text:
Friday, December 31, 2010
حافظه تاریخی
چگونه حافظه تاریخی ملتی به فراموشخانه سپرده می شود؟
Nädip bir milletiň taryhy kimligi, aňyny öçürilýär?
Haçanda Grekleriň/Ýunanlaryň mifilogiýasyny, gyzylderileriň medeniýetini we taryhyny, Latyn Amerikadaky Maýalaryň we Aztekleriň ýa-da Gündogardaky Hint we Çin medeniýetini hakynda bir zat okanymda ýa-da olar hakynda surata düşürlen filmleri görenimde mende şeýle sorag döreýär: Nädip olar öz ata-babalaryndan miras galan medeniýetleri saklap, olary geljekgi nesillerine-de aşyrýarlar? Olar öz gadymyýetleri hakynda yzygiderli kino filmer surat düşürýärler, reňkli kitaplar çap edýärler. Ýene soraýaryn: Näme biziň halkymyz dünýä medeniýetiň ösüşinde goşant goşmadymyka? Näme üçin biziň gadymky mifilogiýalarymyz hakynd filmler surata düşürülmeýär, gyzykly kitaplar çap edilmeýär? Her gün diýen ýaly dürli ýurtlarda Herkules, Zeus, Promete, Alksander Makadonsky hakyndaky filmeleri tomaşa etse bolýar, ýöne Türkmenistan baý döwletem bolsa henize çenli milli taryhyny düzüp bilmän gelýär, onuň ýerine Niýazowyň Ruhnamasy ýa-da Berdimuhammedowyň “Saglyk” baradaky kitaplary mahabatlandyrlyp gelinýär. Millionlarça dollar pul berip Ruhnamany araşa iberdiler.
Aşakda pars dilinde hödürlän bu makalamyzda Eýrandyr Owganystanda milli sütüm astynda ýaşaýan ildeşlerimiziň ünsüni bu meselä çekmek isledik.
Akmyrat Gürgenli
وقتی که آثار حماسی یونانیان، تاریخ و تمدن سرخپوستان، مایاها و آزتک های ساکن آمریکای لاتین و یا تمدن مشرق زمین همچون تمدن هند و چین را مطالعه می کنم از خودم می پرسم چطور این ملل توانستند حافظه تاریخی به ارث مانده از اجدادشان را به روزگار ما رسانیده و آنرا امروزه نیز پاس داشته به راه و روش آبا و اجدادی خویش پایدار بمانند؟ درباره آن تمدن های باستانی فیلهما ساخته میشود و کتابها نوشته می شود وهمواره در راستای شناساندن آن نه تنها به نسل های جدید، بلکه به جهانیان نیز تلاش می کنند. و باز می پرسم آیا ملت ما درپیشرفت و گسترش تمدن به جهان چیزی تقدیم نکردند؟ آیا درباره داستانهای حماسی و باستانی ما فیلمی ساخته شده و یا کتابهای متعددی، باتصویرهای گوناگون برای بزرگان و کودکان نوشته شده است؟
امروزه در اکثر سینماها و کانالهای تلویزیونی جهانی داستانهای حماسی یونانی نظیر هرکولس، زئوس، پرومته، جهانگشائی اسکندر... نشان داده میشود ولی در کشور ثروتمند تورکمنیستان حتی تاریخ همین یکی- دوصد سال اخیر و اساسا تاریخ تورکمنیستان بصورت نوین و با دیدگاهی مستقل از بلشویسم نوشته نشده و سران رژیم در این باره یک مانات نیز خرج نمی کنند، ولی برای «روح نامه» نیازوف و کتاب «بهداشت ملی» بردی محمدوف میلیونها مانت صرف میشود و با پرداخت میلیونها دلار« روح نامه با سفینه فضاپیما به عرش فرستاده میشود... بگذریم که این خود بحثی دیگر است.
آیا تشابه داستانهای « دیو یک چشم» هومر یونانی با « دپه گؤز» قورقوت آتا، «بوغاچ خان» قورقوت آتا با «حماسه رومولس» رومی که در آن گاو نری توسط قهرمان از پای در می آید تصادفی است، و یا تشابه داستان گرگ رومی و نوشیدن شیر ماده گرگ توسط فرزندان انسان با داستان «بوز قورت» تورکی را چگونه می توان توجیه کرد. در حماسه «گؤراوغلی»، اسب مشهور وی «قیرآت» نوزاد مادیانی دریایی است، «دنگیز قولانی» و تورکمن «اسب را بال انسان» می نامد: «آت آدامینگ غاناتی دیر» که تشابه آنرا در داستان یونانی اسب بالدار و آسمانی «پگاس» می بینیم. در میفولوگی تورکمنی مربوط به دوران چندخدایی هرچیزی در طبیعت دارای صاحبی است که به آن «ایه» می گویند، «قونوم ایه سی» (خدای قبرستان)، «سوو ایه سی»(خدای آب)، «اوت ایه سی» (خدای آتش)، «یل ایه سی» (خدای باد)، « یاغمیر ایه سی» (خدای باران)، «چؤل ایه سی» (خدای بیابان)... آیا همه اینها تصادفی است؟
از این مثالها می توان این نتیجه را گرفت که تاریخ و تمدن تورکمنها و یونانیان- یا رومیان باید همزمان و هم دوره باشند. ما در اینجا دقیقا نمی توانیم مطرح کنیم که کدامیک بر دیگری متقدم یا متأخر بوده و یا این یکی از آن دیگری تأثیر گرفته است. هرچه باشد تمدن مربوط به جهانیان است و انسانها ملهم از یکدیگر به رشد و تعالی تاریخی و مدنی نائل می شوند.
ابداع چرخ گاری، اختراع خط میخی، تربیت و رام کردن اسب که هریک در عصر خویش انقلابی بزرگ در عرصه ارتباط و ترانسپورت محسوب میشد را تمامی مورخان مشهور جهان به تورکان نسبت می دهند. که هریک از این پدیده ها سهم بسزائی در گسترش تمدن جهانی داشتند. نخستین داستانهای حماسی همچون «نبرد گیلغامیش»، «داستان یافتن حیات ابدی»، "داستان مبارزه نور با تاریکی/ مبارزه روی زمینان و دیوان جهل و تاریکی به زنجیر کشیده در قعر زمین... همگی اینان که پایه و اساس اساطیر یونانی قرار دارند نیز جزء جداناپذیری از فرهنگ ما تورکان و تورکمن است. ستاره شناسی و تفحص درباب چرخش فصول نیز از دیدگاه مردمان تیزهوش ما پنهان نمانده است بگونه ایکه در بین تورکمنها آغاز هر فصلی با طلوع و پایان آن با افول ستاره ای مشخص میگردد و جشنهای کشت و ذرع و زایش فراوان دامهایشان را با آغاز فصلی جشن گرفته، زمینه بسیاری از اعیاد امروزی نظیر نوروز و آتش، برابری روز و شب در دو مقطع از سال (نوروز و مهر) را بزرگ می داشتند.
و اما برگردیم به اصل سئوال که چگونه ملتی دچار فراموشی می شود؟
ما در بالا درباره اهمیت حفظ ارزشها و میراث باستانی یونان و رم توسط ابداعان آن صحبت کردیم و گفتیم که چگونه است که بسیاری از ارزشهای باستانی ملی مان که دربالا به گوشه هایی از آن اشاره کردیم بطور کامل به دوران ما نرسیده است؟
اگر گفته شود در نتیجه حمله اعراب تمامی آثار نیاکان ما بعنوان بت پرستی و آتش پرستی، زندیق و غیره غدغن شده و آنها بتدریج به فراموشخانه سپرده شده، باید گفت پس چرا بسیاری از شاخص های تمدن باستانی مشرق زمین نظیر عید نوروز، جشن سیزده بدر، جشن مهرگان، مراسم شب یلدا، مراسم چهارشنبه سوری... در نزد برخی همسایگان ما برگزار می شود و ما خود را به عید قربان و عید فطر و دیگر اعیاد اسلامی محدود ساختیم؟ آیا این تقویم کامل جلالی که دوره سلجوقیان رایج گردیده کاملترین تقویم نبوده که در آن تمامی تغییرات فصل و سال بطور مشخص و دقیق تنظیم گشته است. تعیین دقیق برابری شب و روز در دو روز از سال، تقسیم بندی دوگانه روز وشب (با الهام از فرزندان مودای/ اوغوزخان- بوز اوق و اوچ اوق) ونیز تقسیم روز و شب به 24 ساعت (با الهام از 24 فرزند و نوه اوغوزخان) از ابداع ما تورکان/ تورکمنها نیست؟ پس چگونه می شود که اینهمه آفرینش تاریخی به فراموشخانه سپرده می شود و یا به آنها کم بها می دهند؟
به نظر من برای این امر دو علت خارجی و داخلی را می توان بیان نمود:
الف- علل خارجی
دولتهای استعمارگر روس و انگلیس و حکام غدار تهران برای محو هرگونه جنبش آزادیبخش ملی مان از هر وسیله ای استفاده کردند. بخصوص دولت استعمارگر روسیه تزاری نه تنها به امحای فیزیکی بلکه به نابودی اندیشه ملی تورکمنها نیز دست یازید. ژنرال روسی اسکوبلف در ایام هجوم به گوک دپه در سال 1881 مرتبا تکرار می کرد که به اندیشه و روح ملی تورکمنها ضربه زد تا آنها نتوانند از یکسو به گذشته تاریخی خود مغرور شوند و از سوی دیگر کاری کرد که آنها ضربه هولناکی که از ما دریافت کردند را با همراه با ترس و وحشت به نسلهای بعدی منتقل نمایند. حکومت بلشویکی روسیه نیز همراه با چماق وحشتناک سرکوب، به اشاعه ایده های «گومانیتار/انساندوستانه» روسی، «انترناسیونالیسم پرولتری»... پرداخته از یکسو ادعای آوردن اندیشه های طراز نوین به سرزمین تورکمنها را داشت، از سوی دیگر با هر آنچه که بوی و نشان ملی می داد بشدت مخالفت می ورزید. نه تنها نویسندگان انقلابی یکی پس از دیگری ترور می شدند، بلکه آثار آنان همچون «پرمان» آتا غاوشیت، اثر حماسی« قورقوت آتا» و حتی ساز «گوک دپه» نیز غدغن گردید.
حکام غدار ایران تنها با سرکوب وحشتناک و کشت و کشتار سعی در خاموش کردن ایده های ملی و آگاهی تاریخی و بینش ملی را داشتتند. در ایران پس از هر جنبش انقلابی و آزادیبخش ملت ما آنچنان سرکوب وحشتناکی صورت میگرفت که نسلهای بعدی بکلی از مضمون آن بی خبر می ماندند و یا پدران از ترس اینکه مبادا فرزندان به سرنوشت آنها دچار شوند در این باره سکوت اختیار میکردند. ملت ما دوشادوش دیگر ملل آزادیخواه ایران در جنبش جمهوریخواهی آذربایجان، گیلان و کردستان در سالهای 1300، جنبش سیاسی سالهای 1320 ببعد، جنبش دوران ملی شدن نفت و سرانجام انقلاب بهمن 57 شرکت کردند ولی نسلهای بعدی هر جنبش از مضامین و آرمانهای آن جنبش ها بی خبر می ماندند.
ب- علل داخلی
بیش از یکصد و پنجاه سال متمادی استکه ملت تورکمن با عوامل بیگانه و متجاوز بخاک نیکان خویش در حال مبارزه مرگ و زندگی است. در سال 1830 قیات خان در کنار دریای خزر دائما تجاوز قشون ایران را دفع میکرد، در سال 1851 قشون ایران به قاری غالا حمله کرد پس از گذشت 10 سال بار دیگر قشون قاجار به ماری و سپس ساراغیت (سرخس) حمله کرد، در سال 1870 تورکمنهای خیوه در جنگ «غـزوات» توسط سربازان روسی قتل عام شدند، در سال 1881 در گوک تپه، در سال 1916 ژنرال مادریتوف، در سال 1918 قیام ناسیونالیستهای تورکمن برهبری جنید خان و عزیز خان... در سال 1925 قشون سرتاپا مسلح تهران، قیام جمهوریخواهی تورکمنصحرا و جنبش عثمان آخون را بخاک و خون کشید، جنبش آنناگلدی آچ و قیامیون آلطین توقماق نابود گشتند... ولی هیچ یک از قیامهای ملی توسط خود تورکمنها بیان نگشته و مضامین آن تفهیم نگشت. ما امروز مفاهیم و مضامین آنرا از لابلای نوشته های دشمنان و سرکوبگران آن قیامها می خوانیم. آیا در هر یک از این ادوار تاریخی حداقل یکی- دوتا میرزا بنویس تورکمنی وجود نداشت که بازگوی وقایع باشد؟ باز هم خدا پدر «عبدالستار قاضی» را بیامرزد که با نوشتن «جنگنامه» خویش وقایع جنگ قاری قالا و ماری را به تصویر کشید. و باز ما باید مدیون شیدائی این شاعر انقلابی مان باشیم که در منظومه «اوغوز نامه» خویش به «احوال تورکمن» پرداخت و به پایمال شدن زبان تورکمنی توسط زبان عربی شجاعانه اعتراض کرد.
بنابراین، از یکسو فقدان آگاهی ملی در بین میرزابنویس های آن دوره از یکسو و کم اهمیت دادن این وقایع تاریخی از سوی تحصیلکردگان آن زمانه، بسیاری از وقایع ملی به نسیان سپرده گشت و بینش و آگاهی ملی ما به فراموشخانه تاریخ محکوم گردید. از سوی دیگر کشته شدن روح مبارزه ملی در بین انقلابیون در نتیجه هجوم وحشیانه دشمنان، امکان بازگوئی آن به نسلهای بعدی از بین رفت، مضافا تمامی آثار مکتوب هر دوره انقلابی نیز از بین برده میشد.
ما این درد جانکاه فراموشی ملی را در بین "روشنفکران" زمانه مان نیز درک می کنیم. اینان در نتیجه فشارهای خارجی آسسیمیله فرهنگ بیگانه شده،به مانگقورت هایی مبدل گشتند که حتی قادر نیستند به زبان ملی شان بخوانند و بنویسند و نیز سیر رویدادهای تاریخی را تجزیه و تحلیل نموده از آن آیئنه عبرتی برای نسلهای بعدی بسازند. در نتیجه این قصور بزرگ بود که ما نتوانستیم بعنوان مثال در سال 1325 جریان منسوب به حزب توده را در تورکمنصحرا بخوبی ارزیابی نموده، با تجربه کافی در جنبش بهمن 57 شرکت نمائیم. و این نگرانی وجود دارد که نسل امروزین تورکمن نیز درنتیجه عدم اطلاع کافی از جریانات سی سال گذشته بار دیگر همان اشتباهی را مرتکب شوند که نسل ما هنوز درد آن را با تمام وجود حس می کنیم. امیدوارم که چنین نباشد. چرا که دوران ما دوران ارتباطات و اینترنت و... است که گردانندگان این سایت ها با مبرز کردن وجهه انقلابی و روحیه تاریخی ملت مان، چاره ساز درد بزرگ فراموشی ملی شوند.
آقمیرات گورگنلی
Posted by Arne Goli (A.Gürgenli) at 5:25 AM 0 comments
Wednesday, December 29, 2010
Hakykata göz yetirmek
Gözgörtele aldamak
Her bir diýlen sözi pugta aňlamak gerek.
Ýakyn taryhymyza degişli wakalar hakynda ýat iliň ýazyjylary, taryhçylary we syýhatçylary elmyda öň eşiden gürrüňlerine esaslanyp olara baha berip geldiler. Rus we pars çeşmelerinde türkmenler “wagşy”, “galtaman”, “basmaçy”... diýip görkezildimi, bu Ýewropaly syýahatçylar derhal halkymyza şol nokdaý nazadrdan baha kesýärler. Ýogsam bu ýerlere gelen bir sýyhatçy ikiagyz bir türkmen bilen gepleşik, nämäniň nämedigine göz ýetirip biler ahyryn.
Ynha şolardan birisi-de Fansuzly žurnalist Jean Shuper başgaça aýdylanda Claude Anet. Ol baryp 1909-njy ýylda Hazar deňziniň üsti bilen Krasnowska (Şagadama) gelýär we otly bilen Aşgabada ýola düşýär. Ol öz gündelik depdrinde şeýle bellik edipdir:
1909, sentýabr 11
“Durlagalaryň birsinde ilkinji gezek türkmenlere duwş geldim, owdan hem syratly, çakgan adamlar, donlarynyň reňki göze dürtülýär, ýakymly reňk däl. Bilet satýan rus, türkmenden 1 rubl 75 kopek sorady, türkmen onuň bilen bazarlaşmak istedi. Rus biletiň bahasynyň şoldygyny aýtdy, türkmen otludan düşüp galdy.
Gökdepe duralgasynda köpräk egenmeli bolduk. Bu ýerde 1881-nji ýylda ruslar bilen türkmenleriň arasynda urş turupdy. Bu urşda ruslaryň harby komandiri Skobelew ok-ýaragdan köp peýdalanmady, ol hilegärlige baş urup, galany ýeriň astyndan partlatdy. Otly bu ýerde ýarym sagat eglenýär, sebäbi ýolagçylar hokman durlganyň ýanynda gurlan muzeýi görmelidi. Ekspanatlaryň köpüsini Daşkentde geçirilýän tomus sergisine alyp gidipdirler, diňe birnäçe suraty alyp galypdyrlar. Suratlaryň birsinde hudaýa ynanmaýan, kapyr bir türkmeniň elindäki hanjary bilen owadan hem hudaýa ynanýan, boýnundan haç asylan bir ýaş rus esgeriň bogazyny kesmäge synanşýandygy görkezilýär...”
Şujagaz maglumatda nädip ruslaryň wagşyçylygy aklanmaga synançylýar. Hamana diýseň Skobelew Gökdepe gygygynçylygynda onçakly ok-ýragdan peýdalanmandyr. Emma taryhy faklar munuň tersini görkezýär. Ruslar Gökdepäni basyp almak üçin bütin Orta Aziýany eýlemekde sarp eden ok-ýaraglarynyň bäş essesini türkmenleri dyza çökermäne sarp edipdirler. Skobelew Peterburgdan ugramaka ok-ýaragdan ýüküni mazaly tutupdy.
Ýene bir bellemeli zat hamana diýersiň ruslar däl-de türkmenler asuda oturan ruslaryň üstüne çozup olary gylyçdyr hanjardan geçirip, kellelerini kesipdir.
Taryhy maglumatlar we falktlar şeýle galplaşdyrylýan bir wagtynda olary doly analiz etmek türkmen taryhçylarynyň milli borjy hasalaplanýar. Beýle ýalan hem töhmetçilikli maglumatlary yzygiderli paş edip durmaly.
Claude Anet-iň ýatlamasy “Owrag-e Irani” (Eýran ýapraklary) ady bilen pars dilinde terjime edilipdir.
Akmyrat Gürgenli
اوراق ایرانی. خاطرات ایرانی. خاطرات کلودانه درآغاز مشروطیت. کلود انه. ترجمه ایرج پروشانی
Posted by Arne Goli (A.Gürgenli) at 3:31 AM 0 comments
Tuesday, December 28, 2010
Taryhy dokument
Halkymyza edilen zulumlardan bir mysal
Türkmenlere girizilen sanksiýalar
Soldan: Osman ahun-Amangeldi ahun-Erejep ahun
1907-nji ýyldaky şertnamadan soňra demirgazyk Eýran, şol sandan Türkmen topragy ruslaryň kontroluna geçýär. Ruslaryň Astrabatdaky konsulhansy türkmenleri berk gysyş astynda saklamakda eden-etdilgie baş goşýar. Rus esgerleri türkmenleriň abraýly ýaşullaryny tussag edip, Astrabadyň zyndanynda saklapdyrlar, oblara aýlanyp salgyt ýygnapdyrlar we baş galdyranlary berk jezalandyrypdyrlar. Bu ýagdaýa Eýran hökümeti ýekeje gezegem garşylyk görkezmändir. Salgyt ýygnamaly bolanda türkmenleri öz raýaty hasaplaýan Eýran, olary daşarky güýçlereden goramgy özüne borç hasalamandyr, tersine ruslaryň jeza beriji toparynyň Sähramyzdaky ýörişlerini dymmak bilen goldapdyr.
Aýry tarapdan türkmenleriň Hazar deňizi arkalay alyp barýan söwda işlerine, hem ruslaryň Aşyr adadaky harbylary hem-de Eýranyň Enzeli-däki häkimi gysyşlaryny artdyryp, Türkmen topragyna her hili azyk-imidiň getirilmegine böwet döredipdir.
Aşakda görkezen dokumentimizde ruslaryň haýbatyndan çekinen türkmenler telegramma arkaly hatta arz-şykaýatlaryny Tahran ýetirip bilmändigi agzalýar. Ýene bir bellemeli zat, Eýranyň Türkmen topragyna hökümet edip bilmändigi we bu yerde edarlarynyň yokdugy-da bu dokumentde agzalýar.
Kümüşdefeli Türkmen aksaglarynyň Eýranyň içeri işler ministerligine ýollan bu haty, ýurtda milli mejlisiň/parlamentiň açylşyna gabatlanyp,( 30.05.1917) Tahrana ýollanypdyr:
به مقام منیع وزارت جلیله داخله دامت تأییداته انشاءالله
"بعداز تبلیغ مراسم تبریک افتتاح المجلس الشورای المرکزی. عرض دعاگویان آن است که ما ملت بیچاره (بخوان تحت ستم) تراکمه بسیار دچار زحمت هستیم. مستحفظین بنادر استرآباد و مازندران برای ما اجازه نمی دهند که آذوقه از قبیل برنج و غیره بیاوریم. استدعاء داریم که باب ارزاق را برای ما مفتوح سازند که معاش ایلات تراکمه خیلی تنگ است. آخر ما هم ایرانی و رعیت ایرانیم... برای هفتاد هشتاد هزار تراکمه در اینجا از طرف دولت علیه یک کدخدا و مباشری نیست.. از خوف مأمورین روس قادر به فرستادن یک تلگراف و عرض تظلم نیستیم...."
هشتم شعبان ۱۳۳۵Akmyrat Gürgenli
محل مهر: رجب آخوند- ملا ارازبردی آخوند- آمانگلدی آخوند- عثمان آخوند- حسن صفا ایشان- حاجی آنه دوردی نازدوردی اوغلی- بورجاق قل این ملا قلیچ
محل مهر: رجب آخوند- ملا ارازبردی آخوند- آمانگلدی آخوند- عثمان آخوند- حسن صفا ایشان- حاجی آنه دوردی نازدوردی اوغلی- بورجاق قل این ملا قلیچ
Posted by Arne Goli (A.Gürgenli) at 3:13 AM 1 comments
Sunday, December 26, 2010
Milli göreşlerimizden
Fetaly şah gajaryň garşysyna
Ýüsüp hoja we Gurbangylyç Ýomudyň
bilelikdäki gozalaňy
1813-nji ýylyň maý aýynda Ýüsüp Kaşgarynyň ýolbaşçylygynda gökleň we ýomut taýpalarynyň, Eýran hökümetine garşy gozgalaňy başlanýar. Eýranly taryhçy Rezaguly han Hedaýetiň “Roze ut safaýe-e Naseri” (9-njy jılt, 2-nji bölüm) ýazmagyna görä Feth Aly şa «Negarestan» köşgünde, penşenbe güni Jemady ul ewwel aýynyň 19-yna Ýüsüp Kaşgarynyň Astrabatda gozgalaň turuzandan habarly bolýar. Patyşanyň ogly Muhammetweli mürzä, Astrabada gidip, gozgalaňy ýatyrmaga, ýerli häkimlere buýruk berýär. Muhammetweli han, Mazendranyň häkimi Muhammetguly mürze bilen bilelikde Astrabada ugraýar.
