text:
Sulýlyqta oıaný
Osy, óleń degen ne? Talǵam degen ne? Jańa órnek, jańalyq degen ne?
Kvanttyq fızıkanyń paıǵambarlary S.Vaınberg, S.Hokıng, «Ǵylym aqyr-sońynda jaratylystyń barlyq syryn túsindirip bere alatyn birtutas, bir ǵana teorııaǵa keledi» degen pikir aıtady. «Osydan keıin adam shyn mánisinde bolmystyń ámirshisine aınalady. Osydan keıin bizdiń órkenıetti eshqandaı apat kúırete almaıdy». Ár sózine jaýap beretin uly ǵalymdardyń pikiri osylaı.
Men de armandadym. Ónerdegi túrli aǵymdardy, túrli túsinikterdi tatýlastyryp, basyn qosyp, aqyrynda eshkim kúmán keltire almaıtyn, mádenıettiń, ónerdiń barlyq qubylystaryn túsindirip bere alatyn bir ǵana teorııa jasalsa dep armandadym.
Kóp oqydym. Uqqanym, ár ǵasyrdyń, ár qoǵamnyń, ár qabılanyń óner, mádenıet jaıyndaǵy ózine ǵana tán túsinikteri bolady eken. Jyljyp ýaqyt ótti. Eseıdim. Osy kezde alǵashqy uqqanymnyń barlyǵy syrt kórinis ekenin túsindim. Álem mádenıetindegi qısapsyz aǵymdar, túsinikter, ıdeal-ańsarlar, júzdegen «ızmder» túptep kelgende bir ǵana mádenıettiń, bir ǵana uly rýhtyń túrli qalpy, qyry, árqandaı kórinisi ekenine kózim jetti.
Sóz qurǵaq bolmas úshin bir-eki mysal keltireıin. Qytaı mádenıetinde «ın» men «ıan» degen eki túrli energııanyń tepe-teńdigi jaıynda aıtylady. Orystyń ǵalymdary osy eki energııanyń biri – kómirqyshqyl gazy, biri – ottegi ekenin anyqtaǵan. Osy eki materııanyń jarasymy adamnyń aǵzasyn, sanasyn, kóńil-kúıin tepe-teńdikte ustaıdy. Al adamnyń ishki jarasymy syrtqy dúnıege áser etedi. Osylaısha qoǵam jarasym tabady. Tizbek – ǵaryshtyq jarasymǵa deıin jalǵasady.
Japondarda «sabı» dep atalatyn estetıkalyq mektep bar. Qysqasha aıtqanda, qatygez kórinisterdi tamashalaý daǵdysy. Teńizdegi kemeniń órtenip sýǵa batyp bara jatqany da sulýlyq. Al bizdiń eposta (men bul jerde batyrlar jyry ıakı basqa jekelegen qubylysty aıtyp otyrǵam joq) bundaı estetıkadan aıaq alyp júrgisiz.
Demek, mádenıetterdiń arasyndaǵy qaıshylyq, túsinispeýshilik, kóp jaǵdaıda, bar bolǵany áripke ǵana talasýdyń, termınologııalyq túsinispeýshiliktiń ǵana kórinisi eken. Demek, aqyr sońynda adamzat balasyn tatýlyqqa ákeletin birtutas teorııa múmkin eken…
Bul teorııa ónerdegi, jalpy mádenıettegi túrli ulttyq mektepterdi jaqyndastyryp qana qoımaıdy, bul teorııa, túptep kelgende adam atty qabılanyń barlyǵyn bir-birimen týystastyrady. Árıne, asyryńqyrap aıtqan, alaıda asqaq romantıkalyq pafosyn alyp tastasańyz, atalmysh teorııanyń shyndyqtan asa alshaq ketpeıtinin baıqaısyz.
Jaýlyq joq – tek qana túrli rakýrs bar. Adamdar bir-birine dushpan emes – shyndyqty, aqıqatty paıymdaýdaǵy túrli tuǵyr, pozıııa ǵana bar. Senińiz, senbeńiz – sońǵy óner teorııalary osylaı deıdi.
Mine, osy teorııalarǵa súıene otyryp aıtarymyz: óner degenimiz (bul jerde poezııa, sýret, nemese mýzyka dep, túrli janrlardyń arasyn bólmeı-aq qoıaıyq) – sulýlyqta oıaný.
Batystyń bir uly oıshylynyń aıtqany bar, «Egerde eldiń barlyǵy birdeı oılasa, onda eshkim eshteńeni oılap júrgen joq, eshkimniń basynda eshqandaı oı joq degen sóz» («Eslı vse dýmaıýt odınakovo, znachıt nıkto ne dýmaet») dep. Keńes zamanynda toqtaýsyz repressııanyń kúshimen oıdyń barlyq dárejesi bir ǵana deńgeıge keltirildi. Nátıjesinde, búkil qoǵam bir-aq adam bolyp shyqty. Oıynda eshqandaı alalyq, kúmán, túıtkil joq jalǵyz adam. Al shyndyǵynda, bul basynda eshqandaı oı joq jalǵyz adam edi. Tıisinshe, eldiń barlyǵy birdeı oılaǵandyqtan – birdeı jazdy. Buny ádebıette «monostıl» deıdi. Al jazý – oıdyń tikeleı kórinisi bolǵandyqtan, túptep kelgende eshkim eshteńe jazǵan joq dese de bolǵandaı. Árıne, tonnalaǵan qaǵaz, kespek-kespek sııa jumsaldy. Alaıda, qoǵamda eshqandaı oı qozǵalysy bolmaǵannan keıin bundaı jazýdyń bary da, joǵy da – bir esep.
Sonymen, búkil qoǵam oıaý júrip uıqyda. Mine, osyndaı kezde, tylsym uıqyda jatqan adamzattan bir adam oıanady. Ol adam qoǵamdaǵy erkindik degenniń, shyndyǵynda kisen ekenin, adamnyń ezgide otyrǵanyn, aspannyń kók emes – sur ekenin, qysqasy, dúnıedegi bar shyndyqty kireýkesiz, boıamasyz kóredi. Mine, osy adamdy aqyn deńiz.
Óner degen, «sulýlyqta oıaný bolsa», azap pen kisen, sur aspanda ne sulýlyq bar dersiz. Buǵan aıtarymyz, azaptaǵy adamnyń qaıǵysyna ıilý – ónerdiń bir minezi, sulýlyqtyń bir parasy bolyp tabylady.
Qoǵamdy basyp jatqan uıqydan oıaný – jańa tilde, jańa tildik shyndyqta oıaný degen sóz. Umytpasam, Iosıf Brodskııdiń «prosnýtsıa v ıazyke», ıaǵnı «tilde oıaný» degen termıni bar. Mine, osy kúni keıbir jas qalamgerlerdiń jasap júrgen tildik eksperımentteriniń mán-maǵynasy, qysqashalap aıtqanda – osy.
Alaıda, bul jerde de arnaıy túsindirýdi qajet etetin bir jaıt bar. Bul grafomanııaǵa qatysty túsindirme. Termınniń semantıkasy: «grafo» nemese «grafıka» – «jazý», «manııa» – «aýyrý». Iaǵnı, «jazýdyń aýrýy» «jazbasa otyra almaıtyn syrqat». «Grafoman – ádebıetke eń adal adam» degen aforızm bar. Grafoman eshqashan jazǵan dúnıelerine qalamaqy suramaıdy. Aqysyz-pulsyz jazady. Ádebıettiń órkendeýi toqtap qalsa da grafomannyń jazýy toqtamaıdy.
Ádebıette, bir jazý ádisinen basqa bir ádiske aýysatyn, «ızm»-nen, «ızm»-ge kóshetin kezeńge tán daǵdarys, toqyraý grafomanııaǵa jat. Grafoman kúızelistiń ne ekenin bilmeıdi jáne eń keremeti – grafomanııada da ósý, jetilý bar. «Sheberliktiń» shyńdalýy bar. Biraq, joǵaryda aıtylǵan aforızm – jetip aıtqan sóz emes. Sebebi, grafoman, ádebıetke emes – jazýǵa ǵana adal. Al jazý men ádebıet bir-birine teń kele bermeıdi.
Ol úshin jazý proesiniń ózi ǵana, qalamnyń astynan qıqy-jıqy áripterdiń paıda bolýy ǵana qyzyq, qymbat. Ol úshin áriptiń paıda bolýy – jaratylystyń bastalýymen birdeı qubylys. Árıne, grafomanııa adam tabıǵatynan tys turǵan kezdeısoq nárse emes. Sıomatıka ǵylymynyń túsindirýinshe, adam óz ómirinde adamzattyń jaratylýy men odan keıingi ósip-órkendeý tarıhyn qaıtalaıdy.
Iaǵnı, adamzattyń júzdegen myń, nemese mıllıondaǵan jyldyq tarıhyn jeke adam, bir ómir, bir taǵdyr barysynda «jyldam» qaıtalap, «jyldam» keship shyǵady. Kózińizge elestetińiz. Jahılıetten ary, tas dáýirinen de ary óte kóne zaman. Osy yqylymda jatqan zamannyń bir jabaıy adamy qolyna taıaq alyp sazdaýytqa bir syzyq nemese óziniń deńgeıine saı bir tańba saldy. Saldy da qolynan shyqqan sýretke qaıran qalyp, turyp qaldy. Osy tańdanys, gennen genge ótip búgingi bir adamnyń boıynan tepsinip shyqty deıik. Sol adamdy grafoman deńiz.
1984 – 1987 jyldar aralyǵynda «Jazýshy» baspasynda qyzmet ettim. Osyndaı grafomandardyń, jazýdyń aıyqpas dertine ushyraǵandardyń talaıy aldymyzdan ótti. Kóbi qarııalar. Eseımegen kúıi qartaıǵan, balalyqta qalyp qoıǵan osy qarııalardyń talaıynyń «kitabyn» shyǵardyq. Kitap óndiriske keterdiń aldynda redakııalyq keńes bolady. Osy keńesterde salıqaly redaktordyń pozasynda otyryp, atalǵan shatpyraqtardy salıqaly «taldaǵan» qandaı qıyn deseńizshi. Amal joq, sóıleısiń, «pikir» aıtasyń, ógizdiń terisimen qaptap «kitabyn» shyǵaryp beresiń. Ótken «ádebıet tarıhynyń» bir kórinisi. Umytylmaıdy eken.
Ádebıettiń emes, áriptiń dertin aıtamyz dep sál qıys ketken ekenbiz. Endi aldyńǵy taqyrypqa qaıtyp keleıik.
Sonymen, sulýlyqta, sol sulýlyqty tańbalap jetkizetin jańa grammatıka, jańa sıntaksıs, jańa tildik shyndyqta oıaný dedik. Bul jerde taǵy da bir aıta ketetin nárse – shyn sýretkerlik pen grafomanııanyń arasynda qylyshpen shapqandaı shekara joq. Men buny ónerden maǵlumaty bar adam retinde, kerek deseńiz, qolymdy Quranǵa qoıyp aıta alam. Shyn sýretkerlik pen grafomanııanyń arasynda ondaǵan demeıin, júzdegen talant dárejeleri bar. Sol sebepti sanaly adamnyń barlyǵy jazýǵa quqyqty. Óıtkeni, sanaly, aqyldy adam óziniń talant dárejesiniń jazýǵa jetkilikti, ıa jetkiliksiz ekenin shamalaı alady. Ónerdiń ekologııasy bar ekenin moıyndasaq, onda ol topyraqty alyp aǵashtar men butalar ǵana emes, jerdi qaptaı japqan shóptesinniń bar ekenin de moıyndaýymyz kerek. Kelisseńiz de, kelispeseńiz de, mádenıettiń ómir súrýiniń jalǵyz ǵana sharty – osy. Jaman, jaqsynyń jaqsy ekenin paryqtap bilý úshin bolsa da kerek.
Asqar Súleımenovtiń aıtqan sózi bar, «Osy júrgenderdiń barlyǵy aqyn, barlyǵy mýzykant. Tek sony ózderi umytyp ketken» dep. Uly ustazymnyń sózin «ártúrli dárejedegi aqyn nemese mýzykant» dep tolyqtyraıyn.
Janyńda bir adam júredi. Qarapaıym, tipti, qarabaıyr deıik. Onyń qarabaıyr ekenine kóziń ábden úırengen, odan endi eshteńe shyqpaıtynyna nyq sengensiń. Kúnderdiń kúninde nadan dep úkimin shyǵaryp qoıǵan sol adam sen bilmeıtin múldem jańa qyrynan ashylady. Sol, sen úshin beıtanys qyrynda, ol – naǵyz aqyn ekenine kóziń jetedi. Bul seniń adamdyǵyńa syn mysal. Egerde adam bolsań, janyńda júrgen sol pendege degen kózqarasyń ózgeredi, ony baýyryńa tartasyń, qurmetteısiń. Al jasóspirim kezińdegi ómirlik sertińde qalǵan, júregiń qara tastaı qatqan bireý bolsań, onda, «ómirde ne bolmaıdy» dep burylyp júre beresiń.
Osy ekeýinen, men, aldyńǵysyn, ózgere biletin, qoǵamǵa laıyqtala biletin aldyńǵy adamdy qurmetteımin.
Batysta ótken ǵasyrdyń ekinshi shıregi shamasynda óristegen postmodernızm degen mádenı qubylys bolǵan. Anyǵyn aıtsaq, bul, sýretkerlikten góri qabyldaýshylyqqa, tutynýshylyqqa taman jaqyn turǵan, oqýdyń, tyńdaýdyń, tamashalaýdyń kiltıpandaryn kóbirek túsindiretin ilim. Qysqasha qylyp aıtsaq, tómendegideı bolady. Jer betinde, bolmysta, aıaqtalǵan shyǵarma joq. Qandaı da bolmasyn shyǵarma (sáýlet, mýzyka, ádebıet, t.t.t. úlgisai bolsyn, aıyrmasy joq) qabyldaýshynyń sanasynda ǵana óziniń aqyrǵy formasyna enedi, aqyrǵy mazmunǵa jetedi, sol jerde aıaqtalady. Iaǵnı, oqyrmansyz, tyńdaýshysyz, tamashalaýshysyz, jınaqtap aıtsaq, qabyldaýshysyz kórkem shyǵarma joq. Qansha oqyrman bar, sonsha Abaı bar («Árkimniń óz Abaıy bar» depti ǵoı bireý). Iaǵnı, bul jerde ádebıetti ǵana sóz etsek, jazýshymen shyǵarmashylyq birlestikte bolǵandyqtan, shyǵarmany, kórkem formasyn kúrmep, sońǵy, aqyrǵy qalypqa keltiretindikten oqyrman endi ózi de avtordyń deńgeıine kóteriledi. Demek, oqyrman joq – sansyz avtorlar ǵana bar. Demek, eldiń barlyǵy – avtor.
Qandaı da bolmasyn shyǵarma, egerde ol jańashyl bolsa – qashanda ıntellektýaldyq provokaııa. Shyǵarmadaǵy jańa túısik, jańa oıdyń áserinen qoǵamda ıntellektýaldyq daýyl bastalady. Osylaısha, qoǵam túlep, jańaryp, jasaryp otyrady. Osy turǵydan kelgende sýretkerdiń mindeti aýyr. Sebebi, qandaı da bolmasyn kórkem oı áleýmet sanasyn sansyz ret sharlap ótip, qýatyn taýysqannan keıin onyń ǵumyry aıaqtalady. Osydan keıin áleýmette, osy, eskirgen oıǵa qarsy ımmýnıtet paıda bolady. Kúnde aıtylǵan, ózgermeı kúnde qaıtalanyp otyrǵan oıǵa adamnyń eti úırenip ketedi, selt etpeıtin bolady. Oı-sana eski, zaman eski.
Qandaı da bolmasyn oı, úsh kezeńnen ótedi. Alǵashynda ot shashyp alaýlap turǵan kezinde ol oı kúpir bolyp sanalady (kúpirlik kezeń). Sodan soń jańa oı qoǵamdyq sanamen jarasym tabady. Bul onyń qoǵam tarapynan moıyndalǵan dańqty kezeńi (uly ıdeıalyq kezeń). Eń sońynda eskirip, artynan jetken kelesi lek jańa oıdyń jolyna kes-kestep turyp, qoǵam ómirine, mádenıettiń órkendeýine kedergi keltire bastaǵan kez (ólgen, kertartpalyq kezeń).
Óner tiliniń eskirgendigi ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń ortasyna taman paıymdala bastady. 1979 jyldyń kókteminde QazPI-ń jaratylystaný-geografııa fakýltetinde qazaq jazýshylarymen bolǵan áıgili kezdesýde bir stýdent Asqar Súleımenovke, – Aǵa, siz, ónerdiń, ádebıettiń tili eskirdi degendi qandaı maǵynada aıtyp otyrsyz, osyny túsindirińizshi, – dep saýal tastaǵan.
Sonda Asekeń, ádetinshe basyn sál kegjıtińkirep az-maz oılanyp bylaı degen edi: – Mysaly, men, nemese Ábish Kekilbaev, nemese basqa bir jazýshy kóne túrki tilinde jazsaq, qalaı bolar edi? «Men, Táńritek, Táńiride olmysh Bilge, Táńri alqap qaǵan olurtym» desem, túsiner me edińiz?
Otyrǵan jurt kúlgen.
– Árıne, túsinbeısiz, – dedi Asekeń, – Álbette, professor Tomanov túsiner edi. Alaıda, bul onyń mamandyǵy. Al siz túsinbeısiz. Sebebi, kóne túrki tili baıaǵyda túrli túrki tilderine aınalǵan. Ǵalymdar ǵana biletin, oqı alatyn jádiger. Alshaq bolsa da, osy mysal meniń aldyńǵy oıyma dálel bola alady. Qazir qoǵamdyq oı qozǵalyssyz tur, sebebi, til eskirgen. Men bul jerde qazaqtyń baıyrǵy tili eskirdi dep turǵam joq. Men beıneleýdiń tili eskirdi dep turmyn. Sebebi beıneleýdiń enshisine aınalǵanda qandaı da bolmasyn sóz óziniń sózdiktegi maǵynasynan ketedi.
