text:
2010-njy ýylda parahatçylyk boýunça Nobel baýragy Liu Şiaobo berildi. Hytaý hem totalitar döwletiň ýigrenj tarapyny bize ýene bir gezek görkezdi.
Nobel komitetiniň bu işiniň Hytaýda demokratik özgerişlere peýdasy degermi ýa degmez, ol entek belli däl. Halkara derejesinde ýagdaýa üns berlip, gysyş görkezilip durulmagy dissidentlere bir gorag bolup hyzmat eder diýip umyt etse bolar. Halkdan goldaw bolmasa, demokratik özgerişler ugrunda barýan tagallalaryň başa barmajakdygy belli zat. Ýöne dünýäniň totalitar ýurtlarynda öz ömrüni demokratiýa, söz azatlygyna we kanun häkimligine bagyşlan dissidentleriň köpdügini ýatdan çykarmaly däl.
Men ýaňy Azerbaýjanyň paýtagty Bakuwda bolup gaýtdym. Konstitusiýa boýunça bu bir demokratik respublika. Ýöne Konstitusiýa başga, syýasy medeniýet we onuň ýerine ýetirilişi başga. Iş ýüzünde Azerbaýjan bir totalitar döwlet. Iň ýokarda oturan prezident. Syýasy guramalaryň hemmesi onuň buýruklaryny ýerine ýetirmeli. Oppozisiýa tutuşlygyna gysyş astynda. Söz azatlygy ýok. 2010-njy ýylda parahatçylyk Nobel baýragyny alan adam barada hem resmi mediada berlen maglumat bolmady.
Demokratiýanyň tarapyny çalýan dissidentler bu iş üçin gymmat baha töleýärler. Olaryň iş tapyp bilýän ýeke-täk ýeri döwlete degişli däl halkara guramalar.
Men Norwegiýanyň Daşary işler ministrligi tarapyndan maliýeleşdirilýän, Oslo uniwersiteti tarapyndan alnyp barylýan bir programmanyň çäginde 10 günläp sapak bermek üçin Bakuwa gitdim. Men ol ýerdekäm iki sany ýaş ýigidiň türmeden boşadylmagy dünýä derejesinde köpleriň ünsüni özüne çekdi. Olar demokratik oppozisiýanyň agzalary hökmünde ilki urlup-ýenjilip, gynalypdyr, soň hem huligançylykda aýyplanyp, biri iki, beýlekisi-de iki ýarym ýyl türme tussaglygyna höküm edilipdir.
Prezidenti gaharlandyran zat bularyň öz bloglarynda ýerleşdiren bir wideoýazgysy. Onda korrupsiýa barada gurnalan bir galp metbugat konferensiýasynda berilýän soraglara bir eşek jogap berýär. Prezidentiň muny özüne çeken bolmagy mümkin.
Olaryň on iki aýdan söň boşadylmagy hem prezidentiň bu işe ýene bir gezek goşulmagy netijesinde bolupdyr. Prezident muny ýaňy golaýda geçen parlament saýlawlarynda oppozisiýany ilki gysanlygy, soň hem saýlawyň netijelerini galplaşdyranlygy sebäpli halkara derejesinde turan tankydy ýatyrmak üçin eden bolsa gerek.
Bu oglanlaryň biriniň kakasy meniň köp wagt bäri tanaýan ýakyn dostum. Ol maňa Bakuwdaky studentlerimden bu blogçular barada näme zatlary bilýändiklerini, näme pikir edýädiklerini soramagy teklip etdi. Men bu işi etmegi ýüregime düwsem-de, köp oýlanyp, ahyrsoňy etmedim. Sebäbi maňa Azerbaýjandaky syýasy ýagdaý barada klasda gürlemezlik tabşyrylypdy.
Filosof Teodor Adornonyň 1950-nji ýyllarda “Ýalňyş durmuşda dogry durmuş bolmaz” diýip aýdan bir meşhur sözi bar. Awtoritar jemgyýetlerde syýasy dissidentler Adornonyň bu aýdanynyň nädogrudygyny subut etmek üçin gündelik göreşýärler. Azerbaýjanda hem demokratiýanyň tarapyny çalýanlaryň edýäni şundan başga zat däl. Olar biziň sylag-hormatymza mynasyp adamlar.
Dogry durmuşda dogry ýaşamak kyn däl. Men söz azatlygy ýok, adam hukuklary hormatlanmaýan bir ýurtda doglan bolsadym, ýalňyş durmuşda dogry ýaşamaga milt edermidim, ony bilemok. Ýöne welin, Bakuwyň meni üýtgedendigini bilýärin.
Kristel Frike Norwegiýanyň Oslo uniwersitetiniň ylmy işgäri. Bu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


c: text/html

text:
Orsýetiň paýtagty Moskwada 1941-45-nji ýyllaryň urşunda gazanylan Ýeňşiň 70 ýyllygyna bagyşlanan parada 16 müň esger gatnaşdy.
Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin ýaran güýçlere, şol sanda Fransiýa, Britaniýa we Birleşen Ştatlara ýüzlenip, bu ýeňşe goşan goşantlary üçin sag bol aýtdy. Ol ýygnananlara ýüzlenip, şeýle diýdi:
«Şun gün, şu mukaddes ýubileý senesini bellemek bilen, biz nasizmiň üstünden gazanylan ýeňşiň nähili beýikdigine ýene bir gezek göz ýetirýäris. Biz hut öz ata-balarymyzyň bu gara güýji ysgyndan gaçyryp, öldürip bilendigine buýsanýarys» diýip, ol aýtdy.
Birleşen Ştatlaryň we beýleki Günbatar ýurtlarynyň boýkotyna garamazdan, ýigrimi çemesi dünýä lideri 9-njy maýda II Jahan urşunda gazanylan Ýeňiş mynasybetli guralýan uly parada gatnaşmak üçin Orsýete geldi.
Hasaplamalara görä, Sowet Soýuzy bu uruşda beýleki ýurtlara ganada has kän ýitgi çekdi, ýagny 26 million adam ýitirdi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukrain prezidenti Petro Poroşenko 4-nji awgustda generallary bilen geňeşdi.
"Biz, konflikt ýitileşen halatynda taýýar bolar ýaly, öz goranyşymyzy güýçlendirmek üçin anyk plan düzmeli» diýip, prezident Ukrainanyň Milli howpsuzlyk we goranyş geňeşiniň agzalaryna ýüzlenip aýtdy.
Geňeşiň sekretary Oleksandr Turçinow öten agşam edilen raketa hüjüminde ýene üç esgeriň wepat bolandygyny habar berdi.
Kiýew 3-nji awgustda dört esgeriniň öldürilendigini aýtdy, pitneçiler bolsa soňky iki günde bir söweşijiniň ölendigini aýtdylar.


text:
Türkmenabatda başatgyç dakynýan gyzlaryň sanynyň barha köpelýändigi barada ýakynda çap edilen bir makalamyza
diňleýjiler tarapyndan uly gyzyklanma bildirilip, oňa 100-e golaý teswir galdyryldy.
Şol gyzyklanmany göz öňünde tutup, gepleşigimiziň bu sanynda diňe Türkmenabatda däl, beýleki şäherdir welaýatlarda-da ýaş gyzlaryň başatgyç dakynmaga ýykgyn etmeginiň sebäpleri, bu özgerişlige bolan garaýlar we başatgyç barada diniň buýruklary hakda köp taraplaýyn gürrüň etdik.
Gepleşigimiziň bu sanynda, Türkmenistanda zenanlaryň sürüjilik şahadatnamasyny almakdaky kynçylyklary we talyplaryň dynç alyş günleri mugallymlary tarapyndan nirä we näme üçin alnyp gidilýändigi barada hem durup geçdik. Programmany diňlemek üçin aşakdaky düwmä basyň.


text:
Şenbe güni Müsürde ýurduň prezidentligine ikilenji tapgyr saýlawlar geçirilýär. Bu saýlawlar iki günüň dowamynda, ýagny şenbe we ýekşenbe günleri geçiriler.
Onda “Musulman Doganlygy” partiýasynyň wekili Mohammed Mürsi bilen ýurduň ozalky premýer-ministri Ahmed Şafik prezidentlik ugrunda özara bäsleşýärler.
Ahmed Şafik Müsüriň ozalky diktator lideri Hosni Mübäregiň döwründe premýer-ministr bolup işläpdi. Bu saýlawlaryň öňýany, şu geçen hepde Müsüriň Ýokary Konstitusion sudy täze saýlanan parlamenti dargatmak barada karar çykardy.
Suduň bu kararyna parlamentde agdyklyk edýän “Musulman Doganlygy” partiýasy uly nägilelik bilen reaksiýa bildirdi. Şu soňky wakalar sebäpli ýurtdaky syýasy ýagdaý belli bir derejede dartgynly bolmagynda galýar.


text:
Penşenbe güni Azerbaýjanyň prezidenti Ylham Alyýew bu ýurduň belli ýazyjysy Akram Aýlislini “Azerbaýjanyň halk ýazyjysy” diýen adyndan hem-de prezidentiň personal pensiýasyndan mahrum etmek barada perman çykardy.
ITAR-TASS habar gullugynyň maglumatyna görä, prezident Alyýewiň şeýle perman çykarmagyna ýazyjy Akram Aýlisliniň Orsýetde çap edilýän “Družby narodow” žurnalynyň dekabr sanynda çap edilen “Daş ukulary” atly romany sebäp bolupdyr.
Käbir azerbaýjanly synçylar awtoryň öz bu romanynda Daglyk-Garabag konfliktinde azerbaýjanlylary rehimsiz edip görkezip, halkyň mertebesini kemsidendigini öňe sürýärler.


text:
1-nji fewralda Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Fransiýanyň prezidenti Nikolas Sarkozy bilen duşuşdy. Bu duşuşyk türkmen prezidentiniň Fransiýa saparynyň başynda Ýeliseý köşgünde bolup geçdi.
Berdimuhamedow bilen Sarkozynyň arasyndaky gepleşiklerde ikitaraplaýyn hyzmatdaşlyk, Türkmenistan bilen Ýewropa Bileleşiginiň arasyndaky gatnaşyklar, Owganystan we neşe söwdasyna garşy göreş maslahatlaşyldy.
Duşuşykdan soň bilelikde berlen beýanatda taraplar regional we halkara parahatçylygýn, durnuklylygyň we howpsuzlygyň ýokarlandyrylmagyna Fransiýa bilen Türkmenistanyň arasyndaky özara gatnaşyklaryň goşant goşýandygyny bellediler.
Iki ýurduň prezidentleri energiýa, infrastruktura, turizm, gurluşyk we aragatnaşyk pudaklary boýunça hyzmatdaşlygyň giňeldilmegine isleg bildirdiler. Taraplaryň ynam bilen bellemegine görä, iki ýurduň arasynda energiýa boýunça iş toparynyň döredilmegi bu pudak boýunça iki ýurduň arasyndaky hyzmatdaşlygyň ösdürilmegine ýol açar.
Üzňelikdäki režimiň ýolbaşçysynyň Fransiýa ilkinji saparynyň dowamynda söwda gepleşikleri gün tertibiniň esasy bölegi bolar diýlip garaşylýar.
Türkmenistanyň ägirt uly gaz rezerwlerine Hytaý, Russiýa we Ýewropa tarapyndan isleg bildirilýär.
Aşgabat daşary ýurt maýa goýumlary üçin Türkmenistanyň gapylaryny açmagy wada beripdi we Russiýanyň territoriýasyndan sowa Ýewropa çekilmegi göz öňüne tutulýan gaz geçirijileri boýunça Ýewropa Bileleşigi bilen işleşmäge gyzyklanma bildiripdi.
Berdimuhamedow öňki prezident Saparmyrat Nyýazowyň režiminden soňra adam hukuklary boýunça käbir öňegidişlikleriň boljakdygyny hem yşarat edipdi.
Adam hukuklary
Bilelikdäki ýaýradylan beýanatda Berdimuhamedow we Sarkozy Ýewropa Bileleşigi bilen Türkmenistanyň arasyndaky adam hukuklary babatda dowam edýän gepleşiklerden kanagatlanýandyklaryny bildirdiler. Emma bu beýanat şeýle gepleşikleriň az netije berýändigini aýdýan türkmen režiminiň tankytçylaryna teselli berjege meňzemeýär.
Prezident Berdimuhamedowyň saparynyň öň ýanynda “Halkara adam hukuklary federasiýasy”, “Fransiýanyň adam hukuklary ligasy”, “Human Rights Watch” we “Serhetsiz Reportýorlar” topary söz we metbugat azatlygynyň, garaşsyz birleşikleri döretmek hukugynyň, hereket we din azatlyklarynyň Türkmenistanda çendenaşa çäklendirilýändigini aýdypdylar.
Adam hukuklaryny goraýjy guramalar Sarkozyny Türkmenistanda adam hukuklarynyň ýaramaz ýagdaýdalygyna degip geçmek üçin Berdimuhamedowyň bu saparyndan peýdalanmaga çagyrypdylar.
Duşuşygyň dowamynda Berdimuhamedow Sarkozyny Aşgabada resmi sapar bilen gelmäge çagyrdy, fransuz prezidenti bu çakylygy kabul etdi.
Türkmenistanyň öňki prezidenti Nyýazow Fransiýa 1993-nji ýylda sapar edipdi, 1994-nji ýylda bolsa fransuz prezidenti Fransua Mitteran Aşgabada barypdy.


text:
1-nji maýda Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň Saud Arabystany patyşalygyna resmi sapary başlanýar diýip, türkmen telewideniýesi şenbe güni habar berdi.
Iki ýurduň resmileriniň ýokary derejeli duşuşyklarynda syýasy, söwda, ykdysady we medeni ynsanperwer ulgamlarda türkmen-saud hyzmatdaşlygynyň ösüşini maslahatlaşmak göz öňünde tutulýar diýip, resmi habarda aýdylýar.
3-nji maýa çenli dowam etjek saparda söwda-ykdysady we ulag ulgamlaryndaky hyzmatdaşlygy ösdürmek meselelerine aýratyn üns beriljekdigi aýdylýar.


text:
Türkmen edebiýatynyň kerwenbaşysy Berdi Kerbabaýew bilen türkmen teatr sungatynyň düýbini tutanlaryň biri Aman Gulmämmedow arasyndan gyl geçmeýän ýegre dostdy. Berdi aga iş sapary bilen häli-şindi Moskwa gidende Aman aga oňa paýtagtdaky teatrlara baryp, olarda goýulýan spektakllara tomaşa etmegi zynharlaýan eken.
Berdi aga nobatdaky iş saparyndan öwrülip gelenden soňra, olar däbe öwrülen endiklerine eýerip, ýekşenbe güni Aman aganyň öýünde palaw başynda söhbetdeş bolýar. Aman aga:
-Berdi, Moskwada teatra bardyňmy? -diýip soraýar. Ýap-ýaňy ala-ýaz bolup oturan Berdi aganyň bar keýpi zym-zyýat bolýar. Ol gahar bilen:
-Hawa, bardym, Aman! Özem Şekspiriň “Otellosyna” tomaşa etmäge bardym. Niýetim, seň Otellony oýnaýşyň bilen Gyzyl paýtagtly artistleriň Otellony oýnaýşyny deňeşdirmekdi. Aman, seň oýnaýan “Otellaň” tragediýa däl. Hakyky “Otello” tragediýasy Moskwada oýnalýan eken -diýýär. “Otello” spektakylynda oýnaýan Otello obrazyny öz oýnaýan rollarynyň arasynda naýbaşy rol saýýan Aman aga öýkeläp:
-Ol nähili beýle, Otello üçin maňa “SSSR-iň halk artisti” diýen at dakyldy -diýýär. Berdi aga:
-Aman sen Aşgabatda Otellony oýnaňda spektakla tomaşa edip, dynç alýarys. Moskwada-da “Otello” tomaşa etdim. Ol tamamlanandan soňra paltomy almak üçin gardiroba bardym. Moskwaň daşary ýurtlulara haryt satýan dükandan satyn alan gymmat bahaly paltomy ogurlap gidipdirler. Moskwada oýnalýan “Otello” çyn tragediýa eken. Aman, seniň oýnaýan “Otelloňa” tomaşa edip, onuň tragediýa eseridigini aňşarmandyrys -diýipdir.
Ilki arak-şerap
Bir gezek Annaberdi Agabaýew, Hojanepes Meläýew hem-de men, üçümiz SSSR Ýazyjylar birleşiginiň plenumyna (SSSR boýunça geçirilýän ýygnagyna) gatnaşmak üçin Moskwa gitdik. “Moskwa” myhmanhanasynda aýry-aýry otaglarda ýerleşdik. Plenum 2 gün dowam etdi. “Ertir Aşgabada dolanýas” diýen günümiz agşamara Annaberdi bilen Hojanepesiň bolýan otagyna bardyk.
Hojanepesiň Moskwa ýaly uly şäherlere iş sapary bilen gaýdanda dost-ýarlaryna sowgat etmek niýeti bilen, 10-12 köýnek satyn almak häsiýetiniň bardygyna beletdim. Gapydan girenimizde:
-Hojanepes, biziň her birimize bir köýnek sowgat etmeseň, Aşgabada, aeroportuň milisiýasyna jaň edip, “Hojanepes Mele diýen biri alyp-satarlyk, ýagny spekulýasiýa bilen meşgullanýar. Ertir pylan reýs bilen Aşgabada barýar. Onuň el goşlaryny, bagaža tabşyran çemedanyny barlap görüň!” diýerin -diýdim.
Toplap taraşlan Amanmyrat Bugaýew.


