text:
Şu gün hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow “Çalyk Holding” kompaniýalar toparynyň dolandyryjylar geňeşiniň ýolbaşçysy Ahmet Çalygy kabul etdi.
Myhman duşuşmaga wagt tapandygy üçin tüýs ýürekden hoşallyk bildirip, milli Liderimizi şanly sene — ýurdumyzyň Garaşsyzlygynyň 30 ýyllygy hem-de Halk Maslahatynyň ýakynda geçirilen mejlisi bilen mähirli gutlady hem-de döwlet Baştutanymyza berk jan saglyk we alyp barýan köp taraply işlerinde täze, uly üstünlikleri hem-de türkmen halkyna abadançylyk we rowaçlyk arzuw etdi.
Işewüriň belleýşi ýaly, halkara jemgyýetçilik durmuş-ykdysady taýdan ösüşiň okgunly depginlerini görkezýän Garaşsyz Türkmenistanyň gazanýan üstünliklerine ýokary baha berýär. Ýurdumyzyň oňyn Bitaraplyk ýörelgelerine esaslanan daşary syýasaty hem-de hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň giň halkara hyzmatdaşlygy pugtalandyrmaga gönükdirilen netijeli başlangyçlary dünýäde giň goldawdan peýdalanýar.
Döwlet Baştutanymyz gutlaglary we hoşniýetli arzuwlary üçin işewüre minnetdarlyk bildirip, Türkmenistany hem-de Türkiýäni taryhyň jümmüşine uzap gidýän dost-doganlygyň berk gatnaşyklarynyň, ruhy-medeni däpleriniň umumylygynyň baglanyşdyrýandygyny belledi. Şunda türk kompaniýalary bilen netijeli işewürligiň pugtalandyrylmagyna uly ähmiýet berilýär.
Duşuşygyň dowamynda döwlet Baştutanymyz we myhman dürli ulgamlarda özara bähbitli hyzmatdaşlygyň şu günki ýagdaýyny hem-de ony has-da ösdürmegiň geljegini ara alyp maslahatlaşdylar.
Duşuşygyň ahyrynda türk işewüri hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowy ýetip gelen uly baýram bilen ýene-de bir gezek gutlady hem-de ýolbaşçylyk edýän kompaniýasynyň öz üstüne alan hyzmatdaşlyk borçnamalaryny mundan beýläk-de örän jogapkärli ýerine ýetirip, milli Liderimiz tarapyndan başy başlanan ykdysady kuwwaty has-da artdyrmaga we Türkmenistany gülledip ösdürmäge gönükdirilen ägirt uly maksatnamalaryň durmuşa geçirilmegine goşant goşjakdygyna ynandyrdy.


c: text/html

text:
Gresiýada ululygy boýunça ikinji orunda durýan Ewiýa adasyndaky ýangynlar möwç alýar. Birnäçe günüň içinde ýangyn ýüzlerçe gektar ýeri gurşap aldy, onlarça şäherçäni ýakdy, iki müňden gowrak adam başga ýere göçürildi.
40 dereje yssy howa adanyň üstünden ýangynyň çalt ösmegine hem kömek edýär. Dürli ýurtlardan 500-den gowrak adam ýangyna garşy göreş alyp barýar.
«Euronews»-yň habaryna görä, premýer-ministr Kyriakos Mitsotakis gurakçylyk bilen baglanyşykly ýangyn howpy barada duýduryş berdi we resmiler bu ýagdaýda adamlary halas etmegiň ileri tutulýan ugurdygyny aýdýarlar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mukaddes Garaşsyzlygymyzyň 30 ýyllyk şanly baýramy mynasybetli geçirilen “Garaşsyzlygyň merjen däneleri” bäsleşiginde özleriniň zehinlerini görkezip, tapawutlanan aýdymçy çagalary sylaglamak maksady bilen, Türkmenistanyň Prezidenti Karara gol çekdi. Resminama laýyklykda, aşakda görkezilen bäsleşige gatnaşyjylar ýeňijiler diýlip yglan edildi, olara degişli diplomlar we noutbuk kompýuterleri gowşuryldy:
Maýa Kulyýewa adyndaky Türkmen milli konserwatoriýasynyň ýanyndaky ýörite sazçylyk mekdep-internatynyň 4-nji synp okuwçysy Isgender Myratberdiýewiç Rejepow;


text:
Hojadurdy Annaýew
(1918-2010)
Hojadurdy Annaýew 1918-nji ýylyň 19-njy sentýabrynda Ahal welaýatynyň Bäherden etrabynyň Nohur obasynda eneden dogulýar. Ol heniz dogduk mekany bolan Nohurda mal bakyp ýörkä, daga dyrmaşyp, çopan taýagyna söýenip, hiňlenmäni gowy görüpdir. Soň-soňlar obada toýlara gatnaşyp aýdym aýdyp öz obadaşlarynyň alkyşlaryny alypdyr. Ol oglanlykdan saýlanandan soň Aşgabada gelip, oba hojalyk ugrundan okuwa girýär. Ýöne Hojadurdy Annaýewiň aýdym-saza, opera bolan höwesi hiç wagt ýüreginden çykmaýar. Şol höwesi bilen hem ol Aşgabat şäherinde ýerleşýän aýdym-saz studiýasyna okuwa girýär.
Onuň inçeden çekimli sesi studiýanyň mugallymlaryna ýaraýar. Hojadurdy Annaýew okuwyny tamamlanyndan soň, Beýik Watançylyk urşunyň edil öňüsyrasynda Aşgabat şäherinde açylan opera we balet teatryna işe girýär. Ol ilki bilen teatrda esasy partiýalary ýerine ýetirýär. Soňra bolsa, Hojadurdy Annaýew teatryň sahnasynda ilkinji gezek «Bagşynyň ykbaly» atly operasynda Öweziň keşbini ýerine ýetirýär. Onuň bu operada ýerine ýetiren keşbi tomaşaçylaryň uly söýgisini gazanýar. Ol 1941-1945-nji ýyllaryň Beýik Watançylyk urşuna gatnaşyp, Watana sag-aman dolanyp gelenden soň, ýene-de teatra işe gelýär.
Hojadurdy Annaýew 1946-nji ýylda Nurmuhammet Andalybyň «Leýli-Mežnun» dessanynyň esasynda Ýuiliý Meýtus bilen Daňatar Öwezowyň ýazan operasyndaky baş keşbi bolan Mežnunyň keşbini janlandyrýar. Şonda ilki bilen Mežnunyň keşbini zehinli opera aýdymçysy, Türkmenistanyň halk artisti Ýolaman Hummaýew, soňra bolsa, Hojadurdy Annaýew ýerine ýetirýärler. «Şasenem-Garyp» operasynda Hojadurdy Annaýewiň ýerine ýetiren Garybyň keşbi hem tomaşaçylaryň söýgüli sahna gahrymanlarynyň hataryna girýär. Hojadurdy Annaýew 1955-nji ýylda Moskwada türkmen edebiýatynyň we sungatynyň ongünligi geçirilende, «Şasenem-Garyp» operasynda özüne ynanylan keşbiniň ruhuna girip, gahrymanynyň mertlik, edermenlik häsiýetini tomaşaçylara doly açyp görkezmekligi başarýar.
Ussat opera aýdymçysy Hojadurdy Annaýew bulardan başga-da teatryň sahnasynda «Ýewgeniý Onegin», «Çio-Çio-San», «Görogly», «Arşyn mal alan», «Maýsara» ýaly operalarynda tomaşaçylaryň ýadyndan çykmajak keşplerini döredýär. Ol döreden keşpleriniň her haýsysyna sahnada özboluşly öwüşgin bermegi başarýar. Hojadurdy Annaýew türkmen milli opera sungatynyň ösmegine, kämilleşmegine uly goşant goşan ussatlaryň biridir. Onuň döreden keşpleri türkmen opera sungatynyň taryhynda ýitmejek yz bolup galdy. Hojadurdy Annaýew ömrüniň ahyryna çenli türkmen opera sungatyna wepaly gulluk edýär. Onuň teatryň sahnasynda ussatlyk bilen ýerine ýetiren keşpleri şu günki gün tomaşaçylar köpçüliginiň aňynda ýaşaýar.
Teatr sungatynda bitiren hyzmatlary üçin sahna ussady Hojadurdy Annaýewe «Türkmenistanyň at gazanan artisti», «Türkmenistanyň halk artisti» diýen hormatly atlar dakyldy.


