text:
Köp aýlaryň dowamynda timarlamalardan, elekden geçirmelerden soň ýurduň ýolbaşçylary Mejlis bilen bilelikde köp garaşylan “Kiçi we orta telekeçilige döwlet goldawy baradaky” kanun proýektini tamamlady.
Bu kanun proýekti barasynda geçen hepdäniň bäşinji güni hökümet maslahatynda Mejlisiň başlygy Nurberdiewa habar berdi. Türkmen ykdysadyýetiniň hususy sektoryny ösdürmek ideýasy köp sanly kynçylyklary başdan geçirmek bilen diýseň haýal depginde durmuşda amala aşmaga tarap ýol açaýar.
Türkmen jemgyýetindäki özüne bolan ynamsyzlygyň, umumy gorkynyň derejesi şahsy inisiatiwalary has güýçli hem aktiw ösdürmäge zerurlygyň bardygyny görkezýär.
Ýurduň içinden berilýän habarlar akymynda ykdysadyýetiň döwlet sektorynyň ösüşi barada aşa köp maglumatlar bar. Täze döwlet myhmanhanalary, muzeýler, çagalar baglary, çörek bişirýän zawodlar we şuňa meňzeş obýektler bina edilýär. Amyderýanyň üstünden köpri gurulýar, Hytaýa çekilýän gaz turbasynyň gurluşygy tamamlanyp barýar. Bularyň ählisi döwlet proýektleri, olara häkimiýetler gözegçilik edýär.
Telekeçiligiň hususy sektory nähili ösýär? Bu sektoryň problemalary barasynda welin juda az maglumat berilýär. Köplenç hiç-hili maglumat ýok. Olary ýerli we paýtagt çinownikleriniň eden-etdiliklerinden döwlet nä derejede goramaga ukyply? Ýa-da çinownikler armiýasy gözegçilik edijiniň, barlagçynyň, jeza berijiniň rolunda telekeçileriň üstünden öz agalygyny dowam etdirip, döwlet salgydy görnüşinde ýa-da il içinde aýdylyşy ýaly “para” görnüşinde pul alýarmy?
Gurbanguly Berdimuhamedowyň edýän çykyşlaryndan durmuşy täzeçe gurmaga, döredijilikli inisiatiwalar hödürlemäge watandaşlaryna çagyryşlary okamak mümkin.
Şahsy inisiatiwanyň ähmiýeti
Şahsy inisiatiwa bolmazdan adamlaryň höwesini hem gatnaşygyny hiç zat bilen galdyryp bolmaýandygyny dünýä praktikasy ýüzýyllyklar bäri subut edip gelýär. Her bir adamyň öz öňünde, öz ýakynlarynyň, döwletiň öňünde şahsy jogapkärçiligi bolmaly. Eger bäsdeşlik şertleri bolmasa, ykdysadyýetiň döwlet sektory hiliň aladasynam etmez, hakyky ösüşe-de eýe bolmaz, ösmez.
Şu günki gün Türkmenistan dünýäde gaty seýrek ýurtlaryň biri hökmünde uly, orta hem kiçi biznesi öz monopoliýasynda saklap gelýär. Içerki bazarda döwlete bäsdeş ýok, bir özi, sportda bolşy ýaly bäsdeşlik bolmasa, täze rekorda garaşyp oturasy iş ýok.
Döwlet sektory diňe ýolbaşçylaryň gözegçiliginde hereketini dowam etdirýär. Hususy sektor welin hemişe ýaşaýşyň täze, häzirki zaman hem netijeli ýollaryny agtarýar, olary tapýar hem ornaşdyrýar. Hususy telekeçilikdäki adamlar gowy gazanmak, gowy ýaşamak üçin has janly hereket edýärler, gijesini gündiz edip işleýärler. Muňa olary öz hususy işi, telekeçiligi iterýär.
Şahsy inisiatiwany janlandyryp, Türkmenistanda jemgyetçilik we ykdysady şertleri gowulandrmak boýunça nähili ädimler ädilýär? Mejlisiň taýýarlan proýekti täze kanuna öwrülermi? Ol hususy telekeçilige itergi berip, ony döwlet sektorynyňky ýaly hukuga eýe edermi? Nyýazow döwründäki ýaly barja zady döwlet tarapyndan elinden alynmajakdygyna adamlar ynanarmy?
Häzirlikçe häkimiýetiň ýokary gatlaklarynda howandary bar adamlar ýa-da soňuny saýman töwekgellige ýüz urýanlar hususy eýeçilige gelýärler. Şol toparlaryň ikisi-de başyny etegine salýar. Telekeçileriň galan köplügi welin beýle ädimden çekilýärler, kellesini döwlet aýpaltasynyň aşagynda goýmak islemeýärler.
Nyýazowyň garaňky, gara döwründen soň döwlet öz watandaşlarynyň hakyky ynamyny gazanyp bilermi?
Aleksandr Narodetski post-Sowet döwletleri boýunça Britaniýaly bilermen. Şu kommentariýada öňe sürülen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


c: text/html

text:
ABŞ-nyň Florida ştatyndaky ewangel keliseleriniň biriniň pastory Terri Jons Gurhan ýakmak aksiýasyny geçirmeklikden el çekmekçidigini yglan etdi.
Şu gün prezident Barak Obama Florida ştatynda Gurhan ýakmak aksiýasyny planlaşdyrýan hristian ybadathanasynyň ýolbaşçysyny bu plandan el çekmeklige çagyrypdy.
Jonsyň aýtmagyna görä, onuň bu çäreden el çekmegine 2001-nji ýylda Nýu-Ýorkda bolan terror hüjüminde ýykylan Bütindünýä söwda merkeziniň ýerleşen ýeriniň golaýynda guruljak Yslam medeni merkezi boýunça planyň lideriniň bu merkezi başga bir ýerde gurmaga razy bolmagy sebäp bolupdyr.
Emma Nýu-Ýorkuň ymamy Feisal Abdul Rauf Yslam medeni merkezini başga bir ýerde gurmak barada Terri Jons bilen haýsydyr bir ylalaşyga gelnendigini ret edýär.
Ýakynda Birleşen Ştatlaryň Florida ştatyndaky hristian ybadathanalaryndan biri şu hepdäniň şenbe güni, 11-nji sentýabr hüjüminiň ýyl dönümine gabatlap Gurhan ýakmak aksiýasyny geçirmekligi planlaşdyrýandygyny yglan edipdi.
50 töweregi agzasy bolan «Dove world outreach center» diýlip atlandyrylýan bu ybadathananyň pastory Terri Jons Gurhan ýakmak çäresiniň yslam radikalizmine garşy jogap hökmünde geçiriljekdigini aýdypdy.
Dünýäniň käbir ýurtlarynyň liderleri beýle çäräniň dini konfliktlere has-da meçew bermeginin mumkindigini duýduryp, muny ýazgaryp çykyş edipdiler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Brýusseliň Molenbeek etrabynyň ady bir ýyl mundan ozal-da dünýäde köp eşidilen at däldi. Ýöne 13-nji noýabrda Parižde bolan hüjümlerden we 22-nji martda Brýusselde partlan bombalardan soňra bu at Ýewropanyň öz içinde dörän yslamçy terrorizm bilen manydaş söze öwrüldi.
Munuň sebäbi hem Pariž we Brýussel hüjümlerinde galan yzlary yzarlanyňda, olaryň Belgiýanyň paýtagtynyň merkezinden sanlyja minut uzaklykda ýerleşýän takmynan 95 müň ilatly şu mähellä gelip direýänligi.
Pariž hüjümlerine gatnaşanlaryň azyndan üçüsi molenbeekli. Bu üçüň biri bolan we hüjümleri gurnanlykda güman edilýän Salah Abdeslam bolsa, 18-nji martda ele salynýança, birnäçe aýlap şu ýerde gizlenip gezipdir.
Molenbeekiň Ýewropada militant ysalmçy ekstremistleriň merkezine öwrülmegine näme zatlar sebäp bolduka?
Brýusseliň pajarlap ösýän merkezi bilen aralyk diňe sanlyja minut bolsa-da, dargap sandan galan Molenbeek onlarça ýyllap köplenç demirgazyk afrikaly migrantlary özüne çekip geldi. Käbir ýerlerde ilatyň 80 prosenti musulmanlar. Tutuşlygyna alanyňda, 30 prosent bolan işsizlik derejesi ýaşlaryň arasynda 40 prosente golaý.
Migrantlaryň öňki nesli Belgiýanyň awtoulag kärhanalarynda, kömür magdanlarynda işlän bolsa, ýurduň soňky ýyllarda senagata esaslanýan ykdysadyýete geçmegi soňky nesle işe ýerleşmäge köp mümkinçilik goýmady.
"Hem fransuz hem golland dilinde gürläp bilmeseň, ýa uniwersiteti gutaran bolmasaň, işläre kärhana ýok, iş ýok. Musulman ýaşlarynyň arasynda bolsa ýokary bilimi bolmadyklaryň sany 60 prosentden hem geçýär. Olar golland dilini-de bilenoklar" diýip, ekstremizm we terrorizm hakda köp zatlary ýazan belgiýaly awtor Bilal Benýaýiş aýdýar.
Onuň bellemegine görä, Molenbeekdäki problemalara goşant goşan ýene bir zat - Belgiýanyň Saudy Arabystany bilen amatly nebit söwdasyna gyzygyp, 1970-nji ýyllarda Aýlag arap döwletlerinde bilim alan wagyzçylara Belgiýa gelip, ýerli metjitlerde sapak bermäge rugsat edenligi.
Salafist wagyzçylar yslamyň sünni mezhebiniň beýlekilerden has radikal formasyny ösdürdiler. Bu hem soňra Belgiýa jemgyýetinde özüne orun tapmadyk ýaşlary läpykeç etdi. "Wagyzçylaryň Belgiýada musulman maşgalalarda doglan ýaşlara eden täsiri juda güýçli boldy" diýip, Benýaýiş öten noýabrda "Al Jazeera" telekanalyna beren gürrüňinde aýtdy.
Muňa Pariž bilen Brýusselde bolan hüjümler subutnama bolup biler. Bu hüjümleriň ikisiniň-de jogapkärçiligini "Yslam döwleti" atly topar öz üstüne aldy. Bu ekstremistik salafyçy guramanyň Molenbeekde we Belgiýanyň beýleki etraplarynda radikallaşan ýaşlary özüne çekenligi aýdylýar.
Adambaşyna hasaplanyňda Belgiýadan Siriýa baran söweşijileriň sany Ýewropanyň beýleki ýurtlaryndan ýokary. Brýusselde ýerleşýän "Egmont" ylmy barlag guramasynyň bildirmegine görä, Yraga we Siriýa giden belgiýalylaryň sany üç ýüzden gowrak.
Molenbeekden alynmaly ýene bir sapak yslamçy ekstremizmiň ozal jenaýat işlerine gatnaşanlygy sebäpli çetleşdirilen şahslary özüne çekýänligi.
Mysal üçin, Belgiýanyň federal prokurory Frederik Wan Leeuw 23-nji martda doganlar El Bakrawylaryň "terrorizm bilen baglanyşyksyz agyr jenaýatly geçmişiniň bardygyny" aýtdy.
Jenaýatkär toparlara degişli bolmaklyk terroristler üçin uly baýlyk hasaplanýar. Polisiýa tarapyndan militant diýip tanalmaýan adamlar olary howpsuz ýerlerde gizläp bilýär.
Pariž hüjüminden soňra polisiýa tutuş Ýewropada gözläp ýörkä Abdeslam edil şu sistemadan peýdalanypdyr. Käbir adamlar ony "Yslam döwleti" atly toparyň ekstremistleri Ýewropadan Siriýa ýa başga ýerlere äkidendir diýip çaklap ýörkä, ol Molenbeekden tapyldy. Köp wagtlap hem şol ýerde gizlenipdir.
Wan Leeuw 20-nji martda: "Abdeslam gizlenmek üçin ozaldan neşe söwdasy, ownuk jenaýat üçin gurlan we dostlaryndan hem garyndaşlaryndan durýan ulgama bil baglapdyr. Bu goňşularyň we garyndaşlaryň raýdaşlygy" diýdi.
Terror ulgamynyň Molenbeekde ösmegine goşant goşan ýene bir faktor bu ýerde ýarag edinmegiň aňsatdygy
Ekspertler Parižde 130 adamynyň başyna ýeten hüjümlerde ulanylan ýaraglaryň köpüsiniň Belgiýada bikanun satyn alnandygyna ynanýarlar.
"Hakykat şeýle, geçen 5-10 ýyllykda Brýussel bikanun ýarag we bikanun ýarag söwdasynyň gara bazary diýip tanaldy. Terrorist söweşijiler üçin bir hüjümi amala aşyrmagyň ýoly aňsat" diýip, Brýusselde ýerleşýän "Itinera" institutynyň direktory Leo Neels aýdýar.
Belgiýanyň polisiýasy esasy çeşmesi balkan ýurtlary bolan bikanun ýarag söwdasyny basyp ýatyrmaga synanyşýar. Ýöne edil neşe söwdasynda bolşy ýaly, ony durzup bilenok.
Terroristik ulgamlara Brýusselde kök urmaga şert döreden ýene bir zat-da aňtaw gulluklaryna işgärleriň ýetmezçilik edýänligi.
Aýdylyşyna görä, Belgiýanyň aňtaw gullugynyň diňe 600 işgäri bar. Bu bolsa duldegşir goňşy Gollandiýanyň işgärleriniň üçden biridir. Belgiýada gullugyň işleýşi barada hem berk düzgünler bar. Mysal üçin gijelerine öý dökmek gadagan.
"Dogry, Belgiýada howpsuzlyk gulluklaryna belli bir derejede ýeterlik serişde goýberilmän gelindi, häzir hem şeýle. Ýöne syýasy ünsüň we syýasy energiýanyň hemişe howpsuzlyk meselelerine gönükdirilmändigi-de dogry" diýip, Brýusseliň Erkin uniwersitetiniň syýasy ylymlar boýunça professory Deýw Sinardet aýdýar.


text:
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň şu ýylyň 10 aýynyň netijelerine bagyşlanyp geçirilen giňişleýin mejlisinde habar berlişi ýaly, makroykdysady görkezijilere laýyklykda, hasabat döwründe jemi içerki önümiň ösüş depgini 107,5 göterim üpjün edildi, şol sanda ösüşler senagat pudagynda 102,6 göterime, gurluşykda 111,5 göterime, ulag we aragatnaşyk pudagynda 111,8 göterime, söwdada 112 göterime, oba hojalygynda 111,9 göterime hem-de hyzmatlar ulgamynda 110,9 göterime deň boldy. Şu ýylyň on aýynda geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende, jemi öndürilen önümiň ösüş depgini 106,5 göterim üpjün edildi.
Bölek satuw haryt dolanyşygy geçen ýylyň degişli döwrüne garanyňda 19,1 göterim artdy. Halkyň sarp edýän harytlarynyň we ilata edilýän hyzmatlaryň nyrhlarynyň jemleýji görkezijisi bellenilen çäklerde saklanyldy.
Şu ýylyň ýanwar-oktýabr aýlarynda ýurduň iri we orta kärhanalarynda ortaça aýlyk zähmet haky geçen ýylyň degişli döwrüne görä 9,6 göterim ýokarlandy.
Hasabat döwründe daşary söwda dolanyşygynda hem oňyn ösüş gazanyldy.
Maliýeleşdirmegiň ähli çeşmeleriniň hasabyna özleşdirilen düýpli maýa goýumlary geçen ýylyň degişli döwrüne garanyňda 108,2 göterim artdy.
Welaýatlaryň senagat pudagyny ösdürmegiň esasy ugurlaryna laýyklykda, häzirki wagtda 144 binanyň we desganyň gurluşygy tamamlandy hem-de 183 desgada gurluşyk-gurnama işleri dowam edýär.


