text:
BMG Siriýada dowam edýän graždan uruşy zerarly iki milliondan gowrak adamyň öz ýurduny terk edendiklerini aýdýar.
BMG-niň Bosgunlar boýunça agentliginiň aýtmagyna görä, bosgunlaryň sany soňky 12 aýyň dowamynda on esse göterilipdir.
BMG-niň Bosgunlar boýunça baş komissary Antonio Gutteres “Siriýa asyryň iň uly betbagytçylygyna öwrüldi” diýdi. BMG-niň Bosgunlar boýunça edarasy her gün 5 müňe golaý adamyň Siriýa bilen goňşy ýurtlara bosgun bolup gidýändigini aýdýar. Maglumata görä, öz öýlerini terk eden ýene 4 million 250 müň adam ýurduň içinde galýar.
Siriýaly bosgunlary kabul edýän ýurtlaryň ýagny Yragyň, Iordaniýanyň, Liwanyň we Türkiýäniň ministleri BMG-niň Bosgunlar boýunça edarasynyň resmileri bilen çarşenbe güni Ženewada duşuşyp halkara ýardamyny artdyrmak meselesini maslahat etmegi planlaşdyrýarlar.


c: text/html

text:
Adam hukularyna gözegçilik edýän halkara “Amnesty International” guramasynyň çarşenbe güni ýaýradan hasabatynda bellenmegine görä, Siriýanyň güýçlerine adamzada garşy jenaýatlarda aýyplama bildirip bolar.
Şeýle-de “Amnesty International” Birleşen Milletler Guramasyna bu ýagdaýy Halkara jenaýat suduna geçirmäge çagyryş etdi.
Fransiýanyň Daşary işler ministrliginiň metbugat wekili Romain Nadal hem çykyş edip, Birleşen Milletler Guramasynyň Siriýadaky bolýan wakalara goşulmagyna çagyryş etdi.
“Amnesty International” guramasynyň hasabaty Siriýadan goňşy döwletere gaçyp baran bosgunlaryň beren gürrüňlerine esaslanýar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dünýäde millionlarça adamyň geýýän geýimleriniň uly bölegi pagta matasyndan edilen, şol sanda jinsi matadan tikilen geýimler-de, pagtadan edilýär. Olary geýmek hem ýeňil, hem-de ýakymly bolýar.
Emma pagta matasynyň önümçiligi we onuň tebigata ýetirýän täsiri babatynda “ýeňil” diýen sözi ulanyp bolmaýar. Dizaýn boýunça ylmy iş alyp barýan Dawn Ellams dünýäde ilkinji bolup, pagta matasyndan bolmadyk jinsi balagyny döretdi. Ol jinsi matasynyň önümçiliginiň tebigata ýetirýän ýaramaz täsiri barada düşündiriş berip, önümçiligiň ilkinji nobatda örän köp suwy talap edýändigini aýdýar.
Suwuň sarp edilmegi
Ellamsyň sözlerine görä, aslyýetinde pagta önümçiliginiň özüne-de köp suw gidýär, emma soň jinsi matalary reňklemek hem gerekli reňki döretmek üçin-de gaty köp suw sarp edilýär.
Netijede pagtanyň ekilmeginden başlap, gutarnykly önüm hökmünde fabrikde tikilip, taýýar geýim bolýança, diňe bir sany jinsi balak üçin tutuş prosese 10 müň litr suw sarp edilýär.
Üstesine-de, bu önümçilik prosesinde gaty köp zähmet güýji ulanylýar. Netijede pagtadan edilen geýimler iň çylşyrymly önüme öwrülýär.
Häzirki wagtda Merkezi Aziýada pagta ýygym kampaniýasy dowam edýärkä, oňa zähmet güýjüniň mejbury çekilýändigi we suw resurslarynyň barha azalýandygy baradaky maglumatlaryň köpelmegi, pagta önümçiliginiň agyr netijelerine bildirilýän aladalanmalaryň güýçlenmegine itergi berdi.
Ewkaliptiň süýümi
Şotlandiýanyň Herot-Watt uniwersitetinde reňk we dokma önümçiligi boýunça ylmy iş alyp barýan Ellams alternatiwanyň bardygyny aýdýar.
Ellams pagtadan bolmadyk matalary çykarýan “Tensel” atly fabrigiň öndürýän önümleriniň örän ýumşak we ýakymlydygyny aýdýar. Onuň sözlerine görä, adamlar pagta önümlerini-de hut şu sebäpden saýlap alýarlar.
Pagtadan bolmadyk täze önümler üçin ulanylýan serişdeler liosell ady bilen hem tanalýar. Bu serişde ewkalipt agajynyň süýüminden öndürilýär we tebigy serişde diýlip hasaplanýar.
Ewkalipt agaçlaryny ösdürmek üçin pagta önümçiligine garanda 70% az ýer talap edilýär, şeýle-de olara 20 esse az suw sarp edilýär.
Pagta garşy kampaniýa
“Tensel” fabriginiň dokma önümler boýunça baş inženeri Jim Teýlor liosellden edilen matalardan köp zady tikip bolýandygyny aýdýar we soňky ýyllarda oňa bolan talabyň gitdigiçe artýandygyny belleýär.
“Tensel” fabriginiň önümleriniň meşhurlygy dünýäde tebigata zyýansyz önümçilige bolan talaplaryň artmagy we önümçilikde mejbury zähmet güýjüniň ulanylmagyna garşy çykyşlaryň güýçlenmegi bilen bagly.
Pagta önümçiliginde mejbury iş güýjüniň ulanylmagyna garşy çykyş edýän adam hukuklaryny goraýjylaryň we inwestorlaryň “Pagta kampaniýasy” atly toparynyň koordinatory Mettýu Fişer-Daly pagtadan bolmadyk önümleriň önümçiligini ýaýbaňlandyrmak arkaly mejbury iş güýjüni ulanýan Özbegistan we Türkmenistan ýaly ýurtlarda pagta ýygymyna ilatyň zor bilen çekilmeginiň we ýurtlaryň pagta önümçiligine garaşly bolmagynyň soňuna çykyp boljakdygyny belleýär.


text:
Wladislaw Ýagaýlo
Ýagaýlo (Wladislaw II Ýagello, 1351 töweregi – 1 iýun 1434) — Ýagellonlar dinastiýasynyň düýbüni tutujy.
Taryhy[üýtget | edit source]
Ýagaýlo orta asyrlar Litwasynyň iň soňky butparaz hökümdarydy. Ol Didysis Kunigaikštis diýen tituly göteripdir. Polşanyň koroly hökmünde ol Tewton ordenine garşy Litwa bilen ýakyn soýuzdaşlyk syýasatyny ýöredipdir. Soýuzdaşlaryň 1410-njy ýylda bolup geçen Grünwald söweşindäki ýeňşiniň yzýanyndan Thorn şertnamasy (1411]]) baglaşylypdyr we polýak hem-de litwa serhetleriniň howpsuzlygy üpjün edilipdir. Şeýlelikde Ýewropanyň ähmiýetli güýçleriniň birine öwrüljek Reç Pospolitaýa soýuzdaşlygy döräpdir. Władysław II Jagiełłonyň höküm süren döwründe polýak serhetleri giňäpdir we bu umuman Polşanyň Altyn döwri hasap edilýär.


text:
Rus sudy 10-njy iýunda tanymal krym tatar lideriniň ogluny 5 ýyl türme tussaglygyna höküm etdi we aklawçysy munuň bikanundygyny aýdýar.
Krym tatar lideri Mustafa Jemilewiň ogly Kaýser Jemilew 2013-nji ýylyň maýynda, ukrain häkimiýetleri tarapyndan, öz dostunyň atylyp öldürilmegi bilen ilteşikli tussag edildi.
Kaýser Jemilew öz dostuny atdanlykda tüpeňländigini aýtdy. 2014-nji ýylyň martynda Krym Orsýet tarapyndan anneksiýa edileninden soň, Moskwa tarapyndan goldanylýan häkimiýetler bu işe gaýtadan seredip, Kaýser Jemilewi günorta Orsýetdäki Krasnodara geçirdiler.
Mustafa Jemilew Orsýeti öz ogluny zamun edip saklamakda aýyplaýar.


text:
14-nji martda Aziýanyň futbol konfederasiýasynyň baş edarasy ýerleşýän Kuala Lumpurda bu konfederasiýanyň prezidentiniň kubogyny almak ugrunda geçiriljek ýaryşda oýnajak toparlar belli boldy. Olar 4 komandadan ybarat 3 topara bölündiler.
Bu ýaryşda Türkmenistandan balkanabatly öňki “Nebitçi”, häzirki “Balkan” komandasy oýnar. Ol “C” toparda Nepalyň, Taýwanyň, Pakistanyň komandalary bilen bäsleşer. Bu toparyň oýunlary Nepalda bolar.
Aziýanyň futbol konfederasiýsynyň prezidentiniň kubogy almak ugrundaky ýaryşlara 12 ýurduň futbolçylary gatnaşarlar. Olaryň arasynda Gyrgyzystanyň we Täjigistanyň komandasy hem bar.


text:
Aşgabat, 04.02.2015. “Türkmenportal”.
Bahar paslynyň ilkinji günlerinde Halkara zenanlar güni mynasybetli Türkmenistanyň ähli künjeklerinde, şol sanda Türkmenistanyň Şekillendiriş sungaty muzeýinde “Bagtyýarlygyň bagtly zenanlary” atly sergi açyldy.
Bu sergini şöhlelendirmäge baran “Türkmenportalyň” habarçysy ol ýerde türkmen teleýaýlymynyň işgärleriniň taýýarlaýan gepleşigine gabat geldi. Gepleşikde Türkmenistanyň suratkeşler birleşiginiň agzalary we Türkmen döwlet çeperçilik akademiýasynyň mugallymlary Türkmen döwlet ýörite çeperçilik mekdebiniň talyplaryna bahar paslymyzy, ene-mamalarymyzy, gelin-gyzlarymyzy wasp edýän işler dogrusynda söhbet edildi.
Sergide suratkeş M. Mämmedowyň “Bahar”, K. Gullaýew “Türkmen zenany”, A. Kiçikuliýew “Enelik”, Ý. Adamowa “Belli sagymçy G. Babaýewanyň portreti”, halypa suratkeşler D. Baýramowyň, A. Almämmedowyň, Ý. Annanurowyň eserleriniň üsti bilen zenanlarymyzyň nurana we gözel keşpleri şöhlelendirilýär.
Serginiň köp bölegi gülleriň keşbine bagyşlanyp, eserlerde açyk reňkleriň üsti bilen owadan, hoşboý ysly, näzik, tebigatyň täsin gözelligi görkezilýär.
Bu sergidäki eserleri “Fotoreportaž” atly rubrukamyz arkaly synlap bilersiňiz!


text:
Ukrainanyň Çernobl Atom elektrik stansiýasynynda bolan betbagtçylygyň nobatdaky ýyl dönümi bilen baglanyşykly şu gün Moskwanyň Mitino gonamçylygynda hatyra çäresi geçirildi.
Bu betbagtçylygyň zyýanlarany ýok etmäge Orsetden, çak bilen, 250 müň adam gatnaşypdy. Şolardan 30 müň töweregi öldi.
“Çernobl-Orsýet soýuzy” guramasynyň başlygy Wýaçeslaw Grişiniň sözlerine görä, şol betbagtçylyk sebäpli maýyp bolanlara, zäherlenen territoriýalarda ýaşaýanlara döwlet gerekli kömegi bermeýär.
“Ukrainada şol betbagtçylykdan häzirem 2 milliondan gowrak adam ejir çekýär. Şolaryň dörtden biri çagalar” diýip, Ukrainanyň prezidenti Wiktor Ýanukowiç halka ýüzlenmesinde aýtdy.
1988-nji ýylyň 26-njy aprelinde Çernobl Atom elektrik stansiýasynda bolan partlamanyň netijesinde Yewropanyň 10-dan gowrak ýurdunda 145 müň kwadrat kilometr territoriýa radiasiýa zäherlenmesine duçar bolupdy.


text:
“Talyban” hereketiniň söweşijileri Birleşen Ştatlaryň harby bazasyna janyndan geçen hüjümçileriň amala aşyran bomba partlamasynyň jogapkärçiligini öz üstüne aldy. Bu hüjüm Owganystanyň Pakistan bilen serhediniň golaýynda bolup geçipdi.
NATO-nyň ýaýradan beýanatynda, duşenbe güni Owganystanyň Nangarhar welaýatynyň Torham regionynda ýerleşýän harby baza hüjümiň amala aşyrlandygy tassyklanylýar.
Şeýle-de beýanatda bellenmegine görä, amala aşyrlan bu hüjümde Owanystandaky halkara koalisiýasynyň agzalaryndan ýa-da owgan howpsuzlyk güýçlerinden hiç kim öldürilmändir.
Maglumatlara görä, şol partlamalrda hüjümçileriň azyndan üçüsi ölüpdir.
Nangarhar welaýatynyň metbugat wekiliniň habar gulluklaryna beren maglumatynda bolsa, harby baza partladyjy serişdeli birnäçe söweşijiniň hüjüm edendigi we şonda azyndan bir ulagly bomba partlamasynyň amala aşyrlandygy bellenýär.
Üç ýarym sagat dowam eden hüjümiň basyp ýatyrylmagyna kömek etmekleri üçin NATO-nyň wertolýotlary çagyryldy.
Gürrüňi edilýän bu baza, Owganystanyň Jelalabat we Torham regionlarynyň arasyndaky uly ýoluň ugrunda ýerleşýär.


text:
Türkmenistanyň “Türkmenhowaýollary” uçarlarynyň gijä galmagy boýunça öňe saýlandy.
“BBC news” agentliginiň Britaniýanyň graždan awiasiýa resmileriniň 2015-nji ýylyň ýanwar aýyndan 2016-njy ýylyň mart aýyna çenli döwürüne degişli maglumatyny öwrenip, çap eden sanlaryna görä, “Türkmenhowaýollary” uçuşlaryny san taýdan iň köp yza tesdiren şirket bolup, öz ýolagçylaryny görkezilen wagtdan ortaça hasap bilen 70 minut artyk garaşdyrypdyr.
Hususan-da, “Türkmenhowaýollarynyň” London-Aşgabat aralygynda amala aşyran 259 sany reýsini jemi 19302 minut gijä galyp amala aşyrypdyr. Bu sanyň her uçaryň orta hasapdan bir sagat we 15 minut gijä galmagyny görkezýändigi maglumatda bellenýär.
Türkmenistanyň 1992-nji ýylda düýbi tutulan “Türkmenhowaýollary” döwlet awiakompaniýasynyň uçarlary Beýik Britaniýanyň London we Birmingem şäherlerine gatnaýar.


text:
Gyrgyzystanyň premýer-ministri Joomart Otorbaýew ýurduň Russiýanyň liderligindäki “Gümrük Bileleşigine” goşulmak baradaky kararyny öz hökümetiniň soňa goýmaga synanyşýandygyny aýtdy.
7-nji maýda Bişkekde žurnalistleriň öňünde eden çykyşynda Otorbaýew ýurduň ykdysadyýet ministriniň orunbasary Danil Ibraýewiň ýolbaşçylygyndaky gyrgyz delegasiýasynyň häzirki wagt Moskwada rus resmileri bilen gepleşikleri geçirýändigini aýtdy. Şeýle-de, Otorbaýew bu delegasiýa Gyrgyzystanyň “Gümrük Bileleşigine” goşulmagy baradaky karary bir ýyla çenli soňa goýmak ähtimallygy hakda gepleşikleri geçirýär diýdi.
Otorbaýew Gyrgyzystanyň “Gümrük Bileleşigine” goşulmak baradaky ýol kartasynyň heniz taýyn däldigini hem sözüne goşdy.
Otorbaýewiň sözlerine görä, ýol kartasy öňümizdäki günlerde hökümet tarapyndan mälim ediler we köpçüligiň dykgatyna hödürlener.


text:
ABŞ BMG-niň 15-nji dekabrda çap eden hasabatynda Tähranyň ýadro ýaragyny götermäge ukyply raketalaryň ulanylmagyna BMG-niň girizen sanksiýalaryny bozandygy aýdylandan soň Eýrana basyş edilmegini talap edýär.
ABŞ-nyň BMG-däki ilçisi Samantha Power Britaniýa, Fransiýa we Germaniýa bilen bilelikde Eýranyň 10-njy oktýabrda geçiren raketa synagy boýunça hasabat berilmegini talap edipdi.
“Geňeş Eýranyň rezolýusiýalarymyzy jezasyz bozmagyna ýol berip bilmez”, diýip Power BMG-niň Howpsuzlyk geňeşiniň 15-nji dekabrda geçiren maslahatynda aýtdy.
Tähran şu ýylyň iýul aýynda halkara ylalaşygyna gol çekip, öz ýadro programmasyny çäklendirmek borjuny öz üstüne aldy.