text:
Anyk statistiki maglumat bolmasa-da, ýurtdaky işsizlik zerarly, müňlerçe türkmenistanlynyň daşary ýurtlarda işleýändigi aýdylýar. Olaryň aglabasynyň bikanun, wizasyz ýagdaýda ýaşaýandygy hakynda hem marlumatlar bar.
Eýsem Türkmenistanyň daşary ýurtlarda işleýän raýatlary saglyk babatda nähili ýagdaýlary başdan geçirýärkä?
Wizasyz, rugsatsyz, ýagny gaçgak ýagdaýda işleýänler saglyk hyzmatlaryndan nähili peýdalanyp bilýärkä?
Azatlyk Radiosy "Dünýä türkmenleri" gepleşiginiň nobatdaky sanynda daşary ýurtlarda işleýän türkmenleriň saglyk ýagdaýy barada söz açýar.


text:
Geçen ýylyň aýagyndan bäri dowam edýän nobatlar, ilki başdaky bilen deňeşdirilende, azalan ýaly bolsa-da, “Altyn Asyr” mobil aragatnaşyk kärhanasynyň käbir hyzmat ediş nokatlarynda nobata durýan adamlaryň sany 50-60-a ýetýär. Käbir hyzmat ediş nokatlarynda nobata duran adamlaryň sany 30-dan geçenok.
“Altyn Asyr” ÖAK-nyň Aşgabat şäheriniň “Parahat” mikroraýonundaky hyzmat ediş nokadynda ortaça 25-30 adam nobata durýar. Günüň dowamynda nobatlaryň yzy kesilmeýär.
“Altyn Asyr” ÖAK-nyň “Paýtagt” söwda merkezinde ýerleşýän hyzmat ediş nokadyndaky nobat san taýdan iň köp nobat. Bu ýerde nobat polisiýanyň kömegi bilen düzgünleşdirilýär. Ol ýerde nobata duran müşderileriň biri nobatyň köp bolmagynyň sebäbini bu ýerdäki nokatda arza ýazyp, internet hyzmatyna hem birigip bolýandygy bilen düşündirdi.
Hemmeler üçin däl
“Altyn Asyr” ÖAK-nyň hyzmat ediş nokatlarynyň ählisinde mobil nomerleriň diňe Aşgabadyň ýaşaýjylaryna berilýändigi baradaky bildirişler heniz hem bar. Şol sebäpden, türkmenistanlylaryň köpüsi Aşgabatda “Altyn Asyr” mobil kärhanasynyň täze SIM kartalaryny alyp bilmeýärler.
Müşderilere ýazgyda duran ýerlerine görä hyzmat edilmegi raýatlaryň köpüsinde nägilelik döredýär. Olaryň köpüsi özlerini kemsidilen ýaly duýýarlar. Bu bildirişi görmän, birnäçe sagat nobata durup, gezegi ýetensoňam “welaýat propiskasy bolanok” diýen jogaby alyp, nägile bolup gaýdýanlar az däl.
“Ýimpaş” söwda merkezindäki “Diňe Aşgabat şäherinde ýazgyda duran raýatlara hem-de daşary ýurt raýatlaryna SIM karta berilýär” diýen ýazgyny okap duran Mary welaýatynyň ýaşaýjysy Hangeldi nobata duran daşary ýurtlulara yşarat edip: “Bizi öz ýurdumyzda daşary ýurduň raýatlylarça görenoklar” diýip, öz nägileligini bildirdi. “Daşary ýurt raýatlaryna SIM karta berilýär” diýen bildiriş häzir diňe “Ýimpaş” söwda merkezinde bar.
Nobatlaryň köpelmegi bilen “Altyn Asyr” mobil kompaniýasynyň “Paýtagt” söwda merkezindäki hem-de öňki WDNH-daky hyzmat ediş nokatlary gije-gündiz, 24 sagatlap işleýärler. “Bu hyzmat ediş nokatlarynda gije diňe täze belgiler berilýär” diýip, “Altyn Asyr” ÖAK-nyň işgäri aýtdy. Emma gije baryp nomer alýan adamlaryň sany az, nobatlar bolsa ýok.
“Ýurduň habar beriş serişdelerinde MTS mobil kompaniýasynyň hem-de “Altyn Asyr” öýjükli aragatnaşyk kärhanasynyň hyzmatlarynyň ýagdaýy barada hiç hili maglumatlar berilmänsoň, adamlar bu ýagdaýdan habarsyz galýarlar” diýip, “Altyn Asyr” ÖAK-nyň işgäri sözüne goşdy.
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň MTS kompaniýasynyň işiniň wagtlaýyn togtadylmagy baradaky ýaýradan beýannamasy hem ýurduň habar beriş serişdelerinde çap edilmedi. Türkmen mediasynyň bu mesele barada dymmagy ilat arasynda dürli gep-gürrüňleriň ýaýramagyna hem getirýär.
Hyzmat üçin tölegler
“Altyn Asyr” ÖAK-nyň hyzmatlary üçin töleg tölemekde käbir ýeňillikler hem döredildi. Hyzmat ediş nokatlarynda tölegleri kabul edýän aýratyn kassa bar. Emma tölegleriň Aşgabat şäheriniň islendik poçta aragatnaşyk bölümlerinde kabul edilýändigi baradaky bildirişleriň asylandygyna garamazdan, töleg kassalarynda nobatlar azalmaýar.
Bu nobatlaryň sebäbi: kä ýerlerde töleg baradaky maglumaty kompýutere salmakda tehniki näsazlyklar ýüze çykýar, käbir ýerlerde bolsa, täze nomer alýanlaryň nobaty sebäpli müşderiler kassa baryp bilenoklar. Käbir hyzmat ediş nokatlarynda hyzmatlar üçin töleg tölemek asla mümkin däl. Mysal üçin, “Paýtagt” söwda merkezinde nobata duran adamlar “nobatsyz nomer aljak bolýandyr” diýen şübhe bilen, kassa müşderileri goýbermeýärler.
“Altyn Asyr” ÖAK-nyň müşderileriniň köpelmegi netijesinde töleg kassalarynyň ýetmezçilik edýändigi aýdyň duýulýar. “Altyn Asyr” mobil kärhanasynyň töleg kartlary hem giňden satylýar. Emma bu ýagdaý hem kassalaryň öňündäki nobatlaryň azalmagyna o diýen ýardam edenok.
4-nji ýanwarda “Altyn Asyr” ÖAK müşderilerine öz belgilerinden telefon arkaly başga belgä pul geçirmegiň mümkindigi baradaky SMS bildirişini ýaýratdy. Şeýle hyzmat öň ýokdy. Käbir müşderiler pul geçirmeleri amala aşyrmak barada günüň dowamynda 2-3 gezek SMS alan bolsalar, käbir müşderiler bu hyzmat barada hiç hili SMS almandyklaryny aýdýarlar. 31-nji dekabrda “Altyn Asyr” ÖAK-nyň öz müşderilerini Täze ýyl baýramçylygy bilen gutlap iberen SMS gutlaglaryny heniz hem almadyklar bar.
“Altyn Asyr” mobil aragatnaşygyndaky döreýän näsazlyklar entek hem dowam edýär. Käbir raýatlaryň aýtmagyna görä, SMS ýazgylar iberilen belgä birnäçe sagat soň gowuşýar, jaň etmek üçin belgini birnäçe gezek aýlamaly bolýar. Internede birikmekde hem kynçylyklaryň bardygyny aýdýan müşderiler bar.
Myrat Gurbanow Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçysy.


text:
Yragyň Daşary işler ministrligi, türk goşunlarynyň demirgazyk Yrakdan derhal çykarylmagyny talap etmek üçin, türk ilçisini çagyrdy.
Ministrlik 5-nji dekabrda türk goşunlarynyň Yragyň hökümetinden ygtyýarsyz girendigini we olaryň ýurtda bolmagynyň «duşmançylykly hereket» diýip hasaplanjagyny aýtdy.
Türkiýäniň premýer-ministri Ahmet Dawutoglu 5-nji dekabrda ol esgerler ozal Bagdat bilen ylalaşylan tälim missiýasynyň düzgün esasynda çalşyrylan bir bölegi diýdi.
"Ol lager terrorizme garşy söweşýän ýerli meýletinçi güýçleriň tälim lageri hökmünde guruldy» - diýip, Dawutoglu aýtdy.
Yragyň premýer-ministri Haýder al-Abadi Türkiýäniň Mosulyň ýanyndan goşun salmagyny ýazgardy we olaryň derrew yzyna çykarylmagyny talap etdi.


text:
Eýranyň parlament deputatlarynyň bir topary Ýewropa Bileleşiginiň geçen hepde bu ýurduň nebit eksportyna embargo girizmek barada kabul eden kararyna garşy “ar alyjylykly” çäre görmekligi göz öňünde tutýan kanun taslamasyny parlamente hödürledi.
Deputatlar topary Ýewropa Bileleşigine satylýan nebiti häzir ur-tut togtadyp, Ýewropa ýurtlaryny kyn ýagdaýa salmaklygy teklip edýär.
Başda bu barada hödürlenen kanun taslamasyna ýekşenbe güni Eýranyň parlamentinde garalar we karar kabul ediler diýlip garaşylypdy. Ýöne parlamentiň käbir resmileri bu dokumente şu geljek hepdäniň anna gününe çenli garamaklygyň göz öňünde tutulýandygyny mälim etdiler.
Eýranyň parlamentiniň bu planlaryna käbir Ýewropa ýurtlary, şol sanda Germaniýa hem alada bildirdi.


text:
ABŞ-nyň döwlet sekretary Jon Kerri BMG-niň howandarlygynda Siriýada parahatçylyk boýunça geçirilmeli gepleşikleriň 14-nji martda, planlaşdyrylyşy ýaly, bolmalydygyny aýtdy.
Emma rus we amerikan gözegçileri ýaraşygyň çaklanylýan düzgün bozmalary barada maslahatlaşmak üçin öňünden duşuşar.
Kerri 12-nji martda Saud Arabystanynda çykyp gürledi we giçlik Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow bilen Siriýanyň prezidenti Başar al-Assadyň režimine ýaraşyk wadalaryny bozmakda bildirilýän aýyplamalar barada telefonda gürleşmäge umyt baglaýandygyny aýtdy.
Şeýle-de ol rus we amerikan resmileriniň Ženewada, Ammanda hem duşuşýandyklaryny aýtdy.
Kerri parahatçylyk konferensiýasy planlaşdyrylyşy ýaly geçirilip bilermi diýip berlen soraga, «Hawa, geçirilip biler» diýip jogap berdi.
Siriýanyň Günbatar tarapyndan goldanylýan esasy oppozisiýa toparlary 11-nji martda özleriniň Ženewada Damask hökümeti bilen göni bolmadyk parahatçylyk gepleşiklerine gatnaşjakdyklaryny yglan etdiler.
Kerri 13-nji martda Ýewropanyň diplomatlary bilen Liwiýa, Siriýa, Ýemen we Ukraina barada gepleşmek üçin Pariže gelmeli.


text:
Penşenbe güni Yrakda bolan hüjümlerde azyndan 30 adam öldürildi.
Bagdadyň demirgazygynda, Tarimiýah şäherindäki harby bazada janyndan geçen bombaçylaryň goşa ulagy partlatmagy netijesinde 19 esger öldürildi.
Karbala barýan ýolda zyýaratçylara azyk, nahar hyzmatyny edýän çadyrda bolan partlama dört adamy öldürdi.
Ana şäherinde hem janyndan geçen bombaçynyň 3 esgeri öldürendigi aýdylýar.
Demirgazykdaky Mosul şäherinde bir bazarda partladylan bomba bolsa iki adamy öldüripdir.
Şu ýyl Yrakda 5 ýarym müňden gowrak adamyň öldürilendigi, diňe oktýabrda müňe golaý adamyň wepat bolandygy aýdylýar.


text:
Neşe adamyň ruhy ýagdaýyna erbet täsir edýändigi hemişe siziň ýadyňyzda bolsyn.
Adam nähili oňat terbiýeli bolsa-da, neşä özini aldyransoň, düýpgöter üýtgeýär. Oňat terbiýe alan adam hiç haçan ogurluga ýüz urmaz diýen düşünje neşekeş adamlaryň arasynda aňsat duş gelmeýär. Ol ogurlukdan we başga erbetliklerden gaýtmaýar. Neşe serişdesi diňe bir adamyň saglygyna zyýan ýetirmän, eýsem onuň ruhy dünýäsini üýtgedip, adamy öz guluna öwürýär. Neşäniň guly bolan adamlaryň arzuw niýetleri we maksatlary bir bolýar. Ol adamy öz hereketlerine jogap bermeden, döretmeden, zähmet çekmeden, söýgi ýaly belent duýgyny başdan geçirmeden, maşgala gurmadan, şatlanmadan, umuman adam bolma mümküinçiliginden mahrum edýär.
Neşekeşlige baş goşan adam bütin maşgalasyna ejir çekdirýär. Neşä garaşly bolup ýaşaýan adamyň pisihiki-ruhy ýagdaýy maşgala agzybirliginiň hem soňuna çykýar. Olary göwnüçökgünlik, sustypeslik we dürli nogsanlyklar heläkleýär. Kelleagyrylar, arkadaky, bildäki agyrylar, ukusyzlyk – bularyň bary neşekeşiň organizimdäki bozulmalaryna ýetirýär.
Neşekeşiň häsýetiniň diňe erbet tarapa üýtgeýändigi sebäpli, onda düşündirip bolmajak rehimsizlik we sütem – zorluga bolan islegi ýüze çykýar.
Neşe azarlamasynyň artan mahaly bir atymlyk neşesiniň puluny tapmak üçin hemme zada taýyndyr.
Şeýle-de öýden dürli bar bolan harytlaryň we pulyň yzgiderli ýagdaýda ýitip durmagy maşgala agzalaryny diýseň howsala salyp başlaýar. Neşekeş öz syryny öýdäkilerinden näçe gizlejek bolsa-da, bu başa barmaýar. Onuň neşe çekýändigi tiz wagtda tutuş maşgala mälim bolýar. Käwagt maşgala neşekeşden ýüz öwürýär, käwagt bolsa neşekeşiň özi çykyp gidýär.
Häzirki wagtda türkmen halkynyň arasynda we maşgalalarda neşekeş adamlar seýrek gabat gelýändigini arkaýyn aýtmak bolar. Neşe belasynyň aramyzdan ýok edilmegine Türkmen halky begenýär we guwanýar.
31 января 2013
Neşe belasynyň zyýanlydygyny her bir adam bir-birine
maslahatlar bermelidir!Neşe belasyndan ençeme ynsan zäherlen
hembolsa indi hiçkime harsatyny ýetirmesin.Sagbol şeýle gowy
makala ýazyp biziň bilen paýlaşýanyňyza.
31 января 2013
Gaty gowy ýazylypdyr Hakyky!!! halladym
23 марта 2013
Her bir öýde asudalyk höküm sürsün, sagdyn çagajyklar dünýä inip olaryň gülki şadyýanja sesleri ýaňlansyn dursun.Şeýle makalalar köpräk ýazylsa gowy netijeler berer.