text:
Gazagystanda 3-nji aprelde möhletinden öň geçmeli prezidentlik saýlawy boýunça saýlaw kampaniýasy başlandy. Ýöne bu ses berişligiň ýene Nursoltan Nazarbaýewi häkimiýet başyna getirjekdigine hiç kim şübhe edenok.
Geçen aý häzirki prezidentlik möhletini referendum arkaly 2020-nji ýyla çenli uzaltmak baradaky teklibi ret edip, Nazarbaýewiň özi halky duýdansyz ýagdaýda șu saýlawy geçirmäge çagyrdy.
Nazarbaýew üç kandidat bilen dalaş etmeli. Bularyň üçüsi-de halkyň arasynda çynlakaý goldawdan peýdalanýan adamlar däl.
Aslynda kandidatlyga meýil bildirýänleriň sany 22-di. Ýöne 2-nji martda Merkezi saýlaw komissiýasynyň agzasy Lazzat Süleýman ýurduň liderligi ugrunda dalaş etmek uçin zerur talaplary ýerine ýetirmegiň hötdesinden gelenleriň diňe dört adamdygyny bildirdi.
“Şu wagt ört kandidat hasaba alyndy. Olar häzirki prezident Nursoltan Abişuly Nazarbaýew, Mels Eleusizow, Gani Kasymow we Žambyl Ahmetbekow. Bulara beýanat bermek, saýlaw kampaniýalaryny geçirmek we saýlawçylar bilen duşuşmak üçin deň hukuklar we mümkinçilik berildi” diýip, Abişuly aýtdy.
70 ýaşly Nazarbaýew Gazagystan garaşsyzlygyny almazdan hem öň sowet döwründen başlap, 20 ýyla golaý wagt bäri häkimiýet başynda otyr.
Kandidatlaryň biri Gani Kasymow täsin hereketleri we gylyklary sebäpli “Gazagystanyň Wladimir Žirinowskisi” diýen ady alan adam. Ol 1999-njy ýylda prezidentlige dalaş edip, sesleriň 4,7 prosentini alypdy.
Kandidatlardan ýene biri Gazagystanyň Kommunistik Halk partiýasynyň sekretary Žambyl Ahmetbekow. Ol bolsa öz partiýasynyň maliýe ýagdaýynyň talaba laýyk saýlaw kampaniýasyny geçirerden çäklidigini öňünden duýdurdy.
Beýleki kandidat Mels Eleusizow Gazagystanyň görnükli ekology. Saýlawda ýeňiş gazanma şansynyň ýokdugyny boýun alýan Eleusizow 2005-nji ýylda-da saýlawlara gatnașyp, sesleriň bir prosentini-de alyp bilmändi.
Nädip 18 adamdan 4 bäsdeș galdy?
Kandidaturasy ret edilen 18 adamdan käbiri muňa kaýyl bolsa-da, käbirleri özleriniň kandidatlykdan yza çekilmäge mejbur edilendigini aýdyp, muňa öz nägileliklerini hem-de gaharlaryny bildirýärler. Șolardan birem ekolog Musagali Duambekow.
Duambekow 2-nji martda käbir ýerlerde “adamlaryň” öýme-öý aýlanyp, öz tarapdarlarynyň gollaryny barlandygyny aýdyp, bäsleșikden çykýandygyny bildirdi. Ol öz tarapdarlarynyň özüni goldandyklary üçin kynçylyk bilen ýüzbe-ýüz bolmakdan gorkýandyklaryny aýtdy.
Serik Sapargali hem kandidat hökmünde ret edildi. Ol penşenbe güni Nursoltan Nazarbaýewyň iş başyndan çekilmegini talap etmek maksady bilen metbugat ýygnagyny geçirmäge synanyşdy. Ýöne häkimiýetler onuň bu synanyşygyny başa bardyrmadylar. Netijede Serik Sapargali daşarda az sanly žurnalistleriň öňünde Nazarbaýewi prezidentlige dalaşgärlikden çekilmäge çagyrdy.
Sapargali bu mesele bilen baglanyșykly șeýle diýdi: “Men 70 ýaşyna çenli ýurdy talaba laýyk dolandyrmagy başarmadyk adam 70 ýaşdan soň ýurdy dolandyryp biler öýdemok. Gazagystanyň prezidenti Nursoltan Nazarbaýew iş başyndan çekilmeli. Ol özüniň, maşgala agzalarynyň, ýakyn ýaranlarynyň bikanun edinen baýlyklaryny döwlet hazynasyna gaýdyp beren halatynda, onuň şahsy howpsuzlygy kepillendirilip bilner”.
Prezidentlige dalaș etjek dört kandidata saýlaw kampaniýasyny geçirmek üçin 1-nji aprele çenli möhlet berilýär.


text:
Ýekşenbe güni Liwiýanyň lideri Muammar Kaddafä tarapdar harby güýçler oppozision ýaragly güýçleriň kontrollygyndaky käbir ilatly punktlary ele almak üçin gazaply hüjümleri amala aşyrdylar.
Ýekşenbe güni habar agentlikleri şeýle hüjümleriň paýtagt Tripoliniň günbataryndaky Zawiýah hem-de Tripoliniň gündogaryndaky Musrata şäherlerinde amala aşyrylandygyny habar berdiler.
Mundan daşary, Muammar Kaddafiniň goşunlarynyň tanklaryň we harby uçarlaryň kömegi bilen ýurduň nebit porty bolan Ras Lanuf portunyň eteklerindäki ýaragly gozgalaňçylaryň pozisiýalaryna-da hüjüm edendikleri barada maglumat alyndy.


text:
Müsüriň ozalky içaly gullugynyň başlygy, häzir prezidentlige dalaş edýän Omar Süleýmanyň sözlerine görä, ol ýurduň harbylaryna arka diremeýär.
74 ýaşly Omar Süleýman özüniň kandidaturasyny geçen anna güni yglan edipdi. Şondan iki gün geçmänkä, ol prezidentlige dalaş etmek üçin hökmany zerur bolan 30 müň goluň iki essesini ýygnamagy başardy.
Ençeme ekspertleriň öňe sürmegine görä, Süleýmanyň harby geçmişi sebäpli, häkimiýet başyndaky Harby geňeşiň ony goldamagy mümkin.
Emma duşenbe güni ýerli habar beriş serişdelerine beren interwýusynda Süleýman ýurduň Harby geňeşiniň ony goldaýandygy baradaky maglumatlary ret etdi.


text:
Ýakyn wagtlarda Türkmenistanda ýaşan žurnalist Jean-Baptiste Jeangene Vilmer Türkmenistan we türkmen halkynyň durmuşy barada kitap ýazdy. Kitabyň Parižde geçirilen tanyşdyrylyş dabarasyna gatnaşan Azatlyk Radiosyndan Guwanç Gere onuň bilen ýörite söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Jean, näme üçin Türkmenistan barada suratlar kitabyny çykarmak kararyna geldiňiz?
Jean Vilmer: Çünki Fransiýada Türkmenistan barada köp maglumat ýok. Ýlaýtada bizde Türkmenistan barada suratlar az. Bize diňe hökümetiň internetde goýan suratlary elýeterli . Olar, hususan, resmi jaýlar barada. Elbetde, olaram gerek. Emma bizde türkmen jemgyýeti dogrusynda hiç bir surat ýok. Adamlar nähili ýaşaýarlar, olar bazarlarda näme bilen meşgullanýarlar, olaryň durmuşy nähili? Bu zatlar fransuzlar üçin gyzykly.
Men 2007-nji we 2009-njy ýyllarda Türkmenistanda ýaşadym. Şonuň üçin-de, men Türkmenistan barada suratlar kitabyny çykaryp, Fransuz dillileri Türkmenistan bilen tanyşdyrmagy karar etdim. Çünki Türkmenistan juda gyzykly ýurt. Şunlukda meniň ilkinji maksadym adamlara maglumat bermek boldy.
Azatlyk Radiosy: Eýsem, Siz bu kitaby çap edip, öz maksadyňyza ýetdiňizmi?
Jean Vilmer: Men kitaby çap edendigime juda şat. Emma oňa reaksiýalar barada gürrüň ederden entek ir. Çünki ol ýaňyja çap edildi we ähli kitap dükanlara entek ýaýramady. Men Fransuzlaryň Türkmenistan bilen juda gyzyklanýandygyny bilýärin. Meni radio çagyrdylar we köp reaksiýa boljakdygyna ynanýaryn. Men Fransuzlaryň sowallaryna jogap berjekdigime örän şat.
Olaryň adam hukuklary we syýasy ýagdaýlar barada hem soramagy ahmal. Elbetde, bular juda möhüm. Emma, meniň pikirimçe, biz diňe adam hukuklary we syýasy ýagdaýlar barada gürrüň edip, meselem, türkmen medeniýeti, hudožnikleri, heýkelçileri, aktýorlary, ahalteke atlary, edebiýaty dogrusynda söhbet etmeýäris. Yöne bular juda gyzykly.
Şeýlelikde meniň kitaby çap etmegimiň bir maksady – Türkmenistanyň geografiýasy, syýasy durmuşy, jemgyýeti, medeniýeti we diňe Nyýazow däl-de, Berdimuhamedow barada hem Fransuz dillilere doly maglumat bermekdi. Men diňe adam hukuklary we syýasat däl-de, olardan başga-da köp zat barada maglumat bermegi ýüregime düwdüm.
Azatlyk Radiosy: Siz bu kitaby taýýarlamak üçin Türkmenistanda surat alanyňyzda, haýsy-da bolsa bir päsgelçilik bilen ýüzbe-ýüz bolduňyzmy?
Jean Vilmer: Elbetde. Men Berdimuhamedowyň häkimiýet başyna gelmegi bilen sosial durmuşda, bilim pudagynda käbir ösüşleri gördüm. Ol gowy işleri etdi. Emma adam hukuklary, metbugat azatlygy boýunça ösüş bolmady. Şonuň üçin-de, Türkmenistanda surat almakçy bolsaň, saňa şübheli garaýarlar. Näme üçin surat alýarsyň? Sen bu suratlar bilen Türkmenistany gowy edip görkezjekmi ýa-da tankytlamakçymy diýip, menden soradylar.
Meniň maksadym Türkmenistany gowy ýa-da ýaramaz edip görkezmek däldi. Men Türkmenistandaky hakyky durmuş barada maglumat bermek isledim. Şonuň üçin-de men käte gowy zatlaryň suratyny aldym, käte bolsa, belki, ýaramaz zatlaryň. Meselem, kitapda garyplyk ýa-da garyp adamlar barada hem suratlary görüp bilersiňiz. Çünki Türkmenistanda hemmeler baý däl ahyryn. Ilatyň käbir bölegi garyp. Men şolary hem görkezmegi ýüregime düwdüm. Bular durmuşdaky hakykatlar. Esasy päsgelçilik köçede durýan polisler. Sen habardar bolmaly. Sen kiçijik kamera ulanmaly. Iki obýektiň arasynda çalt hereket etmeli.
Eger-de bir binanyň ýanynda köpräk dursaň, onda polisiýanyň ýa-da KNB-çiniň ýanyňa gelip, “sen bu ýerde näme üçin dursuň? Näme işleýärsiň?” diýip soramagy ahmal.
Meniň öz strategiýam boldy we meniň wagtym ýeterlikdi. Türkmenler juda gowy we eli açyk adamlar. Men olar bilen gürrüň etmegi halaýaryn. Olaryň suratyny alanymda hiç bir problema bolmady. Ýönekeý raýatlaryň özleri we durmuşy barada surat alanymda şatlandylar. Çünki olar özleri barada dünýäniň bilmegini isleýärler.
Azatlyk Radiosy: Siz surat alanyňyzda, nähili anyk problema bilen ýüzbe-ýüz bolduňyz?
Jean Vilmer: Bir gezek men Aşgabadyň otly stansiýasynda surat aldym. Bilýäňizmi, Türkmenistanda otlularyň suratyny almak gadagan. Men munuň anyk sebäbini bilemok. Hatda diňe otlynyň däl-de, onuň ymgyr çöldäki relsiniň suratyny almak hem gadagan. Men gumuň içindäki Derwezede boldum. Şonda otlynyň relsiniň suratyny almak isledim. Bu ýerde yns jyns ýokdy. Diňe kiçijik jaý we otlynyň relsi bardy. Haçanda men relsiň suratyny aljak bolanymda, şol kiçijik jaýdan biri çykyp, bu ýerde surat almak bolanok diýdi.
Başga bir gezegem meni Aşgabatdaky otly stansiýasynda tussag etdiler. Çünki men otlynyň we köne wagonlaryň suratyny aldym. Türkmenistanda Hytaýyň täze wagonlary hem bar. Men olarda öňki Krasnowodskä gitdim. Garaz, meni tussag eden polis ençeme sorag berip, köp saklady. Emma KNB-çi has köp sowal berdi. Olar meniň näme üçin surat alandygymy, kimdigimi we kim üçin işleýändigimi bilmek islediler. Haçanda olar meniň alan suratlarymyň köne jaýlar, wagonlardygyny görenlerinde, meniň näme üçin bularyň suratyny alandygyma düşünmediler. Olar menden ”Eger sen surat almak isleseň, onda näme üçin merkeze gidip, ak mermerden gurlan ajaýyp binalaryň suratyny alaňok? “Siziň “Buig” kompaniýaňyz ajaýyp binalary gurdy. Näme üçin şolaryň suratyny alaňok?” diýdiler.
Olaryň mende galdyran täsiri nämäniň gowudygyny ýa-da ýaramazdygyny sen däl-de, olaryň kesgitleýändigi boldy. Ýagny, “Buigiň” guran binalary juda owadan we olaryň suratlaryny almak bolýar. Emma köne wagonlar gowy däl we olaryň suratyny almak bolanok.
Azatlyk Radiosy: Jean, Siz Türkmenistanda köp ýaşapsyňyz. Eýsem, Siz Türkmenleriň haýsy däp-dessurlaryny has gowy görýärsiňiz?
Jean Vilmer: Men Türkmenleriň birek-birege raýdaşlygyny örän gowy görýärin. Sebäbi türkmenleriň uly maşgalasy bar. Maşgala olar üçin juda mukaddes hasaplanylýar. Eger meniň bir problemam bolsa, on dostum kömege taýýar. Men Türkmenistany terk etmek üçin uçarlar meýdanyna baranymda, ir sagat üç töweregidi. Emma eýýäm sagat dörd-e çenli men on adam bilen dostlaşdym. Bu Fransiýada asla mümkin däl. Bu ajaýyp türkmen däbi diýip oýlanýaryn.
Türkmenler örän myhmansöýer we myhmany mydama güler ýüz bilen garşylaýarlar. Meniň Türkmenistanda dostlarym köp. Men türkmen toýlaryny hem gowy görýärin. Men üç toýa bardym. Haçanda men durmuşa çykýan gyzyň başynda agyr kürtäni görenimde, “serpmeden gaýdan ýaly” boldum.
Belki, durmuşa çykýan gyza jokrama yssyda kürte atynmak has agyr düşýändir diýip oýlanýaryn. Türkmen toýlary uludan tutulýar we hemmeler şatlanýarlar. Daňa çenli tans edýärler, köp wodka, ors, türk we juda gowy türkmen piwosyny içyärler. Türkmen naharlary hem juda tagamly. Men wegetarian bolsam-da, ilkibaşda iki gezek palaw iýdim. Emma soňra restoranlara barsam, çopan saladyny iýmeli boldum. Dogrusy, ondanam ýadadym. Garaz, maňa wegetarian hökmünde nahar saýlamak ýeňil bolmady.
Türkmenleriň çakyry hem gowy diýip eşitdim. Emma restoranlarda gürji we bolgar çakyrlary bar. Yöne bu ugurda Türkmenistana Fransuz spesialistleri uly kömek edip bilerdi. Türkmenistanyň örän gowy üzümleri bar. Ýene-de bir zady aýdasym gelýär. Bize daşary ýurtlulara “Awaza” gerek däl. Bu gowy zat. Yöne biz ony islemeýäris. Bize Türkmenistanda hereket azatlygy gerek. Biz Türkmenistanda islän ýerimiziň suratyny almak we adamlar bilen ine-gana gürrüň etmek isleýäris.


text:
12-nji aprelde Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Koreýa Respublikasynda geçýän VII Bütindünýä suw forumyna gatnaşmagynyň çäklerinde Täjigistan Respublikasynyň Prezidenti Emomali Rahmon bilen duşuşdy.
Döwlet Baştutanlary türkmen-täjik hyzmatdaşlygynyň giň ugurlary, döwletara gatnaşyklarynyň barşynda durmuşa geçirilýän ykdysady taslamalaryň barşy boýunça pikir alyşdylar. Ulag ulgamyndaky hyzmatdaşlygyň işjeňleşdirilmegine bolan gyzyklanmalar beýan edildi. Diňe bir iki dostlukly ýurduň we halklaryň bähbidine däl, eýsem, özara peýdaly sebit we halkara hyzmatdaşlygynyň ösüş maksatlaryna gönükdirilen Türkmenistan — Owganystan — Täjigistan demir ýolunyň gurluşygynyň taslamasynyň durmuşa geçirilmegi döwletara gatnaşyklarynyň ösdürilmegine kuwwatly itergi berer. Şeýle hem taraplar elektroenergetika, söwda, nebitgaz senagaty we oba hojalygy ulgamlaryndaky hyzmatdaşlygy ösdürmekde bilelikdäki türkmen-täjik Hökümetara toparyna möhüm ornuň degişlidigini nygtadylar.
Prezidentler Gurbanguly Berdimuhamedow we Emomali Rahmon özara gyzyklanma bildirilýän halkara syýasatynyň meseleleri boýunça pikir alyşmalaryň barşynda taraplaryň köp meseleler boýunça garaýyşlarynyň ýakyndygyny belläp, ählumumy energetika howpsuzlygyny üpjün etmekde, ekologiýa meselelerini çözmekde, şol sanda suw serişdelerini netijeli peýdalanmakda tagallalaryň birleşdirilmeginiň möhümdigini nygtadylar. Täjigistanyň Baştutany hormatly Prezidentimiziň suw serişdelerini netijeli peýdalanmak meselelerini oňyn çözmek babatda öňe sürýän halkara başlangyçlaryna ýokary baha berdi.
Türkmen Döwletiniň Baştutany täjik kärdeşini Türkmenistanyň Bitaraplygynyň 20 ýyllygy mynasybetli geçiriljek baýramçylyk dabaralaryna gatnaşmaga çagyrdy.


