text:
GRE (GRADUATE RECORD EXAMINATION)
Şu aşakdaky saýtda kredit karta boýunça onlaýn bellige alyş mümkindir: www.ets.org/gre
General Testiň tölegi: $205
Subject Testiň tölegi: $150
Gijä galyp onlaýn belige alyş etmek üçin goşmaça töleg: $25
GRE näme?
GRE (GraduateRecordExaminations) – bu amerikan YOJda magistratura we doktorantura programmalaryna girmek üçin talap edilýän hem-de testi tabşyrýanyň berlen programmalara bolan taýynlyk derejesini kesgitleýän standartlaşdyrylan test.
Testiň umumy dowamlylygy takmynan 3 sagat 45 minut. Synag indiki bölümlerden durýar:
GRE Subject Test näme?
GRE Subject Test(belli bir sapaklar boýunça testlar) testi tabşyrýanyň kesgitli sapak ugurlaryndan başarnygyny (üstünligini) kesgitleýär we bu sapaklardan bakalawr derejesinde uly bilimleri talap edýär.
Testlar ýedi sapak boýunça geçirilýär:
- Biohimiýa
- Biohimiýa
- Sitologiýa
- Molekulýar biologiýasy we genetika
- Biologiýa
- Öýjük we molekulýar biologiýasy
- Beden biologiýasy
- Ekologiýa we ewolýusiýa
- Himiýa
- Iňlis dilinde edebiýat
- Matematika
- Fizika
- Psihologiýa
- Synag edilýän psihologiýa
- Sosial psihologiýasy
Degişlisapaklarboýunçataýýarlaýyşedebiýatyňgöçürmesiniwww.ets.org/gre/subject/preparesaýtynda mugt ýükläp bolýar. GRE Subject Tests boýunça ballar adatça, 200-den 990 aralygydaky şkala boýunça her dogry soraga 10 bal bermek bilen hasaplanylýar.
GRE synagyna nädip hasaba durmaly?
- http://www.ets.org/gre salgy boýunça geçiň
-
“Testa hasaba durmak” sahypasy açylar
-
Sahypa geçmeli hem-de şol ýerde “hasabat ýazgysyny” (şahsy kabinet) dörediň
-
Hasabat ýazgysyny döredeniňizden soňra boljak testa hasaba duruň
-
Hasaba durmagyň soňky sahypasynda kredit kartanyň ((American Express®, Discover®, JCB®, Master Card® или Visa®) kömegi bilen tölegi amala aşyryň.
GRE Subject Tests ýylda üç gezek: sentýabrda, oktýabrda we aprelde geçirilýär.
GRE bahasy näçe?
GRE testiň bahasy hemme ýerde $195
Giçki hasaba durma üçin goşmaça töleg $25
Garaşma sanawy boýunça goşmaça töleg $50
GRE boýunça netijeleri nädip ibermeli?
Test boýunça netijeleriňizi uniwersitetlere we kollejlere mugt ibermek mümkinçiliginden peýdalanmak üçin siziň öz ýanyňyz bilen testa getirýän giriş petegiňiziň (Admission Ticket) yzky tarapynda olaryň kodlaryny görkezmeli. Uniwersitetleriň/kollejleriň 4 sanysyny mugtuna ýazmak rugsat edilýär.
Score Select®,saýlamalaryň üsti bilen, Siz saýlan okuw guramaňyza özüňiziň iň gowy netijäňizi görkezmek üçin haýsy test netijelerini ibermegi çözüp bilersiňiz.
Her bir amerikan okuw guramasynyň, şu web-saýtda aňsatlyk bilen tapyp bolýan, öz kody bar (faýly PDF formatda ýükläň ýa-da EAC koordinatorlaryndan haýyş ediň): http://www.ets.org/s/gre/pdf/gre_aidi_fellowships.pdf
Test tabşyrylandan soň, siz netijeler baradaky goşmaça hasabatlary bir alyjy üçin $27 möçberindäki töleg bilen zakaz edip bilersiňiz. Siz ahyrky ýa hemme netijeleri, ýa-da hasabat taryhyňyzda bolan islendik netijeleri iberip bilersiňiz.
GRE boýunça test tabşyrýanlar, şu salgyboýunça tapyp bolýan bölümleriň kodlaryny görkezmeli: http://www.ets.org/s/gre/pdf/dept_major_field_codes.pdf
Tel./Fax: (993) (12) 36-90-16/21/22 (goş.116)
E-poçta: eac@americancouncilstm.org


c: text/html

text:
Ýewropa Bileleşigi Yslamabadyň ölüm jezasynyň moratoriýsini, ýagny ýerine ýetirilmesizligini aýyrmak baradaky kararyny ýazgaryp, onuň derhal gaýtadan dikeldilmegini talap etdi.
Ýewropa Bileleşiginiň 24-nji dekabrda ýaýradan beýanatynda: “Biz terrorçylyga garşy göreşde ölüm jezasynyň täsirli guraldygyna ynanmaýarys” diýilýär.
Geçen hepde Pakistan terrorizm bilen ilteşikli jenaýatlara girizilen ölüm jezasynyň moratoriýsini, ýagny ýerine ýetirilmesizliginiň aýrylandygyny yglan edensoň, ýurtda alty tussag asylyp öldürildi.
Pakistan bu baradaky karary “Talyban” hereketi ýurduň Peşawar şäherindäki mekdebe eden hüjüminden bir gün soň mälim edipdi. Şol hüjümde jemi 148 adam, şol sanda 136 çaga heläk bolupdy.
Pakistanyň resmileri ýyl kesilen jemi 500 tussagy öňümizdäki hepdelerde jezalandyrmagy göz öňünde tutýandyklaryny mälim etdiler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pakistanyň daşary işler ministri Hina Rabbani Har Yslamabadyň goňşy Owganystanda parahatçylygy dikeltmäge ýardam etmekçidigini, şu maksada etmek üçin Kabul hem Waşington bilen hyzmatdaşlyga taýýardygyny aýtdy.
BMG-niň Baş Assambleýasynyň sessiýasynda çykyş edip, Hina Rabbani Har ýakynda söweşijileriň Owganystana eden hüjümini ýazgarýandygyny hem Pakistanyň terrorizme garşy aýgytly göreş alyp barjakdygyny aýtdy.
Pakistanyň premýer-ministri Ýusuf Reza Gilany Birleşen Ştatlary yslamçy söweşijiler bilen aragatnaşykda Yslamabady aýyplamagy bes etmäge çagyrdy.
Geçen hepde Birleşen Ştatlaryň resmi wekilleri "Hakganynyň topary" bilen aragatnaşykda Pakistanyň ýörite gulluklaryny aýyplady.
Waşington talyplar bilen baglanyşygy bolan Hakganynyň söweşijilerini owgan territoriýasyndaky ençeme terroristik aktlara we hüjümlere jogapkär hasap edýär.


text:
Şu gün Ukrainanyň feminist guramasynyň üç sany agzasy Belarusda soraga çekilmeklerinden soň, Ukraina dolanyp bardylar.
Düýbi Kiýewde ýerleşýän FEMEN guramasyna degişli üç gyz şu hepdäniň duşenbe güni Minskde Belarusyň prezidenti Aleksandr Lukaşenkonyň syýasatyna garşy protest bildirip, billerine çenli ýalanaçlanyp, piket geçirmekleriniň yzy bilen, ýitirim bolupdylar.
Birneme soňra olar Ukrainanyň Minskdäki ilçihanasynyň resmilerine özleriniň Belarusyň howpsuzlyk gulluklary tarapyndan alnyp gaçylandyklaryny we haýbat atylandyklaryny gürrüň berdiler.


text:
ABŞ-nyň goranmak ministri Robert Geýts Aziýa-Ýuwaş Okeany regionyndaky ýurtlary territorial dawalardan saklanmaga çagyrdy. Bu barada ol Gündogar-Günbatar Aziýa döwletleriniň Assosiasiýasynyň maslahatynda çykyş edip aýtdy.
Maslahata bu gurama girýän döwletleriň we hyzmatdaş döwletleriniň goranmak ministrleri gatnaşdy. Olaryň hatarynda ABŞ, Hytaý, Ýaponiýa, Günorta Koreýa we Orsýet ýaly ýurtlaryň goranmak ministrleri bar.
Ýakynda Hytaýyň we Ýaponiýanyň arasynda dawaly territorial suwlarda saklanan hytaý gämisi bilen bagly dartgynly ýagdaý ýüze çykdy. Bu maslahat şol dartgynly ýagadaý biraz köşeşenden soň geçirilýär.


text:
Düýn Ukraina sapary wagtynda eden çykyşynda Orsýetiň premýer-ministri Wladimir Putin Wiktor Ýanukowiçiň prezidentlik wezipesine geçeli bäri Orsýet bilen Ukrainanyň söwda gatnaşyklarynyň görnetin ýokarlanandygyny belledi.
Hususan-da, Wladimir Putin şu üstümizdäki ýylyň başyndan bäri iki ýurduň arasyndaky söwda gatnaşyklarynyň 80 prosent artandygyny aýtdy.
Orsýetiň Ýewropa ýurtlaryna eksportirleýän tebigy gazynyň 80 prosente golaýy Ukrainanyň üstünden geçýär.
Soňky wagtlar Ukrainanyň häkimiýetleri Orsýetiň Ukraina satýan gazynyň bahasynyň ep-esli arzanladylmagyna aýak diräp gelýärler. Düýn Wladimir Putiniň Kiýewde geçiren gepleşikleriniň esasy temasy hem hut şu gaz söwdasy bilen baglanyşykly boldy.


text:
Ukrainanyň iň uly telewizion kanaly bolan “Inter” Täze ýyl baýramçylygyna bagyşlanan gepleşiginde gündogar Ukrainadaky separatistleri köpçüligiň öňünde goldan käbir orsýetli aýdymçylary efirde görkezendigi sebäpli basyş astyna düşdi.
Milli howpsuzlyk we goranmak geňeşiniň sekretary Oleksandr Turçynow ýurduň Telewideniýe we radio boýunça milli geňeşini ”Inter” telekanalynyň lisenziýasyny ýatyryp, onuň işini haýal etmezden bes etmek meselesine garamagy ündedi.
Turçynow ”Interi” “terrorçylary goldap, Krymyň we Donbasyň basylyp alynmagyny makullap, döwletiň üstünden gülen” orsýetli aýdymçylary görkezmek arkaly “Ukraina döwletine garşy hereket etmekde” aýyplady.
Ukrainanyň informasion syýasat boýunça ministri Ýuriý Stets özüniň orsýetli aýdymçylaryň Ukrainanyň telekanallarynda görkezilmegini gadagan edýän kanunyň taslamasyny hödürlemegi planlaşdyrýandygyny habar berdi.
Kobzonyň çykyşy
Moskwada ýazgy edilen täze ýyl konsertinde meşhur estrada aýdymçysy we Orsýetiň häkimiýet başyndaky syýasy partiýasynyň agzasy, parlament deputaty Iosif Kobzonyň çykyşy görkezildi. Kobzon Kremliň garaýyşlaryny goldamak bilen ýakasyny tanadan orsýetli meşhur şahslaryň ençemesiniň hatarynda Ukrainada islenilmeýän şahs diýlip yglan edilipdi.
Konsertiň bir böleginde Kobzonyň Waleria we Oleg Gazmanow bilen bilelikde serhediň geçelgesinde durandygy görkezildi. Bu üç aýdymçy Orsýetiň Ukrainadaky hereketleri bilen baglylykda Günbataryň girizen sanksiýalaryny ýaňsylap, aýdym aýdýarlar.
Bu konsert Ukrainada sosial medialarda güýçli tankytlary tutaşdyrdy.
Telekanalyň pozisiýasy
”Inter” nädogry hereket edendigini inkär edýär we özüne edilýän basyşlary “media garşy syýasy gysyş” diýip atlandyrýar.
“Programmanyň tertibi Täze ýyl baýramçylygyny bellemek boýunça öňden gelýän tejribelere laýyklykda we Ukrainanyň kanunlarynyň çäginde düzüldi” diýip, telekanalyň beýannamasynda aýdylýar.
Ukrain aktiwistleri ”Inter” telekanalyny 2014-nji ýylda Orsýetiň telegepleşiklerini köp alyp görkezmekde, şol sanda Orsýetiň goşunyny mahabatlandyryjy filmleri görkezmekde aýyplaýarlar.
Gündogar Ukrainadaky ýagdaý
Ukrainanyň hökümet güýçleri ýurduň gündogarynda orsýetçi separatist gozgalaňçylar bilen söweşýärler. Donetsk we Lugansk regionlarynda pitneçiler öz-özüni jar eden “Halk respublikalaryny” esaslandyrdylar.
Kiýew we NATO Orsýeti bu regionlarda dartgynlylygy tutaşdyrmakda we gozgalaňçylara gös-göni harby ýardam bermekde aýyplaýarlar.
Moskwa özüne garşy bildirilýän aýyplamalary ret edýär.
Bu regiondaky konflikt zerarly geçen ýylyň aprel aýyndan bäri 4 700-den gowrak adam wepat boldy.


text:
Owgan resmileri 28-nji martda “Talybanyň” söweşijileriniň ýurduň ýokary wezipeli aňtaw resmileriniň we ministrleriniň duşuşan wagtynda Owganystanyň parlamentiniň binasyny raketa okuna tutandygyny aýdýarlar.
“Talybanyň” öz üstüne alnan bu hüjümiň ýetiren zyýany barada habar berilmedi.
“Parlamentiň binasyna üç raketa atyldy, emma olaryň esasy bina degmedi” diýip Badahşan welaýatyndan kanun çykaryjy Safiullah Muslim aýtdy we hüjümiň maslahatyň geçýän wagtynda edilendigini belledi.
Kabulyň hökümet we diplomatik giňişlikleri wagtal-wagtal raketadan oka tutulýar.
Owganystanyň paýtagty birnäçe aý bäri uly hüjümlerden rahat boldy.


text:
Sişenbe güni gaýry ýurtlardan göçüp baran gazaklaryň hukugyny goraýjy guramalar prezident Nazarbaýewiň giýewisi Timur Kulibaýewden özüniň kemsidiji çykyşy üçin ötünç soramagy talap etdiler.
Gazagystanyň “Samruk Kazyna” atly iň baý maliýe fondunyň başlygy Timur Kulibaýew geçen hepdäniň penşenbe güni eden çykyşynda iş taşlaýyş yglan eden nebitçileriň liderleriniň keseden gelen, ýagny, Türkmenistandan we Özbegistandan gelen gazaklardygyny aýdyp, olaryň milli mertebesini peseltmäge çalyşdy.
Daşary ýurtlardan Gazagystana göçüp baran ýüz müňlerçe gazaklaryň hukugyny goraýjy guramalaryň wekilleri sişenbe güni Almaty şäherinde geçiren maslahatlarynda bu bolan waka boýunça ötünç soramagy üçin Timur Kulibaýewe bir hepde möhlet berýändiklerini yglan etdiler.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama Yragyň Erbil şäherinde ýerleşýän amerikan harbylaryny we diplomatik wekillerini goramak üçin zerur bolan ýagdaýynda harbylara Yrakda yslam söweşijileriniň garşysyna howa zarbalaryny urmaga ygtyýar berendigini aýtdy.
Obama onlarça müň ýezidiň “Yslam döwletiniň” söweşijileriniň gabawyna düşendigini aýdyp, “biz potensial genosid howpunyň öňüni almak üçin seresaply we jogapkärçilikli çemeleşmeli” diýdi.
Şeýle-de Obama “Yragyň goşunlaryna gabawy böwsüp geçmek hem gabawdaky adamlary goramak üçin zerur bolanda” belli bir nyşanlara gönükdirilen howa zarbalaryny amala aşyrmaga ygtyýar berlendigini belledi.
Obama, muňa garamazdan, Birleşen Ştatlaryň Yrakda ýene bir söweşe gatnaşmagyna özüniň rugsat bermejegini aýtdy. Obama amerikan uçarlarynyň Sinjar dagynda “Yslam döwletiniň” söweşijileriniň gabawynda suwsuz we azyksyz galýan ýezitlere howadan ynsanperwer kömeginiň oklanyp başlanandygyny aýtdy.
BMG-niň Adam hukuklary boýunça baş edarasy Yragyň demirgazygynda ýezitleriň, hristianlaryň we türkmenleriň ýagdýy bilen bagly aladalanma bildirdi we parahat ilata garşy olaryň etnik ýa-da dini aýratynlyklary sebäpli yzygiderli hüjüm edilmeginiň adamzada garşy jenaýatçylyk bolup durýandygyny belledi.
Soňky günlerde “Yslam döwletiniň” söweşijileriniň hüjmleri zerarly onlarça müň ýezit we hiristian öz öýlerini terk etdi. Söweşijiler ýerli ilatyň sünni yslam dinine geçmedikleriniň ölüme höküm ediljegini duýdurdylar.
Nineweh welaýatyndan gaçyp çykan we özüni Umm Şaba diýip tanadan hristian zenan şeýle gürrüň berdi: “Raketa atylyp, adamlar wepat boldy. Raketa Karakoş şäherinde dört ýa bäş çagany we bir ýaş zenany öldürdi. Şonuň üçin biz gaçmaly bolduk, ýagdaý gowy däl”.
ABŞ-nyň üç uçary söweş uçarlarynyň goramagynda gabawdaky ýezitlere howadan berilýän ynsanperwer kömegiň çäginde 8-nji awgustda irden müňlerçe litr suwy we taýýar azygy ýetirdi.
1,5 million ilatly Kürdüstanyň paýtagty Erbilde onlarça amerikan harby geňeşçisiniň ýerleşýändigi aýdylýar. Erbilde ABŞ-nyň konsulhanasy we Yragyň harbylaryna ýardam bermek boýunça şu ýylyň başynda açylan harby merkez bar.
Obama 7-nji awgustda ýurduň Milli howpsuzlygy boýunça jogapkär resmiler bilen ýygnak geçirip, Yrakdaky ýagadýy geňeşdi.
Nýu-Ýorkda BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşi “Yslam döwletiniň” hüjümlerini ýazgaryp, beýannama ýaýratdy we halkara jemgyýetçiligini Yragyň hökümetine we halkyna ýardam bermäge çagyrdy.
Ýapyk gapylaryň aňrysynda geçirilen maslahatda Yragyň esasan hristian ilatly Karakoş şäheriniň basylyp alynmagynyň yzysüre Yrakda dörän gumanitar krizis maslahat edildi. Seýle-de söweşijiler hristianlaryň Kayf, Bartella we Karamleş atly şäherlerini basyp aldylar.
ABŞ-nyň harbylary Yrakda on ýyla golaý wagt bolanlaryndan soň, 2011-nji ýylyň aýagynda bu ýurtdan çykaryldylar.