text:
Merw
Bu makala Gadymy Merw ady bilen tanalýan, Baýramaly şaheriniň golaýyndaky Gadymy Merwiň şäherlerine degişli. Marguş we Goňur Depe, Ajyguýy, Kelleli we Murgab oazisiniň çäginde ýerleşýän beýleki köpsanly ýädygärlikler üçin olaryň degişli sahypalaryna serediň.
Merw barada Türkmen dilinde ýazylan kitaby PDF formatda almak üçin: http://www.ucl.ac.uk/merv/our_research/education/teachers_handbook_tm
Mazmuny
- 1 Gysgaça beýany
- 2 Taryhy
- 3 Gadymy Merw Döwlet Taryhy-Medeni Goraghanasy
- 4 Merw ýadygärlikleriniň ähmiýeti
- 5 Suratlar
- 6 Merw Bütündünýä Mirasy hökmünde
- 7 Gorap saklamak
- 8 Gadymy Merw Proýekti[1]
- 9 Ýadygärlikler, döwürler we esasy mowzuklar
- 9.1 ERK GALA
- 9.2 GÄWÜR GALA (Antiokiýa Margiana)
- 9.3 SOLTAN GALA
- 9.3.1 TÄZE DÖWÜR
- 9.3.2 UMEYYE WE ABBASLYLAR HALYPALYGY
- 9.3.3 ABBASLYLAR MERWI
- 9.3.4 TAHIRLILERDEN SELJUKLARA ÇENLI
- 9.3.5 SELJUK MERWI
- 9.3.6 SELJUKLAR
- 9.3.7 SOLTAN GALA
- 9.3.8 MEDENI MERKEZ
- 9.3.9 SOLTAN SANJAR
- 9.3.10 SOLTAN SANJARYŇ MAWZOLEÝI
- 9.3.11 SANJARDAN SOŇ
- 9.3.12 ÝADYGÄRLIKLER
- 9.3.13 Şähriýar Ark
- 9.3.14 Gorag diwarlary
- 9.3.15 Gyz Bibi
- 9.3.16 Uly we Kiçi Gyz galalar
- 9.3.17 Muhammet ibn Zeýdiň mawzoleýi
- 9.4 ABDYLLA HAN GALA
- 10 References
Gysgaça beýany[üýtget | edit source]
Merwiň şäherleri soňky 2500 ýylyň dowamyna uzalyp gidýär we Merkezi Aziýanyň Ýüpek Ýollarynyň ugrunda iň çylşyrymly we gowy saklanyp galan şäher merkezleriniň birini emele getirýär. Uly şäherleriň yzygiderligi müňlerçe administratorlara, syýasatçylara, esgerlere, alymlara, söwdegärlere we maşgalalara öý bolup hyzmat edipdir. Käwagtlar Merw uly imperiýalaryň paýtagty, käwagtlar söwda, harby we administratiw merkez bolupdyr. Wagtyň geçmegi bilen, gury ýer ýollaryndan aýlanyp geçýän deňiz sowdasynyň ähmiýetiniň artmagy bilen bu ýeriň wajyplygy kemelipdir. Soňra Çingiz hanyň goşunlary tarapyndan talanylmagy bolsa Merwiň ähmiýetiniň düýpli kemlemegine getiripdir. Şu beýik şäherlerden, ägirt şäher diwarlary we wajyp dini hem-de dünýewi gurluşyklaryň birnäçesi, bu ýer üçin häsiýetli bolan çig-kerpiç jaýlarynyň görnükli köpdürliligi saklanyp galýar. Häzir giňişlikde taşlanyp gidilen ýer bolup görünýän landşaftyň üstki gatlagynyň aşagynda dünýäniň beýik arheologiki ýerleriniň birisi ýatyr.
Taryhy[üýtget | edit source]
Biziň eramyzdan öňki VI asyrda Ahamenidler Imperiýasy uzak aralyklar bilen söwdanyň ösmegine ýardam edipdir. Häzir Erk Gala diýlip atlandyrylýan, güllap ösen administratiw we söwda merkezi Murgabyň deltasynda döräpdir. B.E.Ö IV asyryň soňlarynda, Aleksandr Makedonskiniň özüniň Oksusa (Amyderýa) we Hindistana tarap ýoly boýunça geçip gitmegi bilen, bu ýerler ellinistik (Grek) dünýäsine goşulupdyr. Onuň Imperiýasynyň gündogar ýerleri tizden Selewkid Imperiýasynyň bölegine öwülipdir, hem-de Antiokas I dolandyran döwründe (b.e.ö.281-261) Erk Gala ägirt, täze diwarlanan şäheriň, Antiokiya Margiananyň (häzir Gäwür Gala dýlip atlandyrylýar) sitadeline öwrülipdir. Beýik Gäwür Gala şäheri imperiýalaryň we söwdanyň göterilmegi we peselmegi bilen birlikde geljek 1000 ýylyň dowamynda ösmegini dowam edipdir. Parfiýalylar (takmynan b.e.ö. 250 ýyldan başlap), we soňra Sasanidler (b.e. 226 ýylyndan başlap), Merwi wajyp administratiw, harby we söwda merkezi hökmünde ösdüripdirler. 740-njy ýyllarda, goşunbaşy Abu Muslim Gäwür Galanyň diwaryndan bir kilometr günbatarda akýan Majan kanalyň boýunda metjit gurmagy buýrupdyr. XI asyrda, Abu Muslimiň metjidi gülläp ösýän şäher Marw al-Şahijan-yň (Beýik Merw: häzirki Soltan Gala) merkezinde galypdyr. Soltan Gala giňelmegini we ösmegini Seljuk döwrüniň dowamynda (XI – irki XIII asyrlar) dowam edipdir; bu döwürde Merw dünýäde iň uly şäherleriň biri bolupdyr. XII asyrda, köşk kompleksini, administratiw gurluşyklary we ýokary hilli ýaşaýyş jaýlaryny öz içinde saklaýan diwarlanan sitadel (Şähriýar Ark) şäheriň demirgazyk-gündogar burçunda gurlupdyr. 1221-nji ýylda, Mangol goşunlary Merwiň derwezelelerine gelipdir. Taryhy ýazgylara görä şäherliler köpçülikleýin gyrlypdyr, şäher ýakylyp küle öwrülipdir we taşlanyp gidilipdir. Irki XV asyrlarda, täze diwarlanan Timurid şäheri öňki säherleriň gündogarynda gurlupdyr, we soňra Abdulla Han Gala diýlip atlandyrylypdyr. Söňlugyça oňa şäheretegi bolup hyzmat eden Baýramaly Han Galasy b.e. XVIII asyrynda goşulypdyr.
Gadymy Merw Döwlet Taryhy-Medeni Goraghanasy[üýtget | edit source]
1987-njy ýylda Türkmenistanyň Medeniýet Ministrligi Gadymy Merwiň diwar bilen gurşalan şäherlerini we oazisdäki esasy ýadygärlikleri goramak üçin “Gadymy Merw Döwlet Taryhy-Medeni Goraghanasyny” döretmek barada karar kabul edýär. Hazirki döwürde Goraghana tutuş Mary welaýatynyň çäginde ýerleşýän arheologiki we taryhy ýadygärliklere döwlet gözegçiligini amala aşyrýan gurama bolup durýär. Goraghananyň ofisleri Merwiň gadymy şaherleriniň ýanynda (Soltan Sanjaryň mawzoleýiniň ýakynynda), Baýramaly şäheriniň golaýynda ýerleşýär
Merw ýadygärlikleriniň ähmiýeti[üýtget | edit source]
Merwi we onuň daş-töweregini öz içine alýan Murgap oazisi Türkmenistanda iň irki ilatlaşan ýerleriň birisi. Bu ýerdäki Bürünç asyrynyň ýaşaýyş ýerleri Merkezi Aziýadaky siwilizasiýanyň iň irki subutnamalarynyň hatarynda. Ondan soňky döwürlerde, Merw ägirt imperiýanyň paýtagty bolup hyzmat edýär we Seljuklar döwründe dünýädäki iň uly şäherleriň hataryna göşulýar. Baýramaly şaheriniň ýakynynda ýerleşýän, Gadymy Merw ady bilen tanalýan arheologiki ýadygärlikler 2500 ýyla golaý döwre uzalyp gidýän has kämil şäherleriň subutnamalaryny görkezýär. Şeýle hem Merw uzak Gündogardan Ýewropa we Afrika çenli dünýäniň ýarsyny kesip geçen gadymy Ýüpek ýollarynyň esasy ugurlarynyň biriniň ugrunda wajyp çatryk bolandygy sebäpli wajypdyr. Arheologiki taýdan Merw dünýäniň iň uly we iň gymmatly ýadygärlikleriniň birisi hasaplanýar.
Suratlar[üýtget | edit source]
Merw Bütündünýä Mirasy hökmünde[üýtget | edit source]
1972 ýylda BMG-nyň Okuw, Ylym we Medeniýet Guramasy (en:UNESCO) Bütindünýä Medeni we Tebigy Miras Ýerleri Goramak barada Konwensiýa (The World Heritage Convention) kabul etdi. 1999-njy ýylda UNESCO-nyň şu Konwensiýasynyň esasynda Gadymy Merw Dünýä Taryhy Miras Ýeri hökmünde yglan edildi. Bütündünýä Mirasyna goşmak üçin zerur nominasiýany taýýarlamaga London Uniwersitet Kollejiniň (en:University College London) Arheologiýa Institutynyň (en:Institute of Archaeology) Halkara Merw Proýekti we onuň şol wagtky ýolbaşçysy professor Gorgina Herman (Georgina Herrmann) ýardam etdi.
Gorap saklamak[üýtget | edit source]
Merwde dik saklanyp galan ýadygärlikleri gorap saklamak esasy aladalaryň biridir. Gurluşyklaryň köpüsi Merkezi Aziýada iki müň ýyldan gowrak esasy gurluşyk materialy bolan toprakdan gurlupdyr. Şu günki günde bar bolan gurluşyklar harabalar hökmünde saklanyp galypdyr: olar özlerini bir wagtlar goran üçeklerinden jyda düşüpdirler, hem-de olar gün, ýagyş, ýel we gar, olaryň içinde hin gazynýan we höwürtgeleýän guşlar, süýrenijiler we haýwanlar, we kähalatlarda görmäge gelýän adamlar tarapyndan zaýalanylýar. Ýumrulyş prosesi birnäçe asyryň dowamynda kem-kemden dowam edipdir, emma ýerasty suwlaryň şoňky döwürde has tiz ýokary galmasy bu problemanyň tizleşmegine getirýär. Gadymy Merw Goraghanasy, özüniň uzak wagtlaýyn partnýorlary bolan Britaniýadan Gadymy Merw Proýekti we Fransiýadan CRATer-EAG bilen arkadaşlykda, pagsa gurluşyk tehnologiýasy boýunça barlaglar geçirýär we öňden gelýän materiallary ulanmak bilen konserwasiýa usullaryny tejribede barlap görýär. Taryhy Goraghana iň ejiz gurluşlary goldamak üçin arassalamak, ýazgy etmek we maksatlaýyn bejermek programmasyna başlady, hem-de bu ugurdan uly işleri amala aşyrmagy planlaşdyrýar.
Gadymy Merw Proýekti[1][üýtget | edit source]
Gadymy Merw Proýekti (Ancient Merv Project) London Uniwersitet Kollejiniň Arheologiýa Instituty (en: Institute of Acrhaeology) bilen Gadymy Merw Döwlet Taryhy Medeni Goraghanasynyň (Türkmenistanyň Mediniýet Ministrliginiň Taryhy we Medeni Ýadygärlikleri Goramak, Öwrenmek we Rejelemek baradaky Milli Müdirligine degişli) arasyndaky arkalaşykly hyzmatdaşlykdyr. Gadymy Merw Proýekti Bütindünýä Ýadygärlikler Fondy, J.M. Kaplan fondy, Amerikan Ekspres, Sungat we Gumanitarlyklar Barlag Geňesi, Maks van Berçem Fondy we Aşgabatdaky Britan Ilçihanasy tarapyndan goldalynýar. Gadymy Merw Proýekti ilki bilen ‘Halkara Merw Proýekti’ ady bilen belli bolup, Türkmenistan garaşsyz ýurt hökmünde yglan edilen wagty Merwde işläp başlaýar. Proýekte London Uniwersitet Kollejiniň professory Jorjina Herman (Georgina Herrmann) ýolbaşçylyk edýär we dürli ýurtlardan alymlaryň köpüsi proýektiň agzasy hökmünde Merwe gelip barlag işlerini geçirýärl. 2001-nji ýylda, London Uniwersitet Kollejiniň Arheologiýa Institutynyň uly mugallymy Tim Wilýams (Tim Williams) proýekte ýolbaşçy hökmünde bellenilýär. Proýekt ‘Gadymy Merw Proýekti’ adyny kabul edýär we Tim Wilýams ylmy barlaglaryň ugruny düýpli üýtgedýär. Diňe bir arheologiki gazuw-agtaryşlar bilen çäklenmän, proýekt indi konserwasiýa, ýazgy etmek, bilim beriş we ýerli işgärleriň başarnyklaryny artdyrmak boýunça işleri hem amala aşyrýar. Dünýäde arheologiýa ylmy boýunça iň uly we öňde baryjy ylmy-barlag we okuw merkezi hökmünde London Uniwersitet Kollejiniň Arheologiýa Instituty täze tehnologiýalaryň arheologiýa we gorap saklamak üçin ulanylmagyny goldaýar, hem-de bu soňky ýyllarda Merwde 3-D lazer skaneri[2] ýaly iň täze enjamlaryň ulanylmagyna getirdi. Kosmosdan düşürilen suratlary ulanmak ölçegleri boýunça ägirt uly arheologiki ýadygärlik bolam Merwde has gyzykly netijelere getirdi. Merwiň ähli şäherleri Geografiki Informasiýa Sistemasyna (GIS) girizildi. Gadymy Merw Proýekti http://www.ucl.ac.uk/merv internet sahypasynyň üsti bilen özüniň Merwdäki barlaglaryny beýan edýär. Gadymy Merw Proýekti Iňlis we Türkmen dillerinde, Merw barada bilim bermäge ýardam edýän, Mugallymlar üçin kitaplary döretdi. Ol kitaplar mugt ýaýradylýar we proýektiň internet sahypasyndan alnyp bilner [3]
Ýadygärlikler, döwürler we esasy mowzuklar[üýtget | edit source]
ERK GALA[üýtget | edit source]
Merwdäki ilkinji säher Ahemenid imperiýasynyň döwründe ýüze çykýär. Patyşa Kir Midiýalylary Parslar bilen birikdirýän we Wawilonlylar bilen Finikiýleri goşmak bilen dürli ilatlary öz içine alýan ägirt imperiýany esaslandyrypdyr. Ol Transoksiana diýlip atlandyrylan ýerleri (Oks derýasynyň töweregi) basyp alypdyr we Merw oazisi 12 ha golaý ýeri tutan täze şäher Erk Galany gurmak üçin saýlanypdyr. Bu dolandyryş we söwda üçin gülläp ösýän merkeze öwrülipdir. Goranmak üçin gurlan uzyn diwarlar çig kerpiçden, owal görnüşinde gurşalyp dikeldilipdir. Onuň içinde köşkler, ybadathanalar, öýler we goşun kazarmalary bolupdyr. Şa Dariniň döwründe imperiýada birnäçe gozgalaňlar bolupdyr. Gunbatarda Eýranda Kermenşanyň ýakynyndaky Bisitun ýazgylary Margiana etraplarynda basylyp ýatyrylan gozgalaňa salgylanýar: “Men (Dariý) Wawilonda bolan wagtym, bu ýerde welaýatlar maňa garşy gozgalaňa çykypdyrlar – Persiýa, Elam, Mdiýa, Assiriýa, Müsür, Parfiýa, Margiana, Sattagydiýa, Skifiýa… . bir adam, Frada, Margianaly – ony olar baştutan edipdirler… Ol aýdypdyr “Men Margianada şa”. Şeýlelikde men oňa garşy Dadarşi atly parsy, meniň wekilim, Baktriýadaky satrap (häkim) iberdim. Men öňa şeýle diýdim: “Öňe git, özüni meniňki diýip atlandyrmaýan goşyna hüjüm et we dargat!”.”
AHEMENITLER IMPERIÝASY[üýtget | edit source]
B.e.ö. VI asyrda, Persiýa patyşasy Beýik Kir özüniň Persiýadaky (häzirki Eýran) şalygyndan Ahemenitler imperiýasyny döredipdir. Imperiýa Beýik Kiriň ata-babalarynyň biri bolan Akhaemenes-iň ady bilen atlandyrylypdyr. B.e.ö. 530-njy ýylda Kir ölen wagty, onuň ägirt imperiýasy Merkezi Aziýadan Müsüre çenli we günbatar Türkiýeden Hindistana çenli uzalyp gidipdir. Kiriň mirasdarlarynyň birisi Dariý I (‘Beýik’ diýlip atlandyrylan) bolupdyr we ol b.e.ö. 521-nji ýyldan başlap b.e.ö. 486-njy ýylda ölinçä ýurdy dolandyrypdyr.
ALEKSANDR MAKEDONSKIÝ (ISGENDER ZÜLKERNEÝN)[üýtget | edit source]
B.e.ö. IV asyrda Merw we onuň daşyndaky sebitler Ellinistik (Grek) dünýäsiniň bölegine öwrülýär. B.e.ö. takmynan 336-njy ýylda Makedoniýanyň şasy Beýik Aleksandr özüniň Makedoniýalylardan we Greklerden durýan goşunyny Merkezi Aziýanyň üsti bilen Hindistana alyp gitmek bilen Ahemenitler imperiýasyna garşy ýörüşine başlaýar. Erk gala tizden Aleksandryň özi ýa-da onuň generallarynyň birisi tarapyndan boýun egdirilipdir. Aleksandr b.e.ö. 323-nji ýylda aradan çykandan soň, onuň imperiýasy şalyklara bölünipdir we onuň biri-biri bilen rehimsiz söweşýän generallary tarapyndan dolandyrylypdyr. Onuň imperiýasynyň bitewiligi başgalar tarapyndan dargadylypdyr. Aleksandrdan soň Erk gala şäheri howply döwri başdan geçiripdir. Bu takmynan b.e.ö. 322-nji ýylda Makedoniýaly Selewkas I-iň Aleksandryň imperiýasynyň Aziýa böleginde dolandyryşy öz eline alynça dowam edipdir. Rim çeşmelerine görä şäher tozdurylypdyr.
ÝADYGÄRLIKLER[üýtget | edit source]
Erk gala Gäwür galanyň üsti bilen has gowy baryp bolar. Günorta tarapdan gorag diwarlaryna dik ýapgyt bar. Iň beýik nokada baranda siz Seljuk gözegçilik minarasynyň galyndylaryny görersiňiz we şu ýerden ilki başky Erk gala şäheriniň gowy görnüşi açylar.
GÄWÜR GALA (Antiokiýa Margiana)[üýtget | edit source]
SELEWKLİLER[üýtget | edit source]
Selewkit imperiýasynyň irki taryhynda, ony esaslandyran Selewkas I-iň ogly Antiokas I ilkibaşky şäher bolan Erk gala bilen baglanyşykly täze şäheri Merwde gurupdyr. Täze şäher has uly bolupdyr. Takmynan kwadrat görnüşli, 2 km keseligine 340 ha meýdany tutýan şäher gorag diwarlary bilen gurşalypdyr. Teatrlar we bazarlar, köçeleriň gözenek görnüşli göniburçly kesişýän toplumy ýaly Grek häsiýetleri bolan bu Ellinistik şäheri Antiokiýa Margiana diýlip atlandyrylypdyr. Erk gala özüniň berk goraglary bilen täze şäheriň sitadeline öwrülipdir.
“Aleksandr Margianada Aleksandriýany esaslandyrdy, bu soňra tozduryjylar (warwarlar) tarapyndan dargadyldy. Ýöne Antiokas, Selewkasyň ogly, edil şol ýerde içinden Zotha kölüne guýýan Marg derýasy geçýän siriýa şäherini gaýtadan dikeltdi. Antiokas şäheriň öz adyny götermegini makul bildi.” - Uly Plini, Rim tebigy taryh, taryh we ylym ýazyjysy. B.e 23-79 ýyllary.
“Margiana çöller bilen gurşalypdyr. Bu ýeriň hasyllylygyna täsin galmak bilen Antiokas 1 500 stadia uzynlygy tegelek diwar bilen aýlady we Antiokiýa şäherini esaslandyrdy. Ýurduň topragy üzümleri ösdürmek üçin has gowy” - Strabo, Rim geografy. Takmynan b.e.ö. 64 b.e. 21 ýyllary arasynda ýaşan
PARFIÝALYLAR[üýtget | edit source]
Parfiýa ilkibaşda Ahemenid imperiýasynyň welaýaty bolup, soňra Selewkitleriň golastyna geçipdir. B.e.ö. 247-nji ýylda Parfiýalylar öz serdarlary Arsakes I-iň ýolbaşçylygynda aýaga galypdyrlar we b.e.ö. II asyryna çenli Ýefrat derýasyndan Owganystana çenli we demirgazyga Oks derýasynyň uzynlygyna doly uzalyp giden imperiýasyny dolandyrypdyrlar. Antiokiýa Margiana b.e.ö. 250-nji ýyllaryň töwereginde paýtagty Nusaýda bolan Parfiýanyň gündogar daýanç nokadyna öwrülipdir. Şäher esasy dolandyryş, harby we söwda merkezi hökmünde ösdürilipdir. Şäheriň gorag berkitmeleri garşydaş imperiýalardan we adamlardan goranmak üçin güýçlendirilipdir. Olary şäheriň Ýüpek ýolunyň ugrunda amatly ýerleşmegi ozüne çekipdir.
Parfiýa we Rim[üýtget | edit source]
Rimliler özleriniň köp bolmadyk harby ýeňilişleriniň birini parfiýalylardan gazanypdyrlar. B.e.ö. 54-nji ýylda Rimliler olaryň Mesopotamiýadaky ýerlerine çozuş edipdirler. Markus Lisinius Krassus ýedi legiona (44 000 goşun) ýolbaşçylyk edip duşmana garşy çykypdyr, ýöne Karhae söweşinde ýeňilişe sezewar bolupdyr. Diňe 10 000 adam Siriýa ýetmek üçin gaçyp gidipdir, şol bir wagtda 10 000 adam Merwde ýesir hökmünde ornaşdyrylypdyr.
SASANILER[üýtget | edit source]
Antiokia Margiananyň adamlarynyň duşmana garşy gowy goranýanyna seretmezden b.e.ö. 220-nji ýylda Sasanitleriň hökümdary Ardaşiriň goşunlary olardan üstün çykypdyrlar. Ol günorta-günbatar Eýrandaky Fars welaýatynda kiçi şalygy dolandyrypdyr we b.e.ö. 224-nji ýylyň töwereginde soňky Parfiýa şasyny tagtdan agdarypdyr. Ardaşiriň ogly we mirasdüşeri Şapur I Merw şäherini edara etmek üçin marzban (ýa-da “araçägiň goragçysy”) bellenipdir.
DINLER[üýtget | edit source]
Sasanitler döwründe şäherde Hristiýançylyk, Zoroastrizm we Buddizm dinleriniň ulanylandygyna subutnamalar bar.
Zoroastrizm: Pars din reformatory Zaratuştra (ýa-da Zoroaster) bu dini esaslandyrypdyr. Ol şol döwürde tagzym edilen köp sanly hudaýlaryň biri bolan Ahura Mazda-dan (Paýhasly hökümdar) nyşan görüpdir we bu hudaý oňa bir hudaýa ynanmaga itergi beripdir diýlip aýdylypdyr. Pars şasynyň çalyşmagyndan soň Zoroastrizm b.e.ö. VI asyrda ýaýrap başlapdyr. Dowam etdirijiler dörediji hökmünde diňe Ahura Mazda çokunypdyrlar we olaryň dini däpleri ot ybadathanalarynda mukaddes ody saklamagy we olaryň ölülerini “asudalyk diňinde” goýmak arkaly azat etmegi öz içine alypdyr.
Buddizm: Sidhartha Gautama Budda takmynan b.e.ö. 566-njy ýylda Hindistandaky Maurýan imperiýasynyň bölegi bolan kiçi döwletleriň birinde dogulýar. Ol Buddizm diýlip atlandyrylan dini esaslandyrypdyr. Ol her bir adamyň gowy işler etmelidigine, tertipli bolmalydygyna we meditatsiýa etmelidigine ynanypdyr. Ol öleninden soň dowam edijileriň topary monahlaryň jemgyýetini döredipdirler we bu dini ynanjy ýaýratmaga başlapdyrlar. Monastyrlarda stupa diýlip atlandyrylýän ýörite jaý bolup, ol ýerde dini däpler ýerine ýetirilipdir we Budda bilen bagly sežde edilýän predmetler saklanylypdyr. Türkmenistandaky stupalaryň gümmezli üçegi bar. Iň günbatardaky Buddist stupasy şäheriň günorta-gündogar burçynda tapylyp bilner (aşaky surata seret).
ÝADYGÄRLIKLER[üýtget | edit source]
Erk galany Gäwür galanyň üsti bilen baryp görmekden we diwarlary gözden geçirmekden başgada siz b.e. VII asyrynyň ikinji ýarymynda gurlan Beni Mahan ýa-da Anna Metjidiniň galyndylaryny hem görüp bilersiňiz. Metjid Seljuk döwründe gaýtadan dikeldilipdir. Şeýle hem siz Gäwür galanyň günorta-gündogar burçyndaky Buddist monastyryna we stupasyna syýahat edip bilersiňiz.
