text:
Türkmenistan 1993-nji ýylyň 1-nji noýabrynda öz milli puluny dolanyşyga girizdi. Bu aý mili pulumyzyň dolanyşyga girizillenine 22 ýyl boldy. Biz şu makalamyzda milli pulumyzyň taryhy, şu güni hem geljegi hakynda söhbet etmegi makul bildik.
SSSR-e tabyn respublikalaryň ykdysadyýeti biri-birine garaşly edilip gurnalandy. Mysal üçin, Türkmenistanda öndürilýän pagta müňlerçe km uzaklykdaky beýleki respublikalaryň zawodlarynda gaýtadan işlenýärdi. SSSR-iň ýykylmagy bilen täze dörän garaşsyz döwletleriň ykdysady baglanyşygyny bir günüň içinde aradan aýyrmak mümkin däldi. Emma döwleti berkitmek hem döwletara ykdysady baglanyşygy ortadan aýyrmak, bolmanda mümkin bolan derejede azatmak üçin aýgytly ykdysady çäreler zerurdy. Şol sebäpli Türkmenistan garaşsyzlygynyň üçünji ýylynyň içinde milli puluny, iki manat bir amerikan dollar hökmünde dolanyşyga girizdi. Elbetde, ýaňy garaşsyz bolan döwletimiziň kemala gelip ugran täze ykdysadyýeti köp faktorlara, iň esasam öňki Söýuzyň düzümine girýän ýurtlaryň ykdysadyýetine baglydy. Hut şol sebäpli milli manadymyzyň daşary ýurt walýutasyna bolan gatnaşykdaky hümmetini döwlet derejesinde kesgitlenen nyrhda saklamak başartmady.
SSSR-iň düzümine girýän respublikalaryň garaşsyz döwletler bolmagy bilen, öňki biri-birine bagly döwletara ykdysadyýet dargady. Bazar ykdysadyýetine esaslanýan ykdysady gatnaşyklaryň düýp binýadyny emele getirmek üçin wagt gerekdi. Iň esasam, halkyň gün-güzeranyny peseltmezden, planly ykdysadyýetden bazar ykdysadyýetine geçmek zerurdy. Şonuň üçin Türkmenistanyň Hökümetiniň Karary bilen 1993-nji ýyldan başlap, ilatymyza suwuň, gazyň, toguň bellenen möçberdäki bölegi mugt berildi. Azyk harytlarynyň bahasy mümkin bolan derejede arzan saklandy. Döwletiň ilata berýän ýardamy pulumyzyň şol döwürde durnuksyz bolandygyna garamazdan, raýatlaryň mümkin bolan derejede az zyýan çekmegine esas boldy.
Türkmen manadymyzyň daşary ýurt walýutasyna bolan gatnaşygynyň taryhyny yzygider seljerme etjek bolsaň, uzak gürrüň boljak. Şonuň üçin türkmen manadymyzyň ýatda galan belli-belli pursatlaryna nazar aýlamagy müwessa bildik. 1998-nji ýylyň awgustynda 5200 manadymyzyň bir amerikan dollar hümmeti bardy. Emma awgustyň üçünji ongünliginde Orsýetiň pulunyň içki bergiler esasynda defolt (hümmetiniň birden 5-6 esse peselmegi) bolmagy bilen türkmen manadynyň daşary ýurt walýutasyna bolan hümmeti hem kem-kemden aşaklap başlady. Sebäbi ol zamanlar Türkmenistan iň uly girdejisi bolan gazyny diňe Orsýete satýardy. Bu bolsa Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň Orsýete köp derejede baglydygyny görkezýärdi. Şu ýerde pulumyzyň owalbaşda durnuksyz bolmagyna sebäp bolan bir ykdysady-syýasy wakany ýatlamak isleýärin.
1990-njy ýyllaryň ikinji ýarymynda Orsýet Hökümetiniň baştutany W. Çernomýordin Türkmenistanyň 1000 kub metr gazy üçin 32 $ bermegi teklip etdi, emma türkmen Hökümeti agzalan baha üçin azyndan 38 $ tölemegi talap etdi. Şeýlelikde Orsýet–Türkmenistan gaz satmak bahasynda ylalaşyp bilmänden soň, Türkmenistan Orsýete berýän gazyny kesdi. Elbetde, bu Türkmenistanyň ykdysadyýetinde belli bir uly kynçylyk döretdi, emma beýleki tarapdan Türkmenistan ykdysadyýetini gaz-nebite baglylykdan çykarmak üçin köp ykdysady çäreleri görmeli boldy. Bu döwürde söwda pudagy dolulygyna diýen ýaly hususy pudaga berildi. Garaz, Türkmenistan kynçylykdan degerli netije çykaran soň, 2000-nji ýylyň başyna Orsýetiň döwlet başyna gelen prezidenti W. Putiniň tabşyrmagy boýunça bu döwletiň Ýewropa döwletlerini gaz bilen üpjün edýän “Gazprom” kompaniýasynyň şol wagtky ýolbaşçysy R. Wýahirow Türkmenistana sapar bilen gelip, Türkmen Hökümeti bilen ylalaşmak esasynda Türkmenistan iki ýyldan gowrak arakesmeden söň, Orsýete gazyny gaýtadan satyp başlady. R. Býahirow şol gezekki saparynda türkmen halkynyň adyna aýdan tagaşyksyz sözleri üçin metbugat üsti bilen halkymyzdan ötünç sorapdy.
2000-nji ýyllaryň başky alty ýylynda bir amerikan dollarynyň hümmeti 20000-25000 manat aralygynda boldy. Dogry, 2004-nji ýylyň sentýabr-oktýabr aýlarynda bir amerikan dollarynyň 27000 manada ýeten halatlaram bolupdy, Ýöne agzalan döwürde, esasan bir amerikan dollary 23000-24000 manat aralygynda saklandy. Şol döwürde bir amerikan dollarynyň döwlet nyrhy 5200 manat diýip kesgitlenendi. Amerikan dollarynyň döwlet nyrhyndan gara bazardaky kursunyň bahasy 4-5 esse ýokarydy.
2007-nji ýylyň fewralynda döwlet başyna Gurbanguly Berdimuhamedowyň gelmegi bilen ýurdumyzyň ykdysady syýasaty oňyn tarapa düýpgöter üýgedi. 2008-nji ýylyň 1-nji ýanwaryndan 20000 manat bir amerikan dollary hökmünde kesgitlenip, banklarda satylyp başlandy. Şeýlelikde ýurdumyzda ilkinji gezek amerikan dollarynyň gara bazar kursy ortadan aýryldy. Şol ýylyň 27-nji aprelinden bolsa bir amerikan dollarynyň hümmeti 14250 manat möçberinde kesgitlendi. Amerikan dollarynyň bu hümmeti 2015-nji ýylyň 1-nji ýanwaryna çenli saklandy. Bu döwürde döwlet baştutanynyň Karary bilen halkymyzyň aýlyk-günlükleri her ýylda 10% köpeldildi. 2009-njy ýylyň 1-nji ýanwaryndan täze demonirlenen milli manadymyz, öňki 5000 manat bir manat möçberinde dolanyşyga girizildi, 2009-njy ýylda köne hem täze demonirlenen pulumyz deň derejede ulanyşykda boldy. 2010-njy ýylda bolsa köne puly banklar päsgelçiliksiz täze pula öwrüp berdi. 2015-nji ýylyň 1-nji ýanwaryndan bir amerikan dollarynyň hümmeti 23% ýokarlandyrylyp, häzir bir amerikan dllary 3manat 50 teňňe möçberindedir. 2008-nji ýyl bilen deňeşdireniňde, raýatlarymyzyň pul möçberdäki girdejisi 2015-nji ýyla çenli tas iki essä golaý köpeldi.
Garaşsyzlygymyzyň ýigrimi ýylynyň içinde Türkmen ykdysadyýeti doly derejede kemala geldi. Elbetde, türkmen ykdysadyýeti dünýä ykdysadyýeti bilen berk baglanyşykly, emma muňa garamazdan, türkmen ykdysadyýetiniň dünýä Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň çäginde berk orny bar. Ýokarda hem belläp geçişimiz ýaly, 1998-nji ýylyň awgustynda Orsýetiň ykdysady çökgünliligi Türkmenistanyň ykdysadyýetine güýçli ýaramaz täsirini ýetiripdi. Geçen ýylyň martyndan bäri Orsýetiň sanksiýalar sebäpli ykdysadyýeti peselip, rus rubly amerikan dollaryna bolan gatnaşykda hümmetini tas iki esse golaý ýitirdi. Munuňam üstesine soňky ýyl ýarymyň içinde nebitiň bahasy iki esse gowrak arzanlady, Munuň gazyň bahasyna hem öz täsirini ýetirýändigi görnüp dur. Elbetde, dünýäniň ykdysady çökgünliligi Türkmenistanyň ykdysadyýetine ýaramaz täsirini ýetirýär. Hatda Türkmenistan Hökümeti dünýä ykdysady çökgünliliginiň bolup biläýjek ýaramaz täsiriniň öňüni almak üçin amerikan dollarynyň hümmetini şu ýylyň başyndan 23% ýokarlandyrmaga mejbur bolupdy.
Türkmen Hökümeti Türkmenistanyň ykdysadyýetini köpugurly pudak edip, gaz-nebite, umuman çig maldan gelýän girdejä baglylygyny azaltmak üçinem tagalla edýär. Ýurdumyzyň oba hojalygyny, senagatyny, garaz ähli ykdysady pudaklary ösdürmek üçin ýörite Prezidentiň Karary esasynda tassyklanan döwlet meýilnamalary bar. Garaz, döwlet tarapyndan geçirilýän oňyn ykdysady çäreler milli manadymyzyň hümmetiniň döwletimiziň kesgitlän çäginde saklamaga doly şert döredýär. Bu bolsa türkmen milli manadynyň ertiriniň hümmetli boljagynyň kepilidir.


