text:
Salam hormatly tmolympiad.org agzalary we myhmanlary.
Herkim öz ýurdy hakynda azajyk ýazsa men köpüräk ýazmakçy
Köp maglumatlary Wikipediýanyň türkmençe-sinden aldym. Aslyn ol ýerede özüm goýupdym
Öz goýmadyk zatlarymy hökmany suratda aýdaryn.
Onda Türkmenistan hakynda okaň.
Azajyk
Türkmenistan merkezi Aziýada bir döwlet. Bolup 1991-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 27-sine Garaşsyzlyk alýar. Soňra 1995-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 12-sine-de baky Bitarap döwlet bolýar.
Nebit Senagaty
Ýangyç-energetik kompleksin duzuminde Türkmenistanyň senagaty nebir kanlerini açmakda geologik-gözleg işlerinden, nebit çykarmakdan, ony daşamakdan we nebiti gaýtadan işleýan karhanalardan ybaratdyr. Türkmenistanyň territoriýasynda nebit çykarmak işlerinin ençeme asyr taryhy bar. Hazirki wagtda Türkmenistanyň nebit kanlerinin 14-sinde nebit çykarylýar (olaryn 11-si gury ýerde we 3-si Hazar denzinin Hazar şäheriniň ýanyndaky boleginde). 1999-njy ýylda Türkmenistanda nebit çykarylyşy ýedi million tonna boldy. Ýurdumyzyn nebiti Türkmenbaşy we Seýdi şäherlerindaki zawodlarda gaýtadan işlenilýar.
Suw resurslary.
Ekerançylygyn geografiki ýerleşişi ilkinji nobada-suwaryş suwlarynyň ýaýraýşy, olaryn moçberi we peýdalanylş derejesi bilen basglanşyklydyr. Türkmenistanda suwaryş maksatlary uçin, esasan, derýa we ýerasty suwlary peýdalanylyar. Garagum çolunde maldarçylygyn esasy suw upçunçiligi guýular arkalydyr. Derýänyn suwlaryny suwaryş uçin peýdalanmak maksady bilen suwaryş ýaplary gazylyar. Türkmenistanyň in uly derýäsy Amyderýa bolup, ol ýurdumyzyn gundogar-demirgazyk bolegini kesip geçýar. Ekişe ýaramly ýerlerin we ilatyn kop bolegi bolsa ýurdun gunorta-gunbatar boleginde ýerleşýar. Emma ol ýerde suw upjunçiligi oran ýetmezçilik edýär. Ýone suwaryş suwunyn gaty çakli ýerlerinde suw bilen upjun etmek maksady bilen, Amyderýanyň suwunyn bir bolegini gunorta-gunbatara Garagum derýäsy bilen gonukdirildi.
Himiýa senagaty.
Ýurdumyzda himiýa senagatynyn ilkinji karhanasy Merkezi Garagumda ýerleşen Derweze kukurt zawodydyr. Ol 1928-nji ýylda guruldy we jowzaly klimat şertlerinde, transport taýdan amatsyz bolany uçin, bu zawod dine 1961-nji ýyla çenli işledildi. Gowurdakdaky kukurdin kani açylandan son, ol ýerde 1932-nji ýylda kukurt zawody işe girizildi. Himiýa senagaty has kop pudakly senagat. Ol dag magdan himiýa, esasy himiýa, nebit himiýa, durmuş himiýasy we farmasewtika ýaly himiýa senagaty kop pudaklary oz içine alýar.
Türkmenistanyň ykdysady-geografik ýerleşişi
Garaşsyz we baky Bitarap Türkmenistan döwleti Gundogaryn we Gunbataryn kop yuertlaryna tarao gidyan gadymy “Beýik Ýupek” sowda ýollarynyň çatrygynda, geografik taýdan innan amatly ýerde ýerleşýar. Şona gora-de, Türkmenistanyň territoriýasynyn usti bilen Gadymy we Orta asyr dowurlerinde hem dunya bazarlaryna tarap kerwen yollary, yodalary gecipdir.
Uzaklarda baslanan kerwen yolunyn bir sahsy oz dowrunde gadymy siwilizasiya merkezlerinin biri bolan Merwin usti bilen gecipdir. Gundogardan Yewropa tarap uzalyp gidyan kerwen yolunyn sowda merkezlerinin biri bolan gadymy Koneurgenc hem “Turkustanyn derwezesi” diylip atlandyrylypdyr.
Beyik yupek yolunyn yene bir shahasy ilki Murgap deryasynyn boyu bilen, sonra Owganystanyn ustunden Hindistana cenli baryp yetipdir.
Gundogaryn we Gunbataryn gadymy sowda aragatnashyklaryny Turkmenistanyn territoriyasynyn hem usti bilen amala ashyrmak uly rol oynan Beyik yupek yoly indi bizin taze dowrumizde-Garashsyzlyk dowrunde yene-de dikeldilip bashlandy. Yone bu gezek yontem kerwen yollary boyunca dal-de, polat reysleri arkaly dikeldilyar. Tejen-Sarags-Mashat demir yolunyn gurulmagy bilen Turkmenistanyn ustunden Transaziya kontinentara demir yol magistraly acyldy we ol Beyik yupek yolunyn ugry bilen gidyar. Ol Pekinden (Hytay) Yewropanyn bosagasynda yerleshen Ystambula(Turkiya) cenli yetyar, Pars aylagyna hem yeter.
Garashsyz Turkmenistan dowletinin Yewropa bilen Aziyanyn catrygynda yerleshmegi, onun geosyyasy yagdayynda oran uly amatlyklyklar doredyar.
Garashsyz we baky Bitarap Turkmenistan Hazar denzinin gundogar kenarynda Amyderya cenli yarym million kwadrat kilometer golay (491,2 mun kw.km) demirgazykdan gunorta bolsa 650 km, ulazyl gidyar. Merkezi Aziyanyn ahli meydanynyn 12,2%-I Turkmenistanyn payyna dushyar. Sheyle-de bolsa, Merkezi Aziya garshsyz dowletlerin arasynda Turkmenistan Gazagystandan sonar umumy meydany boyunca in iri dowlet hasaplanyar. Ilaty 24 million adama golaylashan gonshy Ozbegistanyn hem tutyan meydany Turkmenistanynkydan az Ozbegistan gundogarda Owganystan dowleti bilen Turkmenistanyn aracak serhetlerinin uzynlygy 864 km, Eyran Yslam Respublikasy bilen bolsa 1,5 mun kilometer golaylashyar. Turkmenistan demirgazyk gunbatarda Gazagystan dowleti bilen hem aracakleshyar.
Merkezi Aziyanyn dowletlerine garanda Turkmenistan Russuia Federasiyasynyn Yewropa bolegine yerleshen ykdysady-geografik rayonlaryna, Kawkazyn garashsyz dowletlerine ha yakyn we amatly yerleshmegi bilen tapawutlanyar. Ol dowletler Merkezi Aziya dowletlerine ozlerinin transit yuklerini Turkmenistanyn usti bilen dashayarlar. Hazar denzinin kenaryna Turkmenbashy porty Merkezi Aziyanyn “Gunbatar derwezesi” hasaplansa, “Turkmenabat-Gonrat-Beynew” demir yoly derwezesi.
Merkezi Aziýanyň beýleki döwletlerine garanda Türkmenistanyň duzluk territoriýalary has agdyklyk edyar. Bu bolsa yurdumyzyn dunya bazarlaryna tarao cykalgalaryn has kop bolmagyna amatly shertler doredyar. Mysal ucin, Türkmenabat-Haýraton aralygynda Amyderya-Hyrat we Atamyrat-Ymamnazar awtomobil yollary arkaly Lyutfabat, Etrek-Gurgen, Aşgabat-Gowdan-Bajygyran awtomobil yollaryndan bashga-da, Eýran Yslam Respublikasyna tarap Tejen-Sarahs-Mashat demir yolunyn gurulmagy dunya bazaryna täze cykalgadyr.
Türkmenistan landşaftynyn esasy bolegini meýdany boýunça Sahara we Gobi çolluklerinden son dünýäde uçunji orny eýeleýan Garagum çoli tutýar. Ol hojalyk taýdan heiz az ozleşdirilen. Ol ýaşayşyn seýrekligi, juda az orumlaşanlygy, yssylygy bilen tapawutlanyar. Emma ýerasty tebigy baýlyklaryn kopdurliligi bilen Türkmenistan indi dünýä bellidir.
Turkmenistanyn gin meydanynyn 7%-gur ilatly obalaryn, suwarymly ekerancylyk massiwlerinin, iri shaherlerinin, gur gatnaw yollaryn, oazislerin payyna dushyar. Derya julgelerinin, suwarysh kanallarynyn, da eteklerinin ozleshdirilen yerleri-oazisler Turkmenistanyn koplenc cetki kunjeklerinde yerleshyarler. Garagum deryasynyn zonasy Turkmenistanyn gunorta boleginin ululy-kicili kop oazislerini yeke-tak suwarysh sistemasyna birikdiryar.
Uzynlygy 1300 kilometr Garagum deryasy Turkmenistanda ykdysady we durmush ozgerishiklerinin bash zonasydyr,
Geografik taydan has gunortada yerleshishi boyunca Garagum deryasynyn zonasy gonshy Ozbegistanyn Murzecol, Garshy kanallaryn zonalaryndan ozunin agroklimatik resurslary boyunca has amatlylygy bilen tapawutlanyar. Garagum deryasynyn zonasynda yagtylygy we yylylygy has kop talap edyan ince suyumli gowaca we beyleki oba hojalyk ekinleri osdurilip yetishdirilyar. Garagum deryasynyn zonasynda yurdumyzyn ilatynn den yarsyndan kopusi yashayar.
Halkara Ykdysady Hyzmatdashlyk Guramasynyn (EKO-nyn) agzasy bolmak bilen, Turkmenistanyn goesyyasy ahmiyati barha rowaclanyar.
EKO giryan 10 dowletin ahlisinin 300 million adamdanam gowyrak ilaty bolup, olaryn umumy meydany 7960 mun kwadrat kilometrdir. Turkmenistan EKO-nyn geograik ginishliginin merkezinde yerleshyar. Onun usti bilen esasy halkara demir yol magistrallaryn (“Transaziya”, “Demirgazyk-gunorta”) we turbaprowodlaryn gecirilmegi barada birnace iri mocberli taslamalar ishlenip duzulyar.
Turkmenistanyn klimat resurslary, gun radiyasynyn yokary derejeli oba hojalygyna yaramly gunlerin kop bolmagy, klimatyn gurak we kontinentallygy bilen hasiyetlendirilyar. Tutushlygyna alanynda Turkmenistanyn agroklimat resurslary oba hojalygyny, onun esasy ugry suwarymly ekerancylygy alyp barmak ucin amatlydyr. Yurdumyzyn mineral-cig mal resurslary boyunca dunyade bay yurtlaryn hatarynda duryar. Mundan bashga-da, Turkmenistanyn territoriyasy himiki cig mallaryn, gurlushyk materyallaryn zapasyna hem bay yuert hasaplanylyar.
Prezidenti - galtaman dostumyzyňky :-)
Berdimuhammedow G.M. Ahal welayatynyn Gökdepe etrabynyn Babarap obasynda 1957nji yylda doguldy. Ol Türkmen Döwlet Lukmançylyk Institutynynyn uçurymy. Ol stomatolog karini ele aldi. 1992de ol Lukmaçylyk Istitutynyn Stomatologiya fakultedinde işe başlady. 1995 yylda Saparmyrat Türkmenbaşynyn karary bilen Saglyk Ministirliginin dişçilik bölüminin başlygy boldy. 1997-de Saglyk Ministri we Premyer Ministri nin orunbasary wezipesine 2001nji yylda bellenildi.
Paýtagty - awtory belli däl
Aşgabat (Parsça:عشق آبادفار Ashq-abad; Orsça: Ашхабад Ashkhabad), bir şäher Türkmenistan'da. Türkmenistanyn paytagty we ayratyn administratiw bölek. Welayatlar bilen den stautusy bar. 1925-nji yylda doredilip, 1930-njy yylda yatyrylyp, 1936-njy yylda yene doredildi. Meydany 20,4 mun kw km, ilaty 113,2 mun adam. Etrapda 3 shaherce, 8 geneshlik we 7 oba bar. Etrap fiziki-geografiki nukday nazardan 3 bolekden ybarat: gunorta Kopetdag, demirgazykda Gragum coli we olaryn arasynda Ahal oazisinin etraba degishli zolagy. Etrabyn in osen bolegi Ahal oazisidir. Bu oazisde yurdumyzda belli Bagyr, Koshi, Herrikgala, Gokje, Gypjak, Yasmansalak, Buzmeyin obalary yerleshyarler. Gypjak Turkmenistanyn ilkinji Prezidenti Saparmyrat Turkmenbashynyn doglan obasydyr. Hojalygyn yoriteleshdirilen ugurlary-uzumcilik, miwecilik, kartoshka, gok we bakja ekerancylygy danecilik, maldarcylyk, yenil, azyk senagatlary. Etrapda cagalar iymiti zawody, jinsi matalaryny onduryan fabrik ishleyar.
Suratlar
Türkmenistanyň prezidenti-Gurbanguly Berdimuhammedow
Kim nace ordy?
Shu wagtlykca shular. Nesip bolsa update ederin.
Telpekler (2 kisiden 2 sany)
Bu yazgi ucin
- Amanmuhammet 1 telpek goyyar we yazyar: "Gaty gowy yazipsin! Berekella!"
- ata 1 telpek goyyar we yazyar: "Gaty gowy yazipsin! Berekella! Maglumatlar, yhlasyn we bu blogy acanyn ucin! Minnetdar, jigim!"


c: text/html

text:
Babýof Grakh
BABÝOF (Babeut) Grakh (Fransua Noel, 1760-1797) — franssuz rewoýosýoneri, kommunist-utopist, Direktoriýa döwründe «Deňligiň hatyrasy üçin» diýen hereketiň ýolbbaşçysy. Ol Sen-Kantende garyp soldatyň maşgalasynda dogulýar. 1790 ýylynda sowa salgytlary tölemekden boýun gaçyrmak ugrundaky hereketi gurandygy üçin Pariž türmesine taşlanýar we ondan Ž. P. Maratyň kömegi bilen azat bolýar. 1793—94 ýyllarda ýene-de tussaglykda bolýar. Ol türmeden çykandan soň, termidorian Konwentiň syýasatyny öz gazetiniň üsti bilenn aýgytly tankyt edýär. Şonuň üçin ol 1795 ýylynyň fewralynda ýene-de tussag edilýär. Ol türmede «Deňligiň hatyrasy üçin» diýen guramanyň özenini düzýär. 1795 ýylyň 18 oktýabrynda Babýof türmeden çykyp, ýene gazetini çykaryp başlaýar. Babýof «gizlin gozgalaňçylar Direktoriýasyny» döredýer. Ol gurama ýaragly gozgalaň taýýarlaýar. Emma 1796 ýylyň 10 maýynda herekete gatnaşyjy Grizeliň dönühlik etmegi netijesinde guramanyň üsti açylýar we onuň ýolbaşçylarynyň hemmesi tussag edilýär. 1797 ýylyň 27 maýynda Wandomda bolan prossesden soň Babýof jezalandyrylyp öldürülýär.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Birleşen taksonomik maglumatlar gullugy
Birleşen taksonomik maglumatlar gullugy (iňl. Integráted Taxonómic Informátion Sýstem, ITIS) — ähli biologik görnüşler boýunça doly we hemme taraplaýyn açyk taksonomik maglumat bazalaryny döretmek maksady bilen, ABŞ-nyň, Kanadanyň we Meksikanyň, şeýle hem başga guramalaryň we hünärmenleriň gatnaşmagynda iş alyp barýan hökümetara hyzmatdaşlyk.
Çykgytlar[üýtget]
- Guramanyň merkezi resmi saýty(iňlis dilinde)
- Kanada saýty (ITIS*CA)(iňlis dilinde) (fr.)
- Meksika saýty (SIIT*MX)(isp.)
- Braziliýa saýty (SIIT*Brasil)(port.)


