text:
Sefewi Döwleti
Mowzugy: Eýranda sefewi döwleti
Meýilnamasy
1. Sefewi türkmen döwletiniň emele gelmegi we Ysmaýyl şa
2. Mukaddes Ruhnama we sefewi türkmen şalary.
3. Sefewi türkmenleriniň döwletiniň synmagy.
Eýran orta asyrlaryň ahyrlarynda gowşap başlaýar. Näme üçin Eýran gowşadyka? Oňuň aşakdaky sebäpleri bardyr:
1. Ilki bilen Eýranyň üstünden öňki söwda ýoly geçmeýärdi. Şol sebäpli Eýran indi çetde galypdy. Dünýä söwdasyndan üzňedi;
2. Eýrany içki dawa-jenjeller tozdurypdy;
3. Eýranyň üstüne daşardan wagşyýana çozuşlar köp bolupdy. Araplar, mongollar, Teýmir agsak bu ýurdy birnäce asyr yza taşlapdy.
Ine şeýle şertlerde 1502-nji ýylda yştymagy gelip çykyşy boýunça türkmen bolan Ysmaýylyň baştutanlygynda täze bir döwletiň düýbi tutulýar. Döredenleriň taýpasynyň ady bilen baglanyşykly ol döwlet sefewiler döwleti ady bilen taryha dolýar. Bu döwleti esaslandyryjy Ysmaýyl şa barada giňişleýin durup geçeliň.
Ysmaýyl şa– Sefewi türkmenleriniň döwletini esaslandyryjy we döwletiň birinji hökümdarydyr. Ysmaýyl şa 1487-nji ýylda dogulýar. Onuň kakasy Haýdar sefewiýe dini derwüşçilik toparyny döreden 1254 – 1334-nji ýyllarda ýaşap geçen Sefi od-Din Ishak atly Ardabilli şeýh bolupdyr. Ysmaýyl şa hem şonuň neberelerinden bolupdyr. Şol derwüşçilik toparynda Anadolydan gelen Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnamasynda sanaýan ýedi türkmen taýpasy (şamly, rumly, ustaçly, tekeli, baharly dülkadyr, owşar) sopy bolupdyrlar.
1498-1500-nji ýyllarda Akgoýunlylar döwleti ikä bölünmegi bilen baglanyşykly dörän amatly ýagdaýy ulanyp, 12 ýaşly şa Ysmaýyl öz atalygy Hüseýin beg Şamlynyň maslahaty bilen 300 atlysy bilen Ardebile gelýär. Şol ýerde 7 müňli türkmen goşuny bilen häkimiýet ugrunda urşa başlaýar. Olar 1501-nji ýylda Akgoýunlylary ýeňip, Töwrize girýärler. 1502-nji ýylda Töwrizde Ysmaýyl Eýran şasy diýlip jar edilýär. Ol 1503-nji ýyldan 1510-njy ýyla çenli Kazwin, Kum, Yspyhan, Şiraz, Ýezd, Kerman ýaly şäherleri, Ermenistan, Kürdistan, Yrak ýaly ýurtlary basyp alýar. 1510-njy ýylda Marynyň golaýynda Horosan ugrunda özbek hany Şeýbany bilen bolan söweşde Şeýbany han öldürilip, Seistan we Horosan Sefewi türkmenleriniň döwletiniň düzümine goşulýar. Köşkde we goşundaky dil türkmen dilinde bolupdyr. Şa Ysmaýyl şol dilde goşgy ýazypdyr. 1524-nji ýylda şa Ysmaýyl ýogalýar.
Geliň ýeke-ýeke şol döwletiň soňky hökümdarlarynyň taryhda bitiren işleri barada gürrüň edeliň.
TAHMASP I – (144) Sefewi türkmenleriniň döwletiniň ikinji hökümdary. Tahmasp I entek 10 ýaşynda tagta geçmeli bolýar. Ilkibada ol türkmen hanlarynyň we serdarlarynyň (aýratyn-da rumly we ustaçly) diýeni boýunça ýurdy dolandyrýar. Kämillik ýaşyna ýetenden soňra özbaşdak dolandyryp başlaýar. Ýöne ol kakasy ýaly başarjaň hökümdar däldi. Onuň gowuşgynsyzlygyndan peýdalanyp birnäçe ýerli hökümdarlar özbaşdak syýasat ýöretmäge ymtylýarlar. 1538-nji ýylda Astrabatda Muhammet Salyh özüni özbaşdak hökümdar diýip yglan edýär. Türkmen Aba Serdar 1550-1558-nji ýyllarda şa Tahmaspy birnäçe gezek ýeňlişe sezewar edýär. Gilýanda, Şirwanda ýerli hökümdarlar şa Tahmaspa garşy çykýarlar. Bu ýagdaýlaryň ählisi şa Tahmasp I-niň döwründe Eýranda merkezi häkimiýetiň gowşandygyny görkezýär. Onuň alyp baran içeri syýasatynyň netijesinde Eýran döwletiniň harby kuwwaty aýratyn-da ykdysady kuwwaty peselýär.
Türkmeniň serhetlerine ýakyn ýerleşýändiginden gorkup, ol ýurduň paýtagtyny Töwrizden Kazwin şäherine geçirýär.
YSMAÝYL II (144) – Sefewi türkmenleriniň üçünji hökümdary. Ol 1576 – 1578-nji ýyllarda şa bolup, Tahmasp I-niň ogludyr. Her şa ýogalyp, täze şa tagta geçmeli bolanda ýurtda galagoply ýagdaý döreýärdi. Şa Tahmasp I ýogalansoň soň hem onuň ogly 12 oglunyň haýsysynyň tagta geçmelidigi barada dawalar başlapdy. Ustaçly türkmenler onuň Haýdar Mürze atly ogluny goldasa, owşar türkmenleri şa Ysmaýyly goldady. Şa Ysmaýyl kakasy dirikä 19 ýyllap tussaglykda bolupdy. Belki tussaghanada oturany üçindir.
Ysmaýyl II häsiýeti boýunça gazaply, öz 6 doganyny jezalandyryp öldürtmek bilen, halky gorkuzmak üçin köplenç köpçülikleýin jezalandyrmak barada buýruk beren hökümdardyr. Ol iki ýyl çemesi dolandyryp tarpa-taýyn ýogalýar.
MUHAMMET HUDABENDE (144) – Sefewi türkmenleriniň döwletiniň dördünji şasy. Ol 1578-1587-nji ýyllarda hökümdarlyk edýär. Sefewi türkmenleriniň döwletiniň ikinji şasy Tahmasp I-niň ogly.
Muhammet Hudabende keselbent, özerkli däl adam bolupdyr. Ol köplenç aýalynyň (Hamza we Abbas atly ogullarynyň ejesiniň) diýeni boýunça ýurdy dolandyrypdyr. Muhammet şanyň Hamza Mürze atly ogly türklere garşy uruş döwründe Kawkazda görkezen edermenlikleri, ýeňişleri bilen öz duşmanlaryny öjükdiripdir. Ony şa tagtyna geçer öýdüp gorkup Eýranlylaryň özleri dildüwşik gurap öldürýärler. Muhammet Hudabendäniň döwründe onuň döwleti Kawkazda birnäçe ýerlerini Osman türkmenleriniň döwletine bermäge mejbur bolýar. 1587-nji ýylda Muhammet Hudabende öz goşuny tarapyndan tagtdan agdarylýar we köp wagt geçmänkä aradan çykýar.
APBAS ŞA (144,241) - Eýranda 1502 – 1736-njy ýyllarda hökümdarlyk eden Sefewi türkmenleriniň döwletiniň bäşinji şasydyr. Ol 1581-1628-nji ýyllarda ýaşap geçip, Hudawende şanyň ogludyr. Abbas şa Eýrany 1587-1628-nji ýyllarda dolandyrýar.
Abbas şa 16 ýaşynda wagty kakasy öldürilýär we tagta geçýär. Onuň tagta geçen döwri Sefewi döwleti gowşap, agzalalyk güýçlenip, ýurtdan bereket göterilen döwürdi. Eýranyň gowşamagyndan peýdalanyp Türkiýe onuň birnäçe ýerlerini basyp alypdy. Şa Abbasyň paýyna çöken ýurdy galkyndyrmak düşdi. Ol birnäçe özgertmeler geçirdi. Goşunda düzgün - tertibi ýola goýdy. Täze goşun bölümlerini döretdi. Salgytlary rejä saldy. Merkezi häkimiýeti berkitdi. Ýerli hökümdarlaryň hukuklaryny çäklendirdi. Pul özgertmesini geçirip, abbasy diýip atlandyrylan täze pul girizdi. Ýollaryň gurluşygyna üns berdi. Ýurduň paýtagty bolan Yspyhany tas täzeden diýen ýaly gurdy. Suw gurluşyk desgalaryny, bentleri gurdurdy. Eýran geçirilen özgertmeleriň netijesinde kuwwatlanyp tiz ösüp başlady.
Şa Abbas özüne, döwlete garşy gidenleri rehimsizlik bilen jezalandyrdy. Hat-da ol öz çagalaryna hem rehim etmändir. Uly ogluny öldürip, iki kiçi ogullarynyň gözlerini oýdurandygy onuň gazaplylygyndan nyşandyr.
Şa Abbasyň hemmä deň göz bilen garamagy, Eýrany ösdürmek üçin alyp barýan syýasatyny halkyň goldamagyna sebäp boldy. Ol XVII asyryň başlaryndan başlap Eýranyň öňki elinden gidiren ýerlerini täzeden eýelemek üçin goňşulary bilen uruşlar alyp bardy. Türkiýe bilen 1603-1612-nji, 1616-1618-nji ýyllarda iki gezek uruş alyp baryp, olaryň netijesinde Töwrizi, Nahiçewany, Ýerewany, Azerbeýjany, Gündogar Ermenistany, Gündogar Gürjüstany, Lurystany Eýran eýeledi. Geratyň golaýynda özbekleri ýeňip, olardan Horosany aldy. 1623-nji ýylda Türkiýe garşy täze urşa başlady. Yragy aldy. Dogry bu uruş şa Abbas ýogalan soň 1639-njy ýylda gutardy.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada Sefewi türkmenleriniň Eýrandaky hökümdarlygy barada söz açyp, Sefewileriň: “Iň güýçli döwlet bolan wagty şa Abbasyň wagtyna gabat gelýär, bu pajarlap ösmek tä onuň 1628-nji ýlda ölmüne çenli dowam edýär” (241) diýip belleýär.
SEFI I (144) – Sefewi türkmenleriniň döwletiniň altynjy şasy. Ol 1629-1642-nji ýyllarda şa bolupdy. Ol Abbas I-niň uly ogly meşhur Sefi Mürzäniň ogludyr. (Sefi Mürzä kakasy Abbas I gepe girip öldürdipdi).
Sefi I häsiýeti boýunça gaharjaň, ynjyk, rehimsiz , gazaply bolupdyr. Diňe müňkürlik edip, aslynda hiç zat ýok ýerden döwletiň iň ökde harby serkerdesi Ymamkuly hany jezalandyryp öldüripdi.
Daşary syýasatda Sefi I özbek hanynyň çozuşlaryny yza serpikdirse-de, Beýik Mogollardan ýeňilipdir. Ol Beýik Mogollara Gandagary bermäge mejbur bolýar. Sefi I türklerden hem ýeňilýär. Türkiýe bilen 1639-njy ýylda Kasra-Şirin şertnamasyny baglaşyp, ol boýunça 1612-nji ýyldaky serhet dikeldilýär.
APBAS II (144) – Sefewi türkmenleriniň döwletiniň 7-nji şasy. Ol bu döwletiň 6-njy şasy Sefi I-niň ogludyr. Ol 1642 – 1666-njy ýyllarda döwleti dolandyrypdyr. Apbas II häsiýeti boýunça ýumşak, parahatçylyk söýüji, rehimdar adam bolupdyr. Onuň döwründe Eýranyň ykdysadyýeti ösüp başlaýar. Eýran Günbatar Ýewropa döwletleri bilen ykdysady söwda gatnaşyklary ýola goýýar. Ol aýratyn-da Gollandiýa bilen söwda gatnaşyklaryň ösmegine üns beripdir. Golland söwdagärleri Eýranyň ýüpegini hiç-hili gümrük paçsyz ýurtdan alyp çykmaga hukuk alypdyrlar. Fransiýa, Angliýa, Russiýa bilen gatnaşyklar ösüpdir. Apbas II Beýik Mogollar imperiýasy bilen Gandagaryň üstünde uruş alyp barypdyr. 1649-njy ýylda şa Apbas II kakasy Sefi I-niň elden gidiren Gandagar şäherini yzyna gaýtaryp alypdyr.
SÜLEÝMAN ŞA (144) – Sefewi türkmenleriniň 8-nji şasy. Ol 7-nji hökümdar Apbas II-niň ogludyr. Ol 1666-1694-nji ýyllarda şa bolupdyr. Şa Süleýman Eýranyň taryhynda başarnyksyz, gazaply şa hökmünde tanalýar. Onuň döwründe döwlet gowşapdyr. Özbek hanlary Süleýman şanyň döwründe Horasana çapawulçylykly ýörişler gurapdyrlar. Şa Süleýman olaryň ýörişlerine gaýtawul bermegi guramagy başarmandyr. Hut Süleýman şanyň döwründe Gollandiýa Pars aýalgyndaky Eýranyň ýeri bolan Keşm adasyny eýeläpdir.
HÜSEÝIN ŞA (144) – Sefewi türkmenleriniň 9-njy şasy. Ol sekizinji hökümdar Süleýman şanyň ogludyr. Ol 1694-1722-nji ýyllarda hökümdarlyk edipdir.
Kakasy ýaly Hüseýin şa hem ýurda başarjaňlyk bilen ýolbaşçylyk edip bilmändir. Ýurduň gowşamagy, halkyň ýagdaýy erbetleşmegi dowam edipdir. XVII asyryň ahyrynda Eýranyň ykdysady babatda ýagdaýynyň üzül-kesil erbetleşýändigi hemmä aýan bolupdyr. 1798-1701-nji ýyllarda salgytlar 2-3 esse artdyrylypdyr. Täze salgytlar girizilipdir. Daýhanlar ýerlerini satyp köpçülikleýin şäherlere göçüp başlapdyrlar. Şa Hüseýin perman bilen daýhanlary ýere berkidipdir.
Şa Hüseýiniň ýurdy tozgunçylyga alyp barýan içeri syýasatyna garşy gozgalaňlar başlanypdyr. Şol gozgalaňlaryň iň irisi Gandagar welaýatyndaky gilzaý türkmenleriniň gozgalaňydyr. Gozgalaň 1709-njy ýylda başlanypdyr. 1722-nji ýylda gozgalaňçylar şa Hüseýini tagtdan agdaryp, öz baştutanlary Mir Mahmudy şa diýip jar edipdirler. Tagtyndan jyda düşen Hüseýin şa şol ýyl ýogalypdyr.
TAHMASP II (144) – Sefewi türkmenleriniň onunjy şasydyr. Ol dokuzynjy hökümdar Hüseýin şanyň ogludyr. Ol 1722-1732-nji ýyllarda şa bolupdyr.
Ol şa diýlip jar edilen wagty Eýran şasynyň tagtynda Mir Mahmud otyrdy (seret. Hüseýin şa). Tagta geçmek we hakykatdan-da ýurduň eýesi bolmak üçin Owganystanly gozgalaňçylary kowmalydy.
1725-nji ýylda Mir Mahmud öldürilip, ýerine onuň doganoglany Aşraf şa boldy. Tahmasp II Owganyztanly türkmen taýpalarynyň gozgalaňyny basyp ýatyrmak üçin asly türkmen bolan Nedirguly hana ýüz tutýar. 1730-njy ýylda Eýran doly owganystanlylardan arassalanýar. Nedir türklere garşy uruşda hem abraý gazanýar.
Nediri çetleşdirip özi türk goşunlaryna garşy urşa baştutanlyk edip masgara bolup ýeňilýär. Ruslara garşy alyp baran urşy hem şowsuz gutarýar. Nedir Tahmasp II-niň Türkiýe garşy alyp baran urşuny masgaraçylyk hasaplap, ýurda beýle başarnyksyz adamyň şa bolmaly däldigini aýdyp, 1732-nji ýylda Mugan çölünde ýygnak-gurultaý çagyryp, onda Tahmasp II tagtdan agdarmagy gurapdyr. Şa diýlip, onuň sekizaýlyk çagasy Abbas III jar edilýär.
ABBAS III (144) – Sefewi türkmenleriniň 11-nji we iň soňky şasydyr. Ol 1732-1736-njy ýyllarda resmi Eýranyň şasydyr. Resmi diýip nygtamagymyzyň sebäbi ol tagta geçen wagty sekizaýlyk çagady. Onuň şalyk etmeli döwründe iş ýüzünde Nedir şa ýurdy dolandyrdy. 1736-njy ýylda ony tagtdan aýryp, Nedir şa tagta geçdi.
Sefewi türkmenleriniň döwletiniň soňky döwürlerinde Eýran ýene-de gowşap başlady. XYIII asyryň birinji çärýegi Eýranyň taryhynda iň bir agyr döwürleriň biri boldy. Bir tarapdan owganlar, bir tarapdan ruslar, ýene bir tarapdan osman türkmen döwleti Eýranyň garaşsyzlygyna howp salýar. Şeýle kynçylykly döwürde türkmenleriň owşar taýpasyndan bolan Nedir şa kese ýerlileri ýrandan kowup çykaryp, ýurtda täze bir türkmen döwletini-owşar türkmen döwletini döredýär.


