text:
pinned post
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyyň Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň mekdep okuwçylaryna, talyp ýaşlaryna, mugallymlaryna we bilim işgärlerine baýramçylyk gutlagy!
Hormatly mugallymlar we bilim işgärleri!
Mähriban talyplar, eziz okuwçylar!Expand text..
Sizi jemgyýetimizi jebislige we beýik ösüşlere ruhlandyrýan şanly baýramçylyk — Bilimler we talyp ýaşlar güni hem-de 2014—2015-nji täze okuw ýylynyň başlanmagy mynasybetli tüýs ýürekden gutlaýaryn!
Bilim almak, hünär öwrenmek, durmuşa taýýar bolmak her bir ynsan üçin uly bagtdyr. Bilim merdana halkymyzyň müňýyllyklaryň dowamynda döreden hem-de nesilden-nesle geçirip gelen iň gymmatly baýlygydyr, durmuş ýörelgesiniň, medeniýetiniň hem-de tejribesiniň gözbaşydyr. Şonuň üçin hem Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistan Watanymyzyň mundan beýläk-de gülläp ösmegi, bagtyýar durmuşymyz hem-de beýik geljegimiz üçin bilimli-ylymly, ýokary hünärli nesilleri terbiýelemek, ýaşlarymyzyň sazlaşykly terbiýe almagy, hemmetaraplaýyn bilimli adamlar bolup ýetişmegi ugrunda döwletimiz tarapyndan hemişe alada edilýär.
Eziz okuwçylar!
Siz bereketli tylla güýzüň uly dabaralara, şatlyk-şagalaňlara beslenen we iň ajaýyp pursatlara baý bolan ilkinji gününde bilimler dünýäsine gadam basýarsyňyz, mähriban mekdebiňiziň gujagyna dolýarsyňyz.
Mekdep mukaddesdir hem-de ynsanyň durmuş ýolundaky bilimleriň ilkinji ojagydyr. Hut şu sebäpli, siz eziz Watanymyzyň mynasyp nesilleri hökmünde bilimler ojagynda ýokary yhlas, erjellik, teşnelik bilen kitap yzyna kitap okap, öwrenip, kämil edep-terbiýe, görelde almalysyňyz.
Siz Garaşsyz Watanymyza, merdana halkymyza, bagtly durmuşymyza guwanýan, buýsanýan, maşgala, dogan-garyndaşa, dost-ýara wepaly, zähmetsöýer, arassa ahlakly, ylymly-bilimli hakyky watansöýüji nesiller bolup ýetişmelisiňiz. Mähriban halkymyzyň, berkarar Watanymyzyň beýik geljegi üçin okamak, öwrenmek siziň mukaddes borjuňyzdyr.
Mähriban talyplar, eziz okuwçylar!
Ýurdumyzyň bilim ulgamyny düzümi boýunça hem, mazmuny boýunça hem ylmy-tehnologiýa babatda ýokary derejä ýetirmek, ýaş nesliň beden taýdan sagdyn, ruhy taýdan kämil ösmegi, döwrebap bilim almagy üçin ähli şertleri döretmek döwlet syýasatymyzyň ileri tutulýan möhüm ugurlarynyň biri bolup durýar. Şu ýörelgäniň esasynda, bilim ulgamyny yzygiderli döwrebaplaşdyrmak, mekdebe çenli çagalar, umumy bilim, başlangyç hünär bilimi, orta hünär bilimi, ýokary hünär bilimi edaralaryndaky okuwlaryň ýokary hilini we yzygiderliligini üpjün etmek, döwrebap okuw kitaplaryny we gollanmalaryny neşir etmek, iň täze tehnologiýalary, okuw-tehniki enjamlaryny ornaşdyrmak boýunça bu ugurda gazanylan milli hem-de dünýä tejribesini özünde jemleýän özgertmeler üstünlikli durmuşa geçirilýär. Şäherlerimizde we obalarymyzda okatmagyň iň häzirki zaman tehnologiýalaryna esaslanýan täze okuw-terbiýeçilik edaralarynyň gurulmagy, bilim ulgamynda halkara gatnaşyklarynyň has-da ösdürilmegi, mugallymçylyk işinde öňdebaryjy dünýä tejribesiniň ornaşdyrylmagy eziz Watanymyzyň ylym-bilim ulgamynyň has-da ösmegine uly itergi berýär. Häzirki zaman dünýä tejribesinden we bilim ulgamynyň milli aýratynlyklaryndan ugur almak bilen, ýurdumyzda on iki ýyllyk umumy orta bilime geçilmegi, ulgamyň hil taýdan täze derejä çykmagy Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe jemgyýetimiziň we döwletimiziň hemmetaraplaýyn sazlaşykly ösmegine ýardam edýär.
Bilimler we talyp ýaşlar gününe gabatlap, ylmy-amaly maslahatlar, köp sanly bedenterbiýe-sport hem-de medeni çäreler bilen birlikde Aşgabat şäherinde Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersitetiniň, Saglygy dikeldiş merkezli okuw-terbiýeçilik toplumynyň, şeýle hem ýurdumyzyň obalarynda we şäherlerinde onlarça orta mekdepleriň we çagalar baglarynyň açylmagy ýurdumyzyň berk binýatly bilim ulgamynyň kemala gelendigini görkezýär. Okuwçylar we talyp ýaşlar döwletimiziň mundan beýläk-de gülläp ösmeginiň — röwşen geljegimiziň hatyrasyna amala aşyrylýan beýik işlere gowy okamak, çuň bilim almak we hünär öwrenmek bilen jogap berip, Watanymyzyň mynasyp ogul-gyzlary bolmalydyrlar.
Hormatly mugallymlar, bilim işgärleri!
Bilim täzelenişiň we döredijiligiň çeşmesidir. Şonuň üçin uzak möhletli milli maksatnamalarymyzyň amala aşyrylmagynda bilim ulgamynyň döwrebaplaşdyrylmagyna hem-de ýurdumyzyň bilim kuwwatynyň has-da artdyrylmagyna möhüm ähmiýet berilýär. Bilim özgertmelerimiziň mundan beýläk-de üstünlikli geçirilmegi, ýaşlarymyzyň belent ynsanperwerlik we watançylyk ruhunda terbiýelenmegi köp babatda mugallymlaryň hem-de bilim işgärleriniň döredijilik-hünär ussatlyklary, öňdebaryjy iş usullary bilen berk baglanyşyklydyr. Mugallymlaryň we bilim işgärleriniň zehinli we häzirki zamanyň talaplaryna laýyk oýlanmagy başarýan nesilleri ýetişdirmek, bilimiň mazmunyny we usulyýetini kämilleşdirmek ugrundaky ýadawsyz zähmeti eziz Watanymyzyň abraýyny has-da ýokary götermäge mynasyp goşant goşjak nesilleri terbiýeläp ýetişdirmekde uly ähmiýete eýedir.
Hormatly mugallymlar we bilim işgärleri!
Mähriban talyplar, eziz okuwçylar!
Sizi Bilimler we talyp ýaşlar güni hem-de täze 2014—2015-nji okuw ýylynyň başlanmagy bilen ýene-de bir gezek tüýs ýürekden gutlaýaryn! Siziň ähliňize berk jan saglyk, abadan we bagtyýar durmuş, okuwda we işde uly üstünlikleri arzuw edýärin!
Türkmenistanyň Prezidenti
Gurbanguly Berdimuhamedow.


c: text/html

text:
Awesta dili
Awesta dili- gadymy eýran dilleriniň biri. Gadymy eýran dini ýadygärligi bolan "Awesta" şu dilde ýazylypdyr. Awesta diliniň iki dialekti bolup, olaryň biri has arhaik, beýlekisi bolsa has soňky awesta dialektleridir. Biziň eýýamymyzdan öň 7-6 asyrlarda Awesta dili gepleşik dili bolmakdan galyp, özüniň leksikasynda, sintaksisinde, stilinde dini edebiýatlaryň tradision kada-kanunlaryny şöhlelendiripdir. Awesta dilinde ýedi düşüm, birlik, ikilik, k. s-lar bolupdyr. Çalyşmalar, sypatlar hem atlar ýaly, düşüm we degişlilik goşulmalaryny kabul edipdir. Bu dilde fleksiýa örän uly orun tutupdyr.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Merezýel
Merezýel keseli (sifilis) – dowamly weneriki kesel bolup, deriniň, nemli örtükleriň, içki agzalaryň, süňkleriň we nerw ulgamynyň şikeslenmegi bilen häsiýetlendirilýär. Ýokuşma wagtyndan başlap, umumy ýokançly kesele öwrülýär we bejergi alynmadyk halatlarynda gaýtalama we gowşama döwürleriniň gezekleşmegi bilen geçýär.
Grek rowaýatyna görä, bu keseliň ady Sifilius atly (gadymy grekçede – "doňuzlaryň dosty") doňuz çopanynyň adyndan gelip çykypdyr. Rowaýatda aýdylyşy ýaly, Sifilius bu kesele "doňuzlar bilen özara dostlukly aragatnaşygy" sebäpli duçar bolupdyr. Merezýel keseliniň gelip çykyşy we dünýä ýaýraýşy barada, esasan üç sany çaklama bardyr: amerikan, yewropa we afrikan ýollary bilen ýaýraýyş çaklamasy.
Amerikan ýaýraýyş çaklamasy boýunça, Ýewropa bu keseli Kolumbyň deňizçileri Täze Dünýäden (Amerikadan) getiripdirler. Olara bolsa öz gezeginde bu kesel ýerli ilatdan (aborigenlerden) ýokuşypdyr. 1496-njy ýylda epidemiýa (keseliň uly göwrümde giňden ýaýramagy) Fransiýanyň, Italiýanyň, Germaniýanyň, Şwesiýanyň çäklerine ýaýrap, 5 mln-dan gowrak adamynyň ölümine sebäp bolupdyr.
1500-nji ýylda epidemiýa tutuş Ýewropany öz içine alyp we onuň çäginden çykyp, Demirgazyk Afrika, Turkiýa, Hytaýa, Hindistana ýaýrapdyr.
Ýewropadan gelip çykma çaklamasy boýunça, bu kesel bu ýerde gadymy wagtlardan bäri belli bolup, Gippokratyň, Galeniň, Dioskoridiň işlerinde hem beýan edilýär. Bu keseliň alamatlaryna meňzeş şikeslenmeler barada Bibliýada hem aýdylyp geçilipdir. Iňlis porty bolan Kingston-Apon-halladan demirgazyk-gündogarda ýerleşýän ybadathanasynyň takwa adamlarynyň hem süňkleriniň galyndylarynda merezýel keseline meňzeş şikeslenmeleriň bardygyny radiouglerod barlagy görkezdi.
Gadymy şäher bolan Pompeýiň ýaşaýjylarynyň galyndylarynyň käbirinde hem dogabitdi merezýel keseline meňzeş alamatlaryň tapylandygyny bu çaklamanyň tarapdarlary belleýärler.
Başga bir öňe sürülýän çaklama boýunça, merezýel keseliniň "watany" Afrika hasaplanýar. Bu çaklama birinji gezek 1961-nji ýylda alymlar T. Cogburg we 1963-nji ýylda E. Hudson tarapyndan beýan edilipdi. Çaklamanyň tarapdarlarynyň düşündirşine görä, merezýel keseliniň we başga tropiki keselleriň (frambeziýa, pinta, bejel) kesel döredijileriniň gelip çykyşy birdir. Merezyel keseli Afrikadan uruşlar, täjirçilik aragatnaşyklary, gullaryň başga ýurtlara äkidilmegi, musulmanlaryň we hristianlaryň keramatly ýerlere zyýarat etmegi netijesinde ýaýrapdyr.
Merezýel keselini öçügsi treponema döredýändir. Ol aýlawly (spiral) görnüşde bolup, bölünme netijesinde köpelýändir. Treponemalar 41-42 Cº gyzgynlykda we guradylanda ölýändirler. Şeýle hem ol myşýagyň, simabyň, wismutyň birleşmeleriniň täsir etmegi netijesinde hereketjeňligini ýitirip ölýändir. Ýaşaýyş üçin amatsys şertler ýüze çykanda ol wagtlaýyn "goragly ýagdaýy" emele getirip, sista görnüşe geçip bilýändir.
Merezýel, esasan, jynsy gatnaşyklaryň dürli görnüşleri arkaly ýokuşyp bilýändir. Öý-hojalyk şertlerinde keseliň geçmegi gaty seýrek bolup, merezýel başy bolan näsagyň ulanan gap-gaçlary, diş çotkasy, sakgal syrýan päkisi, süpürgiç, ýorgan-düşek daşlyklary arkaly ýokuşyp biler. Näsagyň peşewiniň we deriniň üsti bilen ýokuşan ýagdaýlary ýüze çykarylmady. Näsagyň döli arkaly hem kesel geçip bilýändir. Keselli aýaldan çaga merezýel, göwrelilik wagty çaga ýoldaşynyň üsti bilen, dogrum wagty, ene süýdüniň üsti bilen ýokuşyp biler.
Merezýel ýokançlygy özünde saklaýan ganyň adama guýulmagy netijesinde hem adama kesel geçirip biler.
Lukmançylyk işgärlerine näsaglary barlan halatlary, bejeriş çäreleri, operatiw bejergini geçirenlerinde, jesetleri, has hem dogabitdi merezýel keselli çagalaryň jesetleri kesilende ýokyşyp biler.
Bejergi almadyk näsaglarda, merezýel keseliniň geçişinde dört döwri tapawutlandyrýarlar: inkubasion döwri (keseliň ýokuşyp, birinji alamaty bolan gaty şankr emele gelýänçä geçýän wagt aralygy), birinji, ikinji, üçünji döwürleri.
Inkubasion döwri ortaça 20-40 gün dowam edýändir. Bu döwür 7-15 güne çenli gysgalyp ýa-da 3-5 aýa çenli uzalyp hem bilýändir. Bu döwrüň gysgalmagy ýokyşma birden iki ýol bilen bolup geçende, uzalmagy bolsa, ýokuşma wagtynda başga sebäplere görä antibiotik serişdeleri ulanylanda bolup biler.
Birinji döwür.[üýtget]
Gaty şankryň dörän wagtyndan bäri keseliň birinji döwri başlanyp, deride we nemli örtüklerde özboluşly örgünleriň peýda bolmagy bilen tamamlanýandyr. Birinji döwür 6-7 hepde dowam edýändir.
Keseliň birinji alamaty bolan gaty şankr – çuň, agyrsyz, ganjarmaýan, göni gyraly we tekiz düýpli, tegelek merezýel başy höküminde häsiýetlendirilýär. Baş öçügsi treponemanyň ýokuşan ýerinde döräp, gaty bolýar (şonuň üçin "gaty şankr" diýip atlandyrylýar) we töweregindäki nemli dokumalar bilen sepleşmeýär, ölçegi boýunça ulalmaýar we köpelmeýär.
Bu döwür başlanandan 5-8 günden soň, gaty şankryň ýerleşýän ýerine ýakyn limfa düwünleriniň ulalmagy we limfatik damarlaryň zeperlenmegi bolup geçýändir. Limfa düwünleri ulalan, gaty, ýöne agyrsyz we töweregindäki nemli örtükler bilen bitişmedik "sowuk" ýagdaýda bolýar. (Köp sowuklama kesellerinde limfa düwünleriniň temperaturasy ýokarydyr).
Birinji döwür adaty däl alamatlar bilen hem ýüze çykyp biler:
- Çişiň emele gelmegi – jyns agzalaryň çişmegi bilen häsiýetlenip, ýumurtga haltajygyň, kinnigiň, jyns dodaklaryň reňki üýtgäp, çişip ulalýarlar. Erkeklere garanyňda, aýallarda ýygy duş gelýär. Näsaglary agyry biynjalyk etmeýär, çiş gögümtil reňkde bolup, üstünden basylanda hiç hili yz galmaýar. Çiş 1-2 hepdeden bir aýa çenli saklanyp bilýär. Çişiň gaty şankryň emele gelmegi bilen utgaşmaýan ýagdaýlarynda, bu ýagdaý jyns agzalaryň başga sowuklama keselleri bilen çalşyp boljakdygyny bellemelidir.
- Şankr-okuma görnüşde- adaty okumany (panarisiýany) ýada salyp, eliň barmaklarynda, köplenç sag eliň I-III barmaklarynda döreýär. Adaty gaty şankrdan tapawutlylykda ol agyryly bolýar.
- Şankr-basyk (angina) – bokurdakda döräp, badam şekilli mäziň birtaraplaýyn ulalmagy bilen häsiýetlendirilýär. Badamşekilli mäziň üstünde hiç hili ýaralar, baş döremeýär. Ulalan badam şekilli mäz bokurdaga dykylýar, agyry we kynlyk bilen ýuwdunma ýaly alamatlar döreýär. Näsagyň gyzgyny galyp, bu ýagdaý adaty basygyň alamatlaryny ýada salyp biler. Ýöne ondan tapawutlylykda, merezýel keselde hemişe şikeslenme tarapda limfa düwünleriň we damarlaryň üýtgemegi bolup geçýändir.
Ikinji döwür.[üýtget]
Keseliň ikinji döwrüniň alamatlary öçügsi treponemanyň gan arkaly ýaýramagy netijesinde ýüze çykyp, deride we nemli örtükde dürli görnüşde örgünleriň emele gelmegi we süňkleriň, nerw ulgamynyň şikeslenmegi bilen häsiýetlendirilýär. Bu döwür gaty şankryň emele gelen wagtyndan
6-7 hepde soň ýa-da ýokuşmadan 9-10 hepde geçenden soň ýüze çykýar.
Bu döwürde derä we nemli örtüklere örgünleriň dürli görnüşleri örüp biler: gögümtil-gyzyl reňkli düwmejikler dürli ululykda bolup, olar nemli örtükde baş görnüşde, elde we dabanda — gataňsy düwmejikler görnüşde, artbujakda — ýaýran siňňiller görnüşde bolup bilerler. Ondan başga-da, başa ýa-da iriňli gabrçaklara öwrülýän dürli ululykdaky gabarçaklar hem döräp biler. Näsaglarda kelle derisiniň alawlama ýagdaýy ýüze çykmazdan, kellede tutuş ýa-da bölekleýin kelligiň döremegi hem duş gelip biler. Merezýel keseliniň ikinji döwri üçin boýunda tegmil görnüşde deriniň agarmagy (leýkoderma) häsiýetlidir. Bu döwürde seýrek ýagdaýlarda bolsa-da, bogunlaryň üýtgemegi bilen ýüze çykýan şikeslenmeler, bagryň, böwregiň, beýniniň bardalarynyň merezýel bilen baglanşykly zeperlenmeleri hem ýüze çykyp biler.
Gaýtalama we gowşama döwürleriň gezekleşmegi bilen geçip, bejerilmedik ýagdaýlarda merezýeliň ikinji döwri 3-4 ýyla çenli dowam edip biler.
Üçinji döwür.[üýtget]
Keseliň üçünji döwri onuň 3-4-nji ýylynda başlanyp, bejergi alynmadyk ýagdaýynda näsagyň ömrüniň soňuna çenli dowam edýändir. Üçünji döwür agyr geçip, näsagyň daşky keşbini betnyşan edip, ony maýyplyga , köplenç hem ölüme alyp barýandyr.
Häzirki wagtda, anyklama we bejerme çäreleri doly we özwagtynda geçirilýänligi sebäpli, merezýeliň üçünji döwrüniň alamatlary duş gelmeýär.
Bu döwür üçin deride we nemli örtüklerde merezýel tümmejikleriniň we düwünleriň (gummalar) emele gelmegi häsiýetlidir. Köpsanly tümmejikler gögümtil-gyzyl reňkde bolup, deriniň içinde ýerleşip, ýarym togalak gaty emele gelmedir we ululygy boýunça ülje şäniklerini ýadyňa salýandyr. Bu tümmejikler hiç haçan birleşmeýärler, çalt ýumşap dargaýarlar we yzlary bitenden soň reňkli tyglary galdyrýarlar.
Merezýel düwni (gummasy) bolsa agyrsyz bolup, deri asty gatlakda ýerleşýändir. Gögümtil-gyzyl reňkde bolup, hozuň ululygyna çenli ösýändir. Gaty, ýarym togalak görnüşde bolup, merkezi böleginden darganda, az mukdarda şepbeşik suwuklyk bölünip çykyp, dargama özeni emele gelýändir. Dargamadan soň, emele gelen baş agyrsyz bolup, dogry araçäkli bolýar. Bitenden soň merkezinde çekilen (ýyldyz görnüşli), gyrasy bolsa tekiz tyg yzyny emele getirýändir.
Düwünler (gummalar) esasan injikde we bilekde ýerleşýändir. Olar köplenç burnuň, bokurdagyň, diliň nemli örtüginde döräp, aşakdaky dokumalara hem ýaýrap bilýärler. Ýaýrama netijesinde, näsagyň sesi üýtgeýär, ýuwdunmada, dem almada kynçylyklar döreýär. Burun germewiniň süňkli böleginiň dargamagy netijesinde, onuň görnüşi üýtgäp, eýer görnüşi ýadyňa salýar. Deriniň we nemli örtükleriň şikeslenmesinden başga-da dürli agzalaryň: beýniniň (beterleýän yzmaz ýagdaýy), oňurga ýiliginiň, uly gan damarlarynyň, bogunlaryň we myşsalaryň köpsanly üýtgemeleri ýüze çykýar.
Merezýel keselini kliniki alamatlar boýunça hem anyklamak bolýar, ýöne güman etmäni takyklamak üçin serologiki reaksiýalaryň toplumy geçirilýär (agglýutinasiýa, presipitasiýa, immu-nofluoressensiýa reaksiýalary).
Merezýel keseliniň bejergisini wenerolog-lukmanlary, adamynyň ýaşyna, keseliň görnüşine, geçiş ýagdaýya, gapdallaýyn bar bolan başga keselleri göz öňüne tutup belleýändir. Bejergi saglygy goraýyş ministrliginiň gollanmalaryna esaslanyp berilýändir.
Antibiotiklerden penisilliniň, bisillin-3 we bisillin-5, eritromisin giňden ulanylýar. Köplenç olar wismutyň dermanlary bilen (biýohinol, bismowerol) utgaşykda ulanylýar. Ondan başga-da, umumy gurplandyryjy we bedeniň kesellere durnuklylygyny ýokarlandyryjy serişdeleri hem belleýärler. Dermanlaryň mukdary, bejerginiň dowamlylygy, keseliň döwrüne, geçişine baglylykda bellenilýär. Näsag bejergini başlanda wenerologiki keselhana ýerleşdirilýändir.
Bejergi tamamlanandan soň, näsag uzak wagt (1 ýyldan 5 ýyla çenli) gözegçilikde bolup, doly barlagdan soň hasapdan çykarylýandyr. Merezýel keseliniň öňüni almakda jemgyýetçilik we hususy çäreler toplumy geçirilýändir.
Jemgyýetçilik çärelerine aşakdakylar degişlidir:
- Merezýel we başga jynsy gatnaşygy arkaly geçýän keseller bilen kesellän näsaglary hasaba almak;
- Merezýel keseliniň hemme görnüşleri bilen kesellän näsaglara, kesel anyklanylandan bir gije- gündiziň dowamynda bejergini başlamak;
- Merezýelli keselli bilen ýakyn gatnaşykda bolan adamlara barlag çärelerini geçirmek;
- Töwekgelçilik toparlaryna girýänleriniň (tertipsiz jynsy gatnaşykda bolýan aýallar, gomoseksualistler, neşekeşler, belli ýaşaýyş ýeri bolmadyk adamlar) arasynda merezýeli anyklamak üçin barlaglar geçirmek;
- Çagalar we jemgyýetçilik iýmiti taýynlaýan edaralaryň işgärleriniň arasynda öňüni alyş barlag çärelerini geçirmek;
- Hemme keselhanalarda bejergi alýan näsaglara we hemme göwrelilere anyklaýyş serologiki barlaglary geçirmek;
- Hemme donorlary merezýel keseline barlamak;
- Bejergi tamamlanyp, hasapdan çykýança, hemme näsaglary berk gözegçilikde saklamak;
- Ilat arasynda weneriki keselleriň öňüni alyş çäreleri barada wagyz-nesihat işleriniň hilini gowulandyrmak.
Hususy öňüni alyş çäreleri aşakdakylardan ybarat bolup biler:
- Tertipsiz jynsy gatnaşyklardan gaça durmak;
- Keselleriň öňüni alyş çäresi höküminde prezerwatiwleri ulanmak;
- Duýdansyz jynsy gatnaşykdan soň, birinji sagatlarda jyns agzalaryny antiseptikler bilen (0,05%-li hlorgeksidiniň ergini, 0,01%-li miramistiniň ergini ýa-da 1:1000 gatnaşykda sulemanyň ergini) arassalamak. Belläp geçilen serişdeler bilen hususy öňüni alyş çärelerini geçirmeklik, deri-weneriki keselhanalarda hem-de bejeriş-öňüni alyş edaralarynyň deri-wenerologiýa bölümlerinde we otaglarynda amala aşyrylýandyr.