text:
Könelerimiz “Yhlas, azap üstünlige, rysgal-döwlete, at-abraýa eltýän ýoldur” diýipdir. Her bir işde egeläň eýesi, küreniň söýesi bolmak üçin owwaly yhlas, azaphonlyk gerek eken.
Bir sapar ýatkeşlik ýaýlasy ýaýlymly meşhur Çuwal bagşydan ýaş şägirtleriniň biri “Halypa, nädeňde halkyň ýüreginde orun alyp bolýar?” diýip sorapdyr. Onda bu sowala türkmeniň saýrak bilbili sadadan düşnükli jogap beripdir: “Gije-de eliň dutarly ýatyp turmaly. Çorek iýeniňde-de bir eliň dutaryň sapynda bolmaly. Azap çekmeli, azap…”
Mary etraplarynda Öde akgaň şägirdi ady bilen tanalýan Sadyk Berdiýew çagalygyndan aýdym-saz äleminiň halal ýoluna baş goşan bagşy. Heniz ol önüp-ösen obasy bolan Ýolöten etrabyndaky “Ýaşlyk” daýhan birleşigindäki orta mekdebiň 1-nji klasyna okuwa gatnap ugran mahaly ýakymly ýag ýasaw sesi bilen türkmen aýdym-sazynyň seleňli sütüni Gurt Ýakubyň nazaryna ilmäni başarypdy. “Bagşy hakyky bagşy boljak bolsa, bokurdagy düwmeli bolmaly. Islendik owazy bokurdagynda gaýnadyp bilmeli. Muňa Allatagalla şol peşgeşi beripdir” diýen halypa bagşy Sadygy tä 5-nji klasa barýança öz ýanyndan örletdi.
Beýik halypanyň ussatlyk mekdebinde taplanyp ugran bagşy oglanjyk halypasy dünýesini täzelänsoň, bu ugurda tä syrçasy synmaz sungat suwy berlen bolýança meşhur halypa Ödenyýaz Nobatyň ýanynda boldy. Beýik halypanyň: “Küti-küti demirem äheňňiriň elinde alowly otda taplanýandyr, guşgunyňy syrdap, yhlas ediberseň, anzawur ýaly ýigit bolup ýetişersiň” diýen sözlerini ozüne pent eden ýaş bagşy aýdym-saz äleminde kem-kemden adygyp ugrady.
Şunlukda, beýik halypasynyň her bir aýdan sözüne eýerip, kämillik käsesi doldy. Diňe bir Mary etrabynda däl, ol türkmen topragynyň niresinde aýdym aýtsa-da, degresi daýaly bolup, töwereginiň egelesi egsilmedi. Ýaş bagşy oglanyň şiresi şirin aýdymlaryndan telwasly kalplar joşa ýetdi. Ol aýdymlar ot ýaly alowly, waharman ýaly gylawlydy.
Diýarymyzda ýaş bagşylaryň arasynda guralýan bäsleşiklerde hemişe ýeňiş gazanmagy, milli teleýaýlymda yzygiderli çykyş edip durmagy Sadyk bagşynyň diňe bir Diýarymyzda däl, onuň çäklerinden daşarda-da tanalmagyna getirdi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň tagallasy bilen gözel ilimizde berkarar bolan Beýik Galkynyşlar we çuňňur özgertmeler zamanasy durmuşyň beýleki ugurlary bilen bir hatarda ýurdumyzyň sungat, medeniýet ugrunda hem düýpgöter ilerlemegine giň ýollary açdy. Şeýlelikde, Diýarymyzyň zehinli bagşy-sazandalaryna diňe bir öz ilinde däl, dünýäniň dürli ýerlerinde geçirilýän aýdym-saz bäsleşiklerine, toý-dabaralara gatnaşmaga hem giň mümkinçilikler döredi.
Ine, öňräk, has anygy iýul aýynyň başlarynda doganlyk Türkiýe döwletiniň Bursa şäherinde 4-nji sapar “Uluslararasy. Aşyklar ve Şairler şöleni” ady bilen türki halkly döwletleriniň arasynda bagşy-sazandalaryň hem-de aýdyjy ozanlaryň halkara ýaryşy geçirildi. 4 600 000 ilatly Bursa şäheriniň şäher häkimliginiň gurnan bu halkara ýaryşyna Azerbaýjan, Özbegistan, Gazagystan, Eýran, Yrak, Siriýa, Germaniýa ýaly 18 döwletden 108 sany bagşy hem ozan gatnaşdy. Ýaryşa gatnaşanlaryň hemmesi ol ülkelerde ýaşaýan türkmen we türk doganlarymyz bolmak bilen türkmen dutary ýa-da baglama, ýagny, gabarasy uly dutar çalyp aýdym aýtmak bilen öz aralarynda bäsleşdiler. Bu hatyraly ýaryşa gatnaşmak bagşy Sadyk Berdiýewe hem miýesser etdi.
Giň döwlet, men diýen bagşy-sazandalaryň üýşen bu ýaryşynda gaty özüňe göwnüň ýetmese, orta çykaýmak aňsat iş däldi. Şonuň üçin Sadyk bu ýaryşa yhlas bilen taýýarlanmaly boldy. Ýaryş güni çykyş etmek nobaty gelende bolsa, biline üstünden asyr geçen tirme guşagyny orap Babagammardyr Aşyk Aýdyň pir yhlasy, Görogly beg hyjuwy bilen kükräp-kükräp, derýa kibi joşa-joşa, deňiz kibi daşa-daşa orta çykdy. Çykybam, Ýunus Emräniň sözlerine “Salam bolsun” we “Gör, yşk meni neýledi?” diýen aýdymlaryny aýtdy.
Ýaryşa ýygnanan mähelle onuň aýdymlaryny rahat oturybilmän, ör turup garşylady. Şonda Türkiýäniň TRT teleýaýlymynyň halk döredijilik bölüminiň başlygy, Gurt Ýakubyň ýolundan aýdym aýdýan eli dutarly türk ýigidi Irfan beý gözi ýaşly mähellä yüzlenip:
- Arkadaşlar, mundan zyýat aýdym bolmaz, bu gözel aýdymlar bäsleşigi tamam kyldy - diýdi.
Adamlar onuň sözüni alyp göterdiler. Şunlukda, bu halkara ýaryşda Sadyk bagşy Baş baýraga mynasyp bolup, 18 döwletiň içinde türkmeniň belent adyny arşa göterdi
Bu halkara bäsleşiginiň ýeňijisi bagşy Sadyk Berdiýew häzirki günlerde “Maryazotönüm” birleşiginde medeni işleri gurnaýjy bolup işleýär.
Sadygyň özi eýýäm halypalyga ýetişen bagşy. Meselem, onuň ýetişdiren şägirdi, Türkmen milli konserwatoriýanyň talyby Merjen Allaberdiýewa Ýolöten etrabynda, Mary welaýatynda ýaş bagşy oglan-gyzlaryň arasynda geçirilen bäsleşikleriň ýeňijisi boldular.
8 sany dessany, ençeme söhbetli rowaýatlary ýat bilýän, bir aýdymy iki gaýtalaman birki gün aýdym aýtmany başarýan ýag ýasaw sesli, bokurdagy düwmeli, göwni serçemenli sähra ýaly bagşy Sadyk Berdiýew aýdym-saz äleminiň ak ýolunda çapyp barýan ak ata meňzeýär.
Alyslardaky menziller ony myrada çagyrýar.
Atamyrat Şaguly,
žurnalist


text:
AIW
AIW (Adamyň Imminoýetmezçiliginiň Wirusy) - bu adamyň kesellere garşy durnuklylygynyň ýetmezçiligini döredýän wirus. Bu ýokançlygyň netijesinde AIDS keseli döreýändir.
Adamyň immoýetmezçiliginiň wirusy 1983-nji ýylda AIDS keseli öwrenilende ýüze çykaryldy. Bu kesel ilkinji gezek erkekbazlaryň (gomoseksuallaryň), neşekeşleriň, gemofiliýa kesellileriň hassalyklarynyň dowamynda dörän gaýraüzülmelerine edilen gözegçiligiň netijesinde mälim boldy. Adamyň immunoýetmezçiligini döredýän wirus lentiwiruslar (Lentivirus) görnüşiniň retrowiruslar (Retroviridae) maşgalasyna degişlidir. Lentiwirus latyn dilinden "haýal" diýmegi aňladýar. Wirusyň şeýle atlandyrylmagynyň öz sebäbi bar: ol adamyň organizmine aralaşandan soň haýal hereket edýär. Şoňa görä-de, keseliň ilkinji alamatlary uzak wagtlap ýüze çykmaýar. Adamyň bu wirusa ýoluganyndan AIDS-iň döremegine çenli takmynan 9-11 ýyl geçip bilýär.
AIW adamyň organizmine aralaşanda, ilki bilen kesellere garşy durýan ulgamynyň öýjüklerine (CD4 + T-limfositlerine, makrofaglara we dendrit öýjüklerine) ýokuşýar. Wirus şu öýjüklere aralaşandan soň köpelip başlaýar-da, sagdyn öýjükleri weýran edýär. Munuň netijesinde öýjükler kem-kemden ölýärler. AIW diňe kesellere garşy durýan öýjüklere zeper ýetirýändigi üçin, adamyň organizmi soňabaka adaty ýagdaýlarda aňsat bejerilýän ýönekeýje ýokançlyklara hem döz gelip bilmeýär.
AIW wirusy esasan hem goragsyz jynsy gatnaşyklar, wirus ýokuşan şprisler, iňňeler we beýleki lukmançylyk gurallary arkaly hem ýokup bilýär. Şeýle-de bu wirus emdirýän eneden onuň çagasyna süýt arkaly ýokup bilýär.
AIW wirusy ýüze çykarylan badyna antiretrowirus derman serişdeleri arkaly bejergi geçirilip başlanylsa, bu ýokançlygyň güýjemesini, AIDS keseliniň döreme howpuny peseldýär.
Emma AIW-i bütinleý bejerýän derman serişdeleri henize çenli oýlanyp tapylan däldir. Häzirki döwürde antiretrowirus terepiýasy diýip atlandyrylýan bejergi wirusy öldürmän, onuň adamyň organizmine ýetirýän zeperini haýaladyp bilýär. Ýöne uzak wagtlaýyn geçirilýän bejerginiň dowamynda AIW-ň oňa uýgunlaşýan ýagdaýlary hem ýüze çykýar. Şonda bejerginiň täze usulyny bellemeli bolýar.
Birleşen milletler guramasynyň (BMG) we Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň (BSGG) AIW-e garşy göreş boýunça bilelikdäki taýýarlan hasabatynyň maglumatlaryna laýyklykda, 1981-2006 ýyllar aralygynda AIW we AIDS zerarly 25 000 000 adam ýogaldy. Diňe 2006-njy ýylyň özünde bu pidalaryň sany 2,9 million adama barabardyr. Bu guramalaryň berýän maglumatlaryna görä, 2007-njy ýylyň başlarynda ýer ýüzündäki ilatyň 40 000 000 AIW-e ýolugandyr. Olaryň 2/3 bölegi Afrika ýurtlarynda ýaşaýar. Bu wirusyň ýaýran ýurtlarynda ykdysady ösüş bökdelip, ilatyň garyplyk derejesi günsaýyn artýandyr.
AIW şu toparyň adamlaryna howp salyp bilýär:
Neşeleri sanjym görnüşinde kabul edýänler (umumy şpris, neşe taýýarlanylýan gaplar) we olar bilen jyns gatnaşygynda bolýanlar; Loluçylyk bilen meşgullanýanlar we olaryň müşderileri; Bitertip jyns gatnaşyklaryny alyp baryanlar; Dürli ýagdaýlara görä özlerine gan guýduran hassalara barlanylmadyk ganyň guýlan ýagdaýlary; Weneriki keselliler. 2006-njy ýylyň dekabr aýynda BMG-niň taýýarlan hasabatyndan alnan maglumatlar, ine, şu aşakdakylary habar berýärler.
2006-njy ýylda AIW-li adamlaryň sany:
Jemi — 39,5 million (34,1 — 47,1 million)
Uly ýaşly adamlar — 37,2 million (32,1 — 44,5 million)
15 ýaşdan kiçi çagalar — 2,3 million (1,7 — 3,5 million)
2006-njy ýylda AIW-e uçranlar:
Jemi — 4,3 million (3,6 — 6,6 million)
Uly ýaşly adamlar — 3,8 million (3,2 — 5,7 million)
15 ýaşdan kiçi çagalar — 530 000 (410 000 — 660 000)
2006-njy ýylda AIDS keselinden ölenleriň sany:
Jemi — 2,9 million (2,5 — 3,5 million)
Uly ýaşly adamlar — 2,6 million (2,2 — 3,0 million)
15 ýaşdan kiçi çagalar — 380,000 (290,000 — 500,000)
Ýokarda aýdyp geçişimiz ýaly, häzirki wagtda ýer ýüzünde AIW-e uçranlaryň sany 40 milliondyr. Olaryň 2/3 bölegi Afrika ýurtlarynda ýaşaýandyr. Bu ýerde kesel eýýäm geçen asyryň 70-njy ýyllarynda köpçülikleýin ýaýrapdy. AIW-li adamlaryň aglaba bölegi (5 milliony) Gündogar Afrika döwletlerinde ýaşaýar. Häzirki wagtda bu wirus Merkezi Aziýada we Gündogar Ýewropada "batyrgaý" hereket edýär. Bu çäklerdäki AIW-li adamlaryň sany 1999-2002 ýyllar aralygynda üç esse artdy. Bu esasan-da neşekeşler, lolular sebäpli bolýar.
AIW-iň geçiş usuly
Adamyň immunoýetmezçiliginiň wirusy organizmdäki ähli suwuklyklaryň düzüminde bardyr. Ýöne onuň ýokançly mukdary diňe ganda, dölde, jynshanada, limfada we ene süýdünde bolýar. Wirusly biosuwuklyk haýsydyr bir sebäplere görä adamyň ganyna ýa-da jyns agzalaryna düşen ýagdaýynda-da bu wirus adama ýokup bilýär.
AIW daşky gurşawa durnuksyzdyr. Gan (döl, jynshana suwuk bölünmeleri) gurandan soň, onuň düzümindäki AIW ölýär. Gündeki durmuşda: umumy gap-gaçlar, öý goşlary arkaly AIW ýokuşmaýar.
Ýöne damardan sanjymlaryň edilen ýagdaýynda AIW-e uçramak howpy 95%-e çenli barabardyr. Eger adama AIW ýokuşandyr diýlip güman edilse, oňa 4 hepdelik ýokary derejeli antiretrowirus bejergisi bellenilýär. Himiobejergi AIW ýokuşandyr diýlip güman edileninden 72 sagatdan giç geçirilmeli däldir.
Adamyň tüýküliginde, gözýaşynda AIW-iň mukdary ujypsyzdyr. Olar arkaly AIW-iň sagdyn adama ýokuşan ýagdaýlary barada hiç maglumat ýok.
AIW-iň geçmeýän ýagdaýlary:
Mör-möjekleriň, çirkeýleriň çakmagy arkaly; Howa arkaly; El bilen salamlaşylanda (deri şikeslenmeleriň bolmadyk ýagdaýlarynda); Posa arkaly (dodaklarda we agyz boşlugynda jaýryjaklaryň bolmadyk ýagdaýynda); Gap-gaçlar arkaly; Egin-eşik arkaly; Sabyn, hajathana serişdeleri arkaly.


text:
Ýolöten etrabynda çagalar bagynyň açylyş dabarasy boldy.
Ýolöten etrabynyň merkezinde durmuş maksatly möhüm ähmiýetli täze binanyň – “Marygurluşyk” önümçilik birleşiginiň hünärmenleri tarapynlan gurlan 250 orunlyk döwrebap çagalar bagynyň açylyş dabarasy boldy.
27 Kasım 2012 15:38
Bu habar 737 gezek okandy.
Ýolöten etrabynyň merkezinde durmuş maksatly möhüm ähmiýetli täze binanyň – “Marygurluşyk” önümçilik birleşiginiň hünärmenleri tarapynlan gurlan 250 orunlyk döwrebap çagalar bagynyň açylyş dabarasy boldy.
Irden dürli reňkdäki şarlar we lentalar bilen bezelen täze çagalar bagynyň iki gatly binasynyň öňündäki meýdançada baýramçylyga mahsus ýagdaý höküm sürdi hem-de aýdym-sazlar ýaňlandy. Bagtyýar çagalary täze binanyň açylmagy bilen gutlamak üçin bu ýere welaýatyň we etrabyň häkimlikleriniň, jemgyýetçilik guramalarynyň wekilleri, ýaşulular, köp sanly myhmanlar geldiler.
Bu bina ähli ölçegler boýunça täze taryhy eýýamda mekdebe çenli ýaşdaky çagalar üçin niýetlenip gurulýan döwrebap desgalar babatda bildirilýän talaplara laýyk gelýär. Bu ýerde çagalara bilim-terbiýe bermek üçin niýetlenen giň we ýagty otaglar, ýatylýan jaýlar, okuw hem-de kompýuter otaglary, şeýle hem körpelerde döredijilige mahsus ukyplary ösdürmek üçin aýdym-saz zaly bar. Çagalar bagynda bedenterbiýe bilen meşgullanmak üçin sport zaly, oýun oýnalýan meýdançalar, naharhana we geýim ýuwulýan otaglar bar. Onuň daş-töweregi bagy-bossanlyga büreldi hem-de ýaş türkmenistanlylaryň halaýan ertekilerindäki gahrymanlaryň keşpleri bilen bezeldi.
Dabara gatnaşyjylar Türkmenistanda döwletiň ýaş nesil barada hemmetaraplaýyn alada edýändigini aýratyn bellediler. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýadawsyz alada etmegi netijesinde ýerlerde durmuş maksatly we wajyp ähmiýetli binalary ulanmaga bermek berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüne mahsus bolan ýörelgä öwrüldi. Çykyş edenler milli Liderimize halkymyzyň ýaşaýyş-durmuş derejesini has-da ýokarlandyrmak barada yzygiderli alada edýändigi üçin tüýs ýürekden hoşallyk sözlerini aýdyp, döwlet Baştutanyna berk jan saglyk hem-de ata Watanymyzyň mundan beýläk-de rowaçlanmagy ugrundaky köp ugurly işinde uly üstünlikler arzuw etdiler.
Dabaranyň barşynda has tapawutlanan gurluşykçylara gymmat bahaly sowgatlar gowşuryldy.


