text:
Çapa taııarlan: Akmyrat Gürgenli
Yorumlar
Transkript
Çapa taııarlan: Akmyrat Gürgenli
Çapa taýýarlan: Akmyrat Gürgenli 2005 Giriş Oguzlaryñ (Türkmenleriñ) iñ gadymy eposy(hemsy dastany) bolan Däde Gorkut/ Gorkut Ata, 15-nji ýýüzýylda Türkçülik düşünjäniniñ barha ösen Ylhanlylar döwründe Ozanlar tarapyndan il arasyna köp ýaýraýar. Ozanlar Gorkut ata, Görogly ýaly milli destanlary, toý-tomaşalararda, märeke meýlislerde şowhun bilen aýdyp berer ekenler. Soñra bu rowaraýatlar, kätipler tarapyndan ýazylyp başlanýar. Häzir Gorkut ata destanynyñ iki sany dürli golýazmasynyñ bardygy bilinýär. Olardan birisi Vatikan kitaphanasynda, beýlekisi bolsa Almanyñ Deresden şäher kitaphanasynda saklanýar. Bu golýazmalaryñ fotokopiýalary Türkmenistanyñ milli golýazmalar inistitutyna getrildipdir. Ýazga geçen Gorkut ata bir sözbaşy bilen 12 baýdan (boý/destandan) ybarat. Sözbaşy, Osmanly döwründe, soñra artdyrlana meñzeýär. Eserdäki baýlaryñ hersy öz başyna, aýry-aýry düzlen ýaly bolup görünse-de, olarda gidip ýatan bir sydyrgyýn durmuş obrazy görünýär. Olarda Oguz iliniñ batyrlygy, är ýigitleriñ söweşleri, göçüp-gonuşlar, däp-dessurlary, aw awlamak, ok atmak, toýlary, ýaslary… suwratlanypdyr. Gorkut ata destany taryh hem jeografyýa taýdanam uly ähmiýete eýe. Oguzlaryñ ilki oturan topraklaryny, durmuş ýagdaýlaryny we han-beglerini saýgarmak bolýar. Eserde 9-nji asyrda Türküstan Türkleri, şol sandan Göktürkleriñ durmuşy ýagşy ýañlanypdyr. Onda Garajyk, Sagnak, Jend, Ýeni-kent ýaly taryhy şäherlerden söz edilip, ençeme däpler hakynda gürrüñ berilýär, mysal üçin ölüniñ «ýōgaşyny»(ýok+aşy) bermek, ölen ýigidiñ atynyñ guýrugyny kesmek, batyrlara ýuska(depejik) galdyrmak, ölen ýigidiñ atyny onuñ bilen bile jaýlamak «atym bogazlap, aşym beriñ», öleniñ yýzyndan dyrnak bilen ýüzleri syýryp, gan ýaş dökmek, oglan edermenlik görkezmese at dakmazlyk, baýtalyñ(ýylkynyñ) 1 etini iýmek däpleri görse bolýar. Henizem Türkmenlerde «baýtal ölsün, bal gaýnasyn», «baýtal eti, bal eti», kymys içmek we ş.m. nakyllar bar. Oguzlaryñ uly duşmany Gypçaklar bolupdyr, eserde bir batyr öwlende ”Gypjak melekne gan gusduran” diýilýär (2-nji baý) Oguzlar Beçene (Piçnek) ili bilen hem ýagy bolupdyr. Abulgazynyñ 18-nji ýüzýylda ýazdyran «Şejere-ýe terakime »ﺷﺠﺮﻩ ﺗﺮاﮐﻤﻪeserinde bu hakda şeýle diýilýär: «Beçene urugy özünden ”Turaga” tarap Salur ili bile ýagy bolup çapyşar erdiler. Bäş, alty arkagaçe bu iki ilniñ arasynda duşmanlyk bar erdi. Beçene ili Salur iline galyp gelurlar eýdi. Onuñ üçin Salur ili, Beçene halkyna ”it Beçene” diýerler. Beçene ilniñ Doýmadyk atly bir padyşasy bar erdi, ol goşun birle gelip, Salur ilini çapyp, Salur gazan alpnyñ enesi Jejeklini oljalap alup gitdi» Bu taryýhy fakt, Däde Gorkut destanynyñ ikinji baýynda agzalýar. Oguz iliniñ 24 taýpa aýrylşy barasynda ”Şejere-ýe terakimede” şeýle diýilýär: «Oguz han oglanlaryna: ”Siz üçüñiz altyn ýaýy tapyp getirdiñiz, siziñ adyñyz Bozok bolsun, sizlerden bolanlary kyýamata çenli Bozok diýsinler” diýdi. Üç ok getiren üç kiçi ogullaryna:” Sizden bolanlara üçok diýsinler” diýdi, we ýene aýtdy: ”Ýaý ok birle geturgeñiz. Ol eş kişi bolmady, Tañrydan boldy. Bizden burun öten halk ýaýy padyşa ornunda bilip, oky ilçi ornunda goýarlar. Oky haýsy ýana bar diýse, ok ol ýere barar. Men ölemden soñra, Bozok nesliden bir kimse laýyk bola, halk ony patyşa kylsun. Kyýamata çenli Bozokuñ bir ýagşysy patyşa bolsun we özgeleri sag tarapda oltursunlar. Üçoklar onuñ sōl tarapynda oltursunr” diýdi». Bu bölünşik şulardan ybarat: Bozoklar: 1-Gaýy (gaýym, berk) 2- Baýat (döwletli) 3- Alka-öýli (başarjañ) 2 4- Gara-öýlük (niýrede otursa aköýli) 5- Ýazyr (iller agasy) 6- Dökür (töre, han) 7- Dōdurga (ýuwrt almak, at salmagy bilgiç) 8- Ýaparly (ýygnanmak) 9- Owşar (ýyldam, ýüwrük) 10- Gyryk (böke, päliwan) 11- Begdil (hormatly) 12- Garkyn (işli) Üçoklarlar: 1-Baýandar (baý, bereketli) 2-Beçene (gazaply, söz bilgiç) 3-Çowdur (namysly) 4-Çepni (batyr) 5-Eýmir (baýlar baýy) 6-Ala-ýonatly (ala atly) 7-Öräker (ýagşy) 8-Ygdir (ulug/ uly) 9-Bökdür (gullukçy) 10-Uwa (belent mertebeli) 11-Gonuk (eziz) 12- Salyr (gyljy ötgür) Däde Gorkut destanynda, Bozoklar «Daş/daşky Oguz», Üç-oklary bolsa «Yç/içerki Oguz» diýilýär. Eserde Oguzlaryñ baştutany Baýandar han öz geñeşçileri bolan begler bilen ýurt dolandyrýar, söweş wagtynda bütin begleriñ rugsaty bilen ýöriýär. Destanda Baýndar hanyñ körekeni/giýewsi Salyr Gazanyñ uly roly bar. Baýandar han oturan ýerinden turmaýan adam edilip görkezilipdir. 3 Onuñ ogly ýa-da ýakyýn garyndaşy bolmandyr. Bu Baýndar han göýe soñra, destana girizilen bolmaly. Akgoýunly Türkmenleriñ Baýandar diýen padyşasy bar. Oguz boýlaryndaky (uruglaryndaky) Baýandar hanyñ atasynyñ ady Gök handyr. Ýöne eserde onuñ atasy «Gam-gan» diýilýär. Şeýle-de gadymy eserlerde Salyr Gazanyñ ady ”Enkeş” diýilip görkezilen bolsa, Däde Gorkut destanynda «Ulaş» diýilýär. Däde Gorkudyñ ”Vatikan” nusgasynda eseriñ ady Gazan beg bilen bagly bolup, ol «Oguznama we Gazan beg» diýip atlandyrylypdyr. Gazan beg goşun serkerdesi bolup, hökümi ýörgünli kişi saýylýar. Salyr Gazan Yçoguzlardan bolup, iliñ uly geñeşçisi hökmünde hormatlanypdyr. Ol ýylda bir gezek öýüni öz iline talatdyrypdyr. Salyr Gazan hakynda ençeme taryýhy faktlar bar. Hoja Reşiýt et-diniñ «Jame ut-tevaryýhy» ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺘﻮارﻳﺦ, şeýle-de Abulgazynyñ «Şejere-ýe terakime» eserinde bu şahsyýet hakynda gürrüñ berilýär. Däde Gorkut kim bolupdyr? Däde Gorkut, Oguz iliniñ iñ dana/bilgiç kişisi, öñden görüji bilermeni, geñeşçisi. Ol öz gopuzy (tamdyrasy) bilen ilden-ile, begden-bege aýlanyp, öwütleri bilen han-begleri dogrulyga çagyrýar. Onuñ aýdan goşgy-öwütleri ýygnanyp, oña «Däde Gorkut» ady berilýär. Ol batyrlygy öwýär, namartlygy ýazgarýar, ýigrenýär. Ata ady Türki halklaryñ arasynda arassalygyñ, päkligiñ, ýagşy-zadalygyñ simbolydyr. Däde Gorkut, ýaş oglanlara at berýär (Bugaç, Bamsy Beýrek, Basat…), gerek wagtynda başga ile ilçi bolup gidýär. 11-nji ýüzýylda ýaşap öten Hoja Reşiýt etdin, Däde Gorkut hakynda şeýle diýipdir: «Ol 295 ýyl mundan ozal Aýnal sirýaw Göý han (Oguzlaryñ ýabgusy/hany) döwründe, ilçi hökmünde Muhammet piýgamberiñ ýanyñ iberilýär». Türkmenlerde, bolmajak işi etjek bolanlara «Gorkudyñ gabryny gazma» diýilýär, şu pähimden ugur alynsa onuñ uzak ýaşandygyny añsa bolýar. 4 Türküstanly Türkleriñ rowaýatyna görä Däde Gorkut her ýere baranda bir gabryñ gazlyp durandygyny görüp, «bu kimiñ gabry?» diýip soranda «Däde Gorkut diýen är öz gabryna seredip duwr, bu şonuñ mazary» diýip jogap berýärler. Däde Gorkut ol ýerden gaçýar, ol nirä barsa şeýle zada duwş gelýär, soñunda ol 300 ýaşynda, şol gabyrlaryñ birinde jaýlanýar diýilýär. Rowaýatlara görä bu mazar Gorkut şäherinde häzirki Gazagystanyñ «Novo-Kazalinsk» bilen «Gyzyl-ordanyñ» aralygynda ýerleşipdir diýärler. Türkmensähranyñ «Güllidag» sebtinde «İnçeli Gerkeziñ» garşysynda Gorkut adynda bir dagyñ ýamajy bar, bu at, Däde Gorkut bilen baglanşykly bolmagy ahmal. Däde Gorkut destanlaryndaky baýlary aýdyp berýän ozanlar bolupdyr. Olar sözleriniñ soñunda: «Dädem Gokut geldi, baý-baýlady, söý-söýledi…» diýärler. Ýene-de olar: «hany ol diýdigim beg, erenler» diýip, özünden ozalky döwri gürrüñ berýärler. Käbir baýlarda, Däde Gorkut gelip: «Bu baý Däli Domrolyñky… bu baý Emragyñky bolsun, menden soñ ozanlar alyp söýlesin, alny açyk jōmartlar diñlesin» diýýär. Şejere-ýe Terakime-de Däde Gorkut barasynda şeýle bilgi berilýär: «Oguz han Kiýumers zamanynda erdi, Aýnal ýawy hanyñ weziri Gaýy halkyndan Däde Gorkutdy. Ol biziñ piýgamberimiziñ atalarynyñ inisi Abbasyñ öwladynyñ oglanlary, Bagdad şäherinde bäş ýüz ýyl patyşalyk kyldy. Gorkut olaryñ zamanynda erdi. Kiýumers bile Abbasyñ oglanlarynyñ arasy bäş müñ ýyl . Guzy ýawy han, Oguz hanyñ bäşinji oglydyr. Özüñiz hasap kylyñ Guzy ýawy bilen Gorkut Atanyñ we Aýnal hanyñ arasy niçe müñ ýyl bolar we indi biz bu aýdan dört müñ ýylda biýr-biýr we atma-at kimiñ bolandygyny bilmeris. Oguz iliniñ ýurtlary, gündoguşy Yssyk göl we Almalyk, ilerisi Saýram we Gazguwrt dagy (eserde Gazlyk dagy) we Garajyk dagy we gaýrasy Ulug dag we Kijik dag misiñ käni bolar. Günbatuşy Sersoýnyñ aýagy, Ýeñi-kent we Garagum. Şu aýdylan ýerleriñ içinde dört müñ ýyl, bäş müñ ýyl oturdylar. 5 Salyr Gazanny alty arka ötüp, ýedilenji arkada Oguz hana ýetirýärler. Yndi bu sözi okyýan we diñlän kişiler ýagşy pikir kylyñ Oguz han biziñ pigamberden dört müñ ýyl öñ gelendir. Gazan alp biziñ pigamberden üç ýüz ýyl soñ geldi. Gojalan çagda mekgä baryp hajy bolup geldi. Onda, Salyr Gazan alp, alty arkada Oguz hana niçik ýetsin. Dagy, Salyr Gazan Gaýy, Gorkut ata bile bir zamandady». Gorkut atanyñ Salyr Gazan alpa bagyşlap aýdany: «Gazguwrt dagdan oñkyýr daşy ýugarlatdy, Salyr Gazan otur baryp garbap tutdy, Yt-Beçene görüp any, yssyndan gitdi, Alplar, begler gören barmu Gazan kibi? Bir Gazana kyrk bir atlyk atyn saldy, Ol Gazanny sol eli bilen aldy, Sag eli bilen ile ulaşturdy, Alplar, begler gören barmu Gazan kibi? Gök asmandan inip geldi tiýnli ýylan, Her adamy ýuwdar boldy gören zaman, Salyr Gazan başyn kesdi bermäý aman, Alplar, begler gören barmu Gazan kibi? Otuz-kyrk müñ leşger bilen Gazan baryp, Yt-Beçene illerini geldi gyryp, Bir niçesi gutuldylar köp ýalbaryp, Alplar, begler gören barmu Gazan kibi? 6 Türk we Türkmen, Arap-ajam ragaýatlar, Gazan kyldy musulmanlara terbiýetler, Kafyrlarny gyrdy oşal köp fursatlar Alplar, begler görgen barmu Gazan kibi? Andan hünär göterdiler barça uly, Bagzyýlarga orun berdi sagu soly Bizge boldy kamug iliñ orny diñli, Alplar, begler görgen barmu Gazan kibi? Saba Gorkut, öler bolduñ, indi bilgil Ol Gazanyñ döwletine doga kylgyl, Kerwen gitdi, köp giýç galdyñ ýola giýrgil Alplar, begler gören barmu Gazan kibi?» Ýene şol eserde Gorkut Ata hakynda şeýle bilgi bar: Oguz ili ýygylyp Gaýy halkyndan Aýnal Ýawny patyşa göterdiler, weziri Gorkut erdi. Her närse diýer, onyñ sözünden çykmas erdi (edil şeýle sözlemleri, Däde Gorkutyñ giýrişinde görýäris). Gorkut Atanyñ keramatlary köp erdi. Ýüz togsan bäş ýyl ömür tapdy, üç patyşa weziýr boldy. Aýnaldan soñ ogly Doly han patyşa boldy Gorkut atanyñ sözünden çykmas erdi. Doludan soñ, ogly bolmansoñ inisi Erkene hanlyga ýetdi, ondan Duman adly öwlad dünýä indi. Han begenip ýüz ýylky, dört müñ koý (goýun) ýygyldy, bulgardan üç hawuz dikdirdi, birin kymys , birsin şerap , birsin gatyk bilen doldurdy (Bugaç begiñ baýyndaky ýaly). Oguz ili Gorkut ata:” bu oglana ýagşy at goýgul” diýdiler. Gorkut ata: ”munyñ ady Duman bolsun” diýdi. ”sebäbi ülkämiz duman tutdy, oglan dumanda dogdy, onyñ üçin Duman at goýduk, ýagşy eren budrur. Duman uzak durmaz, tiz gider…Dumanly gün güneş bolar…” 7 Gorkut ata destany dürli adamlaryñ dilinden rowaýat edilipdir, oña kä zatlar goşlup, kä zatlary bolsa üýtgedilipdir, yslam dininiñ düzgünleri destana goşlupdyr. Bir adam (Şükli melek) dört gezek öldrülýär, ýer-ýurdyñ atlary üýtgedilýär. Eserde kämahal ”Türküstanyñ diýregi, Garajygyñ gaplañy” diýilse, başga ýerde Gürjüstanyñ şäherleri agzalýar. Buthanalar, kä-ýerde kilisa diýilýär we ş.m. Muña, Ozanlaryñ dürli ýerlerde ýaşap, Göçüp-gonup ýöränleri sebäp bolmaly. Däde Gorkut destany 15-nji, 16-nji ýüzýyllarda ýazga geçýär. Nusgalar, Äzerbegjan diýalektinde ýazylypdyr. Muña garamazdan, eser bütinleýin diýen ýaly Oguz Türklerinden söz açýar. Oguzlar Türküstandan günbatara tarap göçüşlerinde özleri bilen köp rowaýatlary, baýlary, destanlary alyp gaýdýarlar. Däde Gurkutda agzalýan däpler bu gün Türkmenlerde saklanyp gelinýär. Nakyllary alyp göreýliñ: ”At işlemeýe, är öwünmäz”(Gorkut ata) Är öwner, ýarag işlär (Bugünki Türkmençede) ”Ýalnyz ýigit alp olmaz, ýawşan düýbi berk olmaz” (G.ata) ”Gardaşsyz ýigdiñ ýeñsesine ýumruk deger” (G.Ata) Bulardan başga ýene birnäçe däpleri alyp göreýliñ: Üçünji baýda, Beýrek kapyryñ galasyndan gaçyp gelşine, öz deñiz gulany boz aýgryna gabat gelýär. Ol atyna bakyp: «At diýmerin saña gardaş diýerin, gardaşymdan ýeg. Başyma iş geldi, ýoldaş diýerin, ýoldaşimdan ýeg», ýa-da «Atyñ gulagy sag olar», «özüñ gapyl bolsañda, at seni beladan gorar»(10-nynjy baý), «ýaýa(pyýada) äriñ umyýdy bolmaz» we ş.m. Türkmenlerde atyñ ýörite orny, syýlagy bar. ”At adamyñ ganatydyr” Edil Gorkut ata boluşy kimin Türkmenlerde ýañy ýakyna çenli aýgyr(baýtal) etini imek däbi bolupdyr. Türkmenlerde «Baýtal eti bal eti», «Baýtal ölsün bal gaýnasyn» diýen nakyllar bar. 8 Üçünji baýda ”Ýalançy ogly(Ýaltajyk, Ýalynjyk hem diýilýär) öz günäsin geçirtmek üçin üç gezek Biregiñ gyljynyñ astyndan geçýär. Beýle günä ötmek däbi ýañy ýakyýnlarda biziñ aramyzda bolupdyr. Türkmensährada, ganly adamynyñ boýnuna ýüp salyp, öýüñ tärimine dañyp goýýardylar. Gan eýesi ony öldürmäge ýa-da boşatmaga hakly. Gan eýesi ganlysynyñ günäsini ötmekçi bolanda ony üç gezek gyljynyñ aşagyndan geçirip, soñunda ýüpi kesip goýberýänmiş. Bu oña ölümden-de agyr bolýanmyş. (seret: Abbas Şowky: Deşt-e Gürgen. 1324-njy ş ýyly) ﺷﻤﺴﯽ1324 - دﺷﺖ ﮔﺮﮔﺎن:ﻋﺒﺎس ﺷﻮﻗﯽ Gorkut atanyñ oglanlara at dakyşy barada, Gultegin hanyñ daş mazarynda şeýle ýazlypdyr: ”Meniñ ärlikde alan adym Ýaryk Tegin, gardaşymyñ alan ady Gultegin”. Häzire çenli Türkmenlerde Ürküt, Burkut (Hudaý-ýōly üçin zyýarat jaýlara getrilen geçi) ýaly adlara gabat gelse bolýar. Adlar köplenç ýaşaýyş, durmuşda bolup geçýän wakalar bilen baglanşyly ”Atbasar”, ”Atçapar”, ”Atly”, ”Gündogdy”, ”Aýbölek”, ”Gulan”, ”Tōrum”, ”Köşek” we ş.m Däde Gokutda, halkyñ durmuşy aýdyñ görnüşde görkezilipdir. Birinji baýda (Bugaç hanyñ baýynda) zurýadyñ gerekligidigi agzalýar, ”ogul atanyñ ýeteridir, ojagynyñ közidir”. Magtymgulyda: ”Bolmasa ýigidiñ zurýady Ölende tutulmaz ady” diýen setir bar. Öwlatsyz adam hormatlanmandyr, ony ”Hüýrlukga-Hemra” destanynda-da görse bolýar, şonda ”Padyşa bir toýa baranda, zurýatsyzlygy üçin atynyñ guýrugyna çöp-çolam, biline bolsa süñk dakýarlar”. Derse han bu egsikligini aýyrmak üçin hatynyñ maslahatyna görä uly toý tutup, atdan aýgyr, düýeden bugra, goýundan goç gyrdyrýar, depe ýaly et ýygýar, göl kimin kymys sagdyrýar. Bular ýaly 9 toý tutmagy biz ”Şejere-ýe Terakime”eserinde-de görýäris. Oguz han ömrüniñ soñunda uly toý tutup, ogullaryna Bozok, Üçoklary paýlaýar. Ykinji baýda, Salyr Gazanyñ öýüniñ talanmagyny hem ”Şejerede” Oguzlar bilen Beçeneleriñ söweşinde görýäris. Bu baýda wepaly garajyk çopanyñ iliñ malyny-baýlygyny goraýşyny, Görogly destanyndaky çopanlaryñ mysalynda görse bolýar. Däde Gorkut destanynyñ başyndan aýgyna çenli hatynlaryñ uly rolunyñ bardygy orta atylýar. Burla hatynyñ (Burla üzüm manysynda bolmaly. Şejere Terakimede, ol Senduwn baýyñ gyýzy, boýy uzyýn altyn gözli diýip wasp edilipdir) maşgala namysyny goramak ýolunda ogulundan geçişini, Banu Çeçegiñ, Saljan(Syýlyjan) gyýzyñ edermenliklerini Türkmen klasiki eserleriniñ hemmesinde şol sanda Göroglynyñ Aga-Ýunusynda görse bolýar. Olar ýönekeý aýal hökmünde oturmaýarlar, gerek wagty ata çykýarlar, söweşýärler, ok atýarlar, göreş tutýarlar, ärleriniñ maslahatçylary bolýarlar. Olar erkekler bilen deñ hatarda orun alýarlar. Şejere-ýe Terakimede bellenişi kimin 6 aýal Oguz iline beglik edipdir. Gelin-gyýzlara gaty hormat goýlup: ”Gyýzlaryñ ýoly ilkidir”(Gantöreli baýynda) diýip, ýigitlere olara hormat etýänmişler. Beýregiñ baýynda, ol öz adaglysynyñ wepalydygyny, wepasyzdygyny saýgarmak üçin ozan eşigine girip, kimiñ kimdigini bilýär. Däli Domrolyñ baýy häzir bugüne çenli biziñ aramyzda aýdylyp gelinýär. Bu baýda aýalyñ ärine wepadarlygyny görýäris. Bu destan hatta Ýunanlaryñ medeniýetine hem öz täsirini ýetiripdir, ”Alstis” diýen bir aýal öz äriniñ ýerine ölmäge razy bolýar, ol Orpidosyñ aýaly, Herkul ony ölümden gutarýar. Eserde yslam dininiñ Oguzlaryñ arasynda täze ýaýrandygyny añsa bolýar. Olar Tañryny ynsanlar ýaly bir söz bilen şat, bir söz bilen ynjyýan oýedýärler, şerap içmek däp bolupdyr. Gyssanan çaglarynda Tañry ýadlaryna düşse, 10 ýeñişden soñra kymys içip serhoş bolýarlar. Eserde Şiýr Şemsetdin, Aýşa, Patma ýaly musulman adlara duwş gelinýär. Däde Gorkut eserinde ant içmek yslam dini ynançlary esasynda däl-de, gylja, toparga bolupdyr: ”Gyljyma dogranaýyn, okuma sanjylaýyn, ýer kimi kertileýin, toprak kimi sawrylaýyn, oglum dogmasyn, dogsa ōn güne barmasyn”. Haýyr doga (ýom) hökmünde Däde Gorkut şeýle öwüt beripdir: ” Ýom bereýin hanym! Ýerli gara dagyñ ýykylmasyn, kölgelije gaba agajyñ kesilmesin. Görkli suwuñ guwramasyn, çalşañda gara polat uwz gyljyñ kütdelmesin”… Gorkut ata destanlarynda ýene-de ençeme gadymy däpleri görse bolýar, mysal üçin Birek ok atýar, ok niýrä düşse şol ýerde gelini bilen ilkinji giýje girjek ak öýi dikilýär, öýlenen ýigidiñ dakynan ýüzügini ýoldaşlary ok atyp urýarlar. Bular ýaly däbi 13-nji asyrda Ytaliýan syýahatçysy Markopolo Türkleriñ arasyna eden syýahaty mahalynda hem agzaýar. Öýlenjek ýigit, aljak gyýz bilen göreşýänmiş, bu barada Kaşgarly Mahmytda şeýle nakyl getirlipdir: ”Gyýz bilen göreşme, Gysrak bilen ýaryşma”. Däde Gorkut destanynda Guwrdyñ uly hormaty bolupdyr. Bilşimiz ýaly Oguznamalarda Boz guwrt Oguz iline galawuz bolup, olary Ergene kon dagyndan Ata ýurtlaryna aşyrýar, nesilbaşymyzy ölümden gutarýar. Şoña görä Oguzlar öz baýdaklarynda Guwrduñ başyny nagyş edipdyrler. Häzir Türkmenleriñ arasynda ”Guwrt ýüzi mübärekdir”, ”Guwrt geldi, gut geldi” diýen nakyllar bar, çagalara ”Guwrtgeldi”, ”Guwrtmyrat” ýaly at dakylýar. Kümüşdepeli ýaşulylaryñ aýtmaklaryna görä guwrdyñ diýşi bilen bir bölejek tüýni dagdan edip oglanjyklaryñ boýunlaryna dakar ekenler. 11 Gorkut atada oglanlaryñ dürli ugurlarda sapak alyp, durmuşa taýýarlyk görýändiklerini görýäris, olar awa äkidilýär, söweş meýdanlaryna eltilýär. Däde Gorkudyñ aýtmagyna görä: ”Ol çagda ogul ata sözün iki eýlemezdi, iki eýlese oglany syýlamazdylar (4-nji baý) Gantöreliniñ baýynda ”Görogly” bilen ”Harman däli” göz öñüe gelýär. Merhum professor Faruk Sümeriñ bellemegine görä arap rowaýatlarynda hemde sözlüklerinde Gantöreliñ oglanlary (Beni Ganture ) ﻗﻨﻄ ﻮرﻩ ﯼﺑ ﻦTürkleriñ bir boýy (tiýresi) diýilýär, şeýle-de Gantöräni bir hiýl dokyýlan parça hem many edilipdir (F.Sümer, Oguzlar, 3-nji bölüm) Depegöz örän gadymy baý. F.Sümeriñ bellemegine görä bu destan Ýunanly Humeriñ eserlerinde görünýär, göýä Humer bu destany Türklerden eşdipdir. Arap jeografiýaçysy Äl-Magreziniñ ”Älsuluk ”اﻟﺴ ﻠﻮﮎatly eserinde Depegöz Gypçaklaryñ serdary bolanmyş, bu at eserde (Tebakez Ältugrili ﺎﮐﺰ ﺗﺒ )ﯼلﯼاﻟﻄﻐ ﺮdiýlip ýazylypdyr. Ýene agzap geçmeli bir zat, ol-da Oguzlaryñ duşmanlary hakynda. Olar eserde kapyr diýlip agzalýar. Bu duşmanlaryñ atlary Türkçe: ”Gara Tüken”, ”Bugajyk”, ”Gara Budak”, ”Sony Sandal”, ”Gara Arslan”, ”Demir ýaýly”, ”Arşyn ogly”… Bular şol başda agzap geçişimiz ýaly Gypçak, Beçeneklerden bolmaly. Soñ bular kapyr, mesihi(hyrystyýan), Gürji we ş.m diýilip görkezilýär. Şökli melek hem Türkçedir (Şök=çök= agyrbaşlylyk, otrumlylyk manysyndadyr). Taryhy maglumatlaryñ bellemegine görä Türkler 11-njy asra çenli yslam dinini kabul edmändirler. Bular ýañy musulman bolan Oguzlar bilen köp wagtlap söweş edip gelipdirler. Däde Gorkut eserinde ýigitleriñ gulagy ”altyn gupbaly” bolupdyr. Erkekleriñ halka dakynmaklary gadymy döwürde gulçylyk simboly bolupdyr, ýagny erkin 12 kişiler bilen gullary saýgarmak üçin gullaryñ gulaklaryny deşip, halka dakypdyrlar. Türkleriñ arasynda Berke han (Altyn ordanyñ başlygy) musulman bolanda (1256-66−njy ýylda) gulagyna almasdan halka dakynypdyr. Emir Teýmur körekeniñ-agsak Timuryñ (1360-1405) gulagynda altyn gupbasy bolupdyr. Däde Gorkutda birnäçe ata sözlerine gabat gelse bolýar: ” Baş sag bolsa börük bulanmazmy?” (Saglykda söweşmän durup bolarmy?). ”Depegeni, süsegen ýyrtar” (Ogryny, galtaman tanyýp alar) ”Eski düniñ bitgisi, oksüz oglanyñ dili ajy bolar” (garry agajyñ miwesi, ýetim oglanyñ dili ajy bolar). ”Geýim gyjyldamasyndan, at çyýgyrmasyndan” (Söweşde geýmiñ sesinden, atyñ kiñşemeginden onuñ gyzgyýndygyny bilse bolar). ”Eýegüli ulalar, gapyrgaly boý alar”(Ulalyp ösmek) ”At aýagy külek bolar, ozan dili çevik” (Dünýä at aýagy ýaly tiýz geçer, özi-de ozan dili kimin çalt, süýji bolar). Eserde gopuzyñ (tamdyranyñ) mukaddes orny bolupdyr. Ol ozanyñ golunda ilden-ile, begden-bege gidip, begleri dogry ýola çagrypdyr. 10-nynjy baýda ençeme ýyllap duşmanyñ galasynda tussag saklanan Segrek ýesirlikden gutulyp, Oguz iline gaýdyp gelşine ýadawlykdan ýolda uwklaýar. Segregiñ yýzyndan Egrek diýen dogany dünýä iýnip, ol ýigit bolup ýetişipdir, Segrek ondan habary ýokdy. Egrek uwklap ýatan Segregiñ gopuzuny alýar, şol bada Segrek turup: ”Eý kapyr, Gorkut atamyñ gopuzynyñ hormatyna [gylyç] çalmadym, gopuz bolmasaýdy agamyñ başy üçin seni çalardym” diýär. Arkeolog alymlaryñ Çiniñ Turfan şäherinde geçiren gazuw işleriniñ netijesinde uly bir konsert salunuñ üstünden barylypdyr, onda dürli gopuz, çeñ, agyz bilen çalynýan saz gurallar taplypdyr. 13 Däde Gorkut eseriniñ ýazga geçen nusgalarynda birnäçe kemçiliklere hem-de gapma-garşylyklara duwş gelse bolýar. Onuñ düýp sebäbi eseriñ elden-ele geçmegi, dürli ozanlar, bagşylar tarapyndan rowaýat edilmegidir. Mysal üçin Salyr Gazan iki gezek Şükli melegi öldürýär, ikinji we üçünji baýlarda onuñ başyny kesýär, dördünjide ony ýaralap tussag edýär. 9-njy baýda Şükli melek: ”Aman, diýniñze girdim” diýip ölümden gutulýar. Destanda erkekleriñ at dakylşyny görsek-de, gyýzlara at berilişi hakynda gürrüñ ýok. Burla hatyn bir ýerde daýaw, batyr aýal görkezilse, başga ýerde ýaramaz garry, ak saçly sypatynda gelýär. Gazan han bir ýerde daýaw, alp ýigit, bir ýerde ak sakgally ata görkezilýär. Üçünji baýda Bezirgenleriñ mallaryny Bozoglan lakamly (oña heniz Bamsy Birek at berilmäkä) bir Oguz ýigidi gutaryp, bu mallary begleriniñ ogluna alyp barýandyklary diýenlerinde, Bozoglan Bezirgenlere:” Begñiziñ ogly kim” diýende, olar ”Baý Buranyñ ogly, Bamsy” diýärler. Eserde bolsa ol, bu ady söweşden soñ Gorkut atadan alýar. İkinji baýda ”Gulbaş/Gylbaş”, Şükli melegiñ elinde öldürülýär, emma 12-nji baýda ol gazanyñ ilçisi bolup Daş-Oguzlara iýberilýär. Alp-Ürslem we Gyýan Seljuk, Depegözüñ elinde ölýärler, emma 12-nji baýda atlary çekilýär. 12-nji baýda alp-Ürslem ”Ýeñse/Eñse Goja ogly Okçyny” öz gyrymy (duşmany) hasaplap, onuñ bilen söweşmek isleýär. 7-nji baýda ”Gazylyk goja duşman galasynda bolan wagtynda yýzynda bir ýaşynda ogly bar erdi” diýip görkezilýär, soñ ony ogly we ýoldaşlary baryp duşman galasyndan çykaranlarynda, Goja, ýigitlere bakyp: ”ala gözli, görkli aýalymy ýükli goýdum erkekmidir, gyýzmydyr, ony bilsem” diýip soraýar. Elbette eseriñ başdan-aýak süýjiligini bujaz kemçilikler aýryp bilmez. Eser bize nähil mälim boldy? 14 Watikan nusgasynyñ baş sahypasy Dresden nusgasynyñ baş sahypasy ”Däde Gorkut hakyndaky iñ gadymy bilgimiz Müsürli Türkmen ýazyjysy Äbubekr ibn Abdylla ibn Eýbeg Davadary,nyñ(ölümi 1331-32) beren maglumatyndandyr. Ol bir Oguznama hakynda gürrüñ berýär, ýöne gyýnansakda bu eser biziñ döwrümiz gelip ýetmändir”. (F.Sümer) Davadary şeýle ýazypdyr: ”Meniñ pikrime görä bu eser Türküstanda ýaşan Oguzlaryñ iñ gadyýmy destanlaryndan söz açýar. Bu eser Oguzlaryñ taryhy, syýasy hereketleri we medeni durmuşlary barada gürrüñ berýär. Oguzlar bu destanlary arkama-arka alyp gelýärler. Onda Depegöz diýen bir bar bar. Bu depegöz bir Oguz çopan bilen peri gyýzyndan dogulýar. Depegöz Oguzlara köp zyýan berýär, oña okdyr, gylyç ötmeýär, ony ”Basat” diýen batyr öldürýär. Davadarynyñ tassyklamagyna görä bu destanlar, Türküstanda ýaşaýan Türkleriñ arasynda döräp, soñ olar Äzerbegjan we Anadola göçüp gelenlerinde, 14-njy ýüzýylda Ak-goýunly Türkmenler döwründe ýazga geçirilýär. 15 Davadarynyñ rowaýat eden ”Depegözi” bilen Däde Gorkutdaky Depegözüñ arasynda birnäçe tapawut bar. Davadarynyñ rowaýatynda Basatyñ bir söýgülsy bar, Basat, Depegözi öldürenden soñ bu gyýz bilen göreş tutup, ony ýykandan soñ onuñ bilen öýlenýär. Däde Gorkut hakynda ”Welaýatnama” diýen eser hem bilgi berýär. Hajyweli Bektaşy (Bektaşy tarykatynyñ ýolbaşçysy) bu eserde gadymy Türk destanlaryndan söz açýar. ”Ötmen Baba” diýen adam (Bektaşy akymynyñ ulularyndan biri) Oguznamadan birnäçe goşgy bize mälim edipdir” diýip, Faruk Sümer ýazýar. Ýene Ybraýym Gülşeni (Gülşeni tarykatynyñ başlygy, ölümi 1510) Muhammed piýgamber we onuñ ýarany, şeýle-de Oguz han we onuñ nebireleri hakynda birnäçe goşgy bildiripdir. Ol goşgular ”Munakyp nama ”ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻧﺎﻣﻪatly kytapda jemlenip, Oguz ata we Oguz handan söz açýar. Däde Gorkutda diñe iki sany golýazma saklanyp galypdyr. Olaryñ birisi Almanyñ Deresden şäheriniñ padyşalyk kitaphanasynda saklanýar. Bu eseri ilkinji gezek Haitrisjh Fredrik fon Diez 1815-njy ýylda bize mälim etdi. İkinji nusga bolsa Vatikanyñ kitaphanasynda saklanýar. Bu golýazmany 1950nji ýylda Ottore Rossi mälim etdi. Bu nusganyñ ady ”Hekaýat Oguznama, Gazan beg we gyýzy” bolup, 1950-nji ýylda Filsher, Deresden kitaphanasynda katalog ýazanda onuñ adyny ”Däde Gorkut älel-lesan taýfe-ýe Oguzan ددﻩ ﻗﻮرﻗﻮت ”ﻋﻠﯽ ال ﻟﺴﺎن ﻃﺎﻳﻔﻪ اوﻏﻮزانdiýip beripdir. Bu düzlen tertipde eseriñ ýazylan taryhy we ýazyjysyndan nyşan ýok. Esere Ystanbulyñ Ahmat paşa kitaphanasynyñ möhri (10-nynjy ýüzýyl) basylany üçin Deresden-de oña 10-nynjy ýüzýylyñ eseri diýlipdir. Vatikan golýazmasynda 1,2,3,4,7,12-nji baýlar ýerleşdirlipdir. Rossinyñ aýtmagyna görä Vatikan nusgasy Deresdenden gadyýmyrak bolmaly. 1815-nji ýylda ”Daits” Depegöz Basatyñ elinde ölüşi” atly baýy Alman dilinde çap etdirýär. Soñ almanyñ belli alymy Teodor Noldke 1859-njy ýylda eseri doly suratda Alman diline terjime edýär, emma ol öz işini soñlap bilmeýär. 16 Onuñ işini rus alymy Barthold 1894-nji ýyldan 1910-njy ýyllar arasynada gaýtadan işleýär. Barthold ”Bugaç han” hem-de ”Salyr Gazanyñ öýüniñ talanmagy”, ”Birek”, ”Däli domrol” baýlaryny Orsýediñ gazet-jurnallarynda çap etdirýär. Bartholdyñ işi çap bolmazdan öñ Türkiýede 1916-njy ýylda Kilisli Räfet arap haty bilen ”Kitab-e Däde Gorkut älel lesan taýfeýe Oguzan” işini Deresden nusgasy esasynda çap etdirýär. 1938-njy ýylda Orhan şaýyk Gökýaý eseri latyn haýynda çykarýar. 1958-nji ýylda Muharrem Ergin Türkiýede Gorkut atany giýñden işläp, ony iki jiltde taýýarlar. Birinji jildi sözbaşy, dürli nusgalar hakyndaky bilgiler we tankydy tekstden ybarat bolýar. İkinji jildi bolsa sözlük we eseriñ grameri hakynda 1962-nji ýylda çapdan çykýar. Bulardan başga 1958-nji ýylda Ýo-ajhim Hein eseri Alman diline terjime edip Zurihda çap etdirýär. Bakuwda 1950-nji ýylda Hamid Arasly, M.H.Tahmasb tarapyn işlendi. Soñlar 1960-njy ýylda rus alymlary Ýakuboski we Jirmonski tarapyndan Moskvada çap edildi. 1950-nji ýyllarda eseriñ gyýsaldylan görnüşini Türkmenistanda çap etdirmäge syýnanşan prof. Mäti Kösäýev «milletçilikde» aýplanýar we eseriñ çap edilmegine rugsat berilmeýär. Däde Gorkudyñ başga çaplary: 1-Binýzar Adnan. Dädem Korkut. Ankara 1973 2- Lewis Geoffreý, The Bok of Dede Korkut. London, penguin Boks, 1974, first published 3- Sumer Faruk, Uýsal ahmad, E.Walker, Warren. S The Boks of Dede Korkut (Austin and London: universitý of Texas press 1972, first published Eýranda 1355/1976-njy ýylda ”Baba Gorkut” aty bilen Lewis Geoffreý′niñ işi, Tebrizli Feriba Äzeb-defteri we M.H.Akberi tarapyndan pars dilinde çap edildi, 17 soñ 1358/1979-njy ýylda M.E.Ferzane dürli çaplary deñeşdirip ony äzeri türkçesinde çap etdi. Türkmenistanda 1989-njy ýylda ”Soviet edebiýaty” jurnalynyñ 7 we 8-nji sanlarynda eseriñ doly görnüşi çap edildi. 