text:
Men Qudaıdyń barlyǵyna kúmándanbaımyn,
Qudaıdyń barlyǵyna sendirgisi keletinderdiń
dálel-dáıekterine kúmándanamyn.
ıeron.
Týǵan jer, sen dep qaıǵyra almasam,
taǵdyr da meni baı qylmas.
T.Aıbergenov.
Kirispe ornyna
Ázirge turaqty qonys taba qoımaǵan meniń kóshpeli shaǵyn kitaphanamda ishinde shyraqshysy da, qaraqshysy da kezigetin arǵy-bergi belgili-belgisiz aqyndardyń jyr jınaqtarymen birge kóne Mysyr, Ellada, Rım, Kishi Azııa men Taıaý Shyǵystyń baǵzy tarıhynan syr shertetin kitaptar da barshylyq. Olar ádette túrki tarıhyna qatysty kitaptarmen qatar turady. Ártúrli halyqtardyń ótkeninen habardar etetin osy bir kitaptardyń sóredegi beıbit kórshiligi maǵan adamzat balasy qansha talpynsa da ázirge qolyn jetkize almaı kele jatqan tatýlyqtyń sımvoly sekildi.
Birde «Evangelıeden» mysal keltirgenim úshin, aýyldaǵy aǵamnan eskertpe alǵanym bar. Shamasy, aǵam meni Ǵaısa ilimimen áýestenip júr dep uǵynsa kerek. Aǵa nıetine túsinistikpen qaraımyn. Biraq, amal qansha, qazaq ádebıeti tarıhynda «Táýrat» pen «Izgi habardan» alǵash mysal keltirgen men emes. Menen buryn da talaılar keltirgen, menen keıin de keltire bermek. Mysaly, jebireı paıǵambarynyń qasiretti ómiri týraly, túpki jelisi «bıblııalyq» «Júsip-Zylıha» qıssa-dastanyn ıýdaızmdi dáriptedi dep qazaq jazba ádebıetiniń tarıhynan syzyp tastaı alamyz ba? Súleımen, Dáýit, Musa týraly áńgimelerdi she?..
Shyndyq qıqalaýǵa kónbeıdi. Óz kezeginde men babalarymyz «Táýrattan» jekelegen ańyzdyq jelilerdi alyp qana qoımaı, reti kelgende oǵan óz týǵan topyraǵynda dúnıege kelgen ańyzdardy da enshilep berip otyrǵandyǵyna senimdimin. Solardyń biri topan sýǵa qatysty áfsana dep oılaımyn.
Rasynda da, jergilikti qazaq ańyzy topan sýdyń nópir tolqynynda shaıqalyp kele jatqan Nuh paıǵambardyń kemesin aty dardaı bolǵanmen, kórer kózge qorash Qazyǵurtqa qaıyrlatýyn qalaı túsinýge bolady? Paıǵambar bitkendi túgel ıemdenip alǵan jebireı, arab týǵandarmen báseke deımiz be? Álde orta ǵasyrlardaǵy ıslam ekspansııasy kezinen qalǵan jurnaq pa? Kerisinshe, uly dinder men paıǵambarlardyń bedelin bylaı ysyra turyp, topan sý men Nuh paıǵambar jaıly ańyz babalarymyzdyń tól týmasy edi degen batyl tujyrym jasasaq she? Sóıtip, babalarymyzdyń bitik tastarǵa ǵana emes, «Táýrat» - «Bıblııaǵa» da avtorlyq quqyǵy barlyǵyn qorǵaýǵa kirissek. Taıaý Shyǵys pen Kishi Azııa, qashannan túrki mekeni bolǵan Uly Dalanyń baǵzy tarıhy mundaı boljamnyń negizsiz emestigin megzeıdi.
Jaǵrapııalyq jumbaq
Kim biledi, jer betinde, áldebir boılyqtar men endikterde áli de ashylmaı jatqan araldar bar bolar. Bar bolsa, olardy ashý jahankez saıahatshylardyń mindeti. Al tarıh eliniń ótkenin bilgisi kelgen adamǵa sheshýdiń ózgesheleý tásilderin qajet etetin jaǵrapııalyq jumbaqtar usynbaq. Ol úshin navıgaııany jetik bilýdiń nemese daýyl alasurtqan muhıtta vahtada túngi kezekshilikte turýdyń qajeti joq. Óziniń jumys ústelinde, ártúrli bastaýhattardaǵy derekterdi ózara kiriktirip, hal-qaderi jetkenshe olardan shyndyqtyń sulbasyn tanı bilse bolǵany. Tarıh usynǵan sondaı jumbaqtardyń birin men de sheshýge talpyndym. Belgili tarıhshy marqum S.Aqynjanov «Orta ǵasyrlardaǵy Qazaqstan tarıhyndaǵy qypshaqtar» kitabynda enıklopedıst ǵulama ál-Bırýnıden (973-1050 j.j) úzindi keltiredi: «Qımaqtar elinde (qazirgi Qazaqstan terrıtorııasy) Manqur dep atalatyn taý kezdesedi. Alystan qaraǵanda ózi tóńkerilip jatqan alyp qalqanǵa uqsaıdy.Osy jerde tuy sýdyń sarqylmas bulaq kózi bar. Tutas áskerı qosyn sý ishse de erneýi bir eli tómendemeıdi. Bulaq mańynda Táńirge syıynyp júgingen adamnyń aıaq, qol, tizesiniń bederleri, sábı izi men esek tuıaǵynyń tańbalary saqtalǵan. Osy aradan ótken túrki-oǵyzdar olarǵa syıynyp, táýep etedi» (S.M.Aqynjanov, Kıpchakı v ıstorıı srednevekovogo Kazahstana, Alma-Ata, «Naýka», 1989, str 154).
Avtor ǵalymdar arasynda derektegi taýdyń qazirgi qaı taýǵa sáıkes keletindigi jaıly ortaq uıǵarymnyń joqtyǵyna toqtalady. Markvorttyń paıymynda Manqur Myńkól ataýynyń burmalanǵan túri bolyp shyqsa, Mınorskııde Ortalyq Qazaqstandaǵy Ulytaý jotasymen astastyrylady deıdi. Óıtkeni qımaqtar men oǵyzdardyń jazǵy jaılaýlary osy óńir bolǵan. Qalaı degenmen de, áńgimeden taýdyń naqty jaǵrapııalyq ornyn anyqtaý jaıly saýaldyń basy ashyq qala bergeni baıqalady.
Men joǵarydaǵy qos pikirdiń ekeýimen de kelispeımin. Jáne taý ataýyna, onyń búgingi qaı taý ekendigine qatysty óz joramalymdy usynamyn. Menińshe, ál-Bırýnı taý ataýyn hattaǵanda qatelikke urynbaǵan. Manqur búgingi Qazyǵurttyń tarıhı kóne ataýy.
DÁLELDER:
a) Shymkentten Almaty baǵytyna shyǵa beriste Mankent eldi mekeni bar. Osyndaǵy Man túbiri Manqur ataýyndaǵy man túbirimen tamyrlas bolýy múmkin. Ári Qazyǵurt pen Mankenttiń arasy onshalyqty alys ta emes.
á) Qazyǵurt mańynda Mansary dep atalatyn taý bar. Jazýshy Qalaýbek Tursynqulov Qazyǵurttyń basyna keme toqtarda, osy óńirdegi úlkendi-kishili taýlar arasynda bolatyn tartys jaıly jergilikti ańyzdy áńgimeleı otyryp, Mansary taýyna erekshe toqtalady. «... Mansary taýyn jergilikti turǵyndar osy kúnge deıin Mansar áýlıe dep qurmet tutady. Sol jerdiń bir qasıetti syry bar dep jańbyrly-bultty kúnderi qasyna kóp jolaı da qoımaıdy. Tipten, sońǵy jyldary bir jańbyrly kúni sol taýdyń baýyryna órmelemek bolǵan áskerılerdiń mashınasynyń tańǵajaıyp oqıǵaǵa ushyraǵanyn áli aıtyp júredi» (Q.Tursynqulov. Qazyǵurt: ańyz ben aqıqat. Almaty, «Toǵanaı T», 1998, 23-bet). Derektegi Manqur men osy Mansary ataýlarynyń arasynda da tarıhı baılanys bolýy yqtımal. Óıtkeni ekeýiniń negizinde de man túbiri kezdesedi.
b) Qazyǵurt mańynda kıeli oryndardyń kóptigi. Sonyń biri paıǵambar namazǵa júgingende sol jerdiń tasy balqyp ketip, sonda túsken eken deıtin tize, aıaq, qol izderiniń bederine uqsas tastar. Jergilikti ańyz, tipti paıǵambardyń jaınamazyna deıin tasqa aınalyp saqtalyp qalǵan dep áńgimeleıdi. Bırýnı dereginen tek bir aıyrmashylyǵy, paıǵambar bul óńirge esek emes, túıe minip kelgen. Nazar aýdaratyn taǵy bir jáıt, áńgimeniń qaı paıǵambar týraly ekendiginiń beımálimdigi.
Mandar men adamdar
Rasynda da áńgime qaı paıǵambar jaıynda bolýy múmkin? Qarapaıym qısynǵa alsaq, Nuhtan ózge jebireı nemese arab paıǵambarynyń bul óńirde iz tastaýy múmkin emes. Álde áńgime shynynda da Nuh paıǵambardyń ózi jóninde me? Olaı bolsa, Man túbiriniń tasasynda qandaı qupııa jasyrýly?
Aǵylshyn tiliniń mamany osy da jumbaq bolyp pa, adam degen sóz ǵoı der (man – adam). Biraq mannyń qupııasyn sheshýge bul tym az. Qazirgi til ǵylymyna sanskrıtte de adam degen uǵymdy bildiretin maný sóziniń bar ekendigi málim. (Mıfologııa, Moskva, «Bolshaıa Rossııskaıa enıklopedııa», 1998, str 343). Kóne úndi mıfologııasyndaǵy Maný, sondaı-aq alǵashqy adam, ıaǵnı adamzattyń arǵy atasynyń esimi retinde de belgili. (Bul arada dúnıeniń, adamzattyń damýy týraly úndilik túsiniktiń ereksheligin eskerte ketken jón. Olardyń túsiniginde adamzat tirshiligi 71 mahaıýga, ıaǵnı árbir 306720000 jyl saıyn ártúrli apattardyń saldarynan opat bolyp, ólmeı aman qalǵan Manýdan qaıta bastaý alyp otyrady. Úndi mıfologııasynda 14 Maný bar. Olardyń jeteýi ótken dáýirlerde bolǵan, jeteýi bolashaqta ómirge kelmek. Iaǵnı, úndi túsiniginde adamzatty alda kútip turǵan álemdik deńgeıdegi taǵy da jeti apat bar). Úndi mıfologııasyndaǵy Nuǵymyz osy Maný. Dúnıeni topan sý qaptarda qudaıdyń meıirimi osy Manýǵa túsedi. Qudaıdyń balyq sıpatynda kórinetini ǵana bolmasa, úndi ańyzy oqıǵasy jaǵynan «Táýrattyq» nusqaǵa jaqyn. «Táýratta» búgingi adamzat Noı men onyń áıeli Naamadan taraıdy. Úndilik nusqasynda mundaı mártebege Maný men áıeli Ila (Ida) ıe. Úndilerdiń ataqty «Mahabharata» eposynda dúnıeni topan sý basqanda Manýmen birge taǵy jeti adamnyń tiri qalatyndyǵy týraly da jeli bar (bul nusqa Ólgen men Erlikhan týraly kónetúrkilik mıfti eske túsiredi). Sondaı-aq, tek úndi emes, german mıfologııasyndaǵy alǵashqy adam esimi de Mann. Menińshe, esimderdiń dybystalýynda mundaı úndestiktiń bolýy kezdeısoqtyq emes. Ol úndi jáne german ańyzdarynyń shyǵý tórkini bir ekendigin, ıaǵnı ekeýine de ortaq baǵzy arııler dáýirin eske túsirse kerek.
Qazyǵurt-Manqurdy úndi ańyzyndaǵy osy Manýmen baılanystyra qarastyrǵan jón. Óıtkeni, Manqur da, Maný da topan sý jaıly ańyzdyń keıipkerleri. Biri jer ataýy, biri adam esimi. Ári túbirleri uqsas. Iaǵnı, Manqurdyń Maný nemese Adam taýy bolýy múmkin dep joramaldaýǵa bolady (Manqur ataýynyń ekinshi býynyndaǵy shýmerlerde taý uǵymyn bildiretin qur, kýr sózderiniń bul jerde qanshalyqty ornyqty rol atqara alatyndyǵyn anyqtaı túsýi kerek). Osy tusta mynadaı saýal boı kótermek: úndi dinı-mıfologııasyndaǵy ańyzben kóne túrkilerdiń tanys bolýy múmkin be?
Tarıh ıá deıdi. Derekter boıynsha shartty túrde arıı dep atalatyn úndi jáne ıran halyqtarynyń arǵy babalary (tek olardyń ǵana bolmasa kerek, bul týraly keıinirek áńgimeleımiz) Kaspıı men Aral teńizi mańyndaǵy dalalardy mekendegeni belgili. «Parsy mıfologııasy bir kezderi Aral-Kaspıı mańyndaǵy dalalardan Úndistan men Iranǵa, Eýropaǵa taralǵan úndieýropalyq ortaq mıfologııalyq júıeniń tamyrlas bólshegi bolyp tabylady. Parsylardyń qasıetti kóne jazbalaryndaǵy («Avestalar») qudaılar baǵzy úndilerdiń dinı mátinderindegi («Vedalar») qudaılarmen óte uqsas. Áıtse de, ózderiniń jańa otandarynda olar birshama ózgeristerge ushyrady. Veda dástúri Úndi jerinde bertin kele jergilikti halyq – dravıdterdiń qýatty yqpalyna tússe, parsylyq nusqalaryna shýmer jáne babyldyq dinı túsinikterdiń áseri mol boldy»(Djozef Kempell. Geroı s tysıachıý lıamı. «Sofııa», 1997, str 328).
Osydan keıin úndi vedalaryndaǵy topan sý jáne Maný jaıly áfsana uly túrki dalasynda, búgingi Qazaqstan terrıtorııasynda dúnıege kelgen edi deýge bolady ma, joq pa? Iá desek, qısynǵa qaıshy kelmesimiz anyq.
Ras, hrıstıan jyl sanaýynyń III ǵasyrynda da (216-277 j.j) tarıhta iz qaldyrǵan Manı esimdi paıǵambar bolǵan. Ol dáriptegen manıheıshilik iliminiń Orta Azııa men Qazaqstan terrıtorııasyna da birshama taralǵany belgili (Gýmılevtiń jazýynsha uıǵyr ımperııasynyń túbine jetip tynǵan din). Áıtse de Manqur-Qazyǵurt tóńireginde aıtylatyn topan sý jaıly ańyzdyń ómirin aıanyshty aıaqtaǵan ırandyq bul jankeshtige eshqandaı qatysy joq deýge bolady.
Belgisiz etrýster
Endi Úndistan men Qazaqstandy qoıa turyp, Kishi Azııa men Eýropaǵa nazar aýdaraıyq.
1882 jyly Amerıka Qurama Shtattarynda Ignatıýs Donellı degenniń «Atlantıda. Topanǵa deıingi dúnıe» atty kitaby jaryq kórdi. Kitapta mynandaı qyzyqty derek bar:«Qoladan jasalǵan buıymdarynyń óńdelý, daıyndalý mánerine qarap biz túbi Atlantıdadan shyqqan dep eseptep júrgen, bir kezderi Italııany mekendegen etrýs atalatyn qupııa halyq turan semıasynyń bir butaǵy bolyp shyqty».
«Anglııa til ǵylymdary qoǵamynyń jaqynda ótken májilisinde piradar Isaak Teılordyń etrýsterdiń san ataýlary jóninde jasaǵan habarlandyrýy zor qyzyǵýshylyq týdyrdy. Ol kópten qupııa bolyp kelgen etrýs tiliniń syryn ashatyn kilttiń tabylǵany týraly málimdedi. Arheologııalyq qazba jumystary kezinde bir qabirden alty jaǵyna ádettegideı núkte noqattar emes, sózder kertilgen eki oıyn súıegi tabylǵan bolatyn. Piradar osy sózderdiń turan til semıasynyń (altaı-túrkilik dep túsingen jón - Á.B.) altaı tarmaǵyna jatatyn tilderdiń alǵashqy alty san ataýymen birdeı ekendigin dáleldep berdi. Osy jańalyqqa súıene otyryp, jalpy sany 3 myńdaı bolatyn etrýs jazba eskertkishteriniń grammatıkasy men sózdik qorynyń da túbi altaılyq ekendigin jeńil dáleldeýge bolady-aý deımiz. Onyń ústine jazbalardaǵy tildik uqsastyqtardy ańǵartatyn esimdik sózder men jikteý, septeý tásilderi de sibir halyqtarynyń tilderindegideı ekendigi baıqalady. Qazirgi ýaqytta etrýs mıfologııasy dep júrgenimiz fın halqynyń uly eposy «Kalevala» ekendigi de jan-jaqty dáleldenýde»(Ignatıýs Donellı. Atlantıda. Mır do potopa, Samara, «Agnı», 1998, str 367).
Ótken ǵasyrda piradar Isaak Teılor oqyp, jurtty tań qaldyrǵan sózder qandaı sózder edi? Shynymen túrki san ataýlary ma? Amal qansha, ol jaǵy bizge beımálim. Tek tujyrym ǵana belgili. Degenmen, osy taqyryptyń jalǵasy retinde Oljas Súleımenov taldaǵan taǵy bir oıyn súıegindegi sózderdi mysalǵa keltirýge bolady. Olar: i-va-est-orti-kaius-volote. Etrýstanýda «oten súıektastary» degen atpen málim oıyn súıekterindegi osy sózderdi Oljas Súleımenov jekelegen áripterin ǵana alǵa jyljytyp i-va-es-tort-ikaius-volote dep oqýdy usynady. (O.Súleımenov. Iazyk pısma, Rım, San Paolo, 1998, str 399-400). Aqyn i-diń – bir, va-nyń eki degen san ataýlarynyń kóne qytaılyq nemese slavıandyq nusqalary bolýy múmkindigin (i – kóne qytaıdan málim bir sanynyń ıfrlyq tańbasy, va – dva degen slavıan san esiminiń eskishe atalýy) eskerte otyryp, qalǵan sózderdi túrki sózdik qoryndaǵy san ataýlarymen baılanystyrady. Iaǵnı, es – úsh, tort – tórt, ikaius – eki jáne úsh sandarynyń qosyndysynan turatyn bes, volote – alty degen san ataýlary bolyp shyǵady. Bul jerde, átteń, Issak Teılor oqyǵan etrýs-túrki san ataýlaryn da bir ret kóz aldymyzdan ótkizip alar ma edik demeske laj joq!
Oljas Súleımenov Gollını saǵanasynan tabylǵan etrýsterdiń zate ad aidas degen ataqty sóz tirkesinde túrki tiliniń kómegine súıenip oqýdy usynady. Aqyn ǵalymnyń túsindirýinde bul sózderdi «jatyr at aıdaýshy» nemese búgingi qazaq tiliniń qalybyna salǵanda «at aıdaýshy jatyr» dep oqýǵa bolady. (O.Súleımenov. Iazyk pısma. Str 418-423). Budan keıin bizge túrki tildes (naqty dáleldenbese de) etrýster Apennın túbegine qaıdan keldi degen saýalǵa jaýap izdeý ǵana qalatyndaı. Shynynda da etrýster Italııaǵa qaıdan kelýi múmkin?
«Ańyz boıynsha aheıliktermen soǵysta Troıa qulaǵannan keıin Dardan patshanyń urpaǵy, troıalyq qaharman Eneı (Rım aqyny Vergılııdiń (b.d.d. 70-19 j.j) ataqty «Eneıda» poemasynyń bas keıipkeri) uly Aksanıımen birge Italııaǵa qonys aýdarady. Jergilikti ıtalıkter taıpasymen qaqtyǵysta olardy jeńip, Latyn patshanyń qyzy Lavınııaǵa úılenedi. Áıeliniń esimimen atalatyn qala saldyrady. Ólgesin jergilikti halyqtar arasynda qudaı retinde dáripteledi. Urpaqtary aǵaıyndy Romýl men Rem Rım qalasy men Rım ımperııasynyń negizin qalaýshylar retinde belgili. Rım bastaýhattary boıynsha Iýlııler áýleti (ataqty ezar shyqqan - Á.B.) osy Eneıdiń uly Aksanıı-Iýldan taraıdy dep eseptelinedi. Qazba jumystary bir qaraǵanda oıdan shyǵarylǵandaı kórinetin osy ańyzdyń rasynda da shyndyqqa janasatyndyǵyn dáleldep otyr» (Drevnıe ıvılızaıı. Moskva, «Mysl», 1989, str 387).
Iaǵnı, etrýsterdiń Apennın túbegine Kishi Azııadan qonys aýdarǵany búgingi tarıh ǵylymy kúmán keltirmeıtin shyndyq deýge bolady.
Endi Troıa turǵyndary kimder bolǵan edi degen suraqqa az-maz toqtala ketelik.
Birqatar zertteýshilerdiń pikirinshe, «Gomer Troıasynyń (ataqty «Ilıadadaǵy») turǵyndary hetter men lývııalyqtar, frakııa men frıgııa taıpalary bolǵan sekildi. Sonymen birge Troıada ishinara grekter de ómir súrgen bolýy múmkin. Troıa patshalyǵynyń gúldený dáýiri b.d.d. 1800 jyldar men 1300 jyldardyń aralyǵyna týra keledi»(Istorııa drevnego Vostoka. Moskva. «Vysshaıa shkola», 1979, str 208).
Osy úzindidegi hetter Gomer «Ilıadasynda» kete dep atalady. Olardyń Troıany qorǵaýǵa qatysqandyǵy anyq. Bálkim bizdiń etrýs dep júrgen jumbaq halqymyz osy hetter bolar? Tarıh mundaı joramaldy da joqqa shyǵarmaıdy. Óıtkeni «... tórkini qupııa etrýs mádenıetin lıkııa men lıdııanyń (het ımperııasynyń muragerleri - Á.B.) baı mádenı ǵuryp-dástúrimen baılanystyratyn da boljam bar» (G.V.Sınılo. Drevnıe lıteratýry Blıjnego Vostoka ı mır Tanaha, Mınsk, «Ekonompress», 1998, str 154).
«Bıblııa» jáne tarıhtaǵy hetter
«Bıblııadaǵy» «Hettiń balalary» tarıhta shyndyǵynda da bolǵandyǵy ótken ǵasyrdyń sońynda belgili boldy. HH ǵasyrdyń basynda, Túrkııanyń astanasy Ankaradan júz shaqyrymdaı jerde ornalasqan Bogezkeı qalasynan belgisiz tildegi syna jazýlardyń mol murasy tabyldy. Jazýlardy birinshi bop oqyǵan chehoslovak ǵalymy B.Groznyı bul jazýlardyń het ımperııasy patshalarynyń arhıvi ekendigin dáleldedi (qazir Bogezkeı ornalasqan jerde ertede hetterdiń astanasy Hattýshas qalasy bolǵandyǵy belgili bolyp otyr).
Degenmen, het ımperııasynyń tarıhta bolǵandyǵy jaıly boljamdar, budan erterek, 1829 jyly F.Shampolon Mysyr perǵaýyny II Ramzestiń jazbalaryn ashqanda, HIH ǵasrdyń qyrqynshy jyldary R.Lepsıýs «Kadeshtegi soǵys» dep atalatyn kóne mysyr poemasy men egıpet-het patshalary arasyndaǵy kelissózderdiń mátinin aýdaryp jarııalaǵanda-aq aıtyla bastaǵan-dy. Búgingi kúni b.d.d. HÚIII-HIII ǵ.ǵ.-da Kishi Azııada Taıaý Shyǵyspen Jerorta teńizi mańaıyndaǵy ózge memleketterge úreı tóndirgen qudiretti het ımperııasynyń saltanat qurǵandyǵy eshqandaı qupııa emes. Bir qupııa bolsa, ol Kishi Azııaǵa hetterdiń qaıdan kelgendigi bolsa kerek. Bul týrasynda ózara kereǵar eki boljam bar. Biri «hetter Kishi Azııaǵa Kavkaz taýlaryn asyp Soltústik Shyǵystan keldi dese» (etrýsterdiń de osy jaqtan ketkendigi belgili bolyp otyr), ekinshisi olardy Batystaǵy Balkan túbeginen shyǵarady. Biz osy hetterdi jáne olarmen tili de, mádenıeti de uqsas qarlardy túrki tektes halyqtardyń arǵy babalary, ıaǵnı prototúrkiler dep sanaımyz. Mundaı pikirdi birinshi bolyp bizdiń aıtpaǵanymyz da keýdege senim uıalata túsedi: «...Kerisinshe, keıbir túrik zertteýshileri hetterdi túrkiler dep dáleldeýge tyrysty. Olardyń pikirinshe, kóne het eskertkishteri túrkilik sıpat-mazmunǵa ıe» (Istorııa Drevnego Vostoka. Moskva, «Vysshaıa shkola», 1979, str 173).
