text:
Qazaq halqynyń dombyrashylyq óneri san ǵasyrlardan beri urpaqtan-urpaqqa, atadan balaǵa jalǵasyp kele jatqan baǵa jetpes rýhanı baılyǵymyz bolyp tabylady. Elimizdiń baıtaq dalasynda dombyrashylyq óner keń qanat jaıyp, meılinshe órkendegen. Osyǵan oraı kúıshilik ónerde óńirlik, oryndaýshylyq erekshelikterge baılanysty birneshe dombyrashylyq mektepter qalyptasqan. Elimizdiń shyǵys óńirinde kúıshilik dástúrdiń tamyry tereńnen bastaý alyp jáne de aımaqtyq jaǵynan keń aýqymdy bolyp keledi. Respýblıkamyzdyń shyǵys ólkesi, Semeı óńiri, Altaı taýynan Saryarqa dalasyna deıingi aımaq, Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Shyńjań ólkesi, Monǵolııanyń Baıan – Ólgeı aımaqtaryna deıingi aralyqty qamtıdy. Osy oryndaýshylyq dástúrdiń bir tarmaǵy Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Shyńjań aımaǵy, Ile óńirinde qalyptasqan dombyrashylyq mektep. Qońqaı, Áýelbek, Mazaq, Tilemis, Atyhan, Tergeýsiz, Áshim, Kamal sııaqty kúıshi kompozıtorlar osy oryndaýshylyq mekteptiń kórnekti ókilderi bolyp sanalady. Osynaý baıtaq oryndaýshylyq dástúrdiń qalyptasýyna muryndyq bolǵan kúıshi, óz dáýiriniń dáýlesker dombyrashylarynyń biri – Qońqaı Shoqyraquly. Qazaqtyń XIX ǵasyrda ómir súrgen áıgili kúıshisi, Ile óńiriniń kúıshilik mektebiniń qalyptasýyna yqpal etken birtýar daryndy óner ıesi. Qońqaı Shoqyraquly 1838 jyly qazirgi Tarbaǵataıdyń Shaǵantoǵaı aýdanynda dúnıege kelip, 1914 jyly Ile aımaǵynyń Kúnes aýdanyna qarasty Aqqolqa degen jerinde qaıtys bolǵan. Ata jolymen qýǵanda Naımannyń Qyzaı eli bolyp keledi. El arasyndaǵy áńgimege qaraǵanda Qońqaı dáýlesker kúıshi, jambasy jerge tımegen balýan, quralaıdy kózge atqan mergen, bapker, atbegi, qusbegiligimen qatar kózi ashyq dinı saýatty kisi bolǵan eken. Zamanynda kúıshiligimen qatar «Qońqaı molda» atanǵan asa dindar adam bolypty. Qońqaıdyń oń-solyn tanyp bilip, tolysqan shaǵynda Qyzaılar Tarbaǵataıdan Ilege qonys aýdarǵan. Bul kezeń Qońqaı shyǵarmashylyǵynda «Kósh keldi» nemese «Qazaq aýǵanda» degen kúıi arqyly belgili bolyp otyr. Qyzaıdyń Begimbet atasy Ileniń Kúnes degen jerine qonys tebedi. Osynaý uly kóshti, jańa qonysty sıpattaıtyn Qońqaıdyń áıgili kúıleriniń biri «Kósh keldi» – dep atalady. Qońqaı ózimen birge Ile óńirine kúıshilik ónerdiń úlken mektebin de ala kelgen syńaıly. Ol osynaý ǵajaıyp kúıshilik mektepti qalyptastyryp qana qoımaı, artyna kóptegen shákirtter ertip, izbasar-muragerlerin tárbıelep ketkendidigi baıqalady. Ile óńirindegi kúıshilik mekteptiń iri ókilderiniń biri ataqty kúıshi Áshim Dúńshiuly Qońqaıdyń aldyn kórip, tálim-tárbıesin alǵan, beldi shákirtteriniń biri bolyp sanalady. Bul jóninde Áshimniń murager shákirtteriniń biri Kamal Maqaıulynyń aıtýyna qaraǵanda Áshimniń ákesi Dúńshi azdap dombyra sherte biletin, asqan órimshi, aǵashtan túıin túıgen sheber adam bolypty. Jastaıynan zerek, qaǵilez bolyp ósken Áshim 13-14 jasqa kelgende ákesiniń ustalyq ónerin meńgerip dombyra jasaýǵa den qoıa bastaıdy. Kúı tartýdyń alǵashqy álippesin ákesinen úırengen Áshim keıin aýyl ónerpazdarynan biraz kúılerdi meńgerip shertetin bolady. Dúńshi balasynyń dombyraǵa degen erekshe qushtarlyǵyn baıqaǵan soń, sol kezdegi aty shyqqan kúıshilerdiń biri Qońqaıdyń úıine ertip baryp shákirttikke beredi. Talantty jas Qońqaıdy ustaz tutyp, odan taǵylym alady. Osylaısha kúıshilik ónerdiń úlken mektebinen ótken Áshim ustazy Qońqaıdyń «Qońyr», «Arman-aı» degen kúılerin naqyshyna keltire oryndap, sheber kúıshi bolyp qalyptasady. Demek, Qońqaı Áshimniń kúıshi bolyp qalyptasýyna aıryqsha yqpal etken tulǵa ekendigi anyq.
Qońqaı ertedegi halyq ańyzdaryn jetik bilgen shejire adam bolǵanǵa uqsaıdy. Onyń «Qambardyń maıda qońyry», «Saryqustyń zary», «Qarǵanyń qarqyldaǵy», «Oı, janym», «Erǵalı», «Jumahan», (tarmaqty kúıler) «Abylaıdyń jaý joryǵy» (Shańdy joryq), «Shegedektiń bozoınaǵy», «Aqbozat» kúıleriniń birazy ertedegi ańyz, áńgimelerge qurylǵan. Osyndaı kúılerdiń biri «Qambardyń maıda qońyry» dep atalady. Qońqaıdyń «Qambardyń maıda qońyry» kúıiniń ańyzy dombyra aspabynyń shyǵý tarıhynan syr tartady. Jylqynyń piri atanǵan Qambar ata alǵash dombyra aspabyn jasap, onda alǵash kúı shyǵaryp tartqan adam degen ańyz qazaq pen qatar túrki halyqtarynyń birazynda kezedesedi. Osy ańyzdy Qońqaı kúıshiniń bilgeni anyq. Qońqaıdyń «Qambardyń maıda qońyry» kúıiniń ańyzynda osy jaǵdaı egjeı-tegjeıli baıandalǵan. Osy bir kúıdi oryndap, ári ańyz-áńgimesin aıtyp jetkizýshi Kúnes aýdany Taldy aýyly Shegirbulaq qystaǵynyń turǵyny dombyrashy Shyńǵyshan Tutqabekuly: «Jylqy piri Qambardyń jorǵa-júrisi birdeı qońyr aty bolypty. Ol osy atyna minip, qaıyrý bermeı jabaıy bolyp ketken jylqylardy óristen aıdap kelip aýyldyń atpal azamattaryna qulyndardy shyńǵyrtyp baılatyp, asaý bıelerdi ustatyp saýdyryp, tuńǵysh ret qymyz ashytypty. Qambar ata qymyz ishe otyryp, músini men júrisine, jelisi men shabysyna jylqy maly teń kelmeıtin qońyr atyna arnap kúı shyǵarypty. Eń alǵash dombyra jasap kúı shertken de osy Qambar ata eken. Qazaq balasy atam zamannan beri Qambar ataǵa sıynyp kelgen, ár jyly bıe baılaǵan kezde, bıe baılaǵan úı bıebaýǵa el-jurtyn shaqyryp, kók maısaǵa alasha, tekemetterin jaıyp, tátti-dámdi taǵamdaryn dastarhanǵa toltyryp, aýyl aqsaqaldarynan bata suraǵanda, aýyl aqsaqaldary:
Jylqy atasy Qambar,
Qudaı óziń ońǵar.
Bata basy baıtal,
Báleketten qaıtar.
Úıir-úıir jylqy bolsyn,
Jeli-jeli qulyn bolsyn,
Qulyn-taıyń jorǵa-júırik, tulpar bolsyn
– dep bata jasaıtyn» – deıdi.
Dombyranyń paıda bolý, shyǵý tarıhy týraly qazaq halqynda birneshe ańyzdar aıtylady. Sonyń biri, elimizdiń Jetisý óńirine taraǵan Qambarhan atty kúılerdiń ańyzy da osy sarynda keledi. Qambarhan esimin dombyranyń paıda bolýymen baılanystyrady. «Baıaǵyda eldiń muńyn muńdap, joǵyn joqtaǵan Qambarhan degen bir ańshy jigit bolypty. Qambarhan bir kúni atyp alǵan ańyn soıyp bolyp, ishegin aǵash basyna qaraı laqtyryp jiberse, shubatylǵan kúıi bir butaqtan bir butaqqa ilinip qalypty. Kúnderdiń kúninde Qambarhan álgi jerden ótip bara jatsa, qulaǵyna erekshe bir jaǵymdy áýen, quıqyljyǵan ún, úzilmeıtin saryn estiledi. Jan-jaǵyna qarasa, bir butaqtan bir butaqqa kerilip qalǵan qos ishekti kóredi. Jel soqsa ishek yzyńdap qoıa beredi eken. Qambarhan álgi aǵashty kesip alyp, shaýyp, jonyp, dombyra jasapty da kúı shertipti. Qambarhannyń bul jańalyǵy búkil qazaqqa ańyz bolyp tarapty». Kúı atasy – Qambarhan alǵashqy (mıfologııalyq derekterde) dombyra aspabyn jasaýshy, kúı shyǵarýshy. Jalpy, Qambar ata beınesi búkil túrik jurtyna belgili, esimi ańyzǵa aınalǵan tulǵa. Qazaqtyń, qyrǵyzdyń kúıshileri men túrikmenniń bahshysy óz kúıleri men sazdaryn osy Qambar ata rýhyna baǵyshtaǵan. Dombyra ataýyna qatysty tuńǵysh pikir aıtqan ǵalym Q.Jubanov óziniń «Qazaq mýzykasyndaǵy kúı janrynyń paıda bolýy» degen maqalasynda: «Eýrazııa elderiniń bárine de tegis taraǵan, sonyń bárinde de mýzyka ıesi bolyp sanalǵan bir totemniń aty bolýy kerek» – deıdi.
Qońqaı shyǵarmashylyǵynda úlken oryn alatyn kúılerdiń shoǵyry «Qońyr» – dep atalady. Zamanynda «Qońqaıdyń alpys qońyry» nemese «Qońqaıdyń qońyr kúıleri», «Qońqaıdyń qońyry» degen taraýly kúılerdiń bolǵandyǵy týraly derekter kezdesedi. Qazaq halqynyń dybys ıdealy qońyr ún bolyp sanalady «Qońyr» – dep jumsaq, maıda, mol, qulaqqa jaǵymdy, áýezdi úndi aıtady. Mahmut Qashqarıdyń «Túrki halyqtarynyń sózdigi» eńbeginde «Qońyr» – ún, áýez degendi bildiredi delingen. Qazaqtyń kúıshilik, ánshilik ónerinde qońyr degen atpen kóptegen shyǵarmalar kezdesedi. Altaıdan – Atyraýǵa deıingi baıtaq dalanyń barlyq ólkelerine keń taraǵan úrdis dep aıtýǵa bolady.
Ile óńirinde Qońqaıdyń jetkizýi boıynsha saqtalǵan «Qyzylmoıyn Qýandyqtyń kúıi», «Qýandyqtyń joqtaýy», «Abaıdyń aqtolqyny» syndy týyndylar aıryqsha nazar aýdartady. Qyzylmoıyn Qýandyqtyń kúıiniń Ile óńirinde saqtalýyna qaraǵanda Baıjigit kúıshilik dástúriniń osy óńirdiń kúıshilik mektebine yqpaly bolǵandyǵyn ańǵarýǵa bolady. Shyǵys kúıshilik, dombyrashylyq dástúriniń, jalpy qazaq kúı óneriniń shertpe kúı salasynyń damýyna, kórkeıýine muryndyq bolǵan kúıshi – Baıjigit (shamamen 1705 jyly týǵan) ózine deıingi kúıshilik, dombyrashylyq ónerdiń ozyq qasıetterin boıyna sińire otyryp, ony jańa beleske kótergen biregeı tulǵa. Belgili jazýshy Muhar Maǵaýınniń jazýy boıynsha Baıjigittiń Qýandyq degen shákirti bolǵan. El ishinde ony Qyzylmoıyn Qýandyq deıdi eken. Baıjigittiń kúıleriniń barlyǵyn túgel tartyp, óz janynan da kúı shyǵarǵan Qyzylmoıyn Qýandyqtan, zamanynda Kenjebaı degen shákirti bolypty jáne ataqty Táttimbet te kúı úırenipti. Arqa kúıshilik dástúri dep atalatyn ulanǵaıyr oryndaýshylyq dástúrdiń qalyptasýyna muryndyq bolǵan kúıshi – Baıjigit. Osy arada Qyzymoıyn Qýandyqtyń kúıleri Qońqaıǵa qaıdan keldi degen suraq eriksiz týyndaıdy. Bul jóninde jazýshy Qasymhan Ýathanuly «Jaryq juldyzdar» essesinde «Tekebaı bıdiń Qyzylmoıyn Qýandyqtyń aýylyna barýy, HIH ǵasyrdyń basynda Qyzaı eliniń Toqta-Barlyq, Alakól mańaıyn mekendep júrgen kezine týra kelse kerek» – degen boljam aıtady. Áshimniń aıtýyna qaraǵanda, Tekebaı Qyzaı eliniń bıi, ári dombyrashysy bolǵan. Osy joly Qýandyqtyqtyń balasy qaıtys bolyp, «Qýandyqtyń joqtaýy» degen kúı tartylsa, taǵy bir kúı «Tekebaıdyń kóńil aıtýy» dep keledi. Demek, Tekebaı baıyrǵy qazaq salty boıynsha Qýandyqqa balasynyń ólimine qatysty kúımen kóńil aıtqan bolyp shyǵady. Qońqaı Qyzylmoıyn Qýandyqtyń kúılerin Tekebaıdan alyp qalýy múmkin? Kúı zertteýshi Erkebaı Qabyljanuly «Qońqaı Shoqyraquly – áıgili kúıshi» atty maqalasynda «Qońqaı Qyzaıdyń bulbuly atanǵan Berdike qatarly ónerpazdardyń áńgimesin tyńdap, kúılerin úırenedi, taǵy basqa ónrpazdardan Músirbaıdyń, Tekebaıdyń kúılerin de qyzyǵa úırenip, ákesi Shoqyraq órik aǵashynan jasap bergen qalaq dombyrasyna eshkiniń isheginen ıirip ishek taǵyp, eliktep kúı shertip, alǵashqy qadamda kúı shertýdiń qarapaıym qaǵıdalaryn ıgerip, bara-bara halyq kúılerin sheber oryndaýshyǵa aınalyp, azamat bolyp, at jalyn tartqanda óz janynan kúı shyǵaratyn sheber kúıshige aınalady» – deıdi. Iaǵnı, Qońqaı joǵaryda attary atalǵan kúıshilerden Qýandyqtyń kúılerin meńgergen bolýy kerek. Taǵy bir derek, Qońqaıdyń ataqty shákirtteriniń biri – Áshimniń aıtýy boıynsha: «Qońqaı 1880 jyldardyń sońyna qaraı Ile qazaqtarynyń bıleri Baıeke, Sasandarmen birge Qazaqstannyń Kóktuma sezine qatysyp tamyljytyp kúı shertip, at-shapan, syı-sııapatpen qaıtqan. Osy saparynda Qońqaı óziniń «Elara» degen kúıin shyǵarǵan eken» – deıdi. Qalaı bolǵanda Qońqaı Qyzylmoıyn Qýandyqtyń kúılerin bilgendigi anyq. Muny áli de bolsa zerttep, anyqtaý qajet.
Baıjigittiń shyǵarmashylyǵynda ıkldy kúıler keń oryn alady. Osyndaı kúılerdiń qatarynda erekshe oryn alatyn «Aǵash at» (5 kúıden turady: 1. Jumaǵuldyń áıelimen qoshtasýy; 2. Jumaǵuldyń aǵasynyń zary; 3. Jumaǵuldyń sheshesiniń jylaǵany; 4. Qaryndasy men jeńgesiniń qoshtasýy; 5. Marsh). Shaǵyn oqıǵaǵa qurylǵan toptama kúıler ańyz-áńgimesimen birtutas bolyp keledi.
Qońqaıdyń osy ańyz oqıǵaǵa uqsas kóp taraýly kúı oryndaǵandyǵy belgili bolyp otyr. Olar: «Shesheniń zary», «Ákeniń zary», «Qaryndastyń zary», «Áıeldiń zary» degen tarmaqty kúıleri dálel bola alady. Qońqaı kúıshiniń kózin kórip, tálimin alǵan shákirtteriniń biri Imash Asqarulynyń aıtýy boıynsha kúı ańyzy bylaısha: «Ertede bireýdiń Jumahan atty jalǵyz uly bolypty, ol sadaqpen qus atyp júrip, patsha saraıynyń tóbesine qonǵan qarǵany atyp tastaıdy. Muny kórgen patshanyń shabarmandary Jumahandy ustap, patshaǵa jamandap, zyndanǵa tastatady. Jumahannyń áke-sheshesi, qaryndasy men áıeli patshaǵa qansha aıtyp jalbarynsa da, qatygez patsha Jumahandy bosatpaıdy. Osy ańyzǵa Qońqaı Jumahannyń «Sheshesiniń zary», «Ákesiniń zary», «Qaryndasynyń zary», «Áıeliniń zary» degen taraýly kúı shyǵaryp shertken eken deıdi». Bizge Baıjigittiń kúılerin jetkiziýshi belgili kúıshi, jazýshy Talasbek Ásemqulovtyń aıtýy boıynsha bul kúıdiń ańyzy mynandaı: «Baıaǵyda Jumaǵul degen bir sheber bolypty. Qolynan kelmeıtini joq, aǵashtan túıin túıip, temirdi qamyrdaı ıleıdi eken. Sol Jumaǵul kúnderdiń kúninde aǵashtan at jasapty. Ol jasaǵan aty kádimgideı jylqy sııaqty ot ottap, sý ishedi eken. Ol attyń keremeti qus sııaqty ushady eken. Jumaǵul túndeletip ushyp talaı jerdi aralap tań ata qaıtyp keledi eken. El ishinde áńgime jatama, bir kúni dańqy aq patshaǵa jetipti. Aq patsha: «Ol at meniń ǵana taqymyma laıyq, sheberdi atymen qosyp osynda alyp kelińder» – dep ásker shyǵarypty. Sonymen, el ishine kelip, Jumaǵuldyń úı ishin qamaıdy, ákesine: «Balań qaıda?» – deıdi. «Balam aǵash atqa minip, ushyp ketti» – deıdi ákesi. Osylaısha kóp ásker, ár shıdiń túbin kúzetip neshe kún ańdıdy. Aqyry, Jumaǵuldyń azyǵy taýsylyp jerge túsipti. Osy kezde kútip turǵan kóp kápir bas salyp ustap alady. Endi aq patshanyń aldyna aparatyn bolady. Sonda, Jumaǵul áskerbasyǵa aıtypty: «Sen shyn er, shyn saqı bosań maǵan úı ishimmen, aǵaıyn týǵanmen qoshtasýǵa mursat ber» – deıdi. Áskerbasy ruhsat etedi. Sonda, Jumaǵul úı ishimen kúı shertip qoshtasqan eken deıdi. Áýeli, áıeli Jumabıkemen baquldasypty. Jumaǵuldy aq patshanyń aldyna alyp keledi. Aq patsha: «Atyńdy maǵan ber, ózińe pálenbaı rýbl berem, maǵan qyzmetshi bol» – depti. Jumaǵul: «Saǵan qyzmetshi bola almaımyn, óltirseń osy jerde óltir» – depti. Er eken, basyn tikesinen tik turyp kestiripti. Aq patshanyń temirden soqqan saraıy bar eken. Jumaǵuldy sol saraıǵa aparyp tastapty. Aǵash at ıesin izdep, aqyry patshanyń saraıynan taýyp, sodan kúnde terezeden ushyp kirip Jumaǵuldyń keýdesine basyn qoıyp saǵynyp turady eken. Muny kúzettegi adamdar baıqap, patshaǵa aıtyp barady. Patsha: «Edenge jelim tógip qoıyńdar, aǵash atty qaıtkende ustap mineıik» – deıdi. Aǵash at taǵy da ushyp kelip, ıesin ıiskep turǵanda tasada jasyrynǵan patshanyń jasaýyldary lap qoıyp ustap almaq bolady. Sonda, aǵash at tizginine jarmasqan jandaıshaptardy bir-bir shaınap óltiredi. Ary-beri julqynyp edi tabany jelimdelip qalǵan, qozǵaltpady. Sonda, aǵash at qanatyn qaǵyp julqynǵanda temir saraı byt-shyt bolypty. Aspanǵa samǵap ushyp ketedi. Sol aǵash at aspanda, Jumaǵul qashan tiriledi dep, áli ushyp júr desedi». (T.Ásemqulov. «Taltús» romany. Almaty, 2003j. 175-179 better.) Qońqaıdyń shákirti Imash Asqarulynyń aıtýynda kúıshiniń aty Jumahan bolsa, Talasbek Ásemqulovtyń aıtýy boıynsha Jumaǵul bolyp keledi. Kúı ańyzynyń negizgi jelisinde ortaq tustar kóp. Osyndaı kóp taraýly kúıler Baıjigit shyǵarmashylyǵynda kóptep kezdesedi. Baıjigittiń jaýgershilik zamanda shyǵarǵan týyndylaryn jazýshy, tarıhshy Muhtar Maǵaýın «Aqtaban», «Qaıyń saýǵan», «Naryn» (tórt bólimnen turady), «Azat» (1, 2 túri), «Arman») qıly kezeń sımfonııasy, taıǵaq keshýli jaýgershilik zamannyń mýzykalyq shejiresi dese de bolǵandaı» – deıdi. Osy úrdistiń Ile kúıshilik dástúrinde saqtalyp qalǵandyǵyn baıqaýǵa bolady. Ile kúıshilik dástúrinde tarmaqty bolyp keletin toptama kúıler keń oryn alady. Osyndaı kúıler Áshim shyǵarmashylyǵynda da kórinis tapqan. Áshim zamanynda keńesten jeti butaq kúı shyǵaryp shertken. Olar «Almaly keńes», «Qaryz qaıtarǵanda», «Salyqshylar», «Úsh bulaq», «Kedeı zary», «Muńdy qyz», «Ana zary» dep atalady. Qońqaıdyń kúı murasyn negizinen onyń shákirti, maıtalman dombyrashy Áshim Dúńshiuly ustap qalady. Biraq, Áshimniń tartqan nusqalary búgingi kúni tolyq saqtalyp qalmaǵan. Áshimniń tól shákirtteiniń biri maıtalman kúıshi Kamal Maqaıulynyń oryndaýynda jetken birli-jarym kúıler ǵana bolyp otyr. El arasynda nemese muraǵattardan keleshekte Áshimniń oryndaýyndaǵy Qońqaı kúıleriniń úntaspasy tabylyp jatsa nur ústine nur bolar edi. Kúıshi murasynyń saqtalǵan jeri qazirgi Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Ile óńiri bolsa, sol murany jetkizýshiler Áshim, onyń shákirti Kamal Maqaıuly, Shyńǵyshan Tutqabekuly, Imash Asqaruly syndy kúıshi-dombyrashylar. Ile óńirinde Qońqaı kúılerin oryndaıtyn dombyrashylar keıingi jyldarǵa deıin kóp bolǵan. Ókinishke oraı kezinde jazylyp alynbaǵandyqtan kúıshiniń murasy tolyqtaı, ári óz dárejesinde jetti dep aıtý qıyn. Onyń kúılerin el arasyna taratyp kelgen dombyrashylardyń biri – Shyńǵyshan Tutqabekuly. Ol Qońqaıdyń kúılerin óz ákesi Tutqabekten úırengen.
Búginde, Qońqaıdyń Shoqyraqulynyń «Aqqýdyń qanat qaǵýy», «Kóktuıǵyn», «Jondyrǵy», «Saǵyndyq», «Shańyraq», «Boztorǵaı», «Arman-aı», «Kósh keldi», «Sarykóz at», «Elara», «Kúı qaıtarý», «Balǵasyn-aı», «Boqash» taǵy basqa kóptegen kúıleri bolǵandyǵy belgili bolyp otyr. Qońqaı Shoqyraqulynyń ómiri men ónerin zerttep, onyń eldiń ıgiligine aınalýy úshin eleýli eńbek etip, kóp úles qosqan kúıshi Kamal Maqaıuly, jazýshylar Aqberdi Izatbekuly, Qasymhan Ýathanuly, Qurmanáli Júnisaqynov, Erkebaı Qabyljanuly sııaqty óner janashyrlary ekendigin aıta ketý abzal. Qońqaı kúıleri bir kezderi umytylýǵa aınalǵan bolatyn. Bul da bolsa osy salany zertteýge den qoıǵan kózi qaraqty jandardyń eńbekteriniń jemisi, nasıhattaý jumystarynyń oń nátıje bergendiginiń belgisi dep aıtýǵa bolady. Qońqaıdyń kúı murasy áli de tolyq zerttelip jınaqtalyp boldy dep aıtýǵa bolmaıdy. El arasynan, muraǵattardan jınastyrý jumystaryn keshendi túrde júrgizý kerek dep oılaımyn.