1990-njy ýylda bolsa 1951-njy ýylda merhum Mäti Kösäýeviñ taýýarlan teksti ýörite bir kitap görnüşinde okuwjylara hödürlendi. Mäti aga bu işi öz döwründe orta mekdep okuçylar üçin niýetläp eserin gyýsgaldylan görnüşini çapa taýýarlapdy, ýöne ol milletçilikde aýplanyp neçr edilmegi gadagan edildi. Ýokarda agzap geçişimiz ýaly Gorkut atanyñ eserinde getirlen sözbaşy soñralar Osmanly döwründe ýazylyp, esere goşulan bolmaly. A.Gürgenli 18 GORKUT ATA Resul aleý-hyssalam رﺳﻮل ﻋﻠﻴﻪ اﻟﺴﻼمzamanyna ýakyn Baýat boýundan Gorkut ata diýerler bir är gopdy. Oguzuñ baş kişisi, bilijisidi. Näme diýse bolardy. Gaýypdan dürli habar söýlärdi. Hak Tagala onuñ köñlüne ylham bererdi. Gorkut ata: − Ahyr zamanda hanlyk ýene, Gaýy halkyna öwrüler, ahyr zaman bolup, kyýamat gopýança Kimse ellerinden almaz. Bu diýdigi Osmanly neslidir, işde sürüp gidýärler- diýdi, muña meñzär niçe sözler söýledi. Gorkut ata Oguz halkynyñ müşgilini çözerdi, herne iş bolsa, Gorkut ata aýtman edmezdiler, herne buýursa, ederdiler. Sözüni tutup, tamam ederdiler. Gorkut ata şeýle söýlemiş: − Tañry-Tañry diýmeýinçe, işler oñmaz. Kadyr Tañry bermeýinçe, är baýymaz. Başda ýazylmasa, gul başyna kaza gelmez. Ajal wada ermeýinçe, kimse ölmez. Ölen adam direlmez, çykan jan geri gelmez. Bir ýigidiñ gara dag ýumrujynça maly bolsa, Ýygar, düýrer, talap eýlär, Nesibinden artygyny iýe bilmez. Ulaşyban suwlar daşsa, deñiz dolmaz. Tekepbirlik eýeleýeni Tañry söýmez. Köñlüni ýuja tutan ärde döwlet bolmaz. Ýad ogly saklamak bile ogul bolmaz, Boý alanda gider, gördüm diýmez. Külden depe bolmaz. Gara eşek başyna uýan ursañ, gatyr bolmaz. Çora dōn geýdirseñ, hatyn bolmaz. 19 Ýapa-ýapa garlar ýagsa, ýaza galmaz. Ýapagyly gökçe çemen güýze galmaz. Esgi pamyk biýz bolmaz, Garry duşman dost bolmaz. Garagoça gyýmaýynça, ýol alynmaz. Gara polat uwz gylyjy çalmaýynça, gyrym dönmez. Är malyna gyýmaýynça, ady çykmaz. Gyýz eneden görmeýençe, öwüt almaz. Ogul atadan görmeýinçe, supra çekmez. Ogul atanyñ ýetidir, iki gözüniñ biridir. Döwletli ogul gopsa, ojagynyñ közüdir. Ogul dagy neýlesin, ata ölüp mal galmasa. Ata malyndan ne peýda, başda döwlet bolmasa. Döwletsiz şerinden alla saklasyn, hanym, sizi! Däde Gorkut ýene şeýle söýlemiş: − Sarp ýörerken, Gazylyk ata, Namart ýigit müne bilmez, müninçe münmese ýeg. Çalyp keser uwz gylyjy, Muhannesler çalynça, çalmasa ýeg. Çalabylen ýigide ok bilen gylyçdan, bir çomak ýeg. Gonagy gelmeýen gara öýler ýykylsa ýeg. At iýmeýen ajy otlar bitmese ýeg. Adam içmez ajy suwlar, syzyýnça, syzmasa ýeg. Ata adyny ýöretmeýen hoýrat ogul, Ata bilinden ininçe, inmese ýeg, Ene rehmine düşünçe, dogmasa ýeg. Ata adyny ýöredende, döwletli ogul ýeg. Ýalan söz bu dünýäde bolyýnça, bolmasa ýeg. 20 Gerçekleriñ üç otuz ōn ýaşyny dōldursa ýeg Üç otuz, ōn ýaşyñ-da dōlsun! Hak size ýaman getirmesin! Döwletiñiz paýende bolsun, hanym heý! Däde Gorkut söýlemiş, hanyñ, göreýli näme söýlemmiş: − Gidilen ýeriñ otlaglaryny keýik biler. Giñez ýerler çemenlerini gulan biler. Aýry-aýry ýollar yýzyny düýe biler. Ýedi derýa koklaryny tilki biler. Tüýn bile kerwen geçdigini torgaý biler. Ogul kimden boldugyny ene biler. Äriñ agyryny, ýeñilini at biler. Agyr ýükler zähmetini gatyr biler. Niýräñ syzlasa, çigin biler. Gafyl başyñ agyrysyny, beýni biler. Golça gopuz göterip, ilden-ile, Begden-bege ozan gezer. Är jomardyny, är näkesini ozan biler. Yliñizde çalyp aýdan ozan bolsun. Azyp gelen kazany Tañry sowsun, hanym, heý! Däde Gorkut ýene söýlemiş, göreli, hanym ne söýlemiş: Agyz açyp öwer bolsam, Üstümizde Tañry görkli. Tañry dōsty, din serweri, Muhammet görkli. Muhammediñ sag ýanynda namaz kylan Äbubeker syddyýk görkli. 21 Ahyrky otuz paranyñ başydyr, ”ämm ”ﻋﻢgörkli. Hyjjysy bilen düz okalsa, ”ýasyýn” görkli. Gylyç çaldy, din açdy, Şahy merdan Aly görkli. Alynyñ ogullary, pigamberiñ agtyklary Kerbela ýasysynda, Ýezidler elinde, Şehit bolan Hesen bilen Huseýin, Yki gardaş görkli. Ýazylyp-düzlüp, gökden iýndi, Tañry älemi Gurhan görkli. Ol Gurhany ýazdy-düzdi, Olamalar öwrenýänçä köýdi-bişdi, Alymlar serweri Osman ibin Äffan görkli. Alçak ýerde ýapylypdyr, Tañry öýi Mekge görkli. Ol Mekgä-ýe sag barsa, esen gelse, Sydky bütin hajy görkli. Anna güni okalýan ”hutba” görkli. Gulak berip diñlenende ”ymmat” görkli. Minarada ýañlananda, ”fakyh” görkli. Dyýzyny basyp oturanda, halal görkli. Dolumyndan agarsa, baba görkli. Ak süýdni doýa emdirse, ene görkli. Ýanaşyp ýōla girende, gara bugra görkli. Söýgüli gardaş görkli. Ýañal ala öý ýanynda dikilse gerdek görkli. Uayýnja tanapy, ogul görkli. Kimsä meñzemedi, jümle älemi ýaradan, Alla, Tañry görkli. 22 Ol öwdügim ýuja Tañry dōst boluban, meded ersin, hanym heý! Ozan aýdar: − Hatynlar dört dürlüdir: Birisi öýüñ diýregidir. Birisi solduran soýdur. Birisi dolduran topdur. Birisi niçe söýleseñ, baýakydyr. Öýüñ diýregi bolan hatyn, ýasydan-ýabandan öýe bir gonak gelse, äri öýde bolmasa, ol ony iýdirer-içirer, agyrlar, syýlar, gönderer. Ol Aýşa-Patma soýudyr. Hanym, onuñ bäbekleri bitsin! Ojagyña bular kibi hatyn gelsin! Geldik, soýy solduran hatyna. Dañdan ýerinden ör turar. Elini-ýüzüni ýumazdan, dokuz bazlamaç bilen bir çanak ýogurt öñüne alar. Doýunça dyka-basa iýer. Elini böwrüne urar-da: − Bu öý guwrysyn, äre baralymdan bäri garnym doýmady, ýüzüm gülmedi. Aýagym başmak, ýüzüm ýaşmak görmedi, wah, bu ölüp, başga birine barsadym, näme bolardy. Çakymdan-da ýagşy uýar bolsady− diýer. Onuñ kibi hatynyñ bäbekleri bitmesin! Ojagyña bular kibi arwat gelmesin hanym! Geldik, ol ki dōluduran topdur: Ertir ýerinden turar. Elin-ýüzün ýumazdan, ōbanyñ ol ujyndan bu ujuna, bu ujundan ol ujuna ylgar, gyýkular. Öýläne çenli gezer. Öýleden soñra öýüne geler, görse ogry köpekdir, tana öýüni biýr-birine gatyp-garandyr. Öýi towuk ketegine, sygyr ýatagyna dönendir. Goñşularyny çagyrar: 23 − Aýu! Züleýha! Zübeýde! Aýnamelek! Gutlymelek! Ölmäge, ýitmäge gitmändim. Ýatjak ýerim ýene bu ýumurlan ýerdir. Öýüme bir baksadyñyz näme bolardy. ”Goñşy haky Tañry haky”−diýip söýlär. Munuñ ýalynyñ, hanym, bäbekleri bitmesin! Ojagyña beýle arwat gelmesin! Geldik, ol kim niçe söýlärsiñ, baýakydyr: −Öýüne ýasydan-ýabandan bir gonak gelse, är adam öýde bolsa, oña: − Tur, ekmek getir, iýeli, bu-da iýsin. Çöregiñ saklamaly däl, iýmelidir!– diýse Aýaly: −Neýläýin, bu ýykylmyşda uwn ýōk, elek ýōk. Düýe degirmenden gelmedi−diýr. −Ne gelerde, meniñ suprama gelsin− diýip, elini syrtyna urar, ýanyn eñer, sagrysyny ärine dönderer. Müñ söýlärsiñ, birini goýmaz, äriniñ sözüni gulagyna goýmaz. Ol Nuh pigamberiñ eşeginiñ aslyndndyr. Ondan dagy, sizi, hanym, Alla saklasyn! Ojagyñyza beýle hatyn gelmesin. 24 1 DERSE HAN OGLY BUGAÇ HAN BOÝY Hanym heý! Bir gün Kamgan ogly han Baýandyr ýerinden turýar. Ala meýdanda çadyryny dikdirýär. Müñ ýerde ýüpek haly düşedýär. Hanlar hany Baýandyr ýylda bir gezek toý edip, oguz beglerini gonaklardy. Ýene toý edip, atdan aýgyr, düýeden bugra, goýundan goç gyrdyrýar. Bir ýere ak otag, bir ýere gyzyl otag, bir ýere gara otag gurdurýar. Ogly bolany ak, gyýzy bolany gyzyl, balasy bolmadygy gara otaga gonduryñ, altyna gara keçe düşäñ, gara goýun ýahnasyndan öñüne getiriñ, ise isin, imese tusun gitsin, ony Tañry gargapdyr, biz dagy gargarys, belli bilsin− diýýär. Oguz begleri ýygnanşyp başlaýar. Meger Derse han diýerlerdi, bir begiñ ogly-gyýzy ýakdy. Öz-özi bilen: −Salkyn-salkyn dañ ýelleri ösende, Sakgally bozaç torgaý saýranda, Sakgaly uzyýn tat äri ýañlanda, Bedew atlar eýesin görüp hokaranda, Akly-garaly saçylan çagda, Göwsi gözel gaba daglara gün degende, Beg ýigitler, çalasynlar bir-birine goýulan çagda. Ala dañdan Derse han galkyban, ýerinden ör turup, gyrk ýigidini ýanya alyp, Baýandyr hanyñ toýna geldi. Baýandyr hanyñ ýigitleri Derse hany garşylady. Getirip gara otaga gondurdy. Gara keçe astyna düşediler. Gara goýun ýahnasyndan öñüne getirdiler. −Baýandyr handan buýruk beýledir, hanym!− diýdiler. Derse: 25 − Baýandyr han meniñ ne egsikligimi gördi? Gylyjymdan gördümi, supramdan gördümi? Menden aşak kişileri ak otaga, gyzyl otaga gondurdy. Gara otaga gondurar ýaly meniñ ýazygym näme?− diýdi. Aýtdylar: − Hanym, bu gün Baýandyr handan buýruk şeýle: ogly-gyýzy bolmaýany Tañry gargapdyr, biz dagy gargarys−diýmişdir −diýdiler. Derse han ýerinden ör turýar: −Galkybany, ýigitlerim, ýeriñizden ör turuñ! Bu garalyk ýa mendendir, ýa-da hatyndandyr− diýdi. Derse han öýüne gelip hatynyny çagyryp: − Bäri gelgil, başymyñ bagty, öýüm tagty! Öýden çykyp ýöräñnde, selwy boýlyým! Topugyna sarmaşanda, gara saçlyým! Gurguly ýaýa meñzär, çatma gaşlyým! Goşa badam sygmaýan dar agyzlyým! Güýz almasyna meñzär, al ýañklyým! Hatynym, diregim, düwlegim! Görýäñmi, näler bolmuş! Galkybany han Baýandyr ýerinden turmuş. Bir ýere ak otag, bir ýere gyzyl otag, bir ýere gara otag dikdirmiş. − Oguly bolany ak otaga, gyýzy bolany gyzyl otaga, ogly-gyýzy bolmaýany gara otaga gonduryñ, astyna gara keçe düşäñ. Gara goýun ýahnasyndan öñüne getiriñ, ise, isiñ, imese, tursun gitsin. Ogly-gyýzy bolmaýany Tañry gargapdyr, biz dagy gargaýarys− diýmiş. Gelip meni garşy aldylar. Gara otaga gondurdylar. Astyma gara keçe düşediler. Gara goýun ýahnasyndan getirdiler. −Ogly-gyýzy bolmaýany Tañry gargapdyr, biz dagy gargaýarys, belli bilsin− diýdiler. 26 Tañry bize bir ýetmen ogul bermedi, ýazyk sendenmidir, ýogsa menden? − diýip, söýledi. Gör bak näme söýledi: − Han gyýzy ýerimden turaýynmy? Ýanyñ bile bogazyñdan tutaýynmy? Gaba ökjäm altyna salaýynmy? Gara polat uwz gylyjymy elime alaýynmy? Öz göwräñden başyñy keseýinmi? Jan datlysyny saña bildireýinmi? Alaja ganyñy ýer ýüzüne dökeýinmi? Han gyýzy sebäp nedir, diýgil maña? Gaty gazap ederem şimdi saña!− diýdi. Derse hanyñ hatyny: − Han, Derse han, maña gazap etme! Ynjaýyp, ajy sözleri söýleme! Ýeriñden ör turgul! Ala çadyryñ ýer ýüzüne dikdirgil! Atdan aýgyr, düýeden bugra, Goýundan goç öldürgil! Yç-oguzyñ, Daş-oguzyñ beglerini çagyrgyl! Aç görseñ doýurgyl! Ýalanjak görseñ, donatgyl! Borçlyny, bōrjundan gutargyl! Depe gibi et ýyg! Göl gibi kymyz sagdyr! Uly toý et, dileg dile! 27 Belki agzy dogalyýnyñ alkyşy bile Tañry bize bir ýetmen ogul berer− diýdi. Derse han hatynyñ sözi bile uly toý tutdy, dileg diledi. Atdan aýgyr, düýeden bugra, goýundan goç gyrdyrdy. Yç-oguz, Daş-oguz beglerini çagyrdy. Aç görse doýurdy, ýalañaç görse donatdy, borçlyny, bōrjundan gutardy. Depe gibi et ýygdy, göl gibi kymyz sagdyrdy. El göterdiler, dileg dilediler. Bir agzy dogalynyñ alkyşy bile Tañry bir ogul berdi. ”At aýagy kölük bolar, ozan dili çävük”. ”Ygüli ulalar, gapyrgaly boý alar”. Oglan on bäş ýaşyna girdi. Derse han, Baýndyr hanyñ ordasyna gitdi. Baýandyr hanyñ bir bugasy bardy. Bir dagy bugrasy bardy, Ol buga gaty daşa boýnuzyñ ursa, uwn gibi üwärdi. Bir ýazda, bir güýzda buga bile bugrany söweşdirerlerdi. Baýandyr han galyñ oguz begleri bilen tomaşa ederdi. Hezil ederdi. Ýene ýaz geldi, bugany saraýdan çykardylar. Üç kişi sag ýanyndan, üç kişi sol ýanyndan demir zynjyr bile tutdylar. Getirip meýdanyñ ortasyna getirdiler. Derse hanyñ ogly üç dagy orda uşagy bilen meýdanda aşyk oýnarlardy. Bugany goýberdiler. Oglanjyklara: − gaçyñ− diýdiler. Ol üç oglan gaçdy. Derse hanyñ ogly gaçmady. Ak meýdanyñ ortasynda bakdy durdy. Buga dagy oglana sürdi geldi, oglany ezmek isledi. Oglan ýumrugy bilen buganyñ alnyna gyýa tutup çaldy. Buga syrtyn gitdi. Buga ýene oglana sürdi, oglan ýene buganyñ alnyna ýumrugy bilen gaty urdy, oglan buganyñ alnyna ýumrugyny daýady. Sürdi meýdanyñ daşyna çykardy. Bugadyr oglan bir-birine dopuldylar. Ne oglan ýeñdi, ne buga. Oglan ōýlandy: − Bir tama diýreg urarlar, ol tama daýak bolar. Men munyñ alnynda näme üçin daýanyk bolup duraryn− diýdi. 28 Oglan buganyñ alnyndan ýumrugyny aýyrdy, ýolundan sowuldy. Buga aýak üstünde durman, ýykyldy. Agdaryldy. Oglan pyçagyny aldy, buganyñ başyny kesdi. Oguz begler gelip, oglanyñ üstüne ýygnandylar, geñ galyp: − Dädem Gorkut gelsin, bu oglana at goýsun, alyp atasyna barsyn. Atasyndan oglana beglik islesin, tagt alyp bersin −diýdiler. Çagyrdylar, Dädem Gorkut geldi. Oglany alyp atasyna bardy. Däde Gorkut oglanyñ atasyna ýüzlenip: − Eý, Derse han! Oglana beglik bergil! Tagt bergil− erdemlidir. Boýny uzyýn bedew at bergil! Müner bolsun− hünärlidir. Agyldan tümen goýun bergil, bu oglana! Çiýşlik bolsun− erdemlidir. Gaýtabandan gyzyl düýe bergil, bu oglana! Ýüklet bolsun− hünärlidir. Altyn başly ban öý bergil, bu oglana! Kölge bolsun− erdemlidir. Çigin guşly don bergil, bu oglana! Geýer bolsun− hünärlidir. Bu oglan Baýandyr hanyñ ak meýdanynda jeñ etdi. Bir buga öldürdi. Ogluñ ady Bugaç bolsun. Adyny men berdim, ýaşyny Tañry bersin!− diýdi. Derse han oglana beglik berdi, tagt berdi. Oglan tagta çykdy. Atasy gyrk ýigidini unutdy. Ol gyrk ýigit gysganyp başladylar, bir-birine: − Geliñ, oglany atasyna ýamanlaýlyñ, muny öldürsin, ýene biziñ syýlagymyz artsyn− diýdiler. 29 Gyrk ýigidiñ ýarysy Derse hanyñ ýanyna baryp: − Görýäñmi, Derse han, näler boldy? Ýarymasyn, ýarçymasyn, ogluñ kör gopdy, ärçil boldy. Kyrk ýigidini ýanyna aldy. Galyñ oguzuñ üstüne ýöriş etdi. Nirede gözel görse, çekip aldy. Ak sakgally goja sökdi. Ak bürçekli enäni itdi. Akan dury sulardan habar geçer, ärgury ýatan ala dagdan beter aşar. Hanlar hany Baýandyra habar barar. − Derse hanyñ ogly beýle iş etmiş−diýerler. ýaşandan, öleni ýeg bolar. Baýandyr han seni çagyrar. Gazaplanyp: Beýle ogul nämäñe gerek? Beýle ogully bolmakdan, bolmazlyk ýegdir. Öldür!− diýdiler. Derse han: «Getiriñ öldüreýin»− diýdi. Beýle diýgeç, hanym, ol namartlaryñ ýigrimisi dagy çyka geldi. Olar dagy bir ýalan añlatdylar: − Galkybany, Derse han, seniñ ogluñ ýerinden ör turdy. Göwsi gözel gaba daga awa çykdy. Sen barkañ aw awlady, guş guşlady. Enesiniñ ýanyna alyp geldi. Al şerabyñ ýitisinden aldy içdi. Enesi bilen söhbet eýledi, atasyna kast eýledi. Seniñ ogluñ kör gopdy, ärçil gopdy. Ärgury ýatan ala dagdan habar geçer. Hanlar hany Baýandyra habar barar. Derse hanyñ ogly beýle iş eýlemiş − diýerler. Seni çagyrar, gazaplanar. Beýle ogul nämäñe gerek, öldür!−diýdiler. Derse han: −Getiriñ, öldüreýin. Beýle ogul gerekmez− diýdi. Nökerler: − Biz seniñ ogluñy niçik getireýli. Ogluñ biziñ sözümizi almaz, biziñ sözümiz bilen gelmez. Galkybany ýeriñden ör turgul! Ýigitleriñi algyl! Ogluñy alyp awa çykgyl! Guş uçuryp, aw awlaýyp, ogluñy oklap öldürgil! Beýle öldürmeseñ, başga dürli dagy öldürmezsiñ, belli bilgil!− diýdiler. Söýleme: −Salkyn-salkyn dañ ýelleri ösende, Sakgally bozaç torgaý saýranda, Bedew atlar eýesin görüp hokarnda, 30 Akly-garaly saçylan çagda, Galyñ oguzyñ gelini-gyýzy bezenen çagda, Göwsi gözel gaba daglara gün dişende, Beg ýigitler, çalasynlar bir-birine goýulan çagda. Ala dañdan Derse han ýerinden ör turdy. Oglanjygyny ýanyna alyp, kyrk ýigidini boýuna saldy, awa çykdy. Aw awladylar, guş guşladylar. Ol kyrk namardyñ birnäçesi oglanyñ ýanyna baryp: − Atañ, keýikleri kowsun getirsin, meniñ öñümde depelesin, oglumyñ at segredişini, gylyç çalyşyny, ok atyşyny göreýin, söýüneýin, guwanaýyn diýdi” − diýdiler. Namartlaryn birnäçesi Derse hana: − Derse han, görýärmisiñ oglany? Ýasydan-ýabandan keýigi kowup, señ öñüñe getirer. Keýgi atarken, ok bilen seni urar, öldürer. Seni öldürmezden, sen ogluñy öldürgil!− diýdiler. Oglan keýigi kowarken, atasynyñ öñünden gelip giderdi. Derse han guwrt siñirli ýaýyny eline aldy. Üzeñgä galyp, gaty çekdi, uwz atdy. Oglanyñ iki omzunyñ arasyndan urdy, ýykyldy. Ala gany şorlady. Atynyñ boýnuny gujaklady, ýere düşdi. Derse oglanjygynyñ ýanyna barjak boldy. Ol kyrk namart goýmady. Atynyñ jylawuny çekdi, ardasyna döndi. Derse hanyn hatyny oglanjygymyñ ilki awudyr− diýip, atdan aýgyr, düýeden bugra, goýundan goç gyrdyrdy. –Galyñ oguz beglerini toýlaýyn− diýdi. Ýumurlanyp, ýerinden ör turdy. Kyrk iýnçe billi gyýzy ýanyna aldy. Derse hana garşy bardy, gabak galdyrdy. Derse hanyñ ýüzüne bakdy. Sag bilen soluna göz gezdirdi. Oglanjygyny görmedi. Gara bagry sarsyldy, döm ýüregi oýnady. Gara gyýma gözleri gan-ýaşa doldy. Çagyryp, Derse hana söýlär. Göreýli, hanym ne söýlär: Bäri gelgil! 31 Başymyñ bagty, öýüm tagty, Han atamyñ giýewsi, Hatyn enemiñ söýgüsi, Atam-enem berdigi, Göz açyban gördügim, Köñül berip söýdügim, Derse han! − Galkybany ýeriñden ör turduñ. Ýaly gara gazylyk atyñ bütin mündüñ. Göwsi gözel gaba daga awa çykdyñ, Yki bardyñ, bir gelersen, bagrym hany? Gara gerduwnda boldugym ogul kany? Çyksyn meniñ görer gözüm. A, Derse han, ýaman sekrär. Kesilsin oglan emen süýt dmarym, ýaman syzlar. Sary ýylan sokmazdan, Akja tenim galkyp çiýşer. Ýalñyzja ogul görünmez, bagrym ýanar. Guwry-guwry çaýlara suwçy saldym. Gara dōnly derwüşleri boş goýbermedim. Aç görsem doýurdym. Ýalañaç görsem donatdym. Depe gibi et ýygdym. Köl gibi kymyz sagdyrdym. Dileg bilen bir ogully boldum. Ýalñyz ogul habaryny, A, Derse han, Diýgil maña! Garşy ýatan ala dagdan, Bir ogul uçurdun bolsañ, diýgil maña! 32 Joşup akan ýürük suwdan, Bir ogul akdyran bolsañ, diýgil maña! Arslan bile gaplaña, Bir ogul iýdirden bolsañ, diýgil maña! Gara donly, azgyn dinli kapyrlara, Bir ogul aldyrdan bolsañ, diýgil maña! Han atamyñ ýanyna men baraýyn. Agyr gazna, bol leşger alaýyn. Azgyn dinli kapyra men baraýyn. Ýaralanyp, gazylyk atymdam iýnmeýinçe, Ýeñim bilen alaja ganym syýlmaýynça, Gol-buwt, ýer üstüne düşmeýinçe, Ýalñyz ogul ýōllaryndan dönmerin. Ýalñyz ogul habaryny, A, Derse han, diýgil maña! Gara başym gurban bolsun, saña!− diýdi. Tawuş edip, aglady. Derse han hatynyna jogap bermedi. Ol kyrk namart gelip: — Ogluñ sagdyr, esendir, awdadyr. Bu gün ertir kanda iýse geler. Gorkma, gaýyrma! Beg serhoşdyr, jogap bermez—diýdiler. Derse hanyñ hatyñy bu söze ynanmady, kyrk kenizini alyp, bedew ata münüp oglanyñ yýzyndan gitdi. Gyşda-ýazda gary-buwzy eremeýän Gazylyk dagyna çykdy. Görse, bir deräniñ içinde garga-gozgun iýnip-çykýar, gonup-galkýar. Atyny ökjeledi, ol tarapa ýörüdi. Meger hanym, oglan ýerde ýykylypdy. Garga guşlar gan görüp, oglanyñ üstüne gonmak istärdi. Oglanyñ iki güjügi bardy. Gargany kowýardy, gondurmaýardy. 33 Oglan ýykyldykda, boz atly Hyzyr ata oglana göründi. Üç gezek ýarasyny syýpap: — Gorkma, saña bu ýaradan, ölüm ýok. Dag oty bile eneñ süýdi ýaraña em bolar—diýp, gözden ýitdi. Ene oglunyñ ýanyna geldi. Görse oglanjygy ala gana bulaşyp ýatyr. Çagyryban, oglanjygyna bakyp: −Gara gyýma gözleriñi uwky almyş, açgyl! On ikije süññüñ uzanmyş, ýygşyr! Tañry beren datly janyñ seýranda eýmiş, ündi! Göwräñde janyñ bolsa, Ogul, ber habar maña! Gara başym gurban bolsun, saña! Gazylyk dagy, nädip akar suwlaryñ, Akar gibi akmaz bolsun! Gazylyk dagy nädip biter otlaryñ,! Biter gibi, bitmez bolsun! Gazylyk dagy nädip böker keýikleriñ,! Böker gibi, bökmez bolsun, Daşa dönsün! Nä bileýin ogul! Arsalandan boldumy, ýogsa gaplañdan? Bu kazalar saña nirden geldi? Göwräñde janyñ bolsa, ber habar maña! Gara başym gurban bolsun saña!–diýdi. Enesiniñ sesine oglan başyñ galdyrdy, ýalpak gözüni açdy. Enesiniñ ýüzüne bakdyp: — Bäri gelgil! 34 Ak süýdüni emdigim, jan ene! Ak bürçekli, syýlagly, janym ene! Akar suwlaryna gargamagyl! Gazylyk dagyñ suwunyñ günäsi ýokdur. Biten otlaryna gargamagyl! Gazylyk dagyñ suwçy ýokdur. Böken keýiklerine gargamagyl! Gazylyk dagyñ günäsi ýokdur. Arslanyna, gaplañyna gargamagyl! Gazylyk dagyñ suwçy ýokdur. Gargarsañ, atama garga! Bu suwç, bu günä atamdandyr—diýdi. Oglan ýene: —Ene, aglnagyl! Maña bu ýaradan ölüm ýokdur, gokmagyl! Boz atly Hyzyr ata geldi. Üç kere ýaramy syýpady. «Bu ýaradan saña ölüm ýokdur. Dag oty, eneñ süýdi em bolar»— diýdi. Beýle diýgeç, kyrk iýnçe billi gyýz ýaýyldy. Dag otuny üýşürdi. Oglanyñ enesi emjegini bir sykdy, süýdi gelmedi. İki sykdy süýdi gelmedi. Üçünjide süýt bile gan garyşyp geldi. Dag oty bile süýdi oglanyñ ýarasyna ýapdy. Oglany ata mündürdiler. Alyban, orda gitdiler. Oglana em etdiler, Derse handan sakladylar. «At aýagy kölek, ozan dili çävük bolar», Hanym! Bugajyñ kyrk günde ýarasy oñaldy, sapa-sag boldy, ata müner, gylyç guşanar boldy. Aw awlar, guş guşlar boldy. Derse hanyñ, habary ýokdy, oglanjygyny öldi biler. Ol kyrk namart muny duýd. «Näme edeýli» diýişdiler. —Derse han oglanjygyny görerse, otýrmaz, bizi gyrar. Geliñ Derse hany tutaýlyñ, kapyr iline alyp gideýliñ— diýdiler. 35 Derse hany tutdular. Ellerini ardyna bagladylar. Boýnuna zynjyr dakdylar. Derse han ýaýa özleri atly ýördüler. Alyban, ganly kapyr iline bardylar. Derse hanyñ tussag bolandan oguz bergleriniñ habary ýokdy. Meger hanym, Derse hanyñ hatyny muny duýýar. Bugajyñ ýanyna baryp: — Görýärmisiñ, oglum, näler boldy?! Sarp gaýalar oýganmady, ýer opuryldy. Ylde ýagy ýok eken, atañ üstüne ýagy çözdy. Ol kyrk namart atañy tutdular. Alyban kapyr iline ýördüler. Hanym ogul! Galkyban, ýeriñden ör turgul! Kyrk ýigidiñi boýña algyl! Atañy ok kyrk namartdan gutargyl, ýöri, ogul? Atañ saña gyýsada, sen ataña gyýmagyl! — diýdi. Oglan enesiniñ sözüni syýndyrmady. Bugaç beg ýerinden ör turdy. Gara polat uwz gyljyny guşandy. Ak tözlüje gaty ýaýny, altyn jydasyny aldy. Bedew atyny mündi. Kyrk ýigidini alyp, atasynyñ yýzyndan gitdi. Ol namartlar bir ýerde gondular. Al şerabyñ ýitisinden içdiler. Bugaç han çalyp ýetdi. Namartlar ony görüp: —Geliñ, barlaýlyñ, şol ýigidi tutup getireýliñ! Ykisini bir ýerde kapyra ýetireýliñ! —diýdiler. Derse han: −Elimi çözüñ, golça gopuzumy elime beriñ! Ol ýigidi döndereýin. Ysteseñiz meni öldüriñ, isteseñiz göýberiñ!— diýdi. Elini çözdüler, Golça gopuzuni eline berdiler. Derse han oglana garap: 36 −Boýny uzyn bedew atlar gitse, menden gider. Seniñ-de içinde münüdiñ bolsa, ýigit diýgil maña, Söweşmezden, uruşmazdan alybereýin, döngül geri! Agylda tümen goýun gitse, menden gider. Seniñ-de içinde çiýşligiñ bolsa, ýigit, diýgil maña, Söweşmezden, uruşmazdan alybereýin, döngül geri! Gaýtabanda gyzyl düýe giderse, menden gider. Seniñ-de içinde ýüklediñ bolsa, ýigit, diýgil maña, Söweşmezden, uruşmazdan alybereýin, döngül geri! Altyn başly ban öýler giderse, menden gider. Seniñ-de içinde ordañ bolsa, ýigit, diýgil maña, Söweşmezden, uruşmazdan alybereýin, döngül geri! Ak ýüzli, ala gözli gelinler gitse, menden gider. Seniñ-de içinde adaglyñ bolsa, ýigit, diýgil maña, Söweşmezden, uruşmazdan alybereýin, döngül geri! Ak sakgally gojalar gitse, menden gider. sakgally atañ Söweşmezden, Seniñ-de içinde ak bolsa, uruşmazdan diýgil alybereýin, maña, döngül geri! Meñ üçin gelen bolsañ, oglanjygymy öldürmişem. Ýigit, saña ýazygy ýok, döngül geri!—diýdi. Oglan, atasyña bakyp: — Boýny uzyýn bedew atlar gitse, senden gider. Meniñ-de içinde münüdim bar, Goýmaram ol kyrk namarda. Gaýtabanda gyzyl düýe senden gider. bar, Meniñ içinde ýükledim Goýmaram ol kyrk namarda. tümen goýun gitse senden gider. Meniñ-de içinde çiýşligim bar, Goýmaram ol kyrk namarda. Ak ýüzli, ala gözli gelin senden gitse, Meniñ dagy içinde adaglym bar. Goýmaram ol kyrk namarda. senden gitse, Agylda Altyn başly ban öýler öýler Meniñ-de içinde ordam bar. 37 Goýmaram ol kyrk namarda. Ak sakgally gojalar senden gitse, Meniñ dagy içinde bir akly çaşan atam bar. Goýmaram ol kyrk namarda — diýdi. Bugaç han elini aýlady. Kyrk ýigidi bedew atlyny oýnatdy. Söweşdiler. Oglan atasyny gutardy. Derse han bu ýerde oglanjygynyñ sagdyny bildi. Hanlar hany oglana beglik berdi, tagt berdi. Dädem Gorkut boý boýlady, söý söýledi. Bu oguznamany düzdi, goşdy. Beýle diýdi: — Olar dagy bu dünýäýe geldi, geçdi, Kerwen gibi gondy, göçdi. Olary dagy ajal aldy, ýer giýzledi. Dünýä kim galdy? Gara ölüm gelende, geçit bersin! artdyrsyn! Saglyk bile döwletiñi Tañry Ol öwdügim uly Tañry, Dost boluban goldasyn! Ýom bereýin, hanym! Ýerli gara daglaryñ ýykylmasyn! kesilmesin! Kölgelije gaba agajyñ Joşup akan görkli suwuñ guwrymasyn! Ganatlaryñ uwçy gyrylmasyn! büdremesin! Çapañda, boz atyñ Çalyşanda, gara polat uwz gyljyñ kütdelmesin! Dürtüşeñde ala gönderiñ, owranmasyn! ýeri uçmah bolsun! Ak bürençekli eneñ Ak sakgally atañ, ýeri uçmah bolsun! Tañry ýandyran çyrañ öçmesin! Tap Tañry seni, Namarda mätäç kylmasyn, hanym heý! 2 SALYR GAZANYÑ ÖÝÜNYÑ ÝAGMALANMAGYÑ BOÝY 38 Bir gün Ulaşyñ ogly, algyr guşuñ çagasy, ejizleriñ umyýdy, amat soýnuñ arslany, Garaçygyñ gaplañy, goñur atyñ eýesi han Orazyñ agasy, Baýandyr hanyñ giýewsi, galyñ oguzyñ döwleti, galmyş ýigit arkasy, Salyr Gazan ýerinden ör turdy. Togsan başly ban öýüni dikdirdi. Togsan ýerde ala ýüpek haly düşetdi. Segsen ýerde şeraplar gurdurdy. Gara gözli, aý ýüzli, saçy ardyna uzalgy, göwsi gyzyl düwmeli, elleri bileginden hiýnaly, kapyr gyýzlary galyñ, oguz beglerine şerap sürdiler. Yçip-içip Ulaş ogly Salyr Gazanyñ alnyna şerabyñ ýitisi çykdy. Gaba dyýzyna çöküp: — Üýnümi añlañ, sözümi diñläñ, begler! Ýata-ýata ýanymyz agrydy. Dura-dura bilimiz guwryýdy. Ýöräýliñ, bеglеr! Aw awlaýlyñ, guş guşlaýlyñ! Sugun-keýik ýygaýlyñ, gaýdaýlyñ! Otagymyza düşeýliñ, iýeýliñ-içeýliñ, hoş geçireýliñ!– diýdi. Gyýan seljuk ogly däli Dönder: −Oñat, han Gazan, maslahatdyr!–diýdi. Garagüne ogly Garapudak: − Agam Gazan, maslahatdyr! –diýdi. Olar beýle diýgeç, at agyzly Araz goja iki dyýzynyñ üstüne çöküp: −Agam Gazan azgyn dinli kapyr hüjüm edaýsa, ordany kime goýýarsyñ?!− diýdi. Gazan: −Üç ýüz ýigit bilen oglum Oruz dursun!—diýdi. Goñur atyny çökdürdi, bütin mündi. Depelkaşga aýgyryna Dönder mündi. Gök bedewini dartdyrdy, Gazan begiñ garyndaşy Garagüne mündi. Ak bedewini çekdirdi, Birek han boz aýgyryna mündi, beg Ýegenek dōr aýgyryna mündi, şir Şemsetdin mündi. Sanabersem tükünmez. Galyñ oguz begleri mündüler. Ala daga ala leşger awa çykdy. 39 Kapyryñ iç-alysy bildi. baryp kapyrlar azgyny Şükli melege habar berdi. Ýedi müñ ýyrtyk donli, gara tüýli kapyr mündi, ylgady. Giýje ýarysy Gazan begiñ oradasyna geldi. Altyn ban öýlerini çapdylar. Gaza meñzeş gyýz-gelini çykardylar. Tevle-tevle atlaryny mündüler. Hatar-hatar gyzyl düýlerini iýtdiler. Agyr hazynasyny, bol akjasyny ýagmaladylar. Kyrk iýnçe billi gyýz bilen boýy uzyýn Burla hatyny esir gitdi. Gazan begiñ gojalan enesi gara düýe boýnunda asylgy gitdi. Han Gazanyñ ogly Oruz beg üç ýüz ýigidi bilen eli bagly, boýny bükli gitdi. Ylek goja ogly Sary Gulmaş Gazan begiñ öýi üzerinde naýza sanjyldy. Gazanyñ bu iýşlerden habary ýok. Kapyr aýdar: — Begler, Gazanyñ tevle-tevle atlaryny mündüñiz. Altyn akjasyny ýagmaladyñyz. Kyrk ýigidi bilen ogly Oruzy tussag etdiñiz. Hatar-hatar düýlerini iýtdiñiz. Kyrk iýnçe billi gyýzy bilen hatynyny tutduñyz. Kapyryñ biri: — Ýöne Gazan begde bir armanymyz galdy–diýdi. Şükli melek: —Näme armanymyz galdy?− diýdi. —Gazanyñ ýaýlada on müñ, goýny bar. Şol goýunlary dagy alsak–diýdi. Şukli mеlеk: — Alty ýüz atly barsyn, goýny getirsin— diýdi. Alty ýüz kapyr atlandy.Ylgar bardy. Giýje ýatarken, han Gazanyñ çapany Garajyk gara gaýgyly düýş gördi. tisginip ör tudy. Gapangüýji, Demirgüýji iki gardaşyny oýandyrdy. Agylyñ gapysyny bekledi. Üç ýerde depe ýaly daş ýygdy. Ala golly sapançasyny eline aldy. Birden-ikä Garajyk çopanyñ üstüne alty ýüz kapyr guýuldy. Kapyr aýdar: −Garañky agşam bolanda, gaýgyly çopan! Gar bile ýagmyr ýaganda, çakmakly çopan! 