text:
- Sebitlerde gözegçilik edilmeýän ykdysadyýetiň möçberine baha bermek boýunça usuly görkezmeler (ilata tölegli hyzmatlaryň seçimleýin gözegçiliginiň netijeleri boýunça)
- Maliýe hasabatynyň esasynda maliýe koeffisiýentlerini hasaplamagyň usuly
- Türkmenistanyň daşary söwdasynyň statistikasy boýunça usulyýet gollanmasy
- Harytlaryň we hyzmatlaryň bölek satuw bazar nyrhlarynyň gözegçiliginiň usulyýet düzgünnamasy
- Türkmenistanda innowasiýalar statistikasyny döretmegiň we guramagyň usulyýet çemeleşmeleri
- Önümçiligiň hasabyny düzmek boýunça usuly görkezmeler
- Girdejileriň emele gelşiniň hasabyny düzmek boýunça usuly görkezmeler
- Ilkinji girdejileri paýlamagyň hasabyny düzmek boýunça usuly görkezmeler
- Girdejileri ikinji paýlamagyň hasaplaryny düzmek boýunça usuly görkezmeler
- Girdejileri peýdalanmagyň hasaplaryny düzmek boýunça usuly görkezmeler
- Maýa bilen işlemegiň hasabyny düzmek boýunça usuly görkezmeler
- Milli hasaplar ulgamynyň ýörelgelerine laýyklykda sosial transfertleri hasaplamak boýunça usuly görkezmeler
- Ilatyň pul girdejileriniň we çykdajylatynyň balansyny hasaplamagyň usulyýeti
- Sarp ediş harytlaryň we tölegli hyzmatlaryň bölek satuw nyrhlarynyň gözegçiligi we sarp ediş nyrhlaryň indeksleriniň hasaplamasy boýunça usulyýet düzgünnamalary
- Eksport we import edilen harytlaryň ortaça nyrhlarynyň indeksleriniň hasaplanylyşynyň usulyýeti
- Hyzmatdaş ýurtlarynyň daşary söwda statistikasynyň maglumatlaryny «aýnadaky» ýaly deňeşdirilişiniň usulyýeti
- Türkmenistanyň daşary söwdasynda resmi däl böleginiň möçberini hasaplamagyň usulyýeti
- Sebitleriň durmuş-ykdysady ösüşiniň görkezijileri: ylmy-usulyýet jähtleri
- Maliýe dellalçylygy boýunça gytaklaýyn usullar arkaly ölçenýän hyzmatlary JIÖ –de beýan etmek üçin kesgitlemek boýunça hasaplamalaryň usulynyň işlenip düzülmegi
- “Harajatlar– önüm goýberiş” binýatlaýyn tablisalarynyň işlenip düzülmegini maglumat taýdan üpjün etmek maksady bilen seçimleýin statistik gözegçiligi geçirmegiň usuly
- Ilatyň pul girdejileriniň we çykdajylarynyň balansyny hasaplamagyň usulyýetini kämilleşdirmek
- Maliýe hasabatlygynyň milli standartlaryny nazara almak bilen statistik we maliýe hasabatlarynyň esasynda maliýe koeffisiýentlerini hasaplamagyň usulynyň kämilleşdirilmegi
- Jemi içerki önümi deňeşdirme nyrhlarda bahalandyrmagyň usulyýeti
- Türkmenistanyň Merkezi bankynyň jemi goýberilişiniň möçberini bahalandyrmak boýunça usulyýet görkezmesi
- Daşary ykdysady aragatnaşyklaryň hasabyny düzmek boýunça usulyýet görkezmeleri
- “Harajatlar–önüm goýberiş” tablisalaryň düzülşiniň usuly
- “Innowasiýalaryň statistik hasaba alnyşynyň ýöredilişine usuly çemeleşmeleri kämilleşdirmek”
- “Halkara tejribisini nazara almak bilen sarp ediş nyrhlary boýunça möwsümleýin düzedişleri girizmegiň usuly”
- “MHU-nyň zerurlyklaryny nazara almak bilen maliýe sektorynyň statistik görkezijilerini emele getirmek boýunça usulyýet maslahatlaryny işläp düzmek”
1.Sebitlerde gözegçilik edilmeýän ykdysadyýetiň möçberine baha bermek boýunça usuly görkezmeler (ilata tölegli hyzmatlaryň seçimleýin gözegçiliginiň netijeleri boýunça)
Usuly görkezmeler Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG-niň), Halkara Pul Gaznasynyň (HPG-niň), Bütindünýä bankynyň, YHÖG-niň we Ýewrostatyň – Milli hasaplar ulgamy (MHU – 1993) we Gözegçilik edilmeýän ykdysadyýeti ölçemegiň gollanmasy (YHÖG – 2002 ý.) halkara standartyna laýyklykda taýýarlanyldy.
Şu usuly görkezmelerde GEY-nyň esasy ugurlaryna, düşünjelerine, kesgitlemelerine we toparlaryna; jemi goýberilişiň, aralyk sarp edişiň we goşulan gymmatyň möçberlerini bahalandyrmagyň umumy çemeleşmelerine; gözegçilik edilmeýän ykdysadyýetiň düzüm bölekleri we ykdysady işleriň görnüşleri boýunça jemi goýberilişi, aralyk sarp edişi we goşulan gymmaty bahalandyrmagyň usullaryna garaldy.
Usulyýet sebit derejesinde peýdalanylýar hem-de ykdysatçylaryň we statistikleriň giň ýaýrawy üçin, hasaba alyş we statistika boýunça hünärlerini ýokarlandyrmak ulgamynda, ykdysady ugurly ýokary okuw mekdepleriniň talyplary we aspirantlary, mugallymlary üçin okuw görkezmesi hökmünde ulanylyp biliner.
(Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti tarapyndan 2014-nji ýylyň 27-nji dekabrynda tassyklanyldy, bellige alyş belgisi 23/14-2).
2. Maliýe hasabatynyň esasynda maliýe koeffisiýentlerini hasaplamagyň usuly
Maliýe hasabatynyň esasynda maliýe koeffisiýentlerini hasaplamagyň usuly kärhanalaryň (guramalaryň) maliýe ýagdaýy barada umumylaşdyrylan maglumat almak maksatlary bilen, olaryň häzirki işlerini bahalandyrmak, bar bolan we anyklanylýan meseleleri ýüze çykarmak, şeýle hem degişli çözgütleri kabul etmek üçin işlenip taýýarlanyldy.
Usulyýet 2010-njy ýylyň 15-nji iýunynda tassyklandy.
Bu işiň maksady hereket edýän maliýe we statistiki hasabatyň binýadynda kärhanalaryň (guramalaryň) maýa goýumlarynyň netijeliligini bahalandyrmak üçin, kärhanalaryň işlerini gowulandyrmak we durnuklaşdyrmak boýunça işjeň önümçilik-hojalyk we dolandyryş çözgütlerini kabul etmek üçin zerur bolan maliýe-hojalyk işlerini seljermek üçin görkezijiler ulgamyny işläp taýýarlamakdan ybaratdyr.
Maliýe hasabatynyň esasynda maliýe koeffisiýentlerini hasaplamagyň usuly kärhanalaryň maliýe-hojalyk işlerini seljermek üçin maglumat binýadyndan (maliýe görkezijileri hasaplamak üçin maglumat çeşmeleri ) we statistiki hasabatyň esasynda maliýe koeffisiýentlerini hasaplaşygyndan ybaratdyr. Kärhananyň maliýe durnuklylygyny we tölege ukyplylygyny häsiýetlendirýän görkezijileriň hasaplamasy Usyulyýetiň goşundylarynda berilýär.
Maliýe hasabatynyň esasynda maliýe koeffisiýentlerini hasaplamagyň usuly Maliýe gymmatly karzlaryň statistikasy we seljerişi müdirligi tarapyndan taýýarlanyldy we milli, sebitleýin derejede peýdalanylýar.
3. Türkmenistanyň daşary söwdasynyň statistikasy boýunça usulyýet gollanmasy
Usulyýet gollanmasy 2010-njy ýylyň 19-njy maýynda tassyklanan we HPG-nyň, BMG-nyň we ÝeB-niň (Ýewrostatyň) halkara statistiki standartlaryna laýyklykda daşary söwda statistikasy boýunça maglumatlary ýygnamak we işlemek maksatlar üçin taýýarlanan.
Şu gollanmada daşary söwda boýunça statistiki maglumatlaryň usulyýetiniň meseleleri, eksport/import boýunça statistiki maglumatlaryň emele gelşiniň çeşmeleri, gümrük deklarasiýalaryň we statistiki hasabatlaryň maglumatlaryny «Eurotrace» tilsimatynda kompýuter arkaly işlenilşiniň tertibi seredilýär.
Şu gollanmanyň esasynda düzülen statistiki maglumatlar Türkmenistanyň dünýäniň ýurtlary bilen daşary söwdasy boýunça statistiki neşirlerde we daşary ykdysady aragatnaşyklarynyň ösüşi boýunça ylmy-seljeriş barlaglarda ulanylýar.
4. Harytlaryň we hyzmatlaryň bölek satuw bazar nyrhlarynyň gözegçiliginiň usulyýet düzgünnamasy
Düzgünnama harytlaryň we hyzmatlaryň nyrhlaryna (tariflerine) statistiki gözegçiligiň guralyşyny kämilleşdirmek we hilini ýokarlandyrmak maksady bilen hem-de “Salgytlar hakynda” Türkmenistanyň Bitewi kanunyň (2005 ý.) 36-njy maddasyna we “Sarp ediş nyrhlarynyň indeksleri boýunça gollanma (nazaryýet we iş tejribesi)” (HZG, HPG, YHÖG, Ýewrostat, BMG, Bütindünýä banky – 2007 ý.) esaslarynda işlenildi we 2010-njy ýylyň 16-njy iýulynda tassyklandy.
Düzgünnama bölek satuw bazar söwdasynda we hyzmatlar ýaýrawynda harytlaryň we hyzmatlaryň nyrhlaryna gözegçilik etmegiň tertibini kesgitleýär, gözegçiligi, maglumatlary ýygnamagy guramakda resmi gural bolup durýar we gözegçiligiň her bir sebitde (Aşgabat şäheri hem-de welaýatlar) guralmagyny göz öňünde tutýar.
Bu usulyýet milli, welaýat we etrap derejelerinde peýdalanylýar.
5. Türkmenistanda innowasiýalar statistikasyny döretmegiň we guramagyň usulyýet çemeleşmeleri
Türkmenistanda innowasion işiň statistikasyny döretmegiň we ösdürmegiň esasy usulyýet çemeleşmeleri Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň 2010-njy ýyl üçin usul we usulyýet işleriniň meýilnamasy esasynda işlenildi we 31.07.2010-njy ýylyň 31-nji iýulynda tassyklandy.
Türkmenistanda innowasion işiň statistikasyny döretmek we ösdürmek esasy usulyýet çemeleşmelerini döretmäge synanyşmak bu işiň esasy maksady bolup durýar.
Öňde goýlan maksadyň çäginde innowasion işiň düýp mazmuny, innowasiýalaryň dürli klassifikasiýalary, innowasion statistikasy boýunça halkara tejribesi öwrenildi hem-de mikro- we makroderejeler üçin görkezijiler kesgitlenildi. Mikrodereje üçin görkezijilere aýratyn üns berilýär, olary hökmany işläp taýýarlamak we ýurduň innowasion ösüş derejesini häsiýetlendirmek üçin döwlet statistika hasabatlylygyna ornaşdyrmak, şeýle hem döwlet statistika hasabatlylygynyň taslamasy we olary doldurmak boýunça düzgünnamasy tayyarlanyldy, bu Türkmenistan üçin täze statistika pudagyny ornaşdyrmagyň ilkinji tapgyrynyň esasy meselesi bolup durýar.
Bu işde Oslo gollanmasy “Innowasiýalar boýunça maglumatlary ýygnamak we seljermek boýunça görkezmeler” (üçünji neşir) usulyýet esas hökmünde ulanyldy. Ykdysady Hyzmatdaşlyk we Ösüş Guramasynyň (YHÖG) we Ýewrostat tarapyndan 2005-nji ýylda taýýarlanandy (rus dilindäki neşiri 2006-njy ýylda taýýarlanyldy). Bu Gollanma YHÖG-niň agzalary üçin hem-de bu guramanyň entek agzalary bolmadyk Gündogar Ýewropanyň, Latyn Amerikasynyň, Aziýanyň, Afrikanyň aýry-aýry ýurtlary üçin YHÖG-niň innowasiýalar babatynda esasy usulyýet resminamasy bolup durýar.
Türkmenistanda innowasiýalar statistikasyny döretmegiň we guramagyň usulyýet çemeleşmeleri Statistikanyň usulyýeti we guralyşy müdirligi tarapyndan taýýarlanyldy.
6. Önümçiligiň hasabyny düzmek boýunça usuly görkezmeler
Önümçiligiň hasabyny düzmek boýunça usuly görkezmeler ykdysadyýetiň ösüşiniň iň möhüm jemleýji görkezijisini — Türkmenistanyň jemi içerki öhümini (JIÖ) hasaplamak üçin işlenip taýarlanan.
Usuly görkezmeler 1999-njy ýylyň oktýabr aýynyň 18-inde tassyklanan we 2008-nji ýylda täzelenen.
Önümçiligiň hasabynyň usulyýet esasy bolup Ykdysady hyzmatdaşlyk we ösüş guramasynyň (YHÖG-nyň), Birleşen milletler guramasynyň (BMG-nyň), Bütindünýä bankyň, Halkara Pul Gaznasynyň (HPG-nyň), Ýewrostat tarapyndan taýarlanan (Nýu-Ýork — 1998ý.) halkara ülňüşindäki Milli hasaplar ulgamy 1993ý. (MHU-93) hyzmat edýär.
Önümçiliiň hasabyny düzmek boýunça usuly görkezmeler iki bölümden ybarat. Birinji bölümde önümçilik hasabynyň görkezijileriniň usulýet ýörelgeleri we hasaplaýyş usuly beýan edilýär, ikinji bölümde ykdysadyýetiň pudaklary we bölekleri boýunça goýberilişi, aralyk sarp edişi we goşulan gymmaty hasaplamak üçin tablisalar, şeýle hem olary hasaplamak üçin maglumat çeşmeleri getirilen.
Önümçiligiň hasabyny hasaplamak boýunça usuly görkezmelerde gös — göni önümçilige degişli işler görkezilýar. Önümçilik hasaby tutuş ykdysady, institusional bölekler we pudaklar üçin bazar nyrhlarynda düzülýär.
Iinstitusional bölekler institusional birlikleriň jemini aňladýar, ýagny olaryň ykdysady meňzeşligini şertlendirýän, maksady, wezipesi we maliýeleşdiriş çeşmesi meňzeş bolan hojalyk birligi (hojalyk subýekti) özünde görkezýar.
Institusional birlikler şu aşakdaky böleklerde toplanýarlar: maliýä degişli bolmadyk kärhanalar, maliýe edaralary, döwlet dolandyryş edaralary, öý hojalyklary, öý hojalyklaryna hyzmat edýän täjirçilige degişli bolmadyk guramalar.
Pudaklaryň klassifikasiýasy Halk hojalygynyň pudaklarynyň umumy klassifikatorynyň modifisirlenen görnüşine esaslanan (HHPUK). Häzirki wagytda Türkmenistanyň ykdysady işleriň görnüşleriniň döwlet klassifikatoryna (YIGDK) geçmek boýunça işler alnyp barylýar.
Goýberiliş we aralyk sarp edişiň hasaby degişli pudaklaryň hasabat görnüşleriniň hasabatynyň, Döwlet býujetiniň ýerine ýetirilişi barada hasabatynyň we beýleki maglumatlr esasynda geçirilýär.
Önümçiligiň hasabyny düzmek boýunça usuly görkezmeler Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň Milli hasaplar müdirligi tarapyndan taýarlanyldy we milli we sebitleýin derejede peýdalanylýar.
7. Girdejileriň emele gelşiniň hasabyny düzmek boýunça usuly görkezmeler
Türkmenistanyň girdejileriniň emele gelşiniň hasabyny düzmek üçin Ykdysady hyzmatdaşlyk we ösüş guramasynyň (YHÖG-nyň), Birleşen milletler guramasynyň (BMG), Bütindünýä bankynyň, Halkara Pul Gaznasynyň (HPG), we Ýewrostat (Nýo-Ýork — 1998 ý.) taýýarlan MHU-93 usulyýeti esas bolup hyzmat edýär.
Girdejileriň emele gelşiniň hasaby boýunça usuly görkezmeleri 18.10.1999 ý. işlenilip taýýarlanyldy we tassyklanyldy, 2008-nji ýylda täzelenildi. Bu usuly görkezmesinde girdejileriň emele gelşiniň görkezijileriniň hasaplanyş usullary we usuly ýörelgeleri anyk kesgitlenen.
Hasaplamagyň bu usuly ilki bilen, girdejileriň we olaryň düzüminiň seljerilişinde, salgyt kynçylygynyň häsiýetnamasynda, JIÖ-de jemi peýdanyň paýyny seljermekde özbaşdak ähmiýete eýedir.