text:
Orsýet bilen Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň arasynda Ukraina sebäpli ýüze çykan krizisiň netijesinde rublyň hümmeti pese gaçyp başlady. Amerikan dollarynyň garşysynda rublyň hümmetiniň pese gaçmagy we mundan soň nämeleriň bolup biljekdigi barada giňişleýin gürrüň edýäris.
Soňky birnäçe günüň dowamynda rubl näçeräk aşaklady?
Duşenbe güni, ýagny 3-nji martda 1 amerikan dollary 36.4 rubla barabar boldy. Öz gezeginde 1 ýewro bolsa 50 rubla deň boldy.
Kopengagendäki “Danske” bankyň täze döreýän bazarlary öwrenmek boýunça analitigi Lars Kristensen rublyň hümmetiniň pese gaçmagyny ukrain krizisi bilen bagly diýip düşündirýär.
Analitik krizis sebäpli daşary ýurt maýadarlarynyň Orsýet bilen bagly howatyrlanmalary rubly ejizledýär diýip nygtaýar: “Maýadarlar Orsýet Günbatardan ýüz öwürýär diýip aladalanýarlar. Bu ýagdaýyň täze bir “sowuk urşa” ýol açýandygy ýa-da däldigi, elbetde, özbaşyna gürrüň ederlikli jedelli sorag, ýöne bir zat bize aýan, ýagny Gündogar bilen Günbataryň gatnaşyklarynyň sowamagy bilen maýadarlar ýagdaýdan täsirlenýärler. Elbetde, şeýle ýagdaýda daşary ýurtly maýadarlar Orsýete gönümelleýin maýa goýmaýarlar”.
Ukrain krizisiniň rublyň hümmetine näçeräk täsir edendigini anyk bilmek kyn. Sebäbi gürrüňi edilýän pul birligi eýýäm şu ýylyň başyndan bäri özüniň hümmetiniň 10 göterimini ýitirdi. Muňa-da täze ýüze çykýan bazarlardaky maýadarlaryň Orsýet bilen az gyzyklanmaklary sebäp bolýar diýilýär.
Hususy barlag guramasy bolan “FBK” Strategiki syn institutynyň direktory Igor Nikolaýew soňky ýagdaýlar barada şeýle gürrüň berýär: “Girizilmegi ahmal bolan sanksiýalar bar, şeýle-de örç alýan çaknyşyklar gitdigiçe güýjeýär. Ýöne bu ýagdaýlar bolmanda-da, ýagny şularsyzam rublyň hümmeti pese gaçýar. Häzirki bolýan ýagdaýlar rublyň hümmetiniň pese gaçmak prosesini tizlendirýär, bolany şol”.
Muňa garamazdan, duşenbe güni, ýagny 3-nji martda rublyň hümmetiniň birden pese gaçmagy Orsýetiň Merkezi bankynyň herekete geçmegi üçin ýeterlik boldy. Walýuta täjirleriniň aýtmaklaryna görä, Orsýetiň Merkezi banky rublyň pese gaçyşynyň öňüni almak üçin 10 milliard dollar satypdyr.
Bu habary entek Merkezi bankyň özi tassyklamady. Aslynda olar barybir şeýle hasabatlary aradan iki-üç gün geçensoň ýaýradýarlar.
Mundan soň rubl ýene-de näçeräk aşak düşer?
Häzirlikçe bu soraga jogap bermek mümkin däl.
Sebäbi Orsýetiň Merkezi banky özüniň pul birligini haçana çenli gorap biljekdigi barada hiç zady aç-açan aýtmady.
Ýylyň başynda, rubl pese gaçyp başlan döwürlerinde köpler daşary ýurtlaryň durnukly walýutalaryna garşy rublyň ýokarlandyrylandygyny pikir edipdiler. Merkezi bank rubl bilen bagly gaýta-gaýta çäreler gördi we şeýle etmek bilen onuň hümmetiniň gözegçilik astyndaky pese gaçmagyna getirdi.
Ýöne häzirki wagtda bolup geçýän ukrain krizisi rublyň hümmetiniň has pese gaçmagyna ýol açar.
Kristensen: “Rublyň hümmeti näçe pese gaçdygyça, oňa eýe çykmak Merkezi bank üçin has hem kynlaşar” diýýär. Ol öz sözlerini şeýle dowam edýär: “Biz 2008-nji ýylda-da şeýle wakalara şaýat bolupdyk. Şonda Gürjüstan krizisi sebäpli rublyň hümmeti pese gaçypdy. Orsýetiň Merkezi banky pullarynyň hümmetini saklamak üçin 200 milliard dollar pul sarp edipdi we munuň netijesinde ors ykdysadyýeti hallanlap, hamana diýersiň iki ýana çaýkanypdy. Diýmek, häzir hem Merkezi bank ýüze çykyp biljek töwekgelçilikli ýagdaýy öňünden bilýär. Şonuň üçinem ol pese gaçyşlygyň öňüni aljak bolup kellesini agyrtmaz, ýöne şonda-da wagtal-wagtal öz täsirini ýetirjek bolup jan eder”.
Ukrain krizisi rus ykdysadyýetine başga nähili täsirini ýetirýär?
3-nji martda dollaryň hümmetsizlenmegi bilen rus aksiýalarynyň satylyşy hem birden pese gaçdy. Bu ýagdaýdan, esasanam, eksportçylar zyýan çekdiler. “Gazpromuň” aksiýalarynyň 10 göterim arzanlandygy, eger ýagdaý şeýle dowam etse onda Ukraina satylýan gazyň azaldylmagynyň ýa-da doly kesilmeginiň ahmaldygy aýdylýar.
Mundan soň nämeler bolar?
Eger-de häzirki bar bolan krizis wagtynda çözülse onda “zyýan” diňe Orsýet bilen çäklener we mundan soň Orsýet özüniň içki ykdysady problemalaryny çözmek bilen meşgul bolmaly boluberer.
Nikolaýew, çuň strukturalaýyn problemalary çözmezden, rublyň hümmetlenmegine garaşyp bolmaz diýýär: “Rublyň hümmetiniň pese gaçmagynyň esasy sebäbi Orsýetiň makroekonomika taýdan ejizliginden ugur alýar. Bu ejizlik diňe bir saklanyp galmaz, eýse has hem çuňlaşar. Biz bireýýäm durgunlykdan çöküşe geçip başladyk”.
Ýöne eger-de Ukrainadaky krizis çözülmese, onda Orsýetiň öz başyna bela satyn aldygy bolar. “Bu beladan” Günbataram öz paýyna düşenini alar.
Bir tarapdan Moskwa Ukraina haýbat atýar, beýleki tarapdan Günbatar sanksiýalary göz öňünde tutup, Orsýete haýbat atýar. “Garşylykly atyşylýan haýbatlar “sowuk urşuň” şum habaryna çalym edýär.
Eger-de sowuk urşa girilse, onda global ykdysadyýetiň özenini emele getirýän köp sanly söwda şertnamalary güýjüni ýitirip başlar.
Kristensen bu barada şeýle gürrüň berýär: “Eger-de sowuk urşa meňzeş senariler durmuşa geçirilip başlansa, onda munuň düýpli, oňaýsyz täsirleri bolar. Goranyş üçin uly möçberde pul sarp ediler, global ykdysadyýet aç-açanlygyny ýitirer we Gündogar bilen Günbataryň arasynda “söwda bosagalary” gurlar. Meniň pikirimçe, biz köplenç sowuk urşuň soňlanmagynyň global ykdysadyýete nähili oňyn täsir edendigini ýatdan çykarýarys. “Global ykdysadyýet” nukdaýnazaryndan seredeniňde, biziň ters tarapa hereket etmegimiz, öz gezeginde elhençliklere ýol açar”.


text:
Ukrainanyň harbylary orsýetçi separatistleriň ok atyşygy bes etmek barada täze gelnen ylalaşygy bozmagynyň dowam edýändigini, emma munuň soňky günlerde gowşandygyny aýtdylar.
Ukrainanyň harbylarynyň metbugat wekiliniň 25-nji fewralda aýtmagyna görä, separatistler geçen gije Popasna obasyny oka tutupdyrlar we Mariupol şäheriniň golaýynda Şyrokyne obasynda ukrain goşunlarynyň pozisiýalaryny öz eline almaga synanyşyklaryny dowam etdiripdirler.
12-nji fewralda Fransiýanyň we Germaniýanyň liderleriniň araçylygynda gelnen ylalaşykda iki tarapyň-da ok atyşygy bes etmegi we agyr ýaraglary söweş liniýasyndan yza çekmegi talap edilýär. Emma Ukrainanyň harbylary pitneçiler hüjümlerini bes edýänçäler, öz ýaraglaryny yza çekmekden ýüz öwürýärler.
Harbylaryň metbugat wekili Andriý Lysenko “Häzir ýaraglary yza çekmek barada görkezme bolmady, sebäbi söweşijiler Minsk ylalaşygynyň ilkinji talabyny, ok atyşygy bes etmek talabyny entek ýerine ýetirmediler” diýdi.
Separatistler ýaragyny yza çekýändigini aýdýarlar
Separatistler özleriniň 24-nji fewralda agyr ýaraglaryny yza çekip başlandyklaryny habar berdiler.
Separatistler 25-nji fewralda žurnalistlere birnäçe ýerde agyr top ýaraglaryny söweş liniýasyndan yza çekip başlandyklaryny görkezdiler.
Emma Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň gözegçileri agyr ýaraglaryň yza çekilýändigini heniz tassyklap bilmeýärler, sebäbi taraplar ok atyşygy bes etmek baradaky ylalaşyk güýje girmezden öň özleriniň söweş zolagynda näçe agyr ýaraglary ýerleşdirendiklerini takyklaşdyrmadylar.
Kiýew ok atyşygy bes etmek baradaky ylalaşygyň 15-nji fewralda güýje girmeginden soň Debaltsewo şäherini eýelän separatistleriň öz ýaraglaryny Mariupol şäheriniň golaýyna, hökümet güýçleriniň Donetsk regionynda öz gözegçiliginde saklaýan iň uly şäheriniň alkymyna çekmeginden howatyrlanýar.
Täze howatyrlanmalar
Pitneçileriň Mariupol şäheriniň golaýynda amala aşyran hüjümleri separatistleriň şäheri eýeläp, Orsýetiň 2014-nji ýylyň mart aýynda Ukrainadan bikanun bölüp, öz düzümine goşan Krym ýarymadasyna tarap giňişliklere gadam basmagy baradaky aladalanmalary artdyrdy.
25-nji fewralda Fransiýanyň daşary işler ministri Laurent Fabius eger separatistler Mariupol şäherine hüjüm etseler, Orsýetiň Ýewropa Bileleşiginiň has köp sanksiýalaryna sezewar ediljekdigini duýdurdy.
Orsýetiň adyna edilýän basyşlara goşulyp, Britaniýanyň premýer-ministri Dawid Kameron hökümet goşunlaryny türgenleşdirmek üçin Ukraina harby wekillerini ibermegi wada berdi.
Kameron Ukraina beriljek ýardamyň adamyň ölümine sebäp bolmaýan ýaraglary öz içine aljakdygyny aýtdy, emma geljekde Ukraina ýarag iberilmeginiň ähtimallygyny aradan aýyrmady.
Moskwada Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow ÝHHG-niň gözegçilerini agyr ýaraglaryň söweş liniýasyndan yza çekilýändigini tassyklamaga çagyrdy we Kiýewiň Donetsk hem Lugansk regionlarynyň aglaba bölegine gözegçilik edýän separatistlere has köp awtonomiýa bermelidigini aýtdy.


text:
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüniň jemleýji ýyly bilen agzybir türkmen halkymyz uly dabara hem şowhun bilen hoşlaşdy. Türkmenistanyň Kärdeşler arkalaşyklarynyň Lebap welaýatynyň Garaşsyzlyk etrap birleşmesi tarapyndan Garaşsyzlyk etrabynyň «Iki dogan» toý mekanynda Täze ýyl baýramçylygy mynasybetli şatlyk-şagalaňa beslenen çäre geçirildi.
Bu dabaraly çärä edara-guramalaryň agzalary, jemgyýetçilik guramalary, il sylagly ýaşulular, mekdep okuwçylary gatnaşdylar. Dabarada çykyş edenler tamamlanan Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylynda tutuş ýurdumyzda, şol sanda uly zähmet ýeňişleriniň gazanylandygyny buýsançly nygtap, Täze ýylda hem külli türkmen iline rowaçlyk, öý-ojaklara rysgal-bereket arzuw etdiler. Soňra etrabyň ussat aýdymçy-sazandalarynyň, folklor, tans toparlarynyň ýerine ýetiren aýdym-sazly we joşgunly tanslary il agzybirliginiň, eşretli zamanamyzyň, bosagadan ätlän Täze ýylyň waspy bolup ýaňlandy.
Dabara gatnaşanlara Türkmenistanyň Kärdeşler arkalaşyklarynyň Garaşsyzlyk etrap birleşmesi tarapyndan Täze ýyl sowgatlary gowşuryldy.
Dinara ROZYBAÝEWA,
Türkmenistanyň Kärdeşler arkalaşyklarynyň
Lebap welaýat Garaşsyzlyk etrap birleşmesiniň hünärmeni.
10.01.2017 ýyl.


text:
Aşgabat arenasynda Russiýanyň sirk sungatynyň ussatlarynyň belli artist Ýuriý Nikuliniň ýagty ýadygärligine bagyşlanan çykyşlary uly üstünlige eýe bolýar.
Manežde eldekileşdirilen aýylaryň, şatland owçalkalarynyň, tilkileriň, itleriň, krokodil, düýeguş... ýaly haýwanlaryň we guşlaryň, şeýle hem howa gimnastlarynyň, gözbagçylaryň, hokgobazlaryň çykyşlary gyzgyn elçarpyşmalar bilen garşylanýar.
Häzirki bahar günlerinde Russiýanyň sirk sungatynyň artistleri öz ajaýyp çykyşlary bilen aşgabatlylara we paýtagtyň myhmanlaryna egsilmez şatlyk paýlaýarlar.


