro pul birliginiň hümmeti soňky bir ýylyň içinde iň pes derejä düşdi.
Soňky gowşan maglumatlarda Halkara Walýuta fondunyň Gresiýa kömek hökmünde berilmeli 45 milliard ýewro pul kömegine goşmaly goşandyny 10 milliarddan 20 milliard ýewro çenli galdyrandygy aýdylýar.
Gresiýadaky ýagdaýlara meňzeşlikde, Portugaliýadaky yaramaz ykdysady ýagdaýlar hem dünýa bazarynda bu ýurduň kredit bilen bagly ynam derejesini pese düşürildi.
Şu gün Gresiýada radiotehnikler we mugallymlar ýurtdaky ykdysady problemala protest bildirip, iş taşlaýyş yglan etdiler.
5-nji maýda Gresiýada bütin ýurt boýunça demonstrasiýalar geçiriler diýilip garaşylýar.


text:
Türkmenistanda iş alyp barýan daşary ýurt kärhanalarynyň käte-käte dürli kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýandygy barada maglumatlar gowuşýar, emma bu gezekki ylalaşmazlyk we onuň ölçegi öňki wakalar bilen deňeşdirilende has uly.
Türkmenistanda ençeme proýekti amala aşyran we algysyny alyp bilmänligi üçin ýüze çykan ylalaşmazlyklar sebäpli 18 aý türme tussaglygyna höküm edilenligini aýdýan türkiýeli işewür, “Bozbeý” gurluşyk kompaniýasynyň eýesi Faruk Bozbeýiň bu hakdaky pikiri şeýle: “Bu sanawa 20-den gowrak kärhana girýär. Olardan 3-4 kompaniýanyň dawasy eýýäm Ženewada, Gaagada we Waşingtonda ýerleşýän arbitraž sudlarynda dowam edýär. 15 töweregi firma bolsa sud çekeleşigini açmaga taýýarlanýarlar. Birki sany kompaniýa öz algylaryny almak boýunça Türkmenistanyň hökümet wekilleri bilen gepleşikler geçirýärler, ýagny her birimiziň ýagdaýymyz tapawutly”.
Bozbeý Türkmenistan garaşsyzlyk alansoň, aradan kän wagt geçmänkä bu ýurda baryp, maýa goýan biznesmenlerden biri. Ol ilki Türkmenistanyň hökümet resmileriniň özüne juda gowy çemeleşenligini we Nyýazowyň ýolbaşçylygyndaky Fond bilen bilelikde iş alyp baranlygyny belleýär.
Bozbeýiň aýtmagyna görä, agzalýan Fond bilen aralarynda gelnen ylalaşyk esasynda Türkmenistanda “Bozbeý” kompaniýasyna kärendesine ýer berlip, onuň girdejisiniň 30%-i Fonda geçirilmeli edilipdir.
“Bize 5 müň gektar ýer berdiler, biz şol ýere maýa goýduk, aradan 5-6 ýyl geçensoň, sen salgyt tölemeli diýdiler. Emma maňa 21 ýyllap salgyt tölemeli däldigim barada hökümet tarapyndan hat berlipdi, elimde şol kararyň nusgasy hem bar. Emma, muňa garamazdan, “ýok bolanok” diýdiler we geçen 5 ýyly göz öňünde tutup, 1,5 million dollar töweregi salgyt tölemelidigimi aýtdylar. Muňa garşy çykanlygym üçin meniň Türkmenistandaky ähli mal-mülkümi, maşynymy we ähli baýlygymy elimden aldylar, bu döwlete gelişýärmi?” diýip, Bozbeý soraýar.
Bu wakadan soňra ep-esli wagt geçip, ol 18 aý türmede ýatyp, azat edilensoň, Türkmenistandan çykan badyna, Aşgabady suda berýär. Ol hukugynyň kemsidilenligi barada BMG-niň Graždan we Syýasy hak-hukuklar baradaky komitetine ýüzlenýär we ol ýerde gerekli netijäni gazanýar. Hatda bu waka ABŞ-nyň Döwlet departamenti tarapyndan çap edilýän adam hukuklaryna degişli ýyllyk hasabatyň 2010-njy ýyl boýunça ýaýradylan nusgasynda hem agzalýar. Şol hasabatda BMG-niň Adam hukuklary komiteti tarapyndan kabul edilen şol karara salgylanylyp, Bozbeýiň maliýe jenaýaty boýunça bikanun türmä basylanlygy aýdylýar.
1 milliard dollardan geçýär
Häzirki döwürde Bozbeý Türkmenistanda elinden alnan mal-mülki we özüne ýetirilen zyýan boýunça Türkmenistanyň hökümetini ikinji gezek suda bermäge taýýarlanýar. Onuň bu gezzekki şikaýaty Türkmenistanda ýitirenligini aýdýan maliýe zelelini yzyna gaýtaryp almak. Bozbeý şol zeleliniň 81 million dollara barabardygyny aýdýar.
Bozbeý iş açdyrmaga taýýarlanýarka, beýleki bir türk şirketi ”Kylyç Inşaat” Türkmenistany Halkara arbitraž sudunyň Parižde ýerleşýän bölümine bireýýäm tabşyrdy we bu dawa boýunça sud diňlenişiginiň dowam edýänligi habar berilýär.
“Kylyç Inşaat” firmasynyň ýolbaşçylaryndan Mahmut Kylyjyň Azatlyk Radiosyna beren maglumatynda aýtmagyna görä, ol 2005-nji ýylda Türkmenistana baryp, gysga wagtyň içinde ençeme gurluşyk proýektlerini, şol sanda Maryda ýerleşýän we öňki prezidentiň adyny göterýän metjidiň gurluşygyny hem tamamlapdyr.
“Biziň amala aşyran proýektlerimiziň puluny tölemediler. Bu ýagdaýa garşy çykanym üçin Türkmenistandan daşary çykmagym gadagan edildi. Ýoluny tapyp ýurtdan çykanymdan soň, Türkmenistany suda berdim. Sudda sudýalara gerekli tabşyryklar berildi. Meniň Türkmenistandan 275 million dollar töweregi algym bar” diýip, Kylyç belledi.
Diňe türk kärhanalarynyň algysy barada gürrüň edilende hem onuň möçberiniň 1 milliard dollardan geçýänligi aýdylýar. Ýöne algyly bolan kompaniýalar diňe türkler bilen hem çäkli däl. Halkara arbitraž sudlarynyň websahypalaryna seredeniňde, Türkmenistany suda beren kompaniýalaryň arasynda Germaniýanyň, Orsýetiň, hatda Argentinanyň firmalaryna-da duş gelmek mümkin.
Elbetde, firmalaryň Türkmenistanyň hökümeti bilen arasyndaky ylalaşmazlyklarynyň sebäpleriniň biri-birinden tapawutly bolmagy mümkin. Ýöne bu ylalaşmazlyklaryň esasy özeni algy-bergi meselesi bilen bagly.
Näme sebäp boldy?
Eýse, bu ylalaşmazlyklara we Türkmenistanyň halkara sudlaryna tabşyrylmagyna sebäp bolýan zat näme? Resmi Aşgabat bu barada anyk bir zat aýdýança, onuň sebäpleri barada doly maglumat bermek kyn. Emma türkiýeli biznesmen Kylyjyň aýtmagyna görä, onuň sebäplerinden biriniň Türkmenistanyň ykdysady ýagdaýy bilen bagly bolmagy mümkin.
“Meniň şirketim 1979-njy ýylda guruldy, Türkiýede we daşary ýurtlarda ençeme uly proýektleri amala aşyrdym. Türkmenistanda tamamlan iň soňky proýektimi Türkmenistanyň prezidentiniň hut özi maňa tabşyrypdy. Ol meniň edýän işlerimden we onuň hilinden juda razydy. Olar bilen meniň aramda hiç hili düşünişmezlik, duşmançylyk ýokdy, olar maňa ynanýardylar. Belki-de, maliýe serişdeleri ýetmäni üçin şeýle ýola baş goşandyrlar” diýip, Kylyç aýdýar.
Bu, elbetde, türkiýeli biznesmeniň öz pikiri. Emma Türkmenistanda hökümet tarapyndan gurluşyga goýberilen serişdeleriň möçberine seredeniňde, ýurtda maliýe taýdan hiç hili kynçylyk ýok ýaly görünýär.
”Türkmenistan.ru” internet neşiriniň şu ýylyň 6-njy fewralynda çap eden maglumatyndan çen tutulsa, hökümet şu ýylyň dowamynda gurluşuk üçin 7 milliard dollar çykdajy etmegi planlaşdyrýar. 2010-njy ýylda gurluşyga harç edilen serişdäniň möçberi 4,8 milliarad dollara barabar bolupdy. 2015-nji ýyla çenli gurluşyk üçin her ýylda goýberiljek puluň möçberiniň 15% artdyryljakdygy aýdylýar.
Emma Türkiýede we käbir beýleki ýurtlarda ýerleşýän we Türkmenistanda dürli gurluşyklary amala aşyryp, algysyny alyp bilmeýän kompaniýalaryň bardygy welin, anyk. Şol bir wagtyň özünde-de bu problema gün geçdigiçe ulalyp barýar. Munden birki aý öň Orsýetiň MTS kärhanasy bilen ýüze çykan maliýe ylalaşmazlyklary ýatdan çykmanka, bu gezek 20 töweregi türk kompaniýasy şeýle şikaýat bilen çykyş edýär.
Bu problemalaryň näderejä baryp ýetenligini Türkiýe bilen Türkmenistanyň prezidentleriniň 30-njy maýda hut şu mesele boýunça geçiren duşuşygyndan hem aňmak bolýar. Şol duşuşykdan soň Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow iki ýurduň arasynda ylalaşmazlyga sebäp boljak hiç hili meseläniň ýokdugyny aýtdy. Iki ýurduň arasynda ylalaşmazlyk bolmasa-da, türk biznesmenleriniň aladasy uly.
Bu waka mundan beýläk nähili dowam eder we ol maýa goýujylaryň nukdaýnazaryndan aýdylanda Türkmenistanyň abraýyna nähili täsir ýetirer? Bu barada häzirlikçe belli bir zat aýtmak kyn.


text:
Türkmenistan gadymy çarwaçylyk däpleriniň dörän ýerleriniň biri. Ýerli synçylaryň käbiri asyrlar boýy ösdürilen maldarçylyk medeniýeti - Garagumda guýy gazmak, dowar bakmak ýaly işler türkmeniň şu günlere gelip ýetmegini üpjün edipdir diýen pikiri öňe sürýär.
Eýsem şu günki gün, azat bazar ýörelgelerine geçilen wagtynda etiň we et önümleriniň gymmatlamagynyň sebäpleri näme we bu meselede nähili çözgüt bar?
Azatlyk radiosy bu soraglary Aşgabatda ýaşaýan publisist, maldarçylyk bilen ýakyndan tanyş ýazyjy Amanmyrat Bugaýewe berdi.


text:
ABŞ şu ýylyň tomsunda Ýewropada bolup biljek terrorçylykly hüjümler barada öz raýatlaryna duýduryş berdi. Maglumatda görkezilen nyşanlaryň arasynda Ýewropanyň Fransiýada boljak futbol çempionaty agzaldy.
Bir aýlap dowam etjek “Euro 2016” ýaryşy 10-njy iýunda Parižde başlanar. Oňa iki million çemesi adamyň gatnaşjagy çak edilýär. Ýewropanyň howpsuzlygy bilen bagly aladalanmalar geçen ýylyň noýabr aýynda Parižde bolan terrorçylykly hüjümlerden soň ýokary bolmagynda galýar. Hüjüm zerarly 130 adam wepat bolupdy.
“Biz ABŞ-nyň raýatlaryny Ýewropada uly çärelere, syýahatçylyk ýerlerine, restoranlara, söwda merkezlerine we transporta gönükdirilen potensial terrorçylyk howpy barada hüşgär edýäris” diýip ABŞ-nyň Döwlet departamenti 31-nji maýda syýahatçylyk boýunça çap eden duýduryşynda aýtdy.
Döwlet departamenti aýra başga ýurtlar boýunça şeýle duýduryşlary yzygiderli çap edýär.


text:
Täjigistanda geçen aý türmede ýogalan tussagyň garyndaşlary onuň jesedinde geçirilen resmi barlagyň netijelerini sorag astyna goýýarlar.
Hamza Ikromzodanyň maşgala agzalary onuň jesedine gynamalaryň, şol sanda gyzgyn ütügiň yzlarynyň hem bardygyny belleýärler. Maşgala agzalarynyň çarşenbe güni Azatlyk Radiosyna beren maglumatyna görä, olar Baş prokuraturadan täzeden barlagyň geçirilmegini sorapdyrlar.
Ikromzodanyň maşgala agzalarynyň aklawçysynyň aýtmagyna laýyklykda, Baş prokuraturanyň sişenbe güni beren jogabynda, barlaglaryň netijesinde tussagyň özüni asyp öldürendigi aýan edilipdir.
Şu aýyň başlarynda Täjigistanyň adam hukuklary boýunça guramasy, türmede gümürtik ýagdaýlarda ýogalan Ikromzodanyň we başga-da alty tussagyň işlerini içginden derňemäge çagyryş edipdi.


text:
Prezident Barak Obama Owganystanda “Talyban” hereketiniň hüjümlerine garşy söweşe ýolbaşçylyk eden esgeri “Hormat medaly” bilen sylaglady. Bu medal "söweşde görkezilen gaýrat" üçin ABŞ-nyň iň ýokary derejeli sylagydyr.
Duşenbe güni Obama öňki harby, 31 ýaşly seržant Klinton Romeşany Ak Tamda geçirilen dabarada tanyşdyrdy.
ABŞ-nyň harby resmileriniň aýtmagyna görä, Romeşa 2009-njy ýylyň oktýabr aýynda Nuristan welaýatyndaky baza çozuş eden 300 töweregi “Talyban” gozgalaňçylaryna garşy söweşmek üçin Birleşen Ştatlaryň 50 töweregi esgerini ýygnapdyr.
Resmileriň maglumatyna görä, Romeşa söweşde agyr ýaralananyndan soň hem söweşmäge dowam edipdir. Şol söweşde ABŞ-nyň sekiz esgeri ölüpdi we 22-si hem ýaralanypdy.


text:
Ýakynda Owganystanyň wise-prezidenti general Raşid Dostumyň ýolbaşçylygynda Hamýab etrabynda jeňçilere garşy harby operasiýalar geçirildi.
General Dostum owgan paýtagty Kabula dolanandan soň, halka zulum edilýändigini ýaşaýjylar aýdýarlar. Olaryň aýtmaklaryna görä, “Arbaki” atly ýerli ýaragly toparlar halky talap, olaryň emläklerini zor bilen ele geçirýär.
Demirgazyk Owganystanyň Türkmenistan bilen serhetleşýän Hamýab etrabyndaky howpsuzlyk ýagdýalary barada Azatlyk Radiosynyň Owganystandaky habarçysy Şaýymerdanguly Myrady şeýle maglumat taýýarlady.


