text:
Birinji jahan urşy. 1914-1918ýy
Mowzuk: Birinji jahan urşy. 1914-1918ýy.
M E Ý I L N A M A
1. Urşuň sebäpleri, başlanmagy we ony alyp barmagyň meýilleri, maksatlary.
2. 1914-1915-nji ýyllaryň uruş hereketleri.
3. 1916-1918-nj 1000 i ýyllardaky esasy söweşler.
4. Urşuň tamamlanmagy we onuň netijeleri.
Urşuň sebäpleri. Bazar ykdysadyýetiniň çalt ösmegi haryt çykarar ýaly giň bazarlary, çig-mal çeşmelerini talap edýärdi. Öňdebaryjy döwletleriň barha köp bakna halklary edinesi gelýärdi. Bazar ykdysadyýetine ýaňy gadam basan ýaş döwletler hem bakna paýlaşykda paý berilmegini talap edip başladylar. Şeýlelikde, döwletleriň arasynda paýlaşylan dünýäni täzeden paýlaşmak ugrunda göreş başlandy. Bu göreş birnäçe dawalara, harby çaknyşmalara, iň soňunda bolsa jahan urşunyň başlanmagyna getirdi.
Urşa bahana. Ýewropada “Üçler bileleşigi” we Antantanyň arasyndaky gapma-garşylyklar 1914-nji ýyla çenli ýetjek derejesine ýetdi. Germaniýa garşydaşlary bilen deňeşdirende özüni has taýýarlykly hasap edip, urşa bahana agtaryp başlady. Şeýle bahana tapyldy.
Balkan ýarym adasyndaky birnäçe asyrlaryň dowamyndaky dawalar urşuň döremegine sebäp boldy. Germaniýa ýaly güýçli döwletden arka tapynan Awstro-Wengriýa, onuň maslahaty bilen slawýanlaryň, awstriýalylaryň agalygyna garşy milli azatlyk hereketini basyp ýatyrmak isledi. Serbiýa bu döwürde Bosniýany özüne birleşdirmek isleýärdi. Şonuň üçin Awstro-Wengriýa Serbiýanyň serhetlerine ýakyn ýerlerinde harby tälim okuwlaryny geçip başlady.
Harby tälim okuwlarynyň 1914-nji ýylyň hut Oguz aýynyň 28-inde başlanmagy, serbleriň milli däp-dessurlarynyň üstünden gülmek üçin edilen ýaly boldy. Çünki 1389-njy ýylyň Oguz aýynyň 28-inde türkler serbleri uly ýeňlişe sezewar edip, şol günden soň Serbiýa türkleriň gol astyna düşüpdi. Oguz aýynyň 28-inde serblerde milli matam güni hökmünde bellenilýärdi. Awstro-wenger tagtynyň mirasdüşer şazadasy Frans-Ferdinand aýaly bilen Oguz aýynyň 28-inde Bosniýanyň merkezi Saraýewo gelipdi. Harby tälim okuwynyň açylyş dabarasyna gatnaşmak üçin, şäheriň merkezi köçesinden üsti açyk maşynda barýarka, olaryň ikisi-de serb milletçisi tarapyndan öldürildi. Bu sapançadan atylan ýeke ok soňra dünýäni sarsdyran jahan urşunyň başlanmagyna, millionlarça oklaryň atylmagyna bahana boldy.
Urşuň başlanyşy. Awstro-Wengriýa Serbiýa garşy urşa taýýardy. Emma ol serbleri Russiýanyň goldamagyndan gorkýardy. German imperatory Wilgelm II oňa serblere temmi bermegi maslahat berdi. 1914-nji ýylyň Gorkut aýynyň 23-inde Awstro-Wengriýanyň hökümeti kabul edip bolmajak talapnamany Serbiýa ýollady we pikirlenmäge 48 sagat wagt berdi.
Serbiýanyň ähli uruşlarda arkadaýanjy bolan Russiýada entek urşa taýýar däldi. Şonuň üçin-de talapnamanyň jogap möhletini uzaltjak bolup synanyşdy. Ol başa barmady. Soňra serblere mümkin boldugyça ylalaşmagy maslahat berdi. Germaniýa we Awstro-Wengriýa ylalaşyk islemediler. 1914-nji ýylyň Gorkut aýynyň 28-inde Awstro-Wengriýa Serbiýa garşy uruş yglan etdi. Muňa jogap edip, Russiýa urşa taýýarlygyny güýçlendirdi. Harby borçlulary goşunçylyga çagyrdy. Şol bir wagtda hem bu taýýarlyk işlerini gizlin geçirmek isläpdi. Gizlinlik başa barmady.
Germaniýa Russiýanyň bu hereketlerine jogap edip, Alp Arslan aýynyň 1-inde Russiýa, Alp Arslan aýynyň 3-inde Fransiýa garşy yglan etdi. Germaniýanyň goşunlarynyň Belgiýanyň we Lýuksemburgyň bitaraplygyny äsgermänligini bahana edinip, Beýik Britaniýa Alp Arslan aýynyň 4-inde Germaniýa garşy urşa başlady. Awstro-Wengriýa Alp Arslan aýynyň 6-synda Russiýa urşa başlaýandygyny duýdurdy.
Ýewropada başlanan uruş tizlikde onuň çäklerinden uzaklary-da öz içine aldy. Alp Arslan aýynda Ýaponiýa Germaniýa garşy uruş yglan etdi. Emma Ýaponiýanyň Ýewropada uruş alyp barmak niýeti ýokdy. Ol Germaniýanyň Hytaýdaky eýeçiliklerini almak maksady bilen, amatly pursady elden gidirmezlik üçin, Hytaýyň Şandun welaýatynda uruş alyp bardy. Türkiýe Germaniýany goldap, ur 1000 şa goşuldy. Dünýäniň ilatynyň üçden ikisiniň ýaşaýan döwletleriniň 38-sini öz içine alan birinji jahan urşy başlandy.
Urşuň häsiýeti. Uruşýan toparlaryň maksatlary. Birinji jahan urşy özüniň häsiýeti boýunça basybalyjylykly, adalatsyz uruşdy. Diňe Serbiýa, Çernogoriýa, Belgiýa we basylyp alynan adalatly, azat edijilik urşuny alyp barýardylar.
Uruşýan taraplaryň hersiniň öz maksatlary bardy. Germaniýa Ýewropanyň we Aziýanyň uly bölegini, Fransiýanyň, Belgiýanyň baknalaryny, Russiýadan Pribaltikany we Ukrainany basyp almak isleýärdi.
Awstro-Wengriýa Serbiýany, Bolgariýany, Çernogoriýany alyp, Balkan ýarym adasynda agalygyny dikletmek isleýärdi.
Beýik Britaniýa bakna ýurtlaryny saklamak, baş garşydaşy Germaniýany gowşatmak, Türkiýeden häzirki Yragyň, Palestinanyň ýerlerini basyp almak üçin uruşýardy.
Fransiýa Elzas we Loteringiýa sebitlerini, Reýn derýasynyň çep kenaryny, Saar kömür basseýnini almaklygy maksat edinipdi.
Russiýanyň Balkanlarda öz täsirini saklamak, Awstro-Wengriýanyň Galisiýa welaýatyny basyp almak, başarsa Bosfor we Dardanell bogazlarynda agalygyny ýola goýmak niýeti bardy.
Ýaponiýa ýewropalylaryň Ýewropadaky dawalaryndan peýdalanyp, Hytaýdaky Germaniýanyň eýeçiliklerine göz dikýärdi. Garaz, uruşýan taraplaryň esasy böleginiň niýeti basyp almakdy.
Urşuň başlanmagy ähli halklarda-da milli duýguny oýardy. Ähli ýerlerde söweşe gitmek meýletinçiler ýeterlikdi.
1914-nji ýyldaky uruş hereketleri. Birinji jahan urşy Germaniýanyň ýolbaşçylarynyň pikiriçe gysga wagtda ýeňiş tamamlanmalydy. German meýilnamasy boýunça uruş esasan iki ugurda alnyp barylmalydy. Olaryň biri Günbatar söweş ugry bolup esasan Fransiýa we Beýik Britaniýa, ikinjisi Gündogar söweş ugry – Russiýa garşy gönükdirilmelidi. German meýilnamasy boýunça söweş ugurlarynyň birinde tiz urşy ýeňişli tamamlap, bar güýji beýleki ugra gönükdirmelidi. Uruş uzaga çekdirilse, Germaniýa üçin amatsyzdy. Onuň ykdysadyýeti, adam resurslary uzak urşa döz gelerden ejizdi.
German harby ýolbaşçylary bitarap Belgiýanyň üsti bilen Fransiýa garşy urşy tizlik bilen tamamlap, bar güýjüni Russiýa garşy gönükdirmekçidi. Fransiýa urşy 6 hepdeden gijä goýman ýeňişli tamamlamalydy. Bu gysga wagtda Russiýa urşa taýýarlanyp ýetişmez diýip çaklanylypdy. Taýýarlyksyz Russiýany ýeňillik bilen derbi-dagyn etmek göz öňünde tutulypdy. “Ýyldyrym çaltlygyndaky uruş” meýilnamasy boýunça harby hereketler jemi 2 aýda tamamlanyldy. Emma bu niýet puja çykdy.
Eýýäm urşuň başynda belgiýalylar watanyny gahrymanlarça goradylar. Kömege gelen iňlis harby bölümleri bilen bilelikde, fransuzlarda nemeslere berk gaýtawul berdiler. Germaniýa beýle garşylyga garaşmandy. Haçan-da Pariže howp abananda Russiýa Gündogar frontdan uruş hereketlerine başlady. Bu ýagdaý Fransiýany doly derbi-dagyn bolmakdan halas etdi.
Çünki Germaniýa goşunynyň uly bölegini Günbatardan aýryp, Russiýa garşy Gündogar fronta gönükdirmäge mejbur edilipdi.
Marn derýasynyň kenarynda 1914-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 3-10-y aralygynda nemes goşunlary uly ýeňlişe sezewar boldular. Marn gyrgynçylygy adamzat taryhynda bolup geçen iri söweşleriň biridi. Taryhda ilkinji gezek awroulag serişdeleri ulanylan söweşdir.
Marn söweşindäki fransuzlaryň we iňlisleriň gahrymançylygy nemes goşunlarynyň Pariže tarap hereketini togtatdy. Bu söweşde soňky maglumatlara görä iňlis-fransuz goşuny 1 mln 80 müň, nemes goşuny 800 müň adam ýitirdi. Muňa garamazdan nemes goşunlary ýeňlip yza çekildiler. Marn söweşi Germaniýanyň “ýyldyrym çaltlygyndaky uruş” niýetini gutarnykly puja çykardy. Günbatar frontda nemes goşunlary goranyşa geçdiler. Gündogar frontda ýagdaý nähilidi ? Gündogardan Russiýa öz goşunlaryny 1000 ikä bölüp Gündogar Prussiýa we Galisiýa ugurlary boýunça ýollady. Gündogar Prussiýada uruş alyp barýan Rus goşunlary ýeňildiler. Emma Galisiýa ugurdakylary Awstro-wenger goşunlaryny ýeňdiler. Şundan soňra 1914-nji ýylyň ahyrlaryna çenli Gündogar frontda-da taraplar goranyşa geçdiler.
1914-nji ýylda gury ýer söweşlerinde taraplaryň güýçleri deňeçer bolan bolsa, suwdaky söweşlerde ýagdaý başgaçarakdy. Deňiz söweşlerinde German floty uly ýeňlişlere uçardy. Netijede Demirgazyk deňzinde iňlis, Orta ýer deňzinde iňlis we fransuz, Gara deňizde Rus flotlary hojaýynçylyk edip başladylar. Germaniýanyň we onuň arkadaşlarynyň flotlary täze ýarag-suwasty gämileri erjel ulansalar-da, suwdaky söweşlerde artykmaçlyk gazanyp bilmediler.
Netijede 1914-nji ýyldaky söweş hereketleri jahan urşunyň gysga wagtda gutarmajakdygyny görkezdi.
Italiýanyň we Bolgariýanyň urşa goşulmagy. Jahan urşunyň uzaga çekjekdigini duýan uruşýan taraplar täze ýaranlary agtaryp başladylar. Olar Italiýany özüne çekmek islediler. Italiýa urşuň başynda öz bitaraplygyny jar edipdi. Emma ol 1882-nji ýyldan bäri “Üçler bileleşiginiň” agzasydy.
1914-nji ýyldaky söweşleriň netijesi Italiýanyň ýolbaşçylaryny taraplaryň mümkinçiliklerine täzeden seretmäge, oýlanmaga mejbur edipdi. Italiýa urşa goşulmak meselesinde uzak wagtlap iki tarap bilen-de gepleşikler geçirdi.
German we Awstro-wenger goşunlary Marn derýasynyň kenarynda, Polşada we Galisiýada ýeňlişe sezewar bolup, “ýyldyrym çaltlygyndaky uruş” puja çykandan soň, Italiýa Antantanyň tarapynda urşa goşulmagy karar etdi. Şeýtmek bilen Italiýa uruşdan soň Antanta döwletleriniň Balkanlardaky birnäçe ýerleri özüne bermegine umyt baglaýardy. Italiýa 1915-nji ýylyň Magtymguly aýynda Awstro-Wengriýa garşy uruş yglan etdi we harby hereketlere başlady.
German toparlanyşygy-da tarapdarlarynyň sanyny artdyrdy. Urşuň başynda bitaraplygyny jar etse-de Bolgariýa Germaniýa bilen gepleşikler geçirdi. 1915-nji ýyldaky Gündogar frontdaky german toparlanyşygynyň üstünliklerini görüp, Bolgariýa Antanta garşy urşa başlady. Germaniýa oňa täze ýerleri bermekligi söz berip, bal kölüne batyrypdy. Şeýlelikde “Üçler bileleşigi”, “Dörtler bileleşigine” (Germaniýa, Awstro-Wengriýa, Türkmen-Osmanly imperiýasy, Bolgariýa) öwrüldi.
Himiýa urşy. Birinji jahan urşy döwründe täze-täze ýaraglar, söweş tilsimleri ulanylyp başlandy.
Germanýa Günbatar frontda goşun güýçlerini azaltsa-da ýöne bu ýere assyrynlyk bilen bogujy hlor gazly ballonlaryň köp mukdaryny getirdi. Ýeliň iňlis-fransuz goşunlaryna garşy öwüsen pursady, nemesler 1915-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 22-sinde alty kilometr uzaklykdaky frontda ilkinji gezek himiýa ýaragyny ulandylar. Nemes goşunlary gorag enjamlary bilen üpjün edilipdi. Emma iňlis-fransuzlarda zäherli howadan goranmak üçin hiç zat ýokdy.
Howa hüjümi netijesinde iňlis-fransuz goşunlarynyň 15 müňüsi hatardan çykaryldy, olardan 5 müňi şol ýerde jan berdi.
Şu söweşden soňra uruşýan taraplaryň ikisi-de himiýa ýaragyny ulanyp başladylar. Zäherli gaza garşy enjam (protiwogaz) esgerleriň mydamalyk ýan esbabyna öwrüldi.
1915-nji ýýlda deňizdäki harby hereketler. Germaniýanyň harby floty suwasty urşy güýçlendirýärdi. 1915-nji ýylyň Baýdak aýyndan başlap, Wilgelm II-niň buýrugy bilen Beýik Britaniýanyň, Irlandiýanyň daş-töweregindäki suwlarda gabat gelen ähli görnüşli suwda ýüzüjiler ýok edilip başlandy. Gark edilenleriň içinde 2 müň adamly iňlis ýolagçy gämisi-de bardy. Ýolagçylardan 764-sine aman galmak başartsa-da, 1195-si welin heläk boldy. Olaryň 286-sy aýallar, 94-si çagalardy. Ýolagçylaryň 128-si amerikanlydy. Çäklendirilmedik suwasty urşy bitarap döwletleriň söwda we ýolagçy gämilerine-de, ABŞ-yň Ýewr 1000 opa bilen söwdasyna-da uly zyýan berýärdi. ABŞ-yň hökümetiniň talap etmegi bilen Germaniýa ýolagçy gämilerini duýdurmazdan gark etmezligi ylalaşmaga mejbur boldy.
Werden gyrgynçylygy. 1914-1915-nji ýyllardaky söweşleriň netijesi urşuň uzaga çekjegini aýan etdi. Uzak uruş Germaniýa üçin diýseň amatsyzdy. Şu ýagdaýy göz öňünde tutup we nemes esgerleriniň söweşjeň ruhuny galkyndyrmak üçin ýeňişli söweşiň meýilnamasyny işläp düzdüler. Şeýle söweş fransuzlara garşy geçirilmelidi.
1916-njy ýylyň Baýdak aýynyň 21-inde german goşunlary Werdende hüjüme geçdiler. Fransuz esgerleriniň sany Germaniýanyňkydan üç esse azdy. Emma şonda-da fransuzlara “Ölmeli welin, yza çekilmeli däl” diýip buýruk berilipdi. German goşunlary ýaraglanyşyk babatda hem fransuzlardan güýçlidi. Werdende Germaniýa ilkinji gezek onlarça metre ot atýan (ognemýot) täze ýaragy ulandy. Söweş tä 1916-njy ýylyň Bitaraplyk aýyna çenli dowam etdi.