GÄWÜR GALANYŇ GORALYŞY[üýtget | edit source]
“Şäher diwarlary kwadrat we 15 li (8000 metr töweregi) uzalyp gidýär. Ýaşaýjylar şäher derwezelelerini demirden edipdirler.” Bu Merwde b.e. 765-nji ýylynda Abbasidler döwründe saklanan Du Huan atly hytaý tussagynyň Antiokiýa Margianany beýan etmesiniň bir bölegi. Inedördül diwarlaryň her bir böleginiň uzynlygy 2 km töweregi bolup, her diwarda bir sany ýagny 4 derweze bolupdyr.
SOLTAN GALA[üýtget | edit source]
TÄZE DÖWÜR[üýtget | edit source]
B.e. VII asyrynda Merw pese gaçyş döwrüni başdan geçirýär. B.e. 653-nji ýylyna çenli Persiýa Musulman goşunlary tarapyndan gabalypdyr. B.e. 651-nji ýylynda soňky Sasanid şasy Ýazdigird III Merwi gaçybatalga we Arab güýçlerine garşy durmak üçin berkitme uçin ulanmaga synanyşýar, ýöne şäher oňa öz derwezelerini açmandyr. Ol Merwiň ýakynynda öldürilýär. Musulman Arab goşunlarynyň gelmegi Yslamyň diňe bir esasy din däl-de eýsem agdaklyk edýän medeni güýç bolan täze döwrüniň başlanmagyny belleýär. Merw indi Umaýýad imperiýasynyň içinde Musulman agalygyna düşýär. Şäher Horasanyň (“Gündogar ýer”) paýtagtyna öwrülýär. Täze arab hökümdary Erk galanyň adyny üýtgedip, bu ýerde gören dinleriniň köpdürliligi sebäpli ony “Dinsizleriň şäheri” diýip aňladypdyr. Arab goşunlary bu ýerde hemişelik galdyrylypdyr we günorta Yrakdaky Kufadan we Basradan ýaşaýjylar bu ýere göçüp gelipdirler. Olar ilkibaşky şäherler Erk galanyň we Gäwür galanyň ýakynynda täze şäheri gurupdyrlar. Şaýym gala Gäwür galanyň gündogar derwezesiniň daşynda özbaşdak diwarlanan şäher bolupdyr. Sebitiň paýtagty hökmünde Merw söwdegärleriň we hünärmenleriň ünsüni çekipdir. Muňa pagta ösdürmäge, dokmaçylyga we polat işlemäge degişli arheologiki subutnamalar mysal bolup biler.
UMEYYE WE ABBASLYLAR HALYPALYGY[üýtget | edit source]
Umaýýad dinastiýasy Muawiýa tarapyndan esaslandyrylyp, paýtagty Damaskda bolupdyr. Umaýýadlar Arab imperiýasynyň hökümdarlygyny Muhammet Pygamberiň giýewi Alydan b.e. 661-nji ýylynda alýarlar.Umaýýad harby güýçleri demirgazyk Afrika, Ispaniýa, Transoksiana we demirgazyk-gündogar Hindistana süýşüpdir. B.e. 748-nji ýylynda Merwdäki harby serkerde Abu Muslim Umaýýadlara garşy rewolýusiýanyň başlanmagyny yglan etmek bilen gara Abbasid baýdaklaryny aýgytly dikeldipdir. Abu Muslim Eýrana we Yraga ýörişlere goşunlary alyp gidipdir. Emma, b.e. 755-nji ýylynda ol Yraga aldanyp getirilipdir we öldürilipdir. Abbasidler Umaýýad halifatynda Siriýa agdaklygyny bozup, öz paýtagtlaryny Damaskdan Bagdadyň täze tegelek şäherine geçiripdirler.
ABBASLYLAR MERWI[üýtget | edit source]
Abbasid imperiýasynyň paýtagty Bagdad bolupdyr, ýöne Merw Horasan welaýatynyň paýtagtylygyna galypdyr. Abu Muslimiň dolandyrmagynda Gäwür galanyň günbatarynda täze şäher Marw al-Şahijan (“Beýik Merw” ýa-da mümkin “şa degişli ýa-da şanyň jany” diýmegi aňladýar) gurulypdyr. Bu ýerler häzir Soltan gala ady bilen tanalýar. Abu Muslim Gäwür galanyň bir kilometre golaý günbataryndan akyp geçýän Majan kanalynyň boýunda metjid gurmaga görkezme beripdir. Bu VII asyra çenli goragly jaýlar (köşkler) gurlan, ýagny irki ýaşaýyş jaýlary bolan ýer bolupdyr. Abu Muslimiň metjidi täze gülläp ösýän şäheriň merkezi böleginde galýar. Şäher tertipli köçe toplumy bilen, her bir bölegi üçin suw howdanlary we birnäçe kanallar bilen gowy planlaşdyrylypdyr. Arassa suw jaýlar üçin we Yslamyň dessurlary üçin zerur bolupdyr. Marw al-Şahijanyň wajyplygy artdygyça, Gäwür gala kem-kemden üýtgäpdir we pese gaçypdyr. IX asyra çenli onuň berkitmeleri ulanyşdan galypdyr. Öňki şäher täze şäher üçin senagat kwartalyna öwrülipdir.
“Onuň arassalygy, onuň gowy köçeleri, baglaryň we derýajyklaryň arasyndaky şäher bölekleriniň we jaýlarynyň bölünişi üçin, hem-de bir sug-yň (arabça “bazaar”) adamlarynyň beýlekiden aýratynlygy üçin olaryň şäheri (Merw) Horasanyň beýleki şäherlerinden ýokary durýar.” - Al-Istahri, Yslam geografy b.e. 951-nji ýylyndan öň ýazypdyr.
“Marw uly şäher. Öňki günlerde Horasanyň mir-iniň (hökümet baştutany) ýaşaýyş ýeri şu ýerde bolupdyr, ýöne häzir ol Buharada ýaşaýar. Bu ýakymly we abadan ýer, özüniň sitadeli bilen… .onuň içinde köşkleriň birnäcesi bar. Bu Sasanid şalary üçin ýaşaýyş ýeri bolupdyr. Tutuş Horasanda mundan gowy ýerleşen şäher ýok. Munuň bazary gowy.” - Näbelli geograf b.e. 982-nji ýylynda ýazýar.
TAHIRLILERDEN SELJUKLARA ÇENLI[üýtget | edit source]
B.e. 821-nji ýylynda Tahir ibn Hüseýin Merwiň hakimi bellenilipdir, ýöne köp wagt geçmänkä ol Abbasid imperiýasyndan garaşsyzlygy jar edýär we Tahiridler dinastiýasyny başlaýar. Merw Tahirid paýtagtyna öwrülipdir. Horasan welaýaty b.e. 873-nji ýylynda Saffaridleriň serdarynyň söweşe çagyrmasyna çenli abadançylykda we parahatçylykda ýaşamagy dowam edipdir. Beýleki bir tarapdan welaýatda bu döwür Merwi garaşsyz häkimiýet hökmünde berkarar etmäge synanyşýan tolgunyşyklaryň döwri bolupdyr. Bu bulaşyklyk ýagdaýy b.e. 900-nji ýylynda Samanidleriň häkimiýeti ele almagy bilen tamamlanypdyr. Olaryň gelip çykyşy Eýrandan bolupdyr. Muňa garamazdan b.e. 977-nji ýylyna çenli Horasan täze dinastiýanyň, Owganystanly Gaznewidleriň eline geçipdir. 1039-njy ýylda Merw Gaznewidler üçin süýşip gelýän Seljuklary derbi-dagyn etmäge soňky synanyşyk üçin baza bolupdyr.
SELJUK MERWI[üýtget | edit source]
SELJUKLAR[üýtget | edit source]
B.e. X asyrynda Türki çarwa taýpasy bolan Seljuklar Yslam dünýäsinde wajyp güýje öwrülipdir. 1055-nji ýyllarda olar Togrul begiň ýolbaşçylygynda Bagdada girip, Musulman imperiýasynyň gündogar ýerlerinde dolandyryşy öz eline alypdyrlar. Seljuklar we olaryň mirasdüşerleri öňki ýaly haliflar diýip däl-de soltanlar diýlip atlandyrylypdyr we olar şol bir umumy din we kanun esasynda Yslam jemgyýet tertibini, Arab dilini we söwdany alyp barypdyrlar. Seljuklar döwri 1038-1194-nji ýyllar arasynda dowam edipdir, ýöne aýratynlykda bolsada Anatoliýada Rum Seljuk Soltanlygy 1307-nji ýyla çenli dolandyrypdyr.
SOLTAN GALA[üýtget | edit source]
X asyrda Seljuklaryň häkimiýet başyna gelen döwründe Merw şäheri dünýäde iň uly şäherleriň birine we Ortaýer deňzinden Amyderýa (Oks derýasy) çenli ýaýran imperiýanyň paýtagtyna öwrülipdir. Üstünlikli hökümdarlar Abu Muslim tarapyndan başlanan giňişleýin suw üpjünçilik sistemasyny ösdüripdirler we köpsanly wajyp gurluşyklary dikeldipdirler. Seljuk hökümdarlary Merwi 1037-nji ýylda alypdyrlar we 1040-njy ýyla çenli bu Seljuk imperiyasynyň paýtagtyna öwrülipdir. Seljuklar şäheri giňeltmegi dowam edipdirler. 1080-nji ýylyň töwereginde Soltan Mälik şa Soltan galany gurşaýan uly diwary dikeldipdir. Merwiň uzynlygy 9 km gowrak gorag diwarlary, öz içine günortada we demirgazykda aýratyn diwarlanan şäher eteklerini goşmak bilen, 550 gektardan gowrak meýdany alypdyr. Ýokardan düşürilen suratyň görkezişi ýaly Soltan gala Majan kanalynyň iki tarapyndada köçeleriň gözenek sistemasynda gurnalan köpsanly jaýlar bilen gür eýelenipdir. Soltan gala özüniň owadan baglary we uzak we giň dünýäden adamlaryň öz harytlaryny çalyşmaga gelýän söwda merkezi hökmünde meşhur bolupdyr. Jaýlardan we bazarlardan başgada bu ýerde hammamlar, metjitler we medreseler bolupdyr. Şäheriň içinde we daşary alyp gidýän ýollaryň ugrunda kerwensaraýlar bolupdyr. Bu uly jaýlar, köplenç halatda ýüzlerçe düýeleri we gatyrlary bilen gelýän söwdegärler üçin, düşleg bolup hyzmat edipdir. Bu ýerler dynç almaga mümkinçilik döretmek bilen bir hatarda, howpsyzlygy, ammarlary, iýmiti we enjamlaryň bejergisini üpjün edipdir. Günbatar şäher eteklerinde uly senagat kwartaly bolup, ol ýerde esasan küýzegärçilik önümleri öndürilipdir. Bu önümler öz içine, söwda ýollarynyň ugrunda uly islege eýe bolan, ýokary derejede timarlanan önümleri hem goşupdyr. Şähriýar Arky, ýa-da “Şa sitadeli” XI asyrda gurlupdyr. Töwerek görnüşinde diwarlanan meýdan köşk toplumyndan, dolandyryş jaýlaryndan we iň wajyp ýaşaýjylar üçin gowy jaýlardan we baglardan durup, 20 ha golaý ýeri birikdiripdir.
MEDENI MERKEZ[üýtget | edit source]
Seljuk döwründe Merw Musulman dünýäsiniň iň esasy medeni merkezleriniň birine öwrüldi. Bu ýerde birnäçe kitaphanalar bolupdyr we tanymal alymlaryň birnäçesi bu ýerde ýaşapdyr ýa-da gelip görüpdir. Belli şahyr, matematik we astranom Omar Haýýam (1130-njy ýyllarda aradan çykan) Merwiň häzir ýitirilen obserwatoriýasynda özüniň astronomiki tablisalarynyň üstünde işläpdir. Seljuk soltany Mälik şa ondan kalendary dogurlamagy haýyş edipdir. Geograf Ýakut al-Hamawi XIII asyryň başynda üç ýyllap Merwde ýaşapdyr we ilkinji bolup ýurtlaryň detallaýyn geografiki sözlügini taýýarlamk pikiri bilen belli bolupdyr.
SOLTAN SANJAR[üýtget | edit source]
Seljuk soltany Sanjaryň hökümdarlyk eden döwründe Merw öz taryhynda iň beýik nokada ýetipdir. Soltan Sanjar Seljuk imperiýasyny Merwden altmyş ýyllap dolandyrypdyr. Soltan Sanjar öz dolandyran döwründe birnäçe harby ýörişleri amala aşyrypdyr. Olaryň birinde, Guz türkmen taýpalaryna garşy söweşde ol ýeňilipdir we 1153-nji ýylda ýesir alnypdyr. Bu Merw üçin pajygaly döwür bolupdyr. Seljuk goşunlary şäheri taşlap gidenden soň olar şäheri talapdyrlar we öldüripdirler. Sanjar üc ýyllap ýesirlikde galypdyr, ýöne soňra gaçmagy başarypdyr we Merwde özüni gaýtadan ykrar edipdir. Ol 1157-nji ýylda 71 ýaşynda aradan çykypdyr.
SOLTAN SANJARYŇ MAWZOLEÝI[üýtget | edit source]
Soltan Sanjar ölende, ol häzire çenli Merwde we onuň daş-töweregindäki meýdanda howalanyp duran, Soltan galanyň merkezindäki haýran ediji mowzoleýde jaýlanypdyr. Häzir aýratynlykda ýerleşýän bu gurluşyk bir wagtlar dini jaýlaryň uly toplumynyň bir bölegi bolupdyr, olaryň ählisi häzir ýer astynda ýa-da pes harabaçylyk hökmünde ýer üstünde galypdyr. Mowzoleýiň özi inedördül görnüşli bolup, ol gümmezlenipdir. Geograf Ýakut ony şeýle beýan edýär:
“Öz şalygynyň ägirt giňdigine seretmezden, Soltan Sanjar, Mälik şanyň ogly, Seljuk, öz şäherleriniň ählisiniň üstünden ony (Merwi) saýlady we bu ýerde öz ölümine çenli ýaşady. Onuň gubury şu ýerde ägirt gümmeziň aşagynda we onuň penjireleri beýik metjide garap dur. Onuň gümmezi gök reňkli we bir günlük ýoldan görünýär.”
SANJARDAN SOŇ[üýtget | edit source]
Sanjaryň 1157-nji ýylda aradan çykmagy bilen, Seljuklaryň güýji pese gaçyp başlapdyr we imperiýa urşujy mongollar tarapyndan hemişelik howp astynda bolupdyr. 1221-nji ýylda mongol goşunlary Merw derwezelerine gelip ýetipdir. Olar şäher boýun bolmaga gepleşikler geçirmezinden öň alty günläp gorag diwarlarynyň ejiz ýerlerini gözläp atly şaheriň daşyny aýlanypdyrlar. Mongollar şäheri talapdyrlar we taryhy çeşmeleriň tassyklamagyna görä olar tutuş Merw oazisinde 1.4 million adam öldüripdirler. Ýöne bu san has artdyrylan bolup görünýär. Hatda Ibn al-Aziriň sanawynda (aşakda) berlen san hem has köpeldilen bolmaly. Şähere erbet zyýan ýetirilendigine seretmezden Soltan galadaky senagatyň we jaýlaryň gaýatdan ulanylmagynyň subutnamalary mongol basyp alyşyndan soň hem ýaşaýyşyň bolandygyny görkezýär. Käbir adamlaryň bellemegine görä diňe hünärli ussalar gyrlyşykda rehim edilenler bolupdyr. “Çingiz han altyn tagtynda oturdy we goşunlaryna ýesir alnanlary öz öňüne getirmegi buýurdy. Haçan olar onuň öňüne getirilende, olar öldürildiler we adamlar muňa seretdiler we ahy-zaryn çekdiler. Haçan bu adaty adamlara ýetende olar erkekleri, aýallary, çagalary we emläkleri biri-birinden aýyrdylar. Bu ahy-nala we hasrat bilen ýatda galýan gün boldy. Olar baý adamlary aldylar we olary baýlyk gözläp urdular we rehimsizligiň dürli görnüşleri bilen gynadylar. Olaryň köpüsi öz girewini tölemäge hiç hili puly galmandan soň öldüler. Soňra olar şäheri oda berdiler we Soltan Sanjaryň gubruny ýakdylar we onuň mazaryny pul gözläp gazdylar. Olar aýtdylar: “Bu adamlar bize garşylyk görkezdiler”, şonuň üçin olaryň hemmesini öldürdiler. Çingiz han ölüleri sanamagy buýurdy we bu ýerde 700 000 töwerek jeset bardy.” - Ibn al-Azir-iň 1221-nji ýylda Mosulda bosgunlar bilen gepleşeninden soňky sanawy.
ÝADYGÄRLIKLER[üýtget | edit source]
Soltan galada Soltan Sanjaryň mowzoleýinden başgada baryp görmek üçin ummasyz köp ýadygärlikler bar.
Şähriýar Ark[üýtget | edit source]
Bu ýerde baryp görmek üçin has wajyp gurluşyk Kepderhana bolup durýar. Bu belki kitaphana ýa-da administratiw gurluş bolup hyzmat eden kiçi köşk bolandyr. Daş-töwerekde Soltan Sanjaryň köşgi bolan bolmagy mümkin jaýyň galyndylary bar.
Gorag diwarlary[üýtget | edit source]
Diwarlaryň dowamlylygy Soltan gala bilen Gäwir galanyň arasyndan geçýän ýoldan, goraghananyň girelgesinden Şähriýar Ark we aňra gidýän ýoldan gowy görünýär.
Gyz Bibi[üýtget | edit source]
Uly we Kiçi Gyz gala alyp gidýän ýoluň ugrunda Seljuk mawzoleýi we metjidi ýerleşýär. Munuň Soltan Sanjaryň aýaly Turkan-hatynyň mawzoleýi bolmagy mümkin.
Uly we Kiçi Gyz galalar[üýtget | edit source]
Uly Gyz gala Merw oazisinde iň uly köşkdir. Onuň günorta we gündogar taraplary beýleki taraplara görä gowy saklanypdyr we onuň iç tarapyndan otaglaryň we ýokarky gatyň subutnamalary görlüp bilner. Kiçi Gyz gala munuň ýakynynda ýerleşip erbediräk ýagdaýda saklanyp galypdyr. Bu tas kwadrat we iki gatly jaý bolupdyr. Içki otaglaryň birisi, şeýle-hem basgançakly girelge gowyrak ýagdaýda saklanypdyr. Beýle gurluşyklar bir diwarly köşkler ýa-da willalar bolmagy mümkin. Bu gurluşyklar agaçlar we miweli baglar bilen gurşalyp, tomusda salkyn gyşda ýyly bolup, gurply adamlar tarapyndan şäheriň daşynda dynç almak üçin jemgyýetden gaçybatalga ýaly bolmagy mümkin.
Muhammet ibn Zeýdiň mawzoleýi[üýtget | edit source]
Goraghananyň girelgesiniň aňyrsynda Muhammet ibn Zeýd dini toplumy ýerleşýär. Ýazgylar mawzoleýiň jaýyny 1112-nji ýyl bilen seneleýär. Şeýle hem mawzoleý giçkiräk metjidi ýa-da namaz zalyny we ikinji mawzoleýi ýa-da girelge eýwanyny öz içine alýar. Mundan başgada bu ýerde ýumrulan aşhana kompleksi, sardoba ýa-da suw üçin howuz, hem-de ýumrulan köşkden galan depe bar.
ABDYLLA HAN GALA[üýtget | edit source]
B.e. XV asyryna çenli köne şäher Soltan gala köpçülikleýin taşlanyp gidilipdir we soňlugyça Abdylla han gala diýlip atlandyrylan täze welaýat merkezi planlaşdyrylypdyr. Şah Ruh tarapyndan 1409-njy ýylda düýbi tutulan täze şäher dörtburç görnüşli, günorta tarap 2 km golaý gurlan we 46 ha golaý meýdany tutan, ählisi dört derwezeli we sitadelli gorag diwarlary dilen gurşalan bolupdyr. Bu ýerde hem suwly gorag kanaly we düýpli çig kerpiç diwarlar bolupdyr. Sitadel hökümdaryň köşgüni we kerwensaraýy özünde saklapdyr. Beýleki şäherlerden tapawutlylykda bu Timurid şäheri, iň azyndan geljek asyr üçin strategiki taýdan wajyp bolsada, hiç haçan gülläp ösmändir. Bu bir tarapdan Ýewropa bilen Hytaýyň arasynda deňiz üsti söwdasynyň ösmegi sebäpli bolupdyr. Söwdegärler köp azap talap edýän gyryýer ýoluna seredende deňizi ulanmagy makul bilipdirler (00 sahypa seret). Yer üsti ýola bolsa Merwiň ösüşi bagly bolupdyr.
Soňky beýik Timurid hökümdary Hüseýn-i Baýkara 1454-nji ýyldan soň Merwe gysga wagtlyk gelipdir. Bu ýerde ol ýerli şazada Mirza Soltan Sanjaryň gyzyna öýlenipdir. Bu maşgala baglanyşygyna seretmezden Mirza Hüseýn Baýkaranyň garşysyna dawa turzupdyr, ýöne ýeňlipdir. 1470-nji ýyla çenli Hüseýn özüni Heradyň hökümdary hökmünde ykrar edipdir we onuň ogullarynyň birisi Merwde dolandyrypdyr. Ýöne onuň ogly Abul-Muhsin daýysy bilen Hüseýniň garşysyna 1498-nji ýylda gozgalaň turzupdyr we Abdylla han galada gabalypdyr:
“Ol Merwiň goragyny galdyrdy we gabawa taýýarlandy. Haçanda imperial güýçler Merwiň daşyna gelip ýetende, olar gabaw etdiler we söweşe başladylar, Abul-Muhsiniň esgerleri tarapyndan rehimsiz gaýtawul aldylar. Peýkamlaryň sykylygy iki tarapdandan-da gan döküp başlady we käwagtlar atylan daşlar gala diňini çagyla çenli pytratdy, we käwagtlar imperiýal güýçleriň ortasyna zyňylan ýalynly gaplar köp adam janyny aldy. Gabaw üç ýa-da dört aýa çekdi, emma soňunda ata-ogullaryň ikisem söweşden ýadap, urşy saklamaga ylalaşdylar.” - Timurid taryhçysy Ghiýat ad-Din Kwandamir (1475-1535)
Abul-Muhsine atasy tarapyndan Merwi dolandyrmagy dowam etmäge rugsat berlipdir.
TIMURLYLAR[üýtget | edit source]
Timur, ýa-da Temirleň, türk serdary bolup, ol Çingiz hanyň mirasdary. Ol Persiýanyň, Hindistanyň, Müsüriň, Siriýanyň we Ottomanlaryň garşysyna rehimsiz ýörişleri amala aşyrypdyr. Ol 1405-nji ýylda Hytaýa garşy ýörüşde ölüpdir. Onuň mirasdarlary diňe Merkezi Aziýanyň ortalarynda onuň Samarkantdaky paýtagtyndan dolandyrypdyrlar.
ÝADYGÄRLIKLER[üýtget | edit source]
Abdylla han galanyň gorag diwarlaryndan beýleki Merwdäki Timurid döwrüniň ýadygärlikleri şular:
Buzhanalar[üýtget | edit source]
Bu konus görnüşli gurluşyklar Seljuk we Timurid döwründe gurlup, olar doň ýa-da gar saklanylýan ammardyr diýlip pikir edilýär.
Pawilion[üýtget | edit source]
Bular tomsuň jokrama yssy aýlarynda dynç almak üçin howuzly we fontanly baglarda gurnalan dekoratiw gurluşyklar.
Eýwanlar[üýtget | edit source]
Soltan galanyň günorta ýakasynda Timurid eýwanlary we sardoba ýa-da suw howzy bar. Bu dini kompleks b.e. XV asyrynda “pygamberiň baýdak göterijileri” al-Hakim ibn Amr al-Jafari we Buraida ibn al-Huseýb al-Islaminiň mazarlarynyň töwereginde gurlupdyr.
MERW TIMURLYLARDAN SOŇ[üýtget | edit source]
1506-njy ýylda Hüseýn Baýkaranyň aradan çykmagy bilen Timuridler Horasanda güýçden gaçyp başlapdyrlar. Ýer üçin täze bäsdeşler ýüze çykypdyr – Safawidler Eýranda we Özbekler. Bu täze konfliktlerde Merwiň wajyplygy Timuridleriň golastynda soňlanypdyr. 1510-njy ýyl Safawidler bilen Özbekleriň arasyndaky esasy söweşi görüpdir. Özbekleriň ýeňilmegi bilen Merw Safawid agalygyna geçipdir, ýöne özbekleriň yzygider çozuşlaryna sezewar bolupdyr. Şäher 1785-nji ýylda dagadylypdyr we durmuş taýdan wajyp Soltan bent ýumrulypdyr. Bu Murgap derýasynyň esasynyň 25 km günbatara süýşmegine getiripdir. Häzirki zaman Mary şäheriniň Merw taryhy şäherlerinden günbatarda ýerleşmeginiň sebäbi hem şundadyr.
References[üýtget | edit source]
- ↑ http://www.ucl.ac.uk/merv
- ↑ http://archive.cyark.org/ancient-merv-gallery-3d
- ↑ http://www.ucl.ac.uk/merv/our_research/education
37°39′46″ dg. g. 62°11′33″ gd. u. / 37.66278° dg. g. 62.19250° gd. u. (G) (O)