text:
IKAO
IKAO munuň ozi dünyaäniň birnäçe yurduny özünde birleşdirýän, BMG-nyň howandarlygyndaky halkara gurama. Onuň esasy maksady bütin adam zadyň bähbidi üçin howa ulaglarynyň howpsuz, wagtly-wagtynda netijeli uçmagyna yardam bermekden ybaratdyr. Bu gurama gecen ur$uñ aldym-berdimli döwründe döräpdi. Uru$dan son jemgyyetcilik halkara guramasyna öwrüldi. BMG-nin yöriteleşen merkezi hökmünde Halkara Rayat Awiasiyasy guramasynyn (IKAO) wezipesi, hukugy, alyp baryan işinin ähmiýeti barha artyar. Sebäbi, häzirki wagtda müňlerçe aeroport we howa giňişliginde műňlerçe uçar hereket edyär.


text:
Mustafa Çokaý
Mustafa Çokaý 1889-njy ýylyň 25-nji dekabrynda günorta Gazagystanyň öňki Ak meçet, soňraky Gyzyl Orda şäheriniň golaýyndaky Narşoky gyşlagynda, gurply hem abraýly adamyň maşgalasynda dünýä indi. Ol üç erkek doganyň ortanjysy bolupdyr. Çaga wagtyna oba mekdebinde, oglanlyk hem ýetginjeklik ýyllarynda Daşkentdäki Türküstan çagalarynyň gimnaziýasynda gowy bilim alypdyr. Soňra Peterburg uniwersitetiniň ýuridiki fakultetini tamamlapdyr.
Onuň gimnaziýa hem studentlik ýyllary örän dartgynly döwre, syýasy çaknyşyklaryň dowam edýän wagtyna gabat gelýär. Şol döwürde Günbatarda 1-nji Jahan urşy-da barýardy. Aýratyn-da, 17-nji ýylyň başynda bolup geçen Fewral rewolýusiýasyny Mustafa Çokaý ýakyndan synlapdyr. Şol rewolýusiýanyň yz ýany Orsýetde döredilen Wagtlaýyn hökümete giren we soňra onuň ýolbaşçysy bolan Aleksandr Kerenskini ýakyndan tanapdyr. Öz wagtynda A.F. Kerenskiý hem Daşkent gimnaziýasynda okan ekeni.
Şol syýasy hereketler, Orsýetde bolýan özgerişlikler hem onuň baknalygyndaky Türküstan halkynyň agyr sosial ýagdaýy Mustafa Çokaýyň syýasy garaýyşlarynyň kämilleşmegine güýçli täsir edipdir. Ol öz döwrüniň öňdebaryjy hem tanymal şahslarynyň ençemesi bilen duşuşypdyr, olar bilen pikir alşypdyr. Onuň esasy maksady Türküstany Russiýanyň kolonial zulumyndan halas etmek bolupdyr. Sebäbi Türküstan öz dürli etniki düzümi, öňki ýaşap gelen taryhy şertleri, dini ynanjy hem sosial-ykdysady ýagdaýy babatynda, Orsýetden düýpli tapawutlanypdyr.
Mustafa Çokaýyň aýtmagy boýunça, Türküstanda halk synpy gatlaga bölünmändir we olaryň arasynda synpy çaknaşyk bolmandyr. Şonuň üçin ykdysady maksat bilen geçiriljek reformalara syýasy gatlagyň arasyndaky barlyşyksyz göreş hökmünde däl-de, ýerli şertlere görä çemeleşmelidigini öňe sürüpdir. Ol bu ugurda owaly bilen rus kolonial süteminden dynmagy esasy şert saýypdyr. Ol bu ugurda ýaş türküstanlylar hem beýleki progressiw pikirli toparlar bilen ýakyn aragatnaşykda bolupdyr. Ol Russiýada amala aşýan syýasy özgerişlikleriň hiç biriniň, şol sanda Wagtlaýyn hökümetiň hem, Bolşewikleriňem Türküstanyň halkyna milli azatlyk bermejegine göz ýetiripdir. Şeýlelikde, 1917-nji ýylda Türküstan musulman komitetiniň agzasy, soňra onuň başlygy bolupdyr.
Mustafa Çokaý 1917-nji ýylyň noýabrynda döredilen Türküstan awtonomiýasynyň agzalygyna saýlanýar. 1917-nji ýylyň 10-njy dekabrynda Türküstan awtonomiýasy jar edilýär. Wagtlaýyn hökümetiň düzümine ýerli milletleriň ählisinden wekiller, şol sanda musulman däl milletlerden hem wekiller girýär. Hökümeti dolandyrmak işi Mustafa Çokaýa tabşyrylýar.
Türküstan awtonomiýasyny Merkezi Aziýadaky ähli milletler goldapdyrlar. Türküstan awtonomiýasy bary-ýogy 64 gün ýaşap bilipdir. Bu awtonomiýa 1918-nji ýylyň 13-nji fewralynda Gyzyl Goşun tarapyndan wagşylarça basylyp ýatyrylýar. Şondan soň Mustafa Çokaýyň durmuşynda sergezdançylykly döwür başlanýar.
Fransiýada ýaşamaly bolýar
Mustafa Çokaý Orsýetiň dürli şäherlerinde, az wagtlyk Kawkazda, Türkiýede, soňra Fransiýada ýaşamaly we işlemeli bolýar. 1919-njy ýylyň başynda Krasnowodskide hem Aşgabatda bolup görüpdir. Örän sowatly hem düşünjeli bu ynsan öz ene dili bilen birlikde çagataý dilini göwy özleşdiripdir. Türk dilinde erkin ýazmagy hem gürlemegi başarypdyr. Rus dili onuň ikinji ene dili ýaly bolupdyr. Fransuz hem iňlis dillerini bilipdir. Şol bilimi oňa dürli dillerde makalalar ýazmaga hem örän abraýly tribunalarda çykyş etmäge şert döredipdir.
Mustafa Çokaý Fransiýada ýaşan döwründe “Ýaş Türküstan” žurnalyny esaslandyrýar. Mustafa Çokaýyň ýiti sözi, yzygiderli çykyşy hökümet başynda oturan bolşewikleri (kommunistleri) Türküstanyň halky, olaryň maddy hal-ýagdaýy barada alada etmäge mejbur edipdir. Iňlis dilinde ýazan “Türküstanda basmaçylyk hereketi” atly uly göwrümli maklasynda türkmen halkynyň watançy ogly Jüneýit han – Gurbanmämmet serdar barada giňişleýin maglumat beripdir.


text:
Babyr Zahyretdin Muhammet
BABYR Zahyretdin Muhammet (1483, Fergana—1530) — özbek ýazyjysy, döwlet işgäri, serkerde. Hindistanda Beýik Mogollar dinastnýasyny esaslandyryjy (1526). Babyryň «Babyrnama» atly bütin dünýä meşhur kitaby bar, onda şahyryň awtobiografiýasy beýan edilýär. Bu kitap üç bölümden (Fergana, Kabul, Hindistan) ybarat bolup, onda 1493—1529 ýyllardaky dürli wakalar beýan edilýär. Ol kitapda awtobiografik maglumatlardan başga, ýöriş ýazgylary hem bar. Onda Orta Aziýanyň, Owganystanyň, Hindistanyň tebigaty, şäherleri we oba durmuşy beýan edilýär, ýaşuly döwürdeşleri (Nowaýy, Binoýy we b.) barada maglumatlar berilýär. «Babyrnama» özbek edebiýatynda awtobiografik Žanryň ilkinji nusgasydyr. Bu kitap fars, iňlis, nemes, fransuz we rus dillerine terjime edildi. Babyryň rubagylaryny, gazallaryny we liriki hatlaryny öz içine alýan kiçiräk «Diwany» hem bar. Babyryň goşgulary we groza eserleri gadymy özbek edebi diliniň ösmeginde uly rol oýnapdyr.


text:
Sünt-Hasardag goraghanasy
Günbatar Köpetdagyň tebigaty üýtgeşik bolup, bu ýerde Türkmenistanyň iň köp dürli ösülmlik, haýwanat dünýäsiniň bolmagy we Merkezi Aziýanyň başga ýerlerinde duşmaýan seýrek görnüşleriň gabat gelmegidir.
Günbatar Köpetdagyň tebigatynyň özboluşludygyny we östümlik dünýäsiniň baýdygyny XIX asyryň ahyrynda XX asyryň başynda bu sebiti gelip barlan barlagçylar giňden belläpdirler.
30-njy ýyllarda belli alym seleksioner, akademik N.I.Wawilow ýerli ösümlikler bilen tanşyp, gurak subtropiklerde ösýän gymmatly miweli agaçlary ýetişdirmek üçin bu ýĺrin dünya boýunça belli bir künjekleriň biridigini belleýär. Şol döwürde ol Türkmenistanyň hökümetine yüz tutup, Sumbar derýasynyň jügesinde yza tesdirmän tebigaty goramagyň we onuň toplumlaryny dikeltmekligiň işine başlamaklygy teklip edýär.
Şondan soňky ýyllarda jemgyýetçilik edaralar, has-da 30-njy ýyllarda döredilen Garrygaladaky Bütinsoýuz ösümçilik institutynyň Türkmen tejribe stansiýasynyň işgärleri çagyryşlar bilen çykyş edip, Günorta-Günbatar Köpetdagyň täsin tebigy toplumlaryny, bu ýerde goraghana düzgüni arkaly goramaklygy ündäp geldiler. Köp ýylyň dowamyndaky tagallalaryň netijesinde 1977-nji ýylyň dekabrynda bu sebitde Köpetdag goraghanasynyň filialy döredildi. 1978-nji ýylyň 20-nji dekabrynda bolsa aýratyn Sünt-Hasardag döwlet goraghanasyna öwrüldi. Goraghananyň meýdany üç sany bölekden ybaratdyr: Merkezi, Aýdere, Çendir. Sünt-Hasardag döwlet goraghanasyna degişli bir dag zakaznigi bar. 0l goraghananyň Merkezi böleginiň günortasynda ýerleşýär. Goraghananyň tutýan meýdany 3026 gektar.
Günbatar Köpetdagyň biologik durlüligi geň galdyrýar, bu ýerde Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen ösümlikleriň we haýwanlaryň ýarysyna golaýy duş gelip, olaryň köp bölegi bolsa Sumbar howdanynyda we onuň Çendire guýýan ýerinde duşýarlar.
Günorta-Günbatar Köpetdagyň ösülmlik dünýasiniň juda özboluşlylygy diňe amatly howa şertleri bilen bagly bolman, eýsem sebitde ösümlikleriň emele gelmeginiň taryhyn-da Ortaýerdeňíz we Eýran östümlik dünýasiniň wekilleriniň aralaşandygyna hem baglydyr.
Häzire çenli goraghananyň territoriýasynda ýokary derejeli ösümlikleriň 1322 görnüşi anyklanan, olardan 150 görnüşi endemiklerdir. Goraghananyň territoriýasynda ösümlikleriň 800 görnüşi duşýar we olardan 32 görnüşi türkmen selmelegi, grek rýabinasy, türkmen armydy, Siwersiň almasy we başgalar Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna, şeýle-de 3 görnüşli Raddeniň elwany, Guguň çigildemi, çylşyrymly sogan Tebigaty goramagyň halkara soýuzynyň (TGHS) Gyzyl kitabyna girizildi. Sumbar we Çendír derýalarynyň jülgelerinde badamlaryň, hozlaryň, narlaryň, injirleriň, üzümleriň görnüşleriniň hem köp dürlüsi jemlenendir. Bu ýerde gymmatly, dünýa möçberinde gabat gelýan, iň ýokary sortlardan tapawutlandyryp bolmaýan ösümlikleriň bolmagy, bu derýalaryň julgelerini miweli agaçlaryň tebigy pitomnigi hökmünde tanatdyrdy. Subtropik we beýleki miweli ösümliklerden başga-da bu ýerde goraga mätäç däneli we mal iýmiti üçin ulanylýan ösümliklerem ösýär, olara bogunlyçaýyr, ýabany süle, arpa, çowdary, bir ýyllyk we köp ýyllyk ýorunjalar we başgalar degişlidir.
Dünýäde diňe şu goraghanada ösýän, 1938-nji ýylda Türkmen tejribe stansiýasynyň öňki direktory O.F.Mizgirýowa tarapyndan ylma belli bolan Türkmen selmelegi täsin ösümlikleriň biridir. Türkmen selmelegine ýakyn, şu uruga degişli Ortaýerdeňiz görnüşleri adamlara gadymy döwürlerden bäri belli bolup, ýerli tebipler dürli kesellere garşy ulanyp geçipdirler. Ol tohumçylyga ornaşdyrylyp, ýetişdirilende täze bir gök ekinleriň biri bolardy we bu täsin ösümlik biologik çalt hem-de dermanlyk maddalaryň hem çeşmesidir. Selmelegiň öwrenilmegi, onuň gadymy döwürlerden bäri bejeriş usullarynyň tapylmagyna getirmegi mümkin. Häzir goraghanada bu gymmatly ösümligiň 400-e golaý duýbi saklanyp galypdyr.
Ýerli floranyň başga-da köp ösümliklerini efir ýagyny, reňkleri , şepbikleri (smola) almak üçin we bezeg ösümlikleri hökmünde hem ulanýarlar.
Günbatar Köpetdagyň haýwanat dünýäsi-de özüniň köp dürliligi we üýtgeşik sypatlary bilen tapawutlanyp, olaryň aňyrsy Ortaýerdeňiz, Merkezi Aziýa görnüşleriniň utgaşmaklygyndan gelip cykandyr.
Goraghananyň ekologik ulgamlarynda duşýan oňurgasyz haýwanlaryň görnüşleriniň sany gös-göni ösümlik dünýäsi we landşaftyň dürlüligi bilen berk baglanyşyklydyr. Oňurgasyz haýwanlaryň faunasy heniz doly öwrenilen däldir, şonuň üçin hem olaryň içinde seýrek we endemik görnüşleriň köp bolmagy mümkin. Mör-möjekleriň 12-görnüşi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi.
Bu sebitde ýaşaýan oňurgaly haýwanlaryň faunasy gowy öwrenilendir. Günorta -Günbatar Köpetdagyň çäginde ýerde-suwda ýaşaýanlaryň we süýrenijileriň 38, guşlaryň 250, süýdemdirijileriň 76 görnüşleri duşýarlar. Oňurgaly haýwanlardan Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna ýerde-suwda ýaşaýanlaryň 7 görnüşi girizildi, olardan 4-si zemzen, göklors, türkmen eublefary, kepjebaş goraghanaň çäginde duşýarlar. Guşlaryň 14 görnüşi duşup, şolaryň 11-si goraghanada duşýarlar, olardan bürgüt, sakally garaguş, ütelgi, ýylançy gyrgy, turaç, sähra göwenegi, gajar we başgalar Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Süýdemdirijileriň 20-si duşup, şolaryň 17-si goraghanada gabat gelýär. Olardan kiçi nalburun, üçreňkli gijesi, bars, dag goçy, syrtlan, gunduz, itaýy, oklykirpi we başgalar Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi.
XX asyryň dowamynda ýerleriň yzygiderli ulanylmagy, ilatyň sosial ýagdaýynyň çylşyrymlaşmagy tebigy sredanyň ýitmegine, ol bolsa köp görnüşleriň ýitmegine getirdi. Soňky ýüz ýylyň içinde sebitde turan gaplaňynyň, buhara sugunynyň, aýynyň, dag goçunyň ýitmegine, ýok bolmagyna getirdi.
Häzirki döwürde ýitmek howpy abanýan haýwanlara syrtlany, barsy, dag goçuny, gorkezmek bolýar. Dag goçlarynyň we doňuzlaryň sanynyň azalmagy bilen barslar öý haýwanlaryna topulmaga mejbur bolýarlar we dawaly ýagdaýlary döredýär. Goraghananyň golaý ýerlerinde öý haýwanlaryna barslaryň topulmagy bolmaly hadysa. Barslaryň öý mallaryny iýip ýerli ilata berýän zyýanynyň öwezini doldurmak üçin 2000-nji ýylyň güýzünden Ýabany Tebigatyň Bütindünýä Fondynyň maksatnamasy işe başlady. Bu maksatnamany synag edip Sumbar jülgesinde, goraghanaň territoriýasy bilen serhede ýakyn ýaşaýan ilatly ýerde ýerine ýetirýärler. Eger bu geçirilýän synag netijeli bolsa onda Türkmenistanyň başga ýerlerinde hem ýagny bu ajaýyp pişigiň ýaşaýan ýerlerinde şonuň ýaly işler amala aşyrylar. Ýabany toýnaklylaryň baş sanyny goramak we dikeltmek bu Köpetdagyň daglarynyň bezegi bolan barsy saklamagyň girewidir.
Häzir ýitmek howpy abanýan seýrek guşlaryň-da sany kemelýär, ýogsam-da olaryň sany hiç wagtam ýokary bolmandy, olara sakally garaguş, gara leglek, ýylançy gyrgy, turaç we beyleki guşlary görkezmek bolar.
30-njy ýyllarda ýok edilen gulanlary dikeltmek üçin goraghananyň işgärleri çäreler geçirip ugradylar. 1987-88-nji ýyllarda Tersakan diýen ýeriň golaýyndaky pes daglyk ýerlere (Garrygaladan 40 km günbatar tarapda) Bathyzdan 44-sany gulan getirilip goýberildi. Gulanlar bu ýere tiz uýgunlaşyp, geçen 10-12-ýylyň dowamynda baş sanlaryny artdyrdylar. Günbatar Türkmenistanda gulanlary dikeltmeklik işleri häzir hem dowam etdirilýär.
Goraghananyň ylmy bölüminiň işgärleri ýylyň bütin dowamynda goraghanada we onuň töweregindäki ýerlerde tebigatyň hadysalaryna gözegçilik geçirýärler. Goraghananyň döredilmeginiň 20 -ýylynyň içinde uly ylmy gözleg işlerini alyp bardylar, her ýyl “ Tebigatyň ýyl ýazgysy” çykarylýar. Dürli ylmy neşirlerde goraghananyň ylmy işgärleriniň onlarça makalalary çykdy, olarda goýulýan meseleler, Günbatar Köpetdagyň tebigaty, onuň meseleleri we goragy gowulandyrmak barada bolup geldi.
Goraghanada 1500-ä golaý kitap fondy we dürli žurnallar saklanýan, ylmy kitaphana bar. 2500-den hem gowrak gerbariler saklanýar. Günbatar Köpetdagyň täsin tebigatynyň gözelligi barada goraghanada muzeý döretmekligiň işleri-de ýaýbaňlanyp ugrady.
Goraghana döredilen gününden başlap, onda zoopitomnik döredildi we käbir haýwanlaryň biologiýasyny çuňňur öwrenmeklik ýola goýuldy. Şu wagta çenli zoopitomnikde gulanlar, jerenler we guşlaryň dürli görnüşleri saklandy. Häzirki döwürde zoopitomnikde pars sülgüni, turaç saklanyp, olaryň kapasada saklanşyna gözegçilik ýola goýuldy. Ol guşlary köpeldip, ätiyaçlyk baş sanyny döredip, geljekde tebigata goýbermeklik maksat edilýär. Zoopitomnik goraghananyn merkezi mülkinde Parhaýda ýerleşýär, gelen myhmanlar bu ajaýyp guşlary öz gözleri bilen görüp bilerler we başgada biziň ýurdumyzyň özboluşly sebiti bolan Günbatar Köpetdagyň tebigy toplumlaryny goramak we öwrenmek boýunça goraghananyň işgärleriniň geçirýän işleri bilen tanyşarlar.