text:
Sudan
Sudan (arap. السودان, iňl. Sudan), doly ady — Sudan Respublikasy (arap. جمهورية السودان, iňl. Republic of Sudan) — Demirgazyk-Gündogar Afrikada döwlet, Günorta Sudan garaşsyzlygyny alýança iň iri afrika döwletidi. Ol demirgazykda Müsür, demirgazyk-günbatarda Liwiýa, günbatarda Çad, günorta-günbatarda Merkezi Afrika Respublikasy, günortada Günorta Sudan, gündogarda bolsa Eritreýa we Efiopiýa bilen araçäkleşýär. Demirgazyk-gündogarda kenarlaryny Gyzyl deňziň suwlary ýuwýar.
Paýtagty — Hartum şäheri.


text:
Aşgabat, 7-nji fewral, (TDH). Şu gün türkmen paýtagtynda Türkmenistanda Eýran Yslam Respublikasynyň Medeniýet günleriniň açylyş dabarasy boldy. Däbe öwrülen bu çäre Eýran Yslam Respublikasynyň Aşgabatdaky ilçihanasynyň Medeniýet merkezi we ýurdumyzyň Medeniýet ministrligi tarapyndan guraldy.Dowamyny okamak: Türkmenistanda Eýranyň Medeniýet günleri açyldy
Albukerke, 6-njy dekabr (TDH). Şu gün ABŞ-nyň Nýu-Meksiko ştatynyň iri şäherleriniň biri, Aşgabadyň doganlaşan şäheri Albukerkede Türkmenistanyň ABŞ-daky Medeniýet günleriniň dabaraly ýapylyşy boldy.Dowamyny okamak: Türkmenistanyň ABŞ-daky Medeniýet günleri tamamlandy
Waşington, 3-nji dekabr (TDH). Şu gün Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň paýtagtynda Türkmenistanyň Medeniýet günleri dowam etdi. Düýn Ronald Reýgan adyndaky Halkara merkezinde forumyň açylyş dabarasy boldy hem-de amerikan märekesinde uly gyzyklanma döreden çäreleriň toplumy geçirildi. Dowamyny okamak: Waşington türkmen medeniýetiniň wekillerine el çarpýar
Waşington, 2-nji dekabr (TDH). Şu gün Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň paýtagtynda Türkmenistanyň Medeniýet günleri açyldy. Bu medeni çärä gatnaşmak üçin hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň tabşyrygy boýunça ýurdumyzyň wekiliýeti ABŞ-a ugradyldy. Ol bir hepdäniň dowamynda Waşingtonda, Nýu-Ýorkda we Albukerkde — Aşgabadyň doganlaşan şäherinde geçiriler. Şol wekiliýete medeniýet we sungat işgärleri, alymlar, döredijilik ýokary okuw mekdepleriniň mugallymlary we talyplary, žurnalistler girdi.Dowamyny okamak: Ummanyň üsti bilen görüşmek ýa-da ABŞ-da türkmen medeniýetiniň baýramçylygy


text:
Indeterminizm
INDETERMINIZM (lat. In-sözün öňünden gosulyp, ýoklygy aňladýar we determinizm-sebäplik arabaglanşygynyň obyektiwligini (ontologik I.) ýa-da ylymda sebäplilik jähtden düşündirişiň akyl ýetiriş gymmatyny (metodologik I.) inkär edýän filosofik taglymat we metodolik poesiýa. Adamyň erk-işleginiň şertlenilenligi, adamyň öz eden etmişleri üçin jogapkärçiligi badaky problemalar boýunça I. we beterminizm (seret) biri-birine garşy durýan konsepsiýa hökmünde öne çykýar. I. erk-islege awtonom güýç hökmünde öne çykýar. I. erk-islege awtonom güýç hökmünde garaýar hem-de sebäplilik prinsipleri adamyň özüni alyp barşyny düşüňdirmekde ulanyp bolmaz diýip tassyklaýar, determinism tarapdarlaryny fantalizme aýyplaýar. Emma weli “Dterminizmin fatalizmi nazarda tutýanlyg-a beýlede dursun., gaýtam ol paýhasly hereket etmek üçin esas berýär “ (Lenin B.I. Eserler, 4 neşirden terjime, 1 tom, 463 sah.). Häzirki zaman burjuaz filasofiýasynda I-iň dürli formalary ýaýrandyr. Mysal üçin, Badenin neokantçylyk mekdebi determinizm prinsipini diňe tebigat hakyndaky ylym bilen çäklendirýän we onuň “ruh hakyndaky ylymlar” barada ulanylmagyny inkär edýärdi. Neopozitiwizm pragmatism we personalizm dterminizmi diňe logiki sfera bilen çäklendirmäge synansýarlar. Häzirki zaman kwant fizikasynyň ösmegi netijesinde I. we determinzm aýratyn-da aktual problema öwrüldi, determinism aýratyn-da aktual problema öwrüldi. Klassyky determinism prinsiplerinin mikrodunýade bolup geçýän proseslere häsiýetlendirme bermek üçin ýaramaýanlygy belli edildi. Şoňa göräde kwant teoriýasynyň esasy kanunlayny I. we agnostizm ruhunda düşündirjek bolup synanşylyp başlandy elektronyň erkin hereketi hakyndaky ek-tuk mikrohoadasynyn teologik güýçler arkaly dolandyrylýanlygy hakyndaky ideýalar I-iň ýüze çykmasydyr. Dialektiki materalizm I-I inkar etmek bilen bilelikde, determinz hakynda dowam edip gelen ozalky mehanistik düşünjeleriň ýeterlik däldigini görkezýän hem-de häzirki zaman tebigat5 we jemgyýetçilik ylymlarynyň gazanan üstünlikleri esasynda determinz hakynda täze, jemlenen düşünjäni formirleýar


