text:
Grek-pars uruşlary
Urşuň sebäpleri we başlananlygy[üýtget | edit source]
Biziň eramyzdan öň VI asryň ahyrlarynda gerek polisleri üçin Ahemeniler tarapynda aýylganç howp abanypdyr. Aheminiler döwleti Dariý I-niň özgerdişlerinden soň, içeri we daşarky ýagdaýyny berkidip, dünýä derejesinde güýçli döwlet öwrülipdir. Ol Kiçi Ariýadaky grek döwletlerini we Egeý deňzindäki adalaryň bir bölegini basyp, Balkan Gresiýasyny basyp almagyň bolsa meýilnamasyny işläp düzmäge girişipdir. Şol wagtlar Ahemeniler döwletiniň ägirt uly harby-ykdysady, maliýe serişdeleri, tälim berlen goşny bolupdyr. Oňa öz arasynda duşmançylyk edýän grek polislerini eýelemek aňsat we özüne çekiji bolup görnüpdir. Grek polisleri köp ilatly we ösen medeniýetli sowda- hünärmentçilik şäherler bolupdyr. Eger olar basylyp alynsa parslaryň gaznasyna we hökümdar toparlaryna köp girdeji berip biljekdi. Üstüne-de Balkan Gresiýasynyň strategik taýdan möhüm ähmiýeti bolup, Ortaýer deňziniň Gündogary patyşanyň eline geçip biljekdi.
Grek-pars uruşlarynyň netijesinde grek şäher-döwletleriniň ykbaly çözülmelidi.
Grek – pars uruşlary biziň eramyzdan öň 500-449-njy ýyllarda bolupdyr. Uruş hereketleri üznüksiz bolmandyr. Bu uruşda, esasan, 5 döwür tapawutlandyrylypdyr:
- Biziň eramyzdan öň 500-494ý. Milletiň we Kiçi Aziýanyň şäherleriniň pars agalygyna garşy gozgalaňy.
- iziň eramyzda öň 492-490ý – Balkan Gresiýasynyň ýerlerine parslaryň ilkinji grek aralaşmaklary.
- Biziň eramyzdan öň 480-479ý – Kserksiň Gresiýa ýörişi – grek – pars uruşlarynyň iň üitileşen döwri.
- Biziň eramyzdan oň 478-459ý urşuň häsiýetiniň üýtgemegi, inisiatiwanyň grekleriň ekline geçmegi, parslardan grek şäherleriniň we Egeýdäki adalaryň azat edilmegi, afiny harby kuwwatynyň artmagy,
- Biziň eramyzdan öň 459-449ý. Afinynyň we onuň bilelişigine girýänligiň Müsüre ýörişi we urşuň tamamlanmagy.
Urşuň gidişi[üýtget | edit source]
Kiçi Aziýadaky grek şäherleri baryp biziň eramyzdan öň VI asyryň 30-40-njy ýyllarynda kiz tarapyndan basylyp alynypdyr. Dariý I-niň döwründe olara gazaply darapdyrlar. Köp şäherlerde häkimýet pars dikmelerine – tiranlara berlipdir. Dariý I finikiýa söwdagärlerine artykmaçlyklar beripdir. Bu bolsa grek bähbitlerine zyýan ýetiripdir. Bu bolsa grek bähbitlerine zyýan ýetiripdir. Gozgalaň ilki beýleki şäherleri hem aýaga galdyrypdyrlar. Aristagar Balkan Gresiýasyndan kömek soranda, sporta boýun gaçyrypdyr. Diňe Afinydan 15, Eretriýadan hem 5 sany söweş gämisi kömege gelipdir. Biziň eramyzdan öň 449 ý-da gozgalaň basylyp ýatyrylýar. Milet şäheri ýumrulýar, ilaty gul edilip satylýar.
Gozgalaň basylyp ýatyrylansoň, Dariý Balkan Gresiýasynyň şäherlerine çozmagy makul gelipdir. Ol uly goşun bilen ýörişe başlaýar. Uruş üçin bahana bolup, kiçi aziýa şäherlerine Afiny bilen Eretriýanyň kömek bermegi hyzmat edipdir.
Ilki patyşanyň giýewi Mardaniý 30 müňli goşun we 600 göni bilen ýörişe çykypdyr we käbir adalary hem kenarýakalary basyp alansoň deňizde heläkçilige uçap 300 gämini ýitirýän. Soň ony serkerdelikden aýryp, Dariý I täze ýöriş taýýarlapdyr. Onda 20 müňli goşun we köp sanly göni bolan. Ýörişe serkerde Datis we patyşanyň ýegeni Artafern baştutanlyk edip, olara öň Afinydan kowlan tiran Gippiýmaslahatçy bolupdyr. Parslar urşa başlamazdan öň inçä, grek şäherleriniň köpüsine ilçi ýollap, olaryň tabynlygyny ýa-da bitaraplygyny gazanypdyrlar. Sporta bilen Afiny bolsa ilçileri öldürip, urşa taýýarlanypdyrlar. Pars goşunlary Eretiýany ýumrup, Attika – Afinynyň 42 km golaýynda ýerleşen Maraton düzlügine düşläpdirler.
Afinynyň garşysyna alnyp baryljak uruş hereketlerini meýilnamasy Gippiniň maslahaty boýunça düzülipdir. Gippiniň tarapdarlary Afinyda hem bolupdyr. Üstesinede afiny goşunlarynda harby hereketler babatda ylalaşyk bolmandyr.
Şeýle ýagdaýlarda talantly serkerde Miltiad öňe saýlanypdyr. Ol parslar bilen öň hem çaknyşyp gerek ekeni we olaryň güýçli hem gowşak taraplaryny bilýän ekeni. Ol biziň eramyzdan öň 490-njy ýylda strategleriň biri bolup, öz kärdeşlerine goşuny Maratona eltip, aýgytly söweş etmelidigini düşündiripdir. Söweş biziň eramyzdan öň 490-njy ýylyň Ruhnama aýynyň 12-de bolupdyr. Greklerde 11 müň adamly goşun balupdyr. Grekleriň goplitleri bilen parslaryň atly goşuny we ýaýçylary çaknyşyp, netijede grekler doly ýeňiş gazanypdyrlar. Şöweşde 6000 pars we 192 goplit wepat bolupdyr. Ýeňşi habar bermek üçin Afinä çapar iberilipdir. Ol Marafondan Afiny agorasyna çenli 42 km 192m aralygy geçip, “Ýeňiş” diýip seslenipdir we aradan çykypdyr. Onuň hormatyna Olimpiýa oýunlarynda marafon ylgawyny geçirip başlapdyrlar.
Söweşiň uly ähmiýeti bolupdyr. Ol grek goşunynyň harby guralyşynyň ýokary derejesini, parslaryň bolsa, Elladany basyp almak üçin ähli ägirt uly serişdelerini ulanmaly boljakdygyny görkezipdir. Daryý I täze çozuş üçin iki esse güýçli taýýarlyk görüp başlapdyr. Ýöne biziň eramyzdan öň 486-njy ýylda ol ölüpdir. Onuň ogly Kserks üç ýyl taýýarlykdan soň, 150-200 müň adamly goşun we 1200 töweregi harby göni bilen ýörişe taýýar bolupdyr.
Gresiýada hem taýýarlyk görlüpdir. Özara dawalar bes edilip, parslaryň tarapdarlaryny hem polislerden kowupdyrlar.
Biziň eramyzdan öň 481-nji ýylda Korinfde 31 polisiň harby bilelişigi döredilipdir. Birleşen goşuna we harby gämilere sparta patyşalaryny baştutan belläpdirler. Afinyly Femistoklyň deňiz maksatnamasy esasynda uruş hereketlerini alyp barmak karar edilýär. Femistoklyň maksatnamasynda deňiz goşunlaryny fetlerden düzmek mümkin bolupdyr. Bu bolsa afiny raýatlarynyň aşak gatlaklarynyň ähmiýetini ýokarlandyrypdyr. Biziň eramyzdan öň V asyryň 80-nji ýyllaryň ahyrlarynda ýokary wezipeleri eýeleýän arkontlary saýlamagy hem demokratiýalaşdyrylýar. Öň olar açyk ses bermek arkaly saýlanan bolsa, biziň eramyzda öň 448-nji ýyldan başlap, 10 welaýatdan 500 dalaşgär saýlanyp, olardanam 9 sanysy bije arkaly saýlanypdyr.
Afinynyň ullakan harby deňiz gämizleri spartalaryň agyr ýaraglanan pyýada goşunynyň üstüni ýetiripdir. Parslar Fermopin geçelgesiniň jülgesini saýlap alypdyr. Bu ýere gereklerden 7200 goplit we 300 spartaly iberilipdir. Şol bir wagtda-da Ewbeýa adasynyň demirgazyk çetinde Arfemisiý burnunyň ýanynda grekleriň 270 triýerli deňiz güýçli ýerleşdirilipdir. Grekler 4 günläp Fermopilde Leonidiň baştutanlygynda üstünlikli hereket edipdirler. Ýöne fessaliýaly bir dönigiň kömegi bilen parslar gizlin geçelge arkaly grekleriň yz tarapyndan gelipdirler. Şondan soň Fermopil geçelgesini goramagyň ähmiýetiniň ýokdugy sebäpli Leonid 300 spartalydan başga ähli greklere bu taýdan gitmegi buýrupdyr. Spartalylara Ferpiý we Fiwy şäherleriniň esgerleri meýletin goşulypdyrlar.
Biziň eramyzdan öň 480-nji ýylda fermopili goraýjylaryň gahrymanlarça wepat bolmagy harby wepalylygyň alamaty hökmünde dünýä taryhynda giripdir. Fermopiliň goralyşy bilen bir wagtda Artemisiý burnunyň ýanynda 3 günläp deňiz söweşi bolupdyr. Taraplaryň hiçisi-de ýeňip bilmändir. Leonid wepat bolan soň gerek deňiz goşunlary Artemisiýden çekilipdirler we beýleki polisleriň gämilerini-de birleşdirip, Afinynyň golaýyna salamin adasynyň ýnyna ýygnanypdyrlar.
Fermopilden geçen soň, ägirt pars goşunlary Orta Gresiýa ýaýrapdyrlar. Afinynyň ilaty Salanin adasyna we Argolidanyň Trezony şäherine göçüpdirler, Parslar Attikany tozduryp, Afinyny hem otlapdyrlar. Şeýle-de bolsa, entek grekleriň bilelikdäki goşuny we harby gämileri esasy harby güýç hökmünde saklanyp galypdyr. Femistokl darajyk Salamin bogazynda aýgytlaýjy söweş etmegi teklip edýär. Ol sparalylary öz tarapyna çekip üçin, mekirlige ýüz urýar we “dönügiň” üsti bilen Kserkse grek goşunlarynyň Salaminden gitmekçi bolýandygy baradaky habary ýetirýär. Kserks muňa ynanyp, salamin bogazyndan çylykýan ýeri eýeleýär we grekli bogaza gabaýar. Netijede, Femistoklyň isleýşi ýaly, söweş gutulgysyz bolupdyr. Söweş biziň eramyzdan öň 480-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 28-de bolup, grekler ägirt uly pars harby deňiz güýçlerini ýok edýärler. Şondan soň harby ýagdaý üýtgeýär. Indi grekler Kiçi Aziýa bilen aragatnaşyk ýollaryny kesip, parslaryň gury ýer goşunlaryny agyr ýagdaýa salyp biljekdi. Şonuň üçinem Kserks goşunyň uly bölegini we galanja gämilerini alyp Aziýa dolanýar. Parslara tarap bolan Beotiýada Mardokiniň baştutanlygynda saýlama goşun galypdyr. Ol Biziň eramyzdan öň 479-njy ýylyň ýazynda Afinynyň ýene-de tozdurypdyr. Mardoniniň goşunlaryny we Mikale burnunyň ýanyndaky ätiýaçlyk goşuny bilen gämilerini ýok etmek üçin grekler spartaly serkerde Fawsaniniň baştutanlygynda biziň eramyzdan öň 479-njy ýylda Plateýanyň ýanynda aýgytly söweş edýärler. Plateýa söweşi gadymy zamanyň iň uly guryýer söweşleriniň biri bolupdyr. Mardaniniň 70 müňli goşuny bar eken. Grekleriňki hem şondan az bolmandyr. Pawsaniniň harby mekirligi, başarjaňlygy we guramaçylygy grekleriň bileleşen goşunlaryna uly ýeňiş getiripdir. Mardoniý söweşde öldürilipdir. Plateýa söweşiniň bolan güni Spart patyşasy Leotihidiň we afiny strategi Ksantippiň baştutanlygynda grek eskadrasy Mikale burnunyň ýanynda deňizden we gury ýerden utgaşdyrylýan hüjüm netijesinde parslaryň ätiýaşlyk güýçlerini-de ýok edipdirler.
Şondan soň Kserks Elladany boýun egdirmek pikirinden dänipdir. Grekler bolsa Kiçi Aziýadaky we boguzlardaky grek şäherlerini parslardan azat etmäge ymtylypdyrlar.
Biziň eramyzdan öň 480-479-njy ýyllaryň ýeňişlerinden soň, parslaryň howpunyň ýok edilmegi bilen grek bileleşmesiniň içinde agzalalyklar başlanypdyr. Geljekki uzak ýörişlerde esasy orun harby deňiz güýçlerine degişli bolupdyr. Sparta-da bolsa ol ýokdy. Şonuň üçinem Sparta şeýle ýörişleri goldamak islemändir. Afiny bolsa işjeň basybalyjylykly daşary syýasatyň tarapdary bolupdyr.
Sparta bilen Afiny Kiçi Akiýandaky we adalardaky azat edilen şäherleriň soňky ykbalynyň nähili bolmalydygy baradaky meselede hem ylalaşmandyrlar. Sporta olara berk temmi bermegi, ilatyny göçürmegi teklip edipdir. Ýöne Afiny olary umumy grek bileleşigine deňhukukly agzalar edip almagy teklip edipdir.
Sparta özünde umumy gerek bileleşiginden çykypdyr. Tersine, Afiny bolsa onuň merkezine öwrülipdir. Parslary Egeýden çykarmak bilen gyzyklanýan şäherler Afinynyň baştutanlygynda öz wekillerini Delos adasyna iberipdirler we täze bileleşik döredipdirler. Oňa Delos harby bileleşigi (simmahiýasy) diýilýär.
Delos bilelişiginiň esasy meseleleri ähli şäherleriniň wekilleriniň gatnaşan maslahatynda çözülipdir. Ýöne Afinynyň täsiri güýçli bolupdyr. Tiz wagtdan bileleşigiň beýleki agzalary Afina ähli işleri, gazanany we harby güýçleri ynanypdyrlar. Beýleki agzalan bileleşige gämi, goplitleriň goşuny bermäge grek, pul bermegi makul bilipdir. Afinynyň elinde 200 triýerdäki 40 müň urşujyny we kürekçini, 10 müň gopliti we 1000 atlyny saklar ýaly 460 talant pul jemlenipdir. Şonuň üçinem Delos simmahiýasyny I Afiny deňiz bileleşigi diýip atlandyrýarlar.
Afinynyň harby kuwwaty gitdigiçe artypdyr. Femistoklyň baştutanlygynda Afinynyň töweregine çylşyrymly galalaryň ulgamy gurulypdyr. Pireý portunyň daşynda hem gala gurlup, Afiny-Pireý aralygyny birleşdirýän 5km uzynlykda hem diwar salnypdyr. Femistoklyň abraýynyň artmaga Areopaga we demokratlaryň hem bir bölegine ýaramandyr. Ony biziň eramyzdan öň 471-nji ýylda ostrakizime sezewar edipdirler. Ol kserksiň ýanyna gitmeli bolupdyr. Maraton söweşiň ýeňijisi Miltiadyň ogly Kimonyň syýasy täsiri artypdyr. Onuň baştutanlygynda Eger deňzi parslardan arassalanýar. Onuň baştutanlygynda Egeý deňzi parslardan arassalanýar. Ol Ewrimedont derýasynyň deňze guýýan ýerinde parslaryň 150 gämisini ýok edip, 200-sini bolsa olja alypdyr. Şol ýerdäki kenarda bolsa parslaryň uly gury ýer goşunlary bar eken. Kimiň kenara goplitleri düşürip, gandökjüşikli söweşden soň, pars goşunyny ýok edýär. Soňra ol gämilerini deňze çykaryp, 80 gämili kömege gelýän finikiýa eskadrasyny derbi-dagan edipdir.
Biziň eramyzdan öň 469-468-nji ýyllar töwereginde bolan Kimanyň üç ýeňşi köp olja getiripdir, Afinynyň kuwwatyny ýokarlandyrypdyr.
Biziň eramyzdan öň V asyryň 60-njy ýyllarynda Afiny bilen Spartanyň arasyndaky garşylyk ýitileşipdir. Biziň eramyzdan öň 464-nji ýylda Spartada güýçli ýer yranmasy bolupdyr. Ilatlar mundan peýdalanyp, spartalylaryň mülklerine çozupdyrlar. Sparta Afinydan kömek sorapdyr. Täsirli areopag Kiman Halk ýygnagyny Sparta güýçli goşun ibermäge yrypdyr. Ýöne spartalylar gozgalaňy basyp ýatyrmaga ýetişiopdirler we kömege gelýän afiny goşunyny yzyna gaýtarypdyrlar. Afinylylar muny masgaraçylyk hasaplap, Kimony ostrakizme sezewar edipdirler. Ýagdaýdan peýdalanyp, demokrat Efialt areopaga zarba urmak isläpdir. Ilki areopagyň birnäçe agzasy para almakda aýyplanyp jogapkärçilige çekilipdir. Biziň eramyzdan öň 462-nji ýylda Halk ýygnagy areoplagyň elinden esasy syýasy hukuklaryny alýan kanun çykarypdyr. Şondan soň areopag ýönekeý kazyýet edarasyny öwrülipdir. Afinyda döwlet durmuşynyň demokratiýalaşdyrylmagy we afiny daşary syýasatynyň işjeňlenmegi onuň sparta bilen çaknyşmagyna getiripdir. Biziň eramyzdan öň 457-nji ýylda Spartalylar Tanagranyň ýnynda afiny goşunlaryna zarba urupdyrlar. Ýöne şol ýylda afinylylar Spartanyň tarapdary beotiýalylary derbi dagan edipdirler we Orta Gresiýada öz agalygyny dikeldipdir. Soň olar Eginany, Trezenany eýeläpdir. Afiny floty Ploponnesiň töwereginde päsgelçiliksiz ýüzüpdir, we onuň günorta hem günbatar taraplaryndaky gowşak ýerlerine ýöriş edipdirler. Oňa I ýada Kiçi Pelopannes urşy hem diýilýär.