Ýüsüp hoja kim?
Gelip-çykyşy Kaşgardan boldan Ýüsüp, Muhammetemin hojanyň ogly, “Aý hojanyň” agtygy. Magtym öwladyndan bolup, Türküstanda mukaddes adam hasaplanýan Aý hoja, Kaşgarda özüne häkimiýet döredýär, ol ölenden soňar dogany “Gün hoja” onuň ýerine geçýär. Hytaýlylaryň hüjümine tap getirip bilmedik Gün hoja Owganystanyň Badahşan jülgesine sygynýar. Şol wagt Ahmat han Dürräni oňa ýardam edip, bu ýerlerde mesgen tutmagyna rugsat berýär. Gün hoja ölenden soňar Ýüsüp, öz toparyna ýolbaşçylyk edýär. Mal-mülki Eýranly harbylar tarapyndan talanan Ýüsüp hoja Tahran gelip, malynyň öwezüni dolmak isleýär, ýöne onuň bu islegi kanahalndyrylmaýar. Ol bu ýerdäki ýagdaýy öwrenmäge synanşýar, şonda «Gurbangylyç ýomut» diýen bir Türkmen bilen tanyş bolýar. Olar köp mukdarda ok-ýarag satyn alyp Gürgene, türkmenleriň arasyna gelip, ýomut, gökleň atlylaryny ýygnap, Astrabadyň gündogaryndaky Ramiýan, Fendersk, häzirki Kümmetgowuzyň golaýyndaky «Piserek» galasyny alyp, Astrabada gelýärler.
Gelip-çykyşy Kaşgardan boldan Ýüsüp, Muhammetemin hojanyň ogly, “Aý hojanyň” agtygy. Magtym öwladyndan bolup, Türküstanda mukaddes adam hasaplanýan Aý hoja, Kaşgarda özüne häkimiýet döredýär, ol ölenden soňar dogany “Gün hoja” onuň ýerine geçýär. Hytaýlylaryň hüjümine tap getirip bilmedik Gün hoja Owganystanyň Badahşan jülgesine sygynýar. Şol wagt Ahmat han Dürräni oňa ýardam edip, bu ýerlerde mesgen tutmagyna rugsat berýär. Gün hoja ölenden soňar Ýüsüp, öz toparyna ýolbaşçylyk edýär. Mal-mülki Eýranly harbylar tarapyndan talanan Ýüsüp hoja Tahran gelip, malynyň öwezüni dolmak isleýär, ýöne onuň bu islegi kanahalndyrylmaýar. Ol bu ýerdäki ýagdaýy öwrenmäge synanşýar, şonda «Gurbangylyç ýomut» diýen bir Türkmen bilen tanyş bolýar. Olar köp mukdarda ok-ýarag satyn alyp Gürgene, türkmenleriň arasyna gelip, ýomut, gökleň atlylaryny ýygnap, Astrabadyň gündogaryndaky Ramiýan, Fendersk, häzirki Kümmetgowuzyň golaýyndaky «Piserek» galasyny alyp, Astrabada gelýärler.
Tahranda, şa Köşükde, Ýüsüp Kaşgarynyň hereketini sünni türkmenleriň, şaýy parslara garşy çäresi diýilip, görkezilmäge synaşylýar, ýöne türkmenler Astrabat we Horasan häkimleriniň zulmundan we günsaýyn artýan paç/salgyt talaplaryndan halas bolmak üçin aýaga galmaga mejbur bolandyklaryny habar berýärler.
Türkmenleriň asuda ýaşaýan halkdyygny hatta daşary ýurtly diplomatlar-da ýörite belläp geçipdirler. Mysal üçin Gürjüstandaky ruslaryň harbylaryna serkerdelik eden general-leýtenant N.F.Rtişewin türkmenlere şeýle baha beripdir:
«Türkmenler söweşjeň halkdyr. Eýran häkimiýetleriniň berýän dürli horluklary olaryň aýaga galmagyna sebäp boldy. Ýüsüp bolsa din babatda türkmenleriň arasynda täsirli adam bolupdyr. Ol güýçli goşun düzüp, Astrabadyň töweregine çozup ugrapdyr. Ol özüni tüýs patyşa ýaly alyp barypdyr, hatta perman-da çykarypdyr we şol permanlaryny Eýranyň patyşasyna-da iberipdir. Pete Aly şa onuň haýbatly hatlaryndan dura-bara wehim edip başlapdyr.» (Aga Garryýew. Sowet Edebiyaty žurnaly. Aşgabat. 1949/10)
Gajarlaryň “Däwellu/Düýeli” şahasyndan Ybrahim han 5000 atla baş bolup, Gürgen jülgesine eňýär. Edil şol bir wagtyň özünde gajarlaryň Şambaýatlu bölüminden Ysmaýyl han we Semanan-Damgan goşun başlygy Zulfikar han-da Gürgene gelip ýetýärler. Söweş ýedi günläp dowam edýär. Türkmenler ýeňilýär. Ýüsüp hoja bilen Gurbangylyç ýomut Balkana gaçyp atýarlar. Rejap aýynyň 9-yna Muhammetweli mürze ýesir alnan 1500 sany türkmeni, kesilen 350 kelläni, Goçanyň häkimi Memiş han kürtden Tahran iberilýär.
Tapdan düşmedik Ýüsüp hoja we Gurbangylyç ýomut täze bir hüjüme taýýarlyk group başlaýarler.
1813-njy ýylyň 11-nji sentýabrynda Gürgende esasy söweş bolup, şol söweşe Ýüsüp hoja Türkmen taýpalaryna baş bolmak bilen birinji hatarlarda şanyň goşunlaryna garşy göreşýär. Taryhçy Hedaýet şol wakany şeýle suratlandyrpdyr:
«Ýüsüp hoja 20 müň adama baş bolup, remezan aýynyň 15-ine Gürgen derýasynyň ýakasynda patyşanyň goşuny bilen çaknyşdy. Ol şazadanyň garşysyna rejeli goşun saplaryny sürdi, özi bolsa ýeňlerini tirseklerine çenli çermäp, eline gylyç alyp, goşunyň öňüne düşdi we gündogardan demirgazyga tarap okduryldy; onuň özi ilden öňürti atyny gamça basyp, tä Gürgeniň kenaryna ýetýänçä, atynyň başyny çekmedi. Ýüsüp hojanyň yzy bilen türkmenler batyrlyk görkezip, öňe okduryldylar we şazadanyň goşunyny derbi-dagyn etdiler; şazadanyň esgerleriniň köpüsi dowula düşüp, özlerini suwa urdular, bir topary gark boldy. Edil şol wagtyň özünde Ýüsüp hojany tanaýan “gereýli” kürtlerden birisi ony tüpeňläpdir, şondan soň ol atynyň üstünde jany çykyp ýykylypdyr. Ýüsüpiň kellesi kesilip, Tahrana alnyp gidilýär, ýüzügi bilen hanjary bolsa esgerlere ýetýär.»
Türkmenlere garşy öjalyşly garaýyşdan bir mysal
Agamuhammet han gajaryň «jahansuz» lakamly dogany, Astrabatda gozgalaň turzan türkmenleri jezalandyrandygy hakynda we ol ahyry gökleňleriň gazabyna duçar bolup, öldürlendigi hakynda ýokarda agzap geçipdik. Feth Aly şanyň döwründe onuň ogly, atasynyň ganyny almak üçin Astrabadyň häkimine şol türkmenleri tapmaly diýen buýrugy berýär. Häkim, Söýün bilen Gurban Igdir diýen iki sany günäsiz türkmen ýigidini tutup, Tahrana iberjek bolýar. Gije Gurban öz janyna kast edýär, ýöne Söýün özüni heläk etmäge ýetişmeýär, garwullar gelip ýetişýärler. Ony Tahrana şanyň huzuryna alyp barýarlar we şanyň permany bilen iki gözüni oýýarlar, başgalara görelde bolsun diýip ony türkmenleriň arasynda iberýär.
Şeýlelik bilen türkmenleriň batyrlygy we olaryň gyljynyň saýasynda patyşaşyga ýeten gajarlar, el süýdi bilen beslän mähribanlara şeýle gaýtargy berýärler. Gajarlaryň türkmenlere garşy bu zalym syýasaty bu döwletiň soňuna çenli yzy üzülmän dowam edip gelipdir.
Akmyrat Gürgenli
Posted by Arne Goli (A.Gürgenli) at 4:01 AM 0 comments
Friday, December 24, 2010
Milli serdarlymyz
Milli serdarlarymyzdan
Aba Serdar
Türkmeniň bu batyr oglunyň gozgalaňy hakynda Eýranly taryhçylar Rezaguly han Hedaýet, Hasan bek Rumla özüniň “Rustam ul tawaryh”, Mirhond “Rowzetot tewaryh Nasri” diýen eserlerinde, şeýle-de Hywa hany Abulgazy “Şejere terakime” hem-de şa Tahmasbyň permanlary diwanynda gyzykly maglumat berilýär.
Ahsan ul Tevarıh. Hasan beg Rumlu
احسن التواریخ- حسن بیگ روملو
به تصحیح: دکتر عبدالحسین نوائی. نشر بابک. تهران 1357
16-njy asyryň ortalarynda Etrek-Gürgen boýlarynda ýaşan «Söýün han» ýa-da «Ýaka türkmenleri» esasan gyzylbaşlaryň döwleti bilen Horezmiň arasynda, ýagny iki oduň arasynda ejir çekýärdiler. Bularyň üstüne bir tarapdan-a gyzylbaşlar häkim belleýärdiler, aýry tarapdan Horezmiň Durundaky ýarym özbaşdak häkimleri öz agalygyny dikeltjek bolup synanşýardylar.
Durunyň häkimi Aly-soltan Eýrana garşy duşmançylykly syýasatyny Astrabat türkmenleriniň üsti bilen amala aşyrmakçy bolýardy. Ol bu ýere ýöriş edip Okly gökleňlerden salgyt ýygnamak bilen meşgullanypdyr. Säfewiler bolsa, türkmenleriň Astrabatdaky dikmeleriniň tabynlygynda durmagyny isleýärdiler.
1550-nji ýylda Ustajaly gyzylbaşlardan Şahberdi Astrabada häkim edilip iberilýär. Oňa türkmenler «keçel Şahberdi» (keçel, kel) diýip at dakypdyrlar. Şahberdini gutlamaga bir topar türkmen Astrabada baryp, sowgat-serpaý eltýär. Olaryň arasynda Okly türkmenleriniň serdary Aba atly bir ýaş, görmegeý ýigit-de bolupdyr. Şahberdi ondan gözüň sowan oturypdyr. Taryhçy Rumly Hasan bek, Şahberdiniň samsyk adamdygyny belläp, türkmenleriň oňa sowgat eltmegine geň galypdyr. Aba beg bu masgaraçyga gahary gelip, Astrabady taşlap gaýdýar we öz taýpasynyň içine gelip, Şahberdi soltanyň oklulara wekil edip iberen garyndaşy Şatyr begi öldürýär. Ol öz töweregine batyr ýigitleri ýygnaýar. Soňra Şahberdi bilen bolan söweşde onam öldürýär. Şeýdip Aba serdar türkmenleriň Astrabat häkimlerine, umuman gyzylbaşlara garşy gozgalaňa ýolbaşçylyk edýär. (Ýaňy ýakyna çenli häzirki Gürgen şäherinde (ozalky Astrabatda) Eýmirler adyny göterýän bir metjit bardy. Onuň hem şaýylar hem-de sünnilere niýetlene iki kyblasy bolupdyr.)
Aba serdaryň gozgalaňy başlanan döwürde şa Tahmasp günbatarda osmanlylar bilen söweşýärdi. Tahmasp şaýy mezhebini ýaýmak maksady bilen osmanlylar bilen söweşen bolsa-da onuň asyl maksady, günbatar bilen gündogaryň arasynda söwda ýol üçin ähmiýetli Kawkazy öz erkine geçirmekdi.
Aba serdaryň gozgalaňyndan habarly bolan şa Tahmasp Astrabada agyr goşun ýollaýar. Gürgen derýasynyň kenarynda aldym-berdimli söweş bolýar. Türkmenler şanyň goşunyny yzyna serpikdirýärler, ýöne köp pyda-da beripdirler. Taryhçy Mirhonda, derýanyň gandan dolandygyny ýazypdyr:
« بسکه خون برفت از تن ترکمان گشت پر رود عرصه گرگان»
Terjimesi: «Şeýle köp gan akdy türkmenden,
Dolup daşdy, Gürgen çaýyndan.»
Asrtabatda özbekleriň dikmesi bolan Hoja Muzeffer Bitikçi, soňra şa Tahmasbyň tarapyna geçýär. Ol gaty baý adam bolup, Astrabat-Gürgende sözüni ýöredip bilipdir. Aba serdar onuň agtygy, täsirli ruhany Hoja Muhammediň gyzyny alyp, obasyna getirýär. Muňa namys eden Hoja Muhammed gyzyň çorusyny yzyndan iberip, gyzy bilen dilleşip, Aba serdaryň başyna ýetmegi planlaşdyrýar. Bir gije Aba süýji ukuda ýatyrka bir garagulyň kömegi bilen olar serdaryň başyny kesip, Tahmasba ýollaýarlar.
Şah Tahmasp
Aba serdar ölenden soňam patyşanyň wekilleri gorkularyndan salgyt ýygnamaga türkmenleriň arasynda gelip bilmändirler.
A.Gürgenli
24 Dec 2010
Posted by Arne Goli (A.Gürgenli) at 1:54 AM 0 comments
Taryhymyzyn öçmejek sahypalaryndan
Soldan: Eziz han- Oraz serdar
Iki Türkmen bir ykbal
Türkmen halkynyň azatlygy hem özbaşdak milli döwleti gurmak ugrunda göreşen geçeklerimiz az bolmandyr. Geçen iki asryň galagowply döwründe ençeme mertler orta çykyp, halkymyzyň ar-namysyny, milli topragyny gorap gelipdiler. Kyýat han, Gowşut han, Nurberdi han, Jüneýit han, Eziz han, Oraz serdar... şol är ýigitleriň kerwenbaşylary bolupdylar.
Öz ýaşan döwürleriniň çylyşyrymly syýasatyna doly göz ýetirip bilmeseler-de ýa-da dürli mekirli öýunlaryň düýp-teýkaryna düşnüp bilmeseler-de olar jany-teni bilen halkyna hyzmat edipdiler.
Şol ärlerden biz häzir iksini, ýagny Eziz han bilen polkownik Oraz serdary size tanytmagy makul gördük.
1917-nji ýylda bütin Orsýetde bolşewik hereketi ýeňiş gazanyp, Orta Aziýa ýaýrap başlamy bilen olara garşy häkimiýetden agdarylan Romanowlar maşgalasyndan soňky patyşa-Tzar Nikolaýewe wepaly “Akgwardiýaçylar”-da ýurduň dürli künjeginde özlerine howandar gözläp başlaýarlar. Şeýdibem biziň Türkmen topragymyz “Aklar” bilen “Gyzyllaryň” söweş meýdanyna aýlanýar.
Dörän şeýle pursatdan peýdalanyp, türkmenleriň batyrgay söweşjeň ýigitleri “Milli öz erkin Türkmenistan” döwletini esaslandyrmaga synanşýarlar. Ynaha şolardan Gökdepede garymanlarça göreşen meşhur Dykma serdar lakamly Öwezmyrat batyryň ogly Oraz serdar we Tejen etrabynda ozal basmaçylara garşy berk göreşen we öz halkyny açlykdan gutarmaga synanşan Çapyk serdaryň ogly Eziz han orta çykýarlar. Sankt-Peterburgdaky harby KADET mekdebi tamamlap polkownik/ serhenglik derejesine ýeten Oraz serdar Köşi-de türkmen jigitlerden ybarat “atly toparyny” düzýär we oňa özi komandirlik edýär. Eziz hanyň atlylary bolsa köpden bäri Tejen etrabynda bolşewiklere ýol bermän gelýär. Eziz han söweş ukybyny artdyrmak maksady bilen Hywa gidip, Jüneýit han bilen duşuşýar we bilelikde hereket etmek baradaky memoranduma gol çekýär.
Milli döwlet gurmak ugrunda Türkmen topragynda/ Türkmenistanda bolup geçýän şeýle göreşler “Akgwradiýaçylaryň” ünsünden düşmändir. Olaryň Türküstandaky bölüminiň ýolbaşçysylary, Eziz han hem Oraz serdar bilen duşuşyp, bulary öz tarapyna çekmäge synanşyp, dürli wadalar berýärler. Göreşler ýeňiş bilen hemra bolsa Türkmenistanda “Milli-nasýonal demokratik” döwletiň esaslanmgyna ýol berjekdikleri bilen bu serdarlary ynandyrýarlar. 1918-nji yýlyň 16-nji iýulynda "milli han-töreleriň" Büzmeýnde bolup geçen gurultayýnda Oraz serdar, Eziz hana öz harby toparyna we tarapyna geçmegi teklip edipdir. Şol wagtlar Büzmeýnde, ruslara garşy göreşmek üçin türkmenleri jemläp ýörite bir Merkezi "Türkmen komitetini" döredilýär, onuň ýolbaşçysy edip-de Oraz serdar bellenilýär. Şol komitete 5 müňe golaý adam toplanyp ýaraglanypdyr.
Ýöne göreş güýçlendikçe "Aklar" ähdiýalanlyk edip, türkmenleri häkimiýetden çetleşdirip başlaýarlar. Ilki bilen Oraz serdaryň ýolbaşçylygyndaky "atly topary" dargadýarlar, soňra bolsa haýynlyk bilen Eziz hany tussag edip, 1919-njy ýylyň mart aýynda atyp öldürýärler. Oraz serdaryň soňky ykbaly hakynda dürli maglumat bar. Bir maglumata görä onuň Jüneýit hanyň atlylaryna goşulandygy aýdylsa, başga bir maglumata görä onuň Eýrandaky türkmenleriň arasynda sygnandygy agzalýar. Inglis taryhçysy Riçard Pepis özüniň "The Formation of the Sowiet Union" diýen kitabynda (Harward Univercity. 1997. S. 181) iýul aýynda "gyzyl goşun" Aşgabady basyp alandan soňra Oraz serdaryň öz atlylary bilen Garagumdaky “basmaçylaryň” toparyna (has dogrusy Jüneýit hanyň atlylaryna) goşulandygyny ýazýar.
“In the February 1919 British troops received orders from London to evacuate the Transcasian region and by early April they were entirely out. In July the Red troops approaches Ashkhabad, witch was defended by Oraz serdar and his Turkmen units. After the city had been taken, Oraz Serdar fled to the desert and joined the Basmachi units in the Khiva district…”
Ýokarda getirlen fakta görä, Oraz serdar Britaniýanyň Maşatdaky goşunynyň ýolbaşçysy general W.Malleson bilen-da aragatnaşykda bolup, bolşewiklere garşy olaryň beren wadasyna bil baglapdyr, ýöne inglislerem edil "aklar" ýaly namartlyk edip, beren wadalarynda tapylmandyrlar.
Eziz hanam, Oraz serdaram öz döwrüniň edermen, göreşde gaýdusyz ärleri bolupdyrlar, olar Türkmen topragynda özbaşdak, erkin we milli bir döwletiň esaslandyrylmagy ugrunda janlaryndan maýa goşupdylar, ýöne olaryň ýekeje kemçilik eden tarapy, döwrüň aldawaç, mikirli syýasatyna doly göz ýetirip bilmändikleri bolupdyr.
Bu geçekleriň är ýoluny soňraky mertler- Gaýgysyz Atabaýewler, Nedirbaý Aýtakowlar dagy dowam etdirdiler we Türkmen hakynyň adyna, ýer ýüzünde ýeke-täk Türkmenistan döwletini emele getirdiler.
A.Gürgenli
18.12.2010
Sowet taryhçylary bu gerçekleriň at-hatyralaryny garalamaga synanşyp geldiler, has bolmanda olary halkyň aňyndan öçürmäge synanşsylar, ýöne olaryň bu mekirlerini halk kabul etmedi we öz är ýigitlerini ýürklerinde ebedileşdirip geldiler.
Posted by Arne Goli (A.Gürgenli) at 1:15 AM 0 comments
Taryhy dokument
Tuthatlygyň taryhyndan bir dokument
Soldan: G.Bahelke-G.Teke. Weljan ahun
Halkymyzyň erkinligi ugrunda göreşen geçekleriň ykbalyna köplenç ölüm, zyndan, tussag ýa-da ýurtdan gaçyp atmak, ilinden-gününden jyda düşmek ýazylypdyr.
Baryp II-nji jahan urşundan soňra esaslandyrlan çepçi “Tuda” partiýanyň hataryna goşulanlaryň maňlaýyna-da şeýle kysmat ýazylypdyr.
Şol gerçek ýigitlerden Gaýyp Bähelke, Weljan ahun Wafy (Garynjyk), Gurban Teke, Gurban Rabeti 1325/1946-njy ýylyň “azer/dekabr” aýynyň 16-syna tussag edilipdir.
Posted by Arne Goli (A.Gürgenli) at 1:11 AM 0 comments
Tuesday, December 21, 2010
Gadyrly okyjy!
Täze ýola goýlan bu weblog-da Siz Türkmen halkynyň taryhyna, medeniýetine we edebiýatyna degişli maglumatlar bilen tanyş bolup bilersiňiz.
Bu weblog-da halkymyzyň uzak taryhyna we ýakyn durmuşyna degişli materiallary yzygiderli okap bilersiňiz.
Maksadym Türkmen halkynyň bähbidine, milli azatlygyna we onuň erkinligine gulluk edýän ildeşlerimizi dürli maglumatlar bilen üpjin edip durmak.
Häzirki global döwürde biziň intellegentsiýa wekillerimiziň arasynda şeýle neşriň zerurdygyna göz yetirip, bu neşri ýola goýdum. "Türkmeni Öwreniş Merkezi" digital neşrin ile-güne peýdaly bolaryna umyt edýärin.
Hormat bilen:
Akmyrat Gürgenli
Posted by Arne Goli (A.Gürgenli) at 9:14 AM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


