text:
Balkan FK
Balkan futbol kluby, Balkanabatda yerleşyar. Häzirki wagtda Ýokary Ligada basleşige dowam edyar. Olar 10,000 orunlyk Balkanabat sport toplumynda oyunlaryny geçiryar.
1960-njy ýylda Nebitçi ady bilen döredilen topar.
2007-nji ýylda AFK-nyň Kubogynda iň soňky gezek çykyş edip görüpdi[1]. 2010-nji ýylda bolsa komanda Balkan diýýip atlandyrylyp bashlandy. Balkan Ýokary ligada, dört gezek çempion bolan topardyr. Hemmem dört gezek Türkmenistanyñ kubogyny we iki gezek Naýbaşy kubogy eýelemegi başardy. Esasy üstünlikleriň biri bolsa, 2013-nji ýylda AFK Prezidentyň kubogy ýaryşynda çempion adyna eýe boldy.
Komandada 2012-nji ýylda, tehniki direktor bolup, öñler Fenerbahçe, Galatasaraý klublarynyñ goragcysy bolan, dünýä belli hünärmen Semih Ýuwakuran hem ishläp gitdi.
Komandada häzirki güne çenli oýnan we oýnaýan oýuncylar: Didargylyç Urazow, Ýuriý Bordolimow, Gurbangeldi Durdyýew, Rejepmyrat Agabaýew, Amanmyrat Meredow, Witaliý Teplýakow, Gurbanmämmet Meredow, Nikita Gorbunow, Guwançmuhammet Öwekow, Amir Gurbani, Gahrymanberdi Çöňkäýew, Mämmedaly Garadanow.
Üstünlikleri[üýtget | edit source]
- Ýokary Liga (4)
- Türkmenistanyň kubogy (3)
- Türkmenistanyň Prezidentiniň Kubogy
- Finalist: 2005


c: text/html

text:
Suw
Suw (hidrogen oksidi) — binar organiki däl birleşme, himiki formulasy Н2O. Suwuň molekulasy öz aralarynda kowalent baglanyşyk bilen birleşýän iki sany hidrogen we bir sany kislorod atomyndan ybaratdyr. Ol adaty şertlerde dury suwuklyk bolup durýar, onuň reňki (kiçi göwrümde), ysy we tagamy bolmaýar. Onuň gaty ýagdaýy buz, gar ýa-da gyraw diýlip, gaz görnüşli ýagdaýy bolsa, suw bugy diýlip atlandyrylýar. Suw suwuk kristal görnüşinde hem bolup bilýär (gidrofil ýerlerde) Ýer ýüzüniň 71 %-ini (361,13 mln km2) suw (okeanlar, deňizler, köller, derýalar, buzlar) gaplap alýar. Ýerdäki suwuň takmynan 96,5 %-i okeanlarda ýerleşýär, dünýädäki suw zapasynyň 1,7 %-ini ýerasty suwlar, ýene 1,7 %-ini Antarktidanyň we Grenlandiýanyň buzluklary we buzly örtükleri, uly bolmadyk bölegini derýalardaky, köllerdäki we batgalyklardaky suwlar we 0,001 %-ini bulutlardaky suwlar emele getirýär. Ýerdäki suwlaryň uly bölegi şor bolmak bilen, ol oba hojalygy we agyz suwy üçin ýaramsyzdyr. Süýji suwuň paýy 2,5 % çemesi bolup, onuň hem 98,8 %-i buzluklarda we ýerasty suwlarda ýerleşýär. Tutuş süýji suwuň 0,3 %-e golaýy derýalarda, köllerde we atmosferada saklanýar, ondan hem az bölegi (0,003 %) bolsa, janly organizmlerde ýerleşýär.
Ol oňat güýçli polýar erediji bolup durýar. Tebigy şertlerde hemişe özünde erän maddalary (duzlar, gazlar) saklaýar.
Suw Ýeriň ýüzünde ýaşaýşyň döremeginde we dowam etdirilmeginde, janly organizmleriň himiki gurluşynda, klimatyň we howanyň formirlenmeginde uly ähmiýete eýedir. Ol Ýer planetasynda ähli janly jandarlar üçin iň möhüm madda bolup durýar.
Goşmaça okamak üçin[üýtget | edit source]
- Л.Кульский, В.Даль, Л.Ленчина. Вода: знакомая и загадочная
- Мембрана: Впервые созданы пятиугольные кристаллы льда
Salgylanmalar[üýtget | edit source]
Salgylanmak üçin materiallar[üýtget | edit source]
- Теплофизические свойства воды и водяного пара
- Диаграмма фазовых состояний(iňlis dilinde)
- Основы геологии Геологическая работа текучих вод

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň halkara gatnaşyklary instituty
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary instituty
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary instituty Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň 2008-nji ýylyň 20-nji martynda çykaran Permany bilen döredildi.
2011-nji ýylyň 1-nji sentýabrynda Bilimler we talyp ýaşlar güni mynasybetli institutyň binalar toplumy ulanmaga berildi. Institutyň täze binalar toplumy Galkynyş meýdançasynyň gündogar çüňkünde, Galkynyş we Andalyp köçeleriniň çatrygynda ýerleşýär.
Bu binalar toplumy özüniň özboluşly inženerçilik çözgütleri we Gündogaryň özboluşly binagärlik gurluşyny özünde jemleýär. Täze binalar toplumy baş we okuw binalaryndan, 248 orunlyk talyplaryň umumy ýaşaýyş jaýyndan hem-de döwrebap sport toplumyndan ybaratdyr. Binanyň umumy meýdany 31,532 m2 deňdir.
Institutyň baş binasy 3 gatdan ybarat bolup, ol rektoratdan hem-de Halkara gatnaşyklary we diplomatiýa, Halkara hukugy hünärleriniň talyplaryna bilim bermäge niýetlenen okuw otaglaryndan ybaratdyr. Binanyň aşaky gatynda arhiw, lukmançylyk otagy, inžener-tehniki gulluklaryň otagy, köpeldiji merkez ýerleşýär. 1-nji gatda Galkynyş otagy, işgärler bölümi, talyplar bölümi, institutyň jemgyýetçilik guramalarynyň iş otaglary, muzeý, nemes dili kitaphanasy ýerleşendir. Bu gatda 500 adama niýetlenen uly mejlisler zaly, 100 adamlyk protokol otagy hem-de 200 adamlyk kiçi mejlisler zaly ýerleşýär. Mejlisler otaglarynda sinhron terjime üçin niýetlenen kabinalar (otaglar) bar. Binanyň 2-nji gatynda dekanat, interaktiw tagtalar bilen üpjün edilen birnäçe okuw otaglary, daşary ýurt dillerini öwrenmek üçin lingafon otaglary bar. 2-nji we 3-nji gatda Halkara gatnaşyklary kafedrasy, Halkara hukugy kafedrasy, Dünýä dilleri kafedrasy, Gumanitar we tebigy ylymlar kafedrasy, mugallymlaryň otaglary we abzallaşdyrylan okuw otaglary ýerleşýär. Binanyň 3-nji gatynda rektoryň we okuw işleri boýunça prorektoryň otaglary bar.
Baş binanyň günbatar tarapynda ýerleşen umumy meýdany 10 051 m2 bolan okuw binasy Halkara ykdysady gatnaşyklary we Halkara žurnalistikasy hünärleriniň talyplary üçin niýetlenendir. Binanyň aşaky gatynda talyplar we mugallymlar üçin naharhana, sergi merkezi, 61 840 tomluk kitaplar saklanýan otag we arhiw bar. 1-nji gatyň sag ganatynda multimediýa enjamlary bilen abzallaşdyrylan okalga zaly, çep tarapda Halkara ykdysady gatnaşyklary kafedrasyna degişli ýörite okuw otaglary bar. 2-nji gatyň çep ganatynda halkara ykdysadyýetiniň ösüşini öwrenmek we dünýä ykdysadyýeti boýunça gepleşikleri geçirmek üçin niýetlenen otaglar ýerleşýär. 2-nji gatyň çep ganatynda talyplara döwrüň ösen enjamlary arkaly bilim bermäge niýetlenen okuw otaglary, hususan-da wideo/audio reportažlary taýýarlamagy, kompýuter grafikasyny we fotoreportažy, habarlary taýýarlamagy, audio/wideotimarlaýşy öwredýän ýöriteleşdirilen okuw otaglary, kiçi çaphana we internet otagy hem bar. Bu otaglar belli «SONY», «Panasonic» kompaniýasynyň tehnikalary bilen enjamlaşdyrylandyr. 3-nji gatyň sag ganatynda halkara ykdysady taslamalaryny we maýa goýumlary öwrenmek üçin ýöriteleşdirilen okuw otaglary bar. Ol ýerde şeýle hem ylmy işler boýunça prorektoryň otagy we ylym bölümi bar. Türkmen we daşary ýurt dillerinde dürli temalar boýunça söhbetdeşlikleri guramaklary we alyp barmaklary üçin metbugat-konferensiýalary merkezi, web-saýtlary taýýarlamagy we redaktirlemegi öwredýän otaglar hem talyplaryň hyzmatynda.
Daşary ýurt dillerini çuňňur öwrenmek üçin niýetlenen lingafon, sinhron terjime otaglary, nemes dilindäki kitaplar ýygyndysy bolan kitaphana bar. Okuw otaglary interaktiw tagtalar bilen üpjün edilendir.
Institutda giň möçberli halkara hyzmatdaşlygy hem alnyp barylýar. Germaniýanyň Bremen uniwersitetiniň, Londonyň Metropoliten uniwersitetiniň, Polşanyň halkara gatnaşyklary institutynyň, Bolgariýadaky amerikan uniwersitetiniň, Wenanyň diplomatiki Akademiýasynyň, ABŞ-nyň Boston uniwersitetiniň we Kolumbiýa uniwersitetiniň Garriman adyndaky institutynyň, Moskwanyň halkara gatnaşyklary döwlet institutynyň (uniwersitetiniň), halkara gatnaşyklary boýunça dünýäniň abraýly ylmy-barlag merkezleriniň hünärmenleri, Birleşen Milletler Guramasynyň degişli düzümleriniň, Ýewropada Howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň, Gyzyl Haç halkara komitetiniň wekilleri talyplaryň öňünde leksiýalar bilen çykyş etdiler.
Institutyň mugallymlary öz hünär ugurlary boýunça hem-de halkara bilim maksatnamalarynyň çäginde Özbegistanda, Gyrgyzystanda, Gazagystanda, Azerbaýjanda, Türkiýede, Günorta Koreýada, Ýaponiýada, Hytaýda, Malaýziýada, Hindistanda, Päkistanda, Russiýada, Belarusda, Bolgariýada, Polşada, Daniýada, ABŞ-da, Beýik Britaniýada, Awstriýada, Fransiýada, Belgiýada iş we okuw saparlarynda boldular.
2008-nji ýylda Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary instituty bilen Horwatiýa Respublikasynyň Daşary işler we Ýewropa integrasiýasy ministrliginiň Diplomatik akademiýasynyň, 2012-nji ýylda Türkiýe Respublikasynyň Daşary işler ministrliginiň Diplomatik akademiýasynyň arasynda hyzmatdaşlyk etmek hakynda Teswirnamalara gol çekildi.
Institutyň talyplary ýurdumyzyň edaralarynda degişli tejribelikleri geçýärler. Mundan başga-da, institutymyzda dürli ylmy-amaly maslahatlary, dürli temalardan tegelek stollar we tanyşdyrylyş dabaralary geçirilýär. Institutyň mugallymlary hem-de talyplary ýurdumyzyň habar beriş serişdelerinde yzygiderli çykyşlary guraýarlar.
Institutda talyplaryň okuwyny we sapakdan daşary işlerini, durmuşyny we dynç alşyny guramak üçin zerur şertleriň ählisi döredilendir. Institutyň talyplary ýokary okuw mekdepleriniň arasynda geçirilýän dürli olimpiadalarda we bäsleşiklerde, «Ýylyň talyby»,«Talyp joşguny» bäsleşiklerinde işjeň çykyş edýärler.
Halkara gatnaşyklary institutynda talyplaryň beden taýdan sagdynlygyny we sport ussatlygyny ýokarlandyrmak, olaryň saglygyny berkitmek üçin ähli zerur şertler döredilendir. Okuw binasyna ýanaşyk gurlan häzirki zaman sport toplumy bolsa talyplaryň bedenterbiýe we sport bilen meşgullanmaklaryna, dürli ugurdan sport ýaryşlaryny geçirmäge mümkinçilik berýär. Bu ýerde 300 adama niýetlenen ýapyk sport zaly, 30 adama niýetlenen türgenleşik zaly, küşt otaglary bar. Institutyň «Älem» talyplar sport kluby tarapyndan sport toplumynda ýurdumyzyň ýokary okuw mekdepleriniň arasynda geçirilýän dürli sport bäsleşiklerine taýýarlanmak üçin zerur bolan türgenleşik işleri we ýaryşlar yzygider geçirilýär.
Baş binadan daşda bolmadyk 248 talyba niýetlenen umumy ýaşaýyş jaýynda talyplaryň ýaşamagy we dynç almagy üçin ähli zerur şertler döredilendir.
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň täze binalar toplumy Aşgabadyň binagärlik keşbine öz gözelligi bilen görk berýär. HÜNÄRLER Ýazdyrmak
E-mail Türkmenistanyň Halkara gatnaşyklar instituty daşary ýurt syýasat ulgamy aşagydaky hünärler boýunça belent hünärmenleri taýýarlaýar:
«Halkara gatnaşyklary we diplomatiýa»;
«Halkara hukugy»; «Halkara ykdysady gatnaşyklary»; «Halkara žurnalistikasy».
Institutda 6 sany kafedra hereket edýär:
Halkara gatnaşyklary kafedrasy; Halkara hukugy kafedrasy; Halkara ykdysady gatnaşyklary kafedrasy; Halkara žurnalistikasy kafedrasy; Dünýä dilleri kafedrasy; Gumanitar we tebigy ylymlar kafedrasy.
2012-2013-nji okuw ýylynda institutda 278 talyp (105 gyz we 173 oglan) bilim alýarlar. Halkara hukugy hünärinde – 62; Halkara gatnaşyklary we diplomatiýa hünärinde – 69; Halkara ykdysady gatnaşyklary hünärinde – 74; Halkara žurnalistikasy hünärinde – 73 talyp okaýar. Instituta Aşgabat şäherinden 94, ýurduň dürli welaýatlaryndan 184 talyp okuwa kabul edildi.
Häzirki wagtda Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň I-V okuw ýylynda 20 sany akademiki toparlar bar.
Häzirki wagtda ýokarda agzalan ÝOM-niň mugallymlary institutyň okuw meýilnamasyna girizilen 138 dersden iş maksatnamalaryny taýýarlaýarlar.
Tayyarlan: Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň Halkara hukugy fakultetinin talyby Serdarmyrat Saparow