Girdejileriň emele gelşiniň hasaby boýunça usuly görkezmesinde girdejileriň emele gelşiniň düzümi we esasy düşünjeleri beýan edilýär. Sap peýdany ý-da sap garyşyk girdejini hasaplamak üçin olaryň hasaplanylyşy barada maglumatlar çeşmesi tablisalar görnüşinde görkezilendir.
Girdejileriň emele gelşiniň hasaby bütin ykdysadyýet boýunça, pudaklar we bölekler boýunça düzülýär. Pudaklaryň klassifikasiýasy Halk hojalygynyň pudaklarynyň umumy klassifikatorlarynyň (HHPUK) modifisirlenen görnüşine esaslanandyr. Häzirki wagtda Türkmenistanyň ykdysady işleriniň görnüşleriniň döwlet klassifikatory (YIGDK) geçmeklik boýunça işler alnyp barylýar.
Institusional birlikler şu aşakdaky böleklere: maliýä degişli bolmadyk kärhanalara, maliýe edaralaryna, döwlet dolandyryş guramalaryna, öý hojalyklaryna, öý hojalyklaryna hyzmat edýän täjirçilige degişli bolmadyk guramalara bölünýär.
Girdejileriň emele gelşiniň hasaby jemi içerki önümi onuň komponentleri — hakyna tutulan işçileriň zähmet haky, önümçilige we importa salynýan salgytlar we döwlet ýeňillikleri (subsidiýalar), peýda, garyşyk girdejiler boýunça gymmatlyk düzüminiň seljerilişini geçirmek üçin esas bolup durýar.
Hasaplar pudaklaryň degişli statistiki hasabat görkezijileriniň, Döwlet býujetiniň ýerine ýetirilişi hakyndaky hasabat maglumatlaryň we beýlekileriň esasynda düzülýär.
Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň Milli hasaplar müdirligi tarapyndan taýýarlanylan girdejileriň emele gelşiniň hasaby boýunça usuly görkezmeleri milli derejede hasaplamak üçin ulanylýar.
8. Ilkinji girdejileri paýlamagyň hasabyny düzmek boýunça usuly görkezmeler
Girdejileriň ilkinji paýlanyşynyň hasabynyň usulyýet esasy bolup Birleşen milletler guramasynyň (BMG), Halkara Pul Gaznasynyň (HPG), Bütindünýä bankyň, ykdysady hyzmatdaşlygy we ösüş guramasynyň (YHÖG-nyň), we Ýewrostat (Nýo-Ýork — 1998 ý.) MHU-93 tarapyndan kabul edilen halkara ülňüsi hyzmat edýär. Şonda Türkmenistanda girdejileriň ilkinji paýlanyşynyň hasabyny düzmek üçin bar bolan maglumatlar binýady bolup geçýän bazar özgertmeleri göz öňünde tutulan.
Girdejileriň ilkinji paýlanyşynyň hasaby boýunça usuly görkezmeleri 2000-nji ýylda tassyklanyldy we 2008-nji ýylda täzelenildi. Olarda hasabyň esasy düşünjeleri we düzümi görkezilendir.
Girdejileriň ilkinji paýlanyşynyň hasaby rezidentleriň arasyndaky (institusional birlikleriň ýa-da bölekleriň) önümçilik işinden we eýeçilikden alnan girdejileriň ilkinji paýlanyşyny häsiýetlendirýär. Girdejileriň ilkinji paýlanyşynyň hasaby tutuş ykdysadyýet boýunça we institusional bölekler üçin düzülýär. Institusional birlikler şu aşakdakylardan ybarat: maliýä degişli bolmadyk kärhanalary, maliýe edaralaryndan, döwlet dolandyryş guramalary, öý hojalyklaryna hyzmat edýän täjirçilige degişli bolmadyk guramalaryndan we öý hojalyklarynyň böleklerinden ybarat.
Girdejileriň ilkinji paýlanyşynyň hasabynda önümçilige gatnaşýanlaryň (rezidentleriň) ilkinji girdejileri alyşy, şeýle-de eýeçilikden alnan we tölenen girdejiler görkezilýär. Bu hasapda bellige alnan ilkinji girdejiler rezidentleriň ýurduň JIÖ-ni öndürmäge gatnaşmagynyň netijesinde, şeýle hem beýleki ýurtlaryň JIÖ-ni öndürmekde göni we gytaklaýyn gatnaşmaklarynyň netijesinde alnan ilkinji girdejileri öz içine alýar.
Hasaplar pudaklaryň degişli statistiki hasabat görnüşleriniň görkezijileriniň esasynda düzülýär.
Girdejileriň ilkinji paýlanyşynyň hasaby boýunça usuly görkezmeleri Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň Milli hasaplar müdirligi tarapyndan taýýarlanylan we milli derejede hasaplamak üçin ulanylýar.
9. Girdejileri ikinji paýlamagyň hasaplaryny düzmek boýunça usuly görkezmeler
Türkmenistanyň girdejileriniň ikinji paýlanyşynyň hasabyny gurnamak üçin esas bolup Birleşen milletler guramasynyň (BMG), Halkara Pul Gaznasynyň (HPG), Ykdysady hyzmatdaşlygy we ösüş guramasynyň (YHÖG-nyň), Bütindünýä bankyň, we Ýewrostatyň (Nýo-Ýork — 1998 ý.) tarapyndan kabul edilen MHU-93 usulyýeti hyzmat edýär.
Girdejileriň ikinji paýlanyşynyň hasaby boýunça usuly görkezmeleri 1999-njy ýylda tassyklanyldy we 2008-nji ýylda täzelenildi.
Şu resminamada ýurduň ykdysadyýetiniň arabaglanyşygyny, Türkmenistanyň sosial we täçirçilik ätiýaçlandyryşynyň işleýşiniň real ýagdaýyny hasaba alyp gündelik transfertleriň hasabynyň usulyýetine aýratyn üns berilýär.
Girdejileriň ikinji paýlanyşynyň hasabyna: girdejileriň ikinji paýlanyşynyň hasaby we natural görnüşinde girdejileriň gaýtadan paýlanylyşynyň hasaby degişlidir.
Girdejileriň ikinji paýlanyşynyň hasaby ilkinji geçirilen we alnan girdejileriň gündelik transfertleriň netijesinde öz ygtyýaryndaky girdejilere öwrülişini görkezýär. Bu hasap tutuş ykdysadyýet we institusional bölekler boýunça düzülýär we rezidentleriň arasynda bolşy ýaly, şeýle-de rezidentleriň we rezident dälleriň (beýleki döwletleriň) arasyndaky işleri aňladýar.
Institusional birlikler şu böleklerden: maliýä degişli bolmadyk kärhanalardan, maliýe edaralaryndan, döwlet dolandyryş guramalaryndan, öý hojalyklaryna hyzmat edýän täjirçilige degişli bolmadyk guramalaryndan we öý hojalygynyň böleklerinden ybarat.
Usulyýet görkezmeleriniň maglumatlarynyň ýaýradylmagy ilatyň ýaşaýyş derejesiniň wajyp görkezijilerini — öz ygtyýaryndaky girdeji we düzediş girizilen öz ygtyýaryndaky girdeji usuly esasynda seljermäge mümkinçilik berýär.
Hasaplar pudaklaryň statistiki hasabatlarynyň görnüşlerine laýyk gelýän maglumatlarynyň esasynda düzülýär.
Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň Milli hasaplar müdirligi tarapyndan taýýarlanylan usuly görkezmeleri milli derejede hasaplamak üçin ulanylýar.
10. Girdejileri peýdalanmagyň hasaplaryny düzmek boýunça usuly görkezmeler
Görkezmeler Birleşen milletler guramasynyň (BMG), Halkara Pul Gaznasynyň (HPG), Bütindünýä bankyň, Ykdysady hyzmatdaşlyk we ösüş guramasynyň (YHÖG-nyň), we Ýewrostatyň MHU-93 tarapyndan kabul edilen halkara ülňüsine laýyklykda işlenilip taýýarlanyldy.
Girdejinleri peýdalanmagyň hasaby boýunça görkezme 15.11.1999ý. tassyklanyldy we 2008-nji ýylda täzeden seredildi.
Şu resminamada kesgitlemegiň we doly hasaplamagyň eke-täk usulyny tapmaga aýratyn üns berilýär. Ol Türkmenisanyň ilatynyň sarp edýän harytlarynyň bazarynyň işleýşiniň real şertlerini hasaba almak bilen öý hojalyklarynyň harytlary we hyzmatlary ahyrky sarp edişiniň we söwda statistikasynyň görkezijileriniň hasaba alnylyşynyň dolulygyny üpjin edýär. Bu hasabyň düýp mazmuny öý hojalyklarynyň, döwlet edaralarynyň we öý hojalyklaryna hyzmat edýän täçirçilige degişli bolmadyk guramalarynyň öz ygtyýaryndaky girdejilerini nähili peýdalanýandygyklaryny görkezmekden ybaratdyr.
Girdejileri peýdalanmagyň hasaby şu aşakdaky bölümlerden we bölümçelerden ybaratdyr:
1. Öz ygtyýaryndaky girdejini peýdalanmagyň hasaby
a) Öý hojalyklaryň ahyrky sarp edilişe eden çykdajylary
b) Döwlet dolandyryş guramalarynyň ahyrky sarp edilişe eden çykdajylary
ç) Öý hojalyklaryna hyzmat edýän täçirçilige degişli bolmadyk guramalaryň ahyrky sarp edilişe eden çykdajylary (ÖHHETDBG)
2. Düzediş girizilen öz ygtyýaryndaky girdejini peýdalanmagyň hasaby.
3. Natural görnüşinde girdejileri gaýtadan paýlamagyň hasaby.
Girdejileri peýdalanmagyň hasabynyň her bir bölüminde hasabyň esasy düşünjeleri we düzümi görkezilendir.
Hasaplar pudaklaryň statistiki hasabatlarynyň görnüşlerine laýyk gelýän maglumatlarynyň esasynda, Döwlet býujetini ýerine ýetiriliş baradaky hasabatyň we beýlekiler esasynda düzülýär. Hasap tutuş Türkmenistanyň ykdysadyýeti we institusional bölekleri boýunça düzülýär.
Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň Milli hasaplar müdirligi tarapyndan taýýarlanylan girdejileri peýdalanmagyň hasaby usuly görkezmeleri milli derejede hasaplamak üçin ulanylýar.
11. Maýa bilen işlemegiň hasabyny düzmek boýunça usuly görkezmeler
Türkmenistanyň maýa bilen işlemegiň hasabyny düzmek üçin esas bolup, Birleşen milletler guramasynyň (BMG), Halkara Pul Gaznasynyň (HPG), Bütindünýä bankynyň, Ykdysady hyzmatdaşlyk we ösüş guramasynyň (YHÖG-nyň) we Ýewrostatyň, 1993-nji ýylda BMG-nyň statistik komissiýasy tarapyndan kabul edilen (MHU-93, Nýo-Ýork — 1998 ý.) halkara ülňüsindäki usulyýeti hyzmat edýär.
Bu hasaby düzmek boýunça usuly görkezmeleri iş tejribesinde ulanmaklyk maliýe däl aktiwler bilen işlemegiň netijesinde maýanyň üýtgeýşine seljerme geçirmäge mümkinçilik berýär: esasy maýa, maddy dolanşyk serişdeler, gymmatlyklar, şeýle-de, düzümleýin ykdysady syýasaty emele getirmek üçin öndürilmedik aktiwler bilen işlemek.
Maýa bilen işlemegiň hasaby boýunça usuly görkezmeleri 18.10.1999ý. işlenilip taýýarlanyldy we tassyklanyldy, 2008-nji ýylda gaýtadan seredildi.
Usuly görkezmeleri birnäçe bölümlerden ybarat bolup, olarda hasabyň esasy düşünjesi we düzümi barada anyk ýazylan, hususanda, ykdysady aktiwler, esasy maýanyň jemi toplanyşy, düýpli transfertler esasy maýanyň sarp edilişi we beýlekiler.
Maýa bilen işlemegiň hasaby tutuş Türkmenistanyň ykdysadyýeti we institusional bölekleri boýunça düzülýär. Institusional birlikler aşakdaky böleklere: maliýä degişli bolmadyk kärhanalara, maliýe edaralaryna, döwlet dolandyryş guramalaryna, öý hojalyklaryna hyzmat edýän täjirçilige degişli bolmadyk guramalara we öý hojalyklarynyň böleklerine bölünýär.
Hasaplar pudaklaryň degişli statistiki hasabat görkezijileriniň, Döwlet býujetiniň ýerine ýetirilişi hakyndaky hasabat maglumatlaryň we beýlekileriň esasynda düzülýär.
Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň Milli hasaplar müdirligi tarapyndan taýýarlanylan usuly görkezmeleri milli derejede hasaplamak üçin ulanylýar.
12. Milli hasaplar ulgamynyň ýörelgelerine laýyklykda sosial transfertleri hasaplamak boýunça görkezmeler
Sosial transfertleri hasaplamak boýunça görkezmeler MHU-93., Halkara Pul Gaznasynyň (HPG)usulyýet görkezmelerine, Bütindünýä bankyň, ykdysady hyzmatdaşlyk we ösüş guramasynyň (YHÖG-nyň), we Ýewrostatyň halkara ülňüsine laýyklykda işlenilip taýýarlanyldy.
Häzirki görkezmeleriň maksady — milli hasaplar ulgamy boýunça halkara ülňüsi bilen usuly taýdan utgaşýan, oý hojalyklarynyň alan sosial transfertleriniň hasabynyň shemasyny bir nusga getirmek. Bu görkezme MHU-nyň esasy hasaplaryny düzmek boýunça usuly bilen usulyýet taýdan ylalaşylan. Sosial transfertleri hasaplamak boýunça görkezmeler 15.11.2000-nji ýylda işlenilip taýýarlanyldy we tassyklanyldy.
Sosial transfertleriniň hasaplanyşy, sosial tölegleri pul görnüşinde görkezýär (pensiýalary, kömek pullary, talyp haklary we ş.m.) we ykdysadyýetiň bölekleri boýunça natural görnüşinde alnan sosial transfertleri görkezýär. Öý hojalyklaryna mugt ýa-da ýeňillikli nyrhlarda berilýän bazara degişli bolmadyk hususy hyzmatlar, we oý hojalyklaryna bermek üçin döwlet guramalary tarapyndan satyn alnan ilatyň sarp edýän harytlary we hyzmatlary hatural görnüşdäki sosial transfertlere degişli.
Döwlet býujetini ýerine ýetirilişi hakyndaky hasabat, döwlet ätiýaçlandyryş gaznasynyň ýerine ýetirilişi baradaky maliýe hasabaty, ätiýaçlandyryş edaralarynyň ýyllyk buhgalterçilik hasabaty we pudaklaýyn statistikanyň maglumatlary sosial tölegleriň we ýeňillikleriň maglumatlar çeşmesi bolup durýar.
Milli hasaplar ulgamynyň ýörelgelerine laýyklykda sosial transfertleri hasaplamak boýunça görkezmeleri Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň Milli hasaplar müdirligi tarapyndan taýýarlanylyp jemi içerki önümi (JIÖ-ni) milli derejede hasaplamak üçin ulanylýar.
13. Ilatyň pul girdejileriniň we çykdajylarynyň balansyny hasaplamagyň usulyýetini kämilleşdirmek
Ilatyň pul girdejileriniň we çykdajylarynyň balansyny hasaplamagyň usulyýeti Türkmenistanyň milli hasaplar ulgamynda öý hojalyklary sektorynyň hasaplaryny gurmak üçin çeşmeleri hakyky beýan eltmek maksady bilen işlenip düzüldi.
Sosial-ykdysady görkezijileriň hasaplamalary makroykdysady görkezijileriň emele getirilmegi boýunça umumy talaplaryna laýyklykda we statistiki ulgamyň görkezijileriniň aýratynlyklaryny göz öňüne geçirilýär.
Ilatyň pul girdejileriniň we çykdajylarynyň balansyny hasaplamagyň usulyýetiniň esasynda öý hojalyklarynyň gözegçiliginiň işlenip taýýarlanylan tablisalary, döwlet statistiki hasabatynyň görkezijileri, Türkmenistanyň Merkezi bankynyň kassa dolanyşygy we aýry-aýry ministrlikleriň, pudaklaýyň dolandyryş edaralarynyň görkezijileri durýar.
Ilatyň pul girdejileriniň we çykdajylarynyň balansy sosial-ykdysady seljerişiň ilatyň durmuş derejesini häsiýetlendirýän guralarynyň biri bolup durýar.