Keshke qaraı Tólegen aǵanyń úıinde syrtqa sóz shyǵarmaıtyn shaǵyn ortada otyrǵanymyzda Asqar aǵa aldyńǵy oıyn tııanaqtaǵan. – Kóp adam túsinbeýi múmkin, biraq, qazirgi beıneleýdiń tili – ol keńseniń, bizdiń keńestik keńseniń tilinen tamyr tartqan til, – degen sıgaretin burqyratyp otyryp. Keı sózdi oryssha ústep aıtatyn ádeti bar edi.
– Nash ızobrazıtelnyı ıazyk – eto proızvodnaıa ot kanelıarskogo ıazyka, – degen nyǵarlap (ıaǵnı, «bizdiń beıneleý tilimiz keńseniń tilinen bólinip shyqqan til» degen sóz).
Asqar aǵanyń tól shákirti bolmasa da, rýhanı shákirti Dıdar Amantaı 90-shy jyldardyń ortasynda osy oıdy baspasóz betinde aıtyp qalǵan. Asqar aǵa azýly adam edi. Áldekimniń ol kisimen áli jetip sóz talastyrǵanyn kórmeppiz. Al jas jazýshy Dıdarǵa, urynýǵa qara tappaı otyrǵandar lap qoıǵan. Ol 90-shy jyldar edi. Al qazir 21-shi ǵasyrdyń birinshi shıregi. Atalǵan ıdeıa qoǵamda baıaǵyda ornyqqan. Beıneleý tiliniń eskirgendigin eldiń barlyǵy moıyndap bolǵan.
Oıanýdyń ózi pálenbaı túrli. Keıde baıaǵyda jer betinen kóshken bir adam jańa sapada qaıta oıanýy múmkin. Abaıdyń óleń órnegin baıyptaı zerdelegen adam Buqar jyraýdyń qaıta tirilgenin birden ajyratady. Qol jetken jerdegi Batys pen Shyǵystyń mádenıetin múmkin bolǵansha tolyq meńgergen Buqar.
Naǵyz aqyn shyn oıanady. Biraq, osy oıanǵandardyń ishinde de neshetúrdi dáreje bolýy múmkin. Bireý ǵumyrynyń sońynda ǵana oıana bastaıdy. Jazǵan dúnıelerin oqyp otyryp, shirkin,osynyń bárin jas kezinde bilse ǵoı dep kúızelesiń. Bireý shala-sharpy oıanady. Osy uıqyly-oıaý kúıinde shyǵarmashylyǵyn aıaqtap ómirden ótedi. Endi bireý bolady. Ótirik oıanady. Oıanǵandardyń janynda júrip úırengeni. Ondaı adam oıanǵansyp, jorta uıyqtamaǵansyp otyrady. Shyndyǵynda ol – qalyń uıqyda. Aıtqandarynyń barlyǵy – uıqysyrap jatyp aıtqan nárseler.
Mine, qurmetti oqyrman, oıaný, jáne uıqyda jatqan basqalardy oıatý, osyndaı, adam aıtqysyz qıyn is. Eski sózge, kertartpa oıǵa qurylǵan kitap – uıqyńdy uzarta túsetin mylqaý kitap. Al jańa sózge qurylǵan jańa kitap, ol, bes ýaqyt munaradan azan shaqyryp aıqaılap, musylman áýletiniń ımanyna uıqy bermeıtin múázin sııaqty. Uıatyńdy órtep, dúnıede budan sanaly adamı ómirdiń bar ekenin aıtyp maza bermeıtin kitap. «Beıneleýdiń tili eskirdi» degende, meniń uly ustazym Asqar Súleımenov osyny aıtqysy kelgen.
Búgingi kitap saýdasy
Kezinde múmkin bolǵanynsha álem ádebıetin qadaǵalap otyrýshy edik. Bul jerde eskerte ketetin bir jaıt bar. Men, zamanynda shet tilderdi meńgere almaǵan qazaq jazýshylarynyń áýletinenmin. Batystyń, Shyǵystyń klassıkasyn túpnusqadan oqı almadyq, til bilmegendikten. Alaıda, kem-ketigimizdi oryssha oqyp toltyrdyq, sebebi, orys mádenıeti álemdegi úırenýge, ıgerýge tatıtynnyń barlyǵyn qadaǵalap, úırenip, ıgerip otyratyn sergek mádenıet. Sol sebepti biz álem mádenıetiniń basty qubylystaryn oryssha oqyp tanydyq.
Uly mádenıet qandaı da bolmasyn áleýmettik formaııany óziniń paıdasyna asyrady. Orys mádenıeti, ádebıeti soıalızm kezinde de aldyńǵy qatarly mádenıet boldy, ádebıet boldy, eleýli kemshilikterine qaramastan. Al soıalıstik júıe kúırep jańa áleýmettik qurylymǵa kóshkennen keıin, taǵy da bıikke shyqty. Biz bul jerde Reseıdegi kitap óndirisin ǵana aıtyp otyrmyz. Reseıdiń kitap saýdasy júıesinen artylyp qalǵan, bizge, Qazaqstanǵa ákelinip, satylyp jatqan qıqym-sıqymynyń ózi ushan-teńiz ádebıet. Búgingi Reseıdiń aýdarma mektebi – álemdegi eń iri mektep. Estýimizshe álemdegi bir de bir el orystardaı aýdarmaıdy eken. Osynshama kóp aýdarmaıdy eken. Árıne, osynshama ýaqyt «temir perdeniń» ber jaǵynda, álemdik ádebı, mádenı proesten qalys qalyp kelgen eldiń sýsynyn qandyrý úshin kóp aýdarý kerek. Mine, orys aýdarmasynyń qaıtadan beleń alýynyń sebebi osy. Alaıda, bul jerde endi bir problema boı kóteredi. Orys aýdarma mektebi sheteldiń klassıkasymen qatar janrlyq ádebıetti de kóp tárjimalaı bastady. Nátıjesinde, jaqsysy bar, jamany bar – sheteldiń ádebıeti Reseıge teńiz bolyp aqtaryldy. Buryndary «ońaı» edi, sebebi Máskeýde otyrǵan ádebıet ıeleri keńes adamy neni oqý kerek, neni oqymaý kerek – barlyǵyn solar sheshetin. Sol sebepti búkil álem ádebıeti «Vsemırnaıa lıteratýra» («Álem ádebıeti») dep atalatyn 300 tomdyq serııaǵa syıyp ketti. Árıne, serııanyń negizin qalaǵan Maksım Gorkıı álemdik ádebıettiń jarshysy, óte bilimdi, oqymysty adam bolǵan. Atalmysh serııa shynynda da álemdegi eń eleýli ádebı qubylystardy boıyna sińirgen toptama edi. Alaıda, ulańǵaıyr álemdik ádebıet 300 tomdyq serııaǵa syımaıtyndyǵy aqıqat. Bunyń syrtynda bizdiń ıdeologııamyzǵa jaqqan sheteldiń «baqytty» aqyn-jazýshylary boldy. Olardy tom-tom qylyp shyǵaratyn. Al jaqpaǵandary syrt qalatyn. Mysaly, biz, japonnyń klassık jazýshysy Iýkıo Mısımany keshe ǵana bildik. Belgili qalamger Ábdijámil Nurpeıisovtiń qyzy Shuǵa, kózi ashyq, oqymysty, bilimdi adam. Qazaq ıntellektýaldaryn Máskeýdiń tradııonalısterimen (dástúrshilderimen) tanys qylǵan osy Shuǵa edi. Iýkıo Mısımanyń «Altyn saraı» («Zolotoı hram») romanyn 90-shy jyldardyń basynda Almatyǵa alǵash alyp kelgen de osy Shuǵa bolatyn (bul kezde Almatyda jańa turpattaǵy kitap saýdasy endi ǵana qalyptasyp jatqan, sol sebepti atalǵan japon klassıginiń Almatyda aty da, zaty da joq bolatyn, ol kezde jaqsy kitapty joly túsip Máskeýge barǵan adamdar arqyly aldyratynbyz). Iaǵnı, qarapaıymdap aıtatyn bolsaq, keńes zamanyndaǵy bizdiń bilimdiligimizdiń, erýdıııamyzdyń jarymynan astamy – ıdeologııalyq bilimdilik, ıdeologııalyq erýdıııa edi.
Endi sıstemanyń kúıreýimen birge jańa qubylys óristep otyr. Orys aýdarmashylary, kóbi qazirgi alpaýyt baspalarmen shartqa otyrǵandar, endi «tez oqylatyn», «tez sińiriletin» tobyrlyq ádebıetti de kóptep aýdara bastady. Nátıjesinde qazirgi tájirıbesiz oqyrman osy nópir ádebı ónimniń ortasynda, baǵyt-baǵdardan aırylyp qalqıyp tur. Burynǵy enzor, ıdeologııanyń qyzmetshisi bolsa da talǵamy bar bilimdi adam bolyp kelýshi edi. Ol enzor endi joq. Endi ádebı aǵymda kim jón-joba kórsetpek? Osy jerde, ádebıettegi jón-jobany biletin adam – synshy emes pe, bizdiń synshylarymyz qaıda, degen saýal boı kóteredi. Álbette, keńes zamanyndaǵy syn taqyryby – óte kúrdeli taqyryp. Keńestik ádebı synnyń jaıyn arnaıy, keshendi úlken zertteýler arqyly ǵana túsindirýge bolady. Bolashaqta bizdiń jas oqymystylarymyz bul kem-ketigimizdi toltyrar dep oılaımyz. Biz bul jerde keńestik ádebı synnyń jalpy sulbasy, bitimi, tabıǵaty jaıynda ústirt qana maǵlumat berýdi jón kórdik.
Burynǵy syn
Egerde qazan tóńkerisine deıingi patshalyq Reseıdegi ádebı ahýal men tóńkeristen keıingi Keńes odaǵyndaǵy ádebıet jaıyn salystyrsańyz, patshalyq Reseıde bostandyqtyń áldeqaıda kóbirek bolǵanyn baıqar edińiz. Patshalyq Reseıde M.Lermontov «Qosh bol beti jýylmaǵan qojalaq Rossııa, quldar men qojaıyndardyń eli» («Proaı nemytaıa Rossııa, strana rabov, strana gospod») dep jazǵan. «Patshalardyń táji domalap jerge túsetin sol qaraly jyl keledi áli» («Prıdet tot god, Rossıı chernyı god, Kogda areı korona ýpadet») dep jazǵan. Synshyl realıstik baǵyttaǵy demokratııashyl ádebıet Reseı ımperııasynyń barlyq merezderin aıaýsyz ashyp kórsetip otyrǵan. Sol kezdegi orys qoǵamyn Gogoldeı mazaq qylǵan jazýshy joq shyǵar. «Óli jandardaǵy» karıkatýralyq beıneler orys qoǵamynda áli de aktýaldi. Dostoevskıı men Chehov, bireýi grotesktik, bireýi bııazy mánerde orys mineziniń eń tuńǵıyq, túnek syrlaryn ashyp, aqtaryp berdi. Bundaı synshyldyq, bundaı ádebıet, sovet qoǵamynda múmkin be edi? Árıne, múmkin emes.
Keıbir zertteýshilerdiń pikirine qaraǵanda Keńes qoǵamynda o basta-aq áleýmettik pikir eskerilmegen eken. Fevral revolıýııasy bastalyp, Lenın Reseıge qaıtaıyn dep turǵanda Germanııanyń áskerı úkimetinen Batys maıdandy kúıretý, orys ımperııasyn qulatý jóninde egjeı-tegjeıli nusqaý alady. Sol jerde proletarıat kósemi óziniń nemis qojaıyndaryna «Bara sala eń aldymen áleýmettik pikirdi joıamyn. Reseıde ondaı nárse atymen bolmaıdy» dep ýáde beredi.
Lenın aıtqanyn oryndap ýádesinde turdy. Sonyń nátıjesinde bizdiń qoǵam, bizdiń ózimiz osyndaı bolyp qalyptastyq.
Keıbir mádenıettanýshylardyń pikirinshe saıası rejımniń qataldyǵy ádebıet, teatr men kınonyń órkendeýiniń basty sebebi bolyp tabylady. Birde Asqar aǵamyzǵa bir jas ádebıetshi osy taqylettes suraq qoıǵan. Sonda Asekeń az-maz oılanyp baryp, «Olaı bolsa – ne problema bar? Ezgini kúsheıtse boldy, óner óz-ózinen jetile beredi. Alaıda, meniń oıymsha, tipti solaı bolǵan kúnniń ózinde sol sıstemamen, sol saıası rejımmenen tiresetin talantty adamdar bolý kerek. Qatal saıasat mehanıkalyq túrde ónerdi týdyra almaıdy» degeni bar edi. Vladımır Voınovıchke bir suhbat kezinde osyndaı suraq qoıylady. Sonda áıgili dıssıdent bylaı dep jaýap beredi: «Qataldyq, bolǵannyń ózinde aqylǵa syımaıtyndaı bolmaý kerek. Belgili dárejede bostandyqqa jol berilýi kerek. Nıkolaı I-shi patshanyń kezindegi qatal degen saıası ahýaldyń ózinde Pýshkın, Lermontov, Gogol, Dostoevskıı, Chehov sııaqty jazýshylar halyqqa óziniń negizgi oıyn jetkize aldy. Iaǵnı, patsha úkimeti óziniń saıası jaýlaryn, terrorısterdi aıaýsyz jazalaǵanymen, ónerge kelgende tolerantty boldy. Stalındik bıliktiń ónerge degen qataldyǵy shamadan tys, aıaýsyz edi. Sol sebepti tırannyń (Stalınniń) óliminiń qarsańynda bizde ádebıet te, teatr da, kıno da joq edi. Óner, Stalınnen keıingi «jylymyq» kezinde baryp óziniń túnek uıqysynan oıandy. Biraq, ókinishke oraı, bul, shala-sharpy «oıaný» edi. Nege bulaı bolǵanyn, men qazir túsindirip aıtyp bere almaımyn. Meniń oıymsha, qandaı da bolmasyn jazýshy, egerde ol az da bolsa shyndyqty aıtýǵa nıettengen adam bolsa, óz zamanynyń tirshiliginen kóptegen kemshilik, min tabady. Al bul, ómir shyndyǵyn qaǵaz betinde emes, qalaǵanynsha qoldan jasap otyrǵan ámirshilerge unamaıdy».
Osy joǵaryda aıtylǵan jylymyqqa deıingi ádebı syndy, jalpy artkrıtıkany (óner synyn) syn dep aıtýdyń ózi qıyn edi. Keńestik totalıtarlyq rejım úsh kezeńnen ótkeni belgili. Alǵashqy kezeń Azamat soǵysy aıaqtalǵan 1920 jyl men Stalın ólgen 1953 jyl aralyǵyn qamtıdy. 33 jyldyq bul kezeń – jaman tústeı eń qorqynyshty kezeń. Bul kezde shyndyqtyń úni óshken, jalpy oı ataýly semgen. Tek qana toqtaýsyz repressııa. Maǵjan aqynnyń sózimen aıtsaq, «Tún. Tolqyǵan qan». Bul kezde kórkem syn týraly aıtýdyń ózi ábestik. Barlyq kórkem oıdyń ornyn Lenınniń «Partııalyq ádebıet» maqalasy almastyrǵan. Ádebıet qana emes, jalpy óner áýletiniń jalǵyz ımansharty – osy «kemeńger» nusqaý. Partııaǵa, kommýnızm ıdealdaryna adaldyq, kórkemdiktiń ornyna júredi. Kórkem syn menen enzýranyń arasynda eshqandaı aıyrmashylyq joq. Ádette enzýradan, odan keıin baspadan (ol baspanyń óziniń ıdeologııalyq kúzetshileri bar) ótip jaryq kórgen kitaptan eshqandaı min taba almaısyz. Sebebi ol kitap Lenınniń ósıetine, kommýnızm ıdealdaryna adaldyǵyn dáleldedi – boldy. Onyń kórkemdigi de, muraty da, batasy da, nesibesi de – osy. Bundaı shyǵarma týraly budan artyq eshteńe aıtý múmkin emes. Budan keıin «jylymyq» kezeń keldi. Totalıtarlyq júıe sál bosańsydy. Bul kezeńde synı oıdyń alǵashqy úlgileri paıda bola bastady. Álbette, bunda da kóshbasshy – ortalyqtaǵy ádebı uıym, Reseıdiń jazýshylary edi. Soıalıstik qoradan qansha jer uzap shyǵýǵa bolady – buny basqalardan quqyǵy az da bolsa artyqtaý orys ádebıetshileri belgileıtin.
Alaıda, «bıýlletenniń ózin durys oqı bilý kerek» degendeı, bul jerde de baıqaý kerek bolatyn. «Iýpıterge ruqsat etilgen nárse – buqaǵa ruqsat etilmeıdi» («Chto pozvoleno Iýpıterý, to ne pozvoleno byký») degen maqal bar. Orysqa ǵana aıtýǵa bolatyn nárseler bar, basqa halyqtyń óner adamdary bul qaterli aımaqtan alysyraq júrýge tyrysatyn. Biraq qalaı bolǵanda da osy kezeńde jarqyn oıdyń azynaýlaq úlgileri jaryq kórdi. Sodan keıin 1986 jyldyń jeltoqsanynan bastalǵan áleýmettik bulǵaq kezeńi. Reseı jeltoqsan oqıǵasynyń tarıhı mánin áli kúnge deıin moıyndaǵysy kelmeıdi. Alaıda, shyndyqtyń aty shyndyq, Keńes odaǵynyń kúıreýine sebep bolǵan erekshe oqıǵalar tizbegi, osy, Almatydaǵy jeltoqsannan tamyr tartady.