text:
Azatlyk Radiosy: Hanym Hohmann, Türkmenistanyň öňki prezidenti Nyýazowyň ýurda ýolbaşçylyk eden ýyllarynda türkmen häkimiýetleri ýurdy açmaýanlyklary sebäpli uzak wagtlap tankyt edildiler. Ýurduň başyna täze hökümet geçenden soň, halkara jemgyýetçiligi we günbatar hökümetleri Türkmenistanda syýasy reformalaryň geçiriljekdigine umyt etdiler. Ýurtda soňky aýlaryň dowamynda bolup geçen wakalar, ýagny käbir studentleriň ýurtdan goýberilmän saklanylmagy, syýasy äheňli tussag edişlik we metbugatyň üstündäki gözegçiligiň güýçlendirilmegi köpleriň lapyny keç etdi. Indi şu ýagdaýda Ýewropa Komissiýasy türkmen hökümetinden pozitiw we anyk ädimleri berk talap etmeli diýýän halkara synçylar bilen ylalaşýaňyzmy?
Kristian Hohmann:
Ilki bilen bir zady nygtap geçmäge rugsat ediň. Biz Türkmenistandaky ýagdaýlary ýakyndan synlap gelýäris. Sebäbi bu ýurt ýyllar boýy awtoritar režim bilen dolandyrylyp geldi. Biz şuňa hem düşünýäris: syýasy reformalaryň ýol almagy üçin wagt gerek. Syýasy reformalar boýunça türkmen häkimiýetleriniň indiki ädimleri ätmegine itergi bermek üçin biz olar bilen açyk syýasy gepleşikleri dowam etmäge taýýar. Şol sebäpli biz adam hukuklaryny goramaga goldaw bermek maksady bilen bu mesele boýunça ýardam beriş çärelerini başlatdyk. Munuň bilen birlikde, Türkmenistanda raýat jemgyýetçiliginiň işläp bilmegi üçin goldaw bermäge çalyşýarys. Azatlyk Radiosy: Ýewropa Parlamenti şu ýylyň aprel aýynda Türkmenistan bilen wagtlaýyn söwda ylalaşygyny tassyklady. Türkmenistan özüne gerek zady aldy, ÝB bolsa ony yzyna aljaga meňžänok diýen pikirler öňe sürülýär. Şu nukdaý nazardan seredenimizde, şol ylalaşyk kabul edilenden soň ÝB Türkmenistandaky adam hukuklarynyň ýagdaýyna täsir etmek üçin has gowy orny eýeledi diýip bolarmy?
Kristian Hohmann:
Gol çekişilen wagtlaýyn söwda ylalaşygy biziň üçin esasy öňegidişlik boldy. Siz muňa esasan söwda nukdaý nazaryndan garaýaňyz. Emma munuň içine syýasy gepleşikler hem girýär. Adam hukuklaryny hem öz içine alýan şol gepleşikler ýola goýuldy we öz netijesini berer. Söwda we beýleki möhüm ugurlar hem maslahat edilýär. Şol sebäpli wagtlaýyn söwda ylalaşygynyň şu ýylyň ahyryna çenli güýje girjekdigine umyt edýäris. Şeýle hem türkmen hökümeti bilen syýasy ugurlar boýunça işleşmek babatda ýola goýan sistemamyz bar. Azatlyk Radiosy: Häzirki wagtda Türkmenistanda adam hukuklarynyň ýagdaýyna gözegeçilik etmek we halkara borçnamalaryny berjay etmek boýunça türkmen hökümetiniň mümkinçiliklerini ölçemek üçin ÝB nähili sistemany ulanýar?
Kristian Hohmann:
Birinjiden, ýaňy hem belläp geçişim ýaly, wagtlaýyn söwda ylalaşygynyň çäginde ýola goýlan dowamly dialog bar. Şeýle hem 2007-nji ýyla dolansak, şol ýyl ÝB Merkezi Aziýa boýunça syýasy strategiýasyny kabul edipdi. Şol strategiýanyň çäginde biziň degişli ýurtlar bilen ikitaraplaýyn ylalaşyklarymyz we adam hukuklary boýunça gepleşiklerimiz bar. Türkmenistan hem muňa gatnaşýar. Biz eýýäm şol gepleşikleriň iki tapgyryny geçirdik. Biziň pikirimizçe, bu diňe bir her bir döwletiň özi üçin peýdaly bolman, bilelikdäki sessiýalaryň hem geçirilýändigine seredeniňde, tutuş region üçin hem bähbitlidir.
Şeýlelikde biziň häzirki wagtda ýola goýan syýasy gepleşiklerimiz bar, ýaňy hem belläp geçişim ýaly adam hukuklary boýunça çärelermiz we programmalarymyz bar. Şeýle hem biz öňümizdäki ýylyň başlarynda Aşgabatda raýat jemgyýetçiliginiň duşuşygyny geçirmegi göz öňüne tutýarys. Azatlyk Radiosy: Türkmen hökümeti ýewropa kompaniýalaryny ýurtda maýa goýmaga çagyryp gelýär. Günbatar inwestorlary häzirlikçe o diýen isleg bildirmeseler-de, olar geljekde Türkmenistandaky adam hukuklarynyň ýagdaýyny gözden salyp, uly maýa goýumlary goýup bilerler diýip halkara jemgyýetçiligi alada bildirýär. Şu meseleler boýunça ýewropa kompaniýalary bilen hyzmatdaşlyk etmek üçin Ýewropa Komissiýasynyň nähili strukturasy bar?
Kristian Hohmann:
Ýaňy hem belläp geçişim ýaly, biziň maksadymyz türkmen hökümetiniň ýurtda adam hukuklaryna hormat goýmagyna itergi bermek üçin syýasy gepleşiklerden peýdalanmak, kompaniýalaryň kömeginden däl. Elbetde, kompaniýalar ýurtdaky ýagdaýlara serederler. Emma biziň sayýasatçylar hökmünde syýasy wezipämiz hökümet bilen gatnaşykda bolmak we raýat jemgyýetçiligini güýçlendirmek.


text:
Birleşen Ştatlaryň uly derejeli resmisi geçiş hökümeti bilun duşuşmak üçin Gyrgyzystana ugarýar.
Döwlet sekretarynyň kömekçisi Robert Bleýk geçiş hökümetiniň lideri Roza Otunbaýewa we beýlekiler bilen duşuşar.
Ol bu ýere prezident Kurmanbek Bakyýew geçen hepde oppozisiýa bilen bolan ganly çaknyşykdan soň gaçaly bäri baran iň uly amerikan diplomaty bolar.
Bleýk Birleşen Ştatlar öz-özüni jar eden hökümeti formal taýdan ykrar etmedi, ýöne ol häkimiýeti döwlet agdarylyşygy esasynda aldy diýip hasaplamaýar diýdi.
Bleýk Bakyýew bilen duşuşmak planynyň ýokdugyny hem sözüniň üstüne goşdy.


text:
Türkmen sungatynyň özboluşly taryhy ýoly bar. Şol ýollaryň arasynda kino sungaty aýratyn orun tutýar. Geçen asyryň 60-njy ýyllarynda diňe Türkmenistanyň çäginde däl, eýse beýleki goňşy döwletleriň arasynda-da türkmen kinoçylarynyň döreden “Aýgytly ädim”, “Şükür bagşy” filmleri uly abraýa eýe bolupdy. Şol döwrüň kinotankytçylary “Şükür bagşy” filmini filosofiki dilde döredilen täze eser hökmünde kabul edipdiler. Biz häzire çenli-de bu filme tomaşa edýäris, ony gaýtalap görmekden ýadamaýarys. Bu hem onuň beýikligindendir.
Ýyllar kerwen kimin geçip dur. SSSR-iň dargamagy biziň durmuşymyzyň belli bir bölegine ruhy göýdükligi saldy. Biz kenardan daşlaşan ýelken kimin gözýetmez ummana uçradyk. Köneden gelýän medeni gatnaşyklarmyzdan aýra düşdük. Ine, üstümizdäki aýyň 11-ne Moskwadan gowşan habarda meşhur kinorežissýor Bulat Bogautdinowiç Mansurowyň 74 ýaşynda aradan çykandygy aýdyldy. Emma Türkmenistanda bu hakynda asla habaram berilmedi. Hamala, bu adamyň türkmen iline degişli ýeri ýok ýaly... Bulat Mansurow belli türkmen ýazyjysy Nurmyrat Saryhanowyň “Şükür bagşy” powestini ekranlaşdyran türkmen režissýorydyr.
Öz aramyzda biz halypa režissýora Polat aga diýip, ýüz tutardyk.
Bulat Mansurow 1937-nji ýylyň 7-nji iýulynda öňki Çärjew şäherinde dogulýar. Ol ilki sazçylyk bilen meşgullanýar. Professional sazanda bolup işleýär. Onuň saza bolan ukyby, özüniň ilkinji goýan “Şükür bagşy” filminde kompozitor Nury Halmämmedow bilen tapyşyp, işleşmegine getirýär. Nury Halmämmedow bu filme saz döreden wagty Moskwanyň sazçylyk konserwatoriýasynyň iň soňky kursunda okaýardy.
Nury Halmämmedow we “Şükür bagşy” filmi (“Türkmenfilm” tarapyndan taýýarlanan dokumental filmden bölek)
60-njy ýyllaryň başlarynda, ýurtda syýasy režimiň ýumşan döwürleri, Bulat Mansurow hem döredijilik gözleginde bolýar. Ol 1963-nji ýylda Moskwanyň Bütinsoýuz döwlet kinematografiýaçylar institutynyň professory Sergeý Gerasimowyň we Tamara Makarowanyň režissýorlyk edýän bölümini tamamlaýar. Şol ýylam diplom işi hökmünde gysga metražly “Şükür bagşy” filmine başlaýar. Bu filme şol instituty ýaňy tamamlan Hojaguly Narlyýew operatorçylyk edýär. Filmiň köp bölegi Täjigistanda surata düşürilýär. Haçanda filmiň surata düşürilen kinolentalaryny barlag hökmünde syn edende, Sergeý Gerasimow oňa gaty uly baha berýär we filmi doly metražly edip tamamlamaga rugsat edýär. Gysga metražly filmden doly görnüşe geçmek maddy çykdajylary talap edýärdi. Şeýle-de bolsa Bulat Mansurowyň halypasy Sergeý Gerasimow Türkmenistanyň şol wagtky kino ýolbaşçylaryna täsir edip, filmiň doly tamalanmagyny gazanýar.
Bulat Mansurow filmiň baş gahrymanlarynyň rollaryny professional bolmadyk adamlara ynanýar. Şükür bagşynyň roluny matematika mugallymy A.Handurdyýew oýnasa, onda Gulam bagşyny hormatly dynç alyşda gezip ýören öňki oba milisioneri H.Öwezgelenow janlandyrýar. Artistçilikden daşda duran adamlara jogapkärli rollary ynanmagyň hem özüçe syry bardy. Eger Şükür bagşynyň keşbini döreden Aman Handurdyýew, ökde dutarçy sazanda bolan bolsa, onda Hojaw Öwezgelenow oglanka hakyky Şükür bagşynyň elinde tälim alandy.
Wideo: "Şükür bagşy" filminden bölek
1986-njy ýylda “Mir” kinokonsert zalynda Türkmenistanyň halk artisti Hojaguly Narlyýewiň 50 ýaş toýy geçirilýärkä, Bulat aga öz kärdeşini gutlap, Hojaw Öwezgelenowyň öň özüne ýadygärlik beren Şükür bagşynyň asyl dutaryny sowgat beripdi. Şonda Bulat aga şeýle sözleri aýdypdy: “Birnäçe ýyl mundan öň meniň ilkinji filmimde Gulam bagşynyň roluny ýerine ýetiren Hojaw Öwezgelenow maňa Şükür bagşynyň dutaryny ýadygärlik beripdi. Bu dutar, ine, ençeme ýyl bäri meniň Moskwadaky jaýymda dur. Öz ýanymdan kän pikir etdim, “bu dutar, türkmen topragynda durmaly”, şonuň üçin, şu gün men bu dutary Türkmenistana gaýtarýan. Dostum Hoja, goý, bu dutar sende dursun”. Şeýdip, Şükür bagşynyň asyl dutary aýlanyp-dolanyp, ýene türkmen topragyna geldi.
60-njy ýyllaryň ortalarynda Bulat Mansurow ýurtda ýarym gadagan edilen rus ýazyjysy Andreý Platonowyň türkmen topragyna bagyşlap ýazan “Takyr” atly hekaýasyny surata düşürýär. Bu film “Gyrnak” ady bilen ekrana çykýar. Emma syýasy ideologiýanyň basyşy zerarly “Gyrnak” filmi tomaşaçylara doly ýetirilmeýär. Sebäbi bu filmde Eýrandan alamançylyk bilen getirilen gyrnagyň durmuş ýoly, onuň gyzy Jumal hakynda we Birinji jahan urşunda ruslara ýesir düşen awstriýaly esgeriň ykballary barada gürrüň edilýärdi.
Soňra Polat aga Garagum kanalyna bagyşlanyp ýazylan senari esasynda iki bölümden ybarat filmini döredýär. Bu film “Suwsuzlygyňy gandyrmak” ady bilen tomaşaçylara ýetirilýär. Filmde esasy rolda belli sowet artisti Petr Aleýnikow çykyş edipdi.
1971-nji ýylda Bulat Mansurow ýazyjy Seýitnyýaz Ataýewiň eseri esasynda Beýik Watançylyk urşuna bagyşlap ýazan “Ölüm ýokdur, oglanlar!” diýen filmini surata düşürýär. Bu film türkmen topragyndan watany goramaga giden gerçekleriň gahrymançylygy hakynda, ylaýtada halk arasynda ýaýran “General Mämmet Änewliniň başdan geçirenleri” barada gürrüň edilýärdi. Filmde belli artistler Artyk Jallyýew, Akmyrat Bäşimow, Ýewgeniý Žarikow, Şamuhammet Akmuhammedow we başga-da belli ussatlar çykyş edipdiler.
Bulat Mansurowyň döredijilik ýoly diňe türkmen kino sungaty däl, eýse goňşy gazak kino sungaty bilen hem baglanşykly. Ol gazak kinostudiýasynda işlän döwürleri “Soltan Beýbars” atly taryhy filmini surata düşürýär. Bu filmde gazak artistlerinden başga-da, Polat aga türkmen artistlerini hem çagyrýar. Türkmenistanyň halk artistleri Artyk Jallyýew we Nury Allaberdiýew filmde ýatdan çykmajak obrazlary döredýärler.
Polat aga diňe režissýorlyk etmän, eýse birnäçe filmleriň senarilerini hem ýazýar. 1990-njy ýyllaryň başlarynda ol Moskwadaky Kinoçylar institutynda kinorežissýorlyk hünärinden sapak berýär. Türkmen ýigitleriniň arasynda onuň sapagyny alyp, halypanyň ýoluny ýöredýän režissýorlardan Kyýas Aşyrydyr. Ol häzir Kanadada ýaşaýar we kino sungaty pudagynda işleýär.
90-njy we soňraky ýyllarda Türkmenistanda kino sungatynyň üstünden atanak çekilende, köp türkmen kino işgärleri iş gözläp, Moskwa giderdiler. Bulat Mansurow olaryň köpüsine atalyk howandarlygyny edipdi.
2000-nji ýyllaryň başlarynda saý-sebäp bilen Moskwa baranymyzda, sorag-ideg edip, Polat aganyň işleýän ýerine gelipdik. Ol ruslaryň belli artistleri Leonid Kurawlýow, Wasiliý Lanawoý we beýleki artistler bilen nobatdaky bir uly taryhy filmi surata düşürip ýördi. Biz onuň kömekçisine Türkmenistandan gelendigimizi we Polat aga bilen duşuşmakçydygymyzy aýtdyk. Ol režissýoryň wagtynyň ýokdugyny duýduryp, ýöne biziň gelenimizi oňa ýetirjegini aýtdy. Biz Polat aga köp wagt garaşmaly bolarmykak öýtdük, emma birden gapy açylyp, ýanymyza Polat aga geldi. Biz onuň bilen türkmençe salamlaşdyk. Polat aga bizi bir otaga saldy. Biz oňa: “Polat aga bagyşlaň, siziň işiňiz köpdür. Bolmasa, biz soňrak işden soň geläýeli” diýenimizde, ol ýylgyrdy-da: “Men şol orslaryň belli artistlerine “Siz çilimleriňizi çekiberiň, meniň ýanyma türkmen doganlarym gelipdir” diýip düşündirdim” diýdi. Bu sözden soň, biz köp gürrüň etdik. Polat aga diňe türkmen kinosynyň däl, eýse türkmen halkynyň durmuşynda görýän sütemlerine gaty gynanýandygyny bildirdi.
Şol duşuşygymyzdan soň, Bulat Mansurowy görmesem-de, onuň döredijilik işleri bilen ýakyndan habarlydym. Ol Eýzenşteýn adyndaky Halkara kinofondunyň prezidenti bolup işleýärdi. Polat aga ömrüniň soňky ýyllarynda Bulgar tatarlarynyň taryhy hakynda köp bölümden ybarat filmini surata düşürdi.
Daş ülkede ýaşasa-da, Bulat Mansurowyň ýüregi Türkmenistandady. Onuň döreden işleri türkmen sungatynyň taryhynda elmydama ýaşar.
Ýatan ýeriň ýagty bolsun Polat aga... Sahy Nurnazar türkmenistanly sungat işgäriniň edebi lakamy. Blogdaky pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
Türkmenistan BMG-niň Baş Assambleýasynyň 65-nji sessiýasynda özüniň ileri tutýan ugurlaryny yglan etmekçi. Bu ugurlar nähili ugurlar?
Türkmenistanyň Moskwadaky ilçihanasynyň resmi internet saýtynda ýerleşdirilen maglumata görä, hususan-da, bilim, adam hukuklary we neşä garşy göreş ýaly meseleler ýurduň BMG-niň Baş Assambleýasynyň 65-nji sessiýasynda ileri tutjak ugurlarynyň hatarynda bolar. BMG-niň Baş Assambleýasynyň 65-nji sessiýasy 14-nji sentýabrda Nýu-Ýorkda açylar.
Synçylar halkara hyzmatdaşlygyny ösdürmek syýasatyny alyp barýan Türkmenistanyň öz içerki problemalarynyň hem ençemesiniň şu günki gün gaýragoýulmasyz çözgütlere mätaçdigine ünsi çekýärler.
Adam hukuklary
Türkmenistanyň pozisiýasyny mälim edýän resmi maglumata görä, ýurduň ileri tutýan ugurlarynyň çäginde adam hukuklary hem bar. Türkmenistanyň adam hukuklaryna uly ähmiýet berip, takyk ädimleri ädýänligi we bu ugurda halkara hyzmatdaşlygyna ymtylýanlygy bellenilýär.
Türkmenistanyň Moskwadaky ilçihanasynyň resmi internet saýtynda ýerleşdirilen maglumatlara görä, BMG-niň adam hukuklary boýunça konwensiýalaryna gatnaşýan Türkmenistan olaryň milli derejede ýerine ýetirilmegini gazanýar we ýurduň BMG-niň edaralaryna berýän hasabatlary arkaly edilýän işleriň açyk-aýdyňlygyny üpjün edýär.
Emma, muňa garamazdan, Türkmenistanda raýatlaryň ynsan hukuklarynyň depelenmegi bilen bagly wakalar halkara jemgyýetçiliginiň yzygiderli üns merkezinde bolmagynda galýar. Adam hukuklaryny goraýjy guramalar, hususan-da, raýatlaryň hereket azatlygynyň çäklendirilýänligine alada bildirmegini dowam etdirýärler.
Häzirki wagt Türkmenistanyň müňlerçe raýatlary ýurtdan çykarylmaýar. Käbir maglumatlara görä, ýurtdan çykmagy we ýurda barmagy gadagan edilenleriň sanawyna 30 müňden gowrak adam girýär. Emma “gara sanawlaryň” bardygy resmi derejede tassyklanmaýar, ret hem edilmeýär.
Hereket azatlygyny çäklendirýän düzgünleriň ýatyrylmagy türkmen häkimiýetleri üçin bähbitli bolup bilerdi diýip adam hukuklaryny goraýjylar belleýärler. “Türkmen inisiatiwasy” guramasynyň müdiri Farid Tuhbatulliniň pikirine görä, hereket azatlygyna rugsat bermek ädimi ädilse, halkara jemgyýetçiligi muny türkmen ýolbaşçylarynyň demokratik özgerişe islegi hökmünde kabul ederdi.
Türkmenistanyň BMG-niň Baş Assambleýasynyň 65-nji sessiýasynda ileri tutýan pozisiýasy barada ýaýradylan resmi maglumatda ýurduň BMG-niň adam hukuklary boýunça komissiýalarynyň işine gatnaşmagyny dowam etdirmekçidigi we adam hukuklary boýunça Geňeşiň maslahatyna gatnaşmak üçin öz resmi toparyny düzmäge taýýardygy hem aýdylýar.
Bilim, ylym we medeniýet
Türkmenistan bilim, ylym we medeniýet boýunça-da halkara hyzmatdaşlygyna aýratyn ähmiýet berýändigini aýdýar. Ýurduň medeniýet, ylym we bilim ugurlaryndan amala aşyrýan reformalarynyň ýurduň halkara hyzmatdaşlygyna giň derejede gatnaşmagyny göz öňünde tutýar diýip, resmi maglumatda bellenilýär.
Türkmenistanyň resmi derejede bilim-ylym ugrunda yglan eden reformasynyň çäginde 2008-nji ýylda ýurduň Ylymlar Akademiýasy dikeldildi. Orta mekdepler 10 ýyllyga geçirildi. Türkmenistanyň ýokary okuw jaýlarynda bilim alýanlaryň sany az-owlak artdyryldy.
Şu ýyl Türkmenistanyň ýokary okuw jaýlaryna kabul edilýän studentiň umumy sany 5 mňň 445 adama ýeter. Orta professional tehniki okuw jaýlarynda hem 3 müň 383 adam okar. Emma, beýleki tarapdan, Türkmenistanyň orta mekdeplerini şu ýyl 115 müň okuwçynyň tamamlandygyny göz öňünde tutsaň, bu ýaşlardan örän az sanlysynda ýokary bilim almak mümkinçiliginiň bardygyny görmek bolýar.
Şu günki gün Türkmenistanda ýaşlaryň bilim almak mümkinçiliginiň örän çäklidigini ýerli ýaşaýjylar gürrüň berýärler. Üstesine, köp ýaşlar, şol sanda bilimli we diplomly ýaşlar hem işsiz galýarlar. Bu bolsa ýurtda neşe problemasy ýaly sosial problemaryň agyrlygyna galmagyna-da öz täsirini ýetirýär.
Türkmenistanyň içerki ýagdaýy halkara jemgyýetçiligi üçin ýapyklygyna galýar. Ýurduň sosial-jemgyýetçilik durmuşyna degişli maglumatlar we hakyky ýagdaýy görkezýän sanlar köpçüligiň dykgatyna ýetirilmeýär.
«Jane’s» maglumat toparynyň Ýewraziýa boýunça bilermeni Metýu Klements Türkmenstanyň yglan edýän reformalarynyň ýurduň syýasy, ykdysady we sosial durmuşyna örän ujypsiz täsir edýändigini belledi. Bilermen esasy päsgelçiligi ýurtda awtoritar režime mahsus düzgünleriň dowam etmeginde görýär.
Synçylaryň bellemegine görä, ýurtda hakyky özgerişlikleriň emele gelmegi açyk-aýdyňlygyň bolmagyny we raýatlaryň Konstitusiýada görkezilen hak-hukuklarynyň berjaý edilmegini talap edýär.


