text:
Taryhda yz galdyran türkmen zenanlar
MAHMELEK HATYN. Beýik Seljuklar imperiýasynyn soltany Mälik şanyn gyzy ,28-nji halyf al-Mukted Biýemrillahyn aýaly. 'Ummul-weled(birinji zenan)adyny alan. Seljuklaryn Halyflar neberesi bilen garyndaşlyk gatnashygy Çagry begin gyzy Hatyjanyn Kaýym Betrullaha durmusha çykarylmagyndan, sonundan Togrulbegin Kaýym Betrullahyn uýasyna öylenmeginden bashlanyar.
MELIKE HATYN. Horezm şalarynyn sonky soltany Jelaleddin Meňburunung ayaly.
RODOGUNA. Parfiýanyn patyşasy MitridatI (miladydan onki 171-138.y.)gyzy. Siriýa patyşasy Dmitriya durmu$a cykyar.Ol hakda şeyle rowaýat bar: Rodoguna hammamda yuwunyarka birden dushman $ahere cozyar.Ol sacyny cala-cula danyshdyryp,ony yenishden son yuwmagy kasam edyar, goshunyn onune dushup,dushmana garshy topulyar.Dushman derbi - dagyn edilyar.Rodogunanyn edermenligine $eyle bir hormat goyupdyrlar welin,onun $eklini Ärsaklaryn $ahsy mohurine geciripdirler.Rodogunanyn mermerden yasalan ajayyp heykeli arheolog M.Ý.Masson tarapyndan Nusaýda gazuw-agtarysh ishleri gecirilyarka tapylyar.Ol hazir Türkmenistanyň Milli muzeýinde in gymmatly eksponat boldy.
SAGAB HATYN. On altynjy halyf al-Mutazid Billahyng(hokumdarlyk eden yyllary 892-902)turkmen ayaly,18-nji halyf al-Muktedir Billahyn(908-932)ejesi. Ol birinji zenanderejesini goteripdir.
NURJAHAN. Ustajly turkmen taypasynyn beglerinin biri Şir Efkenin ayaly.Onun adamsynyn hakyky ady Alyguly bolup,ol yolbars bilen bolan göreşde ony yenenson,ona $ir efkan-$iri yenen lakamyny beripdirler,beg 1607-nji yylda gurnalan dilduwushligin netijesinde oldurilyar.
OGULSAPAR HATYN.(Sapariyýýe hatyn) Beýik Seljuklar imperiýasynyn soltany Mälik $anyn(1072-1092)3nji ayaly,iki soltanyn - Muhammed Taparyn(1104-1117)we Soltan Sanjaryn(1118-1157) ejesi.
TÖREBEG HANYM. Gutlug Temirin(1321-yylda aradan cykyar)ayaly 1333-nji yylda Ürgenje gelen arap syýahatcysy ibn-Battutanyn yazmagyna gora, Törebeg hanym bu yere gelip-gidyanler ucin metjit we hanaka gurdyrypdyr. Onun hormatyna galdyranTorebeg hanymmawzoleyi $u gun hem asyrlaryn $ayady hokmunde lowurdap dur.
PATYMA HATYN(FATIMA HATYN). Beýik Seljuklar imperiýasynyn soltany Muhammet Taparynyn gyzy, otuz birinji halyf al-Muktefi Liyetrillahyn(1136-1160)ayaly.birinji zenan derejesini goteripdir.
HATYJA. Türkmen nusgawy şahyry Seýitnazar Seýdinin ayaly. Adamsy Buhara emiri bilen söweşden son yza çekilende,onun atasy Hatyjany şahyrdan ayryp galyar we ony Beşire gocurip akidyar.Ol adamsyny yat edip, Gazali hijranydessanyny yazyar.
TÜRKAN HATYN. Garahanlylar hanedanlygyndan bolan Ilik hanyn ogly Ibrahim Tabgaç hanyn gyzy,beyik Seljuklaryn soltany Mahmydyn(1092-1094)ejesi.Ol 1104-nji yylda aradan cykypdyr.
REZIÝA MELIKE.(1219-1239) Deli soltanlygynyn (Hindistan)türkmen patyşasy $emseddin Iltutmyshyn (1210-1236)gyzy.Ol 20 yashynda aradan cykanson 17 yashynda tagta cykyar.Ol erkek kishinin egin-eshigini geyipdir,at-yaraga-da ussat eken.Ol soweshlerin birinde wepat bolupdyr.
SELIME SOLTANBEGIM. Beýik Mogollar impperiýasyny esaslandyran Baburun agtygy, meşhur türkmen serkerdesi hem şahyry Baýram hanyn(1502-1567)aýaly.Ol me$hur $ahyr zenan hasaplanypdyr,MAHFIMahfi lakamy bilen şygyrlar yazypdyr.
NAIBE YNANCHATYN.Turkmen hanedanlygy Ahlat$alylaryn(XII a.)hokumdary,ol adamsy Ybrayym (Ibrahim)yogalayndan son entek ba$y yash ogly sekman II nin adyndan yurdy ozbashdak dolandyryar.
PA$A BEGIM. Turkmenlerin baharly tiresinden bolan Aly$ukur beg Garagoýunlynyn gyzy. Garagoýunly döwletinin hokumdary Muhammet Mirzanyn ayaly.1469-njy yylda soltan Mahmut Mirza Miran$ahyn ayaly bolyar.Serkerde $ahyr Baýram hanyn garyndashydyr.
MERJEN(MERAJIL) HATYN.5-nji halyf Harunar-Ra$idyn(786-806)ayaly yedinji halyf al-Ma'munyn (813-833)ejesi. Ol merwli turkmenlerden bolupdyr.$onun ucin ogly al-Ma'mun hakimiyet ucin gore$lerde Merwe gelip,ejesinin garyndashlaryndan goldaw islapdir. Merajil hatyn hem oz dowrunde Birinji zenanderejesini goteripdir.
MERYEM HATYN.Kermanda Gutlyg hanlylaryn dowletini doreden (1222)Barak Hajibin gyzy,Yezd atabegi Muhiddin $ahyn ayaly.
MELIKE SELJUK HATYN. Seljuklylaryn soltany Gylyç Arslanyn(1156-1192)ucunji gyzy. Artykogullary hanedanlygyndan emir Nuretdinin ayaly.Adamsy 1185-nji yylda aradan cykan son halyf an-Nasr Lidinillaha durmysha cykyar. Yone toydan uc yyl son 30yashynyn icinde iki ogul dunya getirip,aradan çykyar. Ebu Az-zahir Biyemrillah adyny alyp, halyf(1225-1225)bolyar.
KAMALA. Deli soltanatynyn turkmen hokumdary Alaeddin Halajyn(1296-1316)ayaly.
OWHER NESIBE-HATYN. (1210-yylda aradan cykan)Seljuklylaryn anadoly hokumdary Gylyç Arslanyn(1156-1192)gyzy. 1205-nji yylda onun buyrugy bilen Kayserde Gyyasyyewe$afiye atly medreseler gurylyar.Olar 1890-njy yyla cenli ozbolushly medisina edarasy bolup hyzmat edipdir.Olaryn yanynda bolsa Gowherin erkek dogany Giýaseddin Keýhosrow II tarapyndan gowher Nesibe-hatynyn mawzoleyigurlupdyr(Taryhy ceshmelerden)


c: text/html

text:
Abdyrahman Jamy
Abdyrahman Jamy Nuretdin ibn Ahmet (1414-1492) - Şahyr, alym. Şahyryň ata-babalarynyň asly Yspyhanyň golaýynda ýerleşýän Deşt diýen ýerdendir. Olar şol ýerde ep-esli wagt ýaşahlaryndan soň, Horasanyň Jam diýen welaýatyna göçüp gelýärler we kazyçylyk, müftüçilik käri bilen meşgullanýarlar. Abdyrahman Jamy bolsa Jamda doglany üçin, edebi lakamyny Jamy diýip saýlap alýar. Ol pars dilini, edebiýatyny, şeýle hem arap dilini oňat bilipdir. Ondan başga-da geometriýany, filozofiýany, hadysy, yslam dininiň kada-kanunlaryny, Kurany okamagy, oňa düşündiriş bermegi, edebiýat teoriýasyny hem oňat bilipdir. Şahyr Samarkandyň we Hyradyň medreselerinde okapdyr. Şahyryň tälim alan alymlaryndan Möwlana Şahabetdin Muhammet Jajaremini, Möwlana Sagdetdin Kaşgaryny, Kazy zadeý-Rumyny ýatlamak bolar. Ol Sagdetdiniň gyzyna öýlenýär. Ondan dört ogly bolýar, emma üçüsi ýaşlykda aradan çykýar. Şahyr olaryň ölümine bagyşlap, elegiýalar hem ýazypdyr. Onuň dogany Möwlana Şemseddin Muhammet hem öz döwrüniň bilimli hem meşhur tebiplerinden biri bolupdyr. Teýmiritleriň döwründe ýaşanlygy üçin onuň eserlerinde şol dinastiýada häkimlik eden Babyryň, Soltansöýün Baýkaranyň, Ebu Saidiň, Ulugbegiň atlaryna duş gelinýär. Ol Azerbaýjanda häkimlik eden türkmen emirleri bilen ýakyndan aragatnaşykda bolupdyr. Hatda olaryň birnäçesine bagyşlap şygyr hem döredipdir. Jahan şa türkmen bolsa öz diwanyny, zer jähekli bir possun sowgat iberipdir. Öz döwürdeşi, meşhur şahyr, döwlet işgäri Alyşir Nowaýy bilen tanşyp, onuň bilen dostlaşýar. Nowaýy ony öz ussady hökmünde hemme tarapdan goldaýar, kömek edýär. Şahyr "Kaşky" diýen şygyryny Nowaýynyň türki dilinde ýazan "Käşki" atly şygrynyň esasynda döredýär. Ol Hyrada, Samarkanda, Merwe, Faraba, Bagdada, Daşkende, Mekgä, Töwrize syýahat edipdir. Şahyr köp sanly özboluşly eserler döredipdir. Olardan "Ýusup-Züleýha", "Sibhat el-Abrar", "Nefahat el-üns", "Baharystan", "Salaman we Afzal", "Tuhfat el-Ahrar", "Risalen-aruz", "Arba-in" (Çehel-hadys), "Häft ewren", "Harednamai-Isgenderi" diýen eserleri görkezmek bolar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Günorta Ýewropa
Günorta Ýewropa — Ýewropanyň günortada ýerleşýän bölegi. Günorta Ýewropa, kada bolşy ýaly, Ortaýer deňziniň kenarýakasyndaky ýurtlary — Pireneý ýarymadasynyň ýurtlaryny (Portugaliýa, Ispaniýa, Andorra), Monakony, Apennin ýarymadasynda ýerleşýän ýurtlary (Italiýa, Watikan, San-Marino), Gresiýany, şeýle hem Maltanyň we Kipr Respublikasynyň ada döwletlerini öz içine alýar. Kähalatlarda Günorta Ýewropanyň düzümine Horwatiýany, Çernogoriýany, Serbiýany, Albaniýany, Bosniýa we Gersegowinany, Ukrainanyň günorta oblastlaryny we Türkiýäniň ýewropa bölegini hem goşýarlar.
Ýurtlar we paýtagtlary[üýtget]
Ýurtlaryň we olaryň paýtagtlarynyň sanawy:
- Portugaliýa — Lissabon
- Ispaniýa — Madrid
- Andorra — Andorra-la-Welýa
- Monako — Monako
- Italiýa — Rim
- Watikan — Watikan
- San-Marino — San-Marino
- Gresiýa — Afiny
- Malta — Walletta
- Kipr — Nikosiýa


text:
Çarlz Dikkens
Çarlz Dikkens
(1812-1870)
Iňlis hem dünýä edebiýatynyň iň beýik ýazyjylarynyň biri Çarlz Dikkens 1812-nji ýylyň 7-nji fewralynda, Angliýanyň Portsmut şäherinde dünýä inipdir. Onuň ene-atasy juda gurply ýaşaýan ekenler, çagany mähir-muhabbet bilen terbiýeläpdirler. Çarlz eýýäm çagalykdan akyly hem ugurtapyjylygy bilen özüniň ýaşdaşlaryndan saýlanypdyr. Emma Dikkensiň kakasy bahym bergä batyp, ol döwrüň kanunyna görä, bergidarlaryň türmesine salynýar. Maşgalanyň ýagdaýy agyrlaşýar. Şonuň üçin geljekki ýazyjy çaga halyna agyr işlerde işläp, gazanç etmeli bolýar, emma boş wagtyny ýitirmän, diňe okuwa, kitaba sarp edipdir. Bu agyr ýyllar barada ýatlamalar soň-soňlar ýazyjynyň birnäçe ajaýyp eserleriniň gözbaşyny tutupdyr. Döredijilik ýoluna Dikkens juwan ýaşlarynda aýak basypdyr. Ilki ol parlament stenografy, soňra birnäçe gazetlerde habarçy bolup işlemeli bolýar, emma diliniň baýlygy, wäşiligi hem-de adam häsiýetlerini açyp görkezmekde ýeten ussatlygy ýaş habarça derrew meşhurlyk getirýär. 1836-njy ýylda «Bozuň oçerkleri» atly ilkinji kitaby çap edilende, onuň ýazarynyň ady okyjylaryň köpüsine bellidi. Emma hakyky şöhrat Dikkense «Pikwik klubynyň miras galan ýazgylary» (1836-1837) kitaby çap edileninden soň gelýär. Dünýä edebiýatynyň iň göwün galkyndyryjy eserleriniň biri hasaplanýan bu eserde Dikkens birnäçe ýatdan çykmajak keşpler döretmegi başarypdyr. Ondan soňky döreden eserleri, şol sanda-da «Oliwer Twistiň başdan geçirmeleri» (1838), «Nikolas Niklbi» (1839),«Martin Çezlwit» (1843), «Dombi we ogly» (1848),«Dewid Kopperfild» (1849-1850), «Iki şäher hakda hekaýat» (1859), «Uly umytlar» (1860) romanlary we beýleki birentek eserleri Dikkens aýatda diri gezip ýören wagty hem dünýä edebiýatynyň altyn hazynasy hasaplanylýardy. Ömrüniň soňky ýyllarynda ýazyjy «Edwin Drudyň syry» atly romanyň üstünde işleýärdi. Ol bu eserini tamamlap ýetişmän, 1870-nji ýylyň 9-njy iýunynda, 58 ýaşynda aradan çykýar. «Edwin Drudyň syry» romanyny käbir tankytçylar ýazyjynyň iň kämil eseri hasaplaýarlar. Dikkensden soň ýaşan iňlis ýazyjylarynyň hiçisi hem onuň täsirini inkär edip bilmändirler. Hatda, Dostoýewskiý we Lew Tolstoý ýaly beýik ýazyjylar hem Çarlz Dikkensi özüniň halypasy hasaplapdyrlar.