text:
Ozalky sowet dissidenti Wladimir Bukowskiý konsullyk resmileriniň özüne täze rus pasportyny bermekden ýüz öwrendiklerini aýdýar.
Ol munuň sebäbini özüniň Kremli tankyt etmegi bilen baglanyşdyrýar. 71 ýaşyndaky Bukowskiý özüniň Londondaky rus konsullygyna mart aýynda ýüz tutandygyny, emma resmileriň öz pasportyny täzeläp bermändiklerini aýtdy.
“Ol ýerde ýagdaý üýtgeýär, sowet döwri dolanyp gelýär” diýip, Angliýanyň Kembrij şäherinde ýaşaýan Bukowskiý 31-nji okýatbrda aýtdy.
Bukowskiý 1976-njy ýylda Çiliniň kommunist lideri Luis Korwalan bilen çalşylmazyndan öň 12 ýyllap sowet türmelerinde we ruhy hassahanalarynda oturypdy.


text:
Dünýä döwletleri owgan hökümetiniň aram talyban söweşijilerini zorlukdan el çekdirmek plany üçin birinji ýyl 140 million dollar bermegi wada berdi.
Britaniýanyň daşary işler ministri Deýwid Miliband bu habary Londanda Owganystanyň gelejegine bagyşlanyp geçirilen bir günlük halkara konferensiýasynyň soňunda yglan etdi.
Şeýle-de Miliband konferensiýanyň 2010-njy ýylyň ahyryndan başlap owgan welaýatlarynda howpsuzlyk borçlaryny ýerli häkimietleriň özüne tabşyrmak barada ylalaşyga gelnendigini habar berdi.
70 döwletiň we halkara guramasynyň wekilleri owgan prezidenti Hamit Karzaýyň planyna arka durjagyny aýtdy.


text:
Owganystanyň prezidenti Hamid Karzaýyň sözlerine görä, ýurduň aňtaw gullugynyň başlygyna edilen hüjüm Pakistanyň Kuetta şäherinde planlaşdyrylypdyr.
Şenbe güni Kabulda eden çykyşynda Karzaý Pakistanyň hökümetine bu hüjüm bilen ilteşikli bolmakda hiç hili aýyplama bildirmedi. Emma, derňewiň çäklerinde bu meseläni Yslamabatda hem gozgaljakdygyny aýtdy.
Şeýle-de Karzaý ýurduň aňtaw gullugynyň başlygy Asadullah Khalidiň, janyndan geçeniň hüjümi netijesinde alan ýaralaryndan gowlaşyp başlandygyny hem mälim etdi. Khalida penşenbe güni hüjüm edilipdi.


text:
Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama dünýäniň galan bölegini öz ýurtlarynda has köp azatlyk ugrunda göreşýän eýranlylary goldamaga çagyrdy.
Obamanyň bu beýanaty penşenbe güni Waşingtonda, Eýranda bolan dawaly prezident saýlawlarynyň bir ýyllygynyň öňüsyrasynda, onuň adam hukuklary boýunça geňeşçileriniň biri tarapyndan okaldy.
2009-njy ýylyň 12-nji iýunynda geçen saýlawlar, galplyk edilendigi baradaky aýyplamalara hem protest demonstrasiýalaryna garamazdan, prezident Mahmut Ahmedinejada ikinji möhlete hem ornunda galmaga ygtyýar berdi.
Eýranyň oppozisiýa liderleri şol wakanyň bir ýyllygyna gabat geçirilmeli ýygnanyşyklara gatnaşyjylaryň howpsuzlygyny alada edip, bu senäni bellemegi goýbolsun etdiler.
Olar hökümet güýçleriniň demonstrasiýaçylara ýowuz daramagyndan howatyr edýärler.


text:
Gürjüstanyň öňki prezidenti we häzirki wagtda ukrain prezidenti Petro Poroşenkonyň administrasiýasynda maslahatçy bolup işleýän Mihail Saakaşwili Birleşen Ştatlary Ukrainany harby maksatly ýaraglar bilen üpjün etmäge çagyrdy.
4-nji martda Birleşen Ştatlaryň daşary gatnaşyklar boýunça komitetiniň geçiren ýygnagynda çykyş eden Saakaşwiliniň aýtmagyna görä, ösen rus harby tehnikasyna garşy durmak üçin Ukraina tanka garşy ulanylýan ýaraglara we beýleki harby serişdelere mätäç.
Saakaşwili Birleşen Ştatlaryň kanunçykaryjylaryna şeýle diýdi: “Diňe Birleşen Ştatlaryň hökümetiniň ukrainleri türgenleşdirmek we harby serişde bilen üpjün etmek boýunça gyssagly we netijeli hereketleri Putiniň transatlantik planlaryny puja çykaryp, dünýäde ozal Sowuk uruş döwründe emele gelen global deňagramlylygy bozmaga gönükdirilen strategiýasyny durzup biler”.
Şeýle-de ol, zerur goranyş ýaraglary berilmese, Ukraina diýen ýurt saklanyp galmaz diýdi.
Şol bir wagtyň özünde öňki gürjü prezidenti Germaniýanyň Kiýewiň ýarag bilen üpjün edilmegine göwünsizdigini aýdyp, bu mesele boýunça Birleşen Ştatlaryň ýewropalylar bilen bilelikde işleşmelidigini belledi.
Ukrain hökümet güýçlerini ýaraglandyrmak
Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama Kiýewi harby ýaraglar bilen üpjün edip-etmezlik meselesini çözmäge synanyşýar.
Birleşen Ştatlaryň Ýewropa işleri boýunça sekretarynyň kömekçisi Wiktoria Nulandyň aýtmagyna görä, Obama amerikan gulluklaryndan ukrain hökümet güýçlerini nädip ýaraglandyryp boljakdygy barada maslahat sorapdyr.
“Bu meseleler, şol sanda rus tehnikasyna gönüden-göni gaýtawul berip biljek harby serişdeleriň görnüşleri heniz hem gözden geçirilýär” diýip, Nuland 4-nji martda Daşary işler boýunça komitetiň duşuşygynda belledi.
Birleşen Ştatlaryň Respublikan we Demokratik partiýasyndan ençeme kanunçykaryjylar Ukraina goranyş maksatly harby ýaraglary ugratmak baradaky pikiri goldaýarlar. Şol bir wagtyň özünde Germaniýanyň kansleri Angela Merkel bolsa bu pikire garşy çykýar.
“Hemişe peýdaly”
Saakaşwili, Ukrainadaky uruşda eýeleýän pozisiýasy üçin Russiýa garşy girizilen sanksiýalar “hemişe peýdaly” bolsa-da, diňe sanksiýalara daýanmak töwekgelçilikli syýasat bolup biler diýdi. Ol munuň sebäbini rus prezidenti Wladimir Putiniň gepleşiklerde artykmaçlyk gazanmak üçin has-da köp ukrain territoriýasyny eýeläp, şondan peýdalanyp, Günbatary öz sanksiýalaryny ýatyrmaga mejbur etmek boýunça gepleşikler geçirmäge synanyşmagynyň mümkindigini belledi.
Öňki gürjü prezidenti Ukrainany Sowuk uruş döwründe Günbatar Berliniň strategik taýdan ähmiýetliligi bilen deňedi. Ol: “Ukraina şu günüň Günbatar Berlinidir we ol has köp goralyp bilner” diýdi.
Saakaşwili Russiýanyň günorta-gündogar Ukrainada has köp territoriýany basyp alyp, Kiýewdäki hökümeti agdarmaga synanyşmagynyň mümkindigini hem sözüniň üstüne goşdy.
2008-nji ýylyň awgust aýynda Russiýa bilen Gürjüstanyň arasynda gysga wagtlyk uruş bolanda, Saakaşwili Gürjüstanyň prezidenti wezipesini ýerine ýetirýärdi.
Duşuşykda çykyş edenler
4-nji martda Saakaşwiliniň çykyş eden duşuşygyna Birleşen Ştatlaryň Respublikan partiýasynyň Wiskonsin boýunça senatory Ron Johnson we başga-da dört senator gatnaşdy.
Bu duşuşykda üç amerikan eksperti bilen bir hatarda rus oppozisiýasynyň wekili Garri Kasparow hem çykyş etdi. Ol öz çykyşynda Putiniň gepleşikleri öz maksatlary üçin ulanmakda örän üstünlikli bolandygyny, “emma onuň haýsy-da bolsa bir çözgüde ýetmäge gyzyklanmaýandygyny ” belledi.
Kasparow Putiniň maksady II jahan urşundan soň we Sowuk urşuň netijesinde dörän we ykrar edilen halkara düzgün-tertibi bozmakdan ybarat diýdi.
Kasparow ýakynda Kremliň golaýyndaky köprüde atylyp öldürilen oppozision lider Boris Nemtsowyň öldürilmegi barada şeýle diýdi: “Boris Nemtsow öldürildi, sebäbi ol öldürilip bilýärdi. Putin we onuň elitasy 15 ýyl häkimiýetde galandan soň, özleriniň edip bilmejek zadynyň ýokdugyna, özleriniň geçip bilmejek çäginiň ýokdugyna ynanýarlar. Olaryň özleriniň jogapkärçilige çekilmejegini bilýänligi, Putiniň ýigrenje we zorluga ýugrulan propagandasy ölüme getirýän bir ýagdaýy döretdi”.


text:
Türkmenistanda neşe aýyplamalary bilen türmä basylan belli aýdymçy Nazir Habibowyň azatlyga goýberilendigini öňe sürýän wideo ýazgy peýda boldy.
Türkmenistanda neşe aýyplamalary bilen türmä basylan belli aýdymçy Nazir Habibowyň azatlyga goýberilendigini öňe sürýän wideo ýazgy peýda boldy.
“Nazir Habibow türmeden çykdy” ady bilen ýaýradylan wideoda, Nazir Habibowyň näbelli, şol sanda harby buşlatdaky bir adamyň arasynda, täze ýyl bilen gutlaýan şekilleri görkezilýär.
Ýatladyp geçsek, geçen ýylyň oktýabrynyň başynda türkmen telewideniýesinde 28 ýaşly Nazir Habibowyň “neşe serişdelerini ulanandygyny” boýun alyp, öz-özüni ýazgaryp çykyş edýän pursatlary görkezilipdi. Mundan soň Habibowyň 12 ýyl türme tussaglygyna höküm edilendigi dogrusynda maglumatlar gowşupdy.
20-nji ýanwarda ýaýradylan wideonyň soňunda adamlaryň Nazir Habibowy garaşyp duran bir ulagda ugradýandygy görkezilýär.
Azatlyk Radiosyna Nazir Habibowyň hakykatdan hem türkmen türmesinden azatlyga goýberilip-goýberilmändigini häzirlikçe garaşsyz çeşmelere tassyklatmak başartmady.
Nazir Habibowyň tussag edilmeginiň yzy bilen, hamana, aýdymçynyň aýaly – Ritanyň adyndan ýaýradylandygy aýdylýan bir beýannama köpçülige ýaýradyldy.
Onda Habibowyň “düýbünden başga aýyplamalar esasynda saklanandygy” we munuň “ýörite matlap bilen gurnalandygy” öňe sürülýär. Bu wideo YouTube saýtyna goýlanyndan birnäçe gün soň pozulyp aýryldy. Nazir Habibowyň maşgalasyna ýakyn çeşmeler-de, bu beýanatyň aýdymçynyň aýaly – Rita tarapyndan ýaýradylandygyny inkär etdiler.


text:
Şu hepde ÝHHG-nyň häzirki baştutany, Litwanyň daşary işler ministri Audronius Azubalis Özbegistana we Türkmenistana sapara barar.
1-nji iýunda Ozbegistana, 2-nji iýunda-da Türkmenistana etjek saparynyň barşynda Audronius Azubalis Merkezi Aziýanyň bu iki ýurdunyň Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy bilen gatnaşyklarynyň dürli ugurlaryny ara alyp maslahatlaşar diýlip garaşylýar.
ÝHHG-nyň bu barada ýaýradan resmi beýanatynda jenap Azubalisiň Türkmenistanyň hem-de Özbegistanyň daşary işler ministrleri, parlamentiniň ýolbaşçylary, şeýle hem bu ýurtlardaky syýasy partiýalaryňdyr jemgyýetçilik guramalaryň wekilleri bilen-de duşuşjakdygy aýdylýar.


text:
Türkiýede sud onlarça ozalky harby ofisere, şol sanda hormatly dynç alyşkdaky dört generala-da aýyplama bildirdi. Olar ýurduň premýer-ministrini häkimiýetden agdarmak synanyşygynda aýyplanýarlar.
Suduň kararyna görä, 1997-nji ýylda şol wagtky yslamçy premýer-ministr Nejmeddin Erbakany häkimiýetden agdyrmak synanyşygy boýunça sud başlanýança, ýene dokuz adam tussaglykda saklanar. Bularyň arasynda hormatly dynç alyşdaky general Jewik Bir hem bar. Ol radikal yslama garşy çykandygy üçin, öz döwründe belli bir meşhurlyga eýe bolupdy.
Bu sud prosesleri yslam gymmatlyklaryny goldaýar diýlip hasaplanylýan Türkiýäniň häzirki hökümetiniň ýurtda harbylaryň täsirini peseltmek ugrunda edýän tagallalarynyň fonunda geçýär.


text:
Owganystandaky halkara güýçleriniň gidýän komandiri amerikan goşunlarynyň «Talyban» bilen aktiw söweş ýagdaýyna dolanyp gelmejegini aýtdy.
General John Kampbell, ýene bir kyn ýyla meňzeýändigine garamazdan, ABŞ-nyň bu ýerdäki missiýasynda üýtgeşiklik bolmaz diýdi.
Birleşen Ştatlaryň ýörite güýçleri durnuksyz günorta welaýatda, Helmandda söweşýän owgan güýçlerine kömek berýär. "Missiýa üýtgemedi" diýip, Kampbell Kabulda, ähtimal özüniň soňky metbugat ýygnagynda žurnalistlere aýtdy.
Ol martda öz ornuny general-leýtenent John Nikolsona gowşurýar.
Emma ol olaryň özlerini goramaga güýçleriniň ýetjekdigini, zerur bolanda howa güýçleriniň goldawyny sorap biljekdiklerini hem sözüne goşdy.


text:
Andreý Kiska, partiýa dahyllylygy bolmadyk kandidat Slowakiýanyň prezident saýlawlarynda ýeňiji boldy.
Ýekşenbe güni aýan edilen resmi netijelere görä, Kiska saýlawçylaryň 59.4 prosentiniň sesini alyp, premýer-ministr Robert Fisodan üstün çykdy.
Saýlawçylaryň gatnaşygy 50.5 prosent boldy. 51 ýaşyndaky bisnesmen Kiska sag ganat saýlawçylaryň arasyndaky anti-Fiso meýillerden we esasy akym syýasy partiýalara bolan ynamsyzlykdan peýda tapdy.
Täze prezident 15-nji iýunda, çepçi prezident Iwan Gasparowiçiň möhleti tamam bolanda kasam kabul eder.


text:
Türkiýede soňky bir iki aýylykda bolan ençeme terror hüjümlerinden soňra, howpsuzlyk çäreleri barha güýçlendirildi. Jemgyýetçilik ýerlerinde adamlar saklanyp barlanýar, olaryň dokumentleri kontrol edilýär.
Bu ýagdaý bolsa, esasanam Türkiýede bikanun ýagdaýda ýaşaýan adamlara, şol sanda migrantlara öz täsirini ýetirýär. Şeýle toparlardan birem Türkiýede ýaşaýan türkmenistanly migrantlardyr.
Bu ýagdaý bolsa, diňe Türkiýede bikanun ýagdaýda ýaşaýan migrantlary däl, olaryň Türkmenistanda ýaşaýan dogan garyndaşlaryny hem alada goýýar.
Dünýä Türkmenleri gepleşigimiziň nobatdaky sanynda Türkiýedäki türkmenistanly migrantlar bilen soňky döwürlerde bu ýurtda bolup geçýän dartgynlygyň migrantlara ýetirýän täsirleri barada gürrüň edilýär.
Bu temada taýýarlanjak gepleşige gatnaşmak isleýänler hat@azatradio.org elektronik poçta salgysynyň üsti bilen aragatnaşyga geçip bilerler. Teswirleriňizi bolsa aşakdaky foruma galdyryp bilersiňiz.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama tupandan ejir çeken Luiziana ştatyna eden saparynda tebigy betbagtçylyga garşy görlen çäreleriň döwlet we federal häkimiýetleriň arasynda utgaşykly alnyp barlandygyny gutlap, taryplady.
Obama tupandan agyr zyýan çeken Baptist St. John buthanasynda duşenbe güni eden çykyşynda şeýle diýdi: "Men betbagtçylyga garşy çäreleri ýola goýan federal gulluga, döwlete we ýerli häkimiýetlere aýratyn minnetdarlyk bildirmek isleýärin. Sebäbi geçmişde biziň bular ýaly betbagtçylyklara jogap üçin gerekli bu derejedäki koordinasiýany görmedik mahallarymyz boldy. Emma bu gezek muny amala aşyrmagy başardyk".
2005-nji ýylda Täze Orleanda weýrançylyk döredip, 1800 töweregi adamyň başyna ýeten "Katrina" tupany barada federal häkimiýetler tarapyndan tiz çäre görülmändigi üçin, şol wagtky prezident Jorj Buş berk tankytlanypdy.
"Katrina" ýaly güýçli bolmadyk "Aýzek" tupany zerarly Luizianada azyndan bäş, Mississippide hem iki adam öldi.
"Aşa uly weýrançylykdan" gürrüň eden Obama adamlaryň janyny halas edenleri öwdi: "Halas edilenleriň janyny gutarmakda eden işleri üçin şu ýerdäki adamlaryň hemmesi öwgä mynasypdyr. Mal-mülke ýeten zyýanlar gaty ýokary bolsa-da, adamlar bu howpdan çalt çykyp bildiler. Görşüňiz ýaly, olar indi arassalaýyş işleri bilen meşgul bolup, bolup geçenleri tiz ýeňip geçmek üçin şert döredip ýörler".
Apy-tupan sebäpli Luizianada 100 müň çemesi, Mississippide 11 müňden agdyk, Arkanzasda hem 5 müňe golaý ýaşaýjy elektriksiz galdy.
Käbir ýerlerde sil suwy heniz hem aşak inenok. Müňlerçe adam ýörite döredilen wagtlaýyn lagerlerde ýa-da öz dost-ýarlarynyň we dogan-garyndaşlarynyň öýünde bolýarlar.
Tupandan ejir çeken Luiziana ştatyna 31-nji awgustda Obamanyň Respublikan partiýasyndan bolan bäsdeşi Mitt Romneý hem baryp gaýtdy. Romneý bu saparyny 6-njy noýabrda geçmeli prezidentlik saýlawlarynda öz partiýasyndan kandidat görkezilen gününiň ertesi amala aşyrdy.
Demokratlaryň milli gurultaýy bolsa Wirjiniýa ştatynyň Şarlotte şäherinde 4-nji sentýabrda, sişenbe güni, başlanýar.