text:
Abhaziýa
Abhaziýa (Abhazça Аҧсны Аҳәынҭқарра - Apeny "Mähriban ýurt").
Umumy maglumaty[üýtget]
Gruziýanyň içine girýän awtonom döwlet. Ol 1921-nji ýylyň Aprel aýynyň 4-ünde döredilýär. Meýdany 8,6 müň km² Ilaty 250,000 . Abhaziýanyň içine 6 welaýat, 6 şäher, 3 şäherçe girýär. Paýtagty Suhumi şäheri.
Tebigaty[üýtget]
Abhaziýa Kawkazlaryň demirgazyk-günbatarynda ýerleşýär, günorta-günbatar tarapy Gara deňze ýanaşýar. Abhaziýanyň gözel tebigaty bar. Abhaziýanyň teritoriýasynyň köp bölegi daglyk bolup, onda Gagra, Bzyb, Abhaziýa we beýleki dag gerişleri hem-de Kolhida pesligi bar. Ýanwar aýynda ortaça temperaturasy +4-7, daglarda +2dan -2 ýetýär. Gorkut aýynda +22-24, daglarda +18-16. Esasy derýalary - Kodori, Bzyb, Gumista. Kölleri Risa we Amtkeldir. Abhaziýada ösümlikleriň 2000 görnüşi bar. Onuň ähli meýdanynyň 55%-inden gowragyny tokaýlar tutýar. Derýalarynda we köllerinde dürli balyklar bar. Abhaziýada Risa, Gumista, Pisunda goraghanalary ýerleşýär.
Ilaty[üýtget]
Abhaziýada 10-dan gowrak halk bolup, jemi 250,000 adam ýaşaýar. Ol ýerde abhazlar, gruzinler, ruslar, ermeniler, ukraýinler, estonlar, ýewreýler, grekler, beloruslar we başgalary ýaşaýarlar. Esasy şäherleri - Suhumi, Tkwarçeli, Gagra, Oçamçira, Gudauta, Gali.
Taryhy[üýtget]
Arheologik gazyp-agtaryşlar netijesinde paleolit döwründe-de Abhaziýanyň teritoriýasynda adam ýaşandygy, bizin eramyzdan öň 3-2 müňýyllygyň II ýarymynda ol ýerde ekerançylygyň, maldarçylygyň bolandygy, misden, bürünçden, demirden peýdalanylandygy mälim boldy. 10. asyryň II ýarymynda Abhaziýa Gruziýanyň içine girýär. 16. asyryň II ýarymynda Abhaziýa, şeýle hem Günbatar Gruziýa tutuşlygyna Türkiýäniň golastyna geçýär. Abhaziýa halky türklere garşy ýaragly gozgalaňlar bilen (1725, 1728, 1733, 1771, 1806 we başgalary) jogap beripdir. Abhaziýa 1810 ýylda resmi suratda Russiýa birikdirilýär. 1870 ýylda Abhaziýada kropornoýçylyk düzgüni ýatyrylýar. 1918 ýylyň Nowruz aýynda bolşewikleriň ýolbaşçylygynda Abhaziýanyň zähmetkeş köpçüligi ýaragly gozgalaň turuzýar we Gusbansoltan aýynyň 8-nde Suhumini eýeleýärler. Ol ýerde Sowet häkimiýeti jar edilýär. Emma gazaply söweşlerden soň Suhumi ýene-de (Magtymguly aýynyň 17-nde) kontrrewulusiýaçylaryň eline geçýär. 1921 ýylyň Baýdak-Nowruz aýlarynda Abhaziýanyň zähmetkeşleri ähli Gruziýanyň zähmetkeşleri bilen bilelikde, Gyzyl Goşunyň goldamagynda ýaragly gozgalaň turuzýarlar. 1921 ýylyň Aprel aýynyň 4-nde Suhumi ýene-de Sowetleriň eline geçýär we ol ýerde Sowet häkimiýeti yglan edilýär. 1921 ýylyň Maý aýynda Gruziýa Rewkomy Abhaziýa ASSR(Awtonom Sowet Sosialistik Respublikasy)-nyň özbaşdaklygy hakynda deklarasiýa çap edýär. 1921 ýylyň Bitaraplyk aýynyň 16-nda Abhaziýa Gruziýa SSR-niň içine girýär. 1922 ýylyň Noýabr aýynyň 13-nde bolsa Abhaziýa Gruziýanyň bir bölegi hökmünde bolýar. 1925 ýylyň Aprel aýynyň 1-nde Abhaziýanyň birinji Konstitusiýasy kabul edilýär. Abhaziýa 1931 ýylyň Fewral aýynda awtonom respublika hukugy bilen Gruziýa SSR-niň içine girýär.
Ykdysadyýet[üýtget]
Russiýa Abhaziýa ykdysadyýetine köp mukdarda kömek edýär. Pul birligi bolsa Rus Rubly
Halk Hojalygy[üýtget]
Abhaziýada gön-aýakgap, tikin fabrikleri, agaç işläp bejerýän, metal işleýän, pribor gurluşyk senagaty kärhanalary bar. Oba Hojalygynyň esasy pudagy çaýçylyk, temmäkiçilik, sitrus baglaryny ösdürmek, üzümçilik, miweçilik, gök ekerançylyk hem-de maldarçylykdyr.


text:
Türkmenistanyò Tebigaty goramak ministrligi hakynda
Türkmenistanyò goraghanalary Türkmenistanyò milli buısanjydyr, olarda ıurduò ösümlik we haıwanat dünıäsiniò esasy genefondy jemlenendir. Olar haıwanat, ösümlik dünıäsini goramak, dikeltmek, ºeıle hem öz öòünde goıulan wezipeleri durmuºa geçirmek üçin amaly maslahatlary iºläp taııarlamak maksady bilen ylmy-barlag we synag iºlerini geçirmek üçin Türkmenistanyò Prezidentiniò ıörite kararynyò esasynda guralıar.
Häzirki wagtda Türkmenistanda dürli ekologik we landºaft ºertleri bolan goraghanalaryò 8-si iºleıär. Goraghanalaryò umumy meıdany 820024 ga-dyr, ºeıle hem ıurtda umumy meıdany 1061206 ga bolan çäkli goraghanalaryò 14-si, tebigy ıadygärligiò 2-si (2020 ga) bolup, olar tutuº ıurduò umumy meıdanynyò 4%-e golaıyny düzıär.
Döwlet goraghanalarynyò iºi Türkmenistanyò Tebigaty goramak ministrliginiò iºgärleri tarapyndan iºlenip taııarlanan Türkmenistanyò ºu aºakdaky kanunçylyk namalaryna laıyklykda we olaryò esasynda guralıar:
1.Tebigaty goramak hakynda, 1991 ı.
2.Döwlet tarapyndan aıratyn goralıan tebigy territoriıalar hakynda, 1992 ı.
3.Ösümlik dünıäsini goramak we rejeli peıdalanmak hakynda, 1993 ı.
4.Haıwanat dünıäsini goramak we rejeli peıdalanmak hakynda, 1997 ı.
5.Aw awlamak we awçylyk hojalygyny ıöretmek hakynda, 1998 ı.
6.Türkmenistanyò Tebigaty goramak ministrligi hakynda 2000-nji ıylyò Ruhnama aıynyò 8-indäki ¹ 4830 Düzgünnama.
7.Döwlet goraghanalary hakynda Birnusgaly Düzgünnama, Türkmenistanyò Prezidentiniò 1995-nji ıylyò Bitaraplyk aıynyò 15-indäki ¹ PB-1137 Karary bilen tassyklanyldy.
8.Döwlet goraghanalarynyò gorag zolaklary hakynda Birnusgaly Düzgünnama, Türkmenistanyò Prezidentiniò 1995-nji ıylyò Bitaraplyk aıynyò 15-indäki ¹ PB-1137 Karary bilen tassyklanyldy.
9.Döwlet tebigy ıadygärlikler hakynda Birnusgaly Düzgünnama, Türkmenistanyò Prezidentiniò 1995-nji ıylyò Bitaraplyk aıynyò 15-indäki ¹ PB-1137 Karary bilen tassyklanyldy.
10.Türkmenistanyò haıwanlarynyò we ösümlikleriniò seırek we ıitip barıan görnüºleriniò döwlet tarapyndan köpeldilıän ıerleri hakynda Birnusgaly Düzgünnama, Türkmenistanyò Prezidentiniò 1995-nji ıylyò Bitaraplyk aıynyò 15-indäki ¹ PB-1137 Karary bilen tassyklanyldy.
11.Türkmenistanyò Gyzyl kitaby hakynda Düzgünnama, Türkmenistanyò Prezidentiniò 1997-nji ıylyò Nowruz aıynyò 25-indäki ¹ 3066 Karary bilen tassyklanyldy.
12.Türkmenistanyò Gyzyl kitabynyò 2-nji neºiri 2 jiltde 1999 ı.
Türkmenistanyò döwlet goraghanalarynyò ählisi ıurduò biologik dürlüligini aıap saklamagyò esasy ıerleridir we BMG-niò biologik dürlüligi aıap saklamak hakyndaky Konwensiıasyna laıyklykda pugta goralmaga degiºlidir.
Döwlet goraghanalarynyò iºinde ºu aºakdaky bölümler bardyr:
I.Türkmenistanyò döwlet goraghanalarynyò ylmy-barlag iºlerini amala aºyrmak, Türkmenistanyò tebigy sebitleriniò ekoulgamlaryny aıap saklamak we dikeltmek, oòa ºu aºakdakylar girıär:
1.Türkmenistanyò döwlet goraghanalary tarapyndan tebigy sebitleriò ekoulgamlarynyò ıagdaıyna gözegçilik etmek.
2.Tebigatyò ıylıazgylarynyò her ıylky jiltlerini we barlaglaryò netijeleri boıunça beıleki ylmy materiallary taııarlamak (Tebigatyò ıylıazgylaryny çykarmak; goraghanalaryò iºgärleriniò ylmy iºlerini neºir etmek).
3.Goraghanalaryò florasyny we faunasyny tükellemek (sanyny hasaba almak).
4.Goraghanalaryò florasynyò we faunasynyò maglumatlar bankyny döretmek we soòra degiºli maglumatlar bankyna zerur goºmaçalary girizmek.
II.Tebigatyò goralyºyna we tebigy baılyklaryò peıdalanylyºyna döwlet gözegçiligini amala aºyrmak.
Tebigaty goraıyº kanunçylygynyò talaplarynyò ähli ministrlikler, pudaklaıyn dolandyryº edaralary tarapyndan berjaı ediliºine gözegçilik etmek maksady bilen (tebigaty goraıyº kanunçylygynyò, tebigy baılyklary rejeli peıdalanmak boıunça beıleki kadalaryò we düzgünleriò bozulmalarynyò öòüni almak we ıüze çykarmak) tebigaty goraıyº reıdlerini geçirmek (ºol sanda Türkmenistanyò bütin çäginde hukuk goraıjy edaralar, serhet gullugy bilen bilelikde).
III.Aıratyn goralıan tebigy ıerlerde (AGTİ) biotehniki çäreleri geçirmek:
1.Haıwanlaryò we ösümlikleriò seırek we aıratyn gymmatly görnüºlerini erksiz köpeltmek, ºol sanda Türkmenistanyò döwlet goraghanalarynda köpeltmek boıunça köpeldilıän ıerleri döretmek.
2.Haıwanlaryò seırek görnüºleriniò sanyny anyklamak we olary goramak hem-de köpeltmek boıunça zerur çäreleri görmek üçin, olaryò ıerüsti we awiahasaplaryny geçirmek (gulanlar, aıraklar, burma ºahly teke, suw-batga guºlary gyzylinjik, gotanlar, guwlar we baºgalar).
3.İangyna garºy çäreleri geçirmek (minerallaºdyrylan zolaklary geçirmek, ıangyna garºy maksatly ıollary geçirmek, gözegçilik diòlerini oturtmak, suw üçin gaplary (howuzlary) oturtmak).
4.Ot-iımleri taııarlamak we ıylyò amatsyz döwürlerinde haıwanlary iımitlendirmek.
5.Mallar üçin emeli güzerleri döretmek.
Tebigaty goraıyº kanunçylygyny kämilleºdirmek, ıöriteleºdirilen kadrlary taııarlamak, ekologik-aò bilim iºi, jemgyıetçilik tebigaty goraıyº guramalary we halkara gaznalar bilen aragatnaºyk.
IV.Soòra tebigata çykarmak bilen köpeldilıän ıerlerde haıwanlaryò we ösümlikleriò seırek we aıratyn gymmatly görnüºlerini köpeltmek we ösdürip ıetiºdirmek boıunça kadalaºdyryjy namalary we maslahatlary iºläp taııarlamak.
a)köpeldilıän ıerlerde saklanıan haıwanlar we guºlar üçin azyk ölçeglerini iºläp taııarlamak, olary köpeltmek we ıerleºdirmek üçin gollanmalary iºläp taııarlamak.
V.Türkmenistanyò tebigaty, goraghanalary we Türkmenistanyò beıleki tebigy gözel ıerleri hakynda ekologiıa-wagyz ediji materiallary we edebiıatlary bukletleri, broºıuralary, ºekilli materiallary, ºol sanda Tebigat urnalyny we Ekspress-maglumat aılyk bıulletenini çykarmak.
VI.Türkmenistanyò goraghanalarynyò gorag zolaklarynda ekologik ugurlary iºläp taııarlamak.
VII.Biodürlüligiò meseleleri boıunça kiçi grantlary almak.
Geljekde - Türkmenistany 2010-njy ıyla çenli döwür üçin durmuº-ykdysady özgertmeleriniò Baº ugruna we daºky gurºawy goramak barada hereketleriò milli meıilnamasyna (DGGHMM) giren, Türkmenistanyò Tebigaty goramak ministrliginiò öòünde durıan meseleleri çözmek üçin ºu aºakdaky ıaly meseleler beıan edildi:
1.Goraghanalaryò täze ıerlerini döretmek we bar bolan ıerlerini giòeltmek.
2.Biodürlüligi aıap saklamagyò esasy meseleleri boıunça ylmy maglumatlar bankynyò ıygnalyºyny doly kompıuterleºdirmek.
3.Türkmenistanyò aıry-aıry Konwensiıalara goºulmak mümkinçiligi we maksadalaıyklygy hakyndaky meselelere garamak.
4.İakyn we uzak daºary ıurtlarda ıöriteleºdirilen kadrlary taııarlamagyò we gaıtadan taııarlamagyò meselelerini çözmek.
5.Halkara gaznalary bilen bilelikde taslamalara gatnaºmak we taııarlamak boıunça iºe goraghanalary iºjeò çekmek.
6.Tebigaty goramak çygryndaky täze kanunçylyk we kadalaºdyryjy namalary iºläp taııarlamaga gatnaºmak.
7.Ösüp gelıän ıaº nesli we döwletiò bütin ilatyny ekologik aò-bilim boıunça iºi düıpli gowulandyrmak.
8.Döwlet goraghanalarynyò gorag gulluklarynyò we olaryò ylmy bölümleriniò maddy-tehniki ıagdaıyny çözmek.
9.Täze haıwanat bagy hemmeler üçin wezipe.
10.Özara gatnaºyk: Balyk inspeksiıasy, «Gök Guºak» we jemgyıetçilik guramalary ABTJ, TGTJ, ºeıle hem güıç ulanyjy gurluºlar, olar bilen 2005-2010-njy ıyllaryò döwri üçin toplumlaıyn çäreleriò bilelikdäki Meıilnamalarynyò esasynda iº alnyp barylıar.
1. Repetek döwlet biosfera goraghanasy
Döredilen ıyly 1927 ı.
Tutıan meıdany 34600 ga, häzirki zaman serhetlerinde 1952-nji ıyldan bäri hereket edıär.
Döretmegiò maksady onuò düzüm bölekleriniò ählisiniò jemi bilen onuò çäkleriniò adaty we täsin landºaftlaryny tebigy ıagdaıda saklamak.
Goraghanada ösümlikleriò endemik görnüºleriniò 125-si, ösdürip ıetiºdirilıän agaçlaryò we gyrymsy agaçlaryò 18 görnüºi hem-de baºga ıerleden getirilip, goralıan ıere mahsus bolmadyk görnüºleriò 59-sy ösıär.
Ösümliklerden: gara we ak sazak, çerkez, borjak, sözen, gyzylgozalak, arpagan, süsüle we baºgalar.
Faunasynda süıdemdirijileriò 20 görnüºi bardyr: boz syçan, towºan, alaògyrt, alajagözen, möjek, ºagal, tegmilli piºik, gum piºigi, garagulak, tilki, keıik, oklukirpi we baºgalar.
Süırenijileriò 22 görnüºi: tegelek kelleliler, suwulganlar, çäge asy, çal zemzen, ok ıylan we baºgalar.
2. Hazar döwlet goraghanasy
Döredilen ıyly 1932 ı.
Tutıan meıdany 262037, olardan 195247 ga suw ıalpaklygy.
Döretmegiò maksady: Hazar deòziniò tebigy toplumlaryny, guºlaryò suwda ıüzüji we beıleki gymmatly we seırek görnüºleriniò höwürtgeleıän ıerlerini, uçup geçiºindäki dynç alºyny we gyºlaıºyny goramak we toplumlaıyn öwrenmek. Bu ıere her ıyl guºlaryò jynslarynyò 300 müòe golaıy gyºlamaga uçup gelıärler. Guºlaryò 280-e golaı görnüºi, balyklaryò 35 görnüºi, süırenijileriò 30 görnüºi, süıdemdirijileriò 20 görnüºi duº gelıär. Haıwanat dünıäsiniò wekilleriniò itaıy, gyzyl we buıraly gotanlar, adaty gyzylinjik, gyzgy, turaç, çal zemzen we baºgalar ıaly köp görnüºleri Türkmenistanyò we Tebigaty we tebigy baılyklary Goramagyò Halkara Bileleºiginiò (TBGHB) Gyzyl kitaplaryna goºuldy.
Ösümlikleriò seırek we endemik görnüºleriniò 75-e golaı görnüºi ösıär:
Raddeniò buzeıasy, süıji buıan, türkmen astragaly, çägemik, türkmen seudegi, Litwinowyò aºygoty we baºgalar.
Goraghananyò ygtyıarynda çäkli goraghana bolup, ol 1990-njy ıylda döredilip, Hazar deòzindäki Ogurjaly adasynda ıerleºıär. Tutıan meıdany 7000 ga.
Döretmegiò maksady keıikleri ıarym erkin saklamak we olaryò baº sanyny köpeltmek.
3. Bathyz döwlet goraghanasy
Döredilen ıyly 1941 ı.
Tutıan meıdany 87680 ga.
Döretmegiò maksady Bathyzyò ekoulgamyny toplumlaıyn öwrenmek we gulanyò, dag tekesiniò, keıigiò sanyny dikeltmek we pisse jeòòelliklerini öwrenmek we dikeltmek.
Goraghananyò çäginde süıdemdirijileriò 40-dan gowrak görnüºi, guºlaryò 300-e golaı görnüºi, süıdemdirijileriò 30 görnüºi: aıraklar, keıikler, zolakly syrtlan, garagulak, dag piºigi, alaja gaplaò, gulan, ıylançy gyrgy, bürgüt, algyr laçyn, owgan litorinhi, garabaº ıylan, ortaaziıa kepjebaºy we Türkmenistanyò hem-de TBGHB-niò Gyzyl kitaplaryna girizilen baºgalar duº gelıär.
Goraghananyò çäginde ösümlikleriò 1000-e golaı görnüºi, olardan seırek we endemik görnüºleriniò 300-den gowrak görnüºi: guºgy çigildemi, owgan injiri, arian kyrkbogny, Oºuò pteropirumy, bathyz pissesi, maıda gülli gimnarena we Türkmenistanyò Gyzyl kitabyna goºulan baºgalar ösıär.
Goraghananyò ygtyıarynda çäkli goraghanalaryò 3-si durıar:
1.Çemenebit (1956 ı.) 12000 ga gulanlaryò suw içıän ıeri.
2.Gyzyljar (1956 ı.) 30000 ga haıwanlaryò gulunlaıan we guzlaıan ıeri.
3.Pulhatyn (1956 ı.) 15000 ga haıwanlaryò suw içıän ıeri.
İokarda agzalan çäkli goraghanalar gulanyò suw içıän ıerini we tomusky öri meıdanlaryny, bütin tebigy toplumy goramak we pisse tokaılaryny, ºeıle hem haıwanlaryò seırek görnüºlerini dikeltmek maksady bilen döredildi.
4. Köpetdag döwlet goraghanasy
Döredilen ıyly 1976 ı.
Tutıan meıdany 49793 ga.
Döretmegiò maksady Merkezi Köpetdagyò tutuº tebigy toplumyny goramak. Ösümlikleriò seırek we endemik görnüºleriniò 70 görnüºi duº gelıär, arçalar we toprak goraıjy maksatly beıleki gymmatly agaçlar saklanyp galypdyr. Wawilowyò sogany, Miheliniò çigildemi, Wilsonyò çigildemi, Atabaıewiò haramçybygy, Kossinskiniò dionisiıasy we baºgalar ıaly ösümlikleriò käbir görnüºleri Türkmenistanyò Gyzyl kitabyna girizildi.
Haıwanlaryò seırek görnüºlerinden: aırak, umga, alaja gaplaò, orta aziıa kepjebaºy, göklors, ütelgi, sterh ıa-da ak durna, toklutaı, dagıorga, Eıran piºikgöz ıylany, adaty galkanburun we baºgalar.
Goraghananyò ygtyıarynda çäkli goraghanalaryò 2-si durıar.
Olary döretmegiò maksady Merkezi Köpetdagyò tutuº tebigy toplumyny öwrenmek, aıap saklamak, uçup göçıän guºlar üçin zerur ıaºaıyº we dynç alyº ºertlerini üpjün etmek, haıwanlaryò, hususan-da gulanyò seırek we gymmatly görnüºleriniò görnüº düzümini dikeltmek:
1.Mäne-Çäçe (1976 ı.) 60000 ga
2.Guryhowdan (1976 ı.) 15000 ga
Goraghananyò ygtyıarynda tebigy ıadygärlikleriò 2-si bar:
1.Garaıolçy 20 ga
2.Çarlyk 2000 ga
5. Sünt-Hasardag döwlet goraghanasy
Döredilen ıyly 1978 ı.
Tutıan meıdany 26461 ga.
Döretmegiò maksady Günbatar Köpetdagyò ekoulgamlaryny, olaryò düzüm bölekleriniò ähli jemi bilen ıanaºyk tekiz ıerleri aıap saklamak we dikeltmek we bu sebitiò tebigatyny goramagyò ylmy esaslaryny iºläp taııarlamalar.
Haıwanat dünıäsiniò wekillerinden ºulardyr: aırak, umga, sülgün, dagıorga, alaja gaplaò, gunduz, bezbeltek, guırugy tikenli as, kepjebaº, galkanburun we baºgalar.
Goraghananyò çäginde ösümlikleriò seırek we endemik görnüºleriniò 90-dan gowrak görnüºi ösıär: Raddeniò alwany, ıoldere listeiasy, Köpetdag ekipaktisi, maımyn orhisi, sarymtyl daktiloriza, grek rıabinasy, türkmen selmelegi we baºgalar.
Goraghananyò ygtyıarynda 1 çäkli goraghana bar:
1.Sünt-Hasardag çäkli goraghanasy (1990 ı.) 3800 ga, Magtymguly etrabynyò ilatynyò durmuºynyò durmuº-ykdysady ºertlerini gowulandyrmak maksady bilen goraghananyò Merkezi ıer böleginden bölünip alyndy.
6. Gaplaògyr döwlet goraghanasy
Döredilen ıyly 1979 ı.
Tutıan meıdany 282800 ga.
Döretmegiò maksady dag tekesini, itaıyny we haıwanlaryò we guºlaryò beıleki seırek we gymmatly görnüºlerini: ıylançy gyrgyny, ak durnany (uçup geçende) aıap saklamak we sanyny dikeltmek, ºeıle hem göçüp-gonıan saıgagyò ıaºamagy üçin amatly ºertleri döretmek. Ösümlikleriò seırek we endemiki görnüºleriniò 60-a golaı görnüºi ösıär: hywa ºorasy, türkmen çigildemi, türkmen peºmegi, Antoninanyò kaºparoty, Kareliniò sözeni, Lemanyò astragaly we baºgalar.
Goraghananyò ygtyıarynda çäkli goraghanalaryò 2-si bar:
1.Sarygamyº çäkli goraghanasy (1980 ı.) 551066 ga, kenarıaka toplumy, uçup geçıän suwda ıüzüji guºlary we keıikleriò guzlaıan ıerlerini goramak üçin döredildi.
2.ªasenem çäkli goraghanasy (1984 ı.) 169102 ga, döretmegiò maksady gulanlary köpeltmek we göçürip ıerleºdirmek.
7. Amyderıa döwlet goraghanasy
Döredilen ıyly 1982 ı.
Tutıan meıdany 49514 ga.
Döretmegiò maksady Amyderıanyò jülgesinde bozulan ekoulgamlary toplumlaıyn öwrenmek we dikeltmek hem-de buhar sugunyny goramak.
Haıwanlardan keıik, buhar suguny, itaıy, ekinçi ördek, gyrgy, balykçy bürgüt, sülgün, ıekegapan we baºgalar, balyklardan Türkmenistanyò Gyzyl kitabyna girizilen uly we kiçi amyderıa pilburun balyklary duºıar.
Ösümlikleriò seırek we ıitip barıan görnüºleriniò 20-ä golaı görnüºi ösıär, suw goraıjy we kenar berkidiji ähmiıeti bolan derıa boıundaky jeòòel tokaılary saklanyp galypdyr.
Goraghananyò ygtyıarynda 1 çäkli goraghana bar:
1.Kelif çäkli goraghanasy (1970 ı.) maksady tebigy toplumy goramak, uçup geçıän we suwda ıüzıän guºlaryò gyºlamagy üçin amatly ºertleri döretmek.
8. Köıtendag döwlet goraghanasy
Döredilen ıyly 1986 ı.
Tutıan meıdany 27139 ga.
Döretmegiò maksady Köıten daglarynyò we derıalaryò jülgeleriniò ıanaºyk bölekleriniò tebigy toplumyny öwrenmek, aıap saklamak we dikeltmek.
Haıwanlardan dag tekesi, geçigaplaò, bürgüt, kepjebaº, Türkmenistanda ıeke-täk burma ºahly tekäniò populıasiıasy we baºgalar duºıar. Süıdemdirijileriò jemi 20-den gowrak görnüºi, guºlaryò 70 görnüºi, süırenijileriò 9 görnüºi duº gelıär.
Florasy ösümlikleriò 1000-e golaı görnüºini öz içine alyp, olaryò 20-den gowrak görnüºi ºol ıeriò endemikleridir.
Köıten daglarynyò karst oıunyò ıerasty kölünde balyk ıaºap, ol dünıäde ıeke-täk Köıten ıalaòaç kör balygynyò populıasiıasydyr.
Goraghananyò ygtyıarynda çäkli goraghanalaryò 4-si bardyr:
1.Garlyk çäkli goraghanasy (1986 ı.) 40000 ga, täsin gowaklary we jansyz tebigatyò beıleki desgalaryny (mermer oniks) goramak, ösümlikleriò seırek we endemik görnüºlerini goramak, arçalyklary, köıten ıalaòaç kör balygyny aıap saklamak.
2.Hojapil çäkli goraghanasy (1986 ı.) 31635 ga, Gowurdak-Köıtendag tebigy toplumyny aıap saklamak we dikeltmek, ºeıle hem onuò umumy ekologik deòagramlylygyny saklamak.
3.Hojaburjybelent çäkli goraghanasy (1986 ı.) 17532 ga, pisse tokaılaryny aıap saklamak we dikeltmek, haıwanlaryò ıaºaıan ıerlerini goramak.
4.Hojagarawul çäkli goraghanasy (1999 ı.) 6011 ga, ösümlikleriò we haıwanlaryò gymmatly seırek we ıitip barıan görnüºlerini aıap saklamak we dikeltmek, ot örtüklerini, agaç we gyrymsy seırek tokaılary goramak we dikeltmek, dynç alyº-sagaldyº jülgeleri goramak we öwrenmek.