text:
Inçekesel
Inçekesel (lat. tuberculum — tümmejik) – iň gadymy we giňden ýaýran keselleriň biridir. Onuň şeýledigine, Müsürde tapylan adam süňklerindäki inçekesele mahsus alamatlar hem güwä geçýär. Gadymy asyrlaryň lukmanlary bu keseli öwrenip, näsaglan adamyň gaty horlanýanlygyny belläpdirler. Olar ony “ftiza“ diýip atlandyrypdyrlar (grekçe-hoplanma, dargama). Bu sözden hem “ftiziatriýa“- inçekeseli öwrenýän ylmyň ady gelip çykypdyr. Keseliň alamatlary barada maglumaty Gippokratyň, Galeniň, Awisennanyň işlerinde tapyp bolýar. Inçekeseliň dürli görnüşlerini öwrenmekde Laennegiň, N. I. Pirogowyň, A. I. Abrikosowyň, G. A. Zahariniň, A. A. Ostroumowyň geçiren işleri ulydyr. 1882-nji ýylda nemes alymy Koh inçekeseli dörediji taýajygy açyar. Soňundan oňa Kohyň taýajyklary diýen at berilyär. Öýken inçekeseli hem şol taýajyklar arkaly döräp, ol inçekesel tümmejikleriň emele gelmegi bilen häsiýetlendirilýär. Inçekesel başga agzalara hem (süňklere, bogunlara,böwreklere, limfa düwünlerine, jyns agzalaryna) zyýan ýetirip bilýär. Inçekesel taýajygy daşky gurşawda gaty durnukly bolup, esasan çyg we garaňky jaýlary gowy görýär. Gün şöhleleri, ýokary temperatura we dezinfeksiýa erginleri ony birnäçe minutdan öldürýär. Inçekesel taýajygy göteriji näsag adam ony töweregindäkilere ýokuşdyryp bilýär. Adamdan adama geçme howa- damja ýoly bilen, näsagyň zatlary (el ýaglygy, eşikleri, gap-gaçlary) arkaly bolup biler. Aşgazan-içege ýollarynyň inçekeseli keselli sygyrlaryň süýdi arkaly döräp biler. Näsag geplände, üsgürende, asgyranda taýajyklar howa arkaly ýaýrap, sag adamynyň öýkenine düşüp biler. Näsagyň gakylygy guranda hem, olardaky taýajyklar tozanjyklar arkaly sag adamynyň dem alyş ýollaryna düşüp biler. Inçekesel taýajyklary bedene düşende allergiki täsiri ýüze çykyp, bedeniň oňa bolan goraglylygy döreýär. Barlaglaryň görkezişi ýaly, inçekesel bilen keselleme howpy, bedeniň goragly güýçleri pes wagtynda, oňa garşy waksinasiýa almadyk adamlarda uludyr. Inçekesel bilen keselçilik jemgyýetiň sosial derejesine, saglygy goraýyş ulgamynyň ýagdaýyna, onuň ylmy-tehniki bazasyna baglydyr. Ilatyň hal ýagdaýy näçe pes boldugyça, inçekesel bilen keselçilik şonça-da artýandyr. Aýallara garanyňda, 30-40 ýaşly erkek adamlar inçekesel bilen kän keselleýändirler. Özi hem olarda keseliň agyr görnüşleri duş gelýändir. Inçekesele durgunlylyk çagalyk we ýetginjeklik döwründe pes bolup, uly adamlarda ol ýokarydyr. Ýöne öňüni alyş çärelerini geçirmek we waksinasiýa bu tapawudy aradan aýyrdy. Ýokarda belläp geçişimiz ýaly, inçekeseliň esasy häsiýetlendirmesi-bu emele gelýän daşy gaty örtükli tümmejikdir. Keseliň ýitileşmegi bilen ol tümmejik ýumşap, dargap başlaýar. Eger bedeniň gorayjy güýçleri keselden üstün çykyp bilse, onda tümmejigiň ýerinde tyg galýar. Eger kesel dowam etse, onda gan damarlarynyň üsti bilen dargan bölejikler, şolar bilen bile Kohuň taýajyklary hem başga agzalara ýaýrap başlaýar. Keseliň irki döwründe kliniki alamatlar kän bir ýüze çykarylmaýar. Ony diňe rentgen barlagy arkaly ýüze çykaryp bolýar. Näsaglary ysgynsyzlyk, ýadawlylyk, işdäniň kemelmegi, horlanma biynjalyk edip biler. Bu bolsa bedeniň zäherlenip başlanmagynyň alamatlarydyr. Wagtyň geçmegi bilen has aýdyň alamatlar ýüze çykýar:
- üsgürme;
- gakylygyň bölünip çykmagy;
- ganly gakylyk çykarma;
- bedeniň temperaturasynyň galmagy;
- aşa derlegenlik,
- demi gysma;
- horlanmak;
- aşgazan-içege ulgamynyň işiniň üýtgemegi.
Näsagyň umumy ýagdaýyna, inçekeseliň görnüşine, gaýraüzülmelerine baglylykda bejergi ýöriteleşdirilen inçekesel keselhanalarynda ftiziatr-lukmanlary tarapyndan berilýändir. Näsaglar bejergi geçirlenden soň, uzak wagtlap dispanser gözegçiliginde saklanylýar. Inçekesellä bejergini inçekesele garşy ýörite dermanlaryň birnäçe utgaşmasy bilen lukmanyň berk gözegçiligi astynda geçirilýär. Ýörite görkezmeler boýunça hirurgiki bejergi hem geçirilýär. Inçekeseliň öňüni almakda, keseli irki döwründe anyklamakda ýörite çäreler toplumy geçirmek hökmandyr:
- Dem alyş ýollarynyň dowamly kesellerini öz wagtynda bejermek;
- Inçekesel keselhanalarynda näsaglary hasaba alyp, bejeriş işlerini geçirmek, gözegçilikde saklamak;
- Inçekeselli näsaglara hususy gigiýenanyň kada-düzgünlerini berjaý etmegiň zerurlygyny nygtamak, keseliň aktiw fazasynda näsagy üzňelikde saklamak (izolirlemek);
- Köpçülikleýin barlag çärelerini geçirmek – ýylda bir gezek geçirilýän flurografiýa barlagy inçekeseli irki döwründe anyklamaga kömek edýär;
- Öňüni alyş waksinasiýany meýilnama boýunça geçirmek.