c: text/html

text:
Etrek derýasy
Etrek – Günbatar Türkmenistanyň (Etrek, Esenguly etraby) we Eýranyň çäklerinden akýan, joşanda Hazara guýýan derýa. Ol gözbaşyny Türkmen-Horasan daglarynyň 3060 metr belentliklerinden alýar. Derýanyň uzynlygy 669 kilometr, Türkmenistanyň çäginde 204 kilometr. Geçmişde Etregiň suwy bol eken, şonuň üçin orta asyrlarda derýanyň ýakalaryndaky düzlüklerde dürli ekinler ekilipdir. Mukaddes Ruhnamada-da bu sebitde (Dehistanda) çekilen gadymy suwaryş desgalary: noburlar, nowhanalar, ene ýaplar, uly ýaplar ýatlanylýar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ylym
Ylym — hakykat baradaky obýektiw bilimleriň işlenilip düzülmegine we teoretiki taýdan ulgamlaşdyrylmagyna gönükdirilen adamzat işiniň sferasy. Ol işiň esasy düýbi faktlary ýygnamak, olary hemişe täzeläp we ulgamlaşdyryp durmak, tankydy nukdaýnazardan analiz etmek we şol esasda, diňe bir gözegçilik edilýän tebigy ýa-da jemgyýetçilik hadysalaryny beýan etmän, eýsem çaklamagyň ahyr maksady bilen sebäp-netije baglanyşygyny gurmaga hem mümkinçilik berýän täze bilimleri ýa-da gelnen netijeleri sintez etmek bolup durýar. Faktlar ýa-da tejribeler bilen tassyklanylýan teoriýalar we gipotezalar tebigat ýa-da jemgyýet kanuny görnüşinde formulirlenýär[1].
Şeýle hem[üýtget]
Bellikler[üýtget]
- ↑ Уайтхед А. Н. Избранные работы по философии. М.: Прогресс, 1990. 716 с.


text:
Dag
Dag, depäniň uly görnüşi. Dünýäde iň uly dag Gimalaý dagydyr. Onuň iň beýik depesi bolan Ewerest bolsa Ýerýüziniň iň belent depesi hökmünde tanalýar. Dünýäde birnäçe dag bolup olaryň gelip çykyşy dürli-dürlidir.
Aziýanyň %54 göterimi, Demirgazyk Amerikanyň %36 göterimi, Ýewropanyň %25 göterimi, Günorta Amerikanyň %22 göterimi, Awstraliýanyň %17 göterimi we Afrikanyň %3 göterimi dağlar bilen örtülendir.
- Ýetýüziniň guryýeriniň jemi %24 göterimi daglykdyr.
- Adamlaryň %10 göterimi daglyk ýerlerde ýaşaýarlar.
Suratlar[üýtget]
-
Feathertop Dagy, (1922 m), Wiktoriýa, Awstraliýa
-
-
Erebus Dagy, (3795 m), Antarktika.
-
-
Trillium Kölinden Hood Dagynyň görünişi, Oregon.
-
-
-


text:
Jelaletdin Rumy
XIII asyr türkmen-türk nusgawy edebiýatynyň wekili. Horasanyň Balh şäherinde 1207-nji ýylyň sentýabr aýynyň 30-ynda Soltanü’l – Ulema (Ulamalaryň soltany) diyen at alan Muhammet Bahaeddin Welediň maşgalasynda dünýä inýär.
Jelaleddiniň kakasy ylymly, abraý-paýhasly adam bolupdyr. Onuň Seljuk hökümdarlaryna, Köneürgenç türkmenleriniň soltanlaryna maslahat berendigine şaýatlyk edýän maglumatlar bize gelip ýetipdir.
Ýaşajyk Jelaleddin atasynyň ýolundan, atasynyň aýak yzlaryny yzarlap ulalýar. Döwrüň uly adamlarynyň biri bolan Abu-Bekir Sarahsynyň ýakyn garyndaşy Jelaleddiniň ejesidir diýen maglumatam bar.
Olaryň maşgalasy, dürli sebäplere görä, Rumustana tarap göç edýär. Olaryň Balhdan gaýdyp, Bagdatda, Erzinjanda bolanyny, Mekgä zyýarat edenlerini, Malatyýada dört ýyl, Garamanda ýedi ýyl oturandyklaryny çeşmeler habar berýär. Soňra soltan Alaeddin Keýkubat I-niň çakylygy bilen Konýa, ýagny paýtagta çagyrylypdyr. «Soltan öz tagtyny akyldarlaryň soltany Bahaeddin Welede hödürledi» diýen ýazgy hem bar.
Bu döwürde Konýa dürli dinleriň, pelsepeleriň, dilleriň gatnaşykly şäheri ekeni. Gadymy ýunan pelsepeleriniň, hristianlygyň taryhy göniden-göni ýunan dili arkaly öwrenmek Jelaleddin üçin täze mekdep bolýar. Şonluk bilen onuň bilýän dilleriniň sany dörtden aşýar: türki, parsy, arap, ýunan… ol şol dillerde goşgular ýazýar. Atasy aradan çykandan soň, halaýyk Jelaleddiniň öne çykmagyny, atasynyň ornuny tutmagyny isleýär. Jelaleddin bu teklibi kyn göre-göre kabul edýär. Atasyna hem sapaklar berip, halypalyk eden Burhaneddin Muhakkyky Termezi Jelaleddin Rumynyň hem mugallymy, şeýhi bolýar.
Möwlana Jelaleddin Rumydan «Mesnewi», «Mejalis-i seba», «Mektubat», «Diwan-i Kebir», «Fihi mafih» ýaly eserler ýadygärlik galypdyr. Bu eserleriň aglabasy parsça ýazylypdyr. Şahyr öz eserlerinde inçe duýgyny, pikir syzmany, düşünjeden ileri tutýar. Ol ynsanda esasan iki sypata köp ähmiýet berýär: umytlylyk hem kiçigöwünlilik. Umytly adamyň hatda söwütdenem hurma miwesini iýip biljegine ynamy bar. Bu pikiriň aňyrsynda umytlylyk duýgysyny terbiýelemek ýoly ýatyr. Jelaleddin Rumynyň näme zatlary ündändigine onuň mesnewilerinden alnan käbir mysallar hem şaýatlyk edýär:
«Men-menlikden gutulanlara gögem sejde eder, aýam, güneşem».
«Adalat — her bir zady laýyk ornuna goýmakdyr. Aýakgap —aýagyňky, telpek başyňkydyr».
«Bilimli adam älemlere rehmetdir, bütin älem-jesetdir, bilim-jandyr. Söýgi hem bilimiň netijesidir». Söhbet bardyr, gylyja meňzär: bossany, ekini gyş kibi keser-çapar. Söhbet bardyr, güýze meňzär: her ýanda sangysyz miweler bitirer».
«Men dünýäden ötemsoň, mazarymy toprakdan gözlemäň, öz köňlüňizden tapyň». Rumy alty jiltden ybarat bolan “Mesnewi” eserini şägirdi Hüsametdiniň haýyşy bilen döredýär. Akyldaryň bu eseri Gündogarda diýseň meşhur bolupdyr. Möwlana Jelaleddin Rumy 1273-nji ýylyň dekabr aýynyň 17-sinde Konýa şäherinde aradan çykypdyr. Goşmaça okamak üçin salgy: Jelaletdin Rumy
Çeşmeler:
1. Mukaddes Ruhnama. 1-nji kitap. Elektron wersiýasy.
2. “Dünýä edebiýaty” žurnaly (№1.2011)


text:
Kakageldi Abdullaýew
Terjimehaly[üýtget]
Kakageldi Bäşimowiç Abdullaýew 1966-njy ýylda Mary welaýatynyň Murgap etrabynyň Gowşutbent obasynda doguldy.
1983-nji ýylda orta mekdebi tamamlap, Türkmen politehniki institutyna okuwa girdi.
1984-1986-njy ýyllarda harby gullukda boldy.
Harby gullukdan soň Türkmen politehniki institutynda okuwyny dowam etdirdi we 1990-njy ýylda instituty dag inženeri hünäri boýunça tamamlady. Şol ýylda hem “Türkmengaz” döwlet konserniniň “Marygazçykaryş” müdirliginiň guýulary ýerasty we düýpli abatlaýyş bölüminde burawlaýjynyň kömekçisi bolup zähmet ýoluna başlady. Soňra şu müdirlikde ussa, inžener, inžener-tehnolog, zähmeti goramak we tehniki howpsuzlyk bölüminde alyp baryjy inžener, gaz we kondensat çykarmak we taýýarlamak boýunça önümçilik tehnologiýa bölüminde esasy inžener, 2002-nji ýyldan 2009-njy ýyl aralygynda bölümiň başlygy, şu müdirligiň baş tehnology bolup işledi.
2009-njy ýyldan başlap “Türkmengaz” döwlet konserniniň “Marygazçykaryş” müdirliginiň başlygy wezipesinde işläp gelýär.
1992-nji ýyldan bäri Türkmenistanyň Demokratiki partiýasynyň agzasy.
Maşgalaly, dört çagasy bar.


text:
Indeýler
Indeýler Amerikanyň ýerli ilatynyň umumy ady (eskimoslardan we aleutlardan başgasy). Bu at ilkinji deňizde ýüzüjileriň (15 asyryň aýagynda H. Kolumb we b.) Atlantik okeanyň aňyrsynda açan ýerlerine Hindistan diýip ýalňyş düşünmeklerinden gelýär. Indeýler antropologik gurluşy taýdan amerikan jynsyna degişli. Amerikadaky indeýleriň umumy sany takmynan 30 milliondan gowrak (1960). Indeýleriň dil bölünşigi örän köp. Olaryň dili entek ylmy taýdan kadaly öwrenilmändir. Indeýleriň dini ynançlary boýunça geçmişde dürli urug-taýpa kultlarynda (şamanism, totemizm galyndylary we.b) uýmak bolupdyr. Häzirki indeýlerde şol kultlar hudaýlar hökmünde Amerikanyň diňe barmasy kyn we çet sebitlerinde ýaşaýan taýpalarda saklanyp galypdyr. Indeýleriň köpüsi hristiançylygy: Günorta Amerikada, esasan, katolizmi, Demirgazyk Amerikada ýaşaýanlaryň aglabasy bolsa protestantizmiň dürli mezheplerini kabul edipdirler. Indeýleriň we eskimoslaryň ata-babalary 30-20 müňýyllyklarda demirgazyk-gündogar Aziýadan Bering bogazynyň üsti bilen Amerika göçüp barypdyrlar diýip çak edilýär. Amerikanyň ýewropalylar tarapyndan koloniýalaşdyrylyp ugralmagy bilen (16-njy asyrdan başlap), indeýleriň durmuşynda düýpli özgerişikler bolup başlaýar. Ýewropa kolonizatorlary indeýleriň tebigy ösüşini togtatmaga çalyşýarlar. Kolonizatorlar demirgazyk Amerikada indeýleriň köpüsini garypdyrlar, ep-esli bölegi bolsa ABŞ-nyň we Kanadanyň rezerwasiýalaryna göçürilipdir. Diňe materigiň çet demirgazygyndaky ýerli indeýler ýarym çarwa durmuşynda ýaşaýarlar, ABŞ-daky indeýleriň köp bölegi amerikanlar bilen assimilleşip Amerikanys şäher we oba proletariatynyň hem-de garyp fermerleriniň hataryna goşulýarlar. Latyn Amerikasyndaky (West-Hindistan, Urugway, Argentina) indeýleriň köp taýpalary gyrlypdyr. Indeýleriň diňe az bölegi Amazonka derýasynyn basseýniniň çet ýerlerinde öz medeni-durmuş gurluşyny saklapdyr. Latyn Amerikasyndaky birnäçe ýurtlaryň häzirki milletleriniň (meksikanlaryň, paragwaýlaryň, peruanlaryň) we beýlekileriň emele gelmeginde indeýler olaryň esasy düzüm bölegi bolýar. Birnäçe döwletlerde ispan dili bilen birlikde indeýleriň dili hem ulanylýar (ýagny-keçýa-Peruda, Boliwiýada, Ekuadorda, guarani- Paragwaýda ikinji resmi dil hasap edilýär.). Indeýleriň dünýä medeniýetine goşan goşandy uludyr. Indeýler ajaýyp arhitektura ýadygärliklerini, şekillendiriş sungatyny, şahyrana halk döredijiligini döretdi.


text:
Ýokançly mollýusk
Ýokançly mollýusk (täze lat. molluscum contagiosum) – wirusly kesel bolup, deri örgüniniň ýüze çykmagy bilen häsiýetlendirilýär. Deri örgüni deriniň reňkine meňzeş, ýeke-ýekeden ýa-da topbaklaýyn ýerleşýän düwünjiklerden ybaratdyr.
Ýokançly mollýuskyň wirusy diňe näsag adamdan geçip bilýändir. Bu wirus haýwanlarda keselçilik döredýän däldir.
Bu kesel dürli ýaşly adamlarda, şol sanda çagalarda hem duş gelip bilýär. Ýokançly mollýuskyň wirusynyň ýokuşmagynyň esasy ýollary:
- jynsy gatnaşyk arkaly – keselli adam bilen jynsy gatnaşyk wagty;
- galtaşykly ýol arkaly – näsag adam bilen bilelikde, şol bir ýorgan-düşek daşlary, egin-eşikleri, süpürgiçler ulanylanda ýüze çykýar. Şunuň ýaly ýaýrama ýoly çagalar baglarynda, köpçülikleýin ulanylýan suw howdanlarynda, jemgyýetçilik hammamlarda giňden ýaýrandyr.
Maşgalanyň hem birnäçe agzasynyň birden kesellemegi mümkindir. Keseliň birinji alamatlary ýokuşmadan iki hepde soň ýüze çykýar. Ýokançly mollýuskyň esasy alamatlary aşakdakydan ybaratdyr:
- Deride agyryly örgünler ýüze çykýandyr. Örgünler uly bolmadyk, deriniň reňkinde (ýa-da gülgüne), 1-3mm. ululykda gatyja düwünjiklerden ybaratdyr. Deri örgünleri ilki ýeke-ýekeden ýerleşse-de, soň köpelip we birleşip, diametri 1,5 sm-e çenli bolan uly birikmeleri emele getirýändir. Her düwünjigiň ortasynda kiçijik çukurjyk bolýandyr. Olara basylanda, köpsanly wirus bölekleri saklaýan, ak ýag görnüşli çykyndy çykýandyr;
- Bu keselde örgünler eliň aýasy we dabandan başga, deriniň islendik ýerinde bolup biler. Uly adamlarda örgünler köplenç jyns agzalarynda, butlaryň iç ýüzünde ýerleşýändir. Çagalarda örgünler bedeniň islendik ýerinde: ýüzde, boýunda, elde, goltuklaryň aşagynda duş gelip biler;
- Bu keselde deriniň gijemegi hökmany alamat bolmasa-da, käwagtlar gijilewik ýüze çykýandyr;
- Örgünleri gaşap, şikes ýetirlende, olara ýokançlyklar düşüp biler. Bakteriýaly ýokançlyklar şol ýeriň gyzarmagyna, çişmegine, örgünli ýerde deriň iriňlemegine getirip biler;
- Kähalatlarda örgünler bejergisiz hem özbaşdak geçip gidýärler we ençeme wagt bildirmeýärler. Bedeniň kesele durnuklylyk güýçleri gowşanda (meselem, dümewden soň), wirus işjeňleşip, täze örgünleriň emele gelmegine getirýändir.
Ýokançly mollýusk howply gaýraüzülmelere getirýän däldir. Bu keselde garaşylýan gaýraüzül-melere aşakdakylar degişlidir:
- Deriniň sowuklamasyna (dermatit) getirýän bakterial ýokançlyklaryň ýüze çykmagy. Dermatitleriň bejergisinden soň, deride bildirýän tyg yzlary galyp bilýär;
- Diametri birnäçe santimetre ýetýän, örgünleriň uly birleşmesi emele gelip bilýär. Gaty seýrek duş gelip, esasan, bedeniň kesellere garşy durma ukybynyň peselmegini aňladýar. (meselem, AIDS keselli näsaglar).
Umumy barlagdan soň, ýokançly mollýuski dermatolog lukmanlary anyklaýandyr we bejerýändir.
Bu keselde örgünleriň özbaşdak häsiýetli bolany sebäpli, anyklaýyşda goşmaça usullara mätäçlik döremeýär. Aýry-aýry ýagdaýlarda başga kesellerde ýüze çykýan örgünler bilen aýyl-saýyl etmeli bolýar. (meselem, wirusly kesel bolan ýiti uçly siňňiller).
Ýokançly mollýuski bejermegiň birnäçe görnüşleri bardyr. Ol hirurgiki usul bilen aýrylanda, ýörite kýuretta guraly ulanylýar.
Örgünler aýrylyp, emele gelen ýarajyklar antiseptiki demanlar bilen (hlorgeksidin, dioksidin we başgalar) arassalanýar. Örgünleri suwuk azotyň (doňdurma ýa-da kriobejergi), lazeriň, elektrik togunyň (elektrokoagulýasiýa) kömegi bilen hem aýyrmak mümkindir.
Örgünleri aýyrmak gaty agyryly bolup, agyrsyzlandyryjy melhemler we kremler ulanylýandyr. (meselem, lidokain melhemi).
Ýokançly mollýusk keselini ýörite melhemleriň kömegi bilen hem bejerip bolýar. Bejergi üçin aldara (imikwimod) tazorak, retin-A ýaly serişdeler melhem görnüşde ulanylýar.
Aldara ýa-da retin-A deriniň örgünli ýerine günde bir gezek agşam çalynýar. Irden deri sabynly ýyly suw bilen ýuwulýar. Lukmanyň maslahatyna laýyklykda krem birnäçe hepde (16 hepdä çenli), her gün ýa-da günaşa ulanylýar.
Çagalarda ýokançly mollýuskyň bejergisi geçirlende, agyrsyz usullar saýlanyp alynýar. (meselem, kremleri ulanmak). Diňe aýry ýagdaýlarda ýerli agyrsyzlandyrma bilen hirurgiki usul ulanylyp bilner.
Ýokançly mollýuskyň bejergisini geçirmekde halk serişdeleri hem ulanylýar:
- Örgünlere sarymsagyň şiresini günüň dowamynda, her 4-5 sagatdan çalmak maslahat berilýär. Bejergi bir aý dowam edýändir.
- Çistoteliň täze taýynlanan şiresi hem bejeriş häsiýete eýedir. Şiräni birnäçe hepdäniň dowamynda günde örgünlere çalmalydyr. Eger täze taýynlanan şire elýeterli bolmasa, dermanhanalarda satylýan çistoteliň spirtdäki erginini hem ulanmak bolýandyr.