text:
ABŞ-nyň Goranmak ministrligi Liwiýadaky harby operasiýanyň ýolbaşçylygyny iňlis-fransuz goşunlaryna ýa-da NATO tabşyrmagy mümkin.
Şeýle beýannama bilen ýekşenbe güni ABŞ-nyň goranmak ministri Robert Geýts çykyş etdi we bu meseläniň birnäçe günde çözüljekdigini aýtdy.
Öten agşam Liwiýa paýtagtynyň ýokarsynda partlamalar hem howadan goranyş güýçleriniň atyşyklary eşidildi.
Gözi bilen görenler Muammar Kaddafiniň rezidensiýanyň golaýynda tüssäniň sütün bolup galandygyny aýdýarlar.
Bazar güni fransuz uçarlary Liwiýanyň asmanynda gözegçilik etdiler. Şol bir wagtda Pentagon Liwiýanyň howadan goranyş sistemasyna uly zyýan ýetendigini habar berdi.
Arap döwletleri ligasynyň başlygy Amr Musa Liwiýadaky halkara koalisiýanyň hereketlerini tankytlap çykyş etdi.
“Liga parahat ilaty goramagyň hatyrasyna uçuşdan azat zolak döretmek ideýasyny goldapdy, graždan ilaty oka tutmak üçin däl”diýip, Amr Musa nygtady.


text:
Orsýetiň we Owganystanyň prezidentleri Moskwada gepleşikler geçirerler.
Kremliň metbugat gullugynyň maglumatyna görä, Dmitriý Medwedew bilen Hamid Karzaýyň duşuşygynda esasy üns ykdysady hyzmatdaşlyga berler.
Gürrüň, hususan-da, Owganystana berilýän ors nebitiniň möçberini artdyrmagyň mümkinçilikleri barada bolar.
Owganystandan Orsýete neşe daşalyşyna garşy durmak hem möhüm temalaryň biri bolar.
Geçen asyryň 70-nji ýyllarynyň ahyryndan bäri owgan baştutanynyň Moskwa ilkinji resmi sapary barada gürrüň gidýär.


text:
Gyrgyzystanyň parlamentiniň “Sosial-Demokratlar” fraksiýasynyň deputaty, wagtlaýyn hökümetiň öňki agzasy, öňki goranmak ministri Ysmaýyl Isakow şu gün «AKI-press» agentliginde metbugat konferensiýasyny geçirdi. Ol iýun aýyndaky Oş, Jalalabat wakalary boýunça barlag geçiren Gyrgyzystanyň Milli komissiýasyny suda berjekdigini aýtdy.
Ismail Isakow
“Milli komissiýanyň ‘Oş wakalarynyň öňüni almak üçin Gyrgyzystanyň güýç ulanyjy strukturalary ýeterlik çäre görmediler’ diýip, netije çykarmagy esassyz”. Şonda agyr ýagdaýy durnuklylaşdyrmak üçin çäreler görüldi. Emma ýurt eýýäm urşuň gyrasynda durdy. Milli komissiýa barlagyň netijesi bilen wagtlaýyn hökümetiň käbir agzalaryny garalamak isleýär “ diýip, Ysmaýyl Isakow duşenbe güni geçiren metbugat konferensiýasynda aýtdy.
“Oş wakalary ýöne ýerden döränok. Bu wakalara sebäp bolan zat – iki dürli hökümet sistemasynyň arasyndaky gapma-garşylyklar. Onuň bir tarapynda çäklendirilmedik prezidentlik hukugyna eýe bolan, bir maşgalanyň agzalarynyň dolandyrýan sistemasy dursa, ikinji tarapynda – prezidentlik hukugy çäklendirilen, maşgala dolandyryşyna ýol bermeýän, parlamentar dolandyryş sistemasyny goldaýan topar durdy” diýip, Isakow aýtdy. “Esassyz”
Soňra Isakow sözüni şeýle dowam etdi: “Oş wakalarynda wagtlaýyn hökümetiň agzalary we ähli güýç ulanyjy organ işgärleri 8-nji apreldäki Bişkek wakalaryndan soň mitingleri we piketleri togtatmak, administratiw binalaryň basylyp alynmagynyň öňüni almak, milletara çaknyşyklary togtatmak, olaryň güýjemegine ýol bermezlik, serhet meselerini çözmek ýaly işleri amala aşyrdy”.
Isakow milletara göreşin guýjemeginiň beýleki sebäplerini-de belläp geçdi: “Ýurtda ekstremistik we jenaýatçy güýçleriň artmagy, Gyrgyzystanyň günortasyny özbaşdak Fergana jülgesine öwürmek isleýänleriň milletçi ekstremistik çagyryşlara daýanyp, ýurduň günortasynda Awtonom Respublika döretmek ugrundaky hereketi, şeýle-de kabir howpsuzlyk, hukuk tertibini goraýjy organ işgärleriniň öňki hökümet bilen baglanyşykly hereketleri”.
Isakow Oş wakalary boýunça Milli komissiýanyň barlaglarynyň netijelerine ýurduň iň tejribeli liderlerini hiç hili esassyz günäläp, syýasy meýdandan daşlaşdyrmak diýip, baha berdi. Ol komissiýanyň “Oş wakalarynyň öňüni almak ugrunda çäre görülmändir” diýen aýyplamasyny esassyz diýip atlandyrdy we Komissiýany suda berjekdigini nygtady.Komissiýa ylalaşanok
Azatlyk Radiosy Isakowyň bu çykyşyna Gyrgyzystanyň Oş wakalary boýunça Milli komissiýasynyň başlygy Abdugany Erkebaýewiň pikirini bilmek üçin onuň bilen telefon arkaly gürrüňdeş boldy. Ol Isakowyň aýdanlary bilen, umuman, ylalaşmaýandygyny aýdýar.
”Hökümetiň öňünde durýan birinji mesele – bu halkyň dynçlygyny, ýurduň asudalygyny üpjün etmek. Biziň Konstitusiýamyzda ýazylyşy ýaly territorial bütewülik, jemgyýetiň howpsuzlygy üçin Milli howpsuzlyk, Goranmak we Içeri işler ministrligi jogap bermeli. Olar ýurtda näme bolup geçýändiginden habarly bolmaly we ýaramaz hadysalaryň öňüni almaly. Biz olaryň ähli alyp baran işleri bilen birlikde kemçiliklerini-de belläp geçdik” diýip, Erkebaýew adýar.
Milli komissiýa iýun wakalary boýunça barlaglaryň netijelerini 11-nji ýanwarda yglan etdi. Dokumentde bu ganly wakalarda käbir özbek liderleriniň we wagtlaýyn hökümetiň, şeýle-de hökümetiň güýç ulanyjy organlarynyň ýolbaşçylarynyň günäsiniň bardygy aýdylýar.


text:
Çarşenbe güni Aşgabatda kaspiýaka ýurtlarynyň degişli ministrlikleriniň we guramalarynyň wekilleri deňziň biologik resurslaryny goramak hem-de ondan tygşytly peýdalanmak meseleleri bilen baglanyşykly maslahata ýygnandylar.
Bu maslahatda Kaspi deňziniň biologik resurslaryny goramak hem-de ondan tygşytly peýdalanmak barada ýörite ylalaşygyň taslamasynyň maslahat ediljekdigi habar berilýär.
Maslahatyň işine Türkmenistanyň, Azerbaýjanyň, Eýranyň, Gazagystanyň we Orsýetiň balyk hojalygy, tebigaty goraýyş, tebigy resurslardan peýdalanyş we käbir beýleki pudaklarynyň ýolbaşçylarydyr spesialistleri gatnaşýarlar.
Munuň özi bu gürrüňi edilýän ugur boýunça ýörite ylalaşygyň taslamasyny işläp düzmek boýunça geçirilýän şeýle üçülenji maslahatdyr.


text:
Aşgabady ösdürmegiň 13-nji tapgyrynyň gurluşyklarynda ýoluň bir tarapynda edara binalary, beýleki tarapynda bolsa Aragatnaşyk ministrliginiň, Goranmak ministrliginiň, Aşgabat şäher häkimliginiň, Oba hojalyk ministrliginiň, Medeniýet ministrliginiň, Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň, Türkmenistanyň Syýahatçylyk baradaky döwlet komitetiniň, “Türkmennebitgazgurluşyk” döwlet konserniniň, “Türkmenistan” döwlet täjirçilik bankynyň, Daşary işler ministrliginiň, Döwlet haryt-çig mal biržasynyň buýurmasy boýunça gurlan belent ýaşaýyş jaýlary ýerleşýär.
Jemi 638 öýden ybarat bolan ýaşaýyş jaýlarynyň 11-si hem (3, 4, 5 otagly) ýerasty awtoduralgalar bilen üpjün edildi, olaryň ýanaşyk ýerlerine dürli agaç nahallary hem-de bezeg gülleri ekildi. Bu ýerde çagalaryň oýun hem-de sport meýdançalary döredildi, jemgyýetçilik çärelerini geçirmek üçin aýratyn jaýlar göz öňünde tutuldy.


text:
ABŞ-niň prezidenti Barak Obama we Russiýaly kärdeşi Dmitriý Medwedew, Russiýanyň paýtagty Moskwadaky ilkinji sammit derejesindäki duşuşykda, iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklara täzeden badalga bermek barada wada berdiler.
Taraplar ýadro ýaraglary baradaky täze şertnama boýunça başlangyç ylalaşyga gol çekdiler. Emma köpleriň pikirine görä, pozitiw gepleşikler gatnaşyklary Sowuk uruş derejelerine düşüren düýpli tapawutlyklary sazlaşdyrmak boýunça diňe ähtimal ilkinji ädimi aňladýar.
Obama we Medwedew birnäçe sagat dowam eden gepleşiklerden soň, gymmat bahaly bezegler bilen bezelen Kremliň zalynda žurnalisleriň öňünde çykyş etdiler.
ABŞ-niň prezidenti Obama, iki ýurduň arasyndaky gowşan gatnaşyklara täzeden badalga bermek boýunça özleriniň karara gelendiklerini mälim etdi. “Şu gün, alty aýdan hem az wagt işleşenimizden soň, dürli mesleler boýunça öňe tarap anyk ädimler ädip, geljekdäki has uly öňe gidişliklere şert döretdik.”
Öňki Sowuk urşuň iki bäsdeşleri ýadro ýaraglaryny azaltmak boýunça ylalaşyga geldiler. Obama bu meseläniň gün tertibiniň başyndadygyny aýdypdy.
1991-nji ýylda ýola goýlan we dekabr aýynda möhleti dolýan START şertnamasynyň ýerine geçjek bu ylalaşyk, operasiýa bilen ýerleşdirilen ýadro ýaraglarynyň sanyny 1500-den 1675-e çenli azaltmaga taraplara çagyryş edýär.
Taraplar Owganystandaky NATO güýçlerine ýarag we harby üpjünçiligiň Russiýanyň territoriýasyndan daşalmagy üçin, Kremliň ABŞ-na rugsat bermegini öz içine alýan başga-da ýedi sany ylalaşyga gol çekdiler.
‘Ýörite jogapkärçilik’
Gepleşiklerden kanagatly görünen Medwedew, Obama bilen duşuşygyna “pozitiw, açyk we çynlakaý” diýip baha berdi. Şeýle hem ol Russiýa bilen ABŞ-niň arasyndaky gatnaşyklaryň tutuş dünýa boýunça möhüm ähmiýete eýedigini ençeme gezek gaýtalady. “ ABŞ we Russiýa ýaly güýçli döwletler planetamyzda bolup geçýän wakalar boýunça ýörite jogapkärçilige eýedirler.”
Emma Obama, çuň bölünişkleriň arasynda köpri gurmak boýunça, şol duşuşygyň diňe ilkinji ädimdigini belledi.
Goranyş sistemasy
Gün tertibiniň başynda, Ýewropada ýerleşdirilmegi göz öňüne tutulýan raketa goranyş sistemasy boýunça Russiýanyň aladalary hem bar. “Goranyş sistemasynyň Russiýa gönükdirilmegi boýunça orslaryň howatyrlanmagyna Waşingtonyň täze garaýyşlary boldy” diýip, Medwedew muňa öňe gidişlik hökmünde baha berdi.
Emma Obama, goranyş sistemasynyň Eýran ýa-da Demirgazyk Korea ýaly ýurtlardan geljek raketa howplaryna gönükdiriljekdigi baradaky Waşingtonyň planlaryna ünsi çekmän, Russiýa bilen hyzmatdaşlygyň mümkindigini aýtdy.
Düşünişmezlikler
Obama, Waşington bilen Moskwanyň Gürjüstany hem öz içine alýan käbir meseleleriň üstünde ylalaşmaýandygyny aýtdy. Geçen ýyl ABŞ-niň ýaranyna Russiýanyň çozmagy, gatnaşyklary Sowuk Uruşdan soňky iň pes derejä düşüripdi.
“Biz Gürjüstan babatda açyk diskusiýa etdik we men Gürjüstanyň özbaşdaklygyna we territorial bitewiligine hormat goýulmalydygy baradaky çuňňur ynanjymy beýan etdim” diýip Obama aýtdy.
Şeýle hem, Obama we Medewedew Demirgazyk Koreadaky we Eýrandaky ýadro programmalary boýunça maslahat etdiler. Taraplar bu ugurlarda hyzmatdaşlyk etmek boýunça beýanat düzdüler.
Sammitiň ikinji güni
Sişenbe güni Obama, raýat jemgyýetçiligi boýunça konferensiýa gatnaşjak öňki Sowet lideri Mihail Gorbaçew, oppozisiýa liderleri we adam hukuklary boýunça aktiwistler bilen duşuşmazyndan öň, ertirlik naharynda Putin bilen görüşer. Şeýle hem Obama , ABŞ-Russiýa gatnaşykalary boýunça çykyş eder.


