text:
65552
2019-12-08
TurkmensNews- Eýranyň Owganystan işleri boýunça ýörite wekili Muhammet Ibrahim Taherian owganlaryň ýolbaşçylyk etmeginde Owganystanyň ýaraşyk prosesine goldaw berýär diýip yglan etdi.
şu gün Eýranyň Owganystan işleri boýunça ýörite wekili Muhammet Ibrahim Taherian Owganystanyň prezidenti Muhammet Aşraf Gani bilen geçiren duşuşygynda Eýran Yslam respublikasy Owganystanyň esasy kanunyna hormat goýýandyr we oňa boýun boljakdyr.şeýle-de Taliban bilen ýaraş gepleşikleriň geçirilmegine arka bolýandyr diýip sözlerine goşdy.
Owganystanyň prezidenti Aşraf Gani hem bu duşuşykda beren gürrüňlerinde Eýranyň wekiliniň kabula gelmegini garşylap Owganystanda parahatçylygyň we durnuklylygyň bolmagy , sebitde parahatçylygyň bolmagy manysyndadyr . şeýle halda Owganystanyň döwleti öz ýurdynda hemişelik ýaraşyň berkarar bolmagy ugrunda tagalla etjekdir diýdi.
In Telegram
Join To Our Channel
In Instagram
Follow Our Page
Related posts
Commets
Last News
10 اکتبر 2021
08 اکتبر 2021
03 اکتبر 2021
02 اکتبر 2021
30 سپتامبر 2021


c: text/html

text:
Ýabany tebigatyň bütindünýä gaznasy (WWF) – 5 milliona golaý hemişelik tarapdarlary birleşdirýän we 100 gowrak ýurtlarda işleýän iri garaşsyz halkara tebigaty goraýyş guramalaryň biri.
WWF wezipesi – älemiň tebigy gurşawynyň ýokarlanýan ýaramazlaşmasynyň öňüni almak we adamyň hem-de tebigatyň sazlaşygyny gazanmak. Esasy maksat – Ýeriň biologiki köpdürliligini saklamak.
WWF Russiýada 1988-nji ýylda öz işine başlady, 1994-nji ýylda bolsa, Ýabany tebigatyň bütindünýä gaznasynyň rus wekilçiligi açyldy. 2004-nji ýylda Russiýanyň WWF rus milli guramasy boldy. Bu wagtyň dowamynda biziň ýurdumyzda biz 47 sebitde 1000 meýdan taslamalaryny geçirdik we Russiýanyň tebigy baýlyklaryny saklamak boýunça işe 133 mln. ýewro maýa goýduk.
Saýt: wwf.ru

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ENDOMETRIOZ: SEBÄPLERI, ALAMATLARY, BEJERGISI
Endometrioz keseli öz ýygylygy boýunça aýal jyns agzalarynyň keselleriniň arasynda we fibromiomadan soň üçünji orny eýeleýär. Ony käwagtlar endometrit (ýatgynyň içki gatlagynyň sowuklamagy) keseli bilen hem nädogry çalyşýarlar.
Ýatgynyň içki gatlagy aýbaşy halkasynyň gününe we jyns gormonlaryna baglylykda ösüp we bişişip, aýbaşy bilen sypyrlyp gaýdyp, üýtgemä ýykgyndyr. Endometrioz keseli ýatgynyň içki gatlagynyň (endometriýanyň) ýatgydan daşary ýaýramagy bilen häsiýetlenýändir. Bu kesel ýatgynyň myşsa gatlagyny, beýleki jyns agzalary, kiçi çanaklyk agzalaryny örtýän garnyň ýylmanak perdesini, hatda başga agzalary hem (öýken, böwrek, içegeler, peşew halta) zeperlendirip bilýändir. Ýatgynyň endometriýasy başga dokumalara we agzalara ýaýrap (metastaz berip) we olaryň içine ösüp, olary şikeslendirmäge ukyplydyr. Kesel dowamly bolup, gaýtalanyp durýar.
Endometrioz keseli 30-45 ýaş aralygyndaky aýallarda ýygy düş gelýär.
Endometrioz näme sebäpler arkaly döreýär?
Sag aýallarda endometriý öýjükleri dargamagyň "genetiki programmirlenmegi" we garyn ýylmanak perdesiniň bökdençlik döretmegi netijesinde beden agzalarynyň başga ýerlerinde ýaşamaga ukyply däldir. Ýöne endometriozly aýallarda bu öýjükleriň dargama hadysasy peselen bolýar.
Endometriozyň döremeginiň birnäçe sebäpleri teoriýa görnüşde belli bolsa hem, olaryň hiç biri keseliň döremegini anyk düşündirip bilmeýär:
↪ Ýzyna gaýdýan (retrograd) aýbaşy teoriýasy – endometriozyň aýbaşy wagty endometriýa gatlagynyň öýjükleriniň ýatgy turbalarynyň üsti bilen kiçi çanaklyga zyňylmagy netijesinde döreýändigini nygtaýar.
↪ Metaplaziýa teoriýasy – immun we gormonal sebäpleriň netijesinde garnyň ýylmanak perdesiniň öýjükleriniň endometrioid ojagynyň öýjügine öwrülmegi bilen düşündirýär.
↪ Gormonal teoriýa – endometriozyň döremegini steroid gormonlarynyň düzüminiň we gatnaşygynyň üýtgemegi bilen baglanyşdyrýar.
↪ Immun teoriýasy – immun ulgamynyň işiniň üýtgemegi netijesinde garyn boşlugyna düşen endometriýa öýjüklerinden "arassalanma" hadysasy bozulyp, bu öýjükleriň adaty bolmadyk ýerlerde ösmegine getirýär.
Endometriozyň esasy alamatlary nähili?
Endometriozly ojaklarda hem jyns gormonlaryň täsiri bilen ýatgynyň içki gatlagynda bolup geçýän üýtgemeler bolup geçýär. Aýbaşy wagty bu ojaklarda dokuma sypyrlyp, gan akma görnüşde beden boşluklaryna dökülýär.
Endometriozly aýallary garnynyň aşagynda we bilinde aşak çekýän agyrylar aýbaşy halkasynyň dowamynda biynjalyk edýärler. Agyrylar aýbaşy gelmeginiň öňýanynda has hem güýjeýär. Endometrioz ojaklaryň garnyň ýylmanak perdesine hatda biraz derejede ýaýramagy hem güýçli agyrylara getirip, aýalyň zähmete bolan ukyplylygyny peseldip bilýändir.
Aýbaşydan öň we soň goýy-şokolad reňkli ganly bölünip çykmalar syn edilip, aýbaşynyň uzak we köp gelmegi bilen häsiýetlenýär. Bu ýagdaý soňundan aýalda gan azlylygyň döremeginiň sebäbi bolup bilýändir.
Aýallaryň ençemesi jynsy gatnaşyklaryň agyryly bolýandygy sebäpli, ýakyn gatnaşyklardan gaça durmaga synanyşýarlar.
Endometrioz ojaklaryň ýaýrap döreýän ýerine baglylykda durli alamatlar ýüze çykyp bilýändir:
► Ýatgynyň ösüntgilerine düşmegi netijesinde sepleşme hadysasy we çişli ojak, güýçli agyrylar döräp biler;
► Endometrioz ojagyň ýumurtgalyklara düşmegi netijesinde 2-10 sm. ululykda endometriozly kista döräp, agyrylaryň sebäbi bolup biler. Şeýle hem, bu kistanyň deşilmegi peritonit ýaly agyr ýagdaýa getirip bilýändir;
► Endometriýanyň peşew haltasyna ösmegi netijesinde agyryly peşew etmeler we peşewde ganyň döremegi syn edilip bilner;
► Endometrioz ojaklaryň göni içegä ösmegi bilen täretde ganyň görünmegi agyryly täret etmeler ýüze çykyp biler;
► Öýkeniň şikeslenmegi netijesinde ganly gakylykly üsgürme döräp, bu alamat aýbaşy wagty syn edilip, ol geçenden soň aýrylyp biler.
Endometrioz keseliň nähili gaýraüzülmeleri bar?
↪ Önelgesizlik – iň agyr gaýraüzülmeleriň biri bolup, aýalyň psihoemosional durkuna täsirini ýetirip biler;
↪ Agzanyň deşilmegi netijesinde peritonitiň döremegi;
↪ Agyr derejede gan azlylyk;
↪ Howply döremä öwrülmegi-bu töwekgelçilik pes bolsa hem, şeýle öwrülme howpy bellenilýändir;
↪ Aýbaşy halkasynyň bozulmagy;
↪ Garyn boşlugynyň sepleşme keseli;
↪ Endometrioz göwrelilik bilen utgaşanda – düwünçegiň öz-özünden düşmegi, dogum güýçleriň gowşaklygy we dogumdan soň gan akmalar döräp bilýändir.
Endometriozy nähili anyklap bolýar?
Aýalyň arzlary we ginekologiki barlag diňe endometriozy güman etmäge kömek edip biler. Ony tassyklamak üçin goşmaça barlaglary geçirmek hökmanydyr:
► Kiçi çanaklyk agzalaryň ultrases barlagy – aýbaşynyň öňýany we ondan soň geçirilmelidir. Jyns agzalaryň ýagdaýyny, ululygyny, endometrioz üçin mahsus "şokolad gözjagazlaryny" – goýy gan bilen doly kiçijik 1-30-40 mm. diametrli düwünjikleri anyklamaga kömek edip biler.
► Garyn boşlugynyň we kiçi çanaklyk agzalarynyň kompýuter tomografiýasy, görkezme boýunça döş kapasasynyň KT geçirmek.
► Gisteroskopiýa – endoskopiki guralyň kömegi bilen ýatgynyň boşlugyny barlamak.
► Endometriozyň başga agzalara ýaýramagy güman edilende: içegeleri barlamak üçin – kolonoskopiýa, rektosigmoskopiýa, böwregi we peşew haltany barlamak üçin – urografiýa we sistoskopiýa.
► Laproskopiýa – garnyň diwarynda kesilen kiçijik deşiklerden endoskopiki gural salnyp, garyn boşlugý doly barlanýar we dokuma bölejigi gistologiki barlag geçirmek üçin alynýar. Endometriozy takyk anyklaýyş usuldyr.
Endometriozy nähili bejerip bolýar?
Endometriozyň bejergisi keseliň ýaýraýyş ýagdaýyna, aýalyň ýaşyna, çaga dogmaga bolan meýillerine baglylykda saýlanyp alynmalydyr. Derman bilen bejermek üçin lukman tarapyndan agyrsyzlandyryjy derman serişdeleri, gormonal bejergi (görkezme boýunça) – utgaşdyrlan gormonal serişdeler, gonadotropin gormonlary basyp ýatyryjy serişdeler, danazol ulanylýar.
Derman serişdeleri netijesiz bolanda, güýçli sepleşme keselinde, önelgesizlik dörände, güýçli agyrylarda hirurgiki bejergi-laparoskopiýa usuly ulanylýar.
Endometrioz keseliniň öňüni alyp bolýarmy?
↪ Ginekologyň kadaly gözegçiligini geçmek (ýylda 1 gezekden seýrek däl);
↪ Gormonal bozulmalaryň öňüni almak;
↪ Aýbaşy wagty jynsy gatnaşyklardan gaça durmak;
↪ Abortdan we ýatgynyň içinde geçirilýän lukmançylyk emlerinden saklanmak;
↪ Aýbaşy günleri agyr fiziki işleri etmeden gaça durmak;
↪ Maşgalasynda endometrioz geçiren garyndaşy bolan aýallara ýatga spiral goýdurmakdan saklanmak.
Çeşmeler:
Ищенко А. Кудрина Е. "Эндометриоз: диагностика и лечение" 2002 г.
"Гинекология" национальное (прим ред.-российское) руководство. 2013 г.
- 341 gezek okalan