Fransiýany kyn gününde Russiýa goldady. 1916-njy ýylyň Nowruz aýynda Rus goşunlary hüjüme başlap, fransuzlara ýeňillik döretmegi başardylar.
Werden söweşinde fransuz esgerleri gahrymançylyk görkezdiler. Söweşde iki tarap hem uly ýitgiler çekdiler. Fransiýa 360 müň, Germaniýa 600 müň adamsyny ýitirdi. Werdeni eýelemek Germaniýa başartmady. 9 aýlap dowam eden bu söweş netijesiz gutardy. Werden gyrgynçylygy 1 milliona ýakyn adamyň ömür tanapyny kesdi.
Brusilow böwsüşligi. 1916-njy ýylyň Oguz aýynyň 4-inde Rus generaly Brusilowyň ýolbaşçylygynda ruslaryň Awstro-wenger goşunlaryna garşy hüjümi başlandy. Bu hüjümiň tapawutly tarapy frontuň ähli ýerinde çozuşyň bir wagtda başlanmagydyr. Beýle giňişleýin çozuş öň ulanylmandy. Söweş ugrunda ruslaryň agzybir hüjümi Awstro-Wenger goşunlaryny aljyratdy. Awstro-wenger goşunlaryna kömek bermek üçin Germaniýa Günbatar frontdan birnäçe diwiziýany aýryp, Gündogara ýollady. Bu iňlis-fransuz goşunlaryna amatly boldy. Hüjüm netijesinde, Rus goşunlary tas Awstro-Wengriýany doly hatardan çykarypdy. Söweşde Awstro-Wengriýa 1,5 mln, Russiýa 500 müň esgerini ýitirdi. 9 müň Awstro-wenger ofiseri, 450 müň esgeri Ruslara ýesir düşdi. Brusilow böwsüşligi jahan urşunyň gidişindäki ýeke-täk goşun serkerdesiniň ady bilen baglanyşykly taryha giren söweşdir. Bu söweşde ruslaryň ýeňşi Rumyniýanyň Antantanyň tarapynda urşagoşulmagyna sebäp boldy. 1916-njy ýylyň Alp Arslan aýynyň 28-inde Rumyniýa urşa goşuldy.
Somma derýasynyň kenaryndaky söweş. Antanta döwletleri Germaniýa we onuň ýaranlaryna garşy birek-biregini goldap, ylalaşykly hüjümleri gurap başladylar. Şeýle guramaçylykly söweşleriň biri Somma derýasy sebitindäki hüjüm boldy. Bu hüjüme iňlis we fransuz goşunlary birnäçe aýlap taýýarlandylar. Duşmanlaryň söweşe taýýarlygy Germaniýa hem mälimdi. Şonuň üçin Germaniýa hem goranyşy güýçlendirip, hüjümi yza serpikdirmäge taýýardy.
Somma derýasy sebitindäki söweş Brusilow böwsüşliginden 26 gün soň başlandy. Ýöne Rus serkerdesiniň ähli front boýunça giňişleýin hüjüm etmek baradaky ajaýyp başlangyjyny iňlis-fransuz harby serkerdeleri ulanmalydylar. Olar 40 km çemesi dar söweş meýdanynda nemes goşunlarynyň goranyşyny böwüsmekçi boldular.
Somma derýasy sebitindäki söweş 1916-njy ýylyň Gorkut aýynyň 1-inden Sanjar aýynyň 18-ine çenli dowam etdi. Iki tarapyň-da taýýarlykly bolandygy üçin, söweş dört ýarym aýlap dowam etdi. Iňlisler 1916-njy ýylyň Ruhnama aýynda taryhda ilkinji gezek tanklary söweşde ulandylar. Emma uzak taýýarlyga we tanklaryň ulanylmagyna seretmezden, söweş garaşylýan netijäni bermedi. Iňlis-fransuz goşuny bary-ýogy 240 inedördül kilometr territoriýany eýeläp bildiler. Söweşde fransuzlar 341 müň, iňlisler 453 müň, germanlar 538 müň esgerini ýitirdiler. 1000 p>
Brusilow böwsüşligi, Werden, Somma söweşleri gury ýerde urşuň gidişinde öwrülişikli wakalar bolup, uruşda Antantanyň ýeňişli hüjümleriniň başlangyjy boldy.
Ýutland söweşi. Birinji jahan urşunyň gidişinde deňizdäki uruşlaryň iň ulusy ýutlandiýanyň kenarynda 1916-njy ýylyň Magtymguly aýynyň 31-i Oguz aýynyň 1-inde bolup geçdi.
Demirgazyk deňizde Beýik Britaniýa köpden bäri Germaniýanyň harby flotyny gabawda saklaýardy. German floty iňlisleriňkiden ähli babatda diýen ýaly gowşakdy. Şonuň üçin german floty açyk söweşe girmekden howatyrlanýardy.
1916-njy ýylyň Magtymguly aýynda nemesler deňizde gaçyp uruşmak usuly boýunça söweşip başladylar. Bu söweş tilsimi boýunça esasy güýçlerini gizläp, az sanly harby gämileri bilen görnüp-gaçyp, bukudaky esasy güýçleriniň üstüne getirip, kem-kemden iňlis gämilerini ýok edip, olary azaltmalydy. Şeýle sapaklaryň birinde alaçsyz iki tarapyň esasy güýçleri çaknyşdy. Aldym-berdimli söweşde Beýik Britaniýa 14, Germaniýa 11 harby gämisini ýitirdi. Ýutland söweşinden soňra nemesler deňiz gabawyndan çykmak baradaky öňki arzuwyndan el çekmeli boldular. Urşuň tä ahyryna çenli german floty açyk deňze çykmaga milt edip bilmedi. Ine, şu nukdaýnazardan, söweş iňlisleriň peýdasyna tamamlandy.
1915-1916-njy ýyllardaky söweşler german toparlanyşygynyň ýeňişe bolan ynamyny ýok etdi. Şonuň üçin Germaniýa 1916-njy ýylyň ahyrynda urşy bes etmek hakynda gepleşiklere başlamak baradaky teklip bilen çykyş etdi. Emma Antanta döwletleri Germaniýanyň ol teklibini kabul etmediler. Tersine, urşy dowam etdirdiler. German hökümetiniň Antanta döwletleriniň öz arasynda agzalalyk başlanar diýen tamasy-da puç boldy.
1916-njy ýylyň ahyrlaryndan başlap Germaniýa ýene-de çäklendirilmedik suwasty urşuna başlady.
ABŞ-yň urşa goşulmagy. ABŞ birinji jahan urşy döwründe uzak wagtlap urşa goşulmady. Ol uruşýan taraplar bilen amatly söwdadan köp girdeji alýardy.
1914-1916-njy ýyllardaky söweşler jahan urşunyň tamamlanmagynyň ýakynlaşýandygyny görkezdi. Uruşdan soňky dünýäni täzeden paýlaşmakdan gijä galmazlyk üçin, ABŞ urşa goşulmaga howlukdy.
German hökümetiniň çäklendirilmedik suwasty urşuny täzeden başlajakdygyny jar etmegi, ABŞ üçin urşa goşulmaga bahana boldy. ABŞ 1917-nji ýylyň Baýdak aýynyň 3-inde Germaniýa bilen diplomatik gatnaşyklaryny kesdi, Gurbansoltan aýynyň 6-synda bolsa oňa garşy uruş yglan etdi.
ABŞ-yň yzysüresi Kuba, Panama, Braziliýa, Gonduras, Nikaragua, Peru, Urugwaý, Kosta-Rika, Gaiti, Hytaý Antantanyň tarapynda durup, Germaniýa garşy uruş yglan etdiler. Emma agzalan döwletleriň arasynda uruş hereketlerine, esasan ABŞ gatnaşdy. 1918-nji ýylyň başyna çenli ABŞ Günbatar Ýewropada 2 mln. Esgerini urşa goşmagy başardy. Germaniýanyň we onuň ýaranlarynyň ýeňşe bolan mümkinçiligi barha azalýardy.
1917-nji ýyldaky söweşler. 1917-nji ýyl tutuşlygyna Antanta bileleşigi we onuň tarapdarlary üçin amatly bolmady. Esgerler uruşdan halys ýadapdyrlar. Muňa seretmezden, Antanta döwletleri we onuň tarapdarlary 1917-nji ýylda ähli front boýunça hüjüme geçmekçidiler. German bileleşigi 1917-nji ýylda goranmakçydy.
Russiýadaky Baýdak döwlet öwrülişigi netijesinde, Rus goşunlary hüjüme geçip bilmediler. Günbatar frontda Antantanyň esgerleri 1917-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 16-synda Arras şäheri sebitinde şowsuz hüjüme geçdiler. Bu söweşe fransuz generaly Niwel ýolbaşçylyk etdi. Iňlis-fransuz goşuny nemesler tarapyndan partlaýjylar goýulan meýdana çozup girip, aldawa düşdüler. Nemes goşuny olary top okuna tutup derbi-dagyn etdi. Niweliň ýolbaşçylygyndaky goşun 280 müň esgerini ýitirdi.
Rus goşunlarynyň 1917-nji ýylyň Gorkut aýynda Gündogar frontdaky hüjümi-de şowsuz gutardy. Rus patyşasynyň 1000 tagtdan agdarylmagy, bolşewikleriň urşa garşy wagyzlary rus esgerlerini öňki söweşjeň ruhundan nam-nyşan goýmandy.
Uruş döwründe ýekeje-de düýpli ýeňiş gazanmadyk Italiýanyň goşuny 1917-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynda masgaraçylykly ýeňlişe sezewar boldy. Bu söweş Izonso derýasynyň kenarynda Kaporetto obasynda bolup geçdi. Italiýanyň düşen esgerleri uruşdan halys ýadapdylar. Şonuň üçin-de olar ýeňildiler we dowla düşüp söweş meýdanyndan gaçdylar.
Russiýanyň uruşdan çykmagy. 1917-nji ýylyň döwlet agdarylyşygyndan soňra Russiýa iş ýüzünde uruş hereketlerine gatnaşmagyny bes etdi. 1917-nji ýylyň Bitaraplyk aýynda başlanan Russiýa–german gepleşikleri 1918-nji ýylyň Nowruz aýynyň 3-inde Brest şertnamasynyň baglanyşylmagy bilen tamamlandy. Brest parahatçylyk şertnamasynyň şertleri Russiýa üçin gaty agyrdy. Şertnama boýunça Polşa, Pribaltika, Belorussiýanyň bir bölegi Germaniýa berildi. Rus goşunlary Ukrainany, Finlýandiýany terk etmeli boldular. Ardagan, Kars, Batumi sebiteri Türkiýä berildi. Üstesine-de 6 mlrd. marka möçberindäki puly Russiýa Germaniýa tölemelidi. Täze rus hökümeti ähli şertlere razy bolup uruşdan çykdy.
Russiýanyň uruşdan çykmagy bilen indi ýeke-täk frontda – Günbatarda uruşmalydy. Emma urşy dowam etdirmek taraplaryň hiç birine hem ýeňil düşmeýärdi.
Urşa gatnaşýan ýurtlaryň ykdysadyýeti. Uruş ähli ýerde ýetmezçilik döredýär. Çünki uruşýan taraplar ykdysadyýetini halkyň däl-de urşuň bähbitlerine gönükdirýärler. Diňe bir öz ýurtlaryndan däl eýsem, olar özüne garaşly bakna haklary hem mümkin boldugyça öz peýdasyna ulanýarlar. Antanta 45 mln, german toparlanyşygy 25 mln. adamy gönüden-göni frontlarda ulanypdy. Bulardan başga-da tyldaky işler üçin-päleçilige adam toplapdylar.
Uruş döwri açlyk-horluk görlüp eşidilmedik derejä ýetdi. Ýarawly adamlaryň urşa çekilmegi önümçiligi pese gaçyrdy. Ýeter-ýetmežçilikden horlanan halk köpçüligi Fransiýada, Germaniýada, Russiýada, şol sanda Türkmenistanda urşa garşy gozgalaňlar etdiler. Birnäçe uruşýan ýurtlarda içki dartgynlyk, urşa garşy hereketler ýetjek derejesine ýetip, rewolýusiýalar bolup geçdi.
Urşuň tamamlanmagy. Brest ýaraşyk şertnamasy baglaşylandan soňra Germaniýa Günbatar frontda ýene-de bir hüjüme synandy. Hat-da 1918-nji ýylyň tomsunda nemesler Marn derýasynyň kenaryna çenli aralaşyp, uzakdan Pariži oka tutup başladylar. Emma bu Germaniýanyň iň soňky gezek topulyşydy. ABŞ-dan gelýän täze-täze goşun bölümleri bilen üsti ýetirilen iňlis-fransuz goşunlary 1918-nji ýylyň Gorkut aýynda güýçli hüjüme başladylar. “Dörtler bileleşigi” urşy dowam etdirmegiň netijesizdigine düşündiler. German esgerleri Fransiýadan, Belgiýadan kowlupdylar. Balkan ýarym adasynda bolgarlar ýeňlişe uçrap, 1918-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 29-ynda Bolgariýa ýeňilendigini boýun aldy.
Siriýada, Mesopatamiýada we Palestinada iňlisler ýerli arap gozgalaňçylarynyň kömegine daýanyp, türkleri 1918-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 30-ynda boýun egdirdiler. Türk esgerleri arap ýerlerinden çykaryldy.
Awstro-Wengriýa bilen Germaniýanyň söweş meýdanlaryndaky ýeňlişleri ol ýurtlardaky halk gozgalaňlary, milli azat edijilik hereketleri bilen utgaşdy. Awstro-Wengriýadan Çehiýa we Slowakiýa, Gündogar slawýan welaýatlary bölünip aýryldy. 1918-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 31-inde Awstro-Wengriýadaky rewolýusion wakalar netijesinde Awstriýa hem-de Wengriýa respublikalary döredi. Täze dörän Awstriýa Awstro-Wengriýanyň adyndan 1918-nji ýylyň Sanjar aýynyň 3-inde ylalaşyga gol çekdi.
Germaniýanyň boýun egmegi. “Dörtler bileleşiginden” Bolgariýa, Türkmen-Osmanly imperiýasy, Awstro-Wengriýa uruşdan çykanlaryndan soňra, Germaniýanyň hem garşylygy dowam etmäge ýagdaýy ýokdy. Ykdysa 49b dy ýagdaýyň erbetleşmegi, esgerleriň uruş islemezligi, Ýewropadaky rewolýusion wakalar, frontdaky ýeňlişler ýeke-täk dogry ýoluň urşy bes etmeklikdigini görkezýärdi. Germaniýa ýeňlipdi. Emma ony boýun almak kyndy. Şeýle şertlerde German hökümeti ylalaşyk barada gepleşiklere başlamaklygy haýyş etdi. Şol bir wagtda özüniň entek ýeterlik harby kuwwatynyň bardygyny görkezmek üçin deňiz söweşini guramaga synandy. Emma German harby flotynyň deňizçi esgerleri ýolbaşçylaryň buýrugyny ýerine ýetirmän, gozgalaňa başladylar. Kil şäherinde başlanan gozgalaň rewolýusiýanyň başlangyjy boldy. Sanjar aýynyň 9-ynda Berlinde hem gozgalaň başlandy. Wilgelm II ýurtdan çykyp gaçdy.
Şeýle şertlerde täze dörän German hökümeti 1918-nji ýylyň Sanjar aýynyň 11-inde Antanta döwletleriniň öňe süren şertleri esasynda, Kompýen tokaýynda uruş hereketlerini togtatmak hakyndaky ylalaşyga gol çekdi. 1918-nji ýylyň Sanjar aýynda Russiýa hem Brest şertnamasyny ýatyrdy. Uruş tamamlandy.
Urşuň jemleri. Kompýen ylalaşygy boýunça Germaniýa Belgiýadan, Fransiýadan öz goşunlar ff8 yny çykarmalydy. Ol 5 müň top, 25 müň pulemýot, 1700 harby uçarlaryny, 150 müň wagon, 5 müň ýük awtoulaglaryny we başga-da birnäçe suwasty gämileridir beýleki harby ýaraglaryny Antanta döwletlerine we Amerikanyň Birleşen Ştatlaryna bermeli boldy.
Birinji jahan urşy adamzat taryhynda şol wagta çenli bolan uruşlaryň iň bir gan döküşiklisi, elhenji boldy. Uruşa 73,5 mln. esger gatnaşyp, olardan 10 mln. adam öldürildi. 20 mln. adam ýaralandy, maýyp boldy. Birnäçe obalar, şäherler, senagat kärhanalary tozduryldy.
Urşuň baş günäkärleri bolan Germaniýanyň, Awstro-Wengriýanyň we Russiýanyň imperatorlarynyň ählisi-de tagtyndan agdaryldy.
Uruş döwri diňe bir söweş meýdanynda däl, eýsem tylda hem parahat ilatyň birnäçesi açlykdan, ýeter-ýetmezçiligiň pidasy boldular.
Uruş birnäçe halklaryň milli taýdan oýanmagyna itergi berdi. Birnäçe halklar özbaşdaklyk ugrunda aýaga galdylar. Birnäçe täze döwletler döredi.


