text:
Balkanyň Türkmenbaşy şäherinde çilim satyn almakçy bolýan aýallardan, ýerli Narkologiýa bölüminden ýörite güwänamany almak talap edilýär diýip, “Türkmenistanyň Alternatiw habarlary” neşiri maglumat berýär.
Ýatladyp geçsek, ýurtda gyt haryda öwrülen çilimiň söwdasyna girizilen ençeme tapgyr çäklendirmeleriň biri-de; onuň aýal maşgalalara satylmazlygydyr.
Internet neşiriniň maglumatyna görä, şu aýyň başyndan bäri Türkmenbaşy şäheriniň döwlet dükanlaryndan çilim satyn almakçy bolýan aýallara özleriniň “temmäki önümlerine ýapjadygy” barasynda hasaba durandygyny görkezýän ýörite güwänamany almaga borçly edildiler.
“Türkmenistanyň Alternatiw habarlary” häzir şäheriň Narkologiýa bölüminiň öňünde soralýan güwänamany almak üçin, 300-350 aýal maşgalanyň nobata durandygy, olaryň hatda gijelerine nobatçylyk edýändigi barada maglumat berýär.
Şol bir wagtda, bu neşir ýurduň beýleki künjeklerinde ýokarda beýan edilen ýagdaýlar dogrusynda maglumatynyň ýokdugyny belleýär. Azatlyk Radiosynyň öz çeşmeleri-de Türkmenistanyň galan raýonlarynda aýallara çilim satmazlyk baradaky gadagançylygyň saklanyp galýandygyny aýdýarlar.
Azatlyk Radiosynyň Daşoguzdaky çeşmeleri bolsa, döwlet dükanlarynda çilimleriň aýallara satylmaýandygy, umuman, sebitde temmäki önümleriniň gaty seýrek satuwda bolýandygyny aýdýarlar.
“Geçen anna güni ‘Saparmyrat Nyýazow’ etrabynyň dükanlarynda çilim satylyp başlandy. Bar çilim 25 minuda ýetip-ýetmän gutardy. Aýallara çilim satylmaýar, hatda çilimkeş erkeklerden hem degişli arçynlykdan ‘görkezilen adama çilim satsa bolýar’ diýen sprawkany soraýarlar” diýip, Azatlyk Radiosynyň Daşoguzdaky çeşmesi maglumat berdi.
Onuň sözlerine görä, geçen anna gününden bäri etrabyň döwlet dükanlarynda asla çilim satylmandyr. Şol bir wagtda, çilimiň şu hepde satylyp başlanjakdygy baradaky gep-gürrüňleriň fonunda eýýäm müň adamdan hem geçýän sanaw düzülipdir.
Aşgabatda çilimkeş aýallaryň – adam başyna bir gutudan artyk satylmaýan – 19 manatlyk çilimi alyp bilmek üçin, ýörite adamlary hakyna tutýandyklaryna üns çekilýär. Çilim söwdasyndaky soňky özgertmeleri yzarlaýan aşgabatly çilimkeş Amanmyrat Bugaýew paýtagtyň sanlyja döwlet dükanlarynda satylýan çilimiň ýüzlerçe adamlyk nobatlarynyň bir çetinde aýallaryň hem garaşyp durandygyny, olaryň beýleki erkek kişilere, çilimiň resmi bahasynyň üstüne ýene alty manat dagy goşup berýändiklerini gürrüň berdi.
Şol bir wagtda, ýurduň dürli künjeklerinden, şol sanda paýtagtdan hem gelip gowuşýan maglumatlara görä, döwlet dükanlarynda satuwa çykarylýan temmäki önümleriniň ilatyň talabyny ödärden gaty azdygy görünýär.
Döwlet dükanlarynda çilim söwdasynyň diňe 1-2 sagat dowam edensoň, nobata duran ençeme ýüz adama “çilimiň gutarandygynyň” yglan edilýändigi aýdylýar.
Gepiň gerdişine görä ýatlatsak, Türkmenistanda çilim söwdasyny diňe döwlet eýeçiligindäki dükanlaryň alyp barmagyna rugsat edilýär. Emma bu söwda nokatlaryndan ençeme ýüz adamynyň çilim alyp bilmeýänliginiň fonunda, hususy dükanlarda – resmi bahadan telim esse gymmat satylýan – çilimiň gizlin söwdasy hem döräp başlady. Bu ýagdaýlarda, çilim alyp bilmeýänleriň dürli ösümlikleriň ýapraklaryny guradyp, olary çilim ornunda çekýändikleri barada hem ýurduň dürli sebitindäki ýaşaýjylardan maglumatlar gelip gowuşýar.
Türkmen emeldarlary we mediasy ýurtda temmäki önümlerine garşy “netijeli göreş” alnyp barylýandygy barasynda aýdylsa-da, çilimiň gytçylygy, oňa girizilýän çäklendirmeler we çilimkeşleriň ençeme ýüz adamlyk nobatlary dogrusynda hiç zat aýdylmaýar.
Galyberse-de, Bütindünýä Saglygy Goraýyş guramasy Türkmenistanyň çilim çekýänleriň sany boýunça dünýäde iň aşakdaky derejelerde durýandygyny, ilatyň diňe 8% çilim çekýändigini aýtdy.


c: text/html

text:
Siriýa meselesi boýunça BMG-niň we Arap Ligasynyň ýörite wekili Lakhdar Brahimi Siriýada krizisiň ýitileşýändigini we bidüzgünçilikleriň has giň gerim almagyna howp abanýandygyny aýdýar.
Ol krizisden çykmagyň çözgüdini tapmak üçin ähli taraplaryň bilelikde hereket etmelidigini aýtdy.
Onuň bu barada “Al-Jazeera” telekanalynda eden çykyşyndan öň Brahimi Iordaniýa gaçan bosgunlar bilen Mafrakdaky Zaatari lagerinde duşuşdy.
Lagere barmazyndan bir gün öň Brahimi Arap Ligasynyň başlygy Nabil Elaraby bilen onuň Kairdäki öýünde duşuşdy.
Şenbe güni Brahimi Siriýanyň prezidenti Başar al-Assad bilen hem duşuşdy. Bu onuň Kofi Annanyň ýerine BMG-Arab Ligasynyň wekili hökmünde wezipä girişeninden soň ilkinji duşuşygydyr.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nalyş-endiş edip, aglap bor, emma
Nobat belläp ykbal saýlap bolanok.
Däli derýa çümen kenara çykýa,
Ýata suwa batan gaýdyp galanok.
Ömür ýoly aýna ýaly tekiz däl,
Onuň büdür-südür çarkandagy kän.
Halasgär hasaplap garaşan kişiň
Eli çüýrük ýüpli geläýjekmikän?
Paýlaşyp iýmeseň bir sanaç uny
Oýnam günde dost ýa duşman tanatmaz.
Ha tur, ha ýat -- öz wagtynda ýaşar gün,
Ertä ynanmasaň hergiz daň atmaz.
Öňden bar -- «Ýekelik Hudaýa ýagşy»,
Şondan ozgäň hökman bolmaly taýy.
Ýerden aýak üzmez ýeke ganat guş,
Düýnki gedem bu gün görner sypaýy.
Ýeke gaýtmaz dag başyndan inen daş,
Ýoldaş gözlär gara işe baş goşan.
Güýji ýeten gyrar polat zynjyry,
Ýüpsüz daňyldyňmy – zor bolsaň boşan!
Deriň ysy gelýär azajyk puldan,
Petde-petde puldan gan ysy gelýä.
Bihudalar gülledenem ölenok,
Hudahon bendeler ýürekden ölýä.
Ýat bir ile düşseň nesibäň çekip,
Ýurdy öwüp, arşa çykar isleseň.
Göbek ganyň daman dogduk mekana
Dil ýetirme – dolanmagy besleseň.
Goý, iliňki bolsun münen bedewiň,
Emma öz eliňde bolsun nogtasy.
Ýogsam gyrnaklarym kyrkdan ötdi diýp,
Öwünermiş haremhanaň agtasy.
Ertire howlukma, düýni unutma,
Mes bolma bir günüm – hoş günüm diýip.
Ekiz taýdyr bahyllyk hem ýekelik,
Ýokarda bol -- ýaşa söýülip, söýüp!


text:
Prezident Wladimir Putin Günbatary täze “wirtual” Berlin diwaryny döretmekde aýyplady we Orsýetiň ykdysadyýetiniň dikeljegini aýdyp, rublyň hümmetiniň pese gaçmagyna bildirilýän aladalanmalary köşeşdirmäge çalyşdy.
Rublyň pese gaçmagynyň, ykdysady çökgünliligiň we Günbatar bilen dartgynlylygyň güýçlenýän wagtynda Täze ýyl baýramçylyk möwsüminiň öňüsyrasynda geçirilen ýyllyk metbugat konferensiýasynda Putin Orsýetiň ykdysadyýetiniň hökman dikeljekdigini tekrarlady we munuň iki ýylyň dowamynda boljakdygyny aýtdy.
“Merkezi Bank we hökümet häzirki ýagdaýda talabalaýyk çäre görýärler diýip hasap edýärin” diýip, Putin Orsýetde dörän häzirki ýagdaý bilen bagly öz pikirini beýan etdi.
“Öjükdiriji” faktorlar
Putin Kremlde ýüzlerçe žurnalistiň öňünde eden çykyşynda Orsýetiň maliýe kynçylyklarynyň, esasan daşarky faktorlar sebäpli, şol sanda dünýäde nebitiň bahasynyň peselmegi zerarly “öjükdirilendigini” öňe sürüp, ýurduň energiýa daýanýan ykdysadyýetiniň ugruny üýtgetmegi wada berdi.
Putin “Elbetde, bu günki ýagdaý ilkinji nobatda daşarky faktorlar zerarly öjükdirildi, emma mundan ozalky 20 ýyla golaý wagtyň dowamynda ykdysadyýetimiziň ugruny üýtgetmek boýunça planlaşdyran we etmeli diýlen zatlardan köpüsiniň edilmändiginden hem ugur alýarys” diýdi.
Putin göni efirde eden çykyşynda hüjüm ediji äheňde gepläp, Kiýewi Ukrainadaky konfliktde günäledi hem Moskwanyň Günbatar bilen arasyndaky gapma-garşylykda ABŞ-ny we Ýewropa Bileleşigini aýyplady: “Biz hiç kime hüjüm etmeýäris, syýasy taýdan ... biz öz bähbitlerimizi goraýarys” diýip, Putin tekrarlady.
Putin Kiýewiň gündogar Ukrainada “jezalandyryjy operasiýany” geçirýändigini aýtdy. Bu regionda Ukrainanyň hökümet güýçleriniň we orsýetçi separatistleriň arasyndaky söweşler zerarly aprel aýyndan bäri 4 700 adam wepat boldy. NATO Orsýetiň separatistlere harby ýardam berýändigini aýdýar.
Putin Ukrainanyň syýasy bütewüliginiň saklanmagyny isleýändigini aýtdy. Emma ýurtdaky konfliktiň soňuna çykmak meselesiniň başgalara baglydygyny belläp, Ukrainanyň prezidenti Petro Poroşenko parahatçylygy islese-de, başgalaryň “ýeňşe çenli söweşi” isleýändigini we munuň parahatçylyk ugrundaky tagallalara zeper ýetirýändigini öňe sürdi.
Günbatary ýazgardy
Putin NATO-nyň 1991-nji ýylda Sowet Soýuzynyň dargamagynyň yzysüre gündogara tarap ýaýbaňlanmagynyň we ABŞ-nyň ýolbaşçylygyndaky raketalardan goranyş sistemasynyň döredilmeginiň Ýewropada täze böwetleri döretmek boýunça tagalla bolandygyny aýdyp, Orsýetiň Ukraina meselesindäki pozisiýasynyň bu hereketiň bes edilmegine signaldygyny belledi.
Şeýle-de Putin Günbatary geçmişde Orsýetiň Demirgazyk Kawkaz regionynda “terrorçylara gös-göni we doly goldaw” bermekde aýyplady hem-de ABŞ-nyň we ÝB-niň Orsýeti ösüşde yza tesdirmek synanyşygyndan hiç wagtda el çekmejegini çak etdi.
Ýyllyk metbugat konferensiýalar 1999-njy ýylda Orsýetiň hökümet we döwlet başyna geçen Putiniň ýurduň içinde öz abraýyny galdyrmak we Günbatara duýduryş bermek üçin ulanýan gurallarynyň biri bolup galýar.
Putiniň metbugat konferensiýasy bu ýyl ors rublynyň hümmetiniň pese gaçmagy we Orsýetiň Ukrainadaky konfliktde oýnaýan roly bilen baglylykda onuň bütin dünýäniň üns merkezine öwrülen wagtyna gabat geldi.


text:
Adatça, feromonlar barada gürrüň gidende, olardan bihabar adamlar parfýumeriýa önümlerini göz öňüne getirýärler. Hakykatda bolsa, ol adamyň derisinde ýerleşýän ýörite mäzleriň işläp çykarýan himiki maddalarydyr. Tebigatda feromonlaryň dürli görnüşleri gabat gelse-de, olaryň arasynda söýgi hyjuwyny güýçlendirýän görnüşleri esasy orunda durýar. Parfýumeriýa önümçiliginde emeli usul bilen alnan feromonlar (olary "attraktantlar" diýip hem atlandyrýarlar) atyrlaryň düzümine goşulýan, garşydaş jynsdaky adamlaryň ünsüni çekýän, ýakymly ysly maddadyr.
FEROMONLAR NÄHILI TÄSIR EDÝÄRLER?
Biziň bedenimiz feromonlary üznüksiz bölüp çykaryp durýar. Olar bedenimiziň dürli emosional we fiziki ýagdaýynyň üýtgemesine jogap höküminde işläp çykarylýar. Feromonlaryň ysy bildirmeýär. Ys alyş agzalary olary anyk seljermäge ukyply bolmasa hem, burun boşlugynda ýerleşýän ýörite reseptorlar olary nerw ulgamynyň belli bölümlerine geçirmäge kömek berýärler. Diňe emosiýalar, duýgular we islegler döreýän aň derejesinde biz olary aňşyrmagy başarýarys.
Feromonlar dürli-dürli bolýar. "Položitel" feromonlar bedenden keýpimiziň gowy, rahat wagty, özümize ynamymyz ýokary bolanda, dogry iýmitlenip, sagdyn durmuş ýoluny berjaý edenimizde bölünip çykýar. "Položitel" attraktantlaryň töweregindäki adamlary özüne çekmek, ýakymly duýgy döretmek ukyby bar. Ýöne şonuň bilen birlikde "repellentler" diýip atlandyrylýan, "otrisatel" feromonlar hem bardyr. Olar gaharly, biynjalyk, öz güýjüňize bolan ynam gowşanda we gorky duýgusyny başdan geçirenimizde ýüze çykýarlar. "Repellentleriň" bölünip çykmagy töwerekdäki adamlaryň size biperwaý, ynamsyz garamagyna getirip biler.
Erkek adamlara hem, aýallara hem mahsus feromonlar bardyr. Erkek adamlaryň feromonlary "androsteronlar", aýallaryňky bolsa "kopulinler" diýip atlandyrylýar. Hut şol feromonlar hem jynslary biri-birine çekmäge we ysnyşdyrmaga ýardam berýän, bioligiki işjeň maddalar bolup durýarlar. Alymlaryň anyklamagyna görä, jyns gormonlary hem belli bir derejede feromonlaryň häsiýetine eýe bolup bilýärler.
Olary öý şertlerinde, emeli ýol bilen öndürmegi başaran ýok. Bu feromonlar parfýumer önümçiliginde çäkli görnüşde çykarylyp, gymmat baha parfýumeriýa serişdelerini öndürmekde ulanylýar.
FEROMONLARYŇ ORNUNY TUTUJY SERIŞDELER BARMY?
Feromonly gymmat baha atyrlary satyn almaga hemme adamlaryň mümkinçiligi ýok. Ýöne "afrodiziaklar" diýip atlandyrylýan maddalar bolsa hemmeler üçin elýeterli bolup biler. Olaryň täsirini adam bedeniniň işläp çykarýan attraktantlaryna deňäp bolmasa hem, gadym döwürlerden bäri olar söýgi hyjuwyny güýçlendirmek üçin ulanylypdyrlar. Şol serişdeleri dogry ulanmagy başarsaňyz, söýgi duýgusyny äşgär etmekde ýeňiş gazanyp bilersiňiz.
Feromonlaryň häsiýetine mahsus häsiýetli maddalaryň hatarynda sibetin, müşk, şokolad, wanil, lawanda we bägül ýaglaryny, sandal we paçuli ýaglaryny belläp geçmek bolar.
Müşk – gadym döwürden bäri tanalyp giňden ulanylýan maddadyr. Ol gibiskus ösümliginiň dänelerinde we dýagilýanyň köklerinde duş gelýär. Häzirki döwürde adatça, emeli usul bilen alnan müşk ulanylýar.
Sibetin – güýçli müşk ysly, käbir haýwanlarda işlenilip çykarylýan maddadyr.
Dürli ösümliklerden alynýan efir ýaglarynda hem attraktantlaryň ornuny tutup bilýän alamatlar bardyr. Bular ýaly ösümliklere: žasmin, lawanda, mindal (badam), paçuli, limon, rozmarin, geran, gwozdika, narpyz, sandal we bergomont ösümlikleri, arça, kedr degişlidir.
Ýokarda agzalan serişdeleri ulanyp, siz garşydaş jynsyň ünsüni çekip bilersiňiz. Ýöne feromonlara mahsus häsiýetli önümleri nähili görnüşde ulansaňyz hem, olar sizi öz bolşuňyzdan gowy, gözel, ýakymly edip görkezmäge ukyply däldir. Olar sizi diňe wagtlaýyn özüne çekiji, islenýän edip görkezip, hakyky, çynlakaý düýgülaryň ornuny tutup bilmezler.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Etrek derýasy
Etrek – Günbatar Türkmenistanyň (Etrek, Esenguly etraby) we Eýranyň çäklerinden akýan, joşanda Hazara guýýan derýa. Ol gözbaşyny Türkmen-Horasan daglarynyň 3060 metr belentliklerinden alýar. Derýanyň uzynlygy 669 kilometr, Türkmenistanyň çäginde 204 kilometr. Geçmişde Etregiň suwy bol eken, şonuň üçin orta asyrlarda derýanyň ýakalaryndaky düzlüklerde dürli ekinler ekilipdir. Mukaddes Ruhnamada-da bu sebitde (Dehistanda) çekilen gadymy suwaryş desgalary: noburlar, nowhanalar, ene ýaplar, uly ýaplar ýatlanylýar.