text:
Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow Ankarany geçen aýda orsýet uçaryny urup gaçyrmakda tankytlap, Moskwa bilen bile çykyş eden Türkiýäniň syýasy partiýasynyň lideri bilen duşuşdy.
24-nji dekabrda “Halk demokratik partiýasynyň” egindeş başlygy Selahattin Demirtas bilen geçirilen duşuşyk Türkiýäniň göwnünden turmady. Türkiýe ýurduň içinde kürt gozgalaňçylaryna garşy söweşýär, şeýle-de urlyp gaçyrylan orsýet uçarynyň daşynda diplomatik urşuny alyp barýar.
Lawrow türkiýeli kürtleri “Yslam döwleti” toparyna garşy potensial ýaran diýip atlandyrdy we Orsýetiň olar bilen ýakyn hyzmatdaşlyk etmäge taýýardygyny aýtdy.
Emma Türkiýäniň premýer-ministri Ahmet Dawutoglu kürt lideriniň orsýet uçary bilen baglylykda Orsýete bildiren goldawyny “doly masgaraçylyk we dönüklik” diýip atlandyrdy.


text:
Soňky birnäçe günüň dowamynda türkmen-rus gatnaşyklarynda adaty ýagdaýlarda özara ylalaşdyryp bolmajak wakalar bolup geçdi.
Orsýetiň prezidentiniň Türkmenistana eden saparynyň netijesiz sapar bolandygy baradaky tema tutuş halkara derejesinde gürrüň edilen we üns merkezinde bolan tema boldy.
Munuň üstesine, rus prezidentiniň sapary Aşgabat bilen Moskwanyň gatnaşyklarynyň käbir jähtlerde örän dartgynly derejelere ýetmegine-de sebäp boldy.
Medwedewiň Aşgabatdan dolanmagyndan birnäçe gün geçensoň, Türkmenistanyň Daşary işler ministrligi Moskwany Türkmenistanyň öňünde öz şertlerini gögertjek bolmak synanyşyklarynda aýyplap, muňa garşy protest notasy bilen çykyş etdi.
Birden üýtgedi
Bu mesele bilen bagly ýüze çykan goh-galmagalyň fonunda bolsa, Orsýetiň hökümet başlygynyň orunbasary Wiktor Zubkow Aşgabatda peýda bolýar. Edil şol gün hem türkmen-ors hökümetara komissiýasynyň maslahaty geçirilýär.
Daşyndan seredäýmäge iki ýurduň arasynda göýä hiç hili konflikt bolmadyk ýaly. Resmi propoganda bolsa türkmen-rus gatnaşyklarynyň ösüş dinamikasy barada öwgüli sözleri zowladýar. Zubkow hem öz gezeginde türkmen häkimiýetlerini aýakaldygyna öwýär.
Daşyndan seretseň, ýagdaý bütinleýin çepbe çöwrülene meňzeýär. Göýä, başda Aşgabat bilen Moskwa birek-biregiň sabyr käsesini synag edip görmegi maksat edinen ýaly. Indem, goýä, Medwedewiň goh turuzan geň sapary hem bolmadyk ýaly, Türkmenistanyň Daşary işler ministrligi hem Orsýete garşy protest notasyny asla göndermedik ýaly bolup dur.
Ýöne, umumy alnanda, Moskwa bilen Aşgabat özara gatnaşyklary has ýaramazlaşdarmakdan saklanmak kararyna gelene meňzeýär.
Elbetde, rus häkimiýetleriniň şu günki gün öz maksatlaryna basyşlar arkaly ýetmek niýetleriniň ýok bolmagy-da mümkin.
Ýewropa ugry
Türkmen tarapy hem emele gelen dartgynlylygy gowşatmaga çalyşýan bolmaly, sebäbi Orsýet bilen açyk dawa girilen halatynda, Aşgabadyň käbir planlarynyň puja çykmagyna getirjek kyn ýagdaýlaryň döremegi-de mümkin. Şol planlardan birem Türkmenistanyň “Nabukko” gaz proýektine gatnaşmak planydyr.
Bu proýektiň öňüne böwet bolýan esasy problemalardan birem, Hazaryň statusy bilen bagly meseläniň çözülmän gelmegi hem-de Azerbaýjanyň ylalaşyklara höwesek bolmazlygy.
Beýleki tarapdan, Türkmenistanyň häkimiýetleriniň Moskwa bilen gatnaşyklaryndaky soňky öwrümli hereketleri Hazar deňzi bilen bagly meseläniň oňyn tarapa çözülmegi üçin Türkmenistanyň ulanýan özboluşly bir söwdalaşmak guraly bolmagy-da mümkin.
Ýakyn günlerde Aşgabada Türkiýäniň delegasiýasynyň gelmegine garaşylýar. Türkmenistanyň hökümeti Hazar meselesinde Türkiýäniň goldawyna aýratyň bil baglaýar. Sebäbi, bu meselede Türkiýäniň Azerbaýjana täsir edip bilmegi mümkin.
Moskwanyň mümkinçilikleri çäkli
Türkmen tarapynyň kakabaş hereketleri netijesinde Moskwanyň Türkmenistandan satyn alýan gazynyň möçberini artdyrmak kararyna gelmegi-de bolup biläýjek zat. Şu günki gün Merkezi Aziýada, aýratynam, Türkmenistanda öz täsirlerini saklap galmak üçin Moskwanyň elinde ulanyp bolaýjak mümkinçilikler örän çäkli.
Türkmen-orsýet gatnaşyklaryna baha bermekde iki tarapyň propogandasynyň her nähili şowhunly sözleri ulanýandygyna garamazdan, iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklaryň problemalardan halas däldigi fakt bolmagynda galýar.
Ýagdaýlary has-da dartgynlaşdyrmaklygyň Türkmenistan üçin has-da bähbitsiz netijeleri bermegi mümkin. Eýsem, türkmen häkimiýetleri ýorgana görä aýak uzatmaklyga näderejede ukyply? Ýurduň bähbitleri üçin çalyşmak meselesinde olar öz-özlerini burça gabap goýmazlarmy?
Aleksandr Narodetski postsowet döwletleri boýunça britaniýaly bilermen. Bu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Şenbe güni Eýranyň hökümeti Kanadanyň Tähran bilen diplomatik gatnaşyklaryny kesmek baradaky kararyny tankyt etdi.
Şu hepde Kanadanyň hökümeti Eýrany Siriýanyň režimine harby ýardamlary bermekde we ýadro meselesinde BMG-niň rezolýusiýalaryna boýun egmeýänlikde aýyplap, bu ýurt bilen özüniň diplomatik gatnaşyklaryny kesmekçidigini mälim etdi.
Mundan daşary, Kanadanyň hökümeti Eýrany Ysraýyla garşy yzygiderli duşmançylykly syýasat alyp barmakda-da aýyplady.
Öz gezeginde Eýranyň Daşary işler ministrligi Kanadanyň hökümetini Ysraýylyň “sionistik režiminiň täsirine düşmekde” aýyplady.


text:
Günbatar döwletleri Nigeriýada Roždestwo güni keliselere garşy amala aşyrylan bomba hüjümlerini ýazgardylar. Şol hüjümlerde 40 töweregi adamyň ölendigi aýdylýar.
Hüjümleriň jogapkärçiligini “Boko haram” yslamçy topar öz üstüne aldy. Bu topar nebite baý Nigeriýada şerigat kanunlaryny ornaşdyrmak isleýär.
Ak Tam hüjümleri “manysyz” diýip atlandyryp, bulary ýazgardy. Şeýle-de hüjümiň gurnaýjylaryny adalata çekmek üçin Nigeriýanyň resmilerine hemaýat etmegi hödürledi.
Hüjümleri Britaniýa, Fransiýa we Italiýa hem ýazgardy.
Manysy ýerli dilden terjime edilende “Günbataryň bilimi gadagan” diýmegi aňladýan “Boko Haram” topary soňky aýlaryň dowamynda ýygy-ýygydan hüjümleri amala aşyrýar.
Topar awgust aýynda Nigeriýanyň paýtagty Abujada BMG-niň binasyna garşy amala aşyrylan bomba hüjüminiň jogapkärçiligini hem öz üstüne alypdy. Şonda 24 adam ölüp, 100-e golaý adam ýaralanypdy.


text:
Waşington, eger Yrakdaky howpsuzlyk ýagdaýy ýaramazlaşmagyny dowam etdirse, prezident Barak Obama harby mümkinçilik döretmek üçin, Aýlaga bir uçar göteriji iberdi.
Birleşen Ştatlaryň goranmak sekretary Çak Heýgel (Chuck Hagel) göterijiniň 15-nji iýunda öz gerek ýerinde ýerleşdiriljegini aýtdy.
Döwlet sekretary Jon Kerri Yragyň daşary işler ministri Hoşýar Zibarä 14-nji iýunda ABŞ-nyň jeňçileriň ilerlemegine garşy kömegi diňe yrak liderleri çuň bölünişikleri ýeňip geçip, golaýdaky saýlawlaryň netijelerini tassyklap, täze bitewülik hökümetini düzen ýagdaýynda işlär diýdi.
Sünnileriň ýolbaşçylygyndaky jeňçiler, Yragyň Yslam döwleti we Lewant (YYDL) demirgazyk we günbatar Yrakda giň territoriýany, şol sanda Mosul we Tikrit şäherlerini eline geçirdi hem-de Bagdada tarap ugur aldy.
Olaryň ilerlemesi 15-nji iýunda, Yragyň howpsuzlyk güýçleri Bagdadyň demirgazygyndaky şaýy we kürt milisiýasy bilen güýçlendirilenden soň gowşan ýaly göründi.


text:
Owganystandaky halkara güýçleriniň 2014-nji ýylyň aýagynda bu ýurtdaky söweş güýçlerini doly çykarmaga taýýarlanmagy goňşy ýurtlaryň öňünde «talyban» howpuna garşy, belli bir derejede, özbaşdak durmak aladasyny goýýar.
Ikinji tarapdan, bitarap Türkmenistanyň goranyş ukyby, harby kuwwaty, ýaş türkmen goşunynyň tälim-taýýarlygy barada hem öwgüli habarlar az.
Şol bir wagtda Owganystanyň demirgazygynda, türkmen-owgan serhedinde ýaşaýan etniki türkmenleriň bir bölegi «talybana» garşy durup biljeklerini, umuman bu işde Türkmenistana ýardamçy boljaklaryny aýdýarlar.
Bu meselä bagyşlanan söhbete kabuldaky habarçynyz Şamerdanguly Myrady, ozal Oganystanda gulluk eden esger Halmyrat Söýünow, ýerli synçy Nurberdi Nurmämmet gatnaşdy.


text:
TürkmenistanTürkmenistan Merkezi Aziýanyň günbatar böleginde, demirgazyk ýarym şarda ýerleşýär. Onyň çägi günbatardan gündogara tarap 1100 kilometre, günortadan demirgazyga bolsa 650 kilometre çenli uzalyp gidýär. Ol demirgazyk ýarym şaryň aram guşaklygynyň çöller zonasynda ýerleşýän.
Sagdynlyk. Ruhubelentlik. Dostluk.
Eziz Watanymyz gözelligi we ýyndamlygy babatda taýsyz ahalteke bedewiniň mekany hökmünde dünýä ýüzünde ykrar edilendir. Ýakyn-u-al...Türkmen gymmatlygy
Türkmenistan Merkezi Aziýanyň günbatar böleginde, demirgazyk ýarym şarda ýerleşýär. Onyň çägi günbatardan gündogara tarap 1100 kilometre, günortadan demirgazyga bolsa 650 kilometre çenli uzalyp gidýär. Ol demirgazyk ýarym şaryň aram guşaklygynyň çöller zonasynda ýerleşýär.
Türkmenistanyň tutýan meýdany 488,1 müň inedördül kilometre barabardyr. Onyň ýeriniň 80 göterime golaýyny Aziýanyň iň uly çölleriniň biri bolan Garagum, galan bölegini bolsa baýyrlyklar, daglar, derýalar, köller, suw howdanlary, medeni oturymly ýerler tutýar.
Türkmenistan günortada Eýran, günorta-gündogarda Owganystan, demirgazykda Gazagystan, demirgazyk-gündogarda Özbegistan, demirgazyk-günbatarda bolsa Hazar deňzi boýunça Azerbaýjan we Russiýa bilen araçäkleşýär.
Garagum çöli ýurdyň esasy bölegini eýeleýär. Elbetde, günortada Köpetdagyň, günorta-gündogarda Köýtendagyň belent gerişleri hem köp ýerlere uzap gidýär. Köpetdagyň iň beýik nokady bolan Çopanata 2942 metr belentlikde ýerleşýär. Soňra dag gerişleri Uly Balkan we Kiçi Balkan ady bilen Hazaryň kenarlaryna barýar. Köpetdag demirgazyk tarapda düzlüge sapylyp, soňra bol hasylly, elmydama gök öwsüp otyran oazisi emele getirýär.
Administratiw bölünişi
Türkmenistanyň paýtagty Aşgabat şäheridir. Ýurt 5 welaýatdan: Ahal, Balkan, Daşoguz, Lebap, Mary welaýatlaryndan durýar. 2016-nji ýylyň 20-nji ýanwar ýagdaýyna görä 50 etrap, 24 şäher, 8 sany şäherlerdäki etraplar, 76 sany şäherçe, 553 sany oba geňeşlikleri, 1903 sany ilatly ýerler ýurdyň düzümindedir.
Döwlet gurluşy
Türkmenistan - demokratik, hukuk we dünýewi döwlet bolup, onda döwleti dolandyrmak Prezident Respublikasy görnüşinde amala aşyrylýar.
Türkmenistanyň Prezidenti döwletiň we ýerine ýetiriji häkimýetiň baştutanydyr, Türkmenistanyň iň ýokary wezipeli adamydyr, ol Türkmenistanyň döwlet Garaşsyzlygynyň we Bitaraplyk hukuk ýagdaýynyň, ýurt bitewiligini, Konstitusiýany berjaý etmegiň we halkara borçnamalaryny ýerine ýetirmegiň kepili hökmünde çykyş edýär.
1995-nji ýylyň 12-nji dekabrynda Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynda 185 döwletiň biragyzdan ses bermegi netijesinde Türkmenistan hemişelik Bitarap ýurt diýlip ykrar edildi. Bu babatda Türkmenistan dünýä jemgyýetçiliginiň öňünde öz borçlaryna ygrarlydyr. Häzir Türkmenistan Merkezi Aziýada ylalaşdyryjy döwlet hökmünde öz abraýyny barha beýgeldýär.
Türkmenistan
Türkmenistan Merkezi Aziýanyň günbatar böleginde, demirgazyk ýarym şarda ýerleşýär. Onyň çägi günbatardan gündogara tarap 1100 kilometre, günortadan demirgazyga bolsa 650 kilometre çenli uzalyp gidýär. Ol demirgazyk ýarym şaryň aram guşaklygynyň çöller zonasynda ýerleşýän.


text:
Gaçgak gazak bank işgäri Muhtar Ablýazowyň aklawçysy müşderisiniň Fransiýanyň günortasynda tussag edilendigini aýtdy.
Aklawçy çarşenbe güni Azatlyk Radiosyna beren maglumatynda, Ablýazowyň Mouans-Sartoux şäherindäki öýünden "berk ýaragly" ýörite fransuz güýçleri tarapyndan türmä äkidilendigini belledi.
Ablýazowyň aklawçysy, müşderisiniň ekstradisiýa edilmeginiň soralandygyny aýdyp, ýöne bu haýyşyň Orsýetiň, Ukrainanyň ýa-da gönüden-göni Gazagystanyň resmileri tarapyndan soralandygy barada takyk maglumatyň ýokdygyny nygtady.
Baý bankir we Gazagystanyň täsirli oppozisiýa wekili Ablýazow 2009-njy ýylda ýurdy terk edipdi we 2011-nji ýylda Britaniýadan syýasy gaçybatalga alypdy. Ol Gazagystanda maliýe serişdelerini ogurlamakda aýyplanýar.
Ablýazowyň aýaly we alty ýaşly gyzy maý aýynda Italiýadan Gazagystana ekstradisiýa edilipdi.


text:
12-nji sentýabrda Ýewropanyň paýtagtlarynda bu kontinente has kän bosgun kabul etmegiň goldawyna köpçülikleýin ýygnanyşyklar geçirildi.
Emma bosgun kabul etmäge garşy guralan demonstrasiýalara has az adam geldi. Onlarça müň adam merkezi Londonda ýöriş geçirip, hökümeti siriýalylara has köp kömek etmäge çagyrdy.
Daniýanyň polisiýasy Kopenhagende 30 müň çemesi adamyň ýygnanyp, iňlisçe "Muny gaty gygyryp aýt we açyk aýt: bu ýerde bosgunlara gapy açyk» diýip gygyrandygyny aýtdy.
Migrantlara tarapdar ýygnanyşyklar Germaniýada, Fransiýada, Ispaniýada we beýleki ýerlerde hem planlaşdyryldy.
Şu arada Warşawada 5 müňe golaý adam migrantlara garşy proteste çykdy we yslama garşy şygarlara gygyrdy.
Daniýanyň german serhedine golaý Padborg obasynda 150 çemesi adam toplanyp, Daniýa girilýän serhediň ýapylmagyny talap etdi.
Şu ýyl Ortaýer deňzinden Ýewropa 430 müňden gowrak adamyň geçendigi aýdylýar.