Ilatyň pul girdejileriniň we çykdajylarynyň balansyny hasaplamagyň usulyýeti 2 bölümden ybarat.
«Ilatyň pul girdejileri» diýen 1-nji bölümde ilatyň ähli toparlary boýunça zähmet haklary, pensiýalar, kömek pullary, talyp haklary we başga sosial transfertler; oba hojalyk önümleriniň satylmagyndan, goýumlardan, gymmatly kagyzlardan düşýän göterimler, diwidendlera görnüşinde emläkden gelen girdejiler, telekeçilik işi bilen meşgurlanýan şahsylaryň girdejileri, ätiýäçlyk öwezini doluş tölegleri, ssudalar, daşary ýurt puluny satmakdan gelen girdejiler, geçirimler arkaly alnan pullar; gaýry girdejiler görkezilýär.
«Ilatyň pul çykdajylary» diýen 2-nji bölümde ilatyň pul girdejilerini durmuşa geçirmegiň formasy hökmünde pul çykdajylaryny, olaryň harytlary satyn almak we hyzmatlaryň tölegleri üçin ulanylyşyny, hökmany we meýletin töleglere, salgytlaryň we ýygymlaryň töleglerine, gozgalmaýan emlägi satyn almaklyga, daşary ýurt puluny satyn almaga, paýnamalary satyn almak üçin, ilatyň karzlaryny üzmek üçin, geçirimler arkaly iberilen pullary, şonuň ýaly-da goýumlardaky we gymmatly kagyzlardaky süýşürintgileriň artmagyny häsiýetlendirýär.
Ilatyň pul girdejileriniň we çykdajylarynyň balansynyň hasaplamasy Türkmenistan boýunça-da, sebitler boýunça-da amala aşyrylýar.
Ilatyň pul girdejileriniň we çykdajylarynyň balansyny hasaplamagyň usulyýeti Maliýe, gymmatly karzlaryň statistikasy we seljerişi müdirligi tarapyndan işlenip düzüldi.
14. Sarp ediş harytlaryň we tölegli hyzmatlaryň bölek satuw nyrhlarynyň gözegçiligi we sarp ediş nyrhlaryň indeksleriniň hasaplamasy boýunça usulyýet düzgünnamalary [1]
Şu maslahatlar, Türkmenistanyň çäklerinde sarp ediş bazarynda harytlaryň nyrhlaryna we tölegli hyzmatlaryň tariflerine gözegçilik etmegiň tertibini we sarp ediş nyrhlaryň indeksini kesgitlemegiň usulyýetini belleýär.
Şu usuluýet düzgünleri, halkara standartlaryna laýyk gelýän sarp ediş nyrhlarynyň indeksini emele getiriş ulgamyny ornaşdyrmak boýunça kömek beren halkara guramasynyň — Halkara Pul Gaznasynyň 1996-njy ýyldaky maslahatlaryny hasaba almak bilen, ilat tarapyndan satyn alynýan harytlaryň we hyzmatlaryň sarp ediş nyrhlaryna we tariflerine statistiki gözegçiligiň guralyşyny kämilleşdirmek we hilini ýokarlandyrmak maksady bilen işlenip düzüldi [2].
«Sarp ediş harytlaryň we tölegli hyzmatlaryň bölek satuw nyrhlaryna gözegçiligiň we sarp ediş nyrhlaryň indeksleriniň hasaplamagyň usulyýeti» şu bölümlerden durýar:
«Umumy düzgünler» diýen 1-nji bölümde sarp ediş böleginde hümmetsizlenmäniň derejesini häsiýetlendirýän iň möhüm görkezijileriniň biri bolup durýan sarp ediş nyrhlaryň indeksi barada düşünje berilýär.
«Harytlaryň sarp ediş nyrhlarynyň we hyzmatlaryň tarifleriniň statistiki görkezijileriniň ulgamy we ony peýdalanmagyň maksatlary» diýen 2-nji bölümde sarp ediş harytlaryň nyrhlarynyň we hyzmatlaryň tarifleriniň statistikasynyň gysgaça düşündirişleri bilen görkezijiler beýan edilýär.
«Harytlaryň we hyzmatlaryň nyrhlaryna statistiki gözegçiligiň umumy ýörelgeleri» diýen 3-nji bölümde harytlaryň we hyzmatlaryň sarp ediş nyrhlaryna gözegçilik etmek bilen baglanyşykly usulyýet çemeleşmeleri beýan edilýär, nyrhlar hakynda ilkinji maglumatlar, nyrhlar baradaky maglumatlary bellige almaklygyň we ýygnamagyň tertibi berilýär, harytlaryň we hyzmatlaryň sarp edilýän toplumyny emele getirmegiň, binýatlaýyn söwda nokatlaryny seçip almagyň ýörelgeleri, wekilçilik edýän harytlaryň (hyzmatlaryň) saýlanyp alnyşy, wekilçilik edýän harytlaryň (hyzmatlaryň) çalşyrylyşy we binýatlaýyn kärhanalaryň çalşyrylyşy, şonuň ýaly-da ýok harytlaryň nyrhlarynyň derejesiniň üstüni ýetirip hasaplamagyň sarp ediş nyrhlarynyň indeksi hasaplanan mahalynda ulanylyp bilinjek, statistikanyň dünýä tejribesinde peýdalanylýan esasy ýörelgeleri görkezilýär.
«Maddy we maddy däl häsiýetdäki hyzmatlaryň aýry-aýry görnüşleriniň nyrhlaryna (tariflerine) statistiki gözegçiligiň käbir aýratynlyklary» diýen 4-nji bölümde jemgyýetçilik içmiti tarapyndan ýerleşdirilýän önümleriň nyrhlaryny we tölegli hyzmatlaryň käbir görnüşleriniň tariflerini bellige almagyň özboluşlylygy görkezilendir.
«Ortaça nyrhlaryň we nyrhlaryň indiwidual indeksleriniň hasaplanyşy» diýen 5-nji bölümde sebit (welaýat, şäher, etrap) boýunça ortaça nyrhlary we bölek satuw nyrhlarynyň indiwidual indekslerini hasaplamagyň şekilleri görkezilýär.
«Çäk boýunça nyrhlaryň binýatlaýyn we zynjyrly indeksleriniň hasaplamalary» diýen 6-njy bölümde sarp ediş nyrhlarynyň indekslerini hasaplamagyň döwürleri görkezilendir.
Bölümde nyrhlaryň indeksleriniň binýatlaýyn we zynjyrly ulgam boýunça gurlan hataryny emele getirýän nyrhlaryň indekslerini wagtyň birnäçe yzygiderli kesimi üçin hasaplamagyň tertibi hakynda düşündirişler bar.
TACIS-iň Statistika-8 maksatnamasy boýunça «Sarp ediş nyrhalarynyň indeksine (SNI) gözegçilik etmegiň we hasaplamagyň statistiki usulyýetini kämilleşdirmek» boýunça işler göz öňünde tutuldy.
«Sarp ediş nyrhlarynyň indeksine (SNI) gözegçilik etmegiň we hasaplamagyň statistiki usulyýetini kämilleşdirmek» taslamasynyň maksady halkara standartlaryny we milli aýratynlyklary göz öňünde tutmak bilen, sarp ediş nyrhlaryny hasaplamagyň usulyýetini we gözegçiligiň guralyşyny kämilleşdirmekden ybarat (aýratyn-da oba ýerlerinde).
Häzirki wagtda Türkmenistanyň statistikanyň halkara standartlaryna geçmegi bilen baglylykda sarp ediş harytlaryna we hyzmatlaryna çykdajylaryň halkara klassifikatoryna — СО1СОР-SENI — laýyklykda sarp ediş nyrhlarynyň indeksini hasaplamagyň usulyýet düzgünleri işlenip düzüldi. Bu usulyýetde Halkara zähmet guramasynyň (HZG) Zähmet statistikleriniň 17-nji halkara konferensiýasy tarapyndan kabul edilen «Sarp ediş nyrhlarynyň indeksleri hakynda» rezolýusiýasy hem-de sarp ediş nyrhlarynyň indeksi boýunça Halkara zähmet guramasynyň, Halkara Pyl Gaznasynyň, Ykdysady hyzmatdaşlyk we ösüş guramasynyň (HHÖG), Ýewropa bileleşikleriniň Statistiki býurosynyň (Ýewrostat), Birleşen Milletler Guramasynyň, Bütindünýä Bankynyň taýýarlan «Nazaryýet we iş tejribesi» (2004—2007nji ýý.) gollanmasy hasaba alyndy. Bu usulyýete laýyklykda Türkmenistanda sarp ediş nyrhlaryna we tariflerine gözegçilik etmeklik şäher ýerlerinde-de, oba ýerlerinde-de alnyp barlar.
Bu usulyýet milli, welaýat we etrap derejelerinde peýdalanylýar.
Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň Nyrhlaryň statistikasy we seljeriş müdirligi tarapyndan taýýarlandy.
____________
[1] Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň Orunbasary tarapyndan 1996-nji ýylda tassyklandy, 2000-nji, 2003-nji, 2005-nji ýyllarda bölekleýin gaýtadan seredildi.
[2] 1994-nji ýyldaTürkmenistanyň döwlet edaralarynyň we Halkara Pul Gaznasynyň (HPG) şertleşigi boýunça statistika edaralarynda HPG-niň Statistika müdirliginiň missiýasy işledi, ol sarp ediş nyrhlarynyň indeksiniň halkara standartlaryna laýyk gelýän emele getiriş ulgamyny ornaşdyrmak boýunça kömek etdi.
15. Eksport we import edilen harytlaryň ortaça nyrhlarynyň indeksleriniň hasaplanylyşynyň usulyýeti
Türkmenistanyň daşary ykdysady işleriniň seljerişi daşary söwdanyň netijeligine baha bermek esasynda geçirilýär. Munuň üçin indeks usuly ulanylýar, onuň maksady — eksport we import edilýän harytlaryň ortaça nyrhlarynyň derejesini we dinamikasyny bahalandyrmakdyr.
- Indeks -statistiki görkeziji bolup, dürli harytlaryň ortaça nyrhlarynyň derejesiniň geçen döwürdäkä häzirki wagtda görä üýtgemegini görkezýär. Daşary söwdaň indeksleri aşakdakylary öz işine alýar:
- Türkmenistanda öndürlen we daşary ýurtlara çykarylýan harytlaryň nyrhlarynyň ütgeýşini häsietlendirýän eksportedilýän harytlaryň nyrhlarynyň indeksi;.
- Ýurduň zerurlyklary üçin daşary ýurtlardan getirilen harytlaryň nyrhlarynyň üýtgeýşini häsietlendirýän import edilen harytlaryň nyrhlarynyň indeksi;
- çykarylan harytlaryň ortaça nyrhlarynyň indeksini getirilen harytlaryň ortaça nyrhlarynyň indeksine bölüp hasaplanýan söwda şertleriniň indeksi.
Indeksler belli bir döwürde harytlaryň gymmatynyň üýtgeýşiniň olaryň fiziki möçberiniň we bahasynyň üýtgemegine nähili derejede baglydygyny kesgitlemäge mümkinçilik berýär. Daşary söwdanyň indeksleri, MHU-da ýurdumyzyň jemi içerki önüminiň gymmatlyk görkezijileri deňeşdirlen nyrhlar gaýtadan hasaplamakda deflýatorlar hökmünde peýdalanylyp bilner.
Daşary söwdanyň nyrhlarynyň indeksleriniň hasaplanylyşynyň usulýeti işlenip taýýarlanylanda Ýewrostatyň ýolbaşçylygynda taýýarlanylan «Indeksleriň söwda modulyndan (FSM)» peýdalanyldy. Halkara tejribesinde ortaça nyrhlaryň indeksini hasaplamak üçin Paaşeniň, Laspeýresiň we Fişeriň formulalary ulanylýar we şolaryň esasynda sowda şertleriniň indeksi hasaplanylýar.
16. Hyzmatdaş ýurtlarynyň daşary söwda statistikasynyň maglumatlaryny «aýnadaky» ýaly deňeşdirilişiniň usulyýeti
Türkmenistan daşary söwdanyň gümrük statistikasynyň düzgünlerini bir nusga getirmek we Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygyna gatnaşyjy we beýleki ýurtlar bilen degişli maglumatlary alyşmagy ýönekeýleşdirmek maksady bilen 19.11.1994 ýylda GDA ýurtlarynyň hökümet baştutanlarynyň Geňeşi tarapyndan tassyklanan bitewi usulyýetiniň düzgünlerine eýerýär.
Gümrük statistikasynyň iňňäm möhim wezipeleriniň biri gelip gowuşýan gümrük deklarasiýalarynyň dogrulygynyň we dolulygynyň üpjün edilmegidir, ol Türkmenistanyň daşary söwda statistikasynyň esasynda hem durýar.
Gümrük deklarasiýalarynda maglumatlaryň dogry görkezilmegi dürli ýurtlar bilen iki taraplaýyn söwda baradaky köplenç özara deň gelmeýän maglumatlaryň deňeşdirilmegine ýardam edýär.
Söwdada hyzmatdaş ýurtlaryň eksport-importyny dünýä tejribesinde ulanylýan «aýnadaky» ýaly garşylyklalaýyn deňeşdirilişine laýyklykda «aýnadaky» statistikanyň usuly gümrük statistikasy esasynda maglumatlary deňeşdirmeklige mümkinçilik berýär («Статистика международной торговли: концепции и определения» — ООН, 2000, «Методика проведения сопоставительного анализа данных таможенной статистики взаимной торговли стран СНГ» — Статкомитет СНГ, 1999).
Şu usuly işde Türkmenistan bilen söwda hyzmatdaşlygyny edýän ýurtlaryň gümrük statistiki maglumatlarynyň deňşedirme seljerişiniň geçirilişiniň düzgüni işlenip taýýarlanyldy.
17. Türkmenistanyň daşary söwdasynda resmi däl böleginiň möçberini hasaplamagyň usulyýeti
Türkmenistanda daşary söwda boýunça statistiki maglumatlary ýygnamagyň we gaýtadan işlemegiň resmi usuly Türkmenistanyň araçäginden geçiljek mahaly eksport edijiler we import edijiler tarapyndan döwlet gümrük jarnamasy görnüşinde doldurylýan, Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugy tarapyndan Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetine her aýda tabşyrylýan maglumatlaryň esasynda emele gelýär.
Harytlary getirmek we çykarmak işleri bilen hususy meşgullanýan («ýekebara» ýa-da guramaçylyksyz söwda) şahslaryň daşary söwda işleriniň hasaba alnyşy belgili gümrük deklarasiýalarynyň kömegi bilen amala aşyrylýar, olar boýunça maglumatlar belli bir derejede peselendir. Halkara statistika tejribesinde guramaçylyksyz söwdanyň möçberi bahalandyrylan statistiki görkezijiler — importyň we eksportyň hasaba alynmadyk möçberi görnüşinde ykdysadyýetiň resmi
däl bölegine degişli bolýar.
Türkemnistanyň daşary söwdasynda resmi däl bölegiň möçberi Türkmenistanyň gümrük nokatlarynda şahslaryň seçimleýin gözegçiliginiň netijeleri boýunça bahalandyryldy. Bu gözegçilik Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugy we Türkmenistanyň Serhet gullugynyň guramaçylyk taýdan ýardam bermeginde Ýewrostatyň («Statistika-5» ТACIS taslamasy) usulyýet we tehniki taýdan goldamagynda ýörite işlenilip taýýarlanan usulyýeti boýunça Türkmenistanda ilkinji gezek 2003-nji ýylda geçirildi.
Seçimleýin gözegçiligiň netijeleri daşary söwda statistikasynda «ýekebara» söwdanyň möçberine düzediji koýeffisiýent hökmünde 2003-nji ýyldan 2006-njy ýyllar aralygynda peýdalanyldy.
Bu işde resmi däl bölegiň eksportda, importda we daşary söwda dolanyşygynda hasaba alynmadyk möçberine baha bermegiň kämilleşen usuly teklip edilýär. Bu usulyýet syýahatçylyk kärhanalarynyň üsti bilen gidýän we gelýän şahslaryň alternatiw seçimleýin gözegçiliginiň netijeleri boýunça işlenip taýýarlanyldy. Seçimleýin gözegçilik Türkmenistanyň Syýahatçylyk we sport baradaky döwlet komitetiniň guramaçylyk taýdan ýardam bermeginde 2007-nji ýylyň maýynda geçirildi. Teklip edilýän çemeleşme kabul ederliklidir, sebäbi syýahatçylaryň esasy bölegi haryt satyn almak maksady bilen Türkmenistanyň çäginden daşary gidýärler. Türkemenistanda bu gözegçilik birinji gezek haýsydyr bir halkara guramasy tarapyndan tehniki taýdan kömek bolmazdan, geçirildi. Şuňa meňzeş iş Russiýada kärhanalaryň seljerişi we döwlet uniwersitetiniň bazary Instituty — Ykdysadyýetiň ýokary mekdebi tarapyndan geçirildi, bu gözegçilik ulaglaryň ähli görnüşlerinde gatnadylan ýolagçylaryň möçberini kesgitlemäge we getirilýän-çykarylýan harytlaryň hasaba alynmadyk möçberine degişlilikde baha bermäge esaslandy. Bu gözegçiligiň maksady daşary söwda dolanyşygynyň, eksportyň, importyň doly statistik maglumatlaryny almaklygy amala aşyrmak üçin Türkmenistanyň daşary söwdasynda resmi däl bölegiň möçberlerini bahalandyrmak bolup durýar.