c: text/html

text:
Búgin Almaty ákiminiń qabyldaýynda bolǵan turǵyndardyń kópishiliginiń máselesi sheshilmek
ALMATY. QazAqparat – «Nur Otan» partııasy Almaty qalalyq fılıalynyń tóraǵasy, qala ákimi Baqytjan Saǵyntaev qala turǵyndaryna qabyldaý ótkizdi, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Qala turǵyndary abattandyrý, jol ınfraqurylymyn damytý jáne aýlalardy jóndeý sııaqty máseleleri boıynsha ózderin tolǵandyrǵan saýaldarǵa jaýap aldy. Osyǵan oraı, ákimniń tapsyrmasy boıynsha birqatar máseleler sheshimin tappaq.
Atap aıtqanda, Bostandyq aýdanyndaǵy aýla jaryqtandyrylady. Kelesi jylǵa oıyn alańyn salý, keıbirin kúrdeli jóndeý qarastyrylǵan.
Sondaı-aq, Naýryzbaı aýdanyndaǵy jekemenshik bilim berý mekemesin elektrmen úzdiksiz qamtamasyz etý jáne Medeý aýdanynda joldardy jóndeý máselesi sheshilmek.
Baqytjan Saǵyntaevtyń tapsyrmasyna sáıkes, arbada otyrǵan múgedek sportshylar Tarazda ótetin bodıbıldıngten ulttyq chempıonatqa qatysa alady.
Almaty metropolıteni ardageri O.Smaǵulovtyń metronyń iske qosylǵanyna 10 jyl tolý qurmetine oraı murajaı ashý jónindegi usynysy qoldaý tapty.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Geçen aý Germaniýanyň we Kanadanyň lukmanlary Timoşenkony Harkowyň golaýynda ýerleşýän Kaçaniw zähmet koloniýasynda medisina barlagyndan geçirdiler we onuň gyssagly ýagdaýda ýörite bejergi almalydygyny aýtdylar.
Timoşenko wezipesinden hyýanatçylykly peýdalananlykda aýyplanyp, ýedi ýyl azatlykdan mahrum edilipdi.
Özüni syýasy yzarlanmalaryň pidasy hasaplaýan Timoşenko türmedäki lukmanlaryň özüne zerur medisina kömegini bermändiklerini aýdýar.
Mart aýynda Adam hukuklary boýunça Ýewropa sudy Timoşenkonyň “zerur bolan medisina bejergisini degişli klinikada almagy” üçin Ukrainanyň hökümetine çagyryş edipdi.


text:
Sişenbe güni Sudýa Konstantin Sadiwskiý sud diňlenşiginiň 11-nji sentýabra geçirilýändigini mälim etdi. Prokurorlar Timoşenkonyň wideo şekilli konferensiýa arkaly suduň diňlenşigine gatnaşmagyny talap etdiler.
Timoşenko özüniň saglyk ýagdaýy sebäpli, suda gatnaşyp bilmejekdigini öňe sürýär. Şeýle-de ol prokurorlaryň wideo şekilli konferensiýa boýunça teklibini hem 31-nji awgustdan bäri ret edip gelýär.
Ýuliýa Timoşenkonyň salgyt galplyklary boýunça sud diňlenşigi eýýäm birnäçe gezek gaýra süýşürilipdi. Timoşenko 1990-njy ýyllarda hususy energiýa kärhanasyna ýolbaşçylyk eden döwri, salgytdan millionlarça dollary saklap galmakda aýyplanýar.


text:
Bu baradaky resmi beýanatynda Şimon Peres “Kanada öz hereketi bilen ýene bir gezek moral prinsipleriň pragmatizmden öňde durýandygyny görkezdi” diýip belläpdir.
Şu geçen hepdäniň anna güni Kanadanyň hökümeti özüniň Eýrandaky ilçihanasyny ýapýandygyny hem-de Eýranyň Kanadadaky ähli diplomatyny bu ýurtdan çykarýandygyny yglan etdi.
Kanada munuň sebäbini Tähranyň ýadro programmasy meselesinde BMG-niň rezolýusiýalaryna boýun egmeýänligi, onuň Siriýanyň režimine harby ýardam berýänligi, galyberse-de onuň Ysraýyla garşy yzygiderli duşmançylykly syýasat alyp barýanlygy bilen düşündirdi.
Öz gezeginde Eýran Kanadany Ysraýylyň “sionistik režiminiň täsirine düşmekde” aýyplady.


text:
Emma ol soňky aýlaryň dowamynda girdejisinden razy däl, onuň sebäbi söwda-satygyň azalmagy däl-de, eýse dolanyşykdaky manadyň azalmagy bilen bagly.
“Nagt pul berýänleriň sany günsaýyn azalýar, müşderileriň aglabasy harydyny ýazdyryp alýarlar, adamlarda pul ýok” diýip, Agasapar gapdalyndaky daşy könelip giden ýazgy depderini görkezip, bu ýagdaýyň söwda-satygy barha kynlaşdyrýandygyny aýdýar.
Häzirki wagtda Agasapar ýaly her bir söwdagäriň azyndan bir-iki sany 60 sahypalyk depderi bar. Il arasynda “ýazgy” diýilyän bu depdere söwdegärler karzyna berýän günlük harytlarynyň mukdaryny, bahasyny we beren müşderisiniň adyny ýazýarlar.
Döreýän kynçylyklar
Agasaparyň dükany adaty oba dükanlaryndan biri bolansoň, onuň hödürleýän harytlarynyň sany hem çäkli, onuň üstesine söwda-satygyň nagt pul esasynda geçirilmezligi, karzyna alnan harytlaryň wagtynda tölenmezligi onuň bu çäkli girdejisine hem howp abandyrýar.
Nagt pul berýänleriň sany günsaýyn azalýar, müşderileriň aglabasy harydyny ýazdyryp alýarlarMaryly söwdegär Agasapar
Iki çagaly masgalabaşy Agasapar: “Näme edeýin, çykalgam ýok” diýýär. Bu ýagdaýyň dowam eden halatynda, ol bu çäkli girdejisi bilen oňup bilmejegini hem sözüniň üstüne goşýar.
Sebäbi nagt pullaryň bolmazlygy her üç aýdan tölemeli salgytlaryň töleglerini hem kynlaşdyrýar. Salgytlary wagtynda tölemeseň bolsa, onuň jerimesi ýokary, ýa bolmasa, para tölemäge mejbur edýärler diýip Agasapar belleýär.
Nagt pul dolanyşygynyň azalmagy bilen bagly bu ýagdaýyň haçan we nähili düzeljegi, oňa çenli Agasapar ýaly dükan eýeleriniň işini dowam etdirip - etdirmejegi bolsa belli däl. Bu ýagdaýyň nähili dörändigi barada dürli pikirler bar.
Munuň sebäbi nämede?
Türkmenistanyň ilatynyň 60% töwereginiň işsizdigi aýdylýar. Dürli çesmelere görä, işli gatlagyň 48% töwereginiň eklenji oba hojalyga bagly. Oba hojalyk bilen meşgullanýanlaryň eline diňe hasyl toýy bellenende nagt pul düşýär.
Agasapar ýaly dükandarlaryň aýtmaklaryna görä, “eger daýhanlar hasylyny plandaky ýaly dolup bilseler, onda olar ýylda bir gezek alan karzlaryny töleýärler, plan başa barmadyk halatynda bolsa, olam bolanok – bu töleg indiki ýyla galyar”.
Diňe daýhanlar däl, ýazgy etdirip, haryt almaklyk pensiýasyna garaşýan ýaşulular, iş tapman işsiz gezip ýören raýatlar, hatda hökümet edaralarynda işleýän adamlaryň arasynda-da bu tendensiýa günsaýyn ýaýrap barýar. Onuň sebäbi harytlaryň günsaýyn gymmatlap, aýlyklaryň bolsa deň derejede galdyrylmazlygy diýlip hasaplanylýar.
Tagtabazar şäherçesindäki edaralaryň birinde hasapçy bolup işleýän 30 ýaşlaryndaky Kemal hem ýazgy bilen söwda edýänleriň biri.
“Ýazgy bilen söwda etsem, alan harydymyň maňa birneme gymmat düşýändigini bilýärin. Ýöne menem şeýle söwda etmäge mejbur, sebäbi zerur pul gerek bolanda, karzyna pul tapmak kyn” diýip, Kemal aýdýar.
Agasaparyň yagdaýyna gaýdyp gelsek, onuň ýazgy depderi dolupdyr, emma hasyl toýlarynyň geçendigine garamazdan, karzyny töläp bilmedik müşderileriniň sany bolsa öňki ýyl bilen deňeşdirilende bu ýyl has köp.
Agasaparyň näme etmeli diýen soraga jogaby ýok. Şol bir wagtyň özünde-de, ol karzyny töläp bilmedik daýhanlaryň hem çykalgasynyň ýokdugyny bilýär. Diňe Agasapar däl, daýhanlaram “bu ýyl gowy bolar” diýen umytda.