text:
Nanotehnologiýa
Nanometr– metriň milliardynjy bölegidir.
Tehnologiýa (grekçe technё - sungat, ussatlyk we başarnyk) – önüm öndürmek prosesinde çig maly, materialy we ýarym fabrikatlaryň durkuny üýtgetmek ýaly gaýtadan işlemek usulynyň jemidir. Onuň wezipesi ylym ýaly - has netijeli we ykdysady önümçilik prosesinde amaly taýdan ulanmak we kesgitlemek maksady bilen fiziki, himiki, mehaniki we beýleki kanuna laýyklygy ýüze çykarmakdan ybarat bolup durýar.
Gaty jisim – bu gaty haldaky närseler däl-de, eýsem, tertipli gurluşy bar bolan jisime aýdylýar. Kristal gözenegiň ýa-da himiki molekulalaryň gurluşynyň nämedigi barada köp adamlar okan bolsa gerek. Atomlaryň özara ýerleşişi we otnositel mukdary diňe hiline dälde, eýsem, netijede alnan jisimiň özüne hem baglydyr. Uglerodyň şol bir atomlary bir gurluşda grafit, - beýlekisi bolsa, almaz emele getirýändigini köpler bilýändir. Uglerodyň ähli bar bolan üç atomy, kislorodyň we wodorodyň uly bolmadyk goşundysy bilen bakteriýa, wirus we biziň özümiz ýaly ähli organiki jisimleri düzýärler.
Şeýlelikde, bu atomlaryň çen bilen laýyk metriň milliarddan bir paýy bolan ölçegi bar. Alymlar jisimiň fiziki we himiki düzümini juda tiz kesgitlemegi öwrendiler. Atomlaryň özara ýerleşişini öwrenmek has çylşyrymly boldy. Dürli-dürli tehnologik proseslerde we tebigy şertlerde dürli häsiýetlerdäki jisimler emele gelipdir. Bu wezipeler dürli fiziki usullar arkaly geçen asyryň ahyrlaryna çenli çözüldi. Häzir biz dürli-dürli tehnologiýalar arkaly jisimiň häsiýetine bagly goşmaça atomlaryň näme üçin gurluşa düşýändigini anyklap bilýäris. Ýöne kristalyň garyndysynda olaryň bölünişi bulam – bujardyr.
Nanotehnologiýa, dürli gurluşlaryň jikme-jikligindäki ýaly, kristallaryň aýry atomlarynyň zerur alamatlaryna gözegçilik etmegiň fiziki usullaryny göz astyna almaga mümkinçilikleri berýär. Ýagny metriň milliarddan bir paýyna barabar ölçegdäki aýry atomy görmeli we ýerleşdirmeli. Nanotehnologiýa ady hem şol ýerden gelip çykýar.


text:
Onore de Balzak
Onore de Balzak
(1799-1850)
Beýik fransuz ýazyjysy Onore de Balzak 1799-njy ýylda Tur şäherinde, daýhan maşgalasynda dünýä inýär. Kakasy ogluny aklawjy edip ýetişdirmekçi eken, şonuň üçin Balzak ilki Wandom kolležinde, soňra Parižiň hukuk mekdebinde bilim alýar. Emma özdiýenli Balzak eýýäm ýetginjeňlik döwründen ömrüni edebiýata bagş etmek kararyna gelýär. 1823-nji ýyldan başlap Balzak dürli lakamlary ulanyp, neşirýatda birnäçe romanlary bilen çykyş edip başlaýar, emma onuň bu gowşak eserleri üstünlik gazanmaýar. Diňe ilkinji gezek öz adyndan çykaran “Şuanlar” atly taryhy romany oňa meşhurlyk getirýär. 1830-nji ýylda çykaran “Gobsek” powesti onuň adyny Fransiýanyň iň öňdebaryjy ýazyjylarynyň hatarynda goýýar. Balzagyň mundan soňky döreden “Şagren derisi”, “Otuz ýaşly aýal”, “Gorio ata”, “Ýewgeniýa Grande”, “El üzülen arzuwlar”, “Polkownik Şaber”, “Sezar Birotto”, “Lui Lamber” eserleri eýýäm öz döwründe bütin dünýä edebiýatynyň altyn hazynasyna girdiler. Ýazyjy ýazan ähli eserlerini bir topluma düzüp, oňa “Adamzat komediýasy” diýip, umumy at goýýar, şonuň üçin eserleriň ählisi belli bir derejede biri-biri bilen baglanyşýar, biri-biriniň üstüni ýetirýär. Şeýle etmek bilen Balzak öz döwrüniň Fransiýasynyň taryhyny hemmetaraplaýyn açyp görkezmek isläpdir. Onore de Balzagyň döwürdeşlerine ýetiren täsiri örän ulydyr. Stendal, Gýugo, Lew Tolstoý ýaly ýazyjylar onuň ägirtligini ykrar edipdirler. F.M. Dostoýewskiý ýaş wagty Balzagyň “Ýewgeniýa Grande” romanyny rus diline terjime edipdir. Balzak 1850-nji ýylda Parižda aradan çykýar. Edebiýatda Balzak iň bir zähmetsöýer ýazyjylaryň biri hasaplanylýar. Ol eserleriniň üstünde günde 15-16 sagat işleýän eken. Her ýyl azyndan üç, dört, käwagtlar bolsa bäş, alty kitap dagy çykarýan eken. Ol “Adamzat komediýasy” üçin 115 sany roman ýazmakçy eken, emma diňe 98 sanysyny doly tamamlap ýetişipdir.


text:
Türkmenbaşy Bank
Türkmenbaşy Bank, Teke bazarynyň ýanyndaky bank. Aşgabatda Azatlyk we Köpetdag etraplarynda şahamçalary bar. Türkmenistanyň ilkinji prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň adyny göterýär. BANKYŇ TARYHY
TDTB “Türkmenbaşy” bankyň ösüşiniň we emele gelşiniň taryhy XX-nji asyryň 20-nji ýyllaryndan başlanýar. 1924-nji ýylda Türkmenistanda, Söwda-senagat bankynyň türkmen bölümi açylýar. 1928-nji ýylda senagaty we elektrohojalygy uzak möhletleýin karzlaşdyrmaklyk bir bankda jemlenildi. Senagatbankynyň we Elektrobankynyň gysga möhletli ammallary Gosbanka geçirildi. 1928-nji ýylyň 14-nji fewralyndan SNK SSSR-ň karary bilen Senagatbankynyň we Elektrobankynyň esasynda senagaty we elektrohojalygy uzak möhlete karzlaşdyrýan Bank – Senagat banky döredildi. 1958-1959-nji ýyllarda Obahojalykbankynyň we Sekombankynyň kontoralary ýapyldy, we olaryň işi Gosbanka we Senagat banka, täzeden at berilen, maýa goýumlaryny maliýeleşdirýän Bütinsoýuz banky - Gurluşykbanka geçirildi.
Gurluşyk bankynyň edarasy (1982-nji ý.) ş. Aşhabat, Žitnikow köç.,22. 1991-nji ýylda, Sowet Soýuzynyň dagamagy Türkmenbaşy bankynyň taryhynyň üýtgemegine täsir etdi. Öňden hereket edip gelýän “Türkmensenagatgurluşykbank” - Aksioner inwestision täjirçilik banky “Inwestbank” diýip atlandyryldy. Inwestbank, ilkinjileriň hatarynda, milli we daşary ýurt walýutada amallary geçirmek üçin ygtyýarnamany aldy we inwestision institut hökmünde iş geçirmäge hukugy berýän Türkmenistanyň ykdysadyýet we maliýe Ministrliliginiň N 1 ygtyýarnamasyny aldy, bu bolsa gymmat bahaly kagyzlaryň bazarynda inwestisiýa instituty hökmünde raýatlar bilen işi amala aşyrmak üçin hukuk berdi.Bu derejede bank 1991-nji ýyldan 1999-nji ýyla çenli işledi.
1993-nji ýylda Türkmenistan öz milli walýutasyny – manady girizdi, garaşsyzlygyň hakyky kepili hökmünde, bu bankyň işjeňligine ep-esli üýtgeşikleri girizdi. Şu wagt, “10 ýyl abadançylyk” maksatnamasynda görkezilen, Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň pikirlerini durmuşa geçirmek bilen baglanyşykly esasy meseläniň biri hem, bankyň işini netijeli ösdürmek üçin amatly guraýjy-ykdysady ýagdaýy döretmek bolup dur. Milli walýutanyň girizilen döwrinde bank tarapyndan ýurdyň hemme welaýatlarynda walýutany çalyşmak üçin punktlar açyldy.
1999-nji ýylyň ýanwar aýynda AIKB “Inwestbank”, ykdysadyýetiň hususy sektorynyň ýuridiki taraplaryna, şol sanda daşary ýurt maýasynyň gatnaşmagyndaky kärhanalara, şeýle-hem şahsy taraplara hyzmat etmek hukugy bilen, senagat we senagat infrastrukturasyny maliýeleşdirmäge gönükdirilen ýöriteleşdirilen döwlet täjirçilik banky diýip täzeden atlandyryldy. 2000-nji ýylyň aprel aýynda Aksioner inwestision täjirçilik banky “Inwestbank” – Türkmenistanyň Döwlet täjirçilik banky “Türkmenbaşy” adyna üýtgedildi.
TDTB "Türkmenbaşy" üýtgeşmeleriň netijesinde, diňe öňki müşderilerini galdyrmakdan başga-da, öz ornuny maliýe bazarynda pugtalandyrdy. Çörek-bulka kombinaty ş.Aşgabat Köp ýyllaryň dowamynda, işiň has maýyşgak usullaryny özleşdirip we işe girizip, bank hemişe esasy müşderlerini saklamaga ymtylýardy.
Türkmenistanyň döwlet täjirçilik banky “Türkmenbaşy”, Türkmenistanyň beýleki banklary bilen bir hatarda halkyň hal ýagdaýynyň gowulandyrylmagynda we ýurdyň ykdysady ösüşiniň pugtalanmagynda öz işjeň goşandyny goşýar. Öz derejesinde döwlet banky bolmak bilen we Türkmenistanyň ykdysadyýetini ösdürmekligiň meýilnamasyna salgylanmak bilen, Türkmenbaşybank öz işinde esasy ünsi senagat, ulag, aragatnaşyk we söwda pudaklaryny maliýeleşdirmeklige berýär.
Türkmenbaşybankynyň esasy karz syýasaty, milli önüm öndürijilerine we halkyň hal ýagdaýyny gowlandyrmaga gönükdirilendir. Galybersede ýurdyň ähli senagat sebitlerinde şahamçalar zynjyrynyň düýbüniň tutulmagy, Bankyň esasy strategiki wajyp ugury bolup durýar, bu hem muşderileriň isleglerini kanagatlandyrmaga gönükdirilendigini görkezýär. Bank, häzirki wagytda bank ulgamyna degişli ähli görnüşli islegleri kanagatlandyrjak derejede hyzmatlaryň toplumny hödürleýär.
Türkmenistanyň “Türkmenbaşy” döwlet täjirçilik banky Türkmenistan döwleti özüniň ösüşiniň täze tapgyryny amala aşyrmak bilen bir hatarda dünýä ykdysady ulgamyna integririlenmekligini dowam etdirýär. Bu ugurda edilen möhüm ädimleriň biri-de, Türkmenistanyň Hormatly Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan bazar ykdysadyýetiniň milli modelini döretmek baradaky başlangyjydyr. Türkmenistanyň ykdysady ösüşiniň modeli - eýeçiligiň dürli görnüşleriniň ulanylmagy we deň derejede hukuk kadalaryna eýe bolmagy, telekeçiligiň dürli görnüşleriniň, hususan-da, kiçi we orta telekeçiligiň ykdysady erkinlikde gülläp ösmegi bilen bir hatarda hojalygy ýöretmegiň bazar ýörelgelerine geçmekligi üpjün etmekdir. Türkmenistanyň ykdysady ösüşinde bank ulgamynyň aýratyn orny bardyr. Türkmenistanyň ,,Türkmenbaşy" döwlet täjirçilik banky Türkmenistanyň iň bir ýöriteleşdirilen banklarynyň biridir. Bank müşderileriň talaplaryndan we bank hyzmatlarynyň dünýä standartlaryndan ugur almak bilen, döwrebap bank tehnologiýalaryny özleşdirýär we hyzmatyň görnüşleriniň gerimini giňeldip, olary has-da kämilleşdirýär. Müşderilere ýokary professional derejede hyzmat etmekligi, bank amallarynyň syryny saklamaklygy, goýumçylaryň maýalarynyň ygtybarly we bähbitli goýulmagynyň üpjünçiligini kepillendirýär. Bank işewür adamlary özara bähbitli hyzmatdaşlyga çagyrýar. Alyp barýan işiniň möçberine we eýeçiliginiň gömüşlerine garamazdan, bank ähli müşderiler bilen hyzmatdaşlyk etmäge taýýardyr.
- Türkmenistanyň “Türkmenbaşy” döwlet täjirçilik banky halk hojalygyň şu aşakdaky öňde baryjy pudaklaryna hyzmat edýär: Nebit we gaz toplumy
- Energetika toplumy
- Ulag we aragatnaşyk
- Gurluşyk we gurluşyk materiallary senagaty
- Himiýa senagaty
- Söwda
Içerki maliýe bazaryndaky iş tejribesi, oýlanyşykly strategiýa, ýokary hünär derejeli işgärleriň bolmagy, döwrebap tehnologik çözgütler, bank etikasynyň gyşarnyksyz berjaý edilmegi - banka öz müşderilerine ýokary hilli we netijeli hyzmat etmeklige mümkinçilik berýär. Bank dürli görnüşli hyzmatlaryň mümkin bolan köplügini teklip etmek bilen, müşderileriň anyk talaplaryny göz öňünde tutup we indiwidual çemeleşmä esaslanyp, olaryň toplumlaýyn meselelerini çözmekligi özüniň ileri tutulýan wezipeleriniň biri hasap edýär we hem korporatiw, hem hususy müşderiler üçin ygtybarly hyzmatdaş hökmünde çykyş edýär. Bank müşderilere maliýe ugrundan gowy baş alyp çykmakda, pul serişdelerini netijeli dolandyrmakda ýardam bermek bilen, edilýän hyzmatlaryň amatlylygyny üpjün edip, bank hyzmatlarynyň dürli görnüşlerini amala aşyrýar.