text:
Pakistanda geçen aý “Talyban” söweşijileriniň hüjüm eden mekdebi berk howpsuzlyk çäreleri esasynda gaýtadan açyldy.
12-nji ýanwarda Pakistanda gyşky dynç alyş günleri tamamlanandan soň, Peşawar şäherindäki harbylara degişli mekdebiň okuwçylary we olaryň ene-atalary hem mekdebe bardy.
Peşawardaky mekdepde howpsuzlyk çäreleri giň gerimde bolup, bu çäre mekdebe edilen hüjümden soň, tutuş ýurduň çägindäki mekdeplerde howpsuzlyk çärelerini artdyrmak barada edilen hereketiň bir bölegidir.
“AFP” habar gullugynyň berýän maglumatyna görä, Peşawardaky harby mekdebiň öňünde azyndan 20 esger göze ilipdir we mekdebiň girelgesine aeroportlaryň gapysyndaky ýaly howpsuzlyk enjamy ýerleşdirilipdir.


text:
Katolik ybadathanasynyň taryhynda ilkinji gezek köne Rim Papasy täze saýlanan pantifik bilen ýüzbe-ýüz duşuşyp, gepleşik geçirer. Ýakynda saýlanan Rim Papasy Fransis mundan öň bu orunda bolan Benedikt XVI bilen Rimiň golaýyndaky Castel Gandolfoda duşuşar.
Watikanyň berýän maglumatyna görä, 76 ýaşly argentinaly täze Papanyň we 85 ýaşly germaniýaly ozalky pantifigiň özara gepleşiginiň mazmuny köpçülige ýetirilmez.
Benedikt XVI soňky 600 ýylyň içinde wezipe ygtyýarlyklaryny meýletin tabşyran ilkinji Rim Papasy boldy.


text:
Türkiýeli bir ýolbaşçy Ankara bilen Ýerewanyň arasynda kadaly aragatnaşygy ýola goymak barada edilýän aladalaryň çäginde, Azerbeýjanyň göwnüne degmejegini aýtdy.
Azatlyk Radiosynyň Ermeni gullugynyň maglumatyna görä, bu pikir Türkiýäniň yslamçy Saadet Partiýasynyň wekili Numan Kutulmuş tarapyndan, bu mesele boyunça ähli partiýalaryň gatnaşmagynda Türkiýede geçirilýän gurultaýdan öň beýan edildi.
Türkiýäniň Daşary işler ministri Ahmet Dawutogly “Today’s Zaman” gazetine beren maglumatynda, Ankaranyň azerbeýjanlylary rahatsyz eder ýaly ädim ätmejegini mälim edipdir.
Türkiýeli syýasatçy Numan Kurtuluş bolsa, Ermenileriň dartgynly daglyk garabag regionyndan öz harbylaryny yzyna çekýänçä, Türkiýe bilen Ermenistanyň serhet gapylarynyň açylmajagyny aýtdy.
Türkiýe hem-de Ermenistanda, birnäçe oppozisiýon partiýalary bu iki ýurduň aragatnaşygyny ösdürmek barada alnyp barylýan aladalaryň çäginde gelnen ylalaşyga garşy çykýarlar.


text:
Geçen aý “Boko Haram” yslamçy söweşiji topary tarapyndan takmynan 100 gyzyň alnyp gaçylandygyny görkezýändigi aýdylýan wideo köpçülige ýaýradyldy.
“Boko Haram” yslamçy söweşiji toparyň lideri Abubakar Şekaunyň (Abubakar Shekau) wideoda berýän maglumatyna görä, onuň topary alnyp gaçylan gyzlary tussaglykdaky söweşijiler bilen çalyşmaga taýýar.
17 minutlyk wideo ýazgyda yslam düzgünlerine laýyk gelýän görnüşde geýnen we doga-dileg edýän gyzlar görkezilýär. Gyzlaryň üçüsi wideo ýazgyda çykyş edýär. Olaryň biri özüniň öňden hem musulmandygyny, beýleki ikisi bolsa dinini hristiandan yslama çalyşandyklaryny aýdýar.
Gyzlaryň biri özlerine zyýan ýetirilmändigini aýdýar. Wideonyň haçan we nirede ýazga düşürilendigi barada takyk maglumat ýok.
“Boko Haram” topary 14-nji aprelde Nigeriýanyň demirgazygynda 270-den gowrak gyzy alyp gaçyp, olary satmak bilen haýbat atdy. Alnyp gaçylan gyzlaryň takmynan 50 sanysy gaçmagy başardy.


text:
Müsüriň prezidenti Muhammad Mürsi çarşenbe güni eden çykyşynda ýaragly konfliktler dowam edýän Siriýada özgerişlikler üçin “wagtyň gelendigini” we prezident Başar al-Assadyň režiminiň häkimiýetden gitmelidigini nygtady.
Kairde Arap Ligasynyň daşary işler ministrleriniň maslahatynda eden bu çykyşynda prezident Mürsi Siriýanyň prezidentiniň arap dünýäsinde bolup geçen ýakyn taryhy wakalardan sapak almalydygyny aýtdy.
“Meseläni soňa goýmak ýa haýal-ýagallyga ýol bermek ýa wagt ýitirmek üçin indi pursat galmady. Munuň uçin indi pursat ýok. Indi her kim Siriýanyň halkynyň anyk karara gelendigine we bu gelnen karara-da özgerişlikler bilen jogap bermelidigine düşünmelidir” diýip, prezident Mürsi nygtady.
Şeýle hem, prezident Muhammad Mürsi Siriýada indi 18 aý bäri dowam edip gelýän konfliktleriň çözgüdiniň arap ýurtlaryna baglydygyny aýtdy we maslahata gatnaşýan ministrleri bu gandöküşikleriň soňuna çykmak üçin tizden-tiz aýgytly hereket etmeklige çagyrdy.
Erdogan hem muňa goşuldy
Şol gün Siriýanyň goňşusy Turkiýede hem premýer-ministr Rejep Taýýyp Erdogan prezident Başar al-Assady “döwlet terroryny” alyp barýanlykda aýyplap çykyş etdi. Şeýle hem, ol halkara jemgyýetçiligini “musulmanlaryň gyrylmagyna” keseden syn edip oturmakda tankytlady.
Türkiýäniň dolandyryjy “Adalat we Galkynyş” partiýasynyň maslahatynda eden bu çykyşynda ol BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşiniň we halkara jemgyýetçiliginiň bu meseledäki hereketsizliginiň Siriýanyň režimine köpçülikleýin gyrlyşyklary dowam etdirmäge mümkinçilik berýändigini aýtdy.
“Olar Deraa şäheriniň daşarky dünýä bilen baglanyşygyny tutuş bir hepdeläp kesdiler. Her bir öýe reýd geçirip, olar 300 sany bigünä adamy gyrdylar. Şu meselede olar bilen separatistik terrorçy toparlaryň arasynda hiç hili tapawut ýok. Siriýanyň režimi terror döwletine öwrüldi” diýip, Rejep Taýýyp Erdogan öz çykyşynda nygtady.
Edil häzirki wagt Türkiýe öz territoriýasynda Siriýadan bosup gelen bosgunlaryň 80 müňden gowragyny saklaýar. Türkiýäniň hökümeti Birleşen Milletler Guramasyny Siriýanyň öz territoriýasynda bosgunlar üçin ýörite “howpsuz zona” döretmeklige çagyryp gelýär.
BMG-niň Bosgunlar baradaky edarasy diňe şu geçen awgust aýynyň dowamynda Siriýanyň territoriýasyndan goňşy ýurtlara 100 müň töweregi adamyň bosup çykandygyny aýdýar.


text:
Türkmenistan Aziýada BMG-niň Ýaragsyzlanmak boýunça regional merkezini döretmegini teklip etdi.
Prezident G.Berdimuhamedow bu teklibini 13-nji iýunda Türkmenistana sapar eden BMG-niň Baş sekretary Ban Ki-Moon bilen gepleşikleriň dowamynda öňe sürdi. Gepleşiklerde goňşy Owganystandaky durnuksyzlyk meselesiniň maslahat edilip, Türkmenistanyň owgan problemasyny diňe parahatçylykly ýol bilen, syýasy-diplomatik ýoly bilen çözmäge ymtylmakdan ybarat pozisiýasyny mälim edendigi resmi maglumatlarda habar berildi.
Ýadro ýaragynyň ýaňbaňlanmazlygyna hem üns berildi.
Mundan öň Türkmenistan BMG-niň Merkezi Aziýada öňüni alyş diplomatiýa boýunça regional merkezini döretmegi teklip edipdi we bu merkez 2007-nji ýylda Aşgabatda açyldy.


text:
Saud Arabystany we Eýran eýranlylaryň Mekgä ýyllyk haj zyýaratlaryny amala aşyrmagy meselesinde ylalaşyp bilmedi.
Iki ýurduň resmileri bu meseledäki petikde bir-birlerini aýyplaýar. Saud resmileri Eýrany 27-nji maýda, eýranlylaryň talaplaryna görä çözgüt teklip edendiklerine garamazdan, gepleşiklerden çykyp gitmekde aýypladylar.
Olar käbir meselelerde, aýdaly, saud diplomatik missiýalary Eýranda ýapyk bolansoň, eýranly zyýaratçylaryň çap edip biljek elektrik wizalaryny ulanmaklary barada ylalaşyga gelendiklerini aýtdylar.
«Eýran raýatlary şu ýyl haj zyýaratyna gidip bilmeseler, Eýran hökümeti allanyň we öz halkynyň öňünde günäkär bolar» diýip, Saud Arabystanynyň zyýarat edarasy aýtdy.
Eýranyň zyýarat edarasynyň başlygy Saýeed Ohadi bolsa, «birleşen bir kararyň ýoklugy» üçin, saud resmileri bu meseledäki ylalaşygy gijikdirýärler diýdi.
Eýran resmileri, howpsuzlyk çäreleri kepillendirilýänçä, eýranly zyýaratçylaryň Saud Arabystanyna iberilmejegini wada beripdiler. Geçen ýyl haj zyýaraty mahalynda bolan basa-baslykda azyndan 460 eýranly öldi.


text:
ABŞ-nyň pilotsyz uçarynyň Siriýada amala aşyran howa zarbasy netijesinde, “Al-Kaýda” toparynyň ozalky lideri Osama bin Laden bilen ýakyn gatnaşykda bolan terroristik toparynyň ýokary derejeli ýolbaşçylarynyň biri öldürildi.
Pentagonyň metbugat wekili “Günbatara garşy söweşleri planlaşdyran we amala aşyran” Haýdar Kirkanyň 17-nji oktýabrda Idlib şäherine edilen hüjüme öldürilendigini aýtdy.
Soňky hepdelerde Pentagon “Al-Kaýda” toparynyň ençeme, şol sanda Owganystandaky we Ýemendäki ýokary derejeli kommandirleriniň öldürilendigini mälim etdi.


text:
Türkmenistanda başlanan täze okuw ýyly okuwyny dowam etdirmek isleýän ýaşlaryň köpüsine ýene lapykeçlik getirdi.
Şu ýyl Türkmenistanyň mekdeplerini tamamlan 100 müňden gowrak okuwçynyň 5 müň 445-si ýurduň içinde okuwyny dowam etdirmäge mümkinçilik aldylar. Döwlet tarapyndan daşary ýurtlara okamaga iberilenleriň sanyny hasaba alanyňda-da, ýaşlaryň 90% töwereginiň ýokary okuw jaýlaryna girip bilmändigi belli bolýar.
Ýerli synçylar ýürtda okuwa girip bilmedik ýaşlaryň köpüsiniň ene-atalarynyň olary daşary ýurtlaryň okuw jaýlarynda okatmaga gurplarynyň çatmaýändygyny aýdýaralar.
Okuwa tölemeli puly tapmakda kynçylyk çekýän ýaşlar beýleki ýurtlarda-da az däl. Emma ol ýurtlaryň köpüsinde ýaşlara kömek etmek üçin döwlet hem jemgyýetçilik tarapyndan anyk çäreler görülýär.
Mysal üçin, Orsýetde okuwyny dowam etdirmek isleýän ýaşlara ýeňillikli karzlar berilýär. Bu ýurtda şu ýyldan başlap, şol karzlar ýylyna 5% göterimi bilen berilýär. Karz alan adam ony okuwyny tamamlansoň, 10 ýylyň dowamynda üzmeli.
Şeýle kreditler köp ýurtlartda ýaşlara okuwyny dowam etdirmäge yardam bermek üçin döredilen. Ýagny, student bäş yýlyň dowamynda ýokary okuw jaýynda okap, soňra işe ýerleşensoň, okuw üçin alan karzyny üzüp başlaýar.
ABŞ-da okuwyny tamamlan student aýlygy ýokary bolan iş tapyp bilmese, onda öz ýagadaýyna göra, mysal üçin, aýyna 200-300 dollardan toläp, karzyny gaýtaryp bilýär. Bu barada student kredit beren banka wagtynda arza ýollap, habar bermeli.
Türkmen banklarynyň «sahylygy»
Okuwyny dowam etdirmek üçin Türkmenistanyň Daşary ykdysady bankyna ýüz tutmaga synanyşan 26 ýaşly türkmenistanly bir raýat Türkmenistanyň Daşary ykdysady bankynyň internet sahypasynda şeýle karzlary bermekligiň şertleri bilen tanşandan soň, muny goýbolsun edendigini gürrüň berdi.
Türkmenistanyň Daşary ykdysady bankynyň internet sahypasynda «Bilim üçin karzlar açyk karz ugry hökmünde berilýär. Her okuw ýyly başlanmazdan öň, karzyň hasabyna şol okuw ýyly üçin bir gezek (ýyllyk) ýa-da iki gezek (ýarym ýyllyk) tölegleri amala aşyrylýar» diýilýär.
Bu internet sahypasynda indiki okuw ýyly üçin tölegleriň öňki okuw ýyly üçin berlen karzyň 90 prosentiniň yzyna gaýtarylan halatynda berlip bilinýändigi aýdylýar.
Ykdysatçylar beýle şertleriň okuwyny dowam etdirmek üçin serişde gözleýänler üçin asla amatly däldigini aýdýarlar. Sebäbi, olaryň pikiriçe, bilim üçin berilýän karzlar ýaşlaryň öz okuwlary bilen meşgullanyp, diňe okuwlaryny tamamlansoňlar, alan şol karzlaryny üzmegiň aladasyny etmeklrine gönükdirilen bolmaly.
Eýsem, Türkmenistanyň beýleki banklarynda studentler üçin ýöriteleşdirilen karzlar göz öňünde tutulýarmy? Türkmenistanyň “Daýhan bankynda” şeýle karzyň 8 müň manatdan ýokary bolmadyk möçberde, girew üpjünçiligi şertinde berilýändigi aýdylýar. Şol karzyň raýatyň ýokary okuw jaýynda okaýan döwründe ýeňillikli berilýändigi, okuwyny tamamlansoň bolsa, raýatyň ony iki ýylyň dowamynda üzmelidigi aýdylýar.
“Türkmen bankyň” internet saýtynda bolsa karzyň diňe ýokary okuw jaýlarynyň gündizki bölüminde tölegli esasda okaýan talyplara berilýän görnüşi barada maglumat berilýär. Emma bu bankyň internet sahypasynda ony almak üçin zerur bolan dokumentleriň sanawy getirilip, karzyň nahili şertler esasynda berilýändigi barada hiç hili maglumat görkezilmändir.
Okuw üçin grantlar
Gazagystan ýaly goňşy ýurtlarda studentlere okuwyny dowam etdirmek üçin karz pul bermek usullary bireýýäm ýola goýlan. Bu karzlary esasan hususy pudaga degişli banklar berýärler. Hökümet bolsa zehinli-sowatly ýaşlar üçin ýylda ýörite grantlary yglan edýär. Şol grantlary alan ýaşlar ýokary okuw jaýlarynda mugtyna bilim alýarlar.
Gazagystanyň Ylym we bilim boýunça ministriniň orunbasary Mahmetgali Sarybekow şu ýyl ýurtda 35.5 müňe golaý grantlaryň berlendigini aýtdy. Şol grantlaryň 30%-ti kwota boýunça oba ýaşlaryna niýetlenen, şeýle hem kwotalar ýetim çagalara, inwalid ýaşlara, hatda Gazagystanyň raýaty bolmadyk gazak milletinden bolan ýaşlara-da berilýär.
Hukuk goraýjy aktiwist Farid Tuhbatullin “Türkmenistanda-da şeýle döwlet grantlary döredilip, ýaşlara okuwyny dowam etdirmäge mümkinçilik döredilse, gowy bolardy” diýýär. Onuň bellemegine görä, Türkmenistanda okuwyny dowam etdirmek isleýän ýaşlaryň sany şeýle mümkinçilige eýe bolan ýaşlaryň sany bilen deňeşdirilse, studentleriň köpüsiniň hökümet tarapyndan goldawa mätäçdigine göz ýetirip bolardy.
Ýaşlara kim ýardam berip biler?
ABŞ-da hökümete degişli bolmadyk “Turkmenistan Youth and Civic Values Foundation” atly gurama hereket edýär. Bu gurama türkmen ýaşlaryna ABŞ-da bilim almaga, ýaşlara grantdyr ýeňillikli karzlary tapmaga ýardam edýär.
“Global Students Loan Corparation” atly gurama hem Türkmenistan ýaly ýurtlardan çykan ýaşlara okuwyny dowam etdirmek üçin karz pul tapmak meselesinde ýardam berýän guramalardan biri.
Beýleki tarapdan, häzirki internet asyrynda hatda Türkmenistan ýaly ýapyk ýurtda ýaşabam, ýaşlar internet arkaly-da bilimlerini dowam etdirip bilýärler. Sebäbi häzir “On-line education” atly internet arkaly bilim alyp, diplom edinmek usuly dünýäde giňden ýaýran.
Ýöne şol internet arkaly sapak berýän institutlaryň hem köpüsi tölegli we bu töleg az däl. Şonuň üçin Türkmenistan ýaly baý hem sowatly kadrlara mätäçlik çekýän ýurtda bank sistemasynda reforma geçirip, okamak isleýän ýaşlara goldaw berilse, gowy bolardy diýip, Türkmenistanyň ýagdaýy bilen gyzyklanýan synçylar aýdýarlar.