Parslaryň Ewrimedontda ýeňilmegi bilen Kiçi Aziýanyň günortasyndaky şäherler we Kipr Afinä geçýär. Parslaryň içerki ýagdaýy hem bulaşypdyr. Kserks we onuň uly ogly öldürilipdir. Tagta onuň kiçi ogly Artakserks çykýar. Ýagdaýdan peýdalanyp, Müsude Inarryň baştutanlygynda gozgalaň başlanýar. Olara afinylylar hem kömek edýärler. Biziň eramyzdan öň 459-njy ýylda 200 gämiden we 20 müňli goşundan ybarat kömek iberilýär. Olar bilelikde Metfisi eýeläpdirler. Ýöne soň olar ýeňlipdirler.
Afinylylar bileleşigiň agzalarynyň närazylygyndan we gozgalaňyndan howatyrlanyp, Delosdaky Apollanyň ybadathanasynda saklanýan hazynasyny Afiny ybadat hanasyna geçiripdirler. Biziň eramyzdan öň 454-nji ýylda bolan bu wakadan soň, Afiny deňiz bileleşiginiň agzalary öň deňhukukly bolandygyndan indi garaşly ýagdaýa düşüpdirler. Şonuň üçinem b.e. öň 454-nji ýylda Delos simmahiýasy Afiny arhesine agalygyna öwrülýär.
Biziň eramyzdan öň 450-449-njy ýyllarda harby hereketler sürgünlikden gaýdyp gelen Kimonyň baştutanlygynda Kiprde alnyp barlypdyr. Kimon güýçli pars deňiz goşunlaryny derbi-dagan edýär. Kipriň bir şäheri gabalan wagty Kiman wepat bolupdyr. Soňra Afiny gämileriň yzyna çagyrypdyrlar. Bu bolsa Afinynyň ortaýer deňziniň gündogarynda dawasynyň ýokdugyny aňladypdyr.
Kalliý şertnamasy we urşuň netijeleri[üýtget | edit source]
Biziň eramyzdan öň 449-njy ýyl uzaga çeken grek-parsuruşlarynyň soňra ýyly bolupdyr. Afiny aristokraty Kalliý ýaraşyk balaşmak üçin Kipre iberilipdir. Şonuň üçinem oňa Kalliý sermamasy diýen at dakylýar. Şu şertnama boýunça grek pars uruşlary ýüridiki taýdan bes edilipdir. Grek dünýäsiniň we pars döwletiniň täze täsir ediş ýerleri anyklanýar. Kalliý şertnamasynyň şertleri grekleriň ýeňşini berkidipdirler. Pars patyşasy kiçi Aziýadaky grek şäherleriniň garaşsyzlygyny ykrar edipdir. Ol greklere garşy hereket etmezlige, Egeý deňzine we bogazlara harby gämilerini girizmezlige borçlanypdyr. Grekler bolsa Ortaýer deňziniň Gündogarynda we Müsüriň işlerine gatnaşmazyga borçlanypdyr.
Kalliý şertnamasyndan soň, Afiny bilen Spartanyň arasynda harby ümsümlik emele gelipdir. Biziň eramyzdan öň 446-njy ýylda Kiçi Peloponnes urşy 30 ýyllyk ýaraşyk şertnamsy bilen tamamlanypdyr.
Grek-pars uruşlary grekleriň doly ýeňmegi bilen tamamlanypdyr. Sebäbi grekler harby gatnaşyklaryň aýgytlaýjy döwründe bitewileşmegi başarypdyrlar. Erasanam, Spartanyň, Karinfiň we Afinynyň güýçleriniň birleşmeginiň ähmiýeti uly bolupdyr. Grek goşunlary san taýdan az hem bolsalar, hili, guramaçyly taýdan ýokary derejede bolupdyr. Grekler öz watanyny gorandyklary üçin ýeňipdirler. Greklerde Miltiad, Powsaniý, femistokl, Kimon ýaly ajaýyp serkerdeler ýüze çykyp, olar antik harby sungaty baýlaşdyrypdyrlar we ösdüripdirler.
Gerkleriň güýçli duşmany ýeňmegi gadymy gerk siwilizasiýasynyň ýokary derejede gülläp ösmegine ýardam edipdir.
Mowzuk: B.e.öň V-IV asyrlards Gresiýanyň ykdysady-durmuş gatnaşyklary.
1. B.e.öň V-IV asyrlarda Gresiýanyň ykdysadyýeti.
2. Söwda
3. Gurluşyk.
1. Grek-pars urşundan soň, Fgresiýanyň ykdysady zolaklary Egeý deňziniň adalaryny, Gara deňziň kenarlaryny, Günorta Italiýany we Sisisliýany öz içine alypdyr. Uruşda grekler köp olja we gul alypdyrlar. Plateýanyň ýanyndaky öweşden soň, Gerodat şeýle ýazypdyr: “altyn we kümüş bilen bezelen çadyrlar, ýatylýan şekiller, çakyr garyşdyrmak üçin altyn gaplar, käseler we beýleki gaplary tapdylar. Arabalardan altyn we kümüş gazanly haltalary gözläp tapdylar. Öldürilen duşmanlardan altyn gylyçlaryny we beýleki zatlaryny aldylar. Wagşylar çalgyrt eşiklerini hiç kim üns bermedi. Altyn seýle bir köp alnypdy, hat-da ony edil mis ýaly satýardylar.”
Alnan oljalaryň we gullaryň bir bölegi täşze hünärmençilik ussahanalaryny gurmaga, gul eýeçilik mülklerine, gurluyşyk işlerine gönükdirilipdir.
Uruş üçin gerekli bolan zatlary öndürmek zerurlygy hem hojalygyň sösmegine goşmaça itergi beripdir.
Grek ykdysadyýetinde hojalygyň iki görnüşi tapawutlanypdyr: 1. Agrar polisler bolup, olarda oba hojalygy agdaklyk edipdir we hünärmençilik, söwda gowşak ösüpdir. (Spart, Fessaliýa, Arkadiýa, Beotiýa). 2. Polisleriň beýleki görnuşnde söwdanyň hünärmençiligiň ähmiýeti has ýokary bolupdyr. (Afiny, Korinf, Megary, Milet, Rodos, Sirakuzy). Olar deňiz kenarlarynda ýerleşip, olarda uly bolmadyk horalar - oba hojalyk ýerleri hem bolupdyr. Bu şäherler b.e. öň V-IV asyrlarda Gresiýanyň öňdebaryjy hojalyk merkezi bolupdyrlar. Onuň aýdyň mysalla rynyň biri Afiny polis bolup, onuň hojalyk düzumini öwrenmek arkaly, Gresiýanyň nusgawy döwürdäki ykdysady aýratynlyklaryny göz öňünde getrimek bolar. söwda-hünärmençilik polislerde oba – hojalygy hem ösüpdir we ol ähli ykdysady ulganyň esasy bolupdyr. Horalarda gallaçyllyk, üzümçilik, ýag öndürmeklik, bag-bakjaçylyk, maldarçylyk ýaly pudaklar bolupdyr. Hasylly ýerler az bolandygy üçin, gallaçylyk pes derejede bolan. Ekerançylygyň iki meýdanly ulgamy giň ýaýrapdyr. Arpa köp ekilipdir, sebäbi onuň hasyly bugdaýyňkydan ýokary bolupdyr.
Umuman alnanda, nusgawy d öwürde söwda-hünärmençilik şäher-döwletlerde öz gallasy ýetmezçilik edipdir. Ýöne üzümçilik, zeýtun ösdürip ýetişdirmeklik we beýleki bag-bakja ekinleri gowy bitipdir. Olar üçin ýeterlik giň şöhlesi, ýagyn, baýýrly, daşy toprak bähbitli bolupdyr.
Grek ýagy we çakyry Orta ýer deňzinde meşhur bolupdyr we köp girdeji getiripdir.
Grek oba hojalyk önümçiliginde maldarçylygyň orny uly bolamly dyr. Et we süýt grekleriň esasy iýmiti bolmandyr, atlar işçi güýji hökmünde ulanylmandyr. Atly goşun bolsa kömekçi goşun hökmünde bolupdyr. Şonuň uçin atlar köpo öndürilmändirler. Köpler dowardarçylyk ösdürilipdir. Goýnuň ýün egin-eşik üçin esasy çig mal bolupdyr. Işçi maly hökmünde öküzler, eşekler , köpeldipdirler.
b.e.öň V-IV asyrlarda Gresiýanyň oba hojalygynda esasy öndürijiler 3-5 ga ýeri, 1-2 guly bolan öz polisiniň raýaty hasaplaýan daýhanlar we 15-25 gul tarapyndan işlenilip bejerilýän 15-20 ga ýeri bolan mülkler bolupdyr.
Mülkdarlaryň hojalygyny dolandyryşyna Plutorhyň maglumatlary esasynda gelip ýeten Perikliň hojalygyny dolandyryşy mysal bolup biler. Pertikl ähli hasylyny satdyrýan ekeni we soň gerekli zatlaryny satyn alýan ekeni. Ol şeýle dolandyryşy iň ýönekeý we tygşytly hasap edinipdir. Onuň öýünde beýleki baý öýlerindäki ýaly bolçulyk bolmandyr. Vähli girdejiler we çykdajylar berk hasaba alnypdyr. Perikleň bu hojalygy dolandyryş ulgamyny onuň Ýewangel atly guly alyp barypdyr. Şeýle mülkler b.e.öň V asyrda kän bolupdyr. Ýöne b.e.öň IV asyrda olaryň sany artypdyr. B.e.öň IV asyryň başynda grek ýazyjysy Ksenofont “Ykdysadyýet” diýen işini ýazypdyr. Onda bar bolan tejribeler umumylaşdyrylyp, oýlanyşykly düzülip, bazaar bilen baglanyşykly, girdeji gul eýeçilikli mülküň gurluşy beýan edilýär. Gresiýanyň söwda – hünärmençilik polislerinde hünärmençiligiň ösmegine ybadathanalary, jemgyýetçilik jaýlaryny, teatrlary, gimnaziýalary, suw geçirijilerini, gämileri gurmak aýakgap, egin-eşik, ýaraglaryň we harby enjamlaryň dürli görnüşlerini taýýarlamak zerurlygy ýardam eipdir. Hünärmençilik ussahanalarynyň işlemegi üçin daş, toýun, ýüň, deri ýeterlik bolupdyr. Ýöne demir, reňkli metallar, daşyň gymmatbaha görnüäşleri (mermer, granit) gurluşyk we gämi gurluşlary üçin agaç ýetmezçilik edipdir. Ýetmeýän çig maly teňňe we zat alyş-çalyşy arkaly geçiripdirler. Polisleriň deňiz kenarýaka larynda yerleşmegi çig mal geçirmek üçin amatly bolupdyr. Gresiýanyň d ürli yerlerinde demriň, misiň, altynyň we kümüşiň ýataklaryna duş gelipdirler. Balkan Gresiýanyň Gündogar böleginde mermer we hek daşlary köp bolupdyr. Zokonikada demir magdany, Günorta Afrikada demir we kümüş,Ewbeýada demir we mis, Egeý deňiziniň demirgazyk kenarynda ýerleşen Pangeýada bolsa, d emir, mis, galaýy, altyn, küüş gazylyp alnypdyr. Gämi gurluşyk agaçlay Makedoniýanyň daglarynda, Sinop we Amis töwereklerinde, Kilkiýada ösüpdir.
Magdanlary şahtalardan oparyp, ýokaryk çykarypdyrlar. Bu iň surnukdyryjy, agyr iş bolupdyr. Ol ýerde esasan, gullary işledipdirler. Metal almaklyk çylşyrymly bolupdyr. Arassa demir almak üçin 15300 C ýylylyk gerek bolupdyr. Şeýle gyzgynlygy berip bilýän daş kömri gadymy grekler bilmändirler. Şonuň üçinem alnan metal arassa bolmandyr. Onda köp garyndy bolupdyr. Soňra metallary demir ussahanalarynda goşmaça işläp bejeripdirler. Metaly birnäçe gezek gyzdyryp, ussa ony agur çekiç bilen ýitipdir, önümi sowuk suwda taplapdyr we şeýdip gowy hil gazanypdyrlar. Demir ussahanalarynyň jemgyýetde abraýy uly bolupdyr. Demir ussaçylygynyň howandary Gefest bolsa, 12 sany olimpiýa hudaýlarynyň düzümine giripdir.
Demir giň ýaýranda bolsa, ol bürünji gyzyp-çykaryp bilmändir. Grekler ýokary hilli bürünç alypdyrar we ondan gorag esbaplaryny, gap-gaçlary, aýnalary, heýkelleri ýasapdyrlar.
Grek hünärmentçiliginiň möhüm pudaklarynyň birem keramika önümçiligi bolupdyr. Küýzegärleriň, ýag, däne daşamaka we saklamak üçin amforalary, pifoslary gündelik we baýramçylyklaryndsa ulanylýan aşhana gap-gaçlaryny, suw geçiriji we kanalizasiýa turbalaryny, gurluşyk üçin ulanylýan plitalary, bezegleri we ş.m öndüripdirler.
Gaplaryň görnüşleri we bezegi dürli hili bolupdyr. B.e.öň V-IV adyrlarda gara we gyzyl şekilli gaplary ýasamak gülläp ösüpdir. Aplaryň daş ýüzünde hakyky sungat eserleri döredilipdir.
B.e.öň V-IV asyrlar gurluşygynyň ýokary derejede ösen döwri bolupdyr. Gala diwar lary, jemgyýetçilik we hususy jaýlar, ybadathanalar we teatrlar gurlupdyr. Daşyň dürli görnüşlerini işläp bejermeklik özleşdirilipdir. Gurluşykda işläp bejermesi kyn, ýöne owadan mermer daşy köp ulanypdyrlar. B.e. öň IV a syrda heýkelleriň hem köpüsi mermerden ýasalypdyr.
Gämi gurluşygy üçin hünärmençilik dürli görnüşler gerek bolupdyr. Iň gowy enjamlaşdyrylan harby we söwda gämileri gurulypdyr. Afinyda 400-e çenli, korinfde 200-e çenli Kerkiranyň ownuk şähereiniň 150-ä çenli harby gämileri bolupdyr. Dokmaçylyk ussahanalarynda egin-eşik taýyarlanypdyr. Her bir öý hojalykçy aýal oz gyzlary ýa-da hyzmatkär a ýallary bilen giň ýaýran dik stanoklarda işläpdirler. B.e.öň IV asyrda şäher ilatynyň artmagy, gullar üçin ussahanalarynyň döremegine eltipdir.
Ussahanalara ergasteriýalar ululugy oýunça dürli hili bolupdyrlar. 2-3 guly ýa-da öýüňdäkileri bilen özi işleýän bolsa, esasan gözegçilik edýän orta ululykdaky ussahanalar, ussahana eýesiniň baştutanlygyndaky 30-40 gul işleýän iri ussahanalar tapawutlanypdyrlar. 100-120 gul işleýän, ýöne seýrek duş gelýän ussahanalar hem bolupdyr.
Uly şäherlerde ýöriteleşen ussahanalar köp bolupdyr. Käbir ussahanalarda işleýänleriň arasynda zähmet bölünişigi bolup, önümiň hiliniň gowy bolmagyna ardam edipdir.
2. Gadymy Gresiýanyň tebigy şertleri gury ýerde zat daşamak üçin amatsyz
bolupdyr. Ýöne Balkan Gresiýasynyň kenarýakalary we adalary köp bolmagy deňiz söwdasynyň gülläp ösmegi üçin amatly şertlerd öredilipdir. Söwda gämileriniň ýük göterijiligi 100-150 tonna çenli artypdyr. Her bir kenarýaka şäherde deňiz duralgasy abadanlaşdyrylypdyr. We gämileriň goýmak, bejermek ýükleri ýerleşdirmek üçin amatly şertler döredilipdir.
Hatyr önümçiliginiň ösmegi hasaplaşyk işleriniň kämilleşdirmegini talap edipdir. Iň amatly hasaplaşyk serişdesi teňne bolupdyr. Ilkinji teňňeler Gresi ýada b.e. öň VII asyrda peýda bolup, nsgawy döwürde pul dolanyşygyny aýratyn giň gerim alypdyr. Her şäher öz puluny zikgeldipdirler.* Esasanam, Afiny bilen Korinfiň teňňeleri öne saýlanypdyr. Korinfiň agramy 8,7 agram bolan kümüş ştatetleri Günbatar Gresiýanyň, Gürta Italiýanyň we Sisiliýanyň walýutasy bolupdyr. Afinynyň 17,5 gramlyk tetradrahmalary we 4,4 gramlyk drahmalary Egeý deňiziniň şäherlerinde gowy kabul edilipdir. Her şäherde pul çalyşýan, s aklap berýän we karz berýän serraplar bolupdyr. Söwdagärler öz birleşmelerini döredipdirler (fiaslar) olaryň wezipesi özara ätiýaçlandyrmak , karz bermek maglumatlar alyşmak bolupdyr. Gämilerde getirilen önümleri ownuk söwdägerler satyn alyp bazarlarda satypdyrlar. Daýhanlar we hünärmentler hem önümlerini bazaar eltipdirler. Bazarda mähelle köp bolup, olaryň şow hunyt obadan gelen daýhanlaryň gulagyna ýakmandyr. Aristofan komediýalarynyň birinde bu barada belkläp geçipdirler.
3. B.e. öň V-VI asyrlarda grek polislerinden önümçilikde gulla ryň ähmiýtei artypdyr. Afinyda ilatyň üçden biri gullar bolupdyr. Olaryň zähmeti bilen magdan çykarylýan ýerler işledilipdir, gurluşyk alnyp barylypdyr. Öý hojalygynda gullar däne üwemekde, iýmit taýyarlamakda, aýakgap bejermekde we şahsy hyzmatlarda ualnylypdyr. Wezipeli adamlar kätipler , kurýerler, jellatlar, polisiýa işgärleri hmöküminde ulanypdyrlar. Gulla ryň esasy bölegi grek däl ilat bolupdyr. Olaryň arasynda fvrakiýalylar, skifler, kariýler, paflaganiýalylar, lidiýalylar, sisiliýalylar we ş.m bolupdyr.
Gullaryň sany harby ýesirleriň we basylyp alnan ýeriň ilatynyň , beýleki halklardan satyn almagyň, gullardan dogan çagalaryň, garakçylygyň hasabyna artypdyr. Gul satylýan bazarlar her şäherde diýen ýaly bolupdyr. Guluň zähmetini ony edinmek üçin çykdajyny we oňa günde edilýän çykda jyny ödäp, peýda galar ýaly gurapdyrlar. Guluň öndürijiligini ýokarlandyrmak üçin, Afi nyda käbir başarjaň gullara hojaýynyň biraz serişde ýaşar ýaly ýer (jaý) berip, ony öz hojalygyndan aýrypdyrlar gul kiçijik ussahana açyyp, belli bir derejede özbaşdak işläpdir. Ol hojaýyna tölemelisinden galanyny öz maşgalasyna sarp edip bilipdir. Ýöne şeýle gullanryň sany az bolupdyr.