text:
Indiwidual kapital
INDIWUDUAL KAPITAL - kapitalistik jemgyýetde jemgyýetçilik kapitalynyň pul, öndürijilik ýa-da haryt formasyndaky bir bölegi bolup, aýry-aýry kapitalistleriň hususy eýeçiliginde bolýar we olar ony peýda gazanmak üçin ulanylýar. I.k senagat söwda we ssuda kapitaly görnüşinde bolup, olar öz yerlerine senagat, söwda peýdasy ya-da ssuda prosenti görnüşinde goşmaça bir bölegini getirýär. Her bir toplanan pul kapital bolup bilmez. Diňe peýda gazanmak maksady bilen ulanlanda , pul kapitala öwrülýär we sonun hasabyna-da köpelýär. Kapitalist tarapyndan pula alnan öňümçilik serişdeleri we işçi guyci önümçilik prosesinde birleşip, goşmaça gymmaty döredýär. Kapitalistiň önümçilige harçlan şol pul köpelip, yene-0de kapitaliste dolanyp gelýär. Bu formula kapitalyň ähli görnüşlerinde degişlidir. Şonuň üçinem ony K. Marks kapitalyň ahliumumy formulasy diýip atlandyrýar. Kapitalyn eýesi bolan kapitaliste goşmaça gymmaty çäksiz artdyrmak hyýaly mahsusdyr. Diýmek her bir kapitalistiň maksady peýda almakdan we kapitalyny artdyrmakdan ybaratdyr.Her bir I.k başga bir I.k bilen baglanşyksyz ýaşap bilmez. Bularyň jemi hem jemgyýetçilik kapitalyny ybarat edýär düzýär.


text:
Gökdepe etraby
Gökdepe etraby 1927-nji ýýlda döredildi. Meýdany 7,4 kw.km. Ylaty 76,8 mun adam. Etrapda 1 şäherçe, 14 geňeşlik we 36 oba ilatly punktlary bar. Etrabyn territoriýasy 3 fiziki-geografiki böleklerden durýar: Köpetdagyň etraba degişli gerişleri, dag etek duzlik we garagum çoli. Etrabyn ähli obalary, Gökdepe şäherçesi, ekin meýdanlary dag we awtomobil ýol, elektrik geçiriji liniýasy, magistral gaz geçiriji turba derýajyklary (Altýýap, Sekizýäp), 100 gowrak suw çykaryjy skwazinalardyr. Etrabyn çäklerinde Köpetdag suw howdany ýerleşýär. hojalygyn esasy ýöriteleşen ugurlary: miweçilik, üzümçilik, däneçilik, maldarçylykdyr.


text:
Daniel Defo
Daniel Defo (iňl. Daniel Defoe); doglandaky ady Daniel Foe; 1660 töweregi, London — 26 aprel, 1731, London) Londonda, söwdagäriň maşgalasynda dünýä inipdir. Oňa ilki dini bilim berlipdir, emma Daniel çagalykdan çeper edebiýaty okamagy halaýan eken. Ol Nýuington akademiýasynda grek, latyn dillerini, nusgawy edebiýaty öwrenipdir. Okuwy tamamlanyndan soň Daniel ilki birnäçe ýyllap söwda edýär, soňra ep-esli wagtlap galamgär, neşirýatçy, içaly we başga-da dürli-dürli kärlerde işleýär. Üstesine-de döwrüň ähli syýasy çarelerine işjeň gatnaşyp, syýasatçy hökmünde-de tanalypdyr. Has hem galamgär hökmünde uly meşhurlyk gazanypdyr. Onuň häli-şindi çap edilýän makalalary ýurduň syýasaty-jemgyýetçilik durmuşyna uly täsir edipdir. Ýazyjy diňe 59 ýaşanynda çeper edebiýat bilen ymykly meşgullanyp ugraýar. Defo uzak wagtlap galamgär bolup işlänsoň, onuň ýazyş usuly çeper eserlerine-de öz täsirini ýetiripdir, eserler sada hem düşnükli, dogruçyl dilde ýazylypdyr. Ýazyjynyň ilkinji döreden romanlary gaty bir uly üstünlik gazanmandyr. Diňe 1719-njy ýylda, «Robinzon Kruzo» romany çap edileninden soň, Defo diňe bir Angliýada däl, bütindünýä meşhurlygyna eýe bolýar. Üstünlige başyny aldyran ýazyjy derrew eseriň dowamyny ýazypdyr, emma olar zehini bilen hem, şöhraty bilen hem romanyň birinji kitabynyň derejesine ýetip bilmändir. Defonyň başga-da birnäçe belli eserleri bardyr. Olaryň arasynda has hem «Meşhur Moll Flendersiň begenji hem hasraty»(1722), «Gyrgynly ýylyň gündeligi»(1722), «Roksana»(1724), «Deňiz galtamançylygynyň taryhy»(1724) romanlary, «Jonatan Waýldyň ömri we etmişleri» atly öz döwrüniň belli jenaýatçysy baradaky kitaby hem üns berilmäge mynasypdyr. Bu eserler häzir hem özüniň gymmatyny ýitirmediler. Emma bu eserleriň hiçisi-de bütin adamzat medeniýetinde yz galdyran «Robinzon Kruzo» romany bilen bäsleşip bilmez. Daniel Defo umuman 200-e golaý kitap çap etdiripdir. Ol 1731-nji ýylda, 70 ýaşynda, Londonda aradan çykypdyr.


text:
Garrygala söweşi
Garrygala söweşinden Pursat (1855).
Garrygala söweşi
Sarahs söweşinden (1855) soň, Hywa goşunlary Günorta Türkmenistana aýaklaryny sekmedi, indi bu ýerlerde Eýrandaky gajar türkmenleriniň hökümdarlygynyň şasy Nasreddiniň goşunlary basybalyş hereketlerini ýaýbaňlandyryp başladylar. Ol türkmenleri tabyn edip, özüne salgyt töletmekçidi. Emma türkmenler XIX asyryň ortalarynda goňşy döwletleriň basybalyjylykly ýörişlerine garşy gaýduwsyzlyk bilen göreşip, ata Watanyny, ene topragyny döş gerip goradylar. 1858-nji ýylyň Garrygala söweşinde-de hut şeyle boldy. Nasreddin şa türkmenleriň üstüne ýöriş guramak üçin mejlis geçirýär. Köşkdäki emeldarlaryň we serkerdeleriň mekirlik bilen taryna kakyp görýär. Şol mejlisde Büjnürt welaýatynyň häkimi Japarguly han türkmenleriň üstüne harby ýörişe gitmäge taýýardygyny mälim edýär. Şa Japarguly hany 1858-nji ýylda öz goşunlaryna baş serkerde edip, Garrygalany, soňra bolsa Ahaly basyp almak üçin iberýär. Japarguly hanyň goşunlary ençeme gün ýol ýöräp, Gürgen boýunda düşleýär. Uruş howpunyň abanyp gelýändiginden habarly gökleň türkmenleri Durdy hanyň baştutanlygynda özara maslahatlaşyp, galany berkidip, söweşe taýýarlyk görüp başlaýarlar. Olar goňşulary Ahal we günbatar türkmenlerine çapar ýollap, kömege çagyrmagy karar edýärler. Habar barandan atlanha-atlan bolup, derrew gökleň doganlaryna kömek bermek üçin Ahaldan Nurberdi hanyň baştutanlygynda 10 müň atly, günbatardan Mahmyt işanyň baştutanlygynda 8 müň atly Garrygala gelýär. Munuň özi kyn günde birek-biregi goldamagyň, umumy düşmana garşy bileleşip göreşmegiň türkmenleriň ganyna siňendigini subut edýärdi. Bu wakany Abdysetdar kazy “Jeňnamada” şeýle beýan edýär: Gördi gökleň ili gerdi-gubary, Yetip gelen on müň çapyksuwary. Tanadylar ony, Nurberdi handyr, Merdana, il bilen bir tenu-jandyr. Öňlerinden çykyp, aldylar garşy, Uly-kiçi aýdyp ýüz-müň alkyşy. Ýaşyl donly, eli ýaşyl hasaly, Köňlünde hak ýady, dili senaly. Mahmyt işan diýrler onuň ismine, Gelýär ol baş bolup ýomut iline. Munuň özi türkmenleriň atly-ýaragly saýlama edermen ýigitlerine bir tuguň-baýdagyň astyna jemlenip, duşmanyň öňünden çykmaga mümkinçilik beripdir. Japarguly hanyň goşunlary Çendiriň üstünden geçip, Garrygalanyň golaýyna gelip düşläpdir. Adatça, gadymdan gelýän däbe görä, her tarapdan söweşden öň bir batyr urşujy pälwan ýekme-ýek söweşmek üçin orta çykmaly eken. Bu gezek hem şeýle bolupdyr. Ýekme-ýek söweşde, esasan, galkan bilen naýza, gylyç ulanylýardy. Japarguly han öz pälwanyny öňe çykarypdyr. Gyzylarbatdan Päli mergen diýen bir batyr türkmen ýigidi garşydaşy bilen söweşip, onuň süýr depesinden gylyjy inderipdir. Başa-baş söweşden soň, Garrygalanyň eteginde uruş başlanypdyr. Japarguly han galany top okuna tutup almakçy bolýar. Türkmenler bolsa ilki mergenleri, soňra galan nökerlerini söweşe girizýärler. Söweşiň edil jygba-jygbaly pursadynda günbatardan gelen ýomut atlylary hem hüjüme geçýär. Uruşda tekeleriň, ýomutlaryň, gökleňleriň birleşen güýçlerine umumy ýolbaşçylyk etmek wezipesi Nurberdi hanyň paýyna düşýär. Duşman bilen söweş barha güýjeýärdi. Nurberdi han kethudalar, serdarlar bilen maslahatlaşyp, olara duşmanyň üstüne aýgytly hüjüme geçmek wagtynyň gelendigini mälim edýär. Soňra han ähli nökerlere ýüz tutup, türkmen tire-taýpalarynyň agzybir bolanda almajak galasynyň, gaýtarmajak ýagysynyň ýokdugyny nygtap, olary şir-peleň kimin duşmana daramaga çagyrýar. Duşman bilen aýgytly söweş bolan güni tekeler Nurberdi hanyň, Dykma serdaryň, Çopan batyryň (kir) ýolbaşçylygynda ortada, ýomutlar Mahmyt işanyň, Tuwakmyrat Taraşyň baştutanlygynda çep tarapda, gökleňler bolsa Durdy hanyň, Ýagşy mergeniň baştutanlygynda sag tarapda durup söweşipdirler. Japarguly han ähli top-tophanasyny söweş meýdanyna çykarýar. Bu aýgytly çaknyşykda iki tarap hem örän erjel söweşýär. Japarguly hanyň nökerleri türkmenleriň gazaply hüjümine çydaman, yza çekilmäge mejbur bolupdyrlar. Kän salym geçmänkä, türkmenler doly ýeňiş gazanypdyrlar. Olar duşmanyň tuguny çapypdyrlar, nökerleriniň aglabasyny gylyçdan geçiripdirler. Bu gazaply söweş Monjukly depäniň töwereklerinde bolupdyr. Umuman, Garrygalanyň eteginde bolan uruşda Päli mergen, Öwezli tentek batyr, Çary batyr, Pena serdar, Marydan gelen Gülten batyr ýaly başga-da köp ýigitler uly edermenlik görkezipdirler. Japarguly han galan az-owlak nökeri bilen ähli getiren harby enjamlaryny taşlap, söweş meýdanyndan gaçyp gidipdir. Eýran goşunlarynyň ýeňilendigi baradaky habary eşiden Nasreddin şanyň gaty gahary gelipdir we ahmyrlydygyny aýdypdyr. Gökleňler duşmandan olja alnan mis topy Nurberdi hana sowgat beripdirler. Türkmenleriň Garrygala söweşindäki ýeňşi Eýrandaky gajar türkmenleriniň hökümdarlygyna uly urgy boldy. Bu söweşde üç sany uly türkmen taýpasynyň birleşip, duşmana garşy göreşmeginde Nurberdi hanyň, Durdy hanyň, Mahmyt işanyň şahsy goşantlary uludyr. Olar Garrygala söweşinden has öň hem ýakyn aragatnaşyk saklapdyrlar. Bu hanlar biri-biri bilen ýüzbe-ýüz duşuşanlarynda, türkmen taýpalarynyň güýç birikdirip, agzybir bolmagyň zerurlygy barada söhbetdeş bolýardylar. Garrygala söweşi hem şonuň dogrudygyny hakykat ýüzünde subut etdi.
Çeşme: A.Nuryýew, M.Moşew. Türkmenistanyň taryhy. XVII-XX asyrlar. Orta mekdepleriň IX synpy üçin synag okuw kitaby. – A.: Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2009.