Daşary söwdanyň statistikasyny kämilleşdirmegiň netijeleri JIÖ hasaplananda we ýurduň Töleg balansy işlenip düzülen mahalynda olary görkezmek üçin hem zerurdyr. Bu usuly işde aşakdaky wezipeler çözüldi:
- hususy telekeçileriň we «ýekebara» söwda edýänleriň gümrük deklarasiýalary boýunça maglumatlar binýadyny seljermek we 2000-2007-nji ýyllar aralygyndaky döwürde «ýekebara» söwdanyň ösüş meýillerini kesgitlemek;
- Türkmenistanyň syýahatçylyk kärhanalarynyň üsti bilen gidýän we gelýän şahslardan sorag-jogap alyşmak üçin ýörite işlenip taýýarlanan şu sowalnamanyň esasynda seçimleýin gözegçiligi guramak we geçirmek, seçimleýin gözegçiligiň maglumatlaryny işlemek we alnan netijeleri seljermek;
- syýahatçylyk kärhanalary boýunça seçimleýin gözegçiligiň maglumatlary esasynda Türkmenistanyň daşary söwda dolanyşygynda, eksportda, importda resmi däl bölege degişli hasaba alynmadyk möçberleri kesgitlemegiň usulyýetini kämilleşdirmek.
18. Sebitleriň durmuş-ykdysady ösüşiniň görkezijileri: ylmy-usulyýet jähtleri
Işläp düzmäniň maksady — Türkmenistanyň milli ykdysadyýetiniň ösüşiniň we düzüm taýdan kemala gelşiniň hakyky ýagdaýyny hasaba almak bilen sebitleriň sosial-ykdysady ösüşine baha bermegiň usulyýet ýörelgelerini, şol ösüşiň esasy ölçegi bolup durýan görkezijileri we hususy görkezijilerini hasaplamagyň usuly çemeleşmelerini hem-de tärlerini esaslandyrmak.
Gollanmada, hususan, Russiýa Federasiýasynyň, şonuň ýaly-da Ýewropa Bileleşiginiň döwlet hasabat edaralarynyň tejribesi, ylaýta-da tutuş ykdysadyýet derejesindäki baha beriş böleginde, ekologik toplumyň görkezijileri saýlanyp alnanda we beýleki ýadaýlarda, peýdalanyldy. Hususanam, öwrenilýän meselä şu işlerde beýan edilen täze çemeleşmeler hasaba alyndy:
Ondanam başga, sebitleýin ösüşiň käbir özboluşly görkezijileri girizildi hem-de öwrenilýän meselä saýlanyp alnan usulyýet çemeleşmeleri esasynda görkezijileriň ulgamlaşdyrylmagy amala aşyryldy.
«Sebitleriň durmuş-ykdysady ösüşine baha bermegiň wezipeleri» diýen birinji bölümde häzirkizaman şertlerinde sebitleriň sosial-ykdysady ösüşiniň toplumlaýyn statistiki seljermesi baradaky meseläniň nazary taýdan goýluşy berilýär.
«Sebitleriň durmuş-ykdysady ösüşiniň esasy ölçegi we görkezijiler ulgamy» diýen ikinji bölümde sebitleýin ösüşe baha bermegiň özboluşly esasy ölçegi we görkezijiler ulgamlary esaslandyrylýar. Hususan-da, sosial-ykdysady we ekologik abadançylygyň jemleýji görkezijisi, ýagny esasy serişdeler üçin düýpli maýa goýumlarynyň we esasy serişdeleriň deňeşdirme ýagdaýyna getirilen gymmatynyň jemini ilatyň sanyna gatnaşygy hökmündäki ösüşiň binýatlaýyn potensialynyň indikatory teklip edilýär.
Üçünji bölümde sebitleriň sosial-ykdysady ösüşine baha bermek boýunça hasaplamalaryň usuly tärleri açylyp görkezilýär.
Gollanma iş tejribesinde ulanmak üçin Türkmenistanyň Ministrler Kabinetine, ykdysady ministrliklere, şonuň ýaly-da sebitleýin derejedäki guramalara berildi.
Usulyýet gollanmasy Sebitleýin hasabaty guramak, ilkinji hasaba alnyş we seljeriş dolandyryşynda «Тürkmenmillihasabat» institutynyň pudaklaýyn dolandyryşlary bilen bilelikde işlenip düzüldi. Ol sebitleýin ösüşiň seljermesi geçirilende ykdysatçylary ylmy-usulyýet we amaly-usuly taýdan üpjün etmek üçin niýetlenýär.
19. Maliýe dellalçylygy boýunça gytaklaýyn usullar arkaly ölçenýän hyzmatlary JIÖ –de beýan etmek üçin kesgitlemek boýunça hasaplamalaryň usulynyň işlenip düzülmegi
Şu işiň maksady MHU-2008ý. düzgünlerine laýyklykda JIÖ-niň we onuň düzüm bölekleriniň has oňaýly halkara deňeşdirmesini gazanmak üçin maliýe dellalçylygynyň gytaklaýyn ölçelýän hyzmatlarynyň (MDGÖH) goýberilişiniň hasaplanyş we peýdalanyş usulyny tapgyrlaýyn özleşdirmekden ybarat.
Maliýe dellalçylyk hyzmatlary banklar we beýleki maliýe edaralary bilen, wagtlaýyn peýdalanylman duran maliýe resurslaryny jemlemekden we bir institusional birliklerden, bu resurslary maýa goýumlary maliýeleşdirmegi göz öňüne tutýan beýleki institusional birliklere gaýtaryp bermek we öwezini doldurmak esasynda, wagtlaýyn ulanmaga bermekden ybaratdyr.
MHU-2008ý. maliýe dellalçylyk hyzmatlarynyň goýberilişini hasaplamak usuly MHU-1993ý. görkezmeleri işe ornaşdyrylanda gazanylan tejribäni göz öňünde tutmak bilen anyklanyldy. Anyklamalar maliýe dellalçylary, maliýe gurallary, serişdeleriň çeşmelerini, “sap göterimi” kesgitlemegi öz içine aldy.
Maliýe dellalçylygyň gytaklaýyn ölçelýän hyzmatlarynyň goýberiliş we peýdalanylyş görkezijileriň hasaplaýyş usulyýetiniň esasy düzgünleriniň kesgitlemesi institusional sektorlaryň önümçilik we girdejileriň emele gelmeginiň hasaplaryny, şeýle-de “resurslar-peýdalanylyşy” we “harajatlar-önüm goýberiş” tablisalary düzmekde peýdalanylar. Bu usuldan peýdalanmak ykdysadyýetiň aýry-aýry sektorlarynda we pudaklarynda, jemi içerki önümiň (JIÖ) we onuň düzüm böleklerinde emele gelýän, goşulan gymmatyň bahalandyrylyşynyň ygtybarlylygynyň ýokarlanmagyna ýardam berer.
MDGÖH hasaplamalary üçin maglumat çeşmesi bank statistikasy bolup durýar.
Şu usuly işde görkezilen MHU-2008ý. düzgünlerine laýyklykda MDGÖH goýberilişiniň we onuň peýdalanyşyň toparlary boýunça paýlanylyşynyň hasaplanylyşynyň beýany JIÖ-niň we onuň düzüm bölekleriniň halkara deňeşdirilişini gowulandyrmaga mümkinçilik berer.
(Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti tarapyndan 2014-nji ýylyň 18-nji noýabrynda tassyklanyldy, bellige alyş belgisi 20/14-2).
20. “Harajatlar– önüm goýberiş” binýatlaýyn tablisalarynyň işlenip düzülmegini maglumat taýdan üpjün etmek maksady bilen seçimleýin statistik gözegçiligi geçirmegiň usuly
“Harajatlar –önüm goýberiş” tablisalary hasaplar ulgamynyň düzüji bölegi bolup, ykdysadyýetiň düzümini ykdysady işleriň we önümleriň görnüşlerini hemme taraplaýyn jikme-jik häsiýetlendirýän makroykdysady görkezijileriň integrirlenen ulgamyndan ybarat. Hasaplaryň doly yzygiderliligini üpjün etmek bilen, bu tablisalar harytlaryň we hyzmatlaryň önümçiligini we peýdalanylyşyny, şeýle hem önümçiligiň dowamynda döreýän girdejileriň emele gelşiniň we peýdalanylyşynyň has jikme-jik seljermesini üpjün etmäge mümkinçilik berýär.
“Harajatlar – önüm goýberiş” tablisalar jemi içerki önümiň balanslaşdyrylan we has takyk bahalandyrmasyny almagyň esasynda durýar. Halkara guramalary üçin “harajatlar – önüm goýberiş” tablisalar ulgamyny düzmegiň yzygiderliligi we jikme-jikleşdirilişiniň derejesi möhüm makroykdysady görkezijileri hasaplamagyň hiliniň görkezijisi bolup durýar.
Önümçilige we önümleri ýerleşdirmeklige harajatlaryň düzümi barada, şeýle hem önümleriň (harytlaryň we hyzmatlaryň) jikme-jik sanawy boýunça esasy we dolanyşyk serişdeleriniň jemi toplanyşynyň düzümi barada maglumat almak üçin önümçilige we (ýa-da) harytlary (işleri, hyzmatlary) ýerleşdirmeklige harajatlara, şeýle hem işe girizilen maşynlaryň, enjamlaryň, ulag serişdeleriniň we abzallaryň düzümine seçimleýin statistik gözegçiligiň geçirilmegi zerur.
Usuly iş “harajatlar – önüm goýberiş” tablisalar ulgamy işläp taýýarlamakda maglumat üpjünçiligi maksatlary bilen geçirilýän kärhanalaryň we guramalaryň birwagtlaýyn seçimleýin gözegçiligini geçirmegiň tertibini kesgitleýär.
Bu gözegçilik Türkmenistanda ilkinji gezek geçirilýär. Sebitleýin bölümleriň işgärleri üçin Türkmenstatyň merkezi edarasynyň işgärleri tarapyndan okuw geçirildi. Öz nobatynda sebitleýin bölümleriň işgärleri gözegçilik geçirilýän guramalaryň buhgalterleriniň arasynda düşündiriş işlerini we okuw seminaryny geçirerler.
(Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti tarapyndan 2014-nji ýylyň 29-njy noýabrynda tassyklanyldy, bellige alyş belgisi 21/14-2).
21. Ilatyň pul girdejileriniň we çykdajylarynyň balansyny hasaplamagyň usulyýetini kämilleşdirmek
Ilatyň pul girdejileriniň we çykdajylarynyň balansyny hasaplamagyň usulyýeti Türkmenistanyň milli hasaplar ulgamynda öý hojalyklary sektorynyň hasaplaryny gurmak üçin çeşmeleri hakyky beýan etmek maksady bilen işlenip düzüldi.
Sosial-ykdysady görkezijileriň hasaplamalary makroykdysady görkezijileriň emele getirilmegi boýunça MHU talaplaryna laýyklykda we statistik görkezijiler ulgamyň aýratynlyklaryny göz öňünde tutup amala aşyrylýar.
Ilatyň pul girdejileriniň we çykdajylarynyň balansyny hasaplamagyň usulynyň esasynda öý hojalyklarynyň gözegçiliginiň işlenip taýýarlanylan tablisalary, döwlet statistik hasabat formalarynyň, bank statistik hasabatlarynyň, aýry-aýry ministrlikleriň, pudaklaýyň dolandyryş edaralarynyň, täjirçilik däl kärhanalarynyň we ş.m. görkezijileri alynýar.
Ilatyň pul girdejileriniň we çykdajylarynyň balansy ilatyň ýaşaýyş derejesini häsiýetlendirýän sosial-ykdysady seljerişiň gurallarynyň biri bolup durýar.
Balans girdeji we çykdajy böleginden ybaratdyr. Balansyň girdeji böleginde ilatyň aşakdaky pul girdejileri barada maglumatlar görkezilýär: zähmet haky, ilatyň telekeçilik işlerinden girdejileri, pensiýalar, kömek pullary, talyp haklary we pul görnüşindäki beýleki sosial transfertler, oba hojalyk önümlerini satmakdan gelýän serişdeler, diwidendler görnüşinde eýeçilikden alnan girdejiler, goýumlar boýunça, döwlet we beýleki gymmatly kagyzlar boýunça girdeji tölegleri boýunça göterimler, ýaşaýyş jaýynyň ikinji bazarynda ilatyň girdejileri, daşary ýurt puluny satmakdan girdeji, şeýle hem ätiýaçlandyryş öwezini doluş serişdeleri we beýleki girdejiler görkezilýär.
Balansyň çykdajy böleginde ilatyň aşakdaky çykdajylary we süýşürintgileri barada maglumatlar görkezilýär: harytlary satyn almak we hyzmatlara töleg; hökmäny tölegler we meýletin tölegler; goýumlarda we gymmatly kagyzlarda süýşürintgiler; gozgalmaýan emlägi satyn almak üçin çykdajylar; daşary yurt puluny satyn almak üçin çykdajylar we beýleki çykdajylar görkezilýär.
Ilatyň pul girdejileriniň we çykdajylarynyň balansynyň hasaplamasy sebitler we Türkmenistan boýunça amala aşyrylýar.
(Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti tarapyndan 2013-nji ýylyň 31-nji oktýabrynda tassyklanyldy, bellige alyş belgisi 10/13).
22. Maliýe hasabatlygynyň milli standartlaryny nazara almak bilen statistik we maliýe hasabatlarynyň esasynda maliýe koeffisiýentlerini hasaplamagyň usulynyň kämilleşdirilmegi
Bu işde Türkmenistanyň Maliýe ministrliginiň 2012-nji ýylyň 8-nji fewralyndaky 12-Ö belgili buýrygy bilen tassyklanan, Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan 2012-nji ýylyň 6-njy martynda 633 san bilen bellige alynan maliýe hasabatlarynyň milli standartlarynyň ornaşdyrylmagyny nazara alyp, statistik we maliýe hasabatlarynyň esasynda maliýe koeffisiýentlerini hasaplamagyň usuly kämilleşdirildi.
Bu işiň maksady hereket edýän maliýe we statistik hasabatyň binýadynda maýa goýumlarynyň netijeliligini bahalandyrmak, kärhanananyň (guramanyň) işlerini gowulandyrmak ýa-da durnuklaşdyrmak boýunça işjeň önümçilik-hojalyk we dolandyryş çözgütlerini kabul etmek üçin zerur bolan, kärhanalaryň (guramalaryň) maliýe-hojalykişlerini seljermek üçin görkezijiler ulgamyny işläp taýýarlamakdan ybaratdyr.
Maliýe koeffisiýentleriniň hasaplamasy maliýe görkezijileri bolan hasabaty seljermegiň has belli we köp ulanylýan usullarynyň biri bolup durýar. Bu usul görkezijileriň arasyndaky baglanyşygy görmäge we olaryň üýtgemek meýlini bahalandyrmaga mümkinçilik berýär.
Aýratyn toparlara bölünen maliýe koeffisiýentlerinden peýdalanylmagy hasabat maglumatlaryny düşünmek üçin has oňaýly görnüşde bermäge mümkinçilik berýär. Maliýe koeffisiýentleriniň otnositel görkezijiler bolup durýandygy, ösüşi bahalandyrmaga, şeýle hem pudaklaýyn deňeşdirmeler bilen meşgullanmaga mümkinçilik berýär.
(Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti tarapyndan 2014-nji ýylyň 8-nji oktýabrynda tassyklanyldy, bellige alyş belgisi 16/14-2).
23. Jemi içerki önümi deňeşdirme nyrhlarda bahalandyrmagyň usulyýeti