text:
Daşary ýurt walýutasyna Birleşen Arap Emirliklerinden, Owganystandan, Estoniýadan, Ermenistandan we beýleki ýurtlardan gelen telekeçiler Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynda öndürilen awtobenzini, gidroarassalanan dizel ýangyjyny, nebit koksuny, dizel ýangyjyny, şeýle hem “Türkmenhimiýa” DK-de öndürilen tehniki uglerody satyn aldylar. Bulardan başga-da, daşary ýurt walýutasyna azyklyk bugdaý, nah ýüplük, garaköli goýunlaryň ýüňi ýerlenildi. Satyn alan ýurtlar: Russiýa, Şweýsariýa, BAE, Türkiýe, Owganystan, Ukraina we beýlekiler. Geleşikleriň umumy bahasy ABŞ-nyň 43 million 474 müň dollaryndan gowrak boldy.
Manat serişdelerine Russiýanyň, Hytaýyň, Slowakiýanyň, Hindistanyň we Pakistanyň işewür toparlarynyň wekilleri jemi bahasy 6 million 664 müň manatlykdan gowrak bolan arassalanan pagta ýagyny, nah ýüplügi, saryja goýunlaryň ýüňüni, Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň kärhanalarynda öndürilen bejeriş-mineral suwuny, ýod galamlaryny, buýan köküniň şiresini, derman ösümliklerinden taýýarlanylan bejeriş otlaryny hem-de beýlekileri satyn aldylar.
Içerki bazar üçin ýurdumyzyň telekeçileri jemi bahasy 153 müň manatlykdan gowrak pagta-süýümini, awtoulag serişdelerini satyn aldylar.


text:
1862-nji ýylda Tagta etrabynyň (häzirki Görogly) Bedirkent obasynda doglan Gurbanmämmet serdar — Jüneýit han birnäçe wagt öz obasynda kazy we mirap bolupdyr.
Ýigriminji asyryň başlarynda Hywa hany patyşa Russiýasynyň hökümetiniň goldawyna daýanyp, türkmenleriň üstünden hökümdarlygyny berkitmek maksady bilen, olara agyr düşýän ýer-suw we salgyt reformasyny geçirmäge synanyşýar. Şonsuz hem patyşa hökümetiniň kolonial syýasaty sebäpli horluk baryny gören türkmenler ýaraga ýapyşmaga mejbur bolýar.
Türkmeniň şeýle agyr ýagdaýa düşmegi Jüneýit hany orta çykarýar. Jüneýit han ilkibada özüniň gowy ýaraglanan garyndaş toparlaryny töweregine jemläp, serdar adyna mynasyp bolýar. Soňra ownugrak galtamanbaşylaryň, serdarlaryň birnäçesini özüne tabyn edýär, hatda adalatyň hatyrasy üçin özüniň doganoglanyny-da öldürýär. Şeýle hereketleri bilen ol il arasynda adygyp ugraýar. Öz tiresiniň ady bilen baglanyşykly ony Jüneýit han diýip atlandyryp başlaýarlar. Sebäbi ol öz obasyndaky ilatyň garyp ýa-da baý bolmagyna garamazdan, olaryň ar-namysyny, hak-hukugyny goramagy başarypdyr.
1912-13-nji ýyllarda Hywa hany patyşa Russiýasynyň hökümetiniň kömek bermegi netijesinde türkmen obalaryndaky gozgalaňy basyp ýatyrmak üçin harby ýöriş geçirýär. Jüneýit han bolsa türkmenleri töweregine jemläp, Hywa hanynyň goşunlaryna garşylyk görkezýär. Şonda Jüneýit hany diňe türkmenler däl, eýsem, Hywa hökümetiniň alyp barýan syýasatyndan nägile bolan özbekler, garagalpaklar, gazaklar hem aktiw goldapdyrlar. Jüneýit han halkyň bähbidini hiç bir zada çalyşmandyr. 1913-nji ýylda türkmenleriň ýaraglanan topary 15 müňe ýetipdir. Türküstandan patyşa Russiýasyny gysyp çykarmakda Jüneýit hanyň uly daýanç boljakdygyna käbir daşary ýurt hökümetleri hem oňat düşünipdirler. Şoňa görä-de 1914-nji ýyldan başlap Jüneýit hanyň ähli alyp baran işlerine ilki german-türk, soňra bolsa iňlis-türk razwedkasy goldaw berýär.
1916-njy ýylda Hywa hanynyň eden-etdiligi, patyşa Russiýasynyň kolonial sütemi diňe bir türkmenleriň däl, eýsem, özbekleriň, garagalpaklaryň we beýleki halklaryň hem halys degnasyna degýär. Hywa hany ýerli halkyň namysyna degip, hatda ýetişen gyzlary zorluk bilen alyp, öz köşgüne getirmäge çenli baryp ýetýär. (Bu taryhy hakykat boýunça ýazyjy Beki Seýtäkow «Gyz salgydy» kitabyny ýazypdy.)
Jüneýit han ömrüniň ahyrlarynda.
Jüneýit han türkmeniň ar-namysyny goramak üçin aýaga galýar. Jüneýit hany goldaýan toparlar has köpelýär. Sebäbi ol her bir meseläni akylly we adalatly çözmegi başarypdyr. Jüneýit han Hywa hanlygyny, başarsa, bütin Türküstany rus basybalyjylaryndan azat etmäge synanyşýar. Ýöne bu meselede Hywa hany Isfendiýar belli bir derejede päsgel berýär. Isfendiýaryň ýaman etmişleri sebäpli, özbekler, garagalpaklar häli-şindi Jüneýit handan kömek sorap, arz edip geler ekenler.
1916-njy ýylyň ýanwarynda Hojailidäki özbekler özleriniň nägileliklerini aýtmaga Hywa gelende, Isfendiýar han olary tussag edýär. Hojailiniň ýaşululary kömek sorap, Jüneýit hana ýüz tutýarlar. Ol hem 3 müň atly nöker bilen Hywa galasynyň sebitine baryp, tussag edilenler bir gije-gündiziň dowamynda boşadylmasa, paýtagta girip, ähli zady derbi-dagyn etjekdigini Isfendiýar hana duýdurýar.
Gepleşik netije bermänsoň, Jüneýit han diýenini hem edýär. Isfendiýar hany tagtdan düşürýär. Emma patyşa Russiýasynyň administrasiýasy goşulyp, Isfendiýary ýene tagta geçirýär. Jüneýit han Isfendiýardan 60 müň manat hun alyp, yzyna dolanýar. Ýöne ýurtda halk gozgalaňy barha möwç alýar. Gozgalaňy basyp ýatyrmak üçin general Galkiniň ýolbaşçylygynda jeza beriji otrýad türkmen obalarynyň içinden gylyç bilen geçýär. Halky şeýle bir gyrýarlar, hut Gökdepe galasyndaky ýaly gyrgynçylyk bolýar. Bu gyrgynçylyk ilat arasynda häli-şindilerem «Galkin ýyly» diýlip, ýigrenç bilen ýatlanylýar.
1916-njy ýylyň gozgalaňy basylyp ýatyrylandan soň Jüneýit han Owganystana gidýär. 1917-nji ýylyň sentýabrynda ol Owganystandan yzyna dolanyp gelýär. Ol döwürde ýagdaý düýpgöter üýtgäpdi. Russiýadaky rewolýusiýanyň tolkuny bu ýerlere-de ýetipdi. Halk indi bolşewistik akyma goşulyp, rewolýusion hereketleriň tarapynda göreşýärdi.
Hywadaky wagtlaýyn hökümet Isfendiýar han bilen bilelikde halkyň rewolýusion göreşine garşy göreş alyp barýardy. Jüneýit hanyň ozalky alyp baran ähli göreşi rus kolonizatorlaryna we Isfendiýar hanyň eden-etdiligine garşy gönükdirilen bolsa, soňra han wagtlaýynça olar bilen ylalaşyga gelip, sowet häkimiýetine garşy göreşmeli bolýar. Bu ýagdaýda Isfendiýar han hem Jüneýit hanyň güýjüne daýanmasa, ýurdy özbaşdak dolandyryp biljek däldi.
Hywa tagtynda başga bir han otursa-da, hakykatda 1918-20-nji ýyllarda bütin Hywa hanlygyny Jüneýit hanyň özi dolandyrýar. Her beglikde öz adamlaryndan ýörite wekil goýýar. Özüniň berkarar eden tertip-düzgünine tabyn bolmadyklara ol dözümli darapdyr. Şonuň üçin Jüneýit hanyň ýurdy dolandyran döwründe ogurlyk, talaňçylyk, günäsiz adamy öldürmek, esassyz nika bozmak ýaly türkmençilige mahsus bolmadyk hadysalar bolmandyr. Şol döwri gören ýaşulularyň aýtmagyna görä, hemme zat ýatan-ýatan ýerinde bolupdyr, hiç kim kişiniň zadyna birugsat el degirmändir.
1918-nji ýylyň baharynda Bedirkent obasynda başlanan ilkinji elektrostansiýanyň gurluşygy soňy bilen Jüneýit hanyň raýatyndakylary yşyk bilen üpjün etmeli eken. Ol özüniň manatlyk teňňe puluny çykardyp başlaýar we salgyt sistemasyny girizýär. Bu elbetde, özbaşdak türkmen döwletini döretmäge bolan synanyşykdy.
Hywa hany Isfendiýar eden-etdilige ýüz urup, halkyň nägileligini gazanýar we Jüneýit hanyň geçirýän çärelerine päsgelçilik döretmäge synanyşýar. Şonuň üçin 1918-nji ýylyň 30-njy oktýabrynda ol Jüneýit hanyň görkezmesi boýunça özüniň «Nurullabaý» köşgünde öldürilýär. Jüneýit han onuň ýerine Isfendiýaryň kiçi dogany Seýit Abdylla töräni tagta çykarýar. Şeýle-de bolsa ähli häkimiýeti Jüneýit han öz elinde saklaýar. Ol Angliýa, Türkiýe, Owganystan, Eýran, Buhara we Türküstanyň ähli künjekleri bilen aragatnaşyk saklaýar.
1918-nji ýylyň 25-nji noýabrynda Jüneýit hanyň Dörtgülde Sowet häkimiýetini agdarmak üçin eden hüjümi şowsuz gutarýar. Ol 1919-njy ýylyň 9-njy aprelinde Tagta etrabynda Sowet häkimiýeti bilen parahatçylykly ýaşaşmak baradaky ylalaşyga gol çekýär. Gol çekişligiň yz ýany amatly pursatdan peýdalanyp, Zakaspi frontunyň ştaby front üçin 700 atly nöker ibermegini Jüneýit handan haýyş edýär. Emma Jüneýit han sowetleriň bu haýyşyny kanagatlandyrmaýar. Eger kömek bermekçi bolsa-da, onuň ýerine köp mukdarda ok-ýarag talap edipdir. Üstesine-de, kömege iberiljek atlylary musulmanlaryň, aýratyn hem Oraz serdaryň we Eziz hanyň garşysyna ulanmaly däldigini duýdurýar (ol Eziz han bilen ýakyndan gatnaşar eken). Sowet häkimiýetiniň wekilleri bu teklibi kabul etmeýär.
1920-nji ýylyň 22-23-nji ýanwarynda Bedirkentde we Gazawatda Gyzyl Goşun bilen bolan aýgytly söweşden soň, Jüneýit hanyň atlylary öz maşgalalary bilen gum a— Akjaguýy diýen ýere çekilýär. 1921-nji ýylyň aprelinde Han işanyň ýolbaşçylygynda Owganystandan, Şyhym Sülgüniň ýolbaşçylygynda bolsa Eýrandan 3 müň tüpeň, 54 müň ok, birnäçe pulemýot we başga-da dürli harytlar ýüklenen kerwen Jüneýit han üçin ýardama gelýär.
1924-nji ýylda Garagumda — Palçykly diýen ýerde ornaşan Jüneýit hana Owganystandan ýene-de 270 düýe ok-däri, ýarag we başga harytlar gelýär. Şol ýylyň ýanwarynda ol Daşoguz, Maňňyt, Şabat, Gazawat, Haňka ýaly etraplary eýeleýär we Hywa howp salýar. Emma Gyzyl Goşunyň jemlenen uly otrýady Jüneýit hanyň toparyna güýçli zarba urandan soň, ol ýene-de guma çekilmäge mejbur bolýar.
Sowet häkimiýetiniň wekilleri Garagumda ornaşan Jüneýit han bilen özara ylalaşyga gelmek üçin gepleşikler geçirýär. Halk Komissarlar soweti 1925-nji ýylyň 4-nji aprelindäki karary bilen onuň emläginiň we graždan hukugynyň eldegrilmesizdigini ykrar edýär. Jüneýit hanyň garamagyndaky adamlar üçin 5 müň gektar ýer bölüp berip, olary üç ýyllap salgytdan boşatmak we pul kömegini bermek hem göz öňünde tutulýar. Emma akylly hem öňdengörüji han Gurbanmämmet serdar — Jüneýit han sowet hökümeti bilen ylalaşyga girmeýär. Ol ýer bermek bilen, sowet hökümetiniň öz daşyna tor gurjak bolýanyna akyl ýetiripdir hem-de 1928-nji ýylda özüniň az sanly nökerleri bilen Eýrana göçýär, 1929-njy ýylda bolsa Owganystana geçýär.
Jüneýit han käbir ýagdaýlarda kem-käs öte geçen-de bolsa, umuman, onuň alyp baran işleri adalatly we külli türkmeni birikdirip, bütewi özbaşdak döwlet döretmäge edilen synanyşyk bolupdyr. Ol daşary ýurtlarda bolanda-da öz ýany bilen gidenleri hor-zar etmändir, türkmen adyny belent tutupdyr.
Jüneýit han öz Watanyny diýseň gowy görüpdir. Ol 1938-nji ýylda Owganystanyň Hyrat welaýatynyň obalarynyň birinde aradan çykýar. Halkyň arasyndaky gürrüňlere görä, ol ölmeziniň öň ýanynda hossarlaryna: «Ölenimden soň meniň jesedimi Amyderýa bilen Watanyma sary akdyryp goýberiň, men suw bilen baryp, öz dogduk mekanymyň topragyna siňeýin» diýip, sargyt edipdir.
«Ýer berjek» diýende-de, sowet hökümetine ynam etmän, daşary ýurda gitmek bilen, Jüneýit han dogry çözgüt tapypdyr. Sebäbi Jüneýit hanyň-da, Eziz hanyň-da daşyny gurşan adamlaryň ählisi — olaryň maslahatçylary, nökerleri, dogan-garyndaşlary... sowet hökümeti tarapyndan sudsuz-zatsyz atylyp öldürildi.
Çoluk Möwlamow Aşgabatda ýaşaýan intelligensiýa wekiliniň edebi lakamy, synçy. Blogdaky pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
Mary şäheriniň, daşary ýurda işlemäge gitmekçi bolýan 30 ýaşlaryndaky ýaşaýjysy Rejep, ýol puluny aýda 10% tölemek şerti bilen "prosentçilerden", ýagny süýthorlardan almagy planlaşdyrýar. Ol işlemek üçin golaýda daşary ýurda gitmekçi. Onuň "prosentçiler" bilen işleşmekde eýýam belli tejribesi bar.
Ol mundan öň jaýyny oňartmakçy bolanda-da, hiç ýerden karz pul tapmansoň, karz sorap, "prosentçilere" ýüz tutupdyr. Talabyň ýokary bolmagy, karz puly göterimine berýän süýthorlaryň, ýagny, il arasynda aýdylyşy ýaly, "prosentçileriň" sanynyň hem gün-günden köpelmegine getirýär.
Tagtabazar etrabynda ýaşaýan özüni Maral diýip tanadan 45 ýaşlaryndaky zenan hem puluny göterimine berýänleriň biri. Ol Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde bu biznesiň bähbitleri barada şeýle diýdi:“Indi hiç bir tanyş-bilşime [tölegsiz] karz pul beremok. Diňe "prosent" oýnaýan. Pulumy bir ýerde duruzamok. Tanyş-bilişlerime aýyna 5%-den, galanlaryna 10%-den berip bilýärin”.
Maralyň sözlerinden çen tutulsa, ol hiç ýerde işlänok, göterimine karz pul bermekden girdejisi ýetik bolansoň, ol işlemek hem islänok. Sebäbi, onuň aýtmagyna görä, elindäki puly oňa belli bir derejede aýlyk girdeji getirýär. Ol elindäki pulunyň möçberi barada takyk maglumat bermekden çekindi.
Girew
Karzyna pul almak isleýänler üçin, banklar bilen deňeşdirilende, "prosentçilerden" pul almak aňsat bolýar. Göterimine pul almak üçin adamlaryň diňe gymmat bahaly zatlaryny girew goýmaklygy ýeterlik.
Eger girew goýarlyk gymmatbaha zadyň bolmasa, onda möhüm dokumetler, gymmat bahaly zatlaryň ýerini tutup bilýär. Karz berýän bilen karz alýan käte özara dilhatyny alyşýarlar, ol dil hatda taraplaryň ady-familiýasy, karz alynýan puluň möçberi, puluň aýlyk prosenti, girew goýlan gymmat bahaly zatlaryň ýa-da dokumentleriň sanawy, şeýle hem baglaşylan şertnamanyň senesi görkezilýär.
Bu şertnamalar gelejekde ýüze çykyp biläýjek ýalňyşlyklaryň we kezzaplyklaryň öňüni almak üçin baglaşylýar. Ýöne şonda-da bergisini wagtynda yzyna getirip bilmeýänler bar.
Prosentine pul alyp, wagtynda üzlüşip bilmän, ençeme kösençleri başyndan geçirenleriň biri, Mary şäheriniň ýaşaýjysy, 40 ýaşlaryndaky Gülendam. Gülendam göterimine alan pullaryny gaýtarmak üçin köp ýyllap daşary ýurtlara gidip işlemeli bolupdyr.
Ol bu barada Azatlyk Radiosyna şeýle gürrüň berdi: "Biz 'prosentçilerden' aýlyk10 % [üste] tölemek şerti bilen pul aldyk. Alan pulumyzyň mukdary bäş müň dollardy. Şol bir wagtda hem maşgalamyzda keselçilik köp boldy. Prosent bolsa üstüne münüberdi. Algydarlaram öýe gelip, pullaryny tölemekligi talap edip durdular. Her gün öýde goh-galmagal. Şeýdip, Türkiýa işe gitdim, bir ýyl diňe alan pulumyzy üzmek üçin işledim, bir ýyl bolsa [üste münen] 10% puly tolemeli boldum. Şeýdip, alan pulumy iki esse edip zordan üzlüşdim".
Döwlet banklary
Häzirki wagtda Türkmenistandaky haýsy-da bolsa bir bankyň karz beren pulunyň üstüne goýýan prosenti "prosentçi" süýthorlaryňkydan az hem bolsa, käbir adamlar barybir hususy "prosentçilerden" pul almagy amatly görýärler.
Rejebiň aýtmagyna görä, ol bankdan pul aljak bolanda, ençeme resmi kagyzlary taýýarlamaly bolandygyny, hemme zat taýyn diýlende hem aljak pulundan belli bir bölegini bank işgärine bermeli bolandygyny gürrüň berdi.
"Bizde hususy banklar ýok, şeýlelikde karz pul berjek bolup, biri-biri bilen ýaryşýan edara-da ýok. Onsoň hususy banklaryň ýerini häzirki prosentçiler tutýarlar. Döwlet bankyndan pul aljak bolsaň, örän kyn. Onuň üçin özüňden başga-da birki sany zamun gerek, olar hökmän bir ýerde işleýän bolmaly. Hemme zady toplanyň bilenem, bank işgärleriniň eline bir zatlar bermeseň, gerekli mukdardaky puluňy alyp bilmersiň" diýip, Rejep gürrüň berýär.
Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolan käbir türkmenistanlylaryň aýtmagyna görä, "prosentçileriň" köpelmegi adamlaryň karzyna pul tapmagyny belli bir derejede ýeňilleşdirse-de, ahyr netijede ol adamlaryň arasynda ata-baba öňden gelýän ýagşy ýörelgäni, ýagny birek-birege tölegsiz karz pul bermek däbini, ýuwaş-ýuwaşdan ýoga çykaryp barýar.


