text:
-->
Ýylyň alty aýynda pudaklaryň işiniň jemlerine bagyşlanan hökümet mejlisinde hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow öňde durýan işleriň möhüm ugurlarynyň hatarynda ykdysadyýetiň döwlete degişli däl ulgamyny mundan beýläk-de ösdürmek bilen baglanyşykly wezipeleriň toplumyny belläp geçdi.
Milli Liderimiz telekeçilige goldaw bermegiň içerki syýasat ugrunyň üýtgewsizdigini tassyklap, anyk maksatlary öňde goýdy. Milli ykdysadyýetde döwletiň paýyny azaltmak we onda hususyýetçilik pudagynyň gatnaşygyny giňeltmek ileri tutulýan meseleleriň hatarynda durýar. Özi-de hususylaşdyrmaga degişli desgalaryň sanawyna ençeme pudaklaryň aýry-aýry döwlet kärhanalarynyň, köp sanly infrastruktura we beýleki desgalaryň girizilendigi bellenildi. Bu işde paýnamalar bazaryny ösdürmek, bazar gaznalaryny we anyk söwdalary gurnamak esasy maliýe gurallary hökmünde kesgitlenildi.
Energetika pudagynyň kuwwatlyklaryny artdyrmak boýunça täze taslamalary durmuşa geçirmegiň, elektrik energiýasyny öndürmek we daşarky bazarlara ibermek, şeýle hem awtoulag ýollarynyň durkuny täzelemek meselelerine ünsi çekip, döwlet Baştutanymyz gysga möhletlerde bu işlere ýurdumyzyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesini — (TSTB) çekmegiň mümkinçiliklerini öwrenmegi tabşyrdy.
Şeýle hem hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow halkara söwda ulgamyndaky we harytlary ýerlemek babatyndaky iň gowy tejribeleri öwrenip, daşarky bazarlardaky islegi öwrenmegiň möhümdigini nygtap, orta we kiçi telekeçilige giň goldaw bermek syýasatynyň mundan beýläk-de dowam etdiriljekdigini belledi.
Öňde goýlan maksatlar we wezipeler hususy pudagyň ornunyň barha artýandygyna we onuň ýurdumyzyň innowasion ykdysadyýetindäki ähmiýetiniň ýokarlanýandygyna şaýatlyk edýär. Bu «Türkmenistany 2020 — 2025-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Maksatnamasynda» kesgitlenendir.
Häzirki wagtda Senagatçylar we telekeçiler birleşmesi öz hatarynda 24 müňden gowrak agzany birleşdirýär, olar milli ykdysadyýetimiziň ähli pudaklarynda diýen ýaly işleýärler. TSTB-niň döredilmeginiň 12 ýylynyň dowamynda iri taslamalaryň ençemesi durmuşa geçirilip, ol döwlet-telekeçilik hyzmatdaşlygynyň üstünlikli alnyp barylýandygyna we onuň geljeginiň uludygyna şaýatlyk edýär. Telekeçiler daşary ýurtlardan getirilýän harytlaryň ornuny tutýan önümçiligi giňeltmäge hem-de ýurdumyzyň eksport mümkinçiligini ýokarlandyrmaga, bäsdeşlige ukyply önümçiligi ösdürmäge uly goşant goşýarlar.
Soňky ýyllarda ýurdumyzda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň baştutanlygynda kiçi we orta telekeçiligi, hususy başlangyçlary çalt we netijeli ösdürmek maksady bilen, ägirt uly işler durmuşa geçirildi. Amatly hukuk, ykdysady, maliýe we durmuş şertleri döredildi. Şol sanda salgyt ulgamy kämilleşdirildi, telekeçilik işini hasaba almagyň we ygtyýarlandyrmagyň, ýeňillikli karz bermegiň tertibi ýönekeýleşdirildi.
Milli Liderimiziň döwlete dahylsyz pudagy hukuk taýdan goldamak boýunça öňde goýan köp sanly meseleleri Mejlis tarapyndan 2019-njy ýylyň oktýabrynda kabul edilen «Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesi hakynda» Kanunyň rejelenen görnüşinde öz şöhlelenmesini tapdy. Bu resminamada TSTB-niň hukuklary giňeldildi, birleşmäniň hukuklary we borçlary takyklandy.
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan şu ýylyň möhüm wezipeleriniň hatarynda ýurdumyzyň parlamentiniň öňünde goýan wezipeleriniň biri — netijeli döwlet-hususyýetçilik hyzmatdaşlygyny üpjün etmek we ýurdumyzyň kompaniýalarynyň maliýe işjeňligini goldamak, telekeçiligiň ösüş ugurlaryny giňeltmek bolup durýar.
Ýurdumyzyň Hökümeti tarapyndan kiçi we orta telekeçiligi höweslendirmäge berilýän ägirt uly üns onuň işini düýpgöter döwrebaplaşdyrmaga ýardam edýär.
Bu ugurdaky işler yzygiderli dowam etdirilýär. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow 20-nji fewralda Karara gol çekip, Döwlet daşary ykdysady iş bankyna fiziki we ýuridiki taraply telekeçiler tarapyndan amala aşyrylýan taslamalary maliýeleşdirmek üçin OPEK Halkara ösüş gaznasy bilen karz pul şertnamasyny baglaşmaga rugsat berdi.
Bu çäreler ýurdumyzyň ykdysadyýetine maliýe serişdelerini çekmek, kiçi we orta telekeçiligi goldamak, hususy telekeçiligiň ösmegine maliýe taýdan ýardam etmek maksady bilen amala aşyrylýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň şu ýyl gol çeken, döwlet serişdelerinden ABŞ-nyň bir ýarym milliard dollaryna golaý pul serişdesini bölüp bermek baradaky Karary hem giň möçberli we özboluşly taslama bolan Ahal welaýatynyň täze dolandyryş merkeziniň gurluşygyny üstünlikli durmuşa geçirmäge gönükdirilendir. Mälim bolşy ýaly, TSTB-niň agzalary bolup durýan hususy gurluşyk kompaniýalary bu ýerde bina edilýän köp sanly desgalaryň potratçylary bolup çykyş edýärler.
Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow 24-nji martda Türkmenistanda 2020 — 2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň Maksatnamasyny durmuşa geçirmek bilen baglylykda söwdany we telekeçiligi ösdürmek boýunça iş maslahatyny geçirdi.
Milli Liderimiz döwlete dahylsyz pudagyň milli ykdysadyýeti döwrebaplaşdyrmakda, bäsdeşlige ukyply önümleri öndürmegiň möçberlerini we görnüşlerini artdyrmakda, azyk bolçulygyny üpjün etmekde we ýurdumyzyň eksport mümkinçiligini ýokarlandyrmakda, daşary ýurtlarda öndürilýän önümleriň ornuny tutýan harytlaryň täze önümçiligini hem-de iş ýerlerini döretmekde tutýan möhüm ornuny nygtady.
5-nji iýunda geçirilen Ministrler Kabinetiniň mejlisinde hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow telekeçilik işini höweslendirmegiň möhümdigini belläp, ykdysadyýetiň telekeçilik pudagyny döwlet tarapyndan goldamak boýunça nobatdaky çäreleri işläp düzmegi we degişli teklipleri hödürlemegi tabşyrdy.
Milli Liderimiziň belleýşi ýaly, kiçi we orta telekeçiligi, hususan-da, syýahatçylyk işinde ýöriteleşýän kärhanalary ösdürmek üçin maliýe we maddy-tehniki goldawy bermegiň zerurdygyny belledi.
Şunuň bilen birlikde, döwlet Baştutanymyz halkyň sarp edýän harytlarynyň öndürilişini artdyrmagy, şonuň ýaly-da, oba hojalyk önümlerini öndürmek, gök-bakja önümlerini saklaýan senagat sowadyjyly ammarlaryň gurluşygy bilen meşgullanýan hususy kärhanalaryň işini işjeňleşdirmegi tabşyrdy.
Ministrler Kabinetiniň pudaklaryň ýarym ýyldaky işleriniň jemlerine garalan mejlisinde ykdysadyýetiň hususy pudagyna döwlet kömegini bermek çäreleriniň hatarynda kiçi we orta telekeçilige berilýän maliýe we maddy-tehniki kömek görkezildi. Hususan-da, milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow ýer böleklerini bermegiň tertibini ýönekeýleşdirmek, telekeçiler üçin karz bermek, gümrük we söwda amallaryny ýerine ýetirmegi ýeňilleşdirmek barada tabşyryk berdi.
Ilkinji nobatdaky wezipeleriň hatarynda eksport üçin şertleri ornaşdyrmak arkaly sebitlerde erkin ykdysady zolaklary çalt depginlerde döretmek, wizalar boýunça ýeňillikleri girizmegiň mümkinçiliklerini, ýer böleklerini hasaba almagy, resmileşdirmegi, karz pul serişdelerini bermegi we özara hasaplaşyklary ýeňilleşdirmegi girizmegiň mümkinçiliklerini öwrenmek kesgitlenildi.
Dünýäde COVID-19 pandemiýasynyň ýaýramagy bilen baglylykda, ykdysadyýetde ýüze çykan kynçylyklara seretmezden, ýurdumyzyň kiçi we orta telekeçiligi durnuklylygyny saklaýar. Mysal üçin, ýurdumyzda öndürilýän önümleriň 66 göterimi hususy telekeçileriň paýyna düşýär. Diňe şu ýylyň başyndan bäri döwlete dahylsyz pudagyň wekilleri senagat önümleriniň öndürilişiniň möçberlerini 18,9 göterim, oba hojalyk we azyk önümleriniň öndürilişini bolsa, 28,7 göterim artdyrdylar.
Ykdysadyýetiň bu böleginiň üstünlikleriniň we ägirt uly mümkinçilikleriniň bardygy Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň 17-18-nji martda geçirilen her ýylky sergisinde we maslahatynda aýdyňlygy bilen görkezildi. Serginiň giň meýdançasy ähli pudaklardaky işjeňligi görkezýän eksponentleriň 200-den gowragyny özünde jemledi.
Olaryň hatarynda TSTB-niň obasenagat toplumyna, azyk we gaýtadan işleýän senagat, gurluşyk, gurluşyk materiallarynyň we elektrik enjamlarynyň önümçiligine, IT tehnologiýalaryna, şeýle hem söwda, syýahatçylyk, bilim, hyzmat ediş ulgamy, ulag we logistika ulgamlaryna, halk amaly senetçiligine ýöriteleşdirilen düzüm bölekleri we welaýat bölümleri, hususy kärhanalar we hojalyk jemgyýetleri bar.
Innowasion tehnologiýalara we nou-haulara aýratyn üns berilýär, olaryň kömegi arkaly daşary ýurtlardan getirilýän harytlaryň ornuny tutýan hem-de eksporta gönükdirilen önümleri öndürmek boýunça meseleler çözülýär.
Şu günler telekeçilik sebitleriň ählisinde ösdürilýär. Olar giň möçberli taslamalary durmuşa geçirmäge hem-de milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ilaty iş bilen üpjün etmek boýunça öňde goýan wezipelerini çözmäge işjeň gatnaşýarlar.
Ýurdumyzyň telekeçilerine Aşgabady, «Awaza» milli syýahatçylyk zolagyny, obadyr şäherleri abadanlaşdyrmak, ulag ýollaryny, gidrotehniki desgalary, raýat awiasiýasynyň düzümindäki desgalary we beýlekileri gurmak bilen baglanyşykly iri buýurmalar ynanyldy.
Häzirki wagtda amala aşyrylan işleriň hatarynda Türkmenabat — Aşgabat awtobanynyň, «Aşgabat-sitiniň» desgalarynyň, şonuň ýaly-da, ýokarda bellenilip geçilişi ýaly, Ahal welaýatynyň täze dolandyryş edarasynyň gurluşygy bar.
Hut şu ýylyň özünde «Bedaýet» hususy kärhanasy Ahal welaýatynyň Änew şäherinde Türkmenistanyň Oba hojalyk we daşky gurşawy goramak ministrliginiň ýanyndaky Döwlet weterinariýa gullugynyň buýurmasy esasynda weterinar klinikasyny we degişli toplumy ulanmaga berdi.
TSTB-niň agzalaryna ýurdumyzyň beýleki welaýatlarynda we Aşgabat şäherinde täze weterinar klinikalarynyň, «Türkmen alabaý itleri» merkezleriniň gurluşygy tabşyryldy. Şonuň ýaly-da, hususy kompaniýalar paýtagtymyzda awtoulag kärhanalarynyň we awtoulag mekdepleriniň birleşmesiniň toplumyny bina etmek baradaky buýurmany aldylar.
Aşgabat — Daşoguz awtoulag ýolunyň ugrunda, Aşgabadyň halkara awtomenziliniň golaýynda «Weli gurluşyk» hususy kärhanasy üsti ýapyk duralgalaryň, ulag-bejeriş zolaklarynyň, dispetçer nokadynyň, dolandyryş binasynyň we beýleki desgalaryň gurluşygyny ýerine ýetirýär.
Paýtagtymyzyň S.Türkmenbaşy we A.Nyýazow şaýollarynyň kesişýän ýerindäki işler tamamlanyp barýar, ol ýerde «Nusaý ýollary» hususy kärhanasy awtomobil ýerasty geçelgesini we pyýadalar üçin ýerasty geçelgeleriň dördüsini gurýar.
«Muhammet — Balkan» hojalyk birleşigi Balkan, Daşoguz, Lebap we Mary welaýatlarynda täze ýolagçy awtomenzillerini gurar. Bäsleşigiň ýeňijisi bolan hususy kompaniýanyň öňünde desgalar gurlanda we enjamlaşdyrylanda, innowasion tehnologiýalardan peýdalanmak, olaryň ygtybarlylygyny üpjün etmek we ýolagçylar üçin iň amatly şertleri döretmek esasy wezipeler hökmünde goýuldy. TSTB-niň agzalary paýtagtymyzyň golaýyndaky täze «Altyn köl» dynç alyş zolagyny abadanlaşdyrmak işine goşuldylar.
Üstümizdäki ýylda telekeçiler täze iri önümçilik desgalarynyň gurluşygyna buýurmalary hem aldylar. Mysal hökmünde, «Beýik bina» hususy kärhanasy we «Türkmen Enjam» hojalyk birleşigi Bäherdendäki, şeýle-de Lebap welaýatyndaky sement zawodlarynyň ikinji nobatdakysyny gurmak boýunça halkara bäsleşikleriň ýeňijileri boldular. Olaryň gurluşygyna şu ýylyň iýul aýynda başlamak we desgalary 2022-nji ýylyň dekabrynda doly taýýar edip tabşyrmak göz öňünde tutulýar. Zawodlaryň her biriniň meýilleşdirilýän kuwwatlylygy ýylda 1 million tonna önüm öndürmäge niýetlenendir.
Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň agzasy «Aýdyň gijeler» hojalyk birleşigi «Smart TV» platformaly we özünde oturdylan «IP-tunerini» «4 K Ultra HD» telewizorlarynyň önümçiligini özleşdirdi, ol önümler eýýäm ýerli bazarlara çykaryldy.
Birinji ýarym ýylda obasenagat toplumynyň desgalarynyň hem ençemesi ulanmaga berildi. Olaryň hatarynda iri ýyladyşhana hojalyklary bar, şeýle hem guşçulyk, maldarçylyk we balykçylyk, gök we bakja önümlerini we miweleri gaýtadan işleýiş toplumlary gurulýar.
Şunuň bilen baglylykda, milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýurdumyzyň welaýatlaryna iýun aýynda amala aşyran iş saparlarynda telekeçiler bilen duşuşyklary bellärliklidir.
Demirgazyk welaýatda Türkmenistanyň Prezidenti S.A.Nyýazow adyndaky etrapda ýerleşýän «Altyn tug» hususy kärhanasynyň ýyladyşhana hojalygyna bardy.
Toplumda ýetişdirilýän dürli görnüşli gök-bakja önümleri bilen tanşyp, döwlet Baştutanymyz sitruslaryň önümçiliginde ulanylýan usullary öwrenmegiň maksadalaýykdygyna ünsi çekip, ananaslaryň ýetişdirilmegi hem girdejili bolar diýip belledi.
Milli Liderimiz ýetişdirilen hasyly daşarky bazarlara ibermegiň mümkinçiliklerine seretmegi tabşyryp, telekeçilere öz ýurdumyzda öndürilen önümleri daşarky bazarlarda ýerlemekde ýardam berler diýip nygtady.
Balkan welaýatynyň Bereket etrabynyň «Nurly meýdan» daýhan hojalygynda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow täzeçillik usullaryny we häzirki zaman tehnologiýalaryny ulanmagyň möhümdigine ünsi çekdi.
«Nurly meýdan» hususy hojalygynyň Türkmenistanda ilkinji bolup, emeli usulda jüýje çykarylýan guşçulygyň taslamasyny durmuşa geçirdi. Ol broýler towuk etiniň we ýumurtgasynyň öndürilişini häzirki zaman guşçulyk tehnologiýalaryna daýanmak bilen, senagat esasynda çykardy. Şonuň ýaly-da, bu hojalyk daşary ýurtly hyzmatdaşlar bilen ozal ýurdumyzyň daşyndan satyn alnyp getirilýän mal iýminiň önümçiligini özleşdirdi.
Hususy işewürçilik wekilleri döwlet Baştutanymyzyň goldawlary netijesinde, obasenagat toplumynyň bäsdeşlige ukyplylygyny gazanmaga, ilatyň ekologiýa taýdan arassa, dürli görnüşli azyk we witaminli önümlerini öndürmegi ýokarlandyrmaga mümkinçilik berýän bazaryň we tehnologiýalaryň täze gazananlaryny ynamly özleşdirmegi dowam edýärler.
Hormatly Prezidentimiziň belleýşi ýaly, önümleri ýetişdirmekde, şeýle hem olary gaýtadan işlemekde hil we ekologiýa görkezijilerine üns bermek zerurdyr. Şunuň bilen baglylykda, halkara derejede telekeçilik düzümleri bilen hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny ýola goýmak boýunça işler alnyp barylýar.
Şeýlelikde, milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ykdysady strategiýasyna laýyklykda, türkmen telekeçilerine milli ykdysadyýetimizi senagatlaşdyrmakda we dünýä bazarlarynda bäsdeşlige ukyply önümçilikde esasy binýat düzüji orun berilýär. Munuň üçin döwlet tarapyndan zerur bolan ähli şertler we mümkinçilikler döredilendir.
Ýurdumyzyň telekeçileriniň geljege, möhüm wezipeleri çözmäge uly meýilnamalary bar. Işlenip düzülen we yzygiderli kämilleşdirilýän döwlet-telekeçilik hyzmatdaşlygynyň gurallary olaryň üstünlikli durmuşa geçirilmeginiň möhüm kepili bolup hyzmat edýär.http://tdh.gov.tm/news/tm/articles.aspx&article23527&cat22