c: text/html

text:
Penşenbe güni Bütindünýä saglyk guramasy dünýäniň inçekesel epidemiýasy barada 2010-njy ýyl boýunça hasabatyny ýaýratdy
. Bu barada Azatlyk Radiosynyň Türkmen gullugynyň žurnalisti Merdan Saryýew Bütindünýä saglyk guramasynyň Ýewropadaky ýerli edarasynyň wekili, doktor Riçard Zaleskis bilen söhbetdeş boldy.Azatlyk Radiosy: Jenap Zaleskis, Bütindünýä saglyk guramasy dünýäde inçekeseliň ýaýraýşy barada 2010-njy ýyl boýunça nobatdaky hasabatyny ýaýratdy. Şu hasabatda Türkmenistan barada näme diýilýär?R.Zaleskis:
Türkmenistan barada aýdylanda, Türkmenistanyň halkara guramalar bilen, şol sanda Bütindünýä saglyk guramasynyň Türkmenistandaky edarasy bilen gatnaşyk edýändigi begendirýär. Umuman aýdylanda, inçekesel Türkmenistanda ösen
. Ýöne, gynansak-da, onuň derejesi we ýagdaýy bilen bagly bizde ýeterlik maglumat ýok.
Mundan başga-da, Türkmenistanyň Saglygy saklaýyş we derman senagaty ministrliginiň berýän maglumatlaryna görä, Türkmenistanda AIDS ýok. Bu bolsa öz gezeginde soraglary döredýär... Bütindünýä saglyk guramasynyň Ýewropadaky edarasy inçekesele gözegçilik etmek programmasynyň maglumatlaryna esaslanyp, bu hasabaty taýýarlady.
Inçekeseliň öňüni almak boýunça hökümetiň öz işlerini gowy gurnandygyny, bu ugurda işleýänleriň biliminiň ösendigini we olaryň ministrligiň tabşyryklaryny birkemsiz ýerine ýetirýändigini gazanylan üstünlikler hökmünde getirmek bolar. Ýöne şol tabşyryklaryň biraz könelişen bolmagy we hökümetiň inçekesele garşy göreşmek üçin edýän tagallalarynyň ählisiniň Bütindünýä saglyk guramasynyň maslahatlaryna laýyk gelmezligi ahmal.
Biz Türkmenistanyň saglygy saklaýyş we derman senagaty ministri bilen duşuşdyk we oňa öz tapan kemçiliklerimiz barada aýtdyk. Ol biziň beren ähli maslahatymyzy hoşallyk bilen kabul etdi. Häzirki wagtda saglygy saklaýyş we derman senagaty ministri bu maslahatlar esasynda inçekesele gözegçiligi artdyrmak ugrunda alada edýär.Azatlyk Radiosy: Jenap Zaleskis, siziň beren şol maslahatlaryňyz nämelerden ybarat?R.Zaleskis:
Birinjiden, Saglygy saklaýyş we derman senagaty ministrliginiň öz tabşyryklaryny Bütindünýä saglyk guramasynyň inçekesele garşy göreşmek direktiwasyna esaslanyp, täzelemegini soradyk. Şol sanda inçekeseli tapmaga, onuň infeksiýasyna gözegçilik etmäge, laboratoriýa işlerine we gözegçilik sistemasyna ünsi çekdik. Sebäbi inçekeseliň ýaýramagy, esasanam ýurtda neşekeşligiň gerimi barada bizde ýeterlik maglumat ýok.
Mundan başga-da biz inçekesel bilen bagly gözegçiligiň talaba laýyk däldigini anykladyk. Şol sebäpli biz inçekeseliň ýaýramygynyň öňüni almak üçin Saglygy saklaýyş we derman senagaty ministrliginiň öz işlerini ösdürmegini maslahat berdikAzatlyk Radiosy: Bize Türkmenistanyň raýatlaryndan we ýerli synçylardan gowuşýan maglumatlara görä, inçekesel esasanam türmelerede giň ýaýran. Berilýän maglumatlara görä, türmedäki inçekeselliler zerur medisina hyzmatyny alyp bilmeýärler. Siz bular barada näme aýdyp biljek?R.Zaleskis:
Bular barada ilkinji nobatda aýtjak zadym, “Hut şu mesele boýunça Türkmenistanyň Saglygy saklaýyş we derman senagaty we Adalat ministrlikleri köp iş edýärler” diýip, bize Saglygy saklaýyş we derman senagaty ministrliginde aýtdylar. Ýöne, gynansak-da, türmelerdäki ýagdaýlary öwrenmek üçin bize türmelere baryp görmäge rugsat berilmedi. Men olar barada hiç hili anyk maglumat aýdyp biljek däl.Azatlyk Radiosy: Siziň pikiriňizçe, Türkmenistanda inçekeseliň öňüni almak üçin näme edilse, gowy bolardy? R.Zaleskis:
Bizde bu problema nädip çemeleşmelidigi barada kabul edilen ýörite normalar bar. Türkmenistan Ýewropa regionynda inçekeseliň derejesi boýunça uly howply 18 ýurduň arasyna girýär. Şol 18 ýurda esasan hem öňki sowet giňişligindäki döwletler girýär. Olaryň arasynda Türkmenistan hem bar. Şol ýurtlar Ýewropa regionyndaky inçekeseliň umumy möçberiniň 87%-ini emele getirýärler. Şol sebäpden biz inçekesel problemasyna sowetler döwründäki ýaly garaýşy bes edip, häzirki zamanyň talaplaryna laýyk iş alyp barmagy maslahat berýäris.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bir gezek Daşoguz şäherinde bir günümi boş geçirmeli boldum. Wagt ýitirmezlik üçin, bir hojalyga gideýin, bir zat ýazaryn, ýazmasam hojalyk bilen tanşaryn diýen karara geldim. Welaýat resmileri maňa Sadulla Rozmetowyň hojalygyna gitmegi maslahat berdiler.
Tanymal hojalyk
Daşoguz etrabynda, aýratynam şäheriň töwerek-daşynda gadymy horezimliler oturýarlar. Olaryň medeniýeti-de, dilleri-de häzirki türkmenlerden tapawutly.
O döwürler hojalyga “TSSR-iň 40 ýyllygy” kolhozy diýilýärdi. Oňa Sosialistik Zähmetiň Gahrymany Sadulla Rozmetow ýolbaşçylyk edýärdi. Garaşsyzlykdan soňra ol Sadulla Rozmetow adyndaky daýhan birleşigi boldy.
Hojalyga aýlanyp ýörşüme bularyň hakykatdanam işi örän gowy ýola goýandygyna göz ýetirdim. Ekin meýdanlary, pagtaçylyk göze ýakymlydy.
Geň galdyran zat, hojalygyň gonamçylygy-da tertibe salnypdyr. Köne gonamçylygyň üstüne gum döküp, ony ep-esli beýgeldipdilerler, daşyna giň haýat aýlapdyrlar. Merhumlary başly-barat däl-de, bir tertip bilen jaýlaýan ekenler.
Adamlaryň gurply ýaşaýandygy tamynyň daşyndan görnüp duran oba köçelerine, giň ekin meýdanlaryna aýlanyp ýörşümize günortana ýetdik.
– Garyndaşlaryňy görjekmi? – diýip, meni hojalyga aýlap ýören adam garaşmadyk soragymy berdi.
– Elbetde, görjek. O nähili garyndaş? – diýip geň galdym.
Ol sesini çykarmady.
Biziňkiler
Biz gara baglyga bürenip oturan obalardan saýlanyp, ekin meýdanlaryndan çykyp, gök çägeli boşluga sowuldyk. Çägäniň derdinden, maşyn zordan ýöreýärdi.
Ep-esli gidemizsoň, gök çägäniň üstünde oturan syrgyn hatar göründi.
Maşyn sesine bir adam daş çykdy. Biz bilen salamlaşyp, içeri girip, çaýlaşmagy teklip etdi. Günortan bolansoň, onuň çaýyndan ýüz öwrümedik.
Çaý başynda ol özüniň ýomutdygyny, gadymdan bäri özbekleriň arasynda, şu gök çägäniň üstünde oturýandyklaryny gürrüň berdi hem şu syrgynyň ählisiniň türkmendigini aýtdy.
Geň galmakdan ýaňa, näme diýjegimi bilmedim. Sebäbi bu tanymal hojalykda, asla tutuş Daşoguz etrabynda beýle çägeli ýeri gündiziň günortany eliň çyraly aýlanyp tapmak kyn düşer. Ine, şeýle ýer bar ekeni. Hut şol çägäniň üstünde-de türkmenler mekan tutupdyr. Bar ýer ekin meýdany, töwerek-daş gara baglyk, bular bolsa çägäniň üstünde otyrlar. Hiç biriniň işiginde ýeke düýp agaç ýok.
Men myhman oturan tamy, özümize hyzmat edýän adamlary göz astyndan synlaýan. Hakykatdanam bular meniň garyndaşlarym.
Türkmeniň mekany
Türkmen diňe ol ýerde däl, ähli ýerde çöli – çägäni özüne mekan saýlapdyr.
Türkmenistandan daşardaky iň köplükde ýaşaýan ildeşlerimiz, Eýrandaky türkmenleri ýatlasak, olaryň topragynyň esasy ady Deşt-i-Gürgen („Gürgen çöli“). Ol topragyň ikinji bir ady Türkmensähra. Bilşimiz ýaly, sähra sözi-de çölüň medeniýetli görnüşidir.
Şol toprakda dünýä inen edebiýatçy alym Aşyrpur Meredow Aşgabatda ýaşan ýyllarynda, bütin ömrüne: „Deşt-i-Gürgen“ diýip gaýtalap geçdi. Ýogsam bolmasa, onuň obadaşlary bu topragyň Türkmensähra diýilmegini isleýärler. Ol welin „Deşt-i-Gürgen“ diýýärdi. Megerem, göwni şol çölde bolarly.
Çöllük ýurt
Çägelik ýeri, çölüstany özüne Watan diýip saýlan türkmenler oňa guwanýar. Çagalaryna çöl ýa-da çölüň ot-çöpi bilen baglanyşykly atlary dakýarlar.
Owganystanly belli edebiýatçy alym Muhammet Salyh Rasyk geň ýagdaýy gürrüň berdi.
Geçen asyryň başlarynda bolşewikleriň gurmak isleýän kollektiw hojalygyndan gaçyp, Owganystana baran türkmenlere ekin ekip, hasyl alyp bolaýjak ýerlerde oturmagy teklip edipdirler. Olar mundan ýüz öwrüp, Owganystanyň demirgazygyndaky iň ýowuz, ot-suwsuz hem çöllük ýerleri saýlap alypdyrlar.
„Bize şu ýer bes, malymyzy bakaly, bala-çagamyzy ösdürip ýetişdireli, soňra yzymyza dolanarys“ diýip, adam barmaz çöllükde mekan tutup galýarlar.
– Aglaba türkmen şindizem çöllük hem gurak ýerlerde oturýar. Suwlak ýerleri başga milletler eýeläp gitdi – diýip, Muhammmet Rasyk gynanç bilen gürrüň berýär.
Şahyryň arzuwy
Owaldan-ahyra bu milletiň mesgeni çäge bolsa gerek. Beýik akyldarymyz Magtymguly Pyragy hem türkmeniň Watanyny giň çöl hasaplapdyr.
Hyzyr gören çölde iller ýaýylsyn,
Ýurt binamyz gaýym bolsun, goýulsyn.
Bu şahyryň arzuw edişi ýaly boldy.
Hudaýberdi Hally, ýazyjy.
Bu ýerde aýdylanlar awtoryň pikiri.


