text:
Sport
Türkmenistanyň Milli Futbol Ligasy
Sportyñ görnüşleri[üýtget]
Sport görnüşleri[üýtget]
Türkmenistanda sportyñ her hili gornüşleri bar olar aşakda:
- Futbol
- Basketbol
- Woleýbol
- Tenis
- Suwda ýuzmek
- Tupen atmak
- At capmak
- Göreş
- Boks
- Tekwando
- Dido
- Ýeñil atletika
- Küşt
- Dzýudo
- Futzal
- Agyr atletika
- Hokkeý
- Motor sportlary
- Welosiped bäsleşigi
- Sambo
Habarlar[üýtget]
- Aziýa oýunlary
Aşgabat, Bitaraplyk aýynyñ 4-i (TDH) Kataryn paytagyty Dohada gecyan Aziya oyunlarynda shu gun tupenden ok atkam boyunca gecirilen yarysha gatnashyan Igor Pirekeyew Turkmenistanyn topary ucin ilkinji kumush medaly gazandy. Ashgabatdan 35 yashly halkara derejeli sport ussady bu ustunligi 50 metr aralykdan yatyp ok atmak boyunca gecirilen yaryshda gazanmagy bashardy. Yaryshyn shu gornushi boyunca 20 yurtdan sportcularyn 50-si ozara basleshdiler. Olaryn dine 40-sy yaryshyn esasy bolegine cykmagy bashardylar. Igor kwalifikkasion yaryshda 592 ocko toplap ikinji derejani gorkezdi. Fiinalda bolsa ol 100,2 ocko toplap, umumy toplamaly ockonyn bashden birini yygnady we netijede ol jemi 692.2 ocko toplamagy bashardy.
- Turkmenistanyn birinjiligini eyelemek barada yarysh
HTTU bilem "Nebitci" Turkmenistanyn Superkubogy ugrundaky yaryshda ozara baslesherler. Gecen yyl Turkmenistanyn futbol assosiasiyasy tarapyndan yurdumyzyn cempiony we Kubogynyn eyesi ucin esaslandyrlan Superkubogy almak ugrundaky yaryshda Halkara turkmen turk uniwersitetinin futbol topary bilen Balkanabadyn "Nebitci" topary ozara basleshdiler. Yaryshyn ikinji dushushygy Bitaraplyk ayynyn 6-syna aralyk meydancada -Mary shaherinin futbol meydancasynda gecer. Yaryshyn shertlerine layyklykda dushushygyn esasy wagtynda taraplar oyny denme-den tamamlap yagdaylarynda, oyna yene-de 15 minut ybarat iki tapgyr gohular. egerde oyunlar yenede denme-den tamamlanyp, yeniji belli bolmasa, onda FIFA nyn duzgunine layyklykda 11 metrlik jerime urgulary gecirilip Superkubogyn eyesi belli kesgitlener. Final yaryshyna FIFAnyn emini Kakabay Seyidow, onun komekcileri Muhammet Owezdurdyyew we Bagtyyar Atajanow eminlik ederler. HTTU-nyn futbol topary shu yyl yurdumyzyn cempiony boldy we Kubogyny eyeledi. "Nebitci" bolsa milli birinjilik ugrundaky yaryshlarda 4 gezek kumush medala eye boldy. Gecen yyl HTTU Marynyn "Merw" toparyny 4:1 hasabynda utup, Turkmenistanyn Superkubogyny eyelemegi bashardy.
- Suw toplumynyn dabaraly yagdayda acylmagy
Taze olimpiya suw sport toplumy dabaraly yagdayda acyldy. Beyik serdarmyzyn ak patasy bilen acylan toplumyn umumy yapyk meydancasy 24820 ine dordul metrdir. Ol uc binadan ybarat bolup on bash binasynda halkara we olimpiya kadalaryna hemde sportyn suwda oynalyan gornushlerinin dunya federasiyasynyn talaplaryna gabat gelyan iki sany suw howdany yerleshendir. 1nji suw howdanynyn uzynlygy 50 metr ginligi 25 metr cunlugy uc metr bolup bu howdan yuzme, sinhronly yuzme, sport yaryshlaryny gecirmek ucin niyetlenendir. Bu howdanyn umumy meydany 1 250 ine dordul metr bolup gowrumi 3 750 kub metrdir. 2 nji suw howdanynyn uzynlygy 15 metr ginligi 25 metr cunlugy 5 metr bolup bu howdan beyiklikden bokmek ucin niyetlenendir. bina tomashacylar, myhmanlar habar berish serishdelerinin wekilleri we eminler ucin niyetlenen 1792 orunluk gowrume eyedir. Toplumyn orta binasynda turgenleshik tirnashor , woleybol zallary ish otaglary habar berish serishdelerinin wekilleri ucin niyetlenen otaglar, 200 orunlyk restoran yerleshendir. Toplumyn 3 nji binasynda okuw turgenleshik icllerini gecirmek, gelen myhmanlara dync almaklary ucin iki sany suw howdany we tomasha meydancalary yerleshendir. Sheyle hem bu binada cagalan wagtlaryny shatlyk shagalan bilen gecirmek ucin iki sany suw dagjagazy atly atiriksion gurnalandyr. Toplumyn suw howdanyndaky munlerce tonnalyk suwyn agramyny gotermek ucin howdanynyn binyady yorite usul bilen guruldy.
Sepler[üýtget]
- Turkmenistanyn kusht federasiyasy:
Sport hakda gurrundeshlik:


c: text/html

text:
Lozen şertnamasy we Türkiýe respublikasynyň yglan edilmegi
Mudanýa ýaraşygyndan soňra jemleýji bir şertnama gol çekmek maksady bilen ýygnanan halkara topar 1923-nji ýylyň iýul aýýnda Lozan şertnamasyny kabul etdi. Bu şertnama laýyklykda Türkiýäniň garaşszylygy bütin dünýä tarapyndan ykrar edildi. Lozan şertnamasy Türkiýäniň orderidir. Bu şertnamanyň käbir maddalary tankyt edilse-de netijede dünýä tarapyndan ykrar edilmek möhümdir. Lozana dogry düşünmek üçin Sewr şertnamasyna dogry düşünmelidir. 1923-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda Türkiýe beýik millet mejlisi Türkiýe Respublikasynyň gurlandygyny bütin dünýä jar etdi. Şol gün Mustafa Kemal Türkiýe Respublikasynyň prezidentligine saýlanypdyr.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Peru
Tutýan meýdany: 1285,6 müň inedördül kilometr.Ilaty: 27,9 million adam.Paýtagty: Lima.Iri şäherleri: Kalýao, Arekipa.Döwlet dili: Ispan we keçua dili.
Peru – Günorta Amerikadaky döwlet. Ol demirgazyk-günbatarda Ekwador, demirgazykda Kolumbiýa, gündogarda Braziliýa, günorta-gündogarda Boliwiýa we Çili bilen araçäkleşýär. Ýurduň günbataryny Ýuwaş ummany ýuwýar. Döwlet gurluşy: Peru – prezident respublikasydyr. Döwlet 12 sany welaýat bilen bir garaşsyz welaýatdan ybarat. Döwlet baştutany – prezident. Kanun çykaryjy organy – Milli kongres.
Peru agrar ýurt bolmak bilen dag magdany we balyk hojalygy senagatynda ösen ýurt. Oba hojalygynda ekerançylyga uly üns berilýär. Ýurduň azyk senagaty, aýratynam balyk hojalygy pudagy has ösen. Syýahatçylyk we söwda floty ýurduň iň bir girdejili pudaklary hasaplanýar. Peruda gazylyp alynýan peýdaly magdanlaryň baý käni bar. Baý balyk gory bar. Ýurduň klimat şertleri oba hojalygyny diwersifikasiýalaşdyrmaga uly mümkinçilik döredýär. Oba hojalygynda ekerançylyga uly ähmiýet berilýär, pagta we kofe köp ekilýär. Peru dokma toplumy babatda hem ösen ýurt. Muňa garamazdan, ýurduň milli ykdysadyýeti metal önümleriniň we beýleki harytlaryň dünýä bazaryndaky nyrhlaryndan täsirlenýär. Dünýä bazaryndaky nyrhlaryň üýtgäp durmagy söwda we maýa goýuma öz täsirini ýetirýär. Bank ulgamy onçakly ösmedik. Soňky ýyldaky maglumatlara görä, dürli pudaklaryň ýurduň umumy içerki önümindäki paýy şeýleräk: oba hojalygy 8,5 göterim, senagat 26,4 göterim, hyzmat pudagy 65 göterim. Esasy oba hojalyk ekinleri: pagta, şeker çiňrik, kofe we kakao. Peruda maldarçylyga hem uly ähmiýet berilýär. Ýurtda iri we ownuk şahly mallaryň sany köpeldilýär. Ýurtda balykçylyk has ösen. Her ýyl köp mukdarda balyk tutulýar. Balyklar esasan balyk uny önümçiliginde ulanylýar. Peruda sink, demir magdany, kümüş, altyn, nebit çykarylýar. Peru demir magdany we kümüş önümçiliginde dünýäde öňdäki orunlarda durýar. Ýurtda 16,8 milliard kWt-s elektrik energiýasy öndürilýär. Onuň agramly bölegi gidroelektrik beketlerinden öndürilýär. Perunyň 2553 kilometre barabar polat ýoly, 71,4 müň kilometr gara ýoly bar. Esasy deňiz porty – Kalýao. Peru daşary ýurtlara dag magdany we metallurgiýa senagatyna degişli önümleri, nebit, nebit önümlerini, balyk uny, kofe, pagta we şeker satýar. Daşary söwdadaky esasy hyzmatdaşlary: ABŞ, Ýaponiýa we Germaniýa. 1986-njy ýyla çenli ýurtda milli pul birligi hökmünde inti ulanylýardy. 2001-nji ýylda pul birligi peru soly boldy.
Taryhy
Peru 1100-nji ýyllarda gurlan ink imperiýasynyň merkezi hasaplanýar. 1500-nji ýyllarda imperiýanyň düzümine diňe bir Peru däl, eýsem-de bolsa Kitodan Ekwadora we Mole derýasyndan Çilä çenli ähli ýerler degişli bolýar. 1532-nji ýylda Fransisko Pisarronyň baştutanlygyndaky ispan goşuny ink imperiýasyny basyp alýar. 1535-nji ýylda Lima şäheri döredilýär. Häzir bu şäher Perunyň paýtagty. 1542-nji ýylda Peru şalygy döredilýär. Wenesuela we Panama hem bu şalygyň gol astynda bolýar. Ispan häkimligi Günorta Amerikada 300 ýyllap dowam edýär. Peru 1821-nji ýylyň 28-nji iýulynda öz garaşsyzlygyny gazanýar. Peru Birleşen Milletler Guramasynyň we onuň beýleki ähli guramalarynyň agzasydyr.
Gözel we syýahatçylyk ýerleri
Peru – gadymy ýadygärlikleriň bütindünýä tarapyndan ykrar edilen goraghanasy hasaplanýar. Çawan, Çimu, Naska, Tiahuano, Moçika, şeýle hem Ink medeniýetleri bu ýurda köp sanly taryhy ýadygärlikler, köşk-eýwanlar, kümmetler, piramidalar goýup gidipdir. Naska çölünde dünýä belli syrly suratlar bilen bir hatarda köp sanly gadymy ýadygärliklere duş gelmek bolýar. Tiauanako – gadymy port şäheri. Bu ýerde biziň eýýamymyzdan öňki ýyllarda binagärçilik sungaty bilen hemmeleri haýran galdyrýan daşdan ýasalan galalar, Akapana piramidasy (beýikligi 15 metr) bar. Kusko – ink imperiýasynyň paýtagty. Kusko şäherindäki ybadathanada agramy 8 tonna barabar bolan sap altyndan ýasalan jaň, gowak ybadathanasy, daşdan ýasalan dürli jaýlar bar. Ýurduň esasy baýramy: 28-nji iýul – Garaşsyzlyk güni.
Inkleriň ýiten şäheri – Maçu-Pikçu
Günorta Amerikada ýerleşýän Peru Respublikasy gadymy ýadygärlikleri we goraghanalary bilen tanalýar. Çawan, Çimu, Naska, Tiahuanko, Moçika we elbetde Ink ýaly imperiýalaryň gadymy medeniýeti bu ýurduň özboluşly medeni gymmatlyklaryny artdyrýar. Ink imperiýasy köp sanly näbelli taryhy eserleri galdyryp gidipdir. Olaryň biri-de Maçu-Pikçu şäheridir. Bu şäher Ink hökümdary Paçakutek döwründe gurlupdyr. Taryhy maglumatlara görä, şäheriň 1440-njy ýyllarda döredilen bolmagynyň ahmaldygy çaklanylýar. Şäherde 1532-nji ýyla çenli ýaşaýyş dowam edýär. Şol ýyl ispanlar inklere degişli bolan ýerleri basyp alýarlar. Maçu-Pikçu şäheriniň ilaty bolsa näbelli ýagdaýda ýitip gidýärler. Şäher Urubamby derýasynyň jülgesinde ýerleşýän 2057 metr belentlikdäki dag gerşinde ýerleşýär. Şäheriň ýerleşýän ýeri Peru Respublikasyna degişli. Dagyň gerşinde ýaýlyp ýatan şäherde 200-den gowrak desga bar. Olar ybadathanalar, köşk-eýwanlar, ammarlar we jemgyýetçilik üçin ulanylýan beýleki binalardan ybarat. Şäherde orta hasap bilen 1200-e golaý adam ýaşapdyr. Olar Inti hudaýyna çokunyp, ekerançylyk bilen meşgullanypdyrlar. 400-den gowrak ýyl bu şäher unudylypdyr. 1911-nji ýylyň 24-nji iýulynda Ýel uniwersitetiniň professory, amerikaly alym Haýr Binghem tarapyndan bu ýadygärlikler täzeden tapylýar. Ol bu ýere ýerli ýolbelet oglanjyk we hökümet tarapyndan berlen gorag topary bilen barýar. Alym Binghem bu ýerde daýhanlara duş gelýär. Daýhanlaryň alyma gürrüň berişlerine görä, olar bu şäherde azat, parahat durmuşda ýaşapdyrlar. Olary ne döwlet işgärleri, ne-de salgyt toplaýjylar birahat edipdirler. Maçu-Pikçu örän anyk binagärçilik äheňinde gurlupdyr. Günorta-gündogarynda köşk-eýwan toplumy ýerleşýär. Günbatar böleginde uly ybadathana bar. Onuň gabat garşysynda iki gatly jaşaýyş jaşlary ýerleşýär. Olaryň arasyny dar köçeler we merdiwanlar kesip geçýär. Ispan basybalyjylary Maçu-Pikçu şäherine baryp ýetmändirler. Şäher derbi-dagyn edilmändir. Ýöne bu täsin we gizlin şäher barada taryhy çeşmelerde maglumatlara duş gelmek kyn. Inklere näme üçin deňiz derejesinden 2450 metr belentlikde we döwletiň merkezinden çet ýerde şäher gurmak gerek bolduka?! Bize şäheriň ilatynyň sany we onuň hakyky ady hem näbelli. Ýel uniwersitetiniň amerikaly alymlary Riçard Brýuger we Lýusi Salazar XVI asyrdaky ispan taryhy çeşmelerine gözden geçirip, bu şäheriň ink hökümdary Paçakutegiň gyşky köşgi bolandygyny öňe sürdüler. Tomusda ýagyş ýagýan döwründe şäherde 200-den gowrak adam galýan eken. Imperiýanyň alynmagy bilen şäher öz ähmiýetini ýitirýär we ýaşaýjylar ony hemişelik terk edýärler. Maçu-Pikçu bilen Kusko aralygynda ýol ýerli gurluşykçylaryň sungatynyň ajaýyp nusgasydyr. Ýagyşly günlerde-de ýol öňki durkunda galýar. Imperiýanyň ähli ýeri döwrebap we giň ýol ulgamy bilen birikdirilipdir. Olaryň uzynlygy takmynan 40 müň kilometre barabar. Ink döwletiniň ýollarynyň strategik ähmiýeti bolupdyr. Ol ýollardan goşun arkaýyn geçip bilipdir. Inkler goňşy döwletler bilen medeni gatnaşyklar saklapdyr. Bu ýollaryň üsti bilen adamlar bir-birinden keramika, dokmaçylyk, metaly täzeden işlemek, arhitektura we gurluşyk sungatyny öwrenipdirler. Inkler araba ulanmandyrlar. Şonuň üçin olaryň dag ýollary basgançakly bolupdyr. Derýadan geçmek üçin daşdan köpri gurupdyrlar. Köprüler inkler üçin mukaddes hasaplanýar. Dag gerşinden şäher gurmak üçin özboluşly ussatlyk gerek bolýar. Gurluşykçy-inžener Kennet Raýt we arheolog Alfredo Walensi Segarry şäheriň gurluşygynda işiň agramly böleginiň şäheriň umumy meýdanynyň taýýarlyk işlerine we binalaryň düýbüniň tutulmagyna gidendigini mälim etdiler. Sebäbi 500 ýyldan bäri ýagyş we sil suwlaryna garamazdan, şäher öňki durkunda dur. Diýmek, şäheriň düýbi berk tutulypdyr. And medeniýetiniň mirasdüşerleri Maçu-Pikçuny gadymy beýik medeniýet bilen birleşdirýän nyşan hökmünde kabul edýärler.
Maçu-Pikçu edebiýatda we kinoda
1943-nji ýylda çilili şahyr Pablo Neruda Maçu-Pikçu hakynda goşgy ýazdy. Ol „Maçu-Pikçunyň belentligi“ atly goşgusynda bu täsin şäher baradaky oýlanmalaryny beýan etdi. „Motosikletçiniň gündeligi“ atly filmde-de bu şäher görkezilýär. Maçu-Pikçu – inkleriň syrly we gizlin şäherleriniň biri. Maçu-Pikçu „Garry dag“ diýen manyny berýär. Häzir ol ýere Kusko şäherinden awtobus ýa-da otly bilen barmak bolýar. Kusko bilen Maçu-Pikçunyň arasy dört sagatlyk ýol.
Maçu-Pikçunyň täsinlikleri
XX asyrda alymlar tarapyndan alnyp barlan ylmy-barlag işleriň netijesine görä, XVI asyrda ispanlar basyp almazdan ozal Perunyň halky medeniýet, astronomiýa, arhitektura, gurluşyk, lukmançylyk, oba hojalygy we beýleki ugurlarda ylym babatda uly ösüşler gazanypdyr. Perunyň häzirki tutýan meýdanyndan birnäçe gadymy medeniýet ojaklary tapyldy. Alymlar we arheologlar belent-belent daglarda syrly we täsin unudylan şäherlere duş geldiler. Maçu-Pikçu gadymy şäherde 100-den gowrak adam skeleti we 50-ä golaý gubur tapylypdyr. Amerikaly alym Haýr Binghem 1912-13-nji ýyllarda alyp baran ylmy-barlag işleriniň netijesinde bu şäheriň üstünden barýar. 1915-nji ýylda bu şäher baradaky ylmy-barlag işleri barada kitap çap edýär. Dünýä belli „National Geographic Society“ (Milli geografiýa jemgyýeti) atly žurnaly 1913-nji ýylyň aprel aýyndaky sanyny bu şähere bagyşlaýar. Şeýdip, bu şäher meşhurlyk gazanýar. 1983-nji ýylda Birleşen Milletler Guramasynyň UNESKO edarasy Maçu-Pikçu şäherini bütindünýä mirasynyň sanawyna goşýar.
Şäheriň syýahatçylyk ähmiýeti
Maçu-Pikçu şäheri Günorta Amerikada syýahatçylaryň iň köp syýahat edýän ýeri hasaplanýar. Her gün bu şähere 2 müň syýahatçy gelýär. UNESKO harabalara, taryhy ýadygärliklere zeper ýetmezligi üçin bu görkezijiniň 800-e çenli azaldylmagyny talap etdi. Maçu-Pikçu dünýäniň täze ýedi täsinliginiň sanawyna goşuldy. Şweýsariýada ýerleşýän “Täze 7 täsinlik” atly gazna dünýäniň täze ýedi täsinligini tapmak üçin pikirsoraşma geçirdi. Pikirsoraşma 21 eser gatnaşdy. Dünýäniň dört künjünden100 milliona golaý adam ykjam telefonlary arkaly bu pikirsoraşma gatnaşdy. Şeýle hem internet arkaly hem ses berişlik guraldy. Portugaliýanyň paýtagty Lissabonda pikirsoraşmanyň we internetdäki ses berişligiň jemi jemlendi. Olaryň netijesinde dünýäniň täze 7 täsinligi saýlandy. Olar: Iordaniýadaky gadymy Petra şäheri, Hytaý diwary, Braziliýadaky Kristo Redentor heýkeli, Perudaky Maçu-Pikçu şäheri, Meksikadaky Çiçen itza piramidasy, Italiýanyň Rim şäherindäki kolizeý we Hindistandaky Täç-Mahal.


text:
Premçand
Premçand
(1880-1936)
Ussat hindi ýazyjysy Premçand 1880-nji ýylda, Benares şäheriniň golaýyndaky Lamhi obasynda dünýä inýär. Onuň hakyky ady Dhanpatraý Şriwastaw. Ýaş wagty Premçand mugallym hem mekdep jaýlarynyň gözegçisi bolup işledi. Ýazyjy 13 sany powestdir romanlaryň, 40-a golaý hekaýalar ýygyndylarynyň, birnäçe publisistik eserleriniň ýazary hökmünde meşhurdyr. Hindistanyň milli azat edijilik hereketi ýazyja örän uly täsir etdi.
Premçandyň «Watana bolan söýgi» atly ilkinji hekaýalar ýygyndysy 1909-nji ýylda çap edildi, emma iňlis basybalyjylarynyň häkimýeti bu neşiri gadagan edip, otda ýakdylar.
Premçandyň «Söýgi aramgähi»(1922), «Meýdança»(1925), «Uruş meýdany»(1932), «Gurbanlyk sygyr»(1936) romanlarynda, «Ýedi lotos»(1917), «Söweş ýoly»(1932) hekaýalar ýygyndylarynda hindi halkynyň azatlyk üçin alyp baran göreşi, syýasy gapma-garşylyklar barada gürrüň berilýär. Ýazyjy öz eserlerinde gahrymanlarynyň çuňňur psihologiki häsiýetnamalarynyň üsti bilen ýönekeý halkyň agyr durmuşyny ussatlarça açyp görkezmegi başarypdyr.
Premçand eserlerini hindi hem urdu dilinde döredipdir. Ol 1930-36-njy ýyllarda «Hans» žurnalyna, 1932-34-nji ýyllarda «Jagaran» žurnalyna baştutanlyk edýär. Premçandyň publisistik eserleri hem Hindistanda realistik we demokratik edebiýatyň ösmegine güýçli itergi beripdir. 1936-njy ýylda ýazyjy Hindistanyň progressiw ýazyjylar birleşiginiň döredilmegini gazandy, şol ýyl hem Benares şäherinde aradan çykdy.


text:
Pergamen
Pergam patyşasy Ewmen II özi üçin möçberi meşhur Alleksandriýa bibliotekasyndan hiç bolmadyk biblioteka düzmegi isläpdir. Emma müsürliler öžleri üçin şeýle konkurenti ýüze çykmazlyga galşypdirler. Munuň üçin bolsa olar Müsürden Pergama papiruslaryň ekidilmegini gadagan edipdirler.
Şol sebäpli Pergamlylar patyşa Ýewmeniň pikirini durmuşa geçirmek üçin nähili-de bolsa bir hili ýazuw materialyny oýlap tapmaly bolupdyrlar. Şunda olar derini tehniki kämilleşidirmek ýoly arkaly ýazuw materialyny alypdyrlar. Bu işde täzilikçi hökmünde Krates çykyş edipdir.
Iň ýuka we nepis pergamen ýas guzynyň derisinden edilipdir. Keýigiň-jereniň derisinden edilen pergamen hem ýokary baha mymasyp bolupdyr. Ýöne pergamen ýasamaklykda köplenç goýuz, goýun göle derisi ulanylypayr. Bir deriden 2-3 pergament ýasasa bolýär.
Pergamen özüniň berkligi, çydamlylygy we amatlylygy sebäpli g.d-a we Wizantiýa ýäýradylyşy ýaly tiz g.b. Ýewropa hem aralaşypdyr. Papirus belen ýäryşda pergamen tiz üstün çykypdyr. Biziň eramyzyň IV asyrynda papyrus örän aýrek ulanylypdyr.
Rus ýazuw ýadygärlikleri üçin ilki daşary görändan geçirilen pergament ulanupdyr. Soňra ýerli pergamen ýüže çykypdyr. XI-XII asyryň elýazmalyrynyň hemmesi diýen ýaly daşardan getirilen pergamene ýazylypdyr. Ol ilki Wizantiýadan soňra Nowgorodyň üsti bilen g.b. Ýewropa ýurtlaryndan getirilipdir. Diňe XIII-XIV asyrlarda köplenç halatlarda ýerli pergamentlere duş gelýäris. Pergamendäki hatlar ilkiwagtlar “deri”, “telýatini” diýilip atlandyryplypdyr. Kagyzyň ýüžüne ýazylan iň irki dokumentler 1341-daky Semen Gordynyň doganynyň doganlar Iwan we Andreý bilen baglaşan şertnamasy, 1345-nji ýylyň töwereginde Nižegorod knýazy Wasiliý Dawydowiçiň spasek monastyryna ýazan haty görkezme bolar.
“Pergamen” ternibi Rusiýada diňe XVII asyrdan başlap ulanyrypdyr. Palimy sestler (pergamentiň ýüzündäki öňki hatlary, aýrylyp täze hatlaryň ýzaylmagy), (palin – täzeden, psao – agüräýärin).
XIV asyr Russiýada perdamen bilen kagyz arasyndaky ýaryş (göreş) bilen häsiýetlendirilipdir. Ýazuwyň şu mäçbere eýe bolmagy, skoropisiň ýüže çykmagy pergamenden kagyza geçilmegine şert döredipdir. Sebäbi pergamen örän gymmat we çalt ýazmaklygy tehniki babatda oňaýsyz bolupdyr. XVI-XVIII asyrda ýazylan elýazmalara Troise-Sergiýewe manostyryna degişli kitaby (Isaak Siriniň nesihaty, 1381 ý.).
Kagyzy ilki Hytaýda ýasapdyrlar (b.e I asyry). Biziň eramyzyň VIII asyryndan başlap Samarkanda ondan soňra Bagdada, Siriýa, Müsürde, Eýrana we beýleki ýerlere ýaýrapdyr.
XII asyrda kagyz Wizantiýa, Italiýa, Ispaniýa ýäýraýär. XIII asyrda bolsa g.b. Ýewropanyň ähli döwletlerinde öndürilipdir. XIV asyrda bolsa Russiýa aralaşýar, tä XVII asyra ahyryna, çenli daşary ýurtda ýasalan kagyz ulanylypdyr. Hususy kagyz önümçiligi XVIII asyrdan başlanypdyr.
Moskwa döwletine kagyzyň esasy bölegi g.b. Ýewropa döwletlerinden geçirilipdir. Kagyzyň beýleki bölegi g.d-dan gelipdir. (Samarkandan we Eýrandan). G.d. kagyzy Arhangelsiniň üsti bilen aralaşypdyr.
Russiýa g.b. Ýewropa kagyzlarynyň içinden ilkinji wagtlarda italýan kagyzy Nowgorod üsti bilen (XIV asyr), XV asyrda – fransuz kagyzy, XV asyryň ahyrynda names kagyzy, XVI asyrynda Polşa kagyzy, XVII asyr fransuz kasyzy bilen Gollandiýa kagyzynyň göreş asyry bolýar. Netijede Gollandiýa kagyzy fra. Kagyzy çyk we XVIII asyryň I çäreginde agalyk ediji ýagdaýa eýe bolýär.
Emma şy döwürde Pýotr I hususy kagyz önümçiligini ýola goýar we kem-kemden dolanşyga giriýär. Ýazuw materially hökmünde pergamenden we kagyzdan başgada şäherlerde Rusda we Moskwa döwletinde daş, agaç we berest (bereza gabygy) ulanylypdyr. Daşa XI-daky gadymy ýazuw ýadygärlikleriniň biri-de Taman ýarym agasyndan tapylan ýazgydyr (Kerç aýlawynyň ölçegi hakynda). Agaja ýazylan hatlardan Nowgorod elmaýzlaryny görkezmek bolar. Bereza gabygyna ýazylan hatlar esasan hem d.g. rusda we Sibirde duş gelýär (XI-XV asyr). Bereza gabygy örän gydamsyz materialdyr. Ýöne yzgar ýerde köp wagtlap saklanýär. Şonuň üçin biziň günlerimize çenli berýoza gabygyna ýazylan hatlaryň 500 golaý gelip ýetipdir.
Pergamente we kagyza elýazmalar syýa bilen ýazylypdyr. Rus we g.o. slawýan rukopislerindäki syýa goňur “öwüşgin beripdir”. Ol özüniň berkligi bilen tapawutlanypdyr. Şol bilen ýazylan ýazgylar häzir hem eger örän howanyň çytlylygyň çogek täsiri ýetmedik bolsa açyk we anyk okaýar. Syýa güýşeleri ilki-ilkiler agaçdan, pylçykdan, soňra bolsa esasan hem XVI-XVII asyrda metaldan edilidpdir.
Ýazuw syýadan başga-da reňk (ylaýtada gyzyl reňk) ulanylypdyr. Kraska bilen eseriň atlary, başangyç harplar ýazylypdyr.
Tekstiň käbir ýerlerini gyzyl krasra bilen ýazmaklyk ýlaýtada g.b-da we g.d-da giň ýaýrapdyr. Owadan elýazmalary döretmek üçin käwagtlar eseriň ady we käbir harplar ýazylanda altyn we kümüş ulanylypdyr.
Eýýäm rus ýazuwynyň XI-XII asyrlarda ýadygärlikleri (1056-1057-ň, Ostromirow Ýewangeliýesi we XII asyryň başyndaky Miroslaw ýewangiliýesi) altyn harplar bilen bezelipdir.
Eger-de ýazuw materially soňky asyrlarda az üýtgän bolsa, onuň tersine ýazuw guraly şu döwürde uly ewolýusiýaly başdan geçirdi. Rus rukoposleriniň ählisi diýen ýaly elen bilen ýazylypdyr.
Gaz elegi bilen ýazmyklak tä XIX asyryň dowam etdi. Ondan soňra bolsa polat pero ulanylyp başlaýar. Polat pero Angliýada XVIII asyryň ahyryndan taýýarlanylýär eken. Ýöne ýaramaz hiliň bolanlygy sebäpli üstünlik eýe bolmadyr.
XIX asyryň 30-bji ýyllaryndan başlap metal peronyň ýasalyşy has kämilleşiriýadi we gaz elegi gyzylyp çykaryldy.
Metal perosynyň taryhy doly gözülmeri. Iňlis we names edebiýaty hersi öz peýdasyna metal perosynyň gelip çykyşyna analiz berýär.
Eýýäm gadymy Rimde bronzadan, kümüşden edilen perolar meşhur ekeni. Olar häzirki aýraty tapawutlanmaýardyrlar. Şol perolaryň aýratynlygy olar çüýpemeklige (korroziýa) dugar bolmandyrlar we ýlelikde elmydama berkliginde galypdyrlar. 1798 ýylda names alymlarynyň (Oýle) pikirçe Zenedelderi işi bilen iňlis fabrikalary tanyş bolupdyrlar.
XIX asyryň 30 ýyllarynda bolsa iňlis Mezon, Peri, Waýze peronyň oýlap tapyşy peýdalanypdyr we bu mesele nemeslerden öňe saýlanypdyrlar. 1818-nji ýylda Aahenni ýaşaýjysy Ýasen polaty, pero ýasandyr. Ol tapan täzeligini öž şaherinde geçirilýän kongrese parahatçylyk edil şol peronyň materially ýaly pyçka bolsun diýen arzuw bilen beripdir. 1856 ýylda Germaniýada her günde 700 pero we 300 puçka ýasylypdyr.
Iňlis edebiýaty bolsa metal pero 1789 ýylda birmeňzeşli Samýuel Garrison t-n oýlanyp tapylypdyr. 1803 ýylda bolsa ol perolar eýýäm Londonda 5 işleýşden başlanypdyr (2.30 köpük) diýip tassyklaýärlar. Metal perolar gaty has galam ýazmaça mümkinçilik beripdir.
XIX asyryň 30-dan başlap Russiýa daşary yurt metal perolary aralaşýär. Rus perolary bolsa has soňrak ýüze çykýär.
Gaz eleginden metal (polat) pero geçmeklik örän doamly we kem-kemden bolupdyr. Mysal üçin 1852 ýylyň, 8 Magtymguly aýynda Nikolaý Bestužew ýazan hatynda denir pero bilen hiç wagt ýäzmandygyny we ýazyp-da bilmeýändigini aýdýar.
Diňe 1880 ýyllardan metal pero okuw işinde giň ulanyp başlaýar. 1912 ýylda Britan Muzeýinda her okyja 2 pero goýulypdyr (polat pero we gaz elegi). Ikinji “geçmeşi hormalamagyň nyşany” hökmünde goýlanda bolsa elýazmalaryň käbiri ondan peýdalanypdyr.


text:
Men bir zada ynanýan - adam tejribesine laýyklykda üýtgäp durýar. Ymykly, bütinleý üýtgeme bolmasa hem, az-kemden käbir häsiýetleri "wagtyň geçmegi" bilen üýgeýär.
Wagtyň geçmegi... hm... meniň pikirimçe, wagtyň geçmeginiň öz täsiri ýok, adamyň üýtgemeginiň sebäbi onuň her sekundda alýan tejribesine görä. Bir ýatdan çykmajak sapak alsaň, köp wagt geçmese hem üýtgäp bolýar.
Öňem bir grek filosofy "wse teçet, wse menýaetsya" diýen ekeni, türkmençä owadan terjime edip bilemok. (?Hemme zat akýar, hemme zat üýtgeýär?)
Telpekler (1 kisiden 1 sany)
Bu yazgi ucin
- Atamyrat 1 telpek goyyar we yazyar: "Bash sahypa cikarmak ucin"


text:
Daniýa
Daniýa (dat. Danmark [ˈd̥ænmɑɡ̊]), resmi ady — Daniýa Korollygy (dat. Kongeriget Danmark) — Demirgazyk Ýewropada ýerleşýän döwlet, Farer adalary bilen Grenlandiýany hem öz içine alýan Daniýa Korollygynyň döwletleriniň arkalaşygynyň uly agzasy. Ol Skandinaw ýurtlarynyň iň günortadakysy bolmak bilen, Şwesiýanyň günorta-günbatarynda we Norwegiýanyň günortasynda ýerleşýär, günorta tarapynda bolsa Germaniýa bilen guryýer serheti bar. Daniýanyň kenarlaryny Baltika we Demirgazyk deňizleri ýuwýar. Ýurduň territoriýasyna uly Ýutlandiýa ýarymadasy (dat. Jylland) we Dat Arhipelagynyň 409 sany adasy girýär, ol adalaryň 90 sanysynda ilat ýaşaýar, olaryň iň bellileri Zelandiýa (dat. Sjælland), Fýun (dat. Fyn), Demirgazyk Ýutlandiýa (dat. Vendsyssel-Thy), Lolland, Falster we Bornholm adalary bolup durýar.


text:
Ýowşan Annagurban
20 ýyl öňki Hijran
Atylyp öldürilen rus žurnalisti Wladislaw Listýewiñ ýadygärligine
Biziñ ýyldyzlary ogurlaýarlar,
ýaşyrýarlar Aýymyzy,
batyrýarlar Günümizi,
nur saçmaly çagynda,
dogan gününden...
Bizi tümde ýol-ýodasyz goýýarlar,
öldürýärler biziñ ýolbeletleri,
batyrlarmyzy,
adyllarmyzy,
aklarmyzy hemem asyllarmyzy...
A soñ gara ýelli soñsuz tümlüge
ne nurana, süýt reñk dañ diýýärler,
ak säher diýýärler ganly ertire,
dolaýarlar bizi könä, geçmişe,
ahy-nala şatlykdan ýañ diýýärler,
geljegmizi gorpa iten haýýarlar...
Akylly adamlarda bolýan iň seýrek zat
"Learn to value yourself, which means: fight for your happiness." Ayn Rand
"Özüňe gadyr goýmagy öwren, bu öz bagtyýarlygyň üçin göreşmegi aňladýar."
"I don’t see how you can respect yourself if you must look in the hearts and minds of others for your happiness.” Hunter S Thompson
"Eger öz bagtyýarlygyň üçin özlerleriň ýüreklerine we pikirlerine seretmeli bolsaň, men seniň özüňe nähili hormat goýup biljegiňi bilemok."
Oscar Wilde: Beýik bolmak nädogry düşünilmekdir
My wallpaper and I are fighting a duel to the death. One or the other of us has to go.
Men öz otagymdaky diwar kagyzy bilen başa-baş söweşe girdim. Biziň ikiden birimiz gitmeli.
Everything in moderation, including moderation.
Her bir zatda aramlyk ýagşy, şol sanda aramlykda hem.
Norweg depderinden
Arakhor gamlanma, içeli diýdi,
Ak-gyzylly çüýşeleri sypalap.
Zynahor gyýylma, guçaly diýdi,
Inçe billi gözelleri apalap.
Mal ýyganlar diýdi mally bolaly,
Gapy gully, kise pully bolaly.
Dyman diýdi dymaý birsellem senem,
Ýaman diýdi başda ýagşydym menem.
Ýalan ýazan diýdi ýalandan ýazaý,
Ýalan ýanan diýdi ýalandan ýanaý.
Yşk heñine hiñlen diýdi söýmedik,
Jan-jigeriñ ýakma diýdi köýmedik,
Durmuşdyr bi, boş ber diýdi birisi,
Gurar diýdi baýyñ-begiñ örüsi.
Ýaranjañ isledi ýaýaplamamy,
Ýalançy pisledi taýaklamamy.
Arabozar arabozar çaklady,
Biri döşden itdi, biri saklady,
Öñe-yza butnatmajak, belki-de,
Şir ýaşamaz sübseguýruk tilkide.
Biri diýdi gez dünýäni gaýşar-da,
Biri diýdi otur golyñ gowşur-da.
Beýlekisi ýylgyr diýdi gülmelä,
Golaý barma göreşmelä, ölmelä,
Hemem diýdi gurtdan gorama goýny,
Saklan ýa togtadan bolmaz bu oýny...
Praga. Karluw köprüsi...
Praga. Karluw köprüsi,
tomsuň güni, watan derdi
öýe sygdyrmadyk güni
çykypdyryn hemem surat
alypdyryn durup bilmän,
kimem bolsaň gidýäň bir gün,
işiň galýar yzda ölmän...
Marcel Proustdan bir damja
Like many intellectuals, he was incapable of saying a simple thing in a simple way.
Aglaba intellektuallar ýaly, ol ýönekeý bir zady sadaja bir görnüşde aýdyp bilmeýärdi.
Time passes, and little by little everything that we have spoken in falsehood becomes true.
Wagt geçýär we biziň galplykda gürrüňini eden her bir zadymyz ýuwaş-ýuwaşdan çyna öwrülýär.


text:
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasy
Türkmenistanyň iň ýokary ylmy edarasy bolan TYA 1951-nji ýylyň 29-njy iýunynda döredildi. Ol Türkmenistanyň Ministrler kabinetine degişlidir.
1993-nji ýylyň fewralynda Türkmenistanyň ilkinji prezidenti Saparmyrat Nyýazowyň permany bilen Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanynda Ylym we Tehnika boýunça ýokary geňeş döredildi. Bu geňeş ylmy işleri maliýeleşdirýär hemde ylmy barlaglary koordinirleýär.
Mazmuny
YLMY UGURLARY[üýtget]
TYA-nda 3 sany ylmy ugur bar:
1. fizika-matematika, tehnika, geologiýa we himiýa ylymlary.
2. Biologia ylymlary
3. GUmanitar ylymlary.
Fizika-matematika, tehnika, geologiýa we himiýa ugurlary[üýtget]
Muňa Fizika-tehniki fakulteti(anyk däl, düzediş gerek), Matematika we kompýuter tehnologiýalary fakulteti(anyk däl, düzediş gerek) hemde Himiýa fakulteti degişlidir(anyk däl, düzediş gerek).
BIOLOGIA YLMY UGRY[üýtget]
merkezi botanika bagy we Botanika instituty(anyk däl, düzediş gerek), Zulogiýa instituty(anyk däl, düzediş gerek) hem-de çşller instituty(anyk däl, düzediş gerek) girýär.
GUMANITAR YLMY UGRY[üýtget]
Muňa Şaja Batyrow adyndaky Taryh instituty(anyk däl, düzediş gerek), Filosofiýa instituty(anyk däl, düzediş gerek), Ykdysadyýet instituty(anyk däl, düzediş gerek), Magtymguly adyndaky dil we edebiýat instituty(anyk däl, düzediş gerek), Türkmenbaşy adyndaky Milli golýazmalar instituty(anyk däl, düzediş gerek) degişlidir.
DOLANDYRYŞ BÖLÜMI[üýtget]
TYA dolandyryş apparatynda 11 adam işleýär: Türkmenistanyň Prezidenti, Türkmenistanyň wise-prezidenti, Baş alym sekretar, bar bolan 3 sany ylmy ugurlaryň ýolbaşçylary, 3 sany alym sekretar we Türkmenistanyň prezidentiniň kömekçisi. Akademiýanyň merkezi ylmy kitaphanasy, "Ylym" neşirýaty, tipografiýasy we awtobazasy bar.
BELLIKLER[üýtget]
bu ýazgy-da ulanylan maglumatlar 1996-njy ýylda ýazylan maglumatlardyr we bu taýda berilen maglumatlarda 1996-njy ýyldan soňra üýtgeşmeler bolup geçen bolmagy mümkin. Olar ýaý içinde görkezilendir.
SALGYLANMA[üýtget]
TÜRKMENISTANYŇ YLYMLAR AKADAMEIÝASY ŞAJA BATYROW ADYNDAKY TARYH INSTITUTY "TÜRKMENISTAN" ATLY KIÇI ENSIKLOPEDIÝASY-AŞGABAT 1996-NJY ÝYL.


text:
Belarus Döwlet informatika we radioelektronika uniwersiteti
Belarusiýan döwlet informatika we radioelektronika uniwersiteti (BDIRU) (Belarusian: Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі; Russian: Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники) (1993-nji ýyla çenli Minskiniň radiotehniki instituty (MRTI)- informasion tehnologiýa, radiotehnika, elektronika we telekomunikasiýa ugrunda Ýewropa, GDA we dünyä belli Belorussiýanyň öňdebaryjy uniwersiteti. BDIRU 1964-nji ýylyň Mart aýynyň 15-ne esaslandyryldy. Häzirki wagtda uniwersitet 30 hünär we 25 ýöriteleşdirilen kompýuter, informatika, senagat elektronika, emeli akyl, radiotehnika, telekommunikasiýa, medisina elektronikasy we ykdysadyýet ugurlaryndan inžener hünärmenleri taýýarlaýar. 10 fakultetde we 35 bölümde gündizki, agşamky, zaoçny we aralyk okuw görnüşlerinde 15000-den gowrak talyp bilim alýar, şolaryň arasynda hem 350 sany daşary ýurtly talyp bar. 2001-nji ýyldan bäri BDIRU-da magistratura bölümi açyk, häzirki wagtda 27 sany magistrlik, 26 sany aspirantura we 8 sany doktorantura ýokary hünärleri ýerli we daşary ýurt raýatlaryna hödürlenýär. Uniwersitetde dissertasiýany goramak üçin 13 tehniki we 2 fizika-matematika hünärlerini öz içine alýan 6 sany doktorçylyk geňeşi hereket edýär. Şu günki günde BDIRU-nyň aspiratura bölüminde 23 sany daşary ýurt hünärmeni okaýar.
Uniwersitete girmek üçin rus ýa belarus dili, fizika, matematika, daşary yurt dili (diňe marketing, ykdysadyýet we önümçiligi dolandyryş ugurlarynda) sapaklary boýunça merkezi synag tabşyrmaly.
Mazmuny
Fakultetler we beýleki bölümler[üýtget]
- Kompýuter ýardam we bejergi fakulteti (KÝBF)
- Information tehnologiýa we dolandyryş fakulteti (ITDF)
- Radiotehniki we elektronika fakulteti (REF)
- Kompýuter sistemalary we ulgamlary fakulteti (KSUF)
- Telekommunikasiýa fakulteti (TKF)
- Ykdysady inžinerçilik fakulteti (YIF)
- Harby fakulteti (HF)
- Uniwersitete taýýarlyk fakulteti (UTF)
- Zaoçny we aralyk okuw fakulteti (ZAOF)
- Işgärleň kwalifikasiýany ösdürmek we gaýtadan türgenleşigi fakulteti (IKÖGTF)
Ylmy gözleg[üýtget]
BDIRU-da 49 ylmy-gözleg laboratoriýalary we bralag toparlary işleýär we şeýle ugurlardan balag alynyp barýar:
- Radiotehniki enjamlary we sistemalary
- Dolandyrýan we işläp bejeriş sistemalary
- Täze information tehnologiýalary we dolandyryş sistemalary
- Mikro- we nanoelektronikasy
- Täze öňde baryjy maddylary we energiýany, resurslary tygşyt saklaýan tehnologiýalary
- Kysymlaryň, enjamlaryň we sistemalaryň sertifikatlaşdyrmasy, diagnostikasy we barlagy
- Elektronik sistemalaryň we enjamlaryň model we optimizasiýa usullary
- Jemgiýetiň sosial hem ykdysady meseleleri
- Information we talim bilim tehnologiýalary
- Senagatyň proseslaryň we energiýaň awtomalaşdyrmasy
Bu ylmy-gözlegde 300-e golaý inžiner-tehnik ugurdan ýokary bilimli işgärler, dogtorantlar, aspirantlar, magistyrlar we dürli ylmy-işler bilen gündizki okuwdan studentleriň 45% gatnaşýar.
Halkara gatnaşyk[üýtget]
BDIRUň 25 ýurtlardan 59 uniýersitetler, gözleg we döwlet gurnamalaryň hyzmatlaşyk ylalaşygy bar. Uniwersistet Wuppertal şäherindäki uniwersiteti (Germaniýa), Akdeňiz uniwersiteti, Marsel şäherindäki uniwersiteti (Fransiýa), Sian tehnik uniwersiteti (Hytaý) we Samara Döwlet Tehniki uniwersiteti (Russiýa) bilen iň rowaçly gatnaşyk saklaýar.
BDIRU köp milletli uniwersitet. Hazirki wagytda 29 ýurtlardan gelen 350-ä golaý daşary yurt raýatlary BDIRU-da okaýarlar: Azerbaýjan, Ermenistan, Eýran, Gazagystan, Gruziýa, Hytaý, Iordaniýa, Irak, Izrail, Gyrgyzystan, KHDR, Latwiýa, Litwa, Liwiýa, Liwan, Moldowa, Nigeriýa, Russiýa Federasiýasy, Siriýa, Sudan, Şri-Lanka, Tunis, Türkmenistan, Türkiýe, Ukraina, Wýetnam, Wenesuela, Ýemen. Ylmy-gözleg we ylmy-tehniki önüm Hytaý, Hindistan, Germaniýa, Liwiýa, ABŞ, Polşa, Italaýa, Günorta Koreýa resupblikasy, KHDR, Slowakiýa, Russiýa, Ukraina, Wenesuella ýurtlary uçin öndürilýar. Uniwersitetiň ylmy-tehniki gözleg enjamlary Merkezi radiýo elektonik geçirmeler saýtynda görkezilendir.
Uniwersitet halakara taslamalara we programmalara gatnaşýar: Birlik Döwlet, EB 7-nji Karkas programmasy, Ewropraktiks, Halkara ylmy we tehniki merkezi, Fransiýa gözlegini goldaýan jemgiýeti, Germaniýaň ylmy jemgiýeti (DFG), Dünýa alymlaryň federasiýasy, Germaniýaň akademiki çalyşmalaryň gullugy (DAAD), Matsumaýaň Halakara fondy, Halakara tehniki hünärli studentlatyň çalyşmasy bileleşigi (IAESTE)
Halkara konferensiýalary[üýtget]
BDIRU halkara ylmy we tehniki konferensiýalaryň, nanotehnikalary, nusgany tanama, informasiýa howpsuzlyk we şoňa meňzeş barada seminarlaryň guramaçysy bolýar, şol sanda:
- “Fizika, himiýa we nanodesgalary - Nanomeeting”
- “Neýron ulgamlary we emeli akyl”
- “Öňdebaryjy görkeziş tehnologiýalary”
- “Ara okuw XII-nji asyryň bilim daş-töweregi”
- “Beýik tebigi kanunlaryň üýtketmeleri”
- “Medisina elektronik serişdeleri we täze medisina tehnologiýalary Medelektronikasy”
- “Jemgiýetiň ykdysady ösüşi: täzelikçilik, informatizasiýa, sistema golaýlaşma”
- “Habary goramak üçin tehniki serişdeleri”
- “Telekomunikasiýa: ulgamlar we tehnologiýalar, algebraik şifr we maglumatyň howupsyzlugy”
Okuw laboratoriýalary[üýtget]
Täzelikçiligi we studentleň praktika türgenleşigi berkitmek üçin BDIRU-da okuw we gözleg üçin häzirki zaman enjamlary bilen üpjin edilen laboratoriýalary bar. Häzir BDIRU-da şolar ýaly 23 laboratoriýalar işleýär. 2009-njy ýylyň Aprel aýynyň 9 “High Technology Park” guramaň kömegi bilen baglanşykda uniwersitet türgenleşik we täzelikçilik “EPAM systems” kompleksini açyldy.
Kitaphana[üýtget]
BDIRU-nyň Kitaphanasy 1964-nji ýylda Belorussiýanyň Politehniki Institutyň (häzirki Belorussiýanyň Milli Tehniki Uniwersiteti BMTU) kitaphanasynyň esasynda döredildi. Meýdany: 1821.12 m² we 4 okuw jaýlarynda we 1-nji student obşitinde ýerleşýar. Hyzmatlary:
- Elektronik resurlaryň we hyzmatlaryň habar hem bilim merkezi (AAJ “Priorbank” we BDIRU-nyň baglanşykda taslamasy). 2009-njy ýylyň sentýabyr aýynda açyldy. Kitaphanaň elektronik resurslaryny hödür edýär
- Kitaplaň we makalaryň eleçtronik katalogy
- Maglumat bazasy:
- Öz döredileni;
- Edineni;
- Doly teksti.
- Metodik kitaplaryň elektron görnüşleri
- BDIRU-da geçirilen konferensiýalary we uniwersitetiň işgärleriň gatnaşmagyndada materaillary
- CD-ROM-a çykan elektron kitaplary
- Internetiň okuw resurslary (mugt)
- Symdan we Wi-Fi-dan interneta çykmak tehnologiýasy
- Elektron kitaphanasy. Elektron resurlaryň (kitaplaň elektron katalogy, metodik kitaplaryň elektron görnüşleri, doly tekst maglumat we okuw bazasy we beýleki elektron dokumentleri) we mugt interneta geçelge (2004-nji ýylyň niýabyr aýynda AAJ “Priorbank” we BDIRU-ň baglanşykda) hyzmatlaryny hödürleýar
- Kitaphanaň saýtyndan “Wirtual Salgy” hytmatyň kömegi bilen tüýs wagytda sorag-jogap alyp bolýar
- Elektron katalog Kitaphanaň fondyndan kitaplaň kopiýalaryny zakaz etmäge kömek edýar ( 1992-nji ýyldan bäri). 2009-njy ýylyň başyna Kitaphanada 85000-den gowrak bibliografiýa ýazgylary bar
- Uniwersitetiň ýerli chopýutelaryndan Belorussiýanyň Milli Kitaphnasynyň “Okalýan wirtual zalyna” girmek mümkinçilik bar
- Kabinetleň we bölümleň kitaphanasy
- 3 abonementi iki okuw we bir edebiýat
- Bibliografiýa apparaty
Studentleň boş wagtyntyň guramasy[üýtget]
BDIRU studentleň we işkärleň konkurs programmalary, edebi we sungat festiwallaryny gurnaýar. Däp bolanlary:
- “Studentiň debýuti ” birinji kurs studentleriň ugurtapyjylyk festiwaly
- “Studentiň Ýazy”
- “Rok festiwaly”
Her ýyl nepislik we artistlik ugurtapyjylyk konkursy geçirilýar: “Jenap BDIRU” we “Hanym BDIRU” Studentler öz zehinini görkezmäge 44 sungat kollektiwlerine girip bilýar. Bu kollektiwler halkara we döwlet festiwallar tarapyndan diplom hem şahadatnama baýraklaryna eýe boldylar:
- Tans we sport kluby “Tango”
- Milli saz topary
- “Art-woýaž” teatr studiýasy
- “Gamanina” folklýor topary (halk aýdymlaryň ansambly) Witebsk şäherinde 2008-nji ýylda geçirilen “Belorussiýanyň ÝOJ-laň (ýokary okuw jaýlary) sungaty” atly ýaryşynyň ýeňijileri.
“Impuls” gazeti[üýtget]
“Impuls” atly öz gazeti çap edilýar. Gazetiň birinji nomeri çykany bäri (2001-nji ýylyň ýanwar aýynyň 19) ähli çaplary arhiwda saklanýar.
Habar[üýtget]
- “EPAM sintez” baglanşykda BDIRU-da okuw laboratoriýasy açyldy
- BDIRU-nyň kitaphanasy barada
- Belorussiýanyň DÖWLET INFORMATIKA WE RADIOELEKTRONIKA UNIWERSITETI
- BDIRU-nyň gazeti №9 (29-njy maý 2008-nji ýyl): Sen entäk bileňokmy, “ART-wakasiýaň” nämedigini? Sen hiç haçan bolmadyňmy bu mega tomaşada? Onda sen hakatdanam durmuşdan galdyň!
- “Impuls” gazetiniň 2001-nji ýyldan bäri arhiwy
Gyzykly faktlar[üýtget]
Olimpiýa oýunlarynda göreşde 3 gezek ýeňiji bolan, Belarus Respublikasynyň Milli Olimpiýa Komitetiniň Wise-Prezidenti, Belorussiýanyň Göreş Federasiýaň Prezidenti, Hormatly Minsk şäheriniň raýaty Aleksandr Medwed BDIRU-da sport kämilliginiň bölüminiň başlygy bolup işleýar.


text:
Gana
Gana Günbatar Afrikadaky döwlet. Paýtagty - Akkra. Tutýan meýdany - 238,54 müň inedördül kilometr. Administratiw taýdan 10 welaýata bölünýär. ilaty - 20,76 million adam. Döwlet dili - iňlis dili. Dini - hristian. Yslam we däp bolan käbir afrikan ynançlaram bar. Pul birligi sedi. Milli baýramy - Nowruz aýynyň 6-sy. Şol gün Gana ýurt garaşsyzlygyny yglan etdi (1957-nji ýyl). Gana Birleşen Milletler Guramasynyň, Afrika Birligi Guramasynyň, Afrika Bileşiginiň, Günbatar Afrika ýurtlarynyň Ykdysady jemgyýetiniň agzasy.
Mazmuny
Geografik ýerleşişi we serhedi[üýtget]
Kontinental döwlet. Günorta serhedini Atlantik okean ýuwýar. Günbatarda Şirmaýy Kenar respublikasy, demirgazykda Burkina-Faso we gündogarda Togo bilen serhetleşýär. Kenar serhediniň uzynlygy 539 kilometr.
Tebigaty[üýtget]
Ýurduň tutýan meýdanynyň agramly bölegini düzlikler tutýar. Günorta-günbatarynda we gündogarynda Aşanti we Kwahu platolary ýaýylyp ýatyr. Akkra şäheriniň etraplarynda ýygy-ýygydan ýer titreýär. Iň beýik gerşi - Afajoto dagy (885 m). Peýdaly gazylyp alynýan baýlyklary - almaz, alýuminiý, asbest, altyn, demir, hek daşy, duz, marganes, nebit, tebigy gaz, uran, hrom we galaýy. Ilaty: Günbatar Afrikanyň iň bir gür ilatly ýurdy hasaplanýar. 2001-nji ýyldaky maglumatlara görä, ilatyň gürligi 1 inedördül kilometre 79,2 adam düşýär. Ilat orta hasap bilen ýylda 1,36 göterim artýar. Ýurtda 65 ýaşa ýeten ýaşaýjylaryň sany 3,7 göterime barabar. Ortaça ýaş dowamlylygy - 56, 27 ýyl (erkelerde -55,36 ýyl, aýallarda bolsa 57,22 ýyl). Ykdysady taýdan işjeň ilaty 9 milliona adama ýetýär. Gana - ýarym etniki döwlet. Ýurduň ilatynyň 40 göterimi şäherlerde. ýaşaýar. iri şäherleri -Kumasi (610,6 müň adam), Tamale (259,2 müň adam), Tema (225,9 müň adam), Obuasi (118 müň adam), Teşei (112,9 müň adam). Ilatyň 1,5 göterimini bolsa ýewropalylar tutýar. 2002-nji ýylda Liberiýadan 9,5 müň adam, Serra-Leoneden 2 müň adam we Togodan 1 müň adam göçüp geldi. 1990-njy ýyllarda Gananyň raýatlary Ýewropa ýurtlaryna işlemäge gitdiler. 2001-nji ýylda Ýewropa ýurtlarynda 65 müň sany ganaly emigrant hasaba alyndy.
Döwlet gurluşy: Respublika. 1993-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 7-sinde kabul edilen Konstitusiýa hereket edýär. Prezident - ýurduň baştutany we ýaragly güýçleriniň baş serkerdebaşysydyr. Ol ähliumumy saýlawlar esasynda dört ýyl möhlete saýlanýar. Bu wezipä iki möhlete saýlanyp bilýär. Bir palataly parlamente deputatlar hem (200 adamlyk-ýerli milli assambleýa) ähliumumy saýlawlar esasynda dört ýyllyk möhlete saýlanýar. Prezident - Kufuor Jon Kofi Aguekum, onun orunbasary Alhaji Mahama Aliu. Goranmak güýji: Ýurduň Ýaragly güýçleriniň düzüminde 7 müň adam bar. Olaryň 5 müňi gury ýerde, 1 müňi denizde we 1 müňi bolsa howa güçýlerinde gulluk edýär. 2002-nji ýylda ýurt goranmak üçin 328 milliard sedi möçberinde pul harçlady.
Ykdysadyýeti[üýtget]
Gananyň ykdysadyýetiniň esasy pudaklary - oba hojalygy we altyn gazylyp alynýan senagatydyr. 1996-njy ýylda Tema (ýurduň iri senagat merkezi) şäherinde erkin ykdysady zolagy döredildi.
Oba hojalygy[üýtget]
2002-nji ýyldaky maglumatlara görä, oba hojalygynyň umumy içerki önümdäki paýy 35 göterim bolup, ykdysady taýdan işjeň ilatyň 57 göterimi bu pudakda zähmet çekýär. Oba hojalygyn-da esasan kakao ýetişdirilýär. Ýurduň ekine ýaramly ýerinin 50 göterimine kakao ekilýär. Mundan başga-da, ýurtda ananas, arahis, banan, mekgejöwen we beýleki ekinler ekilýär. Ýurduň maldarçylyk pudagy az önümçiligi bilen tapawutlanýar. Senagat taýdan guşçylyk pudagy ösdürilýär. Tokaýçylyk pudagyna hem uly üns berilýär. Gymmat bahaly agaçlar daşary ýurtlaryň bazarlaryna satylýar. Adamlar balykçylyk bilen hem meşgullanýarlar. Balykçylyk pudagy ýurduň içerki bazarynyň üçden iki böleginiň islegini kanagatlandyrýar. 1990-njy ýylyň başlarynda Bütin-dünýä bankynyň maliýe kömegi bilen balykçylyk pudagy döwrebaplaşdyryldy. Senagaty: Ykdysadyýetinde magdan senagatynyň möhüm ähmiýeti bar. 1990-njy ýyllarda magdan senagatynyň önümçilik pudaklaryna öňdebaryjy tehnologiýa ornaşdyryldy. Gana kakao hasylyny ýygnamak we eksport etmek, almaz, altyn, marganes gazyp almak boýunça dünýäde öňdäki orunlary eýeleýär. Marganes magdanyny gazyp almakda dünýäde 8-nji orunda durýar. 2002-nji ýylda 1 milliard 136million tonna marganes magdany gazylyp alyndy. Dokma, aýakgap. tikin senagatynyň kärhanalary bar. Tokaý senagatynyň kärhanalary öz önümleriniň ep-esli bölegini eskport edýär.
Daşary söwdasy[üýtget]
Ýurtda importyň möçberi eksportdan geçýär. 2003-nji ýylda 3,24 milliard dollarlyk hant daşary ýurtlardan satyn alnan bolsa, 2,64 milliard dollarlyk haryt satyldy. Esasy satyn alýan harytlary: tehnika, nebit we azyk önümleri. Import boýunça esasy hyzmatdaşlary: Nigeriýa (20,8 göterim), Beýik Britaniýa (7 göterim), ABŞ (6,4 göterim), Italiýa, Hytaý we Şyrmaýy Kenar respublikasy (6 göterim) hem-de Germaniýa (4,6 göterim). Gana öňden belli altyn, kakao, kauçuk, agaç önümlerini eksport edýän ýurtdyr. Şelýe hem almaz, alýuminiý, ananas, boksit, agaç önümleri hem daşary ýurt bazarlaryna satýar. Esasy eksport edýän hyzmatdaşlary: Gollandiýa (14,6 göterim), Beýik Britaniýa (9,7 göterim), ABŞ (6,9 göterim), Germaniýa (6,4 göterim), Fransiýa (5,7 göterim), Nigeriýa (4,7 göterim), Belgiýa (4,4 göterim) we Italiýa (4,1 göterim). Energetika: Ýurtda elektrik energiýanyň 70 göterimi agaç kömrüni ulanmak arkaly öndürilýän bolsa, 15 göterimi nebit önümlerinden we galan 15 göterimi hem Wolta derýasynyň kenaryndaky Kponge we Akosombo gidro elektrik beketlerinden alynýar. Ýeketäk energiýa ulgamy ýok.
Ulagy[üýtget]
1898-nji ýylda polat ýollaryň gurluşygyna girişildi. Demir ýoluň uzynlygy 1300 kilometrdir (2003 ýyl). Gana Günbatar Afrikada gaty örtüklü gara ýollary. bolan ýurtlaryň arasynda öňdäki orunlary eýleýär. Gara ýoluň uzynlygy 39,41 müň kilometrdir. Onuň 11,67 müň kilometri gaty örtük bilen örtülendir. iki sany deňiz porty bar: Takoradi (1928-nji ýylda gurlupdyr) we Tema (1962-nji ýylda açyldy). 1998-nji ýylda portlaryň durkunyň täzelenmegine girişildi. Ganada 12 sany aeroport bar. Olaryň 7-si gaty örtük bilen örtülendir. Paýtagt Akkra şäherindäki Kotoka halkara aeroporty halka hyzmat edýär. Ýurduň içine we daşyna (Aziýa, Ýewropa, Günbatar Afrika ýurt-laryna, London, ABŞ we Günorta Afrika Respublikasy) yzygiderli uçar gatnawlary ýola goýlandyr.
Bilimi[üýtget]
Ýerli ýaşaýjylar üçin ilkinji mekdep pormgallar tarapyndan 1529-njy ýylda açylýar. Ýurtda 9 ýyllyk bilim hökmanydyr. Çagalar 6 ýaşynda mekdebe barýarlar. 2001 -nji ýylda başlangyç mekdepleriň gatnaşygy 80 göterime ýetdi. Okuwçylar 12 ýaşdan başlap orta mekdebe gatnaýarlar. Orta mekdepde bilim iki döwürde üç ýyldan berilýär. 2003-nji ýylda Afrikanyň Ösüş banky Gana bilim ulgamyny kämilleşdirmek üçin 27,55 million dollar karz pul we 6,89 million dollar gaýtargysyz pul kömegi berdi. Mekdepleriň kompýuterleşdirilmegi dowam etdirilýär. Ýokary okuw ulgamynyň düzüminde 4 uniwersitet, 6 politehniki institut we 11 kollež bar. 2002-nji ýylda Gana Döwlet uniwersitetiniň (1948-nji ýylda açyldy) ýedi fakultetinde 608 mugallym zähmet çekip, 8.8 müň talyp bilim aldy. Şol ýyldaky maglumatlara görä, Kumasi şäherindäki Nkrumy uniwersitetinde 487 mugallym we 11,6 müň talyp bardy. Ýokary okuw jaýlarynda bilim iňlis dilinde berilýär. 1985-nji ýyldan bäri ýurtda ilatyň uly ýaşdaky böleginiň arasynda sowatsyzlyga garşy göreş alnyp barylýar. 2004-nji ýylyň Aprel aýynda ýurduň mejlisi bilim üçin býujetden bölünip berlen 78 million dollara barabar bolan pul serişdesini tassyklady. Saglygy saklaýyşy: Ýurtda gyzzyrma, gökbogma, gyzamyk we ýokanç keseller giň ýaýrandyr. Arassa agyz suw gytçylygy bar. 2004-nji ýylyň ortalarynda 300-e golaý hassahanada 1400 lukman we 9 müň şepagat uýasy zähmet çekdi. 2002-nji ýyldaky hasaplamalara görä, umumy içerki önümden 4,2 göterimi saglygy saklaýyş pudagyna harçlanýar eken.
Gana –resmi ady Gana respublikasy, ol Afrikanyň günbatarynda ýerleşip, 238305 km2 meýdany tutýar. Paýtagty Akkra Gana 10 welaýata bölünýär. Ilaty 19 mln 300 müň adam. Döwlet dili – iňlis dili, pul birligi – sedi. Döwlet gurluşy respublika, baştutany-perzident. Gana ösen dag-magdan senagaty bolan,agrar ýurtdur. BMG-nyň agzasy.
Häzirki Gananyň etniki toparlary yzygiderli migrasiýanyň netijesinde döredi. Olaryň käbiri (akanlar) demirgazykdan geldiler, beýlekileri (we,ga) gündogardan geldiler. XV asyrda akanlar ýerli ilaty gysyp çykaryp kenarýakalaryny özleri eýelediler. Akanlaryň irkidörän döwlet birleşmeleri söwda edipdirler we biri-biri bilen uruşlar alyp barypdyrlar. XVII asyrda aşantiler öz paýtagty Kumasiden ýöriş edip, döwlet bileleşikleriniň ählisini özüne tabyn edýär.
XV asyryň ahyrynda Gana gelen ilkinji ýewroopalylar portugallar bolup, olar bu ýerde galalar salypdyrlar.
Portugallar bu ýerden altyn, gul alyp gidipdirler. Altyn kenar – diýen at hem şundan galypdyr. Altyn kenaryň baýlyklary beýleki Ýewropa ýurtlaryny hem gyzyklandyrypdyr. Niderlandiýa, Şwesiýa, Daniýa, Russiýa, Beýik Britaniýa bu ýerden palma ýagy, pil çünki, maýmyn derisi ýaly zatlary demir gurallar bilen alyş-çalyş edipdirler. Iň köp girdeji gul söwdasyndan gelip, 1770-nji ýylda 6000, 1783-nji ýylda 10000 gul satylypdyr. XVII asyrda Altyn kenar ugrundaky bäsleşikde Beýik Britaniýa üstün çykýar. XIX asyrda kenar ýakasynda ornaşan iňlisler bilen içerki etraplarda agalyk edýän aşantileriň arasynda uruşlaryň bolmagyna getirdi. 1901-nji ýylda Aşantiniň çägi hem baknalyga öwrüldi.
1919-njy ýylda Angliýa Milletler ligasyndan ol ýere ygtyýarnama aldy. I-jahan urşundan soň Altyn kenaryň ilaty baknadarlyga garşy göreşdi. Ol göreşiň bir görnüşi baknadarlar bilen hyzmatdaşlyk çaklaýan ýerli serdarlara garşy göreşdi. Ikinji görnüşi daşary ýurtly telekeçilere garşy göreşdi. Ýagny olara kakao satmagy gadagan edýärdiler. 1874-nji ýýlda iňlis gubernatorynyň ýanynda döredilen Kanun çykaryjy maslahatda birinji jahan urşunyň ahyrynda bary-ýogy 6 sany atrihaly bardy. 1917-1919-njy ýyllarda Kanunçykaryjy maslahata birnäçe teklipler edýärler. Emma gubernator ol teklipleri kabul etmeýär. Netijede kanunçykaryjy maslahatda özgertmeler geçirmek ugrunda hereket başlanýar.
1920-nji ýylda Gubernator Atrihanadaky baknadarlyga garşy güýçleri birleşdirmek maksady bilen Altyn kenaryň, Nigeriýanyň, Gambiniň, Serra-leonyň gatnaşmagynda maslahat çagyrylyp, Günbatar Afrikanyň Milli kongresi döredilýär. Bu guramanyň maksatnamasynda iňlis gubernatorynyň häkimiýetiniň çaklanmagynda afrikan ilatynyň syýasy hukuklarynyň giňeldilmegini talap edilýär. Emma şeýle talap diňe bir iňlis hökümeti tarapyndan däl, eýsem ýerli iri ýer eýeleriniň hem garşylygyna getiripdir. Iňlis ministri atrihalylar entek ýurduň dolandyryşyna gatnaşmaga taýýar däl diýip çykyş edýär. Hat-da ýerli feodallaryň käbiri Kanun çykaryjy maslahatyň saýlawly düzülmegine garşy garşylyk görkezmäge ähli iri ýer eýelerini çagyrypdyr. Muňa seretmezden 1925-nji ýýlda iňlis hökümeti käbir eglişikler etmäge mejbur bolýar.
Şol ýylda täze konstitusiýa girizilip, kenar ýakasyndaky iri üç şäherden (Akkra, Keýp Koast, Sekondi) hersinden bir wekil Kanunçykaryjy maslahata saýlanmaga hukuk alýar.
20 ýyllaryň esasy wakalarynyň biride Açitoma şäherinde kollejiň açylmagydyr. Gana respublikasynyň ilkinji prezidenti Kwama Nkruma hem şu kollejde terbiýelenýär.
1929-1933-nji ýyllaryň çökgünliligi Altyn Kenaryň ykdysadyýetine agyr täsir edýär. baknadar hökümet täze salgytlary girizmäge synanyşýar. Emma bu düýpli garşylyga duçar bolýar. Akkra şäheriniň wekili Kanun çykaryjy maslahatda çykyş etmek bilen, gubernatoryň öňünde şeýle sorag goýýar: “Hökümet kanun çykaryjy maslahatda wekilleri artdyrmaga we ýurduň maliýe ýagdaýyny halkyň gözegçiligine bermäge taýýarmy?”. Şeýlelikde häkimiýetiň halka berilmegitalap edilýär. Emma iňlis hökümeti ony ret edýär.
iki jahan urşy aralygynda Altyn kenarda halk köpçüliginiň göreşine ýolbaşçylyk eder ýaly syýasy partiýa ýokdy.
Altyn kenar ikinji jahan urşy döwründe Angliýanyň tarapynda urşa çekildi. 70 müňden gowrak adam iňlis goşunynda uruş hereketlerine gatnaşyp, Etiopiýanyň, Birneony azat etmäge gatnaşdylar. Uruş bahanasy bilen salgytlar girizildi, kakao, palma önümleri, kauçuk, beýleki çig malyň daşary ýurda çykarylyşy artdy.
Uruş ýyllarynda Kanunçykaryjy maslahatyň afrikan wekilleri iňlis hökümetinden uruşdan soň Altyn kenarda nähili syýasatyň ýörediljekdigini, demokratik konstitusiýanyň girizilmegini, dolandyryjy toparyň atrihanlaşdyrylmagyny talap edýärler. 1943-nji ýylda konstitusiýanyň taslamasy iňlis ministrine berilende, bu taslama ret edilýär.
Altyn kenaryň garaşsyzlygy ugrunda işjeň göreşijileriň biri Kwamo Nkrumadyr. Ol özüniň “Baknalyk ýurtlaryň işçilerine, daýhanlaryna, intellegensiýasyna ýüzlenmesinde” baknadarlyga garşy köpçülikleýin göreşe çagyrdy.
1946-njy ýylda iňlis baknadar hökümeti täze konstitusiýany girizmäge mejbur bolýar. Täze kanuna laýyklykda Kanun çykaryjy maslahatyň 30 agzasynyň 12-si gubernator tarapyndan iňlislerden bellenilipdir, 18-si bolsa çylşyrymly ýol bilen saýlanypdyr. Bu hem närazylygy çüýçlendirýär. Halk çykyşlarynda baknadarlyk düzgüniniň üýtgedilmegine däl-de, eýsem ýok edilmegini talap edipdirler.
1947-nji ýylda “Altyn kenaryň birleşen konwenti” diýen syýasy gurama döredilip, ol mümkin bolan gysga wagtda garaşsyzlygyň berilmegini talap edipdir. 1949-njy ýylda Altyn kenaryň tarapynda ilkinji gezek syýasy partiýa bolan Halk partiýa döredilip K.Nkruma ýolbaşçylyk edipdir. Bu partiýa diňe garaşsyzlygy däl, milli ezişiň ähli görnüşleriniň, baknadarlygyň ýok edilmegini talap edýär.
1949-njy ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 8-de ähliumumy gozgalaň başlanýar. Iňlis goşuny tarapyndan basylyp ýatyrylýar. K.Nkrama tussag edilýär. 1951-nji ýylda birnäçe düzedişler girizilip esasy kanun kabul edilýär. 1951-nji ýylda Kanun çykaryjy maslahata saýlawlar geçirilip, oňa ähli partiýalaryň gatnaşmaga hukuk berilýär. Saýlawda Halk partiýa ýeňiş gazanýar. Iňlis hökümeti K.Nkrumany azat etmäge mejbur bolýar we onuň ýolbaşçylygynda hökümet düzülýär. Bu uly ýeňişdi. Taryhda ilkinji gezek ýerli atrihaklardan hökümet ýolbaşçysy saýlanýar. Emma bu hökümet iňlis gubernatoryna hasabat bermelidi.
K.Nkruma doly garaşsyzlygy talap edýär. 1953-nji ýylda K.Nkrumanyň teklibi boýunça Kanunçykaryjy maslahat iňlis parlamentinden Altyn Kenaryň özygtyýarlynyň jar edilmegini talap edýär. Halk köpçüligi bu çözgüdi goldaýar. Emma iňlis baknadarlary bilen ylalaşyjy syýasat alyp barýan toparlar oňa garşy çykypdyrlar. Hat-da ýurdy böleklere bölmek howpuny hem döredipdirler. 1956-njy ýylyň saýlawlarynda ýene Halk partiýa ýeňiş gazanypdyr.
Iňlis hökümeti Togonyň günbatar bölegini Altyn kenara birleşdirmek bilen Gana ady bilen özbaşdak bermäge mejbur bolýar. Netijede 1957-nji ýylyň Nowruz aýynyň 6-da Gananyň garaşsyzlygy jar edilýär. Ýurduň taryhynda täze döwür başlanýar. Milli ykdysadyýeti, medeniýeti ösdürmäge başlanylýar. Halkara we syýasy ýagdaýýny pugtalandyrmakda aýgytly ädim ätdi. Angliýa tarapyndan boýnuna dakylan 1957-nji ýylyň esasy kanunyna laýyklykda Ganada monarhiýa düzgüni çaklanýardy. Kanuna laýyklykda ýurduň baştutany iňlis karoly onuň Ganadaky wekili iňlis general gubernatorydy.
1960-njy ýýlda Gana respublika diýip jar edilýär. K.Nkruma onuň prezidenti bolýar. Gana Britan milletler arkalaşygynyň düzüminde galdy. Emma respublikan düzgüniň girizilmegi dominonlyk derejesiniň tamamlanýandygyny aňladýar. Iňlis gubernatory ýurdy taşlap gidýär. 1961-nji ýylda ýurduň harby güýçlerine ýolbaşçylyk iňlisleriň elinden alynýar. K.Nkruma baş Serkerdebaşy boldy. Şol ýyl ýurtda ilkinji uniwersitet açylyp, milli kadrlar taýýarlanyp başlaýar.
Gana daşary syýasatda bitaraplygy saklady. Birnäçe döwletler bilen ilçi gatnaşyklary ýola goýdy. 1963-nji ýylda atrikan döwletleriniň Addis-Abeba maslahatynda Afrikan birligi guramasy döredilýär. Baknadarlygy ýok etmek ugrunda afrika halklaryny göreşe çagyrmak maksady bilen Gana Afrikanyň garaşsyz döwletleriniň (IV.1958ý) we Afrika halklarynyň (XII.1958ý) maslahatlaryny çagyrdy. Muňa jogap edip ABŞ, Angliýa Ganada syýasy dildüwşük gurady. 1966-njy ýylyň Baýdak aýynyň 24-de K.Nkruma hökümetden çetleşdirilýär. Onuň ýerine hökümete Milli azat ediş maslahatyny döreden polisiýa we goşun serkerdeleri gelýär.
1972-nji ýýlda Türkmenbaşy aýynyň 13-de serkerdeler topary döwlet agdarlyşygyny gurady. 1979-njy ýylyň Oguz aýýnda harby howa güýçleriniň leýtenanty Jerri Rolingsiň ýolbaşçylygynda döwlet agdarylyşygy geçirilip, hökümet düzülýär. Şol ýylyň Ruhnama aýýnda raýat hökümeti düzülip Hilly Zimanka geldi.
1981-nji ýýlyň Bitaraplyk aýynda ýene-de Rolings hökümete geldi. 1982-1983-nji ýyllarda gurakçylyk bolup, azyk önümleri az öndürildi. 1992-1996-njy ýyllaryň saýlawlary boýunça ýene prezidentlige ýene Jerri Rolings geçýär.
Metbugaty[üýtget]
Iňlis dilinde çap edilýän gazetler: "Ganian taýms", "Deýli grefik" (hökümetiň gazeti). Hepdelik gazetler: "Mirror" (hökümetiň gazeti), "Standart" "Uikli spekteýtor", "Ekou" we "Eskpiriens". Ýurtda 1957-nji ýyldan bäri hökümetiň garamagyndaky Gana habarlar gullugy hereket edýär. 1965-nji ýyldan bäri teleýaýlymlar we 1935-nji ýyldan bäri bolsa radio-ýaýlymlar işleýär. 2002-nji ýylda ýurtda 40,5 müň adam internet ulgamyndan peýdalandy.
Syýahatçylygy: Ýurduň geografik ýerleşişi, deňiz kenarlary, aw meýdanlary daşary ýurtly jahankeşdeleriň ünsüni çekýär. 1970-nji ýylda ýurtda syýahatçylygy, ösdürmek ugrunda işler durmuşa geçirilip başlandy. 1996-njy ýylda syýahatçylyk pudagyny ösdürmek barada2020-nji ýyla çenli döwür üçin toplumlaýyn milli meýilnama düzüldi. 1999-njy ýylda syýahatçylyk pudagy 342 million dollar girdeji getirdi. 2001-nji ýylda ýurda 438,8 müň daşary ýurtly jahankeşde geldi. Nige- „riya, Angliýa, Germaniýa, ABŞ we Fransiýa ýaly döwletlerden ýygy-ýygydan syýahatçylar gelýärler.


text:
Abdylla ibn Mübärek
ABU ABDYRRAHMAN MERWEZI (Abu Abdyrrahman Abdylla ibn Mübärek al-Merwezi) - meşhur alym we sopy. Ol 118 hijri (736) ýylynda Maryda dogylýar. Ol örän jomart we abraýly adam bolupdyr. Meşhur şahyr Feridetdin Attar Abu Abdyrrahman Merwezi hakda "ylymda, batyrlykda deňi-taýy ýok adamdy" diýipdir. Abu Abdyrrahman Merweziniň Maryda uly jaýy bolup, onuň ýanyna her gün şäheriň görnükli adamlary, alymlary ýygnanar eken. Ol öwüt-nesihat häsiýetli şygyrlar hem ýazypdyr. Ol 181 hijri (797-798) ýylynda 63 ýaşynda aradan çykypdyr.


text:
Akgala etraby
Akgala etraby (Parsça: شهرستان آق قلا) Eýranyň Gülistan welaýatynyň 13 etrabyndan biridir.
Bu etrap merkezi etrapça we vuşmgir etrapçasy bolmak bilen 2 etrapçadan ybaratdyr.
Merkezi etrapça Akaltyn, şih musa we gürgenboýy böleklerinden ybaratdyr.
Vuşmgir etrapçasy bolsa Günorta we Demirgazyk Mezre’e atly iki bölekden ybaratdyr.
Akgala etrabynyň Akgala we Ambarolum adynda iki şäheri bardyr, welaýatynyň yolagçy howa menzili Akgala şäheri bilen Gürgeniň arasynda, Akgalanyň 12 km. alysyndadyr.
Akgala etrabynyň 75 obasy bardyr.
Etrabyň raýatynyň sany 2006-nji ýylda 109.903 adamdyr.
Etrap demirgazykdan Türkmenistan serhedi bilen, gündogardan Kümmet Gowuz etraby bilen, günbatardan Bender Türkmen etraby bilen we günortadan Gürgen etraby bilen goňşydyr.
Pol- Inçeburun adyndaky gümrük geçelgesi bu etraba tabindir.


text:
La Masiýa futbol akademiýasy
Doly ady La Masia de Can Planes bolup gysgaça La Masiýa diyilýär.La Masiýa futbol akademiýasy FT Barselona futbol toparyñ ýaş futbolçy terbiýeleýän akademiýasydyr.
Taryhy[üýtget]
1979.jy ýylda FT Barselona toparyñ öñkü futbolçusy Ýohan Kroýf meşhur Aýaks akademiýasyna meñzeş akademiýa gurulmagyny FT Barselona toparyñ başlygy Josep Núñezden talap edýär.
Täsiri[üýtget]
11.ji iýýul 2010da , Ispaniýanyň Milli futbol ýygyndysy Dünýä kubogyna eýe boldy. Final duşuşygy onbirinde 6 sany FT Barselona toparyñ futbolçylary bardy; olaryñ hemmesem La Masiýa futbol akademiýasynyñ yetiştiren futbolçylarydy.Olar Žerard Pikýe, Çarles Puýol, Andres Iniýesta, Çawi Hernandes, Seržiýo Busket, we Pedro Rodriges Ledesma.
Belli Futbolçylary[üýtget]
La Masiýa futbol akademiýañ ýetiştiren belli futbolçylary;Çawi Hernandes,Liýonel Messi,Andres Iniýesta


text:
Witebsk döwlet tehnologik uniwersiteti
Witebsk dowlet tehnologik uniwersitety-yokary umumy jayy Belarusiya Dowletinin Witebsk shaherinde yerleshyar.
Bu Uniwersitetde 3000-den gowrak talyp okaýar, şol sanda türkmen talyplary hem ylym alýar. Elbetde bu Uniwersitet iň beti diýip bolmaz, yöne öz aýratynlyklary bilen tapawutlanýar. Uniwersitetiň iki sany umumy ýaşaýyş jaýy bolup, olar iki ädimlik aralykda, ýagny ýakynda ýerleşýär. Uniwersitetiň stadiony hem olardan daşda ýerleşenýän däldir. Başga bellemeli zatlaryň biri - sport toplumydyr. Onda sportuň dürli görnüşleri bilen meşgullanmak mümkinçiligi bar (ýeňil/agyr atletika, basseýn, aýrobika we ş.m.). WDTU-da 7 sany fakultet:
- Ykdysadyýet
- Çeperçilik-tehnologik
- Mehanik-tehnologik
- Konstruktor-tehnologik
- Gaýbana (заочный)
- Kwalifikasiýany ýokarlandyryş we kadrlary taýýarlaýyş
- Ýokary okuwa taýýarlaýyş
Doly maglumat almak üçin aşakdaky saýta göz aýlaň.
Biziň salgymyz[üýtget]
210035, г. Витебск Московский пр-т, 72 Tel: 8 (0212) 47-50-26 (rektoryň kabulhanasy)


text:
Azerbaýjan
Azerbaýjan Respublikasy Günorta Kawkazyň gündogar böleginde, Hazar deňziniň kenarynda ýerleşýär. Ol günortada Eýran, günbatarda Türkiýe we Ermenistan, demirgazykda Russiýa we Gruziýa bilen araçäkleşýär. Ýurdun kenarýaka uzynlygy 713 kilometre barabardyr. 2010-nji ýyldaky maglumatlara görä, Azerbaýjanyň ilaty 9 million 165 müň adam. Azerbaýjan dili ýurduň resmi döwlet dili hasaplanýar. Ýurtda yslam dininden başga-da hristian dininin mezheplerine uýýanlar hem bar. Azerbaýjan döwleti özüniň konstitusion häsiýetnamalaryna laýyklykda, demokratik, hukuk, dünýewi respublikadyr. Azerbaýjan Respublikasy -prezident respublikasydyr. Azerbaýjan Birleşen Milletler Guramasy, Garaşsyz Döwletler Arkalaşygy, Ýewropanyň Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň, Ýewropa geňeşiniň, Demokratiýa we Ykdysady ösüş Guramasynyň (GUAM), Yslam Konferensiýasy Guramasynyň, Gara deňiz Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasynyň hem-de Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasynyň agzasydyr. Şelýe hem Azerbaýjan Ýewropa Bileleşigi, NATO, Halkara Pul Gaznasy, Ýewropanyň Ösüş we Döwrebaplaşdyryş banky we Yslam Ösüş banky bilen hyzmatdaşlyk edýär. Azerbaýjan - şöhleler ýurdy "Azerbaýjan" sözüniň gadymy taryhy bar. Bizin eýýamymyzdan öň, azerbaýjan topraklarynda ýaşaýan ilatyň agramly bölegi otparazlar eken. Bu ýurduň ady "Azer" ot, alow sözünden gelip çykandyr diýlip hem çaklanylýar. Azerbaýjan - gadymy medeniýetiň we däp-dessurlaryň ýurdy hasaplanýar. Taryhyň dürli döwürlerinde bu ýerlere ornaşan oguz taýpalary ýerli ilat bilen uýgunlaşyp, olaryň medeniýetini baýlaşdyrypdyrlar. Azerbaýjan köp sanly pelsepeçileriň, alymlaryň, şahyrlaryň, heýkeltaraşlaryň, sazandalaryň we suratkeşleriň dörän mekanydyr. Bu ýerde Nizami Genjewi, Hagani Şirwani, Bahmanýar, Fizuli, Nasreddin Tusi, Şah ismail Hatai, Molla Panah Wagif, A. Beki-hanow, M.F. Ahundow, M.A. Sabir, J. Mamedgulizade, Guseýn Jawid, J. Jabbarly, Samed Wurgun, Aliaga Wahid we Resul Ryza ýaly alymlar, şahyrlar ýaşap geçipdirler. Azerbaýjanyň ylym we biliminin hem köp asyrlyk taryhy bar. 1919-njy ýylda açylan Baku Döwlet uniwersiteti, 1945-nji ýylda döredilen Azerbaýjanyň Ylymlar akademiýasy ýurtda ylmyň, medenieýtiň we bilimiň ösüşine iňňän uly goşant goşdy. Onlarça ýokary okuw mekdepleri we tehnikumlar, müňlerçe mekdep, kollej we liseýler häzirki Azerbaýjanyň bilim ulgamyny düzýär. On ýyllyklaryň dowamynda ýurduň senagat pudagy çalt depginlerde ösdi. Nebit, himiýa, metallurgiýa, maşyngurluşyk ýaly senagat pudaklary bilen bir hatarda oba hojalygynda pagtaçylyk, üzümçilik we maldarçylyk ýaly ugurlarda işler talabalaýyk edilip gurnaldy we uly ösüşler gazanyldy.
Häzir hem Azerbaýjany nebitsiz göz öňüne getirmek mümkin däl. Nebit diňe bir baýlyk däl, eýsem-de bolsa, ýurduň şöhrat- şanydyram. Irki döwürlerde çet ýurtlardan nebit üçin köp adamlar gelipdirler. Müňýyllyklaryň dowamynda içi nebitli meşik düýe kerwenleri gündogardan günbatara gatnap durupdyr.
Baýramçylyklar we belli seneler[üýtget]
1 ýanwar - Täze ýyl baýramçylygy. , 8 mart - Halkara Zenanlar güni. 9 maý - Ýeňiş güni. 15 iýun - Azerbaýjan halkynyň azat edilen güni. 26 iýun - Azerbaýjan Respublikasynyň Ýaragly Güýçleriniň güni. 31 dekabr - Dünýädäki azerbaýjanlaryň raýdaşlyk güni. Nowruz baýramy - bäş gün. Gurban baýramy - iki gün. Oraza baýramy - iki gün.


text:
Ahmet Ýalçynkaýa
1963 ýylynyň Dekabr aýynda Giresunda dünýä indi. Başlangyç we orta mekdebi Federatiw Germaniýada, leseýi bolsa Stabulda gutardy. Bogaziçi Uniwersiteti, Stambul Tehniki Uniwersitesi, Anadoly Uniwersiteti we Rutgers Uniwersitetinde inźenerçilik, robotik, dolandyryş bilimi we işletme okady. Her dürli pudaklarda dolandyryjy bolup işledi. Özbegistandaky Namangan Inźenerçilik Mugallymçylyk Institutynda mugallym bolum zahmet çekdi. Gysgaja, Germaniỳada ulaldy, Türkiýede okady, Amerikada ýazdy we Özbegistanda işledi. Gysga bir wagt öň Türkiýä dolandy. Şu wagt tehniki pudakda dolandyryjy bolup işläp gelýär.
Iň başda “Mavera”, “Kırağı”, “Harman”, “Endülüs”, “Vahdet”, “Zaman”, “Al-Ahram Weekly”, “Impact”, “Das Licht” we “Yosh Kuch” ýaly, Türkiỳe, Germaniỳa, Angliỳa, Müsür we Özbegistanda çap edilen bir näçe gazet we źurnalda goşgy, makala, oçerk, hat, reportaź, terjime goşgy we terjime ýagzylary çap edildi. Dürli baýdaklara mynasyp boldy. Kırağı goşgy źurnalynyn Stambul wekilligini ýerine ýetirdi (1995-97). Endülüs źurnalynyň redaksiýon guramasynda ýer aldy (1997-98).
“Daglarda Yer Yok” (Osmaniye, 1997), “Yetim Galan Goşgular” (Stambul, 2001), “Yuragimning Ko'zyoshi” (Yüregimiň Göz ýaşy, Özbekçe saylanan goşgular, Daşkent, 2001) we “Özlem Sularında” (Saylanan goşgular, e-kitap, 2004, Morrisville, 2005) adly goşgy kitaplary, goşgy we terjime goşgularyndan ybarat bolan “Kanayan Coğrafyadan Damlayan” (Morrisville, 2006) we Richard Mildstone bilen bilälikde taýýarladygy “Poems of the Night” (Morrisville, 2005) adly goşgy antologiỳasy çap edildi. Munyň daşynda, tehniki pudakda taýýarlanan “Production and Utilization of Biogas” - "Biogaz Öndürilmegi we Ulanyşy ", (Taslama, Stambul, 1987, Morrisville, 2005) we “Dual Sanlaryn Robot Kinematiki we Dinamikasynda Ulanyşy” (dissertasiya, Stambul, 1991, Namangan, 2005) adly tehniki eserleri bardyr.


text:
Essalamualeýkum eziz musulman doganlar.
Türkmenistanda ençeme kanunlar,kadalar girizilýär özem Islam dinyna garşy girizilip başlady.
Biz şo kanun,kadalaryñ köpisine boýun bolmaly däldiris Dindan çykarýan amallar etdirýä. Biz musulman halkmy ýa-da kapyr halky? Inşa-Allah men pikir edýän biz musulman halky şonda.dam Kuran Kerim boýunça ýaşamyzok etmeli däl zatlary etjek bolup çemeleşýäs.Expand text.. Pygamberimiz Muhammad sallallahu aleýhi we'e sellemiñ Islam Dinyna garşy çykýarlar sebäbi biz Türkmen halky Din ylymyny okanoklar, okasalaram diñe molla bolmaklyk üçin diÿip pikir edýärler käbirleri bolsa bu ylymy diñe molla bolmaklyk üçin diýip pikir edýärler ""şeýle pikir edýänlere bolsa Allah tagallañ öñinde näme diÿip jogap berjekler. Men günä işler edenim üçin hiçzat edip bilmedim diýip jogap berjekmiñ heýde kabul edermi Allah tagalla şeýle jogaplary şeýle eşretli owadan zamanamyzda Din ylymyny bilmeýän musulman musulmanam däldir' bilsemem boldy diýip gezmelem däl, musulman doganlarymyza kömek etmeli haýyr işleri etmekligi öwredip şirkden gaýtarmaly Töwhid Şirk ylymyny öwretmeli ilki,sebäp diýip bir adamy alýas şol adam namaz okap dur diýeli okap duran ýerinde ýalñyşdy diýeli ýalnyşmaýan adam ýok dogry dälmi !? Ynha şoñ sebäbi näme imany ejizlikden ýalnyşýar, diýjek bolýan zadym näme doganlar adamyñ teni keselleýşi ÿaly adamyñ ruham keselleläp ejizlige düşip bilýä. Şirk, Töwhitden başlap ilki ylym almasalar şol adam men musulman diýsedem Allah tagallañ öñinde şol adam ýazyk günäkär hasaplanýar musulman däl şo. Biziñ ýanymyzda müñ gezek men Allany söýýän pygamberi söýýän diýsede namaz okabersin pygamberimiziñ ýoluny tutmady boýun bolmady dämi şol adam musulman däl . Sebäbi Allah tagalla bizi şu dünÿä ÿöne gürletmek üçin ugratmady hereket etmekligem, amal etmeklik üçinem bize şu zatlary berdi' Alhamdulillah'"


text:
Tekstil
Tekstil pudagynda dokma, örme we ş.m. önümçilik prosesi bilen öndürilen matalara tekstil diýilýär.
Mazmuny
Taryhy[üýtget]
Tekstil önümçiligi iň gadymy sungatlaryň biri bolup, senagat rewolyusiýasy bilen önümçilik tizliginiň artdyrylmagy we prosesleriniň kämilleşdirilmegi, ilkinji tekstil önümleri bilen häzirkizaman önümleriniň arasynda diňe hil we mukdar taýdan ösüş bilen netijenlendi. Önümlerde we önümçilik logikasynda bolsa kän bir üýtgeşiklik bolmady.
Paleolit döwrüne degişli diýlip çaklanylýan ilkinji tekstil önümleri Ýakyn Gündogarda tapylypdyr.
Çig Mallar[üýtget]
Tekstil pudagynda ulanylýan çig mallar ösümlik, haýwan, mineral we sintetik süýmlerdir.
Haýwan Süýmleri[üýtget]
Haýwan süýmleri üçin eldeki we ýabany haýwanlaryň tüýlerinden ýa-da gyllaryndan peýdalanylýar.
Tüý süýmler[üýtget]
Iň esasy tüý süými goýun ýüňüdir.
Gyl süýmler[üýtget]
Geçi, at, towşan ýaly haýwanlaryň gyllary.
Ýüpek[üýtget]
Ýüpek ýüpek gurçugyndan alynýar we ýeke-täk yzygider tebigy süýmdür.
Ösümlik Süýmleri[üýtget]
Pagta, keten, bambuk süýmleri geýim öndürmek maksady bilen ulanylýar.
Mineral Süýmler[üýtget]
Aswest we bazalt süýmleri esasan hem gurluşyk pudagynda tehniki tekstiller hökmünde giňden peýdalanylýar.
Emeli we Sintetik Süýmler[üýtget]
Tebigy Polimerler[üýtget]
Sintetik Polimerler[üýtget]
Polikarbamid Poliolefin Poliviniller Poliuretan Poliamid Poliester Sintetiki Poliizopiren


text:
Trihomoniaz
Jyns ýollarynyň trihomoniazy – iň köp ýaýran weneriki keselleriň biri bolup, ony jynshana trihomonadasy döredýändir. Bu kesel jyns gatnaşygy arkaly geçip, başga zatlaryň (süpürgiç, moçalka, düşek we başgalar) üsti bilen ýokuşmak ýoly örän seýrek duş gelýär. Keseliň geçişi bedeniň kesellere garşy göreşiji güýçlerine, jyns ýollarynyň ýagdaýyna we başga ýokançlyklar (gonokokklar, kömelekler, mikoplazmalar) bilen utgaşmagyna baglydyr. Keseliň inkubasion (keseliň ýokuşyp, birinji alamatlarynyň ýüze çykýan wagty) döwri 2 - 3 güňden 3 - 4 hepdä çenli dowam edip bilýär. Trihomoniazyň birnäçe görnüşleri bardyr:
- Täze dörän ýiti trihomoniaz;
- Alamatlary doly aýdyň bolmadyk, 2 aýdan uzak dowam eden dowamly trihomoniaz;
- Trihomonada göterijilik – bu ýagdaýda adamda hiç hili görünýän kliniki alamatlar ýüze çykmaýar.
Aýallarda trihomoniaz jynshananyň nemli gatlagyna, ýatgynyň boýunjygyna, ýatga, yatgynyň turbalaryna zyýan ýetirip bilýär. Seýrek ýagdaýlarda ol peşew ýollaryna, peşew haltasyna, göni içegä, dem alyş ýollaryna, badam şekilli mäzlerine hem zeper ýetirip biler. Keseliň täze başlan döwründe aýallary garnyň aşagynda agyry, agyryly buşukma, daşky jyns agzalarynda gijilewik we alawlama, jynshanadan köp mukdarda bölünip çykmalar biynjalyk edip biler. Trihomoniazyň dowamly görnüşinde diňe gijilewik we bölünip çykmalar bolup biler. Erkek adamlarda trihomoniaz esasan peşew ýollaryna zeper ýetirýändir. Agyryly peşew etme, peşew ýollaryndan iriňli bölünip çykmalar ýaly alamatlar ýüze çykýar. Keseliň dowamly görnüşinde bu alamatlar kän bir duş gelenok ýa-da olar mese-mälim bildirýär. Erkek adamlarda trihomoniazyň gaýraüzülmeleri kän duş gelip, ol erkeklik jyns mäzine, tohum haltajygyna zyýan ýetirme bilen häsiýetlendirilýär. Keseliň kesgitlenmegi kliniki alamatlaryň we bakteriologiki barlaglaryň kömegi bilen geçirilýär. Bejergi aşakdaky düzgünlere laýyklykda geçirilýär:
- Aýalyň we erkek adamynyň bilelikde bejergi almagy;
- Bejergi wagty jynsy gatnaşyklary gadagan etmek;
- Trihomoniaza garşy doly bejergi almak;
- Bar bolan başga keselleri hem bejermek.
Bejergi keseliň hemme kliniki görnüşlerinde hem geçirilmelidir. Adamsynda trihomoniaz tapylyp, özlerinde tapylmadyk aýallar hem doly bejergini geçmelidir. Trihomoniaza garşy ulanylýan peýdaly serişdelerden metronidazol (trihopol, flagil, klion, orwagil) we fazižin (tinidazol) bellidir. Keseliň başga ýokançlyklar bilen (trihomoniaz+bakteriýalar+kömelekler) utgaşyp geçen ýagdaýynda, klion-D-100, makmiror, efifan, utrikan-250, tiberal-Roş ýaly serişdeler kabul edilýär we jynshana goýulýar. Näsagyň ýagdaýyna, keseliň görnüşine, getiren gaýraüzülmelerine laýyklykda dermanlar bilen bejermegiň dürli shemasy ulanylýar. Her näsag üçin bejergini degişli barlaglardan soň lukman bellemelidir. Özbaşdak bejergi geçirmek keseliň ötüşip, dowamly görnüşe geçmegine, agyr gaýraüzülmeleriň döremegine getirip biler. Bejergi geçirilýän wagty, şahsy gigiýenanyň talaplaryny berjaý etmek hökmandyr. Bejergiden soň näsagy bakteriologiki barlagdan geçirlip, bejerginiň netijeliligini barlamalydyr.


text:
Ernest Hemigueý
Ernest Hemingueý
(1899-1961)
Beýik amerikan ýazyjysy Ernest Miller Hemingueý XX asyr dünýä edebiýatyna iň uly täsir ýetiren ýazyjylaryň biridir. Onuň ömri dartgynly we tolgundyryjy wakalardan doly. Şonuň üçin ýazyjynyň ömri – onuň iň esasy eseri diýse bolar.
Ernest Hemingueý Illinoýs ştatynyň Ouk-Park şäherçesinde dogulypdyr. Ol örän zehinli çaga bolupdyr, tebigaty söýüpdir, eýýäm sekiz ýaşyndaka ähli ösümlikleriň, haýwandyr guşlaryň atlaryny ýatdan bilipdir, ýöne esasy ünsüni edebiýata gönükdiripdir. Okaýan wagty Ernest mekdep žurnallarynda hekaýalary we makalalary bilen häli-şindi çykyş edipdir, şol wagt eýýäm ýazyjy bolmagy göwnüne berk düwüpdir. Orta bilimini alanyndan soň, ene-atasynyň talap etmegine garamazdan, uniwersitete girmändir, Kanzas şäherine göçüp, «Star» gazetine işe giripdir. Ýazyjylyk ussatlygyny kämilleşdirmek üçin birnäçe wagt galamgär bolup işläpdir.
Hemingueý Birinji Jahan urşuna gatnaşmak üçin Gyzyl Ýarymaý birleşigine ýazylyp, Italiýa barýar. Uruşdan ýaralanyp gaýdýar. Amerikada gahryman kibi garşylanýar. Bu uruş baradaky ýatlamalara Hemingueý soň döreden birnäçe hekaýalarynda we «Ýarag bilen hoşlaşyk» atly meşhur romanynda ýüzlenýär. Watanyna dolananyndan soň «Toronto Star» gazetinde we «Cooperative Commonwealth» žurnalynda işleýär. 1921-nji ýylda ýazyjy birwagtky arzuwyny amala aşyrýar – Pariže gidýär. Bu ýerde Hemingueýiň ylhamy joşýar, ol her hepde «Toronto Star» gazetine täze hekaýa iberýär. Parižde ol F.S.Fitzjerald, Jeýms Joýs, G. Staýn ýaly ýazyjylar bilen tanyşýar. Ömrüniň bu döwri barada, birnäçe ýyl geçeninden soň, Hemingueý «Mydam ýanyňda galýan şagalaň» kitabynda gürrüň beripdir. 1926-njy ýylda çap edilen «Ine-de Gün dogdy» romany ýazyja uly üstünlik getirýär. Mundan soň Hemingueý yzly-yzyna «nusgawy» derejesine ýetjek eserlerini döredip başlaýar. «Aýalsyz erkekler» (1927), «Ýeňiji hiç zat gazanmaýar» (1933), «Kilimanjaronyň gary» (1936) hekaýalar ýygyndysyny, «Ýarag bilen hoşlaşyk» (1929), «Jaň kim üçin kakylýar» (1940) romanlaryny, «Goja we deňiz» (1952) powestini, «Bäşinji sütün» (1938) pýesasyny, «Afrikanyň ýaşyl baýyrlyklary» (1935) kitabyny okyjylar elden düşürmän okaýarlar.
Ýazyjy asyr bilen deň aýak basýar eken. Ispaniýada raýatlyk urşy başlanynda, Hemingueý ol ýere barypdyr-da, respublikanlaryň tarapyny tutup, faşistlere garşy göreşmäge kömek edipdir. Ikinji Jahan urşy döwründe-de ýazyjy çetde durmandyr, Karib deňzinde özüniň gämisinde nemesleriň suwasty gämilerini gözlemäge kömekleşipdir, Fransiýany, Belgiýany, Elzasy azat etmek üçin söweşlere gatnaşypdyr. Başga wagt bolsa Afrikada haýwanlary awlap, Kubada balyk tutup ýaşapdyr. 1949-njy ýylda ol Kuba göçýär. «Goja we deňiz» powesti üçin 1953-nji ýylda Pulitzer baýragyna, 1954-nji ýylda bolsa Nobel baýragyna mynasyp bolýar.
1961-nji ýylda ýazyjy pajygaly ýagdaýda aradan çykýar.


text:
Isaak Nýuton
Isaak Nýuton beýik iňlis matematigi, fizigi we astronomy.
(iňlis dilinde – Newton Isaac) (4.1. 1643, Wulstorp, Grantemanyň ýakynynda, Angliýa – 31.3. 1727, Kensington, Angliýa) Mehanikanyň we astronomiýanyň teoretiki esasyny döreden, bütindünýä dartyş kanunyny açan, differensial we integral hasaplamany (G. Leýbnis bilen bir hatarda) işläp düzen, zerkal teleskopy oýlap tapan iňlis fizigi we matematigi. Ol optikadan möhüm eksperimental işleriň hem awtorydyr. Nýuton fermeriň maşgalasynda dogulýar. Nýutonyň kakasy onuň dünýä inmeginiň önüsyrasy aradan çykýar. 12 ýaşynda Nýuton Grantem mekdebinde okap başlaýar. 1661-nji ýylda Kembrij uniwersitetiniň Triniti kollejine subsaýzer (gazanç üçin kollejdäki ýumuşlary ýerine ýetirýän garyp talyp) hökmünde girýär. Bu ýerde onuň mugallymy belli matematik I.Barrou bolupdyr. 1665-nji ýylda Nýuton uniwersiteti gutaryp, bakalawr ylmy derejesini alýar. Ol 1665-1667-nji ýyllarda differensial we integral hasaplamalary döretmegiň esasy ideýalaryny jemleýär, zerkal teleskopy oýlap tapýar, bütindünýä dartyş kanunyny açýar we ýagtylygyň dargamagy baradaky tejribäni geçirýär. 1668-nji ýylda Nýuton magistrlik derejä mynasyp bolýar. 1669-njy ýylda Barrou oňa fizika-matematika kafedrasyny berýär we Nýuton onda 1701-nji ýyla çenli işleýär. 1687-nji ýylda Nýuton “Natural filosofiýanyň matematiki başlangyçlary” diýen uly işini çap edýär. 1699-jy ýylda zikgehananyň ömürlik müdiri bolýar. Ol şol ýylda Pariž Ylmy Akademiýanyň daşary ýurtly agzasy bolup saýlanylýar. Nýuton iňlis milli panteonynda jaýlanýar. Nýutonyň ylmy döredijiliginiň iň ýokary belentligi “Başlangyçlardyr”. Onda Nýuton özünden öňki alymlaryň (G.Galileýiň, I.Kepleriň, R. Dekartyň, H. Gýuýgensiň, J.Borelliniň, Gukuň, E.Galleýiň we başgalaryň) işlerini we öz hususy barlaglarynyň netijelerini jemleýär. Şeýlelikde, ol birinji gezek ýer we asman mehanikasynyň ýeke-täk düzgünleşdirilen bitewi sistemasyny döredýär. Ol sistema soňra tutuşlygyna klassyky fizikanyň esasyny düzýär. Nýutonyň bütin ömründäki işleriniň netijeleri onuň “Natural filosofiýanyň matematiki başlangyçlary”, “Tükeniksiz köp agzaly deňlemeleriň kömegi bilen analiz”, “Flýuksiýa metody…”, “Egrileriň kwadraturasy barada oýlanma”, “Üçünji tertipli egrileri sanamak”, “Ählumumy arifmetika”, “Tapawutlar metody” we ş.m. işlerinde jemlenendir.
Çeşme: [[Türkmen Sowet Ensiklopediýasy]], Tom 6, sah.253


text:
Albaniýa
Albaniýa (alb. Shqipëria, resmi ady — Albaniýa Respublikasy, alb. Republika e Shqipërisë [ɾɛpuˈblika ɛ ʃcipəˈɾiːs]) — Balkan ýarymadasynyň günbatar böleginde, Adriatik we Ioniýa deňizleriniň kenarynda ýerleşýän döwlet. Ýurduň ady Illiriýa dilindäki olba — "oba" sözünden gelip çykýar. Shqipëria diýip özlerine berýän atlary "bürgüdiň ýurdy" (albança shqiponjë - bürgüt).
Otranto bogazy Albaniýany Italiýadan bölüp aýyrýar. Demirgazyk-gündogarda Kosowo, demirgazyk-günbatarynda Çernogoriýa, gündogarda Makedoniýa, günorta-gündogarda Gresiýa bilen araçäkleşýär.


text:
Induktiwlik
Induktiwlik (lat. Indiçtio-gönükdirme, inetleme) - elektrik zynjyrýýn magnit häsiýetlerini aňladýan fiziki ululyk. Geçiriji konturda akýan tok töwerekdäki giňişlikde magnit meýdanyny döredýär, şonda konturyn içinden geçýän magnit akymy (F) togun güýjüne (I) göni proporsionlardyr: F=LI Proporsionallyk koeffisientine (L) I. ýa-da konturyn samoinduksiýa koeffisienti diýilýär. I. konturyn ölçeglerine we formasyna, sheýle hem onuň ýerleşen seredasynyň magnit syzyjylygyna baglydyr. Birlikleriň halkara sistamasynda (seret) I-in birligine genri (gn) diýilýär. SGS birlikler sistemasynda (seret) I-in uzynlyk ölçegi bar, shonun üçin hem bu sistemada I-in birligine sm diýilýär döreýän somoinduksiýanyn ehg-I (E) I-in üsti bilen anladylýar. (-togun wagtyn dowamynda üýtgemegi). Togun berlen güýjünden I. togun magnit meýdanynyň energiýasyny (w) kesgitleýär. I.näçe köp bolanda, tokly konturyn toweregindki ginishlikde jemlenýän magnit energiýasy hem shonça köpdür. Eger elektriki we mehaňyky hadysalaryň arasynda menzeshlik bar bolsa, onda magnit energiýasy kinetiç energiýasy. Bilen deneshdirilmelidir (bu ýerde m=jisimiň massasy, W=onuň hereketiniň tizligi) . Diýmek I. massasynyň roluny tok bolsa tizliginiň roluny oýnaýar. Netijede I. togun inersiýa häsiýetlerini kesgitleýär.


text:
Ýuriý Oleşa
Ýuriý Oleşa
(1899-1960)
Tanymal rus ýazyjysy Ýuriý Oleşa Rus imperiýasynyň Ýelisawedgrad şäherinde, belorus dworýanlaryň maşgalasynda dünýä inipdir. Onuň kakasy salgytçy bolup işleýän eken. 1902-nji ýylda maşgala Odessa göçýär. Bu ýerde Ýuriý gimnaziýa okuwa girýär. Eýýäm 16 ýaşyndaka onuň «Klarimonda» atly goşgusy çap edilipdir. 1917-nji ýylda Oleşa Odessa uniwersitetine kabul edilýär. Okuwynyň daşyndan gälämgär bolup işleýär, goşgy ýazýar. 1922-nji ýylda ýazyjy Moskwa göçýär. Bu ýerde ol ilkibada felýeton hem makalalary bilen çykyş edip ugraýar.
1924-nji ýylda Oleşa «Üç sany çişik» atly erteki-romanyny döredýär. Emma eser diňe 1928-nji ýylda çap edilýär. Oňa çenli Ýuriý Oleşa özüniň «Görüplik» (1927) atly ikinji romanyny çap etdirip ýetişýär. Bu eser okyjylarda uly gyzyklanma döredýär, tankytçylar bolsa romany XX rus edebiýatynyň iň naýbaşy eserleriniň biri hasaplaýarlar. 1929-njy ýylda ýazyjy bu eseriniň esasynda «Duýgylaryň dilleşigi» pýesasyny döredýär. Hupbatly 30-njy ýyllarda ýurduň syýasy ýagdaýy sebäpli Oleşa köp eser döredip bilmeýär. 1936-njy ýyldan başlap onuň esasy eserleriniň çap edilmegi saklanylýar, gadagan edilýär.
Beýik Watançylyk urşy döwri Oleşa Aşgabatda ýaşapdyr. Soň ýene Moskwa dolanypdyr. Halkymyz uruş döwri görkezen ruhy berkligi, gujur-gaýraty hem tutanýerliligi bilen ýazyjyny haýran galdyrypdyr. Bu ýerde ol «Türkmen» atly hekaýasyny döredýär.
Ömrüniň ahyrynda Oleşa özüniň ömri barada, döwri barada kitap ýazyp ugrapdyr. Ol ýazyjynyň ýogalmagyndan bir ýyl geçeninden soň, 1961-nji ýylda «Setirsiz günüm geçmez» ady bilen çap edilipdir.
Oleşanyň ussatlyk bilen döredilen, metaforadan we allegoriýadan doly eserleri soňky dörän hem indiki dörejek ýazyjylara özboluşly mekdep bolup galdy.


text:
Gýustaw Flober
Gýustaw Flober
(1821-1880)
Meşhur fransuz ýazyjysy Gýustaw Flober Fransiýanyň demirgazygynda ýerleşýän Ruan şäherinde dünýä inipdir we çagalyk hem ýetginjeklik ýyllaryny şonuň ýaly kiçeňräk şäherçelerde geçiripdir. 1840-njy ýylda ol Pariž uniwersitetiniň hukuk hünärine okuwa girýär, emma 1843-nji ýylda okuwy taşlaýar. 1851-nji ýylda Flober özüniň ilkinji romanyny ýazyp başlaýar. Bu eseri 1856-njy ýylda «Hanym Bowari» ady bilen çap edileninden soň ýazyja uly şöhrat getirýär. Üstünlik gazanan ýazyjy indiki eserini ýazmak üçin Demirgazyk Afrika syýahat edýär, Gadymy Karfageniň taryhyny öwrenýär. Netijede, ol «Salambo»(1862) atly taryhy romanyny döredipdir.
1869-njy ýylda Gýustaw Floberiň «Duýgylaryň terbiýesi» atly üçünji romany çap edilýär. Bu eserde ýazyjy öz döwrüniň syýasy hem jemgyýetçilik nogsanlyklaryny açyp görkezmek isläpdir. Ýazyjy her bir romanynyň üstünde bäş-alty ýyllap işläpdir, eseriň her bir sözlemini, her bir jümlesini kämillige ýetirjek bolupdyr. Gýustaw Flober birnäçe zehinli ýazyjylara, şol sanda-da Gi De Mopassan, Edmon Abu ýaly belli kyssaçylara halypalyk edipdir. Ol Wiktor Gýugo, Žorž Sand, Iwan Turgenew ýaly dünýä belli ýazyjylar bilen ýakyn aragatnaşyk saklapdyr.
1877-nji ýylda Floberiň «Sada göwünli», «Irodiada», «Keramatly Ýulian hakda rowaýat» powestleri Parižiň iň belli žurnallarynda çap edilýär. Ýazyjy «Buwar we Pekýuşe» atly soňky romanyny tamamlap ýetişmändir, emma onuň ahyryny arhiwde galan garalamalar boýunça göz öňüne getirip bolýar. 1880-nji ýylda, Kruasse diýen ýerde ýazyjynyň ömür tanapy kesilýär.
Gýustaw Floberiň döredijiligi Ýewropa edebiýatynyň ösüş ýoluna örän uly täsir ýetirdi. Edebiýatçylar Gýustaw Floberi edebiýatyň modernizm we naturalizm akymlarynyň «atasy» hasaplaýarlar.


text:
Gurbannazar Ezizow
Gurbannazar Ezizow (1940-1975)
Gurbannazar Ezizow - talantly türkmen şahyry, Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky Döwlet baýragynyň eýesi.
Gurbannazar Ezizow 1940-njy ýylyň 1-nji martynda Aşgabat saherinin Büzmeýin obasynda eneden bolýar. 1948-nji ýylda mekdebe barýar we 1959-njy ýylda Aşgabat şäherindäki 29-njy orta mekdebi tamamlaýar. Şol ýyl Türkmen döwlet uniwersitetiniň filologiýa fakultetine okuwa girýär. Uniwersiteti 1964-nji ýylda tamamlaýar we Çagalar edebiýatynyň birleşen neşirýatynyň redaksiýasyna işe iberilýär. Şol ýylam goşun gullugyna çagyrylýar. 1965-nji ýylda gullugy tamamlap geleninden soň, 1970-nji ýyla çenli “Edebiýat we sungat” gazetiniň poeziýa (şygyrýet) bölüminiň müdiri bolup işleýär. 1972-nji ýyldan ömrüniň ahyryna çenli Türkmenistan Ýazyjylar birleşiginde edebi geňeşçi bolup işleýär.
Gurbannazar Ezizow 1975-nji ýylyň 29-njy sentýabrynda Turkmenbaşyda ýaş ýazyjy-şahyrlaryň bütinsoýuz duşuşyklary wagtynda Gazanjyk obasynyň ýanyndaky şossede tragiki ýagdaýda (sowet esgeri tarapyndan atylyp öldürilýär) aradan çykýar. Onuň bilen bilelikde moskwaly şahyr Wasiliý Şabanow we türkmen şahyry Ýuriý Rebinow hem aradan çykýar.Onuň dört gyzy we bir ogly bar.


text:
Gyzyl kitap
Gyzyl kitap — Türkmenistanyň „Tebigaty goramak hakynda“, „Aýratyn goralýan döwlet tebigy territoriýalary hakynda“, „Ösümlik dünýäsini goramak we rejeli peýdalanmak hakynda“, „Haýwanat dünýäsini goramak we rejeli peýdalanmak hakynda“ kanunlaryna, halkara tebigaty goramak konwensiýalary boýunça ýurduň borçnamalaryna, döwlet ekologik maksatnamalaryna we meýilnamalaryna laýyklykda wagtlaýyn hereket edýän resminamadyr. Türkmenistan biologik dürlüligiň görnüşleriniň dörän merkezleriniň biri hasaplanýar. Ýiti kontinental, örän gurakklimatly (uzak dowam edýän yssy tomus möwsümi, howanyň temperaturasynyň gije-gündiziň dowamynda we pasyllaýyn giň aralykda üýtgäp durmagy, ygalyň az düşmegi) howa şertleri, geografiki taýdan Ýewraziýa yklymynyň merkezi böleginde ýerleşmegi — bularyň hemmesi Türkmenistanyň ösümlik we haýwanat dünýäsiniň tebigy köpdürlüliginiň emele gelmegine öz täsirini ýetiripdir. Häzirki wagtda Türkmenistanyň biodürlüligi 20 müňe golaý görnüşden ybarat bolup, olaryň 7 müňden gowragy ösümlikler, 13 müňe golaýy hem haýwanlardyr. Ösümlik dünýäsiniň 2 müňden hem gowrak görnüşleri Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri» atly ensiklopediýasynda dermanlyk ösümlikler hökmünde beýan edilýär. Bu düýpli neşir ýurdumyzyň gymmatly ösümlik dünýäsini öwrenmekde botanika, farmakologiýa ylymlarynyň ösmegine bahasyna ýetip bolmajak goşant goşdy. Türkmenistanyň Gyzyl kitabynyň şu neşirine girizilen ösümlikleriň 47 görnüşi dermanlyk ähmiýetli ösümliklerdir. Dünýä derejesindäki biodürlüligiň gelip çykan Eýran- Anatol merkeziniň demirgazyk-gündogar çetinde ýerleşýän Köpetdagyň ekoulgamynyň ähmiýeti uludyr. Köpetdagyň türkmen böleginde duşýan ösümlikleriň 1800 görnüşinden 332‑isi endemiklerdir (12,9%). Ol Merkezi Aziýanyň daglyk ýerlerinde endemikleriň iň ýokary derejesidir. Bu ýerde şeýle-de oňurgasyz haýwanlaryň 1500 görnüşi, süýrenijileriň 50 görnüşi, guşlaryň 290, süýdemdirijileriň 75 görnüşi ýaşaýar. Türkmenistanyň oňurgaly haýwanlaryndan 92 görnüşi endemiklere we subendemiklere degişlidir.


text:
Türkmenistanda şu ýylyň 1-nji iýulyndan awtoulag eýelerine berilýän mugt ýangyç normasy ýatyrylýar we bu olaryň her aýda alýan 120 litr ýangyjyny pully almaly boljagyny aňladýar.
Mälim bolşy ýaly, Türkmenistanda S.Nyýazowyň prezident bolan ýyllary 1 litr benziniň bahasy 2 amerikan sentine barbardy.
G.Berdimuhamedow 2008-nji ýylyň fewralynda awtoulagly türkmen raýatlaryna aýda 120 litr ýangyjy mugt bermek düzgünini girizdi. Şol bir wagtda 1 litr benziniň bahasy 22 amerikan sentine barabar boldy, ýagny ençeme esse gymmatladyldy.
Indi bolsa, ýurduň ykdysadyýetini ösdürmek, içerki bazardaky nebit önümleriniň harçlanyşyny tygşytlamak üçin, mugt ýangyç normasynyň ýatyrylýandygy habar berilýär.
Eýsem ozal ilata mugt ýangyç bermegi karar eden prezident birden näme üçin düýpden başga pikire geldi?
Ýa-da ozal ilat şeýle kömege mätäçdi-de, indi şeýle mätäçlik azaldymy ýa-da ýurtda ýangyç meselesinde kynçylyk döredimi?
Ýa-da bolmasa, mugt ýangyç normasyny ýatyrmak baradaky karar raýatlaryň durmuşyna, güzeran aladalaryna nähili täsir ýetirer?
Türkmenistanyň raýatlary mugt ýa ýeňillikli berilýän harytlaryň, önümleriň bazar nyrhlary esasynda satylmagyna taýýarmy?
Umuman ýurtdaky mugtçulyk syýasatynyň kem-kemden gowşamagy, şol bir wagtda ilatyň sosial goraglylyk şertleriniň o diýen gowulaşyp gidibermezligi barada kim näme pikir edýär?
Azatlyk Radiosy nobatdaky «Tegelek stol» söhbetdeşligini şu meselä bagyşlaýar we aýtjak-diýjek sözi bar adamlary söhbetdeşlige goşulmaga çagyrýar. Pikirleriňize garaşýarys.


text:
Al-Faraby
ABU NASYR MUHAMMET ibn Tarhan al-Faraby (870-950)- ensiklopedik bilimi bolan orta aziýaly alym. Ol şol döwürde arap Gündogarynyň uly ylmy, dini, medeni merkezleri bolan Damask, Bagdat, Basra, Halap ýaly şäherlerinde terbiýe we ylym alypdyr. Öz döwrüniň bilimli, çuň döredijilik pikirli, paýhasly, akyly köp adamy: tebigaty öwreniji, matematik, lukman, astronom, sazanda, psiholog, din adamy, etik, sosiolog, himik, filosof bolupdyr. Ol adamzat biliminiň ähli ugurlaryny döredijilikli ele alypdyr we olaryň her birine önjeýli goşandyny goşupdyr. Alym ylymlaryň dürli pudaklaryna degişli 200-den gowrak iş ýazypdyr. Emma biziň günlerimize çenli onuň işleriniň diňe ujypsyzja bölegi gelip ýetipdir. Ýöne şolar-da onuň barlaglarynyň giňligine we çuňlugyna ynandyryjykly şaýatlyk edýär. Ol tebigy-ylmy, sosiologih we yslam dini mowzuklardan işler ýazyp, olarda öz döwrüniň öňde baryjy jemgyýet pikirlerini beýan edýär. Ol şol işlerinde tüýs döredijilik pikir-paýhasly, hakyky alym hökmünde çykyş edýär. Faraby arap dilinde şygyrlar hem ýazypdyr.


text:
Gabriel Garsia Markes
Gabriel Garsia Markes
(1924 ý.)
Kolumbiýaly dünýä belli ýazyjy, edebiýat boýunça Nobel baýragynyň eýesi (1982) Gabriel Hose de la Konkordia Garsia Markes 1927-nji ýylyň 6-njy martynda, Arakataka şäherçesinde dünýä indi. Mekdebi tamamlanyndan soň, ol 1946-njy ýylda Bogotanyň milli uniwersitetine, hukuk hünäri boýunça okuwa girýär. Emma 1950-nji ýylda okuwyny doly tamamlaman, ömrüni edebiýata bagyş etmek kararyna gelýär.
1954-nji ýylda Markes «El Espektador» gazetinde işläp başlaýar we döwrüň iň möhüm meselelerine seslenip, galamgär hökmünde uly üstünlikler gazanýar, emma çeper eserleri ýazmagy hem bes etmeýär. 1961-nji ýylda onuň «Polkownige hiç kim ýazanok» atly meşhur powesti, 1966-njy ýylda bolsa «Agyr döwür» romany çap edilýär. Emma diňe 1967-nji ýylda ýazylan «Ýüz ýyl ýalňyzlyk» romany ýazyjynyň adyny bütin dünýä äşgär edýär. Bu eser XX asyryň iň ajaýyp eserleriniň biri hökmünde ykrar edilýär. Mundan soň Markes birnäçe powestler we hekaýalar ýygyndylaryny çap edýär. Olaryň ählisi okyjylar tarapyndan gyzgyn garşy alynýar.
1985-nji ýylda Markes «Mergi döwründäki söýgi» atly deslapky romanyny tamamlaýar. Ýazyjynyň bu eseri boýunça düşürilen çeper film tomaşaçylarda ýatdan çykmajak täsir galdyrýär. 2002-nji ýylda çykarylan «Gürrüň bermek üçin ýaşamak» atly awtobiografik kitabynda bolsa ýazyjy ömrüniň iň wajyp pursatlaryny ýatlap geçýär. Markesiň her bir eseri dünýäniň ähli dillerine diýen ýaly terjime edilip, edebiýaty söýýän her bir okyjynyň ýüreginde baky orun eýeleýär. Häzir hem 84 ýaşan Markes saglyk ýagdaýynyň agyrlaşandygyna garamazdan, okyjylaryny täze eserler bilen ýene begendirjekdigini söz berýär.


text:
Abdyrahman Jamy
Abdyrahman Jamy Nuretdin ibn Ahmet (1414-1492) - Şahyr, alym. Şahyryň ata-babalarynyň asly Yspyhanyň golaýynda ýerleşýän Deşt diýen ýerdendir. Olar şol ýerde ep-esli wagt ýaşahlaryndan soň, Horasanyň Jam diýen welaýatyna göçüp gelýärler we kazyçylyk, müftüçilik käri bilen meşgullanýarlar. Abdyrahman Jamy bolsa Jamda doglany üçin, edebi lakamyny Jamy diýip saýlap alýar. Ol pars dilini, edebiýatyny, şeýle hem arap dilini oňat bilipdir. Ondan başga-da geometriýany, filozofiýany, hadysy, yslam dininiň kada-kanunlaryny, Kurany okamagy, oňa düşündiriş bermegi, edebiýat teoriýasyny hem oňat bilipdir. Şahyr Samarkandyň we Hyradyň medreselerinde okapdyr. Şahyryň tälim alan alymlaryndan Möwlana Şahabetdin Muhammet Jajaremini, Möwlana Sagdetdin Kaşgaryny, Kazy zadeý-Rumyny ýatlamak bolar. Ol Sagdetdiniň gyzyna öýlenýär. Ondan dört ogly bolýar, emma üçüsi ýaşlykda aradan çykýar. Şahyr olaryň ölümine bagyşlap, elegiýalar hem ýazypdyr. Onuň dogany Möwlana Şemseddin Muhammet hem öz döwrüniň bilimli hem meşhur tebiplerinden biri bolupdyr. Teýmiritleriň döwründe ýaşanlygy üçin onuň eserlerinde şol dinastiýada häkimlik eden Babyryň, Soltansöýün Baýkaranyň, Ebu Saidiň, Ulugbegiň atlaryna duş gelinýär. Ol Azerbaýjanda häkimlik eden türkmen emirleri bilen ýakyndan aragatnaşykda bolupdyr. Hatda olaryň birnäçesine bagyşlap şygyr hem döredipdir. Jahan şa türkmen bolsa öz diwanyny, zer jähekli bir possun sowgat iberipdir. Öz döwürdeşi, meşhur şahyr, döwlet işgäri Alyşir Nowaýy bilen tanşyp, onuň bilen dostlaşýar. Nowaýy ony öz ussady hökmünde hemme tarapdan goldaýar, kömek edýär. Şahyr "Kaşky" diýen şygyryny Nowaýynyň türki dilinde ýazan "Käşki" atly şygrynyň esasynda döredýär. Ol Hyrada, Samarkanda, Merwe, Faraba, Bagdada, Daşkende, Mekgä, Töwrize syýahat edipdir. Şahyr köp sanly özboluşly eserler döredipdir. Olardan "Ýusup-Züleýha", "Sibhat el-Abrar", "Nefahat el-üns", "Baharystan", "Salaman we Afzal", "Tuhfat el-Ahrar", "Risalen-aruz", "Arba-in" (Çehel-hadys), "Häft ewren", "Harednamai-Isgenderi" diýen eserleri görkezmek bolar.


text:
Fýodor Dostoýewskiý
Fýodor Mihaýlowiç Dostoýewskiý (1821-1881)
Dünýä edebiýatynyň iň belli kyssaçylarynyň biri, beýik rus ýazyjysy we akyldary Fýodor Dostoýewskiý 1821-nji ýylda, Moskwada dünýä indi.
Ol 1837-nji ýylda Imperator Nikolaýyň adyny göterýän inženerçilik orta hünärmenlik mekdebine okuwa girip, ony 1844-nji ýylda tamamlaýar. 1843-nji ýylda Fýodor meşhur fransuz ýazyjysy O.Balzagyň «Ýewgeniýa Grande» romanyny terjime edýär. 1845-nji ýylda bolsa özüniň ilkinji eserini - «Garyp biçäreler» romanyny ýazyp gutarýar. Roman eýýäm çap edilmänkä rus edebiýatynyň iň meşhur tankytçysy W.Belinskiýniň öwgüsine mynasyp bolýar, şahyr N.Nekrasow bolsa 1846-njy ýylda eseri özüniň redaktirleýän «Peterburg ýygyndysy» almanahynda çap etdirýär. 1849-njy ýylda, «Ak gijeler» powestiniň çap edilmeginden biraz wagt geçeninden soň Dostoýewskiý syýasy sebäpler boýunça tussag edilýär we Omska sürgüne ýollanylýar. 1854-nji ýylda ol azat edilýär we harby gulluga çagyrylýar. 1859-njy ýylda ýazyjy gulluk borjyndan boşadylýar, şol ýylyň özünde hem «Stepançikowo obasy we onuň ýaşaýjylary» powestini çap etdirýär. 1861-nji ýylda ýazyjy dogany Mihail bilen birlikde «Wremýa» žurnalyny, ol ýapylanyndan soň «Epoha» žurnalyny çykarýarlar. Bu žurnallarda ýazyjynyň «Kemsidilenler we ýekirilenler» (1861), «Zyndan hakda ýazgylar» (1860-62), «Tomusky täsirler hakda gyşky bellikler» (1863), «Garasöýmeziň ýazgylary» (1864) ýaly meşhur eserleri çap edilýär. Emma 1865-nji ýylda «Epoha» ýapylýar. Ýazyjy agyr ýagdaýa düşýär, howlukmaçlyk bilen iň belli eserleriniň birini - «Jenaýat hem jeza» (1866) romanyny döredýär, «Humarbaz» (1866) romanyny bolsa 21 günde ýazyp ýetişmeli bolýar. Bu eserleri okyjylar örän gyzgyn garşylapdyrlar. Alan gazanjyna ýazyjy aýaly bilen Ýewropa syýahat edýär. Ol ýerden özüniň «Tentek» (1867) atly ajaýyp romanyny tamamlap getirýär.
Ömrüniň soňky sekiz ýylyny ýazyjy Staraýa Russa şäherinde ýaşaýar. Bu ýerde ol birnäçe ajaýyp eserleri döredýär. Olardan «Melgunlar» (1872), «Ýetginjek» (1875), «Doganlar Karamazowlar» (1880) romanlaryny, birnäçe powestdir hekaýalary we «Ýazyjynyň gündeligi» atly essedir hekaýalar ýygyndysyny agzaman geçip bolmaz.
Fýodor Dostoýewskiý 1881-nji ýylda aradan çykýar.


text:
Tabajykly tornabea
ÇOLAŞYK ýa-da TABAJYKLY TORNABEA (Tornabea scutellifera - торнабеа блюдценосная) Fissiýalar maşgalasy (Physciaceae) Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Ýewraziýa görnüşi. Türkmeistanyň florasynda uruga degişli ýeke-täk görnüş. Gadymy görnüş. Gysgaça beýany. Bedeni şahalanan, goýy çal reňkde, uzynlygy 40 sm çenli. Iýiji kaliý täsir edende reňki üýtgemeýär. Apotesiýleriniň esasy giňelen. Uçlary inçeräk, sahalanan, çolaşyk, ujy tüýjümek-kirpikjimek. Apotesiýleri diametri 3 mm çenli, açyk çal aýlawly gara, ýasy okarajyga meňzeş. Sporalary iki öýjükli, garamtyl, her torbajykda 8 sany. Ýaýraýşy. Merkezi Köpetdag (Arwaz, Asylma, Duşak, Müsünew). Türkmenistandan daşarda — Beýik Britaniýa, Gresiýa, Ispaniýa, Italiýa, Portugaliýa, Kawkaz, Russiýa, Ukraina. Bitýän ýerleri. Agaçlaryň we gyrymsy agaçlaryň gabyklary. Düzlükler (Söýünagsak çägelik giňişligi) we daglar (deňiz derejesinden 1400–2200 m belentlikdäki, barmasy kyn jülgeler). Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Ýekelikde seýrek duş gelýär ýa-da kowçum emele getirýär. Esasy çäklendiriji sebäpler. Bitýän ýeriniň ýagdaýynyň üýtgemegi we adamyň işjeň täsiri. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Topbak düýpli biomorfaly lişaýnik. Jynsy ýol arkaly (askosporalar) köpelýär. Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi. Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Bitýän ýerleriniň bir bölegi Köpetdag döwlet goraghanasynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Lişaýnigiň ösýän ýerini gözegçilikde saklamaly Barlaglar boýunça teklipler. Duşýan ýerlerini hasaba almaly. Düzüji Z. Joraýewa


text:
XML
XML - (The Extensible Markup Language): umumy maksatly yşaratlama dilini gelişdirmek üçin spesifikasiýadyr. Bu diliň kömegi bilen öz elementleriňizi gelişdirip bilersiňiz, bu sebäpli hem extensible dil diýilyär. XML'iň kömegi bilen ilki bilen dokumentler we datalar kodlanýar we serialize edilýär, soňra bolsa ähli informatsiya sistemalarynyň, esasan hem internediň üstü bilen bu informatsiýa paýlaşylýar.
XML- WWC (Bütündünýä korsortium) tarapyndan hödürlenýän mugt açyk standartdyr.
iska-1993@inbox.ru men Isa Bekdurdyyew. Eger programmirlemek barada taze ya-da dushinmeyan zadynyz bar bolsa mana habar edin gayrat edip . Jan ederin diyseniz +99365891969