c: text/html

text:
Artyk ogullary
Artyk ogullary
Artyk hökümdar kim bolupdyr? Artyk begiň has dogrusy Artyk hökümdaryň ady Daňdanakan söweşinden soňra Soltan Alp Arslanyň zamanynda çykyp başlapdyr. 1063-nji ỳylda Artyk türkmen ỳigitleri bilen bilelikde Soltan Alp Arslanyň ỳygynyna goşulyp, serkerdelik edip başlaỳar. Artyk begiň Horasanda häzirki Türkmenistanyň topragynda ỳasandygy baradaky maglumat berdi. 1040-njy ỳylyň Daňdanakan söweşinden soň Horasana dolan türkmenleriň sany köp bolupdyr. Artyk ogullary Anadoluda Diỳarbekir, Mardin we harput töwereklerde 1102-1409-njy ỳyllarda höküm sürỳärler, Artyk begiň iki ogly Sökmen bilen Ilgazy kakasyndan soň tagta geçỳärler. Artyk ogullary hökümdarlary dünỳä medeniỳetine uly goşant goşupdyrlar. Taryhda türkmen robotlaryny, mehaniki sagatlary gaỳyklary oỳlap tapypdyrlar. Olaryň ỳörite şaỳlyk pullary hem bolupdyr. Artyk ogullary türkmenleri hakynda olaryň medeniỳeti hakynda Jezeriniň “Adatdan daşary mehanik gurallaryň maglumatlary hakynda” kitabynda giňişleỳin gürrüň berilỳär. Hut şonuň üçinem Beỳik Saparmyrat Türkmenbaşynyň ylyma, ussatlyga, senetçelige ỳugurlan türkmen medeniỳetiniň belentligini nygtamagy ỳöne ỳere däldir.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
GS1 Türkmenistan
Türkmenistanyň Çyzykly şertli belgiler boýunça Milli guramasy Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň we söwda kärhanalarynyň goldamagynda 2014-nji ýylyň 27-nji martynda döredildi.
2015-nji ýylyň maýynda Türkmenistanyň Çyzykly şertli belgiler boýunça Milli guramasy Brýussel şäherinde ştab-kwartirasy bolan GS1 halkara guramasynyň doly hukukly agzasy boldy we “GS1 Türkmenistan” brendini peýdalanmaga hukuk aldy. Şu pursatdan başlap, “GS1 Türkmenistan” türkmen haryt öndürijilerine “483” milli prefiksinden (koddan) başlanýan çyzykly belgileri berýär.
Türkmenistanda GS1 halkara guramasynyň ýeke-täk ygtyýarly wekili bolup durmak bilen, “GS1 Türkmenistan” Milli guramasy Türkmenistanyň çäginde çyzykly belgileri we awtomatik usulda anyklaýyş ulgamlarynyň mundan beýläk hem giňden ornaşdyrylmagyna we peýdalanylmagyna ýardam etmegi öz öňünde maksat edip goýýar. Bu bolsa olardan peýdalanyjylara öz kärhanasynyň has netijeli işlemegini gazanmaga we özleriniň halkara söwda hyzmatdaşlary bilen dessin özara hereketi ýola goýmaga mümkinçilik berer. Şunuň ýaly çäreler biziň guramamyzyň agzalarynyň içerki we dünýä bazarlarynda bäsleşige ukyplylygyny gürrüňsiz ýokarlandyrar.