text:
Ene süýdi
Ene süýdi Çaga ömrüniň oňat başlanyp, bütin ömrüne sagdyn bolmagy üçin ene süýdi örän ähmiýetlidir. Ene süýdi körpe üçin tebigy we peýdalydyr. Onuň düzüminde körpäniň beden we akyl taýdan kadaly ösmegi üçin ýokumly maddalar bolup, ony hemmetaraplaýyn goraýandyr. Ýöne, gynansak-da, käbir tejribesiz eneler "bilimsireýän" adamlaryň gepine gidip, "süýdüm ýok" bahanasy bilen, bäbegi emdirmegi bes edýärler. Ýöne körpäni ene süýdi bilen emdirmeklik gaty wajyp bolansoň, bu babatda eliňden geleni aýamaly däldir. Lukmançylyk çeşmeleriň-de köpüsi ene süýdi bilen iýmitlendirmegi maslahat berýärler. Näme üçin? Geliň, munuň sebäplerine garap geçeliň. Ene süýdi bilen iýmitlendirme täze doglan çaga üçin iň oňat iýmit bolup, onuň immunitetini oňat berkidýär. Bäbekleriň agalaba bölegi üçin ene süýdi ilkinji 6 aýyň dowamynda iň gerekli iýmitdir. Eneleriň köpüsi öz çagasyny 6 aýdan soň hem emdirmegi dowam edip, oňa goşmaça iýmit berip başlaýarlar. Çaga emdirmek babatda öz lukmanyňyz ýa-da çagany emdirmekde tejribesi bolan eneler bilen maslahatlaşyň. Çaganyň ýygy-ýygydan emdirmek süýdüň göwse köp inmegine ýardam berýär. Göwrelilik we çaga dogrumdan soňky döwürde dogry iýmitlenmek hem süýdüň ýeterlik mukdarda bolmagyna ýardam berýär. Ine, aşakda hünärmenleriň berýän maslahatlaryny Siziň dykgatyňyza hödürleýäris. 1-nji maslahat. Eger çagaňyz doýmaýandyr öýdýän bolsaňyň, onuň bir gije-gündiziň dowamynda näçe gezek buşugýandygyny anyklaň (munuň üçin ony pampersiz saklamaly bolar). Çagaňyz 12 gezek buşukdymy? Diýmek onyň doýurmak üçin süýdüňiz ýeterlikdir. Eger ol aglaýanda-da, bu açlykdan däl-de, haýsydyr başga sebäbe görädir. Belki, onuň içi ýellenýändir. Çagaňyz 8-10 gezek buşukdymy? Onda süýdüňizi köpeltmegiň aladasyny etmeli. 6 gezek buşukdymy? Onda dogrudan-da, howsalanmaga esas bar – çagaňyz doýanok. Şeýle ýadgaýlarda çagany goşmaça iýmitlendirip başlamaly. Ýöne muny başlamazdan ozal hökman lukmanyňyz bilen maslahatlaşyň. Ene süýdi bilen iýmitlendirmegiň döwürleri Ene süýdi bilen iýmitlendirilýän döwürde enäniň süýdi çaga bedeniň talaplaryna laýyklykda üýtgeýär. Her enäniň süýdi özboluşly bolup, diňe onuň çagasynyň talaplaryna laýykdyr. Şonuň üçin-de, ene süýdüniň düzümi diňe emdirilme döwründe däl, eýsem her emdirilmede hem üýtgäp bilýändir. 2-nji maslahat. Eger çagaňyz haýal emýän bolsa, ony gyssamaň, goý, ol arkaýyn emsin. Çaga başda süýdüň birinji gelýän bölegini emýändir. Onuň 90%-mi suwdan ybarat bolup, beloga, minerallara, witaminlere we laktoza baýdyr. Ol bu tapgyrda öz suwsuzlygyny gandyrýar. Emdirilmäniň soňky tapgyrynda bolsa ol süýdüň ýaglara baý bölegini emýändir. Hut şu tapgyrda emilýän süýt çagany doýurýar. Çaga bedeniň kadaly ösmegi üçin, onuň ilkinji we soňky tapgyrlardaky süýdi emmegi juda wajypdyr. Bäbegi emdirmeklik şu aşakdaky tapgyrlara bölünýär: Owuz süýdüniň inýän döwri adatça dogrumdan soňky ilkinji 3-4 günüň dowamynda bolup geçýär. Şu döwürde ene süýt mäzleriniň süýtden dolmasyny duýmaýar. Owuz süýdi örän az mukdarda emele gelse-de, ol çagany doýurmak üçin ýeterlikdir. Ene süýdüniň emele gelmesi indiki 6-8 hepdäniň dowamynda amala aşýar. Dogrumdan soň 3-5-nji günler aralygynda enede "geçiş döwrüniň" süýdi emele gelip, ol 10-15 günden "kämil" süýde öwrülýär. Bu döwrüň uzynlygy her bir ene üçin özboluşly bolup, ene süýdi çagasynyň bedeniniň talaplaryna laýyklykda özgerýändir. Bu döwüde enäniň göwüsleri süýtden dolup, käwagt agramdan ýaňa agyryp- da bilýär. 3-nji maslahat. Eger çaga gyşyna ýa- da möwsümleriň çalyşýan döwründe doglan bolsa, göwüsleriňizi ýyly saklaň. 4-nji maslahat. Göwüsleriňizde durgunlyk ýagdaýy emele gelmez ýaly, her emdirilmede çagany iki göwüsden gezekli-gezegine emdirmeli. Ene süýdüniň emele gelmesiniň kämil döwri süýdüň doly emele gelip başlan döwri hasaplanýar. Bu döwürde çaganyň iýmitine goşmaça naharlar goşulyp, süýdiň emele gelmesi kem- kemden azalýar. Bu döwrüň dowamlylygy çaganyň näçeä wagt emdirilýändigine bagly bolýar. Bu döwürde göwüsleriň süýtden "dyňzap" durmasy ýaly duýgular aýrylýar, ol ýumşak bolsa-da, olardaky süýdüň mukdary azalmaýar. Tersine, çaga näçe köp emse, süýdüň mukdary şonça-da köpelýär. 5-nji maslahat. Göwüsleriň "boşan ýaly" bolup durmasy enäni howsala salýar. Şonuň üçin-de ol çagasy doýmaýandyr öýdüp, ony haýdan-haý goşmaça naharlar bilen iýmitlendirmäge başlaýar. Hakykatda welin, eger ene dogry iýmitlenýän bolsa, onuň süýdi çagasy üçin ýeterlikdir. Ene süýdüniň emele gelmesiniň azalma döwri çagany süýtden aýyrma döwründen başlanýar. Emdirmegiň düzgünleri:Çaganyň dünýä inen pursatyndan başlap, onuň iýmit siňdiriş ulgamy uýgunlaşmanyň birnäçe tapgyryndan geçýändir. Şu pursata çenli çaga agyzdan iýmitlenmän, enesiniň ganyndaky ýokumly maddalar bilen iýmitlenýärdi. Agyzdan iýmitlenip başlan döwründe çaganyň içegesinde mikroflora emele gelip, ol ulularyňkydan düýpli tapawutlanýandyr. Şonuň üçin-de, çaga ömrüniň ilkinji 6 aýynda diňe ene süýdi bilen iýmitlendirilmelidir. Çaga 6 aý dolýança, oňa goşmaça iýmit bermek gadagandyr. Çaga 6 aý bolandan soň, onuň iýmitlenmesine goşmaça iýmitleri goşmak bolýar. Ýöne muny başlamazdan ozal hökman çaga lukmany bilen maslahatlaşyň. Ene süýdi bilen iýmitlendirmegiň düzgünlerini hemme ENELER bilip, ony berjaý etmelidir: 1. Çaga doglandan soň ilkinji sagatlaryň dowamynda emdirilmelidir. Ilkinji emdirilme çaga üçin-de, ene üçin-de örän wajypdyr. Çaga immunitet we alyş-çalyş işi üçin şeýle wajyp bolan owuz süýdüni emýändir. Owuz süýdi leýkositlere, goraýjy bedenjiklere (antitelalara) we beloga örän baýdyr. Enäniň bedeni bolsa şu pursatda çagasyny emdirmeklige uýgunlaşyp başlaýar, çagasy bilen berk emosional baglanyşyk ýola goýulýar. Hakyky ene duýgulary hut şu pursatdan başlanýandyr. 2. Ene çagasyny ilkinji gezek emdirenden soň, ony çüýşeden we ş.m. zatlardan emdirmeli däldir(!). Sebäbi çagada tebigy emdirilmeden başga iýmitlendirilmelere höwes döräp biler. 3. Çaga dogrumdan soň berjaý edilmeli işler tamamlanandan soň ene bilen çaga bir otagda saklanylmalydyr. Täze doglan çaganyň emdirilmesi köp derejede gormonlara baglydyr. Gormonlaryň kadalaýyk deňagramlylygy bolsa çaga öz enesiniň ýanynda bolanda işjeň amala aşýandyr. 4. Çagany dogry ýagdaýda emdirmelidir. Bu süýt mäzlerinde döräp biljek kynçylyklaryň öňüni alýandyr. Çaganyň kellesi we göwresi bir derejede saklanyp, onyň eňejigi göwse degip durmalydyr. Çaganyň agzy giňden açylyp, aşaky dodajygy daşyna çöwrülipjik durmalydyr. 5. Çagany onuň emesi gelen badyna emdirmelidir. Bu diňe çaganyň doýmasy üçin däl, eýsem onuň emosional rahatlygy üçin-de wajypdyr. Çagany günüň dowamynda iň azyndan 8-10 gezek, gerek bolsa gije-de emdirmelidir. Ýöne çaganyň diňe açlykdan aglamaýndygyny unutmaň. Ol içiniň ýellenmesinden, üşemekden, ele öwrenişenliginden hem aglap bilýändir. Emdirilmäniň dowamlylygyny çaga kesgitleýändir. Çaga emzigi özi goýbermese, ony güýç bilem göwüsden aýyrjak bolmaň. Emdirilmäniň şeýle erkin tertibi ene süýdüniň köp emele gelmegine we onuň çaganyň bedeniniň talaplaryny kanagatlandyrmaga ýardam berýändir. 6. Çaga emdirilenden soň, oňa suw ýa-da başga suwuklyklary bermek maslahat berilmeýär. Eger körpe içesi gelýän bolsa, ony ýygy-ýygydan emdiriň. Ýöne howanyň yssy döwrülerinde ýa-da çaganyň kesel zerarly suwuklygy köp ýitiren ýagdaýlarynda oňa suw bermek bolýandyr. 7. Emziklerden we çüýşeden iýmitlendirmekden gaça durmaly. Eger çaga goşmaça iýmit bermekçi bolsaňyz, ony käseden, çemçeden beriň. 8. Çaga birinji göwsi boşatmanka, oňa ikinji göwsi bermeli däl. Eger ene sabyrsyz bolup, çagasyna ikinji göwsüni berse, ol süýdüň soňky tapgyryny emip bilmez. Soňky tapgyrdaky süýt ýaglara baýdyr. Eger çaga bu süýdi emmese, süýdüň içegede özleşdirilmesi bozulyp, çaganyň täretiniň köpürjiklemegi ahmal. Çagany ine-gana emdirmek onuň içegesiniň kadaly işlemegine ýardam berýändir. 9. Göwsüň emzigini ýygy-ýygydan ýuwmakdan gaça duruň. Emzikleriň ýygy-ýygydan ýuwulmagy olaryň töweregindäki ýaglaryň ýuwlup aýrylmagyna we jaýryjyklaryň emele gelmegine sebäp bolýandyr. Göwsi gije-gündiziň dowamynda bir gezek, ýagny suwa düşünilende ýuwmak ýeterlikdir. 10. Çaganyň agramyny hepdede 1 gezekden artyk ölçejek bolmaň. Sebäbi ene çagasy gerekli agramy almaýandyr öýdüp, howsala düşüp başlaýar, bu bolsa süýdüň emele gelmegine zyýan edip, çaga goşmaça iýmitiň berilmegine sebäp bolýar. 11. Emdirmeden soň galan süýdi sagyp aýyrmaň. Eger çaganyň emdirilmesi kadalaýyk gurnalan bolsa, onda enäniň göwüs mäzleri süýdi çaga ýeterlik mukdarda öndürýändir. Diňe ene bilen çaganyň aýrylmaga mejbur bolan ýa-da emdirilme mümkinçiliginiň bolmadyk ýagdaýlarynda süýdi sagyp aýyrmaklyk maslahat berilýär. 12. Çaga 6 aýlyk bolýança, diňe ene süýdi bilen emdirilip, goşmaça iýmitlendirilmeli däldir. Eger ene süýdi ýeterlik bolup, çaga kadalaýyk ösýän bolsa, onuň ömrüniň ilkinji 6 aýynda başga iýmitiň asla geregi ýokdur! 13. Çaga emdirilmeden soň, ony 5-10 min dikräk saklaň. Bu onuň gägirip, içindäki ýelleriň çykmagyna ýardam edýär. Soňra çagany gapdallaýyn ýatyrmak maslahat berilýär.