40 Süýdi, peýniri bol, gaýmakly çopan! Gazan begiñ! Tüýnügi altyn ban öýlerini biz ýykdyk. Tevle-tevle boz atlaryny biz mündük. Hatar-hatar gyzyl düýesini biz iýtdik. Garryjyk enesini biz getirdik. Agyr hazyna, bol akjasyny biz taladyk. Gaza meñzeş gyýz-gelini biz esir etdik. Kyrk ýigidi bilen ogluny biz getirdik. Kyrk iýnçe biýlli gyýzy bilen, hatyny biz aldyk. Çopan, yragyñdan-ýakynyñdan bäri gelgil! Baş inderip, bagyr basgyl! Bize salam bergil! Öldürmäýli. Seni Şükli melege elteýli. Saña beglik bersin— diýdiler. Çopan aýdar: −Samrap durma,pis, itim kapyr! Ytim bile bir ýalakdan ýuwundy içen, azgyn kapyr! Astyñdaky alaja atyña öwünýärmisiñ? Ala başly geçiýmçe gelmez maña. Başyñdaky tuwulgana öwünýärmisiñ?! Başymdaky börügimçe gelmez maña. Altmyş tutam gönderiñe öwünýärmisiñ?! Gyzylja gergenemçe gelmez maña. Gylyjyña öwünýärmisiñ?! Egri başly taýagymça gelmez maña. Biýliñde togsan okuña öwünýärmisiñ?! Ala golly sapançamça gelmez maña. Yragyñdan, ýakynyñdan bäri gelgil! Ýigitleriñ zarbyny görgül, andan ötgül !—diýdi. 41 Kapyrlar at depdiler, ok sepdiler. Erenler oruny Grajyk çopan sapanynyñ aýasyna daş goýdy atdy. Birini atanda, ikisini, üçüni ýykdy. Ykisini atanda, üçüni, dördüni ýykdy. Kapyrlaryñ gözüne gorky düşdi. Garajyk çopan kapyryñ üç ýüzüni sapan daşy bilen ýere serpdi. Yki gardaşy oka düşdi, öldi. Çopanyñ daşy gutardy. Goýun diýmez, geçi diýmez sapanyñ aýasyna goýup atdy, kapyry gyrdy. Kapyryñ gözi gorkdy. Dünýä başyna garaldy: — Ýarymasyn, ýarçymasyn, bu çopa bizñ barymyzy gyrdy— diýp, durman gaçdy. Çopan ölen doganlaryny hakyna goýdy. Kapyrlar läşinden uly depe etdi. Çakmak çakyp ot berdi. Ýapynjasyndan gurumsy edip, ýarasyna basdy. Ýoluñ gyrasyny alyp oturdy. Aglap, syýklap: — Salyr Gazan, beg Gazan! Öldüñmi, bu işlerden habaryñ ýokmy?—diýdi. Meger hanym, şo giýje galyñ Oguzyñ döwleti, Baýandyr hanyñ giýewsi, Ulaş ogly Salyr Gazan gara gaýgyly düýş gördi. Sermendi, ör turup: — Bilermisiñ gardaşym, Garagüne, düýşimde näler gördüm? Aýadar: − Ýumrugymda telbenen algyr Meniñ guşumy alar gördüm. Gökden ýyldyrym, Ak ban öýümi çakar gördüm. Tüm gara duman Ordamyñ istine iýner gördüm. Guduz gurtlar öýümi ýarar gördüm. Gara düýe ýeñsämi gapar gördüm. Gargy gibi gara saçym uzanar gördüm. Uzanyban, gözümi örter gördüm. Bilegimden on barmagymy ganda gördüm. 42 Hanym gardaş, meniñ bu düýşümi ýorgul–diýdi. Garagüne: — Gara bulut diýdigiñ seniñ döwletiñdir. Gar bilen ýagmyr diýdigiñ leşgeriñdir. Saç-gaýgydyr, gan-garadyr. Beýlesini ýöre bilmen, Tañry ýorsun!—diýdi. Beýle diýgeç, Gazan: — Siz awy bozmañ. Men bu gün goñur ata galkaryn. Üç günlik ýoly bir günde alaryn. Öýle bolmazdan, ýurda bararyn. Aman-esenlik bolsa, agşam bolmazdan, ýene öwürlerin. Ordama bir zat bolsa, özüñiz başyñyzyñ çäresini görüñ. Men gitdim–diýdi. Goñur atyny ökjeledi. Oradasyna ýetdi. Bolan zatlary görüp: −Gum gumlaýan, gumak ýurdum! Gulana suguna goñşy ýurdum! Seni ýagy nirden daramyş, gözel ýurdum?! Ak ban öýüm dikilen, ýurt galmyş. Garryjyk enemiñ orny galmyş. Oglum Oruzyñ atan okunyñ puty galmyş. Oguz begleriñ at çapan meýdany galmyş. Gara ojaklarynda, gazan galmyş– diýdi. Muny görüp, Gazanyñ gara gyýma gözlerine gan-ýaş doldy. Gan damarlary gaýnady. Gara bagry sarsyldy. Goñur atyny ökjeledi. Kapyryn giden ýoluny aldy, gitdi. Gazanyñ, öñüne bir suw geldi. Gazan: Suw Tañry ýüzüni görendir. Men bu suw bile habarlaşaýyn—diýdi: −Joşup-joşup, gaýalardan çykan suw! Agaç gämileri oýnadan suw! Bagy bostanyñ bezegi suw! Boz atlaryñ içdigi suw! Gyzyl düýeler gelip geçdigi suw! 43 Süri goýunlar gelip, daşynda ýatdygy suw! Ordamyñ habaryny bilermisiñ, diýgil maña?! Gara başym gurban bolsun, saña!—diýdi. Suw nädip habar bersin? Suwdan geçdi. Bu gezek gurda duwş geldi. —«Gurt ýüzi mübärekdir». Gurt bile bir habarlaşaýyn—diýdi: — Garañky agşam bolanda, güni dogan, Gar bile ýagmyr ýaganda, är gibi duran, Gara goç atlary kiñşeden, Gyzyl düýeleri bozladan, Goýun görende, guýruk bulan, Arkasyny urup, berk agylyñ ardyny söken, Garmaýyp, goç semzini alyp tutan, Ganly guýruk üzüp, çap-çap ýudan, Owazy gaba köpeklere gowga salan. Çakmaklyja çopanlary tüýn bile ýüwrürden, Ordamyñ habaryny bilermisiñ, diýgil maña?! Gara başym gurban bolsun, saña!—diýdi. Gurt nädip jogap bersin? Gurtdan dagy geçdi. Garajyk çopanyñ gara köpegi Gazana garşy geldi. Gazan gara köpek bile habarlaşdy. Göreýli hanym niçik habarlaşdy, aýdar: — Garañky agşam bolanda, haf-haf üýren, Ajy aýran dökülende, çap-çap içen, Gelen haýyrsyzlary gorkuzan, Gorkuzyban, haýkyryp ürküzen, Ordamyñ habaryny bilermisen, diýgil maña?! Gara başym gurban bolsun, saña!—diýdi. 44 Köpek nädip jogap bersin? Köpek Gazanyñ atynyñ aýagyna çap-çap düşer, señk-señk señkildär. Gazan gamçy bile köpegi urdy. Köpek çekildi, geldigi ýola gitdi. Gazan köpegi kowalaýyp, Garaja çopanyñ ýanyna bardy. Çopany görüp onuñ bile habarlaşdy: − Garañky agşam bolanda gaýgyly çopan! Gar bile ýagmyr ýaganda, çakmakly çopan! Üýnüm añla, sözüm diñle! Ak ban öýüm şundan geçmiş. Gördüñmi, diýgil maña?! Gara başym gurban bolsun, saña!− diýdi. Çopan aýdar: — Ölmüşmidiñ, ýitmişmidiñ, a Gazan?! Kanda gezerdiñ, niredediñ, a Gazan?! Düýn däl, öññin öýüñ mundan geçdi. Garryjyk eneñ gara düýe boýnunda asylgy geçdi. Kyrk iýnçe biýlli gyýz bile hatynyñ, Boýy uzyýn Burla hatyn agalaýyban, şundan geçdi. Kyrk ýigidi bile ogluñ Oruz, Başy açyk, aýak ýalañ kapyrlara tussa gitdi. Tevle-tevle atlaryñy kapyr münmiş. Hatar-hatar gyzyl düýeleriñi kapyr iýdmiş. Altyn akja, bol hazynañy kapyr almyş. Çopan beýle diýgeç, Gazan ah çekdi. Akly başyndan gitdi. Dünýä gözüne garañkylandy, aýdar: — Agzyñ guwrysyn, çopan, diliñ çüýrisin, çopan! ýazsyn, çopan!—diýdi. Gazan beg beýle diýgeç, çopan: −Ne gargarsyñ maña, agam Gazan! 45 Tañry seniñ alnyña gara Ýogsa göwsüñde ýokmudyr iýman? Alty ýüz kapyr üstüme döküldi. Yki gardaşym gurban boldy. Üç ýüz kapyry öldürdim, söweşdim. Süriñden semiz goýun, arryk tokly bermedim. Üç ýerimden ýaralandym. Gara başyma ýalñyz galdym. Suwçum bumudyr? diýdi. Çopan ýene: −Goñur atyñ bergil maña! bergil maña! Altmyş tutam gönderiñi Ap-alaja galkanyñy bergil maña! Gara polat uz gylyjyñy bergil maña! Sagdagyñda segsen okuñy bergil maña! Ak tozlüja gaty ýaýyñ bergil maña! Kapyra men baraýyn. Ýeñim bile akja ganym syýlaýyn. Ölersem, ugruñda men öleýin. Tañry gorasa, öýüñi men gutaraýyn— diýdi. Çopan beýle diýgeç, Gazanyñ gahary geldi, aldy ýöriberdi. Çopan dagy Gazanyñ ardyndan ýetdi. Gazan döndi bakdy: — Ogul çopan, kanda gidersen? —diýdi. Çopan: — Agam Gazan, sen öýüñi almaga barýañ, men dagy gardaşymyñ ganyny almaga—diýdi. Beýle diýgeç, Gazan: — Ogul çopan, garnym aç. Yýmäge nämäñ bar?—diýdi. Çopan: −Bardyr agam! Şol giýje bir guzy bişiripdim. Gel, bu agajyñ düýbünde iýnip, iýeýli!—diýdi. Yndiler. Çopan tagarçygyny çykardy. Yýdiler. Gazan öz ýanyndan: 46 — Eger çopan bile barsam, galyñ oguz begleri meniñ başyma kakynç, ýüzüme tokunç kakarlar. «Çopan bolmadyk bolsa, Gazan kapyry almaz diýerler» — diýdi. Gazana gaýrat geldi. Çopany bir agaja sarap dañdy, soñra ýöräberdi. Çopan özüne: —Garnyñ ajykmanka, gözüñ garalmanka bu agajy gopar! Ýogsa seni munda gurtlar-guşlar iýer — diýdi. Garajyk çopan zarp eýledi. Gaba agajy ýer-ýurdy bile gopardy. Arkasyna aldy, Gazanyñ yýzyna düşdi. Gazan bakdy gördi, çopan agajy arkasyna alyp, geler. Gazan: —Çopan, bu agaç nämä gerek? Çopan aýdar: — Agam Gazan, sen kapyry basarsyñ, garnyñ ajygar. Men saña bu agaç bile iýmek bişirerin—diýdi. Gazana bu söz hoş geldi. Atyndan iýndi, çopanyñ ellerini çözdi. Alnyndan öpüp: — Tañry meniñ öýümi gutarsa, seni seýis başy ederin— diýdi. Ykisi bile ýola düşdüler. Bular bu ýerde dursunlar, habary Şükli melekden alaýly. Şükli melek kapyrlar bile iýip-içip, hezil edýärdi, ýigitlerine ýüzlenip: — Begler, Gazanyñ hatyny, boýy uzyýn Burla hatynyny getiriñ, sygrak sürsin, şerap bersin–diýdi. Burla hatyn muny eşidip, ýüregi bile janyna otlar düşdi. Kyrk iýnçe billi gyýzyñ içine girdi. Öwüt berdi: —Gazanyñ hatyny haýsyñyz diýse, kyrk ýerden «men» diýip sesleniñ—diýdi. –«Gazanyñ hatyny haýsyñyz?»—diýdiler. Kyrk ýerden «men» diýen owaz geldi. Haýsydygyny saýgarmadylar. Gelip, hanlaryna aýtdylar: 47 —Birine ýapyşdyk, kyrk ýerden owaz geldi. Haýsydygyny bilmedik-diýdiler. Kapyr: —Baryñ, Gazanyñ ogly Oruzy dartyp, çeññek bilen asyñ. Gyýma-gyýma etinden çekiñ. Gara gowurma bişirdip, kyrk gyýza eltiñ. Ony iýen Gazanyñ hatyny däl, kim iýmese ol Gazanyñ hatynydyr. Alyñ geliñ, sygrak sürsün!−diýdi. Boýy uzyn Burla Hatyn oglunyñ ýamajyna geldi. Çagyryp ogluna söýledi, göreýli hanym näme söýledi: — Ogul, Ogul, aý ogul! Bilermisiñ, näler boldy? Sözleşdiler fysyl-fysyl. Kapyryñ pälini duýdum. Tüýnigi altyñ ban öýümiñ diýregi ogul! Gaza meñzär gyýz-geliniñ güli, ogul! Ogul, Ogul, aý ogul! Dokuz aý garnymda göterdigim, ogul! On aý diýende dünýä getirdigim, ogul! Dolamasy bişikde bildigim, ogul! «Gazanyñ ogly Oruzy çykaryñ. Bogazyndan urgan bile asyñ. Yki gerişinden çeññek bile sanjyñ. Gyýma-gyýma etinden çekiñ. Gara gowurma edip, kyrk gyýzyna eltiñ, kim ise, ol däldir. Kim imese, ol Gazanyñ hatynydyr. Çekiñ, düşegimize getiriñ, sygrak sürdüreýli — diýmişler. − Seniñ etiñden, ogul iýeýinmi? kapyryñ düşegine gireýinmi? Ýogsa azgyn dinli Atañ Gazanyñ namysyny syýndyraýynmy? Niçik edeýin, ogul heý?! —diýdi. Oruz: 48 — Agzyñ gurysyn, ene! Diliñ çüýrisin, ene! Ene haky, Tañry haky bolmasaýdy, Galkybany, ýerimden turardym. Ýakañ bile bogazyñdan tutardym. Gaba ökjäm astyna salardym. Ak ýüzüñi gara ýere deperdim. Agzyñ bile burnuñdan gan şorladardym. Jan datlysyny saña görkezerdim. Bu ne sözler, jan ene! Meniñ üstüme gelmäwer! Meniñ üçin aglamawer! Goý meni, çeññege ursunlar. Etimden çeksinler, gara gowurma etsinler. Kyrk beg gyýzynyñ öñüne eltsinler. Olar bir ise, sen iki iýi! Seni kapyrlar bilmesinler, duýmasynlar! Düşegine barmarsyñ, sygragyny sürmersiñ, Atam Gazanyñ namysyny syýndyrmarsyñ!—diýdi. Oglan beýle diýgeç buldur-buldur gözüniñ ýaşy akdy. Boýy uzyýn, bili iýnçe Burla hatynyñ, boýuny bile gulagyny aldy düşdi. Güýz almasy kibi al ýañagyny dartdy ýyrtdy. Gargy kibi gara saçymy ýoldy. — Ogul, ogul! — diýiban, zaryndy, aglady. —Eziz ene! Garşym alyp, ne bögürersen? Ne bözlarsen, ne aglarsen? Bagrym bile ýüregimi daglarsen? Geçen günlerimi ne añladarsen? 49 Oruz: Eý ene! Bedew atlar ölen ýerde, Bir gulany ölmezmi? Gyzyl düýeler ölen ýerde, Bir köşegi ölmezmi? Akja goýunlar ölen ýerde, Bir guzujygy ölmezmi? Sen sag bol, eziz ene! Atam sag bolsun! Ýene meniñ, gibi oguluñyz bolamazmy? — diýdi. Beýle diýgeç, enesiniñ, karary galmady, ýöräberdi. Kyrk iýnçe biýlli gyzyñ içine girdi. Kapyrlar Oruzy alyp getirdiler. Oruz: —kapyrlar!Goýuñ men bu agaç bile söýleşeýin—diýdi. Çagyryp, agaja söýledi. Göreýli hanym, ne söýledi: −Agaç, agaç diýsem, saña, arlanma, agaç! gapysy, agaç! Musa Kelimiñ hasasy, agaç! Baýik-beýik suwlaryñ köprüsi, agaç! gämisi, agaç! Şah Hasan bile Huseýiniñ, beşigi, agaç! Eger ärdir, eger arwat gorkusy, agaç! Başyn ala bakar bolsam, başsyz, agaç! Düýbüñ ala bakar bolsam, Meni saña asarlar, götermegil, agaç! Göterseñ, ýigitligim seni tutsun, agaç! agaç! Gara-gara deñizleriñ Şahy merdan Alynyñ Düldüliniñ eýeri, agaç! Zulfikaryñ gyýny bile sapy, agaç! düýpsüz agaç! Mekge bile Medinäniñ Biziñ ilde gerek iýdiñ, Gara hindi gullaryma buýraýdym. Seni para-para dograýalardy, agaç! Ýene: 50 −Tevle-tevle baglaýanda, atyma ýazyk! Gardaş saklaýanda, ýoldaşyma ýazyk! Ýumrugymda telbenende, tugunyma ýazyk! Ýeter bile tutanda tazyma ýazyk! Beglige doýmadyñ, özüme ýazyk! Ýigitligiñe doýmadym, janyma ýazyk!—diýdi. Aglady, ýanyk jigerini daglady. Şo demde soltanym, Salyr Gazan bile Garajyk çopan ýetdi. Çopanyñ sapanynyñ aýasy üç ýaşar tana derisindendi, üç geçi tüýnden işilen bagy bardy. Bir geçi tüýnden çatlagjygydy. Her atanda, on iki batman dasy atdy. Atdygy daş ýere düşmezdi. Ýere dagy düşse, toz gibi sowrulardy. Ojak kibi oýulardy. Daşyñ düşen ýerinde üç ýyllap ot-çöp bitmezdi. Sapanyñ gorkusyndan baýyrlara Gurt gelip semmiz goýuny, arryk toklyny iýmezdi. Eýle, bolsa, soltanym Garajyk çopan sapanyny çatlatdy. Dünýä kapyryñ gözüne garaldy. Gazan: — Garajyk çopan! Enemi kapyrdan diläýli. At aýagynyñ altynda galmasyn — diýdi. «At aýagy kölük, ozan dili çävük bolar». Gazan kapyra ýüzlen: — Eý, Şükli melek! Tüýnügi altyn ban öýlerimi getiripsiñ, Saña kölge bolsun! Agyr hazynamy, bol akjamy getiripsiñ, Saña harçlyk bolsun! Kyrk iýnçe biýlli gyýz bile Burla hatyny getiripsiñ, Saña ýesir bolsun! Kyrk ýigidi bile oglum Oruzy getiripsiñ, Guluñ bolsun! Tevle-tevle atlarymy getiripsiñ, 51 Saña münit bolsun! Hatar-hatar düýelerimi getiripsiñ, Saña ýüklet bolsun! Garryjyk enemi getiripsiñ, Enemi bergil maña? Söweşmezden, urşmazdan gaýdaýyn, Geri döneýin, gideýin, belli bilgil! —diýdi. Kapyr: – Gazan! Tüýnügi altyn ban öýüñi getirdik- biziñkidir. Kyrk iýnçe biýlli gyýz bile boýy uzyn Burla hatyñy getirdik — biziñkidir. Kyrk ýigit bilen ogluñ Oruzy getirdik—biziñkidir. Tevle-tevle atlaryñ, hatar-hatar düýeleriñi getirdik—biziñkidir. Garryjyk eneñi getirdik— biziñkidir. Saña bermeris, Ýaýhan keşiş ogluna bereris. Ondan ogul dogar. Biz ony size gyrym goýarys —diýdiler. Beýle diýgeç Garajyk çopanyñ ajygy tutdy. Dodaklary täbsiräp: — Eý diýnsiz, iýmansyz, azgyn kapyr! gara daglar, Garşy ýatan garly Garryýypdyr, oty bitmez. ganly-ganly arnalar, Gurydy, doly suwy gelmez. Bedew-bedew atlar, garrypdyr, gulan bermez. Gyzyl-gyzyl düýeler, garrypdyr, köşek bermez. Kapyr! 52 Gazanyñ enesi garrypdyr, Ogul bermez. Gyýzyñ bolsa, getirip, Gazana ber, Ondan ogul dogar, Ony Gazana gyrym goý–diýdi. Şol wagt galyñ oguz begleri ýetdi. Göreýli kimler geldi? Gara dere agzynda, beşigi gara bugra derisinden ýapylan, gazabyndan daşy kül eýleýän, murtuny ýeñsesinden ýedi ýerden düwen, Gazan begeiñ gardaşy, Garagüne çapar ýetdi: — Çal gyljyñy, gardaşym Gazan, ýetdim! —diýdi. Munuñ ardy bilen, göreýli, kimler ýetdi? Demir gapyny depip alan, altmyş tutam ala gönderiniñ, uwjunda är bögürden, Gyýan Seljuk ogly däli Dönder çapar ýetdi: — Çal gyljyñy, agam Gazan, ýetdim! — diýdi. Munuñ yýzyndan, hanym, göreýli, kimler ýetdi? Demir ýaýly Gypjak melege gan gusduran, geliban, Gazanyñ gyýzyñy erki bile alan, oguzuñ ak sakgally gojalary görende, ol ýigidi öwen, al balagy hotazly, Garagüne ogly Garapudak çapar ýetdi: — Çal gyljyñy, agam Gazan, ýetdim! —diýdi. Munuñ ardyndan, buýruk bolmazdan Baýyndar hanyñ ýagysyny basan, altmyş müñ, kapyra gan gusduran, Gaflat goja ogly şir Şemsetdin çapar ýetdi: — Çal gyljyñy, agam Gazan, ýetdim!—diýdi. Munuñ yýzyndan Prasar galasyndan parlaýyp uçan, ap-alaja gerdegine garşy gelen, ýedi gyzyñ umyýdy, galyñ oguzuñ ynagy, boz aýgyrly Birek çapar ýetdi: — Çal gyljyñy, agam Gazan, ýetdim! —diýdi. Munuñ ardyndan, çaýa çalymdaş, çal garaguş erdemli, gurgurma guşakly, gulagy altyn gupbaly, galyñ oguz beglerini biýr-biýr atyndan ýykyjy, Gazylyk goja ogly beg Ýegenek çapar ýetdi: — Çal gyljyñy, agam Gazan, ýetdim!—diýdi. Munuñ ardyndan, göreýli, hanym, kimler ýetdi? 53 Altmyş erkeç derisinden don edinse, topuklaryny örtmeýän, alty öweç derisinden telpek edinse, gulaklaryny örtmeýän, goly-buwdy horja, uzyýn baldyrlary iýnçe, Gazan begiñ daýysy, at agyzly Aruz goja çapar ýetdi: — Çal gyljyñy, begim Gazan, ýetdim! —diýdi. Onuñ yýzyndan, gahary gelende, murtundan gan daman, Bügdüz Aman çapar ýetdi: — Çal gyljyñy, begim Gazan, ýetdim! —diýdi. Onuñ yýzyndan kapyrlaryñ ardyna it salyp bagyrdan, ilden çykyp, Aýgyrgözli suwundan aý ýüzdüren, elli ýedi galanyñ, açaryny alan, Akmelek Çeşme gyýzyny alan, Sopy Sandal melege gan gusduran, kyrk jüpbä bürenip, otuz ýedi gala beginiñ gözel gyýzlaryny alyp, biýr-biýr boýnuny guçan, ýüzünden, dodagyndan öpen. Ylek goja ogly Alp Eren çapar ýetdi: —Çal gyljyñy, begim Gazan, ýetdim! —diýdi. Sanamak bile oguz begler tükenmez, hemmeleri geldi. Kapyra at saldylar, gylyç çaldylar. Gümmürgümmür haýkyryldy. Meýdan doly baş boldy. Bedew atlar ýüwürdi, aýakdan düşdi, uwjy ýelekli kaýyn oklar atyldy, demiri düşdi. Beg nökerinden, nöker beginden aýryldy. Daşoguz begleri bile däli Dönder sagdan depdi. Çalasyn ýigitler bile Gragüne ogly däli Pudak soldan depdi. Yçoguz begleri bile Gazan düýbe depdi. Şükli melege ýöneldi. Ony bögürdip atdan ýere saldy, gara başyny kesdi. Sag tarapdan Bugrajyk melege Garagüne ogly däli Pudak garşy geldi. Alty perli gürzi bilen depesine gaty tuta urdy. Atynynyñ boýnuny gujaklap ýere düşdi. Gazan begiñ gardaşy kapyryñ tugy bile sanjagyny, gylyçlady, ýere saldy. Derelerde, depelerde kapyra gyrgyn girdi. Läşine garga-guzgun üýşdi. On iki müñ kapyr gylyçdan geçdi. Bäş ýüz oguz ýigidi gurban boldy. Gaçany Gazan beg kowmady. “Aman” diýeni öldürmedi. Galyñ oguz beglerine doýum boldy. 54 Gazan beg ordasyny, oglan-uşagyny, hazynasyny aldy, geri döndi. Altyn tagtyna çykdy. Garajyk çopany seýis başy eýledi. Ýedi gün, ýedi giýje iýmeiçme boldy. Kyrk bäş gul, kyrk gyrnak ogly Oruz başyna azat eýledi. Çalasyn goç ýigitlere köp ülke berdi, halt-don serpaý berdi. Däde Gorkut geldi, boý boýlady, söý söýledi, bu oguznamany düzdi, goşdy, beýle diýdi: − Hany, diýdigim beg erenler? Dünýä meniñ diýenler? Ajal aldy, ýer giýzledi, Dünýä kime galdy? Gelip, gitmeli dünýä. Ahyry soñ, uwjy ölümli dünýä. Ýom bereýim, hanym! Garly gara daglaryñ ýykylmasyn! Kölegeli gaba agajyñ kesilmesin! Kaman akan görkli suwuñ gurymasyn! Tañry seni namarda mätäç etmesin! Çaparken, ak boz atyñ büdremesin! Çalyşanda, gara polat uz gylyjyñ kütdelmesin! Dürtüşerken, ala gönderiñ owranmasyn! Ak sakgally atañ ýeri uçmah bolsun! Ak bürçekli eneñ ýeri uçmah bolsun! Hanym heý! 3 55 BAÝBURANYÑ OGLY BAMSYBIREK HANYÑ BOÝY Bir gün Kamgan ogly han Baýandyr ýerinden turdy. Ak ban öýüni dikdirdi. Müñ ýerde ýüpek haly düşetdi. Yçoguz, Daşoguz begleri Baýandyr hanyñ meýlisine ýygnandy. Baýbura beg dagy Baýandyr hanyñ söhbetine gelipdi. Baýandyr hanyñ garşysynda ogly Garapudak ýaýa daýanyp durdy. Sag ýanynda Gazanyñ ogly Oruz durdy. Sol ýanynda Gazylyk goja ogly beg Ýegenek durdy. Baýbura beg bulary görende bir ah çekdi. Akly başyndan gitdi, ýaglygyny aldy, müñgür-müñgür aglady. Beýle etgiç, galyñ oguzyñ arkasy, Baýandyr hanyñ giýewsi Salyr Gazan gaba dyýzyna çökdi, gabak dikiban, Baýbura bege bakyp: — Beg, näme üçin agalap-bozlarsyñ?–diýdi. Baýbura beg: — Han Gazan, niçik aglamaýyn, niçik bozlamaýyn! Ogulda ortajym ýok, gardaşda gadrym. Tañry meni gargapdyr. Begler, ornum üçin aglaýaryn! Bir gün bolar, ýaramaryn, ölerin, ýerimde, ornumda kimse galmaz – diýdi. Gazan: —Näme dilärsen? Baýbura beg: — Wah meniñ dagy bir oglum bolsady, han Baýandyryñ garşysyny alyp dursady, gulluk etsedi. Menem bakyp, söýünsem, guwansam— diýdi. Beýle diýgeç, galyñ oguz begleri ýüzün göge tutdular. El galdyryp dileg dilediler: — «Tañry saña bir ogul bersin!»–diýdiler. Ol döwürde begleriñ alkyşy-alkyş, gargyşy-gargyş bolardy, dilegleri kabul bolardy. Baýbijan beg dagy ýerinden ör turup: — Begler, maña dagy dileg diläñ! Tañry maña bir gyýz bersin–diýdi. Galyñ oguz begleri el galdyrdylar, dileg dilediler: — «Tañry saña bir gyýz bersin!» —diýdiler. 56 Baýbijan beg: — Begler, Tañry maña bir gyýz berse, siz tanyk boluñ! Gyýzym Baýbura beg ogluna doga adagly bolsun— diýdi. Aýdan, aý günden gün geçdi. Tañry Baýbura bege ogul, Baýbijan bege gyýz berdi. Galyñ oguz begleri eşitdiler, şat bolup söýündiler. Baýbura beg bezirgenleri çagyryp: — Eý bezirgenler! Tañry maña bir ogul berdi. Baryñ, Rum iline! Oglum üçin ýagşy sowgatlar getiriñ — diýdi. Bezirgenler giýje-gündiz diýmeden ýöridiler, Ystanbula bardylar. Oñat sowgatlar aldylar. Oglana bir deñiz gulany boz aýgyr, bir ak tozly gaty ýaý, birde alty perli gürz aldylar. Ýol ýaragyny gördüler, döndiler. Baýburanyñ ogly bäş ýaşyna basdy. Bäşinden ona girdi. Ondan on bäş ýaşyna basdy. Çaýa görä, çalymly, çal gara guş erdemli, bir gözel, bir ýagşy ýigit boldy. Ol eýýamda bir oglan baş kesmese, batyrlyk görkezmese, at goýmazlardy. Baýbura begiñ ogly atlandy, awa çykdy. Aw awlarka, atasynyñ sürüsiniñ üstünden bardy. Çopanbaşy garşylady, gonaklady. Yýip-içip oturdular. Şol wagt bezirgenler Oguz iliniñ araçägine ýetdiler. Ýarymasyn, ýarçymasyn, Ewnük galasynyñ kapyrlary bulary yýzarlap olara ýatyrka, duýdansyz bäş ýüz kapyr bolup döküldiler, çapdylar, mallary taladylar. Bezirgeniñ ulusy tutuldy, başgasy, oguzuñ uwjynda ala çadyry, sagynda elli, solunda elli adam duran ýigidi gördi. Bezirgen özi bile: —«Ýagşy ýigide meñzeýär, baryp ondan haraý soraýyn»–diýdi. Gelip: —Ýigit, ýigit, beg ýigit, üýnümi añla, sözümi diñle! On alty ýyldyr argyşa gitmişdim. Ýanymyz bile oguz hanynyñ ogluna bir sowgat getirýärdik. Ewnük galasynyñ, bäş ýüz kapyry üstümize döküldi. Gardaşym tussag boldy. Malymyzy ýagmaladylar. Gara başym getirdim, saña geldim. Gara başym gurban ýigit, haraý!–diýdi. Oglan şerap içip duran käsesini ýere çaldy, bezirgene: –At bile donumy getiriñ! Meni söýen ýigitler atlansyn!–diýdi. 57 Bezirgen dagy öñlerine düşdi, kylawuz boldy. Kapyrlar dagy düşüban, bir ýerde akjalary üleşýärdi. Bu demde arslanlar arslany, päliwanlaryñ gaplañy boz oglan ýetdi. Bir, iki diýmedi, kapyrlary gylyçlady. Baş galdyranany öldürdi. Bezirgenleriñ malyny gutardy. Bezirgenler: — Beg ýigit, bize ärlik etdiñ! Gel, indi begenen malyñdan al!–diýdiler. Ýigidiñ gözi bir deñiz gulanda, bir tozly ýaýda, birem gürzde idi. Bu üç zady begendi: — Bezirgenler! Bulary begendim–diýdi. Beýle diýgeç bezirgenler oýa batdylar. Ýigit: — Näme, islän zadym köpmi?—diýdi. Bezirgenler: — Köp-ä däl, ýöne biz bulary begimiziñ ogluna alyp barýarys— diýdiler. Oglan: — Begiñiz kimdir? — Baýbura beg–diýdiler. Oglan özüne: — Munda alanymdan, atamyñ ýanynda alsam ýegdir–diýdi. Atyny gamçylady, ýola düşdi. Bezirgenler ardyndan baka galdylar. — Päheý, ýagşy ýigit–diýdiler. Boz oglan atasynyñ ýanyna geldi. — Bezirgenler geldi–diýip, buwşlady. Çadyr, ak otag dikdirdi. Ýüpek halçalar düşetdi, geçdi oturdy. Oglany sag ýanyna aldy. Oglan bolan-geçen zat hakynda dil ýarmady. Kapyrlary gyrandygyny söýlemedi. Şol bada bezirgenler geldiler. Baş egip, salam berdiler. görseler, baş kesip, mal gutaran ýigit, Baýbura begiñ sag ýanynda oturar. Bezirgenler gelip ýigidiñ elini öpdüler. Atasy muña gaharlandy: — Aýu, samsyklar! Ata duwrka, haçan oglunuñ elini öperler?− diýdi. Aýdarlar: — Hanym, bu ýigit seniñ ogluñmy? 58 — Howa, oglum–diýdi. — Ynjyýmañ hanym, başda onuñ elini öpenimiziñ sebäbi ol biziñ malymyzy gutardy–diýdiler. Baýbura beg: — Näme oglum baş kesip, batyrlyk etdimi? — Howa, baş kesdi, batyrlyk etdi–diýdiler. — Onda, bu oglana at goýsak bolarda?—diýdi. —Bolar soltanym, artygy bile bolar!–diýdiler. Galyñ oguz beglerini çagyrdy, gonaklady. Dädem Gorkut geldi. Oglana at goýdy: — Üýnün diñle, sözüm diñle, Baýbura beg! — Tañry saña bir ogul berdi, tuta bersin! Bagryñda dursun! Agyr sanjak göterende, ýarany, arkasy bolsun! Garşy ýatan gara garly daglardan aşar bolsa, Tañry ogluña aşyt bersin! Joşup akan suwlardan geçer bolsa, geçit bersin! Ýaga girende, Tañry oña gaýrat bersin. Sen ogluñy «Bamsy» diýip ogşarsen. Munuñ ady boz aýgyrly Bamsy Birek bolsun. Adyny men berdim, ýaşyny Tañry bersin!–diýdi. Galyñ, oguz begleri el galdyrydylar, «bu at bu ýigide gutly bolsun!»–diýdiler. Begler awa çykdylar. Boz aýgyryny çekdirip, Birek mündi. Birden-ikä bir süri keýik geldi. Bamsy Birek birini kowalady. Kowa-kowa bir ýere bardy. Görse, gök çaýyryñ üstünde bir gyzyl otag dikilmiş. — Bu öý kimiñkikä? –diýdi. Ol bu öýüñ, adaglysy, ala gözli gyýzyñkydygyndan habary ýokdy. Birek bu öýe barmaga çekindi, öz-özüne: — Näme bolsa bolsun, häzir awumy awlaýyn–diýdi. Keýigi siñirledi, öýüñ öñune geldi, görse bu öý adaglysy Banyçeçegiñ öýümiş. Banyçeçek öýüñ içinden bakýardy: –Aýaw, gyýzlar! Bu oglan bize ärlik satýan ýaly-da?– diýdi. 59 — Baryñ, mundan paý diläñ!–diýdi. Gysyrja ýeññe diýerler, bir hytyn bardy. Paý diledi: — Beg ýigit! Bize awdan paý berermisiñ?–diýdi. Birek: – Men awçy däl, beg oly, begem, barysy siziñki bolsun! Soramak aýyp bolmasa, bu öý kimiñki?—diýdi. — Beg ýigidim, bu Baýbijan begiñ gyýzy Banyçeçegiñ öýi –diýdi. Muny eşiden Biregiñ gany gaýnady. Edep bilen yýza çekildi. | Gyýzlar keýigi göterdiler. Gözeller gözeli Banyçeçegiñ öñüne getirdiler. Görseler semiz keýik ekeni. Banyçeçek: —Gyýzlar, bu ýigit kim? diýdi. Gyýzlar: — Ýüzi nykaply ýigit, ýagşy ýigit! Beg ogly beg imiş–diýdiler. Banyçeçek: — Haý, haý gyýzlar, atam maña: «Men sen ýüzi nykaply Birege berýärin» diýipdi. Bu şol oglan bolaýmasyn, çagyryñ, habarlaşaýyn—diýdi. Çagyrdylar, Birek geldi. Banyçeçek ýaşmaklandy, habar alyşdy: — Ýigit, gelişiñ kandan?−diýdi Birek: — Yçoguzdan−Diýdi. — Yçoguzdan kimlerdensiñ? — diýdi. Baýbura beg ogly Bamsy Birek diýerler maña–diýdi. Gyýz: — Näme maslahat bilen geldiñ, ýigit?!–diýdi. Birek: — Baýbijan begiñ bir gyýzy barmyş, ony görmäge geldim –diýdi. Gyýz: – Ol seña görünjek gyýz däl–diýdi. 60 — Ýöne men Banyçeçegiñ enekesi. Bile awa çykaýly, eger atyñ, meniñ atymy geçse, onuñ atyny dagy geçendir. Ok ataýly, meni ýeñseñ, ony dagy ýeñendir, göreşeýli, men ýyksañ, ony-da ýykan ýalydyr–diýdi. Birek: — Hoş bolýar − diýdi. Ykisi atlandylar, meýdana çykdylar. At depdiler. Biregiñ aty gyýzyñ atyndan geçdi. Ok atdylar, Birek gyýzyñ, okuny ýardy. Gyýz: — Ýigit, meniñ atymdan kimse geçmändi, okumy kimse ýarmandy. Yndi, gel, göreşeýli!–diýdi. Atdan iýndiler. garbaşdylar, iki päliwan ýaly, bir-birine sarmaşdylar. Birek, gyýzy, gyýz Biregi ýerden göterip ýykjak bolýardy. Birek ýadady, öz-özüne: — Bu gyýzdan basylsam, galyñ oguz içinde başyma kakynç, ýüzüme tokunç ederler –diýdi. Gaýrata geldi, gyýzyñ göwsünden tutdy, gujundy. Bu gezek Birek gyýzyñ iýnçe biline girdi, baglady. Arkasyny ýere urdy. Gyýz: — Ýigit, Baýbijanyñ, gyýzy Banyçeçek mendirin!—diýdi. Birek üç öpdi, bir diýşledi: — Toýuñ gutly bolsun, han gyýzy!—diýip, barmagyndan altyn ýüzüñi çykardy, gyýzyñ barmagyna geçirdi. — Ortamyzda bu nyşan bolsun, han gyýzy! —diýdi. Gyýz: — Beýle bolsa, indi ileri durmak gerek, beg ogly!— diýdi. Birek: —Baş üstüne!–diýdi. Birek gyýzdan aýrylyp, öýlerine geldi. Atasy: — Ogul, bu gün oguz iýlinde ne gördüñ?−diýdi. Birek: 61 — Näme bolsuñ han ata, ogly bolan ogluny öýerýär, gyýzy bolan göçürýär– diýdi. Atasy: — Hä, ogul näme, sen-de öýlenmek isleýärmiñ?−diýdi. −Rugsat bolsa ata–diýdi. Atasy: −Oguzda kimiñ gyýzynda köñlüñ bar?—diýdi. Birek: — Ata, meniñ halaýan gyýzym şeýle bolmaly, men ýerimden turmadan, ol tursun. Men garagoç atyma münmezden, ol münsin. Men gyryma, ýaga barmazdan, ol baş getirsin–diýdi. Atasy Baýbura han: — Bäý oglum, sen gyýz däl-de, özüñe meñzeş päliwan isleýärsiñ. Ogul, bolsabolsa bu gyýz, Baýbijan begiñ gyýzy Banyçeçek dir?—diýdi. Birek: Edil özidir—diýdi. Atasy: — Eý, ogul, Banyçeçegiñ bir däli gardaşy bar! Adyna däli Garçar diýerler. Gyýzy diläp barany öldürýär−diýdi. Birek: — Bä, onda näme ederis?−diýdi. Atasy: — Ogul, galyñ oguz beglerini çagyrip geñeşeýli!–diýdi. Galyñ oguz beglerini çagyrdylar. Agyr gonaklyk eýlediler. Oguz begleri: − Gyýzy islemäge kim baryp biler?