text:
Sünt-Hasardag goraghanasy
Günbatar Köpetdagyň tebigaty üýtgeşik bolup, bu ýerde Türkmenistanyň iň köp dürli ösülmlik, haýwanat dünýäsiniň bolmagy we Merkezi Aziýanyň başga ýerlerinde duşmaýan seýrek görnüşleriň gabat gelmegidir.
Günbatar Köpetdagyň tebigatynyň özboluşludygyny we östümlik dünýäsiniň baýdygyny XIX asyryň ahyrynda XX asyryň başynda bu sebiti gelip barlan barlagçylar giňden belläpdirler.
30-njy ýyllarda belli alym seleksioner, akademik N.I.Wawilow ýerli ösümlikler bilen tanşyp, gurak subtropiklerde ösýän gymmatly miweli agaçlary ýetişdirmek üçin bu ýĺrin dünya boýunça belli bir künjekleriň biridigini belleýär. Şol döwürde ol Türkmenistanyň hökümetine yüz tutup, Sumbar derýasynyň jügesinde yza tesdirmän tebigaty goramagyň we onuň toplumlaryny dikeltmekligiň işine başlamaklygy teklip edýär.
Şondan soňky ýyllarda jemgyýetçilik edaralar, has-da 30-njy ýyllarda döredilen Garrygaladaky Bütinsoýuz ösümçilik institutynyň Türkmen tejribe stansiýasynyň işgärleri çagyryşlar bilen çykyş edip, Günorta-Günbatar Köpetdagyň täsin tebigy toplumlaryny, bu ýerde goraghana düzgüni arkaly goramaklygy ündäp geldiler. Köp ýylyň dowamyndaky tagallalaryň netijesinde 1977-nji ýylyň dekabrynda bu sebitde Köpetdag goraghanasynyň filialy döredildi. 1978-nji ýylyň 20-nji dekabrynda bolsa aýratyn Sünt-Hasardag döwlet goraghanasyna öwrüldi. Goraghananyň meýdany üç sany bölekden ybaratdyr: Merkezi, Aýdere, Çendir. Sünt-Hasardag döwlet goraghanasyna degişli bir dag zakaznigi bar. 0l goraghananyň Merkezi böleginiň günortasynda ýerleşýär. Goraghananyň tutýan meýdany 3026 gektar.
Günbatar Köpetdagyň biologik durlüligi geň galdyrýar, bu ýerde Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen ösümlikleriň we haýwanlaryň ýarysyna golaýy duş gelip, olaryň köp bölegi bolsa Sumbar howdanynyda we onuň Çendire guýýan ýerinde duşýarlar.
Günorta-Günbatar Köpetdagyň ösülmlik dünýasiniň juda özboluşlylygy diňe amatly howa şertleri bilen bagly bolman, eýsem sebitde ösümlikleriň emele gelmeginiň taryhyn-da Ortaýerdeňíz we Eýran östümlik dünýasiniň wekilleriniň aralaşandygyna hem baglydyr.
Häzire çenli goraghananyň territoriýasynda ýokary derejeli ösümlikleriň 1322 görnüşi anyklanan, olardan 150 görnüşi endemiklerdir. Goraghananyň territoriýasynda ösümlikleriň 800 görnüşi duşýar we olardan 32 görnüşi türkmen selmelegi, grek rýabinasy, türkmen armydy, Siwersiň almasy we başgalar Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna, şeýle-de 3 görnüşli Raddeniň elwany, Guguň çigildemi, çylşyrymly sogan Tebigaty goramagyň halkara soýuzynyň (TGHS) Gyzyl kitabyna girizildi. Sumbar we Çendír derýalarynyň jülgelerinde badamlaryň, hozlaryň, narlaryň, injirleriň, üzümleriň görnüşleriniň hem köp dürlüsi jemlenendir. Bu ýerde gymmatly, dünýa möçberinde gabat gelýan, iň ýokary sortlardan tapawutlandyryp bolmaýan ösümlikleriň bolmagy, bu derýalaryň julgelerini miweli agaçlaryň tebigy pitomnigi hökmünde tanatdyrdy. Subtropik we beýleki miweli ösümliklerden başga-da bu ýerde goraga mätäç däneli we mal iýmiti üçin ulanylýan ösümliklerem ösýär, olara bogunlyçaýyr, ýabany süle, arpa, çowdary, bir ýyllyk we köp ýyllyk ýorunjalar we başgalar degişlidir.
Dünýäde diňe şu goraghanada ösýän, 1938-nji ýylda Türkmen tejribe stansiýasynyň öňki direktory O.F.Mizgirýowa tarapyndan ylma belli bolan Türkmen selmelegi täsin ösümlikleriň biridir. Türkmen selmelegine ýakyn, şu uruga degişli Ortaýerdeňiz görnüşleri adamlara gadymy döwürlerden bäri belli bolup, ýerli tebipler dürli kesellere garşy ulanyp geçipdirler. Ol tohumçylyga ornaşdyrylyp, ýetişdirilende täze bir gök ekinleriň biri bolardy we bu täsin ösümlik biologik çalt hem-de dermanlyk maddalaryň hem çeşmesidir. Selmelegiň öwrenilmegi, onuň gadymy döwürlerden bäri bejeriş usullarynyň tapylmagyna getirmegi mümkin. Häzir goraghanada bu gymmatly ösümligiň 400-e golaý duýbi saklanyp galypdyr.
Ýerli floranyň başga-da köp ösümliklerini efir ýagyny, reňkleri , şepbikleri (smola) almak üçin we bezeg ösümlikleri hökmünde hem ulanýarlar.
Günbatar Köpetdagyň haýwanat dünýäsi-de özüniň köp dürliligi we üýtgeşik sypatlary bilen tapawutlanyp, olaryň aňyrsy Ortaýerdeňiz, Merkezi Aziýa görnüşleriniň utgaşmaklygyndan gelip cykandyr.
Goraghananyň ekologik ulgamlarynda duşýan oňurgasyz haýwanlaryň görnüşleriniň sany gös-göni ösümlik dünýäsi we landşaftyň dürlüligi bilen berk baglanyşyklydyr. Oňurgasyz haýwanlaryň faunasy heniz doly öwrenilen däldir, şonuň üçin hem olaryň içinde seýrek we endemik görnüşleriň köp bolmagy mümkin. Mör-möjekleriň 12-görnüşi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi.
Bu sebitde ýaşaýan oňurgaly haýwanlaryň faunasy gowy öwrenilendir. Günorta -Günbatar Köpetdagyň çäginde ýerde-suwda ýaşaýanlaryň we süýrenijileriň 38, guşlaryň 250, süýdemdirijileriň 76 görnüşleri duşýarlar. Oňurgaly haýwanlardan Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna ýerde-suwda ýaşaýanlaryň 7 görnüşi girizildi, olardan 4-si zemzen, göklors, türkmen eublefary, kepjebaş goraghanaň çäginde duşýarlar. Guşlaryň 14 görnüşi duşup, şolaryň 11-si goraghanada duşýarlar, olardan bürgüt, sakally garaguş, ütelgi, ýylançy gyrgy, turaç, sähra göwenegi, gajar we başgalar Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Süýdemdirijileriň 20-si duşup, şolaryň 17-si goraghanada gabat gelýär. Olardan kiçi nalburun, üçreňkli gijesi, bars, dag goçy, syrtlan, gunduz, itaýy, oklykirpi we başgalar Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi.
XX asyryň dowamynda ýerleriň yzygiderli ulanylmagy, ilatyň sosial ýagdaýynyň çylşyrymlaşmagy tebigy sredanyň ýitmegine, ol bolsa köp görnüşleriň ýitmegine getirdi. Soňky ýüz ýylyň içinde sebitde turan gaplaňynyň, buhara sugunynyň, aýynyň, dag goçunyň ýitmegine, ýok bolmagyna getirdi.
Häzirki döwürde ýitmek howpy abanýan haýwanlara syrtlany, barsy, dag goçuny, gorkezmek bolýar. Dag goçlarynyň we doňuzlaryň sanynyň azalmagy bilen barslar öý haýwanlaryna topulmaga mejbur bolýarlar we dawaly ýagdaýlary döredýär. Goraghananyň golaý ýerlerinde öý haýwanlaryna barslaryň topulmagy bolmaly hadysa. Barslaryň öý mallaryny iýip ýerli ilata berýän zyýanynyň öwezini doldurmak üçin 2000-nji ýylyň güýzünden Ýabany Tebigatyň Bütindünýä Fondynyň maksatnamasy işe başlady. Bu maksatnamany synag edip Sumbar jülgesinde, goraghanaň territoriýasy bilen serhede ýakyn ýaşaýan ilatly ýerde ýerine ýetirýärler. Eger bu geçirilýän synag netijeli bolsa onda Türkmenistanyň başga ýerlerinde hem ýagny bu ajaýyp pişigiň ýaşaýan ýerlerinde şonuň ýaly işler amala aşyrylar. Ýabany toýnaklylaryň baş sanyny goramak we dikeltmek bu Köpetdagyň daglarynyň bezegi bolan barsy saklamagyň girewidir.
Häzir ýitmek howpy abanýan seýrek guşlaryň-da sany kemelýär, ýogsam-da olaryň sany hiç wagtam ýokary bolmandy, olara sakally garaguş, gara leglek, ýylançy gyrgy, turaç we beyleki guşlary görkezmek bolar.
30-njy ýyllarda ýok edilen gulanlary dikeltmek üçin goraghananyň işgärleri çäreler geçirip ugradylar. 1987-88-nji ýyllarda Tersakan diýen ýeriň golaýyndaky pes daglyk ýerlere (Garrygaladan 40 km günbatar tarapda) Bathyzdan 44-sany gulan getirilip goýberildi. Gulanlar bu ýere tiz uýgunlaşyp, geçen 10-12-ýylyň dowamynda baş sanlaryny artdyrdylar. Günbatar Türkmenistanda gulanlary dikeltmeklik işleri häzir hem dowam etdirilýär.
Goraghananyň ylmy bölüminiň işgärleri ýylyň bütin dowamynda goraghanada we onuň töweregindäki ýerlerde tebigatyň hadysalaryna gözegçilik geçirýärler. Goraghananyň döredilmeginiň 20 -ýylynyň içinde uly ylmy gözleg işlerini alyp bardylar, her ýyl “ Tebigatyň ýyl ýazgysy” çykarylýar. Dürli ylmy neşirlerde goraghananyň ylmy işgärleriniň onlarça makalalary çykdy, olarda goýulýan meseleler, Günbatar Köpetdagyň tebigaty, onuň meseleleri we goragy gowulandyrmak barada bolup geldi.
Goraghanada 1500-ä golaý kitap fondy we dürli žurnallar saklanýan, ylmy kitaphana bar. 2500-den hem gowrak gerbariler saklanýar. Günbatar Köpetdagyň täsin tebigatynyň gözelligi barada goraghanada muzeý döretmekligiň işleri-de ýaýbaňlanyp ugrady.
Goraghana döredilen gününden başlap, onda zoopitomnik döredildi we käbir haýwanlaryň biologiýasyny çuňňur öwrenmeklik ýola goýuldy. Şu wagta çenli zoopitomnikde gulanlar, jerenler we guşlaryň dürli görnüşleri saklandy. Häzirki döwürde zoopitomnikde pars sülgüni, turaç saklanyp, olaryň kapasada saklanşyna gözegçilik ýola goýuldy. Ol guşlary köpeldip, ätiyaçlyk baş sanyny döredip, geljekde tebigata goýbermeklik maksat edilýär. Zoopitomnik goraghananyn merkezi mülkinde Parhaýda ýerleşýär, gelen myhmanlar bu ajaýyp guşlary öz gözleri bilen görüp bilerler we başgada biziň ýurdumyzyň özboluşly sebiti bolan Günbatar Köpetdagyň tebigy toplumlaryny goramak we öwrenmek boýunça goraghananyň işgärleriniň geçirýän işleri bilen tanyşarlar.