text:
Şu gün Ermenistanyň daşary işler ministri Edward Nalbandýan Ermenistan bilen Türkiýäniň arasyndaky gatnaşyklaryň ýakynlaşmak prosesiniň Ankaranyň günäsi bilen gaýtadan ýaramazlaşmagynyň mümkindigini öňe sürdi.
Jenap Nalbandýanyň bu çykyşynyň öňýany, şu hepde Türkiýe bilen Ermenistan ikitaraplaýyn ylalaşyklarda birek-biregi artykmaç şert goýmaklykda aýyplap, çykyş etdiler.
Geçen ýylyň oktýabrynda bu iki ýurduň hökümeti Birinji Jahan urşy ýyllaryndan bäri dowam edip gelýän özara duşmançylygy ýeňip geçmekligi maksat edinýän özara ylalaşyklara gol çekipdiler. Ýöne bu hökümetara ylalaşyklar bu iki ýurduň parlamentleri tarapyndan indi tassyklanylmaly.


text:
"Biz – Anonim. Biz – legion. Biz hiç bir günäni geçmeýäris, hiç bir zady unutmaýarys. Bize garaşyň!".
Tutuş dünýäde Internet sahypalarynda ençeme hüjümi amala aşyran gümürtik gurama, halkara Internet kollektiwi "Anonymous" toparynyň aýdýany şu.
Soňky günlerde Eýranda adamlaryň hökümete garşy protest geçirip, köçelere çykmagy bilen ýurduň yslam häkimiýetleri oppozisiýanyň Internet arkaly alyp barýan işlerini dargatmak üçin senzurany güýçlendirdiler.
2009-njy ýylyň iýunynda prezident Mahmud Ahmedinejadyň täzeden saýlanmagyna getiren jedelli ses berişlik netijesinde turan gozgalaňdan soň ýurtda geçen demonstrasiýalaryň dowamynda we olardan öň hem häkimiýetler oppozisiýanyň tarapyny tutýan saýtlaryň öňüni alyp, oppozision toparlaryň işlerini togtatmaga synanyşdylar.
Özüniň "Eýran operasiýasy" bilen "Anonymous" toparynyň ara goşulmagyna hem şu ýagdaý sebäp boldy. Bu kollektiw şondan bäri Internetden peýdalanýanlary Eýran hökümetiniň senzurasyna garşy göreşde ündew forumlary we ýörite gurallar bilen üpjün edip gelýär. Ýöne, "Anonymous" näme diýlip soralanda, "ol pylan zat" diýip aýdaýmak aňsat däl. Bu guramanyň ne ýolbaşçylary bar, ne-de belli bir karargähi.
"Anonymous" toparynyň "YouTube" saýtyndaky tanyşdyrylyş wideosy
Ol özüni şeýle tanadýar: "Eziz, Internet ilaty! "Anonymous" toparynyň nämedigi, onuň anyk näme işleri edýändigi barada köp garym-gatymlyk we nädogry düşünjeler bar. Şol sebäpden biz pursatdan peýdalanyp öz maksatlarymyzy düşündirýäris. Ilki bilen bilinmeli möhüm zat: "Anonymous" toparynyň iş ýüzünde ýokdugy. Ol bir pikir, bir Internet guralyndan başga zat däl. Ony adamzadyň bähbidine bolan umumy maksatlar ugrunda adamlary üýşürmek üçin her bir kişi islendik mahaly eýeläp bilýär".
Araş öz watany Eýranda barýan senzura garşy göreşde "Anonymous" topary bilen hyzmatdaşlyk edýän haker. Ol "Farda" Radiosynyň "Bu toparyň Eýran operasiýasyny ýola goýmagyna näme sebäp boldy" diýen soragyna şeýle jogap berdi: "Anonymous soňky wagtlarda söz azatlygy, informasiýa azatlygy çäklendirilýän dürli ýurtlarda adamlary goldady. Mysal üçin, Eýranda köp erkinlik ýok. Internet senzurasy gaty güýçli. Biziň Eýran protestlerine garyşmagymyza sebäp bolan şu. Bu toparyň esasy maksatlarynyň biri söz azatlygyny goramak. Söz azatlygy hem Eýranda uly problemalaryň biri" diýip, Araş aýtdy.
Araş "Eýran operasiýasynyň" strategiýasyny şeýle suratlandyrdy: "Anonymous" media hüjüm edilmegine berk garşy. Ýöne men Eýranyň döwlet telewideniýesi we radiosy medianyň hataryna girýändir öýdemok. Bular, bolaýsa, döwletiň adamlaryň beýnisini ýuwýan gurallary. Operasiýada resmi taýdan üns merkezinde duran hökümetiň üç saýty bilen mail serwerleri boldy. Bularyň üçüsi-de düýn çökdi".
Araşyň aýtmagyna görä "Anonymous" 2009-njy ýylda oppozisiýany goldaýan "Anonymous" Eýran saýtyny
ýola goýmaga kömek edipdir. Ýöne bu kollektiwiň jedelli geçmişi bar. Ol 2008-nji ýylda garaguş keselli adamlary goldaýan foruma gönükdirilen hüjümleri amala aşyranlykda aýyplandy.
"Anonymous" "WikLeaks" saýtyny goldap, "Amazon.com", "PayPal", "MasterCard", "Visa" ýaly kompaniýalara hüjüm edenligi üçin hem ýaňy ýakynda tankyt astyna düşdi.


text:
Ogaýo ştatynda ykdysady problemalara bagyşlanan çykyşynda ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama has gurply amerikanlar üçin salgytlaryň galdyrylýan şol bir wagty kiçi hem orta biznesde salgyt ýeňilliklerini saklap galmak barada aýtdy.
Ýylda 250 müň dollardan artyk gazanç edýän adamlar bilen bagly öň girizilen ýeňillikli salgydyň möhletini uzaltmazlygy amerikan prezidenti teklip etdi.
Obama şeýle-de öz administrasiýasynyň alty ýylyň dowamynda awto we demir ýollaryň, aeroportlaryň infrastrukturasyny täzelemek üçin 50 milliard dollar goýbermegi planlaşdyrýandygyny aýtdy.


text:
Yragyň premýer-ministri müňlerçe protestçi köçä çykyp, has gowy jemgyýetçilik hyzmatyny talap edenden soň, ministrlere işlerini gowulandyrmak üçin 100 gün möhlet berýändigini aýtdy.
Anna güni hökümet binalaryna tarap ýöriş eden protestçiler howpsuzlyk güýçleri bilen çaknyşdylar we zorluk netijesinde 14 adam öldi.
Premýer-ministr Nury al-Maliki ýekşenbe güni öz hökümetine her bir ministrligiň işiniň seljeriljegini we zerur bolsa ýolbaşçylaryň çalşyryljagyny aýtdy.
Protestçiler 4-nji martda dawaly parlament saýlawynyň bir ýyllygyna gabat täze demonstrasiýa geçirmäge çagyrdylar.
Hukuk toparlary premýer-ministre protestçilere garşy ulanylan zorlugyň derňelmegi üçin basyş edýärler.


text:
Eýranly adam hukuklaryny goraýjy tanymal aklawçy Nasrin Sotoudehiň 11 ýyl türme tussaglygyna höküm edilip, onuň 20 ýyllap aklawçy bolup işlemegine we ýurdy terk etmegine gadagançylyk girizilenligi habar berilýär.
Yslam respublikasyndaky bu tussag edişlige Eýranda adam hukuklaryny goraýjy aktiwistlere we aklawçylara edilýän yzygiderli hüjümiň dowamy hökmünde garaldy.
Nasrin Sotoudeh eýranly Nobel baýragynyň eýesi Şirin Ebadiniň öňki hyzmatdaşy. Ol 2009-njy ýylyň prezidentlik saýlawlarynyň netijelerine şübhe bildirip, ony protest eden oppozision aktiwistleriň biri.
Eýranda adam hukuklaryny goramak boýunça halkara kampaniýasy atly gurama (ICHRI) Nýu Ýorkda ýerleşýär. Bu gurama Sotoudehiň tussaglygyny “gödek sud ýalňyşlygy” diýip atlandyrdy.
Eýranly aklawçy zenan Nasrin Sotoudehe “milli howpsuzlyga garşy hereketler”, “hijab bürenmezlik” we “režime garşy propaganda” bilen bagly günä ýöňkelip, jeza berildi. Bu barada ICHRI habar berýär.
Iki çaganyň enesi 45 ýaşly Sotoudeh 4-nji sentýabrda tussag edilipdi we ol şondan bäri Tähranyň Ewin türmesiniň kamerasynda saklanýardy. Onuň açlyk çekendigi we saglyk ýagdaýynyň ýaramazlaşandygy hem aýdylýar.
Duşuşyklar çäklendirilýär
Nasrin Sotoudehiň adamsy Reza Handan 9-njy ýanwarda Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolup, sud diňlenişiklerinden başga ýerde özüniň aýaly bilen duşuşmak mümkinçiliginiň bolmandygyny aýtdy.
“Tussag edilmeginden iki aý geçensoň, ony çagalary bilen duşuşdyrdylar. 12 gün mundan ozal hem ony çagalar görüp bildiler, emma duşuşyk diňe bäş minut dowam etdi. Ejesinden jyda düşen çagalarym örän ejir çekýärler” diýip, Reza Handan aýtdy.
Reza Handan sözüni dowam etdirip, şeýle diýdi: “Çagalaryny görmekden mahrum edilen aýalymam aýralykdan ýaňa akyl-huşuny ýitirdi. Onuň hal-ýagdaýy gowy däl. Ol maşgalasyny, ilkinji nobatda-da çagalaryny örän gaýgy edýär. Biziň oglumyz 3, gyzymyz 11 ýaşynda”.
Reza Handanyň Frans Press agentligine aýtmagyna görä, Nasrin Sotoudehe garşy aýyplamalar esasan onuň 2009-njy ýylyň prezidentlik saýlawlarynyň yzýany tussag edilen müşderisi barada daşary ýurt habar beriş serişdelerine beren interwýusy bilen bagly boldy.
Halkara çagyryşlar
Eýranly aklawçyny azat etmek çagyryşy bilen halkara derejesinde yzygiderli çagyryşlar edilýär. Geçen aý aklawçy Nasrin Sotoudehi azat etmek çagyryşy bilen Tähranyň adyna bilelikde ýüzlenme edildi.
Ýüzlenmede Parahatçylyk boýunça Nobel baýragynyň eýesi Şirin Ebadi, “Serhetsiz Reportýorlar guramasynyň” başlygy Jan Fransua Juilliard we “Serhetsiz Aklawçylar guramasynyň” başlygy Fransua Kantier “Eýran rejimi özüni gorka salýan sesleri bogmaga synanyşýar” diýip bellediler.
Azatly Ýewropa we Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolan Parahatçylyk boýunça Nobel baýragynyň eýesi Şirin Ebadi Eýranyň sud sistemasynyň garaşsyzlygyny elden bermegine özüniň gynanýanlygyny nygtady.
BMG-niň adam hukuklary boýunça baş komissary Neýwi Pillaý hem bu ýagdaýa alada bildirip, Sotoudehiň işiniň “demokratiýa garşy edilýan giňişleýin basyşlaryň bir bölegidigini we Eýrandaky adam hukuklaryny goraýjylaryň ýagdaýynyň barha agyrlaşýandygyny” belledi.