c: text/html

collection: archivebot

text:
İkinji Jahan Urşy
Meýilnama:
- Ikinji jahan urşunyň başlanmagynyň sebäpleri, Urşuň häsiýeti.
- Faşistik Germaniýanyň basybalyjylyk hereketleriniň güýçlenmegi.
- Germaniýa garşy harby bileleşigiň döredilmegi.
Birinji jahan urşunyň jemini jemlän Wersal-Waşington şertnamalar ulgamynyň diňe ýeňen döwletleriň bähbitlerini göz öňünde tutmagy netijesinde, ýeňilenleriň özlerini kemsidilenler hasaplamagy, ahmyrçyl faşistleriň göreş meýdançasyna çykmagyna getirdi. Germaniýada faşistleriň häkimiýet başyna gelmegi bilen uruş taglymaty döwlet syýasatyna öwrüldi.
Germaniýa, Italiýa, Ýaponiýa ýaly ýurtlaryň dünýä kartasyna öz ýurtlarynyň bähbitlerine özgertmek islegleri, Beýik Britaniýa, Fransiýa, ABŞ ýaly ýurtlaryň öňki ýagdaýlaryny saklamaga synanyşmaklary netijesinde dörän gapma-garşylyklar ikinji jahan urşuna getirdi. Parahatçylyk söýüji demokratik döwletler we dünýä jemgyýetçiligi urşa garşy agsybir göreşi gurap bilmediler.
Ikinji jahan urşunyň başlanmagynyň gönüden göni sebäpkärleri bolan faşistik, uruşparaz döwletleriň ýolbaşçylary demokratiýany ýok etmegiň, jynsparazlyga we milletçilige esaslanýan “gün-güýçliňki”düzgüniniň dikeldilmeginiň tarapdarlarydy. Eger-de uruşda Germaniýanyň ýolbaşçylygyndaky faşistik toparlanyşyk ýeňen bolsa, onda adamzat nesli üç iň uly adalatsyzlyk döwri başlanardy. Şonuň üçin faşistik basybalyjylara garşy göreşen halklaryň alyp baran urşy adalatly uruşdyr.
Germaniýanyň Polşanyň üstüne çozmagy. Urşuň başlanmagy.
1939-njy ýylyň 1-nji Ruhnama aýynda daňdan 4 sagat 45 minutda Germaniýa uruş yglan etmezden Polşanyň üstüne çozdy. Beýik Britaniýa we Fransiýa 3-nji Ruhnama aýynda Polşany goldap, Germaniýa garşy uruş yglan etdiler. Ikinji jahan urşy başlandy.
Polşanyň halky gowy ýaraglanan we san taýdan agdyk bolan german basybalyjylaryna garşy, ýurdunyň garaşsyzlygy ugrunda gahrymanlarça göreşdiler. Güýçleriň deň däldigi sebäpli iki hepde-de 12-nji Ruhnama aýyna çenli polýak goşunlarynyň guramaçylykly garşylygy bes edildi. 16-njy Ruhnama aýynda Polşanyň paýtagty-Warşawa german goşunlary tarapyndan gabaldy.
Germaniýanyň daşary işler ministry Ribbentrop SSSR-e haýal etmän Polşa goşun girizmegi teklip etdi. 1939-njy ýylyň 28-nji Ruhnama aýynda Moskwada “dostluk we serhetler hakynda” sowet-german şertnamasyna gol çekildi. Günbatar Ukrainany we Günbatar Belorussiýany, SSSR basyp aldy. Şeýlelikde, Polşanyň özbaşdaklygy ýok edilip, onuň meýdany germaniýa we SSSR tarapyndan paýlaşyldy.
1939-njy ýylyň güýzünde Germaniýa we SSSR sazlaşykly basybalyjylykly daşary yurt syýasat alyp bardylar.
Beýik Britaniýa we Fransiýa Germaniýa garşy resmi uruş yglan etselerde hiç-hili harby hereketleri alyp barmadylar. Olar Germaniýanyň SSSR-iň üstüne çozmagyna entegem bil baglaýardylar. Olar Germaniýa bilen gepleşikler ýoly bilen ylalaşmak isleýärdiler. Olaryň Germaniýa garşy uruş yglan edip, urşa iş ýüzünde goşulmazlygy “geň uruş” ady bilen taryha girdi. Emma Germaniýa Beýik Britaniýa we Fransiýanyň döwlet baştutanlarynyň pikiriniň tersine Polşany basyp alandan soňra, gyssagly ýagdaýda esasy harby güýçleri Günbatara geçirip başlady.
SSSR-iň basybalyjylykly harby hereketleri. SSSR sowet-german gizlin ylalaşygy boýunça hereket edip, Estoniýa, Latwiýa we Litwa ýaly ýurtlarda zorluk bilen öz goşunyny ýerleşdirdi. 1939-njy ýylyň 5-nji Garaşsyzlyk aýynda Finlýandiýadan häzirki Sankt-Peterburgyň golaýyndan geçýän döwlet serhedini birnäçe kilometr yza çekmegi talap etdi. SSSR 1000 -iň bahanasy-da fin serhediniň Sank-Peterburga gaty golaý(32 km) ýerleşýänligidi. Finlýandiýa SSSR-iň talabyny kanagatlandyrmady. Ol SSSR-iň serhet ýaka sebitlerinde harby tälim okuwlaryny geçirip, SSSR-e garşy urşa taýýarlyga başlady.
1939-njy ýylyň 30-njy Sanjar aýynda SSSR Finlýandiýa garşy urşa başlady. Finler watanyny gahrymanlarça goradylar. Finlýandiýany Beýik Britaniýe hem Fransiýa goldady. Hat-da olar SSSR-e garşy urşa başlamagy hem ara alyp maslahatlaşdylar. SSSR basybalyjy hökmünde Milletler ligasyndan çykaryldy. SSSR-iň halkara abraýy peseldi.Bütin dünýäniň kommunistleri SSSR-iň uruşparazlygyny düşündirmäge söz tapman kyn güne galdylar.
Sowet harby ýolbaşçylarynyň pikiriçe fin urşy 2-3 hepde dowam etmelidi. Emma uruş 105 gün dowam etdi. Deňeşdirme üçin ýekeje mysala ýüzleneliň: Germaniýa Günbatar we merkezi Ýewropa ýurtlaryny basyp alanda jemi kyrk ýarym müň esgerini ýitirdi.
1940-nji ýylyň 12-nji Nowruz aýynda sowet-fin şertnamasy baglaşyldy. Finlýandiýanyň birnäçe ýerleri SSSR tarapyndan eýelenildi. Emma Finlýandiýa doly basylyp alynmady. Ol özbaşdak döwlet hökmünde ýaşady. Ýöne fin urşy sowet-fin dostlugyny gowşatdy we Finlýandiýanyň Germaniýa bilen ýakynlaşmagyna sebäp boldy.
Sowet-german ylalaşyklaryna bil baglap, SSSR Latwiýa, Litwa, Estoniýa döwletlerine zor salyp başlady. Pribaltika ýurtlaryndaky Sowet goşun bölümleriniň sany artdyryldy. Gyzyl Goşunyň girizilmegi we SSSR-iň zor salmagy bilen Pribaltika döwletleriniň baştutanlary häkimiýetden çetleşdirildi. Bu ýurtlarda häkimiýet başyna kommunistler getirildi. Bu wakalara “rewolýusiýa”diýip atlandyryp, bir aýdan soňra -1940 –nji ýylyň gorkut Alp-Arslan aýlarynda olar SSSR-iň düzümine “meýletin”girdiler. Emma iş ýüzünde SSSR ol ýurtlary basyp alypdy. Garşylyk görkezen pribaltikaly watançylar rehimsizlik bilen jezalandyrylypdy.
1940-nji ýylyň 26-njy Oguz aýynda SSSR Rumyniýa hökümetinden Bessarabiýanyň we Demirgazyk Bukowinanyň gürrüňsiz berilmegini talap etdi. Rumyniýa SSSR-den gorkup, talaby ýerine ýetirdi. Iki günden soňra Sowet Gyzyl Goşuny Bessarabiýa we Demirgazyk Bukowina girizilýär. Ol ýerlerde sowet häkimiýeti döredilýär. Ol ýerde Moldawiýa Sowet Sosialistik Respublikasynyň döredilendigi (MSSR) jar edilýär. MSSR 1940-njy ýylyň 2-nji Alp-Arslan aýynda SSSR-iň düzümine girizilýär.
SSSR Germaniýa bilen gizlin ylalaşyklarda ozone berlen Gündogar Ýewropa ýerlerini basyp almagyny tamamlaýar.
Günbatardaky harby hereketler.
Polşany basyp alandan soňra Germaniýa 1940-njy ýylyň ýazynda Günbatarda uruş hereketlerine başlady. Ilki ol Daniýa we Norwegiýa garşy uruş alyp bardy. Daniýanyň karoly öz goşunlaryna garşylyk görkezmezlik barada buýruk berip, dessine boýun egdi.
Norwegiýada german goşunlary güýçli garşylyga duçar bolandygyna garamazdan 50 günüň dowamynda ol basylyp alyndy. Beýik Britaniýa we Fransiýanyň Norwegiýa ýollan goşun bölümi-de derbi-dagyn edildi.
1940-nji ýylyň 10-njy Magtymguly aýynda Gollandiýa, Belgiýa, Fransiýa, garşy Germaniýa urşa başlady. Beýik Britaniýanyň hökümetiniň ýolbaşçysy N.Çemberlen basybalyjyny “köşeşdirmek” syýasatynyň gutarnykly puja çykandygyna göz ýetirip, wezipesinden boşadylmagyny haýyş etdi. U.Çerçelliň ýolbaşçylygynda taze hökümet düzüldi. Onuň hökümeti Germaniýa garşy urşa taýýarlanyşygy güýçlendirdi.
Uinston Çerçill (1874U-1965ý.ý). Ejesi amerikan bolan Uinston abraýly iňlis maşgalasyndan gelip çykypdyr. Ilki öýünde, soňra Askot we herroudaky ýapyk mekdeplerde bilim alypdyr. Iňlis harbylaryny taýýarlaýan abraýly okuw jaýyny – Sandherstdäki harby uçilişäni tamamlaýar we harby gullukçy bolup işe başlaýar. Dessine syýasata baş goşýar. 1900-nji ýylda parlamente saýlanýar. Onda žurnalistik we dilew 1000 arlyk talanty güýçli bolupdyr. Ol hatda romanam ýazypdyr. Şonuň üçin 1953-nji ýylda oňa edebiýat boýunça Nobel baýragynyň berilmegini geň görüp oturasy iş ýok. Beýik Britaniýanyň premýer-ministrligine saýlanýança ol deňiz, harby, maliýe ministrleriniň kürselerini eýeläpdi. Çerçil basybalyjyny “köşeşdirmek” syýasatyna garşy Beýik Britaniýanyň harby kuwwatyny artdyrmagyň tarapdarydy.
Germaniýanyň harby güýçlerine garşy uzak goranyp bilmän 14-nji Magtymguly aýynda Gollandiýa, 28-nji Magtymguly aýynda Belgiýa uruşda ýeňilendiklerini boýun aldylar. Fransiýanyň demirgazygynda 340 müň adamly iňlis-fransuz goşunynyň daşy gabalyp, esgerleriň bir bölegi wepat boldy, galany Beýik Britaniýa gaçmagy başardy. Italiýa Germaniýanyň tarapynda durup, Beýik Britaniýa we Fransiýa garşy urşa goşuldy.
Fransiýanyň goşuny Germaniýa düýpli garşylyk görkezmegi başarmady. Ähli iri söweşlerde fransuzlar ýeňildiler. 1940-njy ýylyň 14-nji Oguz aýynda hiç-hili söweşsiz taşlanylyp gidilen Pariži german goşunlary eýeledi. Taryhda birnäçe gaýtalanaýýan wakalar bolýar. Bu gezegem “Gülme goňşyňa, geler başyňa” diýen halk pähimi üstün çykdy. Fransiýanyň hökümeti 1940-njy ýylyň 22-nji Oguz aýynda Kompýen tokaýynda (1918-nji ýylda Germaniýanyň birinji jahan urşunda ýeňilendigi boýun alan ýerinde) uruşda ýelilendigini baýun aldy. Fransiýanyň üçden iki bölegini we Pariži Germaniýa eýeledi. Wişi şäherindäki Fransuz hökümeti German faşistlerine ägirt uly tölegler tölemäge mejbur edildi. Bu hökümete F.Peten ýolbaşçylyk edýärdi. Peten Germaniýanyň ähli talaplaryny berjaý etdi. Fransiýa uruşda ýeňilse-de, fransuz halkynyň garşylygyny doly basyp ýatyrmak faşistlere başartmady.
Fransuz halkynyň faşistlere garşy göreşine Beýik Britaniýada ýerleşen general Şarl de Golluň ýolbaşçylygyndaky “Azat Fransiýa” atly watançy gurama ýolbaşçylyk edýärdi.
Faşistik Germaniýa Fransiýany ýeňenden soňra ähli güýji bilen Beýik Britaniýa garşy howa hüjümine başlady. Ol 1940-njy ýylyň Gorkut aýyndan başlap güýze çenli dowam etdi. Howa çozuşyna 2.5 müň çemesi german harby uçarlary gatnaşdy. Beýik Britaniýanyň ençeme şäherleri tozduryldy. Emma Beýik Britaniýa Germaniýanyň öňünde dyza çökmedi.
ABŞ urşuň başynda bitaraplygyny jar etse-de indi faşizme garşy göreşýän güýçleri goldap başlady. 1941-nji ýylyň Nowruz aýynda amerikan kongresi lend-liza baradaky kanuny tassyklady. Oňa laýyklykda ABŞ faşizma garşy göreşýän döwletlere ýaraglary we enjamlary karzyna ýa-da kärendesine bermäge borçlanýardy. Emma entek Ewropadaky uruş hereketlerine goşulmaýardy.
Afrikada we Orta ýer deňzi sebtindäki uruş. Afrikadaky uruş hereketleri esasan iňlis we italýan goşunlarynyň arasynda alnyp baryldy. Somaliniň bir bölegi we Liwiýa Italiýanyň gol astyndady. Hut şol ýerlerde urşa taýýarlanyp, 1940-njy ýylyň Ruhnama ýaynda italýan goşuny Müsüri, Sues kanalynyň sebitini, Sudany we Keniýany eýelemäge synanyşdy. Synanyşyk şowsuz gutardy. Iňlisler italýanlara garşy ýerli halky ulanyp ýeňiş gazandylar. Afrikada Sues kanaly sebitini basyp almak maksady bilen Germaniýa italýan goşunlaryna kömege geldi. Emma german-italýan bileleşigi Sues kanaly sebtini basyp alyp bilmedi.
Balkanlardaky uruş. Germaniýanyň Beýik Britaniýa garşy eden howa hüjümi garaşylýan netijäni bermänden soňra Balkanlardaky uruş başlapdy. Gitler Balkanlarda ornaşyp, SSSR-i ilki derbi-dagyn edip, soňra Beýik Britaniýany boýun egdirmek barada buýruk berdi. Italiýa Albaniýanyň üsti bilen Gresiýa garşy urşa başlady.
Gresiýanyň watançylygyna iňlis goşuny kömege geldi. Şeýle şertlerde Germaniýa hem Bolgariýanyň üsti bilen 1941-nji ýylyň Gurbansoltan aýynda Ýugoslawiýa we Gresiýa garşy urşa başlady we şol aýda olaryň ik 1000 isinide boýun egdirdi.
Şeýlelikde 1941-nji ýylyň ýazynda Ýewropa tutuşlygyna diýen ýaly faşistler tarapyndan eýelendi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Germaniýa
Germaniýa Federatiw Respublikasy (Germaniýa ýa-da GFR; nem. Deutschland ýa-da Bundesrepublik Deutschland [ˈbʊndəsʁepuˌbliːk ˈdɔʏtʃlant]) — Merkezi Ýewropada döwlet.
Demirgazyk araçäkleri Demirgazyk deňzi, Daniýa, Baltika deňzi; gundogary Polşa we Çehiýa Respublikasy; günortasy Awstriýa we Şweýsariýa bolmak bilen gunbatar tarapy Fransiýa, Lýuksemburg, Belgiýa we Niderlandlar bilen araçäkleşýär. Köplenç maýyl howaly. Germaniýanyň umumy meýdany 357,021 km². 82 million halkly ýurt. Ýewropa Birleşiginde ilat sany boýunca 1-nji ýeri eýeleýar we sol bir sanda dasary ýurtly ilaty bilenem 3-nji ýerde durýar. Paýtagty Berlin şäheri.