Oljas Súleımenov het tiliniń úndieýropalyq tilder tobyna jatqyzylýyna kúdikpen qaraıdy. «Jikteý kategorııasy salystyrmalyq-tarıhı tiltanýda (komparatıvıstıka) úlken bedelge ıe boldy. Ǵasyr basynda etistikteriniń jalǵaýlary latyn jáne grek tilindegi jiktik jalǵaýlarymen uqsas bolǵandyǵy úshin ǵana Kishi Azııadan tabylǵan belgisiz kóne til osy tildermen týystastyrylyp jiberildi. Het tili úndieýropalyq tilder semıasyna dál osylaı engizildi. Ári onyń eń kóne ókili (b.d.d. II myńjyldyq) bolyp tanyldy.
Bizdiń taldaýymyz grammatıkalyq shema men formanttardyń júıeli túrde dál kelýi «genetıkalyq» emes, tek mádenı baılanystardyń nátıjesi ǵana bolýy múmkindigin ańǵartady. Áıtpese, jikteýdiń eýrazııalyq eń baıyrǵy formasy saqtalǵan túrki tili de úndieýropalyq tilderge týysqan til retinde qaralýǵa tıis» (O.Súleımenov. Iazyk pısma. str 177).
Úzindi astarynan Oljas Súleımenovtiń het tili men túrki tilin baılanystyrǵysy keletindigi ańǵarylady. Eger shynymen solaı bolyp jatsa, bul pikirge biz de qosylamyz.
B.d.d. 1200 jyldary Het memleketi ómir súrýin toqtatty. Alyp ımperııanyń ornynda jekelegen usaq memleketter paıda boldy. Al hetterdiń ómirde bolǵandyǵy, «Bıblııada» kimder ekeni beımálim «Hettiń balalary» degen sóz tirkesi saqtalǵany ǵana bolmasa, tarıh úshin ótken ǵasyrǵa deıin belgisiz bolyp qala berdi. Qazir het ımperııasynyń aheılik grektermen soǵysta jeńilis tapqany belgili. Shamasy, Troıany qorshaýmen bir mezgilde («Ilıadadaǵy» soǵys qımyldary on jylǵa sozylady) grekter onyń tóńiregindegi elderge de shapqynshylyqtar uıymdastyryp otyrsa kerek. Appolodor «Kitaphanasynda» mundaı joryqtardyń birnesheýi atalady. Sonymen Kishi Azııada bes ǵasyrdaı saltanat qurǵan het ımperııasy tarıh sahnasynan kóshti. Imperııalardyń qulaýy tarıhı zańdylyq delik, al halqy qaıda ketýi múmkin? Tutastaı joıylyp ketti me? Áıtpese het ataýynyń tarıhta saqtalmaýy qalaı? Bizdiń endigi mindet – osy jumbaqty sheshý. Ol úshin aldyn ala tujyrym jasap alýymyz artyqtyq etpeıtin sekildi.
Tujyrym
Baǵzy túrkiler, dálirek aıtqanda búgingi túrki tektes halyqtardyń genotıpin, negizin qalaýǵa qatysqan halyqtardyń bir tarmaǵy Kishi Azııada, qasıetti Anadoly jerinde oǵyz-túrkiler Osman ımperııasyn (b.d. HI-HII ǵ.ǵ) qurǵannan kóp buryn, dálirek aıtqanda bizdiń dáýirimizge deıingi HÚ-HII ǵasyrlarda-aq ómir súrgen. Tipti memleketi de bolǵan. Olardyń bir qaýymy bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi HIII ǵasyrda, ıaǵnı Gomer «Ilıadasynda» jyrlanatyn Troıa soǵysynan keıin (b.d.d. 1240 jyldar shamasy) teńiz jáne qurlyq joldary arqyly Apennın túbegine qonys aýdaryp, jergilikti taıpalarmen birge aqyndar tamsanyp aıta beretin máńgilik qala Rımniń irgetasyn qalaýǵa tyryssa (bul týraly buryn birshama áńgimelegenbiz. «Gomer «Ilıadasy», túrkiler jáne máńgilik qala, «Jas Alash» gazeti, 16.02.99) endi bir bóligi ózderiniń baıyrǵy ata-mekenderi búgingi Kaspıı-Aral teńizi mańaıyna, Syr boıyna, Jetisý óńirine qaıta kósh túzep, jergilikti taıpalarmen aralasa kele búgingi mazmundaǵy túrki halyqtarynyń qalyptasýyna muryndyq bolady. Olar endigi jerde tarıhqa get, massaget, ıýechjı degen ataýlarmen endi. Iaǵnı, ózderiniń baıyrǵy ataýlaryn joǵaltqan joq. Osy ataýmen bizdiń dáýirimizdiń I ǵasyryna deıin saıyn dalada dańqty tirshilik keshti. Jebireılerge, «Táýratqa» topan sý men Nuh paıǵambar jaıly ańyzdy tartý etken de osy halyq bolatyn.
Tujyrymdy taratý
Hetter men massagetterdi shynynda da nege baılanystyrmasqa? Mysaly, massaget ataýynyń kóp het, qalyń het degen uǵymdy bildirýi de múmkin ǵoı. Eger massaget etnonımi taıpanyń grekshe ataýy ekendigin eskersek, bulaı da pikir órbitýge bolady. Sonymen birge massaget ataýynyń qytaı jylnamalarynda atalatyn taıpalarmen salystyrylýyna da mán bergen jón sekildi. «Qytaılarǵa tıýgý (dúlý), jýjan, ıýechjı degen atpen belgili bolǵan halyqtar kimder eken? Keıbir sınologtardyń pikirinshe Shyǵys Qara qytaıy Qıdan áýleti de, al endi qytaı altyn handary Jochjo áýleti-mis. Ivan Ilıchtiń aıtýyna qaraǵanda olar ıýechjı atanyp júrgendi getter, massagetter dep biletin kórinedi» (Sh.Ýálıhanov, 5 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy, I tom, 398-bet).
Osy get-hetter jergilikti ortaazııalyq taıpalyq odaqtarǵa kiredi. Tumar (Tomırıs) anamyzdyń qolbasshylyǵymen Kır bastaǵan ırandyq basqynshylarǵa toıtarys bergen qaharman dalalyqtar da Kishi Azııadan qaıta aýyp kelgen sol hetter ekendigine kúmán joq. Appolodor kitabynda Tomırıs esimimen birge Tólep, Tarhan sekildi taza túrkilik esimder de ushyrasady. «Ilıada» zamanyndaǵy Kishi Azııada mundaı esimderdiń júrýi kezdeısoqtyq bolmasa kerek. Sondaı-aq qar jáne saq-skıf geneologııalyq ańyzdarynyń jelilik uqsastyqtary da tosyn oılarǵa bastaıdy. Kóne grek jylnamashylary olardyń salt-dástúri kóshpeli túrkilerdikindeı ekendigin áserli-aq sýrettegen. Bertinirekte Múdeniń (Mode) ǵundarynan jeńilis tabatyn ıýechjılarymyz da osy massa-hetterdiń bir atasy. Olar ǵundardyń batysqa joryǵyna tosqaýyl bolmaı, ońtústikke jyljyp, keıin Úndistan men Shyǵys Túrkistan aralyǵyn qamtyǵan ataqty Kýshan ımperııasyn qurady.
Ras, get jáne het ataýlarynyń uqsastyǵy kezdeısoqtyq bolýy múmkin deıtinderdiń de tabylatyndyǵyn jaqsy bilemin. Olarǵa bizdiń dáýirimizdiń onynshy ǵasyryna deıin babalarymyz paıdalanyp kelgen tohar tiliniń basqa emes, dál osy Kishi Azııalyq het jáne qar tilderimen týystas til bolyp sanalatyndyǵyn aıtqym keledi.
Tohar tilinde sóıleıtinderdiń Shyǵys Túrkistanda alǵashqy paıda bolýy kezinen bastap-aq, bul til men kóne túrki tiliniń jan-jaqty baılanysqa túskendigin baıqaýǵa bolady. Olardyń baılanysy bul óńirde jazý paıda bolmaı turyp-aq bastalǵan sekildi. Tohar tili Shyǵys Túrkistanda b.d.d. I myńjyldyqtan erte bolmasa, keıin paıda bolmaǵandyǵy anyq. Buǵan deıin bul tilde sóıleıtinder Batystan Shyǵysqa jyljyǵan (aldymen Shyǵystan Batysqa, keıin Batystan Shyǵysqa qaıta jyljyǵan halyqtyń het-massagetterden basqa kim bolýy múmkin?).
«...Úndieýropalyq lıngvıstıkalyq jaǵrapııanyń málimetteri boıynsha oǵan deıin tohar tilinde sóıleıtinderdiń keıinirek anadoly tilderiniń qalyptasýyna septigin tıgizgen dıalektilerde, ıaǵnı bertinirekte úndieýropa tilderiniń ıtalıan-kelt tobynyń paıda bolýyna muryndyq bolǵan tilde sóıleýshilermen baılanysta bolǵandyǵy kúmánsiz» (Iazykoznanıe, Moskva, «Bolshaıa Rossııskaıa enıklopedııa», 1998, str 517). Aqıqat osyndaı. Tohar tilin keıbir ǵalymdarymyzdaı parsy-ıran tilimen týystastyra salýdyń esh jóni joq. Bul tilde prototúrkilerdiń bir tarmaǵy, ıaǵnı Kishi Azııada, búgingi Túrkııa terrıtorııasynda osydan úsh jarym myń jyldaı buryn memleket quryp dáýirlegen het-massaget babalarymyz sóılegen. Búgingi túrki tilderi ǵana emes, ataqty latyn tili de osy baba tildiń murageri bolyp tabylady.
Jylaýyq paıǵambar
El arasynda Nuh paıǵambardyń shyn esimi Iashkar edi, eldiń qamyn kóp oılap jylaı bergesin Jylaýyq (Nuh) paıǵambar atandy degen sóz bar. Sóz astarynda shyndyq jatqan sekildi. Eger Noı-Noah esiminiń jebireı tilinde «tatýlastyrýshy», «bitistirýshi» degen uǵymdardy beretindigin eskersek (G.V.Sınılo. Drevnıe lıteratýry Blıjnogo Vostoka ı mır Tanaha. Mınsk, «Ekonompress», 1998, str 199), jylaýyq maǵynasyndaǵy taǵy bir Nuh esiminiń paıda bolýy, rasynda da qyzyq, ári kúdikti. Osy arada Jylaýyq paıǵambar jaıly áńgime ıslam dinı mıfologııasynda eskiden bar jeli me, álde jergilikti túrki tektes halyqtardyń qııalynan shyqqan dúnıe me degen saýalǵa jaýap izdeý qajettiligi týyndamaq.
Bizdiń qolymyzda Nuh esimine qatysty taǵy bir boljam bar: «Bolmys kitabyndaǵy («Bıblııanyń» bir taraýy) Topan sý – fınıkeı, álde semıt nemese jebireı ańyzy. Biraq keıipkeri Noıdyń esimi arıılerdiki. Bul esimniń esh ózgeriske ushyramaı bastapqy arıılik maǵynasyn saqtap qalǵandyǵy tańǵaldyrady. Ol barlyq arıı tilderinde «sý, «aǵyn» degen maǵynalardy bildiredi. Túbiri «na» (Ignatıýs Donellı. Atlantıda. Mır do potopa. str 94).
Nuh esiminiń «tatýlastyrýshy», «bitistirýshi» maǵynasyndaǵy semıttik túsindirmesinen góri «sý», «aǵyn» degen uǵymdardy bildiretin osy arıılik nusqasy Jylaýyq paıǵambar esimine jaqynyraq keletin sııaqty. Sý men kóz jasynyń arasy onshalyqty alshaq bolmasa kerek. Iaǵnı Jylaýyq paıǵambar týraly áńgime túrki tektes halyqtardyń óz týyndysy dep sanar bolsaq, onda túrkiler men arııler arasynda qandaı baılanys barlyǵyna jaýap izdeýge týra kelmek.
Ázirge arıılerge qatysty eshkim talasa almaıtyn bir ǵana shyndyq belgili. Ol arıılerdiń kezinde (b.d.d. I-II myńjyldyqtar aralyǵy) Qazaqstan terrıtorııasynan, Kaspıı, Aral mańynan ketkendigi. Eger topan sý týraly ańyz arııler arasynda, olar jańa mekenge qonys aýdarmaı turyp-aq paıda bolǵan degen pikirge súıenetin bolsaq, túrkiler arasynda Jylaýyq paıǵambar jaıly áńgimeniń kezdesýi onshalyqty kezdeısoqtyq emes ekendigin baıqaımyz. Óıtkeni, túrkilerdi arıılerdiń tikeleı murageri dep eseptemegen kúnniń ózinde, olardyń ornyn basqan halyq retinde túrkilerdiń jergilikti jer-sý ataýlaryna qatysty ańyz-áńgimelerden beıhabar qalýy múmkin emes-ti. Eger budan da ary ketip, túrkiler arıılerdiń tikeleı izbasary, tipti tól urpaǵy edi degen pikirdi dáleldeı alyp jatsaq, ańyzdyń tikeleı túrkilerdiń óz týyndysy ekendigine kúmán qalmas. Amal qansha, ondaı múmkindik bizde joq. Biraq meniń, múmkindigim joq bola tura, aqıqat shyndyqtyń dál osylaı ekendigine sengim keledi. Jáne bul úmitsiz de senim emes sekildi.
L.Bazen naýryz sóziniń túbirin «n, a» (nár, ylǵal, shyryn) formasyndaǵy altaı prototıpinen shyǵarady. Bul sózdiń basqa tilderdegi qoldaný aıasy mynandaı: tunǵyssha - nia – «ylǵaldy, jasyl», monǵolsha - ini - «jas ósimdik», «jańa týylǵan», ni/buzum – «kóz jasy», ni/bi – «túkirý», fın-ýgor, majar tilderinde nya – «túkirik» (L.Bazen. Konepııa vozrasta drevnıh tıýrkskıh narodov. str 363) «Kóz jasyn» bylaı qoıǵanda osyndaǵy ylǵal, nár, shyryn sózderiniń ózi-aq arıılik na – sý sóziniń túbi túrki-altaılyq bolýy múmkindigin ańǵartyp turǵandaı.
Arııler men prototúrkilerdi baılanystyrýǵa bul da sep. Tarıhta arıı degen halyqtyń bolmaǵandyǵy, tek el bastaýshy aqsúıek kósemderiniń ózderin arıa, ıaǵnı tekti, izgi ataýynan tarıh ǵylymynda shartty túrde arıı atalǵan halyqtardyń paıda bolǵandyǵy belgili. Asyly, osy tektilikti bildiretin arıa sózi bizdegi ar, arys, arly sózderimen baılanysty bolsa kerek. Bizdegi arys sózi baǵzy etrýsterde arystan maǵynasyn bildirgendigi de tosyn oılarǵa bastaıdy. Etrýster men túrkilerdiń túbi bir degen tujyrymǵa toqtar bolsaq, sózdiń ómirsheńdigine bul da myqty dálel, Arystan uǵymyn bildiretin túrki-qazaq sózine úsh myń jyl dep maqtanyshpen aıtýǵa bolady.
Budan buryn arys sóziniń qasqyr ataýymen baılanystyrǵanymyz bar-dy. Eger arystan da, qasqyr da totemdik sıpatqa ıe jyrtqysh ańdar ekendigin eskersek, bul boljamnyń da ómir súrýge haqysy bar sekildi. Bálkim, kim biledi, kónekóz zamandarda bul ataý eki jyrtqysh ańǵa da teń telinip qoldanylǵan bolar.
Máńkúr-Náńkúr
Meni ıslam mıfologııasyndaǵy ólgen adamnyń o dúnıede aq-qarasyn anyqtaıtyn Máńkúr, Náńkúr esimdi perishtelerdiń qyzyqtyrǵanyna da kóp boldy. «Quranda» bul perishtelerdiń esimi atalmaıdy. Esesine, halyqtyq mıfologııada jıi kezdesedi.
Ádette, álemdik mıfologııa úlgilerinde o dúnıeniń ıesi, óliler patshalyǵynyń ámirshisi retinde alǵashqy adamnyń atalatyndyǵy belgili. (E.B.Taılor, Pervobytnaıa kýltýra. Moskva, 1989, str 425-428). Úndi «Vedasyndaǵy» Iama da (Manýdyń egizi), «Avestadaǵy» Ima da, Altaı, mońǵol halyqtaryndaǵy Erlik-nomyn han da (Ólgenniń egizi), german, fın mıfologııasyndaǵy Mann men Manalar da jergilikti halyqtyń dinı túsinikteri boıynsha jer betinde táńiri jaratqan alǵashqy adamdar bolyp tabylady. Qudaı dárejesine kóterile dáripteletin mundaı alǵashqy adam jaıly ańyz-túsinikterdi Ońtústik pen Soltústik Amerıkanyń úndis taıpalarynan da, muhıt halyqtarynan da, Afrıkanyń jabaıylarynan da, Kamchatkanyń endigi quryp bitken baıyrǵy halyqtarynan da ushyratýǵa bolady.
Iýdaızm, hrıstıan jáne ıslam teologııasy álemniń barlyq halyqtarynda derlik kezdesetin osyndaı dinı-mıfologııalyq túsinikten qulan-taza ada deýge bola ma?
Bizdińshe, bolmaıtyn sekildi. Quranda Alla-taǵalanyń perishtelerden óziniń jerdegi ókili Adam ataǵa taǵzym etýin ótingeni týraly áńgimeniń bar ekendigin bylaı qoıǵanda (Ibilis qana taǵzym etýden bas tartady), Máńkúr-Náńkúr esimdi qos perishteniń tasasynda da monoteızm talabyna oraı damytylyp, óńdelgen alǵashqy adam jaıly polıteıstik baıyrǵy mıfologııalyq túsiniktiń jatqandyǵy ańǵarylady. Islamǵa deıingi baıyrǵy halyq túsiniginde Máńkúr men Náńkúr perishte emes, alǵashqy adamdar edi.
Qurandaǵy áńgimelerdiń «Táýratpen» sabaqtas ekendigi, al «Táýrattyń» Taıaý Shyǵys, Kishi Azııa halyqtary men úndiarıı jáne prototúrkilerdiń dinı-mıfologııalyq túsinikteriniń mol murasy negizinde qalyptasqandyǵyn eskersek, bulaı bolýy zańdy da.
Biz prototúrkiler arasynda Nuh paıǵambar Nama esimimen belgili boldy dep sanaımyz. Úndilerdegi Maný da, Iama da, ırandyqtardaǵy Ima da, german, fın mıfologııasyndaǵy Mann men Mana da osy kisi. Iama men Ima Nama esiminiń sál ǵana burmalanǵan túri. Al Man men Maný esimderi Nama nemese Nam ataýyn ońnan solǵa qaraı oqý, dybystaý negizinde paıda bolǵan dep bilemiz. Bir kezgi abyz-aqyndar o dúnıe men bul dúnıeniń, aq pen qaranyń, aspan men jerdiń ara-qatynasyn, baılanysyn túsindirýde osyndaı ádis-tásilderge súıenip otyrǵany qupııa emes.
Tek man emes, nama, neme sózderi de kóne túrkilerde adam maǵynasynda uǵynylǵan sekildi. Óıtkeni sanskrıtte Nara, ıaǵnı adam, er adam maǵynalaryn bildiretin sózdiń barlyǵy, bizde de adam uǵymyna qatysty náreste, nemere sózderiniń kezdesetini mundaı da topshylaý jasaýǵa múmkindik beredi. Bizdińshe, kezinde Altaı óńiri men Qazaqstan terrıtorııasynan Kishi Azııaǵa jyljyp, odan ári Apennın túbegine qonys aýdarǵan hetter ózderimen birge topan sý jáne aq pen qaradaı egiz aǵaıyndy eki jigit – Man men Nam týraly áfsanany ala ketken. Hattýshas, álde Troıa, bálkim Sardynyń berekeli bazarlary men ataqty kerýen-saraılarynda bul áńgimelerdi olardan Izraıldiń oıy sergek, qııaly ushqyr, aqynjandy uldary san ret tuynyp estigendigi aqıqat. Kim biledi, olar bul áfsanany Óleń jyraýdyń (tarıhta aty saqtalǵan kishiazııalyq eń kóne aqyn) óz aýzynan estý baqytyna da ıe bolǵan bolar. Asyly, bul Avraam-Ibragım paıǵambar ólgen áıeline «Het balalarynan» tabyt satyp alatyn ýaqytpen tustas kezder.
Aǵaıyndy Man men Namnyń joly Kishi Azııada ekige bólinedi. Biri germandyqtarda alǵashqy adam ári óliler patshalyǵynyń ámirshisine aınalsa, ekinshisi semıtterge sińip, topan sý jaıly áfsananyń basty keıipkeri bolyp shyǵady. Baıyrǵy esimin áıeli Namaǵa qaldyryp, Noı-Noah nyspysymen «Táýratqa» enedi.
Altaı, Jetisý, Kaspıı men Aral boıynan hetterden keıinirek qozǵalǵan úndiarııler mıfologııasynda aǵaıyndylardyń esimi qarama-qarsy baǵytta kórinis tapty. Man nemese Maný topan sý jaıly ańyzdyń keıipkeri bolsa, Nama-Iama-Ima o dúnıe men óliler áleminiń ıesi retinde dáripteledi.
Baǵzy bir kezderi topan sý týraly áfsananyń dúnıege kelýine sebepshi bolǵan Kaspıı men Aral bul kúnde tomaǵa-tuıyq. Aral ólim aýzynda jatsa, egiziniń haline ashynǵandaı qart Kaspıı anda-sanda ǵana adýyn minez tanytyp yńyranyp qoıady.
Búgingi urpaq bul óńirden talaı-talaı halyqtar kóshkendigin, olardyń biri taǵdyr jazmyshymen Uly dalaǵa qaıta oralyp, Uly dalaǵa saı erlik ister men jasampaz bastamalardyń uıytqysy bolǵandyǵyn, oǵan qos teńiz ben qarııa Qazyǵurttyń kýá ekendigin bilgisi de joq. «Bıblııa» men «Vedalarda» Uly dalada dúnıege kelgen ańyzdar aıtylatyndyǵyn, endigi jerde olardyń búkil adamzattyq rýhanı qazynaǵa qosylǵan qomaqty úles ekendigin paıymdaǵylardy da kelmeıdi.
Sóz sońy
Het ımperııasynyń eltańbasynda kók tósinde qalyqtaı ushqan qyran men shapaqty kún beınesi bederlenipti. Bizdiń búgingi kók týymyzda da osy sımvoldar. Kezdeısoqtyq pa? Olaı bolmasa kerek. Buny bir kezderi Taıaý Shyǵys, Kishi Azııa men Elladanyń rýhanı órleýine sebepshi bolǵan babalarymyzdyń shalqar shabyty búgingi urpaqtarynyń boıynan da tabylady dep yrymdasaq jón. Solaı ekendigine sengiń keledi.