text:
Ukrainada oppozisiýanyň baştutany, öňki premýer-ministr Ýulia Timoşenko we onuň syýasy blogy “Ata Watana” edilýän hüjümiň syýasy äheňi bar. Şol bir wagtyň özünde-de edilýän hüjümiň aňyrsynda şahsy öç almak matlabynyň ýatandygy görnüp dur.
Ukrain ”Helsinki birligi” we “Harkow adam hukuklary toparynyň” dekabr beýannamasynda hem şol bildirilýän günäleriň syýasy sebäplidigi aýdylýar. ”Transparency International”, şeýle hem çet ýurtly we ukrainaly kommentatorlaryň aýtmagyna görä, Sowet Soýuzy çökeli bäri ýurdy dolandyran 14 hökümetiň diňe biriniň korrupsiýada aýyplanmagy gülkünç zat.
Ýanukowiçiň hem işine seretmeli bolar
Ozalky 14 hökümetiň we üç prezidentiň işleriniň garaşsyz halkara guramasy tarapyndan barlanmagynyň Ukrainada oňat garşylanjakdygyna şübhe ýok. Ýöne bitarap halkara derňewi mümkin däl. Sebäbi ol ukrain elitasynyň aglabasynyň, şol sanda prezident Wiktor Ýanukowiçiň hem işine seretmeli bolar.
Üstesine-de, aýratyn-da,Ýunukowiç prezidentlige saýlanaly bäri geçen sud prosesi ýa jenaýat işleriniň derňelmegi adalatly we kanuna laýyk bolup bilmez. Sebäbi Ukrainanyň sud sistemasy Ýanukowiçiň ýolbaşçylygynda öňkülerinden has korrumpirlendi. Ýanukowiç geleli bäri sud sistemasy garaşsyzlygyny ýitirdi. Baş prokuror Wiktor Pşenko telewideniýedäki interwiýularynyň birinde özüniň garaşsyz organ däl-de, Ýanukowiçiň toparyna degişlidigini boýun aldy.
Ýene bir bellenilmeli zat, häkimiýetleriň oppozisiýany tutuşlygyna däl-de, onuň giňden tanalýan güýjüni, ýagny Timoşenko bilen “Ata Watan” partiýasyny nyşana alýanlygy. Timoşenkonyň 2007-nji ýyldan 2010-njy ýyla çenli ýurdy dolandyran iki hökümeti onuň öz blogy, “Biziň ukrain halkymyzyň goranmagy”, şeýle hem parlamentiň başlygy Wolodimir Litwiniň blogunyň kabinete degişli agzalaryndan düzülipdi. Ýöne häkimiýetler bu iki bloguň kabinet agzalaryny nyşana alanok.
Iki netije
Timoşenkonyň yzarlanmagyndan iki netije çykaryp bilýäris. Bularyň birinjisi, Ýanukowiçiň adamlarynyň näbelli wagta çenli häkimiýet başynda galmagy planlaşdyrýanlygy. Olar munuň üçin öz erkindäki ähli mümkinçiliklerden peýdalanmakçy. 2010-njy ýylyň 31-nji oktýabrynda edişleri ýaly, olar bikanun serişdelerden hem gaçjak däller. Orta gatlaga degişli biznes toparynyň we syýasy aňly-düşünjeli ukrainleriň protestlerine garamazdan Timoşenko bilen oppozisiýanyň yzarlanmagy olaryň ”mämişi güýçleriň” gaýtadan häkimiýet başyna gelip, özlerinden öç almagyndan gorkmaýandyklaryny görkezýär. Häkimiýet başyndan gitmek gorkusy netijesinde olaryň 2012-nji we 2015-nji ýylda 2004-nji we 2010-njy ýylyň oktýabryndakydan has uly aldawçylyga ýüz urmak ähtimallygy gaty ýokary.
Çykarylýan ikinji netije-de, Ýanukowiçiň administrasiýasynyň Ýewropa Bileleşigine agzalygy çyny bilen islemeýänligi. Resmi güýje eýe bolaly bäri häzirki häkimiýetler demokratiýany sistemalaýyn sökmek bilen meşgullanýarlar. Erkin saýlawlar we erkin media edilýän hüjümler muny aýdyň görkezýär. Parlamentarizm dargadyldy. Olar indi hem esasy oppozisiýany dargadyp ýörler. Häkimiýetler Brýussel bu zatlary görmezlige salar öýdär.
Ukrainanyň ýolbaşçylary ýurtda özleriniň dolandyrylýan demokratiýany ornaşdyrmak niýetinde berk durana meňzeýär. Timoşenkonyň ýolbaşçylygyndaky oppozisiýany aradan aýyrmak munuň bir aspekti bolup durýar. Ýanukowiçiň administrasiýasynyň Putinizm bilen Ýewropa integrasiýasyny birikdirip bolar diýip pikir etmegi bütinleý ýalňyş zat. Geljek iki ýylyň içinde Brýussel bilen Kiýewiň gatnaşyklarynda peýda boljak krizisler hem Ýewropa Bileleşiginiň Belarus baradaky kynçylyklaryny hol yzda galdyrar.
Taras Kuzio Waşingtonda ýerleşýän Johns Hopkins uniwersitetindäki Transatlantik gatnaşyklar merkezine degişli Austrian Marşal Plan fondunyň alymy. Bu kommentariýada öňe sürlen pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
Ýazyjy Beki Seýtäkow 20-nji asyr türkmen edebiýatynda öçmejek yz galdyranlardan biri. Ol üç kitapdan ybarat “Doganlar”, soňra “Bedirkent” hem “Çölüň ýüregi” romanlaryny ýazdy. “Gyz salgydy” we beýleki powestleriň, ençeme hekaýalaryň awtory.
Beki Seýtäkow gyzykly sýužet gurmagyň ussady hökmünde tanalýar. Ol degişmegi halaýan, örän göwnaçyk adamdy. Halk arasynda bu ynsan bilen baglanyşykly köp-köp degişmeler galdy.
Ýazyjynyň doglan gününiň 100 ýyllygy bilen baglanyşykly şol degişmelerden käbirini ýatlaýarys.
Uzakdaky kürsi
Beki Seýtäkow Ýazyjylar birleşigine başlyk saýlanýar. Ýazyjy Goşjan Seýitmädow ony gutlamaga barýar.
Ol ýüzüne gön çekilen gara gapyny açan badyna, iki elini uzadyp:
– Essalawmaleýkim! – diýip, öňe ätleýär.
Görse alnynda ýene bir gapy bar. Ikinji gapyny-da açyp, elini ýaňadan uzadyp, täzeden salam berýär.
Goşjanyň alnynda giň otag peýda bolýar. Beki Seýtäkow giň kabinetiň töründe, hol düýpde oturan ekeni. Başlyga ýetýänçä, Goşjan iki elini öňe serip, ep-esli ýöremeli bolýar.
Görşensoňlar öz bolşundan utanan Goşjan:
– Beki aga, gaty uzakda oturan ekeniňiz – diýipdir.
Beki aga hezil edip ýylgyrypdyr.
– Inim, bosagadan ätläýen ýeriňde başlyklyk kürsüsi ýok.
Myhman hormaty
– Başlyk saýlanamsoň, dostum öýüne çagyrdy. Saçak başynda oturan badymyza onuň maşgalasy öňümde bir çäýnek çaý goýdy. Çäýnek arassa süpürgiç bilen basyrylan ekeni. Men onuň çetinden çekip, çäýnegiň üstüni açjak boldum. Görsem çäýnek ýene bir süpürgiç bilen basyrylypdyr. Dostum:
– Habardar bol, Beki, biziň maşgalamyz çaýy goşalap basyrýandyr – diýidi.
Aslynda ol çäýnegi üç gat edip basyrypdyr.
– Wagt geçdi. Meni wezipämden boşatdylar. Şol dostumyň öýüne çaýa bardym – diýip, Beki Seýtäkow gürrüň berýär.
Biz içeri girenimizden, maşgalasy bir çäýnek çaý getirip goýdy. Ol gatyrak goýdumy ýa özi bilgeşli etdimi, çäýnegiň jürnüginden çaý çüwdürilip gitdi. Üstünde örtgüjem ýok, gapdalynda käse-de. Çaýdan içmän doýdum.
Daşjagaz oklaý
Beki Seýtäkow “Sowet edebiýaty” žurnalynyň baş redaktory wezipesinden boşadylandan soň, az wagtlyk Ýazyjylar birleşiginde edebi maslahatçy bolup işledi.
Beki Seýtäkowyň mazary
Onuň işe örän ir gelmek endigi bardy. Ol gelende “Aşhabad” žurnalynyň işgäri howludaky krandan çäýnek-käsesini çaýkaşdyryp, çaý üçin suw alyp duran ekeni.
Beki aga oňa:
– Inim, suwuňy köpräk al. Gaýnagyňdan menem bir çäýnek alaýyn – diýipdir.
Ol ýigit geň galypdyr.
– Çaý gaýnanyny size nähili aýdyp bolar? Oturan ýeriňeizde telefonam-a ýok – diýipdir.
– Aý, bir daşjagaz oklaý.
– O nähili daş? Men ikinji gatda, o ýüzde oturýan, siz bolsaňyz aşakda bäri ýüzde oturýaňyz ahyryn.
– Inim, hiç tapawudy ýok. Häzir atylan daş maňa gelip degýär – diýip, Beki aga parahat jogap beripdir.
Makalada öňe sürülýän pikirler awtoryň özüne degişli.


text:
Daşary ýurtlardan Türkmenistana “Western Union” ulgamy arkaly pul ugratmak mümkinçiliklerine täze çäklendirmeler girizildi. Mundan beýläk, Türkmenistandan puly kabul edýän tarap maliýe serişdeleri ugradanyň garyndaşlyk derejesini görkezýän güwanamany, şeýle-de ugradyjynyň bu pullary nädip gazanandygy baradaky aýlyk kepilnamany görkezmäge borçly edildi.
Öz adynyň efirde tutulmazlygyny soran Türkmenistanyň bank ulgamynyň ýokary derejeli resmileriniň biri Azatlyk Radiosyna beren maglumatynda, bu täze düzgüniň şu ýylyň 26-njy iýunyndan bäri güýje girendigini aýtdy.
“Indi ähli zat, [maliýe serişdeleri] nireden gelýär, nirä gidýär; olary kim ugradýar, kim alýar... ýaly tranzaksiýalar hasaba alnyp başlandy” diýip, bank ulgamynyň işgäri Azatlyk Radiosyna düşündirdi.
Türkmenistanly bank emeldarynyň beren maglumatyna görä, eger-de ugradylan pul serişdesi aýlyk kepilnamasynda görkezilen jemden köp bolsa, onda ol alyja berilmeýär.
Mundan başga-da, ähli talap edilýän dokumentler görkezilenden soň hem ugradylan daşary ýurt walýutasy, resmi alyş-çalyş hasaby boýunça konwertasiýa edilip, alyjynyň eline milli pul birliginde berilýär. Meselem, pul dollarda ugradylsa-da, ol alyja manatda berler. Ýeri gelende bellesek, Türkmenistanyň resmi kursuna görä, 1 dollar 3,50 manada deň. Emma, 'gara bazarda' 1 dollaryň nyrhy 6 manada çenli dagy ýetýär.
Daşary ýurtlardan Türkmenistana pul serişdelerini ugratmak boýunça girizilen soňky çäklendirmeleriň eýýäm ýerli ýaşaýjylara ýaramaz täsir ýetirip başlandygy baradaky maglumatlar hem gowşup başlady.
Soňky birnäçe günüň dowamynda Azatlyk Radiosy bilen habarlaşan daşary ýurtlarda işleýän türkmenistanly mirantlaryň onlarçasy bu dörän ýagdaýlardan özleriniň nägiledigini bildirdiler.
“Men Türkmenistandaky enem-atama $500 ugratdym. Olaryň ýaşy bir çene ýeten. Menden başga olaryň hiç kimi ýok. Indi ‘ugradyjynyň bu pullary gazanandygy barada kepilnama gerek’ diýip, enem-atama pulumy bermeýärler. Meniň özüm gurluşykda işleýän, bikanun zähmet migranty, aýlyk kepilnamasy bizde näme işlesin?!” diýip, Russiýada işleýän bir türkmenistanly işçi migrant zeýrenýär.
Şol bir wagtda bu girizilen täze çäklendirmeler barada Türkmenistanyň habar serişdelerinde ýerli ilata hiç hili maglumat ýa-da düşüdiriş berilmeýär.
Ýeri gelende bellesek, bu Türkmenistana ýa-da ýurduň daşyna pul ugratmak boýunça girizilen çäklendirmeleriň iň soňkusydyr.
Mundan owal girizilen düzgünlere görä, daşary ýurda pul ugratmakçy bolýan türkmenistanlylardan iberilýän puluň nähili gazanylandygyna güwä geçýän aýlyk ýa pensiýa baradaky kepilnama, zähmet depderçesiniň, pasport we dogluş şahadatnamasynyň hem kopiýalary soralýar.
Kime pul ugradylýan bolsa, onuň hem pasport we dogluş şahadatnamasynyň kopiýalary talap edilýär. Eger-de pul daşary ýurtdaky talyba iberilýän bolsa, onda onuň okaýan ýerinden hem ýörite kepilnama soralýar.
Galyberse-de, pul ugratmak we kabul etmek boýunça girizilýän çäklendirmeler Türkmenistanyň walýuta alyş-çalyş nokatlarynda ilata daşary ýurt walýutalarynyň, ýagny amerikan dollarynyň we ýewronyň satylmagy bes edilen wagtyna gabat geldi.


text:
Şahyr Gurbannazar Ezizow aramyzda ýaşap ýörenliginde şu gün 71 ýaşamalydy. Ol öz ilini “ýigit kimin söýendigini, söýýän diýip gygyrmandygyny” aýdypdy. Şeýle-de ol “il başyna düşen işden hiç zat bilen goranmak” islemändi. Şahyr “hakyň gözüne bakmaga” çagyrypdy. Sebäbi ol şonda “şer işiň ýerden göçjegine” ynanýardy.
Käte kämil hasaplaýan şahyrlaryňy hem gaýtdan okaňda telperlik, ýasamalyk, emel görýärsiň-de, birhili, olaryň eserlerinden, öň gowy görüp okan zatlaryňdan sowaşýarsyň. Emma bu Gurbannazaryň goşgulary babatda beýle bolmaýar. Bu, meger, onuň galam bilen ak kagyzyň öňünde, diýmek okyjynyň, il-günüň öňünde diňe çynyny, öz ynanan zadyny aýtmaga synananlygy bilen düşündirilip bilner.“Bar zat boldy: söýgi, dostluk, ýalan söz,
Büdremeler, ýasly gündir bagtly gün...”
Onuň üçin “dirileriň öleni we öljegi, ýöne olaryň müň ýyllar ötüp, başga biri bolup dünýä injegi örän aýdyň hakykat”. Belki-de, hut şu sadadan ýönekeý ynanaç hem onuň öz-özüne şeýle sorag bermegine esas bolan bolmaly:
“Beýle bolsa, kimkä meniň geçmişim,
Şahyrmykan,
Aşykmykan?
Ýa daýhan?
Ýa ol namartmykan çyn sözden gorkýan
Hem gorkusy üçin çyn söze duşman?”
Ýöne şahyryň ýaşan döwri “çyn sözüň sarpasyny saklamak” aňsat däldi (Dogry, ol Nikita Hruşewiň Stalini paş etmegi bilen dörän syýasy maýylganlygyň neslidi, muny unutmak bolmaz!). Eýsem, çyn sözüň sarpasyny saklamak haçan aňsat bolupdy? Ol, goşgularyndan görnüşine görä, “çyn söz üçin özüni gurban etjekdi”.
Şahyr “ölse, dogry sözüň duşmanyny inkär eden menini ýeriň öpjegine we müň ýyl ötüp, ýene şol şahyr... bolup dowam etjegine” ynanýardy. Bu, megerem, ataizmiň, ýagny hudaýsyzlygyň wagyz edilýän döwründe öz hudaýyňy, öz gulluk etjek hakykatyňy gözlemek, belki-de tapmak ýaly bir zatdy.
Onda özüňi, öz ýoluňy, ynanjyňy gözlemek bilen bagly setirler kän duşýar. Ýalňyşmaýan bolsam, Gurbannazar şahyryň okyjynyň ýüregine hem beýnisine ýetmegiň uzak ýoluny gysgaltmakdaky başarnygy hem şu gözlegde. Sebäbi ol okyjyny şol gözleg bilen yzyna düşürýär we onuň baryp ýeten ýeri, pikiriň çuňlugy ýa sadadan owadanlygy seni hiç wagt lapykeç etmeýär: “...Meňzäsim gelenok öňküligime,
Bu topraga bolsa, meňzäp bilemok.”
Platon “şahyrlar öz düşünmeýän beýik hem parasatly zatlaryny aýdýarlar” diýipdir. Belki, akyldar mamladyr. Gurbannazar Ezizow “diňe berilmeýän zatlaryň gorunyň gutarýandygyny” aýdanda 35-em ýaşamandy:“Diňe söýmeýänleň, köýmeýänleriň
Özgäni beýgeltjek ajaýyp syry,
Bir gyzyl manat deý gizleýänleriň
Gutarýar ekeni ýürekde gory.”
Şahyr “Men özümi aýamadym hiç ýerde, Özümi bagş etdim özgeler üçin” diýip ýazan wagty, ýa “Haýyr işler üçin taýýarlyk boldum” diýende, meger, hiç bir okyjy oňa gereginçe çynlakaý garan däldir. Sebäbi ol 1975-nji ýylda, hökmürowan SSSR-iň dargamagynyň ilkinji alamatlaryny görkezen 1985-nji ýyldan hem on ýyl öň öldürilipdi.
Ol SSSR-iň ahyry bir gün synjagyny bilendir ýa şuňa ynanandyr diýip aýtmak kyn. Onuň rewolýusiýa hakyndaky setirleri, Ikinji jahan urşy bilen bagly goşgulary ýa otuzunjy ýyllaryň goşgulary baradaky pozisiýasy şahsyýetiň ýaşan, terbiýe alan döwründen üzňe bolup bilmeýändiginiň alamaty bolsa gerek.
Ýöne ol Staliniň ölüminden soň dörän syýasy maýylganlygyň türkmen edebiýatyna beren iň çuň şahyrydy. Ol sowet ideologiýasynda “tebigatyň boýun egdirilýän” wagty, gussa çekýäň diýip tankyt ediljegini bilse-de, adam bilen tebigatyň arasyndak sazlaşygyň ýaşamagynay arzuwlapdy.
Gurbannazar Ezizow erk hakynda ýazan goşgusynda boş dünýä çagyrýan lälik erki erk tapyp daňmaga hem taýak bilen saýmaga çagyrypdy. Elbetde, bu kinaýa bilen aýdylan söz, ýöne, il içinde aýdylyşy ýaly, her bir kinýada çynyň ülşi bar.
Gurbannazar şahyryň beýikligi, megerem, onuň tä soňky demine çenli özüni törpüläp gezenliginde, öz-özüni aldajak, özgeleri aldajak bolmanlygynda ýa aldaýandyryn öýdüp pikir etmänliginde, özüne we galamyna dürs bolanlygynda bolsa gerek.