text:
Täjigistanyň sudy ýurtda gadagan edilen yslamçy toparyň 13 agzasyny türme tussaglygyna höküm etdi. Gürrüňi gidýän tussaglar Sugd welaýatynyň ýaşaýjylaryny Siriýadaky söweşijileriň hatarynda göreşmegi üçin hakyna tutmakda aýyplanýarlar.
Täjigistanyň Ýokary sudunyň 17-nji fewralda beren maglumatyna görä, 26 bilen 42 ýaş aralygyndaky 13 tussag 9 ýyl bilen 12 ýyl aralygynda türme tussaglygyna höküm edilipdir.
Gürrüňi gidýän adamlar noýabr aýynda tussag edilip, jenaýatçylykly topary guramalaşdyrmakda, bikanun ýaraglary saklamakda we “Jamaat Ansarullah” ady bilen tanalýan ekstremist guramanyň agzasy bolmakda aýyplanypdylar.
Täjik derňewçileri “Jamaat Ansarullah” guramasynyň “Özbegistanyň Yslam hereketi” atly toparyň bir şahasydygyna ynanýarlar.


text:
Moldowanyň syýasy partiýasy prezident Igor Dodony watana dönüklik etmekde we bölünişikleri Russiýanyň bähbidine öjükdirmekde aýyplap, oňa garşy jenaýat şikaýat arzasyny gozgandygyny aýdýar.
“Hereket we raýdaşlyk” partiýasy özüniň websaýtynda ýaýradan beýanatynda, bu baradaky arzany 29-njy awgustda ýurduň Baş prokuratura edarasyna tabşyrandygyny mälim etdi.
Şeýle-de, beýanatda Dodon “watana dönüklik etmäge” garşy kanunlary bozmakda we milli, etniki, jynsy ýa-da dini aratapawudy öjükdirmekde” aýyplanýar.
Moldowanyň prezidenti bu şikaýat arzasy barada henize çenli kommentariý bilen çykyş etmedi.
Şeýle-de, beýlekiler bilen bir hatarda, partiýa Dodony Transdniester regionynyň separatist lideri Wadim Kransoselkiýni dekabr aýyndaky saýlawlarda ýeňiş gazanmagy bilen gutlamagyny tankyt etdi. Separatist Transdniester regiony Moldowa we halkara jemgyýeti tarapyndan döwlet diýlip ykrar edilmedi.


text:
BMG-niň bosgunlar agentliginiň (UNHCR) aýtmagyna görä, geçen aýyň aýagynda Birmada dörän zorluk zerarly 270 müň rohingýa musulmanyň Bangladeşe geçendigini kesgitlenipdir.
BMG-niň metbugat-wekili Wiwian Tan tarapyndan 8-nji sentýabrda tassyklanan täze sanlar bir gün öňýany berlen 164 müň adamdan ybarat sandan has ýokary.
Tan goşmaça sanyň bosgunlaryň serhediň golaýynda ýerleşýän täze ýerleriniň agentlige mälim bolmagynyň netijesinde anyklanandygyny aýtdy.
“Bu san şeýle bir alada dörediji – bu hakykatdan biziň çäre görmäge jogapkärdigimizi aňladýar” diýip, Tan aýtdy we Birmadaky ýagdaýa “gyssagly çemeleşmelidigini” belledi.
Birmadaky ýagdaý global derejede nägilelik döretdi.
Bosgunlar Birmanyň howpsuzlyk güýçlerini we buddaçylary öz obalaryny oda bermekde aýypladylar. Hökümet howpsuzlyk güýçleriň geçen aýda rohingýa söweşijileriniň polisiýanyň postlaryna eden hüjümine jogap berýändigini aýdýar.


text:
Duşenbe şäherinden bolan 23 ýaşly gyz First Night («Birinji gije») halkara onlaýn auksiony arkaly öz gyzlygyny 10 müň dollara satmak kararyna geldi. Bu platforma arkaly dünýäniň ýüzlerçe päk gyzy baý adamlara “ilkinji gijäniň hukugyny” satýar.
Azatlyk Radiosynyň Täjik gullugynyň habar bermegine görä, golaýda First Night («Birinji gije») auksionynda, Duşenbe şäherinden bolan 23 ýaşly gyzyň bildirişi peýda bolupdyr. Ol: “Men näzik mylaýym gyz, geljekde mynasyp aýal bolmak üçin, baý adam gözleýän. Men ýumşak, mähirli hem mylaýym. Men päk gyz" diýen ýazgy goýupdyr.
Azatlyk Radiosynyň Täjik gullugy ol platformanyň üsti arkaly gyz bilen habarlaşyp bildi. Gyz Azatlyk Radiosyna öz adyny aýdypdyr, ýöne ahlak kadasyna görä, ol aýan edilmez. Gysga hat alşygynda, ol maşgalasynyň maddy ýagdaýynyň agyrdygyny, karza batandyklaryny aýdyp, maşgalasyna kömek etmek üçin, gyzlyk auksionynda özüni satmak kararyna gelendigini aýdýar.
Gyz beýleki berlen sowallara jogap bermändir, "diňe päkligim üçin 10 müň dollar tölemäge taýýar hem-de Birleşen Arap Emirliklerine ýa-da Türkiýä uçup barar ýaly, ýol kireýini tölejek adam bilen” gepleşjekdigini mälim edipdir.
Ol şeýle hem özüniň gyzlyk päkligini tassyklamak üçin, medisina barlagyndan geçmäge taýýardygyny, ýöne potensial müşderiniň bu çykdajylary hem tölemelidigini sözüne goşupdyr.
«Daşary ýurtly baý erkegi gözleýän»
First Night onlaýn auksiony Merkezi Aziýadan bolanlary köp görkezen bolsa-da, Täjigistan bilen Türkmenistandan bolan gyzlar häzirlikçe ýeke-täk. Musulman ýurtlarynyň arasynda, Eýrandan bolan gyzlar has köp bolup, olar ilkinji gijesiniň hakyny tölejek daşary ýurtly baý adamlary gözleýärler.
Ol auksionda ilkinji gijäniň gyzlyk tölegi gyzlaryň ýaşyna, görküne hem owadanlygyna görä, 3 müň dollardan, 1 million dollara çenli barýar.
Bu aralykda, Marşall adalarynda bir kompaniýa agzalýan First Night saýtynda, bu geleşikde hiç hili jogapkärçiligiň ýokdugy takyk aýdylýar. Gyzlar we baý erkek kişiler öz maglumatlaryny First Night maglumat bazasyna meýletin girizýärler we zerur bolsa pozup bilerler.
Ol saýtyň wekilleriniň aýtmagyna görä, "satyjy bilen hyrydaryň" arasynda nähili gepleşik ýa-da ylalaşyk bolup geçse-de, saýt muňa goşulmaýar we jogapkärçiligi üstüne almaýar. Sahypanyň ýolbaşçylary gyzlar tarapyndan iberilen suratlary barlaýarlar, alyjynyň hem suratlaryň hakykydygyna göz ýetirmäge haky bar.
«Gadagan dälmi, diýmek, mümkin»
Ýurist hem-de “Femida” guramasynyň ýolbaşçysy Sanoat Soliýewanyň aýtmagyna görä, öz päkligini satmakçy bolýan gyzyň hereketi Täjigistanyň kanun aktlaryna ters gelmeýär, ýagny ol kanuny bozmaýar.
«Täjigistanyň kanunçylygy beýle hereketleri gadagan etmeýär we oňa rugsadam bermeýär. Aýdylyşy ýaly, kanun tarapyndan gadagan edilmedik zatlara rugsat bar. Emma ahlak nukdaýnazaryndan bu biziň halkymyzyň mentalitetine laýyk gelmeýär. Täjigistanly aýal päkligini goramalydyr. Hukuk işleri baradaky köp ýyllyk tejribämde, gyzlyk päkligini satuwa çykarany ilkinji gezek eşidýän» diýip, ýurist Sanoat Soliýewa aýdýar.
Onuň sözlerine görä, aýallaryň we gyzlaryň jelepçilige çekilmegi ýa-da bu işe mejbur edilmegi jenaýat saýylýar, beýle adamlar kanun tarapyndan jogapkärçilige çekilýär. Şeýle-de bolsa, bu ýagdaýa kanun tarapdan däl-de, ahlak we päklik, şeýle hem gyzlaryň ýüzbe-ýüz bolýan sosial problemalary nukdaýnazaryndan garamaly.
Täjigistanyň kanun aktlaryna laýyklykda, kämillige ýeten (18 ýaşdan uly) bolan jelepçilik etse, oňa jenaýat däl, diňe administratiw hukuk bozmalary hökmünde garalýar. Administratiw hukuk bozulmalary kodeksiniň 130-njy maddasyna laýyklykda “jelepçilik bilen meşgullanandygy” üçin 600-den 1200 somony aralygynda jerime salnyp bilner. Bu düzgüni bozma bir ýylyň dowamynda gaýtalansa, oňa 2400 somony jerime salnar ýa-da 15 güne çenli administratiw tussaglykda saklanar.
«Maşgalanyň betbagtlyga uçran bolmagy mümkin»
Psiholog Marýam Dawlatowa globallaşma şertlerinde beýle tejribäniň has giňden ýaýbaňlanjagyny, belki-de, gyzyň pul gazanmagyň şeýle usulyny öwrenendigini hem bu mümkinçiligi elden gidirmezligi karar edendigini aýdýar.
«Biziň bu gyzy ýazgarmaga ahlak hukugymyz ýok. Psihologiki nukdaýnazardan seredeniňde, biziň jemgyýetimizde öz tenini satmagy ýüregine düwen gyzyň ýaşamagyna şertiň gaty agyr bolandygyny aýdyp bilerin. Belki-de, maşgalanyň betbagtlyga uçran bolmagy mümkin, şonuň üçin gyz päkligini satmaga mejbur bolandyr» diýip, psiholog aýdýar.
Şeýle ýagdaýda, jemgyýetiň ony ýazgarmagyna derek, durmuşyň iň agyr pursadynda ol maşgala hem şol gyza öz mümkinçiliklerine görä kömek etseler gowy boljakdygyny Marýam Dawlatowa sözüne goşýar.
Merkezi Aziýanyň beýleki sebitlerinde bolşy ýaly, täjik jemgyýetinde hem gyzlaryň päkligi barada berk düşünje bolup, oňa aýratyn ähmiýet berilýär, bu meselede nikadan öňki jynsy gatnaşyk kabul ederliksizdir. Toý gijesinde gyzlygy bolmadyk gelin utanç bilen adamsynyň öýünden kowulýar.
Beýle masgaraçylykly ýagdaýdan gaça durmak üçin, Täjigistandaky gyzlar durmuşa çykmazdan ozal özleriniň päkdigini tassyklamak üçin, medisina barlagyndan geçýärler. Emma ynsan hukuklaryny goraýjylar bu düzgüni gyzlaryň hukuklarynyň bozulmagy hasaplaýarlar hem-de beýle talaby ýatyrmak barada, täjik hökümetine birnäçe gezek çagyryş etdiler.
Material Azatlyk Radiosynyň Täjik gullugy tarapyndan taýýarlandy.
Gadyrly okyjy, siz Telegram we WhatsApp tilsimleriniň messenjerleri arkaly Azatlyk Radiosy bilen howpsuz ýagdaýda habarlaşyp bilersiňiz. Telefon belgileri: +420 724 168 989 we +420 773 797 383.
Türkmenistanda VPN ulgamlary arkaly işleýär. Siz şu meýl: azathabar@derweze.net we sep arkaly biziň mugt Psiphon3 VPNulgamymyzy Android ulgamlary üçin ýükläp bilersiňiz. Azatlyk Radiosy siziň şahsyýetiňiziň gizlinligini doly kepillendirýär.


text:
Gurbanguly Berdimuhamedow duşenbe güni agtyklary bilen “Älem” medeni-dynç alyş merkeziniň öňündäki meýdançada oturdylan ýurdumyzyň Baş arçasynyň ýanyna geldi. Bu barada TDH habar berýär.
Täze ýyl baýramçylygynyň baş gahrymanlary Aýazbaba bilen Garpamyk myhmanlary mähirli garşyladylar. Şeýle hem Aýazbaba we Garpamyk çagalar barada edýän atalyk aladasy, olaryň hemmetaraplaýyn sazlaşykly ösmegi, ýokary hilli bilim almagy babatda döredýän ajaýyp şertleri üçin milli Liderimize ösüp gelýän ýaş nesliň hem-de ähli watandaşlarymyzyň adyndan tüýs ýürekden hoşallyk bildirdiler.
Döwlet Baştutanymyz öz gezeginde ýurdumyzyň ähli çagalaryny Täze ýyl baýramy bilen gutlap, olara okuwlarynda uly üstünlik, saýlap alan hünärine ýetmeklerini arzuw etdi. Şeýle hem Arkadag Prezidentimiz asylly däbe eýerip, agtyklary bilen Täze ýyl arçasynyň daşyndan aýlandylar.
“Älem” medeni-dynç alyş merkezi halkyň söýüp garşylaýan hem-de parahatçylygy, ylalaşygy özünde jemleýän Täze ýyl baýramçylygynyň guralýan esasy merkezine öwrüldi. Bu ýerde Täze ýyl baýramy mynasybetli sowgatlyk harytlaryň dükany işläp, tölegi bank karty arkaly amala aşyryp bolýar.
Şeýle-de, Döwletliler köşgünde Täze ýyly garşylamaga bagyşlanan dabara boldy. Onuň dowamynda çagalara hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň sowgatlary gowşuryldy.


text:
Ylmy-amaly maslahat geçirildi
«Türkmengaz» döwlet konserniniň Ylmy-barlag tebigy gaz instituty, Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Himiýa instituty, Tehnologiýalar merkezi tarapyndan wideoaragatnaşyk arkaly «Innowasion barlaghana enjamlaryny netijeli peýdalanmagyň mümkinçilikleri» atly maslahat geçirildi. Maslahatda Himiýa institutynyň daşky gurşawyň himiýasy we ekologiýasy bölüminiň uly ylmy işgäri Jeren Sylapowa «Ýurdumyzyň himiýa ylmynda häzirki zaman enjamlarynyň orny», Ylmy-barlag tebigy gaz institutynyň Gaz desgalaryny poslamadan goramak laboratoriýasynyň müdiri Akjagül Işanowa «Gaz enjamlar


text:
Türkmen geologlary batly depgin bilen öňe barýarlar
«Türkmengeologiýa» döwlet korporasiýasy (öňki «Türkmengeologiýa» müdirligi, «Türkmengeologiýa» geologiýa-gözleg işleri boýunça önümçilik birleşigi) 1938-nji ýylyň 31-nji oktýabrynda Orta Aziýa geologiýa tresti ýapylandan soň döredildi. 1938-nji ýyla çenli ýurdumyzyň çäklerinde nebitgaz meýdançalary ýüzleý öwrenildi we tebigy baýlyklaryň aýry-aýry ýüze çykmalaryny hem-de şol wagt zerur bolan tebigy baýlyklaryň ýataklaryny özleşdirmek işleri geçirildi.