text:
Fransiýanyň daşary işler ministri 27-nji fewralda eden çykyşynda Siriýanyň prezidenti Başar al-Assadyň ýurduň asuda ilatyna garşy edýän jenaýatlary üçin jogap bermeli boljakdygyny aýtdy.
Şeýle hem, duşenbe güni Ýewropa Bileleşiginiň daşary işler ministrleri Brýusselde geçiren maslahatlarynda Siriýanyň režimine garşy täze sanksiýalary girizmekligi ylalaşdylar.
Bu ylalaşylan sanksiýalar Siriýanyň merkezi bankynyň Ýewropa Bileleşiginiň territoriýasyndaky hasaplaryny doňdurmak, Siriýanyň ýokary derejeli resmileriniň ýedisiniň Bileleşigiň territoriýasyna gelmegini gadagan etmek, Siriýanyň ýük uçarlarynyň Bileleşigin howa ginişligine girmeklerini gadagan etmek ýaly ençeme çäreleri göz öňünde tutýar.
Mundan ozal hem Ýewropa Bileleşigi Siriýa bilen nebit we ýarag söwdalaryna garşy embargo girizipdi.
Günbatar diplomatlarynyň Siriýa garşy goşmaça sanksiýalary girizmegine ýekşenbe güni Siriýada geçirilen referendumyň netijeleri barada ýurduň döwlet telewideniýesinde berlen maglumatlar sebäp boldy.
Bu maglumatda ses beren ilatyň 89%-niň Assadyň teklip eden täze Konstitusiýasyny goldandygy aýdyldy. Referenduma ses bermäge hukukly ilatyň 57%-niň gatnaşandygy hem aýdyldy.
Halkara Gyzyl Haç guramasynyň we Siriýanyň Gyzyl Ýarymaý guramasynyň wekillerinden düzülen topara uzak wagtdan bäri ilkinji gezek ýurduň Homs şäherine barmak başartdy.
Bu barada Halkara Gyzyl haj guramasynyň resmi wekili Hişam Hassan şeýle diýdi:
—Biziň ücin Homsdaky gumanitar ýagdaý her sagatda ýaramazlaşýar. Şonuň üçin biz, zerur bolan halatynda, ýerli ýaşaýjylary eglenmezden başga ýerlere göçürmeli. Tiz kömege mätäç adamlaryň ýanyna barmaga synanyşmaly.


text:
Liwiýanyň Olimpiada Komitetiniň başlygy Nabil al-Alam näbelli ýaragly adamlar tarapyndan alty günläp zamunlykda saklanandan soň, ýekşenbe güni boşadyldy. Ol geçen hepdäniň başynda paýtagt Tripolide näbelli ýaragly adamlar tarapyndan alnyp gaçylypdy.
Nabil al-Alamyň dogany Saleh al-Alam žurnalistlere beren interwýusynda öz doganynyň kimler tarapyndan we näme sebäbe alnyp gaçylandygynyň belli däldigini aýtdy.
Liwiýanyň Olimpiada Komitetiniň başlygy Nabil al-Alam Muammar Kaddafiniň döwründe ýurduň futbol assosiasiýasyna ýolbaşçylyk edipdi we Kaddafiniň ogly Muhammed bilen ýakyn dostlukdaky adam hasaplanylýardy.