text:
Sosiologiýa
Sosiýologiýa (lat. societas-jemgyýet, Şablon:Lang-gr [lóɡos]-ylym bilim), jemgyýet we jemgyýeti emele getirýän dürli sosial toparlaryň (gatlaklaryň, synplaryň,stratalaryň, demografiki, etniki we ş.m.) arasyndaky gatnaşyklary öwrenýän ylym. Jemgyý 1000 eti takyk derejede (edil fizika, biologiýa ýaly tebigaty öwreniş ylymlary kimin) öwrenýän täze ylmyň zerurlugy baradaky pikiri ilkinji bolup öňe süren we şeýle ylmyň "sosiologiýa"diýlip atlandyrylmagyny teklip eden fransuz alymy Ogýyst Kont (1798-1857)hasaplanylýar. Şonuň üçin-de, O.Kont sosioloýiýanyň esaslandyryjysy hasaplanylýar


text:
Ispaniýa
Ispaniýa (isp. España), resmi ady — Ispaniýa Korollygy (isp. we gal. Reino de España, kat. Regne d'Espanya, bask. Espainiako Erresuma, oks. Reialme d'Espanha, ast. Reinu d'España) — Ýewropanyň günorta-günbatarynda döwlet. Pireneý ýarymadasynyň agramly bölegini eýeleýär. Ýurduň ady "i-şpanim" — "towşanlaryň kenary" diýen finikiýa aňlatmasyndan gelip çykýar.
Serhetdeş ýurtlary:
- Portugaliýa — Pireneý ýarymadasynyň günbatarynda;
- Gibraltar britan häkimiýeti — Iberiýa ýarymadasynyň günortasy;
- Marokko - demirgazyk Afrikada (Seuta we Melilýa anklawlary);
- Fransiýa we Andorra — demirgazykda.
Ispaniýanyň kenarlaryny demirgazykda we günbatarda Atlantik okean, şeýle hem günortada we gündogarda Ortaýer deňzi ýuwýar.
Doly ady: (Reino de España).
Meýdany: 504,030 kw. km.
Ilaty: 46,505,963 adam (Iýul 2010 ý.)
Hökümet baştutanlary: Huan Karlos I (Patyşa), Hose Luis Rodrigo Zapatero (premýer-ministr)
Milli baýram: 12-nji oktýabr – Ispan milletiniň güni
Pul birligi: Ýewro
Iň belent nokady: Teýde wulkany (3718 m)
Agalyk ediji dini: katolisizm
UMUMY MAGLUMATY Ispaniýa Ýewropa Bileleşiginiň agzasy bolup, Ýewropanyň çet günorta-günbataryndaky ýerleşýän döwletdir. Ol Pireneý ýarym adasynyň 5/6 bölegini, Ortaýer deňzindäki Balear we Pitius adalaryny, Atlantik okeanynda Kanar adalaryny tutýar.
Meýdany 504,030 kw. km. Tutýan meýdany boýunça Dünýäde 51-nji, Ýewropada bolsa dördünji ýerde durýar. (Rossiýa, Ukraina we Fransiýadan soňra).
Ilaty 46,5 mln. adam (2010). Ispaniýa Ortaýer deňziniň, Atlantik okeanynyň we Biskaý aýlagynyň aralygynda ýerleşip, gündogarda Fransiýa, Andorra, günbatarda Portugaliýa bilen araçäkleşýär. Paýtagty – Madrid şäheri. Ispaniýa administratiw taýdan 50 welaýata (47-si ýarym adada) bölünip, 17 sany awtonom oblasta birleşýär. Ispaniýanyň Afrikadaky awtonom şäherleri Seuta we Melilýadyr. Şeýle hem Afrikada Welesde-la-Gomera, Alusemas we Çafarinas adalary bar. Nominal jemi içerki önümiň möçberi boýunça dünýäde on ikinji orny eýeleýär. Ispaniýa BMG-niň, ÝB-niň, NATO-nyň, YÖHG-niň (Ykdysady Hyzmatdaşlyk we Ösüş Guramasy) we BSG-niň (Bütindünýä Söwda Guramasy) agzasydyr. Ispaniýa konstitusion monarhiýa döwleti bolmak bilen, Huan Karlos I 1975-nji ýylyň 22-nji noýabryndan bäri Ispaniýanyň patyşasydyr.
- Katoloniýa
- Walensiýa
- Nawarra
- Araganin
- Kardowa
- Sewilýa
- Granada
- ↑ "Anuario estadístico de España 2006. 1ª parte: entorno físico y medio ambiente" (PDF). Instituto Nacional de Estadística (Spain). Retrieved 5 June 2014.
- ↑ "Population Figures at 1 July 2014" (PDF). Instituto Nacional de Estadística (INE). Retrieved 10 December 2014.
- ↑ "Censos de Población y Viviendas de 2011" (PDF) (in Spanish). Instituto Nacional de Estadística (INE).
- ↑ 4.0 4.1 4.2 4.3 "Spain". International Monetary Fund. Retrieved 1 November 2014.


text:
Ebu Magşar Balhy
ABU MAGŞAR HORASANY ( Abu Magşar Japar ibn Muhammet ibn Omar Horasany al-Balhy, 886 ýylda aradan çykan) - horasanly meşhur alym, astronomiýa, matematika degişli ençeme eserleriň awtory. Orta asyrlarda Ýewropada Albumaser ady bilen tanalan bu alym ilki hadys hem dini ylymlary öwrenipdir. Ol ýaşy bir çene ýetensoň, haja gidip, Bagdadyň golaýyndaky Aly ibn Ýahýa ibn al-Münejjim kitaphanasynda bolýar. "Akyl hazynasy" adyny alan bu kitaphananyň fondy biçak baý bolupdyr. Şondan soň alym bütinleý ylym bilen meşgullanypdyr. Ol, esasan, ýyldyzlar hakdaky ylym bilen gyzyklanypdyr. Dehhudanyň ýazmagyna görä, ýüzden-de köp ýaşap, 30-dan gowrak eser döredipdir.


text:
Ukrainada ýaşaýan, 21 ýaşly model Waleriýa Lukýanowa özüniň “rus dilli internetdäki iň meşhur rus gyzydygyny ” aýdýar.
Bu onuň öz sypatyny üýtgetmek üçin plastika operasiýasyny etdirip, özüni janly gurjaga, ýagny “Barbi” gurjagyna öwürenligi bilen bagly.
Emma käbir adamlar onuň “Facebook” sahypasynda we öz blogynda ýerleşdiren suratlarynyň digital taýdan üýtgedilip, hil taýdan kämilleşdirilen bolmagynyň mümkindigini çaklaýarlar. Ýöne, beýleki tarapdan, Waleriýa Lukýanowa özüni “Barbi” gurjagyna meňzetmäge çalyşýan ýeke-täk gyz däl.
Waleriýa Lukýanowanyň plastika hirurgiýadan peýdalanyp, öz görküni üýtgetmek üçin edýän tagallalary şu günki Orsýetde seýrek bolýan ýagdaý däl.
Ýurtda şeýle operasiýalary edýän klinikalar 1990-njy ýyllardan bäri köpelýär, olar tiz ösýär. Bu ýagdaý aýratynam Moskwa degişli.
Käbir tankytçylar muny “Orsýetiň saglygy saklaýyşyndaky iň bir düzgünleşdirilmedik ugur” diýip atlandyrýarlar. Plastika operasiýalarynyň kada laýyk geçirilmän, heläkçilige sebäp bolýan halatlary-da bolýar.
Aýal-gyzlaryň öz keşplerini üýtgetmek we munuň netijelerini surata düşürip, ony internetde ýerleşdirmek modasynyň soňky wagtlar ýurtda “ýokanç kesele” öwrülip ýörendigi bellenilýär.


text:
Ýasama akyl
Ýasama Akyl (Iňlisçe: Artificial Intelligence, Türkçe: Yapay zekâ) - kompýuter ylymynyň bir bölegi bolup, awtomatlara akylly şekilde pikirlenmegi we özüni alyp barmagy öwretmek isleýän ylymdyr. Diller arasy terjime, ses tanamak, ýüz tanamak, el ýazgylary taňamak ýaly işler mysal bolup biler. Widýo oýunlarynda hem giňden ulanylýar, meselem küşt programmalary ýada meňzeşleri.
Taryhy [redaktirle]
cette langue est nulle
ÝA Filosofiyasy [redaktirle]
je prefere le tagalog casse dedi a dennis et aux filles a cote
Turing synagy [redaktirle]
Je sais que tu lis sa Elsa ;) Awtomatlaryň akyllylygyny ölçemek üçin Turing synagy atly eksperiment geçirilýär. Bir otagda kompýuteriň başynda adam oturýar we 2 kişi bilen diňe ýazgy arkaly gürleşip bilýär.CHATBITE Olaryň biri adam, biri bolsa awtomat, ýöne haýsynyň haýsydygyny bilenok. Ol adam olaryň ikisinede sorag soraýar we jogaplaryny gözden geçirýär. Islän soragyny soramaga haky bar we ahyrynda, kimiň-kimdigini biljek bolmaly.
Egerde söhbetdeşlik dowamynda awtomat özüniň adamdan tapawudyny görkezmese, ol awtomadyň synagdan geçdigi bolýar, ýagny adamyňky derejede ýeterlik akyly bar.


text:
Abort
Abort (latynça: abortus - çaganyň wagtyndan öň düşmegi) - 1) göwredäki çaganyň öz-özünden düşmegi, aýrylmagy. Göwredäki çaga 12 hepdä çenli düşse oňa irki, 13-28 hepdä çenli düşse-giçki abort diýilýär. Grip, brusselýoz, toksoplazmoz, ýatgynyň kiçiligi, ganyň rezus deň gelmezligi ýaly agyr we hroniki keseller çaganyň öz-özünden düşmegine sebäp bolýar; 2) emeli ýol bilen çaga düşürmek medisina kömegi bilen diňe wraçlar tarapyndan ýörite keselhanalarda geçirilýär. Keselhanadan başga ýerde ýa keselhanada bolsa-da bikanun esasda, ýa-da ýörite medisinia bilimi bolmadyk adam tarapyndan emeli ýol bilen göwreliligi togtatmak howpludyr. Ol çaga bolmazlygyna we her hili aýal keselleriniň döremegine sebäp bolýar.


text:
© 1996 – 2009 The Office of the High Commissioner for Human Rights
This HTML version prepared by the UDHR in Unicode project, http://www.unicode.org/udhr.
1948‐nji ýylyň 10‐njy dekabrynda Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasy Adam hukuklarynyň ählumumy jarnamasyny tassyklady. Bu taryhy ähmiýetli karary kabul edip, Assambleýa Guramanyň ähli agza‐döwletlerine Deklarasiýanyň tekstini jar etmek we ony ýurtlaryň hem‐de territoriýalaryň syýasy durumyna parh goýmazdan ýaýratmak, yglan etmek, esasan‐da mekdeplerde we beýleki okuw jaýlarynda düşündirmek islegi bilen ýüz tutdy.
Adamzat kowmunyň agzalaryna deň derejede degişli mertebäniň we olaryň deň we aýrylmaz hukuklarynyň ykrar edilmeginiň azatlygyň, adalatyň hem‐de ählumumy dynçlygyň esasy bolup durýandygyny göz öňünde tutup; we
Adam hukuklarynyň äsgerilmezliginiň we ýigrenilmeginiň adamzat ynsabyny haýykdyrýan wagşyçylyk aktlaryna getirendigini hem‐de adamlaryň söz we wyždan azatlygyna ýe we gorkudyr mätäçlikden azat boljak dünýäsiniň döredilmeginiň adamlaryň belent ymtylyşy diýlip yglan edilendigini göz öňünde tutup; we
Zulmuň we sütemiň garşysyna iň soňky serişde hökmünde adamynyň gozgalaňa baş götermek zerurlygyny aradan aýyrmak maksady bilen adam hukuklarynyň kanunyň häkimligi tarapyndan goralmagyny göz öňünde tutup; we
Halklaryň arasyndaky dostlukly gatnaşyklaryň ösmegine ýardam etmek zerurlygyny göz öňünde tutup; we
Birleşen Milletleriň halklarynyň esasy adam hukuklaryna, adam şahsyýetiniň mertebesine we gymmatyna, erkegiňdir aýalyň deňhukuklylygyna öz ynamlaryny Düzgünnamada tassyklandyklaryny we sosial ösüşedir ýaşaýyş şertleriniň gowulanmagyna has erkinlikde ýardam etmegi ýüreklerine düwendiklerini göz öňünde tutup; we
Agza‐döwletleriň Birleşen Milletler Guramasy bilen hyzmatdaşlykda adam hukuklaryna we esasy azatlyklaryna hemmeleriň sarpa goýmagyny we berjaý etmegini goldamaga borçlanandyklaryny göz öňünde tutup; we
Bu hukuklaryň we azatlyklaryň häsiýetine hemmeleriň düşünmeginiň olaryň doly ýerine ýetirilmegi üçin ägirt uly ähmiýetiniň bardygyny göz öňünde tutup;
BAŞ ASSAMBLEÝA
ADAM HUKUKLARYNYŇ BU ÄHLUMUMY DEKLARASIÝASYNY ähli halklaryň we döwletleriň ýerine ýetirmäge çalyşmaly wezipesi hökmünde jar edýär
Her bir adam, jemgyýetiň her bir guramasy bu Deklarasiýany gündelik göz öňünde tutup, aň‐düşünje ýaýratmak we ylym‐bilim bermek arkaly bu hukuklara we azatlyklara sarpa goýulmagyna ýardam etmäge milli we halkara progressiw çäreler arkaly, olaryň ählumumy we degerli ykrar edilmegini hem‐de olaryň agza‐döwletler tarapyndan we şonuň ýaly‐da öz garamagyndaky halklaryň we territoriýalaryň içinde ykrar edilmegini gazanmaga jan etmelidirler.
Adamlaryň hemmesi azat dogulýarlar we öz mertebesi hem‐de hukuklary boýunça ilkibaşdan deňdirler. Olara ozal‐başdan aň, ynsap berlendir we biri‐birine özara doganlyk ruhunda çemeleşmek olaryň ýaraşygydyr.
Her bir adam jynsyna, derisiniň reňkine, aýal‐ erkekligine, diline, dinine, syýasy ýa‐da beýleki ynamlaryna, milli we sosial gelip çykyşyna, emläk ýagdaýyna, haýsy gatlakdandygyna ýa‐da gaýry tapawutlaryna garamazdan, bu Deklarasiýada jar edilen ähli hukuklara we ähli azatlyklara ýedir.
Mundan başga‐da, adamynyň ýerliginiň, ýurdunyň ýa‐da gelip çykan territoriýasynyň syýasy, hukuk ýa‐da halkara durumy esasynda, ol territoriýanyň bakna ýa bakna däldigine, garaşsyzlygyna ýa‐da haýsydyr bir görnüşde özbaşdaklygynyň çäklendirilendigine esaslanan hiç bir tapawutlandyrma bolmaly däldir.
Her bir adam ýaşaýyşa, azatlyga we şahsy eldegrilmezlige haklydyr.
Hiç kim gulçulykda ýa‐da baknalykda saklanyp bilinmez; gulçulygyň we gul söwdasynyň ähli görnüşleri gadagan edilýär.
Hiç kim öz adamçylyk mertebesini depeleýän, kemsidiji gatnaşyga we rehimsiz jeza çäresine duçar edilmeli däldir.
Her bir adam, nirededigine garamazdan, özüniň hukuk subýekti hökmünde ykrar edilmegine haklydyr.
Adamlaryň hemmesi kanunyň öňünde deňdirler we kanunyň goragyndan peýdalanmaga deň derejede haklydyrlar. Adamlaryň hemmesi bu Deklarasiýany bozýan her bir diskriminasiýadan we şeýle diskriminasiýa öjükdirmeden goralmaga deň derejede haklydyr.
Her bir adam konstitusiýanyň ýa‐da kanunyň özüne beren esasy hukuklary bozulan ýagdaýynda öz hukuklaryny başarnykly milli sudlar arkaly netijeli dikeltmäge haklydyr.
Hiç kim eden‐ýtdilikli tussag edilmäge, saklanylmaga ýa‐da ýurdundan kowulmaga duçar edilip bilinmez.
Her bir adam öz hukuklarynyň we borçlarynyň kesgitlenmegi we özüne bildirilen jenaýat aýyplamasynyň esaslydygyny anyklamak üçin doly deňhukuklylyk esasynda öz işiniň açyk we adalatyň ähli talaplaryna laýyklykda garaşsyz we bitarap sudda seredilmegine haklydyr.
1. Jenaýat edenlikde aýyp bildirilýän her bir adam tä oňa goranmaga ähli mümkinçilikler döredilen açyk sud prosesinde ýazyklydygy kanuny ýol bilen boýnuna goýulýança günäsiz hasaplanmaga haklydyr.
2. Ilki edilen wagtynda milli kanunlara we halkara kanunçylygyna görä jenaýaty emele getirmedik haýsydyr bir hereketi edenligi ýa‐da etmänligi esasynda hiç kim ýazgarylyp bilinmez. Şeýle‐de, jenaýat edilen wagtynda bu babatda ulanylmagy mümkin bolan jeza çäresinden agyr çäre görlüp bilinmez.
Hiç kim öz şahsy we maşgala durmuşyna eden‐ýtdilikli gatyşylmagyna, öz ýaşaýyş jaýynyň eldegrilmezliginiň, hat‐habar aragatnaşyklarynyň gizlinliginiň ýa‐da öz at‐abraýynyň we mertebesiniň garawsyz bozulmagyna duçar edilip bilinmez. Her bir adam öz durmuşyna beýle gatyşmalardan ýa‐da kastdan kanun arkaly goranmaga haklydyr.
1. Her bir adam her bir döwletiň çäginde erkin hereket etmäge we özüne ýaşamaga ýer gözlemäge haklydyr.
2. Her bir adam islendik ýurtdan, şol sanda öz ýurdundan‐da, çykyp gitmäge we öz ýurduna ýene‐de dolanmaga haklydyr.
1. Her bir adam ýanalmalardan gaýry ýurtlarda gaçybatalga gözlemäge we ol gaçybatalgadan peýdalanmaga haklydyr.
2. Bu hukuk iş ýüzünde syýasy däl sebäplere görä edilen jenaýat ýa‐da Birleşen Milletler Guramasynyň maksatlaryna we prinsiplerine garşy gelýän etmişler sebäpli yzarlanylanda, ulanylyp bilinmez.
1. Her bir adam graždan bolmaga haklydyr.
2. Hiç kim öz graždanlygyndan ýa‐da graždanlygyny üýtgetmek hukugyndan eden‐ýtdilikli kesilip bilinmez.
1. Kämillik ýaşyna ýeten erkekler we aýallar jyns, milli we dini aýratynlyklara görä hiç hili çäklendirilmezden öýlenmäge we maşgala gurmaga haklydyrlar. Olar nikalaşylanda, nikada durlanda we nika bozulanda deň hukuklardan peýdalanýarlar.
2. Nika ‐ durmuş gurýanlaryň ikisiniň‐de öz erkine we diňe doly razylygyna görä gyýlyp bilner.
3. Maşgala jemgyýetiň tebigy hem‐de esasy öýjügidir we jemgyýetiň we döwletiň goragyna daýanmaga haklydyr.
1. Her bir adam ýekebara ýa‐da beýlekiler bilen umumy emlägi edinmäge haklydyr.
2. Hiç kim öz emläginden esassyz el üzdürilmeli däldir.
Her bir adam pikir, ynam we din azatlygyna haklydyr; bu hukuk diniňi ýa‐da ynamyňy üýtgetmek azatlygyny we öz diniňe ýa‐da ynamyňa uýmak hem‐de oňa ýeke özüň we il bilen bile hususy tertipde, şeýle‐de köpçülikde sežde etmek, ýörelge, hudaýa çokunmak we dini ritual dessurlaryň azatlygyny öz içine alýar.
Her bir adam ynam azatlygyna we ynamyny erkin beýan etmäge haklydyr; bu hukuk öz ynamyňa päsgelsiz uýmak hem‐de informasiýany we ideýalary islendik serişdeler arkaly we döwletleriň çäklerinden garaşsyz gözlemek hem‐de ýaýratmak azatlygyny öz içine alýar.
1. Her bir adam parahat ýygnanyşyklar we birleşmeler azatlygyna haklydyr.
2. Hiç kim haýsydyr bir birleşmä girmäge mejbur edilip bilinmez.
1. Her bir adam gönüden‐göni ýa‐da erkin saýlanan wekilleriň üsti bilen öz döwletini dolandyrmaga gatnaşmaga haklydyr.
2. Her bir adam öz ýurdunda döwlet gullugynda durmaga deň haklydyr.
3. Halkyň erk‐islegi hökümetiň ygtyýarynyň esasy bolmalydyr; bu erk wagtly‐wagtynda we ählumumy deňhukukly saýlawlaryň üpjün edilen ýagdaýynda we galplaşdyrylmadyk saýlawlarda gizlin ýa‐da saýlaw hukuklarynyň azatlygyny doly üpjün edýän beýleki deň ähmiýetli görnüşdäki ses berişlikde öz beýanyny tapmalydyr.
Her bir adam, jemgyýetiň agzasy hökmünde, sosial üpjünçilige hem‐de öz mertebesini saklamak we şahsyýetiniň azat ösüşini üpjün etmek üçin ykdysady, sosial we medeni ugurlarda zerur bolan hukuklaryny milli tagallalar we halkara hyzmatdaşlygy arkaly hem‐de her döwletiň öz düzümine we resurslaryna laýyklykda amala aşyrmaga haklydyr.
1. Her bir adam zähmet çekmäge, iş saýlamak azatlygyna, adalatly we oňaýly zähmet şertlerine hem‐de işsizlikden goralmaga haklydyr.
2. Her bir adam deň zähmet üçin, hiç hili kemsidilmä duçar edilmezden, deň gazanja haklydyr.
3. Her bir işleýän adam özüniň we maşgalasynyň ynsana mynasyp ýaşaýyşyny üpjün edýän we zerur ýagdaýda sosial üpjünçiligiň goşmaça serişdeleri bilen üsti ýetirilýän adalatly we kanagatlanarly töleg almaga haklydyr.
4. Her bir adam professional arkadaşlygy döretmäge we öz bähbitlerini goramak üçin professional arkadaşlyklara girmäge haklydyr.
Her bir adam iş gününiň göwnejaý çäklendirilmeginiň hasabyna wagtly‐wagtyna we tölegli zähmet rugsadyna çykmaga hem‐de dynç wagtynyň bolmagyna haklydyr.
1. Her bir adam iýmiti, geýim‐gejimi, ýaşaýyş jaýyny, medisina kömegini öz içine alýan hem‐de onuň özüniň we maşgalasynyň saglygynydyr maddy hal‐ýagdaýyny, şeýle‐de işsiz galan, ýarawsyz, maýyp bolan, dul galan, garran ýa‐da özüne bagly bolmazdan, ýaşaýyş serişdeleriniň ýitirilmegine getiren beýleki ýagdaýlarda zerur sosial hyzmatlary we üpjünçiligi göz öňünde tutýan ýaşaýyş derejesine haklydyr.
2. Eneler we çagalar aýratyn idege hem‐de ýardama haklydyrlar. Nikada doglanlygyna ýa‐da däldigine garamazdan, ähli çagalar deň sosial goragdan peýdalanmalydyrlar.
1. Her bir adam bilim almaga haklydyr. Iň bärkisi başlangyç we umumy bilim mugt bolmalydyr. Başlangyç bilim hökmany bolmalydyr. Tehniki we professional bilim umumy elýeterli we ýokary bilim her kimiň ukybyna baglylykda hemmeler üçin elýeterli bolmalydyr.
2. Bilim adam şahsyýetiniň doly ösüşine hem‐de adam hukuklaryna we esasy azatlyklaryna sarpa goýluşynyň ýokarlanmagyna ugrukdyrylan bolmalydyr. Bilim ähli halklaryň, jynsy ýa‐da dini toparlaryň arasynda özara düşünişmäge, çydamlylyga we dostluga hem‐de Birleşen Milletler Guramasynyň parahatçylygy goramak işine ýardam etmelidir.
3. Kiçi ýaşly çagalary üçin bilimiň görnüşini saýlamaga gezek gelende, ene‐atalar artykmaç hukukdan peýdalanýarlar.
1. Her bir adam jemgyýetiň medeni‐kultur durmuşyna erkin gatnaşmaga, sungatdan lezzet almaga, ylmy progrese gatnaşmaga we onuň eşretlerinden peýdalanmaga haklydyr.
2. Her bir adam awtor hökmünde öz ylmy, edebi‐çeper zähmetiniň netijesi bolup durýan ahlak we maddy bähbitleriniň goralmagyna haklydyr.
Her bir adam bu Deklarasiýada beýan edilen hukuklaryň we azatlyklaryň doly dabaralanyp biljek sosial hem‐de halkara gurluşyna haklydyr.
1. Her bir adamynyň onuň şahsyýet taýdan azat we doly ösüşiniň ýeke‐täk mümkin bolan ýeri ‐ jemgyýetiň öňünde borçlary bardyr.
2. Öz hak‐hukuklarynydan we azatlyklaryndan peýdalanan wagtynda her bir adam kanun boýunça göz öňünde tutulan we diňe özgeleriň hak‐hukuklaryny we azatlyklaryny ýeterlik ykrar etmek we hormatlamak zerurlygyndan hem‐de demokratik jemgyýetçilik düzgünlerini, ahlagyň adalatly we jemgyýetiň umumy maddy hal‐ýagdaýynyň talaplaryny kanagatlandyrmakdan gelip çykýan çäklendirmelere duçar edilmelidir.
3. Bu hak‐hukuklar we azatlyklar durmuşa geçirilende, Birleşen Milletler Guramasynyň maksatlaryna we prinsiplerine ters gelmeli däldir.
Bu Deklarasiýanyň hiç bir bölümi belli bir döwlete, adamlar toparyna ýa‐da aýratyn adamlara Deklarasiýada beýan edilen hak‐hukuklaryň we azatlyklaryň ýoguna ýanmaga gönükdirilen haýsydyr bir işleri ýa‐da hereketleri etmäge hukuk berýär diýen manyda düşündirilip bilinmez.