text:
© 1996 – 2009 The Office of the High Commissioner for Human Rights
This HTML version prepared by the UDHR in Unicode project, http://www.unicode.org/udhr.
1948‐nji ýylyň 10‐njy dekabrynda Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasy Adam hukuklarynyň ählumumy jarnamasyny tassyklady. Bu taryhy ähmiýetli karary kabul edip, Assambleýa Guramanyň ähli agza‐döwletlerine Deklarasiýanyň tekstini jar etmek we ony ýurtlaryň hem‐de territoriýalaryň syýasy durumyna parh goýmazdan ýaýratmak, yglan etmek, esasan‐da mekdeplerde we beýleki okuw jaýlarynda düşündirmek islegi bilen ýüz tutdy.
Adamzat kowmunyň agzalaryna deň derejede degişli mertebäniň we olaryň deň we aýrylmaz hukuklarynyň ykrar edilmeginiň azatlygyň, adalatyň hem‐de ählumumy dynçlygyň esasy bolup durýandygyny göz öňünde tutup; we
Adam hukuklarynyň äsgerilmezliginiň we ýigrenilmeginiň adamzat ynsabyny haýykdyrýan wagşyçylyk aktlaryna getirendigini hem‐de adamlaryň söz we wyždan azatlygyna ýe we gorkudyr mätäçlikden azat boljak dünýäsiniň döredilmeginiň adamlaryň belent ymtylyşy diýlip yglan edilendigini göz öňünde tutup; we
Zulmuň we sütemiň garşysyna iň soňky serişde hökmünde adamynyň gozgalaňa baş götermek zerurlygyny aradan aýyrmak maksady bilen adam hukuklarynyň kanunyň häkimligi tarapyndan goralmagyny göz öňünde tutup; we
Halklaryň arasyndaky dostlukly gatnaşyklaryň ösmegine ýardam etmek zerurlygyny göz öňünde tutup; we
Birleşen Milletleriň halklarynyň esasy adam hukuklaryna, adam şahsyýetiniň mertebesine we gymmatyna, erkegiňdir aýalyň deňhukuklylygyna öz ynamlaryny Düzgünnamada tassyklandyklaryny we sosial ösüşedir ýaşaýyş şertleriniň gowulanmagyna has erkinlikde ýardam etmegi ýüreklerine düwendiklerini göz öňünde tutup; we
Agza‐döwletleriň Birleşen Milletler Guramasy bilen hyzmatdaşlykda adam hukuklaryna we esasy azatlyklaryna hemmeleriň sarpa goýmagyny we berjaý etmegini goldamaga borçlanandyklaryny göz öňünde tutup; we
Bu hukuklaryň we azatlyklaryň häsiýetine hemmeleriň düşünmeginiň olaryň doly ýerine ýetirilmegi üçin ägirt uly ähmiýetiniň bardygyny göz öňünde tutup;
BAŞ ASSAMBLEÝA
ADAM HUKUKLARYNYŇ BU ÄHLUMUMY DEKLARASIÝASYNY ähli halklaryň we döwletleriň ýerine ýetirmäge çalyşmaly wezipesi hökmünde jar edýär
Her bir adam, jemgyýetiň her bir guramasy bu Deklarasiýany gündelik göz öňünde tutup, aň‐düşünje ýaýratmak we ylym‐bilim bermek arkaly bu hukuklara we azatlyklara sarpa goýulmagyna ýardam etmäge milli we halkara progressiw çäreler arkaly, olaryň ählumumy we degerli ykrar edilmegini hem‐de olaryň agza‐döwletler tarapyndan we şonuň ýaly‐da öz garamagyndaky halklaryň we territoriýalaryň içinde ykrar edilmegini gazanmaga jan etmelidirler.
Adamlaryň hemmesi azat dogulýarlar we öz mertebesi hem‐de hukuklary boýunça ilkibaşdan deňdirler. Olara ozal‐başdan aň, ynsap berlendir we biri‐birine özara doganlyk ruhunda çemeleşmek olaryň ýaraşygydyr.
Her bir adam jynsyna, derisiniň reňkine, aýal‐ erkekligine, diline, dinine, syýasy ýa‐da beýleki ynamlaryna, milli we sosial gelip çykyşyna, emläk ýagdaýyna, haýsy gatlakdandygyna ýa‐da gaýry tapawutlaryna garamazdan, bu Deklarasiýada jar edilen ähli hukuklara we ähli azatlyklara ýedir.
Mundan başga‐da, adamynyň ýerliginiň, ýurdunyň ýa‐da gelip çykan territoriýasynyň syýasy, hukuk ýa‐da halkara durumy esasynda, ol territoriýanyň bakna ýa bakna däldigine, garaşsyzlygyna ýa‐da haýsydyr bir görnüşde özbaşdaklygynyň çäklendirilendigine esaslanan hiç bir tapawutlandyrma bolmaly däldir.
Her bir adam ýaşaýyşa, azatlyga we şahsy eldegrilmezlige haklydyr.
Hiç kim gulçulykda ýa‐da baknalykda saklanyp bilinmez; gulçulygyň we gul söwdasynyň ähli görnüşleri gadagan edilýär.
Hiç kim öz adamçylyk mertebesini depeleýän, kemsidiji gatnaşyga we rehimsiz jeza çäresine duçar edilmeli däldir.
Her bir adam, nirededigine garamazdan, özüniň hukuk subýekti hökmünde ykrar edilmegine haklydyr.
Adamlaryň hemmesi kanunyň öňünde deňdirler we kanunyň goragyndan peýdalanmaga deň derejede haklydyrlar. Adamlaryň hemmesi bu Deklarasiýany bozýan her bir diskriminasiýadan we şeýle diskriminasiýa öjükdirmeden goralmaga deň derejede haklydyr.
Her bir adam konstitusiýanyň ýa‐da kanunyň özüne beren esasy hukuklary bozulan ýagdaýynda öz hukuklaryny başarnykly milli sudlar arkaly netijeli dikeltmäge haklydyr.
Hiç kim eden‐ýtdilikli tussag edilmäge, saklanylmaga ýa‐da ýurdundan kowulmaga duçar edilip bilinmez.
Her bir adam öz hukuklarynyň we borçlarynyň kesgitlenmegi we özüne bildirilen jenaýat aýyplamasynyň esaslydygyny anyklamak üçin doly deňhukuklylyk esasynda öz işiniň açyk we adalatyň ähli talaplaryna laýyklykda garaşsyz we bitarap sudda seredilmegine haklydyr.
1. Jenaýat edenlikde aýyp bildirilýän her bir adam tä oňa goranmaga ähli mümkinçilikler döredilen açyk sud prosesinde ýazyklydygy kanuny ýol bilen boýnuna goýulýança günäsiz hasaplanmaga haklydyr.
2. Ilki edilen wagtynda milli kanunlara we halkara kanunçylygyna görä jenaýaty emele getirmedik haýsydyr bir hereketi edenligi ýa‐da etmänligi esasynda hiç kim ýazgarylyp bilinmez. Şeýle‐de, jenaýat edilen wagtynda bu babatda ulanylmagy mümkin bolan jeza çäresinden agyr çäre görlüp bilinmez.
Hiç kim öz şahsy we maşgala durmuşyna eden‐ýtdilikli gatyşylmagyna, öz ýaşaýyş jaýynyň eldegrilmezliginiň, hat‐habar aragatnaşyklarynyň gizlinliginiň ýa‐da öz at‐abraýynyň we mertebesiniň garawsyz bozulmagyna duçar edilip bilinmez. Her bir adam öz durmuşyna beýle gatyşmalardan ýa‐da kastdan kanun arkaly goranmaga haklydyr.
1. Her bir adam her bir döwletiň çäginde erkin hereket etmäge we özüne ýaşamaga ýer gözlemäge haklydyr.
2. Her bir adam islendik ýurtdan, şol sanda öz ýurdundan‐da, çykyp gitmäge we öz ýurduna ýene‐de dolanmaga haklydyr.
1. Her bir adam ýanalmalardan gaýry ýurtlarda gaçybatalga gözlemäge we ol gaçybatalgadan peýdalanmaga haklydyr.
2. Bu hukuk iş ýüzünde syýasy däl sebäplere görä edilen jenaýat ýa‐da Birleşen Milletler Guramasynyň maksatlaryna we prinsiplerine garşy gelýän etmişler sebäpli yzarlanylanda, ulanylyp bilinmez.
1. Her bir adam graždan bolmaga haklydyr.
2. Hiç kim öz graždanlygyndan ýa‐da graždanlygyny üýtgetmek hukugyndan eden‐ýtdilikli kesilip bilinmez.
1. Kämillik ýaşyna ýeten erkekler we aýallar jyns, milli we dini aýratynlyklara görä hiç hili çäklendirilmezden öýlenmäge we maşgala gurmaga haklydyrlar. Olar nikalaşylanda, nikada durlanda we nika bozulanda deň hukuklardan peýdalanýarlar.
2. Nika ‐ durmuş gurýanlaryň ikisiniň‐de öz erkine we diňe doly razylygyna görä gyýlyp bilner.
3. Maşgala jemgyýetiň tebigy hem‐de esasy öýjügidir we jemgyýetiň we döwletiň goragyna daýanmaga haklydyr.
1. Her bir adam ýekebara ýa‐da beýlekiler bilen umumy emlägi edinmäge haklydyr.
2. Hiç kim öz emläginden esassyz el üzdürilmeli däldir.
Her bir adam pikir, ynam we din azatlygyna haklydyr; bu hukuk diniňi ýa‐da ynamyňy üýtgetmek azatlygyny we öz diniňe ýa‐da ynamyňa uýmak hem‐de oňa ýeke özüň we il bilen bile hususy tertipde, şeýle‐de köpçülikde sežde etmek, ýörelge, hudaýa çokunmak we dini ritual dessurlaryň azatlygyny öz içine alýar.
Her bir adam ynam azatlygyna we ynamyny erkin beýan etmäge haklydyr; bu hukuk öz ynamyňa päsgelsiz uýmak hem‐de informasiýany we ideýalary islendik serişdeler arkaly we döwletleriň çäklerinden garaşsyz gözlemek hem‐de ýaýratmak azatlygyny öz içine alýar.
1. Her bir adam parahat ýygnanyşyklar we birleşmeler azatlygyna haklydyr.
2. Hiç kim haýsydyr bir birleşmä girmäge mejbur edilip bilinmez.
1. Her bir adam gönüden‐göni ýa‐da erkin saýlanan wekilleriň üsti bilen öz döwletini dolandyrmaga gatnaşmaga haklydyr.
2. Her bir adam öz ýurdunda döwlet gullugynda durmaga deň haklydyr.
3. Halkyň erk‐islegi hökümetiň ygtyýarynyň esasy bolmalydyr; bu erk wagtly‐wagtynda we ählumumy deňhukukly saýlawlaryň üpjün edilen ýagdaýynda we galplaşdyrylmadyk saýlawlarda gizlin ýa‐da saýlaw hukuklarynyň azatlygyny doly üpjün edýän beýleki deň ähmiýetli görnüşdäki ses berişlikde öz beýanyny tapmalydyr.
Her bir adam, jemgyýetiň agzasy hökmünde, sosial üpjünçilige hem‐de öz mertebesini saklamak we şahsyýetiniň azat ösüşini üpjün etmek üçin ykdysady, sosial we medeni ugurlarda zerur bolan hukuklaryny milli tagallalar we halkara hyzmatdaşlygy arkaly hem‐de her döwletiň öz düzümine we resurslaryna laýyklykda amala aşyrmaga haklydyr.
1. Her bir adam zähmet çekmäge, iş saýlamak azatlygyna, adalatly we oňaýly zähmet şertlerine hem‐de işsizlikden goralmaga haklydyr.
2. Her bir adam deň zähmet üçin, hiç hili kemsidilmä duçar edilmezden, deň gazanja haklydyr.
3. Her bir işleýän adam özüniň we maşgalasynyň ynsana mynasyp ýaşaýyşyny üpjün edýän we zerur ýagdaýda sosial üpjünçiligiň goşmaça serişdeleri bilen üsti ýetirilýän adalatly we kanagatlanarly töleg almaga haklydyr.
4. Her bir adam professional arkadaşlygy döretmäge we öz bähbitlerini goramak üçin professional arkadaşlyklara girmäge haklydyr.
Her bir adam iş gününiň göwnejaý çäklendirilmeginiň hasabyna wagtly‐wagtyna we tölegli zähmet rugsadyna çykmaga hem‐de dynç wagtynyň bolmagyna haklydyr.
1. Her bir adam iýmiti, geýim‐gejimi, ýaşaýyş jaýyny, medisina kömegini öz içine alýan hem‐de onuň özüniň we maşgalasynyň saglygynydyr maddy hal‐ýagdaýyny, şeýle‐de işsiz galan, ýarawsyz, maýyp bolan, dul galan, garran ýa‐da özüne bagly bolmazdan, ýaşaýyş serişdeleriniň ýitirilmegine getiren beýleki ýagdaýlarda zerur sosial hyzmatlary we üpjünçiligi göz öňünde tutýan ýaşaýyş derejesine haklydyr.
2. Eneler we çagalar aýratyn idege hem‐de ýardama haklydyrlar. Nikada doglanlygyna ýa‐da däldigine garamazdan, ähli çagalar deň sosial goragdan peýdalanmalydyrlar.
1. Her bir adam bilim almaga haklydyr. Iň bärkisi başlangyç we umumy bilim mugt bolmalydyr. Başlangyç bilim hökmany bolmalydyr. Tehniki we professional bilim umumy elýeterli we ýokary bilim her kimiň ukybyna baglylykda hemmeler üçin elýeterli bolmalydyr.
2. Bilim adam şahsyýetiniň doly ösüşine hem‐de adam hukuklaryna we esasy azatlyklaryna sarpa goýluşynyň ýokarlanmagyna ugrukdyrylan bolmalydyr. Bilim ähli halklaryň, jynsy ýa‐da dini toparlaryň arasynda özara düşünişmäge, çydamlylyga we dostluga hem‐de Birleşen Milletler Guramasynyň parahatçylygy goramak işine ýardam etmelidir.
3. Kiçi ýaşly çagalary üçin bilimiň görnüşini saýlamaga gezek gelende, ene‐atalar artykmaç hukukdan peýdalanýarlar.
1. Her bir adam jemgyýetiň medeni‐kultur durmuşyna erkin gatnaşmaga, sungatdan lezzet almaga, ylmy progrese gatnaşmaga we onuň eşretlerinden peýdalanmaga haklydyr.
2. Her bir adam awtor hökmünde öz ylmy, edebi‐çeper zähmetiniň netijesi bolup durýan ahlak we maddy bähbitleriniň goralmagyna haklydyr.
Her bir adam bu Deklarasiýada beýan edilen hukuklaryň we azatlyklaryň doly dabaralanyp biljek sosial hem‐de halkara gurluşyna haklydyr.
1. Her bir adamynyň onuň şahsyýet taýdan azat we doly ösüşiniň ýeke‐täk mümkin bolan ýeri ‐ jemgyýetiň öňünde borçlary bardyr.
2. Öz hak‐hukuklarynydan we azatlyklaryndan peýdalanan wagtynda her bir adam kanun boýunça göz öňünde tutulan we diňe özgeleriň hak‐hukuklaryny we azatlyklaryny ýeterlik ykrar etmek we hormatlamak zerurlygyndan hem‐de demokratik jemgyýetçilik düzgünlerini, ahlagyň adalatly we jemgyýetiň umumy maddy hal‐ýagdaýynyň talaplaryny kanagatlandyrmakdan gelip çykýan çäklendirmelere duçar edilmelidir.
3. Bu hak‐hukuklar we azatlyklar durmuşa geçirilende, Birleşen Milletler Guramasynyň maksatlaryna we prinsiplerine ters gelmeli däldir.
Bu Deklarasiýanyň hiç bir bölümi belli bir döwlete, adamlar toparyna ýa‐da aýratyn adamlara Deklarasiýada beýan edilen hak‐hukuklaryň we azatlyklaryň ýoguna ýanmaga gönükdirilen haýsydyr bir işleri ýa‐da hereketleri etmäge hukuk berýär diýen manyda düşündirilip bilinmez.


text:
Aragon korollygy
Aragon korollygy XII-XIII asyrda peýda bolup, bu Ispaniýanyň yza galan welaýatyň biridir. Katoloniýa muňa görende ösendigi bilen tapawutlanýardy. 2 ýerde iri ýer eýeleriniň ezişi güýçlidi. Maşgala agzalalygy üçin hem aýry jerimeler salnypdyr, hat-da senýoryň howlusynda ýangyn bolaýsa-da, jerime salnypdyr. Aragon korollygynda iri ýer eýeleri syýasy taýdan özbaşdakdy, özara soýuzlar baglaşypdyrlar, korola garşy uruşmak yglan edip bilýärdi. Dworýanlar olara garaşlydy. Aragonda ykdysady taýdan pes ösen şäherleriň syýasy täsiri hem güýçli däldi.
Balear aýlagyny (XIII as.) Sisiliýa (1302), Sordgeniýa (1324) we Neopolitan korollygy (1442) Argon korollygyna birleşdirilip güýçli korollyga öwrülýär.


text:
Arap dili
Arap dili (أللغة العربية al-lugatu-l-‘arabiyyah) - Afraziýa dil maşgalasynyň semit şahasyna degişli dil. Arab dili 280 million adam üçin ene dilidir we ýene 50 million adam ony ikinji dil hökmünde ulanýarlar. Ýazuwy arap elipbiýiniň esasynda. Bu dil 26 döwletiň resmi dili we Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambeýasynyň 6 sany resmi we iş dilleriniň biri. Arap dili şu ýurtlarda resmi: Oman, Birleşen Arap Emirlikleri (BAE), Katar, Bahreýn, Kuweýt, Saud Arabystany Patşalygy (SAP), Yrak, Ýemen, Iordaniýa, Siriýa, Liwan, Izrail, Müsür, Sudan, Eritreýa, Jibuti, Somali, Somalilend, Komor adalary, Liwiýa, Çad, Tunis, Aljir, Marokko, Günbatar Sahara, Mawritaniýa.