Keńes odaǵynan árkim ártúrli enshimen shyqty. Egemendi el bolǵanymyzǵa shırek ǵasyrdaı ýaqyt, alaıda qazaqtyń kórkem syny áli kúnge deıin aıryqta, áli kúnge deıin toǵyz joldyń torabynda tur. Bizdiń, egemendik týraly túsinigimiz túsiniksiz. Paıymymyzsha 1992 jyly egemendi el bola salyppyz. Iá, bola saldyq. Halyqaralyq quqyq turǵysynan. Biraq sanamyz áli egemendi emes. Egemendik (biz bul jerde rýhanı egemendikti aıtyp otyrmyz), bireýdiń bireýge bere salatyn nársesi emes. Qyryq qulash zyndannyń túbinde otyryp ta erkin, egemen bolýǵa bolady. Bári de adamnyń ishki bostandyǵyna baılanysty. Bizdiń kórkem synymyz bizdiń osy ishki bostandyǵymyzdan, rýhanı egemendigimizden bólek turǵan nárse emes. Dálirek aıtqanda ishki dúnıemizdiń ádebı syndaǵy kórinisi. Demokratııalyq mádenıetimizdiń deńgeıi, kólemi qansha bolsa – sonsha ǵana demokratııamyz bar. Osy oraıda basymnan ótken mynadaı bir oqıǵa esime túsip otyr. Sekseninshi jyldardyń ishinde shamamen on eki baspa tabaq bolatyn alǵashqy prozamdy «Jalyn» baspasyna tapsyrdym. Aıta keteıin, «Jalyn» o basta jas ádebı kúshterge arnalǵan, jas aqyn-jazýshylardyń alǵashqy shyǵarmalaryn basyp shyǵaratyn baspa bolyp uıymdastyrylǵan. Úmitim mol edi. Qoljazbam baspada alty jyl jatty. Jyl saıyn jabyq reenzııamen qulatylady, shkafqa salynady, kelesi jylǵa deıin, ıaǵnı, kelesi qulatylǵanǵa deıin muqııat saqtalady. Meniń baǵyma oraı sol kezde «Jalyn» baspasyna, bas redaktordyń orynbasary qyzmetine belgili jazýshy Qurmanǵazy Qaramanuly keldi. Birde proza bóliminiń qoljazbalaryn qarap otyryp Qurekeń meniń áńgimelerime ushyrasady. Oqıdy. Sodan soń bólim bastyǵyn shaqyryp alyp, – Myna qoljazbany nege alty jyldan beri ustap otyrsyńdar? Mynaý qalyptasqan jazýshy ǵoı, – dep suraıdy.
Bólim bastyǵy «jabyq reenzııa» degendi aıtqan eken, oǵan Qurmanǵazy aǵa, «men jabyq reenzııa degenge senbeımin, sender ne qarap otyrsyńdar, prozadan habarlaryń bar, túptep kelgende redakııanyń óz pikiri bar emes pe» deıdi. Sonymen qoljazbany óndiriske daıyndaýǵa jarlyq beredi. Aıta keteıin, proza bóliminiń bastyǵy nemese aǵa redaktory ma, esimde joq, atyn Qamysbaı dep qoıaıyq, shyndyǵynda jaqsy, ınabatty adam edi. Kóp uzamaı jaryq kóre almaı jatqan eki avtordy ústime qosyp, sonymen úsh adam «Erte kelgen kúz» dep atalatyn ortaq kitap shyǵardyq.
Arada birqatar jyl ótti. Endi egemendi ómirimizden bir mysal. Birde «Juldyz» jýrnalyndaǵy qyzmetimniń kezinde redakııaǵa kelgen bir avtormen qaqtyǵysyp qaldym. Ol avtordy shartty túrde Aıranbaı dep alaıyq. Áńgimeden áńgime shyǵyp otyryp, aqyrynda keńes zamanynda kitap shyǵarýdyń qandaı qıyn bolǵandyǵyn eske túsirdik. Men joǵarydaǵy hıkaıany, jalǵyz ǵana kitabymnyń taǵdyryn aıtyp berdim. Osy kezde jańa ǵana menimen jarasymdy áńgime ústinde otyrǵan Aıranbaı nildeı buzylǵan.
– Sen baıqap sóıle, baýyrym, – degen túsi buzylyp, – Men onymen bir baspada istegem. Ol (ıaǵnı Qamysbaı) keremet adam. Tilińdi tıgizbe.
Qaıran qaldym.
– Meniń qoljazbamdy alty jyl astyna basyp shyǵarmaı otyrǵanyn aıttym. Bul til tıgizý bola ma eken? – dedim istiń jaıyn túsindirmek bolyp.
– Ótirik aıtasyń, – dedi Aıranbaı. – Onyń ondaıy joq. Ol keremet jaqsy adam.
– Men ony jaman adam degen joqpyn ǵoı, bar bolǵany kitabymdy tejep shyǵarmaı tastaǵanyn aıttym, – dedim men. – Onyń jaman minezin kórgem joq. Izetti, ınabatty adam.
Aıranbaı endi iri sóıleýge kóshti.
– Baýyrym, sen aýzyńdy jap. Ne degen tońmoıyn adamsyń óziń. Men aıttym – boldy.
Kenet meniń basyma tamasha oı keldi. Aıranbaı ekeýmizdiń aramyzdaǵy áńgime shyndyǵynda qazaq egemendiginiń emtıhany eken. Qazaqtyń adam quqyǵy, sóz bostandyǵy, pikir bostandyǵy jaıly túsinigin osy bir ǵana áńgimeden bilýge bolatynyn túsindim. Aqyryn, eppen Aıranbaıdy túrli testten ótkizdim. Synaq tańǵajaıyp nátıje berdi. Endi Aıranbaıdyń jaratylysy nemese tuǵyry, nemese tabıǵaty deısiz be, qysqasy Aıranbaı degenniń neden turatynyn eki aýyz sózben aıtyp berýge tyrysaıyn.
Aıranbaı dúnıede bir ǵana tanym, sol tanymnan óristeıtin bir ǵana pikir bar dep biledi. Ol – Aıranbaıdyń tanymy, pikiri. Oǵan qarsy kelýge bolmaıdy. Onyń dosy eń sońǵy podonok bolýy múmkin, biraq sen Aıranbaıdyń kóńiline qarap ol týraly eshteńe aıtpaýyń kerek, aıtsań – tek «jaqsy jaqtaryn» aıtyp maqtaýyń kerek. Aıranbaı jaryqtyq, júrgen jerinde osy óziniń ǵana tanymyn moıyndatady. Menimen dos bolý, ıakı menimen bir qoǵamda bolý degen – osy deıdi. Kónseń – osy, al kónbeseń… Ar jaǵy – «qazaqsha kúres». Zaýaldyń qaı jaqtan kelgenin bilmeı qalasyń. Jáne eń keremeti, Aıranbaı demokratııaǵa, plıýralızmge, ıaǵnı, pikir, sóz bostandyǵyna senedi.
Bir kúni Almaly aýdanynyń ákimshiligine bara qaldym. Jumysymdy tyndyrǵannan keıin, túski úzilistiń kezi edi, tamaq isheıin dep ashanaǵa kirdim. Ashanada birneshe adammen Aıranbaı otyr eken.
– Raıyńnan qaıttyń ba? – degen maǵan alaıa qarap.
Qamysbaıdy aıtyp otyr. Kúldim. Raıymnan qattym dedim. Nemenege kúlesiń dedi. Lańdatyn shataq izdep otyr. Sizge emes, basqa bir nársege kúldim dedim. Jaraıdy onda dedi. Syrt kózge – men qorqaqpyn. Biraq olaı emes. Men Aıranbaı sııaqty, asqynyp qaterli isikke aınalǵan meımanadan qorqam. Bıtteı qarsy pikir aıttyń – bittiń. Bitispeıtin tabandasqan dushpan tabasyń. Aıranbaı ǵana emes, keıinnen, osy, egemendikke, pikir bostandyǵyna, sóz bostandyǵyna, erkindikke, sanasy sarǵaıyp, ańsap jetken óz zamandastarymnyń, reti kelgende adam quqyǵyn oılanbaı taptaǵanyn talaı kórdim. Sodan keıin egemendiktiń aýyly qazaqtan áli alys ekenin túsindim.
Bizdiń búgingi óner synymyzdan, jalpy óner jaıyndaǵy túsinigimizden áli kúnge deıin totalıtarızmniń, stalınızmniń jańǵyryǵy estilip turady. Jáne de, qurmetti oqyrman, joǵaryda keltirilgen mysaldan kórinip turǵandaı, bizdiń óner jaıly túsinigimiz ǵana emes, qoǵam, adamzat, adamdyq quqyq, tarıh jaıly túsinigimiz, jalpy sanamyz aýyr syrqatqa ushyraǵan. Shekspırdiń bir dramasynda bas keıipkerdiń aıtatyny bar emes pe, «Biz raýshan dep ataıtyn gúl, basqa atpen de solaısha jupar shashyp tura bermeı me?» dep. Qubylystyń atynda ne tur, táıiri. Stalın osydan alpys jyl buryn ólipti. Biraq odan ne ózgerdi? Stalınızm basqa atpen áli jasap keledi. Biz zorlyqshyl qoǵambyz. Árqaısymyz bir-bir Stalın, bir-bir fıýrermiz. Qarsy otyrǵan opponent, ol da adam ekenin, onyń da bolmys, ómir jaıly túsinigi bar ekenin moıyndamaımyz. Meniń kóńilim úshin, meniń «Menim» úshin, bolmaǵandy bolǵan qyl, bolǵandy bolmaǵan qyl deımiz. Kórkemdik tanymy, estetıkalyq oı-talǵamy bizden bólek adamdy, jer qylyp jeńý bylaı tursyn, óltirip tastaǵymyz kelip turady.
Osy aýyrý, Stalın zamanynda týyp-óskendermen birge ketse eken dep tileýshi edik. Olaı bolmady. Ókinishke oraı, joq, ókinishke oraı emes, sorymyzǵa, bul merez bizge de juqqan eken. Bir oqıǵa esime oralady. Ótken jyldary bir jas aqynnyń óleń órnegin taldap, kólemdi maqala jazdym. Arada biraz ýaqyt ótkennen keıin «Abaı.kz» saıtynda meniń qatysýymmen ınternet-konferenııa ótkizildi. Sol konferenııada atalǵan maqala aıyp-aıbana bolyp aldymnan shyqty. Saýaldyń barlyǵy «nege maqala jazasyz» degenge saıady. Tań-tamasha qaldym. Bizdiń urpaq, «aǵalar biz týraly nege jazbaıdy, nege elemeıdi, nege batasyn bermeıdi» dep kúızelýshi edik. Al búgingi jas urpaq «siz nege biz týraly maqala jazasyz, bizdi nege elep-eskeresiz, nege bata beresiz» dep kúızeledi.
Árıne, men bireýdiń nusqaýymen jazatyn adam emespin. Jastardyń bul «pikirin» ústelimniń túp jaǵyna ysyra saldym. Derek bolyp tura bersin. Keıin kerek bolady.
Búgingi syn
Eldiń barlyǵy avtor eken, ónerge árkimniń-aq talasy bar eken. Olaı bolsa, osyndaı jappaı demokratııalyq óner jaǵdaıynda artkrıtıka, óner syny qandaı bolmaq? Árıne, eń aldymen aıtarymyz, qalaı bolǵanda da burynǵydaı bolmaıdy. Joǵaryda aıttyq, keńestik totalıtarlyq, quqyqsyz júıede óner syny men enzýra, ekeýi bir-aq nárse bolatyn dep. Kóp jaǵdaıda, ásirese, totalıtarızmniń alǵashqy kezeńinde, synnyń aıtqany, synshynyń pikiri kádimgi úkim bolatyn. Shyǵarmanyń kórkemdigi onyń sıstemaǵa degen adaldyǵymen ólshenetin. Dálirek aıtqanda, kommýnızm ıdealdaryna adal bolsań boldy – sen sýretkersiń. Osydan kelip óner áýleti sol qatal zamannyń ózinde ekige jaryldy. Bir áýlet ónerdiń (taza ónerdiń) ańsarlaryna (ıdealdaryna) qoldan kelgenshe adal bolýǵa tyrysty. Zorlyqshyl júıege amalsyz bas ıip, kóne otyryp, ónerdiń basty belgilerin saqtaýǵa tyrysqan bular – shyn ónerpazdar. Ekinshi áýlet – bılikke arqa súıep, sol arqyly qaı salanyń da mamany bolyp júre berýge bolatynyna kózi jetken, zamannyń osy orasan kemshiligin óz paıdasyna asyrǵan alaıaqtar. Orys tilinde atalǵan áýlettiń bolmysy men tabıǵatyn aına-qatesiz beıneleıtin «mımıkrırýıýıe prısposobleny» nemese «mımıkrırýıýee prısposoblenchestvo» degen tamasha termın bar. Mımıkrııa – jándikterge tán qabilet. Mysaly, keıbir jándikter, qaýip tóngende aǵashta tursa sol aǵashtyń, japyraqta tursa sol japyraqtyń jasyl túsine, jerde otyrsa topyraqtyń túsine ene alady, terisiniń bederin ózgerte alady. Sol jándikti aýlap kele jatqan basqa jándik, ony japyraqtan, butaqtan, nemese topyraqtan ajyrata almaı qalady. Osylaısha, jándik óziniń janyn saqtaıdy. «Mımıkrırýıýee prısposoblenchestvo» – qandaı da bolmasyn saıası júıege, áleýmettik ortaǵa, qandaı da bolmasyn zań júıesine laıyqtalyp, óziniń túsin ózgertip otyratyn, osylaısha qandaı da bolmasyn júıede janyn saqtap, óz tirshiligin ary qaraı jalǵastyrý qabileti degen sóz. Mysaly, keshegi Reseı ımperııasynyń adal quldary Keńes zamanynda kommýnızm ıdealdaryna eń adal adamdarǵa aınalsa, keńes zamanyndaǵy eń ymyrasyz kommýnıster búginde, mysaly, Reseıde hrıstıan dininiń eń qajyrly qorǵaýshylary bolyp otyr. Mine, mımıkrııa degen osy.
Bılikke jetkennen keıin ónerdi, óner adamdaryn óziniń aıtqanymen júrgizetin ol zaman kelmeske ketti deseńiz qatty qatelesesiz. Sebebi, qaıtalap aıtaıyq, Stalın ólgenimen, stalınızm basqa atpen ómir súrip otyr, tirshiligin jalǵastyryp jatyr. Ol ne deseńiz aıtaıyn – bizdiń sanamyzdaǵy, basqanyń pikirine, dúnıetanymyna, basqanyń tabıǵaty men bolmysyna degen óshtiktiń shyn aty – sol baıaǵy stalınızm.
Alaıda, «kún jamany ketedi» degendeı, bul qubylys ta tozady. Álemdik, halyqaralyq deńgeıde, «úshinshi dúnıeniń», ezgidegi halyqtardyń, násilderdiń, ulttardyń quqyqtary qalaı moıyndala bastasa, kúndelikti ómirde, mádenı turmysta, qoǵamdaǵy, ónerdegi ómirdiń kóptalǵamdy, kópstıldi ekendigi de aqyryndap moıyndalyp keledi.
Endigi zamannyń syny, burynǵy daǵdysynan, óner shyǵarmasyna, al shyndyǵynda sýretkerdiń taǵdyryna úkim aıtatyn sumdyq ádetinen arylýy kerek. Kórkem shyǵarmaǵa úkim aıtý múmkin emes. Qandaı da bolmasyn jańa shyǵarmany, ıaǵnı, qandaı da bolmasyn jańa kórkemdik álemdi tek túsindirýge bolady. Orystyń bir aqynynyń aıtqany bar, «Tabıǵattyń jaman kúni joq» («Ý prırody net plohoı pogody») dep. Sol aıtpaqshy, jaman shyǵarma bolmaıdy. Jańa shyǵarma túsiniksiz bolýy múmkin. Alaıda, túsiniksiz bolý – jaman bolý degen sóz emes. Siz sol túsiniksiz shyǵarmany paıymdaý, aqyrsońynda túsiný barysynda tanymnyń jańa bıigine kóterildińiz. Ózińiz úshin múldem beıtanys, jańa álem ashtyńyz, rýhanı órisińiz keńeıdi. Keremet emes pe!
Álbette, biz bul jerde qaǵazǵa túskenniń barlyǵyn taldap, túsindirý kerek dep otyrǵan joqpyz. Árıne, barlyq nárseni túsindirýge bolady. Biraq, barlyq nárseni túsindirip keregi joq. Keıbir adam kórkem shyǵarmanyń ornyna óziniń psıhıkalyq aýrýlarynyń tarıhyn usynady. Oıymyzsha, ondaı shyǵarmany áleýmet emes, basqa oqyrman, basqa synshy oqý kerek.
Eń áýeli qandaı da bolmasyn teksti paıymdaı bastaǵanda, ol, óner topyraǵynan ósip shyqqan ba, ónerdiń egemendiginde tur ma – osylardy anyqtap alý kerek. Taldaý, túsindirý, sodan keıin.
Búgingi jas urpaqqa osy aıtqan keńesterimiz de (aqyl aıtý emes) jeter dep oılaımyz.
Jetpis jyldyq nıgılızm, keńestik jahılıet zamany qaıtalanbasyn deseńiz, janyńyzda júrgen adamǵa, onyń muqtajyna, pikirine, bolmys-bitimine bet buryńyz. Adamzatty súımeńiz – janyńyzda júrgen qarapaıym adamdy qurmettep úırenińiz. Sebebi, «men», qashanda «sen»-nen bastalady.
Talasbek Ásemqulov,
"Almaty aqsham",
2013, 26 jeltoqsan