text:
Arheologııalyq materıaldar tarıhqa qyzmet ete almaı tur - Jambyl Artyqbaev
NUR-SULTAN. QazAqparat - Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetine shyqqan «Táýelsizdik bárinen qymbat» degen maqalasynda «ulttyq tarıhymyzdyń tereń tamyrlary kóne zamannyń ózeginde jatyr. Jalpy, tarıhpen saıasatkerler emes, tarıhshylar aınalysýy kerek», - dedi. Munyń astarynda obektıvti tarıh jazylýy kerek, tarıh saıasılanyp ketpesin degen úlken oı jatsa kerek. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Jambyl Artyqbaevpen suhbattasyp, osy taqyrypty qaýzaǵan edik.
- Jambyl Omaruly, Prezıdent «Táýelsizdik bárinen qymbat» degen maqalasynda «Tarıhpen tarıhshylar aınalyssyn» dedi. Bul kásibı tarıhshylarǵa júktelgen jaýapkershilik dep bilemiz. Osyǵan qatysty pikirińizdi bilsek.
- Iá, jaqynda ǵana Prezıdent óte durys sóz aıtty. Biraq másele sol tarıhshylardyń ózi ala qula bolyp turǵandyǵynda ma deımin. Shynyna kelsek, bir til, bir din, bir dil joq ýaqytta halyqtyń basyn qosatyn da tarıh. Sol sebepti de tarıh ǵylymynyń jaýapkershiligi kúshti jáne onyń deńgeıin baǵalaıtyn bárine ortaq bir krıterııler kerek-aq. Múmkin bizdiń áńgimelerimiz osy sharýaǵa muryndyq bolar. Tarıhtyń baıanyn bastamas buryn derektaný degen taqyrypta bir-eki shaǵyn etıýdty usynǵandy jón kórip otyrmyn. Qandaı da bir tarıh dereksiz jazylmaıtynyn siz bilesiz. Eń aldymen derektaný erejesine toqtalǵym keledi. Qazaq tarıh ǵylymy da ózge ǵylym salalary sııaqty, onyń da óz negizdemesi, zertteý ádisteri, dáleldeý júıesi, esep-qısaptary bar. Olardyń ishinde eń bastysy tarıhı derek dep usynylyp otyrǵan jazba, ne aýyzsha materıalǵa (arhıv, qoljazba, ańyz, qujat t.b.) synı qaraý, ıaǵnı kúmánge tekserý. Tarıhshy kúmándanýdan bastalady. Sodan gıpoteza qurady, sodan derek izdeıdi. Derektaný ustanymdary men ádisterin ıgermegen talapkerdi asqa talǵamsyz adammen salystyrýǵa bolady. Bireý jeımin degen tamaǵyn, ony jeıtin ydys-aıaǵyn tańdaıdy, jaqsy kafe, meıramhana izdeıdi, bireý kóshede, bazar mańynda satyp jatqan syrty kúıip ketken, shıkileý «pırojkıdi» jep júre beredi. Qazirgi kúni, mine, saǵan derek dep asyl tamaqtyń ornyna jeýge kelmeıtin birdeńeni usyna qoıatyn qýlar kóp, talǵamsyz tarıhshynyń ony súısinip jep júrgenin kóresiń. Bizdiń áýesqoı tarıhshylar, tarıh fakýltetin bitirgen túlekter, tipti kandıdat, doktorlar da osyndaı qýlardyń jemi bolyp jatady. Nege? Birinshi sebep - stýdent kezinde derektaný pánin durystap oqymaǵan, lektsııada uıyqtap otyrǵan, ne sholaq belsendi bolyp júrgen, derekpen jumys isteý tájirıbesinen ótpegen. Ekinshi sebep - úıretýshi ustaz nashar bolǵan, ózi derekpen jumys istep kórmegen, ómirinde bir derekti taldap kórmegen oqytýshylar bolady. Bizde tipti tarıhnamalyq, ne derektanýlyq zerteýlerdi bıblıografııalyq sholýmen shatastyratyndar kóp.
- Ózińiz osy tarıhty ıgerý, kásibı maman bolýdaǵy jolyńyzǵa toqtalsańyz.
- Meniń stýdent kezde kásibı tarıhty ıgerýdegi alǵashqy qadamym derektanýdan bastaldy. Birinshi kýrstaǵy alǵashqy sabaq «Gılgamesh» poemasyn taldaýdan bastaldy. «Ejelgi zaman tarıhy» (Istorııa drevnego mıra) páni, ustazymyz umytpasam Konovalov, jasy úlken, taıaqpen júredi, bárimizde «Ejelgi zaman tarıhy» hrestomatııasy bolýyn talap etti. Kitaphanadan alyp keldik. «Gılgamesh» poemasy - Shýmer-Akkad álemi, bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi 4-3 myńjyldyq. Samýel Kremerdiń «Tarıh Shýmerden bastalady» deıtin sózi tegin emes. Ókinishke qaraı bizdiń ǵalymdardan Gılgamesh taqyrybynda jazǵan Murat Áýezovten basqa eshkimdi bilmeımin. Onyń Gılgamesh pen Enkıdý qarym-qatysyna arnap jazǵan dúnıesi bizdiń tarıhtanýymyz úshin áli boı jetpeıtin bıik deńgeı. Gılgameshti «Bılgemesh» dep túsindirgen bir jazbany ertede kórip edim, odan qandaı nátıje shyqty bilmeımin. Sondyqtan da siz tarıhshyny baǵalaý úshin odan Gılgamesh týraly surańyz.
- Kásibı tarıhshy qandaı bolý kerek, degen suraq qoıǵym kelip otyr. Osyǵan bir mysal keltire alasyz ba?
- Stýdent kezimizde BT degen laqap aty bar bir ustazymyz boldy. Minezi tikteý, jyldam bolǵanymen, bilimi myqty, aıtqany mirdiń oǵyndaı edi. «Derektaný» páninen negizgi maman sol kisi. Jalpy pánniń negizgi aıtary bir-aq aýyz sózge syıady: «Kez kelgen derekkózge synı kózqaraspen qaraý kerek». Ustazdyń barlyq mindeti osyny ártúrli dáleldermen stýdent sanasyna sińirý. Ol úshin mysaldyń kópshiligi kóne jáne orta ǵasyrlardan, keı jaǵdaıda jańa zaman tarıhynan alynady. Biz BT-dan aman-esen óttik, basqa tirshilik bastalyp ketti, keıin jumystan ketkenin estidim. Tarıh fakýltetine ol kezde stýdenttiń 90-95 paıyzy komsomol, partııa qyzmetine baramyn dep túsedi. Sol sebepten, qoǵamdyq jumysqa janyn salyp kirisetin belsendi kýrstar bolady, qansha túrli qyzmet bolsa (partııa, komsomol t.b.) sony talasyp atqarady. Estigenim, BT sondaı belsendi kýrsqa óziniń súıikti synı kózqaras týraly dárisin bastaǵan kezde, bireýi «Al KPSS seziniń sheshimderi, qaýly, qararlary she?» degen suraq qoıǵan. Oǵan BT bul kez kelgen derekkózge qatysty dep jaýap bergen. Bul suraqty stýdent óz oıymen aıtty ma, álde KGB aıtqyzdy ma, ony bilmedim. Aqyry BT jumystan qýylǵan.
Arada taǵy biraz jyldar ótti. Kandıdattyqty qorǵadyq. QarMÝ-ge jumysqa qaıta keldim. 1993 jyly Buqar jyraýdyń mereıtoıyn Qaraǵandy oblysy atap ótpek boldy. Men ózimniń alǵashqy ǵylymı-kórkem kitabym «Buqar jyraý: on eki tarıhty» jazdym. Kitapty jazý barysynda tolyp jatqan derek aqtardym, jyraýdyń ár tolǵaýyn, ár sózin taldadym (sonyń paıdasyn áli de kórip júrmin, elge de kerekti san túrli dúnıe alyp shyqtym, mysaly Buqardyń Abylaıǵa aıtatyn «Kóterip qazǵa salarmyn» degen sózinen Qazybek bıdiń nege «Qaz daýysty» atanǵanyn anyqtaý sııaqty). Kitaptyń ishinde bir ǵana dúdámál dúnıe bar edi. Ol:
«Kókshetaýdan saldyrǵan,
Qara úńgir joldary,
Sabantaýdan jıylyp,
Bes san boldy qoldary.
Óziń qonǵan Kókshetaý,
Kápir qala saldy, oıla,
Jarqaıyń degen jerlerge,
Shashylyp sheti bardy, oıla»,- dep bastalatyn tolǵaý. Kitapqa maǵan deıingiler de Buqar murasynan qaldyrmaı júrgen soń qosýyn qostym, biraq dáleli onsha shyqpady. Ony qarap jatqan jurt bar ma, barlyǵy maqtap jatyr, kóńil marqaıyp qalady. Bir kúni ýnıversıtetten shyǵyp álde bir sharýamen Avrora kınoteatry janyndaǵy bazarǵa soqtym. Ol kezde aıaq bassań bazar edi ǵoı, jurttyń bári qolyna túskenin alyp kóshege shyǵyp ketken. Jaıbaraqat júr edim, «Eı, Jambýl» degen qatqyl daýys estildi. Sóıtsem, BT ustazymyz santehnıka quraldary, trýbalary tolǵan sóreniń ar jaǵynan maǵan qarap tur. Amandastyq, hal surasyp jatyrmyz. «Seniń Buqar jyraý jaıly kitabyńdy oqyp shyqtym» dedi. Bir jaǵynan qýanyp, bir jaǵynan mynadaı jerde júrip oqydym degenine tań qalyp tursam, «Sen nege kitapqa kúmándi materıal qostyń? Myna óleń joldaryn jazǵan ol emes, keıin shyǵarylǵan dúnıe» deıdi. Aıtyp turǵany jańaǵy meniń dúdámal dúnıem. Jerge kirerdeı boldym. Qosqanda sáýegeılik túrinde qosýǵa bolar edi. Men BT-nyń qanshama jyl ótse de, ýnıversıtetten baıaǵyda qol úzse de óz isiniń mamany bolyp qalǵanyna tań qaldym.
Búgingi kúni jasyratyn nesi bar, tarıh ǵylymyna partııa, komsomol mektebinen shyqqan tarıhshylardyń áseri kúshti. Áýel bastan olarǵa derekti taldaýǵa partııa ruqsat etpeýshi edi ǵoı. Sodan da bolar tarıh ǵylymy nasharlap qaldy. Ne kórse sony jutyp jiberedi. Onyń ústine oryssha óskenderi shejire sózin túsinbeıdi, qarııa sózdiń astaryn ańdamaıdy, ol endi basqa problema.
- Ózderińizdi ókshelep kele jatqan jas tarıhshylardyń zertteýlerine, izdenisterine kóńilińiz tola ma?
- Qazirgi ýaqytta jas tarıhshylardy tárbıeleý jumysynda kóptegen problemalar bar. Baıaǵyda biz daıyndalǵan ýaqytta akademııalyq júıe bar edi. Kádimgi akademııalyq ınstıtýttar boldy. Ǵylym akademııasynyń ózinde 34 ǵylymı-zertteý ınstıtýty jumys istedi. Ǵalymdarǵa degen kózqaras ta basqasha edi, ǵylymı jumystar syıly edi. Ol kezde jastar ǵalym bolýǵa talpynatyn. Qazir ǵylymnyń berekesi bolmaı tur. Ǵylymı mektepterdiń kópshiligi jumys isteýin toqtatty. Azamattyq tarıhpen aınalysatyndardyń ınstıtýtta óz bólimderi boldy. KPSS, KSRO tarıhy degender bólek boldy. Bular partııalyq basshylyqtaryna baǵynatyn da, azamattyq tarıhpen aınalysatyndar akademııa tarapynan ınstıtýttyń mańaıynda jumys isteıtin. Akademııalyq ınstıtýt myqty bolǵannan keıin qalǵan ınstıtýttardyń barlyǵy soǵan qarap boı túzeýshi edi. Akademııanyń daǵdarysy ýnıversıtetter men ınstıtýttardaǵy ǵylymnyń toqyraýyna alyp keldi. Mine, negizgi sebep osy. Sondyqtan, jas tarıhshylar qanshalyqty zertteý jumys jasaıdy, izdenisteri qalaı degenge keler bolsaq, eger ǵylym mártebeli bolmasa, ǵalymnyń mártebesi jaqsy bolmasa, taza azamattyq tarıhqa KPSS pen KSRO aralasyp ketse oǵan qalaı kóńilimiz tolady. Osyndaı problema jas tarıhshylardyń aldynda tur. Olardyń jetekshileriniń kóbi KPSS-tan shyqqan tarıhshylar. Olarǵa tarıhı derekti synaýdy úıretpegen ǵoı. Olarda tarıhty synaý degen múlde múmkin emes. Sondaı ustazdardan tálim alǵan jas tarıhshylar kóp, problema kóp. Tarıhshylar tilmen kóp aınalysýy kerek. Kóne avestalardy óziniń tilinde zerttep, qazaq tiline nege aýdarmasqa. Kóne grek, kóne latyn tilderiniń mamandary joq. Qazir jastar aǵylshyn tilin biledi, biraq kóne tarıhqa qatysty tilderdi bilý nasharlap qaldy. Buryn arnaıy daıyndaýshy edi. Ekinshi bir másele óte mańyzdy. Osy kúnge deıin evrotsentıstik baǵyttaǵy ádebıetti kóp paıdalandyq. Soǵan boı túzedik. Jasyratyn eshteńe joq, ol Reseı arqyly. Biz kezinde kóshpelilerdiń Eýrazııa tarıhyndaǵy orny degenge onsha kóńil bóle almadyq. Men sol stereotıpti buzyp, alǵashqy «V kaleıdoskope vekov ı tysıacheletıı» degen kitapty jazǵan adammyn ǵoı, bilemin. Tipti men Alasha han, Joshy han jónindegi jazǵandarymdy mektep oqýlyqtaryna kirgizý máselesinde úlken problemalar bolǵan. Onyń keregi ne, Alasha han ertegi degen sııaqty pikirler boldy. Evrotsentıstik kózqarasta tárbıelengen tarıhshylardyń kesirinen biz aýyzsha shejire derekterin tarıhı aınalymǵa qosa almaı kelemiz. Osy jumyspen aınalysý kerek. Árıne, bárin demeımin. Onyń ishindegi júzdegen, myńdaǵan jyldar synaǵynan ótken naǵyz keregin iriktep alyp, tarıhı aınalymǵa qosýymyz kerek. Bul másele de sheshilgen joq. Biz áli de evrotsentrızmnen shyqqan joqpyz. Shyqsaq ta qazaqı tarıhı oı-óriske kelgen joqpyz. Kezinde Máshhúr Júsiptiń ózi aıtqan ǵoı: «bireýiń qytaıdan kóshirip jatyrsyń, bireýiń myna orystan kóshirip jatyrsyń. Ol qandaı tarıh bolady, qazaqqa? Maıqy bıden bastaý kerek qoı», degen. Bul áli kúnge deıin ózekti. Jas tarıhshylar osy jaǵyna kóbirek barý kerek.
Úshinshi bir másele. Jalǵyz tarıh emes qoı. Mysaly, tarıhty etnograftar da, arheologtar da jazady. Arheologtar etnıkalyq tarıhty kiristire qoımaıdy. Tabylǵan zattarynyń sıpattamasymen toqtap qalady. Bul arheologııalyq materıaldardyń tarıhqa qyzmet jasaýyna kedergi keltiredi. Arheolog qazdy ma, qazǵan dúnıesiniń sıpattamasyn jasady ma, endi ony qaı tarıhı kezeńge, qaı etnosqa tıesili ekenin jazyp, qorytyndysyn shyǵarýy kerek. Qosymsha izdenýi kerek. Olardyń maqsaty tek qana qazý emes. Arheologııa - tarıh ǵylymynyń bir salasy. Osy máselelerge jas tarıhshylar qatty kóńil bólý kerek dep esepteımin. Arheologııa - tarıhtyń kúregi. Sıpattamasyn, baǵasyn tolyq berýi kerek. Etnograftar da solaı. Etnografııada kóp dúnıeler bar, jazylyp ta jatyr. Qazaqstandy mekendegen etnostardyń tarıhy, olardyń qazirgi qarym-qatynasy degen máseleler tóńireginde jaqsy jumystar júrgizý kerek dep oılaımyn.
- Suhbatyńyzǵa rahmet.
Álimhan Qanatuly.
- Jetinshi synyptan jetpiske kelgenshe qolymnan qalam túsken joq – Belgili ǵalym, jazýshy Tursyn Jurtbaı 70 jasta
- Otandyq kitaptardyń 50 paıyzdan astamy balalar men jasóspirimderge arnalǵan
- Qazaq tarıhyn aǵylshyn tilinde jazatyn ǵalymdardyń shyǵatynyna senemiz – Kósherbaev
- Qyrymbek Kósherbaev Qazaqstan tarıhyn zertteýdegi ózekti máselelerdi atady
- Memlekettik saıasatta ǵylymı jáne sarapshylyq qoldaýǵa qajettilik artady – Senat spıkeri
- Memlekettik hatshy: Osy zamanǵy tarıhtyń tolǵaqty máselelerin zertteýdi kúsheıtý kerek
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Galkynyş zalynda Türkmenistan Watanymyzyň bilim, ylym, saglygy saklaýyş, medeniýet ýaly ulgamlarda ýeten täze sepgitleri bara...
Arheologiýa ekspozisiýasynda türkmen topragynyň mezolit dowründen başlap (biziň eýýamymyzdan öňki IX-VII müňýyllyklar) XVIII ...
Etnografiýa ekspozisiýasynda türkmen halkynyň baý maddy we ruhy medeniýeti barada gürrüň berýän eksponatlar, ýagny türkmen mi...
Tebigat bilen adamzadyň arasyndaky aragatnaşyk edil älem-jahan ýaly örän gadymydyr. Türkmen halky asyrlaryň dowamynda tebigat...
Türkmen halkynyň çeperçilik medeniýetiniň kökleri özüniň gözbaşyny gadymy döwürlerden alyp gaýdýar. Häzirki döwürde türkmen s...
Mary welaýatynyň taryhy we ülkäni öwreniş muzeýiniň Wagtlaýyn sergi zalynda Watanymyzyň dürli baýramçylyklaryna, şa...


text:
Türkmenistanda möwsümleýin gök-bakja ekinleriniň ýetişýän döwrüne garamazdan, ýurduň bazarlarynda bu harytlaryň bahalary günsaýyn gymmatlamagyny dowam etdirýär. Şeýle-de, türkmen häkimiýetleriniň ýurtda “azyk bolçulygynyň gazanylandygyny” ynandyrmaga synanyşýan pursady, Daşoguz welaýatynda polisiýa işgärleri ýerli ýaşaýjylara bakjalarynda ýetişdiren önümlerini satdyrman, olary bazarlardan kowýarlar.
Читайте также на русском
Häzirki wagt Daşogzuň bazarlarynda gök, miwe önümleriniň geçen ýylyň şu döwri bilen deňeşdirilende telim esse gymmatlandygyny görse bolýar. Mysal üçin, sebitde ýetişdirilýän “wolgograd” sortly pomidoryň bir kilogramynyň bahasy geçen ýyl 2 manat bolan bolsa, ol häzir 5 manatdan satylýar. Mundanam başga, demirgazyk welaýatyň bazarlarynda käşiriň bir kilogramy 7-10 manat, hyýaryň bir kilogramy 5 manat, ýerli almalaryň hem iň arzany 7-10 manat aralygynda satylýar.
Ýokarda beýan edilen ýagdaýlary ýurduň beýleki künjeklerindäki bazarlarynda hem synlasa bolýar.
Azatlyk Radiosynyň çeşmeleri bilen söhbetdeş bolýan ýerli daýhanlar möwsümleýin gök-miwe önümleriniň bahalarynyň gymmatlamagyna, beýleki ýagdaýlar bilen birlikde, ýylyň juda gurak gelmeginiň we suw üpjünçiligindäki bökdençlikleriň sebäp bolandygyny belleýärler.
Emma, döwlet mediasy ýurtda azyk önümleriniň bahalarynyň we durmuşyň yzygiderli gymmatlamagy barada dymyp, munuň deregine, ýurtda “azyk bolçulygynyň üpjün edilendigini” öňe sürüp, prezident Gurbanguly Berdimuhamedowy öwýän reportažlarynyň depginini güýçlendirýär.
Bu aralykda, Daşoguzda polisiýa ýerli ýaşaýjylaryň öz bakjalarynda ýetişdiren gök-miwe önümlerini satdyrman, olary bazarlardan çykaryp, kowýar. Azatlyk Radiosyna gowşan wideo ýazgyda “Daýhan bazarynda” polisiýa işgärleriniň aýal satyjylaryň üstüne kemsidiji sözler bilen gygyryp, olara berk daraşýan pursatlaryny synlasa bolýar.
Wideony ugradan daşoguzly häkimiýetleriň bu çärelere hiç hili düşündiriş bermeýändigini hem sözüne goşdy.
“Adamlar açlygyndan ölýärler. Howanyň gyzgynlygy 45 gradusdan hem aşýar. Adamlar maşgalalaryny eklejek bolup, jan edýärler. Bular bolsa, garşy çykýarlar” diýip, ol belledi.
Azatlyk Radiosynyň Daşogzuň häkimiýetlerinden we polisiýa wekillerinden bu ýagdaýlar boýunça kommentariýa almak synanyşyklary hiç hili netije bermedi.
Şol bir wagtda, ýurtda dowam edýän ýiti ykdysady krizisiň fonunda gök-bakja önümleri bilen birlikde, beýleki, esasan hem daşary ýurtlardan getirilýän harytlaryň bahalary gün-günden ýokarlanýar.
Daşoguzda daşary ýurtda öndürilen diş pastasy öň 2 manat bolan bolsa, häzir ol 18 manatdan satylýar. 0,5 litrlik “Baržomi” gazly suwunyň bahasy öň 5 manat bolan bolsa, häzir ol 46 manada deň.
Mundanam başga, soňky hepdäniň dowamynda Daşoguzda etiň bahasy 80% gymmatlap, ol 32 manatdan 58 manada çenli ýokarlandy.
Ýeri gelende bellesek, Türkmenistan dowam edýän ykdysady gowuşgynsyzlygyň hem-de azyk ýetmezçiliginiň fonunda, soňky bir ýylyň dowamynda azyk howpsuzlygyny üpjün etmek boýunça iki gezek pudagara topar döretmek barada karar kabul etdi.
Emma, birinji toparyň döredilmeginden sekiz aý, ikinjiden hem bir aý töweregi wagt geçendigine garamazdan, Türkmenistandaky krizisiň alamatlary has-da ýitileşdi, gytalýan we gymmatlaýan harytlar barada peýda bolýan maglumatlaryň yzy üzülmedi.