text:
Babizm
BABIZM — babitler sektasynyň dini taglymaty. Ol 19 asyryň 40 ýyllarynda Eýranda Bab tarapyndan esaslandyrylýar. Ol Eýran söwda burjuwasynyň peýdasyna jemgyýeti täzeden üýtgedip gurmak talaby bilen çykyş edipdir. Bab öz taglymatynda feodalsyz, açgöz ruhanysyz we daşary ýurtlularsyz monarhistik hökümet gurmagy, söwdagärleriň we hünärmentlernň şadyhorram ýaşamagyny ündäpdir. Eýran şasy ony Maku türmesine taşladypdyr. Bab turmede «Beýan» diýen kitabyny ýazypdyr. Onuň pikiriçe, bu kitap Gurhany çalşyrmaly eken. Eýranyň ezilýän halky bu taglymatyň feodalizme garşy taraplaryny kabul edip alyp, köp ýerlerde gozgalaň edipdir. Şol döwürde Bab öldürilipdir. Babyň taglymatlarynyň demokratik elementlerini ösdürenlerden iň görnüklisi molla Muhammet Aly Barforuçskiý bilen görnükli babitka Kurrat al-Aýnydyr. 1848 ýylda olar Şahrud şäheriniň golaýyndaky Bedaşt obasynda birnäçe ýüz babidi ýygnap ýygnak geçiripdirler. Şonda olar ähli döwlet düzgünleriniň, kanunlarynyň, salgytlarynyň, feodallara garaşlylygyň we hususy eýeçilignň ýatyrylmagyny, aýal-gyzlaryň erkek adamlar bilen deň hukukly bolmagyny talap edipdirler. Olar Barforuş şäherimiň golaýyndaky Mazanderanda gala gurup berkleşipdirler. Emma, gala şa goşuny tarapyndan alnyp, gozgalaň rehimsizlik bilen ýatyrylypdyr. Şondan soň hem babitleriň hereketi togtamaidyr Zenjan, Neýriz we Fars şäherlerinde hem babit gozgalaňlary bolupdyr. Bu gozgalaňlaryň şowsuz gutarmzgy netijesinde babit ýolbaşçylary terrorçylyk herekete başlapdyrlar. Olaryň 1852 ýylynda Eýran şasynyň janyna kast etmek üçin eden synanyşyklary hem başa barmandyr. Eýran feodallary we ruhanylar babitlerden rehimsizlik bilen öç alypdyrlar. Babizm esasynda soňra behaizm taglymaty döräpdir.


text:
Konfederasiýa
Döwlet gurluşynyň bir görnüşidir.
Geçmişde käbir döwletlerde (Şweýsariýada, ABŞ-da, Germaniýada) döwlet gurluşynyň “konfederasiýa” diýen formasy hem bolupdy. Häzirki döwürde Şweýsariýanyň we Kanadanyň resmi adynda “konfederasiýa” adalgasy bar hem bolsa, olaryň gurluşy konfederatiw däldir.
Konfederasiýa latynça bileleşik diýmekligi aňladýar. Konfederasiýa garaşsyz döwletleriň bileleşigidir. Oňa girýän döwletler, bölekler diňe käbir meseleleri (meselem, goranmak, pul ulgamy we ş.m.) merkezi hökümete berip, galan meseleleri özleri çözýärler. Olar ylalaşykly syýasat alyp barmak üçin merkez bilen habarlaşykly hereket edýärler. Bir ýa-da birnäçe ýöriteleşdirilen edaralary we wezipeleri döredýärler. Karar özara ylalaşyk netijesinde kabul edilýär. Ol diňe döwletleriň merkezi häkimiýetleri tarapyndan tassyklanandan soň güýje girýär. Bitewi salgyt we hukuk ulgamy bolmaýar. Taraplaryň islegi bilen konfederasiýadan çykyp bolýar. Soňky wagtlarda döredilen Ýewropa Bileleşiginde konfederasiýanyň alamatlary bar. Çeşme: P. Aýdogdyýew, B. Begseýidow, G. Geldiýewa, I. Halmyradow, G. Hanow. “Syýasaty öwreniş”. Aşgabat, 2010.


text:
Täçmahal
Hindi şahyr: “Adamlar iki topardyr. Täçmahaly görenler we görmedikler” diýär. Elbetde ýöne ýere dünýäde ýedi täsinligiň biri bolmandyr. Ýek-tükleriň “Görenem puşman,görmedigem “diýän ýedi täsinligiň biri bolan Täçmahala, “Görmäge göz gerek,taryp etmäne söz” diýänler köp.
Şah Jihan 10 ýaşynda doglan gününe berilen altynlaryň sany-sajagy ýok. Duşmanlary bardy bu ýaş şazadanyň : Doganlary. Elbetde her wagt uly dogan şalyga geçip bilenok. Şol wagt 10 ýaşynda Erjüment Banu(Mümtaz Mahal) bilen kagyz üstünde nikalanýar. 16 ýaşynda aşyk bolup,öýlenmek üçin 5 ýyl garaşýar. Aradan 15 ýyl geçip Şah Jihan üstü-üstüne gazan ýeňişleri bilen at-abraý gazanýar. Ol wagt hökümdar, ozalky paýtagty bolan Agrada Gyzyl galada (Red ford)bolýardyrlar. Birnäçe gyzlar köşkde şazadaň emrindedi emma, aşyk, Mümtaz Mahala bolan söýgüsi gözüni kör eden. Mümtaz Mahal owadanlygy,akyly bilen tanalýady. Şah Jihan söýgüli aýalyny giden ýerine alyp gidip,onuň pikirlerini diňläp,halaýan zatlaryna üns bererdi.
Höhümdarlygyň barlykly mahaly, Şah Jihan höhüm sürýärkä aýaly Mümtaz Mahal, 14.çaga üstünden aýrylýar. Şah Jihan aýalynyň ölümünden soň, 8 gün iýmän-içmän otagyndan çykmaýar. 9.gün otagyndan çykyp daşary çykan mahaly,saçynyň agaryp,çökügli halda görülýär. Döwlet işini oňaýly ýerine ýetirip bilmän başlaýar. Söýgüli aýalynyň ölmeden öň islegini(görülmedik üýtgeşik zat) ýerine ýetirmek üçin ussalary çagyrýar. Ussalar saýlanyp seçilip Orta Aziýadan getirilýär. Şah Jihan Gyzyl galanyň ýanyndan Ýamuna derýasy geçsede özüne görünip durmasyny aýtýar .
Derýaň ýany bolany üçin deň agramlygyny saklamak üçin, piller bilen daşlar getirilip ýerden belli bir möçberine çenli goyup, daşdan dag ýasaýarlar. Ak mermerleriň yanyndan gyzyl we gara mermerlerem getirilip,şekildir suratlar çekilip gurulan Täçmahalyň geomertik çygyzy,sany,şekline häzirki inzhinerler haýran galmakda. Şekilleri emele getirmek üçin hiçhili galam,reňk ulanylman diňe mermeri oýup gara,gyzyl mermerden şekil ýasalan. Giren mahalyň Täçmahal hamana daşlaşýan ýaly görnüş bar,yza tarap ýöräniňde ýakynlaşýar. 4 sany minarasy daşyna egik dur azajyk eger,güýçli ýer titräp minaralar ýykylan mahaly daşyna ýykylmasy üçin. 4 minary uzakdan göni seredeniňizde, yzky minaralar görnenok. Her bir goýulan şekil,gapy Täçmahalyň 4 tarapynda hem edil şol ýerinde şol şekilde gurulan. 4 tarapyna bolsa Kurandan, Yasin aýaty aýratyn we üýtgeşik ýazylypdyr. Uzynlygy 82 metr. Howa gyzgyn bolsada içi salkyn. Sag tarapynda metjit,çep tarypynda myhmanhana bar. Käbir maglumatlarda 20 ýyl diýilsede Täçmahal 22 ýylda 1652-nji ýylda gurulyp gutarýar. Girişdäki binaň üstünde 22 sany gümmez goýulyp, 22 ýyldygyny aýtmakda Täç Mahalyň diwarlarynda altyn,merjenleriň bardygy orta atylan emma, nä dereje dogrydygy belli däl.
Täçmahalda günde 20müňdenem köp ussa işlän. Ertekilerde,gaýdyp gurulmasyn diýip, ussalaryň ellerini kesilendigi aýdylýar. Ussalaryň, agtyklarynyň agtyklaryny Täç Mahalyň ýanynda saklaýarlar. Her Anna güni olar aýlanyp, synlap, käbir mermerlere zeper ýeten bolsa täzeleýärler.
Dünýädäki gurulan iň romantik bina hasaplanylýan Täç Mahala “gideniňizde, ýüregiňizde ýanyňyzdan alyp gidersiňiz”diýipdirler. Muny gurmak üçin döwlet gaznasyndan giden altynlaryň sany-sajagy ýok. Güýç bilen söýgi birleşip emele gelen Täçmahalyň ýanyndan Şah Jihan özüne gara mermerden gurduryp başlan mahaly ogly,tahtdan düşürüp, tussag edip goýýar we şol tussaghanada-da aradan çykýar.
Täç Mahala ýylda 3 milýondan hem köp turist gelýär. Gurulmak üçin gaznadan sanalgysyz çykdaýjy çykarylan Täç Mahalyň girdeýjisi ,şuwagt Hindistanyň ekenomikasynda uly rol oýnaýar.
©SalamTurkmen, 2013