text:
MaNyLy SöZLeR-20HEMME TESWIRLER SOWGATLY:
Dünýädäki iñ gynandyrýan zatlardan biri, bir wagtlar biri-biriniñ hemme zadyny bilýän iki adamyñ, düýbünden nätanyş ýaly bolmagydyr...
***
Käte ýüregimde duýgy doly bir zat emele gelýär,düşündirip bilemok. Gürlemegi unutýan şol wagt. Gözlerim bilen aýtýan hemme zady,ýöne hiç kim görmeýär...
***
Bolmaz diýän nämäñ bolsa hemmesi bolar. Ýykylmaryn diýip ýykylarsyñ, üýtgemerin diýip üýtgärsiñ,öldüm diýip durarsyñ ýöne şonda-da ýaşarsyñ...
***
Şol gyz bolmasa başgasy bolar diýene erkek diýilýär. Şol gyz bolmasa başgasy bolmaz diýene hakyky erkek oglan diýilýär...
***
Hudaýjan söýýän gulunyñ ýüregini, söýýän gulunyñ ýüregi bilen birleşdirer...
***
Meni söý ýa-da ýigren, ikisi hem meniñ peýdama. Söýseñ mydama ýüregiñde bolaryn,ýigrenseñ mydama aklyñda...
***
Gülmek her wagt bagtly bolmak üçin däldir. Käte şeýle bir gülmeler bardyr: iñ uly ajylary gizlemek üçindir...
***
Käbir oglanlar köp puluñ ähli gyzlary eredibiljegini düshüner, ýagny köp makýažly gyzyñ özüni owadan hasap etmesi ýaly.
***
Söýgi sözlügüni ünsli ulanmalysyñ. Dodaklaryñdan añsatlyk bilen aýdylan o sözjük bashga bir adamyñ bagtsyzlygyna sebäp bolupbiler.
***
Tanyshmadyk bolsak, gije ýatamda dünýade sen ýaly biriniñ barlygyny bilmän ýatypgalardym.
***
Bir öýde söýgi bolmaly, bagt bolmaly, gawanjañlyk bolmaly, göwnede degishmeli, ýarashmalam, ýöne ilki bir öý bolmaly, ol öýde-de SEN bolmaly.
***
Adamyñ çaýyny demlejek bir söýýäni bar bolsa, diýmek o ýalñyz däldir.
***
Bir tarapdan hiç ýatlamazlyk üçin ýatdan çykarmak islärsiñ, bir tarapdan-da bu dünýäde seni ondan bashgasynyñ bagtly edibilmejegini düshünersiñ.
***
Söýmelisiñ, ýeke galañda aklyña geleni däl-de, hiç aklyñdan çykmaýany söýmelisiñ!..
***
Käwagt sessiz bolmak, göwnüñe degilenini bildirmegiñ iñ gowy ýoludyr.
***
Gaharlananda gözleri dolýan adamdan zyýan gelmez.
***
Adamlary tanadygymça ýalñyzlygy söýýän.
***
1 ýalñyş, 1 ýalan, 1 aýdym, 1 adam, 1 hakykat, 1 söz, 1 sms, 1 sekuntda durmuşymyzy üýtgedip biler...
***
Onuñ ýüregi başga biri üçin urmaga başlanda, seniñki durar...
***
Men ýanyñda wagtym gadrymy bilmeseñ, gadrymy bilen günüñ meni ýanyñda tapmarsyñ...
***
Biriniñ ýatmazyndan öñürti edýän dogasynda ýer almak, durmushda bolubiljegiñ iñ gowy ýerlerdendir.
***
Söýgi-çagakañ klasda paltoñy halaýan gyzyñ paltosynyñ üstünde goýmakdyr.
***
Bagyshlamak añsat, asyl kyn bolan täzeden ynanmak.
***
''MaNyLy SöZLeR-21'' çykanda size habar barar ýaly temalaryma ýazylyp bilersiñiz:
#wap-da temalaryma ýazylmak
#www-da temalaryma ýazylmak
Halanan (68)


text:
Soltan Sanjar mowzeleýi
XII asyryň ortalarynda Muhammet ibn Atsyz as-Sarahsy tarafyndan gurlupdyr. Sungaty öwreniji G.A. Pugaçenkowa bu ýadygärlik hakynda: “Eger-de Mary özi hakynda gürrüň berýän taryhy maglumatlar we şäherler bilen bilelikde ýitip gidenliginde-de diňe şu ýadygäligiň özem onuň öňki şöhratyna şaýatlyk etmäge ýeterlik bolardy” diýip ýazypdyr.
Soltan Sanjaryň türbesiniň planynda inedördül taraplary 27 metr jaýyň ölçegi 17x17 mert bolan dört sany arkaly tagçanyň hasabyna diwareyň galyňlygyna taraf giňeldilen ýalňyz inedördül otagy bar. Ol arkaly paruslar ulgamynda beýik hgümmez bilen örtülipdir, ol arkaly paruslar dört ýarysly stalaktit paruslaryň onalty gyraňlygynyň kömegi bilen gümmeziň daýanç aýlawyny döredýär. Onuň içerki ýüzünde gümmeziň ýüzini owadan böleklere bölüp, ägirt uly ýyldyzyň suratyny emele getirýän kerpiçden edilen bezeg gapyrgalar görünýär.
Mawzoleý esasan taraplary 24-25 sm, galyňlygy 5 sm bolan inedördül oňat kerpiçden örülipdir. Mawzoleýiň diwarynyň 5 metr galyňlykda bolmagy onuň şunça wagtlap oňat saklanmagyny kepillendiripdir. Mawzoleýiň döredýän uly basyş güýji kuwwatly diwarlaryň berkligi arkaly ýeňil göterilipdir. Bir wagtlar mawzoleýe gündogar tarapyndan gurlan metjit birigýär eken sokol bölegi 1937-nji ýylda gazylyp açylypdyr.
Soltan Sanjaryň mawzoleýini orta asyr awtorlarynyň biri Reşiteddin (XIV asyr) “dünýäde iň uly jaý” diýip atlandyran bolsa, Isfizary (XV asyr) ýadygärlige “munuň özi älem-jahanda iň uly gurluşyklaryň biridir we ol zaýalanmak özüne galtaşyp bilmejek derejede mäkämdir” diýip baha beripdir.
Türkmenistanyň arhitekturasynda Soltan Sanjaryň mawzoleýi deňsiz-taýsyz wakadyr. Sungaty öwreniji G.A. Pugaçenkowa bu barada şeýle ýazýar: “onuň arhitektura formalary, onuň konstruktiw tärleri, onuň bezelişi... XI -XII asyrlaryň günorta Türkmenistan arhitekturasynyň ewolýisiýasynyň bütin barşy bilen öňünden kesgitlenipdir. Bu ýadygärlikde Saragtdan arhitektor Muhammet ibn Atsyzyň we onuň bilen hyzmatdaşlyk eden ussalaryň toparynyň amala aşyran orta asyr halk gurliuşyk genisiniň beýik gazananlary sintezirlenýär”. Alym özüniň “Köne Mary” diýen kitabynda Soltan Sanjaryň mawzoleýiniň ähmiýeti hakda öz fikirlerini şeýle beýan edipdir:”Eger-de gadymy Marydan hiç bir zat saklanyp galman, hat-da onuň ozalky şöhraty hakynda şaýatlyk edýän taryhy maglumatlar we ägirt uly şäher harabalary hem saklanyp galman, diňe Soltan Sanjar mawzoleýiniň ýalňyz özi saklanyp galanlygynda-da munuň özi köne Marynyň nähili uly şäher bolanlygyny göz öňüne getirmäge mümkinçilik bererdi”.
Soltan Sanjaryň mawzoleýiniň salynmagy barada halk arasynda saklanyp galan birnäçe rowaýatlar bolup, olaryň birinde şeýle diýilýär: “Sanjar asman perisi bilen söýşüpdir. Peri oňa özi bilen durmuş gurjak bolsa üç şertini bitirmelidigini aýdan. Olaryň biri periniň saçyny daraýşyna seretmeli däl, ikinjisi ylgan wagty onuň söbügine seretmeli däl, üçünjisi hem perini bilinden gujaklamaly däl eken. Bilesigeliji soltan şertleri birbada kabul etse-de, soňra olaryň üçüsini hem bozupdyr. Ol periniň saçyny daranda kellesini eline alyp daraýandygyny, ylganda söbüginiň ýere degmeýändigini synlapdyr, gujaklanda hem biliniň süňksüzdigini bilipdir. Şertleriň bozulanyna dergazap bolan perizat ak guşa öwrülip, asmana galypdyr. Soltan Sanjar gözüni ýaşlap, onuň yzyndan:”Men seni görüp durmasam ölerin” diýip gygyran. Perizat asmanda pel-pelläp durşuna:”-Meni görjek bolsaň beýik hem owadan ymarat saldyr. Men her anna güni şol ymaratyň depesindäki deşikden saňa gararyn”-diýipdir-de uçup gidipdir. Şondan soňra Soltan Sanjar şu mawzoleýi saldyranmyşyn...”.


text:
Türkmensähra
Türkmensähra Eýran Türkmenleriniň iň köp ýaşaýan sebitidir.
Eýran Türkmenleri Türkmenistan bilen Owganystan Türkmenleriniň ýaşaýyş ýerleri bilen goňşy bolan Gülistan, Demirgazyk Horasan, we Rezewi Horasanda ýaşaýandyrlar.
Türkmenistanyň Günbatarynda ýerleşýan Türkmensähra Hazar Deňizinden başlap Owganystan serhedine çenli dowam eder.
Şeýlelik bilen Türkmensähra sebiti de Gülistan, Demirgazyk we Rezewi Horasan welaýatlarynyň bir bölegidir.
Eýranda Türkmenler iň köp Gülistan welaýatynda ýaşaýar. Bu welaýatdan soň demirgazyk Horasan bilen rezewi horasan Türkmenleriň iň köp ýaşaýan sebitleridir.
Türkmensähranyň iň köp Türkmen ilatyna eýe bolan şäheri Kümmet Gowuz (Parsça: Gonbad Kavus-گنبد کاووس) şäheridir.
Türkmenistanyň serhedindäki Bender Türkmen, Kümüşdepe, Akgala, Ambarolum, Inçeburun, Siminşäher, Daşlyburun, Kelala, Marawadepe we Jergelan ýaly şäherlerde-de ilatyn köpüsi Türkmendir.
Munuň bilen birlikde Bojnurd we Meşhed, Çabahar, Türbetjam we Tahran ýaly şäherlerde-de köp sanly Türkmen ýaşaýar.
Etnologue websaýtynyň beren maglumatyna görä Eýranda 1997-nji ýylda takminen 2 million Türkmen ýaşaýardy.
Sebitde ýaşaýan halk köplenç Türkmenleriň Ýomut (Japarbaý ve Atabaý), Göklen, Nohurly ve Salyr taýpalaryndandyr.
Türkmenleriň uly akyldary we milli şahyry Magtymguly Pyragynýň ýädigarligi Türkmensähranyň Marawadepe etrabynyň Aktokaý obasyndadyr.
Serediň:[üýtget]
Eýran Türkmenleri hakynda bir wideo


text:
Inçekesel
Inçekesel (lat. tuberculum — tümmejik) – iň gadymy we giňden ýaýran keselleriň biridir. Onuň şeýledigine, Müsürde tapylan adam süňklerindäki inçekesele mahsus alamatlar hem güwä geçýär. Gadymy asyrlaryň lukmanlary bu keseli öwrenip, näsaglan adamyň gaty horlanýanlygyny belläpdirler. Olar ony “ftiza“ diýip atlandyrypdyrlar (grekçe-hoplanma, dargama). Bu sözden hem “ftiziatriýa“- inçekeseli öwrenýän ylmyň ady gelip çykypdyr. Keseliň alamatlary barada maglumaty Gippokratyň, Galeniň, Awisennanyň işlerinde tapyp bolýar. Inçekeseliň dürli görnüşlerini öwrenmekde Laennegiň, N. I. Pirogowyň, A. I. Abrikosowyň, G. A. Zahariniň, A. A. Ostroumowyň geçiren işleri ulydyr. 1882-nji ýylda nemes alymy Koh inçekeseli dörediji taýajygy açyar. Soňundan oňa Kohyň taýajyklary diýen at berilyär. Öýken inçekeseli hem şol taýajyklar arkaly döräp, ol inçekesel tümmejikleriň emele gelmegi bilen häsiýetlendirilýär. Inçekesel başga agzalara hem (süňklere, bogunlara,böwreklere, limfa düwünlerine, jyns agzalaryna) zyýan ýetirip bilýär. Inçekesel taýajygy daşky gurşawda gaty durnukly bolup, esasan çyg we garaňky jaýlary gowy görýär. Gün şöhleleri, ýokary temperatura we dezinfeksiýa erginleri ony birnäçe minutdan öldürýär. Inçekesel taýajygy göteriji näsag adam ony töweregindäkilere ýokuşdyryp bilýär. Adamdan adama geçme howa- damja ýoly bilen, näsagyň zatlary (el ýaglygy, eşikleri, gap-gaçlary) arkaly bolup biler. Aşgazan-içege ýollarynyň inçekeseli keselli sygyrlaryň süýdi arkaly döräp biler. Näsag geplände, üsgürende, asgyranda taýajyklar howa arkaly ýaýrap, sag adamynyň öýkenine düşüp biler. Näsagyň gakylygy guranda hem, olardaky taýajyklar tozanjyklar arkaly sag adamynyň dem alyş ýollaryna düşüp biler. Inçekesel taýajyklary bedene düşende allergiki täsiri ýüze çykyp, bedeniň oňa bolan goraglylygy döreýär. Barlaglaryň görkezişi ýaly, inçekesel bilen keselleme howpy, bedeniň goragly güýçleri pes wagtynda, oňa garşy waksinasiýa almadyk adamlarda uludyr. Inçekesel bilen keselçilik jemgyýetiň sosial derejesine, saglygy goraýyş ulgamynyň ýagdaýyna, onuň ylmy-tehniki bazasyna baglydyr. Ilatyň hal ýagdaýy näçe pes boldugyça, inçekesel bilen keselçilik şonça-da artýandyr. Aýallara garanyňda, 30-40 ýaşly erkek adamlar inçekesel bilen kän keselleýändirler. Özi hem olarda keseliň agyr görnüşleri duş gelýändir. Inçekesele durgunlylyk çagalyk we ýetginjeklik döwründe pes bolup, uly adamlarda ol ýokarydyr. Ýöne öňüni alyş çärelerini geçirmek we waksinasiýa bu tapawudy aradan aýyrdy. Ýokarda belläp geçişimiz ýaly, inçekeseliň esasy häsiýetlendirmesi-bu emele gelýän daşy gaty örtükli tümmejikdir. Keseliň ýitileşmegi bilen ol tümmejik ýumşap, dargap başlaýar. Eger bedeniň gorayjy güýçleri keselden üstün çykyp bilse, onda tümmejigiň ýerinde tyg galýar. Eger kesel dowam etse, onda gan damarlarynyň üsti bilen dargan bölejikler, şolar bilen bile Kohuň taýajyklary hem başga agzalara ýaýrap başlaýar. Keseliň irki döwründe kliniki alamatlar kän bir ýüze çykarylmaýar. Ony diňe rentgen barlagy arkaly ýüze çykaryp bolýar. Näsaglary ysgynsyzlyk, ýadawlylyk, işdäniň kemelmegi, horlanma biynjalyk edip biler. Bu bolsa bedeniň zäherlenip başlanmagynyň alamatlarydyr. Wagtyň geçmegi bilen has aýdyň alamatlar ýüze çykýar:
- üsgürme;
- gakylygyň bölünip çykmagy;
- ganly gakylyk çykarma;
- bedeniň temperaturasynyň galmagy;
- aşa derlegenlik,
- demi gysma;
- horlanmak;
- aşgazan-içege ulgamynyň işiniň üýtgemegi.
Näsagyň umumy ýagdaýyna, inçekeseliň görnüşine, gaýraüzülmelerine baglylykda bejergi ýöriteleşdirilen inçekesel keselhanalarynda ftiziatr-lukmanlary tarapyndan berilýändir. Näsaglar bejergi geçirlenden soň, uzak wagtlap dispanser gözegçiliginde saklanylýar. Inçekesellä bejergini inçekesele garşy ýörite dermanlaryň birnäçe utgaşmasy bilen lukmanyň berk gözegçiligi astynda geçirilýär. Ýörite görkezmeler boýunça hirurgiki bejergi hem geçirilýär. Inçekeseliň öňüni almakda, keseli irki döwründe anyklamakda ýörite çäreler toplumy geçirmek hökmandyr:
- Dem alyş ýollarynyň dowamly kesellerini öz wagtynda bejermek;
- Inçekesel keselhanalarynda näsaglary hasaba alyp, bejeriş işlerini geçirmek, gözegçilikde saklamak;
- Inçekeselli näsaglara hususy gigiýenanyň kada-düzgünlerini berjaý etmegiň zerurlygyny nygtamak, keseliň aktiw fazasynda näsagy üzňelikde saklamak (izolirlemek);
- Köpçülikleýin barlag çärelerini geçirmek – ýylda bir gezek geçirilýän flurografiýa barlagy inçekeseli irki döwründe anyklamaga kömek edýär;
- Öňüni alyş waksinasiýany meýilnama boýunça geçirmek.


