text:
Ýaponiýa
Ýaponiýa (ýap. 日本 Nihon, Nippon?), resmi ady "Nihon koku", "Nippon koku" (ýap. 日本国?) — Gündogar Aziýada ada döwleti. Ol Ýuwaş okeanda, Ýapon deňziniň, Hytaýyň, KHDR-nyň we Günorta Koreýanyň we Russiýanyň gündogarynda ýerleşýär. Demirgazykda Ohot deňzinden başlap, tä günortada Gündogar Hytaý deňzine we Taýwana çenli territoriýany eýeleýär.
Mazmuny
Gysgaça[üýtget]
Paýtagty: Tokio
Meýdany: 377,944 kw. km.
Ilaty: 127,960,000 adam (2011 ý.)
Gimn: Kimigayo
Resmi dili: Ýapon
Hökümet baştutanlary: Akihito (Imperator), Ýoşihiko Noda (premýer-ministr)
Pul birligi: Ýen
Iň belent nokady: Fujiýama wulkany (3776 m)
Agalyk ediji dini: şintoizm we buddizm
Umumy maglumat[üýtget]
“Ýaponiýa” ýaponça Nippon ýa-da Nihon – “Günüň dogýan ýurdy”). Gündogar Aziýanyň kenar sebitleriniň golaýynda, Ýuwaş okeanyň adalarynda ýerleşen döwlet. Ýaponiýanyň territoriýasynyň düzüminde demirgazyk-gündogardan günorta-günbatara 3500 km diýen ýaly uzalyp gidýän 6852 ada bar. Esasy adalary – Hokkaýdo, Honşu, Şikoku we Kýuşu. Bu 4 ada ýurduň 97% tutýar. Ýaponiýa gündogarda we günortada Ýuwaş okean, günbatarda Hytaý hem-de Ýapon deňizleri, demirgazykda Ohot deňzi ýanaşýar. Meýdany 372,2 müň kw.km. Ilaty 127.9 mln-dan gowrak adam (2011). Ilatynyň sany boýunça dünýäde 10-njy orny eýeleýär. Paýtagty – Tokio şäheri. Ýaponiýanyň territoriýasy administratiw taýdan 47 prefektura bölünýär.
Jemi içerki önümiň möçberi boýunça dünýäde 3-nji orny eýeleýär. Ýaponiýa BMG-niň, G8-iň, G20-iň agzasydyr. Ýaponiýa konstitusion monarhiýa döwleti bolmak bilen, Akihito ýurduň imperatorydyr.
Döwlet gurluşy.[üýtget]
Ýaponiýa – konstitusion monarhiýa. Häzirki konstitusiýasy 1947-nji ýylyň 3-nji maýynda güýje girýär. Konstitusiýa laýyklykda Ýaponiýanyň nesilden-nesle geçýän imperatory “döwletiň we halkyň bitewiliginiň simwoly” hasaplanylýar. Ol parlamentiň görkezmegi boýunça premýer-ministri, hökümetiň görkezmegi boýunça Ýokary suduň başlygyny we agzalaryny belleýär. Kanun çykaryjy ýokary organy – parlament, ol 2 palatadan — Wekiller palatasyndan (4 ýyllyk saýlanylýar) we Maslahatçylar palatsyndan (6 ýyllyk saýlanylyp, her 3 ýyldan ýarysy täzelenýär) ybarat.
20 ýaşyna ýeten raýatlaryň hemmesine saýlaw hukugy berilýär. Ýerine ýetiriji häkimiýetiň ýokary organy – hökümet (Ministrler kabineti). Onuň düzümini (20 ministr) premýer-ministr formirleýär.
Ýaponiýanyň sud sistemasyna baş kazy we kazylaryň 14-sinden ybarat Ýokary sud baştutanlyk edýär. Ýokary sud konstitusion suduň funksiýalaryny hem ýerine ýetirýär. Apellýasion sudlaryň 8-si, esasy ýerli sudlaryň 49-sy hem-de olaryň bölümleriniň 232-si we başga sudlary bar.
Tebigaty[üýtget]
Ýaponiýanyň tebigatynyň esasy aýratynlygy onuň aram, subtropiki we tropiki guşaklyklarda hem-de adalarda ýerleşip, materikden izolirlenmegi arkaly kesgitlenilýär. Kenar çyzygynyň umumy uzynlygy 30 müň km-e golaý. Uly ýarym adalary – Kii (Honşu adasynda), Oşima (Hokkaýdo adasynda) we başgalar. Territoriýasynyň 3/4 böleginden gowragyny belentlikler we daglar tutýar. Peslikler aýry-aýry sebitlerde bolup, kenar ýakasynda ýerleşýär. Hokkaýdo adasyndaky esasy gerişler Sahalin we Kuril adalaryndaky gerişleriň dowamydyr. Honşu adasynyň orta bölegini döwülmeleriň (jaýryklaryň) zolagy bolan Fossa-Magna (uzynlygy 250 km) kesip geçýär. Onun üstünden ençeme wulkan, şol sanda Ýaponiýada iň beýik Fujiýama (3776 m) wulkany ýokary göterilýär. Honşu adasynyň merkezi böleginde Hida, Kiso, Akaişi (beýikligi 2900-3192 m) gerişleri ýerleşýär. Ýaponiýada (Honşu adasynda) beýikligi 3000 m-den geçýän 16 dag depesi bar. Honsýu adasynyň günorta-günbatarynda Kinki düzlügi we Biwa köli ýerleşýär. Sikoku adasynyň iň beýik ýeri Isidzuti dagy (1981 m), Kýuşu adasynda bolsa Kunju wulkany (1788 m) hasaplanylýar. Rýukýu adalarynda plato we pes daglyklar agdyklyk edýär. Ýapon adalary Günbatar Ýuwaş umman geosinklinal guşaklygyň düzümine girýär. Ýaponiýanyň territoriýasy ýokary seýsmikligi (weýran ediji ýertitremeler 1855, 1891, 1897 ýyllarda, 1923 ýylda Tokio weýran bolýar, 1995 we 2011-nji ýyllarda güýçli ýertitremeler bolýar), aktiw wulkanizm (150 töweregi wulkan bolup, onuň 40-a golaýy hereket edýär) bilen häsiýetlendirilýär. Wulkanik raýonlar mineral we termal çeşmelere baýdyr. Gazylyp alynýan peýdaly zatlardan kömür, kükürt, demir, marganes, gurşun-sink, mis magdanlary, nebit, hromit, altyn, kümüş we simap bar. Klimaty musson, demirgazygynda aram, Ýapon adalarynyň günorta böleginde subtropiki, Rýukýu adalarynyň köp böleginde tropiki. Umuman, klimaty çygly. Ýyllyk ygaly 800-3000 mm. Ýurtda gysga, bol suwly, dag derýalarynyň gür ulgamy bar. Olardan ululary – Honsýu adasynda Şinano, Tone, Kitakami, Hokkaýdo adasynda Işikari. Kölleri köp, emele gelişleri boýunça dürli-dürlüdir. Ululary: Biwa (meýdany 716 kw.km), Inawaşiro, Towada, Kutçaro, Kasumigaura, Saroma. Demirgazykda küljümek, çemen-batga topraklar, aram guşaklygyň günorta böleginde goňur tokaý, subtropiklerde, tropiklerde sary we gyzyl topraklar ýaýrandyr. Ýaponiýanyň territoriýasynyň 2/3 böleginden gowragyny tokaýlar we gyrymsy agaçlar tutýar. Ýaponiýada agaçlaryň we gyrymsy agaçlaryň 700-den gowrak, otlaryň 3000-e golaý görnüşi bar. Ýurtda süýdemdirijileriň 270, guşlaryň 800-e golaýy, süýrenijileriň 110, Ýaponiýa ýanaşýan deňizlerde balyklaryň 600-den gowrak, mollýusklaryň 1000-den gowrak görnüşi bar. Ýaponiýanyň faunasynda endemik hem-de relikt görnüşler köp. Hokkaýdo we Honsýu adalarynda möjek, tilki, torsuk, ýenot görnüşli it, diňe Hokkaýdo adasynda goňur aýy, samyr, gornostaý; Togara aýlagyndan günortada tropiki fauna (uçýan itler, köp sanly tropiki guşlar we mör-möjekler) bar. Ýaponiýada guşlardan daşdeşen, jokjoky, garlawaç, durna, teterew, leglek, gyrgy, bürgüt, hüwi, kenar ýakalarynda deňiz guşlary duşýar. Süýji suwda ýaşaýan balyklardan zagara, lakga, ýylan balyk, minogalar, kenar ýakasyndaky suwlarda balykçylyk ähmiýetli balyklardan Ýuwaş okean takgazy, tunes, treska, kambala bar.
Ilaty[üýtget]
Ýaponiýa bir milletli ýurt bolup, ilatynyň 98.5%-inden gowragy ýaponlardyr. Ýurduň gadymy ilatlary aýnlar we ýamatolar. Resmi dili – ýapon dili. Ýaponiýa ilatynyň sany (2011 ýylda 127 mln-dan gowrak adam) boýunça dünýäde 10-nji orny eýeleýär. Ilatynyň ortaça gürlügi 1 kw. km-de 337.1 adam (2010). Esasy şäherleri – Tokio, Osaka, Ýokohama, Nagoýa.
Taryhy[üýtget]
III asyrda Ýamato diýen uly taýpa birleşigi döreýär. Şu birleşigiň esasynda, synpy jemgyýetiň formirleniş prosesinde ýapon döwleti emele gelýär. Feodalçylyk gatnaşyklarynyň ösmegi bilen bir hatarda gul eýeçilik gurluşy döreýär. VII asyryň ortalarynda – XII asyryň ahyrynda Ýaponiýa irki feodalizmi, XII asyryň ahyrynda – XVI asyrda ösen feodalizmi başdan geçirýär. Ýaponiýada kapitalistik manufaktura XVIII asyryň ahyrlarynda – XIX asyryň I ýarymynda ýüze çykýar.
1900-nji ýylda Ýaponiýa beýleki döwletler bilen bilelikde Hytaýda bolan antiimperialistik gozgalaňy basyp ýatyrmaga gatnaşýar. Manjuriýanyň we Koreýanyň üstünde Ýaponiýa rus-ýapon urşuny (1904-1905) turuzýar. 1910-njy ýylyň awgustynda Koreýa anneksirlenýär we ýapon koloniýasyna öwrülýär.
Ýaponiýanyň dolandyryjy toparlary Sowet Russiýasynyň hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklaryny ýola goýmak hakyndaky ähli tekliplerini ret edýär, ABŞ, Beýik Britaniýa, Fransiýa bilen dil düwşüp, Sowet respublikasynyň garşysyna ýaragly interwensiýa ýoluna düşýär. Ýapon goşunlary 1918-nji ýylyň 5-nji aprelinde Wladiwostoga düşürilýär. Olar Sowet Primorýesini okkupirleýärler we Sibire çozýarlar. Mundan-da başga,
ýapon hökümeti Koreýany we Hytaýy koloniýalaşdyrmak işini dowam etdirýär. Halk köpçüligi Sowet Russiýasynda interwensiýany bes etmegi talap edýär. Ýaponiýanyň agressiw daşary syýasaty reaksiýanyň ýurduň içinde hüjüme geçmegi bilen utgaşýar. 1931-nji ýylyň 18-nji sentýabrynda Ýaponiýa Hytaýyň demirgazyk-gündogar welaýatlaryny basyp alýar, we bu ýerde Mançgon-Gon döwletini döredýär.
Manjuriýany okkupirlemegi we Hytaýdan bölüp aýyrmagy II jahan urşuna tarap ädilen ädim bolýar. 1937-nji ýylyň iýulynda Ýaponiýa bütin Hytaýy basyp almak üçin urşa başlaýar. 1938-nji ýylda Ýaponiýa Hytaýyň ykdysady taýdan has ösen ähli gündogar bölegini okkupirlemegi tamamlaýar. Ýaponiýa sowet we mongol araçäklerinde prowokasiýalar edýär, emma güýçli gaýtawullara sezewar bolýar (uruşlar Hasan kölüniň, 1938, Halhin-Gol derýasynyň ýanynda, 1939 we başga ýerlerde geçýär).
1940-njy ýylyň sentýabrynda Ýaponiýa Hindi-Hytaýyň demirgazyk bölegini okkupirleýär. 1941-nji ýylyň 7-nji dekabryndan 8-ine geçilen gije ýapon harby-howa we harby-deňiz güýçleri uruş yglan etmezden (8-nji dekabrda yglan edilýär) amerikan flotunyň Pýorl-Harbor, Guam, Manila we Gonkong (Gawaý adalary) bazalaryna hüjüm edýär. 1942-nji ýylyň ortalaryna Ýaponiýa Filippinleri, Hindi-Hytaýy, Taýlandy, Birmany, Malaýýany we Indoneziýany okkupirleýär. Basylyp alnan ýerlerde kolonial düzgün girizilýär. 1941-1945 ýyllaryň Beýik Watançylyk urşy ýyllarynda Ýaponiýa Germaniýa kömek berýär. Sowet hökümeti 1945-nji ýylyň 8-nji awgustynda SSSR-iň 1945-nji ýylyň 9-njy awgustyndan başlap Ýaponiýa bilen uruş etjekdigini yglan edýär we ABŞ, Beýik Britaniýa, Hytaý (1945-nji ýylyň 26-njy iýulyndan) hökümetleriniň 1945-nji ýyldaky Potsdam deklarasiýasyna goşulýar. Bu deklarasiýa Ýaponiýanyň gürrüňsiz boýun egmegini talap edýärdi. Sowet goşunlary Ýaponiýanyň Kwantun goşunyny derbi-dagyn edýär.
Manjuriýany, Demirgazyk Koreýany, Günorta Sahalini we Kuril adalaryny azat edýär. 1945-nji ýylyn 2-nji sentýabrynda Ýaponiýa gürrünsiz boýun egmek hakyndaky akta gol çekýär.
==Potsdam maslahaty]] başlanan wagty ABŞ atom bombasyny ilkinji gezek synag edipdi. 1945-nji ýylyň awgustynda ABŞ-da iki sany atom bombasy bardy. Şolaryň biri 1945-nji ýylyň 6-njy awgustynda Hirosima, beýlekisi 9-njy awgustda Nagasaki şäherleriniň üstüne taşlanyldy. Iki şäherden tas ýarym mln. parahat ilat öldürildi ýa-da maýyp edildi. Şäherleriň ikisi-de weýran edildi. Ýaponiýanyň uruşda ýeňiljekdigi görnüp duran ýagdaýynda, SSSR-iň Ýaponiýa garşy urşa goşuljak wagty atom bombasyny ulanmak harby zerurlyk däldi.
“Sowuk uruş” syýasatynyň başlanmagy Ýaponiýanyň ykdysady taýdan galkynmagyna itergi berdi. ABŞ Ýaponiýany özüniň esasy garşydaşy SSSR-e garşy ulanmak isleýärdi. Ýaponiýanyň bolsa özüniň demirgazyk goňşusyndan asgyndygy görnüp durdy. Onuň goşuny dargadylypdy. Üstesine-de, ykdysadyýeti gözgyny haldady. Edil Germaniýa babatda bolşy ýaly, ABŞ özüniň Ýaponiýa bolan gatnaşygyny üýtgetdi: ol onuň duşmanyndan SSSR-e garşy göreşinde esasy daýanjyna öwrüldi.
Ykdysadyýeti[üýtget]
Bazar ykdysadyýetine geçmek bilen ýurduň ykdysadyýeti örän çalt depginde ösýär (II Jahan urşundan soňra). Jemi milli önüminiň möçberi boýunça dünýäde (ABŞ we Hytaýdan soň) 3-nji orny eýeleýär. Awtomobil gurluşygy boýunça dünýäde 2-nji orny eýeleýär.. Pul birligi – ýen.
Bilim[üýtget]
Bilim ulgamy 1947-nji ýylyň “Bilim barada esasy kanunyna” laýyklykda gurulýar. 6 ýaşdan 15 ýaşa çenli bolan çagalar üçin hökmany okuwy 9 ýyllyk. Başlangyç mekdebi 6 ýyllyk (6 ýaşdan 12 ýaşa çenli), onuň bazasynda 3 ýyllyk uly orta mekdebi bar. Kiçi orta mekdepden uly orta mekdebe geçmek giriş synaglary we test boýunça barlamak esasynda amala aşyrylýar, okuwy pully. Ilkinji uniwersitetleri 1868-nji ýylyň rewolýusiýasyndan soň açylýar. II Jahan urşundan soň uniwersitetleri modernirlendi, okuwyň möhleti 4 ýyla çenli (medisinada 6 ýyl) gysgaldyldy. Uly döwlet uniwersitetleri: Tokio (1877), Kýoto (1897) uniwersitetleri, Osakadaky uniwersitet (1931), Sap-porodaky Hokkaýdo (1876), Sendaýdaky Tohoku (1907) uniwersitetleri, hususy uniwersitetlerinden Nihon uniwersiteti (1889) we başgalar.
Edebiýaty[üýtget]
Ýaponiýada gadym zamanda (VII asyryň ortalaryna çenli) aýdym-goşgy döredijiligi we mifologiýa giňden ýaýrapdyr. Ýapon dilinde ýazylan ilkinji ýadygärligi – “Kodziki” ýyl ýazgysy 712-nji ýylda düzülýär. Onda mifler, ertekiler, taryhy rowaýatlar, aýdymlar ýerleşdirilipdir. 759-njy ýylda ilkinji ýapon poetik antologiýasy “Manýosýu” peýda bolýar. IX asyryn ortalarynda birnäçe nowellalardan ybarat. “Taketori-monogatari» powesti ýüze çykýar. Murasaki Sekibuwyň (978 ?—1016) X asyryn ahyrynda – XI asyryň başlarynda döreden “Genji – monogatari” eseri Ýaponiýanyň klassiki edebiýatynyň naýbaşy bolýar. Ösen feodalizm döwrüniň (XII-XVI asyrlar) edebiýatynyň harby-feodal günki epopeýasynyň ýüze çykmagy, dramaturgiýanyň we renga poeziýasynyň gülläp ösmegi, şäher edebiýatynyň peýda bolmagy häsiýetlidir. Hünärmenler, söwdagärler poeziýa ussatlygy boýunça ýaryşlar gurapdyr we ýaryşda üstün çykanlaryň eserler ýygyndysy düzülipdir. Giçki feodalizm döwrüniň (XVII asyr – XIX asyryň 60-njy ýyllary) edebiýatynda demokratik meýiller agdyklyk edýär. XVIII-XIX asyrlaryň sepgidinde proza žanry täzeden pajarlap ösýär. XIX asyryň 30-40-njy ýyllarynda sentimental roman ýazmak giň ýaýraýar. II jahan urşunda (1939-1945) ýapon militarizmi derbi-dagyn edilenden soň, Ýaponiýa edebiýatynyň ösüşinde täze etap başlanýar. Bu döwre tradision, demokratik we sengoha («uruşdan soňky topar») akymlarynyň çylşyrymly özara täsirli häsiýetlidir. 60-70-nji ýyllarda ylmy fantastiki we detektiw romanlar ýazmak has rowaçlanýar. Ýaponiýada Nobel baýragynyna mynasyp bolan iki ýazyjy bar – Ýasunari Kabawata (1968) we Kenzaburo Oýe (1993).