text:
Dubaý
Dubaý (Arapça: دبيّ) Birleşen Arap Emirlikleriniň iň uly şäheri we deňiz porty, Dubaý Emirliginiň dolandyryş merkezi, BAE-iň we tutuş Ýakyn Gündogaryň iň möhüm söwda we maliýe merkezidir. Ol Pars aýlagynyň kenarynda ýerleşýär.
Geografiýa
Pars aýlagynyň kenarynda, paýtagt Abu-Dabiniň demirgazyk-gündogarynda, Şarja şäheriniň gapdalynda ýerleşýär. Geografiki koordinatlar: 25 ° 15 'demirgazyk giňişlik, 55 ° 18' gündogar uzynlygy. Şäheriň uzynlygy 134 km, ini 35 km.
Klimaty Dubaýyň howasy aşa yssy (Kýöppen klassifikasiýasyna görä BWib yssy çölleriniň gurak howasy). Dubaý dünýäniň iň yssy şäherlerinden biri hasaplanýar. Awgust aýynda (iň yssy aý) ortaça temperatura + 35.1 ° C, ortaça iň ýokary derejesi + 40 ° C-den geçýär, käwagt kölegäniň temperaturasy 50 ° C-e ýetip biler. Gyşlar has salkyn, temperatura nukdaýnazaryndan takmynan Russiýanyň merkezindäki tomsuna, yssy günler we salkyn gijeler bilen gabat gelýär. Ýanwar aýynda ortaça temperatura +19 ° C (iň sowuk aý).
Dubaýda ýagyş seýrek bolýar (ýylda 80 mm töweregi düşýär), esasan gyşyň ikinji ýarymynda (fewral-mart) ýagýar, maý-oktýabr aýlarynda ýagyş mümkin däl.
Şäher etraplary
Şäheriň esasy ýerleri: Bur-Dubaý - taryhy merkez; Gardens - ýaşaýyş meýdany; Dawntawn - gurulýan şäheriň işewür etraby; Deýra - şäheriň gündogar söwda bölegi; Jumeýra - deňiz kenaryndaky ýaşaýyş ýeridir; Dubaý Marina - şäheriň günbataryndaky adam tarapyndan döredilen aýlagyň töwereginde ýerleşýän ýer.
Ykdysadyýet[düzet | çeşmäni düzet]
Dubaý Ýakyn Gündogaryň iň iri täjirçilik, maliýe we syýahatçylyk merkezidir. Şäheri ösüş depgini boýunça Şanhaý bilen deňeşdirip bolýar.


text:
Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň 71-nji maddasynyň 12-nji bendine laýyklykda, Türkmenistanyň Prezidenti Karara gol çekdi. Resminama bilen Türkmenistanda Saýlawlary we sala salşyklary geçirmek boýunça Merkezi toparyň düzümine üýtgetmeleriň girizilmegi bilen baglylykda, onuň düzümi bölekleýin täzelenildi.
Ýurdumyz bu gün demokratik ýörelgeleri çuňlaşdyrmak ýoly bilen öňe ynamly gadam urýar. Demokratik şertleriň çäklerinde ýurdumyzda her bir türkmen raýatynyň saýlaw hukuklarynyň üpjün edilmegine hem uly...
Hormatly Prezidentimiziň pähim-parasatly baştutanlygynda günsaýyn ösüp barýan asuda ýurdumyzda raýatlaryň hukuklaryny we azatlyklaryny goramaga gönükdirilen il-ýurt bähbitli çäreler yzygiderli amala a...
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda ýurdumyzda milli ykdysadyýetimiziň ähli pudaklaryny sanlylaşdyrmak işi ýokary depginler bilen dowam edýär....
?Türkmenistan – parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynda, mukaddes Garaşsyzlygymyzyň şanly 30 ýyllyk baýramyna taýýarlyk görülýän günlerde hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda alnyp...
Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistan döwletimizde hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda alnyp barylýan il-ýurt bähbitli, giň gerimli işler Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüne mahsus...
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň pähim-parasatly ýolbaşçylygynda ýurdumyzyň jemgyýetçilik-syýasy durmuşynda milli kanunçylygy kämilleşdirmäge hem-de halkara tejribes...
Ynsan kalbyny päklige, halallyga besleýän, merdana ata-babalarymyzdan miras galan, halkymyzyň asyrlar, boýy dowam edip gelýän asylly ýörelgelerine aýratyn ähmiýet berilýär. Hormatly Prezidentimiziň...
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň pähim-parasatly ýolbaşçylygynda beýleki ulgamlar bilen birlikde saýlaw ulgamyna içgin üns berilýär. Ýurt Baştutanymyzyň ýakyndan ýa...


text:
Türkmenistanyň Döwlet çeperçilik akademiýasy
Ugurlary (hünärleri)
1.Sungatyň şekillendiriş we amaly görnüşleri (hünärler: monumental nakgaşçylygy; stanok nakgaş çylygy; teatrdekorasion nakgaşçylygy; stanok grafi kasy; kitap grafikasy; heýkeltaraşlyk; dizaýn; keramika sungaty; zergärçilik sungaty; halyçylyk sungaty).
2.Binagärlik (hünärler: binagärlik gurşawynyň dizaýny; binagärlik ýadygärlikleriniň rejelenilişi).
Tölegli esasda hünärmenleri taýýarlamagyň ugurlary we hünärleri:
1. Sungatyň şekillendiriş we amaly görnüşleri (hünär: şekillendiriş sungatynyň taryhy we teoriýasy).
Akademiýa Türkmenistanyň umumy orta ýada orta hünär bilimli, ýaşy 35den geçmedik raýatlary giriş synaglarynyň netijeleri boýunça bäsleşik esasynda kabul edilýär.
Döredijilik ugurlary boýunça okuwa girýän dalaş gärler kabul ediş toparyna özbaşdak ýerine ýetiren işlerini (galamda çekilen suratlar, nakgaşçylyk eser leri, heýkel we keramika işleri we ş.m.) tabşyrýarlar
Resmi iş kagyzlarynyň sanawy:
—bellenilen nusga boýunça rektoryň adyna ýa zylan arza;
—bellenilen nusgadaky sowalnama (anketa);
—umumy orta (ýada orta hünär) bilim baradaky resminama (asyl nusgasy), Türkmenistanyň Me deniýet ministrliginiň garamagyndaky ýörite we orta sazçylyk, çeperçilik we sungat okuw mekdeplerini ta mamlap, iki ýyllyk iş tejribeligini geçýän ýaşlar üçin orta hünär bilim hakyndaky wagtlaýyn şahadatnama nyň nusgasy;
—Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi tarapyndan bellenilen nusgadaky saglyk kepilnamasy;
—soňky okan ýerinden (işlän ýerinden, harby bölümden) häsiýetnama;
—3×4 ölçegdäki sekiz sany fotosurat;
—işleýänler üçin zähmet depderçesiniň tassyklanan göçürmesi;
—giriş synaglaryndan üstünlikli geçen ýagdaýynda artykmaçlyklardan peýdalanýan okuwa girýän ýylynda mekdep okuwçylarynyň dersler boýunça döwlet bäsleşiginiň ýeňijileri, umumybilim dersleri boýunça halkara bäsleşiklerine gatnaşan Türkmenistanyň ýygyndy toparynyň agzalary, taýýarlygyň döredijilik ugurlary (hünärleri) boýunça bilim edaralaryna girýän milli we halkara döredijilik bäsleşikleriniň ýeňijileri şol ýagdaýlary tassyklaýan degişli resminamanyň asyl nusgasyny tabşyrýarlar.
Bulardan başgada, okuwa girmäge isleg bildir ýänler ýokarda görkezilen resminamalar bilen birlikde, resminamalary kabul edýän iş toparyna aşakdakylary görkezýärler we nusgalaryny tabşyrýarlar:
—şahsy pasportyny;
—Türkmenistanyň Ýaragly Güýçlerinde harby gul lugy geçenler harby şahadatnamasyny, harby gullu gy geçmedik ýigitler ýazylyş şahadatnamasyny we ýaşaýan ýeri boýunça harby wekillikden güwähatyny. Dalaşgär talyplyga kabul edilmek üçin artykmaç hukukdan peýdalanýandygyny tassyklaýan beýleki resminamalary görkezip biler.
Nädogry berlen maglumatlar we resmi iş kagyzlary üçin dalaşgär şahsy jogapkärçilik çekýär.
Giriş synaglary aşakdaky dersler boýunça geçirilýär: Monumental nakgaşçylygy; stanok nakgaş çylygy; teatrdekorasion nakgaşçylygy; stanok grafikasy; kitap grafikasy hünärleri — galamda adamyň göwresiniň şekilini we reňkde adamyň portretini çekmek; berlen temadan taslama ýerine ýetirmek; Türkmenistanyň taryhy;
Heýkeltaraşlyk hünäri — galamda adamyň göwresiniň şekilini çekmek we gipsden ýasalan adamyň palçyk dan portretini ýasamak; berlen temadan heýkeltaraşlyk taslamasyny ýerine ýetirmek; Türkmenistanyň taryhy;
Dizaýn hünäri — galamda gipsden ýasalan ada myň portretini we reňkde natýurmort çekmek; berlen temadan dizaýn taslamasyny ýerine ýetirmek; Türkmenistanyň taryhy;
Keramika sungaty; zergärçilik sungaty; haly çylyk sungaty hünärleri — galamda gipsden ýasa lan adamyň portretini we reňkde natýurmort çekmek; hünär aýratynlygyna laýyklykda, berlen temadan taslama ýerine ýetirmek; Türkmenistanyň taryhy;
Şekillendiriş sungatyň taryhy we teoriýasy hünäri — galamda natýurmort çekmek; berlen temadan taslama ýerine ýetirmek; Türkmenistanyň taryhy. Binagärlik gurşawynyň dizaýny; binagärlik ýadygärlikleriniň rejelenilişi hünärleri — galamda gipsden ýasalan adamyň göwresiniň şekilini we reňk de natýurmort çekmek; berlen çyzgynyň aksonometriýasyny düzmek; Türkmenistanyň taryhy;
Dersler boýunça giriş synaglary Türkmenistanyň orta mekdepleriniň we çeperçilik mekdepleriniň okuw maksatnamalarynyň esasynda geçirilýär.
Türkmenistanyň taryhy boýunça giriş synaglary döwlet dilinde dilden geçirilýär.
Giriş synaglarynyň tertibinde bellenilen wagtda synaga esassyz sebäplere görä gelip bilmedikler ýa da dersleriň biri boýunça synagdan geçip bilmedikler soňky synaglara goýberilmeýär.
Giriş synaglarynyň netijeleri boýunça deň mukdarda baha alanlardan talyplyga kabul edilmek üçin artyk maç hukukdan aşakda görkezilenler peýdalanýarlar:
—saýlan hünäri boýunça 2 ýyldan az bolmadyk iş tejribeleri bolanlar;
—çagyryş boýunça harby gullugy geçenler.
Türkmenistanyň Döwlet çeperçilik akademiýasynyň salgysy:
Aşgabat ş., 2022nji (A.Nowaýy) köçe, 90, tel.: 925641, 923119, 922508.


text:
Çölleri özleşdirmegiň meseleleri, ╣1-2/2019 (.pdf)
MAZMUNY
Orazmuhammedowa M.
Gündogar Köpetdag etek düzlügiň landşaft-ekologik aýratynlyklary
Ýowjanow H., Nikuliçewa T., Begmyradowa O.
Suwlary Badhyz seolitleri bilen arassalamak
Atakanow A.Ž., Karabaýew N.A., Halymow D.P.
Gyrgyzystanda zeýakaba-zeýkeş suwlarynyň ulanylyşy
Grafowa W., Myradowa A.
Yssy howa şertlerinde ýüpek fabriginde işleýän zenanlaryň bedeniniň funksional ýagdaýy
Ataýew E.A. Bilişowa U.
Köpetdagyň ╩ümüşdaş çäginiň geobotaniki barlaglary
Kokanow A.A., Kelehsaýewa D.A.
Ýandagy we türkmen selmelegeni in vitro şertlerinde köpeltmegiň aýratynlyklary
Akmyradow A.
Bathyz döwlet tebigy goraghanasynyň seýrek otjumak dermanlyk ösümlikleri
Ataýew A., Hekimowa M.
Türkmen arçasy bilen bagly ösümlik toplumlarynyň goragy we dikeldiltmegi
Ýazgulyýew A., Ostapenko A., Mamedowa N.
Protoplazmanyň şepbeşikligi boýunça ösümlikleriň ýaşaýşa ukyplylygyna baha bermek
Şakirowa F.M., Tairow R.G., Wetçanin W.I., Kalaýda A.E., Gorşkow M.A.
Türkmenistanda älemgoşar forelini köpeltmegiň şertleri
Sopyýew Ö., Misekowa └.
Türkmenistanyň guşlarynyň görnüş dürlüliginiň baýlaşmagyna klimatyň maýlanmagynyň täsiri
Öwezmuhammedow A.
Repetek döwlet biosfera goraghanasynyň süýdemdirijileriniň koksidiofaunasy
GYSGA HABARLAR
Gaýypowa A.G.
Etrek derýasynyň gadymy deltasynyň çölleşen topraklarynyň himiki düzümi
Baýramowa I. └., Lurýwa I.I.
Ýersaty suwly aýtymlaryň ulanyş geljegi
Nepesow M.A.
Klimatyň üýtgemeginiň şertlerinde Türkmenistanyň suw baýlyklaryndan peýdalanylmagynyň dolandyrylyşynyň geljegi
Miroşniçenko Ýu.M.
Sähra we çöl ösümliklerinde makroelentleriň agalyk edişiniň (dominirlemeklik) geografik aýratynlyklary
Gurbanow J., Wlasenko G., Sahatowa M.
Türkmenistandaky pisse urugy
Kamahina G.L.
Uly Balkan ada florasynyň we faunasynyň tebygy muzeýi
ARAL WE ONUŇ MESELELERI
Babaýew A.G.
Aral basseýninde çölleşme prosessleriniň öwrenilmegi we olaryň öňüni almagyň ýollary
ÖNÜMÇILIGE KÖMEK
Swintsow I., Ýurçenko N., Ýaraşow A.
Yzgarda güýçli çişiji serişdeler we olary ulanmagyň mümkinçilikleri
Gabrilýans G.Ýe.
Çal garaköli goýunlaryň barlaglary
ÝAŞ TOÝY
Babaýew Agajan Geldiýewiçe 90 ýaş
Babaýew Amangylyja 80 ýaş
YLMYŇ ÝITGILERI
Esenow Paltamet (1948-2018 ýý.)
Sopyýew Öwez Sopyýewiç (1935-2019 ýý.)


text:
Gazagystanyň paýtagty Nur-Sultanda Aziýada özara hyzmatdaşlyk we ynamy berkitmek çäreler boýunça Geňeşiniň (CICA) daşary işler ministrleriniň 6-njy duşuşygy geçirilýär. Oňa Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary, daşary işler ministri Raşid Meredow hem gatnaşýar. Mälim bolşy ýaly, Türkmenistan bu guramada synçy derejesine eýedir.
Gazagystanyň Prezidentiniň akorda.kz resmi internet saýtynda habar berlişi ýaly, 12-nji oktýabrda Gazagystanyň Prezidenti Kasym-Jomart Tokaýew Aziýada özara hyzmatdaşlyk we ynamy berkitmek çäreler boýunça Geňeşiniň (CICA) daşary işler ministrleriniň 6-njy duşuşygyna gatnaşmak üçin gelen ministrleri kabul etdi. Duşuşyga Bahreýn, Belarus, Hindistan, Katar, Gyrgyzystan, Mongoliýa, Russiýa, Özbegistan, Türkmenistan ýaly döwletleriň daşary işler ministrleri, Ysraýylyň syýahatçylyk ministri, şeýle hem birnäçe ýurtlaryň daşary işler ministrleriniň orunbasarlary gatnaşdy.
CICA-da başlyklyk edýän Gazagystanyň Prezidenti duşuşygyň dowamynda çykyş edip, häzirki wagtda CICA-nyň Aziýa döwletleriniň arasynda parahatçylygyň, hyzmatdaşlygyň we ösüşiň bähbidine tagallalary birleşdirmek üçin uly mümkinçilige eýedigini mälim etdi. Tokaýew häzirki wagtda öz ýurdunyň bu gurama başlyklyk edýändigini belläp, koronawirus ýokanjy sebäpli bu wezipäni talabalaýyk ýerine ýetirmäge mümkinçilik bolmandygyny aýdyp, gazak tarapynyň 2022-2024-nji ýyllar üçin hem başlyklyk üçin ýüz tutýandygyny mälim etdi. Şeýle hem ol bu düzümiň esaslandyryjylarynyň biri bolan Gazagystanyň ilkinji Prezidenti Nursultan Nazarbaýewi guramanyň çäklerindäki Akyldarlar geňeşiniň başlygy wezipesine dalaşgär hökmünde saýlamagy teklip etdi.
Bu ýokary derejedäki duşuşygyň çäklerinde howpsuzlygy üpjün etmek we sebitleýin ykdysady hyzmatdaşlygy mundan beýläk-de ösdürmek, şeýle hem Owganystandaky ýagdaý, şol sanda owgan halkyna kömek bermek mümkinçiligini ara alyp maslahatlaşmak meýilleşdirilýär.


