text:
Başa barmadyk harby döwlet agdarylyşygy synanyşygyndan köp salym geçmänkä, türk prezidenti Rejep Taýýyp Erdogan bilen onuň töweregindäkiler özleriniň hökümeti agdarmaga synanyşýan "ýaşyryn döwlet" diýýänlerini aýyplap başladylar.
Bu syrlyrak dil Türkiýäniň daşarsyndaky adamlar üçin düşnüksiz bolsa-da, Amerikanyň Pensilwaniýa ştatynda ýaşaýan 75 ýaşly türk ruhanysynyň ünsüni derrew özüne çekdi.
"Ýaşyryn döwlete" türk resmileri salgynan badyna Fethullah Gülen özüniň döwlet agdarylyşygy synanyşygynda hiç bir halatda eliniň ýokdugyny aýtdy.
"Geçen 50 ýyllykda bolan ençeme harby döwlet agdarlyşygyndan ejir çeken adam hökmünde bu synanyşyk bilen ilteşikli diýlip aýyplanmak meni has-da kemsidýär" diýip Gülen aýtdy.
Ol soňra hem: "Men bular ýaly aýyplamalary düýbinden ret edýärin" diýip, sözüniň üstüne goşdy.
Iki ýaranyň arasy basym açyldy
Ýöne Fethullah Gülen kim we Erdoganyň hökümeti näme üçin döwleti agdarmak barada edilen synanyşykda onuň hereketini aýyplaýar?
1999-njy ýyldan bäri Birleşen Ştatlarda ýaşaýan Gülen ozal Erdoganyň ýaranydy. Ol türk prezidentiniň dini taýdan konserwatiw bolan "Adalat we Galkynyş" partiýasynyň 2002-nji ýylda häkimiýet başyna gelmegine kömek etdi.
Ýöne iki ýaranyň arasy basym açyldy. Aýdylyşyna görä, muňa güýç-gudraty özara paýlaşmakda ýüze çykan meseleler, şeýle hem Erdoganyň awtoritar ýolbaşçylyk stili sebäp bolupdyr. Güleniň hereketi maý aýynda Türkiýede terroristik gurama diýip atlandyryldy.
1960-njy ýyllaryň aýaklarynda Izmiriň esasy metjidinde juma wagyzçylarynyň başlygy hökmünde şöhrat gazanan ruhany Gülen 1999-njy ýylda ýurduň dünýewi döwletiniň düýbüni gowşatmaga synanyşýanlykda aýyplanansoň meýletin sürgünlige gitdi.
Oňa bildirilýan aýyplamalar soňra ýatyrylsa-da, ol Birleşen Ştatlarda galdy. Onuň "Hyzmat" hereketi musulman dünýäsinde dine daýanýan iň uly raýat guramalarynyň biri hasaplanýar. Millionlarça adamyň onuň yzyna eýerip, oňa maliýe kömegini berýändigine, sany müň töweregi bolan dershananyň 150 ýurtda talyplary uniwersitetleriň giriş synaglaryna taýýarlaýandygyna ynanylýar.
Erdogan ozal hem Güleni hereketini aýyplady
Konserwatiw dini gymmatlyklar bilen birlikde halka hyzmat etmegi nygtaýan "Hyzmat" hereketi, umuman, yslamyň aram formasynyň tarapdary hasaplanylýar. Ýöne öz dershanalary arkaly gurply söwdagärler bilen studentleriň arasynda bir ulgam döredýänligi üçin käbir hökümetler oňa howp diýip garaýarlar.
Bu merkezleri maliýeleşdirýänler söwdagärler bilen köplenç garyp maşgalalardan bolan studentler. Tankytçylar garyp studentleriň formal halkara strukturasy we resmi agzalar sanawy ýok herekete aňsatlyk bilen çekilýändigini belleýärler. Agzalar özleriniň gowşak ýaranlykda bile işleşýändiklerini aýdýarlar.
1991-nji ýylda Sowet Soýuzy çökensoň Orta Aziýada Güleniň mekedepleri ilki oňat garşylandy. Ýöne soňra regionyň awtoritar hökümetleri olar yslamçy işjeňligi wagyz edýärler diýensoň, bu merkezler Güleniň hereketiniň elinden çykaryldy. Ýöne hereketiň Türkiýedäki ýaly basyş astyna düşen ýeri ýok. Bu ýerde Erdoganyň hökümeti Güleniň yzyna eýerýänleri özleriniň türk döwletiniň içindäki orunlaryndan peýdalanyp, hökümeti gowşatmaga, häkimiýeti öz ellerine geçirmäge synanyşýanlykda dowamly aýyplap gelýär.
Erdogan ozal hem Gülen hereketini öz administrasiýasyny garalamaga synanyşýanlykda aýyplady. Aýratyn-da, 2013-njy ýylda bolan korrupsiýa skandalynda onuň ýakyn ýaranlary aýyplandy. Şonda resmiler döwletiň pullaryndan peýdalanyp, Eýrana altyn ibermekde, şeýdip Tährana ýadro programmasy sebäpli girizilen halkara sanksiýalaryndan sypmaga ýardam etmekde günälendiler.
“Ýokary baha tölemegimize sebäp boldy”
Bu skandaldan soňra hökümet korrupsiýa derňewleri bilen baglanyşykly bolan köpsanly prokurorlary we ýokary derejeli resmileri işden boşatdy. Erdogan halka Türkiýäni dargatmak maksady onuň üstüne abanýan "gara güýçlerden" goramagyň zerurdygyny aýtdy. Öten ýyl hem Güleniň Türkiýedäki mekdeplerinde hökümetiň ynanýan adamlaryny ýerleşdirmek bilen bu mekdepleri hem onuň hereketiniň elinden almak Edogana başartdy.
Türkiýede harby döwlet agdarylyşygynyň başa barmazlygy bilen indi Erdoganyň Güleniň ýurt içindäki hereketini dargatmak boýunça alyp barýan tagallalaryny güýçlendirjekdigi görnüp dur.
Türkiýäniň ýaragly güýçleriniň stabynyň ýolbaşçylygyny ýerine ýetirýän Ümit Dündar 16-njy iýulda çykarylan bir beýannamada harbylaryň "parallel strukturanyň" agzlaryny öz hatarlaryndan çykarmaga kararlydygyny aýtdy.
Türkiýäniň premýer-ministri Binaly Ýyldyrym hem 16-njy iýulda Fethullah Gülene gaçybatalga beren döwlet Türkiýäni dosty bolmaz diýdi. Ankara Waşingtonyň Fethullah Güleni Türkiýä ekstradisiýa etmegini umyt edýändigini aýtsa-da, Ýyldyrym Birleşen Ştatlaryň adyny agzanok.
Şeýle hem Ýyldyrym Ankaranyň Gülen barada öz aladalaryny aýtmagyna Waşingtonyň düşünmändigini gytaklaýyn tankytlap: "Bu biziň ýokary baha tölemegimize sebäp boldy" diýdi.
Waşington gytaklaýyn edilen bu tankyda entek jogap berenok.


c: text/html

text:
Kiýewde ýüzlerçe protestçi parlamentiň öňünde jemlendi. Ukrainanyň parlamenti hökümete ynamsyzlyk bildirmek barada maslahat geçirýär.
Oppozisiýa Ýewropa Bileleşigi bilen ylalaşyk baglaşmakdan ýüz öwüren prezident Wiktor Ýanukowiçiň wezipesinden çekilmegini talap edýär. Ýanukowiçiň bu karary Ukrainada tutuş ýurt boýunça 2004-nji ýuldan bäri iň güýçli protestleri tutaşdyrypdy.
Sişenbe güni parlamentde maslahat başlanaly bäri bu ýerde ençeme müň adamyň gatnaşmagynda geçirilýän protest aksiýasyna polisiýa güýçleri garşy durýarlar.
Premýer-ministr Mykola Azarow oppozisiýany parlamentiň binasyny gabawa almakda günäledi. Şeýle-de, Azarow Kiýewde we Ukrainanyň beýleki ýerlerinde geçirilýän protestleriň “döwlet agdarylyşygynyň alamaty” bolup durýandygyny aýtdy.
Ukrainada syýasy krizisyň dowam etmegine garamazdan prezident Ýanukowiç Hytaýa sapar edýär. Onuň Pekinde maliýe kömegi soramagyna garaşylýar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Moskwa Birleşen Ştatlarda mikroelektron tehnologiýaly enjamlaryň bikanun eksporty bilen bagly ýüze çykan çylşyrymly waka orsýetli gizlin gulluklaryň gatnaşygyny ret edýär.
Çarşenbe güni ABŞ-nyň Adalat departamenti Orsýetiň harby we gizlin gulluklarynyň Birleşen Ştatlarda öndürilen elektron enjamlara eýe bolmak boýunça bikanun hereketleriniň öňüni alandygyny yglan etdi.
Çarşenbe güni Nýu Ýorkda federal prokurorlar bu işde şübhelenýän 11 adama günä bildirdiler.
Birleşen Ştatlar çylşyrymly mikroelektron serişdeleriň eksportyny döwletiň berk gözegçiliginde saklaýar. Sebäbi şeýle serişdeler harby radarlarda, yzarlaýjy we partladyjy mehanizmlerde ulanylýar.
Moskwanyň reaksiýasy
Orsýetiň Daşary işler ministrliginiň wekili Aleksandr Lukaşewiç şübhelenýänleriň içalyçylykda aýyplanmandygyny aýtdy.
“Amerikan tarapyndan gelen düşündirişe görä, aýyplamalar jenaýatçylyk bilen bagly däl we hiç bir razwedka işlerine degişli däl”, diýip Lukaşewiç belledi.
Aleksandr Lukaşewiç şeýle-de Birleşen Ştatlaryň häkimiýetleriniň orsýet raýatlarynyň tussag edilmegi barada Moskwany talaba laýyk habarly etmänligine aladalanma bildirdi.
“Amerikan häkimiýetleriniň watandaşlarymyzyň tussag edilmegi barada Orsýetiň konsullyk edaralaryny talaba laýyk habarly etmänligi bizde uly soraglary döredýär. Häzirki wagtda Orsýetiň Waşingtondaky ilçihanasy we Hýustondaky baş konsulhanasy tussag edilen ähli orsýetliler bilen duşuşyk geçirmäge synanyşýar”, diýip Likaşewiç belledi.
Aýyplanýanlar
Hepdäniň çarşenbe güni federal prokurorlar ösen tehnologiýalaryň söwdasyna gatnaşmakda şübhelenýän adamlaryň biriniň Gazagystanda doglan Orsýetiň we ABŞ-nyň passportlaryna eýe bolan Aleksandr Fişenkodygyny aýtdylar.
Olar Hýuston, Tehas elektronik kompaniýasynyň eýesi bolan Fişenkonyň Birleşen Ştatlarda Orsyýetiň hökümetiniň hasaba alynmadyk agenti hökmünde hereket edýändigini aýtdylar.
Prokurorlar Fişenkonyň we kompaniýanyň birnäçe işgäriniň eksport boýunça federal dokumentlerini galplaşdyrandygyny we alyp barýan işiniň hakyky maksadyny ýaşyrandygyny bellediler.
Birleşen Ştatlaryň kanuny goraýjy resmileri Fişenkonyň we onuň ýedi sany kärdeşiniň amerikan häkimiýetleri tarapyndan tussag astyna alynandyklaryny aýtdylar. Resmileriň sözlerine görä, aýyplama ýöňkelen ýene üç adam häzir Orsýetde ýerleşýär.
Fişenkonyň we ýedi adamyň aýyplanmagy bilen bagly işe penşenbe güni Hýustonyň federal sudunda garalmagyna garaşylýar.


text:
Gresiýalylar 5-nji iýulda geçirilen referendumda halkara algydarlarynyň öňe sürýän tygşytlylyk çärelerini inkär etdiler. Gürrüňi gidýän çäreler halas ediş pul karzlaryny almak üçin şert hökmünde kesgitlenipdi.
Milli pikir soralyşygyň netijelerine görä, ilatyň 85%-i tygşytlaýyş çärelerine “ýok” diýip ses beripdir.
Hökümetiň tarapdarlary ses berilşigiň netijelerini gutlap, afinylylaryň Syntagma meýdançasynda ýörite baýramçylyk çäresini geçirdiler. Mundan owal, eger-de Gresiýa halkara algydarlary bilen umumy dil tapmagy başarmasa, onuň Ýewrozonanyň düzüminden çykaryljakdygy barada duýduryş berlipdi.
5-nji iýulda geçirilen çärä gatnaşanlaryň ellerinde Gresiýanyň baýdaklary we “Ýok” diýen şygarly plakatlar bardy. Bu ýere ýygnanlar tans edip, feýerwerkleri atýardylar.
Referendum çepçi premýer-ministr Aleksis Tsipras tarapyndan gurnaldy. Ol ses berijileri “gorka” we “terrora” garşy ses bermäge çagyrdy.
Tsipras 5-nji iýulda çykyş edip, gresiýalylaryň “Ýewropanyň bütewüliginiň we demokratiýasynyň” haýryna ses berendiklerini aýtdy.
Gepleşikler
Telewideniýe arkaly eden çykyşynda Tsipras: “Erte biz gepleşikleri ýaňadandan dowam etdireris. Biziň esasy maksadymyz ýurtda maliýe durnuklylygyny saklamak” diýdi.
Ses berişligiň netijeleri yglan edilenden soň, grek hökümeti halkara algydarlary bilen ylalaşmak baradaky tagallalaryny güýçlendirýändigini yglan etdi.
Hökümetiň metbugat wekili Gabriel Sakellaridis: “Şu günden başlap ylalaşyga gelmek ugrundaky tagallalar täze depgin bilen dowam eder” diýdi.
Tsipras we onuň egindeşleri ses berişligiň netijesiniň algydarlar bilen gepleşiklerde özlerine artykmaçlyk berjekdigini öňe sürseler-de, Ýewropa liderleriniň diýýäni munuň tersine.
Ýewrozonanyň syýasatçylary, eger-de ses berişlik “ýok” diýen netijäni berse, onda Ýewropanyň Merkezi Bankynyň karz bermek mümkinçilikleriniň kynlaşjakdygyny duýdurypdylar. Gresiýa bolsa gürrüňi gidýän maliýe goldawyna bil baglaýar.
Germaniýanyň ýokary derejeli syýasatçysy “Tsipras betbagtçylyga getirdi” diýip çykyş etdi.
Maýkl Fuks: “48 sagadyň içinde hiç bir ylalaşyga gelip bolmaz” diýdi.
Germaniýanyň kansleriniň orunbasary “ýok” diýen netijeden soň, täze karzlaryň beriljekdigini “göz öňüne getirmek kyn” diýip belledi.
Gresiýanyň mediasy Grek Bankynyň Ýewropanyň Merkezi Bankyndan 6.6 milliard dollar karz soramakçy bolýandygyny habar berdi.
Referendumda “ýok” diýen sesler artykmaçlyk edenden soň, häzirki pursatda Gresiýanyň ýagdaýy näbelli bolup galýar. Gresiýanyň Ýewrozonanyň çäginde ykdysady we syýasy taýdan üzňeleşdirilmegi mümkin. Şeýle-de algydarlar maliýe goldawyny bermekden ýüz öwürseler, grek bankalarynyň dargamak ähtimallygy bar.


text:
Düýp sözler rus dilindäki ýaly ýazylýarlar.
Fabrik, kemput, äpişge, çäýnek, semawar, penjek, köpük, maşyn, gazet, sekunt, tans, minut, bedre, kürüşge, çemedan, mampasa, turba, şulha ýaly bu kadadan çykarylyp ýazylýan sözler sözlükde berilýär.
Rus diliniň üsti bilen türkmen diline geçen sözlerde duş gelýän dž türkmen dilndäki j bilen ýazylýar.
Iki sany meňzeş çekimsiz ses bilen gutarýan sözleriň soňundaky çekimsizleriň biri düşürilip ýazylýar.
Adam atlary bu kadadan çykarylýar.
Rus dilindäki sypatlar türkmen diline geçirilende, olardaky -nyý, -naýa, -noýe goşulmasy öz öňündäki ýumşaklyk belgisi bilen bile taşlanýar.
Rus dilindäki otnositel sypat ýasaýjy -çeskiý, -çnyý ýaly goşulmalar taşlanyp, türkmen dilinde k getirilmek bilen otnositel sypat ýasalýar.
Eger şeýle sözler professiýa bilen baglanyşykly at bolup gelseler, onda sypat ýasamak üçin k harpynda soň i getirilýär.
-skiý goşulmasy çekimsiz ses bilen gutaran sözlere goşulan ýagdaýynda onuň deregine -ik getirmek bilen otnositel sypat ýasalýar.
Baku, Tartu ýaly sözlere goşulma goşulanda, düýp söz bilen goşulmanyň arasynda w getirilýär.
Baku, Bakuwyň, Bakuwa, Bakuwda, Bakuwdan.
Soňy -sk bilen gutarýan sözeleriň yzyna inçe çekimlili goşulma goşulýar we sazlaşyk üçin düýp söz bilen goşulmanyň arasynda i sesi getirilýär.
Krasnowodsk, Krasnawodskiniň, Krasnowodskä, Krasnawodskini, Krasnawodskide, Krasnawodskiden.
Gysgaldylan sözler (sözleriň ilki seslerinden düzülenleri) aralaryna nokat goýulman, baş harplar bilen ýazylýar. Şol sözlere goşulma goşulanda, gysgaldylan sözüň düzüminde çekimli ses bolsa, çekimlä, eger çekimli ses bolmasa, soňky çekimsiziň adynyň aýdylşyna eýerilýär.
SSSR, SSSR-iň.