text:
Türkmenistanyň “Altyn asyr” ýapyk görnüşli paýdarlar jemgyýeti bilen şertnama baglaşyp, Aşgabat şäherinde köçeleriň ugrunda we käbir döwlete degişli dükanlaryň öňlerinde goýlan “Türkmen Tilsimat Hojalyk jemgyýeti” hususy kärhanasyna degişli terminallarynyň öz mobil telefonlary üçin pul töleýän müşderileriniň pullaryny ‘ogurlaýandygy’ barada maglumatlar bar.
Читайте также на русском
Öz adynyň efirde tutulmazlygyny soran aşgabatly ýaşaýjynyň aýtmagyna görä, ol şu ýylyň 27-nji aprelinde ir sagat 9-30 töweregi paýtagtyň Ýaşlar köçesiniň ugrunda ýerleşýän 46-njy döwlet dükanynyň öňündäki “Türkmen Tilsimat” hususy kärhanasyna degişli terminala 5 manat möçberinde pul salypdyr. Emma terminala salnan pul onuň mobil telefonyna geçmändir. Şeýle-de, töleg terminaly pul salnandygy baradaky kepilnamany, ýagny tölegiň çekini hem müşderä bermändir.
Müşderi özüniň zerur işi bolansoň, terminalyň ýanynda durmaga wagt tapman, ol ýerden gidipdir. Ol günorta bolýança mobil telefonyna puluň geçmegine garaşypdyr. Emma hiç bir pul geçmänsoň, özi Türkmen Tilsimadyň Magtymguly şaýolunyň 96-njy salgysynda ýerleşýän edara jaýyna baryp, ýagdaýy düşündirmek isläpdir.
“Türkmen Tilsimadyň” edara jaýynda oturan hünärmenler kompýuteri açyp, sagat 9:35-de terminalyň müşderiden puly kabul edip alandygyny tassyklapdyrlar. Emma puluň müşderiniň mobil telefonyna näme üçin geçmeýändigine düşündiriş berip bilmändirler.
Müşderi terminalyň çek bermeýändiginiň sebäbni soranynda, oňa “çekiň blankasyny biz daşary döwletlerden getirýäris. Häzirlikçe bize şol blankalar gelmeýär” diýip düşündiriş beripdirler.
Müşderi “Türkmen Tilsimadyň” edara jaýyndan kanagatlanarly jogap alyp bilmänsoň, “Altyn asyryň” merkezi ofisine baryp, bu meseläni çözmek isläpdir. Emma ol ýerde hem hasapçylar oňa belli jogap bermän, özleriniň “Türkmen Tilsimat” hususy kärhanasynda edilýän işlere jogap berip bilmeýändiklerini aýdypdyrlar.
Müşderi özüniň ozal hem Aşgabadyň Ýaşlar köçesiniň ugrunda ýerleşýän 46-njy döwlet dükanynyň öňünde duran “Türkmen Tilsimadyň” terminalyna 3 manat pul salanda, şeýle ýagdaýyň bolandygyny, onda ol özüniň bu ýagdaýy anyklamak üçin ýüz tutmandygyny, emma ýene-de puluňy ‘ogurlamak’, çek bermezlik ýaly bikanunçylyklaryň gaýtalananlygy sebäpli, ady agzalan edaralara ýüz tutsa-da, olardan hiç bir kanuny çözgüt bolmandygyny aýdýar.
“Altyn asyr” ýapyk görnüşli paýdarlar jemgyýeti bilen şertnama esasynda öz terminallaryny dükanlaryň, käbir edara-kärhanalaryň öňünde goýup, müşderilere hyzmat edýän hususy firmalaryň onlarçasynyň bardygyny, “Hojalyk Jemgyýeti Türkmen Tilsimadyň” terminalyndan beýleki terminallarda şular ýaly wakanyň ýüz bermeýändigini, ol terminallarda puluň ‘ogurlanmaýandygyny’, geçiren puluňa dessine çek berilýändigini, öz mobil telefonyňda geçen puluň, hasabyňda bar bolan galyndy puluň möçberini hem dessine barlap bolýandygyny ol aýdýar.
Şol bir wagtda-da, müşderi Hojalyk Jemgyýeti Türkmen Tilsimat hususy kärhanasynyň hyzmatlaryndan peýdalanmak isleýän müşderileriň köpüsiniň şeýle ýagdaý bilen ýüzbe-ýüz bolýandygyny hem sözüne goşýar.
Bu terminallaryň her günde müşderilerden näçe pul ‘ogurlap’ alýandygynyň hasabyny bolsa, “Türkmen Tilsimat Hojalyk jemgyýeti” kärhanasynyň ýolbaşçysyndan özge işgärleriň jogap berip bilmeýändiklerini, ýolbaşçyny bolsa iş ýerinde asla tapyp bolmaýandygyny, munuň sebäbiniň ilat köpçüligine düşnüksiz bolup galýandygyny ol aýdýar.
Sözümiziň ahyrynda bellesek, ýokarda gürrüňi edilen meseleler dogrusynda, Azatlyk Radiosyna “Türkmen Tilsimat Hojalyk jemgyýeti” kärhanasy bilen habarlaşyp, kommentariý almak synanyşyklary başa barmady.