text:
Hazar goraghanasy
Türkmenistanda bir goraghana.
Döredilişi[üýtget | edit source]
Hazar döwlet goraghanasyny döretmegiň taryhy Türkmenistanyň Hökümetiniň ýörite çykaran karary esasynda 1932-nji ýylda başlanýar. Şonda Etrek derýasynyň aşaky akymyny we Esenguly deňiz aýlagyny öz içine alýan Esenguly ornitologik (guşlaryň) goraghanasyny döredilýär. Ol 1968-nji ýylda Krasnowodsk döwlet goraghanasyna öwrülýär. Oňa Krasnowodsk we Demirgazyk Çeleken diýlip umumylykda atlandyrylýan ýalpak suwly deňiz aýlaglarynyň tutuş ulgamy goşulýar. Garaşsyz Türkmenistan Hökümetiniň karary bilen 1994-nji ýylda ol Hazar döwlet goraghanasy diýlip atlandyrylýar we onuň düzümine uly deňiz adasy Ogurjaly zakaznigi hem goşulýar.
Aýratynlyklary[üýtget | edit source]
Goraghana adaty gury Zakaspi çöllüginiň, Kaspiniň deňiz suw ýüzüniň we Eýranyň Astrabat subtropiki welaýatynyň sepinde ýerleşýär. Onuň ýeri biri-birinden ep-esli uzaklykda ýerleşýän 3 sany bölekden ybarat : Hazar, Esenguly we Ogurjaly zakaznigi. Goraghananyň umumy tutýan meýdany deňiz suw ýüzi bilen bilelikde 269 müň gektar.
Hazar bölegi. Çöllüge gatnaşýan bir kilometrik gorag zolagy bilen gurşalan Türkmenbaşy (ozalky ady Krasnowodsk), Demirgazyk Çeleken, Balkan, Mihaýlowsk aýlaglaryny öz içine alýar, onuň tutýan meýdany 192,3 müň gektar. Şolardan 159,3 müň gektar ýokarda görkezilen aýlaglaryň akwatoriýalary tutýar. Galanlary kenar ýakasyndaky şorluk we çöllükdir, deňiz adalarydyr we burunlarydyr. Bu ýeri dürli suwasty ösümlikleriň, şonuň ýaly-da oňurgaly haýwanlaryň faunasynyň iňňän bol ýeridir.
Ogurjaly zakaznigi Ogurjaly deňiz adasynda ýerleşýär. Onuň tutýan meýdany 7 müň gektara barabar. Ol Türkmen aýlagyny deňiziň açyk böleginden bolýar we materik kenaryndan takmynan 35-40 km aralykda ýerleşýär. Onuň ýeri tekiz bolup, ot ösümlikleri bilen berkän çägeliklerden we şorluklardan durýar.
Esenguly bölegi. 68,7 müň gektar meýdany, şolardan akwatoriýalar - 35,9 müň ga tutýar we landşaftlarynyň gurluşy boýunça biri-birinden tapawutlanýan 4 bölege bölünýär :
I - ol kenar ýakasynyň we deňziň ýalpak ýerlerini öz içine alýar;
II - ol ozalky Esenguly aýlagynyň territoriýasyny öz içine alýar;
III - bu bölegi süýji suwly kiçi Delili kölüni we gurap galan uly Delili kölüniň güýçli ösen gamyş, ýylgyn jeňňelliklerini we suwasty ösümliklerine baý ýerlerini öz içine alýar;
IV - Garadegiş guryýer bölegine çemenlik - otly ösümlikler, ösgün ýylgynlyklar degişlidir.
Goraghananyň howasy gije-gündizde we möwsümlerde köp üýtgäp durýan, güneşli günleriň bolçulygynda, az ygally kontinental temperaturalydyr. Şol bir wagtda Kaspi deňziniň we onuň aýlaglarynyň giň suw meýdanlarynyň gös-göni golaýda ýerleşmegi goraghananyň howasyna ýumşadyjy täsirini ýetirýär, aýratyn hem Günorta bölegine, ol tomusda has çyglylygy we gyşynyň ýumşaklygy bilen tapawutlanýar.
Goraghananyň tebigaty juda dürlüligi bilen tapawutlanýar. Hazar döwlet goraghanasynyň häzirki wagtdaky ösümlik dünýäsiniň gülli ösümlikleriniň 360-dan gowrak görnüşi bar diýlip hasaplanylýar. Olaryň köp dürli görnüşi Esenguly bölegindedir. Agramly bölegi bolsa efemerlerdir (gurak ýerde bitýän gysga möwsümli ösümlikler). Şolardan 9-sy endemik bolup, Türkmenistanda seýrek duş gelýär. Bu ýerde ösýän zakaspi şorasy Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir (1999 ý). Bulardan başga-da deňiz aýlaglarynda suw otlarynyň 41 görnüşi, gülli ösümlikleriň 5 görnüşi ösýär. Bu suw otlary, zoobentosyň 29 görnüşi (her dürli gurçuklar, mollýuskalar we mör-möjekler) bilen bilelikde millionlarça we ýüz müňlerçe uçup geçýän we gyşlaýan azu-köp derejede goraghananyň içinde mekan tutýan suwguşlary, kenar-ýaka guşlary we balyklaryň wekilleri üçin esasy iýmit bazasy bolup hyzmat edýär.
Goraghananyň haýwanat dünýäsi örän dürlüligi bilen tapawutlanýar. Bu ýerde diňe oňurgaly haýwanlaryň 420-den gowrak görnüşi ýaşaýar. Şolardan 48 görnüşi balyklardyr, lososlar maşgalasyndan Kaspi azatmahysy we azatmahy balyklary Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi.
Ýerde we suwda ýaşaýanlardan gurbagalaryň iki görnüşi, ýöne süýrenjileriň bolsa köp görnüşi (29) ýaşaýar. Olar gury ýerdäki we suwyň töweregindäki pyşdyllar, zemzen we birentek owunjak hažžyklar, ýylanlar, köp sanly suw ýylanlary, zäherli ýylanlardan alahöwren, kepjebaş.
Goraghanadaky oňurgaly haýwanlardan iň köpsanlysy iň köpsanlysy guşlardyr. Şu wagta çenli olaryň 21 otrýada degişli 293 görnüşi anyklanyldy. Olar gagaralar, tersaýakşekilliler, gündizki ýyrtyjylar, çulukşekilliler, towukşekilliler, gylguýruklar, kepderiler, ikatýoklar, hüwiler, toklutaýlar, uzynganatlylar, serçeşekilliler we başgalar.
Suw we kenar-ýaka guşlarynyň millionlarçasy ýaz we güýz pasyllary goraghananyň eşretli suwly-batgaly haýyrlanylýan ýerleriniň üstünden uçup geçýärler. Olardan ýüz müňlerçesi arly gyşy (5 aýa çenli) geçirmek üçin şu taýda galýarlar. Şol wagtlar goralýan deňiz aýlaglarynyň giň akwatoriýalarynda olar gara (sakar baraklar we käbir ördekler), gyzgylt (gyzylgazlar, gyzylbaşlar), gar ýaly ak (guwlaryň 3 görnüşi) reňkli ençeme adalary emele getirýärler. Balkan aýlagyndaky Ufra ýarym adasynyň gaýalarynyň gyralarynda we dagada adasynda ägirt uly akguýruk we uzynguýruk bürgütler sakçy dek guşlara seredip oturýarlar we ýarawsyzlaryny tutýarlar. Şeýdip bürgütler guşlaryň arasynda keselleriň ýaýramagynyň öňüni almak bilen arassaçylyk rolyny ýerine ýetirýärler.
Guşlaryň hut şeýle köp bolmagy goraghananyň akwatoriýalary Kaspi deňziniň, gidrologik, gidrohimik we biologik düzgünini kemala getirmekde möhüm rol oýnaýar. Şoňa görä deňziň (Türkmenbaşy, Demirgazyk Çeleken, Balkan we Mihaýlowsk) aýlaglar ulgamy halkara ähmiýetli suwly batgaly haýyrlanylýan ýerler hökmünde Ramsar konwensiýasynyň aýratyn sanawyna goşulandyr.
Goraghananyň süýdemdirijileri haýwanat dünýäsiniň biologik dürlüligi boýunça ikinji orny eýeleýärler (olaryň 49 görnüşi belli bir derejede onuň haýyrlanylýan ýerlerine baglydyr). Olardan has häsiýetlileri Kaspi deňziniň endemikasy bolan Kaspi tüleni, gulakly kirpi, alakalar, atýalmanlar, towşanlar, gamyş we ýabany pişikleri, adaty tilki, keýikler we beýlekiler.
Goraghananyň haýwanat dünýäsiniň biologik dürlüliginiň 10%-den gowragy (45 görnüşi) seýrek duş gelýänlere we ýitip ýogalyp barmak howpy abanýanlara degişlidir, şoňa görä olar Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Olaryň arasynda balyklaryň 2 görnüşi, süýrenijileriň 5 görnüşi, guşlaryň 31 görnüşi, süýdemdirijileriň 7 görnüşi bar.
Bu aýratynlyklaryň ählisi goraghananyň ylmy bölüminiň köp ýyllaryň dowamynda geçiren barlaglary netijesinde ýüze çykaryldy. Goraghananyň alymlary tarapyndan häzirki wagta çenli “Tebigatyň ýyl ýazgysy” boýunça 26 kitap taýýarlanyldy, goraghananyň we Kaspiniň günorta-gündogar kenarynyň galtaşýan ýeriniň haýwanlary we ösümlikleri öwrenildi we bähbitli meýilnama temalaryň ylmy-barlag işleri ýerine ýetirildi. Goraghananyň alymlary barlag işleriniň birenteginde Garaşsyz ýurdumyzyň tebigatyny ygtybarly goramaklyga we tebigy resurslaryny rejeli peýdalanmaklyga gönükdirilen ylmy taýdan esaslandyrylan teklipler taýýarladylar.
Goraghananyň möhüm wezipeleriniň biri-de biziň Garaşsyz, Baky Bitarap döwletimiziň tebigaty goramak baradaky syýasatyny giň köpçülige ýaýratmakdan ybaratdyr. Şu maksat bilen Hazar döwlet goraghanasynyň ylym bölüminiň işgärleri, inspektorlar topary diňe soňky 5 ýylyň dowamynda müňden gowrak sapak okadylar, gürrüň geçirdiler, gezelenç guradylar, radio we telewideniýe boýunça çykyş etdiler.
Goraghananyň baý tebigat Muzeýi 1986-nji ýyldan bäri hereket edip gelýär. Onuň 4 sany giň zallarynda goraghananyň kartasy, haýwanat dünýäsiniň biologik dürlüliginiň ekspozisiýasy, “Bizde köp güneşli gün, deňiz we guş bar” diýen Hazar döwlet goraghanasynyň nyşanlarynyň biri, Türkmenistanyň Gyzyl kitabynyň simwoliki şekili ýerleşýär.
Başga-da bu ýerde haýwanat we ösümlik dünýäsiniň şekilleri ýerleşdirilen, olaryň içinde has hem guşlaryň, süýdemdirijileriň, balyklaryň, mör-möjekleriň garantgylary hakykylygy we çeperçiligi bilen tapawutlanýar.
Biziň Garaşsyz we Bitarap döwletimiziň genji hazynasynyň birini abat saklamak boýunça möhüm wezipäni ýerine ýetirýän Hazar döwlet goraghananyň işgärleri Türkmenistanyň deňiz-ýaka böleginiň ajaýyp tebigat gözelligini, haýranlar galdyrýan hadysalaryny görmek üçin we ýakyndan tanyşmak üçin ony gelip görmäge çagyrýar.


text:
Induizm
INDUIZM (sanskr, hindumata, hindusamaýa) - has giň ýaýran dilleriniň biri. I-in esasynda halkyň dini dushunjesinin we däp-dessurynyň real gündelik praktikasy ýatyp, ol ýerli etnik, milli we sosiýal shertlere baglylykda özünini köp dürliligi bilen tapawutlanýar. Munuň özi her hili doga okamakdan, dürli däp-dessurlary we dini düzgünleri berjaý etmekden ybaratdyr. Kasta induistlerin (bashgaça ) sosiýal guramasynyň formasy bolup hyzmat edýär. Induslaryň kultunyň we dini ynmanynyn aýratyňlygy köp halatlarda olaryň ol ýa beýleki kasta degişlidigine bagly bolupdyr. Emma adam öleňden soň, janyň başga sekile geçmegi (sansara) hakyndaky taglymat ähli induslar üçin umumydyr. Ol taglymat boýunça adam öleňden soň, onuň jany başga bir ösümlik gabagfynda, haýwan ýa-da adam bedenine gyryp, shonda ýashaýarmysh. Induslaryň düşünsine görä, her bir adamyň öz etmişinde baglylykda onuň jany oňat ýa-da erbet sekile öwrülýärmiş. Şoňa göräde öleňden soň, başga sekile öwrülmek zynjyryndan halas bolamgy gazanmak-moksa in ýokary dini maksat hasaplanýar. I-nyň dürli dini-filasofik taglymatlarynyň esasy mazmuny moksalygy gazanmagyn ýollarynyň we mümkinçilikleriniň işläp düzmekden hemde esaslandyrmak ybaratdr. Dini filasofiýada uçhudaýlyk ideýasy öne surulýar. Abstraçt häsiýete eýe bolan Brahman hem-de iki sany baş hudaý Wisnu we Siwa. Bularyň birinjisi Älemi dörediji, ikinjisi ony goraýjy, üçinjisi ony rujy hökmünde çykyş edýär.
Wedler (gimnler, brahmanlar, aranýaklar, upanisadlar), eposy, aýratyn onuň, diýen bölümleri ähli induslar üçin keramatly edebiýat hasaplanýar. I-in irki orta aşyrlarda esaslandyrylan dini garaýýs we praktiki komlekisnde soňky döwürlerde şeýle hem bir düýpli. Özgeriş bolmady, ýöne her dürli sektantçylyk hereketleri, eserler, taglymatlar döräp durýar. Olardan has görnüklisi bhaty hereketidir (12-17 aşyrlar) 16 asyrda bhaktinin bir akymynyň esasynda sikhizm döreýär.
Hindistanda milli-azat edijilik hereketiniň dörän we ýaýbaňlanan döwri bolan 19-20 aşyrlarda şol hereketiň agalyk ediji ideologiýasynyň hasaplanan burjuaz milletçiligi I-in tazedden döreýiş we reformaşyýa formalaryny (Indus renessans,. neoinduizm) Kabul edýär. Köp sanly dini reformatorçylyk jemgyýetler we guramalar, jemgyýetçilik ishgarleri, ideologlar, akyldarlar (Rammohon Raý, Ramakrishna, S Wiwekananda, D SaraswatiR. Tagor.M K.Gandy we bashgalar) neoninduizm wekilleri bolup çykysh etdiler. Häzirki wagtda garashsyz Hindistanyň sosiýal durmuşhyňda entek geçmişhiňiň galyňdylary , dini obshina onushyzyzlyklary sanlansa-da, I-in sosiýal bahasy barha daralyp bashlaýar.


text:
Klimatologiýa
Ýer togalagynyñ klimatlary hakyndaky ylymdyr. Aýratyn ýurtlaryñ klimatyna häsiỷetnama berlende meteorologiýanyñ kanunlaryndan we maglumatlaryndan peýdalanylýar. KLIMAT – howa düzgüniniñ köp ýyllyk gaýtalanyp gelýän kanunalaýyk gatnaşygydyr. Ol grek dilinde “gyşarmak”, ýagny gün şöhleleriniñ Ýer togalagy boýunça deñ düşmezligini añladýar. Klimat türki dil toparynda “yklym” diýlip atlandyrylýar. Klimatyñ döremekliginde, klimaty emele getiriji hadysalar we şertler uly orun eýeleýärler, klimaty emele getirii hadysalara ýylylyk we çyg aýlanyşygy, atmosferanyñ umumy sirkulýasiýasy degişli. Klimatyñ dürli bolmaklygynda geografik giñligiň, gury ýeriñ we suwuñ paýlanyşynyň, orografiýanyň we belentlikleriň, toprak we ösümlik örtüginiň, gar örtügi we buzluklaryň, umman hem-de deñiz akymlarynyň, şeỷle hem adamyň täsiri uludyr. Olar klimaty dörediji şertler hasaplanylỷar. Ýer togalagynyñ klimatlary – geografik zolaklaryň , materikleriñ we deñizleriñ, agdyklyk edýän ýelleriñ we ýurduñ (sebitiñ) ýerli aýratynlyklary göz öñüne tutulyp añladylýar. Meselem, Türmenistan çürt-kesik kontinental klimaty, Baltikaýaka ýurtlary deñiz klimaty bilen tapawutlanýarlar. Bulardan tapawutlylykda Uzak Gündogaryñ klimaty musson görnüşlidir. Bu ýerde ỷeller köplenç möwsümleýin öwusýärler. Klimatyñ döremekligine orografiýa uly täsir edýär. Sumbar we Çendir jülgeleri, Zakawkaziýa, Krymyñ günorta bölegi subtropik klimatly sebitlerdir. Olaryñ demirgazyk bölegi dag gerişleri bilen goralan bolup, olar sowuk howa massalarynyñ çäge aralaşmaklygyna mümkinçilik bermeýärler. Meteorologiýa ylmynyñ esasy usuly howa elementlerine we atmosfera hadysalaryna gözegçilik geçirmeklikdir. Ol ýörite gurnalan meteorologik beketlerde we gözegçilik nokatlarynda alnyp barylýar. Ýurduñ howa şertleri şeýle hem aktinometrik, aerologik we agrometeorologik beketleriñ kömegi bilen hem öwrenilýär. Aktinometrik beketlerde radiasiýa balansyna degişli elementler ölçense, aerologik beketlerde troposferanyñ ýokary gatlaklarynyñ howa şertleri öwrenilýär. Agrometeorologik beketlerde meteorologik elementleriñ we hadysalaryñ oba hojalyk ekinlerine we maladarçylyga täsiri öwrenilýär. Sdandart meteorologik meýdança 26 x 26 inedördül metr möçberinde kabul edilendir. Olarda gözegçilikler adatça ýerli wagt boýunça sagat 0, 3, 6, 9, 12, 15, 18 we 21-de geçirilýär. Atmosferanyñ howa ýagdaýlaryny öwrenmeklik işi şeýle hem meteorograf berkidilen zond şarlarynyñ, aerostatlaryñ, radiozondlaryñ, şeýle hem meteorologik we geofiziki raketalaryñ, howa hemralarynyñ üsti bilen amala aşyrylýar. Howa hemralarynyñ uçurylmagy howa çaklamasynyñ takyklygyny 85-90 %-e çenli ýokarlandyrdy. Olardan alynýan maglumatlar elektron hasaplaýjy maşynlarda (EHM) işlenilýär we atmosfera hadysalarynyñ ýagdaýy gysga wagtda awtomatik gurallar arkaly modelleşdirilýär. Gözegçilik usulyndan başga meteorologiýada tejribe barlaglary (eksperiment) hem ulanylýar. Muña ýer üstüne ýakyn ýerleşen bulutlary we ümürleri pytratmak, doly saklanýan bulutlary ýagşa öwürmek, suwarymly ýerlerde emeli bulutlary we ýagynlary döretmek hem-de ýagdyrmak mysal bolup biler. Tejribe barlaglary howa ulaglary we ekerançylyk üçin peýdalydyr. Howa çaklamasynyñ hilini gowulandyrmak maksady bilen, BMG-niñ tagallasy bilen 1951-nji ýylda Bütindünýa meteorologiýa guramasy döredilýär. Onuñ işine 154-den gowrak döwlet gatnaşýar we ol 5 çäkde 4 ugur boýunça gidrometeorologiýa işlerini alyp barýar: 1) Bütindünýä meteorologiýa gullugy. 2) Bütindünýä meteorologiýa guramasynyñ ylmy-barlag maksatnamasy. 3) Bütindünýä meteorologiýa guramasynyñ daşky gurşaw we onuñ adama täsir edişini öwrenmek maksatnamasy. 4) Bütindünýä meteorologiýa guramasynyñ tehniki bileleşiginiñ maksatnamasy. Olaryñ operatiw ýolbaşçylygy Moskwada, Waşingtonda we Melburnda ýerleşip, bütindünýä howa merkezleri häzirki döwrüñ EHM-i kompỷuter enjamlary we sinoptiki kartalary düzýän we derñew berýän ýörite maşynlar bilen üpjün edilendir. 1974-nji ýylda Bütindünýä meteorologiýa guramasynyñ maksatnamsyna atmosfera hadysalaryny jümle-jahan möçberde öwrenmeklik, atmosferanyñ hapalanmagynyñ öñüni almaklyk ýaly meseleler hem goşuldy.