text:
Belarusyň prezidenti Aleksandr Lukaşenko Russiýanyň Uralkali kompaniýasynyň baş direktorynyň ekstradisiýa edilmek mümkinçiligini ortadan aýyrmaýandygyny aýtdy.
Penşenbe güni ykdysadyýet we daşary syýasat barada geçirlen ýygnakda Lukaşenko Russiýanyň resmileri sud işini öz ýurdunda derňemäge taýýar bolsalar, onda Wladislaw Baumgartneriň ekstradisiýa edilmegine böwet boljak hiç zat ýok diýdi.
Baumgartner awgust aýynyň ahyrynda Minskde tussag edilip, wezipe ygtyýarlyklaryndan hyýanatçylykly peýdalanmakda aýyplandy.
Bu waka Belarus bilen Russiýanyň arasyndaky dartgynlygyň artmagyna sebäp bolupdy.


text:
Çarşenbe güni Türkiýäniň premýer-ministri Rejep Taýýyp Erdogan Eýranyň paýtgaty Tährana sapara bardy. Bu saparynyň barşynda Rejep Taýýyp Erdogan Eýranyň resmileri bilen bu ýurduň dawaly ýadro programmasy hem-de Siriýadaky krizisler barada gepleşik geçirer.
Özüniň iki günlük saparynyň dowamynda Erdogan Eýranyň Baş ruhy lideri Aýatolla Ali Hameneýi we prezident Mahmud Ahmedinejat dagylar bilen-de duşuşar diýlip garaşylýar.
Türkiýe şu çaka çenli Eýranyň parahatçylykly maksatlar bilen ýadro programmasyny ösdürmäge kanuny hakynyň bardygyny aýdyp, Eýranyň nebit eksportyna garşy Günbataryň girizen sanksiýalaryny goldaman gelýär.
Emma bu iki ýurt soňky wagtlar Siriýa bilen baglanyşykly meselelerde dürli pozisiýalara eýerýärler.


text:
Halkara “Amnesty International” guramasy Orsýetiň Waşingtondaky ilçihanasyna Putine garşy çykyş eden “Pussy Riot” pank toparyna goldaw üçin ýazylan hatlardan doldurylan iki gapyrjagy tabşyrmakçy bolandygyny, emma ilçihananyň işgäriniň gapyrjaklary köçä zyňandygyny habar berdi.
Orsýetiň Waşingtondaky ilçihanasy içi hatly gapyrjaklary köçä taşlanlygyny ret edýär we bu gapyrjaklary howpsuzlyk nukdaý nazaryndan alyp bilmändigini aýdýar.
“Amnesty International” guramasynyň kampaniýalar we programmalar boýunça ýolbaşçysy Mişel Ringetiň Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, ol ABŞ-dan jemi 72 müň adamyň goly goýlan hatlary 14-nji awgustda bolan duşuşykda ilçihananyň wekillerine gowşurmakçy bolupdyr.
Bu hatlarda “Pussy Riot” toparynyň agzalaryny tussaglykdan boşatmaga çagyryş edilýär. Bu zenanlar şu ýylyň mart aýynda “dini ýigrenje ýa duşmançylyga esaslanan … huligançylykda” günälenipdi. Feminist topar Wladimir Putiniň prezident bolmagyna garşylyk bildirip, fewral aýynda Moskwanyň Baş ybadathanasynda gurnan aýdym-sazly çykyşy sebäpli tussag edilipdi.
Ilçihanadaky duşuşyk
“Amnesty International” guramasyndan Mişell Ringet ilçihanadaky duşuşykda Orsýetde hökümete degişli bolmadyk guramalar baradaky kanunlar bilen bagly problemalar we “Pussy Riot” barada açyk diskussiýa başlamaga synanyşandygyny, emma ilçihananyň baş geňeşçisiniň gahar-gazaba münüp, “her bir problemanyň öz sebäpleri bar” diýendigini gürrüň berdi.
“Orsýet resmisi ýerinden turdy we örän agressiw äheňde gürläp, biziň gitmeli wagtymyzyň gelenligini, duşusygyň gutaranlygyny, getiren hatlarymyzy özünin kabul etmejegini we içi hatly gapyrjaklarymyzy goýup gitmeli däldigimizi aýtdy - diýip, Mişel Ringet aýtdy. - Ol bizi gapyrjaklary alyp gitmäge güýç bilen mejbur etjek boldy. Ol gapyrjaklaryň birini biziň delegasiýamyzyň agzasynyň eline tutdurjak bolup, onuň barmagyny dildi. Şondan soň ol gapyrjaklary alyp, hasyrdap otagdan çykdy we olary köçaniň gyrasyna zyňdy.”
Mişel Ringet ors resmisiniň adyny agzamakdan boýun gaçyrdy.
Bu waka “Pussy Riot” toparynyň işi boýunça sud diňlenşiginiň öňüsyrasynda boldy. 17-nji awgustda toparyň agzalary Mariya Alýohinanyň, Ýekaterina Samutsewiçiň we Nadežda Tolokonnikowanyň ýedi ýyl türme tussaglygyna höküm edilmekleri mümkin. Prokurorlar olaryň üç ýyllyk tussaglyga höküm edilmegini talap etdiler.
Bu toparyň tarapdarlary, olaryň hataryna halkara derejesinde tanymal şahslar we syýasatçylar hem girýär, zenanlaryň işini Orsýetde söz azatlygyna edilýän basyşlaryň simwoly atlandyrýarlar.
Orsýetiň Waşingtondaky ilçihanasy Azatlyk Radiosyna “Amnesty International” guramasynyň ilçihanadaky duşuşyk barada “düýpden nädogry” maglumat ýaýradandygyny aýtdy.
Ilçihananyň resmisi Maksm Abramow ilçihananyň wekilleriniň howpsuzlyk barlagyndan geçmedik gapyrjaklary alyp bilmändiklerini aýtdy we hatly gapyrjaklary “hiç kimiň zyňmandygyny, olaryň ilçihananyň daş işiginde goýlandygyny” gürrüň berdi.
Ringet öz guramasynyň “Pussy Riot” toparyny goldamagyny dowam etdirjekdigini aýtdy. Goldaw aksiýalary 17-nji awgustda dünýäniň 20-den gowrak şäherinde geçiriler.


text:
Aglabasy yslamçylardan durýan Müsüriň parlamentiniň spikeri suduň kararyny goldap, parlamentiň aşaky öýüni dargadan harbylaryň güýçli garşylyk görkezmegine garamazdan, hepdäniň sişenbe güni mejlisiň maslahatyny geçirmeklige çagyryş etdi.
Müsüriň Ýakyn Gündogar habar agentliginiň maglumatyna görä, ýekşenbe güni ýurduň yslamçy prezidenti Mohammed Morsi parlament agzalarynyň maslahata ýygnanmagy barada eden çykyşyndan soň, spiker Saad el-Katani maslahatyň wagtyny belläp çagyryş etdi.
2011-nji ýylyň fewral aýynda prezident Hosni Mubäregiň ýurt başyndan agdarylanyndan soň häkimiýeti dolandyryp gelen harby geňeş “Musulman doganlygy” partiýasynyň agzalarynyň agdaklyk etmegindäki parlamentiň aşaky öýüni dargatmak baradaky suduň geçen aýdaky kararyny goldady.


text:
ABŞ-nyň Adalat ministrligi terrorizmde güman edilýän tussaglaryň Merkezi Razwedka Edarasynyň işgärleri tarapyndan sorag edilende, olara gazaply daralandygy baradaky maglumatlary barlamaga girişipdir.
Giň möçberde barlaglar geçirmäge zerurlyk barmy? Bu meseläni baş prokuraturanyň ýokary derejeli wekili Jon Dýurhem anyklamaly.
Sorag wagty Merkezi Razwedka Edarasynyň işgärleriniň gazaply usullary ulanandygy baradaky doklad çap edilenden bir gün soň barlaglaryň başlanýandygy yglan edildi.
Şol bir wagtyň özünde terrorizmde güman edilýänleri sorag etmek üçin ABŞ-nyň prezidenti Barak Obamanyň täze bölüm döredendigi belli boldy. Ol gös-göni Ak tamyň gözegçiligi astynda iş alyp barar.


text:
18-nji martda Türkmenistanyň prezidentiniň Täjigistana resmi sapary başlandy. Bu Gurbanguly Berdimuhamedowyň prezidentlik wezipesinde Täjigistana edýän ikinji resmi saparydyr.
Türkmenistanyň goňşy döwletler, şol sanda Täjigistan bilen ikitaraplaýyn gatnaşyklaryny giňeltmäge uly ähmiýet berýänligi türkmen metbugatynda bellenilýär we Türkmenistanyň prezidentiniň Duşenbä häzirki sapary netijesinde iki döwletiň birek-birege tarap täze hem möhüm pozitiw ädimleriniň ädilmegine garaşylýanlygy aýdylýar.
Täjigistanyň habar beriş serişdeleriniň ýazmagyna görä, Türkmenistanyň we Täjigistanyň döwlet baştutanlarynyň 18-nji martda Duşenbede geçiren gepleşiklerinde ýurtlaryň arasynda köp ugurly hyzmatdaşlyk meselesi maslahat edilip, regiondaky ýagdaýa baha berildi.
Gepleşikleriň yz ýany eden çykyşynda Täjistanyň prezidenti Imomali Rahmon gepleşikleriň netijeli bolanlygyny we ýurtlaryň ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygynyň ähli ugurlary boýunça heniz ulanylmadyk mümkinçiliklerden peýdalanmak kararyna gelnenligini, ilkinji nobatda-da munuň söwda-ykdysady hyzmatdaşlyga degişlidigini aýtdy.
Täjigistanyň prezidentiniň sözlerine görä, döwletler transport, söwda gatnawy, ýurtlaryň raýatlarynyň özara saparlary, nebit-gaz ýataklarynyň özleşdirilmegi, elektro-energetika, gaz tranziti, senagat, ilatyň iş bilen üpjünçiligi we migrasiýa meselesi boýunça gatnaşyklarynyň kanuny bazasyny giňeltmegiň hem kämilleşdirmegiň üstünde işleşmekçi.
Preindeti G.Berdimuhamedow Türkmenistanyň we Täjigistanyň Merkezi Aziýada howpsuzlygy we durnuklylygy üpjün etmek ugrunda şeýle hem regional hyzmatdaşlyk ugrunda aktiw gatnaşyk alyp barýanlygyny belledi.
Täjigistan Türkmenistandan nämä garaşýar?
Täjigistanly syýasy bilermen Kasim Bekmuhammediň sözlerine görä, Türkmenistanyň sosial-ykdysady ýardamy, gumanitar goldawy, Täjigistanda graždan urşy bolan döwründe täjik bosgunlaryna başpena bermegi, şeýle-de gazaply gyşyň dowamynda Täjigistanyň ýüzbe-ýüz bolan güçli energiýa krizisinde energiýa kömegi bilen bagly ädimlerine Tajigistanda uly ähmiýet berilýär.
Kasim Bekmuhammet Türkmenistanyň Tajigistan üçin region boýunça möhüm strategik hyzmatdaş bolup durýanlygyny belledi. Täjigistanly bilermeniň pikirine görä, Täjigistanda Türkmenistan bilen hyzmatdaşlyga uly umyt baglanylýar. “Ilkinji nobatda sowda-ykdysady gatanşyklaryň ösmegine garaşýarlar. Häzirki wagtda Täjigistanyň Türkmenistan bilen haryt dolanyşygynyň 95 %-i importdan ybarat. Täjigistan bolsa öz oba hojalyk önümlerini we ýeňil senagat önümlerini Türkmenistanyň bazaryna çykarmak isleýär”.
Ýurtlaryň hökümetara komissiýasynyň has aktiw işläp başlamagyna hem garaşylýar. Täjigistanly bilermeniň pikirine görä, Duşenbede regional suw we energiýa meselesinde Aşgabadyň Täjigistana goldaw berilmegine aýratyn umyt baglanylýar.
Regionyň suw we energiýa meselesi
Häzirki wagtda Täjigistanyň gidro-elektrostansiýalaryny, şol sanda “Rogun” elektrostansiýasyny gurmak arkaly öz energiýa üpjünçiligini we energiýa howpsuzlygyny berjaý etmäge çalyşýanlygyny Kasim Bekmuhammet belledi.
Duşenbäniň bu ugurdaky tagallalary muňa garşy çykyş edýän goňşy Özbegistan bilen gatnaşyklarynda dartgynlylygyň güýçlenmegine sebäp bolýar.
Moskwadaky GDA institutynyň Merkezi Aziýa boýunça bölüminiň müdiri Andreý Grozin suw we elektroenergiýa meseleleriniň şu günki gün regionyň döwletleriniň arasynda aktiw maslahat edilýän meseleleriň biri bolup durýanlygyny belledi.
Andreý Groziniň sözlerine görä, Merkezi Aziýa döwletleriniň ýolbaşçylarynyň hem resmi, hem-de ikiçäk gepleşikleriniň üns merkezindäki temalaryň arasynda howpsuzlyga, ykdysady hyzmatdaşlyga we dünýäniň iri syýasy güýçleri, ýagny Birleşen Ştatlara, Orsýet we Hytaý bilen gatnaşyklara degişli meselelere hem garalýar.
Türkmenstnyň Tajistan bilen diplomatik gatanaşyklary 1993-nji ýylda ýola goýuldy. G.Berdimuhamedowyň 2007-nji ýylyň oktýabr aýynda Täjigistana eden saparynyň netijesinde, hususan-da, “Dostluk we hyzmatdaşlyk boýunça ylalaşyga” gol çekilipdi.
Türkmenistanyň inisiatiwasy bilen iki ýurduň arasynda söwda-ykdysady we ylmy-tehniki hyzmatdaşlyk boýunça hökümetara komissiýa işleýär. 2009-njy ýylda ýurtlaryň özara haryt-dolanyşygy 64 million dollardan ybarat boldy. Täjigistanyň ýokary okuw jaýlarynda 600-e golaý türkmenistanly student okaýar, olardan 13 adam hökümet kwotasy boýunça bilim alýar.


text:
Habar berilişine görä, sentýabr aýyndan başlap mekdep gyzlarynyň köýnekleriniň ýakasynda olaryň okaýan mekdepleriniň nomeri ýazylmaly. Eýsem munuň sebäbi näme? Okuwçy gyzlar we olaryň ene-atalary bu özgerişikler barada näme pikirde?
Bu soraglar bilen gyzyklanyp aşgabatly habarçymyz Myrat Gurban bilen söhbetdeş bolduk. Gürrüňdeşligiň dowamynda habarçymyz ýurduň ýokary okuw jaýlarynda okaýan talyp gyzlaryň egin-eşiklerine hem käbir täzelikleriň girizilmeginiň mümkindigini aýtdy.
Şol söhbetdeşligi diňlemek üçin aşakdaky düwmä basyň.


text:
Häzir Türkiýede haly täjirligi bilen meşgullanýan etniki türkmenler ýurtda galdyrylan gümrük salgytlary bilen göreşýärler.
Aýdylmagyna görä, Türkiýede daşary ýurtlardan getirilýän halylaryň gümrük salgytlary gaty ýokarlansoň, halyçylyk bilen meşgullanýan etniki türkmenleriň bir bölegi öz kesp-kärini üýtgetmek kararyna gelen bolsa, ýene bir bölegi gümrük bahalarynyň "adalatly" ýagdaýa getirilmegi üçin jemgyýetçilik guramalary bilen bilelikde hukuk göreşini alyp barýar.
Türkmen halyçylarynyň jemgyýetçilik tagallalarynyň netijesinde türk hökümeti haly salgytlaryny biraz peseltdi diýlen maglumat hem bar.
“Dünýä türkmenleri” gepleşiginiň nobatdaky sany şu meselelere bagyşlandy.