c: text/html

text:
Ekonomıka
09.08.2021
Ekonomıka
Men ekonomıst retinde nesıe alýǵa keńes bermeımin, birinshi kezekte tutynýshylyq nesıege jolamańyzdar. Onyń bólip tóleý quraldaryn ǵana qoldansańyzdar bolady. Deı turǵanmen, zattardy paıyzsyz bólip tóleýge beretin jerlerde bank kelisimsharty eki jylǵa bólip tóleýdi kórsetse de, keste eki jarym jylǵa jasalatyn kezder bar. Ol qandaı jaǵdaıda deseńiz, egerde siz bir aılarda tólemdi eki-úsh kúnge keshiktirseńiz, birden eki jarym jylǵa sozyp jiberedi...
30.07.2021
Ekonomıka
Qazaqstannyń qaı aımaqtarynda jumysshylar eń kóp jalaqy alady – nazarlaryńyzǵa Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetterin usynamyz. 2021 jyldyń ekinshi toqsanynda bir qyzmetkerdiń ortasha aılyq jalaqysy 251 508 teńgeni qurap otyr, birinshi toqsanda bul kórsetkish 230 829 teńge bolatyn. Mundaı málimetterdi Ulttyq statıstıka bıýrosy keltiredi, dep habarlaıdy «Adyrna» ulttyq portaly Stan.kz aqparat agenttigine silteme jasap. «2021 jyldyń ekinshi toqs..
21.07.2021
Ekonomıka
Halyk Bank «Aı saıyn páterdiń utys oıyny» aýqymdy akııasy aıasynda jeti páterdiń alǵashqysyn oınatty. Esterińizge sala ketsek, bıyl oınatylatyn «Han Táńiri» TK jeti almatylyq páterdiń alǵashqysynyń utys oıyny «31 arna» efırinde kórsetildi. Nátıjesinde osy jyldyń alǵashqy jeńimpazy da anyqtaldy – Stepnogorsk qalasynda júrgizýshi bolyp jumys isteıtin Vıktor Pokoev Halyk Bank-ten Almaty qalasynda ekologııalyq taza aýdanynda ornalasqan jańa páterdiń..
19.07.2021
Ekonomıka
In a society where life is becoming increasingly difficult, is government assistance sufficient for the people? What is the inflation rate? Will the prices of daily foodstuffs stabilize? I tried to find answers to these questions. At the closing ceremony of the Year of Youth in 2019, President of Kazakhstan Kassym-Zhomart Tokayev: “I know that the most important question for you is about scholarships. Yes, the scholarship has not been increased s..
16.07.2021
Ekonomıka
Qazaqstanda et baǵasy bir jyl ishinde 14%-ǵa qymbattap, sonyń ishinde kóbinese Almatyda tórtten bir esege ósken. Mamandar buǵan respýblıka óńirlerinen mal eksporttaý sebebin ataıdy, dep habarlaıdy «Adyrna» ulttyq portaly Stan.kz aqparat agenttigine silteme jasap. Energyprom.kz-tiń zertteýine sáıkes, maýsym aıynda elimizdegi bazarlar men dúkenderde qoı eti kılogrammy 2300 teńgeden satyldy jáne bul ótken jylmen salystyrǵanda 14,4%-ǵa qymbat. Elimiz..
16.07.2021
Ekonomıka
Álemdik bıtkoın óndirýde Qytaıdyń úlesi bıyl kúrt tómendedi, al Qazaqstannyń úlesi ósti. Kembrıdj ýnıversıtetiniń zertteýine sáıkes Qazaqstan osy saladaǵy úshinshi memleketke aınaldy, dep habarlaıdy «Adyrna» ulttyq portaly. Kembrıdjdiń balamaly qarjy ortalyǵy jarııalaǵan zertteý kórsetkendeı, Qytaıdyń úlesine 46%-y tıesili boldy. Al 2019 jyldyń qyrkúıeginde 75,5%-dy quraǵan bolatyn. Osy kezeńde álemdik bıtkoın óndirýde Qazaqstannyń úlesi shamamen..
15.07.2021
Ekonomıka
Jaqynda jumyrtqa baǵasy qymbattaýy múmkin. Sebebi taýyqqa beretin jem joq. Bul týraly «Adyrna» ulttyq portaly Orda.kz saıtyna silteme jasap habarlady. Buǵan deıin fermerler jumyrtqanyń quny myń teńgege jetýi múmkin ekenin aıtqan bolatyn. Qazaqstan jumyrtqa óndirýshileri qaýymdastyǵynyń jetekshisi Maksım Bojko aýytqýlar ár jańa maýsym úshin dástúrli ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, 2021 jyldyń kúzinde qus fabrıkalarynyń satý baǵasy 35-40 teńge bo..
Taǵy júkteý
Adyrna.kz ұлттық порталының маңызды ақпараттарына жазылу
Соңғы жаңалықтар туралы хабардар болыңыз

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Koreýanyň “Samsung” kompaniýasy Hytaýdaky soňky zawodynda hem smartfon önümçiligini bes edendigini mälim etdi.
“Associated Press” agentliginiň kompaniýanyň elektron hatyna esaslanyp, anna güni beren maglumatyna görä, “Samsung” Hoýçžou şäherinde ýerleşýän zawodynda önümçiligi geçen aý togtatdy.
“Huawei” we “Xiaomi” kysymly akylly telefonlaryň köpelmegi “Samsung”-yň Hytaý bazaryndaky paýynyň azalmagyna sebäp boldy.
Týanszin şäherindäki zawodyny geçen ýyl ýatyran koreýaly kompaniýa smartfon önümçiliginiň agramly bölegini Wýetnamdaky zawodlaryna geçiripdi.
“Önümçilik enjamlary bütindünýä önümçilik strategiýamyzyň esasynda beýleki önümçilik ýerlerine geçiriler” diýip “Samsung”-yň hatynda aýdylýar.
2018-nji ýylda “Samsung” kompaniýasy girdejisiniň 30%-ni Wýetnamdaky zawodlaryň önümlerinden gazandy. ABŞ-nyň 65.7 milliard dollaryna barabar bolan bu mukdar ýurduň jemi içerki önüminiň 28%-ni üpjün etdi. Häzirki wagtda Wýetnam-da “Samsung” kompaniýasynyň dört sany önümçilik ýeri bar.


text:
13 Shilde, 2021 Suhbat
Foto: Madına Janǵazynyń jeke muraǵatynan
Sońǵy jyldary qazaqstandyq jastar arasynda Túrkııada bilim alý tanymal úrdiske aınalyp barady. Máselen, túrik elinde tegin oqýǵa múmkindik beretin úkimettik Turkiye Burslari baǵdarlamasyna bıyl 16 myń qazaqstandyq qujat tapsyrǵan. Osy rette Qamshy tilshisi Ankara qalasy Ankara ýnıversıtetinde bilim alyp jatqan Madına Janǵazydan jastar Túrkııada oqýǵa nege qumar ekeni, Túrkııadaǵy ómir jaıly surap kórdi.
Túrkııa nesimen tańǵaldyrdy?
2018 jyly Ankara qalasyna oqýǵa keldim. Ankarany bizdiń astanamyzǵa qatty uqsatamyn. О́ıtkeni Ankarada teńiz joq, resmı, ákimshilik ortalyq. Eń alǵash Ankaraǵa kelgen kezde "myna jer meniń teledıdardan kórip júrgen Túrkııama múldem uqsamaıdy. Teledıdardaǵy Túrkııa qaıda?" degenim bar. Birte-birte bul jaqtaǵy ómir kınodaǵydaı emestigine kóz jetkizesiń.
Ankara týrıstik emes, ákimshilik ortalyq bolǵandyqtan, munda týrısterdi kóp kórmeısiń. Sheteldikterden tek negizinen stýdentter jıi ushyrasady. Sondyqtan adamdary sheteldikterge birtúrli kózqaras tanytyp jatyrqaıtyndaı kórinedi. Al týrıster kóp baratyn Ystambul, Antalıa, Izmır qalalary halqynyń kózi sheteldikterge ábden úırengen. Ankaradaǵydaı kózqaras týrıster az baratyn ózge qalalarda da kezdesedi.
Túrikterdiń keı tanymyna qarap, geografııa men tarıhty biz ǵana oqyǵanbyz ba dep oılap qalamyn. Biz Túrkııaǵa degen mahabbatymyz sonshalyq, olardyń barlyq salt-dástúrin, tilin, dinin, ánshisi men akterlerine deıin jattap alǵanbyz ǵoı. Al túrik jastarynyń kóbi tipti "qazaq" degen ulttyń baryn bile bermeıdi. Oılary eýropalanyp ketken. Jastar Eýropaǵa qatty elikteıdi. Túrikter qazaqtardy kórse, "koreı", "japon", "qytaı" dep oılaıdy. Koronavırýs bastalǵanda qazaqtardy kórip "qytaı", "vırýs" dep qashqan túrikter de bolǵan.
Alǵash kelgende qyzdardyń ashyq kıinetinin, temeki shegetin qyzdardyń kóptigin, tipti oramaldaǵy qyz-kelinshekterdiń temeki shegetinin kórip qatty tańǵaldym. Dástúr men dindi qatty ustanatyn elde mundaı kóriniske kýá bolyp basynda qabyldaı almaı júrdim. Budan bólek qoǵamdyq kólikte jastardyń úlken kisilerge oryn bermeýi, er adamdardyń bir-biriniń betinen súıip amandasýy, qoltyqtasyp júrýi degen sııaqty nárseler maǵan kádimgideı birtúrli bolyp kórindi.
Túrik aǵaıyndardyń týlaryna degen qurmetin erekshe atap ótý kerek. Túrkııada kez-kelgen jerde tý ilinip turady. Ár azamaty týdy qatty qadirleıdi. Taǵy bir qatty áser etken nárse – bul jaqta adamdar birin-biri tanymasa da kúlimsirep, jyly lebiz tanytady eken. Aıtalyq, bireý jumys istep jatqan kezde, oǵan ekinshi adam sáttilik tilep óte shyǵady.
Túrkııaǵa bararda neni qaperge alǵan jón?
Eger túrik eline jolyńyz túsetin bolsa, olardyń kúndelikti ómirdegi qalyptasqan qarapaıym qaǵıdalaryn tereńirek zerttep, bilip alǵan jón. Bizde talaı qyzyq bolǵan. Máselen, biz "joq" dep ymmen aıtarda basymyzdy shaıqap túsindiremiz ǵoı. Al olar "joq" degende basyn tóbege qaraı kóteredi. Basynda "nege olaı isteıdi?", "munysy ne degeni eken..." dep túsinbegen sátter jıi bolǵan.
Sosyn túrikter "bilmeımin" dep jaýap berýge yńǵaısyzdanady. Ásirese jol surap júgingende kómekteskisi kelip, "bilmeımin" deýge uıalyp basqa baǵytqa jol siltep jiberýi de múmkin eken. Sondyqtan kóshede túrikterden jol suraǵanda abaı bolý kerek. Alǵash kelgende birneshe kisi joldy qate kórsetip, kúnim adasýmen ótken.
Túrkııaǵa barar kezde ózińizben birge qurt, qazy, Qazaqstan shokolatyn alyp ketken durys eken. О́ıtkeni budan basqa zattardyń bárin Túrkııadan taýyp alýǵa bolady.
Túrkııany tańdaýdaǵy 3 sebep
Túrkııaǵa oqýǵa túsken qazaq jastarynyń kóbin munda bilim alýǵa degen qulshynystan buryn túrli serıal arqyly tanys Ystambul, Izmır, Antalıa qalalaryn aralaý, fılmder túsirilgen jerlerdi kózben kórý sekildi qyzyǵýshylyq jeteleıtin sekildi. Árıne serıaldardaǵy túrik eliniń sulýlyǵy, ásem shaHarlar men tamasha tabıǵat, tolqyǵan teńiz kimdi bolmasyn ózine ǵashyq etpeı qoımaıdy ǵoı. Sondyqtan jastardyń Túrkııaǵa yntyzarlyǵynyń basty sebebi osy dep oılaımyn.
Ekinshiden, túrik tili qazaq tiline uqsas bolǵandyqtan, ony úırený ózge shet tilderin meńgerýge qaraǵanda jeńilirek. Bálkim, Túrkııany tańdaý kezinde bul faktor da az yqpal etpegen bolar.
Úshinshi sebep Túrkııadaǵy oqý aqysynyń arzandyǵy bolsa kerek. Máselen, Túrkııada qazaq jastarynyń kópshiligi bilim alyp jatqan Sakarıa, Mersın, Bolý qalalaryndaǵy memlekettik oqý oryndarynyń jyldyq aqysy 50 myń men 200 myń teńge aralyǵynda. Atap aıtqanda Sakarıa ýnıversıtetinde bakalavrdyń bir jyldyq oqý aqysy 50 000 teńgeden 150 000 teńgege deıin bolsa, Merısın men Bolý qalalaryndaǵy ýnıversıtettiń bir jyldyq oqý aqysy 60 000 teńge men 200 000 teńgeni arylyǵynda. Bul – memlekettik ýnıversıtetterdegi baǵa. Al jeke oqý oryndarynyń baǵasy dál bizdiń eldegideı "mıllıon" dep aspandap tur.
Túrkııadaǵy oqý
Túrkııada oqý qazaq jastary oılaǵandaı ońaı emes. Tipti óte qıyn desem de bolady. Bul jaqta stýdentterge óte joǵary talap qoıylady. Sondyqtan túrik jastary kúni-túni kitap qushaqtap, ýaqytyn tapsyrma oryndaýmen ótkizedi. Tapsyrmany ınternetten kóshirip oryndaý degendi umyta berseńiz bolady. Oqytýshylar ǵylymı maqalalardy antıplagıatqa tekserip, soǵan saı ball qoıady. Taǵy bir aıta ketkim keletini, kúndelikti turmystaǵy túrik tili men ǵylymı túrikshe bir-birine múlde uqsamaıdy. Alǵash sabaq bastalǵanda, muǵalimder ǵylymı túrikshemen sabaq túsindirgende "mynaý túrik tili me?", "ne aıtyp jatyr?" degenim bar. "Akademııalyq mobıldilik" baǵdarlamasymen elden jarty jylǵa oqýǵa kelgen tanystarymdy bilemin. Olar Qazaqstanda túrik tili kýrstarynan "oqydy" degen daıyn sertıfıkat satyp alyp, myna jaqta sabaqta qatty qınaldy. Sabaq, ekzamenge kelgende básekelestik óte joǵary. Túriktiń ul-qyzdary kóshirýge múlde bermeıdi. Tek ózderin ǵana alyp shyǵýǵa tyrysady. Sabaqtan tys ýaqytta dos-qurby retinde jaqsy aralasýy múmkin, biraq bilimmen básekege túskende eshkim eshkimge kómektespeıdi. Túrik grýppalastarynan kómek bolmaı, sabaqtarynan qulap, emtıhandy áreń jaýyp júrgen qazaqstandyq stýdentter óte kóp. Sondyqtan Túrkııaǵa bilim alýǵa keler kezde, tek qydyrýdy oılamaı, bilim júıesin aldyn ala zerttep, daıyndalyp kelgen jón.
Marhabat Ilııas
Avtormen onyń Facebook paraqshasy arqyly habarlasýǵa bolady.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir


text:
Prezidentiň kararynda bellenilişi ýaly, täze telekanal Türkmen telewideniýesiniň habar beriş ulgamynyň işiniň täsirliligini we netijeliligini ýokarlandyrmak maksady bilen döredilip, Aşgabat şäherinde amala aşyrylýan işler, gazanylýan üstünlikler barada taýýarlanylan gepleşikleri halka ýetirer.
Täze «Aşgabat» telekanaly 2011-nji ýylyň oktýabryndan başlap, gije-gündiziň dowamynda 15 sagatlap gepleşikleri berip ugrar.
«Aşgabat» 6-njy telekanal
Häzirki wagta çenli Türkmen telewideniýesiniň Baş müdirligine jemi bäş sany telekanal degişli. Olar «Altyn asyr», «Ýaşlyk», «Miras», «Türkmenistan» hem-de «Türkmen owazy» telekanallarydyr. Täze dörediljek telekanal hasap boýunça altynjydyr.
Emma Türkmenistanda bolýan wakalary ýedi dilde daşary ýurda ýetirmek maksady bilen 2004-nji ýylyň ahyrynda döredilen «Türkmenistan» telekanaly özüniň taýýarlaýan gysgadan mazmunly gepleşikleri bilen beýleki telekanallardan düýpli tapawutlanýar.
Milli estrada aýdymçylaryň kliplerini görkezýän «Türkmen owazy» bolsa beýleki telekanallara garanyňda ilat arasynda iň köp seredilýänidir.
Welaýat telekanallary döredilermi?
Prezidentiň gol çeken kararynda aýratyn bellenilişi ýaly, täze dörediljek telekanal Aşgabat şäherinde amala aşyrylýan işler, gazanylýan üstünlikler barada gepleşikleri halka ýetirer. Beýle diýildigi, bu telekanal gönüden-göni diňe paýtagtyň ýaşaýyş-durmuşyndan söhbet açar.
Türkmen telewideniýesiniň Baş müdirligine degişli telekanallarda ýeterlik ştat birliginiň bolmanlygy sebäpli, welaýatlarda habarçylaryň ýörite nokady saklanylmaýar. Diňe ýurduň baş telekanaly hasaplanylýan «Altyn asyr» telekanaly her welaýatda iki habarçy bilen iki operator saklamagy başarýar. Giden territoriýany eýeleýän welaýatlarda bolup geçýän wakalary gyzgyny bilen efire ýetirmekde telekanaldan bölünip berlen habarçylardyr operatorlar kösençlik çekmeli bolýarlar.
«Ýaşlyk», «Miras» telekanallary bolsa welaýatlardan reportažlary taýýarlamak üçin merkezdäki redaktorlaryny komandirowka iberýärler.
SSSR döwründe Türkmen telewideniýesinden başga «Nebitdag» telewideniýesi hem bardy. Onuň taýýarlaýan gepleşikleri, esasan Balkan welaýatynyň çäklerindäki wakalary beýan ederdi. SSSR-iň dargamagy bilen, «Nebitdag» telewideniýesi ýatyryldy.
Hususy telekanallar dörärmi?
Döwlet tarapyndan ençeme serişdeler goýberilýän-de bolsa, türkmen telekanallaryna ilat arasynda az tomaşa edilýär. Media bolan berk gözegçilik hem-de gereginden artyk çäklendirmeler telewideniýede taýýarlanylýan gepleşikleriň hilini juda pese gaçyrýar. Hili pes gepleşikler bolsa tomaşaçylary barha we barha özünden daşlaşdyrýar. Netijede ilat köpçüligi çanak antennalary arkaly hemra telewideniýelerine tomaşa edýärler.
1993-nji ýylda döredilen «TMT-Sähra» kommersiýa telekanaly bary-ýogy ýekeje ýyl işlän döwründe tomaşaçylaryň söýgüsini gazanmagy başardy. Telekanal gije sagat 19-00-dan başlap, ýary gijä çenli daşary ýurduň aýdymçylarynyň kliplerini, kinolaryny görkezerdi.
Telekanal tomaşaçylaryň efir arkaly gutlaglary üçin alýan serişdelerine hem-de reklamadan düşýän pullara özüni saklaýardy. Ýöne bu telekanal 1994-nji ýylda resmi taýdan sebäbi düşündirilmän ýatyryldy.
Häzirki wagtda hususy telekanallaryň açylmagyna rugsat berläýende-de olar döwlet tarapyndan media çäklendirmeler zerarly tomaşaçylaryň ünsüni özlerine çekip bilmezler, netijede bolsa, çykdajylaryny ödäp bilmezler diýen pikirler öňe sürülýär.
Ýurtda media azatlygynyň bolmazlygy, hususy telekanallaryň döremegine böwet bolup durýar.
Ýerli habarçynyň maglumatlary esasynda taýýarlandy.


text:
25-nji ýanwar Wladimir Wysotskiniň doglan güni. Sowet döwrüniň meşhur dissident şahyry we aýdymçysy merhum Wysotskiý şu ýyl 75 ýaşamalydy.
25-nji ýanwarda Orsýet merhum şahyr Wladimir Wysotskiniň doglan gününi belleýär.
Wysotskiniň doglan gününde, adatça, köp adamlar onuň Moskwada jaýlanan ýerine üýşýärler. Bu gün onuň hatyrasyna bütin dünýäde-de konsertler hem edebi duşuşyklar geçirilýär.
Wysotskiý diňe bir zehinli döredijilik adamsy bolman, ol sowet režimini açyk ýazgaran tankytçylaryň biridi. Onuň batyrgaý ýaňsylamalary tutuş nesliň sowet döwrüniň çäklendirmelerine garşy düýgularyny mälim edipdi.
Wysotskiniň aradan çykanyna 30 ýyl geçen hem bolsa, ol Orsýetde giňden tanalýan we örän hormatlanýan şahyr bolup galýar. Orsýetlileriň köpüsi, şol sanda ýaşlar-da onuň aýdymlaryny we goşgularyny ýatdan bilýärler.
Ýakynda Wysotskiý barada alnan filme bolan gyzyklanma onuň meşhurlygyny ýene bir gezek tassyklady. 2011-nji ýylda alnan film görkezilip başlanan badyna, bu film ilkinji on günüň dowamynda 21 million dollar girdeji getirdi.
Wysotskiniň meşhurlygy sowet döwründe ony belli bir derejede söz azatlygy bilen üpjün edipdi. Muňa garamazdan, onuň hiç bir kitaby dirikä çap edilmändi.
Şonda-da Wysotskiniň aýdymlary köpçülige elýeterlidi. Aýdymlaryň ýazgylary gaçakçylyk ýoly bilen satylýardy, kitaplary resmi bolmadyk ýollar bilen çap edilýärdi.
Wysotskiý kino we teatr artisti hökmünde-de tanalýardy. Ol onlarça spektakllarda we filmlerde baş rollary oýnapdy.
1980-nji ýylda 42 ýaşynda aradan çykan Wysotskiniň ölüminiň daşynda şu çaka çenli anyklanmadyk ýagdaýlar bar. Wysotskiniň ýüreginden agyry tutup, aradan çykandygy aýdylýar. Onuň köp ýyllaryň dowamynda arak içmeginiň we neşe ulanmagynyň muňa sebäp bolandygy çak edilýär.
Ol ölenden soň, ýagny 1985-nji ýylda merhum Wysotskiniň käbir goşgulary açyk çap edilip, resmi suratda köpçülige ýetirildi.
Wysotskiý aradan çykanda, onuň ölümi barada resmi taýdan yglan edilmändi. Muňa garamazdan, onuň ýaşaýan jaýynyň daşynda we soňky ýyllarda işlän “Tagankadaky teatrynyň” öňünde köp adam jemlenipdi. Adamlar birnäçe günläp dargamandy. Wysotskini soňky ýoluna ugratmak üçin onlarça müň adam köçä çykypdy.
Şu sapar Wysotskiniň doglan gününi bellemek üçin 25-nji ýanwarda Orsýetde meşhur aýdymçylaryň konserti bolar. Konsert döwlet telewideniýesinde görkeziler.
Moskwada geçirilýän ýene onlarça dabaranyň arasynda “Tagankadaky teatryň” sahnasynda Wysotskiniň käbir dostlarynyň we kärdeşleriniň gatnaşmagynda edebi agşam geçirilýär.


text:
Ermeni futbolçysy Aras Özbiliz, ýurtda bu ugurdan lider bolan türk kluby bilen 4 ½ ýyllyk şertnama baglaşmak bilen, “taze sepgitlere” ugur aldy. Ol garaşylmadyk ýagdaýda janköýerler tarapyndan söýgi bilen garşy alyndy.
“Beşiktaş” kluby bilen şertnama baglaşdym” diýip, Özbiliz öz Instagram hasabynda awtograf üçin gol çekip duran suratynyň ýanynda ýazdy.
Ermenistanyň milli toparynyň 25 ýaşly hüjümçisi 21-nji ýanwarda Stambula gelmeginden soňra, özüni “mähirli garşylan” türkiýeli janköýerlerine minnetdarlyk bildirdi.
Özbiliz “Beşiktaş” futbol toparynyň adyndan düýbi Madridde ýerleşýän ispan kluby “Rayo Vallecanonyň” düzüminde oýnar.
“Hemme zat ugruna”
Türkiýäniň we Ermenistanyň arasyndaky gatnaşyklar Birinji jahan urşy döwründe etniki ermenileriň köpçülikleýin gyrylmagy wakasyndan bäri dartgynly bolup gelýär. Ýerewan we başga-da 20 ýurt bu wakany “genosid” diýip häsiýetlendirýärler. Ýöne Ankara muny çylşyrymly söweş döwründäki duşmançylykly hereketleriň gynandyryjy netijesi diýip atlandyrýar.
Türkiýede doglan Özbiliziň ýurduň iň köne futbol kluby bolan “Beşiktaşa” goşulmagy, onuň üçin Watana gaýdyp gelmek diýlen ýaly zat boldy. Özbiliz çagalykda maşgalasy bilen Gollandiýa göçüpdir. Ýöne ol arassa türk dilinde gürläp bilýändigini we Türkiýede özüniň birnäçe dogan-garyndaşlarynyň bardygyny aýdýar.
“Beşiktaş” telekanalynyň habar bermegine görä, Özbiliz uçar Stambula gonmazdan öň keýpiniň gowy bolmandygyny, ýöne “hemme zadyň ugrunadygyny” görüp, gaty şat bolandygyny aýdýar.
Inkär
Özbiliziň “Spartak” Moskwa futbol toparyndan transfer edilmegi çekeleşiksiz geçmedi. Bu barada ilkibada 2015-nji ýylyň maý aýynda mälim edilipdi.
Russiýanyň mediasynyň habar bermegine görä Özbiliz “Spartagyň” türk asylly trenerini etniki diskriminasiýa esaslanýan şahsy kararlary kabul edýänlikde aýyplandan soň, agzalýan futbol kluby ony başga kluba satmak kararyna gelipdi.
Bu habarlar Osman imperiýasy döwründe 1.5 millon ermeniniň öldürilmeginiň ýüz ýyllygyna bagyşlanan ýatlama döwründe Ýerewan bilen Ankaranyň arasynda dörän çekeleşmeden soňra ýaýrady.
“Sport-Ekspress” gazetiniň habar bermegine görä, Özbiliz “Spartagyň treneri Ýakynyň agzalýan karary barada edil 2015-nji ýylyň 24-nji aprelinde, ýagny ermeni pidalarynyň 100- ýyllygyna bagyşlanyp Ermenistanda geçirilen ýatlama güni bilip galypdyr.
"Dogduk mekan"
Özbiliz soňra özüniň Ýakyn hakynda aýdanlaryny inkär etdi.
“Beşiktaş” telekanaly Özbiliziň Stambula gelmekden gaty hoşal bolandygyny we topardaky kärdeşleri bilen gowy gatnaşyklara garaşýandygyny habar berdi.
Selina Dogan atly ermeni asylly türk deputaty Özbilizi öz “Dogduk mekanynda” garşy aldy.
Dogan öz Facebook sosial sahypasynda Özbilizin gelmegi “ermeni we türk halklarynyň arasyndaky gatnaşygyň has-da güýçlenmegine” ýardam berer diýip umyt edýändigini ýazdy.
Özbiliz Ermenistanyň we Gollandiýanyň goşa raýaty bolup, 2012-nji ýyldan bäri Ermenistanyň milli futbol toparynyň agzasydyr. Ol mundan ozal Gollandiýanyň “Aýax” we Russiýanyň Krasnodardaky “Kuban” toparlarynda-da oýnapdy.


text:
Pakistanyň premýer-ministri Nawaz Şarif owgan bosgunlarynyň ýurtda galmagynyň wagt möhletini üç aýa uzaldyp, 2017-nji ýylyň mart aýyna geçirdi.
Şarif bu kararyny 9-njy sentýabrda geçirilen hökümet maslahatynda tassyklady.
Hökümetiň beýannamasyna görä, Şarif owgan bosgunlarynyň Pakistanyň myhmanlarydygyny we olaryň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin çäreleriň görüljegini aýdypdyr.
Bu beýannama owganystanly bosgunlaryň Pakistanyň häkimiýetlerini ozalky wagt möhletiniň dolmagynyň öňünden öz hukuklaryny depelemekde aýyplamagynyň yzýanyna gabat geldi.
Pakistanda 1.5 million bosgun ýerleşýär. Owganstanylaryň ýene bir million çemesi Pakistanda 1980-nji ýyllardan bäri hasaba alynman ýaşaýarlar.
Pakistanyň hökümeti iýun aýynda Şarifiň bosgunlar lagerlerini Pakistandan Owganystana göçürmek boýunça BMG-niň bosgunlar edarasy we owgan hökümeti bilen işlemegi häkimiýetlere tabşyrandygyny aýdypdy.
Yslamabad bosgunlar lagerlerinde söweşijileriň ençemesiniň gizlenýändigini aýdýar.


text:
Ulttyq rýhanı jańǵyrý: Adamı kapıtal resýrsyn ulǵaıtýda jańa múmkindikter jasalady NUR-SULTAN. QazAqparat – Elimizde júzege asyrylyp jatqan «Ulttyq rýhanı jańǵyrý» ulttyq jobasy 3 baǵyt, 7 mindet, 21 kórsetkish, 66 aýqymdy is-sharadan turady. Jobanyń negizgi maqsaty – ulttyq kodty saqtap, mádenı biregeılikti jańǵyrtý, ulttyq qundylyqtar men salt-dástúrdi nasıhattaý arqyly – qoǵamnyń mádenı deńgeıin, talǵamyn jáne rýhyn kóterý. Sonymen qatar onda jastarǵa jańa múmkindikter ashyp, olardyń túrli bastamalaryn jan-jaqty qoldaý eskerilgen.
Aıda Balaeva jastardyń damýyna qandaı jaǵdaı jasalatynyn aıtty NUR-SULTAN. QazAqparat – Jastarǵa sapaly jáne qoljetimdi bilim berý, jumysqa ornalastyrý jáne turǵyn úımen qamtamasyz etýge ekpin qoıylady. Bul týraly Ortalyq kommýnıkatsııalar qyzmetinde «Ulttyq rýhanı jańǵyrý» ulttyq jobasynyń maqsatyn túsindirý kezinde QR Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Aıda Balaeva aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Kórmedegi Kókshetaýdyń qus ushatyn bıikten túsirilgen sýretteri kórermen qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy KÓKShETAÝ. QazAqparat - Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna arnalǵan Kókshetaý qalasy tarıhy murajaıynyń kóshpeli fotokórmesine eki kún ishinde 500-den astam adam qatysty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna oraı elimizdiń úzdik 30 aýyly anyqtaldy PETROPAVL. QazAqparat – El Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı «Tulǵa-dostyq» qoǵamdyq qory «Úzdik 30 aýyl» respýblıkalyq jobasyn júzege asyrdy. Osylaısha ár óńirdegi bolashaǵy zor eldi mekender anyqtaldy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Elordanyń mańyndaǵy aýyldarda jańa áleýmettik nysandar ashyldy KÓKShETAÝ. QazAqparat - Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy aıasynda Arshaly aýdanynda Jibek joly aýylynda balabaqsha jáne Bulaqsaı aýylynda fýtbol sport alańy paıdalanýǵa berildi, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi oblystyq ishki saıasat basqarmasyna silteme jasap.
Qazaqstan men Irannyń jetekshi zertteý ınstıtýttary yntymaqtastyq perspektıvasyn talqylady TEGERAN. QazAqparat - Qazaqstan men Irannyń jetekshi zertteý ınstıtýttary Qazaqstannyń Táýelsizdiktiń 30 jylyndaǵy basty jetistikteri men Qazaqstan-Iran yntymaqtastyǵynyń perspektıvalaryn talqylady, dep habarlaıdy QazAqparat QR Irandaǵy Elshiligine silteme jasap.
Iran sarapshylary Qazaqstannyń táýelsizdiktiń 30 jylyndaǵy jetistikterin talqylady TEGERAN. QazAqparat - Qazaqstan Respýblıkasynyń Irandaǵy Elshiligi Ekonomıkalyq Yntymaqtastyq Uıymynyń (EYU) Mádenıet ınstıtýtymen birlesip, Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı dóńgelek ústel uıymdastyrdy.
Lıýksembýrgte Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna poshtalyq markalar shyǵaryldy BRıÝSSELЬ. QazAqparat – Qazaqstannyń Belgııa Koroldigindegi Elshiligi, elimizdiń Lıýksembýrgtegi Qurmetti konsýldyǵy men «Eurasian Resources Group» kompanııasy Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı Lıýksembýrgte mereıtoılyq poshta markalaryn shyǵarý bastamasyn kóterdi, dep habarlaıdy QazAqparat menshikti tilshisi.
Qazaq tarıhyn aǵylshyn tilinde jazatyn ǵalymdardyń shyǵatynyna senemiz – Kósherbaev NUR-SULTAN. QazAqparat – Tarıh ǵylymynyń basty mıssııalarynyń biri – halyqty álemge tanytý. Tańdaýly eńbekterdiń aǵylshyn tiline aýdarylýyna memleket tarapynan qamqorlyq jasalýy tıis. Bul týraly QR Memlekettik hatshysy Qyrymbek Kósherbaev aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
ary qaraı
Muraǵat
Joǵary qaraı