c: text/html

text:
Afrika edebiýaty
Afrikanyň edebiýaty
Halk döredijiligi
Afrika ýurtlarynyň edebiýaty halk döredijiliginiň we dürli afrikan halklarynyň arasyndaky medeni gatnaşyklaryň netijesinde kemala geldi. Afrika ýurtlarynyň köpüsinde dürli halklar ýaşaýar. Olaryň hersiniň dili-de aýry-aýrydyr. Şonuň üçin bu halklaryň edebiýatlary-da özüniň mazmuny we žanry boýunça diýseň tapawutlanýar. Bu ýerde ertekilere-de, mifdir rowaýatlara-da, mataldyr basnýalara-da, aýdymlara, epiki eserlere-de duş gelmek bolýar. Olaryň ählisi hem afrikaly halklarynyň milli aýratynlygyna, däp-dessurlaryna, dini ynançlaryna (animalizm, tebigy güýçler, fetişizm, ata-babalara çokunmak we ş.m.) hem yrymlaryna ýugrulandyr. Esasan hem, Günorta Afrika Respublikasynda (zuluslar, gottentotlar, buşmenler), Gambiýada, Zimbabwede, Beninde ýaşaýan halklar milli folklorynyň žanr aýratynlyklary bilen tapawutlanýar. Sudanlylar, afar hem issa halklary bolsa täsin ertekileri bilen bellidir. Afrikalylaryň haýwanlar baradaky gadymy ertekileri hasam gyzyklydyr. Olarda köplenç pyşbaga (ibo, ýoruba, edo halklarynda), towşan (bantu dilli we Günbatar Afrika halklarynda), syrtlan ýa şagal (somali, gottentot halklarynda), möý (aşanti, malinke halklarynda) ýaly haýwanlarydyr mör-möjekler barada gürrüň berilýär. Nusgawy ertekilerde öwüt-nesihatyň azdygy ýa-da asla ýokdugy olary beýleki halklaryň ertekilerinden göz-görtele tapawutlandyrýar. Afrika edebiýatynyň esasynda birnäçe gahrymançylyk eposlary-da durandyr. Bu eposlaryň köpüsi hyýaly mazmunda ýazylandyr. Olaryň iň esasylary «Silamaka hem Pullori Fulbe» we «Sundiata Mandingo» (Mali), «Mwindo Nianga hakda hekaýat» (Merkezi Afrika) eposlarydyr. Gadymy Mali döwletiniň «Sundiata» atly eposyny 1975-nji ýylda iňlis afrikanisti Gordon Innes iki dilde — iňlisçe hem mandinka dilinde neşir etdiripdir. Şol wagtlarda Sudan edebiýatynyň hem X asyra degişli bolan, şygyr bilen ýazylan birnäçe dessanlary kitap bolup çykdy. Bu eserleriň ählisiniň biziň döwrümize gelip ýetmeginde griotlaryň hyzmaty örän ulydyr. Griot — rawylaryň hem sazanda-bagşylaryň Günbatar Afrikadaky umumy ady. Afrikanyň beýleki döwletlerinde olary başgaça atlandyrýarlar. Meselem, Gambiýada, mandingo halkynda — jali, fulbelerde — gaulo, woloflarda — gewel. Biziň döwrümizde Mansura Sek (Senegal), Kelefa Senen (Gambiýa), Dana Gurmun (Nigeriýa) ýaly tanymal griotlaryň çykyşlary audio we wideo ýazga geçirilýär.
Hat-ýazuwyň peýda bolmagy
Afrikanyň ýurtlaryndaky birentek halklaryň milli elipbiýi diňe garaşsyzlyk alnanyndan soň peýda boldy. Meselem, Togoda 1980-nji ýyla çenli hat-ýazuw diňe ewe halkynda bardy. Gambiýadaky fulbe halkynyň arap hem latyn elipbiýinden düzülen ýazuwy bolsa beýleki halklarynyňkydan has ir döredi. Emma Afrika yklymynyň ýurtlarynyň käbirinde hat-ýazuwyň taryhy gadymy döwürlere uzap gidýär. Mysal üçin, Efiopiýanyň edebiýaty gadymy efioplaryň geez dilinde IV-VII asyr aralygynda, Aksum şalygynyň ösen döwürlerinden gözbaş alyp gaýdýar. Maliniň Gao, Jenne şäherlerinde, Songaý döwletiniň Tombuktu şäherinde edebiýatda has uly öňegidişlik gazanylypdyr. Meşhur syýahatçy Al-Hasan Muhammet al-Wazzan az-Zaýýati al-Fasi özüniň «Afrikanyň hem-de onuň gözellikleriniň beýany» (1526) atly eserinde Tombuktu şäheri barada: «Bu şäherde kitap satyjylaryndan kän gazanç edýän ýok» diýip belleýär. Sudanda XVI-XIX asyrlarda gülläp ösen Sennar soltanlygy barada ýazylan «Sennar senenamalary» atly edebi ýadygärlik hem uly ähmiýete eýedir. Onuň iň bir meşhur nusgalarynyň biriniň ýazary Ahmet Kätib aş-Şun bolupdyr. Yslam dininiň gelmegi Afrikanyň birnäçe ýurtlarynda hat-ýazuwyň hem edebiýatyň ösmegine itergi berdi. Bu öňegidişlik diňe bir Demirgazyk Afrika (Müsür, Alžir, Tunis, Marokko) ýurtlary babatda gazanylmady, meselem, Tanzaniýada XIX asyryň ahyryna çenli suahili dilinde arap elipbiýi peýdalanylýardy. Sudan edebiýaty bolsa (esasanam, şygryýetde) arap edebiýatynyň bir bölegi hasaplanýardy. Onuň kämilleşmeginde Müsür edebiýatynyň täsiri örän uly bolupdyr. Çad döwletiniň edebiýaty hem tabynlyk ýyllary arap dilinde döräpdir. Madagaskaryň hem malagasiýa dilinde ýazylan ilkinji ýazuw ýadygärlikleri — taryhy ýylýazgylary («Surabe») hem arap elipbiýiniň üsti bilen ýazga geçirilipdir. Ýöne afrikan döwletleriniň aglabasynda hat-ýazuw tabynlyk döwründe peýda boldy. Sowatlylyk artdy, dürli dilli afrikan halklarynyň sowatly gatlagy öz aralarynda Ýewropa dillerinde düşünişip ugradylar. Günorta Afrika Respublikasynda ýazuw XIX asyryň ikinji ýarymynda, latyn elipbiýi esasynda döredildi. Afrika ýewropalylaryň hem-de hristianlaryň gelmegi dini eserleriň hem giňden ýaýramagyna ýol açdy. Namibiýanyň milli edebiýatynyň döreýiş taryhynda hristian missioneri M. Rautaneniň ady agzalyp geçilýär. Ol ndonga diliniň ýazuwyny döredip, ilki bilen oňa Injili terjime edipdir. Zimbabwe, Mali ýaly ýurtlarda milli edebiýat latyn elipbiýiniň esasynda, XX asyryň ortalarynda ýüze çykdy. Kyssa Ilkinji romanlar
Ilkinji afrikan romanlary Günorta Afrika ýurtlarynda, XIX asyryň ahyrlarynda neşir edildi. Zenan ýazyjy Oliw Şraýneriň 1883-nji ýylda çap etdiren «Afrikan fermasy» romany ilkinji uly eserleriň biri hasaplanylýar. Zimbabwede XX asyryň başynda döredilen eserlerden A. Ş. Kripsiň «Gussaly toprak» (1911) hem «Kenarýaka agaçlarynyň ýurdy» (1913) atly romanlary uly meşhurlyk gazandy. Ýazyjy özüniň bu eserlerinde ýerli halkyň hak-hukugyny dikeltmek meselesini gozgaýar. Zenan ýazyjy Doris Lessing (Zimbabwe) özüniň «Ot hiňlenýär» (1950), «Marta Kwest» (1952) we beýleki eserleri bilen dünýä edebiýatyna ýaň salmagy başardy. «Altyn depder» we «Bäşinji çaga» romanlary onuň iň esasy eserleri hasaplanýar. 2007-nji ýylda Lessinge edebiýat ugry boýunça Nobel baýragy berilýär. Nigeriýanyň kyssada döredilen ilkinji uly eserlerinden Siprian Ekwensiniň «Şäherliler» (1954) romany bellidir. Bu eser öz döwründe yklymda edebiýatyň ösmegine uly goşant goşdy. Afrikanyň beýleki ýurtlarynda ilkinji romanlar garaşsyzlyk alnandan soň (Gana, Zambiýa, Keniýa, Tanzaniýa we beýlekilerde) iňlis dilinde döredildi. 1960-njy ýyllarda Tanzaniýada P. Pallançionyň «Günüň astynda ölmek» (1968) we G. Ruhumbikiniň «Azatlyga sary barýan obada» (1969) romanlary okyjylara ýetirildi. Zambiýada 1970-nji ýylda ýerli ýazyjylar Andrea Masiýeniň («Ümüş-tamyşda»), Gideon Piriň («Barmagyň ujundaky titreme») eserleri, hem-de Griw Sibaleniň «Iki dünýäniň arasy» atly ilkinji taryhy romany neşir edildi. Ýazyjy At-Taýib Salihiň «Demirgazyga zyýaratyň möwsümi» (1969) atly eseri Sudan edebiýatynda ilkinji roman hasaplanýar. Günbatar Afrika ýurtlarynda ilkinji romanlar fransuz dilinde, 1930-nji ýyllarda döräp ugrady. Senegal ýazyjysy Usman D. Soseniň «Kerim» atly eseri 1935-nji ýylda neşir edilip, ýazyja uly meşhurlyk getirdi. Şol bir wagtda, 1938-nji ýylda Benin ýazyjysy P. Hazumeniň «Dogisimi» atly taryhy romany Benin edebiýatynda roman žanrynyň düýbüni tutdy. Kot-d-Iwuarly ýazyjy Amadu Kuruma «Garaşsyzlygyň güni» (1970) hem «Taňry borçly däl» (2000) romanlary bilen okyjylaryň söýgüsine mynasyp boldy. «Garaşsyzlygyň güni» romany birnäçe afrikan ýurtlarynyň okuw maksatnamalaryna girizildi, bu roman Amerikanyň hem Ýewropanyň ýokary okuw mekdeplerinde-de öwrenilýär. Malili ýazyjylar (Mali döwleti Garaşsyz bolanyndan soň) Ybraýym Mamadu Uanyň «Balykgulak monjugy» (1957) we S. Dembeleniň «Dereksizler» (1960) romanlary, Çad döwletinde-de Ž. Seýidiň «Çadly çaga» (1967) romany neşir edildi. Günorta afrikaly häzirki zaman ýazyjy Uilbur Smit taryhy romanlary bilen diňe bir Afrikada däl, eýsem, bütin Ýewropa ýurtlarynda-da meşhurlyk gazandy. Afrika yklymynyň portugal dilli ýurtlarynda romanlar XX asyryň başlarynda peýda boldy. Mozambik döwletinden portugal žurnalisti R. Žunior «Seura», «Ak we Motase», «Omar Ali» romanlary bilen, Kabo Werde respublikasyndan B. Lopeş «Şikinýo» romany bilen ilkinji romançy-ýazyjy hökmünde tanaldy. Angola, San-Tome, Prinsipi döwletlerinde romanlar ýaňy-ýaňy — XXI asyryň başlarynda peýda boldy. Ýazyjy Karluş du Eşpiritu Santunyň 2001-nji ýylda neşir etdiren «Şu wagt hakda ýatlama» romany San-Tome hem Prinsipi döwletlerinde bu görnüşde döredilen ilkinji eser hasaplanýar.
Powestler hem hekaýalar
Nigeriýada, Senegalda we käbir beýleki ýurtlarda ilkinji çap edilen çeper eserler kyssa görnüşinde ýazylypdyr. Senegal ýazyjysy Bakari Diallonyň «Güýç — ýagşylyk» (1926) powesti munuň aýdyň mysalydyr. Nigeriýaly ýazyjy Amos Tutuolanyň 1952-nji ýylda Londonda çap etdiren «Palma şerabynyň aşygy hem-de onuň sakysy ölüleriň ýurdunda» powesti bu ugurda döredilen ilkinji eser bolmak bilen çäklenmän, şindem bütin afrikan edebiýatynyň iň ajaýyp eserleriniň biri hasaplanýar. Amos Tutuola bilen Siprian Ekwensi afrikan edebiýatynyň kerwenbaşysydyr. Muhammed Ahmet Mahjubyň hem Abd al-Halim Muhammediň 1946-njy ýylda ýazan «Dünýäniň ölüşi» powesti Sudanda neşir edilen ilkinji kyssa görnüşli eserdir. Köp halatda, afrikan ýazyjylary öz edebi — döredijilik ýoluny hekaýa ýazmak bilen başlaýardylar. Bu ugurda gambiýaly ýazyjy Piter Lenri uly üstünlikler gazandy. 1962-nji ýylda onuň «Ikinji otag» atly ilkinji hekaýalar ýygyndysy neşir edildi. Häzirki zaman afrikan ýazyjylarynyň arasynda-da kyssa ýazmak bilen döredijilik ýoluna gadam basanlar ýok däl. Muňa mysal hökmünde nigeriýaly ýazyjy Akaçi Adimoru-Ezeigbonyň «Durmuşyň depgini» (1992) atly hekaýalar ýygyndysyny, jibutili ýazyjy Abdyrahman Waberiň hekaýalaryny görkezip bolar.
Şygryýet
Senegalyň milli edebiýatynyň kemala gelmeginde ýurduň ilkinji Prezidentiniň, şahyr Leopold Sedar Sengoryň (1906-2001) bitiren işi örän uludyr. Ol 1930-njy ýylda «Negritýud» atly edebi hereketi esaslandyryjylaryň biridir. Hereketiň wekilleri halkyň milliligini, özboluşlygyny saklamagy özlerine parz bilýärdiler. Sengor özüniň ilkinji goşgulary bilen 1934-nji ýylda Parižiň ýerli metbugatynda çykyş edip ugrady. Onuň ilkinji şygyrlar ýygyndysy «Tümlükdäki aýdym» ady bilen 1945-nji ýylda neşir edildi. «Efiop äheňleri», «Güýz hatlary» atly goşgular ýygyndylary, «Şemallara elegiýa» poemasy Senegal edebiýatynyň nusgawy eserleri hasaplanýar. Sengoryň eserleri dünýäniň birnäçe dillerine terjime edildi. 2005-nji ýylda Sengoryň adyna halkara edebiýat baýragy hem döredildi. Afrikanlylar öz şahyrlaryny ruhy öňbaşçylary hasaplaýarlar. Özleriniň döredijilik ýoly bilen halka ýol görkezen şahyrlaryň arasynda Sengordan başga Angolanyň prezidenti bolan şahyr Agostinýo Neto, Kongo Demokratik Respublikasynyň premýer-ministri Patris Lumumba hem bar. Günorta Afrika Respublikasynyň öňki prezidenti Nelson Mandela bolsa 1995-nji ýylda «Azatlyga uzak ýol» atly terjimehal powestini neşir etdiripdir. Tanzaniýada şygryýet has hem suahili dilinde ösüpdir. Bu ýurduň şahyrlary arap-musulman şygryýetiniň däplerini dowam etdirýärler. Amri Abedi, M. E. Mnýampalu ýaly şahyrlar Tanzaniýa şygryýetiniň esasy ýyldyzlary hasaplanylýar. Edebi tankytçylar gambiýaly şahyr hem romançy Piter Lenrini Afrikanyň iň ussat şahyrlarynyň biri diýip ykrar etdiler. Kongo döwletiniň premýer-ministri Patris Lumumbanyň, jibutili şahyr A. Waisiň, Günorta afrikaly şahyr Kristofer Okigbonyň şygryýet döredijiligi-de afrikan edebiýatynyň agramly bölegini düzýär. Günorta afrikaly, afrikaans hem iňlis dilinde ýazýan şahyr-ýazyjy zenan Antýie Kroga bolsa, Afrikanyň Pablo Nerudasy hasaplanýar.
Dramaturgiýa
Afrika yklymynyň Kot-d-Iwuar we Gabon ýaly döwletlerinde edebiýatyň kemala gelmeginde dramaturgiýanyň täsiri uly bolupdyr. Günbatar Afrikada kot-d-iwuarly dramaturg Bernar Dadýeniň ady uly meşhurlyga eýedir. Ýöne bu ýazyjy diňe sahna eserlerini ýazmak bilen oňman, özüniň fransuz dilinde ýazan «Klembýe» romany bilen hem meşhurdyr. Gabonda bolsa 1940-njy ýyllaryň ortalarynda, Ž. R. Aýýune, G. Anşuýe we Kowe Desminu ýaly dramaturglaryň ýazan sahna eserlerinden soň, okyjylarda edebiýata gyzyklanma döreýär. Ganaly ýazyjy Ata Aýdonyň «Janserek arwah» sahna eseri dramaturgiýanyň bu ýurtda-da kemala gelendigine güwä geçýär. Günorta afrikaly şahyr hem galamgär Eýs Kriheniň iňlisleriň hem burlaryň arasyndaky uruş (1899-1902) hakynda ýazan «Ak diwar» sahna eseri hem Afrikada XX asyryň ortalarynda döredilen iň meşhur sahna eserleriniň biridir. Mundan başga kongoly ýazyjy Soni Labu Tansi, nigeriýaly dramaturg Tolu Adžaýi, malili dramaturgy Musa Konate we madagaskarly ýaş ýazyjy Mişel Rakutusonyň döreden sahna eserlerini hem agzap geçmek hökmanydyr. Emma Afrikada iň ussat dramaturg hökmünde nigeriýaly ýazyjy Wole Soýinka ykrar edilýär. Onuň «Ýolbars we hazyna», «Batgalykda ýaşaýanlar», «Tokaý tansy» we «Ägirtler oýny» sahna eserleri afrikan edebiýatynyň altyn hazynasyna girizildi. Soýinkanyň sahna eserleri diňe bir Afrikada däl, iňlis teatrlarynda-da sahnalaşdyrylypdyr. 1986-njy ýylda Soýinka edebiýat ugry boýunça Nobel baýragy berlen ilkinji afrikan ýazyjysy boldy.