Şu işiň maksadyhäzirki zaman halkara standartlarynyň esasynda milli hasaplar ulgamynyň (MHU) görkezijileriniň hereket edýän nyrhlardan deňeşdirme (hemişelik) nyrhlarda gaýtadan hasaplamak boýunça Türkmenistanyň statistikasynyň tejribesine jemi içerki önümiň (JIÖ) deňeşdirme (hemişelik) nyrhlarda hasaplamasynyň unifisirlenen usulyýet esaslaryny girizmäge ýardam bermekden we JIÖ-niň dinamikasynyň seljermesini amala aşyrmakdan ybarat. Halkara standarty hökmünde BMG, HPG, BB, ÝHÖG, Ýewrostat tarapyndan 1993-nji ýylda (MHU-93) kabul edilen, BMG-nyň Statistika Komissiýasy tarapyndan makullanan usulyýeti bolup durýar.
Esasy wezipeleri – JIÖ deňeşdirme nyrhlarda maglumatlaryň dürli çeşmelerini peýdalanmak bilen esasy görkezijileriň has doly görkezilmegi we emele gelmegi üçin ykdysadyýetiň hasaba alynmadyk bölegini goşmak bilen hasaplamaga mümkinçilik berýän gurallary işläp taýýarlamakdyr.
JIÖ we onuň komponentlerini hemişelik nyrhlarda bahalandyrmak ykdysadyýetiň ösüş derejesiniň, ykdysady şertleriň üýtgäp durmagynyň, düzüm üýtgemelerini ýüze çykarmagyň, çaklamagyň we ş.m. iňňän wajyp görkezijileri bolan olaryň fiziki möçberiniň indeksleriniň hasaplamasy üçin zerur.
(Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti tarapyndan 2011-nji ýylyň 21-nji noýabrynda tassyklanyldy, bellige alyş belgisi 22/11).
24. Türkmenistanyň Merkezi bankynyň jemi goýberilişiniň möçberini bahalandyrmak boýunça usulyýet görkezmesi
Bu usulyýet işiniň maksady häzirki zaman halkara standartlarynyň esasynda Merkezi bankyň goýberilişini düzmegiň bir nusga getirilen usulyýet ýörelgeleriniň ornaşdyrylmagyny üpjün etmekden ybarat. Bu usulyýet işi Merkezi bankyň hyzmatlarynyň hasaplamasyny täze ykdysady ýagdaýa, usulyýet barlaglarynyň soňky gazananlaryna we peýdalanyjylaryň talaplaryna laýyk getirmäge mümkinçilik berer. Usulyýet işiniň iş ýüzüne geçirilmegi ykdysadyýetiň aýratyn sektorlarynda we pudaklarynda döredilýän goşulan bahanyň, JIÖ-niň we onuň komponentleriniň bahalandyrmasynyň ygtybarlylygyny ýokarlandyrmaga ýardam eder.
Bu maksady amala aşyrmak üçin aşakdaky wezipeler çözüldi:
- MHU-nyň umumy düzgünleri we düşünjeleri, önümçilik usuly bilen JIÖ-ni esasy düzüjileri beýan edildi;
- MHU 2008 boýunça Merkezi bankyň hyzmatlaryny hasaba almak boýunça usulyýet çemeleşmeleri beýan edildi;
– Merkezi bankyň ony düzüji toparlar: bazara dahylsyz hyzmatlar, bazar hyzmatlary, maliýe guramalarynyň işlerine gözegçilik etmek boýunça hyzmatlar boýunça goýberilişiniň we aralyk sarp edişiniň hasaplamasyna seredildi.
Usulyýet esaslary hökmünde aşakdaky materiallardan peýdalanyldy:
Ýewrostat, HPG, YHÖG, BMG, Bütindünýä banky tarapyndan taýýarlanylan 1993 ýylyň milli hasaplar ulgamy (Brýussel-Lýuksemburg, Waşington, Nýu-ýork, Pariž, 1993 ýyl);
Ýewrostat, HPG, YHÖG, BMG, Bütindünýä banky tarapyndan taýýarlanylan 2008 ýylyň milli hasaplar ulgamy (Nýu-ýork, 2009 ýyl);
GDA döwletleriniň Statistika komiteti tarapyndan taýýarlanylan maliýe edaralary sektory üçin MHU-nyň hasaplaryny düzmek üçin görkezijileri hasaplamagyň usullary we maglumat çeşmeleri (Moskwa, 2002 ýyl).
(Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti tarapyndan 2013-nji ýylyň 29-nji noýabrynda tassyklanyldy, bellige alyş belgisi 12/13).
25. Daşary ykdysady aragatnaşyklaryň hasabyny düzmek boýunça usulyýet görkezmeleri
Bu usulyýet görkezmeleriniň maksady Birleşen Milletler Guramasy, Halkara Pul Gaznasy, Bütindünýä banky, Ykdysady hyzmatdaşlyk we ösüş guramasy we Ýewrostat tarapyndan kabul edilen, BMG-nyň statistik komissiýasy tarapyndan 1993-nji ýylda (MHU-93) makullanan halkara standarty esasynda Türkmenistanyň daşary ykdysady aragatnaşyklarynyň hasaplaryny düzmegiň bir nusga getirilen usulyýet ýörelgeleriniň ornaşdyrylmagyny üpjün etmekden ybaratdyr.
Bu maksady amala aşyrmak üçin aşakdaky meseleler çözüldi:
- beýleki döwletleriň hasaplarynyň düzümi we umumy häsiýetnamasy berildi;
- MHU-nyň beýleki döwletler babatda töleg balansynyň we hasaplarynyň arasyndaky arabaglanyşyklar we tapawutlar beýan edildi;
- harytlaryň we hyzmatlaryň, ilkinji girdejileriň we gündelik transfertleriň, şeýle hem maýa bilen amallaryň daşary ykdysady hasaplaryny düzmegiň meselelerine seredildi.
Usulyýet görkezmeleriň iş tejribesine ornaşdyrylmagy daşary ykdysady aragatnaşyklaryň hasabynda, şeýle-de içerki ykdysadyýetiň hasaplarynda Türkmenistanyň içerki ykdysadyýetiniň we beýleki döwletleriň arasyndaky, şeýle hem, milli hasaplar ulgamynyň usulyýeti boýunça Türkmenistanyň jemi we sap milli girdejisiniň görkezijilerini hasaplamak üçin amala aşyrylýan amallary has doly görkezmek üçin esaslary üpjün eder.
(Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti tarapyndan 2014-nji ýylyň 7-nji aprelinde tassyklanyldy, bellige alyş belgisi 04/11).
26. “Harajatlar–önüm goýberiş” tablisalaryň düzülşiniň usuly
Usuly iş 2008-nji ýylyň Milli hasaplar ulgamynyň (BMG, HPG, Bütindünýä banky, YHÖG we Ýewropa bileleşigi), şeýle hem Ýewrostatyň 2008-nji ýyldaky (ÝB) resurslar we peýdalanyş tablisalary we “Harajatlar–önüm goýberiş” tablisalary düzmek boýunça gollanmasy esasynda işlenip taýýarlanyldy. Usuly iş taýýarlananda beýleki geçiş ykdysadyýetli ýurtlaryň resurslar we peýdalanyş tablisalary düzmek boýunça tejribeleri, şeýle hem ykdysadyýetiň, maglumatlaýyn binýadyň aýratynlyklary we Türkmenistanyň milli statistik ulgamynyň bar bolan resurslary göz öňünde tutuldy.
“Harajatlar–önüm goýberiş” tablisalary düzmek boýunça usuly işi ýazmagyň maksady aşakdakylardan ybarat:
– “Harajatlar–önüm goýberiş” tablisalary düzmek boýunça hasaplaýyş yzygiderligini işläp taýýarlamak;
– Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň ykdysady işleriniň we önümleriniň görnüşleriniň jikme-jik bölünişiginde pudagara baglanyşyklaryň we düzümleýin deňölçeglilikleriň toplumlaýyn häsiýetnamasyny öz içine alýan resmi statistik maglumaty emele getirmek;
– esasy makroykdysady görkezijileriň statistik bahalandyrmagyň hilini we ygtybarlylygyny ýokarlandyrmak;
– “Harajatlar–önüm goýberiş” tablisalaryň ýyllyk gysga görnüşini taýýarlamak üçin ygtybarly binýady döretmek;
– gözegçilik edilmeýän ykdysadyýetiň ähli taraplaryny harytlaryň we hyzmatlaryň toparlary boýunça haryt akymlarynyň usuly esasynda anyklamak;
– haryt resurslarynyň ýyllyk balansyny düzmek üçin maglumat binýadyny döretmek;
– döwletiň ykdysady syýasatyny emele getirmek maksady bilen ykdysady çaklaýyşy amala aşyrmak üçin gural edinmek.
“Harajatlar–önüm goýberiş” (HÖGT) tablisalar milli hasaplar ulgamynyň (MHU) aýrylmaz bölegi bolup durýar. MHU-nyň wajyp elementleriniň biri hökmünde makroykdysady görkezijiler hasaplananda, harytlaryň we hyzmatlaryň resurslaryny we peýdalanyşyny aýry-aýry görnüşlerinde bolşy ýaly, agregirlenen görnüşinde hem sazlamak üçin has netijeli gural bolup durýar. Statistik gural hökmünde, bu balans modeliniň ulgamy JIÖ-ini hereket edýän we hemişelik nyrhlarda hasaplamak üçin toplumlaýyn çemeleşmegiň esasynda has oňaýly binýat bolup durýar. Ykdysadyýetiň dürli komponentlerini isleg şeýle hem teklip tarapyndan yzygiderli, jikme-jik beýan etmek we seljermek nukdaýnazardan HÖGT MHU-nyň esasy bölegini düzýär. HÖGT ýurduň halkara zähmet bölünişigine çekilişini we onuň daşary söwdasynyň aýratynlyklaryny seljermek üçin gural hökmünde örän peýdaly bolup bilerler.
(Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti 2015-nji ýylyň 27-nji martynda tassyklandy, bellige alyş belgisi 02/15-2)
27.“Innowasiýalaryň statistik hasaba alnyşynyň ýöredilişine usuly çemeleşmeleri kämilleşdirmek”
“Innowasiýalaryň statistik hasaba alnyşynyň ýöredilişine usuly çemeleşmeleri kämilleşdirmek” usulyýet işi Ykdysady hyzmatdaşlyk we ösüş guramasy (YHÖG) we Ýewrostat tarapyndan 2005-nji ýylda işlenip düzülen “Innowasiýalar boýunça maglumatlary ýygnamak we seljermek boýunça maslahatlar” diýen Oslo gollanmasyny hasaba almak bilen işlenip düzüldi.
2014-nji ýylyň awgust aýynda “Innowasiýa işi hakynda” Türkmenistanyň Kanuny kabul edildi. Şu Kanun Türkmenistanda innowasiýa işiniň hukuk, ykdysady we guramaçylyk esaslaryny kesgitleýär.
Şu usulyýet işiniň maksady innowasiýalary statistik hasaba alnyşynyň usulyýet çemeleşmelerini kämilleşdirmekden ybarat we Türkmenistanda öňki kabul edilen we tassyklanan innowasiýa işi baradaky meta-maglumatlary “Innowasiýa işi hakynda” Türkmenistanyň Kanunyna laýyklyga getirmekden ybarat.
Barlagyň wezipeleri – Türkmenistanyň kanunçylygyndakywe halkara standartlaryndaky kesgitlemeleri deňeşdirmek we onuň esasynda Türkmenistanyň döwlet statistika ulgamynda ulanylýan innowasion işi boýunça metamaglumatlary kämilleşdirmek.
(Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti tarapyndan 2015-nji ýylyň 28-nji maýynda tassyklanyldy, bellige alyş belgisi 04/15-2).
Harytlaryň bölek satuw söwdasynyň seçimleýin statistik gözegçiligini geçirmegiň usuly Söwdanyň, ulagyň we aragatnaşygyň statistikasy müdirligi tarapyndan 2015-nji ýylda Türkmenstatyň 2015-nji ýyl üçin maksatnamasyna laýyklykda ýerine ýetirildi. Bu işiň maksady ykdysadyýetiň döwlete dahylsyz sektorynda harytlaryň bölek satuw söwdasyna seçimleýin statistik gözegçiligi guramak we geçirmek üçin usuly binýadyň kämilleşdirilmegi bolup durýar. Usuly iş şu wezipeler üçin peýdalanylar: − baş we seçimleýin köplükleri kesgitlemek we emele getirmek; − bölek satuw söwdasynyň seçimleýin gözegçiliginiň sowalnamasyny işläp taýýarlamak; − ýurduň sebitlerinde bölek satuw söwdasynyň seçimleýin gözegçiligini guramak we geçirmek. Bu usul Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti tarapyndan 2015-nji ýylyň 30-nji iýunda № 10/15-2 belgi bilen tassyklanyldy.
28.“Halkara tejribisini nazara almak bilen sarp ediş nyrhlary boýunça möwsümleýin düzedişleri girizmegiň usuly”
Halkara tejribisini nazara almak bilen sarp ediş nyrhlary boýunça möwsümleýin düzedişleri girizmegiň usuly ilat tarapyndan önümçilik däl sarp ediş üçin satyn alynýan harytlaryň we hyzmatlaryň sarp ediş nyrhlaryna we tariflerine statistik gözegçiligi guramak we hilini ýokarlandyrmak sarp ediş nyrhlarynyň indeksiniň hasaplamasyny kämilleşdirmek maksady bilen işlenip taýýarlanyldy. Usulyýet işi taýýarlanylanda şu materiallar esas hökmünde alyndy: GDA döwletleriniň ykdysadyýetiň aýratynlyklaryny nazara almak bilen uýgunlaşdyrylan “Sarp ediş nyrhlarynyň indeksi boýunça gollanma: nazaryýet we tejribe” (Halkara zähmet guramasy, Halkara Pul Gaznasy, Ykdysady hyzmatdaşlyk we ösüş guramasy, Ýewropa bileleşiginiň statistika gullugy, Birleşen Milletler Guramasy, Bütindünýa Gaznasy tarapyndan neşir edildi 2007ý., Waşington, HPG). Möwsümleýin düzedişleriň esasy maksady adaty möwsümleýin üýtgemeleri we seredilýän döwürde hereketiň çäklerinde adaty senenama täsirlerini gözden geçirmekden ybarat. Statistik gözegçiligiň möhüm wezipeleriniň biri görkezijileriň möwsümleýin sazlanan dinamiki hatarlaryny taýýarlamak we neşir etmek bolup durýar. Möwsümleýin sazlanan görkezijiler statistik gözegçiligiň standart guraly bolup durýar we başlangyç görkezijiler bilen bir hatarda işlenip taýýarlanylýar. (Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti tarapyndan 2015-nji ýylyň 31-nji oktýabrynda tassyklanyldy, bellige alyş belgisi 14/15-2).
29.“MHU-nyň zerurlyklaryny nazara almak bilen maliýe sektorynyň statistik görkezijilerini emele getirmek boýunça usulyýet maslahatlaryny işläp düzmek”
1993-nji ýyldaky MHU-dan 2008-nji ýyldaky MHU geçmek boýunça çäreleri amala aşyrmagyň çäklerinde işi başlangyç tapgyr hökmünde ýerine ýetirildi we gysga möhletli esasda maslahat häsiýetine eýedir. Вu işde MB-nyň hyzmatlarynyň goýberlişiniň görkezijilerini hasaplamak üçin maglumat çeşmelerini, şeýle hem maglumat çeşmelerini görkezmek bilen görkezijileriň sanawyny kesgitlemek boýunça maslahatlar berildi, başlangyç maglumatlary almakda meseleler ýüze çykaryldy we döwlet statistik hasabat formalaryny kämilleşdirmek boýunça maslahatlar taýýarlanyldy. Bu maslahatlarda çärýekleýin maliýe hasabatynyň maglumatlary boýunça MB-nyň hyzmatlarynyň goýberlişiniň möçberiniň synag hasaplamasy geçirildi. Usulyýet esaslary hökmünde aşakdaky materiallardan peýdalanyldy: 1) Ýewrostat, HPG, YHÖG, BMG, Bütindünýä banky tarapyndan taýýarlanylan 2008-nji ýylyň milli hasaplar ulgamy (Nýu-ýork, 2009 ý,); 2) Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan 2012-nji ýylyň 9-njy martyndaky 46-ö belgili buýrugy bilen tassyklanan Karz edaralaryň ýyllyk maliýe hasabaty baradaky düzgünnama; 3) Türkmenistanyň banklarynda buhgalter hasabynyň hasaplarynyň meýilnamasy we ony peýdalanmak boýunça görkezmeler, 2010 ý. 2008-nji ýyldaky MHU-da üýtgeşmeler maliýe işleriniň görkezijileriniň pul we maliýe statistikasynyň beýleki halkara ulgamlary bilen usulyýet taýdan ylalaşylmagyny üpjün etmeli. (2015-nji ýylyň 30-njy noýabrynda Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti ttarapyndan tassyklandy, 18/15-2 bellige alyş belgisi)