text:
Aşgbatda ilkinji türkmen-amerikan biznes forumy geçirildi. Bu çärä türkmen hökümetiniň wekilleri, 14-15-nji iýunda geçirilen ikitaraplaýyn ýyllyk syýasy konsultasiýalara gatnaşan ABŞ-nyň döwlet wekilleri we birnäçe iri amerikan kompaniýalarynyň wekilleri gatnaşdylar.
Häzirki wagtda Türkmenistanda amerikan maýa goýumlarynyň gatnaşmagynda 63 kärhana işleýär. Umumy bahasy 1 milliard 659 million dollarlyk 110 şertnama hasaba alnan. Bu barada 16-njy iýunda Aşgabatda geçirilen türkmen-amerikan biznes forumynda yaglan edildi.
ABŞ bilen adatdaky hyzmatdaşlygyň giňelmegi Türkmenistana maýa goýumlaryny aýrybaşga pudaklara gönükdirmek üçin mümkinçilik döredip, milli ykdysadyýetiň ähli pudaklarynyň sazlaşykly ösüşine itergi berer diýlip garaşylýar.
Türkmenistan bilen ABŞ-nyň arasyndaky aragatnaşyklaryň iň perspekitw ugurlarynyň arasynda energiýa, dokma senagaty, himiýa senagaty, oba hojalyk önümleriniň önümçiligi, azyk senagaty we syýahatçylyk pudagy agzaldy.
Daşary we içerki syýasata täsiri
Resmi maglumatlarda forumyň türkmen-amerikan gatnaşyklarynyň düýpli aktiwleşen döwründe geçirilýänligi bellendi. Synçylar türkmen-amerikan biznes gatnaşyklaryna iki ýurduň arasyndaky hyzmatdaşlygyň diňe bir bölegi hökmünde garaýarlar.
Regional bilermen Ankaranyň Gazy uniwersitetiniň halkara gatnaşyklar boýunça professory Mehmet Seýfetdiniň pikirine görä, biznes gatnaşyklarynyň täsiri geljekde Türkmenistanyň daşary we içerki syýasatynda duýular.
Türkiýeli bilermen Mehmet Seýfetdin Amerikanyň Birleşen Ştatlary bilen gatnaşyklaryny giňeltmek bilen, Türkmenistanyň Moskwanyň täsirini çäklendirmek isleýänligini öňe sürdi.
Orsýetiň ýokary ykdysady mekdebi atly Döwlet uniwersitetiniň Informasiýa, ykdysadyýet we syýasat fakultetiniň ýolbaşçylaryndan Andreý Suzdaltsew Orsýetiň Türkmenistana täsiri bar hem bolsa, onuň güýçli däldigini belledi.
Suzdaltsew GDA ýaly regional guramalardan çetde durmak syýasatyny alyp barýan Türkmenistanyň hökümetiniň köptaraply syýasaty ýöretmek bilen haýsy-da bolsa bir tarapyň täsiri astyna düşmekden saklanyp gelýänligini aýtdy.
Mehmet Seýfetdin Türkmenistanyň ykdysady gatnaşyklaryny giňeltmegi ýurduň geljekde açyklyga tarap özgermegine we Günbatar jemgyýetine aralaşmagyna hem ýol açar diýip, hasap edýär.
Syýasy synçy Andreý Suzdaltsew Türkmenistanda daşary ýurtlylar bilen biznes kontaktlarynyň häkimiýete degişli syýasy toparlaryň garamagynda galýanlygynyna ünsi çekdi.
Ekspert Suzdaltsewiň pikirine görä, ýurduň ykdysadyýeti doly döwletiň golastynda galýarka, biznes gatnaşyklaryň giňelmeginiň ýurduň syýasy durmuşyna täsir ýetirjegine, jemgyýetiň demokratiýa taýdan özgerip, daşky dünýä bilen gatnaşyklaryň giňelmegine garaşmak kyn.
Biznesmenler Berdimuhamedow bilen duşuşdy
Türkmen-amerikan biznes forumynyň yz ýany ABŞ-nyň iri kompaniýalarynyň ýolbaşçylary Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow bilen duşuşdylar.
Türkmenistanyň prezidenti bilen aýry-aýry geçirilen duşuşyklara «Exxon Mobil», «ConocoPhillips», «Chevron», «Boeing», «Honeywell International Inc», «Case New Holland, International SA», «Caterpillar», «John Deere», «General Electric» kompaniýalarynyň wekilleri hem-de Türkmen-amerikan biznes geňeşiniň dolandyryjy direktory Erik Stýuart gatnaşdy.
Tejribeli amerikan kompaniýalary nebit-gaz ugrundan anyklaýyş, önümçilik we gaýtadan işlemek, şeýle-de ösen tehnologiýalaryň üstünde işlemek boýunça Türkmenistana öz tejribelerini we ösen tehnologiýalaryny bermäge taýýarlyk bildirdiler.
Türkmen metbugatynyň habar bermegine görä, Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň dürli pudaklary, şol sanda ösen tehnologiýaly pudaklar üçin spesialistleri taýýarlamak boýunça-da hyzmatdaşlyk ediler.
Prezident G.Berdimuhamedow ABŞ-nyň ýokary derejeli biznes wekilleriniň tebigy baýlyklara eýe Türkmenistan bilen hyzmatdaşlyga gyzyklanmasynyň ösýänligine begenýändigini we edilen tekliplere ünsli garaljakdygyny bildirdi.
Şu hepde Aşgabatda Türkmenistan bilen ABŞ-nyň arasyndaky ýyllyk ikitaraplaýyn konsultasiýalar hem geçirildi. Konsultasiýalara ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň ýokary derejeli resmileri gatnaşdylar.
Duşuşyklarda Owganystandaky ýagdaýa, howpsuzlyk, energiýa, söwda-ykdysady we gumanitar hyzmatdaşlyk maslahat edildi. Türkmen-amerikan konsultasiýalarynyň dowamynda adam hukuklary temasy hem gozgaldy.


text:
Waşingtonda graždan aktiwistleri bilen geçirilýän strategik dialogyň açylyş dabarasynda çykyş eden Hillari Klinton graždan jemgyýetleri hökümetden öz işleri barada hasabat talap edip, hökümetiň has adalatly bolmagyna täsir edýär, bu bolsa hökümetiň has netijeli işlemegine getirýär diýip nygtady.
Türkmenistanda-da ýurduň prezidenti öz çykyşlarynda wagtal-wagtal jemgyýetçilik guramalaryny döretmek, ýurdy demokratiýalaşdyrmak barada dil ýarýar. Emma Berdimuhamedowyň şeýle çykyşlaryna garamazdan, käbir synçylar häzir Türkmenistandaky graždan jemgyýetiniň ýagdaýyna hatda öňki prezident Nyýazowyň döwründäkidenem ýaramaz diýip, baha berýärler.
Türkmenistanly graždan aktiwisti Natalýa Şabuns häkimiýetler tarapyndan 2003-nji ýyldan başlap, ýurtdaky graždan jemgyýetini ýok etmek ugrunda hereket edilýändigini aýdýar: “Graždan jemgyýeti aşakdan, halkdan gelýän inisiatiwadan başlanýar. Türkmenistanda bolsa, 2003-nji ýylda jemgyýetçilik guramalar baradaky kanuna üýtgetmeler girizilensoň, hemme azda-kände işleýan hökümete degişli däl guramalary ýapdylar. Soňra hemme inisiatiw toparlary hereket etmez ýaly etdiler-de, indi graždan jemgyýeti barada gürrüň edýärler”.
Aziýanyň ösüş banky tarapyndan Türkmenistandaky hökümete degişli däl guramalar hakynda ýaýradylan maglumatda Türkmenistanyň resmi statistikasyna salgylanyp, ýurtda 89 sany jemgyýetçilik guramalarynyň hasaba alnandygy aýdylýar. Olardan diňe birnäçesiniň hakykatdan hem peýdaly iş alyp barýandygy bu maglumatda bellenilýär. Olaryň hataryna aýallaryň meseleleri bilen meşgullanýan “Ynam”, “Keýigokara” ýaly guramalaryň bardygy aýdylýar.
Magtymguly adyndaky Ýaşlar birleşigi, Gurbansoltan eje adyndaky aýallar birleşigi jemgyýetçilik guramalar diýlip atlandyrylsa-da, hakykatda olaryň hökümete garaşlydygy bellenilýär.Güýçli halk - güýçli döwlet
Türkmenistanly graždan aktiwisti Natalýa Şabuns özüniň “Counterpart International” guramasynda işländigini, şoňra bu guramanyň Türkmenistanda alyp barýan işlerini bes etmeli bolandygyny Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde aýtdy.
Işlän döwründe adamlaryň höwes bilen jemgyýetçilik işine goşulandyklaryny gürrüň berip, Natalýa Şabuns azda-kände inisiatiwanyň peýda bolandygyny gören Milli howpsuzlyk gullugynyň işgärleriniň gelip, şol inisiatiwany basyp ýatyrmak bilen meşgullanandyklaryny ýatlady.
Şeýle hem Natalýa Şabuns graždan aktiwisti Abdyrahman Baýyrowyň Mejlise bolan saýlawlarda özbaşdak kandidat hökmünde öz kandidaturasyny hödürländigi üçin tussag edilendigini gürrüň berdi.
Waşingtonda graždan aktiwistleri bilen geçirilýän strategik dialogyň açylyş dabarasynda çykyş eden Hillari Klinton durnukly jemgyýetiň üç sütüniniň bardygyny belledi: “Olar jogapkärçilikli, eden işleri barada hasabat berýän hökümetden, ykdysadyýetde gujurly, netijeli işleýän hususy pudakdan we graždan jemgyýetinden ybarat. Eger şol sütünleriň biri uzyn ýa gysga bolsa, onda şeýle jemgyýetde durnuksyzlyk emele gelýar”.
Türkmenistanly synçy Galkan Remow ýurtda Ýakyn Gündogar ýurtlaryndaka meňzeş wakalaryň ýüze çykmazlygy üçin “Türkmenistan awtoritarizmi güýçlendirmeli däl-de, döwleti güýçlendirmeli. Döwleti güýçlendirmek bolsa diňe döwlet institutlarynyň kämil işlemegi we aktiw graždan jemgyýetiniň döremegi bilen mümkin bolýar” diýip, Azatlyk Radiosy üçin ýazan makalasynda
nygtaýar.


text:
Yrak şäherleriniň birnäçesinde şu gün tapgyrlaýyn partlamalar bolup, onlarça adam heläk boldy.
Kut şäheriniň merkezinde bolan iki partlamada azynda 34 adamyň ölendigi, 60-dan gowrak adamyň bolsa ýaralanandygy aýdylýar.
Resmiler ilkinji bombanyň mähelleli bazarda partlandygyny aýdýarlar.
Günortadaky Najaf şäherinde bolsa, janyndan geçen bombaçynyň polisiýa binasynyň daş işigindäki barlag nokadynda ulagyny partlatmagy netijesinde azyndan 3 adam öldi.
Kerkuk şäherinde motorly alnyp barylýan bomba partlanda bir adam, Karbalada partladylan ulag bombasyndan hem iki adam wepat boldy.


text:
Gyrgyzystanda oppozision syýasatçysynyň kitabynda orta atylýan öňe sürmeler howsala döretdi.
Öňki “Ata-Jurt”, ýagny “Ata-watan” partiýasynyň kanunçykaryjysy Sadyr Japarow häzirki wagt daşary ýurtda ýaşaýar we onuň “Syýasatda 10 ýyl” atly kitaby internet ulgamlarynda peýda boldy. Ol heniz kitap görnüşinde çap edilmedi.
Japarow gürrüňi gidýän kitapda 2011-nji ýylda gyrgyz prezidenti Almazbek Atambaýewiň, öňki prezident Roza Otunbaýewanyň we käbir beýleki resmileriň Türkiýä ep-esli mukdardaky altyny gizlin geçirmäge gatnaşandygyny öňe sürýär.
Kitapda aýyplanýan resmileriň biri, ýagny Yssyk-köl regionynyň häkimi Emilbek Kaptagaýew aýyplamalary “ýalan” diýip häsiýetlendirip ýazgardy.
Şol bir wagtyň özünde Gyrgyzystanyň öňki baş prokurory Kubatbek Baibolow gürrüňi gidýän aýyplamalaryň ählisiniň derňelmelidigini aýtdy.


text:
Ibn al-Mukaffa
Abdylla Mukaffa (Abu Muhammet Abdylla ibn al-Mukaffa, 724-759) - arap ýazyjysy. Terjimeçi. Abdylla Mukaffa döredijilik işine 20 ýaşynda başlaýar. Ol ilki Omeýýat halifi Merwan ibn Hubeýriň, soň onuň dogany Dawut ibn Hubeýriň, häkimiýetiň Apbasylara geçmegi bilen bolsa Ahwazdaky dikme Isa ibn Alynyň köşgünde işleýär. Yslam dinini hem şol döwürde kabul edýär. Ol Isa üçin köp ese ýazypdyr, onuň ýegenlerini okadypdyr. Ony al-Masuryň Basradaky dikmsi Sufýan ibn Muawiýa ele salyp, ilki çapyşdyrýar, soňra bolsa peçde ýakýar. Abdylla Mukaffa biçak asylly, ylymly, pähimli, ynsanperwer adam bolup, özüniň gysga ömründe fars şalary hakdaky "Hudaýnama", farslaryň däp-dessury, medeniýeti hakdaky "Aýynnama", Nowşirwan adyl hakdaky "At-Täç", adalatlylaryň durmuşy hakdaky "Addürrül ýetime we al-jöwhera as-samina", meşhur gozgalaňçy hakdaky "Mazdak" ýaly taryhy kitaplary, Aristoteliň "Kategoriýalar", "Analitika" ýaly filozofiki kitaplaryny farsçadan arapça geçiripdir. Özü bolsa "Risalat as-Sahaba" ("Sahybalar hakda traktat"), "Al-eden al-kebir" ("Beýik işler hakda nesihat"), "Al-edep al-sagyr" ("Ownuk işler hakda nesihat") ýaly birnäçe gymmatly eser ýazypdyr. Ylaýta-da ol maryly Barzuýäniň (6-njy asyr) sanskritten pählewi diline geçiren "Kalyla we Dimna" atly hindi eposyny arapça çeper terjime edenligi bilen meşhurdyr, çünki bu epos şondan soň ispan, latyn, ýewreý, fars, frek, iňlis, italýan, golland, türk, nemes, fransuz, gadymy slawýan dillerine terjime edilip, dünýäniň köp ýerlerine ýaýrapdyr. Bu epos SSSR-de hem rus, azerbaýjan, özbek dillerinde neşir edildi.