text:
Özbegistanyň prezidentiniň gyzy Gülnara Russiýanyň aragatnaşyk firmalary MTS bilen "Wympelkomdan" alan parasyny Irlandiýanyň, Lüksemburgyň we Belgiýanyň banklarynda goýupdyr.
“Interfaks” habar gullugynyň habaryna görä, ABŞ-nyň Adalat ministrligi Özbegistanyň prezidenti Yslam Karimowyň maşgala agzalaryna degişli firmalaryň banklardaky 300 million dollar möçberindäki pulunyň gelip çykyşynyň sudda derňelmegini talap etdi. Sud işiniň bu ýurduň telekommunikasiýa bazarynda alnyp barylýan derňew işleriniň çäklerinde geçirilmeli edilendigi aýdylýar. Derňewçiler Russiýanyň MTS we "Wympelkom" firmalarynyň Özbegistanyň bazaryna girmek üçin prezidentiň gyzy Gülnara Karimowa para berendigini güman edýärler.
ABŞ-nyň Adalat ministrligi Russiýanyň şol iki firmasynyň amerikan biržalarynda (MTS - NYSE, "Wympelkom" - NASDAQ) iş alyp barýandygy üçin şeýle karara gelipdir. Bank or New York Mellon banky bilen bir hatarda Irlandiýanyň, Lüksemburgyň we Belgiýanyň banklaryndaky ummasyz pullar amerikan howpsuzlyk gullugynyň işgärleriniň ünsüni özüne çekipdir.
Alnyp barylýan işler
"Özbegistan baradaky sud işi" babatda şol bir wagtyň özünde Niderlandiýanyň howpsuzlyk gulluklary hem aýratyn iş alyp barýarlar ("Wympelkom" firmasynyň esasy merkezi Amsterdamda ýerleşýär). Şwesiýa, Şweýsariýa we ABŞ-nyň gymmatly kagyzlar hem biržalar baradaky komissiýasy (SEC) hem bu ugurda işleýärler.
Şwed hökümetiniň alyp barýan derňew işiniň netijesinde Skandinawiýanyň “TeliaSonera” firmasynyň baş müdiri Lars Nýurberg bilen bir hatarda käbir esasy ýolbaşçylar wezipesinden boşadyldy.
Adalat ministrliginiň bellemegine görä, MTS bilen "Wympelkom" para bermek üçin galp geňeşçilik baradaky şertnamalary düzüp, olara Özbegistanyň prezidentiniň maşgalasy bilen baglanyşykly, emma hakykatda welin asla durmuşda bolmadyk galp firmalar bilen özara kontraktlara gol çekişipdirler.
Gülnaranyň interwýusy
Gülnara Karimowa owal "Häzirki döwürde" atly gepleşige beren interwýusynda käbir daşary ýurt firmalarynyň Özbegistanyň bazaryna girmegine we şeýle-de soňky işlerine beren goldawy üçin olardan 1 milliard dollar möçberinde pul alandygyny aýdypdyr.
Guramaçylykly jenaýat guramasynyň merkeziniň derňewine görä, "Wympelkom", “Alfa Telekom”. MTS we ýene birnäçe beýleki firmalar Özbegistanyň prezidentiniň gyzynyň hasabyna 980 million dollardan gowrak pul geçiripdirler.
Raporty taýýarlanlar, “TeliaSonera” firmasynyň Karimowa 381 million dollar, "Wympelkom" we onuň garamagyndaky "Alfa-Telekom" firmasynyň hem 176 million dollar, MTS firmasynyň bolsa 350 million dollara golaý para berendigini öňe sürýärler. Prezidentiň gyzy şeýle-de ýene takmynan 90 million dollary hem Özbegistanda fiberoptiki kabel hyzmatyny gurnan iki firmadan alypdyr.
"ABŞ-ň hökümetiniň biziň bilen belli bir derejede arabaglanşygy bolan pullar babatynda sud işini gozgamagy talap edendiginden habarymyz bar. Biz bu ugurda hökümete derňew işlerinde doly hyzmatdaşlygy hödürleýäris we şonuň üçinem olaryň edýän işini kommentirläp biljek däl" diýip, "Wympelkom" firmasynyň wekili Artýom Minaýew "Interfaks" habar gullugyna beren interwýusynda aýdypdyr.
ABŞ-nyň Adalat ministrligi MTS firmasynyň Özbegistanda alyp barýan işlerini eýýäm bir ýyldan köp wagtdan bäri derňäp gelýär. MTS firmasynyň wekili bolsa pul serişdeleriniň ulanylyşy babatda sud işini gozgamak talabyny kommentirlemekden ýüz öwürýär.
Özbegistanyň kazyýeti bolsa prezidentiň gyzyny bikanun ýagdaýda 53 million dollary öz hasabyna geçirmekde aýyplaýar. Gülnaranyň hut özüniň aýtmagyna görä, ol häzirki ýagdaýda öý tussaglygynda saklanýar.


text:
Ýaragly adam owgan paýtagty Kabulda bir türbäniň daş işiginde toplanyp, ýas tutýan şaýy mähellesini oka tutdy we azyndan 18 adamy öldürdi.
Içeri işler ministrliginiň sözçüsi Sedik Seddiki Azat Ýewropa we Azatlyk radiosynyň Azat Owganystan gullugyna Kabuldaky iň uly türbe bolan Karte Şakhiniň daş işiginde bolan hüjümde ölenlerden başga 62 adamyň ýaraly bolandygyny aýtdy.
Seddiki asuda adamlardan 13 adamyň we bir polisiýa ofiseriniň öldürilendigini aýtdy. Ýaraly bolanlaryň arasynda bolsa üç sany polisiýa ofiseri bar.
Türbäniň ýanyna toplanan şaýy mähellesi şaýy kalendarynyň iň bir mukaddes çäreleriniň birine, Aşura festiwalyny bellemäge ýygnanypdy.
Kabul polisiýasynyň başlygy Abdul Rahman Rahimi Azat Owganystan radiosyna, biraz öň üç ýaragly adamyň bolandygy baradaky habaryň tersine, bu hüjümiň diňe bir adam tarapyndan amala aşyrylandygyny we onuň soňra howpsuzlyk güýçleri tarapyndan öldürilendigini aýtdy.
Hüjümiň jogapkärçiligini "Yslam döwleti" jeňçi topary 12-nji oktýabrda internetde çap edilen beýanat arkaly öz üstüne aldy.
Owgan prezidenti Aşraf Ganiniň 11-nji oktýabrda çap eden beýanatynda pidalara gynanç bildirildi we bu hüjüm «adamzada garşy edilen jenaýatyň görnetin alamaty hökmünde» ýazgaryldy.
"Terrorçy hüjümleri Owganystanda owgan jemgyýetiniň agzybirliginiň esasy elementi bolan dini we milli däp-dessurlary berjaý etmegi togtadyp bilmez» diýip, prezidentiň edarasynyň beýanatynda aýdylýar.
Jemgyýetçilik saglygy ministrliginiň resmileri bu hadysada azyndan 43 adamyň ýaraly bolandygyny we hassahana getirilendigini aýtdylar. Resmiler ölenleriň sanynyň artmagynyň ähtimaldygyny aýdýarlar.
Owgan howpsuzlyk güýçleri türbedäki onlarça adamy ewakuasiýa etdi.
Aşura dessury mahalynda Muhammet Pygamberiň 680-nji ýylda öldürilen agtygy Ymam Huseýniň ölümi ýatlanylýar, onuň ölümi şaýy mezhebiniň esasyny goýdy.
Aşura dünýä ýüzündäki şaýylar üçin zulum-süteme garşy göreşiň simwoly bolup durýar.
Iýul aýynda guralan hüjümde köpüsi hazara etniki toparyndan bolan 84 adam öldürildi we bu hüjümiň jogapkärçiligini «Yslam döwleti» ekstremist topary öz üstüne aldy.
2011-nji ýylda Kabulda başga bir türbede, ýüzlerçe adamyň toplanan wagty janyndan geçen bombaçynyň amala aşyran hüjüminde 54 adam öldürildi. Şol gün demirgazykdaky Mazare-Şarif şäherindäki şaýy metjidine hem zarba uruldy we ol ýerde dört adam öldürildi.
Kabul polisiýasy, hüjüm ähtimallygy zerarly, şaýylaryň uly mähelle bolup bir ýere toplanmazlygy barada duýduryş berdi.


text:
Korrupsiýa garşy göreş alyp barýan topar "Transparency International" söwda bilen hökümetleriň arasyndaky ilteşigiň korrupsiýa ýol açyp, Ýewropada ykdysady durnuklylyga zyýan ýetirýändigini aýdýar.
Hökümete degişli däl bu gurama özüniň çarşenbe güni ile ýetirilen hasabatynda "döwlet dolanyşygyndaky gädikleriň" 2011-nji ýylda Ýewropanyň her bir ýurdunda diýen ýaly maliýe we syýasy masgaraçylyklara goşant goşandygyny belläp, duýduryş berýär.
Tutuş Ýewropada korrupsiýa garşy göreşde iň gowşak aktýorlar - syýasy partiýalar, söwdagärler we döwlet işgärleri.
"Transparency International" Ýewropada hiç bir ýurduň korrupsiýa keselinden sap däldigini ýüze çykarandygyny aýdýar. Hasabatda Ýewropada korrupsiýanyň gitdigiçe artmagynyň adamlary aladalandyrýandygy bellenýar.
Barlagda köp hökümetler jemgyýetçiligiň pullary we jemgyýetçilik konraktlary barada ýeterlik jogapkärçilik çekenok diýen netijä gelinýär.
"Transparency International" guramasynyň işgäri, bu hasabatyň taýýarlanmagyna ýolbaşçylyk eden Paul Zoubkowyň aýtmagyna görä, Ýewropada dowam edýän maliýe krizisi korrupsiýa garşy biperwaýlyga tölenýän bahanyň möçberini görkezýär.
Hasabatyň döwlet sektorynyň jogapkärçiliginde bar bolan çynlakaý kemçilikler diýen sanawynda iň ýokary orunlary eýeleýänler özleriniň maliýe problemalary bilen ýewro walýutasyna howp salýan dört ýurt - Gresiýa, Ispaniýa, Italiýa we Portugaliýa.
Zoubkow korrupsiýa bilen ýewro zonasyndaky krizisiň arasynda bar bolan baglanyşygy indi bilmezlige salyp bolmaz diýip netije çykarýar.
"Ýewro krizisinden çykmak üçin korrupsiýa garşy goranyşlarda bar bolan boşluklardan dynmak gerek” diýip, Zoubkow aýdýar. “Öňe hereket edip, jemgyýetçiligiň pulunyň rowaçlygyny, howpsuzlygyny üpjün etmek syýasatçylaryň çykarýan kararlary we jemgyýetçilik serişdeleriniň nähili sarp edilýändigi barada doly aýanlygy talap edýär”.
Zoubkow şeýle hem 2004-nji ýylda Ýewropa Bileleşigine goşulan ýurtlaryň korrupsiýa garşy göreşde bolan oňaýly öňegidişliklerden indi yza çekilmeginiň "Transparency International" toparyny aladalandyrýandygyny belleýär.
"Biziň täze agza ýurtlarda ýüze çykaran zadymyz, käbir ýurtlarda, şol sanda Çeh respublikasynda, Slowakiýada we Wengriýada korrupsiýa garşy göreşde bolýan yza tesmeler boldy. Mysal üçin, Wengriýada häkimiýet bölünişigi bilen baglanyşykly problemalary görýäris" diýip, hasabatyň taýýarlanmagyna ýolbaşçylyk eden Paul Zoubkow aýdýar.


text:
Konstitusiýa ýurduň dünýewi demokratik döwletdigini ykrar edýän hem bolsa, çak bilen bäş million ilatly Türkmenistan awtoritar döwlet diýip, ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň Demokratiýa, adam hukuklary we zähmet býurosynyň 11-nji hasabatynda
aýdylýar.
Ynsan hukuklarynyň 2009-njy ýyl boýunça ýagdaýyna bagyşlanan hasabatyň Türkmenistana degişli böleginde bellenişine görä, 2007-nji ýylda ýurduň ýeke-täk syýasy partiýasy bolan “Demokratik partiýadan” alty kandidatyň gatnaşmagynda geçirilen prezidentlik saýlwlary halkara standartlaryna laýyk geçirilmändi, 2008-nji ýylda geçirilen parlament saýlawlary hem demokratik kadalara laýyk däldi. Özgerişler we eden-etdilikler
Ýurduň käbir ugurlarynda käbir özgerişler bar hem bolsa, hökümet eden-etdilikli hereketlerini dowam etdirdi diýip, hasabatda bellenýär. Hasabata görä, ynsan hukuklarynyň ýagdaýy ýaramazlygyna galdy, häkimiýetler syýasy we graždan azatlyklaryny çäklendirýärler.
Adam hukuklaryna degişli problemalar raýatlaryň hökümeti üýtgetmäge ukypsyzlygyna, tussaglaryň erbet garaýyşlara we gynamalara sezewar edilmegine, olaryň uzak wagtlap daşky dünýä bile gatnaşykdan üzňelikde saklanmagyna, açyk we adalatly sud edilmek mümkinçiliginden mahrum bolmagyna degişli.
Şeýle-de graždanlaryň hususy durmuşyna goşulmak, öýüni dökmek, hat alşygyny barlamak, söz, bileleşmek, birleşikleri döretmek azatlygyny çäklendirmek, din azatlygyna basyş etmek, dini toparlaryň agzalaryny yzarlamak, käbir raýatlaryň hereket azatlygyny çäklendirmek, şol sanda daşary ýurtlarda okamak islän ýaşlara päsgelçilik döretmek ýaly problemalaryň Türkmenistanda dowam edýänligi ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň 2009-njy ýyl boýunça adam hukuklaryna degişli hasabatynda bellenilýär. Syýasy tussaglaryň ykbaly
Hasabatda syýasy tussaglar meselesi bilen baglylykda 2009-njy ýylyň 2-nji maýynda türkmen hökümetiniň döwlete garşy jenaýatçylyklarda aýyplanyp 1995-nji ýyldan bäri tussaglykda saklanan Muhammetguly Aýmyradowy boşadanlygy bellenilýär. Şol bir wagatda-da 2008-nji ýylda Türkmenistana baryp, tussag edilen graždan aktiwisti we öňki syýasy tussag Gulgeldi Annanyýazowyň ykbaly barada habar berilmeýänligi aýdylýar.
2006-njy ýylda tussag edilen žurnalist Annagurban Amangylyjowyň we graždan aktiwisti Sapardurdy Hajyýewiň ykbaly, çylşyrymly şertlerde türmede ýogalan Azatlyk Radiosynyň habarçysy Ogulsapar Myradowanyň işi barada türkmen häkimiýetleriniň dymýanlygy hasabatda bellenilýär.
2002-nji ýylda Saparmyrat Nyýazowyň janyna kast etmek synanyşygynda aýyplanyp tussag edilenleriň ykbalyna oppozision toparlar we ynsan hukuklaryny goraýjy halkara guramalar tarapyndan aladalanma bildirilýän hem bolsa, bu tussaglaryň köspüsiniň ykbaly hem näbelliligine galýar. Bu Türkmenistanyň ÝHHG-däki öňki ilçisi Batyr Berdiýewe hem degişli.
Hasabat ABŞ-nyň ol ýa beýleki ýurt babatynda diplomatik, ykdysady hem strategik syýasatyna esas döredýär.
Türmelerdäki şertleriň hem agyrlygyna, tussaghanalarda saklanylýanlaryň san taýdan köplügi, hapaçylyk, tussaglar üçin bar bolan howplar, şeýle şertlerde tussaglaryň ýogalýanlygy bilen bagly problemalara ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň Demokratiýa, adam hukuklary we zähmet býurosynyň 11-nji martda ýaýradan hasabatynda üns berilýär.
Ýyllyk hasabatyň ýaýradylmagy bilen baglylykda ABŞ-nyň Döwlet sekretary Hillary Klintonyň eden çykyşynda aýdylyşyna görä, hasabat dünýäniň dürli regionlarynda ynsan hukuklarynyň ýerine ýetirilişine baha bermek üçin ölçeg bolup durýar we ABŞ-nyň ol ýa beýleki ýurt babatynda diplomatik, ykdysady hem strategik syýasatyna esas döredýär.
Birleşen Ştatlaryň Döwlet sekretarynyň sözlerine görä, ynsan hukuklary boýunça hasabat ýurt üçin syýasy görkezme bolup hyzmat etmeýän hem bolsa, onuň ABŞ-nyň hökümeti üçin uly ähmiýeti bar.