text:
Sanlyja günden şahyr Şiraly 70 ýaşaýar. Ýetmiş ýyl şahyr üçin agyr göreş hem ýowuz synag boldy. Ol bu ömürde uly hyzmaty amala aşyrdy.
Oýanyş
Her bir täze ugur öz gözbaşyny uly medeniýetden alyp gaýdýar. Ýöne gözbaşda belli adamlar durýar. Türkmen edebiýatynyň Gaýtawul beriş ugrunyň başynda şahyr Şiraly durdy. Şol agyr hyzmata onuň bir özi hötde geldi. Bu edebiýat 90-njy ýyllaryň başlaryndan ýüze çydy.
Şol döwürde ýurda Kommunistik partiýa agalyk edýärdi. SSSR dünýädäki iň kuwwatly hem haýbatly imperiýa saýylýardy.
Bir güýç beýleki bir garşylygy döredýär. Kommunistik düzgüniň garşysyna owaly almaataly ýaşlar – gazak studentleri çykdylar. Soňra Baltika ýaka döwletlerinde oýanyş başlandy. Aýratyn-da Litwa hem Gruziýa öz garaşsyzlygyny talap edip başladylar. Her bir galkynyş adam pidalary, gan dökmek hem türme çäreleri bilen basylyp ýatyrylýardy. Ýöne ol barha giňäp barýardy.
Dürli halklaryň, dürli respublikalaryň arasyndaky öňe sürülýän talaplar meňzeşdi hem esasan almaataly ýaşlaryň ideýasyna ugurdaş bolup, ýurduň Döwlet dili öz ene dili bolmaly, ýurda Moskwa däl-de, milli kadrlar ýolbaşçylyk etmeli, Kommunistik partiýa alternatiwada durýan beýleki partiýalara rugsat bermeli, saýlawlar görkezilen adama ses üçin däl, birini seçip-saýlamak esasynda geçirilmeli diýilýärdi.
Tanalmaýan türkmen
Türkmenistanda erkinlik ugrundaky oýanyş duýulmaýardy. Şahyr Şiraly “Men türkmen gözledim” goşgusynda özüniň birwagtky azatlyk söýen milletini tanap bilmeýändigini aýtdy.
Gözüm ýaşarýança seretdim, ýöne
Tanamadym Taňry gargan milleti.
Şahyr milletiň düşen ýagdaýyna haýran galdy.
Bilmedim, ne döw çaldy türkmene,
Argyşdan gelen dek süýji ýatyr ol.
Için hümledip ýör ýeke-ýekeden,
Üýşürseňem el çarpyşyp otyr ol.
Şahyryň sesi
Açykdan-açyk hakykaty aýtmak pursady gelip ýetdi. Şahyr görüp duran hakykatyny, töwerek-daşynda bolup geçýän ýagdaýy aýtman saklanmagy özüne peslik bildi.
Gör, kime şam boldy, baýlygyň, aşyň,
Galdyr ýüzüň, gara töwerek-daşyň!
Diňe ar-namys diýp goýupdyň başyň…
Nätjek, bu gün namysdanam ölmediň.
Aslynda şahyryň sesi halk köpçüligine ýetipdi. Ony diňleýärdiler hem dymýardylar. Diýmek, makullaýardylar. Ýöne şahyryň sözüni baýdak edinip, öňe çykyberen bolmady.
Şahyr bolsa öz göreşini dowam etdirdi.
Eý, Taňrym!
Meniň şeýle halkym bardy – buýsançly!
Şeýle bir merdemsi, şeýle namysjaň...
Garşy durmak
Eýsem halky kim beýle ruhy gapyllyga saldy? Onuň ruhuny kim öçürdi? Elbetde, ilki kolonial sütem, soňra bolsa şol kolonial düzgüne hyzmat edip gelen ýolbaşçylar.
Şahyr agalyk edýän syýasy düzgüniň başynda kimleriň durandygyny görmegi başardy. Türkmenistan Kommunistik partiýasynyň şol wagtky 1-nji sekretary Saparmyrat Nyýazowa ýüzlenip: “Sapar jan, saňa näm boldy?” diýdi.
Beýleki bir goşgusynda:
Saparmyrat hanymyz,
Ýuwa-ýelmik nanymyz –
diýip, onuň nähili serdardygyny aýtdy.
Ol S. Nyýazowy ýeke goýmady. Onuň töweregindäkileri hem atma-at agzap geçdi. Ol görlüp-eşidilmedik hakykaty aýtdy. Ol islenilýän, emma hiç kimiň dili öwrülmeýän hakykaty aýtdy. Şol döwürde munuň bir çeti gulagyna baryp ýeten S. Nyýazow: “men seni türmä basdyraryn” diýip, köpçüligiň arasynda şahyra haýbat atdy.
Şeýlelikde, bolmaly iş amala aşdy. Şahyr öz sözüni köpçülige ýetirdi. Bu gadymy toprakda beýle açyk hakykat ummasyz köp wagtlap bolmandy. Şahyryň sözi her bir öýe, her bir türkmene baryp ýetdi.
Şol ýowuz hem açyk hakykatdan soň, S. Nyýazowy öwýän hem götergiläp, arşa ýetirmek isleýän şahyrlar köpelip başlady. Onuň şanyna “ak saçly perişde”, “serdar” şekilli aýdymlar döretdiler. Döwlet ýolbaşçysy saçyny gara reňke boýadansoň, ony pygamber atlandyryp başladylar. Ýurduň baş şahyrlaryndan biri oňa hut “Alla!” diýip ýüzlendi. Şahyryň dakan “Sapar jan” adyny welin hiç kim aýryp bilmedi.
Prezidentiň beýik derejeleri barada şeýle diýdi.
Wagtlaýyn bolsaň, pygamber dälsiň,
Adam dälsiň gelen bolsaň ömürlik.
Hak söz ýol aldy.
Hudaýberdi Hally, ýazyjy.
Bu ýerde aýdylanlar awtoryň pikiri.


text:
Päkistanyň demirgazyk-günbatarynda ölümine kaýyl bolanyň hüjümi netijesinde azyndan 13 adamyň heläk bolup, ýene 50-a golaý adamyň ýaralanandygyny Päkistanyň resmileri habar berdiler.
Bu barada berilen maglumatda, Swat regionynda ýerleşýän barlag nokadynyň golaýynda janyndan geçen hüjümçiniň ulagyny partladandygy aýdylýar.
Geçen ýylyň başynda Päkistanyň Swat regionynda döwlet goşunlary pitneçilere garşy giň göwrümli harby hereketleri geçirilipdiler.
Muňa garamazdan bu ýerde wagtal-wagtal dürli zorluklar ýüze çykýar.


text:
Öten güýz Owganystanyň Gunduz şäherinde bolan güýçli söweşlere goşulan amerikan ýaragly güýçleriniň bir keselhanany ýalňyşlyk bilen bombalamagy ol ýerde dörän garjaşyklyk we aljyraňňylyk netijesinde bolupdyr.
Pentagonyň 9-njy maýda çykaran hasabatynda bellenmegine görä, söweşiň öňdäki hatarynda owgan güýçlerine maslahatçy bolmak tabşyrygy berlen amerikan esgerleri duşman tarapyndan bolan ok atyşykda gabawa düşüp, söweşe çekilendiklerini aýdýarlar.
Sentýabr aýynyň aýaklarynda Gunduzy gysga wagtlap, "Talyban" güýçleri eýelediler. Birleşen Ştatlaryň "Green beret" atly ýörite operasiýalar toparyna degişli esgerleriň hem beýlekileriň beren görkezmelerinde aljyraňňylyga düşen owgan güýçleriniň olary söweşde özlerine kömek etmäge mejbur edendigi aýdylýar.
700 sahypalyk raportda ant içip, görkezme beren bir esger: "Ussatlyk we koordinasiýa talabynyň derejesi şeýle bir uludy welin, bu biziň ozal ýüzbe-ýüz bolan zadymyz däldi" diýýär.
"Ençeme ýurtdan bu söweşe goşulan adamlar hakda köpsanly maglumat bardy. Şäheri gaýtaryp almaga synanyşanymyzda bize onlarça, on müňlerçe gezek ok atyldy. Hiçi bir adamyň ölmän ýa ýaralanman galmagy hut bir gudrat" diýip, bu esger gürrüň berýär.
Ol amerikan güýçleriniň Owganystanda "strategiýasynyň bolmandygyny" tankytlap, ýagdaýyň bulam-bujarlyga öwrülmegine ýol açan şol diýýär.
Ýörite güýçleriň ýene bir söweşijisi öwran-öwran sorasa-da, özüniň öz ýolbaşçylaryndan owganlara näderejede kömek etmelidigi barada hiç bir jogap alyp bilmändigini aýdýar.
"Näderejede gitmek isleýärsiňiz?" diýmek - bu "siz biziň näderejede gitmegimizi isleýärsiňiz?" diýlen soraga degerli jogap bolup bilmeýär diýip, bu esger özünden sorag edilende, degişli görkezme beripdir. Ol şeýle-de: "Bu strategiýa däl, aslynda şular ýaly kinematik ýagdaý - betbagtçylyga tarap barýan ýol" diýip, netije çykarypdyr.
Geçen ýylyň 3-nji oktýabrynda "Serhetsiz Lukmanlar" toparynyň Gunduzdaky keselhanasynyň bombalanmagyny amerikan esgerleriň hiç biri harby tertibiň bozulmagynyň netijesinde dörän pajyga diýip çaklamaýar.
Pentagon öňki raportlarynda 42 sany medisina işgäriniň we näsagyň ölümine getiren bu pajyganyň aldym-berdimli söweşde bolan ýalňyşlyklaryň netijesidigini ýüze çykardy.
Pentagon bu hadysa sebäpli 16 esgeri we ofiseri tertip-düzgün boýunça jezalandyrsa-da, keselhana bilkastdan bombalanmandyr, şol sebäpden bu harby jenaýat däl diýlen netijä gelnipdir.


text:
Türkmenistanda köçeleriň tämizligine seretmek kommunal hojalyk edaralarynyň işgärleriniň üstüne ýüklenilýär. Köçe süpürijiler, atlandyrylyşyndan hem mälim bolşy ýaly, uzak günüň dowamynda, köp halatlarda baýramçylyk günleri hem köçede işlemeli bolýarlar.
Köçe süpürijileriň aglabasy aýal-gyzlardan ybarat. Muňa Azatlyk Radiosynyň redaksiýasyna gowuşýan habarlardan we suratlardan
hem göz ýetirse bolýar. Suratlarda tämizlik işlerini amal edýän gelinler bilen bir hatarda, ýaşy bir çene ýeten eneleri hem görmek bolýar.
Azatlyk Radiosy kommunal hojalyk edaralarynyň işgärleriniň gündelik durmuşy bilen gyzyklanyp, aşgabatly syýasy aktiwist Nurberdi Nurmämmet bilen söhbetdeşlik geçirdi.


text:
Düýn Gyrgyzstanyň wagtlaýyn hökümeti ýurduň günortasyndaky Oş şäherinde dörän bulagaýçylyklaryň yzy bilen, bu şäherde adatdan daşary ýagdaý düzgünini girizdi.
Ýurduň häkimiýetleri düzgün-tertibi ýola goýmak üçin Oş şäherine harby toparlary we harby tehnikalary hem ýolladylar. Şeýle hem, Oş şäherinde agşam sagat 20:00 bilen ir sagat 6:00 aralygynda komendant sagady girizildi.
Bu wakalaryň öňýany Oş şäherinde ýaş adamlardan ybarat toparlaryň dükanlara, edara-kärhanlara hüjüm edip, binalaryň gapylaryny we penjilerini döwüp, maşynlary ýakyp, bulagaýçylyk döredendikleri barada maglumat alyndy.
Gyrgyzstanyň bu günorta regiony ýurduň ozalky prezidenti Kurmanbek Bakyýewiň arka direýän regiony hasaplanylýar.


text:
Türkmen ýaşlarynyň ýokary bilim almaga bolan höwesleriniň juda uly bolmagynyň esasy sebäbi olaryň bilimsizlere ýurtda hiç bir düşewüntli käriň, wezipäniň ýokdugyna gözleriniň ýetmegi bilen düşündirilýär.
Ýurtda tölegli, gijeki, gaýybana ýokary okuw mekdeplerini açmak barada indi iki ýyl bäri yzygiderli agzalyp gelinýän-de bolsa, bu meselede anyk ädimler ädilmeýär.
Her ýyl türkmen mekdeplerini 100 müňden gowrak okuwçy tamamlaýar. Olaryň diňe 5 müňden gowragy ýurduň ýokary okuw mekdeplerine kabul edilýär.
Islendik az zadyň gymmatynyň artýanlygynyň kanuny bolşy ýaly, ýokary okuw mekdeplerine kabul edilmeli talyplaryň sanynyň az bolmagy bu ugurda korrupsiýanyň ösmegine sebäp bolýar.
Azatlyk Radiosynyň Türkmenistandaky habarçysy Soltan Açylowa ýokary okuw jaýlaryna giriş synaglaryndaky korrupsiýa barada ýerli zenan bilen ýörite söhbetdeş boldy.
Söhbetdeşligi diňlemek üçin sag tarapdaky audio düwmäni basyň.