text:
Köýtendag goraghanasy
1986-njy ýylyň 11-nji iýulynda döredilen Köýtendag goraghanasy äpet Pamir-Alaý dag ulgamynyň Gissar gerşiniň bir şahasy bolan Köýten daglarynyň günbatar eňňidinde ýerleşýär. Goraghananyň tutýan meýdany 27139 ga barabardyr. Goraghananyň döredilmeginiň esasy maksady - Köýtendagyň we oňa golaý ýerleriň täsin tebigatyny goramakdan hem bozulan ekoulgamlaryny dikeltmegiň ylmy esaslaryny işläp düzmekden ybaratdyr. Şeýle şeýle hem onuň döredilmegi, juda seýrekligi üçin Tebigaty Goramagyň Halkara Birleşiginiň (TGHB) Gyzyl kitabyna girizilen burma şahly dag tekesini goramak zerurlygy bilen baglydyr.
Goraghananyň we onuň töwereginiň klimaty hem edil tutuş tebigy keşbi ýaly diýseň özboluşlydyr. Ygallaryň ortaça bir ýyldaky mukdary 402 mm bolup, onuň möçberi dag eteklerinde azalyp, beýiklikde bolsa 700-800 mm ýetýär. Bahar aýlary çagbaly ýagyş ýaganda, derelerde sil akymlary döreýär.
Köýtendagyň ady onuň relýefiniň mahsus aýratynlygyny örän jaýdar häsiýetlendirýär. Ol “kuhi” diýen pars we “teň” diýen türk sözlerinden gelip çykyp, “geçmesi kyn dag” diýen manyny aňladýar. Hakykatdan hem bu daglyk ýerler köp sanly jülgedir dereler bilen dilkawlanandyr. Olaryň iň uzyny Hojailgazbaba (28 km). Has owadany çuňlugy 600 m çemesindäki Daraýyderedir. Onda grek hozundan, üzümden, kawkaz dagdanyndan, injirden, sütükli kerkawdan, zerawşan arçasyndan ybarat tokaýlyk ýerleşýär. Gün şöhlesi düşmeýän agaçlaryň aşagynda ýylyň bütin dowamynda sowuk dury suwly çeşme akyp ýatyr. Belentligi 27 m bolan täsin şaglawuk ýerleşýän, eňňitleri kert darajyk Umbardepe jülgesi görenleri aňk edýär.
Köýtendagyň ösümlik örtügi dag eteklerinde otjumak ösümlikler toplumynyň, ýokarda bolsa güýçli bozulan agaç we gyrymsy agaçlaryň zerawşan arçasynyň agdyklyk edýän guşaklygy ýerleşendir. Dagyň üstki böleginde ýassyk şekilli tikenli ýarymgyrymsy ösümlikler mesgen tutýarlar.
Goraghananyň florasynda pamir-alaý görnüşleri agdyklyk edýärler, beýleki görnüşleri hem hasaba alanyňda, bu ýerde 872 görnüşiň ösýändigi anyklanyp, şolaryň 10% -i diňe şu ýerlerde ösýän (endemik) görnüşlerdir (beýik çigildem, çomuç, çyryş we beýlekiler). Halk hem ylmy medisinada ulanylýan derman ösümlikleriniň hem 130-dan gowrak görnüşi duş gelýär. Gymmatly ösümliklerden Gordýaginiň kleomesi, Nikitiniň esparesti, beýik çigildem, Wiktoryň gaýrajy ýaly ösümlikler Türkmenistanyň Gyzyl kitabynyň ikinji neşirine girizildi.
Endemiklerden bellemelisi Merkezi Aziýanyň başga hiç ýerinde tapylmadyk Popowyň Kugitangiýasynyň urugy diňe şu ýerde duşýar. Öňler Köýtendagda zerawşan arçasynyň arçalyklarynyň giň meýdanlary bardy, häzirki wagtda bolsa arçalyklar çapylyp we ýangynyň esasynda örän azaldy. Goraghanada olar bölekleýin görnüşde abat galdylar. Daglardaky toprak örtügini ýel tozatmagyndan we suwuň zaýalamagyndan goramakda ösümlik örtüginiň esasan hem tomusky örtüginiň ähmiýeti örän uly.
Köýtendagyň haýwanat dünýäsi hem baý we dürli-dürlidir. Bu ýerde-suwda ýaşaýanlaryň 2 (ýaşyl gurlawuk, köl gurbagasy), guşlaryň 100 (sakgally garaguş, gajar, dazzarkel, mazar garaguşy, sähra garaguşy, gyrgy, depe syçançysy we başgalar) we süýdemdirijileriň 40-a golaý görnüşi duşýar. Juda seýrek we gymmatly haýwanlaryň görnüşlerinden gara leglegi, uzynguýruk siňekçini, hindi ütelgisini, goňur aýyny, geçigaplaňy, burma şahly dag tekesini, köýten kör ýalaňaç balygyny we başgalary ýatlamak bolar.
Goraghana umumy meýdany 90 müň ga çemesi bolan üç sany Garlyk, Hojapil, Hojaburjybelent zakaznikleri degişli. Köptaraplaýyn Garlyk zakaznigi (40 müň ga) Köýtendagyň günorta ýapgydyny we Amyderýa çenli daglyk ýerleri öz içine alýar. Ol dünýä meşhur Garlyk karst gowaklar toparyny, melhem suwly Gaýnarbaba çeşmesini köýten kör balygynyň ýaşaýan ýerasty köllerini, Sinjir, Kettekiň, Abdere, Bulakdere ýaly çuň we gözel jülgeleri goraýar.
Hojapil landşaft - paleontologik zakaznigi (31,6 müň ga) Köýtendagyň goraghana girmedik demirgazyk bölegini, Köýten jülgesiniň ýokary guşaklygyny we Gowurdak pes daglygynyň demirgazyk-gündogaryny öz içine alýar. Ol takmyndan 150 mln ýyl mundan öň ölüp giden ajdarhalaryň aýak yzlary saklanyp galan “Dinozawrlar platosyny” gözel dereli “Kyrkgyz” gowagyny, şaglawukly Umbar deräni, Kette, Aýgyr, Horjun ýaly karst kölleri Köýten obasyndaky köp asyr ýaşan çynarly hem arnap tokaýjygyny, Garadepäniň ýanyndaky pisse tokaýlygyny goraýar.
Hojaburjy belent landşaft zakaznigi (17,6 müň ga) Köýten obasynyň demirgazyk-günbatarynda ýerleşip, Sakyrtma, Hojaburjybelent, Tahtatag gerişlerini öz içine alýar. Bu ýerde meşhur pisse tokaýlygy (1,5 müň ga) we dagyň deňi - taýsyz künjekleri goralýar.
Zakazniklerde ýatlananlaryň köpüsi dünýä, sebit, döwlet we ýerli ähmiýetli tebigy ýadygärliklerdir.
Goraghanada haýwanlaryň sanyny we göçüşini anyklamak, ösümlikler barada maglumat toplamak, karst gowaklaryny we beýleki tebigatyň döreden täsinliklerini öwrenmek, ilatyň arasynda ekologiki bilim hem terbiýe bermek işleri geçirilýär. Toplanan ylmy maglumatlaryň netijeleri, kitaplarda, ýygyndylarda, gazet hem žurnal sahypalarynda çap edilýär.
Şonuň bilen birlikde radiýoda we telewideniýede goraghananyň tebigaty barada gürrüň edilýär. Bu ülkede ilatyň az ýaşaýanlygy we onuň adamyň täsirine az sezewar bolýandygy üçin, bu goraghana diňe bir syýahatçylar däl-de mekdep okuwçylary üçin hem täsin ýerdir.
Bulardan başga-da bu ýeri dag jynslarynyň ýalaňaç gatlagyna has hem gumdaşlarynyň gyzylreňdäki gatlaklaryna baýdyr we belli botanik M.G. Popow “Tutuş landşaft ajaýyp gyrmyzy gyzyl reňkde, ýalpyldap duran gök asman bolsa, bu künjegi dürli reňklerden dolduryp gözellik berýär” diýip belläp geçýär. bu ýerde dürli reňkli dag gözellikleriniň birnäçesi ýagny owadan hedizarum, ýalpyldawuk çigildem, çyryşlaryň birnäçe görnüşi we başga uly bezeg ösümlikleri ösýär. Ýokarda aýdylanlaryň hemmesi bu ýeri Türkmenistanda ilkinji “Köýtendag” milli tebigy seýilgähini döretmäge mynasyp ýeriň biri diýip belläp görkezýär.


text:
Abdysalamow Mätkerim
Abdysalamow Mätkerim (1898-1954) - Horezm rewolýussiýasynda aktiw gatnaşykçy, partiýa we sowet işgäri. 1920-nji ýyldan SSKP çleni. Ol Garagalpagystan ASSR-nyň Goňrat şäherinde daýhan maşgalasynda dogulýar. 1919-njy ýylda Gyzyl Goşun hataryna girip, Hywa rewolýussiýasyna aktiw gatnaşýar, basmaçylara garşy göreşýär. Ol Horezm Halk Sowet Respublikasy MIK-niň başlygynyň orunbasary (1923), İçeri işler halk komissary (1923-24), ÖzKP-niň Şabat we Koson raýkomlarynyň sekretary we beýleki jogapkär wezipelerde işleýär. RK(b)P-niň 13-nji gurultaýynyň we III Kommunistik Internasýonalyň V kongresiniň delegaty. Ol HHSR-niň "Zähmet Gyzyl Baýdak" ordeni we birnäçe medl bilen sylaglanýar.


text:
Awiasiýa
Awiasiýa (latin dilinde avis - guş) - Ýeriň töweregindäki howa giňişliginde howadan agyr enjamlarda uçuş. 20 asyryň 60 ýyllarynda awiasiýada uçarlar, dikuçarlar we planýorlar ulanylýar. Awiasiýa graždan awiasiýa hem-de harby awiasiýa bölünýär. Graždan awiasiýasyna transport, sanitar, türgenleşik - sport awiasiýasy hem-de ýörite niýetlenen ( oba hojalyk awiasiýasy, aerofotosýomka, aragatnaşyk, geologiki razwedka, balyk promyselleriniň razwedkalary we ş.m.) awiasiýa girýär. Howa ýollary boýunça ýük daşamak we ýolagçylary regulýar gatnatmagy üpjün etmek üçin graždan awiasiýasynyň ygtyýarynda: turboreaktiw, tubowintli we wintomotorly uçarlaryň, dikuçarlaryň parky, uçuşlary üpjün edýän dolandyryş hyzmatlary hem-de radiotehnik, meteorologik, ýagtylyk tehniki serişdeleri; aerodromlar we aeroportlar bolýar.
Rus alymy M. W. Lomonosow 1754 ýylda pružin bilen tow berilýän dikuçaryň modelini gurupdyr we şeýle enjamyň uçup biljekdigini praktikada subut edipdir. 1881 ýylda Russiýada deňiz ofiseri A. F. Možaýskiniň howada uçýan snarýad diýip atlandyran enjamy üçin patent berlipdir. 19 asyryň ahyrlarynda we 20 asyryň başynda öňde barýan döwletleriň alymlary awiasiýa barada köp sanly teoretiki hem eksperimental gözlegler geçirip başlaýarlar. Rus alymy prof. N. Ýe. Žukowskiý we onuň okuwçysy akad. S. A. :aplygin aerodinamika ylmynyň ösmegine aýgytly goşant goşýarlar. 1902 ýylda Moskwa döwlet uniwersitedinde Žukowskiniň inisiatiwasy boýunça Russiýada ilkinji gezek aerodinamik turba gurulýar. Amerikan mehanikleri doganlar U. we O. Raýt ilkinji bolup, uçara içinden ýandyrylýan dwigatel goýdular. 1903 ýylyň Bitaraplyk aýynyň 17-sine olaryň kerosin bilen işleýän dwigatelli uçarynyň ilkinji uçuşy üstünlikli geçdi. 1904 ýylda Moskwanyň eteginde - Kuçinoda aerodinamik institut döredildi.
1914 ýylda başlanan I jahan urşy awiasiýanyň ösmegine ýardam etdi. Awiasiýany harby maksatlar üçin giň ulanyp boljakdygy belli boldy. Agyr uçarlary gurmak boýunça Russiýa birinji orny eýeledi. Sikorskiniň 1913 ýylda gurlan 4 motorly "Ilýa Muromes" uçary 800 kg çenli bomba, 3-7 pulemet we 8 adamdan ybarat bolan ekipažy göterip bilýärdi. 1918 ýylda Howa flotynyň kollegiýasy döredildi. Şol ýyl Merkezi aerogidrodinamik institut döredildi we oňa N. Ýe. Žukowskiý ýolbaşçylyk etdi. 1930 ýylda Sergo Orjonikidze adyndaky Moskwa awiasiýa inistitudy döredildi. 20 ýyllarda uçar gurluşygy boýunça A. N. Tupolewiň, N. N. Polikarpowyň, D. P. Grigorowiçiň konstruktorlar býurosy döredildi. Ilkinji gurlan sowet uçarlarynda uzak aralyklara birnäçe uçuşlar amala aşyryldy, meselem: Moskwa-Pekin (1925), Moskwa-Tokio-Moskwa (1927), Moskwa- Nýu-Ýork (1929). 20 asyryň 30 ýyllarynyň ortasyna çenli SSSR-de kuwwatly awiasiýa senagaty döredildi. Tizlikleri 450-525 km/s çenli bolan I-15, I-16 (1933) we I-153 (1938) uçarlary we ýük göterijiligi uly bolan birnäçe bombalaýjy uçarlar guruldy. Beýik Watançylyk urşunyň başlanan wagtyna çenli istrebitel uçarlaryň tizligi 600-650 km/s ýetdi we olar 11-12 km beýiklige uçup bilýärdiler.
Awiasiýa Beýik Watançylyk urşy döwründe hem ösdi. Bu döwürde dürli tipli harby uçarlar döredildi. Meselem: La-5, Ýak-1, MiG-3, Pe-2, Il-4, Tu-2 we başgalary. Wintsiz işleýän, kuwwatly we ýeňil reaktiw dwigateliň döredilmegi Awiasiýada tehniki öwrülişigiň başlangyjy boldy. Eýýäm 30 ýyllaryň II ýarymynda SSSR-de, Angliýada, Germaniýada, Italiýada we ABŞ-da reaktiw dwigatelleri döretmegiň üstünde uly işler geçirildi. 1940 ýylyň Baýdak aýynda kosmos gämilerini dörediji S. P. Korolýowyň (serediň) konstruksiýasy boýunça ýasalan SK-9 raketoplanynda lýotçik W. P. Fýodorow SSSR-de ilkinji reaktiw uçuşy amala aşyrdy. Beýik Watançylyk urşundan soňky döwürde SSSR-de awiasiýa has güýçli ösüp başlady. 60 ýyllaryň ortalarynda uçarlaryň uçuş tizligi 3000-5000 km/s ýetdi.
Graždan Awiasiýasy SSSR-iň bitewi transport sistemasyna girýär. Aeroflotyň döredilmegi W. I. Leniniň ady bilen baglanyşyklydyr. 1923 ýylyň Baýdak aýynyň 9-na Graždan Awiasiýasynyň dörän güni hasaplanýar, çünki şol gün W. I Leniniň inisiatiwasy boýunça ýurdumyzda graždan howa flotunyň - Graždan awiasiýasynyň soweti döredildi. Tiz wagtdan Moskwa we Nižniý Nowgorod aralygyna ilkinji kadaly howa ýoly açylýar. 1933 ýylda şol ýol boýunça 229 ýolagçy gatnadyldy. Ondan bäri takmynan ýarym asyr geçdi. Şol döwür içinde ýurdumyz kuwwatly awiasiýaly döwlete öwrüldi. Häzir h. h-nyň pudaklarynda graždan awiasiýasynyň hyzmatlaryndan peýdalanylýar. Beýik Watançylyk urşundan soňky döwürde harby awiasiýa bilen bir hatarda bütin dünýäde graždan awiasiýasy hem güýçli ösüp başlady. 30 ýyllaryň ortasynda 24 orunly Li-2 samolýotyň (Duglas DS-3 firmasynyň amerikan lisenziýasy boýunça) gurulmagy SSSR-de graždan awiasiýasynyň ösmegine ýardam etdi. Ilýuşiniň iki motorly Il-12, soňra kämilleşdirilen Il-14 samolýotlarynyň döredilmegi bilen SSSR-de graždan awiasiýasynyň uruşdan soňky ösüşi başlandy. Reaktiw tizlikli ýolagçy samolýotlarynyň ilkinji uçuşlary iňlisleriň "Kometa" samolýotynda 1949 ýylda, sowet Tu-104 samolýotynda bolsa 1955 ýylda amala aşyryldy. 1957-1959 ýyllarda Il-18, Tu-114, şonuň ýalyda O. K. Antonowyň konstruktorlar býurosynyň kollektiwi tarapyndan An-10, An-24 ýolagçy samolýotlary döredildi.
Fransiýada gurlan turboreaktiw ýolagçy samolýoty "Karawella" iki konturly dwigateli fýuzelýažyň guýruk böleginde ýerleşdirilýän samolýotlary döretmegiň başlangyjy boldy. 1965 ýylda SSSR-de Antonowyň konstruksiýasy boýunça dünýäde iň uly An-22 ("Anteý") transport samolýoty guruldy. "Anteýde" her biriniň kuwwaty 15 müň at g. deň bolan 4 sany turbowintli dwigatel ýerleşdirildi. Ol 80 t. peýdaly ýüki 5 müň km. aralyga 740 km/s tizlik bilen äkidip bilýär. 1967 ýylyň 26 oktýabrynda bu samolýotda 100,4446 T. ýüki 7800 m. ýokary götermek boýunça rekord goýuldy. 1968 ýylda üç reaktiw dwigatelli Tu-154 samolýoty ilkinji uçuşy amala aşyrdy. Bu samolýot 164 ýolagçyny 1000 km/s tizlik bilen 6 müň km çenli aralyga äkitmäge niýetlenendir.
60 ýyllaryň ahyrynda birnäçe ýurtlarda ses tizliginden hem ýokary tizlikli ýolagçy samolýotlary döretmek barada işler dowam etdirildi (SSSR-de Tu-144, Angliýada we Fransiýada "Konkord", ABŞ-da "Boing-2707"). Şeýle samolýotlaryň ilkinjisiniň (Tu-144) uçuşy 1968 ýylyň 31 dekabrynda boldy.
TSSR-de ilkinji howa ýoly 1928 ýylda Türkmenabat - Daşoguz aralygynda açyldy. Aşgabatda birinji gezek 1934 ýylda samolýotlardan 6njy transport otrýady düzüldi. 1935 ýylda "ANT-3" samolýotynda pilot N. S. Mineýew, bortmehanik K. I. Krukowskiý bilen bilelikde Garagumyň üstünden 460 km uzaklygy gonman uçmaklygy başardy. 1934 ýylda Balaşow şäherindäki lýotçikler taýýarlaýan mekdebi gutaran türkmen ýigidi Anjan Amanow howa korabllaryny sürüp başlaýar. Ondan bäri köp ýyl geçdi we samolýotyň şturwalyna ençeme ýaş türkmen ýigitleri geldiler: K. M. Garajaýew, Myrat Aşyrow, Beki Meňliýew, Annaguly Nowruzow we başgalary indi birinji klasly howa laýnerlerini sürýärler. Häzirki döwürde howa ýoly TSSR boýunça ýolagçylary gatnatmakda köp ulanylýan ýollaryň biri hasaplanýar. 1934 ýyldan TSSR-de ýörite ulanylýan kiçi awiasiýa ösüp başlaýar. Respulikada howa transporty çalt depginler bilen ösýär. 1956 ýylda howa transporty boýunça 79 müňe golaý ýolagçy gatnadylan bolsa, 1969 ýylda gatnadylan ýolagçylaryň sany mln-dan hem geçýär. Howa ýolynyň seti ep-esli giňeldi. Täze howa ýollary: Aşgabat-Kiýew, Aşgabat-Leningrad, Aşgabat-Almaata, Aşgabat-Nowosibirsk we beýleki ýollar döredi. Awiasiýa respublikanyň h. h-nyň pudaklaryna giňden ornaşyp, oba hojalygynda, geologlaryň gözleg işlerinde, täze nebitli, gazly ýerleri özleşdirmekde, ilatyň jan saglygyny goramakda we ş.m. giňden ulanylýar. Awiatorlar Uralyň sebagatyny gaz bilen üpjün edýän Ojak gaz çeşmesini özleşdirmekde hem uly goşant goşdular.