c: text/html

text:
Şeýle hem okaň
29.06.2020 | Halkymyzyň Arkadagynyň hormatyna baýramçylyk konserti
28.06.2020 | Medeniýet, sungat we KHBS ulgamynyň tapawutlanan işgärlerini sylaglamak dabarasy boldy
27.06.2020 | Medeniýet we sungat işgärleriniň hem-de Magtymguly Pyragynyň şygryýet gününiň hormatyna dabaralar
26.06.2020 | Magtymguly adyndaky Milli sazly-drama teatry täze işini - «Nejep oglan» operasyny görkezdi
26.06.2020 | Medeniýet hepdeligi — 2020: bäşinji gün
25.06.2020 | Medeniýet hepdeligi — 2020: dördünji gün
Daşoguz welaýatyndan «Dessan» tans topary 15-16-njy sentýabrda Hywada geçirilen «Tansyň jadysy» atly halkara festiwalynda birinji orny eýeledi.
Türkmenistanyň at gazanan artistleri Dursunjemal Gazakowa we Guwanç Otuzow bilen bilelikde çykyş eden artistlerimiz küştdepdi halk tansy bilen emin agzalarynyň ýokary bahasyna eýe boldular, bu tans ÝUNESKO-nyň maddy däl mirasynyň sanawyna girizilendir. Netijede, ýakynda Türkmenistanyň Prezidentiniň «Türkmeniň Altyn asyry» bäsleşiginde ýeňiji bolan türkmen topary «Tansyň jadysy» halkara festiwalynyň ýeňijisiniň diplomyna we pul baýragyna (ABŞ-nyň 2 müň dollary) baýragyna mynasyp boldy.
Şeýle hem birinji orna Polşadan gelen topar mynasyp boldy. Ikinji orny Özbegistanyň, Indoneziýanyň we Gruziýanyň toparlary paýlaşdylar. Üçünji orna Täjigistanyň, Gazagystanyň, Hindistanyň we Özbegistanyň wekilleri mynasyp boldular. Bäsleşigiň baş baýragyny Azerbaýjanyň topary eýeledi.
«Iň ýaş topar», «Halk tansyny ussat ýerine ýetiriji», «Iň ýaş tansçy», «Iň gowy baletmeýster» we beýleki ugurlarda birinji orna mynasyp bolan tans toparlary ýörite diplomlar bilen sylaglanyldy.
Festiwal «Içan kala» döwlet muzeý-goraghanasynda geçirilip, ol Aziýanyň we Ýewropanyň 20 ýurdundan, şol sanda Indoneziýadan, Italiýadan, Ýaponiýadan we beýleki döwletlerden çeper döredijilik toparlaryny ýygnady. Bu çäräniň baş maksady — halklaryň asyrlar bäri dowam edip gelýän däplerini dikeltmek we baý medeni mirasyny giňden beýan etmek bolup durýar.
Horezm oblastynyň administrasiýasynyň ýolbaşçysy F.Ermanow festiwalyň açylyş dabarasynda çykyş edip, bu waka tansyň diliniň dürli halklary we medeniýetleri birleşdirýändiginiň nobatdaky subutnamasy bolup durýar diýip belledi.
Festiwalyň çäklerinde tans sungatynyň milli däplerine bagyşlanan ylmy maslahat geçirildi. Ol Ürgenç şäherindäki Türkmen-özbek dostluk öýünde uly üstünlik bilen geçirildi. Bu binanyň açylyş dabarasy Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň hem-de Özbegistan Respublikasynyň Prezidenti Şawkat Mirziýoýewiň gatnaşmagynda 2018-nji ýylyň aprel aýynda boldy.
Copyright 2012-2020 Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi - Türkmenistan bu gün

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Şeýle hem okaň
06.03.2017 | Resmi habarlar 6-njy Mart
04.03.2017 | Resmi habarlar 4-nji Mart
03.03.2017 | Resmi habar 3-nji Mart
03.03.2017 | Türkmenistanyň Prezidentiniň Permany
24.02.2017 | Resmi habarlar 24-nji Fewral
23.02.2017 | Türkmenistanyň Prezidenti harby we hukuk goraýjy edaralaryň ýolbaşçylaryny wezipä belledi
Beýik ata-babalarymyzyň bize wesýet eden rehimdarlyk we ynsanperwerlik baradaky ýörelgelerini goldanyp, türkmen jemgyýetiniň agzybirligini we bitewüligini has-da pugtalandyrmak maksady bilen, şeýle hem mukaddes Gadyr gijesi mynasybetli Türkmenistanyň Prezidenti, ýurdumyzyň Ýaragly Güýçleriniň Belent Serkerdebaşysy Gurbanguly Berdimuhamedow “Mukaddes Gadyr gijesi mynasybetli iş kesilenleriň günäsini geçsmek hakyndaky” Permana gol çekdi. Resminama laýyklykda günäsi geçilen raýatlar mundan beýläk esasy we goşmaça jeza çärelerini çekmekden boşadyldy.
***
Türkmenistanyň Prezidenti Buýruga gol çekdi, resminama laýyklykda Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň Orunbasary B.Hojamuhammedow we Türkmenistanyň Döwlet daşary ykdysady iş bankynyň müdiriýetiniň başlygy R.Jepbarow Türkmenistan bilen Ýaponiýanyň arasynda ýola goýlan gatnaşyklary has-da pugtalandyrmak we hyzmatdaşlygyň täze ugurlaryny ara alyp maslahatlaşmak maksady bilen, 2015-nji ýylyň 15-17-nji iýuly aralygynda Ýaponiýanyň Tokio şäherinde gulluk iş saparynda bolarlar.
***
Türkmenistanyň Prezidenti Buýruga gol çekdi, resminama laýyklykda, Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň Orunbasary Türkmenistanyň daşary işler ministri R.Meredow Türkmenistanyň we Fransiýa Respublikasynyň Daşary işler ministrlikleriniň arasynda syýasy geňeşmelere gatnaşmak hem-de Pariž şäherinde ýerleşýän halkara guramalarynyň ýolbaşçylary bilen duşuşyklary geçirmek üçin, 2015-nji ýylyň 16-18-nji iýuly aralygynda Fransiýa Respublikasynyň Pariž şäherinde gulluk iş saparynda bolar.
Copyright 2012-2020 Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi - Türkmenistan bu gün


text:
Şeýle hem okaň
20.09.2018 | “Amul - Hazar” – Türkmenistanyň täze sport nyşany
18.09.2018 | Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow “Amul — Hazar 2018” halkara awtorallisiniň ýeňijilerine we gatnaşyjylara baýraklary gowşurmak dabarasyna gatnaşdy
15.09.2018 | Türkmenistanyň Prezidenti halkara ralliniň hormatyna geçirilen dabaralara gatnaşdy
14.09.2018 | “Amul — Hazar 2018” rallisiniň dördünji tapgyry geçildi
13.09.2018 | Ralli-reýde gatnaşyjylar “Altyn asyr” Türkmen kölüne geldiler
12.09.2018 | “Amul — Hazar 2018”: “Garagum ýalkymy” myhmanlary garşylaýar
Mälim bolşy ýaly, hormatly Prezidentimiz Türkmenistanyň Içeri işler ministrligine “Amuldan Hazara çenli” atly awtomobil ýaryşyny guramagy tabşyrypdy. Şunuň bilen baglylykda, 15-nji dekabrda bolan hökümetiň mejlisinde döwlet Baştutanymyz bu ugur boýunça welosiped ýaryşyny, onuň welaýatlaryň çäginden geçýän böleklerinde bolsa sport ylgaw ýaryşlaryny guramak barada teklibi öňe sürdi. Milli Liderimiz medeni we sagaldyş maksatlaryny özünde jemleýän şeýle çäreleriň jemgyýetimizde işjeň durmuş ýörelgesini berkarar etmäge, ülkämizi öwrenmäge, ýurdumyzyň taryhyny bilmäge ýardam etjekdigini nygtady.
Beýik Ýüpek ýolunyň ugry boýunça syýahatçylyk we gezelenç saparlaryny guramagyň möhümdigi nygtaldy. Hormatly Prezidentimiz ýurdumyzda sporty, bedenterbiýe hereketini wagyz etmäge, halkymyzyň medeni mirasyny tanyşdyrmaga täze çemeleşmeleri ornaşdyrmalydygyna ünsi çekip, köpçülikleýin işiň öwreniş syýahatçylygy we dürli sport çäreleri ýaly görnüşlerini birleşdirmegiň dogry boljakdygyny aýtdy.
Copyright 2012-2020 Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi - Türkmenistan bu gün


text:
2020-nji ýylyň 29-njy aprelinde Türkmenistanyň Daşary işler ministri Raşid Meredowyň we Irlandiýanyň Daşary işler we söwda ministri Saýmon Kowniniň arasynda telefon arkaly söhbetdeşlik geçirildi.
Ministrler syýasy-diplomatik ulgamda ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygyň esasy ugurlaryny ara alyp maslahatlaşdylar. Sebit we halkara gün tertibiniň esasy meselelerine seredilip geçildi, şol sanda pandemiýanyň garşysyna gönükdirilen göreşde ýurtlaryň arasyndaky raýdaşlygyň ähmiýeti aýratyn nygtaldy.
Diplomatlar ýokary derejedäki saparlaryň ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň işjeňleşdirilmeginiň möhüm guraly bolup durýandygyny bellediler. Şeýle-de halkara meýdançalarynda, hususan-da BMG-niň düzüm birliklerindäki işlerde iki ýurduň başlangyçlarynyň özara goldanylmagynyň meselesi ara alnyp maslahatlaşyldy. Öz nobatyndaky duşuşyklaryň, hususan-da syýasy geňeşmeleriň öz wagtynda geçirilmeginiň hyzmatdaşlygyň ileri tutulýan ugurlary boýunça pikirleriň alyşylmagyna oňyn mümkinçilik berýändigi hem aýratyn bellenilip geçildi.
Dünýädäki ykdysady ýagdaýlar barada gürrüň etmek bilen, taraplar söwda-ykdysady gatnaşyklaryň giňeldilmegi üçin ähmiýetli mümkinçilikleriň bardygyny nygtadylar. Şeýle-de ylym we bilim ulgamyndaky hyzmatdaşlygyň çuňlaşdyrylmagy hem bellenilip geçildi.


text:
Parahat Pürjäýew
- Üýtgeşik Gyz Parahat Pürjäýew
- Üýtgeşik gyz Parahat Pürjäýew
- Teşne Parahat Pürjäýew
- Diňe sen (Saz Batyr Gonaşow Söz Parahat Pürjäýew) Parahat Pürjäýew
- Bileje (Saz Kowus Gylyjow Söz Parahat Pürjäýew) Parahat Pürjäýew
- Gelsene dildar (Saz Kowus Gylyjow Söz Sona Atamyradowa) Parahat Pürjäýew
- Salam ezizim (Saz Kowus Gylyjow Söz Laçyn Pürjäyewa) Parahat Pürjäýew
- Jennet mekan Parahat Pürjäýew
- Sende (Saz Dessan Şanyýazow Söz Parahat Pürjäýew) Parahat Pürjäýew
- Gel söýenim (Saz Kowus Gylyjow Söz Sona Atamyradowa) Parahat Pürjäýew
- Gülüm Parahat Pürjäýew
- (&Repa) Yran Parahat Pürjäýew
- Ýitirsem Parahat Pürjäýew
- Ýaşaly Parahat Pürjäýew
- (ft Repa) Bal ýaly Parahat Pürjäýew
-