text:
Bir zadyň gymyldy-hereketini bildirip, näme etdi?, näme edýär?, näme etjek, näme eder? diýen soraglara jogap bolýan sözlere işlik diýilýär.
Oraz otyr. Jemal köýnek tikýär.
Birnäçe işlikler hiç hili ýasaýjy goşulmalary kabul etmezden, şol durşuna many taýyndan gymyldy-hereketi aňladýarlar.
Al, gel, goý, sat.
Emma birnäçe işlikler dürli ýasaýjy goşulmalary kabul edýärler.
iş-le, ýag-la, ak-la.
Ýasaýjy goşulmalar arkaly hasyl bolan bu işliklere ýasama işlikler diýilýär.
Işlikleri böleklere bölenimizde, onuň many aňladýan bölegine düýp işlik diýilýär.
al, gel, gör.
Başga söz toparlaryndan ýasalan işlikler şol ýasaýjy goşulmasy bilen birlikde düýp işlik hasaplanýar.
Başla, işle, giňel, oýna.
Bir sözden ybarat bolup, ýönekeý bir düşünjäni aňladýan işliklere sada işlikler diýilýär.
Bilmek, ýazmak, görmek.
Birden artyk sözden ybarat bolup, çylşyrymly düşünjäni aňlatsa, oňa goşma işlikler diýilýär.
haýyş etmek, tankyt etmek, geň görmek.
Goşma işligi emele getirýän sözleriň soňkusyna kömekçi işligiň esasy sözi diýilýär.
Täsirini geçirýän işlikler sözlemde aňladýan manysyna görä gymyldy-hereketiň haýsy zada, predmete gönükdirilýändigini, haýsy zat bilen gös-göni baglanyşyklydygyny görkezýärler. Täsirini geçirýän işliklere ýeňiş düşüminiň soraglaryny bermek bolýar.
Men Orazy gördüm - kimi?
Jemal jigisini üwredi - kimi?
Men balygy tutdum - nämäni?
Täsirini geçirmeýän işlikler sözlemde aňladýan manysyna görä özleriniň haýsy zada, predmete gönükdirilýändigini mälim etmeýärler. Şonuň üçin bu hili işliklere baglanýan sözlere "kimi? nämäni? niräni? diýen soraglary bermek bolmaýar.
Sagat stoluň üstünde dur.
Işlik derejeleri dereje ýasaýjy goşulmalaryň kömegi bilen asyl we ýasama işliklerden ýasalýarlar. Işlik derejeleri many taýyndan gymyldy-hereketiň kimler tarapyndan ýere ýetirilip, haýsy zada täsir edilýändigini bildirýärler.
Dereje ýasaýjy goşulmalary kabul etmän ulanylýan asyl we ýasama işliklere işligiň düýp derejesi diýilýär.
al, gör, işle, okadym, alýaryn.
Bir işiň iki taraplaýyn bolýandygyny: kömekleşmegi, ýaryşmagy aňladýan derejesine işligiň şäriklik derejesi diýilýär.
Işligiň şäriklik derejesi düýp işlik derejesiniň soňuna -yş, -iş, -uş, -üş, - ş goşulmasy goşulyp ýasalýar.
alyş, süpüriş, sürüş.
Işligiň şäriklik derejesiniň aňladýan manylary:
Birek-birege kömek bermegi aňladýar.
Jeren maňa içerini kakyşdy.
Iki taraplaýyn edilýän ýaryşy aňladýar.
Men Oraz bilen ylgaşdym.
Iki taraplaýyn bolýan hereketi aňladýar.
Düýn döwlet ýolbaşçylary Jenewada duşuşdylar.
Soňy çekimsiz ses bilen gutaran, köp bogunly we içinde dodak çekimlisi bolmadyk bir bogunly işliklerden şäriklik derejesi ýasamak üçin -yş, -iş goşulmasy goşulýar.
bejer-bejeriş, çek-çekiş.
Çekimsiz ses bilen gutaryp, içinde dodak çekimlisi bolan bir bogunly işliklerden şäriklik derejesini ýasamak üçin -uş, -üş goşulmasy goşulýar.
bol-boluş, ger-görüş, oý-oýuş.
Soňy çekimli ses bilen gutaran işliklere ş goşulmasynyň goşulmagy bilen işligiň şäriklik derejesi ýasalýar.
Işle-ş, saýla-ş.
Şäriklik derejesiniň goşulmasyny kabul eden işlikler dar çekimlileriň düşmek we düşmezlik kadasyna doly eýerýärler.
Görüş - görşi, boluş - bolşup.
Işligiň ýükletme derejesi täsirini geçirýän işliklere -dyr, -dir, -dur, -dür, -t goşulmalarynyň goşulmagy bilen ýasalýar.
Mugallym hat ýazdyrdy.
Işligiň ýükletme derejesi edilýän gymyldy-hereketiň sözlemiň eýesi tarapyndan edilmän, onuň buýurmagy, tabşyrygy boýunça başga biri tarapyndan ýerine ýetirilýändigini aňladýar.
Işligiň ýükletme derejesiniň -dyr, -dir goşulmasy r sesinden beýleki çekimsiz seslere gutarýan bir we köp bogunly sözlere goşulyp ýasalýar.
Eden ýalňyşlaryny düzetdirmek gerek.
t goşulmasy soňy a, e, r seslerine gutarýan köp bogunly sözlere goşulýar.
Ussa gelip işi täzeden başlatdy.
-dur, -dür goşulmasy dodak çekimlisi bolan bir bogunly sözlere goşulyp ýazylýar.
Başlyk ekilmeli ýerleri sürdürtdi.
Sözlemde edilýän hereket sözlemiň eýesi tarapyndan edilmän, başga biriniň edýän gymyldy-hereketiniň netijesiniň eýä gaýdýandygyny görkezýän işliklere işligiň gaýdym derejesi diýilýär.
Pagta ýygylýar, Hat ýazylýar.
Işligiň gaýdym derejesini ýasamak üçin düýp we asyl işlikleriň soňuna -yl, -il, -ul, ül, -l, -yn, -in, -un, -ün, -n goşulmalary goşulýarlar.
Ylmyň syry açylýar. Ýaplar gazylýar.
Çekimsiz ses bilen gutarýan işlikler gaýdym derejesiniň goşulmalaryny kabul edenden soň, oňa çekimli ses bilen başlanan goşulmalar goşulanda, çekimlileriň düşmek we düşmezlik kadasy esasynda, dereje goşulmasynyň y, i, u, ü sesleri düşürilip we düşürilmän ýazylýar.
görün-görner, sürül-sürler, goýul-goýlar.
Açylan, içiler, çakylan sözlerde çekimli sesler düşürilmeýär.
Yzlary l sesinden başga çekimsiz sesler bilen gutaran işliklere -yl, -il, -ul, -ül goşulmasy goşulýar.
Magazinler açyldy.
Yzy l sesi bilen gutaran işiklere -yn, -in, -un, -ün goşulmasy goşulýar.
Ekiljek ýerler bölündi.
Işlikleriň yzlary çekimli ses bilen gutaryp, çekimliniň öň ýanynda l sesinden başga çekimsiz gelse, gaýdym derejesiniň l goşulmasy goşulýar.
ýüň daralmazdan öň ýuwulýar.
Işlikleriň yzy çekimli ses bilen gutaryp, şol çekimliniň öň ýanynda l sesi gelse, olar ýaly işliklerden gaýdym derejesini ýasamak üçin n goşulmasy goşulýar.
başlandy, işlendi.
Yzlary çekimsiz ses bilen gutaryp, çekimlisi dodak seslerinden bolan bir bogunly işliklere -ul, -ül, -un, -ün goşulmalary goşulýarlar we şeýle hem ýazylýarlar.
guruldy, bölündi.
Edilýän işiň netijesiniň şol gymyldyny ýerine ýetirýäni özüne täsir edýändigini bildirýän işliklere işligiň özlük derejesi diýilýär.
Işligiň özlük derejesi işlikleriň yzyna -yn, -in, -un, -ün -n goşulyp ýasalýar.
Maral daşarda düşek ýazyndy.
Gürrüňi edilýän işiň, gymyldy-hereketiň öň bolup geçendigine, indi boljakdygyna ýa-da hut geplenip durka bolýandygyna garap işlikler üç zaman aňladýarlar: öten zaman, häzirki zaman we geljek zaman.
Işligiň häzirki zaman formasy işiň, gymyldy-hereketiň häzir ýerine ýetirilýändigini bildirip, düýp işlikleriň yzyna -ýar, -ýär goşulmasy goşulyp ýasalýar. Gymyldy-hereketiň kim, näme tarapyndan ýerine ýetirilýändigini bildirmek üçin, häzirki zaman işliginiň yzyna degişli ýöňkeme goşulmasy goşulýar.
alýar-yn, alýar-ys, alýar-syň, alýar-syňyz, alýar, alýar-lar.
K, t sesleri bilen gutarýan köp bogunly we käbir bir bogunly işliklere -ýar, -ýär goşulanda, k, t sesleri g, d sesleriňe öwrülýär.
okat - okadýar, howluk - howlugýar.
Aýt, gaýt, et, git işlikleri bir bogunly bolsalar-da -ýar, -ýär goşulanda, olaryň soňundaky t sesi d sesine öwrülýär.
aýt - aýdýar, gaýt - gaýdýar, et - edýär, git - gidýär.
Häzirki zaman işliginiň ýoklugy düýp işlik bilen zaman goşulmasynyň arasyndan -ma, -me goşulmasy getirilip aňladylýar.
alýaryn - almaýaryn.
Häzirki zaman işlik formasy iki topara bölünýär: umumy häzirki zaman we konkret häzirki zaman.
Umumy häzirki zaman düýp işliginiň yzyna -ýar, -ýär goşulmasy goşulyp ýasalýar we iki manyda ulanylýar.
Işiň, gymyldy-hereketiň hut sözlenip durka bolup durandygyny aňlatmak üçin.
Jeren jorasyndan alan hatyny okaýar.
Bir zada mahsus bolup, gaýtalanyp durýan umumy gymyldy-hereketi aňlatmak üçin.
Goýun mäleýär. Tomsuna yssy bolýar.
Konkret häzirki zaman aňladýan işlikler belli bir çekimliniň uzyn aýdylmagy bilen ýasalýarlar.
Awtobus duralgada du:r. Jigim sallançakda ýaty:r.
Konkret häzirki zaman sözlenip durka, dowam edýän anyk gymyldy-hereketi aňladýar. Konkret häzirki zaman işlikleri ýöňkeme bilen üýtgeýärler. Şular ýaly üýtgemede u, ü sesleri ikinji bogunda eşidilen ýerinde ýazylýarlar.
dur-un, dur-suňyz.
Işligiň geljek zaman formasy geljekde boljak işi, gymyldy-hereketi bildirýär.
Ertir oýun görkeziljek.
Işligiň geljek zaman formasy iki topara bölünýär: mälim geljek zaman we nämälim geljek zaman.
Mälim geljek zaman işligi anyk ýüze çykjak ýa-da bir sebäbe görä ýüze çykmajak gymyldy-hereketi aňladyp, düýp işligiň soňuna -jak, -jek goşulmalarynyň biri goşulyp ýasalýar. Gymyldy-hereketiň kime degişlidigini bildirmek üçin at çalyşmasyny ýa-da ady getirmek arkaly aňladylýar.
Men görjek. Baýram öwrenjek.
Mälim geljek zaman işligi näme etjek?, näme etjekler? diýen soraglara jogap bolýar.
Men kitap aljak. Biz oýna gitjek. Olar oturjaklar.
Mälim geljek zaman işliginiň ýoklugy -jak, -jek goşulmasyny kabul eden işlikden soň däl sözüniň getirlmegi bilen ýasalýar.
Biz bu günki ýygnaga geljek däl.
Nämälim geljek zaman işligi düýp işligiň yzyna -ar, -er goşulmalarynyň biri goşulyp ýasalýar we bir işiň boljakdygyny çak etmekligi, borç boýunça edilmeli işi bildirmek üçin ulanylýar.
Ertir belki, gowy gün çykar.
Nämälim geljek zaman işligi näme eder?, näme ederler? diýen soraglara jogap bolýarlar.
Ol alar. Oguljemal geler. Çagalar oýnarlar.
Nämälim geljek zama işliginiň ýokluk formasy zaman goşulmalarynyň öňünden -ma, -me goşulyp ýasalýar.
Ýer ýylaman, ot gögermez (nakyl).
Aýt, howluk, berkit, öwret, äkit, gaýt ýaly k, t sesleri bilen gutarýan birnäçe işliklere -ar, -er goşulanda, k, t sesleri g, d seslerine öwrülýärler.
aýt - aýdar, git - gider, berkit - berkider, gaýt - gaýdar, howluk - howlugar, daryk - darygar.
E bilen gutaran işliklere -er goşulanda, e sesi ä sesine öwrülýär.
işle - islär, gürle - gürlär, düşe - düşär.
Nämälim geljek zaman işliginiň barlyk we ýokluk formalarynyň ikisi-de ýöňkeme bilen üýtgeýär.
Nämalim geljek zaman işliginiň ýokluk şekili üçünji ýönkemede -maz, -mez bolýar.
akar - akmaz, biler - bilmez, durar - durmaz, barar - barmaz, alar - almaz.
Öten zaman işligi gepleşip durlan wagtdan öň ýerine ýetirilen işi, gymyldy-hereketi aňladýar.
Öten zaman işligi näme etdi?, näme etdiler? diýen soraglara jogap bolýar.
oka - okady, okadylar, gel - geldi, geldiler, ýaz - ýazdy, ýazdylar, bil - bildi, bildiler.
Öten zaman işlik formasy iki topara bölünýär: gutarnykly öten zaman we dowamly öten zaman.
Gutarnykly öten zaman düýp işlikleriň yzyna -dy, -di goşulmasy goşulyp ýasalýar.
Oraz işini tabşyrdy.
Gutarnykly öten zaman işliginiň ýokluk formasy düýp işlik bilen zaman goşulmasynyň arasyna -ma, -me goşulmasy goşulyp ýasalýar.
ýazdy - ýazmady.
Dowamly öten zaman işligi bir işiň, gymyldy-hereketiň birnäçe wagt dowam edendigini aňladyp, iki ýol bilen ýasalýar:
Nämälim geljek zaman goşulmasyndan soň -dy, -di goşulmasynyň goşulmagy bilen.
okardy, gelerdi, işlärdi.
Bu ýol bilen ýasalan dowamly öten zaman işligi has öňräk bolup geçen we köp wagt dowam eden gymyldy-hereketi aňladýar.
Men mekdepde okaýarkam, ejem yzymdan gelerdi.
Häzirki zaman işliginiň yzyndan -dy, -di goşulmasynyň gelmegi bilen.
Bu ýol bilen ýasalan dowamly öten zaman işligi iki manyny aňlatmak üçin hyzmat edýär:
Täzeräkde bolup geçen we birnäçe wagt dowam eden işi, gymyldy-hereketi aňlatmaga hyzmat edýär.
Ol sapaklaryndan gowy bahalar alýardy.
Has ýakyn wagtda bolan we sözleýän adam gören wagty heniz dowam edip duran gymyldy-hereketi aňlatmaga hyzmat edýär.
Ol bärik gelýärdi.
Içinde dodak çekimlisi bolan bir bogunly işliklere -dy, -di goşulyp, ýönkeme bilen üýtgände, -dy, -di goşulmasy -du, -dü görnüşine geçýär.
gör-di - gördüm, doý-dy - doýdum.
Işligiň öten zaman formalary ýöňkeme bilen üýtgände, birinji bogundan soňky bogunlarda giň dodak çekimliler dodaklandyrylyp aýdylsalar-da dodaklandyrylman ýazylýarlar.
Bir işiň, gymyldy-hereketiň edilip-edilmezligini, buýurmagy, tabşyrmagy ýa-da haýyş etmegi aňladýan işliklere işligiň buýruk formasy diýilýär.
ýaz, gör, dursun, seret.
Işligiň buýruk formanyň ýoklugy düýp işligiň yzyna -ma, -me goşulmasy goşulyp ýasalýar.
git-me, dur-ma...
Işligiň buýruk formasy menlik ýöňkemede gelende, haýyş etmegi we bir zada meýil etmegi aňladýar.
Men barla+ýyn, ýaz+aýyn.
Işligiň buýruk formasy menlik ýöňkemäniň köplüginde üýtgände, çekimsiz ses bilen gutaran sözler -aly, -eli, -alyň, -eliň, çekimli ses bilen gutarýan sözlere -ly, -li goşulmalary goşulyp, birden köp adamyň gatnaşmagynda edilmeli işi aňladýar.
Biz al-aly, oka-ly.
-sana, -sene goşulmasy arkaly hem işligiň buýruk formasy aňladylyp bilinýär.
Sen alsana.
Işligiň buýruk formasynyň senlik ýöňkemesi buýurmak we haýyş etmek manysynda ulanylyp, hiç hili üýtgediji goşulmany kabul etmän, asyl we ýasama işlikler arkaly aňladylýar.
Sen ýyg, gör.
-gyn, -gin, -gun, -gün goşulmasy goşulyp, senlik ýöňkemesi berkräk tabşyrmagy hem aňladýar.
Sen gör-gün, al-gyn.
Işligiň buýruk formasyna, senlik ýöňkemesiniň köplügi üçin -yň, -iň, -uň, -üň, -ň goşulmasy hem goşulýar.
Siz rahatlan-yň, siz gözlä-ň.
Senlik ýöňkemäniň köplügi üçin -aýyň, -äýiň, -ýyň, -ýiň goşulmasynyň goşulyp ulanylyşy hem bar.
gal-aýyň, gör-äýiň.
Işligiň buýruk formasyny olluk ýöňkemesi diňleýjiniň üsti bilen üçünji birine bir işiň, gymyldynyň edilmegini ýa edilmezligini buýurmak we tabşyrmak üçin ulanylýar.
Işligiň buýruk formasynyň olluk ýöňkemesini emele getirmek üçin, düýp işlikleriň soňuna -syn, -sin, sun, -sün, köplügi üçin -synlar, -sinler, -sunlar, -sünler goşulmasy goşulýar.
Ol gör-sün, sat-syn, olar gel-sinler, başla-synlar.
Gymyldy-hereketiň hökman ýerine ýetirilmelidigini ýa-da ýerine ýetirilmeli däldigini bildirýän işliklere işligiň hökmanlyk formasy diýilýär.
Işligiň hökmanlyk formasy düýp işligiň yzyna -maly, -meli goşulmasynyň goşulmagy bilen ýasalýar.
al-maly, ser-meli.
Hökmanlyk formasyndaky gymyldy-hereketiň kime, nämä degişlidigini bildirmek üçin, onuň öňünden at çalyşmasy ýa-da gymyldy-hereketiň kime, nämä degişli bolsa, şonuň ady getirilýär.
Men al-maly, sen gör-meli, ol seret-meli.
Hökmanlyk formasyndaky işlikleriň ýöňkeme goşulmalary ýok. Hökmanlyk formasynyň ýoklugy işlikden soň däl sözüniň getirilmegi bilen ýasalýar.
almaly däl.
Işligiň şert formasy bir işiň, gymyldy-hereketiň edilip-edilmezligi üçin gerek bolan şerti bildirip, düýp işlikleriň yzyna -sa, -se goşulmalarynyň biri goşulyp ýasalýar.
Il oňla-sa, atyňy soý (nakyl).
Ýoklugy işligiň soňuna -ma, -me goşulmalarynyň biri goşulyp ýasalýar.
Gülkä gülmeseň, göwni galar (nakyl).
Ýöňkemede üýtgän şert işliginiň yzyndan gerek sözi getirilip, bir işiň, gymyldy-hereketiň bolup-bolmazlygynyň çak edilýändigi bildiriliär.
Şu gün gar ýagsa gerek.
Işligiň şert formasy ýöňkeme bilen hem üýtgeýär.
Men alsa-m, sen alsa-ň, ol al-sa. Biz görse-k, siz görse-ňiz, olar görse-ler.
Bir işi ýerine ýetirip-ýetirmezligi arzuw etmekligi ýa-da onuň ýerine etirilendigine ýa ýetirilmändigine ökünç bildirmekligi aňladýan işliklere işligiň arzuw-ökünç formasy diýilýär.
Seniň kakanyňy bilen bolsam, gapyny açardym.
Işligiň arzuw-ökünç formasy, esasan, aşakdaky ýaly ýasalýar:
Nämälim geljek zaman işliginiň barlyk we ýokluk formalaryndan soň -dy, -di goşulmasy goşulyp ýasalýar.
gurar-dy, göwnär-di.
Ýöňkeme bilen üýtgän barlyk we ýokluk formalardaky şert işlikleriniň yzyndan -dy, -di goşulmasy, ondan soň bolsa öten zaman işliginiň ýöňkeme goşulmasy goşulyp ýasalýar.
gutarsa-dy-m, berseler-di.
Işligiň bu hili arzuw-ökünç formasy ýöňkeme bilen üýtgände, onluk ýöňkemelerden beýlekilerde ýöňkeme goşulmasy bir sözde iki gezek hem gaýtalanyp ulanylýar.
gutarsa-m-dy-m, görse-ň-di-ň.
Işligiň arzuw-ökünç formasynyň şert işlik goşulmasynyň öň ýanyndan -aý, -eý, -ý goşulmasy goşulyp ýasalýar.
başlan-aý-sady, geç-äý-sedi.
Çekimsiz ses bilen gutaran düýp işliklere -as, çekimli ses bilen gutaran işliklere -s goşulmasy goşulyp, ýöňkemede üýtgän işlikleriň yzyndan gelmek işligi getirilýär.
ýaz-as-ym gelýär.
Gymyldy-hereketiň haýsy zamana degişlidigini bildirip hem-de baglanýan sözlerini aýyklap (sypatlandyryp) gelýän işliklere ortak işlikler diýilýär.
ekilen meýdan, ekiljek ýer.
Ortak işlikler sypatlaryň we işlikleriň aralygynda dürli sözler bolup, sypata-da, işlige-de ýakynlygy bilen häsýetlenýärler. Haýsy-da bolsa bir sözi aýyklap gelmegi olary sypata ýakynlaşdyrsa, derejesiniň, barlyk we ýokluk formalarynyň bolmagy, belli bir zaman aňladyp gelmegi bolsa olary işlige ýakynlaşdyrýar.
Öten zaman ortak işligi sypatlandyrýan sözüniň gymyldy-hereketiniň öten zamana degişlidigini bildirýär. Öten zaman ortak işliginiň barlyk formasy işlige -an, -en goşulmasy goşulyp ýasalýar.
gal-an zat, dur-an adam.
Yzlary a sesi bilen gutaran işliklere öten zaman ortak işligiň -an goşulmasy goşulanda, iki a sesi bir ýere düşüp, uzyn aýdylýan a sesi hasyl bolýar, ýazuwda bir a harpy ýazylýar.
başla+an - başla:n.
E sesine gutaran işliklere -en goşulmasy goşulanda iki e sesi bir ýere düşýär. Ýazuwda olaryň deregine bir ä harpy ýazylýar.
semre+en - semrän goýun.
Öten zaman ortak işliginiň ýokluk formasy düýp işligiň yzyna -madyk, -medik goşulmasy goşulyp ýasalýar.
tapyl-madyk köýnek.
Öten zaman ortak işligi at rolunda hem ulanylýar. Şonda olar san, ýöňkeme, düşüm bilen üýtgeýärler.
Gidenler gaýdyp geldiler (san). Meniň göreşim şoldy (ýöňkeme). Alanyň özüňe nesip etsin (düşüm).
Ýöňkemede üýtgän öten zaman ortak işliginiň yzyndan ýok sözi gelende (görenim ýok, alanym ýok), olluk ýöňkemeden beýlekilerde zaman goşulmasynyň n sesi, ýöňkeme goşulmalarynyň y, i sesleri we ýok sözüniň ý sesi düşürilip ulanylýar. Edebi diliň normasyna laýyklykda ýazuwda hem bu sözleriň gysgaldylyp ulanylýan görnüşi ýazylýar.
Men alamok, göremok. Sene alaňok, göreňok. Ol alanok, görenok.
Wagt aňladýan soň sözüniň öňünden gelýän sözleriň hemişe çykyş düşümde gelşi ýaly, öten zaman ortak işligi hem ýöňkeme goşulmalaryndan birini kabul edip, çykyş düşümde gelýär.
gutaranyňdan soň, geleniňden soň.
Gepleşikde öten zaman ortak işligi soň sözi bilen ulanylanda, öten zaman ortak işliginiň zaman goşulmasynndan käbir sesleriň düşürilip, ýeňilleşdirilip ulanylyşy hem bar.
gelemsoň, bolansoň, göreniňizsoň.
Häzirki zaman ortak işligi sypatlandyrýan sözüniň gymyldy-hereketiniň häzirki zamana degişlidigini bildirýär. Häzirki zaman ortak işliginiň barlyk formasy düýp işlikleriň yzyna -ýan, ýän, ýokluk formasy bolsa -ýan, -ýän goşulmasynyň öňünden -ma, -me goşulyp ýasalýar.
sözle-ýän adam, hala-ýan ene.
gürle-meýän okuwçy, dokal-maýan haly.
Häzirki zaman ortak işligi bir sözi sypatlandyrman at rolun-da gelende, öten zaman ortak işligi ýaly san, ýöňkeme, düşüm bilen üýtgäp bilýär.
Gidýänler maşyna ýerleşdiler (san). Ýazýanym üçin ötünç soraýan (ýöňkeme). Okaýan adama azar berme (düşüm).
Häzirki zaman ortak işligi birbada hem san, ýöňkeme we düşüm goşulmalary bilen üýtgäp bilýär.
gelýänlerimizden.
Geljek zaman ortak işligi sypatlandyrýan sözüniň gymyldy-hereketiniň geljek zamana degişlidigini bildirýär. Geljek zaman ortak işligi iki ýol bilen ýasalýar:
-jak, -jek goşulmasynyň kömegi bilen.
gülle-jek bag, açyl-jak ýol.
-ar, -er goşulmasynyň kömegi bilen.
ak-ar suw, gör-er göz, çap-ar at.
Geljek zaman ortak işliginiň ýoklugy -jak, -jek, -ar, -er goşulmasynyň öňünden -ma, -me goşulmasynyň getirilmegi bilen ýasalýar.
otlan-ma-jak ýer, ýaz-ma-jak oglan.
-ar, -er goşulmasynyň r sesi z sesine öwrülýär we ýazuwda hem şeýle ýazylýar.
görer göz-görmez göz.
Geljek zaman ortak işligi at rolunda gelende san, ýöňkeme we düşüm bilen üýtgeýär.
Görjekler ýygnandy (san). Seniň görjegiň öňüňde (ýöňkeme). Barjaga bir azar berme (düşüm).
Başga bir işlige baglanyp, onda aňladylýan gymyldy-hereketiň nähili halda, nädip ýüze çykandygyny bildirýän işliklere hal işligi diýilýär.
Çaryjyk ylgap geldi-de, kakasyny gujaklady (nädip?).
Hal işligi aşakdaky ýollar bilen ýasalýar.
Soňy çekimsiz ses bilen gutaran köp bogunly we içinde dodak çekimlisi bolmadyk bir bogunly işliklere -yp, -ip goşulmasy goşulyp ýasalýar.
çagyr-yp, ýaz-yp.
Içinde dodak çekimlisi bolan bir bogunly işliklere -up, -üp goşulmasy goşulýar.
Or-up, süz-üp we ş.m.
Soňy -a, -e seslerine gutaran işliklere -p goşulmasyny goşmak ýoly bilen ýasalýar.
başla-p, sözlä-p, oýna-p.
Tirkeşdirilip gaýtalanýan birmeňzeş işlikleriň yzyna -ý goşulmasyny goşmak arkaly ýasalýar.
ylgaý-ylgaý ýadadym. Aglaý-aglaý.
Yzyna -a ýa-da -e goşulan işligi iki gezek gaýtalamak bilen ýasalýar.
Diýe-diýe dilim syryldy.
Hal işliginiň ýokluk formasy düýp işlikleriň yzyna -man -män goşulmasy goşulyp ýasalýar.
bolup-bolman, alyp-alman, sürüp-sürmän.
Ýokluk formasynyň -maýan, -meýen görnüşi köne edebiýatlarda duş gelýär.
Bilmeýen soranlara aýdyň bu garyp adymyz,
Asly - gerkez, ýurdy - Etrek, ady - Magtymgulydyr.
Içinde dodak çekimlisi bolan bir bogunly işliklere -up, üp goşulmasy goşulyp aýdylýar we ýazuwda hem dodaklandyrylyp ýazylýar.
görüp, dolup, böküp we ş.m.
Soňy a, e seslerine gutaran işliklere -p goşulmasy goş landa, a sesi uzyn aýdylýar, e sesi bolsa ä sesine öwrülip aýdylýar. Şeýle hem ýazylýar.
başla:p, sözle-p - sözläp.
Işligiň gaýdym derejesinden hal işligi ýasalanda, olaryň ikinji bognundaky gysga aýdylýan dar çekimliler düşürilip aýdylýarlar we şeýle hem ýazylýarlar.
alyp-alnyp, goýul-goýlup.
Tirkeşdirilip ulanylýan hal işlikleriň arasynda defis (-) goýulýar.
görüp-görüp, eşidip-eşidip, ýöräp-ýöräp we ş. m.
Yzyna -a ýa-da -e goşulyp, iki gezek gaýtalanylýan hal işlikleriň arasynda ýazuwda defis goýulýar.
Aýda-aýda ýadadym.