text:
"CAF" atly haýyr-sahawaty goldamak we kämilleşdirmek fondy 140 ýurtda "Sahylyk we haýyr-sahawata taýýarlyk" barasynda barlag geçirip, bu ugurda bir sanaw çap edipdir. Bu çäkde, adamlaryň dürli haýyr-sahawat işlerine pul bermäge, meýletin haýyr-sahawat işlerine gatnaşmaga we gabat gelen bir nätanyş adama elinden gelen kömegi (bir döwüm çöregi paýlaşmak ýa-da öz eginbaşyňy bermek ýaly) bermäge nähili derejede taýýardygy derňelipdir.
Bu ugurda iň sahy döwlet owalky sowet ýurtlaryndan Özbegistan bolupdyr. Ol 140 ýurduň arasynda 11-nji orny eýeläpdir. Özbegistanyň ilatynyň ýüzden 52 göterimi dürli haýyr-sahawat işlerine işjeň gatnaşýar we şeýle-de ilatyň ýüzden 67 göterimi nätanyş adama kömek etmäge taýýar, ýüzden 62 göterimi haýyr-sahawata pul berýär, ýüzden 27 göterimi bolsa meýletinlikde tölegsiz haýyr-sahawat işlerine gatnaşýar. Owalky barlaga garanyňda, Özbegistan bu ugurda eýeleýän ornuny 9 basgançak ýokarlandyrypdyr.
Ýokardaky 15-nji orny bolsa Türkmenistan eýeläpdir. Ol ýurtda adamlar Özbegistana garalanda, nätanyş adama kömek etmäge kän göwünjeň däl. Muny diňe ýurduň ilatynyň ýüzden 49 göterimi edip biljekdigini aýdypdyr. Türkmenistanyň ilatynyň ýüzden 40 göterimi bolsa yzygiderli ýagdaýda haýyr-sahawata pul berýär. Ilatyň ýüzden 60 göterimi tölegsiz haýyr-sahawat işlerine meýletin gatnaşýar. Bu bolsa dünýädäki iň ýokary görkezijidir. Türkmenistan owalka garalanda, bu ugurda öz eýeleýän ornuny 6 basgançak ýokarlandyrypdyr. Gyrgyzystan bolsa birden 8 basgançak ýokaryk çykypdyr we häzir ol ýurt dünýäde sahylykda 34-nji orunda durýar. Ol ýurduň ilatynyň ýüzden 55 göterimi nätanyş adama kömek etmäge taýýar, ýüzden 29 göterimi bolsa tölegsiz haýyr-sahawat işlerine gatnaşýar.
Dünýäniň haýyr-sahawatyň has ýörgünli bolan iň sahy ýurdy Ysraýyl, Mongoliýa, Awstriýa, Finlandiýa, Kipr, Germaniýa we hatda Taýland ýaly 50 ýurdunyň arasynda owalky sowet respublikalaryndan diňe ýaňky üç ýurt orun almagy başarypdyr.
Täjigistan bolsa sanawda 87-nji orny eýeläpdir. Ol ýurduň raýatlary ispanlara, kolumbiýaly we owganlara garalanda o diýen sahy däl ekeni. Täjigistanyň halkynyň ýüzden 49 göterimi nätanyş adama kömek bermäge taýýar. Halkyň diňe ýüzden 19 göterimi bolsa tölegsiz haýyr-sahawat işlerine gatnaşýar.
Gazagystan hem sanawda Rumyniýa bilen Pakistanyň yzýanyndan 96-njy orunda durýar. Ýurduň ilatynyň ýüzden 38 göterimi nätanyşa kömek etjekdigini aýdypdyr. Ilatyň ýüzden 14 göterimi bolsa ýurtdaky tölegsiz haýyr-sahawat işine gatnaşandygyny ýa-da gatnaşyp biljekdigini bildiripdir.
Belarus bolsa 140 ýurduň arasynda 100-nji orny eýeläpdir. Belaruslar ekwadorlylar ýaly sahy däl ekeni. Ýurduň ilatynyň diňe ýüzden 34 göterimi nätanyşa kömek etmäge razylyk bildiripdir. Ukrainalylar bolsa sanawda Albaniýa bilen Meksikanyň yz ýanyndan, 106-njy ýerde durýar. Ukrainanyň ilatynyň ýüzden 36 götermi nätanyşa kömege taýýar. Ilatyň ýüzden 26 göterimi haýyr-sahawata pul beripdir. Halkyň diňe ýüzden 16 göterimi tölegsiz haýyr-sahawat işlerine gatnaşypdyr.
Dünýäniň "Sahylyk we haýyr-sahawata taýýarlyk" sanawynda, şeýle-de, 110-njy orny Moldowa Polşa bilen bilelikde eýeläpdir. Sahylykda olardanam yza galan latiwýalylar 113-nji we estonlar bolsa 118-nji orny eýeläpdirler. Ol ýurtlarda halkyň diňe ýüzden 11 we 13 göterimi tölegsiz haýyr sahawat işlerinde orun alypdyr. Estonlaryň bolsa diňe ýüzden 20 göterimi haýyr-sahawata pul beripdir.
Sahylyk sanawynda olardan hem yzda, ýagny 120-nji orunda durýan Gürjüstanyň ilatynyň ýüzden 40 göterimi nätanyşa kömek edip biljekdigini belläpdir. Ýurduň ilatynyň diňe ýüzden 10 göterimi haýyr-sahawata pul beripdir. Sanawda 124-nji orunda litwalylar we 126-njy orunda hem Russiýanyň raýatlary durýandyr. Olaryň ýüzden 35 göterimi nätanyşa kömek etmäge razy. Şol sanda ilatyň ýüzden 22 göterimi haýyr-sahawata pul beripdir we ýüzden 12 göterimi hem tölegsiz haýyr-sahawat işlerine gatnaşypdyr.
"CAF" atly haýyr-sahawaty goldamak we kämilleşdirmek fondunyň sanawynda Gürjüstanyň "sahylygyny" çehleriňki bilen, orslaryňkyny bolsa slowaklaryňky bilen deňeşdirse bolýar. Sanawyň soňky orunlarynyň birini, ýagny 130-njy orny Ermenistan we 131-nji orny hem Azerbaýjan eýeläpdir. Ermenistanda nätanyşa kömek edýän raýatlaryň sany umumy ilatyň ýüzden 47 göterimine barabar bolsa, bu görkeziji Azerbaýjanda bary-ýogy ýüzden 33 göterimdir. Ýöne muňa garamazdan, ermenileriň diňe ýüzden 9 göterimi haýyr-sahawata pul bermäge taýýar we diňe ýüzden 6 göterimi tölegsiz haýyr-sahawat işlerine gatnaşypdyr.
Barlagyň netijesine görä, birek-biregini goldamak islemeýän, goldamaýan we haýyr-sahawaty göwnemeýän adamlaryň ýurdy Hytaýdyr.
Umuman alynanda, sebitlere görä tapawut edýänem bolsa, Afrika materiginde haýyr-sahawat bilen meşgullanýanlaryň sany ýüzden 32 göterim, Ýewropada ýüzden 33, Amerikada ýüzden 36 we Aziýada bolsa ýüzden 37 göterim. Ýewropanyň ýaşaýjylary beýleki ýerlere garalanda tölegsiz haýyr-sahawat işlerine meýletin ýagdaýda gaty az gatnaşýarlar, ýagny olaryň sany ýüzden 19 göterim. Demirgazyk we Latyn Amerikasy ýurtlarynda bolsa bu görkeziji ýüzden 25 göterime baryp ýetýär.
Fonduň hasabatyna görä, adamlaryň sahylygy geçen ýyl uruşlaryň köpelmegine we global betbagtçylyklaryň ýaýbaňlanmagyna baglylykda rekord derejä baryp ýetipdir. Geçen ýyl owalky ýyllara garalanda, adamlar tebigy betbagtçylyklar (tupan, ýer titremesi we ş.m) üçin haýyr-sahawata has köp pul beripdir hem betbagtçylyk sebitlerine gidip, tölegsiz meýletinlikde haýyr-sahawat işlerine gatnaşypdyrlar.
Hasabata görä, dünýäniň iň sahy adamlary Pakistan bilen Bangladeşiň ýanynda ýerleşýän, Aziýanyň garyp ýurdy bolan Birmada ýaşaýar. Ol ýerde halkyň ýüzden 91 göterimi haýyr-sahawata gatnaşýar. Sahylykda ikinji orunda bolsa ABŞ durýandyr. Üçünji orny awstraliýalylar eýeleýär, ýagny ilatyň ýüzden 73 göterimi. Şeýle-de, Täze Zelandiýanyň halkynyň ýüzden 71 göterimi sahylyga ýykgyn edýär. Şri-lanka, Kanada, Indoneziýa ýüzden 75 göterim. Olaryň yzýanyndan bolsa Beýik Britaniýa, Irlandiýa we Birleşen arap emirlikleri sahylyga öňbaşçylyk edýärler.
Sahylykda saýlanýan ýurtlar bolan Islandiýada halkyň ýüzden 70 göterimi, Beýik Britaniýada ýüzden 69 göterimi, Norwegiýada ýüzden 67 göterimi, Irlandiýada ýüzden 66 göterimi haýyr-sahawata pul berýärler. Şol bir wagtyň özünde, Yrakda halkyň ýüzden 81 göterimi, Liwiýada bolsa ýüzden 79 göterimi nätanyşa kömek etmäge taýýar. Kuweýtde halkyň ýüzden 78 göterimi, Somalide ýüzden 77 göterimi, Birleşen arap emirliklerinde ýüzden 75 göterimi, Siýerra-Leonede ýüzden 73 göterimi, ABŞ-da ýüzden 73 göterimi we Saud Arabystanynda hem ýüzden 72 göterimi çykgynsyz ýagdaýda galan adama kömek etmäge taýýar. Tölegsiz haýyr-sahawat işlerine meýletin gatnaşmak isleýänler Birmada halkyň ýüzden 55 göterim, Indoneziýada ýüzden 50 göterim, ABŞ-da ýüzden 46 göterim, Täze Zelandiýada ýüzden 44 göterim, Filippinde ýüzden 42 göterim, Irlandiýada bolsa ýüzden 40 göterim.


text:
Daşary ýurtlaryň ýokary okuw jaýlaryna girmek isleýän we eýýäm okaýan, emma tomusky kanikulda Türkmenistana baran ýaşlaryň ýüzlerçesi, ýurtdan çykyp bilmän kösenýärler diýip, “Türkmen Inisiatiwasy” guramasy ýazýar.
Türkmen raýatlarynyň ýurtdan çykmagyna päsgelçilik berilýänligi we olaryň daşary ýurtlara gidýän ähli transport ulaglaryndan düşürilmegi bilen bagly ilkinji wakalar barada iýul aýynda habar berlipdi. Şonda birnäçe Internet saýtlarda çap bolan maglumatlarda raýatlaryň uçarlardan düşürilýänligi aýdylypdy.
“Türkmen Inisiatiwasy” guramasynyň 18-nji awgustda ýaýradan maglumatynda bellenişine görä, ýurtdan çykarylmaýanlaryň sany gün-günden köpelýär, elinde wizasy we bileti bolan oglan-gyzlaryň ýüzlerçesi ýürtdan goýberilmeýär. Serhetçiler öz hereketlerini şeýle görkezmäniň bardygy bilen düşündirýärler.
Öz nobatynda synçylar şol wakalar Türkmenistandan daşarda okaýanlaryň sanynyň örän kändigini görkezdi diýip belleýärler.
Näme üçin bolanok?
Özüni Akmyrat diýip tanadan Türkmenistanly ýurist, öz oglunyň Belarusyň Döwlet uniwersitetinde okaýanlygyny aýdyp, onuň şu ýyl ýüzbe-ýüz bolan kynçylyklary barada şeýle gürrüň berdi: “Oglum näçe müňünji bolup ýazylypdyr nobata, nobaty ýetenden soň, oňa migrasiýa gullugy rugsatnama bermän, KNB-den barlandy, bolanok diýdi. Indi şonuň yzyna düşüp, has dolurak barlamakçy, näme üçin bolanok? Her gün 50-100 adamyň reýslerden düşürilýänligini eşidýäris. Olaryň hersine-de bahana tapylýar”.
Emma dörän bu ýagdaý barada ýurtda resmi düşündiriş berilmeýär, türkmen telewideniýesi bolsa, “Türkmenistanda jemgyýetiň we döwletiň esasy baýlygynyň adamdygyny” gaýtalap gelýär diýip, “Türkmen inisiatiwasy” öz maglumatynda häkimiýetleriň bu hereketiniň adam hukuklarynyň ählumumy jarnamasyna, şeýle-de G.Berdimuhamedowyň hut öz beýannamalaryna ters gelýänligine ünsi çekýär.
Daşary ýurtlarda okamak isleýän raýatlaryň ýurtdan çykmagyna döredilýän päsgelçiligiň sebäplerini we bu ugurdan ýurtda bar bolan düzgünleri anyklamak üçin Türkmenistanyň Bilim ministrligine jaň edip, maglumat almak Azatlyk radiosyna başartmady.
Türkmenistnyň raýatlaryna bilim bermek boýunça öz içerki mümkinçilikleri barada aýdylanda, şu ýyl ýurduň ýokary okuw jaýlaryna 4,275 adam girip biler, ýene 1,698 adam orta hünärmenlik mekdeplerine kabul ediler. Orta mekdebi şu ýyl tamamlanlaryň umumy sany bolsa, 115,000 adam töwereginde.
Okamak isleýänler näme etmeli?
Ýaşlar üçin ýurduň öz içinde bilim almaga mümkinçilikleri örän çäkli bolan we indi daşary ýurtlara gitmekde hem kynçylyk döredýän Türkmenistanyň bilimli bolmak isleýän raýatlary näme etmeli?
“Türkmen Inisiatiwasy” guramasynyň müdiri Farid Tuhbatullin şeýle diýýär: “Teoriýa taýdan olar ýurtdan çykmak hukugynyň bozulýanlygyndan şikaýat edip, suda yüz tutmaga hakly, emma raýatlaryň döwlet strukturalaryna garşy göreşiniň ýerli sud arkaly tiz netije berjegine garaşmak kyn. Ýöne bu adamlaryň gol gowşuryp oturmalydygyny aňlatmaýar. Olar prezidentiň adyna arza ýazmaly, suda ýüz tutmaly we BMG-nyň dürli komitetlerine şikaýat bilen ýüzlenmeli”.
Farid Tuhbatullin, öz nobatynda halkara jemgyýetçiligi tarapyndan hem problema üns artdyrylmaly diýip, hasap edýär.
Merkezi Aziýa ýurtlary, esasanam Gyrgyzstan, şeýle-de Orsýet Türkmenistanyň ýaşlarynyň okuwa iň köp barýan ýurtlardyr. Soňky günlerde Türkmenistanda, hususan-da Bişkekdäki Amerikan Uniwersitetinde okaýanlary ýurtdan çykarmazlyk görkezmesiniň güýje girenligini Farid Tuhbatullin aýtdy.
“Ýurtdan çykmak kynçylygy zerarly ýardam sorap, ýüz tutanlar boldumy?” diýen sowala Aşgabatdaky Gyrgyzstanyň we ABŞ-nyň ilçihanalaryndan jogap almak başartmady. Orsýetiň Türkmenistandaky ilçihanasynda bolsa, özlerinde şeýle maglumatlaryň ýokdugyny Azatlyk radiosyna aýtdylar.
Ýurtda bilimi, ylmy ösdürmek we öz raýatlarynyň bilim derejesini galdyrmak maksatlaryny yglan edýän we daşary ýurtlar bilen bu ugurdan hyzmatdaşlygyny giňeltmegiň zerurlygyny nygtaýan döwletiň öz raýatlarynyň daşary ýurtlara çykmagyna päsgelçilik döretmegine näme sebäp bolup biler?
“Häkimiýetler köp ýaşlaryň içerki syýasatdan göwni galyp, ýurtdan çykmak isleýänligine göz ýetiren bolmaly. Ýaşlar okamak, işlemek we öz durmuş şertlerini gowulandyrmak üçin ýurtdan çykmaga çalyşýarlar. Hut şu ýagdaý häkimiýetleri gorkuzýan bolmagy ähtimal” diýip, “Türkmen Inisiatiwasy” guramasynyň müdiri F.Tuhbatullin pikir edýär.