text:
Kanunlar
Türkmenistanyň Merkezi banky hakynda
Karz edaralary we bank işi hakynda
Mikromaliýe guramalary we mikromaliýeleşdirme hakynda
Fiziki şahslaryň goýumlarynyň hökmany kepilligi hakynda
Türkmenistanyň Merkezi Bаnkynyň Müdiriyetiniň Başlygynyň 2012-nji yylyň 13-nji awgustynda
çykaran 219-ö belgili buýrugy bilen tassyklanan, Ätiýaçlyk talaplarynyň kadalaşdyryjysyny hasaplamagyň
we Türkmenistanyň Merkezi bankynda olary deponirlemegiň tertibi hakynda Gollanma üytgetmeler
girizmek barada
Türkmenistanyň käbir kanunçylyknamalaryna üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakynda
Düzgünnamalar
Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň başlygynyň 2020-nji ýylyň 9-njy aprelinde çykaran 108-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Jenaýatçylykly ýol bilen alnan girdejileriň kanunlaşdyrylmagyna, terrorçylygyň maliýeleşdirilmegine we köpçülikleýin gyryş ýaragynyň ýaýradylmagynyň maliýeleşdirilmegine garşy hereket etmek maksatlary bilen gymmat bahaly metallar we gymmat bahaly daşlar bilen baglanyşykly işler boýunça amallary amala aşyrýan şahslaryň içerki gözegçilik kadalaryna bildirilýän talaplar
Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň Başlygynyň 2019-njy ýylyň 8-nji maýynda çykaran 134-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Türkmenistanyň çäklerinde töleg terminallaryny ulanmak we ekwaýringi amala aşyrmak hakynda
Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň Başlygynyň 2008-nji ýylyň 12-nji maýynda çykaran 47 belgili buýrugy bilen tassyklanan, Türkmenistanyň raýatlaryna hususy ýaşaýyş jaýlaryny gozgalmaýan emläk hökmünde girewine goýup, satyn almaga karzlary bermegiň tertibi hakynda Düzgünnama üýtgetmeleri we goşmaçalary girizmek hakynda
Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň Başlygynyň 2011-nji ýylyň 17-nji fewralynda çykaran 26 belgili buýrugy bilen tassyklanan, Jenaýatçylykly ýol bilen alnan girdejileriň kanunlaşdyrylmagy we terrorçylygyň maliýeleşdirilmegi bilen baglanyşykly pul serişdeleri we/ýa-da gaýry emläk bilen amallara garşy hereket etmek we ýüze çykarmak boýunça çäreleriň banklar tarapyndan amala aşyrylmagy hakynda
Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň Başlygynyň 2011-nji ýylyň 2-nji fewralynda çykaran
4 belgili buýrugy bilen tassyklanan, Türkmenistanyň banklarynda içerki gözegçiligi gurnamak barada
Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň Başlygynyň 2011-nji ýylyň 12-nji martynda çykaran 10 belgili buýrugy bilen tassyklanan, Türkmenistanyň raýatlaryna hususy ýaşaýyş jaýlaryny satyn almaga gozgalmaýan emläk üçin karz bermegiň tertibi hakynda Düzgünnama üýtgetmeleri we goşmaçalary girizmek hakynda
Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň Başlygynyň 2009-njy ýylyň 9-njy dekabrynda çykaran 86 belgili buýrugy bilen tassyklanan, Türkmenistanyň raýatlaryna şäherlerde, etrap merkezlerinde we şäherçelerde dört gatly köp öýli ýaşaýyş jaýlardan öýleri satyn almaga gozgalmaýan emläk üçin karz bermegiň tertibi hakynda Düzgünnama üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakynda
Türkmenistanyň bank däl karz edaralarynyň esaslyk maýasynyň iň az möçberini bellemek barada
Goýumlaryň hökmany kepillendiriliş gaznasynyň emele gelmeginiň, serişdeleriniň ýerleşdirilmeginiň we ondan tölegleriň, kepillik ätiýaçlygynyň emele gelmeginiň, gatnaşyjy banklar tarapyndan hökmany we ýörite gatançlaryň tölenilmeginiň tertibi hakynda
Türkmenistanda nagt däl hasaplaşyklar hakynda
Türkmenistanyň raýatlaryna Aşgabat şäherinde täze gurlan jaýlardan öýleri satyn almaga gozgalmaýan emläk üçin karz bermegiň tertibi
Türkmenistanda kassa amallaryny alyp barmagyň tertibi
Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan ygtyýarlylandyrylmaga degişli işi ygtyýarnamasyz amala aşyrýan taraplary ýüze çykarmak maksady bilen, ygtyýarnamanyň dalaşgäri we ygtyýarnamaly bolup durmaýan taraplaryň barlaglaryny geçirmek boýunça Usulyýet görkezmeleri
Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2012-nji ýylyň 12-nji martynda 635 san bilen bellige alnan Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň Başlygynyň 2012-nji ýylyň 27-nji fewralynda çykaran 19-ö belgili buýrugy bilen tassyklanan Ygtyýarly karz edaralary tarapyndan fiziki şahslar üçin nagt we nagt däl görnüşinde daşary ýurt puly bilen alyş-çalyş amallaryny geçirmegiň Düzgünlerine üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakynda
Türkmenistanyň Merkezi bankynyň müdiriyetiniň başlygynyň 2011-nji ýylyň 26-njy oktýabrynda çykaran 58-ö belgili buýrugy bilen tassyklanan, Türkmenistanyň karz edaralarynyň müşderileriniň karz taryhy hakynda Düzgünnama üýtgetme girizmek barada
Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň başlygynyň 2008-nji ýylyň 5-nji aprelinde çykaran 40-njy buýrugy bilen tassyklanan, Türkmenistanyň raýatlaryna hususy ýaşaýyş jaýlaryny gurmak üçin döwlet gurluşyk guramalaryna karz ugruny açmak arkaly karz serişdelerini bermegiň tertibi hakynda Düzgünnama üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek barada
Ygtyýarly karz edaralary tarapyndan fiziki şahslar
üçin nagt we nagt däl görnüşinde daşary ýurt puly
bilen alyş-çalyş amallaryny geçirmegiň Düzgünlerine üýtgetmeleri girizmek hakynda
Tertipler
Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň Başlygynyň 2020-nji ýylyň 31-nji martyndaky 100-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan Türkmenistanyň çäklerinde gözegçilik-pulhana abzallarynyň ýuridik şahslaryň we ýuridik şahsy döretmezden telekeçilik işi bilen meşgullanýan fiziki şahslaryň-hususy telekeçileriň ulanmagyna rugsat berilýän kysymlarynyň Döwlet sanawyny ýöretmegiň tertibi
Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň Başlygynyň 2019-njy ýylyň 30-njy martyndaky 98-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan Türkmenistanyň mikromaliýe guramalarynyň bir müşderä berilýän mikrokarzynyň, mikrokreditiniň we mikrolizinginiň limitini bellemek hakynda
Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň Başlygynyň 2019-njy ýylyň 2-nji ýanwaryndaky 1-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň Başlygynyň 2013-nji ýylyň 6-njy dekabrynda çykaran 393-ö belgili buýrugy bilen tassyklanan Dahyllylaryň - ýuridiki şahsy döretmezden telekeçileriň Türkmenistanyň Döwlet haryt - çig mal biržasynyň söwdalaryna gatnaşmazdan Türkmenistana import edýän harytlary üçin dahylsyzlar bilen hasaplaşyklaryny (şol sanda üpjünçiliksiz 100 göterime çenli hakujuny) hasap-nyrhnamanyň esasynda geçirmegiň ýönekeýleşdirilen Tertibine üýtgetmeler girizmek hakynda
Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň Başlygynyň 2018-nji ýylyň 30-njy noýabrynda çykaran 418-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan Ýurdumyzda oba hojalyk önümlerini öndürijlerine ýeňillikli karzlary bermegiň Tertibi
Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň Başlygynyň 2014-nji ýylyň 14-nji oktýabrynda çykaran 426-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Türkmenistanda eýeçiliginiň görnüşine garamazdan, ýerli gurluşyk kärhanalaryna hususy ýaşaýyş jaýlaryny gurmak üçin hem-de Türkmenistanyň raýatlaryna gurlup ulanylmaga taýýar edilen hususy ýaşaýyş jaýlary we jaýlardaky öýleri gozgalmaýan emläk hökmünde girewe goýup satyn almaga karzlary bermegiň Tertibine üýtgetmeleri we goşmaçalary girizmek hakynda
Türkmenistanyň raýatlaryna Aşgabat şäherinde täze gurlan jaýlardan öýleri satyn almaga gozgalmaýan emläk üçin karz bermegiň Tertibini tassyklamak barada” Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň başlygynyň 2014-nji ýylyň 25-nji aprelinde çykaran 156-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Türkmenistanyň raýatlaryna Aşgabat şäherinde täze gurlan jaýlardan öýleri satyn almaga gozgalmaýan emläk üçin karz bermegiň Tertibine üýtgetme girizmek hakynda
Ýurdumyzda oba hojalyk önümlerini öndürijilerine ýeňillikli karzlary bermegiň tertibi
Ýurdumyzda oba hojalyk önümlerini öndürijilerine ýeňillikli karzlary bermegiň tertibi
Türkmenistanda kassa amallaryny ýöretmegiň tertibi
Oba hojalyk we şoňa meňzeş önümler ilatdan satyn alnanda hasaplaşyklary geçirmegiň tertibi
“Türkmenistanyň raýatlaryna Aşgabat şäherinde täze gurlan jaýlardan öýleri satyn almaga gozgalmaýan emläk üçin karz bermegiň Tertibini tassyklamak barada” Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýetiniň Başlygynyň 2014-nji ýylyň 25-nji aprelinde çykaran 156-iş buýrugyna üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek barada
Türkmenistanda pagtanyň, bugdaýyň, şalynyň we gant şugundyrynyň önümçiligini maliýeleşdirmegiň we önüm öndürijiler bilen hasaplaşyklary geçirmegiň tertibi
Eksport we import geleşikleri boýunça dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasynda hasaplaşyklar geçirilende geleşigiň pasportyny resmileşdirmegiň Tertibine üýtgetmeleri girizmek barada
Eksport we import geleşikleri boýunça
dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasynda hasaplaşyklar geçirilende
geleşigiň pasportyny resmileşdirmegiň tertibi
Karz edaralarynda esasy serişdeleri buhgalterçilik hasaba alnyşynyň tertibi
Türkmenistanda önüm öndürijilere muzdsuz berlen oba hojalyk tehnikalaryna we gurallaryna ätiýaçlyk
şaýlaryny satyn almak üçin ýeňillikli karzlary bermegiň tertibi
Türkmenistanyň raýatlaryna aşgabat şäherinde täze gurlan
jaýlardan öýleri satyn almaga gozgalmaýan
emläk üçin karz bermegiň tertibi


text:
Wysallara çenli
(Oýlanma)
Adatdaky endigime eýerip, öýümiziň golaýyndaky seýilgähe gezelenje çykdym. Daşarynyň tämiz howasy, töwerekdäki al-ýaşyl öwsüp oturan baglar, älemgoşara çalymdaş dürli reňkdäki güller, asmanyň asudalygyny buşlap iki ýana uçýan guşlaryň jürküldileri maňa bir zady ýatladýardy. Tebigatyň şeýle ajaýyp pursatlary bilen her gün diýen ýaly didarlaşsamam, göwnüme bolmasa, bu gözellikler kalbymda gizlenip ýatan bagtly pursatlar hakda söhbet edýän ýalydy. Üstünden eslije wagt geçenem bolsa, şol bagtly pursatlar kalbymda baky ýaşaýar. Ol günleri ýatlamak meniň üçin uly bagt. Heý-de, seniň bilen geçen bagtly, şatlykly günleri ýatdan çykararynmy?!
Dumly-duşa gözelligini paýlap oturan bu seýilgäh maňa diňe seni däl, eýsem, çagalyk döwrümi hem ýatladýar. Her gezek owadan baglaryň, giden çemenzarlyklaryň arasynda oturyp, bileje oýnan pursatlarymyzy, al-gyzyl gülleriň üstüne gonýan kebelekleri kowalaýşymyzy ýatlaýaryn. Her ýyl bahar geleninde halaýan güllerimiň gül açandygyny buşlaýan günleriňi göz öňüme getirip ýylgyrýaryn...
Şu wagtam şol gözellikleri synlap otyryn. Ýanýodanyň gyralary durşuna güller bilen jäheklenipdir. Biri-birine gol uzadyp oturan çynarlaryň ýanynda goşa gumrulara meňzeş juwanlar bagtly pursatlary ýatlap gülüşýärler. Olara guwandym. Derrewem seniň bilen geçirjek şeýle bagtly pursatlary göz öňüme getirdim. «Ömür» atly kitabymyza olaryň gaty köp ýazylmagyny arzuw etdim. Şol barmana-da kiçijek oglanjygyň ejesine barmajyklary bilen asmanda uçup barýan uçary görkezip: «Eje, ulalsam uçarman boljak» diýen sözleri meni özüne çekdi. Şonda kiçijek arzuwlaryň aňyrsynda uly umytlaryň bardygyna, çynyň bilen arzuw etseň, oňa ýüregiň bilen berilseň hasyl boljakdygyna göz ýetirdim. Öz ýanymdan şol oglanjygyň ýüreginde beslän arzuwynyň hasyl bolmagyny isledim.
Ol arzuw maňa seni ýatlatdy. Ýadyňa düşýärmi, çagalykdan serhetçi serkerde bolmagy arzuw edýärdiň. Ylaýyjak iki ýyl mundan öň şu seýilgähde harby gulluga gidýäniňi aýdypdyň. Watanymyzyň başlanýan ýerinde saba-säheri garşy alyp, Günüň tyllaýy şapagynyň batyşyna şaýat bolup, mukaddes serhedimizi gorajakdygyňa begenişiňi diýsene şonda. Esger ýoldaşlaryň bilen geçirýän bagtly günleriň hakynda gürrüň berip, olar bilen bile düşen suratlaryňy ugradardyň. Ençeme menzilleri söküp gelýän esger hatlaryňy okap, watançy esgerdigiňe, asuda serhedimizi gözüň göreji ýaly goraýandygyňa guwanardym. Men ol hatlara gaty sabyrsyzlyk bilen garaşardym. Soňky ýazan hatyňda bolsa ýene sanlyja günlerden harby gullugyňy gutarýandygyňy, geleňsoň ýurdumyzyň ýokary okuw mekdepleriniň biri bolan Türkmenistanyň Serhet institutyna okuwa girmäge synanyşjakdygyňy aýdypsyň.
Hawa, şu gün seniň Watan gullugyna gideniňe tegelek 2 ýyl dolýar. Nesip bolsa, geleňsoň bu ýerdäki özgeren zatlaryň barysy bilen tanşarsyň. Halaýan güllerimiň giden bir çemenzarlyk bolandygynam görersiň. Göwnüme bolmasa, häzir hol görünýän gözýetimden esger lybasly, eliň gülli geläýjek ýaly bolup dursuň. Men bolsa nazarymyň mähriban keşbiňe sataşjagyna sabyrsyzlyk bilen garaşyp otyryn...
Selbi Aşirowa.


text:
Hokkeı: Reseı quramasynyń shabýylshysy 4 jylǵa dıskvalıfıkatsııalandy
NUR-SULTAN. QazAqparat – Hokkeıden Reseı quramasynyń jáne Washington Capitals UHL klýbynyń shabýylshysy Evgenıı Kýznetsov tórt jylǵa dıskvalıfıkatsııalandy. Oǵan sebep – dopıngke qarsy erejeni buzý, dep habarlandy juma, 23 tamyzda Halyqaralyq hokkeı federatsııasynyń (IIHF) saıtynda.
27 jastaǵy hokeıshiniń aǵzasynan kokaın tabylǵan. Dopıng-synama álem chempıonatynda 2019 jyly 26 mamyrda alynǵan. Ol kezde Evgenıı reseılikterdiń quramasynda oınap, qola jeńip alǵan edi.
Dıskvalıfıkatsııa merzimi tórt jyl, 2023 jylǵy 12 maýsymda aıaqtalady, dep kórsetilgen IIHF habarlamasynda.
2019 jyly hokkeıden álemdik birinshilikterde Kýznetsov 10 matchta oınaǵan. Reseı quramasy týrnırdiń qola júldegeri atandy.


text:
Ykdysadyýet
14.12.2019 | Birža täzelikleri
Geçen hepdede Türkmenistanyň Döwlet haryt-çig mal biržasynyň söwdalarynda geleşikleriň 29-sy hasaba alyndy.
07.12.2019 | Birža täzelikleri
Geçen hepdede Türkmenistanyň Döwlet haryt-çig mal biržasynyň söwdalarynda geleşikleriň 52-si hasaba alyndy.
05.12.2019 | Döwrebap ýyladyşhana açyldy
Şu gün Gökdepe etrabynda döwrebap ýyladyşhananyň açylyş dabarasy boldy, ol «Üzümçilik» daýhan birleşiginiň çäginde guruldy. Bu waka mynasybetli geçirilen dabara welaýatyň häkimi S.Berdimuhamedow, etrap häkimliginiň hem-de jemgyýetçilik guramalarynyň ýolbaşçylary, Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň agzalary, hormatly ýaşulular, köp sanly oba adamlary gatnaşdylar.
28.11.2019 | Türkmenistan Ýewraziýanyň telekommunikasiýa aragatnaşyk merkezine öwrülýär
Şu gün Telearagatnaşyk, telemetriýa, habar beriş tilsimatlarynyň we teleradioýaýradyş enjamlarynyň «Türkmentel — 2019» atly XII halkara sergisiniň jemleýji gününiň işewürlik maksatnamasynyň çäklerinde «Türkmenistan we dünýä maglumat — telekommunikasiýa ulgamlary» atly ylmy maslahatyň jemleýji mejlisi geçirildi.
27.11.2019 | Türkmenistanda iň täze aragatnaşyk tehnologiýalarynyň halkara sergisi we pudaklaýyn maslahat geçirilýär
Şu gün paýtagtymyzda Telearagatnaşyk, telemetriýa, habar beriş tilsimatlarynyň we teleradioýaýradyş enjamlarynyň «Türkmentel — 2019» atly XII halkara sergisiniň açylyş dabarasy boldy we onuň çäklerinde ylmy maslahat geçirildi. Olar Türkmenistanyň Senagat we kommunikasiýa ministrliginiň «Türkmenaragatnaşyk» agentligi hem-de ýurdumyzyň Söwda-senagat edarasy tarapyndan guraldy.
23.11.2019 | Birža täzelikleri
Geçen hepdede Türkmenistanyň Döwlet haryt-çig mal biržasynyň söwdalarynda geleşikleriň 82-si hasaba alyndy.
21.11.2019 | BMG-niň sebit maksatnamasynyň forumy jemleýji resminamany — Aşgabat başlangyjyny kabul etdi
Şu gün türkmen paýtagtynda «SPEKA günleri» tamamlandy. Onuň çäklerinde iki çäre — ykdysady forumyň ikinji güni hem-de BMG-niň Merkezi Aziýanyň ykdysadyýetleri üçin Ýörite maksatnamasynyň Ýolbaşçy geňeşiniň on dördünji sessiýasy geçirildi.
21.11.2019 | Lebap welaýatynyň şalyçylary döwlet tabşyrygyny amal etdiler
Lebap welaýatynyň şalyçylary döwlete 48 müň tonna golaý şaly tabşyryp, bellenilen wezipä üstünlikli hötde geldiler.
20.11.2019 | Türkmenistanda BMG-niň Merkezi Aziýanyň ykdysadyýetleri üçin ýörite maksatnamasynyň forumy geçirildi
Şu gün paýtagtymyzdaky «Ýyldyz» myhmanhanasynda BMG-niň Merkezi Aziýanyň ykdysadyýetleri üçin Ýörite maksatnamasynyň forumynyň açylyşy boldy. «Özara baglanyşyk: SPEKA-nyň kiçi sebitinde söwda we ulag işlerini ýönekeýleşdirmek hem-de durnukly ösüş» mowzugy forumyň esasy meselesine öwrüldi.
19.11.2019 | Türkmenistanda BMG-niň maksatnamasynyň “SPEKA günleri” geçirilýär
Şu gün «SPEKA günleriniň» çäreleriniň çäklerinde SPEKA-nyň Söwda boýunça iş toparynyň 14-nji sessiýasy geçirildi. Ol BMG-niň Merkezi Aziýanyň ykdysadyýetleri üçin Ýörite maksatnamasynyň häzirki başlygy Türkmenistanyň Hökümeti tarapyndan Ýewropa Ykdysady Komissiýasy (ÝYK) hem-de BMG-niň Aziýa — Ýuwaş umman sebitiniň ýurtlary üçin Ykdysady we durmuş komissiýasy (ESKATO) bilen bilelikde guraldy.