text:
Ýakynda Aziýanyň 10-dan gowrak ýurdundan gözelleriň gatnaşmagynda dürli wagtlarda Russiýanyň paýtagty Moskwada “Miss Asia Moscow” we Ukainanyň Harkow şäherinde “Miss Kharkiv International” atly gözellik bäsleşiklerinde öňe saýlanan türkmen ýaşlaryna hem duş gelinýär.
Edil şeýle formatda bolmasa-da, Türkmenistanda hem "Talyp gözeli", iň görmegeý ýigidi saýlamak boýunça ýaryşlar gurnalýar. Emma şeýle ýaryşlarda üstünlik alan ýaşlar soňy bilen o diýen göze ilmeýärler.
Eýsem, olaryň ýurduň içinde öz ugry boýunça işlemäge mümkinçiligi ýokmy? Ýa-da ýurtda modellere talap azmy? Siziň pikiriňizçe munuň nähili sebäpleri bolup biler?
Nobatdaky Täze Tolkun ýaşlar gepleşigimizde şu tema barada gürrüň ederis. Öz garaýyşlaryňyzy, tejribeleriňizi gepleşigimize gatnaşyp hem beýan edip bilersiňiz. Munuň üçin biziň hat@azatradio.org email adresimize hat ugradyň, özümiz siziň bilen habarlaşarys.


text:
Serhetleri goramak boýunça umumy wezipelerden, ýagny kontrabanda, terrorizme we neşe gaçakçylygyna garşy göreşmekden başga-da, serhetçiler Türkmenistanyň raýatlarynyň we çet ýurtlularyň Türkmenistana girmegine hem ondan çykmagyna gözegçilik etmek ýaly diňe polisiýanyň wezipesine girýän işleri-de ýerine ýetirmeli bolýarlar.
Bu düzgün Türkmenistanda diktaturanyň höküm süren döwründe girizildi we ol döwürde araçäkden geçmek ýylsaýyn kynlaşypdy. Nyýazowyň maksady serhetde “demir tutyny” döretmekden ybaratdy. Şol döwürde bütin dünýäde, ylaýtada Ýewropada, adamlar üçin serhet bilen bagly ähli işleri has ýeňilleşdirmegiň ýollary gözlenilýärdi. Türkmenistan welin, bu prosessden çetde galypdy.
Eýse, Nyýazowdan soňky döwürde serhetde ýagdaýlar nä derejede özgerýär? Täze ýolbaşçylaryň daşky dünýä bilen gatnaşyklary giňeltmek barada syýasat ýöredýän wagtynda Türkmenistandan çykmakda ýa-da öňa girmekde ösüş barmy? Türkmenistanly ýaşlaryň daşary ýurtlara okuwa ýa-da dostlarynyňka myhmançylyga gitmegi öňkülerden aňsatlaşdymy? Häkimiýetler Türkmenistanlylaryň çet ýurtlardaky hossarlaryna görme-görşe gitmegi üçin haýsy-da bolsa bir gadaganlygy gowşatdymy?
Resmi Aşgabat ýurduň kanunlaryny Halkara ölçeglere we adam hukuklarynyň demokratik gymmatlyklaryna laýyk getirmäge häzire çenli az çagyrmady we az çagyrmaýar.
Serhet çäklendirmeleri
Türkmen ýolbaşçylary Günbatar Ýewropa bilen özara gatnaşyklary ösdürmäge çalyşýarlar, ol ýurtlarda bolsa, serhet çäklendirmeleri bireýýäm aradan aýryldy. Eýse, muňa Türkmenistanam çalyşýarmy?
Göräýmäge, türkmen ýolbaşçylary bilen birlikde ýerli habar serişdeleri-de, ýurtda turizmi ösdürmäge we onuň propagandasyna uly üns berýärler. Eýse, Nyýazow döwründe Türkmenistanyň serhetlerinde girizilen bikanun kontrollygy, yzarlamalary, gara sanawy, gorkuzmak çärelerini we beýleki dürli gadagançylyklary saklap galyp, turizmi ösdürmek mümkinmi?
Ýaşlara daşary ýurtlular bilen ýakyn gatnaşyklary saklamaga ýol bermän, bilim pudagynda hakyky reformalara bil baglamak mümkinmi? Hakyna seretseň, diňe bir zat – Watany berk goramak serhetçileriň adaty işi we mukaddes borjy. Olaryň boýnuna atylan ähli beýleki işler aslynda polisýanyň wezipesi. Ýöne bu iş halky “ýedi gulpuň astynda” saklamak maksady bilen serhetçileriň boýnuna atyldy.
Eýse, bu wezipeleriň bir bölegi serhetçileriň boýnundan aýrylarmy? Türkmenistany daşky dünyäden üzňelikde saklamagyň esasy guraly serhetleriň gorky zolagyna öwrülmegi dälmi näme? Eger-de serhet režimi hem onuň bilen bagly gazaply çäklendirmeler barada anyk we aýgytly reformalar durmuşa geçirilmese, onda serhetçileriň baýramy hakyky we ählihalk baýramy bolup bilermi? Serhetçiler mundan beýlägem araçäkde diýdimzoruň rolyny ýerine ýetirmeli bolsalar, olara ildeşleri nähili gararka?
Aleksandr Narodetski post-Sowet döwletleri boýunça Britaniýaly bilermen. Şu kommentariýada öňe sürülen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Soňky wagtlar Eýrana garşy girizilen halkara walýuta we ykdysady sanksiýalary bu ýurduň pul birligi bolan rialyň hümmetiniň görnetin pese gaçmagyna getirdi.
Walýuta krizisi bilen ýüzbe-ýüz bolan eýranly biznesmenler we adaty raýatlar şu günler öz pullaryny goramak üçin gyssagly çykalga gözleýärler.
Eýranyň banklaryna girizilen halkara sanksiýalary sebäpli ýurduň daşyna pul ugradyp bilmeýän köp eýranlylar öz ýerli pul birligi bolan rialyň hümmetini goramak üçin çykalgany goňşy ýurtlardan gözlemeli bolýarlar.
Owganystandan haraý gözlenilýär
Bu ugurda olaryň haraý gözleýän iň esasy ýurtlaryndan birem Owganystan boldy. Soňky onýyllygyň dowamynda harby konfliktleri başdan geçirip gelýän Owganystan daşary ýurt walýutalarynyň uly bir akymyna-da öwrüldi.
Owganystandaky bu ýagdaý diňe bir Eýranyň raýatlaryna däl, eýsem Eýranyň döwletine-de öz pullarynyň hümmetini goramaklyk üçin mümkinçiliklere ýol açýar. Eýran şu günki gün ähli mümkin bolan ýollar arkaly öz içinde daşary ýurt walýuta ätiýaçlyklaryny artdyrmagy çalyşýar.
Yragyň Bagdat şäherinde walýuta söwdegärleri ýerli dinar bilen Eýranyň rialyny söwdalaşýarlar. Bagdat, 4-nji oktýabr, 2012.
Ýöne owganystanly walýuta çalşyjylaryň indi Eýranyň rialyny satyn almakdan ätiýaç edip başlamaklary bilen, eýranlylar üçin bar bolan ozalky mümkinçilikleriň gapysy-da ýapylana meňzeýär.
Owganystanyň Gerat şäheriniň Horasan bazaryndaky kiçijik söwda nokatlarynyň köpüsinde söwdegärler pul çalyşmak bilen-de meşgullanýarlar. Bu ýerdäki pul çalşyjylar Eýranda işläp, yzlaryna dolanyp gelýän owganystanlylaryň getirýän riallaryny beýleki walýutalara çalşyp berýärdiler.
Ýöne soňky birnäçe aý bäri Owganystanyň bu bazarynyň söwdegärleri Gerat şäherine Eýranyň rialyny getirýän eýranlylaryň köpelendigini we olaryň bu ýerde yzygiderli maliýe işlerini ýola goýandyklaryny aýdýarlar.
Ýerli söwdegärleriň aýtmaklaryna görä, başga ýerlere pul ýollamak isleýän eýranlylar köplenç owganystanly araçyl dellallalaryň kömeginden peýdalanýarlar. Maglumata görä, bu dellallar öz hyzmatlary üçin olardan lomaý töleg alýarlar.
Eýranyň puluna isleg azalýar
Mundan birneme ozal Eýranyň rialynyň owganystanly söwdegärler tarapyndan söwda üçin amatly walýuta hökmünde ulanylyp gelnendigine garamazdan, rialyň hümmetiniň rekord derejede pese gaçmagy netijesinde ondan peýdalanylyşy indi görnetin pese gaçypdyr.
Horasan bazarynyň söwdegäri Abdul Sabur Nabirzada bu dörän ýagdaý barada şeýle diýýär: “Mundan üç-dört aý ozalam biz öz harytlarymyzy rial bilen satyn alýardyk we kompaniýalaram bize Eýranyň pulunda söwda etmäge mümkinçilik berýärdiler. Emma indi bu puluň hümmetiniň pese gaçmagy bilen, olar bize rial bilen töleg etmeklige rugsat berenoklar we bizden amerikan dollarynda töleg etmekligi talap edýärler”.
Şu 2012-nji ýylyň başyndan bäri rialyň hümmetiniň 80 prosente golaý pese gaçandygy habar berilýär. Diňe 1-nji oktýabrdan soň onuň hümmeti 20 prosente golaý peseldi.
Munuň özi Eýranyň milli pulunyň hümmetiniň taryhda iň ýokary derejede pese gaçmasy hökmünde alamatlandy. Söwdegärler rialyň hümmetiniň pese gaçmagynyň henizem dowam edýändigini aýdýarlar.
Eýranyň milli pulunyň hümmetiniň şeýle derejede peselmegi diňe bir Eýranyň öz içerki ýagdaýyna ýaramaz täsir etmän, eýsem goňşy Owganystanyň käbir regionlaryna, aýratynam, günbatar regionlaryna ýaramaz täsir etdi.
Bu regionda köp adamlar Eýranyň rialyny öz ýerli pullary ýaly gündelik durmuşda ulanyp gelýärler.


text:
18-nji noýabrda “Galkynyş” milli at üstündäki oýunlar toparynyň hem-de “Türkmen jigitleri” toparynyň agzalarynyň baýramçylyk dabarasy, aýdym-sazly çykyşlar bilen garşylanyş dabarasy boldy. Olar Hytaýda II halkara sirk festiwalynyň Gran-pri baýragyna mynasyp boldular.
Dünýäniň 22 ýurdundan sirk toparynyň 32-siniň arasynda ussatlar diýlip ykrar edilen hem-de festiwalyň baş baýragyna—Altyn kuboga mynasyp bolan türkmen atçylarynyň nobatdaky üstünligi dünýäniň esasy arenalarynda Türkmenistanyň abraýyny artdyrdy. “Galkynyş” milli at üstündäki oýunlar topary Italiýada, Russiýada Ukrainada, Belarusda, Türkiýede we beýleki ýurtlarda çykyş edip, uly seslenme döretdiler. Olaryň hasabynda abraýly halkara bäsleşiklerinde we sirk sungatynyň festiwallarynda gazanylan ýeňişleriň ençemesi bar.
Düýn irden aşgabatlylaryň müňlerçesi paýtagtyň halkara howa menziline alyp barýan ýoluň ugrunda ýygnanyp, awtobusda gelýän halkara festiwalynyň ýeňijilerini “Aşgabat” kinoteatryna çenli aralykda mübäreklediler. Bu ýerde, baýramçylyk lybasyna beslenen meýdançada aýdym-sazly we tansly çykyşlar ýaýbaňlandyryldy.
Topar Aşgabadyň halkara howa menzilinden Döwlet sirkiniň öňündäki meýdança çenli dabarali ýöriş bilen getirildi. Bu ýerde Türkmenistanyň Prezidentiniň ahalteke atçylyk toplumynyň “Galkynyş” milli at üstündäki oýunlar toparynyň hem-de Türkmenistanyň döwlet sirkiniň “Türkmen jigitleri” toparynyň ussatlaryny sylaglamak dabarasy boldy. Olara halkara sirk sungaty festiwalynda gazanan nobatdaky ýeňişleri üçin Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň adyndan ABŞ-nyň 50 müň dollary möçberinde pul baýragy gowşuryldy.


text:
AIDS-iň ýaýraýyş depgini peseldi diýip, BMG-niň AIDS-e garşy göreş programmasy şu gün habar berdi.
Guramanyň maglumatyna görä, dünýäde soňky bäş ýylda WIÇ infeksiýasynyň ýaýraýşy 20% peselipdir.
AIDS-den we onuň bilen bagly döreýän kesellerden geçen ýyl 1 million 800 müň adam ölüpdir. Ol bäş ýyl mundan öňki döwür bilen deňeşdirilende 300 müň adam azdyr.
Sahara çölünden günortada ýerleşýän afrika ýurtlary WIÇ ýokaşanlaryň sany boýunça öňdäkai orunlary eýeleýär, emma şol bir wagtda bu ýurtlarda-da ýagdaýyň gowulaşýandygy bellenýär.
Munuň tersine, Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa ýurtlarynda, Orsýetde, Ukrainada bu derde uçraýanlaryň sany artýar.


text:
Ýewropa parlamentiniň resolýusiýasy Bakuwy derňewçi žurnalisti we birnäçe hukuk goraýjy aktiwisti azat etmäge çagyranyndan soň, Azerbaýjan Ýewropa Komissiýasynyň delegasiýasynyň saparyny ýatyrdy we ÝB bilen gatnaşyklaryna «gaýtadan seretmek» haýbatyny atdy.
Ýurduň daşary işler ministrliginiň 11-nji sentýabrda ýaýradan beýanatynda «[Ýewropa Komissiýasynyň] delegasiýasynyň saparynyň ýatyrylmagy Azerbaýjan baradaky bir taraply rezolýusiýa bilen baglanyşykly» diýilýär.
«Umuman, biz Ýewropa Bileleşigi bilen gatnaşyklarymyza gaýtadan seretmeli, ol ýerde anti-azeri we anti-yslam tendensiýalary güýçli» diýip, beýanatda aýdylýar.
Azerbaýjan babatdaky rezolýusiýa 10-njy sentýabrda kabul edildi we onda «Azerbaýjandaky raýat jemgyýetine garşy edilýän görülmedik repressiýa» ýazgarylýar.


text:
Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow 3-nji fewralda Türkmenistana sapar edýär.
Orsýetiň Daşary işler ministrliginiň resmi beýannamasynda taraplaryň Merkezi Aziýadaky, Owganystandaky we Ýakyn Gündogardaky soňky ýagdaýlary ara alyp maslahat etjekdigini habar berdi.
Lawrow geçen gezek Aşgabada aprel aýynda barypdy.
Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin we Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow geçen ýylyň sentýabr aýynda Hazarýaka döwletleriniň sammitiniň çäginde Astrahanda duşuşyk geçiripdi.
Orsýet geçen ýylyň aýagynda Günbataryň söweş goşunlarynyň Owganystandan çykarylmagynyň regiona ýetirip biljek täsirinden howatyrlanýar. Orsýetiň üzňelikdäki, gaza baý Türkmenistan bilen gatnaşyklary regionyň Gazagystan we Täjigistan ýaly döwletlerinden has gowşak. Orsýet we Türkmenistan, ikisi-de Hytaýa tebigy gazyny akdyrýarlar.