text:
18-nji dekabrda „Awatar“ atly film ekrana cykdy. Režissýor Jeams Cameron mundan owal hem „Termintaor“, „Titanik“ ýaly meşhur filmleri döredipdi. Her gezek bu režissýor bir filmi ekrana çykaranda ol kino dünýäsinde rewolýusiýa döredýär diýip, kino synçylary aýdýarlar.
„Awatar“ filmi üçün 250 million dolar sarp edilipdir. Bu filmde adamlar başga planetadan gymmat baha daşlary ýer ýüzine getirmek isleýärler. Bu maksada ýetmek üçin baran adamlar başda Nawi diýen ýerli halky ýok etmegi maksat edinýärler. Emma olary ýok etmek gaty kyn. Şonuň üçin adamlardan ýerli halka meňzeş „Awatar“ döredýärler.
„Awataryň“ borjy ýerli halkyň arasyna girip, olar barada maglumat ýygnamak.Ýone „Awatara“ öwrülen adamlar ýerli halk bilen birlikde adamlaryň garşysna söweşýär we iň soňunda hem ýeňýärler.
Başga bir planeta gidip ol ýerdäki baýlyklary Ýer şaryna getirmek temasy mundan owal hem Golliwudda sahnalaşdyrlypdy. Ýöne bu gezek has ösen animasiýa tehnologiýasyndan peýdalanypdyrlar.
3 demonsionly ekrana gelen „Awatar“ kino äleminde iň sonky kompýuter tehnologiýasy ulanylan film hasaplanýar. Onuň 60-%-i kompýuter arkaly döredilipdir.
Režissýor Jeams Cameron diňe kompýuter däl-de eýsem iň soňky we döwrebap kameralardan hem peýdalanypdyr. Filmiň grafiki işleri bolsa 3 kontinentde - Amerika, Anglýa we Täze Zelandiýada - döredilipdir. Bu kinonyň beýlekilere görä ýene bir tapawudy ýerli halk Nawilaryň hereketleri tebigy ýagdaýda görkezilýär.
Azatlyk Radiosynyň Germaniýadaky habarçysy Taher Shir Mohammadi tarapyndan taýýarlanan “Ýaşlar“ programmasynda ýaşlaryň arasynda çilimkeşligiň hem-de alkogol içgileriniň ýaýraýşy we orta mekdebi gutaran gyzlaryň ýagdaýy barada hem maglumat berilýär.
Bu baradaky gepleşigi diňlemek üçin sahypanyň sag tarapynda ýerleşdirilen audio düwmäni basyň.


text:
Ýewropa Bileleşigi Fransiýanyň we Germaniýanyň Waşingtony gizlin maglumatlary toplamak boýunça düzgünler barada ylalaşyk baglaşmaga çagyrandyklaryny aýtdy. Bu beýannama ABŞ-nyň Germaniýanyň kansleri Angela Merkeliň mobil telefonyny diňländigi barada maglumatlaryň peýda bolmagynyň yz ýany edildi.
Ýewropa Geňeşiniň başlygy Herman Wan Rompui Ýewropa Bileleşiginiň Brusseldäki sammitinde eden çykyşynda Germaniýanyň we Fransiýanyň liderleriniň ABŞ bilen ýurtlaryň howpsuzlyk güýçleriniň işine degişli meselede ýakyn aýlarda “özara düşünişmäge” ymtylýandyklaryny mälim etdi.
ÝB-niň garaýşy
Anna güni irden eden bu çykyşynda Rompui döwlet baştutanlarynyň Germaniýanyň we Fransiýanyň bu inisiatiwasyna uly üns berendiklerini aýtdy we muňa Ýewropa Bileleşiginiň beýleki ýurtlarynyň hem goşulyp bilýändiklerini belledi.
Ýewropa Bileleşiginiň liderleri anna güni irden eden beýleki beýannamasynda ÝB bilen ABŞ-nyň arasynda ýakyn gatnaşyklaryň bardygyny aýratyn bellediler we bu gatnaşyklaryň ähmiýetini nygtadylar.
Şeýle-de beýannamada “gizlin maglumatlary toplamagyň terrorçylyga garşy göreş üçin örän ähmiýetlidigi aýdylýar we birek-birege ynamsyzlygyň terrorçylyga garşy göreşe zeper ýetirip biljekdigi bellenýär.
Merkeliň pozisiýasy
Anna güni žurnalistleriň öňünde eden çykyşynda Angela Merkel Germaniýanyň we Fransiýanyň ABŞ bilen gözegçiligiň çäklerini kesgitlemek isleýändiklerini mälim etdi.
Şol bir wagtyň özünde-de, habar berlişine görä, Merkel özi barada gizlin maglumat toplanmagy bilen bagly nägileligine garamazdan, Waşington bilen söwda barada gepleşikleri togtatmaga garşy çykyş edýär.
Ýewropa Komissiýasynyň başlygy Jose Manuel Barroso telefonlaryň diňlenmeginiň ýa elektron poçtanyň barlanmagynyň köp ýewropalylarda nägilelik döredýändigini, sebäbi munuň geçmişdäki totalitar režimleriň, faşistleriň we kommunistleriň ýörelgelerini ýatladýandygyny aýtdy.
Şol bir wagtyň özünde-de Britaniýanyň “Guardian” gazeti ABŞ-nyň dünýäniň 35 lideriniň telefon gepleşiklerini diňländigini habar berdi.
ABŞ-nyň howpsuzlyk gulluklarynyň öňki işgäri Edward Snowdeniň beren maglumatlarynyň esasynda taýýarlanan hasabatda bu ýurtlaryň atlary agzalanok.
Ýewropa Bileleşiginiň anna günki sammitinde Ortaýer deňziniň üstünden Ýewropa aşmakçy bolanda heläk bolýan bosgunlaryň sanynyň köpelmegi bilen baglylykda immigrasiýa meselesiniň maslahat ediljegi aýdylypdy.


text:
Owganystanyň prezidenti Hamid Karzaý öz hökümetiniň biwepalyk üçin daşlap öldürmek jezasyny bermegi dikeltmejegini aýdýar.
Karzaýyň bu barada aýdan sözleri Azatlyk radiosynyň owgan gullugy tarapyndan sitirlendi. «Bu dogry däl, Adalat ministrligi muny ret etdi" diýip, Karzaý aýdypdyr.
Daşlap öldürmek jezasy yslamçy «Talyban» režimi tarapyndan, 1990-njy ýyllaryň ortasyndan 2001-nji ýylyň aýagyna, ýagny ABŞ-nyň ýolbaşçylygynda Owganystana goşun salynmagyna çenli ulanylypdy.
Şu hepdäniň başynda Hýuman raýts wotç guramasy Owganystany daşlap öldürmegi dikeltmezlige çagyrdy.


text:
Täjik resmileri Dubaýda bir täjik oppozisionerini Duşenbä ekstradasiýa etmek barada gepleşik geçirýärler. Umarali Kuwatow 23-nji dekabrda, täjik häkimiýetleriniň talaby esasynda, Dubaýda tussag edildi.
Täjik häkimiýetleri ony 1.2 million dollarlyk kezzapçylykda aýyplaýarlar. Kuwatowyň kömekçisi Nikolaý Nikolaýew sişenbe güni Azatlyk Radiosyna täjik häkimiýetleriniň ony sudda bolmaly deslapky diňlenişiksiz ekstradasiýa etdirjek bolýandyklaryny aýtdy.
Nikolaýew şeýle sud diňlenişiginiň bolmagynyň ahmaldygyny, sebäbi Birleşen Arap Emirlikleriniň kanunçylygynyň aýyplanýany gynalyp ýa öldürilip biljek ýerine ekstradasiýa etmäge rugsat bermeýändigini aýtdy.
Tanymal biznesmen Kuwatow täjik prezidenti Emomali Rahmonyň maşgalasy bilen ýakyn gatnaşykda eken. Ýöne ol geçen tomus Moskwa gaýdyp, Rahmona garşy syýasy oppozisiýa toparyny döretdi.


text:
Ukrainada Kiýew Rusynyň, häzirki Orsýetiň, Belarusyň we Ukrainanyň prawoslaw esaslaryny goýan orta asyr slawýan döwletiniň hristiançylygy kabul etmeginiň 1025-nji ýyl dönümi bellenilýär.
Ýyl dönümi merhemetli Wladimir belentliginde, Kiýew Rusynyň 988-nji ýylda öz patyşalygyna çokunmagy buýran lideri Beýik Wladimiriň adyny göterýän depede guralan dini merasymdan başlandy.
Dini merasyma Orsýetiň partriarhy Kiril ýolbaşçylyk etdi we bu dabara gatnaşýan prezidentlere, Orsýetiň prezidenti Wladimir Putine, ukrain prezidenti Wiktor Ýanukowiçe garap, prawoslaw bitewiliginiň ähmiýetini nygtady:
"Biz siziň bile duranyňyza şatlanýarys. Bu siziň gatnaşygyňyzy aňladýar, onsoň siz bilen bilelikde siziň halklaryňyzyň gatnaşygyny aňladýar. Biz diňe bu baýramçylygyň taryhy faktyny bellemeýäris, eýsem hristianlaşmagyň biziň topragymyza getiren ähli zatlaryny baýram edýäris."
Putiniň aladasy
Bu Putin üçin bütin günläp gaýtalamaly nesihatdy, sebäbi ol Kiýewiň Günbatar bilen ýakyn gatnaşyk agtarýan bir wagtynda Orsýetiň Ukraina bolan täsirini dikeltmegiň aladasyny edýärdi.
Kiýewiň taryhy Peçera monastyryna sapar edileninden soň, bu iki syýasatçy ikitaraplaýyn gepleşikleri geçirmäge gitdi. Bu gepleşiklerde Putiniň Ýanukowiçi noýabrda Wilnýusda geçiriljek sammitde Ýewropa Bileleşigi bilen baglaşylmaly Assosiasiýa ylalaşygyna gol çekmezlige yrjak bolmagyna garaşylýar.
Putin Ýanukowiçe ýüzlenip, ýurtlaryň "umumy köklerinden" söz açdy we «Biz öz ata-babalarymyzyň gazananlaryndan ugur alyp, öňe gitmäge taýýar» diýdi.
ÝB ylalaşygy meselesinden başga, Putin Ukrainany Ýewropa Bileleşiginiň azat söwda ylalaşyklaryndan el çekmäge we Gazagystan, Belarus we Orsýet tarapyndan döredilen Ýewraziýa Gümrük bileleşigine goşulmaga yrmagy umyt edýär.
Şeýle-de Putiniň Ýanukowiçi Ukrainanyň Ýewropa Bileleşigi bilen has köp integrirlenmek planlaryndan el çekdirjek bolmagyna garaşylýar.
Din we syýasat
Ýanukowiç, öz gezeginde, iki goňşynyň arasyndaky "özara bähbitleri" tassyk etdi. Emma ol 26-njy iýulda, Putiniň gelmeziniň öň ýanynda eden çykşynda Mokwanyň dini baýramy öz syýasy maksatlaryna ýetmek üçin ulanjak bolýandygyna yşarat edipdi:
"Biz käbir syýasy güýçleriň ybadathanalary we dini guramalary öz dar bähbitleri üçin ulanmagyna ýol bermeris. Bu daşary ýurt toparlaryna hem degişli, olar käte dini guramalar arkaly Ukrainadaky syýasy ýagdaýa täsir ýetirjek bolýarlar."
Dünýäniň beýleki ýurtlaryndan hem ýokary derejeli prawoslaw ruhanylary Kiýewe geldi. Şeýle-de bu dabara Moldowanyň prezidenti Nikolaý Timofti, Serbiýanyň prezidenti Tomislaw Nikoliç gatnaşýar.
Milletçileriň protesti
Ukrainanyň aşa milletçi “Swoboda” partiýasynyň 100 çemesi agzasy, suduň protest geçirmek gadaganlygyny inkär edip, merhemetli Wladimir belentliginiň ýanynda, Orsýetiň gatyşmasyna öz nägileliklerini bildirip, protest geçirdi.
Protestçiler prezident W.Putiniň we patriarh Kiriliň Kiýewe saparyna garşylyk bildirilýärler.
Olar şygarlara gygyrdylar, Kiriliň we Putiniň “Kiýew Rusunyň paýtagty gyrak-bujakdan gelen myhmanlaryna hoş geldiň diýýär” diýen ýazgyly suratlaryny galdyrdylar.
“Swobodanyň” agzasy Andriý Ilenko ses gataldyjy arkaly gürläp, howpsuzlygyň aşa berkidilmegini tankyt etdi we Orsýetiň patriarhyny gedemlikde aýyplady.
Emma Ukrainanyň feminist hereketi bolan “Femen” şenbe güni irden hüjüme sezwar boldy we bu topar ony "syýasy gorkuzma işi" diýip atlandyrdy.
Anna Hutsol irden itini gezdirip, kwartirasynyň girelegesinden girip gelýärkä, näbelli bir adam onuň ýüzüne urup, soňam it bilen gaçyp gitdi.
Üç gün ozal bu toparyň başga bir agzasy Wiktor Swýatskiý hem näbelli hüjümçi tarapyndan gazaply ýenjilipdi.
“Femen”, göwsi açyk protestçiler Putindir Kirile garşy protest geçirmekde eýýäm belli bir üstünlikleri gazanypdylar we olar bu hüjümleriň sapar mahalynda özlerini ýuwaşatmak üçin guralandygyny aýdýarlar.
Kiýew Rusynyň ýyl dönüminiň dabaralary ertir, Belarusa geçmezinden öň, Ukrainanyň port şäheri Sewastopolda dowam eder.


text:
2015-nji ýylyň 5-nji oktýabrynda Türkmenistanyň DIM-nde Türkmenistanyň daşary işler ministriniň iş sapary bilen Aşgabada gelen Ukrainanyň daşary işler ministriniň geňeşçisi jenap Wiktor Maýko bilen duşuşygy boldy.
Duşuşygyň barşynda taraplar ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň giň hyzmatdaşlygyna degişli derwaýys meseleleri ara alyp maslahatlaşdylar. Şunuň bilen baglylykda, Türkmenistan bilen Ukrainanyň arasyndaky şertnamalaýyn-hukuk binýadyny geljekde has kämilleşdirmegiň mümkinçiliklerine garaldy.
Özara hormat goýmagyň we deňhukukly hyzmatdaşlygyň ýörelgelerine esaslanýan ýokary derejedäki syýasy gepleşikleri ösdürmäge ygrarlydygyny belläp, taraplar söwda-ykdysady gatnaşyklary giňeltmegiň, ulag, oba hojalygy we senagat pudaklarynda özara gatnaşyklary işjeňleşdirmegiň häzirki ýagdaýy we gelejekki mümkinçilikleriniň ýagdaýy barada pikir alyşdylar. Şeýle hem iki ýurduň işewür toparlarynyň we telekeçilik jemgyýetçilikleriniň arasyndaky hyzmatdaşlygy işjeňleşdirmegiň mümkinçiliklerine garaldy.


text:
Owganystanyň howpsuzlyk güýçleriniň aýtmagyna görä, Talyban toparynyň söweşijileri keseki adam bilen nikasiz jynsy gatnaşyk guranlykda aýyplap, bir göwreli zenany halk köpçüliginiň gözüniň öňünde öldürdiler.
Owganystanyň Türkmenistan bilen serhetdeş Badhyz welaýatynda iş alyp barýan howpsuzlyk güýçleriniň ýokary derejeli wekili Abdyl Jepbar Saleh bu wakanyň ýekşenbe güni bolanlygyny aýdyp, şeýle diýdi: “Bu waka Badhyzyň Kades etrabynda boldy. Talyplar zenany atyp öldürmezden öň ony halk köpçüliginiň gözüniň öňünde 200 gamçy bilen jezalandyrdy”.
Howpsuzlyk güýçleriniň wekili A.J.Saleh 40 ýaşyndaky Bibi Sanobar atly dul zenanyň ilki başda üç günläp tussaglykda saklanylanlygyny aýdyp, ony öldürmek baradaky hökümiň talyplaryň etrapdaky ýolbaşçysy Mulla Mohammad Ýusuf tarapyndan çykarylanlygyny belledi. Talyplar bu aýyplamalary ret edýär.
Owganystanyň Adam hukuklary boýunça garaşsyz komissiýasynyň ýolbaşçysy Sima Samar bu wakany ýazgaryp, munuň adam hukuklarynyň gös-göni depelenmegidigini nygatdy.
Talyplar 1996-2001-nji ýyllaryň aralygynda Owganystanda häkimiýeti dolandyrypdy. Şol wagtlar adamlaryň halk köpçüliginiň öňünde öldürilýändigi baradaky habarlar yzygiderli eşidilýärdi.