text:
Şeýle hem okaň
25.06.2020 | Türkmenistan enäniň saglygyny goramakda dünýäniň öňdebaryjylarynyň biri hökmünde ykrar edildi
24.06.2020 | Ýeňşiň esgerlerine bagyşlanýar...
13.06.2020 | “Türkmenistan — Bitaraplygyň mekany” ýylynda ýaş serkerdeleriň gutardyş dabaralary
12.06.2020 | Türkmenistanda Ylymlar güni bellenildi
12.06.2020 | Ýaş nesilleriň türkmen ylmyna goşýan goşandyna ýokary baha berildi
05.06.2020 | Daşky gurşawy goramagyň bütindünýä güni mynasybetli ylmy-amaly maslahat
Lebap welaýatynda suw arassalaýjy desgalaryň döwrebap toplumy işe girizildi. Ol Serdarabat etrabynyň ilatyny ýokary hilli agyz suwy bilen üpjün eder.
Toplumyň kuwwaty gije-gündiziň dowamynda 30 müň kub metr agyz suwuny çykarmaga niýetlenendir. Tehnologiki görkezijilere laýyklykda, suwy birnäçe gezek arassalamak, durlamak, süzgüçden geçirmek hem-de zyýansyzlandyrmak göz öňünde tutulýar. Toplum ABŞ-nyň we Germaniýanyň meşhur önüm öndürijileriniň döwrebap suw sorujy desgalary, süzgüçleriň onlarçasy, energetiki, barlaghana we beýleki enjamlar hem-de abzallar bilen üpjün edildi.
Aralyk arassalaýyş we taýýarlaýyş nokatlarynda her sagatda zawodyň barlaghanasynda içgin barlagdan hem-de seljermeden geçer. Suw arassalaýjy desgalardan etrabyň hojalyklarynyň ilatly ýerlerine çenli suw geçiriji ulgamlar çekildi, bu işler häzirki wagtda hem dowam etdirilýär.
Toplum “Türkmenistanyň ilatly ýerlerini arassa agyz suwy bilen üpjün etmek baradaky baş maksatnamasyny” durmuşa geçirmek boýunça öňde goýan wezipelerine laýyklykda guruldy. Şol maksatnamanyň çäklerinde häzirki wagtda ýurdumyzyň ähli welaýatlarynda, suw arassalaýan zawodlar, suw süýjediji desgalar gurulýar, öňden bar bolan suw arassalaýjy desgalaryň hem-de suw geçiriji ulgamlaryň durky täzelenýär.
2015-nji ýylyň iýun aýynda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow ýurdumyzyň gündogar sebitine bolan iş saparynyň barşynda Köýtendag we Farap etraplarynda täze kuwwatly suw arassalaýjy desgalary dabaraly ýagdaýda işe girizdi. Ýakyn geljekde bolsa oba ilatyny ýokary hilli agyz suwy bilen üpjün etmek baradaky maksatnama Amyderýa jülgesiniň beýleki etraplarynda hem durmuşa geçiriler. Häzirki wagta çenli Sakar, Halaç, Galkynyş etraplarynda we welaýatyň beýleki käbir etraplarynda döwrebap agyz suw zawodlaryny gurmak boýunça gurluşyk işleriniň esasy bölegi ýerine ýetirildi.
Copyright 2012-2020 Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi - Türkmenistan bu gün


text:
Azatlygyň Lebapdaky habarçysy sebitiň Köýtendag, Kerki etraplarynda "pagta kösençliginiň" başlanandygyny, emma pagta az bolansoň, kärendeçileriň bergili çykmakdan alada galýandyklaryny habar berýär.
Şu aralykda TDH döwlet baştutanynyň ýurduň iri egirme-dokma kärhanalarynyň birnäçesini hususylaşdyrmak teklibini oňlandygyny aýdyp, adatça bolşy ýaly, bu çäräniň detallaryny, iş orunlaryna nähili täsir ýetirjegini aýtmakdan saklandy.
“Pagta bu ýylam öwerlik däl, gowaça meýdanlarynyň bir toparyndaky pagtanyň sentýabryň başynda ýygnalyp gutarylmagy mümkin, sebäbi pagta hasyly örän pes” diýip, diýip, radionyň habarçysy bilen gürleşen 55 ýaşyndaky ýerli agronom aýtdy. Onuň sözlerine görä, Lebapda bu ýylam öňki ýyllardaky problemalar boldy: tehnika, dökün, himiki dermanlar ýetmezçilik etdi.
Lebapda bu ýyl gowaça hasylynyň pes bolmagynyň bir sebäbi mineral dökünleriň ýetmezligi bilen bagly. Astanababa, Halaç, Kerkiçi etraplarynda gowaçalar tasdan mineral dökünsiz ýetişdi, şu sebäpden gozalarda bereket ýok, olar ir açyldy diýip, adynyň aýdylmazlygyny soran ýerli agronom Azatlygyň habarçysyna gürrüň berdi.
Hasylyň pesliginiň ikinji sebäbi suw ýetmezçiligi bilen bagly. Hatar aralarynda ýekeje gezek hem bejergi geçirilmedik gowaça meýdanlary köp boldy, bolubilse 30 sm boý alan, 3-4 goza getiren gowaçalar müňlerçe gektar ýeri tutýar diýip, agronom aýtdy.
“Çärjew, Farap etraplarynda ak kerwen dabaralarynda telewideniýede görkeziljek “ak altyn” ýükli kerwenleri pagtadan doldurmak üçin etraplaryň býujet işgärlerini, ýokary synp okuwçylaryny pagta sürüp, mejbury pagta ýygdyrmaga başladylar” diýip, radionyň habarçysy aýdýar.
Azatlyk Lebap welaýatynyň gowaça meýdanlaryndaky suw ýetmezçiligi barada öňem habar beripdi.Bu ýagdaýsuw desgalarynyň suwaryşa taýyn edilmändigi bilen düşündirilýär. Hünärmenler ýurduň suw desgalarynyň soňky otuz ýylda köplenç idegsiz galdyrylandygyny aýdýarlar.
Mary welaýatynda bolsa, Azatlygyň habar berşi ýaly, bu ýyl näbelli keselçilik esasynda gowaçalar köpçülikleýin gunça dökdi.
Türkmenistanda Garlyk dag-magdan baýlaşdyryjy kärhana ulanmaga berlende, ýerli media Hytaýa we Hindistana mineral dökünleriň eksport ediljekdigini habar beripdi. Emma şondan biraz soň prezident Berdimuhamedow ýurtdaky dökün ýetmezçiligini tassyklap, resmileriň käbirine käýinç yglan etdi. Şol bir wagtda uly döwlet serişdesine gurlan uly kärhananyň öz doly kuwwatynda işlemekden örän daşdygy habar berilýär.
Türkmenistanda pagtaçylyk ýerli ilat, hem oba adamlary, hem şäherleriň ýaşaýjylary üçin, syýasy we medeni çärelerden soň, mejbury zähmetiň esasy meýdançasyna öwrüldi diýip, ýerli synçylar aýdýarlar. Oba hojalyk işlerinden ýeterlik gazanç edip bilmeýän daýhanlaryň barha kän zähmet migrasiýasyna gitmegine garamazdan, türkmen hökümeti ýere döwlet eýeçiligini, ekilýän ekinlere we olaryň bahasyna kontrollygy öz elinde saklamagyny dowam etdirýär.
Sowet döwründe strategiki ekin bolan gowaça, hünärmenleriň aýtmaklaryna görä, Türkmenistanda müňlerçe gektar ekerançylyk ýeriniň arryklamagyna, şorlamagyna, şol bir wagtda gowaça suwarylan we himiki dökünler bilen zäherlenen suwlaryň ýerasty suwlar bilen birleşip, daşky gurşawyň zaýalanmagyna, şeýle-de oba ýaşlarynyň sowatsyz galmagyna we daýhanlaryň ýyl-ýyldan garyp düşmegine alyp geldi.
Emma muňa garamazdan, Türkmenistan gowaça ekilýän meýdanlary giňeltmegi nazarda tutýar. Şol bir wagtda ýerli synçylar ýurduň dokma senagatynyň girdejililigini sorag astyna alýarlar. Şunuň bilen baglylykda Berdimuhamedow 14-nji iýunda senagat pudagynyň zawod-fabrikleriniň girdejiligini kontrol astynda saklamagy, olary hususylaşdyrmagy, täzeden gurmagy tabşyrdy.
Berdimuhamedow bu meseläni geçen ýylyň noýabrynda hem gozgady we öndürilýän pagta hasylyny dolulygyna ýurtda gaýtadan işlemek we dünýä bazarlaryna bäsleşige ukyply taýýar önümleri çykarmak zerurlygyny nygtady.
Şunuň bilen baglylykda, wise-premýer Mämmethan Çakyýew 23-nji awgustdaky wideoşekilli iş maslahatynda S.A.Nyýazow adyndaky Gypjak dokma toplumyny açyk görnüşli paýdarlar jemgyýetine öwürmek, Büzmeýin etrabyndaky pagta egirme galyndylaryny gaýtadan işleýän kärhanany paýdarlar jemgyýetine öwürmek baradaky teklipleri orta atdy.
TDH Gurbanguly Berdimuhamedowyň hödürlenen teklipleri makullandygyny habar berýär. Ýerli synçylar bu kararlaryň ozal ýüzlerçe adamyň iş orunlaryny ýitirmegine getirendigini, hususylaşdyrma netijesinde işini ýitiren adamlaryň köpüsiniň soň başga iş tapman, işsizler armiýasyna goşulýandygyny ýa-da daşary ýurtlara zähmet migrasiýasyna gitmäge mejbur bolýandygyny aýdýarlar.


text:
Bütindünýä saglyk guramasy (BSG) koronawirus keseliniň dünýäde ýaýramagyna degişli gündelik sanlaryň rekord derejesinde ýokarlanandygyny habar berdi. Bu ýagdaý ilkinji nobatda Demirgazyk we Günorta Amerika degişli.
BSG-niň 21-nji iýunda çap eden sanlaryna görä, soňky 24 sagadyň dowamynda hasaba alnan 183,020 adamdan ýarsyndan gowragy, ýagny 116000 adam Amerika degişli.
Braziliýada 54 771 adama koronawirus täze ýokaşyp, bu ýurt birinji ýere çykypdyr, ABŞ-da 36 617 adam hasaba alnypdyr.
Jons Hopkins uniwersitetiniň beren habaryna görä, koronawirus sebäpli ýüze çykýan kesel COVID-19, dünýäde 8,9 milliondan gowrak adama ýokaşdy, 466 000 gowrak adamyň ölümine sebäp boldy.
BSG-niň maglumatyna görä, ABŞ-dan soň dünýäde koronawirusyň iň köp ýaýran gyzgyn nokady bolan Braziliýada 21-nji iýuna degişli sanlara laýyklykda 50 müň adam ýogady.
Braziliýada 1 milliondan gowrak adam keselledi, emma bilermenler keselçiligiň we ölümiň hakyky derejesiniň has ýokarydygyny, barlaglaryň azlyk etmegi sebäpli ýagdaýy anyklamagyň kyndygyny belleýärler. Latin Amerikanyň iň köp ilatly ýurdunda günde 1000 çemesi adam ýogalýar.


text:
Azat Adalga - Azatlygyň täze proýekti: "Açyk jemgyýet" näme?
Günsaýyn ösýän we özgerýän global dünýäniň täze şertleri oňa aýakdaşlygy talap edýär. Düýbünden täze şertleri beýan etmek täze sözlere, täze adalgalara ýa-da öň bar bolan köne sözleriň täzeden dolanyşyga girizilmegine zerurlyk döredýär. Azatlyk Radiosynyň “Azat Adalga” atly täze taslamasy täze adalgalary we aňlatmalary öwrenýär. “Azat Adalga” dünýäniň häzirkizaman talaplarynyň esasynda ýüze çykýan täze fenomenalaryň, ýa-da öň bar bolup, türkmen diliniň örüsine del hasaplanan aňlatmalaryň türkmen dilindäki manylaryna nazar salmaga synanyşar. “Ýagşy niýet – ýarym döwlet” diýip ýola düşen “Azat Adalga” gepleşigini siz hem goldaň! Täze adalgalar bilen bagly teklipleriňizi onlaýn platformalarda biziň bilen paýlaşyň!