text:
Gýote Iogann Wolfgang
(28.8.1749, Maýn boýundaky Frankfurt — 22.3.1832, Weýmar) — nemes şahyry, akyldary, tebigaty öwreniji. Gýote Germaniýada magaryflandyryş döwri edebiýatynyň esasy wekili, täze zaman nemes edebiýatyny esaslandyryjylaryň biri. Ol ilki maşgalada gowy terbiýe alýar, soňra Leýpsigde (1765—68) we Strasburgda (1770—71) okap, hukuk ylymlary we başga ylymlar boýunça leksiýa diňleýär. Gýote “Faust” diýen eserinde, “Poeziýa we hakykat” atly ýatlamalar kitabynda aýratyn nygtaýşy ýaly, dünýäniň, durmuşyň hakyky manysyna düşünmäge çalyşýar. Gýote 1794 ýylda F. Şiller bilen tanyşýar we şondan soň onuň bilen ýakyn aragatnaşyk saklaýar. Her halda Gýoteniň dünýä we durmuşa garaýşy örän gapma-garşylykly häsiýetdedir. Gýoteniň irki poeziýasy (1767—69) anakreontik lirikanyň däplerine eýerilip ýazylan eserlerdir. Onuň döredijiliginiň täze, kämil döwri Strasburgdan başlanýar. Gýoteniň ilkinji goşgular ýygyndysy Leýpsigde (1769) çap edilýär. Onuň “Tupanlar we okgunly zarbalar” döwründe ýazan goşgulary nemes poeziýasynyň taryhynda iň ajaýyp sahypalary düzýär. Ol meşhur “Faust” dramasyny döredýär. Faustyň esasy problematikasy döwrüň feodal düzgünlerini dargatmaga we şol döwür üçin täze progressiw bolan buržuaz gatnaşyklary ornaşdyrmaga bolan ymtylyşlary görkezmäge bagyşlanandyr. Gýote döwrüniň tematikasyna ýüzlenip, “Klawigo” (1774), “Stella” (1775) ýaly pýesalary hem ýazýar. “Egmont” (1788), “Torkwato Tasso” (1780—89), “Korinfsk gelinligi” (1797), “Graždanin-general” (1793) ýaly eserleri, “Wilgelm Meýsteriň okuw ýyllary” (1793—96), “Wilgelm Meýsteriň jahankeşdelik ýyllary” (1821—29) romanlary hem Gýoteniň döredijilik biografiýasynyň bezegi hasaplanýar. Gýote gündogar poeziýasy bilen hem gyzygypdyr. Onuň “Günbatar-gündogaryň diwany” (1814—19) kitabyndaky goşgular siklinde Züleýhanyň obrazynyň üsti bilen gündogaryň ajap tebigatyny suratlandyrýar.


text:
Klimatologiýa
Ýer togalagynyñ klimatlary hakyndaky ylymdyr. Aýratyn ýurtlaryñ klimatyna häsiỷetnama berlende meteorologiýanyñ kanunlaryndan we maglumatlaryndan peýdalanylýar. KLIMAT – howa düzgüniniñ köp ýyllyk gaýtalanyp gelýän kanunalaýyk gatnaşygydyr. Ol grek dilinde “gyşarmak”, ýagny gün şöhleleriniñ Ýer togalagy boýunça deñ düşmezligini añladýar. Klimat türki dil toparynda “yklym” diýlip atlandyrylýar. Klimatyñ döremekliginde, klimaty emele getiriji hadysalar we şertler uly orun eýeleýärler, klimaty emele getirii hadysalara ýylylyk we çyg aýlanyşygy, atmosferanyñ umumy sirkulýasiýasy degişli. Klimatyñ dürli bolmaklygynda geografik giñligiň, gury ýeriñ we suwuñ paýlanyşynyň, orografiýanyň we belentlikleriň, toprak we ösümlik örtüginiň, gar örtügi we buzluklaryň, umman hem-de deñiz akymlarynyň, şeỷle hem adamyň täsiri uludyr. Olar klimaty dörediji şertler hasaplanylỷar. Ýer togalagynyñ klimatlary – geografik zolaklaryň , materikleriñ we deñizleriñ, agdyklyk edýän ýelleriñ we ýurduñ (sebitiñ) ýerli aýratynlyklary göz öñüne tutulyp añladylýar. Meselem, Türmenistan çürt-kesik kontinental klimaty, Baltikaýaka ýurtlary deñiz klimaty bilen tapawutlanýarlar. Bulardan tapawutlylykda Uzak Gündogaryñ klimaty musson görnüşlidir. Bu ýerde ỷeller köplenç möwsümleýin öwusýärler. Klimatyñ döremekligine orografiýa uly täsir edýär. Sumbar we Çendir jülgeleri, Zakawkaziýa, Krymyñ günorta bölegi subtropik klimatly sebitlerdir. Olaryñ demirgazyk bölegi dag gerişleri bilen goralan bolup, olar sowuk howa massalarynyñ çäge aralaşmaklygyna mümkinçilik bermeýärler. Meteorologiýa ylmynyñ esasy usuly howa elementlerine we atmosfera hadysalaryna gözegçilik geçirmeklikdir. Ol ýörite gurnalan meteorologik beketlerde we gözegçilik nokatlarynda alnyp barylýar. Ýurduñ howa şertleri şeýle hem aktinometrik, aerologik we agrometeorologik beketleriñ kömegi bilen hem öwrenilýär. Aktinometrik beketlerde radiasiýa balansyna degişli elementler ölçense, aerologik beketlerde troposferanyñ ýokary gatlaklarynyñ howa şertleri öwrenilýär. Agrometeorologik beketlerde meteorologik elementleriñ we hadysalaryñ oba hojalyk ekinlerine we maladarçylyga täsiri öwrenilýär. Sdandart meteorologik meýdança 26 x 26 inedördül metr möçberinde kabul edilendir. Olarda gözegçilikler adatça ýerli wagt boýunça sagat 0, 3, 6, 9, 12, 15, 18 we 21-de geçirilýär. Atmosferanyñ howa ýagdaýlaryny öwrenmeklik işi şeýle hem meteorograf berkidilen zond şarlarynyñ, aerostatlaryñ, radiozondlaryñ, şeýle hem meteorologik we geofiziki raketalaryñ, howa hemralarynyñ üsti bilen amala aşyrylýar. Howa hemralarynyñ uçurylmagy howa çaklamasynyñ takyklygyny 85-90 %-e çenli ýokarlandyrdy. Olardan alynýan maglumatlar elektron hasaplaýjy maşynlarda (EHM) işlenilýär we atmosfera hadysalarynyñ ýagdaýy gysga wagtda awtomatik gurallar arkaly modelleşdirilýär. Gözegçilik usulyndan başga meteorologiýada tejribe barlaglary (eksperiment) hem ulanylýar. Muña ýer üstüne ýakyn ýerleşen bulutlary we ümürleri pytratmak, doly saklanýan bulutlary ýagşa öwürmek, suwarymly ýerlerde emeli bulutlary we ýagynlary döretmek hem-de ýagdyrmak mysal bolup biler. Tejribe barlaglary howa ulaglary we ekerançylyk üçin peýdalydyr. Howa çaklamasynyñ hilini gowulandyrmak maksady bilen, BMG-niñ tagallasy bilen 1951-nji ýylda Bütindünýa meteorologiýa guramasy döredilýär. Onuñ işine 154-den gowrak döwlet gatnaşýar we ol 5 çäkde 4 ugur boýunça gidrometeorologiýa işlerini alyp barýar: 1) Bütindünýä meteorologiýa gullugy. 2) Bütindünýä meteorologiýa guramasynyñ ylmy-barlag maksatnamasy. 3) Bütindünýä meteorologiýa guramasynyñ daşky gurşaw we onuñ adama täsir edişini öwrenmek maksatnamasy. 4) Bütindünýä meteorologiýa guramasynyñ tehniki bileleşiginiñ maksatnamasy. Olaryñ operatiw ýolbaşçylygy Moskwada, Waşingtonda we Melburnda ýerleşip, bütindünýä howa merkezleri häzirki döwrüñ EHM-i kompỷuter enjamlary we sinoptiki kartalary düzýän we derñew berýän ýörite maşynlar bilen üpjün edilendir. 1974-nji ýylda Bütindünýä meteorologiýa guramasynyñ maksatnamsyna atmosfera hadysalaryny jümle-jahan möçberde öwrenmeklik, atmosferanyñ hapalanmagynyñ öñüni almaklyk ýaly meseleler hem goşuldy.