Hünärmençilik bilen meşgullanýan bir gul ortaça bher gün 2 obal peýda getiripdir. Bu pula 3-4 adamly maşgalany ekläşp bolýan ekeni.
Gullar doly hojaýynyň e ýeçiliginde bolupdyrlar. Olar gulla ry açlykdan öldürip ýa-da dürli jezalaryny berip bilipdirler. Ýöne hojaýynlar gullaryň zähmeti girdejo berer ýaly olary iýdirmeli we geýdirmeli bolupdyrlar.
Käbir polislerde, meselem Afinyda, gullary sebäpsiz öslürmek gadagan edilipdir. Gul eýesi gullar barada edil öz mallary gurallary barada alada eýesi ýaly alada edilipdir.
Sparta, Beotiýa, Fessaliýa, Arka diýa ýalt welaýatlarda garaşly adamlaryň ýagdaýy gullaryňkydan tapawutlanypdyr. Spartada olara ilat lar, Fessaliýada penestler, Kritde woýkeýalar ýa-da klarotlar, Gerakleýada marianidinler diýipdirler. Bularyň jemgyýetçilik ýagdaýyny tapawudy olar aýry adamlaryň hususy eýeçiligi hasaplanmandyrlar, ola ryň öz hohjalygy, maşgalasy bolup, ýerlerini özleri işläp bejeripdirler. Ýöne bular iki esse garaşly yagdaýda bolupdyrlar. Olar ýeriň hojaýynyna we döwlete garaşly bolup, ömrüniň belli bir mukdaryny hojaýynyna töläpdirler. Plutarhyň maglumat laryna görä, spartly üçin 70 mukdaryna, spartaly aýal üçin 12 medimna arpa, belli bir mukdarda çakyr, ýag, injir, peýnir we beýleki önümler töläpdir. Spartaly ilaty jezalandyryp bilmändir, ýöne döwletiň özi ilatlara garşy kriptiýalary geçiripdir. Şonuň üçinem ilatlary ýere berkidilen we hojaýynyň agalygyndaky döwlet gullary hasaplamak bolar.
Mowzuk: Afiny demokratiýasynyň gülläp ösmegi.
Meýilnama
1. Afinynyň deňiz kuwwaty.
2. Efialtyn özgerdişleri. Perikl.
3. Afiny demokratiýasynyň syýasy gurluşy.
4. Afiny deňiz bilelişiginiň biziň eramyzdan öň V asyryň 30-40-njy ýyllaryndaky daşary syýasaty.
1. Grek – pars uruşlary döwründe Afinynyň baştutanlygynda grek şäherleriniň harby-syýasy bileleşigi emele gelip başlaýar. Urşuň ahyrlarynda ol has güýçli syýasy birleşmä öwrülýär. I Afiny deňiz bileleşiginiň 2 döwri tapawutlanýar:
1. Delos simmahiýasy (b.e.öň 478-454ý).
2. Bileleşikde Afinynyň syýasy agalyk eden döwri. B. e.öň V asryň 30-njy ýyllaryna çenli Afiny deňiz bileleşiginiň agzalarynyň sany 300 polise ýetirpdir. Olaryň köpüsi demokratik gurluşly bolupdyr. Bileleşigiň agzalary her ýyl Afina agzalyk tölegini-forosy töläpdirler. Foros polisleriň mümkinçilidine görä bolupdyr. Gazna her ýyl 460-600 talant ýa0da 12-15,6t kümüş getirilipdir. Afiny gaznany öz floty we goplitleri üçinem, şäherdäki gurluşyklar we ş.m üçikem ulanypdyr. Uruş hereketleri wagtynda, b,e,öň 427-nji ýylda, goşmaça serişdeler gerek bolan wagty, Afiny hiç kime sala salmazdan forosy 2 esse köpeldipdir.
Afiny bileleşigi girýän polislerde ykdysady birligi döretmäge çalşypdyr. Ykdysady aragatnaşyklary pul ulgamy afiny standardynyň esasynda birmeňzeş edilýär. Harytlar Pireý portunyň üsti bilen beýleki polislere iberilipdir. Oňa Egeý adalarynyň ählisinden barytlar getirilipdir. Pireý möhüm söwda ýollarynyň çatrygyna öwrülipdir. Pireýe we Afinä Gresiýanyň ähli ýerinden söwda, hojalyk, syýasy we kazyýet işleri bilen köp myhmanlar gelipdirler.
Bileleşige girýän beýleki pelislerde Afiny demokratik düzgünleri girizmek syýasatyny hem alyp barypdyr. Olarda söwda-hünärmentçilik toparlarynyň we raýatlarynyň orta gatlaklarynyň ykdysady taýdan ösmegi üçin şertler döredilipdir. Olar öz polosiniň syýasy durmuşynda hem esasy orun tutupdyrlar. Halk ýygnagynyň hem ähmiýeti artypdyr.
Afiny deňiz bileleşiginiň berkligi we Afinynyň içerki meselesini çözmek üçin beýleki polislere kle ruhlary göçürmek syýasaty alnyp barlypdyr. Ilatyň aşaky toparlaryndan we bileleşigiň beýleki şäherlerine göçürilen afiny raýatlaryna kleruhlar diýipdirler. Olary hasylly ýerlere göçüripdirler. Bularyň hukuklary ýerli ilatyňkydan ýokary bolupdyr. Olar barada polislerinde afiny häkimiýetiniň daýanjyna öwrülipdirler. Kleruhlaryň 10 müň töweregi Ewbeýa, Samosa, Naksosa, Androsa, Lesbosa, Lemnosa, Imbrosa, Frakiýanyň Hersonesine we beýlekilere göçürilipdir. Olar Afinyda az ýerli garyp bolanlygyndan soň barly ýer eýelerine öwredilipdir.
Afinynyň deňiz kuwwatyny gitdigiçe artypdyr. Ony paýtagyt şäher hökmünde görüp ugrapdyrlar. Afiny deňiz bileleşigine girýän polisleriň köpüsi onuň dowam etmegini goldapdyrlar. Sebäbi onuň agzasy bolmak, olaryň ykdysady ösüşine, demokratik düzgünleriň ornaşmagyna we medeni ösüşine ýardam edipdir. Ýöne Afiny bileleşiginden çykmak isläp, gozgalaň turuzýan polisler hem bolupdyr. Olaryň gozgalaňlaryny Afiny goşunlary dessine basyp ýatyrypdyrlar.
2. biziň eramyzdan öň 462-nji ýyl demokratlaryň serdary Efialtyň özgerdişi geçirilipdir. Ol areopagy syýasy gurama hökmünde ýok etmegi maksat edinipdir. Ýöne bu guramanyň abraýy ýokary bolany üçin, ol gös-göni hereket edip bilmändir. Ol ilki areopagyň käbir agzalaryna garşy olaryň kazyçylyk işlerinde para alandyklary barada subutnamalar ýygnapdyr. Soňra bolsa olary paş edipdir. Subutnamalar ýygnapdyr. Soňra bolsa olary paş edipdir. Şondan soň areopag gözegçilik ediji syýasy häkimýetden mahrum bolupdyr, diňe bilkastlaýyn adam öldürmeleriň we dinden çykmalaryň işlerini seljermek hukugy galypdyr. Galan işler geliýeýa geçirilipdir. Bu özgerdişi üçin Efialt janyny bermeli bolupdyr.
Perikl, Ksantippiň ogly Perikl Afinynyň kuwwatyny berkitmekde möhüm orun eýeläpdir. onuň asly barly maşgaladan bolup b,e,öň V asyryň 60-njy ýyllaryndan başlap, afiny demokratiýasynyň baştutanlarynyň biri bolupdyr. Onuň ajaýyp bilimi bolupdyr. Perikl meşhur orator, talantly döwlet işgäri we serkerde bolupdyr. Ol öz topary bilen içerki dolandyryşykda özgerdişler geçiripdir we Afinyda demokratik ulgamy dabalandyrypdyr. Efialt bilen birlikde Perikl aristokratik Areopagyň ýykylmagyna we Halk ýygnagynyň wezipeleriniň giňeldilmegine ýardam edipdir. Perikl wezipeleri ýerine ýetirýän adamlara hak tölemegi girizipdir. delos simmakiýasynyň Afiny arhesine öwrülmeginiň meýilnamalaryny hem Perike we onuň tarapdarlary işläp düzüpdirler. Oňa afinylylar berk ynam bildiripdirler we b,e,öň 444-nji ýyldan 429-njy ýyla çenli ýagny Perike tä aradan çykýanç, ony her ýyl birinji strateg wezipesine saýlapdyrlar. Perikliň döwlet sowetlylygyny we parasatlylygyny grek dünýäsiniň meşhur adamlary hem ykrar edipdirler. Onuň ýakyn dostlary pelsepeçi Anaksagor, alym Daman, heýkeltaraş Fidiý taryhçy Geredot dagylar bolupdyrlar. Perikl Afina Gresiýanyň iň gowy medeniýet işgärlerini çekipdir. Ol şeýle diýipdir: “Biz gysga wagtda döredýäris, ýöne gysga wagt üçin däl”.
2. Afiny demokratiýasynyň syýasy organlarynyň ulgamynyň emele gelmegi
Solonyň özgerdişlerinden başlap, uzyn taryhy ösüş ýoluny geçipdir. Afiny demokratiýasynyň altyn asyry b.e.öň V asyryň ortasyndan IV asyryň ortasyna çenli aralykda bir asyrlap dowam edipdir. Perikl şeýle diýipdir: “Biziň döwlet gurluşymyz keseki guramalara öýkenmeýär. Biziň özümiz beýlekilere nusga bolup hyzmat edýäris. biziň gurluşymyz demokratik hasaplanýar, sebäbi ol azlyga däl-de, raýatlaryň köplügine daýanýar”. Ata-enesiniň ikisiniň-de raýatlyk hukugy bolan Attikanyň ýaşaýjysy Afinynyň raýaty bolup bilipdir. Olar 18 ýaşa ýetende demleriň sanawyna adyny ýazypdyrlar. 18 ýaşlylar bütin Attikadan Pireýe ýygnanypdyrlar. Olary iki ýyl harby tälim we terbiýe alansoň, doly hukukly beýleki raýatlaryň hataryna goşupdyrlar.
Afinyda esasy häkimiýet organy Halk ýygnagy-eltklesiýa bolupdyr. Oňa ähli raýatlar ýygnanypdyrlar. Aýallar syýasy we jemgyýetçilik işlerine gatnaşmandyrlar. Halk ýygnagynda döwlet kanunlary kabul edilipdir, uruş we ýaraşyk, daşary döwletler bilen gepleşikler we şertnamalar ýaly meseleler çözülipdir. Onda wezipeli adamlar saýlapdyrlar, bir ýyl dolandyrşdan soňky hasabatlar diňlenipdir. Şäheriň azyk üpjünçiligi döwlet emläklerini, ýerleri we magdan känlerini kärendeçisine bermek, has iri wesýetnamasyny tassyklamak ýaly meselelere seredilipdir. Ýaşlaryň terbiýesine gözegçilik edilipdir. Ostrakizm geçirilipdir.
Halk ýygnagynyň işi her 36 günde 4 ýygnak geçirmek arkaly amala aşyrylypdyr. Her ýygnakda meseleleriň belli bir görnüşlerine seredilipdir. Islendik raýat islendik mesele barada çykyş edip bilipdir, kanunlara teklipler girizip bilipdir.
Her bir afiny magistraty halk ýygnagynyň öňünde hasabat bermeli gününe görki bilen garaşypdyr. Hat-da Perikl hem raýatlaryň öňünde hasabat bermezden öň, birnäçe güniň dowamynda ýanyna hiç kimi goýbermän , taýýarlyk görüpdi.
500-leriň Maslahaty halk ýygnagy bilen bir hatarda durýan ýaly bolupdyr. Ýöne 500-leriň Maslahaty Afinyda öz täsiri we abraýy boýunça Halk ýygnagy bilen bäsleşmändir. Ol Halk ýygnagynyň içi organy hökmünde bolupdyr. Maslahatyň her bir agzasy bije arkaly birnäçe dalaggäriň arasyndan saýlanypdyr. Onuň möhüm meseleleri Halk ýygnagynyň işini taýýarlamak we guramak, ýygnaklaryň arasyndaky döwürde onuň wezipesini ýerine ýetirmek bolupdyr. Halk ýygnagynyň gün tertibini taýýarlapdyr. Onuň agzalary 5-6 obol hak alypdyrlar. Olar bir ýyl möhlet bilen saýlanypdyrlar.
Areopag Afiny döwlet dolandyrşynyň iň gadymy guramalarynyň biri bolup, b,e, öň IX-VII asyrlaryň sepgidinde döräpdir. Düzümi boýunça aristokratik gurama bolup, 60-70 agzasy bolupdyr. Areopagyň agzasy bolmak üçinem gowy terbiýe talap edilipdir. Beýle diýildigi gelip çykyjy boýunça begzadalardan bolmaly diýildigidir. Efialt bu guramanyň hukuklaryny güýçli çäklendirmelere sezewar edipdir. Afinyda dolandyryş saýlowly magistraturalaryň ulgamy, ýagny ýörite wezipeli adamlaryň üsti bilen amala aşyrylypdyr. Afinyda iň ýokary magirtratlar arkontlaryň we strategleriň wezipeleri bolupdyr. 9 arhont we 10 straeg saýlanylypdyr. Strategler Afiny döwletiniň harby baştutanlary bolupdyrlar. B,e, öň V-IV asyrlarda yzygiderli uruşlar şertleriňde döwletde iri syýasy işgärler arkont däl-de strateg wezipesini eýeläpdirler. Goplit goşunlaryna 10 taksiark, atly goşuna 2 gippark, has awnuk atly goşunlara 10 filark baştutanlyk edipdir.
Moliýa işlerine gaznany saklaýan 10 gaznaçy, gaznanyň girdeýjisine gözegçilik edýän 10 polet, gazna gelen girdeýjini hasaba alýan we wezipeli adamlara degişli mukdarda pullary beryän 10 logist alyp barypdyr.
Afiny demokratiýasynda köpsanly şäher mogistratlary hem bolupdyr. Şäheriň arassaçylygyna 10 astinom, bazar söwdasyna 10 agronom, ölçeginiň dogrydygyna 10 metroka çöregiň bakasyna 10 sitofilak gözegçilik edipdir.
Polisiýa wezipelerini 11 adamdan ybarat topar alyp barypdyr. Olar türkmenlere we jezalaryň ýerine ýetirilşine gözegçilik edipdirler. Polisiýanyň hyzmatynda 300 sany skif ýaýçysy bolupdyr.
Aristoteliň maglumatlaryna göä her ýyl 700 wezipeli adam saýlanypdyr. Wezipelere 1 ýyl möhlet bilen saýlapdyrlar. Diňe harby wezipeler üçin bije arkaly däl-de ses bermek arkaly saýlapdyr. Beýle etmek bilen harby wezipä tötänleýin adamlaryň geçmeginiň öňüni almak isläpdirler. Harby wezipäniň belli möhleti hem bolmandyr.
Afinyda oturdaşlaryň suduna geliýeýa diýipdiriler. Ol baryp Solonyň döwründe döräp, b-e öň V-IV asyrlarda ähmiýeti artypdyr. Geliýeýada 6000 raýat bolup, oňa durmuş tejribeli, 30 ýaşdan geçen maşgalabaşylary saýlapdyrlar. Geliýeýanyň agzalary 10 palata bölünip, olaryň hersinde 500 adam işlere seredipdir, 100 adamy bolsa ätiýaçlyk üçin saklapdyrlar.
Geliýeýa birnäçe gezek saýlanmak mümkin bolupdyr. Bu bolsa onuň agzalarynyň tejribesini baýlaşdyrypdyr.
Afinyda 250-300 müň ilat bolup, şolaryň 30-40 müň töweregi onuň raýaty ekeni. Raýatlaryň köpüsi dürli sebäplere görä döwlet işlerine gatnaşyp bilmändir.
Aýallar, metekler (gelip çykyşy afinyly bolmadyklar) hem dolandyryş işlerine gatnaşdyrylmandyrlar.
4. Afiny daşary syýasatyny işjeň alyp barmak bilen, Egeý deňzindäki täze şäherleri bileleşige girizip, ony giňeldipdir. Beýik Gresiýada, Günorta Italiýada, Sisiliýada Afinynyň täsiri artypdyr. Gara deňiz ýerlerine aralaşypdyr. Ol Peloponnesbileleşiginiň arasyny beýleki ýerlerden üzmek, onuň syýasy täsirini peseltmek, grek polisleriniň köpüsinde Afinynyň agalygyny gazanmak isläpdir.
Afinynyň bu maksatlaryny amala aşyrmagy Spartanyň we Korinfiň güýçli garşylygyna duş gelipdir.
B,emöň 458-nji ýylda Afiny Egina adasyny bileleşige girizipdir. Spartanyň duşmanlary Argos, fessaliýa şäherleri bilen dostlukly gatnaşyklary ýola goýupdyr.
Gara deňziň kenaryndaky şäherleriň köpüsiniň metropliýalary Afinynyň düzümine girýärdi. Şonuň üçinem onuň bu ýerde täsirini güýçlendirmegini afinylylar hem, Sparta bilen Korinf hem adaty zat hökmünde görüpdirler (Sinopa, Amis, Apolloniýa, Istriýa, Nimbeý, Olwiýa).
B, e,öň V asyryň 40-njy ýyllaryň ortalarynda Afiny özüniň günbatar syýasatyny amala aşyrmaga başlapdyr. Koriniriň ykdysadysadyýeti şo taýdary şäherler bilen bagly bolupdyr. B,e,öň V asyryň 60-njy ýyllaryndaky gozgalaň eden ilatlara Sparta Messeniýadan göçüp gitmäge rugsat bermeli bolupdyr. Olar Afinynyň kömegi bilen Nawpakt şäherinde ornaşypdyrlar we bileleşige giripdirler. Nawpaktda ornaşan afinylylar islendik pursatda Korinfiň arasyny günbatar şäherlerinden kesip bilipdirler.
B,e,öň 435-433-nji ýyllarda Gresiýada Sosiliýa barýan esasy deňiz ýolunyň ugrundaky Kerkira adasy hem Afiny deňiz bilelişigine giripdir.
Sparta Megaranyň, Korint bolsa Potideýa şäheriniň Afiny deňiz bileleşiginden çykmagyny gazanypdyrlar. Sporta hem Peloponnes bilelişigine täze agzalary: Beoitiýanyň, Fokidanyň, D.g. Doridanyň polislerini, Lewkada adalaryny girizipdir.
B,e,öň V asryň 30-njy ýyllarynyň ahyrlarynda iki bilelişigiň arasynda uruş baradaky mesele ýüze çykypdyr.