text:
Gyrgyzystanyň “Ata Meken” partiýasynyň başlygy Omürbek Tekebaýew öz partiýasynyň ýurduň täze parlamentinde dolandyryjy koalisiýa döretmek baradaky resmi gepleşiklere goşulmandygyny aýdýar.
Tekebaýew Azatlyk Radiosynyň Gyrgyz gullugyna beren gürrüňinde özleriniň parlamentde iň az orun alan partiýasynyň entek hiç bir gepleşige çagyrylmandygyny aýtdy.
10-njy oktýabrda bolan saýlawlaryň netijeleri “Ata Mekeniň” 120 orunly gyrgyz paralmentinde 18 orun alandygyny görkezdi.
Bu partiýanyň Sosial demokratlara we “Respublika” partiýasyna goşulyp, 67 orunly dolandyryjy koalisiýa gurmagyna garaşylýardy.
Gyrgyzystan awtoritar prezidentleriň agalyk edýän sebiti bolan Merkezi Aziýada ilkinji parlament demokratiýasyny gurýar.


text:
Birleşen Ştatlaryň Döwlet departamentiniň dünýäde adam gaçakçylygynyň ýagdaýy boýunça taýýarlaýan ýyllyk hasabatynda Özbegistan bilen Orsýet mümkin bolan iň pes derejäni aldy.
Eýran bilen bilelikde, bu iki ýurt Waşingtonyň iň pes bahasyna mynasyp boldy, sebäbi olaryň hökümetleri bu problema baş galdyrmandyr we ony çözmek boýunça anyk plan düzmändir. Jeza hökmünde, Birleşen Ştatlaryň bu ýurtlara berilýän haýsam bolsa bir daşary ýurt kömegini togtatmak pikirine gelmegi mümkin.
Döwlet sekretary Jon Kerri 19-njy iýunda Waşingtonda bu hasabat bilen tanyşdyryp, şeýle diýdi:
“Biz bu işi başga adamlary ýazgarmak üçin däl, eýsem bu meselede öňegidişlik, üýtgeşiklik getirip biljegimiz üçin edýäris. Biz özümiziň dünýä ýüzündäki partýorlarymyz bilen täze çemeleşmeleri, täze praktikalary işläp düzmek üçin işlemegi dowam etdireris. Şeýle-de biz bu mesele boýunça hökümetler bilen gatnaşykda bolmagy dowam etdireris, sebäbi häzirki zaman gulçulygy dünýädäki her bir hökümete, şol sanda Birleşen Ştatlara hem täsir ýetirýär. Onsoň bu meseläni çözmeklige her bir hökümet jogapkär we häzirlikçe hiç bir hökümet ýeterlik iş edenok.”
"Eziş" şertleri
Hasabatda aýdylmagyna görä, mejbury zähmet Orsýetdäki adam gaçakçylygy problemasynyň agramly bölegini düzýär. Migrasiýa barlaglary merkeziniň statistiki maglumatlaryna görä, bu ýurtda dokumentleriniň ellerinden alynmagy, iş haklarynyň berilmezligi, fiziki ejir, adatdan daşary kyn durmuş şertleri esasynda, bir million çemesi adamyň “eziliş” şertlerinde işleýändigigi ýüze çykarylypdyr.
Özbegistanda bolsa, hasabatda aýdylmagyna görä, ýyllyk pagta ýygymy mahalynda içki zähmet gaçakçylygy agdyklyk edýär. Bu döwürde çagalar we ulular hökümet tarapyndan guralýan mejbury zähmetiň pidalaryna öwrülýärler.
Gaçakçylar tutulýar, emma...
Birleşen Ştatlaryň adam gaçakçylygyna garşy gözegçilik we göreş boýunça ilçisi Luiz Sidabaku 2012-nji ýylda adamlary gulçulyga mejbur edeni üçin jeza berlen jenaýatçylaryň sanynyň artandygyny aýtdy:
"Bu işde gazanylan üstünlikleriň biri, adam gaçakçylarynyň türmä basylmagy 20 prosent çemesi ýokarlandy. Biz geçen ýyl dünýäde adam gaçakçylygy üçin 4746 çemesi adamyň jeza çekmeli edilendigini anykladyk. Şeýle-de, adam gaçakçylygynyň kesgitlenen pidalarynyň sany hem, 46500 çemesi bolup, ýokary galmagyny dowam etdirýär. Gynansak-da, dünýäde gulçulyk ýagdaýyna salnan 27 million çemesi adamdan diňe 46 müň çemesi pidanyň bilinmegi biziň öňümizde duran synagyň nähili uludygyny görkezýär."
Ikinji ýaramaz derejeliler
Döwlet departamentiniň ikinji ýaramaz derejesini alan ýurtlaryň arasynda Owganystan, Ukraina, Albaniýa, Belarus we Türkmenistan bar.
Özbek pagtaçylary.
Bu ýurtlar “gözegçilik sanawynda”, sebäbi adam gaçakçylygyna pida bolýan adamlarynyň sany artsa-da, olaryň hökümetleri bu problema garşy durmak üçin esli tagalla edýär.
Owganystan indi tapgyr dördünji ýyl “gözegçilik sanawynda” dur, emma ol awtomatiki suratda pes derejä düşürilmekden saklanyldy, sebäbi bu ýurduň hökümeti adam gaçakçylygyna garşy göreş planyny işläp düzdi.
Kerpiç we haly sanagatynda, öý hyzmatkärliginde, dilegçilikde, jynsy gulçulykda, neşe söwdasynda mejbury zähmete sezewar bolýanlaryň hasabyna, Owganystanda içerki çaga gaçakçylygynyň giň ýaýrandygy aýdylýar.
Azerbaýjan Bosniýa we Hersogowina, Kosowa, Gürjüstan, Yrak, Gazagystan, Gyrgyzystan, Pakistan, Rumyniýa we Täjigistan ikinji-gowy derejesini aldy.
Luiz Sidabaku yrakly Bassam al-Nasseriniň bu meselede eden işine uly baha berdi, ol adam gaçakçylygynyň pidasy bolup, Yrakda agyr şertlerde saklanylýan 35 sany ukrian we bolgar gurluşykçysyny halas edipdir.