text:
Owgan resmileri «Talybanyň», üç güne çeken söweşden soň, Badahşan welaýatyndaky harby bazany ele geçirendigini aýdýarlar.
Welaýat gubernatory Şah Wali Adebsaýd 26-njy iýulda Wardoj etrabyndaky Tirgaran bazasynyň 25-nji iýul agşamy «Talyban» jeňçileriniň kontroluna geçendigini aýtdy.
Ol, hökümetden goşmaça kömek gelmänsoň, 100-den gowrak polisiýa ofiseriniň pitneçilere ýesir düşendigini aýtdy. Welaýat polisiýasynyň sözçüsi Dal Muhammad Ahmadzaý komandirleriň «Talyban» bilen «ylalaşyk baglaşandygyny» we tabyn bolmagyň bazanyň ähli enjamyny jeňçilere tabşyrmagy hem öz içine alandygyny aýtdy.
Ahmadzaý «Talybana» goşulmak islemedik esgerleriň ol ýerden yzyna getirilendigini hem sözüne goşdy. «Talybanyň» beýanatynda bazanyň 110 sany polisiýa ofiseri, olaryň ýerli komandiri, ýerli serhet polisiýasynyň başlygy bilen bilelikde ele geçirilendigi aýdylýar.


text:
Şu günden başlap 6 aý möhlet bilen Ýewropa Birleşigine Şwesiýa ýolbaşçylyk edýär. Şu ýylyň 1-nji ýarymynda Çehiýa respublikasy birleşige ýolbaşçylyk etdi. Şwesiýanyň resmileri, ykdysady krizise we yklymyň üýtgemegine garşy göreşiň çuňlaşdyryljakdygyna söz berýärler.
Şwesiýanyň premýer ministri Fredrik Reinfelt, Ýewropada işsizlige garşy göreşiň hem uly möçberde alnyp baryljakdygyny aýdýar.
Ýewrokomisýanyň başlygy Barosso, Şwesiýanyň 6 aýyň dowamynda köp iş edip biljekdigini, Stokgolmdaky metbugat konferensiýasynda mälim etdi.