text:
Gürjüstanyň örän abraýly prawoslaw patriarhy pasha baýramçylygyna gabatlap ýaýradan beýannamasynda hökümeti abortlary gadagan edýän kanuny kabul etmäge ündedi. Patriarh ýurtda ilat sanynyň azalmagynyň dowam edýändigine ünsi çekdi. Gürjüstanyň hökümeti prawoslaw buthanasynyň aborty doly gadagan etmek pozisiýasyna garşy çykýan hem bolsa, ýurtda çaga dogurmakdan ýüz öwürýänleriň sanynyň köpdügine we ilat sanynyň barha azalýandygyna göz ýetirýär hem meseläni çözmegiň zerurdygyny boýun alýar.
Gürjüstan barha güýçlenýän demografik problema bilen ýüzbe-ýüz bolýar. BMG-niň maglumatyna görä, 1991-nji ýylda ýurtda doglan çagalaryň arasynda gyzlaryň sany 100 bolsa oglanlaryň sany 105-di, 2000-nji ýylda bu sanlar 100 we 110 bolupdy, 2011-nji ýylda bolsa 100 we 114-de ýetdi.
Gürjüstanda Günorta Kawkaz döwletleri Ermenistan we Azerbaýjan bilen bir hatarda ilatyň jyns taýdan deňagramlylygy bozulyp barýar. Bu ýurtlardaky derejäniň Hytaý bilen Hindistandaky ýagdaýa golaýlamagy ähtimal.
Jyns taýdan deňagramlylygyň durnuksyzlygy iňňän köp sosial problemalaryň, şol sanda zenanlaryň söwdasy, zorluklaryň köpelmegi we jyns taýdan ýokýan keselleriň ýaýramagy ýaly ýagdaýlaryň köpelmegine getirýär.
Çaga saýlamak tendensiýasy
Statistiki sanlar çaga dogurmakda soňky döwürde belli bir derejede göze ilýän maşgala planlaşdyryş tendensiýalaryna degişli. Käbirleri kompýuter arkaly edilýän barlaglaryň netijelerine görä, abort edýärler, ýagny ogul dogurmak isleýänler abort edip, gyz çagasyny aýyrdýarlar. Bütin dünýä boýunça alanyňda, ogul dogurmak isleýänleriň sany köplük.
Problema boýunça kitabyň awtory žurnalist Mara Hwistendahl demografiýa ýagdaýyna degişli soňky sanlaryň geňirgenme döredýändigini belledi. Ol ilat sanynyň azalmagynyň, umuman, az çaga dogulýandygy bilen bagly bolsa-da, problemanyň başga-da sebäpleriniň bardygyny belleýär. Onuň pikiriçe, ykdysady ösüşiň netijesinde bu ýurtlara ösen tehnologiýa geldi, ol ene-atalara boljak çagasynyň jynsyny öňünden anyklamaga mümkinçilik berdi. Bu hem öz gezeginde dogulýan gyz bäbekleriň sanynyň üzül-kesil azalmagyna getirdi.
Meselä çemeleşmek
Häzirki wagtda Tbiliside kanun çykaryjylaryň bu problema kanuny taýdan çemeleşmek meselesini parlamentde geňeşmeklerine garaşylýar.
Gürji parlamentiniň Saglygy saklaýyş we Sosial meseleler boýunça komitetiniň başlygy Dimitriý Kundadze öz kärdeşlerine meselä has düýpli çemeleşmägi ündeýär we çaganyň jynsyny saýlamak bilen bagly abortlary gadagan etmäge çagyrýar. Onuň sözlerine görä, ýurtda ýylda edilýän 36 müň çemesi abortlaryň üçden bir bölegini hut çaganyň jynsyny saýlamak bilen baglylykda edilýän abortlar düzýär.
BMG-niň Dünýä saglyk guramasynyň maglumatlaryna görä, 2005-nji ýylda Gürjüstanda çaga dogurmaga ukyply ýaşdaky her müň zenana 19 abortdan düşüpdi. Bu bolsa Ýewropada iň ýokary görkeziji. Bu postsowet döwletleri boýunça ortaça görkezijilerden hem ýokary. Ortaça hasaplara görä, Gürjüstanda her zenan öz durmuşynda üç gezek çaga aýyrdýar.
Gürjüstanyň konserwatiw güýçleri, şol sanda prawoslaw hristian buthanasy problemanyň ýaýbaňlanmagyndan howatyrlanýar we çaga düşürilmegini doly gadagan etmäge çagyrýar.
Patriarh Ilia Ikinjiniň metbugat wekili Demetre şu hepdede patriarhyň pasha baýramçylygy bilen bagly eden beýannamasyny köpçülige ýetirdi. Beýannamada ene-atanyň islegi boýunça çaga düşürmekligiň aýylganç bir işdigi nygtalýar we ýurtda agyr demografik ýagdaý saklanýarka, hökümetiň muňa gadagançylyk girizmelidigi aýdylýar.
Gadagançylyga garşy
Feministler we aýallaryň hukuklaryny goraýan beýleki aktiwistler bu meselä aýallaryň hukuklary nukdaýnazardan çemeleşilmelidigini aýdýarlar. Tbilisili ginekolog doktor Maýa Gambaşidze gadagançylyklaryň netijesiz we howply çäredigini aýdýar.
Maýa Gambaşidze sowet döwründäki tejribeleri ýatladyp, abortlaryň gadagançylygy zerarly köp zenanlaryň bikanun abortlardan heläk bolandygyny ýatlatdy. Ol abortlaryň sanyny azaltmak üçin ilat arasynda maşgala planlaşdyryş boýunça bilimi ýokarlandyrmagyň zerurdygyny aýdýar.


text:
Şu gün Azerbeýjanyň hökümeti Türkiýäniň Ermenistan bilen öz gatnaşyklaryny kadalaşdyrmak baradaky gol çeken ylalaşyklaryny tankytlap çykyş etdi.
Azerbeýjanyň Daşary işler ministrligi bu barada özüniň şu günki ýaýradan beýanatynda Azerbeýjanyň basylyp alnan territoriýalaryndan Ermenistanyň güýçleriniň çykarylmazyndan öň Türkiýäniň Ermenistan bilen hoşniýetli gatnaşyklary ýola goýmagynyň gönüden-göni Azerbeýjanyň bähbitlerine garşy gitmeklik boljakdygyny belläpdir.
Şeýle-de, bu beýanatda bu soňky ylalaşygyň Azerbeýjan bilen Türkiýäniň arasyndaky doganlyk gatnaşyklara kölge abandyrýandygy hem nygtalypdyr.


text:
Orsýetdäki ”Hermitage Capital” atly belli inwestisiýa fondunyň adwokaty Sergeý Magnitskiý türme tussaglygynda özüne zerur medisina kömeginiň berilmeýänliginden şikaýat edenden birnäçe wagt geçensoň, şu hepdäniň duşenbe güni Moskwanyň türmesinde aradan çykdy.
Ýurduň resmileri düýbi Moskwada ýerleşýän ”Firestone Duncen” atly audit firmasynyň ýuristi hem-de hasapçysy, 37 ýaşly Sergeý Magnitskiniň ýürek kemçiliginden hem-de aşgazan-içege keselinden aradan çykandygyny aýdýarlar. Ol salgyt tölegindäki galplyklar bilen bagly bildirilýän aýyplamalar boýunça sud prosesine garaşyp, tussaglyk izolýatorynda bir ýyla golaý oturypdy.
Magnitskiý özüne bildirilýän bu aýyplamalary tutanýerlilik bilen ret edip geldi. Magnitskiniň kärdeşleri ”Hermitage Capital” fonduna hem-de bu fonduň düýbüni tutujy Wilýam Browdere garşy ýalan görkezmeleri almak üçin oňa milisiýa we prokuratura işgärleriniň uly basyş görkezip gelendiklerini aýdýarlar.
Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosynyň Rus gullugyna beren interwýusynda ”Firestone Duncen” audit kompaniýasynyň egindeş menejeri Jeýmson Faýrstoun Magnitskä görkezilen basyşlardan bir görnüşiniň hem oňa medisina kömegini bermezlik metodynyň bolandygyny aýtdy: «Ol öz keseliniň aňsatlyk bilen bejerilip bilinjek ýagdaýynda öldi. Oňa örän ýönekeý operasiýa we örän ýönekeý derman zerurdy. Emma milisiýa oňa bu zerur bejergileri almaga rugsat bermedi. Onuň sebäbem Magnitskiniň milisiýa işgärleriniň islegine görä, olar bilen hyzmatdaşlyk etmänligidir. Munuň sebäbi örän ýönekeý».
Sergeý Magnitskiniň ölümi Kreml bilen ”Hermitage Capital” inwestisiýa fondunyň arasynda uzak dowam edip gelýän göreşiň nobatdaky bir ösüşi hökmünde alamatlandy.
”Hermitage Capital” öz döwründe Orsýetdäki iň uly hususy inwestisiýa fondy hökmünde meşhurlyga eýe bolupdy. Jenap Faýrstoun ýaly ”Hermitage Capital” fonduny goldaýjylar bu fonda garşy alnyp barylýan kampaniýanyň Orsýetdäki biznesiň ykbalyna güýç ulanyjy organlaryň we guramaçylykly jenaýat toparlarynyň näderejede täsir edýändigini we bu guýçlere garşy durmaklygyň näderejede howpludygyny görkezýän aýdyň bir mysaldygyny aýdýar: «Häzirki wagtda Orsýetde kanun goraýjy organlara asla hiç kim hormat goýmaýar. Bu organlar täze bir mafiýa. Olardan diňe gorkulýar. Olar uniformalardaky jenaýatçylar. Elbetde, men olaryň arasynda hiç bir akýürekli milisiýa işgäri ýok diýemok. Emma höküm sürýän kada görä, kanun goraýjy organlarda işleýän we sud-derňew işlerini alyp barýan adamlardan aglaba köpçüligi galp adamlar. Biz tutuş ýurdy hem şol adamlara utdurýarys».
Meşhur inwestisiýa guramalaryndan biridi
2000-nji ýyllaryň başlarynda ”Hermitage Capital” inwestisiýa fondy Orsýetdäki iň bir meşhur inwestisiýa guramalaryndan biri hökmünde tanalýardy. Öz abraýynyň kem-kem ýokarlanmagy bilen ol Orsýetdäki ”Gazprom” we ”Surgutneftegaz” kompaniýalary ýaly uly kompaniýalaryň hem aksiýalarynyň saldamly bölegini satyn alyp başlapdy.
Ýöne tiz wagtdan, 2005-nji ýylda, bu ”Hermitage Capital” fondunyň ýerine ýetiriji direktory, amerikan raýaty Wilýam Browderi Orsýetiň häkimiýetleri ýurda goýbermediler. Muny bolsa olar nähilidir bir düşnüksiz milli howpsuzlyk meseleleri bilen baglanyşdyrdylar.
Şol wakadan soň, Wilýam Browder daşary ýurt inwestorlaryny Orsýetden gaça durmaklyga çagyryjy kampaniýa ýöredip başlady. 2007-nji ýylyň iýunynda bolsa Orsýetiň milisiýasy ”Hermitage Capital” fondunyň ofislerine reýd geçirip, onuň ofislerindäki iş dokumentlerini we möhürlerini konfiskasiýa etdi. ”Hermitage Capital” fondy öz hukuklaryny goramak üçin Moskwadaky ”Firestone Duncen” audit kompaniýasynyň ýuristi Sergeý Magnitskini adwokat hökmünde işe çekdi.
”Hermitage Capital” fondy şol wakanyň yzy bilen ýurduň içeri işler ministrliginiň, salgyt resmileriniň we sud sistemasynyň resmileriniň ýardam bermeginde guramaçylykly jenaýat toparlarynyň bu ”Hermitage Capital” fondunyň eýeçiligindäki guramalaryň aksiýalaryny bu fonduň elinden almak çärelerini gurnandyklaryny aýdýar.
Fonduň aýtmagyna görä, hut adwokat Sergeý Magnitskiý hem kanun goraýjy organlaryň şol pyssy-pyjurlyklaryny görkezýän faktlaryň üstüni açypdyr.
”Hermitage Capital” fondunyň ýerine ýetiriji direktory Wilýam Browder Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda Sergeý Magnitskiniň şu iş bilen baglanyşykly Içeri işler ministrliginiň iki sany ofiserine, şol sanda ”Hermitage Capital” fondunyň dokumentlerini konfiskirlemäge ýolbaşçylyk eden podpolkownik Artýom Kuznetsowa-da jenaýatda aýyplandygyny aýtdy. Onuň sözlerine görä, Magnitskiniň jenaýatçylykda aýyplaýan şol ofiserleri hem 2008-nji ýylyň noýabrynda onuň özüni tussag edipdirler.


text:
Türkiýede häkimiýet başyndaky “Adalat we Galkynyş” partiýasy parlament saýlawlarynda sesleriň 50 prosente golaýyny almak bilen üçünji gezek ýene ýeňiş gazandy.
Rejep Taýyp Erdogana indi Türkiýäniň ylalaşdyryjy hem-de işi iň rowaç döwrebäp premýer-ministriniň roly ýetdi. Bu uly ýeňişde konserwatiw “Adalat we Galkynyş” partiýasy öz alan sesleriniň sanyny 2007-nji ýyldakydan 3%-den gowrak artdyryp, 49,9%-e ýetirdi. Ýöne bu ýurduň 1980-nji ýyldaky harby döwlet agdarlyşygyndan soň düzülen Baş kanunyny özbaşyna üýtgetmegi üçin ýeterlik däl.
Baş kanuny üýtgetmek üçin parlamentde sesleriň 2/3 bölegini almak gerek. “Adalat we Galkynyş” partiýasynyň bolsa 550 orunly parlementde 326 orny bar. Täze Baş kanun barada halky referenduma çagyrjak bolsa hem oňa ýene 5 orun gerek.
Ylalaşmaly
Şeýlelikde Erdogan indi ylalaşdyryjy rol oýnamaly. Bu hem onuň ozal öwrenişen zady däl. Ýöne premýer-ministr özüniň bu işi etjekdigini aýtdy: “Halkymyz bize diňe bir ýurdy dolandyrmak şansyny däl, täze bir bap üçin wezipe-de berdi. Adamlar bize täze Baş kanuny ylalaşykly we gepleşik arkaly düzmek habaryny ýetirdi”.
Erdoganyň aýtmagyna görä, täze Konstitusiýa ýurtdaky etniki we dini-dünýewi bölünişikleri aradan aýrar: “Biz jemgyýetiň ähli toparlaryny öz içine alýan graždan, erkin Konstitusiýany düzeris. Hemmeler özleriniň bu Konstitusiýanyň içindediklerini görerler, hem Gündogar görer hem-de Günbatar”.
Ýöne awtoritar we awtokratik meýillilikde aýyplanýan Erdogana ylalaşdyryjy rol oýnamak aňsat düşmese gerek. Syýasy yslamdan gözbaş alýan “Adalat we Galkynyş” partiýasy ozal hem Türkiýäniň dünýewi Baş kanunyny opurmaga synanyşýanlykda aýyplandy. Ol 2008-nji ýylda ýurduň Konstitusion sudy tarapyndan tas ýapylypdy.
Bu saýlawda Türkiýäniň esasy oppozision partiýasy “Jumhuriýet halk partiýasy” hem täze lider Kemal Kylyçdaroglunyň ýolbaşçylygynda sesleriň 26 prosentini aldy. Bu partiýanyň geçen 30 ýyllykda munça ses alan mahaly ýok.
“Milliýetçi hereket partiýasyna” hem golaýda bolan jynsy biabraýçylyk ol diýen zyýan ýetirmedige meňzeýär. Ol sesleriň 13 prosentini alyp, öňküsi bilen deňäniňde sesleriň diňe bir prosentini ýitirdi.
Kürtleriň tarapyny çalýan “Parahatçlyk we Ösüş” partiýasy hem kandidatlaryny garaşsyz kandidatlar hökmünde dalaşa goşmak bilen 36 orny eýeläp, Türkiýede parlamente girmek üçin gerekli 10 prosent barýerden geçdi.
Esasy temalar
Erdoganyň üçünji möhletinde esasy temalar Baş kanun bilen birlikde kürt meselesi bolar diýip çaklanylýar. Synçylar 1984-nji ýyldan bäri 40 müň çemesi adamyň başyna ýeten pitneçilik konfliktiniň täzeden turmagy mümkin diýip, duýduryş berýärler.
Stambulyň Bahçeşehir uniwersitetiniň Ýewropa Bileleşigi barlaglary boýunça professory Jengiz Aktaryň pikiriçe, “Parahatçlyk we Ösüş” partiýasynyň üstünlik gazanmagy gowy zat. Ýöne köp zat Erdoganyň eglişige näderejede meýillidigine bagly.
Aktar: “Kürt partiýasynyň garaşsyz kandidatlar arkaly öňki döwürlerdäkiden köp deputat bilen parlamente girmegi gowy zat. Munuň geljekki dialog üçin bir baýlykdygy şübhesiz. Ýöne dialog olara bagly däl. Dialog ilki bilen we esasan jenap Erdogana, onuň bir stoluň başyna geçmegi kabul edip-etmezligine bagly” diýýär.
“Parahatçylyk we Ösüş” partiýasynyň aýtmagyna görä, onuň maksatlary beýleki talaplar bilen birlikde mekdeplerde kürt dilinde sapak berilmeginden, esasy kürt partiýasynyň parlemente girmegini bökdeýän barýeriň aşakladylmagyndan, syýasy tussaglaryň boşadylmagyndan we kürt işçiler partiýasy bolan PKK-nyň garşysyna alnyp barylýan harby operasiýalaryň bes edilmeginden ybarat.
Aslynda “Parahatçylyk we Ösüş” partiýasynyň isleýäni kürt welaýaty üçin özerklilik. Ýöne esasy mesele jemgyýetçilik durmuşynda kürt diliniň ulanylmagy.