text:
Adamdy adam etetin, onyń rýhanı dúnıesi. Yntymaqtastyq, qurmet, jaýapkershilik, adaldyq, eńbekqorlyq, kemeldený, etıka-ádep, tabandylyq, otansúıgishtik, kishipeıildilik, súıispenshilik, jomarttyq, ádildik, empatııa, qanaǵat, tazalyq, densaýlyq, batyldyq, ar men namys – adamnyń rýhanı dúnıesine jatady.
Osyndaı qundylyqtar – bul adam jáne qoǵam úshin mańyzdy, adamdarǵa ómirdiń qıynshylyqtaryna tótep berýge kómektesedi, áleýmettik shyndyqty retteýge múmkindik beredi.
HIH ǵasyrda uly aqyn Abaıdyń «bes asyl isi» men fılosof Shákárimniń «Úsh anyǵynda» qazaq qoǵamyna qajetti qundylyqtardy soqyrǵa taıaq ustatqandaı túsindirip beredi. HH ǵasyrdyń basynda birlik, táýelsizdik, erkindik, azattyq uǵymdary basty qundylyq boldy.
Alashtyń ardaǵy, arysy, asyly, daýylpaz aqyny M.Dýlatov:
«Kózińdi ash, oıan qazaq,
kóter basty,
О́tkizbeı qarańǵyda
beker jasty»,
dep halqyn azattyqqa shaqyrsa, endigi bir óleńinde;
«Birlik joq, alty aýyzdy
halyqpyz ǵoı,
Qatardan sol sebepti
qalyppyz ǵoı»,
dep birlik pen yntymaqtyń joqtyǵynan qazaq qoǵamynyń alaýyz bolǵanyna ashynady.
Búginde egemen elimiz Elbasynyń dara jolymen kezeń-kezeńmen jańǵyrý ústinde keledi. Birinshi jańǵyrýda kógimizde kók Baıraqty jelbiretip, Eltańbamyzdy aıshyqtap, Ánuranymyzdy áýelettik. Ekinshi jańǵyrýda uzaq merzimdi «Qazaqstan-2030» memlekettik strategııasyn qabyldap, damyǵan 50 eldiń qataryna qosyldyq. Úshinshi jańǵyrýda álemniń 30 ozyq eliniń qataryna qosylý maqsatynda «100 naqty qadam» Ult josparyn oryndaýǵa kiristik.
Búginde álem Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa dáýirine qadam basyp keledi. Jańa tehnologııalyq qalyp bizdiń qalaı jumys isteıtinimizdi, azamattyq quqyqtarymyzdy qalaı iske asyratynymyzdy, balalarymyzdy qalaı tárbıeleıtinimizdi túbegeıli ózgertýde.
Búgingi bilim júıesine jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boıyna sińirgen sanasy ashyq, sanaly azamatty qalyptastyrý mindeti qoıylyp otyr.
Sanaly azamat degenimiz – Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jetistikterin jáne birneshe tildi jetik meńgergen bilimdi, bilikti maman.
Sananyń ashyqtyǵy degenimiz – jahandaný men jańa tehnologııa ómirimizge alyp kelgen ózgeristerdi qabyldaýǵa daıyn bolý degen sóz.
Elbasy qoǵamdyq sanany jańǵyrtýǵa, ulttyń rýhanı qundylyǵyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn jarııalady.
«Rýhanı jańǵyrý» – bul jedel áreket emes, barlyǵymyzdyń, ásirese qazaqstandyqtardyń jas býynynyń qoǵamdyq sanasyn jańǵyrtý jónindegi uzaq, irgeli jumys.
Syndarly baǵdarlamaly maqalanyń «Týǵan jer», «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy», «Jahandyq álemdegi zamanaýı qazaqstandyq mádenıet», «Qazaqstannyń 100 jańa esimi», «Jańa adamgershilik bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq», «Memlekettik tildi latyn álipbıine kóshirý» jobalary arqyly sanany jańǵyrtýdyń sara joldary aıqyndaldy.
Osy jobalar boıynsha Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń ǵylymı qyzmetkerleri ázirlegen «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý jaǵdaıyndaǵy Tárbıeniń tujyrymdamalyq negizderi» Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 2019 jyly 15 sáýirdegi №145 buıryǵymen bekitildi.
Tárbıeniń tujyrymdamalyq negizderinde tárbıeniń segiz baǵyty berilgen jáne oǵan adam boıyndaǵy qundylyqtar toptastyrylǵan. Qundylyqtar arqyly qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń alǵashqy baspaldaǵy – mektep. Qoǵamdyq sana mektepte qalyptasady. Ábý Nasyr ál-Farabı babamyzdyń «Adamǵa eń birinshi bilim emes, tárbıe kerek. Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degeni búgingi kúni de ózektiligin joıǵan emes.
Sonymen búgingi kúni qoǵamdyq qundylyqtar qandaı?
«Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý aıasynda qazirgi zamanǵy qazaqstandyq qoǵam qundylyqtary» taqyrybynda kezeń-kezeńmen júrgizilgen saýaldama qorytyndysy uıat, ar, namys qundylyqtary búginde ózekti ekenin anyqtap berdi.
Jahandaný jaǵdaıyndaǵy jastardyń boıynan jaýapkershilik, namys, otansúıgishtik qasıetin kórip júrmiz. Ásirese álemdik arenalarda óner kórsetip júrgen sportshylarymyz jarqyn úlgisin kórsetýde. Buǵan álemniń túkpir-túkpirinde ótken dúbirli dodalarda oryn alǵan jaıttardy mysalǵa keltirýge bolady.
Az-kem aıaldap, ótkenge oı júgirteıikshi. 2017 jyly Reseıdiń Sochı qalasynda sambodan ótken álem chempıonatynda, 2019 jyly Úndistannyń Bangalor qalasynda ótken Azııa chempıonatynda, 2019 jyly Arab túbegindegi Ábý-Dabı qalasynda karateden álem chempıonatynda tehnıkalyq aqaýlar saldarynan elimizdiń Ánurany úzilip qalǵan. Ar men namys synalar syn saǵatta jeńis tuǵyrynda turǵan sportshylarymyz Ánurandy ilip áketip áýelete shyrqaǵan. Olarǵa dúnıe júzinen jınalǵan jarysqa qatysýshylar men kórermender uzaq shapalaq soǵyp sportshylarymyzǵa tánti bolyp, qurmetin kórsetken. Bul sátterde qandaı qundylyqtar kórinis tapty?
Birinshiden, «Otan aldyndaǵy jaýapkershilik». Sportshy el úmitin aqtap jeńistiń bıigine kóterildi. El mereıin asyrdy.
Ekinshiden, namys. Álem aldynda týǵan eldiń rámizin qorlaýǵa jol bermedi. Ádiletsizdikke kónip tura berýge sportshynyń namysy jibermedi.
Úshinshiden, shynaıy patrıotızm. Sportshynyń jeńis tuǵyryna kóterilýi men jankúıerler rámizge qurmet kórsetýi jan tebirentken kórinis.
Dańqty boksshymyz Gennadıı Golovkınniń ómiri tolǵan ónege. «Meniń ákem – orys, sheshem – koreı, ózim – qazaqpyn» degen sportshy sheteldik jýrnalısterge bergen suhbatynda shynaıy patrıot ekenin taǵy bir tanytty. Suhbat alýshy dańqty boksshynyń reseılik boksshylarǵa qatysty pikirin bilgisi keldi.
«G.Golovkın: – Men Reseıden emespin.
Jýrnalıst: – Qazaqstannansyz, okeı!
G.Golovkın: – Ol Reseı emes, shatastyrmańyzdar».
Osy bir qysqa ǵana suhbattan otansúıgishtik, batyldyq, shynshyldyq qundylyqtary kórinis tapqan.
Mıllıondaǵan fanattary bar otandyq juldyzdar osyndaı ónegesimen zamanaýı jastardy eljandylyq, yntymaq, birlik, namys, tózimdilik, jaýapkershilik sııaqty asa qajet qundylyqtarǵa tárbıelep otyr.
Táýelsizdik jyldarynda elimizde sportpen qatar mádenıetimiz de qaryshtap damydy. О́nerpazdarymyz el mereıin asyryp, jer-jahanǵa tanyldy.
Mádenıet álemi – qundylyqtar álemi. Bul kúnde dúnıe júziniń dıdary Dımash pen Erjanǵa burylǵany shyndyq. BAQ betterinen, ınternet jelisinen ana tilimizdiń áýezdiligine tańdaı qaǵyp, tamsanǵan sheteldikterdi kórgende, olardyń qazaq ánderin qosyla shyrqaǵanyn estigende tóbemiz kókke jetkendeı qýanamyz. Dımash pen Erjan arqyly Uly dalamyz án salyp turǵandaı kórinedi. Ánshilerimiz álemde qazaq halqynyń talǵamy bıik, ónerpaz halyq degen uǵym qalyptastyrdy desek te bolady.
Qoryta aıtqanda, Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵynyń irgetasyn qalaıtyn jastar, óskeleń urpaqtyń ótkeni men bolashaǵyn aıqyn tanıtyn sanaly, tolerantty bolýy tıis. Osy turǵydan bilim berý júıesiniń basty mindeti – eń aldymen bilimdi, ulttyq qundylyqtar men zamanaýı ıgilikterdi óz boıyna biriktirip, ushtastyra biletin, óz eliniń naǵyz janashyr azamattary retinde qalyptasýǵa tárbıeleý. Elbasy sózimen aıtsaq, «myqty ári jaýapkershiligi joǵary Birtutas ult bolý» jolynda maqsaty aıqyn, muraty bıik, sanaly azamat qalyptastyrý.
Bolat BAIQASOV,
Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń ǵylymı qyzmetkeri
Dárigerler teledıdar arqyly keńes beredi
• Búgin, 10:15
Qazaqstanda azdaǵan ekonomıkalyq ósim boljanýda
Ekonomıka • Búgin, 10:03
Indetpen kúresýge zeınet jasyndaǵy dárigerler de kiristi
Aımaqtar • Búgin, 09:52
Oqıǵa ornynan qashyp ketken júrgizýshi quryqtaldy
Oqıǵa • Búgin, 09:43
Batysta jyl basynan beri 10 adam sýǵa ketti
Aımaqtar • Búgin, 09:38
Taǵy 988 adam koronavırýstan saýyǵyp shyqty
Qazaqstan • Búgin, 09:32
Aýyl turǵynynyń aýlasynan 130 túp sora tabyldy
Aımaqtar • Búgin, 09:15
О́tken táýlikte 1962 adamnan vırýs anyqtaldy
Qazaqstan • Búgin, 09:05
Shymkent: Osy aptada 9 dáriger ókpe qabynýynan qaıtys bolǵan
Aımaqtar • Búgin, 09:00
Álemde qaýipti indet juqtyrǵandar sany 12 mln-nan asty
Álem • Búgin, 08:50
Amandyqqa eshteńe jetpeıdi – Nurtóre Júsip
Qazaqstan • Búgin, 08:40
Qazaqstanǵa bıohımııalyq qarýdyń shashylǵany ras pa?
Qazaqstan • Búgin, 08:35
Dana Nurjigit: Indetpen kúreste dál qazir keregi - úreıge berilmeý
Qazaqstan • Búgin, 08:30
Búgin birneshe óńirde aptap ystyq bolady
Qazaqstan • Búgin, 08:25
Loýkoster quny qaltany qaqpaıdy
Aımaqtar • Búgin, 08:20
Nur-Sultanda byltyr otyrǵyzylǵan alma aǵashtary jemis bere bastady
Aımaqtar • Búgin, 08:15
Karantınniń saqtalýyn monıtorıng toptar baqylaýda
Aımaqtar • Búgin, 08:10
Qazaqstanda 34 149 adam koronavırýstan jazylyp shyqty
Koronavırýs • Búgin, 08:05
200 erikti provızorlyq ortalyqtarǵa jumysqa keldi
Aımaqtar • Keshe
Almaty oblysynda qosymsha 100 jedel járdem kóligi satyp alynady
Aımaqtar • Keshe
Ár azamattyń amandyǵy úshin kúreseıik - Prezıdent
Prezıdent • Keshe
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń televızııalyq úndeýi
Prezıdent • Keshe
Qoǵam aldynda eshnárseni jasyrmaı, ashyq aıtamyz - Prezıdent
Prezıdent • Keshe
Qasym-Jomart Toqaev: 13 shilde Ulttyq aza tutý kúni dep jarııalanady
Prezıdent • Keshe
Búgin Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna úndeý joldaıdy
Prezıdent • Keshe
Arnaıy monıtorıng top dárihanalardyń jumysyn qadaǵalaýda
Aımaqtar • Keshe
Atyraýǵa 55 sanıtarlyq avtokólik keledi
Aımaqtar • Keshe
Rýhanııat • Keshe
Dári-dármek baǵasyn negizsiz kótergender anyqtaldy
Aımaqtar • Keshe
Áblıazovtyń taǵy bir sybaılasy sottaldy
Qazaqstan • Keshe
Atyraýda 6 156 adam koronavırýs juqtyrdy
Koronavırýs • Keshe
Elordada ıtalııalyq sýretshiniń óner ınstallıasııasy tanystyryldy
Rýhanııat • Keshe
Atyraýǵa 430 túrli dári-dármek jetkizildi
Aımaqtar • Keshe
Atyraýda qarasora ósirgen turǵyn ustaldy
Aımaqtar • Keshe
Koronavırýspen aýyryp jatqandar nesıesin qalaı tóleıdi?
Ekonomıka • Keshe
Tamaqtaný oryndarynyń 30%-y jabylýy múmkin
Ekonomıka • Keshe
AHQO Sotynyń Tóraǵasy Lord Manstyń ant berý rásimi ótti
Qazaqstan • Keshe
AQSh DDU-ny Qytaıdyń "qysymynda" dep aıyptaıdy
Álem • Keshe
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet dári-dármek baǵasyn baqylaýda
Aımaqtar • Keshe
Atyraýda úsh garaj otqa orandy
Aımaqtar • Keshe
Gamer Holt Production kompanııasy adamǵa bet-álpeti qatty uqsaıtyn robot jasady
Tehnologııa • Keshe
Almatyǵa 1 mln astam parasetamol dárisi jetkizildi
Aımaqtar • Keshe
Atyraýǵa 278 medısına mamany qajet
Medısına • Keshe
Petropavldyq boıjetken 40 gramm esirtkimen ustaldy
Aımaqtar • Keshe
Avstralııada 100 jylda alǵash ret shekara jabyldy
Álem • Keshe
Úı jaǵdaıynda koronavırýstan qalaı emdeledi?
Koronavırýs • Keshe
О́tken táýlikte otandyq kásiporyndar 748 myń dana betperde shyǵardy
Medısına • Keshe
Elordada 8 myń jer úıge kógildir otyn beriledi
Elorda • Keshe
Túrkistanda 25 laýazymdy tulǵa tártiptik jaýapkershilikke tartyldy
Aımaqtar • Keshe
25 adam ishimdikten ýlanyp qaıtys boldy
Aımaqtar • Keshe
Nur-Sultandaǵy ahýaldyq ortalyq qalaı jumys isteıdi?
Aımaqtar • Keshe
Elimizde 1 mamyrdan beri ushaqpen 400 myńnan asa jolaýshy tasymaldandy
Qazaqstan • Keshe
Brazılııada jýrnalıster el prezıdentin sotqa berdi
Álem • Keshe
Nıderlandyda konteınerden azaptaý kamerasy tabyldy
Álem • Keshe
Qazaq jáne shet tilin meńgerýge shaqyrady
Rýhanııat • Keshe
Uqsas jańalyqtar


text:
Türkmenbaşy Halkara deňiz porty
Häzirki wagtda Türkmenbaşy Halkara deňiz porty doly güýjünde hereket edýänligini, daşary ýurt gämileriniň we şol sanda dürli görnüşli ýükleriň bökdençsiz hereketiniň amala aşyrylýanlygy barada, mundan başga-da, dürli görnüşli ýükleri tiz we howpsuz kabul etmek we ugratmak işleriniň, port tarapyndan amala aşyrylýan ýükleme-düşürme işleriniň gije-gündiziň dowamynda üznüksiz dowam edýänligi, import we eksport harytlaryň dolanyşygy baradaky maglumatlaryň hem yzygider seljerilýänligi we bu babatda degişli işleriň geçirilýänligi barada habar berýäris.
Türkmenistanyň Deňiz we derýa ulaglary döwlet gullugynyň başlygynyň 2014-nji ýylyň 11-nji awgustynda çykaran 133/DG belgili buýrugy bilen tassyklanan, Türkmenistanyň deňizçisiniň şahsyýetnamasyny resmileşdirmegiň we bermegiň (gaýtadan resmileşdirmegiň) Tertibine üýtgetmeler girizmek hakynda
Mälim bolşy ýaly bedew bady bilen öňe barýan eziz diýarymyz Gahryman Arkadagymyzyň taýsyz tagallasy netijesinde Halkara sergileriň we ylmy-amaly maslahatlaryň geçirilýän mekanyna öwrüldi. 2019-njy ýylyň 15-16 – oktýabrynda ýurdumyzyň gözel künjekleriniň biri bolan Ak şäherimiz Aşgabatda Türkmenistanyň Söwda-senagaty edarasy tarapyndan “Türkmenistanyň Senagat pudaklarynyň ösüşiniň esasy ugurlary” atly halkara sergisi we ylmy maslahatynyň geçirilmegi muňa aýdyň şaýatlyk edýär.
Ýük ýükleme üçin pes tarifler
Multimodal daşamalar
Operatiw ýük ýükleýiş
1 aýa çenli mugt saklamak
Gümrük paçsyz 3 ýyla çenli saklamak
Uly tapgyr ýükler üçin ýeňillikli ulgam
50 adamlyk hususy myhmanhana
Kärendä ofis jaýlary
Dürli zerurlyklar üçin ulaglar
Konteýnerleri arassalamak, zyýansyzlandyrmak
Portda operasion terminal ulgamy ornaşdyrylan. Logistika boýunça ähli hasaplaşyk amallary doly awtomatlaşdyrylan. Müşderä aýratyn çemeleşme. Portlaryň arasynda gelýän gämiler we ýükler barada öňünde maglumat alyş-çalyş etmegiň mümkinçiligi.