text:
Zanetti
Hawyer Zanetti 1973nji yylyn 10njy awgustynda Argentinanyn Buenos-Ayres shaherinde dogulyar.Lakamy-"El Capitano".Hazirki wagtda bu flang goragchy we yarymgoragchy Interda kapitanlyk derejesini berk eyelap dur.Interin rowayaty we nyshany hasaplanyan weteran,hem Argentinada we Interin duzuminde in kop oyun gechiren rekordsmendir.Futbol yoluny Hawyer 1992de Argentinan 2nji ligasynda chykysh edyan Talyeres klubunda bashlayar.Shol yerde ozuni tanatdyryp,eyyam 93de ony Argentinan in meshhur toparlaryn biri bolan Banfildy ozune chekdiryar.2 yyl Banfiltde oynap,berk we durs goragda oz meshhurlygy artdyrdy.We 95de ony Boka Huniors we Riwer Pleyt aljak bolup nache alada etdi.Emma Zanetti Italiyany saylap,Intere gechyar.Interde tiz wagtda tiffozilerin soygusini gazanyp,1999njy yylda Bergomi ona hem oz kapitanlyk roluny gowshuryar.Zanetti hem oz soyguli gollary yatlap gechen wagty,98nji yyldaky Uefa kubogynyn finalyndaky Lasio garshy gechiren golyny we 98nji yyldaky dunya chempionatynyn Angliyan derwezine gechiren pokguleri elmydama yadymdan chykmaz diyyar.Zanetti Interin duzuminde 600e golay oyun gechirip,15 goly bar.Inter bilen 5 sapar Serie A-da chempion boldy,Italiyan kubogynyn we Superkubogynyn 4ni gazandy,Chempionlar ligasyny we Uefa Kubogyny hem oz adyna yazdyrdy.Klublar-ara dunya chempionatynyn yenijisi,FIFA-100 sanawynda hem ona yer berildi.2010njy yylda bolsa Tottenheme gol urup,Chempionlar ligasynda gol gechiren in yashuly futbolist boldy.Argentinan milli yygyndysynda 1994den bari chykysh edip gelyar.Jemi 145 oyun gechirip,5 pokgusi bar.Yurt bilen 2 sapar Amerika kubogynyn we Konfederasiya kubogynyn kumush medalchysy bolyar.


text:
Bosniýa we Gersegowina
Bosniýa we Gersogowina Respublikasy (bosn. we horw. Bosna i Hercegovina, BiH, serb. Босна и Херцеговина, БиХ) — Balkan ýarymadasynyň merkezi bölegindäki konfederatiw döwlet. Ol Bosniýa we Gersegowina Federasiýasy, Serb Respublikasy we Brçko okrugy diýen awtonom administratiw birliklerden emele gelýär. Ýurduň ady Bosna derýasynyň adyndan we nemes tituly bolan "gersog" sözünden gelip çykýar.
Ol günbatarda we demirgazykda Horwatiýa, gündogarda Serbiýa, günorta-gündogarda Çernogoriýa bilen serhetleşýär. Adriatik deňzine uly bolmadyk çykalgasy bar.


text:
Serdar Azmun
Serdar Azmun 1995-nji ýylda Eýranyň Türkmensähra sebitiniň Kümmet Gowuz şäherinde eneden dogdy.
Eýran Ýokarý Ligasynda Sepahan FK klubynda top oýnaýan Serdar 2012-nji ýylda Eýranyň ýaşlar topary milli ýygyndysy bilen 2012-nji ýylda Russianyň dostluk kupasýnda oýnady we 6 bäsleşikde 7 gol urup iň gowy forward unvanyna göwüşdý.
Serdar 2011-2012-nji ýyl Eýran Ýokarý Ligasynda Sepahan topary bilen birinji oruny eýeledi.
2009-2011-nji ýylda ýetginjikler milli toparynda 9 bäsleşikde 6 gol uran Serdar Azmun 2011-nji ýyldan şu wagta çenli-de Eýranyň ýaşlar milli tolarynda 10 bäsleşikde 14 gol urdu.
Serdaryň kakasy Halil Azmun öz zamanynda Eýranyň we Kümmet Gowuzyň iň meşhur voleýbol sportsmenlerindendi.
Özünden eýranyň futbolynda söz etdiren Serdar Azmun Rubin Kazan toparynyň baş tälimçisi bolan Gurban Berdiýewiň islegi bilen Rubin Toparynda top oýnar.
Eýran ýaşar milli futbol topary ýygyndysynda oýanaýan Serdar Türkmen bolany üçin Gurban Berdiýew bilen aňsat şekilde gepleşip biljekdigini we gowy futboly bilen Rubinde öz ýerini tapyp biljekdigini nygtaýar. [1]
Jelil Gülçeşmeden soňra Eýranda ýaşaýn Türkmenlerden Forwardda iň meşhur futbolçylardan biridir.


text:
Eýran
Eýran Yslam Respublikasy (pars. جمهوری اسلامی ایران — Jomhuriýe Eslamiýe Iran, şeýle hem Eýran (pars. ایران [ʔiˈɾɒn]) ýa-da Persiýa) — Aziýanyň günorta-günbatarynda döwlet. Paýtagty — Tähran şäheri.
Territoriýasynyň ululygy boýunça dünýäde 16-njy orunda durýar. Ýurduň araçäkleriniň umumy uzynlygy 6420 km. Türkmenistan, Owganystan, Päkistan, Yrak, Türkiýe, Azerbaýjan bilen araçäkleşýär.
Mazmuny
Ilaty we şäherleri[üýtget]
Ilaty 70,496 million adamdan gowrak bolup, şonuň 71 %-ti şäherlerde ýaşaýar. Paýtagty Tähran şäheri (7,1 millliondan gowrak). Paýtagtda ýurduň 10 prosentden gowrak ilaty jemlenendir. Esasy şäherleri Yspyhan, Şiraz, Nişapur, Abadan, Kum, Bender-Abbas, Maşat. Ilatyň artyş depgini 4 %-te golaý. Çaklamalara görä, 2015-nji ýyla çenli Eýranyň ilatynyň 78 mln adama ýetmegi mümkin. Ýaş sostawy boýunça Eýran dünýäniň iň ýaş ýurdy hasaplanýar (ilatyň 50 %-ni 15 ýaşa çenli etginjekler düzýär). Ilatynyň 99,5 %-ti musulmanlardyr.
Dil we milli azlyklar[üýtget]
Döwlet dili pars dili. Agdyklyk ediji millet azerbeýjanlar bolup (ähli ilatyň 30,3 %), olar yslamyň şaýy mezhebine uýýarlar. Parslar (41,92 %-ti), kürtler (9,1 %), türkmenler (3,17 %), araplar (2,2 %), buluçlar özbaşdak etniki toparlar hasaplanýarlar (Cesme : http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IR) . Ilatyň 29 %-ti oba hojalygynda, 13,5 %-ti senagatda, galan bölegi bolsa hyzmat ediş sferasynda zähmet çekýär. Işsizleriň sany 1,8 mln adama golaý.
Ýyllyk girdeji[üýtget]
1989-1994-nji ýyllar aralygynda ilatyň jan başyna öndürilýän milli önümiň ýyllyk artyşy 7,7 % boldy. 1993-nji ýylda adam başyna düşýän ýyllyk girdeji 4360 dollar boldy. Inflýasiýanyň derejesi öň 30 % bolanlygyndan 1991-nji ýylda 7,5 %-te çenli kemeldi. Önümçiligiň pese gaçmagynyň öňi alyndy. Soňky döwürde umumy milli önümiň artyşy 10 %-den geçýär.
Transport we gara ýollar[üýtget]
Awtomobilü transporty transportyň esasy görnüşidir. Eýran kalendary boýunça 1358-1367-nji ýyllar aralygynda (1979-1989 ýý.) 402 km magistral ýollar, 4831 km şosse ýollary (ini 7 metr), 10320 km ikinji derejeli ýollar (ini 5-7 metr) guruldy. 1989-njy ýylyň martyna çenli Eýranyň ýollarynyň umumy uzynlygy 167 müň km bolup, şonuň 14 %-ti magistral ýollardyr. Eýranyň daglyk ýerlerde ýol gurmakda baý tejribesi bar.
Demir ýollar[üýtget]
Eýranda demir ýollar döwlete degişlidir. Olar ýylda 6672 müň ýolagçy we 8047 müň tonna ýük daşamaga ukyply. 1979-njy ýyla çenli Eýran demir ýollarynyň uzynlygy 4567 kilometrdir. Häzirki döwürde 1000 kilometrlik ýollaryň gurluşygy alnyp barylýar, ýene-de 500 kilometrligi planlaşdyrylýar. Eýran, Tejen-Sarahs-Maşat demir ýolunyň Maşatdan Sarahsa çenli aralygyny gurdy.
Nebit[üýtget]
Nebit Eýranyň esasy baýlygy hasaplanýar. Onuň barlanan zapaslary 90,5 barrele (nebitiň halkara ölçeg birligi, 1 barrel 159 litre deň-J. G.) Nebit we nebit önümleri ýurduň yksportunyň esasyny düzýär. 1979-1986-njy ýyllarda nebit Eýran gaznasyna 120 mlrd dollar girdeji getirdi. Bir günde 4,2 mln barrel nebit çykarmaga mümkinçiligi bolsa-da OPEK-iň (nebiti eksport ediji döwletleriň guramasynyň) kararyna laýyklykda nebit çykarmagyň bir günki çägi (kwotasy) Eýran üçin 3 mln 340 müň barrel diýlp kesgitlenildi. Abadan, Yspyhan, Tähran şäherlerinde nebiti gaýtadan işleýän zawodlary bar.
Gaz[üýtget]
21 trillion kub metr gaz zapaslaryna eýe bolan Eýran bu görkeziji boýunça Russiýa Federasiýasyndan soňra ikinji ýerde durýar. Ýurduň 280-den gowrak şäheri tebigy gaz bilen üpjün edilendir.
Esasy hyzmatdaşlary[üýtget]
Ýaponiýa, Germaniýa, Italiýa, Türkiýe, Welikobritaniýa, Siriýa, Hytaý, Günorta Koreýa, Päkistan, Merkezi Aziýa respublikalary Eýranyň esasy söwda partnýorlarydyr. Eýran daşary bazara nebit, haly, çoýun, pisse we guradylan miwe önmlerini, bekre balygynyň işbilini, we ş.m. çykarýar. Daşary ýurtlardan bolsa metal konstruksiýalary, enjamlar, däne, agaç materiallary, medisina abzallary we ş.m. getirilýär.
Metbugat[üýtget]
Häzirki wagtda Eýranda 176 sany döwürleýin neşirler hereket edýär. Olaryň bir ýyllyk möçberi 450 mln ekzemplara ýetýär. Neşirleriň 103-si hususy sektora degişlidir. Döwürleýin neşirleriň 60 %-ti yslam ynkylabyndan soňra çykyp başlady. Metbugatyň 9 %-ti ýokary bilimliler, 29 %-ti aýallar we çagalar, 36 %-ti bolsa ilatyň ähli gatlagy üçin niýetlenendir. Žurnalistleriň diňe 1,6 %-ti uniwersiteti “žurnalistika” hünäri boýunça tamalanlardyr. Ähli žurnalistleriň 13 %-ti aýal-gyzlardyr. KEÝHAN, ETTELAAT, RESALAT esasy gijeki, JOMHURI-ýe ESLAMI, ABRAR irki gazetlerdir. KEÝHAN INTERNEŞNL, TEHRAN TAÝMS iňlis dilindäki gazetlerdir.
Medeniýet[üýtget]
Medeniýet we Yslam ugry Ministrligine degişli. 486 kitaphanada 333 müň kitap saklanýar. 1988-nji ýylda Eýranda 4873 kitap neşir edilipdir.
Sowatlylyk[üýtget]
Sowatsyzlygy ýok etmekdäki bitiren işleri üçin Eýran ÝUNESKO-nyň ýörite diplomyna mynasyp boldy.
Kuran öwrenmek[üýtget]
Eýranda mukaddes Kurany-Kerimi öwrenmäge örän uly ähmiýet berilýär. Ony öwrenijileriň sany 1988-nji ýylda 6 mln adam bolanlygyndan, 1994-nji ýylda 17 million adama çenli ýetdi.
Kino[üýtget]
Eýranda 166008 orunlyk 264 kinoteatr bar. Olarda ýylda 1 milliona golaý tomaşaçy Eýran we daşary ýurt filmlerine tomaşa edýär. 1993-1994-nji ýyllarda Eýran kinematografy 125 halkara festiwalyna gatnaşyp, 34 sany baýraga mynasyp boldy. Bu özboluşly rekorddyr.
Administratiw bölüniş[üýtget]
Eýran administratiw taýdan 24 sany ostana (prowinsiýa) bölünip, olar 499 şäheri we 50000 obany özüne birleşdirýärler. Ine şol ostanlar : Tähran, Merkezi, Gilan, Gülüstan, Mazenderan, Azerbeýjan, Bahtaran we Huzestan, Fars, Kerman, Horasan, Yspyhan, Seýistan, Bulujystan, Kürdüstan, Hemeden, Çaharmahal we Bahtyýary, Lurystan, Ilam, Kahgiluýe we Boýer Ahmad, Buşer, Hormuzgan, Zanýan, Ýezd.
Baýdak[üýtget]
Eýranyň resmi baýdagy ýokardan aşak ýaşyl, ak, gyzyl reňkde bolup, merkezinde gerbiň suraty ýerleşdirilen. Baýdak 22 gezek gaýtalanýan “Allah Akbar” (“Allah Beýikdir”) diýen söz bilen bezelendir.
Kalendar[üýtget]
Eýranda iki kalendar : Hijri kamary (Aý) we Hijri Şemsi (Gün) kalendarlary ulanylýar. Täze ýyl 21-nji martda (Nowruz) başlanyp, indiki ýylyň 20-nji martynda tamalanýar. Hepde şenbe güni başlanyp, juma güni gutarýar. Juma resmi dynç alyş günüdir. 11-nji fewralda (22-nji bahman) Yslam ynkylabynyň ýeňiş güni baýram edilýär.


text:
Kümmet Gowuz
Kümmet Gowuz (Parsça: گنبد کاووس, Iňlisçe: Gonbad-e Qabus) Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Gülistan Welaýatynda Türkmen oturumly bir şäher.
Eýran Türkmenleriniň iň köp ýaşaýan şäheri bolan Kümmet Gowuzuň Inçeburun-Pol atly gümrük geçelgesi bilen Türkmenistana serhedi bardyr.
Kümmet Gowuz şäheriniň gadymy ady Jürjan, Gürgan, Gürgen ýa da Gorgandyr.
Taryhyň iň içinden gelen bu şäher meşhur Hyrkania Welaýatynyň merekzi bolandyr.
Gadymy Gürgen şäheriniň harabalary şu wagtky Kümmet Gowuz şäheriniň 3 kilometr alysyndadyr.
Dünýa medeniýet mirasy sanawyna giren Kümmet diňi bu şäherdedir.
Şäher merkeziniň ilatý 131 müňe golaýdyr.
Kümmet Gowuz etrabynyň ilatynyň sany bolsa obalary bilen 300 müňe golaýdyr.
Şäherde umuman alnanda Ýomut Türkmenleri (Atabaý we Japarbaý) ýaşaýar.
Kümmet Gowuz Eýranda at çapylşık, Woleýbol we Boks yaly sport pudaklarynda meşhurdyr.