text:
IELTS
IELTS - International English Language Testing System ýa-da Halkara Iňlis Dili Synama Sistemasy (okalşy “aýelts“), 1989-nji ýylda Kembridj Uniwersitetiniň ESOL synag merkezi (Cambridge University ESOL Examinations, Britaniýa), Britiş Konsul (British Council, Britaniýa) we IDP Edukeýşn (IDP Education, Awstraliýa) tarapyndan döredilýär. Esas niýeti iňlis dili ene dili derejesinde bolmadyklar üçin standart getirmek.
Häzir IELTS 135-dan köp ýurtdaky sany 8000-den geçýän akademik guramalarda kabul edilýär. 2012-nji ýylda IELTS-a gatnaşanlaryň sany 2 milliondan geçdi.
IELTS iki görnüşli synag hödürleýär; biri Akademik, beýlekisem Umumy Barlag. Ýokary okuwa ýa-da işe girjek bolanyňyzda esasan Akademik görnüşiniň netijeleri soralýar.
IELTS 4 bölekden ybarat (Bu ýerde görkezilenler Akademik üçin degişli, Umumy Barlag synagy has aňsat bolýa):
Listening – Diňleme ukyplylygy, dowamlylygy 40 minut, 3 bölümden ybarat. Her diňleme bölümi bir gezek diňledilýär, gaýtaladylanok. Aralarynda jogaplary bellär ýaly wagt berilýär. Ahyrynda synag kitapçasy ýygnalýar.
1-nji bölüm – Iki adamyň gürrüňdeşligi. Esasan biri sorag soraýar, beýlekisem jogap berýär. Bul müşderi bilen satyjynyň arasynda geçýän gepleşiklere meňzeş bolýar.
2-nji bölüm – Bir adam gepleýär, we belli bir tema barada çykyş edýär. Muňa mysal bir mugallymyň synpa gireninde täze geçiljek tema barada gysgaça berýän maglumatlary ýaly bolýar.
3-nji bölüm – Belki-de iň kyn bölüm. 3-4 adamyň arasynda geçýän gepleşik. Aslynda bu ýerde-de bir adam sorag berýär, beýlekiler jogap berýär. Muňa bir tele/radio gepleşikde alyp baryjy bilen 2-3 sany myhmanyň arasynda geçýän gepleşige meňzeýär. Ýöne gepleşigiň temasy esasan akademik bolýar.
Reading – Okap düşünme ukyplylygy, dowamlylygy 60 minut, 3 bölümden ybarat, jemi 40 sorag. Jogaplary bellär ýaly aýratyn wagt berilenok. Ahyrynda synag kitapçasy ýygnalýar.
1-nji bölüm – Köplenç bir biografiýa berilýär. Iň aňsat bölüm hasaplanylýar. Ahyrynda 13-14 sorag berilýär.
2-nji bölüm – Gazet, ýa-da žurnaldan bir makala berilýär. Ahyrynda 13-14 sorag bar.
3-nji bölüm – Iň kyn bölüm. Akademik makala berilýär. Ulanylýan sözler akademik bolýar. Köplenç bir ylmy işi barada ýazylýar. Ahyrynda 13-14 sorag.
Writing – Ýazuw, dowamlylygy 60 minut, 2 bölümden ybarat. Bölümleriň arasynda aýratyn wagt berilenok, ýöne maslahat berilýän wagt bölünşigi 1-nji bölüm üçin 20 minut, 2-nji bölüm üçin 40 minut.
1-nji bölüm – Berilen tablisa ýa-da şekil barada azyndan 150 sözden ybarat ýazuw işi.
2-nji bölüm – Berilen bir pikir barada garaýşyňyzy beýan edýän azyndan 250 sözden ybarat ýazuw işi. Speaking – Gepleşik/Gürrüňdeşlik, 10-15 minut, 3 bölümden ybarat. Gepleşikler aýratyn otagda IELTS ekzaminatory bilen garşy garşy oturyp geçirilýär. Gepleşik dowamynda hemme zat ses ýazyjy enjama ýazylýar.
1-nji bölüm – Umumy soraglar. Jogabyny bilýän zatlaryňyz soralýar. Pikriňiz soralanok. Çalt jogap bermegiňiz garaşylýar.
2-nji bölüm – Bir tema barada 1-2 minut aralygy geplemek. Gepleşik ne gysga ne-de uzyn bolmaly. Ekzaminator käbir zatlary anyklamak üçin goşmaça sorag berip bilýär. Taýynlanmak üçin 1 minut wagt berilýär we bellik almak üçin galam bilen kagyz berilýär.
3-nji bölüm – Belli bir ýagdaýa garaýşyňyzy bilmek maksady bilen birnäçe sorag berilýär. Bu ýerde pikirleriňizi düşündirip bilmek ukybyňyz synalýar. Taýynlanmana wagt berilenok. Arasynda düşünmedik soraglaryňyz bolsa başga sözler bilen täzeden soramasyny haýyş edip bilýäňiz (paraphrase). Ýa-da düşünmedik söziň manysyny hem sorap bilýäňiz. Synaga gireniňizde ýanyňyz bilen almana hiç zat rugsat edilenok. Galap bilen pozguçlar hem özleri tarapyndan üpjün edilýär. Synagyň Listening, Reading we Writing bölekleri bir günde, arakesmesiz geçirilýär. Speaking bölegi bolsa asyl ekzamenden 7 gün öň ýa-da soň aralykda bellenen wagtda aýratyn çagyrylyp geçirilýär. Ýöne köplenç ekzamenden soňky 1 hepde içinde bolýar.
Soraglar düzülende hem amerikan hem britan şiwelerinde dogry bolýan sözler ulanylýar. Gepleşik böleginde düşnükli bolmak şerti bilen aksendiňize üns berilmeýär.
Netijeler
Synagyň bahalandyrma sistemasy 0 bilen 9 aralygy. Synagdan geçmek ýa-da ýykylmak bahalary ýok. Her bölek üçin aýratyn baha berilýär, we dördüsiniň ortaça bahasy çykarylyp Umumy Baha (Base Score) çykarylýar.
Meselem:
Listening – 7.0 Reading – 8.5 Writing – 6.5 Speaking – 7.5 bolanda Umumy Baha üçin dördüsiniň ortaçasy alynýar, olam 7.375 bolýa. Şol bahany 7.5-e öwürip Umumy Bahaňyz çykarylýar.


text:
Bu soňky ýyllarda Täjigistanyň Jylyköl etrabynda ýaşlaryň arasynda bolan üçünji şeýle wakadyr.
Ol türkmen gyzy, hossarlarynyň aýtmagyna görä, geçen ýyl 11-nji klasy gutarmaly ekeni. Ýöne ol jorasynyň toýuna gatnaşmaga rugsat berilmändigi üçin, öz janyna kast edipdir.
Raýhon atly ol türkmen gyzynyň kakasy Çary Gurbanowyň gürrüň bermegine görä, 6-njy mekdepde okaýan gyzynyň ruhy saglygynda hiç wagt bir problema bolmandyr.
Gurbanow 27-nji fewralda Azatlyk Radiosynyň Täjik gullugyna beren interwýusynda, gyzyna jorasynyň toýuna gitmäge rugsat berilmänden soň, wakanyň göz açyp-ýumasy salymyň içinde bolup geçendigini aýdýar.
Onuň gürrüň bermegine görä, "gyzynyň jorasynyň ýaşaýan ýeri 2 kilometr uzakda ýerleşýän ekeni. Şonuň üçinem ene-atasy daş görüp, oňa toýa gitmäge razylyk bermändir. Gyzyň ene-atasy gijäniň bir wagty ýaş gyzyň ýekeje özüniň öýe dolanmagy gaty howply bolar diýip pikir edipdirler. Gyzyň öz janyna kast etmeginiň sebäbi onuň toýa goýberilmedigimi ýa-da başga bir zatmy anyk bilýän ýok. Gyzyň ene-atasy henizem bu hadysanyň sebäbine doly düşünip bilmeýärler".
Jylyköl etrabynyň prokuraturasy agzalan hadysa bilen bagly jenaýat işini gozgady we häzir derňew işi dowam edýär.
Jylyköl geňeşiniň arçyny Süleýman Barotowyň aýtmagyna görä, bu waka soňky bir ýylyň dowamynda türkmen ýaşlarynyň arasynda bolan üçünji şeýle waka. Ol bolan wakalaryň sebäpleriniň doly anyklanmagy üçin bu hadysadan öňki bolup geçen ýagdaýlary seljermek boýunça degişli derňew işleriniň alnyp barylýandygyny aýtdy.
Resmi maglumata görä, Täjigistanyň Hatlon welaýatynyň Jylyköl etrabynda 30 müňden gowrak etniki türkmen ýaşaýar.


text:
Ybadathana ýolbaşçylary şahsy durmuşyna we goşgularynda hristiançylygyň ölýän din bolmagynyň ahmaldygy barada aýdan pikirlerine göz ýummaga taýýardyklaryny aýdanlaryndan soň, Angliýanyň tanymal şahyrlarynyň biri Filip Larkiniň hatyrasyna Westminister abbatlygynyň Şahyrlar çüňkünde hatyra daşy goýulmaly edildi.
Hatyra daşy 2016-njy ýylyň 2-nji dekabrynda, şahyryň ölüminiň 31-nji ýyl dönüminde açylar. Emma ol daşa şahyryň iň tanymal we köp sitirlenen setirleri däl-de, ybadathana baradaky setirleri ýazylar.
Ol ybadathana "çynlakaý ýerdäki çynlakaý jaý" diýipdi. Ýöne ol boş haňlap ýatan ybadathana baryp göreninden soň, ybadata gatnamak däbiniň ölýändigi barada pikir öwrüpdi, şol bir wagtda-da bu ýeri - ybadathanany durmuşyň iň bir çynlakaý meseleleri barada pikirlenmek üçin saklamalydygyny aýdypdy.
Şahyr, ýazyjy we kitaphanaçy bolan Filip Larkin 1985-nji ýylyň 2-nji dekabrynda ýogaldy (Ol 1922-nji ýylda doglupdyr.).
Filip Larkin 1943-nji ýylda Oksfordy tamamlap, kitaphanaçy bolýar. Ol ýazyjy-şahyrlygynyň gapdalyndan 31 ýyllap uniwersitet kitaphanaçysy bolup işleýär.
Şahyr 1955-nji ýylda çap edilen ikinji goşgular ýygyndysy - "The Less Deceived" bilen uly meşhurlyk gazanýar. Larkin ýogalmazyndan bir ýyl öň, 1984-nji ýylda ýurduň Laureat şahyr derejesini almakdan boýun gaçyrdy.
Onuň goşgulary köp sylaga, şol sanda patyşanyň poeziýa üçin Altyn medalyna mynasyp boldy.
Filip Larkiniň goşgulary, kyssa eserleri, jaz hakyndaky makalalary, beýleki işleri barada onlarça syn, analiz ýazyldy, onuň aýdan oýlandyryjy sözleri bolsa, muşdaklarynyň arasynda şindem dilden düşmän gelýär.
Mysal üçin, ol «Poeziýa diňe şahyryň işi, başgalar muňa burnuny sokmasyn» diýipdir. Şeýle-de onuň «Meniň duşmanym ýok, emma dostlarym meni halamaýar», «Özboluşlylyk özüňden tapawutlanmak, başgalardan däl» diýen sözleri ýatda galýar.
Ýöne onuň ýogalandan soň üsti açylan hatlarynyň käbiri şahyryň at-abraýy, şahsy durmuşy we syýasy garaýyşlary barada gapma-garşylykly pikirleri döretdi.
Özboluşlylyk özüňden tapawutlanmak, başgalardan däl.
Onuň bu hatlarynda görnetin jynsparazlyk, aýallary ýigrenmek ýaly zatlar bardy. Mundanam başga, ol Oksford hemşerisi Reýçel Trikete ýazan hatlarynda özüni poeziýa professory edip bellemezligi haýyş edýär we poeziýa professory bolanyndan hendekde ölenini gowy görýändigini aýdýar.
Şeýle-de ol leksiýa bermegi, edebiýat üýşmeleňlerine gatnaşmagy gaty ýigrenipdir we olary "ýerdäki dowzah" atlandyrypdyr.
Emma muňa garamazdan, Larkin 2003-nji ýylda Poeziýa kitaplary jemgyýeti tarapyndan seçilip alnan şahyr boldy, ýagny ýogalanyna tas ýigrimi ýyl soň geçen 50 ýylda Britaniýanyň iň söýlen şahyry hasaplandy. "The Times" gazeti ony 2008-nji ýylda Brtitaniýanyň uruşdan soňky iň beýik ýazyjysy atlandyrdy.
Filip Larkin jemgyýetiniň ýolbaşçysy, şahyryň adynyň Şahyrlar çüňkünde ebedileşdirilmegi babatdaky kampaniýanyň öňüni çeken professor Edwin Dawes onuň 2016-njy ýylda ýurduň medeni merkeziniň ortarasynda, Westminister abbatlygynda, Britaniňýanyň iň beýik ýazyjylarynyň arasynda orun aljagyna buýsanjynyň çäginiň ýokdugyny aýdýar.
Westminister abbatlygyndaky Şahyrlar çüňki ol ýerde 1556-njy ýylda, orta asyrlaryň iň beýik şahyry hasaplanýan Jefriý Çauseriň (Geoffrey Chaucer) jesedi jaýlanandan soň döredilipdir.


text:
21-nji dekabrda Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýurduň welaýat ýolbaşçylary bilen göni aragatnaşyk arkaly geçiren wideoşekilli maslahatynda ýaşaýyş jaýlarynyň, mekdepleriň, çagalar baglarynyň ýyladyş ulgamynyň göwnejaý işini üpjün etmek boýunça tabşyryklary berdi.
Şol bir wagtyň özünde Türkmenistandaky käbir mekdeplere ýeterlik derejede üns berilmeýändigi sebäpli gyş paslynda ýagyş ýagan mahaly, synp otaglaryna ýagnyň geçýändigi habar berilýär.
Lebap welaýatynyň Halaç etrabynyň Müsür obasyndan özüni Hallygözel diýip tanyşdyran kärendeçi zenan öz obalarynda mundan 40 ýyldan gowrak wagt ozal gurlan mekdebiň häzirki ýagdaýy barada Azatlyk Radiosynyň Türkmenistandaky habarçysy Soltan Açylowa gürrüň berdi.


text:
Ukrainanyň maliýe ministriniň 8-nji fewralda bildirmegine görä, häzirki hökümetiň aýak üstünde galyp-galmajagy belli bolýança, Halkara maliýe fondy (HMF) Ukraina maliýe kömegini bermekden saklanar.
Öten hepde ykdysadyýet ministriniň garaşylmadyk ýagdaýda wezipesinden çekilmegi we maliýe ministri Nataliýa Ýareskonyň Ukrainanyň "ICTV" telekanalynda beren beýanatlary syýasy krizisiň Ukrainanyň kreditorlar bilen bolan gatnaşygyna zyýan ýetirme howpunyň bardygyny görkezýär.
Premýer-ministr Arseniý Ýatsenýugyň hökümetiniň il arasynda oňlanma derejesiniň ýokary däldigi ministrliklerde düýpli özgerişler bolar diýen pikirleri oýardy. Galyberse-de, hökümetiň fewral aýynyň ortasynda parlamentde ynamsyzlyk wotumyna uçramagy mümkin.
Ukraina Halkara maliýe fondy, Ýewropa Bileleşigi we Amerikanyň Birleşen Ştatlary tarapyndan üpjün edilen 40 milliard dollar möçberindäki maliýe kömeginiň nobatdaky bölegine oktýabr aýyndan bäri garaşýar.
Maliýe kömeginiň berilmegi hem Ukrainanyň ykdysadyýetini bäsdeşlige ukyply etmäge, ýurtdaky korrupsiýany çäklendirmäge gönükdirilen reformalaryň girizilmegine baglap goýuldy.
Ýöne häzirki syýasy krizis döremezinden öň-de reformalara görkezilýän garşylyk maliýe kömeginiň üçünji bölegi bolan 1.7 milliard dollaryň goýberilmeginiň gijikdirilmegine getiripdi.
Maliýe ministri Ýaresko, häkimiýet başyndaky partiýanyň içindäki korrupsiýa salgylanyp, ykdysadyýet ministri Aiwaras Abromawisiusyň garaşylmadyk ýagdaýda wezipesinden çekilmegi sebäpli dörän syýasy bulam-bujarlyga pulsuzlykdan kösenýän ýurduň agyr baha töleýändigini aýtdy.
Halkara maliýe fondy "syýasy [gurama] däl. Ýöne ol ýerine ýetiriji häkimiýetleriň kimlerdigi belli bolýança we bu häkimiýet kabul edilen şertleri ýerine ýetirmek boýunça jogapkärçiligi öz üstüne alýança garaşmakçy. Olar ozal şol şerleriň esasynda bizi 6.7 milliard dollar bilen üpjün etdiler" diýip, Ýaresko aýtdy.
Ýaresko: "Olar indki hökümeti hem kömek bilen üpjün edip bilerler. Ýöne indiki geljek hökümet jogapkärçiligi, biziň bir ýyl mundan ozal üstümize alan borçlarymyzy öz üstüne almaly" diýip, sözüniň üstüne goşdy.
Abromawisius wezipeden çekilende özüniň korrumpirlenen şahsy bähbitlere "oýnatgy" bolmak islemeýändigini aýdyp, prezident Petro Poroşenkonyň ýakyn ýaranlarynyň birini ministrligiň kontrollygyny öz elinden almaga synanyşýanlykda aýyplady.
Öten hepde Halkara maliýe fondunyň direktory Krisine Lagarde Abromawisiusyň wezipesinden çekilmegi "aladalandyryjy" diýse-de, Ukrainany maliýeleşdirmäge niýetlenen programmada üýtgetme bolar diýmedi.
Ukraina işini batyrman saklamak üçin Halkara maliýe fondy, Birleşen Ştatlar we Ýewropa Bileleşigi tarapyndan üpjün edileýän pula mätäç. Öten ýyl ýurduň ykdysadyýeti 10% aşaklady. Agyr durgunlyk, Orsýet tarapyndan goldalýan separatistler bilen uruş ýurdy pese gaçyrdy. Onuň senagatlaşan gündogar bölegi separatistleriň kontrollygynda.