text:
Gurbanbibi Atajanowa "Demir Zenan" diýlip tanalýar. Ol Türkmenistanyň ilkinji prezidenti Saparmyrat Nyýazow döwründe 10 ýyllap ýurduň baş sülçüsi wezipesini alyp bardy we döwlet ýolbaşçylaryny yzygiderli jogapkärçilige çekmek bilen at gazandy.
Atajanowa 1991-nji ýylda Sowet Soýuzy dargan mahaly baş sülçüligiň işgäridi. Türkmenistan garaşsyzlygyny alanda, ol hem şol bada ýurduň baş sülçüsiniň kömekçisi wezipesine bellendi. 1995-nji ýylyň 3-nji aprelinde bolsa ol baş sülçi wezipesine bellendi.
Atajanowa 10 ýyl boýunça türkmen hökümetine kök urup, ymykly ornaşan korrupsiýa garşy alnyp barylýan göreşe ýolbaşçylyk etdi. Ol şonda müňlerçe adamy tussaghana, türmä iberdi. Olaryň arasynda korrupsiýada aýyplanýan onlarça ýokary wezipeli döwlet resmileri hem az däldi.
Eger-de size nähilidir bir aýyplanma ýöňkelen bolsa we siz Atajanowanyň öňüne eltilen bolsaňyz, onda siziň ykbalyňyz hasam keç tapara ýolugar. Onuň egninde gyzyl çaýylan pogonly garamtyl gök resmi eginbaşy we kellesinde-de gyzyl nyşanaly we zerler bilen bezelen gök papagy bar. Onuň ýüzi bolsa göýä hemişe turşap duran ýalydyr.
Döwlet kanaly ýygy-ýygydan Atajanowanyň ýokary wezipeli döwlet ýolbaşçylarynyň öňünde korrupsiýadan aýyplanýan resmiler barada edýän çykyşlaryny görkezýärdi. Atajanowa şonda owaldan günäli hasaplanyp goýlan ýokary wezipeli resmileriň aýyplamalaryny we olara garşy görülmeli – mal-mülküniň döwletiň hasabyna geçirilmegi, azatlykdan mahrum edilmegi ýa-da Türkmenistanyň çetindäki bir ýere sürgün edilmegi ýaly çäreleri diýseň sowukganlylyk bilen okaýardy.
2002-nji ýylyň 25-nji noýabrynda prezident Nyýazowa garşy hüjüm gurnalandygy barada habar ýaýrandan soň Atajanowa giň gerimli derňew işini alyp bardy. Ol şonda diňe bir güman edilýänleri däl, eýsem olaryň maşgala agzalaryny-da berk soraga çekdi.
Atajanowa şol bir wagtyň özünde hökümet resmilerini hem yzarlamagy dowam etdi. Atajanowa 2003-nji ýylyň mart aýynda eden çykyşynda 34 sany owalky hökümet resmisiniň, şol sanda iki sany primýer-ministriň orunbasarynyň, goranmak ministriniň, energiýa ministriniň we onuň orunbasarynyň hem korrupsiýadan we döwlet emlägini öz hasabyna geçirmekden günäli tapylandygyny aýdyp, olaryň çetleşdirilen sürgün ýerine iberilendigini bildirdi.
2003-nji ýylyň dekabr aýynda hut Atajanowanyň özüniň neşe söwdasynda güman edilip, öý tussaglygynda saklanýandygy barada gürrüňler ýaýrady. Ýöne döwlet telekanaly ony şol aýyň aýagynda bolan hökümet ýygnagyna gatnaşýarka görkezdi. Muňa garamazdan, ol barada ýaýran gep-gürrüňleriň çyna ýazjak taraplary hem bardy.
2005-nji ýylyň ahyrynda Atajanowa 58 ýaşynda hormatly dynç alşa çykdy. Bu bolsa ondan soňky ýagdaýlaryň düýpgöter üýtgemegine getirdi.
2006-njy ýylyň aprel aýynda ony neşe söwdasynda aýyplap, göz astyna aldylar. Onuň yzýanyndan hökümet tarapyndan berlen beýannamada Atajanowanyň 13 sany jaýynyň, kerpiç öndürýän kärhanasynyň, tüwi arassalaýan degirmeniniň, 5 sany awtoulagynyň, 3 traktorunyň, buldozeriniň, 2 sany gurluşyk kranynyň, 40 gektar mülküniň, 6 million dollardan gowrak pulunyň, iki müňden gowrak gara malynyň we içinde nämäniň bardygy aýdylmaýan 30 müň bedräniň döwletiň hasabyna geçirilendigi mälim edildi.
Elbetde, bu soňky gürrüňleriň gaty geň eşidilýär. Ýöne hut prezident Nyýazowyň özi şol bedreler barada söz açdy, haçan-da Atajanowa aglamany goýup, ondan günäsiniň geçilmegini soran pursadynda. Nyýazow şonda ondan näme üçin 30 müň bedräni ogurlandygyny sorapdy. Emma, welin onuň sebäbi aýdyň bolman galdy. Ýöne, ol bedreleriň altyndanmy ýa-da geroinden doly bolandygy barada çaklamalar öňe sürüldi.
Atajanowany tussag etdiler. Derrew hem sud edip, dessine jezasyny berdiler. Ýöne hadysa munyň bilen doly gutarmady.
Nikolaý Gawrilow şonda döwlet howpsuzlyk gullugynyň neşä garşy göreş bölüminiň baýry işgäridi. Şol mahal hut onuň özüniň Atajanowanyň neşe söwdasyny edýändigini anyklap, ony ýokaryk ýetirendigi çak edilýär.
Gawrilow we onuň aýaly 2006-njy ýylyň 8-nji noýabrynda Aşgabatda öldürildi. Olaryň janyna kast edenler bolsa tapylmady.
Gurbanbibi Atajanowanyň işi Merkezi Aziýada korrupsiýa garşy alnyp barylýandygy aýdylýan ýasama göreşiň bir mysaly. Göýä korrupsiýa garşy göreşýän ýaly edilýän işlere ýolbaşçylyk edip, ol onlarça hökümet resmisiniň azatlykdan mahrum edilmegine ýardam berdi. Ýöne Atajanowanyň döwletiň hasabyna geçirilendigi aýdylýan mal-mülküniň belli bir bölegini görkezýän sanawy hem onuň ençe ýylyň dowamynda tussaghana iberenleriniň arkasyndan diýseň baýandygyna güwä geçýär. Elbetde, şeýle etmişler bilinmän galan däldir.
2003-nji ýylyň dekabrynda Atajanowanyň öý tussaglygynda saklanýandygy barada gep-gürrüňler dogry çykmanam bolsa, şonda onuň erkek dogany we onuň ogullygy neşe söwdasyndan tutuldy. Atajanowa tussag edilende, onuň maşgala agzalarynyň aglabasy diýen ýaly, şol sanda erkek dogany we onuň ogullygy hem bireýýäm tussag ýagdaýyndady.
Atajanowa 2006-njy ýylda Daşoguzdaky aýallar türmesine (tussaghanasyna) iberildi. Bu Türkmenistanyň “Demir zenany” barada alnan iň soňky tassyklanan habar boldy.
ÇEŞME: Türkmenistanyň Hronikasy


text:
Afrika — Ortaýer deňziniň we Gyzyl deňziň günortasynda, Atlantik okeanyň gündogarynda we Hindi okeanynyň günbatarynda ýerleşýän bir kontinent. Ol ululygy boýunça Ýewraziýadan soň ikinji kontinentdir. Şeýle hem oňa Afrikadan we ýanaşyk adalardan ybarat bolan dünýä bölegi diýlip at berilýär. Afrikanyň meýdany 30 065 000 km² ýa-da gury ýer meýdanynyň 20,3 %-inden ybaratdyr, adalary bilen bolsa — 30,2 million km² çemesi bolup, şeýlelikde Ýer ýüzüniň umumy meýdanynyň 6 %-ini we gury ýeriň 20,4 %-ini tutýar. Afrikanyň territoriýasynda 55 sany döwlet, 4 sany ykrar edilmedik döwlet we 5 sany garaşsyz territoriýa (ada) ýerleşýär.
Afrika ilatynyň sany sany boýunça dünýä ilatynyň 10/1 bölegini tutýar. Territoriýasy 30,3 mln km2. Gury ýeriň 5/1% tutýar. Afrika Ýewropadan 14 km Gibraltar bogazy arkaly bölünýär. 1859-60 ýyllarda Suls kanaly gurulmazdan öň Aziýa bilen gury ýer arkaly birleşýärdi. Afrikanyň çägi Tunisden GAR-a çenli 8000 km, Senegoldan Somala çenli 7,5 müň km uzalyp gidýär. Afrikanyň esasy çägi ekwatorial giňişlikde ýerleşip, gün şöhlesiniň iň köp düşýän yssy klimatly ýeridir. Çäginiň birnäçe bölegi ekwatordan uzakda ýerleşip, gurak klimatly ýerdir. Onuň demirgazygynda 8 mln km2 çägi tutýan Sahara çöli ýerleşýär. Afrikanyň çäginiň 5/1 böegi daglyk ýerdir. Afrika şertli günbatar, gündogar, günorta, demirgazyk, merkezi we ekwatorial diýip bölünýär. Madakaskar adasy aýry aýdylýar. Afrikanyň ilaty soňky wagt çalt köpelip başlady. Öň haýal ösýärdi. Meselem: b.e.sepgidinde Afrikanyň ilaty bary-ýogy 16 mln adamdy.
Ýarymşaryň kartasynda Afrika


text:
Braziliýa
Braziliýa, resmi ady Braziliýa Federatiw Respublikasy (port. República Federativa do Brasil, Şablon:Audio) — meýdany we ilaty boýunça Günorta Amerikada iň uly döwlet.
Umumy maglumatEdit
Günorta Amerikadaky iň uly döwlet. Meýdanynyň ululygy boýunça dünýäde bäşinji döwletdir. Paýtagty — Brazilia şäheri. Braziliýanyň gündogar we günorta-gündogaryny Atlantik ummanynyň suwlary ýuwýar. Demirgazykda Gaýana, Wenesuela we Surinam, demirgazyk-günbatarda Kolumbiýa, günbatarda Peru we Boliwiýa, günorta günbatarda Argentina we Paragwaý we günortada Urugwaý bilen araçäkleşýär. Nominal jemi içerki önümiň möçberi boýunça dünýäde ýedinji orny eýeleýär. Braziliýa BMG-niň we G-20-iň agzasydyr. Braziliýa 26 ştata we 1 federal okruga bölünýär.
Döwlet gurluşyEdit
Federatiw respublikadyr. Döwlet, hökümet baştutany prezidentdir. Ol 4 ýyllyk möhlet bilen Milli kongresde saýlanýar. Ýokary Kanun çykaryjy organy iki palatadan: deputatlar palatasyndan we senatdan ybarat bolan Milli kongresdir.
TebigatyEdit
Ýer üstüniň gurluşy boýunça ol Amazonka pesligi we Braziliýa tekiz daglygy diýen tebigy raýonlara bölünýär. Braziliýanyň geologiki gurluşy hemme ýerinde bir meňzeş däl. Braziliýa tekiz daglygy dokembriý kristallik jynslardan düzülendir. Amazonka pesligi, esasan, çökündi jynslardan emele gelipdir. Gazylyp alynýan peýdaly zatlary: daş kömür, demir magdanlary, marganes, polimetallar, fosforit, nebit. Braziliýa tutuşlygyna günorta tropikde ýerleşip, onuň çygly tropiki klimaty bar. Braziliýada howanyň temperaturasy hemme ýerinde bir meňzeş däl.
Amazonka pesliginde ýanwaryň ortaça C-sy +23°, günortasynda belent massiwde iýulyň (gyş) ortaça temperaturasy +12-14°. Ortaça ýyllyk ygal 1500—2000 mm, deňiz kenarlarynda bolsa 3000 mm golaý. Iň uly derýalary: Amazonka (goşantlary bilen), Parana, San-Fransisku, Parnaiba. Bular gämi gatnawly, suwaryş we gidroenergetik ähmiýetlidir. Ýurt tokaýlara baý. Amazonka pesligini çygly ekwatorial (gileýa ýa-da selwas) tokaýlary, Braziliýa tekiz daglygyny bolsa sawannalar (kampos—serrados) tutýar. Braziliýada haýwanlaryň dürli görnüşleri (maýmynlar, murawýedler, düýeguşlar, gemrijiler we ş.m-ler) duş gelýär. Alymlaryň hasaplamalaryna görä ösümlikleriň we ahýwanlaryň mln-a golaý görnüşi bardyr.
DemografikasyEdit
Ilatyň 95%-den gowragy braziller. Ilatynyň tebigy artyş depgini gaty ýokary. Ilatynyň ýarpysyndan gowragy oba ýerlerinde ýaşaýar. Iň uly şäherleri San-Pauluda 11 mln. 839 müň (2011), Rio-de-Žaneýroda 6 mln. 335 müň (2011) adam ýaşaýar. Döwlet dili portugal dilidir. Ilatynyň tebigy artyş depgini 1.166%.
TaryhyEdit
Braziliýa 1500-nji ýylda portugaliýaly deňizde ýüzüji Pedru Kabral tarapyndan açyldy we 16-njy asyryň I ýarymynda Portugaliýa tarapyndan okkupirlendi. Ýerli ilatyň ep-esli bölegi gyryldy. Plantasiýalarda işletmek üçin Afrikadan negr gullar getirilipdir. 19-njy asyryň başynda (1822) Braziliýa özbaşdaklyk gazandy emma gulçulyk 19 asyryň ahyryna çenli dowam etdi. 1889-njy ýylyň 15-nji noýabrynda Braziliýa federatiw respublika boldy. Braziliýada iňlis kapitaly agalyk sürüpdir, 20-nji asyryň başynda Braziliýanyň ykdysadyýetine Amerikan kapitaly aralaşdy we iňlis agalygyny gysmaga başlady. 1922-nji ýylda Braziliýa Kompartiýasy döredildi. 1924-nji ýylda L. K Prestesis ýolbaşçylygynda San-Paulu garnizonynyň gozgalaňy bolýar. 1930-njy ýylda harby agdarylyşyk netijesinde Braziliýada Ž. Wargasyň diktaturasy berkarar edilýär. II Jahan urşundan soň Braziliýada progressiw güýçleriň täsiri ýaýrap başlaýar. 1945-nji ýylyň 2 aprelinde SSSR bilen Braziliýanyň arasynda diplomatik gatnaşyklar ýola goýulýar. 1947-nji ýylyň oktýabrynda general Dutranyň reaksion hökümeti SSSR bilen diplomatik gatnaşyklary kesýär. Kompartiýany gadagan edýär. Ýurda amerikan kapitalynyň aralaşmagy güýçlenýär. 1951-nji ýylda Wargasyň hökümeti gaýtadan häkimiýet başyna geçýär. Ol daşary ýurt monopolistlerini çäklendirýän çäreleri durmuşa geçirip başlaýar. 1960-njy ýylda häkimiýet başyna Ž. Kuadrosyň hökümeti gelýär, emma ol ýurduň reaksion güýçleriniň zor salmagy zerarly 1961-nji ýylyň awgustynda iş başyndan aýrylmaga mejbur bolýar. Konstitusiýa boýunça onuň ýerini işçiler partiýasynyň lideri, wise-prezident Ž. Gulart eýeleýär. 1961-nji ýylda SSSR bilen Braziliýanyň arasyndaky diplomatik gatnaşyklar dikeldilýär. Ž. Gulart (1961—64) käbir demokratik reformalary geçirip ugraýar. Emma reaksion güýçler birleşip, harby agdarylyşyk geçirýärler. General U.Kastelu Branku wagtlaýyn prezident bolýar. Ž. Gulartyň hökümetiniň çykaran dekretleri ýatyrylýar. Braziliýanyň ykdysadyýetine amerikan kapitalynyň aralaşmagy üçin giň ýol açylýar. 1967-nji ýylyň martynda prezidentlige general A. da Kosta-e-Silwa geçýär. Onuň hökümeti reaksion syýasat alyp barýar, ABŞ-nyň agressiw syýasatyny goldap çykyş edýär. 1966—69 ýyllarda SSSR-iň Braziliýa 100 mln dollarlyga çenli maşyn we enjam satmagy barada ylalaşyk gazanylýar. Soňky aýlarda Braziliýanyň senagatynyň ösüşinde käbir öne gidişlikler duýulýar, emma maşyn gurluşygy, dokma senagaty önümçiligi ep-esli pese düşýär. Oba-hojalyk önumçiliginiň ösüş depgini gowşaýar. 1974-nji ýylda general Ernesto Geýzel prezident bolýar we demokratik döwlet gurmak taslamasyny işe goýýar. Muňa garamazdan tä 1985-nji ýyla çenli režim dowam edýär.
SenagatyEdit
Braziliýa agrar-industrial ýurt. Oba-hojalyk önümçiliginiň möçberi 31%, senagatyňynky 24%. Amatly tebigy şertler ekinlerden ýylda 2 gezek hasyl almaga mümkinçilik berýär. Braziliýa kofe öndürmekde we ony eksportirlemekde dünýäde 1-nji orunda durýar. Kofe plantasiýalary 3,6 mln. ga meýdany tutup, ýylda ortaça 2—3 mln. T kofe öndürýär. Esasy kofeçilik ştatlary: Parana, San-Paulu, Espiritu-Santu. Braziliýada kakao, gowaça, şeker çiňrigi, apelsin, şaly, temmäki, mekgejöwen, bugdaý hem ekilýär. Mallardan doňuzlar, dowarlar, gara mallar, gylýallar idedilýär. Braziliýanyň öseň magdan senagaty bardyr. Elektrik energiýasynyň köp bölegini gidrostansiýalar berýär. Ýurtda gara we reňkli metallurgiýa, maşyn gurluşygy, himiýa, ýeňil we azyk senagat pudaklary ep-esli orun tutýar. Häzirki zaman dünýäsinde demir magdanynyň esasy zapaslary boýunça Hytaý we Russiýadan soňra Braziliýa üçünji orny eýeleýär. Galaýy çykarmakda Braziliýa dünýäniň baş öndürijileriniň hataryna girýär. Marganes we seýrek duş gelýän metallaryň zonasy boýunça ýurduň tebigy baýlyklarynyň dünýä ähmiýeti bar. Senagatyň iň ösen ştatlary: San-Paulu, Guanabara we Rio-de-Žaneýro. Demir ýollaryň uzynlygy 30875 km, awt. ýollar 1.98 mln. km, derýa ýollary 35 müň km. 2500 sany aeroport bar. Braziliýa 5 ykdysady geografik raýona bölünýär: 1) Demirgazyk-Gündogar 2) Günorta-Gündogar 3) Günorta 4) Demirgazyk 5) Merkezi Günbatar.
Saglyk syýasatyEdit
2010-njy ýyldaky görkezijilere görä her müň adama 18.11 çaga dogulýar we 6.35 adam ölýär; her müň diri dogan bäbekden 21.86-sy ölýär. Halkyň ortaça ömri 72.26 ýaş. (erkekleriňki 68.7 ýaş, aýallaryňky 76 ýaş).
ÇeşmelerEdit
- Öräýew N., Batyrow A. “Dünýäniň ykdysady we sosial geografiýasy, IX klass”. Aşgabat “Magaryf”,1997.
- Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 1, sah.397-399