text:
Daş asyry
Daş asyry — adamzadyň ösüşinde iň gadymy medeni-taryhy döwür, şonda esasy zähmet gurallary we ýaraglar esasan daşdan ýasalypdyr, emma agaç bilen süňk hem ulanylypdyr. Daş asyrynyň ahyrynda toýun gap-gaçlaryň ulanylyşy giňden ýaýrapdyr.
Daş gurallar daşyň dürli görnüşlerinden ýasalypdyr. Çakmak daşy we hek daşynyň slanesleri kesiji gural hem-de ýarag hökmünde ulanylypdyr, bazalt bilen gum daşyndan bolsa iş gurallary, meselem, el degirmenleri üçin daşlar ýasalypdyr. Şeýle hem agaç, süňk, gabyk, sugun şahy ulanylypdyr.


text:
Ernest Hemigueý
Ernest Hemingueý
(1899-1961)
Beýik amerikan ýazyjysy Ernest Miller Hemingueý XX asyr dünýä edebiýatyna iň uly täsir ýetiren ýazyjylaryň biridir. Onuň ömri dartgynly we tolgundyryjy wakalardan doly. Şonuň üçin ýazyjynyň ömri – onuň iň esasy eseri diýse bolar.
Ernest Hemingueý Illinoýs ştatynyň Ouk-Park şäherçesinde dogulypdyr. Ol örän zehinli çaga bolupdyr, tebigaty söýüpdir, eýýäm sekiz ýaşyndaka ähli ösümlikleriň, haýwandyr guşlaryň atlaryny ýatdan bilipdir, ýöne esasy ünsüni edebiýata gönükdiripdir. Okaýan wagty Ernest mekdep žurnallarynda hekaýalary we makalalary bilen häli-şindi çykyş edipdir, şol wagt eýýäm ýazyjy bolmagy göwnüne berk düwüpdir. Orta bilimini alanyndan soň, ene-atasynyň talap etmegine garamazdan, uniwersitete girmändir, Kanzas şäherine göçüp, «Star» gazetine işe giripdir. Ýazyjylyk ussatlygyny kämilleşdirmek üçin birnäçe wagt galamgär bolup işläpdir.
Hemingueý Birinji Jahan urşuna gatnaşmak üçin Gyzyl Ýarymaý birleşigine ýazylyp, Italiýa barýar. Uruşdan ýaralanyp gaýdýar. Amerikada gahryman kibi garşylanýar. Bu uruş baradaky ýatlamalara Hemingueý soň döreden birnäçe hekaýalarynda we «Ýarag bilen hoşlaşyk» atly meşhur romanynda ýüzlenýär. Watanyna dolananyndan soň «Toronto Star» gazetinde we «Cooperative Commonwealth» žurnalynda işleýär. 1921-nji ýylda ýazyjy birwagtky arzuwyny amala aşyrýar – Pariže gidýär. Bu ýerde Hemingueýiň ylhamy joşýar, ol her hepde «Toronto Star» gazetine täze hekaýa iberýär. Parižde ol F.S.Fitzjerald, Jeýms Joýs, G. Staýn ýaly ýazyjylar bilen tanyşýar. Ömrüniň bu döwri barada, birnäçe ýyl geçeninden soň, Hemingueý «Mydam ýanyňda galýan şagalaň» kitabynda gürrüň beripdir. 1926-njy ýylda çap edilen «Ine-de Gün dogdy» romany ýazyja uly üstünlik getirýär. Mundan soň Hemingueý yzly-yzyna «nusgawy» derejesine ýetjek eserlerini döredip başlaýar. «Aýalsyz erkekler» (1927), «Ýeňiji hiç zat gazanmaýar» (1933), «Kilimanjaronyň gary» (1936) hekaýalar ýygyndysyny, «Ýarag bilen hoşlaşyk» (1929), «Jaň kim üçin kakylýar» (1940) romanlaryny, «Goja we deňiz» (1952) powestini, «Bäşinji sütün» (1938) pýesasyny, «Afrikanyň ýaşyl baýyrlyklary» (1935) kitabyny okyjylar elden düşürmän okaýarlar.
Ýazyjy asyr bilen deň aýak basýar eken. Ispaniýada raýatlyk urşy başlanynda, Hemingueý ol ýere barypdyr-da, respublikanlaryň tarapyny tutup, faşistlere garşy göreşmäge kömek edipdir. Ikinji Jahan urşy döwründe-de ýazyjy çetde durmandyr, Karib deňzinde özüniň gämisinde nemesleriň suwasty gämilerini gözlemäge kömekleşipdir, Fransiýany, Belgiýany, Elzasy azat etmek üçin söweşlere gatnaşypdyr. Başga wagt bolsa Afrikada haýwanlary awlap, Kubada balyk tutup ýaşapdyr. 1949-njy ýylda ol Kuba göçýär. «Goja we deňiz» powesti üçin 1953-nji ýylda Pulitzer baýragyna, 1954-nji ýylda bolsa Nobel baýragyna mynasyp bolýar.
1961-nji ýylda ýazyjy pajygaly ýagdaýda aradan çykýar.


text:
MaNyLy SöZLeR-20HEMME TESWIRLER SOWGATLY:
Dünýädäki iñ gynandyrýan zatlardan biri, bir wagtlar biri-biriniñ hemme zadyny bilýän iki adamyñ, düýbünden nätanyş ýaly bolmagydyr...
***
Käte ýüregimde duýgy doly bir zat emele gelýär,düşündirip bilemok. Gürlemegi unutýan şol wagt. Gözlerim bilen aýtýan hemme zady,ýöne hiç kim görmeýär...
***
Bolmaz diýän nämäñ bolsa hemmesi bolar. Ýykylmaryn diýip ýykylarsyñ, üýtgemerin diýip üýtgärsiñ,öldüm diýip durarsyñ ýöne şonda-da ýaşarsyñ...
***
Şol gyz bolmasa başgasy bolar diýene erkek diýilýär. Şol gyz bolmasa başgasy bolmaz diýene hakyky erkek oglan diýilýär...
***
Hudaýjan söýýän gulunyñ ýüregini, söýýän gulunyñ ýüregi bilen birleşdirer...
***
Meni söý ýa-da ýigren, ikisi hem meniñ peýdama. Söýseñ mydama ýüregiñde bolaryn,ýigrenseñ mydama aklyñda...
***
Gülmek her wagt bagtly bolmak üçin däldir. Käte şeýle bir gülmeler bardyr: iñ uly ajylary gizlemek üçindir...
***
Käbir oglanlar köp puluñ ähli gyzlary eredibiljegini düshüner, ýagny köp makýažly gyzyñ özüni owadan hasap etmesi ýaly.
***
Söýgi sözlügüni ünsli ulanmalysyñ. Dodaklaryñdan añsatlyk bilen aýdylan o sözjük bashga bir adamyñ bagtsyzlygyna sebäp bolupbiler.
***
Tanyshmadyk bolsak, gije ýatamda dünýade sen ýaly biriniñ barlygyny bilmän ýatypgalardym.
***
Bir öýde söýgi bolmaly, bagt bolmaly, gawanjañlyk bolmaly, göwnede degishmeli, ýarashmalam, ýöne ilki bir öý bolmaly, ol öýde-de SEN bolmaly.
***
Adamyñ çaýyny demlejek bir söýýäni bar bolsa, diýmek o ýalñyz däldir.
***
Bir tarapdan hiç ýatlamazlyk üçin ýatdan çykarmak islärsiñ, bir tarapdan-da bu dünýäde seni ondan bashgasynyñ bagtly edibilmejegini düshünersiñ.
***
Söýmelisiñ, ýeke galañda aklyña geleni däl-de, hiç aklyñdan çykmaýany söýmelisiñ!..
***
Käwagt sessiz bolmak, göwnüñe degilenini bildirmegiñ iñ gowy ýoludyr.
***
Gaharlananda gözleri dolýan adamdan zyýan gelmez.
***
Adamlary tanadygymça ýalñyzlygy söýýän.
***
1 ýalñyş, 1 ýalan, 1 aýdym, 1 adam, 1 hakykat, 1 söz, 1 sms, 1 sekuntda durmuşymyzy üýtgedip biler...
***
Onuñ ýüregi başga biri üçin urmaga başlanda, seniñki durar...
***
Men ýanyñda wagtym gadrymy bilmeseñ, gadrymy bilen günüñ meni ýanyñda tapmarsyñ...
***
Biriniñ ýatmazyndan öñürti edýän dogasynda ýer almak, durmushda bolubiljegiñ iñ gowy ýerlerdendir.
***
Söýgi-çagakañ klasda paltoñy halaýan gyzyñ paltosynyñ üstünde goýmakdyr.
***
Bagyshlamak añsat, asyl kyn bolan täzeden ynanmak.
***
''MaNyLy SöZLeR-21'' çykanda size habar barar ýaly temalaryma ýazylyp bilersiñiz:
#wap-da temalaryma ýazylmak
#www-da temalaryma ýazylmak
Halanan (69)