text:
Yragyň prezident goragçysy Azatlyk we Azat Ýewropa radiosynyň Yrak gullugynyň, Yragyň Azat radiosynyň Bagdatdaky býurosynyň başlygy Mohammed Bdaiwi Owaidy atyp öldürdi.
Bu hadysa şenbe güni, Jadriýa etrabynda, Yragyň Azat radiosynyň edara jaýlarynyň ýerleşýän howlusynyň derwezesiniň agzynda boldy.
Şaýatlar Owaidyň goralýan derwezeden maşynly geçip barýan wagty peşmerga güýçleriniň agzasy bilen geçmek hukugy üstünde dawalaşandygyny aýtdylar. Ol ofiser wakanyň bolan ýerinden gaçmazyndan öň Owaidy tüpeňläpdir.
Peşmerga milisiýasy Yragyň prezidenti Jalal Talabaniniň kontrollugyndaky howlynyň goragyna jogapkär. Bu howluda etniki kürtlerden bolan prezidentiň iş we ýaşaýyş jaýlary hem ýerleşýär.
Premýer-ministr Nuri al-Maliki wakanyň bolan ýerinde Owaidyň maşgala agzalary bilen duşuşdy hem ganhoruň jogapkärçilige çekiljegini wada berdi.
Media aktiwistleri žurnalistiň öldürilen ýeriniň golaýynda demonstrasiýa gurnadylar.
Yrakda çykýan onlarça gazet, tanymal radio žurnalistiň öldürilmegine protest hökmünde, ýekşenbe güni gazet çap etmekden ýüz öwürdi.
Mohammed Bdaiwi Owaid Al-Shammari çagalary bilen.
Gazetleriň çap edilmeginiň bir günlük togtadylmagy «Yrak žurnalistleriniň sindikati» diýlip atlandyryldy. Olar şenbe güni Yragyň Azat radiosynyň Bagdatdaky býurosynyň başlygy Mohammed Bdaiwi Obaid Al-Şammariň öldürilmegini “elhenç jenaýat” hökmünde ýazgarýarlar.
Yragyň döwlet telewideniýesi žurnalisti öldürmekde güman edilýän adamyň şekillerini görkezdi, ol polisiýanyň tussaghanasynda saklanýar.
Prezident Talabaniniň edarasy žurnalistiň öldürilmegini «jenaýatçylyk hereketi» diýip atlandyrdy.
Azatlyk we Azat Ýewropa radiosynyň baş redaktory Nenad Peýiç bu habara haýran galandygyny aýdyp, çuňňur gaýgysyny beýan etdi:
«Al-Şammari ol barlag nokadyndan her gün geçýärdi. Bu hili zadyň bolup bilmegi biz üçin gaty düşnüksiz we biz ol ýaragly adamyň doly derňelmegini we sud edilmegini talap edýäris - diýip, ol aýtdy. - Bu Azatlyk we Azat Ýewropa radiosy hem-de Yragyň Azat radiosy üçin örän uly ýitgi, biz Al-Şammariniň yzynda galan maşgalasyna hem kärdeşlerine çuňňur duýgudaşlygymyzy bildirýäris.»
Owaid 46 ýaşyndady, onuň yzynda aýaly we üç çagasy galdy.
Mohammed Bdaiwi Owaid Al-Şammari
Efirde Hasan Raşid diýlip tanalýan Owaid Yragyň Azat radiosynda 2004-nji ýyldan bäri işleýärdi we iki ýyl ozal radionyň Bagdatdaky býurosyna başlyk bellenilipdi.
Şeýle-de ol Bagdatdaky Al-Mustansiriýa uniwersitetinde žurnalizmden sapak berýärdi. Ol öz ylmy işini media filosofiýasyndan gorapdy we jemgyýetçilik gatnaşyklary boýunça masterlik derejesi bardy.
Şeýle-de ol arap dilinde çap edilen birnäçe kitabyň, şol sanda «Yrakdaky syýasy yslamyň metamorfozalary» (2011), «Yrak mediasy: Reallyklar we wezipeler» (2012) diýen kitaplaryň awtorydy.


text:
4-nji awgustda Türkmenistanda ýurduň Mejlisiniň 4-nji çagyrylyşynyň maslahatynda ýurtda geljek ýyl geçirilmeli prezident saýlawlarynyň wagty kesgitlendi.
Maslahatda 2012-nji ýylda geçiriljek prezident saýlawlarynyň wagty 12-nji fewrala bellenip, “Prezident saýlawlary baradaky” kanunyň düzgünleri berjaý edildi. Bu kanunyň 7-nji maddasyna laýyklykda ýurtda geçirilmeli prezidentlik saýlawlary, gijikdirilmän, alty aý öňünden yglan edilmelidi. Kanunda aýdylşyna görä-de, ýurduň Mejlisi saýlawlaryň geçiriljek senesini kesgitledi.
Köppartiýalylyk agzalmady
Emma Mejlisiň bu maslahatynda, garaşylyşy ýaly, köppartiýalylyk baradaky kanunyň proýektine garalmady. Bu kanun ýakyn wagtda kabul edilmese, onda prezidentlik saýlawlaryna ýurtda hereket edýän diňe bir partiýadan – Demokratik partiýadan kandidat hödürlener diýlip çaklanylýar.
Geçen ýylyň 14-nji maýynda Daşoguzda geçirilen Ýaşulular maslahatynda eden çykyşynda prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanyň köppartiýalylyk sistemasyna geçmäge taýýardygyny aýdyp, köppartiýalylyk sistemasyny döretmek boýunça kanunyň işlenip düzülmegi barada türkmen parlamentine görkezme beripdi. Emma ondan bäri bir ýyldan gowrak wagtyň geçendigine garamazdan, ýurduň Mejlisinde bu kanuna garalmady.
Şol bir wagtda-da 8-nji iýulda Türkmenistanda geçirilen hökümet maslahatynda Berdimuhamedow çykyş edip, ýurtda köppartiýaly sistemany döretmek üçin kanunçylyk binýadynyň esaslandyrylandygyny aýtdy. Ol saýlawlara gatnaşmak üçin daşary ýurtda hereket edýän oppozisiýanyň wekillerini hem çagyrdy. Onuň bu sözleri “Prezident ýurtda kabul edilýän kanunlardan habarsyzmy?” diýen sowaly döretdi.
Aşgabatda ýaşaýan ýazyjy Amanmyrat Bugaýew Azartlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde ýurduň içinde köp adamyň prezidentiň köppartiýalylyk sistemasyny döretmek üçin kanuny esasyň bardygy barada aýdan sözlerinden soň, alasarmyk ýagdaýa düşenliklerini aýdýar.
“Haýsy kanun göz öňünde tutulýar? Ony bilmedik. Eger şeýle kanun bar bolsa, bir ýyl çemesi mundan ozal prezidentiň köppartiýalylyk hakynda kanun kabul etmeli diýmesi logiki taýdan heňe gelmeýär. Onuň, belki, Mejlis ol kanuny kabul edendir öýdýän bolmagy mümkin” diýip, Bugaýew belleýär.
Kimler gatnaşyp biler?
Adynyň agzalmagyny islemedik türkmen resmisi Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde kanunlaryň kabul edilmegi meselesiniň ýurtda gaty haýal geçýändigini aýdyp, şeýle diýdi: “Kanunlary kabul etmek üçin ilki bilen ÝHHG ýaly guramalaryň wekilleri bilen maslahatlaşyp, konsultasiýa geçirip, kanunlar düzülýär, bu işler bolsa gaty köp wagt talap edýär”.
Şeýle hem türkmen resmisi: “Köppartiýalylyk baradaky” kanunyň taslamasyna garalýandygyny aýtdy.
Türkmenistanda kanunlary kabul etmek meselesiniň uzak wagt alýandygyna garamazdan, ýurtda kabul edilen kanunlaryň köpüsinde gapma-garşylyklar bar. Mysal üçin, Konstitusiýanyň 19-njy maddasy raýatlaryň deňhukuklylygyny kepillendirýär, 32-nji maddasy bolsa raýatlaryň döwlet häkimiýet organlaryna saýlanmak hukugyna kepil geçýär. Türkmenistanyň prezidentlik saýlawlary baradaky soňky kabul edilen kanunyň 27-nji maddasynyň ikinji punkty bolsa işsiz adamlaryň öz kandidaturalaryny prezidentlige hödür edip bilmeýändigini görkezýär.
Bosgunlykda döredilen “Respublikan” partiýasynyň liderleriniň biri, öki türkmen diplomaty Nurmuhammet Hanamow Türkmenistanyň ýagdaýynda prezidentiň aýdan sözüniň köp halatda kanun hökmünde ýerine ýetirilýändigini aýdyp, prezident çyny bilen köppartiýalylyk sistemasyny döretmek islän bolsa, ýurduň Mejlisinde bu kanun kabul edilerdi diýen pikirde.
“Prezident men diýýän welin, Mejlis edenok diýsinmi? Nyýazow döwründen bäri prezidentiň sözi kanun hökmünde ýöreýär Türkmenistanda. Ýöne, bu kiçi dilden bärde bolanda, onda hakykatdan sözler diňe böş söz bolup galýar” diýip, Hanamow aýdar.
Şeýle hem Hanamow, dürli pasgelçiliklere garamazdan, daşary ýurtda hereket edýän oppozisiýanyň 2012-nji ýylda Türkmenistanda geçiriljek saýlawlara gatnaşmak üçin ýurda barmaga synanşýandygyny mälim etdi.


text:
Birleşen Ştatlaryň aňtaw gullugy töwerekleriniň çaklamagy boýunça ABŞ-nyň ägirt güýç statusy 2030-njy ýyla çenli kem-kemden peselip, aradan aýrylar. Munuň sebäbi Aziýanyň ykdysadyýetleriniň Demirgazyk Amerikanyň we Ýewropanyň ykdysadyýetlerinden güýçli bolmagy bilen düşündirilýär.
Ýöne "Milli aňtaw geňeşiniň" (NIC) 10-njy dekabrda ýaýradan "Global Ugur 2030" atly hasabatynda bellenmegine görä, global krizisleri çözmekde oýnap biljek roly, tehnologik artykmaçlyklary, şeýle hem "ýumşak güýç" ýa medeni özboluşlylygy sebäpli ABŞ-nyň dünýäniň iň güýçli döwletleriniň biri bolup galmagy ähtimal.
Hasabatda Hytaýyň 2020-nji ýyllarda dünýäniň iň uly ykdysadyýeti bolup, ABŞ-dan öňe geçmeginiň mümkindigi aýdylýar.
Ykdysady aşaklamanyň Ýewropada, Ýaponiýada we Orsýetde yzygiderli dowam etmegine garaşylýar. Munuň bir sebäbi bu ýerlerde ilatyň ýaşynyň gitdigiçe gojalyşýandygydyr.
Yslama daýanylyp edilýän terrorçylyk hem 2030-njy ýyla çenli azalar. Ýöne hasabatda internet üsti bilen bolýan hüjümleriň köpelmegi, suw ýaly resurslar sebäpli turýan konflikteriň durnuksyzlyga getirmegi mümkin diýilýär.
Hasabatda "tektoniki süýşme" diýlip, dünýäniň energiýa importirleýän uly döwletleriniň biri bolan Birleşen Ştatlaryň energiýa taýdan garaşsyz bolmagyna garaşylýar.
Ýöne ABŞ-nyň halkara syýasatynda 1945-nji ýyldan başlap, beýgelip ugran orny indi beýleki ýurtlaryň ýokarlanmagy netijesinde çalt aşaklamak bilen.
Hasabatda aýdylmagyna görä, öz ykdysady ösüş perspektiwasy sebäpli Germaniýanyň Ýewropa Bileleşigindäki 26 döwletiň ýolbaşçysy bolup galmagy ähtimal.
Beýleki görkezijiler
Orsýet hem 2030-njy ýyla çenli ilat sanynyň ep-esli aşaklamagy bilen ýüzbe-ýüz bolar. Onuň ilaty ýene 10 million çemesi azalar. Ýöne ykdysady ösüş derejesine baglylykda, şeýle hem immigrasiýa syýasaty sebäpli onuň global güýç-gudratdaky paýyny saklap galmagy mümkin.
Hasabatda Orta Gündogar we Günorta Aziýadaky "regional dinamikanyň" geljek 20 ýyllykda durnuksyzlyga getirmeginiň mümkindigi bellenýär.
Dünýäni nebit-gazyň beýleki çeşmeleri bilen üpjün edýän täze tehnologiýa sebäpli Orta Gündogar öz ykdysadyýetini dürli ugurlarda ösdürmeli bolar.
Hasabatda Eýran barada aýdylanda, yslam režiminiň öz güýç-gudratyny saklap, atom ýaraglaryny öndürmek başarnygyna eýe bolarlydygy bellenýär. Şeýlelikde Orta Gündogara ýokary derejede durnuksyz geljek garaşýar.
Hasabatda Owganystan bilen Pakistana "bişowluk" howpy abanýan 15 döwletiň sanawynda orun berilýär.
Ykdysadyýetiň haýal ösmegi, azyk harytlarynyň bahasynyň ýokarlanmagy, energiýa ýetmezçiligi bu ýurtlary dolandyrmagy kynlaşdyrýar. Şol bir wagtyň özünde-de bu kynçylyklar barha artýan durnuksyzlygyň alamaty bolup durýar.
Pakistan bilen deňeşdireniňde Hindistanyň öz güýç artykmaçlyklaryny pugtalandyrmagy dowam etdirmegi ähtimal. Hindistanyň ykdysadyýeti häzir Pakistanyňkydan 8 essä golaý ýokary. 2030-njy ýyla çenli bolsa ol 16 esseden hem aşar.


text:
Birleşen Ştatlaryň Döwlet sekretary Jon Kerri talybanlar bilen gepleşikler ugrukmasa, talybanlar üçin Katarda açylan syýasy ofisiň ýapylmagynyň mümkindigini aýtdy.
Şenbe güni Kataryň paýtagty Dohada gurnalan metbugat konferensiýasynda bu barada eden çykyşynda Jon Kerri talybanlary parahatçylyk ugrundaky tagallalary güýçlendirmeýänlikde aýyplady.
“Biz özümiziň örän kynçylyk bilen ýola goýan işimize talybanlaryň nähili jogap berýändigine göz ýetirmek üçin olaryň berjek jogabyna garaşýarys” diýip, Jon Kerri öz çykyşynda nygtady.
Jon Kerri bir hepde mundan ozal Katarda talybanlar üçin ýörite ofisiň açylaly bäri geçen döwrüň içinde talybanlar tarapyndan gepleşiklere tarap ädim ädiler diýip garaşandyklaryny aýtdy.
Geçen hepde Katarda talybanlaryň ofisiniň açylmagyna Owganystanyň hökümeti nägilelik bilen reaksiýa bildiripdi.


text:
Pakistanyň harbylary Al-Kaýda bilen bagly söweşijilere garşy bir aýyň dowamynda amala aşyran hüjümlerinde azyndan 910 söweşijiniň öldürilendigini aýtdylar.
Şeýle-de harbylaryň 3-nji sentýabrda aýtmagyna görä, iýun aýynda Pakistanyň Demirgazyk Waziristan regionynda “Tehreek-e-Taliban” guramasynyň we beýleki söweşiji toparlaryň garşysyna amala aşyrylan operasiýalaryň netijesinde 82 esger öldürilipdir we 269 harby ýaraly bolupdyr.
Söweşler bu regionyň daşynda hem boldy. Howadan zarbalar, artilleriýa, mina atyjy ýaraglar we guryýer goşunlar Demirgazyk Waziristan regionynda bolan söweşlerde ulanyldy.
Harbylar Miranşah we Mir Ali atly esasy şäherleriň we etrabyň üstünden geçýän esasy ýoluň häzir söweşijilerden boşadylandygyny aýtdylar, emma parahat ilatyň arasyndaky ýitgiler barada maglumat bermediler.


text:
Geçen hepde Ysraýyl bilen Liwanyň serhedinde bolan çaknyşykdan soň Liwanyň armiýasyna berilmeli ýardam boýunça programmanyň tassyklanmagyna amerikaly kanun çykaryjylaryň garşy çykýanlygy aýdylýar.
3-nji awgustda bolan şol çaknyşykda Liwanyň iki harbysy, bir liwanly žurnalist we ýokary derejeli ysraýylly harby wepat bolupdy.
Bu waka Liwanda ýerleşýän we Eýran tarapyndan goldanylýanlygy aýdylýan “Hizbullah” topary bilen Ysraýylyň arasynda 2006-njy ýylda ýüze çykan çaknyşykdan soň sebitde dörän iň uly dartgynlykdyr.
ABŞ-nyň Döwlet departamenti şol çaknyşyk zerarly Liwan we ABŞ-nyň arasynda dowam edýän harby gatnaşyklary Obamanyň administrasiýasynyň gaýtadan gözden geçirmegi planlaşdyrmaýanlygyny habar berdi.