text:
Suzak etrabynyň Komsomol obasyndan 70 ýaşyndaky ýaşaýjysy Patila Žoldoşowa adamsy aradan çykandan soň, öz öýünde islenmeýän adama öwrülipdir. Hormatly dynç alyşdaky ol garry zenan häzirki wagtda gabat gelen ýerde ýaşamaga synanyşýar.
Ol garry özüne kömek sorap, Azatlyk Radiosyna ýüz tutupdyr. Hormatly dynç alyşdaky aýalyň ikinji ogly alkogolizmden ejir çekýändigi üçin ýygy-ýygydan öýdäki goşlary satýar we yzgiderli ýagdaýda öz ejesine el galdyrýar. Owal özüne sereden kiçi ogly bolsa, iki ýyl mundan ozal uçran awtoulag heläkçiligi zerarly maýyp ýagdaýda ýerinden galyp bilneýär.
Patila Žoldoşowanyň aýtmagyna görä, häzirki ýagdaýda onuň hemişelik ýaşaýyş ýeri ýok:
– Men näme etjegimi bilemok. 35 ýaşyndaky öz oglumdan şeýle jebir boljagymy hiç haçan pikir etmedim. Ol alkagolizmiň bendisi. Ol her gün öýe içgili ýagdaýda gelýär we goh-galmagal turuzýar. Şol sebäpdenem meniň ýüregim agyrýar. Men kime ýüz tutup, arzymy eşitdireýin? Goňşylarymyzyň hemmesi biziň öýümizde näme bolup geçýändigini gowy bilýär. Olar hem kämahal ara girjek bolýarlar, ýöne oglumdan gaty gorkýarlar.
Biz hormatly dynç alyşdaky garry bilen onuň gyzynyň öýünde duşuşdyk. Ol ogly içgili ýagdaýda gelip, jaýynyň penjiresini we gapysyny döwenden soň, polisiýa bölümi tarapyndan bu ýere getirilen ekeni. Ýerli polisiýa bölüminiň işgärleri ony öz gyzynyň ýanyna ibermekden başga çäre tapmadygyny aýdypdyr. Garry ene bolsa bialaç ýagdaýda gözýaş döküpdir.
– Ol öýe içgili gelen mahaly derrew bokurdagyma pyçak goýup ýa-da ýeňsämde orak tutup. Ony uzak gije saklamagymy isleýär. Ol uklaýança hiç kime ynjalyk ýok. Käbir günler biz gorkudan nätjegimizi bilmän, agtyklarym bilen meýdana gaçyp gidip, mekgejöwenleriň arasynda gizlenip, gijäni şol ýerde geçirmeli bolýarys. Geçen gyşda biz şäherde 8 müň soma kireýine jaý tutmaly bolduk. Baharda bolsa ekin meýdanlaryna işlemäge gaýtdyk. Ol düýn ýene içgili ýagdaýda öýümiziň ähli penjirelerini döwüp weýran etdi. Men ahyrynda, onuň tussag edilmegi üçin, polisiýa ýüz tutmaly boldum. Ýöne olar maňa bu ýagdaýa hiç hili çäre ýokdugyny mälim etdiler. Polisler hem bu sebäpden öýe gelmekden bizar boldylar. Oglumyň ýanyna gaýdym barmaga gaty gorkýaryn. Bu diýseň hatarly ýagdaý. Ine, ýagdaýymyz şeýle. Hany, sen aýt, balam, men indi näme etmeli?
Patila Žoldoşowanyň dört gyzy we üç ogly bar. Oňa “Gahryman ene” baýragy berilmeli ekeni. Ýöne bir oglunyň owal kazyýet işi bolandygy sebäpli şeýle baýrak berilmändir. Onuň gyzlarynyň hemmesi durmuşa çykan, olar aýratyn ýaşaýarlar. Onuň iň uly ogly bolsa aýaly bilen daşary ýurtda ýaşaýar.
Garry ejäniň iň kiçi ogly Azamat Žoldoşow bolsa betbagtçylykly ulag heläkçiligi sebäpli maýyp ýagdaýda ýatyr. Ol ýatan ýerinde ejesine edilýän zulumlaryň hemmesine şaýat bolýar. Ýöne maýyp ýagdaýda özbaşdak gymyldap bilmeýändigi üçin, ejesine kömek edip bilmeýär. Azamat häzir keselhanada, öz saglygyna seretdirýär.
– Gije içgili ýagdaýda däldirän mahaly polisiýany çagyrýarys. 2-3 gezek polisiýa gelip meniň agamy alyp gitdi. Ýöne soňra polisiýa ony goýberýär we wakalar şol öňküsi ýaly gaýtalanyp durýar. Häzir bolsa polisiýa biziň kömek isläp edýän jaňymyza jogabam berenok. Olar bu ýagdaýa hiç hili çäre görüp bilmeýändigini aýdýarlar. Ejemiň ýagdaýy gaty gözgyny. Gijeleri goh-galmagaldan öýde durar ýaly däl. Ejem görgüli ol köşeşer ýaly, näme et diýse etmäge mejbur bolýar. Gijäň içinde ejeme islän zulmuny edýär. Biz ejemize kömek edip bilmeýäris. Meniň aýaklarymy kesdiler. Şonuň üçinem armanly ýagdaýda ejemi gorap bilmeýärin.
Biz Patila Žoldoşowa bilen bilelikde onuň öýüne gitmek isledik. Ýöne ol biziň bilen öýüne barmaga gaty gorkdy. Soň biz goňşylary bilen onuň öýüne girdik. Žoldoşowanyň ogly şonda ýatan ekeni. Soňra biz ol ýere yerli polisiýanyň igärini çagyrdyk.
Ýerli polisiýa gullugunyň özüni Kumar diýip tanadan işgäri bize bu maşgalanyň ýagdaýy hakda şeýle maglumat beridi:
– Jemgyýetçilik düzgüni kanunyna görä, biz aşa içgili serhoş bolaýanda-da bir raýaty belli bir esas bolmasa, tussag edip bilmeýäris. Çünki onuň hem öz raýatlyk haky bar. Men bu ýerde ýönekeý ýerli polisiýa işgäri. Bu ýerde sülçi ýa-da kazy hem ýok. Garryja ene muňa düşünmeýär we biziň öz ogluny tussag etmegimizi soraýar. Biz onuň oglunyň öýden haýsam bolsa bir zady ogurlap-ogurlamandygyny soradyk. Ogurlan bolsa derňewçi getireli diýsek, ejesi biziň bilen razylaşmaýar. Biziň ygtyýarymyz çäkli. Biz aňyry gitse bir gije-gündiz tussaglykda saklap bilýäris. Meniň pikrime görä, onuň ogly özünden bir zadyň gizleýändigini bilýär we şonuň üçinem hemişe şeýle goh-galmagal turuzýar. Ýöne, ol goňşylaryna hiç hili azar berenok.
Ýagdaýy anyklaşmaga synanyşýan mahalymyz biziň ýanymyza oba geňeşiniň arçyny hem geldi. Arçyn şeýle ýagdaýa oba arçynlygy bilen aksakgallar geňeşiniň hem çäre görüp bilmeýändigini mälim etdi. Arçynyň aýtmagyna görä, hormatly dynç alyşdaky garry enä ediljek ýeke-täk kömek; onuň oglunyň narkologiýa bejerişine iberilmegi.
– Aksakgallar geňeşi şeýle ýagdaýa çäre görüp bilmeýär. Polisiýany äsgermeýän biriniň aksakgallary sylajagyna garaşýarsyňyzmy? Ony wagtlaýynça gözegçilik astyna alyp, soň goýbermeli bolýarlar. Bu bolsa netijede bar bolan ýagdaýy üýtgetmeýär.
Gürrüňdeşligiň ahyrynda içgili ýagdaýdaky Tilek Žoldoşow polsiýa merkezine äkidilip, üç sagatlap soraga çekilipdir.
Adam hukuklaryny goraýanlaryň maglumatlaryna görä, garrylara edilýän zulumlar her ýyl barha artýar. Olaryň käbiri gaty pajygaly ýagaýlary başdan geçirmeli bolýarlar we netijede garrylar öz çagalary ýa-da garyndaşlary tarapyndan ölüme sezewar edilýärler.


text:
Eýran ýurt içinde öndürilen ilkinji uzak aralyk raketa gorag sistemasynyň şekillerini çap etdi.
21-nji awgustda Eýranyňbirnäçe gazetinde peýda bolan fotosuratlarda prezident Hassan Rohaniwe goranmak ministri Hossein Dehghan goranyş sistemasynyň öňünde durlar.
Rohani täze howa goragy sistemasynyň işlenip taýýarlanylan desgasynyň içine aýlanyp gördi diýip, döwlet mediasy habar berdi.
Dehghan «Bavar-373» gorag sistemasynyňganatly raketalary, dronlary, söweş uçarlaryny we ballistik raketalary tutmak üçin niýetlenilendigini aýtdy.
Rohany telewideniýede berlen sözünde Eýranyň harby býujetiniň geçen ýyl bilen deňeşdirilende iki esseden gowrak köpeldilendigini aýtdy.
"Eger biz dünýä döwletleri bilen gepleşik stolunyň başynda gürleşip bilýän bolsak, bu biziň milli kuwwatmyz, milli bütewiligimiz sebäplidir» diýip, Eýranyň prezidenti aýtdy.
Şeýle-de ol 21-nji awgustda Eýranyň söweş uçarlary üçin ýasan ilkinji motoryny açdy.


text:
Birleşen Ştatlar Birleşen milletler guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşine BMG-niň Eýrana uran baýlaşdyrmagy togtatmanlygy üçin girizmeli sanksiýalarynyň taslamasyny gowşurdy.
Resmiler bu taslamanyň Howpsuzlyk Geňeşiniň weto ygtyýarly hemişelik agzalarynyň ählisi – ABŞ, Orsýet, Britaniýa, Fransiýa we Hytaý tarapyndan goldanýandygyny aýdýarlar.
Birleşen Ştatlar bu taslamanyň 15 ýurtdan ybarat Howpsuzlyk Geňeşiniň zerur bolan 9 sesini almagyna garaşýandygyny aýdýar.
Bu rezolýusiýa kabul edilse, ol BMG-niň Eýranyň ýadro programmasy sebäpli girizen 4-nji tapgyr sanksiýasy bolar.


text:
Ukrainanyň prezidenti Wiktor Ýanukowiç Donesks oblastyndaky partlamalar sebäpli Ýaponiýa saparyny gysgaltdy.
Ol güýçlendirilen gulluk režimine geçmek barada kanun goraýjy organlara görkezme berdi.
Penşenbe güni Donesk oblastynyň Makeýewka şäherinde iki sany partlama boldy. Ölen ýa-da ýaralanan ýok.
Näbelli adamlar hat goýup gidip, onda 4 million ýewro talap edýärler. Eger talap ýerine ýetirilmese, täze partlamalar bilen haýbat atýarlar.
Ukrainanyň howpsuzlyk gullugy Makeýewkanyň ýaşaýjylaryny rahatlyga çagyrýar we ýagdaýyň gözegçilik astyndadygyny aýdýar.


text:
Himiki prosesler, aýratyn-da bize belli häzirki görnüşinde hemişe üýtgewsiz bolan zat däl. 13.8 milliard ýyl mundan ozal ýüz beren Uly Ýarylyşdan az wagt soň temperaturanyň aşa ýokarydygy sebäpli himiki elementleriň iň kiçi gurluşyk kerpiçjigi hasaplanýan atomlar-da bolmandyr. Älemde diňe subatom bölejikleri bilen ýokary energiýaly şöhleleler garym-gatymlykda çapyşyp ýörüpdirler.
Şol sebäpden dürli maddalaryň arasynda "ýaranlyklar", atomlaryň arasynda baglanyşyklar, ýagny himiýa-da döräp bilmändir. Diňe fiziki prosesler - hereketler, bölejikleriň arasynda özara täsirleniş bolupdyr.
380 müň ýyldan soň
Bu ýagdaý 380 müň ýyllap dowam edensoň, kosmosyň az-kem sowamagy netijesinde atomlar döräpdir. Sowama bölejikleriň hereketleriniň haýallamagyndan başga zady aňladanok. Birnäçe wagtdan soň hereket ýuwaşap, pozitiw we negatiw zarýadlaryň arasyndaky dartyş güýji gitdigiçe artyp, iň soňunda hem garym-gatymlykdan üstün çykypdyr.
Şeýlelikde negatiw zarýadly ýeňil elektronlar pozitiw ýükli agyr protonlaryň daşynda aýlanmaga başlapdyrlar. Protonlar atomyň özenini, elektronlar hem atomyň gabygyny emele getiripdir. Dörän atomlaryň köplügini emele getiren wodorod (hydrogen) atomlarynyň diňe bir proton bilen bir elektrony bolupdyr. Himikler soňra atomyň haýsy-da bolsa bir görnüşinden durýan madda "element" diýip at beripdirler.
Ýöne iki protonyň iki neýtron (atomyň ýene bir kerpiçjigi, elektrik ýüki ýok, agramy takmynan protonyňky bilen deň) bilen birigip, atom özeniniň dört bölejikden ybarat bolan mahallaryna hem duşulypdyr. Bu agyrrak ýadronyň iki pozitiw ýüki bolansoň, onuň daşynda negatiw ýükli iki elektron aýlanypdyr. Şeýlelik bilen täze, başga hili atom, ýagny ýene bir element - geliý (helium) dünýä inipdir.
Özeni bir protondan durýan wodorod bilen deňäniňde, geliý ondan dört esse agyr. Sebäbi onuň özeni iki proton bilen iki neýtrony öz içine alýar (elekronlar gaty ýeňil, atomyň agramyna olaryň ýetirýän täsiri ýok diýerlik).
Üç protonly özenler
Älemiň irki döwürlerinde şol wagtky massanyň takmynan 75 prosentini wodorod, 25 prosentini geliý emele getiripdir. Soňra bulardan başga, gaty seýrek hem bolsa, daşynda üç elektron aýlanýan üç protonly özenler peýda bolup, üçünji element - litiý (lithium) döräpdir.
Atomyň bu üç görnüşiniň (wodorod, geliý, litiý) arasyndaky tapawut olaryň diňe agramynda däl, bularyň himiki taýdan reaksiýa edişi hem biri-birinden üýtgeşik.
Aradan takmynan 100 million ýyl geçensoň bu elementleriň gaz dumanlyklaryndan ilkinji ýyldyzlar döräp ugrýar. Bularyň jümmüşinde hem täsin prosesler bolup geçýär. Bu äpet Günleriň çuňlugynda höküm sürýän çakdanaşa temperatura we basyş netijesinde atom özenleri eräp, wodorod we geliý ýaly ýeňil elementlerden atomlaryň agyr görnüşleri - özeninde köp proton we neýtron bolan atomlar - önýär. Şeýlelikde kislorod, uglerod, kükürt, fosfor, magniý, kremniý we demir ýaly ozal bolmadyk elementler peýda bolýar.
Mysal üçin, kislorodyň özeninde sekiz proton bilen sekiz neýtron bar. Şol sebäpden ol wodoroddan 16 esse agyr. Demriň 26 protony, köplenç hem 30 neýtrony bolýar (elementleriň içindäki neýtronyň sany üýtgeşik bolup bilýär). Ömürleriniň soňunda ýyldyzlar çöküp, ýarylýarlar. Onsoň dörän gyzgynlyk we basyş sebäpli öňküden hem agyr elementler emele gelýär.
Bir umumylyk
Ähli elementleriň atomlarynyň arasynda bir umumylyk bar: protonlary bilen elektronlarynyň sany deň bolany üçin olar elektrik taýdan neýtral. Milliardlarça ýyllaryň dowamynda dörän bu täze atom görnüşleri partlan san-sajaksyz ýyldyzlardan kosmosa atylypdyr.
Özgerme prinsipi, ýagny himiýa bolmadyk bolsady, bu elementleriň atomlary şu gün hem biri-birinden üzňelikde çaşyşyp ýatardy. Ýöne olaryň birikmäge, himiki birleşemeler gurmaga bolan ukyby sebäpli maddalaryň sany çäksiz diýen ýaly köpelipdir.
Älemiň irki döwürlerinde-de kosmosyň uzak künjeklerinde özara birleşen atomlar bolandyr diýlip çaklanylýar. Ýöne elementlere amatly şertler döredip, atomlara ymykly birleşemäge mümkinçilik berýän Ýer ýaly planetalar bolýar. Sebäbi Ýer ne gyzgyn, ne-de sowuk. Mysal üçin, Gündäki ýokary temperatura haýsy hem bolsa, bir himiki baglanyşygy şol bada dargadar, kosmos ýaly garaňky ýerde hem sowukluk atomlary doňdurýar. Şol sebäpden olar reaksiýasyz galýarlar.
Ýeriň şertleri
Takmynan dört milliard ýyl bäri Ýer elementlere iň gowy şertleri hödürläp gelýär. Onuň gabygy berk, onda höküm sürýän temperatura maýyl. Bu ýerde, mysal üçin, suw - kislorod bilen wodorodyň birleşmesi - suwuk halda bolup bilýär. Köp taraply element uglerod biri-birinden tapawutly millionlarça birleşemelere goşulýar.
Şol sebäpden biziň planetamyzda ýaşaýşa mümkinçilik berýän molekulalar döräpdir. Ýerde duş gelýän himiki maddalar gaty köp. Olaryň häzir bilinýäni 20 million töweregi. Ýöne näme üçin atomlaryň käbir görnüşleri belli bir atomlar bilen birleşip, käbirleri iki duşman ýaly birek-birek bilen iş salyşmaýarlar?
Iki elementiň birigip, bir molekulany emele getirmegi dörän maddany näme üçin bütinleý täze häsiýetler bilen üpjün edýär?
Bular biziň dünýämiziň hödürleýän iň täsin syrlaryna degişli soraglar. Olara jogap berip, materiýanyň gurluşyna düşünmek üçin alymlara müňlerçe ýyl gerek boldy. Iň soňunda hem maddalaryň döremegi baradaky çylşyrymly kanunlaryň üstüni açmak ylmy barlag geçirýänlere başartdy.
Bu işleriň merkezinde durýan - atomlaryň elektron gabygy. Köp elementlerde bu gabyklar kämil däl. Olaryň beýleki elementler bilen birleşmgeginiň sebäbi şol. Täze maddalary emele getirýän hem şu birleşmeler.
ÇEŞMELER:
http://www.geo.de/GEO/heftreihen/geokompakt/wie-uns-chemie-die-welt-erklaert-71891.html
http://www.pro-physik.de/details/news/1114163/Die_Chemie_des_Universums.html
http://hera.ph1.uni-koeln.de/~heintzma/SNR/SN_elem1.htm
http://www.chemie.de/lexikon/Elementh%C3%A4ufigkeit.html
http://besocratic.colorado.edu/CLUE-Chemistry/
http://www.nature.com/nchem/journal/v1/n1/full/nchem.136.html