text:
Taýland
Tailand (taýl. ประเทศไทย), Tailand Patyşalygy[1] (taýl. ราชอาณาจักรไทย [râːtɕʰa ʔaːnaːtɕɑ̀k tʰɑj]) — Günorta-Gündogar Aziýada döwlet, ol Hindi-hytaý ýarymadasynyň günorta-günbatar böleginde we Malakka ýarymadasynyň demirgazyk böleginde ýerleşýär. Ol gündogarda Kamboja we Laos, günbatarda — Mýanma we günortada — Malaýziýa bilen serhetleşýär.
Umumy tutýan meýdany: 514 müň inedördül kilometr.
Ilaty: 65,4 million adam.
Paýtagty: Bangkok.
Tailand – Günorta-Gündogar Aziýada ýerleşýän döwlet. Ol Hindihytaý ýarym adasynyň günorta-günbatarynda we Malakka ýarym adasynyň demirgazygynda ýerleşýär.
Taýland gündogarda Kamboja we Laos, günbatarda Mýanma, günortada Malaýziýa bilen araçäkleşýär. Taýland 1939-njy ýyla çenli Siam diýlip atlandyrylýardy. Ol “thaý” sözünden gelip çykýar. Ýurduň döwlet dili bolan taý dilinde “thaý” sözi erkinlik diýen manyny berýär. “Taýland” (Thailand) ýurduň iňlisçeleşdirilen görnüşidir.
Taýland patyşalygy Günorta-Gündogar Aziýada ýerleşip, ýurduň günbataryny Andaman deňzi ýuwýar. Taýlandyň territoriýasy demirgazykdan günorta tarap uzalyp gidýär. Demirgazyk burçundan günorta burçuna çenli aralyk 1860 kilometre deňdir. Taýlandyň howasy dürli-dürli bolup, sebitde ýerleşýän ýurtlaryň howasyndan tapawutlanýar. Ýurduň howasy oba hojalygy üçin örän ýaramlydyr. Ýylda iki gezek hasyl ýygnalýar. Ýurduň dürli howa şertleri syýahatçylyk pudagynyň ösüşine hem oňyn täsirini ýetirýär. Ýurda ýylyň her paslyndan daşary ýurtly syýahatçylar yzygiderli gelýärler.
Tokaýlar ýurduň meýdanynyň 10 göterimini tutýar. Ýurduň demirgazygynda we günorta böleginde tokaýlyklar bar.
Döwlet gurluşy
Ýurtda döwlet baştutany – patyşa. Ýurduň premýer-ministri patyşa tarapyndan bellenýär. Iki palataly parlament- Milli geňeş. Ol wekiller palatasy we senata bölünýär. Wekiller palatasynda 480 deputat, Senatda bolsa 150 deputat bar. Palatalaryň agzalaryny halk saýlaýar. Aşaky palata (wekiller palatasy) her dört ýyldan, Senat bolsa 6 ýyldan bir gezek saýlanýar.
Ilaty
Ýurduň ilatynyň agramly bölegini taýlar tutýar. Şeýle hem ýurtda Laos, Hytaý ýaly ýurtlaryň adamlary hem ýaşaýar. Ýurduň ilatynyň 94,6 göterimi buddizm dinine uýýar. Ilatyň 4,6 göterimi musulman. Ilatyň gürlügi – bir inedördül kilometre 118 adam düşýär. Ilatyň dörtden bir bölegi şäherde ýaşaýar.
Taýland patyşasy ýurduň baştutany hasaplanýar. Ýurtda patyşa maşgalasyna uly hormat goýulýar. Bu hormat patyşa Phumiphonyň halkynyň abadan we parahat durmuşda ýaşamagy üçin edýän aladasyndan gelip çykýar. Buddizm we beýleki dinler ýurduň medeniýetinde we durmuşynda öz ornuny alypdyr. Ýurduň milli heýkeltaraşlyk sungatynda muny görmek bolýar.
Ykdysadyýeti
Ýurduň ykdysadyýeti sazlaşykly we çalt depginlerde ösýär. Ýurtda syýahatçylyk pudagy hem ösen. Dünýäniň iň iri tüwi we rezin eksport edýän Taýlandyň ykdysadyýeti esasan Bangkogyň daş-töwereginde jemlenýär.
Taýland tebigy baýlyklara baý ýurt. Ýurtda galaýy, wolfram, marganes, demir, sink, kömür, gymmat bahaly daşlar ýaly gazylyp alynýan peýdaly baýlyklar bar.
Ýurduň merkezi böleginiň ykdysady gatnaşyklary has ösen. Bangkok we onuň eteklerinde köp sanly iri senagat kärhanalaryna, banklara we söwda kompaniýalaryna duş gelmek bolýar. Ýurduň düzlüklerinde şaly, şeker çiňňirigi, mekgejöwen ýaly ekinler ekilýär. 1970-nji ýyllarda ýurduň ykdysadyýeti orta hasap bilen 7 göterim ösýärdi. Soňky ýyllarda bu görkeziji 13 göterime çenli ýokarlandy. Ýurduň ilatynyň işe ýaramly bölegi 34 million adama deňdir. Olaryň 57 göterimi oba hojalygynda, 17 göterimi senagatda, 11 göterimi söwdada, 15 göterimi hyzmat we döwlet gullugynda zähmet çekýär. Ýurduň ilatly nokatlarynyň agramly bölegi elektrik energiýasy bilen üpjün edilen.
Ýurtda maldarçylyga hem uly üns berilýär. Daýhanlaryň aglabasy et üçin towuk köpeldýärler. Şonuň hasabyna hem ýurtda towukçylyk pudagynda ep-esli ösüş gazanyldy. Ýurduň ilaty balykçylyk bilen hem meşgullanýar. Olar dürli deňiz jandarlaryny hem tutýarlar. 1990-njy ýyllaryň ahyrlarynda Taýland deňiz jandarlaryny tutmakda dünýäde öňdäki orny eýeledi.
Ýurduň gaýtadan işleýän senagaty 1990-njy ýyllardan soň çalt depginler bilen ösdi we iň girdejili pudaklarynyň birine öwrüldi. 1996-njy ýylda bu pudagyň girdejisi umumy içerki önüminiň 30 göterimine deň boldy. Bu ugurda elektronika, nebit-himiýa, awtoulaglaryň ýygnalmagy we zergärçilik has-da ösdi.
1960-70-nji ýyllarda dokma toplumyna we azyk senagatyna degişli kärhanalar guruldy. Ýurtda sement, faner, ulag tekerleri önümçiligi barha ösýär.
Soňky ýyllarda ýurduň daşary söwdasy barha artýar. Eksport edýän esasy harytlary: kompýuter, elektrik sazlaýjylar, zergärçilik önümleri, taýýar egin-eşikler, mata, plastikadan ýasalan dürli önümler, galaýy, oba hojalyk önümleri (tüwi, kauçuk) we deňiz önümleri. Import edýän esasy harytlary: ulag, hojalyk harytlar, nebit we nebit önümleri. Taýland eksport edýän önümleriniň aglaba bölegini ABŞ-a iberýär. Ikinji orunda Ýaponiýa dur. Ýaponiýa öz gezeginde Taýlanda içerki bazary üçin zerur bolan harytlary satýar. Ýurda esasy maýa goýum ABŞ we Ýaponiýadan gelýär.
Ulag ulgamy: Taýlandyň demir ýollarynyň umumy uzynlygy 4 müň kilometr. Ol Bangkoky ýurduň demirgazyk we demirgazyk-gündogarynda şäherler, şeýle hem Malaýziýa we Singapur bilen birleşdirýär. Ýurduň ösen garaýol ulgamy bar. Olaryň umumy uzynlygy 70 müň kilometr. Döwrebap garaýol ulgamy bilen ýurduň islendik nokadyna baryp bolýar. Ýurduň öz içindäki gatnawda suw transporty köp ulanylýar. Bangkokyň halkara aeroportundan Ýewropanyň köp ýurduna, Aziýa, Amerika we Awstraliýa gündelik howa gatnawlary amala aşyrylýar. Esasy deňiz portlary: Bangkok porty, Sattahip porty, Phuket porty, Songkhla porty, Kantang porty. Söwda gatnaşyklarynda Bangkok porty ulanylýar.
Pul birligi: Ýurduň pul birligi-bat. Ýurduň maliýe ulgamyna Taýlandyň banky jogap berýär. Ol 1942-nji ýylda döredildi. 1975-nji ýyldan bäri Taýlandyň biržasy döwletiň gözegçiliginde hereket edýär.
Oba hojalygy
Taýland dünýäniň iň iri tüwi öndürýän we eksport edýän ýurdy hasaplanýar. Ýurt her ýyl dürli görnüşdäki tüwileriň 9 million tonnasyny dünýä bazaryna çykarýar. Oba hojalygy pudagy ýurduň umumy içerki önüminiň 10 göterimini tutýar. Şeýle hem ýurtda mekgejöwen, ananas, kakos, banan we beýleki miweler ýetişdirilýär. Taýland bu miweleri hem daşary ýurt bazarlaryna ýerläp, gowy girdeji gazanýar.
Şäherleri
Ýurduň iň iri şäheri Bangkok hasaplanýar. Metropoliten şäheriň düzümine birnäçe şäher eteklerindäki etraplar girýär. Şäher Çauphraýa derýasynyň gündogar kenarynda ýerleşýär. Derýanyň günbatar kenarynda bolsa Thonburi şäheri ýerleşýär. Soňky maglumatlara görä, şäherde 12 milliondan gowrak adam ýaşaýar. Bu görkeziji hem şäher ilatynyň 60 göterimi tutýar.
1980-nji ýyllardan soň Çonburi şäheri çalt depginlerde ösdi. Ol gara metallurgiýa we şeker senagatynyň merkezi hasaplanýar. Şäher Siam aýlagynyň kenarynda ýerleşýär. Çiangmaý ilat sany boýunça Bangkokdan soň ikinji köp adamly şäher bolup, ol demirgazyk Taýlandyň syýasy, ykdysady we medeni merkezi hasaplanýar. Ol birwagtlar gadymy Taý patyşalygynyň paýtagty bolupdyr.
Nakhonratçasima, Korat ady bilen hem tanalýan şäher ýurduň gündogar böleginiň iri ykdysady we administratiw merkezi hasaplanýar. Ol demir we gara ýollaryň esasy uzeli bolup durýar. Gündogardaky Ubonratçathan şäheri hem ösüp barýan söwda merkezleriniň biri hasaplanýar.
Taýlandyň günortasynda, Malaýziýa bilen serhetleşýän ýerinde Haýtaý şäheri ýerleşýär. Ol Bangkogyň demirýol magistralynyň ugrunda ýerleşýär. Haýtaý şäheriniň üsti bilen Malaýziýa kauçuk satylýar.
Çeperçilik sungaty
Taýland milli çeperçilik sungaty bilen meşhurdyr. Ýurduň ähli ýerinde, şol sanda Bangkok we Çiangmaý ýaly iri şäherlerde çeperçilik sungatyna degişli merkezlere duş gelmek bolýar. Taýland – Aziýada ýüpek we dokma toplumyna degişli önümleriň önümçiliginde öňdäki orunlarda durýar. Ýurduň şäherlerindäki dükanlarda dürli hilli we arzan bahadan sowgatlyk harytlaryny satyn almak mümkin.
Baýramçylyklary: Taýlandyň milli baýramçylyklary ýylyň dürli möwsümleri bilen baglanyşyklydyr. Songkhran (Täze ýyl) bahar paslynyň gelendigini habar berýär. Ol aprel aýynyň 12-14-i aralygyna deň gelýär. Bu baýramçylyk üç gün dowam edýär. Baýramçylygyň çäginde adamlar birek-birek bilen suw sepişýärler.
Maý aýynda oba hojalyk möwsüminiň başlanandygyny alamatlandyrýan baýramçylyk, Budda bagyşlanan Wisakha-pudja baýramçylygy bellenýär. Sentýabrda Ok-phansa baýramçylygy bellenýär. Ol ýagyş möwsüminiň tamamlanandygyny alamatlandyrýar.
Bilimi: Ýurtda başlangyç bilim hökmanydyr. Ýurtda uniwersitetlerdir, tehniki, mugallymçylyk, oba hojalyk institutlarynyň birnäçesi hereket edýär. Bangkokdaky ýurduň baýry ýokary okuw mekdepleriniň biri bolan Çulalonkorn 1917-nji ýylda, Tammarsart bolsa 1933-nji ýylda döredildi. Ýurtda Ramkamheng, Kasetsat we Mahidon uniwersitetleri hem hereket edýär.
Metbugaty: Taýlandda onlarça gündelik gazetler neşir edilýär. Olar taý, hytaý we iňlis dillerinde çykýar. Köp tiražly gazetleri: „Tai rat“, „Deýli nýus“, „Siýam rat“, „Sisýan žibao“, „Szinhua žibao“, „Bangkok post“, „Neýşn“.
Ýurduň tele we radio ýaýlymlary döwletiň gözegçiliginde saklanýar. Ýurduň döwlet radioýaýlymy „Radio Taýland“ gepleşiklerini efire taý dilinde berýär. Şeýle hem birnäçe radio stansiýalar we 11 telestansiýalar işleýär.
Taryhy
XI asyrda taýlar Hytaýyň günortasyndan göçüp gidýärler. XIII asyrda bu ýerde birinji döwlet döredilýär. 1350-nji ýylda Aýýuthaýa patyşalygy esaslandyrylýar. Patyşalyk dört ýüz ýyl hökümdarlyk edip, öz territoriýasyny giňeldýär. Soňra Taýland patyşalygy döreýär. Ol häzir Birleşen Milletler Guramasynyň, Bütindünýä bankynyň agzasydyr.
Gözel ýerleri
Ýurduň paýtagty Bangkokda patyşanyň köşgi, uly kitaphana, muzeý, Çakriniň köşgi we köp sanly ybadathanalar bar. Şäherde 400-den gowrak ybadathana bar. Samutprakarnede dünýäniň iň iri krokodil fermasy ýerleşýär. Dünýä belli deňiz kurortlary: Ça-am we Huahin. Pattaýa – Taýlandyň dünýä belli kurorty hasaplanýar. Onda pil goraghanasy bar.
Bangkok
Ýurduň iň uly şäheri we paýtagty bolan Bangkokda 6 milliondan gowrak adam ýaşaýar. Şäheriň eteklerini hem hasaba alanyňda ilatynyň sany 11 milliondan geçýär. Şäheriň meýdany 1.565 inedördül kilometre deň bolup, onuň eteklerini goşanyňda 7.761 inedördül kilometre deň bolýar. Şäher derýanyň kenaryndan ýerleşýär.
Bangkok Günorta-Gündogar Aziýanyň iň çalt we ykdysady taýdan sazlaşykly ösýän şäheri hasaplanýar. Bütindünýä meteorologiýa gullugy Bangkogy dünýäniň iň yssy iri şäheridigini aýdýar. Şeýle hem bu şäher dünýäniň iň köp syýahatçy gelýän şäheri hasaplanýar.
Şäheriň halkara derejesindäki ady Bangkok. Ýurduň döwlet dili bolan taý dilinde şäheriň ady “Krung Thep” diýlip atlandyrylýar. Ol “Perişdeler şäheri” diýen manyny berýär.
Ilaty
2005-nji ýyldaky maglumatlara görä, hasaba alnan ilatyň sany 5 million 658 müň adam. Şäherde Kamboja, Mýanma, Russiýa, Ukraina, Päkistan, Nigeriýa, Hindistan, Bangladeş, Hytaý ýaly köp sanly ýurtdan adamlar ýaşaýar. Ilatyň agramly bölegini taýlar tutýar. Bangkokda 400-den gowrak ybadathana, 55 metjit, 10 kilise bar.
Doganlaşan şäherleri
Bangkogyň birnäçe doganlaşan şäherleri bar. Olar şeýleräk:
- Waşington (Amerikanyň Birleşen Ştatlary).
- Moskwa (Russiýa Federasiýasy).
- Manila (Filippinler)
- Seul (Günorta Koreýa).
Pattaýa
Pattaýa Taýlandyň iri şäherlerinden biridir. Paýtagt Bangkogyň günorta-gündogarynda, takmynan 165 kilometr uzaklykda Taýland aýlagynyň kenarynda ýerleşýär. Şäher administratiw taýdan Çonburi welaýatyna degişli bolandygyna garamazdan, onuň öz-özüni dolandyryş merkezi bar. Pattaýa sözi “günorta-günbatar munson şemaly” diýen manyny berýär. Şäher dünýäniň iň owadan dynç alyş zolaklarynyň biri hasaplanýar. 2005-nji ýyldaky maglumatlara görä, şäher şol ýyl 5,4 million syýahatçyny myhman alypdyr. Soňky ýyllarda bu şähere Gündogar Aziýa we Russiýa ýaly ýurtlardan gelýän syýahatçylaryň sany barha artýar.
Şähere işlemäge we syýahat etmäge gelýän daşary ýurtlularyň sanynyň artmagy netijesinde şäherde köp gatly jaýlar gurlup ulanmaga berlip başlandy. Şeýlelikde şäher köp gatly jaý babatda Bangkokdan soň ikinji orna geçdi. Pattaýa öň syýahatçylyk babatda ýurtda arzan şäherleriň biri bolupdyr.
Şäheriň esasy köçeleriniň biri bolan Walkin strit köçesi hemişe köp adamly bolýar. Köçäniň ugrunda dürli dükanlar, adamlaryň wagtyny hoş geçirmekleri üçin teatrlar, restoranlar bar.