text:
Hindistan günortasynda ýerleşen Odiş ştatynyň ilaty adaty bolmadyk bir
hadysa barada habar berdiler. “The Daily Mail” habarlaryna görä, takmynan
200 ýyl öň suw astynda galan gadymy hindi ybadathanasy ýene-de suw üstünde
peýda boldy.
Maglumatlara görä, 500 ýyl ozal gurlan bu bina bir wagtlar Mahanadi
derýasynyň boýunda ör galyp durupdyr. Emma XVIII syrda bolup geçen güýçli
ýagmyrdan soň, derýanyň öz akymyny üýtgetmegi we netijede ybadathana
hem, oňa ýakyn töwerekde ýerleşen birnäçe obalar hem bütinleý suw astynda
galypdyr. Bellenilmegine görä, ybadathana uzak wagtyň dowamynda ýok bolan
hasaplanypdyr. Ýerli ilat hem onuň anyk ýerleşen ýerini ýatlap bilmeýär.
Hindistan Milli sungat we medeni miras guramalary taraapyndan ýola goýlan
gözleg işleri hem şowsuz tamamlanypdyr.
Emma birnäçe gün öň Mahanadidäki suwlaryň çuňlugynyň peselmegi
netijesinde gadymy binagärlik ýadygärliginiň bir bölegi suw ýüzüne çykypdyr.
Şaýatlaryň aýtmagyna görä, bina bütinleý suw astynda ýerleşen bolup, diňe
ýokary bölegini görmek bolýar. Mümkin edil şu sebäpli hem ybadathanany
tapmakda guralan barlaglar öz netijesini beren däldir.
Hünärmenleriň bellemegine görä, ybadathananyň belentligi 18 metr
hasaplanýar. Umumy ady Satapatana bolan ýedi sany obanyň merkezinde
ýerleşipdir. Alymlaryň pikirlerine görä, laý weýrançylyklarda gorandygy üçin
ybadathana gowy saklanyp galypdyr. Hasaplamalara görä, bütin 18 metrlik
binanyň 15 metre ýaakyn ýeri çökündi bilen gaplanypdyr. Diňe 3-3,5 metri
bolsa açyk galypdyr.
Toýly MUHAMMETDURDYÝEW,
Magtymguly adyndaky TDU-nyň žurnalistika hünäriniň talyby.


text:
Angliýada iş orunlarynyň pandemiýadan ozalky döwürdäki derejä ýetendigi habar berildi. Ýurduň Salgyt edarasynyň maglumatlaryna görä, geçen aý 207 müň täze iş orny peýda bolup, bu ugurda rekord derejä ýetipdir. Milli statistika edarasynyň maglumatyna görä bolsa, ýurtda 1,2 million iş orny boş dur. Bu iki görkezijiniň hem öz ugrunda rekorddygy mälim edildi. Bu maglumatlar iş bilen üpjünçilikdäki dikelişi, hökümediň geçen aý goldaw maksatnamasyny duruzmagy bilen tölegsiz rugsatdaky 1 million işgäriň uly böleginiň işe çykjakdygyny görkezýär.
Esasy Dünýä täzelikleri Iş orunlarynyň sany pandemiýadan ozalky döwürdäki derejä ýetdi


text:
Köýtendag döwlet goraghanasy
Köýtendag goraghanasy äpet Pamir-Alaý dag ulgamynyň Gissar gerşiniň bir şahasy bolan Köýten dagynyň günbatar eňňidinde ýerleşýär. Goraghananyň tutýan meýdany 27139 ga barabardyr.
Goraghananyň döredilmeginiň esasy maksady – Köýtendagyň we oňa golaý ýerleriň täsin tebigatyny goramakdan hem-de ekoulgamlaryny dikeltmegiň ylmy esaslaryny işläp düzmekden ybaratdyr. Şeýle hem onuň döredilmegi, juda seýrekligi üçin Tebigaty Goramagyň Halkara Birleşiginiň Gyzyl kitabyna girizilen burma şahly dag tekäni we beýleki jandarlary goramak zerurlygy bilen baglydyr.
Goraghananyň we onuň töwereginiň howa şertleri edil tutuş tebigy keşbi ýaly diýseň özboluşlydyr. Ygallaryň ortaça bir ýyldaky mukdary 402 mm, onuň möçberi dag eteklerinde peselip, beýiklikde bolsa 700-800 mm ýetýär. Bahar aýlary ýagyş ýaganda, derelerde sil akymlary döreýär.
Köýtendagyň ady onuň ýer üstüniň mahsus aýratynlygyny bilen häsiýetlendirýär. Ol “kuhi” diýen pars we “teň” diýen türk sözlerinden emele gelip, “geçmesi kyn dag” diýen manyny aňladýar. Hakykatdan hem bu daglyk ýerler köp sanly jülgedir dereler bilen dilkawlanandyr. Olaryň iň uzyny Hojaçilgizbaba (28 km). Has owadany çuňlugy 600 m çemesindäki Daraýderedir. Onda hozyň, üzümiň, kawkaz dagdanynyň, injiriniň, sütükli kerkawyň, zerewşan arçasynyň tokaýlary ýerleşýär. Gün şöhlesi düşmeýän agaçlaryň aşagynda ýylyň bütin dowamynda sowuk dury suwly çeşme akyp geçýär. Belentligi 27 m bolan täsin şarlawuk ýerleşýän, eňňitleriň kert Umbardere jülgesi görenleri haýran edýär.
Köýtendagyň ösümlik örtügi dag eteklerinde ot ösümlikleriň toplumynyň, ýokarda bolsa agaç we gyrymsy agaçlaryň, hususan-da, zerewşan arçasynyň agdyklyk edýän guşaklygy ýerleşýär. Dagyň üstki böleginde ýassyk şekilli tikenli ýarym gyrmyzy ösümlikler ösýär. Goraghananyň ösümlik dünýäsinde 900 ýüze golaý ösümlikler bolup, şolaryň käbiri endemik görnüşlidir. Daglardaky toprak örtügini ýel tozatmagyndan we suwuň zaýalamagyndan goramakda ösümlik örtüginiň esasan hem tomusky örtüginiň ähmiýeti örän uly.
Goraghana umumy meýdany 90 müň ga çemesi bolan üç sany Garlyk, Hojapil, Hojaburjybelent çäkli goraghanalary degişli. Köptaraplaýyn Garlyk çäkli goraghanasy (40 müň ga) Köýtendagyň günorta ýapgydyny we Amyderýa çenli daglyk ýerleri öz içine alýar. Ol dünýä meşhur Garlyk gowaklar toparyny, melhem suwly Gaýnarbaba çeşmesini, kör balygyň ýaşaýan ýerasty kölüni , Sinjir, Ketteköl, Abdere, Bulakdere ýaly çuň we gözel jülgeleri goraýar. Hojapil çäkli goraghanasy Köýtendagyň goraghana girmedik demirgazyk bölegini, Köýten jülgesiniň ýokary guşaklygyny we Gowurdak pes daglygynyň demirgazyk-gündogaryny öz içine alýar. Ol takmynan 150 mln ýyl mundan öň ýaşan dinozawrlaryň aýak yzlaryny gözel deredäki “Kyrkgyz” gowagyny, şarlawukly Umbar deräni, Ketteköli, Aýgyr, Horjun ýaly karst kölleri, Köýten obasyndaky köp asyr ýaşan çynarlary hem arnap tokaýjygyny, Garadepäniň ýanyndaky pisse tokaýjygyny goraýar.
Hojaburjybelent tebigy çäkli goraghanasy Köýten obasynyň demirgazyk – günbatarynda ýerleşip, Sakyrtmany, Hojaburjybelendi, Tahtadagy öz içini alýar. Bu ýerde meşhur pisse tokaýlygy we dagyň deňi-taýsyz owadan tebigy künjekleri goralýar. Çäkli goraghanalaryň ýatlananlarynyň köpüsi dünýä, sebit, döwlet we ýerli ähmiýetli tebigy ýadygärliklerdir.
Goraghanada haýwanlaryň sanyny we göçüşini anyklamak, ösümlikler barada maglumat toplamak, dag asty gowaklaryny we tebigatyň beýleki döreden täsinliklerini öwrenmek, ilatyň arasynda ekologiki bilim hem terbiýe bermek işleri geçirilýär. Toplanan ylmy maglumatlaryň netijeleri, kitaplarda, ýygyndylarda, gazet hem žurnal sahypalarynda çap edilýär.
Bulardan başga-da bu ýeri dag jynslarynyň ýalaňaç gatlagyna has hem gumdaşlarynyň gyzyl reňkdäki gatlaklaryna baýdyr we belli botanik M.G.Popow “Tutuş landşaft ajaýyp gyrmyzy gyzyl reňkde, ýalpyldap duran gök asman bolsa, bu künjegi dürli reňklerden dolduryp gözellik berýär ” diýip belläp geçýär. Bu ýerde dürli reňkli dag gözelleriniň birnäçesi, ýagny ýalpyldawuk çigildem, çyryşlaryň birnäçe görnüşleri we başga uly bezeg ösümlikleri ösýär. Ýokarda aýdylanlaryň hemmesi bu ýeri Türkmenistanda ilkinji “Köýtendag” milli tebigy seýilgähini döretmäge mynasyp ýeriň biri diýip belläp görkezýär.
Köýtendagdaky Hojapil belent tekizligi (dinozawrlaryň belent tekizligi)
Köýtendagdaky Hojapil belent tekizligi – bu tutuş ýurdumyza meşhurlyk getiren dinozawrlaryň yzlarynyň birnäçesiniň saklanyp galan ýeridir. Bu ýerde dinozawrlaryň 2500-den gowrak yzlary tapyldy. Ýerli ilat tarapyndan bir wagtlar tapylan bu yzlary asyrlar boýy Isgender Zülkarnaýnyň goşunlarynyň münüp gelen pilleriniň yzydyr öýdüp çaklapdyrlar. 1980-nji ýylda dagyň demirgazyk günbatar ýapgydynda ýerleşýän bu yzlar alymlar tarapyndan öwrenildi. Dinozawrlar 150 million ýyl ozal, ýagny ýokarky Ýura döwrüne degişli wagtlarda ýaşapdyrlar. Ol yzlarda üç barmagyň şekili aýdyň görünýändir. Uly yzlaryň diametri 70-80 sm deňdir. Ädimleriniň arasy bolsa 1,5 m deňdir. Şeýlelikde, bu äpetleriň boýunyň 8-12 m, bedeniniň uzynlygynyň 5 m çenli, tutuş agramynyň bolsa 5-10 t çenli ýetenligi çaklanylýar. Şol ullakan yzlaryň ýanyndaky ownujak, uzynlygy bary-ýogy 45 sm bolan yzlar uly ylmy gyzyklanma döredýär. Megerem, bu yzlar dinozawrlaryň çagalarynyň yzlary bolsa gerek. Uzynlygy 500 m, ini 200 m gowrak bolan tekizlikde ýokary Ýura döwrüne degişli dürli hili ýagdaýda saklanyp galan yzlaryň 2500-den gowragy bardyr. Diňe biziň ýurdumyzda türkmen alymlary tarapyndan tapylan bir mahal ýitip ýok bolup giden jandarlaryň yzlary bütin dünýäni haýrana galdyrýar.
Köytendagyň şarlawuklary
Köýtendagyň iň meşhur we iri şarlawuklarynyň biri – Hojapil obasyndan 6-7 km günorta-günbatarda ýerleşýän Umbardere şaglawugydyr. Bu şaglawugyň gapdalyndan Hojapil obasyndan “Gurşun känlerine” çenli eltýän ýol geçýär. Şol ýerden hem dag jülgesi başlanýar. Jülgeden 1-1,5 km demirgazykda bolsa şarlawuk ýerleşýär. Umbardere şaglawugynyň suwlary öz gözbaşyny ereýän garlardan we ýagyşlardan alýar. Şonuň üçin hem suw akymynyň güýji üýtgäp durýar. Şarlawuk Karel görnüşli şarlawuklara degişlidir. Umbardere şarlawugynyň suwlary egrem-bugram jülgeden 400 metr uzynlykda akyp geçýär we Köýtendag derýasyna guýýar.
Şaglawugyň beýikligi - 27 metrden geçýär. Bu ýerler syýahatçylary gyzyklandyrýan landşaft ýadygärliklerine degişli. Köýtendagda Umbardereden başga-da şarlawuklar bar, emma olar barmasy kyn ýerlerde ýerleşýär.