text:
Guragyry keseli
Guragyry keseli adamzada gadym döwürden bäri bellidir. Eýýäm Gadymy Hytaý ylmy işlerinde we Gippokratyň işlerinde bu keseliň alamatlary beýan edilipdir. Biziň döwrümizde guragyry keseli diýilende, çişen, ezýet berýän bogunlar ýada düşýär. Hakykatda bolsa, bu kesel köp beden ulgamlaryny zeperlendiriji hem-de gaýraüzülmelere getirýän kesel hökmünde häsiýetlendirilýändir.
Guragyry – baglaýyjy dokumalaryň we bogunlaryň ulgamlaýyn çişme keseli bolup, köplenç ýüregiň zeperlenmegine getirýär. Bu kesel esasan çagalarda, ýetginjeklerde, ýaş adamlarda duş gelýär. Zenan maşgalalarda erkek kişilere garanyňda guragyry 3 esse ýygy ýüze çykýp, ýaşyň ýokarlanmagy bilen bu san deňleşýändir.
GURAGYRYNYŇ DÖREMEGINE NÄME SEBÄP BOLÝAR?
Guragyry keseliniň döremeginiň esasy sebäpkäri b-gemolitiki streptokokk ýokançlygy hasaplanylýar. Bu kesel adamdan adama geçmeýär. Ol köplenç doly bejerilmedik respirator-wirus ýokançlyklarynyň netijesinde, basykdan (anginadan), hörezekden ýa-da faringitden (bokurdagyň nemli örtüginiň alawlama hadysasy) soň birnäçe hepde geçende ýüze çykýar. Ýokarda agzalan kesellere getirýän streptokokk, syrkawyň bedeniniň baglaýjy dokumalaryna garşy gönükdirilen, immunitetiň aýratyn gaýtargysynyň döremegine itergi berýär. Baglaýjy dokumalaryň adamyň beden agzalarynyň ählisinde bardygy sebäpli (şol sanda bogunlarda, ýürekde deride we ş.m.) ýokançlyk bütin bedene zeper ýetirip bilýär.
GURAGYRY HAÝSY ÝAŞDA ÝÜZE ÇYKÝAR?
Keseliň ilkinji alamatlary 5-15 ýaş aralygyndaky çagalarda döräp bilýär. Örän seýrek ýagdaýda ol körpeje emzikli çagalarda, mekdep ýaşyndan öň we uly adamlarda 35 ýaşdan soň ýüze çykyp bilýändir.
GURAGYRYNYŇ ALAMATLARY NÄHILI BOLÝAR?
Guragyrynyň esasy alamatlary aşakdakylardan ybaratdyr:
1. Bedeniň gyzgynynyň 38-40ºC çenli ýokarlanmagy.
2. Iri bogunda güýçli agyrynyň peýda bolmagy – bu guragyrynyň iň ýygy duş gelýän alamatlarynyň biri bolup, guragyry poliartridi (köpsanly bogunlaryň zeperlenmegi) diýip atlandyrylýar. Guragyry poliartridiniň birnäçe aýratynlyklary bardyr:
• Diňe iri bogunlarda çişme ýüze çykýar: dyz bogunlary, daban bilen injigi birikdirýän bogunlar, egin, tirsek, goşar bogunlary we başgalar. Bogunlaryň ikitaraplaýyn zeperlenmesi häsiýetli alamat bolup durýandyr.
• Bogunlaryň çişmegi örän çalt, käbir ýagdaýlarda birnäçe sagadyň içinde ýüze çykýar. Zeperlenen ýeriň derisi çişýär, gyzarýar, elläniňde gyzgynlyk bardygy bellenilýär.
• Güýçli agyry bogunlaryň hereketini kynlaşdyrýar. Käbir ýagdaýlarda, ýiti guragyry ysytmasy döwründe näsag düşekden hem galyp bilmeýär.
• Eger bejergi geçirilmese, birnäçe hepdeden bogunlardaky çişme öz-özünden hem gowşaýar. Ýöne başga iri bogunlarda çişme döremegi ahmal. Umuman guragyry poliartridi 4-5 hepdä çenli dowam edip bilýändir.
Muny bilmek zerurdyr: Çişme hadysasy gowşandan soň, bogunlaryň durky we hereket edişi doly dikelmelidir. Eger bogunlar sagdyn wagtyndaky durkuna gelmese, bu alamat guragyryny däl-de,bogunlary zeperlendirýän başga keselleri güman etmäge esas döredip biler.
3. Demgysma, ýüregiň çalt urmagy, ýüregiň kadaly işlemeginiň bozulmagy, ysgynsyzlyk, baş aýlanma, döşde agyrynyň peýda bolmagy – bu alamatlaryň ählisi ýürek zeperlenmesiniň ýa-da guragyry kardidiň (rewmokardidiň) döränliginden şaýatlyk edýär. Guragyryda ýüregiň zeperlenmesi hiç bir alamatsyz hem geçip biler. Bular ýaly ýagdaýda guragyryly ýörek zeperlenmesini ýörite geçirilýän lukmançylyk barlaglaryň netijesinde ýüze çykaryp bolýar.
Muny bilmek zerurdyr: Guragyry ýürek gabsalarynyň (klapanlarynyň) zeperlenmegine we agyr ýürek şikesleriniň döremegine, wagryň geçmegi bilen ýürek ýetmezçiligi ýaly gaýra üzülmelere getirýändir. Şol sebäpli näsagda (esasan hem çagada) guragyrynyň alamatlary peýda bolandan ýüregini barlagdan geçirip, kardiorewmatologyň maslahatyny almak wajypdyr.
4. Hereketleriň sazlaşygynyň bozulmagy. Guragyrydan ejir çekýän näsaglaryň dörtden bir böleginde, köplenç gyzlarda ellerini we aýaklaryny ygtyýarsyz hereketlendirmek, ýüz myşsalarynyň çekmegi ýaly alamatlar ýüze çykýar. Bu alamatlar umumy at bilen atlandyrylýp, guragyry ýa-da kiçi horeýa diýilýär.
Kiçi horeýa ýüze çykanda çaganyň özüni alyp baryşy üýtgeýär: gaharjaň, özdiýenli, gazaply, ýa-da onuň tersine, gowşak, aglak bolýar. Myşsalarda ýüze çykýan agyry syrkawa ýöremäge, hatda oturmaga-da päsgelçilik döredýär.
Adatça kiçi horeýa, basyk bilen syrkawlamadan soň birnäçe aý geçende, ýa-da guragyrynyň ilkinji hüjüminden soň döreýär. Ol birnäçe hepde ýa-da aý dowam edip, özbaşdak bejergisiz aýyrlyp gidýär.
5. Guragyryda deride peýda bolýan gyzylymtyl örgün halka şekilli eritema diýip atlandyrylýar. Örgüniň şekili dürli görnüşleri emele getirip halka ýaly birleşip gidýär. Bu alamat guragyrydan ejir çekýän syrkawlaryň her onunjysynda duş gelýär. Birnäçe hepdeden soň örgün aýrylyp gidýär.
6. Käbir ýagdaýlarda, guragyry keselinde, elläniňde agyry ýüze çykmaýan dykyz görnüşli deri asty düwünjikler duş gelýär. Ýöne ony diňe lukmanyň barlagy netijesinde ýüze çykaryp bolýar, olar birnäçe hepdeden özbaşdak aýyrlyp gidýär.
GURAGYRY ÝÜREK ŞIKESI NÄME WE ONY NÄDIP KESGITLEMELI?
Ýokarda bellenilişi ýaly, guragyry ýürek şikeslenmesine getirýär. Ol ýüregiň gurluşynyň ýetmezçiligi bolup, onuň adaty işine päsgel berýär. Guragyry ýürek şikesi, adatça, keseliň ilkinji hüjüminden soň ýüze çykman, gaýtalanan ýagdaýynda döreýär.
Guragyryda, köplenç, ýüregiň mitral gabsasy zeperlenýär ( mitral yşlaryň daralmagy ýa-da ýürek gulajygynyň gany ters ugra, yzyna geçirmegi).
Ýüregiň aortal we beýleki gabsalarynyň şikesleri seýrek duş gelýär.
Ýürek şikesi uzak wagtlap alamatsyz geçip bilýär we diňe içgin barlaglaryň netijesinde ýüze çykarylýar.
Ýürek şikesini anyklamak üçin elektrokardiografiýa (EKG) we ehokardiografiýa (ýüregiň EHKG barlagy) barlaglary ulanylýar. Keseli uzaklaşdyrman, wagtynda anyklamak we ýüregiň kadaly işini dikeltmek örän wajypdyr.
GURAGYRY KESELINI ANYKLAMAK
Guragyrynyň alamatlary peýda bolandan (adatça, beden gyzgynynyň ýokarlanmagy, bogunlarda çişme we güýçüli agyrynyň ýüze çykmagy) tizden-tiz lukmana ýüz tutmalydyr. Ol sorag-jogap arkaly keseli kesgitleýär we anyklamany subut etmek üçin goşmaça barlaglary belleýär:
1. Ganyň umumy derňewi guragyryny çaklamak üçin zerurdyr. Ýiti guragyry ysytmasynda ganyň umumy derňewiniň netijesinde leýkositleriň derejesiniň, şeýle hem gyzyl gan öýjükleriň çökme tizliginiň ýokarlanandygyny ýüze çykaryp bolýar.
2. Ganyň biohimiki derňewi, guragyryda we birnäçe beýleki kesellerde ýokarlanýan, С reaktiw belogynyň (SRB) derejesini anyklamak üçin ulanylýar.
3. ASL-O-nyň (antistreptolizin O) derejesini barlamak üçin ganyň derňewi onda streptokokka garşy göreşiji öýjükleri (antitelalary) anyklamaga ýardam berýär. Antitela öýjükleriniň derejesiniň ýokary bolmagy, syrkawyň ýakynda streptokokk ýokançlygy geçirendigini aňlatsa-da, gönüden-göni guragyry keseliniň bardygyny subut edip bilmeýär.
4. Guragyrynyň ýiti ysytmasy döwründe geçirilen elektrokardiografiýa (EKG), rewmokardit-de gabat gelýän ýürek bozulmalaryny anyklamaga ýardam berýär.
5. Döş kapasasynyň rentgen barlagy adatça guragyry döwründe ulalýan ýüregiň ölçegini kesgitlemek üçin geçirilýär.
6. Ehokardiografiýa (ýüregiň USB-y) ýürek boşlugynyň ölçegini, ýürek gabsalarynyň zeperlenmegini, şeýle hem ýürek boşlugyndaky we iri damarlardaky ganyň akyş ugruny anyklamak üçin ulanylýar. Ýürek USB-nyň kömegi bilen ýürek şikeslenmesi ýüze çykarylýar.
GURAGYRYNYŇ BEJERGISI
Guragyrynyň bejergisi birnäçe tapgyrdan durýar:
► Ýiti guragyry hüjümini bejermek.
► Bedendäki başga ýokançly ojaklary anyklamak we bejermek.
► Guragyrynyň indiki hüjüminiň öňüni almak.
Ýiti guragyry hüjümini bejermek
Ähli guragyrydan ejir çekýän näsaglara bejergi döwründe ýorgan-düşekli ýatma bellenilýär. Beden gyzgyny kada gelen soň hem, 4 hepde ýatmak maslahat berilýär. Adaty işjeňligi dikeltmek kem-kemden alnyp barylmaly.
Guragyry keselinde haýsy derman serişdelerini ulanmaly?
Bu keseli bejermek üçin aşakdaky derman serişdeler ulanylýar:
1. Antibiotikler streptokokk ýokançlygyny ýok etmek üçin ulanylýar. Guragyry keselini bejermekde, adatça, penisillin toparyna degişli antibiotikleri: fenoksimetilpenisillin (Megasillin oral), benzilpenisillin, benzatinbenzilpenisillin we birnäçe beýlekileri ulanýarlar. Eger bu antibiotiklere allergiki täsirlilik ýüze çykan ýagdaýynda, eritromisin serişdesi bellenilýär.
2. Düzümi steroid gormonlary saklamaýan çişmä garşy serişdeler: aspirin, amidopirin we başgalar. Bu topara degişli serişdeler guragyry alamatlaryny: ýokary beden gyzgynyny, bogun çişmelerini gowşatmak we ýok etmek üçin ulanylýar. Derman serişdeleriň mukdary lukman tarapyndan, syrkawyň ýaşyna we agramyna laýyklykda bellenilýär.
3. Steroid gormonlary: prednizolon, triamsinolon we ş.m. ýürek ýetmezçiligi peýda bolanda, şeýle hem düzüminde steroid gormonlary bolmadyk çişmä garşy serişdeler netije bermedik ýagdaýynda ulanylýar. Steroid gormonlary bilen bellenilen bejergi 4-6 hepde aralygy dowam edip bilýär.
GURAGYRYNYŇ GAÝRA ÜZÜLMELERINIŇ ÖŇÜNI ALMAK
Hörezek ýa-da basyk kesellerini geçirilenden soň guragyry ýürek şikesiniň öňüni almak üçin, lukman antibiotikler bilen öňüni alyş bejergisini belläp biler.
Eger ýapyk çagalar edarasynda (çagalar bagynda ýa-da mekdepde) çagalaryň birinde streptokokk ýokançlygy ýüze çykarylan bolsa, onda onuň bilen aragatnaşykda bolan ähli çagalara öňüni alyş çäreleri bellenilýär. Bu maksat bilen olara 10 günüň dowamynda antibiotik (fenoksimetilpenisillin) kabul etmek bellenilýär.
Ählimize belli boluşy ýaly, her bir keseli bejereniňden, onuň öňüni alanyň ýeňil düşýär. Guragyrynyň öňüni almak üçin beden taplamasynyň uly ähmiýetiniň bardygyny bellemek bolar. Yzygiderli arassa howadan dem almak, suw we gün wannalaryny kabul etmek, wagtly-wagtynda fiziki maşklary ýerine ýetirmek, şahsy gigiýenany berjaý etmek beden taplamakda uly ähmiýete eýedir. Bu çäreleri belli bir yzygiderlikde, guragyry hüjümini başdan geçirenler we ýürek şikesligine duçar bolanlar bolsa lukmanyň maslahaty bilen berjaý etmeli. Ol her bir aýratyn ýagdaý üçin oňaýly bejergi bellär.


text:
Ibn al-Mukaffa
Abdylla Mukaffa (Abu Muhammet Abdylla ibn al-Mukaffa, 724-759) - arap ýazyjysy. Terjimeçi. Abdylla Mukaffa döredijilik işine 20 ýaşynda başlaýar. Ol ilki Omeýýat halifi Merwan ibn Hubeýriň, soň onuň dogany Dawut ibn Hubeýriň, häkimiýetiň Apbasylara geçmegi bilen bolsa Ahwazdaky dikme Isa ibn Alynyň köşgünde işleýär. Yslam dinini hem şol döwürde kabul edýär. Ol Isa üçin köp ese ýazypdyr, onuň ýegenlerini okadypdyr. Ony al-Masuryň Basradaky dikmsi Sufýan ibn Muawiýa ele salyp, ilki çapyşdyrýar, soňra bolsa peçde ýakýar. Abdylla Mukaffa biçak asylly, ylymly, pähimli, ynsanperwer adam bolup, özüniň gysga ömründe fars şalary hakdaky "Hudaýnama", farslaryň däp-dessury, medeniýeti hakdaky "Aýynnama", Nowşirwan adyl hakdaky "At-Täç", adalatlylaryň durmuşy hakdaky "Addürrül ýetime we al-jöwhera as-samina", meşhur gozgalaňçy hakdaky "Mazdak" ýaly taryhy kitaplary, Aristoteliň "Kategoriýalar", "Analitika" ýaly filozofiki kitaplaryny farsçadan arapça geçiripdir. Özü bolsa "Risalat as-Sahaba" ("Sahybalar hakda traktat"), "Al-eden al-kebir" ("Beýik işler hakda nesihat"), "Al-edep al-sagyr" ("Ownuk işler hakda nesihat") ýaly birnäçe gymmatly eser ýazypdyr. Ylaýta-da ol maryly Barzuýäniň (6-njy asyr) sanskritten pählewi diline geçiren "Kalyla we Dimna" atly hindi eposyny arapça çeper terjime edenligi bilen meşhurdyr, çünki bu epos şondan soň ispan, latyn, ýewreý, fars, frek, iňlis, italýan, golland, türk, nemes, fransuz, gadymy slawýan dillerine terjime edilip, dünýäniň köp ýerlerine ýaýrapdyr. Bu epos SSSR-de hem rus, azerbaýjan, özbek dillerinde neşir edildi.


text:
Çigrek
Çigrek diýip howanyň ýylylygynyň sowap pese düşmegi, howanyň we toprak üstüniň temperaturasy -00°С we ondanam pes bolmagyna, hem-de ýylyň ösüş döwründe howanyň gije-gündizki ýylylygy 00°С we pese çenli sowap üýtgemek hadysasyna aýdylýar. Ösümliklere gözegçilik işini ýylylygy söýýän ösümlikler gögerip çykandan soňra (şitiller gögerenden), gömülen üzümler açylandan soň, baglar gülländen, güýzüne bolsa, ýylylyk söýýän ösümlikleriň hasyl ýygnaýan döwrüne çenli geçirilýär. Gowşak çigrekde sowuk alýan gowaça we beýleki ösümliklere gözegçilik psihometr çeleginde 20°С we pes bolan wagty geçirilýär. Ýazuw işleri ösümlikleri çigrek zaýalanda geçirilýär:
- ýaprak (guran wagty) we ýaş gök (gowşak ösýän wagty), ýapraklaryň ir wagtda dökülmegi;
- gowaçanyň kökleriniň ýokarky, ortaky we aşaky gatlaklarynda;
- şahasy, baldagy miweleriniň çybyk gözleri;
- gül çogdumy, gunçasy, güli, sowuk degen gül täji;
- miwe düwünçegi, ýetişmedik miwe ýa-da doly bişip ýetişmedik däne;
- ýetişen miwäni, dänäni;
- ösümligi doly sowuk urmagy.