Afrikanyň «ýyldyzlary»
Afrikan edebiýatynyň iň ajaýyp eserleri garaşsyzlyk döwründe döredilendir. Bu döwrüň ilkinji eserlerinde milli däp-dessurlary goramaga, Watany söýmeklige çagyrylyp, afrikan halklarynyň azat, bagtly, täze durmuşy wasp edilýärdi. Emma 1950-nji ýyllaryň ahyrlarynda edebiýatda eýýäm lapykeçlik duýgusy mese-mälim göze batýar. Muňa ýurtlarda bolýan eden-etdilikler hem zulumkärlikler sebäp bolupdyr. Halkyň çekýän jebirleri, adalatsyzlyk, açlyk, garyplyk — bularyň ählisi afrikan ýazyjylarynyň iň esasy mowzugyna öwrülýär. Emma bu ýagdaý Afrikada edebiýatyň has hem ösmegine, dünýä edebiýat meýdanyna çykmagyna itergi berýär. Şeýlelikde, dünýä belli afrikaly ýazarlary peýda bolýar. Çinua Açebe, Jon Makswell Kutzeýe, Piter Abrahams, Nadin Gordimer, Wole Soýinka, Ngugi Wa Thiongo ýaly ýazyjylar diňe bir afrika edebiýatynyň däl, eýsem, dünýä edebiýatynyň hem göz guwanjyna öwrülýär. Bu ýazyjylaryň ählisi şu gün hem aýatda diri gezip ýörler. Olaryň arasynda iň tanymaly Günorta afrikaly ýazyjy Piter Abrahamsdyr.
Piter Abrahams (1919 ý. d.) — Günorta afrikaly ýazyjy. Aparteide hem rasizme garşy galamy bilen göreşýär. Onuň «Gümmürdiniň ýodasy bilen» (1948), «Maýkl Udoma bogulan çemen» (1956), «Tümlükde ýaşaýanlar» (1965) romanlary dünýä bellidir. Mundan başga-da Abrahams «Ada bu günler» (1966) atly syýasy garaşsyzlyk üçin göreşýän ada döwletleri hakdaky romanyň, «Hasratly ýeňiş» (1950) atly taryhy romanyň, birnäçe hekaýalaryň hem goşgular ýygyndysynyň ýazarydyr. Abrahamsyň «Magdançylar» (1946) romany Günorta Afrika edebiýatynyň ilkinji tankydy realistik eseridir. Aparteide garşy bolany sebäpli Abrahamsyň eserleri öz Watanynda neşir edilmändir. Muňa garamazdan, afrikaly kitap söýüjileriniň arasynda ýazyjynyň «Gümmürdiniň ýodasy bilen» romanyny okamadyk ýok bolsa gerek.
Wole Soýinka (1934 ý. d.) — Edebiýat ugry boýunça Nobel baýragyna mynasyp bolan (1986) ilkinji afrikan ýazyjydyr. Baýragy oňa, esasan, sahna eserleri üçin beripdirler, emma Soýinka ýoruba dilinde ýazylan birnäçe ajaýyp goşgularyň, iňlis dilinde ýazylan kyssa eserleriniň hem ýazarydyr. Onuň «Düşündirijiler» romany, nowellalary birnäçe dillere terjime edilip, meşhurlyk gazandy.
Nadin Gordimer (1923 ý. d.) — iňlis dilinde ýazýan Günorta afrikaly zenan ýazyjy. Ajaýyp döredijiligi bilen bütin adamzada uly peýda getireni üçin, 1991-nji ýylda oňa edebiýat ugry boýunça Nobel baýragy berilýär. Nadin Gordimer hem öz eserlerinde aparteide hem jynsparazlyga garşy çykyş edýär. Onuň «Gadyrly myhman» (1970), «Goragçy» (1974, «Buker» baýragy), «Julaýyň halky» (1982), «Oglumyň hekaýaty» (1990), «Ahmal galma» (2005) romanlary, «Alty ädim ýer» (1956), «Saýlanan hekaýalar» (1975) we beýleki birnäçe hekaýalar ýygyndysy bütin dünýä okyjylary tarapyndan gyzgyn garşy alyndy.
Çinua Açebe (1930 ý. d.) — iňlis dilnde ýazýan nigeriýaly ussat ýazyjy, şahyr, edebi tankytçy. Afrikaly ýazyjylaryň arasynda iň dünýä bellileriniň biridir. Edebiýaty öwrenijileriň köpüsi, şol sanda-da ýazyjy Nadin Gordimer Açebeni afrikan edebiýatynda realizm akymyny esaslandyryjy hasap edýär. 1958-nji ýylda neşir edilen «Ähli zatlar pytraýar» romany ýazyjynyň adyny dessine dünýä ýaýdy. Kitap 50-den gowrak dile terjime edildi, 10 million nusgalyk bilen satuwa çykaryldy. Ýazyjy bu romandan soň hem «Hudaýyň oky», «Halkdan bir adam» atly romanlary ýazypdyr. 2007-nji ýylda Açebä halkara Buker baýragy berilýär.
Ngugi Wa Thiongo (1938 ý. d.) — keniýaly meşhur ýazyjy hem dramaturg. Ol öz eserlerini iňlisçe hem kukuýýu dilinde ýazýar. «Aglama, balam!» (1962) atly ilkinji romanynda ýazyjynyň öz ömür ýoly yzarlanýar. Bu roman şol bada ýazyja üstünlik getirdi. «Ganly ýaprak», «Bugdaý dänesi», «Haçlanan şeýtan» eserleri ýazyjynyň adyny dünýä belli etdi.
Jon Makswell Kutzeýe (1940 ý. d.) — iňlis dilinde ýazýan Günorta afrikaly, asly ýewropaly ýazyjy. 2003-nji ýylda edebiýat boýunça Nobel baýragyna mynasyp bolýar. Ol iki gezek Buker baýragyna eýe bolan ilkinji ýazyjydyr. Kutzeýeni bütin dünýäde döwrümiziň iň beýik ýazyjylarynyň biri hasaplaýarlar. Käbir tankytçylar ony «Afrikaly Dostoýewskiý» diýip atlandyrýarlar. 1974-nji ýylda Kutzeýe «Garaňky ülke» atly ilkinji romanyny neşir etdirýär. Ýazyjynyň «Wagşylaryň geler çagy» (1980), «Mihael K-nyň ömri we döwri» (1983), «Peterburgyň eýesi» (1994), «Biabraýçylyk» (1999) romanlary eýýäm dünýä edebiýatynyň nusgawy eserleriniň hatarynda orun eýeledi. Kutzeýe öz eserlerinde diňe bir Afrikany däl-de, bütin adamzady gyzyklandyrýan sowallara jogap gözleýär. XX asyryň aýaklarynda şeýle ussat ýazyjylary bilen dünýä adygan Afrika yklymynyň geljekde ýene birentek ussat ýazyjylary bilen dünýäni haýran galdyrjakdygy şübhesizdir. Olar özleriniň milli aýratynlyklaryny açyp görkezýän hem-de bütin adamzat gymmatlyklaryna goşant goşýan ajaýyp eserleri bilen dünýä ýüzündäki edebiýaty söýýän okyjylaryň söýgüsini gazandylar. Afrikanyň ussat edebiýatçylary öz ýeňil bolmadyk durmuş şertlerinde şeýle naýbaşy eserleri döretmek bilen, dünýä halklaryna edermenligiň, batyrgaýlygyň, adamkärçiligiň nusgasyny görkezdiler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Hatyra güni mynasybetli matam çäresine gatnaşdy
12.01.2013
Wagt bizi şol agyr ýyllaryň wakalaryndan näçe uzaklaşdyrdygyça, şonça-da geljek nesillerimiziň ýagty geljegi ugrunda öz janlaryny gurban eden eziz Watanymyzyň gahryman goragçylarynyň edermenligine bolan hormaty has-da artýar. Halk gahrymanlarynyň Hatyra güni—bu kynçylyklardan we synaglardan, şatlyklardan we hasratlardan, baýramçylyklardan we pajygalardan, şöhratly ýeňişlerden we işlerden doly bolan beýik taryhy ýoluň ençeme müňýyllyklaryny başdan geçiren halkymyzyň ägirt uly hormatynyň nyşanydyr.
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe biziň gazanan üstünliklerimiz, türkmen halkynyň asuda we abadan durmuşy eziz Watanymyzyň ajaýyp ogullarynyň hormatyna goýuljak mynasyp ýadygärlik bolsa gerek. Olar öz zehinleri we edermenlikleri bilen Watanymyzyň şan-şöhradyny artdyryp, onuň berkararlygy, rowaçlygy, azatlygy we garaşsyzlygy hakynda arzuw edip geçdiler. Bu gün biz Gökdepe galasynyň şehitleriniň, Beýik Watançylyk urşunda wepat bolanlaryň, Aşgabat ýertitremesiniň pidalarynyň müňlerçesini çuňňur hoşallyk bilen ýatlaýarys.
Şu gün 1881-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda biziň watandaşlarymyzyň ene topragymyzda erkin ýaşamak hukugyny goramak bilen uly edermenlik we gaýduwsyz gahrymançylyk görkezen ýerinde bina edilen Gökdepe etrabyndaky Saparmyrat Hajy metjidinde däbe görä aýat-doga okaldy. Bu ýere ömür tanapy biwagt üzülen milli gahrymanlarynyň, dogan-garyndaşlarynyň, watandaşlarynyň hatyrasyny tutmak üçin türkmenistanlylaryň müňlerçesi geldiler. Gökdepe urşy öz ata-babalarynyň däp-dessurlaryna görä ýaşamak, öz ykbalyny kesgitlemek, öz ösüşiniň taryhy ýoly bilen öňe gitmek hukugy ugrunda biziň halkymyz üçin ýowuz synag boldy. Gökdepe galasynyň gahrymanlarynyň arasynda türkmen zenanlary, ýaşulular we çagalar hem bolup, olar deň bolmadyk uruşda şehit boldular. Bu gün olary tutuş dünýä bilýär, olaryň gahrymançylygy we edermenligi barada aýdym-sazlar düzülip, olaryň keşpleri ençeme sungat eserlerinde şekillendirildi. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy bilen metjidiň golaýynda ýadygärligiň bir bitewi binagärlik toplumynda gurlan “Gökdepe” milli muzeýi türkmen halkynyň öz edermen ata-babalaryna çuňňur hoşallygynyň, ruhubelentliginiň nyşanyna öwrüldi. Muzeýde rowaýata öwrülen wakanyň gahrymanlaryna bagyşlanan gymmatlyklaryň 1300-den gowragy göýä janly şaýatlar hökmünde biziň taryhymyzyň pajygaly sahypalarynyň biri hakynda gürrüň berýän ýaly bolup dur.
Hakyda-biziň milletimiziň durmuşynyň ruhy sütünidir. Ol nesilleri baglanyşdyrýan, göze görünmeýän, emma berk ýatlamadyr. Ol diňe gözbaşlary we däplerimizi aýawly saklamaga mümkinçilik bermek bilen çäklenmän, eýsem, taryhy tejribäniň esasynda täze durmuşy gurmaga, öz geljegiňi döretmäge ýardam edýär. Elbetde, öz halkynyň namys- mertebesini, Watanyň azatlygyny, ruhy gymmatlyklaryny şirin janlaryny gurban etmek bilen goran milli gahrymanlaryňa hormat goýmak we hatyralamak, halkymyzyň şöhratly geçmişiniň subutnamalary bolup durýan milli mirasy, taryhy ýerleri aýawly saklamak asylly däpleriň biridir.
Öz gaýduwsyz edermenligi bilen ene topragymyzy goran eziz Watanymyzyň gahryman ogullaryny we gyzlaryny ýatlamak çäresine hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow gatnaşdy.
Galanyň edermen gahrymanlarynyň binagärlik ýadygärligi hasaplanýan metjidiň öňündäki meýdança ir säher bilen Türkmenistanyň Mejlisiň Başlygy, Ministrler Kabinetiniň agzalary, harby we hukuk goraýjy edaralaryň ýolbaşçylary, paýtagtymyzyň we ýurdumyzyň welaýatlarynyň häkimleri, ministrilikleriň we edaralaryň ýolbaşçylary, milli parlamentiň deputatlary, Tükmenistanda işleýän diplomatik wekilhanalaryň baştutanlary, işewürler, ýurdumyzyň jemgyýetçilik guramalarynyň we habar beriş serişdeleriniň wekilleri, din işgärleri we talyp ýaşlar ýygnandylar.
Metjide alyp barýan ýoluň ugrunda elleri baýdakly hormat garawulynyň esgerleri nyzama düzüldi.
Milli Liderimizi ýurdumyzyň müftüsi, Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Din işleri baradaky geňeşiň başlygy, Gökdepe etrabynyň ymamy, hökümet agzalary, Mejlisiň, harby we hukuk goraýjy edaralaryň ýolbaşçylary, paýtagtymyzyň we welaýatlaryň häkimleri garşyladylar.
Hormat garawulynyň orkestriniň ýerine ýetirmeginde Türkmenistanyň Döwlet senasy ýaňlanýar. Soňra ýurdumyzyň ýaş nesliniň wekili eziz Watanymyza wepalylyk kasamyny aýdýar, milli goşunymyzyň edermen esgerleriniň wekili bolsa eziz Watanymyzy goramak, mähriban halkymyza, hormatly Prezidentimize wepaly gulluk etmek kasamyny ýerine ýetirýär.
Metjidiň girelgesiniň öň ýanynda gahrymançylykly geçmişiň wakalaryny we Gökdepe galasynyň gaýduwsyz merdanlaryny janlandyrýan sahnalaşdyrylan çykyşlar ýaýbaňlanýar. Ata-babalarymyzyň beýik maksatlaryna wepaly bolmak, öz ene topragyňy janyň-teniň bilen söýmek we goramak baradaky çagyryşlar göýä asyrlaryň jümmüşinden gelýän owaz ýaly ýaňlanýar. Çykyş türkmen halkynyň gahrymançylykly we şöhratly däpleriniň nyşanlaryny ýaş nesle gowşurmak bilen tamamlandy.
Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow metjidiň howlusyna girip, bu ýerde Gökdepe etrabynyň ýaşululary bilen söhbetdeş bolýar, olaryň iş-aladalary we durmuşy bilen gyzyklanýar. Il sylagly ýaşulular hormatly Prezidentimize milleti ruhy taýdan galkyndyrmak babatda alyp barýan syýasaty, ýaşuly nesil barada edýän aladasy, eziz Watanymyzy has-da gülläp ösdürmegiň bähbidine tutuş ýurdumyz boýunça geçirýän beýik özgertmeleri üçin tüýs ýürekden hoşallyk bildirýärler.
Soňra döwlet Baştutanymyz we bu ýere ýygnanan adamlar doga-dileg etmek üçin metjide girýärler. Bu ýerde ene topragymyzda azatlygy, parahatçylygy we agzybirligi goran Gökdepe söweşiniň şehitleriniň, şeýle hem eziz Watanymyzyň bagtly geljegi ugrunda şirin janlaryny gurban eden adamlaryň hatyrasyna aýat-doga okalýar.
Doga-dileg edilenden soň hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sadaka berilýän ýere barýar.
Nahar çekilmezden öň tebärek çykylyp, Gökdepe galasynyň gahrymanlarynyň, şeýle hem eziz Watanymyzyň azatlygynyň, parahatçylygyň we agzybirligiň, ene topragymyzyň gülläp ösmeginiň we abadançylygynyň hatyrasyna şirin janlaryny gurban eden şehitleriň ruhlaryna bagyşlanyp doga-dileg edildi.
Sadaka tamamlanandan soň milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow biwagt aramyzdan giden watandaşlarymyzyň hatyrasyna berlen sadakalaryň we okalan aýatlaryň Beýik Allatagalanyň dergähinde kabul bolmagyny, türkmen topragynda bolsa hemişe parahatçylygyň, abadançylygyň höküm sürmegini arzuw edip, bu ýere ýygnananlar bilen mähirli hoşlaşdy we Gökdepeden ugrady.
Hatyra güni mynasybetli sadakalar bu gün ýurdumyzyň ähli şäherlerinde we obalarynda berlip, aýat-dogalar okaldy.
Goý, okalan doga-dilegler we berlen sadakalar Beýik Biribaryň dergähinde kabul bolsun!
Türkmen Döwlet habarlar gullugy