text:
2020-nji ýylyň 15-17-nji ýanwary aralygynda Şweýsariýa Konfederasiýasynyň Lozanna şäherinde Türkmenistanyň Sport we ýaşlar syýasaty ministri D.Gulgeldiýewiň ýolbaşçylygyndaky wekiliýetiň sapary boldy. Türkmen wekiliýetiniň saparynyň çäklerinde Halkara tennis federasiýasynyň Prezidenti Dewid Hagert bilen duşuşygy boldy.
Duşuşygyň başynda türkmen tarapy 2020-nji ýylda Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygynyň şanly 25 ýyllygy mynasybetli döwletimizde we daşary ýurtlarda birnäçe çäreleriň geçiriljekdigini belledi. Şunuň bilen birlikde, bu şanly senäniň şygary astynda dürli derejedäki halkara sport ýaryşlary geçiriljekdigi, hususan-da Dewis Kubogy ugrunda Aziýa we Okeaniýa zolagynyň 4-nji toparynyň tapgyrlaýyn ýaryşynyň üstünlikli geçirilmegi üçin Türkmenistanyň Hökümeti tarapyndan zerur bolan ähli guramaçylyk işleriň alnyp barylýandygy aýtdy.
Halkara tennis federasiýasynyň Prezidenti öz gezeginde Türkmenistan bilen alnyp barylýan hyzmatdaşlykdan hoşaldygy we geljekde bu ugurda hyzmatdaşlygy has-da ösdürmekligiň ähmiýeti barada belläp geçdi.
Duşuşygyň dowamynda taraplar ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygy artdyrmagyň mümkinçiliklerini, husasan-da, Türkmenistanyň tennis federasiýasy bilen Halkara tennis federasiýasynyň arasynda Özara düşinişmek hakyndak Ähtnamanyň hem-de ýurdumyzda Tennis Akademiýasynyň döredilmeginiň, şeýle hem Halkara tennis federasiýasyny Prezidenti D.Hagertiň Türkmenistanda tennis ugrunda alnyp barylýan işler bilen hem-de ýurdumyzyň dünýä ülňelerine laýyk gelýän sport infrastrukturalary bilen tanyşmak maksady bilen ýakyn wagtlarda iş saparyny gurnamagyň mümkinçilikleri barada pikir alyşdylar.
Duşuşygyň ahyrynda, Türkmenistanyň tennis federasiýasy bilen Halkara tennis federasiýasy Dewis Kubogy ugrunda Aziýa we Okeaniýa zolagynyň 4-nji toparynyň tapgyrlaýyn ýaryşynyň Türkmenistanda geçirilmegi we onuň guramaçylyk meseleleri barada Ylalaşyga gol çekdiler.
Şeýle hem iş saparyň dowamynda ýurdumyzyň wekiliýeti Milli Olimpiýa Komitetleriň Assosasiýasynyň Prezidenti Robin Mitçel bilen hem-de Halkara Olimpiýa Komitetiniň wekilleri bilen duşuşyklary boldy. Duşuşyklaryň barşynda Türkmenistan bilen ýokarda agzalan halkara guramalarynyň arasynda geljekde alnyp baryljak hyzmatdaşlygyň


text:
ShQO-da 100-den astam adam KSRO-nyń qyzyl pasportymen turyp kelgen
ÓSKEMEN. QazAqparat – Shyǵys Qazaqstan oblysynda KSRO-nyń qyzyl pasportymen turyp jatqan 100-den astam adam anyqtaldy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
ShQO polıtsııa departamenti baspasóz qyzmetiniń málimetine súıensek, kóshi-qon qyzmetiniń saqshylary 1974 jylǵy KSRO pasportyn ýaqytynda aýystyrmaǵan turǵyndardy anyqtaý boıynsha birqatar sharalardy qolǵa alǵan.
Jeke bas qujattarynyń bolmaýyna baılanysty olar járdemaqy men zeınetaqy resimdeı almaıdy. Zańdy eńbek etýge de múmkindikteri joq.
«Jyl basynan beri KSRO-nyń qyzyl pasportymen júrgen 100-den astam adam anyqtaldy. Máselen, Abaı aýdanynyń polıtsııa bólimine 52 jastaǵy Semeı qalasynyń týmasy habarlasqan. Ol 1980 jyly Reseı Federatsııasynyń Novosıbırsk qalasyna turaqty turý úshin shyǵyp ketip, sol jerde 1974 jylǵy KSRO pasportyn resimdegen. 1990 jyldyń basynda Qazaqstanǵa oralyp, kúıeýge shyǵyp, bala-shaǵaly bolǵan», - delingen habarlamada.
Qazirgi ýaqytqa deıin áıel adam eski pasportpen turyp kelgen.
Kóshi-qon qyzmetiniń mamandary kórshi memleketten qajetti qujattarǵa suraý saldy. Kóp uzamaı tıisti qujat kelip jetti.
Óz kezeginde áıel adam jeke bas qujatyn resimdeýge kómek kórsetken polıtseılerge alǵysyn jetkizdi.
Endi ol barlyq memlekettik qyzmetterdi basqa qazaqstandyqtarmen birdeı paıdalana alady.


text:
Hormatly Prezidentimiziň başlangyçlary we kabul edýän il bähbitli Kararlary esasynda kesellere garşy göreşmeklige uly ähmiýet berilýär. Şu babatda giň möçberli işler alnyp barylýar. Munuň özi, ozaly bilen, bedenterbiýäni we sporty ösdürmek arkaly ilatyň saglygyny berkitmäge, bedeni taplamaga, sagdyn durmuş ýörelgelerini wagyz etmäge, çilimkeşlige, temmäki önümleriniň täsirinden ilaty, aýratyn hem, ýaşlary goramaga gönükdirilendir. Mundan başga-da, häzir sagdyn iýmitlenmegi, dürli keselleriň öňüni almagy döwrüň talaplaryna laýyklykda guramaga aýratyn uly üns berilýär. Bu işleriň kanunçylyk binýady hem pugtalandyrylýar. Muňa «Çilim çekmegi, nas atmagy gadagan etmek hakynda» Türkmenistanyň Prezidentiniň Permanynyň, «Türkmenistanda 2018 — 2024-nji ýyllarda alkogolyň zyýanly täsiri barada» Türkmenistanyň Prezidentiniň Kararynyň kabul edilmegi hem mysal bolup biler. Olary üstünlikli berjaý etmeklige gönükdirilen çäreleriň tutuş toplumy amala aşyrylýar.
Olara biz hem işjeň gatnaşyp, wagyz-nesihatlaryň üsti bilen halk köpçüligine düşündirýäris. Ilat arasynda bolup, çilimiň, spirtli içgileriň, temmäkiniň ynsan durmuşyna ýetirýän zyýanyny giňden wagyz edýäris. Bulardan başga-da, pasla görä geýinmek, kesellerden goranmak üçin agyz-burun örtüklerini dakynmak, howpsuz aralygy saklamak, sagdyn durmuş ýörelgesine eýermek barada durup geçýäris.
Biz mundan beýläk-de «Saglyk» Döwlet maksatnamasyny, hormatly Prezidentimiziň Kararlaryny üstünlikli ýerine ýetirmäge, halkyň saglygyny goramaga işjeň gatnaşarys.
Munuň üçin ähli mümkinçilikleri döredýän eziz Arkadagymyza köp sagbolsun aýdýarys.
Arzuw IŞANGULYÝEWA, Türkmenistanyň Ylym we bilim işgärleriniň kärdeşler arkalaşyklarynyň Halaç etrap geňeşiniň hünärmeni.