text:
Habarlar 2 fewral 2018
Wakalaryň jümmüşinde
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň mejlisi
Hormatly Prezidentimiz mejlisiň gün tertibine geçip, Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary, daşary işler ministri R.Meredowa söz berdi. Wise-premýer ýurdumyzyň daşary işler ministrligi tarapyndan şu ýylyň ýanwar aýynda ýerine ýetirilen işler barada hasabat berdi.
Resmi habar
Medeniýet
Fewralda türkmenistanlylar Karawajonyň we eýran medeniýetiniň eserleri bilen tanşar
7-9-njy fewralda Eýran Yslam Respublikasynyň Medeniýet günlerini geçiriler. Döredijilik çäresiniň çäklerinde Aşgabatda amaly-haşam sungatynyň sergisi, eýran kinofilmleriniň görkezilişi, Eýranyň folklor we aýdym-saz toparlarynyň çykyşlary görkeziler, şeýle hem döredijilik intelligensiýasynyň wekilleriniň duşuşyklary hem-de çagalaryň bilelikdäki konserti guralar. Myhmanlar muzeýlere, taryhy ýerlere we paýtagtymyzyň beýleki ajaýyp ýerlerine baryp görerler.
Resmi habar
Halkara ýanyk merkezi paýtagtymyzyň lukmançylyk merkezleriniň ulgamynyň üstüni ýetirer
Resminamada bellenilişi ýaly, täze lukmançylyk merkezini döretmegiň taslamasy ýurdumyzyň saglygy goraýyş ulgamynyň maddy-enjamlaýyn binýadyny has-da berkitmek, ilata ýöriteleşdirilen ýanyk şikeslerini bejeriş kömegini bermek, şeýle hem dünýä ölçeglerine laýyk gelýän öňdebaryjy lukmançylyk enjamlary bilen üpjün edilen döwrebap saglygy goraýyş desgalaryny gurmak işlerini dowam etdirmek maksady bilen amala aşyrylar.
Medeniýet
Beýik Ýüpek ýolunyň taryhyndan žiwopis manzarlary
Paýtagtymyzyň sergi merkezinde türkmen nakgaşlarynyň Beýik Ýüpek ýoluna bagyşlanan žiwopis eserleriniň sergisi açyldy. Ol Şemşat Mämmedowanyň “Änew metjidi” atly işi bilen açylýar. Suratda awtor taryhy-- medeni mirasyň simwoliki münberinden ak mermere bürenen Aşgabadyň kaşaň gözelligine garap, geçmiş bilen häzirki döwri birleşdirýär. Surat bizi gadymy döwürlere syýahata atarýar, şol döwürde nemes barlagçysy Ferdinand fon Rihtgofeniň jaýdar belleýşi ýaly, Beýik Ýüpek ýoly pederlerimiziň durmuşynda juda wajyp ähmiýete eýe bolupdyr. Şäherlere çar künjeklerden gelenler olaryň durmuşyna öz ýurdunyň özboluşly medeniýetiniň röwüşlerini goşup-garyp, olaryň dünýä baradaky bilimlerini baýlaşdyrypdyrlar. Diňe ...


text:
Aşgabatda sentýabrda geçiriljek Aziada-2017 sport ýaryşynyň biletleriniň bahasy mälim edildi.
Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlaryny guramalaşdyrýan ýerine ýetiriji komitetiň maglumatyna görä, 160 sany sport bäsdeşligi üçin 600 müň çemesi bilet satylar. Biletleriň bahasy ulular üçin 7-10 manat aralygynda (resmi kursdan 2-3 amerikan dollary möçberinde) 14 ýaşyna ýetmedik çagalar üçin mugt.
17-nji we 27-nji sentýabr aralygynda geçiriljek oýunlaryň açylyş we ýapylyş dabarasyna biletleriň bahasy 50-500 manat aralygynda görkezilýär.
Aziada-2017 oýunlary Aşgabadyň merkezinde gurlan bahasy 5 milliard dollarlyk Olimpiýa toplumynda geçiriler.


text:
Ermenistanyň parlamenti sesleriň 59/42 gatnaşygy bilen protest lideri Nikol Paşiniýany ýurduň nobatdaky premýer-ministri saýlady.
Bu ses berişlik, häkimiýetdäki Ermenistan Respublika partiýasynyň lideri Wahram Bagdasariýan öz partiýasynyň Paşiniýana 11 ses berjekdigini yglan edenden soň geçirildi. Ermenistan Respublika partiýasynyň we oppozision kanunçykaryjylaryň sesleri netijesinde Paşiniýan premýer-ministr saýlanmak üçin zerur bolan sesler bilen üpjün edildi.
8-nji maýda geçirilen ses berişlikden öň, Paşiniýan Ermenistanyň Orsýetiň liderligindäki Ýewraziýa ykdysady birleşiginiň agzasy bolup galjakdygyny we Moskwa bilen harby hyzmatdaşlygy dowam etdirjekdigini aýtdy.
Şeýle-de, Paşiniýan Birleşen Ştatlar, Ýewropa Bileleşigi, Eýran, Gürjüstan, Hytaý we Hindistan bilen hyzmatdaşlygy “işjeň ösdürmegi” wada berdi.


text:
Çagry beg
Gysgaça[üýtget | edit source]
Hökümdarlygy: Seljukly hökümdarlygy.
Doguldy: 989-nji ýyl Horasan (häzirki Günorta Türkmenistan).
Öldi: 16. 07. 1060-njy ýyl. Sarahs.
Hüküm sürdi: 1040-1060 ý.ý.
Soňra ýerine geçen: Alp Arslan
Kakasy: Seljuk ogly Mikaýyl.
Lakamlary: Ebu Süleýman
Dini lakam): Dawud.
Öz ady: Çagry beg
Çagalary: 1.Alp Arslan, 2.Kawurd, 3.Ýakuti, 4.Süleýman, 5.Bähram şa, 6.Ylýas, 7.Osman, 8.Hatyja Arslan hatyn 9.Göwher hatyn, 10.Sefiýýe hatyn
Dini: Yslam, Sünni Çagry begiň hakyky ady Ebu Süleýman Dawut Çagry beg bin Mikaýyl (989-1060) bolup, ol Oguzlaryň Kynyk taýpasyndan bolan Seljukly hökümdary Seljuk begiň agtygy, Mikaýylyň hem oglydyr. Ol Togrul begiň jigsidir. Şeýle hem Alp Arslanyň hem kakasydyr.
Umumy maglumat[üýtget | edit source]
Çagry adynyň manysy:
Çagry ady şol wagtlar çekdirilip ulanylan Türki sözünde Dogan ýa-da Bozdogan (Ak dogan) manysyny beripdir[1][2] Mahmyt Kaşgarynyň Diwanylugatitturk atly eserinde «Çagry» diýmek. Dogan guş, Çakyr guş manysyny aňladýandygy ýazylypdyr[3]. Çagry beg we dogany Togrul beg Oguz taýpalarynyň Horasan we Horezm döwletlerine ýaýylan-ýaýran ýelerinde dogulypdyrlar. Çagry beg we Seljuk türkmenleri beýleki Türkmen taýpalary arasynda kynçylyk çeken soňlar Mawerannahrdan Horasana göçüp bardylar. Horasana häzirki wagtda günorta Türkmenistan bilen Demirgazyk Eýran we demirgazyk Owganystan giripdir. Horasan ol wagtlar Gaznalylar döwletiniň bir bölegidi. Togrul beg bilen birlikde Kynyklara we Seljuk maşgalasyna ýolbaşçylyk etdiler. 1035-nji ýylda Gaznaly hökümdary Mesut I bilen bolan söweşlerde üstünlik gazanýarlar. Gaznalylar söweşde ýeňilýär. Bir şertnama gazanylmagy pursat tapan Mesut bu saparda Çagry begi ýeňdi we Türkileriň gadymy hökümdary Afrasiýabyň gurdurandygy rowaýat edilen Merw şäherini Çagry beg 1037-nji ýylda zabt edip, içgi gala çozup girdi we atynyň eýerini ýerde goýup «Tagt» hökmünde üstünde oturdy[4]. Bular hakynda giňişleýin taryhy ýazan Ibn Esir şeýle diýýär:
Bularyň taýpa-topary olaryň diýenini edipdir. Ýagşyny ündän ýerinde bitiripdirler, ýamany gadagan edende saklanypdyrlar. Olar Buharanyň ýigrimi parsahlyk golaýynda mesgen tutdular. Emma Buharanyň emiri bulardan gorkusyna olara gün bermedi, olary heläkläp, ýok etmek isledi. Bular Türküstanyň patyşasy Bugra handan pena sorap, şonuň ýurduna göçdüler we şol ýerlerde ornaşdylar. Togrul beg bilen Çagry begiň ikisiniň gelen kararyna görä Bugra hanyň ýanyna hiç haçan bile barmaly däldiler. Eger biri Bugra hanyň ýanyna gitse, beýlekisi hökman ilbaşynda oturmalydy. Sebäbi olar Bugra hanyň mekirligi, bu ikisini bir ýere jemläp, tutduryp, tussag etdirip, ili başsyz goýmagyň mümkindiginden çekinýärdiler. Bugra han bu ikisini öz huzurynda bile görmek üçin her näçe jan etse-de, olar muny kabul etmediler. Şonda Bugra han gahar edip, Togrul begi tutdurdy we ÿesir etdi. Çagry beg öz taýpasyny we yzyna eýerýänleri jemläp gozgalaň turuzdy, agasyny halas etmek üçin Bugra hanyň üstüne gaýtdy. Bugra han hem munuň üstüne öz esgerlerini sürdi. Iki tarap hem ýowuz döwüşdiler. Soňra Bugra hanyň esgerleri ýeňlip, gaçyp başlady. Olardan örän köp adamyň jany ahyrýete iberildi.Çagry beg agasyny ýesirlikden halas etdi we bu ýerleri taşlap, ýene-de Buharanyň golaýyndaky Jent sebitlerine tarap göçüp bardylar we şol ýerde hem ornaşdy. Samanly döwleti dargap, Ilek han Buharany eýeläninden soňra Çagry beg bilen Togrul beg iň agasy Arslan ibn Seljugyň Mawerannahrdaky täsiri has güýçlendi. Bu wagtlar Arslan hanyň tussaglygynda ýatan Alytegin gaçmagy başardy. Ol özüni Buhara atdy we bu ýerleri eýeledi. Arslan han Ilek hanyň süýtdeş doganydyr. Alytegin Arslan ibn Seljuk bilen ylalaşdy we bilelikde goranmaga başlady. Bularyň işi indi ilek han üçin has-da çylşyrymlydy. Arslan hanyň dogany Ilek han ýüregini bire baglap, olaryň üstüne çozuş etdi. Emma ýeňlişe sezewar boldy. Ol ikisi bolsa Buharada galdy. Alytegin Ýemineddöwläniň ýurdunda goňşuçylykda oturan ýerinden oňa köp ters işleri ederdi. Onuň Türk patyşalaryna yzygiderli gatnap duran ilçileriniň ýoluny beklärdi. Öň ýatlap geçişmiz ýaly, Mahmyt Amyderýadan geçende, Alytegin Buharany taşlap, gaçyp gitdi. Arslan ibn Seljuk bolsa öz jemagatyny ýanyna alyp, Mahmytdan goranmak üçin şol ýerdäki sähralyga özüni atdy. Seljuklaryň güýç-kuwwatyny olaryň edermenligini, gaýduwsyzlygyny we adam sanynyň köplügini görende, Ýemineddöwläniň ýüregine ömründe bolmadyk gorky ornaşdy. Ol Arslan ibn Seljuga hat ýazyp, ony öz tarapyna çekmäge synanyşdy, onuň ýüreginde bu pikire bolan höwes döredi. Arslan ibn Seljuk onuň ýanyna gelen dessine Ýemineddöwle ony tutdurdy we salymyny bermän, galadaky zyndana atdyrdy. Olaryň öýlerini talady. Ýemineddöwle onuň maşgalasyny we taýpasyny näme etmelidigi hakda maslahat soranda, Mahmydyň iň ýakyn adamlarynyň biri Arslan Jazyp ýaý atyp bilmezlikleri üçin olaryň başam barmaklaryny çapmaklygy ýa-da hemmesini Amyderýa gark etmekligi maslahat berýär. Ýemineddöwle oňa: «Seniň ýaly doňýüregi görmändim» diýýär. Soňra olary Amyderýadan geçirip goýberýär. Horasan sebitlerine dagan bu adamlara salgyt salnypdyr. Patyşanyň wekilleri salgyt ýygnanda, olara sütem edipdir. Soňabaka bularyň elleri olaryň ähli mal-mülküne we gyzyna-ogluna uzap başlady. Bu ýagdaýa çydam etmedik iki müň adam olardan bölünip Kermana, bu ýerden hem.geçip, Yspyhana gitdiler. Soňra bu seljuklylar bilen Yspyhanyň häkimi Alaeddöwle ibn Käkeweýhiň arasynda öň ýatlap geçen dartgynly söweşimiz bolup geçdi. Soňra olar Yspyhany hem taşlap, Genjä gitdiler. Ine, bular Arslan hanyň adamlarydyr. Emma onuň doganynyň perzentleri hakynda aýtsak, Buharanyň häkimi Alytegin olary ele geçirmek üçin hile-pirim oýlady. Ol Togrul beg Muhammediň we Çagry beg Dawudyň agalarynyň ogly Ýusup ibn Musa ibn Seljugyň ýanyna çapar iberip, bol haýyr-yhsanlary wada berdi. Göwnüniň küýsändigi üçin öz huzuryna gelmegini haýyş etdi. Ýusup onuň ýanyna geleninde Alytegin ony öz welaýatyndaky ähli türkmenleriň serkerdesi diýip yglan etdi. Örän köp mülk ýerlerini sowgat berdi we oňa Emir Ynanç Beýgu diýen lakam dakdy. Bularyň arasyndaky çaparyň bitirmeli işi agalarynyň ogly Togrul beg bilen Dawudy ýeňmek üçin Ýusubyň adamlaryna we taýpa-toparyna kömek etdi. Munuň gizlin maksadyny bilensoň, Ýusup özünden islenilen zatlaryň hiç birine hem boýun bolmady. Alytegin özüniň Ýusup hakyndaky mekirliginiň ýol almandygyny, maksadyna ýetmändigini bilende, ony öldürmekde buýruk berdi. Şeýdip Ýusup öldürildi. Onuň ölüm jezasyny Alyteginiň emirleriniň biri Alp Gara ýerine ýetirdi. Munuň öldürilmegi Togrul bege, inisi Çagry bege we olaryň taýpasyna agyr degdi. Olar matam lybasyny geýdiler. Ar almak üçin jemläbilen türkmenlerini bir ýere jemlediler. Alytegin hem goşun jemläp, bularyň üstüne ugrady. Bu söweşde Alyteginiň esgerleri masgaraçylykly ýeňlişe sezewar boldular. Dört ýüz ýigrimi birinji hijri ýylynda Togrul beg bilen Çagry beg agalarynyň ogly Ýusuby öldüren Alp Garanyň üstüne hüküm edip, ony öldürdiler. Alyteginiň esgerlerinden bir uly topar bilen duşuşup, söweşe girdiler. Olardan müň töweregi adamy öldürdiler. Muňa gany gaýnap joşan Alytegin esgerlerini, ogullaryny we ýarag göteribilen ýaranlarynyň ählisini jemläp, seljuklaryň üstüne çar tarapyndan hüjüme geçdiler. Örän dartgynly geçen bu söweşde seljuk esgerlerinden köp adam öldürildi. Olaryň baýlyklary we ogul-gyzlary ýesir-olja alyndy. Aýallary we ýaş bala-çagalary ýesir edip sürdüler. Mundan soň olara Horasana aşmak zerurlygy ýüze çykdy. Olar Amyderýadan geçenlerinde, Horezmşa Harun ibn Altyndaş ylalaşykda we agzybirlikde bir il bolup ýaşamak üçin olary ýanyna çagyrdy. Togrul beg we onuň iki dogany Çagry bilen Beýgu onuň ýanyna gitdiler. 426-njy hijri ýylynda olar Horezmiň eteginde çadyr dikdiler. Horezmşanyň çakylygyna ýürekden ynandylar we özlerini örän arkaýyn duýdular. Emma Horezmşa ähtiýalanlyk bilen hereket etdi we Emir Şamäligi olaryň üstüne öjükdirdi. Harunyň hem birnäçe esgerini ýanyna alyp, Şamälik öz goşuny bilen duýdansyzlykda seljuklaryň üstüne döküldi. Olaryň köpüsini öldürdi, ýesir aldy, talap tozdurdy. Bu hyýanatçylygyň üsti bilen olar örän erbet ýagdaýa düşdüler we ählisi jem bolup, Horezmi taşlap, Nusaý sähralygyna tarap gitdiler. Olar şu ýylyň içinde Merwe hüjüm etdiler. Ýöne hiç kime zulum-sütem, jebir görkezilmedi. Olaryň ogul-gyzlary,ýaş çagalary bolsa entegem ýesirlikdedi. Öň ýatlap geçişimiz ýaly, bu wagtlar patyşa Mesut ibn Mahmyt ibn Söbüktegin Tabarystandady we ol ýerleri basyp alypdy. Seljuklar oňa hat iberdiler we aman soradylar. Özleriniň diňe ýurt içinde bozgakçylyk edýänleriň üstüne hüjüm edýändiklerini, adamlary olaryň zulum-süteminden goraýandyklaryny, diňe şolar bilen söweşýändiklerini, eger aman berip, öz ýanyna kabul etse, islendik adamyň garşysyna, islendik söweşde onuň iň uly ýardamçysy boljakdyklaryna kepil geçdiler. Emma Mesut ilçileri tutdurdy we öz hajyby Ildoganyň (Begdogdy) hemde beýleki ekabyr baştutanlygynda san-sajaksyz goşun jemläp, olaryň üstüne ugrady. Olar şu ýylyň meret aýynda Nusaýda duşuşdylar we söweşe girdiler»[5]. 1040-njy ýylda Daňdanakan söweşi başlady. Çagry begiň baştutanlygyndaky Seljuklylar Gaznalylaryň üstünden gutarnykly ýeňiş gazandylar. Çagry beg hökümdarlygy ikä bölüp dogany bilen paýlaşdy we hökümdarlygyň günbatar topraklaryny agasy Togrul beg, gündogar topraklary bolsa özi dolandyrdy. Çagry beg dogany Togrul beg bilen ýakyndan gatnaşypdyrlar. Çagry beg Togrul begiň öwlatsyz galmagyny islemändir we oňa öz ogly Alp Arslany ogulluk edip beripdir. Togrul beg 1056-njy ýylda Bagdatda höküm süren Şyga Büweýhogullary döwletini sybdyrýar. Büweýhogullarynyň süteminden dynan sünni halyflar Seljuklylary gowy garşylaýarlar. Halyf Kaim Togrul bege Ruknuddawla (Ýurduň goragy we ş.m.) ýaly lakamlary dakypdyr. Togrul beg Abbasy halyfy El-Kaimyň gyzy Seýýide Fatima el-Betula öýlenipdir. Araplar bilen Seljuklylaryň arasyndaky garyndaşlyk berkäpdir. Soňra Halyf El-Kaim Çagry begiň gyzy Hatyja Arslan hatyna öýlenipdir. Taryhy çeşmelerde Çagry beg hakynda köp maglumat berilmändir.
Çeşme[üýtget | edit source]
[1] Clauson, p. 410.
[2] Çagry 1. Kimdir birini çagyrmak, 2. Dogan, Çakyr guş. 3. Rutbe, lakam. TDK adam atlarynyň sözlügi (türkçe).
[3] Atalaý. B. (2006). Diwanylugatitturk. Ankara: Türk taryhynyň gurluşy çaphana.ISBN 975-16-0405-2, jilt II. sah-343 we jilt III sah-332.
[4] Tabakat al-Naşiri. sah-127. Čaghrī Beg Dāwūd Encyclopaedia Iranica (iňlisçe)
[5] Ibn el-Esir. Kämil taryh. Miras çaphanasy. 2005. I jilt. sah-189-90.