text:
Syýahatçy alym A. Wamberiniň aýdyşy ýaly, türkmenleriň arasynda goşgy düzmedigi az bolsa gerek. Onsoň her obada, her kowumda belli halk şahyrlary bolardy. Olaryň käbirinden goşgular galýar, käbirinden setirler, käbirinden bolsa diňe at galýar.
Türkmen halkynyň nähili şahyrana halkdygyny uly ýaşdakylaryň köpüsi bilýändir. Millet şahyrlara, çeper eserlere aýratyn hormat goýardy. Pelteli çyranyň ýagtysyna adamlar şahyrana kitaplary okardylar. Ol kitaplaryň arasynda Magtymguly, Azady we beýleki klassyklar, şol sanda halk dessanlary bolardy. Sesi ýakymly adam kitaby aýratyn bir owaz bilen, köplenjem Mary sebitinde “Garybym” diýen halk sazynyň äheňinde, aýdym ýaly owazlandyryp okap bererdi.
Şeýle goşgy diňlenişikler Lebapda-da, Daşoguzda-da, Balkan sebitlerinde-de, Ahalda-da, umuman, Türkmenistanyň ähli künjeklerinde bolupdyr. Kitaba şeýle hormat goýýan halkyň şahyrlary iň hormatly ynsan hökmünde kabul etjegi belli zat. Obalara aram-aram belli şahyrlar gelerdi. Goşgy senedini söýýän märeke olary aýratyn hormat hem üns bilen diňlärdi. Şol özboluşly poeziýaly durmuşy ýatlap, men Günbatarda ýaşaýan, tanymal ýazyjy hem şahyr, neşirçi Ak-Muhammet Welsapar bilen gürrüňdeş boldum.
Hudaýberdi Hally: Ak-Muhammet, gürrüňi ilki bilen ruhy iýmitiň çeşmesi bolan kitapdan başlasak, seniň kitaba bolan söýgiň haçandan başlandy?
Ak Welsapar
Ak Welsapar:
Köneden sowatly maşgala bolansoň, biziň öýmüzde hemişe kitabyň arzysy gaty uludy. Galyberse-de, biziň oglanlyk döwrümizde entek telewizor diýen zat ýokdy, şonuň üçinem kitap o döwürde iň gyzykly güýmenjedi, iň täsin informasiýa çeşmesidi. Kitaba bolan hormat, söýgi menden şol çagalyk döwründen gaýdýar.
Hudaýberdi Hally: Seniň Günbatara geleniňden soň, ilki bilen neşirýat işini ýola goýmagyňy şol höwes bilen baglanyşdyryp bolarmy?
Ak Welsapar:
Çagalykdan kitap okamaga endik eden adam hiç haçan kitapsyz oňup bilmez. Meniň Günbatarda neşirýat açmagymyň esasy sebäpleriniň biri-de Türkmenistanda gowy kitaplaryň, gowy ýazyjylaryň gadagan edilmegi boldy. Men bu ýagdaý bilen ylalaşyp bilmedim. Onsoň Şwesiýada “Gün” neşirýatyny açyp, Türkmenistanda gadagan edilen, emma türkmen edebiýatynyň ösmegi üçin gerekli kitaplary neşir etmäge girişdim.
Hudaýberdi Hally: Ýadyňda bolsa, biziň oglanlyk döwürlerimizde, oba şahyrlary bolardy. Olaryň ýanyna-da, tanymal şahyrlar gelerdi.
Ak Welsapar:
Hawa, ol meniň ýadymda. Her obada şahyrçylykdan başy çykýan adamlar bolardy, olaryň käbiri özi goşgy düzerdi, käbiri uly şahyrlaryň goşgularyny toýda-tomguda ýa-da märekede aýdyp bererdiler. Olar, häzirki wagtyň dili bilen aýtsaň, obalardaky şol döwrüň edebi blogçylarydy. Olaryň ýanyna meşhur şahyrlaram myhmançylyga gelerdiler. Şolar ýaly bolanda, ol öýe bütin töwerekden çeper edebiýaty gowy görýän adamlar ýygnanyp, goşgy-gazal diňlärdiler.
Hudaýberdi Hally: Bu ugurdan anyk mysal getirip bilermiň?
Ak Welsapar:
O döwürleri ýatlasaň, kän adamlary mysal getirse bolar. Türkmenistanyň haýsy obasyny alsaňam, şolar ýaly edebiýatçy adamlaryň birnäçesi bolandyr. Geçen asyryň 50-60-njy ýyllarynda çeper sözden gana içen adamlar, soňra hiç haçan edebiýatdan daşlaşan däldirler. Olaryň köpüsi soňra türkmen edebiýatyna uly peýda getirendigem belli. Folklorçy Ümür Eseni men şeýle zehinleriň biri diýip hasap edýärin. Şahyrlar Pyhy Taganam, Italmaz Akmyradam şolar ýaly halk zehinlerinden. Hut meniň öz kakamam goşgy-gazaldan başy çykýan, edebiýaty gowy görýän adamdy. Ol geçen asyryň 60-njy ýyllarynda Türkmenistanyň “Halk şahyry” Ata Köpek Mergen bilen dostlukly hem döredijilikli aragatnaşyk saklapdy. Men başlangyç klasyň okuwçysykam, Ata Köpek biziň öýmüze gelerdi. Ol gelse-de, bütin töwerek biziňkä üýşerdi. Onsoň Ata Köpegem tä gije bir çene barýança, ýygnananlara goşgy okap, hezil bererdi. Ýarym asyr geçse-de, Ata Köpegiň käbir goşgulary ýadymda. Men onuň halk arasynda gowy görlen “Gerekdir” atly goşgusyndan bir topbagyny ýatlamakçy:
Hyşa dutar bolsa, çaýyr tar bolsa,
Çalaňda ýanyňda ýagşy ýar bolsa,
Uruşda pişikden syçan zor gelse,