text:
Horhe Luis Borhes
Horhe Luis Borhes
(1899-1986)
XX asyr dünýä edebiýatynyň iň beýik ýazyjylarynyň biri hasaplanýan argentin kyssaçy-şahyry Horhe Luis Borhes 1899-njy ýylyň 24-nji awgustynda, Buenos-Aýresde dünýä inýär. Özüniň aýtmagyna görä, ýazyjynyň damarynda ispan, irland, portugal, bask, andaluz, ýewreý, iňlis, norman ganlary aýlanýar. Borhesiň atasy-da ýazyjy eken, emma gözi gapylanyndan soň ol hiç zat döredip bilmändir. Şonuň üçin kiçijik Horhe onuň kesbini dowam etmek kararyna gelipdir.
Geljekki ýazyjy eýýäm alty ýaşynda goşgy ýazyp ugraýar. On ýaşyndaka Oskar Uaýldyň “Bagtly şazada” ertekisini terjime edýär(bu terjimesi “Pais” gazetinde çap edilipdir).
1914-nji ýylda Borhesiň maşgalasy Ýewropa dynç almaga gidýär, emma Birinji Jahan urşy sebäpli, olaryň Argentina gaýtmaklygy agyrlaşýar. 1919-njy ýylyň 31-nji dekabrynda ispan žurnaly “Gresiýada” Borhesiň ilkinji goşgusy çap edilýär. 1921-nji ýylda Argentina dolanyp baranyndan soň, goşgulary bilen häli-şindi çykyş edip ugraýar. Eýýäm şu irki eserlerinde ýazyjynyň hemmetaraplaýyn ylymly, pelsepeçi, söz ussady bolandygyna, awangardizme ýykgyn edendigine göz ýetirýärsiň. Bu döwrüň şygyrlarynyň aglabasy ultraizm akymynyň däbinde döredilipdir. Emma wagtyň geçmegi bilen Borhes şygryýeti goýup, “hyýaly” kyssalar döredip başlaýar.Onuň iň ajaýyp hekaýalarynyň köpüsi “Toslamalar” (1944), “Alef” (1949), “Labirintler” (1960) we “Broudiniň habary” (1971) ýygyndylaryna girizilendir.
1940-njy ýyllarda Borhes ýazyjylar A.B.Kasares hem Silwina Okampo bilen birlikde Fantastiki edebiýatyň antologiýasyny we Argentin şygryýetiniň antologiýasyny taýýarlaýar. Munuň daşyndan hem ussat ýazyjy ýaş zehinleri agtaryp tapmak üçin elinden baryny eden eken. Beýleki dünýä belli argentin ýazyjysy Hulio Kortasaryň ilkinji eseri hem Borhesiň redaktirleýän žurnalynda peýda bolupdyr. 1937-1946-njy ýyllar aralygy Borhes kitaphanaçy bolup işleýär. 1946-njy ýylda Huan Peron häkimlige geleninden soň, ýazyjyny bu wezipeden boşadýarlar, ýöne 1955-nji ýylda oňa Argentinanyň Milli kitaphanasynyň direktory ornuny berýärler, emma bu wagt ýazyjy eýýäm batyl eken. Borhes tä 1973-nji ýyla çenli kitaphana direktory bolup işleýär.
1950-nji ýyllarda Borhes ýene şygryýete dolanyp gelýär. Şahyryň soňky şygyrlary “Dörediji” (1960), “Tümlügiň waspy” (1969) we “Gaplaňlaryň altyny” (1972) ýygyndylarynda ýerleşdirildi. Onuň ömründe soňky çykaran kitaby “Atlas” atly şygyrlar, fantaziýalar hem ýol ýazgylary ýygyndysydyr. Horhe Luis Borhes dünýä edebiýatyna örän uly täsir etdi. Hulio Kortasar, Umberto Eko, Žoze Saramago, Orhan Pamuk ýaly ussat ýazyjylar Borhesi özleriniň halypasy hasap edýärler.
Ýazyjy 1986-njy ýylda, Ženewa şäherinde dünýeden ötdi.


text:
Pifagor
Doly ady: Pifagor Samosskiý(Samosly) (Pythagoras of Samos)
(b. e. ön takmynan 570-500) – gadymy grek akyldary, dini we syýasy işgäri,pifagoreizmi esaslandyryjy. Pifagor barada her hili rowaýatlar ýaýrap, şolarda ol pähimli adam, bütin antiki we Ýakyn Gündogar ylmynyň mirasdary, “gudratly” adam hökmünde suratlandyrylýar. Ol ilki Samos adasynda ýaşaýar, soňra rehimsiz hökümdar Polikratyň syýasy garşydaşy bolany üçin, Günorta Italiýadaky Kroton şäherine gidýär. Pifagor şol şäherde öz yzyna eýerijileriň ýapyk dini soýuzyny esaslandyrýar, olar Pifagora “keramatly” ynsan hökmünde hormat goýupdyrlar.
Matematika babatda bolsa geometrik subutnamalaryň yzygiderli girizilmegini, gönüçyzykly figuralaryň planimetriýasynyň gurulmagyny, meňzeşlikler baradaky taglymatyň döredilmegini, onuň ady dakylan teoremanyň (Pifagoryň teoremasynyň) subut edilmegini, başga-da köp zatlary Pifagoryň ady bilen baglanyşdyrýarlar.
Çeşme: Türkmen Sowet Ensiklopediýasy,
Tom 7, sah.92


text:
Germaniýa
Germaniýa Federatiw Respublikasy (Germaniýa ýa-da GFR; nem. Deutschland ýa-da Bundesrepublik Deutschland [ˈbʊndəsʁepuˌbliːk ˈdɔʏtʃlant]) — Merkezi Ýewropada döwlet.
Demirgazyk araçäkleri Demirgazyk deňzi, Daniýa, Baltika deňzi; gundogary Polşa we Çehiýa Respublikasy; günortasy Awstriýa we Şweýsariýa bolmak bilen gunbatar tarapy Fransiýa, Lýuksemburg, Belgiýa we Niderlandlar bilen araçäkleşýär. Köplenç maýyl howaly. Germaniýanyň umumy meýdany 357,021 km². 82 million halkly ýurt. Ýewropa Birleşiginde ilat sany boýunca 1-nji ýeri eýeleýar we sol bir sanda dasary ýurtly ilaty bilenem 3-nji ýerde durýar. Paýtagty Berlin şäheri.


text:
Ösümlikler
Ösümlikler (lat. Plantae, ýa-da Vegetabilia) — biologik şalyk bolmak bilen, ol siňekleri, paporotnikleri, hwoşlary, plaunlary, ýalaňaç tohumlylary we gülli ösümlikleri öz içine alýan köp öýjükli organizmleriň esasy toparlarynyň biridir. Ýygy-ýygydan ähli suw otlary ýa-da olaryň käbir toparlary hem ösümliklere degişli diýlip hasap edilýär. Ösümlikleriň (ilkinji nobatda, gülli ösümlikleriň) köp sanly ýaşaýyş görnüşleri bar bolup, agaçlar, gyrymsy agaçlar, otlar we ş.m. şolaryň hataryna girýär.


text:
Sudan
Sudan (arap. السودان, iňl. Sudan), doly ady — Sudan Respublikasy (arap. جمهورية السودان, iňl. Republic of Sudan) — Demirgazyk-Gündogar Afrikada döwlet, Günorta Sudan garaşsyzlygyny alýança iň iri afrika döwletidi. Ol demirgazykda Müsür, demirgazyk-günbatarda Liwiýa, günbatarda Çad, günorta-günbatarda Merkezi Afrika Respublikasy, günortada Günorta Sudan, gündogarda bolsa Eritreýa we Efiopiýa bilen araçäkleşýär. Demirgazyk-gündogarda kenarlaryny Gyzyl deňziň suwlary ýuwýar.
Paýtagty — Hartum şäheri.


text:
Muhammet Jelaletdin Rumy
Muhammet Jelaleddin Rumy (1207-1273) - Yslam dünýäsinde at gazanan şahyr we ylahyýatçy.
Mazmuny
Ömri[üýtget | edit source]
Kakasynyň ölümine çenli ömri[üýtget | edit source]
1207-nji ýylyň Sentýabr aýynyň 30-ynda Balh şäherinde (Häzirki Owganystanyň demirgazygynda, Mazaryşerif şäheriniň 15 km. Günbatarlygynda) uly dindar alym bolan Soltan Belediň maşgalasynda dünýä inýär. Onuň ata-babalary bir asyr şondan öň bu şähere göçüp gelipdirler we öz döwründe Horezmde hökümdarlyk eden türkmen patyşalarynyň howandarlygyndan feýdalanypdyrlar. Munuň şeýle bolandygyny şahyryň babasy Jelaleddin Hatib Hüseýiniň horezmşa Alauddin Muhammediň gyzyna öýlenendigi bilen düşündirip bolar.
Şahyryň kakasy Soltan Belet dindarlaryň arasynda çäksiz uly abraýa eýe bolupdyr. Ol sofulyk ylmynda “soltanlyk ”derejesine ýeten dünýädäki “ýedi soltanyň” biridir.
Rumy bäş ýaşyndaka Mekkä zyýarata gitmek bahanasy bilen Soltan Belet ähli maşgala agzalaryny alyp, Balhdan göçüp gidýär. Ýolda olar Nyşapurda ýaşaýan şyh Attaryňkyda düşleýärler. Bu waka 1212-nji ýylda bolup geçýär. Attar bäş ýaşly Jelaleddini görüp, bagryna basýar we oňa “Astarnama” (“Syrlar kitaby”) eserini berip: “Bu çaganyň gözlerinde şygyr äleminiň kuýaşynyň nury bar” diýýär.
Soltan Belet soňra maşgalasy we ýanyndakylar bilen ilki Bagdada, Mekkä barýar, ondan gaýdyp, Malatnede biraz ýaşap, Arzinjana göçýär. Dört ýyl bu şäherde ýaşansoň, Lorandada (häzirki Garaman şäheri) ýerleşýär. Bu şäherde 1225-nji ýylda Jelaleddin asly Samarkantly baýyň gyzy Göwhere öýlenýär.
Meşhur alym Bahauddin Soltan Belediň şöhraty basym külli Rumustana ýaýraýar. Şol wagtlar Seljuk türkmenleriniň kiçi Aziýadaky döwletiniň paýtagty Konýa şäheridi. Rum soltany Alauddin Keýkubad I (1219-1237) Soltan Beledi Konýanyň iň uly medresesine baş müderrislige çagyrýar. Şeýdibem, 1228-nji ýylda olar Lorandadan Konýa hemişelik göçüp gelýärler.
Şems Tebrizi[üýtget | edit source]
1240-njy ýylda Jelaleddin şol döwrüň ylmynyň aňyrsyna çykyp, Konýa dolanýar we 1241-nji ýylda ýene-de baş müderrislige eýe bolýar. Belki-de, onuň durmuşy şeýle ýagdaýda dowam etse-de ederdi. Emma 1244-nji ýylyň Sanjar aýynda Konýa derwüş-sofy Şems Tebrizi gelýär. Ol Jelaleddin bilen tötänden duşuşýar. Soňra olar ömürlik dost bolup galýarlar.
Jelaleddin Rumynyň Şems bilen ýakyn gatnaşygy baş müderrisi edebiýat meýdanyna alyp gelýär we birwagtky şyh Attaryň welilik bilen aýdanlary amala aşyp başlaýar. Şondan soň Rumy köp wagtyny medresede däl-de derwüşleriň arasynda goşgy aýdyp, saz çalyp, tans edip geçirýär. Bu ýagdaý ylym bilen meşgullanýanlaryň birnäçesine ýakmaýar we olar Şemsi öldürmegiň kül-külüne düşýärler.
Iki beýik şahsyýetiň dostlugynyň berkemegi we güýjemegi göripleriň ýigrenjiniň artmagyna getirýär. Ýagdaýy duýan Şems 1246-njy ýylyň Nowruz aýynyň 11-inde gizlin ýagdaýda Konýadan çykyp gaçýar. Dostunyň we ruhy halyfasynyň birdenkä gürüm-jürüm bolmagy Rumyny gam kölüne batyrýar. Kiçi ogly Soltan Balady onuň gözlegine iberýär. Rumynyň hormatyna Şems bu gezek Konýa gaýdyp gelýär. Rumy täzeden dünýä inen ýaly bolýar. Ol Şemsi görende, Allanyň ýerdäki keşbini gören ýaly begenýär. Emma bu şatlykly we döredijilikli günlerem uzaga çekmeýär. 1247-nji ýylyň ortalaryna Şems ýene ýitirim bolýar. Bu gezek hemişelik. Onuň gije gizlinlik bilen ogurlanyp öldürilenligi barada çaklamalar bar.
Rumy öz garşydaşlarynyň ýanynda hiç syr bildirmezlige çalşyp, gaýgy-gussany duýga, duýgusyny goşgularyna siňdirýär. Şeýdibem, onuň döredijilik ýoly uzap gidýär. Rumy dostuna bagyşlan “Şems Tebriziniň diwany” diýen gazallar kitabyny döredýär.
Soňky ýoly[üýtget | edit source]
Jelaleddin Rumy 1273-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 12-sinde aradan çykýar. Ony soňky ýoluna ugratmaga musulmanlar bilen bir hatarda hristianlar, grekler we beýlekiler hem barýarlar. Olaryň öňünde Rumynyň esaslandyran tans oýnaýan derwüşleriň-sofular jemgyýetiniň agzalary barýar. Şahyr Konýanyň patyşasy tarapyndan bina edilen mawzoleýde, kakasynyň ýanynda jaýlanýar.
Mesnewi[üýtget | edit source]
Şahyr sofylar jemgyýetiniň halyfasy bolmak bilen medresede hem sapak bermegini dowam etdirýär. Sofylar jemgyýetiniň şyhy Hisamiddin Hasanyň teklibi we haýyşy boýunça Rumy şygyrlar diwanyny döretmäge girişýär. Bu diwanyň adyna “Mesnewi” diýýär. Ol goşgular ikileme, ýagny iki setir görnüşinde özara kapyýalaşyp (sazlaşyp) gidýär. Şeýle goşgy formasy (görnüşi) soňra diňe pars dilli şahyrlaryň däl, eýsem tutuş dünýä edebiýatynyň ajaýyp eserlerine öwrüldi. Rumy “Mesnewisini” alty bölege bölýär we hersini bir depder diýip atlandyrýar. Bu kitapdaky goşgular 26632 beýtden ýa-da 53264 setirden ybarat.
Şahyryň mesnewilerinde diňe pelsepe-sofuçylyk garaýyşly eserler (goşgular) bolman, eýsem, grekleriň, gadymy rimlileriň, ermenileriň, arablaryň, gündogaryň we beýleki halklaryň ägirt uly halk döredijiliginden (faýdalanylan) peýdalanylan rowaýatlar, basnýalar, hekaýatlar hem öz beýanyny tapýar.
Ulanylan Çeşme[üýtget | edit source]
Maglumatlar Almagül Ýusubowanyň «Türkmen edebiýatynyň taryhy ösüş döwürleri» atly kitabyndan alyndy. «Başkent» bilim merkeziniň neşirleri. Aşgabat 2005.
http://vecizebank.com/sozler.php?sozleri=Mevlana Mevlana Sözleri
Daşarky çykgytlar[üýtget | edit source]
- Руми Джалаладдин. Дорога превращений: суфийские притчи
- Сайт, посвященный Руми — биография, переводы, исследования
- Притчи, афоризмы, «Китаб ал-Маснави» Руми
- Притчи от Руми на Притчи.ру
- «Песнь Свирели» — вступление к поэме Маснави в музыкальном исполнении (по переводу В.Державина)
- Сокровища вспоминания перевод Леонида Тираспольского на fway.org
- Как Ислам относится к Джалалуддину Руми (р.а.)?
- Джалаладдин Руми. Стихи