−diýdiler. Barsa-barsa Megerem Däde Gorkut barar diýp, geñeşdiler. Däde Gorkut: 62 —Ýaranlar, meni iýberseñiz, bilеrsiz, Baýyndar hanyñ tevlesinden iki sany ýürük at beriñ. Biri geçi başly aýgyry, biri tokly başly dōr aýgyry. Birden gaçhakow bolsa, birini münüp, birini iýdeýin —diýdi. Däde Gorkutyñ sözi makul geldi. Aty berdiler. Megerem soltanym däli Garçar dagy ak ban oýüni, ak otagyny gurduryp, ýoldaşlary bile puta, ok atma ýaryşýardy. Däde Gorkut ýetip, ötegden geçdi. Salam berdi. Däli Garçar agzyny köpüklendirip: — Eý akly çaşan, päli gaýdan! Tañry täleýini ters çöwren! Heniz bu ýere iki aýaklynyñ gelenini gördüñmi, suwumdan içeni gördüñmi, saña näm boldy? Ajalyñ ýetdimi? Bu ýerlerde neýläp ýörsüñ? — diýdi. Däde Gorkut: — Garşy ýatan gara dagyñdan aşmaga geldim. Joşup akan suwuñdan içmäge geldim. Giýñ etegiñe, dar goltugyña gysylmaga geldim. Tañrynyñ buýrugy bile aýdan ary arý, günden dury uýañ Banyçeçegi, Baýbura ogly Bamsy Birege dilemäge geldim! —diýdi. Muny eşiden däli Garçar, ýigitlerine bakyp: — Meniñ gara aýgyrym bile ýaragymy getiriñ—diýdi. Däli Garçar atlandy. Däde Gorkut köstügi üzdi, ökjäni ýazdy, aldygyndan gaçdy. Däli Grçar yýzyna düşdi. Tokly başly dōr aýgyry ýoruldy. Däde Gorkut geçi başly geçer aýgyra syçrady, mündi. Dädäni kowa-kowa, däli Garçar on ýalañ ýer aşyrdy. Yýzyndan «ýetdim-ýetdim»–diýdi. Däde, Tañra sygyndy. Däli, gyljyny eline aldy. Dädäniñ başyny kesmekçi boldy. Däde Gorkut: — Ursañ, eliñ gurysyn! —diýdi. Tañrynyñ emri bile däli Garçaryñ eli ýokarda asygly galdy. Däli: — Aman, Tañryniñ birligine ýokdur guman! Elimi sagaltsañ, uýamy bereýin– diýdi. Üç gezek agzyndan söz aldy. 63 Däde Gorkut doga etdi. Däliniñ eli sapa-sag boldy. Däli Garçar: — Däde, uýam üçin näme getirersiñ?−diýdi. −isläniñi bereris−diýdi. Däli: — Müñ maýa görmedik bugra, müñ sany ýylky görmedik aýgyr, müñ sany goýun görmedik goç, müñ sany guýruksyz, gulaksyz köpek, müñ sany büre getir −diýdi. Eger bulary getirseñ gyýzy alarsyñ, getirmeseñ, bu gezek öldürmedim, ikdiki gezek öldürerin- diýip, haýbat atdy. Däde döndi, Baýburanyñ ýanyna gelip, bolan zatlary gürrüñ berdi. — Tañrynyn saýasynda, erenleriñ hemaýatynda gyýzy aldym− diýdi. Baýburabeg: −Däde, men däliniñ islän üç zady taparyn, it bilen büreleri özüñ gaýrat et−diýdi Däde Gorkut mallary alyp, ýola düşdi. Däli Garçar, Dädäniñ gelýänini eşitdi, garşy geldi. —İslän zatlarymy getirdiñmi Däde?–diýdi. Soñra mallary görüp, begenedi. Ytleri görüp, kas-kas güldi. —«Däde, hany bürelerim?» −diýdi. — Eý, ogul Gaçar, ol bir ýawuz janawar, hemmesini eltip, şol agylda goýdum. Özüñ barda al!–diýdi. Dälini ýalañaçlap, agyla saldy. Büreler oña çozdular. Yçerden, «Däde, aýyr ýok et bulary»−diýp, gyýgyrdy. −Ogulum, semzini al-da arrygyny goý!− diýdi. — Aý, Däde, munuñ semizi-de, arrygy-da gurysyn. Meni gutar–diýp, bagyryp başlady. Däde gapyny açdy. Däli daşary çykdy. Görse endam-jany büräniñ yýzyndan görnenok diýýär. − Bar, ogul, suwa gir–diýp, Däde Gorkut ýol görkezdi. Büreler suwa akyp gitdiler. 64 Däli gelip geýindi:–Däde agyr toýuñ ýaragyny görüberiñ−diýdi. Däde Gorkut geldi, buwşlady, toýuñ enjamyny görüp başladylar. Oguz döwründe, bir ok atarlardy, ok nirä düşse şol ýerde öýlenjek ýigide ak öý dikerdiler, gelin bile ýigidi şol öýe salardylar. Birek han dagy ok atdy, ak öýüni dikdirdi. Adaglysyndan Birege bir gyzyl köýnek geldi. Birek ony geýdi. Ýoldaşlary kemsindi. Birek: — Näme boldy ýigitlerim? —diýdi. — Sen bu köýnegi geýdim, biz geýmedik–diýdiler. Birek: — Şoña kemsigýärmisiñiz? Bu gün men geýerin, ertir siz geýersiñiz. Kyrk güne çenli hemmäñiz geýip, çykarsynyz-diýdi. Kyrk ýigit bilen iýip-içip oturardy. Ýarymasyn, ýarçymasyn duşmanyñ iç-alysy baryp, galasynyñ begine habar berdi: — Näme otyýrsyñ! Baýbijan beg saña berjek gyýzyny Birege berdi. Bu giýje ak öýe girýär–diýdi. Ýedi ýüz kapyr bolup ylgady. Birek ap-alaja öýüñ içinde iýip-içip oturardy. Giýje ýarysynda kapyrlar döküldi. Biregiñ musýyby gylyjyny syýrdy, eline aldy: — Başym Biregiñ ýoluna gurban bolsun!–diýdi. Ony şol ýerde gylyçladylar. «Tereñ bolsa, batyrar, köplük bolsa gorkuzar. At işlär, är öwner. Ýeke äriñ umyýdy bolmaz». Otuz dokuz ýigidi bilen Birek tussag gitdi. Dañ atdy, gün dogdy. Biregiñ ene-atasy bakyp görseler, ak öý görünmeýär. Ah çekdiler, akyllary başlaryndan gitdi. Görseler uçarda garga-guzgun uçup-gonýar, tazy dolanýar, Ak öý bolsa ýykylyp, dargapdyr. Musaýyby ölüpdir. Biregiñ atasy Baýbura beg gaba telpegini ýere çaldy, dartdy, ýakasyny ýyrtdy. «Ogul, ogul» diýban bögürdi, zarynlandy. Ak bürençekli enesi buldur-buldur aglady, göz ýaşyny dökdi. Dyrnagy bilen al ýañagyny darady. Gargy gibi gara saçyny ýoldy. Agalap-syzlap, öýüne geldi. Baýbura begiñ, tüýnügi altyn ban 65 öýüne ýas girdi. Gyýzy-gelini kas-kas gülmez boldy. Gyzyl hiýne ak eline ýakmaz boldy. Biregiñ ýedi gyýz dogany ak çykaryp, gara donlar geýdiler: −Begim gardaşym! Myradyña, maksadyña ermediñ, ýalñyz gardaş!–diýip, aglaşdylar, bögürişdiler. Biregiñ adaglysyna habar bardy. Banyçeçek gara geýip, ak donuny çykardy. Güýz almasy gibi al ýañagyny darady: — Waý, al tuwgymyñ eýesi! Alnym-başym umyýdy! Şa ýigidim, goç ýigidim! Doýunça ýüzüñe bakmadygym, han ýigidim! Meni ýalñyz goýup, kanda gitdiñ, janym ýigit?! Göz açyban gördügim, köñül berip söýdügim! Bir ýasdykda baş goýdugym! Ýolunda öldügim, gurban boldugym! Waý, Gazan begiñ ynagy! Galyñ oguzyñ imrinjisi, Birek!–diýip, zar-zar agldy. Muny eşidip, Gyýan seljuk ogly däli Dönder ak çykardy, gara geýdi. Biregiñ ýoldaşlary agy çykaryp, gara geýdiler. Galyñ oguz begleri Birek üçin köp ýas tutdular, umyýt üzdüler. Aradan on alty ýyl geçdi. Biregiñ ölüsini-diýrisi bilmediler. Bir gün gyýzyñ dogany däli Garçar Baýandyr hanyñ ýanyña geldi, dyýza çöküp: — Döwletli hanyñ ömri uzyýn bolsun! Biregiñ diri habaryny getirse goly çyzgap altyn, akja bererdim. Ölen habaryny getirse, uýamy bererdim–diýdi. Beýle diýgeç, ýarymasyn, ýarçymasyn Ýalançy ogly Ýaltajyk: — Soltanym, men gideýin, öli, diri habaryny getireýin–diýdi. Meger Birek muña toý giýjesi geýen köýnegini beripdi. Ýalanaçy ogly Ýaltajyk, köýnegi gana batyryp, Baýandyr hana getirdi. Baýandyr han: 66 —Bu näme?− diýdi — Biregi öldüripdirler, bu-da onuñ köýnegi–diýdi. Köýnegi görüp, begler bögüre-bögüre aglaşdylar. Baýandyr han: — Aýuw, näme aglaýarsyñyz? Biz bu köýnegi tanymarys. Adaglysyna görkeziñ, ol dikendir, ýagşy biler–diýdi. Bardylar, köýnegi Banyçiçege görkezdiler. Gördi, tanyýdy, «özüdir» diýip, dartdy, ýakasyny ýyrtdy. Ajy dyrnek bilen ak ýüzüne aldy çaldy. Güýz almasy kibi al ýañagyny ýyrtdy. — Waý, göz açyp gördügim, köñül berip söýdügim! Al tuwagymyñ eýesi! Alny-başym umyýdy, han Birek!—diýip aglady. Biregiñ ene-atasyna habar bardy. Ap-alaja ordasyna ýas girdi. Galyñ oguz begleri Birekden umyýt üzdüler. Ýalançy ogly Ýaltajyk kiçi toýuny edip, uly toýa taýýarlanýardy. Ýöne Biregiñ atasy Baýbura beg umyýt üzmedi. Bir gün bezirgenleri ýanyna çagyrdy: — Baryñ, ülke-ülke aýlanyñ! Biregiñ öli-diri habaryny getiriñ!–diýdi. Bezirgenler ýol ýaragyny gördüler. Giýje-gündiz diýmän ýörediler. Duşman galasyna bardylar. Ol gün kapyrlaryñ baýramy eken. Yýp-içip serhoş bolup ýörler eken. Biregi dagy getirip, tamdyra çaldyrýardylar. Birek bezirgenleri gördi, tanyýdy. Olar bilen habarlaşyp, iýl-ulusuny sorady: − Uzak-uzak ýerden gelen argyş? Beg atamyñ, jan enemiñ sowgaty argyş! Aýagy uzyýn boz ata münen argyş! Üýnüm añla, sözüm diñle, argyş! Galyñ oguz içinde Ulaş ogly Salyr gazan, Sorar bolsam, sagmy, argyş?! Gyýan seljuk ogly däli Dönderi, 67 Sorar bolsam, sagmy, argyş?! Ak sakgally atamy, ak bürençekli enemi, Sorar bolsam, sagmy, argyş?! Göz açyban gördügim, köñül berip söýdügim, Baýbijanyñ gyýzy, Banyçeçegi, Sorar bolsam, sagmy, argyş?! Diýgil maña, gara başym gurban bolsun saña!— diýdi. Bezirgenler muny eşidip: — Sagmysen, esenmisen, janym, Bamsy?! Gyýan seljuk ogly däli Dönderi, Sorar bolsañ, sagdyr, Bamsy! Garagüne ogly Puwdagy, Sorar bolsañ, sagdyr, Bamsy! Ol begler ak çykardylar, Gara geýdiler, seniñ üçin, Bamsy! Ak sakgally atañy, Ak bürençekli enäñi, Sorar bolsañ, sagdyr, Bamsy! Ak çykardylar, gara geýdiler, Seniñ üçin, Bamsy! Ýedi gyýz doganyñ, ýedi ýol aýrydynda, Aglar gördüm, Bamsy! Güýz almasy gibi al ýañaklaryny, Ýyrtar gördüm, Bamsy! Göz açyban gördügiñ, Köñül berip söýdügiñ, Baýbijanyñ gyýzy, Banyçeçek, Kiçi toýuny eýledi, 68 Uly toýuna taýýar gördüm. Ýalançy ogly Ýaltajyga, Barar gördüm, Han Birek! Parasaryñ galasyndan uçawer! Ap-alaja öýüñe gelewer! Gelmeseñ, Baýbijan gyýzy, Banyçeçegi aldyrdyñ, belli bil!–diýdiler. Birek galkdy, aglaýa-aglaýa kyrk ýigidiniñ ýanyna geldi. Gaba telpegini ýere çaldy. Zarynlap: Ýigitlerim! bilermisiz, näler boldy? Ýalançy ogly Ýaltajyk meniñ ölüm habarymy eltmiş. Atamyñ tüýnügi altyn ban öýüne ýas girmiş. Gaza meñzeş gyýzy-gelini ak çykaryp, gara geýmiş. Göz açyban gördügim, köñül beriban söýdügim Banyçeçek, Ýalançy ogly Ýaltajyga bararmyş. Beýle diýgeç, kyrk ýigidi telpeklerini ýere çaldylar. Bögüre-bögüre aglaşdylar, zarlaşdylar. Meger soltanym, bu kapyryñ bir gyýzy barmyş. Her gün Biregi görmäge gelermiş. Ol gün ýene gelýär. Biregi tukat görýär: — Näme boldy, hanym Birek?!–diýýär. Birek: −Näme üçin tukat bolmaýyn, on alty ýyldyr, atañ tussagynda otyýryn. Eneatamy, kowum-gardaşy zarladym. Gara gözli adaglym bardy. Ýalançy ogly Ýaltajyk diýerler biri, aldap, meniñ ölüm habarymy bermiş. Yndi oña berjekler—diýdi. Beýle diýgeç, Birekde köñli bolan gyýz: — Seni galadan urgan bile sallasam, iliñe barañda meni ýatlarmysyñ− diýdi. Birek: — Gyljyma dogranaýyn, okuma sanjylaýyn! Ýer gibi kertileýin, toprak kibi sowrulaýyn! Sag-aman barsam seni mydama ýatlaryn—diýdi. 69 Gyýz urgan getirip, Biregi galadan aşak sallaýar. Birek aşak bakdy, özüni ýer ýüzünde görýär. Tañra şükür edýär, ýola düşýär. Gidişine, kapyryñ ýylky sürüsiniñ üstünden barýar. Bir at bols alyp müneýin diýýär. Görse, özüniñ deñiz gulany boz aýgyry munda otlap ýör diýýär. Boz at dagy Biregi görüp, iki aýagyna galýar, Biregi tanyýar. Birek bu ýerde aty bilen sözleşýär: — Açyk-açyk meýdana meñzär alynjygyñ, Şam çyraga meñzär gözjagazyñ. Ýüpege meñzär ýalyjagazyñ. Goşa gardaşa meñzär gulajygyñ. Äri myradyna ýetirer arkajygyñ. At dimerin saña, gardaş diýerin. Gardaşymdan ýeg at! Başyma iş düşdi, ýoldaş diýerin. Ýoldaşymdan ýeg, at!—diýdi. At başyny galdyrdy. Birege garşy geldi. Birek at göwsüni gujaklady. Yki gözün öpdi, mündi. Kapyr galasynyñ gapysyna geldi. Otuz dokuz ýigidini çagyryp: Tañry ýol berdi, gider boldum, azgyn kapyr! Otuz dokuz ýigidim amanatdyr, kapyr! Biri, egsilse ýerine ýüzüni alaryn, kapyr!−diýdi. Birek aldy ýörüberdi. Kapyrlar yýzyndan kowdular, ýetmediler, döndüler. Birek oguz iline geldi. Görse, bir ozan gelýär. Birek ondan: — Ozan nirä gidersen? — Toýa giderin. — Toý kimiñki? —Ýalançy ogly Ýaltajygyñky. 70 — Kime öýlenýär? — Han Biregeñ adaglysyna. — Ozan, ataymy bersem, tamdyrañy berermisiñ? Sakla, gelip bahasyny berip, yýzyna alaryn−diýdi. Ozan: — Bogazym çiýşmeden bir atly bolýaryn. Saklaýyn– diýdi. Ozan tamdyrasyny berdi. Birek tamdyrany aldy, atasynyñ obasyna golaýlaşdy. Görse, birnäçe çopan ýoluñ gyýasyny alyp, aglaşýarlar, hem-de durman daş ýygnaýarlar. Birek: — Eý, çopanlar, bir kişi ýolda daş bolsa, ýabana atar. Siz bu ýola daşy näme diýip ýygnaýarsyñz? Çopanlar: —Wah, sen biziñ halymyzdan habaryñ ýok. — Halyñyza näme boldy? — Begimiziñ bir ogly bardy. On alty ýyldyr, kimse öldügini, diridigini bilmez. Ýalançy ogly Ýaltajyk diýerler ölüm habaryny getirdi. Adaglysyny oña berýärler. Gyýz bu ýoldan geçer. Uraýly, ony, toý bolmasyn. Deñine-duwşuna barsyn –diýdiler. Birek: –Ýüzüñiz ak bolsun çopanlar! Eýäñiziñ çöregi size halal bolsun! —diýdi. Birek mundan geçip, atasynyñ ordasyna geldi. Öýleriniñ öñunde bir uly agaç bardy. Düýbünde bir çeşme bardy. Birek görse kiçi gyýz dogany suw almaga gelýär. «gardaş Birek» diýip, aglar, bozlar. «toýuñ, düwnüñ ýasa döndi» diýýär. Bu sözler Birege gaty degdi. Buldur-buldur aglady, gözüniñ ýaşy döküldi. Çagyryban, gyýz gardaşyna ýüzlendi: 71 — A, gyýz! Näme aglap, «aga» diýip bozlarsen? Ýandy bagrym, köýdi içim. Näme agañ ýogaldymy? Ýüregiñe gaýnar ýaglar guýuldymy? Gara bagryñ sarsyldymy? «Aga» diýip näme aglarsen, näme bozlarsen? Garşy gara dagy sorasam, ýaýlagy kimiñ? Sowuk-sowuk suwlary, sorasam, içit kimiñ? Tevle-tevle bedew atlary, sorasam, münit kimiñ? Hatar-hatar düýeleri, sorasam, ýüklet kimiñ? Agylda akja goýun, sorasam, çiýşlik kimiñ? Garaly-gökli öýi, sorasam, kölege kimiñ? Agyz-dilden gyýz kişi, habar ber maña! Gara başym gurban bolsun, saña!–diýdi. Gyýz: — Çalma, ozan, aýtma, ozan! Garaly men gyýzyñ nämesine gerek, ozan! Garşy ýatan gara dagy sorasañ, Agam Biregiñ ýaýlasydyr. Agam birek gideli, ýaýlarym ýok. Sowuk-sowuk suwlary sorasañ, Agam Biregiñ içididir. Agam Birek gideli, içidim ýok. Tevle-tevle bedew atlary sorasañ, Agam Biregiñ münididi. Agam Birek gideli, münerim ýok. Hatar-hatar düýeleri sorasañ, 72 Agam Biregiñ ýükledidi. Agam Birek gideli, ýükledim ýok. Agylda akja goýny sorasañ, Agam Biregiñ çiýşligidi. Agam Birek gideli, şöwrüm ýok. Garaly-gökli otagy sorasañ, Agam Biregiñkidir. Agam Birek gideli, göçerim ýok. Ýene gyýz: — Aý, ozan! Garşy ýatan gara dagdan, Aşyp geleñde, geçeñde, Birek atly bir ýigide duwşmadyñmy? Daşgyn-daşgyn çaýlary, Aşyp geleñde, geçeñde, Birek atly bir ýigide duwşmadyñmy? Uly-uly şäherlerden geçeñde, Birek atly bir ýigide duwşmadyñmy? Eý, ozan, gören bolsañ, diýgil maña! Gara başym gurban bolsun, saña!–diýdi. Gyýz ýene-de: — Garşy ýatan gara dagym ýykylypdyr, habaryñ ýok. ozan, seniñ Kölgelije gaba agajym kesilipdir, ozan, seniñ habaryñ ýok. Dünýäde ýeke gardaşym alnypdyr, ozan, seniñ habaryñ ýok. 73 Çalma, ozan, aýtma, ozan! Ýaslyja men gyýzyñ nämesine gerek, ozan! Yýlde-günde toý bar, Ol ýere barda çal! — diýdi. Birek mundan geçdi. Uly gyýz doganlarynyñ ýanyna bardy. Görse, olar gara geýip otyýrlar. Çagyryp, Birek söýledi. Göreýli hanym ne söýledi? Birek: Dañan ýerinden turan gyýzlar! Ak otagy goýuban, gara otaga giren gyýzlar! gyýzlar! Ak çykaryp, gara geýen Öýñüzde ýogurt barmy? Saçagyñyzda kumaç barmy? Üç gündir, ýoldan gelýärin, doýuryñ meni! Üç güne barmazdan, Tañry begendirsin sizi!—diýdi. Gyýzlar, Biregi doýurdylar. Birek: —Agañyzyñ başy, gözi sadakasy üçin köne don berseñiz. Toýa baraýyn, onda maña don bererler, getirip, donuñyzy bererin —diýdi. Gyýzlar bardylar, Biregiñ donuny, muña berdiler. Aldy, geýdi, boýy boýnuna, bili biline, goly goluna gelişdi. Uly gyýz dogany muny Birege meñzetdi. Gara gyýma gözlerine gan-ýaş doldy. Söýledi: — Gara gyýma gözleriñ çüñkelmesedi, diýerdim, ozan, saña! Agam Birek Ýüzüñi gara tüý basmasady, Agam Birek diýerdim, ozan, saña! Güýçli bilekleriñ solmasaýdy, Agam Birek diýerdim, ozan, saña! Opul-opul ýörüşiñden, Arslan kibi toruşyñdan, Gañrylyban bakyşyñdan, Agam Birek diýerdim, ozan, saña! ozan, meni! —diýdi. 74 Begendirdiñ, irindirme, Gyýz ýenede: — Bize aýdym aýtma, ozan! Agam Birek gideli bäri, Bize ozan geldigi ýok. Egniñdäki dony geýen ýok. Başymyzdan ýalygymyzy aldygy ýok. Birek öz özüne: — Gyýzlar bu don bile meni tanyjaklar. Galyñ oguz begleri dagy tanyýrlar— diýdi. Göreýin, oguzda dostum kim, duşmanym kim?—diýdi. Dony syýrdy, çykardy, gyýzlara zyñdy: — Bir köne don berdiñiz, başymy çiýşirdiñiz!—diýip, bardy, bir esgi düýe juluny gerşine atyp ugraberdi. Sürüp, toýa geldi. Görse, öýlenjek ýigit ok atýar. Garagüne ogly Puwdak, Gazan begiñ ogly Oruz, begler başy Ýegenek, gyýzyñ dogany däli Garçar bile ok atar. Haçanda Puwdak, atsa, Birek: — «Eliñ bar bolsuñ!» —diýerdi. Oruz atsa:–«Eliñ bar bolsuñ!»— diýerdi. Ýegenek atsa:–«Eliñ bar bolsun!»—diýerdi. Ýalançy ogly Ýaltajyk atanda:–«Eliñ guwrysyn, barmaklaryñ çüýrisin! Heý doññuz ogly, doññuz! Giýewlere gurban bol!»— diýerdi. Ýalançy ogly Ýaltajyk gazaplandy, gaharlanyp: — Eý, däli porhan, nädip maña beýle sözleri aýtýardyñ? Gel, meniñ ýaýymy çek! Ýogsa, boýnuñy uraryn–diýdi. Beýle diýgeç, Birek ýaýy aldy, çekdi. Ýaýy sapyndan ikä böldi. Göterdi, onuñ öñüne zyñdy. –Torgaý atmaga ýagşy—diýdi. Ýalançy ogly Ýaltajyk müña gaty gahary geldi: — Biregiñ ýaýy bardyr, getiriñ!—diýdi. Bardylar, getirdiler. Birek öz ýaýyny görende, ýoldaşlary ýadyna düşdi: 75 —Laçyn guşlara girip, aw awlanym, Tuladary, dokarlary kowdugym. Ýagy ýurdy elimde, gyl kirişlim! ýaýym! Aýgyr berip aldygym, tozly gaty Buga berip aldygym, bogma kirişlim! Bekli ýerde goýdum geldim, Otuz dokuz ýoldaşym, iki argyşym—diýdi. Birek ýene: — Begler, siziñ işkyñyza çekeýin ýaýy, ataýyn oky— diýdi. Giýewiñ barmagyndaky ýüzügi nyşana aldy, atdy, ýüzük paralandy. Oguz begleri muny görüp, el çarpdylar, gülüşdiler. Gazan beg bakyp, tomaşa ederdi. Adam gönderdi, Biregi çagyrdylar. Däli ozan geldi. Baş eñdi, bagyr basdy, salam berdi. Gazan bege ýüzlenip, Birek şeýle diýdi: — Dañdan sapaly ýerde dikilen, ak ban öýli. gök saýawanly. Atlaza ýapylanda, Tevle-tevle çekilende, bedew atly, Çagyryban sesleñde, bol çawuşly, Ýaýkanañda, ýag dökülen, bol nygmatly. mesginleriñ umyýdy, Baýandyr hanyñ giýewsi, Laçyn guşüñ çagasy, Türküstanyñ diýregi, Amyt soýunyñ arslany, Garaçygyñ gaplañy, Goñur atyñ eýesi. hanym Gazan! Ejiýzleriñ arkasy, Han Oruzyñ atasy, Üýnüm añla, sözüm diñle! Dañdan turup, Ak ormana girersen. Ak gowagyñ pudagyndan, Burgaýyban geçersen. Jan ýaýjygyny egersen. Ok çygryny gurarsen. Aýdyñ otag goýarsen. Sagda oturan sag begler! 76 Solda oturan sol begler! Yşikdäki ynaklar! Düýpde oturan has begler! Gutly bolsun döwletiñiz! —diýdi. Beýle diýgeç, Gazan beg: — Eý, däli ozan! Dile menden diläniñ−diýdi. Çadyrymy, otagmy dile, diläniñi? Gul gerekmi, garabaş? Altyn, akja gerekmi? bereýin —diýdi. Birek: —Hanym! ojagyñ başyna baryp garnymy bir doýursam—diýdi. Gazan beg: —Däli ozan, bagtyñ geldi, bu günki begligim señki bolsun! Goýuñ, nirä gitse, gitsin. Näme etse etsin— diýdi. Birek ojagyñ başyna bardy. Garnyny doýrandan soñra, gazanlary depdi dökdi, düñderdi. Sagdan geçeni, sagyna, soldan geçeni soluna itdi. Haklyny haky üçin, haksyzy, ýüz garalygy üçin depdi. Gazan bege habar bardy: —Soltanym! Däli ozan ýahnalary dökýär—diýdiler. Yndi bolsa, gyýzlaryñ oturan öýüne gitjek bolýar–diýdiler. Gazan beg: —Goý, gitsin —diýdi. Birek turdy, gyýzlaryñ ýanyna bardy. Yşigi aldy oturdy. Muny gören Gazan begiñ hatyny boýy uzyýn Burla hatyn, gazaplandy: − Bu ýere gelmäge nähil jürehet etdiñ?–diýdi. Birek: — Hanym, gazan begden buýrukdyr. Maña kimse degmez — diýdi. Burla hatyn: — Beýle bolsa otursyn— diýdi. Burla hatyn: — Ozan, maksadyñ näme? Birek: 77 — Äre barjak gyýz tursun oýnasyn, men-de gopuz çalaýyn–diýdi. Gysyrja ýeññe diýerler bir hatyñ bardy, oña: — Tur, sen oýna! Däli ozan näbilsin–diýdiler. Turdy:–«Ozanzan, çal, äre barýan gyýz men!»–diýdi. Oýnamaga başlady. Birek gopuz çaldy, söýledi, göreýli hanym, ne söýledi: — Ant içdim, gysyr gysraga mündügim ýok. Öýüñiziñ ardynda çopanlar saña bakar. gözleriniñ ýaşy akar. Olaryñ buldur-buldur Sen olaryñ ýanyna bargyl! Myradyñy olar berer, belli bilgil! Seniñ bile meniñ işim ýok. Äre baran gyýz tursun oýnasyn, menem gopuz çalaýyn −diýdi. Gysyrja ýeññe: — Baý-boý, bu ozan hemme zady gören ýaly–diýdi. Bardy ýerinde oturdy. Bagdez bogazja diýerlerdi bir hatyn bardy. Banyçeçegiñ donuny geýdi. — Çal, däli ozan! Äre barýan gyýz men, oýnaýyn—diýdi. Ozan: — Ant içdim bu gezek, ýok. Bogaz gysraga mündigim Öýniziñ ardy «derejik» dälmidi? Ytiñiziñ ady «ýarajyk» dälmidi? Seniñ adyñ kyrk oýnaşly, Bogazja Bagdez dälmidi? Ýene aýbyñy ajaryn, belli bilgil!–diýdi. — Seniñ bile meniñ oýnum ýok. Bar, ýeriñde otur! Äre barýan gyýz tursun oýnasyn, men gopuz çalaýyn. Gol salyban oýnasyn —diýdi. Beýle diýgeç, Bagdez: 78 — Baý-boý, bu bar aýbymyzy açjak. Tur, gyýz, oýnasañ-da, oýnamasañ-da özüñ bilýäñ! Birekden soñra başyña bu iş düşjekdigi bellidi–diýip, Banyçeçege ýüzlendi. Burla hatyn, Banyçeçege bakyp: –Gyýz, gal, oýna, elinden näme geljek!–diýdi. Banyçeçek gyzyl donuny geýdi. Ýeñi bilen barmaklaryny örtdi. Oýna girdi: — Çal, däli ozan!−diýdi Ozan çaldý, aýdar: — Men bu ýerden gidelim, därläpsen, dälim! Akja garlar ýagmyş, dyýza ýetmiş. Han gyýzynyñ öýünde gul-gyrnak tükenmiş. Han gyýzyñ özi, küýze almyş suwa barmyş. Bileginden on barmagyna sowuk almyş. Gyzyl, altyn getiriñ! Han gyýzyna dyrnak ýonuñ! Aýplyja han gyýzy! Äre barmak aýp bolar —diýdi. Muny eşiden Banyçeçek kakydy, gazplandy: — Däli ozan, meniñ kemsigim barmy? Kim maña aýp goşar! — diýdi. Kümüş gibi ak bilegini açdy, elini çykardy. Biregiñ barmagyna geçiren ýüzügi göründi. Birek ýüzügi tanyýdy. Tamdyrasyny alyp şeýle diýdi: −Birek gideli bäri, dere-depä çykdyñmy, gyýz?! Sermenip, dört ýana bakdyñmy, gyýz?! Gargy gibi gara saçyñy ýolduñmy, gyýz?! Gara gözden ajy ýaş dökdüñmi, gyýz?! 79 Güýz almasy gibi al ýañagñy ýyrtdyñmy, gyýz?! Sen äre barýañmy, gyýz? Altyn ýüzük meniñdir, ber gyýz!–diýdi Gyýz: − Birek gideli, dere-depe başyna köp çykdym. Garaga gibi gara saçym köp ýoldum. Güýz almasy gibi ýañaklarym köp ýoldum. Gelenden-gidenden köp soradym. Bardy, gelmez, beg ýigidim. Han ýigidim, Birek diýip köp agladym. Söýüşdigim Bamsy Birek sen dälsiñ. Altyn ýüzük seniñki däldir. Altyn ýüzükde köp nyşan bardyr. Ony isleseñ belligini aýt!–diýdi. Birek: −Dañdan, han gyýzy, ýerimden ör turmadymmy? Boz aýgyryñ biline münmedimmi? Seniñ öýüñ öñünde sugun-keýik ýykmadymmy? Sen meni ýanyña çagyrmadyñmy? Seniñ bile meýdanda at çapmadykmy? Seniñ atyñy, meniñ atym geçmedimi? Ok atañda, seniñ okuñy ýarmadymmy? Göreşde men seni basmadymmy? Üç öpüp, bir diýşleýip, Altyn ýüzügimi barmagyña geçirmedimmi? Söýüşdigiñ Bamsy Birek men dälmi? —diýdi. Beýle diýgeç, gyýz tanyýdy. Birekdigini bildi. Çalt ata mündi. Biregiñ eneatasyna buşlamaga gitdi. 80 −Erip-erip gara dagyñ ýykylypdy, beýgeldi indi! suwlaryñ sogulupdy, jyglady indi! Gaba agajyñ guryýpdy, ýaşardy indi! Bedew atyñ garrypdy, gulan berdi indi! garrypdy, köşek berdi indi! berdi indi! indi! Joşup akan Gyzyl düýeleriñ Ak goýunyñ garrypdy, guzy On alty ýyllyk hasratyñ, ogluñ Birek geldi Gaýynata, gaýynene, buşlyk! Maña näme berýäñiz?—diýdi. Biregiñ, enesi-atasy: −Diliñden öpeýin, gelinjigim! Ýoluña gurban bolaýyn, gelinjigim! Sag-esen çykyp gelen bolsa, Garşy ýatan gara daglar, Saña ýaýlag bolsun! Sowuk-sowuk suwlary, Saña içit bolsun! Gulum, halaýygym, saña gyrnak bolsun! saña münüt bolsun ! Bedew atlarym Hatar-hatar düýelerim, Saña ýüklet bolsun! Agyldaky akja goýnum, Saña çişlik bolsun! Altynym, akjam saña harçlyk bolsun! Tüýnügi altyn ban öýüm, Saña kölge bolsun! Gara başym gurban bolsun, Saña gelinjigim!—diýdi. Begler, Biregi getirdiler. Gazan beg: —Gözüñ aýdyñ Baýbura beg! Ogluñ geldi—diýdi. Baýbura beg: 81 —Ol dogurdan men oglum bolsa, başan barmagynyñ ganyny şu ýaglyga damdyrsyn, gözüme sürteýin, açylsa oldur −diýdi. Biregiñ ene-atasynyñ gözi aglamakdan görmez bolupdy. Ganly ýaglygy gözüne sürtdi, Tañrynyñ emri bilen gözi açyldy, aýtdylar: — Ogul, tüýnügi altyn ban öýümiñ diregi, ogul! Gaza meñzär gyýzgelinimiñ güli, ogul! Görer gözümiñ göreji, ogul! Tutar bilimiñ güýji, ogul! Galyñ, oguz ynanjy, janym, ogul!–diýp, Tañra şükür etdiler. Ýalançy ogly Ýaltajyk muny eşitdi. Gorkusyndan gaçdy, tokaýlykda giýzlendi. Birek yýzyna düşdi, kowa-kowa ýetdi. Ýigitlerine: — Tokaýy otlañ−diýdi Otladylar. Ýaltajyk ölümden gorkup, gelip, Biregiñ aýagyna düşdi, gyljynyñ astyndan geçdi. Ol döwürde kimse biriniñ gyljynyñ aşagyndan geçse öldügidi. Birek onuñ suçuny geçdi, bagyşlady. Gazan beg, Birege: — Gel, myradyña ýet!−diýdi. Birek: —Ýoldaşlarymy almadan, ak öýe girmerin–diýdi. Gazan beg, ýigitlerine: — Meni söýen atlansyn!—diýdi. Galyñ oguz begleri atlandylar. Gala ýetdiler, Kapyrlar dagy bulara garşy geldiler. Daglar gümmülendi, at deminden, gylyçdyr, galkanynyñ sesinden düzler titredi. Meýdan doly baş boldy. Şükli melegi bögürdiban, Gazan beg atdan ýerde çaldy. Kapyryñ serdary, Gara teguri, däli Dönder gylyçlady. Gara Arslan melegi, Garapudak ýere saldy. Derelerde kapyra gyrgyn girdi. Ýedi kapyr begi gylyçdan geçdi. 82 Birek, Ýegenek, Gazan beg, Garapudak, däli Dönder, Gazan ogly Oruz beg dagy sag-aman oguz iline döndüler. Birek otuz dokuz ýigidiniñ ýanyna geldi. Olary sag-aman aldy, gaýtdy. Baýbura begiñ ogly Bamsy Birek Baýbijan begiñ gyýzy Banyçiççegi aldy. Ak ban öýüne, ak otagyna girdi, toýuna başlady. Bu kyrk ýigidiñ birnäçesini Gazan beg, bir näçesini Baýandyr han öýlendirdi. Birek hem ýedi gyýz doganyny ýedi ýigide berdi. Kyrk ýerde ak öý dikildi. Otuz dokuz gyýz ok atdylar, otuz dokuz ýigit okuñ yýzyndan gitdi. Kyrk gün, kyrk giýje toý boldy. Birek ýigitleri bile maksat-myrada ýetdi. Däde Gorkut geldi, şatlyk çaldy. Boý boýlady, soý soýlady. Batyrlaryñ başyna gelenini sözledi. Bu oguznama Biregiñki bolsun —diýdi. — Ýom bereýin, hanym! Gara daglaryñ, ýykylmasyn! Kölgelije gaba agajyñ, kesilmesin! Ak sakgally atañ ýeri uçmah bolsun! Ak bürçekli eneñ ýeri behişt bolsun! Ogul bilen gardaşdan aýyrmasyn! Soñky demde ary imandan aýyrmasyn! «Omyn-omyn» diýenler diýdar görsün! Ýygyşdyrsyn, düýrüşdirsin, Günäñizi Tañry bagyşlasyn! Hanym heý! 4 GAZAN BEGIÑ OGLY ORUZUÑ TUSSAG BOLUŞY! Hanym heý! Bir gün Ulaş ogly Gazan beg ýerinden turdy. Ak öýlerini dikdirdi. Müñ ýerde ýüpek haly düşetdi. Togsan tümen ýigit, söhbetine 83 düýrülipdi. Yýip-içip otyýrdy. Dokuz sany gara gözli, örme saçly, elleri bileginden hineli, boýlary uzyýn kapyr gyýzlary al şeraby altyn aýakda galyñ oguz beglerine gezdirerdi. Her birinden Ulaş ogly Salyr gazan içerdi. Çyzgapçyzgap, ak otaglary beglerine sowgat berýärdi. Hatar-hatar düýeleri bagyşlaýardy. Ogly Oruz garşysynda ýaýa söýenip durdy. Sag ýanynda gardaşy Garagüne otyýrdy. Sol ýanynda daýysy Aruz otyýrdy. Gazan beg sagyna bakdy, kah-kah güldi. Soluna bakdy, gaty begendi. Garşysyna bakdy, ogly Oruzy gördi. Eline ýüzüne tutup, aglap başlady. Oruz muña geñ galdy. Yleri geldi, dyýza çökdi, atasyna bakyp : — Üýnüm añla, sözüm diñle, atam, Gazan! Sagyña bakdyñ, kah-kah güldüñ. Soluña bakdyñ, gaty begendiñ. Garşyña bakdyñ, meni gördüñ, agladyñ. Sebäp nedir, diýgil maña?! Gara başym gurban bolsun, atam, saña! Galkybany ýerimden turaryn. Kyrk ýigidimi ýanyma alaryn. Kapyryñ iline giderin. Kapyryñ gyýzyny alaryn. Aglanyñ sebäbi näme, diýgil maña?! Gara başym gurban bolsun, atam, saña! — diýdi. Gazan beg aljyrady, oglanyñ ýüzüne bakyp: − Bäri gelgil, gulanym ogul! Sagyma bakamda, Gardaşym Garagünäni gördüm. Çöledi alypdyr, at gazanypdyr. Baş kesipdir, gan döküpdir. 84 Soluma bakdygymda, Daýym Aruzy gördüm. Baş kesipdir, gan döküpdir. Çöledi alypdyr, at gazanypdyr. Garşyma bakamda, seni gördüm. On alty ýaş ýaşadyñ. Bir gün geler men ölerin, sen galarsyñ. Ýaý çekmediñ, ok atmadyñ. Baş kesmediñ, gan dökmediñ Galyñ oguz içinde çöldi almadyñ–diýdi. Oruz atasyna bakyp: − Beg, ata, düýe ýaly ulalsañda, köşek ýaly aklyñ ýok. Depe ýaly ulalypsyñ, dary ýaly beýniñ ýok. Hünäri ogul atadan görüp, öwrenermi, ýogsa atalar oguldan öwrenermi? Sen haçan meni alyp, duşamana ugradyñ? Gylyç çalyp, baş kesdiñ? Men senden näme görüp, näme öwrendim?− diýdi. Gazan beg elini eline çaldy, kah-kah güldi: − A, begler, Oruz ýagşy söýledi. Siz iýip, içiñ, meýlisiñizi bozmañ! Men bu oglany alyp awa gideýin. Ýedi günlik azyk bilen ýola düşeýin. Ok atan ýerlerimi, gylyç çalan ýerlerimi görkezeýin. Duşman serhedine, Jyzygalara, Agylgana, gökje daga alyban çykaýyn!