text:
Joghary bilim qansha túrady?
«Freedom Finance Life» ómirdi saqtandyru kompaniyasynyng mamandary zertteu jýrgizip, qazaqstandyqtargha joghary bilimning qanshalyqty qoljetimdi ekendigin anyqtady.
Jyl sayyn ondaghan myng joghary synyp oqushylary kýrdeli tandau aldynda túrady: joghary bilim alu nemese júmys isteu. 2017 jyly eldegi joghary bilimmen jalpy qamtu dengeyi 54%-dy qúrady. Yaghny osy mólsherdegi 18-22 jas aralyghyndaghy adamdar joghary oqu oryndarynda oqidy.
Qazaqstandyq jastardyng nege oqugha barmauynyng yqtimal sebepterining biri – joghary oqu oryndarynda bilim aludyng joghary qúny. QR Statistika komiyteti 2018 jyly jýrgizgen saualnamanyng mәlimetteri boyynsha, qazaqstandyqtardyng 12,6%-y joghary jәne joghary oqu ornynan keyingi bilim beru qyzmetterine qanaghattanbaghan, al 45,9%-y jartylay qanaghattanghan. Respondentterding tek 23,7%-y oqu aqysymen tolyq qanaghattanady. Saualnama nәtiyjeleri kóp jaghdayda respondentterding sanyna baylanysty bolatynyn aita ketu kerek: ol neghúrlym tómen bolsa, soghúrlym oqu qúnyna degen shaghymdar kóp bolady.
Biraq studentterding aqyly bólimge týsuge mýmkindigi bar bolsa da, olar sonyna deyin oquyn ayaqtap, diplom ala almaydy degen yqtimaldylyq ta boluy mýmkin. Tek 2018 jyly qazaqstandyq JOO-da 52 myngha juyq adam oquyn tastap ketken. Búl studentterding jalpy sanynan 9,5%. Studentterding oquyn tastap ketuining sebepteri: ýlgermeushilik, tәrtipti búzu, әsker, densaulyq jaghdayy nemese óz erkimen oqudan shygharu
Biraq eng kóp taralghan sebep – qarjylyq qiyndyqtar. Aqsha problemasyna baylanysty tek ótken jyly 13 myngha juyq adam oquyn ayaqtay almady. Búl JOO-ny tastap ketken barlyq studentterding 25%.
Kóbinese, qarjylyq qiyndyqtargha baylanysty Jambyl oblysynda 1 174 adam nemese studentter sanynyng 53,2%-y oquyn ayaqtay almaghan. Búl Qazaqstannyng barlyq aimaqtary men qalalarynyng arasyndaghy rekordtyq kórsetkish.
Ekinshi orynda Aqtóbe oblysy – 626 adam jәne 37,6%. Ýshinshi orynda Qaraghandy oblysy – 1 515 adam jәne 36,4%, tórtinshi orynda Shymkent – 3 784 student jәne 32,8%. Reytingting alghashqy bestigin Atyrau oblysy – 357 adam jәne 28,3%-dy qúraydy.
Qarjylyq qiyndyqtargha baylanysty siyrek týrde Manghystau oblysynyng studentteri – 65 adam jәne 4,6%, Pavlodar oblysynyng studentteri – 132 adam jәne 5,8% jәne Qyzylorda oblysynyng studentteri – 20 adam jәne 10,1% oqudy tastaydy.
Oqudy tastap ketkenderding basym bóligi kýndizgi oqu bólimindegiler: olar 73%, al syrttay oqu bólimindegiler 17,8% payyz.
Qansha student oqudy tastap ketti
QR Statistika komiytetining mәlimetteri boyynsha
Freedom Finance Life rәsimdedi
Joghary bilim qansha túrady?
«Freedom Finance Life» ómirdi saqtandyru kompaniyasynyng mamandary jýrgizgen zertteu nәtiyjeleri boyynsha Qazaqstandaghy bakalavriat qúny jylyna 150 000 tengeden 2 157 000 tengege deyin ózgeredi. Bir oqu jylynyng ortasha qúny – 396 307 tenge. Tórt jyl oqu 1 585 228 tengege shyghady.
Búl aqshany jinau ýshin ortasha jalaqysy bar qazaqstandyqqa 9,5 ay qajet bolady. Búl rette oghan basqa shyghyndargha júmsamay, barlyq jalaqyny keyinge qaldyrugha tura keledi. Qazaqstandyq joghary oqu oryndarynda oqu qúny jyl sayyn orta eseppen 10%-gha qymbattaytynyn eskere otyryp, mindet onay emestigi bayqalady. Yaghni, eger sizding balanyz mektepti tek 5 jyldan keyin ayaqtasa, bakalavriattyng tórt jylynyng qúny 1 585 228 tenge emes, 2 553 026 tenge túratyn bolady.
Sol sebepti 2017 jyldyng mәlimetteri boyynsha júmysqa qabiletti halyqtyng tek 36%-da joghary bilim turaly diplomy bolghan. Demek búl jyl sayyn qazaqstandyq JOO-da birneshe jýz myng adam bilim alyp jatsa da jaghdayymyz mәz emes degen sóz. Mysaly, biyl Qazaqstanda 542 myng student boldy. Búl bir jyl búryn bolghan studentterding sanynan 9,3%-gha artyq.
Nege aldyn ala aqshany jinau kerek?
Balalargha jaqsy joghary bilim berudi qamtamasyz etu ýshin qazaqstandyq ata-analargha aqsha alu nemese tabystyng kóp bóligin keyinge qaldyru әreketteri mindetti emes. Qarjy josparyn jasap, bala mektepti ayaqtaghangha deyin 5-10 jyl búryn aqsha jinaghan dúrys.
Mysaly, eger bala mektepti 5 jyldan keyin ayaqtasa, bakalavriattyng tórt jyldyq ortasha qúny shamamen million tengege qymbattaydy. Qajetti somany (nemese shamamen sol somany) jinaqtau ýshin ay sayyn 35 000 tengeden aqsha jinay beru kerek.
Boljaldy esepter
Oryndaldy: Freedom Finance Life
Esep aiyrysular shamalas týrde jәne qarjy qúraldarynyng kiristiligin esepke almay-aq keltirilgenin atap ótu kerek. Yaghni, depozit nemese ómirdi jinaqtaushy saqtandyru baghdarlamalary arqyly aqsha jinaytyn bolsa, aqsha jinau әldeqayda jyldamyraq bolady.
Jinaqtaushy saqtandyru baghdarlamasymen oqugha qalay qarjy jinaqtaugha bolady?
Eger birneshe jyl boyy balanyzdyng oquyna qarjy jinaqtap kelseniz, osy uaqyt ishinde kez-kelgen nәrse boluy mýmkin: baqytsyz jaghday, syny auru (qaterli isik nemese jýrek auruy) nemese ata-anasynyng birining ólimi. Eger aqshany ýirenshikti jolmen jinaqtaytyn bolsanyz, ol bolashaqta aqsha jinau perspektivalaryna qatty әser etui mýmkin.
Ómirdi jinaqtaushy saqtandyru baghdarlamasymen qajetti somany jinaqtap qana qoymay, ózin kýtpegen shyghyndardan qauipsizdendiruge bolady.
Júmys isteu prinsiypi:
*Ata-analar layyqty qazaqstandyq nemese sheteldik uniyversiytetti tandaydy jәne ómirdi saqtandyru kompaniyasymen shart rәsimdeydi. Shart boyynsha jinaqtau kerek somany ata-analar anyqtaydy, әdette, ol bolashaqta onyng ózgeruin eskere otyryp, oqu qúnyna teng bolady.
*Mindetti saqtandyru jarnalaryn aiyna, toqsanyna nemese jylyna bir ret ynghayly týrde tóleuge bolady.
*Shart talaptary boyynsha ata-anasynyng qaytys boluy jәne mýgedektigi, eresek adamnyng (infarkt, insulit, obyr jәne basqalar) nemese balanyng (1 tipti diabet, bakteriyalyq meningit jәne auyr ensefaliyt, onkologiyalyq aurular) qauipti aurulary, jaraqattar jәne olarmen baylanysty uaqytsha enbekke qabilettilikten aiyrylu, auruhanagha jatqyzu jaghdayynda saqtandyrylugha bolady.
*Eger Sharttyng býkil merzimi ishinde eshtene bolmasa, ómirdi saqtandyru kompaniyasy uniyversiytetke oqu qúnyn bir mezgilde nemese әrbir oqu jyly ýshin ýlespen tóleydi. Eger oqu qúny jinaqtalghan somadan az bolsa, aiyrmashylyq ata-analarmen tólenedi.
*Eger Sharttyng býkil merzimi ishinde Saqtandyrylghan ata-anasynyng qaytys boluyna nemese onyng mýgedektigine (eger mýgedektikti saqtandyru shartqa engizilgen bolsa) әkeletin jazatayym oqigha oryn alsa, saqtandyru kompaniyasy balanyng joghary bilim alu mýmkindigin qamtamasyz etetin sharttyng barlyq somasyn (saqtandyru shartyn jasasqan kezde oqugha jinaqtaudy josparlaghan somany) birden tóleydi.
*Jazatayym oqigha saldarynan auyr nauqastanghan, jaraqattanghan, júmysqa qabilettiliginen uaqytsha aiyrylghan jәne auruhanagha jatqyzghan kezde ómirdi saqtandyru kompaniyasy 3 000 000 tengege deyin tóleydi.
Áriyne, qajetti somany kez kelgen basqa tәsilmen jinaqtaugha bolady. Eng bastysy әr ata-ana balasynyng oquy ýshin qarjy jinaqtaudy tezirek bastau kerek.
Rýstem Alamanov
Abai.kz


text:
Hünärmen taýýarlygynyň ähmiýeti
Hormatly Prezidentimiziň tagallasy bilen bilim ulgamynda amala aşyrylýan işleriň ählisiniň düýp özeninde, ilkinji nobatda, ýurdumyzda geljekde hem kuwwatly ösüşleri üpjün etmek üçin berk binýady emele getirmek, ylym-bilimli, lebzihalal, giň dünýägaraýyşly, sagdyn ruhly nesli terbiýeläp ýetişdirme Ýurdumyzda ylymly-bilimli, ökde hünärli, ilhalar ýaşlary ýetişdirmekde Halkara nebit we gaz uniwersitetinde okap, bilim alýan talyp ýaşlaryň saýlap alan hünärlerini has-da yhlasly öwrenmekleri üçin döwrebap işler ýola goýuldy.


text:
Obama tupandan agyr zyýan çeken Baptist St. John buthanasynda duşenbe güni eden çykyşynda şeýle diýdi: "Men betbagtçylyga garşy çäreleri ýola goýan federal gulluga, döwlete we ýerli häkimiýetlere aýratyn minnetdarlyk bildirmek isleýärin. Sebäbi geçmişde biziň bular ýaly betbagtçylyklara jogap üçin gerekli bu derejedäki koordinasiýany görmedik mahallarymyz boldy. Emma bu gezek muny amala aşyrmagy başardyk".
2005-nji ýylda Täze Orleanda weýrançylyk döredip, 1800 töweregi adamyň başyna ýeten "Katrina" tupany barada federal häkimiýetler tarapyndan tiz çäre görülmändigi üçin, şol wagtky prezident Jorj Buş berk tankytlanypdy.
"Katrina" ýaly güýçli bolmadyk "Aýzek" tupany zerarly Luizianada azyndan bäş, Mississippide hem iki adam öldi.
"Aşa uly weýrançylykdan" gürrüň eden Obama adamlaryň janyny halas edenleri öwdi: "Halas edilenleriň janyny gutarmakda eden işleri üçin şu ýerdäki adamlaryň hemmesi öwgä mynasypdyr. Mal-mülke ýeten zyýanlar gaty ýokary bolsa-da, adamlar bu howpdan çalt çykyp bildiler. Görşüňiz ýaly, olar indi arassalaýyş işleri bilen meşgul bolup, bolup geçenleri tiz ýeňip geçmek üçin şert döredip ýörler".
Apy-tupan sebäpli Luizianada 100 müň çemesi, Mississippide 11 müňden agdyk, Arkanzasda hem 5 müňe golaý ýaşaýjy elektriksiz galdy.
Käbir ýerlerde sil suwy heniz hem aşak inenok. Müňlerçe adam ýörite döredilen wagtlaýyn lagerlerde ýa-da öz dost-ýarlarynyň we dogan-garyndaşlarynyň öýünde bolýarlar.
Tupandan ejir çeken Luiziana ştatyna 31-nji awgustda Obamanyň Respublikan partiýasyndan bolan bäsdeşi Mitt Romneý hem baryp gaýtdy. Romneý bu saparyny 6-njy noýabrda geçmeli prezidentlik saýlawlarynda öz partiýasyndan kandidat görkezilen gününiň ertesi amala aşyrdy.
Demokratlaryň milli gurultaýy bolsa Wirjiniýa ştatynyň Şarlotte şäherinde 4-nji sentýabrda, sişenbe güni, başlanýar.


text:
Orsýetiň prezidenti Wladimir Putiniň metbugat wekili Moskwanyň Krym ýarym adasyny Ukraina gaýdyp bermek meselesini ABŞ ýa-da başga bir döwlet bilen maslahat etmejegini aýtdy.
Dmitriý Peskowyň 15-nji fewralda eden bu çykyşy Ak Tamyň metbugat wekili Sean Spiseriň ABŞ-nyň prezidenti Donald Trampyň Orsýetiň “Krymy gaýdyp bermegine” we gündogar Ukrainada zorlugy gowşatmagyna garaşýandygyny “açyk mälim edendigini” aýtmagynyň yzýanyna gabat geldi.
Kremliň metbugat wekili Krymy Orsýetiň territoriýasy diýip atlandyrdy we “Orsýetiň öz territoriýasyna degişli meseleleri daşary ýurtly partnýorlary, şol sanda Birleşen Ştatlar bilen hiç wagtda diskussiýa etmeýändigini” belledi.
Orsýet 2014-nji ýylyň mart aýynda öz harbylaryny iberip, referendum geçirmeginiň soň Krym ýarym adasyna gözegçiligi öz eline alypdy. ABŞ we BMG-nyň Baş Assambleýasynyň 100 ýurdy referendumy bikanun atlandyrypdy.
Peskow Trampyň 28-nji ýanwarda Putin bilen telefon arkaly geçiren gepleşiginde Krym bilen bagly meseläni gozgamandygyny aýtdy.
Şeýle-de Peskow Trampyň saýlaw kampaniýasynyň agzalarynyň we beýleki ýaranlarynyň ABŞ-nyň 2016-njy ýylyň noýabr aýynda bolan prezidentlik saýlawlaryndan birnäçe aý ozal Orsýetiň aňtaw resmileri bilen duşuşandygy barada 14-nji fewralda “Nýu Ýork Times” neşriniň çap eden maglumatlaryny ret edip, olaryň “hiç bir fakta esaslanmaýandygyny” belledi.


text:
Türkmen metbugaty “Awazad” prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň gatnaşmagynda dabaraly açylan iri sport toplumynyň 28,5 gektar meýdany tutýanydygyny habar berdi, emma onuň döwlete näçä düşendigini aýtmady.
Bu habar Halkara walýuta fondunyň ekspertleriniň golaýda Aşgabatda bolup, türkmen hökümetine döwlet çykdajylaryny azaltmak maslahatyny bermekleriniň yz ýanlaryna gabat geldi.
Täze toplum “halkara ölçeglerine laýyk gelýän desgalaryň” ýedisini, şol sanda sportuň oýun, suw we gyşky görnüşleri, söweş sungatlary boýunça binalaryny öz içine alýar.
Toplumda kiçi futbol, basketbol, uly we stoluň üstünde oýnalýan tennis (ping-pong), gandbol, woleýbol oýnap bolar, gimnastika we sportuň beýleki görnüşleri bilen meşgullanyp bolar we oýunlara birbada 2 müň 355 adam tomaşa edip biler diýip, habarde bellenýär.
Türkmenistanda mundan ozal gurlan stadionlary hem, ýaryş ýa syýasy çäre mahalynda telewideniýe üçin tomaşaçydan doldurmak "uly problema" hasaplanýar. Emma muňa garamazdan, täze toplumyň beýleki ýerlerinde hem tomaşaçy orunlary boldan tutulypdyr. Aýdaly, söweş sungatlarynyň iki gatly binasynda 2 müň 272 tomaşaçy orny bar.
Bu ýerde birbada üç meýdançada ýaryş, şol sanda boks, taekwondo, dzýu-do, erkin we grek-rim göreşleri hem-de başa-baş söweşleriň beýleki görnüşleri boýunça ýaryş, şeýle hem agyr atletika boýunça bäsleşik geçirmek mümkin diýip, TDH ýazýar.
Buzda oýnalýan hokkeý we figuralaýyn typmak üçin niýetlenen “Buzly köşgüň” umumy meýdany 14,4 müň inedördül metrden gowrak, binanyň birinji gatynda ini 30, uzynlygy 60 metr bolan buzly meýdança bolup, onuň töwereginde 2 müň 944 tomaşaça orun bar diýip, habarda aýdylýar.
Suw sportuna niýetlenen merkezde tomaşaçylar üçin 2 müň 97 orun bar, meýdany 16 müň 356 inedördül metr üç gatly binada suwda ýüzmek, suwda pökgi oýnamak üçin niýetlenen olimpiýa howuzlary, türgenleşik howuzlary we beýikligi 10 metr, 7,5, 5 we 3 metr bolan böküş belentlikleri bar diýip, türkmen mediasy ýazýar.
Täze tomplumyň ýurduň Senagat ministrliginiň tabşyrmagynda “Myradym” hususy kärhanasy tarapyndan gurlandygy aýdylýar, emma oňa näçe harajat çykarylandygy, şeýle-de beýle ägirt desganyň haýsy hasaplamalar esasynda gurlandygy habar berilmeýär.
Şol bir agtda 7-nj aprelde, Bütindünýä saglyk gününe gabat açylan täze toplumyň türkmen türgenleriniň köpugurly okuw-türgenleşik merkezine, Aşgabatda geçiriljek Aziýa oýunlaryna taýýarlanmagyň, halkara ýaryşlarynyň geçiriljek binýadyna öwrüljekdigi (?) bellenýär.
Mundan öň Türkmensitanda sentýabrda geçiriljek Aziýa oýunlaryna taýýarlyk üçin bäş milliard dollar gowrak serişdä durýan Olimpia şäherçesiniň we beýleki sport desgalarynyň gurlandygy, bu desgalar we Aşgabady abadanlaşdyrmak bilen baglylykda ýüzlerçe adamyň jaýynyň ýykylandygy habar berlipdi.


text:
Aşgabatda täze açylan Halkara endokrinologiýa we hirurgiýa we merkezi abraýly sylaglara mynasyp boldy diýip, TDH habar berýär.
Neşiriň maglumatyna görä, 1-nji sentýabrda Germaniýanyň süýjüli diabet keselleri jemgyýetinden hem-de Daşky gurşaw boýunça saglygy goraýyş gaznasyndan Aşgabatdaky täze lukmançylyk merkezine berlen ýörite güwänamalaryň gowşurylyş dabarasy bolup, Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow bu sylaglary Merkeziň maslahatlar zalynda kabul etdi.
Dabara gatnaşýan daşary ýurtly myhman, Bordo şäheriniň Uniwersitetiniň hormatly doktory Eni Sasko ýygnananlaryň öňünde çykyş edip, Türkmenistanyň daşary ýurtly hyzmatdaşlar we halkara guramalary bilen lukmançylyk babatdaky gatnaşyklary ösdürýändigini belledi.
Şeýle hem ol keselleriň derejesi bilen daşky gurşawyň arasyndaky arabaglanyşyk barada aýdyp, Türkmenistanyň tebigaty, häzirki we geljekki nesilleriň saglygyny goramaga gönükdirilen tagallalaryna ýokary baha berdi.
Ýerli synçylar türkmenistanly näsaglaryň ýurtdaky saglyk edaralaryna ynanman, soňky ýyllarda barha kän daşary ýurtlara saglyk syýahatyna gidýändigini aýdýarlar.