c: text/html

text:
Owganystanyň “Tolo” atly telekanalynyň maglumatyna görä, Türkmenistan, Owganystan, Pakistan we Hindistan (TOPH) gazgeçiriji proýektiniň Owganystanyň çäginden geçýän böleginde 264-den gowrak ýaragly topar hereket edýär.
TOPH geçirijisiniň gurluşygyna şu ýylyň 13-nji dekabrda Maryda geçirilen dabarada badalga berildi. Türkmenistanyň prezident Gurbanguly Berdimuhamedow bu gazgeçirijiniň 2019-njy ýylyň dekabryna çenli gurluşygynyň tamamlanyp, ulanylmaga beriljekdigini aýtdy.
Bu barada Azatlyk Radiosynyň Owganystandaky habarçysy Şaýymerdanguly Myradynyň taýýarlan maglumatyny diňlemek üçin aşakdaky düwmä basyň.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Düýn Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Ahal welaýatynyň Derweze etrabynyň çäginde tebigy gazdan benzin öndürmäge niýetlenen täze zawodyň gurluşygy bilen tanyşdy.
Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary B.Hojamuhammedow milli Liderimize täze zawodyň gurluşygynda alnyp barylýan işleriň ýagdaýy, onda ulanylýan öňdebaryjy tehnologiýalaryň artykmaçlyklary barada hasabat berdi. Bu toplumyň gurluşygynda ýerli tebigy-howa şertlerini nazara almak bilen, şorlaşma we posa garşy durnukly gurluşyk serişdeleri ulanylýar. Şeýle hem bu ýerde halkara ölçeglerine doly kybap gelýän ýertitremä durnukly tehnologiýalar netijeli peýdalanylýar.
Bu ýerde bina edilýän senagat toplumynyň gurluşygyny “Türkmengaz” döwlet konserni hem-de Ýaponiýanyň “Kawasaki” we Türkiýäniň “Rönesans Holding” kompaniýalary bilelikde alyp barýar. Daniýanyň dünýä belli “Haldor Topsoe” kompaniýasynyň iň täze tehnologiýalary bilen enjamlaşdyryljak bu zawod her ýylda 1 milliard 782 million kub metr tebigy gazy gaýtadan işlär hem-de Euro-5 standarty boýunça iň ýokary ekologiýa talaplaryna laýyk gelýän A-92 görnüşli benziniň 600 müň tonnasyny öndürer.
Bu senagat desgasy dünýäde şeýle ugurly ilkinji gazhimiýa toplumy bolmak bilen, tebigy gazy gaýtadan işleýän arkaly ýokary hilli, ekologiýa taýdan arassa benzin öndürer. Zawody 2018-nji ýylda ulanmaga bermek meýilleşdirildi. Şonda täze iş orunlarynyň 800-e golaýy dörär.
Döwlet Baştutanymyz zawodyň gurluşygynda alnyp barylýan işler bilen tanşyp, gurluşyk serişdeleriniň täze görnüşleri we öňdebaryjy tehnologiýalar bilen gyzyklandy. Milli Liderimiz şolaryň senagat we dürli maksatly beýleki desgalaryň gurluşygynda işjeň ulanylmagynyň maksadalaýyk boljakdygyny belläp, bu işe telekeçileriň işjeň çekilmelidigini aýtdy. Wise-premýer häzirki döwürde ulanylýan täze gurluşyk serişdelerini ýurdumyzyň telekeçileriniň öndürmäge girişendiklerini habar berdi.
Şeýle hem döwlet Baştutanymyz bu ýerde goýlan ýangyna garşy göreş serişdeleriniň, enjamlaryň aýratynlyklary, netijeli ulanylyşy bilen gyzyklandy. Hormatly Prezidentimiz gurulýan we hereket edýän ähli desgalarda bolşy ýaly, bu ýerde gurulýan zawodyň ýangyn howpsuzlygyny üpjün etmek, olaryň ýangyna garşy göreş serişdeleri bilen doly enjamlaşdyrylmagy bilen baglanyşykly meseleleriň hemişe üns merkezinde saklanmalydygyny aýtdy.
Şeýle hem hormatly Prezidentimiz tebigy gazdan suwuk ýangyç öndürýän täze zawodyň gurluşygyny makullap, onuň ýerleşjek ýerini tassyklap berdi. Şeýle önümçilikler ýurdumyzyň ýangyç-energetika toplumynyň, aýratyn-da, gazhimiýa pudagynyň köpugurly esasda ösdürilmegini, tebigy gazy gaýtadan işlemekden alynýan ýokary hilli önümleriň mukdaryny, dünýä bazarlaryna eksport mümkinçiliklerini artdyrmak boýunça wezipeleriň oňyn çözülmegini şertlendirer. Gurulmagy meýilleşdirilýän täze zawodda her ýylda 3,5 milliard kub metr “mawy ýangyç” gaýtadan işleniler.
Soňra döwlet Baştutanymyz bu ýere ýygnananlara öňde goýlan wezipeleri üstünlikli ýerine ýetirmegi arzuw edip, olar bilen hoşlaşdy.


text:
Gazagystan Žanaözen wakalary bilen dahylly tussag edilen adamlaryň sud diňlenişigine gatnaşmakçy bolan Ýewroparlamentiň deputaty Pol Murfä wiza bermekden ýüz öwürdi.
Penşenbe güni irlandiýaly deputat Pol Murfi Gazagystanyň häkimiýetleriniň özüne wiza bermekden ýüz öwürmeklerini syýasy matlaba esaslanýan çäre diýip atlandyrdy.
Pol Murfi Žanaözendäki bulagaýçylyklarda aýyplanyp tussag edilen 43 sany nebitçiniň işi bilen bagly Aktau şäherinde geçiriljek sud diňlenişigine gatnmaşmaklygy planlaşdyran eken.


text:
15-nji dekabrda Moskwanyň sudy tussaglykdaky orsýetli biznesmen, “Ýukos” nebit kompaniýasynyn önki başlygy Mihail Hodorkowskiniň işi boýunça hökümiň yglan edilmegini 27-nji dekabra çenli gaýra süýşürdi.
Bu baradaky habar kagyza ýazylyp, sud binasynyň gapysyna ýelmenip goýlupdyr. Bu ýere Mihail Hodorkowskiniň tarapdarlary, aklawçylary onuň ikinji sud işi boýunça hökümiň yglan ediş prosesine gelipdiler.
Häzir Mihail Hodorkowskiý Orsýetiň iň meşhur syýasy tussagy hasaplanylýar.
M.Hodorkowskiniň ejesi Marina Hodorkowskaýa bu karar bilen baglylykda suduň hiç hili düşündiriş bermändigini aýtdy.
"Sud hiç hili düşündiriş bermeýär, ol diňe höküm yglan ediş prosesiniň 27-nji dekabra geçirilendigini dykgatyňyza ýertirýär diýip, suduň sözçüsi aýtdy”, diýip Marina Hodorkowskaýa belledi.
Ikinji iş nämä esaslanýar?
Orsýetiň iň baý adamlarynyň biri bolan Mihail Hodorkowskiý we onuň egindeşi Platon Lebedew salgyt galplyklarynda aýyplanyp, häzir 11 ýyl türme tussaglygynda saklanýarlar.
2007-nji ýylda tussaglykdan şert bilen möhletinden öň boşadylmagynyň öňüsyrasy Hodorkowska öz şirketinden 25 milliard dollarlyk nebit ogurlamakda aýyplama bildirilip, onuň üstünden ikinji sud işi başlanypdy.
Köpleriň çaklamagyna görä, bu aýyplamalar M.Hodorkowskini we P.Lebedewi 2012-nji ýylda Orsýetde geçjek prezident saýlawlary wagtynda çetde saklanmaklary üçin edilýän ýörite matlaply iş.
M.Hodorkowskiniň aklawçylarynyň biri, Ýuriý Şmidt hökümiň okaljak güni suduň hökümi yglan etmek prosesini gaýra süýşürmeginiň jogapkärçiliksiz çäredigini aýtdy.
“Geň galdyryjy waka hem däl”
M.Hodorkowskiniň aklawçylarynyň metbugat wekili Maksim Dbaryň aýtmagyna görä, hökümiň yglan etmek prosesiniň gaýra süýşürilmegi onçakly bir geň galdyryjy waka hem däl.
"Birinji gezek höküm yglan etmek prosesinde-de şeýle bolupdy. Şol gezegem biz bellenilen güni gelenimizde, sud prosesiniň gaýra süýşürendigini bilip galdyk”.
Orsýetiň iri netbit şirketleriniň biri bolan “Ýukos” kompaniýasynyň başlygy Mihail Hodorkowskiý 2003-nji ýylda ilkinji gezek tussag edilip, 8 ýyl türme tussaglygyna höküm edilipdi. Ol häzir Orýsetiň Çita şäheriniň türmesinde tussaglykda saklanylýar.
M.Hodorkowskiniň tussag edilmeginden soň, “Ýukos” şirketi bölünip auksiona çykarylypdy. Şonda ol hökümetiň kontrollygyndaky kompaniýalar tarapyndan satyn alnypdy.
Ozalbaşda prokurorlar ikinji sud işi bilen baglylykda Mihail Hadorkowskiniň 14 ýyl türme tussaglygyna höküm edilmegini talap edipdiler. Häzir olar M.Hodorkowskiniň we P.Lebedewiň eýýäm höküm edilen tussaglyk möhletini hem goşmak bilen, ýene 6 ýyl türme tussaglygyny soraýarlar. Şunuň bilen baglylykda, M.Hodorkowskiý we P.Lebedew 2017-nji ýyla çenli türme tussaglygynda oturmak howpy bilen ýüzbe-ýüz durlar.


text:
Aňtaw gulluklary Birleşen Ştaytlaryň prezident saýlawyna täsir etmäge gönükdirilen kiber hüjümleri Orsýetiň prezidentiniň buýrugy boýunça amala aşyrlypdyr diýen netijä gelenlerinden soňra, prezident Barak Obama bu hüjümleriň we berilen nädogry maglumatlaryň demokratlara etjek täsirine özüniň “kembaha” garandygyny aýtdy.
Obama 8-nji ýanwarda “ABC” telekanalyna beren interwýusynda men Orsýetiň prezidenti Wladimir Putine kembaha garandyryn öýdemok diýdi.
“Ýöne täze informasiýa döwründe kiber hüjümleri, berilýän nädogry maglumatlar we beýleki zatlar biziň açyk jemgyýetlerimize, biziň açyk düzgünlerimize we demokratik ýörelgelerimize bu derejede täsir eder diýip pikir etmändim”.
“Meniň bu hasabatyň taýýarlanmagy barada buýruk bermegimiň sebäbi geçen birnäçe aýyň içinde bolan zatlar hakda diňe dawa açmak däl. Maksat Putiniň ençeme wagt bäri ozal Ýewropada, aýratyn-da öňki sattelit döwletlerde, indi-de günbataryň demokratik döwletlerinde edýän bu işlerine düşünmegimizi gazanmakdy” diýip, Obama aýtdy.
Obama bu beýanaty Amerikanyň aňtaw gulluklary Putin 8-nji noýabr saýlawyna täsir etmek maksady bilen kiber kampaniýasyny we mediany manipulirlemegi “buýrupdyr” diýen netijä gelenlerinden soňra etdi.
Klintony ‘abraýdan düşürmek’
Milli aňtaw gullugynyň direktorynyň býurosy tarapyndan 6-njy ýanwarda çykarylan raportda aýdylmagyna görä, bu iş demokratik bäsdeşi Hillari Klintony abraýdan düşürip, prezidentlige saýlanan respublikan Donald Trampa kömek etmek üçin edilipdir.
Raportda üsti açylan zatlar ozal hakerler ors hökümetiniň goldawy bilen Amerikanyň syýasy partiýalarynyň kompýuter serwerlerine giripdir diýilýän çaklamalary tassyklaýar.
6-njy ýanwarda hasabat çykarylmazdan öň, 20-nji ýanwarda wezipe başyna geljek Trampa ýokary derejeli aňtaw resmileri tarapyndan bu barada maglumat berildi.
Şondan soňra Tramp bir beýannama çykaryp, öz işgärlerinden wezipe başyna geleninden soňra deslapky 90 günüň içinde kiber hüjümlerini togtatmak barada bir plan düzmegi haýyş edendigini aýtdy.
Ol şeýle hem aňtaw gulluklarynyň işlerine ýokary hormat goýandygyny bildirdi.
Aýdylyşyna görä, Tramp Moskwanyň özüne kömek etmek üçin saýlaw işlerine garyşandygyny ret edýär. Ol bu aýyplamalar saýlawda gazanan üstünligine zyýan ýetirmek üçin syýasy bäsdeşleriniň oýlap tapan zadydygyny aýdýar.
“Hiç bir synanyşyk, hiç bir niýet başa baranok”
Ýöne Trampyň işgärleriniň başlygy Reins Priebus “Fox News” telekanalyna saýlanan prezidentiň Demokratik milli komitete we Klintonyň ýokary derejeli kömekçisine garşy gönükdirilen kiber hüjümleriniň aňyrsynda Orsýetiň ýatandygyny inkär etmeýändigni aýtdy.
Trampyň ýene bir maslahatçysy bolan Kellýanne Konwaý Orsýet saýlawa täsir etdi diýilýän pikirleri ret edýär.
Ol 8-nji ýanwarda “CNN” telekanalyna: “Biziň saýlawymyza täsir etmek üçin edilen hiç bir synanyşyk, hiç bir niýet başa baranok” diýdi.
Bu aralykda, Respublikan senatory Lindseý Graham Trampy saýlawa täsir etmäge synanyşandygy üçin Orsýeti jezalandyrmaga çagyrdy.
“Ol basym erkin dünýäniň goraýjysy bolýar. Meniň bir soraýan zadym Orsýetiň garyşandygyny boýun alyp, basyş bilen jogap bermek. Muny edeniň indikide Eýran bolmagy mümkin, Hytaý bolmagy mümkin” diýip, Graham 8-nji ýanwarda “NBC” telekanalyna beren interwýusynda aýtdy.
Tramp 7-nji ýanwarda özüniň Moskwa bilen hyzmatdaşlyk etmek isleýändigini ýene bir gezek gaýtalady.
Ol Twitterde: “Orsýet bilen gowy gatnaşykda bolmak erbet zat däl, gowy zat. Bu erbet diýip pikir edýänler diňe samsyklar ýa akmaklardyr” diýip ýazdy.
Obama “ABC” telekanalyna beren interwýusynda aňtaw gulluklaryna ynam etmek barada öz oruntutary bilen gürleşendigini belledi.
“Käbir wagtlarda gowy karara gelmegiň ýeke-täk ýoly bu prosesiň işleýändigine ynam etmek” diýip, Obama aýtdy.
Ol şeýle hem Trampa Ak tamy “öz maşgala biznesiňi dolandyrýan ýaly” edip dolandyrmaly däldigini maslahat beripdir.
Obama Tramp Birleşen Ştatlaryň institusiýalaryny “hormatlamaly”, ýurdy dolandyrmak kampaniýa alyp barmak däl, bular tapawutly zatlar diýdi.