text:
Ata Atajanow
Atajanow Ata (1922-1989 ýý.)
Ýazyjy, şahyr, dramaturg Ata Atajanow 1922-nji ýylyň 15-nji dekabyrynda Mary etrabynyň ikinji Gökje obasynda gullukçynyň maşgalasynda dünýä inýär. Ýedi ýaşyna çenli ene-atasynyň elinde terbiýelenip, soňra obalaryndaky mekdepde okaýar. 1934-1938-nji ýyllar Daşkentdäki pedagogik tehnikumda, 1938-1939-njy ýyllar Aşgabatdaky pedagogik institutda, 1949-1952-nji Ýokary partiýa mekdebinde, 1959-1960-njy ýyllar Ýokary edebiýat kursunda okap ýazyjylygynyň inçe syrlaryny özleşdirýär. Şahyr ilki mugallymçylyk, soň metbugat işinde işleýär. Mary oblastynyň “Lenin baýdagy” gazetinde, radio habarçysy, “Ýaş kommunist” gazetiniň redaktorynyň orunbasary redaktory, soňra Krasnowodskiniň oblast gazetiniň soň “Sowet Türkmenistany” gazetiniň redaktory şeýle-de “Sowet edebiýaty” žurnalynyň bölüm müdiri, redaktorynyň orunbasary wezipelerinde işleýär. Ýazyjy döredijilik işine 1941-nji ýylda başlaýar. Ilkinji goşgusy “Täze ýyl geldi” ady bilen Tagtabazaryň raýon gazetinde çap edilýär. Onuň “Hoş gal eziz obam”, “Ölmejek joýa”, “Ýeňiş”, “Ýar sary uç guşum”, “Çykda seret ýollara”, “Näbelli gahryman” ýaly birnäçe goşgulary Beýik watançylyk urşy baradadyr. A.Atajanowyň “Alma ýene gülleýär”, “Türkmenistan bahary”,“Arzyly myhman”, “Ädimme ädim”, “Sallançagym sähra meniň”, “Aýly agşam” atly kitaplarynyň awtorydyr. Türkmenistanyň prozasyny ösdüren “Çakmak”, “Öz tanyşlaryň”, “Halyň niçik Ýaran”, “Teke gyzy Tatýana”, ýaly romanlary durmuşyň dürli taraplaryny öz içine alýar. A.Atajanow ökde terjimeçidir (Puşkiniň, Twardowskiniň, Polewoýyň we baş eserlerini terjime eden).


text:
Gyzylödegiň düwnük keseli
Howply täze döremeleriň içinde gyzylödegiň ragy ýygy duş gelýän (5-7%) görnüşleriň biridir. Ol esasan orta ýaşan we gartaşan erkek adamlarda has köp duş gelýär. Rak köplenç gyzylödegiň ortaky we aşaky böleklerine zeper ýetirýär.
Keseliň döremeginiň esasy sebäplerine, nädogry iýmitlenme – gaty we gyzgyn nahary köp iýmek, alkogol içgileri köp kabul etmek ýaly faktorlar degişlidir.
Keseliň döremek ähtimallygy çilim çekme netijesinde 2-3 esse, alkogol içgileri kabul etmek netijesinde 12 esse artýandyr. Gyzylödegiň rak keseli, onuň nemli bardasynyň aşgarlaryň täsiri netijesinde zeperlenmesinden soň hem köp duş gelýändir. (köp ýyllar geçenine seretmezden).
Bedende witaminleriň, esasan hem A we C witaminleriň ýetmezçiligi, gyzylödegiň ragynyň döreme ähtimallygyny ýokarlandyrýar.
Ragyň bu görnüşiniň ýaýramagynyň geografiýasy hem takyklandy. Gyzylödegiň karsinomasy Hytaýyň käbir welaýatlarynda, Eýranda, Orta Aziýada has köp duş gelýänligini barlaglar görkezdi. Onuň hem esasy sebäbi, bu ýerlerde iýmite uksus garylan marinadlary, nitrozaminleri, heň emele getirýän kömelekleri, gaty gyzgyn hahary we çaýy kabul edýändikleri, iýmitde selen mikroelementiniň, täze ir-iýmişleriň we bakja önümleriň ýetmezçiligi bilen düşündirilýär.
Gyzylödegiň ahalaziýasy we Barrettiň gyzylödegi hem raga getirýän kesellere girýändir.
Kliniki alamatlarynyň köpüsi howply täze döremeleriň hemmesi üçin meňzeşdir:
- Näsagyň umumy ýagdaýynyň ýaramazlaşmagy, tapsyzlyk, çalt ýadamak, işjeňligiň peselmegi;
- Işdäniň peselmegi ýa-da işdäsizlik, hiç bir sebäpsiz iýmite ýigrenjiň döremegi;
- Başga keseller bilen baglanşdyrmazdan adamyň gaty horlanmagy.
Gyzylödegiň rak keseliniň esasy alamaty – gaty iýmitiň gyzylödekden kynlyk bilen geçmegidir. Bu alamat keseliň başynda gaty bildirenok. Naharyň gaty böleginiň ýa-da süňküň, gyzylödegiň nemli bardasyny şikeslendirendir öydüp, näsag bilen lukman ilkibaşda oňa hiç hili üns hem bermän bilerler.
Iýmitiň kynlyk bilen geçmegi sebäpli, näsaglar gaty iýmiti iýmekden gaça durýarlar. Olar ownadylan iýmiti iýmäge çalyşýarlar. Soňundan diňe suwuk önümler (süýt, çorba, çaý, ir-iýmişleriň şiresi) bilen çäklenmeli bolýarlar. Kähalatlar hynçgylawuk hem döreýär.
Köplenç gyzylödegiň geçirijiligi kynlaşyp, näsaglar hatda öz tüýküligini hem ýuwudyp bilmeýär. Olar gaty horlanyp, igleýärler. Keseliň ötüşip, çişiň gyzylödegiň daşyna ýaýramagy netijesinde, gursakda ýanýan häsiýetli agyrylar, ýuwdunanda agyry döräp biler, üsgürme, sesiň gyrylmagy we üytgemegi yüze çykyp biler.
Üsgürme, sesiň gyrylmagy, agyrylar ýaly alamatlar seýrek duş gelýän hem bolsa, olaryň ýüze çykmagy ragyň ýaýranlygyndan habar berýändir.
Iýmitiň kynlyk bilen geçme duýgusynyň döremegi üçin rak bilen gyzylödegiň töwereginiň 75%-i zeperlenen bolmalydyr. Gyzylödegiň zeper ýeten böleginiň uzynlygy däl-de, onuň diwarlaryna ragyň ýaýraýyş derejesi, limfa düwünleriň zeperlenmesi, anyklaýyş çäresi höküminde wajyp maglumaty berip biler.
Adenokarsinoma gyzylödegiň diwarlarynyň hemme gatlaklaryna ýaýraýan bolsa, ýasy öýjükli raga, esasan, nemli bardanyň aşagy bilen ýaýrama mahsusdyr. Ýasy öýjükli rak bilen deňeşdirlende, gyzylödegiň adenokarsinomasynda limfa düwünleri seýrek zeperlenýändir.
Ragyň dargamagy netijesinde gaýraüzülmeler döräp biler:
- Gyzylödekden gan akma – ýürek bulanma, gan bilen gaýtarma, ysgynsyzlyk, huşuň ýitmegi ýüze çykýar.Güýçli bolmadyk, uzak gan akmalarda, ganyň iýmit siňdiriş ýollaryndan geçmegi netijesinde gara täretiň bolmagy mümkin;
- Gyzylödegiň diwarlarynyň deşilmegi – döşde güýçli agyrylaryň bolmagy, demiň gysmagy, bedeniň gyzgynynyň galmagy bolup biler.
Gaýraüzülmeleriň hemmesi tiz medisina kömegini talap edýändir. Belläp geçilen alamatlaryň hemmesi lukmandan ýörite barlaglary geçirmegi talap edýändir.
Gyzylödegiň ragyny anyklamagyň esasy usuly – rentgen barlagy we ezogastroduodeno-skopiýadyr. (ýörite abzal bilen gyzylödegi, aşgazany, oniki barmak içegäni görmek).
Gastroskopiýa bilen biopsiýany (agzadan bir bölegini alyp, gistologiýa barlagyny geçirmek) bile geçirmek, 95% ýagdaýlarda ragy irki döwürde anyklamaga kömek edýär.
Ragyň ýaýrama derejesini, limfa düwünleriň zeperlenmesini, aýratyn ýaýran ojaklary (metastazlary) anyklamak üçin kompýuter we magnit-rezonans tomagrafiýasy ulanylýar.
Gyzylödegiň ragynyň dem alyş ýollaryna ýaýramagyna güman edilende, bronhoskopiýa barlagy (dem alyş ýollaryna seretmek) geçirilýär. Çylşyrymly ýagdaýlarda, gyzylödege goňşy ýerleşýän hemme beden agzalaryny barlamak üçin torakoskopiýa ýa-da laproskopiýa geçirilýär.
Umumy barlag höküminde we ragyň ýaýran ojaklaryny anyklamak üçin döş kapasasynyň agzalarynyň rentgenografiýasy, bagryň USB-ny, süňkleriň izotop barlaglaryny geçirýärler.
Islendik kesel, şol sanda howply täze döremeler hem, irki döwürde ýüze çykarlanda, bejerginiň netijeli boljakdygyny ýatdan çykarmaly däldir.
Gyzylödegiň ragy hirurgiki ýol bilen, şöhle bejergisi ýa-da olaryň utgaşmasy bilen bejerilýär. Himiki dermanlar bilen özbaşdak bejergi geçirmek degerli netijeleri bermeýär.
Gyzylödegiň ortaky we aşaky böleginiň rak keselinde hirurgiki usul bilen bilelikde, şöhle we himiýa bejergisiniň utgaşmasy ulanylýar.
Keseliň ýaýran we operatiw bejergi geçirme mümkinçiligi bolmadyk ýagdaýynda şöhle bejergisi geçirilýär. Gyzylödegiň ýokarky böleginiň rak keselinde, esasan, şöhle bilen bejergi ulanylýar. Bejerginiň hirurgiki usuly gyzylödegi aýyrmakdan ybaratdyr.
Operatiw bejerginiň dürli usullary işlenip düzüldi. Gyzylödek aýrylandan soň, aşgazanyň ýa-da içegäniň (inçe ýa-da ýogyn içegäniň) böleginden emeli gyzylödek ýasap, plastiki operasiýany geçirýärler. Operatiw bejerginiň netijeliligini gazanmak üçin, operasiýadan soň himiki ýa-da şöhle bejergini geçirýärler.
Keseliň ötüşip, operatiw bejergini geçirmäge mümkinçilik bolmadyk ýa-da näsagyň iýmiti kabul edip bilmedik ýagdaýlarynda, iýmitlenme üçin gastrostomany goýýarlar. Ýerli agyrsyzlandyrmadan soň, aşgazany garnyň öňki diwaryna tikip, iýmitlenme üçin oňa turbajyk sokýarlar.
Gyzylödegiň ragy döş kapasasynyň limfa düwünlerine, 20% ýagdaýda bagra, 10% öýkene, süňklere, beýnä ýaýrap bilýär.
Keseliň geçişi ragyň görnüşine, ýaýraýyş aýratynlygyna, näsagyň ýaşyna baglydyr. Her bir ýagdaý aýratynlykda seredilmelidir.
Gyzylödegiň rak keseliniň öňüni almakda esasy çäreler, rak keseliniň öň ýanyndaky (gyzylödegiň ahalaziýany, Barrettiň gyzylödegi, mehaniki we himiki şikeslenmeler) keselleri ýüze çykaryp bejermäge we ragy başlangyç döwürlerde anyklamak üçin barlaglar geçirmäge syrygýandyr. Bu zatlar bolsa öňüni alyş barlaglary wagtynda geçirmek we öz saglygyna ünsli garamak arkaly gazanylýandyr.


text:
Abruý
Abruý - 6-njy asyryň 80-nji ýyllarynda Sogdanyň (häzirki Buhara) territoriýasynda ýaşan ilatyň iň garyp gatlaklarynyň gozgalaňynyň baştutany. Ol gozgalaň iri ýer eýelerini we söwda aristokratiýasynyň garşysyna gönükdirilýär. Narşahynyň maglumatlaryna görä, Abruý Paýkendi basyp alyp, iri ýer eýelerine we söwda aristokratiýasyna garşy rehimsiz çäreleri geçirip başlaýar. Olar muňa çydaman Semirýeçýä gaçýarlar we türkleriň hökümdary Gara Çurinden kömek soraýarlar. Onuň iberen goşuny 585-nji ýylyň töwereginde gozgalaňçylary derbi-dagyn edýär.


