text:
Türkmen wekiliýetiniň wekiline şu günler Nýu-Ýork şäherinde (Amerikanyň Birleşen Ştatlary) Birleşen Milletler Guramasynyň ştab-kwartirasynda geçirilýän Parlamentiň Baştutanlarynyň 4-nji Bütindünýä maslahatynyň münberinden çykyş etmek mümkinçiliginiň berilmegi Watanymyzyň dünýä jemgyýetçiliginde barha ýokarlanýan ornunyň, ýurdumyzyň durmuşynyň ähli ugurlarynda, şol sanda gender deňligi babatda netijeli syýasaty durmuşa geçirýän täze garaýyşly lider hökmünde Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň belent halkara abraýynyň nobatdaky ajaýyp subutnamasyna öwrüldi.
Ozal habar berilişi ýaly, döwlet Baştutanynyň tabşyrmagy boýunça türkmen wekiliýeti 2015-nji ýylyň 28-nji awgusty 3-nji sentýabry döwründe Parlamentleriň zenan ýolbaşçylarynyň 10-njy halkara hem-de Parlamentleriň Baştutanlarynyň 4-nji Bütindünýä maslahatyna gatnaşmak üçin Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Nýu-Ýork şäherine ugradyldy.
Maslahatyň münberinden çykyş edip, Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy A.Nurberdiýewa kärdeş parlamentarilerini Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň strategiýasynyň esasy ugurlary bilen tanyşdyrdy. Şol strategiýa halkara syýasy, ykdysady we hukuk giňişligine işjeň ýakynlaşmaga tarap ugur alyp, hemişelik oňyn bitaraplyk ýörelgelerine esaslanan syýasaty yzygiderli alyp barýar.
Birleşen Milletler Guramasy bilen milli parlamentleriň we Parlamentara birleşiginiň arasyndaky gatnaşyklaryň, şeýle hem BMG-niň çäklerinde her ýylky parlament diňlemeleriniň tejribelerini peýdalanmagyň ähmiýeti nygtaldy. Bu bolsa global strategiýalara we maksatnamalara garalanda parlament nukdaýnazarynyň göz öňünde tutulmagyny üpjün edýär.
Türkmenistan özbaşdak döwlet ösüşiniň ýyllary içinde ykdysadyýetde, durmuş çygrynda, medeniýetde, milleti ruhy taýdan galkyndyrmakda uly üstünlikler gazandy diýip, A.Nurberdiýewa aýtdy.
Ykdysadyýetiň düzüminiň netijeli üýtgedilip guralmagy,onuň güýçli depginler bilen ösdürilmegi netijesinde ilatyň jan başyna düşýän jemi içerki önümiň (JIÖ) derejesi boýunça Bütindünýä bankynyň maglumatlaryna görä, Türkmenistan 2001-nji ýylda pes girdejili ýurtlaryň toparyndan ortaça girdejili ýurtlaryň hataryna, 2011-nji ýylda bolsa girdejileri ortaça derejeden ýokary geçýän ýurtlaryň toparyna geçirildi. Türkmenistanda hatda dünýä maliýe-ykdysady çökgünlik döwründe hem ýokary ykdysady ösüşiň depginlerini saklap galmak başartdy. Soňky ýyllarda jemi içerki önümiň ösüş depginleri on göterim derejesinde saklanýar.
Döwletiň durmuş ugruna gönükdirilen möhüm wezipesi - bazaryň netijeliliginiň we durmuş adalatlylygynyň arasyndaky deňagramlylygy üpjün etmek diýip, Mejlisiň Başlygy sözüni dowam etdi. Türkmenistanda her bir raýatyň, her bir maşgalanyň, aýratyn hem köp çagaly maşgalalaryň durmuş taýdan goralmagy üçin giň maddy ýeňillikler ulgamy, artykmaçlyklar döredilendir.
Ýurtdaky durmuş kepillikleriniň ulgamy bir tarapdan, köp ugurly bolup durýar. Çünki ol jynsyna, önümçilik çygryna gatnaşygyna, hal-ýagdaýyna garamazdan ilatyň ähli gatlagyny öz içine alýar (mysal üçin, raýatlar bellenen ölçegiň çäklerinde tebigy gazdan, elektrik togundan, agyz suwundan mugt peýdalanýarlar, maşgalalar bolsa, çagalaryna döwlet kömek puluny alýarlar) başga tarapdan bolsa - her kime aýratynlykda, çünki aýry-aýry adamyň anyk islegleri göz öňünde tutulýar.
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow, ýurduň Hökümeti döwletimiziň öňünde duran wezipeleriň köpdürlüligine we çylşyrymlylygyna garamazdan, aýallaryň meselelerine, olaryň konstitusion ýagdaýyna, eneligiň goldanylmagyna we maşgalanyň goralmagyna aýratyn üns berýär diýip, Mejlisiň Başlygy nygtady. Aýallaryň we maşgalanyň jemgyýetiň möhüm düzüm bölegi hökmündäki ornunyň ýokarlandyrylmagynyň göwnejaý hukuk esasynyň üpjün edilmeginiň zerurlygyna, aýallar babatda haýsy-da bolsa bir kemsitmelere ýol berilmezligine barha giňden düşünilmegi Türkmenistanyň kanunçylyk ulgamynda öz beýanyny tapýar.
Türkmenistanda strategiki taýdan wajyp we döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlaryň biri zenanlar hakdaky aladadan, jemgyýetde olaryň derejesini ýokarlandyrmakdan, Türkmenistanyň Konstitusiýasyna we halkara hukugynyň umumy ykrar edilen kadalaryna laýyklykda hakyky gender deňligini üpjün etmekden ybarat bolup durýandygy bellenildi.
Ýurdumyzda zenanlaryň ykdysady we işewürlik taýdan işjeňliginiň örän ýokarydygynyň mysaly hökmünde aşakdaky sanlar getirildi: ykdysadyýetde zenanlaryň tutýan orny 2013-nji ýylda 44 göterimden gowrak, döwlete degişli bolmadyk bölekde bolsa – 47 göterimden gowrak boldy.
Ýurdumyzyň Konstitusiýasynyň hem-de halkara hukugynyň umumy kabul edilen kadalarynyň düzgünnamalaryna laýyklykda erkekler we aýallar üçin deň hukuklary we azatlyklary döretmegiň ýörelgesi Prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň alyp barýan döwlet syýasatynyň esasy ileri tutulýan ugurlarynyň biri hökmünde kesgitlendi. Adam hukuklarynyň Ählumumy Jarnamasyny ykrar edip we halkara borçnamalaryna yzygiderli eýerip, Türkmenistan adam hukuklary hakyndaky esasy halkara namalaryna, şol sanda aýallaryň hukuklary hakyndaky jarnamalara we konwensiýalara goşuldy.
Şahsyýetiň hukuklaryny we kanuny bähbitlerini hemmetaraplaýyn goramak maksatlaryny ýerine ýetirmäge netijeli hukuk binýady, ýurdumyzyň birnäçe partiýalarynyň we jemgyýetçilik guramalarynyň işleri ýardam berýär. Milli kanunçylygy kämilleşdirmäge, öňdebaryjy halkara guramalary, ilkinji nobatda, Birleşen Milletler Guramasy we onuň düzümleri bilen netijeli, özara peýdaly gatnaşyklary ösdürmäge uly ähmiýet berilýär.
Milli parlamentiň häzirki hereket edýän düzüminde zenanlaryň möçberi 26,4 göterimden ybarat, ýagny 125 deputatyň 33-si aýallar bolup durýar. Munuň özi dünýäniň ortaça derejesinden we dünýäniň ençeme ösen ýurtlarynyň görkezijilerinden geçýär. Zenanlaryň ýüzlerçesi welaýat, etrap, şäher wekilçilikli häkimiýet edaralary bolan Halk maslahatynyň düzüminde, müňlerçesi ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralary bolan Geňeşleriň düzüminde işleýärler.
Zenanlaryň köp sanlysy hökümetiň ýokary edaralarynyň düzümine girýärler, mysal üçin, hökümetiň wise-premýeri, ministrler, şeýle hem welaýat, şäher, etrap dolandyryş edaralarynyň ýolbaşçylarynyň orunbasarlary, gazetleriň we žurnallaryň baş redaktorlary, ýokary okuw mekdepleriniň we ylmy edaralaryň ýolbaşçylary bolup durýarlar. Zenanlar merkezi we ýerli derejelerde saýlaw toparlarynyň ýolbaşçy düzümine wekilçilik edýärler. Zenanlar erkekler bilen deň hatarda döwlet işlerini dolandyrmaga bolşy ýaly, daşary syýasat işlerine hem gatnaşýarlar. Mysal üçin, diplomatik işgärleriň hatarynda Türkmenistanyň BMG-niň ýanyndaky Hemişelik wekili, şeýle hem Türkmenistanyň Hytaý Halk Respublikasyndaky Ilçisi zenanlardyr.
2015-nji ýylyň 10-njy aprelinde Türkmenistanyň BMG-niň “BMG-Aýallar” gender deňliginiň hem-de aýallaryň hukuklarynyň we mümkinçilikleriniň giňeldilmeginiň meseleleri boýunça gurluş düzüminiň Ýerine ýetiriji Geňeşine saýlanmagy Türkmenistanyň ýurdumyzda BMG bilen ysnyşykly özara hereketde gender deňligini öňe ilerletmäge gönükdirilen ýörelgesini tassyklaýan nobatdaky ädime öwrüldi.
Nýu-Ýorka saparyň çäklerinde Türkmenistanyň wekiliýetiniň Birleşen Milletler Guramasynyň gender deňligi hem-de Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa ýurtlary boýunça aýallaryň hukuklarynyň we mümkinçilikleriniň (BMG-Aýallar) giňeldilmegi meseleleri boýunça düzüminiň direktory hanym Ingibjorg Solrun Gisladottir hem-de Merkezi Aziýa ýurtlary üçin “BMG-Aýallar” sebit merkeziniň ýolbaşçysy hanym Elaine Konkiýewiç bilen duşuşygy geçirildi.
“BMG-Aýallar” düzüminiň ýokary wezipeli wekilleriniň ýurdumyzyň bitaraplygynyň 20 ýyllygyna bagyşlanan ýokary derejeli maslahata gatnaşmak üçin 2015-nji ýylyň dekabrynda Türkmenistana sapar bilen geljekdikleri habar berildi.


c: text/html

text:
Düýn gürjüstanly žurnalist Wahtang Komahidze özüne we öz maşgalasyna häkimiýetler tarapyndan abandarylýan agressiw howp sebäpli, Gürjüstany terk etmeli boljakdygyny aýdyp, beýanat ýaýratdy.
Žurnalist Komahidze özüniň we maşgalasynyň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin Şweýsariýadan gaçybatalga sorandygyny mälim etdi.
Wahtang Komahidze Gürjüstanyň separatistik regiony bolan Günorta Osetiýa regiony barada taýýarlan dokumental filmi üçin ýurduň häkimiýetleriniň özüne syýasy basyş görkezýändiklerini aýdýar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Adam hukuklaryny goraýan HRW guramasy Özbegistanyň soňky ýyllarda käbir reformalary edendigini, ýöne öz raýatlaryny esasy kanun hukuklary bilen üpjün edip bilmändigini aýdýar.
HRW düýn çap eden täze hasabatynda Özbegistanda adam gynamagyň giň ýaýrandygyny, adam hukuklaryny goraýjy aktiwistleriň türmelerde ysgyndan salynýandygyny, aklawçylaryň bolsa dymdyrylýandygyny aýdýar.
Bu hasabat Özbegistanda 2009-2011-nji ýyllar aralygynda 100-den gowrak adam bilen geçirilen söhbetdeşlik esasynda taýýarlanypdyr.
HRW-niň Daşkentdäki edarasynyň öňki direktory Stiw Swerdlow Azatlyk Radiosynyň Türkmen gullugyna beren interwýusynda hökümet adam gynamalary we beýleki hukuk bozmalar hakynda gürlän raýatlaryny nähili jezalandyrýan hem bolsa, özi bilen duşuşan özbek raýatlarynyň gürlemek isleýändigini, adalata ýetmek üçin öz başdan geçirenlerini aýtmaga çalyşýandyklaryny, sebäbi adalatyň adamy mertebeli edýändigini, mertebäniň bolsa adam hukuklarynyň esasydygyny aýtdy.
Adam hukuklarynyň basgylanmagynyň we repressiýanyň şeýle giň ýaýrandygyna garamazdan, Birleşen Ştatlar, ÝB, aýratyn alnan ýewropa hökümetleri soňky ýyllarda, Özbegistanyň goňşy Owganystandaky NATO esgerlerine ýük daşamakdaky strategiki ähmiýeti sebäpli, Daşkent babatda adam hukuklary pozisiýalaryny üzül-kesil gowşatdylar diýip, HRW aýdýar.


text:
BMG-niň Howpsuzlyk geňeşi gündogar Ukrainada Malaýziýanyň üsti 298 adamly ýolagçy uçarynyň ýykylmagyny biragyzdan ýazgarýan rezolýusiýany kabul etdi we ýaragly toparlaryň hadysanyň bolan ýerine howpsuz, doly we çäklendirmesiz ýol açmagyny talap etdi.
Geňeş Awstraliýa tarapyndan teklip edilen çäräni 21-nji iýulda sese goýdy. Ses berişlikden öň Orsýet bilen intensiw gepleşik geçirildi we rezolýusiýany goldamagy üçin basyş edildi.
Şeýle-de rezolýusiýa uçaryň ýykylan ýerine barmaga päsgelçiliksiz şert döredilmegini we günäkärleriň jogapkärçilige çekilmegini talap etdi.
Birleşen Ştatlar we onuň ýaranlary uçaryň ýykylmagynda orsýetçi separatistleri günälediler.


text:
1968-nji ýylyň 25-nji awgustynda 8 sany sowet raýaty Sowet Soýuzynyň ýolbaşçylygynda Çehoslowakiýa edilen harby çozuşyň garşysyna protest bildirip, Moskwanyň Gyzyl meýdanyna çykdylar. Olar "Siziň we biziň azatlygymyz üçin" diýen şygary saklap, oturma demonstrasiýasyny geçirdiler. Emma KGB tarapyndan şol bada tutuldylar we milt eden bu protest çäresi üçin ençeme ýyl sürgünde ýa türmede ejir, azap çekdiler.
Indi bu wakadan 47 ýyl soň käbir ors raýatlary özlerini şolar ýaly ýagdaýda duýýarlar. Ynsaplary olary orslaryň aglaba köplügi tarapyndan kabul edilýän syýasatlara protest bildirmäge iterýär.
Orsýetde başgaça pikirlenýänleriň köpüsi, mysal üçin Aleksei Nawalniý, Boris Nemtsow, “Pussi Riot” topary, Ýewgeniýa Çirikowa ýalylar günbatarda giňden tanalýarlar. Ýöne mundan başga-da kän bir üns berilmedik ençeme adam bar.
Andreý Zubow
Filosofiýa professory we tanymal syýasy kommentator Andreý Zubow prezident Wladimir Putini faşistik diktator Adolf Gitlere meňzedenligi üçin iş ornuny ýitirdi.
Ol 2014-nji ýylyň mart aýynda “Wedomosti” gazetinde ýazan synynda ors ýaragly güýçleriniň Krymda ýerleşdirilmegini Gitleriň 1938-39-njy ýyllarda Awstriýany basyp almagy bilen deňedi.
Zubow şonda Azatlyk Radiosyna "Men ukrainlere Orsýetde hemme adamyň Putiniň pikirlerine goşulmaýandygyny, başga Orsýetiň hem bardygyny görkezmek isledim" diýdi.
Alekseý Dimowskiý
Polisiýa işgäri Alekseý Dimowskiý 2009-njy ýylyň noýabrynda YouTube saýtynda bir wideo ýazgysyny ýerleşdirip, polisiýa işgärleriniň arasyndaky korrupsiýany ýiti ýazgardy. Putini kanunyň berjaý edilmegine gözegçilik edýän gulluklary arassalamaga çagyrdy.
Şondan soňra ol işden çykarylyp, kezzaplykda aýyplanyp tussag edildi.
Ýöne onuň eden işi tutuş Orsýetde onlarça polisiýa işgäriniň, prokurorlaryň we beýleki hökümet işgärleriniň şular ýaly wideolar bilen jemgyýetçilige ýüz tutmagyna sebäp boldy.
Sergeý Baranow
Ruhany sergeý Baranow "Pussy Riot" toparynyň üç agzasynyň tutulmagynyň garşysyna protest bildirip, ors prawoslaw kilisesinden ýüz öwürdi.
Ol özüniň Facebookdaky sahypasynda ýerleşdiren açyk hatynda bu toparyň garşysyna çykarylan hökümiň prawoslaw ybadathanasynyň we özlerine nähakdan "prawoslaw raýatlar" diýýänlariň göni meçew bermegi netijesinde çykarylandygyny ýazdy.
Darýa Polýudowa
Aklawçy we Krasnodar ülkesinde ýerli kommunistik partiýanyň aktiwisti Darýa Polýudowa hem ekstremizmde aýyplanýar. Oňa bäş ýyl türme tussaglygy berilmegi mümkin. Ol sosial mediada özüniň bir suratyny ýerleşdiripdir. Bu suratda bolsa onuň elinde "Ukraina bilen urşuň deregine Orsýetde rewolýusiýa" diýen ýazgyly plakat bar.
Mundan başga-da sosial mediada orslary "Putinden dynyp, sosialistik rewolýusiýa etmäge" çagyranlygy üçin oňa şular ýaly ýene bir aýyplanma garaşýar.
Wlad Kolesnikow
Moskwaly ýetginjek Wlad Kolesnikow Orsýetiň Ukrainanyň içerki işlerine gatyşmagyna garşy berk pozisiýany eýeleýär.
Ol Facebook sahypasynda ençeme tankydy teswirleri ýerleşdireninden soň mekdebe Ukrainanyň tarapyny çalýanlaryň geýýän futbolka köýnegini geýip baranda, okuwçylar oňa hüjüm edýärler.
Kolesnikow 11-nji iýunda "Ýylgyrmaga ýeterlik güýjüm bar. Men özümiň dogry iş edenimi çuň ýürekden bilýärin" diýip ýazdy.
Ol özüniň Orsýetden gaçyp çykmak barada oýlanýandygyny aýtdy.
Alekseý Dewoçenko
Meşhur aktýor Alekseý Dewoçenko hökümetiň sylag-serpaýyndan ýüz öwrüp, medeni şahsyýetleri ors hökümetini we döwlet kompaniýalaryny goldap geçirilýän çärelere gatnaşmazlyga çagyrdy.
Ol 2010-njy ýylyň martynda öz kärdeşlerine "Biz bir zat edip bilerismi?" sözbaşyly açyk ýüzlenme neşir etdi.
Bu ýüzlenmede Dewoçenko "jenaýatçy, bütinleý azyp ýoldan çykan" hökümeti tankytlap, sungatçylary hökümeti hiç bir halatda goldamazlyga çagyrdy.
2011-nji ýylda ol özüne döwlet tarapyndan berlen resmi baýraklardan ýüz öwürdi, 2014-nji ýylda hem bir hata gol çekmek bilen Ukrainadaky urşa garşylyk görkezdi.
Dewoçenko 2014-nji ýylyň noýabrynda Moskwadaky kwartirasynda öli tapyldy.
Aleksandr Bywşew
Orýol oblastyndan bolan mugallym hem şahyr Aleksandr Bywşew "Ukrainaly watançylara" atly şygryny ýazany üçin ekstremizmde günälendi we 2015-nji ýylyň aprelinde sud onuň garşysyna höküm çykardy.
2014-nji ýylyň mart aýynda ýazylan bu şygyrda Orsýetiň Krymy özüne birikdirmegi berk tankytlanýar.
Bywşew ýaňy golaýda beren interwýusynda bir aklawçynyň özüne sen Kremli goldan bolsadyň, onda "ekstremist" bolmazdyň diýenini gürrüň berdi.
"Ol maňa, mysal üçin, 'gyr ukrainlary, bombala Kiýewi' diýip ýazan bolsadyň, hiç kim seni ekstremizmde aýyplamazdy” diýdi. Bywşew ”Iň erbedi hem onuň bu aýdýanynyň dogrudygy" diýýär.


text:
26-njy aprelde Türkmenistanyň Ahal-teke atçylyk toplumynda Türkmen bedewiniň baýramçylygy mynasybetli dabara boldy.
Bu dabara ýurduň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow hem gatnaşdy we oňa welaýatlaryň ählisiniň, şeýle-de Aşgabadyň ýaşaýjylarynyň adyndan, harby we kanun goraýjy organlar tarapyndan ýedi at sowgat berildi.
Halypa çapyksuwarlaryň gatnaşmagynda bolan at çapyşygynda prezident Berdimuhamedowyň çapan 7 belgili Garahan atynyň pellehana birinji bolup gelendigi aýdylýar.
Türkmen Bedewiniň hormatyna geçirilýän baýramçylyga gabat Türkmenistana Türkiýäniň prezidenti Abdylla Gülüň, Tatarystanyň prezidenti Rustam Minnihanowyň gelendigi habar berilýär.


text:
Garaşsyzlykdan öň ýa-da garaşsyzlygyň ilkinji ýyllarynda Türkmenistanda satiriki žanry meşhur bolup, ýurtda birnäçe ilsöýer satirikler we wäşiler bardy. Emma soňky ýyllarda olaryň ýurtda “gara sanaw” diýlip aýdylýan sanawa salnyp, olaryň öz sungatlaryny erkin amala aşyrmaklaryna garşy ýollaryna käbir böwetleriň goýulandygy aýdylýar.
Emma ýurtdan gelip gowuşýan maglumatlarda ilat arasynda käbir höwesjeň adamlaryň öz hasaplaryna, öý şertlerinde diýen ýaly satiriki wideolary ýazga düşürip, olary ýaýradýandyklary aýdylýar.
Bu barada Azatlyk Radiosynyň Lebapdaky habarçysy Osman Hallyýewiň taýýarlan maglumatyny diňlemek üçin aşakdaky düwmä basyň.


text:
Türkmenistanda raýat jemgyýetçiliginiň problemalary boýunça seminar geçirildi.
Türkmen mediasyna görä, Türkmenistanyň BMG-niň Ösüş programmasy we Ýewropa Bileleşigi bilen hyzmatdaşlygynyň çäginde geçirilen seminar “Ýewropa Bileleşigi-Merkezi Aziýa: Kanunyň hökmurowanlygynyň binýady” atly programmanyň bölegi bolup durýar.
Seminara türkmen resmileriniň, BMG-niň we Ýewropa Bileleşiginiň regional wekilleriniň gatnaşandygy aýdyldy, emma graždan jemgyýetçiligi tarapyndan gatnaşanlar mälim edilmedi.
Duşuşykda “ýurtda adamyň syýasy, graždan, ykdysady, sosial we medeni hukuklaryny we azatlyklaryny kepil geçýän döwlet we jemgyýetçilik institutlarynyň döremeginiň tapgyrlaýyn prosesiniň geçýändigi nygtaldy”, diýlip resmi maglumatlarda aýdyldy.
Türkmenistanda demokratiýanyň we graždan jemgyýetçiliginiň ösüşi boýunça resmi çäreler yzygiderli geçirilýär. Şol bir wagtda-da halkara guramalary Türkmenistany raýat azatlyklaryny iň berk gysýan ýurtlaryň arasynda görkezip gelýärler.
“Freedom House” guramasynyň täze hasabatyna görä, Türkmenistan soňky ýylyň dowamynda dünýäde metbugat azatlygyna iň berk basyş görkezen ýurtlaryň biri bolup, diňe Demirgazyk Koreýadan yza galýar.


text:
Liwiýada ýurduň gündogar bölegi oppozisiýanyň kontrollygynda diýip, informasion agentlikler we BBC habar berýär.
Paýtagt Tripolide ýagdaý sişenbe bilen deňeşdirilende biraz asuda, ýöne tolgunyşyklaryň arasy üzülmeýär. Dürli maglumatlara görä, ölenleriň sany 300 bilen 600 adam aralygynda.
Sişenbe güni ýurduň içeri işler ministri, Kaddafiniň iň ýakyn egindeşleriniň biri Al-Abidi wezipesinden çekilýändigini yglan etdi we polisiýa bilen goşuny gozgalaňçylaryň tarapyna geçmäge çagyrdy.
Şol gün telewideniýe arkaly çykyş edip, Kaddafi prezident däl-de, “Liwiýa rewolýusiýasynyň lideri hökmünde” häkimiýetden çekilmejekdigini aýtdy. Ol öz tarapdarlaryny oppoziýa bilen göreşe çagyrdy.
Dürli ýurtlardan gowuşýan maglumatlara görä, Liwiýanyň ençeme ilçihanasynda Kaddafi tarapyndan 1969-njy ýylda agdarylan öňki patyşalygyň baýdagy asylypdyr.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama 21-nji sentýabrda BMG-niň Baş Assambleýasynda çykyş edip, palestin ýolbaşçylaryny BMG-de Palestinany garaşsyz döwlet hökmünde ykrar etmek meselesini gozgamazlyga yrmaga synanşdy. Ol ysraýyl-palestin konfliktiniň çözgüdini diňe gepleşikler arkaly tapyp boljagyny ýene bir gezek nygtady.
ABŞ Palestinanyň garaşsyzlygyny ykrar etmek meselesi orta atylsa, BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşinde öz weto goýmak hukugyndan peýdalanjakdygyny öňünden duýdurdy. Bu barada prezident Obama Mahmud Abbas bilen geçiren gepleşiklerinde ýene bir gezek ýatlatdy.
Palestin awtonomiýasynyň ýolbaşçysy Mahmud Abbasyň hepdäniň anna güni BMG-niň Baş Assambleýasynda Palestinanyň bu gurama agza bolmagy barada resmi suratda ýüz tutmagyna garaşylýar.


text:
Türkmen gazyny Ýewropa akdyrmak barada indi ençeme ýyllardan bäri gepleşikler geçirilýär. Şu güne çenli bu ugurdan takyk ädim ädilmedik hem bolsa, bu tema iki tarapyň hem agzalýan mesele boýunça gün tertibinde galýar.
Häzir ýakyn günlerde Ýewropa Bileleşigi bilen Türkmenistanyň arasynda bu ugurdan gepleşikleriň täze tapgyrynyň başlanmagyna garaşylýar. Bu ýagdaýyň Orsýet bilen Ýewropanyň arasyndaky dartgynly döwre gabat gelmegi geçirilmeli gepleşikleriň ähmiýetini hasam artdyrýar.
Bu we beýleki soraglar bilen gyzyklanyp, Azatlyk Radiosy Ýewropa Kommissiýasynyň energiýa bileleşigi boýunça wise-prezidenti Maroş Şefçoviç bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Ep-esli arakesmeden soň, türkmen gazynyň Ýewropa eksporty bilen bagly geçirilmeli gepleşikleriň täze tapgyrynyň başlanmagy barada kim ilki bolup çykyş etdi? Ýagny, siz Türkmenistan bilen habarlaşdyňyzmy ýa-da Türkmenistan sizden habar tutdumy?
Maroş Şefçoviç: Bu mesele bilen bagly Aşgabat bilen aragatnaşygymyz Ýewropa Bileleşiginiň energiýa boýunça täze kommissary wezipesine başlan badyna ýola goýuldy. Şondan soň Türkmenistanda geçirilen energiýa konferensiýasy bolsun, ýa beýleki özara duşuşyklarda Ýewropa Bileleşiginiň Türkmen gazyna bolan gyzyklanmasy dürli görnüşlerde beýan edildi. Özara memoranduma hem gol goýuldy.
Bu baradaky esasy duşuşykdan soňra, men türkmen ýolbaşçylaryna hat ugradyp, şol memorandum boýunça türkmen ýolbaşçylarynyň garaýyşlary bilen tanyşmak isleýändigimizi beýan etdim. Bu hat Türkmenistana fewral aýynda ugradyldy.
Ýagny, bu gatnaşyklar ikitaraplaýyn amala aşyryldy, häzir bolsa bu meseläni syýasy derejede ara alyp maslahatlaşmagyň pikirini edýäris, mundan soňky ädimler şol duşuşykdan soňra kesgitlener.
Azatlyk Radiosy: Merkezi Aziýadan Ýewropa akdyrylýan ýa akdyryljak gaz Orsýetiň territoriýasyndan geçýär, bu şu güne çenli şeýle bolup geldi. Orsýet bu ýagdaýyň mundan beýlägem dowam etmegini islär. Şeýlelikde, eger siz Türkmenistan bilen ylalaşyga gol goýsaňyz, Orsýet Türkmenistana basyş eder diýen gorky bar. Bu ýagdaý sizi aladalandyrýarmy?
Maroş Şefçoviç: Türkmen gazynyň Ýewropa akdyrylmagy barada aýdylanda, biz häzirki döwürde köplenç käbirleri tarapyndan orta atylýan ekologiki ýagdaýa üns berip geldik. Bu barada derňew geçirildi. Elbetde, gaz proýektlerini öz içine alýan käbir kanuny soraglar hem bar.
Hazar barada aýdylanda, biz onuň töweregindäki ähli ynjyk meselelerden habarly, biz bu soraglary, Türkmenistan bilen bolşy ýaly, Azerbaýjanyň we Türkiýäniň ýolbaşçylary bilen hem geňeşeris. Sebäbi ol ýurtlaryň hem bu proýektiň gelejeginde uly roly bolar.
Biz diňe bir agzalan ýurtlaryň ýolbaşçylary däl, eýse öz aramyzda Orsýet bilen bagly ýagdaýlary hem gürrüň edýäris. Emma şu güne çenli Orsýet meselesinde jikme-jik gürüň edilmedi, sebäbi esasy ünsümiz Ýewropanyň ”Günorta koridor” gaz proýektine gönükdirlipdi.
Azatlyk Radiosy: Eýrana garşy girizilen sanksiýalar edil häzirki döwürde dowam edýär, emma onuň gelejekde gowşamagyna garaşylýar. Şeýle bolan halatynda Eýranyň hem Ýewropanyň ”Günorta koridor” gaz proýektine goşulmak mümkinçiligi barmy?
Maroş Şefçoviç: Men bu ýagdaýyň Eýran bilen alnyp barylýan diplomatik gepleşikleriň netijesine bagly boljakdygyny pikir edýärin. Biz onuň netijesiniň pozitiw bolmagyny arzuw edýäris. Eýranyň Ýewropa gaz hem nebit satmak potensialy gaty uly.
Eger Eýran bilen häzirki döwürde alnyp barylýan gepleşikler takyk netije hem ylalaşyk bilen tamamlansa, Ýewropanyň Tähran bilen energiýa hyzmatdaşlygyny ýola goýmaga islegi juda ýokary.


text:
1919-njy ýylyň 19-njy awgustynda Britaniýadan garaşsyz bolan Owganystanyň prezidenti Hamit Karzaý Kabulyň merkezinde bu sene bilen bagly geçirilen dabara gatnaşdy.
Bu dabara NATO-nyň ýaranlyk güýçleriniň serkerdesi general Deýwid Petreusyň hem gatnaşandygy habar berildi.
Owganystanyň garaşsyzlyk güni adatça dürli çäreleriň geçirilmegi bilen giňden bellenilýärdi.
2008-nji ýylda bu dabarada talyplar prezident Karzaýyň janyna kast etmäge synanyşandan soň ýurduň garaşsyzlyk güni kiçi göwrümli dabaranyň geçirilmegi bilen bellenilýär.


text:
Ýakynda Nýu -Ýorkda BMG-niň Adam hukuklary boýunça komitetinde eden çykyşynda türkmen resmileri raýatlaryň ähli azatlyklarynyň, şol sanda hereket azatlygynyň berjaý edilýänligini aýdyp, “gara sanawlary” ret etdiler.
BMG-niň Adam hukuklary boýunça komitetinde eden çykyşynda Türkmenistanyň daşary işler ministriniň birinji orunbasary Wepa Hajyýew Türkmenistanda raýatlaryň hereket azatlygyny çäklendirýän “Gara sanawyň” ulanylýanlygy baradaky maglumatlary ret etdi.
“Gara sanaw… 37 müň adam, raýatlar, loýal bolmadyk oppozisiýa, studentler… Biziň halkara jemgyýetçiligine az maglumat berýänligimiz – biziň betbagtçylygymyzdyr. Biz munuň üstünde işleýäris. Elbetde, şeýle sanaw ýok” diýip, Hajyýew aýtdy.
Türkmen resmisi, şol bir wagtda-da raýatlaryň ýurtdan çykmagyny gadagan edýän käbir kategoriýalaryň bardygyny hem tassyklady. Onuň aýtmagyna görä, bu kategoriýalara derňew astyndakylar, alimentler bilen bagly işi graždan sudunda garalýan adamlar, bergili ýa-da milli howpsuzlyga degişli bähbitler bilen bagly syrlary, döwlet syrlaryny bilýänler girýär.
“Emma bu köpçülikleýin häsiýetli ýagdaý däl. Aýratynam oppozisiýa we graždan aktiwistleri diýilýänler bilen baglylykda. Eger daşary çykmaga isleg bar bolsa, ýaşyl ýol” diýip, Hajyýew aýtdy.
Ýurtdan çykmak
Emma türkmen resmisiniň agzap geçen çäklendirmeler kategoriýalarynyň hiç birine gatnaşygy bolmadyk adamlaryň hem Türkmenstanyň daşyna çykmakda kynçylyk çekýänligi habar berilýär. 22 ýaşly Arslanyň atasy Nurmuhammet Hanamow hem şolaryň arasynda. Ol Türkmenistanyň daşynda hereket edýän oppozisiýa lideriniň biri.
“Ine, meniň agtygym. Ol hiç bir zada bagly däl. Kanuny bozan adam däl. Geçen ýyl resmi gullugyny gutaransoň Orsýetde okamak üçin gitmäge synanyşanda aeroportda yzyna gaýtardylar. Nämüçin diýende-de, jogap bermän. Meniň agtygym bolany üçin” diýip, Hanamow aýdýar.
Emma ýurtdan çykyp bilmän kosenýän türkmenistanlylaryň arasynda oppozisiýanyň maşgala agzalary bolmadyk ýönekeý adamlar hem bar. Günbatar yurtlarynyň birinde ýaşaýan türkmenistanly zenan Azatlyk Radiosyna öz ene-atasynyň 10 ýyl bäri Turkmenistanyň daşyna çykyp bilmän kösenýänligini gürrüň berdi. Bu zenan howpsuzlygy nukdaýnazaryndan efirde adynyň tutulmagyny islemedi.
Ýurtdan çykmagy gadagan edilen raýatlaryň biri, Aşgabadyň ýaşaýjysy Maýa Açylowa, geçen ýylyň 24-nji martynda Döwlet migrasiýa gullugyna ýazan arzasyna gullugyň başlygynyň orunbasary E. Abdyrasulowdan 30-njy iýulda şeýle jogap alypdy
:
“Arzaňyzyň Gullugymyz tarapyndan doly öwrenilendigini we şol arzaňyzyň degişli edaralaryň garamagyna ugradylandygyny, şeýle hem degişli edaralaryň gelen netijesine görä, Siziň ýurduň çäginden çykmaklygyňyza girizilen çäklendirmäniň öňki güýjünde galdyrylandygyny habar berýäris”.
Maýa Açylowa türkmen resmisiniň agzaýan kategoriýalarynyň hiç birine degişli däldigini aýdýar.
Ýurda barmak
Hanamowyň agtygy, Günbatarda ýaşaýan zenanyň garyndaşlary, Maýa Açylowa Türkmenistanyň daşyna çykyp bilmän kösenýärka, çäklendirmeler Türkmenistanyň daşynda ýaşaýan Kakanyň durmuşyny hem kynlaşdyrýar.
35 ýaşly Kaka Eýranyň raýaty we Eýranda ýaşaýar. Onuň aýaly hem çagasy bolsa Türkmenistanda ýaşaýarlar. Ol dört ýyl bäri ne maşgalasynyň Eýrana gelip bilýändigini, ne-de özüniň aňryk gidip bilýändigini aýdýar.
“Meniň wizamam otkaz berýärler. Turistiçeskiý wiza tabşyrýan, şonam otkaz berýärler. Men maşgalamy gidip görmäge hakym bardyra? Meniň maşgalamy görmäge hakym ýokmy? Men näme çagamy görmeli dälmi?” diýip, Kaka sorag goýýar.
Türkmenistana, sebäbi düşündirilmezden, goýberilmedik asly türkmenistanlylaryň biri Azatlyk Radiosynyň žurnalisti Allamyrat Rahym. Ol 2010-njy ýylyň maý aýynda Aşgabadyň aeroportynda pasport gözegçiliginden geçirilmän, yzyna deportasiýa edilipdi.
Hereket azatlygy bilen bagly ýagdaý türkmen resmisiniň BMG-niň Adam hukuklary boýunça komitetinde eden çykyşynda aýdyşy ýaly bolmasa-da, käbir özgerişlikleriň bolanlygyny hem bellemek mümkin. Azatlyk Radiosy bilen hyzmatdaşlyk edýän garaşsyz žurnalist Aşyrguly Baýryýewyň habar bermegine görä, türkmen häkimiýetleri oňa ýurtdan çykmaga rugsat berýändiklerini duýdurypdyrlar.


text:
Türkiýäniň prezidenti Rejep Taýyp Erdogan zenanlaryň zorlanmagyny ýurduň "ganaýan ýarasy" diýip atlandyrdy. 20 ýaşyndaky Özgejan Aslan diýen gyzyň zorlamaga synanyşan adam tarapyndan pyçaklanyp öldürilmegi ýurtda uly nägileligi döretdi.
"The Guardian" gazetiniň ýazmagyna görä, geçen ýyl Türkiýede zenanlary zorlamaklyk hasam artypdyr. Ondan soň syýasatçylar zenanlara edilýän hüjümlere zalymlyk hökmünde baha berip, ýazgarypdylar.
Ýörgünli sahypalar
Özgejan Aslan atly şol gyz geçen çarşenbe güni Türkiýäniň Mersin diýen şäherinde mikroawtobusda öýüne gaýdyp gelýärkä ulagyň sürüjisi ony zorlamak isläpdir. Gyz bolsa jübüsindäki gaz balony onuň ýüzüne sepip, garşylyk görkezipdir. Ol adam bolsa, pyçaklap, ony tä ölýänçä urup-ýenjipdir. Soňra-da kakasydyr inisi bilen, üç bolup, ol gyzyň meýdini ýakyp, ýaba zyňypdyrlar.
26 ýaşyndaky bu jenaýatkär soňra öz kömekçileri bilen bilelikde tussag edilipdir. Şondan soň sosial ulgamlardaky #sendeanlat we #OzgecanAslan sahypalary giňden ýörgünli boldy. Zenanlar şol sosial ulgamlardaky sahypalarynda durmuşda ýüzbe-ýüz bolýan erbetliklerini hem başdangeçirmelerini ýazmaga, gürrüň bermäge başlapdyrlar.
Türkiýäniň prezidenti Erdogan aýaly bilen bilelikde onuň jaýlanyşyna gatnaşypdyrlar we gyzyň hossarlaryna we maşgalasyna duýgudaşlyk bildiripdirler.
Duşenbe güni Ankarada prezident Erdogan: "Hut özüm bu işi yzarlajak. Olara iň agyr jeza beriljekdir. Zenanlary zorlamaklyk ýurdumyzyň "ganaýan ýarasydyr" diýdi.
Bir ýylda 281 zenan öldürilipdir
”Bianet” adam hukuklary toparynyň bildirmegine görä, 2014-nji ýylda Türkiýede 281 zenan öldürilipdir. Bu san owalkylar bilen deňeşdirilende ýüzde 31 göterim köpdür. Toparyň maglumatyna görä, olaryň ýüzden 9 göterimi döwletden gorag soranlar bolupdyr. Döwletiň ol zenanlary ýeterlik derejede gorap bilmändigi giňişleýin tankytlara uçrady.
Zenan guramalary, aýal-gyzlaryň jemgyýetde deňhukuklylyga mynasyplygyna Erdoganyň özüniň ynanmaýanlygy üçin olaryň äsgermezçilik edilmegine hem garşy çykmaýandygyny aýdyp, ony ýazgarýarlar.
Käbir syýasatçylar bu iş bilen baglanyşykly ýurtda ölüm jezasyny gaýtadan girizmäge çagyrýarlar.
Stambulyň ”Feminist kollektiwi” guramasy bolsa bu temadan tapawutly tutumda şeýle garaýşy beýan edýär: "Gepleşikleriň köpüsi bu temada öňegidişlik boljakdygy babatda umyt döredenok. Çünki syýasatçylar, toparlar, ylaýta-da hökümet Özgejanyň öldürilmeginde öz jogapkärçilikleriniň bardygyny ykrar etmek islemeýärler". Guramanyň garaýşyna görä, ölüm jezasynyň täzeden girizilmegine çagyrýanlar näme üçindir zenanlaryň garşysyna zorluk ulanylanda, herekete geçip bilenoklar.
Kadyrow saýlama esgerleriň tälim merkezini açýar
Çeçenistanyň prezidenti Russiýadan we başga ýerlerden geljek saýlama esgerler üçin halkara tälim merkezini döredýär. Joshua Kucera www.eurasianet.org internet sahypasynda şeýlelik-de Russiýanyň özüniň saýlama esgerlere berilýän tälimi dünýä hödürlemek isleýändigini ýazypdyr.
Prezident Ramzan Kadyrow "Izwestiýa" gazetine beren beýannamasynda, merkeziň Gudermes şäherinde guruljakdygyny we gerekli serişdäniň ýylyň ahyryna çenli belli boljakdygyny aýdypdyr.
”Izwestiýa” gazetiniň ýazmagyna görä, Belarusdan we Gazagystandan saýlama esgerleriň şol merkezde tälim almaklygy üçin gepleşikler alnyp barylýar. Latyn Amerika we owalky sowet ýurtlary hem beýleki müşderiler bolup durýar.
Çeçenistanyň halkara terrorçylyga garşy göreşde ummasyz tejribesi bolansoň, bu ugurda ösen tilsimleri öwredip biljekdigi aýan edilýär. Kadyrowyň aýtmagyna görä, şeýle merkez ýörite kadalara görä maliýeleşdiriler we tälimden peýdalanan ýurtlar şertnama laýyklykda töleg tölärler.
”Izwestiýa” gazetiniň bellemegine görä, bu mysal Iordaniýanyň şasy Abdullanyň "Ýörite harby hereketler tälim merkezini" ýada salýar. Ol ýer saýlama esgerleriň Disneýlendi diýip hem atlandyrylýar.
Moskwa Orta Aziýada howpsuzlyk ygtyýaryny ýitirýärmi?
"Soňky ýyllar Orta Aziýada iň esasy hem çylşyrymly sowallardan biri sebitde Hytaýyň howpsuzlyk komponenti bilen baglanyşyklydyr. Pekiniň sebitdäki ykdysady hökmürowanlygy hemmelere äşgär. Hytaý infrastruktura ösüşi we gaz tranziti bilen Russiýany sebitiň esasy ykdysady we energiýa güýji bolmaklykdan çetleşdirýär.
Orsýetiň 2008-nji ýyldan başlap Orta Aziýadan tebigy gaz eksporty ýüzden 75 göterim azalypdyr. Hytaý bolsa sebitde onuň deregine esasy müşderä öwrüldi". Muny Casey Michel www.thediplomat.com atly internet sahypasyndaky makalasynda ýazypdyr.
Dogrudanam, Moskwa Orta Aziýanyň esasy howpsuzlyk başlygy bolup galýar. Ýöne bulam üýtgäp biler. ”Want China Times” gazetiniň ýazmagyna görä, Hytaý Özbegistana we Türkmenistana HQ-9 kysymly ýerden howa atylýan raketalary satmaklyk bilen, ol ýurtlardan alýan tebigy gazynyň tölegini azaltmaklygy göz öňünde tutýar.
Awtoryň nygtamagyna görä, Moskwanyň Aşgabat we Daşkent bilen gatnaşyklary çynlakaý derejede gowşanam bolsa, Orsýet bu sebiti öz garamagyndaky ýer hasaplaýar. Ýöne, Amerika we Hytaý bilen bolan harby ylalaşyklar göz öňünde tutulanda, Özbegistanyň şeýle täsiriň astynda uzak galjakdygy o diýen ynandyryjy däl. Tersine, Hytaýyň harby täsiri bolsa has çynlakaý.


text:
“Merkezi Aziýa — Hytaý” gaz geçirijisiniň üsti bilen Hytaýa iberilýän merkezi aziýa gazynyň möçberi 2015-nji ýylyň başyndan bäri 9,43 mln tonna, baha möçberinde bolsa ABŞ-nyň 13,1 mlrd dollaryna barabar boldy. Bu barada Horgosa gümrükhanasynda (Sinsýan — Uýgur awtonom etraby, Demirgazyk-günbatar Hytaý) habar berdiler.
Gümrükhana maglumatlaryna görä, 9 mln tonna gaz ýa-da iberilýän gazyň umumy möçberiniň 96 göterimi Türkmenistanyň paýyna düşýär, galan 4 göterimi Özbegistanyň ýataklaryndan alyndy.
Türkmenistan bilen Özbegistanyň serhedinden gözbaş alýan, Özbegistanyň merkezi böleginden we gazagystanyň günortasyndan geçýän merkezi aziýa gaz geçirijiden Hytaýa gaz ibermek 2009-njy ýylyň ahyrynda ýola goýuldy. Geçen bäş ýyldan gowrak döwrüň içinde gaz geçiriji kadaly ýagdaýda işleýär diýip, Horgosyň gümrükhanasynda habar berdiler. Bu ýerden merkezi aziýa gazy “Günbatar — Gündogar” gaz geçirijisiniň ikinji we üçünji zolaklary boýunça Hytaýyň degişli sebitlerine akdyrylýar we 400 mln adam mawy ýangyjyň şertinden peýdalanýar.
Häzirki wagtda “Günbatar — Gündogar” gaz geçirijisiniň görkezilen iki ugry boýunça merkezi aziýa gazynyň iberilýän umumy möçberiniň 110 mlrd kubometrden-de geçendigi habar berilýär.


text:
Anna güni Bişkek şäheriniň ýerli raýon sudy oppozision “Ata-Žurt” partiýasynyň liderlerinden üçüsini türme tussaglygyna höküm etdi.
Hususan-da, sud bu partiýanyň liderleri, deputatlar Kamçybek Taşiýewi, Sadyr Japarowy we Talant Mamytowy häkimiýeti güýç bilen agdarmak synanyşyklarynda günäli tapyp, Taşiýew bilen Japarowyň her birine bir ýarym ýyl, Mamytowa bolsa bir ýyl türme tussaglygyny berdi.
Anna güni bu sud prosesiniň dowamynda “Ata-Žurt” partiýasynyň liderlerini goldaýjylar suduň binasynyň öňünde protest demonstrasiýasyny gurnadylar.
Oppozision partiýany bu üç lideri geçen ýylyň oktýabrynda gurnalan bulagaýçylykly demonstrasiýanyň yzy bilen, köpçülikleýin bulagaýçylyk döretmekde we häkimiýeti güýç bilen basyp almak synanyşyklarynda aýyplanyp tussag edilipdiler.


text:
Prezident Barak Obama, Moskwa bilen hyzmatdaşlygyň täzelenmegine salgylanyp, Birleşen Ştatlaryň Orsýet bilen graždan ýadro energiýa hyzmatdaşlygy baradaky şertnamasyna gaýtadan seretdi.
Waşington Obamanyň tassyklatmak üçin amerikan Kongresine gaýtadan tabşyran şertnamasyny 2008-nji ýylda, rus-gürji urşuna protest bildirip, bir gyra süýşüripdi.
Obamanyň beýanatynda Gürjüstandaky ýagdaýyň indi bu şertnama üçin bökdençlik hasaplanmaly däldigi aýdylýar. .
Bu şertnama amerikan hem rus kampaniýalaryna ýadro pudagynda bilelikdäki kärhanalary döretmäge we iki ýurduň arasynda ýadro tehnologiýasyny we meteriallany alyp-çalyşmaga rugsat berýär.


text:
Azerbaýjan Türkmenistana protest bildirýär. Muňa Türkmenistanyň “Kepez” (türkmen tarapy “Serdar” diýip atlandyrýar) ýangyç ýatagynda seýsmiki işleri alyp barmagy sebäp boldy diýlip, habar berilýär. Azeri tarapy, eger-de Türkmenistan bu işlerini togtatmasa, onda "degişli çäreleri" görjekdigini duýdurýar.
Azerbaýjanyň Daşary işler ministrliginiň beýanatynda aýdylmagyna görä, 2008-nji ýylda iki ýurduň prezidentleri Hazaryň suwasty çäkleri boýunça rezolýusiýa kabul edilýänçä, bu dawaly ýerde gözleg-burawlaýyş işlerini geçirmezlik barada ylalaşypdyrlar.
18-nji iýunda Türkmenistanyň Azerbaýjandaky ilçisi Toýly Kömekow Azerbaýjanyň DIM-ne çagyrylyp, oňa protest notasy gowşuryldy. Daşary işler ministriniň orunbasary Halaf Halafow Türkmenistan tarapyna ylalaşygyň bozulmagy bilen bagly berk protest bildirdi diýlip, maglumatda aýdylýar.
Duşuşykda Türkmenistanyň “bikanun hereketleriniň kabul edilip bilinmejekdigi”, şeýle hem Azerbaýjan tarapynyň Hazar deňzinde özygtyýarlylygyny goramak üçin "degişli çäreleri görmäge" hukugynyň bardygy türkmen tarapyna ýetirildi diýlip, habar berilýär.
1991-nji ýylda SSSR-iň dargamagyndan bäri, hazarýaka döwletleri bolan Orsýet, Azerbaýjan, Gazagystan, Türkmenistan we Eýran Hazar deňziniň territorial bölünişigi boýunça ylalaşyk gazanyp bilmän gelýärler.


text:
Owganystanyň paýtagty Kabulyň halkara aeroportunyň harby bölümine azyndan iki raketa hüjümi amala aşyryldy.
3-nji iýulda amala aşyrylan bu hüjümde adam ýitgisi bolmandyr, emma ammarda ýangyn döräpdir.
Kabulyň halkara aeroportunyň harby bölümi NATO-nyň uly bazasyny, şol sanda raýatlaryň Dubaý, Nýu-Deli we Stambul ýaly şäherlere uçuşlary amala aşyrmagy üçin niýetlenen aýrylykdaky terminaly öz içine alýar.
Wakada birnäçe uçara zeper ýetendigini aýdyp, “Talyban” hereketi bu hüjümiň jogapkärçiligini öz üstüne aldy.
Bu raketa hüjümi Kabulda “Talybanyň” janyndan geçen bombaçysynyň eden hüjümi netijesinde sekiz harby ofiseriň öldürilmeginden bir gün soň boldy.


text:
Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin 22-nji iýunda Döwlet Dumasynda eden çykyşynda ýurduň “öz howpsuzlygy barada pikir etmelidigini” aýdyp, “NATO-nyň Orsýetiň serhetleriniň golaýyndaky agressiw hereketlerine” garşy durmalydygyny belledi.
Şeýle-de Putin Orsýetiň halkara terrorçylygyna garşy häzir bar bolan bileleşikleriň çäginde howpsuzlyk sistemasyny döretmek arkaly göreşjekdigini habar berdi.
Putin Orsýetiň parlamentiniň aşaky öýi bolan Döwlet Dumasynyň 2014-nji ýylda Ukrainanyň Krym ýarymadasynyň anneksiýa edilmegini goldandygy üçin kanun çykaryjylara minnetdarlyk bildirdi.
Döwlet Dumasynyň 22-nji iýunda geçirilen maslahaty iň soňky plenar maslahaty bolup, onuň altynjy çagyryşdaky düzüminiň bäş ýyllyk möhleti sentýabr aýynda tamamlanýar.


text:
Fillipinler döwletiniň paýtagty Manilanyň halkara aeroportunda anna güni dört adam, şol sanda şäher häkimi atylyp öldürildi we ýene dört adam ýaralandy.
Resmileriň aýtmagyna görä, polisiýanyň geýimine geýnen motorly hüjümçiler 3-nji terminaldan çykan Ukol Talumpany we onuň aýalyny oka tutupdyrlar. Talumpa ýurduň gündogar böleginde ýerleşýän dartgynly Mindanao regionynyň Labangan şäheriniň häkimidi.
Häkim we onuň aýaly aeroportyň golaýynda ýerleşýän keselhana barandan soň aradan çykypdyr. Ýaralananlardan ýene iki adam, şol sanda 18 ýaşly ýigit hem aradan çykypdyr. Ýaragly hüjümçilere gaçmak başardypdyr. Häkimiýetler bu hüjümiň sebäpleri boýunça derňew geçirilýändigini mälim etdiler.


text:
Birleşen Ştatlaryň NASA agentliginiň maglumatyna görä, geljek 24 sagadyň dowamynda agramy 6 tonna barabar amerikan sputnigi ýere gaçmaly.
Onuň haçan we niräk gaçjakdygyny anyklamak mümkin däl diýip, NASA-nyň spesialistleri aýdýarlar.
Bilermenleriň bellemegine görä, şeýle kosmos desgalary aşak inende, sürtülmä ýanyp, birnäçe bölege bölünýär.
2005-nji ýylda öz programmasyny ýerine ýetiren sputnigi häzir dolandyrmak mümkin däl diýip, NASA-nyň beren maglumatynda aýdylýar.
Spesialistler ýer şaryna ýakynlap gelýän sputnige gözegçilik edip, onuň gaçmaly ýerini öňünden anyklamaga synanyşýarlar.


text:
Ermenistanyň paýtagty Ýerewanda aktiwistler ýurtda elektrik energiýasynyň bahasynyň gymmatlamagyna garşy tutuş gije dowam eden protest çäresini geçirenden soň, ermeni polisiýasy demonstrantlary yzyna serpikdirmek üçin suw pürkýän serişdeleri we güýç ulandy.
23-nji iýunda ir bilen Ermenistanyň ýörite polisiýa güýçleri ýüzlerçe protestçini dargatmak üçin hereket etdi. Gürrüňi edilýän protestçiler prezidentiň binalar toplumynyň golaýyndaky köçede dokuz sagatlap oturyp protest geçirdiler.
Protestçiler öz çäreleriniň asudadygyny nygtap, prezident Serž Sarkisiýandan ýurtda 1-nji awgustdan başlap elektrik energiýasynyň bahasyny 16% gymmatlatmak barada kabul edilen karary ýatyrmagy talap etdiler.
Polisiýa protest çäresiniň “bikanun” geçirilýändigini birnäçe gezek duýdurandan soň, operasiýa başlady.
Azatlyk Radiosynyň Ermeni gullugynyň habarçylary bu çäräniň dowamynda demonstrantlaryň käbirleriniň urlup-ýenjilendigine we kowalanandygyna, şeýle-de çaknyşyklarda ýaralanandygyna şaýat bolupdyrlar.
Ermeni polisiýasy hem, bu wakada 237 adamyň tussag edilendigini, şeýle-de, ýedi demonstrantyň we 11 polisiýa ofiseriniň ýaralanandygyny aýtdy.


text:
Şenbe güni Gazagystanyň aktiwistleri Žanaözen wakasynyň 100 gününi bellemek maksady bilen, Almaty şäherinde demonstrasiýa gurnadylar.
“Žanaözen-2011” komitetiniň başlygy we Kynçylykdaky žurnalistler fondunyň direktory Ramazan Esergepow bu demonstrasiýada eden çykyşynda BMG-ni, ÝHHG-ni, Yslam Hyzmatdaşlyk Guramasyny we ABŞ-nyň Döwlet departamentini Žanaözen wakalary boýunça anyk we prinsipial pozisiýalaryny yglan etmeklige çagyrdy.
2011-nji ýylyň dekabrynda Gazagystanyň günbataryndaky Žanaözen şäherinde hökümet güýçleriniň protestçilere garşy ýarag ulanmaklary netijesinde 15 adam ölüp, 100-den gowrak adam ýaralanypdy.


text:
23-nji oktýabrda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow we Premýer-ministr Sindzo Abe Köpetdagyň etegindäki Türkmenistanyň Prezidentiniň Ahalteke atçylyk toplumyna bardylar.
Ýaponiýanyň hökümetiniň Baştutany bu iri atçylyk merkezini uly gyzyklanma bilen syn etdi. Ussat çapyksuwar, “behişdi bedewlere” uly sarpa goýýan hormatly Prezidentimiz belent mertebeli myhmanyna ahalteke bedewleriniň baş sanyny artdyrmak, umuman, Türkmenistanda türkmen atçylygynyň gadymy däplerini aýawly saklamak we ösdürmek, bütin dünýäde bu sungaty wagyz etmek boýunça ýurdumyzda alnyp barylýan tohumçylyk işiniň aýratynlyklary barada gürrüň berdi.
Ýaponiýanyň hökümetiniň Baştutany türkmen halkynyň hem-de umumydünýä ösüşiniň bahasyna ýetip bolmajak gymmatlygy bolan ahalteke bedewleriniň deňsiz-taýsyz gözelligine we syrdamlylygyna haýran galýandygyny aýtdy. Şöhratly ata-babalarymyzyň däplerini aýawly saklaýan we ösdürýän ajaýyp çapyksuwarlaryň adyna hoşallyk sözleri aýdyldy.
24-nji oktýabrda “Galkynyş” milli at üstündäki oýunlar toparynyň çapyksuwar ýigitleriniň we gyzlarynyň Halkara sirk sungatynyň ikinji festiwalyna gatnaşmak üçin Hytaýyň Guandun welaýatynyň Çžuhaý şäherine ugraýandygy bellärliklidir. Şunuň bilen baglylykda, Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow olara ak ýol arzuw edip, abraýly halkara bäsleşiklerinde ajaýyp ýeňişleriň ençemesini gazanan türkmen çapyksuwarlarynyň Hytaýda ýurdumyza mynasyp wekilçilik etjekdigine, ahalteke bedewleriniň şan-şöhratyny has-da artdyrjakdygyna, şu sirk sungaty festiwalynda ýeňiji ýurt hökmünde Türkmenistanyň Döwlet tugunyň belende galdyryljakdygyna ynam bildirdi.
Atçylyk sport toplumyna gelip görmekden ýadygärlik hökmünde belent mertebeli myhman maşgalasy bilen ahalteke bedewleriniň ajaýyp wekilleriniň biriniň ýanynda surata düşdüler.


text:
Norwegiýada ýerleşýän dini meseleler boýunça “Forum-18” informasiýa agentligi Türkmenistandaky ýagdaý boýunça hasabat ýaýratdy
. Maglumatda geçen ýylyň dowamynda ýurtda raýatlaryň dini azatlyklarynyň üpjün edilişine syn edilýär.
Norwegiýada ýerleşýän “Forum-18” täzelikler agentligi öz hasabatynda Türkmenistanyň ynsan hukuklaryny, şol sanda dini azatlyklary dünýä derejesinde iň berk çäklendirýän režimleriň biri bolup galýanlygyny ýazýar.
Agentligiň baş redaktory Feliks Korli Türkmenistandaky ýagdaýa şeýle baha berýär:
—Türkmenistanyň dinçileri “Forum-18” agentligine ýurtda özgerişiň ýokdugyny habar berýärler. Hökümet dini guramalara basyş etmek, dini hereketleriň ähli görnüşlerini çäklendirmek boýunça çärelerini dowam etdirýär, ýurtda liberallyk göze ilmeýär, döwlet ähli dinlere edýän berk gözegçiligini dowam etdirýär.
Nähili basyşlar edilýär?
Din azatlygyndan peýdalanmaga çalyşýan adamlaryň, şol sanda dini ynançlary sebäpli harby gullukdan boýun gaçyrýan raýatlaryň tussag edilýänligi, dinçilere erbet garalyp, olaryň urlup-ýenjilýänligi, tussaglykda saklanýanlaryň dini azatlyklarynyň çäklendirilýänligi, adalatly sud prosesleriň ýetmezçilik edýänligi, dini bileleşikleriň liderleriniň döwletiň gözegçiliginde saklanýanlygy, jyns taýdan diskriminasiýanyň höküm sürýänligi, raýatlaryň dini bilim almak islegleriniň berk çäklendirilýänligi we aýallaryň din taýdan bilim almagynyň gadagan edilýänligi maglumatda aýdylýar.
Şeýle-de “Forum-18” agentligi ýurtda resmi hasaba alynmadyk dini toparlar gadagan edilýärkä, resmi hasaba alynmak isleýän dini jemgyýetleriň hasaba durmak ymtylmalarynyň öňüne böwet basylýanlygyna ünsi çekýär.
Guramanyň baş redaktory Feliks Korli Türkmenistanda dinçileri polisiýa gizlin maglumat beriji hökmünde işe çekmek ýaly synanyşyklaryň, şeýle-de dinçileriň ýurduň daşyna gitmegine gadagançylyk ýaly çäklendirmeleriň raýatlaryň dini azatlygynyň berjaý edilmegine zarba bolýanlygyny belleýär.
Pozitiw ädim öňegidişlikmi?
Feliks Korli Türkmenistanda protestant dindar Ilmyrat Nurlyýewiň boşadylmagynyň pozitiw ädim bolanlygyny belledi. Mary şäherinde protestant ybadathanasyna ýolbaşçylyk eden Nurlyýew 2010-njy ýylyň awgust aýynda dört ýyl türme tussaglygyna höküm edilipdi, 2012-nji ýylyň fewral aýynda ol gunä geçişde boşadyldy.
Emma, Feliks Korliniň pikirine görä, muňa garamazdan, din sebäpli tussag edilen beýleki wyždan ýesirleri türmede saklanýarka, ýurtda dini meseleler bilen bagly öňegidişlik barada aýtmak kyn.
“Forum-18” informasiýa agentligi Türkmenistanyň kanunlarynda kepillendirilýän hak-hukuklaryň iş ýüzünde berjaý edilmeýänligini belleýär. “Forum-18” Türkmenistanda dinçiler babatynda alnyp barylýan çäklendirmelere döwletiň tutuş jemgyýete gözegçilik etmek boýunça alyp barýan çäreleriniň bir bölegi hökmünde garaýar.
15-nji we 16-njy martda Nýu-Ýorkda BMG-niň Adam hukuklary boýunça komiteti Türkmenistanyň “Raýat we syýasy azatlyklar boýunça halkara ylalaşygyny” berjaý edişine baha berer.


text:
Russiýanyň daşary işler ministri Sergeý Lawrow Siriýadaky howpsuzlyk ýagdaýlaryny maslahat etmek üçin siriýaly we eýranly kärdeşleri bilen Moskwada gepleşikleri geçirýär.
Lawrow 28-nji oktýabrda beren maglumatynda Siriýanyň daşary işler ministri Walid Muallem we Eýranyň daşary işler ministri Jawad Zarif bilen geçirilýän bu duşuşygyň Siriýadaky krizis boýunça “konstruktiw çözgüdi işläp düzmek üçin pikirdeş adamlaryň” edýän tagallalarydygyny aýtdy.
Muallem Lawrowa Russiýanyň “terrorizme garşy göreşde netijeli hyzmatdaşlygy” üçin Siriýanyň prezidenti Başar al-Assadyň prezident Wladimir Putine minnetdarlyk bildirýändigini aýtdy.
Siriýanyň gabawdaky Aleppo şäherinde hökümete garşy güýçler hüjümlere başladylar. Olar hökümet güýçleriniň gabawyny böwüsmäge synanyşýarlar.
Düýbi Londonda ýerleşýän Siriýanyň Adam hukuklary boýunça obserwatowriýasynyň 28-nji oktýabrda beren maglumatyna görä, pitneçileriň Alepponyň hökümet güýçleriniň kontrollygyndaky territoriýalaryna eden raketa hüjüminde 15 adam öldi we başga-da 100-den gowrak adam ýaralandy.


text:
Eger-de Tähranyň nebit eksportyna garşy halkara sanksiýalar girizilse, onda Eýran Ormuz bogazyndan geçýän nebit tankerleriniň gatnawyny kesjekdigini duýdurýar.
Eýranyň döwlet eýeçiligindäki “IRNA” habar gullugy ýurduň birinji wise-prezidenti Mohammad Reza Rahiminiň sözlerini ýaýratdy. Onda şeýle diýilýär “Eger-de Günbatar Eýranyň nebit eksportyna garşy gadaganlyk girizse, onda Ormuz bogazyndan nebitiň ýekeje damjasy-da geçmez”.
Dünýä boýunça deňziň üsti bilen daşalýan nebitiň üçden bir bölegi diýen ýaly Ormuz bogazyndan geçýär. Sebitde Amerikanyň harby gämileri hem nobatçylyk edýär.


text:
Gazagystanyň prezidenti Nursultan Nazarbaýew belki “ssenariýni üýtgetmegiň wagty gelendir” diýip, 26-njy aprelde wagtyndan öň geçiriljek prezidentlik saýlawlaryna dalaş edip-etmejegini nätakyklygyna galdyrýar.
Nazarbaýew bu barada tanymal gazak zenany bilen Astanada geçiren duşuşygynda belläp geçdi. Ol ýurtda wagtyndan öň geçiriljek prezidentlik saýlawlaryna dalaş edip-etmejegi barada heniz takyk bir netijä gelmändigini sözüniň üstüne goşdy.
Şol bir wagtyň özünde, gazak prezidentiniň häkimiýetdäki “Nur Otan” partiýasynyň öňümizdäki saýlawlarda Nazarbaýewiň kandidaturasyny teklip etmegine garaşylýar. Gazagystanda öňümizdäki prezidentlik saýlawlary 2016-njy ýylda geçirilmelidi, emma “Gazagystanyň Halk bileleşigi” saýlawlaryň şu ýyl geçirilmegini teklip etdi.
74 ýaşly Nazarbaýew gazak zenany bilen söhbetdeşlikde: “Men Gazagystan garaşsyzlygyny alany bäri, ýagny iň başyndan bäri ýurda ýolbaşçylyk edýärin. Teatrda aýdyşlary ýaly, belkem ssenariýni üýtgetmegiň wagty gelendir” diýdi.


text:
Waşingtonda ýerleşýän “Freedom House” guramasy dünýä ýurtlarynyň azatlyk derejesine syn edýär.
Guramanyň maglumatlaryna görä, Ukraina postsowet regionynda demokratiýa ugrunda öňegidişlik gazanan ýurtdur.
Emma ýurduň öňünde duran töwekgelçilikleriňdir kynçylyklaryň-da az däldigini “Freedom House” guramasynyň Barlaglar bölüminiň ýolbaşçysy Christopher Walker Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde aýtdy.
Azatlyk Radiosy: Ukrainanyň demokratik taýdan ösüşiniň ýa yza gaýdyşynyň ähmiýetiniň ýurduň diňe özi bilen çäklenmeýänligini bellediňiz. Ukrainanyň bu meselede regiona edýän täsiri barada gürrüň beräýseňiz?
Christopher Walker: Ukrainanyň demokratik döwlet hökmündäki üstünlikleriniň ýa şowsuzlyklarynyň ähmiýeti şeýle döwletleriň regionda köp däldigi bilen bagly. Öňki Söwet Soýuzynyň Baltikadan başga döwletleriniň arasynda Ukraina esasy ugurlaryň ençemesi boýunça öňe uly ädimleri ätdi.
Emma ýurduň soňky onýyllykda, aýratynam soňky bäş ýylyň dowamynda duçar bolan şowsuzlyklary regionyň agyr döwri başdan geçirýän we Ukrainadan görelde alýan beýleki döwletlerine dargadyjy täsir ýetirmegi ähtimal.
Azatlyk Radiosy: Geçen onýyllykda Ukrainanyň demokratik düzgünleri ornaşdyrmakda eden işlerine nähili baha berýärsiňiz? Durnukly döwlet institutlaryny döretmek we sistemanyň jogapkärçiligini güýçlendirmek Ukraina näderejede başartdy?
Christopher Walker: Postsowet döwründe ýagdaýyň has tiz özgerjegine umyt bildirilýärdi. Emma Leonid Kuçmanyň golastyndaky ýurtda bu işiň bitmesi örän kyndy, ýurtdaky mümkinçilikler örän çäklidi, metbugat azatlygyna basyş edilýärdi. Žurnalist Georgiý Gongadzäniň ölümi ýurtdaky ýagdaýyň agyrlygynyň açyk subutnamasy boldy.
Mundan on ýyla golaý wagt öň bolan şol wakalar öňe tarap ädimleriň örän kyn boljagyndan habar beripdi. Emma rewolýusiýa netijesinde ýurduň özgermegine tarap gapy açyldy, açyk we alternatiw saýlawlar, graždan jemgyýetiniň we habar serişdeleriň ähmiýetli roly kepillendirildi.
Azatlyk Radiosy: Ýurduň demokratizasiýa we graždan jemgyýetini ösdürmek taýdan gazanan üstünliklerine Moskwanyň tarapdary Wiktor Ýanukowiçiň hökümetinden howp abanýarmy?
Christopher Walker: Kärdeşlerimizden we analitiklerimizden gowuşýan maglumatlara görä, şu ýylyň başyndan bäri alada döredýän ençeme ýagdaýlar ýüze çykdy. Şeýle ýagdaý Ukrainanyň açyk döwlet hökmünde şu çaka çenli gazanan üstünliklerine we uzak möhletleýin perspektiwalaryna täsir ýetirip biler. Hususan-da, ýurtda raýat jemgyýetine we habar serişdelerine basyşlar artdy. Olar häzirlikçe aňrybaş howply bolmasa-da, basyşyň güýçlenýänliginden habar berýär.
Azatlyk Radiosy: Günbatar demokratiýasy Ukraina nähili ýardam berip biler?
Christopher Walker: Edilip bilinjek esasy kömek ýurduň soňky ýyllarda gazanan üstünliklerini goldamakdyr. Bu mesele ýewropaly we amerikan resmileriniň üns merkezinde durmaly. Bu temany ABŞ-nyň Döwlet sekretary Hillary Klintonyň demokratik jemgyýetleriň ýakynda Krakowda bolan duşuşygynda gozgamagy örän möhüm boldy.
Şol bir wagtyň özünde-de Ukraina berilýän goldawyň ýakyn wagtda kesilmejegine hem güwä geçilmeli. Sebäbi ýakyn geljekde ýurda demokratik ýurtlar tarapyndan syýasy we beýleki ýardamlaryň berilmegine Ukrainada garşylyk görkezilmeginiň mümkinligini-de aradan aýryp bolmaz.


text:
Siriýada zorlugyň dowam edýändigine garamazdan, ýekşenbe güni ýurduň hökümeti täze Konstitusiýanyň taslamasy boýunça ählumumy referendum geçirdi.
Siriýanyň oppozisiýasy bu konstitusion üýtgetmeleri nobatdaky gözboýagçylyk hasaplap, ýurduň ilatyny bu referendumy boýkotirlemäge we prezident Başar al-Assady bolsa haýdan-haý wezipeden çekilmäge çagyrdy.
ABŞ-yň Döwlet sekretary Hillari Klinton Siriýada graždan urşunyň turmak howpunyň ýokarydygyny aýtdy. Ol Siriýada geçirilen referendumy häkimiýetleriň “bihaýa oýuny” diýip atlandyrdy.
Şeýle hem, Rabatda eden bu çykyşynda Klinton prezident Assady goldaýan telekeçileri we harbylary oňa garşy çykmaga çagyrdy.
Siriýadaky adam hukuklaryna gözegçilik edýän gurama ýurtda referendum geçirilen güni hökümet goşunlarynyň hüjümi netijesinde ýene onlarça adamyň heläk bolandygyny habar berdi.


text:
Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin orsýet-amerikan gatnaşyklarynyň gaçgak Edward Snowdeniň işinden has möhümdigini aýtdy. Putin: “Biziň ikitaraplaýyn gatnaşyklarymyz, howpsuzlyk gulluklarynyň işiniň daşyndaky çekeleşiklerden has möhümdir” diýip belledi.
Putin Snowdeniň işi barada çarşenbe güni žurnalistleriň öňünde eden çykyşynda Orsýet tarapynyň Snowdene orsýet-amerikan gatnaşyklaryna zyýan ýetirip biljek hereketlerini kabul etmejekdigini duýdurandygyny aýtdy.
ABŞ-nyň gizlin gulluklarynyň öňki işgäri Snowden 23-nji iýundan bäri Moskwanyň Şeremetýewo aeroportunda gizlenýär. Ol Orsýetde wagtlaýyn gaçybatalga sorady.
ABŞ Snowdeni talap etdi
Birleşen Ştatlar Orsýetden Snowdeniň berilmegini talap edýär.
Ak Tamyň metbugat wekili Jaý Karneý sişenbe güni žurnalistleriň öňünde eden çykyşynda Waşingtonyň pozisiýasyny ýene-de bir gezek malim etdi. Ak Tamyň metbugat wekiliniň sözlerine görä, Waşington Snowdeniň halkara derejesinde hereket etmegi üçin oňa Birleşen Ştatlara uçmakdan başga mümkinçilik döretmeli däl diýip hasap edýär.
“Ol adam hukuklaryny goraýjy aktiwist däl. Ol dissident däl. Ol syrly maglumatlary paş etmekde günälenýär” diýip, Jaý Karneý bu ugurda öz hökümetiniň pozisiýasyny beýan etdi.
Soňky üç hepdesini Moskwanyň aeroportunyň tranzit zonasynda geçiren Snowden hepdäniň sişenbe güni Orsýetden wagtlaýyn gaçybatalga sorady.
Waşington ABŞ-nyň gizlin gulluklarynyň ozalky işgäri Edward Snowdeni global derejede alnyp barylýan amerikan gözegçilik programmalaryna degişli syrly maglumatlaryň üstüni açmakda günäläp, ony sud etmekçi bolýar.
Snowden üçin başpena
Latyn Amerikasynyň ençeme ýurdy Snowdene gaçybatalga teklip etdi, emma ol bu ýurtlara barmakdan heder edýär. Şu aýyň başynda Boliwiýanyň prezidentiniň uçary Orsýetden öz ýurduna barýarka Ýewropada durzulypdy we barlanypdy. Sebäbi onuň içinde Snowden bardyr diýlip güman edilipdi.
Orsýetiň prezidentiniň Adam hukuklary boýunça geňeşiniň başlygy Mihail Fedotow sişenbe güni çykyş edip, BMG Snowdeniň hemişelik başpena beriljek ýurtda ýerleşmegi kepillendirilýänçä, oňa wagtlaýyn gaçybatalganyň berilmelidigini aýtdy.
Şu hepdäniň duşenbe güni Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin Snowdeniň Orsýete gelmegini Birleşen Ştatlar tarapyndan edilen “islenmedik bir sowgat” bolandygyny aýtdy. Şeýle-de Putin ABŞ-nyň beýleki ýurtlara basyş etmegini we Snowdeni kabul etmezligi talap etmegini özüniň ýazgarýandygyny aýtdy.
Ak Tam Orsýeti Snowdeniň gaçybatalga sorap ýazan ýüzlenmesini kanagatlandyrmazlyga çagyrdy. Jaý Karneý bu kararyň Putine baglydygyny aýtdy.
Orsýetiň Federal Migrasion gullugy Edward Snowdeniň başpena sorap eden ýüzlenmesine üç aýyň dowamynda garajakdygyny habar berdi.


text:
Aşgabat, 12.02.2015, “Türkmenportal”.
1950-nji ýylyň 12-nji fewralynda Ýewropanyň radiogepleşikler birleşmesi döredildi. Onuň baş edarasy Ženewa şäherinde ýerleşip, diňe Ýewropada däl, eýsem Aziýada, Afrikada, Latyn Amerikasynda hem azgalary bar. Her ýylyň 13-nji fewraly bolsa Bütindünýä radio güni hökmünde bellidir. Şonuň üçin “Türkmenportalyň” okyjylaryna türkmen radiosynyň taryhy barada gürrüň bermegi makul bildik.
Türkmenistanda radiogepleşik işleri öz gözbaşyny “Radiosöýüjileriň” jemgyýetinden alyp gaýdýar. Bu gurama 1926-njy ýylyň ýanwar aýynda döredilýär.
Şondan soň radiostansiýanyň gurluşygyny maliýeleşdirmek we onuň alnyp barlyşyna gözegçilik etmek üçin “Türkmenradio” jemgyýeti döredilýär. 1927-nji ýylyň noýabr aýynyň başlarynda radiostansiýanyň gurluşygy tamamlanýar. Şeýlelikde, Türkmenistanda ilkinji radiogepleşikler berlip başlanýar.
Arhiw resminamalaryndaky maglumatlaryň şaýatlyk etmegine görä, Aşgabatda ilkinji gezek Moskwanyň sesi 1927-nji ýylyň 7-nji noýabrynda ozalky Karl Marks meýdançasynda ýaňlanypdyr. Şol gezek Moskwanyň Gyzyl meýdançasynda geçirilen baýramçylyk dabarasyndan reportaž eşitdirilipdir.
Ilkinji ýyllarda rus dilindäki gepleşikler bir günde 6 sagat berlipdir. Gepleşikleriň Moskwadan eşitdirilmegi bilen birlikde, Türkmenistanyň radiogepleşikleriniň ýaýlyma (efire) goýberilişi artdyrylyp başlanýar.
1935-nji ýylda Aşgabadyň radiogepleşikler stansiýasynda has kuwwatly alyp eşitdiriji enjam oturdylýar. 1940-njy ýyla çenli şäherlerde we etrap merkezlerinde radiouzeller gurnalýar.
Beýik Watançylyk urşy ýyllarynda türkmen radiosy uly işleri bitirýär. Şäherleriň we obalaryň adamlary her gün Moskwadan sowet informasion býurosynyň frontdaky ýagdaý baradaky maglumatyny hem-de “Tyl-fronta” diýen gepleşigi eşitmäge mümkinçilik tapýar. Özleriniň gymmat bahaly şaý-seplerini Goranmak fonduna tabşyran türkmen zenanlarynyň watançylyk başlangyjy hem radio arkaly tutuş halka ýetirildi.
Beýik Watançylyk urşy ýyllarynda radionyň diktorlar düzümi-de kämilleşdi. Ýazyjy Arap Gurbanow uruş ýyllarynda radioda diktor bolup işledi.“Sowinformyň” habarlaryny türkmen dilinde ilata ýetirenem, uruşda gazanylan Beýik Ýeňiş baradaky şatlykly habary radioda okanam diktor Arap Gurbanowdy.
(Mämmetdurdy Annagurdow bilen Hojamyrat Goçmyradowyň “Türkmen žurnalistikasynyň taryhy” atly kitaby boýunça taýýarlandy)


text:
Eýran
Eýran Yslam Respublikasy (pars. جمهوری اسلامی ایران — Jomhuriýe Eslamiýe Iran, şeýle hem Eýran (pars. ایران [ʔiˈɾɒn]) ýa-da Persiýa) — Aziýanyň günorta-günbatarynda döwlet. Paýtagty — Tähran şäheri.
Territoriýasynyň ululygy boýunça dünýäde 16-njy orunda durýar. Ýurduň araçäkleriniň umumy uzynlygy 6420 km. Türkmenistan, Owganystan, Päkistan, Yrak, Türkiýe, Azerbaýjan bilen araçäkleşýär.
Mazmuny
Ilaty we şäherleri[üýtget | edit source]
Ilaty 70,496 million adamdan gowrak bolup, şonuň 71 %-ti şäherlerde ýaşaýar. Paýtagty Tähran şäheri (7,1 millliondan gowrak). Paýtagtda ýurduň 10 prosentden gowrak ilaty jemlenendir. Esasy şäherleri Yspyhan, Şiraz, Nişapur, Abadan, Kum, Bender-Abbas, Maşat. Ilatyň artyş depgini 4 %-te golaý. Çaklamalara görä, 2015-nji ýyla çenli Eýranyň ilatynyň 78 mln adama ýetmegi mümkin. Ýaş sostawy boýunça Eýran dünýäniň iň ýaş ýurdy hasaplanýar (ilatyň 50 %-ni 15 ýaşa çenli etginjekler düzýär). Ilatynyň 99,5 %-ti musulmanlardyr.
Dil we milli azlyklar[üýtget | edit source]
Döwlet dili pars dili. Agdyklyk ediji millet azerbeýjanlar bolup (ähli ilatyň 30,3 %), olar yslamyň şaýy mezhebine uýýarlar. Parslar (41,92 %-ti), kürtler (9,1 %), türkmenler (3,17 %), araplar (2,2 %), buluçlar özbaşdak etniki toparlar hasaplanýarlar (Cesme: http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IR). Ilatyň 29 %-ti oba hojalygynda, 13,5 %-ti senagatda, galan bölegi bolsa hyzmat ediş sferasynda zähmet çekýär. Işsizleriň sany 1,8 mln. adama golaý.
Ýyllyk girdeji[üýtget | edit source]
1989-1994-nji ýyllar aralygynda ilatyň jan başyna öndürilýän milli önümiň ýyllyk artyşy 7,7 % boldy. 1993-nji ýylda adam başyna düşýän ýyllyk girdeji 4360 dollar boldy. Inflýasiýanyň derejesi öň 30 % bolanlygyndan 1991-nji ýylda 7,5 %-te çenli kemeldi. Önümçiligiň pese gaçmagynyň öňi alyndy. Soňky döwürde umumy milli önümiň artyşy 10 %-den geçýär.
Transport we gara ýollar[üýtget | edit source]
Awtomobilü transporty transportyň esasy görnüşidir. Eýran kalendary boýunça 1358-1367-nji ýyllar aralygynda (1979-1989 ýý.) 402 km magistral ýollar, 4831 km şosse ýollary (ini 7 metr), 10320 km ikinji derejeli ýollar (ini 5-7 metr) guruldy. 1989-njy ýylyň martyna çenli Eýranyň ýollarynyň umumy uzynlygy 167 müň km bolup, şonuň 14 %-ti magistral ýollardyr. Eýranyň daglyk ýerlerde ýol gurmakda baý tejribesi bar.
Demir ýollar[üýtget | edit source]
Eýranda demir ýollar döwlete degişlidir. Olar ýylda 6672 müň ýolagçy we 8047 müň tonna ýük daşamaga ukyply. 1979-njy ýyla çenli Eýran demir ýollarynyň uzynlygy 4567 kilometrdir. Häzirki döwürde 1000 kilometrlik ýollaryň gurluşygy alnyp barylýar, ýene-de 500 kilometrligi planlaşdyrylýar. Eýran, Tejen-Sarahs-Maşat demir ýolunyň Maşatdan Sarahsa çenli aralygyny gurdy.
Nebit[üýtget | edit source]
Nebit Eýranyň esasy baýlygy hasaplanýar. Onuň barlanan zapaslary 90,5 barrele (nebitiň halkara ölçeg birligi, 1 barrel 159 litre deň-J. G.) Nebit we nebit önümleri ýurduň yksportunyň esasyny düzýär. 1979-1986-njy ýyllarda nebit Eýran gaznasyna 120 mlrd dollar girdeji getirdi. Bir günde 4,2 mln barrel nebit çykarmaga mümkinçiligi bolsa-da OPEK-iň (nebiti eksport ediji döwletleriň guramasynyň) kararyna laýyklykda nebit çykarmagyň bir günki çägi (kwotasy) Eýran üçin 3 mln 340 müň barrel diýlp kesgitlenildi. Abadan, Yspyhan, Tähran şäherlerinde nebiti gaýtadan işleýän zawodlary bar.
Gaz[üýtget | edit source]
21 trillion kub metr gaz zapaslaryna eýe bolan Eýran bu görkeziji boýunça Russiýa Federasiýasyndan soňra ikinji ýerde durýar. Ýurduň 280-den gowrak şäheri tebigy gaz bilen üpjün edilendir.
Esasy hyzmatdaşlary[üýtget | edit source]
Ýaponiýa, Germaniýa, Italiýa, Türkiýe, Welikobritaniýa, Siriýa, Hytaý, Günorta Koreýa, Päkistan, Merkezi Aziýa respublikalary Eýranyň esasy söwda partnýorlarydyr. Eýran daşary bazara nebit, haly, çoýun, pisse we guradylan miwe önmlerini, bekre balygynyň işbilini, we ş.m. çykarýar. Daşary ýurtlardan bolsa metal konstruksiýalary, enjamlar, däne, agaç materiallary, medisina abzallary we ş.m. getirilýär.
Metbugat[üýtget | edit source]
Häzirki wagtda Eýranda 176 sany döwürleýin neşirler hereket edýär. Olaryň bir ýyllyk möçberi 450 mln ekzemplara ýetýär. Neşirleriň 103-si hususy sektora degişlidir. Döwürleýin neşirleriň 60 %-ti yslam ynkylabyndan soňra çykyp başlady. Metbugatyň 9 %-ti ýokary bilimliler, 29 %-ti aýallar we çagalar, 36 %-ti bolsa ilatyň ähli gatlagy üçin niýetlenendir. Žurnalistleriň diňe 1,6 %-ti uniwersiteti “žurnalistika” hünäri boýunça tamalanlardyr. Ähli žurnalistleriň 13 %-ti aýal-gyzlardyr. KEÝHAN, ETTELAAT, RESALAT esasy gijeki, JOMHURI-ýe ESLAMI, ABRAR irki gazetlerdir. KEÝHAN INTERNEŞNL, TEHRAN TAÝMS iňlis dilindäki gazetlerdir.
Medeniýet[üýtget | edit source]
Medeniýet we Yslam ugry Ministrligine degişli. 486 kitaphanada 333 müň kitap saklanýar. 1988-nji ýylda Eýranda 4873 kitap neşir edilipdir.
Sowatlylyk[üýtget | edit source]
Sowatsyzlygy ýok etmekdäki bitiren işleri üçin Eýran ÝUNESKO-nyň ýörite diplomyna mynasyp boldy.
Kuran öwrenmek[üýtget | edit source]
Eýranda mukaddes Kurany-Kerimi öwrenmäge örän uly ähmiýet berilýär. Ony öwrenijileriň sany 1988-nji ýylda 6 mln. adam bolanlygyndan, 1994-nji ýylda 17 million adama çenli ýetdi.
Kino[üýtget | edit source]
Eýranda 166008 orunlyk 264 kinoteatr bar. Olarda ýylda 1 milliona golaý tomaşaçy Eýran we daşary ýurt filmlerine tomaşa edýär. 1993-1994-nji ýyllarda Eýran kinematografy 125 halkara festiwalyna gatnaşyp, 34 sany baýraga mynasyp boldy. Bu özboluşly rekorddyr.
Administratiw bölüniş[üýtget | edit source]
Eýran administratiw taýdan 24 sany ostana (prowinsiýa) bölünip, olar 499 şäheri we 50000 obany özüne birleşdirýärler. Ine şol ostanlar : Tähran, Merkezi, Gilan, Gülüstan, Mazenderan, Azerbeýjan, Bahtaran we Huzestan, Fars, Kerman, Horasan, Yspyhan, Seýistan, Bulujystan, Kürdüstan, Hemeden, Çaharmahal we Bahtyýary, Lurystan, Ilam, Kahgiluýe we Boýer Ahmad, Buşer, Hormuzgan, Zanýan, Ýezd.
Baýdak[üýtget | edit source]
Eýranyň resmi baýdagy ýokardan aşak ýaşyl, ak, gyzyl reňkde bolup, merkezinde gerbiň suraty ýerleşdirilen. Baýdak 22 gezek gaýtalanýan “Allah Akbar” (“Allah Beýikdir”) diýen söz bilen bezelendir.
Kalendar[üýtget | edit source]
Eýranda iki kalendar: Hijri kamary (Aý) we Hijri Şemsi (Gün) kalendarlary ulanylýar. Täze ýyl 21-nji martda (Nowruz) başlanyp, indiki ýylyň 20-nji martynda tamalanýar. Hepde şenbe güni başlanyp, juma güni gutarýar. Juma resmi dynç alyş günüdir. 11-nji fewralda (22-nji bahman) Yslam ynkylabynyň ýeňiş güni baýram edilýär.
Ulanylan çeşme[üýtget | edit source]
[[T


text:
Şu gün Bagdatda hristianlara garşy amala aşyrylan partlamalarda we ot açmalarda azyndan 3 adamyň ölendigi we 20 adamyň ýaralanandygy habar berildi.
Bu hüjüm Bagdatdaky katolik kelisesinde zamun alnyşyk bilen bagly bolan ganly wakadan 10 gün soňra ýüz berdi. Şol kelisede bolan hüjümleriň jokapkärçiligini Al-Kaýda degişli ýaragly hüjümçiler öz üstlerine alypdylar.
Berilýän maglumatlara görä, 2003-nji ýylda Birleşen Ştatlaryň goşuny Yraga girmezinden ozal ýurtda 800 müň çemesi hristian raýaty ýaşaýardy. Häzirki wagt dowam edýän hüjümler netijesinde ýurtdaky hristianlaryň sanynyň azalyp, 500 müňe golaýlandygy aýdylýar.


text:
2:1 hasabynda Türkmenistanyň futbol ýygyndysynyň peýdasyna tamamlanan duşuşykdan soňra Omanyň ýygyndysynyň baş tälimçisi, fransiýaly hünärmen Pol Le Guen žurnalistleriň sowallaryna jogap berdi.
Sowal: Siziň pikiriňizçe tälimçilik edýän toparyňyzyň ýeňlişiniň esasy sebäbi näme?
Jogap: Men, ilkinji nobatda, Türkmenistanyň ýygyndysyny, baş tälimçisini gazanylan ýeňiş bilen gutlaýaryn. Türkmen futbolçylary bu duşuşykda ajaýyp oýun görkezdi. Biziň ýeňlişimiziň sebäbi barada aýdylmaly bolsa, oýunçylarymyz biri-birine pökgini dürs geçirmekde käbir hatalary goýberdiler. Köpçülikleýin hüjüme gidilmeginiň nätijesinde goragda boşluklar döredi. Onsoňam, duşuşykda dörän köp sanly mümkinçiliklerden peýdalanyp bilmezligimiz oýny biziň haýrymyza çözmedi.
Sowal: Siz bu netijä garaşypdyňyzmy?
Jogap: Biz Türkmenistanyň ýakynda Eýran bilen geçiren duşuşygynyň netijesinden çen tutup, bu duşuşygyň biziň üçin ýeňil bolmajakdygyny kesgitledik. Garaşyşymyz ýaly hem boldy. Türkmen futbolçylary öz meýdanynda her näçe güýçli topar bolsa-da, kynçylyk döredip biljek derejede oýun görkezýär. Bu günem şeýle boldy. Oýunçylarymyz doly güýjünde oýnap bilmediler. Duşuşygyň gidişinde bolsa oýun kän saklandy. Käbir şikeslenmeler hem netijä täsirini ýetirdi.
Sowal: Türkmenistana saparyňyz sizde nähili täsirleri galdyrdy?
Jogap: Bizi diňe utulyş gynandyrdy diýmeseň, Türkmenistan bilen baglanyşykly ýakymly ýatlamalarymyz galdy. Bizi gowy garşyladylar. Aşgabadyň döwrebap myhmanhanalarynyň birinde ýaşadyk. Türgenleşik üçin hem ähli şertleri döretdiler. Duşuşykda bolsa janköýerleriň şowhunyndan ýurtda futbola uly üns berilýändigine şaýat bolduk. Janköýerler, hakykatdan-da, milli ýygyndyny ahyryna çenli goldadylar.
Sowal: Günüň birinji duşuşygynda Eýranyň Omanyň ýygyndysyndan üstün çykmagy, siziň bolsa bu duşuşykda utulmagyňyz birinji orun ugrundaky göreşiňizde kynçylyklary döretdi. Indiki maksatlaryňyz barada hem aýdaýsaňyz!
Jogap: Her näme-de bolsa, biz ahyryna çenli göreşeris we elimizden näme gelýändigini görkezmäge çalşarys. Türkmenistanyň milli ýygyndysyna hem indiki duşuşyklarda üstünlikleri arzuw edýärin.
Sag boluň!


text:
Kosowada NATO-nyň ýolbaşçylygynda parahatçylygy goraýan güýçler (KFOR) penşenbe güni Serbiýa bilen aradaky serhet geçelgesiniň golaýynda gurnalan barrikadalary sökmäge başlanlarynda, etnik serbleriň gahar-gazaby bilen ýüzbe-ýüz boldular.
Bir aýdan gowrak mundan ozal kosowaly serbler ýurduň ýolbaşçylarynyň esasan serbleriň oturýan welaýatlaryna kontrollygyny ýaýbaňlandyrmagynyň öňüni bökdemek üçin iki serhet geçelgesini, Brnjak bilen Jarinjä gidýän ýollary tutuşlaýyn bagladylar. Bu regionlarda ýaşaýan serbler Priştinanyň häkimiýetini, has dogrusy, ilatynyň aglaba köplügi albanlardan durýan Kosowanyň 2008-nji ýylda yglan eden garaşsyzlygyny ykrar etmeýärler. Olar Kosowa şindi-de Serbiýanyň bir welaýaty diýip garaýarlar.
Barrikadalary sökýärler
Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosynyň habarçysy Albana Isufi penşenbe günki operasiýany şeýle suratlandyrdy: “Kosowada parahatçylygy goraýan güýçler ýolda gurnalan birnäçe barrikadany aýyrdylar. Olar indi özleriniň Kosowanyň demirgazyk böleginde ýerleşýän esgerlerine päsgelçiliksiz gatnap bilýärler. 16-njy sentýabrdan bäri olara demirgazykdaky esgerlerine bu ýoldan gerekli zatlary ýetirmäge-de rugsat edilmeýärdi”.
Parahatçylygy goraýan güýçler penşenbe güni daňdan barrikadalary sökmäge baranlarynda, 150 töweregi protestçiniň garşylygy bilen ýüzbe-ýüz boldular. Ýygnanan märeke dargamakdan boýun gaçyransoň, parahatçylyk güýçleri göz ýaşardyjy gaz ulandylar. Olar bu operasiýada sekiz esgeriň ýeňil ýaralanandygyny aýdýarlar. Muňa garamazdan, KFOR-yň sözçüsiniň aýtmagyna görä, bu iş “üstünlikli” geçipdir.
Isufi Jarinjä gidýän ýolda ýagdaýyň asudadygyny bildirdi: “Jarinjä gidýän ýolda barrikadalar şindi-de dur. Ýöne parahatçylyk güýçleri indi ýoldaky barrikadalara çydamlylyk görkezmejekdiklerini aýdýarlar”.
Güýç ulanmazlyga çagyrylýar
Belgradda Serbiýanyň prezidenti Boris Tadiç NATO-ny güýç ulanmazlyga çagyrdy. Ol kosowaly serblere hem: “Zorluk ulanmaň, bu bulagaýlyga getirer” diýdi. Tadiç bu beýanaty NATO-nyň barrikadalaryň sökülmegi baradaky çagyryşyna kosowaly serbleriň ýolbaşylary garşy çykansoň berdi.
Kosowoly serb ýolbaşçylary barrikadalary aýyrman, diňe KFOR-a öz esgerlerine gerekli zatlary ýetirmäge ýol berjekdiklerini aýtdylar. Olar şeýle hem Belgrady bu ýere serb esgerlerini, polisiýa güýçlerini ibermäge çagyrdylar. KFOR hem “hereket erkinligi üçin özüniň gerekli çäreleri görjekdigini” bildirdi.
Priştina häkimiýetleri Serbiýa bilen söwda barada girizilen gadagançylygy ornatmak üçin iýul aýynda bu iki serhet geçelgesinde howpsuzlyk güýçlerini ýerleşdirdiler. Serbler hem muňa ýollary baglamak bilen jogap berdiler. Turan çaknyşyklarda bir polisiýa işgäri öldi.
Demirgazyk Kosowada 40 müň töweregi etnik serb ýaşaýar. Serbler birnäçe şäherde ilatyň aglaba köplügini emele getirýär.


text:
BMG-niň Atom energiýasy gullugy penşenbe güni Wenada Eýranyň ýadro programmasy boýunça maslahat geçirýär.
Bu maslahat geçirilmezinden ozal ýakynda Halkara Atom Energiýasy boýunça guramasy Eýranyň ýadro programmasy boýunça nobatdaky hasabatyny taýýarlady. Şol hasabatda ýakyn geljekde Eýranyň ýerastynda ýerleşýän Fordow desgasynda has köp mukdarda urany baýlaşdyrýan sentrifugalaryň işe girizilip bilinjekdigi aýdylýar.
Çarşenbe güni Eýranyň ýadro boýunça ýokary derejeli resmisi Eýranyň urany baýlaşdyrmak işini “has çalt depginde” alyp barjakdygyny aýtdy.
Fereýdun Abbasi-Dawaniniň aýtmagyna görä, BMG-niň we Günbataryň ykdysady sanksiýalaryna garamazdan, Eýranyň ýadro boýunça işleri öňe gidýär.
Abbasi-Dawani ýangyjyň näderejede baýlaşdyrylandygyny anyklamady. Ol ýadro ýaragy üçin plutonium işläp çykarmaga ukyby bolan Arak barlag reaktorynda işiň bellenen tertip boýunça alnyp barylýandygyny aýtdy.


text:
Rus harbylary Ermenistanda ýerleşdirilen goşunlarynyň söweş taýýarlygyny barlamagy buýurdy.
7-nji iýulda berlen buýruk esasynda, harby komissiýa Ýerebunidäki harby howa güýçleriniň we Gýumiridäki goşunlaryň berlen tabşyrygy ýerine ýetirmek ukybyna baha berer.
Türgenleşik okuwlary Kamhud we Alagýaz töwereklerinde geçiriler. Bu barlag Ermenistanda iki hepdeden gowrak dowam edýän protestlere gabat geldi.
Bu protestler Orsýetiň eýeçiligindäki kompaniýanyň elektrik nyrhlaryny ýokarlandyrmagy esasynda başlandy.


text:
Türkmenistanyň Konstitusiýasy ýurduň prezidentligine dalaş etmek hem bu ýokary wezipäni eýelemek üçin birnäçe şert goýýar. Şolaryň arasynda milletiniň türkmen bolmagy, 15 ýyl yzygiderli ýurtda ýaşamagy, işleýän ýerinde abraýdan peýdalanýan adam bolmagy ýaly şertler bar. Emma jynsy aýratynlyk barasynda esasy kanunda hiç zat aýdylmaýar.
Türkmenistanda 12-nji fewralda geçiriljek prezidentlik saýlawlaryna 15 kandidat hödürlenip, şolaryň sekizisini Türkmenistanyň Merkezi saýlaw komissiýasy dalaşgär hökmünde resmileşdirdi hem olara kandidatyň şahadatnamasyny gowşuryp, agitasiýa işlerine başlamaga ýol açdy. Ýöne şol 15 adamyň arasynda ýekeje-de aýal maşgala ýok. Näme üçin?
Bu soraga ýakynda Türkmenistandan daşary ýurda çykan medisina işgäri Natalýa Rüstemowa şeýle jogap berdi.
Natalýa Rüstemowa: Birinjiden, meniň pikirmçe, Türkmenistan musulman ýurt. Soňky döwürde musulmançylyk ösýär, onda-da erbet tarapa ösýär diýip hasap edýärin.
Azatlyk Radiosy: Duruň, duruň! Bu meselede siz bilen jedel edip bolar. Türkmenistanyň taryhyna syn etsek, iliň öňüne çykan aýallaram, ata çykan aýallaram bolupdyr, muňa Güljemal hany mysal getirip bileris.
Natalýa Rüstemowa: Türkmenistanda her bir aýalyň saýlawlara gatnaşmaga, prezidentlige dalaşgär bolmaga kanun boýunça hukugy bar. Ýöne türkmen jemgyýetinde erkekler, adatda bolşy ýaly, egoistler, diňe özüni bilýän, öz diýenini mamla saýýan adamlar. Olar özlerini aýallardan ýokary tutýarlar. Aýallardan pikir soraýanam ýok.
Azatlyk Radiosy: Aýallardan kandidat hödürlenmezliginiň ýene nähili sebäpleri bolmagy mümkin, siziň pikiriňzçe?
Natalýa Rüstemowa: Türkmenistanyň syýasy durmuşynda aýallaryň aktiwligi pes, umuman, halkam passiw. Adamlar şu günki güni bilen ýaşaýarlar. Olar ertir çagalaryna berjek bir döwüm çöregini tapmagyň aladasynda. Bilşimiz ýaly, türkmen maşgalalary köpçagaly. Aýal görgüliler çagalaryny iýdirip-geýdirmek, başgalardan kem etmezlik bilen başagaý. Şonuň üçin zenanlarda syýasat bilen gyzyklanmaga wagtam, höwesem ýok. Ine, şu sebäplere görä, aýallar syýasata goşulmaýarlar.
Azatlyk Radiosy: Nataşa, bu meselede siz bilen ýene jedele girmek bolar. Alyp göreli, Türkmenistanyň Mejlisini – onuň başlygy Akja Nurberdiýewa, hökümetiň düzümine syn etsek, Maýsa Ýazmuhammedowa wise-premýeriň kürsüsinde otyr. Nyýazow döwründe-de wise-premýer, Merkezi bankyň başlygy, ministr, Baş prokuror ýaly wezipelerde aýallar işläpdi.
Natalýa Rüstemowa: Häzir aýallar haýsy wezipä bellense bellenibersin, olar prezident Berdimuhamedowyň ýöredýän syýasatynda uly bir rol oýnaýandyr öýdemok. Olar uly wezipelerde aýallaram bar diýdirmek üçin bellenýärler. Ýokary wezipä geçmegiň ýollary barada aýdyp oturmaýyn. Ol şahsy wepalylyk, tanyşlyk ýa garyndaşlyk, belki, seýregem bolsa, professional derejesiniň ýokarylygy, iş başarjaňlygy, belki-de, daşky gözelligi we ş.m. esasy çelgiler häzirki Türkmenistanda. Ýöne aýallaryň haýsydyr bir uly wizpäni eýelemegi olaryň gowy syýasatçydygyny aňlatmaýar. Olar buýrulanyny edýärler.
Azatlyk Radiosy: Şeýle bir sorag beresim gelýär: siz Türkmenistanda köp ýyllap ýaşan, okap bilim alan, işlän adam. Ýurtda prezidentlige dalaşgär bolar ýaly ýa-da prezident saýlanyp, ýurdy dolandyrar ýaly aýallar barmy?
Natalýa Rüstemowa: Men aýal hökmünde şuny aýdyp bilerin. Beýik Britaniýanyň öňki premýer-ministri Uinston Çerçill: “Islendik aşpez aýal ýurdy dolandyryp biler” diýipdi. Men bu aýdylany hakykat hasap edýärin. Sebäbi her bir aýal, ene öz maşgala ojagyny saklaýjy, onuň sütüni, goragçysy hem onuň abatlygyny üpjün ediji. Eger oňa wezipe bermeli bolsa, maşgala ölçeginde, kiçijek öz patyşalygynda zenan ykdysatçy, sosial işgär, lukman, mugallym, gepiň tümmegi ähli wezipeleri eýeläp, olaryň ählisiniň hötdesinden gelip oturan adam. Olaryň artykmaçlygy – aýallar durmuşyň iç ýüzüni görüp, onuň gazanynda gaýnaýarlar. Olar öz çagalarynyň, ojagynyň, maşgalasynyň, ahyrky netijede tutuş jemgyýetiň aladasyny edýän ynsanlar bolup çykýar. Şol agzan häsiýetlerimi türkmen zenanlary özünde jemleýär, şonuň üçinem olar güýçli. Sözümi jemläp aýtsam, Türkmenistanda islendik aýalyň Berdimuhamedowdan gowy prezident bolmagy mümkin.


text:
Şweýsariýanyň magaryf resmileriniň kabul eden kararyna görä, şweýsariýaly mugallymalar bilen elleşmekden saklanan musulman okuwçylaryň ene-atalary 5000 müň dollar jerime tölemeli bolarlar.
Bazeliň golaýyndaky Terwil şäherinde bir mekdebiň iki sany musulman okuwçysyna dini sebäpden öz mugallymalary bilen elleşmezlige rugsat berlipdir. Ýöne munuň mekdepde dawa sebäp bolmazlygy üçin, ol oglanlar erkek adamlar bilenem elleşmeli däl diýen karar kabul edilipdir.
Bu hadysa tutuş ýurtda uly geňirgenme döretdi. Adaty ýagdaýda Şweýsariýada okuwa başlananda we okuw gutaranda, okuwçylar, däbe görä, öz mugallymdyr-mugallymalary bilen elleşýärler.
14 we 15 ýaşyndaky iki dogan okuwçy oglan mugallymalar bilen elleşmegiň, her bir musulman üçin bolşy ýaly, öz dini ynamyna gabat gelmeýändigini aýdýarlar.
“Kanuny sanksiýalar”
"Basler Zeitung" atly gazetiň ýazmagyna görä, ol iki dogan okuwçylardan biri özüniň Facebook sosial ulgamyndaky sahypasynda "Yslam döwletini" goldaýan materiallary ýaýradypdyr.
Mekdebiň özbaşyna kabul eden şeýle karary, sebitiň hökümeti bu ugurda öz kanuny teklibini berýänçä, öz güýjünde galmaly eken.
Çarşenbe güni bolsa ýerli magaryf edarasy mekdebiň kabul eden kararyny ýatyrypdyr. Munuň sebäbi bolsa şeýle düşündirilipdir: "erkek adamlar bilen zenanlaryň arasyndaky deňhukuklylyk kontekstindäki jemgyýetçilik bähbit we daşary ýurtlularyň utgaşyklylygy, dini azatlyklardan has möhümdir". Şeýle-de düşündirişde, mugallymanyň okuwçysynyň özi bilen elleşmegi talap etmäge doly ygtyýarynyň bardygy nygtalypdyr.
Kabul edilen kararda şonuň ýaly-da okuwçylar mugallyma bilen elleşmekden gaýtadan saklanan mahaly "kanuny sanksiýalaryň durmuşa geçiriljekdigi" aýdylypdyr.
Okuwçynyň maşgalasy
Dini sebäpden okuwçylaryň öz mugallymalary bilen elleşmekden saklanmagynyň halk köpçüligine giňişleýin ýaýramagyndan soň, olaryň maşgalalarynyň Şweýsariýa raýatlygy üçin ýanwar aýynda beren arzasyna garamak meselesi hem goýbolsun edilipdir.
Indi häkimiýetler okuwçy oglanlaryň metjitde ymam bolup işleýän kakasynyň on ýyl mundan öň Siriýadan Şweýsariýa gelmeginiň maksadyny derňemekçi.
Häzirki wagtda Şweýsariýada 400 müňe golaý musulman ýaşaýar. Bu san, 8 million ilatly ýurduň ilatynyň ýüzden 5 göterimine barabar.


text:
Aşgabat, 2006-njy ýylyň 24-nji dekabry.
Saparmyrat Nyýazowyň aradan çykmagynyň ýyl dönümi şu sapar ýurduň prezidentlik saýlawlarynyň öňüsyrasyna gabat geldi. 2006-njy ýylyň 21-nji dekabrynda, Saparmyrat Nyýazow aradan çykansoň, täze döwlet baştutanyny saýlamak zerurlygy ýüze çykdy we 2007-nji ýylyň fewralynda prezidentlik saýlawlary geçirildi. Gurbanguly Berdimuhamedow häkimiýet başyna geçdi.
Häzirki wagtda, Konstitusiýa laýyklykda, 5 ýyl möhlet bilen wezipä saýlanýan prezidentiň täzeden saýlawlarynyň geçirilmeginiň özi Nyýazow döwründen tapawutlanýan ýagdaý diýip, Türkmenistanyň parlamentiniň öňki agzasy, Şwesiýada ýaşaýan oppozisiýa wekili Halmyrat Söýünow
aýdýar:
—Berdimuhamedowyň döwründe 'saýlaw' sözi, doly manysynda bolmasa-da, Türkmenistanyň durmuşyna gaýdyp geldi. Nähili-de bolsa, kandidatlar hödürlenýär. Goý, ol kandidatlar hökümet tarapyndan tapylan bolsun, ýöne bu saýlawlaryň özi bolmasa-da, adynyň gaýdyp gelenligini gökezýär.
Berdimuhamedowyň döwründe 'saýlaw' sözi, doly manysynda bolmasa-da, Türkmenistanyň durmuşyna gaýdyp geldi.
Türkmenistan garaşsyzlyga çykansoň, Nyýazowyň baştutanlygynda prezidentlik saýlawlary iki gezek – 1992-nji we 1996-njy ýyllarda geçirilipdi. Emma şonda prezidentlige diňe bir dalaşgär, ýagny Saparmyrat Nyýazowyň özi hödürlenipdi. Soňra prezidentlik saýlawlary doly ýatyrylyp, Nyýazow ömürlik prezident diýlip yglan edilipdi.
2007-nji ýylda häkimiýet başyna geçen täze ýolbaşçylar tarapyndan ýurduň sosial-ykdysady durmuşyna degişli geçirilen reformalaryň netijesinde pensiýalary dikeltmek ýaly sosial üpjünçilik işleri ýola goýuldy. Ýerlerdäki keselhanalar gaýtadan açyldy. Okuw jaýlarynyň çäklendirilen okuw möhleti artdyryldy. Ylymlar Akademiýasy gaýtadan dikeldildi. Aýlaryň we günleriň ady öňküsi ýaly edildi. Dollaryň gara bazary ýatyryldy. Ýokary bilimli ýaşlar üçin harby gulluk möhleti azaldyldy. Etraplaryň çäkleriniň arasyndaky barlag-gözegçilik nokatlary aýryldy. Ýol gözegçiligi wezipesi harbylardan polisiýa geçirildi.
Aşgabatda ýaşaýan graždan aktiwisti Ýaýlym Begow öňki awtoritar lider Nyýazowyň ýurdy dolandyryş usulynyň ýurduň sosial-ykdysady we syýasy taýdan krizise uçramagyna sebäp bolanlygyny we, şeýdip, öz şowsuzlygyny hem ýalňyşlygyny iş ýüzünde görkezenligini belleýär. Begowyň pikirine görä, hut şu ýagdaý täze häkimiýetiň gelmegi bilen gowulyga bolan umytlary güýçlendiripdir.
Türkmenistanyň içerki syýasatynda bolan özgerişlikleriň arasynda Halk maslahaty ýatyryldy, Mejlisiň ygtyýarlygy giňeldildi, döwlet baştutanynyň ýobaşçylygyndaky ideologik “Galkynyş hereketi” dargadyldy.
Yzamy?
Täze açylan "Bitaraplyk" binasy, 2011-nji ýylyň 12-nji dekabry.
Emma, Ýaýlym Begowyň
pikirine görä, muňa garamazdan, Nyýazowyň ölüminden soň wagt geçdigiçe, onuň syýasy režimine mahsus aýratynlyklar ýurtda has köp göze ilip başlady:
—Ýene-de Saparmyrat Nyýazowyň döwlet dolandyryş usuly gaýdyp gelene meňzeýär. Ýene-de, öňküsi ýaly, bir şahsyýeti mahabatlandyrmak dowam edýär. Başizmiň öňki ideologik syýasy tehnologiýasy ulanylýar. Şu günki güne çenli Nyýazowyň syýasy režiminiň ýalňyşlyklaryna taryhy baha berilmän gelýär, bu-da ýurduň özgerişine böwet bolýar.
Berdimuhamedow prezidentlik wezipesinde ençeme hormatly atlara we döwlet sylaglaryna, şol sanda “Türkmenistanyň Gahrymany” adyna eýe boldy. Onuň awtorlygynda yzly-yzyna kitaplar çap bolýar we daşary ýurt dillerine terjime edilýär. Mekdeplerde Nyýazowyň “Ruhnama” kitabyndan sapak berilmegi-de dowam etdirilýär. Nyýazowyň altyn çaýylan heýkeline-de, ýeri üýtgedilse-de, paýtagtda orun berildi.
Şu mahal halkymyzyň syýasy düşünjesi Nyýazow döwründäkiden biraz artdy diýmäge, položitel baha bermäge esas döredi.
Türkmenistanyň syýasy durmuşy barada aýdylanda, ýurduň bir partiýaly syýasy gurluşy ozalkysy ýaly saklanyp galýar. Prezident Berdimuhamedowyň köppartiýalylyga ýol açmak we hatda ýurduň daşyndaky oppozisiýanyň saýlawlara gatnaşmagyna şert döretmek barada beren wadalary durmuşa geçirilmedi.
Emma öňki deputat Halmyrat Söýünow
şu günki gün ýurtda käbir pozitiw syýasy tendensiýalary görýär:
—Şu mahal halkymyzyň syýasy düşünjesi Nyýazow döwründäkiden biraz artdy diýmäge, položitel baha bermäge esas döredi. Sebäbi halk indi öz haky, hukugy, ýagdaýy, geljegi bilen içgin gyzyklanyp başlady. Bu, hökümetiň beren mümkinçiligi esasynda däl-de, halkyň özüniň aň-düşünjesiniň artmagy diýip hasap edärin.
Ýurduň içindäki we daşyndaky garaşsyz synçylar Türkmenistanyň söňky ýyllarda gazanan esasy özgerişini ýurduň alyp barýan daşary syýasatynda görýärler. Soňky döwürde Türkmenistan onlarça dünýä ýurtlary bilen gatnaşyklaryny ösdürýär, şol sanda Günbatar döwletleri we halkara guramalar bilen alyp barýan dialogyny-da aktiwleşdirýär.


text:
Türkmen döwlet habarlary 2013-2014-nji okuw ýylynda, täze okuw sistemasyna geçilmegi sebäpli, birinji klaslara 193244 okuwçynyň kabul ediljegini habar berýär.
Bu maglumat ýurduň bilim ministriniň Statistika baradaky döwlet komitetine salgylanyp, hökümet maslahatynda getiren sanlary esasynda ýaýradylýar.
Birinji klaslara kabul edilýän 6 ýaşly okuwçylaryň sany 108557, 7 ýaşly okuwçylaryň sany bolsa 84687 diýlip, ministriň hasabatynda aýdylýar.
Şeýle-de ýurduň orta mekdeplerinde jemi 967492 okuwçynyň okajagy habar berilýär.
Prezident G.Berdimuhamedow anna güni geçiren hökümet maslahatynda bilim ulgamyny ösdürmegiň esasy çäreleri hökmünde 10 sany möhüm wezipäni öňe sürdi.
Şol möhüm wezipeleriň arasynda mugallym kadrlarynyň hünär derejesini ýokarlandyrmak hem bar.


text:
Dollar
Wikipediýa, erkin ensiklopediýa
- Bilşimiz ýaly Dollar dünýä boýunça islendik ýurtda ýöreýän ýeke-täk pul birligidir (walýutadyr). Eýsem munyň sebäbi nämede?! Dollar nädip bu derejä çykmagy başardy?... bu soraglara aşakda jogaplary alyp bileris.
- Dollar sözi orta asyrlarda 1519-njy ýylda Germanýada teňňe ady "Taller"-dan gelip çykan. Taller Germaniada 1873-nji ýyla çenli ýörgünli pul birligi bolan. Ol ondan soň hümmetini ýitirip bütinleý ýok bolup gidip onuň ornuna "Marka" pul birligi girip geldi. Ýöne "Taler" sözi halk arasynda giňden ýaýrany üçin ony basym ýatdan çykarmak aňsat düşmedi we ol halkyň aňynda galypdy. Şol wagtlar Angliýa we Ispaniýa koloniýalarynda "Peso" ady bilen meşhur bolan teňňeler bardy. Bu teňňeleri köp ýerlerde adamlar ýalňyşyp "Dalar" diýip atlandyrýadylar. Bize Meşhur bolan DOLLAR ady hem şu wagtky Dollar belgisi hem şo wagtlarda peýda bolan. Uzyn iňlisçe belgisi "Piese of Eight" (1-den 8 bölegi) ýagny 1/8 kagyzda öçürilen 8-e öwrülip, ahyrsoňy bize tanyş bolan Dollar belgisi peýda bolýar.
- 1879-njy ýylda ABŞ hökümeti döwletiň resmi walýutasyny (pul birligini) ykrar etmeli wagtynda hiç ikilenmän hemmä mälim we meşhur bolan dollar adyny saýlaýarlar. 192-nji ýylda esasy meseleleriň biri bolup duran ABŞ pulunyň düzümindäki sap altynyň mukdary 1,6033 gr ýada 24,057 gr kümüşden ybaratdy. 80-nji ýyllardan soň ýagny 1876-njy ýylda altyn teňňeler döwletiň resmi pul birligi diýip hasaba alynandan soň onuň düzümindäki sap altynyň mukdary 1,50463 gr edip bellenipdi. Bu mukdar ABŞ-da ýene 30 ýyl, 1929-1933-nji ýyllardaky dünýä ykdysady krizisine çenli emelde boldy. Şu kanuna laýyklykda kabul edilen "altyn ambary" hakyndaky resminama laýyklykda, altynyň mukdary 0,88867 grama ýagny 41 protsenda çenli düşürildi.
- Şol wagtda Troýa Unsiýasynyň (Troýa unsiýasy - altyndan ýasalan teňňeler) bahasy 35 dollardy. II-nji jahan urşyndan soň ABŞ dünýädäki hökmirowanlygynyň berkidilmegi bilen DOllaryň ýurtlar arasyndaky orny hem bilinip başlanypdy. Marşal şertnamasy esasynda, weýran bolan Ýewropanyň içine ABş inwestitsiýasy bilen bilelikde dollaryň hem hökmürowanlygy girip geldi. Uruş zerarly alaçsyz hala düşüp galan Ýewropada dollaryň öz ornuny tutmagy gaty çalt depginde bat aldy. Şo wagtlarda Ýewropanyň islendik banklarynda dollary islendik ýewropa döwleti pul birligine ýada ylalaşylan altyn mukdaryna çalşyp alyp bolýardy. Ýöne XX asyryň 60-njy ýyllarynyň ortalaryna gelip dollaryň gadry düşüp başlapdy. Infilýatsiýanyň (Infilýatsiýa-puluň gadyrynyň gaçmagy) ösmegi bilen ABŞ söwda balansyndaky ýetmezçilik zerarly indiki dollar dewalwatsiýasyny (dewalwatsiýa-atylan meseledäki kagyz pulundan ýüz döndermek, ýada hümmetini düşürmek) getirip çykardy. 1971-nji ýylyň ahyrynda altynyň 1 unsiýasy 38 dollara çenli galdy, dollaryň dizaýnyndaky altyn mukdary bolsa umuman alnyp taşlandy. 1973-nji ýylda dollar ýene 10 protsenda dewalwatsiýa edildi. 1974-nji ýylyň fewralyna gelip, altynyň bir unsiasynyň bahasy dünýäniň uly birža maýa goýumlarynda 150 dollara çenli göterildi. Häzirki wagtda bu görkeziji 260 dollara deňdir. 100 ýyl içinde dollar 10 esse arzanlaşdy. Emma altyn standartyndan ýüz öwrülen ýagdaýynda dollar ýer ýüzüniň köpçülik ilatynyň ynamyna giripdi. Köpläp döwletleriň resmileşdirilmedik pullaryna öwrülipdi. Soňky ýyllarda bolsa dollar günorta amerikanyň köpläp döwletlerinde esasy pul hökmünde gollanylýar.
- ABŞ-dan başga ýene 26 sany döwlet pul birligi dollar ady bilen ýöredilýä.


text:
Adam hukuklaryny goraýan “Amnesty International” topary serb hökümetini romalylary öz ýaşaýan ýerlerinden zor bilen göçürmekde tankyt etdi.
Halkara günä geçiş guramasynyň eksperti Megna Abraham Serbiýada romalylara idili öý-jaý şertiniň döredilmeýändigini we olary zor bilen ýaşaýan ýerinden göçürmek praktikasynyň ulanylýandygyny aýtdy.
“Amnesty International” guramasynyň täze hasabatynda aýdylmagyna görä, Serbiýanyň paýtagty Belgradda 50 bilen 100 aralygynda formal däl roma obaçylygy bar. Ol obalarda Belgradyň roma ilatynyň ýaryndan gowragy ýaşaýar we olaryň başga gidere ýeri hem ýok.
Halkara günä geçiş guramasy ol obalarda ýaşaýan adamlaryň hemişe göçürilmek gorkusy astynda ýaşaýandygyny aýdýar.
Serbiýada 500 müň çemesi romaly ýaşaýar we olar 2002-nji ýylda resmi taýdan azlyk diýlip ykrar edildi.


text:
Çarşenbe güni giçlik Serbiýanyň we Kosowanyň premýer-ministrleriniň Brýusselde geçiren nobatdaky gepleşikleri ýene oňyn bir netije bermezden tamamlandy.
Ýewropa Bileleşiginiň daşary gatnaşyklar bölüminiň başlygy Katerin Äştonyň araçyllyk etmeginde Iwisa Daçiç bilen Haşim Taçiniň bu gepleşikleri 14 sagat dowam etdi.
Käbir habar çeşmeleriniň maglumatyna görä, bu gepleşikde Serbiýa Kosowanyň demirgazyk regionyndaky etniki serblere has köp awtonomiýa berlen halatynda Kosowanyň häkimiýetini ykrar etmäge taýýardygyny bildiripdir.
Soňky iki aýyň dowamynda Serbiýa bilen Kosowanyň geçiren birnäçe ýokary derejeli gepleşiklerinde oňyn bir öňegidişlikler bolmady. 2008-nji ýylda Serbiýadan öz garaşysyzlygyny yglan eden Kosowanyň garaşsyzlygyny Serbiýa henizem ykrar etmän gelýär.


text:
Aşgabadyň merkezinde ýerleşýän bir kafeniň esasy aýratynlygy – onuň 23.00-da başlaýan ýurtda yglan edilmedik “komendant sagady” dowam edýän wagty hem açyk bolmagy. Bu gadagançylyga garamazdan, onuň muşderileriniň sany hem az däl, gije işlemek üçin onuň şertlerem amatly.
Ýarympodwal jaýda ýerleşýän kafeniň daşyndan onuň diňe girelgesi görünýär. Bir gezek seredeniňde kafeniň işleýändigini bilmek kyn, emma hakykatda ol diňe kafe däl, Aşgabadyň gijesine diskoteka öwrülýän iň köp adamly güýmenje merkezlerinden biri.
—Biziň müşderilerimiz 18-25 ýaş aralygyndaky ýaşlar. 30 ýaşa ýetenler hem bar. Emma olar az. Kafemiziň müşderileriniň aglabasy gurply adamlar bolansoň, gijeki kafedäki bahalaryň gündizdäkiden esseläp ýokary bolmagy müşderilerimiziň sanyna o diýen täsirini ýetirenok—diýip, kafeniň özüni Mekan diýip tanadan işgärlerinden biri özara söhbetdeşlikde aýtdy.
Bu kafe Aşgabadyň üýtgäp barýan gijeki durmuşyny suratlandyrýan alamatlardan diňe biri. Ondan başga-da soňky döwürlerde paýtagtda gurlan uly myhmanhanalaryň diskotekalaryna gatnaýan ýaşlaram az däl. Hatda şol güýmenje ýerlerine gatnaýanlaryň arasynda soňky döwürlerde ýaş gelin-gyzlaram görmek mümkin.
“Çyraçylar”
Diskotekler bilen bir hatarda ýaşlaryň gijeki güýmenjelerinden biri hem daşary ýurtlarda “street race” diýlip atlandyrylýan “çyraçylar” bolup, şol güýmenje umuman ýiti yşykly awtoulaglaryň arasynda köçelerde geçirilýän ýaryşlardan ybaratdyr.
Bu ýaryşlar paýtagt Aşgabadyň köçelerinde Orsýetiň “WAZ” awtozawodynyň awtoulaglarynda bikanun gurnalýardy we 2010-njy ýylda “çyraçylara” garşy berk çäre görülýänçä, bu güýmenje şäherli ýaşlaryň arasynda sub-kultura derejesine baryp ýetipdi.
Emma bu ýaryşlaryň çäklendirilmegi, gije 23-den soňra köçelere çykmak gadagançylygynyň dowam etmegi, köçäniň ugrundaky käfelerdir-dükanlaryň irden ýapylmagy ýaly zatlar gijeki durmyşa öwrenişip barýan aşgabatly ýaşlaryň lapyny keç edýär.
24 ýaşly Begenç hem edil şeýle ýaşlardan biri, ol bu çäreleriň ýaşlaryň hereket azatlygyny çäklendirmäge, hatda halky kontrollykda saklamaga gönükdirilen ädimlerden ybaratdygyny aýdyp, ony hökümetiň sýyasaty bilen baglanşdyrýar:
—Gije 23-00 den soň köçelere çykmagyň gadagan edilmegi baradaky çäklendirme Nyýazowyň döwründe başlapdy. Döwlet adamlary bir garaýyşly, bir pikirli etmek isleýär. Hatda adamlaryň birmeňzeş geýinmegini isleýär. Onuň bu islegi, esasanam, ýaşlara degişli.
Şikaýat edýänlerem ýok däl
Hökümet bilen bir hatarda Aşgabat şäheriniň özgerip barýan gijeki durmuşyna garşy çykýan ilatam bar. Aşgabadyň merkezinde ýerleşýän we gije 23-00-dan soň açyk bolan kafeniň ýerleşýän raýonynyň ýaşaýjysy, 54 ýaşly Meret Aga esasan goh-galmagaldan şikaýat edýär:
—Her gije uruş-sögüş. Goh-galmagal sebäpli gije ýatyp bolanok. Polisiýany çagyrsaňam, diňe uruşýanlary ýygnap gidýär. Kafe bolsa bütin gije işläp dur, gykylykdan ýaňa ýatyp bolanok.
Meret aga Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşliginde, esasanam, gije köçelerde aýlanyp ýören ýaşlaryň özlerini ahlaksyz alyp barýanlygyny hem belläp “serhoş ýaşlaryň özara uruşlarynyň käbir halatlarda pyçaklaşma çenli baryp ýetýänligini” aýdýar.
Emma, ilatyň käbir gatlaklarynyň garşy çykmagyna we hökümetiň görýän dürli çäklendirmelerine garamazdan, Aşgabadyň özgerip barýan gijeki durmuşynyň öňüne böwet basmak o diýen aňsat bolmajak ýaly.
Gije 23-00-dan soňra yglan edilmedik “komendant sagadynyň” dowam etdirilmegi gizlin kafeleriň açylmagyna ýol açan bolsa, çyraçylar hem öz güýmenjelerini dowam etdirmek üçin toý-tomaşalaryň ýoluny tutdular.
Onsoň, şäheriň köçelerinde ýatyşanam bolsa, “çyraçylyk trýuklaryny” indi gelinalyjylarda görmek bolýar. Gelinalyjylardaky “trýuklar” üçin pulam tölenýär.
Aşgabadyň merkezinde ýerleşýän kafeniň işgäri Mekanyň pikirine görä, artyp barýan bu talaba çäklendirmeler bilen böwet bolmak kyn:
—Ýaşlar dünýäniň beýleki ýurtlarynda bolşy ýaly kadaly şertlerde ýaşamak isleýärler. Dünýäniň köp ýurtlarynda şäheriň gijeki durmuşy diýen ýagdaý bar. Bu ýagdaý, bir tarapdan, ilatyň belli bir gatlagyna, hususan-da ýaşlara gije dynç almaga mümkinçilik berýän bolsa, beýleki bir tarapdan, şäheriň myhmanlary üçin ol turistik aýratynlyk bolup hyzmat edýär. Bizde hem bu iş dogry ýola goýulsa, bu ýagdaýdan hiç kim kösenmez.


text:
Radio-telewideniýede nähili hoş sözler aýdylýan-da bolsa, metbugat sahypalarynda nähili ynandyryjy sözler ýazylýan-da bolsa, saýlawlaryň öň ýanynda nähili söz bermeler aýdylyp, kasamlar içilen-de bolsa, “garamaýagyň” çagalary indi özlerine hiç hili ýokary okuwyň ýetdirmejegine düşündiler, ýokary okuw jaýlarynyň özleri üçin ýapykdygyna boýun boldular.
Ummasyz pul, ýokary wezipedäki hossar bolmasa, ýokary bilim hakda arzuw hem edip oturmaly däldigine sada halk hem-de olaryň çagalary düşündiler. Şeýle bolansoň, olar hiç bir okuwsyz galmazlyk niýeti bilen hünärment mekdeplerine tarap ýüz öwürmeli bolýarlar.
Garaşsyzlyk ýyllarynda ähli zadyň ady üýtgedi. Bu «Hünärment mekdebi» diýilýänler öňki professional-tehniki uçilişşeleri. Ýagny, tehniki taýdan hünär berýän uçilişşeler. Olara birbada «liseýler» hem diýdiler. Ýöne indi has türkmençeleşdirip «Hünärment mekdepleri» diýilýär. Dogrusyny aýtsaň, bu diýlişem ýalňyş. Dogry atlandyrjak bolsaň, ýa-ha «Hünärmentlik mekdebi» diýmeli, ýa-da «Hünär berýän mekdep» diýmeli.
Ady näme bolanda-da, edilýän işde bir haýyr bolsa. Öňler bu prof-teh uçilişşeleri tamamlaýanlar agaç ussalary, maşyn bejerýän tokarlar, kebşirleýjiler, holodilnik, telefon, telewizor bejerijiler, suwagçylar, kerpiç örüjiler, peç, suw çekijiler… bolup işläp, il içinde abraý gazanardylar. Bu uçilişşede okaýanlara mugt okuw öwretmek bilen bir hatarda 20-25 rubl stipendiýajyk hem berlerdi.
Üýtgedi
Indi «öňki» diýlen zat galmady. Hemme zat üýtgedi. Hemme zat halka haýyr bermäge däl-de, halky aldaýan bir zada öwrüldi. Hemme ýerde adam aldaýarlar. Stipendiýa hakda-ha gürrüň hem ýok, okamak üçin on aýa ortaça bir müň manat tölemeli. Pul para hökmünde däl-de, açyk ýagdaýda — alýan bilimiň nyrhy hökmünde tölenýär.
«Tölegli esasda okuwa kabul edişligi yglan edýär» diýip, hünärment mekdepleri özleriniň okuwa çagyrýan bildirişlerinde ýazýarlar. Her aýa häzirki denomenirlenen puldan ýüz manat, ýagny 30 amerikan dollaryndan gowrak pul tölemeli. Munuň daşyndan hünäri gerekliräk hünärment mekdeplere bir müň amerikan dollary möçberinde para bermeli. Ony hem bermäge adam tapylan ýagdaýda.
Mysal üçin häzir telefon hyzmatynyň has gereklenýän döwründe, telefon hyzmaty boýunça hünär berýän hünärment mekdeplerine okuwa girmäge isleg bildirýänler örän köp hem-de şeýle hünäri öwredýän hünärment mekdeplerine galyňrak jübüli barmaly. Telefon hyzmatyny öwredýän hünärment mekdeplerine galyň jübüli baranlaryň hem hemmesi alnanok, sebäbi her ýyl okuwa kabul edilmeli san bar. Kim ilki dokument tabşyrsa, şol hem okuwa alynýar.
Dilleşýän ýaly…
Häzirki prof-teh uçilişşeler bolan hünärment mekdepleriniň barynyň öwredýän okuwy hem hut dilleşýän ýaly: buhgalterlik, kompýuteriň operatory, bank işleriniň operatory, kompýuter programmaçysy, kompýuter enjamlaryna hyzmat ediji ussa, menejer, biçimçi, tikinçi, awtoulaglary abatlaýjy ussa, elektrik bilen, gaz bilen kebşirleýji we şuňa meňzeşler.
«Bank», «menejer», «Buhgalter» sözi hemmelere ýaraýar. «Bank işleriniň operatory» «Buhgalterçilik», «Menejer» diýen bölümlere örän köp okuwçylar girýärler. Ýöne Ykdysadyýet we dolandyryş institutyndan, Oba hojalyk uniwersitetinden, Politehniki institutdan menejerlik boýunça-da, buhgalterlik boýunça-da, bank işleri boýunça-da ýokary bilimliler çykyp durka bu hünärler boýunça hünärment mekdeplerinde bilim alanlary hiç kim işe almaýar. Olaryň bilimi örän pes görülýär.
On aýda kompýuterden hem gowy baş çykarmany öwrenip bolmaýar. Ähli zat bazar ykdysadyýetiniň şertlerine geçensoň, kebşirleýji saklaýan hökümet edaralary azalyp, kebşirleýjiler hem özbaşdak iş gözlemeli bolýarlar. Şeýle hem heniz tejribesi bolmadyk çagalara hiç kim kebşirleme işini tabşyrybam duranok. Garaz, şeýle bolansoň, hünärment mekdeplerini tamamlaýan ýaşlar ýene boýunlaryny sallaşyp, işsiz galyberýärler. Bir ýyl hünärment mekdeplerinde güýmenen oglanlar-a soňra ýaşy dolup, goşun gullugyna gidýärler. Gyzlar bolsa öýde oturyberýärler. Gullukdan soň erkek kişiler üçin başga durmuş başlanýar — nähili iş bolsa-da, işe girip, maşgala eklenji bilen bolmaly bolýar.
Ine, şeýdip, ýaşlaryň arzuwy gursaklarda garraýar.
Çoluk Möwlamow aşgabatly intelligensiýa wekiliniň edebi lakamy. Şu blogda öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Şu gün Ysraýylyň habar serişdeleri ýurduň ozalky premýer-ministri Ehud Olmerte garşy korrupsiýa bilen baglanyşykly täze jenaýat işiniň gozgalandygyny habar berdiler.
Medianyň maglumatyna görä, bu jenaýat işi Ehud Olmerte Ierusalim şäheriniň meri bolup işlän ýyllarynda jaý gurluşyk proýektleri bilen baglanyşykly para alanlykda bildirilýän aýyplamalar boýunça gozgalypdyr.
Mundan öň hem Ehud Olmerte garşy korrupsiýada bildirilýän aýyplamalar boýunça derňew işleri alnyp barylýardy. Ol 2009-njy ýylda şu aýyplamalar sebäpli özüniň premýer-ministrlik wezipesinden çekilmäge mejbur bolupdy.


text:
Pakistanyň prezidenti Asif Ali Zardari Osama bin Ladeniň öldürilmegi boýunça geçirilen operasiýa Pakistanyň gatnaşmandygyny mälim etdi.
Bu barada “Washington Post” gazetinde çap edilen maglumatda Pakistanyň prezidentine salgylanylyp, Osama bin Ladeniň Pakistanyň Abbottabat şäherinde ýaşandygy barada ýerli häkimiýetleriň habarynyň bolmandygy aýdylýar.
Şol bir wagtda-da prezident Zardari Pakistan bilen ABŞ-nyň onlarça ýyl dowam edýän hyzmatdaşlygy netijesinde dünýa howp abandyran Osama Bin Ladeniň öldürilendigi aýydypdyr.