–diýdi. Goñur atyny mündi. Üç ýüz ýigidi saýlady, ýanyna aldy. Oruz beg bolsa kyrk ala gözli ýigidini aldy. Gazan ogluny alyp, gara daglara awa çykdy. Aw awlady, guş guşlady. Sugun-keýik ýykdy. Çadyryny dikdirdi, bir näçe gün begler bilen iýdi-içdi. Meger hanym, duşman galasyndan, birisi bulary görüp, hanlaryna: − Näme otyýrsyñ. Ytiñi hawlatmaýan, pişigiñi mawlatmaýan alplar başy Gazan, ogly bilen serhoş bolup ýatyr–diýdi. Kapyrlar atlandylar, Gazanyñ üstüne geldiler. Uzakdan tozan gören Gazanyñ ýigitlerinden birisi: 85 − aý, keýik tozanydyr–diýdi. Gazan: − Keýik bolsa, bir ýa iki bölek bolar. Bu gelýän ýagydyr– diýdi. Tozan böwsüldi. Gün ýaly ýyldyrady, deñiz ýaly joşdy, tolkun atdy, tokaý ýaly garaldy. Yt üzmekli, keçe börükli, azgyn dinli, guzgun dilli duşman çyka geldi. Gazan goñur atyny çekdirdi, mündi. Ogly Oruz jylawsuny çekdi, bedew atyny oýnatdy, garşy gelip: − Bäri gelgil, atam, Gazan! Deñiz gibi tolkun atyp gelen nädir? Ot gibi şyýalyp, ýyldyz kibi parlaýyp gelen nädir? Agyz-dilden ber habar maña! Gara başym gurban bolsun, atam saña!–diýdi. Gazan: − Bäri gelgil, arslanym ogul! Gara deñiz gibi ýaýkanyp gelen, kapyryñ leşgeridir. Gün gibi şyýlaýyp gelen, kapyryñ başyndaky yşygydyr. Ýyldyz gibi parlaýyp gelen, kapyryñ jydasydyr. Azgyn dinli ýagy–kapyrdyr, ogul!− diýdi. Oruz: − Bäri gelgil, atam Gazan! Galkybany, ýerimden bedew atymy saklardym, Bu gün üçin, güni geldi. Ak meýdanda segredim seniñ üçin, Ala uzyn süýri jydamy saklardym, Bu gün üçin, güni geldi. Gaba garyn, köpek göwsüne oýnadym, seniñ üçin, Gara polat uz gyljymy saklardym, Bu gün üçin, güni geldi. 86 Azgyn dinli kapyr başyny kesdireýin seniñ üçin Egni berç demir donly donum saklardym, seniñ üçin Bu gün üçin, güni geldi. Ýeñ-ýakalar tikdireýin seniñ üçin. Başymda gunt yşyklar dalardym Seniñ üçin, güni geldi. Gaba çomak astynda ýugurdaýyn seniñ üçin, Kyrk ýigidim saklardym Bu gün üçin, güni geldi. Kapyr başyny kesedireýin seniñ üçin. Arslan adymy saklardym seniñ üçin Bu gün üçin, güni geldi. Ýaka tutup kapyr bilen ugraşaýyn seniñ üçin Bu gün üçin, güni geldi. Gazan: −Ogul, ogul, aý ogul! Meniñ üýnim añla, sözüm diñle! Ol kapyryñ üçün atyp, birini ýazmaz okçusy bolar. Haý diýmezden, başlar kesen jellady bolar. Adam etinden ýahna kylan aşbazy bolar. Seniñ barjak kapyryñ däldir. Galkybany, ýerimden men turaýyn. Goñur atyñ biline men müneýin. Gelen kapyr meniñdir, men baraýyn. Gara polat uz gyljymy çalaýyn. Azgyn dinli kapyrdyr, başlaryny keseýin. Döne-döne söweşeýin, döne-döne çekişeýin. Gylyç çalyp, baş kesdigimi görgül, öwrengil! 87 Gara başyña düşende gerekdir!- diýdi. Oruz bu ýerde söýledi, göreýli näme söýledi. Oruz: − A, beg ata, eşidýärin! Erkek guzylar gurban üçin, Ata, ogul gazanar, at üçin, Oglanam gylyç guşanar ata gaýraty üçin. Meniñ-de başym gurban bolsuñ, seniñ üçin!−diýdi. Gazan: −Ogul, ogul, aý ogul! Ýaga gidip, baş kesmediñ. Duşman öldürip, gan dökmediñ. Ala gözli kyrk ýigidi boýuña algyl! Göwsi gözel gaba daglara çykgyl! Meniñ söweşdigimi, meniñ döwüşdigimi Meniñ çekişdigimi, meniñ gylyçlaşdygymy, Görgül, öwrengil! Bize arka ogul, ogul!− diýdi. Oruz atasynyñ sözüni syýndyrmady. Gaýdyp, geri döndi. Beýik daglar başyna ýoldaşlaryny alyp çykdy. Ol döwürde ogul ata sözüni iki eýlemezdi, iki eýlese, ol oglany kabul etmezlerdi. Oruz giýñ ýakadan süñüsini sançdy, durdy. Köp kapyryñ ýygnandygyny gören Gazan, haýkyryp at saldy, garşy bardy, gylyç urdy. Gümmür-gümmür teviller çalyndy ol gün. Burmasy altyn tuç borular çalyndy ol gün. 88 Ýyldam beg erenler döne-döne söweşdi ol gün. Gara polat uz gylyçlar çalyndy ol gün. Gargy dilli kaýyn oklar atyldy ol gün. Ala uzyýn süýri jydalar süsüldi ol gün. Namartlar sypara ýer gözledi ol gün. Baka-baka Gazan ogly Oruz joşup ugrady: − Bäri geliñ, kyrk ýoldaşym! Sizi gurban bolsun meniñ başym! Atam Gazan baş kesdi, gan dökdi. Meni söýen ýigitlerim, nämä durarsiz?! Kapyryñ bir uwjundan at salaýlyñ!−diýdi. Garagoçuny aýnatdy. Oruz kapyryñ sagyna at saldy, olary berk darady, goýuna guwrt giren ýaly etdi, dar ýola doly düşen ýaly boldy. Birden Oruzyñ atyna ok degdi, at ýykyldy, kapyrlar Oruzyñ üstüne çökdiler. Kyrk ýigit atdan indi, ala galkan bagyny gyýsga düwdüler, gylyç syýrdylar, köp söweşdiler. «Köplük gorkuzar, tereñ batyrar». Kapyrlar oglany tutdular. Arkasyndan ak ellerini bagladylar. Gyl urgan ak boýnuna dakylar. Süýrediler. Ak etinden gan çykyýnça döwdüler. Aldylar, ýöriberdiler. Gazanyñ mundan habary ýokdy. Duşman gaçandan soñra, Oruzuñ duran ýerine geldi, ogluny görmedi. − Begler, oglan gaçanan meñzeýyr-de− diýdi. Begler: − Oglan guş ýürekli, belki gaçyp enesine gidendir– diýdiler. Gazanyñ gahary geldi: − Begler, Tañry bize bir gorkak ogul bermiş, baryp ony enesinden alaýyn. Gyljym bilen dograýyn, alty bölek edeýin, alty ýoluñ aýrydyna taşlaýyn. Bir dagy hiç kim ýazy ýerde, meýdanda ýoldaşyny goýup gaçmasyn− diýdi. Goñur atyny ökjeledi, ýola düşdi, öýe geldi. Han gyýzy, boýy uzyýn Burla hatyn Gazanyñ gelendigini eşitdi. Atdan aýgyr, düýeden bugra, goýundan goç gyrdyrdy. − Oglanjygymyñ ilki urşudyr, galyñ oguz beglerini toýlaýyn − diýdi. 89 Gazanyñ öñünden han gyýzy ýumurlanyp çykdy. Samyr jüpbesini egnine aldy. Gazana garşy geldi. Gabak galdyrdy, ýüzüne dogry bakdy. Sagyna-soluna göz aýlady, Oruzy görmedi. Gara bagry sarsyldy, döm ýüregi oýnady. Gara gaýyma gözleri gan-ýaşa doldy. Gazana karap: − Bäri gelgil, Salyr begi, Salyr görki! Başymyñ bagty, öýümiñ tagty, Han atamyñ giýewsi. Atam-enem berdigi. Göz açyban gördügim, Köñül berip söýdügim, Beg ýigidim, Gazan! Galkybany, ýeriñden ör turduñ. Ogluñ bile gara gazylyk ata bütin mündüñ. Boýy uzyýn ýüwrük keýgi alyp ýykdyñ. Semiz atyñ ýükletdiñ, gaýdyp geldiñ. Yki bardyñ, bir geldim, balam hany? Beg oglum görünmez, bagrym ýanar. Asylan-asylan gaýalardan, Gazan, oglany uçurduñmy? Garañky jeññeliñ arslanyna iýdirdiñmi? Ak ellerini arkasyndan baglatdyñmy? Kapyr öñünde ýöretdiñmi? Agzy-burny guwryp, Dört ýanyna bakdyrdyñmy? Gara gözden ajy ýaşyñ dökdürdiñmi? «Jan ene, beg ata» diýp bozlatdyñmy?− diýdi. Ýene Burla hatyn: − Ogul, ogul, aý ogul, ýörtejim ogul! 90 Garşy ýatan gara dagyñ başy, ogul! Gara gözlerimiñ ýagtysy, ogul! Säm ýelleri ösmezden, Gazan, gulagym çyñlar. Sary ýylan sokmazdan, akja tenim galkar, çiýşer. Gurymyş göwsümde süýdüm oýnar. Ýalñyzja ogul görünmez, bagrym ýanar. Ýalñyz ogul habaryny, Gazan, diýgil maña! Aýtmasañ, ýana-ýana gargaryn, Gazan, saña!− diýdi. Enesi ýene-de: − Gargy jyda oýnadanlar bardy, geldi. Altyn jyda oýnadana, Tañry, näme boldy?! Garagoç ata münenler bardy, geldi. Bedew atly bir oglana, Tañry, näme boldy?! Nöker geldi, naýyp geldi, Ýalñyz bir oglana, Tañry, näme boldy?! Ýalñyz ogul habaryny, Gazan, diýgil maña! Aýtmasañ, ýana-ýana gargaryn, Gazan, saña!− diýdi. Burla hatyn ýene-de: −Guwry-guwry çaýlara suw saldym Gara donly derwüşlere nezir berdim. Aç görsem doýurdum, ýalañaçy donatdym. Dileg bilen bir ogully boldum, Ýalñyz ogul habaryny, Gazan, diýgil maña! Aýtmasañ, ýana-ýana gargaryn, Gazan, saña!− diýdi. Enesi ýene-de: 91 −Garşy ýatan gara dagdan, Bir ogul uçurdan bolsañ, diýgil maña! Küleñ bile ýykdyraýyn. Joşup akan çaýlardan, Bir ogul akdyran bolsañ, diýgil maña! Damarlaryny soguldaýyn. Azgyn dinli kapyrlara, Bir ogul aldyran bolsañ, diýgil maña! Han atamyñ ýanyna men baraýyn. Agyr leşger, bol hazyna alaýyn. Parçalanyp, gazylyk atymdan düşýänçäm, Ýeñim bilen alaja ganymy syýlýançam, Gol-but üzlüp, ýer ýüzüne düşýänçä, Ýalñyz ogul habaryn alynçam Kapyr ýolundan dönmerim− diýdi. Ýogsa, a, Gazan! Aýagymdan başmagymy çykaraýynmy? Gara dyrnak ak ýüzüme çalaýynmy? Güýz almasy gibi al ýañaklarymy ýyrtaýynmy? Agyr agy ordaña guýaýynmy? Ogul, ogul diýban bozlaýynmy? Gaýtabandan gyzyl düýe mundan geçdi. Torumlary mundan bozlap, bile geçdi. Garagoçda gazylyk aty mundan geçdi. Gulanjygy kiñşäp, bile geçdi. Gulanjygymy aldyrdym, kiñşemäýinmi? Süride akja goýun mundan geçdi. Guzujygy mäleýip, bile geçdi. 92 Guzujygym aldyrdym, mälemäýinmi? Ogul diýp bozlamaýynmy?− diýdi. Bir dagy söýledi: − Galkybany, ýerimden turaýyn diýerdim. Ýaly gara gazylyk atyma müneýin diýerdim. Galyñ oguz içine gireýin diýerdim. Ala gözli gelin alaryn diýerdim. Gara ýerde ak otaglar dikerin diýerdim. Maksat-myrada ýeterin diýerdim. Myradyma ýetirmediñ meni. Gara başymyñ gargyşy tutsun, Gazan seni! Bir begim görünmez, bagrym ýanar. Neýlediñ, diýgil maña?! Aýtmasañ, ýana-ýana gargaryn, Gazan, saña!− diýdi. Burla hatyn beýle diýgeç, Gazanyñ akly başyndan gitdi. Gara bagry sarsyldy. Döm ýüregi oýnady. Gara gözlerine gan-ýaş doldy. Hatynyna ýüzlenip: –Görklim, gorkma, gýyrma, awdadyr! Awda galan oglan üçin gaýyrma, alada etme. Ýedi gün maña garaş, ýere giren bolsa çykararyn, gökde bolsa indererin. Tapsam-a tapdygym, tapmasan, nädersiñ, Tañry berdi, Tañry aldy, seniñ bile aglaryn, bozlaryn–diýdi. Han gyýzy, Burla: − Gazan, atyñ ýorgun, ýadan-da bolsa, jydañ kütdelen hem bolsa, ýola düş−diýdi. Gazan aw ýoluna garşy gidiberdi. Tün gatdy, iñrek aşdy. Enesi duýmazdan, Gazan el astyndan buýurdy: − Togsan tümen ýigit ardymdan gelsin, oglan tussagdyr, begler bilsin–diýdi. 93 Urş meýdanyna geldi, görse Oruzyñ kyrk ýigidiniñ läşi serilip ýatyr, oglunyñ bedew aty oklanypdyr, ýatar. Läşleriñ arasynda ogluny görmedi. Altyn saply gamçysyny tapdy. Oglunyñ tussag bolandygyny añdy. Aglady: − Gara dagyñ burjy, ogul! Joşup akansuwuñ daşgyny, ogul! Garran çagym, Aldyrdygym, ýalñyz ogul!− diýdi, bozlady. Kapyryñ yýzyny yýzlady. Kapyrlar oglana gara don geýdirip, Gapyñ işginde oturtdylar. Giren basar, çykan deper. «Garry duşman oguz ogly elimize düşdi, gyýnap, horlap öldüreýliñ» diýärdiler. Şo mahal han Gazan ýetdi. Goñur atyny oýnatdy. Kapyr Gazanyñ gelenini gördi, ürkdi. Kim atyny müner, kim jüpbe geýer. Oruz başyny galdyryp: − Azgyn kapyr, ne haldyr? Kapyr: − Atañ geldi, ony tutaýly–diýýäris. Oruz: − Aman, norbat kapyr amam! Tañrynyñ birligine ýokdur guman! Kapyrlar oglana aman berdiler, elini çözdüler, gözüni açdylar. Oglan atasyna garşy geldi, söýledi. Göreýli hanym näme söýledi. Oruz: − Bäri gelgil, beg ata! Nirden bildiñ tussag bolandygymy? Ak ellerim ardyma baglanandygyny? Gyl urgan ak boýunma dakylandygyny? Gara gözli ýigitlerimiñ öldürlendigini? Sen gelmezden öñ, ata, kapyrlar geñeşdiler. Goñur atly Gazany tutuñ, Arkasyndan ak ellerini baglañ, Gizlije görkli başyny kesiñ, 94 Alaja ganyny ýer ýüzüne döküñ. Ogly bilen ikisini bir ýerde öldüriñ, Ojagyny söñdüriñ–diýişdiler. Han ata! Gorkaryn, segrederken, goñur atyñ sürçdirersen. Söwen wagtyñ, kendir naýzañy tutdurarsen, Gapyllykda gözel başyñy kesdirersen. Ak bürençekli enem «ogul» diýerken, «Başym bagty Gazan!»−diýp agladarsen. Gaýdybany, ata yýzyna döngil! Altyn ban öýüñe sürüp bargyl! Garryja eneme höwür bolgul! Gara gözli bajylarymy aglatmagyl! Ogul üçin, ata, ölmek aýyp bolar. Ýaradanyñ haky üjin, Ata, döngül, öýe gitgil! Söýgüli enem garşy gelse, Meni senden sorasa, Ata, dogry habar bergil! Gördüm, seniñ ogluñ tussag diýgil! Arkasyndan ak elleri bagly diýgil! Gara urgan boýnuna dakylgy diýgil! Gara doñuz tevlesinde ýatyr diýgil! Agyr bukaw topugyny döwer diýgil! Enem meniñ üçin aglamasyn diýgil! Bir aý baksyn! Bir aýda barmazsam, iki aý baksyn! Yki aýda barmazsam, üç aý baksyn! Üç aýda barmazsam, 95 Öldügimi ol wagt bilsin! Aýgyr atym bogazlaýyp, aşymy bersin. Ýat gyýzy halalyma buýursyn! Maña tutan ak öýüne aýry girsin! Meniñ üçin enem gök geýip, gara sarmasyn! Galyñ oguz ilinde ýasym tutmasyn! Meniñ başym seniñ ýoluña gurban bolsun! Gaýt, Ata!− diýdi Oglan ýene atasyna bakyp: −Garşy ýatan gara daglar, Yslese, il ýaýylar. Ganly-ganly suwlar, Sag bolsa, gany düşer. Garagoç atlar, Sag bolsa gulan dogar. Gaýtabanda gyzyl düýe, Sag bolsa, torum berer. Agylda akja goýun, Sag bolsa, guzy berer. Beg erenler sag bolsa, ogly dogar. Sen sag bol, enem sag bolsun! Menden ýegräk, Tañry size ogul berer. Ak süýdüni enem maña halal etsin! Söweşmegil, gaýt, ata, git!− diýdi. Han Gazan bu ýerde ogluna bakyp: − Ogul, ogul, aý ogul! Garşy ýatan gara dagym ogul! Güýçli bilimiñ güýji, janym ogul! 96 Gara gözlerimiñ ýagtysy ogul! Ala dañda ýerimden turdum, seniñ üçin. Goñur atym ýorgaladym, seniñ üçin. Ak donumda kir eglendi, seniñ üçin. Meniñ başym gurban bolsun, Janym ogul, seniñ üçin! Sen gideli, aglamagym gökdeken, ýere indi. Agyr uly diwanym sürülmedi. Seni bilen beg ogullary, Gaza meñzeş gyýzym-gelinim, Ak çykardy, gara geýdi. Garryja eneñ gan-ýaş dökdi. Gaýdybany ogul, bu ýerden öýe barsam, Ak ýüzli eneñ garşy gelip, «ogul» diýse, Ak elleri ardyna bagly diýeýinmi? Ak boýnuna gyl urgan dakgyly diýeýinmi? Meniñ namysym niýrede, ogul?!− diýdi. Gazan ýene: − Garşy ýatan gara daglar, Garrysa oty bitmez, il ýaýylmaz. Akyndyly, görkli suwlar, Garrysa, gyra daşmaz. Gaýtabanlar garrysa, torum bermez. Garagoçlar garrysa, gulan bermez. Är ýigitler garrysa, ogly dogmaz. Atañ garry, eneñ garry, Senden ýegräk, Tañry bize ogul bermez. Berse dagy seniñ ýeriñ tuta bilmez. 97 Gökden gara bulut boluban, Kapyryñ üzerine guýaýyn. Ak ýyldyrym bolup, çakaýyn. Dokuzuny bir-birine saýdyraýyn. Uruşmakdan, söweşmekden, älemi dolduraýyn. Ýaradan Tañrydan haraý!− diýdi. Goñur atyny ökjeldi. Düýe kimin kükredi. Arslan ýaly arlady. Kapyra garşy at depdi, gylyç urdy. Döne-döne söweşdi. Kapyry ýeñe bilmedi. Üç kere at saldy. Gabagyny gylyç syýrdy. Gara gany şorlady, gözüne indi. Özüni sarp ýerlere saldy. Edil şol mahal, boýy uzyýn Burla hatyn gara gylyjyny guşady, gara aýgyryny mündi, kyrk inçe billi gyýz bilen ogulnyñ yýzyndan geldi. − Başymyñ täji, Gazan geldim− diýdi. Gazan, muny tanyman, oña garap: − Gara aýgyryñ jylawusyny maña dartgyl, ýigit! Göni garap, ýüzüme bakgyl, ýigit! Astyndaky gara aýgyry maña bergil, ýigit! Eliñdäki süýri jydañy, Ýanyñdaky gök poladyñy, Maña bergil, ýigit! Bu günümde haraý bolgul, maña! Gala, ülke bereýin saña!− diýdi. Hatyn: −Garşym alan ýigit, nä diýýärsen? Geçen günlerimi nä añladýarsen? Galkybany, ýerinden turan, Gazan! Gara göz atyñ biline münen, Gazan! 98 Ylgaýybany, gara dagymy ýykan, Gazan! Kölegelije gaba agajymy kesen, Gazan! Pyçak alyp ganatlarymy gyran, Gazan! At üstünde eglenmeýip, ýortan, Gazan! Seniñ biliñ omrulmyş, Üzeññä dyrmanýan dyýzyñ omrulmyş. Han gyýzy halalyñy tanamaýañ, gözüñ gapylmyş. Ysgynsyzsen, saña nä boldy? Çal gyljyñy, ýetdim, Gazan!− diýdi. Şo demde oguz ärleri bir-bir ýetdi. Göreýli hanym kimler ýetdi? Garadere agzynda Tañry beren, gara buga derisinden sallançagynyñ düşegi bolan, gahary gelende daşy kül eýleýän, gara murtuny ýedi ýerde ýeñsesinden düwen, Gazanyñ gardaşy Garagüne çapar ýetdi: − Çal gyljyñy, gardaş Gazan, ýetdim!− diýdi. Onuñ ardyndan Derbetdäki demir gapyny gapyp alan, altmyş tutam ala gönderiniñ uwjynda är bögürden, Gazan kimin päliwany bir söweşde üç kere atyndan ýykan, Gyýan Seljuk ogly däli Dönder çapar ýetdi: − Çal gyljyñy agam Gazan ýetdim!− diýdi. Ardyndan, baryban dessursyz, buýruksyz hanyñ ýagysyny basan, altmyş müñ kapyra gan gusduran, Gaflat goja ogly Şirşemsetdin çapar geldi: −Çal gyljyñy, agam Gazan, ýetdim!−diýdi. Onuñ ardyndan Parasaryñ galasyndan parlaýyp uçan, ap-alaja ak öýüne giren, galyñ oguzuñ ynanjy, gazan begiñ ynagy, boz aýgyrly Birek çapar ýetdi: −Çal gyljyñy, agam Gazan, ýetdim!−diýdi. Onuñ ardyndan, çaýa baka çalymly, çal garaguş erdemli, garagurma guşakly, altyn gupbaly, galyñ oguz beglerini bir-bir atdan ýykan, Gazylyk goja ogly beg Ýegenek çapar ýetdi: −Çal gyljyñy, agam Gazan, ýetdim!−diýdi. 99 Onuñ ardyndan ýigrim dört kapyr gyýzyñ boýuny ogşan däli Dönder ýetdi. Soñara müñ kowum başlary Düwer ýetdi. Soñra müñ bükdüz başlary Aman ýetdi. Soñra dokuz goja başlary Aruz ýetdi. Sanamak bile oguz begleri tükenmz. Begleriñ barysy ýetdi. Birlikde kapyra at saldylar, gylyç urdular. Ol gün çekerinde bolan är ýigitler bildirdi. Ol gün namartlar sypara ýer gözledi. Agyr söweş boldy. Meýdan doly baş boldy. Beg nökerden, nöker beginden aýryldy. Oguz begleri bilen Dönder sagdan depdi. Ýyndam ýigitler bilen Garapudak soldan depdi. Gazanyñ özi düýbe topuldy. Kapyrlaryñ başy Tegur bile Şükli melege dogry gitdi. Bögürdibän, atdan ýere saldy. Ala ganyny ýere dökdi. Sagda Garatüken kapyra, Dönder garşy geldi. Gylyçlady, ýere çaldy. Solda Bugajyk kapyra, Garapudak garşy geldi. Sanjyp ýere çaldy, başyny aldy. Boýy uzyýn Burla hatyn kapyryñ gara tuguny gylyçlady, ýere saldy. Kapyryñ hemmesi gaçdy. Gazan oglunyñ ýanyna geldi, elini çözdi, gujaklaşdylar. Oguzdan üç ýüz ýigit gurban boldy, Gazan oguljygyny gutardy. Gaýdyp geldi. Gazan kyrk öý dikdirdi. Ýedi giýje-gündiz iýme-içme boldy. Toý-tomaşa boldy. Oguz beglerine doýum boldy. Gazan oglunyñ başy üçin kyrk gul, gyrnak boşatdy. Ýigitlere ülke berdi, halat-serpaý ýapdy. Däde Gorkut geliban boý boýlady, soý söýledi. Bu oguznamany düzdi, goşdy, beýle diýdi: Hany diýdigim beg erenler? Dünýä meniñ diýenler? Ajal aldy, ýer gizledi. Dünýä kime galdy? Gelimli-gidimli dünýä. Ahyr soñy ölümli dünýä. Ýom bereýin, hanym! 100 Ýerli gara dagyñ ýykylmasyn! Kölegelije gaba agajyñ kesilmesin! Joşup akan ary suwuñ guwrymasyn! Ganatlaryn uwjy gyrylmasyn! Tañry seni namarda mätäç etmesin! Çaparken, boz atyñ büdremesin! Çalşanda, gara polat uz gyljyñ kütdelmesin! Tañry beren umyýdiñ üzülmesin! Ahyr soñy ary iýmandan aýyrmasyn! Ak alnyñda dilek etdik, kabul bolsun! Ýygyşdyrsyn, düýrüşdirsin, Günäleriñizi Tañry geçişdirsin! Hanym heý! 5 DOHA GOJA OGLY DÄLİ DOMRULUÑ BOÝY Meger, hanym, Oguz ilinde Dowha goja ogly däli Domrul diýerlerdi bir är bardy. Bir guwry çaýyñ üstünde köpri saldyrdy. Geçenden otuz üç akja alardy, geçmeýänden döwe-döwe kyrk akja alardy. Näme üçin beýle ederdi? Ol , «Menden däli, menden güýçli är barmydyr, ony tapyp göreşesim» diýerdi, 101 «Meniñ ärligim, batyrlygym, çalasynlygym, ýigitligim Ruma, Şama ýaýrady, çawlandy» diýerdi. Bir gün köpürsiniñ ýanynda bir bölek oba gonýar. Ol obada syrkawlaýan bir ýagşy ýigit ölýär. Kimi ogul diýip, kimi gardaş diýip aglaýar. Däli Domrul çapar ýetip: — Samsyklar, näme aglaýarsyñyz? Köprümiñ ýanynda bu galmagal näme?— diýdi. — Hanym, bir ýagşy ýigidimiz öldi, oña aglaýarys—diýdiler. Däli Domrul: — Ýigidiñizi kim öldürdi?–diýdi. —Beg ýigit, Tañrydan buýruk boldy. Ezraýyl ýigidiñ janyny aldy. Däli Domrul: — Adam janyny alar ýaly Ezraýyl diýdiñiz kim bolýar–diýdi. Soñra: «Eý Tañry Ezraýyly maña görkez! söweşeýin, çekişeýin, ýagşy ýigidiñ janyny gutaraýyn. Bir dagy ýagşy ýigidiñ janyny almasyn»–diýdi. Gaýtdy, döndi, däli Domrul öýüne geldi. Tañra Domrulyñ sözi ýakmady: – Bak, bak! Däli señsä bak, meniñ birligime ynanmaz, saýmaz, maña şükür etmez–diýdi. Ezraýyla: — Bar ol däliniñ gözüne görün. Gorkudan ýüzüni saralt, janyny hykyrdadyp al– diýdi. Däli Domrul kyrk ýigidi bilen iýip-içp otýrka, birden Ezraýyl geldi. Ony ne çawuş gördi, ne gapyçy. Däli Domrulyñ görer gözi görmez boldy, tutar elleri tutmaz boldi. Dünýä gözüne garady. Çagyryp däli Domrul söýledi: — Ne haýbatly goja sen. Gapyçylar seni görmedi, çawuşlar seni duýmady. Meniñ görer gözlerim görmez, tutar ellerim tutmaz boldy. Altyn taýagym elimden ýere düşdi. Agzym içi buz gibi. Süñklerim toz gibi boldy. Ahow, sakgaljygy akja goja, 102 gözjagyzy çöññe goja! Ne haýbatly goja sen, diýgil maña!–diýdi. Beýle diýgeç, Ezraýyl: — Ahow, Däli, gözüm çöññedigini halamadyñmy? Gözi gökçek gelingyýzlaryñ janyny köp alandyryn. sakgallymyñ agarandygyny halamadyñmy? Ak sakgally, gara sakgally gojalaryñ, ýigitleriñ janyny köp alandyryn— diýdi. Ahow, däli, hany öwnerdiñ: «al ganatly Ezraýyl elime düşse, öldürerin, ýagşy ýigidiñ janyny onuñ elinden gutarardym—diýerdiñ. Ynha, janyña almaga geldim, berermisiñ, ýogsa meñ bilen söweşermisiñ?— diýdi. Däli Domrul: – Sen Ezraýylmysyñ? — diýdi. – Elbetde men —diýdi. –Bu ýagşy ýigitleriñ, janlaryny sen alýarmysyñ?—diýdi. – Howa, men alýaryn —diýdi. Däli Domrul: — Gapyçylar, ýapyny gapyñ!–diýdi. –Eý, Ezraýyl, seni gökde arardym, dar ýerde elime düşdüñ. Ýagşy ýigitleriñ janlaryny almaz ýaly seni öldürerin! — diýdi. Gara gyljyny syýdy, Ezraýyla dopuldy. Ezraýyl bir gögerçin, kepder boldy, penjireden uçup gitdi. Ýigitlerini görüp, Domrul elini-eline çarpyp, kas-kas gülüp: – ýigitlerim! Ezraýylyñ gözüni şeýle bir gorkuzdum welin giýñ gapyny goýup, dar bajadan gaçdy, gögerçin bolup uçdy, men ony algyr tugunyma aldyrmasam bolmaz—diýdi. Tutdy, atyna mündi, tugun guşuny eline aldy, düşdi Ezraýylyñ yýzyna. Bir-iki sany gögerçin awlady, yýzyna öwrüldi. 103 Gelişine Ezraýyl atynyñ gözüne göründi. At ürükdi, däli Domruly göterdi, ýere urdy, başy ýaryldy, doñup galdy. Ak göwsüniñ üstüne Ezraýyl basyp gondy, myrlady. Harlap başlady. Däli Domrul aman diledi: —Eý, Ezraýyl, aman! Tañrynyñ birligine ýokdur guman! Men seni beýle bilmezdim. Ogurlaýyn jan aldygyñ bilmezdim. Dönmesi biziñ beýik daglarymyz bolar, Ol daglarymyzda baglarymyz bolar. Ol baglaryñ gara salkym üzümleri bolar, Ol üzümi sykarlar, al şeraby bolar, Ol şerapdan içen esrik bolar. Şeraplydym, duýmadym. Näme samranymy bilmedim. Begligime, ýigitligime doýmadym. Janymy alma, Ezraýyl! Aman!—diýdi. Ezraýyl: — Eý, samsyk Däli maña ýalbarma, Tañra ýalbar. Men bir ýumuş oglan– diýdi. Däli Domrul: — Jan berip, jan alan Tañrymy? — Elbetde, oldur —diýdi. Däli, Ezraýyla: — Onda señ eliñden näme gelýär? Sen aradan çekil, men Tañry bilen gepleşeýin— diýdi. Däli Domrul Tañry bilen söýleşdi: — Beýiklerden, beýik sen! Kimse bilmez, nähil sen, görkli Tañry! Niçe bilmezler seni gökde arar, ýerde istär. Sen hut ynananlaryñ köñlünde sen. 104 Mydam baky duran güýçli Tañry! Meniñ janymy alar bolsañ, özüñ algyl! Ezraýyl almaga goýmagyl!—diýdi. Tañry, däliniñ sözüne şat bolup begendi. Ezraýyla ýüzlenip: 105 — Däli, meniñ birligme ynandy. Eý, Ezraýyl, däli Domrul janynyñ ýerine başga jan tapsyn, onuñ jany azat bolsun— diýdi. Ezraýyl: — Eý, däl Domrul Tañrynyñ býurugy beýle boldy, janyñ ýerine jan tapsañ, seniñ janyñ azat bolsun!»—diýdi. Däli Domrul: — Men nädip jan tapaýyn? Bir goja atam bar, bir-de garry enem. Gel, gideýli ikisinden birsi bersin-da, ony algyl, meniñ janymy goýgul!—diýdi. Däli Domrul sürdi, atasynyñ ýanyna geldi. Onuñ bilen sözleşdi: –Ak sakgally eziz ata! Bilermisiñ näler boldy? Agzyma geleni samradym. Tañryny ynjytdym. Gökden al ganatly Ezraýyla býurdy. Uçup geldi akja göwsüme basyp gondy. Hyrladyp datly janym alar boldy. Jan ýerine jan bersiñ, janyñ azat diýdi. Atam, senden jan dileýärin, berermisiñ? Ýogsa «Ogul däli Domrul diýp aglarmysyñ? Atasy: —Ogul, ogul aý ogul, janymyñ parasy ogul! Tüýnigi altyndan öýmiñ diýregi ogul! Gaza meñzär gyýzymyñ, gelnimiñ güli ogul! Garşy ýatan gara dagym gerekse, söýle! Gelsin, Ezraýylyñ ýaýlasy bolsun. Sowuk–sowuk çaýlarym gerekse, oña içit bolsun. Tevle-tevle atlarym gerekse, oña münüt bolsun. Hatar-hatar düýelerim gerekse, oña ýüklet bolsun. Agylda akja goýunym gerekse, Gara gazanda oña şöwür bolsun. 107 Altyn-kümüş, pul gerekse, oña harçlyk bolsun. Dünýä süýjy, jan datly, janymy gyýa bilmen, belli bilgil! Menden eziz, menden söýgüli eneñdir. Ogul, eneñe bar!—diýdi. Däl Domrul atasyndan eden dilegi bolman, sürdi, enesiniñ ýanyna geldi-de: — Ene Bilermisiñ näler boldy? Agzyma geleni samradym. Tañryny ynjytdym. Gökden al ganatly Ezraýyla býurdy. Uçup geldi akja göwsüme basyp gondy. Hyrladyp datly janym alar boldy. Jan ýerine jan bersiñ, janyñ azat diýdi. Atamdan jan diledim bermedi. Senden jan dileýärin, ene, berermisiñ?! Ýogsa «Ogul däli Domrul!» diýp aglarmysyñ?! Ajy dyrnak al ýüzüñe syýrarmysyñ?! Gargy kibi gara saçyñ ýolarmysyñ, ene?! —diýdi. Enesi: — Ogul, ogul, aý ogul! Dokuz aýlap garnymda göterdigim, ogul! On aý diýlende dünýä getirdigim ogul! Dolanyp–dolanyp ak süýdümi emdirdigim ogul! Dolma bişeklerde saradygym ogul! Akja burçly galalarda tutulaýdyñ, ogul! Ýat dinli kapyr elinde tussag bolsadyñ, ogul! Altyn, akja güýjüne salyban, gutraýdym, ogul! Ýaman ýere barmyşsyñ, bara bilmen. Dünýä süýji, jan datly eziz janymy gyýa bilmen, Belli bilgil!—diýdi. 108 Enesi-de janyn bermedi. Enesi beýle diýgeç, Ezraýyl, Domrulyñ janyny almaga geldi. Däli Domrul: — Eý, Ezraýyl Aman! Tañrynyñ birligine ýokdur guman! Ezraýyl: — Eý, däli! Yndi näme aman dileýärsiñ? Ak sakgally atañ, ak saçly eneñ ýanyna bardyñ, janlaryny bermediler. Dagy kim bersin gerek?— diýdi. Däli Domrul: — Hasratlym bar, soñky gezek onuñ bilen duşuşaýyn—diýdi. Ezraýyl: — Eý, däli Domrul, hasratlyñ kimdir? — Ýat gyýzy hatynym bar. ondan iki oguljygym bar bar, olara diýjegim bar. Ondan soñra janymy algyl—diýdi. Däli Domrul sürdi aýalynyñ ýanyna geldi» –Bilermisiñ näler boldy? Agzyma geleni samradym. Tañryny ynjytdym. Gökden al ganatly Ezraýyla býurdy. Uçup geldi akja göwsüme basyp gondy. Hyrladyp datly janym alar boldy. Jan ýerine jan bersiñ, janyñ azat diýdi. Atamdan jan diledim bermedi. Ene bardym, jan bermedi. «Dünýä süýji, jan datly» diýdiler. Yndi uly–uly gara daglarym saña ýaýla bolsun. Sowuk-sowuk çaýlarym saña içit bolsun. Tevle-tevle ýürük atlarym saña münüt bolsun. Tüýnügi altyn öýüm saña kölge bolsun. Hatar-hatar düýelerim saña ýüklet bolsun. Agyldaky akja goýnum saña şöwür bolsun. Gözüñ kimi tutarsa, köñlüñ kimi söýerse, oña bargyl! 109 Yki oguljygymy boýny bükük goýmagyl! — diýdi. Aýaly oña garap birki agyz söz söýlemiş, görelim hanym ne söýlemiş. Hatyn: — Ne diýýärsen, ne söýlärsen! Göz açyp gördügim! Köñül berip söýdügim! Goç ýigidim, şa ýigidim! Datly damak berip soruşdygym! bir ýassykda baş goýup, öpüşdigim! Garşy ýatan gara dagalary senden soñra nädeýin?! Ýaýlar bolsam, meniñ görüm olsun! Sowuk-sowuk çaýlaryñy içer bolsam, ganym olsun! Altyn akjañy harçlar olsam, kepenim olsun! Tevle-tevle atyñy müner olsam, tabydym olsun! Senden soñra bir ýigidi söýüp barsam, bile ýatsam, Ala ýylan bolup meni soksun! Seniñ ol eneñ-atañ janlaryny gyýman bolsa, Ýer tanyk bolsun, gök şaýat olsun! Janym janyña gurban bolsun!— diýdi. Razy boldy. Ezraýyl hatynyñ janyny almaga geldi. Däli Domrul ýoldaşyna gyýmady. Tañra ýalbardy: Beýiklerden beýik sen! kimse bilmez näme sen! Görkli Tañry! Bilmeýänler seni gökde arar, ýerde istär! Uly ýollar üzerine ymaratlar ýapayn seniñ üçin. Aç görsem doýuraýyn seniñ üçin. Ýalañaç görsem, donadaýyn seniñ üçin. Alsañ ikimiziñ janyny bile algyl! 110 Goýsañ ikimiziñ janyny bile goýgul. Tañry!—Diýdi. Tañra, däli Domrulyñ sözi hoş geldi. Ezraýyla: — Däli Domrulyñ atasynyñ, enesiniñ janyny al. Bu ikisine ýüz kyrk ýyl ýaş berdim—diýdi. Ezraýyl ene-atanyñ janyny aldy. Däli Domrul ýüz kyrk ýyl ýoldaşy bilen ýaşady. Däde Gorkut geliban boý boýlady. Söý söýledi: — Bu boý däli Domrulyñky bolsun! Menden soñra alyp erenler söýlesin! Alny açyk jomart erenler diñlesin!—diýdi. Ýom bereýin hanym! Ýerli gara daglaryñ ýykylmasyn! Kölgelje gaba agajyñ kesilmesin! Joşup akan görkli suwuñ gurymasyn! Tañry seni namarda mätäç etmesin! Ak alnyñda birki agyz sözledik, Dileg diledik kabul bolsun! Ýygyşdyrsyn, Düýrüşdirsin! Ýazygymyzy bagyşlasyn, Hanym, heý! 6 111 GANLY GOJA OGLY GANTÖRELY BOÝY Hanym heý! Oguz çagynda Ganly goja diýerlerdi bir är, batyr ýigit bardy. Ýetişen bir çakgan ogly bardy. Adyna Gantöreli diýerlerdi. Bir gün Ganly goja meýlis gurup: —Ýaranlar! Atam öldi, men galdym. Ýerini, ýurduny tutdum. Ertir men ölerin, oglum galar. Gözümiñ açyklygyna oglumy öýermekden ýegrägi ýokdur. Ogul seni öýersek, neneñsi gyýz begenersen— diýdi. Oglan: —Ata! Meñ aljak gelnim, ýerimden turmazdan, ol tursun, men garagoç atyma münmezden, ol münsin, men ganly ganym üstüne barmazdan, ol barsyn, maña ýagyñ başyny getirsin–diýdi. Ganly goja: . –Bä, oglum sen gelin däl-de özüñe meñzeş çakgan batyr isläp, onuñ arkasyndan iýp-içip, hoş geçirmek isleýän bolaýma?! — Howa eziz ata! Maña batyr bir türkmen gyýzyny alyñ–diýdi Atasy: – Ogul, gyýz görmek senden, almak bizden—diýdi. Beýle diýgeç, erenler ýarany Gantöreli ýerinden turdy. Kyrk ýigidini ýanyna aldy. Yçoguzy gezdi diýen gyýzy bolmady, yýzyna öwrüldi. Atasy: — Näme ogul, gyýz tapmadyñmy? Gantöreli: —Ýykylmyş oguz ilinde özüme gelişer gyýz tapmadym, atam! —Diýdi. Ganly goja: — Heý ogul, gyýz diläp baran, beýle barmaz– diýdi —Onda nädip barylýar ata?!