text:
Geçen hepdäniň şenbe güni, eýýäm adata öwrülen, ýurt boýunça ählumumy bag ekiş ýowary geçirildi. Bu ýowara prezident Gurbanguly Berdimuhamedow hem gatnaşdy.
Resmi habar serişdeleriniň maglumatlaryna görä, şol gün ýurt boýunça 755 müňe golaý nahal ekilipdir.
“Gök guşak” diýip atlandyrylýan kampaniýanyň çäginde her ýyl geçirilýän bu çäre paýtagtyň töwereklerinde tokaý zolagynyň giňelmegine ýardam eder diýen resmi garaýyşdan ugur alýar. Şeýle kampaniýa indi 1999-njy ýyldan bäri dowam etdirilýär.
Uly ýollaryň käbirleriniň gyrasynda ugurdaş ekilen baglaryň we gür tokaýlygyň döräp başlandygyny göreniňde, bu tagallanyň oňyn netijesine göz ýetirse bolýar. Emma köpçüligiň gözünden sowa ýerlerde ekilen baglaryň ýagdaýy barada guwanyp gürrüň edere esas az.
Gurap galýan agaçlar
Sebabi olaryň arasynda gurap galan agaçlar diýseň köp. Şeýle agaçlara, esasanam eger uly ýollardan uzaklaşsaň, has köp duşmak bolýar. Mysal üçin, Birinji maý obasynyň golaýyndaky baýyrlyklarda ekilen arçalaryň gurany az däl. Paýtagtyň tanaply ýolunyň töwereklerinde hem guran agaçlar bar. Şol agaçlaryň guramagynyň sebäbi bolsa ekilýän baglara idegiň ýetmezliginden görülýär.
“Ekilýän baglaryň idegini, esasan, şol baglary ekýän edara-kärhanalardyr, guramalar alyp barýarlar. Özleriniň gös-göni bagly bolmadyk işleri bilen meşgullanýan edara-kärhanalar köplenç halatda bu işiň hötdesinden gelip bilmeýärler” diýip, Türkmenistanyň Awtomobil ulaglary ministrliginiň kärhanasynyň özüni Sapar diýip tanadan bir işgäri aýdýar.
Saparyň işleýän awtoulag kärhanasynyň bag ekilen 40 gektar ýeri bar. Bu ýerlere kärhanada başga wezipede sanawa alnan bagbanlar seredýärler. “Aslyýetinde olaryň hiç haýsysy hem hakyky bagban däl. Bagbançylykdan başy çykmaýan adamlar” diýip, Sapar gürrüň berýär.
Baglary suwarmak kynçylygy
Saparyň aýtmagyna görä, ekilýän baglary suwarmak hem aňsat däl. Soňky wagtlar ekilýän baglar damjalaýyn usul bilen suwarylyp başlandy. Esasanam, ýoluň ugrunda ekilýän baglar şu usul bilen suwarylýar. Ýöne damjalaýyn suwaryş usuly her bir edara elýeterli däl. Şonuň üçin ulag bilen suw daşap suwarylýan ýerler entek köp.
“Biziň edaramyzyň hem tokaý zolagynyň takmynan 20 gektary suwmaşyn bilen suw eltilip suwarylýar. Ýöne bu usulyň netijeliligi pes. Suwy bag suwaryljak ýere eltmegiň kyn bolýan ýerlerem bar. Mysal üçin, tanaply ýolyň ýanyndaky uçastoga suwmaşyn zordan ýokaryk galýar.” diýip, Sapar aýdýar.
Saparyň gürrüň berýän ýagdaýy tokaý zolaklary bolan beýleki käbir döwlet edara-kärhanalarydyr, guramalaryna hem mahsus. Käbir edara-kärhanalarda bolsa öz tokaý zolaklarynyň idegi üçin işgärlerden pul hem ýygnalýar.
Bag üçin salgyt
Aşgabadyň keselhanalarynyň biriniň lukmany Röwşen her aýlykdan 20 manadyny edaralarynyň tokaý zolagynyň idegi üçin goşmaly bolýar. “Aýlygymyzdan tutulýan bu pul resmileşdirilmeýär. Ýöne resmi suratda her aýlygymyzdan abadanlaşdyrmak maksady üçin diýip, salgyt görnüşinde-de pul alýarlar. Bu pullaryň nirä gidýändigini bilemzok” diýip, 34 ýaşlaryndaky Röwşen aýdýar.
Ýeri gelende aýtsak, abadanlaşdyrmak maksady üçin salgyt telekeçilerden hem alynýar. Salgyt gullugynyň adynyň efirde tutulmagyny islemedik işgäriniň aýtmagyna görä, bu salgytdan gelýän pullar esasan bag ekmek üçin sarp edilmeli.
1999-njy ýylyň 14-nji sentýabrynda Türkmenistanyň prezidentiniň Karary bilen “ Gök guşak ” paýdarlar jemgyýeti döredildi. Şondan soň, ýurtda her ýyl millionlarça agaç nahallary oturdylýar.
Türkmenistanyň prezidentiniň 2006-njy ýylyň 29-njy maýyndaky Kararyna laýyklykda diňe 2007-2009-njy ýyllarda ministrliklere, pudaklaýyn dolandyryş edaralaryna, Aşgabat şäheriniň häkimligine Änew we Gökdepe şäherleriniň aralygynda her ýylda baglaryň dürli görnüşleriniň 3 million düýbüni ekmek tabşyryldy.


text:
Sişenbe güni Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrowyň aýtmagyna görä, prezident Dmitriý Medwedew dawaly Kuril adalarynyň beýleki ýerlerine hem sapar eder.
Ýaponiýanyň hökümeti özüniň Moskwadaky iliçisini wagtlaýynça yzyna çagyrýandygyny yglan edenden soň Orsýetiň bu beýanaty ýaýradyldy.
Ýaponiýanyň daşary işler ministri Seiji Maeharanyň aýtmagyna görä, olar öz ilçisinden prezident Medwedewiň Kuril adalaryna eden sapary bilen bagly maglumatlary almakçy.
Medwedew bu dawaly adalara baran Orsýetiň ilkinji prezidentidir.
Birleşen Ştatlaryň Döwlet departamentiniň metbugat wekili Filip Krowleý bu ýagdaý barada şeýle diýdi: "Biziň bu dawadan ýeterlik derejede habarymyz bar. Biz bu Demirgazyk territoriýalar babatda Ýaponiýanyň tarapynda. Hut şonuň üçin hem Birleşen Ştatlar birnäçe ýylyň dowamynda Ýaponiýany we Orsýeti bu adalar we başga meseleler dogrusynda ylalaşmak üçin gepleşiklere çagyrýar".
Ikinji jahan urşy tamamlanda bu dört jedelli adalary sowet goşunlary basyp alypdy. Şol döwürden bäri bu adalar boýunça Moskwanyň we Tokionyň arasynda ylalaşmazlyklar dowam edýär.


text:
«Yslam döwleti» jeňçi topary Bagdadyň demirgazygynda, aşhana gazyny öndürýän döwlet zawodyna hüjüm edip, azyndan 11 adamy öldürdi.
Yrak resmileriniň sözlerine görä, 20-den gowrak adam ýaralandy. 15-nji maýdaky hüjüm daňdan başlandy.
Janyndan geçen ulagly Bagdadyň 20 km demirgazygyndaky desganyň girelgesinde özüni partlatdy.
Şondan soň janyndan geçenler topary we jeňçiler zawoda kürsäp urup, howpsuzlyk güýçleri bilen çaknyşdy.
Ýagdaý kontrol astyna alynýança, desganyň gaz ammarlarynyň üçüsine ot berlipdir.


text:
Ysraýylyň Daşary işler ministrliginiň Merkezi Ýewropa we Ýewraziýa ýurtlary boýunça bölüminiň baş direktorynyň orunbasary Pinhas Awiwiniň ýolbaşçylygyndaky ysraýyl delegasiýasy Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginde gepleşik geçirdi.
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň metbugat edarasynyň berýän maglumatlaryna görä, taraplar özara hyzmatdaşlygyň işjeňleşdirilmegi boýunça ylalaşypdyrlar.
Bu saparyň dowamynda Ysraýylyň delegasiýasy Türkmenistanyň Oba-hojalyk ministrliginde hem duşuşyklar geçirdi.


text:
ABŞ-nyň harby deňiz güýçleri Arap deňzinde ele salan gaçakçylykly ýaraglaryň Eýrandan Ýemene alnyp barylandygyny aýtdylar.
Deňiz güýçleriniň 4-nji aprelde aýtmagyna görä, ABŞ-nyň harby gämileriniň 28-nji martda ele salan ýaraglary kiçi gäminiň içinde gizlenilipdir. Harbylar ýaraglaryň arasynda 1500 kalaşnikow awtomatynyň, 200 sany raketa atyjy topuň we 21.5 kaliberli awtomatlaryň bolandygyny habar berdiler.
Harbylaryň ýaraglary ele salmagyndan soň gäminiň ekipažynyň boşadylandygy aýdylýar.
“Ýaraglaryň ele salynmagy harby deňizçileriniň regionda ele salan we ABŞ-nyň gelip çykyşy Eýrandan diýip hasaplaýan ýarag üpjünçilikleriniň sanawynda soňky wakadyr”, diýip harbylar aýtdylar.
Eýran Ýemeniň hökümetini goldaýan Saud Arabystanynyň ýolbaşçylygyndaky koalisiýa garşy söweşýän Huthi gozgalaňçylaryny goldaýar.
ABŞ-nyň harby resmileri şu ýylyň başynda Awstraliýanyň we Fransiýanyň harby deňizçileri tarapyndan üsti açylan ýarag gaçakçylyklaryny Eýrana we şaýy gozgalaňçylaryna bagladylar. Olaryň ikisi-de aýyplamalary ret etdi.


text:
Britaniýanyň “Vodafone” kompaniýasy Eýranyň Internet firmasy bilen hyzmatdaşlyk etmek dogrusynda ylalaşdy. Munuň netijesinde “Vodafone” şu ýylyň başynda Täharana garşy girizilen halkara sanksiýalary ýeňilleşdirileni bäri Eýranyň çäklerine aralaşan iň soňky günbatar kompaniýasy boldy.
“Vodafone” kompaniýasynyň 18-nji oktýabrda beren maglumatyna görä, Eýranyň “HiWeb” internet hyzmat prowaýderi ýurtda kesgitli mobil hyzmatlary ýola goýmak arkaly britan firmasyny köpmilletli korporatiw müşderiler bilen üpjün eder.
Şeýle-de, dünýäniň iň uly ikinji mobil kompaniýasy Eýranyň “HiWebe” öz ulgamyny we IT infrastrukturasyny giňeltmäge we döwrebaplaşdyrmaga ýardam eder.


text:
Şu gün Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň häzirki başlygy Litwanyň daşary işler ministri Audronius Azubalis Daşkentde Özbegistanyň prezidenti Yslam Karimow, daşary işler ministri Elýor Ganiýew we parlamentiň başlygy Dilorom Taşmuhamedowa bilen duşuşdy.
Azubalis Merkezi Aziýada howpsuzlyk we durnuklylyk boýunça Özbegistanyň uly rol oýnaýandygyny aýtdy.
Azubalis Daşkentde syýasy partiýalaryň, raýat jemgyýetçiliginiň we medianyň wekilleri bilen hem duşuşdy.
ÝHHG-niň häzirki başlygy Litwanyň daşary işler ministri Audronius Azubalis penşenbe güni Türkmenistana barar.


text:
Deýwid Kameronyň ýekşenbe güni Gazagystana gelmegine garaşylýar.
Ol energiýa baý Merkezi Aziýa ýurduna iş başyndaka resmi sapar eden ilkinji britan premýer-ministri bolar.
Kameronyň prezident Nursoltan Nazarbaýew bilen duşuşmagyna garaşylýar, ol ony geçen ýyl Londonda geçirilen Olimpiýa oýunlary mahalynda Gazagystana sapara çagyrypdy.
Britan we gazak taraplary öz biznes gatnaşyklaryny, şol sanda energiýa we transport pudagyndaky hyzmatdaşlyklaryny berkitmek barada maslahat eder öýdülýär.
Emma Kameron adam hukuklarynyň bozulmagy bilen bagly aladalar sebäpli basyşa sezewar bolýar.
Onuň saparyndan öň "Human Rights Watch" guramasy özüniň Gazagystanda adam hukuklary ýagdaýynyň düýpli ýarazmazlaşmagyndan, şol sanda adam gynamalary baradaky ynamdar habarlardan, hökümet tankytçylarynyň türmä basylmagyndan we metbugatyň berk kontrol astyna alynmagyndan uly alada galandygyny aýtdy.


text:
Türkmenbaşy şäheriniň Hazar deňziniň kenarynda ýerleşýändigine garamazdan suwsyzlykdan kösenýändigi aýdylýar.
Türkmenistanyň turizm merkezi hasaplanýan Awaza dynç alyş sebiti hem Türkmenbaşy şäheriniň golaýynda ýerleşýär. Eýsem, bu ýagdaý Türkmenbaşy şäheriniň ýasaýjylaryna nähili täsirini ýetirýär we olar bu barada näme pikirde?
Şu meseleler bilen gyzyklanyp, Azatlyk Radiosynyň Türkiýedäki habarçysy Döwlet Baýhan, Türkmenbaşydan Türkiýäniň Antalýa şäherine dynç almaga baran türkmenistanly syýahatçy Aýna bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Aýna, ynha siz Türkmenistanyň Türkmenbaşy şäheriniň golaýynda Awaza turzim merkezi ýerleşýänem bolsa Türkiýäniň Antalýa şäherine dynç almaga geldiňiz. Munuň sebäbi näme?
Aýna: Suw ýok, şol sebäpli geldim.
Azatlyk Radiosy: Türkmenbaşy şäherinde suw ýokmy?
Aýna: Şäherde suw ýok. Tomusda bolsa düýbinden ýok. Türkmenbaşy şäherinde suw beriläýse, bir-iki gün berilýär. Hatda hepdeläp suw berilmeýän mahalam bolýar. Sebäbi hemme suw Awaza berilýär. Medeniýet merkezine gönükdirilýär.
Azatlyk Radiosy: Suw ýetmez ýaly Awaza şeýle köp adam barýarmy?
Aýna: Awaza gaty köp adam gelýär.
Azatlyk Radiosy: Şeýle köp adam Awaza nireden barýar? Türkmenistandanmy ýa-da daşary ýurtlardan barýarmy?
Aýna: Türkmenistanyň öz içinden gelýärler. Daşary ýurtlardan gelýän barmy, ony men bilemok. Awaza gelýän adamlaryň köpüsi Türkmenistanda iş alyp barýan Ýapon, Hytaý we Türkiýe ýaly daşary ýurtly firmalaryň işgärleridir. Belki daşary ýurtlardan hem gelýän bar bolmagy ahmal.
Azatlyk Radiosy: Siziň aýdyşyňyza görä, Awazada suw o diýen arassa däl we hyzmatyň hili hem gowy däl, onda ol adamlar näme üçin Awaza dynç almaga barýarlar?
Aýna: Meniň pikirime görä, gelýänleriň aglabasy Türkmenistanyň öz halky. Olar çagalary bilen Awaza gelýärler. Olar hem deňiz görmek isleýärler. Meselem, Mary we Çarjew ýaly ýerlerde ýaşaýanlar deňiz ýüzüni görenoklar. Ynha, deňiz görmek we ondan peýdalanmak isleýän türkmenistanlylar hem biziň ýanymyza gelýärler.
Azatlyk Radiosy: Türkmenbaşy şäheriniň halky suw ýetmezçiligi barada ýokary wezipelerde oturanlara hiç ýüz tutmadylarmy? Halk suwuň ýoklygyna öz nägileligini bildirenokmy?
Aýna: Dogrusyny aýtsak indi adamlar öz meselelerini özleri çözýär. Meselem, her ädimde daşdan örülip ýasalan guýy ýaly ätiýaçlyk suw howuzlary bar. Ondan daşary ullakan plastmassadan ýasalan suw gaplary goýulýar. Ynha, Türkmenbaşy şäherinde, hemme ýerde ätiýaçlyk suw saklanýan serişdeler we howuzlar bar.
Hat-da köp gatly jaýlarda hem şolar bar. Çekilýän suw kynçylygynyň üstesine-de Türkmenbaşy şäheriniň ýaşaýyş jaý üpjünçiligi edarasyndan gelip şol ätiýaçlyk suw saklanýan ýerleri aýyrmagymyzy talap edýärler. Bir hepdeläp suw bolmaýan wagty bolýar. Onsoň biz näme üçin ätiýaçlyk suw saklanýan ýerleri aýyrmalykak?!
Meselem, golaýda Türkmenbaşy şäherinde deňiziň arassalanan suwy ertir bilen agşam berilip başlanjak diýdiler. Ýöne gynansagam, edil häzir şolar ýaly ýagdaý ýok. Diňe agşamlary ýaňky arassalanan deňiz suwy iki sagatlygyna şähere berilýär. Ynha, suw meselesinde bar bolany şol.
Deňizden arassalanan suw bolsa-da her gün berilenok. Şol sebäpdenem Türkmenbaşy şäheriniň ýaşaýjylary şol ätiýaçlyk suw saklanýan ýerleri aýryp bilenoklar. Eger ýaşaýjylar ätiýaçlyk suw saklanýan ýerlerini aýyrsa, onda gaty uly betbagtçylyk bolar. Sebäbi ýuwunmaga, kir we gap-gaç ýuwmaga hiç hili suw bolmaz. Suw bolmasa ýaşaýyş bolmaz.
Azatlyk Radiosy: Aýna, siz Türkmenbaşy şäherinde suw ýok diýýärsiňiz. Şäherdäki ýaşaýyş kynçylyklary diňe suwuň ýoklugymy ýa başga kynçylyklaram barmy?
Aýna: Türkmenbaşy şäherini “Medeniýet merkezi” diýip yglan etdiler. Türkmenbaşy şäheriniň ýaşaýjylary bu sebäpli gaty agyr kynçylyklary başdan geçirýärler. Suw ýok diýdik, munuň ýany bilen hem bazarlarda bahalar gaty gymmatlady.
Turistler gelýändigi sebäpli hemme ýerde bahalar hem gymmatlaýar. Şol bir et, balyk we gök-önüm, ýöne nämedendir gymmatlap dur. Ynha, şeýle sebäplerden iň köp Türkmenbaşy şäheriniň ýerli halky kösenýär.