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Hatyra güni mynasybetli matam çäresine gatnaşdy
12.01.2013
Wagt bizi şol agyr ýyllaryň wakalaryndan näçe uzaklaşdyrdygyça, şonça-da geljek nesillerimiziň ýagty geljegi ugrunda öz janlaryny gurban eden eziz Watanymyzyň gahryman goragçylarynyň edermenligine bolan hormaty has-da artýar. Halk gahrymanlarynyň Hatyra güni—bu kynçylyklardan we synaglardan, şatlyklardan we hasratlardan, baýramçylyklardan we pajygalardan, şöhratly ýeňişlerden we işlerden doly bolan beýik taryhy ýoluň ençeme müňýyllyklaryny başdan geçiren halkymyzyň ägirt uly hormatynyň nyşanydyr.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe biziň gazanan üstünliklerimiz, türkmen halkynyň asuda we abadan durmuşy eziz Watanymyzyň ajaýyp ogullarynyň hormatyna goýuljak mynasyp ýadygärlik bolsa gerek. Olar öz zehinleri we edermenlikleri bilen Watanymyzyň şan-şöhradyny artdyryp, onuň berkararlygy, rowaçlygy, azatlygy we garaşsyzlygy hakynda arzuw edip geçdiler. Bu gün biz Gökdepe galasynyň şehitleriniň, Beýik Watançylyk urşunda wepat bolanlaryň, Aşgabat ýertitremesiniň pidalarynyň müňlerçesini çuňňur hoşallyk bilen ýatlaýarys.
Şu gün 1881-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda biziň watandaşlarymyzyň ene topragymyzda erkin ýaşamak hukugyny goramak bilen uly edermenlik we gaýduwsyz gahrymançylyk görkezen ýerinde bina edilen Gökdepe etrabyndaky Saparmyrat Hajy metjidinde däbe görä aýat-doga okaldy. Bu ýere ömür tanapy biwagt üzülen milli gahrymanlarynyň, dogan-garyndaşlarynyň, watandaşlarynyň hatyrasyny tutmak üçin türkmenistanlylaryň müňlerçesi geldiler. Gökdepe urşy öz ata-babalarynyň däp-dessurlaryna görä ýaşamak, öz ykbalyny kesgitlemek, öz ösüşiniň taryhy ýoly bilen öňe gitmek hukugy ugrunda biziň halkymyz üçin ýowuz synag boldy. Gökdepe galasynyň gahrymanlarynyň arasynda türkmen zenanlary, ýaşulular we çagalar hem bolup, olar deň bolmadyk uruşda şehit boldular. Bu gün olary tutuş dünýä bilýär, olaryň gahrymançylygy we edermenligi barada aýdym-sazlar düzülip, olaryň keşpleri ençeme sungat eserlerinde şekillendirildi. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy bilen metjidiň golaýynda ýadygärligiň bir bitewi binagärlik toplumynda gurlan “Gökdepe” milli muzeýi türkmen halkynyň öz edermen ata-babalaryna çuňňur hoşallygynyň, ruhubelentliginiň nyşanyna öwrüldi. Muzeýde rowaýata öwrülen wakanyň gahrymanlaryna bagyşlanan gymmatlyklaryň 1300-den gowragy göýä janly şaýatlar hökmünde biziň taryhymyzyň pajygaly sahypalarynyň biri hakynda gürrüň berýän ýaly bolup dur.
Hakyda-biziň milletimiziň durmuşynyň ruhy sütünidir. Ol nesilleri baglanyşdyrýan, göze görünmeýän, emma berk ýatlamadyr. Ol diňe gözbaşlary we däplerimizi aýawly saklamaga mümkinçilik bermek bilen çäklenmän, eýsem, taryhy tejribäniň esasynda täze durmuşy gurmaga, öz geljegiňi döretmäge ýardam edýär. Elbetde, öz halkynyň namys- mertebesini, Watanyň azatlygyny, ruhy gymmatlyklaryny şirin janlaryny gurban etmek bilen goran milli gahrymanlaryňa hormat goýmak we hatyralamak, halkymyzyň şöhratly geçmişiniň subutnamalary bolup durýan milli mirasy, taryhy ýerleri aýawly saklamak asylly däpleriň biridir.
Öz gaýduwsyz edermenligi bilen ene topragymyzy goran eziz Watanymyzyň gahryman ogullaryny we gyzlaryny ýatlamak çäresine hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow gatnaşdy.
Galanyň edermen gahrymanlarynyň binagärlik ýadygärligi hasaplanýan metjidiň öňündäki meýdança ir säher bilen Türkmenistanyň Mejlisiň Başlygy, Ministrler Kabinetiniň agzalary, harby we hukuk goraýjy edaralaryň ýolbaşçylary, paýtagtymyzyň we ýurdumyzyň welaýatlarynyň häkimleri, ministrilikleriň we edaralaryň ýolbaşçylary, milli parlamentiň deputatlary, Tükmenistanda işleýän diplomatik wekilhanalaryň baştutanlary, işewürler, ýurdumyzyň jemgyýetçilik guramalarynyň we habar beriş serişdeleriniň wekilleri, din işgärleri we talyp ýaşlar ýygnandylar.
Metjide alyp barýan ýoluň ugrunda elleri baýdakly hormat garawulynyň esgerleri nyzama düzüldi.
Milli Liderimizi ýurdumyzyň müftüsi, Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Din işleri baradaky geňeşiň başlygy, Gökdepe etrabynyň ymamy, hökümet agzalary, Mejlisiň, harby we hukuk goraýjy edaralaryň ýolbaşçylary, paýtagtymyzyň we welaýatlaryň häkimleri garşyladylar.
Hormat garawulynyň orkestriniň ýerine ýetirmeginde Türkmenistanyň Döwlet senasy ýaňlanýar. Soňra ýurdumyzyň ýaş nesliniň wekili eziz Watanymyza wepalylyk kasamyny aýdýar, milli goşunymyzyň edermen esgerleriniň wekili bolsa eziz Watanymyzy goramak, mähriban halkymyza, hormatly Prezidentimize wepaly gulluk etmek kasamyny ýerine ýetirýär.
Metjidiň girelgesiniň öň ýanynda gahrymançylykly geçmişiň wakalaryny we Gökdepe galasynyň gaýduwsyz merdanlaryny janlandyrýan sahnalaşdyrylan çykyşlar ýaýbaňlanýar. Ata-babalarymyzyň beýik maksatlaryna wepaly bolmak, öz ene topragyňy janyň-teniň bilen söýmek we goramak baradaky çagyryşlar göýä asyrlaryň jümmüşinden gelýän owaz ýaly ýaňlanýar. Çykyş türkmen halkynyň gahrymançylykly we şöhratly däpleriniň nyşanlaryny ýaş nesle gowşurmak bilen tamamlandy.
Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow metjidiň howlusyna girip, bu ýerde Gökdepe etrabynyň ýaşululary bilen söhbetdeş bolýar, olaryň iş-aladalary we durmuşy bilen gyzyklanýar. Il sylagly ýaşulular hormatly Prezidentimize milleti ruhy taýdan galkyndyrmak babatda alyp barýan syýasaty, ýaşuly nesil barada edýän aladasy, eziz Watanymyzy has-da gülläp ösdürmegiň bähbidine tutuş ýurdumyz boýunça geçirýän beýik özgertmeleri üçin tüýs ýürekden hoşallyk bildirýärler.
Soňra döwlet Baştutanymyz we bu ýere ýygnanan adamlar doga-dileg etmek üçin metjide girýärler. Bu ýerde ene topragymyzda azatlygy, parahatçylygy we agzybirligi goran Gökdepe söweşiniň şehitleriniň, şeýle hem eziz Watanymyzyň bagtly geljegi ugrunda şirin janlaryny gurban eden adamlaryň hatyrasyna aýat-doga okalýar.
Doga-dileg edilenden soň hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sadaka berilýän ýere barýar.
Nahar çekilmezden öň tebärek çykylyp, Gökdepe galasynyň gahrymanlarynyň, şeýle hem eziz Watanymyzyň azatlygynyň, parahatçylygyň we agzybirligiň, ene topragymyzyň gülläp ösmeginiň we abadançylygynyň hatyrasyna şirin janlaryny gurban eden şehitleriň ruhlaryna bagyşlanyp doga-dileg edildi.
Sadaka tamamlanandan soň milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow biwagt aramyzdan giden watandaşlarymyzyň hatyrasyna berlen sadakalaryň we okalan aýatlaryň Beýik Allatagalanyň dergähinde kabul bolmagyny, türkmen topragynda bolsa hemişe parahatçylygyň, abadançylygyň höküm sürmegini arzuw edip, bu ýere ýygnananlar bilen mähirli hoşlaşdy we Gökdepeden ugrady.
Hatyra güni mynasybetli sadakalar bu gün ýurdumyzyň ähli şäherlerinde we obalarynda berlip, aýat-dogalar okaldy.
Goý, okalan doga-dilegler we berlen sadakalar Beýik Biribaryň dergähinde kabul bolsun!
Türkmen Döwlet habarlar gullugy


text:
Golaýda 2015-nji ýylda dünýäniň dürli döwletlerindäki ilatyň bagtyýarlyk derejesini görkezýän hasabat köpçüligiň dykgatyna ýetirildi.
BMG-niň “Yzygiderli ösüşi synlaýan” toparynyň 23-nji aprelde çap eden “Dünýädäki bagtyýarlyk” hasabatyna görä, Türkmenistan 158 ýurduň arasynda 70-nji orny eýeläpdir.
Bu ýurtlaryň öz ilatynyň kesgitlemesine görä, bagtyýarlykda Eýran agzalan hasabatda 110-njy, Gürjüstan 130-njy, Ermenistan bolsa 127-nji orunda durýarlar. Türkiýe ilatyň bagtyýarlyk derejesi boýunça dünýä ýurtlarynyň arasynda 76-njy orny eýeleýär.
Ozalky sowet respublikalaryndan bagtyýarlyk boýunça Özbegistan bu hasabatda 44-nji, Moldowa 52-nji, Gazagystan 54-nji, Belarus 59-njy, Russiýa 64-nji, Azerbaýjan 80-nji, Gyrgyzystan 77-nji, Täjigistan 106-njy, Ukraina bolsa 111-nji orny eýeleýärler.
Hasabata görä, 2015-nji ýylda dünýäniň iň bagtyýar ýurdy Şweýsariýadyr.
Hasabatda ilkinji on orny eýeleýänler, ynha, şu ýurtlar: Şweýsariýa, Islandiýa, Daniýa, Norwegiýa, Kanada, Finlandiýa, Niderlandiýa, Şwesiýa, Täze Zelandiýa we Awstraliýa.
Hasabatyň ahyrky orunlaryny eýelän ýurtlar bolsa: Ruanda, Benin, Siriýa, Brundi we Togo.
Hasabat üçin barlagy BMG-niň baştutanlygynda Amerikanyň Kolumbiýa uniwersitetinde iş alyp barýan “Ýer instituty” geçiripdir.
Bu hasabat dünýä boýunça ähli döwletleriň we sebitleriň öz ilatynyň bagtyýarlygy üçin alyp barýan işleriniň derejesini görkezýär.
Gürrüňi gidýän hasabatda ýurtlaryň ykdysady, syýasy, sosial, saglygy saklaýyş we beýleki ugurlardaky ösüşleri göz öňünde tutulýar.


text:
ABŞ-nyň abraýly habar serişdeleriniň biri “Washington Post” gazetinde şu ýylyň 13-nji oktýabrynda türkmen häkimiýetleriniň Azatlyk Radiosynyň habarçylaryna edýän yzygiderli basyşlaryna bagyşlanyp, ýörite makala çap edildi.
Makala Sowet Soýuzy dargandan soň türkmen häkimiýetleriniň 5 million ilatly we tebigy resurslara baý ýurdy “Merkezi Aziýanyň Küweýtine” öwürmek baradaky eden hyýallary bilen başlanýar.
Emma “Washington Post” Türkmenistanda bogujy diktaturanyň ornaşmagy we soňky döwürde energiýa resurslarynyň bahalarynyň pese gaçmagy netijesinde ýurduň ösüşiniň gaýta gitdigiçe “petige direýändigini” ýazýar: ýurtda öňden bäri dowam edip gelýän mugt sosial hyzmatlar ýatyryldy, döwletiň eýeçiligindäki käbir edaralar işgärlerine aýlyklary wagtynda tölemekde kynçylyk çekýär, munuň üstesine-de ýurduň Owganystan bilen serhetlerinde yslamçy söweşijileriň ornaşyp başlandygy aýdylýar.
"Kontrollyk"
Häkimiýetleriň bolsa, bu onçakly oňaýly bolmadyk habarlara jogap hökmünde, bular barada ilata nähilidir bir maglumatyň berilmeginiň öňüni almakçy bolýandyklaryna üns çekilýär.
Hökümet onsuz hem ýurtdaky media serişdeleriniň ählisini öz kontrollygynda saklaýar. Netijede Türkmenistanyň ilaty türkmen dilinde takyk maglumatlary berýän ýeke-täk habar serişdesi bolan Azatlyk Radiosynyň habarlaryna bil baglamaly bolýar diýip, “Washington Postuň” makalasynda nygtalýar. Neşir Azatlyk Radiosynyň “gaýduwsyz habarçylarynyň” ýurtdaky ykdysady ýagdaýlar, çaga zähmeti, häkimiýetleriň eden-etdiligi, serhetdäki dartgynlylyk barada Türkmenistanyň ilatyny habarly edip gelýändigini ýazýar.
Emma “Washington Post” soňky döwürde türkmen häkimiýetleriniň olaryň hem sesini sem etmek ugrunda tagalla edip başlandyklaryna ünsi çekýär: satellit antennalar “şäheri abadanlaşdyrmak” bahanasy bilen zor bilen aýrylyp başlandy; habarçylara basyşlar artdy, Azatlyk Radiosynyň habarçysy Saparmämmet Nepesgulyýew iýul aýynda tussag edildi, Azatlyk Radiosynyň başga bir habarçysy Osman Hallyýewiň köp sanly garyndaşlary işlerinden kowlup, ol hem “ýa türmä gidersiň, ýa-da Azatlyk bilen işleşmegi bes edersiň” diýen haýbat bilen işden çekilmäge mejbur edildi.
Jogapkärçilik
“Washington Post” gazeti Türkmenistanyň hökümeti, hiç hili jogapkärçilige çekilmezden, nädip beýle hereketleri edip bilýär diýen soragy goýýar. Gazet ABŞ-nyň Döwlet departamentinde Türkmenistanda we käbir beýleki ýurtlarda adam hukuklarynyň ýaramaz ýagdaýy barada käte-käte çykyş edilýändigi, emma ol ýurtlar babatynda ABŞ-nyň syýasatynda ýeterlik derejede üýtgeşikligiň bolup geçmeýändigi barada ýazýar.
Munuň netijesinde Azatlyk Radiosynyň gaýduwsyz habarçylaryna “awçylyk möwsüminiň açylýandygyny”, şeýle-de millionlarça adamyň hakykaty bilmek mümkinçilikleriniň çäklendirilýändigini ýazyp, “Washington Post” neşiri “Türkmenistanda hakykaty basyp ýatyrmak” sözbaşyly makalasyny jemleýär.
Belläp geçsek, bu makala 15-nji oktýabrda Waşingtonda başlanýan ABŞ-Türkmenistan ikitaraplaýyn konsultasiýalarynyň öňüsyrasynda köpçülige ýetirildi.