text:
Geçen anna güni Aşgabatda geçirilen hökümet maslahatynda prezident G.Berdimuhamedow türkmen metbugatynyň, telewideniýäniň işine nägilelik bildirdi.
Türkmen prezidenti “köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde ýurduň häzirki döwürde gazanýan üstünlikleriniň ýeterlik derejede giňden we başarnykly beýan edilmeýändigine” ünsi çekip, çap edilýän makalalaryň pes döredijilik derejesi babatynda tankydy bellikleri aýtdy” diýlip, resmi mediada habar berildi.
Şeýle-de, maslahatyň dowamynda Türkmenistanyň Telewideniýe, radiogepleşikler we kinematografiýa baradaky döwlet komitetiniň başlygy M.Altaýewe berk käýinç yglan edildi.
Eýse, türkmenistanlylar türkmen telewideniýesine näderejede tomaşa edýärler?
Azatlyk Radiosynyň Türkmenistandaky habarçysy Soltan Açylowa bu sorag bilen gyzyklanyp, Ahal welaýatyndan 60 ýaşly kärendeçi Selim daýy bilen söhbetdeş boldy.


text:
“Euroasianet” internet saýtynda žurnalist Joşua Kuçeranyň “Orsýet ‘Transhazar’ gazgeçirijisi üçin urşa başlarmy?” diýen makalasynda Orsýetiň türkmen gazynynyň Ýewropa akdyrylmagynyň öňüni almak ugrunda hereket edýändigi aýdylýar. Muňa türkmen gazy Ýewropa bazaryna çykarylansoň, “Gazpromyň” Ýewropa bazaryndaky paýynyň azaljakdygy baradaky aladalar sebäp bolýar diýip, awtor belleýär.
Hazar deňzindäki Azerbaýjana degişli energiýa sektorlaryndan biri.
Soňky döwürde metbugatda “Transhazar” proýektiniň amala aşyrylmagynyň öňüni almak üçin Orsýetiň harby hereketlere geçmeginiň-de mümkindigi barada köp maglumatlar peýda boldy diýip, Joşua Kuçera bu barada ýakynda Orsýetiň “Nezawisimaýa gazetinde” çap edilen maglumata salgylanýar. Onda Moskwadaky GDA institutynyň analitigi Mihail Aleksandrowyň sözleri getirilýär.
“Hüjümler arkaly düşündirmeli bolar”
Bilermen Aleksandrowyň pikirine görä, “Transhazar” gazgeçirijisiniň gurluşygy Hazaryň sektorlara bölünmeginiň hakykatda ykrar edildigi bolar. Bu bolsa Orsýet üçin kabul ederlikli däl.
“Şeýle ýagdaýda Orsýet Gürjüstany parahatçylygy saklamaga mejbur edişi ýaly, hereket etmeli bolar” diýip, analitik Mihail Aleksandrow “Nezawisimaýa gazetindäki” söhbetdeşlikde nygtaýar.
Şeýle hem, ol “Transhazar” gurluşygy barada ylalaşylan ýagdaýynda, Moskwa Aşgabady hem Bakuwy halkara kanunlaryny berjäý etmäge mejbur etmeli bolar. Olar şeýle ýol bilen hem düşünmeseler, onda, mümkin, olara howa hüjümleri arkaly düşündirmeli bolar diýýär.
"NATO-nyň Ýugoslawiýa, Owganystan, Yrak we Liwiýa ýaly ýurtlarda eden hüjümlerinden soň, Orsýeti Kaspide güýç ulanmakdan ahlak ýa-da hukuk taýdan saklap biljek päsgelçilik ýok” diýip, analitik Mihail Aleksandrow “Nezawisimaýa gazeti” bilen söhbetdeşlikde belleýär.
Dumanyň resmisi-de muny goldaýar
“Moskwa ‘Transhazar’ gazgeçirijisine garşy duýduryş berýär” diýen at bilen analitik Wladimir Sokoryn 30-njy noýabrda çap eden makalasynda rus Dumasynyň spikeriniň orunbasary hem Orsýetiň “Gaz jemgyýeti” atly guramasynyň prezidenti Waleriý Ýazewiň “Transhazar” gazgeçirijisi barada aýdan sözleri getirilýar.
Waleriý Ýazew Türkmenistanyň Kaspidäky harby goragynyň gowşakdygyny aýdyp,
Kartada Türkmenistan bilen Azerbaýjanyň aralygynda "Transhazar" gazgeçirijiziniň geçmegi mümkin ugry.
Türkmenistan “Transhazar” gazgeçirijisi boýunça günbatar ýurtlary bilen hyzmatdaşlyk eden halatynda, Liwiýadaky ssenariniň gaýtalanmagynyň mümkindigini duýdurýar. Waleriý Ýazew şeýle ýagdaýda BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşi tarapyndan Türkmenistanyň köpugurlylyk syýasatynyň hem ýurduň bitaraplygynyň ykrar edilendiginiň hiç hili rol oýnamajagyny nygtaýar.
Hut şu ýagdaýlara esaslanyp, Waleriý Ýazew: “Türkmenistan Günbatar ýurtlaryna näz etmegiň deregine 'Kollektiwleýin howpsuzlyk şertnama guramasy', 'Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasy', 'Ýewraziýa ykdysady bileleşigi' ýaly guramalar arkaly Orsýetiň hem Hytaýyň goldawyny tapmaga çalyşmaly” diýýär.
Ylalaşmaýanlar-da bar
Orsýetiň Ylymlar Akademiýasynyň uly ylmy işgäri, Merkezi Aziýa ýurtlary boýunça bilermen, professor Artýom Ulunýan orsýet metbugatynda Türkmenistana garşy atylýan bu haýbatlaryň boşdugyny aýdýar.
A.Ulunýan: “Türkmenistana garşy hiç bir harby hüjüm amala aşyrylmaz. Bu barada gürrüň hem edip durmaly däl. Sebäbi Orsýetdäki syýasatçylaryň köpüsi ýagdaýa gowy düşünýärler. Ýagny, bir güýç ulanmak boýunça edilip bilinäýjek nähilidir bir synanyşyk tutuş regionda zynjyr reaksiýasyny döreder. Şonuň üçin, Merkezi Aziýada durnuksuzlygyň döremegine getirip biljek hereketi ýa akylyndan azaşan, ýa-da öz ägirt uly problemalaryndan ünsi başga ýana sowmak isleýän adam amala aşyryp biler” diýdi.
Analitik Wladimir Sokor bolsa, häzirki pursatda Günbatar “Transhazar” proýektiniň öz bilelikdäki bähbitlerine gabat gelýändigi barada Moskwa açyk-aýdyň aýtmaly hem bu ugurdaky borçlaryny ýerine ýetirip, hazarýaka partnýorlaryna öz ýaranlygyny mälim etmeli diýen pikiri öňe sürýär.
“Euroasianet” internet saýtyndaky synyň awtory žurnalist Joşua Kuçera Kreml tarapyndan goldanylýan synçylaryň we žurnalistleriň howpukdyryjy beýanatlarynyň “Transhazara” gatnaşmak isleýän potensial inwestorlary we partnýorlary gorkuzmak maksadyny yzarlaýandygyny ýazýar.
Ýöne, taraplar gorkmasa we “Transhazar” proýektiniň amala aşmagy dowam etse, onda bu regionda gaty gyzykly wakalara garaşyp bolar diýip, Joşua Kuçera belleýär.
Ýakynda, 3-nji noýabrda Aşgabatda energiýa meselesine bagyşlanylyp geçirilen halkara forumynda prezident G. Berdimuhamedow Ýewropa gönükdiriljek gaz geçirijileriň Türkmenistanyň energiýa syýasatynda örän möhüm ähmiýete eýedigini we bu ugurda aktiw işleriň alnyp barylýandygyny nygtapdy.


text:
Serpaý
Arhiw nyrhnama
Müşderi tölegsiz. Giriş jaňlar mugt.
- *1 Halkara jaňlarynyň we Halkara SMS-iň bahasy çagyrylýan ýurda baglydyr.
- *2 MMS ibermek we almak mümkinçiliginiň bolmagy üçin «MMS kabul etmek we ibermek» hyzmatyny birikdirmek zerurdyr.
- *3 Internede ygtyýar almak üçin, «Internede ygtyýar (GPRS) » hyzmatyny birikdirmeli.
- *4 Jemlenen trafik nyrhnamalaşdyrylýar (gelýän+gidýän). 1 Kb (1024 baýt) çenli has uly tarapa tegelenýär.
- *5 «Internede ygtyýar (GPRS)» hyzmaty, balansyňyz 3 manatdan azalan ýagdaýynda awtomatik usulda öçürilýär we balansyňyzyň 5 manatdan artyk mukdarda üsti doldurylanda awtomatik ýagdaýda dikeldilýär.
- *6 TMCELL-e birikmek mugt, ilkinji tölegiň ähli möçberi müşderiniň şahsy hasabyna ýazylýar.