Şonda ahyrzaman bolsa gerekdir!
Hudaýberdi Hally: Ak-Muhammet, ýaňy-ýakynda, has takygy 30-njy ýanwarda kakaň Juma Welsaparyň aradan çykandygyny eşitdik, Azatlyk Radiosynyň işgärleriniň adyndan biziň gynanjymyzy kabul et. Merhumyň jaýy jennetden bolsun!
Ak Welsapar:
Aýdanyňyz gelsin, toýuňyzda gaýtsyn!
Hudaýberdi Hally: Indi ýene oba şahyrlaryna dolansak, sowet ýyllarynda, umuman, owalda-ahyrda şol halk şahyrlarynyň ýazuwly edebiýat tarapyndan gadyry bilindimi?
Ak Welsapar:
Ata Köpek barada gürrüň gitse, ol külli türkmene belli, “Halk şahyry” adyny alan adam. Ýöne obalardaky, aýdylyşy ýaly, ýerli ähmiýetli şahyrlaryň köpüsi aslynda şahyr hökmünde özüni görkezjegem bolan däldirler. Olar diňe edebiýatdan lezzet almagy başaran adamlar. Olar edebiýata, çeper söze, kitaba bolan söýgüsini öz çagalaryna, goňşy-golama, obadaşlaryna geçirýärdiler. Ine, şu hem olaryň iň häsiýetli tarapydy.
Hudaýberdi Hally: Şu ýerde menem bir wakany ýatlaýyn. Biziň obamyzda Bekdurdy Amangylyjow atly bir gowy adam bardy. Ol goşgy ýazardy. Ýöne ony ile ýetirmäge utanardy. Poeziýanyň ölemen aşygydy. Ine, şonuň aýdyp bermegine görä, 30-40-njy ýyllarda Tejende ýaşan Nurmyrat atly halk şahyry Staline onuň ýöredýän gazaply, ganhor syýasatyna garşy goşgular ýazypdyr. Meniň diýjek bolýanym, Stalin baradaky ýowuz hakykaty professional ýazyjy-şahyrlar aýdyp bilmese-de, halk şahyrlary aýdypdyr.
Ak Welsapar:
Dogrudyr. Sebäbi halk arasyndaky şahyrlar has erkin bolýarlar. Olarda “tankydy goşgy ýazsam, kitabymy çykarman durubermesinler, ýazyjy adyma gara geläýmesin” diýen gorky ýok. Olar çöregi daýhançylykdan, işçilikden, garaz, gara zähmeti bilen gazanan adamlar.
Hudaýberdi Hally: Halk arasynda bolan şol şahyrana däbiň soňky ýyllarda ýitip gitmegine näme sebäp boldy?
Ak Welsapar:
Döwür üýtgedi. Adamlaryň gündelik durmuşyna ilki telewizor girdi, ol her maşgalany öz öýüne gabady. Gitdigiçe-de gyzykly teleprogrammalar artdy, gündelik dürli filmler görkezilip ugrady. Gyzykly gepleşikler, filmler adamlaryň arasyndaky öňden gelýän folklor däplerini burça gabady, haçan ýitse ýitäýmeli edip goýdy. Folklor däpleri köp obalarda ýitibem gitdi. Ýöne indi Türkmen telewideniýesi gyzykly zat görkezenok, şol bir adamyny öwüp, ýürege düşýär diýýäler. “Her iş bolsun – bähbit bolsun” diýleni, belki, bu ýagdaý obalarda ýene-de üýşüp, özara gürrüňdeşlik etmek, degşip-gülüşmek, goşgy-gazal okaşmak däbini janlandyrar.
Hudaýberdi Hally: Ýöne şu döwürde telewideniýesiz ýaşap bolmaz ahyryn? Indi näme etmeli?
Ak Welsapar:
Elbetde, telewideniýesiz ýaşap bolmaz. Indi dünýäniň köp ýurtlarynda adamlar kompýutersizem, internetsizem ýaşap bilenoklar. Telewizoram indi internetden asgyn gelýär, olam indi ahmallady. Ýöne, eger-de telewideniýe, radio, gazetler adamlary gyzyklandyrýan meseleleri gozgasa, onda adamlar ertesi şol gepleşik, film, dokumental filmlerler, makalalar, çeper eserler hakda pikir alşardylar. Bu-da eýýäm adamlaryň arasyndaky özara gatnaşygy janlandyrardy, folkloryň ýitip gitmezligine-de delalaty degerdi. Gepiň tümmek ýeri, halk erkin ýaşasa, onuň diline, ylhamyna ýol bolsa, bokurdagyna gurşun guýulmasa, adamlar çeper sözdenem, kitapdanam, halk döredijiligindenem arany açmaz. Ony döwre görä ýöretmegiň, ösdürmegiň, gorap saklamagyň ugruny tapar.
Hudaýberdi Hally: Ýeri gelende biz diňleýjilere Juma Welsaparyň Ata Köpek Mergeniň 70 ýaşyna bagyşlap ýazan “Şahyrym” atly goşgusyny-da eşitdireli.
Şahyrym
Kolhoz gurmaklyga garşy akmagy,
Görse, duzlap, badyn alan şahyrym.
Özi üçin dost tutunyp ”Tokmagy”,
“Ketgentelpek” adyn alan şahyrym.
Kim gybatkeş bolsa, kim gitse gepe,
Dogry ýol görkezdi, kim gitse çepe,
Ýa-da gabat gelse öwünjeň güpe,
Gözleriniň odun alan şahyrym.
Ýigrendi ol, ýigrenýär ol “myş-myşy”,
Ýigrenýär ol dawa-jenjel, etmişi,
Bu günki gün arka atyp ýetmişi,
Segseninden gädip alan şahyrym.
Höwesim bar öwrenmäge, ösmäge,
Halypam sen, taýyn gulak asmaga,
Bu gün ýaşyň gutlap, eliň gysmaga
Juma Welsapardyr gelen şahyrym!
Sakarçäge raýonynyň ”Hakykat” gazeti, 1968-nji ýyl.