text:
Reý Bredberi
Reý Bredberi - amerikan ýazyjysy, şahyry.
Reý Bredberi häzirki döwrüň iň meşhur ýazyjylarynyň biridir. Ol 1920-nji ýylyň 22-nji awgustynda, ABŞ-nyň Illinoýs ştatynyň Uokigan şäherinde dünýä indi. Ýazyjynyň doly ady Reýmond Duglas Bredberi.
1934-nji ýylda Bredberiniň maşgalasy Los-Anjeles şäherine göçýär. Ýazyjy häzir hem şol ýerde ýaşaýar. Onuň çagalyk we ýaşlyk döwri durgunlyk we uruş ýyllaryna gabat gelýär, maşgalanyň gün-güzerany Reýe uniwersitete okuwa girmäge mümkinçilik bermändir. Muňa garamazdan, eýýäm 12 ýaşyndaka ol ýazyjy bolmagy göwnüne berk düwüpdir, şondan soň başga kärde işlemek barada pikir hem etmändir. Ýaş wagty ol gazet satyp gazanç edipdir, soňra birnäçe ýyllap aýalynyň aýlyk hakyna ýaşamaly bolupdyr. 1940-njy ýyllaryň ahyrynda Bredberiniň eserleri şöhrat gazanyp başlaýar. 1950-nji ýylda bolsa ýazyjynyň «Marsyň senenamasy» romany çap edileninden soň okyjylar hem, tankytçylar hem Bredberini ýylyň iň ussat ýazyjysy diýip ykrar edýärler.
Mundan soň ýazyjy ir säherden agşama çenli kitaphanada oturyp, täze eseriň üstünde işleýär. Netijede, 1953-nji ýylda «Playboy» žurnalynda onuň «Farengeýt 451°» antiutopik romany çap edilip, ýazyja bütindünýä meşhurlygyny getirýär. Ýazyjynyň ýiti öňdengörüjilik, welilik bilen ýazylan bu eseri 1957-nji ýylda döreden «Tozga şeraby» powesti bilen bilelikde dünýä edebiýatynyň nusgawy eseri hasaplanylýar.
Emma ýazyjyny, esasan hem, hekaýalary üçin söýýärler. Bredberiniň jemi 400-e golaý hekaýasy bar. «Günüň altyn almalary»(1953), «Tukatlykdan derman»(1959), «Şatlyk mehanizmleri»(1964), «Ýary gijeden esli wagt geçensoň»(1976), «Toýnbi konwektor»(1988), «Körüň sürşi»(1997), «Tomus sabasy, tomus gijesi»(2007) ýaly onlarça ýygyndyda ýerleşdirilen hekaýalar özüniň pelsepewi dünýägaraýşy bilen okyjylaryň köp nesline ahlak terbiýesini berdi. Olaryň esasynda 70-e golaý çeper film surata düşürildi.
Geçen ýyl 91 ýaşan Reý Bredberiniň bir eli ysmaz bolandygyna garamazdan, häzir hem galamyny taşlanok. 2009-njy ýylda onuň «Biziň mydama Parižimiz bolar» atly täze hekaýalar ýygyndysy çap edildi.
Bredberi öz eserleri arkaly adamzadyň ahlak arassalygy, gözel tebigatyň goragy, sungata bolan söýgi ugrunda göreşýär. Onuň eserleri birnäçe ýurtlaryň okuw mekdeplerinde öwrenilýär.


text:
Microsoft Office Language Interface Pack 2013 - Türkmençe köp sanly Microsoft Office 2013 programmalary üçin terjime edilen ulanyjy interfeýsini hödürleýär.
-
Примечание. Для скачивания доступно несколько файлов. После нажатия кнопки «Скачать» вам будет предложено выбрать необходимые файлы.
Microsoft Office Language Interface Pack 2013 - Türkmençe aşakdaky Microsoft Office 2013 programmalary üçin ulanyjy interfeýsini hödürleýär:
- Microsoft Excel® 2013
- Microsoft OneNote® 2013
- Microsoft Outlook® 2013
- Microsoft PowerPoint® 2013
- Microsoft Word® 2013
Microsoft Office Language Interface Pack 2013 - Türkmençe ulanmak arkaly, ulanyjylar Office programmalarynyň goldanylýan başdaky gurnalan dil wersiýalarynda işläp bilerler we şol programmalar üçin buýruklardyr opsiýalary türkmen dilinde görüp bilerler.
Microsoft Office Language Interface Pack 2013 gurulýan wagty, ulanyjylara ulanyjy interfeýsiniň dilini üýtgetmäge mümkinçilik berýän faýllar ahyrky gaty diske göçürilýär. Gurnawdan soňra, Microsoft Office Language Interface Pack 2013 - Türkmençäniň mümkinçilikleri we degişli opsiýalary Office 2013 programmalarynda we Microsoft Office 2013 Language Settings programmasynda elýeterli bolýar.
-
Поддерживаемая операционная система
Windows 7; Windows 8
Microsoft Windows 7 - 32 ýa-da 64 bit OU
Microsoft Windows 8 - 32 ýa-da 64 bit OU
Bellik: Diliňiziň iň amatly goldawy üçin operasion ulgamyňyza iň täze serwis paketlerini guruň.
Programma Içinde Microsoft Excel, Microsoft OneNote, Microsoft Outlook, Microsoft PowerPoint ýa-da Microsoft Word bar bolan ýa-da Microsoft Office Language Interface Pack 2013 - Türkmençäni goldajak islendik Office 2013 suite ýa-da özbaşdak wersiýa. Bellik: Microsoft Office önümleriňiz üçin iň täze Microsoft Office serwis paketlerini guruň. Şeýtseňiz olardan has oňaýly peýdalanarsyňyz.
Kompýuter we Prosessor 1 GGs prosessor, SSE2 ýa-da has ýokary goldawly; 2 GB RAM ýa-da has ýokary
Disk giňişligi Gurulgy Office 2013 programmalarynyň ulanýan gaty disk giňişligine goşmaça,
- 3 GB elýeterli gaty disk giňişligi.
- Ähli beýleki ulgam talaplary Microsoft Office Language Interface Pack 2013 - Türkmençe bilen ulanýan Office 2013 programmalaryňyzdakylar bilen birmeňzeşdir.
Windows Language Interface Pack Operasion ulgamyňyza we programmalaryňyza iň amatly dil goldawy üçin iň täze Windows 7 ýa-da Windows 8 Language Interface Pack-leri gurmagyňyz maslahat berilýär
Monitor çözgüdi we DPI sazlamalary Köp şriftler 1366 x 768 çözgütde has amatly okalýar. Eger dil şriftiňizi okamakda kynçylyk çekýän bolsaňyz, displeý sazlamalaryňyzy şol ýa-da gerek bolsa has ýokary çözgüde täzeläň. Üns beriň: Office 2013 programmalaryny Windows-yň bellenilen DPI sazlamasy bolan 96 DPI-da ulanmagyňyzy maslahat berýäris. 120 DPI sazlamasyny ulanmaklyk Office penjirelerini uladyp, käbir Office programmalarynda Office-iň ýaramaz görünmegine eltip biler.
Sebit we dil opsiýalary Mundan başga-da, Dolandyryş panelindäki ähli Sebit we dil opsiýalaryMicrosoft Office Language Interface Pack 2013 - Türkmençäniň diline bellenilýär.
-
Bu ýüklemäni gurmak üçin:
Office önümiňizi işjeňleşdirmek:
- Ýükledüwmesine (ýokaryda) basyp, LanguageInterfacePack.exefaýlyny ýükläň we faýly gaty diskiňize saklaň.
- Gurnawy başlatmak üçin gaty diskiňizdäki LanguageInterfacePack.exeprogramma faýlyna iki gezek basyň.
- Gurmagy tamamlamak üçin ekrandaky görkezmeleri berjaý ediň.
- Guranyňyzdan soň, Microsoft Office 2013 Language Interface Pack-iň meni-oka faýlyny C:\Program Files\Common Files\microsoft shared\OFFICE15\1090\LIPread.htm salgysyndan tapyp bolar.
- Office 2010 Language Interface Pack-li ýa-da has irki wersiýaly Office 2010-y Office 2013 Language Interface Pack-li Office 2013-e beýgeltmeklik goldanylmaýar. Eger esasy Office 2010 gurnawyňyzy Office 2013 Language Interface Pack-li Office 2013e beýgeltmek isleseňiz, siz:
- Office 2010 Language Interface Pack-i aýryň.
- Office 2013 gurnawyny işlediň we beýgeltmek opsiýasyny saýlaň.
- Office 2013 gurnawy gutaransoň, Office 2013 Language Interface Pack-i gurup sazlaň.
Eger Microsoft Office Language Interface Pack 2013 ulanýan wagtyňyz "Microsoft Office işjeňleşdiriş ussady" penjiresinde tutuş Gurnaw koduny okamakda kynçylyk çekýän bolsaňyz ýa-da tutuş gurnaw kody dogry görkezilmeýän bolsa, ussady ýapyň we Microsoft Office önümini işjeňleşdirmek üçin esasy dildäki önümiňize geçiň.
Ulanmak üçin görkezmeler:
Ulanyjy interfeýsiňizi Microsoft Office Language Interface Pack 2013 - Türkmençäniň diline geçirmek üçin, şu ädimleri berjaý ediň:
- Işlet\Ähli programmalar\Microsoft Office\Microsoft Office gurallarymenýusyndan Microsoft Office 2013 dil ileri tutmalarynyişlediň.
- Displeý we kömek dillerini saýlabölüminden, Displeý dilimenýusyndan gerekli dili saýlaň we Bellenilen edip belledüwmesine basyň.
- Redaktirleýiş dillerini saýlamenýusyndan gerekli dili saýlaň we Bellenilen edip belledüwmesine basyň.
- OKdüwmesine basyň.
Saýlan dil sazlamalaryňyz Office programmalaryňyzy indiki gezek açanyňyzda güýje girer.
Bellik:Kömek menýusyny Microsoft Office Language Interface Pack 2013 - Türkmençäniň diline geçirip bolmaýar. Kömek hemişe başdaky gurnalan dilinde galýar.
Açylýan menýudaky displeý kömegiňizi hemişe esasy dilde goýuň.
Bu ýüklemäni aýyrmak üçin:
- Ähli Microsoft Office programmalaryndan çykyň.
- Windows Dolandyryş panelinde Programmalar we usullarbelgisine basyň.
- Programma aýyr ýa-da üýtgetopsiýasynda, Şu wagt gurulgy programmalargutusynda Microsoft Office Language Interface Pack 2013 - Türkmençedüwmesine basyň we soňra Aýyropsiýasyna basyň.
- Ekrandaky görkezmeleri berjaý ediň.
Популярные загрузки


text:
Öýjük
Öýjük — ähli organizmleriň gurluşynyň we ýaşaýşa ukyplylygynyň ýönekeý birligi bolup, onuň özbaşdak bar bolmaga, öz-özüni gaýtadan döretmäge we ösmäge ukyply öz madda çalşygy bardyr. Janly organizmleriň hemmesi ýa, köp öýjükli haýwanlar, ösümlikler we kömelekler ýaly köp sanly öýjükden ybarat bolýar, ýa-da ençeme bir öýjükli jandarlar we bakteriýalar ýaly bir öýjükli organizmler bolup durýar. Biologiýanyň öýjükleriň gurluşyny we ýaşaýşa ukyplylygyny öwrenmek bilen meşgullanýan bölümine sitologiýa diýilýär.