text:
“Transparency International” guramasy döwlet pudagyndaky korrupsiýanyň dünýä ýurtlaryny, şol sanda postsowet döwletlerini dargadyp barýandygyny duýdurýar.
Bu maglumatlar Berlinde ýerleşýän bu guramanyň sişenbe güni ýaýradan Korrupsiýa baradaky hasabatynda berildi.
Programmanyň koordinatory Swetlana Sawitskaýa GDA döwletleriniň köpüsinde ýagdaýyň hasam agyrdygyny belleýär. Onuň sözlerine görä, bu ýurtlarda korrupsiýanyň derejesi geçen ýylkysyndan has ýokarlandy ýa-da ozalky durşunda galdy.
Sawitskaýanyň sözlerine görä, postsowet ýurtlarynda ykdysady we syýasy güýjüň häkimiýet başyndaky elitalaryň elinde galmagy korrupsiýa garşy göreşi hasam kynlaşdyrýar. Üstesine, syýasy we biznes bähbitleriň arasyndaky tapawut örän ujypsyz bolmagyna galýar.
Iň erbet ýagdaýly ýurtlaryň arasynda Owganystan, Demirgazyk Koreýa we Somali agzalýar. Korrupsiýadan iň azat ýurtlaryň Daniýa we Täze Zellandiýadygy aýdylýar.


text:
Türkmenistan Bitaraplyk güni baýramyny belleýär. 19-njy gezek bellenilýän bu baýramçylyga gabatlap, şu gün ir bilen il içinde “üç aýak” diýip atlnadyrylýan Aşgabadyň etegindäki Bitaraplyk binasyna gül goýuldy. Bu çärä döwlet ýolbaşçylary, parlamentiň deputatlary we beýleki resmi adamlar gatnaşdylar.
Bitaraplyk baýramy bilen bagly paýtagtda geçirilen köpçülikleýin baýramçylyk çäreleri, esasan, kinokonsert, medeni-dynç alyş merkezlerinde baýramçylyk konsertlerinden ybarat boldy.
Ýeri gelende aýtsak, dekabr aýynyň başyndan bäri bu baýramçylyk mynasybetli ýurt boýunça dürli derejeli köpçülikleýin çäreleriň ençemesi geçirildi. Düýn bolsa Bitaraplyk baýramçylygy mynasybetli “Türkmenistanyň bitaraplygy: parahatçylygyň, durnuklylygyň we ösüşiň hatyrasyna döredijilik we hyzmatdaşlyk” atly halkara ylmy maslahat geçirildi.
Ýöne...
Şol bir wagtda hem Bitaraplyk baýramynyň soňky döwürde bellenilşinde öňki ýyllardan düýpli tapawut bar. S. Nyýazow döwründe Bitaraplyk baýramyna ýurduň üç sany esasy syýasy baýramçylyklarynyň biri hökmünde garalýardy.
Bu baýramçylykda hem beýleki Garaşsyzlyk we Baýdak baýramlarynda bolşy ýaly stadionda ýurduň sungat we medeniýet işgärleriniň dabaraly köpçülikleýin baýramçylyk çäresi geçirilýärdi. Bu däp tä 2012-nji ýyla çenli dowam etdi. 2012-nji ýyldan soň Bitaraplyk we Baýdak baýramy mynasybetli bu hili köpçülikleýin çäräniň geçirilmegi ýatyryldy.
Ozalkylar bilen deňeşdirilende paýtagtyň köçelerinde bu baýramçylyga bagyşlanan şygarlardyr nyşanlar hem o diýen göze ilenok. Ýogsa, öňler paýtagtyň merkezi köçeleriniň gyrasyndaky her bir sütünde bu baýramçylygyň nyşany asylyp goýulýardy. Şeýle-de şäheriň käbir ýerlerinde uly plakatlar hem asylýardy.
Bitaraplygy "alyp beren"
Resmi mediada Türkmenistanyň bitaraplygy “bütin adamzadyň gymmatlygy” diýlip aýdylýan-da bolsa, bir wagtlar bitaraplygy “alyp beren” diýip häsiýetlendirilen adamyň ady tutulmaýar. Hiç bir gazet-žurnalda S.Nyýazowyň ýa-da öz döwründe "Beýik" diýlip atlandyrylan Saparmyrat Türkmenbaşynyň ady çykanok.
Şu ýyl 19 ýaşaýan bu baýramçylygyň indiki ýyl has uly gerimde bellenmegi ähtimal. Çünki prezident Berdimuhamedow hökümet maslahatlarynyň birinde eýýäm şu ýyldan Bitaraplyk baýramynyň 20 ýyllyk ýubileýine taýýarlanmagy tabşyrdy. Indiki 2015-nji ýyl “Türkmenistanda Bitaraplyk we parahatçylyk ýyly” diýlip yglan edildi.


text:
Owganystanyň demirgazygynda howpsuzlyk ýagdaýlary soňky günlerde hasam ýaramazlaşdy. Mundan birnäçe gün ozal söweşijiler ýurtda “Talyban” režimi agdarylandan soňra ilkinji gezek bir welaýaty basyp aldylar.
Basylyp alnan Gunduz welaýaty Owganystanyň demirgazygynda ýerleşýärdi. Ol welaýat birnäçe günden soňra hökümet güýçleri tarapyndan yzyna gaýdyp alnan hem bolsa, dartgynlylyk türkmen serhediniň golaýda gyzgalaňly dowam edýär.
Edil häzirki gün Owganystanyň wise-prezidenti general Raşit Dostumuň ýolbaşçylygynda türkmen-owgan serhedinde operasiýalar alnyp barylýar.
Bu ýagdaýlar demirgazyk Owganystana köpçülik bolup ýerleşen “Özbegistanyň Yslam hereketi” atly terroristik guramasynyň “Yslam Döwleti” atly terror toparyna goşulýandygyny yglan etmeginiň yzýanyna gabat gelýär.
Demirgazykda howpsuzlyk ýagdaýlarynyň has erbetleşýän häzirki döwürde, Orsýet bolsa Owganystandaky söweşijileriň Merkezi Aziýa howp abandyrýandygyny aýdyp, serhedi goramak boýunça ýörite güýjüň döredilmegini teklip edýär.
Emma, Türkmenistan bolsa Owganystan bilen serhediniň asudadygyny aýdyp, serhediniň howpsuzlyk ýagdaýlary sebäpli agzalmagyna hem garşy çykyp gelýär. Şol bir wagtyň özünde-de öz serhedi barada Türkmenistanyň nähili çäreler görýändigi hem o diýen aýdyň däl.
Azatlyk Radiosynyň “Mejlis” atly ýörite gepleşiginiň bu sanynda demirgazyk Owganystandaky ýagdaýlar, bu ýagdaýlar sebäpli Orsýetiň öňe sürýän teklipleri we onuň döredip biläýjek netijeleri barada gürrüň edilýär.
Programmanyň myhmanlary
Mustafa Bag: Euronews telekanalynyň Owganystandaky habarçysy;
Dr. Dawid Lewis: Exter Uniwersitetiniň professory we halkara Krizis toparynyň Merkezi Aziýa boýunça öňki direktory;
Brýus Panniýer: Azat Ýewropa we Azatlyk radiosynyň Merkezi Aziýa boýunça habarlar çap edýän “Qishloq Ovozi” blogunyň redaktory.
Programmany Azatlyk radiosynyň müdiri Muhammad Tahir alyp barýar
Söhbetdeşligi diňlemek üçin aşakdaky düwmä basyň.


text:
Ýekşenbe güni Owganystandaky “Talyban” güýçleri ýurduň Takhar welaýatynyň paýtagty Talokan şäherinde Içeri işler ministrliginiň ýokary derejeli resmileriniň ölümine getiren şenbe günündäki hüjümiň jogapkärçiligini öz üstlerine aldylar.
Şenbe güni Talokan şäherinde welaýat häkimliginiň maslahat geçýän binasynyň golaýynda janyndan geçen hüjümçiniň amala aşyran şol hüjüminde birnäçe polisiýa ofiseri, şol sanda Owganystanyň demirgazyk regionlary boýunça polisiýa güýçleriniň komanduýuşisi general Dawud Dawud hem öldi.
Hüjümde NATO güýçleriniň Demirgazyk Owganystan boýunça komanduýuşisi, germaniýaly general Markus Kneýp ýaralandy.


text:
ABŞ-nyň goşuny bäş ýyllap Owganystanyň “Talyban” hereketiniň elinde saklanan seržant Bowe Bergdahlyň “dönüklikde we duşmanyň öňünde özüni ýakymsyz alyp barmakda” aýyplanyp sud edilendigini aýtdy.
Sud Bergdahly günäli tapsa, oňa ömürlik türme tussaglygy garaşýar.
2009-njy ýylyň 30-njy iýunynda Owganystanda öz postuny terk eden Bergdahl 2014-nji ýylda Guantanamo Bay türmesinde saklanan “Talybanyň” bäş öňki agzasyna çalyşylypdy.
Aklawçy Eugene Fidell ABŞ-nyň syýasatçylarynyň Bergdahl barada eden aýyplaýjy çykyşlaryň, onuň adalatly sud edilmek hukugyny kemsidýändigini aýtdy.


text:
Eýran bilen dünýäniň uly alty döwleti - ABŞ, Britaniýa, Fransiýa, Germaniýa, Hytaý we Orsýet – anna güni Stambulda täze gepleşiklere başladylar. Gürrüň Tähranyň jedelli ýadro programmasy barada barýar.
Bosforyň ýakasynda geçirilýän bu iki günlük duşuşyk öňki duşuşyklardan üstünlikli bolup, uly öňegidişlige getirer diýen tama ýok. Emma Birleşen Ştatlaryň Döwlet departamentiniň sözçüsi Mark Toneriň aýtmagyna görä, amerikan resmileri Eýran bilen gepleşikler boýunça “konstruktiw proses” ýola düşer diýip, umyt edýärler.
“Bilşiňiz ýaly, bular barha artýan kiçi ädimler. Biz uly öňegidişlige garaşamzok. Biz konstruktiw prosesiň döremegini, munuň hem Eýranyň ynamly prosesde halkara arkalaşygy bilen iş salyşmagyna, öz ýadro programmasy baradaky aladalara jogap bermegine, bu barada iş alyp barmagyna getirmegini isleýäris” diýip, Toner aýtdy.
Eýranyň delegasiýasyna ýurduň ýadro edarasynyň baştutany Saeed Jalili ýolbaşçylyk edýär. Beýik Britaniýanyň, Hytaýyň, Fransiýanyň, Germaniýanyň, Orsyetiň we ABŞ-nyň delegasiýalaryna ÝB-niň daşary syýasat edarasynyň başlygy Katrin Aşton ýolbaşçylyk edýär. Bu gepleşiklere Türkiýe göni gatnaşanok.
Öňe sürülýän ideýalar
Aýdylmagyna görä, Stambulda taraplar uran berip, ýangyç almak ideýasyny täzeden dikeltmäge taýýarlyk görýärler. Bu alyş-çalşygyň ilkinji warianty barada 2009-njy ýylda ylalaşyga gelnipdi. Ýöne soň bu iş başa barmady. Soňra, 2010-njy ýylyň maý aýynda, Türkiýe bilen Braziliýanyň araçylyk etmegi bilen ýene bir teklip döredi, emma muny Günbatar ret etdi.
Moskwa sapar eden Eýranyň Halkara atom energiýasy gullugyndaky ilçisi Ali Asgar Soltaniýeh Tähranyň ikinji teklibi goldaýandygyny aýtdy: “Edil şu wagt meniň aýdyp biljek zadym şu: biz Tähran beýannamasynyň arkasynda durýarys, ýangyç çalyşma barada Wena topary bilen gepleşikler geçirmäge taýýar” diýip, Soltaniýeh aýtdy.
Uran berip, ýangyç alma ylalaşygyna laýyklykda, Eýran belli bir mukdarda pes dereje baýlaşdyrylan uran bermeli. Dünýäniň güýçli döwletleri hem onuň Tähranda ýerleşýän medisina barlaglary reaktoryny ýangyç bilen üpjün etmeli.
Sanksiýalar
Orsýetiň daşary işler minstri Sergeý Lawrow düýn Stambulda: “Gepleşikleriň gün tertibinde sanksiýalary ýatyrmak hem bolmaly” diýdi.
“Orsýetiň we alty taraplaýyn gepleşiklere gatnaşýanlaryň pozisiýasy gepleşikleriň merkezinde Eýranyň ýadro programmasynyň we şonuň bilen baglanyşykly çözülmän ýatan beýleki meseleleriň bolmagy. Ýöne gün tertibinde ýeke bu bolmaly däl. Eýran HAEG bilen hyzmatdaşlyk eden halatynda sanksiýalary ýatyrmak ýaly başga temalar-da bolmaly” diýip, Lawrow aýtdy.
Eýranyň prezidenti Mahmud Ahmedinejad alty döwleti, gepleşiklerde öňegidişlik isleýän bolsalar, sanksiýalary ýatyrmaklyga çagyrdy. Tähranyň uran baýlaşdyrmagy sebäpli Birleşen Milletler Guramasynyň Howpsyzlyk Geňeşi soňky ýyllarda onuň garşysyna dört gezek sanksiýa girizipdi.
Günbatar Eýrany atom ýaraglaryny öndürmek isleýänlikde aýyplaýar. Yslam Respublikasy hem muny ret edip, öz ýadro programmasynyň parahatçylykly maksatlara gönükdirilýändigini aýdýar.


text:
Türkmenistanda “Sagdynlyk we bagtyýarlyk aýynyň” çäginde geçirilýär diýilýän “sport” çäreleriniň arasynda Köpetdagyň eteginde ýerleşýän Aşgabadyň golaýyndaky dag gerişlerinden geçýän “Saglyk ýoly” boýunça ýörişler hem göz öňünde tutulýar.
Umuman, Giňdiwaryň depesinden geçýän 8 kilometrlik “Saglyk ýolunda”, adatça, her hepdäniň dynç günleri hem ençeme ýüz adamyň gatnaşmagynda ýörişler gurnalyp, kä halatlarda ýerli mediada bu ýodadan prezidentiň hökümet resmileri bilen birlikde kä ýöräp, käte ylgap barýan käbir wideoýazgylaryny hem görse bolýar.
Emma welin 8 kilometrlik “Saglyk ýolunyň” bu “meşhurlygy” bilen bir hatarda onuň edil gabat garşysyndaky üç ýarym esse uzyn ekiztaýy ýodany ýatlaýan ýok. 36 kilometrlik “Saglyk ýolunyň” 28 kilometrlik bu bölegini eýýäm ençeme ýyldan bäri gum basyp ýatyr. Onuň üstünden geçip barýan adamlar hem juda seýrek, ýa-da ol ýolda asla hiç görünmeýär.
Gowy ideg edilýän, dürli haýwanlaryň heýkelleri hem dikilen “Saglyk ýolunyň” 8 kilometrlik böleginden tapawutlylykda “Saglyk ýolunyň” 28 kilometrlik bölegine o diýen seredilibem durulmaýar. 8 kilometrlik “Saglyk ýolunda” geçen ýyl ýörite abadanlaşdyryş işleri geçirilen bolsa, 28 kilometrlik “Saglyk ýolunda” hatda döwlen lampalar hem çalşyrylanok.
Diňe onuň gutarýan ýerinde, prezidentiň awtokerweniniň geçýän ýolunyň golaýynda, käwagt abadanlaşdyryş işleri geçirilýär. Bu ýodanyň gözden düşürilmegini adamlar prezidentiň bu ýodadan geçmeýänligi bilen düşündirýärler.
Näme üçin ýörelenok?
Bu ýodanyň gum-guklygy, onuň 14 ýyldan bäri hereketsiz ýatmagy bilen bagly dürli sebäpler orta atylýar. Onuň bir sebäbi bu ýodanyň uzynlygy bilen düşündirilse, ýene bir sebäbi – bu ýodadan ýörejek adamlar üçin hiç hili şertleriň döredilmänligindedir.
“Adamlar üçin [“Saglyk ýolunyň”] belli bir derejede şertler döredilen 8 kilometrlik aralygynam geçmek kyn. Bu ýodada bolsa asla hiç hili şert ýok. Onsoňam, [bu ýolda] gyşyna sowuk, tomsuna yssy bolýar. Hatda ýazda hem bu ýodadan ahyryna çenli geçer ýaly däl” diýip, ýokary okuw jaýynyň studenti Aman gürrüň berýär.
Şol bir wagtda, resmi we beýleki garaşsyz çeşmeler arkaly tassykladyp bolmadyk maglumatlara görä, 28 kilometrlik “Saglyk ýolunyň” käbir bölekleri Eýran bilen serhede golaý ýerleşendigi sebäpli ýodanyň käbir böleklerinden türkmen serhetçileri adamlary yzyna dolaýarlar.
Merjen atly ildeşimiz mundan üç ýyl ozal maşgalasy bilen bu ýoda çykyp, olar şol ýodadan ýöräp, dynç almakçy bolanlarynda, belli bir ýere ýetenlerinde, olary türkmen serhetçileri saklap, bu ýeriň serhede golaý ýerleşýändigini we yza dolanmagy ýa-da 8 kilometrlik ýoda gitmeklerini sorapdyrlar.
“Saglyk ýolunyň” ýatdan çykarylan bu bölegi ilkibaşda Arçabil prospektinden başlanýardy. Emma soň bu ýerlerde birnäçe täze binalar gurlansoň, ol indi öz gözbaşyny täze gurlan Köpetdag prospektinden alyp gaýdýar. Onuň gutarýan ýeri “Saglyk ýolunyň” 8 kilometrlik böleginiň başlanýan ýerinde.
Umumy uzynlygy 36 km deň “Saglyk ýoly” 2000-nji ýylda öňki prezident S.Nyýazowyň buýrugy boýunça gurlupdy. Onuň Giňdiwar dagynyň depesinden geçýän 8 kilometrlik bölegi 2000-nji ýylyň 2-nji ýanwarynda açylypdy.
Şondan soň S.Nyýazow “Saglyk ýoluny” uzaltmak barada döwlet ýolbaşçylaryna buýruk berip, onuň 28 kilometrlik böleginiň her bir kilometrini ministrliklere we käbir döwlet edaralarynyň öz hasaplaryna gurmagy tabşyrypdy.
Ilkibaşda “Serdaryň saglyk ýoly” diýlip atlandyrylan bu ýola indi diňe “Saglyk ýoly” diýilýär.


text:
Ýurt içinden gelip gowuşýan habarlarda aýdylmagyna görä, “Aşgabadyň protokol köçelerinde” ýaşaýanlar barha berkidilýän howpsuzlyk çäreleri zerarly örän kösenýärler.
Bu kösençlik olaryň käbirini başga jaý gözlemek, göçmek pikirini etmäge mejbur etse, käbirini agyr depressiýa düşürýär diýip, Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolan aşgabatlylar aýdýarlar.
Eýsem bu problema nähili döredi we onuň çözgüdi nirede?
Azatlyk Radiosynyň bu problema baradaky “Tegelek stol” söhbetdeşligine Aşgabatdan ýerli synçylar: publisist ýazyjy A.Bugaýew, syýasy aktiwist N.Nurmammedow, Şwesiýadan türkmen parlamentiniň öňki deputaty H.Söýünow gatnaşdy.


text:
Täjigistanyň gynamalara garşy hökümete degişli bolmadyk guramalarynyň koalisiýasy häkimiýetleri polisiýanyň wagtlaýyn tussaghanasynda gynalmagy netijesinde ölendigi şübhelenilýän raýat barada derňew geçirmäge çagyrýar.
Koalisiýanyň mälim etmegine görä, 19-njy oktiýabrda Bahromoddin Şodiýew ogurlyk edenlikde şübhe bildirilip, Duşenbedäki wagtlaýyn tussaghana salnypdyr. Şol gün ony keselhanada operasiýa etdiler.
Şodiýewiň enesiniň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, ol özüniň etmedik günälerini boýun alýança, gazaply urlup-ýenjilipdir. Şodiýew şol ýaralary sebäpli, keselhanada 10 gün ýatandan soň aradan çykdy.
Hökümete degişli bolmadyk Gynamalara garşy guramalaryň koalisiýasy häkimiýetleriň B.Şodiýewiň ölümi barada derňew geçirmegini talap edýärler.
Penşenbe güni Içeri işler ministrligi bu iş boýunça derňew geçirilýändigini mälim etdi. Emma üç gün mundan öň bu ministrlik Şodiýewiň izolýatordan gaçmak üçin birinji gatyň penjiresinden bökende ýaralanandygyny aýdypdy.
Şu ýylyň başlarynda Safarali Sangow hem gümürtik ýagdaýlarda wagtlaýyn tussaghanada ölüpdi.


text:
“The Guardian” gazetiniň okyjylar topary Mihail Bulgakowyň «Ussat we Margarita» romanyny iýun aýy üçin öz kitaby diýip seçdi.
Okyjylaryň biriniň pikirine görä, bu «owalda-ahyrda ýazylan iň gowy romanlaryň biri» bolup durýar.
Gazet makalasynda iýun aýy üçin seçilip alnan romanyň «wagtyň synagyndan geçen eserdigi» bellenilýär.
Mälim bolşy ýaly, şu ýyl bu romanyň ilkinji gezek çap ediljek bolanyna 50 ýyl dolýar.
Mihail Bulgakow bu eserini 1928-nji ýyl töwereginde ýazmaga başlaýar we «Ussat we Margarita» derrew onuň esasy pikir-aladasyna aýlanýar. Emma ol stalinçi Orsýetde özüniň ýazyjy hökmünde geljeginiň ýokdugy baradaky pikire berlip, 1930-njy ýylda bu romanyň ilkinji taslamasyny ýakyp ýok edýär.
Edebiýatçy Sam Jordisonyň pikirine görä, ýazyjynyň bu pikiriniň jany hem ýok däl, sebäbi Bulgakow şol döwürde kommunistik partiýanyň liniýasyny goldamakdan aç-açan boýun gaçyran tanymal şahsyýet bolupdyr we ikiçäk gürrüňdeşliklerde özüniň «doly aklara duýgudaşlyk edendigini» aýdypdyr.
Emma, nähilidir bir sebäpler esasynda, Stalin oňa degmändir. Bulgakow 1940-njy ýylda, 49 ýaşynda, nesil yzarlaýan böwrek kesilinden ölüpdir.
Ýöne şol wagt ol bu eserini tasdan diýen tamamlan eken. Onsoň ol ony başarsa, mümkin boldugyça çalt, neşir etmegiň planyny düzüpdir. Emma dostlary, maşgalasy onuň bu plandan örän howatyr edipdir.
Ahyr netijede, «Ussat we Margarita» ilkinji gezek 1966-njy ýylda, agyr senzuradan geçirilip çap edilýär.
Emma romanyň doly görnüşi samizdat görnüşinde ýaýrap, elden-ele geçirilip okalypdyr we bir ýyl soň, 1967-nji ýylda, Maýkl Glenniniň terjimesinde, günbatar okyjylarynyň kitap tekjelerine baryp ýetipdir.
Ýazyjy Wiw Groskop bu eseriň özüne «milleti, döwleti bulaşdyrmagyň nähili aňsatdygyny görkezendigini» aýdýar.
“The Guardian” neşiri bu romanyň Orsýetde we dünýäde ýyl-ýyldan uly meşhurlyk gazanyp, günbatarda dürli pikirli ýazyjylara we jemgyýetçilik wekillerine öz täsirini ýetirendigini belleýär.
Azatlyk radiosy öz okyjylaryna häzir dünýäde iň köp okalýan, şonuň bilen bir wagtda-da edebiýatçylaryň we filosoflaryň soňsuz çekişmesiniň obýektine öwrülen ussat ýazyjynyň belli eserinden käbir sitatalaryň terjimesini öz okyjylyrna hödürlemegi makul bildi.
***
Biz seniň bilen başga-başga dillerde gürleşýäris, emma hemişe bolşy ýaly, munuň üçin biziň gürrüňini edýän zatlarymyz üýtgemeýär.
Çakyrdan, oýundan, owadan aýallardan we nahar başyndaky söhbetdeşliklerden gaça durýan erkeklerde bir ýaşyryn ýakymsyzlyk bar. Bu hili adamlar ýa agyr keselli, ýa-da töweregindäki adamlary bildirgisiz ýigrenýärler.
Dünýäde ýaramaz adam ýok, diňe betbagt adamlar bar.
Hemme zat gowy bolar, dünýä şunuň üstünde gurlan.
Siz adama eşigine garap baha berýärsiňizmi? Hiç wagt beýle etmäň. Siziň ýalňyşmagyňyz mümkin, onda-da gaty uly ýalňyşmagyňyzmümkin.
Hiç wagt hiç zady dilemäň! Onda-da özüňizden güýçlilerden hiç wagt hiç zady soramaň. Özleri teklip eder we özleri hem berer.
Söýýän adam öz söýýäniniň ykbalyny hem paýlaşmaly.
Hakykaty aýtmak ýeňil we ýakymly.
— Gorkaklyk - adamyň iň aýylganç dertleriniň biri.
— Ýok, meň muňa garşy çykmakdan çekinmeýärin. Gorkaklyk – adamyň iň aýylganç derdi.
Hiç wagt hiç zatdan gorkmaň. Bu paýhasdan däl.
Iň aýylganç öýke-kine güýçsüzliköýkesidir.
Düşüniň, dil hakykaty ýaşyryp biler, emma göz – hiç haçan!


text:
Tejen-Sarahs-Maşat demir ýoly, Garagumuň içinden geçýän Aşgabat-Daşoguz demir ýoly, Türkmenabat-Atamyrat demir ýoly ýurduň içki gatnawyny gowulandyran bolsa, gurluşygy tamamlanyp barýan Gyzylgaýa-Bereket-Etrek demir ýolunyň ýurduň ykdysadyýetini ösdürmekde, goňşy döwletler bilen söwda gatnaşygyny ýola goýmakda möhüm rol oýnajakdygy aýdylýar.
Ýakynda geçen Ministrler Kabinetiniň mejlisinde ýurduň prezidentiniň degişli ýolbaşçylaryň öňünde goýan meseleleriniň biri hem Türkmenistanda demir ýol pudagyny mundan beýläk-de ösdürmek barada boldy. Gyzylgaýa-Bereket-Etrek demir ýoluny halkara ölçeglerine laýyk getirmek maksady bilen, prezident birnäçe resminamalara hem gol çekdi.
Hytaý Halk Respublikasyndan satyn alnan, ýyladyjy hem sowadyjy enjamlar bilen abzallaşdyrylan täze wagonlardan düzülen otly sostawlary Türkmenistanda köp ugurlar boýunça hereket edýär. Täze wagonlaryň satyn alnyp, ozalky sostawlaryň üstüniň ýetirilýändigi barada hem maglumatlar bar.
Aşgabadyň ýaşaýjysy Bibiniň aýtmagyna görä, bu ugurdan näçe işler amala aşyrylsa-da, ýolagçylar üçin döreýän kynçylyklar kemelibermeýär. Satyn alynýan wagonlar az däl, emma ilatyň sanynyň artýandygy, ilat üçin iň bir amatly ulagyň ýolagçy otlulary bolup durýandygy üçin düzülýän sostawlar ilatyň sarp edijiligine görä ýetmeýär.
Döwlet baştutany birnäçe gezek demir ýol ministrini çalyşdy, emma munuň bilen ýolagçy otlularynyň gatnawynda uly bir öňe gidişlik gazanylmady. Ilatyň bir welaýatdan başga bir welaýata baryp gelmeginde hem bu ýagdaý anyk görünýär. Soňky demir ýol ministri çalşylandan soň öňler ýolagçylara 60 teňňä berilýän prostynlaryň bahasy 1 manat boldy, bilet satyn almakda, islän ýeriňe rahat baryp gelmekde üýtgän zat az.
Bir wagtda, bir ýerde
Garaşsyzlygyň ilkinji ýyllarynda Daşoguz-Türkmenbaşy (Krasnowodsk) ýolagçy otlusy göni hereket edýärdi. Soýuz döwründe Daşkent-Krasnowodsk göni ýolagçy otlusy hem bardy. Bu sostawyň Türkmenabat şäheriniň üstünden geçýänligi üçin lebaply ýaşaýjylar hem kösenmän, Krasnowodsk şäherine göni baryp bilýärdiler.
Atamyrat-Aşgabat ýolagçy otlusy hem, Türkmenabat-Aşgabat ýolagçy otlusy hem ýolagçylary irden paýtagta getirýär. Beýleki ugurlar boýunça hem ähli sostawlar irden Aşgabada gelýärler. Türkmenbaşy şäherine gitmek üçin bolsa agşam sagat 19-00-a çenli Aşgabat wokzalynda oturyp, günüňi geçirmeli.
Gyş aýlary diýäýmeseň tomus dynç alyş möwsüminde, güýz hem ýaz aýlarynda harby gulluga çagyrylan esgerleriň kasam kabul edişligine ene-atalaryň çagyrylýan döwründe Aşgabat wokzalynda kassalardan bilet almak iň bir uly problema öwrülýär.
Lebaply ýolagçy Hemranyň aýtmagyna görä, 1-2 sagat aýak üstünde nobata dursaň, öňdäki nobatlara bilet ýetmän hem duranok, ýöne agşam islendik ugurlar boýunça ýolagçy otlularyna münseň, biletsiz ýolagçylardan ýaňa ýer-jaý bolanok.
Gijäniň ukusyna çydam edip bilmeýän adamlar wagonlaryň koridorlarynda hatar bolup uka gidýärler. Aýak ýoluna çykmakçy bolaýanlar adamlaryň üstünden ätläp geçmeli bolýarlar. Ýaşajyk çagaly zenanlaram, ýaş gelin-gyzlaram, ýaş ýigitlerem, ýaşy birçene baran adamlaram koridoryň ugrunda uka gidýärler.
Tomsuň jöwzaly günlerinde bolsa Hazaryň kenarynda dynç almak islegi bilen ýola çykýan ýolagçylaryň artmagy bilen, bu ýagdaý has hem gözgyny hala gelýär.Soltan Açylowa Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçysy.


text:
Türkmenistanda dini ynançlary sebäpli tussag edilendigi köpçülige mälim bolan dokuz wyždan ýesiriniň sekizisi tussaglykdan boşadyldy. Dini täzelikler boýunça “Forum-18” agentliginiň maglumatyna görä, Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 23-nji ýyl dönümi mynasybetli prezidetiň yglan eden günä geçişliginiň çäginde, 22-nji oktýabrda ýurduň gündogaryndaky zähmet lagerinden boşadylan tussaglaryň altysy dini ynançlary sebäpli harby gullukdan boýun gaçyranlar we ikisi-de dini hereketleri üçin galp aýyplamalar esasynda iş kesilen “Iýegowa şaýatlarydyr”.
Halkara guramalary Türkmenistanyň türmelerinde syýasy we dini sebäplerden saklanýan tussaglary wyždan ýesirleri diýip atlandyrýarlar we türkmen hökümetiniň raýat azatlyklaryna basyş etmegini tankyt edýärler. Bu tema ýakynda günbatar döwletleriniň resmileri tarapyndan hem gozgaldy we halkara duşuşyklarda bu ugurdan maslahat edildi.
Türkmenistanda raýat azatlyklary sebäpli tussaglyga höküm edilenleriň boşadylmagyna adam hukuklaryny goraýjylar nähili garaýarlar?
Azatlyk Radiosy Moskwada ýerleşýän “Memorial” guramasynyň Merkezi Aziýa boýunça programmasynyň müdiri Witaliý Ponomarýow bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Witaliý, siz Türkmenistanda adam hukuklary ugrunda köpden bäri iş alyp barýarsyňyz. Ýurtda yglan edilen ýakynky günä geçişde dini ynançlary sebäpli tussag edilmegi bilen tanalýan dokuz wyždan ýesirinden sekizisiniň boşadylmagyny siz nähili kabul etdiňiz?
Witaliý Ponormarýow: Meniň pikirimçe, bu Türkmenistanyň adyna halkara guramalary we adam hukuklaryny goraýan guramlar tarapyndan edilýän tankytlaryň güýçlenmegi bilen bagly. Soňky iki ýylyň dowamynda halkara guramalar Türkmenistanda syýasy sebäpler bilen baglylykda we dini sebäpler bilen baglylykda tussag edilenleriň işlerine gaýtadan garalmagyny talap edip, dürli halkara maslahatlarda yzygiderli çykyş etdiler. Maňa mälim bolşuna görä, syýasy we dini tussaglaryň meselesi Türkmenistan bilen ikitaraplaýyn gepleşikleriň dowamynda-da, şol sanda ABŞ-nyň hökümetiniň alyp baran dialogynyň dowamynda-da orta atyldy.
Azatlyk Radiosy: Halkara guramalary tarapyndan wyždan ýesirleri diýlip atlandyrylýan türkmen dinçileriniň boşadylmagy, siziň pikiriňizçe, türkmen hökümetiniň öz adyna edilýän tankytlara üns berýändigini aňladýarmy?
Witaliý Ponormarýow: Uly bolmadyk eglişikler Türkmenistan tarapyndan mydama edilýär, öňem ediliýärdi. Meniň pikirimçe, Türkmenistan tussaglary boşatmak bilen dogry ugurdan ädim ätdi, emma bu ýeterlik däl. Çynlakaý öňegidişlik barada aýtmak üçin Türkmenistanda prezident Nyýazow döwründen bäri türmede saklanýan syýasy tussaglaryň uly toparyna girýän adamlar boşadylyp başlanmaly, diňe şondan soň öňegidişlik barada aýdyp bolar.


text:
Türkmenistanyň Braziliýanyň Rio de Janeýro şäherinde geçýän tomusky Olimpia oýunlaryna gatnaşýan türgenleri bäsdeşlerinden has pes netijeleri gazanyp, yzly-yzyna ýaryşdan çykýar.
Mysal üçin, 8-nji awgustda Rio ýaryşlarynda türkmenistanly dzýudoçy Ruşana Nurjawowa we boksçy Arslanbek Açylow garşydaşlaryndan ýeňlip, ýaryşdan çykdy.
Häzirki pursatda dokuz sany türkmen türgeniniň bäşisi ýaryşlardan çykdy.
Azatlyk radiosy bu ýagdaýa il içinde bildirilýän reaksiýa bilen gyzyklanyp, aşgabatly ýazyjy Amanmyrat Bugaýew bilen telefonda söhbetdeş boldy.


text:
ABŞ-nyň döwlet sekretary Jon Kerri dünýäniň ençeme böleklerinde, “hatda Ýewropada-da” azatlyklaryň henizem “howp astyndadygyny” aýtdy.
Kerri bu çykyşyny Germaniýanyň daşary işler ministri Frank-Walter Steinmeier bilen 22-nji oktýabrda Berlinde geçiren bilelikdäki metbugat konferensiýasynda aýtdy.
Berlin diwarynyň ýumrulmagynyň 25-nji ýyl dönüminiň öňüsyrasynda eden bu çykyşynda Kerri we Steinmeier Ukrainadaky krizis barada sözläp, Gündogar bilen Günbataryň arasyndaky bölünişigiň ýene dolanmagyna garşy duýduryş etdi.
"Agressiýanyň soňuna çykmak”
Kerri “Orsýetiň Ukrainadaky agressiýasynyň soňuna çykmak gerek” diýdi.
ABŞ we ÝB Orsýetiň mart aýynda Krymy anneksiýa etmegi we gündogar Ukrainada orsýetçi separatistlere ýardam bermegi bilen baglylykda Moskwa garşy sanskiýalary girizdi.
Kerri Moskwany Ukrainadaky konflikte çynlakaý seretmäge çagyrdy we Günbataryň Orsýet bilen dawa aramaýandygyny aýtdy.
“Hiç birimiz indiki nesliň Sowuk urşuň gaýtalanmak ähtimallyk duýgusy bilen ýaşamagyny islemeýäris” diýdi.
Steinmeier Ukrainadaky konfliktiň “henizem gaýtadan ot almaga taýyndygyny we Ýewropadaky parahatçylyk tertibine wehim salýandygyny” duýdurdy.
Germaniýa Ukrainadaky krizisden diplomatik çykalga tapmak boýunça tagallalara ýolbaşçylyk edýär, şol bir wagtda-da Moskwa sanksiýalar arkaly basyş etmek mümkinçiligini elden bermeýär.
Ýaşlar bilen duşuşyk
Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow 22-nji oktýabrda irden eden çykyşynda “ýurtlaryň bir topary başgalary kesesinden dolandyrmaga synanyşýarlar” diýip, Günbatary tankyt etdi.
Graždan ýaşlar bileleşiginiň wekilleri bilen geçiren duşuşygynda Lawrow “Ukrainadaky krizis biziň günbatarly partnýorlarymyzyň Ýewro-Atlantik giňişligini saklamak we onuň çäklerini gündogara tarap ýaýbaňlandyrmak boýunça synanyşyklarynyň gös-göni täsirinden dörän ýagdaý” diýip belledi.
Lawrow Orsýetiň öz bähbitlerini goramakda berk durjagyny aýtdy.
22-nji oktýabrda Berlinde Kerri we Steinmeier germaniýaly studentler bilen duşuşdylar we Berlin diwarynyň 1990-njy ýylda ýumrulmagyndan soň galan bölegine gül goýdular.
9-njy noýabrda Berlin şäheri Sowet Soýuzy tarapyndan goldanan Gündogar Germaniýanyň hökümetiniň ilata şäheri iki bölýän haýatdan kontrolsyz geçmäge rugsat bermeginiň 25 ýyllygyny belleýär.
ABŞ-nyň döwlet sekretary Germaniýanyň kansleri Angela Merkel bilen hem duşuşýar. ABŞ-nyň we Germaniýanyň gatnaşyklary 2013-nji ýylda amerikan gizlin gulluklarynyň Germaniýada amala aşyran içalyçylykly işleriniň, şol sanda Merkeliň mobil telefonunyň diňlenmeginiň üsti açylansoň, sowuklygyna galýar.


text:
Ýewropa Bileleşigi Siriýanyň režiminiň protestçilere garşy ýarag ulanmagyny ýazgaryjy we ýurduň režimini syýasy dialoglara çagyryjy rezolýusiýanyň taslamasyny BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşiniň garamagyna hödürledi.
Ýewropanyň diplomatlary bu rezolýusiýanyň taslamasynyň ýakyn günlerde BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşinde sese goýulmagynyň mümkindigini aýdýarlar.
Amerikanyň Birleşen Ştatlary eýýäm bu rezolýusiýanyň taslamasyny goldaýandygyny mälim etdi. Emma Orsýet bilen Hytaý Siriýanyň hökümetine garşy BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşinde nähilidir bir rezolýusiýanyň kabul edilmegine garşydyklaryny bildirdiler.


text:
Türkiýäniň premýer-ministri Ahmed Dawutoglu 5-nji fewralda Gazagystana iki günlük sapara başlady. Bu sapar Türkiýäniň we Orsýetiň arasynda gapma-garşylygyň dowam edýän wagtyna gabat geldi.
Ýurduň arasyndaky diplomatik uruş olaryň ikisi bilen hem ýakyn gatnaşykdaky Gazagystany oňaýsyz ýagdaýa goýdy.
Gazagystanyň prezidentiniň metbugat-gullugy Dawutoglunyň we Gazagystanyň döwlet baştutany Nursultan Nazarbaýewiň arasynda 6-njy fewralda geçiriljek gepleşiklerde ikitaraplaýyn söwda, energiýa meseleleriniň we “käbir möhüm halkara meseleleriniň” ara alyp maslahat ediljekdigini aýtdy.
Gazagystan Orsýetiň ýolbaşçylygyndaky Ýewraziýa ykdysady bileleşiginiň agzasy.
Ankaranyň we Moskwanyň arasyndaky gatnaşyklaryň sowuk uruşy döwründen bäri iň pes derejä düşeli bäri Türkiýäniň premýer-ministri Gazagystana ilkinji gezek sapar edýär.


text:
Ýewropa Bileleşiginiň Ýewropanyň goňşy ýurtlary syýasaty boýunça jogapkär komissary Orsýetiň Brýussel bilen ýakyn gatnaşyk etjek bolýan ýurtlary jezalandyrmak ugrunda edýän tagallalaryny tankyt etdi.
Stefan Fýule çarşenbe güni giçlik Strasburgdaky Ýewropa parlamentinde eden çykyşynda Ýewropa Bileleşiginiň Assosiasiýa ylalaşygyna gol goýmak ähtimallygy bilen ilteşikli Orsýet tarapyndan abanjak islendik howpuň “kabul ederliksizdigini” aýtdy.
Fýule munuň howpsuzlyk kepilnamalaryny çykarmak ýa-da harby hyzmatdaşlygy bes etmek baradaky haýbatlary, emeli söwda bökdençlikleri, energiýa bahalaryny ýalňyş ulanmak ähtimallygy ýaly basyşlaryň ähli görnüşlerini öz içine alýandygyny nygtady.
Ýewropa Bileleşiginiň Assosiasiýa ylalaşygyna gol goýmak baradaky sammit noýabr aýynda Wilniusda geçiriler.
Şeýle-de Fýule Brýusselde Assosiasiýa ylalaşygyna gol goýmagy saýlap alan islendik ýurduň arkasynda Ýewropa Bileleşiginiň durjakdygyny nygtady.


text:
Düýbi Britaniýada ýerleşýän “Maplecroft” barlaglar guramasy kanunçylygyň işleýiş we töwekgelçiligiň derejesi baradaky hasabatynda
iň ýaramaz ýurtlaryň onlugyna Birmany, Demirgazyk Koreýany, Somaliýany, Günorta Sudany, Türkmenistany, Kubany, Kambojiýany, Owganystany, Siriýany we Liwiýany girizipdir.
Kanunçylygy iň gowy işleýän we töwekgelçiligi pes bolan ýurtlaryň onlugyna bolsa San-Marino, Malta, Andorra, Lýuksemburg, Monako, Täze Zelandiýa, Awstriýa, Germaniýa, Norwegiýa we Awstraliýa ýaly ýurtlar girizilipdir.
Türkmenistana berlen anyk orun barada aýdylanda bolsa, ol bu hasabatda dünýäniň 197 ýurdunyň arasynda iň ýaramazlaryň bäşinjisi hasaplanylýar.
Kanunçylygyň işleýşine we töwekgelçiligiň derejesine baha berlende esasan nämeleriň göz öňünde tutulýandygy barada beren soragymyza “Maplecroft” barlaglar guramasynyň direktorynyň orunbasary, Merkezi Aziýa regiony boýunça bilermen Mandi Körbi
şeýle ýogap berdi:
—Biziň indeksimiz kanunçylyga hormat goýulyşyna üns berýär. Bu meselede bolsa, biz ýurtdaky guramalaryň näderejede erkin iş alyp barýandyklaryna, kanunçylygyň näderejede berk işleýşine, sud sistemasynyň näderejede garaşsyzdygy we onuň adalatsyzlyga garşy durmakdaky roly, galyberse-de, raýatlaryň öz häkimiýetlerini saýlamak hukuklary ýaly meselelere üns berýäris.
Mandi Körbiniň
aýtmagyna görä, şu sanalyp geçilen esasy meseleler boýunça ýaramaz görkezijileri görkezýän ýurtlar, öz gezeginde, biznesler üçin-de howply ýurtlara öwrülýärler:
—Kanunçylyga hormat goýmaýan ýurtlar biznesler üçinem howply ýurtlar bolup durýarlar. Sebäbi, munuň özi ýurtda garaşsyz suduň ýokdugyny we awtoritar dolandyryş tendensiýasynyň bardygyny aňladýar. Ol bolsa, öz gezeginde, baglaşylan kontraktlara hormat goýulmajakdygyny we beýleki biznes töwekgelçilikleriniň hem-de ýitgileriň boljakdygyny aňladýar.
Köpüsi energiýa resurslaryna baý
Kanunçylyga hormat goýmaýan ýurtlar biznesler üçinem howply ýurtlar bolup durýarlar. Sebäbi, munuň özi ýurtda garaşsyz suduň ýokdugyny we awtoritar dolandyryş tendensiýasynyň bardygyny aňladýar.
“Maplecroft” guramasynyň hasabatynda biznes we inwestisiýalar üçin iň bir töwekgelçilikli diýlip hasaplanylýan ýurtlaryň köpüsi energiýa resurslaryna baý we daşary ýurt maýa goýujylarynyň ünsüni özüne çekýän ýurtlar. Ýöne “Maplecroft” guramasynyň ekspertleri bu gürrüňi edilýän ýurtlarda ykdysady potensialyň uludygyna garamazdan, olarda kanunçylygyň işleýşiniň ýaramazdygy we biznes üçin töwekgelçilikleriň ýokarydygy sebäpli, bu ýurtlar bilen daşary ýurt kompaniýalarynyň biznes işleriniň, köplenç, kynçylykly bolýandygyny belleýärler.
“Maplecroft” barlaglar guramasynyň direktorynyň orunbasary Mandi Körbi
Türkmenistan ýaly daşarky dünýäden izolirlenen käbir ýurtlar barada hasabat taýýarlananda, bu ýurtlardan maglumat almak meselesiniň-de uly kynçylyklar bilen baglanyşyklydygyny aýtdy:
—Biz Turkmenistan ýaly käbir ýurtlardan maglumat almakda belli bir kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýarys. Sebäbi, mysal üçin, Türkmenistanda daşary ýurt guramalarynyň sany örän az, hökümete degişli bolmadyk ýerli guramalaryň sany-da beýleki ýurtlardakydan has az. Şoňa görä-de, biz öz öwrenýän dürli meselelerimizde özümiziň toplaýan maglumatlarymyzdan daşary, käbir abraýly halkara guramalarynyň, şol sanda ‘Amnesty International’ we ‘Human Rights Watch’ ýaly guramalaryň-da hasabatlaryny göz öňünde tutýarys.
Mandi Körbi soňky wagtlar Türkmenistanyň häkimiýetleriniň Ýewropa Bileleşigi bilen öz ykdysady we söwda hyzmatdaşlyklaryny gowulandyrmaga çalyşýandyklaryny belläp, bu ugurdaky gepleşikleriň we dialoglaryň Türkmenistandaky biznes üçin şertleriň gowulanmagyna ýardam etmegi mümkin diýip umyt edýändigini aýtdy.
Düýbi Britaniýada ýerleşýän “Maplecroft” guramasy dünýäniň dürli regionlaryndaky howplar we töwekgelçilikler bilen bagly dürli meseleler barada hasabat ýaýradýar. Guramanyň kanunçylygyň işleýiş meselesi baradaky hasabaty ýylda bir gezek çap edilýär.


text:
Gündogar Ukrainadaky Donetsk şäheriniň eteklerinde 27-nji maýda hem wagtal-wagtal çaknyşyklaryň ýüze çykandygy barada maglumatlar gowuşýar. Düýnki bolan agyr çaknyşyklarda orsýetparaz separatistleriň onlarçasynyň öldürilendigi habar berilýär.
Donetskiň häkimi Oleksandr Lukýançenko 26-njy maý güni bolan çaknyşyklarda 40 adamyň, şol sanda parahat ilatdan bolan iki adamyň öldürilendigini aýtdy. Emma Lukýançenko galan 38 adamyň kimlerdigini, ýagny olaryň separatistlere ýa-da hökümet güýçlerine degişlidigini anyklaşdyrmady.
Ukrainanyň içeri işler ministri Arsen Awakow hiç hili anyk sanlary getirmezden, jeňçileriň agyr ýitgileri çekendigini öňe sürdi. Ol hökümet güýçleriniň hataryndan hiç kimiň öldürilmändigini hem sözüniň üstüne goşdy.
Aeroport
Separatistler Donetskiniň aeroprotyny eýelänlerinden soň hökümet güýçleri olara garşy harby söweş uçarlaryny we dikuçarlary ulanyp başlady. Bu Ukrainanyň gündogar sebitlerinde iki aý mundan ozal başlanan tolgunyşyklardan soň Donetskde ýüze çykan ilkinji çaknyşyk boldy.
27-nji maýda eden çykyşynda Awakow hökümet güýçleriniň Donetskiniň aeroportuna doly gözegçilik edýändiklerini aýtdy. Emma aeroportuň metbugat wekili Dmitriý Kosinow AFP habar gullugyna beren maglumatynda edil häzir aeroporta kimiň kontrollyk edýändigini aýtmagyň kyndygyny bildirdi.
Premýer-ministriň birinji orunbasary Witaliý Ýarema “Ukrainanyň territoriýasynda soňky terrorist” ýok edilýänçä “antiterror operasiýanyň” dowam etdiriljekdigini belledi.
27-nji maýda separatistleriň bir toparynyň Donetskiniň buzda oýnalýan hokkeý stadionyny otlandygy, emma ýangyn söndürijileriň oduň hötdesinden gelendigi barada hem maglumatlar peýda boldy.
“Terroristler”
Ukrainanyň Serhet gözegçilik gullugynyň berýän maglumatyna görä, 27-nji maýda goňşy Lugansk sebitinde serhetçiler Russiýadan geçdi diýilýän jeňçileriň awtomobil kerweniniň garşysyna ot açypdyrlar. Atyşykda azyndan bir pitneçiniň öldürilendigi we ýarag alyp barýandygy aýdylýan birnäçe ulagyň hem ele salnandygy habar berilýär.
Ukrainada 25-nji maýda geçirilen prezidentlik saýlawlarynyň ýeňijisi Petro Poroşenko ýurduň gündogaryndaky raýatlar bilen dialoga girişjekdigini söz berdi. Emma ol “terroristler” bilen gepleşik geçirmekden ýüz öwürdi.
Şeýle-de Poroşenko “antiterror operasiýasynyň iki ýa-da üç aý dowam edip bilmejekdigini, has dogrusy, etmeli däldigini” nygtap, “onuň birki sagadyň işi bolmalydygyny” belledi.
Poroşenko Russiýanyň ýurduň gündogaryna asudalygy ornaşdyrmaga hemaýat etjekdigine umyt edýändigini we Moskwa bilen gepleşiklere taýýardygyny hem belledi.
Russiýanyň daşary işler ministri Sergeý Lawrow 27-nji maýda çykyş edip, Ukrainanyň ýurduň gündogarynda alyp barýan harby operaisýalaryny dessine bes etmelidigini aýtdy.


text:
Ukrainaly adam hukuklaryny goraýjy aktiwistler “demokratik döwletleri” ukrainaly resmileriň birnäçesine garşy gadaganlyklary girizmäge çagyrdylar. Şol resmiler ynsan hukuklaryny bozanlykda aýyplanýarlar.
Ukrainanyň adam hukuklary boýunça bileleşiginiň agzasy Ýewhen Zaharowyň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, “demokratik döwletleriň” ukrainaly resmilere wiza bermekden ýüz öwürmegi we olaryň daşary ýurtlardaky pul hasaplaryny doňdurmagy ýurtda “adam hukuklarynyň bozulmagynyň” we “syýasy äheňli jezalandyrmalaryň” öňüni almaga kömek etmegi mümkin.
Parlamentdäki oppozision toparlar hem Günbatar ýurtlarynyň Ukrainanyň hökümet resmilerine garşy gadaganlyk girizmekleri barada öz haýyşlaryny taýýarlaýarlar.


text:
Pakistan-Owganystan serhedinde Birleşen Ştatlaryň we Owganystanyň harby güýçleriniň söweşijileriň hüjüminiň öňüni alyp bilmändiklerini Pakistanyň harbylary aýdýarlar.
“Talybanyň” liderleriniň biri Maulwi Fazlullahyň tarapdarlarynyň amala aşyran hüjümlerinde ýüze golaý pakistanly harby ölüpdi.
Fazullah 2009-njy ýyla çenli Yslamabatdan 160 km. uzaklykdaky Swat jülgesinde “Talybanyň” hereketlerine ýolbaşçylyk edipdi. Şonda Pakistanyň güýçleriniň geçiren operasiýasynda Fazullah Owganystana gaçmaga mejbur bolupdy.
Pakistanyň harbylarynyň aýtmagyna görä, Fazullah we onuň topary Pakistana howp abandyrmaga dowam edýär, şeýle-de söweşijiler täzeden Swat jülgesinde ornaşmagy niýet edinýär.


text:
Türkmenistanda adamlaryň köpçülikleýin işden çykarylmagynyň dowam etdirilýändigi barada dürli çeşmelerden maglumatlar gowuşýar.
Soňky maglumatlarda Türkmenistanyň Demirýol transport ministrliginiň ähli bölümlerinde işgärleriň sanynyň azaldylýandygy habar berilýär.
“Türkmen inisiatiwasy toparynyň” 26-njy sentýabrda çap eden maglumatynda, işgärleriň sanyny çäklendirmek çäresiniň sentýabryň ortalaryndan başlanyp, şu ýylyň aýagyna çenli işgärleriň 30% çemesiniň, şol sanda regional depolaryň tehniki işgärleriniň we ýolagçy otlularda prowodnikleriň işden boşadylmagynyň planlaşdyrylýandygyny habar berýär. Maglumatda aýdylyşyna görä, hususan-da, häzirki wagtda Aşgabadyň ýük-ýolagçy wagonlar deposynda inžener we tehniki işgärlerinden 15 adam işden boşadylypdyr. Üstesine, Türkmenistanyň demirýol pudagynyň işgärleriniň Türkmenistanyň beýleki döwlet edaralarynda bolşy ýaly eýýäm üç aý bäri zähmet hakynyň berilmeýändigi maglumatda bellenýär.
Aýlyk gijikdirilýär, işgär sany azaldylýar
Türkmenistanyň demirýol pudagynda işgärleriň işden boşadylmagy we aýlyklarynyň gijikdirilmegine degişli ýagdaý barada pudak edaralaryndan resmi maglumat alyp bolmady. Emma şeýle ýagdaý Türkmenistanyň beýleki pudaklarynyň ençemesinde ýylyň ikinji çärýeginden bäri dowam edip gelýär.
Aýlyklaryň gijikdirilmegi bilen bagly ýagdaýa ilki başda ýurduň nebit-gaz pudagynyň işgärleri duçar bolupdy, yz ýany esasan Lebap we Daşoguz welaýatlarynda bilim we saglygy saklaýyş pudagynyň işgärleriniň aýlyklary gijikdirilip başlandy. Şu günki gün Balkan welaýatynda bilim, saglygy saklaýyş pudaklarynyň we önümçilik edaralarynyň işgärlerine zähmet haklary azyndan iki aý gijikdirilip berilýär.
Balkana syýahat edýän ýazyjy Amanmyrat Bugaýew welaýatda aýlyklaryň diňe ýerli häkimlikler ýaly welaýat statusyna eýe bolan döwlet edaralarynda wagtynda berilýändigini Azatlyk Radiosyna gürrüň berdi.
Bugaýewiň sözlerine görä, üstesine, regionda işgär sanynyň çäklendirilmegi dowam etdirilýär: “Meselem, nebit-gaz pudagyna degişli birnäçe döwlet kärhanasy tutuşlygyna ýapylyp, adamlar işsiz galan bolsa, beýleki pudaklarda işgärleriň sany azaldylýar ýa-da iş sagady çäklendirilýär. Işgärleriň sany azaldylmadyk birnäçe kärhanada iş wagty ýarym stawka geçirildi, iş wagtyny 4 ýa-da 6 sagada geçirenler hem bar. Käbir ýerde tutuş bir aýyň dowamynda işgärleriň biri işe çyksa, indiki aýda başgasy çykýar. Şeýdip, öz arasynda ylalaşyp, gezekleşip işleýärler”.
Türkmenistanyň döwlet edaralarynda işgärleriň zähmet haklarynyň gijikdirilmeginiň we işgär sanynyň azaldylmagynyň sebäpleri resmi taýdan düşündirilmeýär. Käbir edara resmileriniň işgärlere dil üsti bilen beren düşündirişlerinde, bu ýagdaýyň ýurduň banklarynda nagt puluň ýoklugy bilen baglydygy aýdylýar.
Kredit üçin bergili
Türkmenistanda aýlyklaryň gijikdirilmegi we iş sagadynyň, işgärleriň sanynyň azaldylmagy adamlaryň banklardan alan kreditleri boýunça hasaplaşmak ukybyna zeper ýetirdi.
Amanmyrat Bugaýew adamlaryň kredit boýunça töleglerini wagtynda üzlüşmedik meselesinde dürli kynçylyklara uçraýandygyny gürrüň berdi: “Türkmenistanda iň arzany 16% bankyň görýän peýdasy her ýylda, alan kreditiň üstüne goşulýar. Onsoň peni-de münýär, onsoň suda-da eltýärler üç aýdan geçse. Eger-de uly kredit bolsa, oňa girew goýlan zatlar alynýar, gapdalynda bir adam güwä geçmeli kredit alnan wagty, onsoň ol kredit alan üzlüşip bilmese, men üzlüşerin diýip şertnama gol çekýär”.
Türkmenistan barada maglumat çap edýän “Alternatiw täzelikler agentligi” Balkan welaýatynda nebit-gaz pudagyna degişli döwlet kärhanalarynyň ýüzlerçe işgäriniň gozgalmaýan emläk, awtoulag satyn almak ýa-da toý etmek üçin banklardan alan krediti üçin bergili bolup galandygyny habar berýär.
Maglumatda kärhanalaryň öz işgärleriniň krediti üçin aýlyklaryndan banklara geçirmeli pullarynyň geçirilmändigi habar berilýär we ençeme işgäriň munuň sebäbini hususan-da aýlyklaryň gijikdirilmeginde görýändigi aýdylýar.
“Kreditiň wagtynda tölenmändigi sebäpli bankyň maňa jerime salandygy ýakynda belli boldy, indi menden her aýda bergim üçin özümiň baryp, nagt pul berip gaýtmagym talap edilýär” diýip, neşir Türkmenbaşy şäherindäki çeşmesine salgylanyp habar berýär.
Türkmen ykdysadyýetçisi Türkmenistanyň Merkezi bankynyň öňki başlygy Hudaýberdi Orazowyň pikirine görä, döwlet edaralarynyň öz işgärleri bilen hasaplaşmagynda dörän häzirki ýagdaý türkmen hökümetiniň ilatyň sosial üpjünçiligini däl-de, gymmatbaha proýektleri özüniň ileri tutýan ugury hasaplaýandygyny görkezýär.
Hudaýberdi Orazow: “Eger-de býujet edaralary ýa-da hökümet edaralary nebit-gaz pudagynda bolşy ýaly, aýlyk alyp bilmeseler iki-üç aýlap, şol wagtam, aýdaly, iki, üç milliardlyk aeroport gurulsa, bu nädogry ykdysady syýasat sebäpli şeýle ýagdaýyň dörändigini görkezýär. Halkyň öňünde hiç hili jogapkärçilik ýok, halk horlanýar, garyplykda ýaşaýar, olaram edenini edip ýörler. Bu döwletiň başynda duranlaryň hereketiniň netijesidir. Bir tarapdan aýlyk tölenenok, ikinji tarapdan bolsa her gün bir milliarda ony gurduk, iki milliarda beýlekisini gurduk diýseler, şeýle ýurtda pul ýok diýip bolýarmy? Bolmaýar”.
Aýlyklaryň gijikdirilmegi, iş orunlarynyň çäklendirilmegi we netijede banklardan alnan kreditler üçin hasaplaşmaga ukypsyzlyk bilen bagly soňky aýlarda ýüze çykan problemalaryň esasan şäher ýaşaýjylaryna we býujetden aýlyk alýan türkmenistanlylara täsir ýetirendigi sebäbi, oba ýaşaýjylarynyň onsuzam diňe öz ýetişdiren hasylyna garaşly bolýandygy, ýerli ilatyň uly böleginiň işsizdigi aýdylýar.
Türkmenistanda döwlet pudagynda işleýänleriň, ýurt boýunça işsizleriň sany, hatda ilat sanyny görkezýän resmi sanlar berilmeýär.


text:
Penşenbe güni Türkmenistanyň prezidenti G.Berdimuhamedow Braziliýada nobatdaky gezek daşary ýurtlaryň käbir liderleri bilen duşuşyk geçirdi.
Hususan-da, ol BMG-niň Braziliýada geçirýän halkara konferensiýasynyň çäklerinde Kubanyň Döwlet Geňeşiniň we Ministrler Geňeşiniň başlygy Raul Kastro hem-de Orsýetiň premýer-ministri Dmitriý Medwedew dagylar bilen duşuşdy.
Aýry-aýrylykda geçirilen bu duşuşyklarda G.Berdimuhamedow bu ýurtlar bilen Türkmenistanyň alyp barýan hyzmatdaşlyklarynyň käbir perspektiwalary barada pikir alyşdy.
Braziliýanyň Rio de Žaneýro şäherinde dünýäniň durnukly ösüş meselesine bagyşlanyp geçirilýän iki günlük halkara konferensiýa şu gün tamamlanýar.


text:
Pakistanyň Adam hukuklary boýunça garaşsyz komissiýasynyň aýtmagyna görä, ýurduň Khyber Pakhtunkhwa sebitinde geçirilen harby operasiýadan soň, 2 müňe golaý adam ýitirim bolupdyr.
Mundan bir gün öň, Swat jülgesindäki aýallar 2009-njy ýylda geçirilen harby operasiýadan soň ýitirim boldy diýilýän 6 müň erkek kişiniň ykbalynyň aýdyňlaşdyrylmagyny soradylar. Aýal maşgalalar harbylary sebitiň erkek kişilerini ýok etmekde aýypladylar.
Pakistanyň harby resmileri Azatlyk Radiosynyň Pakistan gullugyna sebitde käbir adamlaryň ýitirm bolandygyny tassyklady. Emma şol bir wagtda, harbylar protestçileriň öňe sürýän sanlarynyň juda ýokarydygyny bellediler.


text:
Wladimir Putiniň metbugat sözçüsi rus prezidenti rublyň hümmetiniň pese gaçmagy ýa-da Russiýanyň döwlet ykdysadyýeti barada islendik “ýörite beýanat” bilen çykyş etmegi planlaşdyrmaýar diýdi.
16-njy dekabrda rus metbugatynyň Dmitriý Peskowa salgylanyp berýän maglumatynda Putin rublyň hümmetiniň pese gaçmagy bilen baglanyşykly öz hökümeti bilen yzygiderli aragatnaşykda, emma ol adatdan daşary ýygnagy geçirmegi ýa-da beýanat bilen çykyş etmegi planlaşdyrmaýar diýilýär.
Şeýle-de, Peskowuň sözlerine görä, Putin bu meseläni özüniň 18-nji dekabrda geçirjek ýyllyk metbugat konferensiýasyndan öň çözjege meňzemeýär.
17-nji dekabrda 1 amerikan dollary 66 rubl derejesinde boldy.


text:
Birleşen Ştatlaryň derňewçileri 17-nji iýunda Çarlston ybadathanasynda 9 adamy öldürmekde güman edilýän Dilan Ruf tarapyndan döredilen hasaplanýan websaýty derňeýärler.
Bu websaýtda Dilanyň ýaragly we amerikan baýdagyny otlaýan şekilde düşen suratlary bar.
Şeýle-de onda 2500 sözli, «Soňky Rodeziýaly» atly jynsparaz manifest ýerleşdirilipdir.
Federal derňew býurosynyň sözçüsi 20-nji iýunda özleriniň bu websaýty derňeýändiklerini aýtdy.
Ruf 18-nji iýunda tussag edildi we Çarlstonda ýeke adamlyk kamerada saklanýar.
Ol dokuz adamy öldürmekde aýyplanýar we günäli tapylsa, ölüme höküm edilmeli.


text:
Kompýuter tehnikalaryny öndürýän amerikaly “Hewlett-Packard” kompaniýasynyň Orsýetde öz enjamlaryny satmaga rugsat almak üçin rus wekillerine para berip-bermänligi bilen bagly Orsýet hem Germaniýa tarapyndan alnyp barylýan derňewlere ABŞ-nyň hökümeti hem goşuljakdygyny yglan etdi.
“Hewlette-Packard” tarapyndan ýaýradylan beýanatda bu ugurda alnyp barylýan derňewler bilen bagly kompaniýanyň ABŞ-nyň wekilleri bilen hyzmatdaşlyk edýänligi aýdylýar.
Bu derňewler “Hewlett-Packard” kompaniýasynyň işgärleriniň 35 million ýewro barabar kontrakty gazanmak üçin germaniýaly bir kompaniýanyň üsti bilen rus wekillerine 11 million ýewro töweregi para berenligi baradaky gürrüňlerden soň başlandy.
Germaniýaly resmiler Orsýetiň Baş prokuraturasynda berlendigi aýdylýan bu para bilen bagly geçirýän derňewleriniň çäginde dekabrda üç adamy tussag edipdiler.