text:
Türkmenlerde: «Şägirt halypadan ozdurmasa — kär ýiter» diýen nakyl bar. Halypa diýlip, çem gelene aýdylmaýar. Öz kärinde örän köp ýyllar işläp, tejribe toplan, öz işinde hemmelere görelde bolan ussatlary ýaşlara halypa edip goýýarlar.
Saparmyrat Nyýazowyň hökümeti halypalary ýurduň ähli pudagyndan aýyrdy. Kimsini pensiýa ýaşyna ýeten diýip kowdy, kimsini “sokraşşeniýe” bahanasy bilen kowdy, kimsini «ýedi arka» barlamak ýoly bilen kowdy. Şeýlelikde, ýurduň ähli pudagynda halypalar kowlup, ýaşlar ornaşdylar.
Ýaşlar işlese, ýaşlara iş berilse, ýaşlar goldanylsa — muňa ýetesi zat ýok. Ýaşlar ýurduň geljegi, olara hemme babatda kömek etmeli. Ýöne hiç bir pudakda-da ýaşlar otuz-kyrk ýyl işlän, tejribeli halypalarça bolmaýar.
Geliň, bu meselä medisina babatynda seredip geçeliň.
Medisinanyň islendik nokadynda ýaşlara halypa gerek. Çaga dogrulýan öýlerde halypalaryň ornunyň boşlugy has bildirýär. Owadanja halatlar geýip, häli-şindi elindäki aýnajyga seredip, ýüz-gözüni, saçyny ýylmap oturan ýaş gyzlar çaga dogurtmagy başarmaýarlar.
Tebigat aýala şeýle roly beripdir — her näçe kynam bolsa, çagany enäniň özi dünýä indermeli. Tebigatda çagany kesip almak kadasy ýok. Diňe bir ynsan çagasyny däl, eýsem ähli janly-jandaryň çagasyny ene dogurýar. Ejizräk gelinleriň operasiýa boýunça çagany dünýä indermesi sowet döwründe seýrek bolardy. Ýöne medisinada, şol sanda çaga dogrulýan öýlerde-de tejribesiz medisina işgärleriniň orun almagy çaga dogurýan ýaş eneleriň maýyp bolmagyna getirýär. Dogurmaga gelýän on enäniň altysy kesilýär. Kesilmegem ýöne kesilmek däl. Köp çaga dogrulýan öýlerde enäniň ýatgysyny aýyrma hadysasyna çenli ýetýärler. Hatar-hatar ogul-gyz öndürip, bir topar çaganyň ejesi bolmak isleýän ýaş gelinler önelgesiz goýulýar. Operasiýa boýunça çagasy dünýä inýän eneleriň ýatgysy lukmanyň tejribesizliginden aýrylýarmy, ýa-da bu iş bilkastdan edilýärmi, belli däl. Näsagyň keseliniň taryhyny ýazanlarynda bolgusyz bahanalar ýazylýar.Sebäp näme?
Kimler çagalaryň ene garnyndan kesilip alynmagyny her operasiýa üçin lukmana aýlygynyň daşyndan ýüz dollar berilýändigi bilen düşündirýärler, kimler bolsa bu ýagdaýy ýaş medisina işgärleriniň tejribesizligine syrykdyrýarlar. Ýaş lukmanlar çaganyň dünýä inmeli pursadynda dogurýan eneden beter gorkýarlar. Enäniň gan basyşynyň galmagyndan, şol sebäpli çaganyň boglup galmagyndan gorkýarlar. Halypa lukmanyň aýtmagyna görä, çaga dogrulýan wagtda enäniň gan basyşynyň galmagy tebigy hadysa bolýar. Çaganyň ýagty jahana inmekdäki hereketiniň enäniň gan basyşyny ýokarlandyrýandygyny, çaga dünýä inensoň, enäniň gan basyşynyň kadalaşýandygyny ol aýdýar.
Ýöne köp ýaş lukmanlaryň bu hadysadan gorkup, gan basyşyň pesräk ýagdaýynda-da enä gan basyşy peseldýän sanjym edýändigini, şol sanjymyň bolsa, köp ýagdaýda çaganyň hereketini saklaýandygyny, bu ýagdaýyň operasiýa eltýändigini halypa lukman gürrüň berýär.
Çagany almak üçin edilýän operasiýa wagtynda tejribesizlikden, pyçagyň ýatga degmegi netijesinde gan gitme döredip, olar soňra bialaç ýagdaýda ýatgyny aýyrmaly bolýarlar. Oba ýerlerinde çagany operasiýa boýunça alan ýagdaýynda ýatgy tikilen halatda içegeleriň-de ýelmeşdirilip tikilýän hadysalarynyň-da köp bolýandygyny halypa lukmanlar aýdýarlar. Beýle ýagdaýa düşýän gelinler ýene operasiýa salynýar.
Gadym döwürlerde çagany öýünde dogrup ýören türkmenleriň gelinleri häzirki — medisinanyň ösen döwründe çaga dogurmak üçin şeýle jebirlere sataşýarlar. Adamlar lukmanlara ynam edip, olaryň gapysyndan barýarlar. Lukmanlar bolsa olaryň ynamyny şeýdip ýere çalýarlar. Türkmeniň ençeme gelnini öýünde dogurdan, bilimsiz-okuwsyz bir garry kempirçe bolup bilmeýän, ýokary bilimli lukmanlara näme diýip - näme aýtjagyňy bileňok. Lukman diýen zatdan hasap sorap bolýandyr öýdüp, pikir hem etmeýän sada türkmenler nähili jebir-jepalar bilen dünýä inderilenem bolsa, ellerine berilýän çagany seslerini çykarman alyp gaýdýarlar.
«Şägirt halypadan ozdurmasa — kär ýiter» diýen söz dogry boldy. Halypa bolmansoň, şägirtler hiç kimden käri öwrenenoklar hem-de hiç kimden ozjagam bolanoklar. Öz ýagdaýlaryna görä gymyldap ýörler. Çala mydar gymyldy bolsa ýaş eneleri maýyplyga eltýär. Olary birden ýa-da ikiden artyk çaga dogurmaz ýaly güne salýar. Hökümet «Köne kadrlary golaýlaşdyrmaly däl» diýen şygaryny medisina babatda ulanmasyny goýup, tejribeli medisina işgärlerini iň bolman, maslahat berip oturar ýaly, ýaşlaryň arasyna çagyryp getiräýse, halk üçin bähbitli işiň edildigi bolardy.
Maral Agaberdiýewa Aşgabat şäheriniň ýaşaýjysy. Şu blogda öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Londonda ýerleşýän Çatham hausyň, halkara meseleleri baradaky patyşalyk institutynyň ylmy barlagçysy Annet Bohryň pikirine görä, Türkmenistanyň nebit-gaza daýanýan awtoritar dolandyryşy uly bolmadyk ilatly ýurduň ägirt uly möçberdäki gaz ätiýaçlyklarynyň we tebigy gaza bolan global talabyň esasynda, entekler dowam etjege çalym edýär.
Çatham hausyň Orsýet we Ýewraziýa programmasynyň çäginde 8-nji martda çap edilen 100 sahypalyk hasabat «Türkmenistan: Häkimiýet, syýasat we nebit awtoritarizmi» diýlip atlandyrylypdyr.
Hasabatda ýurduň syýasy-ykdysady, sosial durmuşyna içgin syn edilip, türkmen hökümetiniň häzirki ýagdaýy barada anyk netijeler çykarylýar. Ýagny, hasabatda aýdylmagyna görä, Türkmenistanda uglewodorod serişdeleriniň eksport edilmeginden gelýän girdeji giň ýaýrawdaky howpsuzlyk gulluklaryny we gorag guramalaryny maliýeleşdirmek üçin ulanylýar.
Korrupsiýa giň ýaýran we adatça bolşy ýaly, aýdyňlyk düýpden ýok, jemgyýete döwlet býujeti we hökümet çykdajylary, ýagny halk serişdesiniň nämelere harçlanylýandygy baradaky maglumatlar elýeterli edilmeýär.
Şeýle-de hasabat häzirlikçe, ýagny jemgyýetiň talaplarynyň belli bir derejede kanagantlandyrylýan we başga pikirliligiň berk kontrol astynda saklanylýan wagtynda, prezident Berdimuhamedowy we onuň uly bolmadyk elitasyny reforma geçirmäge itekleýän zerurlygyň ýokdugyny belleýär.
«Türkmenistanda häkimiýetiň ümsümlik bilen çalyşmagy netijesinde degişlilikde kän bir tanalmaýan adamyň, Gurbanguly Berdimuhamedowyň häkimiýet başyna gelmegi ekspertleri haýran galdyrdy» diýmek bilen, hasabatyň awtory Annet Bohr, eger Türkmenistanyň awtoritar režiminde geçiş bolsa-da, ýagny häkimiýet çalyşsa hem, onuň täze awtoritar režim bilen çalyşmak ähtimallygynyň uludygyny öňe sürýär.
Tire-taýpa meselesi
Ýurtdaky režim we tire-taýpa meselesine gezek gelende, Bohr, milli gurluşyk babatda edilýän tagallalara garamazdan, entek regional ygrarlylyk faktynyň agalyk edýändigini belleýär.
«Dolandyryjy edaralarda we biznes guramalarynda prezidentiň ahal-teke tiresiniň wekilleri agdyklyk edýär. Kadrlar yzygiderli çalşyrylyp durulýar, emma orta gatlagyň emeldarlary degişlilikde öz girdeji çeşmelerini uzagrak saklaýarlar» diýip, hasabatda aýdylýar.
Türkmen metbugaty ýurtda häkimiýet çalşanyndan soň bilim, saglygy saklaýyş reformalarynyň geçirilendigini habar berýär. Emma Çatham hausyň hasabatynda Türkmenistanyň bilimli kadrlaryň ýiti ýetmezçiliginden ejir çekýändigi aýdylýar.
Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygy astynda başlanan infrastruktura, saglygy saklaýyş we bilim proektleri göz üçin edilen işlere çalym etdi diýip, hasabatda aýdylýar.
Şeýle-de hasabatda günbatar hökümetleriniň we halkara guramalarynyň Türkmenistanda esasan oba hojalygy, saglygy saklaýyş we bilim ýaly syýasy bolmadyk ugurlardaky ösüşi çaltlandyrmak ugrunda tagalla edýändigi bellenilýär. Bular suwuň netijeli ulanylmagy, saglyk sistemasyndaky aýdyňlyk, bilelikdäki bilim we medeniýet baradaky programamalary öz içine alýar.
«Bularyň daşyndan, Azatlyk radiosy, BBC, Amerikanyň sesi, Doýçe Welle ýaly daşary ýurtlardan gepleşik berýän halkara neşirlere, rus we türkmen dillerinde ilata gymmatly alternatiw maglumat berýän az sanly çeşme hökmünde, goldaw berilmeli» diýip, düýbi Londonda ýerleşýän Çatham hausyň hasabatynda aýdylýar.
Şeýle-de hasabat günbatar hökümetleriniň ikitaraplaýyn duşuşyklarda adam hukuklary we din azatlygy meselesini gozgap durmalydygyny, Günbatar ilçihanalarynyň we halkara guramalarynyň hukukçy aktiwistler bilen aragatnaşyk gurmaladygyny, Türkmenistanyň adam hukuklary baradaky hasabatyna degişli halkara forumlarynda syn berilmelidigini nygtaýar.


text:
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow anna güni, 18-nji dekabrda Aşgabatda geçiren hökümet maslahatynda «Türkmenistanyň döwlet gazna obligasiýalaryny goýbermek, ýerlemek we üzlüşmek baradaky» karara gol çekdi.
Bu karar esasynda Türkmenistanyň maliýe ministrligine Türkmenistanyň döwlet gazna obligasiýalaryny goýbermäge ygtyýar berilýär.
Bu obligasiýalar bäş ýyl çenli möhlet bilen, Türkmenistanyň Merkezi bankynyň gaýtadan maliýeleşdiriş göterim derejesinden ugur almak esasynda goýberiler.
Habarda aýdylmagyna görä, Türkmenistanyň döwlet gazna obligasiýalary Türkmenistanyň döwlet býujetiniň ýerine ýetirilişiniň barşynda emele gelen zerurlyga görä, eýeçiliginiň görnüşine garamazdan, edara görnüşli we şahsy taraplara, şol sanda Türkmenistanda işleýän daşary ýurtly edara görnüşli taraplara, ygtyýarly delallalaryň üsti bilen ýetiriler.
Türkmen metbugaty bu karara Türkmenistanyň býujet kodeksinde we Türkmenistanda gymmatly kagyzlar bazaryny ösdürmegiň 2012-2016-njy ýyllar üçin döwlet maksatnamasynda göz öňünde tutulan çäreleri ýerine ýetirmek, gymmatly kagyzlar bazaryny ösdürmek üçin gol çekilendigini habar berýär.
Bu karar Maliýe ministrligini, Merkezi banky, Adalat ministrligi bilen bilelikde, karardan gelip çykýan üýtgetmeleri we goşmaçalary kanunçylyga girizmek barada baradaky teklipleri iki möhletde taýýarlap, Ministrler kabinetine tabşyrmaly.
Türkmenistanyň hökümetinde döwlet gazna obligasiýalaryny goýbermek hakynda gürrüň edilip başlanaly bäri sosial ulgamlarda türkmen döwletiniň gaznasynda emele gelen ýagdaý, ilatyň aýlyk hakyndan tutuljak pullaryň möçberi barada dürli çaklamalar orta atyldy. Emma türkmen prezidentiniň kararynda bu barada anyk maglumat berilmeýär.
Ýöne prezident Berdimuhamedow golaýda Ýaşulular maslahatynda çykyş edip, soňky 20 ýylda ýurtda 17 milliard gowrak dollar möçberinde maýa özleşdirilendigini, iki müň çemesi iri desganyň gurluşygynyň alnyp barylýandygyny aýdypdy.
Şonuň bilen bir wagtda, Türkmenistanda pensiýanyň derejesi öňki sowet ýurtlarynyň arasynda iň pesleriň hatarynda agzalýar.
Munuň üstesine, şu ýylyň başyndan ulagly adamlara mugt goýberilen ýangyç hem ýatyryldy we we benziniň hem beýleki hyzmatlaryň bahasy ýokary galyp, manadyň dollaryň garşylygyndaky hümmeti aşak düşürildi.
Mundanam başga, geçen gezekki däl-de, ondan öňki ýaşulular maslahatynda, tygşytlylyk üçin, mugt berilýän gaz, suw, tok ýaly zatlaryň tölegli bolmagy baradaky pikirler orta atyldy. Bu ýagdaý, nebitiň bahasynyň arzanlamagy, Orsýete garşy girizilen ykdysady sanksiýlar netijesinde, türkmen gaznasynyň ýeňländigi baradaky çaklamalra esas boldy.
Emma muňa garamazdan, Türkmenistan golýada 10 milliard dollar çemesi çykdajysy bolar diýilýän TOPH geçirijisiniň ýurt içindäki böleginiň hem gurluşygyna başlady. Mundan ozal hem synçylar Türkmenistanyň "Altyn asyr" türkmen köli, "Awaza" syýahat zonasy ýaly uly gurluşyklara, sport we edara desgalaryna ummasyz kän serişde harçlaýandygyny belläpdiler.
Türkmen halky mundan ozal diňe sowet hökümetiniň agyr ykdysady kynçylyk çeken ýyllarynda döwlet gazna obligasiýalryny satyn almaga mejbur bolupdy we ýaňy-ýaňylar hem ol 'gymmat kagyzlary' sandyklarynda saklap ýören eneler bardy.