text:
4 Eylül 2015 Cuma
Ýañlan Diýarym!
Daşoguzda Ruhyýet köşgüniň öňündäki meýdançada ýaş ýerine ýetirijileriň «Ýañlan, Diýarym!» welaýat bäsleşiginiň jemleýji tapgyry geçirildi.
Jemleýji bäsleşige ýurduň demirgazyk sebitiniň aýdymçylarynyň onusy gatnaşdy. Olaryň wokal we artistçilik çykyşlaryna meşhur kompozitorlardan, artistlerinden we beýleki sungat işgärlerinden ybarat bolan abraýly emin agzalary baha berdiler. Olaryň açyk asmanyň astyndaky sahnada ýerine ýetiren ruhuňy galkyndyryjy häzirki zaman we halk aýdymlary hakyky aýdym-saz baýramçylygyna öwrüldi.
Ruhubelent etrabyndan Sülgünjemal Täçmyradowa we Köneürgenç etrabyndan Baýramtäç Gandymowa «Ýañlan, Diýarym!» welaýat bäsleşiginiň jemleýji tapgyrynyň ýeňijisi bolmagy başardylar. Meşhur döredijilik bäsleşigi zehinli aýdymçylaryň mundan beýläk hem ýüze çykmagy üçin başlangyç meýdançasy bolmak bilen, täze zehinleri ýüze çykarmaga mümkinçilik berdi.
Kaydol: Kayıt Yorumları (Atom)


text:
Eýrana türkmen ynsanperwer kömegi ugradyldy
Maşatda Türkmenistanyň Hökümetiniň we halkynyň adyndan ugradylan Eýranyň ilaty üçin ynsanperwer ýükli kömegi bermek çäresi boldy. Bu ýurduň Kermanşah welaýatynda Sarpol-e-Zahab etrabynda güýçli ýertitreme bolup, onuň derejesi Rihter ölçegi boýunça 7,4 bala ýetdi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň tabşyrygyna laýyklykda, ýurdumyzyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi tarapyndan muzdsuz berlen ýüki – derman serişdelerini ýörite awtoulag kerweni ýetirdi. Ugradylan önümleriň umumy bahasy 280 müň manatdan gowrakdyr.
Döwlet Baştutanymyzyň degişli Buýrugynda türkmen halkynyň ata-babalarynyň beýik ynsanperwer ýörelgelerine esaslanylandygy hem-de Türkmenistanyň we Eýran Yslam Respublikasynyň arasyndaky dost-doganlyk we hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklaryndan ugur alnandygy bellenilýär.
Eýranyň günbatar sebitinde bolan ýertitreme köpsanly heläkçilige, weýrançylyga getirdi. Türkmenistan milletiň ruhy ýörelgeleriniň esasyny düzýän ynsanperwerlik we hoşniýetlilik däplerine eýermek bilen, tebigy betbagtçylyk hakyndaky ajy habara dessine seslendi we ilkinjileriň hatarynda goňşy eýran halky üçin kyn pursatda zerur bolan kömegi ugratdy.
Biziň ýurtlarymyzy gadymy dostluk we birek-birege goldaw bermek gatnaşyklary baglanyşdyrýar. Türkmen we eýran halklarynyň gadymy hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklary öz gözbaşyny müňýyllyklaryň jümmüşinden alyp gaýdýar. Ol häzirki döwürde iki halkyň birek-birege hormat goýmak we özara düşünişmek gatnaşyklarynyň esasyny düzýär.
Derman serişdelerinden ybarat bu gymmatly ýüki gowşurmak çäresi Maşat şäheriniň Lukmançylyk uniwersitetiniň farmasewtika ammarynda geçirildi. Bu uniwersitetiň azyk iýmiti we derman serişdeleri boýunça prorektory doktor Saberi çärede Eýran tarapyna ýolbaşçylyk etdi.
Dabara şeýle hem Horasan Razawi welaýatynyň adatdan daşary amallarynyň direktory Ahmad Sahebnasag hem-de Maşat şäheriniň lukmançylyk uniwersitetiniň dermanhana edarasynyň ýolbaşçylary, Eýran Yslam Respublikasynyň Daşary işler ministrliginiň wekilleri gatnaşdylar. Olar Eýranyň Hökümetiniň we halkynyň adyndan hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa, Türkmenistanyň Hökümetine we halkyna şeýle agyr pursatda goňşy eýran halkyna beren goldawy we kömegi üçin hoşallyk bildirdiler.
Türkmenistanyň Eýran Yslam Respublikasyndaky ilçihanasynyň hem-de ýurdumyzyň Maşat şäherindäki Baş konsullygynyň adyna ynsanperwer ýüküni ýetirmekde ýardam berendigi üçin aýratyn hoşallyk sözleri aýdyldy.
Çärä Eýranyň esasy köpçülikleýin habar beriş senişdeleriniň wekilleri, Horasan Razawi welaýatynyň telewideniýesiniň žurnalistleri we operatorlary gatnaşdylar.


text:
AFK kubogy ýaryşynda ýurdumyzyň çempiony “Altyn asyr” “D” toparçada myhmançylykda Gyrgyzystanyň “Alaý Oş” topary bilen duşuşdy. Oýnuň 1-nji ýarymynda 4, ikinjisinde-de 5, jemi 9 gol derwezä girizildi. Diýseň çekeleşikli geçen oýna palestinaly Baraa Aişa eminlik etdi. Duşuşyga 3000 töweregi janköýer gatnaşdy.
Eýýäm 11-nji minutda Myrat Ýagşyýew hasaby açýar. 8 minutdan soň, Altymyrat Annadurdyýew hasaby 2–0-a çykarýar. 39-njy minutda Ilýaz Alimow ýer eýeleriniň ilkinji goluny geçirýär. Ýöne 1 minutdan soň, Altymyrat Annadurdyýew ýene bir gezek tapawutlanýar. Bu 1-nji ýarymdaky soňky gol bolýar. 2-nji ýaryma gol bilen başlan ýer eýeleri az-owlak umytlansa-da, ildeşlerimiz dessine bu goluň hem jogabyny berýär. Has takygy, 46-njy minutda Kožo Joel 3–2-ä ýetirýär. Ýöne 5 minutdan soň, Myrat Ýagşyýew ýene bir pökgini “Alaýyň” derwezesine ýollaýar. Garşylykly geçirilýän gollaryň hataryna ýer eýeleri ýene birini goşýar. 57-nji minutda Maksadbek Alimow hasaby 4–3-e ýetirýär. Oýnuň 84-nji minutynda-da Altymyrat Annadurdyýew duşuşykdaky 3-nji goluny öz adyna ýazdyrýar. 87-nji minutda oýna giren Begmyrat Baýow 1 minutdan soň, tapawutlanýar we hasaby 6–3-e çykarýar. Şeýlelikde, “Altyn asyr” toparçadaky oýunlaryna uly hasaply ýeňiş bilen başlaýar.
Toparçanyň beýleki duşuşygynda-da Täjigistanyň “Istikloly” öz meýdançasynda “Ahaly” kabul etdi. Çekeleşikli geçen oýun 1–0 hasabynda ýer eýeleriniň peýdasyna tamamlandy (Güýçmyrat Annageldiýew 25, ö.d.).
Toparçadaky indiki duşuşyklaryň ikisi-de ýurdumyzda oýnalar. 13-nji martda “Ahal” “Alaý Oşy”, 14-nji martda-da “Altyn asyr” “Istikloly” kabul eder.
AFK kubogy ýaryşynda ýurdumyzyň çempiony “Altyn asyr” “D” toparçada myhmançylykda Gyrgyzystanyň “Alaý Oş” topary bilen duşuşdy. Oýnuň 1-nji ýarymynda 4, ikinjisinde-de 5, jemi 9 gol derwezä girizildi. Diýseň çekeleşikli geçen oýna palestinaly Baraa Aişa eminlik etdi. Duşuşyga 3000 töweregi janköýer gatnaşdy.


text:
Ene baradaky ýakymly söhbetler olaryň ajaýyp baýramçylygynyň bellenilýän günlerinde has ähmiýetli mazmuna eýe bolýar we köňüllerde olara bolan hormaty has artdyrýar. Gahryman Arkadagymyzyň enelere, gelin-gyzlara goýýan çäksiz hormat-sarpasy olaryň mertebesini belende galdyrýar. Golaýda Ak bugdaý etrap häkimliginiň mejlisler zalynda geçen döredijilik duşuşyk hem mährem zenanlarymyza hormatyň...Dowamy
Şeýle at bilen Kaka etrabynyň medeniýet öýünde Halkara zenanlar güni mynasybetli aýdym-sazly dabara geçirildi. Etrap häkimliginiň, TDP-niň etrap komitetiniň, Türkmenistanyň Agrar partiýasynyň etrap komitetiniň, Türkmenistanyň Kärdeşler arkalaşyklarynyň etrap birleşmesiniň, TMÝG-niň etrap Geňeşiniň hem-de etrap medeniýet bölüminiň bilelikde guramagynda bolan dabara edara-kärhanalaryň işgärleri...Dowamy
Türkmenistanyň Zenanlar birleşiginiň Merkezi Geňeşiniň, Türkmenistanyň Kärdeşler arkalaşyklarynyň Milli Merkeziniň Türkmenistanyň Gyzyl Ýarymaý Milli Jemgyýeti we Türkmenistanyň Syýahatçylyk baradaky döwlet komiteti bilen birlikde «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» ýyly mynasybetli, Halkara zenanlar gününe bagyşlap gurnan taryhy ýadygärliklere syýahaty diýseň täsirli geçdi. Dürli...Dowamy
Bahar mähriban topragymyza gözelligiň özi bolup inýär-de, ylhamly ýürekleri şirin mukama besleýär. Şol şirin mukamlar ene hüwdüsi bolup ýaňlanýar. Zemine bahar pasly gelende, tebigat gaýtadan janlanyp, bütin barlyk gözellige beslenýär. Bahar pasly duýguçyl zenan kalbyna şadyýan aýdymlar bolup ornaýar. Älem-jahany läle-reýhana bezäp, bu menzil-mekanlar türkmen zenanlarynyň giň göwrümliligi ýaly...Dowamy
Geçen sişenbe güni TMÝG-niň Merkezi geňeşiniň, Türkmenistanyň Bilim ministrliginiň hem-de Türkmenistanyň Zenanlar birleşiginiň Merkezi geňeşiniň bilelikde guramagynda Türkmen döwlet medeniýet institutynda ýokary okuw mekdepleriniň talyp gyzlarynyň arasynda geçirilýän «Talyp gözeli 2018» atly bäsleşigiň jemleýji tapgyry boldy. Oňa ýurdumyzdaky ýokary...Dowamy
Türkmenistanyň Dokma senagaty ministrliginiň «Türkmen haly» önümçilik birleşigi, Türkmenistanyň Zenanlar birleşiginiň Merkezi Geňeşi bilen bilelikde «Berkarar döwletiň bagtyýar zenanlary» atly söhbetdeşlik geçirdi. Onda berkarar döwletimiziň bagtyýar zenanlarynyň jemgyýetçilik durmuşynda, önümçilikde, maşgalada tutýan orny barada giňişleýin gürrüň edildi.
Bahar paslynyň tebigaty gül-Dowamy
Этой теме был посвящён учебный семинар, организованный совместно Меджлисом Туркменистана и Союзом женщин. Семинар проходил в Центре общественных организаций и собрал 150 участников, которые представляли первичные женские организации предприятий и учреждений города Ашхабада. Цель тренинга повысить информированность актива Союза женщин Туркменистана по вопросам гендерной политики,...Dowamy
Эти слова колыбельной, которую из века в век напевают своим дочерям туркменские женщины, стали путеводной нитью для организаторов конкурса—Союза женщин Туркменистана. Мероприятие под названием «Женщина — творец красоты и изящества» состоялось в Центре общественных организаций. Конкурс проходил среди народных мастериц национальной...Dowamy
© TÜRKMENISTANYŇ ZENANLAR BIRLEŞIGINIŇ MERKEZI GEŇEŞI zenan.gov.tm 2012-2018 Email: zenan@mail.com


text:
Gurbanguly Berdimuhamedow ýurduň ÝET-niň ileri tutulýan ugurlaryna üns çekdi
29-njy martda geçirilen hökümet mejlisinde döwlet syýasatynyň içerki möhüm meselelerine, milli maksatnamalary durmuşa geçirmegiň barşyna garaldy. Şol sanda ýurduň ýangyç-energetika toplumyny (ÝET) ösdürmegiň ugurlary maslahatlaşyldy. Hususan-da, Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary M.Babaýew ýurdumyzyň nebitgaz toplumyny mundan beýläk-de ösdürmäge, ýangyç-energetika toplumynyň önümçilik kuwwatyny artdyrmaga, ony diwersifikasiýalaşdyrmaga, nebit hem-de gaz, himiýa önümleriniň öndürilýän möçberlerini we görnüşlerini artdyrmaga gönükdirilen iri...


text:
Bir wagtlar bir adam Hudaya sheyle diyip yuzlenmage milt edip bilipdir: “Musa pygambere “yanyan chalyny” yakyp Ozungi ayan edishing yaly, alow bilen bir chalyny yak, men Sening yzynga dusheyin. Yeshuwa pygambere “galany” yykyshyng yaly manga hem bir diwary yykyp gorkez men sening uchin goresheyin.
Sheydip, ol adam garashyp bir “chalynyng” yanynda durup, bir diwaryng golayynda oturyp Hudayyng onga geplemegine garashypdyr.
Huday bolsa ol adamy eshidipdir we jogap beripdir. Ol alowy bir agaja yada chalyng ustune inderman, Ozune iman edenlering kalbyna alow yaly ynamy beripdir. Kerpichden bolan bir diwary ashak yykman, ynsan kalbyndaky guna diwaryny yykyp yumurypdyr.
Sheydip, Huday ol adamyng jogabyna garashypdyr, dowamly yene-de garashypdyr…
Emma ol adam ynsanlaryng kalbyndaky iman alowyna seretman chalynyng yanmagyna garashdy, adamlaryng tazelenen durmushyna dalde, kerpichli diwaryng yykylmagyna garashyardy. Sheydip hem oz yanyndan, Huday hich bir ish etmedi diyip hasaplapdy. Songunda bolsa Hudaya yuzlenip, “Huday sen guyjungi yitirdingmi?” diydi.
Huday bolsa onga seredip, “Sen eshitmegingi yitirdingmi?” diydi.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp Demirgazyk Koreýanyň altynjy ýadro synagynyň yzýany öz ýurduny we ýaranlaryny “doly görnüşli diplomatik, ylalaşyk we ýadro mümkinçilikleri ulanmak arkaly” goramaga taýýardygyny aýtdy.
Ak Tamyň 3-nji sentýabrda çap eden beýanatyna görä, Tramp bu barada Ýaponiýanyň premýer-ministri Şinzo Abe bilen telefon arkaly geçiren söhbetdeşliginde aýdypdyr.
Demirgazyk Koreýanyň uzak aralyga niýetlenen raketalarda ulanylmaga ukyply wodorod bombasynyň synagyny üstünlikli geçirendigini yglan etmegi dartgynlylyga sebäp boldy.
Phenýanyň ýadro synagy barada yglan etmeginiň yzýany Günorta Koreýanyň harbylary öz howa güýçleriniň Demirgazyk Koreýanyň ýadro desgalaryna emeli hüjüm görnüşli türgenleşik geçirendigini habar berdiler.
4-nji sentýabrda BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşi krizisi maslahat etmek üçin adatdan daşary maslahat geçirýändigini aýtdy.