text:
Nury Baýramow
Baýramow Nury (1933 – 1993)
Nury Baýramow 1933-nji ýylyň 30-njy ýanwarynda Wekilbazar etrabyndaky Mülkbükri obasynda daýhan maşgalasynda eneden dogulýar. Oba mekdebini, Mary şäherindäki 6-njy mekdep-internatyny tamamlanyndan soňra, iki ýyl obalaryndaky mekdepde mugallymçylyk edýär. Nury Baýramowyň ilkinji goşgusy 1948-nji ýylyň tomsunda „Ýaş kommunist“ gazetinde çap edilýär. „Bagt hakynda rowaýat“ ady bilen ilkinji goşgular kitaby bolsa, 1958-nji ýylda çap bolup çykýar. 1952-nji ýylda Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetine okuwa girýär. 1957-nji ýylda talyplyk okuwynyň daşyndan „Mydam taýýar“ çagalar gazetiniň redaksiýasynda işläp başlaýar, „Pioner“ žurnalyny hem redaktirleýär. Nury Baýramow türkmen çagalar edebiýaty meýdanynda iň öndümli we yzygider işleýän awtor boldy. 1964-nji ýylda „Dänejigiň aýdymy“, 1972-nji ýylda „Meret bilen Gün“, 1979-njy ýylda „Çeşme“, 1981-nji ýylda „Adam nämeden başlanýar“, 1984-nji ýylda „Sähradaky sallançak“, 1991-nji ýylda bolsa, „Dostluk älemgoşary“ atly goşgular we poemalar kitaplary okyjylara gowuşdy. Mundan başga-da, „Maňa garaşyň“, „Meniň hazynam“, „Ýönekeý goşgular“, Ýyldan-ýyllara“ ýaly ençeme goşgular we poemalar ýygyndylarynyň hem awtorydyr. Nury Baýramowyň kyssa eserleriniň hem çagalar edebiýatymyzda mynasyp orny bar. Onuň ilkinji ýazan „Döwli guýy“ (1962) powesti türkmen çagalar prozasyna romantik öwüşgini alyp geldi. Bu hatara „Örän uzaga çeken günler“, „Durnalar“, „Sähra güli“ atly powestler hem hekaýalar kitaplaryny, türkmen zenanlarynyň durmuşyna bagyşlap döreden „Sähra ýollary“ powestler romanyny hem goşmalydyr. Ençeme ýyl „Magaryf“ neşirýatynda işlemek we oňa ýolbaşçylyk etmek bilen okuw kitaplarynyň manysynyň çuňlaşmagyna, çeperçilik derejesiniň artmagyna goşandyny goşýar. Türkmen çagalar edebiýatynyň kämilleşmegine itergi berýär. Türkmenistanyň tebigaty hakynda söýgi bilen gürrüň berýän „Mähriban tebigat“ atly okuw kitabyny ýazýar. Türkmenistanyň halk ýazyjysy, Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky Döwlet baýragynyň eýesi.


text:
Baýramaly
Taryhy
Baýramaly Türkmen aga özüni bileli bäri oba bolup görmedik şäher. Şonuň üçin hem ol Türkmenistanyň iň taryha baý we gadymy şäherlerinden biri. Meň çagalygymda Merw 2500 diýip, şäheriň 2500 ýyllygyny bellejek bolup ýördüler ýöne bu sany has az görüp soň ol proekt goýbolsun edildi.
Baýramaly esasanda ex-Maru-Şahu-Jahan we gadymy Merw hökmünde ýagny Seljuk Imperiýasynyň paýtagty hökmünde tanalýar. Bu şäherde Seljuklaryň iň soňky Soltany Sanjar ýaşapdyr we işe gatnapdyr. Onuň dünýä belli mawzoleýi şäheriň daşynda ýerleşýär we örän restawrasiýa mätäç. Biz çagakak şäheriň parkyndaky karusel (çertowoýe kolso) işleýärdi we her gezek iň beýik nokada çykanymyzda Soltan Sanjary görmäge höwes ederdik. Bu gubura gitmek üçin taksiçilere „Soltan Sanjara gitjek“ diýmeli, olar hem “Bolýar” diýseler münmeli, bolmasa öz işiň bilen bolubermeli.
Has tapawutlyrak aýratynlygy dini temada; bu esasan hem garaşsyzlykdan soň meşhur boldy. Ol hem şol Soltan Sanjaryň ýakynlarynda Bureýde we Aslami diýip iki sany mukaddes öwlüýaniň guburlarydyr. Bular Muhammet Pygamberiň ýoldaşlary bolup, Yslam dinini ýaýbaňlaşdyrmak maksady bilen bu territoriýalara gelipdirler. Halk bu mukaddes adamlara örän ýokary hormat goýýar. Umuman olaryň ýatan ýerleri halk arasynda “Bureýdalar” diýlip atlandyrylýar we köp merhumlar bu ýerde jaýlanýar.
Mundan başgada bu ýerde halk arasynda Hoja Ýusup Baba diýilýän meşhur musulman alymynyň gubury bar we onuň adyny göterýän metjit bar. Iň soňky gezek gidenimde ol ýerde bir kino düşürülýärdi. Bu ýeri hem halkyň uly hormatyna eýedir.
Şu gürrüňini edýän taryhy kompleksimiň içinde Gyzlar gala diýip uly gala we Oglanlar gala diýip kiçiräk gala bar. Bular barada herhili gürrüňler edilýär edil öz eşdişime görä gadym zamanlarda Oglanlar galadan Gyzlar galasyna ok ýetirip bilenler ol ýerden gyz almaga mynasyp bolýarmyşyn. Bu elbetde rowaýatdyr.
Bulardan başga hem Ahmet Sapançy diýilýän biriniň gubury bar. Herhili mollalaryň we öwlüýäleriň mazary bar. Bularyň hemmesi örän könelen binalar we olar ýykylyp barýan şäher galasynyň içinde ýerleşýärler. Baýramalydan çykyp Lebap tarapa ýola düşeniňde ýada Zähmet tarapa çep tarapda bir uly tamdyr görünýär. Muňa biz Baýramalylylar Hajymeligiň tamdyry diýýäris. Bu gurluş çyndanam äpet bir tamdyra meňzeýär we ulularyň gürrüňine görä öňler onuň körüginden maşynly girip içinden gamyş ýygyp gaýdýan ekenler. Has ulalanymdan soň taryhda munuň ilat tarapyndan buz saklamak üçin ulanylandygyny bilip, erteki şäherde ýaşaýandygym hakyndaky guwanjym ýitip ýok boldy.
Eýsem Baýramaly ady nireden geldi? Men hem bilemok emma bu ýerde Baýramaly diýip bir han ýaşapdyr. Onuň adyny göterýän Baýramalyhangala şäheriň bazarynyň ýanynda ýatyr.
Geçen iki asyrda bolsa bu şäher ak patyşanyň dynç alýan ýeri hökmünde ulanylypdyr we Ýewropa medeniýetinden uşak-düşek edinip galypdyr. Şäher merkezinde häli-häzirem köne Hristiýän ybadathanasyň harabasy beýgelip dur. Köne binalar hem bir ors yzynyň bardygyny mese-mälim görkezýär. Gürrüňlere görä Nikolaýyň gyzy ýaramansoň ol bu şähere aýratyn üns beripdir we owadanlaşdyrypdyr. Şäherde ors ilaty ep-esli bar.
Iň soňky 70 ýylyň gürrüňini hemmämiz bilýäris. Şäherimiziň esasy köçesi ozallar Çkalowdy, Garaşsyzlykdan soň ol Watan köçesi boldy. Gagarin Andalyp boldy, beýle diýsem Gagarin şahyr bolandyr öýdäýmäň, Gagariniň adyny göterýän köçesine indi Andalybyň adyny götermek nobaty geldi diýjek bolýaryn, umuman şeýdip köp zadyň ady üýtgedi.
Ilaty
Bu şäher örän kozmopolit – köpmilletli. Bu ýerde edil özüm ors nemes, özbek, ýewreý, pars, azerbeýdjan, uýgur, buluç, gazak we türkmen gördüm. Elbetde bularyň sany azlyk emma türkmen tapaýmagam gaty aňsat däl. Bularyň hemmesi bir millet ýaly dost ýaşaýarlar. Türkmenler. Hemmämiziň bilýän türkmenlerimiz. Her tohumdan bar. Toý zat bolsa üýşüp begenýäris. Baýramaly Türkmenistanyň her künjeginden gyz alyp berýär. Şäheriň her ýerinde ýaşaýarlar. Nämüçindir her milletiň öz etmeli işi bar ýaly bolup dur. Meselem gurluşyk we montýor ýaly işlerde işleýän orslary ýaman köp gördüm. Azerbeýdjanlar bolsa, bulara pürsiýan hem diýýärler öýdýän men hiç tapawudyny bilip bilmedim, esasan mal bakyp etini satýarlar; birhili bulara men biznesmen diýýärin. Krasnowostoçnyý diýlen köçede örän köplük bolup, diňe şolar diýseňem boljak. Gowy ýaşaýarlar. Uýgurskaýa diýip bir köçe bardy. Bu ýerde öňler gündogar Türkistandan gelen uýgurlar ýaşaýar. Bular hem türki halklara degişli. Buluçlar umuman garaýagyzrak millet we parslaryň diline meňzeş dilde gepleýärler. Köpüsi türkmençe bilýärler. Şäherde köplük bolup ýaşamaýarlar, ýakynda ýerleşýän obalarda ýaşaýarlar. Rafsanjaniniň adyny göterýän oba diňe buluçlardan emele gelen. Nämüçindir özlerine buluç diýilmegini halamaýarlar. Sögmek diýip düşünýärler. “Özüň buluç” diýseler hem gaty görüp ýörmeli däl. Tatarlar bar, orslar ýalyrak ýaşaýarlar saryýagyz bolýarlar. Ors doganlarymyzy bolsa hemmämiz bilýäris. Ýokarda agzalanlaryň hemmesi garyşyk ýaşaýarlar.
Ilat esasanda döwlet edaralarynda ýagny banklarda, mekdeplerde, zawodlarda (Masložir, Masloprom ýaly) we sanatoriýada işläp pul gazanýar. Baýramalynyň bazarynyň soňky ýyllarda möwç alyp ösýändigine şaýat boldum. Ilat sanyny emma 75.000 we 80.000 arasyndadyr .
Nirede?
Günorta-gündogar Türkmenistanda Marydan 35 kilometr ýalyrak aralykda ýerleşýär. Mary welaýatynda Marydan soň ikinji uly şäher. Bu 4000 müň manatlyk benzine 15 Baýramala baryp bolýar diýmek. Baýramalydan hiç ýerik barman Türkmengala, Ýolötene, Mara we Lebaba gidip bolýar. Marydan Lebaba gitjek bolsaň Baýramalydan geçäýmeli. Baýramalydan 11-de otla münseňiz ertir 9-da Aşgabadyň wokzalynda oýanarsyňyz, elbetde ýolda irkilip bilerin öýtseňiz. Demir, howa we gara ýol bilen Baýramala gelip bolýar.
Näme Bar?
Baýramalyda bir böwrek sanatoriý bar. GDA-nyň (SNG) içinde meşhur bolupdyr. Örän baglyk ýer bolup, Baýramalynyň merkezinde ýerleşýär we ýaşlaryň duşuşyk ýeri bolup hyzmat edýär. Baýramala girip barýan wagtyňyz uly daşlar bilen Baýramaly kurort şäher diýlen ýazgyny görersiňiz. Bu daşlaryň sebäpkäri şol owadan dynç alyş merkezidir. Ol prezidentimiz Saparmyrat Nyýazowyň adyny göterýär.
Okuw jaýlaryndan halk arasynda Tehnikum diýilýän Agrobiznes mekdebi bar. Oba hojalyk uniwersitetiniň filialy we iki ýylda buhgalteriýa, weterinariýa ýaly ugurlarda hünärmenleri taýýarlaýar. 13 sany dünýewi, 1 sany zehinliler mekdebi we bir sany türkmen-türk mekdebi bar.
Dynç almak üçin restoranlar, diskotekalar we barlar kän. Taryhy zat görmek isleýän we ýanynda surata düşmek üçin owadan bina gözleýänler üçin kän owadan bina ýok. Kinoteatryň daşyny gowy edip reňkläpdirler. Öýlenýänler baky oda gül goýup şol ýerde surata düşýärler.
Uly bazar onuň ýanynda mal bazar bar. Söwda gyzgalaňly gidýär, sebäbi şol töweregiň Nýu Ýorka gitmek üçin ýola çykan halky Baýramala gabat gelip hemme işlerini şol ýerde bitirip bilýär.
Sözsoňy hökmünde
Baýramalyny gürrüňlere sygdyrmak mümkin däl. Bir adamyň gürrüňine sygdyrmaga bolsa synanşyp oturmaly hem däl. Iň gowusy gelip görüň.