c: text/html

text:
Halkara “Amnesty International” guramasynyň maglumatyna görä, 2011-nji ýylda Eýranda, Saud Arabystanynda we Yrakda ölüm jezasynyň ýerine ýetirilişiniň artmagy netijesinde geçen ýyl bu tendensiýa 2010-njy ýyldaka garanda dünýä boýunça ýokarlanypdyr. Emma, guramanyň täze hasabatyna laýyklykda, ölüm jezasyny ýatyran ýurtlaryň sany 2011-nji ýylda köpelipdir.
“Amnesty International” guramasynyň täze hasabatyna laýyklykda, geçen ýyl Ýakyn Gündogarda ölüm jezasynyň ýerine ýetirilişi artypdyr.
Guramasynyň ölüm jezasy boýunça maslahatçysy Jan Wetzeliň pikiriçe, bu ýerde gapma-garşylykly tendensiýa bar.
“Dünýäde ölüm jezasyny ulanmagy dowam etdiren we ony ýerine ýetirmegi ösdüren ýurtlar bar. Olaryň sany örän az” diýip, Wetzel aýdýar. “Emma bu topar ölüm jezasyny goldaýan döwletlerden örän kiçi. Olar daşky dünýäden juda üzňelikde. Emma geçen ýyl ýerine ýetirilen ölüm jezalarynyň aglabasy şol ýurtlara degişli”.
2011-nji ýylda 20 ýurtda ölüm jezasy ýerine ýetirildi. Bu ölüm jezasynyň ýerine ýetirilişiniň geçen ýyllara garanda durnukly azalýandygyny görkezýär.
Ýöne, “Amnesty International” guramasynyň hasabatyna görä, geçen ýyl 676 adamyň ölüm jezasy ýerine ýetirilipdir. Bu görkeziji 2010-njy ýyla garanda 30 prosent çemesi köp.
2011-nji ýylda ölüm jezasy ýerine ýetirilenleriň ýarpysyndan gowragy Eýranyň paýyna düşýär we ol ýerde 360 adamyň ölüm jezasy ýerine ýetirildi. Geçen ýyl Eýranda köpçüligiň öňünde jezalandyrylanlaryň sany hem 2010-njy ýyla garanda dört esse töweregi köpeldi.
Emma Wetzeliň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, bular häkimiýetleriň ykrar eden ýa-da başgalara tassyklatmasy mümkin bolan sanlardyr: “Tassyklatmak mümkin bolmadyk ýa-da gizlin ýagdaýda jezalandyrylanlar hem bar. Şunlukda olaryň jemi sanynyň 600 bolmagy mümkin”.
Hytaýda ölüm jezasy baradaky sanlar gizlin saklanýar. Ýöne, “Amnesty International” guramasynyň hasabatyna laýyklykda, 2011-nji ýylda Hytaýda “müňlerçe” adam jezalandyrylypdyr. Hasabatda olaryň jemi sany barada aýdylmaýar.
Yrakda köpelýär
Geçen ýyl Saud Arabystanynda azyndan 82 adamyň we Yrakda azyndan 68 adamyň ölüm jezasy ýerine ýetirilipdir. Ýöne, Wetzeliň sözlerine görä, Yrakda şu ýylyň üç aýynda şonça adama berlen iň ýokary jeza ýerine ýetirilipdir.
“Biz Yrakda şu ýylyň ýanwar, fewral we mart aýlarynda eýýäm 69 adama berlen ölüm jezasynyň ýerine ýetirilendigini hasaba aldyk” diýip, Wetzel aýdýar. “Şunlukda, Yrak şu ýylyň üç aýynda tutuş geçen ýyldakydan hem köp ölüm jezasyny ýerine ýetirdi”.
“Amnesty International” guramasy Belarusda ölüm jezasynyň ýerine ýetirilmegi bilen baglanyşykly-da aladala bildirýär. 2011-nji ýylda Belarus Ýewropada we postsowet giňişliginde ölüm jezasyny beren we ony ýerine ýetiren ýeke-täk ýurt boldy.
Guramanyň hasabatyna görä, geçen ýyl Amerikanyň Birleşen Ştatlary dünýäniň senagat taýdan ösen “Uly Sekizliginiň” arasynda ölüm jezasyny ýerine ýetirýän ýeke-täk ýurt bolup galypdyr. Emma Birleşen Ştatlarda ölüm jezasynyň ýerine ýetirilişi azalýar diýlip, hasabatda bellenýär.
“Amnesty International” guramasy Owganystanda ölüm jezasynyň ýerine ýetirilişiniň, iki ýyl arakesmeden soň, täzeden dikeldilmegi bilen bagly hem alada bildirýär.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Şahyr Gurbannazar Ezizowyň "Sungat" diýen goşgusynda şeýle setirler bar:
"Sungat diýmek näme?
Bilýärmisiňiz?
Ele alýarlar-da ýiti keseri,
Lokga daşyň ähli artyk bölegin
Ýonup, döredýärler ajap eseri..."
Mälim bolşy ýaly, şu ýylyň sentýabrynda nowjuwan wagty aramyzdan giden şahyryň öldürilenine 40 ýyl dolýar.
2014-nji ýylda, gapdalyndan geçýän ýoluň giňeldilmegi we beýgeldilmegi bilen, Gurbannazar Ezizowyň, onuň galamdaş dostlary Ýuriý Rýabininiň, Wasiliý Şabanowyň we olaryň sürüjisiniň gaçgak söwet esgeri tarapyndan 1975-nji ýylyň 29-njy sentýabrynda (Aşgabat-Türkmenbaşy ýolunyň 303-nji kilometrinde) atylyp öldürilen ýerinde oturdylan Hakyda daşyna adamlaryň sowlup geçmesiniň kynlaşandygy aýdylýar.
Azatlyk Radiosy bu mesele bilen gyzyklanyp, aşgabatly şahyr Amanmyrat Bugaýew bilen söhbetdeş boldy.


text:
Müsüriň ýokary derejeli polisiýa ofiseri Kairiň golaýyndaky öýüniň daşynda ulagynyň aşagyna ýerleşdirilen bombanyň partladylmagy netijesinde öldürildi.
Brigada generaly Ahmed Zaki 23-nji aprelde Kairden 32 kilometr uzaklykda ýerleşýän 6-njy oktýabr şäherinde partladylan bombanyň netijesinde heläk boldy.
Beýleki bolan bir wakada hem leýtenant Ahmed Saad Aleksandria şäherinde geçirilen harby reýd mahaly atylyp öldürildi.
Zakiniň öldürilmegi Müsürde iýul aýynda yslamçy prezident Mohammad Morsi häkimiýetden çetleşdirileni bäri ýurduň howpsuzlyk güýçlerini nyşana alyp, söweşijiler tarapyndan amala aşyrylan hüjümleriň iň soňky tapgyrydyr.
Müsürde maý aýynyň ahyrynda prezidentlik saýlawlary geçirilýär. Bu saýlawlarda ýurduň armiýasynyň öňki başlygy Abdel Fattah al-Sisiniň ýeňiş gazanmagyna garaşylýar.


text:
Ýewraziýa internet sahypasynyň maglumatyna görä, Ýsralýylyň ýokary derejeli delegasiýasy Aşgabada baryp, şol ýerde Türkmenistanyň Içeri we Daşary işler ministrliklerinde duşuşyk geçirýär.
Mälim bolşuna görä, Ysraýyl amatly bina we ýer tapylan ýagdaýynda Aşgabatda öz ilçihanasyny açjakdygyny maý aýynda yglan edipdi.
Bu ilçihana, Ysraýylyň, Eýranyň iň ýakynda ýerleşýän wekilhanasy bolar. Sebäbi Aşgabat Eýranyň serhet linýasynyň 32 kilometr golaýynda ýerleşýär.
Ysraýylyň bu delegasiýasyna ýurduň Daşary işler ministrliginiň Merkezi Ýewropa we Ýewraziýa bölüminiň ýolbaşçysynyň orunbasary Pinças Awiwi ýolbaşçylyk edýär.
Jenap Awiwi mundane öň, Ysraýylyň Türkiýedäki ilçisi bolup hem işläpdi.


text:
Ak tamyň berýän maglumatyna görä, prezident Barak Obama 2014-njy ýyldan soň Owganystanda näçe ABŞ-ly esgeriň galmalydygy barada, entek, doly karara gelmändir.
Ak tamyň metbugat wekili Jeý Karneý sişenbe güni çykyş edip, Obamanyň Owganystanda hiç bir amerikaly esgeri galdyrmaly däl diýen mümkinçilige hem garaýandygyny aýtdy.
Karneý 2014-nji ýyldan soň Owganystanda galmaly amerikaly esgerleriň sanynyň ýerli resmiler bilen maslahat edilip çözüljekdigini aýtdy.
Mundan öň, prezident Barak Obamanyň hökümeti bilen prezident Hamid Karzaýyň edarasynyň arasyndaky dartgynlylyk sebäpli, Owganystandan ähli ABŞ-ly esgerleriň çykaryljakdygy barada habar peýda bolupdy.
Karzaýyň metbugat wekili ýurtdan ähli amerikan esgerlerini çykarmak boýunça gepleşikleriň alnyp barylýandygyny ret etdi.


text:
“Nabukko” gazgeçirijisini gaz bilen üpjün edip biljek esasy döwletleriň biri – Türkmenistan. Türkmen metbugatynyň habaryna görä, ýakyn günlerde ABŞ-nyň “Chevron” we Fransiýanyň “Total” kompaniýalarynyň ýolbaşçylary Türkmenistana sapara bararlar. Olar Hazar deňziniň tebigy gaz resurslaryny özleşdirmek meselesini maslahat ederler. Emma Türkmenistana garanda “Nabukko” proýektine Yragyň has tiz goşulmagynyň ahmaldygy mälim edildi.
ABŞ-nyň Ýewraziýanyň energiýa meseleleri boýunça ýörite wekili Riçard Morningstaryň hepdäniň çarşenbe güni Waşingtondaky Johns Hopkins uniwersitetinde eden çykyşynda
bellemegine görä, Ýewropany Orsýetden sowa gaz bilen üpjün etmek boýunça strategik proýekt bolan “Nabukko” gazgeçirijisiniň öňünde duran esasy mesele onuň gaz üpjünçiligine degişli.
Amerikan resmisiniň sözlerine görä, häzirki wagtda proýektiň gaz bilen üpjünçiliginde Azerbaýjandan başga Türkmenistan bilen Yraga bil baglanýar. “Bagdad öz gyzyklanmasyny mälim etdi we onuň ýakyn geljekde goşulmagyna garaşylýar. Emma Türkmenistanyň ýakyn geljekde proýekte goşuljagy gümana. Ilkinji nobatda bu syýasy sebäplere esaslanýar” diýip, Riçard Morningstaryň belländigi habar berilýär.
Germaniýanyň “Handelsblatt”
gazetinde “Nabukko” proýektini gaz bilen üpjün etmek meselesinde proýekte gatnaşýan taraplaryň potensial hyzmatdaşlary bilen gutarnykly ylalaşyga gelip bilmändigi aýdylyp, şu sebäpden proýektiň durmuşa geçirilip başlanmagynyň ýene yza tesdirilýändigi bellenildi. Emma Türkmenistan Ýewropany energiýa bilen üpjün etmekde ÝB bilen hyzmatdaşlyga taýýardygyny şu hepde mälim etdi.
13-nji oktýabrda türkmen-britan senagat geňeşiniň ýolbaşçysy Ronald Neş bilen Aşgabatda geçiren duşuşygynda
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow energiýa serişdelerini eksport etmek üçin ýurduň ähli mümkinçilikleriniň bardygyny we bu ugurda daşary ýurtly, aýratynam ýewropaly hyzmatdaşlary bilen işleşmäge taýýardygyny aýtdy.
2008-nji ýylda Ýewropa Bileleşiginiň Türkmenistan bilen energiýa hyzmatdaşlygy boýunça Memoranduma gol çekişmegine
we “Nabukko” konsorsiumynyň paýdary bolan Germaniýanyň “RWE AG” kompaniýasynyň 2009-njy ýylda Türkmenistan bilen özara hyzmatdaşlyk boýunça ylalaşyk baglaşmagy
synçylar tarapyndan Aşgabadyň “Nabukko” proýektine tarap ädimi hökmünde kabul edilipdi.
Şu ýylyň tomsunda Türkmenistan Hazar deňzindäki gaz ýataklaryny özleşdirmek işine Günbataryň kompaniýalaryny çekmek planlaryny hem yglan etdi.
ENEX peýda boldy
Habar serişdelerinde ýaňy-ýakynda Ýewropanyň käbir kompaniýalarynyň Türkmenistan bilen eýýäm özara ylalaşyga gelendigi hakda maglumatlar peýda boldy. “EU Observer” neşiri
, ENEX kompaniýasynyň ýolbaşçysy, belgiýaly ýurist Kun Minne salgylanyp, Belgiýanyň “ENEX Process Engineering”
kompaniýasynyň ýewropaly birnäçe kompaniýalar bilen bilelikde şu ýylyň noýabr aýynda türkmen hökümetine öz gutarnykly teklibini hödürlemekçidigini habar berýär.
Kun Minne Türkmenistanyň Belgiýadaky we Ýewropa Bileleşigindäki resmi däl konsulydyr. Onuň diňe şu ýylyň özünde türkmen prezidenti G.Berdimuhamedow bilen ýedi gezek duşuşandygy we Türkmenistanyň daşary işler ministri Raşid Meredow we ýangyç boýunça ýokary derejeli türkmen resmisi Ýagşygeldi Kakaýew bilen telefon arkaly yzygiderli gepleşik geçirýändigi habar berilýär.
ENEX kompaniýasy gysylan tebigy gazy
(CNG) Hazaryň üsti bilen tankerler arkaly Azerbaýjana, ol ýerden bolsa Baku-Tbilisi-Erzurum gazgeçirijisi arkaly Türkiýa akdyrmagy göz öňünde tutýar. Eksport boýunça planlaşdyrylýan möçber 3-4 millard kubmetr aralygynda. “Nabukko” proýektine akdyrylmagy göz öňünde tutulýan türkmen gazynyň möçberi-de 10 milliard kubmetrdir.
Häzirlikçe Erzurumdan Ýewropa Bileleşigine gaz akdyrjak geçirijini kimiň gurjakdygy belli däl. Gurulaýan ýagdaýynda-da Türkmenistanyň bu konsorsiuma goşulyp-goşulmajakdygy ýa-da hatda gazy diňe öz serhetinde satyp-satmajakdygy hem anyk däl. Emma “EU Observer” Kun Minne salgylanyp, türkmen gazynyň bu ugurdaky ilkinji eksporty 2013-2014-nji ýyllara planlaşdyrylýar diýip ýazýar.
Maglumata laýyklykda, “ENEX Process Engineering” Türkmenistan bilen ylalaşyk baglaşan ýagdaýynda bu Orsýetiň “Günorta akym” we Günbataryň “Nabukko” proýektlerine zarba bolup biler. Emma Kun Minne häzire çenli Orsýetden nägilelik bildiriji yşaratyň gelmändigini aýdýar we “Nabukko”
ýa-da “Günorta akym”
geçirijilerini gaz bilen üpjün etmek boýunça Türkmenistanyň haýsydyr bir ylalaşyga gol çekjekdigine ynanmaýar diýip, “EU Observer” habar berýär. Bu neşiriň ýazmagyna görä, “Nabukko” proýektine päsgelçilik döretmek üçin Orsýetiň Kun Minni ulanýandygyny ÝB-niň käbir diplomatlary öňe sürýärler, emma Kun Minne muny ret edýär.
Ýewropa Komissiýasynyň prezidenti Joze Manuel Barrosonyň noýabr aýynyň ahyrynda ýa-da dekabryň başlarynda Hazar regionyna sapar etmegine garaşylýar. Saparyň esasy maksady “Nabukko” proýekti boýunça hyzmatdaşlyga itergi bermek bolar diýlip, habar berilýär.
Türkmen hökümetiniň daşary ýurt kompaniýalary bilen energiýa hyzmatdaşlygyna degişli takyk planlary barada Türkmenistanyň habar beriş serişdelerinde maglumat berilmedi.


text:
Ýene az wagtdan "National Geographic" žurnaly her ýylky geçirýän megaýaryşy (15 dekabr töweregi) boýunça öz ýeňijisini aýan eder. Elbetde ýaryşyň ýeňijisine berilmeli sowgat bilen tanyşsak, ol 10000 $ amerikan dollary we ABŞ-nyň paýtagty Waşingtona syýahat putýowkasydyr. Geliň NextTM-daşlar siziň dykgatyňyza şolardan has täsirlileri bilen tanyşdyraýyn.
MURSI taýpasyndan bolan çagaly aýal.
Namibiýa, Uolfiş-Beýdäki gotan.
BONOBA ene maýmyny öz maýmynjygy bilen.
Teneçir, Atbakar (Hudaýaty) we guran güljagaz.
ABŞ, Arizona ştaty, garry daragt.
Şri-Lankidäki balykçylyk.
HAMER taýpasyndan bolan gyz.
ABŞ, Ýuta ştaty, ARKA şekilli milli seýilgähi.
Gümmeziň aşagyndaky öý.
Ine görşüňiz ýaly şular ýaly suratlar. Bulardan başgada suratlar köp. Elbetde özüm üçin täsirliräklerini ýerleşdirdim.
10 декабря 2012
Minnetdar ýürejikleriňiz üçin !!!