text:
Merezýel
Merezýel keseli (sifilis) – dowamly weneriki kesel bolup, deriniň, nemli örtükleriň, içki agzalaryň, süňkleriň we nerw ulgamynyň şikeslenmegi bilen häsiýetlendirilýär. Ýokuşma wagtyndan başlap, umumy ýokançly kesele öwrülýär we bejergi alynmadyk halatlarynda gaýtalama we gowşama döwürleriniň gezekleşmegi bilen geçýär.
Grek rowaýatyna görä, bu keseliň ady Sifilius atly (gadymy grekçede – "doňuzlaryň dosty") doňuz çopanynyň adyndan gelip çykypdyr. Rowaýatda aýdylyşy ýaly, Sifilius bu kesele "doňuzlar bilen özara dostlukly aragatnaşygy" sebäpli duçar bolupdyr. Merezýel keseliniň gelip çykyşy we dünýä ýaýraýşy barada, esasan üç sany çaklama bardyr: amerikan, yewropa we afrikan ýollary bilen ýaýraýyş çaklamasy.
Amerikan ýaýraýyş çaklamasy boýunça, Ýewropa bu keseli Kolumbyň deňizçileri Täze Dünýäden (Amerikadan) getiripdirler. Olara bolsa öz gezeginde bu kesel ýerli ilatdan (aborigenlerden) ýokuşypdyr. 1496-njy ýylda epidemiýa (keseliň uly göwrümde giňden ýaýramagy) Fransiýanyň, Italiýanyň, Germaniýanyň, Şwesiýanyň çäklerine ýaýrap, 5 mln-dan gowrak adamynyň ölümine sebäp bolupdyr.
1500-nji ýylda epidemiýa tutuş Ýewropany öz içine alyp we onuň çäginden çykyp, Demirgazyk Afrika, Turkiýa, Hytaýa, Hindistana ýaýrapdyr.
Ýewropadan gelip çykma çaklamasy boýunça, bu kesel bu ýerde gadymy wagtlardan bäri belli bolup, Gippokratyň, Galeniň, Dioskoridiň işlerinde hem beýan edilýär. Bu keseliň alamatlaryna meňzeş şikeslenmeler barada Bibliýada hem aýdylyp geçilipdir. Iňlis porty bolan Kingston-Apon-halladan demirgazyk-gündogarda ýerleşýän ybadathanasynyň takwa adamlarynyň hem süňkleriniň galyndylarynda merezýel keseline meňzeş şikeslenmeleriň bardygyny radiouglerod barlagy görkezdi.
Gadymy şäher bolan Pompeýiň ýaşaýjylarynyň galyndylarynyň käbirinde hem dogabitdi merezýel keseline meňzeş alamatlaryň tapylandygyny bu çaklamanyň tarapdarlary belleýärler.
Başga bir öňe sürülýän çaklama boýunça, merezýel keseliniň "watany" Afrika hasaplanýar. Bu çaklama birinji gezek 1961-nji ýylda alymlar T. Cogburg we 1963-nji ýylda E. Hudson tarapyndan beýan edilipdi. Çaklamanyň tarapdarlarynyň düşündirşine görä, merezýel keseliniň we başga tropiki keselleriň (frambeziýa, pinta, bejel) kesel döredijileriniň gelip çykyşy birdir. Merezyel keseli Afrikadan uruşlar, täjirçilik aragatnaşyklary, gullaryň başga ýurtlara äkidilmegi, musulmanlaryň we hristianlaryň keramatly ýerlere zyýarat etmegi netijesinde ýaýrapdyr.
Merezýel keselini öçügsi treponema döredýändir. Ol aýlawly (spiral) görnüşde bolup, bölünme netijesinde köpelýändir. Treponemalar 41-42 Cº gyzgynlykda we guradylanda ölýändirler. Şeýle hem ol myşýagyň, simabyň, wismutyň birleşmeleriniň täsir etmegi netijesinde hereketjeňligini ýitirip ölýändir. Ýaşaýyş üçin amatsys şertler ýüze çykanda ol wagtlaýyn "goragly ýagdaýy" emele getirip, sista görnüşe geçip bilýändir.
Merezýel, esasan, jynsy gatnaşyklaryň dürli görnüşleri arkaly ýokuşyp bilýändir. Öý-hojalyk şertlerinde keseliň geçmegi gaty seýrek bolup, merezýel başy bolan näsagyň ulanan gap-gaçlary, diş çotkasy, sakgal syrýan päkisi, süpürgiç, ýorgan-düşek daşlyklary arkaly ýokuşyp biler. Näsagyň peşewiniň we deriniň üsti bilen ýokuşan ýagdaýlary ýüze çykarylmady. Näsagyň döli arkaly hem kesel geçip bilýändir. Keselli aýaldan çaga merezýel, göwrelilik wagty çaga ýoldaşynyň üsti bilen, dogrum wagty, ene süýdüniň üsti bilen ýokuşyp biler.
Merezýel ýokançlygy özünde saklaýan ganyň adama guýulmagy netijesinde hem adama kesel geçirip biler.
Lukmançylyk işgärlerine näsaglary barlan halatlary, bejeriş çäreleri, operatiw bejergini geçirenlerinde, jesetleri, has hem dogabitdi merezýel keselli çagalaryň jesetleri kesilende ýokyşyp biler.
Bejergi almadyk näsaglarda, merezýel keseliniň geçişinde dört döwri tapawutlandyrýarlar: inkubasion döwri (keseliň ýokuşyp, birinji alamaty bolan gaty şankr emele gelýänçä geçýän wagt aralygy), birinji, ikinji, üçünji döwürleri.
Inkubasion döwri ortaça 20-40 gün dowam edýändir. Bu döwür 7-15 güne çenli gysgalyp ýa-da 3-5 aýa çenli uzalyp hem bilýändir. Bu döwrüň gysgalmagy ýokyşma birden iki ýol bilen bolup geçende, uzalmagy bolsa, ýokuşma wagtynda başga sebäplere görä antibiotik serişdeleri ulanylanda bolup biler.
Birinji döwür.[redaktirle]
Gaty şankryň dörän wagtyndan bäri keseliň birinji döwri başlanyp, deride we nemli örtüklerde özboluşly örgünleriň peýda bolmagy bilen tamamlanýandyr. Birinji döwür 6-7 hepde dowam edýändir.
Keseliň birinji alamaty bolan gaty şankr – çuň, agyrsyz, ganjarmaýan, göni gyraly we tekiz düýpli, tegelek merezýel başy höküminde häsiýetlendirilýär. Baş öçügsi treponemanyň ýokuşan ýerinde döräp, gaty bolýar (şonuň üçin "gaty şankr" diýip atlandyrylýar) we töweregindäki nemli dokumalar bilen sepleşmeýär, ölçegi boýunça ulalmaýar we köpelmeýär.
Bu döwür başlanandan 5-8 günden soň, gaty şankryň ýerleşýän ýerine ýakyn limfa düwünleriniň ulalmagy we limfatik damarlaryň zeperlenmegi bolup geçýändir. Limfa düwünleri ulalan, gaty, ýöne agyrsyz we töweregindäki nemli örtükler bilen bitişmedik "sowuk" ýagdaýda bolýar. (Köp sowuklama kesellerinde limfa düwünleriniň temperaturasy ýokarydyr).
Birinji döwür adaty däl alamatlar bilen hem ýüze çykyp biler:
- Çişiň emele gelmegi – jyns agzalaryň çişmegi bilen häsiýetlenip, ýumurtga haltajygyň, kinnigiň, jyns dodaklaryň reňki üýtgäp, çişip ulalýarlar. Erkeklere garanyňda, aýallarda ýygy duş gelýär. Näsaglary agyry biynjalyk etmeýär, çiş gögümtil reňkde bolup, üstünden basylanda hiç hili yz galmaýar. Çiş 1-2 hepdeden bir aýa çenli saklanyp bilýär. Çişiň gaty şankryň emele gelmegi bilen utgaşmaýan ýagdaýlarynda, bu ýagdaý jyns agzalaryň başga sowuklama keselleri bilen çalşyp boljakdygyny bellemelidir.
- Şankr-okuma görnüşde- adaty okumany (panarisiýany) ýada salyp, eliň barmaklarynda, köplenç sag eliň I-III barmaklarynda döreýär. Adaty gaty şankrdan tapawutlylykda ol agyryly bolýar.
- Şankr-basyk (angina) – bokurdakda döräp, badam şekilli mäziň birtaraplaýyn ulalmagy bilen häsiýetlendirilýär. Badamşekilli mäziň üstünde hiç hili ýaralar, baş döremeýär. Ulalan badam şekilli mäz bokurdaga dykylýar, agyry we kynlyk bilen ýuwdunma ýaly alamatlar döreýär. Näsagyň gyzgyny galyp, bu ýagdaý adaty basygyň alamatlaryny ýada salyp biler. Ýöne ondan tapawutlylykda, merezýel keselde hemişe şikeslenme tarapda limfa düwünleriň we damarlaryň üýtgemegi bolup geçýändir.
Ikinji döwür.[redaktirle]
Keseliň ikinji döwrüniň alamatlary öçügsi treponemanyň gan arkaly ýaýramagy netijesinde ýüze çykyp, deride we nemli örtükde dürli görnüşde örgünleriň emele gelmegi we süňkleriň, nerw ulgamynyň şikeslenmegi bilen häsiýetlendirilýär. Bu döwür gaty şankryň emele gelen wagtyndan
6-7 hepde soň ýa-da ýokuşmadan 9-10 hepde geçenden soň ýüze çykýar.
Bu döwürde derä we nemli örtüklere örgünleriň dürli görnüşleri örüp biler: gögümtil-gyzyl reňkli düwmejikler dürli ululykda bolup, olar nemli örtükde baş görnüşde, elde we dabanda — gataňsy düwmejikler görnüşde, artbujakda — ýaýran siňňiller görnüşde bolup bilerler. Ondan başga-da, başa ýa-da iriňli gabrçaklara öwrülýän dürli ululykdaky gabarçaklar hem döräp biler. Näsaglarda kelle derisiniň alawlama ýagdaýy ýüze çykmazdan, kellede tutuş ýa-da bölekleýin kelligiň döremegi hem duş gelip biler. Merezýel keseliniň ikinji döwri üçin boýunda tegmil görnüşde deriniň agarmagy (leýkoderma) häsiýetlidir. Bu döwürde seýrek ýagdaýlarda bolsa-da, bogunlaryň üýtgemegi bilen ýüze çykýan şikeslenmeler, bagryň, böwregiň, beýniniň bardalarynyň merezýel bilen baglanşykly zeperlenmeleri hem ýüze çykyp biler.
Gaýtalama we gowşama döwürleriň gezekleşmegi bilen geçip, bejerilmedik ýagdaýlarda merezýeliň ikinji döwri 3-4 ýyla çenli dowam edip biler.
Üçinji döwür.[redaktirle]
Keseliň üçünji döwri onuň 3-4-nji ýylynda başlanyp, bejergi alynmadyk ýagdaýynda näsagyň ömrüniň soňuna çenli dowam edýändir. Üçünji döwür agyr geçip, näsagyň daşky keşbini betnyşan edip, ony maýyplyga , köplenç hem ölüme alyp barýandyr.
Häzirki wagtda, anyklama we bejerme çäreleri doly we özwagtynda geçirilýänligi sebäpli, merezýeliň üçünji döwrüniň alamatlary duş gelmeýär.
Bu döwür üçin deride we nemli örtüklerde merezýel tümmejikleriniň we düwünleriň (gummalar) emele gelmegi häsiýetlidir. Köpsanly tümmejikler gögümtil-gyzyl reňkde bolup, deriniň içinde ýerleşip, ýarym togalak gaty emele gelmedir we ululygy boýunça ülje şäniklerini ýadyňa salýandyr. Bu tümmejikler hiç haçan birleşmeýärler, çalt ýumşap dargaýarlar we yzlary bitenden soň reňkli tyglary galdyrýarlar.
Merezýel düwni (gummasy) bolsa agyrsyz bolup, deri asty gatlakda ýerleşýändir. Gögümtil-gyzyl reňkde bolup, hozuň ululygyna çenli ösýändir. Gaty, ýarym togalak görnüşde bolup, merkezi böleginden darganda, az mukdarda şepbeşik suwuklyk bölünip çykyp, dargama özeni emele gelýändir. Dargamadan soň, emele gelen baş agyrsyz bolup, dogry araçäkli bolýar. Bitenden soň merkezinde çekilen (ýyldyz görnüşli), gyrasy bolsa tekiz tyg yzyny emele getirýändir.
Düwünler (gummalar) esasan injikde we bilekde ýerleşýändir. Olar köplenç burnuň, bokurdagyň, diliň nemli örtüginde döräp, aşakdaky dokumalara hem ýaýrap bilýärler. Ýaýrama netijesinde, näsagyň sesi üýtgeýär, ýuwdunmada, dem almada kynçylyklar döreýär. Burun germewiniň süňkli böleginiň dargamagy netijesinde, onuň görnüşi üýtgäp, eýer görnüşi ýadyňa salýar. Deriniň we nemli örtükleriň şikeslenmesinden başga-da dürli agzalaryň: beýniniň (beterleýän yzmaz ýagdaýy), oňurga ýiliginiň, uly gan damarlarynyň, bogunlaryň we myşsalaryň köpsanly üýtgemeleri ýüze çykýar.
Merezýel keselini kliniki alamatlar boýunça hem anyklamak bolýar, ýöne güman etmäni takyklamak üçin serologiki reaksiýalaryň toplumy geçirilýär (agglýutinasiýa, presipitasiýa, immu-nofluoressensiýa reaksiýalary).
Merezýel keseliniň bejergisini wenerolog-lukmanlary, adamynyň ýaşyna, keseliň görnüşine, geçiş ýagdaýya, gapdallaýyn bar bolan başga keselleri göz öňüne tutup belleýändir. Bejergi saglygy goraýyş ministrliginiň gollanmalaryna esaslanyp berilýändir.
Antibiotiklerden penisilliniň, bisillin-3 we bisillin-5, eritromisin giňden ulanylýar. Köplenç olar wismutyň dermanlary bilen (biýohinol, bismowerol) utgaşykda ulanylýar. Ondan başga-da, umumy gurplandyryjy we bedeniň kesellere durnuklylygyny ýokarlandyryjy serişdeleri hem belleýärler. Dermanlaryň mukdary, bejerginiň dowamlylygy, keseliň döwrüne, geçişine baglylykda bellenilýär. Näsag bejergini başlanda wenerologiki keselhana ýerleşdirilýändir.
Bejergi tamamlanandan soň, näsag uzak wagt (1 ýyldan 5 ýyla çenli) gözegçilikde bolup, doly barlagdan soň hasapdan çykarylýandyr. Merezýel keseliniň öňüni almakda jemgyýetçilik we hususy çäreler toplumy geçirilýändir.
Jemgyýetçilik çärelerine aşakdakylar degişlidir:
- Merezýel we başga jynsy gatnaşygy arkaly geçýän keseller bilen kesellän näsaglary hasaba almak;
- Merezýel keseliniň hemme görnüşleri bilen kesellän näsaglara, kesel anyklanylandan bir gije- gündiziň dowamynda bejergini başlamak;
- Merezýelli keselli bilen ýakyn gatnaşykda bolan adamlara barlag çärelerini geçirmek;
- Töwekgelçilik toparlaryna girýänleriniň (tertipsiz jynsy gatnaşykda bolýan aýallar, gomoseksualistler, neşekeşler, belli ýaşaýyş ýeri bolmadyk adamlar) arasynda merezýeli anyklamak üçin barlaglar geçirmek;
- Çagalar we jemgyýetçilik iýmiti taýynlaýan edaralaryň işgärleriniň arasynda öňüni alyş barlag çärelerini geçirmek;
- Hemme keselhanalarda bejergi alýan näsaglara we hemme göwrelilere anyklaýyş serologiki barlaglary geçirmek;
- Hemme donorlary merezýel keseline barlamak;
- Bejergi tamamlanyp, hasapdan çykýança, hemme näsaglary berk gözegçilikde saklamak;
- Ilat arasynda weneriki keselleriň öňüni alyş çäreleri barada wagyz-nesihat işleriniň hilini gowulandyrmak.
Hususy öňüni alyş çäreleri aşakdakylardan ybarat bolup biler:
- Tertipsiz jynsy gatnaşyklardan gaça durmak;
- Keselleriň öňüni alyş çäresi höküminde prezerwatiwleri ulanmak;
- Duýdansyz jynsy gatnaşykdan soň, birinji sagatlarda jyns agzalaryny antiseptikler bilen (0,05%-li hlorgeksidiniň ergini, 0,01%-li miramistiniň ergini ýa-da 1:1000 gatnaşykda sulemanyň ergini) arassalamak. Belläp geçilen serişdeler bilen hususy öňüni alyş çärelerini geçirmeklik, deri-weneriki keselhanalarda hem-de bejeriş-öňüni alyş edaralarynyň deri-wenerologiýa bölümlerinde we otaglarynda amala aşyrylýandyr.