text:
Indiwidualizm
Indiwidualizm (fr. individualisme, lat. individuum — bölünmeýän) — buržuaz ideologiýasyna we moralyna mahsus bolan ahlak ýörelgesi. Indiwidualizmiň teoritiki esasy jemgyýetde şahsyýetiň absolýut hukugyny, absolýut özbaşdaklygyny ykrar etmekden ybaratdyr. Agalyk ediji synplaryň ideologiýalary indiwidualizmi adamyň tebigatyna guýlan, üýtgemeýän hadysa hasaplanylýar. Hakykatda bolsa indiwidualizm ýörelgesiniň sosial esasy hususy eýeçilige daýanýar we ol şahsyýet bilen adamlaryň, kollektiwe, jemgyýete garşy goýulmagyny, jemgyýetçilik bähbidiniň hususy bähbide boýun egdirilmegini aňladýan sosial hadysadyr. Buržuaz teoritikleriň indiwidualizm teoriýa taýdan has doly esaslandyryjylardyr. Indiwidualizm konsepsiýasy buržuaz gatnaşhyklarynyň ýaňy döräýen döwründe feodalizm we katoliki buthananyň hasrat zynjyryndan şahsyýtiň halas bolmagy ugrundaky göreşe belli bir derejede peýdaly rol oýnan hem bolsa, burjuaziýasynyn agalyk ediji synpa öwrülmegi bilen, ol kapytalistik ekspulatisiýa makullaýan idiýalogiýa bolup hyzmat edýär, 19 asyr nemes idealist filasoflary Shtirnerin we Nisshanin ishlerinde I. egoism jynsparazlygyn, shohratparazlygyn in ýokary derejesine ýetilýär. Hemde fashizmin ideýa ýaragyna öwrülýär. Antagonistik synplaryn ýok edilen we shahsy hem-de jemgyýetçilik bähbitleriň utgaşhan ýeri bolan sosialistik jemgyýetde I. kollektiwizm prinşipi bilen çalshyrylýar. Sosiýalistik jemgyýet I-in galyňdylaryny zahmetkeshlerin bähbidini göräýär. Ony kollektiwwizm ruhuňda terbiýeleýärler we onuň hemmetaraplaýýn ösmegi kapilleshmegi üçin ähli shertleri döredýär. Sowet adamlary bir adam üçin, bir adam hemmeler diýen shygar astynda ýashaýarlar we ishleýärler.


text:
Oktawian Awgust
Awgust (b.e. öň 63 - b.e. 14) - Rim imperatory (b.e. öň 27-b.e. 14), diktator Ý. Sezaryň ýegeni. Ol b.e. öň 44 ýylyna çenli Gaý Oktawiý, 44 ýyldan Gaý Ýuliý Sezar Oktawian, 27 ýyldan imperator Gaý Ýuliý Sezar Oktawian Awgust adyny dakynypdyr. B.e. öň 44 ýylda Sezar ölenden soň, Sezaryň weteranlaryna we soldatlaryna daýanyp, ýeke-täk häkimiýet ugrunda göreşe başlapdyr. Respublika senatorçylar partiýasynyň serdarlary Brutuň we Kassiniň garşysyna göreşmek üçin, Antoniý we Lepid bilen II Triumwiraty döredipdir. B.e. öň 42 ýylda Brut bilen Kassini derbi-dagyn edenden soň, Awgust öz esasy duşmany Antoniniň garşysyna çykyş edipdir. Ol Antoniden üstün çykypdyr we Rim döwletiniň ýeke-täk hökümdary bolupdyr. Senat oňa Awgust (mukaddes, beýik) diýen hormatly at beripdir. Awgust Senata täze düzgün girizipdir. Ençeme sapar konsullyga, beýik žreslige saýlanypdyr, ömürlik halk tribuny edilipdir, ähli häkimiýet Awgustyň elinde jemlenipdir, Senat we halk ýygnagy onuň erkini ýerine ýetiripdir. Awgustyň girizen düzgüni boýunça respublika edaralary monarhiýa bilen çalşyrylypdyr. Bu syýasy gurluş Prinsipat (harby diktatura) diýlip atlandyrylypdyr. Awgust Rim imperiýasyna Demirgazyk-Günbatar Ispaniýany, Dunaý boýundaky welaýatlary we başgalary birikdiripdir. Awgustyň höküm süren döwründe Rimiň edebiýaty we sungaty gülläp ösüpdir.


text:
Gadyrly we hormatly saýtyň agzalary hemmäňizi şu günki esasanam TALYPLARY baýramyňyz bilen gutlaýaryn. Okuwyňyzda üstünlik. Sizem şu saytda öz okaýan okuw jaýyňyzda bolup geçýän gyzykly wakalar boýunça ýazsaňyz, paýlaşsaňyz...
Admin aga, haýyş edýän sizden?! men şu saýtdan "ýörejege" basyp çykyp gitsemem, ýene şu saýta girsem meni online görkezýär?
nämüçin görkäzýär bu? çünki, saýtdan çykma funksiýasyny ýygşyran bolaýmasňyz...
12-nji 27-nji oktýabr 1968-nji ýyl 112 ýurt, 5516 türgen, 20 sport, 172 bäsleşik, 527 medal (174-170-183)
Detroit, Lion, Buenos Aýres şäherlerinden tapawutlanyp, XIX tomusky 01impiýa oýunlaryny gurnamaga hukuk gazanan Mehiko...
ÖNKİ ABM GRUPPASY BARADA TEM AÇASYM GELDİ ABM GRUPPASYNA NAME BOLDY ABM BERDISI GITDI BAŞGA 'B'GELDİ OLAM BİR ÜYTGEŞİK ZAT EDIP BARMADY SON BOLSA 'A' GİTDİ ONADA BAŞGA 'A' GELDİ 'M' PAHYR DINE ÖZÜ GALDYRJAK BOLYA YÖNE ÖNKİLİGİ...
Türkmenistanyň iň çetki, demirgazyk nokadynda ýerleşýän mukaddes Köneürgenç topragy rowaýatlara örän baý. Adamyň bagty gözelliklerden lezzet almagy başarmakdan başlanýar. Bu ýerde ýerleşýän taryhy binagärlik ýadigärlikleriň...
93 ýurt, 5151 tüigen. 19 spoit, 163 bäsleşik, 504 medal (163-167-174)
XVIII 01impiýa oýunlary 1964-nji ýylyň 10-njy-24-nji oktýabry aralygynda Ýaponiýanyň paýtagty Tokioda geçirildi. Bu 01impiada 93 ýurtdan (Rimdäki 01impiýa...
Käbir maşgalalaryň bagtly bolmaklary üçin diňe birazajyk zat ýetenok. Egerde, tagalla edilse, ömürboýy baglaşylan nika hakykatdan hem ebedi bolar diýip, maşgala psihologlary aýdýarlar.
Öz adamyňyzy irizmän, onuň gazanýan...
Ysraýylyň bir aý bäri Gazada dowam edýän gyrgynçylygyna biziň söýüp görýän iki sany Golliwud ýyldyzymyzyň hem arasynda bolan bir topary goldaw berdi.
Olar TERMINATOR diýip tanalýan Arnold Şwarsnegger we REMBO diýip...
Ýalňyzyň dosty kitapdyr. Kitap ýaly wepaly ýaran ýokdur.
Imanyň bezegi ylymdyr. Ылymyň bezegi amaldyr. Ылymly adamyň ýumşak häsiýetli bolmaga iň ajaýyp zatdyr.
Ylymsyz adam süýji sözüň lezzetini bilmez.
Ýunan...
Agyrma ýùregim,agyrma beýle,
Ýòr bile çykaly seýrana-seýle.
Belki gussalaryñ egsiler gider,
Bilýàñmi ho:ol gùnem bolupdy şeýle.
Baý şonda kòsàpdiñ agyryp òte,
Şonda-da ikimiz çykypdyk çete,
Derman-dàrà...


text:
Etrek derýasy
Etrek – Günbatar Türkmenistanyň (Etrek, Esenguly etraby) we Eýranyň çäklerinden akýan, joşanda Hazara guýýan derýa. Ol gözbaşyny Türkmen-Horasan daglarynyň 3060 metr belentliklerinden alýar. Derýanyň uzynlygy 669 kilometr, Türkmenistanyň çäginde 204 kilometr. Geçmişde Etregiň suwy bol eken, şonuň üçin orta asyrlarda derýanyň ýakalaryndaky düzlüklerde dürli ekinler ekilipdir. Mukaddes Ruhnamada-da bu sebitde (Dehistanda) çekilen gadymy suwaryş desgalary: noburlar, nowhanalar, ene ýaplar, uly ýaplar ýatlanylýar.