text:
Aşgabat şäheri:
Etraplar: 1)Arçabil etraby 2)Azatlyk etraby 3)Çandybil etraby 4)Köpetdag etraby 5)S. A. Nyýazow adyndaky etrap
Şäherler: Aşgaba, Büzmeyin
Ahal welaýaty:
Etraplar: 1)Altyn-Asyr etraby 2)Ak-Bugdaý etraby 3)Babadaýhan etraby 4)Baharly etraby 5)Gökdepe etraby 6)Kaka etraby 7)Ruhabat etraby 8)Sarahs etraby 9)Tejen etraby
Şäherler: Änew şäheri
Balkan welaýaty:
Etraplar: 1)Bereket Etraby 2)Esenguly Etraby 3) Etrek Etraby 4) Magtymguly Etraby 5)Serdar Etraby 6)Türkmenbaşy Etraby
Şäherler: 1)Balkanabat şäheri 2) Bereket Şäheri 3) Garabogaz Şäheri 4)Gumdag Şäheri 5)Hazar Şäheri 6)Serdar Şäheri 7)Türkmenbaşy Şäheri
Daşoguz welaýaty:
Etraplar:1)Akdepe etraby 2)Boldumsaz etraby 3)Görogly etraby 4)Gubadag etraby 5)Gurbansoltan Eje ad. etrap 6)Köneürgenç etraby 7)Ruhybelent etraby 8)S.A. Nyýazow etraby 9)Türkmenbaşy etraby
Şäherler: 1)Daşoguz 2)Köneürgenç
Lebap welaýaty:
Etraplar: 1)Atamyrat etraby 2)Beýik Türkmenbaşy etraby 3)Birata etraby 4)Farap etraby 5)Galkynyş etraby 6)Garabekewül etraby 7) Garaşsyzlyk etraby 8)Halaç etraby 9)Hojambaz etraby 10)Köýtendag etraby 11)Sakar etraby 12)Saýat etraby 13)Serdarabat etraby 14)Seýdi etraby
Şäherler: 1)Atamyrat 2)Magdanly 3)Seýdi 4)Türkmenabat
Mary welaýaty:
Etraplar: 1)Altyn sähra etraby 2)Baýramaly etraby 3)Garagum etraby 4)Mary etraby 5)Murgap etraby 6)Oguzhan etraby 7)Sakarçäge etraby 8)Serhetabat etraby 9)Tagtabazar etraby 10)Türkmengala etraby 11)Wekilbazar etraby 12)Ýolöten etraby
Şäherler: Mary
referans:www.wikipedia.org


text:
Türkmenistanyň ''Prezidentbank'' täjirçilik banky
Türkmenistanyň Prezidentiniň 2000-nji ýylyň ýanwar aýynyň 31-däki №4549 belgili kararyna laýyklykda karz guramasy hasaplanýan Prezidentbank täjirçilik banky dýredildi. Bu bank özüniň täze döredilendigine garamazdan bazar gatnaşyklary şertlerinde müşderilere hyzmat etmegiň dürli ugurlaryny tapmak we marketing ulgamyny ösdürmek boýunça köptaraply işleri alyp barýar. Türkmenistanyň raýatlaryna ipoteka karzlaryny bermeklik bankyň esasy ugry bolup durýar.
Ipoteka karz ulgamy döwletiň ýaşaýyş-durmuş syýasatynyň wajyp ugurlarynyň biri bolup çykyş edýär. Türkmenistanyň her bir ýaşaýjysyna oňaýlylygy ýokarlandyrylan ýaşaýyş jaýyny satyn almak üçin zerur şertleri we mümkinçilikleri döretmek maksady bilen gozgalmaýan emläk üçin karzyň uzak möhletli (30 ýyl), pes göterimli (1% ýyllyk) bilen karz bermeklik ýola goýuldy.
Bank diňe ýaşaýyş maksatly ipoteka karz bermek bilen çäklenmän, telekeçilere Türkmenistanyň çäklerinde ýaşaýyş jaýlarynda we aýratyn duran guramalarynda ýerleşen iş otaglaryny, dükanlary, ammar jaýlaryny satyn almak, dünýä ülňülerine gabat gelýän we dünýä bazarynda bäsleşip biljek önümçiligi ösdürmek, ony giňeltmeklige gerek bolan ösen tehnologiýa enjamlaryny, çig mallary satyn almak, önümçilik we ilata hyzmat ediş binalaryny gurmak üçin gönükdirilýän karzlary berýär. Berlen karzlaryň esasy bölegini gozgalmaýan emlägi satyn almak üçin berlen karzlar tutup, bu görkeziji jemi karz bukjasynda berilen karz serişdeleriň 89,4%-ne barabar boldy.
Nagt pul serişdelerini çekmeklik işjeňliginde bank howpsuzlyk şertlerini berk talap edijilik düzgüninde üpjin edýär. Ondan başga-da ilata daşary ýurt pulundaky pul geçirimlerini ugratmak we kabul etmek hyzmatlaryny ýerine ýetirmek maksady bilen Western Union ulgamynyň işi ýola goýuldy. Türkmenistanyň Prezidentbank täjirçilik banky Türkmenistanyň Prezidentiniň 2006-njy ýylyň martyndaky N7824 belgili Türkmenistanda bir bitewi bank programma serişdelerini ornaşdyrmak we milli kartly töleg ulgamyny döretmek hakyndaky kararyny esasynda Altyn asyr töleg kartlary ulanylmaga girizildi. Tölegiň kart görnüşi pul dolanyşygyny gowulandyrmak we nagt serişdeşiniň çykdajysyny azaltmak maksady bilen bank tarapyndan bank kartlary arkaly diňe zähmet haklaryny tölemek bilen çäklenmän, olaryň kömegi bilen söwda ulgamynda, halka hyzmat edýän edaralarda geçirip boljak nagt däl hasaplaşyklaryň görnüşleri öwrenilýär.
Düýpli gurluşyk üçin bank häzirki wagtda maýa goýumlary goşmaça maliýeleşdirmegiň hasabyna däl-de, öz hususy we çekilen serişdeleriniň hasabyna amala aşyrýar. Bankyň maýagoýumlar maksatnamasy, bank işgärlerini ähli amatlyklary bolan ýaşaýyş jaýlary bilen üpjün etmeklige, şeýle-de döwletimizde giň göwrümli alynyp barylýan gurluşyk maksatnamasyna esaslanyp gönükdirilendir. Bankyň öz öňünde goýan maksady: milli manadyň hümmetini ýokarlandyrmak; bank önümlerini giňeltmek we hil taýdan has ýokary derejä götermek; dünýä tejribesiniň öňdebaryjy usullaryny we iň täze tehnologiýalaryny ornaşdyrmak; pul serideleriniň kadaly dolanşygyny üpjün etmek; ilatyň peýdalanmaýan pul serişdelerini önümçilikde karzlaşdrma we maýa goýum hökmünde ulanmak we ilatyň banklara bolan ynamyny artyrmak. Bank tarapyndan, bank hyzmatlarynyň görnüşlerini giňeltmek boýunça uly işler amala aşyrylýar. Ýerine ýetirilen işleriniň esasy bölegi bank işjeňligini ýokarlandyrmak we täze müşderileri çekmek bilen baglanyşyklydyr.
Geljekde Ewropanyň yökary derejeli banklary bilen aragatnaşyklary ýola goýmaklygy öz öňünde tutýar. Meselem korrespondent hasaplaryny açmaklygy, SWIFT ulgamyny ornaşdyrmaklygy we şol önüm boýunça hünärmenleri taýýarlamaklygy. Mundan başgada lizing amallaryny ýola goýmaklygy meýilleşdirýär.


text:
«Ussa muzduny ber-de gyssa»Günüň nakyly
Biziň testimizde özüňi synap gör we haýsy kadalary ýadyňdan çykarandygyňa göz ýetir.
Harp ýalňyşlaryňy saýgarmak üçin türkmen diliniň orfografik sözlügini goldaýan programmalardan peýdalan: Mozilla Firefox, Apache OpenOffice.
Kitaphanamyza Nurmyrat Saryhanowyň Şükür bagşy atly belli powesti girizildi.
aýawly
Goralýan, aýalyp saklanylýan.
Ýöne sen özüňi aýawly sakla! (M. Gorkiý, Ene)
Men kitaplary aýawly saklamak barada gürrüň berdim. («Mydam Taýýar» gazeti)


text:
Bagana önümçiligi
BAGANA ÖNÜMÇILIGI — 1—3 günlük garaköli guzularyň derisiniň soýlup alynmagy. Biziň ýurdumyzda bagana berýäň tohum goýunlaryň sany köp. Olaryň arasynda has ajaýyp we owadan bagana berýänleri sokol, reşetilow, maliç we çuşka tohum goýunlarydyr, olar Ukrainada we Moldawiýada köpeldilýär. Şeýle-de bolsa olaryň hiç biri hem baganasynyň şekili, buýrasy, reňkiniň öwüşgini we derisiniň berkligi boýunça garaköli bagana bilen deňeşdnrilip bilinmez. Guzulary soýup, derisini almak işleri dowarçylyk fermalaryiyň ýöriteleşdirilei punktlarynda tehnologik talaplara laýyklykda geçirýalýär. Soýlup alnan deriler punktlarda duzlanýar. Bir derini duzlamak üçin 0,7—0,8 kg nahar duzy sarp edilýär. Ol takynan 6—10 güne çenli duzda ýatyrylýar. Duzlanan baganalar ýöriteleşdirilen stanoklarda arassalanýar. Garaköli baganalar arassalanandan soň, hojalyklaryň özünde sortlanýar we taýýarlaýyş guramalaryna ýa-da bagana zawodlaryna iberilýär. Käbir sebäplere görä sortlanan baganalar öz wagtynda iberilmese, onda olar üstüne agyr we tekiz tagtalar goýlan ştabellerde saklanýar. Baganalar ştabellerde saklanýan döwründe güýe degmez ýaly wagtal-wagtal barlanyp durulýar. Bagana zawodyndaky önümçilik prossesleri aşakdaky operassiýalardan ybaratdyr: 1) ilkinji sortlamak — bagaialary haryt we tehnologik häsiýetleri boýunça saýlap almak hem birdeň derejede işlener ýaly tapgyrlara bölmek; 2) çyglamak — baganadaky ereýän beloklary, tüýündäki hapasyny, çägesini we duzuny aýyrmak; 3) ýuwmak — baganadaky hapany, gan we duz galyndylaryny arassalamak maksady bilen ýörite barkaslarda 4 sagatlap ýuwmak; 4) braklamak — çyglamak netijesinde kemçilikli bolan baganalary saýlap aýyrmak; 5) eýlemek —çylşyrymly biohimiki prosses bolup, onda baganalar barkaslarda iri üwelen arpa ununyň we nahar duzu-yň suwdaky garyndysyndan taýýarlanan eýde ýatyrylýar. Bir baganany eýlemek üçin orta hasap bilen 0,3 kg arpa uny we 0,24 kg nahar duzy sarp edilýär; 6) guratmak— baganalar eýlenenden soň, olara simmetrik şekil bermek üçin serip guratmak; 7) bagananyň gyralaryny dogrulamak — eýlenen baganalaryň gyralaryny ýiti pyçak bilen kesip aýryp, olara dogry şekil bermek. Bagananyň gyralaryndan kesilip aýrylan bölekleriň bir meňzeşlerini tikin sehinde bir-birine çatyp, plastinalar taýýarlaýarlar; 8) gaýtadan ýuwmak — bagananyň tüý örtügindäki eýiň galyndylaryny we hapalaryny aýyrmak üçin elde ýa-da ýuwujy maşynlarda ýuwmak; 9) gaýtadan guratmak — çäge dökülen tekiz meýdanda baganany 2-3 s-lap ýere ýazyp guratmak. Garaköli baganalary eýlemek häzirki zaman tehnologiýasy bilen enjamlaşdyrylan bagana zawodlarynda amala aşyrylýar. Bu zawodlaryň biri hem respublikamyzyň Çärjewdäki garaköli bagana zawodydyr. Bagana zawodlary Buhara we Çimkent şäherlerinde hem bar.


text:
Haçly ýörişler
Haçly ýörişler — günbatar ýewropaly rysarlaryň "kapyrlara" — musulmanlara, butparazlara, prawoslaw döwletlere we dürli ýeretik hereketlere garşy gönükdirilen harby ýörüşleriniň tapgyry. Ilkinji haçly ýörişleriň maksady Palestinany, birinji nobatda bolsa Hezreti Isanyň guburynyň ýerleşýän Iýerusalim şäherini Seljuklardan azat etmeklik bolupdyr. Emma welin soňraky haçly ýörişler Pribaltikanyň butparazlaryny hristian dinine salmak, Ýewropadaky ýeretik hereketleri basyp ýatyrmak ýa-da papalaryň syýasy tabşyryklaryny amala aşyrmak üçin hem guralypdyr.


text:
Informasiýa düşünjesi, informasiýanyň görnüşleri
Informasiýa informatikanyň ilkinji we düýpli düşünjeleriniň biridir. Şonuň üçin informasiýa düşünjesine gysgaça kesgitleme bermek ýa-da ony bir sözlem bilen beýan etmek mümkin däldir.
Informasiýa “informatio” diýen latyn sözünden gelip çykýar we türkmen dilinde “düşündirmek”, “aýdyň etmek”, “beýan etmek”, “aýdyp bermek”, “habarlylyk”, “maglumatlylyk” diýen ýaly manylary berýär.
Biziň ýerine ýetirýän islendik işimiz haýsydyr bir habary, maglumaty kabul etmek we peýdalanmak bilen baglanyşyklydyr. Meselem, kitap, gazet okamak, surata, telewizora seretmek we ş. m. arkaly biz habarlary, maglumatlary kabul edýäris, ýatda saklaýarys, toplaýarys, özümizçe gaýtadan işleýäris hem-de başgalara ýaýradýarys. Hat ýazsak-da, telefonda gürleşsek-de söhbetdeşimize haýsydyr bir habary, maglumaty berýäris. Islendik meseläni çözmek üçin maglumatlar bilen işleýäris, meseläniň şertinde berlen düşünjeden başlap, оnuň çözgüdinde – täze bir düşünjä gelýäris.
Habar bermeler önümçilikde we durmuşda ýazgylar we çyzgylar, maglumatlar we hasabatlar, jedweller (tablisalar) ýaly görnüşlerde hem duş gelip bilýärler. Çyzgylar we saz eserleri, kitaplar we suratlar, spektakllar we kinofilmler - bularyň barysy-da informasiýalaryň beýan edilşiniň görnüşleridir. Maglumat anyklyk we dolulyk, gymmatlylyk we derwaýyslyk, aýdyňlyk we düşnüklilik ýaly birnäçe esasy häsiýetlere eýedir.
Işiň hakyky ýagdaýyny häsiýetlendirýän maglumat anyk maglumatdyr. Anyk däl maglumatyň nädogry düşünjelere ýa-da nädogry çözüwlere getirmegi mümkin. Eger habar çözgüdi kabul etmek üçin ýeterlik bolsa, onda оňа doly maglumat diýilýär. Doly däl maglumat çözgüdi kabul etmekde ýa-da оňа düşünmekde kynçylyk döredýär. maglumatyň gymmatlylygy onuň kömegi bilen nähili meseleleriň çözülişine baglydyr. Derwaýys maglumat şertleri üýtgäp durýan işlerde zerurdyr. Düşnüksiz sözler bilen aňladylan habar peýdasyz bolup biler. Berilýän maglumat, habar aýdyň we düşňükli bolmalydyr.


text:
Futbol diýseň, Balkan düşer ýadyňa,
Fanatlaryň goltgy bolar badyňa,
Hemmäň gözi gider seniň adyňa,
Öňe Balkanabat, öňe Nebitçi.
Görmedik oýunlamyň hasabyn görjek
Ertirden, janköýerleriň sen bilen boljak,
Dawid, Adidars, SaparN hem Böje - Böje,
Öňe Balkanabat, öňe Nebitçi.
Ýagmyrmyrat, Mekan goragyňda bar,
Ženya, Çonkaň oyny bu gün hemmä ýar,
Karadan, Amir gol salyň siz yadygär,
Öňe Balkanabat, öňe Nebitçi.
Oýun gitmez, elbet, pikire batdyk,
Bagtyýar, Wladimir'i topara gatdyk,
Stadion sarsyp dur, ine, gol atdyk,
Öňe Balkanabat, öňe Nebitçi.
Derweze - Nikita, bular dost öňden,
Myrat, Aşka yhlas edýärler çenden,
Ikisi hem ussat, galmaň siz geňden,
Öňe Balkanabat, öňe Nebitçi .
Alibek pökgi bilen ýörär gyssagda,
Ýakup garşydaşyn saklar tussagda,
Ýeňiş yaryň bolsun arzuw - islegde,
Öňe Balkanabat, öňe Nebitçi.
Topara gelenleň göwnä hoşdular,
Jebisleşip al-asmana uçdular,
Rahmet, Umit dagam goşant goşdular,
Öňe Balkanabat, öňe Nebitçi.
Ýeňişlere fanatlar bilen ýetdik,
AFC President's Cup - köp höwes etdik,
Alla ýaryň diýip ýola ugratdyk,
Öňe Balkanabat, öňe Nebitçi.
Rahym topar bilen bir jan-u-tendi,
Kubok menki diyip Malaýziýa eňdi,
Eşitdik habary: "KRL'i yeňdi"
Öňe Balkanabat, öňe Nebitçi.
@SaparN
Goşgy öň @dertli_yolagchy wagtym @Adidars agza tarapyndan Balkan vs HTTU (Super Kubok) oýnundan öň ertir.com'a goýulypdy. (utupdyk şol oýun)
Gurluşy şoňky, ondan soň toparda üýtgesmeler boldy, ýerlerine basga oýunçylaryň atlary üýtgedip goýmaklygy müwessa bildim. (1-2 bent hem go şulandyr)
Goşgy köçe dilinde ýazyldy;)
futbolçylarymyzyň il içinde tutulýan atlaryny goýdum.
Ýeňişleriň höwri köp bolsun Balkanym!!!!
Ses berilşik ýok.
Halanan (28)