text:
Beýik Britaniýanyň Tährandaky ilçihanasynda işleýän 8 adam saklanypdyr. Olara 12-nji iýundaky prezident saýlawlaryndan soňky protest aksiýalaryna gatnaşmakda günä bildirilýär.
Eýranyň Fars agentliginiň maglumatyna görä, saklanan 8 adam ýakynda bolan bidüzgünçiliklerde aktiw rol oýnapdyr. Şeýle tassyklamanyň haýsy edara ýa-da maglumata esaslanýandygy barada hiç hili habar berilmeýär.
Eýran häkimiýetleriniň bu hereketleriniň, Tähran bilen Londonyň arasyndaky gatnaşyklaryň mundan beýläk hem ýaramazlaşmagyna getirip biljekdigini synçylar belleýärler. Ýakynda taraplaryň ikisi-de birnäçe diplomaty ýurtdan çykarypdy.
Ahmedinejat ýeňiji yglan edilenden soň başlanan köpçülikleýin protest hereketlerini goldamakda, Eýran günbatar ýurtlaryny, ylaýta-da Beýik Britaniýa bilen ABŞ-ni aýyplady. London we Waşington şol bildirilýän günäni ret edýär.


text:
Russiýa özüniň Siriýanyň paýtagty Damaskdaky ilçihanasyna minomýot hüjüminiň edilendigini aýdýar. Bu, şu aý rus ilçihanasyna edilen şuňa meňzeş ikinji hüjümdir.
Russiýanyň Daşary işler ministrliginiň 13-nji oktýabrda beren maglumatyna görä, minomýot hüjümleriniň biri ilçihananyň öňündäki gözegçilik postunyň golaýynda, beýlekisi konsulhana edarasynyň girelgesiniň golaýynda partlapdyr.
Bu minomýot hüjümi Siriýanyň prezidenti Başar al-Assadyň güýçlerine garşy göreşýän pitneçileriň kontrollyk edýän etrabyndan atyldy diýlip, beýanatda aýdylýar.
Şeýle-de, onda ilçihananyň işgärlerine hiç bir zeperiň ýetmändigi nygtalýar.


text:
Ýaponiýanyň resmileri Täze Ýyl baýramçylygy mynasybetli bişirilýän tüwi gutaby sebäpli azyndan dokuz adam düwünip ölensoň, raýatlara öz agzyndaky nahary ýuwaş-ýuwaşdan çeýnemäge çagyryş etdiler.
“Moçi” diýlip atlandyrylýan tüwüden bişirlen ýelmeşegen gutaplar Ýaponiýada Täze ýyl baýramçylygy mynasybetli bişirilýän milli naharlaryň biridir. Şol bir wagtyň özünde şireli, ýelmeşegen bu gutaplaryň adamyň bokurdagynda düwünip galýan wagtlary hem bolýar.
“Yomiuri Shimbun” atly neşiriň 3-nji ýanwarda beren maglumatyna görä, Täze Ýyl dabaralary döwründe moçi nahary sebäpli 128 adam keselhana ýerleşdirilip, olaryň dokuz sanysy ölüpdir.
Ýaponiýanyň paýtagty Tokýonyň Ýangyn departamenti raýatlara moçi gutaplaryny kiçi böleklere bölüp, ony ýuwaş-ýuwaşdan çeýnemegi maslahat berdi.


text:
Azerbaýjanda adam hukuklaryny gorap çykyş edýän tanymal aktiwist Leýla Ýunusyň deslapky tussaglygy uzaldyldy.
Ýunusyň aklawçysy Elçin Kanbarow Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda 24-nji oktýabrda Bakuwyň Nasimi etrap sudy Ýunusyň 28-nji fewrala çenli deslapky tussaghanada saklanylmalydygy barada karar çykardy diýdi.
57 ýaşyndaky Ýunus Azerbaýjanda adam hukuklarynyň bozulmalaryny berk tankyt edýän aktiwist bolup, ol we onuň 59 ýaşyndaky adamsy Arif Ýunus iýul we awgust aýlarynda tussag edilipdiler. Olar ýurda dönüklikde, Ermenistana içalyçylyk etmekde, bikanun biznes işlerini amala aşyrmakda, resminamalary galplaşdyrmakda we bidüzgünçilikde aýyplanýarlar.
Azeri jübüt özlerine ýöňkelýän aýyplamalaryň syýasy maksatlydygyny nygtaýarlar.
Adam hukuklaryny goraýan guramalar Azerbaýjanyň häkimiýetlerinden Leýla Ýunusyň we onuň adamsy Arif Ýunusyň derhal azatlyga goýberilmegini talap edipdiler.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama Gyrgyzystanda geçirilen prezidentlik saýlawlarynyň netijelerine gowy baha berdi we ony “demokratik saýlawlar” diýip atlandyrdy.
Obamanyň beýannamasynda aýdylmagyna görä, Gyrgyzystanyň halky ses berişlige gatnaşyp, demokratiýa we häkimiýet ygtyýarlyklarynyň geçirilmegi boýunça meseleleriň asudalyk bilen çözülmegine ygrarlydygyny görkezdi.
Gyrgyzystanda 30-njy oktýabrda geçirilen prezidentlik saýlawlarynda ilatyň 63 prosente golaýynyň Almazbek Atambaýewe ses berendigi yglan edildi.
ÝHHG-niň synçylary saýlaw wagtynda kemçilikleriň bolandygyny aýtdylar. Emma saýlawlaryň öň ýanyndaky kampaniýa ýokary baha berdiler.
BMG-niň Baş sekretary Pan Gi Mun öz beýannamasynda “prezidentlik saýlawlary wagtynda Gyrgyzystanyň halkynyň özlerini asuda alyp barmagyna” ýokary baha berdi.
Prezidentlik saýlawlarynda bäsleşen oppozisiýanyň kandidatlary Adahan Madumarow we Kamçybek Taşiýew saýlawlarda köpçülikleýin galplyklaryň bolandygy aýdyp, onuň netijelerini ykrar etmejekdiklerini aýtdylar.