text:
Bütindünýä saglyk guramasy 12-nji awgustdan başlap, Halkara ýaşlar ýylyny yglan etdi. Şunuň bilen baglanyşykly bu gurama ýaşlaryň ömrüne howp salýan faktorlara köpçüligiň ünsüni çekip, bu barada ýörite maglumat ýaýratdy.
Bütindünýa saglyk guramasynyň berýän maglumatyna görä, dünýäde her ýyl 15-24 ýaş aralygyndaky ýaşlardan 1 million 800 müň adam heläk bolýar. Aradan çykýan ýaşlaryň köpüsiniň ölüminiň öňüni alyp boljakdygy aýdylýar.
Ýaşlaryň ömrüne howp salýan faktorlaryň biri – gyzlaryň ir çaga dogurmagydyr. Her ýylda 15-19 ýaş aralygyndaky gyzlaryň 16 millionysy ýaş başyndan ene bolýarlar.
2008-nji ýylda AIDS keseli ýokuşan adamlaryň 40%-i 15-24 ýaş aralygyndaky ýaşlardyr. Her ýyl ýaşlaryň 20% töwereginde dürli psihiki keseller ýüze çykýar. Şol problemalar köplenç depressiýadan ýa-da gorky-howsaladan ybarat.
Maglumata görä, saglyga zyýanly bolsa-da, 150 million oglan-gyzda çilim çekmek endigi bar. Her gün 10-29 ýaş aralygyndaky 565 adam özara çaknyşyklaryň, zorlugyň pidasy bolýarlar. Her günde çen bilen 1000-e golaý ýaş-ýetginjek ýol-transport heläkçiliginde ölýär.
Türkmenistanda heläk bolýan adamlaryň statistikasy köpçülige ýetirilmese-de, ýerli synçylaryň beren maglumatlarynda ýaşlaryň arasynda heläk bolýanlaryň köpdügi aýdylýar. Muňa gonamçylyklarda jaýlanan ýaşlaryň köp bolmagy şaýatlyk edýär.
Türkmenistanda beýleki faktorlar bilen bir hatarda ýaşlaryň biwagt ölümine ýurtda örän giňden ýaýran neşekeşligiň esasy sebäpleriň biri bolup durýanlygy aýdylýar.


text:
Aşgabat, 28.02.2015. “Türkmenportal”.
Döwlet balyk hojalygy komiteti tarapyndan emeli suw howdanlaryny netijeli peýdalanmak, olarda ösdürip ýetişdirilýän balyklaryň sanyny köpeltmek babatda güýçlendirilen depgindäki işler alnyp barylýar. 2015-nji ýylda “Ahalbalyk” döwlet kärhanasyna degişli 1100 gektar meýdandaky suw howdanlarynda 840 tonna balyk ösdürip ýetişdirmek göz öňünde tutulýar.
Ýurdumyzyň suw howdanlarynyň ählisini balyk bilen doly üpjün etmek üçin şu ýylyň ýaz möwsüminde Ahal welaýatynyň Ak bugdaý etrabynyň balyk hojalygynyň binýadynda zagara, uçar, tüňňimaňlaý ýaly ýaş balyklaryň 2 million 440 müňüsi ösdürilip ýetişdirildi. Şolardan şu günler Ahal welaýatynyň suw howdanlaryna 1,5 million balygy, welaýatlaryň köllerine 400 müň, Mary welaýatynyň Oguzhan etrabynyň Hanhowuz suw howdanyna 540 müň sany balyk goýbermek boýunça işler dowam etdirilýär.
Ýurdumyzyň içerki suw howdanlaryny balyk ätiýaçlygynyň üstüni doldurmak maksady bilen, Halaç etrabynyň “Garamätnyýaz” suw howdanynda doly abatlaýyş işleri geçirildi. Häzir bu ýerde eýýäm 500 müň sany ýaş balyklar ösdürilip ýetişdirildi.
Mundan başga-da, öňde goýlan wezipeleri üstünlikli çözmek üçin şu ýyl Ahal welaýatyndaky howdan hojalyklarynda umumy meýdany 450 gektar bolan emeli suw howdanlarynda arassalaýyş-abatlaýyş işlerini geçirmek meýilleşdirilýär. “Ahalbalyk” döwlet kärhanasynyň balyk ösdürip ýetişdirýän hojalyklarynyň ählisi azot we fosfor mineral dökünleriniň zerur bolan möçberi bilen öz wagtynda üpjün edilýär, ýetişdirilýän balyklar ýokumly iýmler bilen iýmitlendirilýär.
Döwlet balyk hojalygy komitetiniň ygtyýaryna gelip gowşan balyk tutujy täze gämileriň ulanmaga girizilmegi bilen, 2015-nji ýylyň iki aýynyň netijeleri boýunça balyk tutulyşy geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 16,6 göterim artdy. Ilaty dürli balyk önümleri bilen ýeterlik möçberde üpjün etmek maksady bilen, Ak bugdaý etrabyndaky balyk ösdürilip ýetişdirýän we gaýtadan işleýän iri önümçilik toplumynda balyk önümleriniň täze görnüşlerini çykarmak boýunça işler ýola goýuldy, 2015-nji ýylyň başyndan bäri iki aýyň netijeleri boýunça olaryň önümçiligi geçen ýylky bilen deňeşdirilende görnetin artdy.
Häzirki wagtda Türkmenistanyň Döwlet balyk hojalygy tarapyndan Balkan welaýatynyň Türkmenbaşy etrabynyň Guwlymaýak şäherçesiniň töwereginde daşary ýurt maýa goýumlarynyň hasabyna bekre balyklaryny emeli usulda köpeldýän we balyk önümlerini öndürýän önümçilik toplumyny gurmaga bäsleşik yglan edildi.


text:
Pakistan we Owganystan ykdysady we söwda gatnaşyklarynda hyzmatdaşlygy ösdürmek barada ylalaşdylar.
“Radio Pakistanyň” maglumatyna görä, bu baradaky ylalaşyga 14-nji noýabrda owgan prezidenti Aşraf Gani bilen Pakistanyň ýokary derejeli resmileriniň arasynda geçirilen ýygnakda gelindi.
Gani sentýabr aýynda wezipesine girişeni bäri ilkinji gezek Yslamabada resmi saparyny amala aşyrýar. Onuň bu iki günlük saparynyň dowamynda Pakistanyň premýer-ministri, prezidenti we harby ýolbaşçylary bilen duşuşmagyna garaşylýar.


text:
Täjigistanda 1-nji aprelden başlap, elektrik togunyň içerki sarp ediş üçin nyrhy 20% gymmatlaýar. Bu barada täjik hökümeti habar berýär.
Döwlet eýeçiligindäki “Barki Tojik” energiýa kompaniýasynyň yglan etmegine görä, geljekde elektrik togunyň berlişi-de çäklendiriler.
Bu habary Täjigistanyň “Yslamyň gaýtadan döreýşi” atly oppozision partiýasy derrew tankytlady. Onuň aýtmagyna görä, elektrik togunyň bahasynyň ýokarlanmagy ozalam garyp güzerandaky täjik halkynyň durmuşyny has-da agyrlaşdyrar.
Häzir täjigistanlylara her günde 5-6 sagat çemesi elektrik togy berilýär. Resmileriň aýtmagyna görä, elektrik togunyň berlişiniň ýene-de azaldylmagy her günde 3 ýa-da 4 sagat elektrik berilýän regionlara has köp tok bermek maksady bilen planlaşdyrylýar.
Resmiler iri gidroelektrik stansiýasy ýerleşýän “Nurak” kölünde suwuň derejesiniň peselmeginiň elektrik toguny öndürmäge päsgel berýändigini aýdýarlar.


text:
Halkara koalision güýçler Liwiýanyň harby obýektlerine, Muammar Kaddafiniň goşunlarynyň pozisiýalaryna zarbalar urýar.
Öten agşam koalision güýçler Tripoliniň etegindäki ençeme obýekti , şeýle-de Misurata şäheriniň golaýyndaky Kaddafiniň goşunlarynyň bronotehnikalaryny bombalady.
Ýurduň paýtagtyndan günortadaky Jafar hem uly harby baza ýerleşýän Tajur şäherlerinde ýaşaýyş kwartallarynyň bombalanandygyny Liwiýanyň döwlet telewildeniýesi habar berdi. Bu informasiýa garaşsyz tassyklama ýok.
Koalision güýçleriň urýan zarbalaryna garamazdan, hökümet güýçleri düýn Misurata şäherinde gozgalaňçylaryň pozisiýalaryna hüjümini dowam etdirdi.
Brýusselde NATO agza ýurtlaryň wekilleri Liwiýadaky operasiýa ýolbaşçylyk Demirgazyk Atlantik ýaranlygyna geçmeli diýen mesele boýunça häzirlikçe ylalaşyga gelip bilmedi.
ABŞ-nyň Döwlet sekretary Hillary Klinton liwiýa ýolbaşçylaryndan nähili ädimlere garaşýandygy barasynda düýn şeýle diýdi: “Kaddafi hem onuň ýakyn töweregi indiki ädimleriniň nähili bolmalydygyny kesgitlemeli. Eger olar dogry karara gelse, biz olary gep-gürrüňsiz goldarys. Şol dogry karar - diňe bir ählumumy ok atyşygy ýatyrmak däl, şäherlerden goşunlaryň çykarylmagydyr, harby hereketleri tamamlap, geçiş döwrüne taýýarlyk görmekdir, ýöne onda polkownik Kaddafä orun bolmaly däldir”.


text:
Gazagystanyň serhet gullugynyň ozalky başlygy ýokary derejeli korrupsiýa aýyplamasy netijesinde 11 ýyl türme tussaglygyna höküm edildi.
Astanadaky harby sud 6-njy martda Murlan Žolamanowyň harby çinlerinden, döwlet sylaglaryndan hem mahrum edilmegini buýurdy.
Şeýle-de sud Žolamanowyň emläginiň konfiskasiýa edilmelidigini aýtdy. Ozalky general-maýor 26-njy ýanwarda suda çekildi.
Ol oktýabrda para almak, jenaýatçy toparyň düýbüni tutmak aýyplamalary esasynda tussag edilipdi.
Žolamanow bu aýyplamalaryň galpdygyny aýdyp, olary ret etdi.
Onuň bilen bile sud edilen Kaýrat Balmagamteow, ozalky harby ýolbaşçy, tussaglykdan azat edildi.


text:
Kremliň “kölegedäki kardinaly” diýlip hasaplanýan, garasöýmez Wladislaw Surkow, soňky bir-näçe hepdäniň dowamynda köpçülige çykyp, has aktiw hereket edip başlady. Bu bolsa, Kremlde belli bir özgerişleriň bolup geçýandiginiň alamaty diýip synçylar aýdýarlar.
Surkowyň aktiwleşmegi, häzirki wagtda ýüze çykan ykdysady krizis dowründe režimiň abraýyny saklamak üçin onuň edýän aljyraňly hereketleri bolmagy mümkin diýen gürrüňler hem peýda boldy.
Sosial şertnamanyň soňy
Global ykdysady krizis, Orsýetiň ykdysadyýetine gaty agyr täsir etdi. Ýurtda gurluşyklar togtady, kärhanalar batyp başladylar. Bu bolsa işsizlikden we aýlyklaryň wagtynda tölenmeýanliginden gahar gazaba münen raýatlaryň köçä çykmagyna getirdi.
Şu çaka çenli, Orsýetiň raýatlarynyň aglabasy öz azatlyklarynyň bir bölegini, durnukly maliýe ýagdaýy üpjün etmegiň öwezine bagş etmäge taýýardy. Emma ykdysady krizis, Orsýet häkimiýetini sarsdyryp, soňky on ýyllykda Surkowyň Putin üçin döreden syýasy sistemasyny çökertdi.
Resmi taýdan Orsýetiň prezident administrasiýasynyň başlygynyň birinji orunbasary wezipesini eýeleýan Surkow, uzak ýyllaryň dowamynda syýasy sahnanyň aňyrsyndan hereket edip gelýärdi.
Ýöne soňky döwurde Surkowyň liberal reformalary goldap çykyş edip başlamagy adamlaryň köpüsini geň galdyrdy.
Galyberse-de, Putin dowründe özune degişli “özbaşdak demokratiýa” diýen düşünjesine, Surkowyň soňky hereketleri garşy gelýär hem-de sorag döredýar. Surkow häzir kimiň tarapyny tutýar: öz öňki ýolbaşçysy bolan Putiniňmi ýa-da bolmasa has liberal hasaplanýan Medwedewiňmi?
Surkowda liberallyk meýlleriň peýda bolmagy, häzirki pursatyň talaplaryna laýyk gelýar. Ýagny ykdysady kynçylyklar zerarly Putiniň abraýy pese gaçyp, Medwedewi goldaýanlaryň sany artdy. Özem diňe Orsýetiň içinde däl. ABŞ-niň prezidenti Barak Obama Orsýete eden saparynyň öňisyrasynda “France Press” agentligine beren interwýusynda özuniň Medwediwi goldaýandygyny açyk aýan etdi.
Hut Obamanyň Orsýete sapar eden döwründe hem, Surkow rus-amerikan gatnaşyklary boýunça iki taraplaýin komitetiň graždan jemgyýeti boýunça işçi toparynyň egindeş ýolbaşçysy wezipesine bellenildi. Onuň bu wezipä bellenmegi, rus adam hukuklaryny goraýjylarynda nägilelik döretdi.
Täze “liberal”
Bu hereket Surkowyň syýasatynyň özgermeginde edilen soňky ädim boldy. Şu ýylyň aprel aýynda, Surkow hökümete degişli däl guramalar baradaky berk kanuny gowşatmak maksady bilen düzülen komitetiň ýolbaşçysy wezipesine bellenildi. Şol kanunyň döredilmegine bolsa öz wagtynda Surkow gaty uly goşant goşupdy.
Iýun aýynda bolsa, Surkow oppozision partiýalar bilen ylalaşyga gelmek maksady bilen gepleşik geçirdi. Şol duşyşykdan soň, Orýetiň dowlet Dumasynda eden çykyşynda, Wladislaw Surkow Dumada agdyklyk edýan “Ýedinaýa Rossiýa” partiýasyndan bolan deputatlara ýüzlenip, beýleki partiýalar bilen hyzmatdaşlyk etmäge çagyrdy.
Dumada eden çykyşynda Surkow, Orsýetiň syýasy strukturasynyň berkandigini düşündirip, indiki edilmeli ädimiň sistemany liberallaşdyrmakdan ybaratdygyny aýtdy. Diňe şeýdip Orsýetde durnukly, köp partiýaly demokratik sistemasyny gurnap boljakdygyny Surkow belledi.
Orsýetde Surkowýň bu pikiri bilen ylalaşýan adam az däl. Ýelsiniň administrasiýasynyň ýolbaşçysy bolan Sergeý Filatow hem şolaryň biri. “Onuň akylly-sowatly adamdygyny ret edip bolmaz. Jemgyýetiň ur-tut özgermegi köpilenç bidüzgünçilikleriň ýüze çykmagyna getirýär. Şonuň üçin Surkow jemgyýeti ýuwaş-ýuwaşdan özgertmäge çalyşýar” diýip Filatow aýdýar. “Elbetde, bu zatlara syn etmek aňsat däl. Sebäbi bizde demokratiýanyň ýokdugyna hemmämiz düşunýäris. Ýöne bu ugurda hereket etmeli. Demokratiýa biziň jemgyýetmize özi-özünden oranaşar ýaly gaty köp wagt gerek bolar.”
Diňe ýasama hereketlermi?
Käbir adamlar bolsa, Kremliň demoktariýa tarap öwrülendigine kän bir ynanyp barmaýarlar.
Moskwada ýerleşýän Karnegi merkeziniň syýasy analitigi Nikolaý Petrow, Surkowyň liberallaşmagynyň aňyrsynda, Orsýetde ýüze çykan agyr ykdysady ýagdaýda Putiniň we onuň towereginiň özlerini halas etmek ugrunda edýän synanşyklarynyň ýatandygyny aýdýar. “Orsýediň syýasy sistemasynyň liberallaşmagy gutulgysyz bolaýmaly prosess, şol prosses häzir bolup geçýär. Ýöne häzirki dörän ýagdaýda režim häkimiýeti öz elinde saklamaga synanşyp, liberallaşdyrylmak prosessa başlady” diýip Petrow belleýär. “Muňa başga sebäp ýok. Ýagny, häzirki ýagdaýda Orsýetiň režimi özgerip öz özüni radikal döwrebaplaşdyryp bilmese, onda ol kontroly elinden gidirer we onuň ornuna başga bir sistema ornaşdyrylar.”
“Solidarnost” atly oppozision hereketiniň liderleriniň biri Ilýa Ýaşin, Surkowy syýasatdan çetleşdirmek bilen Orsýetde jemgyýeti galdyryp boljakdygy baradaky pikirleri öňe sürýan Kremliň tankytçylarynyň biri bolup durýar. “Meniň pikirimçe, Surkow ýurdymyz üçin örän howply adam. Ol ýurtda bolup geçýan hemme syýasy-jemgyýetçilik prosesslere gözegçilik etmek isleýär” diýip Ýaşin nygtaýar. “Surkow ýurduň ösüşine ýaramaz tasir eden, häkimiýetiň merkezleşdirilmegi meselesine ägirt uly goşant goşan adam. Şonuň üçin Surkow wezipesinden çetleşdirilse, bu köp adamy guwandyrar diýip pikir edýarin.”
“Tümlügiň şazadasy”
Şeýle hem, Kremli goldaýan “Naşi” atly hereketiň aňyrsynda hem Wladislaw Surkowyň durandygyny aýdyp, syýasy analitikler bu adamyň Orýetiň parlamentiniň iki palatasyna we ýurduň sud sistemasyna ýetirýan täsiriniň örän ulydygyny aýdyp, ony “tümlügiň şazadasy” diýip atlandyrýarlar.
Surkowyň şahsyýeti barada aýdylanda, onuň gaty syrly adamdygyny synçylar belleýärler. 4 ýyl mundan ozal Surkow, özuniň kakasynyň çeçen milletindendigini aýdyp, özüniň Çeçenstanda dogulyp ösendigi baradaky beýanaty bilen Orsýetiň jemgyýetçiligini aňk-taňk etdi.
Ol özi baradaky bu syry köpçülige aýan edeninden soň, Orsýet metbugatynda Surkowyň hakyky adynyň Aslambek Dudaýewdigi, soňra bolsa ol slawýanlara has ýakyn bolmak üçin adyny Wladislaw Surkowa üýtgedendigi baradaky maglumatlar peýda boldy.
44 ýaşly Surkowyň syýasata aktiw aralaşmagyndan başga, döredijilik işi bilen hem meşgullanýandygy aýdylýar. Mysal üçin onuň “Agata Kristi” atly Orsýetli meşhur rok topary üçin 2 albomy ýazandygy malim.
Şeýle hem, Orsýetde iň köp okalýan kitaplaryň awtorlarynyň biri meşhur ýazyjy G.A.Zotowyň kitaplarynyň hem Surkowyň galamyndan çykýandygy, Zotow diýen ady bolsa Surkowyň lakam hökmünde ulanýandygy barada gürrüňler az däl.
Emma oppozisiýanyň wekilleri hem-de hukuk goraýjy aktiwistler Surkowyň uly syýasatdan gitmegini talap edýän bolsalar hem, käbir syýasy analitikler onuň syýasy tejribesini konstruktiw ulanyp, ýurda bähbitli işleri edip boljakdygyny aýdýarlar.