text:
Awans
Awans - 1) geljekki harajatlar üçin öňünden berilýän pul summasy; 2) şertnama boýunça bir kärhana tarapyndan beýleki kärhana geljekde gaýtaryp bermek şerti bilen berilýän pul summasy; 3) kärhananyň ýa-da edaranyň öz işgärine çykdajy üçin berýän pul summasy. Awans birek-birege kredit bermegiň (bankdan daşary) formasydyr, ýöne ol sosialistik kärhanalaryň arasynda gadagandyr. Awans düýpli gurluşyk barada şertnama baglaşylanda, promysel kooperasiýasynda we kanun tarapyndan göz öňünde tutulan beýleki halatlarda berlip bilner. Awans pul ýa-da natural görnüşde adam günlerine laýyklykda aýma-aý ýa-da kwartallaýyn paýlanýar.


text:
Britan häkimiýetleri Mançesterdäki konserte edilen we 22 adamy, şol sanda çagalary öldüren hüjümiň birden kän adamyň işi bolmagynyň mümkindigini aýdýarlar, polisiýa bu iş bilen baglylykda ýene üç sany güman edilýäni tussag etdi.
"Bu biziň ozal gören käbir hüjümlerimizden has çylşyrymly we ol bu işi ähtimal özbaşyna etmedige meňzeýär” diýip, Britaniýanyň içeri işler ministri Amber Rudd 24-nji maýda BBC radiosyna aýtdy.
Şeýle-de Rudd Britaniýada doglanbombaçynyň, britan polisiýasynyň kesgitlemesine görä 22 ýaşly Salman Abediniňgolaýda Liwiýadan dolanyp gelendigini aýtdy. Abedi Liwiýa asylly eken.
"Hawa, men munuň tassyklanandygyna ynanýaryn. Haçanda bu operasiýa tamam bolanda, biz onuň gelip çykyşyna, näme bolandygyna we onuň nähili ýagdaýda radikallaşandygyna, oňagoldaw berilmek ähtimallygyna hem seretmek isleýäris" diýip, ol aýtdy.
Fransiýanyň içeri işler ministri Gerard KollombAbediniň Siriýa hem syýahat eden diýip bilinýändigini, onuň “Yslam döwleti” ekstremist topary bilen “barlanan” baglanyşyklarynyň bolandygyny aýtdy.
Şu aralykda Mançester polisiýasy 24-nji maýda bu partlama bilen baglylykda üç sany şübhelini tussag edendigini aýtdy.
"Alnyp barylýan derňew bilen baglylykda günorta Mançesterde ýene üç adam tussag astyna alyndy” diýip, polisiýanyň sözçüsi aýtdy.
Mundan bir gün ozal 23 ýaşly bir adam tussag edildi we birnäçe öý döküldi.
YD 22-nji maýdaky hüjümiň jogapkärçiligini öz üstüne aldy we onuň “Haç göterijileri” nyşana alandygyny hem-de “halyfatyň esgerleriniň biri” tarapyndan amala aşyrylandygyny aýtdy.
Rudd özüniň “Yslam döwleti” toparynyň hüjümiň jogapkärçiligini öz üstüne almasynageň galmaýandygyny, emma häzirlikçe ekstremist toparyň bu hüjümdäki aktiw ugrukdyrmasyny tassyklaýanmaglumatyň ýokdugyny aýtdy.
Premýer-ministr Tereze Meý 23-nji maýda başlangyç derňewleriň “bu hüjüme äsgermezlik edip bolmajak derejede has giň toparyň şahslarynyň goşulmak ähtimallygyny açandygyny” aýtdy.
Britaniýanyň milli terror wehimi 23-nji maý güni giçlik “aýgytly” diýen derejä galdyryldy, bu şu ýakyn aralykda ýene bir hüjümiň bolmagy mümkin diýmegi aňladýar.
Rudd amerikan aýdymçysy Ariande Grandeýiň konsertinde guralan partlamadan soň britaniýanyň köçelerinde 3,800-e çenli harby işgäriň ýerleşdiriljekdigini aýtdy.
London polisiýasy 24-nji maýda özleriniň esasy ýerleri, şol sandaBuckingham köşgüni, Parlament binasyny we daşary ýurt ilçihanalaryny goramak üçin goşuny kömege çagyrandygyny aýtdy.
Britan goşunlary köçelere soňky gezek 2007-nji ýylda bolan uçar dildüwşüginden soň çykarylypdy.
Bu hüjüm Britaniýada 2005-nji ýylyň 7-nji iýulynda, dört sany janyndan geçen bombaçy adamyň kän wagty Londanyň transport sistemasyna hüjüm edip, 52 adamy öldüreli bäri iň ganly hüjüm boldy.
Häkimiýetler 22-nji maýdaky hüjümde wepat bolan pidalaryň bäşisiniň adyny aýtdylar. Bu hüjüm hususan-da çagalaryň nyşana alynmagy sebäpli kän halkara ýazgaryşyny döretdi.
Pidalaryň arasynda sekiz ýaşly Saffie Rose Roussos; 15 ýaşly Olivia Campbell; 28 ýaşly John Atkinson; 18 ýaly diýip çaklanýan Georgina Callander we Kelly Brewster dagy bar.
Pidalaryň arasynda Britaniýada ýaşaýan polýak jübüdi hem bar.
Britaniýanyň saglygy saklaýyş resmisi 24-nji maýda 20 çemesi adamyň agyr ýagdaýda galýandygyny aýtdy.
"Biz häzir 64 adamy bejerýäris... olaryň 20 çemesi has agyr ýagdaýdakylaryň bölüminde saklanýar” diýip, uly derejeli saglyk resmisi Jon Rouse Sky Newse aýtdy.
23-nji maý güni giçlik Mançesteriň merkezindäkiAlbert skwerine, ýene bir hüjüm bolmak ähtimallygyna garamazdan, ölenleriň hatyrasyny tutmak üçin müňlerçe adam toplandy.
"Mançesteriň we Britaniýanyň ruhy gutaran terrorçylaryň hassa dildüwşüklerinden has kuwwatldyry” diýip, Meý Londanda, 23-nji maýda aýtdy. “Şu sebäpden terrorçylar hiç wagt ýeňmez, biz üstün çykarys” diýip, ol aýtdy.


text:
Türkmenistanda nagt puluň ýetmezçilik edýändigini, munuň netijesinde ýaşaýjylaryň dürli kynçylyklary başdan geçirýändigini Azatlyk Radiosynyň käbir okyjylary habar berýärler.
Adynyň efirde agzalmazlygyny soran okyjymyz özüniň 30-njy maýda ugradan hatynda “kreditiň ýokdugyny, dollaryň gara bazardaky nyrhynyň 6 manada çenli aşaklandygyny, munuň bolsa ýurtda manadyň ýetmezçilik etmegi bilen baglanyşyklydygyny” ýazýar.
“Hiç kim dollar satyn alyp bilenok. Regionlara örän az haryt getirýärler. Olaram örän arzan we pes hilli harytlardyr. Aşgabadyň bazarlarynda we söwda nokatlarynda-da o diýen haryt dürlüligi ýok. Kiçi söwdagärler öz biznesini ýatyrmaga mejbur bolýarlar” diýip, okyjymyz belleýär.
Bu maglumaty Azatlyk Radiosynyň ýurt içindäki çeşmeleri hem tassyklap, bu ýagdaýyň birnäçe pudakda duýulýandygyny aýdýarlar.
Aşgabatly synçy we ýazyjy Amanmyrat Bugaýewiň sözlerine görä, esasan-da, garyp we orta gatlaga degişli adamlaryň ellerinde nagt puluň ýoklugy sebäpli, öz tanyş-bilişleriniň ýa-da ýaşaýan ýeriniň golaýyndaky hususy kommersiýa dükanlaryndan azyk harytlaryny ýörite žurnala ýazdyryp, karzyna alýarlar.
“Ýaşaýjylar ‘bize aýlyk-günlügimizi alýançak, nagt puluň hasabyna şunçarak zady ýazyp beriň’ diýýärler. Bu iň bir ýörgünli, göze ilginç ýagdaý. Ýene bir ýagdaý, soňky wagtlarda ‘gara banklar’ kemala geldi. Adamlar özlerinde nagt puluň ýoklugy, aýlyk-günlügiň wagtynda berilmeýändigi we juda horlanýandyklary üçin pully adamlardan, barjamlylardan üstüne göterim, prosent goýup, alty aý, 1 ýyl möhleti bilen puly karzyna alýarlar” diýip, Bugaýew aýdýar.
Mundanam başga, ýurtda döwlet býujetinden aýlyk alýan işgärleriň, hususan-da, mugallymlaryň we medisina işgärleriniň ençemesi indi azyndan iki aý bäri öz zähmet haklaryny alyp bilmeýär. Mundan öň bolsa döwlet edara-kärhanalarynyň ençemesinde işgärleriň sanynyň kemeldilendigi habar berlipdi.
Türkmen häkimiýetleri we media serişdelerinde ýurtda nagt puluň ýetmezçiligi we onuň sebäpleri, munuň bilen baglanyşykly ilatyň başdan geçirýän kynçylyklary barada, ilat köpçüligine maglumat berilmeýär.
Emma halkara ekspertleriniň we ýerli synçylaryň ençemesi bu ýagdaýyň sebäplerini dünýäde energiýa bahalarynyň pese gaçmagy we ýurtda alnyp barylýan uly göwrümli gurluşyklaryň netijesinde, Türkmenistanyň garaşsyz ýurt bolaly bäri iň agyr ykdysady krizisi başdan geçirmegi bilen düşündirýärler.
Aşgabatly synçy we ýazyjy Amanmyrat Bugaýew ýurtda ykdysady krizisi boýun alyp, şondan başgaçarak çykalga gözlemegiň deregine, munuň üstüniň basdyr-ýussur edilýändigini aýdýar.
“Türkmenistanda häzir milliardlarça dollara durýan gurluşyklar alnyp barylýar. Soňky döwlet hasabatynda tas 50 milliard dollarlyk gurluşygyň alnyp barylýandygy aýdylýar. ‘Ýöne ýurtda öňdenem işsizlik bar, ýöne işleýänlerem aýlygyny alyp bilmese, onda ol gurluşyklar nämä gerek? Olar köpüsi gerekmejek köşk, eýwanlar. Indi bular bizden, adam nyrhyndan gymmat boldumy?’ diýip, adamlar biri-birine nägilelik bilen sorag berýärler” diýip, Bugaýew aýtdy.
Aşgabatda Aziýa oýunlary üçin eýýäm 8 milliarda golaý dollar, şol sanda olimpiýa şäherçesine 5 milliard dollardan gowrak serişde, täze halkara aeroporta bolsa 2,3 milliard dollar harçlandy.


text:
Türkmenistanda gurak gelen 2018-nji ýylda, ýurdy bagy-bossanlyga büremek kampaniýasynyň çäginde, ýazda we güýzde ýene 3 million düýp nahal oturdylar.
Türkmen bazarlarynda esasan daşary ýurtlardan import edilen miweleriň satylýandygyna garamazdan, TDH döwlet habar gullugy ýurtda her ýyl millionlarça düýp agaç nahalynyň, şol sanda miweli baglaryň hem köp ekilýändigini habar berýär.
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň 9-njy fewralda kabul eden karary ýurduň demirgazyk regionynda henizem ýaplara suw gelmeýändigi, güýzlük bugdaý eken daýhanlaryň ýylyň gurak gelmeginden juda alada galýandygy baradaky maglumatlaryň yz ýanyna gabat geldi.
Ýerli synçylaryň tassyklamagyna görä, kadaly pagta hasylyny almak üçin gowaça ekiljek ýerleriň şoruny ýuwmaly, gyşyň ýagyny bolsa, güýzde ekilen dänäniň suwdan ganmagy üçin zerur.
Döwlet baştutanynyň kararyna laýyklykda, ministrliklere we pudak edaralaryna, Aşgabat şäheriniň häkimligine şu ýyl Ahal welaýatynyň Ak bugdaý hem-de Bäherden etraplarynyň aralygynda saýaly, pürli, miweli baglaryň we üzümiň 1,5 million düýp nahalyny oturtmak tabşyrylýar. Şu ýyl ekilmeli 3 million agaç nahalynyň galan 1,5 million düýbi beýleki welaýatlaryň çäklerinde oturdylar.
Aşgabadyň töweregine beýleki regionlara garanda has kän agaç nahalynyň goýberilýändigine garamazdan, prezident bu sebitde gök zolaklaryň döredilişinden nägile bolýar. Mysal üçin, döwlet baştutany geçen ýylyň tomsunda Aşgabadyň ýokarsyndan dikuçarly aýlanyp, ýene bir gezek gök zolaklar meselesine ünsi çekdi.
Garaşsyzlyk ýyllarynda adat bolşy ýaly, türkmenistanlylar her ýylyň mart we oktýabr aýlarynda köpçülikleýin agaç nahallaryny oturtmak çärelerine gatnaşýarlar. Mysal üçin, geçen ýylyň 18-nji martynda raýatlar, TDH-nyň maglumatyna görä, “ählihalk ýowaryna” çykyp, tutuş ýurt boýunça 416 müňe golaý agaç nahalyny oturtdy.
Şonda Aşgabadyň günorta böleginde, Köpetdagyň eteginde geçirilen bag ekmek çäresine býujet edaralarynyň işgärleri, studentler bilen bilelikde, prezidentiň ýolbaşçylygynda hökümet agzalary, parlamentiň, ministrlikleriň we pudak edaralarynyň ýolbaşçylary, Türkmenistanda işleýän diplomatik wekilhanalaryň wekilleri, daşary ýurtly myhmanlar hem gatnaşdy.
Döwlet eýeçiligindäki metbugat bu ýowarda, täze ekilen 416 müň nahaldan başga, ozal ekilen baglaryň 1 million 150 müňden gowragyna ideg edilendigini habar berdi.
Şeýle ýowar 2016-njy ýylyň oktýabrynda hem geçirildi we prezident Berdimuhamedow şonda Aşgabadyň eteginde gurnalan bag ekmek çäresine gatnaşyp, bag ekmek möwsüminiň nobatdaky tapgyryna badalga berdi. Aşgabadyň şol gün bag ekilen künjeginde ýedi ýüz gektar meýdany bolan täze seýilgähiň, parkyň döredilýändigi hem habar berildi.
Türkmen mediasy 2015-nji ýylda hem 3 million düýpden gowrak agaç nahalynyň oturdylandygyny habar berdi. Ýöne metbugatda ekilen baglaryň näçe prosentiniň düýp tutýandygy, näçe prosentiniň bolsa gurap galýandygy, bu kampaniýa netijesinde döwlet gaznasyndan näçe harajat çykarylýandygy aýdylmaýar.
Azatlyk radiosynyň çeşmeleriniň berýän maglumatlara görä, dynç günlerinden mahrum edilýän raýatlaryň mejbury gatnaşdyrylmagynda ekilýän agaç nahallarynyň ýaryna golaýy tomsuň yssysynda ýa-da tomsa hem ýetmän gurap galýar.
“Hökümet mejlislerinde käte baglara edilýän idegden nägilelik bildirýän prezident hem bu ýagdaýy bilýär, ýöne onuň kemçilikleri gysga wagtda düzetmek barada berýän "anyk tabşyryklary” hiç zady üýtgetmeýär” diýip, adynyň aýdylmazlygyny soran 65 ýaşly Aman aga Azatlyk radiosyna aýtdy.
Şol bir wagtda, Türkmenistanda bag ekmek möwsüminde ekiljek agaç nahallarynyň hem köpüsiniň daşary ýurtlardan import edilýändigi, netijede prezidentiň importy azaldyp, eksporty köpeltmek talabynyň bozulýandygy aýdylýar. Mysal üçin, TRT.net neşiri 11-nji ýanwarda Türkiýäniň Balykesir welaýatyndan Türkmenistana jemi 1630 sany agaç nahalynyň ugradylandygyny habar berdi. Emma türkmen mediasy beýle maglumatlary çap etmeýär.
Türkmen hökümetiniň tankytçylary bag ekmek kampaniýasynyň hakykatda bir tarapdan ýurtdaky şahsyýet kultuny mahabatlandyrmagyň, ikinji tarapdan döwlet serişdesini hasapsyz sowmagyň bir guralyna aýlanandygyny öňe sürýärler.