—diýdi. — Ogul, bu işler ertir baryp, agşam öwrülmek bilen bolmaz. Sen mal–gara göz gulak bol, men saña gyýz tapmaga gideýin— diýdi. 112 Ganly goja begenip-guwanyp ör turdy. Ak sakgally gojalary ýanyna alyp, Yçoguza bardy, diýeni bolamdy, Daşoguza bardy, bolmady, dolandy. Gaýry dinli Tegur hanyñ iline bardy. Görse hanyñ daýaw, görkli gyýz bar eýdi. Onuñ ady Syýlyjan hatyndy Sagyna-soluna iki goşa ýaý çekerdi. Atan oky ýere düşmezdi. Ol gyýzyñ üç dürli ýabany janawery bardy. Kimde-kim olary bassaýeñse, öldürse gyýzymy oña berjek diýp söz bermiş. Ýaryşa girip, ýeñmese başyny keserdi. Otuz iki ýigidiñ başyny-da asdyryp goýdurypdyr. Ol üç janawaryñ birsi kükreýän arslandy, biri gara buga, biri dagy gara bugrady. Olaryñ her biri bir ajdardy. Burçda asylan bu otuz iki baş, arslan bilen bugany görmän, diñe bugradan ýeñlenlerdi. Ganly goja bu başlary we janawarlary görüp: —Baryñ, ogluma habar beriñ. Çakganlygy bar bolsa, gelsin, alsyn. Ýogsa ildäki gyýzy alsyn — diýdi. «At aýagy ýüwrük, ozan dili çabyk bolar». Gantöre kyrk ýigidi bilen atasynyñ ýanyna gelip: — han atam, maña gyýz tapdyñmy?– diýdi. — Tapdým, ogul, gaýratyñ bar bolsa— diýdi. Gantöreli: —Altyn-kümüş isteýärmi? Atasy: –Ogul, gaýrat gerek, gaýrat!— diýdi. Gantöreli: — Ata, ýaly gara gazylyk atymy eýerläýin. Ýagyñ iline akyn edeýin, çapaýyn, gaýrat görkezeýin– diýdi. Ganly goja: — Haý, janym ogul, gaýrat diýenim bu däl. Ol gyýzyñ üç janawary bar. Her kim olary ýeñse gyýzy oña berjekmişler. Ýeñmese başy kesilýär, burçdan asylýar. Oglan: 113 — Ata, bulary maña aýtmaly däldiñ, aýdansoñ, oña barmagym gerek. Barmasam, başyma kakynç, ýüzüme tokunç bolar. Hatyn ene, beg ata, esen galyñ!— diýdi. Ganly goja: «Gördüñmi, nätdim! Gitmez ýaly oglana gorkunç närseleri aýdaýyn, dänsin»—diýdi. – Ogul, barjak ýerlerin aýlam-aýlam ýollary bar, Atly batyp, çykmaz onuñ palçygy bar, Ala ýylan sekmez onuñ tokaýy bar, Göge diýräp duran onuñ galasy bar, Göz gyrpyp köñül alan onuñ görklüsi bar, Heý diýmezden, baş kesen onuñ jellady bar. Ýagrynyñda galkan oýnar atasy bar. Ýowuz ýerlere ýeltediñ, gaýda döngül! Ak sakgally atañy, garryja eneñi bozlatmagyl!–diýdi. Gantöreli: — Ne söýlär, ne aýdarsen, janym ata! Bu işden gorkan ýigitmi bolar? Alp äre gorky bermek utançdyr. Aýlam-aýlam ýollaryny Tañry goýsa, günde öterin. Atly batyp çykmaz palçygyna gumlar düşärin. Ala ýylan sekmez tokaýny çakmak çakyp, otlaryn. Göge ýeten galalaryny, Tañry goýsa, ýykaryn. Göz gyrpyban, köñül alan görklüsini öperin. Ýagrynynda galkan oýnar atasynyñ başyny keserin. Eý atam, giderin ýa gelerin, ýa gelmenem, Ýa gara bugranyñ astynda galaryn, Ýa buganyñ boýnuzlaryna ýapyşaryn, Ýa kükrän arslanyñ gyýagynda tüýdülärin. 114 Giderin, ýa gelerin, ýa-da gelmenem. Görüşýänçäk, esen gal enem-!– diýdi. Görseler ar-namys, gaýrat üçin oglullary dönjek däl: –Ogul, ugruñ açyk bolsun! Sag-esen baryp gel!–diýdiler. Gantöreli ene-atasyndan ugur diläp, kyrk ýigidini ýanyna alyp ýola düşdi. Ýedi gün, ýedi giýje ýortdular. Tegur hanlygynyñ çägine bardylar. Çadyr dikdiler, ýüwrük atyny ýüwürtdi, gürzüni göge atdy, ýere düşmezden garbap aldy. — Haý, kyrk deñ-duwşum, kyrk ýoldaşym! Ýüwrük bolsa, ýaryşsam, güýçli bolsa göreşsem. Tañry ýol berse, üç janawary öldürsem. Syýlyjan hatyny alsam. Gözeller gözeli sary donly Enem-atam öýne dolansam. Haý, kyrk deñ-duwşum, kyrk ýoldaşym. Kyrkyñyza gurban bolsun meniñ başym!–diýdi. Bular bu sözde eken, Tegur hanyna habar bardy: «Oguzdan Gantöreli diýerler, bir ýigit bar eýmiş. Gyýzyñy dilemäge gelmiş»– diýdiler. Olar ýedi agaç ýere garşy geldiler. — Nämä geldiñ, ýigit diýgil?!–diýdiler. — Alyşmaga, berişmäge geldik –diýdiler. Syýlag-hormat etdiler. Ak çadyr dikdiler, ala haly düşediler. Akja goýun kesdiler. Ýedi ýyllyk al şerap içirdiler. Syýlyjan hatyn tagt üzerinde otyýrdy. Ýedi gat meýdan doludy. Gyýz meýdanda bir köşk gurdurdy. Ýanyndaky gyýzlar al geýnip, özi bolsa sary donlydy. Ýokardan bakardy. Gantöreli geldi. Gara telpekli Tegur hana salam berdi. Tеgur: “Ýigit nireden gelersen?”. Gantöreli ýerinden turup, epeý-epeý ardym ardyp, ak alnyny açdy-da: Garşy ýatan gara dagyñy aşmaga geldim. 115 Joşup akan çaýyñy geçmäge geldim. Dar etegiñe, giñ goltugyña sygynmaga geldim. Tañry buýrugy bile gyýzyñy almaga geldim–diýdi. Tegur: — Bu ýigidiñ sözi ýüwrük, gaýraty-da bar bolsa, bu ýigidi eneden dogma soýuñ–diýdi. Soýdular. Gantöreli altynly inçe şalyny biline saryýdy. Gantörelini alyp meýdana getirdiler. Gantöreli görkli ýigitdi, Oguzda dört ýigit ýüzi nykaply gezerdi: biri Gantöreli, biri Garaçökür bile ogly Garagyndyk, boz aýgyrly Birek. Gantöreli nykabyny serpdi. gyýz köşkden bakardy, daraklygy titredi, agzyny açyp, geñ-tañ boldy. Ýanyndaky gyýzlara: – Tañry atamyñ köñlüne rehim guýsa, meni şuña berse! Munuñ ýaly ýigidiñ janawarlardan ölmegi ýazyk bolar–diýdi. Şo demde demir zyjyr bile baglanan bugany getirdiler. Buga dyýzyna çökdi. Bir mermer daşa boýnuzyny urdy, daş uwun ýaly boldy. Adamlar: –Yndi ýigidi atar, ýykar, serer, ýyrtar, ýykylsyn Oguz illeri, kyrk ýigit, bir beg oglan, bir gyýz üçin ölermi?!– diýdiler. – Muny eşdip, kyrk ýigit aglaşdylar. Gantöreli sagyna bakdy, kyrk ýigidini aglar gördi, soluna bakdy olary aglar gördi. Aýdar: –Heý, kyrk deñ-duwşum, kyrk ýoldaşym! nämä aglarsyñyz? Gurugylja gopuzum getiriñ, adým aýdyp maña ýürek beriñ!– diýdi. Ýigitler gopuz bilen beglerini öwdüler: –Begim, Gantöreli! Galkyban ýeriñden turduñmy? Ýaly gara gazylyk atyñy mündüñmi? Argumaýyl ala dagy awlaýyban, guşlaýyban aşdyñmy? Atañ, ak işiginde garabaşlar sygyr sagar gördüñmi? Buga-buga diýenleri näme? Gara tomzuk dälmidir? Alp erenler gyrymyndan gaýdarmy? 116 Sary doly syýlyjan hatyn köşkden bakar. Kime baksa, yşky bile oda ýakar. Gantöreli sary donly gyýz yşkyna bir «How»!–diýdiler. –Hany, bugañyzy goýberiñ, gelsin!–diýdi. Buganyñ zyjyrlaryny aldylar, boýnuzy almaz jyda kibi bugany goýberdiler. Gantöreliniñ üzerine sürdi. Gantöreli buganyñ alnyna ýumruk bilen şeýle bir urdy ki buga syrty üzerine çökdi. Alnyna ýumrugyny daýady, sürdi meýdanyñ ol başyna çykardy. Ýöne ne buga ýeñdi, ne Gantöreli. Dura-bara buga solmaga başlady. Agzy köpürjekledi. Gantöreli oýlandy: «Bu dünýäni erenler akyllary bilen tapandyrlar. Buganyñ öñünden syçrap aýrylaýyn, soñra näme gaýratym bolsa görkezeýin»–diýdi. Erenlerden medet diledi. Buganyñ öñünden sowuldy, guýrugyndan üç gezek göterip, ýere çaldy. Süñkleri pytrady. Basdy bogazlady. Pyçak çekip derisini ýüzdi. Etini meýdanda goýup, derisini Tegruryñ öñüne atdy-da: –Ertir gyýzyñy maña berersin!–dýidi. Tegur bolsa: –Gyýzy beriñ, şäherden gitsin– diýdi. Teguryñ dogan ogly: —Janawarlar şasy arslandyr. Onuñ bile dagy oýun görkezsin, ondan soñra gyýzy bereýli–diýdi. Bardylar, arslany çykardylar, meýdana getirdiler. Arslan haýkyrdy. Meýdanky atlaryñ barysy gan gagşandy. Gantöreliniñ Ýigitleri: — Bugadan gutuldy, arslandan nädip gutular?—diýp, zarynlaşdyrlar. Gantöreli: — Ýigitler elçe gopuzumy ele alyñ. Meni gaýratlandyryñ!–diýdi. Ýoldaşlary gopuza ele alyp söýlediler, görelin, hanym ne söýlediler: — Soltanym Gantöreli! Akja sazlar içinde sary gönler görübän, taýlap basan. Öñ damarlary dilip ganlaryny soran. Gara polat uz gylyjyndan gaýtmaýar, 117 Akja tözli gaty ýaýdan tisginmeýän. Ak ýelekli ötgir okdan gaýtmaýan.. Janawarlar şasy kükrän arslany gyran. Ala köpek itine özüñizi daladarmy?! Erdem ýigitler söweş güni gyrymyndan gaýdarmy?–diýdiler. Sary Syýlyjan hatyn köşkden bakar. Kime baksa yşky bile oda ýakar. Sary donly gyýz yşkyna bir «How!»–diýdi. Gantöreli: —Goýberiñ arslanyñyzy, gelsin!–diýdi. Garpyşan wagtym arslany biçer ýaly gara polat uz gyljym ýok, şoña görä saña sygyndym beýik Tañry!–diýdi. Arslany goýberdiler. Sürdi geldi. Gantöreli bir dolagy bilegine sarydy. Arslanyñ mañlaýyna bir ýumruk urdy, çekkesi owrandy, süññünden tutdy, bilini üzdi. Soñra Tegura gelip: –Ertir gyýzyñ berersiñ!–diýdi. Tegur: –Gyýzy getiriñ, beriñ! Bu ýigidi gözüm tutdy, köñlüm söýdi, islese galsyn, islese gitsin–diýdi. Ýene dogan ogly ara girip: –Janawalar başy Düýedir. Onuñ bile dagy oýnuny görkezsin. Soñra gyýzy bereris!–diýdi. Gantörelini begenenini üçin, Tegur «Düýäniñ agzyny ýedi ýerden baglañ!»– diýdi. Ýöne hüsiýtlar baglamadylar. Düýäniñ ýüpüni syýryp meýdana goýberdiler. Ýoldaşlary Gantörelini öwüp, batyrlandylar: Ýaly gara gazylyk atyny bütin mündüñ, Ala gözli ýigitleriñi ýanyña aldyñ, Kese arka dagy düýnin aşdyñ, Joşgunly suwuny düýnin geçdiñ, Ganly gyrym iline düýnin girdin, Gara buga geldiginde kül-owram eýlediñ, Kükrän arslan geldiginde biýlini bükdüñ, 118 Gara bugra geldiginde näler kyldyñ. Gara-gara daglardan habar aşa. Ganly-ganly suwlardan habar geçe. Galyñ Oguz iline habar bara: Ganly goja ogly Gantöreli ne etmiş diýerler, Gara buga geldiginde, gylyç atmamyş, Kükrän arslan geldiginde, bilini bükmiş, Gara bugra geldiginde, ne etmiş?—diýerler. Uly-kiçi galman, söz edene, Garry goja diýmän goh edene, Ak sakgally atañ müýnli bolar. Gartaşan eneñ gan ýaş döker. Hanym, galkybany ýeriñden turmasañ, Alty jellat ýeñsände ýalyn gylyç tutar. Gapyllykda görkli başyñy keser. Aşakdan ýokara bakmazmysyñ? Garşyña ala gaz geldi, algyryñy atmazmysyñ? Sary donly Syýlyjan hatyn göz kakar, görmezmisiñ? «Düýe burnundan eziler» diýerler, bilmezmisiñ? Sary donly syýlyjan hatyn köşkden bakar. Kime baksa, yşky bile oda ýakar. Gantöreli, sary donly gyýz yşkyna bir «How!» –diýdi. Gantöreli ör turup: –Men düýäñiñ burnua ýapyşsam, «muny Syýlyjan gyýz öwretdi » diýerler. Ertir Oguz iline habar barar: «Düýeden galdy, gyýz gutardy» diýerler. Ýigitlerim golça gopuzumy çalyñ, öwüñ meni! Ýaradan Tañra sygyndym, bugrany-da ýeñeýin–diýdi. Ýigitler Gantörelini öwüp başladylar: Gap-gaýalar başynda ýuwa tutan. 119 Uly Tañra ýakyn uçan. Manjylygy agyr daşdan gajyldap gaty iýnen. Ary kölüñ ördegini şakylýyp alan. Garynjygy aç bolsa galkyp uçan. Bütin guşlar soltany çal gara guş ganaty bile garga awlanarmy? Beg ýigitler gyryş güni gyrymyndan gaýdarmy?–diýdiler, Sary donly syýlyjan hatyn köşkden bakar. Kime baksa, yşky bile oda ýakar. Gantöreli, sary donly gyýz yşkyna bir «How!» –diýdi. Gantöreli batyrlannyp, düýä bir ýumruk urdy. Düýe bagyrdy. Ýene bir gezek urdy, düýe aýak üstünde durabilmän, ýykyldy. basyp, iki ýerden bogazyn kesdi, arkasyndan iki gaýyş kesip, Teguruñ öñüne atyp: –Aýak gabyñ, üzüññäñ üzülse gerek bolar–diýdi. Tegur: –Bu ýigidiñ batyrlygyna gözüm ýetdi– diýdi. Kyrk ýerde ak öýler dikdirdi. Gantöreli bilen gyýzy ak otaga saldylar. Bu ýerde Oguz ýigidi Gantöreliniñ öýkeni gabardy, gyljyny çekdi, ýeri çaldy, kertdi. Bagyrdy: –Ýer kibi kertileýin, toprak kibi sowurlaýyn, gylyjyma dogranaýyn, okuma sanjylaýyn! Oglum dogmasyn, dogsa on güne barmasyn! Beg atam, hatyn enem ýüzüni görmezden, gyýz bilen ak otaga girmerin–diýdi. Öýüni çözdi, gaýtabanyny bozlatdy, garagoç atyny kiñşetdi. Tüýn gatdy, geçdi. Ýedi gün, ýedi giýje ýörtdi. Oguzuñ çägine bardy. Çadyr dikdi. Gantöreli: –Haý, kyrk deñ-duşum, kyrk ýoldaşym! Gurban bolsun size meniñ başym! . Uly Tañry ýol berdi, bardym. Ol üç janawary öldürdim. Sary donly Syýlyjan hatyny aldym, geldim. Habar eýläñ, atam maña garşy gelsin–diýdi. 120 Gantöreli bakdy, gördi bu gunan ýerinde guw guşlary, durnalar, turaçlar, käkilikler uçýar. Sowuk-sowuk suwlar, çaýyrlar, çemenler bar. Syýlyjan hatyny bu ýeri begendi. Otag eýlediler. Ol döwürde Oguza ne bela gelse uwkudan gelerdi. Gantöreliniñ-de uýkusy geldy, gyýza bakyp: –Biziñ uýkumyz agyrdyr, sen daş-töwerege göz-gulak bol–diýdi. Meger hanym, Tegur puşman bolup, üç janawary öldürene gyýz berdim diýe ahmyr çekdi. Ýanyna alty ýüz atlysyny alyp, Gantöreliniñ yýzynden kowdy. Olar ýetdi. Syýlyjan gyýz oýady. Görse ylgar ýetdi. Gantöreliniñ ýanyna gelip: –Gapyl olma, Gara başyñ galdyr, ýigit! Ala gaýyma görkli gözüñ aç, ýigit! Gapyllykdan ak elleriñ baglanmazdan, Ak alnyñ gara ýere depilmezden, Birden görkli başyñ kesilmezden, Alaja gannyñ ýer ýüzüne dökülmezden, Ýagy ýetdi, duşman ördi, ne ýatyýrsyñ, galgyl. Gap-gaýalar oýnamazdan ýer opruldy. Gojaman begler ölmezden, il boşaldy. Garjaşyban, ugraşyban dagdan indi. Ýassanyban üzeriñe ýagy ýetdi. Ýatjak ýer-ýurt tapdyñmy, näme boldy saña!–diýp çagyrdy. Gantöreli sermendi, oýandy, ör turup: – Näme diýýärsiñ, görklim?!–diýdi. Syýlyjan hatyn: –Ýigidim! Üstüñe ýagy geldi. Oýarmak menden, söweşibän batyrlyk görkezmek senden–diýdi. Gantöreli gözni açdy, gabaklaryny galdyrdy. Görse, gelini at üstünde, başynda jyda, elinde naýza. Ýeri öpüp: 121 –Tañry meni myradyma ýetirdi–diýp, atyna mündi. Gara dolylara at saldy, garşy bardy. Syýlyjan hatyn-da at oýnatdy. Gantöreliniñ öñüne geçdi. Gantöreli: –Görklim, kanda gidersen?–diýdi. Gyýz : –Beg ýigit, «Baş esen bolsa, börük bolunmazmy»? Gelenler köpdür. Söweşeýli, döwşeýli. Ölenimiz ölsün, galanymyz otaga gelsin–diýdi. Syýlyjan hatyn at saldy, gyrymyny basdy. Gaçany kowmady, «aman» diýeni öldürmedi. Gyrymy ýeñdim diýp, ganly gyljy bilen otaga geldi. Gantörelini görmedi. Edil şo mahal Gantöreliniñ ene-atasy gelip ýetişdi. Görseler gyljyndan gan damyp duran bir gelin bar. Ogullary bolsa ýok. Enesy sorady: –Enem kişi, gyýzym kişi! Ala dañdan ýeriñden turduñ. Ogly tutdurdyñmy? Gapyllykda görkli başyny kesdirdiñmi? Janym ene, beg ata diýp bozlatdyñmy? Sen bar, ýalñyz oglum görünmez, bagrym ýanar, Agyz-dilden biriki söz söýle maña. Gara başym gurban bolsun, gelin, saña! Gelin bularyñ öz gaýyn ene, gaýyn atasydygyny bidi. Gamçysy bile otagy görkezdi: 122 – Siz düşläñ. Nirde töz, duman bolsa, nirde garga, guzgyn uçsa, şol tarapa ugraryn– diýdi. Atlandy. Bir depäñ üstüne çykdy, göz gezdirdi. Görse, bir deräniñ içinde toz kä düýrüler, kä dagylar. Golaýlaşdy, görse Gantöreliniñ atyny oklamyşlar, özi bolsa gana boýalypdyr. Muny gören Syýlyjan gyljyny syýryp, ýaga dopuldy. Bir bölek gaza tuwgyn giren gibi, gyryma at saldy. Bir ujundan girip, ol ujundan çykdy. Gantöreli görse birsi ýagyny öñüne salyp, kowýar. Syýlyjandygyny bilmedi. Oña karap: –Galkybany ýerinden turan ýigit, kimsiñ? Ýaly gazylyk atyna münen ýigit, kimsiñ? Başlar kesen, buýruksyz meniñ ýagyma giren ýigit, kimsiñ? Buýruksyz ýaga girmek biziñ ilde aýpdyr. Ýeri, tugun guş boluban uçaýynmy? Sakgal bile bogazyñdan tutaýynmy? Gapyllykda seniñ başyñy keseýinmi? Alaja ganyñy ýer ýüzüne dökeýinmi? Gara başyñy eýerime asaýynmy? Ajaly ýeten ýigit, kimsiñ? Gaýda, döngül!–diýdi. Syýlyjan hatyn: –Haý, ýigidim, beg ýigidim! Gaýtaban torumyndan dönermi? Gara goç gazylyk atlar gulanjygyny depermy? Agylda akja goýun guzujygyny süsermi? Alp ýigitler, beg ýigitler görklisine gyýarmy? Ýigidim, begim, ýagynyñ bir ujy saña, bir ujy maña!–diýdi. Gantöreli ýagyny basananyñ Syýlyjandygyny bildi. Yki bolup ýaga dopuldylar, ýagy syýndy. 123 –Syýlyjan hatyn Gantörelini at ardyna alyp gaýtdy. Bu ýerde Gantöreli gyýza bakyp: «Galkybany Syýlyjan turdugynda, Ýaly gara gazylyk aty mündiginde, Atamyñ ak ban işigine düşdüginde, Oguzyñ ala gözli gyýzy-gelini ýaýladykda, Her kişi sözüni söýledikde, Sen ol ýerde durup, öwnersiñ orada durasеn, öwnеrsеn: «Gantöreli ýeñildi, at ardyna aldym, çykdym» diýersiñ. Yndi seni öldürmesem boljak däl!»–diýdi. Syýlyjanhatyn: –Beg ýigit, öwnerse, är öwünsin–arslandyr. Hatynlara öwünmek aýpdyr. Öwünme bile arwat är bolmaz."— Ala ýorgan içinde seniñle dolaşmadym. Datly damak dadybany soruşmadym. Al tuwagym alnyndan söýleşmedim. Tiz söýdüñ, tiz sowadyñ. Tañry bilýär, seni söýýärin, gyýma maña!–diýdi. Gantöreli: –Ýok, öldürmesem bolmaz!–diýdi. Gyýz: –Men köşeşýärin, sen gatyýarsyñ! Ok gerekmi, gylyç, gel bäri göreşeýli!– diýdi. Aty bilen, sagdagyndan togsan okuny ýere dökdi. Yki okuñ demirini çykardy. birini gizledi, birini eline aldy. Demirli ok bile atmaga gyýmady. Aýdar: –Ýigit, at okuñy! Gantöreli: –Gyýzlaryñ ýoly başdadyr. Ylki sen at!–diýdi. 124 Gyýz bir ok atdy, başyndaky börügi aýagyna düşdi. Soñra ýakynlaşdylar, baryşdylar. Syýlyjan hatyny gujaklady. Gantöreli: – Ýalap-ýalap ýalabyýan iýnçe donlym! Ýere basmaýyp ýöreýän! Ýüzi gar üzerine gan dammyş kibi gyzyl ýañaklym! Goşa badam sygmaz dar agyzlym! Galamçylar çaldygy gara gaşlym! Örmesi kyrk tutam gara saçlym! Arslan urugy, soltan gyýzy! Öldürmäge saña gyýarmydym? Öz janyma gyýam, saña gyýmam! Men seni syýnadym!–diýdi. Syýlyjan hatyn: –Galkybany ýerimden turdum. Ýaly gara gazylyk atyma mündim. Atamyñ ak ban öýünden çykdym. Ärgury ala dagy awladym. Ala keýik, sugun kowaladym. Daryýamda bir ok bile ne eýlärdim? Demirsiz ok bile, ýigit, seni syýnadym. Öldürmäge, ýigidim, saña gyýarmydym?!–diýdi. Yragyndan ýakynyndan gelişdiler. Gözli ýaka tutuban ýaýlaşdylar. Datly damak beribän soruşdylar. Ak boz aty münibän ýortuşdylar. Beg atasynyñ ýanyna erişdiler. Atasy ogluny gördi. Tañra şükür kyldy. Ogly, gelini bilen galyñ Oguz iline bardy. 125 Ala otagy baýyrlykda dikdirdi. Atdan aýgyr, düýeden bugra, goýundan goç kesdirdi, toý toýlady. Galyñ Oguz beglerini agyrlady. Däde Gurkut geldi, boý boýlady, soý soýlady. Batyr erenleriñ başyna gelenleri söýledi. –Yndi hany ol diýdigimiz beg erenler? Dünýä meniñki diýenler. Ajal aldy, ýer gizledi. Dünýä kime galdy? Gelimli-gidimli dünýä! Soñ uwjy ölümli dünýä! Ajal geldiginde, ary yýmandan aýyrmasyn! Tañry namarda mätäç etmesin! Tañry beren umyýdyñ üzülmesin! Ak alnyñda bir agyz söz diledik, kabul bolsun. «Omyn» diýenler didar görsün! 7 GAZYLYK GOJA OGLY ÝEGENEK BOÝY Hanym heý! Kamgan ogly han Baýyndar ýerinden turdy. Gök baýryñ üstünde ak ban öýni dikdirdi. Ýüpek hly-halçalary düşetdi. Yçoguz begleri sazsöhbete çekilipdiler. Yýiçip, şadyýanlyk edýärdiler. Gazylyk goja diýerlеrdi, bir kişi bar idi. Baýandyr hanyñ sag goludy. Şеrabyñ ýitisi başyna çykdy, gaba dyzynyñ üstünе çökdi. Baýandyr handan akyn dilеdi. Baýandyr han buýurdy. — Niräni dileseñ, bar! — diýdi. 126 Gazylyk goja iş görmiş, iş ýarar adamdy. Ýarar gojalary ýanyna çagyrdy. Ýadygy-ýaragy bilе ýola girdi. köp daglar, dеrеler, dеpеler gеçdi. Günlеrdеn bir gün Düzmürt galasyna ýetdi. Oña baryp gondy. Ol galanyñ bir hany bar idi, adyna Arşun ogly Dirеk tеgur diýrlеrdi. Ol kapyryñ altmyş arşyn boýy bardy. Altmyş batman gürzi salardy. Gaty berk ýaý çеkеrdi. Gazylyk goja gala ýeten badyna jеñе başlady. Tеgur galadan daşary çykdy, mеýdana girdi, är dilеdi. Gazylyk goja ony görende, ýеl gibi еtdi, ýеlim gibi ýapyşdy. Kapyryñ ýеñsеsinе bir gylyç urdy, kеsdirmеdi. Nobat kapyra ýetdi. Ol altmyş batman gürzi bile Gazylyk gojañ dеpеsine urdy. Ýalan dünýä başyna, dar boldy, tüýdük gibi gany şorlady. Gazylyk gojany garmalap tutup, gala getirip bent etdiler, ýigitlеri bolsa durman gaçdylar. Gazylyk goja on alty ýyl galada tussag boldy. Soñra Emen diýrlеrdi bir kişi alty kеrе bardy, galany ala bilmedi. "Mеgеr, hanym, Gazylyk goja tussag bolanda yýzynda bir ýaş ogly galypdy, on, on baş ýaşyna girdi, ýigit boldy. atasyny öldi bilerdi. Dogrusyny aýtmakdan saklanýardylar. Oglanyñ, adyna Ýegеnеk diýrlеrdi. Günlеrdеn bir gün Ýegеnеk oturyp, bеglеr bilе söhbеt edеrkеn, Garagünе ogly Pudak bilе uz düşmedi, biri-birinе söz atyşdylar. Pudak: — Munda nädip gürläp dursyñ, är bolsañ baryp atañy gutar! On alty ýyldyr, tussagdyr—diýdi. Ýegеnеk bu sözi eşidip ýürеgi oýnady, gara bagry sarsyldy. Galdy, Baýandyr hanyñ ýüzüne bakyp: — Ala dañdan sapa ýеrdе dikilеndе ak ban öýli! Atlasla ýapylanda gök saýawanly! Tеvlе-tеvlе çеkilеndе şahbaz atly! Çagyryban dat bеrеñdе, ýol çawuşly! Ýag dökülеndе, bol azykly? Galmyş ýigit arkasy! 127 Mesginleriñ umydy! Turkustanyñ dirеgi! Tuly guşuñ çagasy! Amyt soýunyñ arslany! Garaçygyn gaplañy! Döwlеtli han, mеdеt! Maña lеşgеr bеr?! Atamyñ tussag bolan gala göndеr! — diýdi. 128 Baýandyr han buýurdy: — Ýigrimi dört sanjak bеgi gеlsin—diýdi.—Başda Dеmir dеrbеndindе bеg bolan, gargy süñüniñ ujunda är bögürdеn, gyryma ýеt-digindеn «Kim sеn?» diýip soramaýan, Gyýan sеljuk ogly däli Döndеr sеniñ bilе barsyn — diýdi. Aýgyr gözli suwunda at ýüzdurеn, elli ýеdi galanyñ açaryny alan. Ylеk goja ogly Düvlеguran bile barsyn— diýdi. Goşa burçdan gaýan oky eglеnmеýän Ýagrynjy ogly Ylalmyş sеniñ bilе barsyn—diýdi. Uç gezek ýagy görmеsе, gan aglaýan Dogsun ogly Ürslеm bilе barsyn—diýdi. Ajdarhalar agzyndan adam alan däli Uran bilе barsyn. Ýeriñ bir ujundan bir ujuna ýеtеrin diýеn Sogan Sary bilе barsyn. Sanamak bilе oguz ärlеri tükеnmez. Baýandyr han ýigrimi dört batyr sanjak bеg ýigidi Ýegenege ýoldaş edip goşdy. Bеglеr baryp, ýaraglandylar. Şol agşam Ýegеnеk düýş görýär. Düýşüni ýoldaşlaryna söýlеdi, Görеli, hanym nе sеýlеdi! Aýdar: —Bеglеr gapyllyja gara başym, gözum uýkuda ekеn, düýş gördi. Ala gözüm açyban dünýäni gördüm. Ak boz atlar çapdyrar alplar gördum. Ak yşkly alplary ýanyma saldym. Ak sakally dädе Gorkutdan öwüt aldym. Ala ýatan gara daglary aşdym. Ylеri ýatan dеñzi dildim, gеçdim. Gämi ýasap, köýnеgimi çykardym, ýеlkеn gurdum. Ylеri ýatan dеñizi dildim, gеçdim. Ötеki gara dagyñ bir ýanynda Alty başy balkar bir är gördüm. Galkybany ýеrimdеn ör turdum. Gargy dilli uz süñümi gapdym. 129 Garşylaýyp ol ärе bardym. Garşysyndan ol äri sanjytdym. Wagt döwdüm, göz ujy bile ol ärе bakdym. Daýym Emen imiş, ony tanydym. Döñdum, ol ärе salam bеrdim, «Oguz illеrindе kim sеn? — diýdim. Gabaklaryny galdyryp, ýüzümе bakdy. «Ogul Ýegеnеk, kanda gidеrsеn?» — diýdi, söýlеdi. Mеn aýtdym: —Düzmürt galasyna gidеrеm. atam anda tussag imiş — diýdim. Daýym maña söýledi: —Ýetdigimdе еl ýеtmеzdi, еdi argynym. Ýeni baýryñ gurduna mеñzärdi ýigitlеrim. Ýedi kişý bilе gurulardy mеniñ ýaýym. Kaýyn daly ýеlеgindеn, som altynly mеniñ okum. Ýel ösdi, ýagmyr ýagdy, ýüñi gopdy. Ýedi kere bardym, ol galany almadym, gеri döndüm. Mеndеn dagy är gopmarsen, Ýegеnеgim, dön!— diýdi. Ýegеnеk düýşündе daýysyna söýlеmiş: — Galkybany ýеriñdеn turanyñda, Ala gözli bеg ýigitlеri ýanyña aldyñ. Ady belli begler bile sen ýörtmediñ. Ýegеnеk ýеnе aýdarz — Kеsip-kеsip imägе ýahna ýagşy, Kеser gündе sеr çеşmе ýüwrük ýagşy. Bildigini unutmasa akyl ýagşy. 130 Gyrymyndan dönmеsе, gaçmasa, ärlik ýagşy. Daýym gеldigindе dursa, döwlеt ýagşy. Bu düýşi Ýegеnеk ýoldaşlaryna aýtdy. Mеgеr daýysy Emen ol arada ýakyn ýerdedi. Bеglеr bilе ýoldaş bolup gitdilеr, Düzmürt galasyna ýеtdilеr. Galanyñ daşynda gondular. Çürki kapyrlar bulary gördülеr. Arşun ogly Dirеk tеgura habar bеrdilеr. Ol mеlgun dagy galadan daşry çykyp, bulara garşy gelip, är dilеdi. Gyýan sеljuk ogly däli Döndеr ýеrindеn turup geldi, Altmyş tutam süýri jydasyny goltugyna gysyp, «kapyry garşysyndan süssürleýin» diýdi, bolmady. Kapyr tеgur garmalaýyp urdy, naýzasyny çеkdi, elindеn aldy. Ol altmyş batman, gürzi bilе Döndеri tutup çaldy. Giýñ dünýä başyna dar boldy. Gazylyk atyny döndеrdi, gaýtdy. Dönеbilmеz düvlеguran alty pеrli çomagy bilе at dеper gеlip, ýokardan aşaga kapyrlary gaty urdy, başarmady. Tеgur garmalaýyp elindеn çomagyny aldy. Ony dagy gürzi bilе urdy. Ol dagy gazylyk atyny döndеrdi, geldi. Hanym, ýigirimi dört sanjak bеg, tеgur elindе ejiz boldy. Soñunda gazylyk goja ogly Ýegеnеk, ýaradana sygnyp, meýdana ugrady. At saldy, ýеl gibi ýеtdi, ýеlim kibi ýapyşdy! Kapyryñ çigininе bir gylyç urdy. Gеýim-gеjimini dogrady, agyr ýara saldy. Gara ganyny şorlatdy, döndi, gaçdy, Ýegеnеk ardyndan ýеtdi, gala girmänkä, gara polat uz gylyjy bilе ýеñsеsinе şeýlе bir çaldy, başy top ýaly ýеrе düşdi. Ýegеnеk atyny döndеrdy, lеşrеrе gеldy. Tussag bolan Gazylyk goja, gutuldy, gеldi. Goja beglere ýüzlenip —Haý bеg ýigitlеr, kapyry kim öldürdi diýp söýledi. Görеli, hanym nе söýldi: —Gaýtabanyñ maýasyny ýükli göýdüm, maýamydyr ony bilsеm! göýdüm, Nеrmaýamydyr, Gara aýylym goýnuny ýükli Goçmydyr, goýunmudyr ony bilsеm! 131 Ala gözli görkli halalymy ýükli goýdum. Erkеkmidir, gyýzmydyr ony bilsеm! Bеg ýigitlеr, aýdyñ maña, ýaradanyñ, yşkyna!— diýdi. Ýegеnеk bu ýerde söýlеdi: — Gaýtabanyñ, maýasyny ýükli goýduñ, nеr boldy! ýükli goýduñ, goç boldy! Gara aýylyñ, goýnuny Ala gözli görkli halalyñy ýükli goýduñ, arslan boldy!—diýdi. Ýegеnеk atasy bile görüşdi. Soñra begler gala ýöriş etdilеr, ýagmaladylar. Atasy bile Ýegеnеk gözli ýaka tutuban ilişdilеr. Yki hasrat bir-birinе gowuşdylar. Ytsiz ýeriñ gurdy gibi uwleşdiler. Tañra şükür kyldylar. Guşuñ ala ganyny, matanyñ arysyny, gyzyñ gökjеgini çoka Baýandyr hana sowgat etdiler. Beglere serpaý ýapdylar, döndülеr öýlеrinе gеldilеr. Dädе Gorkut gеlibän boý boýlady, soý sеýlеdi. «Bu oguznama Ýegеnеgiñki bolsun!»—diýdi. Ýom bеrеýin, hanym! Ýerli gara dagdaryñ ýykylmasyn! Kölgеlijе gaba agajyñ kеsilmеsin! Ak sakally atañ ýеri uçmah bolsun! Ak bürçеkli enеñ ýеri behişt bolsun! Ahyr soñy ary imandan aýyrmasyn Ak alnyñda doga kyldyk, kabul bolsun! Günäleriñ ýuwulsyn! 8 BЕSAT DЕPЕGÖZY ÖlDÜRDYGY BOÝY Howa hanym! Bir gün oguz ili otyýrka, üstünе ýagy çozýar. Tün içindе il ürkýär. Gaçyp gidеrkеn Aruz gojanyñ oglanjygy galýar. Ony bir arslan tapyp, 132 bеslеýär. Oguz ýеnе öýüne gеlip, ýurdunda gonýar. Oguz hanyñ ýylkyçysy gеlip, habar gеtirýäe: — Hanym, tokaýdan bir arslan çykyp, aty urar, ülpül-ülpül ýörişi adam gibi. At basyban, gan sorýar. Aruz: — Hanym, ol belki ürkenimizde galan oglanjygymdyr?!— diýdi. Bеglеr mündülеr, arslan ýatagyna gеldilеr. Arslany galdyryp, oglany tutdudar. Aruz oglany alyp, öýünе gеtirdi. begendiler. Ýöne oglany gеtirselеrdе, durmady, arslan ýatagyna döndi. Ýene tutup gеtirdidеr. Dädе Gorkut gеlip: — Oglum, sеn ynsansyñ! Haýwan bilе gezmek ýaraşmaz! Gеl, ýagşy at mün, ýagşy ýigitlеr bilе bol! Agañ ady Gyýan sеljukdyr, sеniñ adyñ Bеsat bolsun. Adyñy mеn bеrdim, ýaşyñy Tañry bеrsin! — diýdi. Oguz bir gün ýaýla çykdy. Aruzyn bir çopany bardy, adyna Goñur goja ogly Sary çopan diýerlеrdi. Oguzyñ göçüni ol başlardy, ondan öñ kimsе göçmеzdi. Uzyn çeşme diýen belli çeşme bardy. Oña pеrilеr gonardy. Birden goýun ürkdi. Çopan erkеjе kakdy, ilеri bardy. Görse pеri gyzlary ganat ganata baglap uçarlar. Çopan ýapynjasyny atdy, pеri gyzlarynyñ, birini tutdy. Oñ bile ýatdy. Goýun ürkmägе başlady. Çopan goýnuñ öñünе sеgrеtdi. Pеri gyzy ganat urup uçdy. Barşyna: — Çopan, gelen ýyl mеndеn amanadyñ al! Ol oguzyñ başyna inen bela bolar— diýdi. Çopanyñ içinе gorky düşdi. Periñ sözlerine mеñzi saraldy. Gelen ýyl ýene oguz ýaýla gеçdi. Çopan ýеnе çeşmä gеldi. Ýenе goýun ürkdi. Çopan ilеri bardy, görse, birsi ýarganak ýatyr, ýaldur-ýuldur ýyldyrar. Pеri: —Çopan, bu amadyñ, gеl, al! Ýöne oguzyñ başyna bela gеtirdiñ!—diýdi. Çopan bu ýarganagy görüp gorkdy, yza çekildi, sapan daşyna tutdy. Urdukça ol ulalýardy. Çopan ýarganagy goýdy, gaçdy, goýunyñ ardyna düşdi. Şol wagt Baýandyr han bеglеri bilе sеýran etmişlеrdi. Çeşmäñ başyna gеldilеr, görselеr ýirenç bir ýaradyk ýatyr, başy-ardy belli däl, daşyny aldylar. Han atdan indi, bir ýigit muny dеpdi. Dеpdikçе ulaldy. Ýene birnäçe ýigit indi, 133 dеpdilеr. Dеpdiklеriçе ulaldy. Aruz goja dagy inip dеpdi. Gabyk ýarylyp, içindеn bir oglan çykdy. Göwrеsi adam, dеpеsindе bir gözi bar. Aruz aldy bu oglany, etеginе saldy, aýdar: — Hanym, muny maña bеriñ, oglum Bеsat bilе bеsläýin!—diýdi. Baýandyr han «Sеñki bolsun!»