text:
Awstriýa
Awstriýa Respublikasy Merkezi Ýewropadaky döwlet. Ol Birinji Jahan urşundan soň Awstro-Wengriýa monarhiýasynyň dargamagy bilen döreýär. Umumy tutyan meýdany 83,9 müň inedördül kilometre barabardyr. Ýurduň günbatardan gündogara çenli uzunlygy 579 kilometrdir. Ol demirgazyk-günbatarda Germaniýa, günbatarda Şweýsariýa we Lihtenşteýn, günortada Italiýa we Sloweniýa, gündogarda Slowakiýa bilen araçäkleşýär. Awstriýa dokuz federal ştata bölünýär. Olar: Burgenland, Karintiýa, Aşaky Awstriýa, Ýokarky Awstriýa, Zalsburg, Ştiriýa, Tirol, Forarlberg we Wena şäheri.
Mazmuny
Tebigaty[üýtget]
Ýurduň meýdanynyň dörtden üç bölegini daglar tutýar. Diňe 7 göterimi düzlüklerden ybarat. Ýurt Alp daglarynyň bir bölegi hasaplanýar. Onuň üçden iki bölegini Gündogar Alp dagy tutýar. Awstriýanyň klimaty aram kontinental. Ýurtda ýanwaryň ortaça temperaturasy -1-4 dereje, iýulyňky +14 +18 dereje bolýar. Ygallar ýylda 500-900 mm, daglarda 1500-2000 mm düşýär. Gyşy maýyl, tomsy salkydyr. Daglyk etraplarynda 7-8 aýlap gar saklanýar. Ýurduň iň uly derýasy Dunaýdyr. Awstriýa köllere baý ýurtdur (580-e golaý).
Ilaty[üýtget]
Awstriýa nemes dilli ýurt. Slowen we horwat dillerinde slawýan azlyklary gürleýär. Olar hem ýurduň günorta we gündogaryndaky Karantiýa, Burgenland we Ştiriýa federal ştatlarynda ýaşaýar. Awstriýalylar-da beýleki ýewropalylar ýaly köp milletli halk. Awstriýalynyň görnüşiniň emele gelmeginde din we medeniýetiniň uly roly bar. Ýurduň ilatynyň 78 göterimi katolik, 5 göterimi protestant, 2 göterimi bolsa musulmanlardyr. Ýurtda 13 resmi baýramçylyk bellenip geçilýär. Olaryň 10-sy dini baýramçylyklardyr. Soňky maglumatlara görä, ýurtda 8 milliondan gowrak adam ýaşaýar. Olaryň 9 göterimi daşary ýurtlulardyr. Ýurduň paýtagty bolan Wenanyň 1,6 million ilaty bar. Ilatyň agramly bölegi Aşaky Awstriýa ştatynda ýaşaýar. Zalsburg we Insbruk ýaly şäherleri hasaba alynmadyk ýagdaýynda, daglyk yerlerinde az adam ýaşaýar.
Şäherleri[üýtget]
Awstriýanyň iri şäherleri Wena, Graç, Linç, Salzburg we Insbrukdyr. Ýurduň şäherlerinde ilatyň 30 göterimi ýaşaýar. Wena ýurduň iň iri we ykdysady hem-de medeniýet şäheri hasaplanýar. Ol Dunaý derýasynyň iki kenarynda hem ýerleşýär. Onun etekleri bolsa meşhur Wena tokaýlygyna çenli uzalyp gidýär. Owadan köşk-eýwanlar, seýilgähler, kiliseler Wena şäherini Ýewropanyň iň gowy şäherleriniň birine öwürýär. Awstriýanyň meýdany boýunça ikinji uly şäheri Grasdyr. Ol Ştiriýa ştatynda ýerleşýär. Şäher Mur derýasynyň kenarynda ýerleşýär. Ol esasy senagat, söwda we ylym merkezi hasaplanýar. Dunaýyň kenarynda ýerleşýän Lins şäheri bolsa Ýokary Awstriýanyň merkezi bolup, senagat we port şäheridir. Awstriýanyň iň owadan şäherleriniň biri hem Zalsburg.
Awstriýa-federal parlament respublikasydyr Ýurduň ähli raýatlary raýatlyk hukuklaryndan doly peýdalanýarlar. 19 ýaşdan uly bolan ra-ýatlar saýlawlara gatnaşyp bilýärler. Ýurduň prezidenti ählihalk saýlawlary esasynda alty ýyl möhlete saýlanýar. Hökümetiň möhüm ygtyýarlyklary prezidente degişlidir. Ol kanun güýjündäki kararlary kabul edýär. Ýokary kanun çykaryiy organy parlament bolup, ol iki palatadan: milli we federal sowetden ybaratdyr. Federal sowet welaýatlara wekilçilik edýär. Onuň 64 agzasy ştatlardaky geňeşlerden saýlanýar. Aşaky palata bolan milli sowet ilata wekilçilik edýär. Onuň 183 deputaty bar. Ýurduň ýerine ýetiriji häkimiýetine kansler ýolbaşçylyk edýär. Hökümet agzalary milli sowetdäki belli partiýalardan ýa-da beýleki partiýalardan saýlanýar. Ýurt administratiw tadan dokuz ştata bölünýär. Olaryň her biriniň ilaty öz parlamentini saýlaýar. Ol hem ştat hökümetiniň başlygyny belleýär. Kazylar Adalat ministirligi tarapyndan işe bellenýär. Ýurtda ýerli welaýat we etrap kazy-ýetleri bar. Ol hem raýat hem-de jenaýat işlerine seredýärler.
Goranmak güýji[üýtget]
Milli goranmak ulgamy 1955-nji ýyldaky döwlet ylalaşygy esasynda alnyp barylýar. Ol ylalaşyk diňe bir goşunyň möçberini çäklendirmän eýsem-de bolsa ýadro we şuna meňzeş ýaraglary, edinmegem gadagan edýär. Ýurduň bitaraplyk syýasasatyna laýyklykda onun az sanly guryýer goşuny bar. Erkekler üçin gulluk etmek hökmanydyr. Gullugyň möhleti sekiz aý.Şeýle hem gulluk etmegiň alternatiw görnüşlerem bar. Daşary syýasaty:. Awstriýa 1955-nji ýylda Birleşen Milletler Guramasynyň agzalygyna kabul edildi. Şeýle hem ol köp sanly halkara guramalarynyň, şol sanda Atom energiýasy boýunça halkara agentliginiň we Ýewropa Bileleşiginiň agzasydyr. Wenada BMG-niň üç edarasynyň ştab-kwartirasy ýerleşýär. 1995-nji ýylyň 1-nji ýanwarynda Awstriýa Ýewropa Bileleşiginiň agzalygyna saýlandy.
Ykdysdyýeti[üýtget]
Awstriýa senagat taýdan ösen Ýurt. Ýurduň esasy senagat pudaklary: maşyngurluşyk, dag magdany, elektrotehnika, himiýa. elektroenergiýa we ýeňil senagat. Oba hojalyk pudagynda bolsa maldarçylyga uly üns berilýär. Awstro-Wengriýa monarhiýasynyň dargamagyndan soň. emele gelen döwletler käbir ykdysady kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz boldular. Täze Awstriýa Respublikasy şol mahallar esasy girdeji çeşmesi bolan azyk we kömürden mahrum galýar. Ýurduň ykdysadyýetini täzeden gurmak üçin birnäçe ýyl gerek boldy. Üstesine-de, 1929-njy ýylda tutuş dünýäde ykdysady çökgünlik başlady. Şol sebäpli, birnäçe ýyllap daşary ýurduň kömeklerine mätäç galdy. 1937-nji ýylda öz ykdysady bazasyny gurdy. 1938-nji ýylda Awstriýa Germaniýa degişli boldy. Şondan soň bolsa Beýik Watançylyk urşy bilen baglanyşykly ýurtda ýene-de kynçylyklar boldy. Ýurduň ykdysadyýeti 1950-nji ýyldan soň sazlaşykly öşüp başlady .
Işçi güýji we önümçilik ulgamy[üýtget]
Soňky maglumatlara görä ýurduň ilatynyň 3.8 milliony işe ukyplydyr. Ýurtda işsizleriň sany az. 1990-njy ýylyň ikinji ýarymynda Horwatiýa, Sloweniýa we Türkiýe ýaly döwletlerden Awstriýa adamlar işlemäge geldiler. Ýurduň ykdy-sadyýetinde hyzmat pudagy öňdäki orunlarda durýar. Ýurduň işe ýaramly ilatynyň 32 göterimi senagatda, 61 göterimi hyzmat pudagynda we 7 göterimi bolsa oba, tokaý we balyk hojalygynda zähmet çekýär. Awstriýanyň umumy içerki önüminiň 32 göterimini senagat, 2 göterimini oba, tokaý we balyk hojalygy we 65 göterimini energetika, söwda we ulag pudaklary düzýär. Önümçilik guramalary: 1946-njy ýylda ýurduň kärhanalarynyň 70 göterimi döwlete degişli edilýär. Olaryň arasynda iri kommersiýa banklar, agyr, nebit çykaryly we nebiti gaýtadan işleýji senagata degişli kärhanalar bar. 1993-nji ýylda ýurduň hökümeti senagat kärhanalaryny hususylaşdyrmak babatda giň möçberli meýilnamalary durmuşa geçirip ugrady. Ony daşary Ýurt maýa goýumyny çekmek maksady bilen amala aşyryldy.
Oba hojalygy[üýtget]
Orta hasap bilen ýurduň meýdanynyň 42 göteriminde oba hojalygy bilen meşgullanylýar. Ekerançylyga ýaramly meýdanlaryň 43 göterimini miweli we üzüm baglary tutýar. Ýurtda halkyň sarp edýän azyk önümleriniň 90 göterimi öndürilýär. Şonuň üçin Awstriýa daşary Ýurtlara az mukdarda et. süýt önümlerini, bugdaý we mekgejöwen satýar. Ýurtda däne ekinleri köp ekilýär. Bugdaý, mekgejöwen, arpa ýaly däneli ekinler ekilýär. Şeýle hem kartoşka we şugundyr hem ýetişdirilýär.
Tebigy baýlyklary[üýtget]
Awstriýa tebigy baýlyklara we agaç önümlerine baý. Ýurtda demir sink we magnezit ýaly tebigy baýlyklar bar. Awstriýada daş kömür; ýetmezçiligi bar bolsa-da, muňa garamazdan, Ýurtda nebit, tebigy gaz we lignit bar. Gidroelektrik beketlerinden öndürilýän elektrik energiýasynyň bir bölegi daşary Ýurtlara satylýar. 1970-nji ýylyň ahyrlarynda Awstriýa elektrik energiýa mätäçligi sebäpli daş kömri, nebit we gaz satyn almaga başlady.
Dag magdan senagaty[üýtget]
Awstriýanyň umumy meýdanynyň bäşden iki bölegi tokaýlar bilen gurşalandyr. Ýurduň Ştiriýa we Aşaky Awstriýa ştatlarynda agaç önümleri köpräk öndürilýär. Awstriýada demir magdanynyň çykarylyşy 1950-nji ýyldan soň epesli artdy. 1995-nji ýylda ortaça 2,1 million tonna demir magdany çykaryldy. Demir magdanynyň esasy ýatagy Ersbergdir. Karintiýa sebitinde magnezitiň baý gorlary bar. Şeýle hem Ýurtda kaolin, duz, gips ýaly mineral magdanlar çykarylýar. Energetika: Ýurtda energiýa bolan mätäçligiň artmagy bilen daşary Ýurtlardan energiýa resurslaryny satyn almaga başlandy. Awstriýanyň özünde öndürilýän energiýanyň içerki bazarynyň takmynan üçden bir bölegini kanagatlandyrýar. Ýurduň öz nebit gory we daşary ýurtdan getirilýän nebit önümleri ýurduň esasy energiýa çeşmesi bolup hyzmat edýär. Aşaky Awstriýanyň demirgazyk-günbatar böleklerinde nebit ýataklary bar. Awstriýa her ýylda ortaça 3 million tonna daş kömri satyn alýar.Şeýle hem tebigy gaz hem import edilýär. Ştiriýa, ýokarky we aşaky Awstriýada lignitiň gor känleri bar.1990-njy ýyllarda Awstriýa gidroelektro energetika ulgamyny ösdürmek üçin az pul sarp etmedi. Ýokarky Awstriýa we Tirolda gidroelektroenergiýasynyň uly mukdary öndürilýär. Şeýle hem Dunaýyň Inn derýasynyň kenarynda elektrik beketleri guruldy. Gidroenergiýa resurslary Awstriýa elektrik energiýasynyny daşary Ýurtlara ekspert etmäge mümkinçilik berýär.
Ulag ulgamy[üýtget]
Awstriýanyň polat ýollarynyň uzynlygy takmynan 5,6 müň kilemetre barabardyr. Şeýle hem Awstriýa öz garaýollary ulgamy bilen hem meşhurdy. Ýurtda 1600 kilometr uzynlygyndaky giň ýokary tizlikde gatnawly gara ýollar bar. 1957-nji ýylda döredilen „Awstriýa awialiniýa" kompaniýasy dünýäniň dürli Ýurtlaryna uçar gatnawlaryny amala aşyrýar. 1990-njy ýylda oňa bäsdeş tapyldy. Ol hem .Lauda eýr" atly hususy awiakärhana boldy. Dunaý derýasynyň üsti bilen her ýyl 5 million tonna ýük daşalýar. Esasan, metal, kömür, koks, nebit we nebit önümleri daşalýar. Syýahatçylygy: Syýahatçylyk ýurduň iň bir girdejili pudaklarynyň biri hasaplanýar. Soňky ýyllarda ýurda 24 million daşary ýurtly syýahatçy geldi. Olaryň 67 göterimini nemes jahankeşdeleri düzýär.
Jemgyýeti we medeniýeti[üýtget]
Durmuş kepillendirmesi[üýtget]
Awstriýada durmuş üpjünçiligi maksatnamasy durmuşa geçirilýär. Raýatlara uly ýeňillikler döredilýär. Häzirki wagtda raýatlar saglyk, işsizlik we adatdan daşary ýagdaýlar ätiýaçlandyrmasyndan peýdalanýarlar. Ýurtda 13 resmi baýramçylyk bar. Işgärler her yýl dört hepdelik iş rugsadyna çykyp bilýärler.
Bilimi[üýtget]
1945-nji ýyldan soň, Wena täzeden öňki medeniyet we ylym merkezine gaýdyp geldi. Bu ýerde ýurduň iň iri uniwersiteti ýerleşýär. Şeýle hem ýurduň Gras. Insbruk, Klagenfurt we Zalsburg ýaly şäherlerinde hem uniwersitetler hereket edýär.Aýdym, saz, teatr we sungatyň beýleki ugurlary boýunça bilim berýän alty akademiýa bar. Soňky maglumatlara görä, Ýurtda 220 müňden gowrak talyp bilim alýar. Mekdep okuwçylarynyň agramly bölegi mekdebi tamamlandan soň, orta hünärment mekdeplerinde okuwyny dowam etdirýärler.
Medeniyeti[üýtget]
Awstriýa gadymdan bäri saz we drama sungatynyň ýurdy hasaplar Zalsburgda Mosart doguldy. Mundan başga-da, Wenada Bethowen, Gaýdi, Şuberi we Brams ýaly dünýä belli kompozitorlar ýaşady Iogann Ştraus-kakasy bu şäheri wals tansynyň paýtagty etdi. Artur Şnisleriň ýolbaşçylygyndaky Wenanyň drama mekdebi XIX-XX asyrlarda Ýewropada uly meşhurlyk gazandy. Gugo fon Gofmanstal belli şahyr we dramaturg. 1917-nji ýyldan bäri geçirilip gelinýän Zalsburg festiwaly saz sungatynyň uly şowhunyna öwrüldi. Maks Reýnhardt Wenany teatr sungatynyň merkezine öwürdi. Sport çäreleriniň merkezi Wena hasaplanýar. Bu ýerde 95 müň orunly uly stadion bar. Insbruk şäherinde gyşky sport oýunlary üçin meýdanlar bar. 1997-nji ýyldan bäri Ýurtda 20-den gowrak gazet neşir edilýär. Ýurduň intelektual durmuşynyň geçmişi häzirki döwre garanyňda örän baý. 1914- nji ýylda Zigmund Freýd we Alfred Adler Wenada psihoanaliz ugrunyň barlag merkezini döretdiler. Awstriýadaky ykdysady mekdepler hem uly abraýdan peýdalanýar. Fridrih fon Haýek dünýä jemgyýetçiligi tarapyndan liberal ykdysadyýetçi hökmünde tanalýar. Kari Kraus we Robert Muzil Awstro-Wengriýa monarhiýasynyň dargamagyny kyssa eserlerinin üsti bilen teswirlediler. Bütindünýa atom energiýa guramasynyň kömegi bilen Ýurtda iki sany ýadro fizikasy boýunça ylmy-barlag laboratoriýasy döredildi. Awstriýaly Erwin Wredinger fizika boýunça Nobel baýragynyň eýesidir.


text:
Daşoguz
Daşoguz (öňki: Daşhowuz, iňlis: Dashoguz, rus: Дашогуз öňki rus: Дашховуз, Ташауз). Türkmenistanyň demirgazyk bölegindäki Daşoguz welaýatynyň merkezi şäheriniň adydyr. Demirgazyk ykdysady raýonyn iň uly senagat, ulag, medeniýet we durmuş, administratiw merkezidir. Ilat sany - 227 184 adam. (2009)
Ýerleşik[üýtget]
Türkmenistanyň demirgazyk-gündogarynda, Şabat kanalynyň iki ýakasynda ýerleşýär. Türkmenistanyň paýtagty Aşgabada daşlygy - 546 km, Garagalpagystanyň paýtagty Nöküse çenli 76,6 km, Özbegistanyň Horezm welaýatynyň merkezi şäheri Ürgenje bolsa 80 km daşlykda. Şäherde demir ýol wokzaly we aeroport ýerleşýär. Aeroport şäherden 10 km daşlykda.
Adynyň çykyşy[üýtget]
Şäheriň resmi adynyň gelip çykyşy "Dädem Gorkut" eposynda ady geçen Daş Oguzlardan gelýänligi bellenilýär. Irki döwür Oguz taýpalary Iç Oguz we Daş Oguzlar diýilýän iki şahamça aýrylýardylar.
Taryhy[üýtget]
- Şäher 1681-nji ýylda Hiwa hanlygynyň çäklerinde süýji suw guýuly kerwensaraý we gala hökmünde gurulýar.
- Daşkent begliginiň merkezi.
- 1920-nji ýylda Horezm halk respublikasynyň düzüminde Türkmen oblastynyň (welaýat) merkezi.
- Oktýabr 1924-nji ýylda Türkmenitan SSR-nyň düzümine girýär.
- 1992-nji ýylda "Ташауз" bolan rus dilindäki ady "Дашховуз" diýip üýtgedildi.
- 1999-njy ýylda Türkmenistanyň ilkinji prezidenti Saparmyrat Niýazowyň teklibi netijesinde şäher "Daşoguz" diýip täzeden atlandyryldy.


text:
Wah nameden yazyp bashlajagymam bilemmok... Men seni soyyan, soyyan diyip, sana tarap ylgap gujaklasym gelya, yone onkiler yaly bagra basyp gujaklap bilemmok. Onler bile otyryp arzuw ederdik, gulerdik, degisherdik. Wah sol gunleri diysene, biz osumizi sheyle bagtly hasaplayadyk, yzyny uzulmeyan janlar, suyji sozler, yzly-yzyna yazyshyan sms-lerimiz, sol bile gol tutup aylanmalarymyz wah...! Biz bir birimizi gormesek, sesimizi eshitmesek gunler gecenokdy, gunde bile otyryp gurrun etyadik, esasanam sen toy barada gurrun etymani gowy goryadin, yone durmushumyz goz onune getirshimiz yaly bolmady, a bu gun bolsa shol onki gunleri yatlap oturmakdan bashga zat elimden gelenok. Biz shol bagtly gunler bilen hemme zady unudypdyrys, ykbal barada hich pikir etmandiris, hawala sheyle bagtly gunlerin icinde ykbal yada dushyami diysene! Bu gun bolsa biz bir-birimizden uzaklarda, sen enen-atan yanda, a men keseki yurda okap yorun. Biz indi ayra, yok... biz bir-birimizden ayyrylshmadyk yone ayyrdylar... Sen enen-atan, doganlan sebabkar boldy, biz bir-birimizi nahili halasagam garshy boldylar, howa intagem yadymda shol sozler " belki enen atany ugradyp gor, gepleshsinler razy bolarlar" diyenin, menem gepleshselerem men okuwy gutarman toy edip bilmen jan diyipdim, shol sozden son yzy uzulmeyan gozden dokulyan yashlar, meni okundiryadi oz icimden diyyadim name ucin diydim diysene diyip, yene bir-biregi bagra basyp kosheshdirdik, garashaly belki manlayymyzy bir-birimize yazylan bolsadykda diyip sag bollashdyn, ana shol hoshlashykdaky opulen posa in sonky boldy... son iki gun gecende sana jan etdim telefonyn ocukdi, name boldyka diyip hich ozume karar tapmadym, agshama golay jogap beldi na tanysh tel nomerden '' Salam jan bu men ...... bagysh men telefonymy oydakiler elden aldylar, su wagtam tansymynkydan yazyan diydin, meni basym durmusha chykaryalar, ejemin ayal doganynyn oglyna beryaler, men ona asla barmak islamok... hic islammok, yone meni dinleman razylyk berdiler, Jan men dine seni soyyan yadynda sakla diyip nokat goyupsyn. Ana shol gunden son hic ozume karar tapmadym bir gun kop dursam, olumim golaylashyan yaly duyyadym, shol sebapdenem okuwa gitmeli biledimin uchmaly wagtynam uytgedip, okuwa gitmeli wagtymdan ir gitdim... Indem shol sebabden son senden hich habar yok... Belki senem men yaly yola seredip meni yatlayansyn, yada eyyam birinin toruni bezap oturansyn... Name bolsada jan men seni soyyan, we durmushda sana bagt arzuw etyan.... ( Oylanmajyk durmushym bilen bagly ) Mr.
Ses berilşik ýok.
Halanan (4)


text:
Ýekegapan
Ýekegapanlar Türkmenistanyñ çäginiñ ähli ýerinde diýen ýaly duş gelýär. Olar goşa toýnakly haýwanlara degişli bolup, erkeginiñ agramy 300 klograma çenli ýetýär. Biziñ welaýatymyzda olar Köpetdagyñ suw çeşmeleri köp bolan jülgelerinde, Garagum derýasynyñ ugrundaky gür gamyşly we ýylgynly ýerlerde duş gelýärler.
Ýekegapanlar ösümlikleriñ kökleri, kösükleri, mör-möjekler we olaryñ liçinkalary, ýagyş gurçugy bilen iýmitlenýärler. Ýöne olaryñ iýmitiniñ köp bölegini ösümlikler tutýar. Ýekegapanlar agyzlaryndan çykyp duran iki sany uly dişleri bilen batgaly ýerlerde gamşyñ we beýleki ösümlikleriñ köklerini gazyp çykarýarlar hem-de olary iýýärler. Ýaz we tomus aýlary ösümlikleriñ gök ýapraklaryny, baldaklaryny, gyş aýlary bolsa ösümlikleriñ ýeriñ astyndaky böleklerini iýip, oññut edýärler. Ýiti dişleri olara duşmanlaryndan goranmaga-da kömek edýär. Olary gabasalar ýa-da atyp çala ýaralasalar, onda adama hüjüm edýän mahallaram bolýar.
Ýekegapanlaryñ Garagum derýasynyñ boýundaky özleşdirilip, ekin dolanşygyna girizilen ýerlere ekilen gökdür bakja ekinlerini zaýalap gidýän wagtlaram az bolanok. Ýekegapanlar, esasan, gijelerine iýmitlenmäge çykýarlar. Gündizlerine bolsa gür gamyşlygyñ arasynda ýatyp, dynç alýarlar. Eger çybyndyr çirkeýler bimaza etseler, onda olar oý ýere ýygnanan suwa girip, diñe kellesini suwdan çykaryp ýatýarlar.
Ýekegapanlar aprel we maý aýlarynda köpelýärler. Köplenç 4—5 jojuk dogurýarlar. Emma 11 jojuk dogan ýekegapanlara-da duş gelinýär. Olar süri bolup ýaşaýarlar. Ýöne erkek ýekegapanlar köplenç jojuklaryndan we olaryñ enelerinden aýratyn, ýeke gezýärler. Jojuklarynyñ derisi açyk reñkde we ala bolýar. Ulalanlaryndan soñ bolsa, olaryñ garamtyl-goñur ýa-da çal reñkli bolýar. Ýabany ýekegapanlar ortaça 30 ýyl ýaşaýarlar. Olar zyýanly mör-möjekleri ýok edip, peýda getirýärler.
http://turkmen.wap.ug saýtyndan göçürilip alyndy.