text:
BMG Siriýanyň ilatyna ýardam bermek boýunça konferensiýa geçirdi. Çarşenbe güni Kuweýtde geçirilen bu konferensiýa Siriýada dowam edýän krizis sebäpli öz öýlerini terk eden 700 müňe golaý bosgun üçin bir milliard dollar çemesi pul tapmak maksadyna gönükdirildi.
BMG Siriýanyň 700 müňe golaý bosgunyna ýardam bermek üçin bir milliard dollary gözlemek maksady bilen çarşenbe güni Kuweýtde konferensiýa geçirdi.
Mundan bir gün ozal BMG-niň we “Arap döwletleriniň Ligasynyň” Siriýa boýunça wekili Lahdar Brahimi täze duýduryş bilen çykyş etdi. Brahimi BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşinde sişenbe güni eden bu çykyşynda, Siriýadaky zorlugyň öň gürlüp-eşidilmedik derejä ýetendigini aýdyp, hem hökümeti, hem-de gozgalaňçylary aýyplady.
Brahiminiň meselä garaýşy
Brahimi Siriýanyň dargap barýandygyny, muňa iki tarapyňam jogapkärdigini aýtdy. Onuň sözlerine görä, Siriýadaky ýagdaý ýaramazlaşýar we bu ýagdaý “dünýä derejesinde örän ähmiýetli mesele” bolup durýar. Brahimi meseläniň gaýra goýulmazdan çözülmelidigini aýtdy.
Lahdar Brahiminiň sözlerine görä, BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşi Siriýanyň garaşsyzlygyny, özbaşdaklygyny we territorial bütewligini ykrar edýändigini ýene tassyklamaly we bu ugurdan öz ýardamyny hödürlemeli, şeýle-de Siriýanyň her bir raýatynyň jynsyna ýa dinine garamazdan, onuň adam hukuklarynyň üpjün edilmegine kömek bermeli.
Analitikleriň sözlerine görä, Howpsuzlyk Geňeşiniň Siriýa boýunça alyp barýan işine Orsýet hem Hytaý tarapyndan belli bir derejede päsgelçilik döredilýär. Bu ýurtlaryň ikisi-de Siriýanyň prezidenti Başar Al-Assady goldaýarlar.
BMG-niň maglumatlaryna görä, Siriýada 22 aý bäri dowam edýän harby konflikt zerarly 60 müňden gowrak adam heläk boldy.
Tagallalary dowam etdirmek
Lahdar Brahimi ýagdaýyň uly aladalanma döredýänligini belledi. Emma ol öz tagallalaryndan el çekmejegini aýtdy.
Brahimi häzirki wezipesini we alyp barýan işini ozalbaşdan saýlap almandygyny belledi we özüniň edýän häzirki işiniň gereksizdigini duýan badyna, wezipesinden çekiljegini aýtdy. Şol bir wagtda-da Lahdar Brahimi BMG-niň meseläni çözmäge synanyşmakdan başga çykalgasynyň ýokdugyny belläp, bu işiň dowam etdiriljegini habar berdi.
Brahiminiň çykyş eden güni, Siriýanyň Allepo şäherinde aktiwistler atylyp öldürilen azyndan 65 adamynyň eli daňylgy jesetleriniň tapylandygyny habar berdiler. Oppozision aktiwistler bu jenaýatda Siriýanyň hökümetini aýypladylar. Emma bu gyrgynçylyga hökümetiň jogapkärdigini tassyklaýan maglumatlary tapmak häzirlikçe başartmady.


text:
Birleşen Ştatlar Orsýeti we orsýetçi separatistleri gündogar Ukrainadaky täze parahatçylyk ylalaşygynyň «ruhuny» bozmakda aýyplady.
Döwlet departamentiniň sözçüsi Jen Psaki Orsýet Debaltsewede, köp sanly top we tapgyrlaýyn raketa atyjy sistemalar bilen bir hatarda, howa gorag sistemasyny ýerleşdirdi diýdi.
"Bu şu hepde baglaşylan şertnamanyň ruhuna düýpden gabat gelmeýär" diýip, Psaki aýtdy.
Ol Waşingtonda aňtaw maglumatlarynyň bardygyny, Orsýetiň pitneçilere uly möçberde üpjünçilik ýüküni ibermäge taýýarlanýandygyny aýtdy.
Ak tam Konrgesiň Ukrainany ýarag bilen üpjün etmek babatda barha ýokarlanýan basyşy astynda.
Pitneçiler 15-nji fewraldaky ýaraşygyň öňünden Debaltsewedäki ukrain goşunlaryna edýän hüjümlerini güýçlendirdiler, bu şäher pitneçileriň Donetskdäki we Luhanskdäki mesgenleriniň aralygynda ýerleşýär.
Bu ýagdaý 12-nji fewralda Orsýetiň, Ukrainanyň, Germaniýanyň we Fransiýanyň liderleri tarapyndan Minsk şäherinde baglaşylan parahatçylyk şertnamasynyň beren umytlaryna kölege saldy.
"Güýçli ynam ýok"
Ukrain prezidenti Petro Poroşenko Minsk ylalaşygynyň ýol aljagyna şübhe bildirdi.
"Minskde gol çekilen parahatçylyk şertleriniň berk durmuşa geçiriljeginde hiç kimde güýçli ynam ýok" diýip, Poroşenko aýtdy.
G7 ýurtlary özleriniň şertnamany bozanlaryň garşysyna "degişli çäreleri" görmäge taýýardyklaryny aýtdylar. Bu Orsýetiň garşysyna has kän ykdysady sanksiýanyň girizilip bilinjegini aňladýar.
G7 ýurtlarynyň liderleri, fransuz prezidenti bilen bilelikde çap eden beýanatlarynda özleriniň Ukrainadaky ýagdaýdan, hususan-da 15-nji fewraldaky ýaraşygyň öňünden Debaltseweniň töwereginde barýan söweşlerden alada galýandyklaryny aýtdylar.
"Gelýän günlerde taraplaryň ählisi ýaraşygyň başlanmagyny bökdejek hereketlerden saklanmalydyr" diýip, beýanatda aýdylýar.
Ukrainanyň harby sözçüsi Andriý Lisenko soňky 24 sagatda 11 esgeriň öldürilendigini, 40 esgeriň bolsa ýaraly bolandygyny aýtdy.
"Pitneçiler Debaltseweniň içinde we töwereginde top, minomýot we raketa atmak bilen, ukrain güýçleriniň ýerleşen ýerlerine we esasy lagerine gaýta-gaýta zabt edýärler» diýip, Lisenko hökümet güýçleriniň öz pozisiýalarynda durandyklaryna basym berip aýtdy.
Şertnamanyň ýesirler bölegi
Psaki şertnamanyň ýene bir esasy böleginiň, taraplaryň ählisiniň bikanun saklanýan tussaglary we zamunlary boşatmak wadasynyň hem ýerine ýetirilmeýändigini aýtdy.
Psaki Nadia Sawçenkonyň, Ukrainanyň harby-howa güýçleriniň Moskwada tussaglykda saklanýan we iki rus žurnalistini öldürmekde aýyplanýan ofiseriniň azat edilmeýändigini aýtdy.
"Ol rus hökümetiniň zamuny we derhal azat edilmeli" diýip, Psaki aýtdy.
"Şu hepde baglaşylan şertnama konflikt mahalynda alnan ähli zamunlary we bikanun saklanýan tussaglary alyş-çalyş etmäge çagyrýar. Biziň nazarýetimizden, bu Nadežda Sawçenkony hem öz içine alýar."
Kremliň sözçüsi Dmitriý Peskow Orsýetiň Sawçenkony boşatmagy wada bermändigini aýtdy.
Peskow onuň işi babatda Orsýetiň sudunyň karar çykarmalydygyny hem sözüne goşdy.
Iňlisçeden terjime eden Ýowşan Annagurban.


text:
Anna güni NATO-Orsýet geňeşi 2008-nji ýylyň awgust aýyndaky ors-gürji çaknyşygyndan bäri ilkinji gezek duşuşdy.
Brýusselde geçirilen gepleşikler ruhy taýdan möhüm waka hökmünde alamatlandyrylsa-da, Orsýet bilen NATO-nyň arasynda bar bolan düşünişmezlikler, ýagny Ýewropanyň howpsuzlygynyň geljegi, Gürjüstan hem-de NATO ýaranlygynyň giňemegi ýaly meseleler boýunça öňe gidişlik gazanylmady.
Duşuşykdan soň NATO-nyň baş sekretary Anders Fog Rasmussen taraplaryň arasynda gelnen “anyk netijeleri” mübärekläp, munuň NATO-Orsýet gatnaşyklary boýunça “täze başlangyjy” aňladýandygyny belledi.
Rasmussen anna güni NATO bilen Orsýetiň arasynda gol çekişilen üç ylalaşyga ünsi çekdi we bularyň arasynda iň möhüminiň “21-nji asyryň howpsuzlyk meselelerini” bilelikde täzeden gözden geçirmek boýunça gelnen ylalaşykdygyny nygtady.
Munuň bilen birlikde, NATO we Orsýet 28 NATO döwletini we Orsýeti bir ýere jemleýän organy has işjeň ýagdaýa getirmek maksady bilen, NATO-Orsýet geňeşiniň funksiýasyny täzeden gözden geçirmek boýunça ylalaşdylar.
Şeýle hem NATO we Orsýet 2010-njy ýyl boýunça bilelikdäki hereket plany babatda ylalaşyga geldiler. Bu ylalaşyk terrorçylyga we garakçylyga garşy göreş boýunça gönüden-göni harby hyzmatdaşlygy we Owganystan babatda bilelikdäki çäreleri göz öňüne tutýar.
Ynjyk we möhüm meseleler öňküligine galdy
Bulara garamazdan, Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow duşuşygyň ahyrynda geçirilen metbugat koferensiýasynda eden çykyşynda, Owganystandaky harby operasiýalara ýardam bermek boýunça Orsýetiň rolunyň uly bolmajakdygyny ýaňzytdy.
Orsýetiň prezidenti Dmitriý Medwedewiň 3-nji dekabrda Rimdäki eden çykyşyna seredeniňde, Orsýet Owganystanyň ykdysadyýetine, harby we polisiýa güýçlerine belli bir derejede kömek etmek arkaly Owganystan boýunça planlara goldaw berjek ýaly bolup görünýärdi.
Emma anna güni Lawrow Owganystan babatda diňe bir NATO ýaranlygnyyň agzalaryny öz içine alýan strategiýanyň däl-de, eýsem Owganystanyň ähli goňşularyny hem dahylly edýän syýasy we ykdysady strategiýanyň işläp taýýarlanmalydygyny öňe sürdi. Lawrowyň bellemegine görä, Owganystanyň goňşularynyň ählisi diýen ýaly Orsýeti, Hytaýy we Merkezi Aziýa döwletleriniň köpüsini öz içine alýan Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasynyň agzasy ýa-da synçysy bolup durýar.
NATO hem öz gezeginde Ýewropanyň howpsuzlygy boýunça prezident Dmitriý Medwedewiň planlaryna özüniň gönüden-göni gatnaşdyrylmagy babatda Orsýetiň tagallalaryny ret eden ýaly bolup göründi. Rasmusseniň aýtmagyna görä, Orsýetiň prezidentiniň ýakynda eden teklibi üstünde işläniňe degýär, emma ol bu meseleler boýunça ÝHHG-niň esasy forum bolup galmalydygyny anyk aýtdy.
Aýry-aýry geçirilen metbugat konferensiýalarynda, Rasmussen we Lawrow NATO-Orsýet gatnaşyklaryna täsir edýän üç sany esasy howpsuzlyk meselesi, ýagny NATO-nyň giňemek baradaky planlary, Gürjüstanyň territorial bütewiligi we Ýewropada ýaraglar boýunça hereket edýän düzgünleriň geljegi babatda entek ylalaşyga gelinmändigini aýan etdiler.


text:
Pakistanyň pitneçilikden ejir çekýän günorta-günbatar welaýatynda konserwatiw sünni toparyň hüjümleriniň öňüni almagy başarmazlygy indi onuň özüne zyýan berip, ýetip gelýän milli saýlawlara howp salýar.
Sünni ekstremistik "Laşkar-e Jhangwi" toparynyň 16-njy fewralda Bulujystan welaýatynda şaýy hazarylara garşy adam pidaly bomba hüjümini amala aşyrmagy netijesinde tutuş ýurtda protestler turdy.
Synçylar, häkimiýetler bu krizisi jylawlap bilmese, onda Pakistanda milli azlykdaky şaýylar bilen köplük sünnüleriň arasyndaky dawa-jenjeliň maý aýynyň başlaryna planlaşdyrylan parlament saýlawlaryny gijikdirip biljekdigini belleýärler.
Hökümetden nägilelik
Hazarylar hökümeti özlerine edilýän hüjümlere garşy hiç bir iş etmeýänlikde aýyplaýarlar hem-de ara salym salman "Laşkar-e Jhangwi" toparynyň öňüni almak üçin, çäre görülmegini talap edýärler.
16-njy fewralda Kuettada uly märekeli bazarda partladylan bombada 90 töweregi hazary öldi. Hazarylar hökümete öz närazylygyny bildirmäge başga ýol tapman, bir adatdan daşary çärä ýüz urdular. Olar bu hüjümde heläklenen adamlary jaýlamakdan boýun gaçyrýarlar.
Pakistanly syýasy ekspert Zahur Şahwanynyň pikiriçe, häkimiýetleriň "Laşkar-e Jhangwi" toparynyň möhüm agzalaryndan hiç bir adamy tutmanlygynyň ýa kanun esasynda yzarlamanlygynyň çynlakaý syýasy netijeleriniň bolmagy mümkin.
Ol bu hakda şeýle diýär: "Bular ýaly hüjümler dowam etse, onda halkyň ünsüni saýlawlara çekmegiň kyn boljakdygy belli zat. Janlary we mallary howp astynda bolsa, syýasatçylar halky nädip ýygnap, ýerli ilat bilen nädip üýşmeleň geçirsin? Gorkuly, näbelli ýagdaýda saýlawlar nädip geçsin?".
Eýran
Pakistanly howpsuzlyk boýunça synçy Aýeşa Siddikanyň aýtmagyna görä, Pakistanda şaýylaryň nyşana alynmagy köpden bäri Eýran bilen baglanyşykly.
"Eýranyň regional ambisiýalary, onuň Pakistandaky şaýylar bilen aragatnaşygy Pakistanyň howpsuzlyk gulluklarynyň içindäki käbir ekstremistik toparlary we elementleri gaharlandyrýar" diýip, Siddika belleýär.
Bilnişi ýaly, Eýranda konserwatiw şaýy ruhanylar režimi höküm sürýär. Pakistandaky şaýylar hem san taýdan Eýrandan soň dünýäde ikinji orunda durýar. Pakistanyň 180 million ilatynyň 20 prosenti şaýylar.
Siddikanyň aýtmagyna görä, "Laşkar-e Jhangwi" indi ozalkysy ýaly bir kiçijik gurama däl: "Bu bir maliýe serşidesine baý gurama. Ol indi diňe bir öz esasy bazasy bolan gündogar Penjap welaýatynda iş alyp baranok. Ol Sind we Bulujystan welaýatlarynda hem aktiw. Onuň bir şahamçasy Owganystanda iş alyp baran "Laşkar-e Jhangwi al-Alam". Bu müňlerçe harby kadrly bir uly gurama. Olar 1980-nji ýyllardan bäri söweşip gelýärler. Bu hereketiň gaty köp agzasy bar".


text:
Türkmenistanyň Daşoguz welaýatynda täze tokaýçylyk zolagynyň düýbi tutuldy.
Bu tokaýçylygyň düýbüniň tutulmagyna ýurduň demirgazyk welatyna iş sapary bilen baran prezident G.Berdimuhamedow hem gatnaşdy.
Täze tokaýçlyk zolagy üçin 55 gektar ýer bölünip berlipdir we ol ýerde 22 müň düýbe golaý agaç nahaly oturdyldy.
Prezident Berdimuhuhamedow bu ýere beýleki welaýatlardan gelen ýaşulular bilen görşende, olar oňa ýurduň dürli künjeklerinde adamlaryň durmuş-ýaşaýşyny gowulandyrmak ugrunda edilýän tutumly işler üçin sag bol aýtdylar.
Gazojak-Daşoguz ýoly
Türkmen hökümetiniň tankytçylary resmi Aşgabady paýtagta köp üns berip, welaýat, etrap ýerlerindäki adamlaryň durmuş-ýaşaýyş şertlerini gowulandyrmak barada ýeterlik alada etmezlikde tankyt edýärdiler.
Eýsem bu Türkmenistanda welaýatlara berilýän ünsüň güýçlenýändigini aňladýarmy?
Azatlyk Radiosy bu barada Aşgabatda ýaşaýan ýerli synçy, publisist ýazyjy Amanmyrat Bugaýew bilen söhbetdeş boldy.