text:
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanyň Döwlet serhet gullugynyň ýokary derejeli ýolbaşçylarynyň işini tankyt edip, olara Türkmenistanyň döwlet serhediniň talabalaýyk goralmaýandygyny aýtdy.
Türkmenistanyň döwlet eýeçiligindäki “Altyn asyr” telekanalynyň maglumatyna görä, prezident Berdimuhamedow bu aladasyny degişli ýolbaşçylar bilen 2-nji iýunda geçiren wideogörnüşli ýygnakda beýan etdi.
Habarda aýdylyşyna görä, prezident Türkmenistanyň Döwlet serhet gullugynyň ýolbaşçysy Myrat Yslamowa we onuň orunbasary Eýeberen Batyr Durdyýewiçe serhediň goraglylygynyň doly üpjün edilmänligi üçin berk käýinç berip, bu ugurdaky kemçilikler gysga wagtyň içinde düzedilmese, onda olaryň öz wezipelerinden boşadyljakdygyny duýdurdy.
“Altyn asyryň” habarynda gürrüňi edilýän kemçilikler hakda jikme-jik maglumat berilmeýär, şeýle-de bu ugurdan Serhet gullugynyň ýolbaşçylarynyň aýdanlary hakda hem maglumat ýok. Emma prezidentiň bu duýduryşlary ýaňy-ýakynda türkmen-owgan serhedinde bolup geçen ýakymsyz hadysalaryň yz ýanyndaky wagta gabat geldi.
Owgan resmilerinden alnan maglumatlara görä, 24-nji maýda Owganystanyň Bathyz welaýatynyň Bala Murgap obasynyň Türkmenistan bilen serhetleşýän böleginde Owganystanda ýerleşýän söweşijiler tarapyndan üç sany türkmen esgeri atylyp öldürildi.
Şol welaýatyň Gormaç etrabynyň häkiminiň wezipesini ýerine ýetiriji Asyl Hanyň Azatlyk Radiosynyň Owgan gullugyna beren maglumatyna görä, Bala Murgap obasy tarapyndan gelen eli ýaragly adamlar Türkmenistanyň döwlet serhedinden geçip, üç sany türkmen serhetçisini atyp öldüripdirler hem-de olaryň ýaraglaryny olja alypdyrlar.
“Üç serhetçini öldürdiler”
Asyl Han bu barada şeýle diýýär: “Haçan-da maňa bu barada maglumat gelip gowşanda, men ony Bala Murgap etrabynyň howpsuzlyk güýçlerinden soradym. Maňa berlen maglumata görä, Murgap etrabyna degişli serhediň 38-nji nokadynda, Akazaý atly obadan bir ýaragly topar Gulamdestegir Topanyň ýolbaşçylygynda Türkmenistanyň serhedini bozup, aňry geçipdir. Bize gowşan maglumata görä, olar Türkmenistanyň üç serhetçisini atyp öldürip, türkmen esgerlerine degişli iki sany awtomaty we bir sany agyr pulemýoty alyp gaýdypdyrlar”.
Mundan ozal Owganystanyň Bathyz welaýatynyň Türkmenistan bilen serhetleşýän Mukur etrabyndan hem käbir ýaragly adamlar araçäkden geçip, üç sany türkmen esgerini Türkmenistanyň öz territoriýasynda atyp öldüripdiler.
26-njy fewralda bolandygy aýdylan şol waka hakda Bathyz welaýatynyň häkiminiň metbugat wekili Mirwais Mirzakwal Azatlyk Radiosynyň Owgan gullugynyň habarçysyna şeýle maglumat beripdi: “Tor Şaýyh etrabynda hereket edýän Mowlawi Abdylla atly “Talyban” hereketiniň komandiriniň ýolbaşçylygyndaky topar mundan ozalam Owganystanyň howpsuzlyk güýçleri bilen hem wagtal-wagtal çaknyşýardy. Olar bu gezek Türkmenistanyň territoriýasyna girip, türkmen serhetçileriniň üstüne hüjüm edipdirler. Wakada türkmen serhetçilerinden üçüsi wepat bolupdyr. Bize gowşan maglumatlara görä, bu hadysada Türkmen serhetçilerinden ýene-de birki sanysy ýaralanypdyr”.
R.Meredow Kabulda
Bu wakalar hakda Türkmenistanyň döwlet eýeçiligindäki habar serişdelerinde halka hiç hili maglumat berilmeýär. Emma şol wakalardan soň, 28-nji maýda, Türkmenistanyň daşary işler ministri Raşid Meredow hem duýdansyz ýagdaýda Owganystana sapar edip, serhediň howpsuzlygy barada owgan resmilerine öz aladasyny bildirdi.
Owganystanyň prezident apparatynyň bu barada ýaýradan maglumatyna görä, prezident Karzaý Raşid Meredow bilen bolan duşuşykda, onuň iki döwletiň araçäginde dörän ýagdaý bilen baglanyşykly bildiren aladalaryna düşünmek bilen jogap berip, Owganystanyň howpsuzlyk güýçlerine bu barada degişli çäreleri görmegi tabşyrypdyr.
Türkmen esgerleriniň üstüne edilýän bu hüjümleriň kimler tarapyndan, näme maksat bilen amala aşyrylýandygy hakda takyk maglumat ýok. Emma Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolan käbir synçylar demirgazyk Owganystanda howpsuzlyk ýagdaýlarynyň barha erbetleşip barýandygyndan habar berýärler. Türkmenistan bilen Owganystanyň serhet liniýasynyň uzynlygy 744 kilometere barabardyr.


text:
Birleşen Ştatlaryň Döwlet sekretary Hillary Klinton Hytaýyň paýtagtynda geçirilýän ýyllyk gepleşikleriň öňüsyrasynda çykyş etdi we Waşingtonyň Pekini adam hukuklaryny berjaý etmeklige çagyrýanlygyny aýtdy.
“ABŞ häzirki dialogymyzyň çäginde ynsan hukuklarynyň we düýpli azatlyklaryň wajypdygyna ünsi çekýär. Sebäbi biz ähli hökümetler raýatlaryň mertebesine we kanuna hormat goýmaly, hiç bir ýurt bu hak-hukuklary ret etmeli däl diýip hasap edýäris” diýip, Klinton aýtdy. “Prezident Barak Obamanyň şu hepdede aýdyşy ýaly, Hytaý öz raýatlarynyň ählisiniň hukuklaryny gorasa, ol has güýçli we ösen döwlet bolardy, elbetde, ol biziň umumy bähbitlerimiz nukdaýnazaryndan hem has güýçli ýaran bolardy”.
Klinton kör aktiwist Çen Guangçengiň ykbalyna degişli wakany agzamady. Bu hytaý aktiwisti goldaw sorap, ABŞ-nyň Pekindäki ilçihanasynda gizlendi, soň bolsa Hytaýda galmaga razylyk berdi, emma ol soň özüniň bu ädimine ökünýänligini aýtdy.
Çen öz howpsuzlygyndan heder edýänligini aýdyp, özüniň hem maşgalasynyň howpsuzlygynyň üpjün ediljegi barada özüne berlen wadalaryň galpdygyny we özüniň Birleşen Ştatlara gitmek isleýänligini mälim etdi.
Klintonyň Pekinde eden çykyşynda aýtmagyna görä, ABŞ Hytaýdan Demirgazyk Koreýanyň we Eýranyň ýadro programmalaryndan el çekmeklerini gazanmak we Siriýadaky zorlugy togtatmak üçin Siriýanyň hökümetine basyş etmek ýaly meselelerde hem ýardama garaşýar.
Hytaýyň ýolbaşçysy Hu Jintaonyň Pekindäki bu gepleşikleriň başynda aýtmagyna görä, ol Pekin bilen Waşington özara ylalaşylmaýan meselelere gezek gelende birek-birege hormat goýmaklygy öwrenmeli diýip hasap edýär.
Hu Jintao, hususan-da, taraplaryň umumy bähbitleriniň çägini giňeltmäge çalyşmalydygyny, tapawutlanýan pikirlerine seresaply çemeleşmelidigini we gapma-garşylyklary dialog arkaly çözüp, olaryň hytaý-amerikan gatnaşyklaryna ýaramaz täsir ýetirmezligini gazanmaga çalyşmalydygyny belledi.
Çeniň howpsuzlygy
Şol bir wagtyň özünde-de ABŞ-nyň Hytaýdaky ilçisi hytaý aktiwisti Çeniň ykbaly bilen baglylykda öz ýurdunyň hereketlerini aklap çykyş etdi. Gari Lokk Çeniň amerikan ilçihanasyny terk etmegi üçin oňa hiç hili basyş edilmänligini aýtdy we aktiwistiň öz aýaly bilen gepleşensoň, ilçihanadan çykyp gidenligini belledi. Lokkyň žurnalistlere aýtmagyna görä, ilçihana Çeniň ähli isleglerini ýerine ýetiripdir.
Amerikan resmileriniň sözlerine görä, gelnen ylalaşykda Çeniň we onuň maşgalasynyň Hytaýda howpsuzlygynyň üpjün ediljegine güwä geçilipdir we onuň öz işlerini dowam etdirmegine rugsat berlipdir.
Emma Hytaýyň resmileri bu meselede ýiti çykyş etdiler we amerikan diplomatlaryny Hytaýyň içerki işlerine goşulyşmakda aýyplap, olaryň ötünç soramaklaryny talap etdiler.
CNN telekanaly Çeniň sözünden sitata getirdi we onuň ABŞ-dan eden tamasynyň çykmanlygyny habar berdi.
Çen Hytaýyň hökümetiniň alyp barýan bir çagalylyk syýasatyny tankyt edip, ýurtda edilýän mejbury abortlara garşy çykyş edipdi. Çeniň bu hereketi Hytaýyň hökümetini gaharlandyrypdy.


text:
Gyrgyzystanyň Aşgabatdaky ilçihanysynyň işgäri Türkmenistana temmäki önümlerini bikanun geçirmekçi bolanda saklandy.
Gyrgyz habar serişdeleriniň maglumatyna görä, Gyrgyzystanyň Türkmenistandaky ilçihanasynyň bir işgäri – Manas Osmanow 17-nji aprelde Türkmenistanyň “Farap” serhet geçelgesinde saklanypdyr.
Gyrgyz mediasynyň maglumatyndan çen tutulsa, 36 ýaşly Osmanowyň 11CD011 belgili ”Toyota-Highlander” kysymly ulagyndan daşary ýurtdan getirilen uly möçberdäki kontrabanda temmäki önümleri tapylypdyr.
Bu ýagdaý bilen baglylykda Gyrgyzystanyň Daşary işler ministrligi ýerli habar serişdelerine kommentariý berdi.
Maglumata görä, bikanun temmäki gaçakçylygynda saklanan Manas Osmanow Gyrgyzystanyň Türkmenistandaky ilçihanasynyň administratiw-tehniki işgäri eken. Ol öz diplomatiki missiýasynyň ýolbaşçysynyň rugsadyny almazdan, özüniň şahsy ulagynda işleýän ýurduny [Türkmenistany] terk edipdir.
“Ol [Osmanow] saklanandan soň, 20-nji aprelde [Gyrgyzystanyň] Daşary işler ministrliginiň №89 belgili karary bilen, Gyrgyzystanyň Zähmet kodeksiniň 83-nji maddasynyň 12-nji bölümine laýyklykda, wezipesinden boşadyldy” diýlip, Gyrgyzystanyň Daşary işler ministrliginiň beýanatynda bellenýär.
Gepiň gerdişine görä bellesek, Türkmenistanyň serhedinde ýüze çykan bu ýagdaý boýunça türkmen mediasy häzirlikçe dymýar.
Ýurduň Daşary işler ministrligi hem bu barada nähilidir bir beýanat ýaýratmady. Azatlyk Radiosynyň bu mesele boýunça ministrlik bilen habarlaşmak synanyşyklary hem netije bermedi.
Şol bir wagtda-da, Türkmenistanda temmäki önümleri bilen bagly girizilen gadagançylyklardan soň, ýurtda çilimiň bahasy telim esse galdy we çilim gytçylygy döredi.
Şeýle-de şu ýylyň mart aýynda Türkmenistanyň prezidentiniň ýörite karary bilen temmäki önümlerini ýurda getirmegiň we olara nyrh kesmegiň, satmagyň ähli ygtyýary ýurduň Söwda we daşary aragatnaşyklar ministrligine berildi.


text:
Aşgabat, 19-nji ýanwar. “Türkmenportal”.
Mary şäheriniň 2015-nji ýylda türki dünýäniň medeni paýtagty diýlip yglan edilmegi mynasybetli 27-nji ýanwarda Mary welaýatynyň adminstratiw merkezinde dabaralar geçiriler.
Bu çärä türki medeniýetiň halkara guramasynyň (TÜRKSOÝ) wekilleriniň, dünýäniň birnäçe ýurtlaryndan medeniýet we sungat işgärleriniň gatnaşmagy meýilleşdirilýär. Baýramçylyk çäreleriniň meýilnamasynda resmi dabarany, şeýle hem türki döwletleriň sungat ussatlarynyň konsertini, şekillendiriş, amaly-haşam we foto sungatynyň sergisini geçirmek hem bar.
Mary şäheriniň 2015-nji ýylda türki dünýäniň medeni paýtagty diýlip yglan edilmegi mynasybetli Türkmenistanyň Prezidenti tarapyndan tassyklanan çäreleriň maksatnamasyna laýyklykda, bu ýerde ýigrimiden gowrak çäre geçiriler. Olaryň hatarynda ylmy maslahatlar, sergiler, konsertler, teatr çykyşlary, döredijilik duşuşyklary geçiriler, şeýle hem welaýatyň gadymy ýadygärliklerine syýahatlar guralar.
Mary şäheriniň 2015-nji ýylda türki dünýäniň medeni paýtagty diýlip yglan edilmegi baý taryhy-medeni mirasymyzy mundan beýläk-de giňden wagyz etmek, ýurdumyzda ony gorap saklamak we öwrenmek boýunça alnyp barylýan işler bilen dünýä jemgyýetçiligini tanyşdyrmak üçin ajaýyp mümkinçilikleri döredýär. Şunuň bilen bagly geçiriljek çäreler Türkmenistanyň halkara abraýynyň pugtalanmagyna, dünýäniň dürli döwletleri bilen dostlukly gatnaşyklaryň we köp taraply hyzmatdaşlygyň ösmegine, halkara derejede Garaşsyz türkmen döwletiniň medeniýet we sungat ulgamynda häzirki zaman gazananlaryny görkezmäge ýardam eder.


text:
Ýekşenbe güni Gresiýanyň premýer-ministri Jorj Papandreu öz ýurdunda çuňlaşýan maliýe krizisi sebäpli Birleşen Ştatlara planlaşdyrýan saparyny-da ýatyrdy.
Şu hepde ol Birleşen Ştatlaryň Nýu-Ýork şäherinde BMG-niň Baş Assambleýasynyň sessiýasyna gatnaşmaklygy hem-de Halkara pul gaznasynda gepleşikler geçirmegi planlaşdyrýardy.
Gresiýanyň Ýewropa Bileleşiginden we Halkara pul gaznasyndan alan öz karzlary üçin edilýän talaplary ýerine ýetirip bilmek mümkinçiligi henizem uly sorag astynda galýar.
Karzlaryň ilkinji tapgyrynda bu ýurda 109 milliard dollar, soňky tapgyrynda-da 110 milliard dollar karz bermeklik karar edildi. Ýöne bu karzlaryň doly berilmegi üçin Gresiýadan birgiden pul tygşytlaýyş çäreleri talap edilýär.


text:
Iki motosikletli hüjümçi, Pakistanyň Haýber Pahtunhwa welaýatyndaky harby bazanyň esasy gapysyna el granatlaryny zyňdylar. Amala aşyrylan şol hüjümde azyndan 10 adam ýaralandy.
Sişenbe güni, Risalpur şäherinde bolan bu hüjümde adaty raýatlar we bir howpsuzlyk işgäri ýaralandy. Bu barada polisiýa ofiseri Gulam Muhammet habar berýär.
Häzire çenli bu wakanyň jogapkärçiligini boýnuna alan bolmady. Bu sebitde soňky günler gazaplylygyň artýandygyna meňzeýär.
Ýekşenbe güni, şol welaýatda howa bazasyna amala aşyrylan hüjümde dört adam ölüpdi. Duşenbe güni hem, Jamrud şäheriniň demirgazyk-günbataryndaky bazara ulagly bomba hüjümi amala aşyrylypdy.
Şol şäherdäki lukman Sohail Ahmediň “Frans Pres” habar agentligine beren maglumatyna görä, öten gije alan ýaralary sebäpli dört adam ölüpdir. Munuň netijesinde, bomba partlamasynda ölenleriň sany 21-e ýetdi.