text:
Sport
Türkmenistanyň Milli Futbol Ligasy
Sportyñ görnüşleri[redaktirle]
Sport görnüşleri[redaktirle]
Türkmenistanda sportyñ her hili gornüşleri bar olar aşakda:
- Futbol
- Basketbol
- Woleýbol
- Tenis
- Suwda ýuzmek
- Tupen atmak
- At capmak
- Göreş
- Boks
- Tekwando
- Dido
- Ýeñil atletika
- Küşt
- Dzýudo
- Futzal
- Agyr atletika
- Hokkeý
- Motor sportlary
- Welosiped bäsleşigi
- Sambo
Habarlar[redaktirle]
- Aziýa oýunlary
Aşgabat, Bitaraplyk aýynyñ 4-i (TDH) Kataryn paytagyty Dohada gecyan Aziya oyunlarynda shu gun tupenden ok atkam boyunca gecirilen yarysha gatnashyan Igor Pirekeyew Turkmenistanyn topary ucin ilkinji kumush medaly gazandy. Ashgabatdan 35 yashly halkara derejeli sport ussady bu ustunligi 50 metr aralykdan yatyp ok atmak boyunca gecirilen yaryshda gazanmagy bashardy. Yaryshyn shu gornushi boyunca 20 yurtdan sportcularyn 50-si ozara basleshdiler. Olaryn dine 40-sy yaryshyn esasy bolegine cykmagy bashardylar. Igor kwalifikkasion yaryshda 592 ocko toplap ikinji derejani gorkezdi. Fiinalda bolsa ol 100,2 ocko toplap, umumy toplamaly ockonyn bashden birini yygnady we netijede ol jemi 692.2 ocko toplamagy bashardy.
- Turkmenistanyn birinjiligini eyelemek barada yarysh
HTTU bilem "Nebitci" Turkmenistanyn Superkubogy ugrundaky yaryshda ozara baslesherler. Gecen yyl Turkmenistanyn futbol assosiasiyasy tarapyndan yurdumyzyn cempiony we Kubogynyn eyesi ucin esaslandyrlan Superkubogy almak ugrundaky yaryshda Halkara turkmen turk uniwersitetinin futbol topary bilen Balkanabadyn "Nebitci" topary ozara basleshdiler. Yaryshyn ikinji dushushygy Bitaraplyk ayynyn 6-syna aralyk meydancada -Mary shaherinin futbol meydancasynda gecer. Yaryshyn shertlerine layyklykda dushushygyn esasy wagtynda taraplar oyny denme-den tamamlap yagdaylarynda, oyna yene-de 15 minut ybarat iki tapgyr gohular. egerde oyunlar yenede denme-den tamamlanyp, yeniji belli bolmasa, onda FIFA nyn duzgunine layyklykda 11 metrlik jerime urgulary gecirilip Superkubogyn eyesi belli kesgitlener. Final yaryshyna FIFAnyn emini Kakabay Seyidow, onun komekcileri Muhammet Owezdurdyyew we Bagtyyar Atajanow eminlik ederler. HTTU-nyn futbol topary shu yyl yurdumyzyn cempiony boldy we Kubogyny eyeledi. "Nebitci" bolsa milli birinjilik ugrundaky yaryshlarda 4 gezek kumush medala eye boldy. Gecen yyl HTTU Marynyn "Merw" toparyny 4:1 hasabynda utup, Turkmenistanyn Superkubogyny eyelemegi bashardy.
- Suw toplumynyn dabaraly yagdayda acylmagy
Taze olimpiya suw sport toplumy dabaraly yagdayda acyldy. Beyik serdarmyzyn ak patasy bilen acylan toplumyn umumy yapyk meydancasy 24820 ine dordul metrdir. Ol uc binadan ybarat bolup on bash binasynda halkara we olimpiya kadalaryna hemde sportyn suwda oynalyan gornushlerinin dunya federasiyasynyn talaplaryna gabat gelyan iki sany suw howdany yerleshendir. 1nji suw howdanynyn uzynlygy 50 metr ginligi 25 metr cunlugy uc metr bolup bu howdan yuzme, sinhronly yuzme, sport yaryshlaryny gecirmek ucin niyetlenendir. Bu howdanyn umumy meydany 1 250 ine dordul metr bolup gowrumi 3 750 kub metrdir. 2 nji suw howdanynyn uzynlygy 15 metr ginligi 25 metr cunlugy 5 metr bolup bu howdan beyiklikden bokmek ucin niyetlenendir. bina tomashacylar, myhmanlar habar berish serishdelerinin wekilleri we eminler ucin niyetlenen 1792 orunluk gowrume eyedir. Toplumyn orta binasynda turgenleshik tirnashor , woleybol zallary ish otaglary habar berish serishdelerinin wekilleri ucin niyetlenen otaglar, 200 orunlyk restoran yerleshendir. Toplumyn 3 nji binasynda okuw turgenleshik icllerini gecirmek, gelen myhmanlara dync almaklary ucin iki sany suw howdany we tomasha meydancalary yerleshendir. Sheyle hem bu binada cagalan wagtlaryny shatlyk shagalan bilen gecirmek ucin iki sany suw dagjagazy atly atiriksion gurnalandyr. Toplumyn suw howdanyndaky munlerce tonnalyk suwyn agramyny gotermek ucin howdanynyn binyady yorite usul bilen guruldy.
Sepler[redaktirle]
- Turkmenistanyn kusht federasiyasy:
Sport hakda gurrundeshlik:


text:
Uýgurlar
Türki kowumlarynyñ arasynda iñ gadymy halk bolan we türkmenleriñ gan garyndashy hasaplanýan uýgurlaryñ uly bólegi (3,6 milliony)Hytaýyñ Sinszýan - Uýgur awtonom raonunda, azragy Hindistanda, Owganystanda, Päkistanda,173 múñúsi hem óñki SSSR-de (Gazagystanda, Gyrgyzystanda, Özbegistanda we Türkmenistanda)ýashaýar. Bu halkyñ etnik ady biziñ eramyzdan óñki III asyrda dush gelýár. VI asyrda Beýik Türk Kaganaty synandan soñ uýgurlar ózbashdak dówlet gurýarlar. Edil túrkmenler ýaly uýgurlaryñ hem añyrsy gunlara direýár. Hytaý çeshmelerinde getirilyán rowaýata górá, gun patyshasy ózúniñ iññán owadan gyzyny hiç kime rowa górmán, gelýán sawçylary yzyna gaýtarypdyr. Tañrynyñ emri bilen asmandan bir bóri inýár.Shu bórúden we shol owadan gyzdan dórán neberelere soñra uýgur diýilipdir.
Merkezi Aziýada iñ medenýetli we juda gadymy halk bolan uýgurlaryñ etnik ady hem onlarça alymlaryñ únsúni ózúne çekipdir. Meselem 974-nji ýylda ýazylan Kýu-Wu-taý diýen hytaý çeshmesinde uýgur sózi hókúmdary shóhratlandyrýan we hújúm edýán diýlip terjime dilýár.
Reşideddiniñ pikiriçe, Oguz hanyñ iline goshulyp, onuñ Gara hanyñ garshysyna alyp baran sóweshlerine ýardam berenligi úçin, Oguz han bu halka Uýgur diýip at beryár.Bu túrki sóz uýmak ishliginden bolup uýujy ,goshulan,birleshen, diýen manydadyr.Abylgazy hem bu ady sheýlerák terzde dúshúndirýár.
Türk etnonimleri diýen kitabynyñ bir babyny ýórúte uýgur sózúni derñemeklige bagyshlan garagalpak alymy D.Aýmyradow bu etnonimi Uý (ýúñ, túý, saç manysynda) we gur (gara) sózlerinden hasaplap, onuñ gara saçlylarmanysynyñ tarapyny tutýar.Shu kitapda bu etnonimiñ manysy barada dúrli pikirleri hem getiryár.
Biziñ çaklaýshymyza górá uýgurlaryñ we oguzlaryñ gadymy garyndash bolshy ýaly, olaryñ etnik atlary hem shol bir kókden dórápdir.Kábir túrki halklar meselem(çuwaşlar) z sesi bilen gutarýan túrki sózleri r sesi bilen aýdýarlar: oguz+ogur,,,dokuz+tohar,sekiz+seker, geler + gelmez ýaly sózlerde bu fonetiki hadysa túrkmen dilinde-de dush gelýár.Diýmek, uýgur sózi r - dilli túrki taýpalar.Oguz hem z dilliler tarapyndan dóredilen atlardyr.Muny VIII asyr uýgurlaryna dokuzoguz diýlendigi hem tassyklaýar(ilki dówlet guranda, uýgurlar 9 sany oguz taýpasyndan ybarat eken)


text:
Apbas I
APBAS ŞA (144,241) - Eýranda 1502 – 1736-njy ýyllarda hökümdarlyk eden Sefewi türkmenleriniň döwletiniň bäşinji şasydyr. Ol 1581-1628-nji ýyllarda ýaşap geçip, Hudawende şanyň ogludyr. Abbas şa Eýrany 1587-1628-nji ýyllarda dolandyrýar.
Abbas şa 16 ýaşynda wagty kakasy öldürilýär we tagta geçýär. Onuň tagta geçen döwri Sefewi döwleti gowşap, agzalalyk güýçlenip, ýurtdan bereket göterilen döwürdi. Eýranyň gowşamagyndan peýdalanyp Türkiýe onuň birnäçe ýerlerini basyp alypdy. Şa Abbasyň paýyna çöken ýurdy galkyndyrmak düşdi. Ol birnäçe özgertmeler geçirdi. Goşunda düzgün - tertibi ýola goýdy. Täze goşun bölümlerini döretdi. Salgytlary rejä saldy. Merkezi häkimiýeti berkitdi. Ýerli hökümdarlaryň hukuklaryny çäklendirdi. Pul özgertmesini geçirip, abbasy diýip atlandyrylan täze pul girizdi. Ýollaryň gurluşygyna üns berdi. Ýurduň paýtagty bolan Yspyhany tas täzeden diýen ýaly gurdy. Suw gurluşyk desgalaryny, bentleri gurdurdy. Eýran geçirilen özgertmeleriň netijesinde kuwwatlanyp tiz ösüp başlady.
Şa Abbas özüne, döwlete garşy gidenleri rehimsizlik bilen jezalandyrdy. Hat-da ol öz çagalaryna hem rehim etmändir. Uly ogluny öldürip, iki kiçi ogullarynyň gözlerini oýdurandygy onuň gazaplylygyndan nyşandyr.
Şa Abbasyň hemmä deň göz bilen garamagy, Eýrany ösdürmek üçin alyp barýan syýasatyny halkyň goldamagyna sebäp boldy. Ol XVII asyryň başlaryndan başlap Eýranyň öňki elinden gidiren ýerlerini täzeden eýelemek üçin goňşulary bilen uruşlar alyp bardy. Türkiýe bilen 1603-1612-nji, 1616-1618-nji ýyllarda iki gezek uruş alyp baryp, olaryň netijesinde Töwrizi, Nahiçewany, Ýerewany, Azerbeýjany, Gündogar Ermenistany, Gündogar Gürjüstany, Lurystany Eýran eýeledi. Geratyň golaýynda özbekleri ýeňip, olardan Horosany aldy. 1623-nji ýylda Türkiýe garşy täze urşa başlady. Yragy aldy. Dogry bu uruş şa Abbas ýogalan soň 1639-njy ýylda gutardy.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada Sefewi türkmenleriniň Eýrandaky hökümdarlygy barada söz açyp, Sefewileriň: “Iň güýçli döwlet bolan wagty şa Abbasyň wagtyna gabat gelýär, bu pajarlap ösmek tä onuň 1628-nji ýlda ölmüne çenli dowam edýär” (241) diýip belleýär.


text:
Abdyrazzak Samarkandy
Abdyrazzak Samarkandy (1413 - 1482) - Orta Aziýa taryhçysy. Samarkantda birnäçe wagt ýaşaýar. Ol 24 ýaşynda Temiritleriň köşgünde hyzmat edip başlaýar. Temiritleriň diplomaty hökmünde Hindistanda (1441-44), Gilýanda (1446) bolýar. Ol ömrüniň soňky döwürlerinde Abdyl Kasym Babyryň köşgünde hyzmat edýär. Abdyl Kasymyň 1453 ýylynda Mazendarana, 1454 ýylynda Samarkanda eden ýörişlerine gatnaşýar. Abdyrazzak Samarkandy Orta Aziýawe Gündogar ýurtlarynyň 14-15 asyrlardaky taryhy boýunça maglumatlara baý bolan we taryhçylaryň arasynda şöhrat gazanan "Matla as-saadeýn wa majma al-bahreýn" ("Iki bagtly ýyldyzyň dogşy we iki deňziň goşulyşy") diýen taryhy eseriň awtorydyr. Onuň bu işi mongollaryň taryhyny, Temiriň we Temiritleriň 1304-1471 ýyllardaky taryhyny öz içine alýar.


text:
Polşa baýdagy
Polşanyň baýdagy[üýtget]
Polşanyň milli baýdagy iki sany deň ululykdaky gorizontal zolakdan durýar, ýokarky zolak - ak we aşakysy gyzyl. Baýdagyň taraplarynyň gatnaşygy 5:8 (in:uzynlyk). Şeýle-de Polşanyň döwlet baýdagynda ýokarky zolagyň ortarasynda gerb ýerleşdirilendir. 2004-nji ýyldan bäri Polşanyň baýdak baýramçylygy maý aýynyň 2-sine bellenilýär.
Taryhy[üýtget]
Polýaklar ozaldan bäri orta asyrlarda ýüzüne ak bürgüdiň suraty çekilen gyzyl baýdak ulanypdyrlar. Şeýle baýdagyň astynda korol Wladislaw Ýagaýlonyň polýak goşuny 1410-njy ýylda Grünwald söweşine gatnaşypdyr. Sigizmund III Wazanyň baýdagy üç zolakdan (ýokarky we aşaky – gyzyl we ortada ak) ybarat bolupdyr. Wladislaw IV we Ýan II Kazimiriň baýdaklary dört zolakdan ybarat bolupdyr (ýokardan birinji we ikinji – gyzyl, ýokardan ikinji we dördünji – ak). Ol baýdaklarda döwlet gerbi ýerleşdirilipdir. Awgust II Güýçliniň dolandyran döwründe polýak ulanlarynyň tuwulgalaryna ak lentalar berkidilipdir. Dörtýyllyk seým (1788 – 1792) gyzyl-ak lentalar peýda bolupdyr. Milli baýdak resmi taýdan 1831-nji ýylyň 7-nji fewralynda Seým tarapyndan tassyklanyldy. Gyzyl-ak baýdaklar we lentalar XIX asyrdaky milli gozgalaňlaryň simwoly hökmünde ulanylypdyr. 1918-nji ýylda Polşanyň garaşsyzlygy dikeldileninden soňra gyzyl-ak baýdak 1919-njy ýylyň 1-nji awgustynda milli baýdak hökmünde tassyklanyldy we şondan bäri ol hiç hili üýtgedilmedi.


text:
Hytaý Halk Respublikasy
Hytaý Halk Respublikasy (hyt. däp. 中華人民共和國, ýönek. 中华人民共和国, pinin Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó), gysgaltmasy HHR ýa-da ýönekeý Hytaý (hyt. däp. 中國, ýönek. 中国, pinin Zhōngguó, sözme-söz: "ortaky döwlet") — Gündogar Aziýada döwlet, ilat sany boýunça dünýäde iň iri döwlet (1,3 mlrd. gowrak, ilatyň aglabasy — etniki hytaýlylar, özlerini atlandyryşlary — han); Russiýadan we Kanadadan soň territoriýasy boýunça dünýäde üçünji orunda durýar.
Goňşy döwletler: Ýaponiýa, Russiýa, Demirgazyk Koreýa we Taýwan.