text:
Birleşen Ştatlaryň Döwlet departamentiniň diplomatlaryň howpsuzlygy boýunça býurosynyň 2011-nji ýylda Türkmenistan boýunça “Jenaýatçylyk hem howpsuzlyk” atly hasabatynda, Türkmenistanda jenaýatçylygyň derejesi babatda statistiki maglumatlaryň çap edilmeýändigine garamazdan, onuň derejesine ortaça diýlip, baha berilýär.
“Ýurtdaky işsizligiň derejesiniň ýokary bolmagy köçelerdäki talançylyklaryň köpelmegine getirýär. Şäheriň bardyr-restoranlarynda içgili adamlaryň arasynda çaknyşyklar, adamlaryň serhoş ýagdaýda maşyn sürüp, dürli heläkçiliklere uçramagy hem adaty ýagdaý” diýlip, bu hasabatda bellenilýär.
Orsýetiň “RIA-Analitika” merkeziniň ekspertleri ýurduň resmi statistiki maglumatlaryna esaslanyp geçiren barlaglarynyň netijesinde, ýurtda işsizleriň sany 100 adam artsa, kanuny bozmalaryň sanynyň 44 jenaýat artýandygyny anykladylar. Muny Merkezi Aziýa döwletleriniň käbirlerinde jenaýatçylyk bilen bagly berilýän resmi statistiki maglumatlar hem tassyklaýar.
Gazagystan boýunça berlen resmi statistiki maglumatlara görä, 2006-njy ýylda jenaýatçylyga baş goşanlaryň 73%-e golaýy işsiz bolan bolsa, 2010-njy ýylda bu san ösüp, bikanunçylyga ýol berenleriň 75%-i gazanç çeşmesinden mahrum edilen adamlardan ybarat boldy. Soňky bäş ýylda Gazagystanda 370-e golaý adamyň ilkinji gezek jenaýatçylyga baş goşandygy aýdylýar.
“Türkmen Helsinki fondunuň” ýolbaşçysy Täjigül Begmedowa 1990-njy ýyllaryň başynda prezident Saparmyrat Nyýazowyň jenaýatçylyga garşy yglan eden göreşiniň çäginde hemme jenaýatçy toparlary ýok edendigini aýdýar. “Emma Nyýazow özüniň ýolbaşçylyk eden döwri jenaýatçylygyň ösmegine getirýän işsizlige, parahorluga, neşe söwdasyna garşy göreşmegi başarmady” diýip, Begmedowa belleýär.
Türkmenistanda, resmi maglumatlar berilmese-de, korrupsiýanyň ösmegi, adamlaryň kanunyň işlemegine bil baglamazlygy, ýurtdaky işsizlik jenaýatçylygyň ösmegine getirdi diýip, bilermenler çaklaýarlar. Olaryň pikiriçe, ýaşlaryň okuwyny dowam etdirmek mümkinçilikleriniň pes bolmagy we şol sebäpli çykgynsyzlyk duýgusyny, sussypesligi başdan geçirmekleri ýaş nesli jenaýata iterýär.
Korrupsiýa we jenaýat
Moskwa Döwlet uniwersitetiniň Aziýa we Afrika institutynyň Merkezi Aziýa hem Kawkaz bölüminiň başlygy, professor Leonid Fridman bolsa, häzir Merkezi Aziýa regionynda bolşy ýaly, Türkmenistanda hem alyjylyk krizisiniň ýüze çykýandygyny aýdyp, şeýle ýagdaýda ýaşlarda çem gelen ýollar bilen köpräk pul gazanmak höwesiniň artýandygyny öňe sürýär. Şeýle ýagdaýyň Orsýetde hem bolandygyny aýdyp, professor onuň ýaşlaryň arasynda jenaýatçylygyň artmagyna getirýändigini nygtady.
Hukuk goraýjy aktiwist Täjigül Begmedowa öňler türkmenleriň öz çagalaryny “halal zähmet bilen eklemek” meselesine gaty köp üns berendigini ýatlap, häzir raýatlaryň köpüsiniň parahorlugy, korrupsiýany jenaýat diýip hasaplamaýanlyklaryny belleýär.
Bilermenler Günbataryň ösen ýurtlarynda hem maliýe krizisi döwründe ösýän işsizligiň derejesiniň wagtlaýynça jenaýatyň ösmegine getirýändigini aýdýarlar. Emma açyk jemgyýetlerde işsizligiň artmagynyň ownuk-uşak ogurlygyň, talançylygyň ösmegine getirip, adam öldürmek, adam zorlamak ýaly agyr jenaýatyň derejesine kän bir täsir etmeýändigi aýdylýar.
2008-nji ýyldaky krizis sebäpli köp zawodlar ýapylyp, 45 müň adamdan ybarat bolan Nýu-Ýork ştatynyň Bingamton şäheriniň ýaşaýjylarynyň köpüsi işsiz galdy. Emma, muňa garmazdan, bir ýylyň dowamynda bu şäherçede bir gezek adam öldürmek bilen bagly jenaýat hasaba alnypdyr. Şol sebäpli-de Bingamton şäheriniň howpsuzdygyny bu şäheriň häkimi Mattew Rýan nygtady. Emma bu şäherde krizis döwründe awtoulaglara ýangyç guýýan stansiýalarda puluny tölemän gaçan adamlaryň sany artypdyr.
Hukuk goraýjy aktiwist Täjigul Begmedowa, ynha, indi 20 ýyla golaý wagtyň dowamynda Türkmenistanda işsizligiň derejesiniň ýokarydygyny belleýär. “Jemgyýetiň demokratiýalaşdyrylmagynyň, ynsanperwerlik gymmatlyklarynyň öňe sürülmeginiň, ilatyň iş bilen üpjün edilip, halkyň ýaşaýyş şertleriniň gowulandyrylmagynyň jenaýatçylyga garşy göreşde uzak möhletleýin netije berýändigini dünýä tejribesi görkezdi” diýip, Begmedowa nygtaýar.


text:
Çarşenbe güni Pakistanyň Ýokary sudy ýurduň täze bellenen premýer-ministri Raja Perwez Aşrafa Pakistanyň häzirki prezidentine garşy ozalky gozgalan jenaýat işi boýunça anyk hereket etmekligi üçin iki hepde puryja berdi.
Hususan-da, Ýokary sud täze bellenen premýer-ministriň prezident Asif Ali Zardarä garşy korrupsiýa bilen baglanyşykly ozalky gozgalan işin täzeden açylmagy üçin Şweýsariýanyň häkimiýetlerine ýüz tutup-tutmajakdygy barada öz pozisiýasyny iki hepdäniň dowamynda aýdyňlaşdyrmalydygyny aýdýar.
Geçen hepde Pakistanyň Ýokary sudy prezident Zardarä garşy ozalky gozgalan işin täzeden açylmagyna päsgel berenlikde aýyplap, Ýusuf Reza Gilanini premýer-ministrlik wezipesinden boşatmak barada höküm çykarypdy.


text:
24-nji martda Inçekesele garşy göreşmegiň halkara güni bellenilip geçildi.
Azatlyk Radiosy bu gün mynasybetli Lebap welaýatynyň Türkmenabat şäherindäki inçekeseller hassahanasynda tejribelik sapaklaryny geçen we häzirki wagtda ýokary bilimini lukmançylyk ugrundan Türkiýede dowam etdirýän türkmenistanly talyp bilen söhbetdeş boldy.
Türkmen talyby Bahar öz söhbetdeşliginde Türkmenabadyň inçekeseller hassahanasy bilen Türkiýäniň inçekesellere bejergi berýän merkezlerini deňeşdirýär. Söhbetdeşligi diňlemek üçin aşakdaky düwmä basyň.


text:
Orsýetiň häkimiýetleri geçen dynç günlerinde Arktik käninde bolan ýerasty partlamanyň tebigy sebäplerden dörändigini 29-njy fewralda aýtdylar. Partlamada 36 adam wepat boldy.
25-nji fewralda Arktika aýlawyndan demirgazykda ýerleşýän Sewernaýa kömür käninde dörän we ýokary metan derejesi sebäpli güýçlenen partlamada dört adam wepat boldy.
Magdançylary halas etmäge synanyşan alty adam 28-nji fewralda dörän ýene bir partlamada wepat boldy. Bu partlama zerarly ýeriň astynda galan 26 adamyň hem heläk bolandygy hasaplanýar.
Orsýetiň Derňew komiteti dag magdançylyk senagatynda 2010-njy ýyldan bäri dörän iň pajygaly waka boýunça derňew işini gozgady.


text:
Şu gün Aşgabatda “Energiýa bazarlarynyň global integrasiýasy - energiýa howpsuzlygynyň üpjün edilmegi” atly halkara konferensiýa açyldy. Ony Türkmenistanyň Daşary işler we Nebit gaz we mineral resurslar ministrlikleri gurnaýar.
Resmi metbugatyň ýazmagyna görä, bu halkara konferensiýa Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasyna agza döwletleriň energiýa howpsuzlygy bilen bagly özara hyzmatdaşlygyny mundan buýana ösdürmek maksatlary bilen geçirilýär.
Maslahata dünýäniň iri nebit-gaz kompaniýalarynyň wekilleri, halkara guramalaryň, ÝHHG agza ýurtlaryň diplomatik missiýalary gatnaşýarlar.


text:
Yrakdaky kürtleriň lideri Masud Barzani iki günlük sapar bilen Türkiýä bardy. Türkiýäniň daşary işler ministri Ahmet Dawutoglu bilen geçiriljek gepleşikleriň dowamynda serediljek esasy meseleleriň biri türk harbylarynyň Yragyň demirgazygyndaky kürt söweşijilerine garşy alyp barýan söweşi bolar.
“Türkiýe we Yragyň regional kürt hökümeti, şeýle-de ähli türkler we kürtler biziň doganlygymyzy bozýan terroristlere garşy bilelikde hereket eder. Bu biziň jenap Barzanä ýetiren habarymyz boldy. Biziň doganlygymyza böwet bolýan bu terroristik gurama garşy göreşi her kimiň goldajagyna ynanýarys” diýip, Dawutoglu çykyş etdi.
Barzaniniň saparyndan iki hepde ozal kürt söweşijileriniň Türkiýäniň günorta-gündogar sebitlerindäki barlag-gözegçilik nokatlaryna eden hüjüminde 24 esger ölüpdi.
Kürt separatisleri soňky döwürde Türkiýäniň günorta-gündogar sebitlerine hüjümlerini ýaýbaňlandyrdylar. Netijede, iýul aýyndan bäri Türkiýäniň howpsuzlyk güýçleriniň hataryndan 50-den gowrak adam öldi.


text:
Adam hukuklaryny gorap çykyş edýän orsýetli aktiwist Boris Nemtsowy öldürmekde güman edilýän esasy şübheli gynamalara sezewar edilen ýaly bolup görünýär diýensoň, rus derňewçileri tarapyndan soraga çekildi.
Aktiwist Andreý Babuşkiniň aýtmagyna görä, 12-nji martda federal gullugyň derňewçileri aktiwisti “Boris Nemtsowyň öldürilmegi bilen baglanyşykly işde şaýat hökmünde” soraga çekipdirler.
Babuşkiniň sözlerine görä, Derňew komitetiniň ofiserleri aktiwiste indi onuň Nemtsowyň işinde şaýatdygyny aýdyp, onuň şübheliler bilen duşuşmagyny gadagan edipdirler.
11-nji martda Babuşkin deslapky tussaghanada Zaur Dadaýewi we Nemtsowyň işi bilen ilteşikli beýleki iki şübhelini görmäge baransoň, Dadaýewiň “gynamalar esasynda görkezme berendigine” ynanmaga esas bar diýipdi.


text:
Owganystanyň demirgazygyndaky Gunduz welaýatynda “Talyban” söweşijileri polisiýanyň baş edarasyna hüjüm etdiler.
Içeri işler ministrliginiň metbugat sözçüsi Sedik Sedikiniň berýän maglumatyna görä, ilki başda söweşijiler iki janyndan geçeniň bombasyny partladyp, soňra polisiýa bilen bolan ok atyşykda üç ýaragly adam atylyp öldürildi.
Owgan prezidenti Aşraf Gani bu hüjümi ýazgaryp, wakada bir polisiýa ofiseriniň öldürilendigini aýtdy.
Bu hüjümiň jogapkärçiligini “Talyban” hereketiniň metbugat wekili Zabihullah Mujahid öz üstüne aldy.
Bu aralykda, Owganystanyň gündogaryndaky Jalalabat şäheriniň resmileri Nangarhar welaýat geňeşiniň zenan agzasy Angeza Şinwariniň sapar edýän ulagyna bombaly hüjümiň amala aşyrylandygyny mälim etdiler. Maglumatda hüjümiň netijesinde bir adamyň öldürilendigi we başga-da birnäçesiniň, şol sanda Şinwariniň ýaralanandygy habar berilýär.


text:
Demirgazyk Owganystanyň Gunduz welaýatynyň resmileri “Talybanyň” söweşijileriniň şu hepdede awtobuslara hüjüm edip, zamun alan iki adamy öldürendigini habar berdiler.
Gunduzyň polisiýasynyň metbugat-wekiliniň Hejratullah Akbariniň 2-nji iýunda aýtmagyna görä, iki öldürilen zamunyň jesetleri 1-nji iýunda ýoluň gyrasynda tapylypdyr.
Akbariniň sözlerine görä, howpsuzlyk güýçleri zamun galýan ýene sekiz adamy boşatmak barada operasiýa başlapdyr.
31-nji maýda “Talybanyň” söweşijileri Gunduzyň gara ýolundan barýan awtobuslara eden hüjüminiň netijesinde azyndan 13 adamy öldürdiler we ençeme adamy zamun aldylar.


text:
Çarşenbe güni Eýranyň prezidenti Mahmud Ahmedinejad BMG-niň Baş Assambleýasynda eden çykyşynda günbatar döwletlerini ýadro bilen “gorkuzýanlykda” aýyplady.
Ahmedinejadyň bu çykyşy ABŞ we Ysraýyl tarapyndan baýkot edildi. Bu Ahmedinejadyň geljek ýyl prezidentlik möhletiniň tamamlanmagyndan öň BMG-de eden soňky çykyşydyr.
Şol bir wagtyň özünde müňlerçe adam Eýranyň režimine protest bildirip BMG-niň baş edarasynyň golaýynda ýygnandylar.
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama sişenbe güni BMG-de eden çykyşynda Eýranyň ýadro programmasy boýunça krizisi diplomatik ýol bilen çözmek üçin “wagtyň çäksiz däldigini” aýtdy.
Islendik döwletiň parahatçylykly maksatlara gönükdirilen atom energiýasyny edinmek hukugyna ABŞ-nyň hormat goýýandygyny Obama aýtdy. Ýöne Eýran ýadro ýaragyna eýe bolan ýagdaýynda onuň “Ysraýyly ýok etmek howpuny, şeýle hem Pars aýlagynyň töweregindäki ýurtlaryň howpsuzlygyna we dünýä ykdysadyýetiniň durnuklylygyna howp abandyrjakdygyny” Obama belledi.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama Türkiýäniň prezidenti Rejep Taýyp Erdogana Türkiýäniň Siriýa bilen serhedini berkitmek işiniň soňlanmagynyň örän möhümdigini aýtdy.
Iki lider 4-nji sentýabrda, 20-ler toparynyň Hytaýda geçýän ykdysady sammitiniň gapdalyndan duşuşdy.
Obama türk serhediniň berkidilmeginiň möhümdigini, sebäbi bu ýerde Siriýadaky «Yslam döwleti» ekstremist toparyna geljekki nökerleriň toplanylýandygyny aýtdy.
Şeýle-de Obama Türkiýäniň Siriýadan gaçýan bosgunlar meselesini çözmek ýüküni ýeke çekmeli däldigini belledi.
Obama Erdogan bilen Türkiýede tomusda bolan agdarylyşyk synanşygyndan bäri ilkinji gezek duşuşýar.
ABŞ-nyň prezidenti bu agdarylyşyk synanyşygyny ýazgardy we döwlet agdarylyşygy synanyşygyna dahylly adamlary jogapkärçilige çekmäge kömekleşmekde Türkiýe bilen işleşjekdigini aýtdy.


text:
Ýekşenbe güni Orsýetdäki garaşsyz media serişdeleriniň birnäçesiniň internet saýtlaryna elektron hüjümler edildi.
Internet saýtlaryna hüjüm edilen media serişdeleriniň hatarynda “Kommersant” gazeti, “Eho Moskwy” radiosy we “Dožd” internet telewideniýesi ýaly media serişdeleri-de bar.
Ýöne elektron hüjümlerine garamazdan, bu media serişdeleri özleriniň elektron materiallaryny “Facebook” we “Twitter” ýaly sosial setleriň üsti bilen ýaýratmaklaryny dowam etdirýärler.
Bu elektron hüjümleri Wladimir Putiniň prezidentlige kasam etmeginiň öňýany tutuş ýurt boýunça protest demostrasiýalarynyň geçirilýän gününe gabat geldi.