text:
HALKARA GATNAŞYKLAR WE ÝOKARY OKUW JAÝYNA TAÝÝARLYK FAKULTETINIŇ TARYHY
Belarus döwlet obahojalyk akademiýasy halkara gatnaşyklarda bolan baý tejribesini 1848 ýyldan alyp gaýdýar. Gory-Goreski ekerançylyk institutynyň açylan güninden diýen ýaly (şol wagta çenli Ewropa ýurtlarynda birnäçe şuňa meňzeş uniwersitetleriň bardygyny göz öňünde tutup) ewropanyň dürli oba hojalyk pudagynyň ýagdaýyny seljermek üçin daşary ýurt dillerini öwrenmek zerurlygy ýüze çykýar.
XX-nji asyryň ikinji ýarymynda halkara gatnaşyklarynyň giňelmegi bilen Belarus döwlet oba hojalyk akademiýasyna ilkinji daşary ýurtly talyplar gelip başladylar. BDOHA-da 1962-nji ýylda daşary ýurt raýatlaryna rus dili öwredilip başlandy we Daşary ýurt dilleri kafedrasynda «Rus dili daşary ýurt dili hökmünde» bölümi gurnaldy.
Surat 1 – Akademiýada okaýan daşary ýurt talyplary Gorki raýonynyň Lenino obasyndaky polýak goşunlaryna bagyşlanan ýadygärligiň ýanynda, 1962 ýyl.
воинам в деревне Ленино Горецкого района, 1962 год.
1964-65 – nji okuw ýyllarynda akademiýada 34 sany daşary ýurtly talyplar bilim alýardy (Kubadan 9 talyp, Wengriýadan 6 talyp, we Wýetnamdan 19 ta-lyp).
Surat 2 – Kubadan gelen ilkinji talyplar.
Daşary ýurtly talyplaryň arasynda ilkinji uçurymlar, SSSR-den öz watan-laryna gaýdanlarynda, alan bilimleri üçin akademiýanyň mugallymlaryna tüýs ýürekden minnetdarlyk bildirdiler we akademiýada köp hakyky dost tapan-dyklaryny bellediler. Sowet Soýuzy, Akademiýa olar üçin ýakyn we eziz boldy. Wýetnam Demokratik Respublikasynyň raýaty Hoang Fung Mi: «Belarusyň Oba hojalyk akademiýasynda okan bäş ýyllymyz ýüregimizde we bütin ömrümizde ýatda galar. Birnäçe ýyllaryň dowamynda Belarus döwleti, Akademiýa ikinji öýümiz ýaly, talyplar we mugallymlar topary biziň maşgalamyz boldy. Bu ýerde biz hiç wagt özümizi nätanyş ýaly duýmadyk».
Geljekde BDOHA-da daşary ýurtly talyplaryň sany diňe artdy. 1967-nji ýylda daşary ýurtlardan 56 talyp akademiýada okan bolsa, 1975–76-njy ýyllarda dünýäniň 30-a golaý ýurdundan 173 daşary ýurtly talyp we aspirant okady.
Surat 3 – Wýetnam Demokratik Respublikasyndan talyplar, ilkinji uçurym.
XX asyryň 60-njy ýyllarynyň ahyrynda Maliden ilkinji talyplar BDOHA-da peýda boldylar. 1970-nji ýylyň 13-nji aprelinde bolsa Maliniň Belarusiýadaky Ilçisi akademiýa resmi sapar bilen geldi.
Surat 4 – Malidan BDOHA gelen ilkinji talyplar.
Surat 5 – BDOHA Maliniň Belarusiýadaky Ilçiniň resmi sapary.
Akademiýada daşary ýurtly talyplaryň sanynyň köpelmegi ähli fakultetlerde daşary ýurtly talyplar bilen işlemek üçin dekanyň orunbasary wezipesiniň gi-rizilmegine zerurlyk döretdi (1973) we tiz wagtda daşary ýurtly talyplar bilen işlemek üçin ýörite dekanyň edarasy döredildi (1974). 1975-nji ýylda Belarus döwlet oba hojalyk akademiýasy rus diliniň garaşsyz bölümini (kafedrasyny) dö-retdi we 1977-nji ýylda daşary ýurt raýatlary üçin taýýarlyk fakulteti döredildi.
Dürli ýyllarda daşary ýurtly talyplar bilen işlemek fakultetiň dekanlary: P.A. Kowalew (1974–1976, 1981), V.K. Zemlýakow (1976–1978), K.P. Suçkow (1978–1980), S.A. Belçik (1981–1985), V.I. Popytaýew (1986–1991), A.V. Kloçkow (1991–1993), A.N. Kartaşewiç (1993–1996), S. A. Noskowa (1996–2012).
Dürli ýyllarda daşary ýurtly talyplar üçin taýýarlyk fakultetiniň dekanlary: B.V. Balobin (1977–1982), P.A. Kowalew (1982–1985), M.M. Murtazaýew (1985–1991). 1991-nji ýylda daşary ýurtly talyplar üçin taýýarlyk fakulteti daşary ýurtly talyplar bilen işlemek fakulteti bilen birleşdirildi.
Her ýyl daşary ýurtly talyplaryň sanynyň köpelmegi okuw prosesini ýeňilleşdirmek we medeni - ýaşaýyş şertlerini gowulandyrmak bilen baglanyşykly köp meseleleriň çözülmegini talap etdi. Bu meseleler talyplaryň öz-özüni dolandyrmak edarasynyň, dekanatlaryň we bölüm-kafedralaryň hemişe üns merkezinde boldy.
Daşary ýurtly talyplar bilen bilim-tertip işini kämilleşdirmek üçin olaryň jemgyýetçilik guramalaryna we doganlyk bileleşigine yzygiderli ýardam bolmaga terbiýeçiler we geňeşçiler bellendi. Olaryň işini halkara gatnaşyklary boýunça prorektory P.N. Koturanowyň ýolbaşçylygynda geňeşçiler topary utgaşdyrdy. Tejribeli mugallymlar we geňeşçiler, esasanam jemgyýetçiler we rus dili kafedrasynyň mugallymlary doganlyk bileleşiginiň aktiw agzalary bilen ýakyn aragatnaşyk sakladylar we okuw, durmuş we dynç alyş meselelerini çözmäge kömek etdiler. Daşary ýurtly talyplar bilen işleýän mugallymlar üçin seminarlar geçirildi, iş tejribesi alyş-çalyş edildi, marksizm-leninizmiň agşamky uniwersitetinde sebitleýin okuw bölümi açyldy.
Doganlyk bileleşiginiň aktiwi bilen aragatnaşyk saklamak, iş goýmak ileri tutulan meseleler boldy. Aktiwiň okuwy ýöritelişdirilen seminarlarda geçirildi. Partiýa komitetinde daşary ýurtly talyplara, kommunist we işçiler partiýalarynyň agzalaryna iki ýyllyk mekdepde sapaklar geçirildi, komsomol komiteti komsomol-ýaşlar guramasynyň agzalary bilen sapaklar geçirdi, Polýak Halk Respublikasy, Laosda, Kubada, Wýetnamda, Owganystanda, Panamada, Siriýada, Eýranda, Yemen Halk Demokratik Respublikasynda, Efiopiýada bilim alýan ýaşlar-kärdeşler arkalaşyklary bilen dostluk we hyzmatdaşlyk barada şertnamalar baglaşdy.
Birnäçe ders boýunça daşary ýurtly talyplar aýratyn toparlarda tapawutlandylar, sebitleriň we ýurtlaryň aýratynlyklaryny göz öňünde tutup, olar üçin ýörite kurslar işlenip düzüldi. Jemgyýetçilik ylymlar kafedrasy olary referat ýazmaga, möhüm senelere we jemgyýetçilik-syýasy çärelere gatnaşmaga, rus dilini, taryhyny we syýasatyny gowy bilmekleri üçin geçirilen olimpiadalara we bäsleşiklere bagyşlanan talyp ylmy konferensiýalaryna giňişleýin çekip başladylar. Okuwçylaryň özbaşdak işi üçin usulyýet gollanmalary we teklipleri çap edildi, goşmaça sapaklar we maslahatlar geçirildi. Bularyň hemmesi daşary ýurtly talyplaryň ýokary akademiki görkezijilerini üpjün etdi. Olaryň köpüsi «gowy» we «ajaýyp» bahalara okaýardylar, gyzyl diplomlara mynasyp bolýardylar.
Uçurymlar watanyna gaýtmazdan ozal ýörite žurnalda biziň ýurdumyzda bolan wagtlary barada bellikler ýazdylar. Ine olaryň ýazanlary: «Ösüp barýan ýurtlara milli kadrlary taýýarlamakda berýän yzygiderli kömegi üçin beýik sowet halkyna tüýs ýürekden sag bolsun aýdasym gelýär» (Wogaýehu Ammaýehu, Efiopiýaň raýaty). «SSSR-de geçirilen wagt bize hakyky sosializmi öz gözlerimiz bilen görmäge mümkinçilik berdi. Menne ajaýyp yatlamalar gally» (Rakotondrafara Zakason, Madagaskaryň raýaty). «Sowet hökümetiniň eden kömegine ullakan minnetdarlygym bar, SSSR ýüregimde ebedi galar» (Balde Alfa Mamadu, Gwineýaň raýaty). «Sowet Soýuzy meniň üçin hemişelik ikinji Watan bolup galar» (Daudinot Isabel, Kubanyň raýaty). Bu ýazgylar, akademiýanyň işgärleriniň, ösüp barýan ýurtlar üçin kadrlary taýýarlamak wezipesini hormat bilen ýerine ýetirýändiklerini görkezýär.
Akademiýa okuwa gelýan daşary ýurtly talyplarynyň sany on ýylda iki esseden artdy. 1985-nji ýylda akademiýada Ýewropanyň, Aziýanyň, Afrikanyň we Latyn Amerikasynyň 53 sosialistik we ösüp barýan ýurtlaryndan 393 talyby, aspiranty, taýýarlyk fakultetiniň okuwçylary taýýarlanýardy.
1988-nji ýylda akademiýada 46 sosialistik ýurtlardan, Aziýa ýurtlardan, Afrikadan we Latyn Amerikasyndan 414 daşary ýurt raýaty okaýardy.
2012-nji ýylyň 1-nji sentýabrynda halkara gatnaşyklar we daşary ýurtly talyplar bilen işlemek fakulteti halkara gatnaşyklar we ýokary okuw jaýyna taýýarlamak fakultetine üýtgedildi. M.V. Potapenko (2012–2014), A.A. Timaýew (2014–2017), A.V. Paşkewiç (2017-nji ýyldan bäri) dürli ýyllarda bu fakultetiň dekanlary boldylar.
2015-nji ýylyň 21-nji oktýabrynda BDOHA bilen BMTU-daky Konfusiý Instituty hyzmatdaşlyk şertnamasyna gol çekişmegi netijesinde, halkara gatnaşyklar we ýokary okuw jaýyna taýýarlamak fakultetinde hytaý dili we medeniýet Merkezi döredildi. (surat 6).
BDOHA-nyň hytaý dili we medeniýeti Merkezi başlangyç, orta, ösen we ýokary derejeli toparlarda hytaý mugallymanyň ýolbaşçylygynda hytaý dili synplary guraýar (7-nji surat). 2016–2020-nji ýyllar aralygynda hytaý dili we medeniýeti merkezinde 320-den gowrak adam bilim aldy. Hytaý dilini öwretmek Hytaýyň Demirgazyk-Gündogar uniwersitetiniň filologiýa fakultetini tamamlan HHR-yň raýatlary tarapyndan geçirilýär.
Surat 6 – BDOHA-da hytaý dili we medeniýeti Merkezini döretmek barada BDOHA bilen BMTU hyzmatdaşlyk şertnamasyna gol çekişmegi.
Surat 7 – Hytaý dili dersini ilkinji hytaýly mugallym Hen Szinýan alyp barýar.
Hytaý dilini öwrenmäge akademiýanyň talyplary we mugallymlary, Gorki şäheri we Gorki etrabynyň mekdep okuwçylary, şeýle hem kärhanalaryň işgärleri höwesjeň dalaşgär boldylar. Olaryň hemmesi hytaý dilini öwrenmäge höwesli, köp talyp hytaý dilini çynlakaý goşmaça bilim hasaplaýarlar we geljekki işini we kärini şonuň bilen baglanyşdyrýarlar. Şonuň üçin birnäçe semestr okuwyny dowam etdirmegi meýilleşdirýärler we hytaý diliniň derejesini kesgitlemek üçin ekzamen tabşyrmaga taýynlanýarlar. Häzirki wagtda takmynan 20 okuwçy bu synagdan üstünlikli geçdi.
Hytaý dili dersiniň talyplary Hytaý Halk Respublikasynyň uniwersitetlerinde dil tejribe, magistratura we aspirantura meýilnamalaryna laýyklykda stipendiýaly okamaga mümkinçilik alýarlar. Her ýyl BMTU-daky Konfusiý ylym we tehnologiýa Instituty we Hytaý Halk Respublikasynyň Demirgazyk-Gündogar Uniwersiteti tarapyndan Hytaýa iki hepdelik tomus lagerini gurnalýar, bu maksatnama dil öwrenmek, Hytaýa syýahat etmek, Hytaýyň medeniýeti we däp-dessurlary bilen tanyşmagy öz içine alýar.
2019-njy ýylyň 12-nji dekabrynda BDOHA-nyň rektory W.W. Welikanow, halkara gatnaşyklar we ýokary okuw jaýyna taýýarlamak fakultetine degişli Halkara dostluk klubyny dabaraly ýagdaýda açdy.
Surat 8 – Halkara dostluk klubynyň açylyşy.
Surat 9 – Halkara dostluk klubynda.
Klubyň muzeýinde akademiýada okaýan wekilleri bolan dürli ýurtlaryň milli nyşanlary, şol sanda Belarusyň, Türkmenistanyň, Hytaýyň we Özbegistanyň milli eşikleri görkezilýär.
Surat 10 – Dürli ýurtlaryň wekilleri Doganlyk bileleşiginde.
Surat 11 – Daşary ýurtly talyplar milli geýimlerinde.
Fakultet açylandan bäri dünýäniň 93 ýurdundan 3200-den gowrak daşary ýurt raýaty akademiýada okady, daşary ýurtly uçurymlarymyzyň köpüsi öz ýurtlarynyň syýasy we ykdysady işlerinde möhüm netijeleri gazandy.
Häzirki wagtda halkara gatnaşyklar we ýokary okuw jaýyna taýýarlamak fakulteti daşary ýurt raýatlaryny okuwa cagyrmak we okatmak, islendik uniwer-sitetiň işinde möhüm ähmiýete eýe bolan halkara hyzmatdaşlygy meseleleri bilen meşgullanýar.
Surat 12 – Halkara gatnaşyklar we ýokary okuw jaýyna taýýarlamak fakultetiniň işgärleri.
2020-nji ýylda 14 ýurtdan 500 töweregi daşary ýurtly talyp BDOHA-da okaýar, her ýylda 100 töweregi daşary ýurt raýaty ýokary bilim diplomy alýar.
Halkara gatnaşyklar we ýokary okuw jaýyna taýýarlamak fakultetinde dekanyň edarasy, lingwistika dersleri we bedenterbiýe we sport bölümi bar.


text:
2021-nji ýylyň ýanwar-mart aýlarynda esasy ykdysady işjeňligi boýunça hasaba alnan täze ykdysady subýektleriň sanynyň köpelmegi 2020-nji ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 44,3% boldy. Bu barada Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetine salgylanyp, Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň resmi saýtynda Penşenbe güni habar berildi.
Habarda bellenilşi ýaly, täze kärhanalaryň köpüsi oba hojalyk pudagyna degişlidir we häzirki wagtda olaryň sany 88% ýokarlanyp, önümçilik kärhanalaryň sany 53%-den gowrak artdy.
Kiçi kärhanalaryň we hususy guramalaryň sany köpelýär. Şol bir wagtyň özünde döwlet eýeçiligindäki ykdysady subýektleriň paýy azalmagyny dowam etdirýär.
Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň maglumatlaryna görä, 2021-nji ýylyň ilkinji üç aýynda Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň döwlete degişli bolmadyk pudagynda geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende ýüpek matalarynyň (3,1%), egin-eşik we trikotaž önümleriniň (2,5%), plastmassa we aýna süýümli turbalaryň (155%), mineral suwlaryň we alkogolsyz içgileriň (20.5%), süýt önümleriniň (11,2%), ýagyň (35%), konditer önümleriniň (8.0%), galla önümleriniň (85.1%) we beýleki senagat önümleriniň görnüşleriniň önümçiligi artdy.
Bu döwürde ykdysadyýetiň döwlete degişli bolmadyk pudagyndan Döwlet býujetine gelen serişdeleriň möçberi 36,2% ýokarlandy.