text:
Soňky bir aýyň dowamynda Daşoguz welaýatynyň Saparmyrat Nyýazow, Gurbansoltan eje, Görogly, Boldumsaz etraplarynyň merkezlerinde hem-de obalarynda günüň dowamynda elektrik togy we tebigy gaz üpjünçiligi ýygy-ýygydan kesilýär. Bu barada Azatlygyň welaýatdaky habarçysy 3-nji awgustda habar berdi.
“Tomusda gaz kesilse oňuşsa bolar, nahary odun ýakyp daşardaky ojaklarda bişirip bilýäris, ýöne elektrik bolmasa yssyda agyr düşýär” diýip, ýerli ýaşaýjylaryň biri Azatlygyň habarçysyna gürrüň berdi.
“Tok bolmasa [holodilniklerdäki] bir topar pul çykaryp satyn alan azyk harytlarymyz, esasan süýt önümleri zaýalanýar, soňra zyňmaga mejbur bolýarys” diýip, beýleki bir ýaşaýjy Azatlygyň habarçysyna gürrüň berdi.
Ýerli ýaşaýjylaryň ençemesiniň sözlerine görä, elektrik we gaz edaralary agzalýan etraplarda energiýa üpjünçiliginiň günüň dowamynda kesilmegini gyşa taýýarlyk işleri bilen düşündirýärler.
Azatlygyň habarçysy gazlary kesilen sebitlerdäki çetki obalary aýlanyp, gyşa taýýarlyk diýilýän çäreleriň alnyp barlyşy bilen gyzyklandy.
“Meniň özüm gazlary kesilýän iň çetki obalara-da aýlandym; gyşa görülýän taýýarlyga duşmadym. Ol obalarda elektrosetiň we etrap gaz gurluşyk edaralarynyň işgärleriniň ýekejesine-de sataşmadym. Gyşa görülýän taýýarlygy “bahanalap”, togy we gazy irden sagat 10:00-da kesýärler. Soňra, agşam sagat 18:00-da täzeden berip başlaýarlar. Soňky bir aý bäri şu ýagdaý gaýtalanýar” diýip, Azatlygyň habarçysy belledi.
Ol ýagdaýlary içgin öwrenmek üçin, bu edaralaryň uly inženerleri bilen söhbetdeş bolandygyny gürrüň berdi:
“Uly inženerler obalaryň tok üpjünçiliginde näsazlyk ýüze çykanda etraplaryň “elektroset” edaralarynda zerur ätiýaç şaýlaryň ýokdugyny aýdýarlar. Olar “Ýokardan gyşda tok kesilmesin diýip tabşyrýarlar. Berýän zatlary ýok. Obalardaky we etrap merkezlerindäki transformatorlaryň ýagyny hem edara işgärleriniň aýlygyndan tutup täzeledik” diýýärler. Inženerleriň aýtmagyna görä, welaýatdaky başlyk pul bermedik işgäriň işden boşadyljakdygyny aýdansoň, işgärler sesini çykarmany beripdirler” diýip, Azatlygyň habarçysy belledi.
Azatlygyň habarçysynyň inženerlere salgylanyp gürrüň bermegine görä, elektrik desgalaryny gyşa çenli abat tygşytlamak üçin üpjünçilige arakesme berilýär.
“Etrap merkezlerinde tok 2 sagat kesilip, 2 sagat berilýär. Oba ýerlerinde 10:00 – 18:00 aralygynda tok kesilýär” diýip, Azatlygyň habarçysy elektrik tok üpjünçiligindäki bökdençligiň dowamlylygyny aýdyňlaşdyrdy.
Onuň sözlerine görä, gaz edaralarynyň işgärleri hakykatdanam gyşa taýýarlyk işleriniň alnyp barylýandygyny aýdýarlar, ýöne olar anyk haýsy ýerlerde remont işleriniň edilýändigini aýdyp bilmeýärler.
Elektrik togunyň we tebigy gazyň üpjünçiliginde Daşogzuň Saparmyrat Nyýazow, Gurbansoltan eje, Görogly we Boldumsaz etraplarynda we olara degişli obalarda döreýän arakesme barada ýurduň köpçülikleýin maglumat serişdelerinde öňünden maglumat berilmedi.
Türkmenistanda sosial ýeňillikler, ýagny elektrik togy, gaz we suw 1993-nji ýyldan 2017-nji ýyla çenli ilata mugt berilýärdi.
Geçen ýylyň oktýabr aýynda geçirilen Ýaşulular maslahatynda mugt sosial ýeňillikleriň 2017-nji ýylyň 1-nji noýabryndan başlap doly ýatyrylmagy kararlaşdyryldy.


text:
ABŞ-nyň Portland şäherinde ýapyk binalaryň içinde geçirilýän atletika boýunça çempionat doping krizisi bilen baglylykda orsýetlileriň gatnaşmazlygynda açyldy.
Keniýa we Efiopiýa bilen bilelikde ýeňil atletika boýunça iň üstünlikli ýurt hasaplanýan Orsýet bilen bagly doping dawalar 17-nji we 20-nji martda 150 ýurduň 600 çemesi sportsmeniniň gatnaşmagynda geçiriljek ýaryşa uly täsir ýetirer.
Sportda öňde baryjy güýç bolmak ugrunda adatça ABŞ bilen bäsdeş bolan Orsýet dopingi döwlet derejesinde goldamakda aýyplanyp geçen ýylda Atletika boýunça halkara federasiýasy tarapyndan we Dünýäniň dopinge garşy agentligi tarapyndan halkara ýaryşlaryna gatnaşmakdan mahrum edildi.
Orsýetiň sport ministri Witaliý Mutko Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin bilen 16-njy martda geçirilen duşuşygynda Orsýetiň maý aýynda 2016-njy ýylyň Rioda geçiriljek olimpiýa oýunlarynda dikelip biljekdigini aýtdy.


text:
Quný - sýsarlar tuqymdasyna jatatyn jyrtqysh sútqorekti ań jáne jerdegi qaýipti janýar sanalady. Ataýy latyn tilinen aýdarǵanda "qomaǵaı" degen maǵynany bildiredi. Qunýdy Shveııa, Estonııa, Latvııa, Qytaı, Kanada, Amerıka, Reseı jáne t.b. elderden keziktirýge bolady. Ony sonymen birge óz elimizden de keziktire alamyz. Dálirek aıtqanda, ol - Qazaqstannyń Ońtústik Altaı taýyndaǵy ný ormandar men taý ózenderiniń boıyndaǵy toǵaılardy mekendeıdi.
Bul ańnyń syrtqy kórinisi aıý nemese borsyqqa uqsaıdy. Bas súıegi úlken, tumsyǵy uzartylǵan keıipte. Tyrnaqtary úlken. Artqy aıaqtary aldyńǵy aıaqtarynan uzyn. Sondyqtan arqasy joǵary qaraı ıilgen. Quıryǵy qysqa jáne úlpildek. Terisi qalyń, qońyr nemese qara-qońyr tústi. Salmaǵy 11 jáne 30 nemese basqa aqparat kózderi boıynsha 9 ben 30 keli aralyǵynda. Boıynyń uzyndyǵy 70-86 sm quraıdy.
XVI ǵasyrdaǵy polıak tarıhshysy Matveı Mehovskıı óziniń "Eki Sarmatııa týraly traktat" atty eńbeginde qunýdy bylaısha sıpattaıdy:
" Lıtva men Máskeýde qundyz dep atalatyn basqa jerlerde kezdespeıtin óte ashkóz jáne paıdasyz janýar bar. Ol ıttiń ólshemindeı, mysyq betindeı, denesi men quıryǵy túlkige uqsas, qara tústi; máıittermen qorektenedi. "
Ómir salty óziniń shekarasyn qorǵaý maqsatynda jalǵyzdyqta ótedi. Otyryqshy ómir saltyn ustanatyn jyrtqysh tárizdi sútqorektiler tuqymdastarynan aıyrmashylyǵy - óziniń ań aýlaý aımaǵynda únemi olja izdeıdi. Ań aýlaý aımaǵynyń jalpy aýdany shamamen 1500-2000 shaqyrymǵa jetýi múmkin. Aǵashtarǵa ońaı kóteriledi. Ótkir kórýge, estýge jáne ınstınktke ıe. Taǵam talǵamaıdy. Kóbinese qasqyrlar men aıýlardyń oljalaryn jeıdi, aq qoıandardy, qara torǵaılardy, tyshqan tárizdi kemirgishterdi aýlaıdy. 10 nemese 17 jylǵa jýyq ómir súredi.
Naǵıma Sahan


text:
Pavlodarda qyrkúıektiń sońyna deıin turǵyn úılerdiń basym bóligine jylý beriledi
NUR-SULTAN. QazAqparat – Jeke turǵyn úılerge jylý eń sońǵy kezekte berilmek, dep habarlaıdy Pavlodarnews.kz.
Bul týraly onlaın ótken baspasóz jıynynda «Pavlodar jylý jelileri» JShS bas ınjeneriniń orynbasary Pavel Pletýhov málim etti.
- Pavlodar qalasynda qyrkúıek aıynyń 16-synan bastap áleýmettik nysandarǵa jylý berildi. Qazir 67 balabaqsha, 38 mektep, 63 bilim berý uıymy, jalpy 206 bıýdjettik uıym jylýǵa qosyldy. 5 balabaqsha áli qosylǵan joq, - dedi Pavel Pletýhov.
Spıkerdiń aıtýynsha, jospar boıynsha qalada turǵyn úılerdi 23 qyrkúıekten bastap jylýǵa qosý kózdelgen. Alaıda, keıbir úılerdi erte qosqan.
- Keıin bóget bolmas úshin keıbir úılerdi erterek qostyq. Búginde 327 kóp qabatty úıge jylý berildi. Qyrkúıektiń sońynda úılerdiń 99 paıyzy jylýǵa qosylady. Jylý jelisinde aqaý bar úıler keıin qosylady. Sondaı-aq jeke turǵyn úılerdiń kóbinde daıyndyq aktisi joq. Sondyqtan olardyń eń sońynda qosamyz, - dedi Pavel Pletýhov.
Sondaı-aq Pavel Pletýhov jylý qashan qosylatyny belgisiz úıler de bar ekenin atap ótti.
Alıýmınıı zaýyty kenti, «Dostyq» shaǵyn aýdanyndaǵy úıler qashan qosylatyny áli belgisiz. Bul jaǵynan qaýip bar. Bul jerlerdiń jelileri jańa. Bizge áli ótkizilgen joq. Ol qandaı jeli, qansha ýaqytta qosylatynyn aıta almaımyz, - dedi Pavel Pletýhov.
Aıta keteıik, turǵyndar óz úılerine qashan jylý beriletini týraly «Pavlodarenergo» JShS saıtynan qaraı alady. Qosylý ýaqyttary kórsetilmegen úıler kórshi úılerdiń ýaqytyna qaraýy kerek.


text:
Sońǵy 5 jylda TMD elderine 200 myń qazaqstandyq kóship ketken
NUR-SULTAN. QazAqparat – Keıingi 5 jylda TMD elderine 200 myń qazaqstandyq qonys aýdarǵan, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Qazaqstanda ishki kóshi-qon qarqyn aldy. Bul turǵyndardyń ómir súrý úshin neǵurlym qolaıly jaǵdaı tapqysy keletinimen baılanysty. Pandemııaǵa baılanysty kóshi-qon protsesteriniń qarqyny báseńdegenimen, 2020 jyly bul kórsetkish 2015 jylǵy kórsetkishten eki ese joǵary. Іshki kóshi-qonnyń negizgi tartylys núktesi respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men ónerkásiptik batys óńirler bolyp otyr. Al syrtqy kóshi-qonnyń teris saldosy 22 myń adamdaı bolady. Negizgi baǵyttardy atasaq, sońǵy bes jylda TMD elderine 200 myńǵa jýyq adam ketken», - dedi Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵynyń Strategııa jáne jobalyq basqarý departamentiniń dırektory Aleksandra Molchanovskaıa onlaın-konferentsııa barysynda.
Onyń aıtýynsha, jastar kóbinese shetelge oqýǵa baryp, sonda qalyp qoıady. Óıtkeni onda oqýǵa túsý jeńilirek ári UBT tapsyrý talap etilmeıdi.
«Sońǵy ýaqytta kadrlardyń toqtamaýy problema retinde kóterilip júr. Árıne, bul kúrdeli másele. Biraq kóshi-qon degenińiz – tabıǵı protsess. Biz adamdarǵa elden ketýge tyıym sala almaımyz. Halyqtyń kóshi-qony árdaıym qaıtymsyz protsess bolady. Azamattar elde qalǵysy kelse, keshendi sharalar qajet. ıAǵnı barlyq baǵyttar boıynsha ómir súrý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý kerek», - dedi sarapshy.