text:
Fridrih Passy
Frederik Passi (fransuzça Frédéric Passy; 20 maý 1822 - 12 iýun 1912) - fransuz syýasy işgäri, ykdysatçysy. "Halkara parahatçylyk Ligasyny" esaslandyryjy we oň ilkinji ýolbaşçysy (1868). Halkara parlamentara bileleşigini döretmäge (1889) işjeň gatnaşan.
1901-nji ýylda Anri Dýunan bilen bilelikde parahatçylyk ugry boýunça Nobel baýragynyň ilkinji laureaty bolýar. Biografiýasy
Frederik Passi 1822-nji ýylda Parižde dogulýar. Daýysy Hippolyte Passy Lui-Filipp I we Napoleon III döwürlerinde maliýe ministri bolup işlän. Passi hukuk ugrundan okaýar we az wagtlyk tejribe geçenden soň Döwlet geňeşinde (Conseil de Droit) hasapçy wezipesine kabul edilýär (1846-1849). Emma daýysynyň täsiri astynda ol wezipeden ýüz öwürýär we ykdysadyýeti öwrenmek üçin uniwersitede gaýdyp gelýär. Napoleon III-iň döwlet agdarylşygyndan soň Ikinji Imperiýa bilen ýaraşmak islemeýär we syýasatdan çetleşýär. 1857-nji ýylda professional ykdysadçy bolýar, 1860-njy ýylda bolsa Parižde we prowinsiýalarda syýasy ykdysadyýeti öwredip başlaýar.
"Mélanges économiques" (1857) ýygyndysy, Monpelýe uniwersitetinde beren we soň "Leçons d'économie politique" ady bilen çap edilen leksiýalary oňa abraý getirýär. Passi erkin söwdanyň tarapdary bolupdyr we Riçard Kobdeniň ideýalaryny goldapdyr. 1877-nji ýylda Fransiýa Institudyň (Institut de France) bölümi bolan ahlak we syýasy ylymlaryň akademiýasyna (Académie des sciences morales et politiques) agza bolýar. Hormat Legionynyň komandiri, 70 ýyllap Syýasy Ykdysadyýet Jemgyýetine prezident bolupdyr. Passi syýasy meseleler bilen gönüden-göni meşgullanyp, bilim reformalaryny geçirmäge çagyrypdyr we Fransiýa bilen Prussiýanyň arasyndaky urşuň öňüni almaga synanşypdyr. 1868-nji ýylda geljekde bolmagy mümkin dawalaryň öňüni almak üçin "Halkara Parahatçylyk Ligasyny" döretmäge kömek edýär we oňa hemişelik sekretar bolýar. Fransiýa-Prussiýa urşy döwründe ol gurama ýatyrylýar we Passiň kömegi bilen Milletleriň arasyndaky arbitraž ligasy (Société d'arbitrage entre les Nations) döredilýär (1870).
Ol 1881-nji ýylda Palata Deputatlarynyň saýlawlarynda ýeňiş gazanýar we deputatlyk döwründe daşary syýasaty üýtgetmegiň we iş reformalaryny geçirmegiň tarapynda çykyş edipdir. 1886-njy ýylda gaýtadan saýlanyar, emma 1889-njy ýylda saýlanyp bilmeýär. Şeýle hem ol ABŞ bilen Angliýaň arasynda arbitražy ýola goýan Randal Krimeriň rezolýusiýasyndan ruhlanan halkara arbitraž sistemasyny goldapdyr. 1888-nji ýylda Passiň tagallalary bilen britan parlamentiniň agzalary we fransuz deputatlary guramaçylyky arbitražyň konsepsiýasyny maslahatlaşmak üçin duşuşýarlar. Bir ýyldan soň bolsa Halkara parlamentara bileleşigi döredilýär. Ol Bernde ýerleşýän Halkara parahatçylyk býurosynyň agzasy hem bolupdyr.
Passiň parahatçylyga çagyrýan ýazgylary we çykyşlary giňden ykrar edilýär. 1909-njy ýylda ol özi bilen bagly dürli parahatçylyk we arbitraž guramalarynyň döredilşiniň hronikasyny beýan edýän kitabyny (Pour La Paix) çap etdirýär. 1881-1902-nji ýyllar aralygynda birnäçe kollejlarda syýasy ykdysadyýetiň professory bolupdyr.
Frederik Passi 1912-nji ýylyň 12-nji iýunynda aradan çykýar we Per-Laşez gonamçylygynda jaýlanýar. Ertesi gün New York Times gazedinde oňa bagyşlanan gysgaça makala çap edilipdir.


text:
Balkan welaýaty
Balkan - häzirki döwürde Türkmenistanyň bäş welaýatynyň biriniň ady.
Umumy Maglumat[üýtget]
Türkmenistanyň günbatarynda ýerleşýän Balkan welaýatynyň meýdany 138,5 müň inedördül kilometre barabar bolup, ýurdumyzyň umumy meýdanynyň ýüzden 28,4 bölegini tutýar.
Ol günbatarda Hazar deňziniň üsti bilen Azerbaýjan, Russiýa Federasiýasy, ýer üsti bilen demirgazykda Gazagystan, günortada Eýran bilen, gündogarda Ahal welaýaty, demirgazyk-gündogarda Daşoguz welaýaty bilen araçäkleşýär.
Türkmen halkynyň iňňän gadymy watany bolupdyr. Uly we Kiçi Balkan daglary bu sebitlerde ýerleşýär. Olara umumy Balkan Daglary ady geçipdir.


text:
v
Geldi Bäşiýewiñ Nury Halmämmedow bilen döredijilikli hyzmatdaşlygynyñ ýene-de bir miwesi «Gahrymanlar hakynda balladadyr». Balladany Türkmenistanyñ sungatda at gazanan işgäri Saparmyrat Babayew zarynlap yanlandyrypdy.
Näçe gül yüz yigitler,
Ar üçin baş goydular.
Baýdak ýaly gelinleri,
Gujagyn boş goýdular...
Kalbymyzda ýaşaýar,
Dolanmadyk gerçekler.
Ýada salyrñ, baş egiñ,
İndi dünýä injekler.
Nägehan uruş zerarly oglundan jyda düşen mahrem enäniñ, ýaryny ýitiren baýdak boýly gelniñ ahy-nalasyny beýan edýän bu eser Geldi Bäşiýew bilen Nury Halmämmedowyñ aýdymlarynyñ merjen dänelerinin biridir.
«Goşgy çeper bolanda saz döretmegem, aýdym aýtmagam kyn bolanok. Muny Geldi Bäşi ýazypdyr. Özi dagly ýigit bolanson «Mekany daglar» diýip at beripdir. Geldi janyñ ýazan goşgularyna saz döretmek, äheñini-labyzyny tapyp, aydym aýtmak, özüme-de lezzet berýär».
Bu sözler bagşylar başy Sahy Jepbarowa degişli. Sahy halypa Geldi Bäşiýewiñ sözlerine şeýle hem «Näzlerinden», «Daglar», «Perzendi men», «Maralym», «Ak ýüzli Maralym meniñ» ýaly aýdymlary ýazdy.
Her ýerde waspyñ sözlener,
El degse, zülpüñ çözlener.
Asmandaky aý gizlener,
Seniñ ap-ak ýüzlerinden.
Ýañaklaryñ gül bolupdyr,
Lebiñ datly bal bolupdyr,
Bagda bibil lal bolupdyr,
Şirin-şeker dilleriñden..
* * *
Guçanda zemini baharyñ pasly,
Çeşmeler çyrpynşyp, joşarlar çasly.
Açylar läleler, jennetdir misli,
Aşyklaryñ nama okany daglar...
Şygyr zergäriniñ aýdyñ, ýönekeýlik bilen sünnäläp ýazan bu şahyrana setirleri bagşylaryñ dilinden düşmeýär. Sahy aganyñ ýerine ýetirmegindäki bu aýdymlar halypanyñ ussatlyk nusgalary hökmünde türkmen radiosynyñ altyn-saz fondunda saklanýar.
Türkmenistanyn halk artisti Ata Ablyýew Geldi Bäşiýewin sözlerine «Ýañlananda Mylly aganyñ dutary», «Uz eýlär», «Käkilik» diýen ilhalar aýdymlary döretdi.
Silkinjiräp kümüş periñ daranda,
Aýak çekmez ýorgalanda, ýörände,
Höwründen azaşyp, zaryn saýranda,
Söygüliñi ýada salar käkilik.
Türkmenistanyñ halk bagşysy Oraznepes Döwletnazarow tarapyndan ile ýetirilen bu aýdym şahyryñ ýiti synçylygyna güwä geçýär.
Ata halypa Geldi Bäşiyewiñ käkiligi taryplaýşynyñ üýtgeşikdigini, diýseñ owadan dag jandaryna şeýle belent bolup, ony şeýle çeper suratlandyrmagy her ýeteniñ başarmajakdygyny nygtaýardy. Bu aýdymy aýtmaýan bagşy ýok diýen ýalydyr. Ony dürli saz gurallarynyñ gapdalynda-da aýdyarlar. Munuñ özi onuñ sözüniñ hem, sazynyñ hem şowly çykandygyndan nyşan. Aýdymyñ jüpüne düşendiginin alamaty.
Geldi Bäşiýewiñ goşgularyna iñ köp aýdym döreden mukamçy kompozitor bolsa Türkmenistanyñ halk artisti, Magtymguly adyndaky halkara baýragynyñ eýesi Akmyrat Çaryýewdir. Geldi Bäşiýew bilen Akmyrat Çaryýewiñ döredijilikli hyzmatdaşlygy netijesinde birgiden aýdymlar kerweni emele geldi. İne, olaryn doly bolmadyk sanawy: «Çynarym», «Gyzlar», «Dag jerenleri», «Dutarym», «Türkmenistan Watanym», «Çeşmeler», «Gaýalar», «Daglara bar», «Seýle gelseñ bu daglara», «Bedewler...».
Bu aýdymlary bagşylar Nurýagdy Baýramow, Oraznepes Döwletnazarow, Parahat Şyhymow, Tawus Annamyradowa ürç edip aýdýarlar.
Bu ne gudrat, gara dagyñ gatyndan,
Daşy ýaryp, gaýnap çykar çeşmeler.
Kesmer-kesmer gaýalardan inende,
Dag ýañagyñ ogşap akar çeşmeler...
* * *
Başy belent, ala garly daglarda,
Gezer agaýana dag jerenleri.
Gara daşdan çogan bal bulaklardan,
Süzer gana-gana dag jerenleri...
* * *
Ne ajap ýañlanýar Pürli agañ pendi,
Senediñ har saklan baýnamaz şindi,
Hansähet ussanyñ ussat perzendi,
Jepbar bilen baga giren dutarym...
****
Külli türkmenleriñ uçar ganaty,
Aslyny Ahaldan alan bedewler.
Üstüne müneniñ päli-niýeti,
Ýgşymy-ýamanmy, bilen bedewler...
Aýdyma öwrülen şeýl setirleri näçe getirseñ getirip oturmaly!
Biz Akmyrat Çaryýewden:
—Siz beýleki şahyrlaryñ sözlerine hem ençeme şowly çykan aýdymlary döretdiñiz, ýöne şahyr Geldi Bäşiýew bilen döredijilik aragatnaşygyñyz has ysnyşykly bolupdy. Munun syry nämede? — diýip soranymyzda, ol şeýle jogap berdi:
— Munuñ syry Geldi Bäşiýewiñ şygyrlarynyñ özboluşlulygynda, akgynlylygynda, baryp ýatan milliliginde, olaryñ keremli daglarymyz, uçar ganatly bedewlerimiz, gazma dutarymyz... baradalygynda. Şonuñ üçin ol goşgular maýyl edip, ylhamyny joşdurýar, edil aýdyma hiñlenen ýaly hiñlenibermeli. Meniñ aýdym döredijiligime Geldi şahyryñ zergärlerçe döreden şygyrlary aýgytly täsir etdi.
Geldi Bäşiýewiñ şygyrlary Türkmenistanyñ halk artisti, halypa kompozitor Aman Agajykowyn Garaşsyzlyk ýyllaryndaky döredijiliginde uly orun tutýar. Bu iki ussat Garaşsyzlyk eyýamynyñ, gülgüzar Watanymyzyñ, onuñ erkana we zähmetsöyer halkynyñ waspyny ýetiryän aýdymlar toplumyny bilelikde ýazdylar. Ol aýdymlar «Arzuw» ady bilen özbaşyna ýygyndy edilip çykaryldy. Bu ýygynda girizilen «Wtan», «Garaşsyzlyk odasy», «Diýarymyñ esgerleri», «Gurluşykçynyñ aýdymy», «Bahar gülleri», «Ekiz dagym», «Gül ýüzüñe bakaýyn» ýaly eserler Geldi Bäşiyewiñ we Aman Agajykowyñ döredijilik örüsiniñ giñliginden habar berýär. Özüniñ manyly ömrüniñ soñky ýyllarynda Geldi Bäşiýew aýdym-saz sungatymyzyñ saýlama wekilleri Sary bagşy, Magtymguly Garly, Mylly Täçmyrat, Pürli Sary, Sahy Jepbar, Jepbar Hansähet, Çary Täçmämmet, Annageldi Jülge, Ata Ably, Nurberdi Gul, Hommat Jelil, Orazgeldi Ylýas, Ödenýyaz Nobat, Nury Halmammet, Annaberdi Atdan barada goşgular toplumyny döretdi. Bu goşgular şahyryñ beýleki goşgulary bilen bilelikde, onuñ bize ýadigärlik galdyran «Çynarym» kitabyna girizildi.
Geldi Bäşiýewiñ şygyrlar diwany mähriban topragymyza, il-günümize bolan mähir-muhabbetden doly:
Säher turup, şükür etsem Hudaýa,
Aman-esen ýatyp turanyñ üçin!
Dogup gelýän güni ýüzüñe sylgyn,
Şu jahanda ýaşap yöreniñ üçin.
İr säherde nur ýagarmyş asmandan,
Ýuw ýüzüñi! Ýüzüñ nury solmasyn!
Ata-baba şu mukaddes toprakdan,
Ykbal bizi hergiz aýra salmasyn!
Ykbal bizi şahyrdan aýra salsa-da, onuñ döwleili maşgalasynyñ bardygy ýüreklerimize teselli berýär. Geldi Bäşiýew Ogulabat gelnejemiz bilen, tüweleme, on çagany terbiýeläp ýetişdirdi. Onuñ gyzy Mähri «Çar tarapdan» radio ýaýlymynda işläp, şöhrat gazanan kakasynyñ asylly kärini mynasyp dowm etdirýär.
Ilmyrat Mämedow
Mugallymlar gazetı 1.11.2008


text:
Astrid Lindgren
Astrid Lindgren
(1907-2002)
Şwed ýazyjysy Astrid Anna Emiliýa Lindgren 1907-nji ýylyň 14-nji noýabrynda, Şwesiýanyň Günortasyndaky Wimmerbýu atly kiçeňräk şäherçede, fermeriň maşgalasynda dünýä inipdir. Ýazyjynyň «Meniň toslamalarym» (1971) atly awtobiografik oçerkler ýygyndysynda ýatlap geçişi ýaly, ol bagtly çagalyk ýyllaryny agzybir maşgalasy bilen Wimmerbýunyň gözel tebigatynyň içinde ýaşap geçiripdir we bu ýerler baradaky ýatlamalar onuň döredijiligine bütin ömür ylham çeşmesi bolup galypdyr. Çaga wagty gyzjagaza halk döredijiliginden dürli eserler, ertekiler okap beripdirler. Ertekileriň jadyly dünýäsi gyzjagazy özüne ömürlik bendi edipdir. Ol eýýäm mekdepde okap ýören wagty öz zehinini görkezmegi başarypdyr. Bu ýerde ony «Wimmerbýunyň Selma Lagerlöfi» diýip atlandyrypdyrlar.
16 ýaşynda Astrid Lindgren «Wimmerbýu Tidningen» gazetine galamgär bolup işe girýär, iki ýyldan soň bolsa Stokgolma göçýär we durmuşa çykyp, ömrüniň ahyryna çenli bu ýerde ýaşaýar.
Astrid Lindgreniň ilkinji belli eseri «Peppi Uzynjorap» 1945-nji ýylda, birnäçe çaphanalar golýazmany yzyna gaýtaranlaryndan soň, «Raben we Şögren» neşirýatynda çap edilýär we dessine ýazyja meşhurlyk getirýär. Şol ýyl hem bu neşirýat Lindgrene çagalar edebiýatynyň redaktory wezipesini hödürleýär. Ýazyjy 1970-nji ýyla, tä pensiýa çykýança bu wezipede işläpdir.
Agyr redaktorlyk işine garamazdan, Astrid Lindgren döredijilik öndümligini togtatmaýar. «Kalle Blümkwistiň başdan geçirmeleri» trilogiýasy (1946; 1951; 1953), «Mio, meniň Miom!» (1954), «Körpe we üçekde ýaşaýan Karlson» trilogiýasy (1955; 1962; 1968), «Ýolbars ýürekli doganlar» (1973) we beýleki powestleri hem ertekileri yzly-yzyna peýda bolup, ýazyjynyň adyny bütin dünýä meşhur edýär. Astrid Lindgreni Şwesiýada örän hormatlapdyrlar, çünki ýazyjy halkyň asuda ýaşaýşy üçin, çagalaryň dogry terbiýesi üçin, tebigaty goramak üçin irginsiz göreşipdir. Ol öz döredijiligi we haýyr-sogap edijiligi bilen Hans Kristian Andersen medalyna, Russiýanyň Lew Tolstoý medalyna, Çiliniň Gabriela Mistral we Şwesiýanyň Selma Lagerlöf premiýalaryna, Şwesiýanyň edebiýat boýunça döwlet premiýasyna, nemes çaphanalarynyň Parahatçylyk premiýasyna we başga-da birnäçe uly sylaglara mynasyp boldy.
Bütin ömrüni parahatçylyk üçin göreşip, mätäçlere ýardam berip geçiren Astrid Lindgren 2002-nji ýylyň 28-nji ýanwarynda, Stokgolmda aradan çykdy. Onuň ertekileri 70-den gowrak dillere terjime edilip, bütin dünýäde iň söýülip okalýan eserleriň hataryna goşuldy.