text:
Babasyl
Babasyl (gemorroý) keseli köp duş gelýän, adama köp oňaýsyzlyklary döredýän keseldir. Ol göni içegäniň aşaky böleginde ýerleşýän wena damarlarynda (babasyl düwünleri) gan aýlanşygynyň bozulyp, olaryň ulalmagy bilen häsiýetlendirilýär.
Ilatyň 10%-i babasyl keselinden ejir çekýändir. Keseliň döremegine gan aýlanşygy kynlaşdyrýan dürli faktorlar sebäp bolup biler. Ol faktorlara aşakdakylar degişlidir:
- Gaýtalanyp duran, dowamly iç gatama ýagdaýlary;
- Oturyp işlenilýän zähmetiň görnüşleri;
- Agyrlyklary göterme bilen utgaşýan fiziki zähmet;
- Dowamly bronhit, gipertoniýa (gan basyşynyň ýokarlanmagy), göwrelilik ýagdaýynda, erkeklik jyns mäziniň adenomasy, çanaklyk agzalaryň dowamly sowuklama kesellerinde göni içegäniň damarlarynda gan basyşyň ýokarlanmagy bolup geçýändir.
Babasyl keseliň gaýtalanmagyna nädogry iýmitlenme (ýiti, duzly iýmit, alkogol kabul etmek) hem sebäp bolup biler.
Keseliň başlangyç döwründe artbujakda ýakymsyz sanjylamalar, gijeme ýaly alamatlar ýüze çykýar. Şu alamatlar näsagy birnäçe ýyllaryň dowamynda biynjalyk edip biler. Wagtyň geçmegi bilen, täret etmeden soň, artbujakdan ganyň gelmegi yüze çykyp, bu ýagdaý gaytalanyp başlaýar. Wagtynda bejergi başlanylmadyk ýagdaýynda, babasyl düwünleri ulalyp, çişýändir. Täretlenme wagtynda olar atrbujakdan çykyp, ýene yzyna çekilip bilýärler.
Babasyl düwünleriniň ganamagy has ýygy duş gelip, agyr ýük göterme, gan basyşyň ýokarlanmagy ony has hem güýjedip biler.
Ýöriteleşdirilen medisina kömegi berilmedik ýagdaýynda kesel has hem beterleşip bilýär. Näsagy artbujakda agyry, kynlyk bilen, agyryly täret etme biynjalyk edýär. Olaryň umumy ýagdaýy agyrlaşyp, käwagtlar bedeniň gyzgyny hem ýokarlanyp bilýär. Bejergisiz babasyl düwünleri has hem çişip, ulalyp, artbujakdan çykýarlar we yzyna olar kynlyk bilen salynýandyr. Bu ýagdaýda, babasyl düwünlerini barlag wagty görüp ýa-da el bilen hem anyklap bolýandyr.
Ýiti döwürde, babasyl düwünlerinde gan lagtalarynyň (tromb) ýa-da nekrozyň emele gelmegi ýaly gaýraüzülmeler ýüze çykyp biler. Babasyl keseli göni içegäniň poliplerinden, howply täze döremelerinden, içegäniň diwertikulez keselinden aýyl-saýyl edilýändir. Şonuň üçin hem, artbujakda ýüze çykýan islendik ýaramaz alamatlar proktolog lukmanyna ýüz tutmaga esas bolmalydyr.
Babasyl keseliniň bejergisinde köpsanly derman serişdeleri (konserwatiw bejergi) we operatiw usullar ulanylýandyr.
Derman serişdeleri düzüminde birnäçe dermanlary saklap, göni içegä goýulýan şemler, melhemler we suwuklyklar (mikroklizma üçin) görnüşinde ulanylýar. Bu serişdeler ýerli sowuklama ýagdaýyny, çişi, agyryny we gijemäni aradan aýyrýar. Olaryň düzümine girýän geparin bolsa, gan aýlanşygy kadalaşdyryp, emele gelen gan lagtalaryň (tromblaryň) eremegine kömek edýär. Häzirki günde dermanlaryň dürli görnüşleri ulanylýandyr: proktozan, ultraprokt, kortos, proktosedil, gepatotrombin we başgalar. Her dermanyň ulanyş aýratynlygynyň barlygy sebäpli, olary ýörite barlagdan soň, proktolog lukmany bellemelidir.
Ýörüte ýerli täsiri bolan dermanlaryň peýdalylygyny ýokarlanyrmak maksady bilen, agyzdan wena damarlaryň işini kadalaşdyryp, olarda gan lagtalarynyň emele gelmeginiň öňüni alar ýaly serişdeleri kabul etmelidir. (detraleks, troksewazin, wenodiol we ş.m.) Ýöne derman serişdeleri bilen bejerginiň doly we gutarnykly sagalma getirip bilmeýänligini bellemelidir. Olar diňe keseliň alamatlaryny wagtlaýyn aýyrmaga ýa-da gaýraüzülmeleriň öňüni almaga kömek edip bilerler. Başga bir tarapdan bolsa, geçirilen bejergiden soň lukmanyň maslahaty berjaý edilende, hirurgiki bejergini talap etmeýän halatlar hem duş gelýär.
Ýöne hemme adamlar öz ýaşaýyş we iş endiklerini çalyşmaga, olary üýtgetmäge taýyn däldirler. Şol sebäpli ýa-da babasylyň gaýraüzülmeleri ýüze çykan ýagdaýynda hirurgiki bejergini saýlamaly bolýar.
Ýarym hirurgiki operasiýalar (aýawly çemeleşýän usullar).
1. Skleroterapiýa.
Keseliň başlangyç döwründe ulanylýar: Göni içege doly açylyp, babasyl düwnüniň aýajygyna guradyjy serişde (meselem, etoksiskleroz) goýberilýär. Onuň täsiri netijesinde düwün gurap, ýeri birleşdiriji dokuma bilen çalşylýar. Bu operasiýany ýerine ýetirme lukmandan uly tejribäni we usullylygy talap edýändir. Operasiýany saglyk öýüniň şertlerinde geçirip bolýandyr we ol ýerli ýa-da umumy agyrsyzlandyrmany talap edýän däldir.
2. Temperaturanyň täsiri bilen bejermek.
Bu usul hem keseliň irki döwürlerinde ulanylýandyr. Pes temperaturanyň (kriodestruksiýa) ýa-da ýokary (infragyzyl koagulýasiýa) temperaturanyň kömegi bilen babasyl düwni dargadylýandyr. Uly düwünlerde bu operasiýa birnäçe tapgyrda geçirilyär. Başga usullara garşy görkezme bolanda bu usuly saylap alyp bolar. Keseliň ýene gaýtalanyp bilmegi, bu usulyň esasy ýetmezçiligidir.
3. Lateks halkajyklaryň kömegi bilen düwni daňmak.
Ýörite abzalyň kömegi bilen düwnüň düýbüne halkajyklar geýdirilýändir. Onuň täsiri bilen düwne gan baryp, onuň iýmitlenmegi bozulyandyr we düwün dargap başlaýandyr. Soňundan halka düwün bilen bile gaçýandyr.
Ýokarda agzalan usullaryň hemmesi näsaga az şikes ýetirip, olar näsag tarapyndan ýeňil geçirilýär. Ýöne keseliň ötüşen ýagdaýynda, bu usullar has radikal operasiýany geçirmek üçin taýynlyk höküminde ulanylýar. Bu usullar, babasylyň esasy sebäbi bolan, düwünleriň bozulan gan aýlanşygyny aradan aýyrmaýar. Bu ýagdaý hem olaryň esasy ýetmezçiligidir. Şol sebäpli hem, ortaça 3-5 ýyldan keseliň gaýtalanmagy mümkindir.
Radikal operasiýalar – babasylyň sebäbini aýyrýarlar.
1. Longonyň operasiýasy.
Babasylyň hirurgiki bejergisiniň iň ýaýran görnüşidir. Ýerine ýetirilişi az wagty talap edip, babasyl düwünlerini kesip aýyrma bejergisine garşy görkezme bolanda ulanylýandyr. Bu usulda göni içegäniň nemli bardasy düwnüň yokarsyndan dilinyändir.Longonyň operasiýasy babasyl keseliniň irki döwründe ulanylýar.
2. Babasyl düwünlerini kesip aýyrmak.
Düwünleri kesip aýyrmak giňden ulanylýan usullaryň biridir. Operasiýa şikes ýetiriji bolup, umumy agyrsyzlandyrma bilen ýerine ýetirilýändir. Operasiýadan soňky dikeliş döwri has uzak bolup, göni içegä gowy idegi talap edýär. Uly babasyl düwünlerinde ulanmak ýerlikli bilinýär. 3. Dezarterizasiýa.
Häzirki wagtda dezarterizasiýa usuly giňden ulanylýandyr.
Babasyly bejermegiň häzirki zaman, täze hirurgiki usulydyr. Onuň esasyny uly babasyl düwnüni iýmitlendirýän arteriýany kesmek düzyändir. Bu opersiýany geçirmek üçin dopplermetriýa geçirmäge mümkinçiligi bolan ultrases abzaly gerekdir. Bu apparat lukmana gerekli gan damaryny tapyp, ony kesmäge we tikmäge mümkinçilik döredýändir. Operasiýa agyrysyz bolup, 25-30 minutyň dowamynda geçirilýändir. Dikeldiş döwrüni geçirmege talap etmeýär. Näsag 2-3 günden öz adaty gündelik durmuşyna gaýdyp gelýändir. Bu usuly babasylyň ötüşen ýagdaýlarynda hem geçirip bolýandyr we bejergiden soň keseliň gaýtalanma ýagdaýlary ýüze çykmaýandyr.


text:
Garagulak
Garagulak ýabany pişikleriñ iñ kiçijigi Afirkanyñ günortasynda ýaşaýan gara aýak pişikdir. Onuñ boýy 50 sm, agramy 1.5-2 kg barabardyr. Garagulak bolsa iñ iri pişikleriñ hataryna degişli bolup, onuñ boýy 65-82 sm, agramy bolsa 11-13 kg deñdir. Daşky görnüşi boýunça garagulak geçigaplaña meñzeşdir, ýöne ondan has owadandyr. Garagulak özüniñ inçe bedeni, sypaty, uzyn inçe aýaklary, uzyn guýrugy bilen öz kowumdaşlaryndan tapawutlanýar. Bedeni gysgajyk tüýler bilen örtülendir, olaryñ birmeñzeş sarymtyl-çägesöw reñkleri bardyr. Aýaklarynyñ aşak eteklerinde gaty tüýleri bar, olar bu haýwanyñ çägeli ýerlerde tiz hereket etmegini añsatlaşdyrýar.
Garagulagyñ gulaklarynyñ daş gyrasyndaky garaja tüýler we agyzdyr burnunyñ daş-töweregindäki gara çyzyklar, ýanyp duran ullakan gözleri, ony has haýbatly görkezýär. Onuñ gulaklarynyñ ujunda uzyn gara tüýler bar. "Garagulak" ady hem şondan gelip çykypdyr.
Garagulagyñ ýer ýüzünde sanynyñ juda az bolmagy, munuñ üstesine-de onuñ örän hüşgärligi we gizlin ýaşaýyş ýagdaý şu wagta çenli onuñ biologiýasyny we ýaşaýyş aýratynlygyny doly öwrenmäge päsgelçilik beripdir. Bu haýwan ýatmak üçin köplenç oklukirpiniñ we tilkiniñ hinlerini peýdalanýar. Ýylyñ ähli pasyllarynda gündizlerine ýatyp, gijelerine aw awlamaga çykýar. Diñe ýaz aýlarynyñ kä günlerinde hinden çykyp, gyrymsy agaçlaryñ aşagynda bukulyp, awuna garaşyp ýatýar. Öz awuny örän işjeñ gözleýär we yzarlaýar. Garagulaklaryñ aýaklary uzyn bolsa-da, uzak uzak aralyklara ylgap bilmeýär, şonuñ üçin hem ol bukuda gizlenip ýatyp, soñ çalasynlyk bilen awunyñ üstüne bökýär. Dört-bäş metr aralyga bökmegiñ hötdesinden gelýär. Şu häsiýeti oña hatda tiz ylgaýan haýwan bolan towşanyñ yzyndan ýetmäge-de mümkinçilik berýär.
Garagulagyñ "ýyldyrym çaltlygyndaky" hereketi görenleri haýran edýär. Ol bukuda ýatan wagtynda golaýyna guş sürüsi gelip gonsa, olaryñ üstüne böküp, uzyndan-ýiti dyrnaklarynyñ kömegi bilen yzly-yzyna birnäçe guşy tutup alyp galyp bilýär. Garagulagyñ esasy iýmiti alakalar, ýalmanlar, syçanlar, towşanlardyr. Şeýle hem kirpini, oklukirpini, süýrenjileriñ we ownuk mör-möjekleriñ köp görnüşlerini tutup iýýär. Onuñ özi ýaly ýyrtyjy haýwanlara, keýiklere, şeýle hem mallara we öý towugydyr guşlaryna tipulyp, olary tutýan halatlaryna gabat gelinýär. Garagulak tomsuñ yssy günlerinde suwy köp içýär. Şol sebäpli ol suwly ýerleriñ golaýynda ýaşaýar.
Salgylanma[üýtget]
http://turkmen.wap.ug saýtyndan göçürilip alyndy.


text:
Gladiator
Gladýator latyn dilinden terjime edende (gladius-gylyç) gylyç göteriji diýen manyny berýär.Olar öz-özleri bilen her hili haýwanlar bilen halky güýmenje üçin ýörite gurylan arenalarda söweşipdirler.Gladýator oýunlary Rim imperýasynyň güýçlenmegi bilen täze-täze ýerleri basyp almagy,gullaryň sanynyň has köpelmegi bilen başlapdyr. Bu uruşlarda ejizler ölüp güýçliler galypdyr bu bolsa arenalara gelen halkyň begenjiniň has artmagyna getiren.Rimde ilkinji gladýator oýny b.e.öň 264-nji öküz bazarynda Brut Periň sadakasynda üç jübüt gladýator söweşipdir bu waka Rimiň ýyl ýazgylaryna giripdirB.e.öň 105 ýylda gladýatorlar oýny ähli Rim imperýasynyň çägine ýaýrapdyr.Sezyryň döwründe b.e.öň 65 ýylda uly glaýator oýny geçirilip oňa 320-i jübüt gladýator gatnaşypdyr. Eger iki gladýator söweşip biri çalajan galsa onuň ykbalyny arena gelen halk çözüpdir.Eger baş barmak ýokary galsa diri aşak egilse ölüm hasaplanypdyr.


text:
Bagyr
BAGYR (hepar) — janly organnzmleriň iýmit sindirişine we madda çalşygyna gatnaşýan iň uly mäz. Oňurgasyz haýwailaryň Bagrynda iýmit maddalary (uglewodlar, ýaglar) zapas saklanýar. Hordaly jandarlarda we adamlarda Bagyr öt işläp çykarýar hem-de organizmde madda çalşygy bilen baglanyşykly prosseslere gatnaşýar. Bagyryň ähmieti diňe bir iýmiti gaýtadan işlemek we snňdirmek bilen çäklenmän, eýsem ol organizmde bolup geçýän ähli biohimiki özgerişlerde-de uly rol oýnaýar. Adamyň Bagyrynyň agramy 1,5—2 kg bolup, ol garyn boşlugynyň sag tarapynda, gapyrgalaryň eteginde ýerleşýär. Onuň gurluşy örän çylşyrymlydyr. Bagyryň aşak tarapyndan onuň içine portal wenasy, 15. arteriýasy we nerwler girýär. Içegelerde siňen iýmit maddalaryny alyp gaýdýan gan damarlary ilki bilen portal wenasyna gelip Bagyra girýär we ol ýerde kapillýarlara bölünýär. Kapillýarlardan gaýdan has owunçak wenajyklar bir-birleri bilen birigip, aşaky köwek wena goşulýan Bagyr wenalaryny emele getiräärler. Şeýdip gan Bagyryň öýjüklerinden süzülip geçende, käbir maddalar himiki özgerişlere sezewar bolýar. Mes., Bagyr kapillýarlaryndaky ganda glýukozanyň mukdary 0,12%-den köp bolsa, ony Bagyryň öýjükleri glikogene öwrüp özünde saklaýar. Organizme glýukoza köp gerek bolanda (ganyň düzüminde 0,1 %-e çenli azalanda), Bagyrdaky glikogen glýukoza öwrülnp gana goşulýar. Bagyr özünden geçýän gany arassalamak bilen goranyş funksiýasyny hem ýerine etirýär. Iýmit siňdnrilende emele gelýän we mikroorganizmleriň içegede döredýän ençeme zäherli maddalary hem gana goşulyp, Bagyra golýär we himiki özgerişlere sezewar bolup, olary zähersizlendirýär. Şeýlelikde, Bagyr organizm üçin maddalaryň himiki özgerişleriniň laboratoriýasy bolup, ol bedende bolup geçýän hemme prosseslere aktiw gatnaşýar. Galybersede, Bagyr maddalarysň birnäçesini (uglewodlary, beloklary, witaminleri we ş. m.) gerek bolýança özünde ätiýaç saklaýar. Ol beloklary sintezleýär, iýmitdäki aminok-talardan ganyň plazmasyndaky albuminleri, globulinleri we fibrinogeni sintezleýär.