text:
Prеzidеnt G.Bеrdimuhammеdow Ministler kabinetiniň iýul aýynyň 12-sinе gеçrilеn giňişlеýin mеjlisindе ýokary okuw mеkdеplеrinе talyplary kabul etmеk bilеn bagly wеzipеlеriň örän möhüm ähmiýetlidigini bеlläp, bu çäräniň ýokary dеrеjеdе, aç-açanlyk ýagdaýynda, hiç bir ýaramaz hadysalara ýol bеrmän gеçirilmеlidigini dеgişli ýolbaşçylara tabşyrdy.
Eýsеm prеzidеntiň tabşyrygy bеrjaý edilip, gеljеkki giriş ekzamеnlеri aýan hеm adalatly gеçirilеrmikä?
Mеniň pikirimçе, tabşyrygyň aýanlyga dеgişli bölеgini, çägini ýatdan çykarman, bеrjaý etmägе girişеndirlеr: gеçеn ýylky şuňa mеňzеş tabşyryk bilеn goýulan widеo kamеralaryň ýanynda ýenе-dе şonçarak widеokamеra eýýäm goýandyrlaram, hasabatam bеrеndirlеr.
Emma widеokamеralara düşеn maglumatlary online rеžimdе abituriýentlеriň hеm olaryň hossarlarynyň dykgatyna widеoproýektorlar arkaly ýetirmеk, hasam bеtеr, şol maglumatlary intеrnеtiň üsti bilеn ilat köpçüligi üçin elýetеrli etmеk işlеrinе wеlin başlanam däldirlеr.
Sеbäbi şеýlе işlеr aýanlyga dеgişlilikdе, rusça aýdanymyzda, pеrеbor, ýagny, ötе gеçmеklik – döwlеtimiziň içеrki syýasatyny äsgеrmеzlik bolardy. Ýönе şonsuz edilеn işеm gözboýagçylyk dеrеjеsindеn çykyp bilmеz.
Mеtbugat wеlin hеzil edеr… Öňküliginе gеçеn giriş ekzamеnlеrindеn soň, görkеzmäniň adalata dеgişli ikinji bölеginiňеm üstünlikli bеrjaý edilеndigi barada makalalar ýazylar, rеportažlar gurnalar. Nеtijеdе, şu ýylky görkеzmе bilеn onuň bеrjaý edilişi ýenе bir möwsümlеýin iş hökmündе taryhymyza “altyn” harplar bilеn ýazylar.
“Gеljеgimizi paýhynlaýan parahorluk”
Eýsеm, biziň intеllеktual potеnsialymyzy hеm-dе gеljеgimizi paýhynlap barýan, ilatymyzyň ujypsyzja bölеginiň bolsa haram ýalagyna öwrülеn, ýokary hеm ýöritе okuw mеkdеplеrini eýеledi diýilýän parahorluk nähili dörеýärkä? Ondan dynmagyň täsirli mеhanizmi ýokmyka?
1990-njy ýyllarda ýokary okuw jaýynda işläniň gürrüňi:
Ony bir gеzеk ekzamеnasion komissiýanyň başlygy çagyryp, onuň giriş ekzamеnlеriniň ekzamеnatorlygyna bеllеnеndigini aýdypdyr. Soňam stolunyň çеkеrindеn 4-5 tagta abituriýentlеriň sanawy ýazylan kagyzy çykaryp, onuň öňündе goýupdyr. Sanawda 100-е barabar abituriýentiň ady bar ekеn. Olaryň gyzyl nokatlar bilеn bеllеnеnlеrini, kömеklеşip, ekzamеndеn gеçirmеli, ýaşyl nokatlar bilеn bеllеnеnlеrini bolsa päsgеl bеrmän gеçirmеli ekеn. Söhbеtdеşim, zеhinli hеm ýaş mollym, şеýlе işlеri halamaýandygyny aýdypdyr. Komissiýanyň başlygy ekzеmеnatoryňam üç abituriýentlik paýynyň bardygyny aýdypdyr. Soňam, garşylyk görеnsoň, onuň paýyny bäşе ýetiripdir hеm-dе jogaby ertir bеrmеlidigini aýdyp hoşlaşypdyr. Gijе söhbеtdеşimiň ýanyna ekzamеnasion komisiýanyň başlygynyň wеkili gеlip, razylyk bеrеndе onuň öňündе açylýan pеrspеktiwalar barada gürläp gidipdir. Ertеsi, işе baranda, ony kafеdra müdiri – ylmy srеdada abraýly adam çagyryp: – Bäş adama dagy ýetiräýipdirlеr-ow, ylalaşgyn – diýipdir.
Mеniň söhbеtdеşim işindеn çykmaly bolupdyr. Onuň ýerinе ekzеmеnator edilip, okuwyny zordan gutaranyna bakman, mugallym edilip goýlan adam bеllеnipdir.
Neşe gaçakçylaryndan alnan pullar, 30-njy awgust, 2010 ý.
Mugallymlaryň üç topary
Hukuk goraýjy gulluklarda işläniň gürrüňi:
Ýokary okuw ulgamyndaky mugallymlar üç topara bölünýärlеr: para alýanlar, para alyp bilsеlеr aljaklar hеm-dе para almaýanlar.
Para alýanlar – esasan orta hеm ýokary ýaşly intеllеktual göýdüklеr. Olar alýan paralaryny paýlaşýarlar. Dilе alnyp ýörülmеsе-dе, olaryň para alýandyklaryny hеmmеlеr bilýär. Olar hormatlanýan adamlar. Olaryň mafiýanyň strukturalaryna mеňzеş strukturaly formal däl strukturalary bar.
Para alyp bilsеlеr aljaklar – esasan ýaş hеm ýokary ýaşly intеllеktual göýdüklеr.
Para almaýanlar – dürli ýaşdaky zеhinli intеllеktuallar hеm hünäriniň eýеlеri.
Kampaniýalaýyn barlaglarda para alyp bilsе aljaklardan 2-3 sanysy tutulyp, jеnaýata çеkilýär. “Şondan artyk tutmak döwlеtiň abraýyna şеk ýetirýär”.
Eýsеm ýokary okuw jaýlarynda parahorlugyň ösmеginе esasan nähili nogsanlyklar sеbäp bolýarka?
Ýurdumyzda hеr ýyl 100 müň çеmеsi ýetginjеk oglan-gyz orta mеkdеbi gutarýar, ýokary okuw jaýlarymyz bolsa, olaryň, aňry gitsе, 6 prosеntinе okuwlaryny dowam etmägе mümkinçilik bеrýär. Nеtijеdе, ýetginjеklеriň tеbigy talaby ýetеrlik tеklibе duşmansoň, dеfisit, ýagny gytlyk dörеýär. Olam ýetginjеlеriň hеm olaryň hossarlarynyň arasynda maksada ýetmеk üçin ýol saýlamakda dannowsyzlyk dörеdýär. Häzirki şеrtlеrdе ýokary okuwa girmеgiň iň ygtybarly ýoly para bеrmеklik. Onsoň kanundan gorkman para alyp, “iş bitirjеk” gözlеnýär. Şony başarjak wеzipеlilеr kän. Şolaryň içindе zähmеt hakynyň juda pеsligi, sosial goragsyzlygy hеm hukuksyzlygy bilеn bеýlеki wеzipеlilеrdеn tapawutlanýan, wеzipе borçlaryna mahsus bolmadyk işlеrdir çärеlеr bilеn ahlak dannawsyzlygyna ýetirilеn mollum ilkinji töwеkgеl – «endişеdеn bir iş bitmеz…».
Çözgüt nirede?
Eýsеm, agzalan nogsanlyklary özündе jеmlän problеmanyň komplеkslеýin çözgüdiniň mеhanizmi ýokmuka?
Bar! Şеýlе mеhanizmlеriň ygtybarlysy ýurdumyzda ýokary bilim almak islеýänlеr üçin ýetеrlik okuw ýerlеrini dörеtmеk bilеn birlikdе Zähmеtе görä hak tölеmеk ulgamynyň, aýanlygyň hеm-dе kanunçylygyň dеmokratik prinsiplеrdе komplеkslеýin ulanylmagynda bolmaly. Emma şеýlе mеhanizmiň häzirki rеžim üçin hatarly, alyslara gidýän täsirlеriniň dörеjеgi sеbäpli, ony häzirki rеžim ulanmazam, ulandyrmazam.
Şеýlе mеhanizmlеriň ýenе biri – hökümdaryň syýasy erkini ulanmak. Bizdäki ýaly, sypaýyrak aýdanymyzda, awtoritar rеžimli ýurtda hökümdaryň syýasy erki örän täsirli bolýar. Şuny dеlillеndirýän mysalam bar: şu ýyl Türkmеnistanyň harby bölümlеrindе prеzidеntiň görkеzmеsi bilеn esgеrе sütеm edеn etmişi üçin kanunyň öňündе, harby çininе hеm wеzipеsinе garamazdan, hökmän jogap bеrmеli edildi. Nеtijеdе «dеdowşinanyň» ýoguna çykyldy. Indi harby bölümlеrdе adam urulanok. Esgеrlеriň naharam gowulandy.
Syýasy erk
Ýokary okuwdaky parahorluk parahorluklaryň iň aýany hеm ýönеkеýimikä diýýän. Onsoň, hökümdaryň syýasy erki tapdyrsa, ony ýokary okuwdaky parahorlugyň garşysyna-da şu ýylky giriş ekzamеnlеrindеn başlap şowly ulansa bolardy.
Elbеtdе, agzalýan usulyň awtoritar usuldygyny ýatdan çykarmaly däl. Ony örän sеrеsap ulanmaly: ýurdy harby ýagdaýa salaýmaly däl; usuly basa – baslyga öwürmеli däl; ilaty kösеnçligе uçratmaly däl. Şul usulyň dеdowşinanyň garşysyna kampaniýalaýyn ulanylan ýerlеrindе gaş bеjеrmеgiň dеrеginе göz çykarylmalar bar. Nеtijеdе, 2 ýyl gulluk borjuny bеrjaý edip öýünе dolanmaly oglanlaryň, jogapkärçiliksiz ýa-da matlaply gеçirilеn dеrňеwiň hеm-dе kazyýet mеjlisiniň karary bilеn, ençеmе ýyllap türmä basylanlary bar.
Blogda öňe sürlen pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
ABŞ-nyň federal sudy sport, saz we teatr tomaşalaryna umumy bahasy 1 million dollardan gowrak biletleri aldawly ýollar arkaly satyn alan hakerler toparyna ýolbaşçylyk etmekde aýyplanýan orsýetlini jenaýat toparynyň agzasy bolmakda günäli tapdy.
Wadim Polýakow 20-nji iýunda günäni boýun aldy we özüniň biletleri satýan StubHub atly gullugyň hasaplaryny döwen halkara hakerler toparynyň düzümine girýändigini aýtdy.
Ol pul ýuwmak we ogurlanan emlägi ulanmak bilen bagly günäleri hem boýun aldy.
Prokurorlar toparyň ogurlanan biletleriň her birini bir müň amerikan dollaryna barabar bahadan satjakdygyny aýtylar. Şeýle-de resmiler bu hereketlere StubHub gullugy bilen bagly bir müň hasabyň sezewar edilendigini we umumy bahasy 1.6 million dollarlyk 3500 biletiň eýelenendigini aýtdylar.


text:
Wise-prezident Jo Baýden Birleşen Ştatlar prezident saýlawlaryna täsir ýetirmek synanyşygynda aýyplan rus hakerlerine «yşarat iberer» diýdi.
Baýden NBC News bilen geçirilen we 14-nji oktýabrda çap edilen söhbetdeşlikde Birleşen Ştatlar näme üçin Orsýetiň demokratik partiýanyň ýokary derejeli resmileriniň elektron hatlaryny syzdyrmak we beýlekiler bilen, saýlawlara gatyşmasyna gaýtawul bermeýär diýen soraga jogap berdi.
«Biz yşarat iberýäris» we Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin ony alar diýip, Baýden aýtdy. "Biziň muny etmek ukybymyz bar we şeýle yşarat iberiler. Ol muny biler, özem bu biziň öz saýlap alan wagtymyzda, uly täsir ýetirjek wagtynda bolar."
NBC Ak tamyň Orsýete garşy görülmedik bir gizlin kiber çäresini görmegiň hem-de Kreml ýolbaşçylaryny oňaýsyz ýagdaýa salmagyň pikirini edýändigini habar berdi.