text:
Soyga ynanyanyzmy
Ýazan: ॐ๑°♥MeLiKe♥°๑ॐ
Soyga ynanyanyanyzmy...
Bet oglan.....(gyzlara sorag)
Ýazan: Myrat Türkmen
Kabir gyzlar bar ol oglana bet yada samsyk,kentuş,yubanuty diyyaler.İndi gyzlara sorag"Siz nahili oglanlara şular yaly bahalar berip bilyangiz?"Meni ing gyzyklandyryan zat şul.Meselem gyzlar men hakyn...
bolsady ekyas
Ýazan: Bilemok
Ichim gysya. Gelin bolsady ekelin. Men Myrat bolan bolsadym, bilemoga oylenerdim ...
duys goryan yokmay?
Ýazan: Hayasyz
Duys yordurmak isleyanler asak yazsynlar, yone bir sert bilen yoryandyryn, duyshunizi aytmakanyz ertir.comda haysy nik bilen tanalyandygnyzy aytmaly ...


text:
Salam, Öwrenmeli saýtynyň hormatly okyjylary. Men Öwrenmeli saýtynyň ýazyjysy Ilhan Dowranow. Bu gün men öz täze mowzugymda size Antiwirus goragy we goramak üçin ýörite programmalar barada gyzykly maglumatlary paýlaşjak.
Her gün ýüzlere täze wiruslar emele gelýär, şol sebäpli üstünlikli wiruslara garşy goragyň baş şertleriniň biri bolup, antiwirus programma üpjünçiliginiň bolmagy çykyş edýär.
Has meşhur antiwirus programmalaryny garaşsyz testden geirmegiň netijileri täjirçilik programma üpjünçilikleriň arasynda öz borçlaryny has üstünlikli Kasperskiniň Antiwirusynyň ýerine ýetirýändigini görkezdi. Test üçin 60000 gowrak zyýan beriji wiruslar ulanyldy. Kasperski Antiwirusy şol wiruslaryň 97%-ini zyýansyz edip bildi.
Antiwirus programmalarynyň wirusy ýok edip bilijilik ukuby (% hasabynda)
- Kaskperskiniň Antiwirusy – 97%
- Symantec Norton Antivirus – 89%
- Avira Antivir – 85%
- Dr.WEB – 81%
- NOD32 – 80%
- Panda Antivirus – 74%
- Avast – 63 %
Antiwirus programmasy we onuň görnüşleri.
Kompýuter wiruslary bilen göreşmekde antiwirus programmalary has netijelidir. Antiwirus programmalary zaýalanan faýllary gözlemek we bejermek üçin dürli düzgünleri peýdalanyp bilýär.
Polifaglar – has meşhur we netijeli antiwirus programmalary bolup, polifag antiwirus programmalary (meselem, Kaskperskiniň Antiwirusy, Dr.WEB) çykyş edýär. Polifaglaryň iş dügüni faýllary, diskleriň ýükleýji sektorlaryny we işjeň ýady barlamakdan we olaryň içinde belli bolan we täze wiruslary gözelemekden ybarat.
Rewizorlar – rewizorlaryň (meselem, ADinf) iş düzgüni diskde bar bolan faýllar üçin gözegçilik jemlerini hasaplamakdan ybarat. Bu gözegçilik jemleri antiwirusyň maglumat gorunda edil beýleki informasiýa ýaly: faýllaryň uzynlyklary, olaryň soňky üýtgedilen wagty we başg. bilen bilelikde saklanylýandyr.
Bekleýjiler – “wirus howply” ýagdaýlary tutup, olar barada ulanyja habar berýän programmalar. Şeýle ýagdaýlara, meselem, diskiň ýükleniş sektoryna ýazgynyň edilmegi degişli. Bu ýazgy kompýutere operasion sistema ýüklenilende ýa-da ýükleniji wirus bilen zaýalananda bolup geçýär.
Antiwirus programmalarynyň bazalaryny täzelemek.
Programmanyň täzelenmegi kompýutere aşakdaky obýektleri ýükleýär we gurnaýar:
- Antiwirusyň bazalary. Informasiýanyň goragy howpuň signaturalaryny we tor hüjümleriň, kesgitlemelerini, şeýle hem olar bilen göreşmegiň usullaryny saklaýan maglumat gorlaryň esasynda üpjün edilýär.
- Programma modullary. Antiwirus bazalaryndan başga, programma modullaryny hem täzelemek bolýar. Täzelenme paketleri Antiwirusyň gowşak taraplaryny aýyrmaýarlar, täze funksiýalary goşýarlar ýa-da bar bolanlary gowulandyrýarlar.
Dürli antiwiruslaryň bazalaryny täzelemegiň ýygylygy
Bu günki tema peýdalymy? Pikiriňi teswirde ýazyp bilersiň. Soragyň bar bolsa “dovranovovrenmeli@gmail.com” poçta ýaz!
Jemi 11,208 gezek okaldy, Şu gün 3 gezek okaldy


text:
-
-
-
-
-
keshe 22:45
-
keshe 22:33
-
keshe 21:48
-
-
keshe 20:45
-
-
-
-
-
-
-
-
-
keshe 17:45
-
keshe 17:21
-
Asqar Mamın Jańǵyrtý jónindegi ulttyq komıssııa otyrysyn ótkizdi
NUR-SULTAN. QazAqparat -QR Premer-Mınıstri Asqar Mamın Jańǵyrtý jónindegi ulttyq komıssııa otyrysyn ótkizdi, dep habarlaıdy QazAqparat Úkimet basshysynyń resmı saıtyna silteme jasap.
QR Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Bes ınstıtýtsıonaldyq reformasyn iske asyrý jónindegi «100 naqty qadam» ult josparynyń jáne Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi Qazaqstan halqyna arnaǵan joldaýynyń oryndalý barysy qaraldy.
Atqarylyp jatqan jumystar týraly Premer-Mınıstrdiń orynbasary – syrtqy ister mınıstri Muhtar Tileýberdi, ulttyq ekonomıka mınıstri Áset Erǵalıev, aýyl sharýashylyǵy mınıstri Saparhan Omarov, energetıka mınıstri Nurlan Noǵaev, qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev, bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov, ındýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstriniń birinshi orynbasary Qaıyrbek Óskenbaev, ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar vıtse-mınıstri Ahmetjan Pirimqulov baıandady.
Qazirgi tańda Ult josparynyń 100 qadamynyń 72-si iske asyryldy: «Kásibı memlekettik apparatty qalyptastyrý» baǵyty boıynsha 15 qadamnyń 13-i, «Zań ústemdigin qamtamasyz etý» baǵyty boıynsha barlyq 19 qadam, «Indýstrııalandyrý jáne ekonomıkalyq ósim» boıynsha 50 qadamnyń 27-i, «Biregeılik jáne birlik» baǵyty boıynsha 6 qadamnyń 3-i, «Esep beretin memleketti qalyptastyrý» baǵyty boıynsha barlyq 10 qadam oryndaldy. Bıyl «Kásibı memlekettik apparatty qalyptastyrý» jáne «Indýstrııalandyrý men ekonomıkalyq ósim» baǵyttary boıynsha 9 qadamdy oryndaý kózdelgen. Otyrysta memlekettik qyzmetshilerge eńbekaqy tóleýdiń jańa júıesine kóshý, mektepte oqytý standarttaryn jańartý jáne fýnktsıonaldyq saýattylyqty damytý, ekonomıkanyń energııa tıimdiligin arttyrý, jer qoınaýyn paıdalaný salasynyń ashyqtyǵy men boljamdylyǵyn arttyrý, aýyl sharýashylyǵynda sý shyǵynyn azaıtý, sondaı-aq salyqtyq mindettemelerdi oryndaýdy, onyń ishinde tsıfrlandyrý arqyly jeńildetý máseleleri qaraldy. Jańa ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrý, servısti jetildirý jáne tranzıttik tasymaldar jyldamdyǵyn arttyrý arqyly kólik-tranzıttik sektordyń básekege qabilettiligin arttyrý jónindegi jumystardyń barysy talqylandy.
Premer-Mınıstr QR Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Bes ınstıtýtsıonaldyq reformasyn iske asyrý jónindegi «100 naqty qadam» ult josparyn jáne Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi joldaýyn tolyq ári sapaly oryndaý boıynsha belsendi jumysty jalǵastyrýdy tapsyrdy.
Ekonomıkanyń basym sektorlaryndaǵy jańa iri jobalarǵa strategııalyq ınvestorlardy tartý, óńdeý sektory men eksporttyq áleýetti damytý, negizgi azyq-túlik taýarlary boıynsha ulttyq ekonomıkanyń jetkilikti bolýyn qamtamasyz etý jónindegi tarmaqtarǵa erekshe nazar aýdaryldy.
- Azyq-túlik ónimderiniń baǵasyn turaqtandyrýdyń mańyzy zor — Asqar Mamın
- 4 myńnan astam erekshe qajettiligi bar bala Ońaltý ortalyqtarynda kómek aldy
- Ózbekáli Jánibekovke Almaty men Túrkistanda eskertkish ornatylmaq
- Qazaqstanda ıpotekalyq qaryz boıynsha kepilde turǵan úıdi óndirip alýǵa tyıym salynbaq
- Ulttyq joba: 2025 jylǵa deıin negizgi taýarlardy bırjada ótkizý úlesi 20% jetedi
- Balqashta saýyqtyrýdan ótetin erekshe balalardyń sany 2 ese artady
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
-
-
-
keshe 22:45
-
keshe 22:33
-
keshe 21:48
-
-
keshe 20:45
-
-
-
-
-
-
-
-
-
keshe 17:45
-
keshe 17:21
-
-
-
Elordada demalys kúnderi dámhanalar men meıramhanalar qalaı jumys isteıdi
NUR-SULTAN. QazAqparat - Elordanyń sanıtarlyq dárigeriniń karantındik sharalardy qatańdatý týraly qaýlysyna sáıkes qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndary qysqartylǵan jumys rejımine kóshti, dep habarlaıdy QazAqparat Nur-Sultan ákimdiginiń resmı saıtyna silteme jasap.
Sonymen, senbi jáne jeksenbi kúnderi elordanyń qoǵamdyq tamaqtaný oryndary – kafeler, meıramhanalar, kofehanalar jumys istemeıdi. Bul rette tamaqty jetkizý jáne ózimen alyp ketý shtattyq rejımde júzege asyrylady.
Joǵaryda atalǵan qoǵamdyq tamaqtaný nysandaryna jumys kúnderi tańǵy saǵat 7-den 17.00-ge deıin jumys isteýine ruqsat etiledi, al «Ashyq» jobasyna qatysatyn mekemeler keshki saǵat 20.00-ge deıin jumys isteı alady.
Ashanalar úshin jumys jáne demalys kúnderi saǵat 07:00-den 21:00-ge deıingi jumys kestesi belgilengen.
Esterińizge sala keteıik, senbi jáne jeksenbi kúnderi elordalyq SOO jáne t.b. jumysyna tyıym salynǵan.
Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda koronavırýstyq ınfektsııanyń paıda bolýy men taralýyna jol bermeý jónindegi vedomstvoaralyq komıssııa otyrysynyń 2021 jylǵy 14 shildedegi hattamasyna sáıkes Nur-Sultan qalasynda shekteý jáne karantın sharalaryn qatańdatý týraly qaýly qabyldandy.
- MÁMS: 9 aıda Nur-Sultan qalasy boıynsha 30,5 mlrd teńge jarna tústi
- Nur-Sultanda kópirden sýǵa sekirip ketken 15 jastaǵy qyzdy 2 jigit qutqardy
- Tennıs: Jibek Qulambaeva Qaraǵandydaǵy týrnırdiń chempıony atandy
- Qazaqstanda fýtboldan el chempıonaty ótip jatyr
- Elordada joldyń qarsy betine shyǵyp jarysqan júrgizýshiler jazalandy
- Ulybrıtanııa Premer-Mınıstri Borıs Djonson azamattardy revaktsınatsııadan ótýge shaqyrdy
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
«Qaraǵandy – Balqash» tas joly qashan paıdalanýǵa beriledi
QARAǴANDY. QazAqparat – Respýblıkalyq mańyzdy joldardyń biri «Qaraǵandy – Balqash» tasjolynyń paıdalanýǵa berý merzimi belgili boldy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Jobaǵa sáıkes «Qaraǵandy - Balqash» tas joly 4 qabattan turady ıaǵnı tómengi, ortańǵy, joǵary qabat jáne tas jol. Qurylys materıaldarynyń barlyǵy otandyq, tsement pen beton ózimizdiń óńirde óndiriledi, al qalǵan materıaldardy Pavlodardan aldyryp jatyrmyz. Joba qurylysy 2019 jyly bastaldy, josparǵa sáıkes 2023 jyly paıdalanýǵa berilýi tıis. Tas jol 8 ýchaskeden turady, qazirgi ýaqytta barlyq ýchaske boıynsha jol salý jumystary qyzý júrip jatyr. Qazirgi ýaqytta tas joldyń 40 paıyzy salynyp bitti. Jáne jyl sońyna deıin bitken jol ýchaskeleri paıdalanýǵa beriledi», - dedi «QazAvtoJol» ulttyq kompanııasy AQ-nyń Qaraǵandy oblysy fılıaly dırektorynyń orynbasary Syrym Hamzın.
Onyń aıtýynsha, atalǵan baǵyt boıynsha jol salý jumysyna 2 myńǵa jýyq maman jáne 890 araıy tehnıka jumyldyrylǵan.
«Jol qurylysy jumystaryna basty qajetti materıaldardyń biri tsement pen beton. Sondyqtan da búginde tsement-beton zaýytynyń óndirisi qyzyp tur. Naqtyraq aıtqanda, saǵatyna 2 myń tonnadan astam tsement pen beton óndirip jatyr. 2 myńǵa jýyq maman jol salyp jatyr, onyń 130-y sheteldik mamandar, qalǵany ózimizdiń mamandar. Odan bólek, tas jol boıynda ınfraqurylymdy damytý jospary da bar. ıAǵnı jol boıynda jyly ájethanalar ornatylyp, shaǵyn bıznes úshin jaǵdaı jasaý. Sol sııaqty mal jaıylymy da nazardan tys qalmady. ıAǵnı jol mal túlikteriniń jaıylymyna kedergi jasamaýy tıis, ol úshin arnaıy mal ótetin ótpe joldar qarastyrylyp jatyr. «Qaraǵandy –Balqash» tas joly boıynda 300 mal júrip-turatyn arnaıy beket ornatylady. Búginde jol boıyndaǵy ınfraqurylymdy damytý joba-smetalyq qujattary ázirlenip jatyr», - deıdi ol.
Buǵan deıin habarlaǵanymyzdaı, bıyl elimizde aqyly joldardyń sany artpaq.
https://www.inform.kz/qz/kazakstanda-akyly-zholdar-sany-artady_a3815956