text:
Asa jyldam qarqynmen kelgen qoǵamdyq ózgerister men ekonomıkalyq daǵdarystar kedergisine qaramastan Qazaqstan kıno óneri sekseninshi-toqsanynshy jyldar aralyǵynda shyǵarmashylyq izdenis jáne ekrandyq sıpattaý múmkindikteriniń erekshelikteri turǵysynan jańa satyǵa, álemdik kıno óneri deńgeıine kóterile aldy. Jyl ótken saıyn kınoshyǵarmalardyń mazmundyq sıpaty men baǵalaný krıterııleri de ózgerýde. Bul kezeń fılmderi «kamera kózimen» ǵana qamtylǵan oqıǵalar tizbeginiń syrt formasynan góri adamnyń ishki jan-dúnıesine, jeke keıipker harakteriniń somdalý erekshelikterine oraı tereńirek zertteýge umtylǵan kúrdeli týyndylar.
Jańa taqyryptyq aǵymdar aıasynda qazaq kınosy tarıhyndaǵy ulttyq qoltańba dástúri jalǵasa otyryp, sol qalypty qubylysqa degen jańa kezeń rejıssýrasynyń ózindik erekshe kózqarasy da aıqyndaldy. Sondyqtan da bolar, qazaq kınosynyń atalyp otyrǵan onjyldyq kóleminde ekranǵa shyqqan týyndylaryna beınelik sýretteý formalarynyń jańa ádisteri turǵysynda sheteldik kınozertteýshilerdiń nazarynyń tym basym bolǵandyǵy zańdy qubylys edi. Osyndaı erekshe qubylys tusynda, ásirese, qazaq kınoóndirisimen aralyqtaǵy jańa shyǵarmashylyq birlestik nátıjeleriniń bolashaqtaǵy múmkindikterin boljaǵan batys kınoprodıýserleriniń de búgingi qazaq kınosyna degen qyzyǵýshylyǵy artyp otyr.
Toqsanynshy jyldar kóleminde ekranǵa shyqqan fılmderdiń sandyq kórsetkishi de, sapalyq erekshelikteri de qazaq kınosynyń úlken jetistigi ekendigi daýsyz. Mundaı jetistiktiń basty sebepteri qatarynda eń aldymen osy jyldary kóptep paıda bola bastaǵan jeke shyǵarmashylyq birlestikterdiń asa órleý ústinde bolǵandyǵynyń nátıjesi dep baǵalaýymyz kerek.
Qazaq kınosynyń damý tarıhynda óndiristik nátıje jáne kınoshyǵarmalardyń mazmundyq tereńdigi jaǵynan da alyp qarasaq, órleý jyldary men toqyraý kezeńderi únemi almasyp otyrǵany belgili. Bul sıpat qazaq kınosynyń sekseninshi-toqsanynshy jyldar kezeńine de tán qubylys bolyp otyr. «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń 1959-jyldan toqsanynshy jyldardyń sońyna deıingi jınaqtalǵan óndiristik jaǵdaıdaǵy tarıhyn shartty túrde eki jıyrma jyldyqqa bólip qarastyrar bolsaq, sońǵy jıyrma jyldyq kóleminde ekranǵa shyqqan fılmderdiń sany áldeqaıda basym ekendigin baıqaýǵa bolady.
Alǵashqy jıyrma jyldyq ýaqyt aralyǵynda «Qazaqfılm» kınostýdııasynan jylyna shamamen 4-5 kórkemsýrtti fılm, 50-ge jýyq derekti fılmder ekranǵa shyǵyp jatty. Bul kezeńdegi kınoóndirisiniń negizgi baǵyty aýdarma fılmder boldy, ár jyl saıyn 70-80 fılm qazaq tiline aýdarylyp otyrdy. Keńes Odaǵy ydyraǵan tusta jeke respýblıkalar kınostýdııalary da jańa óndiristik qarym-qatynasqa kóshe bastaıdy. Budan bylaıǵy kezeńde «Qazaqfılm» kınostýdııasy da aýdarma fılmderden góri, ulttyq fılmder óndirisine basymyraq kóńil bóledi. Bir ǵana onjyldyq kóleminde (1988-1998 jyldar aralyǵynda) Qazaqstanda 84 kórkemsýretti fılm túsiriledi. Qazaqstan kıno óndirisiniń osyndaı jyldam qarqynmen damı bastaýyna sebep bolǵan qubylys- osy jyldar tusynda kóptep paıda bola bastaǵan jeke shaǵyn kınostýdııalardyń úlesi edi.
Óndiristik san kórsetkishi kınoshyǵarmanyń sapalyq mazmunyna áser etpeı qoımaıdy. 1980-1990 jyldar tusynda ekranǵa shyqqan fılmderdiń taqyryp aıasy alaýan túrliligimen sıpattalady. Basty nazar aýdaratyn suraqtar qatarynda jańa zaman taqyryby men osy kezeń aralyǵynda paıda bolǵan jańa keıipkerdiń ekrandyq beınesi sııaqty kúrdeli de, asa qyzyqty máselelerdi ataýǵa bolady. Jańa keıipkerdiń somdalýyn qarastyrý arqyly qazaq kınosyndaǵy rejısserlik jeke qoltańbalardy aıqyndap, olardyń uqsastyǵy men ózindik erekshelikteri nátıjesinde qazirgi qazaq kınosynda paıda bolǵan tutas aǵymdardyń baǵyt-baǵdaryn saralaýǵa múmkindik týady. Qoǵamdyq ózgerister men ekonomıkalyq daǵdarystar kedergisine qaramastan atalyp otyrǵan sekseninshi-toqsanynshy jyldar tusynda irili-usaqty jeke shyǵarmashylyq birlestikterdiń qatysýymen «Qazaqfılm» kınostýdııasynan jylyna shamamen 7-8 kórkemsýretti fılm ekranǵa shyǵyp jatty. Osy kezeń aralyǵy san jaǵynan da, sapa jaǵynan da asa nátıjeli boldy.
Qalypty jaǵdaıdaǵy qoǵamdyq qatynastardy buzyp-jaryp kelgen el ómirindegi kóp ózgeristerdiń nátıjesiniń áserinen ekranǵa jańa taqyryp pen jańa keıipkerler keldi. Oǵan dálel Serik Aprymovtyń «Qııań», «Aqsýat», fılmderi; Dárijan Ómirbaevtyń «Qaırat», «Kardıogramma», «Kıller» fılmderi; Bolat Qalymbetovtyń «Aınalaıyn», «Sońǵy yzǵar» fılmderi; Satybaldy Narymbetovtyń «Kózimniń qarasy»; Ardaq Ámirqulovtyń «Otyrardyń kúıreýi» fılmderi; Ámir Qaraǵulovtyń «Ázázil qyz», «Kógershin qońyraýshysy», «Sońǵy kanıkýl» fılmderi; Dámir Manabaevtyń «Surapyl Surjekeı» fılmi, Aıaǵan Shájimbaevtyń «Jansebil» fılmi jáne basqa da rejıserlardyń birqatar sátti shyqqan týyndylary.
Jańa kezeń fılmderine arqaý bolǵan taqyryptar múmkindikteri shetsiz-sheksiz. Qazirgi zaman sýreti men jańa keıipker beınesi qazaq kınosyndaǵy keıingi býyn rejısserlarynyń shyǵarmalarynda árqalaı ádister arqyly tereń mazmundy sheshimin taba bilgen. 80-90 jyldar fılmderindegi jańa zaman keıipkeri jeke avtordyń ár fılminde ózindik sıpatymen erekshelense de, olardyń barlyǵyna derlik ortaq qasıet baıqalady. Ol - qoǵamdaǵy kóp jylǵy qalyptasqan úırenshikti qarym-qatynastardyń aıaq-asty ydyrap, rýhanı ortanyń quldyraýynan jańa ózgeristerge der kezinde beıimdelip úlgere almaı, sondyqtan da ýaqyt jáne zaman talabynan qalys qalyp qoıǵan «sharasyz adam» beınesi.
Tarıhı shyndyq jáne ekologııa taqyrybyndaǵy fılmder
Toqsanynshy jyldar kınoshyǵarmalarynda kóterilietin asa mańyzdy taqyryptar qatarynda tarıhı shyndyq jáne qazirgi ekologııa máselesi bolyp otyr.
Tabıǵat pen onyń perzenti adam arasyndaǵy «baılanys jibiniń» úzilýinen paıda bolǵan ekologııalyq daǵdarys taqyrybyna túsirilgen Bolat Qalymbetovtyń «Aınalaıyn» (1990) jáne Edige Bolysbaevtyń «Ultýǵan» (1989) fılmderi ondaǵy keıipkerleri men olardyń is-áreketteri arqyly birqatar qoǵamdyq mańyzdy máselelerdiń basyn qozǵaıdy.
«Aınalaıyn» (1990j). Kınorejısser retinde shyǵarmashylyq jolyn qysqametrajdy «Tamshy» fılmimen bastaǵan Bolat Qalymbetovtyń «Aınalaıyn» atty tolyqmetrajdy alǵashqy týyndysy onyń osy taqyrypqa tereń tolǵanyspen kelgendigin dáleldep berdi. «Aınalaıyn» fılmi oqıǵa mazmunynyń shynaıylylyǵymen, ondaǵy keıipkerlerdiń tabıǵı minezderiniń basymdylyǵymen kórermenniń de, kınomamandarynyń da joǵary baǵasyna ıe boldy.
Fılminiń alǵashqy kadrlarynan-aq kórinis beretin áni men sáni joǵalǵan, tirshiliktiń aty degeni ǵana bolmasa, zaty múldem joq qazaq aýyly kórermenniń eńsesin ezip, ózimen birge «muńdy dalanyń joqshysyna» aınaldyrady. Ondaǵy bir tal mekteptiń jalǵyz muǵaliminen «shala-sharpy bilim» alyp júrgen bas keıipkerler Álisher men Janar jáne olardyń qurby-qurdastary sabaqtan tys ýaqytta bir sátke bolsa da kóńil kóterip, máz máıram bolady. Degenmen de bul balalardy baqytty dep oılaýǵa bola qoımas. Osy óńirdi mekendegen el-jurttyń basyna túsken zobalań-ıadrolyq jarylys synaqtary saldarynan týǵan aýyldarynyń quryp bara jatqan búgingi sıqy men aýyr turmys-tirshiligi jasóspirim balalardy mezgilsiz eseıtkendeı.
Bas keıipkerler Álisher (Farhad Seıfýllın) men Janar (Sana Jetpisbaeva) «kópshilikten» bólinip qarastyrylyp, fılm kompozıııasyna jas óspirimderdiń arasynda oıanyp kele jatqan balǵyn sezimi basty tarmaq retinde qııýlastylyrsa da, bul fılmdegi avtorlar tarapynan qoıylyp otyrǵan basty maqsat zamanymyzdyń «qaraly» sýretine aınalǵan ıadrolyq synaq máselesi qoǵamdyq kúrdeli qozǵalystardyń negizgi sebepteri degen másele astaryna úńilýge talpynys jasaıdy.
Keıipkerler arasyndaǵy qarym-qatynastan asa kózge kórinip turǵan dramatýrgııalyq tartys baıqalmaıdy, alaıda, bul kemshilik emes, kerisinshe, shyǵarma mazmunynyń taqyryp aıasyn tereńdetýdegi qosalqy sıpattyq elementterge berilip otyrǵan keńistik dep qarastyrý kerek. Fılmde kórinis alyp jatqan ár epızodtyń aýqymynda jeke taǵdyrlar sıpaty, olardyń árqaısysynda ózindik dramatýrgııalyq zańdylyqtarǵa sáıkestigi jáne sharyqtaý shegi bar. Álisher men onyń dosy Bolat (Erbolat Ospanqulov) sol kórinisterdiń eriksiz kýágeri bolady. Áıteýir bir joǵarydan tónip turǵan zaýaldyń bar ekendigin bala túısikterimen sezinedi. Olardyń birtindep jınaqtala bastaǵan úreıli sezikterin muǵalimderi (Altynbek Kenjekov) ár sabaq saıyn aıtylyp jatqan ómir týraly «túsiniksiz boljamdary» arqyly odan ármen qoıýlandyra túsedi.
Ár jeke keıipkerdiń is-áreketi men minezindegi ózindik ereksheliktiń túpki astaryn qoǵamdyq qatynastar negizinen izdeý «Aınalaıyn» fılminde, ásirese, aıqyn baıqalady. Ol- Janar men Álisher bolsyn, ol - tarıh pániniń muǵalimi bolsyn, ol - Álisherdiń atasy Asan qarııa bolsyn, bulardyń barlyǵy jıyla kelgende, báribir sol bir ekologııalyq apat máselesi turǵysynda sıpattalady. Fılmdegi keıipkerlerdiń is-áreketteri ózderiniń jeke harakterleriniń erekshelikterinen góri, «syrtqy qoǵamdyq qozǵalystarǵa» baǵynyshty bolyp otyr. Bir sátke bolsa da, balalyqtary boı alyp, erkin júre sóılesetin Janar men Álisher ilezde qaıta tunjyraı qalady, onyń sebebi – olar ómir súrip jatqan ortanyń sonshalyqty qutsyzdyǵy.
Asan qarııanyń (Qasym Jákibaev) beınesi arqyly fılmde ótken ómirge degen qımastyq sezim beriledi jáne búgingi men keshegi arasyndaǵy kózge kórinbes jińishke jiptiń tartyla-tartyla úzilýge shaq qalǵandyǵy kórsetiledi. Ol únemi nemeresi Álisherge aqyl-keńes aıtyp, bir kezde asyp-shalqyp jatqan qazaq aýyldarynyń kelmeske ketken sýretin ózge úshin emes, ózi úshin aıtyp otyrǵandaı kúızelis sezimge batyp júredi. Sharasyz adamnyń is-áreketi de ónimsiz, Asan qarııa aýylyna apat ákelgen «synaq ordasyn» janarmaı jarylysymen tunshyqtyrmaqshy, odan, árıne eshkimge paıda bolmady... atasynan aırylyp, Álisher ańyrap qaldy...
Fılm sońynda kezekti jarylystan keıingi aýyl evakýaııasy kórsetiledi. Bul bir mazmuny men syrt formasy tutasqan asa utymdy sheshim boldy. Taǵy bir qazaq aýyly jer betinen joǵaldy. Bul bir aýyl qasireti emes, bul tutas halyqtyń zary.
«Aınalaıyn» fılminiń ón boıynda ár kadr arqyly kórermendi eki túrli sezim baýrap otyrady. Birinshisi- oqıǵa bolyp jatqan «ortanyń qozǵalysy» arqyly keletin joqtaý sezimi bolsa, ekinshisi- rejısser tarapynan óz keıipkerlerine degen súıispenshilik.
«Jańa qoǵamdyq dert» aýmaǵyndaǵy eliniń aýyr taǵdyryn, tabıǵat qasiretin kórkemdik shyǵarma deńgeıinde kórsetýge bet burǵan «Aınalaıyn» fılmi ulttyq tanym máselesin óte oryndy qozǵaıdy. Quldyraý shegine jetip, tirishilik belgisi joıylǵaly turǵan aýyldyń kórinisi arqyly ekologııalyq qaýipti aýdandarda turyp jatqan adamdardyń ay da zarly ómirin sýretteı kele, bet qaratpas shyndyqty kórermen aldyna jaıyp salady. Bir kezde tirshilik tynysyna toly aýyl úıleriniń endigi ańyrap bos qalýy – «el basyna kún týǵan» zaman sýretimen teńdes bolyp otyr. «Aınalaıyn» fılmi el ómirindegi kúrdeli de, aýqymdy máselelerdi qozǵaǵan birden-bir sátti týyndy bolyp otyr.
Qazaqstan Respýblıkasynyń «Daryn» syılyǵynyń ıegeri Bolat Qalymbetovtyń «Aınalaıyn» fılmi 1991 jyly Saratov qalasynda ótken Halyqaralyq kınofestıvaldyń (Rossııa) Altyn belgisin jáne Birinshi dárejeli dıplomdy jeńip aldy. «Qazaq kınosynyń jańa tolqyny» kezeńiniń eń úzdik týyndylary qatarynda «Aınalaıyn» fılmi taqyrypqa negiz bolǵan máselelerdiń ózektiligi jaǵynan asa joǵary baǵalanady.
«Ultýǵan» (1989j). Tabıǵat qasiretin adam taǵdyrymen baılanystyra kórsetken Edige Bolysbaevtyń «Ultýǵan» fılmi Aral óńirindegi suryqsyz kórinisterimen bastalady. Aınala tirshilik joqtaı tym-tyrys. Ystyq kúnde soqqan «yzǵyryq jeldi» betińdi qarıtyndaı sezimmen jetkize berilgen sáni ketken tabıǵat sýretteri seltıip-seltıip arakidik kezdesip qalyp jatqan túp-túp sırek shılerdi aralaı, «kamera kózimen» kórermen zeıinin sýy tartylǵan bir kezdegi «telegeı» teńiz jaǵalaýynda ár jerde teńkıip-teńkıip jatqan alyp kemelerge ákelip tireıdi. Tamyzyq bolar qýraǵan shóp-shalamnyń ózin áreń taýyp jınap júrgen Ultýǵannyń syrt kelbeti de kórermen kóńilin kótere qoımaıdy. Iri planmen berilgen kadrlarda bas keıipkerdiń «sáýlesi óshken» kóz janary da tunǵıyqqa batyrǵandaı sharasyzdyqtyń áserin qaldyrady. Fılmde aýyr da alýan túrli adamdar taǵdyry barshylyq, qaı-qaısysyn alsaq ta, rejısser «oıynyń jetegimen» báribir sol bir Aral taǵdyryna qaıtyp orala beremiz. Sýy tartylyp, kóz aldynda quryp bara jatqan teńizdiń búgingi kúıine kúızelgenderimen, arasha bolar esh amaldary qalmaǵan Aral mańynyń turǵyndary taǵdyrlaryna moıynusynyp, kúıbeń tirlikterimen kún keship jatyr. Ómirge qýat berer qasıetinen aırylǵan Aralmen birge bas keıipkerler Maıdan (Jambyl Qudaıbergenov), Ultýǵan (Mádına Erjanova), Sándibala (Tamara Shakırova) taǵdyrlary da tyǵyryqqa tirelgen degen maqsatta aıtylatyn fılm mazmuny jeke adamdy ony qorshaǵan ortadan bólip qaraýǵa bolmaıtyndyǵyn jáne eń bastysy jer baılyǵy eldiń baılyǵy degen oılarmen tujyrymdalady.
Toqsanynshy jyldar kınoshyǵarmalaryndaǵy basty taqyryptardyń taǵy biri – kórkemdik shyǵarma deńgeıinde birneshe dúrkin qamtylǵan el ómirinde, qoǵamda bolyp jatqan saıası oqıǵalar. Qoǵamdyq qozǵalystar men onyń saldary qazaq kórkem kınosynda bir emes, birneshe tarmaqtarǵa bólinip qarastyrylady. Ár rejısserdyń taqyryptyń ashylýyna degen kózqarastary men ózindik úlesteri de árqıly. Tarıhı taqyryptyń birneshe tarmaqtar arqyly qamtylýyn eskere otyryp, osy oraıda, ár kezeń oqıǵasyna ózindik saraptaýlarymen kelgen rejısserlardyń fılmderi arqyly bir taqyryp tóńireginde kórkemdik sýretteý tásilderin tujyrymdaýǵa múmkindigimiz bar.
Toqsanynshy jyldar kezeńinde asa mańyzdy oryn alǵan taqyryptardyń biri – 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasy bolyp otyr.
Bul oraıda rejısserlar Qalyqbek Salyqov, Qaldybaı Ábenov, Talǵat Temenovtyń fılmderinde «Jeltoqsan oqıǵasynyń» kórinis alý erekshelikterin aıtýǵa bolady.
«Jeltoqsan ashynalary» (1991j, rej.Q.Salyqov), «Qyzǵysh qus»(1991j, rej. T.Temenov), «Allajar»(1995j, rej.Q.Ábenov) kórkem fılmderinde Jeltoqsan oqıǵasy ártúrli kózqaraspen qamtylady.
«Jeltoqsan ashynalary» (1991j). Zaman sıpaty adamdar arasyndaǵy qarym-qatynastan aıqynyraq baıqalatyndyǵy dál sol 1986-jyldyń jeltoqsanynda sharyqtaý shegine jetti deýge bolady. Almatynyń alańynda eki kún ishinde ótip qana ketken kóterilis qyspaǵy endi bastalǵandaı... Jeltoqsan oqıǵasynan keıingi ýaqytta bolǵan oqıǵalar tizbegi sol kezdiń ózinde talaı adamǵa, talaı dostyqqa nemese basqa da qarym-qatynasqa degen shyn máninde synaq boldy. Kóp adamnyń álsizdigi men solqyldaqtyǵy, pasyqtyǵy men aramzalyǵy dál osy tusta ashyldy.
Osyndaı qatań jaǵdaıda «Jeltoqsan ashynalary» fılminiń keıipkerleri de, dálirek aıtsaq, olardyń bir-birine degen qarym-qatynasy úlken synnan ótedi. Rejısser Jeltoqsan oqıǵasyn jeke keıipkerlerdiń psıhologııasyn ashýda kómekshi qural retinde paıdalanady.
Fılmdegi bas keıipkerler Zoıa men Aronnyń ózara jáne basqa keıipkerlermen arasyndaǵy qarym-qatynas, olardyń is-áreketteri, sóılegen sózderi tarıhı oqıǵa sıpatyna ústeme sıpat beredi, bulardyń ómirinde bolyp jatqan oqıǵalar jeltoqsannan alshaq, alaıda, aýada qalqyp júrgen túsiniksiz úreı sezimi olardyń sezimderine tikeleı áser etedi.
Kez kelgen shyǵarmanyń aty onyń negizgi mazmunyna saı bolyp, avtordyń aıtaıyn degen oıy bir-eki aýyz sóz sheńberine sıyp, kórermenge aldyn ala az da bolsa fılm jaıynan habar berýi shart qoı.
Qalyqbek Salyqovtyń «Jeltoqsan ashynalary» fılmi kóp jaǵdaıda sezimge qurylsa, Talǵat Temenovtyń «Qyzǵysh qus» jáne Qaldybaı Ábenovtyń «Allajar» fılmderiniń negizgi mazmuny jeltoqsan oqıǵasy tóńireginde tarıhı derekter boıynsha órbitiledi.
«Qyzǵysh qus» (1991j). Fılminiń bas keıipkeri Sanjar Jeltoqsan oqıǵasynyń alǵashqy kúnderinen-aq jalaly bolyp, aıaq asty qýǵynǵa ushyrap qalady. Ol qaladan ketýge májbúr. Oqıǵa órbigen saıyn fılmniń mazmuny bastapqy tańdalǵan taqyryptan birtindep alshaqtaı bastaıdy. Qaladan pana tappaǵan Sanjar biraz ýaqyttan soń shalǵaıdaǵy temir jol torabynda turyp jatqan Zına shesheıdiń úıinen bir-aq shyǵady. Osy tustan bastap tek mazmun ashylý múmkindigi ǵana emes, jalpy bas keıipkerdiń ózi de ekinshi planǵa syrǵytylyp qalady. Bastapqy kezde kirpishe jıyrylyp, Sanjardy sýyq qabyldaǵan Zına shesheı kóp uzamaı-aq oǵan óziniń bar syryn aqtaryp salady. Budan ári Sanjar Zına shesheıdiń úıine aıaq-asty shaqyrýsyz saý ete qalǵan Álibek Qasymovıch pen onyń «sezikti dostarynyń» kóńil kótergen saýyq-saırandarynyń kýágeri bolady. Osyndaı janamalaı berilgen oqıǵa tizbekteri bas keıipkerdi Jeltoqsan oqıǵasynan tym alystatyp jibergen. Tuspaldap qana kórsetilgendikten de, taqyryp ashylý múmkindigi bul fılmde óz dárejesine jete qoımaǵan.
«Allajar» (1995j). Sýretkerdiń ózindik qoltańbasy, ómirge kózqarasy onyń shyǵarmasy arqyly júzege asyp, búkil qoǵamdyq qajettilikten týyndaǵan shyndyqtyń bet-perdesin ashýǵa septigi tıip jatsa, ári kórkem týyndyda kózdegen erekshelikteri basym tússe, onda avtor úshin úlken tabys ekeni sózsiz. Jeltoqsan oqıǵasyn ózek etip, tarıhı shyndyqty meılinshe shynaılyqpen sýretteýge umtylǵan rejısser Qaldybaı Ábenovtyń «Allajar» fılmi tarıhı taqyrypty meńgerýdiń jarqyn mysaly bola alady. Qasiretti 1986-jyldyń Jeltoqsanynda dáýirlep turǵan totalıtarlyq, ámirshildik-ákimshildik júıesiniń demokratııa úshin alańǵa beıbit sherýmen shyqqan jastarǵa qarsy kúsh qoldanýy – oǵan qatysqandardy qýǵyndaýy, sol alasapyran kezeńniń qıyndyqtary men qasiretti kúnderi fılmde derekti jáne kórkem turǵyda jan-jaqty qamtylǵan.
Atalyp otyrǵan týyndy ońaılyqpen kelgen joq, nebir aıaqtan shalǵan kedergilerdi jeńýge týra keldi, fılm ekranǵa oqıǵa ótken soń toǵyz jyldan keıin shyǵyp otyr. Jeltoqsan oqıǵasyn túbegeıli zerttep, onyń anyq-qanyǵyna kóz jetkizý, laıyqty baǵasyn berý tek tarıhshylar men resmı oryndardyń úlesi bolmasa kerek. Kezinde berilgen asyǵys baǵa aqyry teriske shyǵyp, shyndyq saltanat qurdy. «Allajar» fılminiń mańyzdylyǵy sonda, onda avtor oqıǵany jalań sýretteýden aýlaq. Jeltoqsan oqıǵasyna rejısserdyń ózindik kózqarasy bar, ótken men búgindi salystyra otyryp taldaý jasaý talpynysy basymyraq. Kóp jyl boıy jınaqtalǵan qundy derekti materıaldar shyǵarmanyń ón boıynan adamdardyń sózi, arnaıy qurylǵan komıssııanyń derekti materıaldary qamtylyp, sol arqyly kórkem jelige jan berilip otyrady. Derekti kadrlarda elimizdiń belgili saıası qaıratkerleriniń Jeltoqsan oqıǵasyna baǵa berýdegi, jáne bul oqıǵanyń elimizdiń egemendigin nyǵaıta túsýdegi orny týraly aıtqan oılary naqty kórsetilgen. Rejısser bul fılmde Jeltoqsan oqıǵasynyń barlyq aýyrtpalyǵyn, qýǵyn-súrginin, jastardyń qaısarlyǵyn totalıtarlyq qatyp-semgen júıege qarsy kelgen áreketteri men osy júıege beıimdelgen adamdarmen qaqtyǵysy arqyly kórsete bilgen. Sonymen qatar, ár top ókilderiniń jeke psıhologııasyn kórsetýde qajetti rolderdi oryndy tańdaı bilgen jáne fılmdegi basty keıipkerler arqyly zamannyń tıptik obrazdaryn iriktep jınaqtaǵan. Fılm oqıǵasy bas keıipker Azattyń (Aqan Sataev) taǵdyry arqyly sıpattalady. Alǵashqy kadrlardan-aq Jeltoqsan jańǵyryǵy derekti materıaldar arqyly kórermendi esinen tandyrǵandaı. Ekrannan kóringen alańdaǵy aıqaı-shý, órt sóndirgish mashınalardyń sırenasy, qyz balalardyń shyńǵyrǵan jan daýystary, olardy aıamaı soqqan soıyldardyń dúrsili, bári-bári qulaqty tundyryp, jandy túrshiktiredi. Bas keıipker kóp stýdenttiń biri ǵana. Bir kún ishinde onyń taǵdyry kúrt ózgeredi, «kisi óltirdi»- degen jalamen qýǵynǵa ushyraǵan bas keıipker azap pen zorlyqtyń nebir túrin kóredi.
Azattyń beınesin kúrdelendirý arqyly fılmdegi bastapqy pýblııstıkalyq saryn kórkemsýretti janrǵa kózge kórine bermeıtin «kópir» arqyly jymdasyp, tutastaı bir týyndyǵa ulasyp jatady. Sıýjetti órbitýdegi rejısserdyń paıdalanǵan utymdy ádisteriniń biri-qarama-qaıshy keıipkerlik beınelerdiń qaqtyǵysyn oryndy, ári nanymdy paıdalana bilýinde bolyp otyr. Fılmde elimizdiń basynan keshken 1937-jyldyń zaýaly Jeltoqsan oqıǵasy derekteri arqyly jıi eske túsedi. Tergeýshilerdiń Azatty azaptaǵanyn, bireýlerdiń túrmede onyń kózin qurtýǵa talaı aıla-sharǵy qoldanǵanyn kóre otyryp, qataldyq pen qatygezdiktiń sheksiz ekendigine kóz jetkizýge bolady.
Qaı zamanda da zańnyń aty zań, al ol saıasat qurbany bolsa, onda ádiletsizdik oryn alady. Totalıtarlyq júıeniń aıtqanyn eki etpeı oryndaıtyndar ishinde quqyq qorǵaý oryndarynyń ókilderi de ekrannan kórinis tapqan. Biraq solardyń ishinde saıasat yqpalyna kete bermeı, ádildik úshin alsyqandar da az bolǵan joq. Fılmde solardyń biri Azatty qorǵap qalýǵa janyn salǵan advokat beınesi. Al, jaǵymsyz obraz – Máskeýden kelgen tergeýshi rolin jas akter Alekseı Shemes shynaıy oryndap shyqqan. Osy tergeýshi aıypkerge óziniń taqqan kinásin qalaı da moıyndatý úshin eshteńeden taıynbaıdy, ıaǵnı ol qatygezdiktiń, qataldyqtyń, áperbaqandyqtyń jıyntyq obrazy. Fılmde tutqyndalǵan jastardyń tergeý mekemelerinde kórgen qorlyqtary men olarǵa qoldanyp jatqan jaýap alý ádisterin kórsetýde rejısserdyń ultshyldyq kózqarastan múldem aýlaq ekendigin birden ańǵarýǵa bolady. Sebebi, ondaı qatygez tergeýshilerdiń ishinde qazaqtar da júr. Fılm avtorlary jeke taǵdyrlar arqyly qoǵamdaǵy saıası jaǵdaıdy, Jeltoqsan oqıǵasynyń mán-maǵynasyn keńinen asha bilgen. Osy fılm arqyly elimizdiń ótken buralań joldary, egemendik alý jolyndaǵy kórgen qıyndyqtary kórinis tapqan.
«Allajar» fılminde beınelik qatar almasýy men montajdyq ádis sııaqty taza kınematografıstik qural elementteri basty maqsat emes, munda ár epızodta beriletin kórinis sıpaty dramatýrgııalyq shıelenisýiniń sharyqtaý shegi arqyly jeltoqsan oqıǵasynyń tarıhı shyndyǵyna meılinshe jaqyndatylady.
Tarıhı shyndyq negizinde túsirilgen «Allajar» fılminiń harakterlik sheshimi jaǵynan kórkem shyǵarma zańdylyqtaryna saı ashylýyna áser etken keıipkerler bul fılmdi týdyrýǵa tikeleı áser etken sol qandy jeltoqsan oqıǵasyna qatysýshalar bolyp otyr. Rejısser tarapynan oqıǵa ótken alańda bolǵan jeke adamdarmen áńgimeleý, solar jaıynda naqty derekter jınaý jáne ol materıaldardy óńdeý sııaqty biraz jumystar jasalynǵan. Jeltoqsan júgi shyn máninde aýyr júk boldy. Materıaldyq-tehnıkalyq múmkinshilikter jaǵynan túsirýshi top óte kóp qıynshylyqtarǵa kezdesip jatty. Qarjy-qarajat jetispeı, uzaqqa sozylǵan toqyraý jyldarynda fılmdi ekranǵa shyǵarýǵa demeýshilik kórsetken azamattar jaıynda aıtpaýǵa bolmaıdy. Fılm óte uzaq túsirildi, 1988 jyly bastalǵan fılm 1995 jyly ǵana ekranǵa shyqty. Qıyn-qystaý kezeńde demeýshilik kórsetip, fılmdi aıaqtaýǵa materıaldyq jaǵynan kómek kórsetken jigitterdiń basym kópshiligi sol jeltoqsan oqıǵasyna tikeleı aralasqan azamattar, olardyń kópshiligi, tipti barlyǵy dese de bolady, jazyqsyz jalaly bolyp, orynsyz taıaqqa jyǵylyp, zardap shekkender. Aıanbaı kómek kórsetkender qatarynda fılmniń bas demeýshisi bolǵan «Mataı» korporaııasynyń prezıdenti Janat Dúzbaev, bir kezde ózi sol oqıǵanyń bel ortasynda júrgen, sol sebepten de, tarıhı shyndyqty kórsetýge umtylǵan ekrandyq shyǵarma - uzaqtyǵy tórt saǵattyq «Allajar» fılmine qyrýar aqshalaı kómek kórsetedi.
Shyndyqtyń bas-aıaǵyn meılinshe tereńirek ashýǵa tyrysqan derekti materıaldar negizinde sonshalyqty qıyndyqpen dúnıege kelgen «Allajar» fılminiń barlyq derlik kórinisteri tabıǵı ortada ótedi, birde-bir pavılondyq epızodtar joq.
Sol sebepten de «Allajar» fılmin el ómirinde bolǵan iri qoǵamdyq qozǵalysqa jol ashyp bergen Jeltoqsan oqıǵasyna eskertkish dep baǵalaý kerek.
Tarıhı taqyryptardyń qamtylýy taǵy birqatar rejısserlardyń shyǵarmalarynda sátti kórinis tabady.
«Surapyl Surjekeı» (1991j). Toqsanynshy jyldar tusynda qazaq kórkem kınosy rejısserlarynyń shyǵarmashylyǵynda jıi qamtylǵan tarıhı taqyryptyń taǵy biri- jıyrmasynshy- otyzynshy jyldar tusyndaǵy qoǵamdyq ózgerister: kollektıvtendirý jáne onyń saldary qazaq halqynyń tarıhynda aq tańdaq bolǵan asharshylyq kezeńi.
Azamat soǵysy aıaqtalyp, el eńsesi áli jınala qoımaǵan tusta taǵy bir kúrdeli syn kezeńi týady. «Revolıýııalyq romantıka» kózden ǵaıyp bolyp, jańa ekonomıkalyq saıasatpen qazaq aýylyna kezekti qoǵamdyq daǵdarys nátıjesi keledi. Iri baılardyń, feodal ókilderiniń maldaryn tárkilep alý, olardyń ózderin jer aýdarý sııaqty is-áreketter asa qatań, qytymyr jaǵdaıda júzege asyryla bastady. Talaı taǵdyrlar, talaı adam jazyqsyz jalaly bolyp, istiń oń-terisin durys boljaı almaǵan shala belsendilerdiń qurbany bolyp ketti. «Konfıskeleý» mindetti túrde oń is dep tabyldy, joǵarydan túsken jarlyq boıynsha, qorasynda 100-300 bas maly bar orta dáýlettegi adam «qan sorǵysh qanaýshy» tap ókiline jatqyzylyp, qara tizimge ilinip qalyp jatty.
Mine, osyndaı «aýyl baılaryn» aýyzdyqtaý sııaqty kúshtep konfıskileý saıasatynyń saldary qazaq kınosy shyǵarmalarynda kórinis tapty.
Osy taqyrypty tereń meńgerý, ásirese, rejısser Dámir Manabaevtyń shyǵarmashylyǵynda aıqyn baıqalady.
Jazýshy Smaǵul Elýbaevtyń «Aq boz úı» ádebı shyǵarmasynyń jelisimen ekrandalǵan «Surapyl Surjekeı» (1991) fılmi ádebıet pen kınematograf baılanysy turǵysynan da qarastyrýǵa bolatyn kúrdeli shyǵarma.
Ádebı nusqadaǵy keıipkerler fılm avtorlary tarapynan ekrandyq shyǵarma zańdylyqtaryna saı óndeýden ótkizilip, búgingi kún turǵysynan alǵanda áli de kezdesip qalyp jatatyn adam minezindegi keıbir óreskel áreketterdiń túpki tabıǵatyn ashýǵa tyrysqandyqtan da, fılm mysalynda toqsanynshy jyldar tusyndaǵy asa qyzyqty taqyryptardyń meńgerilýiniń mysaly retinde rejısser Dámir Manabaevtyń «Surapyl Surjekeı» fılmin ataýǵa bolady.
Fılmge senarıı jazý jumysyna jazýshy Smaǵul Elýbaevtyń ózi tikeleı aralasady, múmkin sondyqtan da bolar, ádebı nusqadaǵy bas keıipkerler minezindegi erekshelikter ekrandyq varıantynda jańasha qyrynan utymdy jaǵdaıda meılinshe tereńdetilgen.
Oqıǵa otyzynshy jyldardaǵy qazaq aýylynyń jańa ómirge beıimdelý kezeńindegi tynys-tirshiligi tóńireginde órbıdi.
Alǵashqy kadrlar Majan aýylynyń syrt kórinisimen bastalady. Aýyldyń qaınap jatqan ómiri kúndelikti tirshilik sýretteri arqyly (úı arasynda asyr salǵan bala-shaǵynyń shýymen, qazan-aıaq basynda kúıbeńdep júrgen kelinshekter tirligimen) beriledi. Óristen mal qaıtty, aýyl ortasyndaǵy qyzyl jalaýy jelbiregen qazaq úıden aýylnaı Jorǵa Kúreń shyqty, boıynyń qyrys-tyrysyn jazyp, esik aýzynda biraz turyp qaldy. Ań aýlap, qus atyp qaıtqan Bulyshtyń kózi Majan baıdyń qudyqtan sý alyp kele jatqan Balqııa toqalyna túsedi. Tulymdary jelbiregen kishkentaı sińlilerimen asyr salyp oınap júrgen Pahradınniń kenje qyzy kerbez Hansulý da óz otaýyna bettedi... Osyndaı bastapqyda baıaý damıtyn oqıǵa jelisi, bas keıipkerledi kórermenine «tanystyryp» bolǵannan keıin, kenet jyldam qarqyn ala bastaıdy. «Kamera qozǵalysy» erteńgi bolar «sumdyq» aldyndaǵy aýyl ishin jaılaǵan qarbalasty dóp basyp, úreıli keıipkerlerdi aldyńǵy planǵa shyǵarady. Jańa ókimettiń ókili Surjekeı de (akter Meıirman Nurekeev) keldi, jata-jastana demin alyp, qarnyn toıdyrdy. Bolymsyz ǵana nárse sebep bolyp, Surjekeı aıaq-asty aıbattanyp shyǵa keldi, qylyshyn ońdy-soldy sermep, aýyl adamdarynyń qutyn qashyrdy... Fılm sońynda jábirlengen halyq qaıda qashyp qutylaryn bilmeı, bel asyp, qum arasyna sýdaı sińip joq bolady...
Bir ǵana Majan aýylynyń kórinisi arqyly otyzynshy jyldardaǵy jalpy qazaq aýyldaryna tán ortaq qubylystar qamtylǵan. Rejısser tarapynan kórermenge Surjekeı-Pahraddın, Surjekeı-Ázbergen qarym-qatynastary arqyly talaı shyndyqtyń astaryna úńilýge múmkindik berilgen. Qolynda bar bıligin paıdalana otyryp, «shash al dese, bas alatyn» Surjekeı (Meıirman Nurekeev) - oı taıazdyǵy, kúnshildik, aryzdaný, qatygezdikten týǵan ozbyrlyq sııaqty eń bir keleńsiz sıpattardyń jınaqtalǵan beınesi. Mundaı keıipker ár zamanda da kezdesip qalyp jatady degen oı – rejısserdiń kózdegen túpki maqsaty bolsa kerek. Syrttan keler zulmat (tóńkeris, orystar basqynshylyǵy) oqıǵanyń syrt perdesi ǵana, máseleniń tórkini aýyl adamdarynyń ózara qyrqysynda. Pahraddın (N.Jantórın), Ázbergen (J.Abdyqadirov), Shege (B.Álpeıisov) keıipkerleri eki ottyń ortasynda qalǵandaı alasurady: bir jaǵynan «orystar» ozbyrlyq kórsetse, ekinshi búıirden Surjekeıler qysyp barady, sońǵysynyń ozbyrlyǵy tipti basymdaý baıqalady. Kópshilikti erkinen tys bir ortaǵa baǵyndyrý, ıaǵnı kollektıvtendirý qubylysy Dámir Manabaevtyń fılminde «qalyń tobyrdy» han kóterip, «dara adamdy» tabanǵa basý proessterin qatar kórsetýmen berilgen. Tobyrdyń shýynan jalǵyzdyń úni shyqpaıdy, bul rýhanı basyp-janshýdyń basty quraly. Osy saryn fılm mazmunynyń sheshýshi tarmaǵy bolyp tur.
«Jansebil» (1991j). Rejısser Aıaǵan Shájimbaevtyń «Jansebil» kórkemsýretti fılmi el ómirindegi taǵy bir tarıhı kezeńdi paraqtaıdy.
Egde tartqan eki keıipker ómirinen alynǵan oqıǵa fılmge negizgi mazmun bolyp tur. Kózge kóriner asa kórnekti oqıǵa joq bolǵanymen de, tarıhı kezeń dep aıtýǵa basty sebep - keıipkerdiń ótken ómirine barlaý jasap, ókinishke toly qazirgi kúıge túsken jaǵdaıyna kýáger bolǵandyǵymyz. «Jansebil» fılminiń keıipkerleri soǵys zardabyn bastarynan keshken, talaı qıyn synaqtardan moıymaı, erteńinen úmit kútken jaǵdaılary bar. Muqataı qart (Qasym Jákibaev) Stalın kezeńinde jazyqsyz jalaly bolyp, týǵan jerden alshaq jaqta qalyp qoıady. Ómirleriniń sońǵy kezeńinde bir-birine tirek bolyp, qartaıǵan shaqtarynda endi olar Muqataıdyń alystaǵy el-jurtyna habar jetkizetin adam izdep alasurady. Fılmniń oqıǵasy eki qarııanyń vokzal basyna kelip, Qazaqstan jaqqa barar poezdardy baǵyp júrgenderinen bastalady. Kún saıynǵy tirlikteri osy: tań azanmen shaly kempirin shydamsyzdana oıatyp alady, asyǵa júrip, ara-arasynda kempiri Marııa (G.Makarova) da ózinshe shalyna zilsiz ǵana burqyldap qoıady. Qol-aıaǵy qyrqylyp, «samaýryn» bolyp qalǵan múgedek shalyn arbaǵa salyp alǵan Marııa myqshyńdaı basyp, áreń súıretilip keledi. Jalynyshty kórinis bulardyń vokzal basyndaǵy mardymsyz tirlikteri arqyly odan ármen tereńdetiledi. Ár kelgen poezd sostavtarynyń ón boıymen súrine-qabyna júgirgen kempirdiń artynan qol-aıaǵy joq shal baıǵustyń «Marýsıa! Ana jaqtan sura, Marýsıa myna jaqqa júgir!»-dep, tynymsyz aıǵaılaýdan basqa amaly joq. Osy bir kórinisterden «shyǵarǵa joq» adam janynyń nebir tereń qatparlaryn túısikpen sezinýge bolady. Úmit oty keýdesin qyzdyrǵan Muqataıdyń seniminde gáp joq. Jerlesteriniń bireýi bolmasa, bireýin áıteýir bir kezdestiretinine senimi mol. Búginge taǵy da sátsizdik... ary aıǵaılap, beri aıǵaılap kempiri ekeýi Abraly jaqqa barar bir de bir jolaýshy tappady. Týǵan jerine, alysta qalǵan eline sálem jetkizer adam taba almaı áýrege túsken shal úmitin úzer emes, kelesi keler poezdy kútedi. Sál tynystaǵan shaǵynda ekeýi ótken kúnderine kóz júgirtip, kórermendi qaterli otyzynshy jyldar tusyna áketedi...
...Jas Muqataı (Q.Nurlanov) aıaq asty jazyqsyz qalaı jalaly bolyp qalǵanyn túsinbeı de qaldy. Aınaldyrǵan eki adamnyń basy qosylsa, sybyr-kúbir erteńine belgili bolyp jatqan osy zamanda, bulardyń úıinde Maǵjan Jumabaevtyń, Ahmet Baıtursynovtyń attary abaısyzda atalyp qalǵandyǵy Muqataıdyń bylaıǵy ómirine kúrt ózgeris engizedi. Alys jaqqa jer aýdarylyp, aıdalyp ketip bara jatqan Muqataıdyń artynda súıgen jary men jas balasy qalyp barady. Baqytty júrgen sátterindegi ásem kórinister jadynda ábden jattalyp qalǵan. Muqataıdyń endigi ómiri azap pen qorlyq boldy. Jany asa qınalǵan sátterinde onyń kókeıindegi baqytty kez sýretteri qalqyp shyǵyp, kóńilin bir sátke bolsa da aýlaıdy. Nebir qıyndyqty bastan keshken Muqataı (Q.Nurlanov) óziniń kim ekenin umyta bastaıdy. Sondaı bir qıyn kezinde onyń ómirine ádemi kelinshek Marııa enedi. Aýyly, jary, balasy, jastyq shaǵyndaǵy baqytty sátteri Muqataıdyń esine jıi túsedi...
Sol bir elesti ustaı almaı ábden qınalǵan shaǵynda Muqataıdyń «jerlesi» de kezdese ketedi. Muqataıdyń áńgimesin júre tyńdaǵan «jerlesi» onyń týǵan-týystaryna jazǵan hatynan buryn, qart adamdardyń jıyp-terip berip jatqan aqshasyn alýǵa asyǵady. Fılm oqıǵasynyń aıaqtalýy óte aıanyshty. Muqataıdyń sonsha jyl kútken úmiti aıaq asty taptalyp qaldy. Buǵan deıin derekti kıno janrynda shyǵarmashylyq jolyn shyńdaǵan Aıaǵan Shájimbaevtyń kórkem kıno janryndaǵy tyrnaqaldy alǵashqy fılmi óte sátti shyqty. «Jansebil» fılmi 1992 jyly Ashhabad qalasynda ótken Halyqaralyq kınofestıvalda eń úzdik debıýttik fılm úshin marapattalsa, akter Qasym Jákibaev eń úzdik basty rol úshin «Zolotoı polýmesıa» júldesin ıelenedi.
"Qazaq kınosynyń tarıhy" (oqýlyq)
QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, T.Júrgenov atyndaǵy QazUÓA,
B.R.Nógerbek, G.Q.Naýryzbekova, N.R. Muqysheva – Almaty: IzdatMarket, 2005.