text:
Türkiýäniň Stambul şäherinde başlan we iki hepde bäri dowam edýän protestler barada gowşan soňky habarlar howpsuzlyk güýçleriniň Stambulyň “Gezi” parkyndan protestçileri gysyp çykarmaklary bilen bagly boldy. Uzak dowam eden bu protestler ýerli ýaşaýjylarda, şol sanda Stambulda ýaşaýan we işleýän käbir türkmenistanlylarda-da ýatdan çykmajak täsirler galdyrdy. Azatlyk Radiosy şu wakalara şaýat bolan türkmenistanly zähmet migranty Rozybaý bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Rozybaý, Stambulda protestleriň möwjän ýerlerinde türkmenistanly zähmet migrantlary hem az dal bolmaly. Bu wakalar olara nähili täsirini ýetirýär?
Rozybaý:
Bilşiňiz ýaly, Türkiýäniň Stambul şäherinde geçirilýän protestler bilen uly başagaýlyk boldy. Şu wagta çenli öz durmuşymda görüp-eşiden iň uly ýörişlerime janly şaýat boldum. Protestler sebäpli bolup duran gapma-garşylyklar işläp ýören türkmenistanly zähmet migrantlaryna hem zyýan ýetirdi.
Stambul şäheriniň Taksim meýdançasynda dikeldilen barrikadalar. Stambul, 12-nji iýun, 2013.
Taksim meýdançasynda protestçiler bilen polisiň arasynda çaknyşyklar ýüze çykan badyna şol ýerde işläp ýören Lebap welaýatyndan bolan üç türkmen raýatyna uly zeper ýetdi. Şu wagt men olaryň ýagdaýyny öz gözüm bilen görüp gaýtdym. Olaryň ikisi är-aýal, üçünji kişi bolsa şol gelniň gyz jigisi.
Polis protestçilere garşy göz ýaşardýan bomba ulanan mahaly şol ýerde işläp duran ýaňky türkmen gyzyň bir gözüne uly zeper ýetipdir. Men ol gyzyň ýanyna baryp, ýagdaýyny öz gözüm bilen gördüm. Ol zähmet migranty ilkinji medisina tiz kömegini öz işleýän ýeriniň hojaýynynyň goldawy bilen alypdyr.
Azatlyk Radiosy: Gözüne zeper ýeten türkmenistanly gyz ol ýerde kanuny ýagdaýda işleýär ekenmi?
Rozybaý:
Yok, ol Stambulda bikanun ýagdaýda işläp ýören türkmenistanly zähmet migrantlarynyň biri. Kanuny ýagdaýda işleýän bolanlygynda, ol ildeşimiz keselhana äkidilip, oňa zerur bolan kömekler edilerdi. Gynansagam, bikanun işleýändigi üçin oňa gerekli kömek edilip bilinmändir.
Ildeşimize işleýän ýeriniň hojaýyny bir tanşynyň üsti bilen ýüzleýje kömek edipdir. Sebäbi bikanun işleýänler keselhana äkidilen mahaly, kömek edilmeýär-de, gaýta derrew polise habar berilýär. Ol gyzdan başga hälki är-aýal maşgalanyň erkek adamsynyň hem ýeňsesine bir polis işgäri taýak bilen urupdyr. Taýagyň degen ýerini men öz gözüm bilen gördüm. Şeýlelikde onuň hem saglygyna biraz zeper ýetipdir.
Şeýle-de bolsa, häzir ol erkek kişiniň saglyk ýagdaýy ganymat. Emma ýigrimi bäş ýaşyndaky beýleki türkmen gyzynyň çep gözi gaty agyr ýagdaýda. Tanyş lukmanymyň aýtmagyna görä, ol türkmen gyzy gözüne gowy seretdirmese we yzgiderli barladyp durmasa, onuň bir gözüni ýitirmegi-de mümkin.
Azatlyk Radiosy: Olaryň türkmenistanly ildeşi hökmünde siz olary soramaga baranyňyzda, olar muňa nähili reaksiýa bildirdiler?
Rozybaý:
Olar meni görüp, meniň soramaga gelenimi bilip, muňa gaty begendiler. Beýleki tarapdan bolsa, şeýle ýagdaýa düşendiklerine gynanýarlar. Menem olaryň ýagdaýyna gynandym. Ynha, Stambuldaky protestler sebäpli öz ýurdumyzyň raýatlary şeýle ýagdaýda jebir çekip ýörler.
Taksim meýdançasynda polisiýa protestçileri dargatmak üçin suw çüwdürimlerini we göz ýaşardyjy gazlary ulanýar. Stambul, 12-nji iýun, 2013.
Türkmenleriň başga ýurtda şeýle ýagdaýlary başdan geçirip ýörmegi hemmeler üçin bir gynançly ýagdaý. Ol raýatlarymyz protestlere gatnaşmadygam bolsalar, şol dartgynly wakalaryň ýüze çykan ýerinde işläp durandyklary sebäpli ejir çeken. protestçiler bilen polisiň arasynda çaknyşyk başlanan mahaly olaryň işleýän ýeriniň eýesi derrew dükany ýapyp, öýli-öýüne gaýtmaly edipdir. Ildeşlerimiz iş ýerlerinden çykyp, ýolda gidip barýarkalar, ýaňky ýaly ýagdaýa duçar bolupdyrlar.
Azatlyk Radiosy: Rozybaý, siziň işleýän ýeriňizde, ýagny Stambulyň Beşiktaş diýen ýerinde protestçiler Türkiýäniň premýer-ministriniň şol ýerdäki ofisini basyp aljak bolanlarynda, gaty uly çaknyşyklara şaýat boldum diýdiňiz. Beşiktaşda bolan şol çaknyşyklarda ol ýerde işläp ýören türkmenistanlylar nähilidir bir kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolmadylarmy?
Rozybaý:
Beşiktaşda Türkiýäniň premýer-ministriniň Dolmabahçe ofisi ýerleşýär. Protestçiler şol ofise hüjüm etdiler. Şol ýerde bolan çaknyşyklarda protestçiler polis güýçlerinden üstün çykdy. Beşikdaşda protestleriň bolup duran ýerlerinde işläp ýören türkmenlerimiz hem Taksimdäkiler ýaly göz ýaşardýan bombanyň agyr täsiri astynda galdylar. Hemmesi polis işgärleriniň ulanan gazlary sebäpli demikdiler. Penjirelerini ýapanlara hem gaz uly zeper ýetiripdir. Beşiktaşda nätjeklerini bilmän, uzak gije dik aýak üstünde durup, ertire çykan türkmen raýatlarymyz hem boldy.
Azatlyk Radiosy: Rozybaý, Beşikdaşdaky dartgynlylyga syn eden mahalyňyz şol ýerde sizde uly täsir galdyran bir hadysa barada-da gürrüň etdiňiz, şol barada dolurak maglumat beräýseňiz?
Rozybaý:
Beşikdaşdaky gozgalaňda ünsümi çeken ýagdaý şeýle boldy. Protestçiler töwerekde duran iş tehnikalaryny ele geçirip, şolary polisiň üstüne sürdüler. Polis güýçleri halky saklap bilmediler we yza çekilmäge mejbur boldular. Protestçileri hiç kim we hiç zat saklap bilmedi.
Zynjyrly iş tehnikalary ele geçiren protestçiler göni premýer-ministriň ofisine tarap sürüp başladylar. Dolmabahçe ofisiniň diwaryna ýetmäne takmynan ýigrimi-otuz metr galanda, şeýle süýşüp gelýän halkyň önüne ol ýerdäki metjidiň ak eşikli ymamy çykyp, özüne türk baýdagyny orap, zynjyrly iş tehnikalarynyň öňüne çykyp “Eger döwletimizi, halkymyzy, ganymyzy, dinimizi sylaýan bolsaňyz, saklanyň adamlar, gan dökmäliň!” diýen çagyryşlary edip, protestçileri saklady. Şol ýerde üns beren zadym ymam şonda kanunymyzy diýmedi. Ynha, Beşiktaşda bolan şu ýagdaý mende uly täsir galdyrdy.


text:
Günorta Koreýanyň “Kia Motors” kompaniýasynyň prezidenti Çun Wi Sun dünýäniň ençeme döwletinde Kia awtomobilleriniň köpçülikleýin yzyna ýygnalyp alynýandygy bilen bagly wezipeden çekilýändigini aýtdy.
“France Presse” agentliginiň maglumatyna görä, kompaniýa ABŞ-da we Günorta Koreýada elektrik geçiriji simlerdäki problema bilen bagly 85 müň gowrak maşyny yzyna çagyrmakçy. Hytaýda Kia 18 müň maşyny yzyna alar.
Prezidentiň iş başyndan çekilýändigi baradaky arzasyny “Kia Motors” kompaniýasynyň Direktorlar geňeşiniň başlygynyň kabul edendigi habar berilýär.


text:
Yslamçy gozgalaňçylaryň lideri Doku Umarow öten aý Moskwanyň “Domodedowo” aeroportunda janyndan geçen bir hüjümçi tarapyndan amala aşyrylan partlamanyň jogapkärçiligini öz üstüne aldy.
Aeroportuň halkara gonuş zalynda bolan partlamada 36 adam ölüp, 150-den agdyk adam ýaralandy. Ýaralananlardan takmynan 60 adam häzire çenli-de keselhanada.
7-nji fewralda giçlik www.kavkazcenter.com
saýtynda ýerleşdirilen bir wideo ýazgyda Umarow bu partlamanyň öz buýrugy boýunça amala aşyrylandygyny habar berdi.
“Bu ýörite operasiýa meniň buýrugym boýunça amala aşyryldy. Inşalla, bular ýaly ýörite operasiýalar geljekde ýene amala aşyrylar” diýip, Umarow aýtdy.
Ol şeýle hem: “Biziň aramyzda indiki hüjümlerde öz janyny gurban etmäge taýyn ýüzlerçe doganymyz bar” diýip, sözüniň üstüne goşdy.
Ors derňewçileri: “Bombaly hüjümi amala aşyran 20 ýaşly bir demirgazyk kawkazly” diýýärler. Bu region Çeçenistany, Dagystany we şol töwereklerdäki etraplary öz içine alýar.
Umarow 5-nji fewralda hem “kavkazcenter” saýtynda peýda bolan başga bir wideoda Demirgazyk Kawkazdan çekilmegi ret eden ýagdaýynda 2011-nji ýylyň Orsýet üçin “gan we gözýaş” ýyly boljakdygyny aýtdy.
Häzirki premýer-ministr Wladimir Putin ozal prezidentkä 1999-njy ýylyň aýagynda ikinji urşa başlamak bilen Orsýetden aýrylmaga synanyşýan çeçen gozgalaňçylaryna agyr zarba urdy.
Harby operasiýalar resmi taýdan tamamlandy edilse-de, yslamçy gozgalaňçylar goňşy Dagystan we Inguşystandan edýän hüjümlerini dowam etdirýärler.
20 ýyla golaý bäri ele düşmän gelýän Umarow bilen onuň yzyna eýerýänler regionda garaşsyz yslam döwletini gurmak isleýärler.
46 ýaşly Umarow 2006-njy ýylyň iýunynda ors güýçleri tarapyndan öldürilen çeçen ýolbaşçysy Şamil Basaýewiň ornuny tutan adam.
Onuň topary ozal hem bolan birnäçe hüjümiň, şol sanda öten martda Moskwa metrosynda 40 adamyň ölümine sebäp bolan partlamanyň hem jogapkärçiligini öz üstüne alypdy.
“Domodedowo” aeroportunda bolan partlamadan bäri Kremliň indiki hüjümleriň öňüni almaga ukyplydygyna şübhe edilýär.
Prezident Dmitriý Medwedew Demirgazyk Kawkazda barýan gozgalaňy “Orsýetiň milli howpsuzlygyna abanýan iň uly howp” diýip atlandyrýar.
Ýakynda Medwedew transport polisiýasynyň ýokary derejeli işgärlerini boşadyp, aeroportlarda we wokzallarda howpsuzlyk çäreleriniň güýçlendirilmegi barada perman çykarypdy.