text:
1990-njy ýyllardan soň müňlerçe türkmenistanly daşary ýurtlara okamaga, işlemäge, ýaşamaga gitdi. Olar indi ençeme ýyl bäri Türkmenistandan alysda ýaşap, dürli kärler bilen meşgullanýarlar.
Olaryň arasynda öz ugry boýunça üstünlik gazanan, at-abraý alan adamlar hem bar.
Azatlyk Radiosy "Dünýä türkmenleri" gepleşiginiň nobatdaky sanyny daşary ýurtlarda öz işleýän ugurlary boýunça üstünliklere eýe bolan türkmenistanlylaryň geçen ýolyna hem durmuş tejribelerine bagyşlady.
Söhbetdeşligi diňläp, pikir-bellikleriňizi ýazsaňyz, biz sizden hoşal bolarys.


text:
Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky döwlet baýragy Soýuz döwründe iň abraýly baýrak hasaplanýardy. Garaşsyzlyk ýyllarynda ol Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky Halkara baýragyna öwrüldi.
Sowet Soýuzy döwründe Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky döwlet baýragy edebiýat we sungat eserleriniň iň naýbaşysyna berilýärdi.
Berdi Kerbabaýew, Kerim Gurbannepesow, Berdinazar Hudaýnazarow… ýaly meşhur ýazyjylar, Yzzat Gylyjow, Aýhan Hajyýew, Ýakup Annanurow ýaly belli hudožnikler, «Aýgytly ädim», «Gelin» ýaly dünýä derejesinde ykrar edilen çeper filmler bu baýraga mynasyp görlüpdi.
Garaşsyzlygyň ilkinji ýyllarynda-da bu baýragyň gadyr-gymmaty gaçmady. Daşary ýurtly ildeşimiz, Magtymgulynyň goşgularyny iňlis diline terjime edip, beýik Pyragyny dünýä ýaýan Ýusup Azmuna-da Magtymguly adyndaky Halkara baýragy gowşurylypdy.
Magtymguly adyndaky baýragyň Halkara baýragyna öwrülmegi bilen onuň derejesi ýokary galar öýdüldi. Arman, şundan soň bu baýrak püçege çykdy. Püçege çykany bilenem çäklenmedi. Soňky on üç-on bäş ýylyň içinde bu baýrak hiç kime rowa görülmedi. Ol bütinleý ýatyp galdy.
Magtymguly adyndaky Halkara baýraklaryny bermek baradaky Komitet bar. Onuň başlygam, düzümem täzelendi, ofisem bar, möhürem bar, ýöne komitet bütinleý işlänok.
Näme üçin berlenok?
Ençeme ýyl bäri bu baýragyň hiç kime näme üçin berilmeýänini takyk bilýän ýok. Munuň üçin ýeterlik serişde tapylanokmyka? Mynasyp eserler döränokmyka? Sowal yzyna sowal. Sowallara anyk deliller tapyp bilmänem oýurganýarsyň. Delilleriň haýsy birine «hä» berjegiňi bilmeýärsiň.
Magtymguly adyndaky Halkara baýragynyň berilmän başlanmagy Saparmyrat Nyýazowyň döwründen bäri dowam edip gelýär. Ozalky prezident “Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy” «Türkmeniň altyn asyry» atly bäsleşigini döretdi. Ilki-ilkiler onuň «ýeňijilerine» bäş müň amerikan dollary berilýärdi. Şol ýyllar dollar has hümmetlidi. Döredijilik işgärleri üçin bu uly baýrakdy. Belki, Magtymguly adyndaky Halkara baýragynyň ýatyp galmagyny Türkmenbaşynyň bäsleşik üçin berýän baýragynyň döremegi bilen düşündirip bolar. Sebäbi ozalky prezident şöhratparaz kişidi.
Ýurda täze prezident saýlanandan soň Magtymguly adyndaky Halkara baýraklaryny bermek baradaky Komitetiň düzümi täzelendi. Onuň başlyklygyna Türkmenistanyň Türkmenbaşy adyndaky Milli muzeýiniň direktory Öwez Mämmetnurow saýlanyldy. Bu komitetem «ady bar-da, özi ýok» komitete öwrüldi. Onuň işinde hiç hili gymyldy, hereket duýlanok.
Eýsem,Türkmenistanda Magtymguly adyndaky Halkara baýragyna mynasyp döredijilik işgäri ýokmuka? Saparmyrat Nyýazowyň döwründe Saparmyrat Nyýazowy, häzirki, Galkynyş döwründe bu döwrüň «baýdak göterijilerini», Galkynyşlar döwrüni kiçi dilden ýylmanak sözler bilen wasp edip eserler döredýän ýazyjylaram, hudožniklerem, kino işgärleri-de, aýdymçylar-da kän. Olar Galkynyş döwrüne tüýs mynasyp ýazyjy-şahyrlar.
Örän ýöntem pikirli döredijilik işgärlerine Magtymguly ýaly beýik şahsyýetiň adyny göterýän baýragyň berilmezligini logiki taýdan dogry hasaplaýarsyň. Magtymgulynyň adyny göterýän baýrak ýaranjaňlygyň hatyrasyna zoraýakdan döredilen eserlere däl-de, halkyň ruhy dünýäsini, durmuşyny dogruçyl beýan edýän eserlere berilmelidir.
Blogda öňe sürülen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
NATO ýurtlary we BMG-niň ýolbaşçysy 15-nji fewralda Siriýanyň keselhanalaryna edilen we onlarça adamyň ölümine sebäp bolan howa hüjümlerini ýazgardylar.
BMG demirgazyk Siriýada azyndan bäş sany medisina edarasyna we iki mekdebe edilen hüjümlerde 50 çemesi parahat ýaşaýjynyň, şol sanda çagalaryň wepat bolandygyny aýtdy.
Baş sekretar Ban Ki-Moon hüjümleri ýazgaryp, olary “halkara kanunlarynyň aýylganç depelenmegi” hökmünde häsiýetlendirdi. Ban Ki-Moon bu ýagdaýyň Siriýada bäş ýyl bäri dowam edýän urşuň soňuna çykmak boýunça tagallalara kölege salýandygyny aýtdy.
BMG hüjümlerde Orsýeti göni günälemedi, emma ABŞ-nyň Döwlet departamenti şeýle hereket “Orsýetiň Assadyň režiminiň öz halkyna garşy zulumynyň soňuna çykylmagyna ýardam bermäge islegsizligini ýa ukypsyzlygyny görkezýär” diýdi.
Türkiýe hüjümlerde göni Orsýeti aýyplap çykyş etdi.
Kreml aýyplamalary “esassyz” diýip “çürt-kesik” ret etdi.


text:
Ýekşenbe güni Ysraýylyň goranmak ministri Ehud Barak palestinaly söweşijiler bilen Ysraýylyň güýçleriniň arasyndaky çaknyşyklaryň güýçlenmek howpunyň bardygyny aýdyp, beýanat etdi.
Ýekşenbe güni irden Ysraýylyň harby resmileri palestinaly söweşijileriň atan granatamýot okundan dört sany ysraýylly esgeriň ýaralanandygyny mälim etdiler.
Muňa jogap edip Ysraýylyň harbylarynyň Gaza şäheriniň gündogar raýonyna atan tank oklaryndan palestinaly 5 sany parahat ýaşaýjynyň ölüp, 26 ýaşaýjynyň-da ýaralanandygy barada maglumat alyndy.


text:
NextTM hödürleýar
Halanan ýazgylar
Bölümler
Soňky jogaplar
Ilkinji sürüjilere bal name üçin gerek bolupdyr?
Gyşda awtoulagy hökman aýazdan goramaly bolýar. Ŷogsam radiatordaky
suwuň doňmagy mümkin. Bu ýagdaý ähli awtomobilçilere-ony öndüýänlere-de, ony
ulanýanlara-da mälimdir. Şonuň üçin awtoulagy ulanyjylar radiatora bal bilen
garylan suw guýupdyrlar. Şonda radiatordaky suw nol gradusdan aşaky
sowuklarda-da doňmandyr. Soňlygy bilen ylym, tehnologiýa ösýär we radiatora bal
garylan suw guýmak zerurlygy hem aradan aýrylýar. Indi onuň ýerine doňmaýan
suwuklyk bolan antifriz ulanylýar.


text:
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow 8-nji aprelde iki sany täze ministrligiň döredilýändigini yglan etdi. Eýsem, bu ministrlikler jemgyýetde nähili rol oýnap bilerler?
Berdimuhamedow ozalky Durmuş taýdan üpjünçilik ministrliginiň bazasynda döredilen Zähmet we ilaty durmuş taýdan goramak ministrliginiň wezipelerini kesgitlände, onuň köpsanly beýleki meseleler bir birlikde ilaty iş bilen üpjün etmek meselesi bilen-de meşgullanjakdygyny aýtdy.
Aýratynam, bu täze ministrlige ilaty iş bilen üpjün etmek wezipesiniň tabşyrylmagyna käbir synçylar ýurtda bu ugurda dowam edip gelýän ýiti problemanyň ahyrsoňy resmi ýagdaýda boýun alynmasy hökmünde baha berdiler.
Prezidentiň özi-de hut şu möhüm meseleler bilen meşgullanjak ministrligiň döredilmegine zerurlygyň bardygyna “hemmäňiz hem düşünýänsiňiz” diýen terzde gürrüň etdi.
Bolgariýada ýerleşýän, adamhukuklaryny goraýjy Türkmenistan Helsinki fondunyň başlygy Täjigul Begmedowa şeýle meseleler bilen meşgullanjak ministrligiň döredilmegine ahyrsoňy Türkmenistanyň häkimiýetleriniň halkara jemgyýetçiliginiň edip gelýän çagyryşlaryna bildiren seslenmesi hökmünde baha berýär.
“Şeýle ministrligiň döredilmegi halkara jemgyýetçiliginiň çagyryşlaryna bir seslenme. Bu gürrüňi edilýän meseleler bireýýäm ýitileşen meseleler. Türkmenistanyň hökümetiniň bu meselelere dolanyp gelmegi we bu ugurda ministrlikleri döretmegi gowy zat” diýip, Täjigul Begmedowa ýagdaýa baha berdi.
Täjigul Begmedowanyň bu pikiri bilen Şwesiýada ýaşaýan garaşsyz žurnalist, ýazyjy Akmuhammet Welsapar hem ylalaşýar.
Welsapar, aýratynam, Türkmenistanda garaşsyzlyk ýyllarynda ilatyň işsizlik derejesiniň görlüp-eşidilmedik derejede ýokarlanandygyny bellemek bilen, şeýle sosial problema bilen gönüden-göni meşgullanmaklygyň her bir döwletiň borjy bolup durýandygyny aýdýar.
Jemagat hojalygy ministrligi
Türkmenistanyň prezidentiniň karary bilen döredilen ministrliklerden ýene birem Jemagat hojalygy ministrligi diýlip atlandyryldy. Berdimuhamedow anna günki maslahatda bu täze ministrligiň wezipelerini-de kesgitledi.
Prezidentiiň kesgitlän wezipelerinden çen tutulsa, ýaşaýyş jaýlaryndan daşary, medeniýet we bilim ulgamyna degişli binalaryň abatlaýyş işleri-de, bag ekmek we olara ideg etmek ýaly çäreler-de täze döredilen Jemagat hojalygy ministrliginiň wezipelerinden biri bolar.
Eýsem, bu kesgitlenen wezipeler indi mundan beýläk obalardaky mekdep binalarynyň remont işleriniň çykdajylarynyn, ozallar edilişi ýaly, ýerli mugllymlaryň we okuwçylaryň gerdeninine düşmejekdigini, bag ekmek işleriniň bolsa edara-kärhanalaryň we okuw jaýlarynyň artykmaç aladasy bolmajakdygyny aňladyp bilermi?
Ýazyjy Welsapar şu babatda ilat arasynda düşünişmezligiň bolmazlygy üçin täze döredilen ministrlikleriň we olaryň ýerlerdäki bölümleriniň anyk borçlary kesgitlenen maglumatlaryň ilata elýeterli edilmelidigini belleýär.
Anna günki maslahatda prezident Berdimuhamedow paýtagtdaky gurluşyklaryň hiline talabalaýyk gözegçilik edilmändigi üçin nämüçindir Gurluşyk ministrligine däl-de, Aşgabadyň şäher prokuroryna käýinç berdi.
Welsapar prezidentiň bu belliklerini göz öňünde tutup, “Entek ýurtdaky ministrlikleriň we organlaryň wezipeleri barada ýokary häkimiýet derejesinde-de bulaşyklyk az däl ýaly görünýär” diýip, belleýär.


text:
Sişenbe güni Tatarystanyň paýtagty Kazanda “Musulman kinolarynyň festiwaly” ady bilen halkara kino festiwaly açyldy.
11-nji sentýabra çenli dowam etjek bu halkara kino festiwalyna postsowet ýurtlarynyň köpüsinden, şol sanda, Orsýetden, Gazagystandan, Gyrgyzystandan, Özbegistandan, Azerbaýjandan, Bosnýa-Gersogowinadan we käbir beýleki ýurtlardan onlarça filmler gatnaşar.
Türkmenistanyň resmi habar agentligi bu kino festiwalyna Türkmenistanyň kino önümleriniň gatnaşyp-gatnaşmajakdygy barada hiç hili maglumat ýaýratmady.
Köp synçylar garaşsyzlyk ýyllarynda Türkmenistanda kino sungatynyň derejesiniň örän pese gaçandygyny we bu pudaga döwlet tarapyndan zerur goldawlaryň berilmeýändigini belleýärler.


text:
Ýewropa Bileleşiginiň Ukrainanyň tussaglykdaky öňki premýer-ministri Ýuliýa Timoşenkonyň ykbalyna gözegçilik edýän missiýasynyň işi Ýewropa Bileleşiginiň Gündogar hyzmatdaşlygy atly sammitine çenli uzaldyldy. Bu sammit 28-29-njy noýabrda Wilniusda geçiriler.
Çarşenbe güni Ýewropa parlamenti Polşanyň öňki prezidenti Aleksandr Kwasnewskiýniň we Ýewropa Parlamentiniň öňki prezidenti Pät Koksyň ýolbaşçylygyndaky missiýany uzaltmak barada karara geldi.
Bu karar çarşenbe güni irden Ukrainanyň parlamentiniň Timoşenkonyň saglyk bejergisini almagy üçin Germaniýa gitmegine rugsat berýän kanun taslamany ret etmeginiň yz ýany amala aşyryldy.
19-njy noýabrda Ukrainanyň parlamenti bu meselä gaýtadan sereder. Ýewropa parlamentiniň synçylarynyň pikirine görä, kanun taslamasynyň parlamentden geçmegi üçin deňe-deň mümkinçilik bar.
Ýewropa parlamenti Ukraina bilen Wilniusda Assosiasiýa ylalaşygyna gol goýmagy üçin Timoşenkonyň azat edilmegini öňzerurlyk hasaplaýar.