text:
Joan Rouling
1965-nji ýylyň 31-nji iýulynda Beýik Britaniýanyň Ýeýt şäherçesinde dünýä inýär. Döredijilik ýoluna çagalyk döwründen başlaýar, alty ýaşyndaka “Towşanjyk” atly ilkinji hekaýasyny ýazýar. 1990-njy ýylda Joanda Harri Potter atly oglanjyk hakda eser ýazmak pikiri döreýär. Ol bada-bat kitabyň üstünde işläp başlaýar. Ýöne 1990-njy ýylda ejesiniň aradan çykmagy sebäpli bu kitaby tamamlamak işi uzaga çekýär. 1991-nji ýylda Joan iňlis dili mugallymy hökmünde Portugaliýa işlemäge gitýär. 1994-nji ýylda Angliýa dolanyp gelenden soň, kitabyň üstünde irginsiz işläp başlaýar. “Harri Potter we jadygöýlügiň daşy” atly ilkinji kitaby “Blumsberi” neşirýatynda çapdan çykýar. Sanlyja hepdäniň içinde kitap okyjylar tarapyndan söýlüp okalýan eserleriň birine öwrülýär. Joan Rouling meşhurlyga eýe bolan birinji kitabyndan soň, “Harri Potter we syrly otag” (1998) , “Harri Potter we Azkabanyň bendisi” (1999) , “Harri Potter we alaw” (2000) , “Harri Poter we semender ordeni ” (2003) , “Harri Potter we jadygöý şazada ” (2005) eserlerini neşir etdirýär. “Harri Potter we ajalyň peşgeşi” atly ýedinji jemleýji eseri hem 2007 -nji ýylda Angliýada we Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda satuwa çykarylýar. Joan Rouling häzirki wagtda adamsy we üç çagasy bilen Şotlandiýada ýaşaýar.


text:
Dazzarkel
Dazzarkel
Dazzarkel (latynça – Gyps fulvus, iňl. vulture, rus. сип) Başgaça ady – gummaý Ýyrtyjy guşlar otrýadyna degişli guş. Dazzarkel Günorta Ýewropada, Günorta we Merkezi Aziýada we Afrikada giňden ýaýrandyr. Ol öňki sowet döwletleriniň çäginde – Krymda, Kawkazda, Orta Aziýada (şol sanda Türkmenistanda) duşýar. Dazzarkeliň ganatynyň ýazgyn uzynlygy 2,4 metre, agramy 6.8-8.2 kg-a ýetýär. Reňki, esasan, goňrumtyl, ganatlary we guýruk ýelekleri goňrumtyl-garadyr. Boýnundaky sütük ýelek bilen iri ýelekleriň araçäginde ösgün ak ýelekden halka bolýar. Dazzarkel, esasan, Türkmenistanyň daglyk raýonlarynda (Köpetdag, Balkan, Köýten, Bathyz) gabat gelýär. Dazzarkel daglaryň uçut gaýalarynda höwürtgeläp, 1 sany (käte 2) ýumurtga guzlaýar. Ýumurtgany 50 gün çemesi iki jynsy hem basýar. Jüýjeleri 3 aýdan soň uçurym bolýar. Dazzarkel iri haýwanlaryň maslygy bilen iýmitlenýär.


text:
Türkmenistanyň ''Senagat'' paýdarlar täjirçilik banky
Türkmenistanyň Prezidentiniň kararyna laýyklykda 1999-njy ýylyň mart aýynyň 14-ne Türkmenistanyň Senagat paýdarlar täjirçilik banky 22 sany dörediji paýçylarynyň paýlary esasynda Türkmenistanda ilkinji täjirçilik banklaryň biri bolup döredildi. Bankyň döredilmeginiň esasy maksady Türkmenistanda önümçiligi giňeltmek, haryt bolçulygyny döretmek, kiçi we orta telekeçiligi ösdürmek üçin bank hyzmatlarynyň üsti bilen goldamak bolýar.
Häzirki döwurde baş bankyň ýolbaşçylygynda 5 sany welaýat merkezinde, Ahal welaýarynyň Sarahs etrapynda, Balkan welaýarynyň Serdar şäherçesinde, Türkmenbaşy şäherinde we Aşgabat şäherinde ýerleşýän 6 sany gulluklarynda 400-den gowrak işgär 22 müňe golaý müşderä hyzmat edýär. Senagat paýdarlar täjirçilik banky elmydama beýleki banklar we maliýe guramalary bilen bäsleşik şertinde işleýär. Şu sebäpli bank däbe öwrilen amallardan we hyzmatlardan gaýry, elmydama marketing işini geçirip, müşderileriň isleglerine görä täze hyzmatlaryň gözleginde bolýar.Müşderilere edilýän hyzmatyň görnişleriniň arasynda: Western-Union daşary ýurt pulundaky elektron pul geçirim ulgamynyň hyzmatlary; Ýeketäk Senagat bankynda ornaşdyrylan Ýanardag milli manatdaky elektron pul geçirim ulgamynyň hyzmatlary; BSTI-niň telefon töleg hyzmatlary; Hukuk we bank işleri boýunça maslahat hyzmatlary we ş.m. alnyp barylýar.
Ýurduň pul dolanyşygy syýasatyny berkitmek üçin, ilatdan çekilýän serişdeleriň usullaryny we görnüşlerini kämilleşdirmek arkalySenagat paýdarlar täjirçilik banky dürli işler alnyp barylýar. Esasan, mäşderileriň erkin pul serişdelerini banka çekmek maksady bilen, olara dürli dörnüşli goýumlar hödürlenilýär. Bank tarapyndan raýatlar üçin goýumlaryň abatlylyk, ynamlylyk, hem-de bähbitlilik şertleri göz önünde tutulup, yzyna wagtynda gaýtarylýar. Goýumlar nagt, nagt däl hasaplaşyklaryň we geçirim amallarynyň üsti bilen ýerine ýetirilýär. Türkmenistanyň Prezidentiniň 2008-nji ýylyň 17-nji martyndaky Türkmenistanda hususy telekeçilik işini maliýeleşdirmegiň meseleleri hakyndaky 9604 belgili kararyndan ugur alyp bank ilkinji günlerden işe guramaçylykly girişdi. Bank karzlary esasan önümçiligi, oba hojalygy, söwda we telekeçiligi ösdürmäge, gurluşygy amala aşyrmaga, ulag we aragatnaşygy kämilleşdirmäge we şahsy islegleri kanagatlandyrmak hem-de beýleki kanun tarapyndan gadagan edilmedik dürli maksatlar üçin berilýär. Ýokarda görkezilen karara laýyklykda Bank hususy telekeçilik işini 5%-li ýeňillikli karzlar bilen maliýeleşdirýärler.
Häzirki döwurde mebel, polipropilen haltalaryny öndürmek üçin enjamlar toplumyny, senagat harytlaryny,halka zerur bolan konditer, şöhlat, süýt, galla önümlerini öndürmäge, halka hyzmat etmek üçin enjamlar toplumlaryny satyn almak maksady bilen ýeňillikli karzlar berildi we gelýan arzalar esasynda başga-da binäçe taslamalary karzlaşdyrmagyň üstünde işlenilýär. Türkmenistanyň Senagat paýdarlar täjirçilik banky Altyn Asyr töleg kart ulgamy dolanyşyga girizldi. Nagt däl hasaplaşyklary giňden ulanmak üçin aragatnaşyk enjamlaryny we terminallary Aşgabat ş., söwda merkezlerinde, beýleki hyzmat ediş nokatlarynda, dermanhanalarynda we bank ulgamynyň welaýat şahamçalarynda gurnalandygyny görkezmek bolar. Bu hyzmatyň giňden ýaýbaňlandyrylmagy müşderilere gysga wagtyň dowamynda töleg kartyň üsti bilen nagt pul almaga, awtosürüjileriň ýangyç üçin töleglerini, elektroenergiýa, komunal we beýleki söwda hyzmat töleglerini amala aşyrmaga mümkinçilik berer.
Türkmenistanyň Senagat paýdarlar täjirçilik banky ilata edilýän hyzmatlaryň täze görnüşleri ulanyşyga girizmek we hilini dowulandyrmak üçin milli pulda Ýanardag elektron nagt pul geçirimler ulgamy ýurdumyzyň dürli künjeginde milli manatda amala aşyrmakda raýatlara mümkinçilik döretdi.
Wester Union ulgamy boýunça müşderilerlere hyzmat ediş nokatlary bankyň ähli şahamçalarynda bar. Aşgabat şäherinde Wester Union ulgamy boýunça ýörite geçirim kabul ediş nokatlary hereket edýär. Ilat üçin edilýän hyzmatlaryň tiz we amatly bolmagyny üpjün etmek maksady bilen 2009-njy ýylda dünýäniň ösen ýurtlarynyň birinji derejeli Сommerzbank AG, Deutsche Bank AG we Deutsche Bank Trust Сompany Americas banklarynda habarlaşyk hasaplary açyldy.