text:
Bogaziçi köprüsi
Bogaziçi köprüsi Hazirki dowurde dunyadaki asma koprulerinin arasynda uzynlygy boyunca 12 nji orunda bolan Turkiyanyn Istanbul saherinde yerlesenBogazici koprusi 1970 nji yylyn 20 nji fewralynda Turkiyanyn hokumetinin buyurmasy esasynda gurlusygyna baslandy. Aradan 3 yyl 8 aydan son bukoprunin gurlusygy tamamlanyp Turkiyanyn doredilmeginin 50 nji yyllygyna dowlet adamlary tarapyndan acylyp ulanmaga berildi. Bu kopri hazirki wagtda Istanbulyn Aziya we Yewropa boleklerini birlesdiryan iki koprunin birinjisidir.Onyn gurlusygy ucin 21,774,283 amerikan dollary mayagoyum goyulupdyr. onun uzynlygy 1560 metrdir. koprunin ustunin ginligi 39 metr, yuk goterijiligi 2650 ton. beyikligi 165 metr. gurlusygy ClevelandBridge and Eng. Co & Hochtief A.G. gurlusyk firmasy tarapyndan gurulan.


text:
Mihail Ýurýewiç Lermontow
Görnükli rus şahyry Mihail Ýurýewiç Lermontow 1814-nji ýylda Moskwada dünýä inýär. Ol ene-atasyndan ir mahrum bolup, mamasynyň elinde terbiýelenýär. Şahyryň çagalygy mamasynyň mülki bolan Tarhany obasynda geçýär.
Mihail Lermontow rus edebiýatynda Puşkiniň däplerini dowam etdirýär. Halypasynyň köpsanly çeperçilik ýörelgelerini ösdürmek bilen, ol rus jemgyýetçilik aňynyň täze bir ýagdaýynyň beýan edijisine öwrülýär. Bu bolsa onuň şygryýetiniň çuňňur özboluşlylygyny üpjün edýär. Ol rus şygryýetine pikiri beýan etmek babatda öň görlüp-eşidilmedik güýje eýe bolan setirleri sowgat edýär.
Mihail Lermontow rus kyssasyna hem önjeýli goşant goşýar. Onuň “Biziň döwrümiziň gahrymany” romany (1840 ý.) realizmiň dabaralanmagy hökmünde, belli bir derejede rus edebiýatynyň geljekki ösüş ugruny kesgitledi.
Mihail Lermontow 1841-nji ýylda, 27 ýaşynda aradan çykýar.
Çeşme[üýtget]
- “Dünýä edebiýaty” žurnaly (№4.2011)


text:
Orta Gündogar tehniki uniwersiteti
Orta Gündogar tehniki uniwersiteti (türkçe:Orta Doğu Teknik Üniversitesi), gysgaça OGTU (Türkçe: ODTÜ), 1956-njy ýylyň noýabr aýynyň 15-ine Ankarada düýbi tutulan döwlet uniwersiteti. Häzirki döwürde, Türkiýede iň gowy uniwersitetlerin biri hasap edilýär. Tutýan meýdany 4,500 gektar, tokaýynyň meýdany bolsa 3,043 gektara barabardyr. Ol Ankaranyň merkezinden 20 km uzaklykdaky Eýmir kölüni we Mersindäki Deňiz Bilimleri institutyny öz içine alýar. Başga-da, Demirgazyk Kipr türk respublikasyndaky OGTU Demirgazyk Kipr okuw şäherçesi (Türkçe:Orta Doğu Teknik Üniversitesi Kuzey Kıbrıs Kampusu) diýlip atlandyrylýan aýratyn bir uniwersitetiň hem esaslandyryjysy bolup durýar.


text:
Wenesuela
Wenesuela Boliwar Respublikasy (isp. República Bolivariana de Venezuela [be̞ne̞ˈswe̞la] — "kiçi Wenesiýa") — Günorta Amerikanyň demirgazygynda döwlet. Demirgazykda kenarýakasyny Karib deňzi we Atlantik okean ýuwýar, ol gündogarda Gaýana, günortada Braziliýa we günbatarda Kolumbiýa bilen serhetleşýär.
Wenesuela Günorta Amerikada ýerleşýän döwlet. Ol günbatar we günorta-günbatarda Kolumbiýa, günorta we günorta-gündogarda Braziliýa, gündogarda Gaýano bilen araçäkleşýär. Ýurduň demirgazyk bölegini Karip deňzi ýuwýar.
Ýurduň doly atlandyrylyşy: Wenesuela federatiw respublikasy
Ýerleşýän ýeri: Günorta Amerikanyň demirgazyk bölegi.
Tutýan meýdany: 916,5 müň inedördül kilometr.
Paýtagty: Karakas.
Ilaty: 26 million adam.
Iri şäherleri: Marakaýbo, Walensiýa.
Döwlet dili: Ispan dili.
Pul birligi: Boliwar.
Taryhy
1498-nji ýylda ýewropalylar Wenesuela aralaşýarlar. 1499-njy ýylda Alonso de Oheda Marakaýbo kölüni tapyp, bu ýurdy Wenesuela – “Kiçijik Wenesiýa” diýip atlandyrýar. 1520-nji ýyllarda bolsa ýurduň köp bölegi ýewropalylar tarapyndan koloniýalaşdyrylýar. Wenesuelanyň häzirki ýerleşýän ýeri tä VIII asyra çenli Peru şalygynyň golastynda ekeni. Ýurduň ýokary indendant gullugy 1783-nji ýylda döredilýär. 1821-nji ýylda Wenesuela azat edijilik urşunyň netijesinde Beýik Kolimbiýanyň düzüminde garaşsyzlygyny gazanýar. 1829-njy ýylda bolsa Wenesuela federasiýanyň düzüminden çykyp, garaşsyzlygyny yglan edýär. Şol günden tä XX asyryň ortalaryna çenli ýurdy dürli diktatorlar dolandyrýar. 1953-nji ýylyň 11-nji aprelinde ýurduň täze Konstitusiýasy kabul edilýär. Şol täze Konstitusiýa laýyklykda Wenesuelanyň Birleşen Ştatlary Wenesuela Respublikasy diýlip atlandyrylýar.
Tebigaty
Ýurtda tropiki klimat agdaklyk edýär. Wenesuelanyň geografiki ýerleşişi şeýleräk: demirgazyk-günbatarynda And daglary we Marakaýbo düzlügi, merkezinde baýyrlyklar we günorta-gündogarynda Gaýano daglyk ýerleri tutýar. Iň pes ýeri: Karip deňzi, iň beýik gerşi: Boliwar gerşi 5007 metr. Ýurduň esasy tebigy baýlyklary: nebit, tebigy gaz, altyn, boksit we beýleki gymmat bahaly daşlar. Şeýle hem bu ýurtda dünýäniň iň uly we tebigy ajaýyplygy boýunça hemmeleri haýran galdyrýan şarlawuklar bar.
Ilaty
Soňky maglumatlara görä, ýurtda 26 milliondan gowrak adam ýaşaýar. Ilatyň ortaça ýaş dowamlylygy 73,28 ýyl. Ýurduň ilaty ýylda 1,486 göterim köpelýär. Takmynan her maşgala 2,55 çaga düşýär. Ilatyň agramly böleginde ýewropalylaryň nesilleri ýaşaýar. Olar ispanlar, italýalylar we portugaliýalylar. Şeýle hem ýurtda arap, afrika milletli halklar hem ýaşaýar. Ilatyň uly bölegi hristiýan dininiň katolik mezhebine uýýar. Wenesuelanyň döwlet dili ispan dilidir. Mundna başga-da, ýurtda birnäçe şiwe dilleri hem ulanylýar.
Döwlet gurluşy
Wenesuela – federatiw respublikadyr. Döwlet federal okrugdan we 22 ştatdan durýar. Döwlet baştutany – prezident. Kanun çykaryjy organy – iki palataly milli kongres.
Ykdysadyýeti
Ýurduň ykdysadyýetiniň esasyny nebit we dag magdany düzýär, şeýle hem nebiti gaýtadan işleýän senagaty, himiýa, gara metallurgiýa we maşyn gurluşyk pudaklary has ösen. Ýurduň azyk senagaty we dokma kärhanlary hem çalt depginlerde ösýär. Oba hojalygynda ekerançylyga uly ähmiýet berilýär. Wenesuela daşary ýurtlara nebit, boksit, himiýa senagaty we oba hojalyk önümlerini satýar. Esasy daşary ýurtly hyzmatdaşlary: ABŞ, Porto-Riko, Kolimbiýa, Braziliýa, Ýaponiýa, Germaniýa, Gollandiýa, Italiýa we Hytaý. Wenesuela şol birwagtyň özünde daşary ýurtlardan ulag we olaryň şaýlaryny, hojalyk harytlaryny satyn alýar.
Gözel ýerleri
Ýurtda 72 sany tropiki ada bar. Olar ýörite deňiz syýahatçylygy üçin döredilen ýaly ýaýlyp ýatyr. Porlamar şäheri ýurduň esasy deňiz şypahana merkezi hasaplanýar. Merida ştatynda ýurduň iň beýik gerşi bolan Boliwar ýerleşýär. El-Dorado goraghanasy, Kanaýma, Serraniýa-de-Neblin, Haua-Sarisarinama ýaly milli seýilgähleri özüniň tebigy ajaýyplygy bilen hemmeleri özüne bendi edýär. Bu tebigy ajaýyplyklar döwlet tarapyndan goralýar.
Esasy baýramçylylgy: 5-nji iýul – Garaşsyzlygyny yglan eden güni.


text:
Federasiýa
Döwlet gurluşynyň bir görnüşidir. Federasiýanyň (latynça soýuz, birleşik) aýratynlygy onuň belli bir derejede özbaşdaklykdan peýdalanýan respublikalardan, ştatlardan durmagydyr. Federasiýanyň bölekleriniň öz kanun çykaryjy edaralary, hökümetleri, konstitusiýalary we başga alamatlary bolýar. Salgyt meselesinde, içki meseleleri we başga käbir meselelerde federasiýanyň böleklerine köp hukuklar berilýär. Federasiýany bitewi sosial ykdysady meýdan, bitewi pul ulgamy, federal raýatlyk, federal konstitusiýa, federal häkimiýetiň we dolandyryşyň edaralary birleşdirýär. Ỷöne federasiýanyň subýektleriniň (respublikanyň, ştatlaryň) raýatlygy bardyr. Federasiýa bilen onuň subýektleriniň arasyndaky gatnaşyk federal konstitusiýa we federal kanunlar tarpyndan kadalaşdyrylýar. ABŞ, GFR, Russiýa we ş.m. döwletlerde federatiw döwlet gurluşy bar.
Çeşme: P. Aýdogdyýew, B. Begseýidow, G. Geldiýewa, I. Halmyradow, G. Hanow. “Syýasaty öwreniş”. Aşgabat, 2010.
Federasiýa gollanma.com


text:
Aleksandr Graýam Bell
Aleksandr Greýam Bell telefony oýlap tapypdyr. Ol Şotlandiýanyň Edinburg şäherinde dogulýar. Soňlugy bilen Belliň maşgalasy Kanada, soňra hem ABŞ göçüp gelýär. Bell bilimi boýunça inžener - elektrik hem fizik hem bolmandyr. Ol aýdym – saz we suhanwerlik sungaty mugallymy bolup işläpdir.
Aleksandr Bell 1893-nji ýylda gepleýiş synasynyň fiziologiýasy boýunça Boston uniwersitetiniň professory bolýar. Ol akustikany, adamyň gürleýşiniň fizikasyny dykgatly öwrenýär, ondan soň ses yrgyldylaryny ugradýan enjamda tejribe geçip başlaýar. Şeýlelikde, ol kem-kemden telefony döretmek taglymyna ýakynlaşyp başlaýar. Ol eger-de elektrik togunyň yrgyldylaryny döredip bolsa, dürli sesleri geçirmäge mümkinçilik dörejekdigine ynanypdyr.
Basym Bell öz iş ugruny üýtgedýär we bir wagtyň özünde birnäçe tekst ugradyp boljak telegraf döretmegiň üstünde işläp başlaýar. Telegraf döretmek boýunça alyp barýan işlerinde ýüze çykan tötänlik ony ýene-de telefony oýlap tapmaga alyp baran hadysanyň üstüni açmaga kömek edýär.
Bir gezek Belliň kömekçisi geçiriji enjamdan plastinkany çykarypdyr. Şonda kabul ediji enjamda Bell şygyrdy eşidipdir. Belli bolşuna görä, plastinka elektrik zynjyryna utgaşyp soňam açylan eken. Bell bu ýagdaýa örän ünsli çemeleşipdir. Birnäçe günden soňra sesi gataltmak üçin signal berýän buýnuzdan, deprek deriden we uly bolmadyk membranadan ybarat ilkinji telefon enjamy döredilipdir. Bu enjam ähli telefon enjamlarynyň başlangyjy bolupdyr. Şeýlelikde, 1876-njy ýylyň 10-njy martynda Bostonda (ABŞ) ilkinji telefon gepleşigi Aleksandr Greýam Bell we onuň kömekçisi Tomas Uotsonyň arasynda geçirilipdir. Ilkinji öý telefony ine şunuň ýaly oýlanyp tapylypdyr.
Muňa garamazdan A.G. Belle we dürli ýurtlardaky inženerlere, telefon aragatnaşygy häzirki görnüşine eýe bolýança, onuň üstünde ýene-de köp işlemeli bolupdyrlar.


text:
Al-Masudy
ABUL HASAN ALY ibn al-Hüseýin al-Masudy (9. asyryň aýagy-956/57)-arap taryhçysy, georafy, syýahatçysy,Gelip çykyşy boýunça arap, Bagdatda doglupdyr. Ol ömrüniň köpüsini syýahat edip geçiripdir. Ol Eýranda, Hindistanda, Seýlonda, Demirgazykda, Afrikada, Hytaýda, Azerbaýjanda, Ermenistanda, Orta Aziýada we başga ýerlerde bolupdyr. Ol Fustatda (köne Kairde) ölüpdir. Masudy taryhy we geografiýa degişli 7 iş ýazypdyr. Şondan has görnüklileri: "Döwrüň habarlary" ("Ahbar az-zaman") we "Orta kitap" ("Kitab al-ausat") biziň döwrümize gelip ýetmändir. Onuň biziň döwrümize gelip ýeten 1 ýygyndysy "Altyn ýuwyjy we gözel gülleriň mesgeni" ("Muruj az-zahab we maadin al-jawahir") diýen kitap bolup, awtor ony 943 ýylda ýazypdyr. Onda gadymy grekleriň, rimlileriň ýerleri, patyşalary barada, araplaryň taryhy (halif Muta çenli, 946-974) hakynda, bşga-da dürli ýurtlaryň we halklaryň, hususan-da Gündogar Ýewropa halklarynyň jemgyýet gurluşy, durmuşy we başgalar barada maglumatlar berilýär. Ol iş bütin bir taryhy -geografik ensiklopediýadyr. Awtoryň II ýygyndysy "Öwüt-nesihat we ynamdarlyk kitaby" ("Kitab at-tanbih wa-l-işraf") diýen georafik iş bolup, ol 956 ýylda ýazylypdyr. Awtoryň musulmançylyk dini taglymaty we hukugy baradaky kitaplary biziň günlerimize gelip ýetmändir.