text:
Bu barada özüňiň komentiňi galdyryp bize pikiriňi bildir! Seniň pikiriň biziň üçin wajyp, bu sebäpden bol...näme pikir edýän bolsaň bize bildir.
Men dushunemok. Siz Isan hakykatdanam gudratlydygyna ynanyaňyzmy? Ýewreýleriň tapan mistikasy. Türkmenbaşy biziň pygamberimiz. Biziň mukaddes kitabymyz RUHNAMA!!!!
Näme üçin pygamberleriň hemmesi ýewreý? Muhammet pygamberden galany? Sebäbi ýewreýler adamlary Hudaýyň adyndan gorkuzyp, mekirlik edip döretdiler. Adamdan pygamber, mukaddes bolmaýar. Diňe Alla gudratly! Günäni adamlar kesgitleýär. O dünýe diýen zat iki sany ýewreýiň neşe çekende gözüne görnen gallýusinasiýasy. Sudnyýden ýalan gürrüň. Men oturyp haýran galýanaý, şoň ýaly çaga geplerine bir topar nadanlar ynanýaram.
Ýewreýleriň ählisini gyryp ýok etmeli!!!!!!!!!!
Bläd, bolgusyz zatlar bilen meşgullanyp ýörsüňiz, ondan Türkmenistanda diktaturanyň ýok bolmagy üçin göreşiňdä!!!
Name uchin yewreylering hemmesini gyryp yok etmeli? Yewreyler seni name etdi?
Name uchin bolgusyz zatlar? Janyng halas bolmagy, ozung hem bu dunyade dogry yashap has peydaly ynsan bolmagyng uchin Hudayyng hakykatlary has peydalydyr! Turkmenistanyng diktaturasyny yok etmek ishine ozungde ynamyng bolsa onda goresh alyp baryber, bize ol zat gerek dal! Bizing syyasat bilen ishimiz yok!
Chat about what's on your mind. More about public chats.


text:
Ebu Jafer Taberi
Ebu Jafer Muhammet ibn Jerir Taberi (838-923) - görnükli taryhçy. Onuň asly eýranly. Ol Hazar deňziniň günorta-gündogar kenarynda ýerleşýän Tabarystan welaýatynda doglupdyr. Arabystan ýarym adasyndaky döwletlere uzak wagtlap syýahat edenden soň, Bagdada barýar. Ol döwrüniň klassyky bilimini alýar we birnäçe uly eser ýazýar. Ol orta asyrda bütin dünýä taryhynyň ilkinji awtorlarynyň biri hökmünde tanalýar. Onuň "Taryh ar-rusul wa-l-mülýük" ("Pygamberleriň we patyşalaryň taryhy") atly işi (dünýäniň döreýşi hakyndaky töwrat rowaýatlaryndan başlanmak bilen) yslamyň döreýşiniň we arap halifatynyň taryhyny beýan edýär. Bu işde Eýranyň, Orta Aziýanyň gadymy we irki orta asyrlar taryhy ep-esli orun tutýar. Onuň işlerinde arap serkerdeleri tarapyndan Horasanyň, Eýranyň beýleki ýerleriniň, Owganystanyň we Orta Aziýanyň basylyp alnyşy barada gyzykly maglumatlar bar. Alymyň ýazan işleri doly saklanmandyr, biziň günlerimize çenli örän az bölegi gelip ýetipdir. Galyberse-de, olar täzeden işlenipdir we baryp 10 asyrda arap dilinden fars diline terjime edilipdir. Şol terjimäniň awtory Samanitler dinastiýasynyň weziri Abu Aly Muhammet Balamydyr (974 lynda ölen). Balamynyň arap dilindäki golýazmany ilki redaktirläp, soňra terjime edendigini sowet gündogary öwrenijileri subut etdiler. Şol terjime eýran-täjik prozasynyň ilkinji ýadygärliklerinden biri bolup, taryhy çeşme hökmünde onuň uly ähmiýeti bardyr. Tabary kanun we teologiýa boýunça-da köp işleriň awtorydyr. Onuň şol işleriniň arasynda kanun hakyndaky ylymlar boýunça "Kitab ihtilaf al-fukaha" ("Hukuk öwrenijileriň dürli garaýyşlarynyň kitaby") diýen ýörite traktaty bar. Şol eserinde dürli ugurlardan musulman kanuny hakyndaky ylymlaryň teoriýasyny işläp düzüpdir. Şeýle hem "Tafsir al-koran" ("Gurhana düşündiriş") diýen at bilen gurhana 30 tomdan ybarat ýörite düşündiriş ýazypdyr. Tabarynyň hyzmaty arap-fars orta asyr istoriografiýasynda bütindünýä taryhy boýunça ilkinji bolup iş döredenligindedir.


text:
Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrliginiň Çöller, ösümlik we haýwanat dünýäsi milli institutyna 2008-nji ýylyň ahyrynda Türkmenistanyň Döwlet balyk goragynyň işgärleri W.A.Anisimowdan we R.Baýryýewden Hazar deňzine düýbünden geň bolan balygyň tutulandygy barada maglumat gelip gowuşdy. Balyk balykçylar tarapyndan Kemir etrabynda (Esengulydn demirgazykda) 2008-nji ýylyň noýabrynda tutuldy. Emma, gynansakda olar tutulan görnüşi tutuşlygyna saklap bilmediler, ýöne balygyň guradylan kellesi hem teňňeli gabygynyň bölegi galypdyr. Görnüşiň uzynlygy – takmynan 50-60 sm. Instituta kesgitlemek üçin saklanyp galan bedeniniň bölejikleriniň sifr suratlary iberildi. Onuň esasynda balygyň diňe topar derejesine çenli sistematik identifikasiýasy ýerine ýetirildi. Identifikasiýa üçin amerikan awtorlarynyň (Wiley, 2002; Boschung, Mayden, 2004) işleriniň içindäki açar ulanyldy. Topara çenli kesgitlemekligiň dogrulygy şol suratlar boýunça amerikan ihtiologlary R.Meýden (Dr. R.Mayden, Sent-Louis University) we E.Hilton (Dr. Eric Hilton, Virginia Institute of Marine Science) tarapyndan tassyklandy.
Hazar deňzinde tutulan sowutly çortanyň bedeniniň saklanyp galan bölegi. A.Şerbiniň suraty
Balykçylar tarapyndan tebigy arealy Demirgazyk we Merkezi Amerikada ýerleşýän sowutly çortanyň bir görnüşiniň tutulandygy belli boldy. Ž.Nelsonyň (J.Nelson, 2006) klassifikasiýasyna görä bu tapyndynyň sistematik ýagdaýy şu aşakdaky ýalydyr:
Actinopterigii klasy – şöhle ýelek (luçeperýe)
Neopterygii podklasy – täze ýelek (nowoperýe)
Lepisosteiformes – sowut görnüşli
Lepisosteidae maşgalasy – sowutly çortanlar
Atractosteus topary – gysga ganatly (ýa-da giň kelleliler) sowutlylar
Sowutly çortanlar – Demirgazyk Amerika yklymynyň süýji suwlarynda ýaýran özboluşly seýrek balyklaryň uly bolmadyk relikt toparydyr. Olary ýaşaýan watanynda gara (gars) diýip atlandyrýarlar. Häzirki wagt ýaşaýan sowutly çortanlaryň 7 görnüşi bolup, olar 2 topara bölünýärler: gysga ganatly (ýa-da giň kelleliler) sowutlylar – Atractosteus, we uzyn burunly (ýa-da gelşikli) sowutlylar – Lepisosteus. Bu görnüşler özaralarynda gowy tapawutlanýarlar, Atractosteus toparynyň balyklarynyň iki sany dik setir uly gyýak görnüşli dişleri bolýar. Setirleriň içkisi beýleki balyklaryňkydan tapawutlylykda ýokarky äňiň gözöňündäki süňkinde ýerleşýär, beýlekisi – ýagny içgisi kentlewük süňkde ýerleşýär.
Lepisosteus toparynyň wekillerinde şeýle dişleriň diňe bir setiri bolup, ol hem gözöňündäki süňkde ýerleşýär. Hazar deňzinde tutulan suratda görkezilen bu sowutlyda ýokarky äňde we kentlewükde ýerleşen konus şekilli iki setir dişleri gowy saýgarmak mümkin. Hut şu hem ony Atractosteus toparyna degişli etmeklige mümkinçilik berdi.
Hazar deňzinde tutulan sowutly çortanyň ýokarky äňi.
A.Şerbiniň suraty.
Gysga ganatly sowutlylara 3 görnüş degişlidir:
1. Atractosteus spatula – missisipi sowutlysy, äpet sowutly çortan, balyk – alligator (Alligator gar). ABŞ we Meksikada ýaýrandyr.
2. Atractosteus tristoechus – kuba sowutlysy (Cuban gar). Kuba we Ýuwentud adalarynda ýaýrandyr.
3. Atractosteus tropicus – meksika sowutlysy (Tropical gar). Meksikada, Belizde, Kosta-Rikada, Gwatemalada, Gondurasda we Nikaraguada ýaýrandyr.
Hazar deňzinde tutulan görnüşine mahsus bolan gylyk-häsiýeti kesgitlemek üçin onuň gapdal gyzygynyň teňňelerini hem birinji jaber dugasyndaky jabra tyçinkalaryny sanamaklyk zerurdyr, emma bu maglumatlary almak başartmady. Şonuň üçin hem, onuň ýaýran hem köpsanly toparyň wekilidigini diňe çak etmek mümkindir. Beýleki iki sowutlylar – kuba we meksika sowutlylar örän seýrek hem az ýaýran görnüşlere degişlidir. Missisipi sowutlysy Missisipi derýasynyň basseýininde ýaşaýar, ýöne ol şeýle-de Floridadan Demirgazyk Meksika çenli Meksika aýlagynyň duzlurak suwuna hem çykýar.
Daşky görnüşi boýunça sowutlylar adaty çortany ýadyňa salýar, şonuň üçin hem olary sowutlylar diýip atlandyrýarlar. Bular iri balyklar bolup, uzynlygy 3m we massasy 130kg deňdir. Olaryň bedenleri uzalan. Uly balyklarda olar ýokarky gatlagy ganoiniň emal görnüşli maddany saklaýan romb görnüşli iri şitler görnüşli süňk teňňeleri bilen örtülendir. Sowutlylaryň tumşugy güýçli uzalandyr, esasan hem iri balyklarda we olar krakodiliň tumşugyny ýatladýar. Uzalan äňlerde we kentlewik süňklerde köpsanly konus şekilli berk we ýiti dişler ýerleşýär, burun deşikleri bolsa uzalan tumşugyň ahyrynda ýerleşýär. Şol sebäpli hem sowutlylary kaýman balyklar ýa-da alligator-balyklary diýip atlandyrýarlar (Alligator gar).
Sowutlylaryň kelle proporsiýasynyň we tumşugynyň daşky görnüşi ulaldygyça güýçli üýtgeýär, hut şol sebäpli hem dürli ýaşdaky we ölçegdäki balyklar aýratyn görnüş ýaly görünýärler.
ABŞ, Missisipi derýasynda tutulan sowutly çortan.
Sowutly çortan – süýji suwda ýaşaýan balyklardyr, ýöne olar duzlurak suwlara hem girýärler, käwagt bolsa deňiziň duzly suwlarynda hem duşýarlar. Olar bukudaky-ýyrtyjynyň az hereket edýän durmuş ýörelgesini alyp barýarlar. Esasan hem balyklar bilen iýmitlenýärler, ýöne şeýle-de olaryň rasionyna leňňeçler, suw pyşdyllary, guşlar hem girýärler. Işbili diňe ýaz paslynda we diňe süýji suwlarda taşlaýarlar, işbili gury ýerde goýýarlar.
Balyk - alligator (missisipi sowutly çortany). J. Teýlor suraty.
Olar Demirgazyk Amerikanyň eýmenç daşky görnüşli iň iri ýyrtyjy balygy hasaplanýar, hiç wagt adama ýörüte topulmaýar, emma promysel ýerlerde olar torlary ýyrtmak hem oňa düşen balyklary almak bilen zyýan ýetirýärler. Iri hem ownuk ölçegdäki sowutly çortanlar ABŞ-nyň sport hem höwesjeň balykçylygynda esasy obýekt bolup durýar.
Sowutly balyklylaryň bir wekiliniň Hazar deňzine nähili düşenligini aýtmak kyn, emma uly bolmadyk razmeri bolan missisipi sowutlysynyň ýaş osoblarynyň bütin dünýä boýunça akwariumlarda saklanýanlygy bellidir. Meselem, olar Moskwanyň zoodükanlarynda (haýwanat dükanlarynda) hem bardyr. Sowutlylar oňat ideg edilende olar çalt ösýärler we käwagt olary akwariumyň eýeleri olary açyk suw howdanyna goýbermeli bolýarlar. Olaryň tebigy arealynyň çäklerinden has daşda duşýanlygy ozal hem hasaba alyndy. Meselem, şeýle ýagdaý Berezina derýasynda (Belorussiýa) bellenildi. Türkmenistanyň kenarlarynda tutulan sowutlynyň hut şeýle ýol bilen Hazar deňzine ýa-da Hazarýaka derýalaryna düşen bolmagy, ol ýerden bolsa deňze aralaşan bolmagy mümkindir. Häzir biz diňe Hazar deňzinde sowutly balyklaryň Atractosteus toparynyň Atractosteus spatula – missisipi sowutlysy ýa-da gigant sowutly çortan görnüşine degişlidigi çaklanýan sowutly balygyň duşmagy ilkinji we ýeke-täk ýagdaýdyr. Ýöne, Hazarýaka derýa-kölleriniň basseýninde olar özleri üçin iýmit, ösüş we köpelmek üçin amatly şertleri tapyp bilerler.
Sowutly çortanlaryň awçylary. ABŞ, Missuri derýasy.
W.B.SalnikowEdebiýat
Boschung H. T., Mayden R.L. Fishes of Alabama. HarperCollins Publishers. 2004. 960 p.
Nelson J.S. 2006. Fishes of the world. 4th ed. John Wiley & Sons, Inc. Hoboken, New Jersey. 601 p.
Wiley E.O.. Lepisosteidae. Gars. p. 672-678 in: K.E. Carpenter (ed.) FAO species identification guide for fishery purposes. The living marine resources of the Western Central Atlantic. 2002. Vol. 2: Bony fishes part 1 (Acipenseridae to Grammatidae).


text:
Ýüzýyllyk uruş
Ýüzýyllyk uruş (iňl. Hundred Years' War, fr. Guerre de Cent Ans) bir tarapda Angliýa bilen onuň soýuzdaşlarynyň, beýleki tarapda bolsa Fransiýa bilen onuň soýuzdaşlarynyň arasynda takmynan 1337-nji we 1453-nji ýyllar aralygynda dowam eden harby konfliktleriň tapgyrydyr.
Uruş arakesmeler bilen 116 ýyla çekipdir. Aslynda, ol şu konfliktleriň tapgyryndan ybarat bolupdyr: birinjisi (Edwardian urşy) 1337—1360 aralygynda bolup geçipdir, ikinjisi (Karoling urşy) — 1369—1389 ýyllar, üçünjisi (Lankaster urşy) — 1415—1429 ýyllar, dördünjisi — 1429—1453 ýyllar.
Fransiýa iňlisleri Giýenden gysyp çykarmak isleýär, iňlis koroly bolsa Giýeniň Fransiýa wassal garaşlylygynyň soňuna çykmak we [A[ngliýa]]nyň elden gideren oblastlaryny – Normandiýany, Anžuwy we başgalary yzyna gaýtaryp almak isleýär. Ýüzýyllyk uruş 1337-nji ýylyň maýynda başlanýar. Urşuň birinji döwründe (1337-1360) iňlisler yzly-yzyna ýeniş gazanyp, Fransiýanyň ep-esli bölegini basyp alýarlar. Ýurduň tozmagy, halkyň durmuşynyň agyrlaşmagy, ýurtda keselçiligiň, epidemiýalaryň ýaýramagy Fransuz hökümetini 1380-nji ýylda örän amatsyz şertlerde ýaraşyk baglaşmaga mejbur edýär. Fransuz koroly Karl V birnäçe reformalar geçirýär. Angliýanyň goly astyna geçen oblastlarda milli-azat edijilik göreşi tutaşýar. Fransuzlar XIV asyryň 70-nji ýyllarynda iňlisleri öz ýurtlaryndan bütinleý diýen ýaly kowup çykarýarlar, emma Fransiýanyň içindäki özara feodalçylyk çaknyşyklar uruşda gazanylan ýeňşi berkitmäge mümkinçilik bermeýär. XV asyryň başlarynda Angliýa täzeden urşa başlaýar we 1415-nji ýylda Demirgazyk Fransiýany (Pariž bilen bilelikde) basyp alýar. Iňlisler okkupirlän ýerlerinde ilatyň umumy gahar-gazabyny döredýär. Partizançylyk urşy başlanyp, bütin fransuz halky aýaga galýar. 1429-njy ýylda fransuz halkynyň gahryman gyzy Žanna d’Arkyň ýolbaşçylygynda iňlis feodallaryna güýçli zarbalar urulýar. Şondan soň bu urşuň Fransiýa üçin ýeňişli gutarjakdygy belli bolýar. Iňlisleriň Bordoda gürrüňsiz boýun egmekleri (1453-nji ýylyň 19-njy oktýabry) bilen Ýüzýyllyk uruş gutarýar. Urşuň netijesinde Giýeniň Fransiýa birikdirilmegi tamamlanýar. Iňlisler basyp alan ýerleriniň (1558-nji ýyla çenli Angliýanyň gol astynda galan Kale okrugyndan başgasy) hemmesini ýitirýär.