text:
Amerikanyň Birleşen Ştatlary
Amerikanyň Birleşen Ştatlary, ABŞ (iňl. The United States of America, USA, isp. Estados Unidos de América) — Demirgazyk Amerikada döwlet. ABŞ döwlet gurluşy federal, ştatlar we ÿerli hökümetlerden ybaratdyr.[1] Amerikanyň Birleşen Ştatlary dünýäde iň köp ilatly ýurtlaryň sanawynda Hytaý we Hindistandan soň, üçünji orunda durýar.
Mazmuny
- 1 UMUMY MAGLUMAT
- 2 Taryhy
- 3 Döwlet gurluşy
- 4 Ilaty
- 4.1 ABŞ-daky musulmanlar:
- 5 Ykdysadyýeti
- 6 Gözel ýerleri
- 7 Esasy baýramçylyklary:
- 8 Baglanşykly makalalar
- 9 Salgylanmalar:
UMUMY MAGLUMAT[üýtget | edit source]
Birleşen Ştatlar demirgazykda Kanada, günortada — Meksika bilen araçäkleşýär, şeýle hem ol deňiz arkaly Russiýa bilen serhetleşýär. Onuň kenarlaryny günbatarda Ýuwaş okean, gündogarda bolsa Atlantik okean ýuwýar.
Amerikanyň Birleşen Ştatlary Demirgazyk Amerikada ýerleşýän döwletdir. Ol demirgazykda Kanada, günortada Meksika bilen araçäkleşýär. ABŞ-nyň resmi taýdan döredilen ýyly 1776-njy ýylyň 4-nji iýuly hasaplanýar.
Umumy meýdany: 9,826,630 inedördül kilometr.
Ilaty: 300 milliondan gowrak adam.
Iri şäherleri: Nýu-Ýork, Los-Anjeles, Çikago.
Döwlet dili: Iňlis dili.
Bu ýurt gündogarda Atlantik okeanyndan günbatarda Ýuwaş okeanyna çenli 4500 kilometr aralykda ýerleşýär. Alýaska we Gawai adalaryny hem öz içine alýan ABŞ-nyň umumy tutýan meýdany 9 million inedördül kilometrden geçýär. Alýaska ýurduň 50 ştatynyň meýdany boýunça iň ulusydyr. Ýurduň günortasyndaky Tehas bolsa bu ugurda ikinji orunda durýar.
Taryhy[üýtget | edit source]
Has gigiňişleýin: Amerikanyň Birleşen Ştatlary taryhy
XVIII asyryň ahyrlarynda Birleşen Ştatlarynyň territoriýasynda döwletlilik döredildi. Ýöne mundan öňem Demirgazyk Amerikada möhüm taryhy wakalar bolýar. XV asyryň ahyrlarynda Demirgazyk Amerika yklymy Hristofor Kolumb tarapyndan açylýar we Ispaniýa demirgazyk, merkezi we günorta Amerikanyň meýdanynyň köp bölegini eýeleýär. Britaniýaly deňizde ýüzüji Kabot 1497-nji ýylda Demirgazyk Amerikanyň kenaryna ýüzüp barýar. Wagtyň geçmegi bilen ispanlar, portugallar, fransuzlar, iňlisler Amerika yklymyna ýerleşip, ýer eýeleýärler. Iňlisler Amerikadaky ýerlerini köpeldip, soň-soňlar birnäçe ýurtlardan adamlary göçürip getirýärler.
XVIII asyryň ortalarynda Amerikadaky koloniýalaryň sany 13-e ýetýär. XVIII asyryň ahyrlarynda bolsa koloniýalarda garaşsyzlyga garşy göreş başlanýar. Iki ýyl dowam eden urşuň netijesinde täze döwlet döredilendigi baradaky jarnama kabul edilýär. Ilki başlarda Birleşen Ştatlaryň düzümindäki ştatlaryň sany 13-den 36-a çykýar. Soňra ol 50-ä ýetýär.
Döwlet gurluşy[üýtget | edit source]
Has giňişleýin maglumat üçin seret: ABŞ-nyň döwlet gurluşy
Amerikanyň Birleşen Ştatlary federal respublika. Döwlet 50 ştatdan we Kolumbiýa federal okrugyndan ybarat bolup durýar. Döwlet baştutany - prezident. Kanun çykaryjy organy - Kongres. Ol iki palatadan durýar: Wekiller palatasy we Senat. Senatorlar 6 ýyl, wekiller palatasynyň agzalary iki ýyl möhlete saýlanýar. Senatorlar we beýleki palatanyň agzalary dalaşgär bolan halatynda täzeden saýlanyp bilerler.
Elli ştatyň her biri Kongrese iki senator iberýär. Senatorlyga dalaşgär bolmak üçin 30 ýaşyny dolduran we iň azyndan dokuz ýyl mundan ozal Amerikanyň raýatlygyny kabul eden bolmalydyr. Wekiller palatasynyň 435 agzasy bar. Bir taslamanyň kanun bolmagy üçin hem Senat hem-de Wekiller palatasy tarapyndan tassyklanmagy gerek.
Ilaty[üýtget | edit source]
Birleşen ştatlaryň baş kanuny her on ÿyldan amerikalylaryň “adam sanynyň” hasabynyň alynmalydygyny, ÿagny ilat ýazuwynyň geçirilmelidigini nygtaÿar.[2] Ýurtda 280,6 milliondan gowrak adam ýaşaýar. Amerika göçegçileriň ýurdy, göçegçiler tarapyndan döredilen döwlet, häzirki wagt hem dünýäniň iň köp göçegçisini kabul edýän ýurt hasaplanýar. 1776-njy ýyldan öň, ýurduň ilatynyň sany bary-ýogy 2,5 milliona barabardy. Olaryň 95 göterimi akýagyzlar, galan bölegini bolsa afrikalylar düzýärdi. 1880-nji ýyllarda ilatyň sany 60 milliona ýetýär. 1935-nji ýylda bu görkeziji 100 milliona, 1970-nji ýylda 200 milliona ýetýär.
ABŞ-da ilat gürlügi her inedördül kilometre 27 adamdyr. 1990-njy ÿylda Amerikanyň ilatynyň 80% golaÿynyň özlerini akÿagyz, 12%-garaÿagyz, 9% ispan dilli hasaplan.[2]
ABŞ-daky musulmanlar:[üýtget | edit source]
Amerikanyň musulman ilaty dürli etnik, dil, ideologik, sosial, ykdysady we dini toparlardan düzülendir. Amerikadaky musulmanlaryň sanyny takyk aýtmak kyndyr sebäbi ABŞ-da ilat sanawy hasaba alynanda dini degişlilik hasaba alynmaýar. Çaklama esasynda (2008-nji ýylyň dekabry) gelnen sanlar 2 milliondan 7 milliona çenli barýar.[3]
ABŞ-daky musulmanlar barada statistikalar:[üýtget | edit source]
Aşak-da görkezilen maglumatlar üçin peýdalanylan çeşmeler: statistik maglumatlar şu ýygyndydan alyndy: “Muslim Americans: Middle Class andýMostly Mainstream” Pew Research Center, May 22, 2007. Bu bölümiň teksti “Strengthening America: The Civic and Political Integration of Muslim Americans, The Chicago Council on Global Affairs, 2007” atly kitapdan
alyndy.[4]
Musulmanlaryň ABŞ sebitlerindäki sanlary şeýledir:[üýtget | edit source]
Günorta: 32%
Demirgazyk-gündogar: 29%
Orta günbatar: 22%
Günbatar: 18% [3]
Olaryň ýaş toparlary we jynslara görä bölünişi:[üýtget | edit source]
Aşak-da görkezilişi ýalydyr[3]:
18 - 29 ýaş: 29%
30 - 49 ýaş: 48%
50 - 64 ýaş: 18%
65 ýaş we ondan uly: 5%
Erkekler: 54%
Aýallar: 46%
ABŞ-nyň metjitleriniň agdyklyk edýän etnik toparlara degişlilikde bolünişi:[üýtget | edit source]
Aşak-da görkezilişi ýalydyr [5]:
Günorta aziýaly 28%
Afro-amerikaly 27%
Günorta aziýaly we arap, sany deňräk 16%
Araplar 15%
Ähli özge birleşmeler 14%
ABŞ ştatlaryndaky metjitleriň sany:[üýtget | edit source]
Özüni "global musulman elektron görnüşli jemgyýet" diýip atlandyrýan islamcity.com internet sahypasy 1995-nji ýyldan bäri ABŞ-daky musulmanlar barada maglumat toplap gelýär.[4] Olaryň aýtmagyna görä ABŞ-daky musulman gurama we medreseleriň sany 2300-den gowrakdyr.[4] Ady geçen saýtyň beren maglumatyna görä ştatlardaky metjit sany aşakda görkezilişi ýalydyr (ştat ady we ştatdaky metjit sany formatynda görkezilen):[4]
Alabama 20
Alýaska 0
Arizona 10
Arkanzas 1
Kaliforniýa 198
Kolorado 8
Konnektikut 17
Delawer 2
Florida 42
Jorjiýa 40
Hawai 1
Aýdaho 3
Illinoýs 43
Indiana 14
Aýowa 5
Kanzas 2
Kentaki 9
Luiziana 17
Men 1
Meriländ 18
Massaçusets 13
Miçigan 55
Misuri 7
Montana 2
Nebraska 1
Newada 3
Nýu-Jörsi 56
Nýu-Ýork 131
Ohaýo 41
Oklahoma 8
Oregon 10
Pensilwaniýa 43
Tennesi 10
Tehas 58
Ýuta 5
Wermont 0
Wirjiniýa 27
Waşington 10
Wiskonsin 13
Waýoming 1
Metjitler barada has köp maglumat üçin seret: ABŞ-daky ýerli metjitler sanawy.
Ykdysadyýeti[üýtget | edit source]
Amerikanyň Birleşen Ştatlary ykdysady taýdan güýçli ösen ýurt. Ýurduň magdan, himiýa, ýeňil we maşyngurluşyk senagaty has ösen. Atom we kosmos pudagy hem çalt depginlerde ösýär. Oba hojalygynda ekerançylyk pudagyna uly üns berilýär. Syýahatçylyk pudagy hem ýurduň iň girdejili pudaklarynyň biri hasaplanýar.
Bulardanam başga ABŞ ýarag söwdasynda hem işjeňdir we ABŞ 96 döwlete (2016-njy ýylyň maý aýyndaky hasabat) ýarag satýar.[6][7] ABŞ 2001-nji we 2016njy ýyl aralygyndaky jemi ýarag söwdasynyň 33 göterimini amala aşyrdy.[8] 2016-njy ýylyň 1-nji çärgeýiniň soňuna çenli ol diňe bir ýakyn gündogara 30 milliard dollarlyk ýarag satdy.[6]
Gözel ýerleri[üýtget | edit source]
Amerikanyň Birleşen Ştatlary özüniň tebigy ajaýyplyklary we taryhy ýadygärlikleri bilen jahankeşdeleri özüne bendi edýär. Ýurduň paýtagty Waşingtonda Kapitol binasy (paýtagtyň iň beýik binasy hasaplanýar), Ak Tam – ýurduň döwlet baştutanynyň resmi kabulhanasy, Waşingtonyň ýadygärligi (152 m), Pentagon (Goranmak ministrliginiň jaýy) we Federal aňtaw edarasy, Arlington hatyra gonamçylygy, Milli sungat galereýasy, Kongresiň kitaphanasy, Smitson institutynyň muzeýi, ABŞ-nyň öňki prezidentleri Jorj Waşingtonyň, Jeffersonyň hem-de Abraham Linkolnyň (Abraham Lincoln) memorialy ýaly köp sanly taryhy ýadygärlikler, muzeýler ýerleşýär.
Nýu-Ýork şäherinde bolsa Azatlyk statuýasy ýaly owadan ýerler bar. Şeýle hem Amerikanyň Florida ştatynda Ewergleýds Orlando milli goraghanasy we oňa degişli „Uolt Disneý dünýäsi“ şatlyk-şagalaň bagy bar. Maýami-Biç kurort sebiti jahankeşdeleriň iň bir gelim-gidimli ýeri hasaplanýar.
Esasy baýramçylyklary:[üýtget | edit source]
19-njy fewral - Jorj Waşingtonyň doglan güni, 4-nji iýul - garaşsyzlyk güni, 11-nji noýabr - weteranlar güni, sentýabr aýynyň birinji duşenbesi - zähmet güni, noýabr aýynyň dördünji penşenbesi - Şükranalyk baýramçylygy(thanksgiving day).
Baglanşykly makalalar[üýtget | edit source]
- Jorj Waşington
- Barak Obama
- ABŞ düzümindäki ştatlar
- ABŞ prezidentleriniň sanawy
- ABŞ-daky musulmanlaryň esasy wakalarynyň döwürleýin beýany
- ABŞ-daky ýerli metjitler sanawy
Salgylanmalar:[üýtget | edit source]
Makala içinde görkezilen çeşmeli kysymlardan başgasy iňlisçe wikipediadan gysgaldylan terjime.
- ↑ 42-nji sahypa seret: http://turkmen.ashgabat.usembassy.gov/uploads/Ov/69/Ov69FwETPxLNYWpHvJ0LDQ/Amer.Life.Turkmen.pdf
- ↑ 2.0 2.1 16-njy sahypa seret: http://turkmen.ashgabat.usembassy.gov/uploads/Ov/69/Ov69FwETPxLNYWpHvJ0LDQ/Amer.Life.Turkmen.pdf
- ↑ 3.0 3.1 3.2 "Amerikada ýaşaýan musulmanlar -ABŞ döwlet departamentiniň Halkara maglumat maksatnamalary edarasy, 48-nji sahypa" - http://photos.state.gov/libraries/turkmenistan/49351/pdf/BeingMuslimAmerica_Turkmen.pdf
- ↑ 4.0 4.1 4.2 4.3 http://photos.state.gov/libraries/turkmenistan/49351/pdf/BeingMuslimAmerica_Turkmen.pdf 50-nji sahypa seret
- ↑ "Amerikada musulman bolmak, ABş döwlet departamentiniň Halkara maglumat maksatnamalary edarasy, 49-njy sahypa." - http://photos.state.gov/libraries/turkmenistan/49351/pdf/BeingMuslimAmerica_Turkmen.pdf
- ↑ 6.0 6.1 http://www.trt.net.tr/turkmen/ykdysadyyet/2016/03/30/abs-uakyn-gundogara-30-milliard-dollarlyk-yarag-satdy-460516
- ↑ ABŞ ýarag firmalary Hytaýly we Russiýaly firmalary yzda galdyrdyhttp://www.trt.net.tr/turkmen/ykdysadyyet/2016/02/23/amerikaly-yarag-firmalary-russiyaly-we-hytayly-basdeslerinden-yarag-bazarynda-one-gecdi-437269
- ↑ Amerikaly firmalaryň ýarag söwdasyndaky bazar paýy 33 göterime çenli baryp ýetdi - http://www.trt.net.tr/turkmen/ykdysadyyet/2016/02/23/amerikaly-yarag-firmalary-russiyaly-we-hytayly-basdeslerinden-yarag-bazarynda-one-gecdi-437269