text:
Ýaponiýa
Ýaponiýa (ýap. 日本 Nihon, Nippon?), resmi ady "Nihon koku", "Nippon koku" (ýap. 日本国?) — Gündogar Aziýada ada döwleti. Ol Ýuwaş okeanda, Ýapon deňziniň, Hytaýyň, KHDR-nyň we Günorta Koreýanyň we Russiýanyň gündogarynda ýerleşýär. Demirgazykda Ohot deňzinden başlap, tä günortada Gündogar Hytaý deňzine we Taýwana çenli territoriýany eýeleýär.
Mazmuny
Gysgaça[üýtget]
Paýtagty: Tokio
Meýdany: 377,944 kw. km.
Ilaty: 127,960,000 adam (2011 ý.)
Gimn: Kimigayo
Resmi dili: Ýapon
Hökümet baştutanlary: Akihito (Imperator), Ýoşihiko Noda (premýer-ministr)
Pul birligi: Ýen
Iň belent nokady: Fujiýama wulkany (3776 m)
Agalyk ediji dini: şintoizm we buddizm
Umumy maglumat[üýtget]
“Ýaponiýa” ýaponça Nippon ýa-da Nihon – “Günüň dogýan ýurdy”). Gündogar Aziýanyň kenar sebitleriniň golaýynda, Ýuwaş okeanyň adalarynda ýerleşen döwlet. Ýaponiýanyň territoriýasynyň düzüminde demirgazyk-gündogardan günorta-günbatara 3500 km diýen ýaly uzalyp gidýän 6852 ada bar. Esasy adalary – Hokkaýdo, Honşu, Şikoku we Kýuşu. Bu 4 ada ýurduň 97% tutýar. Ýaponiýa gündogarda we günortada Ýuwaş okean, günbatarda Hytaý hem-de Ýapon deňizleri, demirgazykda Ohot deňzi ýanaşýar. Meýdany 372,2 müň kw.km. Ilaty 127.9 mln-dan gowrak adam (2011). Ilatynyň sany boýunça dünýäde 10-njy orny eýeleýär. Paýtagty – Tokio şäheri. Ýaponiýanyň territoriýasy administratiw taýdan 47 prefektura bölünýär.
Jemi içerki önümiň möçberi boýunça dünýäde 3-nji orny eýeleýär. Ýaponiýa BMG-niň, G8-iň, G20-iň agzasydyr. Ýaponiýa konstitusion monarhiýa döwleti bolmak bilen, Akihito ýurduň imperatorydyr.
Döwlet gurluşy.[üýtget]
Ýaponiýa – konstitusion monarhiýa. Häzirki konstitusiýasy 1947-nji ýylyň 3-nji maýynda güýje girýär. Konstitusiýa laýyklykda Ýaponiýanyň nesilden-nesle geçýän imperatory “döwletiň we halkyň bitewiliginiň simwoly” hasaplanylýar. Ol parlamentiň görkezmegi boýunça premýer-ministri, hökümetiň görkezmegi boýunça Ýokary suduň başlygyny we agzalaryny belleýär. Kanun çykaryjy ýokary organy – parlament, ol 2 palatadan — Wekiller palatasyndan (4 ýyllyk saýlanylýar) we Maslahatçylar palatsyndan (6 ýyllyk saýlanylyp, her 3 ýyldan ýarysy täzelenýär) ybarat.
20 ýaşyna ýeten raýatlaryň hemmesine saýlaw hukugy berilýär. Ýerine ýetiriji häkimiýetiň ýokary organy – hökümet (Ministrler kabineti). Onuň düzümini (20 ministr) premýer-ministr formirleýär.
Ýaponiýanyň sud sistemasyna baş kazy we kazylaryň 14-sinden ybarat Ýokary sud baştutanlyk edýär. Ýokary sud konstitusion suduň funksiýalaryny hem ýerine ýetirýär. Apellýasion sudlaryň 8-si, esasy ýerli sudlaryň 49-sy hem-de olaryň bölümleriniň 232-si we başga sudlary bar.
Tebigaty[üýtget]
Ýaponiýanyň tebigatynyň esasy aýratynlygy onuň aram, subtropiki we tropiki guşaklyklarda hem-de adalarda ýerleşip, materikden izolirlenmegi arkaly kesgitlenilýär. Kenar çyzygynyň umumy uzynlygy 30 müň km-e golaý. Uly ýarym adalary – Kii (Honşu adasynda), Oşima (Hokkaýdo adasynda) we başgalar. Territoriýasynyň 3/4 böleginden gowragyny belentlikler we daglar tutýar. Peslikler aýry-aýry sebitlerde bolup, kenar ýakasynda ýerleşýär. Hokkaýdo adasyndaky esasy gerişler Sahalin we Kuril adalaryndaky gerişleriň dowamydyr. Honşu adasynyň orta bölegini döwülmeleriň (jaýryklaryň) zolagy bolan Fossa-Magna (uzynlygy 250 km) kesip geçýär. Onun üstünden ençeme wulkan, şol sanda Ýaponiýada iň beýik Fujiýama (3776 m) wulkany ýokary göterilýär. Honşu adasynyň merkezi böleginde Hida, Kiso, Akaişi (beýikligi 2900-3192 m) gerişleri ýerleşýär. Ýaponiýada (Honşu adasynda) beýikligi 3000 m-den geçýän 16 dag depesi bar. Honsýu adasynyň günorta-günbatarynda Kinki düzlügi we Biwa köli ýerleşýär. Sikoku adasynyň iň beýik ýeri Isidzuti dagy (1981 m), Kýuşu adasynda bolsa Kunju wulkany (1788 m) hasaplanylýar. Rýukýu adalarynda plato we pes daglyklar agdyklyk edýär. Ýapon adalary Günbatar Ýuwaş umman geosinklinal guşaklygyň düzümine girýär. Ýaponiýanyň territoriýasy ýokary seýsmikligi (weýran ediji ýertitremeler 1855, 1891, 1897 ýyllarda, 1923 ýylda Tokio weýran bolýar, 1995 we 2011-nji ýyllarda güýçli ýertitremeler bolýar), aktiw wulkanizm (150 töweregi wulkan bolup, onuň 40-a golaýy hereket edýär) bilen häsiýetlendirilýär. Wulkanik raýonlar mineral we termal çeşmelere baýdyr. Gazylyp alynýan peýdaly zatlardan kömür, kükürt, demir, marganes, gurşun-sink, mis magdanlary, nebit, hromit, altyn, kümüş we simap bar. Klimaty musson, demirgazygynda aram, Ýapon adalarynyň günorta böleginde subtropiki, Rýukýu adalarynyň köp böleginde tropiki. Umuman, klimaty çygly. Ýyllyk ygaly 800-3000 mm. Ýurtda gysga, bol suwly, dag derýalarynyň gür ulgamy bar. Olardan ululary – Honsýu adasynda Şinano, Tone, Kitakami, Hokkaýdo adasynda Işikari. Kölleri köp, emele gelişleri boýunça dürli-dürlüdir. Ululary: Biwa (meýdany 716 kw.km), Inawaşiro, Towada, Kutçaro, Kasumigaura, Saroma. Demirgazykda küljümek, çemen-batga topraklar, aram guşaklygyň günorta böleginde goňur tokaý, subtropiklerde, tropiklerde sary we gyzyl topraklar ýaýrandyr. Ýaponiýanyň territoriýasynyň 2/3 böleginden gowragyny tokaýlar we gyrymsy agaçlar tutýar. Ýaponiýada agaçlaryň we gyrymsy agaçlaryň 700-den gowrak, otlaryň 3000-e golaý görnüşi bar. Ýurtda süýdemdirijileriň 270, guşlaryň 800-e golaýy, süýrenijileriň 110, Ýaponiýa ýanaşýan deňizlerde balyklaryň 600-den gowrak, mollýusklaryň 1000-den gowrak görnüşi bar. Ýaponiýanyň faunasynda endemik hem-de relikt görnüşler köp. Hokkaýdo we Honsýu adalarynda möjek, tilki, torsuk, ýenot görnüşli it, diňe Hokkaýdo adasynda goňur aýy, samyr, gornostaý; Togara aýlagyndan günortada tropiki fauna (uçýan itler, köp sanly tropiki guşlar we mör-möjekler) bar. Ýaponiýada guşlardan daşdeşen, jokjoky, garlawaç, durna, teterew, leglek, gyrgy, bürgüt, hüwi, kenar ýakalarynda deňiz guşlary duşýar. Süýji suwda ýaşaýan balyklardan zagara, lakga, ýylan balyk, minogalar, kenar ýakasyndaky suwlarda balykçylyk ähmiýetli balyklardan Ýuwaş okean takgazy, tunes, treska, kambala bar.
Ilaty[üýtget]
Ýaponiýa bir milletli ýurt bolup, ilatynyň 98.5%-inden gowragy ýaponlardyr. Ýurduň gadymy ilatlary aýnlar we ýamatolar. Resmi dili – ýapon dili. Ýaponiýa ilatynyň sany (2011 ýylda 127 mln-dan gowrak adam) boýunça dünýäde 10-nji orny eýeleýär. Ilatynyň ortaça gürlügi 1 kw. km-de 337.1 adam (2010). Esasy şäherleri – Tokio, Osaka, Ýokohama, Nagoýa.
Taryhy[üýtget]
III asyrda Ýamato diýen uly taýpa birleşigi döreýär. Şu birleşigiň esasynda, synpy jemgyýetiň formirleniş prosesinde ýapon döwleti emele gelýär. Feodalçylyk gatnaşyklarynyň ösmegi bilen bir hatarda gul eýeçilik gurluşy döreýär. VII asyryň ortalarynda – XII asyryň ahyrynda Ýaponiýa irki feodalizmi, XII asyryň ahyrynda – XVI asyrda ösen feodalizmi başdan geçirýär. Ýaponiýada kapitalistik manufaktura XVIII asyryň ahyrlarynda – XIX asyryň I ýarymynda ýüze çykýar.
1900-nji ýylda Ýaponiýa beýleki döwletler bilen bilelikde Hytaýda bolan antiimperialistik gozgalaňy basyp ýatyrmaga gatnaşýar. Manjuriýanyň we Koreýanyň üstünde Ýaponiýa rus-ýapon urşuny (1904-1905) turuzýar. 1910-njy ýylyň awgustynda Koreýa anneksirlenýär we ýapon koloniýasyna öwrülýär.
Ýaponiýanyň dolandyryjy toparlary Sowet Russiýasynyň hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklaryny ýola goýmak hakyndaky ähli tekliplerini ret edýär, ABŞ, Beýik Britaniýa, Fransiýa bilen dil düwşüp, Sowet respublikasynyň garşysyna ýaragly interwensiýa ýoluna düşýär. Ýapon goşunlary 1918-nji ýylyň 5-nji aprelinde Wladiwostoga düşürilýär. Olar Sowet Primorýesini okkupirleýärler we Sibire çozýarlar. Mundan-da başga,
ýapon hökümeti Koreýany we Hytaýy koloniýalaşdyrmak işini dowam etdirýär. Halk köpçüligi Sowet Russiýasynda interwensiýany bes etmegi talap edýär. Ýaponiýanyň agressiw daşary syýasaty reaksiýanyň ýurduň içinde hüjüme geçmegi bilen utgaşýar. 1931-nji ýylyň 18-nji sentýabrynda Ýaponiýa Hytaýyň demirgazyk-gündogar welaýatlaryny basyp alýar, we bu ýerde Mançgon-Gon döwletini döredýär.
Manjuriýany okkupirlemegi we Hytaýdan bölüp aýyrmagy II jahan urşuna tarap ädilen ädim bolýar. 1937-nji ýylyň iýulynda Ýaponiýa bütin Hytaýy basyp almak üçin urşa başlaýar. 1938-nji ýylda Ýaponiýa Hytaýyň ykdysady taýdan has ösen ähli gündogar bölegini okkupirlemegi tamamlaýar. Ýaponiýa sowet we mongol araçäklerinde prowokasiýalar edýär, emma güýçli gaýtawullara sezewar bolýar (uruşlar Hasan kölüniň, 1938, Halhin-Gol derýasynyň ýanynda, 1939 we başga ýerlerde geçýär).
1940-njy ýylyň sentýabrynda Ýaponiýa Hindi-Hytaýyň demirgazyk bölegini okkupirleýär. 1941-nji ýylyň 7-nji dekabryndan 8-ine geçilen gije ýapon harby-howa we harby-deňiz güýçleri uruş yglan etmezden (8-nji dekabrda yglan edilýär) amerikan flotunyň Pýorl-Harbor, Guam, Manila we Gonkong (Gawaý adalary) bazalaryna hüjüm edýär. 1942-nji ýylyň ortalaryna Ýaponiýa Filippinleri, Hindi-Hytaýy, Taýlandy, Birmany, Malaýýany we Indoneziýany okkupirleýär. Basylyp alnan ýerlerde kolonial düzgün girizilýär. 1941-1945 ýyllaryň Beýik Watançylyk urşy ýyllarynda Ýaponiýa Germaniýa kömek berýär. Sowet hökümeti 1945-nji ýylyň 8-nji awgustynda SSSR-iň 1945-nji ýylyň 9-njy awgustyndan başlap Ýaponiýa bilen uruş etjekdigini yglan edýär we ABŞ, Beýik Britaniýa, Hytaý (1945-nji ýylyň 26-njy iýulyndan) hökümetleriniň 1945-nji ýyldaky Potsdam deklarasiýasyna goşulýar. Bu deklarasiýa Ýaponiýanyň gürrüňsiz boýun egmegini talap edýärdi. Sowet goşunlary Ýaponiýanyň Kwantun goşunyny derbi-dagyn edýär.
Manjuriýany, Demirgazyk Koreýany, Günorta Sahalini we Kuril adalaryny azat edýär. 1945-nji ýylyn 2-nji sentýabrynda Ýaponiýa gürrünsiz boýun egmek hakyndaky akta gol çekýär.
==Potsdam maslahaty]] başlanan wagty ABŞ atom bombasyny ilkinji gezek synag edipdi. 1945-nji ýylyň awgustynda ABŞ-da iki sany atom bombasy bardy. Şolaryň biri 1945-nji ýylyň 6-njy awgustynda Hirosima, beýlekisi 9-njy awgustda Nagasaki şäherleriniň üstüne taşlanyldy. Iki şäherden tas ýarym mln. parahat ilat öldürildi ýa-da maýyp edildi. Şäherleriň ikisi-de weýran edildi. Ýaponiýanyň uruşda ýeňiljekdigi görnüp duran ýagdaýynda, SSSR-iň Ýaponiýa garşy urşa goşuljak wagty atom bombasyny ulanmak harby zerurlyk däldi.
“Sowuk uruş” syýasatynyň başlanmagy Ýaponiýanyň ykdysady taýdan galkynmagyna itergi berdi. ABŞ Ýaponiýany özüniň esasy garşydaşy SSSR-e garşy ulanmak isleýärdi. Ýaponiýanyň bolsa özüniň demirgazyk goňşusyndan asgyndygy görnüp durdy. Onuň goşuny dargadylypdy. Üstesine-de, ykdysadyýeti gözgyny haldady. Edil Germaniýa babatda bolşy ýaly, ABŞ özüniň Ýaponiýa bolan gatnaşygyny üýtgetdi: ol onuň duşmanyndan SSSR-e garşy göreşinde esasy daýanjyna öwrüldi.
Ykdysadyýeti[üýtget]
Bazar ykdysadyýetine geçmek bilen ýurduň ykdysadyýeti örän çalt depginde ösýär (II Jahan urşundan soňra). Jemi milli önüminiň möçberi boýunça dünýäde (ABŞ we Hytaýdan soň) 3-nji orny eýeleýär. Awtomobil gurluşygy boýunça dünýäde 2-nji orny eýeleýär.. Pul birligi – ýen.
Bilim[üýtget]
Bilim ulgamy 1947-nji ýylyň “Bilim barada esasy kanunyna” laýyklykda gurulýar. 6 ýaşdan 15 ýaşa çenli bolan çagalar üçin hökmany okuwy 9 ýyllyk. Başlangyç mekdebi 6 ýyllyk (6 ýaşdan 12 ýaşa çenli), onuň bazasynda 3 ýyllyk uly orta mekdebi bar. Kiçi orta mekdepden uly orta mekdebe geçmek giriş synaglary we test boýunça barlamak esasynda amala aşyrylýar, okuwy pully. Ilkinji uniwersitetleri 1868-nji ýylyň rewolýusiýasyndan soň açylýar. II Jahan urşundan soň uniwersitetleri modernirlendi, okuwyň möhleti 4 ýyla çenli (medisinada 6 ýyl) gysgaldyldy. Uly döwlet uniwersitetleri: Tokio (1877), Kýoto (1897) uniwersitetleri, Osakadaky uniwersitet (1931), Sap-porodaky Hokkaýdo (1876), Sendaýdaky Tohoku (1907) uniwersitetleri, hususy uniwersitetlerinden Nihon uniwersiteti (1889) we başgalar.
Edebiýaty[üýtget]
Ýaponiýada gadym zamanda (VII asyryň ortalaryna çenli) aýdym-goşgy döredijiligi we mifologiýa giňden ýaýrapdyr. Ýapon dilinde ýazylan ilkinji ýadygärligi – “Kodziki” ýyl ýazgysy 712-nji ýylda düzülýär. Onda mifler, ertekiler, taryhy rowaýatlar, aýdymlar ýerleşdirilipdir. 759-njy ýylda ilkinji ýapon poetik antologiýasy “Manýosýu” peýda bolýar. IX asyryn ortalarynda birnäçe nowellalardan ybarat. “Taketori-monogatari» powesti ýüze çykýar. Murasaki Sekibuwyň (978 ?—1016) X asyryn ahyrynda – XI asyryň başlarynda döreden “Genji – monogatari” eseri Ýaponiýanyň klassiki edebiýatynyň naýbaşy bolýar. Ösen feodalizm döwrüniň (XII-XVI asyrlar) edebiýatynyň harby-feodal günki epopeýasynyň ýüze çykmagy, dramaturgiýanyň we renga poeziýasynyň gülläp ösmegi, şäher edebiýatynyň peýda bolmagy häsiýetlidir. Hünärmenler, söwdagärler poeziýa ussatlygy boýunça ýaryşlar gurapdyr we ýaryşda üstün çykanlaryň eserler ýygyndysy düzülipdir. Giçki feodalizm döwrüniň (XVII asyr – XIX asyryň 60-njy ýyllary) edebiýatynda demokratik meýiller agdyklyk edýär. XVIII-XIX asyrlaryň sepgidinde proza žanry täzeden pajarlap ösýär. XIX asyryň 30-40-njy ýyllarynda sentimental roman ýazmak giň ýaýraýar. II jahan urşunda (1939-1945) ýapon militarizmi derbi-dagyn edilenden soň, Ýaponiýa edebiýatynyň ösüşinde täze etap başlanýar. Bu döwre tradision, demokratik we sengoha («uruşdan soňky topar») akymlarynyň çylşyrymly özara täsirli häsiýetlidir. 60-70-nji ýyllarda ylmy fantastiki we detektiw romanlar ýazmak has rowaçlanýar. Ýaponiýada Nobel baýragynyna mynasyp bolan iki ýazyjy bar – Ýasunari Kabawata (1968) we Kenzaburo Oýe (1993).


text:
Poliomiýelit
Poliomiýelit (gad.-grek. πoλιός — çal we µueλός — oňurga ýiligi) - wirus arkaly döreýän kesel bolup, adatça 9 - 10 ýaşa ýetmedik kiçi çagalar keselleýär. Ýöne bu keseli uly adamlar hem agyr görnüşde geçirip bilýärler.
Kesel howa, hapalanan azyk önümleri we suw arkaly ýaýraýar. Has köp duş gelýän wagty tomus-güýz (awgust-oktýabr) aýlarydyr.
Poliomiýelidiň wirusy ilki agza, ondan bolsa dem alyş ýa-da iýmit siňdiriş ýollary arkaly (iýmitden geçen bolsa) oňurga we kelle ýiligine düşýär we nerw süýümlerini zayalap, ysmaz edýär.
Keseliň esasy alamatlary – bokurdakda agyry, üsgürme, gaytarma, kelle agyry, bedeniň gyzgynynyň galmagy, arkada, aýaklarda agyry, olaryň titräp ýygrylmagy, myşsalaryň güýjiniň gaçmagy. 3 - 5 günden adatça aýaklarda, seýrek başga myşsalarda ysmaz döreýär. Bu ýagdaý 2 günden 2 hepdä çenli saklanyp bilýär. Boýnuň we diýafragmanyň ysmazy has hem howplydyr, çünki ol dem almagyň bozulmagyna we ölüme eltip biler. Bedeniň gyzgyny gaçandan soň, keselden soňky dikeldiş döwri başlanyp, birnäçe aýdan birnäçe ýyla çenli dowam edip biler. Poliomiýelit keseliň alamatlary ýüze çykanda näsagy ayry otaga ýerleşdirmeli, ony düşekde ýatyryp, aýaklarynyň ýyly bolmagyny gazanmalydyr, agyrsyzlandyryjy we rahatlandyryjy dermanlary, “B“ toparyň witaminlerini bermelidir. Poliomiýelitiň alamatlary ýüze çykanda mümkin boldygyça derrew lukmana ýüz tutuň. Özbaşdak bejergi howply gaýraüzülmelere getirip biler.
Bu kesele garşy ýeke-täk kömek ediji serişde - bu poliomiýelite garşy öňüni alyş sanjymlarydyr. Sanjymlar ýörite kabul edilen meýilnama boýunça, çaga dogulandan soň, ol 2 - 3 günlükkä edilip başlanýär. Soň gaýtadan çaga 2 aýlykda, 3 aýlykda, 4 aýlykda, 18 aýlykda kabul etdirilýär. Daş töweregimizde adatdan daşary howply ýagdaýlar dörände, ýaz-güýz aýlary, goşmaça möwsümleýin sanjym geçirilýär.
Peýdaly eserler[üýtget]
- Чумаков М. П., Присман И. М., Зацепив Т. О., Полиомиелит — детский спинномозговой паралич, М., 1953;
- Эпидемический полиомиелит, М., 1957;
- Полиомиелит, пер. с англ., М., 1957;
- Дроздов С. Г., Полиомиелит и его профилактика в различных странах мира, М., 1967.


text:
Bu dunyade sende in yakyn dost barmy diyseler saginmanjik "hawwo" diyip jogap bererdim. Oda men ejem-kakam. Chunki bashyma islendik kyn yagday gelende dost bizden yuzuni owrup giden-de ejemjan we kakamja men dadyma ilki bolup yetishjek dostlarym, yakynlarym, mahribanlarym!
Bir adam Pygamberimiziñ (sallallahu aleýhi we sellem) ýanyna gelip: “Ýagşylyk etmeklige iñ mynasyp adam kim?” diýip soraýar.
Pygamberimiz (sallallahu aleýhi we sellem):
“Ejeñdir” diýýär.
Ol adam: “soñra kim?”
Pygamberimiz: “Ejeñdir”
Ol adam: “soñra kim? ”
Pygamberimiz: “Ejeñdir”
Adam: “soñra kim?”
Pygamberimiz: “Kakañdyr diýýär” .
Beyik alym bar saňa bir sowalym,
Ýeriň çekish guyji, Enäniň mähri
Haýsysy güýçlikä etmezmiň mälim.
Alym bolup kän kitaby sermedim
Şondan bashga zada ünsem bermedim .
Çägin tapdyk yeriň çekish güyjuniň ,
Emma enäň mahrin çägin tapmadyk.
Diňe Ejemiz bizi bütin ömür göterýär: 9 aý garnynda, 3 ýaşa çenli elinde we bütin ömür ýüreginde....Eje jan, seni söýýän!
Eger «dünýäde iiñ köp bergili adamyñ kim?» diýseler «Enem» diýip jogap bererdim. Enelerimizi näçe begendirsegem, az. Enelermiz bizi çagalar bagyna günde elimizden tutup äkiderdi, günde egin-eshiklerimize seredishdirip mekdebe ugradardy, ýokary okuw jaýlaryna girmegimiz üçin Ene-Atamyz derläp zähmet çekdi, bizi dyrnak ýaly wagtymyzdan bashlap ep-esli bolýançak ýagny «adam» bolýançak aladamyzy edip, mähirlerini bize bagysh eden Enemizdir. Meniñ üçin iñ uly mukaddeslik - ENEM-ATAM!
Sen hakda yazypdyr Kerim $ahyram,
Her deminde ene diyen adyñ bar,
Sen hakda yazypdyr Gurbannazaram,
Her bendine siñen ene mähriñ bar.
Wasp edip bilmerin Gurbannazar dek,
Syganok kalbyma mukaddesligiñ,
Ussatlar waspyñy yùz gezek yazsa,
Mûñ gezek götärin adyñ ar$a dek.
Sen nähili mährem mähriban ene,
Goy ynjasyn seni ynjydan yurek,
Ene hemme yerde enedir yene,
Goy aglasyn seni agladan yurek!
Aglatmasyn meni eneli bentler,
Men aglayyn aglamasyn eneler,
Ynjamasyn ynjamasyn hiç mahal,
Yazylmasyn agyr dû$en setirler
Dowamy teswirde
Ses berilşik ýok.
Halanan (34)