text:
Rasýl Jumaly: Aýyl ákimderiniń saılaýyna jan-jaqty daıyndyqpen kelip otyrmyz
NUR-SULTAN. QazAqparat – Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń múshesi Rasýl Jumaly Qazaqstan qoǵamy erteń bastaý alatyn aýyl, kent, aýdandyq deńgeıdegi qala men aýyldyq okrýg ákimderiniń saılaýyna jyldar boıy daıyndalǵanyn aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Meniń oıymsha, bul saılaýdy elimizdegi saıası úrdisterdiń, dástúrlerdiń damýy turǵysynan oń baǵyttaǵy qadam dep aıtýǵa bolady. Prezıdenttiń ózi Ulttyq keńeste osy máseleni kótergen bolatyn. Bul másele ózi toqsanynshy jyldardyń aıaǵynan beri aıtylyp kele jatyr. Tájirıbe retinde eldiń túkpir-túkpirinde jekelegen aýyldarda ákim saılaýy ótken de bolatyn. Sol tájirıbelerdiń bári bıylǵy saılaýǵa daıyndyq kezinde, zańnamany jetildirý barysynda eskerilgenin kórip otyrmyz. Biz ákim saılaýy degende kóbinese saılaý týraly zańnamanyń jetilgeni týraly ǵana aıtyp kettik. Saılaýdan keıin ne bolady degen másele bar. Bir qýanarlyq jaıt, eldiń zańnamasy saılaýdan keıin týyndaýy múmkin máselelerdiń kóbin retteýge qaýqarly», - deıdi saıasattanýshy.
Sarapshynyń pikirinshe, «halyq ákimin ózi saılap alsyn» degen óte bir qarapaıym sharýa sııaqty kóringenimen, astarynda talaı másele jatyr.
«Bul ońaı sharýa emes. Munyń astarynda eldiń tutastyǵyna, halyqtyń birligine, memlekettik basqarý júıesiniń ońtaılylyǵyna áser etetin sátter bar. Bizdiń elde ózin-ózi basqarý júıesi aýyl, aýdan, oblys jáne respýblıka deńgeıi deıtin tórt satydan turady. Bul satylardyń arasynda úılestirýdi qajet etetin túrli máseleler bar. Buǵan deıingi júıe boıynsha jumys vertıkaldy baǵytta sheshiletin. ıAǵnı, búkil sharýa joǵarydan túsken tapsyrma boıynsha atqarylatyn. Al aýyl ákimderin halyq saılap, ondaǵy halyqqa ózin-ózi basqarýdyń quqyǵyn berip otyrǵandyqtan, burynǵy vertıkaldy júıe sál ózgeredi. Sol úshin bıýdjettiń aýyldyq deńgeıi jasaldy. Aýyl ákiminiń qolynda bılik pen halyqtyń qoldaýy bolsa da, qarajat bolmasa kóp sharýa tyndyra almaıdy. Bizdiń zańnamada ol jaǵy da eskerilgen», - deıdi Ulttyq keńes múshesi.
Sondaı-aq, ol jergilikti ózin-ózi basqarý isindegi ózge elderdiń tájirıbesine toqtaldy.
«Ózin-ózi basqarý júıesin demokratııalandyrý isinde halyqaralyq aýqymda jaǵymdy tájirıbe de, sátsiz tájirıbe de jeterlik, Eýropadaǵy júıeni ozyq úlgi retinde kórsetýge bolady. Óıtkeni bularda jyldar boıy ózin-ózi basqarýdyń dástúri qalyptasyp, tabıǵı túrde qalyptasty. Al táýelsizdigin bizben birge alǵan keıbir kórshi elderde bul júıeniń sátsiz tájirıbeleri boldy. Sol kezde ortalyq bılikti álsiretip alǵan elderdiń keıbiri áli kúnge deıin bir júıege túse almaı otyr. Keıbiri tek 2000 jyldardan keıin ǵana ortalyq bılikti qalpyna keltire aldy. Buǵan deıin ákim saılaýyna daıyn emespiz degende osy tájirıbelerdiń bári saraptalyp, tarazylanyp, týyndaýy múmkin táýekelder retteldi dep oılaımyn. Alaıda odan ári «daıyn emespiz» dep otyra berýge bolmaıtyn edi. Olaı sheginshekteı bersek, osy qalpymyzben 2030 jylǵa da jetetin edik. Sondyqtan, búgingi qolǵa alynǵan jumystar der kezinde iske asty dep oılaımyn. 100 paıyz minsiz deýge bolmaıtyn shyǵar, biraq jan-jaqty daıyndyqpen kirisip otyrmyz», - dedi Rasýl Jumaly.
- Ystanbulda Túrki keńesiniń medıaforýmy ótip jatyr
- Júregin aýystyrǵan astanalyq áıel: Ómirdiń ár mınýtyn baǵalaımyn
- Aqmola oblysynda «Qazaqstan - Uly dala eli» atty jastar forýmy ótti
- Feık: Vaktsına alǵan ata-analardan gıbrıd balalar týady
- 22 qazan. Týǵan kún ıeleri
- Balalardy ońaltý ortalyqtarynda qandaı zańbuzýshylyqtar jıi tirkeledi
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Häzirki wagtda ýurdumyzda sanly ykdysadyýetiň ösmeginiň çäklerinde, raýatlar üçin peýdaly boljak dürli görnüşli mobil goşundylary taýýarlanylýar we halka hödürlenýär. Raýatlarymyz olardan işjeň peýdalanýar. Makalamyzyň bu gezekki sanynda, Türkmenistanda iň peýdaly mobil goşundylarynyň gysgaça sanawyny taýýarladyk we olar bilen sizi tanyşdyrmagy makul bildik.
1. “PÝGG”
Indi Polisiýanyň ýol gözegçiligi gullugy üçin jerimeleri tölemäge artykmaç wagt sarp etmegiň geregi ýok. Munuň üçin “Google Play”-den “PÝGG” atly goşundyny ýükläp, ony mobil telefona gurnamak ýeterlikdir.
Bu goşundy Polisiýanyň ýol gözegçiligi gullugynyň jerimelerini onlaýn tölemek üçin ýörite döredildi.
Programmada sürüji we ulag barada ähli maglumatlar görkezilýär. Tölegiň kwitansiýasy mobil telefona SMS habary hökmünde gelýär.
2. “Şäherara bilet”
“Şäherara bilet” − Türkmenistanyň şäherleriniň arasyndaky awtobus gatnawlary üçin biletleri onlaýn, öýden çykman almak üçin niýetlenen goşundy. Goşundyny peýdalanyp, kassasyz we nobatsyz hem-de islendik ugurlar boýunça şäherara gatnawlarynyň biletlerini satyn alyp bilersiňiz.
3. “Türkmen teatrlary”
“Türkmen teatrlary” - Türkmenistanyň ähli teatrlarynyň we Döwlet sirkiniň peteklerini onlaýn satyn almak ulgamy. Goşundy hem “Google Play”, hem “AppStore”-da ýerleşdirilen. Goşundynyň kömegi bilen ýurdumyzyň islendik teatrlarynyň repertuarlary, oýunlar, oýunlaryň beýany ýaly maglumatlar bilen tanyşyp bilersiňiz, şeýle hem petekleri, oturjak ýeriňizi onlaýn görnüşde satyn alyp bilersiňiz.
4. “TTBilim”
“TTBilim” - ilkinji onlaýn okuw gollanmasy. “TTBilim” goşundysynyň üsti bilen tiz wagtda ulanyjylar öz bilimlerini bu platformanyň beýleki agzalary bilen paýlaşyp bilerler.
“TTBilim” goşundysy türkmen dilinde dürli temalar boýunça dürli peýdaly maglumatlary, prezentasiýalary, kitaplary, şeýle hem hukuk maglumatlaryny (kodeksleri, kanunlary), kazyýet tejribesini, geňeşmeleri, hukuk, maliýe, ykdysadyýet, buhgalteriýa we başga-da onlarça hünär ugurlaryna degişli okuw gollanmalaryny öz içine alýar.
“TTBilim” hem talyplar, hem mugallymlar we islendik bilim bilen gyzyklanýan adamlar üçin peýdaly goşundy. Bu ýerden islendik ders we islendik tema boýunça maglumatlary tapyp bilersiňiz.
“TTBilim” platformasy web-saýt görnüşinde hem elýeterlidir.
5. “Belet Video”
“Belet Video” goşundysy özünde dürli görnüşli, dürli temadaky wideo görnüşlerini jemleýär. Bu ýerde ulanyjylar öz ýaýlymlaryny döredip, dürli wideolar bilen paýlaşyp we görüp bilerler. “YouTube”-niň analogy diýsek ýalňyşmarys.
6. “Belet Film”
Filmler, multfilmler, teleseriallar, çeper filmler we dokumental filmler - her kim bu ýerde özi üçin gyzykly maglumat tapyp biler. “Belet Film” mobil goşundysy bilen ýolda ýa-da iş arakesmesinde elmydama tomaşa etmäge zadyňyz bolar. Filmleriň katalogy yzygiderli täzelenip, goşulyp durulýar. Goşundynyň web-saýt görnüşi hem bardyr.
7. “Аптека Boý Bodron” (Dermanhana Boý Bodron)
“Boý Bodron” dermanhanasynyň müşderileri üçin taýýarlan ýörite mobil goşundysy. Bu goşundynyň üsti bilen dermanhanada dermanlaryň sanawy, bahasy, olar barada maglumatlar bilen tanyşmak bolar. Şeýle hem, goşundynyň üsti bilen derman satyn alyp, sargap bolýar. Eltip bermek hyzmaty hem göz öňünde tutulan.
8. "Чапар" (“Çapar”)
“Türkmenpoçta” kompaniýasynyň taýýarlan goşundysy onlaýn görnüşde çapar çagyrmaga, sargytlaryň, iberilen ýükleriň statusyny görmäge, çapar barada maglumat almaga niýetlenen. Ýurdumyzyň islendik ýerine ýükleri, hatlary ibermäge amatly goşundy.
9. “Taxi hyzmaty”
Tiz wagtda onlaýn görnüşde taksi çagyrmak üçin niýetlenen. Taksi çagyran wagtyňyz, taksiniň kartada hereket edýän ugruny, awtoulagy görmäge mümkinçiligiňiz bar. Öňünden ugur üçin hasaplanan töleg, dispetçere jaň etmek zerurlygy ýok, amatly we tiz.
Ýokarda beýan edilen goşundylaryň ählisini “Google Play”-den almak bolar, olaryň käbirleri “AppStore”-da hem ýerleşdirilen.
Siz haýsy goşundydan peýdalanýarsyňyz? Biz bilen paýlaşyň, biz hem okyjylarymyza ýetireliň.


text:
TÜRKMENISTANYŇ GARAŞSYZLYGYNYŇ 30 ÝYLLYGY DÜNÝÄ METBUGATYNYŇ SAHYPALARYNDA
«Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýyly diýlip yglan edilen 2021-nji ýylda mukaddes Garaşsyzlygynyň şanly 30 ýyllygyny toýlaýan eziz Watanymyz Türkmenistan halkara neşirleriň ünsüni özüne çekýär. Bu şanly sene mynasybetli Diýarymyzda we daşary ýurtlarda dürli çärelerdir dabaralar geçirilýär hem-de Garaşsyzlyk ýyllarynda Türkmenistanyň gazanan üstünliklerine bagyşlanan, owadan bezelen ýörite neşirler çap edilýär.
Baýramçylygyň öňüsyrasynda Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 30 ýyllygyna bagyşlanyp, Türkiýe Respublikasynda “Yerli düşünce” we “Istanbool Today”, Awstriýa Respublikasynda “Galkynysh”, Hindistanda “Business Central Asia” hem-de Pakistanda “The Diplomatic Insight” žurnallarynyň ýörite sanlary neşir edildi.
Dostlukly ýurtlarda çap edilen neşirlerde ýurdumyzyň Garaşsyzlygynyň taryhy, syýasatda, ykdysadyýetde, durmuş we hukuk ulgamynda, ylymda, medeniýetde hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň baştutanlygynda gazanylan üstünlikler barada giňişleýin gürrüň berilýär. Şeýle hem Türkmenistanyň dünýäniň ýurtlary bilen özara bähbitli hyzmatdaşlygy ösdürmeginiň geljegi, sebitiň döwletleriniň arasynda hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklarynyň has-da pugtalandyrylyşy baradaky makalalar çap edildi.
Mundan başga-da, bu neşirlerde şu ýylyň awgust aýynda Türkmenistanda, «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda geçirilen Merkezi Aziýanyň döwlet Baştutanlarynyň konsultatiw duşuşygy barada giňişleýin maglumat berilýär. Şolarda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň halkara forumyň çäklerinde öňe süren başlangyçlary, ýurdumyzyň oňyn daşary syýasatynyň ileri tutulýan ugurlary, energetika we ekologiýa diplomatiýasy baradaky makalalar giň okyjylar köpçüligine ýetirilýär.
Şeýle hem žurnallaryň sahypalarynda şu ýyl toýlanylan ýene-de bir şanly senä — paýtagtymyz Aşgabadyň maý aýynda bellenip geçilen 140 ýyllygyna bagyşlanan makalalar ýerleşdirildi. Bu neşirlerde ýerleşdirilen makalalaryň awtorlary, hususan-da, görnükli syýasatçylar, ýokary okuw mekdepleriniň professorlary we mugallymlary, öňdebaryjy metbugat neşirleriniň ýolbaşçylary türkmen Bitaraplygynyň aýratynlygy, sebitde durnuklylygy saklamakda eýeleýän orny barada gürrüň berýärler. Şunuň bilen baglylykda, ýurdumyzyň energetika, ulag, suw diplomatiýalary babatda halkara başlangyçlary we anyk çäreleri barada aýratyn durlup geçilýär. Şol işleriň ählumumy parahatçylygyň we howpsuzlygyň pugtalandyrylmagyna hem-de Durnukly ösüş maksatlarynyň netijeli amala aşyrylmagyna gönükdirilendigi nygtalýar.
Mundan başga-da, žurnallaryň sahypalarynda milli parlamentiň iki palataly görnüşe geçmegi bilen baglylykda, ýurdumyzda bolup geçen ähmiýetli durmuş-syýasy wakalar baradaky teswirlere we maglumatlara hem aýratyn orun berilýär.
Türkmenistanyň mukaddes Garaşsyzlygynyň şöhratly 30 ýyllygyna bagyşlanyp, ýurdumyzyň we paýtagtymyzyň durmuşyna, Türkmenistanyň medeniýetine, milli mirasyna, aýdym-saz sungatyna, taryhy ýadygärliklerine, dürli pudaklarda alnyp barylýan işlere degişli owadan suratlar bilen bezelip çykarylan žurnallaryň şu sanlarynyň öňde goýan esasy wezipeleriniň biri Beýik Ýüpek ýolunyň ýüreginde ýerleşen, güýçli depginler bilen ösýän döwlet bolan Garaşsyz, Bitarap Türkmenistanyň gazanan üstünlikleri bilen tanyşdyrmakdan ybarat boldy. Meşhur daşary ýurt neşirleriniň ýörite sanlarynyň çap edilmegi halkara bileleşigiň Türkmenistana uly mümkinçiliklere, baý serişde hem-de ykdysady gorlara, şeýle hem täsin taryhy-medeni mirasa eýe bolan ýurt hökmündäki barha artýan gyzyklanmasynyň ýene bir aýdyň subutnamasy boldy.