text:
Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasy tarapyndan 2017-nji ýyl durnukly ösüş üçin halkara syýahatçylyk ýyly diýlip yglan edildi. Munuň bilen baglanyşykly degişli Rezolýusiýa kabul edildi. Şol kararda gurama agza döwletler syýahatçylyk pudagyna goldaw bermäge, onuň durnukly ösüşini üpjün etmäge hem-de giňeltmek babatda degişli çäreleri görmäge çagyryldy. Şu ýylyň 18-nji ýanwarynda Ispaniýanyň Madrid şäherinde Halkara syýahatçylyk ýylyna resmi taýdan badalga berler.
— Bu çäre BMG-niň durnukly ösüşi ilerletmek babatda alyp barýan giň gerimli maksatnamalaryna goşant goşmagy maksat edinýär. Ol syýahatçylyk pudagynyň ösüşi hem-de tutuş dünýäde ählumumy özgertmeleriň ilerlemegi üçin täze döwrüň başlangyjy bolar – diýip, Bütindünýä Syýahatçylyk Guramasynyň Baş sekretary Taleb Rifai gürrüň berdi.
BMG-niň maglumatyna görä, her ýyl 1 milliarddan gowrak adam dürli ýurtlara syýahat edýär. Şonuň hasabyna syýahatçylyk dünýä ykdysadyýetiniň öňdebaryjy pudaklarynyň birine öwrüldi. Tutuş dünýä boýunça jemi içerki önümiň 10 göterimi we bütindünýä eksportunyň 6 göterimi bu pudagyň paýyna düşýär. Syýahatçylyk industriýasy garyplygyň azalmagyna hem-de hemmetaraplaýyn ösüşiň ýokarlanmagyna ýardam edýär.
Dünýäniň syýahatçylyk pudagyna saldamly goşant goşýan ýurtlaryň biri-de köp ilatly Hytaýdyr. Şu gezegem Täze ýylyň garşylanýan döwründe Hytaýda 120 million syýahatça hyzmat edildi. Ýurduň syýahatçylyk boýunça döwlet edarasynyň maglumatyna görä, 120 million jahankeşdä hyzmat edilip, 67,9 milliard ýuan girdeji gazanyldy.
2016-njy ýylyň 31-nji dekabry bilen 2017-nji ýylyň 2-nji ýanwary aralygynda demir ýol arkaly 26,727 million ýolagçy gatnadyldy. Goşmaça 461 otly gatnawy amala aşyryldy. Raýat awiasiýasy tarapyndan bolsa, 2,6 million adama hyzmat edildi.
2017-nji ýyl – Halkara syýahatçylyk ýyly
Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasy tarapyndan 2017-nji ýyl durnukly ösüş üçin halkara syýahatçylyk ýyly diýlip yglan edildi. Munuň bilen baglanyşykly degişli Rezolýusiýa kabul edildi. Şol kararda gurama agza döwletler syýahatçylyk pudagyna goldaw bermäge, onuň durnukly ösüşini üpjün etmäge hem-de giňeltmek babatda degişli çäreleri görmäge çagyryldy. Şu ýylyň 18-nji ýanwarynda Ispaniýanyň Madrid şäherinde Halkara syýahatçylyk ýylyna resmi taýdan badalga berler.


text:
Ukraina çarşenbe güni aýallaryň arasynda geçirilýän dört adamlyk kürekleme ýaryşynda pellehana iň golaý bäsdeşlerinden iki sekuntdan gowrak öň gelip, altyn medal utdy. Bu Ukrainanyň Olimpiýa oýunlarynda kürekleme ýaryşy boýunça gazanan ilkinji altyn medalydyr.
Katerina Taraşenko, Nataliýa Dowgodko, Anastasia Koženkowa we Ýana Dementiýewa dagynyň komandasy ýaryşy 6 minut 35.93 sekuntda tamamlamak üçin bir sydyrgyn tehnika ulandy. Bu ýaryşda Germaniýa kümüş, Birleşen Ştatlar bolsa bürünç medal utdy.
Şu aralykda, günorta koreýaly Jiýeon Kim aýallaryň arasynda geçirilýän başa-baş gylyçlaşmak ýaryşynda orsýetli kümüş medal eýesi Sofýa Welikaýany 15-9 hasabynda ýeňip, altyn medal utdy. Bu Günorta Koreýanyň aýallaryň arasyndaky gylyçlaşma ýaryşynda alan ilkinji altyn medalydyr.
Ukrainaly Olga Harlan Birleşen Ştatlardan gelen Mariýel Zagunisi 15-10 hasabynda ýeňip, bürünç medal aldy.
Aýallaryň arasynda tigir sürmek boýunça geçirilen ýaryşda Birleşen Ştatlardan gelen Kristin Armstroň özüniň tapgyr ikinji altyn medalyny gazandy. Germaniýaly Judith Arndt kümüş, orsýetli Olga Zabelinskaya bürünç medal utdy.
38 ýaşyndaky Armstroň 2008-nji ýylda Pekinde geçirilen Olimpiýa oýunlarynda çempion bolupdy.
Özbegistanly Galiulina oýundan çykaryldy
Özbegistanly Luiza Galiulina çarşenbe güni Londonda geçýän Olimpiýa oýunlaryndan çykaryldy.
Çeperçilik gimnastikasy boýunça ýaryşa gatnaşýan özbegistanly Luiza Galiulina çarşenbe güni Londonda geçýän Olimpiýa oýunlaryndan çykaryldy. Barlaglar onuň gadagan edilen furosemid maddasyny ulanýandygyny görkezdi. Ol Londonda geçýän Olimpiýa oýunlaryndan gadagan edilen maddalary ulanany üçin çykarylan üçünji atletdir.
Köplenç “Lasix” diýen at bilen satylýan furosemid ýokary gan basyşyny, ýürek kesellerini we suwuklygyň artyklygy netijesinde dörän çişleri bejermek üçin ulanylýar. Şeýle-de ol ýaryşda atlaryň burnunyň ganamagynyň öňüni almak üçin ulanylýar.
Halkara Olimpiýa komiteti çarşenbe güni London oýunlaryna gatnaşýan 8 badmintonçyny hem oýundan çykardy. Olar bilkastdan gowşak oýnamakda aýyplandy.
Olimpiýanyň futbol ýaryşynda müsürli erkekleriň komandasy, belarus komandasy bilen bolan soňky tapgyr oýnuň ikinji ýarymynda derwezä 3 pökgi salyp, 3-1 hasabynda ýeňiş gazandy we çärýek finalda öňe saýlandy.
Çarşenbe güni aýallaryň arasynda geçirilýän basketbol ýaryşynyň dowamynda Orsýet Britaniýany 67-61 hasabynda utmagy başardy.
Şu aralykda, Orsýetiň komandasy aýallaryň arasynda geçirilýän woter polo, suw pökgüsi ýaryşynda Londonda şu wagta çenli oýnan ikinji oýnunda Italiýany 7-4 hasabynda utmagy başardy.
Bu ýeňiş rus aýallaryny B toparynyň ýokary başynda goýýar.


text:
Daşary ýurt raýatlarynyň, raýatlygy bolmadyk adamlaryň Türkmenistana gelmegi we Türkmenistandan gitmegi
Daşary ýurt raýatlary, raýatlygy bolmadyk adamlar, eger Türkmenistanyň halkara şertnamalarynda başgaça bellenilmedik bolsa, Türkmenistana gelmek üçin wiza esasynda Türkmenistanyň çäklerine gelip we onda bolup bilerler.
Degişli wizalary bar mahaly daşary ýurt raýatlary Türkmenistanyň Döwlet serhedinde halkara gatnawlary üçin açylan gelip-gidýänlere gözegçilik postlarynyň üsti bilen ýaşyna garamazdan özlerine aýrybaşga resmileşdirilen hakyky daşary ýurt pasportlary boýunça, raýatlygy bolmadyk adamlar bolsa, özleriniň hemişelik ýaşaýan ýurtlarynyň ygtyýarly edaralary tarapyndan berlen şahsyýetine güwä geçýän hakyky resminamalar boýunça Türkmenistana gelýärler hem-de Türkmenistandan gidýärler.
Halkara sport çäreleriniň geçirilýän döwründe akkreditasiýa şahadatnamalary bar mahalynda daşary ýurt raýatlary, raýatlygy bolmadyk adamlar hakyky daşary ýurt pasportlary ýa-da olaryň ornuny tutýan resminamalar esasynda wizasyz Türkmenistana gelýärler we Türkmenistandan gidýärler.
"Türkmenistanyň hormatly raýaty" diýen ada mynasyp bolan daşary ýurt raýaty "Türkmenistanyň hormatly raýaty" diýen ada berlen şahadatnamany görkezip, hakyky daşary ýurt pasporty ýa-da onuň ornuny tutýan resminama esasynda Türkmenistana gelýär we ondan gidýär. Şu halatda daşary ýurt raýaty Türkmenistana wizasyz gelip biler.
Türkmenistana ýaşamak üçin gelýän daşary ýurt raýatlarynyň, raýatlygy bolmadyk adamlaryň gelmegi we onda bolmagy Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde berlen Türkmenistanda ýaşamak üçin ygtyýarnama esasynda amala aşyrylýar.
Daşary ýurt raýatlary, raýatlygy bolmadyk adamlar şu halatlarda Türkmenistandan çykyp gitmäge borçludyrlar:
- wizanyň, ýaşamak üçin ygtyýarnamanyň hereket ediş möhleti tamamlananda;
- wizany, ýaşamak üçin ygtyýarnamany uzaltmak hakyndaky towakganamalary kanagatlandyrylman galdyrylanda;
- olaryň ýurduň çäginde bolmaly möhleti gysgaldylanda ýa-da olara berlen wiza, ýaşamak üçin ygtyýarnama ýatyrylanda;
- şeýle hem beýleki esaslar bilen kesgitlenen Türkmenistanda bolmaly möhleti tamamlananda.
Türkmenistanyň çäginden üstaşyr geçmek
Daşary ýurt raýatlarynyň, raýatlygy bolmadyk adamlaryň Türkmenistanyň çäginden üstaşyr geçmegi Türkmenistanyň kanunçylygyna we Türkmenistanyň halkara şertnamalaryna laýyklykda amala aşyrylýar.
Türkmenistanyň çäginden üstaşyr geçýän daşary ýurt raýatlary, raýatlygy bolmadyk adamlar üstaşyr geçmegiň düzgünlerini berjaý etmelidirler we bellenen ugur boýunça geçmelidirler. Olar Türkmenistanyň çäginde üstaşyr geçmegiň wizasynda görkezilen möhletden artyk diňe wizanyň möhletiniň uzaldylan halatynda saklanyp bilerler.
Türkmenistanyň çäklerinde hereket etmek
Daşary ýurt raýatlary, raýatlygy bolmadyk adamlar Türkmenistanyň çäklerinde daşary ýurt raýatlarynyň, raýatlygy bolmadyk adamlaryň barmagy üçin açyk bolan ýerlere erkin baryp we hereket edip bilerler.
Daşary ýurt raýatlarynyň, raýatlygy bolmadyk adamlaryň barmagy üçin ýapyk bolan ýere olaryň barmagy we şol ýerde hereket etmegi Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda rugsat almak bilen amala aşyrylýar.


text:
Pars aýlagynyň sünni arap monarhiýalary Saud Arabystanyna Eýran bilen arada dörän diplomatiki dawada goldaw bildirip, Tähranyň Riýadyň içerki işlerine gatyşýandygyny aýtdylar we ony ýazgardylar.
Şu aralykda Saud Arabystany Eýrany terrorçylyga howandarlyk etmekde aýyplady we patyşalygyň, eger regional basdaşy özüniň häzirki syýasatyny dowam etdirse, Tährana garşy täze çäreleriň pikirini etjegini aýtdy.
Aýlak hyzmatdaşlygy geňeşine girýän ýurtlaryň daşary işler ministrleri, Pars aýlagyndaky sünni arap monarhiýalaryny özünde jemleýän topar 9-njy ýanwarda, Saud Arabystany bilen şaýy köplügindäki Eýranyň arasynda güýçlenýän dartgynlyklary maslahatlaşmak üçin, Riýadda adatdan daşary maslahat geçirip, beýanat çap etdi.
AHG toparyna Bahreýn, Kuweýt, Birleşen Arap Emirlikleri, Katar, Oman we Saud Arabystany girýär.
Bu alty ýurduň çap eden beýanatynda Saud Arabystanynyň Tährandaky diplomatik missiýasyna tanymal şaýy ruhanysy Nimr al-Nimriň jezalandyrylmagy sebäpli gazaba çykan demonstrasiýaçylar tarapyndan hüjüm edilmegi «berk ýazgyrylýar».
Şeýle-de olaryň Tähranyň «bu terror hüjümleri üçin jogapkärdigini» aýdýarlar.
Beýanatda Tähranyň bir hepde ozal Nimr-iň jezalandyrylmagy bilen bagly ýazgarmalarynda Saud Arabystanynyň içerki işlerine goşulýandygy aýdylýar we Tähranyň tankydy «Saud Arabysatanynyň diplomatik missiýalarynyň nyşana alnan agressiýalaryna göni meçew berdi» diýilýär.
AHG Saud Arabystanynyň terrorçylyga garşy göreşmek barada alan kararyny doly goldaýar we «saud adalat sistemasynyň garaşsyzdygyna we özbaşdakdygyna doly ynanýar» diýip, beýanatda aýdylýar.
Saud Arabystanynyň daşary işler ministri Adel al-Jubeir 9-njy ýanwarda patyşalygyň, eger regional basdaşy “agessiýasyny» dowam etdirse, Eýrana garşy «goşmaça çäreleri» görmegiň pikirini etjekdigini aýtdy.
"Eýran öz goňşularynyň içerki işlerine goşulýar we terrorçylygy goldaýar» diýip, Jubeir metbugat ýygnagynda aýtdy.
Emma ol Tährana garşy görüljek täze çäreleriň nämelerden ybarat boljagyny aýtmady.
Saud Arabystany Nimri 2-nji ýanwarda, terrorizmde aýyplap jezalandyrdy we bu ýagdaý Ýakyn Gündogardaky we beýleki ýerlerdäki şaýylaryň arasynda gahar-gazap döretdi.
Nimr Saud Arabystanyndaky şaýy jemgyýetçiliginiň arasynda uludan sylanýan ruhanydy we şaýy azlygyna gowy çemeleşilmegine çagyrýan demonstrasiýalaryň arkasynda bolupdy.
Eýran resmileri patyşalygyň häkimiýetlerini Nimriň jezalandyrylmagy sebäpli gazaply tankyt etdiler we eýran mähellesi Tähran protestinde saud ilçihanasyna we konsullygyna hüjüm etdi.
Eýran hadysasyna jogap edip, saud Arabystany we Bahreýn Tähran bilen diplomatik gatnaşyklaryny kesdi. Katar, Kuweýt bu ýurtdaky içlçilerini çagyrdy we BAE Tähran bilen gatnaşyklaryny azaltdy. Şu aralykda Tähran Riýad bilen ähli söwda gatnaşyklaryny kesdi.
Eýran diplomatik krizisde Saud Arabystanyny günäledi we patyşalygyň "mezhebara ýigrenji» öjükdirýändigini aýtdy.
Arap ligasy, bu krizisi maslahatlaşmak üçin, 10-njy ýanwarda Kairde duşuşýar.
Iňlisçeden türkmençä geçiren Ýowşan Annagurban.


text:
Hytaý mediasy halk medisinasynda ulanmak üçin ýetişdirilýän tarakanlaryň azyndan bir millionynyň saklanýan fermasyndan gaçandygyny habar berýär.
Günortadaky Jiangsu welaýatynda ösdürilip ýetişdirilýän tarakanlar näbelli bir adamyň olaryň saklanýan plastik teplisasyny ýykmagy netijesinde gaçypdyr.
Bu ýere ýokanç keselleriň ýaýramazlygyna gözegçilik edýän işgärleriň iberilendigi habar berilýär.
Metbugat gaçgak tarakanlaryň garşsyna ozal görülmedik dezinfeksiýa çäreleriniň görülýändigini ýazýar.
Tarakan fermasynyň eýesi, tebiplere satmak niýeti bilen, bu tarkanlara 16 müň dollardan gowrak serişde harçlapdyr.