text:
Gürgen etraby
Gürgen etraby Eýranyň Gülistan welaýatynyň merkezi şäheridir.
Etrabyň merkezi Gürgen şäheridir. Gürgen etrabynyň raýatlarynyň sany 2006-njy ýylda 401,399 adamdý.
Bu etrap merkez etrapça we Baharan etrapçasy bolmak bilen 2 etrapça bölüner.
Surhenkelate Baharan etrapçasynyň şäheridir.
Gülistan welaýatynyň guralmagyndan we Gürgen etrabynyň welaýat merkezi bolandan soň sanlary belli bolmasa da köp sanly Türkmen halky da bu şäher we etraba ýerleşýär.
Şäherde Parslar, Türkmenler, Azerler we Zawullar bilen bilelikde 1000-1500 adama golaý Gazak da ýaşaýar.


text:
Wladislaw Ýagaýlo
Ýagaýlo (Wladislaw II Ýagello, 1351 töweregi – 1 iýun 1434) — Ýagellonlar dinastiýasynyň düýbüni tutujy.
Taryhy[üýtget]
Ýagaýlo orta asyrlar Litwasynyň iň soňky butparaz hökümdarydy. Ol Didysis Kunigaikštis diýen tituly göteripdir. Polşanyň koroly hökmünde ol Tewton ordenine garşy Litwa bilen ýakyn soýuzdaşlyk syýasatyny ýöredipdir. Soýuzdaşlaryň 1410-njy ýylda bolup geçen Grünwald söweşindäki ýeňşiniň yzýanyndan Thorn şertnamasy (1411]]) baglaşylypdyr we polýak hem-de litwa serhetleriniň howpsuzlygy üpjün edilipdir. Şeýlelikde Ýewropanyň ähmiýetli güýçleriniň birine öwrüljek Reç Pospolitaýa soýuzdaşlygy döräpdir. Władysław II Jagiełłonyň höküm süren döwründe polýak serhetleri giňäpdir we bu umuman Polşanyň Altyn döwri hasap edilýär.


text:
Azatlyk Radiosy: Jean, näme üçin Türkmenistan barada suratlar kitabyny çykarmak kararyna geldiňiz?
Jean Vilmer: Çünki Fransiýada Türkmenistan barada köp maglumat ýok. Ýlaýtada bizde Türkmenistan barada suratlar az. Bize diňe hökümetiň internetde goýan suratlary elýeterli . Olar, hususan, resmi jaýlar barada. Elbetde, olaram gerek. Emma bizde türkmen jemgyýeti dogrusynda hiç bir surat ýok. Adamlar nähili ýaşaýarlar, olar bazarlarda näme bilen meşgullanýarlar, olaryň durmuşy nähili? Bu zatlar fransuzlar üçin gyzykly.
Men 2007-nji we 2009-njy ýyllarda Türkmenistanda ýaşadym. Şonuň üçin-de, men Türkmenistan barada suratlar kitabyny çykaryp, Fransuz dillileri Türkmenistan bilen tanyşdyrmagy karar etdim. Çünki Türkmenistan juda gyzykly ýurt. Şunlukda meniň ilkinji maksadym adamlara maglumat bermek boldy.
Azatlyk Radiosy: Eýsem, Siz bu kitaby çap edip, öz maksadyňyza ýetdiňizmi?
Jean Vilmer: Men kitaby çap edendigime juda şat. Emma oňa reaksiýalar barada gürrüň ederden entek ir. Çünki ol ýaňyja çap edildi we ähli kitap dükanlara entek ýaýramady. Men Fransuzlaryň Türkmenistan bilen juda gyzyklanýandygyny bilýärin. Meni radio çagyrdylar we köp reaksiýa boljakdygyna ynanýaryn. Men Fransuzlaryň sowallaryna jogap berjekdigime örän şat.
Olaryň adam hukuklary we syýasy ýagdaýlar barada hem soramagy ahmal. Elbetde, bular juda möhüm. Emma, meniň pikirimçe, biz diňe adam hukuklary we syýasy ýagdaýlar barada gürrüň edip, meselem, türkmen medeniýeti, hudožnikleri, heýkelçileri, aktýorlary, ahalteke atlary, edebiýaty dogrusynda söhbet etmeýäris. Yöne bular juda gyzykly.
Şeýlelikde meniň kitaby çap etmegimiň bir maksady – Türkmenistanyň geografiýasy, syýasy durmuşy, jemgyýeti, medeniýeti we diňe Nyýazow däl-de, Berdimuhamedow barada hem Fransuz dillilere doly maglumat bermekdi. Men diňe adam hukuklary we syýasat däl-de, olardan başga-da köp zat barada maglumat bermegi ýüregime düwdüm.
Azatlyk Radiosy: Siz bu kitaby taýýarlamak üçin Türkmenistanda surat alanyňyzda, haýsy-da bolsa bir päsgelçilik bilen ýüzbe-ýüz bolduňyzmy?
Jean Vilmer: Elbetde. Men Berdimuhamedowyň häkimiýet başyna gelmegi bilen sosial durmuşda, bilim pudagynda käbir ösüşleri gördüm. Ol gowy işleri etdi. Emma adam hukuklary, metbugat azatlygy boýunça ösüş bolmady. Şonuň üçin-de, Türkmenistanda surat almakçy bolsaň, saňa şübheli garaýarlar. Näme üçin surat alýarsyň? Sen bu suratlar bilen Türkmenistany gowy edip görkezjekmi ýa-da tankytlamakçymy diýip, menden soradylar.
Meniň maksadym Türkmenistany gowy ýa-da ýaramaz edip görkezmek däldi. Men Türkmenistandaky hakyky durmuş barada maglumat bermek isledim. Şonuň üçin-de men käte gowy zatlaryň suratyny aldym, käte bolsa, belki, ýaramaz zatlaryň. Meselem, kitapda garyplyk ýa-da garyp adamlar barada hem suratlary görüp bilersiňiz. Çünki Türkmenistanda hemmeler baý däl ahyryn. Ilatyň käbir bölegi garyp. Men şolary hem görkezmegi ýüregime düwdüm. Bular durmuşdaky hakykatlar. Esasy päsgelçilik köçede durýan polisler. Sen habardar bolmaly. Sen kiçijik kamera ulanmaly. Iki obýektiň arasynda çalt hereket etmeli.
Eger-de bir binanyň ýanynda köpräk dursaň, onda polisiýanyň ýa-da KNB-çiniň ýanyňa gelip, “sen bu ýerde näme üçin dursuň? Näme işleýärsiň?” diýip soramagy ahmal.
Meniň öz strategiýam boldy we meniň wagtym ýeterlikdi. Türkmenler juda gowy we eli açyk adamlar. Men olar bilen gürrüň etmegi halaýaryn. Olaryň suratyny alanymda hiç bir problema bolmady. Ýönekeý raýatlaryň özleri we durmuşy barada surat alanymda şatlandylar. Çünki olar özleri barada dünýäniň bilmegini isleýärler.
Azatlyk Radiosy: Siz surat alanyňyzda, nähili anyk problema bilen ýüzbe-ýüz bolduňyz?
Jean Vilmer: Bir gezek men Aşgabadyň otly stansiýasynda surat aldym. Bilýäňizmi, Türkmenistanda otlularyň suratyny almak gadagan. Men munuň anyk sebäbini bilemok. Hatda diňe otlynyň däl-de, onuň ymgyr çöldäki relsiniň suratyny almak hem gadagan. Men gumuň içindäki Derwezede boldum. Şonda otlynyň relsiniň suratyny almak isledim. Bu ýerde yns jyns ýokdy. Diňe kiçijik jaý we otlynyň relsi bardy. Haçanda men relsiň suratyny aljak bolanymda, şol kiçijik jaýdan biri çykyp, bu ýerde surat almak bolanok diýdi.
Başga bir gezegem meni Aşgabatdaky otly stansiýasynda tussag etdiler. Çünki men otlynyň we köne wagonlaryň suratyny aldym. Türkmenistanda Hytaýyň täze wagonlary hem bar. Men olarda öňki Krasnowodskä gitdim. Garaz, meni tussag eden polis ençeme sorag berip, köp saklady. Emma KNB-çi has köp sowal berdi. Olar meniň näme üçin surat alandygymy, kimdigimi we kim üçin işleýändigimi bilmek islediler. Haçanda olar meniň alan suratlarymyň köne jaýlar, wagonlardygyny görenlerinde, meniň näme üçin bularyň suratyny alandygyma düşünmediler. Olar menden ”Eger sen surat almak isleseň, onda näme üçin merkeze gidip, ak mermerden gurlan ajaýyp binalaryň suratyny alaňok? “Siziň “Buig” kompaniýaňyz ajaýyp binalary gurdy. Näme üçin şolaryň suratyny alaňok?” diýdiler.
Olaryň mende galdyran täsiri nämäniň gowudygyny ýa-da ýaramazdygyny sen däl-de, olaryň kesgitleýändigi boldy. Ýagny, “Buigiň” guran binalary juda owadan we olaryň suratlaryny almak bolýar. Emma köne wagonlar gowy däl we olaryň suratyny almak bolanok.
Azatlyk Radiosy: Jean, Siz Türkmenistanda köp ýaşapsyňyz. Eýsem, Siz Türkmenleriň haýsy däp-dessurlaryny has gowy görýärsiňiz?
Jean Vilmer: Men Türkmenleriň birek-birege raýdaşlygyny örän gowy görýärin. Sebäbi türkmenleriň uly maşgalasy bar. Maşgala olar üçin juda mukaddes hasaplanylýar. Eger meniň bir problemam bolsa, on dostum kömege taýýar. Men Türkmenistany terk etmek üçin uçarlar meýdanyna baranymda, ir sagat üç töweregidi. Emma eýýäm sagat dörd-e çenli men on adam bilen dostlaşdym. Bu Fransiýada asla mümkin däl. Bu ajaýyp türkmen däbi diýip oýlanýaryn.
Türkmenler örän myhmansöýer we myhmany mydama güler ýüz bilen garşylaýarlar. Meniň Türkmenistanda dostlarym köp. Men türkmen toýlaryny hem gowy görýärin. Men üç toýa bardym. Haçanda men durmuşa çykýan gyzyň başynda agyr kürtäni görenimde, “serpmeden gaýdan ýaly” boldum.
Belki, durmuşa çykýan gyza jokrama yssyda kürte atynmak has agyr düşýändir diýip oýlanýaryn. Türkmen toýlary uludan tutulýar we hemmeler şatlanýarlar. Daňa çenli tans edýärler, köp wodka, ors, türk we juda gowy türkmen piwosyny içyärler. Türkmen naharlary hem juda tagamly. Men wegetarian bolsam-da, ilkibaşda iki gezek palaw iýdim. Emma soňra restoranlara barsam, çopan saladyny iýmeli boldum. Dogrusy, ondanam ýadadym. Garaz, maňa wegetarian hökmünde nahar saýlamak ýeňil bolmady.
Türkmenleriň çakyry hem gowy diýip eşitdim. Emma restoranlarda gürji we bolgar çakyrlary bar. Yöne bu ugurda Türkmenistana Fransuz spesialistleri uly kömek edip bilerdi. Türkmenistanyň örän gowy üzümleri bar. Ýene-de bir zady aýdasym gelýär. Bize daşary ýurtlulara “Awaza” gerek däl. Bu gowy zat. Yöne biz ony islemeýäris. Bize Türkmenistanda hereket azatlygy gerek. Biz Türkmenistanda islän ýerimiziň suratyny almak we adamlar bilen ine-gana gürrüň etmek isleýäris.


text:
Ýol we orun üýtgetme
Islendik hereketiñ gutarnykly netijesini kesgitlemek üçin, bize bir wagtyñ özünde hem ululygy, hem ugry görkezýän fiziki ululyk gerek. Bu fiziki ululyk orun öýtgemegidir. Jisimiñ başlangyç we soñky ýagdaýlaryny birleşdirýän ugrukdyrylan kesime orun üýtgetme diýilýär. Ol wektor ululykdyr. Diñe san bahasy bilen däl, eýsem giñişlikdäki ugry bilen hem häsiýetlendirýän ululyklara wektor ululyklar ýa-da wektorlar diýilýär. Diñe san bahasy bilen kesgitlenilýän ululyklara skalýar ululyklar diýilýär. Orun üýtgetme wektorynyñ ugry hereketiñ başlangyç nokadyndan soñky nokadyna bolan ugry görkezýär. Orun üýtgetme wektorynyñ san bahasy hereketiñ başlangyç we soñky nokatlarynyñ aralygynyñ uzaklygyna deñdir. Aýdyñ üçin orun üýtgetmäni şekillendiilýän kesimiñ ujy strelka bilen belgilenýär. Hereketiñ başlangyç we ahyrky nokatlarynyñ arasyndaky traýektoriýanyñ uzynlygyna geçilen ýol diýilýär. Ýol skalýar ululykdyr. Geçilen ýol we jisimiñ orun üýtgetmesi şol bir zat däldir. Jisim M1 nokatdan M2 nokada ornuny üýtgedipdir diýeliñ (a-surat). Onuñ orun üýtgetmesi M1 M2 kesimidir. M1 we M2 nokatlarynyñ arasyndaky traektoriýanyñ uzynlygy bolsa geçilen ýoldur.


text:
Sen hakda oylanman durup bolanok,
bu name uchin beyleka asla bilemok...
Hava, oyundan bashlady hemme zat. Oyun etmek isledim, emma chyna yazdyn ol oyun. Soygi beyle duydansyz geler oytmezdim....
Gelende duydansyz gelen soygi, gidende name uchin duydurman gidip bilenokka?
Men namede yalnyshdymkam? Bar yalnyshlygym seni soymegimmika? Indi seni soymegim uly yalnyshlygym bolaydymyka?
Sen aydardyn:
- ...... jan, meni soyyarmin?
Men diyerdim:
-Havala.
A sen :
-Chynyn bilen soyyanmi?
Men :
- Yokla oyun edyan -diyerdim..
Sen :
- Bolya. Yone bilyanmi name men senin tuys yurekden soymegini isleyan , mana bashga hich zat gerek dal..- diyerdin....
Asyl gorup otursam, sana soygumde gerek dal eken.....
Dushundim, chyn soygi yok eken... Yok, dur chyn soygi bar, yone ol soygin gadyry bolmaz eken. Aldanan yurek , gaytadan soyup bilermi?
Ey vay ...Bu nahili bolday???? Gaytadan soymek, tazeden soymek? Munadanam bir gurrun bolarmy? Soygi yeke-tak, ve pak bolmalymyka diyerdim.....Belki sheyledirem, emma beyle dal yaly...
Durmushy oyuna dondurdiler, utan boldular utulan boldular.... bu bolyar
emma soygini oyuna dondurip, utmak utulmak name manyny beryarka? Durmushymyzda indi yekeje hakykata hem orun yokmuka?
Halanan (42)


text:
Ispaniýa
Ispaniýa (isp. España), resmi ady — Ispaniýa Korollygy (isp. we gal. Reino de España, kat. Regne d'Espanya, bask. Espainiako Erresuma, oks. Reialme d'Espanha, ast. Reinu d'España) — Ýewropanyň günorta-günbatarynda döwlet. Pireneý ýarymadasynyň agramly bölegini eýeleýär. Ýurduň ady "i-şpanim" — "towşanlaryň kenary" diýen finikiýa aňlatmasyndan gelip çykýar.
Serhetdeş ýurtlary:
- Portugaliýa — Pireneý ýarymadasynyň günbatarynda;
- Gibraltar britan häkimiýeti — Iberiýa ýarymadasynyň günortasy;
- Marokko - demirgazyk Afrikada (Seuta we Melilýa anklawlary);
- Fransiýa we Andorra — demirgazykda.
Ispaniýanyň kenarlaryny demirgazykda we günbatarda Atlantik okean, şeýle hem günortada we gündogarda Ortaýer deňzi ýuwýar.
Doly ady: Ispaniýa Patyşalygy (Reino de España).
Paýtagty: Madrid
Meýdany: 504,030 kw. km.
Ilaty: 46,505,963 adam (Iýul 2010 ý.)
Gimn: Marcha Real (“Patyşa marşy”)
Resmi dili: Ispan
Hökümet baştutanlary: Huan Karlos I (Patyşa), Hose Luis Rodrigo Zapatero (premýer-ministr)
Milli baýram: 12-nji oktýabr – Ispan milletiniň güni
Pul birligi: Ýewro
Iň belent nokady: Teýde wulkany (3718 m)
Agalyk ediji dini: katolisizm
UMUMY MAGLUMATY. Ispaniýa Ýewropa Bileleşiginiň agzasy bolup, Ýewropanyň çet günorta-günbataryndaky ýerleşýän döwletdir. Ol Pireneý ýarym adasynyň 5/6 bölegini, Ortaýer deňzindäki Balear we Pitius adalaryny, Atlantik okeanynda Kanar adalaryny tutýar.
Meýdany 504,030 kw. km. Tutýan meýdany boýunça Dünýäde 51-nji, Ýewropada bolsa dördünji ýerde durýar. (Rossiýa, Ukraina we Fransiýadan soňra).
Ilaty 46,5 mln. adam (2010). Ispaniýa Ortaýer deňziniň, Atlantik okeanynyň we Biskaý aýlagynyň aralygynda ýerleşip, gündogarda Fransiýa, Andorra, günbatarda Portugaliýa bilen araçäkleşýär. Paýtagty – Madrid şäheri. Ispaniýa administratiw taýdan 50 welaýata (47-si ýarym adada) bölünip, 17 sany awtonom oblasta birleşýär. Ispaniýanyň Afrikadaky awtonom şäherleri Seuta we Melilýadyr. Şeýle hem Afrikada Welesde-la-Gomera, Alusemas we Çafarinas adalary bar. Nominal jemi içerki önümiň möçberi boýunça dünýäde on ikinji orny eýeleýär. Ispaniýa BMG-niň, ÝB-niň, NATO-nyň, YÖHG-niň (Ykdysady Hyzmatdaşlyk we Ösüş Guramasy) we BSG-niň (Bütindünýä Söwda Guramasy) agzasydyr. Ispaniýa konstitusion monarhiýa döwleti bolmak bilen, Huan Karlos I 1975-nji ýylyň 22-nji noýabryndan bäri Ispaniýanyň patyşasydyr.