text:
2017-nji ýylda Aşgabatda geçiriljek Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryna taýýarlyk görmek boýunça Ýerine ýetiriji komitetiň wekiliýeti Kataryň paýtagty Doha şäherine iş saparyny amala aşyrdy.
Bu ýerde geçirilen duşuşyklaryň we gepleşikleriň esasy wezipesi iri sport çärelerini guramakda, sport desgalaryny we degişli hünärmenleri taýýarlamak işinde hyzmatdaşlygy ösdürmek boldy. Bu ulgamda Kataryň baý tejribesi bar. 2006-njy ýylda Dohada XV Aziýa oýunlary geçirildi, ýurtda her ýyl awto-moto ýaryşlar, sportuň suw görnüşi boýunça ýaryşlar, tennis, ýeňil atletika, ýelkenli gämi ýaryşlary we beýleki uly sport ýaryşlary yzygiderli geçirilýär.
Häzir Katar 2022-nji ýylda futbol boýunça dünýä çempionatyny geçirmek üçin iň döwrebap stadionlary we beýleki infrastrukturalary döretmek boýunça ägirt uly gurluşyk maksatnamasyny durmuşa geçirýär.
Ýurdumyzyň wekiliýeti bilen bolan duşuşyklarda bellenilişi ýaly, Türkmenistan bilen Katary jemgyýetde sagdyn durmuş ýörelgelerini ornaşdyrmak üçin sporty ösdürmeklige netijeli serişde hökmünde birmeňzeş garaýyşlar özara baglanyşdyrýar. Bu babatda ýurtlarda birek-birekden öwrenere zat kän.
Kataryň Milli Olimpiýa komitetiniň ýolbaşçylary bilen bolan duşuşykda hünärmenleri alyşmak, sport desgalarynyň menejerleriniň hünär derejesini ýokarlandyrmak üçin okuwlary we işleri guramak mümkinçiliklerine seredildi.
Aziýa Olimpiýa Geňeşiniň wekilleri bilen bolan gepleşiklerde Aşgabatda Aziada—2017-ä taýýarlygyň gidişine garaldy. Hususan-da, oýunlaryň maksatnamasyna girýän sportuň 21 görnüşi ylalaşyldy, myhmanlary ýerleşdirmek, ulag, türgenleri we sport wekiliýetlerini lukmançylyk hyzmaty bilen üpjün etmek, ýaryşlara hyzmaty we marketingi ýola goýmak meselelerine garalyp geçildi. Şeýle hem meýletinçiler bilen işlemek, teleradio alyp görkezilişini we eşitdirilişini guramak hem-de beýleki meseleler hem ara alnyp maslahatlaşyldy.
Aziýa Olimpiýa Geňeşiniň bilermenleri Aziýa oýunlaryna taýýarlyk boýunça Aşgabatda alnyp barylýan işlere oňyn baha berdiler. Şeýle iri halkara ýaryşlarynyň geçirilmegi örän uly tagallalary talap edýär. Ýöne, taýýarlyga döwlet derejesinde ýokary üns berilmegi, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň bu köptaraplaýyn işi hut özüniň berk gözegçilikde saklamagy 2017-nji ýylyň oýunlarynyň diňe bir giň göwrümli bolmak bilen çäklenmän, eýsem, şeýle ýaryşlaryň tutuş taryhynda iň ajaýyp dabara boljakdygyna hiç hili şek-şübhe goýmaýar. Bu bolsa Aziýa sebitinde we tutuş dünýä ýüzünde halkara sport hereketini ösdürmäge Türkmenistanyň möhüm goşandy bolar.


text:
Liwiýanyň Misurata şäherinde Kaddafä wepaly goşunyň düzümindäki mergenler we tanklar ilaty terrora sezewar edýär.
“Associated Press” agentliginiň maglumatyna görä, hökümet güýçleriniň hereketlerine jogap hökmünde “islendik serişdäni ulanmak” mümkinçiligine amerikan komandowaniýesi seredýär.
Misuratanyň ilatynyň elektriksiz ýaşaýandygy, azygyň hem suwuň ýiti ýetmezçilik edýändigi barasynda maglumatlar bar.
Tripoliden 200 kilometr günorta-gündogarda ýerleşýän bu şäher gozgalaňçylaryň Liwiýanyň günbatar bölegindäki soňky daýanç nokadydyr.


text:
Orsýetde Putiniň administrasiýasy bu ýurtda watançylyk ideýalaryny wagyz etmek arkaly, raýatlaryň milli buýsanjyny gaýtadan ýokary götermek bilen meşgullanjak täze bir agentligi döretmekligi göz öňünde tutýar.
Bu agentlik prezident administrasiýasynyň düzüminde bolar. Kremliň internet saýtynda bu agentligiň esasy wezipesi “Orsýet jemgyýetiniň ruhy we moral binýadyny berkitmekden ybarat” diýlip kesgitlenilýär.
“Sosial proýektler boýunça Uprawleniýe” diýlip at berlen şeýle strukturanyň döredilmelidigi baradaky permana şenbe güni prezident Wladimir Putin gol çekdi.
Şübheler hem bar
Prezident Putiniň bu täze inisiatiwasy Orsýetiň jemgyýetçiliginde dürli hili reaksiýalary döretdi. Bu ideýanyň tankytçylary munuň häkimiýeti elde jemlemek we ýaşlaryň arasynda Putiniň dolandyryşyna garşy ösýän protest hereketleriniň öňüne böwet bolmak üçin oýlanyp tapylan Sowet stilindäki bir plandygyny öňe sürýärler.
Moskwadaky Karnegi merkeziniň syýasy analitigi Nikolaý Petrow bu barada şeýle diýýär: “Kremliň bu çäre arkaly öňe sürýän ideologiýasy we maksady ümsüm, köneçil hem-de özgerişliklere ymtylmaýan köpçüligi emele getirmekden ybarat. Kreml muny syýasy protestlere garşy durmak maksady üçin ulanmakçy bolýar. Şol maksat bilenem şeýle täze Uprawleniýe peýda bolýar, şol hem, düýp manysynda, şular ýaly ideologik işler bilen meşgullanar”.
Emma beýleki tarapdan bu täze inisiatiwa Orsýetde bu ýurduň geçmişdäki global täsirli döwrüni nostalgiýa duýgusy bilen ýatlaýan köp raýatlar tarapyndan goldaw tapjaga-da meňzeýär.
Şeýle täze guramanyň döredilmegini goldaýjylar şeýle ideologik guramanyň Sowet Soýuzynyň dargamagy netijesinde bu ýurtda dörän ideologik boşlugy doldurmakda we ilatyň watançylyk duýgusyny täzeçe görnüşde janlandyrmakda möhüm rol oýnamagynyň mümkindigini aýdýarlar.
Oňyn umytlar
Bu täze agentliginiň roluna oňyn baha berýän orsýetli garaşsyz syýasy analitik Waleriýa Kasamara bu barada şeýle diýdi: “Watançylygyň wagyz edilmegi örän dogry iş. Häkimiýetler bu ugurda özleriniň mundan has ozal etmeli işlerini edip başladylar. Ýöne, oňyn duýgulary ýokary götermekligiň ýerine mejbur ediji propaganda alnyp barylsa, onda diňe ters netijelere eýe bolunmagy mümkin. Şona görä-de, häzirki wagt esasy mesele bu işiň nähili edilip durmuşa ornaşdyryljakdygy bolup durýar”.
Orsýetiň sosial proýektler boýunça bu Uprawleniýesiniň anyk nähili çäreler bilen meşgullanjakdygy edil häzir belli bolman galýar. Deslapky maglumatda bu agentligiň mekdeplerde watançylyk boýunça okuw programmalaryny girizmekligi, şeýle hem çagalar üçin watançylyk mazmunly filmleriň we multfilmleriň döredilmegine ýardam etmekligi planlaşdyrýandygy aýdylýar.
Mundan daşary, Orsýetdäki bu täze agentligiň Orsýetde milli buýsanjy wagyz etmekligi maksat edinýän proýektlere we şahsyýetlere grantlary hem-de baýraklary bermekligi-de göz öňünde tutýandygy habar berilýär.


text:
Orsýetiň Ýokary sudy žurnalist Anna Politkowskaýanyň öldürilmegini täzeden derňemegi buýurdy.
Orsýetiň habar gulluklary Ýokary suduň bu işi gaýtadan derňemek üçin yzyna, prokurorlara iberendigini ýazýarlar.
Kremliň berk tankytçysy bolan we hukuk bozulmalaryny hem-de korrupsiýany giňden paş eden Politkowskaýa 2006-njy ýylyň oktýabrynda atylyp öldürilipdi. Bu jenaýata ilteşiklilikde güman edilip tutulan iki adam fewral aýynda aklanypdy we ýokary sud olaryň gaýtadan sud edilmegini talap edipdi.
Žurnalisti tüpeňlemekde günälenýän adam henizem tutulanok.
Politkowskaýanyň maşgalasy we goldawçylary bu ölümi kimiň buýranlygyny tapmak üçin täze derňew geçirmäge çagyrypdylar.


text:
Karaçiden Yslamabada uçýan uçaryň ýolagçylary pakistanly iki kanun çykaryjynyň uçara münmegine päsgel berdiler. Ýolagçylar syýasatçylaryň gelmegi sebäpli öz uçuşynyň iki sagatdan köp wagtlap yza tesdirilmeginden şikaýat etdiler.
Pakistanyň halkara howa ýollarynda 15-nji sentýabrda bolan bu wakanyň wideosy sosial mediada bir gün soň peýda boldy we Pakistanyň syýasatçylarynyň we harby liderleriniň özlerine aýratyn gatnaşykdan peýdalanmagy baradaky diskussiýalary tutaşdyrdy.
Hökümet resmileri agzalan uçaryň ýoldan galmagyna Pakistanyň oppozision “Halk partiýasynyň” agzasy Rehman Maligiň we häkimiýet başyndaky partiýanyň agzasy Rameş Kumar Wankwaniniň gelmeginiň sebäp bolandygyny tassykladylar.
Malik ýolagçylar özlerinden ötünç soramagy talap edensoň, uçara münmän yzyna gaýtdy, Wankwani ýolagçylaryň oňa aýakgap zyňmak barada haýbat atansoň uçara münmekden saklandy.


text:
Riçard Sakwa
Institusiýalary gowşak, syýasaty şahsyýete eýermegi däp edinen sistemada 2012-nji ýyldaky saýlawlarda Orsýetiň prezidenti kim bolar diýen sorag bu gün ýurtda esasy mesele bolup durýar.
Oruntutar problemasy Orsýetde ozal hem syýasy gatlagyň wagtyny alman duranokdy. Ýöne dinamika welin, her gezekde tapawutly. Bu tapawut prosesiň adaty herekete öwrülendigini görkezýärmi ýa-da syýasy şahsyýetleriň özara garşylaşygy bolup durýarmy - bu entek jogapsyz ýatan sorag.
2007-2008-nji ýyllarda bu prosesi şöhlelendiren ýurduň Konstitusiýasy bolupdy. Prezident Putin Baş kanuna laýyklykda iki möhletden soň wezipeden gitdi. Bu iş konstitusion syýasatyň formal çäklerini güýçlendirmekde bir möhüm sepgitdi. Ýöne netijäni kesgitlän saýlaw sistemasynyň galplaşdyrylmagy saýlawda hakyky bäsleşigiň çäklendirilmegi boldy.
2007-2008-nji ýyllarda režim bilen ilteşikli fraksiýalaryň arasynda we öz içinde dowam eden agyr konflikt oruntutar meselesini şöhlelendirdi. Orsýet şonda bu ugurda iki bäsleşigi başdan geçirdi. Bularyň biri merkezi saýlaw komissiýasynyň kadalaşdyrylmagy, syýasy partiýalaryň we medianyň ornaşdyrylmagy bilen jemgyýetçilikde, beýlekisi bolsa sahnalaryňa aňyrsynda gizlinlikde geçdi.
Ýöne bu gezekki oruntutar bellemek işi birneme başgaça. Ilki bilen-hä prezidentlige dalaş edýän iki esasy bäsdeş öňünden belli. 2007-2008-de bolsa baş kandidatlar barada bizde diňe çaklamalar bardy.
Putin höküm sürýän goşa lideriň premýer-ministri hökmünde prosesiň tutuşlygyna Konstitusiýanyň çäklerinde geçjekdigini ençeme gezek nygtady. Ýöne ol wagt golaýlanda, prezident Medwedew bilen gürleşip, kimiň orta çykmalydygy barada bir karara gelinjekdigini-de bildirdi. Putin soň hem “iň soňky karar halkyňky bolar” diýmegi-de ýatdan çykarmady.
Putin Orsýetiň dürli regionlaryna edýän, halka hem doly ýetirilýän saparlary bilen mydama saýlaw göreşinde görünýär. Medwedew hem syýasy kimlik we programma üçin öten aý Ýaroslawlda geçen Gobal syýasy forumdan peýdalandy.
Biz Medwedewiň esasy çykyşlarynda yglan eden pikirlerini dykgat bilen amala aşyrýandygyny bilýäris. Şol sebäpden onuň Ýaroslawlda öňe süren pikirlerini hem bu ýa beýleki formada amala aşyrjagyna yanýarys. Başgaça aýdanyňda, Medwedew üçin ikinji möhlet bir tebigy zat. Putiniň häkimiýet başyna gelmegine bolsa, geçmişe dolanmak diýip düşüniler.
Putin öz premýerlik wezipesini belli bir derejä çenli üstünlikli ýerine ýetirdi, global maliýe krizisini köp zyýan çekmän, arka atdy. Ýurduň ykdysady ösüşi häzir bäş prosente golaý. Galyberse-de, ol daşarky işleriň indi özüni gyzyklandyrmaýanlygyny aýdýar.
Putin bilen Medwedewiň arasyndaky üýtgeşikligi ulaltmaly däl, ýöne olaryň tapawutly nygtaýşa ýykgyn edýänligi hakykat. Olaryň ikisi-de şol bir esasy syýasy gymmatlyklara ýapyşsa-da, maksatlaryny amala aşyrmak üçin ulanýan metodlary biri-biriniňkiden tapawutly. Syýsatda hem milletiň ykbalyny şekillendirýän zat köplenç hut şu bolýar.
Richard Sakwa is professor of Russian and European politics at the University of Kent. His book, "The Crisis Of Russian Democracy: The Dual State, Factionalism, And The Medvedev Succession" (Cambridge University Press), is due out in early 2011.
Riçard Sakwa Kent uniwersitetiniň Russiýa we Ýewropa syýasaty boýunça professory. Onuň “Rus demokratiýasyndaky krizis: goşa döwlet, fraksiýasçylyk we Medwedewiň oruntutary” atly kitaby (Kembridj uniwersitetiniň neşiri) 2011-nji ýylyň başynda çap ediler. Bu kommentariýada öňe sürlen pikirler we garaýyşlar awtoryň özüne degişli.