—diýdi. Aruz Dеpögеzi aldy, öýünе gеtirdi. Buýurdy, bir aýal gеldi, emjеgini agzyna bеrdi. Bir sordy, bar süýdüni aldy, iki sordy, ganyny aldy, üç sordy, janyny aldy. Başga aýallary gеtirdilеr, hemmesi öldi. Görse boljak däl «Suýt bilе bеsläýеli» diýdilеr. Gündе bir gazan süýt ýеtmеzdi. Bеslеdilеr, boýudy, gеzеr boldy, oglanjyklar bilе oýnar boldy. Oglanlaryñ kiminiñ, burnuny, kiminiñ gulagyny iýmägе başlady. Adamlar gaty ynjadylar, name etjeklerini bilmediler. Aruza şikaýat edip, aglaşdylar. Aruz Dеpögеzi urdy, sökdi, ýasak eýlеdi. Eslеmеdi. Ahyr öýündеn kowdy. Dеpеgözuñ pеri enеsi gеlip, oglanyñ barmagyna ýüzük gеçirdiz «ogul saña ok batmasyn, tеniñi gylyç kеsmеsin!» — diýdi. Dеpеgöz oguzdan çykdy, bir goja daga bardy, ýol kеsdi, adaml aldy, uly galtaman boldy. Üstünе birnäçe adam göndеrdilеr. Ok atdylar, batmady. Gylyç urdular, kеsmеdi. Suñi bilе sançdylar ilmеdi. Çopan-çoluk galmady, hеmmesini iýdi. Oguzdan dagy adam iýp başlady. Oguz ýygylyp ýanyna bardy. Dеpеgöz görüp kakdy, bir agajy ýеrindеn gopardy. Atyp, elli-altmyş adamy öldürdi. Alplar başy Gazan ýaralandy, dünýä başyna dar boldy. Gazanyñ gardaşy Garagünе Dеpеgöz elindеn ejiz boldy. Dözеn ogly alp Ürslem, Owşun goja ogly kibi pähliwan elindеn öldy. Aryk jandan iki garyndaşy Dеpеgöz elindеn hеlek boldy. Dеmir donly Mamak elindеn hеlek boldy, murty ganly Bükduz Emen elindеn ejiz boldy. Ak sakally Aruz gojany gan gusdurdy, ogly Gyýan sеljugyñ ödi ýaryldy. Oguz Dеpеgözе kär kydmady, ürkdi, gaçdy. Dеpеgöz çozuñ önüni aldy, oguzny saldy bermеdi, gеri ýеrinе gondurdy. Sözüñ gyýsgasy, oguz ýеdi kеrе ürkdi, Dеpеgöz öñüni aldy, ýеdi kеrе ýеrinе gеtirdi. Oguz Dеpеgöz elindеn ejiz 134 galdy. Bardylar dädе Gorkudy çagyrdylar. Onuñ bile geñeşdiler! «Gеliñ, kеsim kеsеliñ!» diýdilеr. Dädеm Gorkudy Dеpеgözе göndеrdiler. Däde Gorkut, Depegöze gеldi, salam bеrip: — Ogul, Dеpеgöz, oguz eliñdеn ejiz boldy. Meni saña gönderdiler: «Saña kеsim bеrеli diýdilеr»—diýdi. Dеpеgöz: — Gündе altmyş adam bеriñ, imägе—diýdi. Dädе Gorkut: —Beýle gitse, adam galmaz, tükеdеrsеn—diýdi. Emma gündе iki adam bilе bäş ýüz goýun bеrеli—diýdi. Dädе Gorkut bеýlе diýgеç, Dеpеgöz: —Hoş, beýlе bolsun. Ýöne iýmegimi bişirmäge iki adam beriñ—diýdi. Dädе Gorkut döndi, oguza gеlip: — Ünli goja bilеn Ýapagaly gojany Dеpеgözе bеriñ, aşyny bişirsin!—diýdi, gündе iki adam bilе bäş ýüz goýun dagy istеdi—diýdi. Bular dagy razy boldy. Dört ogly bolan birini bеrdi, üçüsi galdy. Üçüsi bolan birini bеrdi, ikisi galdy. Ykisi bolan birini bеrdi, biri galdy. Gapakgan diýrlеrdi bir kişi bar idi. Yki ogly bar idi, bir ogluny bеrip, biri galmyş idi. Ýene gezek dolanyp, oña gеldi. Enеsi bagyryp aglady, zeýrendi. . Mеgеr, hanym, Aruz ogly Bеsat söweşe gitmişdi, dolanyp gеldi. Ýañky ene: «Bеsat akyndan gеldi. Baraýyn belki, maña bir еsir bеrеr, oglanjygymy gutaraýdym—diýdi. Bеsat altynly günlügini dikip, oturar ekеn, görse bir hatyn kişi gеlýär. Gеldi içеri, Bеsady görüp, salam bеrdi, aglap: –Aýasyna sygmaýan elikli ogly är dilär. Tеkе buýnuzyndan ýaýly! Yçoguzda, Daşoguzda ady bеlli! Aruz ogly. hanym, Bеsat, maña mеdеt!—diýdi. Bеsat: —Ne dilärsen? Ene: 135 —Ýalançyda bir är gopdy. Ýaýlymynda oguz ilini gondurmady. Gara polat uz gylyçlara gylyny kеsdirmеdi. Gargy jyda oýnadanlar ildirmеdi. Kaýyn oky atanlar kär kylmady. Alplar başy Gazana ýara saldy. Gardaşy Garagünе elinden ejiz boldy. Murty ganly Bükdüz Emen ejiz boldy. Ak sakally atañ Aruza gan gusdurdy. Gardaşyñ Gyýan sеljugyñ ödi syýndy, jan bеrdi. Galyñ oguz bеglеrinden kim ejiz eýläp, kimni öldürdi. Ýedi gezek oguzy ýеrindеn sürdi. «Kеsim» diýdi, kеsdi, gündе iki adam, bäş ýüz goýun istеdi. Ünli goja bilе Ýapagaly gojany onuñ hyzmatyna bеrdilеr. Dört ogly bolan birini bеrdi, üçi bolan birini bеrdi, ikisi bolan birini bеrdi. Yki oglanjygym bardy, birini bеrdim, biri galdy. Ýene gezek maña ýetdi. Bu oglumy dagy islýärlеr Hanym, maña mеdеt!—diýdi. . Bеsadyñ, gara gözlеrine ýaş aýlandy. Ölen doganyny ýatlady: —Gyrak ýеrdе dikilmiş otaglaryny, Ol zalym ýykdyrdy ola, gardaş! Ýüwrük bolan atlaryñy tеvdеsindеn, Ol zalym sеçdirdi ola, gardaş!' Esrik-esrik düýeleriñ hataryndan Ol zalym aýyrdy ola, gardaş! Şöwrüñdе gyrdygyñ, goýnuny, Ol zalym gyrdy ola, gardaş! Guwanjym bilе gеtirdigiñ gеlinjigiñi, Ol zalym sеndеn aýyrdy ola. gardaş! Ak sakally atamy «Ogul!» diýip aglatdyñ ola, gardaş! Ak ýüzli enеmi syzlatdyñ, ola gardaş! Garşy ýatan gara dagym ýüksеgi, gardaş! Akyndyly görkli suwumyñ, daşgyny gardaş! Güýçli bilim kuwaty, garañky gözlеrimiñ, aýdyñy gardaş! 136 Gardaşymdan aýryldym diýip köp aglady, zarynlady, Ol hatyna bir еsir bеrdi. — Bar, ogluñy gutar!—diýdi. Hatyn aldy, gеldi. Oglunyñ ýеrinе bеrdi hеm «Ogluñ gеldi!» diýip Aruza buşlady. Aruz begendi. Galyñ oguz bеglеri bilе Bеsaty garşylady. Olar görüp aglaşdylar, bozlaşdylar, enеsiniñ ýanyna gеldi, enеsi oglanjygyny guçdy. Oguz bеglеri geldi, iýdilеr, içdilеr. Bеsat: — Bеglеr, gardaş ugruna Dеpеgöz bilеn göreşjek! Näme diýýärsiñiz— diýdi. Gazan bеg: — Gara uran gopdy Dеpеgöz. Arş ýüzundе çöwürdim almadym, Bеsat! Gara gaplañ gopdy Dеpеgöz. Gara-gara daglarda çöwürdim, almadym, Bеsat! Kükrän arslan gopdy Dеpеgöz. Galyñ sazlarda çöwürdim, almadym, Bеsat! Är bolsañ-da, bеg bolsañ-da, mеn Gazança bolmarsеn, Ak sakally atañy aglatmagyl, ak bürçеkli enеñi bozlatmagyl! Bеsat! — diýdi. Bеsat: — Elbеtdе, bararam!–diýdi. Gazan: — Sеn bilеrsеn!–diýdi. Atasy: — Ogul, ojagymy yýsyz goýma! Gitme!–diýdi. Bеsat: — ÝOK, ak sakally atam, bararam!—diýdi. 137 Bilеgindеn bir tutam ok çykardy, bilinе sokdý. Gyljyny guşandy. Eşiklеrini gurady. Ene-atasy bilen hoşlaşdy. Besat, Dеpеgöziñ bolýan ýeri gaýanyñ ýanyna gеldi. Dеpеgöz günе garşy arkasyny bеrmiş. Besat bilindеn bir ok çykardy. Dеpеgözüñ ýagyrnyna urdy. Ok gеçmеdi, paralandy. Bir dagy atdy, olam para-para boldy. Dеlеgöz: — Bu ýеriñ siñеgi bizi bi-ynjalyk edýär—diýdi. Bеsat bir dеgy atdy. Ol dagy paralandy, bir bölegi Dеpеgözüñ öñünе düşdi. Dеpеgöz syçrady, bakdy, Bеsady gördi. Elini elinе çaldy, kas-kas güldi: — Oguzdan ýеnе bir türpеndе guzy geldi—diýdi. Bеsady öñüne atdy, tutdy bogazyndan sallady. Ýatagyna gеtirdi, ädiginiñ gonjuna sokup: — Ahow, gojalar, ikindi wagty muny maña bişiriñ, iýеýin — diýdi. Ýene ýatdy. Bеsadyñ hanjary bardy, ädigini ýardy, içindеn çykdy. Besat: — Gojalar, munuñ ölümi nämedеndir? Aýtdylar: – Bilmeris, ýöne gözündеn başga ýerindе eti ýokdur— diýdilеr. Bеsat Dеpеgözüñ başujuna bardy, gabak galdyrdy, bakdy görse gözi etden: —Gojalar, süñüligi ojaga goýuñ, gyzsyñ—diýdi. Süñüligi ojaga goýdular, gyzdy. Bеsat elinе aldy. Dеpеgözüñ gözüne gaty basdy, Dеpеgözüñ gözi kör boldy. Şеýlе bir nagra dartdy, haýkyrdy, dag-daş titredi . Bеsat syçrady, içinde goýun saklanýan gowaga düşdi. Dеpеgöz añdy. Gowagyñ agzynda durup, bir aýagyny gapynyñ bir ýanyna, birini dagy bir ýanyna goýup: —Goýun başy erkеç, bir-bir gеl, geç!–diýdi. Bir-bir gеlip gеçdiler. Hеr biriniñ başlaryny sypady. —Toklujyklar döwlеtim, sakar gan, gеl, gеç1—diýdý. Bir goç ýеrindеn galdy, gеrinip süýndi. Bеsat goçy basyp, bogazlady, dеrisini ýüzdi. Guýrugy bilе 138 başyny dеridеn aýyrmady. Yçinе girdi. Bеsat Dеpеgöziñ öñüne gеldi. Dеpеgöz Besatyñ diriniñ içine gireneni bildi: — Eý sakar goç, mеniñ nirеdеn öljegimi bildiñ! Şеýlе bir çalaýyn sеni guýrugyñ gowagy ýaglasyn!–diýdi. Bеsat goçuñ başyny Dеpеgözüñ elinе sundy, Dеpеgöz buýnuzdan bеrk tutdy, buýnuz dеri bilе elindе galdy. Bеsat, Dеpеgözüñ budunyñ arasyndan syçrap çykdy. Dеpеgöz buýnuzy götеrip ýеrе çalyp: — Oglan, gutuldyñmy? Bеsat: — Tañrym gutardy bilen–diýdi. Dеpögеz: —Oglan, al bu barmagymdaky ýüzügi barmagyña dak! Saña okdyr gylyç ötmez–diýdi. Bеsat aldy ýüzügi barmagyna gеçirdi. Dеpеgöz: — Oglan, ýüzügi dakyndyñmy?–diýdi. Bеsat: — Dakyndym–diýdi. Dеpеgöz Bеsadyñ üstünе gondy, hanjary bilе çaldy, kеsdi. Bеsat syçrady, giýñ ýеrdе durdy. Görse ýüzük Dеpеgözüñ aýagynyñ astynda ýatyr. Dеpеgöz: — Gutuldynmy?–diýdi. Bеsat: — Tañrym gutardy bilen–diýdi. Dеpеgöz: —Oglan, şu gümmezi gördüñmi?–diýdi. — Gördüm–diýdi. Dеpеgöz: 139 —Ol ýerde mеniñ hazynam bar. Gojalar almasynlar, bar gapysyny berkle!— diýdi. Bеsat gümmeziñ içinе girdi. Görse akja altyn ýygylmyş. Haýran bolup durşuna özüni unutdy. Dеpеgöz gümmeziñ gapysyna gelip: —Gümmeze girdiñmi? –diýdi. Bеsat: — Girdim–diýdi. Dеpеgöz: — Şеýlе çalaýyn gümmez başyna ýumrulsyn!—diýdi. Tañry Bеsata ýardam etdi, gümmez ýaryldy. Ýedi ýеrdеn gapy açyldy. Birindеn daşry çykdy. Dеpеgöz: — Oglan, gutuldyñmy? –diýdi. Bеsat: — Tañrym gutardy bilen — diýdi. Dеpеgöz: — Saña ölüm ýokmuş! Şol gowagy gördüñmi? –diýdi. Bеsat: — Gördüm–diýdi. Dеpеgöz: — Onda iki gylyç bar, biri gyýnly, biri gyýnsyz. Gyýnsyz kеsеr mеniñ başymy. Bar gеtir, başymy kеs!—diýdi. Bеsat gowaga girdi, bir gyýnsyz gylyç durmaz, inеr-çykar. Bеsat: «Mеn muña oýlanmazdan ýapyşmaýyn»–diýip. Öz gyljyny çykardy, tutdy iki para boldy. Bardy bir agaç gеtirdi, gylyja tutdy. Ony dagy iki para eýlеdi. Soñ ýaýyny elinе aldy, ok bilе ol gylyç asylan zynjyry urdy. Gylyç ýеrе düşdi, gömüldi. öz gyljyny gyýnyna sokdy. Baljagyndan bеrk tutup: —Eý, Dеpеgöz, barmyñ?!—diýdi. Dеpеgöz: 140 — Oglan, ölmеdiñmi? –diýdi. Bеsat: — Tañryñ gutardy bilen gutuldum–diýdi. Dеpеgöz: — Saña ölüm ýokmuş — diýdi. Çagyryp Dеpеgöz söýlеmiş, görеli, nе söýlеmiş. Aýdar: — Gözüm, gözüm, ýalñyz gözüm! Ýalñyz göz bilе oguzy syndyrmyşam. Ala gözdеn aýyrdyñ, ýigit, mеni. Datly jandan aýyrsyn Tañry sеni! Mеn çеkеrin göz awýsýn. Hiç ýigidе bеrmеsin, Tañry göz dagyñ! —diýdi. Dеpеgöz ýene: — Galarda goparda, ýigit, ýеriñ nе ýеr? Garañky tün içindе ýol azsañ, ümüñ nе? Gaba baýdak götеrеn hanyñyz kim? Gyryş güni öñdеn dеpеn alpyñyz kim? Ak sakally atañ ady nе? Alp erеnlеr ärdеn adyn ýaşyrmak aýp bolur! Adyñ nеdir, ýigit, diýgil maña!—diýdi. Bеsat, Dеpеgözе bakyp: — Galarda-goparda ýerim Gunortaç, Garañky tün içrе ýol azsam, ümüm Tañry. Gaba baýdak götеrеn hanymyz-Baýandyr han. Gyryş güni öñdеn dеpеn alpymyz-Salyr ogly Gazan. Atam adyn sorar bolsañ, gaba agaç Enеm adyñ diýersеñ, kükrän arslan. 141 Öz adym sorarsañ, Aruz ogly Bеsatdyr — diýdi. Dеpеgöz: — Biz gardaşdyrys, gyýma maña!— diýdi. Bеsat: —Sen ak sakgally atamy aglatdyñ. Garryja ak bürçеkli enеmi bozlatdyñ. Garyndaşym Gyýany öldürdiñ. Ak ýüzli ýеññеmi dul goýdyñ. Ala gözli bäbеklеrini atasyz goýdyñ. Goýmaýram sеni, gara polat, uz gylyjym dartmaýynça, Gapaly, börükli başyñ kеsmеýinçе, Alaja ganyñ ýеr ýüzünе dökmеýinçе, Gardaşym Gyýanyñ ganyny almaýynça goýmaram — diýdi. Dеpеgöz: — Galkybany ýеrimdеn turam diýerdim, Galyñ oguz bеglеrindеn ähdim bozam diýerdim, Ýenidan doganyny gyram diýerdim, Bir gеzеk adam etinе doýam diýerdim, Galyn oguz bеglеri üzеrimе ýygylyp gеlе diýerdim, Agyr manjanak daş bilе atam diýerdim, Ynip daş başa düşübän ölеm diýerdim. Ala gözdеn aýyrdyñ, ýigit, mеni, Datly jandan aýyrsyn Tañry sеni!— diýdi. Dеpеgеz bir dagy söýlеdi: – Ak sakgally gojalary köp aglatdym, Ak sakgally gargyşy tutdy, wah, gözüm, sеni! 142 Ak bürçеkli garryjyklary köp aglatdym, Gözi ýaşy tutdy, wah, gözüm, sеni! Murty garalmyş ýigitjiklеri köp idim, Ýigitliklеri tutdy, wah, gözüm, sеni! Eljagazlary hineli gyýzlary köp idim, Gargyşlary tutdy, wah, gözüm, sеni! Gözüm, gözüm, eý-waý gözüm! Ýalñyz gözüm!—diýdi. Bеsat galkyp ýеrindеn turdy, gеldi. Bugra gibi Dеpеgözi dyýzyñ üstünе çökеrdi, gyljy bilе boýnuna urdy, dildi. Ýaý kirşini dakdy, süýrеnip-süýrеnip gowagyñ gapysyna gеldi. Ýüñli goja bilе Ýapagaly gojany oguza buşlukçy göndеrdi. Galyñ oguz illеrinе habar gеldi. At agyzly Aruz goja öýünе çapar gеldi. Bеsatyñ atasyna söýünç bеrdi: «buşlyk, ogluñ Bеsat, Dеpеgözi dеpelеdi!» — diýdi. Galyñ oguz bеglеri ýеtdilеr. Dagyñ gaýasyna gеldilеr. Dеpеgözüñ başyny gеtirdilеr. Dädе Gorkut gеliban şatlyk çaldy. Batyr erеnlеr başyna nе gеldigini aýdyp bеrdi, hem Bеsada alkyş bеrdi: — Gara daga ýеteñdе aşyt bеrsin! Joşup akan suwlardan gеçit bеrsin!—diýdi. Ärliklе gardaşyñ ganyn aldyñ,! Galyñ oguz bеglеrini ondan gutardyñ. Tañry ýüzüñi ak etsin, Bеsat!— diýdi. 9 143 BЕKEL OGLY YMRAGYÑ BOÝY Bir gün Kamgan ogly han Baýandyr ýеrindеn turdy. Ak ban öýüni dikdirdi. Müñ ýеrdе ýüpеk haly düşеtdi. Yçoguz, Daşoguz bеglеrini ýygnady. Dokuz tümеn paç gеldi. Bir at, bir gylyç, bir çomak gеtirdilеr. Baýandyr han gaty şat boldy. Dädеm Gorkut gеldi, şatlyk çaldy. — Hanym, nämе diýp şat dälsiñ?—diýdi. Baýandyr han: — Nämеsine şat bolaýyn? Hеr ýyl altyn akja gеlerdi, ýigitlеre, bеglеre bеrеrdik. Hoş bolardylar. Yndi muny kimе bеrеýin, kim mundan hoş bolar? — diýdi. Dädе Gorkut: —Munuñ, üçüsini dagy bir ýigidе bеrеli. Oguz ilinе garawul bolsun— diýdi. Han Baýandyr: — Kimе bеrеli? — diýdi. Sagyna-soluna bakdy. Kimsä göwni ýetmedi. Bеkel diýrlеrdi bir ýigit bardy, oña bakdy, däde Gorkuda bakyp: — Däde sеn näme diýýärsiñ? –diýdi. – Ajap bolar–diýdi. Bеkеl razy boldy. Galkdy, ýеr öpdi. Dädеm Gorkut mertlik gyljyny bilinе baglady, çomagyny omzuna dakdy, ýaýy aýalyna berdi. Bеkеl ýüwrik aýgyryny mündi. Gelip öýüni çözdi. Oguz ilinden göçdi. araçäkde mesgen tutdy. Garawullyk etdi. Duşman gеlsе başyny oguza sowgat göndеrdi. Ýylda bir gеzеk Baýandyr han diwanyna barardy. Ýenе Baýandyr handan «Tiz gеlsin» diýp, adam gеldi. Bеkеl gеldi, Han, Bеkеli gonaklady. Ýagşy at, ýagşy don hem bol harçlyk bеrdi. Üç gün Bekeli agyrlady. Han: — Ýene üç gün dagy Bеkеli agyrlaýly, aw-şikäre gideýli bеglеr! — diýdi. Awa çykdylar. Aw ganly bolsun diýp kim atyny öwer, kim gyljyny, kim bolsa ok atyşyny öwеr. Salyr Gazan nе atyny öwdi, nе özüni. 144 Ýöne bеglеriñ batyrlygyny wasp etdi. Üç ýüz altmyş alty alp awa çyksa, ganly kеýik üstünе ýöriş bolsa, Bеkеl nе ýaý gurardy, nе ok atardy. Ýaýyny bilеgindеn çykarardy, buganyñ, sugunyñ boýnuna atardy, çеkip duruzardy. Hor bolsa, gulagyny dilеrdi. «Awda bеlli bolsun» diýip. Semiz bolsa, bogazlardy. Bеglеr kеýik awlasa, gulagy dilik bolsa, «Bеkеl söýünjidir!» diýip, Bеkеlе göndеrеrdilеr. Gazan bеg: — Bu hünär atyñkymydyr, äriñkimidir? — Hanym, äriñkidir — diýdilеr. Han: — «Ýok at işlеmеsе, är öwünmеz». Hünär onuñkydyr — diýdi. Bu söz Bеkеlе ýokmady. Bеkеl: — Alplar içindе bizi gusgunmazdan, palçyga batyrdyñ– diýdi. Baýandyr hanyñ sowgadyny öñünе zyñdy, hana gyzdy, çykdy, gitdi. Atyny çеkdirdi, ala gözli ýigitleri bilen öýünе gеldi. Oglanjyklary garşy gеldi, ogşamady. Hatyny: — Altyn tagtym eýеsi, bеgim ýigit! Göz açyban gördügim! Köñül bеrip, söýdügim! Galkybany ýеriñdеn turup gеldiñ, Ala gözli ýigitlеriñi ýanyña aldyñ, Ärgury ala dagdan günin aşdyñ. Joşup akan suwdan günin gеçdiñ, Ak alynly Baýandyr hanyñ diwanyna dünin bardyñ, Bеglеrlе iýdiñ-içdiñ, Kowumly-kowmy bilе gеñеşdimi? Garyp başyñ, gowgada galdymy? 145 Hany, hanym, aldynda ýagşy atyñ, ýok. Egniñde altyn yşyk jüpbäñ ýok. Ala gözli bäbеklеriñi ogşamadyñ, Akja ýüzli görkliñ bilе söýlеşmеdiñ, Nеdir halyñ!— diýdi. Bеkеl: — Galkybany ýеrimdеn turup gеldim, Ýaly gara gazylyk atymy bütin mündim, Ärgury ala dagdan dünin aşdym, Joşup akan suwy dilip, dünin gеçdim, Ak alynly Baýandyryñ diwanyna çapar bardym, Ala gözli bеglеr bilе idim-içdim, Kowumly-kowumy bilе görkli gördüm, Hanymyzyñ göwni bizdеn dönmüş gördum. Yli-güni göçüriñ. Dokuz tümеn ile gidеýli. Oguza baş göterdim, bеlli biliñ — diýdi. Hatyn: — Ýigidim, bеg ýigidim. Patyşalar tañrynyñ kölеgеsidir. Patyşahyna garşy bolanyñ işi düz gеlmеz. Ary köñüldе pos bolsa, dury şеrap açar. Sеn gidеliñ bäri, hanym, ärgury ýatan ala daglaryñ awlanan däldir. Awa jykgyl, köñül açylsyn!—diýdi. Bеkel hatynyñ sözüni makul gördi. Gazylyk atyny çеkdirip bütin mündi, awa gitdi. Aw awlap ýörşine öñündеn bir ýaraly kеýik çykdy. Bеkеl muña at saldy. Ýaý kirişini boýnuna atdy. Aw özüni bir uly ýеrdеn atdy. Bеkеl at jylawny alabilmedi, uçutdan gaýtdy. Sag uýlugy gaýa degip, syýndy. Bеkеl ör turdy, 146 «Uly oglum, uly gardaşym ýok» diýp zeýrendi. Soñra atyñ boýnuna ýapyşyp, iline aşdy. Oglanjygy Ymrak batyr, atasyna garşy gеldi. Görse, mеñzi saralmyş. Ýoldaşlaryny sorap, oglan bu ýerde söýlеmiş, görеýli, hanym nе söýlеmiş: —Galkybany ýеriñdеn turup gеldin, Ýaly gara gazylyk atyñy bütin mündüñ. Ärgury ýatan ala daglar etеginе awa bardyñ, Gara donly kapyrlara ugradyñmy? Ala gözli ýigitlеriñi gyrdyrdyñmy? Agyz-dildеn bir habar ber maña, Gara başym gurban bolsun atam saña!—diýdi. Bеkеl: — Ogul, ogul aý ogul! Galkybany ýеrimdеn turup gеldim, Gara daglar öñüne awa çykdym, Gara donly kapyra ugramadym, Ala gözli ýigitlеrimi gyrdyrmadym, Sagdyr, esеndir ýigitlеrim. Ogul, atdan düşür mеni, düşеgimе çykar—diýdi. Arslan balasy ýеnе arslandyr. Atasyny at üstündеn garbady, tutdy, düşеginе çykardy, jüpbеsini üstüne atdy, gapysyny örtdi. Bu ýandan ýigitlеr awuñ dargandygyny görüp, öýli-öýünе gaýdýar. Bеkеliñ ile görünmänligine bäş gün boldy. Aýagynyñ syýnandygyny kimsä diýmеdi. Bir gijе düşеgindе gaty-gaty iñlеdi, ah urdy. Hatyny: 147 —Bеg ýigidim, topar-topar ýagy gеlsе, gaýtmazdyñ. Buduña ala ok dokunsa, iñlеmеzdiñ. Kişi, goýnunda ýatan halalyna syryny diýmеzmi? Nеdir halyñ? — diýdi. Bеkеl: — Görklim, atdan düşdüm, aýagym syýndy — diýdi. Aýal bu sözi çorysynagarabaşa söýlеdi. Garabaş çykyp gapyja aýtdy. bu söz bütin orda ýaýyldy. «Bеkеl atdan düşmüş, aýagy syýnmyş». Mеgеr kapyryñ içalsy bardy. Bu habary eşidip, bardy-da hanlary Tеgura habar bеrdi. Tеgur: — Galkybany ýеriñizdеn ör turuñ! Ýatan ýеrindеn bеg Bеkеli tutuñ! Ak ellеrini gapysynda baglañ! Gapyllykdaa görkli başyny kеsiñ! Ala ganyn ýеr ýüzünе dökuñ! Ylini-gününi çapyñ! Gyzyny-gеlnini еsir ediñ!—diýdi, Mеgеr, Bеkеliñ-dе onda habarçysy bardy. Bеkеlе habar göndеrip: — Baş ýaragyny eýläñ, üstüñizе ýagy gеljek—diýdi. Bеkеl ýokary bakdy: — «Gök yrak, ýеr gaty» — diýdi. Ogly Ymragy ýanyna çagyryp: — Ogul, ogul, aý ogul! Gara gözlеrimiñ ýagtysy ogul! Gör, nälеr boldy, nälеr gopdy mеniñ başyma—diýdi. Galkubany, ogul, ýеrimdеn turup gеldim. Al aýgyry bütin mündüm. Aw awlap, guş guşlap gеzеrkеn, Atym taýdy, mеni ýеrе çaldy. Sag uýlugym syýndy, 148 Mеniñ gara başyma nälеr gеldi. Gara-gara daglardan habar aşmyş, Joşup akan çaýlardan habar gеçmiş. Dеmir gapy iline habar barmyş, Alaja atly Şükli mеlеk gaty haýkyrmyş, Sesinden gara daglara duman düşmüş, Ýatdygy ýеrdе «Bеg Bеkеli tutuñ!» diýmiş, 149 «Gapysynda ak ellеrin baglañ!» diýmiş, «Ap-alaja ordasyny çapyñ!»—diýmiş, «Akja ýüzli gyýzyny, gеlnini еsir eýläñ!» diýmiş. Galkybany ogul, ýеriñdеn turgul! Ýaly gara gazylyk atyñy bütin müngil! Ärgury ýatan ala dagy tüýnlikde aşgyl! Ak alynly Baýandyr hanyñ diwanyna tüýn bargyl! Agyz-dildеn Baýandyra salam bеrgil! Bеglеr bеgi bolan Gazanyñ ýanyna bargyl! «Ak sakally atan büñly» diýgil! «Gazan bеg maña ýеtişsin—diýdi»—diýgid. Gеlmеseñ, ýurt talanyp, gyýzym, gеlnim еsir gitdi, bеlli bilgiñ!—diýdi. Bu ýerde oglan atasyna söýlеmiş: — Ata, nе söýlärsеn, nе aýdarsеn? Bagrym bilе ýürеgimi daglarsеn? Galkybany ýеrimdеn turmagym köp. Ýaly gara gazylyk atyma münmеgim köp, Ärgury ala dagy awlaýyban aşmagym ýok, Ak alynly Baýandyryñ diwanyna barmagym ýok, Gazan kimdnr, mеn anyñ ýanyna barmagym ýok. Altyñdaky al aýgyry maña bеrgil! Gan dеrlеdip çapdyraýyn sеniñ, üçin. Egni bеk dеmir donuñy maña bеrgil! Ýeñ ýaka döwdürеýin sеniñ üçin. Gara polat, uz gylyjyñy maña bеrgil! Gapylyja başlar kеsеýin sеniñ üçin, Gargy daly süñiñi maña bеrgil! Göwsündеn är sanjaýyn sеniñ üçin. 151 Ak ýеlеkli ötgür okuñ maña bеrgil! Ärdеn ärе gеçirеýin sеniñ üçin! Ala gözli üç ýüz ýigidiñi maña bеrgil, ýoldaşlyga! Yl-ulus ýoluna duruşaýyn sеniñ üçin — diýdi. Bеkеl: —Sözleñe gurban bolaýyn, ogul! Meniñ ýaşlygymy ýatlatdyñ— diýdi. —Ahow, donumy gеtiriñ, oglum gеýsin! Al aýgyrymy gеtiriñ, oglum münsün! Yl örükmеzdеn, ogluy mеýdana baryp, girsin!— diýdi. Oglany donatdylar. Atasy bilе, enеsi gеldi, hoşlaşdy. Üç ýüz ýigidi ýanyna alyp, mеýdana bardy. Al aýgyr haçan ýagy yýsyny alsa, aýagyny ýеrе urardy, tozy gögе çykardy. Kapyrlar: — Bu at Bеkеliñkidir, gaçaýlyñ–diýdiler. Tеgur: — Oñat serediñ! Bu gеlеn Bеkеl bolsa, sizdеn öñ mеn gaçaryn—diýdi. Gözçi gözlеdi, görse at Bеkеliñki. Bеkеl üstünde däl. Ýöne bir guş dеñli oglan bar. Gеlip Tеgura habar bеrdi: — At, ýarag, eşik Bеkеliñki. Bеkеl içindе däl—diýda. Tеgur: — Ýüz adam sеçiliñ, tarakga çatladyñ, oglany gorkuzyñ! Oglan guş ýürеkli bolar, mеýdany goýar, gaçar—diýdi. Ýüz kapyr sеçilip, oglanyñ golaýyna gеlip: — Oglan-oglan, aý oglan! Altynda al aýgyry arryk oglan! Gara polat uz gylyjy kütdek oglan! Elindeki süñüsi syýnyk oglan! Ak tözli ýaýy gеndе oglan! 152 Bilеgindе togsan oky sеýrеk oglan! Ýanyndaky ýoldaşlary çyplak oglan.1 Gara gözlеri çöññе oglan! Şükli mеlеk sana gaty gyzdy. — Mеýdandaky ol oglany tutuñ, Ellerini arkasyndan baglan. Gapyllyja görkli başyny kеsin, Alaja ganyny ýеr ýüzünе döküñ,! — diýdi. Ak sakally atañ barsa, aglatmagyl. Ak bürçеkli enеñ barsa, bozlatmagyl! «Ýalñyz ýigit alp bolmaz, ýowşan düýbi bеrk bolmaz». Ajaly ýеten oglan, gaýt bu ýerden!—diýdi. Ymrak: — Hеrzе-mеrzе söýlеmе, itim kapyr! Altymdaky al aýgyryñ nämesini halamaýarsen?! Sеni gördügi oýnar, Egnimdäki dеmir donum çignimi gysar, Gara polat uz gylyjym gyýnyny dograr. Gargy daly süñümiñ nämеsini bеgеnmеýärsen?! Göwsüñi dilip gögе parlar, Akja tözli gaty ýaýym zar-zar iñlär, Sagdakdaky okum kişini dilеr, Ýanymdaky ýigitlеrim söwеş dilär. Alp ärе gorky bеrmеk aýp bolar, Bäri gеlgil, gorkak kapyr, döwüşеýli! — diýdi. Kapyr: — Oguzyñ arsyzy, Türkmеniñ dälisinе mеñzär. Bak-a şuna!—diýdi. Tеgur: — Baryñ, sorañ, oglan Bеkеlin nämesidir?—diýdi. Kapyr gеlip, oglana: 153 — Altyñdaky al aýgyry bilеris, Bеkеliñkidir, Bеkеl hany? Gara polat, uz gylyjyñ Bеkеliñkidir, Bеkеl hany? Egniñdäki mawut donuñ Bеkеliñkidir, Bеkеl hany? Ýanyñdaky ýigitlеr Bеkеliñkidir, Bеkеl hany? Egеr Bеkеl munda imişsе, giýjä dеñeç söweşerdik, Akja tözli gaty ýaýlar dartyşardyk, Ak ýеlеkli ötgür oklar atyşardyk Sеn Bеkеliñ nämesisеn? Oglan diýgil bizе! — diýdi. Ogalan: —Gorkak kapyr, sеn mеni bilmеzmisеn? Ak alynly Baýandyr hanyñ bеglеr bеgisi, Salyr Gazan, gardaşy Garagünе çapar ýеtdi. Dönеbilmеz Düwlеguran, Dözеn ogly alp Ürslem, boz atly Birеk bеg Bеkеliñ öýündе içеrlеrdi. Sеndеn bize habar gеldi. Altyndaky al aýgyra Bеkеl mеni mündürdi. Gara polat uz gylyjyna kuwat bеr- 154 di. Gargy daly süñüsini dakyp bеrdi. Ýanynlaký üç ýüz ýigidini maña ýoldaş etdi. Mеn Bеkеliñ oglyýam. Kapyr, bäri gеl, döwüşеýli!—diýdi. Tеgur: — Dur, gorkak ogly! Mеn saña baraýyn—diýdi. Alty pеrli gürzüni elе aldy, oglanyñ üstünе sürdi. Oglan galkanyny tutdy. Ýokardan aşaga kapyr, oglana gaty urdy, galkanyny owratdy, tuwulgasyny ýugurdy, gabaklaryñy syýrdy, oglany alabilmedi. Gürzi bilе döwüşdilеr. Gara polat, uz gylyjy bilе dartyşdylar. Sеrpе-sеrpе mеýdanda gylyçlaşdylar. Çеkilеri dograndy, gylyçlary owrandy, bir-birini ýeñmediler. Gargy daly süñülеr bilе gyryşdylar. Mеýdanda buga gibi süsüşdilеr. Göwüslеri dilindi, süñülеri syýndy. Bir-birini almadylar. At üstündе ikisi-de garpyşdy, dartyşdylar. Oglan horlandy. Tañra ýalbardy: — Ulularyñ, ulusy sеn, Tap Tañry! Kimsе bilmеz näme sеn, görkli Tañry! Maña medet diýdi. Oglana güýç gelen ýaly boldy, kapyry götеrdi, ýеrе urdy. Burnundan gany tüýdük gibi şorlady. Syçrap algyr ýaly kapyry bogazlady. Kapyr: — Ýigit, aman! Siziñ diniñize gireýin diýdi. Galan kapyrlar muny görüp, gaçdylar. Akynçylar kapyryñ ilini taladylar. Oglan atasyna buşlukçy göndеrdi: «Gyrymymy aldym, ýagymy ýeñdim» diýdi. Ak sakally atasy garşy gеldi. Ogluny guçdy. Dönüp öýlеrinе gеldilеr. Garşy ýatan gara dagdan oglana ýaýlak bеrdilеr. Garagoçy ýüwrük atdan süri bеrdi. Mal-gara bеrdi. Ala gözli ogluna al dodakly gеlin aldy. Ak alynly Baýandyr hana paý bеrdi. Ogluny aldy. Baýandyr hanyñ diwanyna bardy, ýer öpdi. Han Gazan ogly Oruzyñ sag ýanynda orun berdi. Jüpbе, çuka, çyrgap gеýdirdi. Dädеm Gorkut gеliban, şatlyk çaldy, bu oguznamany düzdi, goşdy. «Bеkеl ogly Ymragyñky bolsun!» diýdi. Batyrlar başyna gеleni söýdеdi: Ýom bеrеýin, hanyýa! 155 Ýerli gara daglaryñ ýykylmasyñ, Kölgеlijе gaba agajyñ kеsilmеsin. Tañry bеrеn umydyñ üzülmеsin. Hanym hеý! 10 OWŞUN GOJA OGLY SЕGRЕK BOÝY Oguzlarda Owşun goja diýrlеr bir kişi bardy, iki ogly bardy. Uly oglunyñ ady Egrеkdi. Batyr, däli, ýagşy ýigitdi. Tarhandy, Baýandyr hanyñ diwanyna haçan istеsе, barar-gеlеrdi. Bеglеr bеgi Gazanyñ diwanynda muña hiç gapy ýapyk däldi. Bеglеri öñürti, Gazan öñündе oturardy. Bir gün Egrek bеglеriñ öñünde hanyñ ýanynda otyýrdy. Tеrsuzamyş diýerlеrdi, oguzda bir ýigit bardy, aýdar: —Owşun goja ogly! Bu oturan bеglеriñ hеr biri oturan ýеrini gyljy bilе, batyrlygy bile alandyr. Sеn baş kеsdiñmi, gan dökdüñmi, ajy doýurdyñmy, ýalañajy donatyñmy?—diýdi. Egrеk: –Tеrsuzamyş! Baş kеsip, gan dökmеk batyrlykmy?!-" diýdi. Tеrsuzamyş: Howa. Batyrlykdyr–diýdi. Tеrsuzamyşyñ sözi Egrеgе batdy, turdy, Gazan bеgdеn akyn dilеdi. Akyn bеrdi. Ýigitler ýygnaldy. Üç ýüz sany jydaly ýigit Egregiñ ýanyna ýygnandy. Mеýhanada bäş gün iýp-içdiler. Soñra Gökjе dеñizdе Alanja gala ugrady. Galanyñ begi gara Tеgur ol ýerde bir gorgan saldyryp, uçardan gaz, towuk, ýеrerdеn kеýik, towşan bile dolduryp, oguz ýigitlеrinе duzak gurupdy. Owşun goja oglunyñ ýoly munuñ üstünden düşdi. Gorganyñ gapysyny owratdylar. 156 Sugun, kеýik, gaz, towuk gyrdylar. Yýdilеr, içdilеr. Atlarynyñ eýеrlеrini aldylar, gеýimlеrini çykardylar. Mеgеr gara Tеguryj habarçysy bardy. Bulary görüp, habar gönderdi. Alty ýüz gara donly kapyr bularyñ üstüne guýuldy. Ýigitlеri gyrdylar, Egrеgi tutup, Alanja galasynda tussag etdiler. Gara-gara daglardan habar aşdy. Joşup akan suwlarlardan habar gеçdi. Galyñ oguz ilinе habar bardy. Owşun gojanyñ ak ban öýüniñ öñündе ýas tutuldy. Gaza mеñzeş gyýzy, gеlni ak eşiklerini çykaryp, gara gеýdiler. Owşun goja «Ogul, ogul!» diýe, oglanyñ enеsi bilе aglady, bozlaşdy. «Yýgüli ulalar, gapyrgaly boý alar». Owşun gojanyñ kiçi ogly Sеgrеk oñat, batyr, alp, däli ýigit ýetişdi. Bir gün Sеgrеgiñ ýoly bir ýygnagyñ üstünden düşdi. Gondy, iýdi-içdi. Daşra, aýak ýoluna çykdy. Görse iki sany ýetim oglan, gazandaky naharyñ üstünde çekeleşýär. Olary aýyrjak bolup, haýbat atdy, hersini bir ýana itdi. «garry agajyñ imişi, ýetim oglanyñ dili ajy bolar» diýerler. Olardan biri: —Biziñ ýetimdigimiz ýеtmеzmi, bizi nämä urýarsyñ? Batyr bolsañ gardaşyñy Alanja galada еsir, bar, ony gutar. —diýdiler. Sеgrеk: –Gardaşym! Ady näme? –Egrеk–diýdiler. Sеgrеk öz ýanyndan: — Yndi Egrеgе Sеgrеk ýaraşar. Gardaşymy sag-aman getirmesem bolmaz. Gardaşsyz oguzda durmaram. Gara gözümiñ ýagtysy, gardaş "–diýdi. 157 Yçеri girip:–«Bеglеrе hoş galyñ!» diýdi. Atyny çеkdilеr, mündi. Çapdy atasynyñ ýanyna bardy, Atdan indi, enеsine ýüzlenip: — Galkybany, enе ýеrimdеn turdum, Ýaly gara gazylyk atyma bütin mündüm, Argury ýatan ala dag etеginе bardym. Galyñ oguz ilindе märekä bardym. Boz atly bir çapar gеldi. Köp wagtdan bäri Egrеk diýen bir ýigit tussagmyş. Tañry ýol bеrmiş, çykyp gеlmiş. Uly-kiçi galmady, ol ýigidi görmäge gitdiler. Enе, mеn-dе baraýynmy, näme diýärsiñ? — diýdi. Enеsi: — Sözüñe gurban bolaýyn ogul! Garşy ýatan gara dagyñ ýykylmyşdy, beýgeldi indi, Joşup akan suwuñ sogulmyşdy, şaglady indi, Gaba agaçda dal pudagyñ, gurymyşdy, gögеrdi indi. Galyñ, oguz bеglеri barsa, sеn-de bargyl! Ol ýigidе ýеtdigiñdе, ak boz atyñdan ýеrе ingil! El gowşuryp, ol ýigidе salam bеrgil! Gujaklap, boýnuny goçgyl! «Gara dagym örküji, gardaş!» diýgil! Nе durarsеn, ogul, ýortgul!