text:
Türkmenistanda Merkezi Aziýanyň döwlet Baştutanlarynyň konsultatiw duşuşygy geçirildi06.08.2021
Şu gün bu ýerde, Hazaryň kenarynda, «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň baştutanlygynda Merkezi Aziýanyň döwlet Baştutanlarynyň üçünji konsultatiw duşuşygy boldy. Gazagystan Respublikasynyň Prezidenti Kasym-Žomart Tokaýewiň, Gyrgyz Respublikasynyň Prezidenti Sadyr Žaparowyň, Täjigistan Respublikasynyň Prezidenti Emomali Rahmonyň we Özbegistan Respublikasynyň Prezidenti Şawkat Mirziýoýewiň gatnaşmagyndaky ýokary derejedäki forum “Awaza” Kongresler merkezinde geçirildi.
Garaşsyz, Bitarap ýurdumyzyň milli Liderimiz tarapyndan yzygiderli durmuşa geçirilýän netijeli daşary syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biri sebit boýunça goňşy ýurtlar bilen netijeli hyzmatdaşlygy pugtalandyrmaga hem-de giňeltmäge gönükdirilendir. Şol ýurtlaryň halklary bilen türkmen halkyny medeni we ruhy gymmatlyklaryň umumylygy, asyrlaryň jümmüşinden uzap gelýän dostluk we özara goldaw bermek däpleri birleşdirýär.
Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, Merkezi Aziýa döwletleri ägirt uly dürli ugurly mümkinçiliklere eýedir. Olaryň durmuşa geçirilmegi umumy abadançylygyň, rowaçlygyň hem-de öňegidişligiň bähbitlerine laýyk gelýär. Biziň ýurdumyz sebit hyzmatdaşlygyny ösdürmäge yzygiderlikli, sazlaşykly hem-de toplumlaýyn çemeleşmek ugrunda çykyş edýär. Bu bolsa sebitiň diňe bir yklym däl, eýsem, ählumumy derejede hem ornunyň artýandygyny göz öňünde tutmak bilen, aýratyn möhüm ähmiýete eýe bolýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow 2019-njy ýylyň noýabrynda Merkezi Aziýanyň döwlet Baştutanlarynyň Daşkentde geçirilen ikinji konsultatiw duşuşygyna gatnaşdy hem-de hyzmatdaşlygyň ileri tutulýan ugurlary boýunça anyk başlangyçlarynyň birnäçesini beýan etdi. Ýurdumyzyň gözel künjekleriniň biri bolan «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda geçirilen nobatdaky sammit köpýyllyk hyzmatdaşlyga täze itergi berer, sebitiň ýurtlarynyň we halklarynyň arasyndaky däp bolan dostluk, hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklaryny pugtalandyrmaga ýardam eder.
Ir bilen hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow “Awaza” Kongresler merkezine ugrady. Milli Liderimiz merkeziň eýwanynda Merkezi Aziýa döwletleriniň Baştutanlarynyň forumyna gatnaşmak üçin gelen Gyrgyz Respublikasynyň Prezidenti Sadyr Žaparowy, Özbegistan Respublikasynyň Prezidenti Şawkat Mirziýoýewi, Gazagystan Respublikasynyň Prezidenti Kasym-Žomart Tokaýewi hem-de Täjigistan Respublikasynyň Prezidenti Emomali Rahmony nobatma-nobat mähirli, doganlarça garşylady.
Däp bolan salamlaşmadan soň, Türkmenistanyň Prezidenti belent mertebeli myhmanlaryň her biri bilen surata düşdi. Milli Liderimiz sammit başlamazdan ozal Gyrgyzystanyň, Özbegistanyň, Gazagystanyň we Täjigistanyň Prezidentleri, şeýle hem BMG-niň Baş sekretarynyň Merkezi Aziýa boýunça ýörite wekili, BMG-niň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň ýolbaşçysy bilen ikitaraplaýyn duşuşyklary geçirdi.
Forum başlamazdan ozal, Türkmenistanyň, Gazagystan Respublikasynyň, Gyrgyz Respublikasynyň, Täjigistan Respublikasynyň we Özbegistan Respublikasynyň Prezidentleriniň konsultatiw duşuşygynyň resmi banneriniň öňünde bilelikde surata düşmek dabarasy boldy.
Soňra “Awaza” Kongresler merkeziniň mejlisler zalynda Merkezi Aziýanyň döwlet Baştutanlarynyň konsultatiw duşuşygy geçirildi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow dostlukly goňşy ýurtlaryň Liderlerini mähirli mübärekläp, sebitiň ösüşine degişli möhüm meseleler boýunça çözgütleri ara alyp maslahatlaşmak we işläp taýýarlamak üçin Türkmenistana gelmek baradaky çakylygy kabul edendikleri üçin belent mertebeli myhmanlara minnetdarlyk bildirdi.
Türkmenistanyň Baştutanynyň belleýşi ýaly, Merkezi Aziýanyň döwlet Baştutanlarynyň konsultatiw duşuşygynyň çäklerinde geçirilen ozalky mejlisler syýasy özara hereketleriň şu görnüşiniň esaslydygyny, peýdalydygyny hem-de ýokary netijelidigini ynamly görkezdi. Ol birek-biregiň eýerýän ýörelgesini bilmäge we oňat düşünmäge mümkinçilik berýär, sebitdäki hyzmatdaşlygyň barşy we ugurlary barada bitewi garaýşyň kemala gelmegine ýardam edýär, Merkezi Aziýada bolup geçýän ýagdaýlara öz wagtynda hem-de çeýe täsir etmäge mümkinçilik döredýär, hyzmatdaşlaryň bähbidini nazarda tutup, milli ileri tutulýan ugurlary ýola goýmaga kömek edýär.
Biz şu günki duşuşygyň sebitde bilelikde hereket edilmegini has-da pugtalandyrmaga gönükdiriljekdigine, bu ugurda has işjeň we anyk ädimler üçin şertleri üpjün etjekdigine, yklym we dünýä derejesindäki işlere Merkezi Aziýa sebitiniň netijeli we oňyn gatnaşmagynyň kuwwatly ýagdaýyna öwrüljekdigine garaşýarys diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow aýtdy.
Biziň halklarymyz Garaşsyzlyk ýyllarynda öz döwletliligini gorap saklamagy we berkitmegi, onuň kemala gelşiniň başlangyç tapgyrlaryndaky kynçylyklary ýeňip geçmegi başardylar. Bu gün Gazagystan Respublikasy, Gyrgyz Respublikasy, Täjigistan Respublikasy, Türkmenistan hem-de Özbegistan Respublikasy dünýäde bolup geçýän çylşyrymly ýagdaýlara garamazdan, ykdysady ösüşiň durnukly görkezijilerini gazanyp, binýatlyk durmuş maksatnamalaryny ýerine ýetirýärler. Biziň ýurtlarymyzyň jogapkärli, parahatçylyk söýüjilikli daşary syýasaty olara halkara giňişlikde mynasyp abraý getirdi.
Biz öz gatnaşyklarymyzda hoşniýetli goňşuçylygyň, birek-birege hormat goýmagyň, doganlygyň taryhy köklerine hem-de halklarymyzyň medeni — siwilizasiýa ýakynlygyna daýanýarys diýip, milli Liderimiz nygtady. Bu mäkäm binýat bize geljege ynamly garamaga, dürli ugurlar boýunça hyzmatdaşlygyň giň gerimli, uzak möhletleýin we durmuşa ukyply meýilnamalaryny düzmäge mümkinçilik berýär.
Türkmenistanyň Prezidenti meseleleri ara alyp maslahatlaşmalaryň, däp bolşy ýaly, hoşniýetli we netijeli ýagdaýda geçjekdigine ynam bildirip, Merkezi Aziýanyň döwlet Baştutanlarynyň 3-nji konsultatiw duşuşygyny açyk diýip yglan etdi.
Soňra milli Liderimiz foruma gatnaşyjylaryň öňünde çykyş edip, döwletleriň Baştutanlaryny we sebitiň ýurtlarynyň wekiliýetleriniň agzalaryny Türkmenistanda ýene-de bir gezek mübärekledi hem-de şu duşuşyga gatnaşmak baradaky çakylygy kabul edendikleri üçin minnetdarlyk bildirdi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow şu gün biz Merkezi Aziýanyň döwlet Baştutanlarynyň konsultatiw duşuşygynyň nobatdaky mejlisini geçirýäris diýip, sözüni dowam etdi. Munuň özi şeýle görnüşdäki duşuşygyň örän wajypdygyny, bäş döwletiň ählisiniň Liderleriniň goldawyndan peýdalanýandygyny görkezip, bize Merkezi Aziýa sebitini ösdürmek baradaky esasy meseleleri ynanyşmak we işewür ýagdaýda ara alyp maslahatlaşmaga mümkinçilik döredýändigini görkezýär.
Mälim bolşy ýaly, birnäçe ýyl mundan ozal Merkezi Aziýanyň döwlet Baştutanlarynyň konsultatiw duşuşyklaryny geçirmek pikirini ara alyp maslahatlaşyp, biz ýokary döwlet derejesindäki syýasy gepleşikleriň bu görnüşiniň Merkezi Aziýada döredijilikli işleri kemala getirmek üçin hemişelik hereket edýän meýdança öwrüljekdiginden ugur aldyk. Gürrüň biziň sebitimiziň durmuşynyň has möhüm meseleleri boýunça bilelikdäki özara kabul ederlikli çözgütleri işläp taýýarlamak we kabul etmek barada barýar diýip, döwlet Baştutanymyz aýtdy.
Bu bolsa sebitiň durnuklylygyny we yzygiderli ösüşini, bu ýerde ýaşaýan halklaryň abadançylygyny we rowaçlygyny üpjün etmek maksady bilen, bäştaraplaýyn gatnaşyklaryň syýasy, ykdysady, durmuş hem-de beýleki ulgamlaryna degişlidir.
Şunuň bilen baglylykda, milli Liderimiz 2018-nji ýylyň martynda Nur-Sultan şäherinde we 2019-njy ýylyň noýabrynda Daşkentde geçirilen konsultatiw duşuşyklaryň netijeleriniň sebitiň döwletleriniň sazlaşykly we netijeli işleriniň oňyn mysaly bolandygyny belledi. Bu forumlaryň netijeleri häzir Merkezi Aziýa döwletleriniň arasynda syýasy-diplomatik gatnaşyklary işjeňleşdirmekde, bilelikdäki ykdysady taslamalary durmuşa geçirmekde, biziň halklarymyzyň arasyndaky ynsanperwer gatnaşyklary giňeltmekde öz beýanyny tapýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow bular barada aýtmak bilen, ýurtlarymyzyň Hökümetlerine ýokarda agzalan duşuşyklaryň netijeleri boýunça kabul edilen resminamalaryň mazmunyna çuňňur seljerme geçirmegi, Merkezi Aziýa döwletleriniň Baştutanlarynyň garamagyna orta möhletli döwre niýetlenen, ozal gazanylan ylalaşyklary ýerine ýetirmek boýunça “Ýol kartasyny” işläp taýýarlamagy hem-de garamaga hödürlemegi tabşyrmagy teklip etdi. Bu resminamanyň taslamasy boýunça deslapky işler eýýäm başlandy. Mümkin bolan iň gysga wagtda ony jemlemek hem-de bilelikdäki işleriň ileri tutulýan ugurlary kesgitleniljek “Ýol kartasyny” kabul etmek zerurdyr.
Soňra döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, energetika Merkezi Aziýa döwletleriniň ykdysadyýetiniň esasy düzüm bölegi bolup durýar. Biziň ählimiz düýpli maksadymyzda bu ulgamda hyzmatdaşlygyň dürli ugurlary hem-de geljegi babatda garaýyşlarda bir pikirdediris. Biziň ýurdumyzyň başlangyç bilen çykyş etmeginde, ykdysady ösüşiň möhüm ýagdaýy hökmünde energiýa serişdeleriniň iberilişiniň ygtybarlylygy we durnuklylygy barada Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň Kararnamalaryny sebitiň döwletleriniň birnäçe gezek we biragyzdan goldamagy munuň subutnamasy boldy.
BMG-niň resminamalaryna esaslanyp, biz Merkezi Aziýada sebitiň içinde energiýa geçirijilere bolan islegleri kanagatlandyrmak bilen birlikde, halkara üstaşyr geçelgeler arkaly dünýä bazarlaryna çykarmaga gönükdirilen howpsuz, durnukly energetika hyzmatdaşlygy üçin oňaýly syýasy-hukuk we ykdysady şertleri döretmek ugrundaky ýol bilen barýarys. Sebitiň ägirt uly tebigy-çig mal serişdeleriniň bardygyny hem-de onuň geografiýa taýdan ýerleşişiniň artykmaçlyklaryny göz öňünde tutup, häzirki wagtda bizde ýokarda agzalan wezipeleri netijeli ýerine ýetirmek üçin hemme mümkinçilikleriň bardygyny pugta ynam bilen aýdyp bolar diýip, milli Liderimiz nygtady.
Energetika ulgamynda hyzmatdaşlygyň Merkezi Aziýa döwletleriniň ählisiniň işjeň we doly görnüşde gatnaşmagy arkaly amala aşyrylmagynyň zerurdygy hem-de bu hyzmatdaşlygyň sebitiň içinde bolşy ýaly, onuň daşarky çäkleri boýunça hem kuwwatly energetika düzümini döretmäge gönükdirilmelidigi aýdyňdyr. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow ýokarda beýan edilenlerden ugur alyp, Türkmenistanyň Merkezi Aziýanyň ýurtlaryna özara bähbitli şertlerde ýa-da olaryň çäkleriniň üsti bilen daşarky bazarlara öz tebigy gazynyň iberilişiniň möçberini ep-esli artdyrmaga taýýardygyny aýtdy.
Goňşy Özbegistana türkmen tebigy gazynyň iberilmegi, Türkmenistan — Özbegistan — Gazagystan — Hytaý halkara gaz geçirijisiniň gurlup ulanylmaga berilmegi gaz pudagynda netijeli hyzmatdaşlygyň mysallaryna öwrüldi. Häzirki wagtda Türkmenistan — Hytaý gaz geçirijisiniň täze ugrunyň taslamasyny düzmek bilen baglanyşykly meseleleri ara alyp maslahatlaşmak boýunça gepleşikleri işjeňleşdirmek meýilleşdirilýär. Şol ugur Täjigistanyň we Gyrgyzystanyň çäkleriniň üstünden hem çekilip bilner.
Şeýle mysallary elektroenergetika ulgamynda hem getirip bolar. Türkmenistanyň Lebap we Mary welaýatlaryndaky kuwwatlyklary Merkezi Aziýanyň döwletlerine elektroenergiýanyň iberilişini ep-esli artdyrmaga mümkinçilik berýär. Şeýle taslamalary durmuşa geçirmegiň biziň ýurtlarymyzyň ykdysadyýetlerini ösdürmäge oňat itergi berip biljekdigine, sebitde köptaraply energetika giňişligini kemala getirmäge ýagdaýlary döredip biljekdigine ynam bildirip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow bu ugurdaky hyzmatdaşlyga ulgamlaýyn we anyk häsiýetli çemeleşmegi teklip etdi.
Ulag ulgamy Merkezi Aziýa döwletleriniň hyzmatdaşlyk gatnaşyklarynyň möhüm ugry bolupdy we şeýle bolmagynda galýar. Milli Liderimiz bular barada aýtmak bilen, biziň ýurtlarymyzyň arasyndaky, şeýle hem Merkezi Aziýanyň Ýewraziýa yklymynyň beýleki sebitleri bilen ýük we ýolagçy gatnawlary üçin amatly şertleri döretmek boýunça bilelikdäki tagallalary jemlemegiň zerurdygyna pugta ynam bildirdi. Bu wezipe strategik maksadyň gazanylmagy Demirgazyk — Günorta we Gündogar — Günbatar ugurlary boýunça ozal bar bolan üstaşyr ulag geçelgeleriniň netijeli işledilmegi hem-de täzeleriniň döredilmegi bilen gönüden-göni baglydyr. Şol ugurlarda Merkezi Aziýa baglanyşdyryjy möhüm halka bolup hyzmat etmäge gönükdirilendir.
Şunuň bilen baglylykda, döwlet Baştutanymyz ulag pudagynda bilelikde işlemegiň toplanan tejribesini ulanyp, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň utgaşykly ulag ulgamyny döretmek boýunça anyk meýilnamalary düzmäge girişmegi teklip etdi. Şunda hyzmatdaşlygyň täze ugurlaryny, ilkinji nobatda, sebitüsti desgalary — awtomobil we demir ýollaryny, köprüleri we ulag düzüminiň beýleki zerurlyklaryny gurmak arkaly ugurlary kesgitlemek gerek.
Türkmenistan Hazar deňzinde öz port kuwwatlyklaryny sebitiň ýurtlarynyň ählisiniň bähbitlerine peýdalanmak üçin hödürlemäge taýýardygyny tassyklaýar. Şunuň bilen baglylykda, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Merkezi Aziýa — Hazar — Gara deňiz sebiti ugry boýunça Gündogar Ýewropa çykalgasy boljak, şeýle hem Merkezi Aziýa — Ýakyn Gündogar ugry boýunça täze ulag-kommunikasiýa ýollaryny kemala getirmegiň mümkinçiliklerini öwrenmek boýunça hökümet derejesinde bäştaraplaýyn işçi toparyny döretmek baradaky teklibini beýan etdi.
Milli Liderimiz çykyşyny dowam edip, häzir möhüm wezipäniň biziň ýurtlarymyzyň arasyndaky doly bahaly söwda-ykdysady gatnaşyklary täzeden dikeltmekden, özara haryt dolanyşygynyň möçberini artdyrmakdan, ony giňeltmekden we hil taýdan täzelemekden ybaratdygyny belledi. Şunda özara salgytlar we paçlar, ýeke-täk üstaşyr tölegleri kesgitlemek, gümrük we migrasiýa amallaryny ýeňilleşdirmek babatda kadalary hem-de düzgünleri sazlaşdyrmak meselelerini ara alyp maslahatlaşyp bolar. Şeýle hem haryt dolanyşygynyň möçberini artdyrmak we diwersifikasiýalaşdyrmak boýunça anyk seljermeler hem-de iş ýüzünde amala aşyryp boljak teklipler zerurdyr.
Döwlet Baştutanymyz bu wezipäni çözmegiň ýollaryny ulgamlaýyn esasda gözläp tapyp biljek bäştaraplaýyn iş edarasyny döretmegiň maksadalaýykdygy barada aýdyp, Merkezi Aziýada ykdysady we telekeçilik işjeňligine ýardam bermek boýunça Işewürler geňeşini döretmek baradaky meselä garamagy teklip etdi. Onuň işine sebitde iş tejribesi hem-de ýola goýlan hyzmatdaşlyk gatnaşyklary bolan daşary ýurtly hyzmatdaşlary çekmek bolar.
Merkezi Aziýa ýurtlarynyň ykdysady ösüşiniň möhüm ugry daşarky gatnaşyklara, ilkinji nobatda, goňşy döwletlere çykylmagydyr. Biz olara energetika, ulag ulgamynda, söwdada bilelikdäki taslamalara gatnaşmagy teklip edip bileris diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow aýtdy. Şunuň bilen baglylykda, Merkezi Aziýanyň ýurtlarynyň Eýran, Owganystan, Pakistan, Hindistan, Orta Gündogaryň we Günorta Aziýanyň gyzyklanma bildirýän beýleki döwletleri bilen ykdysady gatnaşyklar hem-de düzümleýin taslamalar boýunça hyzmatdaşlyk gatnaşyklarynyň maksatlaýyn ýollaryny döretmegiň üstünde oýlanyşmak gerek.
Türkmenistanyň Baştutany foruma gatnaşyjylara ýüzlenip, ýokary derejedäki soňky bäştaraplaýyn duşuşykdan bäri geçen döwrüň sebit howpsuzlygy babatda ýeňil bolmandygyny belledi. Goňşy Owganystandaky ýagdaýlar durnukly däl, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň serhetlerinden uzakda bolmadyk ýerde ýerleşen birnäçe beýleki sebitlerde dawaly ýagdaýlar bar. Şeýle şertlerde bizden aýratyn jogapkärçilik hem-de oýlanyşyklylyk talap edilýär. Biz doganlyk döwletler we halklar hökmünde biziň umumy öýümiz bolan Merkezi Aziýanyň berk we durnukly bolmagy üçin parahatçylygy, hoşniýetli goňşuçylygy hem-de özara düşünişilmegini ähli güýçlerimiz bilen pugtalandyrmalydyrys diýip, milli Liderimiz nygtady.
Biziň halklarymyz ähli döwürlerde özara goldaw bermegiň we raýdaşlygyň nusgasyny görkezip geldiler. Munuň özi şu gezek hem — dünýä ählumumy howp bolan täze görnüşli koronawirus ýokanjy bilen ýüzbe-ýüz bolan wagtynda hem şeýle bolýar diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sözüni dowam etdi. Ine, eýýäm bir ýarym ýylyň dowamynda biziň ýurtlarymyz tagallalaryny birleşdirip, pandemiýanyň ýaýramagyna garşy göreşmekde bilelikde işjeň hereket edýärler. Derman serişdelerini, lukmançylyk enjamlaryny, degişli gorag serişdelerini we beýleki kömekleri ibermek bilen bir hatarda, Merkezi Aziýanyň döwletleri pandemiýanyň durmuş-ykdysady täsirlerini azaltmak maksady bilen, gysga döwürde söwda gatnaşyklaryny gerekli derejede goldamaga, ýükleri ugratmak, başlanan ykdysady taslamalary durmuşa geçirmek üçin mümkinçilikleri döretmäge gönükdirilen toplumlaýyn çäreleri işläp düzdüler we ornaşdyrdylar. Emma pandemiýa garşy göreşmek COVID-19 sebäpli ýüze çykýan töwekgelçilikleri azaltmagyň derejesi gönüden-göni bagly bolan meseleleri çözmäge ulgamlaýyn we ýokary hünär ussatlygy derejesinde çemeleşmegi talap edýär. Şunuň bilen baglylykda, döwlet Baştutanymyz ylym diplomatiýasynyň ugry boýunça sebitiň ýurtlarynyň lukmançylyk jemgyýetçilikleriniň arasyndaky gatnaşyklary işjeňleşdirmegi hem-de koronawiruslaryň gelip çykyşynyň tebigatyny, şolar sebäpli döreýän keselleriň ýüze çykyşynyň görnüşlerini giňişleýin öwrenmäge, ýokanç keselleri bejermegiň hem-de olaryň öňüni almagyň täze usullaryny işläp taýýarlamaga girişmegi teklip etdi. Şunuň bilen baglylykda hem milli Liderimiz epidemiologiýa, wirusologiýa we bakteriologiýa boýunça Merkezi Aziýa sebit merkezini döretmegiň maksadalaýyk boljakdygy barada pikirini aýtdy.
Biz Merkezi Aziýadaky ekologik ýagdaýy gowulandyrmak boýunça tagallalaryň utgaşdyrylmagyny sebitleýin hyzmatdaşlygyň esasy meseleleriniň hataryna goşýarys. Ilkinji nobatda, gürrüň Araly halas etmek, ýerleriň ýaramazlaşmagyna we çölleşmegine garşy göreşmek, buzluklary gorap saklamak we suw serişdelerinden oýlanyşykly peýdalanmak barada barýar. Bu ugurlarda biziň oňat işläp taýýarlamalarymyz bar, sebit we halkara derejelerinde möhüm çözgütler kabul edildi diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow belledi.
Mundan beýläk-de öňe hereket etmegi dowam etmek, BMG-niň ýöriteleşdirilen halkara düzümlerini, edaralaryny, maliýe institutlaryny has işjeň çekmek zerur. Sebitiň ekologiýa gün tertibinde Merkezi Aziýa ýurtlarynyň Ýer ýüzüniň beýleki ýurtlary hem-de sebitleri bilen özara hereketleriniň görnüşleri özüni oňat görkezdi diýip, milli Liderimiz nygtady. Beýan edilen ugurlar boýunça biziň ýurtlarymyz bilen ulgamlaýyn hyzmatdaşlygy ýola goýmaga gyzyklanma bildirýän hyzmatdaşlar bilen gatnaşyklary giňeltmek gerek.
Döwlet Baştutanymyz beýan eden sözlerini umumylaşdyryp, biziň birek-birek bilen habarlaşyp, özara bähbitleri nazara almagyň esasynda, hoşniýetli goňşuçylygyň we hormat goýmagyň köpasyrlyk tejribesine, egsilmez ynsanperwer we adamçylyk gatnaşyklaryna, medeniýetiň, diniň we däp-dessurlaryň umumylygyna daýanyp, öz ýörelgelerimizi açyk we ynanyşmak bilen beýan edip çözüp bilmejek meselämiziň ýokdugyna ynam bildirdi.
Biziň öňümizde çynlakaý we giň gerimli wezipeler durýar. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow şol wezipeleriň ählisine Merkezi Aziýa ýurtlarynyň hötde gelip biljekdigine ynam bildirýändigini aýdyp, şu günki duşuşygyň hem-de döwletara gatnaşyklaryň soňky ýyllarynyň ählisiniň yzygiderliliginiň şol wezipeleriň çözülmegine gönükdirilendigini nygtap, çykyşyny tamamlady.
Soňra milli Liderimiz sebitiň döwletleriniň Baştutanlaryna söz berdi.
Ilkinji bolup çykyş eden Gazagystan Respublikasynyň Prezidenti Kasym-Žomart Tokaýew bildirilen myhmansöýerlik we forumyň ajaýyp guralandygy üçin Türkmenistanyň Baştutanyna tüýs ýürekden hoşallyk bildirip, Merkezi Aziýa döwletleriniň Garaşsyzlygynyň 30 ýyllygynyň bellenilýän ýylynda geçýän häzirki duşuşygyň özboluşly mana eýedigini belledi. Şu döwür içinde sebitiň ýurtlary döwlet gurmak işinde, durmuş-ykdysady ösüşde, ruhy-medeni mirasy dikeltmekde uly ösüş gazandylar.
Belent mertebeli myhmanyň belleýşi ýaly, köpasyrlyk taryh, milli ýakynlyk, umumy däp-dessurlar arkaly birleşen biziň döwletlerimiz Garaşsyzlygynyň ilkinji günlerinden başlap, el-ele berip, birek-biregiň gazanýan üstünliklerine tüýs ýürekden begenip hem-de çylşyrymly pursatlarda özara goldaw bermek bilen öňe barýarlar. Sebitiň ýurtlarynyň Liderleriniň konsultatiw duşuşyklarynyň görnüşi sebit derejesindäki ýakynlaşmalara kuwwatly itergi berýär. Ozal geçirilen sammitleriň netijeleri boýunça döwletara ýakynlaşyş işleri durnukly, yzygiderli, mizemez häsiýete eýe boldy. Gürrüňsiz suratda, sebitleýin hyzmatdaşlykda ýokary derejedäki ysnyşykly ynanyşmak häsiýetli gepleşikler möhüm orun eýeleýär diýip, Prezident Kasym-Žomart Tokaýew belledi.