text:
Muhammet Hudabende
MUHAMMET HUDABENDE (144) – Sefewi türkmenleriniň döwletiniň dördünji şasy. Ol 1578-1587-nji ýyllarda hökümdarlyk edýär. Sefewi türkmenleriniň döwletiniň ikinji şasy Tahmasp I-niň ogly.
Muhammet Hudabende keselbent, özerkli däl adam bolupdyr. Ol köplenç aýalynyň (Hamza we Abbas atly ogullarynyň ejesiniň) diýeni boýunça ýurdy dolandyrypdyr. Muhammet şanyň Hamza Mürze atly ogly türklere garşy uruş döwründe Kawkazda görkezen edermenlikleri, ýeňişleri bilen öz duşmanlaryny öjükdiripdir. Ony şa tagtyna geçer öýdüp gorkup Eýranlylaryň özleri dildüwşik gurap öldürýärler. Muhammet Hudabendäniň döwründe onuň döwleti Kawkazda birnäçe ýerlerini Osman türkmenleriniň döwletine bermäge mejbur bolýar. 1587-nji ýylda Muhammet Hudabende öz goşuny tarapyndan tagtdan agdarylýar we köp wagt geçmänkä aradan çykýar.


text:
Abhaziýa
Abhaziýa (Abhazça Аҧсны Аҳәынҭқарра - Apeny "Mähriban ýurt").
Umumy maglumaty[üýtget]
Gruziýanyň içine girýän awtonom döwlet. Ol 1921-nji ýylyň Aprel aýynyň 4-ünde döredilýär. Meýdany 8,6 müň km² Ilaty 250,000 . Abhaziýanyň içine 6 welaýat, 6 şäher, 3 şäherçe girýär. Paýtagty Suhumi şäheri.
Tebigaty[üýtget]
Abhaziýa Kawkazlaryň demirgazyk-günbatarynda ýerleşýär, günorta-günbatar tarapy Gara deňze ýanaşýar. Abhaziýanyň gözel tebigaty bar. Abhaziýanyň teritoriýasynyň köp bölegi daglyk bolup, onda Gagra, Bzyb, Abhaziýa we beýleki dag gerişleri hem-de Kolhida pesligi bar. Ýanwar aýynda ortaça temperaturasy +4-7, daglarda +2dan -2 ýetýär. Gorkut aýynda +22-24, daglarda +18-16. Esasy derýalary - Kodori, Bzyb, Gumista. Kölleri Risa we Amtkeldir. Abhaziýada ösümlikleriň 2000 görnüşi bar. Onuň ähli meýdanynyň 55%-inden gowragyny tokaýlar tutýar. Derýalarynda we köllerinde dürli balyklar bar. Abhaziýada Risa, Gumista, Pisunda goraghanalary ýerleşýär.
Ilaty[üýtget]
Abhaziýada 10-dan gowrak halk bolup, jemi 250,000 adam ýaşaýar. Ol ýerde abhazlar, gruzinler, ruslar, ermeniler, ukraýinler, estonlar, ýewreýler, grekler, beloruslar we başgalary ýaşaýarlar. Esasy şäherleri - Suhumi, Tkwarçeli, Gagra, Oçamçira, Gudauta, Gali.
Taryhy[üýtget]
Arheologik gazyp-agtaryşlar netijesinde paleolit döwründe-de Abhaziýanyň teritoriýasynda adam ýaşandygy, bizin eramyzdan öň 3-2 müňýyllygyň II ýarymynda ol ýerde ekerançylygyň, maldarçylygyň bolandygy, misden, bürünçden, demirden peýdalanylandygy mälim boldy. 10. asyryň II ýarymynda Abhaziýa Gruziýanyň içine girýär. 16. asyryň II ýarymynda Abhaziýa, şeýle hem Günbatar Gruziýa tutuşlygyna Türkiýäniň golastyna geçýär. Abhaziýa halky türklere garşy ýaragly gozgalaňlar bilen (1725, 1728, 1733, 1771, 1806 we başgalary) jogap beripdir. Abhaziýa 1810 ýylda resmi suratda Russiýa birikdirilýär. 1870 ýylda Abhaziýada kropornoýçylyk düzgüni ýatyrylýar. 1918 ýylyň Nowruz aýynda bolşewikleriň ýolbaşçylygynda Abhaziýanyň zähmetkeş köpçüligi ýaragly gozgalaň turuzýar we Gusbansoltan aýynyň 8-nde Suhumini eýeleýärler. Ol ýerde Sowet häkimiýeti jar edilýär. Emma gazaply söweşlerden soň Suhumi ýene-de (Magtymguly aýynyň 17-nde) kontrrewulusiýaçylaryň eline geçýär. 1921 ýylyň Baýdak-Nowruz aýlarynda Abhaziýanyň zähmetkeşleri ähli Gruziýanyň zähmetkeşleri bilen bilelikde, Gyzyl Goşunyň goldamagynda ýaragly gozgalaň turuzýarlar. 1921 ýylyň Aprel aýynyň 4-nde Suhumi ýene-de Sowetleriň eline geçýär we ol ýerde Sowet häkimiýeti yglan edilýär. 1921 ýylyň Maý aýynda Gruziýa Rewkomy Abhaziýa ASSR(Awtonom Sowet Sosialistik Respublikasy)-nyň özbaşdaklygy hakynda deklarasiýa çap edýär. 1921 ýylyň Bitaraplyk aýynyň 16-nda Abhaziýa Gruziýa SSR-niň içine girýär. 1922 ýylyň Noýabr aýynyň 13-nde bolsa Abhaziýa Gruziýanyň bir bölegi hökmünde bolýar. 1925 ýylyň Aprel aýynyň 1-nde Abhaziýanyň birinji Konstitusiýasy kabul edilýär. Abhaziýa 1931 ýylyň Fewral aýynda awtonom respublika hukugy bilen Gruziýa SSR-niň içine girýär.
Ykdysadyýet[üýtget]
Russiýa Abhaziýa ykdysadyýetine köp mukdarda kömek edýär. Pul birligi bolsa Rus Rubly
Halk Hojalygy[üýtget]
Abhaziýada gön-aýakgap, tikin fabrikleri, agaç işläp bejerýän, metal işleýän, pribor gurluşyk senagaty kärhanalary bar. Oba Hojalygynyň esasy pudagy çaýçylyk, temmäkiçilik, sitrus baglaryny ösdürmek, üzümçilik, miweçilik, gök ekerançylyk hem-de maldarçylykdyr.


text:
Nanotehnologiýa
Nanometr– metriň milliardynjy bölegidir.
Tehnologiýa (grekçe technё - sungat, ussatlyk we başarnyk) – önüm öndürmek prosesinde çig maly, materialy we ýarym fabrikatlaryň durkuny üýtgetmek ýaly gaýtadan işlemek usulynyň jemidir. Onuň wezipesi ylym ýaly - has netijeli we ykdysady önümçilik prosesinde amaly taýdan ulanmak we kesgitlemek maksady bilen fiziki, himiki, mehaniki we beýleki kanuna laýyklygy ýüze çykarmakdan ybarat bolup durýar.
Gaty jisim – bu gaty haldaky närseler däl-de, eýsem, tertipli gurluşy bar bolan jisime aýdylýar. Kristal gözenegiň ýa-da himiki molekulalaryň gurluşynyň nämedigi barada köp adamlar okan bolsa gerek. Atomlaryň özara ýerleşişi we otnositel mukdary diňe hiline dälde, eýsem, netijede alnan jisimiň özüne hem baglydyr. Uglerodyň şol bir atomlary bir gurluşda grafit, - beýlekisi bolsa, almaz emele getirýändigini köpler bilýändir. Uglerodyň ähli bar bolan üç atomy, kislorodyň we wodorodyň uly bolmadyk goşundysy bilen bakteriýa, wirus we biziň özümiz ýaly ähli organiki jisimleri düzýärler.
Şeýlelikde, bu atomlaryň çen bilen laýyk metriň milliarddan bir paýy bolan ölçegi bar. Alymlar jisimiň fiziki we himiki düzümini juda tiz kesgitlemegi öwrendiler. Atomlaryň özara ýerleşişini öwrenmek has çylşyrymly boldy. Dürli-dürli tehnologik proseslerde we tebigy şertlerde dürli häsiýetlerdäki jisimler emele gelipdir. Bu wezipeler dürli fiziki usullar arkaly geçen asyryň ahyrlaryna çenli çözüldi. Häzir biz dürli-dürli tehnologiýalar arkaly jisimiň häsiýetine bagly goşmaça atomlaryň näme üçin gurluşa düşýändigini anyklap bilýäris. Ýöne kristalyň garyndysynda olaryň bölünişi bulam – bujardyr.
Nanotehnologiýa, dürli gurluşlaryň jikme-jikligindäki ýaly, kristallaryň aýry atomlarynyň zerur alamatlaryna gözegçilik etmegiň fiziki usullaryny göz astyna almaga mümkinçilikleri berýär. Ýagny metriň milliarddan bir paýyna barabar ölçegdäki aýry atomy görmeli we ýerleşdirmeli. Nanotehnologiýa ady hem şol ýerden gelip çykýar.


text:
Demirgazyk deňzi
Demirgazyk deňzi (şeýle hem öňler Nemes deňzi; nem. Nordsee, niderl. Noordzee, friz. Noardsee, iňl. North Sea, norw. Nordsjøen, dat. Nordsøen ýa-da Vesterhavet) — ýalpak şelfli deňiz, ol bir tarapdan demirgazyk Ýewropanyň kenarlary bilen Britan adalarynyň, beýleki tarapdan bolsa Ýutland we Skandinaw ýarymadalarynyň aralygynda ýerleşýär. Ol Atlantik okeanyň bir bölegi bolmak bilen, gündogarda Norwegiýanyň we Daniýanyň kenarýakasy, günbatarda Britan adalarynyň kenarýakasy, günortada bolsa, Germaniýanyň, Niderlandlaryň, Belgiýanyň we Fransiýanyň kenarýakasy bilen araçäkleşýär.