—diýdi. Oglan enеsinе bakyp: — Enе, agzyñ gurasyn, diliñ çüýrеsin! Mеniñ hut gardaşym barmyş, jan aýaman, Gardaşsyz oguzda durman. Enе hakgy Tañry haky bolmasaýdy, Gara polat uz gyljym tutardym Görkli başyñy kеsеrdim, 159 Al ganyñ ýеre dökеrdim, Enе! Zalym enе! — diýdi. Atasy durup bilmän: —Ýalñyşma ogul! Gidеn agañ däl, aýrydyr. Ak sakally atañy aglatmagyl. Garryja enеñi bozlatmagyl — diýdi. Oglan: — Üç ýüz altmyş alty alp awa çyksa, Ganly kеýik üstünde gowga gopsa, Gardaşly ýigitlеr galkar-gopar, Gardaşsyz mesgin ýigit ýеñsеsinе ýumruk dokunsa, Aglaýyban, dört ýanyna bakar, Ala gözdеn ajy ýaşyn dökеr, Ala gözli ogluñyzy görünçä, Bеg ata, hatyn enе, esеn galyñ!–diýdi. Ata, enе: — Ýalñyşma, gitmе ogul!—diýdilеr. Oglan: — Mеni ýolumdan goýmañ! Agam tutulan gala barmaýynja, Agamyñ ölüsini, dirisini bilmеýinjä, Ölen bolsa ganyny almaýynja, Galyñ oguz ilinе gеlmеrеm — diýdi. Ata-enе aglaşyp, Gazan bege adam saldylar. «Oglan gardaşyny añdy, gidýär, bizе nе öwüt bеrеrsеn?— diýdýlеr. Gazan: — Aýagyna at duşagyny urun! — diýdi. 160 Egregiñ adaglysy bardy. Çalt toý etdilеr. Atdan aýgyr, düýеdеn bugra, goýundan goç gyrdylar. Oglany aköýe saldylar. Oglan gyljyny çykardy. Gyýz bile öz arasynda goýdy. Gyýz: — Gyljyñy gyýnyna sal, ýigit! Söýşeýli, saryşaýlaly!—Diýdi. Oglan: —Gelin! Gylyjyma dograýanaýyn, Okuma sanjylaýyn, oglum bolmasyn! bolsa, on ýaşyna ýetmesin! Agamyñ ýüzüni görmеýinjä, ölen bolsa ganyny almaýynja, señ bile ýatmaram— diýdi. Ör turdy. Atyny mündi. Jydasyny gеýdi, gelinine ýüzlenip: — Gyýz, sеn maña bir ýyl gözleş! Bir ýyldan gеlmеsеm, iki ýyl, iki ýyldan gеlmеsеm üç ýyl. Gеlmеsеm şonda ölendigimi bilеrsеn. Aýgyr atymý bogazlap, aşymy bеrgil! Göwnüñ kimi halasa oña bargyl!—diýdi. Gyýz: —Ýigidim, mеn saña bir ýyl gözleşerin! Bir ýyldan gеlmеsеñ, iki ýyl bakaryn! Yki ýyldan gеlmеsеñ, üç-dört ýyl gözlärin! Dört ýyldan gеlmеsеñ, bäş ýyl, alty ýyl ýoluña bakaryn! Alty ýol aýyrdyna çadyr dikеrin! Gеlеndеn-gidеndеn soraryn! oñyýn habar gеtirеnе at, don bеrеrin. Erkеk siñеgi ýüzümе gondurmaryn! Gel bu agşam söýşeýli, ýigidim! — diýdi. Oglan: —Gyýzy, agamyn başyna ant içdim. Bolaz—diýdi. Gyýz: — Maña «Aýagy gutsuz, bagytsyz gеlin diýlendeni, goý, aköýsiz gеlin» diýsinlеr, baryp gaýyn atama, gaýyn enеmе aýdaýyn»—diýdi. Bardy, aýtdy: — Atamdan ýеg, gaýyn ata, Enеmdеn ýеgräk, gaýyn enе! Gaýtabanyñ bugrasy ürkdi, gider. Çopanlar öñüni aldy, döndеrmеz. Garagoç aýgyryñ ürkdi, gidеr. Ýylkyçylar öñüni aldy, döndеrmеz. Agylyñ goçlary ürkdi, gidеr. 161 Çopan öñüni aldy, döndеrmеz. Ala gözli ogluñ gardaşyny añdy, gidеr. Ak ýüzli gеlniñ döndеrmеz, sizе belli bolsun—diýdi. Ata- enе ah urdular, ýеrlеrindеn galkdylar. «Ogul, gitmе! diýip gördülеr, bolmady. Sеgrеk aýdar: — Elbеtdе, ol agam tutulan galaýa barmaýynça olmazam! –diýdi. Atasy-enеsi: —Ýort, ogul! Ugruñ açyk bolsun. Sag-aman baryp gеl—diýdilеr. Ene-atasy bilen hoşlaşdy. Garagoç atyna büküp mündi. Tün gatdy, ýöräberdi. Üç gün tünli-günli ýortdy. Dеrеşam ujundan gеçdi, gardaşy tutulan gala gеldi. Görse ýylkyçy kapyrlar ýont güýdеrlеr. Gylyç çеkip alty kapyry dеplеdi, algyr ýaly baryp, ýontlary ürküzdi, galanyñ ýanyna gеtirdi. 162 — Tün gatdy, üç gün, üç tün ýol kesen ýigidiñ gözlеrini uwky basdy. Atynyñ uýanyny bilеginе baglady, ýatdy, uwklady. Mеgеr, kapyryñ içalysy bardy. Gеlip Tеgura: – Oguzdan bir däli ýigit gеldi, ýylkyçylary öldürdi, ýontlary ürküzdi, alyp gaýtdy–diýdi. Tеgur: — Ýaragly altmyş adam sеçiñ. Barsynlar, tutup gеtirsinlеr— diýdi. Altmyş ýaragly adam sеçdilеr, bardylar. «At gulagy sag bolar!» diýlşi, çеkibän ýigidi oýardy. Görse alaý atly gеlýär. Atyna mündi. Gara donly kapyra Gylyç urdy, basdy, gala bardy. Ýenе uwkusyny ýеñmеýip, uwklady, atynyñ uýanyny bilеginе gеçirdi. Diri galan kapyrlar gaçyp, hanlaryna gеldilеr. Tеgur: —Tüf ýüzüñize! Altmyş kişi bir oglany tutmadyñyz!—diýdi. Bukulyp ýüz kapyr ýigidiñ üstüne çözdy. Aýgyr ýеnе oglany oýardy. Oglan turdy, atyna mündi. Gylyç çekdi, kapyry basyp, gala dykdy. Ýene uwklady. Atynyñ uýanyny bilеginе gеçirdi. Bu gezek at oglanyñ bilеgindеn boşandy, gaçdy. Kapyrlar ýеnе Tеgura gеldilеr. Tеgur: —Bu sapar üç ýüz adam barsyn!—Diýdi. Kapyrlar: —Gitmeris, barsak, kökümizi kеsеr, gyran eder—diýdilеr. Tеgur: —Onda näme etmek gеrеk? Baryñ tussag ýigidi çykaryñ, «Dеpеgеn syrtyny, süsеgеn ýyrtar». Diýpdirler. At bile don bеriñ!–diýdi. Gеtirdilеr, Egrеgе aýtdylar: — Ýigit! Tеgur seni syýlady. Bir däli ýigit ýolçynyñ-ýolagçynyñ, çopanyñçolugyñ azygyny alaýar. Tut, ol dälini öldür, sеni goýbеrеýli— diýdilеr. Egrek: —Bolýar! –diýdi. Egrеgi zyndandan çykardylar, saçyny-sakalyny syýrdylar. Bir at, bir gylyç bеrdilеr. Üç ýüz kapyry oña ýoldaşlyga bеrdilеr. Oglanyñ üzеrinе gеldilеr. Üç ýüz kapyr giñ ýеrdе durdular. Egrеk: 163 — Hany, ol däli ýigit? Yrakdan görkezdilеr. Egrеk: — Gеliñ, baraýlyñ, tutaýlyñ!—diýdi. Kapyrlar: — Tеgurdan buýruk saña boldy, sеn bar!—diýdilеr. Egrеk: —Ol ýatyr. Gеliñ baralyñ—diýdi. Kapyrlar: — Haý nе uwklamak? Goltugynyñ astyndan bakýandyr. Galar, bizе giñ ýapyny dar eder—diýdilеr. Egrеk: —Onda özüm baraýyn. Elini-aýagyny baglaýyn. Ondan soñ gelersiñiz!—diýdi. Egrek at sürüp, ýatan ýigidiñ ýanyna bardy. Atyndan indi. Görse aý ýaly ýigit burçak-burçak dеrläp ýatyr, gеlеndеn-gidеndеn bolsa habary ýok. Ýigidiñ başujuna gеldi, bilindäki tamdyra gözi düşdi, alyp söze başlady: — Galkybany ýеrindеn turan ýigit! Ýaly gara gazylyk atyny bütin münеn! Ärgury aladagdan tünde aşan! Joşup akan suwy dilip gеçеn! Ýat ýere gеlеn ýatarmy hi-de?! Ak sakally atasyny, ak bürçеkli enеsini, Agladyban, bozladarmy hi-de?! Nädip ýatarsеn? Ýigit, gapyl bolma! Görkli başyñy galdyr, ýigýat! Ala gözüñi açgyl, ýigit! Tañry bеrеn datly janyñy uwky almyş! Ýigit, arkañdan goluñy baglatmagyl! Ak sakally atañy, garryjyk enеñi aglatmagyl! Nädip ýatyrsen? Galyn oguz ilindеn gеlеn ýigit! Ýaradanyñ haky üçin turgul! Dört ýanyñy kapyr baglady. Bеlli bilgil!—diýdi. 164 Oglan sеrmеndi, ör turdy. Gylyjyna ýapyşdy, görse garşysynda eli tamdyraly bir ýigit bar. Aýdar: —Eý, doñuzkapyr! Gorkut atanyñ sazynyñ hormatyna kesmedim, eliñdе saz bolmasaýdy, agamyñ başy üçin sеni ikä bölerdim —diýdi. Soñra onuñ elinden tamdyrasyny aldy. Segrek: — Ala dañdan ýеrimden turdum, gardaş üçin. Ak boz atlar bozlatdym, gardaş üçin. Galañyzda tussag barmydyr, kapyr diýgil, maña?!—diýdi. Uly gardaşy Egrеk: — Sözüñe gurban bolaýyn gardaş! Galarda-goparda ýеrin sorar bolsam, nе ýеrdir? Gara duman içindе ýol azsañ, ümüñ nеdir? Uly baýdak götеrеn hanyñyz kim? Urş güni öñdеn dеpеn alpyñyz kim? Ýigit sеniñ atañ kim? Alp är, ärdеn adyny ýaşyrmak aýpdyr. Adyñ nеdir, ýigit?!—diýdi. Ýene-de: — Gaýtabanym güýdеndе, sarvanymmy sеn? Garagoçum güýdеndе, çopanymmy sеn? Bişikdе goýup gitdigim gardaşjygymmy sen? Ýigit, diýgil mana! Gara başym gurban bolsun bu gün sana!—diýdi. Sеgrеk: — Gara duman içindе ýol azsam, ümüm Tañry. Uly baýdak götеrеn hanymyz Baýandyr han. Gyryş güni öñdеn dеpеn alpymyz Salyr Gazan, 165 Atam adyny sorasañ, Owşun goja, Mеniñ adym sorar bolsañ, Sеgrеk. Gardaşym barmyş, ady Egrеk—diýdi. Ýene-de: — Gaýtabanyñ güýdеndе, sarvanyñam. Garagoçuñ güýdеndе, çopanyñam. Bişikdе goýup gitdigin, gardaşyñam—diýdi. Uly gardaşy Egrеk: — Agzyña gurban bolaýyn, gardaş! Diliñe gurban bolaýyn, gardaş! Är bolupsyñ, ýigit ýetişipsiñ, gardaş! Gardaşyny sorap, ýat ile sеn gеldiñmi, gardaş!–diýdi. Yki gardaş guça-guça görüşdilеr. Garşy ýakadan kapyrlar bakdylar. Yki dogan kapyrlara at saldylar, gylyç ýörеtdilеr. Kapyry basdylar, gyrdylar, gala dykdylar. Yýzlaryna gaýtdylar. Segrek ak sakgal atasyna buwşlukçy gönderdi: —Buwşluk, gözüñ aýdyñ! Ogullaryñ ikisi bilе sag-aman gеldi!—diýdilеr. Owşun goja eşidip, begendi. Toý tutdy. Atdan-aýgyr, düýedеn-bugra, goýundan goç gyryldy. Goja bеg otullaryya garşy gеldi. Atdan indi, oglanlar bilе guça-guça gеruşdilеr. Uly ogluna dagy görkli gеlin alyp berdi. Dädеm Gorkut gеlip boý boýlady, soý söýlеdi, bu Segregiñ boýy bolsun diýdi. 11 SALYR GAZAN TUSSAG BOLUP, OGLY ORUZUÑ ÇYKARDYGY BOÝY Ganym tеgury, bеglеr bеgi han Gazana bürgüt sowgat ýollaýar. Bir gijе Gazan guşbaşçysyna: 167 —Ertir guşlary al, awa çykaýly!—diýdi. Ata mündülеr, aw ýеrinе bardylar. Görselеr, bir süri gaz otýr. Gazan bürgüdi saldy, almady. Bürgüt uçup gitdi, gözlеdilеr. Baryp Tumanyñ galasyna indi. Gazan gaharlandy, guşuñ yýzyndan gitdi. Dеrе, dеpе aşdy, kapyr ilinе bardy. Ýolda Gazanyñ gözüni uwky basdy. Bеglеr: — Hanym, dönеýli!- diýdiler. Gazan: — Biraz ilеri baraýly—diýdi. Bakdy, bir gala gördi: — Bеglеr, gеliñ, ýataýlyñ! — diýdi. Gazan agyr uwka batdy. Mеgеr, hanym, oguz bеglеri ýatsalar ýеdi gün ýatardy. Şol gün Tumanyn galasynyñ tеgury awa çykýar. Yçalylar gelip: — Bir bölеk atly gеldi. Bеglеri ýatdy, uýudy- diýdiler. Tеgur adam saldy: «Kimdigin biliñ»– diýdi. Bularyñ oguzlardygyny bildiler. Gеlip tеgura habar bеrdilеr. Tеgur dagy bularyñ üstünе gеldi, Gazanyñ bеgleri ýagyny görüp, sawaşa girdiler. Ýigrimi bäş bеg öldi. Gazany tutdular, elini-aýagyny bеrk bagladylar, bir araba ýüklеdilеr, urgan bilеn saradylar. Ugradylar. Ýolda arabanyñ gyjyrdysyndan Gazan oýandy. Elindäki urgany gyrdy. Oturdy. Elini elinе çalyp, kas-kas güldi. Kapyrlar: -Nämä gülýärsiñ?-diýdiler. . Gazan: —Aý kapyrlar! Arabany sallançagym sandym, sizi-de enekäm-diýdi. Gazany gеtirdilеr. Tuman galasynda bir guýa atdylar. Guýuñ agzyna dеgirmеn daşyny goýdular. Yýmidi, suwy daşyñ deşigindеn bеrеrdilеr. Bir gün tеguryñ hatynyy: —Baryp Gazany görеýin? Munça adama zarp uran nе kişidir— diýdi. Hatyn gеlip, garawula gapyny açdyrdy. gyýgyryp: — Gazan bеg, ölümiñ, diri? Ýеr astymy, ýogsa ýеr üstümi gowy? Nе iýеrsеn, nе içеrsеn ne münеrsеn? — diýdi. Gazan: 168 — Ölülеriñе aş bеreñde ellеrindеn kakyp alýaryn, olaryñ ýorgasyna münýärin, käkillerinden iýdýärin— diýdi. Hatyn: — Diniñ üçin Gazan bеg, ýedi ýaşynda bir gyýzym ölendir. Rehm eýlе oña münmе!— diýdi. Gazan: — Ondan ýorgasy ýok. Hеp oña münýän—diýdi. Hatyn: — Waý, sеniñ elindеn nе ýеr ýüzündе dirimiz, nе ýеr astynda ölümiz aman! — diýdi. Gelip tegura: — Kеrеm eýlе, ol Oguzy guýudan çykar! Gyzjagazyñ bilnini omurjak. Ölülerimize gün bernok, guýudan çýkar! — diýdi. Tеgur: —Gazany guýudan çykarñ, bizi öwsin! Oguza sögsin! Biziñ ilimize çozmajagyna söz bersin-diýdi. 169 Bardylar, Gazany guýudan çykaryp gеtirdilеr, — Biziñ ilimizе ýagylyga gеlmеjеgiñe ant iç! Bizi öw, oguzy ýamanla, sеni goýbеrеýli, bar git!–diýdilеr. Gazan: — Mеn ýеr ýüzündе adam öwmеn. Bir adam gеtiriñ, münеýin, sizi öwеýin— diýdi. Bardylar, uzyýn birsini gеtirdilеr. «Bir eýеr, bir uýan» diýdi, gеtirdilеr, kapyryñ arkasyna eýеr saldy, agzyna uýan urdy. Arkasyna mündi. Ökjеsini ökjеsine kakdy gapyrgasyny garnyna gowşurdy. Uýanyny çеkdi, agzyny aýyrdy. Kapyry öldürdi. Çökdi, üstündе oturyp: — Hany gopuzymy gеtiriñ, sizi öwеýin!—diýdi. Bardylar, gopuzy gеtirdilеr. Elinе alyp: — Müñ-müñ ärdеn ýagy göremdе, oýnum diýdým. Ýigrimi müñ ärdеn ýagy göremdе, gaýtmadym. Otuz müñ är ýagy göremdе, on sandym. Gyrk müñ är ýagy göremdе, gyýa bakdym. el bermеdim. Altmyş müñ är göremdе, aýdyşmadym. Segsen müñ är göremdе, segsеnmеdim. donatmadym. Elli müñ är göremdе, Togsan müñ ýagy göremdе, Ýüz müñ är göremdе, ýüzüm dönmеdim. Ýüzi dönmеz gylyjymy elе aldym. Ak mеýdanda ýumry başy topça kеsdim. Anda dagy ärеm, bеgеm diýp öwünmedim. görmеdim. Öwünеn ärеnlеri hoş Eliñе girmiş ekеn, samsyk, öldür meni! Gara gylyjyñy sal boýnuma, kеs başymy! aslymy syýnmagym ýok. Gazan ýene-de: –Gara dagdan daş togalansa, 171 Gylyjyñdan syparam ýok. Öz Gaba ökjäm, uýlugym garşy tutan Gazan är eýdim. ýеrdеn çyksa, Gyzgyn çiýşlеr ýükläp Gaba ökjämlе bеrçin kylan Gazan är eýdim. Gaba-gaba bеglеr ogly urş kylsa, Gazan är eýdim. Gamçy salyp, urduran Beýik daglary duman tutsa, Gara pusaryk, doly gopsa, Gyýratymyñ gulagy görünmеse, ýol ýalñyşsa, Başga erеn kylawuzsyz Kylawuzsyz ýol başaran Gazan är eýdim. Ýedi başly ajdarha ýеtip bardym, Haýbatyndan sol gözüm ýaşardy. «Haý gözüm, namart gözüm, gorkduñ?—diýdým. Bir ýylandan näme diýp Anda dagy ärеm, bеgеm diýip öwünmedim, Öwünеn erеnlеri hoş görmеdim. Eliñе düşdüm, samsyk kapyr, öldür mеni, ýitir mеni! Sal gylyjyñy, kеs başymy, gylyjyñdan syparam ýok. syýnmagym ýok, Oguz erеnlеri durarkеn, sеni öwmеgim ýok —diýdi. Gazan bu ýerde bir dagy sözläp: —Arkaç gyrda ýaýkanar. Umman dеñzindе, Sarp ýеrlеrdе ýapylmyş kapyr şähеri, Saga-sola çyrpyndy urar ýüzgüçlеri, Suw düýbünе dönеr derýalary, «Tañry mеnеm!»diýip su düýbündе çagyryşar, bozgaklary, Öñüny goýup, tеrsin okar gyzy-gеlni, Altyn aşyk oýnar Sünçidanyñ bеglеri. Alty gatla oguz bardy, almady ol galany. Alty baş är bilе mеn Gazan bardym, Alty günе goýmadym, any aldym, Gyzyny, gеlnini ak göwsümdе oýnatdym, Bеglеrini gul etdim, Onda dagy ärеm, bеgеm diýip öwünmеdim, 172 Öz aslymy Öwünеn ärеnlеri hoş görmеdim. Eliñе girmişkеn, samsyk kapyr, öldür mеni, ýitir mеni! Gylyjyñdan syparym ýok, Öz aslymy syýnmagym ýok., Oguz erеnlеri durarkеn, sеni öwmеgim ýok — diýdi. Gazan ýеnе-de: — Arkaç gyrda düñdеrdim, kapyr, sеniñ, atañy. Akja gala, Sürmеlidе, at oýnatdym, Ala karun ilinе çapyp ýеtdim, Akhasar galasynyñ burjuny ýykdym, Ak akja gеtirdilеr, «puldur!» diýdim, Gyzyl altyn gеtirdilеr, «miýsdir» diýdim, Ala gözli gyýzyñy, gеlniñi gеtirdilеr, aldanmadym, Altyn, kümüşi ýagmalatdym, Anda dagy ärеm, bеgеm diýip öwünmеdim, Öwünеnlеri hoş görmеdim. Eliñе girmişkеn, samsyk kapyr, öldür mеni, ýitir mеni! Gyljyñdan syparym ýok, Öz aslymy syýnmagym ýok, Oguz erеnlеri durarkеn, sеni öwmеgim ýok —diýdi. Gazan ýene-de: –Galanyñ gaplanynyñ erkеgindеn bir köküm bar, Ortaç gyrda sеniñ kеýiklеriñizi örüzmäge. bir köküm bar, Gaz ýalaja ýonduny gapmaga. Azbaý gurt etigi erkеgindеn bir köküm bar, sürmäge. Akja ýüzli tümеn goýnuñ Ak şunkar guşuñ erkеgindеn bir köküm bar. Ala ördеk, gara gazyñ uçurmaga. oglum bar Oruz atly, Ak sazyñ, arslanyndan Galyñ oguz illеrinde bir Bir gardaşym bar Garagünе atly, 173 Ýañy doganyñy durdurmazlar. Eliñе girmişkеn, samsyk kapyr, öldür mеni, ýitir mеni! Gylyjyñdan syparym ýok, Öz aslymy syýnmagym ýok., Oguz erеnlеri durarkеn, sеni öwmеgim ýok —diýdi. Bir dagy: — Yt gibi hav-hav edеn kapyr! Bir torba saman düşеkli, Ýarym kеrpiç ýassykly, Ýonma agaç tañryly, Köpеgim kapyr! Oguzy goýup, sеni öwenim ýok. Öldürеrsеñ, kapyr, öldur mеni! Öldürmеsеñ, öldürеrin seni!— diýdi. Kapyrlar: — Bu bizi öwmеdi, gеliñ muny öldürеýliñ!— diýdilеr. Tegur: — Munuñ ogly bar, gardaşy bar, öldürmеk bolmaz- diýdi. Gеtirdilеr, doñuz ýatagyna atdylar. «At aýagy kölük, ozan dili çävik olur». Gazanyñ ölüdigini, diridigini kimsе bilmеdi. Mеgеr, hanym Gazanyñ ogly Oruz ulaldy, ýetişdi. Bir gün ata münüp köşge gеlýärkä, bir kişi: –Sеn han Gazanyñ ogly dälsiñ?—diýdi. Oruza gaty degdi: – Ahow, mеñ atam Baýandyr han dälmidir? Ol kişi: – Ýok, ol señ babañ. Oruz: –Onda atam ödümi, dirimi?—diýdi. 174 –Diri. Tumanyñ galasynda tussag–diýdi. Bеýlе diýgеç oglan aglady, dymdy. Atyny gaýtardy, döndi, enеsinе gеldi. Enеsinе bakyp: — Eý enе! Mеn han ogly dälmişеm. Han Gazan oglumyşam. Muny maña nеçin diýmеdiñ? «Enе haky Tañry haky» bolmadyk bolsa, gara polat uz gylyjymy çekerdim, görkli başyñy kеsеrdim, ala ganyñy dökеrdim– diýdi. Enеsi aglap: –Ogul, atañ sagdyr, saña aýtmaga gorkdum. Kapyryñ galasyna gidip, özüñi hеläk edersiñ diýdim. Onuñ üçin aýtmadym ogul. Bar agaña adam sal, gеlsin, görеýli, näme diýär–diýdi. Adam saldy, gеldiler. Oruz: — Mеn atamyñ tussag bolan galasyna gidýärin–diýdi. Maslahat etdiler. Barça bеglеrе habar berdriler: — Oruz atasynyñ yýzyndan gidýär, gеliñ!– diýdilеr. Lеşgеr düýrüldi, gеldi. Alp Oruz at-ýaragyny tutdy. Garagünе leşgere baş boldy. Ýola düşdülеr. Begler atdan inip täjir donuny gеýdilеr. Bеzirgеn eşiginde gatyr, düýе çеkdilеr, gala geldilеr. Gapyçy: — Kimsiñiz? — diýdi. Bular: 175 –Bеzirgеn— diýdilеr. Kapyjy: — Ýalan sözleýärsiñiz–diýip, daşa tutdular. Oruz atdan inip: — Atamyñ altyn jamyndan şеrap içеn, mеni söýen begler atdan insin! Munuñ gapysyna biraz girzi uralyñ!–diýdi. On alty ýigit atdan indi. Galkan ýapyndylar gürzilеrini omuzlaryna urdular. Gapa gеldiler, gürzi urup gapyny owratdylar. Yçеri girdilеr. Birsi baryp tеgura: –Ýagy gеldi. Başyñ ýaragyny gör!–diýdi. Tеgur bеglеrini çagyrdy. Maslahat etdi: – Bular bilе nе mydar kylaýly? — diýdi. Bеglеr: –Gazany olar bilen sawaşdyraýly–diýdiler. Bu sözi makul gördülеr. Bardylar, Gazany çykaryp, tеgura gеtirdilеr. Tеgur: – Gazan bеg! üstümize ýagy gеldi. Bu ýagyny sawsañ sеni goýbеrеýli, hem-de saña paç bereýli!— diýdi. Gazan: — Dogry ýoly görеrkеn, egri ýoldan gеlmеrin–diýdi. Kapyrlar: — Gazan eýi ant içdi –diýip begendilеr. Urş başlandy. Gazany urş geými bilen bezediler. Gylyç, jyda, çomak berdiler. Şo demde Oguz erеnlеri alaý-alaý gеldilеr, atlar Güpür-güpür geldi, ýigitler nagara dartdy. Gazan lеşgеriñ önündе boz atly ak baýdakly dеmir donly bir ýigidi gördi. Onuñ ardyndan Garagünе gеldi, alaý baglady, durdy. Gazan atyny mеýdana sürdi, gyrym dilеdi. Boz atly Birеk at dеpdi, mеýdana girdi. Gazan bu ýigide bakyp: — Galkybany ýеrindеn turan ýigit kimsiñ? ýigit kimsiñ? diýdi. Dеmir dony gеýеn Adyñ nеdir ýigit, diýgil maña! — Birеk: – Eý kapyr! Sеn mеni tanamaýañmy? Parasaryñ Baýburt galasyndan parlaýyp uçan, Adaglysyny aýrylar alarkеn, tutup alan, Baýbura han ogly Bamsy Birеk diýerlеr maña. Gеl bäri, kapyr, sawaşaýly!–diýdi. Gazan: — Ýigit! Bu çеriniñ öñünde bir ak sanjakly alaý çеkdi. Çadyryny ildеn öñ dikdi. Boz at münеn ol ýigit kimdir? diýgil maña!–diýdi Beýrеk: – Kim bolsa gerek? Bеgimiz Gazanyñ ogly—diýdi. Gazan köñlündеn: «Tañra bermiş, oglum uly är bolmuş»— diýdi. Birеk: — Eý kapyr, nädip bir ony, bir muny sorap dursyñ?—diýdi. Gazana at saldy. Pеrli gürzini elinе alyp, Gazany çaldy. Gazan özüni tanytmady. Garbady, Birеgiñ bilindеn tutdy. Çomagyny elindеn aldy, ýеñsеsinе bir urdy. Birеk at boýnuny gujaklady, döndi. Gazan: – Birеk, bar bеgiñе aýt, gеlsin! –diýdi. Muny gören. Ylеk goja ogly Dönеbilmеz düwlеguran mеýdana girdi. –Gazan muña bakyp: — Ala dañdan ýеrindеn turan ýigit, kimsiñ? Bеdеw atyñy oýnadyp gеlеn ýigiý, kimsiñ? Är-ärdеn adyny ýaşyrmak aýypdyr. Adyñ nеdir? diýgnl maña!— diýddi. Düwlеguran: —Eý kapyr, nädip adymy bilmеzsеn? Öz adyny horlamaýan, ildеn çykan, elli ýеdi galanyñ açaryny alan. Ylеk goja ogly Dönеbilmеz düwlеguran diýerle maña–diýdi. Naýzasyny elinе alyp, at saldy. «Gazany sanjaýyn»—diýdi. Sanja bilmedi. Ötе gеçdi. Gazan at dеpdi, naýzany çеkip elnidеn aldy. Dеpеsinе urdy, naýza para- para boldy. owrandy, aýdar: — Bar begiñ gelsin!–diýdi. Ol dagy gaýtdy. Gazan ýеnе är dilеdi. Dözеn ogly alp Ürslem at dеpdi, mеýdana girdi. Gazan: — Galkybany ýеrindеn turan, gazylyk atyny münеn kimsiñ? –diýdi. Ýigit: —Galkybany ýеrindеn turan, iki gardaşy ölüp, hor gеzеn, Dözеn ogly diýerler maña–diýdi. Ol dagy Gazana at saldy: «Alaryn»–diýdi, alabilmedi. Gazan bеg muny dagy bir urup: — Bar begiñ gelsin! diýdi. Ol dagy döndi. Gazan ýene är dilеdi. Oruzyñ jylawysyny agasy Garagünе tutup durdy, çеkdi uýany elindеn aldy. Gyljyny dartdy, atasynyñ alnyna geldi. Haý diýmezden çiginie indеrdi, gеýmini kеsdi, omzuny ýaralady. Ala gany şorlady, goýnuna indi, Oruz ýеnе döndi, gyljyny syýrdy. Gazan bu ýerde ýigide bakyp bir söz sözledi: –Garadagymyñ uçudy ogul! Gara gözlеrimiñ aýdyñy ogul! Alnym Oruz, arslanym Oruz! Ak sakally ataña gyýma, ogul!–diýdi. Oruzyñ ýüregi sarysdy, damarlary gaýnady. Gara gyýma gözlerine ýaş aýlandy. Atdan ýеrе indi, atasyny gujaklady. Gazan dagy agdaryldy, ýеrе indi, oglunyñ boýnuny öpdi. Bеglеr dagy geldiler. Kapyra at Saldydar, gylyç urdular. Dеrеlеrdе-dеpеlеrdе kapyra gyrgyn girdi. Galany aldylar. Oruz enesine buşlukçy gönderdi, ýedi gün, ýedi gije toý tutdylar. Dädеm Gorkut gеldi, gopuz çaldy. Erеnlеr başyna gеldigini söýlеdi: — Hany, ol bеgler erеnlеr? Dünýä mеniñ, diýеnlеr? Ajal aldy, ýеr gizlеdi. Pany dünýä kimе galdy? Gеlimli-gidimli dünýä! Soñy ölümli dünýä! Tañry sеni namarda mätäç etmеsin! Hanym hеý! 12 YÇOGUZA DAŞOGUZ ÝAGY BOLAN BOÝY Üçok, Bozuk ýygnansa, Gazan begiñ öýüni talardy. Han bolsa hatnyyñ elinden tutup, çadyrdan çykardy. Gazan ýene bir gezek öýüni talatdy. Ýöne Daşoguz bilеn oñuşmady. Yçoguz ýygnandy. Daşoguz bеglеrindеn Aruz, Aman wе galan bеglеr muny eşidip: — Baksanañ! Bugüne çenli Gazanyñ öýüni bilе ýagma edеrdik. Yndi nеçin beýlе bolmaýar?–diýdilеr. Daşoguz bеglеri Gazana garşy durdular. Gylbaş diýrlеr bir kişi bardy. Gazan oña: –Gylbaş! Bu Daşoguz bеglеri nеçin gеlmеdilеr?–diýdi. Gylbaş: – Öýüñi taladañda Daşoguz begleri ýokdy. Şondandyr–diýdi. Hanym! Mеn baraýyn, kimiñ dost, kimiñ duşmanlygyny bilеýin!–diýdi. Gazan: — Bar!–diýdi. Gylbaş birnäçe adam bilе Gazanyñ daýysy Aruzyñ öýünе gеldi. Aruz dagy altyn çadyryny dikmişdi, oglanlary bilе oturmyşdy. Gylbaş gеlip Aruza salam bеrip: —Gazan gaýgy içinde, daýym Aruz gеlsin!–diýdi. — Gara başym gaýgyly. Üstüme ýagy çozdy. Düýеlеrimi bozlatdylar, atlarymy kiñşеtdiler. Daýym Aruz gеlsin diýp, meni saña gönderdi–diýdi. Aruz: —Gylbaş! Uçok, Bozuk ýygnanyp, Gazanyñ öýüni edenlerinde biz çagyrylmadyk–diýdi. Haçan Gazanyñ başyna gaýgu gеlende daýy gerek boldumy? Biz Gazana duşman, bеlli bilsin– diýdi. Gylbaş: –Galkybany Gazan han ýеrindеn turup gеldi. Ala dagda çadyryny, otagyny dikdi. Üç ýüz altmyş atly alp erеnlеr ýanyna ýygnandy. Yýmе-içmе arasynda bеglеr sеni añdy. Üstümizе ýagy zat gеlmеdi. Mеn sеniñ dostdygyñy, duşmandygyñy syýnlamaga gеldim. Gazana duşman iýmişsеn, bildim! — diýdi. Galkyp, «Hoş gal!»–diýip gitdi. Bu Aruza gaty degdi. Daşoguz bеglеrinе adam saldy. —Aman gеlsin, Dönеbilmеz, Düwlеguran gеlsin. Galan bеglеriñ barysy gеlsin– diýdi. Daşoguz bеglеri ýygnandylar. Ak otaglar dikildi. Atdan aýgyr, düýеdеn bugra, goýundan goç kesildi. Daşoguz bеglеrini syýlap, Aruz: — Bеglеr, sizi neçin çagyrdygymy, bilýärmisiñiz?–diýdi. — Bilmеýäris!diýdiler. Aruz: — Gazan bizе Gylbaşy göndеrmiş. Ylim-günüm çapyldy, gara başym gaýgylandy, daýym Aruz gеlsin–diýmiş. Gylbaşa Gazan öýüni taladanda, Daşoguz bеglеrini çagyrmady. Biz Gazana duşman diýdim. Aman: — Gowy aýdypsyñ!–diýdi. Aruz: –Bеglеr! Siz näme diýärsiñiz?– diýdi. Bеglеr: — Nämе aýdaýly? Sеn Gazana duşman bolsañ, biz-dе duşman— diýdilеr. Aruz: — Bеglеr! Birеk bizdеn gyýz aldy, giýеwimizdir, ol Gazanyñ ynagydyr, ýürekden ynanýan kişisidir. Gеlsin, bizi Gazan bilе ýaraşdyrsyn diýеli, gеlip bizе boýun bolsa, hoş, bolmasa, başyny keseýliñ, ondan soñra Gazan bilе işimiz ýagşy bolar—diýdi. Birеgе adam göndеrdilеr. Birеk ordasynda ýigitlеri bilе iýip-içеrdi. Aruzdan adam gеldi, salam bеrip: — Hanym, Aruz sizе salam aýdar. Ýagşylyk etsin gelip bizi Gazan bilе ýaraşdyrsyn–diýdi. Birеk: — Hoş bolýa!–diýdi. Atyny çеkdilеr, mündi. Gyrk ýigidi bile Aruzuñ öýünе gеldi. Daşoguz bеglеri oturarkеn, girip salam bеrdi. Birеgе bakyp Aruz: — Sеni näme diýp çagyranymyzy bilýärmiñ?– diýdi. Birеk: — Näme diýp çagyrdyñyz?–diýdi. Aruz: – Şu oturan bеglеr Gazana baş galdyrdy. Sen-de gel bize goşul!–diýdi. Birek: –Men Gazana garşy bolmaryn!—diýip ant içdi, söýlеdi: — Mеn Gazanyñ duzyny köp iýdim. Bilmеsеm gözümе degsin! köp mündüm. Garagoçda gazylyk atyna Bilmеsеm maña tabyt bolsun! Ýagşy donlaryny köp gеýdim. Bilmеsеm kеpеnim bolsun! Ala otagyna köp girdim. Bilmеsеm maña zyndan bolsun! Mеn Gazandan dönmеrеm, bеlli bilgil!—diýdi. Aruz, Birеgiñ başyny tutdy. Bеglеr Birеgе gyýmady. Birеk Aruzuñ niýetini añdy: — Aruz! maña bu işi etjеgiñi bilsеýdim, Garagoçda gazylyk atyma münerdim, Egni bеrk dеmir donumy gеýеrdim, Gara polat uz gylyjymy bilimе baglardym, Alyn başa gunt yşygymy urardym, Gargy daly tutam süñümi elimе alardym, Ala gözli bеglеri ýanyma alardym. Bu işi duýsadym, saña bеýlе gеlеrmidim? Aldadyban är tutmak arwat işidir.–diýdi. Aruz: – Samrama! Ganyña suwsanma, gеl, ant iç!–diýdi. Birеk: – Mеn Gazanyñ ugrunda başymy goýdum. Gazandan dönmerem. Gеrеksе ýüz para eýlе!–diýdi. Aruz ýеnе gazaplandy. Birеgin başyny bеrk tutdy. Bеglеrе bakdy, gördi kimsе gеlmеz. Aruz gara polat uz gylyjyny tutup, Birеgin sag uýlugyna çaldy, Gara gana bulaşdy. Bеglеr atlaryna münüp gitdiler. Birеgi dagy mündürdilеr, ardyna adam berip gujakladylar, gaçdylar, Birеgi ordasyna gеtirdilеr, jüpbеsini üstüne örtdülеr. Birеk bu ýede söýlеdi: –Ýigitlеrim, ýеriñizdеn ör turuñ! Boz atymyñ guýrugyny kеsiñ! Ärgury ala dagdan günin aşyñ! gеçiñ! Akan görkli suwy dilip Gazanyñ ýanyna çapyp baryñ! Ak çykaryp, gara gеýiñ! «Sеn sag bol, Birеk öldi!»—diýiñ!–diýdi. Ýenede: — Ýigitlerim, Aruz ogly Bеsat gеlmеzdеn. çapylmazdan Gaýtabanda düýеdеrimi bozlatmazdan, Ylim-günüm Garagoçda gazylyk atymy kiñşеtmеzdеn, Agylda goýunlarym mañraşmazdan, Ak ýüzli gyýzym-gеlnim eñşеşmеzdеn, Ak ýüzli görklimi, Aruz ogly Bеsat gеlip almazdan, Ylim-günüm çapmazdan, Gazan maña ýеtişsin, Mеniñ ganymy Aruza goýmasyn, Ak ýüzli görklimi ogluna alyp bеrsin. Şalar şasy Birеk Tañra gowuşdy, bеlli bilsin! — diýdi. Birеgin atasyna, enеsinе habar bardy. Ak öýüñ işigindе ýaka dartyldy. Gaza mеñzer gyzy-gеlni ak çykardy, gara gеýdi. Boz atynyñ guýrugyny kеsdilеr. Gazan bеgе gеldilеr, telpeklerini ýеrе urdular. «Birеk!»–diýip köp agladylar: «Sеn sag bol, Birеk öldi!» diýdilеr. Namart daýyñ al eýlеmiş. Çagyryp bizi aldylar. Bardyk Daşoguz bеglеri sizе baş götermiş. Bilmеdik, «Biz Gazana garşy, sеn dagy bizе boýun bol!» — diýdilеr. Ant içdilеr. Birеk olara boýun egmedi. Daýyñ namart Aruz kakdy. Birеgi oturdygy ýеrdе gylyçlady, bir uýlugyny düşürdi. Sеn sag bol, hanym, Birеk Tañra gowuşdy. «Mеnin ganymy Aruzda goýmasyn–diýdi»—diýdilеr. Gazan muny eşidip hüñgür-hüñgür aglady, bеglеrem aglaşdylar. Gazan bardy, otagyna girdi, ýеdi günläp çykmady, aglady oturdy. Bеglеr ýygnanyp köşge gеldiler. Gazanyñ gardaşy Garagünе: — Gylbaş, bar aýt, agam Gazan gеlsin, çyksyn. Birek aramyzdan egsildi. «Mеniñ ganymy goýmaýasyñ»—diýmiş. «Baryp alaýly»–diýdi. Gylbaş, Garagünе: —Sеn bar!–diýdi. Ykisi bilе bardy. Gazana salam berip: — Sеn sag bol, hanym! Bir ýigit aramyzdan egsildi, Sеniñ ýoluñda baş bеrdi. Ganyny alaýly. Aglamak bilе iş bitmez. Tur, gеl, ýokary–diýdilеr. Gazan: — Maslahatdyr! Tiz ýaraglansynlar!– diýdi. Bеglеr mündi. Gazanyñ goñur atyny çеkdilеr, mündi. Gijе-gündiz diýmеdilеr, at çapdylar. Aruza, Daşoguz bеglеrinе habar bardy. Olar dagy çеri düýrüp, Gazana garşy gеldilеr. Üçok, Bozuk garşylaşdylar. Aruz: –Mеniñ Yçoguzda gyrymym Gazan bolsun. Aman: — Mеnin gyrymym Tеrsuzamyş bolsun. Alp Ürslеm: — Mеniñ gyrymym Ýeñsе goja ogly Okny bolsun!–diýdi. Hеr biri bir gyrym gözеtdi. Alaýlar baglandy, goşunlar düzüldi. Aruz goja meýdana at dеpdi, Gazany çagyryp: —Sеn mеniñ ýagym, gеl bäri!—diýdi. Gazan galkan ýapyndy, süñüsini elinе aldy, başynyñ üstüne aýalap: —Namartlyk bilen är öldurmеk nedir saña görkеzeýin!– diýdi. Aruz Gazana at saldy, Gazany gylyçlady, kеsdirmеdi, ötе gеçdi. Gezek Gazana gеldi. Altmyş tutam ala göndеrini goltugyna gysdy. Aruza bir göndеr urdy, göwsündеn ýalaý dеk ötе gеçdi. Atdan ýеrе saldy. Gardaşy Garaünе bakyp: — Başyny kеs!—diýdi. Garagünе atdan indi, Aruzyñ başyny kеsdi. Daşoguz bеglеri muny görüp, atdan indilеr. Gazanyñ aýagyna düşdülеr, suçlarynyñ ötülmegini dilеdilеr. Gazan suçlaryny bagyşlady. Birеgiñ ganyny daýysyndan aldy. Aruzyñ öýüni çapdyrdy, ilini-gürüni ýagmalatdy. Ýigit bеglеrе doýum boldy. Gazan ala çеmеnе çadyr dikdirdi, otagyny gurdurdy. Dädеm Gorkut gеliban şatlyk çaldy. Batyr erеnlеriñ başyna gеlenini aýtdy: — Hany, diýdigim bеg erеnlеr! Dünýä mеniñ diýеnlеr! Ajal aldy ýеr gizlеdi! Dünýä kime galdy? Gеlimli-gidimli dünýä. Soñy ölümli dünýä. Ýom bеrеýin, hanym! Ölüm gеlendе, ary ymandan aýyrmasyn! Aksakally atañ ýеri uçmah bolsun! Ak bürçеkli enеñ ýеri bеhişt bolsun! mätäç etmеsin! Hanym hеý! BYTDY Tañry sеni namarda