text:
Ýurduň hökümediniň gelen kararyna laýyklykda bu ýyl Türkmenistandan hiç bir raýat haj zyýaratyna goýberilmez.
Munuň esasy sebäbini dünýäde guş keseliniň hem-de doňuz dümewiniň giňden ýaýramagy bilen düşündirýärler. Hökümet adamlary haj zyýaratyna gidenleriň bu keseller bilen keselläp gelmeginden howatyrlanýar.
Türkmenistan garaşsyzlygyny alan gününden bäri her ýyl 200-e golaý türkmen raýatlary Gurban aýynda haj zyýaratyna gidip, hajy bolup gelerdiler. Özi hem bu zyýarat döwletiň hasabyna mugt amala aşyrylýardy. Soňky üç-dört ýylyň dowamynda bolsa, döwletiň hasabyna haj zyýaratyna gidýän raýatlardan daşary, şahsy pula hem haj zyýaratyna gidilip başlandy.
Bu ýyl bolsa döwletiň hasabyna hem, şahsy hasabyňa hem haj zyýaratyna Türkmenistandan hiç kim goýberilmez. Munuň ýerine Türkmenistanyň prezidenti Gurban baýramynyň başlanýan gününde ýurdumyzda ýerleşýän keramatly ýerlere, ýagny 360 öwlüýä, Ak işanyň guburyna aýlanmagy teklip etdi.
Gurban baýramynyň başlanýan güni bolan 28-nji noýabrda Ahal welaýatynyň Bäherden etrabynda ýerleşýän Arçman şypahanasynyň durky täzelenen binalary açylar.
Ýurduň prezidenti keramatly ýerlere aýlanylansoň, ýurduň raýatlary bilen Arçman şypahanasynyň açylyş dabarasyna gatnaşyp, şu ýerde hem Gurbanlyk etjekdigini mälim etdi.


text:
Belarusyň prezidenti Aleksandr Lukaşenko, Orsýet bilen nebit önümleri baradaky borçlar üstünde barýan dawany çözensoň, öz ýurdunyň Ýewroaziýa Ykdysady Bileleşigini döretmek baradaky ylalyşyga gol çekmegiň öňüni baglamajagyny aýtdy.
Lukaşenko ozal, eger häzirki söwda çäklendirmeleri, şol sanda nebit önümleri babatdaky çäklendirmeler aýrylmasa, bu gol çekişligiň öňüni baglajagyny aýdyp, haýbat atypdy.
Lukaşenko 9-njy maýda žurnalistleriň öňünde çykyş edip, Kreml Belarusa şu aýda 2 milliard dollar karz berdi diýdi. Minsk eýýäm ýanwarda 450 million dollar rus karzyny aldy.
Ýewraziýa Ykdysady Bileleşigini döretmek şertnamasy Gümrük bileleşigine esaslanýar we bu bileleşige Belarus, Gazagystan we Orsýet girýär.
Täze bileleşigi döretmek baradaky ylalaşyga 29-njy maýda, gazak paýtagty Astanada gol çekilmeli.


text:
Sagdynlyk. Ruhubelentlik. Dostluk.
Atly ýöriş: Atly ýigitler Ýerbentde
Merkezi Garagumuň jümmüşindäki obalaryň ýene birinde — Ak bugdaý etrabynyň Ýerbent obasynda Aziada — 2017 mynasybetli geçirilýän atly ýörişe gatnaşyjylary dabaraly garşylamak çäresi boldy. Giň çöl sährasyndaky dabaranyň Türkmen halysynyň baýramyna gabat gelmegi bu çärä ajaýyp öwüşgin çaýdy.
Çarwa ilatdan başga-da, dabara gatnaşmaga welaýatyň ýakyn-u-daş etraplaryndan dili senaly ýaşulular, kümüş saçly mährem eneler, ýaşlar, çeper elli halyçy gelin-gyzlar, edara-kärhanalaryň zähmetkeşleri ýygnandylar. Aýdym-sazyň joşgunly owazlary, şirin mukamlar ir säherden baýramçylyk lybasyna geýnen giň sährany alaýaza besledi.
Türkmenistanyň Döwlet baýdagyny, Aziýanyň Olimpiýa Geňeşiniň baýdagyny, Aziýa oýunlarynyň alawynyň nyşanyny göterip, atly ýörişiň öňüni çekip gelýän atly ýigitler bellenen ýerde, türkmeniň myhmansöýerlik däbine eýerilip, duz-çörekli garşylandy. Salamlaşylyp, hal-ahwal soraşylandan soňra ýaşuly nesliň baş bolmagynda atly ýörişe gatnaşyjylar esasy sahnada ýaýbaňlanan aýdym-sazly çykyşlary diňlediler, gadymy türkmen obasyny alamatlandyrýan ýerdäki tomaşalary synladylar. Biri-biri bilen ýanaşykda hatara guralan ak öýleriň daş-töweregindäki tomaşalar çöl sährasynyň tebigy şertlerini, şeýle-de çarwa durmuşyny alamatlandyrýan görnüşler bilen sazlaşyp, täze taryhy döwürde milli däp-dessurlara, urp-adatlara gyşarnyksyz eýerilýändigi, onuň täze many-mazmun bilen baýlaşdyrylýandygy, mirasymyza çäksiz sarpa goýulýandygy bilen baglanyşykly hakykaty aýdyň ýüze çykardy.
Atly ýörişe gatnaşyjylar ol ýerdäki tomaşalara çäksiz gyzyklanma bilen syn etdiler. Dutarçy we gyjakçy bagşylaryň, läle kakýan, milli öwüşginli aýdymlary aýdýan gyzlaryň, üme däbini ýerine ýetirýän gelin-gyzlaryň çykyşlary, tara, haly dokaýan, keçe gülleýän zenanlaryň el hünäri hemmeleriň ünsüni çekdi.
Arkadag Prezidentimiziň “Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri” atly ylmy işinde beýan edilýän dermanlyk ösümlikleriniň sergisiniň guralyp, dermanlyk ot-çöplerden taýýarlanylan melhemli içgilerden hödür-kerem edilmeginiň oňa gatnaşyjylara has-da özboluşly duýgulary peşgeş berendigini aýratyn bellemek gerek. Atly ýigitler Merkezi Garagumuň jümmüşinde ösýän dermanlyk ösümlikleriniň häsiýetli aýratynlyklary bilen gyzyklandylar. Bu ýerde olara awçylyk sungatynyň aýratynlyklary bilen tanyşmaga ajaýyp mümkinçilik döredi. Olar welaýatyň Daşky gurşawy goramak müdirliginiň giňden ýaýbaňlanan sergisiniň çäginde aw guşuny we tazyny synlap, olar bilen aw etmegiň aýratyn taraplary hakyndaky gürrüňleri diňlediler.
Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň başlanmagyna 500 günüň galmagy mynasybetli gadymy Nusaý galasyndan badalga alan atly toparyň agzalary —ruhubelent ýigitler çagalaryň dürli oýunlary oýnap duran pursatlaryny synlamaga, körpeler bilen söhbetdeş bolmaga hem mümkinçilik aldylar. Şondan soňra ajaýyp tomaşalardan, hezzet-hormatdan göwünleri galkynan ýörişe gatnaşyjylar ol ýere ýygnananlar bilen mähirli hoşlaşyp, ýoluny çöl jümmüşi bilen dowam etdiler.
Atly ýörişe gatnaşyjy ýigitleriň biri Toýly Çaryýew bilen gürrüňdeş bolanymyzda, ol öz ýürek buýsanjyny şeýle beýan etdi:
— Paýtagtymyzdaky iri ýaryşlara 500 günüň galmagy mynasybetli badalga alnan atly ýörişe gatnaşýandygym üçin özümi örän bagtly saýýaryn. Bu ýöriş Aziada—2017-niň nyşanyna öwrülen ahalteke atlarymyzyň ýyndamlygyna ýene-de bir gezek göz ýetirmäge mümkinçilik berýär. Howa şertlerine garamazdan, gamyşgulak bedewler Garagumuň jümmüşiniň beýikli-pesli gum depelerinde, giň sähralykda öz ýyndamlygyny görkezýärler. Çöl jümmüşi bilen Ýerbende gelýärkäk, ýolugra çopan goşuna, çarwa maşgalalaryna duşmak, olarda myhmançylykda bolup, söhbetdeş bolmak miýesser etdi. Şonda çarwa durmuşyna mahsus özboluşly däp-dessurlar bilen tanyşmak, gum tebigatyna belet ýerli ýaşaýjylaryň deri eýlemek, ýüp işmek, içmek tikmek, mal alyklamak, düýe howutlamak ýaly däpleriň aýratynlyklary, ojar otda gaýnadylan gök çaýyň ähmiýeti dogrusyndaky gürrüňlerini diňlemek gyzykly boldy. Atly topar ýörişi dowam etdirýärler. Biz hem olara ak ýol arzuw edýäris.
"Türkmenistan".
Atly ýöriş: Ýerbent Fotogalereýa / Atly ýöriş / 16 sany surat
Merkezi Garagumuň jümmüşindäki obalaryň ýene birinde — Ak bugdaý etrabynyň Ýerbent obasynda Aziada — 2017 mynasybetli geçirilýän atly ýörişe gatnaşyjylary dabaraly garşylamak çäresi boldy. Giň çöl sährasyndaky dabaranyň Türkmen halysynyň baýramyna gabat gelmegi bu çärä ajaýyp öwüşgin çaýdy....
Habarlar #atly ýöriş
- Atly ýöriş
Atly ýörişe gatnaşyjylar Şasenem galasynda08 Noýabr, 2016 (14:54)
- Atly ýöriş
Atly ýöriş Bötendaga geldi31 Oktýabr, 2016 (15:57)
- Atly ýöriş
Giň sähra keşdedir bedew gadamy11 Oktýabr, 2016 (15:03)
- Atly ýöriş
Türkmen kölüniň kenaryndaky dabara03 Oktýabr, 2016 (14:36)
- Atly ýöriş
Atlylar Türkmenbaşy şäherinde26 Sentýabr, 2016 (15:53)
- Atly ýöriş
Argamak bedewler Awazada20 Sentýabr, 2016 (15:14)
- Atly ýöriş
Atlylar Hazar şäherinde12 Sentýabr, 2016 (15:07)
- Atly ýöriş
Atly ýöriş Mollagarada05 Sentýabr, 2016 (14:45)
- Atly ýöriş
Atly ýöriş uly Balkan dagynyň alkymynda26 Awgust, 2016 (15:45)
- Atly ýöriş
Atly ýöriş: Hazynalar mesgeni Ekeremde19 Awgust, 2016 (11:57)
- Atly ýöriş
Atly ýöriş: Esenguluda16 Awgust, 2016 (11:44)
- Atly ýöriş
Şanly ýörişiň 100 güni: Täze sepgitlere tarap13 Awgust, 2016 (11:39)
- Atly ýöriş
Atly ýöriş: Gadymy Dehistandaky dabara06 Awgust, 2016 (11:30)
- Atly ýöriş
Atly ýöriş: Sumbar jülgesinde01 Awgust, 2016 (11:21)
- Atly ýöriş
Atly ýöriş: Aý daglarynyň eteginde25 Iýul, 2016 (11:15)
- Atly ýöriş
Atly ýöriş: Atly ýigitler Nohur obasynda23 Iýul, 2016 (17:26)
- Atly ýöriş
Atly ýöriş: Atly ýöriş Bereket şäherinde11 Iýul, 2016 (16:41)
- Atly ýöriş
Atly ýöriş: Balkanly atlylar ýörişi kabul etdiler04 Iýul, 2016 (16:36)
- Atly ýöriş
Atly ýöriş: Paraw-Bibide myhmançylykda02 Iýul, 2016 (16:30)
- Atly ýöriş
Atly ýöriş: Aziada-2017-niň hormatyna geçirilýän atly ýörişi Balkan welaýaty kabul edýär26 Iýun, 2016 (19:47)


text:
Aşgabatda Türkmenistanyň Söwda-senagat edarasynyň täze edara binasynyň açylyş dabarasyna taýýarlyk görülýär. Binanyň umumy meýdany 56,6 müň inedördül metre barabardyr, onda netijeli işlemek, myhmanlary kabul etmek, iri forumlary, ýarmarkalary, maslahatlary, tanyşdyryş çärelerini we beýleki işewür duşuşyklary, medeni çäreleri geçirmek üçin ähli şertler döredilendir.
Bu ýerde umumy meýdany 10 müň inedördül metre barabar bolan daşky sergi zolaklary, çaphana we köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri üçin metbugat merkezi, naharhana, awtoulaglar üçin duralgalar we beýleki desgalar bar.
Şeýle hem Ahal welaýatynyň Sarahs etrabynda, türkmen-eýran serhedinde bina edilen Türkmenistanyň Döwlet haryt-çig mal biržasynyň daşary söwda menzilini ulanylmaga berilmegine taýýarlyk görülýär.


text:
Penşenbe güni Türkmenistanyň resmi habar agentligi Günorta Ýolöten-Osman gaz ýatagynda geçirilen täze barlaglaryň netijesinde bu ýatakda potensial derejede 21 trillion kubometr gaz zapasynyň barlygynyň anyklanandygyny mälim etdi.
Maglumata görä, şeýle netijä «Türkmengeologiýa» Döwlet konserniniň spesialistleriniň geçiren barlaglarynyň esasynda gelnipdir.
2008-nji ýylda düýbi Britaniýada ýerleşýän «Gaffney, Cline and Associates» kompaniýasy bu Günorta Ýolöten-Osman gaz ýatagyndaky gazyň zapasyny potensial derejede 14 trillion kubometr töweregi diýip kesgitläpdi.
Türkmenistanyň resmi habar agentligi «Türkmengeologiýa» Döwlet konserniniň geçiren täze barlaglarynyň bu gaz ýatagyndaky energiýa resurslarynyň möçberine has takyk baha bermäge mümkçinçilik berendigini habar berýär.


text:
Owgan resmileri ýurduň demirgazygynda “içerki hüjüm” diýlip atlandyrylan hadysada azyndan 10 owgan harbysynyň öldürilendigini aýtdylar.
Jawzjan welaýatynyň ýerli resmileri hüjümiň 22-nji sentýabrda bir esgeriň barlag-geçiş nokadyna hüjümçileri salmagynyň netijesinde amala aşyrylandygyny habar berdiler.
Resmiler ok atyşykda esgerleriň we sany takyklaşdyrylmadyk hüjümçileriň öldürilendigini aýtdylar.
Hüjümiň jogapkärçiligini öz üstüne alan bolmady.
Türkmenistan bilen serhetdeş Jawzjan welaýatynda “Talybanyň” söweşijileriniň hüjümleri azalan hem bolsa, soňky zorlugyň bolan ýeri Kuş Depe ýaly etraplaryň ençemesinde “Talybanyň” täsiri saklanýar.