text:
Rejep Bazarow
Rejep Bazarow Daşoguz welaýatynyň häkiminiň orunbasary. Türkmenistanyň Prezidentlik Saýlawlarynyň (2012) dalaşgäri.
Terjimehaly[1][üýtget]
Rejep Bazarow 1958-nji ýylda Daşoguz welaýatynyň Gubadag etrabynyň Amyderýa geňeşliginde doguldy.
1975-nji ýylda orta mekdebi tamamlap, S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetine okuwa girdi we 1980-nji ýylda weterinar lukmany hünäri boýunça tamamlady.
1980-nji ýylda Gubadag etrabynyň “Amyderýa” daýhan birleşiginde uly weterinar lukmany bolup zähmet ýoluna başlady we 1982-2000-nji ýyllar aralygynda Gubadag etrap weterinar laboratoriýasynda weterinar- serolog, “Amyderýa” daýhan birleşiginde baş weterinar, uly weterinar, soňra Gubadag etrabynyň weterinar gullugynyň başlygy wezipesinde işledi.
2000-2005-nji ýyllar aralygynda Gubadag etrap häkimliginiň oba hojalyk bölüminiň müdiri, Gubadag etrabynyň “Obahyzmat” oba hojalyk paýdarlar jemgiýetiniň başlygynyň orunbasary, başlygy bolup işledi.
2005-2008-nji ýyllar aralygynda Daşoguz welaýatynyň Gubadag etrabynyň kärdeşler arkalaşyklary birleşiginiň başlygy boldy. 2008-2011-nji ýyllarda Gurbansoltan eje adyndaky etrabyň häkiminiň oba hojalyk boýunça orunbasary, Gubadag etrabynyň häkimi wezipelerinde işledi.
2011-2012-nji ýyllarda Daşoguz welaýatynyň häkiminiň oba hojalyk boýunça orunbasary.
2012-nji ýylda Türkmenistanyň Oba Hojalyk ministri wezipesine bellendi.
Maşgalaly, alty çagasy bar.
Çeşme[üýtget]
- ↑ Türkmenistanyň Prezidenti wezipesine dalaşgär Rejep Bazarowyň terjimehaly. [senesi Ýanwar 9, 2012].


text:
Absolýut ideýa
Absolýut ideýa - obýektiw ideýalizmiň pelsepe sistemasynda esasy düşünjeleriň biri. Onuň esasy wekilleri belli nemes filosofy Gegel we onuň pelsepe sistemasyny dowam etdirijilerdir. Obýektiw ideýalizmiň beýleki görnüşleri ýaly, absolýut ideýa hem tebigatdaky we jemgyýetdäki hemme zatlary döreden, olaryň ýaşamagyny, üýtgemegini kesgitleýän maddy dünýäden ýokary bir ruhy başlangyçdyr diýip ykrar edýär. Obýektiw idealistler ol ruhy başlangyja baky ideýa, dünýä ruhy, dünýä erki diýýärler. Gegeliň Absolýut ideýasynyň beýleki obýektiw idealistik taglymatlardan düýpli tapawudy - onuň pelesesiniň dialektiki idealizm sistemasy bolanlygydyr. Marksizmiň düýbüni tutujylar Gegeliň pelsepesiniň gymmatly tarapyny - dialektikasynyň peýdaly ýerini tankydy analiz esasynda alyp, onuň mistiki, idealistik taraplaryny taşladylar. Absolýut ideýa düşünjesi adamlaryň özünden üzňeleşdirilen hem absolýutlaşdyrylan adam paýhasydyr diýip, dialektiki materializm görkezýär.


text:
Dazzarkel
Dazzarkel
Dazzarkel (latynça – Gyps fulvus, iňl. vulture, rus. сип) Başgaça ady – gummaý Ýyrtyjy guşlar otrýadyna degişli guş. Dazzarkel Günorta Ýewropada, Günorta we Merkezi Aziýada we Afrikada giňden ýaýrandyr. Ol öňki sowet döwletleriniň çäginde – Krymda, Kawkazda, Orta Aziýada (şol sanda Türkmenistanda) duşýar. Dazzarkeliň ganatynyň ýazgyn uzynlygy 2,4 metre, agramy 6.8-8.2 kg-a ýetýär. Reňki, esasan, goňrumtyl, ganatlary we guýruk ýelekleri goňrumtyl-garadyr. Boýnundaky sütük ýelek bilen iri ýelekleriň araçäginde ösgün ak ýelekden halka bolýar. Dazzarkel, esasan, Türkmenistanyň daglyk raýonlarynda (Köpetdag, Balkan, Köýten, Bathyz) gabat gelýär. Dazzarkel daglaryň uçut gaýalarynda höwürtgeläp, 1 sany (käte 2) ýumurtga guzlaýar. Ýumurtgany 50 gün çemesi iki jynsy hem basýar. Jüýjeleri 3 aýdan soň uçurym bolýar. Dazzarkel iri haýwanlaryň maslygy bilen iýmitlenýär.


text:
Mahatma Gandi
Mohandis karamçand gandi 1869-njy ýylda günbatar hindistanda indus maşgalasynda dogulyar. Gandiniň maşgalasy bay bolupdyr we gandi beyleki garyp hindi çagalaryndan tapawutlylykda mekdepde okapdyr. 1882-nji ýylda bary-ýogy 13 ýaşynda ony öylendiryärler. Ayalynyň ady kasturbai ol hem 1869-njy ýylda dogulan. Gandi 1887-nji ýylda londona hukuk kollejine okuwa giryär. 3 ýyl okayar we aklawjy (lawyer) bolup yetişyär. Ol günorta afrikada 1893-nji ýylda işe başlayar. 1896-njy ýylda öz maşgalasyny afrika göçürip getiryär. Ol wagtlar gunorta afrikada, hindistanda iňlisler höküm süryärdi. 1907-nji ýylda iňlisler günorta afrikada dokumentsiz hindileri yurtdan kowup ya-da türmä salyp başlayarlar. Bu hereket gara kanun adyny alyar. Öz halkyny dilden däl-de ýurekden söyyän gandi halk bilen bile kösenmegi özüniň bagty hem borjy hasaplap hindileri mitinge çagyryar. Bu hindiler garyp adamlardy. Olar iş gozläp bu yere gelipdiler. Mitinge iňlis polisseylerem gelyär.gandi dokumentlerini hindileriň we poliseyleriň gözüniň öňünde oda yakyar. Ony dokumentsiz diyip türmä salyarlar. 1914-nji ýylda gandi angliya gidyär 1915-nji ýylda gandi hindistana yönekey hindi eşiginde gelyär. Ol öňler iňlis eşiginde gelyärdi Ol hindistanyň kop yerlerine aylanyar .adamlar bilen gürrüňdeş bolyar.halkynyň däp-dessurlaryny we taryhyny has içgin öwrenyar. 1915-nji ýylda gandi yazyjy Rabindranat Tagor bilen duşuşyar. Olar dostlaşyarlar. Tagor Gandini mahatma yagny beyik rehimdar diyip atlandyryar. Beyik rehimdar diyilmeginiň sebäbi gandi öz halkyny söyse-de halkynyň bähbidi üçin ezijileriň garşysyna güýç ulanmaga garşydy. Ol duşmanlarynyňam ömri üçin alada edyärdi. Gandi yaragsyz gozgalaň gurnayardy. Gandi hindilere şeyle öwredyärdi. Iňlisleri yurtdan kowmak üçin yarag ulanmaň. Olary kowmak üçin olaryň zawod-fabriklerinde işlemäň. Dükanlaryndan haryt satyn almaň. Naharhanalaryna barmaň. Onsoň olar mejbury yurtdan çykyp gitmeli bolarlar. Gandi hemişe garyplar bilen yaşady. Lezzetli zatlardan ýüz öwürdi. Hindi halkyny ýürekden söydi. Söygüsini subut etdi. Ol adam ganynyň dokülmegine hemişe garşydy. Ýüzlerçe million adamlaryň yaragdan ölen asyrynda yaşan bu beyik şahsyýet hindileri perişde kimin gorady. Halkyna gan dökmän garaşsyzlyk alyp berdi. Garaşsyz yurduň prezidentligini şägirdine berdi. Bu bolsa gandiniň wezipä ,şöhrada, baylyga kowalaşmanlygynyň şayadydyr. Gandi adamlaryň deň hukukly bolmagyny isleyärdi. Ol galtaşylmayanlar diyilyän hindi taypalarynyň hukugyny dikeltmek ugrunda goreşdi. Olar bilen oturyp nahar iydi. Söhbet etdi olary hormatlady. Ayaly kasturbai gandiň bu hasiyetini goldamady. Gandi oňa eger islemeseň gidiber meni üýtgetjek bolma men hindi halkyna we adamzat hukugyna ömrümi bagş etdim diydi I will only eat when the violence ends – bu sözleri aydan mahatma gandi Iňlisler hindilere duz satyardy. Özem gymmatdy. Gandi şägirtlerini yanyna alyp 1930-njy ýylyň 12-nji martynda deňiz suwundan bugardyp duz almak üçin arabystan deňziniň kenar yakasyna ýöriş edyär. Birnäçe obalaryň üstünden geçyärler. Obalaryň ilaty olaryň ýollaryna gül oklayardylar we bu ýörüşe kopçulikleyin howes bilen goşulyardylar. Bu ýöriş hindi halkyna bähbitli boldy we taryha duz ýörişi ady bilen girdi.(the salt marçh) Duz ýörişinden soň iňlisler gandini turmä salyarlar. 1931-nji ýylda gandini londona gepleşik geçirmäge çagyryarlar we türmeden boşadyarlar. 1944-nji ýylda gandiň ayaly Kasturbai türmede agyr keselleyär we aradan çykyar. Olar 62 ýyl bile yaşapdylar. 15-nji awgust 1947-nji ýylda hindistan garaşsyz yurt bolyar. Gandiniň islegi bilen onuň şägirdi Jawaharlal Neru prezidentlige saylanyar Iňlisleriň gurnamagy bilen päkistan musulmanlaryň yurdy diýlip yglan edilyär. Millionlarça musulmanlar hindistandan pakistana, induslar bolsa hindistana göçup başlayarlar. Yaragly çaknyşyklar bolyar. Gandi hindistanyň bolünmegini islemeyärdi. Emma boljak iş bolupdy. Äpet taryhy akymy saklamak mumkin däldi. Gandi hindistanyň bölünmegine garşy bolsa-da garaşsyz päkistana pul komegini berilmegini yola goyyar. Sebäbi pakistan komege mätäçdi. Gandi bolsa iki yurduň arasynda duşmançylyk däl-de doganlygy yola goymak isleyärdi. Ol pakistanyň halkyny hem öz halky hasaplayardy. Emma gandini pakistanly musulmanlara komek edeni üçin induslar yigrenip başlayarlar. 1948-nji ýylyň 30-njy yanwarynda delide mitingde çykyş etmäge baryarka bir indus ony üç gezek atyar. Ony atan adamyň ady nathuram godse. Ol garyp indus adam bolupdyr. Ol gandini pakistanly musulmanlara pul kömegini edenligi üçin yigrenipdir we şonuň üçin hem atypdyr.


text:
Essalamualeýkum eziz musulman doganlar.
Türkmenistanda ençeme kanunlar,kadalar girizilýär özem Islam dinyna garşy girizilip başlady.
Biz şo kanun,kadalaryñ köpisine boýun bolmaly däldiris Dindan çykarýan amallar etdirýä. Biz musulman halkmy ýa-da kapyr halky? Inşa-Allah men pikir edýän biz musulman halky şonda.dam Kuran Kerim boýunça ýaşamyzok etmeli däl zatlary etjek bolup çemeleşýäs.Expand text.. Pygamberimiz Muhammad sallallahu aleýhi we'e sellemiñ Islam Dinyna garşy çykýarlar sebäbi biz Türkmen halky Din ylymyny okanoklar, okasalaram diñe molla bolmaklyk üçin diÿip pikir edýärler käbirleri bolsa bu ylymy diñe molla bolmaklyk üçin diýip pikir edýärler ""şeýle pikir edýänlere bolsa Allah tagallañ öñinde näme diÿip jogap berjekler. Men günä işler edenim üçin hiçzat edip bilmedim diýip jogap berjekmiñ heýde kabul edermi Allah tagalla şeýle jogaplary şeýle eşretli owadan zamanamyzda Din ylymyny bilmeýän musulman musulmanam däldir' bilsemem boldy diýip gezmelem däl, musulman doganlarymyza kömek etmeli haýyr işleri etmekligi öwredip şirkden gaýtarmaly Töwhid Şirk ylymyny öwretmeli ilki,sebäp diýip bir adamy alýas şol adam namaz okap dur diýeli okap duran ýerinde ýalñyşdy diýeli ýalnyşmaýan adam ýok dogry dälmi !? Ynha şoñ sebäbi näme imany ejizlikden ýalnyşýar, diýjek bolýan zadym näme doganlar adamyñ teni keselleýşi ÿaly adamyñ ruham keselleläp ejizlige düşip bilýä. Şirk, Töwhitden başlap ilki ylym almasalar şol adam men musulman diýsedem Allah tagallañ öñinde şol adam ýazyk günäkär hasaplanýar musulman däl şo. Biziñ ýanymyzda müñ gezek men Allany söýýän pygamberi söýýän diýsede namaz okabersin pygamberimiziñ ýoluny tutmady boýun bolmady dämi şol adam musulman däl . Sebäbi Allah tagalla bizi şu dünÿä ÿöne gürletmek üçin ugratmady hereket etmekligem, amal etmeklik üçinem bize şu zatlary berdi' Alhamdulillah'"


text:
Türkmen dili
Türkmen dili (Türkmen: Türkmençe) — bir oguz dili angısında türkmenler laf eder. Türk dillerindän biri. Türkmenistanın ofițial dili.
Taryhy[diiştir]
Türkmenin häzirki ulanylyan edebi dilinin döreyşi köp kişi tarapyndan Magtymgulynyn şygryyeti bilen baglanyşdyrylyar. Magtymguly ilkinjileriň hatarynda halkyn ulanyan dilini öz çylşyrymly dini-pelsepi-sosial temalarda yazylan şygyrlaryna sygdyrmagy başarypdyr. Sol bir wagtyň özünde gündelik türkmen durmuşynyň meselelerine hem hötdesinden gelendigi üçin türkmenlerin we beyleki Merkezi Aziya halklarynyn arasynda ayratyn hormatdan peydalanyar.


text:
Awitaminoz
Awitaminoz (gr. a-ýoklygy aňladýan ownuk bölek; witaminler) - organizmde witaminler ýetmezligi zerarly döreýän kesel. Bu keseli ilkinji gezek 1880 ýylda rus wraçy N. I. Lunin açdy. Ol awitaminozy ak syçanda tejribe geçirmek bilen ýüze çykarypdyr. Adamda "A" witamini ýetmese, gije körlük, "D" witamini ýetmese, rahit we "RR" witamini ýetmese, pellagra keselleri döreýär. Awitaminoz keseli haýwanlarda hem bolýar. Meselem: uly mallarda "A" witamini ýetmese, olar iç taşlaýar, ýaş mallar göýdük ösýär. Haýwanlarda (sygyrda, goýunda, guşda we beýleki oba-hojalyk mallarynda) "B" witamini ýetmese, olaryň nerw sistemasynyň işleýşi bozulýar. Awitaminoz keseliniň döremezligi üçin adamlara we haýwanlara dürli witaminlere baý bolan iýmitler berilmelidir hem-de bu barada profilaktik çäreler görülmelidir. (serediň: Gipowitaminoz)


text:
Salam agzalar gowumy yagdaylaryñyz. Men birnäçe soraglary berjek, başarnygyñyzdan bilmäge synanyşyñ. Hemmejesini dogry bilene ♥.
1-nji sorag.
• Dünýäde geçginliligi boýunça kofe ikinji yerde durýar. Birinji ýerde näme durýar.?
2-nji sorag.
• Amerikada bergä batan adamyñ elinden özüne degişli bolan hemme emlägini alýarlar. Diñe bir zady alanoklar, eger şol zat şonda bar bolsa.
3-nji sorag.
• Amerikada şu keseliñ derdinden her bäşinji adam ejir çekýär.
4-nji sorag.
• Şu haýsy döwletiñ baýdagy.
Ses berilşik ýok.
Halanan (6)