text:
Amerikanyň Birleşen Ştatlary
Mazmuny
UMUMY MAGLUMAT[üýtget]
Amerikanyň Birleşen Ştatlary, ABŞ (iňl. The United States of America, USA, isp. Estados Unidos de América) — Demirgazyk Amerikada döwlet.
Birleşen Ştatlar demirgazykda Kanada, günortada — Meksika bilen araçäkleşýär, şeýle hem ol deňiz arkaly Russiýa bilen serhetleşýär. Onuň kenarlaryny günbatarda Ýuwaş okean, gündogarda bolsa Atlantik okean ýuwýar.
Amerikanyň Birleşen Ştatlary Demirgazyk Amerikada ýerleşýän döwletdir. Ol demirgazykda Kanada, günortada Meksika bilen araçäkleşýär. ABŞ-nyň resmi taýdan döredilen ýyly 1776-njy ýylyň 4-nji iýuly hasaplanýar.
Umumy meýdany: 9,826,630 inedördül kilometr.
Ilaty: 300 milliondan gowrak adam.
Iri şäherleri: Nýu-Ýork, Los-Anjeles, Çikago.
Döwlet dili: Iňlis dili.
Bu ýurt gündogarda Atlantik okeanyndan günbatarda Ýuwaş okeanyna çenli 4500 kilometr aralykda ýerleşýär. Alýaska we Gawai adalaryny hem öz içine alýan ABŞ-nyň umumy tutýan meýdany 9 million inedördül kilometrden geçýär. Alýaska ýurduň 50 ştatynyň meýdany boýunça iň ulusydyr. Ýurduň günortasyndaky Tehas bolsa bu ugurda ikinji orunda durýar.
Taryhy[üýtget]
XVIII asyryň ahyrlarynda Birleşen Ştatlarynyň territoriýasynda döwletlilik döredildi. Ýöne mundan öňem Demirgazyk Amerikada möhüm taryhy wakalar bolýar. XV asyryň ahyrlarynda Demirgazyk Amerika yklymy Hristofor Kolumb tarapyndan açylýar we Ispaniýa demirgazyk, merkezi we günorta Amerikanyň meýdanynyň köp bölegini eýeleýär. Britaniýaly deňizde ýüzüji Kabot 1497-nji ýylda Demirgazyk Amerikanyň kenaryna ýüzüp barýar. Wagtyň geçmegi bilen ispanlar, portugallar, fransuzlar, iňlisler Amerika yklymyna ýerleşip, ýer eýeleýärler. Iňlisler Amerikadaky ýerlerini köpeldip, soň-soňlar birnäçe ýurtlardan adamlary göçürip getirýärler.
XVIII asyryň ortalarynda Amerikadaky koloniýalaryň sany 13-e ýetýär. XVIII asyryň ahyrlarynda bolsa koloniýalarda garaşsyzlyga garşy göreş başlanýar. Iki ýyl dowam eden urşuň netijesinde täze döwlet döredilendigi baradaky jarnama kabul edilýär. Ilki başlarda Birleşen Ştatlaryň düzümindäki ştatlaryň sany 13-den 36-a çykýar. Soňra ol 50-ä ýetýär.
Döwlet gurluşy[üýtget]
Amerikanyň Birleşen Ştatlary federal respublika. Döwlet 50 ştatdan we Kolumbiýa federal okrugyndan ybarat bolup durýar. Döwlet baştutany - prezident. Kanun çykaryjy organy - Kongres. Ol iki palatadan durýar: Wekiller palatasy we Senat. Senatorlar 6 ýyl, wekiller palatasynyň agzalary iki ýyl möhlete saýlanýar. Senatorlar we beýleki palatanyň agzalary dalaşgär bolan halatynda täzeden saýlanyp bilerler.
Elli ştatyň her biri Kongrese iki senator iberýär. Senatorlyga dalaşgär bolmak üçin 30 ýaşyny dolduran we iň azyndan dokuz ýyl mundan ozal Amerikanyň raýatlygyny kabul eden bolmalydyr. Wekiller palatasynyň 435 agzasy bar. Bir taslamanyň kanun bolmagy üçin hem Senat hem-de Wekiller palatasy tarapyndan tassyklanmagy gerek.
Ilaty[üýtget]
Amerikanyň Birleşen Ştatlary dünýäde iň köp ilatly ýurtlaryň sanawynda Hytaý we Hindistandan soň, üçünji orunda durýar. Ýurtda 280,6 milliondan gowrak adam ýaşaýar. Amerika göçegçileriň ýurdy, göçegçiler tarapyndan döredilen döwlet, häzirki wagt hem dünýäniň iň köp göçegçisini kabul edýän ýurt hasaplanýar. 1776-njy ýyldan öň, ýurduň ilatynyň sany bary-ýogy 2,5 milliona barabardy. Olaryň 95 göterimi akýagyzlar, galan bölegini bolsa afrikalylar düzýärdi. 1880-nji ýyllarda ilatyň sany 60 milliona ýetýär. 1935-nji ýylda bu görkeziji 100 milliona, 1970-nji ýylda 200 milliona ýetýär.
Ykdysadyýeti[üýtget]
Amerikanyň Birleşen Ştatlary ykdysady taýdan güýçli ösen ýurt. Ýurduň magdan, himiýa, ýeňil we maşyngurluşyk senagaty has ösen. Atom we kosmos pudagy hem çalt depginlerde ösýär. Oba hojalygynda ekerançylyk pudagyna uly üns berilýär. Syýahatçylyk pudagy hem ýurduň iň girdejili pudaklarynyň biri hasaplanýar.
Gözel ýerleri[üýtget]
Amerikanyň Birleşen Ştatlary özüniň tebigy ajaýyplyklary we taryhy ýadygärlikleri bilen jahankeşdeleri özüne bendi edýär. Ýurduň paýtagty Waşingtonda Kapitol binasy (paýtagtyň iň beýik binasy hasaplanýar), Ak Tam – ýurduň döwlet baştutanynyň resmi kabulhanasy, Waşingtonyň ýadygärligi (152 m), Pentagon (Goranmak ministrliginiň jaýy) we Federal aňtaw edarasy, Arlington hatyra gonamçylygy, Milli sungat galereýasy, Kongresiň kitaphanasy, Smitson institutynyň muzeýi, ABŞ-nyň öňki prezidentleri Jorj Waşingtonyň, Jeffersonyň hem-de Abraham Linkolnyň (Abraham Lincoln) memorialy ýaly köp sanly taryhy ýadygärlikler, muzeýler ýerleşýär.
Nýu-Ýork şäherinde bolsa Azatlyk statuýasy ýaly owadan ýerler bar. Şeýle hem Amerikanyň Florida ştatynda Ewergleýds Orlando milli goraghanasy we oňa degişli „Uolt Disneý dünýäsi“ şatlyk-şagalaň bagy bar. Maýami-Biç kurort sebiti jahankeşdeleriň iň bir gelim-gidimli ýeri hasaplanýar.
Esasy baýramçylyklary:[üýtget]
19-njy fewral - Jorj Waşingtonyň doglan güni, 4-nji iýul - garaşsyzlyk güni, 11-nji noýabr - weteranlar güni, sentýabr aýynyň birinji duşenbesi - zähmet güni, noýabr aýynyň dördünji penşenbesi - Şükranalyk baýramçylygy(thanksgiving day).
Baglanşykly makalalar[üýtget]
Jorj Waşington
Barak Obama
Russiýa


text:
Saparmyrat Nyýazow
{{dablink|"Türkmenbaşy" bu sahypa gönükdirilendir. Başga ulanyşlary üçin Türkmenbaşy (dürli manylar) sahypasyna serediň.{{#if:|
Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow Сапармырат Атаевич Ныязов Nyíazow
- 1940-njy yylyn 19-njy fewralynda Gypjak obasynda dogulyar.
- Kakasy Atamyrat II jahan urşunda Kawkaz söweşlerinin birinde wepat bolyar. 35 yaşly ejesi Gurbansoltan, doganlary 10 yaşly Muhammetmyrat we 6 yaşly Nyyazmyrat 1948-nji yylyn Aşgabat yer titremesinde şehit bolyarlar. Bu maşgaladan dine 8 yaşly Saparmyrat aman galyar. Ony garyndaşy Kurbanmyrat aga yygnayar. Ona ene terbiyesini Doyduk eje beryär.
- Ol Aşgabatdaky 20-nji orta mekdebi tapawutlanyp tamamlayar.
- Yokary bilimi 1963-1967-nji yyllarda Leningrad Politehniki institutynda alyar.
Okuwyny tamamlap Büzmeyin GRES-inde inzener bolup işe başlayar.
- 1980-nji yylda Aşgabat şaher komitetinin birinji sekreatary bolyar. Şu döwürlerde gurlup başlanan "Mir" mirkoyonlary Nyyazowyn ady bilen baglanyşyklydyr.
- 1984-1985-nji yyllarda Türkmenistanyn Kommunistik Partiyasynyn I sekretary wezipesinde işleyär.
- 1985-de Türkmenistanyn Hökümetinin başyna geçyär.
- 1990-njy yylyn 27-nji oktyabrynda Türkmenistan SSR-inin Prezidentligine saylandy.
- 1991-nji yylyn 27-nji oktyabryndaky referendium bilen Türkmenistan Garaşsyzlygyny yglan edyär.
- 1992-nji yylyn 2-nji martynda Türkmenistan Birleşen Milletler Guramasynyn agzasy bolyar.
- 1993-nji yylyn 1-nji noyabrynda Türkmenistan özünin pul birligini (MANAT) çykaryar.
- 1995-nji yylyn 12-nji dekabrynda Türkmenistan Bitarap döwlet hökmunde BMG tarapyndan ykrar edilyär.
Türkmenbaşy Türkmenistanyn 3 gezek gahrymanydyr. (Türkmenistanyn Garaşsyzlygy, Türkmenistanyn Bitaraplygy we Türkmenistanyn bugday garaşsyzlygyklary üçin)
Saparmyrat Atayewic Nyyazow 1940-njy yylda Asgabat etrabynyn Gypjak obasynda doguldy. Milleti turkmen. Bilimi yokary, hunari - inzener-energetik. Zahmet yoluna 1959-njy yylda baslady. 1967-nji yylda Leningradyn politehniki institutyny tamamlandan son, Buzmeyin GRES-inin ussasy, uly ussasy bolup isledi. 1970-nji yyldan 1985-nji yyla cenli partiya we sowet organlarynda jogapkarli wezipelerde isledi. 1985-nji yylda ol Turkmenistan Ministrler Sowetinin Baslyklygyna bellendi, sol yylyn dekabrynda bolsa Turkmenistan Kommunistik partiyasynyn Merkezi Komitetinin plenumynda TKP MK-nyn birinji sekretarlygyna saylanyldy. 1990-njy yylyn 27-nji oktyabrynda ahlihalk saylawlary netijesinde ol respublikanyn prezidentligine saylandy. 1991-nji yylyn mayynda Dunya turkmenlerinin gumanitar birlesiginin prezidentligine saylanyldy. S.Nyyazow ykdysady we syyasy ylymlaryn doktory, professor, Turkmenistan Ylymlar Akademiyasynyn akademigidir. Halklaryn arasyndaky dostlugy we parahatcylygy pugtalandyrmakda bitiren hyzmatlary goz onunde tutulyp, S.A.Nyyazowa birnace abrayly halkara bayraklary berildi. Saparmyrat Nyyazow Magtymguly adyndaky Halkara bayragynyn birinji laureatydyr. Ol Turkmenistanyn in yokary tapawutlandyrys derejesi bolan Turkmenistanyn Gahrymany diyen hormatly adyn we “Altyn Ay” medalynyn uc gezek eyesidir. 1995-nji yylyn yanwarynda gecirilen ahlihalk referendumynda turkmen halky nobatdaky saylawlary gecirmezden Prezidentin ygtyyarlyklaryny ikinji mohlete uzaltdy. 1999-njy yylyn dekabrynda bolan Halk Maslahatynyn, Milli Galkynys hereketinin we Yasulular maslahatynyn bilelikdaki Mejlisi Saparmyrat Turkmenbasyny Turkmenistanyň ömürlik Prezidenti diýlip yglan edilýär. Ol 2006-njy yylyň 21-nji dekabrynda aradan çykýar.


text:
Beýik Ýüpek ýoly
Taryhda “Beýik Ýüpek ýoly” adyny alan gadymy ýüpek ýoly söwda, işjeň duşuşyklar we gepleşikler üçin örän uly mümkinçilikler beripdir, ajaýyp ösüşleri özara baýlaşdyrmaga ýardam edipdir. Beýik Ýüpek ýolunyň Hytaýyň merkezi etraplaryndan başlanan ugry Aziýanyň üsti bilen Ortaýer deňziniň gündogar kenarlarynyň portlaryna baryp ýetipdir.
Hytaý täjirleriniň günbatara alyp gidýän esasy harytlary ýüpek matalar bolupdyr. Şol döwürde bu täsin matanyň taýýarlanyşynyň syry Ýewropada belli däldi, hytaý ussalary bolsa ony örän ýaşyrynlykda saklapdyrlar, Hytaýdan diňe bir ýüpek däl, eýsem, beýleki önümler hem äkidilipdir. Bu harytlar örän geçginli bolupdyr, sebäbi Ýewropa bazarlarynda olar gaty gyt bolupdyr, ýöne her näme-de bolsa, esasy haryt ýüpek bolupdyr. Şonuň üçin-de bu ýol “Beýik Ýüpek ýoly” diýen ady alypdyr. Şol döwürde Beýik Ýüpek ýolunyň ugrunda uly we kuwwatly Parfiýa döwleti ýerleşipdir. Ol möhüm söwda ýollarynyň çatrygynda bolupdyr. Hytaýdan gaýdan kerwenler müňlerçe kilometr ýoly geçmeli bolupdyrlar. Şol döwürde Amyderýa Jeýhun diýlip atlandyrylypdyr. Kerwenler Jeýhun derýasyndan geçip, Amul şäherine gelipdirler. Häzir ol şäheriň harabaçylyklary häzirki Türkmenabat, öňki Çärjew şäheriniň golaýynda ýerleşýär. Amul şäheri söwda ýollarynyň çatrygynda ýerleşipdir. Şol ýerden bir ýol Owganystana, Hindistana, beýleki bir ýol Horezme we Merwe gidipdir. Amuldan Margiana (Häzirki Mary) çenli bolan ýol geçmesi kyn çägelikleriň arasyndan geçipdir, ýol ugrunda süýji suwly guýular seýrek bolupdyr.
Gadymy döwürde we Orta asyrda Merw özüniň ösen hünärmentçiligi bilen şöhratlanypdyr. Şol ýerde merw matalary, galyplarda ýasalan gap-gaçlar satylypdyr. Orta asyr awtorlarynyň biri Merwe “Horasan şäherleriniň enesi” diýip, ýöne ýere aýtmandyr. Merwden çykan kerwenler Sarahsa, ondan aňryk bolsa Nişapura (Eýrana), Abiwerde, Nusaýa we Dehistana gidipdirler, soňra olar Hazar deňziniň kenarlary bilen arap ýurtlaryna baryp ýetipdirler.