text:
31 mamyrda el aýmaǵynyń basym bóliginde aptap ystyq bolady
NUR-SULTAN. QazAqparat - 31 mamyrda el aýmaǵynyń basym bóligi áli de joǵary qysym aýmaǵynda bolǵandyqtan, aptap ystyq saqtalady. Alaıda, respýblıkanyń batysy men soltústik batysynda tsıklonnyń áserinen keı jerlerde kún kúrkirep, ótkinshi jańbyr jaýady, dep habarlaıdy QazAqparat Qazgıdrometke silteme jasap.
Kúndiz Aqmola, Jambyl, Túrkistan, Qyzylorda, Atyraý, Aqtóbe, Qostanaı oblystarynyń keı jerlerinde jel 15-20 m/s kúsheıedi, Aqtóbe, Qostanaı oblystarynda kún kúrkireýi yqtımal.
Mańǵystaý oblysynda kúndiz keı jerlerde naızaǵaı jarqyldaıdy, jeldiń kúsheıýi 15-20 m/s, shańdy daýyl turýy múmkin.
Batys Qazaqstan oblysynda túnde keı jerlerde kún kúrkireıdi, naızaǵaı, kúndiz jeldiń jyldamdyǵy 15-20 m/s jetedi.
Qyzylorda, Aqtóbe oblystarynda, Túrkistan, Qaraǵandy oblystarynyń batysynda, Mańǵystaý, Aqtóbe, Qostanaı oblystarynyń ońtústiginde aptap ystyq saqtalady.
Pavlodar oblysynyń basym bóliginde, Shyǵys Qazaqstan, Qyzylorda, Aqmola, Jambyl oblystarynyń keı jerlerinde óte joǵary órt qaýpi saqtalady.
- Naızaǵaı, tuman, burshaq: Elimizdiń 9 óńirinde kún buzylady
- 2 shildede Almatyda jaısyz meteorologııalyq jaǵdaı qalyptasady
- Qazgıdromet: Shildeniń 2-si kúngi aýa raıy boljamy
- Sınoptıkter elorda men birneshe óńirde eskertý jarııalady
- Almatyda aýasy eń las jer anyqtaldy
- Aldaǵy úsh kúnde kún kúrkirep, nóser jańbyr jaýady
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Túrkistan oblysynyń sportshylaryna syı-qurmet kórsetildi
TÚRKІSTAN. QazAqparat - Túrkistan oblysy ákiminiń orynbasary Sáken Qalqamanov halyqaralyq sport jarystarynyń júldegerleri men olardyń bapkerlerimen kezdesti, dep habarlaıdy oblystyq ákimdiktiń baspasóz qyzmeti.
Basqosýǵa sambodan QR eńbek sińirgen jattyqtyrýshy, Álem chempıonatynyń 2 dúrkin jeńimpazy Ábdisadyq Halılaev, Bokstan biliktiligi joǵary deńgeıdegi joǵary sanatty jattyqtyrýshy Almas Qýatbekov, Dzıýdodan joǵary sanatty jatyqtyrýshy, QR halyqaralyq dárejedegi sport sheberi Mádı Qurymbaev qatysty.
Bıylǵy jyldyń qazan aıynda Ýland-Ýde qalasynda ótken Áıelder arasyndaǵy bokstan ótken jarysta jerlesimiz, áıelder arasyndaǵy Álem chempıonatynyń qola júldesine Dına Islambekova ıe boldy. Sondaı-aq jýyrda Almaty qalasynda uıymdastyrylǵan Dzıýdodan jasóspirimder arasyndaǵy Álem chempıonatynda Aıdar Arapov qola júldeni jeńip aldy. Tashkent qalasynda 11-14 qazan kúnderi sambodan jarysqa túsken jerlesterimiz sátti óner kórsetti. Túrkistan oblysynyń sportshylary 1 kúmis jáne 2 qola medalǵa ıe boldy. Osylaısha, oblysymyzdyń bes birdeı órenderi Álem chempıonatynda top jardy. Jas sportshylar halyqaralyq jarystarda kórsetken óneri, alǵan áserleri jóninde oı bólisip, keleshek josparlary týraly aıtty. Oblys ákiminiń orynbasary óńirdiń sport salasyn damytýǵa jáne halyqaralyq arenada Qazaqstannyń ımıdjin ilgeriletýge úles qosqan jas sheberlerdiń eńbekterin erekshe atap ótti.
«Túrkistan oblysynan bes birdeı jas sportshy júlde alyp, eldi qýantyp otyr. Rasynda da jastardyń sizderge qarap boı túzeıtine jáne úlgi alaryna senemin. Sebebi sport – densaýlyq pen uzaq ómir súrýdiń kepili. Memleket, oblys ákimdigi tarapynan sportty damytýǵa árqashan kóńil bólinedi. Qazirgi tańda óńirimizde sport keshenderi, fýtbol alańdary salynyp jatyr. Biz árqashan sportty qoldaımyz. Aldaǵy ýaqytta alaman báıgelerde top jaryp, oblysymyzdyń atyn shyǵarýǵa úlken úles qosasyzdar dep senemin. Elimizdiń erteńi ózderińiz sekildi jastardyń qolynda», – dedi oblys ákiminiń orynbasary Sáken Qalqamanov.
Oblys ákiminiń orynbasary sportshylardy qol jetkizgen jetistikterimen toqtap qalmaı, jańa tabystarǵa jete berýge shaqyrdy. Kezdesýde jas sportshylarǵa Túrkistan oblysy ákiminiń atynan estelik syılyqtar tabys etildi.
- Ońtústikte «aspannan vırýs shashady» dep jalǵan aqparat taratqan taǵy bir áıel ustaldy
- Arysta karantınge qaramastan qudalyq ótkizgen meıramhana áshkere boldy
- Gennadıı Golovkınniń kelesi jekpe-jegi qashan ótedi
- Saryaǵash turǵyny 11 adamdy qarjy pıramıdasyna tartyp, 3,5 mln teńgesin qoldy qylǵan
- Ekologııa mınıstri Túrkistan oblysynda sý tasqynynan keıin atqarylyp jatqan jumastarmen tanysty
- 2020 jylǵy Mıýnhen marafony jańa formatta ótedi
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
2 Korintoslylara haty
Bap 1
Hudaýyň islegi bilen Isa Mesihiň resuly bolan Pawlusdan we dogan Timoteosdan bütin Ahaýadaky mukaddesleriň baryna, Hudaýyň Korintosdaky ýygnaklaryna salam!
2 Atamyz Hudaý, Reb Isa Mesih size merhemet etsin, parahatlyk bersin!
3 Rebbimiz Isa Mesihiň Hudaýy hem Atasyna alkyş! Ol rehimler Atasy, bütin teselliler Hudaýydyr.
4 Hudaýyň bize berýän tesellisi bilen biz-de her hili muşakgat içindäkilere teselli berer ýaly, Ol her muşakgatymyzda bize teselli berýär.
5 Çünki Mesihiň görgüleriniň bizde artyşy ýaly, biziň tesellimiz hem Mesih arkaly artýar.
6 Muşakgat çekýän bolsak, bu siziň teselli tapyp, gutulmagyňyz üçindir. Bu gutulyş biziň hem görýän görgülerimize döz gelmegiňiz bilen emele gelýändir. Bize teselli berilýän bolsa, bu siziň teselli tapmagyňyz, gutulmagyňyz üçindir.
7 Biziň siz hakdaky umydymyz berkdir, çünki görgülerimize şärik bolşuňyz ýaly, ruhlanmamyza-da şärikdigiňizi bilýäris.
8 Çünki, eý doganlar, Aziýada biziň başymyza gelen muşakgatlardan siziň habarsyz bolmagyňyzy islemeýäris. Biz çendenaşa, çydardan agyr kynçylyga düşüp, diri galmakdan hem umydymyzy üzdük.
9 Ölüm jezasyny içimizde duýduk. Bu özümize däl-de, ölüleri direlden Hudaýa bil baglamagymyz üçin boldy.
10 Ol bizi şeýle uly ölümden gutardy we gutarýar. Biziň üçin edýän dogalaryňyzyň kömegi bilen Onuň bizi ýene-de gutarjagyna umyt baglaýarys.
11 Şeýlelikde, köp adamlaryň dogasy netijesinde, bize berlen merhemetden ötri köpler biz babatda Hudaýa şükür eder.
12 Çünki biziň buýsanjymyz bu dünýäde, ylaýta-da, siziň bilen bolan gatnaşygymyzda tebigy akyldarlyk bilen däl-de, Hudaýyň merhemeti bilen, Hudaýdan bolan mukaddeslik we janypkeşlik bilen gezenligimize ynsabymyzyň güwäligidir.
13 Çünki biz size okaýanlaryňyzdan, düşünýänleriňizden başga hiç bir zady ýazmaýarys.
14 Bölekleýin düşünişiňiz, Rebbimiz Isa Mesihiň gününde biziň buýsanjymyz bolşuňyz ýaly, biziň hem siziň buýsanjyňyz bolmagymyz üçin, muňa soňuna çenli düşünersiňiz diýen umydym bar.
15 Bu ynam bilen, bähbidiňiz iki esse bolar ýaly, öňürti size barsam,
16 siziň üstüňiz bilen Makedoniýa geçip, Makedoniýadan ýene size gelip, Ýahuda siz ýola salarsyňyz diýen niýetim bardy.
17 Men şeýle niýet edip, durnuksyzlyk etdimmi? Ýa mende hem «hawa, hawa» hem-de «ýok, ýok» bolar ýaly, niýet edýänlerimi adam pikiri boýunça niýet edýärinmi?
18 Biziň size gowşuran sözümiziň hem «hawa», hem «ýok» däldigine Hudaýyň ynamdarlygyndan ant içýärin.
19 Çünki Silwanus we Timoteos dagymyz tarapdan siziň araňyzda wagyz edilen Hudaýyň Ogly Isa Mesih «hawa» we «ýok» bolman, Onda hemişe «hawa» bolandyr.
20 Hudaýyň ähli wadalary Mesihde «hawadyr». Şonuň üçin, biz arkaly Hudaýa şöhrat bolar ýaly, omyn Ol arkaly aýdylýandyr.
21 Bizi siz bilen birlikde Mesihde berkiden, wezipä bellän Hudaýdyr.
22 Ol bize möhür basyp, Mukaddes Ruhy ýüreklerimizde girew goýdy.
23 Hudaýy janyma güwä tutýaryn, şu çaka çenli Korintosa gelmedigimiň sebäbi sizi aýamakdy.
24 Bu biz siziň imanyňyzyň üstünden höküm sürýäris diýmek däldir, biz şatlygyňyz üçin siziň işdeşleriňizdiris. Çünki siz imanda berk dursuňyz.


text:
Bas prokýratýra: Áblıazovke senýge bolmaıdy!
Muhtar Áblıazovtyń sózine baılanysty elimizdiń Bas prokýratýrasy ókilderi qazaqstandyqtarǵa úndeý joldady. Bas prokýratýra ókilderiniń málimdeýinshe, Muhtar Áblıazovtyń isinde eshqandaı saıasat joq.
«Qazaqstan ony qýdalaýdy jalǵastyrady. Áblıazov muny biledi jáne qorqady. Saıası sebepterdi syltaýratyp qýǵynǵa ushyraǵanyn aıtady, alaıda onyń isinde eshqandaı saıasat joq. Bıyl shildede Nıý-Iork soty Áblıazovty jalǵan aqparat taratýshy retinde qarastyryp, onyń saıası qýǵynǵa ushyraǵany týraly pikirlerin joqqa shyǵardy. Osyǵan deıin London soty da osyndaı sheshimge keldi. Olar oǵan 4 mıllıard dollar aıyppul salyp, ony alaıaq dep tanyp, jalǵan aqparat bergeni úshin 22 aıǵa sottady. Ulybrıtanııa ishki ister mınıstrligi ony bosqyn statýsynan aıyrdy. Sol sebepti Áblıazov Franııaǵa qashty jáne ózi aldap ketken otandastaryn syrttaı bılikke qarsy aıdap salyp otyr», – dedi Bas prokýratýra qoǵamdyq qyzyǵýshylyqty qorǵaý qyzmetiniń basshysy Saparbek Nurpeıisov.
Sonymen birge, Saparbek Nurpeıisov Áblıazovke senýge bolmaıtynyn eskertti. «Áblıazovke senýge bolmaıdy. Adamdardy zańsyz akııaǵa shyǵýǵa úgitteıdi. Olardyń kóshege shyqqany úshin aqy tóleıdi. Ol aqshany sol elimizdiń azamattarynan urlady. Áblıazov pen onyń jaqtastary – sot sheshimimen tyıym salynǵan ekstremıstik DVK uıymyna – qarapaıym adamdardy jańylystyryp, qasaqana quqyq buzýshyǵa aınaldyrdy. Osy kezde ol ózi Franııada júr, Qazaqstannan jáne basqa da elderden urlaǵan qarajatqa ómir súrip jatyr. Qurmetti otandastar, arandatýshylyqqa jol bermeýge shaqyramyn, saldary – qylmystyq jaýapkershilik», – dedi Saparbek Nurpeıisov.


text:
Salam, hormatly lukman! Meniň oglum gije kiçi täredini saklap bilenok. Irden gije buşuganynyňy bilýämiň diýip soranymda, bilmeýändigini aýdýar. Bu nämeden bolup biler?
Saýtyň okyjysy.
Jogaby oka
Salam, hormatly lukman! Sistit keseli çagada her 5-6 aýdan gaýtalanyp dursa, näme etmeli?
Saýtyň okyjysy!
Jogaby oka
Salam, hormatly lukman!
Böwrekde daş nähili ýagdaýda döreýär we onuň öňüni nähili almaly?
Saýtyň okyjysy.
Hormatly okyjy!
DAŞLY PEŞEW KESELI: SEBÄPLERI WE ÖŇÜNI ALYŞ ÇÄRELERI
Daşly peşew keseli (urolitiaz) – böwreklerde we peşew çykaryş ulgamyň başga agzalarynda daşyň döremegi bilen bagly keseldir.
Jogaby oka
Hormatly lukman! Peşewiň dermanlyk häsiýeti barmy? Ony melhem hökmünde ulanmak mümkinmi (mysal üçin ýarany bitirmekde çaga peşewini ulanmagy maslahat berýänler bar)?
Saýtyň okyjysy.
Jogaby oka
Salam, hormatly lukmanlar! Internetde türkmen dilinde şeýle saytyñ barlygy meni gaty begendirdi, guwandyrdy. Köp-köp sag boluñ, işiñiz ilerik!
Meni 59 ýaşyndaky ejem alada goýýar. Aslynda ol sagat ayaldy. Oba ýerinde ýaşaýanymyz üçin iş-alada ýetik bolýar. Ejem şu ýaşyna çenli her hili ýeñil bolmadyk işlerde işläp gördi: mal-gara seretmekmi, olara gyş üçin ot-iým taýynlamak, pagta ýygmak, tikin-çatyn, mellekde ýer depip, ekin-dikin ekmek, suw tutmak, ýüpek gurçuga seretmek... Garaz, gyş-ýaz, sowuk-yssy diýmän, erkek ornunda durup, erkek kişi üçinem yeñil bolmadyk islerde işläp geldi. Munuň daşyndanam 6 çagany ösdürip ýetişdirmek, iýdirmek, geýdirmek, adam etmek... Üstesine durmuşa çykaran gyzlarynyñ hem bagty bolmady. Olaryñ hem derdi-azary häzirem ýetip dur. Onsoñ men-ä jemläp aýtsam, ejemi şu agyr işler, ýeñil bolmadyk durmuş şertleri, ruhy taýdan çeken jebirleri (çagalary, adamsy we beýlekiler sebäpli) halys "çökerdimikä" diýýän. Sebäbi ejemiñ indi 7-8 ýyl bäri üýtgäp duran gan basyşy bar. Ýiti kellagyrysy hem azar berýär. Ýüregi hem agyrýar. Demgysma meñzes üsgülewügi hem bar. Seretdireli diysegem hiç göwnänok. Özem hiç boş oturasy gelenok. Haçan görseň bir zat edip ýör. Etme, otur diýseňem edenok. Lukmandan geçmänem kän bir halap baranok.
Dogrusy bu zatlara ejemem, bizem kaýyl bolup, şükür edip gezip ýördük welin, indi 1 ýyl bäri sag tarapky böwregi azar berýär, öñküleri ýaly gymyldap bilenok. Soñky döwürler hasam beterleşdi. Onsoñ 3 aý mundan öñ Asgabatdan telewizordan geçirdik. Olaram sag böwrekde kista bar diýdiler. Ululygy hem erigiñ sänigi ýaly. Onsoñ birtopar derman, sanjym bellediler. Olaryñ hem hemmesini aldyk. Ýöne haýyr berene meñzänok. Ýene-de sag böwrekde ýiti agyrylar dowam edýär. Näme etmeli? Kista näme? Ony operasiýa arkaly kesip aýryp bolmaýarmy? Ýa bütin sag böwrek zaýalandymyka? Bir böwregi aýyrmaly bolarmyka? Onsoñ bir böwrekli ýasap bolýarmyka? Ejeme diýseñ-ä indi lukmana gitjek däl diýýär, näme bolsa göräýjek diýýär. Meni bolsa alada basýar...
Maslahatyñyza mätäç!
Saýtyň okyjysy.
Jogaby oka
Salam, Lukman! Men 21 ýaşymda, jynsym erkek. Geçen hepde peşewimi barlamhana tabşyrdym. Barlagyň netijesinde peşewimde Kristal duzlar bar diýdiler. Eýsem kadada peşewde Kristal duzlar bolmalymy? Kristal duzlar haýsy kesellerde bolýar? Buşuganymda käwagt (köplenç irden) peşewim goýy çal reňkde bolýar. Böwreklerimde, jyns agzalarymda hiç hili agryry ýok.Bu nämäniň alamytyka? Sebäbini aýdyňlaşdyryp berseňiz, Size örän minnetdar bolardym.
Saýtyň okyjysy.
Jogaby oka


text:
Jazý – ótkendi, búgindi jáne keleshekti jalǵastyratyn, árbir halyqtyń rýhanı, mádenı ósýin, damý deńgeıin kórsetetin áleýmettik máni zor qubylyz. Osy qubylyz arqyly adam balasy ǵylymdy, mádenıetti, tanym-túsinikti damytyp keledi. Iaǵnı, jazýdyń qoǵamda alar
orny erekshe.
Egemendigine qol jetkizgennen bastap elimiz básekege qabiletti, onyń ishinde eń damyǵan ozyq memleketter qataryna qosylýǵa aıqyn baǵyttagy jumystardy jasaýda. Sonyń ishinde, kóregen Kóshbasshy N.Á.Nazarbaev qazaq álipbıin latynǵa kóshirýdi – Qazaqstandy qarqyndy damytýdyń bir baǵyty dep sanap, ony júzege asyrý jolynda jumys jasaýdy júktedi. Qazaqtyń kórnekti qoǵam qaıratkeri A.Baıtursynov “El búginshil, meniki – erteń úshin” dep aıtqandaı, qazir qolǵa alyp jatqan dúnıeniń bári kemel keleshek úshin jasalyp jatqan aýqymdy is.
Latyn álipbıi – álemde keńinen taraǵan grafika. Tipti, óz memlekettik álipbıi bar elder de shet tilderin úırengende, ǵylym men tehnıka, medısına salalaryn ıgergende latyn árpin úırenýdi jáne qoldanýdy qajet etedi. Osy jaǵynan alǵanda ony halyqaralyq álipbı dese de bolady. Álemdegi halqy eń kóp Qytai men qaryshtap damyǵan Japonıa óz oqýshylaryna beıimdelgen latyn árpin úıretedi. Árıne, ǵalamtor men halyqaralyq jedelhat árpi de latyn tilinde ekeni belgili. Latyn qarpi kórshi Reseı elinde de keńinen taraǵan. Sonaý bizdiń dáýirimizge deıin 700 jyldary paıda bolǵan latyn álipbıi álemge keń taraǵan úlgi. Zaman talaby bolǵan soń mundaı qadamǵa qazaqstandyqtar da sanaly túrde barǵan durys. Óıtkeni, joǵaryda aıtqandai, ǵylym men bilim salasynda, termınologıada, medısına salasynda latyn grafıkasy keńinen qoldanylady. Ony túsiný úshin mejeli ýaqytta álipbıge kóshý kerek. Nátıjesinde, álemdegi tildik, aqparattyq keńistikke kirýge latyn grafıkasynyń yqpaly zor bolmaqshy.
Latynǵa kóshýdiń taǵy bir utymdy jeri búkil tórtkúl dúnıege tarydai shashylǵan qazaqtardyń bir jazýdy qoldanýyna múmkindik beredi. Munyń osy jaǵynan tıimdiligin qazirdiń ózinde sheteldik qazaqtardyń baspasózge bergen suhbattarynan baıqaýǵa bolady. Sebebi, óz týǵan Otanynda, Qazaqstan Respýblıkasynda turatyn qazaqtar kırıllısany paıdalansa, Eýropadaǵy qazaqtar, Túrkıa, kórshiles ózbek elindegi qazaqtar latyn árpin, Qytaı qazaqtary áli kúnge tóteshe arab grafıkasyn qoldanady. Demek, latyn jazýyna kóshý álemdegi qazaqtardyń ult retindegi biregeıliginiń qalyptasýyna zor yqpal etpek.
Latyn álipbıine kóshý – ana tilimizdiń jahandyq ǵylym men bilimge kirigýin, álem qazaqtarynyń rýhanı tutastyǵyn qamtamasyz etetin biregeı qadam. Ǵalamdyq ister adamzattyń ıgiligine aınalary anyq. Osy jolda Elbasy ata-babamyz armandaǵan “Máńgilik El” ıdeıasynyń ózi ulttyq tilimizdiń tuǵyryn bekitip, rýhanı jańǵyrýǵa jasalǵan naqty qadam ekenin túsindirip berdi. Sondyqtan osyndaı jaýapty qadamǵa árkim jáne barshanyń atsalysqany abzal. Óıtkeni, álem qabyldap otyrǵan álipbıdiń jattyǵy sezilmeıdi.
E.BERKINBAEV