text:
Ysraýyl Ortaýer deňzindäki tebigy gaz desgalarynyň howpsuzlygyny üpjün etmäge kömek etjek Germaniýada öndürilen dört uruş gämisini satyn aldy.
Ysraýylyň Goranmak ministrliginiň 11-nji maýda beren maglumatyna görä, bahasy 430 million ýewro (480 million amerikan dollary) barabar bolan uruş gämileri bäş ýylyň dowamynda Ysraýyla gowşurylar. Şeýle-de, maglumatda bu gämileriň Ysraýylyň deňiz güýçleriniň kuwwatyny ähmiýetli derejede artdyrjakdygy bellenilýär.
Germaniýanyň hökümeti uruş gämileriniň umumy bahasynyň 115 million ýewro çemesini tölemek arkaly, gäminiň çykdajylaryna bölekleýin pul kömegini berer.
Ýük gämilerini öndürjek “Thyssen Krupp” atly kompaniýa hem şertnama laýyklykda, Ysraýylyň 181 million amerikan dollary möçberindäki harydyny satyn almagy planlaşdyrýar.


text:
Türkmenistanda prezidentiň adyndan zenanlara 40 manat möçberinde pul sowgady gowşurylar.
Resmi maglumata görä, Halkara zenanlar güni sebäpli beriljek pul sowgady 1-nji we 5-nji mart aralygynda işleýän we okaýan zenanlara, pensiýany we döwlet kömegini alýan aýallara, şeýle-de studentlere, mekdep okuwçylaryna we çagalar baglaryna gatnaýan gyz çagalara beriler.
Türkmenistanda döwlet baştutanynyň adyndan aýal-gyzlara pul sowgadyny paýlamak däbi ýurduň ozalky prezidenti Saparmyrat Nyýazow döwründe başlanypdy. Prezidentiň permany bilen 2002-nji ýyldan başlap, 21-22-nji martda bellenen aýallar güni sebäpli aýal-gyzlara 200 manat, ýagny 40 amerikan dollary möçberde pul paýlanýardy.
2008-nji ýylda prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanda halkara aýallar gününiň 8-nji martda bellenmegini dikeltdi.


text:
Bosnýaly serbleriň öňki lideri Radowan Karajiçiň üstünden sud işleri Gagada dowam etdiriler.
Karajiç 2008-nji ýylyň iýul aýynda serb häkimiýetleri tarapyndan tussag edilip, BMG-niň Gagadaky harby tribunalynyň türmesine getirilipdi. Ol BMG-niň Balkanlardaky öňki ýörite wekili Riçard Holbrýugyň sud derňewlerinden goramagy özüne wada berendigini tassyklaýar. Holbruk Karajiçiň bu tassyklamasyny inkär edipdir.
Bosnýaly serbleriň öňki lideri 1990-njy ýyllaryň ortasynda Bosnýa urşunda harby jenaýatlarda aýyplanýar.


text:
Sankt Peterburg şäheriniň prokurorlary “Dožd” telekanalynyň Ikinji Jahan uruşynyň dowamynda Leningradyň blokada gabawy barada pikir soraýyşy geçirmek baradaky karary boýunça derňew işine başladylar. Bu pikir soraýyşda tomaşaçylara gabawda saklanan Leningrad şäheri nasistlere berilen bolsa adam pidalarynyň sany has az bolarmydy, diýen sowal berildi.
Prokurorlaryň penşenbe güni aýtmagyna görä, derňew işi bu pikir soraýyşyň uruş weteranlaryna zarba bolandygy barada edilen ýüzlenmeleriň esasynda gozgalypdyr. Leningradyň 900-e golaý günläp dowam eden gabawynyň netijesinde bir milliondan gowrak adam heläk bolupdy. Çarşenbe güni prezident Wladimir Putiniň metbugat wekili “Dožd” telekanalynyň “mümkin bolan ähli çäklerden geçendigini” aýtdy.
Şu hepdäniň başynda Orsýetiň kanun çykaryjylary pikir soraýyşyň watançylyga ters gelýändigini bellediler. Pikir soraýyşyň gidýän wagtynda Orsýetiň kabel telekanallarynyň görkezilmegini üpjün edýän operatorlaryň ençemesi “Dožd” telekanalyny görkezmegi bes etdiler. Putin barada tankydy maglumatlary bermek bilen tanalýan “Dožd” telekanalynyň işgärleri özlerine garşy hereketleri syýasy sebäpler bilen baglanyşdyrýarlar.


text:
Palestinanyň lideri Mahmut Abbas Ysraýyly garaşsyz Palestina döwletini ykrar etmäge çagyrdy.
Abbasyň žurnalistlere aýtmagyna görä, öz ýurduny BMG-niň agzalygyna almak barada bu gurama ýüzlenenden soň “örän çylşyrymly ýagdaýlaryň döremegi mümkin”.
Mahmut Abbas anna güni BMG-niň Baş Assambleýasynyň 66-njy sessiýasynda çykyş edip, Palestinany BMG-niň agzalygyna almak barada çagyryş eder diýlip garaşylýar.
Ysraýyl entek özara dawany çözmek barada ikitaraplaýyn ylalaşygyň ýokdugy üçin, Palestina döwletiniň ykrar edilmegine garşy.
Birleşen Ştatlar Ysraýyla raýdaşlyk hökmünde BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşinde weto hukugyny ulanjakdygyny duýdurdy.
Waşington garaşsyz Palestina döwletiniň döredilmegini goldaýandygyny, emma Palestinanyň garaşsyzlygynyň Ysraýyl bilen geçiriljek gepleşikler netijesinde gazanylmalydygyny aýdýar.


text:
Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosy garaşsyz žurnalist, edebiýatçy, özüniň ştatdan daşary habarçysy Döwletmyrat Ýazgulyýewiň azatlyga çykandan soňky ýagdaýy bilen gyzyklandy.
Ýazgulyýew 27-nji sentýabrda Ahal welaýatynda tussag edilipdi. Oňa garşy maşgala agzalaryndan birini janyna kast etmäge synanyşyga mejbur etmekde günä bildirilipdi. 5-nji oktýabrda bolsa oňa 5 ýyl iş kesildi. Halkara guramalar oňa garşy görülen çäräni onuň žurnalistik işi bilen baglanyşdyrdylar. Ol geçen aýyň ahyrynda azatlyga çykaryldy.
Ýazgulyýew tussagda oturan döwri özüne garşy fizik zorlugyň asla ulanylmandygyny, ýöne ruhy gysyşyň edilendigini, bu ýagdaýyň saglygyna ýaramaz täsir ýetirendigini nygtaýar. Ol saglygynyň ýuwaş-ýuwaşdan gowulaşýandygyna garamazdan, psiholog-lukmanyň gözegçiligine mätäçdigini, emma bu ugurdan tejribeli lukmany tapmak kyn bolansoň, lukmanyň ýerine öz-özüne teselli berýändigini aýdýar.
Tussag astyna alnandan soň Kaka etrap polisiýa edarasynyň başlygynyň hem etrap prokurorynyň özi bilen geçiren gürrüňlerinde bilidirilýän günä ýa açylan jenaýat işi barasynda asla dil ýarmandyklaryny, Azatlyk Radiosy bilen hyzmatdaşlygy barada gyzyklanandyklaryny, “şol ýerde işlemedik bolsaň, başyňa beýle betbagtçylyk düşmezdi” diýip, açyk aýdandyklaryny žurnalist Ýazgulyýew gürrüň berdi.
Ýazgulyýew üç gün Kakada, tussaglaryň wagtlaýyn saklanýan jaýynda bolandandan soň, Ýaşlyk şäherçesindäki wagtlaýyn gabawhana getirilipdir. Žurnalistiň aýtmagyna görä, bu ýerde geçiren 22 gününiň dowamynda oňa türme ýorgan-ýassygy hem berilmän, boş beton jaýda, bir günem inçekesellileriň kamerasynda saklanypdyr.
“Şondan soň meniň radio bilen hyzmatdaşlygymy kesmek barada psihologik basyşlar edildi. Iň bärkisi men ‘ýygnalan’ badyma öýümiziň ýanynda iki maşyn, hersinde iki adam garawul durup, biri meniň maşgalam nirä gitse, şony yzarlapdyr, beýlekisi meniň howlyma gelip-gidýänleri hasaba alypdyr. Maşgalamy agyr jenaýata we terrorizme garşy göreşýän polisiýanyň ýörite bölümine çagyryp, meniň işime sada öý hojalykçy aýalymyň ýardam edýändigini ýa etmeýändigini sorapdyrlar” diýip, Ýazgulyýew aýdýar.
ABŞ-nyň kongresmenleri tarapyndan 12-nji oktýabrda Türkmenistanyň Waşingtondaky ilçisine ýollanan hatda Ýazgulyýewiň tussag edilmeginiň türkmen türmelerinde saklanýan ençeme beýleki syýasy tussaglar bilen bagly aladany-da has artdyranlygy nygtaldy. Kongresiň Wekiller palatasynyň daşary gatnaşyklar komitetiniň ýokary derejeli agzasy, kongresmen Howard Berman Ýazgulyýewiň tussag edilmeginiň erkin jemgyýetlerde çydam edip bolmajak hereketdigini aýdypdy.
“Halkara basyşlarynyň, ylaýta-da amerikan kongresmenleriniň, ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň meniň goragyma çykmagynyň meniň boşadylmagymda uly ähmiete eýe bolandygyny bilýärin. Şonuň üçin olara çäksiz minnetdar. Ýöne, beýleki bir tarapdan, döwlet ýolbaşçylarynyň, güýç ulanyjylaryň arasynda sagdyn pikire gulluk edip, meniň toslanyp tapylan jenaýat bilen türmede saklanmagymyň ýurda abraý getirmejekdigine düşünenleriňem bolandygyna ynanýaryn” diýip, Ýazgulyýew belleýär.
Ýazgulyýew Magtymguly adyndaky Türkmen Döwlet Uniwersitetini tamamlan, alan ýokary bilimi boyunça filolog we žurnalist. Garaşsyz žurnalist Ýazgulyýew türkmen halkynyň ykdysady, syýasy, jemgyýetçilik, medeni we ýaşaýyş durmuşyny beýan edýän ençeme makalalaryň, žurnalistiki synlaryň awtorydyr. Ol saglygyny dikeldenden soň Azatlyk Radiosy bilen hyzmatdaşlygyny dowam etdirjekdigini aýdýar.


text:
Golaýda Türkiýäniň metbugatynda Türkmenistanyň Türkiýedäki täze baş ilçisi Işanguly Hojamuhammedowiç Amanlyýewiň prezident Rejep Taýýyp Erdogana ynanç hatyny gowşurandygy barada giňişleýin maglumatlar ýaýrady.
Ýogsa-da, Türkiýede işleýän, okaýan we ýaşaýan türkmen migrantlaryň täze ilçiden tamasy näme? Türkiýedäki türkmen zähmet migrantlary Türkmenistanyň täze ilçisinden nähili problemalaryň çözgüdine garaşýarlar? Türkiýedäki türkmen migrantlaryň problemalarynyň çözülmeginde täze türkmen ilçisi nähili rol oýnap biler?
Azatlyk Radiosy "Dünýä türkmenleri" gepleşiginiň nobatdaky sanyny türkmen migrantlaryň Türkmenistanyň Türkiýedäki täze baş ilçisinden edýän tamalaryna gönükdirýär.


text:
Bütindünýä Saglyk guramasy günbatar Afrikada ýaýran “Ebola” wirusynyň halkyň saglygyna halkara derejesinde howp abandyrýandygyny yglan etdi.
Şeýe-de, gurama öz maglumatynda wirusyň ýaýramagynyň öňüni almak üçin adatdan daşary işleriň alnyp barylmalydygyny belleýär.
Bütindünýä Saglyk guramasy şuňa meňzeş adatdan daşary ýagdaýy 2009-njy ýylda doňuz dümewi we maý aýynda poliomielit bilen baglylykda yglan edipdi. Häzire çenli “Ebola” wirusy sebäpli 1 müňe golaý adam heläk boldy.
“Ebola” wirusy mart aýynda Gwineýada ýaýrap başlapdy. Şondan soň ol Sierra Leone, Liberiýa we Nigeriýa ýaly ýurtlara ýaýrady.


text:
Täjigistanyň mekdeplerinde we ýokary okuw jaýlarynda ýurduň prezidentiniň ýöredýän syýasatyny taryplamak boýunça düzme bäsleşikleri geçirilýär. Emomali Rahmona ýakynda “milletiň lideri” diýen lakam hem berildi.
Ol özüniň “Onuň alyhezreti, jenap prezident” diýlip atlandyrylmagyny gowy görýär. Täjigistanyň deputatlarynyň biri ony “bagtyň çyragy” diýip hem atlandyrypdy.
Täjigistanda prezidentiň şahsyýet kultunyň barha möwjeýän döwri, ýurtda režime garşy çykýanlar türmelere basylýar, garaşsyz habar serişdeleri hem gysylýar.
“Mejlisiň” şu günki sanynda biz Täjigistan, şeýle-de onuň türkmen ýolbaşçylaryndan görelde alýana meňzeýän prezidenti Emomali Rahmonyň şahsyýet kulty barada gürrüň ederis.
Täjigistanda häzirki bolup geçýän zatlaryň sebäpleri näme we onuň nähili mümkin netijeleri bolup biler diýen soraglaryň üstünde kelle döwýäris.
“Mejlisiň” bu günki myhmanlary:
Edward Lemon: - Ekster Uniwersitetiniň Täjigistan boýunça ylmy işgäri;
Steve Swerdlow: Human Rights Watch guramasynyň Merkezi Aziýa boýunça derňewçisi
Bruce Pannier: Azatlyk Radiosynyň Merkezi Aziýa meselelerine bagyşlanan “Kişlog owazy” blogunyň redaktory.
Programmany Azatlyk Radiosynyň müdiri Muhamad Tahir alyp barýar.


text:
Halkara Atom Energiýasy Agentliginiň ýolbaşçysy Muhammad Al-Baradeý ýadro ýangyjy bilen bagly BMG tarapyndan goldanylýan teklibe Eýranyň henizem soňky jogabyny bermänligini aýtdy.
Ýakynda wezipesinden çekiljek Al-Baradeý şu gün Berlinde geçiren metbugat ýygnagynda eden çykyşynda, ady agzalýan agentlige Eýran tarapyndan ýazmaça jogabyň gowuşmanlygyny mälim etdi.
BMG tarapyndan hödürlenen şol dokumentde Eýranyň az baýlaşdyrylan uranyny ýadro ýangyja öwürmek üçin daşary ýurtlara eksport etmegi teklip edilýär.
Bu teklip Eýranyň gizlin ýadro ýaraglaryny öndürmäge synanyşýanlygy barada günbatar ýurtlarynyň arasyndaky aladany aradan aýyrmaga gönükdirilendir.
Tähran bu baradaky aýyplamany ret edýär. Şeýle-de Eýranyň Daşary işler ministri Manoçer Mottaki ady agzalýan agentlik tarapyndan hödürlenen bu teklibide ret eden ýaly äheňde çykyş etdi.