text:
AŞGABAT, 29-njy iýun (TDH). Şu gün paýtagtymyzdaky “Älem” medeni-dynç alyş merkeziniň öňündäki meýdançada hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň doglan güni mynasybetli sungat ussatlarynyň baýramçylyk konserti boldy.
Gahryman Arkadagymyzyň baştutanlygynda Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Türkmenistan syýasy-ykdysady we jemgyýetçilik ugurlarynda ösen ýurt hökmünde dünýä özüni tanatdy. Milli Liderimiz “Döwlet adam üçindir!” diýen ýörelgeden ugur alyp, ýurdumyzyň durmuşynyň ähli ugurlaryny öz içine alýan täzeçil özgertmeleri durmuşa geçirýär. Ýurdumyzy ynamly ädimler bilen ösüşiň we abadançylygyň ýolundan öňe tarap alyp barýar.
“Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany” şygary astynda geçýän bu ýylda wajyp sene — mähriban Diýarymyzyň mukaddes Garaşsyzlygynyň şanly 30 ýyllygy belleniler, maý aýynda bolsa Aşgabadyň 140 ýyllygy dabaraly bellenilip geçildi. Milli Liderimiz ýurdumyzy ösdürmäge hem-de paýtagtymyzyň binagärlik keşbini has-da özgertmäge ägirt uly goşant goşýar.
Hormatly Prezidentimiz häzirki döwrüň görnükli jemgyýetçilik we syýasy işgäri bolup, umumadamzat meselelerini çözmekde işjeňligi hem-de täzeçil çemeleşmeleri bilen halkara jemgyýetçilikde belent abraýa eýedir. “Alkyş Size, şöhrat Size, Arkadag!” baýramçylyk dabarasynyň meýilnamasyny açan “Dünýäň beýik Lideri Siz, Arkadag!” kompozisiýasynda bu mowzuk esasy ýörelgeleriň biri boldy.
Köpetdagyň ajaýyp keşbi, Garaşsyzlyk, Konstitusiýa, Bitaraplyk binalary hem-de gün-günden gözelleşýän paýtagtymyzyň ak mermerli belent ymaratlary bu baýramçylygyň tebigy we özboluşly bezegine öwrüldi.
Konsert meşhur sazandalaryň, halk we estrada aýdymçylarynyň çykyşlary bilen dowam etdi. Tans we halk döredijiligi toparlary öz ussatlyklaryny görkezdiler. Çykyşlaryň her biri halkymyzyň Gahryman Arkadagymyza bolan söýgüsini we guwanjyny beýan etdi.
Bu baýramçylyk çäresi türkmen sungatynyň ägirt uly kuwwatyny açyp görkezýän sahna oýunlarynyň we žanrlarynyň dürlüligi bilen tapawutlandy.
Şu şanly günde çykyş etmek artistler üçin olaryň ussatlygynyň we zehinleriniň ykrar edilmeginiň ýokary derejesi boldy. Sungat ussatlarynyň ýürek mähri, açykgöwünliligi we zehini tomaşaçylarda mähirli duýgulary oýardy. Konsertde döwrebap audio-wideo tehnologiýalaryň ulanylmagy bolsa, bu dabara aýratyn öwüşgin çaýdy.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň döreden “Bagt nury” aýdymy tomaşaçylar üçin hakyky sowgat boldy. Owadan mukamy, manyly sözleri bilen bu aýdym ýygnananlaryň kalbynda uly orun tapdy, tomaşaçylaryň şowhunly el çarpyşmalary munuň subutnamasyna öwrüldi.
Dabarada gadymy «Küştdepdi» tansy ýerine ýetirildi. Bu tansy ýerine ýetirmek bilen, horeografiýa arkaly mähriban Diýarymyzyň abadançylygy we gülläp ösüşi üçin, halkymyzyň bagtyýar durmuşyny üpjün etmekde giň gerimli işleri durmuşa geçirýän milli Liderimiziň daşyna jebislenen ildeşlerimiziň agzybirligi beýan edildi.
Baýramçylyk konsertiniň ahyrynda hemmeleriň gatnaşmagynda “Uzak ýaşa, Arkadag!” atly aýdym ýerine ýetirildi. Bu aýdymyň joşgunly sözleri we sazy halkymyzyň hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň baştutanlygynda gülläp ösýän Garaşsyz, baky Bitarap Watanymyza bolan bagtyýarlyk we buýsanç duýgularyny beýan etdi.
Parahatçylyk, ösüş we döredijilik ýoly bilen ynamly öňe barýan eziz Diýarymyzyň üstünliklerine bagyşlanan bu aýdymy ýygnananlar şowhunly el çarpyşmalar bilen garşyladylar hem-de “Şöhrat Size, Arkadag!», «Uzak ýaşa, Arkadag!” diýip, joşgun bilen aýtdylar.