text:
Jüneýit han
Jüneýit han ömrüniñ ahyrlarynda
1862-nji ýylda Tagta etrabynyň (häzirki Görogly etraby) Bedirkent obasynda doglan Gurbanmämmet serdar — Jüneýit han birnäçe wagt öz obasynda kazy we mirap bolupdyr.
Ýigriminji asyryň başlarynda Hywa hany patyşa Russiýasynyň hökümetiniň goldawyna daýanyp, türkmenleriň üstünden hökümdarlygyny berkitmek maksady bilen, olara agyr düşýän ýer-suw we salgyt reformasyny geçirmäge synanyşýar. Şonsuz hem patyşa hökümetiniň kolonial syýasaty sebäpli horluk baryny gören türkmenler ýaraga ýapyşmaga mejbur bolýar.
Türkmeniň şeýle agyr ýagdaýa düşmegi Jüneýit hany orta çykarýar. Jüneýit han ilkibada özüniň gowy ýaraglanan garyndaş toparlaryny töweregine jemläp, serdar adyna mynasyp bolýar. Soňra ownugrak galtamanbaşylaryň, serdarlaryň birnäçesini özüne tabyn edýär, hatda adalatyň hatyrasy üçin özüniň doganoglanyny-da öldürýär. Şeýle hereketleri bilen ol il arasynda adygyp ugraýar. Öz tiresiniň ady bilen baglanyşykly ony Jüneýit han diýip atlandyryp başlaýarlar. Sebäbi ol öz obasyndaky ilatyň garyp ýa-da baý bolmagyna garamazdan, olaryň ar-namysyny, hak-hukugyny goramagy başarypdyr.
1912-13-nji ýyllarda Hywa hany patyşa Russiýasynyň hökümetiniň kömek bermegi netijesinde türkmen obalaryndaky gozgalaňy basyp ýatyrmak üçin harby ýöriş geçirýär. Jüneýit han bolsa türkmenleri töweregine jemläp, Hywa hanynyň goşunlaryna garşylyk görkezýär. Şonda Jüneýit hany diňe türkmenler däl, eýsem, Hywa hökümetiniň alyp barýan syýasatyndan nägile bolan özbekler, garagalpaklar, gazaklar hem aktiw goldapdyrlar. Jüneýit han halkyň bähbidini hiç bir zada çalyşmandyr. 1913-nji ýylda türkmenleriň ýaraglanan topary 15 müňe ýetipdir. Türküstandan patyşa Russiýasyny gysyp çykarmakda Jüneýit hanyň uly daýanç boljakdygyna käbir daşary ýurt hökümetleri hem oňat düşünipdirler. Şoňa görä-de 1914-nji ýyldan başlap Jüneýit hanyň ähli alyp baran işlerine ilki german-türk, soňra bolsa iňlis-türk razwedkasy goldaw berýär.
1916-njy ýylda Hywa hanynyň eden-etdiligi, patyşa Russiýasynyň kolonial sütemi diňe bir türkmenleriň däl, eýsem, özbekleriň, garagalpaklaryň we beýleki halklaryň hem halys degnasyna degýär. Hywa hany ýerli halkyň namysyna degip, hatda ýetişen gyzlary zorluk bilen alyp, öz köşgüne getirmäge çenli baryp ýetýär. (Bu taryhy hakykat boýunça ýazyjy Beki Seýtäkow «Gyz salgydy» kitabyny ýazypdy.)Jüneýit han türkmeniň ar-namysyny goramak üçin aýaga galýar. Jüneýit hany goldaýan toparlar has köpelýär. Sebäbi ol her bir meseläni akylly we adalatly çözmegi başarypdyr. Jüneýit han Hywa hanlygyny, başarsa, bütin Türküstany rus basybalyjylaryndan azat etmäge synanyşýar. Ýöne bu meselede Hywa hany Isfendiýar han belli bir derejede päsgel berýär. Isfendiýaryň ýaman etmişleri sebäpli, özbekler, garagalpaklar häli-şindi Jüneýit handan kömek sorap, arz edip geler ekenler.
1916-njy ýylyň ýanwarynda Hojailidäki özbekler özleriniň nägileliklerini aýtmaga Hywa gelende, Isfendiýar han olary tussag edýär. Hojailiniň ýaşululary kömek sorap, Jüneýit hana ýüz tutýarlar. Ol hem 3 müň atly nöker bilen Hywa galasynyň sebitine baryp, tussag edilenler bir gije-gündiziň dowamynda boşadylmasa, paýtagta girip, ähli zady derbi-dagyn etjekdigini Isfendiýar hana duýdurýar.
Gepleşik netije bermänsoň, Jüneýit han diýenini hem edýär. Isfendiýar hany tagtdan düşürýär. Emma patyşa Russiýasynyň administrasiýasy goşulyp, Isfendiýary ýene tagta geçirýär. Jüneýit han Isfendiýardan 60 müň manat hun alyp, yzyna dolanýar. Ýöne ýurtda halk gozgalaňy barha möwç alýar. Gozgalaňy basyp ýatyrmak üçin general Galkiniň ýolbaşçylygynda jeza beriji otrýad türkmen obalarynyň içinden gylyç bilen geçýär. Halky şeýle bir gyrýarlar, hut Gökdepe galasyndaky ýaly gyrgynçylyk bolýar. Bu gyrgynçylyk ilat arasynda häli-şindilerem «Galkin ýyly» diýlip, ýigrenç bilen ýatlanylýar.
1916-njy ýylyň gozgalaňy basylyp ýatyrylandan soň Jüneýit han Owganystana gidýär. 1917-nji ýylyň sentýabrynda ol Owganystandan yzyna dolanyp gelýär. Ol döwürde ýagdaý düýpgöter üýtgäpdi. Russiýadaky rewolýusiýanyň tolkuny bu ýerlere-de ýetipdi. Halk indi bolşewistik akyma goşulyp, rewolýusion hereketleriň tarapynda göreşýärdi.
Hywadaky wagtlaýyn hökümet Isfendiýar han bilen bilelikde halkyň rewolýusion göreşine garşy göreş alyp barýardy. Jüneýit hanyň ozalky alyp baran ähli göreşi rus kolonizatorlaryna we Isfendiýar hanyň eden-etdiligine garşy gönükdirilen bolsa, soňra han wagtlaýynça olar bilen ylalaşyga gelip, sowet häkimiýetine garşy göreşmeli bolýar. Bu ýagdaýda Isfendiýar han hem Jüneýit hanyň güýjüne daýanmasa, ýurdy özbaşdak dolandyryp biljek däldi.
Hywa tagtynda başga bir han otursa-da, hakykatda 1918-20-nji ýyllarda bütin Hywa hanlygyny Jüneýit hanyň özi dolandyrýar. Her beglikde öz adamlaryndan ýörite wekil goýýar. Özüniň berkarar eden tertip-düzgünine tabyn bolmadyklara ol dözümli darapdyr. Şonuň üçin Jüneýit hanyň ýurdy dolandyran döwründe ogurlyk, talaňçylyk, günäsiz adamy öldürmek, esassyz nika bozmak ýaly türkmençilige mahsus bolmadyk hadysalar bolmandyr. Şol döwri gören ýaşulularyň aýtmagyna görä, hemme zat ýatan-ýatan ýerinde bolupdyr, hiç kim kişiniň zadyna birugsat el degirmändir.
1918-nji ýylyň baharynda Bedirkent obasynda başlanan ilkinji elektrostansiýanyň gurluşygy soňy bilen Jüneýit hanyň raýatyndakylary yşyk bilen üpjün etmeli eken. Ol özüniň manatlyk teňňe puluny çykardyp başlaýar we salgyt sistemasyny girizýär. Bu elbetde, özbaşdak türkmen döwletini döretmäge bolan synanyşykdy.
Hywa hany Isfendiýar eden-etdilige ýüz urup, halkyň nägileligini gazanýar we Jüneýit hanyň geçirýän çärelerine päsgelçilik döretmäge synanyşýar. Şonuň üçin 1918-nji ýylyň 30-njy oktýabrynda ol Jüneýit hanyň görkezmesi boýunça özüniň «Nurullabaý» köşgünde öldürilýär. Jüneýit han onuň ýerine Isfendiýaryň kiçi dogany Seýit Abdylla töräni tagta çykarýar. Şeýle-de bolsa ähli häkimiýeti Jüneýit han öz elinde saklaýar. Ol Angliýa, Türkiýe, Owganystan, Eýran, Buhara we Türküstanyň ähli künjekleri bilen aragatnaşyk saklaýar.
1918-nji ýylyň 25-nji noýabrynda Jüneýit hanyň Dörtgülde Sowet häkimiýetini agdarmak üçin eden hüjümi şowsuz gutarýar. Ol 1919-njy ýylyň 9-njy aprelinde Tagta etrabynda Sowet häkimiýeti bilen parahatçylykly ýaşaşmak baradaky ylalaşyga gol çekýär. Gol çekişligiň yz ýany amatly pursatdan peýdalanyp, Zakaspi frontyunyň ştaby front üçin 700 atly nöker ibermegini Jüneýit handan haýyş edýär. Emma Jüneýit han sowetleriň bu haýyşyny kanagatlandyrmaýar. Eger kömek bermekçi bolsa-da, onuň ýerine köp mukdarda ok-ýarag talap edipdir. Üstesine-de, kömege iberiljek atlylary musulmanlaryň, aýratyn hem Oraz serdaryň we Eziz hanyň garşysyna ulanmaly däldigini duýdurýar (ol Eziz han bilen ýakyndan gatnaşar eken). Sowet häkimiýetiniň wekilleri bu teklibi kabul etmeýär.
1920-nji ýylyň 22-23-nji ýanwarynda Bedirkentde we Gazawatda Gyzyl Goşun bilen bolan aýgytly söweşden soň, Jüneýit hanyň atlylary öz maşgalalary bilen gum a— Akjaguýy diýen ýere çekilýär. 1921-nji ýylyň aprelinde Han işanyň ýolbaşçylygynda Owganystandan, Şyhym Sülgüniň ýolbaşçylygynda bolsa Eýrandan 3 müň tüpeň, 54 müň ok, birnäçe pulemýot we başga-da dürli harytlar ýüklenen kerwen Jüneýit han üçin ýardama gelýär.
1924-nji ýylda Garagumda — Palçykly diýen ýerde ornaşan Jüneýit hana Owganystandan ýene-de 270 düýe ok-däri, ýarag we başga harytlar gelýär. Şol ýylyň ýanwarynda ol Daşoguz, Maňňyt, Şabat, Gazawat, Haňka ýaly etraplary eýeleýär we Hywa howp salýar. Emma Gyzyl Goşunyň jemlenen uly otrýady Jüneýit hanyň toparyna güýçli zarba urandan soň, ol ýene-de guma çekilmäge mejbur bolýar.
Sowet häkimiýetiniň wekilleri Garagumda ornaşan Jüneýit han bilen özara ylalaşyga gelmek üçin gepleşikler geçirýär. Halk Komissarlar soweti 1925-nji ýylyň 4-nji aprelindäki karary bilen onuň emläginiň we graždan hukugynyň eldegrilmesizdigini ykrar edýär. Jüneýit hanyň garamagyndaky adamlar üçin 5 müň gektar ýer bölüp berip, olary üç ýyllap salgytdan boşatmak we pul kömegini bermek hem göz öňünde tutulýar. Emma akylly hem öňdengörüji han Gurbanmämmet serdar — Jüneýit han sowet hökümeti bilen ylalaşyga girmeýär. Ol ýer bermek bilen, sowet hökümetiniň öz daşyna tor gurjak bolýanyna akyl ýetiripdir hem-de 1928-nji ýylda özüniň az sanly nökerleri bilen Eýrana göçýär, 1929-njy ýylda bolsa Owganystana geçýär.
Jüneýit han käbir ýagdaýlarda kem-käs öte geçen-de bolsa, umuman, onuň alyp baran işleri adalatly we külli türkmeni birikdirip, bütewi özbaşdak döwlet döretmäge edilen synanyşyk bolupdyr. Ol daşary ýurtlarda bolanda-da öz ýany bilen gidenleri hor-zar etmändir, türkmen adyny belent tutupdyr.
Jüneýit han öz Watanyny diýseň gowy görüpdir. Ol 1938-nji ýylda Owganystanyň Hyrat welaýatynyň obalarynyň birinde aradan çykýar. Halkyň arasyndaky gürrüňlere görä, ol ölmeziniň öň ýanynda hossarlaryna: «Ölenimden soň meniň jesedimi Amyderýa bilen Watanyma sary akdyryp goýberiň, men suw bilen baryp, öz dogduk mekanymyň topragyna siňeýin» diýip, sargyt edipdir.
«Ýer berjek» diýende-de, sowet hökümetine ynam etmän, daşary ýurda gitmek bilen, Jüneýit han dogry çözgüt tapypdyr. Sebäbi Jüneýit hanyň-da, Eziz hanyň-da daşyny gurşan adamlaryň ählisi — olaryň maslahatçylary, nökerleri, dogan-garyndaşlary... sowet hökümeti tarapyndan sudsuz-zatsyz atylyp öldürildi.


text:
Bagrisskiý Eduard Georgiewiç
BAGRISSKIÝ (lakamy, hakyky fam-sy Dzýubin), Eduard Georgiewiç [22. H (3. HI). 1895. Odessa—16. II. 1934, Moskia] — rus sowet şahyry. GraŽdailyk ur-şuna gatnaşyjy. Onuň 20-30 ý-lardaky lirikasy graŽdanlyk urşunyň wakalaryndan, esgerleriň, deňie-çileriň, balykçylaryň aýdyň obrazlaryndan doly rew. romantika ýugrulandyr, dili emossional poetikligi b-n tapawutlanýar. «Soňky gije», «Şäher etegiade ýaşaýan adam» (1932) poemalary, köp goşgulary köne düşünje-leriň, meşançylygyn, hususyetçiligiň garşysyna gö-nükdirilendir. Has önjeýli eseri bolan «Opanas bara-da oýlanma» (1926) dien poemasynda Ukreinada graŽ-danlyk urşuny suratlandyrýar. «Pionerkanyň ölümi» (1932) dien poemasynda bir pioner gyzyň ölümýaň öňunde mertlerçe durşy beýan edilýär, rew. däpleri mlras edip almak ndeýasyny ykrar edýär.


text:
Mur kanuny
Moore's law
Mur kanuny
Sözbaşy ýazgysy[üýtget]
== Her 1,5 (bir ỳarym) ỳylda kompỳuterleriň prosessorlarynyň tizligi 2 esse artỳar.
70-nji ỳyllarda alymlaryň öỳ kompỳuter barada beren netijesi. Köp adamlar öỳ üçin satyn alan kompỳuteriň doly güỳjünden diňe 10%-ini ulanỳarlar, ondan köp däl. Şondan soň kompỳuterleriň güỳji müňlerçe artdy.
Netije: öỳ üçin täze kompỳuter satyn alaňyzda, magazinda bar bolan kompỳuterleriň iň pes we arzan prosessorly görnüşini (konfigurasiỳany) alsaňyz amatly bolar. Iň güỳçli kompỳuteri aljak bolmaň – bary bir ol 2 ỳyldan soň köneleşer, onuň güỳjünden bolsa doly peỳdalanyp bilmersiňiz. ==
Link


text:
Ebu Magşar Balhy
ABU MAGŞAR HORASANY ( Abu Magşar Japar ibn Muhammet ibn Omar Horasany al-Balhy, 886 ýylda aradan çykan) - horasanly meşhur alym, astronomiýa, matematika degişli ençeme eserleriň awtory. Orta asyrlarda Ýewropada Albumaser ady bilen tanalan bu alym ilki hadys hem dini ylymlary öwrenipdir. Ol ýaşy bir çene ýetensoň, haja gidip, Bagdadyň golaýyndaky Aly ibn Ýahýa ibn al-Münejjim kitaphanasynda bolýar. "Akyl hazynasy" adyny alan bu kitaphananyň fondy biçak baý bolupdyr. Şondan soň alym bütinleý ylym bilen meşgullanypdyr. Ol, esasan, ýyldyzlar hakdaky ylym bilen gyzyklanypdyr. Dehhudanyň ýazmagyna görä, ýüzden-de köp ýaşap, 30-dan gowrak eser döredipdir.