text:
Astana saýda ortalyqtarynda tártip buzylsa, ol eki aıǵa Ashyq júıesinen shyǵarylady
NUR-SULTAN. QazAqparat - Elordalyq saýda oıyn-saýyq ortalyqtary men saýda úıleri qalada tolyq lokdaýn engizbes úshin Ashyq jobasy aıasynda jumys isteýge daıyn, dep habarlaıdy QazAqparat.
Epıdemıologııalyq ahýalǵa baılanysty bıznes sýbektileriniń jumysy Nur-Sultan qalasy kásipkerler palatasynyń, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý departamentiniń, elorda ákimdigi basshylyǵynyń, sondaı-aq SOO jáne basqa ókilderiniń qatysýymen zoom-konferentsııasynda talqylandy.
Nur-Sultan qalasy kásipkerler palatasynyń dırektory Almat Júnisov buǵan deıin «Atamaken» QR UKP Ashyq qosymshasyn barlyq jerge engizý sekildi bıznes jumysynyń birneshe nusqasyn Úkimetke usynǵanyn atap ótti.
Qazirgi ýaqytta SOO jáne SÚ atalmysh jobaǵa óz erkimen qatysady.
Óz kezeginde SOO jáne SÚ ıeleri Ashyq aıasynda jumys algorıtmin qamtamasyz etýge qyzyǵýshylyq tanytady.
«Biz SOO men SÚ koronavırýs ınfektsııasynyń taralý qaýpi joǵary ári adam kóp jınalatyn oryn ekenin bilemiz. Osy sebepti saýda ǵımarattarynyń qaýipsiz jumys isteýi úshin, sol sııaqty qalanyń tynys-tirshiligin saqtaý úshin osy qyzmet túrin jobaǵa qosý qajet dep sanaımyz», - dedi Almat Júnisov.
Ol sondaı-aq SOO jáne SÚ ıelerine qosymshany tıisti deńgeıde paıdalanbaǵany, kelýshini tirkemegeni úshin jobadan eki apta merzimge, qaıtalanǵan jaǵdaıda eki aıǵa shyǵarylatynyn eskertti.
Ashyq jobasynan shyǵarý nysannyń jumys ýaqytyn edáýir qysqartady.
Óz kezeginde sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý departamenti dırektorynyń orynbasary Aıgúl Shaǵaltaeva elordada sońǵy aptada koronavırýs ınfektsııasyn kún saıyn 1200-1500 adam juqtyratynyn jetkizdi.
Sońǵy aptada 9934 COVID-19 oqıǵasy tirkeldi, bul aldyńǵy aptadan 37,5% joǵary. Ol KVI taralatyn negizgi oryndar - adam kóp jınalatyn mekemeler, ásirese SOO ekenin aıtyp ótti.
«Ashyq qosymshasynyń arqasynda kúnine 200-ge jýyq adam úı karantınin buzatyny anyqtalady. PTR testi oń nátıje kórsetkenin bile otyryp, adam kóp jınalatyn jerge barýyn toqtatpaı otyr. Bul juqtyrý qaýpi óte joǵary ekenin bildiredi. Qazir karantındi qatańdatý máselesi qaralýda. Biz ShOB sýbektileriniń jumys kestesi men rejımine qosymsha ózgerister engizýdi usynyp otyrmyz. Bárin sanıtarlyq normalardy qatań saqtaýǵa shaqyramyn», – dedi Aıgúl Shaǵaltaeva.
Kezdesýge qatysqan kásipkerler Ashyq jobasy sheńberindegi jumys algorıtmin saqtaýǵa, SOO jáne basqa barlyq kirý/shyǵý tustarynda kelýshilerdi baqylaýdy qamtamasyz etýge daıyn ekenin jetkizdi.


text:
Ýewropa Bileleşiginiň (ÝB) Geňeşi Finlýandiýaly diplomat Teri Hakalany Ýewropa Bileleşiginiň Merkezi Aziýa boýunça Ýörite wekili wezipesine belledi. Ol täze wezipesine 2021-nji ýylyň 1-nji iýulyndan girişer.
Teri Hakala ÝB-niň daşary işler we howpsuzlyk syýasaty boýunça Ýokary wekili Žozep Borella ÝB-niň daşary we howpsuzlyk syýasatyny durmuşa geçirmekdäki işine goldaw berer diýlip, Finlýandiýanyň Daşary işler ministrliginiň duşenbe güni ýaýradylan metbugat beýanatynda bellenilýär.
Beýanata görä, Hakalanyň täze wezipesi ÝB-niň merkezi aziýa sebitindäki ýurtlar –Türkmenistan, Gyrgyzystan, Gazagystan, Özbegistan we Täjigistan bilen dowamly hemmetaraplaýyn hyzmatdaşlygyna ýardam bermekden ybarat bolar. Bu hyzmatdaşlyk howpsuzlyk, kanunyň hökmürowanlygy, daşky gurşaw, suw hojalygy, howanyň üýtgemegi, bilim we adam hukuklary ýaly köp ugurlary öz içine alýar.
Beýanatda bellenilişi ýaly, ÝB-niň Merkezi Aziýa boýunça täze Strategiýasyna laýyklykda, işewürlik gurşawyny ösdürmek we maýa goýumlaryny çekmegi höweslendirmek, şeýle hem durnukly aragatnaşygy giňeltmek möhümdir. Goňşy Owganystandaky ýagdaýlar sebäpli Merkezi Aziýa üçin Strategiýasynyň ähmiýeti hem artýar.
Teri Hakala häzirki wagtda Finlýandiýanyň Daşary işler ministrliginiň Syýasy bölüminde Gibrid howplar boýunça ilçi wezipesinde işleýär. Şeýle hem ol öň Finlýandiýanyň Ženewadaky hemişelik wekilhanasynyň başlygy, Finlýandiýanyň Hindistandaky ilçisi, Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň (ÝHHG) Gruziýadaky wekilhanasynyň başlygy ýaly dürli diplomatik wezipelerde işledi.


text:
Berdibek Saparbaev – Naýqastardyń 99 paıyzy ekpe almaǵandar
TARAZ. QazAqparat – Jambyl oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev koronavırýsqa baılanysty ahýaldyń kúrdelene túsýine baılanysty óńir turǵyndaryna úndeý joldady, - dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Ákimniń aıtýynsha, oblystaǵy dertti juqtyrǵan naýqastardyń 99 paıyzy vaktsına salmaǵandar.
Aımaq basshysynyń úndeýiniń mátini Facebook, Instagram áleýmettik jelidegi óziniń jeke paraqshalarynda jarııalandy.
«Ókinishke qaraı, bizdiń aımaqta epıdemıologııalyq jaǵdaı tez nasharlaýda, koronavırýs ınfektsııasyn juqtyrǵandar sany kún saıyn artyp keledi. Bul jaǵdaı jambyldyqtardyń betperde kııýdi doǵaryp, qashyqtyqty saqtaýdy toqtatýyna baılanysty órship tur. Keı jerlesterimiz úılený toılaryn, mereıtoılardy jáne basqa da is-sharalardy adamdar kóp jınalatyn jerlerde ótkizip jatyr. Shekteý sharalaryna qaramastan, oqý oryndarynyń túlekterine saltanatty is-sharalar uıymdastyrý faktileri jıi kezdesedi.
Vırýstyń odan ári taralýyn boldyrmaý úshin biz azamattarymyzdyń densaýlyǵyn barynsha qorǵaýymyz kerek. Osy maqsatta Jambyl oblysynda jańa shekteý sharalary engiziledi. Bul barlyq egjeı-tegjeıli aqparat buqaralyq aqparat quraldary arqyly jurtshylyqqa jetkiziledi»,-delingen oblys ákiminiń úndeýinde.
Sondaı-aq, Berdibek Saparbaev aldaǵy ýaqytta oıyn-saýyq mekemeleri, sport jáne mádenıet obektileri, bazarlar men qoǵamdyq kólik qosymsha shekteýlermen jumys isteıtindigin eskertken.
«Osy aıtylǵan barlyq qaýipsizdik sharalary, eń aldymen, sizdi jáne sizdiń jaqyndaryńyzdyń densaýlyǵyn, ómirin saqtaýǵa baǵyttalǵan.
Jergilikti atqarýshy organdar Jambyl oblysy boıynsha Polıtsııa departamentimen birlesip, oıyn-saýyq oryndarynda, qoǵamdyq oryndarda karantın shekteýleriniń saqtalýyn baqylaýy tıis. Tártip pen tabandylyqtyń arqasynda ýaqytsha qıyndyqtardy jeńetinimizge kúmánim joq»,-dedi aımaq basshysy.
Oblys ákimi, azamattardy karantın rejımin, sanıtarlyq talaptardy qatań saqtaýǵa shaqyryp, ujymdyq ımmýnıtetti qalyptastyrý úshin koronovırýs ınfektsııasyna qarsy vaktsınatsııanyń mańyzdylyǵy týraly taǵy da eske salyp ótti.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev atap ótkendeı, jalpyǵa birdeı vaktsınatsııa – bul qalypty ómirdi qalpyna keltirýdiń jáne adamdardyń densaýlyǵyn saqtaýdyń jalǵyz joly»,-dep túıindelgen B. Saparbaevtyń jambyldyqtarǵa jasaǵan úndeýi.


text:
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň ýaşaýjysy öňki aýaly bilen gatnaşyklaryny gowulaşdyrmak üçin, oňa iberen habarnamasynda «Napster» aýdym-saz programmasyndaky sanawynda görkezilýän adyny üýtgetdi. Şeýlelikde, amerikaly öňki aýaly bilen hiç hili aragatnaşyk saklamaly däldigi sebäpli ABŞ-nyň kanunlarynyň birini bozmakda günäli tapyldy.
«Ferra.ru» neşiriniň habaryna görä, ol diňe gatnaşyklary gowulaşdyrmak isledi we öňki aýalyny kemsitmek islemedi.
Bu waka düşündiriş bersek, ol «Napster» programmasynda aýaly bilen bir hasaby ýöredýärdi. Şeýlelikde, ol sanawynyň adyny üýtgedip bildi. Bu düzgün bozulandygy üçin kazyýet adama şertli höküm çykardy.


text:
ShQO-da balalardyń 50%-dan astamy sportpen tegin aınalysady
ÓSKEMEN. QazAqparat - Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Halyq birligi jáne júıeli reformalar - eldiń órkendeýiniń berik negizi» atty Joldaýyn talqylaý maqsatynda ShQO ákimdiginde jınalys ótti.
«Joldaýda balalar sportyn damytý jóninde kaıtylǵan edi. Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý baǵytynda óńirde 2025 jylǵa deıin jalpy bilim beretin mektepterde qosymsha 3213 sport sektsııasy ashylady. Osy jyly 22 myń balany qamtıtyn 1268 sektsııa jumysyn bastamaq, - dedi oblys ákimi Danıal Ahmetovóz sózinde.
Sondaı-aq óńirde sport sektsııalaryn qarjylandyrýǵa arnalǵan memlekettik tapsyrys júıesin engizýdiń arqasynda balalardy tartý birneshe esege artady.
- Osylaısha, bıyl balalar men jasóspirimderdiń 109 myńy nemese jalpy sanynyń 56,4%-y sportpen tegin aınalysýǵa múmkindik aldy. Ótken jyly olardyń sany 85 myń bolǵan, - dep atap ótti Danıal Ahmetov.


text:
Almatydaǵy atys: Jeke sot oryndaýshylarynyń palatasy túsinikteme berdi
ALMATY. QazAqparat – Almatydaǵy qaıǵyly oqıǵaǵa baılanysty Jeke sot oryndaýshylarynyń respýblıkalyq palatasy qaza tapqan jeke sot oryndaýshylarynyń otbasylary men jaqyndaryna kóńil aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat palatanyń saıtyna silteme jasap.
«Jeke sot oryndaýshylarynyń respýblıkalyq palatasy Almatyda 20 qyrkúıekte qyzmettik mindetin atqarý barysynda qaza tapqan jeke sot oryndaýshylarynyń otbasylary men jaqyndaryna qaıǵyra otyryp kóńil aıtady. Marqumdardyń artynda otbasy jáne kámelet jasyna tolmaǵan balalary qaldy», delingen habarlamada.
Palatanyń málimdeýinshe, atalǵan úıden shyǵarý jónindegi oryndaý óndirisi eki jeke tulǵanyń arasyndaǵy kelispeýshilikke qatysty bolǵan.
«Múlik menshigi quqyǵy tirkelgen adam baspanany elektrondy saýda-sattyqta satyp alǵan, ol burynǵy turǵyndardy kóshirip jiberý jóninde sotqa júgingen. 2020 jyly 10 maýsymda sot atalmysh ótinishti qanaǵattandyrdy. Boryshkerge byltyrdan beri birneshe ret sot sheshimin oryndaý qajettiligi jóninde eskertilgen», delingen habarlamada.
Jeke sot oryndaýshylarynyń kásibı qaýymdastyǵy áriptesterine qajetti kómek kórsetiledi dep málimdedi.
«Baspanadan shyǵarý jónindegi sot sheshimin oryndaý kezinde qaıǵyly oqıǵa boldy, bes adam óltirildi. Jeke sot oryndaýshylarynyń kásibı qaýymdastyǵy tarapynan qaza tapqandardyń otbasylaryna qajetti kómek jáne tolyqqandy qoldaý kórsetiledi.
Oqıǵanyń mán-jaıyn quqyqqorǵaý organdary tergeý jatyr», delingen habarlamada.
Aıta keterligi, buǵan deıin Almaty ákimi Baqytjan Saǵyntaev qaza tapqandardyń jaqyndaryna barlyq tıisti kómek pen qoldaý kórsetiledi dep málimdegen edi.
Eske sala ketsek, Almatyda eki adamnyń menshik quqyǵyna qatysty daýy boıynsha sot sheshimin oryndaý kezinde burynǵy úı ıesi qyzmettik mindetin oryndaýmen kelgen 5 adamdy atyp óltirdi.
Qazir osy qylmys boıynsha sotqa deıingi tergeý amaldary bastaldy.
- Koronavırýstan keıingi sındrom degen ne
- Qazaqstanda qar barystaryn ósirý ortalyǵy qurylady
- Almaty zoobaǵynda zebra qulyndady
- Óskemende kóligine esirtki tyǵyp, saýdalaǵan 38 jastaǵy er adam ustaldy
- Bolat Taıbekov: Shuǵyl medıtsınalyq kómek - 70% ólim jaǵdaıynyń aldyn alady
- Prezıdenttiń on ulttyq jobasyna qoǵamnyń negizgi máseleleri qamtylǵan - saıasattanýshy
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Türkmenistanyň Aşgabatdaky harby ýokary okuw jaýlarynyň kursantlaryna, ýagny studentlerine tomusky dynç alyşlary döwründe öýlerine gitmegiň deregine, olimpiýa şäherçesiniň golaýynda howpsuzlyga gözegçilik etmek tabşyryldy.
Azatlyk Radiosynyň paýtagtdaky çeşmeleriniň aýtmagyna görä, şenbe gününden bäri raýat egin-eşigindäki harby studentler gije sagat 12:00-den, daňdan sagat 6:00-a çenli “Aziada-2017” sport bäsleşiginiň geçiriljek olimpiýa şäherçesiniň golaýyndaky protokol köçelere we olaryň ugrundaky jaýlara gözegçilik edýärler.
“Parahat 2/2 etrapçasynyň 13-nji, 13-nji A we 17-nji jaýlarynyň her biriniň öňünde azyndan bäş kursant dur. Olar jaýlara girip-çykýanlara dykgat bilen seredýärler. Olaryň arasynda sähel şübhe döredýäni bar bolsa, kursantlar olary saklap, ‘şu ýerde ýaşaýaňmy? Gijäň ýary bu ýerde näme edýäň?’ diýen soraglary berýärler. Soňra kanagatlanarly jogap berilse, ony goýberýärler” diýip, gürrüňi edilýän jaýlaryň biriniň ýaşaýjysy aýtdy.
Efirde adynyň agzalmazlygyny soran bu ýaşaýjy harby studentleriň gözegçiliginiň olimpiýa şäherçesiniň golaýyndaky “10 ýyl abadançylyk”, Oguzhan we Atatürk köçeleriniň belli bir böleginde dowam edýändigini-de sözüniň üstüne goşdy.
Azatlyk Radiosyna ýokarda gürrüň edilýän meseleler dogrusynda, Aşgabatdaky harby institutyň resmilerinden haýsydyr bir kommentariý almak başartmady. Bu barada Türkmenistanyň resmi media serişdelerinde hem ilat köpçüligine maglumat berilmeýär.
Emma olimpiýa şäherçesiniň golaýyndaky köçeleriň birinde howpsuzlyga gözegçilik edýän harby studentleriň biriniň Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky çeşmelerine gürrüň bermegine görä, Aziýa oýunlarynyň öňüsyrasynda, şäheriň, hususan-da, olimpiýa şäherçesiniň golaýynda howpsuzlyga gözegçilik etmek üçin, 200 çemesi harby student öýlerine goýberilmändir.
“Harby ýokary okuw jaýymyzda kursdan kursa geçiş ekzamenleri tamamlananda, öýlerimize gitmesiz edildik. Biz tä ‘Aziada-2017’ açylyp, sport bäsleşigi tamamlanýança, şu işlere gözegçilik etmeli edildik. Bu biz üçin özboluşly türgenleşik bolýar. Her gije bizi awtobuslarda gözegçilik etmeli ýerlerimize alyp gidýärler. Daňdanam yzymyza, umumy ýaşaýyş jaýlarymyza alyp gaýdýarlar” diýip, harby ýokary okuw jaýynyň studenti aýtdy.
Howpsuzlyk ýagdaýlary sebäpli adynyň agzalmazlygyny soran talyp özleriniň bu zähmeti üçin aýlyk tölenmeýändigini, diňe okuw stipendiýalarynyň adatdakysy ýaly her aý öz wagtynda berilýändigini belledi.
Türkmenistanda şu ýylyň sentýabr aýynyň 17-27-si aralygynda Aşgabatda geçiriljek Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň öňýanynda, howpsuzlyk çäreleriniň güýçlendirilendigi habar berilýär.
Mundan iki aý çemesi ozal, ýörite gulluklaryň ýa-da polisiýanyň işgärleri tarapyndan Aşgabatda ýaşaýan öňki tussaglara Aziýa oýunlarynyň geçirilýän sebitine barmazlyk, bu sport çäresi geçýänçä ol ýerde “görünmezlik” tabşyryldy. Şeýle-de, soňky aýlarda pasportda Aşgabatda ýazga durmadyk welaýatlylary yzarlamak, olary öz ýaşaýan sebitlerine ugratmaklyk hem güýçlendirildi.
Türkmen häkimiýetleri ýa-da media serişdeleri bu çäreler barada kelam söz aýtmaýarlar. Emma Azatlygyň Türkmenistanyň güýç edaralaryndaky çeşmeleri ýurtda howpsuzlyk çäreleriniň güýçlenmeginiň ýurduň çäginde terrorçylykly hüjümiň bolmagynyň ähtimaldygy baradaky aňtaw maglumatlary bilen baglydygyny belleýärler.
Şu aýyň ortalaryna Azatlyk Radiosy bilen gizlinlik şertlerinde gepleşen ynamdar çeşmeleriň aýtmagyna görä, “YD-niň terraktlaryna mahsus” hüjümleriň ähtimaldygy baradaky maglumatlary maý aýynyň başynda, daşary ýurduň hökümeti beripdir.
Olaryň sözlerine görä, şol wagtda Türkiýeden “Yslam döwleti” topary bilen baglanyşykda güman edilen Türkmenistanyň dört raýaty ekstradisiýa edilipdir. Şondan soň ol bu ýagdaý bilen baglylykda, aýratyn-da Aziýa oýunlarynyň öňüsyrasynda, şübheli görnüp biljek islän adamy saklamak barada görkezmeleriň berlendigini aýdypdy.
Sözümiziň ahyrynda ýatlatsak, Azatlyk Radiosy şu aýyň başynda Aşgabat-Dubaý we Aşgabat-Stambul reýslerinden ýolagçylar toparynyň alnyp galynandygyny habar beripdi. Bu barada Azatlyk Radiosyna reýsden düşürilen ýolagçylaryň käbirleri gürrüň beripdiler.