text:
Düýn Daniýanyň polisiýasy Kopengagen şäherinde klimatyň özgermek meselesi boýunça geçirilýän halkara konferensiýasynyň geçýän ýerinde protestçileri dargytmak üçin göz ýaşardyjy gazlary we güýçli suw çüwdürimlerini ulandy.
Ýurduň habar serişdeleri bu wakada protestçileriň birnäçe toparynyň konferensiýanyň geçýän ýerine golaý ýerde barrikadalary dikip, soňra barrikadalara ot berendiklerini habar berýärler.
BMG-niň gurnamagynda klimatyň özgermek meselesine bagyşlanylyp geçirilýän bu konferensiýada ykdysady taýdan yzagalak döwletler bilen ösen döwletleriň arasynda atmosfera goýberilýän zäherli gazlary azaltmak meselesinde käbir ylalaşyklaryň göze ilýändigi habar berilýär.
Şu hepdäniň anna güni, ýagny bu konferensiýanyň iň soňky güni oňa dünýäniň ýüzden gowrak ýurdundan döwlet liderleri hem gatnaşar diýlip garaşylýar.


text:
Yragyň paýtagty Bagdatdan demirgazykda ýerleşýän polisiýa bölümine edilen hüjüm zerarly azyndan ýedi adam wepat boldy.
7-nji dekabrda irden Al-Salman obasynda bolan bu hüjüm janyndan geçen hüjümçiniň içi partlaýjy serişdeli awtoulagyny polisiýanyň daşyny goraýan diwara sürmeginden başlandy.
Partlamanyň yzýany ýaragly hüjümçiler polisiýa çözdular. Polisiýanyň resmileri azyndan bäş polisiýa wekiliniň we waka şaýat bolan azyndan üç adamyň wepat bolandygyny habar berdiler. Azyndan 11 adam ýaralanypdyr.
Hüjümiň bolan ýeri Bagdatdan 50 kilometr demirgazyk tarapda ýerleşýär.
Bu waka Bagdadyň golaýynda şaýylara garşy amala aşyrylan ençeme bomba partlamalarynyň yzýany boldy. Zyýaratçylar Arbaeen dini baýramçylyk mynasybetli mukaddes Karbala şäherine syýahata taýýarlanýarka bolan bu hüjüm zerarly azyndan 10 adam heläk bolupdy.


text:
Ýakynda türkmen raýatlaryna internetiň elýeterli bolmagy bilen bagly “Fergana.ru” internet gazeti maglumat ýaýratdy. Şol maglumatda Türkmenistan "Youtube" we "Livejournal" internet saýtlarynyň petiklenendigi maglumat berilipdi.
Azatlyk Radiosynyň ýerli habarçylary bu saýtlaryň we beýleki internet metbugatlaynyň öňküsi ýaly açyk bolmagynda galýandygyny aýdyp, şol maglumaty ret etdiler.
Emma muňa garamazdan, bosgunlykdaky türkmen oppozisiýasyna degişli internet sahypalarynyň öňküsi ýaly petikli bolmagynda galýandygy habar berildi.
Rus metbugatynda şol maglumatlaryň ýaýramagyndan soň “Türkmenistan. Altyn Asyr” internet sahypasy tarapyndan ýaýradylan maglumata göra, Mary şäheriniň merkezinde ýerleşýän internet kafede “Skype”, “Messenjer”, Agent” atly meşhur programmalaryň işlemegine zerur bolan wideo kameralar we beýleki enjamlar gurnalypdyr.
Şeýlelikde, “Marytelekom” kompaniýasyna degişli internet kafede ulanyjylara hödürlenýän hyzmatyň göwrüminiň giňeldiljekdigi habar berilýär.


text:
Aşgabat, 15-nji ýanwar. “Türkmenportal”.
Bakuwyň Alýat şäherçesindäki täze halkara deňiz porty penşenbe güni Azerbaýjana baran “Ro-Pah” derejeli “Berkarar” türkmen gämisini kabul etdi. Bu barada Azerbaýjanyň döwlet agentligi “Azer TAdž” habar berýär.
Portuň baş direktory Taleh Ziýadow gämini garşylamak dabarasynda söz sözlemek bilen, iki döwletiň arasyndaky gatnaşyklaryň has-da pugtalanmagyna itergi berjek türkmen gämisiniň gatnawlarynyň yzygiderli häsiýete eýe boljakdygyna ynam bildirdi. Şeýle hem ol Azerbaýjanyň we Türkmenistanyň sebitleýin ulag merkezine öwrülmegine ähli mümkinçilikleriň bardygyny, ondan netijeli peýdalanmagyň möhümdigini belledi.
Türkmenistanyň Azerbaýjandaky Adatdan daşary we doly ygtyýarly ilçisi Toýly Kömekow öz çykyşynda iki ýurduň arasyndaky dostlukly gatnaşyklaryň we hyzmatdaşlygyň pugtalandyrylmagynda söwda-ykdysady gatnaşyklaryň aýratyn ähmiýete eýedigini nygtap geçdi. “Türkmenistan hem Azerbaýjan bu dostlukly gatnaşygy iki ýurduň bar bolan mümkinçiliklerine laýyk gelýän derejesine galdyrmalydyrlar, muňa ähli şertler bar” diýip, diplomat belläp geçdi.
Azerbaýjana amala aşyran ilkinji saparynda “Berkarar” ýük ulaglarynyň 47-sini, bir ýeňil ulag we 8 ýolagçy eltdi. Geljekde gäminiň eltjek ýolagçylarynyň we ýükleriniň sanyny has-da artdyrmak göz öňünde tutulýar.
Gäminiň Baku — Türkmenbaşy aralygyndaky yzygiderli gatnawlary şu ugurdaky ýük gatnadyjylyk mümkinçiligini artdyrar. Şeýle hem Türkiýeden gelýän ýük awtoulaglaryny gysga möhletde kabul etmäge we ugratmaga, olaryň ýylda ortaça 50 müňüsiniň Merkezi Aziýa aşyrylmagyna ýardam eder.


text:
Daşary ýurtda döredilen oppozision Respublikan partiýanyň lideri Nurmuhammet Hanamowyň dogany Annamuhammet Hanamow 61 ýaşynyň içinde agyr keselden soň aradan çykdy.
N.Hanamowyň aýtmagyna görä, Annamuhammediň biwagt aradan çykmagyna onuň ganynda dörän rak keseli sebäp bolupdyr.
Maglumata görä, ýurduň içinde bu agyr derdi bejermäge şert ýokdugy üçin garyndaşlary ony daşary ýurtlara bejertmäge äkitmekçi bolanlaryda, türkmen häkimiýetleri muňa rugsat bermändirler.
Annamuhammet Hanamow 20-nji awgustda Aşgabatda aradan çykypdyr. Azatlyk Radiosy merhumyň dogan-garyndaşlaryna çuňňur gynanç bildirýär.


text:
Bu parlament saýlawlary Gyrgyzystanda şu ýylyň iýun aýynda bolan we 400-den gowrak adamyň ölümine getiren etniki çaknyşyklardan soňky emele gelen syýasy hem-de sosial problemalaryň çözülmegine-de ýardam eder diýlip garaşylýar.
Saýlawlarda parlamentdäki 120 orna eýe bolmak ugrunda 29 sany syýasy partiýa özara bäsleşýär. Iýun aýynyň ahyrynda täze konstitusiýany kabul etmek boýunça geçirilen referendumda gyrgyz parlamentiniň ygtyýarlyklary has artdyrylypdy.
Täze kabul edilen konstitusiýanyň esasynda-da, häzirki wagt Gyrgyzystan Merkezi Aziýada parlament demokratiýasyna esaslanýan ýeke-täk ýurt hasaplanylýar. Parlament demokratiýasynyň alamatlary
Saýlaw býulleteni 72 santimetrlik bir kagyza öwrüldi
29 sany syýasy partiýadan dalaş edýän kandidatlaryň uly toparynyň adyny öz içne alýan saýlaw býulleteni uzynlygy 72 santimetrlik bir kagyza öwrüldi. Emma, kandidatlaryň sanynyň juda köpdügine garamazdan, şu gün köp saýlawçylar bu saýlawlaryň azat we demokratik esasda geçjekdigine ynanýandyklaryny mälim etdiler.
Gyrgyzystanyň wagtlaýyn hökümeti ýüze çykaýmagy mümkin çaknyşyklaryň we bulagaýçylyklaryň öňüni almak üçin berk howpsuzlyk çärelerini ýola goýdy. Gyrgyzystandaky bu parlament saýlawlaryna gözegçilik etmekleri üçin daşary ýurtly synçylardan hem 800-e golaýy çagyryldy. Şolardan 240-sy Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk guramasyna degişli synçylar.
Iýun aýynda ýerli özbekler bilen gyrgyzlaryň arasynda ýüze çykan konfliktlerden soň, özbek raýatlary bu saýlawlary goldamazlar we oňa kän gatnaşmazlar diýlip çak edilipdi. Ýöne şu gün Azatlyk Radiosynyň Özbek gullugynyň Oşdaky habarçysy Gulasal Kamalowa etniki özbekleriiň esasy jemlenen ýeri bolan Oş şäherinde özbek raýatlarynyň örän aktiwlik bilen ses bermäge gatnaşýandyklaryny habar berdi.


text:
Birleşen Ştatlaryň Döwlet sekretary Hillari Klinton iki günlük sapar bilen Pakistana bardy.
Onuň bu ýurduň ýolbaşçylary bilen gepleşikleriniň üns merkezinde Pakistanda we Owganystanda ekstremizme we terrorizme garşy göreş meselesi durýar.
Şu ugurdan Yslamabadyň edýän tagallalalaryny Waşington ýeterlik däl hasaplaýar hem Päkistana syýasy gysyşlary güýçlendirýär.
Mundan öň owgan paýtagtynda eden çykyşynda Klinton Owganystana kömek bermekde üç meseläni çözmäge: göreşmäge, gepleşikler geçirmäge we gurmaga Pakistany çagyrdy.


text:
12-nji dekabrda Türkmneistanda BMG-niň bu ýurduň «hemişelik bitaraplyk» durumyny resmi taýdan ykrar etmeginiň 20 ýyllygyna bagyşlanyp, uly baýramçylyk dabarasy geçirilýär.
Türkmenistan üçin bu bitaraplyk durumunyň nämäni aňladýandygy 20 ýyldan soňam aýdyň bolman galýar.
Türkmenistanyň merhum prezidenti Saparmyrat «Türkmenbaşy» Nyýazowyň 1995-nji ýylda bitaraplygyň manysyny düşündirişi bilen Türkmenistanyň häzirki prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň alyp barýan bitaraplyk syýasatynyň arasyndaky umumylyk beýle bir kän däl.
Azatlyk Radiosy Türkmenistanyň bitaraplyk durumunyň manysy we onuň Türkmenistana soňky 20 ýylda beren we bermedik zatlary hakynda söhbetdeşlik gurady.
Bu söhbetdeşligi Azatlygyň müdiri Muhammad Tahir alyp bardy. Söhbetdeşlige Glazgow uniwersitetiniň Merkezi Aziýany öwrenýän bölüminiň professory, «Türkmenistanyň daşary syýasaty: Oňyn bitaraplyk we Türkmen režiminiň konsolidasiýasy» atly kitabyň awtory Luca Anceschi, Türkmenistandan alternatiw habarlary çap edýän täzelikler saýtynyň redartory Ruslan Mätiýew gatnaşdy. Şeýle-de oňa men – Türkmenistanyň bitaraplygyny başyndan şu güne çenli synlap gelýän Brus Pänniýer gatnaşdym.
Söhbetiň başynda Anceschi Türkmenistanyň oňyn bitaraplyk syýasatyna syn berdi.
“Bu syýasat arkaly Türkmenistan indi 20 ýyl bäri halkara jemgyýetçiliginiň bir gyrasynda durdy, ýöne ol izolýasiýa syýasaty, liberallaşma ugrunda, adam hukuklarynyň goragyny kämilleşdirmek babatda daşardan edilýän basyşyň hiç wagt içki arenada möhüm rola eýe bolmazlygyny üpjün etmek syýasaty hökmünde hem ulanyldy” diýip, Anceschi aýtdy.
Mätiýew şeýle diýdi: “Haçanda biz bitaraplyk barada gürrüň edenimizde, meniň pikirimçe, biz bitaraplyk konsepsiýasy bilen türkmen bitaraplygynyň aratapawudyny aýyl-saýyl etmeli bolsak gerek.»
Bitaraplyk konsepsiýasy, 2006-njy ýylda ýogalan Nyýazowyň başda göz öňüne getirişi boýunça, Türkmenistany oňuşmaýan taraplaryň arasynda gepleşik
Hakykatda, Täjigistanyň graždan urşunyň (1992-1997) iki tarapynyň wekilleri 1995-nji ýylyň dekabrynda türkmen paýtagty Aşgabatda inter-täjik parahatçylyk gepleşiklerine başladylar.
Ýöne bu gepleşikleriň bir tapgyry 1994-nji ýylyň oktýabr-noýabr aýlarynda Yslamabatda geçirilipdi, ondan öňki täjik gepleşikleri Moskwada we Tähranda geçirilipdi. Emma olaryň hiç biri hem ö diýen şowly ýer hasaplanmandy, sebäbi Orsýet täjik hökümetiniň tarapyny tutsa, Eýran oppozisiýa gol ýapýar diýen garaýyş bardy.
Aşgabatdaky gepleşikler tapgyry bir topar şowsuzlyklara uçrady, emma muňa garamazdan, iki täjik topary Aşgabatdaky duşuşyklaryny 1996-njy ýylyň iýulyna çenli dowam etdirdi. Haçanda 1999-njy ýylyň martynda owganystandaky uruşýan taraplar Aşgabatda gepleşik üçin duşuşanda, Nyýazowyň göz öňünde tutýan zady hakykatdanam mümkin bir zat ýaly bolup göründi.
Emma Täjigistanyň raýat urşy 1997-nji ýylyň ortasynda gutardy we 2001-nji ýylyň aýagynda Owganystanda ABŞ-nyň ýolbaşçylygyndaky başlanan operasiýa, bolmanda wagtlaýyn, inter-owgan parahatçylyk gepleşikleriniň zerurlygynyň soňuna çykdy. Şondan soň Aşgabada hiç kim özara dawasyny çözmek üçin geljek bolmady, sebäbi türkmen hökümetiniň hukuk bozujy hökmündäki «abraýy» barha ýokarlanýardy.
Netijede, bitaraplyk syýasaty üýtgedi, «ol hökümet üçin ýurdy daşarky dünýäden penalamagyň galkanyna öwrüldi» diýip, Mätiýew aýtdy.
Şu günler bu ýurt köplenç Demirgazyk Koreýa bilen deňeşdirilýär we Türkmenistan baradaky hasabatlarda «izolýasiýaçy» diýen aňlatma köp duşýar.
Emma ýurduň içinde, medianyň berk gözegçilik we manipulýasiýa astynda saklanylýan ýerinde, Mätiýewiň aýtmagyna görä, Türkmenistanyň halkynyň arasynda resmi bitaraplyk syýasatyna goldaw bildirilýär.
“Umuman ilat, mundan näme bähbit bardygyna göz ýetirip durmasa-da, Türkmenistanyň bitarap döwlet bolmagyna örän buýsanýar» diýip, ol aýtdy.
Anceschi türkmen hökümetine bitaraplyk syýasatynyň zerurdygy barada durup geçdi:
“Meniň pikirimçe, bu kanunylyk barasynda. Olar bitaraplyk populýar, özboluşly, hususan-da onuň BMG derejesinde, belent derejede ykrar edilmegi abraý diýip pikir edýärler... režim türkmen halkynyň özi tarapyndan edilýän ähli zady BMG derejesi ýaly ýokary derejede ykrar edilýär diýip hasaplamagyny isleýär. Olar şuňa çalymdaş bir kanunylyk almak isleýärler.»
Şeýle-de Anceschi bitaraplyk syýasatynyň gowuşgynsyzdygyny belledi. “Olar bitaraplygy maýyşgak bir görnüşde, ol hemme zady, şol bir wagtda bu sözüň garşylykly manysyny aňladýan ýaly edip ulanýarlar» diýip, Anceschi aýtdy.
Iňlisçeden gysgaldyp terjime eden Ýowşan Annagurban.