Gazagystanyň Baştutany Merkezi Aziýa ýurtlarynyň arasyndaky ykdysady gatnaşyklaryň pugtalandyrylyşyna ýokary baha berip, özara söwdanyň möçberini artdyrmak, täze tapgyrda dünýäde häzirki wagt emele gelen çylşyrymly ýagdaýlary nazara alyp, sebitiň durnukly ösüşini üpjün etmek, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň eksport mümkinçiliklerini giňeltmek, sebitiň ykdysadyýetiniň strategik taýdan möhüm pudaklaryna maýa goýumlaryny çekmek üçin bilelikdäki çäreleri kabul etmek babatda pikirini aýtdy. Şeýle hem gazak Lideri Merkezi Aziýa döwletleriniň Aziýa bilen Ýewropanyň arasynda baglanyşdyryjy köpri bolmak derejesine eýedigini göz öňünde tutup, üstaşyr ulag ulgamynda hyzmatdaşlygy işjeňleşdirmek üçin mümkinçilikleriň bardygyny belledi. Şunda bilelikdäki taslamalary durmuşa geçirmek üçin uly ätiýaçlyklar bar. Şunuň bilen baglylykda, Pars aýlagynyň ýurtlaryna iň gysga ýoly üpjün edýän Gazagystan — Türkmenistan — Eýran ugry boýunça hereket edýän demir ýol hem uly mümkinçilikleri hödürleýär. Gazagystanyň we Türkmenistanyň port kuwwatlyklary hem-de Türkmenistan — Garabogaz — Gazagystanyň serhedi awtomobil ýoly uly mümkinçilige eýedir.
Şunuň bilen bir hatarda, Prezident Kasym-Žomart Tokaýew suw hojalyk we ekologiýa ulgamlaryny Merkezi Aziýada özara hereket etmegiň wajyp meseleleriniň hatarynda kesgitledi.
Şeýle hem belent mertebeli myhmanyň çykyşynda koronawirus pandemiýasy sebäpli emele gelen synaglaryň şertlerinde sebitiň ýurtlarynyň halklarynyň agzybirliklerini hem-de özara kömek berýändigini ýüze çykarandygy nygtaldy. Şunuň bilen baglylykda, gazak Lideri Türkmenistanyň Prezidentiniň wirusologiýa we epidemiologiýa merkezini döretmek, bu möhüm ulgamda ylmy hyzmatdaşlygy pugtalandyrmak baradaky teklibini goldaýandygyny aýtdy.
Prezident Kasym-Žomart Tokaýew parahatçylygy, howpsuzlygy we durnuklylygy üpjün etmek ulgamynda, döwrüň möhüm wehimlerine garşy göreşmekde tagallalary mundan beýläk-de birleşdirmegiň wajypdygyny hem belledi.
Prezident Emomali Rahmonyň belleýşi ýaly, Täjigistan sebitiň döwletleriniň arasynda ynanyşmak häsiýetli syýasy gatnaşyklary has-da çuňlaşdyrmaga gyzyklanma bildirýär hem-de söwda, senagat önümçiligi, sanly ykdysadyýet, innowasiýalar, ýokary tehnologiýalar, syýahatçylyk, azyk, ulag we energetika howpsuzlygyny üpjün etmek ýaly ulgamlarda jogapkärli hyzmatdaşlyga taýýardyr.
Şunuň bilen baglylykda, belent mertebeli myhman gatnaşyklaryň birnäçe möhüm ugurlary boýunça täjik tarapynyň ençeme tekliplerini beýan etdi.
Dostlukly döwletiň Baştutany şeýle hem Türkmenistan bilen ykdysady hyzmatdaşlygy mundan beýläk-de artdyrmaga Täjigistanyň gyzyklanýandygyny tassyklap, ýakynda Aşgabatda ýokary derejede geçirilen täjik-türkmen gepleşikleriniň netijeleriniň munuň üçin hemme şertleriň bardygyny görkezendigini belledi. Taraplar hyzmatdaşlygyň ähli möhüm meseleleri boýunça özara ylalaşyga geldiler. Prezident Emomali Rahmon Türkmenistana döwlet saparynyň barşynda gazanylan ylalaşyklary durmuşa geçirmegiň ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygy ösüşiň hil taýdan täze derejesine çykarmaga mümkinçilik berjekdigine ynam bildirdi.
Şeýle hem täjik Lideri häzirki şertlerde sebitde söwda-ykdysady gatnaşyklary işjeňleşdirmek hem-de özara söwdany artdyrmak üçin zerur bolan bilelikdäki çözgütleri kabul etmegi üpjün etmegiň örän wajypdygyny belledi. Bu wezipäni ýerine ýetirmekde, harytlaryň we hyzmatlaryň umumy sebitleýin bazaryny kemala getirmek möhüm ýagdaý bolup durýar.
Belent mertebeli myhman energetika pudagynda gatnaşyklaryň ähmiýeti barada aýdyp, Täjigistanda TOPH gaz geçirijisiniň taslamasyny durmuşa geçirmek boýunça türkmen hyzmatdaşlarynyň tagallalarynyň kanagatlanma bilen kabul edilýändigini belledi.
Prezident Emomali Rahmon ulag-kommunikasiýa ulgamynda hyzmatdaşlygy has işjeň ösdürmek barada pikirini aýdyp, bu ulgamda sebitiň mümkinçiligini doly ulanmagyň Merkezi Aziýa ýurtlarynyň milli ykdysadyýetleriniň bäsdeşlige ukyplylygyny üpjün etmäge hem-de olaryň deňiz portlaryna çykmagyna ýardam berjekdigine ynam bildirdi.
Koronawirus pandemiýasy döwründe şol sebäpli şertlendirilen birnäçe ýaramaz ýagdaýlary nazarda tutup, tutuş dünýä jemgyýetçiligi üçin bolşy ýaly, biziň sebitimiz üçin hem azyk howpsuzlygyny üpjün etmek, suw-ýer serişdelerini oýlanyşykly ulanmak arkaly, obasenagat toplumyny hil taýdan ösdürmek we öňdebaryjy tehnologiýalary ornaşdyrmak baradaky meseleler möhüm bolup durýar. Şunuň bilen baglylykda, täjik Lideri Türkmenistanyň teklip eden “Ýol kartasynyň” çäklerinde bu ugurda bilelikdäki tagallalary utgaşdyrýan sebitleýin düzüm hökmünde Oba hojalygy boýunça ministrler geňeşini döretmegi teklip etdi.
Prezident Emomali Rahmon şeýle hem bilim we ylym ulgamlary, syýahatçylyk pudagy möhüm düzüm bölekleri bolup durýan medeni-ynsanperwer gatnaşyklary has-da pugtalandyrmagyň zerurdygyny belledi. Şunuň bilen bir hatarda, belent mertebeli myhman saglygy goraýyş ulgamy boýunça gatnaşyklary güýçlendirmek barada pikirlerini aýtdy.
Sebitleýin hyzmatdaşlygyň möhüm ugurlarynyň biri howpsuzlyga wehim salýan ýagdaýlara garşy hereket etmekden ybaratdyr. Şeýle hem owgan meselesi möhüm mesele bolup durýar.
Täjik Lideri çykyşynda howanyň üýtgemegi nukdaýnazaryndan hem ekologiýa babatda hyzmatdaşlygyň ähmiýetini belledi. Nygtalyşy ýaly, Täjigistan konsultatiw duşuşygyň mazmunly bölegini baýlaşdyrmak boýunça Türkmenistanyň tagallalaryny goldaýar, türkmen tarapynyň başyny başlan çärelerine ýokary baha berýär hem-de işjeň gatnaşýar.
Prezident Emomali Rahmon Täjigistan Respublikasynyň sebitde giňden hyzmatdaşlyk etmegiň pugta tarapdary bolandygyny we şeýle bolmagynda galýandygyny nygtap, döredilen mümkinçilikden peýdalanyp, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň Liderlerini hemmeler üçin öňde boljak şanly waka — sebitiň döwletleriniň Garaşsyzlygynyň 30 ýyllygy bilen gutlady.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow täjik kärdeşine çuňňur mazmunly çykyşy üçin minnetdarlyk bildirip, Özbegistan Respublikasynyň Prezidenti Şawkat Mirziýoýewe söz berdi.
Goňşy döwletiň Baştutany çykyşynda sammitiň ajaýyp guralandygy hem-de bilelikde üstünlikli işlemäge döredilen şertler üçin Türkmenistanyň Prezidentine hoşallyk bildirip, umumy syýasy erkiň hem-de bilelikdäki tagallalaryň netijesinde, bu gün biziň sebitimiziň hoşniýetli goňşuçylygyň, özara bähbitli hyzmatdaşlygyň we durnukly ösüşiň giňişligine öwrülýändigini belledi.
Bu ýerde täze syýasy ýagdaýlaryň kemala gelmeginde Merkezi Aziýanyň döwlet Baştutanlarynyň konsultatiw duşuşyklarynyň ornuna baha bermek kyndyr. Şu görnüşde ýokary derejedäki yzygiderli duşuşyklar sebitiň uly kuwwatyny doly derejede durmuşa geçirmäge mümkinçilik berýär diýip, Prezident Şawkat Mirziýoýew aýtdy.
Belent mertebeli myhmanyň belleýşi ýaly, döwrüň häzirki ýagdaýlary uzak möhletleýin geljegi nazara alyp, Merkezi Aziýada ykdysady hyzmatdaşlygyň täze nusgasyny kemala getirmek üçin aýgytly ädimleri talap edýär.
Şeýle hem onuň gurallaryny sebitiň içerki söwdasyny artdyrmagyň hem-de işjeňleşdirmegiň, senagat kooperasiýasyny, innowasiýalary we sanly tehnologiýalary ösdürmegiň, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň telekeçileriniň hem-de sebitleriniň arasynda göni işewür gatnaşyklary höweslendirmegiň, maýa goýum we ykdysady forumlary yzygiderli geçirmegiň zerurdygy nygtaldy. Şunuň bilen baglylykda, Prezident Şawkat Mirziýoýew sebitleýin söwda-ykdysady hyzmatdaşlygyň umumy ugurlary hakynda ylalaşygy kabul etmek babatda pikirini aýtdy.
Sebitiň ulag-üstaşyr kuwwatyny netijeli peýdalanmagyň, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň umumy strategik bähbidine laýyk gelýändigi bellenildi. Ýaýbaňlandyrylan we utgaşdyrylan ulag ulgamy Ýewraziýa giňişliginde möhüm üstaşyr halka bolup biler. Şeýle hem arassaçylyk talaplaryny berjaý etmek arkaly doly derejede ulag gatnawlaryny dikeltmegiň wajypdygy nygtaldy.
Bellenilişi ýaly, 2019-njy ýylda Daşkent şäherinde geçirilen ozalky konsultatiw duşuşykda kabul edilen Bilelikdäki Beýannamada kesgitlenilen möhüm ugurlar sebit merkeziniň ygtyýarlyklaryna girýän meseleler boýunça BMG-niň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň işinde gollanma bolup hyzmat edýär. Şunuň bilen baglylykda, hanym Natalýa German sebit hyzmatdaşlygyny giňeltmekde şu günki beýan edilen syýasy erk-islegi gutlady, munuň özi sebit merkezi üçin bilelikdäki işleri dowam etmek boýunça örän möhüm ugur bolup durýar.
Ýokarda agzalan Bilelikdäki Beýannamada beýan edilen sebit ýaşlar syýasatyny durmuşa geçirmek boýunça Merkezi Aziýa ýurtlarynyň Liderleriniň çagyryşyna jogap hökmünde sebit merkezi «Öňüni alyş diplomatiýasynyň akademiýasy» atly ýaşlaryň başlangyjyny öňe sürdi. Sebitiň ilatynyň 50 göterimden gowragyny düzýän ýaşlar bu taslamanyň geljegidir. Şunuň bilen baglylykda, Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň baştutany sebitde ýaşlaryň mümkinçiliklerini giňeltmek boýunça döwlet Baştutanlarynyň öňe süren tekliplerini goldady.
BMG-niň Baş sekretarynyň Merkezi Aziýa boýunça ýörite wekili, şeýle hem Türkmenistanyň Prezidentine şu gezekki konsultatiw duşuşyk bilen bir wagtda sebitiň zenanlarynyň dialogyny geçirmek başlangyjy üçin tüýs ýürekden hoşallygyny beýan etdi.
Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň ýolbaşçysy çykyşynyň dowamynda Birleşen Milletler Guramasy tarapyndan Merkezi Aziýa bilen hyzmatdaşlyga berilýän ünsüň ähmiýetini ýene bir gezek nygtady. BMG-niň Howpsuzlyk geňeşiniň agza döwletleri sebitiň ýurtlarynyň Owganystanda berk parahatçylyga ýetmek boýunça tagallalaryny aýratyn bellediler. BMG-niň Howpsuzlyk geňeşi şu günki duşuşyga sebit hyzmatdaşlygynyň hem-de raýdaşlygyň meýillerini mundan beýläk-de pugtalandyrmagyň ýolunda aýgytlaýjy ädim hökmünde garaýar. Bu duşuşygyň Türkmenistanyň başlangyjy boýunça hem-de sebitiň ähli ýurtlarynyň goldamagynda Birleşen Milletler Guramasynyň “Halkara parahatçylyk we ynanyşmak ýyly” diýlip yglan edilen ýylda geçýändigi aýratyn many-mazmuna eýedir.
Birleşen Milletler Guramasynyň hem-de Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň Merkezi Aziýa sebitini ösdürmegiň strategik ugurlaryny hem-de bu forumyň jemleri boýunça kabul ediljek çözgütleri doly goldamaga taýýardyklaryny tassyklap, hanym Natalýa German, şeýle hem BMG bilen hyzmatdaşlygy çuňlaşdyrmak hem-de giňeltmek boýunça öňe sürlen başlangyçlar üçin hoşallygyny aýtdy. Çykyşynyň ahyrynda Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň baştutany Milletler Bileleşiginiň adyndan Merkezi Aziýa ýurtlarynyň Baştutanlaryna we halklaryna sebitiň döwletleriniň Garaşsyzlygynyň öňde boljak 30 ýyllygy mynasybetli tüýs ýürekden gutlaglaryny hem-de iň gowy arzuwlaryny beýan etdi.
Türkmenistanyň Prezidenti BMG-niň Baş sekretarynyň Merkezi Aziýa boýunça Ýörite wekiline, Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň ýolbaşçysyna mazmunly çykyşy üçin minnetdarlyk bildirip, konsultatiw duşuşyga gatnaşyjylara jemleýji sözi bilen ýüzlendi.
Milli Liderimiziň belleýşi ýaly, şu gün gyzyklanma bildirilen, netijeli we giňişleýin pikir alyşmalar boldy, köp sanly örän peýdaly hem-de mazmunly teklipler aýdyldy. Olaryň ählisi biziň mundan beýläkki hereketlerimiziň peýdasyna bolup, geljekde anyk işler üçin many-mazmunly bitewi meýdançany kemala getirer.
Şu mejlisiň dowamynda bäş doganlyk döwletleriň we halklaryň dostlugyny hem-de hyzmatdaşlygyny yzygiderli we gyşarnyksyz pugtalandyrmagyň, biziň jebisligimizi, hoşniýetli goňşuçylygymyzy, taryhy ykballarymyzyň ýakynlygyny we bölünmezligini gorap saklamagyň zerurdygy baradaky pikir eriş-argaç bolup geçdi. Häzirki döwürde şeýle düşünjeler aýratyn gymmatlyga eýedir diýip, döwlet Baştutanymyz aýtdy. Olara eýerilmegi bilelikde uly üstünlikleri we ýeňişleri gazanmaga, kynçylyklary ýeňip geçmäge, birek-biregi goldamaga, dünýä giňişlikler ulgamynda öz ornuňa oňat düşünmäge hem-de ony dogry kesgitlemäge kömek edýär.
Häzirki duşuşyk biziň döwletlerimiziň hem-de olaryň ýolbaşçylarynyň el-ele berip, birek-birek bilen habarlaşyp aýdyň netijeleri gazanmak bilen öňe gitmäge syýasy erkini, ymtylyşyny we aýgytlylygyny ynamly tassyklady. Munuň gazak, gyrgyz, täjik, türkmen we özbek halklarynyň hakyky bähbitlerine laýyk gelýändigi, olaryň öňde goýlan ähli maksatlara ýetmäge ynamyny berkidýändigi şübhesizdir diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow nygtady.
Şeýle hem milli Liderimiz BMG-niň Baş sekretarynyň Merkezi Aziýa boýunça ýörite wekili, BMG-niň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň ýolbaşçysy hanym Natalýa Germana foruma gatnaşandygy üçin minnetdarlyk bildirdi hem-de oňa jogapkärli işlerinde uly üstünlikleri arzuw etdi.
Türkmenistanyň Prezidenti duşuşygy tamamlap, ýurtlaryň Liderlerine hem-de wekiliýetleriň agzalaryna netijeli işler üçin minnetdarlyk bildirdi.
Merkezi Aziýanyň döwlet Baştutanlarynyň konsultatiw duşuşygynyň netijeleri boýunça Bilelikdäki Beýannama kabul edildi.
Soňra “Awaza” Kongresler merkeziniň uly mejlisler zalynda Täjigistan Respublikasynyň Prezidenti Emomali Rahmony Merkezi Aziýa döwletleriniň Baştutanlarynyň Hormat nyşany bilen sylaglamak dabarasy boldy.
Türkmenistanyň Prezidenti belent mertebeli myhmanlara, wekiliýetleriň agzalaryna we dabara gatnaşyjylaryň ählisine ýüzlenip, şu günki çärä gatnaşandyklary, onuň üstünlikli geçmegini we ýokary netijeli bolmagyny üpjün eden işjeňlikleri üçin minnetdarlyk bildirdi.
Edil ýaňy Merkezi Aziýanyň döwlet Baştutanlarynyň konsultatiw duşuşygy tamamlandy, onuň barşynda doganlyk ýurtlaryň bäşisiniň ýolbaşçylary ynamly we hoşniýetli ýagdaýda sebit hyzmatdaşlygynyň möhüm wezipelerini ara alyp maslahatlaşdylar, halkara ösüşiň wajyp meseleleri boýunça pikir alyşdylar. Milli Liderimiziň nygtaýşy ýaly, ähli meseleler boýunça özara düşünişmegiň, öňde goýlan belent maksatlara ýetmek üçin bilelikde hereket etmäge taýýarlygyň ýokary derejesi gazanyldy.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow bular barada aýtmak bilen, Gazagystan Respublikasynyň Prezidenti Kasym-Žomart Tokaýewe, Gyrgyz Respublikasynyň Prezidenti Sadyr Žaparowa, Täjigistan Respublikasynyň Prezidenti Emomali Rahmona we Özbegistan Respublikasynyň Prezidenti Şawkat Mirziýoýewe şu möhüm duşuşyga gatnaşmak üçin Türkmenistanda duşuşmaga çakylygy kabul edendikleri, döwletara hyzmatdaşlygy berkitmek işine olaryň her biriniň uly goşandy üçin ýene bir gezek tüýs ýürekden minnetdarlyk bildirdi.
Şu gün esasy ugurlar boýunça özara gatnaşyklary has-da işjeňleşdirmäge uly üns berildi, sebitde uzak möhletli durnuklylygy we howpsuzlygy gorap saklamaga we pugtalandyrmaga gönükdirilen syýasy-diplomatik ylalaşyklar gazanyldy. Şunuň bilen baglylykda, bilelikdäki netijeli çäreleri işläp taýýarlamak üçin Daşary işler ministrlikleriniň arasynda bäştaraplaýyn yzygiderli gatnaşyklara badalga bermegiň möhümdigi nygtaldy.
Türkmenistanyň Baştutany biziň ýurtlarymyz Owganystana döwleti berkitmekde, durmuş-ykdysady ulgamyny dikeltmekde, owgan tarapynyň uzak möhletleýin düzüm taslamalaryna gatnaşmagy arkaly häzirki dünýä hojalyk gatnaşyklaryna çekmekde ýardam etmäge taýýardygyny tassykladylar diýip belledi.
Duşuşygyň dowamynda energetika, ulag we kommunikasiýalar, senagat kooperasiýasy, söwda ulgamlarynda hyzmatdaşlygy giňeltmäge aýratyn üns berildi. Mejlise gatnaşyjylar sebitiň ýurtlaryna tebigy gaz, elektrik energiýasyny ibermek, şunuň bilen baglylykda, goşmaça turbageçirijileri hem-de elektrik geçiriji ulgamlary gurmak hakynda anyk teklipleri beýan etdiler.
Biz ulag we kommunikasiýalar ulgamynda Merkezi Aziýa — Hazar — Gara deňiz sebiti, Merkezi Aziýa — Ýakyn Gündogar ugurlary boýunça täze transkontinental ulag ýollaryny gurmak, şeýle hem ozal bar bolanlaryny işjeňleşdirmek we olary bilelikde has netijeli ulanmak barada ylalaşdyk diýip, milli Liderimiz aýtdy. Özara haryt dolanyşygyny we senagat kooperasiýasyny artdyrmak hem-de diwersifikasiýa ýoly bilen hil taýdan ösdürmek hakynda ylalaşyklar gazanyldy we anyk çözgütler kabul edildi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow şu günki duşuşygyň ýokary derejede netijeli bolandygyny kanagatlanma bilen nygtap, onda gazanylan ylalaşyklaryň Merkezi Aziýa döwletleriniň uzak möhletleýin geljek üçin netijeli hyzmatdaşlygynda täze, uly tapgyry alamatlandyrýandygyny belledi. Şunda ähli ýolbaşçylaryň, wekiliýet agzalarynyň, şu duşuşygy taýýarlan bilermenleriň hyzmaty uludyr diýip, döwlet Baştutanymyz aýtdy hem-de olara şunuň bilen baglylykda, tüýs ýürekden çykýan minnetdarlyk sözlerini aýtdy.
Soňra milli Liderimiziň belleýşi ýaly, biz örän jogapkärli we dabaraly çärä gatnaşmak üçin şu zalda ýygnandyk. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow şu gün döwlet Baştutanlary tarapyndan Täjigistan Respublikasynyň Prezidenti Emomali Şaripowiç Rahmony Merkezi Aziýa döwletleriniň Baştutanlarynyň Hormat nyşany bilen sylaglamak hakynda biragyzdan çözgüdiň kabul edilendigi barada habar berdi. Ol bu nyşana Merkezi Aziýa ýurtlarynyň arasynda dostlugy, hoşniýetli goňşuçylygy, özara düşünişmegi we hyzmatdaşlygy ösdürmekde, sebitde parahatçylygy we howpsuzlygy pugtalandyrmakda, halkara bileleşikde Merkezi Aziýa döwletleriniň bilelikdäki bähbitlerini we başlangyçlaryny ilerletmekde bitiren ajaýyp hyzmatlary üçin mynasyp boldy.
Bu sylag hak eýesine gowuşdy diýip, döwlet Baştutanymyz nygtady. Täjigistan Respublikasynyň Prezidenti Emomali Rahmon uly syýasy we durmuş tejribesine eýe bolmak bilen, köp ýyllar bäri ýurduna ýolbaşçylyk edip, öz döwletiniň okgunly we durnukly ösüşini üpjün etmek, täjik halkynyň ýokary durmuş derejesini, onuň abadançylygyny gazanmak üçin ähli tagallalary edýär.
Şol bir wagtda Emomali Şaripowiç Rahmon Merkezi Aziýa döwletleriniň ählisiniň arasynda däbe öwrülen dostlukly, doganlyk gatnaşyklaryny ösdürmäge uly goşant goşýar. Halkara syýasy giňişliginde Täjigistan Respublikasynyň Prezidentini häzirki döwrüň möhüm meselelerini çözmäge işjeň gatnaşýan görnükli döwlet işgäri hökmünde tanaýarlar.
Döwlet Baştutanymyz täjik kärdeşine bu sylag mynasybetli tüýs ýürekden gutlaglaryny beýan edip, oňa berk jan saglyk, uzak ömür hem-de döwlet we halkara işlerinde täze üstünlikleri, Täjigistanyň ähli halkyna bolsa bagtyýarlyk, parahatçylyk we rowaçlyk arzuw etdi.
Soňra bu ýere ýygnananlaryň el çarpyşmalary astynda dabaraly ýagdaýda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Prezident Emomali Rahmona Merkezi Aziýa döwletleriniň Baştutanlarynyň Hormat nyşanyny gowşurdy.
Täjigistanyň Baştutany üstünlikli we netijeli bolmagyna ýardam eden konsultatiw duşuşygyň ajaýyp guralandygy üçin türkmen Liderine ýene-de bir gezek hoşallyk bildirip, öz işine berlen şeýle ýokary baha üçin hormatly kärdeşlerine çuňňur hoşallyk bildirdi hem-de bu sylagy, ilkinji nobatda, ähli täjik halkyna hormatyň nyşany hökmünde kabul edýändigini belledi.
Prezident Emomali Rahmon öz tarapyndan geljekde hem dostlukly hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklaryň hem-de sebitiň döwletleriniň arasynda netijeli hyzmatdaşlygyň pugtalandyrylmagyna hemmetaraplaýyn ýardam berjekdigini aýtdy.
Dabara tamamlanandan soň, Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary, daşary işler ministri R.Meredowyň hem-de BMG-niň Baş sekretarynyň Merkezi Aziýa boýunça ýörite wekili, Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň baştutany Natalýa Germanyň gatnaşmagynda sebitiň döwlet Baştutanlarynyň konsultatiw duşuşygynyň jemleri boýunça metbugat maslahaty geçirildi.
Forum tamamlanandan soň, Merkezi Aziýa döwletleriniň Baştutanlary “Awaza” Kongresler merkezinden çykdylar.
Günüň ikinji ýarymynda Türkmenistanyň, Gazagystan Respublikasynyň, Gyrgyz Respublikasynyň, Täjigistan Respublikasynyň we Özbegistan Respublikasynyň Prezidentleri Merkezi Aziýa ýurtlarynyň milli önümleriniň halkara sergisine we milli tagamlarynyň halkara festiwalyna baryp gördüler hem-de sebitiň döwletleriniň sungat ussatlarynyň dabaraly konsertine gatnaşdylar.
Şol gün, forumyň maksatnamasy tamamlanandan soň, belent mertebeli myhmanlar Türkmenistandan ugradylar.
Şeýlelikde, Merkezi Aziýanyň döwlet Baştutanlarynyň «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda geçirilen konsultatiw duşuşygy hem-de onuň çäklerinde guralan çäreler Türkmenistanyň köpugurly sebit we halkara hyzmatdaşlygy ösdürmegiň meselelerine öňdengörüjilikli we jogapkärli çemeleşýändigini ýene-de bir gezek aýdyň görkezdi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň sebitiň ýurtlarynyň strategik esasda netijeli doly möçberli hyzmatdaşlygy has-da ösdürmäge, taryhy taýdan ýola goýlan dostluk we hoşniýetli goňşuçylyk däplerine daýanýan döwletara gatnaşyklaryny hil taýdan täze derejä çykarmaga gönükdirilen netijeli başlangyçlary munuň aýdyň subutnamasy boldy.