text:
Düýn hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň sanly ulgam arkaly nobatdaky mejlisini geçirdi, onda döwlet durmuşyna degişli meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy hem-de birnäçe resminamalaryň taýýarlanan taslamalaryna seredildi.
Milli Liderimiz gün tertibini yglan edip, Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň Mejlisiniň Başlygy G.Mämmedowa söz berdi. Ol ata Watanymyzyň Garaşsyzlygynyň 30 ýyllygynyň şanly senesi mynasybetli paýtagtymyzda Halk Maslahatynyň mejlisini geçirmäge görülýän taýýarlyk barada maglumat berdi. Bellenilişi ýaly, bu ugurda giň gerimli işler alnyp barylýar. Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň mejlisiniň gün tertibine ýurdumyzyň özygtyýarlylygynyň 30 ýyllygy, Garaşsyz, hemişelik Bitarap Watanymyzy ösdürmekde gazanylan taryhy üstünlikler, geljek üçin esasy maksatlar we wezipeler ýaly meseleleri girizmek göz öňünde tutulýar.
Soňra Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň Halk Maslahatynyň Başlygynyň orunbasary K.Babaýew Halk Maslahatynyň mejlisini guramaçylykly geçirmäge görülýän taýýarlyk işleri barada maglumat berdi. Bu ugurda Mejlis, Ministrler Kabineti, degişli ministrlikler we pudaklaýyn dolandyryş edaralary, ýerli häkimiýet edaralary bilen bilelikde guramaçylyk we beýleki meseleleri çözmek boýunça işler yzygiderli alnyp barylýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow döwletimiziň we jemgyýetimiziň durmuşynda möhüm taryhy waka boljak Halk Maslahatynyň mejlisine taýýarlyk görmek bilen bagly meselelere ünsi çekdi. Häzirki taryhy döwürde milletiň asyrlaryň dowamynda döreden demokratik däpleri döwürleriň we nesilleriň arabaglanyşygyny, Garaşsyz, Bitarap Watanymyzyň hakyky halk häkimiýetlilik ýörelgelerine, saýlanyp alnan döredijilik ýoluna ygrarlylygyny şöhlelendirmek bilen mynasyp dowam etdirilýär. Döwlet Baştutanymyz bular barada aýdyp, Halk Maslahatynyň mejlisini ýokary guramaçylyk derejesinde geçirmek üçin degişli meseleleri öz wagtynda we toplumlaýyn çözmegiň ähmiýetini belledi.
Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary S.Berdimuhamedow döwlet eýeçiligini netijeli dolandyrmak, ykdysadyýetiň ähli pudaklarynda hususy ulgamyň kuwwatyndan giňden peýdalanmak hem-de kiçi we orta telekeçiligi ösdürmek üçin oňaýly şertleri döretmek boýunça alnyp barylýan giň gerimli işler barada hasabat berdi.
Maliýe we ykdysadyýet ministrligi tarapyndan ýurdumyzyň ministrlikleri, pudaklaýyn dolandyryş edaralary, welaýatlaryň häkimlikleri bilen bilelikde, döwletiň garamagyndan aýyrmaga hem-de hususylaşdyrmaga degişli bolan döwlet eýeçiligindäki kärhanalar we desgalar boýunça seljermeler geçirildi. Häzirki wagta çenli gelip gowşan tekliplere laýyklykda, degişli sanaw taýýarlanyldy. Maliýe we ykdysadyýet ministrliginiň ýanyndaky Pudagara merkezi toparynyň mejlislerinde degişli desgalary hususylaşdyrmak meselesine bellenen tertipde seredildi. Bu sanawa “Türkmengaz” döwlet konserni boýunça 5 desga, Ministrler Kabinetiniň ýanyndaky Ulag we kommunikasiýalar agentliginiň “Türkmenawtoulaglary” agentligi boýunça 3 desga, “Türkmenhimiýa” döwlet konserni boýunça 1 desga hem-de Lebap welaýat häkimligi boýunça 1 desga girizildi. Olary bäsleşikli söwda arkaly hususylaşdyrmak teklip edilýär.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow hasabaty diňläp, ýurdumyzyň ykdysady strategiýasyny üstünlikli durmuşa geçirmek maksady bilen görülýän toplumlaýyn çäreleriň, ilkinji nobatda, bazar gatnaşyklaryna tapgyrlaýyn geçmäge, hojalygy ýöretmegiň netijeli usullaryny ornaşdyrmaga hem-de desgalary hususylaşdyrmaga gönükdirilendigini belledi. Şunuň bilen baglylykda, hususylaşdyrmagyň ykdysady we durmuş taýdan ähmiýetine aýratyn üns berilýär. Bu bolsa milli ykdysadyýetimiziň bäsdeşlige ukyplylygyny ýokarlandyrmaga, hususy eýeçiligi ösdürmäge, eziz Watanymyzyň mundan beýläk-de rowaçlanmagyna hem-de halkymyzyň hal-ýagdaýynyň has-da gowulandyrylmagyna ýardam etmelidir.
Milli Liderimiz bu ulgamdaky işi dowam etmegiň wajypdygyny belläp, hususylaşdyrmaga teklip edilýän döwlet desgalarynyň maksadalaýyklygyny ýene-de bir gezek seljermegi tabşyrdy. Döwlet Baştutanymyz bellenen meýilnamalaryň ählisiniň öz wagtynda ýerine ýetirilişini hemişe gözegçilikde saklamagyň zerurdygyny aýdyp, wise-premýere bu babatda anyk görkezmeleri berdi.
Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary Ş.Abdrahmanow gözegçilik edýän ýangyç-energetika toplumyndaky işleriň ýagdaýy, hususan-da, Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynda ýurdumyza daşarky bazarlardan getirilýän nebit önümleriniň ornuny tutýan önümleri öndürmek boýunça alnyp barylýan işler barada hasabat berdi.
Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumy tarapyndan “Türkmenhowaýollary” agentliginiň ýüztutmasy esasynda “An-2” kysymly uçarlar üçin daşarky bazarlardan satyn alynýan awiabenzini öndürmek boýunça degişli işler alnyp barylýar. Şunuň bilen baglylykda, suwuklandyrylan gazdan awtomobil ýangyjy üçin ýokary oktanly goşundysyny alýan desgada benzinleriň ýokary oktanly komponenti öndürildi.
“Türkmenstandartlary” Baş döwlet gullugy tarapyndan bu önüme laýyklyk güwänamasy resmileşdirildi.
Zawodlar toplumy tarapyndan ýurdumyzyň oba hojalygynda giňden ulanylýan “An-2” kysymly uçarlary milli ýangyç serişdeleri bilen doly üpjün etmek hem-de ýangyjyň bu görnüşini sebitiň ýurtlaryna eksport etmek meýilleşdirilýär.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow hasabaty diňläp, bu möhüm ugurda geçirilen işleri makullap, milli ykdysadyýetimiziň esasy pudaklarynyň biri hökmünde ýangyç-energetika toplumyny hemmetaraplaýyn ösdürmegiň wajypdygyny nygtady. Milli Liderimiz nebitgaz ulgamyny mundan beýläk-de diwersifikasiýa ýoly bilen ösdürmegiň hem-de daşary ýurtlardan getirilýän harytlaryň ornuny tutýan, ýurdumyzda hem-de daşary ýurtlarda uly isleg bildirilýän önümleriň öndürilişini artdyrmagyň zerurdygyny belledi.
Döwlet Baştutanymyz wise-premýere nebitgaz senagatyny ösdürmegiň 2030-njy ýyla çenli döwür üçin Maksatnamasynda bellenen wezipeleri çözmek babatda pudagyň önümçilik düzümini yzygiderli döwrebaplaşdyrmak we maddy-enjamlaýyn binýadyny pugtalandyrmak boýunça alnyp barylýan işleri berk gözegçilikde saklamagy tabşyrdy.
Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary E.Orazgeldiýew ýetişdirilen pagta hasylyny ýitgisiz ýygnap almak boýunça görülýän taýýarlyk işleri barada hasabat berdi.
Şu günler ýurdumyzyň welaýatlarynda gowaça ideg etmek işleri bilen bir hatarda, pagta ýygymyna guramaçylykly girişilmegini üpjün etmek boýunça degişli çäreler görülýär.
Ýetişdirilen “ak altyn” hasylyny öz wagtynda we ýitgisiz ýygnap almak hem-de ýygnalan hasyly bökdençsiz kabul etmek maksady bilen, şu ýylyň pagta ýygymy möwsüminde ýurdumyz boýunça pagta arassalaýjy kärhanalarda hem-de pagta kabul ediş harmanhanalarynda hasyly bökdençsiz kabul etmek üçin hemme şertler döredildi. Şeýle hem bu möwsümde pagta ýygýan kombaýnlar hem-de ýygnalan hasyly daşamak üçin ýük awtoulaglary, traktorlar we traktor tirkegleri netijeli ulanylar.
Pagta ýygymy möwsüminde kombaýnlaryň we beýleki tehnikalaryň bökdençsiz işledilmegini üpjün etmek maksady bilen, etraplarda abatlaýjy mehaniklerden ybarat bolan ýörite toparlar döredilip, olar zerur bolan enjamlar we tehnikalar bilen üpjün edilýär.
Wise-premýer ýurdumyzyň welaýatlarynyň toprak-howa şertlerine laýyklykda, ösdürilip ýetişdirilen gowaça hasylyny gysga möhletde we ýitgisiz ýygnap almak hem-de pagta ýygymy möwsümini guramaçylykly geçirmek maksady bilen, ussat daýhanlaryň, tejribeli hünärmenleriň, alymlaryň we mehanizatorlaryň gatnaşmagynda tejribe maslahatlaryny geçirmegiň hem-de il içinde hormatlanylýan ýaşulularyň gatnaşmagynda ýurdumyzyň welaýatlarynda pagta ýygymyna başlamagyň senesini belläp, oňa ak pata bermegi döwlet Baştutanymyzdan haýyş etdi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow hasabaty diňläp, Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzda oba hojalyk pudagyny ösdürmek boýunça maksatnamalaýyn işleriň durmuşa geçirilýändigini belledi. Daýhanlarymyzyň oba hojalyk ekinleriniň bol hasylyny ösdürip ýetişdirmekleri üçin döwletimiz tarapyndan ähli şertler döredilýär. Ýurdumyzda gowaçanyň ýokary hasylynyň öndürilmegi bolsa dokma senagaty pudagymyzy gymmatly pagta önümleri bilen üpjün etmekde uly ähmiýete eýe bolup durýar.
Şu ýylyň sentýabr aýynda ýurdumyzda möhüm möwsüm bolan pagta ýygymyna köpçülikleýin girişilýär. Köp zähmet siňdirilip ýetişdirilen pagta hasylyny gysga wagtyň içinde, ýitgisiz ýygnap almak merdana daýhanlarymyzyň esasy wezipesi bolup durýar diýip, milli Liderimiz nygtady.
Şunuň bilen baglylykda, döwlet Baştutanymyz eziz Watanymyzyň Garaşsyzlygynyň şanly 30 ýyllyk baýramynyň uly dabara bilen bellenýän «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynda hem edermen pagtaçylarymyzyň milli baýlygymyz bolan «ak altynyň» bol hasylyny ýygnap, uly zähmet üstünliklerini gazanjakdyklaryna hem-de belent sepgitlere ýetjekdiklerine berk ynam bildirdi.
Ýygym möwsümini guramaçylykly geçirmek maksady bilen, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Ahal, Balkan, Lebap we Mary welaýatlarynda 8-nji sentýabrda, Daşoguz welaýatynda bolsa 15-nji sentýabrda pagta ýygymyna başlamaga ak pata berdi.
Milli Liderimiz hormatly ýaşululardan pagta ýygymyny «Bismilla» bilen başlap bermeklerini haýyş etdi.
Döwlet Baştutanymyz ýurdumyzyň edermen pagtaçylaryna we ähli oba hojalyk işgärlerine berk jan saglyk, maşgala abadançylygyny, berkarar Watanymyzyň mundan beýläk-de gülläp ösmegi ugrunda alyp barýan tutanýerli işlerinde uly üstünlikleri arzuw etdi.
“Harmanyňyza bereket, merdana pagtaçy daýhanlar!” diýip, milli Liderimiz aýtdy.
Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary Ç.Gylyjow gözegçilik edýän düzümlerinde, hususan-da, söwda we daşary ykdysady aragatnaşyklar ulgamynda alnyp barylýan işler barada hasabat berdi. Kiçi we orta telekeçilige döwlet tarapyndan goldaw bermek, Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň mümkinçiliklerini çekmek bilen, import we eksport ugurly önümçiligi giňeltmek boýunça görülýän çäreler hasabatyň esasyny düzdi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow hasabaty diňläp, ýurdumyzda öndürilýän harytlaryň hasabyna içerki bazarda azyk bolçulygyny üpjün etmek, milli ykdysadyýetimiziň bäsdeşlige ukyplylygyny artdyrmakda telekeçiligiň ornuny has-da giňeltmek üçin ähli şertleri döretmek barada tabşyryklary berdi. Döwlet Baştutanymyz daşary söwda gatnaşyklaryny giňeltmek barada anyk görkezmeleri berdi.
Sarp edijileriň islegini yzygiderli öwrenip durmaly hem-de şonuň esasynda ýurdumyzda öndürilýän bäsdeşlige ukyply önümleriň görnüşlerini giňeltmek we möçberini artdyrmak boýunça çäreleri görmeli. Şeýle hem häzirki zaman marketinginiň gurallaryny ulanyp, öz önümlerimizi daşarky bazarlara işjeň çykarmak möhümdir diýip, milli Liderimiz degişli ugurda toplumlaýyn işleri dowam etmegi tabşyrdy.
Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň işini güýçlendirmek gerek diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow döwlet tarapyndan hususy pudaga mundan beýläk-de hemmetaraplaýyn goldawyň beriljekdigini aýtdy. Şunuň bilen baglylykda, milli Liderimiz ýurdumyzyň işewürlerine birnäçe iri taslamalary amala aşyrmagyň ynanylandygyny, olaryň öz wagtynda hem-de ýokary hilli ýerine ýetirilmelidigini belläp, bu babatda wise-premýere anyk tabşyryklary berdi.
Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary M.Mämmedowa Türkmenistanyň mukaddes Garaşsyzlygynyň 30 ýyllygyna gabatlanylyp, paýtagtymyzda birnäçe desgalaryň, şol sanda Köpetdag şaýolunyň ugrunda ýerleşýän Hökümet münberiniň açylmagy mynasybetli guraljak medeni çäreleriň maksatnamasynyň taýýarlanylyşy barada hasabat berdi. Bu desgany 16-njy sentýabrda açmak göz öňünde tutulýar. Häzirki wagtda sanly tehnologiýalary işjeň ulanmak arkaly täze desgany bezemek boýunça işler amala aşyrylýar. Munuň özi Hökümet münberinde geçirilmegi meýilleşdirilýän baýramçylyk çäreleriniň köpöwüşginli bolmagyny üpjün eder hem-de Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüniň dabaralanýandygyny alamatlandyrar. Bu ýerde 27-nji sentýabrda Watanymyzyň mukaddes Garaşsyzlygynyň şanly senesine bagyşlanan esasy dabaralar, şol sanda harby ýöriş hem-de ykdysadyýetiň pudaklarynyň, durmuş ulgamynyň üstünlikleriniň gözden geçirilişi guralar. Şunuň bilen baglylykda, wise-premýer 16-njy sentýabrda günüň haýsy wagtynda açylyş dabarasyny geçirmegiň maksadalaýyk boljakdygy baradaky haýyş bilen döwlet Baştutanymyza ýüz tutdy.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow hasabaty diňläp, ýakyn wagtda Aşgabadyň binagärlik toplumyny ýene-de bir desganyň — Hökümet münberiniň binasynyň bezejekdigini belledi. Bu ýerde giň gerimli dabaralar, şol sanda Türkmenistanyň Garaşsyzlyk güni mynasybetli çäreler geçiriler.
Milli Liderimiz eziz Watanymyzyň mukaddes Garaşsyzlygynyň 30 ýyllygyny baýram etmäge ýokary derejede taýýarlyk görmegiň hem-de meýilleşdirilen çäreleriň häzirki döwrüň ruhuna kybap gelmeginiň wajypdygyna ünsi çekip, wise-premýere 16-njy sentýabrda Hökümet münberiniň açylyş dabarasyny geçirmegiň takyk wagtyny kesgitlemek barada degişli teklibi taýýarlamagy tabşyrdy. Şunuň bilen birlikde, döwlet Baştutanymyz göz öňünde tutulan dabaralaryň ýokary guramaçylyk derejesini üpjün etmek babatda görkezmeleri berdi.
Soňra Ministrler Kabinetiniň ýanyndaky Ulag we kommunikasiýalar agentliginiň Baş direktory M.Çakyýew «Maglumat geçiriş multiserwis toruny kämilleşdirmek hakyndaky» hem-de «Awtoulag serişdeleriniň sürüjilerini taýýarlamak we gaýtadan taýýarlamak hakyndaky Düzgünnamany tassyklamak baradaky» Kararlaryň taslamalary hakynda hasabat berdi.
“Türkmenistanda 2019 — 2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň Konsepsiýasyndan” hem-de “Ýurdumyzda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň 2021 — 2025-nji ýyllar üçin Döwlet maksatnamasyndan” gelip çykýan wezipeleri ýerine ýetirmek boýunça “Türkmenaragatnaşyk” agentliginiň hünärmenleri tarapyndan degişli çäreler görülýär.
Maglumat geçiriş multiserwis toruny kämilleşdirmek bilen baglanyşykly enjamlary, programma üpjünçiliklerini satyn almak, getirmek, gurnamak, işe girizmek we tehniki goldawy bermek boýunça amala aşyrylýan işler barada hasabat berildi. Şunuň bilen baglylykda, döwlet Baştutanymyzyň garamagyna degişli resminamanyň taslamasy hödürlenildi.
Milli Liderimiziň garamagyna «Awtoulag serişdeleriniň sürüjilerini taýýarlamak we gaýtadan taýýarlamak hakyndaky Düzgünnamany tassyklamak baradaky» Kararyň taslamasy hem hödürlenildi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow hasabaty diňläp, häzirki wagtda halk hojalygynyň ähli pudaklaryny sanly ulgama geçirmek, ylmy işläp taýýarlamalary önümçilige ornaşdyrmak boýunça maksatnamalaýyn işleriň alnyp barylýandygyny nygtady. Munuň özi häzirki döwrüň talaplaryna laýyklykda, pudaklaryň işini kämilleşdirmekde aýratyn ähmiýete eýedir.
Döwlet Baştutanymyz bu ugurda geçirilýän işleri kämilleşdirmegiň hem-de pudagy mundan beýläk-de döwrebaplaşdyrmagyň wajypdygyna ünsi çekip, agentligiň ýolbaşçysyna sanly ulgama geçmek boýunça taslamalary durmuşa geçirmek işini işjeňleşdirmegi, degişli düzümiň ösdürilmegine aýratyn üns bermegi tabşyrdy. Milli Liderimiz şeýle hem ýokary derejeli sürüjileri taýýarlamak, awtomekdepleriň işine sanly tehnologiýalary hem-de innowasion enjamlary giňden çekmek boýunça görülýän çäreleriň ähmiýetini nygtady.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow hödürlenen Kararlara gol çekip, olary sanly ulgam arkaly agentligiň ýolbaşçysyna iberdi we resminamalarda kesgitlenen wezipeleri ýerine ýetirmek boýunça anyk tabşyryklary berdi.
Milli Liderimiz mejlisi jemläp, şu gün döwlet durmuşyna degişli birnäçe meselelere seredilendigini, pudaklary ösdürmäge gönükdirilen resminamalaryň kabul edilendigini belledi.
Döwlet Baştutanymyz Ministrler Kabinetiniň sanly ulgam arkaly geçirilen mejlisini tamamlap, oňa gatnaşanlara berk jan saglygyny, maşgala abadançylygyny, berkarar Watanymyzyň gülläp ösmegi ugrunda alyp barýan işlerinde uly üstünlikleri arzuw etdi.
Habarlar
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň mejlisi
Düýn hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň sanly ulgam arkaly nobatdaky mejlisini geçirdi, onda döwlet durmuşyna degişli meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy hem-de birnäçe resminamalaryň taýýarlanan taslamalaryna seredildi.


text:
Germaniýada we Russiýada inženerçilik ugry boýunça goşa diplom alyň!
German-Rus täze tehnologiýalar instituty, Germaniýa bilen Russiýanyň arasynda inženerçilik bilim ulgamynda iň uly bilim taslamasydyr. A.N. Tupolewa-KAI (KNITU-KAI) adyndaky Kazan milli gözleg tehniki uniwersitetini we Ilmenau Technische Universität, Otto fon Guericke Magdeburg we Technische Universität Kaiserslauten birleşdirýär.
Institunyň artykmaçlyklary:
- Inženerçilik pudagynda iki diplom almak mümkinçligi: Rus we Nemes;
- Elýeterli okuw tölegi;
- Si Siemens, Kuka Robotics, Keysight Technologies-de tejribeçilik;
- Bütindünýä inženerçilik kompaniýalarynda iş teklipleri;
- Sipendiýa we býudjet ýerlerini gazanyp bilersiňiz;
- Wiza we resminamalar bilen kömek hödürlenýär.
Mugt maslahat almak üçin anketany dolduryň: https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeXhvF9QPnoPeRkbfmNSgBuLebmkHkgRFg8SKXjU8K6yW7P5A/viewform
Has giňişleýin maglumatlar üçin:


text:
Paýtagtymyzdaky Olimpiýa şäherçesinde Tokio şäherinde geçirilen XXXII tomusky Olimpiýa oýunlarynda Türkmenistanyň dünýädäki sport abraýyny artdyrmaga uly goşant goşan türkmen sportunyň wekillerini hormatlamak dabarasy geçirildi.
“Başa-baş söweş sungaty” sport toplumynda geçirilen dabaraly çärä hökümet agzalary, ministrlikleriň we pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň, jemgyýetçilik guramalarynyň ýolbaşçylary, tanymal türgenler hem-de tälimçiler, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri gatnaşdylar.
Ýygnananlar hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň Ýaponiýanyň Tokio şäherinde geçirilen XXXII tomusky Olimpiýa oýunlarynda üstünlikli çykyş edip, baýrakly orna mynasyp bolan Türkmenistanyň milli ýygyndy toparyna iberen Gutlagyny uly üns bilen diňlediler. Ony wise-premýer, Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi S.Berdimuhamedow okady.
Milli Liderimiziň Gutlagynda: “Türgenlerimiziň dünýäniň iri sport ýaryşlaryna gatnaşmagy hem-de gazanýan üstünlikleri, ýurdumyzyň halkara sport giňişliginde ýylsaýyn artýan abraýy Garaşsyz döwletimizde köpçülikleýin bedenterbiýäni hem-de Olimpiýa hereketini ösdürmäge aýratyn üns berilýändiginiň aýdyň subutnamasydyr” diýlip bellenilýär.
Soňra Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary M.Geldinyýazow Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurdumyzyň milli ýygyndy toparynyň türgenlerini hem-de tälimçilerini döwlet sylaglary bilen sylaglamak hem-de olara sowgatlary gowşurmak hakyndaky Permanlaryny we Buýrugyny okady.
Bilşimiz ýaly, halkara sport çärelerinde Watanymyza mynasyp wekilçilik edýän türgenleri döwlet derejesinde sylaglamak ýurdumyzda asylly däbe öwrüldi. Türgenlerimiz agyr atletika boýunça abraýly halkara ýaryşlarynda ençeme gezek ýokary netijeleri gazandylar.
Mysal üçin, Polina Gurýewa ençeme gezek ýeňiş gazanmagy başardy. Ol 2017-nji ýylda Azerbaýjanyň paýtagtynda geçirilen IV Yslam raýdaşlyk oýunlarynda altyn medala, 2018-nji ýylda Daşkent şäherinde (Özbegistan) geçirilen ýetginjekleriň arasyndaky Aziýa çempionatynda bürünç medala eýe boldy. 2019-njy ýylda Fiji Respublikasynda geçirilen dünýä çempionatynda, şeýle hem 2021-nji ýylyň aprelinde Daşkentde geçirilen Aziýa çempionatynda dördünji orny eýeledi.
Polina Gurýewa Tokiodaky XXXII tomusky Olimpiýa oýunlarynda 59 kilograma çenli agram derejesinde çykyş edip, 217 kilogram netije görkezdi hem-de türkmen sportunyň taryhynda ilkinji gezek Olimpiýa oýunlarynyň kümüş medalyna mynasyp boldy.
Wise-premýer, Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi S.Berdimuhamedow tapawutlanan türgene hem-de onuň tälimçilerine dabaraly ýagdaýda, ýygnananlaryň şowhunly el çarpyşmalarynyň astynda ýokary döwlet sylaglaryny gowşurdy.
Döwlet Baştutanymyzyň Permanyna laýyklykda, Türkmenistanyň Sport we ýaşlar syýasaty ministrliginiň Ýokary sport ussatlygy mekdebiniň mugallymy A.Saryýewe Türkmenistanyň “Garaşsyz Türkmenistana bolan beýik söýgüsi üçin” diýen ordeni gowşuryldy.
Ahmet Saryýew zähmetine berlen ýokary baha hem-de sporta giň ýol açmak, sport ulgamynda uly üstünlikleri gazanmak üçin ýurdumyzda ähli şertleri döretmek babatyndaky yzygiderli aladasy üçin hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa tüýs ýürekden hoşallyk bildirdi we milli Liderimize berk jan saglyk, uzak ömür, halkymyzyň we mähriban Diýarymyzyň bähbidine alyp barýan asylly işleriniň elmydama üstünliklere beslenmegini arzuw etdi.
Türkmenistanyň Prezidentiniň Permany bilen, türkmen sportunyň halkara abraýyny belende götermekde bitiren uly hyzmatlaryny, okuw-türgenleşik işlerinde aýratyn tapawutlanandygyny, 2021-nji ýylda Ýaponiýanyň Tokio şäherinde geçirilen XXXII tomusky Olimpiýa oýunlarynda üstünlikli çykyş edip, baýrakly orny eýeländigini hem-de gazanan ýokary netijelerini nazara alyp, Türkmen döwlet bedenterbiýe we sport institutynyň talyby P.Gurýewa “Türkmenistanyň at gazanan sport ussady” diýen hormatly at dakyldy.
Soňra döwlet Baştutanymyzyň Buýrugy bilen Türkmenistanyň Sport we ýaşlar syýasaty ministrliginiň Ýokary sport ussatlygy mekdebiniň agyr atletika bölüminiň tälimçi-mugallymy A.Emirýana 2021-nji ýylda öndürilen, ak reňkli “Toyota Camry” kysymly ýeňil awtoulagyň açary gowşuryldy.
Olimpiýa medalyny gazanan türgeniň tälimçisi Artur Emirýan öz gezeginde Polina Gurýewanyň Tokio Olimpiadasyndaky üstünligi Watanymyzyň Garaşsyzlygynyň 30 ýyllygyna ajaýyp sowgat boldy diýip nygtady. Bellenilişi ýaly, biziň türgenimiziň ýeňşiniň hormatyna ýaşyl Tugumyzyň belende galdyrylmagy Türkmenistanyň sport wekiliýeti üçin iň tolgundyryjy pursat boldy.
Milli ýygyndymyzyň XXXII tomusky Olimpiýa oýunlaryna taýýarlyk görmegi üçin ähli zerur şertleriň döredilendigini belläp, tälimçi hormatly Prezidentimize ýokary netijeli sporty ösdürmäge berýän goldawy üçin tüýs ýürekden hoşallyk bildirip, mundan beýläk-de dünýäniň sport giňişliginde ýurdumyzyň abraýyny artdyrmak ugrunda güýç-gaýratyny, bilim-tejribesini gaýgyrmajakdygyna ynandyrdy.
Şonuň ýaly-da döwlet Baştutanymyzyň Buýrugyna laýyklykda, Türkmen döwlet bedenterbiýe we sport institutynyň talyby P.Gurýewa Aşgabat şäheriniň ýaşaýyş jaýlaryndan amatlyklary bolan üç otagly öýüň hem-de 2020-nji ýylda öndürilen, ak reňkli “Lexus LX570 Sport Plus” kysymly awtoulagyň açarlary we 50 müň amerikan dollary möçberinde pul baýragy gowşuryldy.
Türkmenistanyň döwlet senasynyň owazy astynda Watanymyzyň ýaşyl Tugy belende galdyrylýar.
P.Gurýewa XXXII tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan türgenleriň adyndan hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa ýurdumyzda sportuň ösdürilmegine berýän ägirt uly ünsi üçin tüýs ýürekden hoşallyk sözlerini beýan etdi. Bellenilişi ýaly, bu ulgamda gazanylýan üstünlikler türkmen türgenlerine uly ynam bildirýän hem-de olary ýeňişlere ruhlandyrýan milli Liderimiziň ýadawsyz aladasy bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr.
“Olimpiadada gazanan üstünligimiziň hormatyna Döwlet tugumyz belende galdyrylan pursadynda bizi çäksiz buýsanç duýgusy gurşap aldy. Sebäbi biz mähriban Arkadagymyzyň ynamyny ödemegi başardyk” diýip, türgen aýtdy.
Hormatly Prezidentimize ýokary döwlet sylagy üçin hoşallyk bildirip, ol türkmen sportunyň abraýyny mundan beýläk-de belende galdyrmak üçin ähli tagallalary etjekdiklerine ynandyrdy.
Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary, Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi S.Berdimuhamedow dabara gatnaşyjylary türkmen sporty hem-de tutuş ýurdumyz üçin bu şanly waka bilen ýene bir gezek gutlap, ýurdumyzyň sportunyň taryhynyň ajaýyp üstünliklere beslenendigini, Polina Gurýewanyň agyr atletika boýunça ýaryşlardaky ajaýyp ýeňşiniň olaryň üstüni ýetirendigini belledi.
Häzirki döwrüň güýçli türgenleri tarapyndan türkmen sportunyň asylly däpleri dowam etdirilip, ol täze many-mazmun bilen baýlaşdyrylýar. Şeýlelikde, halkara ähmiýetli ýaryşlarda ýeňiş gazanýan türkmen türgenleriniň sany artýar. Bu bolsa halkymyzyň ýaş, ezber, uly ýeňişleri gazanýan türgenlerine bolan guwanjyny artdyrýar. Dürli ýaryşlarda ajaýyp netijeleri gazanyp, söýgüli Watanymyzyň baýdagyny al-asmanda parladyp, Türkmenistanyň sport abraýyny goraýan türgenlerimiziň üstünlikleri dowamat bolsun diýip, wise-premýer belledi.
Bu ýokary sylagyň eýesi – biziň maksada okgunly, tutanýerli, eziz Watanymyza çäksiz wepaly, ýeňiş üçin ähli gujur-gaýratyny gaýgyrmajak ýaşlarymyzyň ajaýyp wekilidir. P.Gurýewanyň gazanan ýeňşine guwanýarys. Bu ýeňiş türkmen sportunyň gazanan üstünligidir. Milli Liderimiziň bedenterbiýäni we sporty ösdürmek boýunça alyp barýan döwlet syýasatynyň netijeli häsiýete eýe bolýandygynyň aýdyň tassyklanmagydyr diýip, S.Berdimuhamedow nygtady.
Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary, Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi S.Berdimuhamedow Polina Gurýewany XXXII tomusky Olimpiýa ýaryşlarynda gazanan ajaýyp üstünligi bilen gutlap, eziz Diýarymyzyň Döwlet baýdagynyň mundan beýläk hem halkara sport ýaryşlarynda belentde parlajakdygyna ynam bildirdi.
Dabaranyň ahyrynda oňa gatnaşyjylar hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň adyna Ýüzlenme kabul etdiler. Onda türkmen sportunyň dünýä ýüzündäki abraýynyň belende galmagy, ýurdumyzda ýokary netijeli sportuň işjeň ösdürilmegi ugrunda yzygiderli alada edýän Arkadag Prezidentimize hoşallyk beýan edilýär.
Şu günki şanly wakanyň hormatyna dabaraly konsert hem-de türgenleriň görkezme çykyşlary guraldy.
Artistler we döredijilik toparlary öz çykyşlarynda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň halkymyzyň saglygy hem-de abadançylygy, ýurdumyzyň sport mümkinçiliklerini durmuşa geçirmek baradaky ýadawsyz üns-aladasynyň netijesinde ýurdumyzda köpçülikleýin bedenterbiýäni hem-de sporty ösdürmek boýunça gazanylýan üstünlikleri wasp etdiler.
***
Şol gün Türkmen döwlet bedenterbiýe we sport institutynyň talyby P.Gurýewa we Türkmenistanyň Sport we ýaşlar syýasaty ministrliginiň Ýokary sport ussatlygy mekdebiniň agyr atletika bölüminiň tälimçi-mugallymy A.Emirýan hormatly Prezidentimiziň sowgat beren täze awtoulaglaryny çuňňur hoşallyk bilen kabul etdiler.
Halkymyzda “Ak zat alnyňa ýagşy” diýlen ynanç bar. Şoňa görä-de, ak gar ýaly awtoulaglar, däp-dessura görä, ägirt uly hoşallyk bilen kabul edildi.
Belent döwlet sylaglaryna mynasyp bolanlar döredilen mümkinçiliklerden netijeli peýdalanmak bilen, mundan beýläk-de öňde goýlan wezipeleri çözmek, ýaşlary ýokary sport ýeňişlerine ruhlandyrmak üçin ähli tagallalary etjekdiklerine ynandyrdylar.
Şonuň ýaly-da, şu gün Polina Gurýewa maşgala agzalary bilen bilelikde döwlet Baştutanymyzyň sowgat beren, Aşgabatda ýerleşýän ýokary amatlykly üç otagly öýüne girdi. Türgeniň maşgala agzalary bereketli saçagyň başynda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa bu ajaýyp sowgady üçin çäksiz hoşallyklaryny beýan edip, milli Liderimize berk jan saglyk, uzak ömür hem-de türkmen halkynyň bagtyýar we abadan durmuşynyň bähbidine alyp barýan köpugurly işlerinde täze üstünlikleri arzuw etdiler.
Umuman, Ýer ýüzündäki iň abraýly ýaryşlarda uly ýeňiş gazanan ildeşimiziň hormatyna geçirilýän häzirki dabaraly çäreler diňe bir türkmen sportunda däl, eýsem, tutuş ýurdumyzda hem möhüm waka boldy. Polina Gurýewanyň ýeňşi sport dünýäsinde belent maksatlara ýetmek üçin çekilýän irginsiz zähmetiň netijesidir.
Türkmenistanyň milli ýygyndy toparynyň dünýädäki iň abraýly ýaryşlara — Tokioda geçirilen XXXII tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmagy Watanymyzyň halkara sport merkezi hökmündäki abraýyny berkitdi we türkmen türgenleriniň Olimpiýa ýaryşlarynda uly üstünlikleri gazanýandygynyň nobatdaky beýanyna öwrüldi. Munuň özi köpçülikleýin bedenterbiýäni we ýokary netijeli sporty ösdürmek baradaky tagallanyň milli Liderimiziň baştutanlygynda durmuşa geçirilýän döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biri bolup durýandygynyň subutnamasydyr.
Sagdyn we işjeň durmuş ýörelgesiniň tarapdary hem-de wagyz edijisi hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň giň möçberli başlangyçlary esasynda ýurdumyzda sport hereketi giň gerime eýe bolýar. Döwlet Baştutanymyzyň şahsy göreldesine eýerýän ildeşlerimiz, aýratyn hem ýaşlar sportuň dürli görnüşleri bilen giňden meşgullanýarlar. Milli Liderimiz köpçülikleýin bedenterbiýe-sagaldyş hereketini höweslendirmek bilen birlikde, netijeli sporty ösdürmäge, ýokary hünärli türgenleri hem-de tälimçileri, beýleki ugurdaş hünärmenleri taýýarlamaga, şonuň ýaly-da bu ulgamda giň halkara hyzmatdaşlygyny ösdürmäge uly üns berýär.
Soňky ýyllarda Türkmenistanda dünýä ülňülerine laýyk gelýän häzirki zaman sport toplumlary we desgalary guruldy hem-de ulanylmaga berildi. Bu bolsa ýokary derejedäki iri ýaryşlary, şol sanda dünýä çempionatlaryny geçirmäge mümkinçilik berýär. Netijeli türgenleşikleri alyp barmak we türgenleriň ussatlyk derejesini kämilleşdirmek üçin oňyn şertler döredilýär. Şeýlelikde, ýurdumyzyň türgenleriniň dünýä sportunda ýokary netijeleri gazanmaklary we Watanymyzyň sport giňişligindäki abraýyny belende götermekleri üçin ähli zerur şertler döredilýär.
Häzirki wagtda hem türkmen türgenleri iri halkara ýaryşlaryna gatnaşyp hem-de baýrakly orunlara we dürli derejeli medallara mynasyp bolup, ýokary netijeleri görkezýärler. Munuň özi hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň Garaşsyz, Bitarap Watanymyzy sport döwletine öwürmek boýunça ýadawsyz tagallalarynyň aýdyň subutnamasydyr.
Häzirki döwürde ýurdumyzda köpçülikleýin bedenterbiýe-sagaldyş hereketini hem-de sporty täze belentliklere çykarmak boýunça toplumlaýyn işler amala aşyrylýar. Çagalar baglaryndan başlap, ýokary okuw mekdeplerine çenli bilim ulgamynyň ähli basgançaklarynda sagdyn durmuş ýörelgeleri işjeň ösdürilýär.
Olimpiýa hereketiniň binýadyny emele getirýän belent maksatlar durmuşa geçirilýär. Olaryň many-mazmuny sporty bütin halkyň gymmatlygyna öwürmekden, adamlarda sagdynlyk, bagtyýarlyk hem-de ertirki güne berk ynam döretmekden ybaratdyr.
Halkara hyzmatdaşlygyny ösdürmek Türkmenistanyň sport ulgamynda amala aşyrýan döwlet syýasatynyň möhüm ugrudyr. Soňky ýyllarda ýurdumyz döwlet Baştutanymyzyň yzygiderli tagallalary netijesinde iri halkara ýaryşlaryň geçirilýän merkezine öwrüldi.
Aşgabadyň Olimpiýa şäherçesinde geçirilen, uly üstünliklere beslenen Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlary munuň aýdyň mysalydyr. Bu abraýly ýaryşlarda çykyş eden Türkmenistanyň ýygyndy topary umumy topar hasabynda birinji ýeri eýelemek bilen, Watanymyzyň sport abraýyny mynasyp gorady.
2018-nji ýylda geçirilen “Amul — Hazar” halkara awtorallisi hem-de Agyr atletika boýunça dünýä çempionaty Türkmenistanyň sport abraýyny artdyrmaga ýardam etdi. Awtoralli ýaryşy Beýik Ýüpek ýolunyň ugry boýunça geçdi.
Şeýlelikde, Halkara Olimpiýa komitetiniň hem-de Aziýanyň Olimpiýa geňeşiniň doly hukukly agzasy bolan ýurdumyz olimpiýa hereketini giňeltmäge hem-de wagyz etmäge ýardam edýär. Türkmenistan dünýäniň sport durmuşynda iri, şanly çäreleriň başyny başlamak hem-de geçirmek bilen, dünýä halklaryny we yklymlaryny ýakynlaşdyrýar.
Sport ähli döwürlerde parahatçylygyň we dostlugyň ilçisi bolup hyzmat etdi, şonuň üçin milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow abraýly halkara guramalaryň, ilkinji nobatda, Birleşen Milletler Guramasynyň çäklerinde netijeli hyzmatdaşlygy giňeltmek üçin uly mümkinçilikleriň bardygyny belleýär.
BMG-niň Baş Assambleýasynyň 3-nji iýuny Bütindünýä welosiped güni diýip yglan etmek hakynda ýörite Kararnamany kabul etmegi sporty ösdürmekde, olimpiýa we bedenterbiýe-sagaldyş hereketleriniň gymmatlyklaryny ilerletmekde Türkmenistanyň gazanan uly üstünlikleriniň aýdyň subutnamasydyr.
Döwlet Baştutanymyz şol gün diňe bir türkmenistanlylary däl, eýsem, ýurdumyzda işleýän köp sanly daşary ýurt diplomatlaryny we işewürlerini birleşdirýän köpçülikleýin welosiped ýörişlerini geçirmegiň asylly däbini ýola goýdy.
Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow jemgyýetde sagdyn we işjeň durmuş ýörelgeleriniň berkidilmegini döwlet syýasatynyň esasy ugurlarynyň biri hökmünde yglan etmek bilen, ýaşlara ajaýyp nusga görkezip, sportuň dürli görnüşleri — at münmek, welosiped we awtomobil sporty, ylgamak, tennis we sportuň beýleki görnüşleri bilen meşgullanýar.
Bularyň ählisi hormatly Prezidentimiziň sport ulgamynda durmuşa geçirýän özgertmeleriniň, üstünliginiň, şeýle hem öz milli Lideriniň eziz Watanymyzy has-da ösdürmäge, mähriban halkymyzyň abadan we bagtly durmuşyny üpjün etmäge gönükdirilen döredijilikli taglymlarynyň we asylly başlangyçlarynyň töwereginde türkmenistanlylaryň jebisliginiň aýdyň subutnamasydyr.