text:
Birleşen Ştatlaryň Döwlet departamenti 8-nji aprelde adam hukuklary boýunça ýyllyk hasabatyny çap etdi. Şol hasabatda 2010-nji ýylda tutuş dünýäde, şol sanda Türkmenistanda adam hukuklary babatda bolup geçen wakalara syn berilýär.
ABŞ-nyň Döwlet sekretary Hillary Klinton şol hasabat barada geçirilen ýygnakda eden çykyşynda esasan hem Orsýetiň ýagdaýy barada durup geçdi. “Biz Orsýetde graždan toparlaryna garşy güýç ulanylýanlygyna şaýat bolduk. Şol ýurtda žurnalistlere we aktiwistlere hüjümler edildi we olaryň arasynda ölenleri hem bar” diýip, Klinton belledi.Kanunlar kagyz ýüzündeHasabatyň Türkmenistan baradaky bölümi,
Konstitusiýasynda özüni dünýewi demokratik ýurt diýip atlandyrýanlygyna garamazdan, Türkmenistanyň awtoritar ýurt bolup galýanlygy baradaky sözler bilen başlanýar. 28 sahypadan ybarat şol bölümde 2010-njy ýylda kimdir biriniň syýasy sebäplerä görä tussag edilenligi hakda maglumatyň gowuşmanlygyna garamazdan, umuman aýdylanda, Türkmenistanda o diýen oňyn özgerişligiň bolmanlygy bellenýär.
Türkmenistanda adam hukuklarynyň bozulmagy, şol sanda metbugat we söz azatlygynyň çäklendirilmegi, türmelerdäki tussaglaryň hukuklarynyň äsgerilmezligi ýaly wakalara 2010-njy ýylda hem duş gelnenligi bellenilýär.
Şeýle-de goşuna gullugyna täze baran esgerleriň köselişi, hatda käbir halatlarda olaryň zorlanyşy barada hem maglumatlar çäp edilip, şeýle ýagdaýlar sebäpli ýaşlaryň birnäçesiniň öz janyna kast edenligi hem aýdylýar.
Döwlet departamentiniň hasabatynda üns berlen esasy meselelerden biri hem Türkmenistanyň adalat sistemasy bolup, onuň Baş kanunda erkin diýilýänligine garamazdan, suduň we sudýalaryň prezidente wepaly bolup galýanlygy bellenýär.
Türkmenistanda hökümeti tankyt etmekligiň dönüklik diýlip hasaplanýanlygy we watana dönüklik ýaly aýyplama bilen tussag edilen adamyň bolsa ömürlik türme tussaglygyna höküm edilmeginiň mümkindigi hem aýdylýar.
Sud diňlenşikleriniň adalatsyzlygy barada hem gürrüň edilip, bu ugurda oktýabr aýynyň 21-nde Ilmyrat Nurlyýewiň sud edilişi mysal hökmünde görkezilýär. Hasabatda aýdylşyna görä, Nurlyýew hristian dinini saýlap alan türkmen raýatlaryndan biri bolup, onuň bilen bagly geçirilen sud diňlenişigi halkara standartlaryna gabat gelmändir.
Hasabatyň syýasy tussaglar baradaky böleginde aktiwist Gulgeldi Annanyyazowyň ykbaly baradaky sorag hem orta atylýar. Hasabatda aýdylşyna görä, 2008-nji ýylyň iýun aýynda tussag edilen Annanyýazow hakda hökümet doly maglumat bermerýär.Metbugat azatlygy
Döwlet departamentiniň hasabatynda söz we metbugat azatlygyna aýratyn üns berlipdir. Hasabatyň şol böleginde aýdylşyna görä, Baş kanunda söz we metbugat azatlygyna ýol berilýänliginiň aýdylmagyna garamazdan, Türkmenistanda iş ýüzünde kanunyň bu maddasy äsgerilmeýär.
Habar beriş serişdeleriniň ählisiniň diýen ýaly hökümet tarapyndan maliýeleşdirilýändigi we Orsýetiň MTS kompaniýasynyň Türkmenistandaky işleri ýatyrylansoň, ilatyň garaşsyz maglumata elýeterliliginiň has hem çäklendirilenligi nygtalýar.
ABŞ-nyň Döwlet sekretary Hillary Klinton öz çykyşynda häzirki döwürde dünýäde 40-dan gowrak hökümetiň ilatyň Internete elýeterliligini çäklendirýänligini belledi. Klintonyň aýtmagyna görä, käbir Web sahypalar syýasy sebäplere bilen senzura edilýän bolsa, käbir ýurtlarda adam hukuklaryny goraýjy aktiwistleriň, blogçularyň e-mail adresleri ogurlanyp, olaryň Web sahypalaryna wirus goýberilmegi ýaly ýagdaýlara duş gelnipdir.
Şeýle ýagdaýlara Türkmenistanda hem duş gelinýär. Meselem, käbir halkara habar beriş serişdeleriniň Web sahypalaryna döwlet eýeçiligindäki “Türkmentelekom” aragatnaşyk kärhanasynyň we “Altyn Asyr” mobil operatorynyň Internet liniýasy arkaly girmek mümkin däl. “Google” gözleg sahypasyna, “Facebook” we “Twitter” ýaly sosial aragatnaşyk Web sahypalaryna giriş bolsa wagtal-wagtal çäklendirilýär, emma häzirlikçe olar doly petiklenmedi.
Hasabatda aýratyn hem Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosynyň Türkmenistandaky habarçylarynyň ýagdaýyna üns çekilip, olardan Aşgabatdaky habarçy Halmyrat Gylyçdurdyýewiň we Lebapdaky habarçy Osman Hallyýewiň 2010-njy ýylda dürli kynçylyklara sezewar edilenligi aýdylýar.
Hasabatyň hereket azatlygy baradaky böleginde bolsa Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosynyň žurnalisti Allamyrat Rahymowyň geçen ýylyň mart aýynda, zerur wizany alandygyna garamazdan, Türkmenistana barmagyna rugsat edilmänligi agzalýar.
Hasabatyň Türkmenistan baradaky böleginde ýygnanyşmagyň, gurama döretmegiň we dini azatlygyň heniz hem ullakan problema bolup galýanlygy bellenipdir.


text:
Ýekşenbe güni Bahreýniň döwlet telewideniýesi ýurduň hökümetiniň şu ýylyň başynda hökümete garşy protest çykyşlarynda aýyplanyp tussag edilen ozalky şaýy deputatlarynyň ikisiniň azatlyga goýberlendigini mälim etdi.
Maglumata görä, bu protest çykyşlary bilen baglanyşykly tussag edilenlerden ýene birnäçesi düýn azatlyga goýberilipdir.
Şaýy deputatlary Jawad Faýrouz bilen Matar Ibrahim şu ýylyň başynda demonstrasiýaçylara garşy güýç ulanylmagyna protest bildirip, öz deputatlyk wezipelerinden çekilipdiler.
Bir müňden gowrak adamyň ölümine getiren şol protest çykyşlary, aglaba, Bahreýniň şaýy mezhebine degişli ilaty tarapyndan gurnalypdy.
Şaýylar Bahreýniň ilatynyň 70 prosente golaýyny düzýär.


text:
Russiýanyň parlamentiniň aşaky öýi, geçen ýyl Krymyň anneksiýa edilmegine garşy ses beren ýeke täk agzasyna garşy jenaýat derňewlerini başladyp biler.
Rus häkimiýetleri ýurduň Döwlet Dumasyndaky örän seýrek oppozision kanunçykaryjylaryň biri Ilýa Ponomarýowyň Moskwanyň çetindäki Skolkowo proýekti üçin niýetlenen puly ogurlamakda şübhelenilýändigini aýdýarlar.
Dumanyň metbugat sözçüsi Ýuriý Şuwalow 26-njy martda žurnalistlere beren maglumatynda, palatanyň spikeri Sergeý Naryşyna ýurduň Baş prokuraturasyndan resmi dokumentiň gelip gowuşandygyny aýdyp, hatda jenaýat derňewleri sebäpli Ponomarýowyň eldegirmesizlik hukugynyň ýatyrylmagy soralýar diýdi.
Russiýanyň Döwlet Dumasynyň bu meselä 6-njy aprelde seretmegine garaşylýar.
Geçen ýyldan bäri Birleşen Ştatlarda ýaşaýan Ponomarýow özüne garşy ýöňkelýän aýyplamalary ret edýär we bu aýyplamalaryň syýasy maksatlydygyny aýdýar.


text:
Duşenbe güni Yragyň dürli ýerlerinde bolan onlarça hüjümde azyndan 50 adam ölüp, 300 çemesi adam ýaralandy.
Bu zorluk-sütemler 20-nji aprele bellenen, 2010-njy ýyldan bäri birinji gezek geçirilýän ýerli saýlawlaryň birnäçe gün öňünden amala aşyryldy. Iň ganly hüjüm Bagdatda, birnäçe ulag bombasynyň partladylan ýerinde boldy we azyndan 25 adamy öldürdi.
Başga-da birnäçe şäherde, şol sanda Fallujada, Tikiritde, Samarrada we Hillada hüjüm guraldy. Bu hüjümleriň jogapkärçiligini hiç bir topar öz üstüne almady.
Yraklylar 20-nji aprelde geçjek saýlawlarda welaýat dolandyryş geňeşlerini saýlamaly.
Häzire çenli azyndan 14 kandidat öldürildi, olaryň biri ýekşenbe güni görnetin gurnalan gabawda heläk boldy.
Häkimiýetler sünnüleriň agdyklyk edýän welaýatlarynda, howpsuzlyk aladalary zerarly, ses berişligi yza çekdiler.


text:
Gündogar Ukrainanyň Slowýansk şäheriniň öz-özüni bellän häkimi ÝHHG gözegçileriniň halkara toparynyň agzalaryny «uruş ýesirleri» hökmünde saklaýandyklaryny aýtdy.
Wýaçeslaw Ponomarew 27-nji aprelde žurnalistleriň kiçiräk toparyna «Biziň şäherimizde, uruş ýagdaýy dowam edýän wagtynda, bizden rugsatsyz gelen islendik harby işgär uruş ýesiri diýlip hasaplanýar» diýdi.
ÝHHG-nyň gözegçileri, 4 germaniýaly, 1 şwesiýaly, 1 daniýaly, 1 çehiýaly 25-nji aprelde tutuldy we Ponomarew birnäçe gezek olaryň Kiýewdäki häkimiýetler tarapyndan saklanýan orsýetçi jeňçiler bilen çalşylmakçydygyny aýtdy.
ÝHHG-nyň gözegçiler topary gündogar Ukraina aprel aýynyň başynda Ženewada sebitdäki dartgynlyklary ýeňletmek maksady bilen gol çekilen şertnamanyň amal edilişini barlamaga barypdylar.
Ponomarew metbugat konferensiýasy mahalynda ÝHHG-nyň gözegçilerini birnäçe gezek «uruş ýesirleri» diýip atlandyrmak bilen bir hatarda, bir gezek olary «zamunlar» däl-de, eýsem «myhmanlar» hökmünde hem häsiýetlendirdi.
Ponomarew mundan öň ÝHHG-nyň gözegçiler toparyny «NATO-nyň içalylary» hökmünde hem häsiýetlendiripdi.
Orsýetiň ÝHHG-däki ilçisi Andreý Kelin 26-njy aprelde Moskwanyň gözegçileri azat etmek üçin mümkin bolan ähli zady etjegini aýtdy.
ÝHHG-nyň gepleşikçiler topary 27-nji aprelde giçlik Slowýanskde Ponamarew bilen duşuşmaly.
Şeýle-de Ponomarew öz güýçleriniň öten agşam geçirilen operasiýa mahalynda ýene üç adamy ýesir alandygyny aýtdy we olary Ukrainanyň Döwlet howpsuzlyk gullugynyň (DHG) ofiserleri hökmünde häsiýetlendirdi.
Ponomarew şol tutulan üç ofiseriň hem uruş ýesirleri hasaplanjagyny aýtdy.
Orsýetiň «Rossiya 24» telekanaly şol diýilýän üç adamy oturgyçlaryna daňylgy, gözli bagly ýagdaýda görkezdi we olaryň urlup-enjilendigini aňmak bolýar.
Şeýle-de telekanal ol adamlaryň Döwlet howpsuzlyk gullugyna dahyllydygyny görkezýän şahadatnamalaryny görkezdi.
Ukrainanyň Döwlet howpsuzlyk gullugy özüniň üç ofiseriniň ýesir alnandygyny tassyk etdi.
DHG ol üç ofiseriň bu töwerege ýerli syýasatçy, Günbatara tarapdar Batkiwçina partiýasynyň agzasy Wolodimir Rybagyň öldürilişini derňemek üçin barandygyny aýtdy.
Rybak şu aýyň başynda alnyp gaçylyp, bir hepde soň onuň jesedi Slowýanskä golaýda ýerleşýän kölüň içinden tapylypdy. Ol birnäçe gezek pyçaklanyp, gark bolar ýaly, suwa zyňlypdyr.
Birleşen Ştatlaryň Malaýziýada saparda ýören prezidenti Barak Obama Orsýeti tankytlap, bu ýurduň liderleriniň Ukrainadaky dartgynlyklary gowşatmak üçin "barmaklaryny hem gymyldatmandyklaryny" aýtdy.
Ýogsa şu aýyň başynda Ženewada Orsýetiň, Ukrainanyň Birleşen Ştatlaryň we Ýewropa Bileleşiginiň ýokary derejeli diplomatlarynyň arasynda bolan duşuşykda bu barada ýörite bir ylalaşyga hem gelnipdi.
Obama 27-nji aprelde Orsýete garşy sanksiýalaryň basym yglan ediljekdigini aýtdy we Orsýet gündogar Ukrainadaky orsýetçi güýçleri jylawlamak üçin çäre görmese, bu ýerde netijeleriň boljakdygyny we ol netijeleriň barha ulalmasynyň dowam etjekdigini gaýtalady.
Obama Birleşen Ştatlaryň Orsýete garşy giriziljek täze sanksiýalar barada Amerikanyň Ýewropa Bileşigindäki partnerlary bilen utgaşykly hereket edýändigini aýtdy.
Öňdebaryjy senagat döwletleriniň Ýediler topary (G7) 26-njy aprelde, eger Moskwa Ženewada baglaşylan ylalaşygy goldaýan anyk çäreleri görmese, Orsýete garşy goşmaça sanksiýalary girizmek ugrunda hereket etmek ylalaşygyna geldi.
Birleşen Ştatlar we ÝB Kremli gündogar Ukrainadaky orsýetçi güýçlere kömek bermekde hem-de Ukraina bilen serhede 40 müň çemesi goşun toplap, Kiýewdäki täze hökümete goşmaça basyş etmekde aýyplaýar.
Moskwa özüniň gündogar Ukrainadaky wakalara dahylldygyny inkär etmegini dowam etdirýär we Ukrainanyň serhedindäki goşunlaryň giňeldilen harby türgenleşikler bilen baglydygyny aýdýar.


text:
Owganystanyň demirgazygynda ulaga goýlan bombanyň partladylmagy zerarly bir adam wepat boldy we ikisi ýaralandy.
Jawzjan welaýatynyň polisiýasy partlamanyň 24-nji awgustda Şibirgan şäherinde bolandygyny aýtdy.
Söweşijileriň tomusky hüjüm möwsüminde ýurduň demirgazygyna hüjümlerini güýçlendiren döwründe Şibirganda parahatçylyk saklanypdy.
Asly Jowzjanly wise-prezident Abdul Reşit Dostum Şibirganda ýerleşýär. Ol ýakynda Owganystanyň demirgazygynda “Talybana” we beýleki söweşijilere garşy öz söweşijileri bilen söweşe başlapdy.


text:
Şu gün Ukrainada Çernobyl atom stansiýasynda bolan heläkçiligiň 25 ýyllygy bellenilip geçilýär.
1986-njy ýylyň 26-njy aprelinde Çernobyldaky atom reaktorlaryndan birinde ýüz beren partlama bu regionda radioaktiw heläkçiligiň ýüze çykmagyna getiripdi.
Atmosfera ýaýran radioaktiw izotoplar Ukraina bilen serhetleşýän Belarusyň we Orsýetiň serhetýaka regionlarynda-da howply ýagdaýlary döredipdi.
Geçen hepde Kiýewde geçirilen halkara donor konferensiýasynyň netijesinde Çernobyl atom reaktorynyň daşyna täze gorag diwaryny gurmak maksady üçin 550 million ýewro maliýe serişdesi toplandy.