text:
Gürjüstanly aýal-gyzlar durmuşa çykýan gyzlaryň “gyzlyk perdesiniň” barlanmagyna protest hökmünde kampaniýa başladylar.
Häzirki wagtda, eger-de öýlenjek ýigit alýan gyzynyň namysyny saklap gezendigini resmileşdirmek islese, onda gyzlar öz islegi bilen etdirýän testleriniň tölegini töleýärler. Ýöne, tankytçylaryň aýtmagyna görä, prosedura pese gaçyp barýar we 21-nji asyrda Gürjastanda gyzlyk perdeleriniň barlanmagynda takyk testler hem netije bermän bilýär.
Nino Trahnaşwili gyzlyk perdesi barada Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynyň Gürji gullugyndan habar berýär.
Köpleriň pikirine görä, sosial taýdan konserwatiw Gürjüstanda gyzlaryň gyzlyk perdesi entegem aýratyn ähmiýetli hasaplanýar.
Muňa garamazdan, gyzlyk perdesiniň test-barlaglary özbaşyna aýratyn gürrüň.
Gürjüstanyň “Imedi” telewizion kanalynda çykan soňky habarlar protestlere sebäp boldy. Sebäbi onda aýdylmagyna görä, Gürjüstanyň milli ekspertiza býruosy her ýylda 200 sany gyzlyk testini geçirýär.
Habarlarda ekspertizanyň saglyk gullukçysy prosesiň nähili amala aşyrylýandygy barada gürrüň berýär. Onuň aýtmagyna görä, maňlaýy çyraly üç sany lukman ýönekeý ginekologiki enjam bilen ýaş gyzyň jynsy gatnaşyk edip–etmänligini bildirýän gyzlyk perdesiniň abatdygyny ýa-da zaýalanandygyny barlaýarlar.
Aýallar nägileliklerini bildirýärler
Ýaýlyma goýberilen habardan soň ýüzlerçe gürjüstanly şeýle tejribäni ýazgarmak üçin sosial media üýşdüler. 30-njy iýulda bolsa gruziýaly aýallar öz nägileliklerini bildirmek üçin saglyk barlag merkeziniň öňünde jemlendiler.
Bu protest çäresini “Garaşsyz feministler” toparynyň agzasy Natia Gwianişwili gurnady. Onuň aýtmagyna görä, gürjüstanlylaryň “gyzlyk instituty” diýip atlandyrýan masgaraçylygyndan ýüz öwürmegiň wagty geldi. Şeýle-de ol indiden beýläk Gürjüstanda gelejekde gelin boljak we eje boljak zenanlaryň namysy olaryň “gyzlyk testine” bagly bolup galmaly däl diýip nygtady:
“Biz ekspertizanyň jaýyna şeýle hyzmatyň bes edilmegine çagyryş etmek üçin ýygnandyk. “Gyzlyk perdesi” diýen düşünjeden ýüz öwürmegiň düýp manysy – [jemgyýetde] aýalyň jynsy taýdan özüni alyp barşyna bolan garaýyş erkegiň jynsy gatnaşyga bolan garaýşy bilen deňhukukly bolmaly.”
Wideoýazgy
: Gürji aýallary "gyzlyk" barlagyna garşy
“Imedi” kanalynyň habarlarynda, onuň öz işgärleriniň hem agzalyp geçilendigine garamazdan, iýulda ekspertizanyň öz resmi saýtynda 30 sany habar goýlupdyr. Onda gyzlyk testiniň barlaglary, haçan-da suddan jynsy zorlama bilen bagly kagyz getirilende, olar gyzlyk testini edýän ekenler. Beýlekilere gyzlyk barlagy geçirildi diýip, kepillik kagyz bermeýän ekenler.
“Imediniň” habaryna görä, gyzlyklaryny tassykladyp, kepillik kagyzyny aljak ýaş gyzlar ýa ejesi bilen, ýa barjak oglany bilen, ýa-da bolmasa geljekki gaýnenesi bilen bu ýere gelip, 100-den 200 amerikan dollaryna çenli töleg töläp, özleriniň zaýalanmadygyny subut etmek üçin, agzalan barlagdan geçýän ekenler.
Gyz “gyz” bolmasa...
Barlagda eger gyzlyk perdesiniň barlygy subut edilmese, onda toý çäresi hem ýatyrylýar we maşgalalar biri-biri bilen gatnaşygyny kesýärler.
Gyzlyk perdesiniň abat bolmagy şeýle bir ähmiýetli welin, bu synagdan geçip bilmedik gyzlar toýdan öň hirurga ýüz tutmaly bolýarlar. Ýöne gyzlyk perdesini öňküsi ýaly edip dikeltmek gaty gymmada düşýär.
Bir hirurgyň aýtmagyna görä, 40 ýaşly bir aýal ikinji sapar durmuşa çykmaklyk üçin oňa ýüz tutupdyr we ol hemonuň gyzlygyny gaýtadan dikeldip, tikip beripdir.
Tankytçylaryň aýtmagyna görä, bu gaty elhenç ýagdaý we toý gijesinden soň ganly mata bölegini çykaryp, ile görkezmek gadymy döwürlerden galan däp-dessurdyr.
Jan ýakýan “ikiýüzlülik”
Beýleki adamlar jemgyýetde dowam edýän bu ikiýüzlülige janlaryny ýakýarlar. Bu ikiýüzlülik aýalyň gyzlyk perdesine üns berip, erkeklere öýlenmezden öň başga biri bilen ýatmaga rugsat berýär.
Protestçi filosofiýa professory Tata Tsopuraşwiliniň aýtmagyna görä, şeýlelikde erkekler köplenç ýagdaýda küntüler bilen jynsy gatnaşyk edýärler we bu tejribe hem ömür dowam edýän zyýanly netijelere getirýär. Tata bu hakda şeýle diýýär:
“Erkeklerem şu gyzlyk barlagyndan jebir çekýärler we däp-dessurlardan ýadadylar. Sebäbi olar söýen gyzlary bilen bile bolmak hukugyndan mahrum. Olar muňa derek ýeňles zenanlar bilen ýatmaly bolýarlar”.
Gyzlyk perdesiniň barlanmagyna garşy gidýän protestçiler BMG-ä agza bolan gruzin hökümetini adamlary ala tutmagy bes etmäge çagyrýarlar. Hiç bir bedeniň çekeleşikli gyzlyk barlagyna sezewar edilmegine rugsat bermeli däl diýýärler.
“Yzagalaklygyň” alamaty
Käbir resmiler gyzlyk perdesiniň barlanmagynyň demokratiýa tarap barýan Gürjüstan üçin bökdençlik diýýärler. 31-nji iýulda çykyş eden adalat ministri gyzlyk perdesiniň barlag testlerini “yzagalaklygyň” alamaty diýdi.
Ýöne munuň bilen Guguli Maagradze – parlamentiň Saglyk boýunça komitetiniň Gürjüstanyň jynsy deňlik mejlisiniň agzasy razylaşmady. Ol şeýle diýýär: “Eger-de şeýle hyzmata mätäç bolsak, muny hökümet gadagan edip bilmez”.
Gyzlyk perdesi barada çekeleşýänler entekler az däl. Bu gürjüi ortodoks buthanasynyň-da alyp barýan ýörelgesiniň bir ugry we jemgyýetdäki erkeksireýän erkekler üçin niýetlenen bir baýraga meňzeýär. Bu hem sosial kesellere ýol açdy, olardan käbirleri: kämillik ýaşyna ýetmän durmuşa çykmaklyk, aýrylyşmaklyk we durmuşa çykyp, aýagy agyr bolany üçin mekdebi terk edýän ýaş gyzlaryň sanynyň ýokarlanmagy.
Halkyň soňky gyzyklanmasy şeýle umytlary döredýär:
- has gowy seks terbiýesi we aýallaryň seks boýunça liberal garaýyş.
Ýöne häzir ýaş gürjiler gyzlaryň gyzlyk perdesi we toýdan öň seks bilen meşgullanmak baradaky durmuş ornunda ikä bölündi.
Ine olaryň käbiri:
“Bir gyz eger toýdan öň gyzlyk perdesini zaýalatsa, onda ol edepliligini ýitirýär.”
“Bu bir şahsy saýlaw. Her kim isleýşiçe bolubermeli.”
Tbilisiden ikinji bir aýal: “Jemgyýet we asla döwlet adamyň şahsy işine burnuny sokmaly däl”.
Tbilisiden ýaş adam şeýle diýýär: “Men gyzlyk perdesini zaýaladan gyza öýlenmerin”.


text:
Mozambikde tapylan we Malaýziýanyň howa ýollarynyň 2014-nji ýylda ýitirm bolan uçaryna degişli bolmakda güman edilýän galyndylary barlaglar üçin 21-nji martda Awstraliýa alnyp baryldy.
Uzynlygy bir metr çemesi ak metal bölegi MH370 uçarynyň garaşsyz gözlegini geçirýän syýahatçy tarapyndan şu aýda Afrikanyň kenarynda tapyldy.
Malaýziýanyň Transport ministri Liow Tiong Lai tapylan metal böleginiň MH370 reýsini amala aşyran uçar bilen bir görnüşli 777 kysymly uçara degişli bolmagynyň “örän ähtimaldygyny” aýtdy.
Kuala Lumpurdan Pekina barýan uçar 2014-nji ýylyň 8-nji martynda ýitirm bolupdy onuň içinde 239 adam bardy. Onuň Hindi okeanynda heläkçilige uçran bolmagy çak edilýär.
Hindi okeanynda tapylan galyndylaryň diňe biriniň, ýagny ganat böleginiň ýitirim bolan uçara degişlidigi tassyklandy.


text:
Ýemendäki halas ediş tagallalaryna garamazdan, merkezi aziýaly saglyk işgärleriniň ýüzlerçesi uruş-gowga gaplanan ýurtdan çykyp bilmän galýar.
Rus uçarlary soňky günlerde onlarça orsýetlini, şol sanda täjigistanly, özbegistanly, gyrgyzystanly şepagat uýalaryny, doktorlary Ýemenden alyp çykdy. Emma konfliktiň möwjemegi netijesinde, howa we deňiz arkaly amala aşyrylýan ewakuasiýa işlerine garamazdan, Ýemenden maşgalasy bilen çykyp bilmän galýan saglyk işgärleri hem bar.
Merkezi Aziýa respublikalary, huti pitneçileriniň ýurduň köp bölegini ele geçirmegi bilen dörän baş-başdaklyk zerarly, öz raýatlaryny Ýemenden çykmaga çagyrýar. Eýran tarapyndan goldanylýan şaýy pitneçileri bilen saudlylaryň ýolabaşçylygyndaky howa zarbalaryna daýanýan hökümetçi güýçleriň arasynda gazaply söweş gidýär.
Saglyk işgärleri gündelik urulýan howa zarbalary, bombalar astynda, ýurduň dürli ýerlerinde barýan ýaragly söweşler netijesinde öldürilmek, ýaralanmak howpy bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar.
"Bu ýerdäki her hassahanada üç ýa dört özbek bar» diýip, özbegistanly doktor Akbar aýdýar. Ol soňky dört ýylda Ýemende işläpdir.
"Biziň aramyzdan käbirleri aeroporta gitdi we şol ýerde dört gün bolup, Ýemenden uçýan uçara münüp bilmedi» diýip, ol Azatlyk radiosynyň Özbek gullugyna aýtdy. "Bize 6-njy apreldäki uçaryň soňky uçar boljagyny aýtdylar, emma biz munuň çyndygyny bilmeýäris."
Ýemendäki özbegistanlylaryň anyk sany belli däl. Hasaplamalara görä, olar birnäçe ýüzden 3000 çemesi adama barabar.
Daşkentde bir özbek doktorynyň gyzy, adynyň aýdylmazlygyny sorap, ejesiniň soňky hepdelerde asmandan urulýan howa zarbalarynyň sahnasyna aýlanan Sanaadan, Ýemeniň paýtagtyndan çykyp bilmän galandygyny aýtdy.
"Ejem maňa özüniň ol ýerden çykyp bilmeýändigini, sebäbi uçaryň gonup bilmeýändigini, aeroportyň hüjüm astyndadygyny aýtdy» diýip, ol Azatlyk radiosynyň özbek gullugyna gürrüň berdi. «Ol menden alada etmezligi sorady. Biziň ýerli telewideniýämiz bu mesele barada hiç zat aýtmaýar» diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.
Yza gaýtmak gorkusy
Ýemende işleýän merkezi aziýaly doktorlaryň we şepagat uýalarynyň köpüsi ol ýere rus kompaniýalarynyň üstünden alnan şertnamalar esasynda giden adamlar. Özbek saglyk işgärleriniň käbiri ol ýerden ewakuasiýa edilmegine göwünjeň däl, sebäbi olar Ýemene Orsýetiň üstünden bikanun, hökümet rugsadyny alman barypdyr. Bu jenaýat bolup, yzlarynda olara 12 ýyla çenli türme tussaglygy howpuny salýar.
Kanuny yzarlanmalardan başga, merkezi aziýaly saglyk işgärlerini bu ýerde galmaga itekleýän ýene bir ýagdaý bar, olar işlerini ýitirmek islemeýärler. Sebäbi işlerini ýitirseler, olara uly maliýe kynçylygy garaşýar.
Merkezi Aziýa respublikalaryndan ýemene baran doktoryň ortaça aýlygy 100 dollar töweregi. Emma doktorlar Ýemende, mugt jaý we beýleki ýeňillikler sebäpli, aýda azyndan 600 dollar gazanyp bilýärler. Olaryň köpüsi yzda galan maşgalalaryna pul iberýär.
Saglyk işgärleriniň arasynda uruş-gowga garamazdan öz işlerini dowam etdirmek isleýänler hem bar.
Şolaryň biri hem gyrgyzystanly Nurbek Israliow, ol günortadaky port şäher Adeniň 70 kilometrliginde, gazaply söweşleriň gidýän ýeri bolan Saýýam şäherinde işleýär.
Israilow, töwekgelliklere garamazdan, özüniň Ýemeni terk etmejegini aýdýar.
"Bu bir içki konflikt we ýerli adamlar bir-biri bilen uruşýar. Doktorlaryň oňa dahyly ýok. Men Ýemende işleýän 20 çemesi gyrgyzy tanaýaryn, olar esasan uruş-gowgaly günortada sebitde işleýärler» diýip, Israilow aýdýar. Emma bu ýerden gaýtjak bolýanlar hem kän.
"Katardaky täjik ilçihanasy bize goňşy Omana gidiň diýdi» diýip, Ýemende on ýyl bäri işleýän täjik doktory Hadiýa Dodojanowa aýdýar. «Emma Saud Arabystany bize gitmäge rugsat bermeýär. Biz awtobusly Mahrah welaýatyna [Oman bilen serhetde] gitdik."
Ol 30 çemesi täjik doktorynyň arasynda, maşgalalary bilen, biraz howpsuz ýer bolan Mahraha gaçyp atandyklaryny gürrüň berýär.
Katardaky täjik ilçihanasy Ýemende häzirki söweş başlamazdan öň 200 çemesi täjik saglyk işgäriniň bolandygyny çaklaýar. Olaryň 100 çemesi Orsýet tarapyndan ewakuasiýa edilip, öýlerine geldi.
Iňlisçeden terjime eden Ýowşan Annagurban.