text:
Ýakynda, Gahryman Arkadagymyzyň “Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri” atly kitabynyň XIII jildi […]
Iň Täze
- SANLY YKDYSADYÝET: ÖSÜŞIŇ WE BAGTYÝAR DURMUŞYŇ ÖZENIDIR 10 sagat öň 508
- Daşoguz welaýatynda arpa ekişi gyzgalaňly dowam edýär 13 sagat öň 1125
- “Mir 24” teleýaýlymy Türkmenistanyň taryhyny we medeniýetini dünýä açyp görkezýär 21 sagat öň 1322
- Gök önümleriň we miweleriň esasy wezipeleri 1 gün öň 1168
- Ahal welaýatynda täze döwrebap athananyň düýbi tutuldy 1 gün öň 1147
- Bütindünýä azyk önümleri güni 1 gün öň 183
- Ykdysadyýet näme? 2 gün öň 1156
- Özbegistanda prezident saýlawlary geçiriler 2 gün öň 1208
- Türkmenabadyň S.A.Nyýazow adyndaky himiýa zawody kir ýuwmak üçin täze sabyn öndürip başlady 2 gün öň 1272
- Botanika bagyndaky täsin “Kallistemon” gülledi 2 gün öň 1275


text:
Ýertudana
Ýertudana ýaz paslynda ilkinji ýetişýän miweleriň biri bolup, onuň özboluşly tagamy bar. Megerem onuň datly tagamyndan hiç kim ýüz öwrüp bilýän däl bolsa gerek. Ýertudanadan mürepbe we dürli şerbetler taýýarlanýar. Köpýyllyk ösümlik bolan ýertudana 4-5 ýyl hasyl berýär we ony tohumyndan ýa-da «murtjagazlaryndan» köpeldip bolýar. Ýertudana C witaminine we dürli minerallara baýdyr. Onuň düzüminde marganes, mis we nitrat ýaly minerallar köpdür. Gadymy Rimde ony dürli keselleri bejermek üçin hem ulanypdyrlar. Dünýäniň ýüzünde ýertudananyň 20-den gowrak görnüşi bardyr.
Peýdalary[düzet | çeşmäni düzet]
Düzümindäki C witamini bedeniň immunitetini güýçlendirýär, ýaralaryň bitmesini çaltlaşdyrýar, gan basyşy kadalaşdyrýar (peseldýär), dişleriň we süňkleriň emele gelmegine kömek edýär. Nitrat myşsalara ganyň we kislorodyň köp barmagyny üpjün edip, myşsalaryň ýadamagynyň öňüni alýar. Onuň düzümindäki mis deride kollageniň döremesini çaltlaşdyrýar. Ýertudanany ýa-da onuň suwuny derä çalmaklyk deriniň näzik we ak bolmagyna hem-de onuň garramagynyň öňüni alýar. Düzümindäki antosionin maddalary horlanmaga ýardam berýär. Ýertudanada aspirine meňzeş madda bar, bu madda bolsa kelle agyryny aýyrmaga kömek edýär.
Saglyk düzgünleri[düzet | çeşmäni düzet]
Iýmezden öň hökman ýuwmaly. Miwäni ýuwup sowadyjyda saklamaklyk maslahat berilmeýär, sebäbi ýuwlan miwe çalt zaýalanýar. Miwe ýyglandan soňra, ony sowadyjyda 3-7 gün aralygynda saklap bolýar.