text:
Iýun aýynyň ahyrynda Türkmenistanda “Turizm barada” täze kanun kabul edildi we ol metbugatda çap edilen gününden beýläk güýje girdi. 50 maddadan ybarat bu täze kanun ýurda gelýän turistleriň sanynyň artmagyna täsir edip bilermi? Turizmi ösdürmegiň öňünde ýurtda nähili böwetler bar?
Soňky döwürde Türkmenistanda turizmi ösdürmek üçin köp tagalla edilýändigi barada ýerli metbugatda yzygiderli habar berilýär. Turizm barada täze kanunyň kabul edilmegi bu ulgamyň mundan beýläk çynlakaý ösmegine ýardam berer diýlip, türkmen metbugaty ýazýar.
Türkmenistanyň mejlisiniň Ylym-bilim we medeniýet boýunça komitetiniň agzasy Orazmyrat Orazgylyjow soňky kabul edilen kanunyň öňkülerden köp tapawudynyň bardygyny aýdýar: “Olaryň biri hem – täze kanunyň 2-nji maddasynda turizm pudagyna girýän esasy düşünjeleriň sanawynyň giňeldilenligidir” diýlip, türkmen metbugatynda ýazyldy.
Orazmyrat Orazglyjow “Kanunda turizm pudagynda hünärmenlige bolan talabyň, professional bilim almagyň şertleriniň we turizm bilen meşgullanýanlaryň hünärmenlik derejesini ýokarlandyrmagyň şertleri kesgitlenildi” diýýär.
Ykdysatçy Annadurdy Hajyýew häkimiýetleriň Türkmenistanyň kanuny bazasynyň kämilleşdirilmegi ugrunda edýän aladalaryna oňyn baha berdi. Emma, onuň pikiriçe, şol kanunlaryň amala aşyrylmagy gazanylmasa, täze kämilleşdirilen kanunlaryň kabul edilmeginiň peýdasy az bolar.
Ýol açykmy?
Öňki sowet respublikalarynda ýerleşýän we Türkmenistana bilet satýan turistik agentlikleriň ählisinde bu ýurda girmek üçin beýleki ýurtlaryň raýatlaryna wiza rugsadynyň gerekdigi, wiza üçin hem ilki bilen Türkmenistanyň Migrasiýa gullugyna ýüz tutup, ondan jogaba garaşmalydygy görkezilýär.
Wiza sorap ýüzlenýän adamlaryň ýarpysyndan gowragyna wiza berilmeýändigini turistik agentlikleriň işgärleri aýdýarlar. Turistik agentlikleriň işgärleri Türkmenistanyň “gaty özboluşly” ýurtdugyny, onda köp halatda kanuna arka diräp bolmaýandygyny gizläp duranoklar.
Ykdysatçy Annadurdy Hajyýewiň pikiriçe, turizm baradaky kanunyň degerli netije bermegi üçin ýurduň hemme ministrlikleri bu ugurda sazlaşykly işlemeli: “Türkmenistanyň edaralary ýurda sapar etmek isleýän adamlara wiza bermejek bolup bahana gözlemeli däl-de, wiza berjek bolup dyrjaşmaly”.
Bilermeniň sözlerine görä, beýleki biznesde bolşy ýaly, turizm pudagynda hem adamlar belli bir ýurt baradaky garaýyşlaryny öz ýakynlary, tanyş-bilişleri bilen paýlaşýarlar.
“Wiza sorap, türkmen häkimiýetlerine ýüz tutan hem wiza alyp bilmedik adamlar öz tejribeleri barada beýlekilere gürrüň berseler, şol adamlarda hem Türkmenistana barmak höwesi gaçar. Türkmenistanyň ministrlikleri, Migrasion gullugy ýurduň abraýyny pese gaçyrman, ony ýokarlandyrmak ugrunda işlemeli” diýip, ykdysatçy Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde nygtady.
“Munuň üçin turizm işleriniň köp bölegi hususy pudaga degişli bolmaly. Türkmenistanda bolsa, gynansak-da, turistik pudak esasan hökümete degişli” diýip, A.Hajyýew belledi.
Şeýle hem bilermen telekeçiligiň hemme görnüşinde edilişi ýaly turizmde hem marketing barlaglarynyň geçirilmeginiň möhümdigini ýatlatdy: “Türkmenistanyň potensial müşderileriniň dynç almak üçin näçeräk serişde sarp etmäge ukyplydygyny bilmeli. Munuň üçin olaryň ortaça aýlyklaryny, şol döwürde ýüze çykýan tendensiýalary öwrenmeli”.
Girdeji we ýyldyzlar
Dünýäde maliýe-ykdysady krizisi ýüze çykansoň, Ýewropa ýurtlarynyň köpüsinde dört-bäş ýyldyzly myhmanhanalar ýyldyzlaryny azaldyp, üçe getirmäge dyrjaşdylar. Sebäbi Ýewropa ýurtlaryna syýahat edýänleriň köpüsi üç ýyldyzly myhmanhanalary gözleýärler. Netijede krizis zerarly dört ýyldyzly myhmanhanalar boş galyp, girdeji getirip bilmediler.
Türkmenistanda döwlet býujetiniň serişdelerine hökümet tarapyndan gurulýan myhmanhanalaryň aglabasy dört ýa bäş ýyldyzly. Bu bolsa Türkmenistana dynç alyş putewkalarynyň bahasynyň ýokary bolmagyna getirýär.
Moskwadan alty günlük Aşgabat-Mary turistik saparynyň bahasy 1250 amerikan dollara barabar. Deňeşdirmek üçin Moskwadan Belgiýa-Germaniýa-Gollandiýa alty günlük saparyň bahasy adam başyna 1050 dollara golaý bolýar. Bu ýurtlar bolsa dünýädäki iň gymmat ýurtlaryň hataryna girýär.
Awazanyň “Grand Türkmen”, “Hazyna Hotel” ýa-da “Watançy” atly bäş ýyldyzly myhmanhanalarynda dokuz gün dynç almak isleýän adam diňe myhmanhanada ýaşany hem üç gezek iýmitleneni üçin – ýol kireýinden daşgary – takmynan 1600 dollara barabar pul tölemeli.
Şol bir wagtda-da Orsýetiň raýatlary 1600 amerikan dollaryna baradar pula iki bolup, Türkiýedäki üç ýyldyzly myhmanhanada 10 gün dynç alyp bilýärler. Şol turistik putýewka syýahatçylaryň iýmiti hem, ýol harajatlary hem girýär.
Hazaryň kenarynda Awaza milli syýahatçylyk zolagyny döretmek boýunça türkmen hökümeti tarapyndan bir milliard dollarlyk maýa goýuldy. Şol maliýe serişdeleriniň degişli ýerde myhmanhanalary, çagalary sagaldyş merkezlerini, dynç alyş seýilgählerini, delfinarium hem-de uly göwrümdäki akwariumlary, ahal-teke atçylyk merkezini, halkara ýaryşlaryň geçirilmegi üçin sport desgalaryny, ýahta klublaryny hem-de şuňa meňzeş syýahatçylyk toplumlaryny gurmak üçin ulanyljakdygy bellenilýär.
Bilermenleriň pikirine görä, Türkmenistanyň turizm ulgamynda düýpli özgerişlikler geçirilip, bu ugurdaky düzgünler halkara düzgünlerine laýyk getirilmese, Awaza zolagyndaky ullakan gurluşyklara döwlet tarapyndan ýatyrylan maýa goýumlarynyň haçan girdeji getirip başlajakdygy belli däl.


text:
Şu gün Arap Ligasynyň daşary işler ministrleri bu Liganyň synçylar toparynyň Siriýa eden saparyna syn bermek üçin maslahata ýygnanýarlar.
26-njy dekabarda Siriýa sapara baran Arap Ligasynyň synçylar topary bu ýurduň dürli şäherlerinde protestler bilen baglanyşykly ýagdaýlara syn etdiler.
Ýöne Siriýanyň ýerli aktiwistleri we käbir halkara guramalary Arap Ligasynyň synçylar toparynyň bu saparynyň Siriýadaky protestçilere garşy hökümetiň ýarag ulanmasynyň öňüni alyp bilmändigini aýdyp, bu ýagdaýy berk tankyt etdiler.
Siriýanyň oppozisiýasy Arap Ligasyny synçylaryň bu saparyny şowsuz sapar diýip boýun almaklyga hem-de Siriýa bilen baglanyşykly meseläni Birleşen Milletler Guramasynyň garamagyna geçirmeklige çagyrdy.


text:
Gyrgyzystanda üç oppozision kanun çykaryjynyň jedelli türmeden boşadylmagy bilen bagly Bişkegiň şäher sudundaky iki kazy wezipesinden çetleşdirildi.
Gyrgyzystanyň prezidentiniň metbugat edarasynyň duşenbe güni beren maglumatyna görä, prezident Almazbek Atambaýew oppozision “Ataýurt” partiýasyndan bolan kanun çykaryjylaryň türmeden boşadylmagynda “bikanun netijä” gelendigi üçin kazylar Kurmanbek Zuluşewi we Mederbek Satiýewiň wezipesinden boşadylmalydygy barada karara gol goýdy.
Mart aýynda kanun çykaryjylar Kamçybek Taşyýew, Sadyr Japarow we Talant Mamytow hökümeti agdarmaga synanyşmakda aýyplanyp tussag edilipdiler. Olar bir ýyl bilen 18 aý aralygyndaky türme tussaglygyna höküm edilipdiler.
Iýun aýynda geçirilen sud diňlenişigi döwründe kanun çykaryjylaryň tarapdarlarynyň kazylara hüjüm etmegi netijesinde olar aklanypdylar.


text:
Fransuz prezidenti Fransua Olland (Francois Hollande) palestin parahatçylyk gepleşiklerine gaýtadan başlamak maksady bilen geçiriljek halkara konferensiýanyň soňa goýulandygyny aýtdy.
Sişenbe güni Olland 30-njy maýda geçirilmegi planlaşdyrylýan sammitiň tomus paslyna çenli soňa goýulandygyny, sebäbi oňa Birleşen Ştatlaryň döwlet sekretary Jon Kerriniň gatnaşyp bilmejekdigini aýtdy.
Olland bu barada, fransuz daşary işler ministri Žan-Mark Aýrault (Jean-Marc Ayrault) Ysraýylyň garşy durmagyna garamazdan Pariž sammitiniň geçiriljekdigini mälim edenden bir gün soň, ýagny 17-nji maýda çykyş etdi.
Bu maslahat 20 ýurduň, şol sanda Müsüriň, Saud Arabystanynyň we Iordaniýanyň resmilerini bir ýere jemlär. Ýöne oňa Ysraýylyň ýa-da Palestinanyň territoriýasyndan resmiler gatnaşmaz.


text:
Agyzdan ýakymsyz ys gelme ýagdaýyna biz köp halatlarda üns bermeýän hem bolsak, bu çynlakaý kynçylykdyr. Düýnki şowhunly geçirilen agşamdan ýa-da täze bolmadyk iýmit netijesinde zäherlenme ýagdaýy bolsa, elbetde düşnükli zat. Şeýle halatlarda özüňi kadaly ýagdaýa getirmek ýeterlik bolýar.
Eger agyzdan gelýän ýaramaz ys adamyny hemişe biynjalyk edýän bolsa, bu başga kynçylykdyr.
Ynjalyksyzlanmadan başga, bu çynlakaý psihologiki we maşgala gatnaşyklaryna ýaramaz täsirini ýetirip biljek kynçylyga öwrülip biler.
Agyzdan ýakymsyz ys gelme ýa-da "halitoz" ady bilen belli bu keseliň sebäpleri dürli-dürli bolup, şol sebäpleri aradan aýyrma ýagdaýy kadalaşdyryp biler.
Agyzdan ys gelmäniň iň köp duş gelýän sebäplerine diş we dişiň eti bilen baglanşykly ýagdaýlar degişlidir. Dişleriň kariýes keseli, paradontoz keseli, dişlere şowsuz goýlan plombalar, diş protezleriň ýalňyş ýasalmagy ýa-da olary nädogry ýuwmak, şonuň ýaly-da diş etiniň sowuklama ýagdaýlary ýa-da kömelekli zeperlenmeleri, agyz boşlugynda dörän başlar we ýaralar hem ýakymsyz ysyň döremeginiň sebäbi bolup biler.
Ondan başga-da, agyz boşlugynyň guramagy (kserostomiýa) hem agyzda ysyň döremegine getirip biler.
Tüýkülik – agyzy nemlendirýän aýratyn düzümli suwuklyk bolup, ol özboluşly tebigy arassalaýjy biologiki serişdedir.
Iýmit siňdirişe başlangyç täsirini ýetirmeden başga-da, tüýkülikde zyýanly bakteriýalary öldürýän fermentler saklanýar. Tüýkülik ýeterlik bölünip çykman, agyz guran ýagdaýynda, tüýküligiň ýetmezçiligi netijesinde onuň bakteriýalardan goraýjylyk täsiri peselip, olaryň köpelmegine sebäp bolup biler.
Kserostomiýa antigistamin (allergiýa täsirliligine garşy) serişdeleri, ruhy gamgynlylyga garşy ulanylýan dermanlar, buşukdyryjy serişdeler, gan basyşy kadalaşdyryjy dermanlar, narkotiki serişdeleri kabul etmeklik hem getirip biler.
Kserostomiýadan uzak wagt ejir çekýän adamlarda diş etiniň sowuklama keselleri hem ýüze çykyp, bu hem öz gezeginde agyzdan gelýän ysy güýçlendirip bilýändir.
Agyzdan ys gelme kynçylygy bolmadyk adamlarda hem käwagtlar ýakymsyz ys bilen baglanşykly kynçylyk döräp biler. Siziň köpüňiz, irden, ýaňy ukudan turan çagyňyz, demiňiziň tämiz däldigini duýýansyňyz. Bu ýagdaý, gije tüýküligiň az bölünip çykyp, agyz boşlugynyň guraýanlygy sebäpli bolup geçýär.
Şoňa meňzeş, agzyň guramagy, hünäri köp geplemek bilen bagly mugallymlarda, kazyýetde işleýän aklawjylarda, aragatnaşyk ulgamyň işgärlerinde hem duş gelýär.
Megerem Siz, köp çilim çekýän adamlaryň deminiň özboluşly ysynyň barlygyny duýýansyňyz.
Çilimiň tüssesinde saklanýan nikotin, şepbeşik maddalar dişlerde we agyz boşlugynyň dokumalarynda (dulugyň iç ýüzi, diş etinde, dilde) toplanyp, ýaramaz ysyň çeşmesine öwrülip biler.
Ondan başga-da, çilimiň agzy guradyp, kadaly tüýküligiň bölünip çykmagyna täsir edýändigini ýatdan çykarmaly däldir.
Agyzdan ys gelmäniň sebäbine gulak-burun-bokurdak keselleri hem degişli edilip bilner.
Basyk, gulagyň, burnuň, ýüzüň açyk boşluklarynyň (gaýmorit, frontit) sowuklamasy, bronhit, öýken sowuklamasy ýaly keseller agyzdan ys gelmä getirip bilýändir.
Iýmit siňdiriş agzalarynyň kesellerini hem ýatdan çykaryp bolmaz. Sebäbi aşgazan sowuklamasy, aşgazanyň we onki barmak içegäniň baş keseli, saryň gaýnamagy, gägirmek, içiň geçmegi ýa-da tersine gatamagy bilen häsiýetlendirilýän içegäniň sowuklamasy hem agyzdan ys gelmäni döredip biler. Bu keselleriň hemmesi gastroenterolog lukmanyň bejergisini talap edýändir.
Bagryň käbir keselleri (gepatit, gepatoz, holesistit) hem-de alyş-çalyş ýagdaýlaryň bozulmagyda demiň tämiz bolmazlygynyň sebäbi bolup biler.
Öte geçen, dowamly keseller netijesinde agyzdan gelýän ys has ýakymsyz we güýçli bolup biler. Şonuň üçin hem, dowamly keselden ejir çekýän bolsaňyz, onuň "öz-özünden geçmegine" garaşman, lukmana ýüz tutup, degişli bejerginiň berilmegi, ýakymsyz demi aradan aýyrmaga kömek edip biler.
Aýallarda hem, gormon üýtgeşmeleri netijesinde aýbaşynyň başlamagynyň öňýanynda agyzdan ysyň döremegi ýüze çykyp biler.
Agyzdan gelýän ýakymsyz ysdan dynmak üçin, oňa getirýän keselleri aradan aýyrmakdan başga-da, dişleri, diş etini, dili dogry arassalamaga üns bermek wajypdyr.
Et, balyk, süýt önümleri ýaly, beloga baý iýmitleri kabul edilenden soň, agyz boşlugyny tämizlemek has hem möhümdir, sebäbi beloklar agyz boşlugynda köpelmäni halaýan anaerob (kislorodsyz şertlerde ýaşaýan) bakteriýalar üçin oňaýly iýmit çeşmesi bolup durýandyr.
Iýmitlenmeden soň, dişlerde we diş etinde bakteriýalara baý bolan örtükden dynmak üçin dişleri we diş etini diş çotgasy hem-de diş sapagy bilen gowy arassalamalydyr.
Diş sapagyny ulanmagyň zerurlygy barada ýene belläp geçesimiz gelýär. Diş çotgasynyň baryp bilmeýän, dişara ýerlerini her gün gowy arassalamazdan, agyzdan gelýän ýakymsyz ysdan dynmak örän kyn mesele bolup biler.
Diliňizi iýmit örtüginden arassalamaga çalşyň. Onuň üçin, diliň yzky tarapyndan (ýetip bilme mümkinçiligine görä) başlap, çotga bilen arassalama hereketleriňizi onuň öňki bölegine çenli dowam ediň. Hereketleriňiz diliň üstüne biraz basyjy häsiýetli bolmalydyr, ýöne diliň nemli bardasyny gyjyndyrmaz ýaly aşa güýçli bolmaly däldir.
Agyz boşlugyny tämizlemekde, Size ony arassalama çäreleri bilen birlikde, hlorid setilpiridony we sinki saklaýan diş pastasy we agyz boşlugyny suwuk görnüşli tämizleýjileri ulanmak hem peýdaly netijeleri berip biler.
Agzyň gigiýenasyny saklamak çäreleri bilen birlikde, demi tämizlemekde degişli kömegi narpyzly süýjüleri, sakgyçlary ulanmak, petruşkanyň ýapraklaryny ýa-da kofe dänelerini çeýnemek hem kömek berip biler. Şonuň ýaly-da, gök çaýy, suwa garylan baly, narpyz bilen çopantelpegiň garyndysy ýakymly dem almagy üpjün edip biler.
Eger lukman agzyňyza diş protezlerini oturdan bolsa, ol Size olary arassalamagyň usuly barada gürrüň bermelidir. Diş protezlerinde hem, bakteriýalaryň toplanýanlygy sebäpli, olary hem iç we daş ýüzünden diş ýa-da ýörite çotga bilen arassalanmalydyr. Arassalamadan soň, protezler ýörite arassalaýjy ergin (onuň görnüşini lukman maslahat berýär) bilen doldurylan gaba salynmalydyr.
Hünärmenler, günüň dowamynda köp mukdarda suwuň içilmeginiň hem agyzdan gelýän ysy gowşatmaga ýardam berjekdigini belleýärler.
Suw ýetmezçiliginde, beden ony saklamak maksady bilen tüýküligiň emele gelme mukdaryny hem peseldýär. Şonuň esasynda, az işläp çykýan tüýküligiň bakteriýalary "ýuwup" aýyrma häsiýeti gowşaýar we ysyň döremegine getirýär. Suwuň ýeterlik mukdaryny kabul etmek ýa-da kadaly agzy suw bilen çaýkamak kserostomiýadan ejir çekýänlere has hem zerurdyr.
Gelmintoz keselinden ejir çekýän çagalarda hem demiň ysly bolup biljekdigi barada maglumatlar bar. Bu barada, Zonguldak şäheriniň (Türkiýe) lukmançylyk uniwerstitetiniň barlagçylary geçiren barlaglarynyň esasynda habar berdiler. Barlagçylaryň bellemegine görä, içege gelmintozyndan ejir çekýän çagalaryň ene-atalary öz çagalarynyň agzyndan ýaramaz ysyň gelýändigini habar beripdirler.
Alymlar, çagalaryň agzyndan gelýän ýaramaz ysyň mugthor sebäpli, içegede täretiň saklanmagy netijesinde ýüze çykýar diýip düşündirýärler.
Demi tämizlemek çärelerini geçirmezden öň hökman stomatolog lukmanyna ýüz tutuň. Ol agyz boşlugyň kesellerini ýüze çykaryp, bejergi çärelerini geçirmäge, görkezme boýunça başga hünärmenlere ýüz tutmagy maslahat berip biler.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.