text:
31-nji martda Türkmenistanyň Prezidenti, ýurdumyzyň Ýaragly Güýçleriniň Belent Serkerdebaşysy goşun generaly Gurbanguly Berdimuhamedow Içeri işler ministrliginiň institutynda bolup, bu ýerde alnyp barylýan okuw-terbiýeçilik hem-de amaly-türgenleşik işleri bilen tanyşdy.
Hormatly Prezidentimiz institutyň işi bilen tanyşlygyny sport zallaryny synlamakdan başlady, olaryň enjamlaşdyrylyş derejesi, şeýle hem talyplaryň sportuň dürli görnüşleri bilen meşgullanmaklary üçin döredilen şertler bilen gyzyklandy.
Institutyň çäginde häzirki zaman sport merkezi, beýleki degişli desgalar bar, munuň özi milli Liderimiziň görkezmeleri boýunça sagdyn durmuş ýörelgesini berkarar etmek ugrunda toplumlaýyn çäreleriň amala aşyrylýandygynyň subutnamasy bolup durýar.
Döwlet Baştutanymyz “Galkan” gyş sport merkezine bardy, bu ýerde Içeri işler ministrliginiň “Galkan” we ministrligiň garamagyndaky institutyň “Nesil” hokkeý toparlary türgenleşýärler.
Hokkeýçiler hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowy mähirli garşyladylar. Ýaragly Güýçleriň Belent Serkerdebaşysy hokkeýçiler bilen söhbetdeş bolup, olaryň türgenleşikleri, talyp ýaşlaryň okuwlary we umuman, bu ýerde döredilen şertler bilen gyzyklandy.
Soňra döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow bu ýerde bar bolan we ýurdumyzyň Içeri işler ministrliginiň düzümlerine täze gelip gowşan ýörite tehnikalar, häzirki zaman ýaraglary hem-de enjamlary bilen tanyşdy.
Ýurdumyzyň Ýaragly Güýçleriniň Belent Serkerdebaşysy ýöriteleşdirilen atyşhana zalyna baryp, bu ýerde bar bolan häzirki zaman kämil söweşjeň ýaraglarynyň häsiýetnamalary bilen tanyşdy we nyşana ok atdy. Milli Liderimiziň atan oklarynyň hemmesiniň nyşananyň onlugyna düşmegi hormatly Prezidentimiziň ýokary ussatlygynyň ýaşlar üçin nusgalyk mekdepdigini alamatlandyrdy.
Institutyň binalar toplumyna döwrebap naharhananyň girýändigini bellemeli. Bu ýerde taýýarlanýan tagamlaryň hil derejesine möhüm ähmiýet berilýär.
Institutyň binalar toplumynyň tehniki taýdan enjamlaşdyrylyşy, olarda hukuk goraýjy edaralar üçin ýokary hünärli harby gullukçylary taýýarlamak hem-de okatmagyň ähli ugurlaryna häzirki zamanyň ösen tejribesini, sanly ulgamy ornaşdyrmak boýunça alnyp barylýan işler, ýokary okuw mekdebiniň zerur bolan enjamlar bilen üpjünçilik derejesi şunuň ýaly ugurdaş okuw mekdeplerine bildirilýän ähli talaplara laýyk gelýär.