text:
Germaniýanyň paýtagty Berlinde ýerleşýän Frei Uniwersitetiniň eksperti dr. Abdolwand birnäçe ýyl bäri Hazar deňzi barada ylmy barlag işlerine ýolbaşçylyk edýär.
Alym Hazaryň Azerbaýjana degýän käbir böleklerinde suwuň ýüzündäki nebitiň iki santimetre barabardygyny we Türkmenistanyň Awaza proýektiniň Hazaryň hapalygynyň artmagyna goşant goşýandygyny aýdýar.
Germaniýadaky habarçymyz Tahyr bu alym bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Jenap Abdowand, siz Bakuwda bolup, Hazar deňzniň ekologiýa ýagdaýy hakda barlaglar geçirdiňiz. Deňziň Azerbaýjan sektoryndaky ýagdaý hakda maglumat beräýseňiz?
Abdolwand: Azerbaýjanyň nebit önümçiligi boýunça ekologiýa ýagdaýyna baha bersek, ony uly ekologiýa pajygasy diýip bileris. Nebit ýataklary kontrol edilmeýär we deňze uly möçberde nebit akdyrylýar. Suwuň ýüzünde gaýyp ýören nebit göze dürtülip duran zat. Käbir ýerlerde onuň gatlagy 2 santimetre ýetýär.
Ýeriň emeli hemralary arkaly geçiren barlaglarymyzda Hazar deňzinde uzaklygy 180 kilometre ýetýän nebit hapalaryny gördük. Onuň çeşmesi Azerbaýjanyň nebit ýataklary.
Nebit hapasynyň akymy deňziň günorta tarapyna tarap bolup, onuň bir ujy Eýranyň we Türkmenistanyň deňiz kenaralaryna baryp ýetýär. Netijede Eýranyň saglygy goraýyş edarasy şu ýyl deňizde suwa düşmek saglyga zyýanly diýip beýanat ýaýratdy.
Azatlyk Radiosy: Siz deňziň hapalygy barada öňe sürýän pikirleriňizi haýsy deliller bilen esaslandyrýarsyňyz?
Abolwand: Biziň monitoring sistemamyz bar we regionda biz bilen hyzmatdaşlyk edýän kärdeşlerimizden alýan maglumatlarymyz boýunça deňziň hapalygy barada maglumat berýäris. Men Gazagystanda we Azerbaýjanda boldum. Emma Türkmenistanda bolup bilmedim. Orsýetde hem işlemek kynlaşýar.
Biz 6 ýyl mundan owal Orsýetde hem monitoring geçiripdik. Emma Orsýetiň ýagdaýynyň hem ekologiýa boýunça erbetdigini bilýäris. Gazagystanyň Kaşagan ýataklaryny hem unutmaly däldiris.
Azatlyk Radiosy: Siz öz söhbetleriňizde Eýranyň resmileriniň Hazaryň hapalygy barada duýduryş berendigini ýatladyňyz. Eýranyň deňiz kenaralarynda 6 milliona golaý ilat ýaşaýar. Hazarýaka şäherleriň hapalary bolsa göni deňze akdyrylýar diýilýär. Ekologiýa boýunça Hazar deňziniň Eýran kenary barada näme aýdyp bolar?
Abolwand: Eýranda beýleki deňizýaka ýurtlary bilen deňeseň, ýagdaý başgaça. Beýleki hazarýaka ýurtlarda deňziň hapalygy barada gürrüň edilmeýär. Emma Eýranyň resmi edaralary, şeýle-de ýurduň ylmy merkezleri we uniwersitetleri bu barada aç-açan gürrüň edýärler we şol diskussiýalarda Hazardaky ýagdaý berk tankytlanýar.
Şol gürrüňlerde hapalaryny deňze akdyrýan kärhanalaryň jezalandyrylmagy talap edilýär. Eýranda daşky gurşawy goraýan guramalar hem güýçli iş alyp barýarlar we jemgyýetde bu ugurda jedeller bolýar.
Azatlyk Radiosy: Siz Hazarda uzaklygy 180 kilometre ýetýän nebit zolagyny gördük diýýärsiňiz we onuň çeşmesiniň Azerbaýjanyň nebit ýataklarydygyny aýdýarsyňyz, bu ýagdaý Türkmenistan üçin näderejede howply?
Abolwand: Suwuň akymy nebit hapasyny deňziň kenaralarynda ýerleşýän ähli zonalara ýetirýär. Biz Türkmenistanda indi birnäçe ýyldan bäri iş alyp barýan nebit-gaz kompaniýasy RWE-niň işleri bilen ýakyndan tanyş.
RWE daşky gurşawy goramak boýunça köp çäreleri gördi. Bu şirketiň ekologiýany goramak boýunça alyp barýan işleriniň standarty ýokary. Netijede gaz önümçiliginde Türkmenistan sektorynda deňze akdyrylýan hapanyň möçberi az.
Eger Türkmenistanda iş alyp barýan ITERA we Petronas ýaly nebit-gaz şirketleri hem RWE ýaly işleseler, onda Hazaryň Türkmenistan sektorynda deňziň hapalanmagy azalar. Emma suwuň akymy nebit hapasyny Türkmenistana hem ýetirýär.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistan deňiz kenarynda Awaza syýahatçylyk zolagyny gurýar. Ekologiýa nukdaýnazaryndan siz muňa nähili garaýarsyňyz? Awaza deňzi hapalaýarmy?
Abolwand: Awaza hem deňzi hapalaýar. Emma esasy mesele: hazarýaka ýurtlar deňziň hapalygy we oňa sebäp bolýan zatlar hakda aç-açan maglumat bermeli we Hazaryň hapalanmagynyň öňüni almak üçin berk çäre görmeli.


text:
Bütindünýä saglyk guramasy doktorlary doňuz dümewi degen adamlara uzaga çekdirmän, wirusa garşy derman bermeklige çagyrdy.
Gurama şeýle hem özüniň bu keseliň giň ýaýran ýurtlaryna Tamiflu we Relenza ýaly wirusa garşy dermanlary iberýändigini aýtdy. Bu ýurtlar Owganystan, Azerbeýjan, Belarus, Gyrgyzystan, Ukraina we Mongoliýa.
Bütindünýä saglyk guramasy ozal doktorlara wirusa garşy derman bermezden öň näsaglarda doňuz dümewi wirusynyň bardygyny ilki laboratoriýalarda synag arkaly anyklamagy ündäpdi. Ýöne gurama düýn, 12-nji noýabrda: “Gazanylan tejribelere görä, laboratoriýa synaglaryna garaşmaklygyň howply netijelere getirmegi mümkin” diýen habary ýaýratdy.
“Doňuz dümewi degmegi mümkin toparlara degişli adamlarda bu dümewiň simptomlary görlen badyna wirusa garşy derman berilmeli. Bular göwreli aýallar, ýaşy ikiden aşakdaky çagalar we demgysmaly adamlar” diýip, Bütindünýä saglyk guramasynyň global influens programmasynyň medisina işgäri doktor Nikki Şindo aýtdy.
Onuň sözlerine görä, bu topara degişli bolmadyklar birki gün garaşsalar hem bolar: “Bu topara degişli adamlara hem keseliň simptomlary peselmän, ýaramazlaşan ýagdaýynda wirusa garşy derman berilmeli. Üç günden uzaga çeken dem alma kynçylygy we gyzgynyň ýokary derejede saklanmagy – bu simptoma degişli” diýip, Şindo tassyklaýar.
Ejir çekýän ýurtlar
Doňuz dümewinden häzir hemmeden köp ejir çekýän ýurtlar adaty ýagdaýda-da medisina sistemasy güýçli ýurtlar däl. Şol sebäpden hem dümew gegen adamlaryň köpelmegi bilen bu gowşak sistema çagşady.
Şindo Bütindünýä saglyk Guramasynyň alty ýurda goşmaça wirusa garşy derman iberendigini belledi: “Biz ýaňy golaýda Owganystan, Mongoliýa, Belarus, Ukraina derman iberdik. Indi hem Azerbeýjan we Gyrgyzystana iberjek bolup ýörüs”.
Ol näsaglar merkezi keselhanalara gelmeli bolmaz ýaly ähli ýurtlary wirusa garşy dermanlary hemme regionlara ýetirmeklige çagyrdy: “Biziň berjek ýene bir maslahatymyz: doktorlar näsaglara wirusa garşy derman ýazar ýaly bu dermanlaryň hemme ýere paýlanmagydyr. Wirusa garşy derman ýazdyrjak bolup, dümewlänler merkezi keselhanalara gelmeli bolmasynlar”.
Doňuz dümewi ilkinji gezek şu ýylyň başlarynda görleli bäri bütin dünýä ýaýrady. Ol häzir dümewiň hemme ýerde agdyklyk edýän formasy bolup durýar. Ýaman tarapy hem onuň adaty dümewiň tersine, ýaşlara we sagat adamlara-da degýänligidir.


text:
Aşgabat Aşgabadyň käbir raýonlarynda köpgatly ýaşaýyş jaýlaryny abatlaşdyrmak diýen çäre bilen bagly ýaşaýjylaryň çanak antennalaryny aýyrmak işi dowam edýär.
Bu prosesiň häzirki tapgyrynda Aşgabadyň Parahat-1-2-3-4-7 mikroraýonlaryndaky köçä golaý ýaşaýyş jaýlarynyň käbirleriniň çanak antennalary jaýyň üçegine geçirilen bolsa, käbirlerinde asla şol enjamlar aýrylypdyr.
Çanak antennalaryndan mahrum edilen ýaşaýjylara "kabel telewideniýesi” diýlip atlandyrylýan “Türkmentelekom” döwlet kompaniýasynyň hyzmatyndan peýdalanmak teklip edilýär.
“Türkmentelekomyň” kabel telewideniýesi
“Türkmentelekomyň” hödürleýän bu hyzmatyna kabel telewideniýesi diýilse-de, iş ýüzünde ol daşary ýurtlarda giňden belli kabel telewideniýelerinden tapawutlanýar.
“Türkmentelekom” her jaýyň üçeginde 3-4 sany çanak antenna goýup, şondan jaýyň ýaşaýjylarynyň öýlerine kabel çekip berýär.
Bu antennalar esasan ”Ýamal 90 gradus”, ”Türksat”, ”Astra” we kähalatlarda ”Hotbird” sputniklerine gönükdirilen. Bu sputnikler arkaly müşderileriň türkmen, ors, türk we beýleki käbir daşary ýurt telekanallaryna tomaşa etmäge mümkinçilikleri bolýar.
“Türkmentelekomyň” kabel telewideniýesi diýlip atlandyrylýan bu hyzmatyndan peýdalanmak üçin her müşderi aýda 5 manat tölemeli.
“Türkmentelekomyň” kabel telewideniýesi, başda aýdyşymyz ýaly, häzirki tapgyrda, esasan, abadanlaşdyrylýanlygy hem-de köçeleriň gyrasynda ýerleşýänligi zerarly çanak antennalary aýrylan ýaşaýyş jaýlarynda gurnalýar.
Abadanlaşdyrylmaýan ýaşaýyş jaýlaryna bu hyzmatyň şol jaýyň ýaşaýjylarynyň kollektiw arzasy bolsa, diňe şonda çekilýändigini “Türkmentelekomyň” işgäri aýdýar.
'Tutuş Aşgabady öz üçine alar'
Bu edaranyň adynyň agzalmagyny islemedik işgäriniň aýtmagyna görä, ”Bu çäre soňluk bilen tutuş Aşgabady öz üçine alar. Ýagny, ýaşaýjylaryň çanak antennalary aýrylyp, hemme ýere kabel telewideniýesi çekiler. Kabel telewideniýesi çanak antennalaryny aýyrmak üçin çekilýär”.
Bu ädim hem resmileriň Aşgabadyň owadanlygy üçin görülýän çäreler diýen aladasynyň netijesine meňzeýär. Emma çanak antennalary aýrylýan käbir adamlar, bu ýagdaýyň dürli maksatlar üçin ulanylyp bilinjekdigini aýdýarlar.
'Käbir telekanallary görüp bolmaýar'
Özüni Ýagmyr diýip tanadan orta ýaşlaryndaky aşgabatly ildeşimiz Azatlyk Radiosyna beren gürrüňinde täze goýlan antenalarda käbir telekanallary görüp bolmaýandygyny aýdýar.
“Biziň jaýymyzda goýlan antennalar ”Yamal 90”, ”Astra” we ”Türksat” sputniklerine bakdyrylypdyr. Şonuň üçin ”Hotbird” sputnigindäki ”Ýewronýus” telekanalyna tomaşa edip bilmeýärin. Hatda agşamlyk Azatlyk Radiosyny hem diňläp bolanok” diýip, Ýagmyr gürrüň berýär.
Ýaşaýjylaryň bir bölegi bu çärä, umuman garşy däl, emma onuň durmuşa geçirilişindäki ýüze çykýan dürli bökdençlikleri agzaýarlar.
“Ilki, antennalary aýyrman, şol kabel telewideniýäni çekseler, gowy bolardy. Ýogsa, ilki antennany aýryp, birnäçe gün geçensoň kabelleri çekýärler, bu hem öýlerimizde telewideniýäniň birnäçe günläp düýpden kesilýändigini aňladýar” diýip, Parahat mikroraýonyň ýaşaýjysy Ýazguly Azatlyk Radiosyna gürrüň berýär.
“Türkmentelekomyň” kabel telewideniýesi ilkinji gezek 4-5 ýyl mundan ozal paýtagtdaky käbir ýaşaýyş jaýlaryna çekilipdi. Ýaşaýjylaryň özleriniň gurnaýan çanak antennalaryna alternatiw hökmünde alnyp barylýan bu çäre, häzirki wagtda öz gerimini giňeldýär.


text:
Çarşenbe güni BMG-niň Howpsuzlyk geňeşindäki diplomatlar Siriýadaky gandöküşikli wakalar barada alada dörediji maglumatlaryň alnandygyny mälim etdiler.
Howpsuzlyk geňeşinde BMG-niň Baş sekretarynyň kömekçisi Oskar Fernandez Taranko Siriýadaky wakalar barada ýörite hasabat bilen çykyş etdi.
Howpsuzlyk geňeşindäki britan ilçisi Filip Parham häzirki wagta çenli Siriýada 2 müň töweregi parahat ýaşaýjynyň öldürilendigi we 13 müň töweregi adamyň hem häkimiýetler tarapyndan tussag edilendigi barada maglumat alnandygyny aýtdy.
Britaniýanyň ilçisi Siriýanyň režiminiň parahat ilata garşy harby repressiýalaryny mundan beýläk-de dowam etdiren halatynda, BMG-niň Howpsuzlyk geňeşiniň Siriýa garşy çärelerini güýçlendirmeginiň mümkindigini mälim etdi.


text:
Pakistanyň Daşary işler ministrligi owgan hökümeti bilen «Talybanyň» wekilleriniň arasynda 31-nji iýula planlaşdyrylan gepleşikleriň, «Talybanyň» lideri Molla Mohammad Omaryň ölüm habary bilen baglylykda, soňa goýlandygyny yglan etdi.
Yslamabadyň 30-njy iýuldaky beýanatynda Kabulyň 29-njy iýulda, Molla Mohammad Omaryň ýogalandygy barada habar ýaýratmagy «näbellilik» döretdi diýilýär we owgan «Talybanynyň» ýolbaşçylarynyň talaby esasynda, gepleşikleriň ikinji tapgyrynyň soňa goýlandygy aýdylýar.
Şu aralykda «Roýters» we «Al Jazeera» «Talyban» komandirlerine salgylanyp, jeňçi toparyň iň uly şahsyýetleriniň 30-njy iýulda duşuşyp, Molla Ahtar Mohammad Mansury owgan «Talybanynyň» täze liderligine bellemek barada ylalaşandygyny habar berdi.
Mansur «Talyban» delegasiýasynyň 7-nji iýulda, Pakistanda owgan hökümet gepleşikçileri bilen bolan ilkinji ýüzbe-ýüz duşuşygyna gatnaşmagyny gurnady.
Owganystanyň Milli howpsuzlyk edarasy 30-njy iýulda Azatlyk we Azat Ýewropa radiosyna Molla Mansuryň Molla Omaryň ýerine lider bellenendigini tassyklap bilmejegini aýtdy.
Pakistanyň Daşary işler ministrligi 30-njy iýulda «Talybanyň» lideri Molla Mohammad Omaryň ýogalandagy barada çykan habardan soň ilkinji resmi beýanatyny ýaýradyp, Yslamabadyň bu habarlary ne tassyklap, ne-de inkär edip bilýändigini aýtdy.
Daşary işler ministrliginiň sözçüsi Kazy Halilullah pakistan häkimiýetleriniň Owganystanyň prezidenti Aşraf Ganiniň edarasy tarapyndan yglan edilen habary, ýagny Omaryň 2013-nji ýylda, Pakistanyň port şäheri Karaçide bir keselhanada, hassalykdan ýogalandygy barada aýdylýanlary entek derňeýändigini aýtdy.
Owganystanyň Milli howpsuzlyk edarasynyň beýanatynda Molla Omaryň Karaçidäki keselhanada, «syrly ýagdaýlar» netijesinde ölendigi aýdylýar.
Pakistanyň Daşary işler ministrligi parahatçylyk gepleşikleriniň soňa goýlandygyny yglan edip, «Talybanyň” ýolbaşçylarynyň parahatçylyk prosesine ygrarly galmaklaryna umyt bildirdi we munuň Owganystanda hemişelik parahatçylygyň orun almagy üçin zerurdygyny belledi.
«Talybanyň» esasy sözçüsi 30-njy iýul güni irden şu hepde «Talyban» wekilleri bilen owgan hökümetiniň gepleşikçileriniň arasynda gepleşikleriň täze tapgyrynyň planlaşdyrylandygyny ret etdi.
«Talybanyň» sözçüsi Zabihullah Mujahid parahatçylyk gepleşikleriniň basym Hytaýda ýa-da Pakistanda geçiriljegi baradaky metbugat habarlaryna salgylanyp, «Talybanyň» gepleşik geçirmeklige ygtyýar berlen syýasy edarasynyň «bu hili prosesden bihabardygyny» aýtdy.
«Talybanyň» sözçüsiniň beýanatynda Molla Omaryň ölümi ýa-da Molla Omaryň ýogalmagy bilen baglylykda «Talybanyň» basdaş fraksiýalarynyň arasyndaky bölünişigiň çuňlaşandygy hakynda hiç zat aýdylmady.
Iňlisçeden terjime eden Ýowşan Annagurban.