text:
Aqmola oblysynda jas ónertapqyshtar marapattaldy
KÓKShETAÝ. QazAqparat - El Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı «Aqmola daryny» daryndy balalar men talantty jastardy anyqtaý jáne qoldaý ortalyǵynyń uıymdastyrýymen oqýshylar arasynda «Uly ónertapqyshtyqqa alǵashqy qadam» atty oblystyq ınnovatsııalyq ıdeıalar onlaın-baıqaýy ótti, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi oblystyq ishki saıasat basqarmasyna silteme jasap.
Baıqaý bilim alýshylardy ǵylym men tehnıkanyń ártúrli salalarynda zertteý, ónertapqyshtyq qyzmetke tartý jáne daryndy balalardy qoldaý maqsatynda ótkizildi.
«Baıqaýǵa oblystyń ár aýdanynan jáne Kókshetaý qalasynan 13-17 jas aralyǵyndaǵy 22 oqýshy qatysty. Oqýshylar 9 atalym boıynsha jumystaryn usyndy. Bul - avtokólik, ónerkásip, kosmonavtıka jáne aerokosmos, jylý energetıkasy, avıatsııa, qurylys tárizdi salalardaǵy qoldanystaǵy úlgilerdi ázirleý salasyndaǵy tehnıkalyq qurastyrý jobalary», - dedi uıymdastyrýshylar.
Jas ónertapqyshtardyń jumysyn Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıteti men Kókshetaý qurylys-tehnologııalyq kolledjiniń professorlyq-oqytýshylyq quramynan jasaqtalǵan qazylar baǵalady.
Baıqaý qorytyndysy boıynsha Arshaly, Býrabaı, Shortandy, Tselınograd, Zerendi aýdandary men Kókshetaý qalasynyń oqýshylary úzdik atandy.
Jeńimpazdar men júldegerler dıplomdarmen, al jetekshileri Alǵys hattarmen marapattalady.
Aıta keteıik, birinshi oryn alǵan oqýshylar qazan aıynyń sońynda ótetin respýblıkalyq baıqaýda Aqmola oblysynyń atynan qatysatyn bolady.


text:
Kásipkerlikti qoldaý: ShQO-da 30 sharýa qojalyǵyna elektr jelisi tartyldy
ÓSKEMEN. QazAqparat – Shyǵys Qazaqstan oblysynda «Bıznestiń jol kartasy» baǵdarlamasy aıasynda 17 ınfraqurylymdyq joba iske asyrylady, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
ShQO ákimi Danıal Ahmetov kásipkerlikti qoldaýdyń memlekettik baǵdarlamasy aıasynda ınjenerlik-ınfraqurylymdyq nysandardyń qurylysy jóninde keńes ótkizdi.
«Búginde bizdiń oblys bul baǵyt boıynsha kósh bastap tur. 2018 jyldan beri jalpy somasy 3,7 mıllıard teńgege 31 joba júzege asyrylǵan. Osylaısha, kólik joldary men temirjol túrli kásiporyndarǵa qaraı tartyldy. 2020 jyly alty jobany aıaqtadyq. Al qazirgi ýaqytta taǵy altaýy iske asyrylýda», - dedi aımaq basshysy.
Bıyl «Bıznestiń jol kartasy» baǵdarlamasynyń portfelinde 17 ınfraqurylymdyq joba tur. Onyń 10-y iske asyrylǵan.
«Abaı, Glýbokoe, Jarma, Zaısan, Tarbaǵataı jáne Úrjar aýdandarynda etpen aınalysatyn 30 sharýa qojalyǵyna elektr jelileri tartyldy. Óz orynbasarlaryma ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrý boıynsha birqatar tapsyrma júktedim. Atap aıtqanda, eger jobalyq-smetalyq qujattama áli jasalmasa jáne saraptamalardyń qorytyndylary daıyn bolmasa, onda mundaı obektilerge qarajat salýdyń máni joq. Kerisinshe belsendi qurylys júrgizip jatqan nemese kásiporyndy tapsyrýǵa daıyn kásipkerlerge kómektesý kerek», - dedi Danıal Ahmetov.
- ShQO-da bıyl alıment tóleýden jaltarǵan 300-den astam adam anyqtaldy
- Qabanbaıdyń 329 jyldyǵy: ShQO-da respýblıkalyq konferentsııa ótti
- Erqanat Turymtaı qazaqtyń kóne jádigerlerin búginge deıin saqtap keledi
- Terrorıster basyp aldy: Óskemen turǵyny polıtsııaǵa jalǵan habar bergen
- ShQO qutqarýshylary páterde qamalyp qalǵan balany qutqardy
- ShQO-da 1000 tonnadan astam pishen órtendi
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Aýatolla Homeýniniň ýurda dolanyp gelmeginden tä ABŞ-nyň goldaw berýän patyşalyk režimi agdarylýança bolan aralykdaky 10 günde 1-nji fewraldan 12-nji fewral aralygynda Eýranda ynkylabyň 31 ýyllygy mynasybetli dürli dabaralar hem çäreler geçirilýär. 11-nji fewrlada hökümetiň tarapdarlarynyň gatnaşmagynda resmi dabara geçiriljek.
Häzir Eýranda saýlawlardan soňra dörän ýagdaý sebäpli köpler Ahmedinejadyň hökümetinden nägile, 1979-njy ýyldaky rewolýusiýadan soňra bolsa ýurtda syýasy taýdan iň erbet krizisli ýagdaý höküm sürýär.
Eýranyň oppozision syýasy partiýalarynyň agzalary hökümete garşy protest demonstratsiýalaryna gatnaşmaga çagyryş etdiler, bu bolsa hökümetiň resmi dabaralaryna gabat gelýär. Emma Ahmadinejad syýasy krizisiň döremegine öz hökümetiniň sebäp bolandygy baradaky pikiri ret edýär.
Döwlet telewideniýesi oňa salgylanyp, Eýran sistemasynyň mundan ozal hiç haçan bolmadyk derejede güýçli hem durnuklydygyny, Eýran halkynyň bolsa göz öňünde tutýan maksatlaryna ýetmek üçin tutanýerli hereket edýändigini öňe sürdi.
Sesleri sem ediş
Prezident ýurtda durnuklylyk höküm sürýär diýse-de, häkimiýetler oppozisiýanyň tarapdarlarynyň protest demonstrasiýalaryny basyp ýatyrmagy dowam etdirýärler, olaryň maksady hökümete garşy çykýanlaryň seslerini sem etmekden ybarat.
Hepde soňunda protestlerde tussag edilenlerden 16-nyň garşysyna sud işi gozgaldy, olrdan bäşisine «Hudaýa garşy urş edenler» diýen günä ýöňkeldi, beýle günä üçin bolsa ölüm jezasy berilýär. Ýarym resmi “Fars” habar agentligi bolsa tussagda goşmaça 150 protestçiniň saklanylýandygyny mälim etdi. Şeýlelik bilen Aşura wakasy bilen bagly tussag edilenleriň sany 450-den gowrak diýip, habar berilýär.
28-nji ýanwarda «Hudaýa garşy urş etdiler» diýip, häkimiýetler iki adamyny dardan asdylar. Ýöne olaryň iýun aýyndaky saýlawlardan öň tussag edilendigi aýdylýar.
Eýranyň howpsuzlyk güýçleri 11-nji fewrala planlaşdyrlan hökümete garşy şygarlar bilen çykyş etmekçy bolýanlaryň öňüni almak ugrundaky aladalaryny dowam etdirýärler. Hepdäniň soňunda ýaýradylan beyannamada aýdylyşyna görä, howpsuzlyk güýçleri hökümete garşy protestlere gatnaşanlaryň kimligini film ýa-da surat arkaly tanap, tussag edipdirler.


text:
Şu günler Türkmenistanyň syýasy we jemgyýetçilik durmuşynda ýurduň oba hojalyk pudagynda alnyp barylýan özgertmeler aktuallygyny saklaýan wagty, Balkan welaýatynyň käbir etraplarynyň kärendeçi daýhanlary özleriniň himiki dökün üpjünçiligi bilen bagly kynçylyklary başdan geçirýändiklerini gürrüň berýärler.
Azatlygyň ýurt içindäki habarçysy bu ýagdaýlar boýunça 31-nji oktýabrda ýetiren maglumatynda Balkan welaýatynyň hususan-da Serdar hem-de Bereket etraplarynyň gallaçy kärendeçileriniň fosfor döküni bilen bagly kynçylyklary başdan geçirýändigini habar berdi.
Onuň sözlerine görä, bölünip berlen ýerlere döwlet tabşyrygy esasynda bugdaý ekmek bilen borçlandyrylan serdarly hem-de bereketli ençeme kärendeçi döwlet tarapyndan üpjün edilýän fosfor döküniniň özlerine wagtyndan giç berilýändigini habar berýär.
Habarçy bu ýagdaýyň bugdaýyň ösüşine oňaýsyz täsir edýändigini kärendeçi daýhanlaryň birnäçesiniň sözlerine salgylanyp gürrüň berýär.
Türkmenistanda sentýabr aýynda güýzki bugdaý ekiş möwsümine girişildi.
2019-njy ýylda Türkmenistan boýunça güýzlük bugdaý üçin jemi 760 müň gektar meýdan ýer bölünip berildi hem-de 1 million 600 müň tonna däne taýýarlamak göz öňünde tutulýar.
Tapgyr iki ýyl bäri Türkmenistan meýilleşdiren galla planyny dolup bilmäni gelýär.
Ýurduň oba hojalyk pudagyndaky häzirki ýagdaýlar bilen ýakyndan gyzyklanýan ýerli çeşmämiz fosfor döküniniň ekerançylykdaky ähmiýetine ünsi çekýär.
“Agrotehnikanyň talaplaryna görä, ýerlerde entek ekiş geçirilmänkä fosfor döküni dökülmeli. Sebäbi bu dökün ortaça üç aýdan soň topraga öz ýetirmeli täsirini ýetirýär. Fosfor ýeri ýumşadyp, dänäniň ine-gana ýere kök urmagyna mümkinçilik döredýär. Ýere ymykly kök uran islendik däneli ekiniň ösüşi we hasyllylygy ýokary bolýar” diýip, ýurduň oba hojalyk pudagyny öwrenýän çeşmämiz gürrüň berdi.
Ýurduň döwlet metbugatyna ynansaň, Türkmenistan dökün-himiýa üpjünçiliginde diňe bir içerki talaby kanagatlandyrmak bilen çäklenmän, eýsem ol oba hojalyk üçin zerur bolan dökün serişdelerini daşary ýurtlara-da eksport edýär.
Ekerançylykda ulanylýan himiki dökünleriň we beýleki serişdeleriň önümçiligine döwlet eýeçiligindäki “Türkmenhimiýa” konserni gözegçilik edýär.
Ýurduň dürli künjeklerinde bu konserne degişli zawodlar hereket edýär.
Türkmenistanda öndürilýän fosfor döküniniň agramly bölegi Türkmenabatda ýerleşýän himiýa zawodynda öndürilýär.
Resmi maglumatlarda bu zawodyň ýylda 225 müň tonna fosfor dökünlerini hem-de 500 müň tonna kükürt kislotasyny öndürmäge ukyplydygy habar berilýär.
“Ekilen we ösüş suwy tutulan bugdaý meýdanlarynyň tas hiç haýsysyna diýen ýaly fosfor döküni berilmändir” diýip, Azatlygyň habarçysy Balkan welaýatynyň Serdar we Bereket etraplarynda gürrüňdeş bolan ýerli kärendeçileriň sözlerine salgylandy.
“Daýhan birleşikleriň başlyklary olary (kärendeçileri ýanlaryna) çagyryp, “zerur döküniň belli bir bölegi gelip gowuşdy, gerek bolsa fosfor dökünini berip bileris” diýýärler. Kärendeçi daýhanlar bolsa daýhan birleşikleriň başlyklaryna jogap gaýtaryp, “biz eýýäm ösüş suwuny tutduk, indi fosfor gerek däl diýýärler” diýip, habarçymyz kärendeçiler bilen oba başlyklarynyň arasyndaky gürrüňdeşlige salgylandy.
Onuň sözlerine görä, kärendeçiler özlerine wagtyndan giç berilýän dökünden ýüz öwren ýagdaýlarynda-da döwlet bilen hasaplaşykda muňa töleg tölemäge mejbur bolýarlar.
Ýatlasak, Halk Maslahatynyň iň soňky mejlisinde döwlet baştutany oba hojalyk pudagynda beýleki käbir özgertmeler bilen bir hatarda bugdaýyň we pagtanyň döwlet satyn alyş nyrhyny ýokarlandyrmak barada çözgüt hödürledi.
Azatlyk bilen söhbetdeş bolan aşgabatly synçy degişli nyrhlaryň ýokarlanmagy bilen, häzirki wagtda ýerlerde kärendeçileriň tehnika we dökün bilen bagly tölegleriň ýokarlanmagyndan hem howatyr edýändigini gürrüň berdi.
Habarçymyzyň Balkan welaýatynyň degişli etraplarynda dowam edýän dökün üpjünçiligindäki bärden gaýtmalar boýunça döwlet metbugatynda gürrüň gozgalmaýar.