text:
Ýewropa Bileleşiginiň howandarlygynda halkara ekspertleriň garaşsyz komiteti Gürjüstan-Orsýet urşunyň sebäpleri barada ýygnan maglumatlaryny 30-njy sentýabrda ýaýradar.
Geçen hepde Germaniýanyn “Der Spigel” zurnaly bu dokumentde geçen ýylyn awgustyndaky bäs günlük urusda, hususan, Gürjüstan aýyplanar diýip ýazdy.
Emma Brýusseldäki Ýewropa diplomatlary bu tankytlary ret etdiler. Olar ekspertler toparynyn entek raporty taýýarlaýandygyny we ondaky maglumatlary gürjüstanly, orsýetli, amerikaly we Ýewropa Bilelesiginin resmileri bilen maslahatlasýandyklaryny aýtdylar.
Gürjüstanyn prezidenti Saakaswili BMG-nin bas Assambleýasyndaky çykysynda “Der Spigelin” makalasyny tankytlap, “Hiç kim bular ýaly gazeti möhüm hasaplamaýar” diýdi. Orsýet bilen Gürjüstanyn ikisi-de geçen tomusdaky ursa hut özlerinin jogapkärdiklerini ret edýärler.
Sweýsariýaly diplomat Tagliawini Ors-Gürji ursunyn sebäpleri baradaky raportyn taslamasyny taýýarlaýan ekspertler toparyna ýolbasçylyk edýär. Ýewropa Bilelesiginin resmileri komitetin raportyndaky jemlemeler üçin hiç bir temminin berilmejekdigini aýtdylar.
Täze raport, hususan, Gürjüstan barada bolar we basda bu ýurdun hökümetinin dernewçiler bilen ýeterlik hyzmatdaslyk etmändigi habar berildi. Basga wakalar bilen birlikde Gürjüstanyn Günorta Osetiýanyn operatorlaryndan gelýän mobil telefon janlaryna böwet goýandygyna ynanylýar.
Olar urus wagtynda Gürjüstanyn kompaniýalaryna bagly bolupdyr. Ýewropa Bilelesiginin resmileri bu dernewden esasy maksadyn Tbilisinin, Moskwanyn we Orsýetin tarapdary bolan Gürjüstanyn iki regionynyn barlysygyny gazanmakdygyny aýdýarlar.
Garasylýan ylalasyklar
Ýewropa Bilelesiginin resmileri täze raport ýaýradylmazdan owal Gürjüstandaky synçy patrullaryn sanyny köpelti. Diplomatlaryn ýene-de aýtmagyna görä, Moskwanyn, Tbilisinin we iki separatist regionyn arasynda Zenewada geçirilen geplesiklerde özara ylalasyljakdygyna ysarat boldy. Munun bolsa, dawaly zonadaky dartgynlyklaryn önüni almaga kömek etmegi mümkin.
Sol geplesiklerde Ýewropa Bilelesigine wekilçilik eden Piýer Morrel onun çylsyrymly bolandygyna garamazdan, taraplar howpsuzlyk sertnamasy boýunça islesmägi ylalasdylar diýip, Ýewropa Bilelesiginin Brýusseldäki diplomatlaryna geçen annada aýtdy.
Abhaziýa we Günorta Osetiýa garsy bidüzgünçiligi ulanmajakdygy barada aýratyn ylalasyklara Gürjüstanyn gol goýmagyna Moskwa “aýak direýär”. Tbilisi bolsa, bu talaby asla kabul ederliksiz hasaplaýar. Çünki, seýle edilse, onda iki regionyn garassyzlygyny ykrar etmek bolar diýýär.
Seýle-de howpsuzlyk ylalasygynda öý-öwzarsyz ilatyn öz mekanlaryna dolanmagy baradaky ynjyk meselä hem üns berilmegi ahmal. Geçen tomusdaky urus sebäpli on münlerçe Gürjüstanlylar öý-öwzaryny terk etdiler.
Taraplaryn nobatdaky geplesikleri 11-nji noýabrda Zenewada bolar. Sonun ýaly-da Ýewropa Bilelesigi özünin Gürjüstan baradaky strategiýasy boýunça planlaryny Dasary isler ministrlerinin nobatdaky ýygananysygynda maslahatlasar. Munun noýabrda bolmagy ahmal.
Geçen sisenbe güni fransiýaly filosof Lewinin ýolbasçylynda arasynda Çehiýanyn önki prezidenti Waslaw Gawel hem bolan ýewropaly röwsen pikirliler açyk hat ýaýradyp, Abhaziýanyn we Günorta Osetiýanyn Gürjüstana yzyna gaýtarylmagy üçin Ýewropa Bilelesigini Tbilisä kömek etmäge çagyrdylar.


text:
Şenbe güni Orsýetiň Smolensk şäher geňeşiniň deputaty Andreý Ýerşow Holokost gyrgynçylygynda diri galanlar barada aýdan garaýşy bilen baglanyşykly dörän dawalar sebäpli deputatlyk wezipesinden çekildi.
Oktýabr aýynyň ortasynda geçen geňeş maslahatynda ol nasistleriň konslagerinde çagaka tussaglykda bolan adamlara jemgyýetçilik transportundan mugt peýdalanmak ýaly ýeňillikleriň berilmegine garşy çykyş edipdi.
Ol şonda “Näme üçin olara beýle ýeňillik berimeli? Olaryň gyrlyp gutarylmandygy üçinmi?” diýip, sorag goýupdy.
Andreý Ýerşowyň bu eden çykyşynyň audio ýazgysy tiz wagtdan internetde peýda bolanda, köp adamlar muňa ýiti reaksiýa bildirdiler we Ýerşowyň deputatlykdan çekilmegine çagyryş etdiler.
Andreý Ýerşow Orsýetiň dolandyryjy “Ýedinaýa Rossiýa” partiýasynyň agzasy.


text:
Bakyýew bilen ýakyndan işleşen adamlardan 20-ä golaýynyň tussag edilendigi habar berilýär.
Gyrgyzystanyň Milli howpsyzlyk gullugynyň ýolbaşçysy Keneşbek Duşebaýewiň aýtmagyna görä, olaryň hemmesine günä bildirilipdir.
Şeýle hem Gyrgyzystanyň Milli howpsyzlyk gullugynyň ýolbaşçysy hökümetde ýokary derejeli wezipeleri eýelän Bakyýewiň doganlaryny we ogullaryny entek tussag etmek başartmandygyny mälim etdi.
Azatlyk Radiosynyň Gyrgyz gullugynyň beren maglumatlarynda prezident Bakyýewiň edarasynyň öňki ýolbaşçysy Oksana Malewannaýanyň tussag edilendigi habar berilýär.
Malewannaýanyň wezipesinden hyýanatçylykly peýdalananlykda aýyplanýandygy hem maglumatda aýdylýar.
Gyrgyzystanyň öňki prezidenti Bakyýewiň ogly Maksime we Döwlet gullugynyň öňki ýolbaşçysy Nurlan Temirbaýewe garşy halkara gözleg yglan edildi.
Maksim Bakyýewiň kezzaplykda, Temirbaýewiň bolsa beýlekileriň ömrüne we saglygyna wehim salmakda aýyplanýandyklary habar berilýär.
Häzir Belarusda baş pena tapan Bakyýewiň özi hem Bişkekdäki protestlerde heläk bolan adamlaryň ölümine dahyllylykda aýyplanyp, oňa garşy jenaýat işi gozgaldy.
Şu gün Belarusyň Içeri işler ministrligi Bakyýewiň Gyrgyzystana berilmegini sorap, özlerine hiç kimiň ýüz tutmandygyny aýtdy.


text:
2016-njy ýylda Gyrgyzystanyň dini mekdepleriniň işgärleriniň 90%-den gowragyna ýörite iş rugsatnamasy berilmez. Sebäbi olaryň aglabasynda din boýunça ýokary bilim diplomy ýetmezçilik edýär.
Gyrgyzystanyň Dini sertifikasiýa komissiýasynyň ýolbaşçysy Abdulla Asrankulowyň 23-nji fewralda Azatlyk Radiosyna beren maglumatyna görä, 2014-nji ýylda kabul edilen düzgünleriň berk ýerine ýetirilmegi netijesinde ýurduň medreselerindäki mugallymlaryň 92%-i çemesi bilim bermek mümkinçiliginden mahrum bolar.
Şeýle-de, Asrankulow Gyrgyzystanyň Dini meseleler boýunça döwlet komissiýasy ýurduň Baş müftisine medreselerde bilim berýän, emma din bilimleri boýunça ýokary okuw diplomy bolmadyk mugallymlary işden boşatmagy maslahat berer diýdi.
Gyrgyzystandaky 101 medresäniň 72 sanysy öz işgärlerini ýörite iş rugsatnamasyny almak üçin hasaba duruzdy. Bu proses 24-nji fewralda başlaýar.
2014-nji ýylda gyrgyz häkimiýetleri ýurduň dini mekdeplerini düzgünleşdirmek we medreselerde ekstremizmiň öňüni almak maksady bilen ýörite kanun kabul etdiler. Bu kanuna laýyklykda, ýurduň dini mekdepleriniň mugallymlaryndan yzygiderli ýörite iş rugsatnamasyny almak talap edilýär.


text:
Türkmenistanyň Aragatnaşyk ministrliginiň “Türkmentelekom” Döwlet elektroaragatnaşyk kärhanasy ýokary tizlikli Interneti üpjün etjek aragatnaşygyň simsiz ulgamyny giňeltmek boýunça iş alyp barýar.
Hususan-da, golaýda Aşgabatda açylan sebitde iň iri söwda toplumlarynyň we dynç alyş merkezleriniň biri bolan “Berkarar” supermarketini WI-Fi simsiz tor bilen üpjün etmek boýunça işler geçirilýär. Ýokary tizlikli Wi-Fi toruna elýeterliligi üpjün etmek boýunça paýtagtlylaryň dynç almagy gowy görýän ýerleriniň biri bolan “Aşgabat” seýilgähiniň çäginde hem enjamyň gurnama işleri alnyp barylýar.
Häzire çenli “Ylham” seýilgähi “Altyn asyr” TM-CELL öýjükli aragatnaşyk kompaniýasynyň ýerleşýän merkezi binasy, paýtagtyň demir ýol we awtoulag menzilleri, şeýle hem Aşgabadyň halkara aeroporty Wi-Fi torlary bilen üpjün edildi.
Hut şeýle işler “Awaza” milli syýahatçylyk zolagyndaky myhmanhanalarda we iri desgalarda hem dowam etdirilýär. Bu ulgamlary ýurduň belli şypahanalarynda ornaşdyrmak öňde durýan nobatdaky wezipe bolup durýar.
Hünärmenleriň bellemeklerine görä, ýakyn wagtlarda türkmen emeli hemrasynyň uçurylmagy, Türkmenistany dünýä bilen birikdirýän optiki-süýümiň örüsiniň giňemegi bilen, bu ugurda goşmaça mümkinçilikler açylar.


text:
16-njy noýabrda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow göni aragatnaşyk arkaly nobatdaky wideoşekilli iş maslahatyny geçirdi. Oňa welaýatlaryň hem-de Aşgabat şäheriniň häkimleri gatnaşyp, döwlet Baştutanyna özlerine ynanylan işleriň ýagdaýy we ozal berlen tabşyryklaryň ýerine ýetirilişi barada hasabat berdiler.
Welaýatlaryň häkimleri ýerlerde işleriň häzirki ýagdaýynyň barşy, möwsümleýin oba hojalyk işleriniň geçirilişi, oba milli maksatnamasyny üstünlikli amala aşyrmak, şol sanda maksatnamanyň çäklerinde bina edilmegi meýilleşdirilen desgalaryň gurluşygyny üstünlikli ýerine ýetirmek boýunça görülýän çäreler barada hasabat berdiler. Şeýle hem maslahatda «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda gurluşyk işleriniň alnyp barlyşy we şu aýyň ahyrynda Mary şäherinde geçiriljek halkara dabaralar baradaky meselelere garaldy.
Aşgabat şäheriniň häkimi Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurduň baş şäherini has-da abadanlaşdyrmak boýunça ozal beren tabşyryklarynyň ýerine ýetirilişi, şanly senelere gabatlanan çärelere taýýarlyk görlüşi, Aşgabatda alnyp barylýan gurluşyk işleri barada hasabat berdi.
Milletiň Lideri paýtagty gurmagyň nobatdaky tapgyrynyň çäklerinde bina ediljek desgalaryň aýratynlyklary barada aýdyp, öndürijilikli işlemek we mynasyp dynç almak üçin binalaryň içki we daşky bezelişine döredijilikli çemeleşmegi tabşyrdy. Türkmenistanyň Prezidenti şeýle hem Aşgabatda geçiriljek dabaralaryň hem-de halkara çäreleriň ählisine ýokary guramaçylyk derejesinde taýýarlyk görmegi tabşyrdy.


text:
Ýewropa Bileleşigi bilen Türkmenistanyň arasynda alnyp barylýan Adam hukuklary dialogynyň sekizinji tapgyryndan soň, Ýewropa Bileleşigi beýanat ýaýradyp, Türkmenistanyň adam hukuklary ýagdaýyndan çynlakaý alada bildirdi.
Eýse, bu çynlakaý aladalar nämelerden ybarat?
Azatlyk Radiosy bu sorag bilen gyzyklanyp, Ýewropa Bileleşiginiň daşary işler boýunça edarasynyň Orsýet, Gündogar hyzmatdaşlygy we Merkezi Aziýa boýunça metbugat wekili Maýa Koçiýançiç (Maja Kocijancic) bilen söhbetdeş bolup, agzalýan aladalar barada jikme-jik maglumat bermegi sorady.
Azatlyk Radiosy: Siz, adam hukuklary boýunça Ýewropa Bileleşigi bilen Türkmenistanyň resmi wekilleriniň arasynda ýaňy-ýakynda geçirilen gepleşiklerden soňra, ýörite beýanat ýaýradyp, Türkmenistanda adam hukuklarynyň çynlakaý depelenýändigini we bu ýagdaý bilen bagly aýratyn alada bildirýändigiňizi aýtdyňyz. Soňky döwürde şeýle alada galmagyňyza sebäp bolýan haýsydyr bir aýratyn ýagdaý barmy?
Maýa Koçiýançiç: Bilşiňiz ýaly, Ýewropa Bileleşigi uzak wagtdan bäri Türkmenistanda adam hukuklarynyň ýagdaýyna aýratyn alada bildirip gelýär. Biz bu baradaky aladamyzy dürli platformalarda beýan etdik.
Adam hukuklarynyň bozulyşy baradaky ýagdaýlar hökümete degişli bolmadyk guramalar tarapyndan hem yzygiderli ýaýradylýar. Bu barada Birleşen Milletler Guramasynyň çäginde maslahat edilýär, şeýle wakalar žurnalistler, şol sanda siziň žurnalistleriňiz tarapyndan hem dokumentleşdirilýär.
Adam hukuklary boýunça Ýewropa Bileleşigi bilen Türkmenistanyň arasynda geçirilýän ýyllyk ýygnagymyzda bu aladalarymyza türkmen häkimiýetleriniň ýene bir gezek ünsüni çekdik. Bu aladalarymyzy gaty aç-açan we konstruktiw ýagdaýda beýan etdik.
Azatlyk Radiosy: Siziň beýanatyňyzda adam gynamalary barada hem alada bildirlýär Bu ugurdan gozgalan haýsydyr bir takyk ýagdaý ýa şahsyýet hakda giňişräk maglumat berip biljekmiň?
Maýa Koçiýançiç: Elbetde, ýygnakda şoňa meňzeş dürli ýagdaýlar hakda gürrüň edildi, adam gynamalar hakdaky aladamyz olardan diňe biridi. Adam hukuklarynyň bozulýandygyny görkezýän ençeme takyk ýagdaýlara olaryň ünsüni çekdik.
Azatlyk Radiosy: Beýanatyňyzda käbir bendileriň, esasanam, türmede ýitirim bolandygy aýdylýan bendileriň saklanýan ýerleri hakda hem türkmen wekillerinden takyk maglumat talap edendigiňiz aýdylýar. Şeýle soraglaryňyza takyk jogap alyp bildiňizmi? Meselem, Boris Şyhmyradowyň ýagdaýy hakda nähili maglumat berdiler?
Maýa Koçiýançiç: Türmede ýitirim bolan bendiler barada türkmen resmilerinden doly maglumat soradyk, olar bu barada käbir maglumatlaram berdiler. Biz häzir berlen şol maglumatlary seljermekçi. Sişenbe günki ýygnakda biz türkmen resmilerini şol ugurdan berlen maslahatlary berjaý etmäge çagyrdyk.
Şeýle-de Boris Şyhmyradow barada, BMG-niň degişli rekomendasiýasyna laýyklykda, onuň türmeden boşadylmagyny soradyk. Emma edil häzir meniň onuň ykbaly barada aýdyp biljek takyk maglumatym ýok.
Azatlyk Radiosy: Türkmen resmileriniň bu meselede size beren jogaplaryny nazarda tutup aýtsaňyz, siz Şyhmyradowyň henizem diridigini aýdyp biljekmi?
Maýa Koçiýançiç: Aýdyşym ýaly, biz bu baradaky pozisiýamyzy olaryň öňünde aç-açan beýan etdik. Emma, öň hem aýdyşym ýaly, onuň edil häzirki ýagdaýy barada bizde goşmaça maglumat ýok.
Azatlyk Radiosy: Bize has ýakynrak bir tema ünsüňizi çekip, Azatlyk Radiosynyň türmedäki habarçysy Saparmammet Nepesgulýewiň ýagdaýy hakda sorasym gelýär, o barada gürrüň boldumy ýygnakda?
Maýa Koçiýançiç: Biz ençeme bendiler hakda takyk maglumatlar soradyk, şeýle-de biz ençeme takyk ýagdaýa olaryň ünsüni çekdik, olaryň arasynda Azatlyk Radiosynyň habarçysy Nepesgulýew hem bar. Bu ilkinji gezek däl, mundan ozalky ýygnaklarda hem bu ýagdaýa türkmen resmileriniň ünsüni çekipdik.
Biz türkmen resmileriniň ünsüni 2015-nji ýylyň dekabarynda BMG-niň eden-etdilikli tussag etmelere gözegçilik edýän iş toparynyň rekomendasiýasyna çekip, Nepesguyýewiň boşadylmagyny talap etdik.
Azatlyk Radiosy: Bizi aýratyn alada goýýan zatlardan birem Nepesgulýewiň häzirki ýagdaýy barada nämälimligiň höküm sürmegi, onuň saglygy barada täzelik barmy? Resmiler [bu hakda] bir zat diýdilermi?
Maýa Koçiýançiç: Elbetde, aladaňyza düşünýäris, Nepesgulyýewiň ýagdaýy gozgaldy, biz türkmen resmilerinden, onuň ýagdaýy bilen bagly [berilýän] degişli rekomendasiýalara gulak asyp, ony boşatmaklaryny soradyk. Edil häzirki wagtda bu meselede goşmaça maglumat bermäge ýagdaýym ýok.
Azatlyk Radiosy: Beýanatyňyzda, hereket azatlygyna üns çekilip, bu barada hem alada bildirilipdir. Soňky döwürde bu babatdaky howatyrlanmalaryňyza esas bolaýjak haýsydyr bir aýratyn ýagdaýlar bolup geçdimi?
Maýa Koçiýançiç: Hereket azatlygy barada beýanatymyzda öňe sürlen pikirler, haýsydyr bir takyk waka ýa ýagdaýa esaslanmaýar, emma hökümete degişli bolmadyk dürli guramalaryň raportlaryndan hem belli bolşy ýaly, käbir adamlaryň ýurtdan çykmagyna rugsat edilmezligi bilen bagly wakalar wagtal-wagtal ýüze çykyp durýar.
Şeýle-de, welaýatlardan gelip, Aşgabatda ýaşamak we işlemek isleýän adamlaryň başdan geçirýän ýagdaýlaryny, kynçylyklaryny hem bilýäris, bu aladalar şu we şoňa meňzeş ýagdaýlar nazarda tutulyp orta atyldy.


text:
16-njy sentýabrda Simferopolda Orsýetiň howpsuzlyk güýçleri Krym tatarlarynyň milli geňeşi Mejlise reýd geçirdiler. Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynyň habarçysy 10 polisiýa wekiliniň we ýüzi nikaply harby geýimli alty ýaragly adamyň Mejlisiň daşyny gabap, hiç kimiň binadan çykmagyna rugsat bermändigini habar berdi.
Binanyň içinde barlag geçiren polisiýa işgäri Krym tatarlarynyň “Awdet” atly gazetini gözleýändigini mälim etdi. Şeýle-de polisiýa Mejlisiň agzasy Eskender Bariýewiň öýüni döküp, onuň kompýuterlerini elinden aldy. 15-nji sentýabrda üç sany ýüzi nikaply ýaragly adam Mejlisiň binasynyň üstünden ukrain baýdagyny aýyrdy.
Krym tatarlarynyň aglaba bölegi Orsýetiň Krym ýarymadasyny Ukrainadan bölüp, öz düzümine goşmagyna garşy çykdy we 14-nji sentýabrda geçirilen ýerli saýlawlary boýkot etdi.


text:
ABŞ-nyň 2016-njy ýylyň prezidentlik saýlawlaryna dalaşgärler 14-nji iýulda prezident Barak Obamanyň goldamagynda Eýranyň ýadro programmasy boýunça ylalaşyga gol çekilmeginden soň Eýran babatynda berk çykyş etdiler.
Bu ylalaşyk öňde baryjy dalaşgärlerden diňe biri – Demokratik partiýasy tarapyndan öňe sürlen Hillary Rodman Klinton tarapyndan goldandy.
Emma hatda Klinton hem respublikan garşydaşlary ýaly Eýranyň her bir ýalňyş ädimi üçin basyş etmäge taýýarlyk bildirdi.
Respublikan dalaşgärleriniň köpüsi wezipä geçen badyna ilkinji etjek işiniň ylalaşygy ýatyrmakdygyny aýtdylar.


text:
Pakistanyň öňki prezidenti Perwez Muşarraf keselhana ýerleşdirildi. Polisiýanyň maglumatyna görä, Muşarraf sud diňlenişigine alnyp barylýarka, ol döşündäki agyrydan şikaýat edipdir.
Muşarrafyň dönüklik aýyplamalary bilen bagly penşenbe güni Yslamabatda geçiriljek ýörite suda gatnaşmagy tabşyryldy. Ol bu suda gatnaşmasa, tussag edilip bilner. Muşarraf howpsuzlyk aladalaryny sebäp görkezip mundan ozalky iki sud diňlenişigine gatnaşmandy.
Ýetmiş ýaşyndaky öňki general 2007-nji ýylyň noýabr aýynda ýurtda adatdan daşary ýagdaýy yglan edeni we konstitusiýany togtadany üçin dönüklikde aýyplanýar. Muşarraf aýyplamanyň syýasy maksatlydygyny aýdyp, ony ret etdi.
Şeýle-de, ol 1999-2008-nji ýyllarda ýurdy dolandyran döwri bilen ilteşikli aýry-aýry sud işinde birnäçe beýleki aýyplamalar bilen hem ýüzbe-ýüz bolýar.


text:
Ýewropa Parlamentiniň delegasiýasynyň wekili Krzysztof Lisek häzir tussaglykda saklanýan Gürjüstanyň ozalky premýer-ministri Iwane Merabişwilini baryp gördi.
Sişenbe güni deslapky tussaghanada geçen duşuşygyndan soň, Lisek Merabişwiliniň saklanýan kamerasynda telewizoryň ýokdugyny aýtdy. Ol munuň netijesinde Merabişwiliniň Gürjustanda bolýan soňky özgerişliklerden bihabar galýandygyny aýtdy.
Lisek Merabişwiliniň öz ýakynlary bilen dowamly duşuşdyrylmaýandygyna haýran galandygyny hem sözüne goşdy.
Prezident Mihaýil Saakaşwiliniň “Birleşen milli hereket” partiýasynyň baş sekretary Merabişwili geçen aý tussag edilipdi. Oňa wezipe ygtyýarlyklaryndan hyýanatçylykly peýdalanmak, galplyk ýaly aýyplamalar ýöňkelýär.
Merabişwili aýyplamalaryň syýasy matlap bilen galplaşdyrylandygyny öňe sürýär.


text:
10-njy iýunda Orsýet Ýewropadaky öz territoriýasy Kaliningradda harby türgenleşiklere başlady. Mundan bir gün öň NATO Orsýetiň serhediniň golaýynda öz harby türgenleşiklerine başlapdy.
Orsýetiň Goranmak ministrligi öz harby maşklaryna Baltiýa deňzindäki harby flotuň, Orsýetiň howa güýçleriniň we desant goşunlarynyň gatnaşýandygyny aýtdy. Orsýetiň günbatar regiony bolan Kaliningrad NATO agza döwletler Litwanyň we Polşanyň arasynda ýerleşýär.
Şol bir wagtda-da NATO öňki sowet ýurtlary Latwiýada, Litwada we Estoniýada özüniň iň uly harby türgenleşikleriniň birini geçirýär. Harby maşklar mart aýynda Ukrainanyň Krym ýarymadasynyň anneksiýa edilmeginden soň NATO-nyň we Orsýetiň arasynda dörän dartgynly döwürde geçirilýär.
NATO-nyň baş sekretary Anders Fogh Rasmussen 10-njy iýunda Brusselde şeýle diýdi: “Biz Ýewropada goranmak üçin goýumlary artdyrmaly we NATO-da öz howpsuzlyk hyzmatdaşlygymyzy güýçlendirmeli”.
NATO-nyň 9-njy iýunda Latwiýada başlanan maşklaryna 10 ýurduň 4700 harbysy we 800 harby ulagy gatnaşdyrylýar.
Orsýet NATO-nyň harby türgenleşiklerine garşy çykyş etdi we ony “agressiýa hereketi” diýip atlandyrdy.


text:
Eýranyň gepleşikleri alyp barýan wekilleri dünýäniň iň täsirli alty döwletiniň diplomatlary bilen duşuşyklarynyň ikinji gününi dowam etdirip, ýadro meselesi boýunça gepleşikleriň aýgytly tapgyryna ýetdiler.
Wenada geçirilýän gepleşikler 21-nji iýuna çenli dowam etdiriler we Eýranyň ýadro mümkinçiliklerini çäklendirýän hemmişelik ylalaşygy gazanmak maksadyny öz öňünde goýýar.
BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşiniň hemmişelik bäş agzasy we Germaniýa Tähranyň ýadro programmasynyň togtadylmagyny we ýurduň ýadro obýektleriniň halkara gözegçileri üçin elýeterli bolmagyny isleýärler.
Eýran özüniň ýadro ýaragyny döretmäge synanyşýandygy barada Günbatar tarapyndan bildirilýän aladalanmalaryň soňuna çykmak boýunça ylalaşyk baglaşyp, halkara sanksiýalarynyň ýatyrylmagyny isleýär.
Eýranyň prezidenti Hassan Rohani 20-nji iýula çenli hemmeşelik ylalaşygy baglaşmagyň öňünde duran “gapma-garşylyklary hoşniýetlilik we maýyşgaklyk bilen” aradan aýyryp boljakdygyny aýtdy.
Geçen aýda gepleşikler Eýranyň saklap galmak isleýän sentrifuga gurallarynyň sany sebäpli petige direlipdi.


text:
Türkiýäniň merkezi böleginde ýerleşýän Nigde şäherindäki uniwersitetde okaýan türkmenistanly talyplar Halkara Nowruz baýramy mynasybetli geçirilen dabaralara gatnaşdylar. Bu barada www.hurriyet.com.tr saýty habar berýär.
Türki döwletlere wekilçilik edýän talyplaryň gatnaşmagynda guralan dabarada türkmenistanly ýaşlar dutarda, gazagystanly talyplar dombrada saz çalsa, pakistanly oglan-gyzlar özleriniň milli tanslaryny ýerine ýetirdiler.
Türkmenistanly talyplar Halkara Nowruz baýramy mynasybetli guralan baýramçylyk dabarasynda türkmen halkynyň gadymy däp-dessurlaryny ýerine ýetirmek bilen talyp deň-duşlaryny özleriniň milli aýratynlyklary bilen tanyşdyrdylar. Dabaranyň dowamynda 15 döwletiň wekilleri öz çykyşlary bilen onuň şatlyk-şowhunyny artdyrdylar.
Nigde şäherindäki uniwersitetiň rektory Adnan Görür öz çykyşynda: “Baýdagymyzda, dilimizde tapawut bar hem bolsa bu ýerde okaýan ýaşlaryň bir-birine ruhy taýdan ýakyndyklaryna şaýat bolýarys” diýip, nygtady.
Türkiýäniň Nigde uniwersitetinde dünýäniň 33 döwletine wekilçilik edýän 3,5 müňe golaý talyp, şol sanda türkmenistanly talyplar hem bilim alýar.


text:
Düýbi Wenada ýerleşýän «Türkmen inisiatiwasy» topary Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň Türkmenistandaky ilçisi Arsim Zekolliniň ýolbaşçylyk edýän merkezinde turan oňşuksyzlyk zerarly işden aýrylandygyny ýazýar.
«Türkmenistanyň Hronikasy» internet saýtynyň tassyklamagyna görä, Aşgabatdaky merkeziň ýolbaşçysy Arsim Zekolli geçen ýylyň noýabrynda turan galmagal zerarly ÝHHG-niň Wenadaky baş edarasyna çagyrylyp, Türkmenistandaky işini wagtyndan öň togtatmaly edilipdir.
Noýabrdan bäri ýok
«Türkmen inisiatwasy» ilçiniň geçen noýabrda Wena çagyrlaly bäri Aşgabatda görünmändigini ýazýar. Emma ÝHHG-niň Aşgabatdaky merkeziniň işgäri Azatlyk Radiosynyň bu aýdylýanlar barada beren soragyna «ilçiniň häzir dynç alyşdadygyny we soraglarymyzy işe çykanda onuň özüne berip biljekdigimizi» aýtmak bilen gysgaça jogap berdi.
«Türkmen inisiatiwasy» guramasynyň başlygy Farid Tuhbatullin özleriniň bu maglumata halkara gurluşlary arkaly hem tassyknama almagy başarandyklaryny, ÝHHG-niň Aşgabatdaky ilçisiniň formal ýagdaýda hakykatdan hem dynç alyşda hasaplanýandygyny, ýöne iki ýarym aýdan gowrak wagta çekýän dynç alşyň bolmaýandygyny aýdýar.
Tuhbatulliniň maglumatlaryna görä, ilçi Zekolli indi Aşgabada ilçi hökmünde dolanyp barmaz. Ol munuň sebäbini ÝHHG-niň hem Aşabatdaky, hem Wenadaky edarasynda turan galmagal bilen düşündirýär. Ýöne Tuhbatullin özlerine bu galmagalyň anyk sebäplerini anyklamagyň başartmandygyny boýun alýar hem iki çaklamany öňe sürýär. Ol çaklamalaryň biri ÝHHG-niň Aşgabatdaky merkeziniň Türkmenistanda adam hukuklaryna gözegçilik etmezligi hem raýat jemgyýetleriniň wekilleriniň Wenadaky merkeze köp sanly arza-şikaýat ýazmaklary bilen bagly.
Tuhbatulliniň ikinji çaklamasyna görä, Aşgabatdaky merkeze iki ýyl mundan öň ilçi bellenen Arsim Zekolli ol ýerde özünden öň işläp ýören adamlar bilen oňuşmandyr.
ÝHHG-niň Wenadaky edarasynyň sözçüsiniň orunbasary Wirjinia Kolloudan Azatlyk Radiosynyň Arsim Zekolliniň Aşgabatdaky merkeziň ýolbaşçylygyndan boşadylandygy baradaky habarlar hakynda beren soragyna «Ilçi häzir dynç alyşda, ýöne ol Aşgabatdaky işini togtatmak kararyna geldi, ol wezipä başga adam gözlenýär» diýip, jogap berdi.
Adam hukuklary
ÝHHG-niň Aşgabatdaky ilçisi barada ýaýran habarlar resmi dilde nähili düşündirilse-de, Türkmenistandaky adam hukuklary meselesi indi halkara guramalarynyň resmilerini hem çynlakaý pikirlenmäge iterýän ýaly görünýär.
Adam hukularyna gözegçilik edýän “Human Rights Watch” guramasynyň golaýda çap edilen ýyllyk hasabatynda Türkmenistanda geçen ýyl hem öňki ýyllaryň repressiw usullaryna dolanmagyň dowam etdirilendigi, ÝHHG-niň we BMG-niň bolsa bu ýurduň içinde seminar geçirmek we tehniki kömek teklip etmekden başga suwytly bir iş edip bilmeýändigi aýdylýar.
Aşgabatda ýaşaýan raýat aktiwisti Natalýa Şabunsyň pikirine görä, BMG-niň we ÝHHG-niň ýerli wekilhanalarynyň doly hereketsizligi we gyra çekilmegi Türkmenistanyň nurbatlary has-da berkidip, ozalam az bolan hukuk giňişligini okgunly daraltmagyna ýol açýar.
Hukuk meselelerini öwrenýän aşgabatly žurnalist Aşyrguly Baýryýew ÝHHG-niň Aşgabatdaky merkeziniň ilki açylanda gowy işleri edendigini, şonuň üçin adamlaryň şol döwürde edilen gowulyklary henizem ýatlaýandyklaryny aýdýar.
Hukuk goraýjy F.Tuhbatulliniň pikirine görä, ÝHHG-niň Aşgabatdaky wekilhanasy indi diňe häkimiýetleriň rugsat berýän çäginde işleýär we resmi Aşgabat bu merkeziň ýurtda adam hukuklary, sosial pudak, ykdysady ýagdaý babatda gözegçilik etmegini islemeýär.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama öz hödürlemekçi bolýan ýarag kontrollugy kanuny barada karara gelenlerinde, Kongresiň agzalarynyň “öz wyjdanlaryny synamalydygyny” aýtdy.
Ol duşenbe güni Ak tamda öz ilkinji möhletiniň soňky metbugat ýygnagynda eden çykyşynda ýarag satyn alýanlaryň şahsyýetiniň berkräk barlanmagy, hüjüm ýaraglaryna gadaganlyk girizilmegi, has köp ok sygýan okdanlaryň çäklendirilmegi jemgyýetçilik howpsuzlygyny ýokarlandyrmak üçin “esasly” ädimler bolup durýar diýdi.
Ýarag baradaky islendik täze kanun Kongresde berk garşylyga duçar bolar.
Şeýle-de Obama Kongresde federal bergi çägi üstünde boljak maliýe darkaşy barada gürrüň etdi.
Ol “Biz bergisini töläp bilmeýän döwlet däl” diýip, respublikanlaryň ýurduň borçlaryny tölemek üçin eglişikleri talap etmezliklerini talap etdi.


text:
Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň guramaçylygynda Aşgabatda geçirilen tegelek stol diskussiýasy Türkmenistanyň köpçülikleýin habar serişdelerine degişli kanun reformasyna bagyşlandy. Bu barada guramanyň resmi maglumatynda aýdylýar. Türkmenistanda köpçülikleýin habar serişdeleriniň işini düzgünleşdirýän kanun 1991-nji ýylda kabul edilipdi.
Guramanyň resmi maglumatyna görä, 15-nji noýabrda öz işini tamamlan bu çäräniň gidişinde habar serişdelerini dolandyrmak we Türkmenistanda metbugat azatlygyny öňe sürmek üçin kanun çykaryjy mehanizmleri işläp düzmek meseleleri maslahat edildi. Şeýle-de milli kanunlary halkara kadalaryna sazlamak üçin zerur düzedişlere we ýurtda daşary ýurt žurnalistleriniň akkreditasiýa edilmegine we işlemegine degişli düzgünlere garaldy.
ÝHHG-niň Aşgbatdaky edarasynyň wekilleriniň, guramanyň Metbugat azatlygy boýunça wekili Dunýa Miýatowiçiň gatnaşmagynda we türkmen hakimiýetleri bilen hyzmatdaşlykda geçiren bu çärä Türkmenistanyň parlamentiniň we metbugat meselelerine baglanyşygy bolan döwlet edaralarynyň we köpçülikleýin habar serişdeleriniň wekilleri gatnaşdylar.
Metbugat azatlygy temasy ÝHHG tarapyndan soňky aýlarda birnäçe gezek gozgaldy. Guramanyň Metbugat azatlygy boýunça wekili Dunýa Miýatowiç bu temany sentýabr aýynda Aşgabada eden saparynyň dowamynda türkmen häkimiýetleri bilen geçiren gepleşiklerinde hem orta atdy. Ol şonda türkmen hökümetini mediadaky çäklendirmeleri ýeňilleşdirmäge hem-de internetiň elýeterliligini artdyrmaga çagyrypdy.
Dünýä ýurtlarynda media azatlygynyň ýagdaýyna syn edýän halkara guramalaryň hasabatlarynda Türkmenistan metbugat azatlygyny iň berk çäklendirýän ýurtlaryň arasynda görkezilýär. Garaşsyz žurnalistler yzarlanmak howpy astynda galýarlar. Garaşsyz žurnalist Döwletmyrat Ýazgulyýew şu ýylyň sentýabr aýynda açyk-aýdyň bolmadyk şertlerde 5 ýyl türme tussaglygyna höküm edilip, ýakynda türmeden boşadylypdy.
Halkara hyzmatdaşlygynyň netijeleri
Türkmenistanda metbugat azatlygynyň çäklendirilmegini adam hukuklaryny goraýjy guramalar hem ýazgaryp gelýärler, emma olar Türkmenistanyň soňky döwürde halkara jemgyýetçiligi bilen aktiwleşdiren gepleşikler prosesiniň oňly netije bermän gelýänligine ünsi çekýärler.
Türkmenistanyň daşynda hereket edýän “Ynsan hukuklary we demokratiýa ugrunda” atly guramanyň ýolbaşçysy Anatoliý Fomin erkin metbugat bolmadyk ýerde geçirilýän çärelerden netijä garaşmaýandygyny, şeýle çäreleriň Türkmenistanyň demokratiýa tarap ymtylýan ýurtdugyny görkezmek üçin geçirilýändgini, emma olardan hiç hili netije bolmajakdygyny öňe sürýär.
Käbir synçylar Türkmenistanyň demokratik ýörelgeleri ornaşdyrmak maksady bilen geçirýän halkara gepleşikleriniň netijesizliginiň sebäbini halkara guramalarynyň türkmen hökümetinden edýän talaplarynyň gowşaklygynda görýärler.
Ynsan hukuklaryny goraýjy “Türkmen inisiatiwasy” guramasy oktýabr aýynyň başynda ýaýradan maglumatynda ÝHHG-niň Metbugat azatlygy boýunça wekili Dunýa Miýatowiçiň Aşgabada eden saparynyň dowamynda türkmen hökümeti bilen geçiren dialogyny “konstruktiw” diýip atlandyryp, onuň netijeli boljagyna öňünden ynam bildirmegini tankytlady. “Türkmen inisiatiwasy” bu iri halkara guramasy türkmen hökümetinden anyk işleri talap etmeli diýip hasaplaýar.
Ynsan hukuklaryny goraýjy Antoliý Fomin bolsa Türkmenistanda metbugat azatlygynyň ösüşi diňe türkmen häkimiýetlerine garaşly diýip pikir edýär. “Olar bolsa öz garaýyşlaryndan tapawutlanýan maglumatlara ýol berjege meňzemeýärler. Şu günki gün milli habar serişdelerinden diňe prezidentiň edýän işi barada habar berip, ony wasp etmek talap edilýär” diýip, Fomin aýdýar.
ÝHHG-niň maglumatynda agzalan milli medianyň reformasy barada Turkmenistanyň metbugatynda maglumat berilmedi. Agzalan reformanyň çäginde ýurtda geçirilýän çäreler barada hem türkmen habar serişdelerinde agzalmaýar. Habar serişdeleriniň öz işine degişli berýän maglumatlary esasan ýurduň prezidentiniň käýarym bildirýän nagilelikleri bilen çaklenýär.
Aşgabatdaky çärä gatnaşan ÝHHG-niň Metbugat azatlygy boýunça wekili Dunýa Miýatowiç bu duşuşykda ÝHHG-niň ekspertleri tarapyndan edilen rekomendasiýalaryň Türkmenistanyň tiz wagtda kabul etjek täze kanunynda hasaba alynjagyna ynam bildirdi. Ol täze kanunyň ýerine ýetirilip, medianyň çäklendirilmezden işlemegine ýol berilmeginiň zerurdygyny nygtady.


text:
Türkmenistanda sportuň täze görnüşi — skaýranning özleşdirilip başlandy. Bu alpinizmiň bir görnüşi bolup, onda ep-esli üýtgäp duran belentlikli, beýikli-pesli ýerden tizlige ylganylýar. “Skaýranning” iňlisçeden terjime edilende “belentlikde ylgamak” diýmegi aňladýar.
Skaýranning boýunça Türkmenistanyň Kubogynyň birinji tapgyry Gökdere jülgesinde geçirildi. “Sagdynlyk we bagtyýarlyk” biraýlygynyň öňüsyrasynda bolup geçen bu ýaryş Arçabil etrap häkimliginiň ýardam bermeginde Sport baradaky döwlet komiteti bilen “Agama” alpinistler kluby tarapyndan guraldy diýip, “Neýtralnyý Turkmenistan” gazeti habar berýär.
Türkmenistanyň Kubogynyň birinji tapgyrynyň çäklerinde türgenler Duşak-Erekdag dagynyň (2482 m) etegine ýygnandylar, olar hut şu belentlige çykmalydyrlar. Beýikli-pesli belentlik bilen 12 kilometrden gowrak aralygy geçmek ýeňil bolmadyk synaga öwrüldi.
Türgenler 1000 metr belentlikdäki ilkinji barlag nokadyna diýseň ýygy ýagdaýda geldiler. Ýöne esasy synag heniz öňdedi.
Deňiz derejesinden 2000 metr belentlige galýan ýol bölegi esli aralyga uzaýanlygy we kötelligi bilen tapawutlanýardy. Muňa garamazdan, ýiti göreş dowam etdi. Ahyrky netijede bäsleşigiň ykbaly soňky 500 metr aralykda çözüldi.
Netijede aşgabatly Alekper Ahmedow bilen Maksim Gordiýenko ýeňiji boldy. Olara Duşak-Erekdag aralygyny geçmek üçin 2 sagat 21 minut gerek boldy. Balkanabatly Wladislaw Aliýew üçünji orny eýeledi. Zenanlardan iň gowy netijäni Mähri Kulyýewa (Aşgabat) görkezdi.
Türgenlere öňde ýene üç tapgyr: sentýabrda Harlasangdaky (1643 m), noýabrda Arlandaky (1881 m) we dekabrda Saglyk ýolundaky jemleýji bäsleşikler garaşýar.


text:
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow anna güni bolan hökümet maslahatynda nobatdaky kadr çalşygyny geçirdi.
Türkmenistanyň Ministrler kabinetiniň başlygynyň orunbasary, söwda pudagyna gözegçilik eden we şol bir wagtda Prezident aparatynyň iş dolandyryjysy bolup işlän Pälwan Taganow, işinde goýberen düýpli kemçilikleri üçin, eýelän wezipelerinden boşadyldy.
Şeýle-de prezident Ýokary gözegçilik palatasynyň başlygy Batyr Atdaýewi wezipesinde boşadyp, ony Söwda we daşary ykdysady gatnaşyklar, Döwlet haryt-çig mal biržasy, Senagatçylar we telekeçiler birleşigi ugruna gözegçilik edýän wise-premýeriň wezipesine belledi. Atdaýew Ahal welaýatyna hem gözegçilik eder diýip, TDH habar berýär.
Şeýle-de prezident Berdimuhamedow wise-premýer Ş.Durdylyýewi prezident diwanynyň we Ministrler kabinetiniň iş dolandyryjysy wezipesine belledi. Ol Ahal welaýatyna gözegçilik etmekden boşadyldy diýip, türkmen mediasy habar berýär.


text:
Hiphen ýene-de şeýle diýýär: “Şol bir wagtyň özünde-de, Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi bu ugurda işe başlamak barada guramanyň tekliplerini bireýýäm inkär etdi. Türkmenistanyň premýer-ministriniň orunbasary Saparlyýew inçekesele ýoluganlara kömek etmek barada hökümete ýardam bermäge çagyrdy. Emma gepleşiklere ýene-de saglyk ministrligi böwet boldy”. Hipheniň bu sözleri guramanyň metbugat beýanatynda habar berildi.
Kristof Hiphen Azatlyk Radiosynyň Türkmen gullugyna beren interwýusynda inçekesele garşy göreş boýunça bu programmanyň täzedigini aýdyp, sözüni dowam etdi. “Biziň Saglyk we derman senagaty ministrligi bilen gepleşiklerimizde hiç bir ösüş bolmady. Biz juda seresaply bolmagymyzyň gerekdigine düşündik. Netijede biziň Türkmenistanda programmamyz 14-nji dekabrda togtadyldy” diýip, “Serhetsiz lukmanlar” toparynyň Türkmenistan boýunça programmasynyň menejeri Kristof Hiphen belledi. “Gynandyryjy fakt”
Bu guramanyň işini togtatmagy bilen bagly Türkmenistanyň Saglyk we derman senagaty ministrligi kommentariý bermedi. Emma ýerli synçy A.Baýryýew toparyň işlerini togtatmagynyň ýakymsyz habardygyny aýtdy. “Bu guramanyň birnäçe ýyl işländen soňra, ýurdy terk etmegi oňlamaly ýagdaý däl. Oňa häkimiýetleriň käbir hereketleriniň sebäp bolandygy hem gynandyrýar”.
Onuň pikiri bilen Şwesiýada ýaşaýan ýazyjy A.Welsapar hem ylalaşýar. "Türkmenistanda işlän abraýly Halkara guramalaryň iň soňkusynyň diýen ýaly ýapylmagy örän gynandyryjy fakt" diýip, A.Welsapar aýdýar.
“Serhetsiz lukmanlar” toparynyň ýaýradan metbugat beýanatyna görä, beýleki Merkezi Aziýa döwletleri ýaly, Türkmenistanda hem inçekeseliň giň ýaýrandygy uly alada döredýär. Hususanda, inçekeseliň dürli däri-dermana uýgunlaşan görnüşiniň tiz döremegi we ýaýramagy hasam howatyrlandyrýar.
Türkmenistanda işlän abraýly Halkara guramalaryň iň soňkusynyň diýen ýaly ýapylmagy örän gynandyryjy fakt.
Saglyk we derman senagaty ministrliginiň habaryna görä, inçekeseliň hut şu görnüşiniň oňa täze ýoluganlaryň 21 prosente golaýyndan we owal bu kesele duçar bolanlaryň 33 prosentinden tapyldy. Bulary inçekeseliň däp bolan shemasy boýunça bejermek hiç bir netije bermeýär diýip, metbugat beýanatynda habar berildi.
“Eger hakykaty aýtsak, bu görkezijiler Türkmenistanda inçekesel bilen bagly ýagdaýlaryň has-da ýaramazdygyny görkezýär” diýip, Hiphen aýdýar. Häzirki döwürde inçekeseliň köp däri-dermana uýgunlaşan görnüşini doly bejermek mümkin däl. Emma bu kesel barada Global Fonduň hödürlän beýanatynda şol işiň juda gowşak durmuşa geçirilýändigi bellenildi.
“Türkmen döwletiniň inçekesel baradaky strategiýasynda bu derde ýoluganlaryň ilkinjisiniň 2013-nji ýylda bejergi aljakdygy aýdylýar. Emma adamlar eýýäm ölýärler” diýip, “Serhetsiz lukmanlar” toparynyň düýnki metbugat beýanatynda nygtalýar.Halkara guramalar ýurdy terk edýär
Soňky döwürde Türkmenistanda işini togtadan Halkara guramalaryň biri Kaunterpart Konsorsium topary. Düýbi Wenadaky adam hukuklary boýunça “Türkmen insiatiwasy” guramasynyň maglumatyna görä, bu topar soňky üç ýylda graždan jemgyýeti barada üç sany uly proýekti amala aşyrdy. Ol ahyrky programmasynda ýerli dolandyryş organlary bilen işleşmegi göz öňünde tutupdy diýip, “Türkmen inisiatiwasy” ýazdy. Emma şol toparyň näme üçin ýapylandygy barada habar berilmedi.
Mundan başga-da şu ýyl Amerikanyň “Parahatçylyk korpusynyň” meýletinçileriniň Türkmenistana baryp bilmändigini käbir adam hukuklary toparlary ýazdy. Eýse, bu ýagdaýlar nämäniň alamaty bolmagy mümkin? Ýazyjy A.Welsaparyň pikiriçe, bu zatlaryň häkimiýetdäki intrigalar bilen bagly bolmagy ahmal.
"Käbir Halkara we ýerli synçylaryň berýän bahalaryna görä, şu bolup geçýän gapma-garşylykly wakalaryň düýbünde häkimiýetiň ýokary gatlagynda ýüze çykýan intrigalar ýatyr. Türkmeniň geljegine uzagyndan ýaramaz täsir edip biljek intrigalar toparlarynyň dörändigi hakynda maglumatlar kän gelip gowuşýar. Şol synçylaryň berýän bahalaryna goşjak ýene-de bir zadym bar. Häzirlikçe biziň täze prezidentimiz Berdimuhamedow güýç ulanyjy ministrliklere doly kontrollyk edip bilmeýäne meňzeýär. Şu taýda hem häkimiýetiň ikilenmek häsiýeti emele gelýär" diýip, ýazyjy A.Welsapar nygtaýar.
Biz ministrlik bilen gepleşiklere taýyn. Olaram muny yşarat etdiler.
“Serhetsiz lukmanlar” topary öz halky üçin inçekesellilere kömek etmek barada döwlet programmalaryny durmuşa geçirmegi tizleşdirmäge we inçekesel bilen bagly krizisiň möçberini we möhümligini ykrar etmäge türkmen hökümetini çagyrýar diýip, guramanyň press-relizinde aýdyldy.
Toparyň Türkmenistan boýunça programmasynyň menejeri Hiphen biziň gullugymyza beren interwýusynda gepleşikleri dowam etmäge özleriniň taýýardygyny mälim etdi.“Biz ministrlik bilen gepleşiklere taýyn. Olaram muny yşarat etdiler. Inçekesel baradaky programmamyzy mümkingadar tiz wagtyň içinde durmuşa geçirmek isleýäris we olaram muny isleýärler. Biziň ýeterlik tejribämiz bar. Bu biziň teklibimiz we programmamyzy açjakdygymyza umyt edýäris” diýip “Serhetsiz lukmanlar” toparynyň Türkmenistan boýunça programmasynyň menejeri Kristof Hiphen gullugymyza beren interwýusynda aýtdy.
Häkimiýetler şular ýaly hereketlerinden doly el çekseler, munuň dünyäde Türkmenistanyň abraýyny ösdürmekde hökümete-de, il-güne-de bähbitli boljakdygy gürrüňsiz diýip, biziň bilen söhbetdeş bolan käbir synçylar tassyklaýarlar.