text:
Eýran Ýakyn Gündogarda iň köp zenan kinomatografy bolan bir ýurtdyr. Eýranda zenan kinosynyň taryhy Yslam rewolýusiýasyndan hem gaty irki döwürlerden gözbaş alýar.
Fürug Farruhzad (Forough Farrokhzad), Pouran Derahşande (Pouran Derakhshandeh), Rahşan Bani Etimad (Rahshan Beni Itimad), Tahmina Milani (Tahmineh Milani), Niki Karimi (Niki Karimi), Samira we Hana Mahmalbaflar (Samira we Hana Makhmalbaf) ol ýurduň göreldeli zenan režissýorlarynyň diňe birnäçe sanysydyr. Ady agzalan kinomatografçylar dürli döwürde zenan problemalaryna tapawutly taraplardan aralaşypdyrlar.
Fürug Farruhzad
Eýranyň 20-nji asyrda ýetişdiren iň görnükli şahyrlaryndan biri bolan Fürug Farruhzadyň 1962-nji ýylda surata düşüren “Gara öý” (“Khaneh siah ast”) atly kinofilmi, ol ýurtda bir zenan režissýor tarapyndan surata düşürilen ilkinji eserdir. Şahyr režissýor 22 minutlyk gysga metražly filminde Tebrizde mergi keseliniň ýaýran sebitinde bolup geçýän wakalary şahyrana görnüşde suratlandyrypdyr.
1967-nji ýylda dünýeden öten F. Farruhzad kämilleşen Eýran şygyrýetiniň görnükli wekili bolmak bilen bir hatarda Eýran kinosunda hem “Täze akymyň” özboluşly sada režissýory hökmünde at gazanypdyr.
Pouran Derahşande
Pouran Derahşande 1951-nji ýylda Eýranyň kürtleriň köpçülikde ýaşaýan sebitinde, ýagny Kirmanşahda dünýä inipdir. Ol 1975-nji ýylda Tähranda telewideniye we kino uniwersitetini tamamlapdyr. Az salym Kirmanşah telewideniýesinde işländen soň Tährana gaýdypdyr we ol ýerdäki telekanallar üçin dokumental filmleri surata düşüripdir. 1986-njy ýylda “Rabate” atly ilkinji doly metražly kinofilmini surata düşüripdir.
Pouran Derahşandäniň 2013-nji ýylda surata düşüren meşhur “Zenanlar gygyrmaz” atly kinofilmi Eýranda zenan haklary barasyndaky iň gowy filmleriň biridir.
2013-nji ýylda taýýarlan iň soňky döredijilik eseri bolan “Gyzlar gygyrmaz” atly kinofilmi zorlanan, ýöne muny aýdyp bilmeýän zenanlaryň durmuşy barada söz açypdyr. Filmiň gahrymany Şirin toý taýýarlyklary görülýärkä tötänlikde bir adamy öldüripdir, şonuň üçinem ölüm jezasyny alypdyr. Kazyýet ol zenanyň ýaşlygynda yzgiderli zorlanandygyny ýüze çykarypdyr. Režissýor bu filminde jenaýat we adalat garaýyşlarynyň çuňluklaryna aralaşypdyr.
“Zenanlar gygyrmaz” atly kinofilmi Garaşsyz zenan filmleri kinofilm festiwalynda “iň gowy aktrisa” we “iň gowy film” baýragyna, Fejr kinofilm festiwalynda “iň gowy film” diýen serpaýa mynasyp bolupdyr. Şeýle-de, tomaşaçylaryň baýragyna eýe bolupdyr.
Eýranda gaty köp tomaşaçyny özüne bendi eden ol kinofilm zenanlaryň jemgyýetçilik durmuşdaky oruny we zenanlar barasyndaky adalat düşünjesi bilen baglanşykly gürrüňleriň hakyky manyda gozgalmagyna sebäp bolupdyr.
Rahşan Bani Etimad
1954-nji ýylda dünýä inen Rahşan Etimad Eýran kinosynyň iň tutanýerli, sarsmaz güýçli, öz durmuşyny bu işe nagyş eden ilkinji zenan režissýorydyr. Ol ýurtda režim üýtgemezden owal kino bilen kömekçi görnüşinde meşgullanmaga başlapdyr.
Şol bir wagtyň özünde-de telewideniýede işlän ol zenan režissýor Yslam rewolýusiýasyndan soň zenanlara garşy girizilen gadaganlyk sebäpli telewideniýedäki işini taşlamaga mejbur bolupdyr.
Segseninji ýyllaryň ortasynda halaýan hünäri bilen gaýtadan meşgullanmaga başlan zenan režissýor dokumental we çeper filmleri surata düşürmäge başlapdyr. Onuň gahrymanlary hemişe jemgyýetiň aşaky gatlagynyň wekilleri bolupdyr. Obadan şähere göçmek, ykdysady problemalar, garyp mähellelerde ýaşaýanlaryň durmuşy onuň kinofilmleriniň esasy temalaryna öwrülipdir.
R. Etimad senzuranyň ussatlyk bilen hötdesinden gelmegi başaranlaryň biridir. Onuň filmleri görnüş taýdan kadalara gabat gelýänem bolsa, tema we ýaňsylama taýdan diýseň azat ýagdaýda ulgamy tankyt etmegi bilen tapawutlanýar.
Ferial Behzad
1955-nji ýylda doglan Ferial Behzad Eýran kinosynda Amerikada bilim alan (Boston uniwersiteti) seýrek duş gelinýän režissýorlardandyr.
1990-njy ýylda surata düşüren “Kakoli” atly kinofilmi bilen tanymal bolan F. Behzad, soňra “Darre-ýe shaparakha” (1991), “Roozi ke Khastegar Amad” (1996) we “The swallows in love” (2001) atly kinofilmlerini surata düşüripdi.
Tahmina Milani
1960-njy ýylda Tebriziň golaýyndaky Milan şäherinde dünýä inipdir. Asly azerbaýjanly bolan Tahmina Milani Eýranyň iň tanymal zenan režissýorlarynyň biridir. Režissýor 1999-njy ýylda surata düşüren “Iki zenan” (“Do zan”) we 2001-nji ýylda surata düşüren “Gizlin ýarty” (“Nimeh-Ýe penhan”) atly kinofilmleri bilen meşhurlyk gazanypdy.
T. Milani iki kinofilminde hem wawwaly syýasy metamorfozalary başdan geçirýän eýran jemgyýetini dürli zenan obrazlarynyň üsti bilen suratlandyrmaga synanşypdyr.
“Iki zenan” atly kinofilmde Eýranda ýüze çykan syýasy hadysalardan, režim üýtgänden soň çepçilere garşy amala aşyrylan gysyş syýasatyndan, Musadyk döwrüniň milli syýasatyndan, bütin bularyň töwereginde maşgalanyň içinde we jemgyýetde zenanlara garşy ýöredilýän basyşlara ünsi gönükdirilipdir.
Ol filmi surata düşürendigi sebäpli ýedi ýyllap senzura edarasy bilen çekeleşen Milani ondan bir netije alandan soň hem gysyşlara duçar bolupdyr we tussag edilipdir. Režissýor Eýrandaky ýöredilýän režimiň we şerigatyň kanunlaryna garşy çykmakda aýyplanyp, ölüm jezasy berlipdir, ýöne daşary ýurtlardan we ýurduň içinden edilen tagallalar netijesinde azatlyga çykarylypdyr.
Duçar bolan oňaýsyz ýagdaýlaryna garamazdan, öz ýolundan dänmeýän Milaniniň “Gizlin ýarty” atly nobatdaky kinofilmi şol owalky temanyň dowamy bolupdyr. Ol filmde režissýor Yslam rewolýusiýasyndan owal çepçi zenan hereketiniň agzasy bolan bir zenanyň, režim üýtgänden soň owalky durmuşyny gizlinlikde saklap, bir sülçä durmuşa çykyşy barasynda gürrüň berýär.
Filmiň gahrymany owalky durmuşy bilen täze durmuşynyň arasynda ugruny ýitiripdir. Emma günleriň bir güni owalky egindeşiniň kazyýet işini adamsynyň alyp barmaly bolandygyny öwrenen mahaly onuň bilen ýagdaýy maslahat etmegi ýüregine düwýär.
Tahmina Milaniniň rewolýusiýa mahaly eýran zenanlarynyň durmuşy barada söz açýan “Gizlin ýarty” atly kinofilminden bir bölek.
Çepçi zenanlaryň hem beýleki ähli zenanlar ýaly ahlaklydygyny görkezen Milani ol filmi bilen çepçi zenanlara, umuman alynanda çepçilere garşy bolan oňaýsyz tutuma närazylygyny bildiripdir.
Niki Karimi
1971-nji ýylda Tähranda dünýä inen Niki Karimi Eýran kinomatografiýasynyň ilkinji ýyldyz aktrisasy ýaly tanymal bolupdyr. Öz döredijiligine 1990-njy ýylda surata düşüren “Waswasa” atly kinofilmi bilen başlan we 50-ä golaý kinoda rol oýnan N. Karimi öz ýurdunda bolşy ýaly, dürli halkara festiwallarda ençeme gezek “iň gowy aktrisa” baýragyna mynasyp bolupdy.
2005-nji ýylda bolsa režissýor hökmünde “Bir gije” atly ilkinji kinofilmini, bir ýyl soň hem “Birnäçe gün soň” atly kinosyny surata düşüripdi.
Döredijilik işlerinde has köpräk aktrisa ugry boýunça dowam eden Niki 2011-nji ýylda täzeden “Ahyrky fit” atly kinofilmiň režissýory bolupdy. Kariminiň häzirki wagtda surata düşüren iň soňky filmi 2015-nji ýylda lenta geçirilen “Gije nobaty” atly kinofilmdir.
Niki Karimi aktrisa höküminde rol alan kinofilmlerinde we režissýor höküminde surata düşüren filmlerinde zenan näzikligini suratlandyrmagy ürç edipdir. Onuň öz başyny çaramagy başarýan zenan obrazlary eýran jemgyýetinde diýseň halanýan we nusga alynýan göreldeli zenanlar hasaplanypdyr.
N. Karimi şol bir wagtyň özünde aktýorlyk sungaty barada sapak hem berýändir.
Ida Pananhande
1979-njy ýylda dünýä inen Ida Panahande döredijilik ýoluna 2005-nji ýylda başlapdyr.
Köpsanly gysga metražly çeper we dokumental filmleri surata düşüren režissýoruň 2015-nji ýylda taýýarlan ilkinji “Nahid” atly doly metražly çeper filmi halkara Kann kino festiwalynyň “Özboluşly garaýyş” ugry boýunça bäsleşipdir we “Awenir” baýragyna mynasyp görülipdir.
Ida Panahandeniň Kann kino festiwalynyň baýragyna eýe bolan, Eýranda zenanlaryň aýrylşmak meselesini görkezýän “Nahid” kinofilminiň treýleri.
“Nahid” kinofilmi adamsyndan aýrylyşan zenan Nahidiň döwletiň girizen gadaganlary bilen öz duýgylarynyň arasynda galmagy we şeýle göreşiň netijeleri barasynda gürrüň berýär.
Nahidiň 10 ýaşyndaky ogly kakasy bilen ýaşaýar ekeni. Zenan öz çagasynyň hossarlyk ygtyýaryny diňe bir şertde öz üstüne alyp bilýär, ýagny gaýtadan başga birine äre baran mahaly. Nahid, şeýlelikde, öz çagasyny ýa-da söýgüsini – birden-birini saýlap almaga mejbur bolupdyr. Film eýran jemgyýetinde zenanlaryň öz ykbaly üçin alyp barýan göreşini, enelik bilen zenanlygyň bütewiligi barasynda diýseň hakykata laýyk täsirli mysallary suratlandyrypdyr.
Marziýa Meşkini Mahmalbaf
Tanymal eýran režissýory Mohsin Mahmalbafyň ikinji aýaly bolan Marziýa Meşkini kino sungatynda ilkinji ädimlerini Mahmalbaf film öýünde ädipdir. Ähli maşgala agzalaryny kinomatografiýa bilen meşgullandyran Mohsin Mahmalbaf ýanýoldaşyna hem bu ugurda uly goldaw beripdir.
Kino surata düşürilýän meýdançada beýleki maşgala agzalarynyň filmlerine assistenlik edip döredijilik işine başlan Marziýanyň režissýor höküminde ilkinji tejribesi 2000-nji ýylda lenta düşürilen “Meniň zenan bolan günüm” atly kinosydyr. Ol filmde dürli döwürlerde ýaşan, tapawutly ýaşda we tapawutly jemgyýetçilik gatlaklardan bolan zenanlaryň durmuşyny suratlandyrmaga synanyşypdyr.
Marziýa Meşkini Mahmalbafyň Wenesiýa we Toronto kinofilm festiwallarynda görkezilen meşhur “Meniň zenan bolan günüm” atly filminiň treýleri.
Mahmalbaflaryň maşgalasy Owganystana göçenden soň, hemmesi şol bir wagtyň özünde kino surata düşürýän mahaly Marziýa Meşkini “Özüni ýitiren itler” atly kinofilmiň režissýorlugyny alyp barypdy.
Film kakasy Guwatemalada, ejesi bolsa Owganystanda tuggsaglykda saklanýan iki doganyň we olaryň amerikan jynsyndan bolan bir kiçijik itiniň başdan geçirenlerini gürrüň berýär.
Režissýoruň 2009-njy ýylda ýanýoldaşy Mohsin Mahmalbaf bilen bilelikde surata düşüren “Gar bilen gelen adam” atly filmi bolsa, eýan kinosynyň çäginiň daşa çykan ekran eserine öwrülipdir. Kinoda Russiýanyň welaýatlarynyň birinde bir naharhanada bolup geçen hadysalar daşary ýurtly bir myhmanyň nukdaýnazaryndan suratlandyrylypdyr.
Samira Mahmalbaf
Mohsin Mahmalbafyň uly gyzy bolan Samiranyň çagalygy kino surata düşürilýän meýdançalarda geçipdir. Ol 8 ýaşynda kakasynyň “Welosipedçi” atly kinosynda surata düşüpdir. 17 ýaşynda bolsa Mohsin Mahmalbafyň esasyny ýazan ilkinji doly metražly “Alma” atly kinofilmini surata düşüripdir we Kann festiwalyna gatnaşan iň ýaş režissýor bolupdyr. Tanymal fransuz režissýory Jan-Lýuk Kodaryň hem diýseň halan “Alma” atly kinofilmi 100-den gowrak festiwala gatnaşypdyr we 30 ýurtda halk köpçüligine hödürlenipdir.
Ilkinji filmi bilen bagty çüwen Samiranyň “Mekdebiň ýazgydy” atly ikinji fimi eýranly kürtleriň durmuşy barasynda bolupdy. Kann kinofilm festiwalynda emin agzalaryň ýörite baýragyna mynasyp bolan ol filmde baş roly eýranly režissýor Bahman Kobadi oýnapdy.
Samiranyň ondan soňky işi 11-nji sentýabr terrorçylykly hüjümlerine gönükdirilen “11-nji sentýabr” atly kinofilmi bolupdy. Ol bu işinde Ken Loach, Shohei İmamura, Shonn Penn, Yusuf Shahin ýaly tanymal režissýorlar bilen bilelikde işläpdir.
Reäissýor “Iki aýakly it” atly ondan soňky kinofilmini Owganystanda lenta ýazypdy. Talyban režimi dargandan soň Owganystanda surata düşürilen we owgan çagalarynyň ykbaly barasynda söz açan “Iki aýakly it” atly film Samiranyň ikinji gezek Kann festiwalynda emin agzalaryň ýörite baýragyny gazanmagyna sebäp bolupdyr.
Ýaş bolmagyna garamazdan Samira Mahmalbaf 2004-nji ýylda “Guardian” gazetiniň halk köpçüliginiň pikrini öwrenmek üçin geçiren çäresinde, dünýäniň iň gowy režissýorlaryndan biri saýlanypdyr.
Hana Mahmalbaf
1988-nji ýylda dünýä inen Hana Mahmalbaf maşgalasynyň iň kiçi agzasy, ol kakasy bilen uýasynyň ýoluny dowam etdiripdir. Ol hem ilkinji kino tälimini Mahmalbaf film öýünde alypdyr. Uýasynyň kinofilmlerinde assistent höküminde işläpdir. Döredijiligine uzak metražly kinofilm bilen başlan Hana “Budda utanjyndan dargady” atly ilkinji kinofilmini Owganystanda surata düşüripdir. Film, uruş şertlerinde, bombalaryň astynda ýaşaýan 6 ýaşyndaky Baktaý atly gyzjagazyň mekdebe gitmek, sowatly bolmak üçin alyp baran göreşini gaty ussatlyk bilen hakykata laýyk ýagdaýda suratlandyrypdyr.
Hana Makhmalbafa uly şowlulygy getiren “Badda utanjyndan dargady” atly çeper filmi Owganystanda aýal-erkek deňhukuklulygynyň bozulmagyna bagyşlanypdyr.
Hananyň 2009-njy ýyldaky prezident saýlawlary mahalynda surata düşüren Eýranda zenanlaryň we umuman alynanda ýaşlaryň hak-hukuklary barada söz açan nobatdaky “Ýaşyl günler” atly kinofilminiň Eýranda görkezilmegi gadagan edilipdir. Ol kino bilen bilelikde şol döwürde kakasynyň hem Eýran hökümetine garşy çykyş edendigi sebäpli Mahmalbaf maşgalasy Eýrany terk etmäge mejbur bolupdyr.
Bellik: Kinoşynas Ryza Oýlumuň “Ýakyn Gündogar kinomatografiýasy” atly kitabyndan.