text:
Bir akyldar ölmezden öň - bilimini oňa bermek üçin ýeterlik ukuply, zehinli, ökde hem başarnykly okuwçy gözleýärdi. Ähli okuwçylary ýygnamak kararyna geldi.
Şeýdip, köp şägirtler (dowam ediji okuwçylar) ýygnandy.
Akyldar olara:
- Mende bir mesele bar we haýsyňyzyň muny çözüp biljekdigini bilesim gelýär.
Görýäňizmi - yzymdaky diwarda şäherdäki iň uly, iň agyr we iň uly gapy bar. Sizden haýsyňyz kömeksiz açyp biler?
Okuwçylaryň käbiri başlaryny egdiler: bu meseläni çözüp bolmajak ýalydy. Beýlekiler gapyny has içgin gözden geçirdiler, leňňer ulanmagyň mümkinçiligini we materialyň aýratynlyklaryny ara alyp maslahatlaşdylar we bu meseläniň çözülip bilinmejekdigi barada netijä geldiler.
Hemmeler akyldaryň soran zadyny edip bolmaýandygyny aýtdy.
Gapydan diňe bir okuwçy gelip, ony içgin gözden geçirdi. Ol materialyň galyňlygyna we dykyzlygyna baha bermäge synanyşyp, gapyň ýüzüne kakdy, gapynyň nämeden ýasalandygyny we petleleriň näderejede ýaglanandygyny belläp geçdi. Ol okuwçy gözlerini we ellerini ulanyp, ony uly üns bilen barlady. Ony kakdy, käbir ýerine basdy.
Hemmeler gapynyň ýapykdygyny ýa-da gysylandygyny çaklaýarlar. Aslynda, ol diňe sähel, biraz ýeňilräk ýapykdy. Şägirt uludan demini aldy, jemlenip, gapyny ýuwaşlyk bilen itekledi. Gapy aňsatlyk bilen we ýeňillik bilen garşylyksyz açyldy.
Şeýle birkemsiz dizaýn edilipdi we gurulypdy welin, ony açmak üçin sähelçe itek ýeterlikdi.
Akyldar özüni mirasdüşer tapdy.
Beýleki talyplara ýüzlenip, aşakdaky sözleri aýtdy:
- Durmuşda we işde üstünlik birnäçe möhüm faktorlara bagly we bu gün olary hereketde gördüňiz.
Ilki bilen, duýgyňyzy gurşap alan hakykaty doly öwrenmäge we düşünmäge mümkinçilik beriň.
Ikinjiden, howlukmaň we şonuň üçin ýalňyş netije bermäň.
Üçünjiden, karar bermek üçin ýeterlik batyrgaý boluň.
Dördünjiden, kabul edeniňizden soň, ynamly we ikirjiňlenmän hereket ediň.
Bäşinjisi, ähli güýjüňizi we kuwwatyňyzy bu herekete gönükdiriň.
Ahyrynda, ýalňyşmakdan gorkmaň.
G. Maral


text:
Türkmen halky özüniň bäşmüňýyllyk taryhynyň dowamynda ýetmiş döwlet, şol sanda iri imperiýalary döretdi. Olar dünýä siwilizasiýasynyň taryhynda uly yz galdyrdy. Ata-babalarymyz parahatçylyk söýüjilik we özboluşlylyk ýaly milli häsiýetleriniň bolandygyna garamazdan, ene topragymyzy we eziz Watanymyzyň garaşsyzlygyny goramak üçin köp uruşlary başdan geçirmeli boldular.
Türkmeniň ýeňil bolmadyk tebigy-howa şertlerinde ýaşan ata-babalaryna bolsa has irki taryhy döwürlerde daşky gurşaw, haýwanat we ösümlik dünýäsi bilen ýaşamak hukugyny goramak paýy düşüpdi.
Gurak zolagyň suw gorlarynyň örän çäkli şertlerinde ekerançylyk bilen meşgullanmak, aw etmek beden taýdan taplygy hem-de ruhy taýdan durnuklylygy talap edipdir. Çünki awçylygyň dowamynda diňe ýyrtyjy haýwanlar däl-de, eýsem, surnukdyryjy yssy howa, galyberse-de, ene topragymyza şek ýetirjek bolan duşmanlara garşy yzygiderli söweş hereketleri uly howp salypdyr.
Şonuň üçin türkmenler öz çagalaryny ir döwürden başlap, durmuşa uýgunlaşdyrmak üçin halkyň terbiýeçilik tejribesine giren oýunlary we sport maşklaryny ulanypdyrlar. Bu oýunlaryň aýry-aýry görnüşleri wagtyň geçmegi bilen däp-dessurlaryň we tanslaryň bir bölegine öwrülip, awa gitmezden öň, ýa-da söweşe başlamazdan öň ýerine ýetirilipdir. Munuň özi adamy öňde boljak waka beden we ruhy taýdan taýýarlapdyr. Sport bilen bagly adalgalary ulanmaly bolsa, ýaryşdan öňki türgenleşik diýip atlandyrmak hem bolar.
Şonuň üçin çaga oýunlary diňe güýmenje bolmak bilen çäklenmän, eýsem, durmuşyň özboluşly sapaklary, ösüp gelýän nesli durmuşa taýýarlamagy maksat edinen mekdep bolup hyzmat edipdir. Şeýle sapaklar çagalygyň ir döwründe başlanypdyr.
Şol bir wagtyň özünde oýunlar düzgün bolşy ýaly, gyzykly, göçgünli we özüne çekiji bolupdyr. Halk terbiýesi hem şol ýörelgelere esaslanypdyr – çagalara oýunlar arkaly bilim berlen bolsa, ýetginjeklere we gyzlara däp-dessurlar arkaly durmuşda, awda we söweşde zerur bolan endiklere eýe bolmaga kömek edipdirler.
Biziň ata-babalarymyz şahsyýeti hemmetaraplaýyn ösdürmek maksadynda çagalar üçin köpsanly oýunlary oýlap tapypdyrlar. Dürli ýerlerde ugur tapmak, çakgan bolmak, güýjüňi we çalasynlygyňy artdyrmak ýaly adaty endiklerden başga-da, oýunlar çagalarda zehini hem-de ruhy-ahlak häsiýetleri, erk-islegi, maksada ýetmekde tutanýerliligi, üşükliligi döretmäge, toparyň düzüminde umumy dil tapmak hem-de sazlaşykly hereket etmek başarnygyny kemala getirmäge gönükdirilendir.
Halk oýunlary milletimiziň döreýşiniň şaýatlary bolup durýar diýsek öte geçdigimiz bolmaz, onuň taryhy bäş müň ýyla barabar döwri öz içine alýar.
Şonuň bilen birlikde, çagalar ulalyp, eýýäm ýetginjekler oýunlaryna gatnaşypdyrlar, olaryň alamatlaryny «şa aw-şikarlary» wagtynda görmek bolupdyr. Olar harby-taktiki okuwlary ýadyňa salyp, ýaragly atlylardan ybarat bolan dürli toparlaryň özara hereketleri özleşdirilipdir.
Jerenleri awlamak üçin geçirilen şikar wagtynda atlylaryň aýratyn topary haýwanlaryň has uly sürülerini yzarlap, olaryň içinden atlylaryň esasy güýji bilen awlanjak keýikleri saýlap alypdyrlar. Beýleki topar bolsa, sürini kowup, öňde garaşyp duran awçylaryň duzagyna sürüpdirler.
Şunuň ýaly aw-şikarlara wagtal-wagtal hökümdaryň özi gatnaşyp, goşunlarynyň ukybyny barlamak maksady bilen geçiripdir. Şeýle çäreler azyk ýetmezçiligi üçin däl-de, eýsem, raýatlaryň (asudalyk döwründe—adaty maldarlar, ekrenaçylar we senetçiler, uruş döwründe bolsa, oňat tälim alan esgerler) öz söweşjeň endiklerini saklap galmagy üçin geçirilipdir. Ýabany haýwanlary kowalamak, awlamak bilen bagly bolan şeýle hereketler harby-oýun tälimlerini ýadyňa salypdyr.
Ýetginjekler oýunlary baradaky gürrüňe gaýdyp gelmek bilen, olaryň köpüsiniň sportuň häzirki görnüşleri bilen örän meňzeşdigini bellemek gerek. Mysal üçin, «çilik-hekgal» oýny häzir tutuş dünýäde meşhur bolan golf oýnuny «çilik» – otuň üstündäki hokkeýi we beýleki oýunlary ýadyňa salýar. Gadymy döwürde olar çagalara taýaga erk etmegi öwredipdir, çünki taýak başarnykly ellerde ýaraga öwrülipdir.
Mysal üçin, «çowgan» diýen gadymy atly oýun (häzirki döwürde at üstünde oýnalýan top oýnuny ýada salýan) atla at üstünde berk saklanmagy öwredip, şol bir wagtda-da bäsdeşlerden üstün çykyp, agaç görnüşli şary iki sütüniň arasyna salmak üçin taýaga başarnykly erk etmegi öwredýär. Şeýle oýun çagalykdan endikleri terbileýärdi. Şol endikler arkaly ýetginjek ýönekeý taýak bilen goýun sürüsine hüjüm etmäge çemeleşýän möjegiň ünsüni sowup bilýärdi. Zerur ýagdaýynda bolsa taýagy gylyja çalşyp, çopan dessine oňat endik alan söweşjeň atla öwrülip bilýärdi.
Mysal hökmünde «çilik-hekgal» diýen oýny gysgaça gürrüň bersek, ýerlikli bolar. Bu barada öz döwründe meşhur türkmen alymlary—akademik A.Jykyýew hem-de professor Ö.Gündogdyýew giňişleýin gürrüň berdiler.
Gyş döwründe, ilat oba hojalyk işlerinden boş wagty 20 ýaşa çenli bolan ýetginjekler meýdana ýygnanypdylar. Oýunçylar ýany bilen takmynan ýetmiş santimetrden çala gowrak bolan uzynlykdaky taýagy hem-de uly bolmadyk ýörite taýýarlanan uzynlygy 25 santimetr bolan iki tarapy uçly taýagy – «çiligi» getirerdiler. Taýaklary oýunçylaryň özleri agajyň berk görnüşlerinden ýa-da gyrymsy agaçlardan, adatça ýylgyndan taýýarlaýardylar.
Ýeriň ýüzünde diametri on metre golaý bolan töwerek çyzýardylar. Onuň içinde bellik bolup hyzmat eden daşlar ýerleşip, ýeňlişe sezewar bolýan oýunçylar şolara çilik bilen degirmelidiler. Käwagt daşlaryň ýerine bellik hökmünde gazylan çukur goýulýardy. Munuň özi bu oýny häzirki döwürdäki golfa has-da ýakyn edýär.
Ýeňlip barýan topar töweregiň daşynda ýerleşýär. Toparyň öňbaşçysy çiligi eline alyp hem-de ony ýokary zyňyp, ony taýak bilen urýardy. Ol urup bilmedik ýagdaýynda, onuň ikinji synanyşyga hukugy bardy. Eger bu synanyşygy hem başa barmasa, onda ol taýagy öz toparynyň beýleki oýunçysyna geçirýärdi.
Eger garşydaş toparyň oýunçysyna çiligi howadaka tutmak başartsa, onuň tutuş topary ýeňiş gazanýardy; toparlar ýerlerini çalyşýardylar. Güýçli urgudan soňra çilik 100 metre çenli aralyga zyňlyp bilýärdi. Ýeňlip barýan toparyň oýunçylarynyň biri çiligi ýerden galdyrýardy hem-de şol ýerden ony bellik goýlan tarapa zyňýardy.
Eger ol bellige düşse, onda topar ýeňýärdi. Eger-de çilik diňe töwerege ýetse, onda ony yza zyňýardylar, özi-de oýunçylaryň ýok ýerine zyňylýardy; alyp baryjy toparyň oýunçysynyň şu ýagdaýda çiligi eline almaga hukugy ýokdy, elindäki taýagy bilen seresaplyk bilen ony ýokary galdyryp urmalydy.
Utulyp barýan topar çiligi ýene-de bellige tarap zyňýardy. Bellige yzly-yzyna dört gezek degmeseň hem-de çiligi howadaka tutmasaň, oýunçylar jerime utuklaryny alýardylar hem-de bir bitin utugy ýitirýärdiler.
... Türkmenleriň halk oýunlaryna, şol sanda «çilik-hekgalyň» döränine birnäçe müň ýyllar bolandygyna garamazdan, golfyň resmi taýdan dörän senesini ol barada ilkinji gezek ýazuw görnüşdäki ýatlanylmagyny hasaplamak kabul edilendir. Günbatar taryhçylary munuň Şotlandiýadygyny çak edýärler. Bu ýurduň parlamenti 15-nji ýüzýyllykda çykaran namasy bilen bu döwletiň raýatlarynyň harby işi öwrenmegiň deregine köplenç ellerine taýak alyp ylgamak bilen meşgullanýandyklary üçin bu oýny gadagan edipdir.
Taryhy taýdan geň ýagdaý: sportuň täze görnüşiniň resmi taýdan döremegi öz gözbaşyny onuň gadagan edilen gününden alyp gaýdýar.
Adalatyň hatyrasyna bu senä garşy çykýanlaryň hem bardygyny belläp geçmek gerek. Mysal üçin, gollandiýalylar golfyň öz ýurtlarynda 1297-nji ýylda dörändigi baradaky maglumatlara eýediklerini tassyklaýarlar.
Hytaýly taryhçylar has-da aňyrky senäni agzaýarlar. Olar Şotlandiýada golfyň gadagan edilmegine çenli 500 ýyl öň Hytaýda «çuýwan» diýen oýny oýnapdyrlar. Onuň düzgünleri golfy örän gowy ýatladýar.
Islendik ýagdaýda-da boýun almak gerek: sportuň bu görnüşiniň nusgasy gadymyýetde ençeme ýurtlarda, şol sanda türkmenlerde-de bolupdyr.
Halk oýunlarynyň hem-de sport güýmenjeleriniň aýry-aýry görnüşleri häzirki günlerde resmi sport görnüşleriniň derejesine eýe boldy. Şolar boýunça milli ýaryşlar hem-de halkara çempionatlar geçirilýär. Munuň özi, ilkinji nobatda, milli göreş, at çapyşyklarydyr. Ata-babalarymyzyň at çapyşyklarynda häzirki döwürdäki konkur bilen meňzeşlikleri arkaýyn görmek bolýar.
Ata-babalarymyzyň bu oýunlary nesilden-nesle aýawly geçirip, dünýä siwilizasiýasynyň genji-hazynasyny baýlaşdyran beýik medeni mirasymyzyň bölegi hökmünde olary häzirki günlerimize çenli hem saklandyklary ajaýypdyr.
www.malaysia.tmembassy.gov.tm


text: Braziliýaly meşhur tälimçi Luiz Felipe Skolari 28-nji gezek wezipesinden boşadyldy. 72 ýaşyndaky tälimçi ýurdunyň belli toparlaryndan Gremio klubuna tälim berýärdi. Ol 4 dürli döwürde Gremio toparyna tälim berip, 4-nji gezek bu klubdaky işinden gitdi. Umumylykda bolsa 28-nji gezek tälimçilik wezipesinden boşadylan Luiz Felipe Skolari 80-nji ýyllaryň başynda tälimçilige baş goşupdy. Ol tälimçilik karýerasynda Gremioda 4, Palmeirasda 3, Kruzeiroda hem-de Braziliýanyň milli ýygyndysyna 2 dürli döwürde tälim beripdi. 2002-nji ýylda Braziliýanyň ýygyndysyna Dünýä Kubogyny gazandyran tejribeli tälimçi 2004-nji ýylda Portugaliýanyň ýygyndysy bilen Ýewropa çempionatynda ikinji orny eýeledi. Skolari Ýewropada gysga wagtlyk Çelsiniň hem tälimçisi bolupdy.


text:
Türkmenistanyň “Türkmenbaşy” paýdarlar täjirçilik bankynda we onuň garamagyndaky ähli şahamçalarynda “Altyn-Asyr” bank kartyňyza «Internet banking» hyzmatyny birikdirip, şu aşakdaky hyzmatlaryň töleglerini ýurdumyzyň çäginde internet arkaly amala aşyryp bilersiňiz.
“Internet bank” hyzmatyny birikdirmek üçin banka ýüz tutanyňyzda ýanyňyzda şahsy pasportyňyz (nusgasy) we el telefonyňyz bolmaly.
HABARLAŞMAK ÜÇIN TELEFONLAR:
Türkmenistanyň «Türkmenbaşy» paýdarlar täjirçilik banky. Tel. (+993 12) 44-72-01; 44-72-09 www.tbbank.gov.tm
Internet-Banking ulgamynda işläp başlamazdan ozal, aşakdaky düwmä basyp, gollanmany ýükläp almagy maslahat berýäris:
INTERNET BANKA GIR
Şeýle hem, el telefonlar üçin bankymyzyň mobil programma üpjünçiliklerini şu aşakdaky salgylardan alyp bilersiňiz: