text:
Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama Moskwanyň gündogar Ukrainadaky separatistlere goldaw bermegini dowam edýänligi üçin 29-njy iýulda Russiýanyň garşysyna girizilen sanksiýalary has-da güýçlendirdi.
Ak tamda eden çykyşynda Barak Obama “Şu günki gün munuň Birleşen Ştatlaryň halkara jemgyýetçiligini jebisleşdirip, bütin dünýäniň halklarynyň hukuklaryny goramak pozisiýasynda durýandygynyň ýene-de bir ýatlatmasydygyny” nygtady.
Birleşen Ştatlar bu karara Ýewropa Bileleşigi 29-njy iýulda irden rus şahslaryna we kompaniýalaryna garşy has giň gerimli ykdysady sanksiýalary girizmek barada karara gelenden soň geldi.
Obama ýewropalylar bilen bilelikde hereket etmegiň sanksiýalaryň täsirini “has-da güýçlendirjekdigini” belläp, şeýle diýdi: “Munuň şeýle bolmagyna esas ýokdy. Bu beýle bolmaly hem däldi. Muňa zerurlygam ýokdy. Bu Russiýanyň, hususan-da prezident [Wladimir] Putiniň saýlap alan ýolunyň getiren netijesi”.
Birleşen Ştatlaryň Maliýe ministrligi 29-njy iýulda Russiýanyň Ukrainadaky hereketlerine jogap hökmünde üç bankyň adyny sektoral sanksiýalaryň sanawyna goşdy we bir gämi gurujy kompaniýa garşy sanksiýa girizdi.
“Moskwa banky”, “Russiýanyň oba-hojalyk banky” we “VTB” ýaly banklaryň atlary amerikalylar we amerikan firmalary üçin maliýe hyzmatlaryndan 90 günden artyk peýdalanmak ýa-da olar bilen täze maliýe gatnaşyklaryny ýola goýmak gadagan edilen kompaniýalaryň sanawyna goşuldy.
Gürrüňi gidýän departamentiň ýokary derejeli administrasiýa resmisi Waşington Russiýanyň döwlet eýeçiligindäki iň esasy alty bankynyň bäşisine garşy sanksiýalary girizdi diýdi. Bu bäş bank Russiýanyň bank ulgamynyň 30%-ni öz içine alýar.
Muňa garamazdan, amerikalylaryň bu banklar bilen iş salyşmagy doly gadagan edilmedi.
Gürrüňi gidýän banklaryň müşderilerine pul dolanyşyklaryny dollarda amala aşyrmaga rugsat berler. Şeýle-de, bu banklar tarapyndan çykarylan debet we kredit kartoçkalary hem sanksiýalara tabyn edilmez.
Sank-Peterburgyň “Birleşen gämi gurujy korporasiýasy” Russiýanyň prezidenti Wladimir Putin tarapyndan döredilipdi we ol 100% döwlet eýeçiligindedir. Agzalan bu gämi gurujy korporasiýa hem amerikan graždanlary üçin bilelikdäki biznes işlerini alyp barmak gadagan edilen kärhanalaryň sanawyna goşuldy.
Birleşen Ştatlaryň Söwda departamenti hem Russiýada çuň suwda ýa-da Arktikadaky burawlaýyş işleri üçin niýetlenen täze tehnologiýalaryň eksport lisenziýasyna, ýagny ygtyýarnamasyna çäklendirmeleri güýje girizjekdigini yglan etdi.
Ýewropa Bileleşigi 29-njy iýulda, sanksiýa girizilen 87 adamyň we 20 edaranyň sanawyna ýene-de sekiz adamyň we üç edaranyň adyny goşýandygyny yglan edipdi. Sanawa ady goşulan şol adamlaryň arasynda Russiýanyň prezidenti Wladimir Putiniň dört sany ýakyn biznes ýaranlary hem bar.
Ýewropa Bileleşigi hem Russiýanyň döwlet eýeçiligindäki banklarynyň Ýewropanyň kapital bazarlaryna girmegini we iki hili ulanylýan harytlaryň we tehnologiýalaryň, şol sanda nebit pudagynyň eksportyny çäklendirmek üçin Moskwanyň garşysyna ýarag embargosyny girizmek kararyny kabul etdi.


c: text/html

text:
Túrkistan oblysy, Tóle bı aýdany, Qoǵaly aýyldyq okrýgine qarasty Dıhankól aýylynyń turǵyndary aýrýhanada em alyp jatqan azamattarǵa kómek qolyp sozyp, 1000 lıtrge jýyq qymyz taratýda.
Atap aıtqanda, Tólebı aýdandyq aýrýhanasyna 50 lıtr, Saıram aýdandyq aýrýhanasyna 60 lıtr, Shymkent qalalyq juqpaly aýrýlar ortalyǵyna 100 lıtr,
Oblystyq balalar aýrýhanasyna 50 lıtr, Qalalyq balalar aýrýhanasyna 50 lıtr, Shymkent provızorlyq ortalyǵyna 100 lıtr,
Muqtaj otbasylarǵa 50 lıtr qymyz taratyldy.
Aýyl azamattary erteń taǵy 500 lıtrge jýyq qymyz úlestirýdi josparlap otyr.
Qymyz qymbat bolyp turǵanda, 1000 l qymyzdy daıyndaý, ony naýqastarǵa tegin taratýdy erdiń-erleri ǵana jasaı alady.
Muqtajdarǵa bergeniń berekesimen qaıtatynyn umytpaıyq aǵaıyndar!
Rústem Ashetaev,
jýrnalıst, qoǵam belsendisi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Búqaralyq sanany ózgertuge arnalghan baghdar
Elbasynyng «Bolashaqqa baghdar: ruhany janghyru» maqalasy «Elim, jerim, Qazaqstanym» dep emirengen patriottaryna quanysh syilap, ruhany kýsh-jigerin qanattandyryp dýr silkindirdi. Biz Elbasynan osy sózin, osy iydeyasyn kýtip edik. Demek osy sayasatty iske asyru ýshin Preziydent 25 jyl tolghatqan bolar. Asyghystyq etsek apatqa ketesin. Kóp oilanyp, kóp tolghanyp, ishki syrtqy faktordy esepke ala otyryp bir attap, bir shúqyp otyryp algha jylju qajet boldy.
Ruhany janghyru baghdarlamasyn úsynu onay dýnie emes ekenin sezinemiz. Tәuelsizdik alghan kezdegi kedergiler de, keng oilanyp sheshetin mәseleler de mol boldy.
Olar:
- Kenestik iydealogiyamen ulanghan halyqtyng (últyna qaramay) sayasy tanym týsinigin, týisigin ózgertu;
- Jana naryqtyq ekonomikagha beyimdey otyryp, jana sayasy iydeologiyany engizu, siniru, ýiretu, shygharmashylyqpen (tvorcheskiy) iygeru;
- Kenestik rejim kezinde halyq qorqynysh pen ýreyde ómir sýrdi. Sol rejimnen ketkeli 25 jyl bolsa da halyqtyng sanasynan әli de tolyq aryla qoyghan joq. Onyng da óz sebebi bar...
- Ýreyde ómir sýrgen halyqtyng әleueti tómen, jana qoghamdy alyp jýrip ketetin adamy kapital nashar, sapasy quatsyz, ruhy ólgen. Tekqana ólmesting kýnin kórip bir tilim nan ýshin kýresti. Halyqty osy ýreyden aryltugha uaqyt qajet boldy.
- Odaq kýiregennen keyin El ekonomikasy qúrdymgha ketti. Tonaldy, qúlady, qúldyrady. Osy ekonomikany birinshi kezekke qoyyp enbek etkenimizge 25 jyl boldy. Elbasynyng sheber úiymdastyruynyng arqasynda ekonomikamyz ayaqtan túrdy.
Sayasattyng sheber zergeri Elbasymyz osyghan deyingi 25 jyl boyy «Bir halyq, bir el, bir taghdyr» degen ústanymdy halyqtyng zerdesine qondyrdy. Nәtiyjesinde elimiz ózining jeke dara suvereniyteti bar, túlghaly memleket bolyp qalyptasty. Álemning sayasy arenasynda «Qazaqstan» dep atalatyn jas memleket beybitshiliktin, yntymaqtyqtyn, adamy gumanizmning simvolynday elestep, baqyt pen bayandylyqtyng besigindey týsinik qalyptastyrdy.
Biz kórshilerimizdi da, múhittyng arghy jaghyndaghy arystandy eldi da dos sanadyq. Osylar ókpelemesin, osylardyng qabaghyna kirbing úyalamasyn dep bәrin berdik. Niyetimizding kendiginen súraghanyn bere otyryp, ózimizde eptep kóterilip, ekonomikamyzdy bir izge saldyq. Beregen qolym alaghan. Osylaysha syrtqy dostardy da, bir jolgha qoyyp aldyq. Olardy senim qúndaghyna bóledik. Osylaysha alys, jaqyndaghy eldermen beybit, qatar ómir sýrip sayasy kem-ketigimizdi týzep aldyq. Búghan deyin osy aralyqta ekonomikany aldynghy kezenge qoyyp, el ekonomikasyn kóterdik. Adamy kapitaldyng sapasy búdan 25 jyl búrynghy dengeyinen kóterilip jana sapagha ie boldy. Búl uaqytty iygergenning kuәsi. Uaqyt pen kenistikting osynau úshtasqan jayly mýmkindigin paydalanyp, endi ruhany qúndylyghymyzdy kóteretin uaqyt kelgenin Elbasy nysanagha alyp, kóp jyl tolghatqan isin býgin mine aldymyzgha jayyp saldy.
Elbasy búdan búryn jariyalaghan Bes instituttyq reformasynda «Reformanyng mәni – últty janghyrtuda. Últtyng sapasy, halyq ruhynyng kýshinde...» degendi. Kórip otyrsyzdar, Elbasy sondaghy aitqan filosofiyalyq tújyrymyn «Bolashaqqa baghdar: ruhany janghyru» atty tanymdyq, әdisnamalyq maqalasynda terendetip, is jýzinde qoldanu funksiyalaryn kórsetip bergen.
Maqalanyng týpki maqsaty: Qazaqstan halqy Birtútas últ bolyp qalyptasu. Ol ýshin eng әueli búqaralyq sanany ózgertu, adamy kapitaldy sapalandyru, ony ruhany janghyrtu. Elbasynyng maqalasy gazet betinen oryn alghannan keyin qúptaghan, quanghan, qoldaghan úsynystar aityldy. Áli de aityla beretin siyaqty. Demek, ómirde sol ruhany janghyrtudy qay isten bastauymyzdy eng әueli neni qolgha aluymyzdy kórsetip, oy bólisken úsynystar az. Osyghan oray óz úsynysymdy bildirudi jón kórdim.
- Últtyq kod: Elbasy maqalasynda «últtyq kodyndy saqtay bilu» dep naqtylap bergen.
Últtyq kod degen ne? Osy úghymdy biz eng әueli anyqtap alghanymyz dúrys bolar. Últtyq kodty qúraushy úghymdar til, dil, din, tarih jәne mәdeniyetimiz, ruhany baylyghymyz. Osylar arqyly Qazaqstan halqynyng bet-beynesi erekshelenedi. Biz kóp últty elmiz. Sonyng ishinde totalinyy últ- qazaqtar elimizding 70% qúraydy. Demek, memleket qúraushy últ-qazaq. Búl úghymdy Respublikamyzdyng Konstitusiyasynda bekitip bergen. Eshkim dau aita almaydy. Mine, osy últqa Qazaqstan Respublikasynda ómir sýretin basqa últ diasporalary toptasyp, úiysyp Birtútas últ bolyp qalyptasudy taghdyr da, tarih ta, býgingi bolmys ta bizding peshenemizge jazghan eken. Men úly últ-qytaymyn, aghylshynmyn, nemispin, oryspyn, ukrainmyn dep ýy ishine ýy tigip jik shygharatyn mýmkindik joq. Osy elde ómir sýrip jatyr ma? Onda osy elde olar diaspora. Azshylyq kópshilikti moyyndau kerek. Ol býgingi zandylyq. Óitse, biylik te, qogham da, diasporalar da qazaq últynyng adamy sapasyn kóteru kerek. Últtyng tilin, dinin, tarihyn, mәdeniyetin kóteru arqyly Qazaq Respublikasynyng bet-beynesi erekshelenedi. Búl erekshelik býkil Respublika azamattarynyng maqtanyshy bolu kerek. Sonda ghana búqaralyq sana ózgeredi. Sonda ghana adamy kapitaldyng sapasy janghyrady, jaqsarady. Sonda ghana Birtútas últ bola alady.
Bizding sóz etken osy úghymdardy jinaqtap, toptastyryp simvolikalyq (nyshandyq) formagha týsirip Eltanba, Tuymyzdy jasadyq. Ony Konstitusiyamyzda bekittik. Últtyng jany, tәni bolghan tili, dili, tarihy, mәdeniyeti, ruhany qúndylyghy osy nyshangha enip últtyng úlyqtaytyn, el bolyp bas iyetin, halyq bolyp qasterleytin nyshanymyzgha ainaldy. Qazaqstan azamattarynyng últtyq namysyn qayraytyn, jigerin úshtaytyn, elining bolashaghyna ýlken senimmen jeteleytin, maqtanysh tudyratyn osy Eltanbamyz ben Tuymyz. Demek, últtyq kodtyng nyshandyq abstraktyq belgisi Eltanba men Tuymyz. Biz osynyng aldyna jýginemiz, bas iyemiz, tize býgemiz, úlyqtaymyz. Kók tuymyz kók aspannyng astynda jelbirep shygha kelgende kózimizge jas alamyz. Nege? Onda mynjyldyq, eki-ýsh mynjyldyq babalarymyzdyng kóz jasy kól bop jatyr, qany suday aghyp jatyr, aruaqtarymyz ah úryp aunap týsip jatyr. IYә, bizding kodymyz-tilimiz, dilimiz Eltanba, kók Tuymyz. Qate jibersem, qaghys ketsem Eltanbam, Kók Tuym keshire kór! dep jýginemin.
- Elbasy «Últtyq janghyru» atty maqalasynda latyn alfaviytine kóshu, aghylshyn tilin ýirenu turaly sonshama jaqsy týsinik bergen. Ol maqaladan asyryp aita almaymyz. Latyn alfaviytine kóshuge baylanysty dayyndyq jasalyp jatqany turaly «Egemen Qazaqstan» gazetine (№70 (29051), kezinde halyq qalaulysy bolghan, memlekettik syilyqtyng iyegeri belgili jazushy Aldan Smayl jaqsy jazdy. Demek, latyn әlipbiyine kóshuding ghylymy negizi dayyn bolyp qalghan. Osy dýniyelerdi saraptap sayasy sheshim shygharu ghana alda túrghan júmys siyaqty.
Alfavit degenimiz asa quatty, kýrdeli sayasat. Kezinde Kók Týrik imperiyasy birghana Bitig (runa) әlipbiyimen býkil býtin imperiyany bir tudyng astyna úiystyra, toptastyra alady. Shyghysy Manichjuriyadan batysy Edilge deyingi 10 000 km, ontýstik shyghysy Qytaydyng Úly Qorghanynan, Gimalay, Gansu, Hantәnirinen, Soltýstigi Lena boyyndaghy Týneline (Yakutiya) deyin 8000 km alyp aimaqta eki dialektide sóileytin býkil týrkilerdi bir ghana alfavitke jýgindirdi. Búlar negizinde «I» jәne «J» tildi halyqtar edi. Sol alyp imperiyanyng quaty, ruhy týrki halyqtaryn XXI ghasyrgha alyp keldi. Demek, bizding qoldanghaly otyrghan halyqaralyq latyn alfaviytimiz Qazaqstan halyqtaryn úiystyratyn birden bir qaru jәne quatty sayasat bolmaq. Bir milliard ýsh jýz myng qytay halqy alty dialektide sóileydi. Batysy shyghysyn, shyghysy batysyn, ontýstigi soltýstigin auyzsha qatynasta týsinbeydi. Birghana iyeroglifpen týsinisedi. Sol bir ghana iyeroglif býkil qytay halqyn úiystyryp otyr. Latyn әlipbii de bizding halqymyzdy sol dengeyde toptastyra alady. Osyghan baylanysty oiymdy aitsam, Qazaqstannyng әlemge tanylghan, moyyndalghan jalghyz fonetiygi Álimhan Jýnisbekting variantyna erekshe kónil bólu jón siyaqty. Búqaralyq sanany ózgertuge baylanysty Elbasy maqalasynda erekshe toqtalady. Ýnemi filosofiya aityp, ýgit nasihat jýrgize berseng halyq mezi bolady. Sosializm zamanynda búnday ýgit nasihattyng nebir týrin kórdik. Nәtiyje bolmady. «Adam» atty pende enbektenumen qatar kónildi demalyp, oinap, kýlu kerek. Toylau kerek, shalqyp-tolqyp quanu kerek. Onsyz ómir mәnsiz. Adam súlulyqqa, әdemilikke, ýilesimdikke qúshtar. Osy qúmarlyghyn, qúshtarlyghyn últty úiystyrugha biz nege paydalanbaymyz. Ýnemi qamshy ýiirip, ýreyde ústaudy kim jaqsy kórsin. Adamnyn, últtyn, halyqtyng tilep túratyn tilegin oryndap, armanyn úzartyp, toq sezimmen uayym-qayghysyz ómir sýruin qamtamasyz etuimiz kerek. Sonda ne iste deysiz ghoy?
Bizde mereke kóp, demalys kóp. Solardy ynghayyna qaray paydalana biluimiz kerek siyaqty.
Basqasyn aitpaghanda ýsh ýlken mereke bar:
- Jana jyl. Búl mereke óz mejesinde ótkizilip keledi.Keyde asyp tógilip shekaradan shyghyp ketip jýrgen jaghdayy bar.
- Tәuelsizdik merekesi: Búl qasterli merekemizdi qasiyetti merekege ainaldyru mәselesi túr. Býgingi jaghdayda jana jyl merekesining kólenkesinde qalyp, halyq tәuelsizdikting qúdyretin sezine almay jýr. Sondyqtan qazan, qarasha ailaryna auystyru qajet siyaqty.
Memleket tarapynan beriletin memlekettik marapattar, barlyq syi-siyapat osy mereke qarsanynda berilse...
- Nauryz merekesi.
Búl mereke býkil halyqty qamtityn qoghamdyq mereke, qoghamdyq shara bolghandyqtan «Núr Otan» partiyasynyng tikeley basshylyghymen qtkizilse dúrys bolar edi.
a) Últtyng sporttyng týrlerin - bәige, kýres, kókpar, sadaq atudy býkil halyqtyq dengeyge kóteru.
Sonau artta qalghan alys ghasyrlardan bermen qaray bizding halqymyz elding eldigin, erding erligin synaytyn kýresti, er qanaty atty, sheberligin shendestiretin sadaqty, azamaty men attyng kýshin synaytyn kókpardy últtyq toy-merekesining alqasynday alqap, úlyqtap kelgen. Osy sayys týrleri qazaqtyng últtyq bet-beynesin basqalardan erekshelendirip kelgen. Árbir merekede qazaq sporttyng osy tórt týri ótkizilui kerek. Auyldan bastap, audan, oblys, memlekettik dengeyde sporttyng últtyq týrleri qaytken kýnde de oryndalghan bolu kerek. Búl sayystar Tәuelsizdik merekesi men Nauryz merekesining alghashqy 3 kýninde ótip túrsa jón bolar-aq edi.
Memlekettik sayystargha audan, oblystan jenip shyqqan tandaulylar qatysyp sayysady.
Bәigesin Memlekettik dengeyde El preziydenti, «Núr Otan» partiya basshylary, Premier Ministr, Senat jәne Parlament tóraghalary tapsyrsa qarapayym halyqtyng ruhy kóteriledi.
Oblys, audanda da jenimpazdardy osy ýlgimen bәigesin úsynatyn bolsa, býkil halyqqa maqsat etken iydeyamyz jetetin bolady.
Búl degeniniz últtyq dәstýrdi memlekettendiru, qoghamdandyru, әleumettendiru degen sóz. Sonda ghana qazaq últynyng dәstýr-salty qoghamnyng әr mýshesine jetip, sol is-qimylgha, sayysqa aralasyp, sodan lәzzat alyp, júbanysh tabady.
Búl shara qazaqtyng últtyq qúndylyghyn janghyrtumen birge últtyq bet- beynemizdi qazaqy keyipke keltiretin birden bir quatty kýsh bolmaq.
b) Býgingi qazaq ózining últtyk kiyiminen aiyrylyp qaldy. Bizding últtyq kiyimderimiz ózderin mәdeniyettimiz dep esepteytin últtardyng kiyiminen kem bolghan joq.
Qazaqtyng últtyq kiyimi sonau Kók Týrikter dәuirinen qalyptasqan. Sol dәuirdegi kiyim ýlgisi mýsinder men qysh terrakottarda, tarihy derekterde saqtalghan. Arheologiyalyq qazbalarda da tabylyp otyr.
Tórt ghasyr ómir sýrip Qytay halqynyng qytaylyq mentaliytetin qalyptastyrghan Tang patshalygynyn, patsha sarayynyng hanumdary men hanshalary, hanzadalary men sarbaz-sardarlary sol zamanda Kók Týrik, Birikken Týrik Qaghanat Ordasynyng hanumdary men hanshalarynyng jәne әskery kiyimderine qyzyghushylyq tantyp, kýndelikti ómirde qoldanghany tarihy kújattarda saqtalgan. Sol dәuirdegi kiyimderimizdi, Ortalyq Mongholiyadaghy Birikken Týrik qaghanaty qúlagan song Besbalyq, Túrfan, Qashqar baghytyna qonys audarghan týrikter alyp ketip, Shyghys týrkistandyqtargha jetkizdi, sol kiyimderding birazyn ýighyr halky sәl ózgertip ghana, býginge deyin qoldanyp keldi. Osy kiyimderimizdi Kók Týrikting býgingi úrpaghy qazaqtargha qaytaru mýmkindigi tuyp túr. Onyng syrtynda Orta ghasyrdaghy Joshy úlysy men Qazaq handyghy dәuirindegi kiyimderimiz de úmytyldy. Osylardy týgeldey qaytaruymyz kerek. Últtyq bet-beynemizdi janghyrtu ýshin auyl, audan, memleket dengeyinde últtyq kiyimning konkursyn jyl sayyn nauryz merekesi kezinde ótkizip, túrsa (teatrlyq kiyimder búl sayysqa qatyspaydy) núr ýstine núr bolar edi.
- Kýn sayyn qarapayym ómirde kiyip jýretin erler kiyimi (jazgy, qysqy)
- Qarapayym ómirde kiyinetin әielderding kiyimi (jazghy, qysqy)
v) «Kara jorgha» biyin býkil halyktyq dәrejege kóteru. "Qara jorgha " -
braziyalyqtardyn «karnavaly» ispetti halyqtyq biy.
Osy últtyq qúndylyqty Tәuelsizdik toyynda, Nauryz merekesinde jәne sol siyaqty merekelerde de myng adamgha (1000) deyingi qúrammen biylep halyqqa kórsetu, ruhyn kóteru;
Búl biydi de auyl, audan, oblys dengeyinde de toptyq mol (iri) mólsherde biyleuge tapsyru.
Sporttyng baska týrlerining sanlaqtaryn marapattau ;
Mesenattardy marapattau;
Altyn sapa marapaty t.s.s,
Mine, osynday baghdarlamalar nauryz merekesining bedelin kóteruge, onymen qatar qazaqtyng últtyq bolmysyn daralap, әlemge tanystyrugha ýlken septigin tiygizer edi.
Múnday sharalarda, biylik ókilderi basy qasynda boluy, kolga alghan isting ilkimdi de sanaly oryndaluyna әser etetinin úmyptauymyz kerek.
Sonda ghana kóshirme mәdeniyetten alystap, últtyq tarihy tamyrynan nәr alghan, últtyq ruhany qúndylyghymyzdy býkilhalyqtyq dengeyge kóterip, últty janghyrta alamyz.
- Últtyq etikalyq ozyq ghúryptarymyzdy býkil halyqtyq dәrejege kóteru.
a) Qazaqtyng úl-qyzdary ibaly, әdepti, izetti. Qyzdarymyz ýlkenderge iyilip salem beru, úldarymyz izettilik kórsetu, ýlkendi syilau siyaqty últtyq ghúryptarymyzdy saqtap qalghan. Úzaqqa barmay-aq, avtobusta, qoghamdyq kólikte, ýlkender kirip kelse jastarymyz sanaly týrde oryn berip, alqap, qúrmettep otyrghyzady. Ózderin mәdeniyetti sanaytyn europalyqtardan, qytaylar men japondardan onday izettilikti kórmeymiz. Tek qana qazaq pen ózbekte saqtalghan. Búny bolymsyz, eleusiz deuge bolmaydy. Búl ghúryp bizding mәdeniyetimizdi, bet-beynemizdi kórsetedi. Otbasynan bastalatyn búl tәrbie býkil últtyng bedelin kóteredi. Shetelden kelip jýrgen ghalymdar, jazushylar bizding osy әdet-ghúrpymyzgha tanqalyp, razy bolatynyn kórip jýrmiz.
b) Úl-qyzdarymyz asa namysshyl bolyp keledi. Ózining jeke basynyng әlsizdigin basqagha kórsetkisi kelmeytin bekzattylyq bizde jaqsy saqtalghan. Oqys minez kórsetpey, basqagha basyndyrmau, últynyng jaqsylyghyna quanyp, jaysyzdyghyna ishtey renjip jýretin bekzattylyq bizde basym. Búl últtyng namysshyldyghyn kórsetedi. Qazir Qazaqstannyng qay qalasyna barsang jatjúrttyq әnshilerdin, artisterding sureti iluli túrady. Olardyng әnshi qyzdarynan bizding qyzdardyng nesi kem. Kerisinshe qazaq qyzdary súlu, inabatty, kórikti. Nege olardyng suretin ilmeske. Astanada Galkinnyng suretin әr kóshege ilip qoyypty. Onyng ornyna Dimashtyn, Núrtas Qayrattyn, Tóreghaly Tórәlining suretin nege qoymaymyz? Taghy bir ghana mysal: Qytayda Qazaqstandyq qazaq boksshy men Qytaydaghy qazaq boksshy bir-birimen júdyryqtasugha barmaghan. Býkil halyq qúlaqtandy. Búl ne? Búl últ namysy, últ birligi. Bir bәsekede bәige alyp ataq shygharudan bas tartyp, últtyq birlik, últtyq namysty qorghap shyqqan. Osynday jaqsy ghúryptarymyzdy. Býkil halyqtyq dengeyge kótersek bizding bet-beynemiz aiqyndala týser edi.
- Últqa baylanysty Kenestik kezende qalyptasqan ghylymy terminderdi qayta qarau:
a) Kezinde sonau Hunnu (sunnu) imperiyasynan bermen qaray (Kók týrik, ýisin, týrgesh, qarahandyqtar, qypshaq, qazaq t.t.s.s.) Resey qolastyna kirgenge deyin әkimshilik bólinisti ong qanat, sol qanat, Ortalyq (Ordalyq) dep bólip, Úly Dala kóshpelilerining el basqaru jýiesin jasaghan edi. Qazaq handyghynan bastap búl jýiege әskery reng berip jýzdik dep atap ketken. Sol ýsh jýzdikti Resey imperiyasy birine-birin qarsy qoimen qatar jýzdikter ishindegi taypalar, rulardy da bir-birine qarsy qoyghan. Biyleushi jatjúrttyqtar ózderi ot kósep alyp búl prosesti traybolizm dep atap qazaq halqyn mazaqqa ainaldyrghan, qorlaghan.
Sondyqtan biz «ru-taypalyq jýie» degen ataudy «bioәleumettik (biososialinyi) jýie» dep ataudy kezinde úsynyp edik. Qandas, tuystas rular bir-birin qoldap, óz adamyn, úrpaghyn basqagha qorlatpaghan. Bir-birine kómek qolyn sozyp, jetimin jylatpay, jesirin qanghytyp dalagha tastamay asyrap adam qylghan. Sondyqtan tuystyq qoldau jaghy, әleumettik kómek bolu jaghy basym bolghan. Osy ereksheligin eskerip «bioәleumettik jýie» dep aludy úsynamyn.
b) Qazaq atyn atasa boldy «nomad», «kóshpeli», «qanghybas» degen tirkester qaptap ketedi. «Nomad» degenimiz ýisiz, kýisiz, esh nәrse óndirmeytin, basqanyng tabysymen kýn kóretin syghan tobyryn ataydy. Al, qazaqtyng babalary basqa últtardyng babalary siyaqty (orys, ukraindar, nemister, aghylshyndar, arabtar t.t.s.s.) kóshpeli bolghany ras.
Bizding babalarymyz ejelgi Hun dәuirinen bastap qala túrghyzyp, jer jyrtyp, egin egip, jartylay kóshpeli, jartylay otyryqshy qogham ornatqany býgingi kýni ghylymda әbden dәleldengen mәsele. Hun dәuirining ózinde 21 qalasy bolghanyn arheologtar dәleldep berdi. Kók Týrik dәuirinde býgingi Soltýstik Qytay, Monghol ýstirtinde barlyghy 30-dan astam, Syr boyynda 19 qalasy bolghany anyqtalyp otyr. Sondyqtan osy siyaqty ghylymy tújyrymdardy tanymdyq publisistikagha moldap engizip halyqtyng kózin ashuymyz kerek. Qazaqtardyng ata-babasy Kók Týrikterden beri jappay kóshpeli bolghan degen tújyrymdy ysyryp tastaytyn uaqyt jetti.
Osynday ghylymy terminderdi qayta qarau arqyly últtyq últjandylyq mahabatyn arttyryp, patriottyq týsinik úyalatatyn bolamyz.
Osy siyaqty mәseleler kóp. Biz sonyng birli jarymyn ghana sóz ettik. Qazaqstannyng әr azamaty osy ispetti mәselege atsalyssa búqaralyq sanany janghyrtugha septigin tiygizer edi dep oilaymyn.
Últtyq kod, últtyq bet-beynemizdi mәngi úlyqtap ótelik. Kók tuymyz aspanda mәngi jelbirep túrghay!
Q.Sartqojaúly, Filologiya ghylymdarynyn doktory, professor
Abai.kz


text:
Foto: almaty_akimat
Búgin Almatyda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Q. K. Toqaevtyń atynan «Halyq alǵysy» medalimen qalanyń jáne eldiń koronavırýs pandemııasymen kúres jónindegi jalpy jumysyna belsendi qatysqan medısına qyzmetkerleri, eriktiler, qoǵam ókilderi men buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi marapattaldy.
«Halyq alǵysy» medali Memleket basshysynyń Jarlyǵymen pandemııamen kúreste erekshe kózge túsken azamattardy kótermeleý maqsatynda arnaıy taǵaıyndalǵan.
Almatyda «Halyq alǵysy» medalimen 275 adamnyń úlesi atap ótildi, olardyń 70%-y densaýlyq saqtaý júıesiniń qyzmetkerleri: dáriger-reanımatologtar, ınfeksıonıster, medbıkeler, feldsherler jáne jedel medısınalyq járdem júrgizýshileri, dezınfektorlar, sanıtarııalyq qyzmetkerler jáne t. b. Ońtústik astanada barlyǵy 18 myńnan astam medısına qyzmetkeri jumys isteıdi.
Almaty qalasy ákiminiń orynbasary Erjan Babaqumarov marapattardy tabystaı otyryp, qala jáne ákimdik atynan qaısarlyǵy, kásibıligi, belsendi azamattyq ustanymy úshin alǵysyn bildirdi.
«Memleket basshysy Sizderdiń eńbekterińizdi erekshe atap ótti, oǵan dálel osy halyqtyń rızashylyǵyn bildiretin „Halyq alǵysy“ marapaty. Sizderdiń pandemııamen kúreske qosqan eńbekterińiz óte zor», — dedi E. Babaqumarov.
Ol budan keıingi jumysta da birlik pen yntymaqtastyqtyń mańyzdylyǵyn atap ótti.
Eriktiler, qoǵam belsendileri men jýrnalısterge arnap jeke alǵys sózder aıtyldy. Pandemııa kezinde qala turǵyndaryna myńdaǵan eriktiler kómek kórsetti. Olar 80 myńnan astam azyq-túlik jıyntyǵyn tasymaldady. Eriktiler dárigerlerge basqa elderden kelgen azamattardy ornalastyrýǵa kómektesti, epıdemııalyq talaptardyń saqtalýyn qamtamasyz etý maqsatynda qoǵamdyq monıtorıng júrgizdi, qalanyń áleýmettik qyzmetteriniń jumysyna yqpal etti, sondaı-aq turǵyndar arasynda túsindirý jumystaryn júrgizdi.
Qala turǵyndaryn pandemııamen jalpy kúreste qabyldanyp jatqan sharalar týraly jedel habardar etýdi qamtamasyz etý maqsatynda Almaty qalasynyń ákimdigi BAQ ókilderimen biryńǵaı chat qurdy. Elimizdiń jáne megapolıstiń 100-den astam negizgi jýrnalısteri táýlik boıy halyqqa pandemııanyń taralýyn boldyrmaý úshin qajetti barlyq mańyzdy sheshimder men sharalardy: aldyn alý sharalaryn saqtaýdyń mańyzdylyǵy men qajettiligi, shekteý is-sharalarynyń qoldanylýy jáne t. b. jetkizip otyrady.
Marapattaý rásimi barlyq sanıtarlyq-epıdemııalyq talaptardy, onyń ishinde áleýmettik qashyqtyq pen maska rejımin qatań saqtaı otyryp, ashyq aýada ótkenin atap ótken jón.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir


text:
Türkmenistanda internet ulanyjylaryň sanynyň artmagy göz öňünde tutulyp internet hyzmatlarynyň bahalaryny arzanlatmak boýunça işler geçirilýär.
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň ulag we kommunikasiýa boýunça orunbasary Baýramgeldi Öwezow wideoaragatnaşyk ulgamy arkaly anna güni geçirilen Ministrler Kabinetiniň mejlisinde Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowa internet ulgamyny döwrebaplaşdyrmakda “Türkmenaragatnaşyk” agentligi tarapyndan amala aşyrylýan işler barada hasabat berdi.
Türkmenistanyň resmi metbugatynyň habar berşi ýaly, wise-premýer ýurdumyzda internet ulanyjylaryň sanynyň barha artýandygyny, şeýle hem kärhanalarda, edaralarda, telekeçilikde we bilim ulgamynda internet ulgamyndan işjeň peýdalanylýandygyny belledi.
Habarda bellenilişi ýaly, häzirki wagtda ulanyjylaryň ýokary tizlikli internete islegleriniň artýandygy bilen baglylykda, internet ulgamynyň göwrümini giňeltmek zerur bolup durýar. Şuny nazara almak bilen, “Türkmenaragatnaşyk” agentligi tarapyndan halkara bäsleşik geçirildi.
Wise-premýer Baýramgeldi Öwezow bu ugurda göz öňünde tutulan işleriň geçirilmegi internet hyzmatlarynyň bahalarynyň arzanladylmagyna, sanly bilim we sanly lukmançylyk ulgamynyň, elektron söwda hyzmatlarynyň gerimini giňeltmäge, ykdysadyýetiň ähli pudaklarynda döwrebap maglumat ulgamlaryny döretmäge, öňdebaryjy tehnologiýalary ornaşdyrmaga mümkinçilik berjekdigini aýtdy.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow hasabaty diňläp, bu gün ýurdumyzda halk hojalygynyň ähli pudaklaryny sanlylaşdyrmak, önümçilige ylmy işläp taýýarlamalary ornaşdyrmak boýunça maksatnamalaýyn işleriň alnyp barylýandygyny, munuň pudaklaryň işini döwrüň talabyna laýyk kämilleşdirmekde aýratyn ähmiýete eýedigini nygtady.
2021-nji ýylyň fewralynda internet hyzmatlarynyň elýeterli bolmagy üçin täze nyrhnamalar tassyklanyldy. Şoňa laýyklykda, olaryň tölegi 50%-e çenli arzanladyldy.


text:
Italiýanyň «Ferrari» awtoulag kompaniýasy kabinadaky adamlaryň her biri üçin haýsy iş režiminiň amatly boljakdygyny kesgitleýän, howanyň derejesine gözegçilik ulgamyny patentledi.
Patent resminamasyna laýyklykda täze ulgam sürüjiniň we ýolagçylaryň beden temperaturasyny takyk kesgitläp biljek termiki şekillendiriş kameralaryny ulanar. Mundan başga-da, kameralar ulagdakylaryň jynsyny, bedeniniň ululygyny we geýýän zatlaryny tapawutlandyryp biler.
Mag.auto.ru neşiriniň habaryna görä, patent resminamasynda iki hatar oturgyçly üç jiltli jisim şekillendirilýär. Ýöne «Ferrari»-niň beýle modeliniň ýoklugy sebäpli, täze tehnologiýanyň ýakyn wagtda «Purosangue» krossowerinde ulanmak üçin meýilleşdirilen bolmagy ähtimal.


text:
Fransuz goşun serkerdelerinden Prens de Konte, Rokrot söweşinden ýeňiş bilen dolanyp gelende, halk ony uly joşgun bilen garşy alypdyr. Şähere girip gelýän generalyň bu ýeňişine içigaraçylyk edýän beýleki bir general, onuň alkymyna dykylyp barypdyr-da:
– Duşmanlaryňyz siziň gazanan bu ýeňşiňize näme diýýärkä? – diýipdir.
Konte onuň jogabyny nagt beripdir:
– Bilmedim-da… Menem şony sizden soraýyn diýip durdum.
IÇI GÜJÜKLI SORAG
Fransuz goşun serkerdelerinden Prens de Konte, Rokrot söweşinden ýeňiş bilen dolanyp gelende, halk ony uly joşgun bilen garşy alypdyr. Şähere girip gelýän generalyň bu ýeňişine içigaraçylyk edýän beýleki bir general, onuň alkymyna dykylyp barypdyr-da:


text:
Táýelsizdik bárinen qymbat - Qasym-Jomart Toqaev
NUR-SULTAN. QazAqparat - Búgin Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqala jarııalady. QazAqparat materıaldyń tolyq mátinin nazarlaryńyzǵa usynady.
Baǵdar men beles
Bıyl qasterli Táýelsizdigimizge 30 jyl tolady. Bul – qaıta jańǵyrǵan qazaq memlekettiginiń, ata-babalarymyz ańsaǵan azattyqtyń tuǵyry nyǵaıa túskenin áıgileıtin mańyzdy beles. Tarıh turǵysynan alǵanda, otyz jyl – kózdi ashyp jumǵandaı qas-qaǵym sát. Degenmen, bul kóptegen halyqtar úshin qıyndyǵy men qýanyshy, daǵdarysy men damýy almasqan tutas dáýir deýge bolady. Biz de osyndaı joldan ótip kelemiz.
Azattyǵymyzdyń aıshyqty belesine shyqqanda árbir sanaly azamatty «Otyz jylda biz qandaı jetistikterge jettik?», «Keler urpaqqa qandaı eldi amanattaımyz?», «Memlekettigimizdi nyǵaıta túsý úshin taǵy ne isteımiz?» degen saýaldar tolǵandyrary anyq. Osy turǵydan alǵanda, bul – arman-maqsattarymyzdy toǵystyryp, bolashaqqa tyń serpinmen qadam basý úshin ótkenge taǵy bir márte oralatyn, jetistikterimiz ben kemshilikterimizdi oı eleginen ótkizetin mańyzdy mezet.
Táýelsizdiktiń otyz jylyn shartty túrde úsh onjyldyq beleske bólip qarastyrýǵa bolady. Onyń árqaısysy atqarǵan mıssııasy turǵysynan ǵasyrdyń júgin arqalap tur.
Men azattyqtyń alǵashqy onjyldyǵyn jańa Qazaqstannyń irgetasyn qalaý kezeńi dep atar edim. Osy ýaqytta Elbasynyń basshylyǵymen memleketimizdiń nyshandary belgilenip, bılik júıesi qalyptasty. Ulttyq valıýtamyz aınalymǵa endi. Qarýly Kúshterimiz quryldy. Ata zańymyz qabyldandy. Sheteldermen dıplomatııalyq qatynas ornatyldy. Elimiz bedeldi halyqaralyq uıymdarǵa múshe boldy.
«Qazaqstan – 2030» strategııasyn qabyldadyq. Shyǵystaǵy kórshimizben shekaramyzdy bekittik. Basqa da irgeles memlekettermen shekara jónindegi kelissózder qarqyndy júrgizile bastady. El aýmaǵyn ıadrolyq qarýdan tolyq tazarttyq. Elordamyzdy Arqa tósine kóshirdik. Naryqtyq ekonomıkaǵa ótip, jekemenshik ınstıtýtyn berik ornyqtyrdyq. Otandyq bıznestiń negizin qaladyq. Jastar álemniń mańdaıaldy oqý oryndarynda bilim ala bastady. Túrli daǵdarystardan aman ótýge múmkindik bergen Ulttyq qorymyz quryldy. Dúnıe júzine tarydaı shashylǵan qazaq balasyn atajurtqa shaqyryp, Uly kóshke jol ashtyq. Sonyń nátıjesinde el eńsesi tiktelip, ulttyq rýhymyz kóterildi.
Ekinshi onjyldyq – Qazaq eliniń keregesin keńeıtý kezeńi. Osy jyldarda memleketimizdiń tuǵyry nyǵaıyp, ekonomıkalyq áleýetimiz arta tústi. Qurlyqtaǵy barlyq shekaramyzdy aıqyndap, zań júzinde bekittik. «Mádenı mura» baǵdarlamasyn júzege asyryp, tarıhymyzdy túgendedik. Soltústik Araldy qutqaryp, qashqan teńizdi qaıtardyq. Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderin, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesiniń sammıtterin ótkizýge jáne basqa da birqatar mańyzdy halyqaralyq jobalarǵa bastamashy boldyq. Elimizge shetelden qomaqty ınvestıtsııa tarttyq. Esildiń jaǵasynda boı kótergen eńseli elordamyz ulttyq ıdeıamyzǵa aınaldy. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq dálizi sııaqty iri ınfraqurylymdyq jobalar qolǵa alyndy. Turǵyn-úı qurylysy da buryn-sońdy bolmaǵan qarqynmen damydy.
Úshinshi onjyldyqta shańyraǵymyz bıiktep, ósip-órkendep, mereıli memleketke aınaldyq. Shekara máselesin birjola sheshtik. «Qazaqstan – 2050» strategııasyn qabyldap, ozyq damyǵan otyz eldiń qataryna qosylýdy mejeledik.
Ár baǵyt boıynsha «Údemeli ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq damý», «Nurly jol», «100 naqty qadam» sııaqty aýqymdy baǵdarlamalar júzege asyryldy. Saıası jáne ekonomıkalyq reformalarmen qatar rýhanı jańǵyrýǵa basa mán berdik.
Osynaý tolaǵaı tabystardyń bárine Elbasynyń dara kóshbasshylyǵynyń hám halqymyzdyń danalyǵy men parasatynyń, birligi men yntymaǵynyń, otandastarymyzdyń qajyrly eńbeginiń arqasynda qol jetkizdik. Sondyqtan, Elbasy Táýelsizdigimizdiń máńgi sımvolyna aınaldy desek, aqıqatty aıtqan bolar edik.
Aldaǵy tórtinshi onjyldyqtyń bizge júkteıtin mindeti – qýatty eldiń ıesi jáne kemel halyq bolý. Bul jolda saıası-ekonomıkalyq reformalardy jáne sanany jańǵyrtý úderisin jalǵastyryp, zaman talabyna beıimdelgen ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrýymyz qajet.
Biz ádiletti qoǵam men tıimdi memleket qurýdy kózdep otyrmyz. Kez-kelgen iste ádildik qaǵıdatyn basshylyqqa alsaq, buǵan anyq qol jetkizemiz. Mysaly, turǵyndardyń turmysyn jaqsarta túspesek, elimizdiń jetistikteri men halyqaralyq tabystaryn maqtan etý artyq. Azamattarymyz ekonomıkalyq ósimniń ıgiligin sezine almasa, odan esh qaıyr joq. Men árbir sheshimdi qabyldar sátte osy ustanymdy basshylyqqa alamyn. Biz halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýmen qatar, barlyq azamattardyń múddesin birdeı qorǵaımyz. Meniń uǵymymdaǵy ádiletti memleket degenimiz – osy.
Tarıhqa kóz júgirtsek, ár býyn belgili bir synaqty basynan ótkeredi. Bizdiń babalarymyz «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamany», atalarymyz alapat asharshylyqty, qýǵyn-súrgindi, dúnıejúzilik soǵysty kórdi.
Totalıtarlyq kezeńde ulttyq qundylyqtarymyzdan, tilimizden, dilimiz ben dinimizden aıyrylyp qala jazdadyq. Onyń bári Táýelsizdiktiń arqasynda halqymyzǵa qaıta oraldy. Biraq, ult pen el retinde saqtalyp qalý úshin búgingi jáne bolashaq urpaq jańa syn-qaterlerge daıyn bolýy kerek.
Qazirgi pandemııa jáne sonyń saldarynan týyndaǵan daǵdarys búkil álemniń buryn bolmaǵan jańa synaqtarmen betpe-bet kelip otyrǵanyn anyq kórsetti. Ekonomıkalyq, áleýmettik, ekologııalyq, bıologııalyq jáne basqa da qaterlerge qosa, jer júzine jaǵymsyz ıdeologııalyq vırýstar da jaıylyp keledi. Jahandaný kezinde el jat jurttyń yqpalyna beısanaly túrde ilesip ketkenin ańǵarmaıdy. Basqasha aıtqanda, májbúrlikten emes, sanasynyń ýlanýy arqyly óz erkimen torǵa túsedi. Sondyqtan, jańa zamannyń jaqsy-jamanyn ekshep, artyqshylyqtaryn boıǵa sińirýmen qatar, tamyrymyzdy berik saqtaýymyz qajet. Ulttyq bolmysymyzdan, tól mádenıetimiz ben salt-dástúrimizden ajyrap qalmaý – barlyq órkenıetter mıdaı aralasqan alasapyranda jutylyp ketpeýdiń birden bir kepili.
Tanym men taǵylym
Búginde Táýelsizdik qurdastary oıy tolysqan otyz jasqa toldy. Egemen elde dúnıege kelip, ósip-jetilgen olardyń sanasy sergek, kózqarastary da, ómir salttary da ózgeshe. Tipti, Táýelsizdikti eshbir dáleldi qajet etpeıtin aksıoma dep biledi. Bul – egemendik uǵymy jastardyń sanasyna berik ornyqqanyn kórsetetin qalypty qubylys. Biraq Táýelsizdik qundylyǵy jadyna birjola shegelenip, máńgi saqtalýy úshin óskeleń urpaq onyń qadirin bilýi kerek.
Bostandyq bizge ońaılyqpen kelgen joq. Ata-babalarymyz azattyq jolynda arpalysty. Talaı zulmat zamandar men náýbetterdi bastan ótkerdi. Osynyń bári halyqtyń esinde saqtalyp, urpaqtan urpaqqa berilýge tıis.
Kezinde «Mádenı mura» baǵdarlamasy ult shejiresin túgendeýge jol ashty. Otandyq tarıh ǵylymy tyń serpinmen damyp, túrli baǵyttar boıynsha kóptegen zertteý júrgizildi. Buryn báımálim bolǵan qanshama tarıhı derekter, arheologııalyq qazynalar tabyldy. Tarıhymyz san myń jyldan tamyr tartatynyn aıǵaqtaıtyn jańalyqtar ashyldy. Elbasynyń osyndaı irgeli bastamalary halqymyzdyń tarıhı sanasyn jańǵyrtýǵa zor úles qosty. Baǵdarlama aıasyndaǵy eńbekter tom-tom bolyp jaryqqa shyqty. Degenmen, sol qajyrly eńbektiń jemisin kópshilik kórip otyr ma? Zertteý jobalarynyń birazy ǵylymı ınstıtýttar men ortalyqtardyń aıasynda ǵana qalyp qoıǵan joq pa?
Mundaı irgeli izdenisterdiń nátıjesi tek osy sala mamandarynyń ıgiligine ǵana aınalýy orynsyz. Ony qalyń jurtshylyqqa túsinikti jáne qoljetimdi etý qajet. Óıtkeni tarıhshylardyń ǵana emes, barsha jurttyń, ásirese, jas urpaqtyń tarıhı sanasy aıqyn ári berik bolýǵa tıis. Bul rette, aýqymdy kórmelermen nemese basqa da úlken jobalarmen áýestenbeı, balalarǵa, jastarǵa arnalǵan qarapaıym ári qabyldaýǵa jeńil týyndylarǵa basa mán bergen jón. Mysaly, derekti jáne kórkem fılmderdi alaıyq. Osy baǵytta «Almas qylysh», «Jaý júrek myń bala», «Tomırıs», «Keıki batyr», «Tar zaman» sııaqty tarıhı fılmder túsirildi. Biraq bul áli jetkiliksiz.
Men quzyrly organdar men otandyq telearnalarǵa memlekettik tapsyrystyń belgili bir bóligin mindetti túrde tarıhı taqyryptarǵa baǵyttaýdy tapsyramyn. Árıne, qarjy máselesi sheshilýi kerek. Degenmen, kóp qarajat jumsamaı da joǵary deńgeıdegi óner týyndysyn túsirýge bolatynyn qyrǵyz baýyrlarymyz «Qurmanjan datqa» fılmi arqyly anyq kórsetti.
Búginde álemdik kınoındýstrııada tarıh taqyrybyndaǵy stsenarıılerge suranys joǵary. Amerıkanyń da, Eýropanyń da aıtýly oqıǵalary týraly fılmder óte kóp. Qazir Netflih, HBO jáne basqa da alpaýyt kınokompanııalar Azııaǵa bet burýda. Osy oraıda bizdiń de shejiremizde aýqymdy fılmderge arqaý bolatyn mańyzdy belester men oqıǵalar barshylyq. Mysaly, álemdegi eń qýatty ımperııalardyń biri bolǵan Altyn orda tarıhy daıyn turǵan joq pa?! Bul máselege bolashaqta kıno salasynyń mamandary basa nazar aýdarǵany jón.
Kórkem jáne derekti tarıhı týyndylarda memlekettilik jáne memleketshildik ıdeıasy árdaıym kórinis tabýy qajet. Biz kezinde elge qyzmet etýdiń ozyq úlgisin kórsetken Alash qaıratkerlerinen taǵylym alamyz. Olar ótken ǵasyrdyń basynda táýelsizdik ıdeıalaryn halyq arasynda dáripteýge zor eńbek sińirip, azattyq jolynda qurban boldy.
Táýelsizdigimizdiń mereıtoıy aıasynda osyndaı birtýar tulǵalardy eske alyp, olardyń murasyn jastarymyzǵa jáne búkil álemge pash etýimiz kerek. Sonymen birge, osy taqyrypty zerttep júrgen ǵalymdar men jazýshylardyń da eńbegi qoldaýǵa ıe bolýy jáne baǵalanýy qajet. Alash arystarynyń asyl murasyn ıgerý jalǵasa berýge tıis.
Mıllıondaǵan adamdy qazaǵa ushyratyp, tiri qalǵanyn jan saýǵalap bosyp ketýge májbúr etken alapat asharshylyqtyń alǵashqy kezeńi – 1921-1922 jyldardaǵy náýbetten beri 100 jyl ótti. Sol zulmattyń kesirinen qyrylyp qalmaǵanda, halqymyzdyń sany qazirgiden áldeneshe ese kóp bolar edi.
Tarıhymyzdyń osy aqtańdaq betteri áli kúnge deıin jan-jaqty zerttelmeı keledi. Tipti, ǵalymdardyń arasynda asharshylyq qurbandarynyń naqty sany týraly ortaq paıym joq. Ala-qula derekter jáne onyń sebep-saldary jaıly ártúrli kózqarastar qoǵamdy adastyrady. Tıisti tarıhı qujattardy, jınalǵan málimetterdi asa muqııat zerdeleý kerek.
Bilikti mamandar júıeli zertteýmen aınalysyp, soǵan sáıkes asharshylyq máselesine memleket tarapynan baǵa berilgeni jón. Biz bul kúrdeli máselege ustamdylyqpen jáne jaýapkershilikpen qaraýymyz qajet. Jalpy, tarıhı zertteýlerdi uranshyldyq pen dańǵazasyz, taza ǵylymı ustanymmen júrgizgen durys.
Bıyl áıgili Jeltoqsan oqıǵasyna 35 jyl tolady. 1986 jyly órimdeı ul-qyzdarymyz Keńes Odaǵynyń qaharynan qaımyqpaı, ult namysy úshin alańǵa shyqty. Osy kúnnen soń týra bes jyl ótkende Táýelsizdigimizdi jarııalaýymyzdyń sımvoldyq máni zor. Bul oraıda, azattyqtyń alǵashqy qarlyǵashtary – Jeltoqsan qaharmandarynyń azamattyq erligi laıyqty baǵasyn alyp, josparly túrde nasıhattalýy kerek.
Biz jyl sońyna deıin jańa tarıhymyzdaǵy birneshe aıtýly oqıǵanyń mereıli belesin atap ótemiz. 1991 jyly Semeı polıgony jabyldy. Onyń elimiz ǵana emes, barsha adamzattyń bolashaǵy úshin aıryqsha mańyzdy sheshim ekenin eskerip, arnaıy is-shara ótkizý qajet dep sanaımyn. Elbasy qol qoıǵan Jarlyqtyń arqasynda Qazaqstan búkil dúnıe júzine ıadrolyq qarý-jaraqqa qarsy álemdik qozǵalystyń kóshbasshysy bolyp tanyldy, alyp memleketterdiń senimine ıe boldy, halyqaralyq qoǵamdastyqta jaýapkershiligi joǵary el retinde moıyndaldy.
«Ótken kúnnen alys joq, keler kúnnen jaqyn joq» deıdi halqymyz. Keshegi ótken handar men qaǵandardyń dáýiri ǵana emes, sońǵy otyz jyldaǵy jasampazdyq jolymyz da búginde tarıhqa aınalyp, kún saıyn alystap barady. Azattyq tańyn óz kózimen kórgen aldyńǵy býyn bolmasa, keıingi jastar ótken ǵasyrdyń 90-jyldaryndaǵy tarıhı oqıǵalardyń tereńine boılap, mánin jete túsine bermeıdi. Táýelsizdikke taǵdyrdyń bere salǵan syıy retinde qaraıdy. Shyn mánindegi ahýal olaı emes.
Elbasy sol kezdegi saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, demografııalyq jáne basqa da jaǵdaılarǵa baılanysty jeti ret emes, jetpis ret ólshep, bir ret kesýge májbúr boldy. Biz tyǵyryqtan shyǵar joldyń sańylaýy da kórinbeıtin qıyn kúnderden qaqtyǵys pen qantógiske urynbaı aman shyǵyp, eshkimge esemizdi jibermeı, jańa sıpattaǵy Qazaq memleketin qurdyq. Búgingi jáne bolashaq urpaq muny árdaıym bilip otyrýy kerek. Sol úshin Qazaqstannyń jańa tarıhyn da júıeli zerttegen jón.
Shynyna kelsek, Táýelsizdik jyldarynda birneshe ret qolǵa alynǵanyna qaramastan, ulttyq múddemizge saı keletin kóp tomdyq jańa tarıhymyz áli tolyq jazylǵan joq. Onyń tujyrymdamasyn buǵan deıingi olqylyqtardy eskere otyryp qaıta qarap, jańa ǵylymı ustanymdar men jańalyqtardyń negizinde tyńnan jazatyn ýaqyt áldeqashan keldi. Barlyq oqýlyqtar osyndaı irgeli eńbekke negizdelip ázirlenedi. Bul – ult shejiresin dáripteý turǵysynan alǵanda strategııalyq mańyzy bar másele. Sondyqtan, Qazaqstannyń akademııalyq úlgidegi jańa tarıhyn jazýdy dereý bastaý kerek. Túptep kelgende, tarıhı sanany jańǵyrtý máselesiniń túıini – osy. Bul iske bedeldi tarıhshylarymyzdy tartý qajet.
Sonymen qatar, shetel aýdıtorııasyna arnalǵan Qazaqstannyń qysqasha tarıhyn jazyp, álemniń negizgi tilderine aýdarýdy usynamyn. Bul – qazaqtyń san ǵasyrlyq shynaıy tarıhyn álemge tanytýdyń birden-bir joly.
Árbir halyq óziniń arǵy-bergi tarıhyn ózi jazýǵa tıis. Bóten ıdeologııanyń jetegimen júrýge bolmaıdy. Ulttyq múdde turǵysynan jazylǵan shejire urpaqtyń sanasyn oıatyp, ulttyń jadyn jańǵyrtýǵa múmkindik beredi.
Qoǵam men qundylyq
Egemendigimizdiń máńgilik úshtaǵany – Altaıdan Atyraýǵa, Alataýdan Arqaǵa deıin keń kósilgen baıtaq jerimiz, ananyń aq sútimen boıymyzǵa daryǵan qasterli tilimiz jáne barlyq qıyndyqtardan halqymyzdy súrindirmeı alyp kele jatqan bereke-birligimiz. Biz osy úsh qundylyqty kózdiń qarashyǵyndaı saqtaımyz.
Babalardan mura bolǵan qasıetti jerimiz – eń basty baılyǵymyz. Qazaqqa osynaý ulan-ǵaıyr aýmaqty syrttan eshkim syıǵa tartqan joq. Búgingi tarıhymyz 1991 jylmen nemese 1936 jylmen ólshenbeıdi. Halqymyz Qazaq handyǵy kezinde de, odan arǵy Altyn Orda, Túrik qaǵanaty, Ǵun, Saq dáýirinde de osy jerde ómir súrgen, ósip-óngen. Qysqasha aıtqanda, ulttyq tarıhymyzdyń tereń tamyrlary kóne zamannyń ózeginde jatyr. Jalpy, tarıhpen saıasatkerler emes, tarıhshylar aınalysýy kerek.
Shekara syzyǵyn resmı túrde halyqaralyq shartpen bekitip, ony álem jurtynyń moıyndaýy sońǵy birneshe ǵasyrda úrdiske aınaldy. Oǵan deıin qazirgideı delımıtatsııa, demarkatsııa degen uǵymdar bolmaǵan.
Biz shekara máselesin sheshýmen naqty aınalysyp jatqan kezde keıbir saıasatkerler men qoǵam qaıratkerleri «biz buǵan asyqpaıyq», «keıin de kelisýge bolady» dep arqany keńge salǵysy kelgeni esimizde. Kelissózderdi tabandylyqpen júrgizip, irgemizdi dereý qymtap alǵanymyz óte durys bolǵanyn ýaqyttyń ózi dáleldep berdi. Qazir kim ne aıtsa da, bizdiń ekijaqty kelisimdermen bekitilip, halyqaralyq deńgeıde tanylǵan shekaramyz bar. Endi oǵan eshkim daýlasa almaıdy.
Aýmaqtyq tutastyǵymyzǵa kúmán keltirip, tatý kórshilik qatynastarǵa syna qaqqysy keletin keıbir shetel azamattarynyń arandatýshylyq is-áreketterine resmı jáne qoǵamdyq deńgeıde toıtarys bere otyryp, aǵartýshylyq jumystaryn ustamdylyqpen júrgizgen jón. Biz ulttyq múddeni aspen de, taspen de qorǵaýǵa daıyn bolýymyz qajettigin taǵy da basa aıtqym keledi.
Joǵaryda aıtqanymdaı, shekaramyz tolyǵymen shegendeldi. 2018 jyly Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konventsııaǵa qol qoıylǵannan keıin qurlyqtaǵy ǵana emes, teńizdegi shekaramyz da birjola aıqyndalyp, túpkilikti sheshildi.
Qazaqstan – birtutas memleket. Elimiz ońtústik, soltústik, batys, shyǵys dep bólinbeıdi. Bul – tek baǵytty bildiretin shartty ataýlar. 2018 jyly Elbasynyń Jarlyǵymen Ońtústik Qazaqstan oblysyna Túrkistan ataýy berildi. Tarıhı ádildikti qalpyna keltirgen oryndy sheshimdi halyq biraýyzdan qoldap, óte jyly qabyldady. Óıtkeni, mundaǵy shejireli shahar ǵana emes, tutas óńir kóne zamandardan beri Túrkistan dep atalǵan. Osy ıgi úrdisti elimiz boıynsha jalǵastyrýǵa bolady. Biz mundaı qadamdardy baıyppen jasaımyz.
Jerge baılanysty bárimiz aıqyn biletin jáne buljymaıtyn aqıqat – qazaqtyń jeri eshbir sheteldiktiń menshigine berilmeıdi, eshqashan satylmaıdy. Osyny ár azamatymyz sanasyna berik sińirýi qajet. Kelesi jyly Jer kodeksiniń jekelegen normalaryna qatysty engizilgen moratorııdiń merzimi aıaqtalady. Aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi aınalymǵa engizip, halyqtyń ıgiligine jaratý – óte mańyzdy másele. Sondyqtan, bıyl Jer máselesi jónindegi komıssııany quryp, sonyń aıasynda bir baılamǵa kelgen jón.
Qazaq úshin toqymdaı jerdiń ózi qymbat, bir ýys topyraqtyń ózi altyn. Biraq biz sony baǵalaı bilemiz be?! Jer qadirin bilý jalań uranmen ólshenbeıdi. Ókinishke qaraı, asqar taýlarymyz ben aıdyn kólderimizdi, ulan-ǵaıyr dalamyzdy lastap jatqan da óz azamattarymyz. Kókjaılaýǵa ot jaǵyp, qoqys shashyp ketken de, Kóbeıtuzdyń batpaǵyn shelektep tasyp, kóldiń ortasynda kólikpen oıqastaǵan da solar. Bir tutam múıizi úshin kózin móldiretip kıikterdi qyrǵan da ózgeler emes. Qasıetti jerimizdiń kıesinen qoryqpaı, jat jurttyń da qoly barmas áreketterdi jasap otyryp, qalaısha osy mekenniń ıesimiz dep keýde soǵa alamyz? Bul – ay da bolsa, shyndyq. Biz jerimizdiń shyn janashyr ıesi ekenimizdi naqty ispen kórsetýge tıispiz. Ol kóshege qoqys tastamaý, kóringen jerge ot jaqpaý sııaqty qarapaıym nárselerden bastap, jalpyhalyqtyq sıpattaǵy aýqymdy ekologııalyq sharalar arqyly kórinis tabýy qajet.
Munyń bári tálim-tárbıeden bastalady. Ata-anasymen birge aýlasyna aǵash ekpegen, úlkenderdiń jan-janýarǵa meıirimin kórmegen, kishkentaıynan tabıǵatty aıalaýǵa daǵdylanbaǵan bala óskende týǵan jerine jany ashymaıdy. Másele ekologııada emes – otanshyldyqta, zańda emes – sanada.
Eli men jerin súıý úshin jas urpaq baıtaq Qazaqstannyń ǵajaıyp jaýharlaryn bilýge tıis. Batysta Bozjyra men Sherqala, kúngeıde Aqsý-Jabaǵyly men Saıram-Ógem, Jetisýda Han Táńiri men Sharyn, Kólsaı men Qaıyńdy, Qapal- Arasan, Altynemel men Burhan bulaq, shyǵysta Muztaý men Shyńǵystaý, Marqakól men Rahman qaınary, Arqada Býrabaı men Baıanaýyl, Ulytaý men Qarqaraly, teriskeıde Imantaý men Aıyrtaý jáne basqa da kórikti jerlerimiz jetip artylady. Jer jánnatyn alystan izdeýdiń qajeti joq. Bári ózimizde bar. Jastarǵa osyndaı keremet tabıǵatymyzdy tanytyp, ony qadirleýge baýlýymyz kerek.
Ýaqyt uttyrmaı qolǵa alyp, dáıekti túrde iske asyratyn taǵy bir sharýa bar. Halyqtyń qalalyq jerlerge jappaı kóshýi saldarynan kóptegen aýyldarda, ásirese, shekara mańyndaǵy eldi-mekenderde turǵyndar sany kúrt azaıdy. Biz eńbek kúshi kóp ońtústik óńir turǵyndarynyń soltústik jáne shyǵys aımaqtarǵa qonystanýyna qolaıly jaǵdaı jasap, osy jumysty nazarda ustaımyz. Bul – óte ózekti ári elimizdiń qaýipsizdigine qatysty másele. Buǵan qosa sońǵy jyldarda túrli sebepterge baılanysty báseńdep qalǵan qandastar kóshin barynsha qoldap, olardy joǵaryda aıtylǵan óńirlerge ornalastyrýdy jandandyramyz.
Bul eki máseleniń de strategııalyq mańyzy bar. Oǵan kezekti naýqan retinde qaraýǵa bolmaıdy. Jergilikti bılik mundaı jumystardy joǵaryǵa kópirgen aqpar berý úshin emes, memlekettik múdde jáne aǵaıynǵa shynaıy janashyrlyq turǵysynan jasaýǵa tıis.
Elimizdiń basty nyshandarynyń biri – memlekettik til. Qazaqstannyń memlekettik tili qazaq tili ekeni Ata zańymyzda 90-jyldardaǵy kúrdeli kezeńniń ózinde naqty jazylǵan. Biz táýelsizdik dáýirinde ana tilimizdi damytý úshin barlyq jaǵdaıdy jasadyq. Osy aralyqta qazaq tilinde bilim beretin mektepter men oqý oryndarynyń, balabaqshalardyń sany eselep kóbeıdi.
Búginde memlekettik tildi biletin qazaqtyń da, ózge etnos ókilderiniń de úlesi edáýir artty. Qazaq tilin, shyn máninde, búkil halqymyzdy biriktirýshi faktorǵa aınaldyrýdyń barlyq quqyqtyq tásilderi jáne kepildikteri qalyptasty. Másele – nıette. Nıettiń durys bolýy qazaq tilin meńgergisi keletin adamdarǵa da, osy maqsatqa jetýge jaǵdaı jasaıtyn Úkimetke de baılanysty.
Til ıgerý úshin balalar ádebıetiniń atqaratyn róli zor. Sondyqtan, qazaq qalamgerleriniń úzdik shyǵarmalaryna qosa, balalarǵa arnalǵan shetel jazýshylarynyń da tańdaýly týyndylaryn aýdaryp, kóptep basyp shyǵarýdy jáne taratýdy qolǵa alǵan jón. Oǵan suranys joǵary.
Memlekettik tildi bilý – Qazaqstannyń árbir azamatynyń paryzy. Mindeti dep te aıtýǵa bolady. Osy oraıda men barsha qazaqstandyqtarǵa, onyń ishinde qazaq tilin áli jete meńgermegen otandastaryma úndeý tastaǵym keledi. Jastar aǵylshyn tilin nemese basqa da tilderdi az ǵana ýaqytta meńgere alatynyn kórip otyrmyz. Tutas býyn almasqan osy jyldarda qazaq tilin úırengisi kelgen adam ony áldeqashan bilip shyǵar edi. Halqymyzda «Eshten kesh jaqsy» degen sóz bar. Eń bastysy, ynta bolýy kerek.
Ana tilimizdi keńinen qoldaný – basqa tilderge, ásirese orys tiline shekteý qoıylady degen sóz emes. Barsha etnos ókilderiniń ana tilin, salt-dástúrin damytýǵa múmkindik jasala beredi. Jastarymyz birneshe til bilý ózderiniń kókjıegin keńeıtip, kókirek kózin oıatatynyn jete túsingeni abzal.
Bizdi qaı zamanda da qıyndyqtardan aman alyp kele jatqan basty qudiret – el birligi. Yntymaǵy jarasqan jurttyń qashanda upaıy túgel. Túrli jaǵdaılarǵa baılanysty qazaq jerine ár kezeńde ártúrli ult ókilderi kóptep qonystandy. Qazaq halqy eshkimdi jat kórmeı, baýyryna basty. Búginde olardyń týǵan jeri de, Otany da – Qazaqstan. Biz kópetnostyq sıpatymyzdy artyqshylyǵymyzǵa aınaldyra alǵanymyz anyq. Kóptegen sheteldik sarapshylardyń elimizge qatysty «Eýrazııadaǵy shyrpy tıse lap etkeli turǵan qýraı», «failed state» sııaqty boljamdaryn joqqa shyǵardyq. Bul jolda tynyshtyq pen turaqtylyqtyń bastaýy bolǵan Qazaqstan halqy assambleıasy tıimdi jumys atqardy. Eshkimdi ultyna qarap, bóle-jarǵan joqpyz. Báriniń ósip-ónýine tolyq jaǵdaı jasadyq, birdeı múmkindik berdik. Bizdiń ultaralyq kelisim saıasatymyz álemdi moıyndatty. Halqymyzdyń osyndaı yrys-yntymaqqa negizdelgen jarasymyn baǵalaı bilýimiz kerek. Bul – kemel keleshekke bastaıtyn birden-bir durys jol. Sondyqtan, ultaralyq tatýlyq pen kelisimdi saqtaý – memlekettik organdardyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń jáne árbir azamattyń mindeti. Túptep kelgende, elimizdegi turaqtylyq pen bereke-birlik úshin barlyǵymyz birdeı jaýaptymyz.
Osy oraıda, halqymyzdy biriktiretin ortaq qundylyqtardy barynsha dáriptep, oı-sanaǵa berik ornyqtyrýymyz kerek. Mysaly, Naýryz meıramyn atap ótý tujyrymdamasyn jasap, kóktem merekesiniń mazmunyn baıyta túsken jón. Búkil qoǵamdy uıystyratyn qundylyqtar neǵurlym kóp bolsa, birligimiz de soǵurlym bekem bolady.
Ulaǵat pen ustanym
Sońǵy kezde qazaqstandyqtardyń el ómirine belsendi aralasýǵa, sheshim qabyldaý úderisine qatysýǵa yntasy artyp keledi. Meniń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamam jáne Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi – osy suranysqa tikeleı jaýap. Ony Ordabasydaǵy, Kúltóbedegi, Ulytaýdaǵy uly jıyndardyń zamanaýı úlgisi deýge bolady. Biz qazaqtyń qanyna sińgen qasıet – keleli isti aqyldasyp birge sheshý dástúrin jalǵastyra beremiz.
Bul bastamalar azamattyq qoǵamdy damytýǵa negiz bolady. Qazirgi sharalar aıaq astynan májbúrlikten qolǵa alynǵan joq. Ol – elimizdi demokratııalandyrýǵa, saıası júıeni jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan saıasattyń jemisi.
Saıası reforma bir kúnniń nemese bir jyldyń sharýasy emes. Muny el irgesin shaıqaltpaı, bereke-birligin buzbaı, baıyppen jáne birtindep iske asyrýymyz kerek. Biraq, reformany soza berýge de bolmaıdy. Bılik halyqtyń aldyndaǵy óz jaýapkershiligin sezingeni jón. Sol sebepti biz aýyl jáne kent ákimderin saılaýǵa kóshemiz. Osy arqyly eń tómengi deńgeıden bastap jergilikti ózin-ózi basqarý júıesin nyǵaıtamyz. Bul qadam ózekti máselelerdi turǵyndar men jergilikti bıliktiń birlesip sheshýi úshin qajet. Sodan keıin aýdan ákimderin saılaımyz. Jańa júıe óziniń tıimdiligin kórsetse, budan da joǵary deńgeıdegi ákimderdi saılaıtyn bolamyz.
Biraq, saıası jańǵyrý barysynda asyǵystyqqa boı aldyrýǵa jáne jalań uranǵa erip, memlekettik júıeni daǵdarysqa ushyratýǵa bolmaıdy. Bir sátte barlyǵyn túbirimen ózgertý nege ákep soqtyratynyn keıbir elderdiń búgingi ahýalynan kórip otyrmyz. Elimizde, eń aldymen, adamnyń quqyǵyn tolyǵymen saqtaýǵa negizdelgen zań men tártip bolýy kerek. Anarhııa men júgensizdik jaqsylyqqa aparmaıtyny anyq.
Qazaqstannyń saıası júıesi zaman talabyna saı damyp keledi. Májilis depýtattarynyń bıylǵy saılaýy – kóppartııaly Parlamentti ornyqtyrý jolyndaǵy mańyzdy qadam. Bizde saıası kózqarastary ártúrli partııalar bar. Olardyń ustanymdary konservatıvti, lıberaldy, ultshyl, sotsıalıst jáne taǵy basqa bolýy múmkin. Bul – tabıǵı úderis. Saıası plıýralızm memleketti evolıýtsııalyq jolmen damytýǵa jáne nyǵaıtýǵa múmkindik beredi. Saıası kúshter osyndaı áralýan bolsa da, barshasyn biriktiretin jáne bárine ortaq qundylyq bar. Ol – qasterli Táýelsizdik.
Bizdiń maqsatymyz – keler urpaqqa Qazaqstandy tuǵyry myǵym, ekonomıkasy qýatty, rýhy asqaq memleket retinde tabystaý jáne eldik isterdi shashaý shyǵarmaı laıyqty jalǵastyratyn jasampaz urpaq tárbıeleý.
HHІ ǵasyr – bilim men biliktiń dáýiri. Ár adam ózin úzdiksiz jetildirip, jańa kásipterdi ıgerip, únemi zaman aǵymyna beıimdelý arqyly ǵana básekelik qabiletin arttyra alady. Bilim men tehnologııa, joǵary eńbek ónimdiligi el damýynyń basty qozǵaýshy kúshi bolýǵa tıis. Bul týraly uly Abaı: «Adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq. Onan basqa nársemenen ozdym ǵoı demektiń bári de – aqymaqtyq» degen.
Táýelsizdik jyldarynda talantymen tańdaı qaqtyrǵan jas órenderdiń tutas legi ósip-jetildi. Búkil álemdi aýzyna qaratqan ǵajaıyp daryn ıeleri de bar. Olar – Qazaqstannyń mádenı kelbeti, elimizdi halyqaralyq arenada tanytyp, Táýelsizdik qundylyqtaryn jer júzine pash etetin rýhanı elshilermiz, bizdiń aıryqsha kúshimiz («soft power»). Osyndaı azamattarǵa qamqor bolý – memlekettiń mindeti.
Jahandaný zamanynda aıdaı álem alaqandaǵydaı bolyp qaldy. Talapty ul-qyzdarymyzdyń jer júzindegi kez-kelgen elge baryp, bilim alýy qalypty úrdiske aınaldy. Sonda qalyp, qyzmet istep júrgender de az emes. Osy oraıda, el ishinde jastar shetelge ketip jatyr degen alańdaýshylyq bar. Men jastarymyz bilimin jetildirip, báribir elge oralady nemese shetelde júrip-aq Qazaqstannyń múddesin qorǵaıdy dep senemin.
Halqymyz «Atyń barda jer tany, jelip júrip» deıdi. Kezinde Elbasy bozbala shaǵynda Ýkraınaǵa attanyp, eńbek, bilim jáne ákimshilik daǵdylaryna ıe boldy. Men de bilim qýyp Máskeýge sapar shektim, ózge memleketterde jumys istedim. Bizdiń talaı zamandastarymyz búgingi jastar sııaqty alys shetelderge bara almasa da, Keńes Odaǵynyń túrli qalalarynda bilim aldy. Biraq, basym kópshiligi tamyrynan ajyrap, ol jaqta birjola qalyp qoıǵan joq. Elge kelip, eńbek etti. Sondyqtan jyraqta júrgen jastarymyzdan aıyrylyp qalamyz dep ýaıymdaýdyń jóni joq. Bizdiń mindetimiz – olardyń boıyna memleketshildik rýhyn sińirip, qaı jerde júrse de týǵan eldiń ıgiligine qyzmet etýge jumyldyrý. Mysaly, álemniń eń damyǵan elderinde óz kásipterin bastaǵan jáne alpaýyt kompanııalarda jumys istep júrgen azamattarymyzdyń osyndaǵy zamandastarymen baılanysyn nyǵaıtyp, tálimgerlik etýine jaǵdaı jasaýymyz kerek.
Daryndy jastardyń bári shetelde júrgen joq. El ishinde de bilikti ári bilimdi órender jetip artylady. Biz olardy basshylardyń jańa býynyn daıyndaýǵa barynsha tartyp jatyrmyz. Meniń bastamammen qurylǵan Prezıdenttik kadr rezervi – osynyń aıqyn dáleli. Jobanyń kelesi kezeńinde qoǵam múddesine adal kóshbasshylardy irikteýge erekshe nazar aýdaramyz. Bılik organdaryndaǵy azamattar, eń aldymen, ulttyq múddege berik bolýǵa tıis.
«Jas kelse – iske» deıdi halqymyz. Jastar – qashanda tyń ıdeıalardyń qaınar kózi, oń ózgeristerdiń qozǵaýshy kúshi. Sondyqtan óskeleń urpaqtyń osyndaı áleýetin durys arnaǵa baǵyttap, tıimdi paıdalanýymyz kerek. Osy oraıda Prezıdent janyndaǵy Jastar keńesiniń qyzmetin jandandyrǵan jón. Ony bilikti ári bilimdi jastardy jumyldyratyn júıeli jumys alańyna aınaldyramyz. Budan bólek, men azattyq jyldarynda dúnıege kelgen, áli tanylyp úlgermegen talantty jastardy qoldaý maqsatynda «Táýelsizdik urpaqtary» atty grant taǵaıyndaýdy usynamyn.
Biz ne istesek te, bárin keler urpaq úshin jasaımyz. Memlekettik saıasattyń bolashaq aldyndaǵy jaýapkershiligin tereń sezinemiz. Bul ustanymnan eshqashan aınymaımyz. Eń ǵajaıyp erlikter Otanǵa sheksiz súıispenshilikten týyndaıtyny sózsiz. Shyn otansúıgishtik degenimiz – jalań uran tastaý emes, elińe, halqyńa qyzmet etý.
Adam balasy dúnıege patrıot bolyp kelmeıdi. Ol bilim men tárbıe alyp, áleýmettik ortamen aralasyp, azamattyq bolmysyn qalyptastyrý kezinde patrıotqa aınalady. Óziniń jeke maqsat-múddeleri qoǵam ıgiligimen úndesip, eliniń damýyna eleýli úles qosyp jatqanyn jan-júregimen sezingen adam naǵyz baqytqa keneledi.
Halqymyzdyń birtýar perzenti Álıhan Bókeıhanov «Ultqa qyzmet etý bilimnen emes, minezden» degen. Biz shynaıy patrıottyq sezimmen rýhtanyp, qasıetti Táýelsizdigimizdi odan ári nyǵaıta túsý úshin birlese jumys isteýimiz kerek.
Barsha otandastaryma, ásirese, jastarǵa aıtarym: keń baıtaq Qazaqstandy asqaq armandaryń men batyl josparlaryńdy emin-erkin júzege asyra alatyn, tabysyńa marqaıyp, árdaıym tileýińdi tileıtin qasıetti Otanyń retinde baǵalańdar! Men jańa Qazaqstan patrıotızminiń jasampazdyq qudiretine senemin.
Táýelsiz el bolý ony jarııalaýmen nemese memlekettiń irgetasyn qalaýmen shektelmeıdi. Táýelsizdik úshin naǵyz kúres kúndelikti eńbekpen, úzdiksiz ári dáıekti eldik saıasatpen máńgi jalǵasady. Biz qýatty táýelsiz memleketimizben ǵana ult retinde jer betinde saqtalamyz. Osy aınymas aqıqatty berik ustanýymyz qajet. «Táýelsizdik bárinen qymbat!» degen bir aýyz sóz máńgi uranymyz bolýǵa tıis.
Ultymyzdyń uly ustyny – qasterli Táýelsizdigimiz barsha jurtymyzdyń patrıottyq rýhymen asqaqtaı bersin!
Qasym-Jomart TOQAEV
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti
- 22 qazan kúni ótetin mańyzdy sharalar ańdatpasy
- Aqmola oblysynda «Qazaqstan - Uly dala eli» atty jastar forýmy ótti
- Balalarymyz qazaq tilinde sóılesin desek, ekrandy túzeýimiz kerek - Balaeva
- Qasym-Jomart Toqaevtyń QHA Keńesiniń keńeıtilgen otyrysynda sóılegen sózi
- Toqaev Semeıde F.Dostoevskııdiń 200 jyldyǵyna ataýly is-shara uıymdastyrýdy usyndy
- Memleketke qarsy arandatýshylyqtyń barlyq túrine toıtarys berý kerek - Prezıdent
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
«Lockheed Martin» kompaniýasynyň bu barada ýaýradan beýanatynda öz elektron sistemasyna «düýpli we zyýanly» hüjüm edilendigine garamazdan, kompaniýanyň elektron sistemasynyň howpsuz ýagdaýdadygy aýdylýar.
Birleşen Ştatlaryň Goranmak ministrligi «Lockheed Martin» kompaniýasy bilen bilelikde bu elektron hüjüminiň kim tarapyndan amala aşyrylandygyny anyklamak boýunça derňew işleriniň ýola goýlandygyny mälim etdi.
«Lockheed Martin» kompaniýasy dünýäniň dürli regionlaryna satylýan köpsanly harby tehnikalary, şol sanda «F-16», «F-22» we «F-35» kysymly söweş uçarlaryny-da öndürýär.


text:
Pakistanyň ýokary derejeli resmisi söweşijiler tarapyndan ýurduň Peşawar şäherindäki mekdebe amala aşyrylan hüjümde 104 adamyň, şol sanda 84 çaganyň öldürilendigini habar berýär.
Bu barada ýurduň harbylary tarapyndan dolandyrylýan mekdebe ýaragly adamlar girip, mekdepde ok atyşyklaryň we partlamalaryň sesi eşidilenden birnäçe sagat soň, welaýatyň baş ministri Perwez Hattak mälim etdi.
Hattak “Birleşdirilen harby keselhanasynda” 60 çemesi, “Lady Reading” keselhanasynda 24 adamyň ölüsiniň bardygyny habar berdi. Şeýle-de, ol hüjümde ýene şonça adamyň ýaralanandygyny sözüniň üstüne goşdy.
Hökümet we keselhana resmileriniň beren başlangyç maglumatynda hüjümde 20 çemesi adamyň ölendigi mälim edilipdi.


text:
Birleşen Ştatlar Owganystandaky goşunlarynyň möçberini düýpli kemeltmäge taýýar we bu ýagdaý “Talyban” bilen günbatar tarapyndan goldanylýan Kabul hökümetiniň arasyndaky göni gepleşiklere itergi berer diýip, amerikan mediasy 1-nji awgustda habar berdi.
“The Washington Post”, CNN we dpa habar agentlikleri bu ýurtdaky esgerleriň sanynyň, Owganystanda iki onýyllyga golaýlan urşy soňlamak üçin baglaşyljak parahatçylyk ylalaşygynyň çäginde, 14 müňden 8-9 müňe çenli azaldyljakdygyny habar berýär.
“Talyban” jeňçi topary, “gurjak režimi” atlandyrmak bilen, şu wagta çenli Kabuldaky hökümet bilen gepleşmekden ýüz öwrüp geldi.
CNN-niň maglumatyna görä, goşunlaryň möçberini azaltmakdan başga, ABŞ-nyň bu ýurtdaky ilçihanasynyň işgärleri we howpsuzlyk işgärleri hem azaldylar.
ABŞ-nyň Owganystan boýunça ýörite wekili Zalmaý Halylzad 31-nji iýulda AÝ/AR bilen gürleşip, töwerekleýin parahatçylyk ylalaşygynda dört sany esasy aspektiň bardygyny aýtdy: Daşary ýurt goşunlarynyň çykarylmagy, “Talybanyň” terror hüjümleriniň öňüni almagy kepillendirmegi, syýasy çözgüde getirjek içerki owgan dialogy, hemişelik ýaraşyk.
Ol ýagdaýyň çylşyrymlydygyny boýun alyp, “ähli zat ylalaşylýança hiç bir zadyň ylalaşylmajagyny” nygtady.


text:
Uzak wagt aralykdan soňra LINE hakynda tema.
LINE NOTIFY näme zat?
LINE Notify LINE kompaniýasynyň bir hyzmatydyr. Bu hyzmat diňe bildirişleri bize ýetirýär? Mysal üçin meniň bir gmail hasabym bar. Meniň gmail poçtama täze hat gelende bildiriş gelenok, özüm girip görmeli bolýan. Munuň çözgüdi bolsa LINE Notify ýagny LINE NOTIFY sistemine registrasiýa bolup gmail hasaplarymyzy tanadanymyzdan soňra, biziň gmail hasaplarymyza gelýän hatlar hem LINE Notify üsti bilen LINE-da gelýär. Şeýlelik bilen poçtamyza täze ýazylan hatlardan täzeligi bilen habarly bolýarys.
LINE Notifyniň başgada birnäçe üýtgeşiklikleri bar. Mysal üçin günlük howa maglumatyny almak isleýän bolsak hem öz LINE Notify panelimizden sazlap bilýäris.
LINE Notify nähili işleýär?
LINE NOTIFY sisteminiň resmi hasaby bar. Bize gelýän bildirişler şol hasabyň üsti bilen gelýär.
LINE NOTIFY başgada programmistler üçin birnäçe apileri hödürleýär. Resmi hasaplara hem birikdirip bolýar.
Indiki temamyzda LINE notify sistemini nähili ulanmalydygy hakynda has giňişleýin belläp geçeris.
LINE Notifiň resmi saýty :https://notify-bot.line.me/
Jemi 5,146 gezek okaldy, Şu gün 1 gezek okaldy


text:
Teatryň salgysy: Aşgabat şäheriniň Arçabil şaýolynyň 46-njy jaýy.
Teatryň telefon belgileri: kabulhana 48-11-43, kassa 48-11-49.
Türkmenistanyň Alp Arslan adyndaky milli drama teatry ilkinji gezek Ýaş tomaşaçylar teatry ady bilen 1937-nji ýylda döredildi. 1948-nji ýylyň oktýabr aýynda Aşgabat şäherinde bolup geçen pajygaly ýer titremesi sebäpli teatryň jaýy tutuşlaýyn ýykyldy. Şondan soň, teatr öz işini bes etdi. 1963-nji ýylyň 1-nji awgustyndan Aşgabat şäherinde Ýaş tomaşaçylar teatryny döretmek hakynda karar kabul edildi. 1964-nji ýylyň 14-nji noýabrynda şol wagtky Mollanepes adyndaky Akademiki drama teatrynyň jaýynda teatr wagtlaýyn öz işine başlady. Teatr öz täze möwsümini G.Muhtarowyň «Dogruçyl komsomol sözi» diýen sahna oýny bilen başlady. 1963-1964-nji ýyllarda Moskwanyň A.W.Lunaçarskiý adyndaky teatr sungaty institutyny tamamlan ýaşlar bu teatra işe geldiler. 1979-njy ýylda Ýaş tomaşaçylar teatryna artist Aman Gulmämmedowyň ady dakyldy. Diýarymyzyň meşhur artistleri Hommat Müllük, Oraz Amangeldiýew, Aman Sapardurdyýew, Gulmyrat Agabaýew, Öwez Gelenow, Ogultäç Hanyýewa, Hurma Isgenderowa, Ene Baýramberdiýewa öz zähmet ýollaryny bu teatrda başladylar. 1964-1991-nji ýyllar aralygynda teatrda 110-a golaý spektakl sahnalaşdyryldy. Olardan G.Gurbansähedowyň «Hang», Ilowaýskiniň «Çandunyň başdan geçirenleri», A.Nazarowyň «Ökünç», M.Maşadunyň «Sogan ogurlygy», Ç.Aşyrowyň «Ogullaryň takdyry», G.Gurbansähedowyň «Meňli», G.Muhtarowyň «Täsin tebip», Kabo Abeniň «Çöldäki aýal», W. Şekspiriň «Koriolan», A.Lindgreniň «Oglanjyk we Karlson», R.N.Güntekiniň «Amanat giýew» ýaly sahna eserleri köp ýyllaryň dowamynda sahnadan düşmedi.
1991-nji ýylyň 27-nji oktýabrynda Türkmenistanyň Garaşsyzlygyny almagy bilen, Türkmenistanyň Ýaş tomaşaçylar teatry watançylyk hem-de milli ruhdaky, türkmen ýaşlarynyň durmuşyny dogruçyl açyp görkezýän oýunlary goýup, öz tomaşaçylaryny begendirip ugrady. Teatrda 2001-nji ýyla çenli 40-a golaý sahna eserleri sahnalaşdyryldy.
Olaryň arasynda B.Suhanowyň «Ýazyň yssy güni», O.Annaýewiň «Şapak», G.Daňatarowyň «Nusaý söýgüsi», Ö.Hojagulyýewiň «Pygamberler nalasy», H.Müllügiň «Sawçylar» ýaly sahna oýunlary teatr tomaşaçylary tarapyndan uly gyzyklanma bilen garşylanyldy.
Ö.Hojagulyýewiň «Pygamberler nalasy» atly sahna eseri 1993-nji ýylda Ukraina döwletiniň Swastopol şäherinde geçirilen «Herson oýunlary» atly halkara festiwala şeýle hem şol ýylda Özbegistan döwletiniň Daşkent şäherinde geçirilen «Gündogar-Günbatar» atly halkara festiwalyna gatnaşyp 1-nji baýraga mynasyp boldy. 1994-nji ýylyň başynda Finlýandiýa döwletiniň Mikelli hem-de Espoo şäherlerine döredijilik saparynda bolup, gowy çykyş edip, tomaşaçylaryň söýgüsini gazandylar. Şol ýylyň maý aýynda Polşa döwletiniň Torh şäherinde geçirilen «Kontakt-94» atly halkara festiwalyna iki spektakl bilen ýagny, «Tozanlykda tozan zenan» hem-de «Pygamberler nalasy» atly oýunlary bilen gatnaşyp birnäçe baýraklara mynasyp boldy. 1994-nji ýylyň oktýabr aýynda Ukraina döwletiniň Lwow şäherinde geçirilen «Altyn Şir» atly halkara festiwalynda Koba Abeniň «Tozanlykda tozan zenan» atly oýny bilen çykyş edip, baýraga mynasyp boldy.
2001-nji ýylyň 4-nji aprelinde Türkmenistanyň Prezidentiniň Permany bilen bu teatr Türkmenistanyň Alp Arslan adyndaky milli ýaşlar teatry diýip atlandyryldy.
2006-njy ýylyň 20-nji oktýabrynda teatr Aşgabat şäheriniň Arçabil şaýolynyň ugrunda bina edilen täze jaýa göçüp bardy. Teatryň bu täze binasynyň 200 orunlyk kiçi we 800 orunlyk uly sahnalary, dünýä ülňülerine laýyk gelýän tehniki enjamlary artistleriň uly mümkinçiliklerinden peýdalanyp işlemeklerine giňden ýardam berýär. Teatryň täze binasynyň açylyş dabarasy mynasybetli tomaşaçylar G. Daňatarowyň «Hakydalar ummany» atly sahna eserine tomaşa etdiler.
2001-2011-nji ýyllar aralygynda teatrda 40-dan gowrak sahna eserleri sahnalaşdyrylyp, tomaşaçylara ýetirildi. Olardan N. Rejebowyň «Jahan jomardy», O. Annaýewiň «Gabanjaň gelin», H. Berdiýewiň, M. Mämmetgurbanowyň «Türkmen ruhy», G. Daňatarowyň «Kabyl bilen Habyl», «Täze maşgala», B. Bäşimowyň «Kime jaý gerek, kime-de taý» atly sahna oýunlaryny agzamak bolar.
2005-nji ýylda Türkiýe döwletiniň Stambul şäherinde geçirilen «Stambul – Teatrlaryň mekany» atly halkara festiwalynda G. Daňatarowyň «Nusaý söýgüsi» atly sahna oýny bilen gatnaşyp, baýraga mynasyp boldy.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe teatr ýaşlary watançylyk, päk ahlaklylyk, dostluk, wepadarlyk ruhunda terbiýeleýän ençeme spektakllary sahnalaşdyrdy. Olardan N. Rejebowyň «Gyrat», «Döwletli döwran geldi», G. Daňatarowyň «Yşk mülküniň şasy», «Awazada asal aýy», G. Kakabaýewiň «Watan hakda üç aýdym», «Ýurt», «Ýagtylan köňüller», «Gumly gelin», «Galkynan göwünler» atly sahna eserlerini ýatlamak mümkin.
2011-nji ýylda Russiýa döwletiniň Kazan şäherinde geçirilen «Nowruz» atly halkara festiwalyna teatr G. Daňatarowyň «Kabyl bilen Habyl» atly sahna oýny bilen gatnaşdy.
2013-nji ýylda Russiýa döwletiniň Kazan şäherinde geçirilen «Nowruz» atly halkara festiwalyna teatr G. Daňatarowyň «Nusaý söýgüsi» atly oýny bilen gatnaşdy.
2014-nji ýylda Magtymguly Pyragynyň doglan gününiň 290 ýyllygyna bagyşlap teatr G. Kakabaýewiň «Magtymguly Pyragy» atly oýnuny sahnalaşdyrdy.
2015-nji ýylyň 2-nji oktýabrynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň Permany bilen Berkarar döwletimiziň Bagtyýarlyk döwründe Garaşsyz, hemişelik Bitarap Watanymyzda medeniýeti , teatr sungatyny döwrebap ösdürmek, medeni dynç-alyş şertlerini has hem gowulandyrmak maksady bilen Garaşsyzlyk ýyllarynda bina edilen Türkmenistanyň Alp Arslan adyndaky milli ýaşlar teatrynda halkymyzyň gahrymançylykly taryhynda watansöýüjilige, mertlige ruhlandyrýan dessanlardan täze has kämil sahna eserlerini döredendigini, toplan baý tejribesini, şeýle-de giň tomaşaçylar köpçüliginiň isleglerini nazara alyp, Türkmenistanyň Alp Arslan adyndaky milli ýaşlar teatrynyň ady üýtgedilip, Türkmenistanyň Alp Arslan adyndaky milli drama teatry diýlip atlandyryldy.
Türkmenistanyň Alp arslan adyndaky milli drama teatry adyna eýe bolansoň teatryň repertuaryna dünýä klassikalaryndan oýunlar goýulup başlanyldy. Olardan 2015 –nji ýylda Başkir dramaturgy Mustaý Karimyň „Aý tutulan gijesi“ atly sahna eseri esasynda režissýor H.Berdiýew tarapyndan işlenilen „Akýigit we Zümerret“ atly sahna oýny sahnalaşdyryldy.
2017-nji ýylda Çingiz Aýtmatowyň „Elwan ýaglykly serwim“ atly sahna eseri sahnalaşdyryldy we halk köpçüligine ýetirildi. Şeýle hem 2017-nji ýylda Türkmenistanyň halk ýazyjysy N.Rejebowyň „Görogly we Agaýunus“ atly sahna eseri sahnalaşdyryldy.
2018-nji ýylda tatar ýazyjysy we dramaturgy Z.Zaýnulliniň „1941-nji ýylyň hatynlary“ atly sahna eseri esasynda A.Berdiýewiň režissýorlyk etmeginde „Alty gelin“ atly spektakly sahnalaşdyryldy. Hormatly Prezidentimiziň „Türkmenistan - Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi“ atly eseri esasynda teatryň sahnasynda B.Mämmedowyň „Gündogar ýyldyzy“ atly oýny goýlup, bu sahna oýny şol ýyl Aşgabatda geçirilen „Ýüpek ýoly – ýürek ýoly“ atly teatr festiwalyna gatnaşdy. Mundan başgada şol ýyl N.Rejebowyň „Ependi, sen kim?“ atly sahna eseri halk köpçüligine ýetirildi.


text:
«Zeminiň bezegi - mährem eneler!»
Türkmenistany Döwlet medeniýet merkeziniň Döwlet kitaphanasynda «Zeminiň bezegi - mährem eneler!» ady bilen Halkara 8-nji mart baýramy mynasybetli baýramçylyk dabarasy geçirildi. Dabara Türkmen döwlet medeniýet institutynyň, Türkmen medeniýet we sungat mekdebiniň talyplary, Türkmenistanyň Döwlet medeniýet merkeziniň Döwlet muzeýiniň işgärleri, kitaphana işgärleri şeýle hem okyjylar gatnaşdylar.
Dabarada çykyş edenler Hormatly Prezidentimiziň biziň enelerimiz, käbelerimiz, gelin-gyzlarymyz üçin edýän döwlet derejesindäki aladalary hakynda giňişleýin söhbet etmek bilen dabara gatnaşan gelin-gyzlarymyzy, kärdeşlerimizi we okyjylarymyzy bu ajaýyp baýramçylyk mynasybetli gyzgyn gutladylar.
Hemmämiziň bilişimiz ýaly, Gahryman Arkadagymyz tarapyndan «Zenan kalby» ordeniniň döredilmegi, şeýle-de köp çagaly enelere «Ene mähri» atly hormatly atlaryň dakylmagy, olar üçin dürli ýeňillikleriň döredilmegi hem biziň gelin-gyzlarymyza, enelermize goýulýan uly hormat-sarpanyň subutnamasydyr. Baýramçylyk dabarasynyň ahyrynda oňa gatnaşýan gelin-gyzlarymyza Hormatly Prezidentimiziň baýramçylyk sowgady gowşuryldy. Baýramçylyk dabarasyna gatnaşyjylar biziň üçin edýän atalyk aladasy üçin Gahryman we mähriban Arkadagymyza jan saglyk,uzak ömür, il-ýurt bähbitli işlerinde bolsa uly rowaçlyklar arzuw etdiler. Dabaranyň çäginde «Zeminiň zynaty, älemiň görki» ady bilen giňişleýin kitap sergisi gurnaldy.


text:
Üç akyldar adam haýsy zaman möhümdigi barada jedel etdiler - geçmiş, häzirki we geljekgi barada.
Olaryň biri:
“Meniň geçmişim meniň şu wagtgy öz boluşym ýaly etýär. Geçmişde men bar öwrenen zatlarymy edip bilýärin. Özüme ynanýaryn, sebäbi meniň dürli işlerim ozal ugruna şowly bolýardy. Men ozal gowy bolan adamlary ýa-da olara meňzeş bolanlary halaýaryn. Häzir saňa seredýärin, ýylgyrşyňy görýärin we sizden garşylygyňyza garaşýaryn, sebäbi bir gezekden köp jedel etdik, garşy çykmazdan hiç zat bilen razylaşmaýandygyňyza eýýäm bilýärin.
- Munuň bilen razylaşmak mümkin däl" - diýip, başga biri aýtdy, - dogry aýdýan bolsaň, adam möý ýaly endikleriniň kerebinde günde oturardy. Adamy - onuň geljekgi wagty adam etýändir. Häzir bilýän we edip biljek zatlarymyň ähmiýeti ýok - geljekde hemme zerur zatlary öwrenerin. Iki ýylda näme bolmak isleýändigim baradaky pikirim, iki ýyl mundan ozal nähili bolanym baradaky ýatlamalarymdan has hakyky, sebäbi häzirki hereketlerim meniň bolşuma däl-de, näme boljakdygyma bagly. Men ozal tanaýanlarymdan tapawutly adamlary halaýaryn. Siziň bilen söhbetdeşlik gyzykly, sebäbi men bu ýerde özüne çekiji göreşe we garaşylmadyk pikir öwrümlerine sabyrsyzlyk bilen garaşýaryn.
Üçünjisi: "Geçmişiň we geljegiň diňe biziň pikirlerimizde bardygyny düýbünden unutdyňyz" - diýdi. Geçmiş eýýäm ýok. Hem geljekgi bolsa heniz ýok. Geçmişi ýada salýandygyňyza ýa-da geljegi arzuw edýändigiňize garamazdan, siz diňe şu wagt hereket edýärsiňiz. Diňe häzirki wagtda durmuşyňyzda bir zady üýtgedip bilersiňiz - ne geçmiş, ne-de gelejek bize başartmaz. Diňe häzirki wagtda bagtly bolup bolýar: geçmişdäki bagta degişlilik - gynançly, geljekde garaşylýan bagt - aladaly bolýar.
G. Maral


text:
Hytaýyň CNPC kompaniýasy “Galkynyş” gaz käninde täze guýulary önümçilige girizmek boýunça hyzmatlary ýerine ýetirer. Bu barada anna güni wideoaragatnaşyk ulgamy arkaly geçirilen Ministrler Kabinetiniň mejlisinde wise-premýer Şahym Abdrahmanow Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowa hasabat berdi.
Hasabatda bellenilişi ýaly, “Türkmengaz” döwlet konserni tarapyndan täze guýulary gurmak boýunça hyzmatlary alyp barmak babatda halkara bäsleşik geçirilip, CNPC kompaniýasynyň täjirçilik teklibi has amatly hasaplanyldy. Bu barada Türkmenistanyň resmi metbugaty habar berýär.
Kompaniýanyň teklibine laýyklykda, işleri 30 aýyň dowamynda ýerine ýetirmek we amala aşyryljak işler üçin hasaplaşyklary üç ýylyň dowamynda her ýylda 17 milliard kub metr tebigy gazy ugratmagyň hasabyna geçirmek meýilleşdirildi.
Döwlet Baştutanymyz hasabaty diňläp, täze uglewodorod ýataklarynyň, şol sanda dünýäde tebigy gazyň gorlary boýunça iri hasaplanylýan “Galkynyş” gaz käniniň senagat taýdan özleşdirilmegi we döwrebaplaşdyrylmagy boýunça durmuşa geçirilýän çäreleriň işjeňleşdirilmelidigini belledi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow täze guýular burawlananda we türkmen gazyny eksporta ugratmakda möhüm oruny eýeleýän “Galkynyş” gaz känini döwrebaplaşdyrmakda häzirki zaman tehnologiýalarynyň giňden ulanylmagynyň wajypdygyny belledi we bu babatda wise-premýere birnäçe tabşyryklary berdi.
Türkmenistan umumy kuwwatlylygy ýylda 55 milliard kub metre barabar we A, B hem-de C şahamçalaryndan ybarat bolan Merkezi Aziýa-Hytaý gaz geçirijisi arkaly Hytaýa tebigy gazy eksport edýär. Häzirki wagtda D şahamçasynyň gurluşygy hem dowam edýär. Geçen ýyl Hytaý bu gaz geçirijisi arkaly 39 milliard kub metrden gowrak tebigy gaz import etdi.
Bu gaz geçirijisi 2009-njy ýylda ulanyşa girizilenden bäri Hytaý Türkmenistandan 300 milliard kub metrden gowrak gaz aldy we türkmen “mawy ýangyjyny” iri import ediji bolmagynda galýar.


text:
Häzirki wagtda köp sanly çylşyrymly enjamlar we akylly kompýuterler bar, şonuň üçin adamlara täze oýlap tapyşlar bilen täsir etmek eýýäm kyn. Ýöne genial ýoldaşlar, bu dünýäni has gowulaşdyrýan we ýeňilleşdirýän täzelikleriň üstünde işlemegini dowam edýärler. Bu ýazgydaky peýdaly bölümde, köpleriň her gün ulanmak isleýän pikirleri bar.
1. Bu enjam eskalator tutawaçlaryny dezinfeksiýa edýär.
2. Kosmiki gämisi we onuñ örän ykjam mebeli.
3. Bireýýäm şeýle bolmalydy
4. Krowata peýdaly, gerek goşundy.
5. Hem oýnap hem ýuwup.
6. Syýanyň (чернила) gutarýandygyny derrew görüp bilersiňiz.
7. Sowadyjynyň suwy üçin filtr (süzgüç).
8. Myhmanhanadaky pult dezinfeksiýadan geçdi.
9. Sebitdäki ýörite enjam, satyn alnan mukdary görkezýär.
Ýeri gelende aýtsak, häzirki wagtda hatda kartada adamyň ýerleşýän ýerini tapmaga mümkinçilik berýän ýörite hyzmat hem bar. Internet messenjerde onuň bilen işjeň hat alyşmaly. Adaty kesgitlemäniň takyklygy - şähere, aşa ýokary takyklygy bolsa - birnäçe metre deňdir.
10. Gapynyň tutawajynda dozatorly sanitaýzer bilen arassalaýjy enjam.
11. Bu basgançak näçe kaloriýalary ýakylandygyny görkezýär.
12. Jemgyýetçilik ýeriniň girelgesindäki ýörite enjam, saýawany (зонт) pakede gaplaýar.
13. Trenažor enjamlary, ýörite köpçülik üçin eşik ýuwulýan maşynlar bilen gurnaldy.
14. Satyjydan maslahat gerek bolsa düwmä basaýyň.
15. Bir wagtyň özünde birnäçe çaşkalary (gap) götermek üçin ýörite tutawaçlar.
16. Rýugzagyň typyp gaçmazlygy üçin oturgyçlaryň yzynda ýörite dilim görnüşinde kesilip goýulan ýeri bar.
17. Talyplar kýuar (QR) koduny ulanyp, gatnaşyjylaryny belleýärler.
18. Braýliň şriftleri bilen (harplary) kubik rubik.
19. Telefonyňyza zarýad berip boljak oturgyçlar.
20. Bu ýerde ähli dükanlar ýapyk bolsa-da, täze et satyn alyp bilersiňiz.
G. Maral


text:
Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan 2020-nji ýylyň 20-nji maýynda 1330 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alyndy.
Türkmenistanyň Sport we ýaşlar syýasaty ministriniň 2020-nji ýylyň 22–nji aprelinde çykaran 142-Ö belgili buýrugy bilen tassyklanyldy.
I bap. Umumy düzgünler
- Şu Sport eminleri hakynda Düzgünnama (mundan beýläk - Düzgünnama) “Bedenterbiýe we sport hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň 41-nji maddasynyň ikinji bölegine laýyklykda işlenip taýýarlanyldy hem-de sport eminlerine hünär derejesini bermegiň tertibini we bu derejeleri bermek üçin dalaşgärlere bolan hünär talaplarynyň mazmunyny, şeýle hem sport eminleriniň hukuklaryny we borçlaryny düzgünleşdirýär.
- Sport emini – ýörite taýýarlygy geçen we degişli hünär derejesini alan, sportuň görnüşiniň düzgünlerini we ýaryş hakyndaky düzgünnamanyň (dessuryň) berjaý edilişine gözegçiligi amala aşyrmaga sport ýaryşynyň guramaçysy tarapyndan ygtyýarlandyrylan fiziki şahs.
- Türkmenistanda sport eminlerine şu aşakdaky hünär derejeleri dakylýar:
- milli derejeli sport emini;
- birinji derejeli sport emini;
- ikinji derejeli sport emini;
- üçünji derejeli sport emini;
- sport boýunça emin.
- Sport emini üçin her sportuň görnüşine baglylykda hünär talaplar bellenilýär, şol hünär talaplar Türkmenistanyň Sport we ýaşlar syýasaty ministrligi (mundan beýläk - Ministrlik) tarapyndan tassyklanylýar.
II bap. Sport eminlere hünär derejeleri bermek boýunça hödürlenilýän resminamalary seljermek hem-de hünär synagyny geçirmegiň tertibi
- Sport eminlerini hünär synagyna hödürlemek üçin bedenterbiýe we sport guramasynyň hem-de sportuň görnüşleri boýunça milli federasiýalarynyň ýolbaşçylary tarapyndan degişli tertipde Ministrlige olar babatda degişlilikde şu görkezilen resminamalar hödürlenilýär:
- “Sport boýunça emini”, “Üçünji derejeli sport emini”, “Ikinji derejeli sport emini” we “Birinji derejeli sport emini” diýen hünär derejeleriň berilmegi üçin:
- sport eminiň pasportynyň ýa-da onuň ornuny tutýan resminamanyň nusgasy;
- hünär talaplaryna laýyklykda beriljek degişli hünär derejesiniň şertleriniň ýerine ýetirilendigi hakynda maglumatlar, ýagny sport eminiň ýerine ýetiren işini hasaba alýan depderçesinden göçürmesi;
- “Milli derejeli sport emini” diýen hünär derejesiniň berilmegi üçin:
- pasportyň ýa-da onuň ornuny tutýan resminamanyň nusgasy;
- sportuň görnüşleri boýunça milli federasiýalaryň hem-de bedenterbiýe we sport guramalaryň hünär derejesini bermek boýunça hödürnamasyna hünär talaplaryna laýyklykda “Milli derejeli sport emini” diýen hünär derejesiniň şertleriniň ýerine ýetirilendigi hakynda maglumatlar, ýagny sport eminiň ýerine ýetiren işini hasaba alýan depderçesinden göçürmesi.
- Ministrlik tarapyndan sport eminleri babatynda hödürlenilen resminamalaryň we maglumatlaryň dolulygy hem-de dogrulygy şol resminamalaryň hödürlenen gününden başlap, 7 (ýedi) iş gününiň dowamynda barlanylýar.
Hödürlenilen resminamalar göwnejaý ýagdaýda resmileşdirilmedik ýa-da resminamalaryň doly bolmadyk toplumy berlen, resminamalarda ýalňyşlyklar ýüze çykarylan halatlarynda resminamalar toplumy 3 (üç) iş gününiň dowamynda bedenterbiýe we sport guramasyna hem-de sportuň görnüşleri boýunça milli federasiýalaryna düzetmek üçin yzyna gaýtarylýar.
- Resminamalar talabalaýyk hödürlenen ýagdaýynda, Ministrlik tarapyndan şol resminamalar hödürlenen gününden başlap 2 (iki) iş gününiň dowamynda Türkmenistanyň Sport we ýaşlar syýasaty ministriniň buýrugy bilen döredilen Sport eminleriniň hünär synagyny geçirmek boýunça topara (mundan beýläk - Topar) geçirilýär.
- Sport eminleriniň hünär derejeleri şu Düzgünnamanyň degişli hünär derejeleriniň talaplaryny ýerine ýetirenlerinden soňra berilýär. Toparyň mejlisi zerurlygyna görä geçirilýär.
- Hünär synagyna goýberilýändigi barada sport eminlerine degişlilikde bedenterbiýe we sport guramasynyň hem-de sportuň görnüşleri boýunça milli federasiýalarynyň üsti bilen, hünär synagyny geçirmegiň güni, wagty we ýeri barada habar berilýär.
Hünär synagyna esasly sebäpler bolmazdan gatnaşmadyk ýa-da gatnaşmazlygynyň esasy sebäplerini tassyklaýan resminamalar berilmedik halatynda, sport emini hünär synagyndan geçmedik diýlip hasaplanylýar hem-de Topar tarapyndan hünär synagyndan geçmändigi barada çözgüt kabul edilýär.
Topar tarapyndan kabul edilen çözgüt barada sport eminlerinee degişlilikde bedenterbiýe we sport guramasynyň hem-de sportuň görnüşleri boýunça milli federasiýalarynyň üsti bilen ýazmaça görnüşinde Toparyň kätibi tarapyndan 2 (iki) iş gününiň dowamynda habar edilýär.
- Hünär synagyny geçirmegiň senesi şu sebäpler boýunça başga güne geçirilip bilner:
- saglygy goraýyş edarasynyň resminamasy bilen tassyklanylan ýarawsyzlyk netijesinde sport emini gatnaşyp bilmedik ýagdaýynda;
- sport emini tarapyndan hünär synagynyň başga güne geçirilmegini haýyş edip, resmi taýdan habar edilen ýagdaýynda;
- beýleki esasly sebäpler bilen bagly ýagdaýlarynda.
- Hünär synagy, synaga goýberilen sport emini bilen sorag-jogap görnüşinde geçirilýär.
- Toparyň mejlisi, eger oňa agzalaryň ýarysyndan köpüsi gatnaşan ýagdaýynda, hünär synagy geçirmeklige we synagyň jemleri boýunça çözgüt kabul etmeklige ygtyýarly hasap edilýär.
Toparyň ähli çykarýan çözgütleri, toparyň mejlise gatnaşýan agzalarynyň açyk ses bermeginde, sesleriniň ýönekeý köplügi bilen kabul edilýär. Sesler deň bolan ýagdaýynda, Toparyň başlygynyň sesi kesgitleýji bolýar.
Ses berlen mahaly synagdan geçýäniň iş döwri, iş tejribesi, häsiýetnamasy we hödürnamasy, zehini, şeýle hem eger alan bolsa, ozalky alan hünär derejesi nazara alynýar.
- Topar tarapyndan sport eminine hünär derejesini bermek ýa-da bermekden ýüz döndermek hakynda çözgüt kabul edilýär. Toparyň çözgüdi teswirnama görnüşinde resmileşdirilýär.
- Toparyň her bir kabul eden çözgüdine mejlise gatnaşýan Toparyň ähli agzalary tarapyndan gol çekilýär we Türkmenistanyň Sport we ýaşlar syýasaty ministri tarapyndan tassyklanylýar.
- Toparyň mejlisi şu halatlarda geçirilmeýär:
- hünär synagyna sport emin gatnaşmasa;
- sport emini, onuň gatnaşmazlygynyň sebäplerini tassyklaýan resminamany görkezip bilmese;
- sport emini hünär synagyndan geçmekden ýüz dönderse.
III bap. “Birinji derejeli sport emini”, “Ikinji derejeli sport emini”, “Üçünji derejeli sport emini” we “Sport boýunça emin” diýen hünär derejelerini bermegiň tertibi
- “Sport boýunça emin”, “Üçünji derejeli sport emini”, “Ikinji derejeli sport emini” we “Birinji derejeli sport emini” diýen hünär derejeleri Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan tassyklanylýan Türkmenistanyň çäginde sportuň täze görnüşlerini we sportuň ugurlaryny ykrar etmegiň tertibine laýyklykda ykrar edilen we Sport görnüşleriniň döwlet sanawyna girizilen sport görnüşine görä berilýär.
- Sport eminlerine hünär derejelerini bermegiň yzygiderlilik ýörelgesi berjaý edilmelidir, ýagny:
1) “Sport boýunça emin” diýen hünär derejesi bolmadyk sport emini “Üçünji derejeli sport emini” diýen hünär derejä;
2) “Üçünji derejeli sport emini” diýen hünär derejesi bolmadyk sport emini “Ikinji derejeli sport emini” diýen hünär derejä;
3) “Ikinji derejeli sport emini” diýen hünär derejesi bolmadyk sport emini “Birinji derejeli sport emini” diýen hünär derejä;
4) “Birinji derejeli sport emini” diýen hünär derejesi bolmadyk sport emini “Milli derejeli sport emini” diýen hünär derejä hödürlenilmeýär.
- “Sport boýunça emin” diýen hünär derejesi:
1) eminlik boýunça geçirilýän okuwlara gatnaşan;
2) sportuň görnüşi boýunça ýaryşlaryň geçirilişiniň düzgünini bilýän;
3) sport mekdeplerinde geçirilen sport ýaryşlarynda iki gezek eminlik, iki gezek baş kätiplik we bir gezek baş eminlik eden fiziki şahsa berilýär.
- “Üçünji derejeli sport emini” diýen hünär derejesi:
1) “Sport boýunça emin” diýen hünär derejesi bolan;
2) eminlik boýunça geçirilýän taýýarlyk seminarlara gatnaşan;
3) sport mekdeplerinde, ýokary okuw mekdepleriniň sport klublarynda hem-de welaýatlarda, etraplarda we şäherlerde geçirilýän sport ýaryşlarynda iki gezek eminlik, iki gezek baş kätiplik we bir gezek baş eminlik eden fiziki şahsa berilýär.
- “Ikinji derejeli sport emini” diýen hünär derejesi:
1) “Üçünji derejeli sport emini” diýen hünär derejesi bolan;
2) eminlik boýunça geçirilýän taýýarlyk seminarlara gatnaşan;
3) sport mekdeplerinde, ýokary okuw mekdepleriniň sport klublarynda hem-de welaýatlarda, etraplarda we şäherlerde geçirilýän sport ýaryşlarynda iki gezek eminlik, iki gezek baş kätiplik we bir gezek baş eminlik eden fiziki şahsa berilýär.
Bu hünär dereje “Üçünji derejeli sport emini” diýen hünär derejesi berlen gününden başlap bir ýyldan az bolmadyk wagt geçenden soň berilýär.
- “Birinji derejeli sport emini” diýen hünär derejesi:
1) “Ikinji derejeli sport emini” diýen hünär derejesi bolan;
2) eminlik boýunça geçirilýän taýýarlyk seminarlara gatnaşan;
3) welaýatlaryň we Aşgabat şäheriniň sport we ýaşlar syýasaty Baş müdirlikleriniň geçiren ýaryşlarynda iki gezek eminlik, iki gezek baş kätiplik we bir gezek baş eminlik eden fiziki şahsa berilýär.
Bu hünär dereje “Ikinji derejeli sport emini” diýen hünär derejesi berlen gününden başlap iki ýyldan az bolmadyk wagt geçeninden soň berilýär.
- Topar tarapyndan sport eminine hünär derejesini bermek hakynda çözgüt kabul edilen ýagdaýynda, Türkmenistanyň Sport we ýaşlar syýasaty ministri tarapyndan hünär derejesini bermek hakynda buýruk kabul edilýär. Hünär derejesini beren Ministrlik tarapyndan sport emininiň alan hünär derejesine görä hünär dereje depderçesi hakynda şahadatnamasy we nyşany berilýär.
IV bap. “Milli derejeli sport emini” diýen hünär derejesini bermegiň tertibi
- “Milli derejeli sport emini” diýen hünär derejesi bellenilen tertipde ykrar edilen we Sport görnüşleriniň Döwlet sanawyna girizilen sport görnüşlerine görä, sportuň görnüşleri boýunça Milli federasiýalaryň hem-de bedenterbiýe we sport guramalaryň hödürlemegi boýunça Ministrlik tarapyndan berilýär.
- “Milli derejeli sport emini” diýen hünär derejesiniň berilmegi üçin, hökmany:
1) “Birinji derejeli emini” hünär derejesi bolan;
2) Türkmenistanyň çempionatynda, birinjiliginde ýa-da kubogynda eminlik eden;
3) eminlik boýunça geçirilýän taýýarlyk seminarlara gatnaşan;
4) sportuň görnüşleri boýunça Milli federasiýalary hem-de bedenterbiýe we sport guramalary tarapyndan geçirilýän synagda nazary we fiziki taýýarlyk boýunça bellenilen kadalary ýerine ýetiren fiziki şahsa berilýär.
- Topar tarapyndan sport eminine “Milli derejeli sport emini” diýen hünär derejesini bermek hakynda çözgüt kabul edilen ýagdaýynda, Türkmenistanyň Sport we ýaşlar syýasaty ministri tarapyndan “Milli derejeli sport emini” diýen hünär derejesini bermek hakynda buýruk kabul edilýär. “Milli derejeli sport emini” diýen hünär derejesi berlen sport eminlerine Ministrlik tarapyndan hünär dereje depderçesi hakynda şahadatnama we nyşany berilýär.
V bap. Sport eminlere bildirilýän hünär talaplar
- Sport eminlere bildirilýän hünär talaplary şu Düzgünnamada bellenilenlere laýyk gelmelidir.
- Hünär talaplary şu aşakdakylary özünde jemleýär:
1) sportuň görnüşleri boýunça hünär derejesini bermegiň şertlerini:
a) yzygiderlilik boýunça alynmaly hünär derejäniň berilmegi üçin sport ýaryşlarynda ýerine ýetirmeli sport eminligiň möçberi we oňa baha berlişini;
b) teoriýa taýdan taýýarlygy geçmegiň we hünär synagyny tabşyrmagyň şertlerini;
ç) geçiren sport eminlik seminarlarynyň möçberi, şeýle-de beýleki usulyýet (metodiki) işlerine gatnaşandygy barada maglumatlaryny (şu Düzgünnamanyň on ýedinji bölegine laýyklykda yzygiderlilik ýörelgesine görä talap edilýän hünär derejesini ýokarlandyrmak üçin);
d) sportuň görnüşi boýunça eminlik eden iş döwri barada maglumatlary (talap edilýän hünär derejesini ýokarlandyrmak üçin);
e) hünär derejesini ýokarlandyrmagyň tertibini, şertlerini we hünär derejäniň yzygiderliligi, şeýle hem hünär derejesini tassyklatmak üçin gaýtadan taýýarlamagyň we hünär synagyny geçirmek barada maglumatlary;
ä) fiziki taýýarlyk boýunça bellenilen kadalary (hünär derejesini ýokarlandyrmak üçin);
2) geçirilýän sport çäräniň hukuk ýagdaýyna we sport emininiň hünär derejesine baglylykda, sport eminlerini ýaryşyň baş eminler toparyna girizmekligiň şertlerini;
3) sport eminleriniň hünär derejesine baglylykda, olaryň Türkmenistanyň çempionatlarynda, birinjiliklerinde we kubogy ugrunda geçirilýän ýaryşlarda wekilçilik etmeginiň şertlerini;
4) sportuň eminlik hünärini ýokarlandyrmagyň tertibini we şertlerini;
5) bellenilen sport görnüşine laýyklykda sport eminlik wezipesi üçin olaryň ýerine ýetirýän borçlaryny we wezipelerini;
6) ýaryşlaryň baş eminlik toparyny döretmegiň tertibini, düzümini we möçberini;
7) sport eminleriniň meselelerine seredýän edarany döretmegiň tertibini we onuň işiniň reglamentini;
8) sport eminlerini höweslendirmegiň we düzgün-nyzam temmi çärelerini ulanmagyň tertibini we şertlerini;
9) şu Düzgünnama çapraz gelmeýän beýleki zerur bolan hünär talaplaryny.
- Ýaryşlara eminlik etmeklige sportuň görnüşine görä Ministrlik tarapyndan tassyklanylýan, Hünär talaplara laýyklykda hünär synagyndan geçen sport eminler goýberilýär.
- Hünär talaplary baradaky maglumatlar Ministrlige iki nusgada, şeýle hem elektron görnüşde hödürlenilýär.
- Tassyklanan hünär talaplar Ministrligiň ýörite saýtynda ýerleşdirilýär.
- Ministrlik tarapyndan tassyklanan Hünär talaplar ýok bolan ýagdaýynda, şol sportuň görnüşi boýunça hünär derejeleri berilmeýär.
VI bap. Sport eminleriniň hukuklary we borçlary
- Sport eminleriniň şu aşakdakylara hukugy bardyr:
1) özüniň hünärine, eminlik kärine we hünär derejesine baglylykda ýaryşlarda eminlik etmäge, döşe dakylýan eminlik nyşanyny, şeýle hem eminlik emblemasyny dakynmaga;
2) sportuň görnüşleri boýunça milli federasiýalaryň hem-de bedenterbiýe we sport guramalarynyň tabşyrmaklary boýunça seminarlary we gözükdiriji işlerini geçirmäge (bu “Sport boýunça emini” diýen hünär derejesi we “Üçünji derejeli sport emini” diýen hünär derejesi bolan sport eminlerine degişli däldir);
3) eminlik kitapçasynyň (şahadatnamasynyň) nusgasyny bermek hakynda haýyşnama bilen ýüz tutmaga;
4) Hünär talaplaryna laýyklykda hünär derejesini ýokarlandyrmak hakynda haýyşnama bilen ýüz tutmaga.
- Sport emini şu aşakdakylara borçludyr:
1) sportuň görnüşiniň düzgünlerini we ýaryş hakyndaky düzgünnamanyň (dessuryň) berjaý edilişine gözegçiligi amala aşyrmaga;
2) sportuň görnüşiniň düzgünlerini we ýaryş hakyndaky düzgünnamanyň (dessuryň) düzgünlerini bilmäge, olaryň talaplaryny ýerine ýetirmäge, eminlik tärlerini bilmäge we olary tejribede dogry ulanmaga;
3) eminligi hünärli we ýalňyşlyga ýol bermän alyp barmaga, ýaryşlaryň netijelerine täsir etjek ýalňyşlyklary aradan aýyrmaga, şeýle hem ýaryşlaryň gidip duran wagtynda ýüze çykýan soraglary obýektiw we öz wagtynda çözmäge;
4) ýaryşa gatnaşyjylara we tomaşaçylara sypaýy, hoşniýetli we mylaýym bolmaga hem-de şol ýaryşyň ýokary derejede geçirilmegini gazanmaga;
5) ýaryş hakyndaky düzgünnamanyň (dessuryň) düzgünleriniň, düzgün-nyzamyň berjaý edilmegini, ýaryşa gatnaşýanlar, tälimçiler we wekilçilik edýänler tarapyndan düzgün bozulmalaryň we gödekligiň öňüni almaga;
6) eminlik hünäriniň derejesini ýokarlandyrmaga, öz bilimini we tejribesini beýleki sport eminler bilen paýlaşmaga, sport boýunça wagyz-nesihat işlerini alyp barmaga;
7) ýaryş hakyndaky düzgünnamada (dessurda) bellenilen sport eminleriniň borçlaryny ýerine ýetirmäge;
8) hünär derejesinden mahrum edilende, eminlik kitapçasyny (şahadatnamasyny) we nyşanyny olary beren edara yzyna gaýtarmaga.
Sport eminleriniň hukuklary we borçlary sport görnüşine görä Ministrlik tarapyndan tassyklanan, Hünär talaplarynda hem bellenilip bilner.
VII bap. Sport eminlerini hünär derejesinden mahrum etmegiň we şol derejeden peseltmegiň, şeýle hem sport eminligini ýerine ýetirmekden wagtlaýyn çäklendirmegiň tertibi
Sport eminleri öz wezipe borçlaryny talabalaýyk ýa-da bolmalysy ýaly ýerine ýetirmedik ýagdaýynda, ol hünär derejesinden mahrum edilip ýa-da peseldilip, şeýle hem sport eminligini ýerine ýetirmekden wagtlaýyn çäklendirilip bilner.
- “Sport boýunça emini”, “Üçünji derejeli sport emini”, “Ikinji derejeli sport emini” we “Birinji derejeli sport emini”, “Milli derejeli sport emini” diýen hünär derejeleri bolan sport eminleriniň sport eminligini ýerine ýetirmekden wagtlaýyn çäklendirmek hakynda çözgüdi sportuň görnüşleri boýunça milli federasiýalaryň hem-de bedenterbiýe we sport guramalarynyň hödürlemegi boýunça Ministrlik tarapyndan kabul edilýär.
- Sport eminleriniň hünär derejesini peseltmek hakynda çözgüt sportuň görnüşleri boýunça milli federasiýalaryň hem-de bedenterbiýe we sport guramalaryň hödürlemegi boýunça Ministrlik tarapyndan kabul edilýär.
- Sport eminleri peseldilen hünär derejeleri üçin bildirilýän hünär talaplary we şertleri ýerine ýetiren ýagdaýynda, olara şol hünär derejeleri şu Düzgünnama laýyklykda umumy esaslarda gaýtadan berlip bilner.
- Hünär derejesinden mahrum edilen sport eminlerine hünär derejeler gaýtadan şu Düzgünnama laýyklykda “Sport boýunça emini” diýen hünär derejesinde başlamak bilen berilýär.
- Eger-de, sport emini sport eminligini ýerine ýetirmekden 1 (bir) ýyldan az bolmadyk möhlete mahrum edilen bolsa, onda ol agzalan möhlet gutarandan soň ýaryşlara sport eminlik wezipesine hünär synagyndan geçenden soň goýberlip bilner.
- Hünär derejelerinden peseldilen ýa-da mahrum edilen sport eminler hakynda maglumatlary Ministrlik tarapyndan 30 (otuz) senenama gününiň dowamynda ýerine ýetiriji häkimiýetiň ýerli edaralaryna habar berilýär.
- Hünär derejelerinden peseldilen ýa-da mahrum edilen sport eminleri hakynda maglumatlar sport emininiň ýerine ýetiren işini hasaba alýan depderçesine girizilýär.
VIII bap. Sport eminleriniň eminlik işlerini hasaba almak
- Sport eminleriniň ýerine ýetiren işlerini hasaba almak sportuň görnüşleri boýunça milli federasiýalary hem-de bedenterbiýe we sport guramalary tarapyndan amala aşyrylýar.
- Sport emininiň ýerine ýetiren işleri sportuň görnüşleri boýunça milli federasiýalary hem-de bedenterbiýe we sport guramalary tarapyndan olaryň sport emininiň ýerine ýetiren işini hasaba alýan depderçä resmileşdirilýär.
- Sportuň görnüşleri boýunça milli federasiýalary hem-de bedenterbiýe we sport guramalary eminleriň alyp barýan işini hasaba almagyny kämilleşdirmek maksady bilen, olaryň sport emininiň ýerine ýetiren işini hasaba alýan depderçesinden başga-da beýleki maglumat göteriji enjamlary ulanyp bilerler.
- Eger-de, sport emininiň ýaşaýan ýeri üýtgän ýagdaýynda, onuň ýerine ýetiren işini hasaba alýan depderçesinde hasaba almak täze göçüp baran ýerindäki sportuň görnüşleri boýunça milli federasiýalary hem-de bedenterbiýe we sport guramalary tarapyndan amala aşyrylýar.
- Eger-de, sport emininiň ýerine ýetiren işini hasaba alýan depderçesi ýitirilen, ogurlanan ýa-da ulanylyp bolmajak başga ýagdaýa getirilen bolsa, onda sport eminiň arzasy esasynda, Ministrlik tarapyndan şol depderçäniň nusgasy berilýär.
- Sportuň görnüşleri boýunça milli federasiýalar hem-de bedenterbiýe we sport guramalary hünär synagyndan geçen sport eminleriniň sanawyny ýöredýärler.
IX bap. Sport eminleriniň halkara işi
- Sport eminleri halkara ýaryşlarynda eminlik etmek üçin gatnaşdyrylyp we hödürlenip bilner.
- “Milli derejeli sport emini” sportuň görnüşleri boýunça milli federasiýalar tarapyndan “Halkara derejeli emin” hünär derejesini almak üçin halkara federasiýalara hödürlenip bilner.


text:
2018-nji ýylyň 16-23-nji apreli aralygynda Dominikan Respublikasynda Halkara harby sport geňeşiniň 73-nji Baş assambleýasy we Kongresi geçirildi. Bu dünýä ähmiýetli çärede Türkmenistanyň HHSG-niň agzalygyna kabul edilmegi mynasybetli resmi dabara boldy. Dabaranyň barşynda Türkmenistanyň Döwlet senasy ýaňlandy. Şeýlelikde, Türkmenistan «Sport üsti dostluk» şygary astynda hereket edip, dünýäde parahatçylygy, dost-doganlygy pugtalandyrmakda aýratyn goşant goşýan Halkara harby sport geňeşi guramasynyň 138-nji agzasy boldy.
Halkara ülňülerine laýyk gelýän sport binýady bolan Türkmenistan iri halkara ýaryşlary geçirmegiň baý tejribesine eýe boldy. Geçen ýylyň sentýabr aýynda Türkmenistanyň paýtagty Aşgabatda üstünlikli geçirilen Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlary muňa aýdyň subutnamadyr. Munuň özi Türkmenistany öz çäginde giň gerimli halkara sport çärelerini geçirmäge ukyply döwlet hökmünde ykrar edýär.
Dürli halkara sport ýaryşlarynda gazanylan medallaryň we baýrakly orunlaryň aglabasy ýurdumyzyň harby gullukçylarynyň paýyna düşmegi aýratyn bellärliklidir. Ýurdumyzyň harby gullukçylary Watan goragynda durmak bilen bir hatarda sport ýaryşlaryndaky üstünlikleriniň hem yzyny üzmeýärler.
Bu nukdaýnazardan gelip çykyşy ýaly, Halkara harby sport geňeşine Türkmenistanyň agza bolup goşulmagy harby gullukçylarymyzy Geňeşiň howandarlygynda geçýän ýaryşlara gatnaşmak üçin beden taýýarlygyny berkitmäge jany-teni bilen ýapyşmaga, şol sanda halkara sport dostlugyny pugtalandyrmaga ruhlandyrar.