text:
Şu ýyl belli şahyr, medeni meseleler boýunça belli döwlet işgäri Gara Seýitliniň 100 ýyllygy bolmaly. Ol döwürde doglanlaryň senesi takyk bolmansoň, tutuş ýyl göz öňünde tutulsa, has mynasyp bolar.
Ýöne şahyry ýüz ýyla çenli ýaşatmak islemediler. Sowetler zamanynda onuň edebi mirasyna kembaha garadylar. Garaşsyzlyk zamanynda bolsa şahyryň adyny göterýän Medeni aň-bilim tehnikumy ýapyldy. Prezident S. Nyýazow: “Gara Seýitli ýaly şahyrlar XXI asyra geçip bilmez” diýip, welilik satdy. Ýöne täze asyr Gara Seýitli ýaly şahyry berip bilmedi. Şonuň üçinem ol öz ornuny saklap gelýär. Onuň aýdymlary entegem halkyň dilinde ýaşaýar.
Lirika – aýdym
Geçen asyryň ikinji ýarymyndaky türkmen durmuşyny Gara Seýitliniň aýdymlary bezedi.
Onuň eserleri aýdymçy-bagşylar hem professional kompozitorlar tarapyndan ýüzugra aýdyma öwrülýärdi. Şahyryň eserlerinde şatlyk, joşgun hem aşa ýokary sazlaşyk möwç urýardy. Megerem, onuň goşgulary aslynda aýdym bolup döreýändir.
Beslenip gelende baharyň çagy,
Ýaşyl don geýiner Pöwrize dagy,
Altyn çeşme atly akar bulagy,
Şirin-şerbet üste içer Aşgabat,
Gün-günden güýç alyp, göçer Aşgabat.
Aşgabat-Aşgabat, janym, Aşgabat,
Watanym, şöhratym, şanym, Aşgabat.
Kompozitor Aşyr Kulyýew tarapyndan aýdyma öwrülen “Aşgabat” täze medeniýetiň iň gowy nusgasy boldy.
Ol Rehmet Seýidowdan soňra türkmen bagşylarynyň repertuaryna giren, ýagny goşgulary dutardyr gyjaga goşulyp, aýdyma öwrülen esasy uly şahyrdy.
Dogaňda dogupsyň gaşy sürmeli,
Zülpleriňi ogşap-ogşap örmeli.
Bagty görmek islän seni görmeli,
Düşümlidir, Gülüm, aýagyň seniň.
Elbetde, bu “Gaşy sürmeli” diýen goşgudan. Onuň adyndan başlap, tä aýagyna çenli örän akgynly.
Alkymyňdan atyr ysy burk urar,
Gülabyň gaýmagy dodagyň seniň –
Megerem, bu hem aýdym, hem goşgy hökmünde ajaýyp nusga bolsa gerek.
Ölmez, Güljahanym, saňa ýar bolan,
Gülmez, Güljahanym, saňa zar bolan.
Bu güne çenli aýdylýan “Daň şemaly”, “Söwer ýar”, “Hally gözel”, “Hindistan”, “Aýperi”, “Leýla” ýaly aýdymlar hem Gara Seýitliniň goşgusyna döredilipdi.
Özge illerde
Gara Seýitliniň lirikasyna döredilen aýdymlar ýurduň çäginden daşarlarda-da ýaňlanýardy.
Kompozitor Anderý Babaýew bilen Gara Seýitliniň türkmen kinofilmlerine döredn aýdymlaryny ýatlamak möhüm. Olar türkmen aýdymynyň gerimini SSSR-e çykardylar. Iki ussadyň döreden “Söýgülimiň gözleri” aýdymyny türki haklaryň arasyndan çykan iň tanymal aýdymçy Reşit Beýbütow aýdypdy. Ol aýdym 60-70-nji ýyllarda uly meşhurlyk gazandy.
Ynsan borjy
Şahyr Gara Seýitli durmuşyň möhüm meselelerine ýüzlenip, uly poeziýa geldi. Ol Ikinji Jahan urşunyň başynda şeýle ýazdy.
Halkym!
Gahryman halkym!
Sesime ses ber.
Eliňde ataş, maňlaýyňda der.
Biziň ýigitler.
Algyr bürgütler kimin göreşlerde gan dökýär.
Şahyryň paýhasa öwrülen, ýollaryň ugrunda ýazylyp goýlan setirleri-de bar.
Dünýäden gitmesin hiç kim bergidar,
Iň bolman, bir agaç eksin ýadygär.
Dostlugyň aşygy
Ol dostlugy wasp etdi. Şahyryň “Hindistanyň gülleri” goşgular kitabyny ýatlalyň.
Ýörişiň messan-messan,
Her bakyşyň bir dessan.
Seni dünýä bagş eden
Gözel ülke Hindistan.
Seniň röwşen gözleriň gözlerimde saklansyn,
“Gara saňa aşyk” diýip, goý, çaklansa çaklansyn.
Nähili akgynly hem öz-özünden aýdym bolup duran setirler. Bu goşga belli dirižýor hem kompozitor Hydyr Allanurow saz ýazypdy. Ony belli opera tenory Bäşim Artykow aýdýardy. Aýdym bilen sazyň arkasyndan Medeniýet Şahberdiýewanyň owazy ýaňlanýardy. Bu öň bizde görülmedik we eşidilmedik sungatdy.
Eýsem şol döwür poeziýamyzda seýrek duşýan iki setirli goşgyny-da biz “Hindistantyň güllerinden” okapdyk.
Çyrmaşyk dek çyrmanda, hindi gyzy sarisin,
Näçe ýazsam ýazabilmen, gözelligniň ýarysyn.
Bir hindi gyzy aýdan: – Men bir goja ýar boldum,
Aşyň özünden doýman, tüssesinden kör boldum.
Hatyra
Şahyr baradaky sözi onuň beýik şahyra bagyşlap ýazan “Daglar” eseri bilen tamamlasak ýerlikli bolar.
Ölüm ýassygynda ýatan çaglary,
Pyragyň hoşlaşan beýik daglary.
Şahyrymyz ötdi diýmäň dünýäden,
Hoşlaşyban gitdi diýmäň dünýäden.
Ýüreklere ýürek sözün dolduran,
Dür söz bilen dünýä özün aldyran.
Dünýäniň aşygy dünýäden gitmez,
Dünýäň aşygyny dünýä unutmaz…
Dünýä durdugyça durar Pyragy,
Akyl saçar, söhbet gurar Pyragy.
Hudaýberdi Hally, ýazyjy. Bu ýerde aýdylanlar awtoryň şahsy pikiri.


text:
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Merkezi bankynyň başlygy amerikan ykdysadyýetiniň, garaşylyşy ýaly, çalt ilerlemeýänligini aýtdy. Ýöne Ben Bernankäniň aýtmagyna görä, ýagdaý ýaramazlaşan halatynda Merkezi bank ykdysady ösüşiň ýola düşmegine kömek bermäge taýýar.
Bernankäniň anna güni dünýäniň merkezi banklarynyň başlyklarynyň maslahatynda eden çykyşyndan öň goýberilen maglumatlar Birleşen Ştatlaryň ykdysady ösüşiniň ep-esli aşaklandygyny görkezýär. Amerikan ykdysydyýeti aprel, maý we iýun aýlarynda 1,6 prosent ösdi. Bu, köp ykdysadyýetçileriň öňünden aýdyşy ýaly, 1,4 prosent däl, ýöne hökümetiň garaşan 2,4 prosenti-de däl.
Bu ýerde bir uly aşaklama bar. Ösüş üstümizdäki ýylyň birinji kwartalynda 3,7 prosent, 2009-njy ýylyň dördünji kwartalynda hem 5 prosent bolupdy. Ykdysadyýetiň beýle haýallamagy Ak Tam we prezident Barak Obama üçin gowy habar däl. Sebäbi öňümizdäki noýabr aýynda Kongres saýlawlary bar.
Pikir soralyşyklar
Ykdysadyýetiň peselmegi bilen Obamanyň bu problemany çözmek başarnygyna bolan ynam hem peselýär. Ýaňy “CBS News” tarapyndan geçirilen pikir soralyşygyň görkezişine görä, prezidentiň işinden razy amerikanlar ilatyň ýarpysy-da däl, diňe 48 prosenti. 44 prosent hem onuň işinden bütinleý närazy.
Birleşen Ştatlarda işsizligiň derejesi häzir 9,6 prosent. Ykdysadyýetçiler, kompaniýalar bu ýaramaz habarlara reaksiýa görkezip, adamlary işe almagy goýar, şeýdip işsizlik mundan hem artar diýip, howatyr edýärler.
“Reuters” habar agentliginiň pikir soralyşygyna görä-de üçünji kwartalda ykdysady ösüş barada ykdysadyýetçileriň arasynda çuň umytsyzlyk höküm sürýär. Pikiri soralanlaryň 25 prosenti amerikan ykdysadyýetiniň aşaklap, ýene durgunlyga düşmeginden gorkýar.
Oňaýly reaksiýa görkezildi
ABŞ-nyň Merkezi bankynyň başlygy eden çykyşynda bu gorkyny ulaltmazlyga synanyşyp, ykdysadyýetiň ýene bir krizise uçramak howpy baradaky çaklamany aradan aýyrmaga synanyşdy. Ol: “Durgunlykdan çykmaga ilkinji nobatda itergi beren ykdysadyýeti ýola salmak üçin görlen maliýe çäreleri boldy. Ýöne indi sarp edijileriň arasynda harytlara bolan talap barha artýar” diýdi.
Merkezi bankyň ara goşulyp, dünýäniň iň uly ykdysayýetiniň ýola düşmegine kömek etmek mümkinçiligi baradaky habara dünýä bazarlary oňaýly reaksiýa görkezdiler.
Bu aralykda Orsýet bilen Germaniýa global maliýe bazarlaryny reformirlemek baradaky tagallalarda özleriniň hyzmatdaşlyk etjekdiklerini bildirdiler. Germaniýanyň maliýe ministri Wofgang Şoýble G-20 toparyny geljek noýabrda Günorta Koreýada geçjek maslagatda bu ugurda anyk netijelere gelmeklige çagyrdy.


text:
Gyrgyzystanyň berýän maglumatlaryna laýyklykda, geçen ýylyň dowamynda ýurduň daşyna migrasiýa edenleriň sany 10 prosent ýokarlanypdyr.
Bu görkezijiniň käbir bölegi geçen ýylyň iýunynda ýurduň günorta sebitlerinde dörän etnigara çaknyşyklardan soňra göçürlen 40,000 töweregi etniki özbeklerdir.
Gyrgyzystanyň öňki migrasiýa we iş üpjünçilik ministri, häzir prezident Roza Otunbaýewanyň maslahatçysy Aýgül Ryskulowanyň Azatlyk Radiýosyna aýtmagyna görä, migrasiýa edenleriň 90 prosenti etniki gyrgyzlardan ybarat bolup, olar iş gözleginde ýurtdan çykypdyrlar.
Ýöne Aýgül Ryskulowa geçen ýylyň ýa-da soňky ýyllaryň dowamynda ýurtdan çykanlaryň takyk sanyny aýtmady.


text:
Irlandiýanyň premýer-ministri Braýan Kowen iş başyndan çekilmejekdigini, ýöne öz syýasy ykbalyny çözmäge partiýadaşlaryna mümkinçilik berjekdigini aýtdy.
Ol bazar güni Dublinde eden çykyşynda “Fianna faýl” dolandyryjy partiýadan parlamentiň deputatlarynyň 18-nji ýanwarda hökümet başlygy wezipesinde galmalymy diýen mesele boýunça gizlin ses berişlik geçirjekdigini aýtdy.
Ýiti bergi krizisini başdan geçirýän Irlandiýanyň ykdysady problemalaryny çözmekde ulanýan metodlary üçin Braýan Kowen tankyt astyna alynýar.
Irlandiýanyň daşary işler ministri Miçeal Martin Koweniň garşysyna ses berjekdigini aýtdy.


text:
Eýforiýadan soň rewolýusiýa melullygy döreýär.
Diktator gidenden soň, Liwiýanyň garym-gatym oppozisiýasy Muammar Kaddafiden soňra özüniň syýasy taýdan akyl-paýhasly hereket etmäge çagyryljakdygyny bilýändir.
NATO-nyň kömek edendigine garamazdan, belki-de edil şol kömek sebäpli, gozgalaňçylaryň Milli geçiş geňeşiniň (NTC) ýurdy dolandyrmaga ýeterlik güýje eýedigine Günbataryň şübheli garajakdygy belli zat.
Milli geçiş geňeşi 32 döwlet tarapyndan Liwiýanyň ýeke-täk kanuny wekili diýlip ykrar edilse-de, henizem kabinetsiz. Öňki kabineti Geňeşiň başlygy Mustafa Abdul Jelil 8-nji awgustda dargatdy.
Geňeş dürli toparlara bölünip, özara oňuşmaýanlykda tankytlanýar. Bu tankyda sebäp bolýan ýene bir zat-da onuň iýul aýynda öldürilen gozgalaňçylaryň goşunbaşysy Abdul Fatah Ýunusyň ölümi barada barlag alyp barmagy başarmanlygy. Ýunusyň öldürilmeginde Jeliliň aralyk hökümetiniň eliniň bolandygy mümkin diýip, şübhe edilýär.
Oppozision güýçler agzybir bolaýanda-da, 42 ýyllyk döwür içinde Kaddafiniň hökümdarlygy berk kök urup, onuň özi döwlete öwrülen bir ýurtda demokratiýanyň geljegi ýagty bolup bilermi?
Londonda Liwiýanyň ilçisi wezipesini ýerine ýetirýän Mahmud Nakua duşenbe güni žurnalistlere ýüzlenende şu soraglar barada oýlanan bolsa gerek. Ol demokratiýany we erkinligi wada etdi. “Biz demokratik ýurt gurmaga sabyrsyzlyk bilen garaşyp, begenýäris. Biziň Baş kanunymyz bolar. Ýurduň her bir ýerinde, her bir işde erkinlik bolar” diýip, Nakua aýtdy.
NATO-nyň Baş sekretary Anders Fog Rasmussen hem Milli geçiş geňeşine öz üstüne alan jogapkärçiliklerini ýatlatdy.
“NATO Liwiýa halky we uly jogapkärçilik çekýän Milli geçiş geňeşi bilen hyzmatdaşyga taýyn. Olar geçişiň arassa bolmagyny, onuň hemmeleri öz içine almagyny üpjün etmeli. Ýurt agzybir galyp, geljek barlyşyga esaslanmaly, adam hukuklary hormatlanmaly” diýip, Rasmussen aýtdy.
“Ýewropa Bileleşigi” hem duşenbe güni reformalary ýerine ýetirmekde aralyk hökümeti goldajakdygyny bildirdi.
Tire-taýpaçylyk
Tripolide oppozisiýa söweşijisi, 23-nji awgust.
Kaddafiden soňky Liwiýanyň geljegi baradaky şübhe köplenç bu ýurduň tire-taýpaçylyk häsiýetinden gözbaş alýar. Käbir synçylar muňa ýurtda endigan geçişe, döwrebap, agzybir döwletiň gurulmagyna abanýan päsçgelçilik diýip garaýar. Ýöne Britaniýanyň Liwiýadaky öňki ilçisi Riçard Dalton bular ýaly ýagdaýyň aşa çişirilýändigini aýdýar.
“Men adamlar tire-taýpaçylyk meselesine ýokary ähmiýet berer öýdemok. Olaryň ýanynda ilkinji orunda durýan zat öz watanyna, maşgalasyna bagly bolup galmaklyk” diýip, Dalton aýdýar. “Tire-taýpaçylyk bulardan ýokary syýasy kanunylygyň ýa syýasy häkimiýetiň çeşmesi däl. Döwrebap şäherlerde ýaşaýan ilat beýleki ýerlerdäki şäher ilaty ýaly”.
Britaniýanyň Liwiýadaky öňki ilçisi Riçard Dalton
Ýöne, Daltonyň pikiriçe, ýagdaý ýaramazlaşyp, anarhiýa dörese, käbir adamlaryň ýolbaşçylyk üçin tire-taýpalardan haraý gözlemegi mümkin. Emma ol beýle bolar diýip pikir edenok. Ol liwiýalylaryň Milli geçiş geňeşiniň düzen prinsiplerine eýerjegine ynanýar. Bu prinsiplerde Liwiýa “Garaşsyz, demokratik döwlet” diýlip kesgitlenýär. Onda şeýle-de yslamyň resmi dindigi ykrar edilip, “şerigat kanuny kanunçylygyň esasy çeşmesi” diýilýär.
Kaddafiniň howpsuzlyk güýçleriniň NATO-nyň howa hüjümleriniň zarbyndan darganlygy sebäpli, Liwiýanyň oppozisiýasynyň öz planlaryny ornatmak şansynyň goňşy ýurtlar Müsür bilen Tunisiňkiden ýokary bolmagy mümkin. Bu goňşy ýurtlarda, dowam edýän ýylda bolan rewolýusiýalara garamazdan, bu guramalaryň bolmagy hakyky özgerişiň ýol almagyna päsgelçilik döretdi.
Yrakda bolşy ýaly, halkyň arasynda bölünişik döräp, gazaply hereketlere getirmek gorkusy-da ýok däl. Ýöne, Daltonyň pikiriçe, bu ähtimallyk ýokary däl. Sebäbi Liwiýada Yrakdaky ýaly güýçli etnik we dini bölünişik ýok.
Dalton Liwiýanyň geçiş mümkinçiligine goňşularynyňky bilen deň baha berýär: “Meniň pikirimçe, Liwiýada demokratik perspektiwa Tunisiňki we Müsüriňki ýaly. Ol aňsat gelmez, çalt hem gelmez. Bu babatda üns berilmeli bir medeniýet bar. Demokratik gatnaşyk, alyş-beriş, gürrüň, seniň öz garşyňa bolanda-da, saýlawyň netijelerini kabul etmek medeniýeti”.
“Bu barada käbir kynçylyklar bolar diýip, garaşyp bolar” diýip, Dalton aýdýar. “Ýöne liwiýalylaryň uzak wagtlap ýaramaz hökümeti boldy. Olar öz ýurtlaryny dolandyrmak üçin gowy ýollaryň bardygyny bilýärler. Olar goňşy ýurtlarda bolýan yzygiderli öňegidişlikleri görelde ediner. Men muňa umytly garaýaryn”.