text:
Shalom. Dün irden dubaýdan dostym jañ etýä 2008-nji ýaldan köne mashynlary Türkmenistana salmak gadagan edilipdir chynmy shol diyip. Shu wagt 2003-nji ýaldan bärdäkileri getirip bolýa ýagny 10 ýyl ogranichenýa goýulandy inni shony 5 ýyl edipdirlermishin. Eger shonýaly bolsa gowy bolarmy? Halkyñ 2008 nji ýylda öndirilen mashynlara 14000$-den 20000$ berip almaga ýagdaýy bamy? Pikirleriñiz!
5-ýyl etseler Duty Camry, Avalona getirip bolanok
bar elbetde. yilda 20 berip cagalarny okatyala
Näme boljak bolsa 2-3 aý öňünden duýdurylsa gowy bolar, ýoldaky maşynlary ýa-datamojna gelen maşynlary geçirip ýetişer ýaly.
Bah, şeý diýsene, ýokary edenini edýär tüweleme, bar agram halka düşjek\'dä onda.
in gowsy arzan we gowysy BMW ler
Matak:
Näme boljak bolsa 2-3 aý öňünden duýdurylsa gowy bolar, ýoldaky maşynlary ýa-datamojna gelen maşynlary geçirip ýetişer ýaly.
Martyñ 1-na çenli diýýäler
diýýäler diýeniň myş bolýar. gazýetde ýa telewizorda aýdylmalyda how.
birctarapdan gowy. bir tarapdan erwet
Mena dogrymy aytsam oyumizde 4 adam bolup isleyas. Yone 16-20 mun dollar berip masyn almak duysumede girenok intaga. Yone hudaya sukur opbishimden aylanayyn!
Perminator:
...Yone hudaya sukur opbishimden aylanayyn!
hakyky, ýene opbiş gowudyrlaý, garyby galdyran maşyn
Dünki ýygnakda Gümrük gullygyñ bashlygyna türkmenistana gelýän zatlary berk kantrola ala diýdi. Gümrük gullygyñ özi kanuny hödürläp bilýämikä ýa çykaryp
birinin sürülen maşyny alandan göni yaponiyadan arzanjyk alanda natdi.yewropanynam arzan maşynlary bar. Wolksvagen orataça 15 000 dollar citroen renault fiat olaram şol baha .toyotanynam arzany bar 10 000 dollarlyk yagy bn sürülmedik.hunday general motors esasanam ford maşynlary hem arzanlary bar.lada maşynlar olardanam arzan .esasy zat olaryn her welayat merkezde merkezini açdyrmak.kompaniyadan yagy bn sürsün bir yyl motoryna elini degirmersin anyk.bozulsa çalşyp bilyan bir yyl içinde.howada adamlar dubaydan iki müne maşyn alyp barde on müne satyp öwrenen zawotdan alyp gelip satasy yok.gaytam gowy bolar.maşyn gelmegi azalsa bialaç zawotdan tazesini almaly bolarlar.dubaydan gelyan maşynlaryn puluna sürülmedik maşyn alanyn onat dalmay.8000 dollara sürülmedik taze toyotalar 20 000 dollara bmw ler 12 000 dollara wolkswagenler 11 000 dolara fiatlar10 000 dollara opeller alanyn gowy dalmay.kompaniya bn gepleşip yylda yüz maşyn satjagyna ynandyrsan özleri gelip magazin açjak zap ças magazinem açjak.heyyy türkmen sadada.
hödürläp bilýä
naruto:
birinin sürülen maşyny alandan göni yaponiyadan arzanjyk alanda natdi.yewropanynam arzan maşynlary bar. Wolksvagen orataça 15 000 dollar citroen renault fiat olaram şol baha .toyotanynam arzany bar 10 000 dollarlyk yagy bn sürülmedik.hunday general motors esasanam ford maşynlary hem arzanlary bar.lada maşynlar olardanam arzan .esasy zat olaryn her welayat merkezde merkezini açdyrmak.kompaniyadan yagy bn sürsün bir yyl motoryna elini degirmersin anyk.bozulsa çalşyp bilyan bir yyl içinde.howada adamlar dubaydan iki müne maşyn alyp barde on müne satyp öwrenen zawotdan alyp gelip satasy yok.gaytam gowy bolar.maşyn gelmegi azalsa bialaç zawotdan tazesini almaly bolarlar.dubaydan gelyan maşynlaryn puluna sürülmedik maşyn alanyn onat dalmay.8000 dollara sürülmedik taze toyotalar 20 000 dollara bmw ler 12 000 dollara wolkswagenler 11 000 dolara fiatlar10 000 dollara opeller alanyn gowy dalmay.kompaniya bn gepleşip yylda yüz maşyn satjagyna ynandyrsan özleri gelip magazin açjak zap ças magazinem açjak.heyyy türkmen sadada.
beýle aňsat bolsa sen başyny başlaýmaly ekendähou...
Salooowma ertiçiler.
gayrat etde,ertirçilere salma ertirden,hiç zady, waleýik,ýa-da Şalom dp oñaý,maşyn,her kim almaly dln zat yok,wobşe eşekli we welsepit etse gowy bolardy,ekologiýany arassa saklar ýaly!
capello men talyp okuwymy gutarayyn başlaryn kyn dal.
Ya Swami:Salooowma ertiçiler.gayrat etde,ertirçilere salma ertirden,hiç zady, waleýik,ýa-da Şalom dp oñaý,maşyn,her kim almaly dln zat yok,wobşe eşekli we welsepit etse gowy bolardy,ekologiýany arassa saklar ýaly!
İne şu sözüne nobel bayragyny bermeli.
Wabşe dogry aýdýaňyz, at sürmeli etmeli. Saglygada peýdaly. Ýöne muňa şertem döretmeli. Ýagny at saklar, daňar ýaly ýerler gerek. tçulygy we iýmdarlygy ösdürmeli bolar.
naruto:
capello men talyp okuwymy gutarayyn başlaryn kyn dal.
biznese başlamakaň ýatladaýyn diýdim.... ýaponiýadaky maşynlaryň ruly sag tarapynda bolýar dämi?
naruto:
birinin sürülen maşyny alandan göni yaponiyadan arzanjyk alanda natdi.yewropanynam arzan maşynlary bar. Wolksvagen orataça 15 000 dollar citroen renault fiat olaram şol baha .toyotanynam arzany bar 10 000 dollarlyk yagy bn sürülmedik.hunday general motors esasanam ford maşynlary hem arzanlary bar.lada maşynlar olardanam arzan .esasy zat olaryn her welayat merkezde merkezini açdyrmak.kompaniyadan yagy bn sürsün bir yyl motoryna elini degirmersin anyk.bozulsa çalşyp bilyan bir yyl içinde.howada adamlar dubaydan iki müne maşyn alyp barde on müne satyp öwrenen zawotdan alyp gelip satasy yok.gaytam gowy bolar.maşyn gelmegi azalsa bialaç zawotdan tazesini almaly bolarlar.dubaydan gelyan maşynlaryn puluna sürülmedik maşyn alanyn onat dalmay.8000 dollara sürülmedik taze toyotalar 20 000 dollara bmw ler 12 000 dollara wolkswagenler 11 000 dolara fiatlar10 000 dollara opeller alanyn gowy dalmay.kompaniya bn gepleşip yylda yüz maşyn satjagyna ynandyrsan özleri gelip magazin açjak zap ças magazinem açjak.heyyy türkmen sadada.
O diýýån kompanýalañda güýshli menejerler otyr eline kartany alyp, öñem bir maryly barypdyr toyota kompaniýa maryda diller center achyn diyip olaram nache adam yashayanyny gorup bar sen dubayda gumen diyip yzyna ugradypdyrlar. Umuman 5mln turkmenistana bir Hundai gelli onam hökümet ep esli kredit berip getirdi
Täze maşyny bermeýärler. Sebäbi köne maşynlaryň bazary azalýar.
naruto:
birinin sürülen maşyny alandan göni yaponiyadan arzanjyk alanda natdi.yewropanynam arzan maşynlary bar. Wolksvagen orataça 15 000 dollar citroen renault fiat olaram şol baha .toyotanynam arzany bar 10 000 dollarlyk yagy bn sürülmedik.hunday general motors esasanam ford maşynlary hem arzanlary bar.lada maşynlar olardanam arzan .esasy zat olaryn her welayat merkezde merkezini açdyrmak.kompaniyadan yagy bn sürsün bir yyl motoryna elini degirmersin anyk.bozulsa çalşyp bilyan bir yyl içinde.howada adamlar dubaydan iki müne maşyn alyp barde on müne satyp öwrenen zawotdan alyp gelip satasy yok.gaytam gowy bolar.maşyn gelmegi azalsa bialaç zawotdan tazesini almaly bolarlar.dubaydan gelyan maşynlaryn puluna sürülmedik maşyn alanyn onat dalmay.8000 dollara sürülmedik taze toyotalar 20 000 dollara bmw ler 12 000 dollara wolkswagenler 11 000 dolara fiatlar10 000 dollara opeller alanyn gowy dalmay.kompaniya bn gepleşip yylda yüz maşyn satjagyna ynandyrsan özleri gelip magazin açjak zap ças magazinem açjak.heyyy türkmen sadada.
95000$ land cruiser alsañ hasam gowy.....!!!!
Hany 8 yyldy dalmi onki arasy, shu wagta barde beyle zat yok. Ay olar yalam beydaymezle
Ya Swami:Salooowma ertiçiler.gayrat etde,ertirçilere salma ertirden,hiç zady, waleýik,ýa-da Şalom dp oñaý,maşyn,her kim almaly dln zat yok,wobşe eşekli we welsepit etse gowy bolardy,ekologiýany arassa saklar ýaly!
bollumy
halka arzan gerek, sen pachkana garanoklar
siz biznes diyen zatdan habarynyz barmy toyota ruly sagda eken problema dal .orsyetdaki fabrikasyndan alyp getireris yewropa üçin öndüryan maşynlaryndan.şu wagt dünyade maşyn bazaryn yeri kiçelyar.ortalama bir million dollaryn üstünde girdeji görse hiç bir kompaniyada türkmenistanda magazin açmaga yok diymez.mersedez bmw nexia kompaniyalaryn magazini bar wagty olaryn açmazlygy gülkünç.ol maryly adam name ekonomistmi ya hukukçymy.bir kompaniya bn görüşmede abrayly yokary okuwy gutarmasa yada pulun yeterli derejede köp bolmasa adam hasabynda göresi yok hiç kim.onsanam ondada yapon kompaniyasy kowasy yok.işi gepleşip bilmesen başga name etsinler.türkmenistanda yylda 30 000 golay maşyn gelyar.50 000 maşyn söwdasy bolyar.dayhanlaryn bayamagyndan son bu has hem artdy.indi pikir et toyota kompaniyasy özünin 8000 dollarlyk maşyny bn anyk 1000 sanysynh satar.bu 8 millionlyk dollar girdeyji.bu az pul dal.göründe yene .
Bolýar Naruto. Men başlaýan şol biznese. Kakraz 1 milýon dollarymy nämä sowjagymy bilemokdym. Okuwyňy haçan gutarýaň, direktor edip alaýyn.
3-4 yyllykda gyssanmac pyyada yola cykyp ishe baryadym. Elimi galdyrsam tazeje akja 7-nji jiguli denimde durdy. Mundum mashynyna, yashuly adam eken. Yolda gidip baryas welin, mashynyny synlasam tazejeligini icinin ysam aydyp durdy. Men yashula sorag berdim:
-Mashyny tazeje alypsynyz oydyan yashuly, gutly bolsun.
-Sag bol inim sheyle bolsun, sanada nesip etsin.
-Mashyn naca dushdi yashuly?
-7 mun dollar inim, yagy bilen.
Men bu yashula hayran galdym, 7 mun dollara ol wagtlar yanyp duran duty awalon dushyardi. Men ona toyota almaly ekenin diyip dushundirjek boldum, emma yashuly nagile boldy:
-Inim, shu orsun yasan zadyna den geljek zat yokdur, ol toyota mashynlan sahel omri bar - diyip, yashuly gurrun beryardi. Men ony synladymda oz yanymdan pikir etdim \'yashuly ors dowrunin adamsy, orsunkydan bashga zatlara ynanmayan borly\' diyip pikir etdimden sesimi cykarman oturaydym. Aytjak bolyanym konecillik gowy zat welin aylanayyn tazamden diya turkmen. Yagy bilen toyota alyp bolsa ona yetesi zat yok, yone pulam bar
ay onda gyzlara wapshe surmeyaler kan
ay onda gyzlara wapshe surmeyaler kan
Matak:
Bolýar Naruto. Men başlaýan şol biznese. Kakraz 1 milýon dollarymy nämä sowjagymy bilemokdym. Okuwyňy haçan gutarýaň, direktor edip alaýyn.
Matak güyzde okuwymy germaniya geçirjek.hazir nemesçe öwrenyan bayern tehnik üniwersitetine geçeyin.onsan başlajaö biznesim maşyn.bu zady köpden bari planlayan.
Naruto shol oglanyñam 1-2 mln$ ba shu wagt bir ýük mashyn önnürýän kompanyan dilleri bolly
welaýatlsra awtobus kopurak bersin,şwesiýada oytýan,awtobusy kopeltdiler welin ilat maşyny surmesini goyaydy,biram bazar toçkalaryny kopeltse,masyn geregi yok artykmaç, herkim müñ dollarlyk maşyn efinse,demiñ gysybam öljegä!
****
*****
Toyota Avalon Limited 2006 diyip duran eken, ozuma lichno biljek dal
****
*****
*****
naruto:
birinin sürülen maşyny alandan göni yaponiyadan arzanjyk alanda natdi.yewropanynam arzan maşynlary bar. Wolksvagen orataça 15 000 dollar citroen renault fiat olaram şol baha .toyotanynam arzany bar 10 000 dollarlyk yagy bn sürülmedik.hunday general motors esasanam ford maşynlary hem arzanlary bar.lada maşynlar olardanam arzan .esasy zat olaryn her welayat merkezde merkezini açdyrmak.kompaniyadan yagy bn sürsün bir yyl motoryna elini degirmersin anyk.bozulsa çalşyp bilyan bir yyl içinde.howada adamlar dubaydan iki müne maşyn alyp barde on müne satyp öwrenen zawotdan alyp gelip satasy yok.gaytam gowy bolar.maşyn gelmegi azalsa bialaç zawotdan tazesini almaly bolarlar.dubaydan gelyan maşynlaryn puluna sürülmedik maşyn alanyn onat dalmay.8000 dollara sürülmedik taze toyotalar 20 000 dollara bmw ler 12 000 dollara wolkswagenler 11 000 dolara fiatlar10 000 dollara opeller alanyn gowy dalmay.kompaniya bn gepleşip yylda yüz maşyn satjagyna ynandyrsan özleri gelip magazin açjak zap ças magazinem açjak.heyyy türkmen sadada.
Ashgabatda Resmi Toyota, KIA, Hyundau, Mercedes, BMW, Chevrolet, Nissan, infiniti, WV, we Mitsubishu sentr we show room bar.
Eger shol yerednyagi bilen 10 000 mashyn tapsan gelde ayday. Gonu nalicka 4 sanagyny aljak.
Bosh gurrun edyan.
1 mart myy yetişermikaaa yoldaa 5 maşyn bar
Men Ashgabatdaky hemme Showroomlary aylandym. Yokarda agzan magazinlarymda 10 000 dollara mashyn yok yagi bilen.
Ruslaryn ya Ozbeklerin ya-da Eyranlarynkyda bar bolmagy mumkin. Olarynam resmi magaziny bar Abatda.
diplomat2012:
1 mart myy yetişermikaaa yoldaa 5 maşyn bar
suratdan almadyk bolsañ ýetisher.
4 aynsam ak aynaly mashyn alawerin mashyn alsanyz son iki issil bolayman gara ayna tekasmotyram gechirenok inni
bir minut bir minut bir minut romeo.birinjşden biznes işlerinde dürli şertnama bolup biler.ol kompaniyalar magazinler kimin adynda .şol kompaniyan haysy bölümine degişli.men dine yokarda sen aydanlaryndan on müne dollara alsa bolar diydi.galanlary goşma gayrat et.geleli.toyota kompaniyasyna aylanan bolsan sen haysy maşynlary gördün motory üçlük bolan maşynlar yagny a dereja giryan maşynlar on mün dollardan tapmak gülkünç.we her maşynyn artykmaç zatlaryna göra artykmaç bana goyulyarc görnüşe giryan menin aydyan maşynym motory 1,8 we 2 bolan maşynlar ındada toyota corolla dünya bazaryna 8000 dollardan satylyar.bu pul üytgap biler her döwletde yagny gümrük puluna göra mysal üçin germaniyada 12 000 dollar türjiyede 24 000 dollar.türkmenistanyn gümrük puluny hasaba alsak maşyn 10 000 başlap 14 000 dollar bolmaly.menin aydanym bu toyota corolla motory 1,8 bolan c görnüşine giryan maşyn .senin gören magazininde şu maşyn barmydy.
Bellik men hemme toyotalar on mün dollar diymedim.onunda görnüşi bar motoryna baglylykda üytgap bilyar we yene yasalan demirinede bagly.romeo yokardaky yazan maşynlan toyotodan başga birinem on mün dollar diyen daldirin.
yokarda sen aydanlaryndandine toyota on müne dollara alsa
bolar diydi.galanlary
Heley gürrün poka bu zatlar.
Toyotaň normalnysyny ýagy bilen aljak bolsaň 25 müň dollara gerek. Sebäbi Aşgabada gelýänçä transport, rastamojka, pribyl çykdajylary bar. 10 müň dollarlyk maşynam 15 müňe düşýär. Ýöne 10 müň dollarlyk maşynlar biz üçin gaty kiçi we pes hilli.
naruto 2008den sonraky toyota snulya beyleki dowletlerde naceden satylya gozlesdirip gor hany. 10 mun dollar dal 30 munden anyrdadyr
Bu belli däl 10yyl 5 ýyla üýtgänligi @O ÜÝGEJEK BOLSA TÄZE ÝYLA GEÇILER BADYNA ÜÝTGÄRDI ol Ýöne Gepdir Ony Men Täze ýyldan öñem esshtýädim Üýtgemegi ahmal diýip
Panturkist:
Heley gürrün poka bu zatlar.
hahahahy Hakyky Menem shony aýdyp otyrn
Naruto, birinji duşjak kynçylygyň Türkmenistanda maşyn merkez üçin ýer tapmak we almak.
böwenjik ol zat her döwledin gümrük puluna bagly
gumruk puluny ayyryp seredip gor onda
Matak:
Naruto, birinji duşjak kynçylygyň Türkmenistanda maşyn merkez üçin ýer tapmak we almak.
Matak esasy mesele ol dalde.başagyry bu hökümedi razy etmek.öz adyna telekeçilik kompaniya açsan bolarda yöne hiç kim resmi taydan kompaniya açyp dünyan abrayly kompaniyalary bn işleşyan bazarlyk edyan adamy göremok.esasy başlygy razy etmek başga zadyn bir alajy bolar.
nahili gepe düşmez adamow men .nahili akmak adamow men.bu yere geldim şeyle şeyle diyyan welin.bolmady .in sonky sözüm in gowysy haysy kompaniyan internet adresini bir görün naçeden satylyar.sonra yene bir zat kompaniya sana hiç haçan onlap yigrimilap maşyn satmaz.we azynda 1 ya 2 million dollarlyk şertnama baglaşmasan hiç bir kompaniya sen bn işlemez.şu wagta çenli bir fabrikadan çykan birje maşyny satmaz.we yene bir zat kompaniya zakas boyunça maşyn çykarar.her zat önünden gepleşiler.hiç hatda sport maşynlary hem şeyle.
Mysal üçin toyota corolla 7000 dollardan awalongy sana 12 000 dollardan satar.sen ony daşajaksyn 500 dollaryn çykar.we in uly problema hökümet gümrük puly .hökümet öz kanunyna göra maşynlara paç salyar awalona 100 de 50 corolla motory pesligi üçin 100 de20 .indi sen olara yol çykdajysy we gümrük puly üçin awalona 6500 dollar çykdajyn çykdy corola 2000 golay.sen onça maşyny yeke özün satmarsyna işçilerine satdyrarsyn.olara aylygy kim tölemeli puly nirden tapmaly her maşyn üçin al üstünden 500 dollar 12 000 dollarlyk awolong naçe bolyar 19 000 dollar.ehhh girdeji görjek dalmin goş üstüne 5000 dollar24 000 dollar carolla goş üç mün baş mün aralygy naçe bolyar ortaça 13 000 dollar bolsun.
Şu zatlary göz önüne tutsak özüne göwni yetyan barmy .elinde yüz mün dollary bolsada hiç kim kompaniya gurup beyle biznes etmez hiç kim ansat.göründe özüniz yene.men dine türkmenistanyn gümrük pulunun azlygy üçin göz önüne tutdym.bu biznes .maşynlaryn bahasyna bolsa her fabrikan internet adresine bakyn .ol tayda anyk bahasy yazylyar.
Mena bitirdim bu maşynly gürrüni
Mena akylym ejizirak gelya bu aytyanlannyza. Onsanam turkmen turkmenda. Owenini okuz, syndyranyny sygyr edayyaler.
naruto:Matak:
Naruto, birinji duşjak kynçylygyň Türkmenistanda maşyn merkez üçin ýer tapmak we almak.
Matak esasy mesele ol dalde.başagyry bu hökümedi razy etmek.öz adyna telekeçilik kompaniya açsan bolarda yöne hiç kim resmi taydan kompaniya açyp dünyan abrayly kompaniyalary bn işleşyan bazarlyk edyan adamy göremok.esasy başlygy razy etmek başga zadyn bir alajy bolar.
Turkmenistanda in yorgun hem Hyundai hem Toyota RESMI (OFISIALNIY) dileri bar.
Toyotanyn in arzan mashyny Yaris (0.8 liter motor) 18 mun dollar.
Wessalam.
Ýalňyşmaýan bolsam Aşgabatda Hyundai Getz-iň bahasy ýagy bilen 8.500$ bolmaly ýalňyşýan bolsam düzediň.
Bahalar gaty gowa görünenok ýöne çynyňyzy etseňiz azda kände görüp bolýar.
Hany 2005-den beylesi bolmalyda taze yyldan ya munam uytgetdilermika eyyam?
Name-de bolsa birinin munen mashyny sureninden taze alyp surenin bir bashga.Kredit bn halka elyeterli berilseda tazeje mashynlar.
Shu ozbeklen mashynyna geregi yoklay bize,bidrek,widem yok.Onam kredit bn beryan ekenler Dashoguzda,sentrini achypdyrlar.
Capello:
Ýalňyşmaýan bolsam Aşgabatda Hyundai Getz-iň bahasy ýagy bilen 8.500$ bolmaly ýalňyşýan bolsam düzediň.
hyundai getz eyyam satylanok.
Zawod indi cykaranok.
Resmi dilerinde yok tazesi. Gutardy. Indi taze modeller bar.