text:
Moskwadaky «Memorial» merkeziniň, düýbi Wenada ýerleşýän «Türkmen inisiatiwasy» toparynyň maglumatlaryna görä, tanymal ekolog hem graždan aktiwisti Andreý Zatoka Daşoguzda tussag edildi.
Bu waka 20-nji oktýabrda boldy. Şol gün aktiwistiň 53 ýaşynyň dolandygy aýdylýar. Adatça bolşy ýaly, resmi Aşgabat bu habara hiç hili reaksiýa bildirmeýär. Ýagdaý şeýle bolansoň, adam hukuklaryny goraýan guramalaryň ýaýradan maglumatlary Zatokanyň tanyşlarynyň gürrüňlerine esaslanýar.
Ol gürrüňlerde aktiwistiň bazardan öz doglan gününi bellemek üçin iýer-içer ýaly zatlary satyn alyp ýörkä oňa bir nätanyş, öýsüz-öwzarsyz sypatyndaky adamynyň ýumrugyny düwüp topulandygy aýdylýar. Andreý ol adamdan çekeräk durmaga çalyşýar we soňra munuň prowakasiýadygyny çaklap, polisiýany çagyrmak üçin gaçmaga başlaýar. Emma golaýda nobatçylyk çekýän iki polisiýa işgäri onuň özüni tussag edýärler. Bu Zatokanyň tanyşlarynyň beren maglumaty.
“Memorialyň” maglumatlary
«Memorial» merkeziniň ýazmagyna görä, şol gün agşam sagat 9-larda şäher polisiýa bölüminiň işgärleri ony goýberjekdiklerini aýdypdylar. Ýöne soň Zatoka onuň saklanýandygy, sebäbi bozgaklyk edip, ötegçä orta agyrlykda zeper ýetirendigi aýdylýar. Bu fakty medisina ekspertizasynyň we üç şaýadyň tassyklaýandygy hem habar berilýär.
Şeýle-de «Memorial» türkmen häkimiýetleriniň Zatokany 2006-njy ýylyň dekabrynda hem şübheli aýyplama esasynda jogapkärçilige çekmäge synanyşandygyny, emma 2007-nji ýylyň 31-nji ýanwarynda, Nyýazowyň ölüminden soň, suduň oňa şertli jeza berendigini ýazýar. Zatokanyň işi köp sanly halkara guramalarynyň protestlerine sebäp bolupdy.
Türkmen häkimiýetleri Zatokanyň gurnan Daşoguz ekologiýa klubuny 2003-nji ýylda ýapypdylar. «Memorial» Zatokanyň tanyşlaryna salgylanyp, häkimiýetleriň ony soňky ýyllar ýurtdan çykmakdan mahrum edendigini ýazýar. Adam hukuklaryny goraýan merkeziň maglumatlaryna görä, iýul aýynda polisiýa golsuz bir arzany tutaryk edinip, Zatokanyň goňşularyndan onuň «hylwathana gurnandygy» barada sorag edipdirler.
Içeri syýasatyň berkidilip başlanmagy
«Türkmen inisiatiwasy» guramasynyň başlygy Farid Tuhbatullin öz maglumatlaryna görä, Zatoka bildirilýän aýyp boýunça oňa bäş ýyl türme tussaglygynyň howp salýandygyny aýdýar. «Munuň üstesine, ol öň hem sud edilen we şertli ýyl kesilen adam, bu aktiwistiň ýagdaýyny has-da agyrlaşdyrýar» diýip, Tuhbatullin aýdýar.
«Memorial» merkezi Zatoka bilen bagly täze hadysanyň günbatar ýurtlarynyň Türkmenistanyň tebigy baýlyklaryna gyzyklanmasynyň artmagy netijesinde tankydy gowşatmagy we Türkmenistanda içeri syýasatyň berkidilip başlanmagy bilen bagly bolmagynyň ähtimaldygyny öňe sürýär. Hukuk goraýjy Farid Tuhbatulliniň pikirine görä, Andreý Zatoka Daşoguz şäher polisiýasynyň inisitiwasy bilen däl-de, eýsem paýtagt Aşgabatdan berlen görkezme esasynda tutulana meňzeýär.


text:
Birinji jahan urşunyň başlanmagyndan ýüz ýyl geçensoňam taryhçylar onuň başlanyşy bilen bagly geňirgenme bildirýärler. Şol bir wagtyň özünde-de şu günki gün adamlar dünýäde bolup geçýän häzirki ýagdaýlaryň näderejede howpludygy barada sowallary köp orta atýarlar.
Birinji jahan urşunyň başlanmagynyň ýüz ýyllygy bilen baglylykda AÝ/AR-nyň Balkan gullugynyň habarçysy Dragan Stawljanin birnäçe taryhça ýüzlenip olaryň taryhy betbagtçylyklaryň sebäpleri baradaky pikirlerini sorady we olardan şol döwür bilen şu günki wakalary deňeşdirmeklerini haýyş etdi.
AÝ/AR: Birinji jahan urşunyň başlanmagyndan bir asyr geçensoň, biz şol urşuň turmagyna kim günäkär diýen sowala jogap tapyp bilýärismi?
Kembrij uniwersitetiniň Ýewropanyň taryhy we halkara gatnaşyklar boýunça professory John Keiger: “Şol urşa kimiň, haýsy güýçleriň jogapkärdigi hatda şu günki gün hem belli däl. Men Germaniýanyň we Awstro-Wengriýanyň ilkinji nobatda jogapkär ýurtlar bolup galýandygyny aýdyp biljek. Ýöne bu mesele şu günki güne çenli soragly bolup galýar” diýip, professor Keiger aýtdy.
Ştuttgart uniwersitetiniň taryh boýunça professory we birnäçe kitabyň, şol sanda “Germaniýa Birinji jahan urşunda” atly eseriň awtory Gerhard Hirschfeld: “Jogapkärleriň sanawyna göz aýlasak, ol Wena hökümetiniň serblere ýollan ultimatumy we Germaniýanyň hökümetiniň “Serediň, siz islän zadyňyzy edip bilersiňiz. Serbler meselesini müdimilik çözüp bilersiňiz” diýip, herekete geçmegi bilen başlanýar. Olar adaty 19-njy asyra mahsus häsiýetli urşy göz öňünde tutupdylar. Emma olar täze görnüşli we netijelerini öňünden çak edip bolmajak görnüşdäki bir urşa uçradylar”.
Stambulyň Koç uniwersitetiniň taryh boýunça professory we Birinji jahan urşy barada kitaplaryň awtory Sean McMeekin: “Germaniýanyň we Awstriýanyň diplomatlary Saraýewodaky wakalaryň yzysüre bu konflikti Balkanlar bilen çäklendirmäge syanyşypdylar. Häzirki wagtda bu mümkin bolmadyk bir ýagdaý bolup görünýän hem bolsa, şol wagtda Wena bilen Berlin özleri üçin ideal ýagdaý hökmünde, başga döwletler goşulmazdan, Awstro-Wengriýanyň Serbiýa garşy söweşmegini göz öňünde tutupdylar. Orsýetiň syýasaty we pozisiýasy bolsa başda krizisiň we soň konfliktiň ýaýbaňlanmagyna getirdi. Fransiýanyň we Britaniýanyň hem bu konflikte goşulandyklaryny bellemek gerek. Şeýlelikde Orsýetiň syýasaty konfliktiň Ýewropa we dünýä derejesinde tutaşmagyna getirdi. Elbetde, diňe bir Orsýetiň jogapkärdigini aýdyp bolmaýar. Bu Awstro-Wengriýanyň Saraýewodaky wakalara jogabynyň we Serbiýa garşy edilen hereketlere Orsýetiň jogabynyň kombinasiýasy bolupdy. Bu bolsa aýylganç urşy tutaşdyrypdy.
Annika Mombauer Londonda ýerleşýän Açyk Uniwersitetde leskiýa bilen çykyş edýär we ol Birinji jahan urşy barada ençeme kitaplaryň awtory.
Annika Mombauer: “Karar çykarýanlaryň we ýönekeý ýewropalylaryň köpüsi ýagdaýyň urşa barýandygyny duýupdy. Beýik döwlet bolmak isleýän döwletleriň beýleki döwletleriň garşysyna uruş tutaşdyryp, uruşda ýeňiş gazanmak arkaly öz beýikligini tassyklamak isleýändigi barada düşünje bar. Karar çykarýanlaryň arasynda urşa ýykgyn edýänler hem bolýar, şeýle syýasatçylar ähli döwletlerde bar. Şeýle syýastçylar Wenada we Berlinde köp bolan bolmaly.
Frieburg uniwersitetiniň taryh boýunça professory we Birinji jahan urşy barada kitaplaryň, şol sanda “Pandorra gutusy: Birinji jahan urşunyň taryhy” atly kitabyň awtory Joern Leonhard: “Germaniýanyň uruş babatynda taýsyz günäsi barada aýtmak ýalňyşdyr, emma biz dürli we köplenç bir-birine bagly jogapkärçilikleriň bardygyny bellemli. Bu ýerde diňe bir Germaniýa Awstriýa ygtyýar bermändi, Orsýet hem Serbiýa ultimatumy äsgermän hereket etmäge ygtyýar beripdi. Bu ýerde Fransiýa tarapyndan Orsýete hem şuňa meňzeş ygtyýaryň berlendigini bellemek gerek.
AÝ/AR: Dünýädäki häzirki ýagdaýlaryň, meselem Ukraina barada aýdylanda, ýa-da Hytaý bilen Ýaponiýanyň Günorta Hytaý deňzindäki adalaryň üstündäki dawalar barada aýdylanda, 1914-nji ýylyň tomsundaky wakalar bilen arasynda köp deňeşdirme geçirilýär. Siz şol wakalaryň arasynda meňzeşlik, ýa-da şu günki gün üçin sapak bolup biljek zatlary görýärsiňizmi?
Jon Keiger: “Hawa, men hususan-da Ukrainada bolup geçýän wakalara pessimistik garaýaryn. Emma Uzak Gündogardaky ýagdaýlar hem erbet netijeler üçin potensial howp döredýär”.
Gerhard Hirschfeld: Men bu ýerde parallel görmeýärin. Taryh gaýtalanmaýar. Taryh sebäplere we şertlere bagly bolýar, olar bolsa tapawutlanýar. Şeýlelikde 1914-nji we 2014-nji ýyllaryň arasynda hiç hili parallel ýokdur. Emma adam faktory, üýtgemän galýan we howatyrlanma döredýän mesele bolup durýar”.
Sean McMeekin: Taryh hiç wagtda doly görnüşde gaýtalanmaýar. Deňeşdirme geçirsek, şu günki Hytaýy Germaniýa meňzedip bolardy. Emma Hytaýy 1914-nji ýylyň Orsýetine hem meňzetmek bolardy. Şol döwürde Orsýet ykdysady taýdan şu günki gün Hytaý ýaly güýçli ösýärdi. Emma käwagt taryhdan sapak almak üçin ýalňyz deňeşdirmeler we netijeler çykarylýar.
Annika Mombauer: “Taryhçylar we syýasatçylar häzirki krizisleri çözmek üçin geçmişe, 1914-nji ýylyň iýulyna ýa-da beýleki taryhy wakalara garaýarlar. Emma men geçmişdäki krizisleri häzirki ýagdaýlara çemeleşmek üçin ulanyp bolar diýip pikir etmeýärin.
Joern Leonhard: “Biz göni deňeşdirme geçirmekde seresap bolmaly. Eger biz 2014-nji ýylyň tomsuna seretsek, biz şol döwürdäki ýagdaýa has gowy düşünmäge ýardam berip biljek faktorlary göreris. Ilkinji mesele syýasatyň taryhydyr. Imperializmiň käbir görnüşleri we imperiýalaryň dargamagy bilen bagly gorkular bardy. Eger siz Orsýetdäki ýagdaýa syn etseňiz, bu postimperial döwletdir. Eger siz Baltika döwletlerinden başlap, günorta-gündogar Ýewropa tarapda ýerleşýän konfliktler zonalaryna seretseňiz, olaryň öňki üç imperiýanyň, Ors, Habsburg we Osman imperiýalarynyň giňişliginde ýerleşýändigini görersiňiz. Şol imperiýalar bolsa Birinji jahn urşunyň netijesinde dargapdylar.


text:
2014-nji ýyl Ukrainda, Siriýada we Yrakda möwjän konfliktler, ebola başagaýlygy, Orsýetde dörän ykdysady çöküş bilen häsiýetlendi we Birleşen Ştatlar üçin hem bir topar daşary syýsat synagyny döretdi.
Has dogrusy, Obama adminstrasiýasy 2014-nji ýylda özüni Birleşen Ştatlaryň harby we ykdysady kuwwatyny dünýäniň çar künjeginde turan ýangynlary öçürmäge gönükdirmeli eden daşary syýasat krizisleri bilen ýüzbe-ýüz boldy.
«Yslam döwleti» toparynyň jeňçileri ýanwar aýynda Yragyň Falluja şäherini eýelände, ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama jyhadçylaryň täze toparçagyny «Al-Kaýda» bilen deňeşdirilende ikinji, ýagny esasy däl ýygynçak hökmünde häsiýetlendirdi.
Jeňçilik howpy
Emma YD alty aý soň Yragyň ikinji uly şäheri Mosuly basyp aldy we ony şindem kontrolda saklaýar. Prezident Obama şondan üç aý soň «zalymlygy bilen saýlanan topary» ýok etmegi wada berdi we, eger togtadylmasa, olaryň Birleşen Ştatlara hem wehim salyp biljegini duýdurdy.
Jeňçi toparyň garaşylmadyk ýerden ýokary galmagy bilen bir hatarda, Obama adminstrasiýasynyň 2014-nji ýylda boýlamaly bolan daşary syýasat suwlarynyň arasynda Ukrainadaky gyzgyn uruş, Orsýet bilen täze sowuk uruş gepleşikleri, Siriýadaky raýat urşy we ynsanperwelik krizisi, Ysraýyl-Palestina gatnaşyklaryndaky soňy görünmeýän ötük hem bar.
YD jeňçileriniň ýokary galmagy Obama adminstrasiýasynyň Siriýada möwjeýän raýat urşuna çemeleşmesini hem çylşyrymlaşdyrdy. Mälim bolşy ýaly, bu adminstrasiýa Başar Assadyň, müňläp raýatyny rehimsiz öldürendigi üçin, kanuny durumuny ýitirendigini öňe sürýär.
Birleşen Ştatlaryň goranmak sekretary Çak Heýgel oktýabrda Assadyň ABŞ-nyň YD jeňçilerini nyşana almagyndan belli derejede peýda görýändigini, sebäbi olaryň, ýagny YD jeňçileriniň Assadyň goşunlary bilen hem söweşýändigini boýun aldy.
Birnäçe hepde soň Obama Waşingtonyň YD güýçlerine garşy söweşi Assad bilen utgaşdyrmagyň pikirini etmeýändigini aýtdy.
“Bu ýerde biziň haýsydyr bir esaslarda Assad bilen ýaranlyga girmegimize garaşmak bolmaz. Ol bu ýurtda ynamdar däl” diýip, Obama aýtdy we öz adminstrasiýasynyň Assady gyraklatmagyň maslahatyny etmeýändigini sözüne goşdy.
Sowan gatnaşyklar
Ýöne 2014-nji ýyl Birleşen Ştatlaryň, Siriýadaky we we Yrakdaky, Ukrainadaky gyzgyn konfliktlerden başga, Orset bilen gatnaşyklarynda hem bu golaýda görülmedik sowuklyk döretdi.
Orsýet bilen “gaýtadan başlamak» diýilýän syýasat Obamanyň prezidentliginiň ilkinji möhletinde, pesinden prezident Wladimir Putin 2012-nji ýylda, dört ýyllyk premýer-ministrliginden soň Kremle gaýdyp geleli bäri, çarkandaga uçrapdy.
Emma fewral aýynda, Kiýewde we beýleki uly şäherlerde bolan halk protestleri esasynda, ukrain prezidenti Wiktor Ýanukowiçiň, Kremliň ýaranynyň wezipesinden gyrakladylmagy bilen bagly tapgyrlaýyn wakalar amerikan-rus gatnaşyklarynyň derejesini Sowuk uruş döwründen bäri görülmedik peslige gaçyrdy.
Kreml mart aýynda Ukrainanyň Krym territoriýasyna girip, ony anneksiýa etdi we şondan soň ukrain goşunlary bilen orsýetçi separatistleriň arasynda söweş turdy. ABŞ, ÝB we ukrain resmileri Moskwany bu söweşi goldamakda aýyplaýarlar.
Aprelde ukrain goşunlary bilen separatistleriň arasynda başlanan söweşden bäri gündogar Ukrainada 4600-den gowrak adam öldürildi. BMG-niň resmileriniň maglumatlaryna görä, bu konflikt ýurt içinde ýarym milliondan gowrak adamyň ýaşaýan ýerinden gaçyp çykmagyna getirdi, ýüz müňlerçe adam başga ýurda gaçmaga mejbur boldy.
Ýogsam bolmasa, ukrain prezidenti Wiktor Ýanukowiç 2013-nji ýylyň 31-nji dekabryndaky halka ýüzlenmesinde garaşsyz Ukrainanyň taryhyndaky iň bir kyn ýylyň geçendigini, onuň lypykeçlikleriň we täze umytlaryň ýyly bolandygyny aýdypdy.
Iňlisçeden terjime eden Ýowşan Annagurban.


text:
24-nji awgustda Moskwanyň walýuta alyş-çalyş nokady açylanda ABŞ-nyň dollarynyň we ýewronyň hümmeti Orsýetiň rubluna garanda ýene artdy.
Bir amerikan dollarynyň bahasy 70.75 rubl derejesine ýetdi. Bir gün ozal bu görkeziji 1.65 rubl tapawut edýärdi.
Ýewronyň bahasy 2.44 rubl möçberinde gymmatlady we bir ýewro 81.08 rubla barabar boldy.
Walýutalaryň ikisiniň-de alyş-çalyş görkezijileri fewral aýyndan bäri iň ýokary derejelerine ýetdi. 24-nji awgustda Orsýetiň esasy eksport girdejisi bolan nebitiň bahasynyň pese gaçmagy hem dowam etdirildi.
Brent we ABŞ-nyň çyg nebit önümleriniň bahasy soňky 6.5 ýylda iň pes derejä ýetdi we global derejede nebitiň aşa köp möçberde hödürlenmegi we Hytaý tarapyndan oňa bolan talabyň gowşamagynyň ähtimallygy bilen bagly aladalanmalary güýçlendirdi.