text:
Islendik daşary ýurt dilini bilmek diňe bir şol dilde gepleşýänler bilen düşünişmäge mümkinçilik döretmän, eýsem, täze bir medeniýeti hem öwredýär. Sebäbi “Dil öwrenilmeýär, medeniýet öwrenilýär” diýlen jümle bar. Bu hakykatdan hem şeýle. Islendik milletiň dili öwrenilende şol milletiň däp-dessurlary, aşhanasy, ýurdunyň tebigaty hem öwrenilýär. Elbetde, bir dili suwara derejede öwrenmek aňsat däl. Emma dil öwrenmegiň has aňsat ýollary bilinse, ol sizi ýadatmaz. Bu gezekki makalamyzda şolar hakda birnäçe maslahatlary bermegi makul bildik.
30-dan gowrak dil bilýän adam, poliglot Riçard Simkot: “Dil öwrenmekde iň esasy zadyň özüňiz üçin amatly usuly tapmak we yzygiderlilikdir” diýip belleýär. Şeýle hem Simkot her hili ýagdaýda hem ruhdan düşmeli däldigine ünsi çekýär. Her kim bir maksat bilen dil öwrenmek isleýär: kimsi bir ýurda gitmek üçin, kimsi iş üçin, kimsi şol dili gowy görýändigi üçin.
• Ilkibaşda haýsy dili näme maksat bilen öwrenmek isleýändigiňizi kesgitläň. Soňra şol dilde iň köp ulanylýan 100 sözi ýat tutup, sözlem içinde ulanmagy öwreniň.
• Dil öwrenmegiň täsirli usullarynyň biri surat hem-de ses arkaly öwrenmek hasaplanýar. Munuň üçin häzirki wagtda giňden peýdalanylýan smartfonlardyr planşetler arkaly degişli programmalary ýükläp, şolardan peýdalanyp bilersiňiz. Bu programmalar sözleriň aýdylyşyny hem öwredýär.
• Täze öwrenýän diliňiz durmuşyňyzyň bir bölegine öwrülse, ol has çalt özleşdiriler. Mysal üçin, ýolda barýarkaňyz, awtoulagda ýa-da jemgyýetçilik ulagynda şol dildäki audio tekstleri ýa-da audio kitaplary diňläp bilersiňiz. Şeýle hem ýörite dil öwretmäge niýetlenen gepleşikleriň hem ýazgylaryndan peýdalanyp bilersiňiz.
• Öý goşlaryňyzyň ählisiniň adyny ýörite ýapyşýan kagyz böleklerine ýazyp, olaryň üstüne ýapyşdyryň. Ýeri gelende bellesek, bu usuly çagalaryňyzyň dil derslerinde hem ulanyp bilersiňiz.
• Ýatmazdan öň, günüň dowamynda öwrenen sözleriňizi we söz düzümlerini gaýtalaň. Bellik depderi tutup, oňa täze öwrenen sözleriňizi, öwrenmek isleýän sözleriňizi wesözlemleriňizi ýazyň.
• Öwrenýän diliňize degişli filmlere tomaşa etmek dil öwrenmegi aňsatlaşdyrar. Filme tomaşa edýän mahalyňyz öwrenen sözleriňize gabat gelseňiz, olary bellik ediň! Şeýle hem öz gyzyklanýan zadyňyz bilen bagly kitaplary okamak ýa-da filme tomaşa etmek hem dil öwrenmegiňizi ýeňilleşdirýär. Mysal üçin, aşpezligi halaýan bolsaňyz, şol dildäki aşpezlik gepleşiklerine tomaşa ediň ýa-da şol dildäki aşpezlik baradaky kitaplary alyp okaň! Mümkin bolsa, şol dildäki biri bilen gürleşip görüň!
• Öwrenýän daşary ýurt diliňizde gepleşilýän ýurda syýahat gitmek, ony gündelik durmuşda ulanmaga we näderejede öwrenendigiňizi barlamaga ýardam eder.
Dil öwrenmegiň yzygiderlilik talap edýändigini we muny ýadamazdan öwrenmegiň özüňize baglydygyny unutmaň!
Güljahan BEGHANOWA
Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň iňlis dili mugallymy.


text:
17 Oktýabr 2020 | 1379 okalan
SABYR DÜÝBI — SAP ALTYN
Dört adam barýar: biri pyýada, beýlekisi tigirde, üçünjisi motoulagda, soňkusy awtoulagda. Megerem,...
15 Oktýabr 2020 | 1393 okalan
GÖZELLIK terbiýesiniň gönezligi
Aslynda, gözellige teşnelik halkymyzyň häsiýetinde bar zat. Ýogsa enelerimiziň sünnäläp dokan gözel...
10 Oktýabr 2020 | 1362 okalan
SALYKATLY YNSAN — SYLAGLY
«BITARAP DIÝAR: ÝAŞLARYŇ TERBIÝESINDE MILLI ÝÖRELGELER» ATLY MAKALALAR TOPLUMYNDAN Olar edil ýeňňe-baldyz ýaly diýseň höwrügipdirler. Gelin biş-düşe ökde bolansoň,...
08 Oktýabr 2020 | 1018 okalan
Haşam çeken harratlar
Dilewar türkmen halky agaç ussaçylygyna neçjarçylyk diýip at beripdir. Taryhda mälim bolşy ýaly, gadym döwürlerde ýaşan adamlar agajy ýönekeý usulda işlemegi başarypdyrlar. Olar...
06 Oktýabr 2020 | 1268 okalan
OLAR ÝÜREKLERDE EBEDI ÝAŞAR
Merdana pederlerimiziň hiç haçan öçmejek şöhratynyň, gahrymançylygynyň we edermenliginiň hatyrasyna bina edilen «Halk hakydasy» ýadygärlikler toplumy biziň her birimiz üçin mukaddes...
03 Oktýabr 2020 | 1237 okalan
Näme okadyň, eşideli!
Hormatly Prezidentimiziň aýdan şu nurana sözleri biziň döwrümiziň nesilleriniň hemişelik uýmaly...
01 Oktýabr 2020 | 1082 okalan
Paýhas mekdebi
Altyn güýzüň çigreklije günleri bildirgisiz, sadalyk bilen özüni ykrar etdirip barýar. Baglaryň baldaklarynda güýz şemalyny badalga edinip oturan ýapraklaryň käbiri saralyp başlanam bolsa, entek...
29 Sentýabr 2020 | 1182 okalan
OÝLANDYRÝAN JÜMLELER
Eger sen diňe aňsat düşýän zatlary etmek isleýän bolsaň, onda durmuş kyn düşer. Eger-de sen agyr düşýän işleri hem ýerine ýetirmek üçin çytraşýan bolsaň, onda durmuş...


text:
Kaşaň Aýakgap Aýakgap Jianluca Tamburini, “Dildüwşük” diýlip atlandyrylýan “sandal / şekilli şaý-sepler” 2010-njy ýylda esaslandyryldy. Dildüwşük aýakgaplary tehnologiýa we estetikany birleşdirýär. Aýakgaplar we aýakgaplar ýeňil alýumin we titanium ýaly materiallardan ýasalýar, heýkeltaraşlyk görnüşinde guýulýar. Aýakgaplaryň silueti ýarym / gymmat bahaly daşlar we beýleki ajaýyp bezegler bilen tapawutlanýar. Technologyokary tehnologiýa we öňdebaryjy materiallar sandal şekilli, ýöne ökde italýan hünärmenleriniň täsiri we tejribesi henizem görünýän häzirki zaman heýkeli emele getirýär.
Taslamanyň ady : Conspiracy - Sandal shaped jewels-, Dizaýnerleriň ady : Gianluca Tamburini, Müşderiniň ady : Conspiracy by Gianluca Tamburini.
Bu ajaýyp dizaýn, oýunjak, oýunlar we güýmenje önümleri dizaýn bäsleşiginde platina dizaýn baýragynyň ýeňijisi. Köp sanly täze, innowasiýa, özboluşly we döredijilik oýunjaklaryny, oýunlary we güýmenje önümleriniň dizaýn eserlerini açmak üçin platina baýrakly dizaýnerleriň dizaýn portfelini hökman görmeli.


text:
«Yslam döwleti» Owganystanda başlangyç barlag fazasynda we giň orun almagyň ýollaryny gözleýär" diýip, Pentagon 17-nji iýunda Kongrese beren hasabatynda aýtdy.
«Yslam döwletiniň» ekstremistleri Owganystanda bardyklaryny hiç haçan boýun almadylar. Emma olaryň bu ýere ýol arçaýandyklary baradaky howatyr köpelýär we Owganystanda agdyklyk edýän jeňçi topar «Talyban» olary çeke durmaga çagyrdy.
«Talybanyň» 16-njy iýunda ýazan hatynda «Yslam döwleti» toparynyň Owganystanda parallel pitneçilik etmegine garşy duýduryş berilýär.
Şol bir wagtda «Talybanyň» hataryndan gaçyp, «Yslam döwletiniň» hataryna geçýänler, «Yslam döwletine» ygrarly jeňçiler bilen çaknyşyklar barada habar çykýar.
Pentagon «Yslam döwleti» toparynyň Owganystanda başlangyç barlag-synag ýagdaýynda galýandygyny aýdýar.


text:
Geplemek ukyby - söz arkaly maglumat bermek - adamy haýwandan tapawutlandyrýan esasy ölçegdir, bu gymmatly sowgat, adamzada häzirki görýän zatlarymyzyň hemmesine ýetmäge kömek etdi. Şeýle-de bolsa, dürli usullar bilen gürleşip biljekdigiňizi her kim bilýär, käbir adamlary birnäçe sagatlap saklamazdan diňläp bolýar, beýlekileri bolsa ahyryna çenli diňlemek - mümkin däl, birden gulagyňyzy ýapmaly bolýaňyz, şonuň üçin şeýle ýagdaýda käte dowzaha giren ýaly bolýaňyz.
Gepleşiklerde adamlary iň gaharlandyrýan zatlaryň käbirleri. Sözleri we sözlemleri-parazitleri gaty köp ulanmak ("gowy", "umuman", "bu", "aslynda" bolşy ýaly "we ş.m.), soň bolsa uzak wagtlap ýerliksiz arakesmeler, sözleriň gabat gelmezligi (sözüň gabat gelmezligi, wagtlaýyn soňlama, tertipsiz işlik formalary) we başga-da köp zat hakda ýazyp bilersiňiz.
Aslynda, ähli adamlar gürleşilýän jemgyýetde ulaldylar, şonuň üçin ýetginjeklik döwründe aglaba köplük adaty ýagdaýda, iň bolmanda ene dilinde, tanyş ýagdaýlarda gürleýär. Ýöne ýagdaý adatdan daşary bolsa we beýnimiz gysga wagtyň içinde taýýar çözgüt tapyp bilmese, taýýar söz düzümleri we sözlemler bilen jogap bermese, bu ýagdaýda ýüze çykan stress biziň ejizligimizi we gowşaklygymyzy görkezýär! Näme etmeli? - ýöne hiç zat däl, täze sözler, täze sözlemler düzmeli we näçe ir bolsa şonça gowy.
Emma munuň üçin bilim zerurdyr. Bu bilim tebigy we emeli bolup biler. Tebigy - haçan-da bir adam, işiniň, güýmenjesiniň ýa-da aragatnaşygynyň häsiýeti, alamaty boýunça köp gürlemeli bolanda we köplenç söz baýlygy bar bolsa, aňsat we tebigy gürleýär, beýle adamlary (olar köp däl) gürrüňde aldawa salmak mümkin däl diýen ýaly. Emeli - bu aragatnaşygyň wagtyny emeli usulda artdyranyňyzda, elbetde, söhbetdeşler bar bolsa, ýöne olar ýok bolsa, telewizoryňyza serediň. Habarça öýkünmäge synanyşyň, şol bir tertipde gürläň - bu usul çalt netije bermez, ýöne söhbetdeşiň, aragatnaşyk usulyna uýgunlaşmak, öwrenişmek ukyby geljekki gipnotistlere gerek bolan ilkinji zatdygyny ýadyňyzdan çykarmaň. Söz düzümi boýunça sözlügiňiz, diliňiz gowy sözlere baýlaşar. Türgenleşseňiz elmydama gaty ses bilen türgenleşiň, ýogsam netijesi o diýen ýokary bolmaz.
Gürlemegi öwrenýän mahalyňyz nämeleri aýtmalydygyny öwrenmegi ýadyňyzdan çykarmaň. Gürrüňdeşlik maglumatyň özara paýlaşylmagydyr. Maglumat hemme, islendik ýerde, hatda iň köp ýaýran mowzukda-da bar, hatda bir günüň içinde şunuň ýaly hemme zady gysgaça aýtmak ýeterlik däl. "Hiç zat hakda gürlemek" diýilýän sözleýişiň maglumat mazmunyny öwretmek üçin oýun bar. Bu oýun köplenç filosofiýa, taryh we käwagt žurnalistika bölümleriniň talyplary tarapyndan umumy ýaşaýyş jaýlarynda oýnalýar. Bu ýönekeý we gönümel: birnäçe okuwçy bir otaga ýygnanýarlar, 5 minut saklanýarlar. Soňra olaryň hersi öz gezeginde garşydaşyny saýlaýar we garşydaşyna edebi tekstde bäş minutlap gürlemeli zady hödürleýär.
Ilki bilen oýnamak gaty kyn, ýöne indi bäş minutlap aýna banka hakda gürleşmäge synanyşyň, ýazmaça görnüşde 3-4 sahypa çap edilen tekst, beýle az däl. Ýöne bir-iki aýdan soň netijeler 10 ýa-da 15 minuda çenli ýokarlanýar. Soňra meseleler has çylşyrymlaşýar, diňe bir mümkin boldugyça gürlemän, XIX asyryň rus nusgawy edebiýatynyň stilinde gürlemeli. Mundan başga-da, karýeradaky üstünlikleriň köplenç diplomda has gowy baha alan talyplar tarapyndan däl-de, adatça bu oýunda ýeňiş gazananlar tarapyndan gazanylýandygy bellidir. Buňa görä - gowy gürlemegi bilseň, elmydama ýokarda bolarsyň. Şeýle hem kitaplardan, makalalardan, hatda filmlerden söz baýlygyny we maglumat mazmunyny dolduryp bilersiňiz. Açyk sözlemleri, sözleri, söz görnüşlerini ýatda saklamaga synanyşyň - beýleki zatlar bilen bir hatarda çykyşyňyzyň aýratyn, aýdyň, ýatda galyjy bolmalydygyny ýadyňyzdan çykarmaň!


text:
Ynsan we raýat hukuklary jarnamasy
Ynsan we raýat hukuklary jarnamasy (Fransuzça: La Déclaration des droits de l'Homme et du citoyen) Fransuz rewolýusiýasynyň esasy bolan, 26 maddadan ybarat, 1789-njy ýylyň 26-njy awgustynda demokratiýa we erkinlik sebäp görkezilip çekilen jarnamadyr. Bu jarnama Fransiýa mejlisinde kabul edildi we 1791-nji ýyldaky Fransiýa konstitusiýasynyň öňbaşçysy hasaplanýar.
Bu jarnama 26 maddadan ybaratdyr. Jarnama ynsanlaryň dogluşdan deňdigini we deň ýaşamalydygyny, zulma garşy durmaga haklary bardygyny, hökmürowanlygyň halka esaslanmalydygyny, adamlar günäkärdigi subut edilýänçä bigünä hasaplanmalydygy we ş.m. temalaryň üstünde durup geçýär.