text:
Blog
Blog (Türkmen: ulgam gündeligi) ýa-da Weblog (Türkmen: san görkeziji ulgam) — internetiň soňky trendlerinden. Internet ulanyjylaryň gündelik edýän işleri we synlary barada beýlekiler bilen paýlaşylýan ulgam. Tehniki bilgi gerek bolman, öz islän zatlaryny, öz islän şekillerinde ýazan kişileriň emele getirýän, gündelige meňzeýän web sahypalarydyr.
Iňlis dilindäki "web" we "log" sözleriniň birleşmesinden dörän weblog düşünjesiniň wagtyň geçmegi bilen ýaýran adydyr.
Blog näme?[üýtget]
Blog, adatça döwrebapdan könä tarap hatarlanan ýazgy we teswirleriň neşir edilýän, ulgam düýpli neşirini gönükdirýär. Esasan her ugradylan ýazgynyň soňunda yazaryň adyny we ugradylan wagtyny belleýär. Neşir edijiniň saýlaýşyna görä okaýjylar ýazgylara teswir galdyryp bilýärler. Teswirleriň bloglarda örän uly täsiri bardyr; bu saýada ýazar we okaýjylaryň arasynda aragatnaşyk üpjün edilýär. Mundan başga-da, yzy görme (trackback) guraly bilen, kesgitli bir ýazgy hakynda ýazylan beýleki ýazgylaryň kesgitlenmesi hem mümkindir.
Ilkinji bloglar el bilen ýazylyp döwrebaplaşdyrylýarka, şu zamanda bu iş üçin aýratyn ýazylan programma üpjünçiligi ulanylýar. Bu programma üpjünçiliklerinden käbirleri blog gullugy üpjün ediji sahypanyň aşaky ýer atlary diýlip döredilýän, käbirleri bolsa ulanyjynyň öz serwerine gurlup işledilmesi gerek bolan programma üpjünçilikleridir.
Bloguň geçmişi[üýtget]
Bloglaryň mazmuny adaty internet mazmunyndan tapawutlulyk görkezýändigi üçin diňe bloglar üçin gurulan aýratyn san görkeziji gurallary we gözleg ulgamlaryny öz içine alýar. Technorati iň üstünlikli blog tehnologiýalaryndan biridir. Aýratyn-da Google Blog Search adynda gözleg ulgamy işledýär. 2005-nji ýylda Verisign tarapyndan satyn alynan Weblogs.com, dünýäniň iň uly blog ping gullugy bolup bütin internet san görkeziji gurallaryna mümkinçilik berýär.
Internet bilen baglanşykly düýpli ylmy taýdan barlag edarasy, "Jupiter Research"üň 2005-nji ýylda geçiren bir barlagyna görä, blog sahypa eýeleriniň ýarysynyň ýyllyk girdejisi 60.000 dollaryň üstünde; blog okaýanlaryň %60-y erkek we blog okama endigi bar bolanlaryň %73-i 5 ýyldan uzak wagtdan bäri internete eýedir. Blog okaýanlaryň %28-i blog okamak üçin RSS ulanýar. 2005-nji ýylyň soňunda geçirilen başga bir barlaga görä hem internet ulanyjylarynyň %38-i blog sözüniň manysyny bilýändiklerini, %27-si bolsa blog okaýandyklaryny bildirendir. Blogosferiň depginini gol üstünde saklama wekilhanasyndaky Technorati-niň hasabatyna görä, günde 50.000-den köp täze blog sahypasy döredilýär.
Bloglaryň ulanylyşy 1999-nji ýylda Blogger-iň bu hyzmaty bermäge başlamagy we gysga wagt soňra muny mugt görnüşe geçirmegi bilen ýaýrandyr. 2003-nji ýylyň Fewral aýynda Google, Blogger-i satyn aldy we Google-uň panel guralyna, girilen sahypanyň salgysyny gönimel bloga girmäge mümkinçilik berýän 'Blog This!' täri ýerleşdirildi. Iňlisçe bilýän käbir kişi ilkinji gezek bu dügmäniň kömegi bilen bloglar bilen tanyşandyrlar.
Blogger bilen bir döwürde gurulan LiveJournal, diňe kesgitli kişileriň okamagyna rugsat berilýän blog sahypalary döredip meşhur bolan blog sahypasydyr. Şu döwürde hem iň köp blog döredilýän ulgamlardan biri LiveJournal, ýazýan zatlaryny hemme kişi bilen paýlaşmak islemeýän we özara topar gatnaşyklaryna ähmiýet berýän kişiler tarapyndan oňat görülýär.
Microsoft-uň Windows Live Spaces atly blog ulgamy hem, MSN agzalaryna hödürlenen Windows Live Messenger hyzmaty bilen bileleşdirileninden soň düýpli ýaýraýyş görkezendir. Agzalaryň fotoalbom döretmesine ýol açan ulgam, bloglaryň döwrebaplaşdyrylan wagtynda paýlaşylmasyna mümkinçilik berýän içki nusgasyna hem eýedir. Esasan, höwesjeň ulanyjylar üçin hyzmat bolan Windows Live Spaces, görnüşi we nusgasy üýgeşiklige beter açyk däldir. Aýratyn-da, Windows Live Messenger has köp söhbet maksady bilen ulanylýan hyzmat bolany sebäpli, Space-lerde bar bolan bloglar hem has köp surat ýükleme ýeri edilip ulanylýar. Microsoft, 2010-njy ýylyň Sentýabr aýynyň 27-sine, Windows Live Spaces hyzmatyny bes etjekdigini duýdurdy we ulanyjylaryna bloglaryny mugt görnüşde WordPress.com-a mümkinçiligi hödürledi.
Çalt depginler bilen ulalýan we düýpli hyjuw halyna gelen blog dünýäsinde, internetiň ulylaryndan Yahoo hem 2005-nji ýylyň Mart aýynda öz blog ulgamy Yahoo! 360-y açandygyny yglan etdi.
Ulanyjynyň öz


text:
Serdar Azmun
Serdar Azmun 1995-nji ýylda Eýranyň Türkmensähra sebitiniň Kümmet Gowuz şäherinde eneden dogdy.
Eýran Ýokarý Ligasynda Sepahan FK klubynda top oýnaýan Serdar 2012-nji ýylda Eýranyň ýaşlar topary milli ýygyndysy bilen 2012-nji ýylda Russianyň dostluk kupasýnda oýnady we 6 bäsleşikde 7 gol urup iň gowy forward unvanyna göwüşdý.
Serdar 2011-2012-nji ýyl Eýran Ýokarý Ligasynda Sepahan topary bilen birinji oruny eýeledi.
2009-2011-nji ýylda ýetginjikler milli toparynda 9 bäsleşikde 6 gol uran Serdar Azmun 2011-nji ýyldan şu wagta çenli-de Eýranyň ýaşlar milli tolarynda 10 bäsleşikde 14 gol urdu.
Serdaryň kakasy Halil Azmun öz zamanynda Eýranyň we Kümmet Gowuzyň iň meşhur voleýbol sportsmenlerindendi.
Özünden eýranyň futbolynda söz etdiren Serdar Azmun Rubin Kazan toparynyň baş tälimçisi bolan Gurban Berdiýewiň islegi bilen Rubin Toparynda top oýnar.
Eýran ýaşar milli futbol topary ýygyndysynda oýanaýan Serdar Türkmen bolany üçin Gurban Berdiýew bilen aňsat şekilde gepleşip biljekdigini we gowy futboly bilen Rubinde öz ýerini tapyp biljekdigini nygtaýar. [1]
Jelil Gülçeşmeden soňra Eýranda ýaşaýn Türkmenlerden Forwardda iň meşhur futbolçylardan biridir.


text:
MTS Türkmenistan
Barash Communication Technologies, Inc. (BCTI, türkm. Baraş Kommýunikeýşn Tehnolojis, Ink., рус. Бараш Коммюникейшн Технолоджис, Инк.) — Türkmenistanyň birinji we iri öýjük operatory bolup, "MTS Türkmenistan" brendinde hyzmatlary üpjün eden aragatnaşyk operatorydyr. Tehasda (ABŞ) registrirlen. 100 % degişli ОАО «Мобильные ТелеСистемы» (Russiýa). MTS Türkmenistan 2 million 400 müňden gowrak abonentlere hyzmat edipdir. "MTS Türkmenistan"-yň baş ofisi Aşgabatda ýerleşen.
Taryhy[üýtget]
1994 ýyl:
- Mihail we Alla Baraş Tehasda (ABŞ) Barash Communication Technologies, Inc. şereketi registrirleýärler, onuň şahamçasy Türkmenistanda işläp başlaýar.
- Türkmenistanda BCTI şereketiniň şahamçasy 1994-nji ýylda öz işini alyp başlaýar.
- Aragatnaşyk çägine diňe Aşgabat degişli
1999 ýyl:
- GSM standarty girizilýär.
- Aragatnaşyk çägine ähli welaýat merkezleri degişli.
2004 ýyl:
- Ýylyň ahyryna abonentleriň sany 50 müňe golaýa ýetdi.
2005 ýyl:
- 27-nji iýunda ОАО «Мобильные ТелеСистемы» (Russiýa) Barash Communication Technologies 51% aksiýany satyn alýar.
- 28-nji iýunda BCTI Turkmenistanyň Aragatnaşyk ministrligi tarapyndan aragatnasykdaky ygtyýarnamanyň hereketini togtamak barada MTS-e mälim edýär, hem-de BCTI we döwlet fiksirlenen operatory bolan "Türkmentelekom"-yň arasyndaky bolan şertnamanyň bes edilmegine sezewar bolýar. Şoňa görä-de, öýjükli aragatnaşygynyň fiksirlenen aragatnaşykdan öçürilmegi şähere barýan we şäherden gelýän jaňlary mümkin däl bolmagy sebäp bolýar. Formal taýdan lisenziýanyň 10-njy punkty bahana bolýar: şol lisenziýa görä, BCTI-iň lisenziýasyny üçünji şahsyýetlere berilmegini gadaganlygy.
- 5-nji iýulda setiň doly möçberde öz işini dowam edýär.
- 1 noýabrda ОАО «Мобильные ТелеСистемы» Barash Communication Technologies öz aksiýa paýyny 100 % çenli doldurýar.
2006 ýyl:
- 28-nji sentýabrdan başlap, "MTS Türkmenistan" brenda çalşmaklygy.
2007 ýyl:
- Ýylyň ahyryna abonentleriň sany 360 müňe ýetýär
2008 ýyl:
- Martda "MTS Türkmenistan" GPRS tehnologiýasynyň esasynda korporatiw bazar üçin Internede çykmak üçin hyzmady berip başlady.
- Maýda abonentleriň sany 500 müňe golaýa ýetdi.
- 9-njy iýundan başlap, "MTS Türkmenistan" ähli nyrh meýilnamalar üçin GPRS tehnologiýasynyň esasynda internet ulgamyna birikdirilmegine üpjün edip başlaýar.
2009 ýyl:
- "MTS Türkmenistan" Türkmenistanyň 139 ilatly punktlary öýjükli aragatnaşygy bilen üpjün edýär, olaryň arasynda Tahtabazar, Etrek, Bekdaş, Kerkiçi, Hojambaz, Derbent, Bahardok hem bar. Lebap welaýatynda ýaňy döredilen Döwletli etrabynda hem esas stansiýalar gurnalýar.
- Setiň möçberi 30%-e ulalýar. Ulgamyň ähli ýerinde EDGE tehnologiýasy (2.75G) bilen üpjün edilýär, ol tehnologiýa GPRS tehnologiýa garanyňda internet ulgama ýokary hilli işlemegini üpjün edýär.
- Fewralda abonentleriň sany 1 milliona ýetýär.
- Sentýabrda "MTS Türkmenistan" bolup geçen "Ýüpek ýoly-2009" ralli reýdine gatnaşan "Türkmenistanyň ulagsportunyň Milli merkezi" komandasyna howandarlyk edýär.
- Oktýabrda abonentleriň sany 1 million 500 müňe ýetýär.
2010 ýyl:
- Ýylyň birinji çärýeginde 75 sany esas stansiýany girizilmegini üpjün edip, Türkmenistanyň 30 sany ilatly punktlary öýjükli aragatnaşyk bilen üpjün edýär. Türkmenistanyň Ahal, Mary, Daşoguz we Balkan welaýatlaryň çetki raýonlarda esas stansiýalar hem ornaşdyrylýar.
- 9-njy maýda 1500 weteranlardan gowrak "MTS Türkmenistan" kompaniýadan МТС-236 telefon apparaty bilen üpjün edilýär.
- Maýda abonentleriň sany 2 milliondan geçýär.
- Sentýabrda Aşgabatda bolup geçýän IV Halkara tele we radio enjamlaryň sergisinde "Türkmentel-2010" "MTS Türkmenistan" kompaniýasy LTE (4G) tehnologiýasynyň esasynda ýokary tizlikli internedi we ondan gelip çykýan hyzmatlary (widojaň, mobil telewidiniýe, ýokary tizlikli interdet) görkezdi.
- 2010-njy ýylyň noýabrynda "MTS Türkmenistan" HSPA+ tehnologiýasynyň esasynda Aşgabatda 3G ulgamy girizilmegini meýilleşdirilýärdi.
- 15.12.2010 ý. "MTS Türkmenistan" Türkmenistanyň aragatnaşyk Ministrliginden 21.12.2010 ý. başlap aragatnaşyk hyzmatlaryň bes edilmegi barada haty alýar.
- 21.12.2010 ý. "MTS Türkmenistan" aragatnaşyk hyzmatlary bes edýär, ýagny 2 milliondan gowrak abonentler mobil aragatnaşykdan kesilýär. [1].
2011 ýyl:
- 21.01.2011 ýylda "MTS Türkmenistan" öz işini dowam edip başlamandyr. Şol günde "MTS" (Russiýa) Türkmenistanyň Ministrler Kabinetine hat bilen ýüzlenipdir, şol hatda ähli närazyçylyklary çözmekligi çagyrypdyr.
- 17-nji iýunda Türkmenistanyň Daşary Işler ministrliginiň press relizinde MTS Türkmenistanyň ähli çykdaýjylaryny öwezini dolmajakdygyny aýdypdyr.
2012 ýyl:
- 2012-nji ýylyň 2-nji maýynda Russiýa Federasiýanyň "Sistema" Aksioner Maliýe Kompaniýasynyň başlygy Wladimir Ýewtuşenkowyň Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhammedowyň geçirilen gepleşigiň netijesinde MTS-iň Türkmenistanda täzeden lisenziýanyň dikeltmegini aýdypdyr. [2].
- 2012-nji ýylyň 26-njy iýulynda MTS kompaniýasy Türkmenistana gaýdyp barýanlygyny resmi derejede yglan etdi. Resmi maglumata görä, MTS aragatnaşyk kompaniýasy ”Türkmentelekom” bilen 5 ýyllyk şertnama baglaşyp, türkmen tarapyna arassa girdejisiniň 30%-ni bermek barada ylalaşypdyr. [3].
- 2012-nji ýylyň 30-njy awgusta MTS-Türkmenistan doly möçberde öz işini dikeldipdir.


text:
Ýusup Balasagunly
Ýusup Balasagunly 1017-nji ýylda Garahanly türkmen döwletine degişli Balasagun şäherinde dünýä inýär. Ol bilim-sowadyny öz iliniň ulamalaryndan, danalaryndan alýar. Ene dilinden daşary arap, pars, ýunan, hytaý we hindi dillerini kemsiz özleşdirýär. Ol gadymy türki ynançlardan başga yslam, buddizm, maniheýçilik ýaly şol sebitde ýaýran beýleki dinleri hem çuňňur öwrenipdir. Şeýdibem alymyň ylmy gözýetimi has giňäpdir.
Ilki Balasagunly Ýusup ady bilen tanalan bu akyldar, «Kutadgu-bilik» («Bagt getiriji bilim») atly ajaýyp eserini ýazanyndan soň, has-hajyp derejesini gazanýar we Gara Bugra hanyň weziri edilip bellenilýär. «Kutadgu-bilik» 6645 beýtlik uly eserdir. Alymyň bu eserinde adamzadyň ruhy sagdynlygy, ahlak arassalygy, sabyr-kanagatlylygy, pespälligi we ruhubelentligi çeper sözleriň, sazlaşykly kapyýalaryň üsti bilen beýan edilýär.
Ol «Alymlaryň ylmy, halkyň ýoluny ýagtyldar. Ylym bir şem kibidir, gijelerine ýanar we adamzada dogry ýoly görkezer. Şonuň üçin alymlary hormatlamak we olaryň ylymlaryndan peýdalanmak gerekdir» diýip ýazýar. Bu eser türkmen dilinde ýazylan ilkinji syýasatnama eseri hasaplanýar.
Dünýä edebiýatynda we ylmynda öçmejek yz goýan türkmen akyldary Ýusup Balasagunly, taryhy maglumatlara görä, 1077-nji ýylda dünýäden ötýär. Biziň döwrümizde dürli ýyllarda, dürli dillerde çap edilen, «Kutadgu-bilik» dünýä ýüzünde uly meşhurlyga eýedir. Eseriň 1971-nji ýylda Daşkentde çap edilen Özbekçe we köne türki dildäki nusgasy, şeýle hem S.N.Iwanow tarapyndan rus diline terjime edilip, 1990-njy ýylda çap edilen nusgasy muňa mysal edip bolar.
Çeşme[üýtget]
“Dünýä edebiýaty” žurnaly (№1.2011)
Kategori:Türk yazarlar Kategori:Dilbilim Kategori:Türkçe Kategori:1017 doğumlular Kategori:1077 yılında ölenler Kategori:Ölmüş insanlar


text:
Salam Hormatly Agzalar!
1-2 ay onurak mana TC we TM-daki dostlarym UK we medeniyeti barada sorapdylar, ayratynam TC-dakiler. Olar mana bu yeri, medeniyet we ynsanlaryny gonuden-goni gorenligim sebapli, kabir soraglaryna tejribe hokmunde jogap bermegimi islediler.
Ynha olaryn gysgaca soran soraglaryndan biri:
-Bize Yewropanyn (shol sanda UK hem)
1-Ynsanlaryny;
2-Yashayish shertlerini;
3-Medeniyetini;
4-Howasyny(klimat);
5-Saglyk yagdayiny;
6-Bilimini we sistemasyny;
7-Ykdysadiyetini;
8-Jemgiyet yagdayiny
birazajygam bolsa dushundirip bilersinmi!? - diydiler. Men hem oz bilyanje zatlarymy yazypdym, men olara TC yazanlarymy TM terjime edip yazjak, siz hem oz bolyan yurtlarynyzyn yokardaky ayratynlyklaryny yazsanyz, biz agzalara durli ulkelerin medeniyetlerini onat edip tanadarsynyz diyip umyt edyarin!
Sag bolun!
Telpekler (1 kisiden 2 sany)
Bu yazgi ucin
- Balkan 2 telpek goyyar we yazyar: "Gowy yazypsyngyz! Dowam eding..."