text:
Türkiýe
Türkiýe (türk. Türkiye), resmi ady Türkiýe Respublikasy (türk. Türkiye Cumhuriyeti) — bir bölegi Aziýanyň günorta-günbatar böleginde, beýleki bölegi Günorta Ýewropada ýerleşýän döwlet. Ýurduň territoriýasynyň easy bölegi Anatoliýa ýarymadasynda (Kiçi Aziýa ýarymadasy) Gara deňiz bilen Ortaýer deňziniň aralygynda ýerleşýär.
Türkiýe gündogarda Gruziýa, Ermenistan, Azerbaýjan we Eýran bilen; günortada — Yrak we Siriýa; günbatarda — Gresiýa, Bolgariýa bilen serhetleşýär. Onuň kenarlaryny dört sany deňiz ýuwýar: Gara deňiz, Ortaýer deňzi, Egeý deňzi we Mermer deňzi.
Türkiýäniň umumy tutýan meýdany 814,578 inedördül kilometr bolup, şonuň 790,200 inedördül kilometri Kiçi Aziýa ýarym adasynda, galan 24 müň inedördül kilometri hem Ýewropadadyr. Ýagny, Balkan ýarym adasynyň günorta gündogaryndadyr.
Türkiye dünýäniň iň täsin ýerinde gadymy Aziýanyň, Ýewropanyň we Afrikanyň biri-birine iň golaýlaşýan ýerinde, Aziýanyň Ýewropa bilen araçäkleşýän ýaýlymynda ýerleşýär. Ol günortadan demirgazyga 550 kilometre, gündogardan günbatara 1600 kilometre uzalyp gidýär.
Üç tarapy deniz bilen gurşalan Türkiye döwleti Birinji jahan urşundan soň, 1923-nji ýylda Mustafa Kemal Atatürk tarapyndan esaslandyrylýar. Türkiye dünýäniň birnäçe abraýly guramalarynyň agzasydyr. 2005-nji ýylyň oktýabr aýynda" Türkiye Ýewropa Bileleşigine doly hukukly agza bolmak üçin gepleşiklere başlady.
Türkiýäniň Uly Millet Mejlisi 1920-nji ýylyň aprel aýynyň 23-inde döredildi. Ol ýurduň kanun çykaryjy organydyr. Deputatlar halk tarapyndan her 5 ýylda bir gezek geçirilýän saýlawlaryň netijesinde saýlanýar. Mejlisde 550 deputat bar.
Ýurduň ýerine ýetiriji häkimiýetine premýerministr ýolbaşçylyk edýär. Ol Ministrler Kabinetine başlyklyk edýär. Premýerministr Mejlis tarapyndan 5 ýyllyk möhlete saýlanýar. Türkiye «Ýurtda parahatçylyk - dünýäde parahatçylyk» ýörelgelerine esaslanýan daşary syýasatyny üstünlikli durmuşa geçirip, ony sebitdäki yurtlar bilen özara bähbitli gatnaşyklar, hormat goýmak esasynda dowam etdirýär.
Mazmuny
Tebigy baýlyklary[üýtget]
Türkiýäniň territoriýasy ýerasty magdanlara baýdyr. Ýurtda altyn, kümüş, mis, boksit, wolfram, simap, demir, marganes, daş we goňur kömür, nebitdir gaz çykarylýar. Hromitiň gorunyň çykarylmagy we eksport edilmegi, wolframyň we sürmäniň gory boýunça Türkiye dünýäde birinji orunlaryň birini eýeleýär. Bu ýerde bütin günorta-gündogar Aziýa boýunça daş we goňur kömrüň iň iri ýataklary bar. Himiki çig mal we tebigy gurluşyk materiallar hem köp dürlüligi bilen tapawutlanýar.
Haýwanat dünýäsi[üýtget]
Türkiýäniň baý haýwanat dünýäsi bar. Munda Aziýa bilen Ýewropanyň biri-biri bilen araçäkleşmeginiň uly täsiri bar. Täsin geografiki ýerleşişi we dürli howa şertlerine eýe bolandygy üçin bu ýurduň ösümlik dünýäsi beýleki ýakyn Gündogar ýurtlarynyňka seredeňde örän baýdyr. Ýurtda 9 müňden gowrak ösümlik görnüşi bar. Şeýlelikde. ýurtda diňe bir Ortaýer deňziniň faunasynyň görnüşleri bolman, eýsem Ýakyn we Gündogar Ýewropa Kawkaz hem-de Arap ýarym adasynyň faunasyna degişli haýwanlara duş gelmek bolýar.
Ykdysadyýeti[üýtget]
1923-nji ýyldan bäri durmuşa geçirilýän özgertmeler arkaly häzirki günde Türkiye dünýäniň çalt ösýän ýurtlarynyň birine öwrüldi. Häzirki wagtda ykdysady ösüşi boýunça dünýäde 17-nji orny eýeleýän ýurduň içerki jemi önüminiň möçberi ýyl-saýyn ösýär. llatynyň sany 72 million adama ýetýän Türkiye özüniň eksportyny 100 milliard dollara çenli artdyrdy.
Belli şahsyýetleri[üýtget]
Türkiýäniň esaslandyryjysy Mustafa Kemal Atatürküň ýaşan kyn döwründe bitiren uly işleri, alyp baran üstünlikli syýasatlary, syýasy meselelerdäki öňdengörüjiligi bilen dünýäde meşhur bolan şahsyýetdir.
Dünýäde meşhurlyk gazanan Türk sungat ussatlary-da az däl. Olardan pianinoçy Fazyl Saý we Süher Pekinel, opera aýdymçysy Leýla Genjer, edebiýatçylardan - Orhan Pamuk, Ýaşar Kemal, Nazym Hikmet, Mehmet Akif Ersoý, Hüseyin Nihal Atsyz, şahyrlardan,-Nuri Bilge Jeýlan, Ferzan Özpetek dagy dünýä medeniyetine uly goşant goşan ady belli şahsyýetlerdir.
Matematika boýunça birnäçe teoriýalaryň üstünde işlän Jahit Arf molekulýar biologiýa we kwant teoriýasy babatda ylmy işler ýazan Oktay Sinanogly, taryhçy Halil Inaljyk we Ilber Ortaýly, beýni hirurygy Gazi Ýaşargil dagy bolsa dünýä ylmyna goşant goşan türk alymlary hasaplanýar.
Tagamlary[üýtget]
Türk aşhanasy hytaý we fransuz aşhanalary ýaly dünýäniň iň meşhur hem baý aşhanalarynyň biridir. Geografiki ýerleşişi we gadymy taryhy ýurduň aşhanasynyň baý bolmagyna öz goşandyny goşupdyr. Türk aşhanasy Mesopotamiýa we Balkan aşhanasyndan hem täsirlenipdir. Osman imperiýasynyň aşhanasy bolsa türk aşhanasynyň esasyny düzýär. Osman imperiýasynyň aşhanasynda dürli hilli çorbalar, zeýtun ýagyna ýatyrylan gök önümler, etli naharlar, balyk, börek we süýji tagamlar taýýarlanylýardy. Şeýle hem ýurduň her taýpasynyň we obasynyň özüne mahsus tagamlary hem bar.
Metbugaty[üýtget]
Türkiýäniň Döwlet Teleradiokompaniýasy (TRT) ýurduň ilkinji teleýaýlymydyr. Ol 5 teleýaýlymy we 5 radiosy bilen ýaýlyma çykýar. TRT-niň döredilmegi bilen göz önünde tutulan maksadyň beýleki ýaýlymlar bilen bäsleşmek ýa-da girdeji gazanmak bolman, eýsem, jemgyýetiň bähbidini gorap, ýokary hilli gepleşikleri taýýarlamakdan ybaratdyr. Türkiýäniň bazarynda 21 milli, 14 sebitara we 229 sany ýerli teleýaýlymlar bar. Iň köp tomaşa edilýän ýaýlymlar: "Samanýolu", "Kanal D", "ATV", "Show TV" we "Stardyr". Ýurtda ykdysadyýet meselelerine we habarlara üns berýän ýaýlymlar hem az däl. Ýurduň iň köp okalýan gazetleri: "Posta", "Hürriyet", "Zaman", "Radikal", "Milliýet" we "Sabah" gazetleridir:
Kinosy[üýtget]
Türkiýäniň kinematografiýasynda ilkinji kino 1914-nji ýylda surata düşürildi. Şol döwürde Fuat Uzkynaý "Aýastefanosdaky rus ýadygärliginiň ýykylmagy" atly filmi surata düşüripdi. 1914-2006-njy ýyllar aralygynda 4827 sany serial we film surata" düşürildi. Metin Erksanyň režissýorlygynda "Suwsuz ýaz" atly reňksiz film 1964-nji ýylda halkara Berlin kinofestiwalynda "Altyn aý" baýragyna mynasyp boldy. 1970-nji ýylda "Ýeşilçam" kino industriýasy ýurduň kinematografiýasyna uly goşant goşdy. Türkan Şoraý, Filiz Akyn, Ýylmaz Güney. Kadir Inanyr, Ediz Hun ýaly kino ussatlary öz filmleri bilen türk tomaşaçylarynyň söýgüsini gazandy. Häzirki ýyllarda-da kino industriýasy çalt depginlerde ösýär. Iň köp tomaşa edilýän filmler: "GORA", "Dondurmam Gaýmak", "Gurtlar jülgesi", "Atam we oglum".
Sporty[üýtget]
Türkiýede sporta uly üns berilýär. Ýurtda sportuň iň gowy görülýän görnüşleriniň biri hem futboldyr. Türkiýäniň futbol boýunça milli ýygyndysy hem bu ugurda uly üstünliklere eýe boldy. 2002-nji ýylda geçirilen dünýä futbol çempionatynda Türkiýäniň milli ýygyndysy hormatly üçünji ýere mynasyp boldy. Şeýle hem 2000-nji ýylda Belgiýa bilen Gollandiýanyň bilelikde gurnan Ýewropa futbol çempionatynda bolsa ýygyndy topar altynjy orny eýeledi;
Türkiýäniň birinji futbol ligasynda çykyş edýän "Galatasaraý" futbol topary 1999-2000-nji ýylda UEFA-nyň kubogynyň finalynda Angliýanyň "Arsenal" toparyndan üstün çykyp, bu kuboga eýe bolan ilkinji türk toparydyr. Şol ýyl ol Ýewropanyň "Süper kubogyny" eýeläp, dünýädäki iň meşhur futbol toparlarynyň hataryna goşuldy. Bu toparyň düzüminde çykyş edýän Hakan Şüküri hem-de häzirki wagtda-da Ýewropanyň güýçli toparlarynda oýnaýan Tunjaý Şanlyny we Nihat Kahwejini köp sanly futbol janköýerleri tanaýar.
Şäherler[üýtget]
Adana | Adyýaman | Afýonkarahisar | Agry | Aksaraý | Amasýa | Ankara | Antalýa | Ardahan | Artwin | Aýdyn | Balykesir | Bartyn | Batman| Baýburt | Bilejik | Bingöl | Bitlis | Bolu | Burdur | Bursa | Çanakkale | Çankyry | Çorum | Denizli | Diýarbakyr | Düzje| Edirne | Elazyg | Erzinjan | Erzurum | Eskişehir | Gaziantep | Giresun | Gümüşhane | Hakkari | Hataý | Ygdyr | Ysparta | Stambul | Izmir | Kahramanmaraş | Karabük | Karaman | Kars | Kastamonu | Kaýseri | Kyrykkale | Kyrklareli | Kyrşehir | Kilis | Kojaeli | Konýa | Kütahýa | Malatýa | Manisa | Mardin | Mersin | Mugla | Muş | Newşehir | Nigde | Ordu | Osmaniýe | Rize | Sakarýa | Samsun | Siirt | Sinop | Siwas | Şyrnak | Tekirdag | Tokat | Trabzon | Tunjeli | Şanlyurfa | Uşak | Wan | Ýalowa | Ýozgat | Zonguldak
Çykgytlar[üýtget]
Galeri[üýtget]
-
-
Izmir sahili
-
-
-
-
-
-


text:
Zigfrid Lenz
Zigfrid Lens
(1926–2014)
Meşhur nemes ýazyjysy Zigfrid Lens 1926-njy ýylyň 17-nji martynda, Germaniýanyň Elk şäherçesinde dünýä indi. 1943-nji ýylda okuwyny tamamlanyndan soň harby gulluga çagyrylýar. Uruşdan soň ol Gamburg uniwersitetiniň pelsepe, iňlis dili we edebiýat fakultetini tamamlaýar. «Asmandaky çaýkeller»(1951) atly ilkinji romanyndan gazanan galamhakyna ýazyjy Keniýa syýahat edýär.
Günter Grass, Genrih Böll, Günter Aýh ýaly belli ýazyjylar bilen birlikde, Zigfrid Lenz hem Germaniýanyň ýazyjylar bileleşigine goşulypdyr. 1968-nji ýylda çap etdiren «Nemes sapaklary» romany Lense bütindünýä meşhurlygyny getirýär. Bu eser tiz wagtyň içinde, takmynan, 30 dile terjime edilip, nemes diliniň iň meşhur eserleriniň hataryna goşulýar. «Ülkäni öwreniş muzeýi»(1978) we «Arneniň mirasy»(1999) romanlary hem okyjylar tarapyndan gyzgyn garşylanypdyr. Ýazyjy Gýöte baýragyna, Frankfurt çaphanaçylarynyň baýragyna, Halkara Nonino baýragyna mynasyp bolýar.
2008-nji ýylda çap edilen «Bir minutlyk dymyşlyk» romany ýazyjynyň şu wagta çenli çykaran iň soňky eseridir. Romanlarynyň köpüsinde jemgyýetçilik durmuşyny suratlandyrýan ýazyjynyň bu eseri söýgä hem çagalyga bagyşlanandygy sebäpli, Zigfrid Lensiň döredijiliginde aýratyn orun eýeleýär.
Ýazyjy biziň döwrümizde hem okyjylary häli-şindi täze kitaplary bilen begendirýär.


text:
Bagt
Bagt — etnkanyň esasy kategoriýalaryiyň biri. Ol durmuşyň, manyly ýaşaýşyň maksady ýaly düşunjeler bilen bir hatarda durýar. Bagt şahsyetiň Watan, halk öňündäki borjuny abraý bilen berjaý etmegini, jemgyetiň hatyrasyna çeken zähmetiniň netijesinde öz durmuşyndan, ýaşaýşyndan kanagatlanmagyny aňladýar. Bagt düşünjesi sossial-ykdysady şertler bilenn aýrylmaz baglanyşykly bolup, ol dürli sossial jemgyýetde dürlüçe düşündirilipdir. Marksizmden ozalky akyldarlaryň bir toiary Bagty real dünýeniň çäginden daşardan agtarsa, beýlekileri diňe peýda görmek (Utilitarizm), lezzet almak (Gedonizm) Bagtdyr diýen duşünjäni öňe sürüpdirler. Marksizmden ozalky materialistler hem Bagty we oňa ýetmegiň ýollaryny real dünýäden gozläpdirler. Marksizm Bagt hakdaky diňi-idealistik düşünjeleri reddedýär we halkdan, kollektiwden üzňelikde Bagtly bolmagyň mümkin däldigini, adamyň şahsy Bagty bilen jemgyýetiň Bagtynyň aýrylmaz baglanyşyklydygyny aýdýar.


text:
William Randall Kremer
William Randall Kremer-18.03.1828-22.07.1922
ÖMRI WE ZÄHMET ÝOLY BARADA GYSGAÇA[üýtget]
Adatça, Randal ady bilen bilinýär we Parlamentiň iňlis liberal agzasy(iňlisçe: English Liberal Member of Parliament) bolan.
1965-nji ýylda Halkara işçiler Assosasiýasynyň(iňlisçe: International Workingmen's Association ) sekretarlygyna saýlandy, 2 ýyl soňra, ýagny 1867-nji ýylda öz islegi bilen işden çykdy.
1903-nji ýylda Halkara arbitražlyk(iňlisçe: international arbitration) işleri üçin we 1887-nji ýyldaky Anglo-Amerikan arbitraž ylalaşygyndaky(iňlisçe: Anglo-American arbitration treaty) zähmetleri üçin üçin Parahatçylyk ugry boýunça nobel baýragy bilen sylaglandy. Halkara Arbitraž ligasynyň (iňlisçe: International Arbitration League) düýbüni tutyjylardan.
Hagerston (iňlisçe: Haggerston) şäherinde onuň adyny göterýän mekdep bar.
BELLIKLER[üýtget]
ýaý içinde iňlisçesi görkezilen türkmençe sözler öz terjimäm, türkmen diline geçirlende belki başga şekilde geçýändigini gözöňünde tutup iňlisçesini hem goýdum.
ýazgyda şeýle(gyşyk) ýazylan sözler birbirine bagly bolan sözlerdir.
SALGYLANMA[üýtget]
Iňlisçe wikipediadaky makalanyň terjimesi: Randal Cremer