text:
Tähranyň ýadro programmasy bilen baglylykda Awstraliýa Eýrana garşy sanksiýalaryny giňeltdi.
Awstraliýanyň daşary işler ministri Kewin Rad bu sanksiýalaryň Eýranyň ballistik raketasy we ýadro programmasy boýunça iş alyp barýan adamlara we kompaniýalara garşy gönükdirilendigini aýdýar.
Şeýle hem sanksiýalar baradaky beýanatda Eýranyň nebit we maliýe pudagy bilen bagly Awstraliýanyň biznes alyp barmaklygynyň hem çäklendirilýändigi aýdylýar.
Sanksiýalaryň girizilmegine geçen hepdede Britaniýanyň Tährandaky ilçihanasyna hüjüm edilmeginiň hem-de Halkara atom energiýasy gullugynyň Eýranyň atom ýaragyny öndürmek boýunça işleýändigi baradaky hasabatynyň sebäp bolandygyny Rad belledi.


text:
Islandiýada täzeden wulkan atylyp, asmana göterlen kül-tozan sebäpli şu gün Ýewropanyň howa agentliklerine degişli 500 töweregi uçaryň uçuşy ýatyryldy.
Howa gatnawlarynyň esasan Demirgazyk Irlandiýada, Şotlandiýada we Skandinawiýa ýurtlarynda ýatyrylandygy habar berilýär.
Şenbe güni Islandiýanyň «Grimswot» atly dag gerşinde atylan bu wulkan Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obamanyň Irlandiýa edýän saparynyň hem gysgaldylmagyna we onuň Britaniýa bir gün ir barmagyna sebäp boldy.
Geçen ýyl hem Islandiýada atylan wulkan sebäpli Ýewropanyň köp regionynda üç hepdeläp howa gatnawlarynda uly bökdençlikler döräpdi.


text:
Duşenbe güni Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Pakistana sapar edýär.
Bu sapara görülýän taýýarlyklar barada hepdäniň anna güni geçirilen hökümet maslahatynda ýurduň daşary işler ministri Raşit Meredow ýörite hasabat bilen çykyş etdi.
Pakistan Owganystanyň üsti bilen Türkmenistandan çekilmegi göz öňünde tutulýan TOPH gaz proýektine gatnaşyjy ýurtlardan biri bolup durýar.
Ýöne Berdimuhamedowyň Pakistana etjek ertirki saparynda anyk nähili meseleleriň ara alnyp maslahatlaşyljakdygy barada häzirlikçe maglumat berilmeýär.


text:
Duşenbe güni Türkmenistanyň prezidenti G.Berdimuhamedow wideo aragatnaşygy arkaly welaýat häkimleri bilen gaýybana maslahat geçirdi.
Maslahatda Ahal, Lebap, Daşhowuz, Balkan we Mary welaýatlarynyň häkimleri, esasan, bu welaýatlarda alnyp barylýan oba-hojalyk işleri hem-de täze ýyl baýramçylygyna görülýän taýýarlyklar barada ýurduň prezidentine hasabat berdiler.
Welaýat häkimleri bilen birlikde, Aşgabat şäheriniň häkimi-de paýtagtda alnyp barylýan gurluşyk-abadanlaşdyryş işleri barada hasabat bilen çykyş etdi.


text:
«Palçy - ýalançy» diýen nakyly ulanýan-da bolsalar, türkmenleriň köpüsi palça ýüz tutmagy gowy görýärler. Palçydan hoş söz tama edip, onuň gapysyny kakmaga barýanlar esasan kynçylyga düşýän adamlar.
Palça köplenç aýal-gyzlar, aýratyn-da eneler ýüz tutýarlar. Neşe söwdasy bilen türmä düşýän ogul-gyzlaryň, gelinleriň ykbalynyň neneňsi boljakdygy, ogurlanan harytlarynyň tapyljak-tapylmajakdygy, kesele sataşan ogul-gyzynyň gutuljagyny-gutulmajagyny bilmek ýaly sowaldyr meseleler bilen aýal-gyzlar palçylaryň öýlerine aldygyna gatnaýarlar.
Ýerli inteligenisýa wekilleriniň aýtmagyna görä, halkyň palçylara maňlaý diremeginiň aňyrsynda pes medisina hyzmaty, polisiýanyň gowşak işi ýatyr. Şu nukdaý nazardan seredeniňde, eger halk öz näsagynyň ykbalynyň ýagdaýyna medisinadan dogry jogap tapsa, ýiten harydyny polisiýa tapyp berse, belki, palça barmasyny azaltsa-da azaldardy.
Ogurlyk meselesinde palçylaryň iki goňşyny garpyşdyrýan halatlary-da bolýar. Sebäbi ýiten harydy «goňşyň alypdyr» diýen habary palçylaryň köpüsi ulanýarlar. Hiç babatda hiç zat bilmeýän palçylara perzentleri bolmaýan ýaşlar-da köp ýüz tutýarlar.
Ulugyzlaryň ykbaly
Soňky döwürler palçylaryň gapylarynda türkmen ulugyzlary hem köp görnüp başlady. Öňler palçynyň gapysynda ulugyz görünse gaty geňlärdiler. Emma türkmen ulugyzlarynyň bu günler palçylaryň öýlerini dolduryp oturandygy indi geň görülmeýär.
Sowet döwründe gyzlaryny esli pula “satan” türkmenleriň ulugyzlary üçin Garaşsyzlyk döwri kynçylyklary döretdi. Ýaş ýigitleriň örän köpüsiniň neşekeşlere öwrülmegi türkmen gyzlarynyň köpüsiniň talabalaýyk maşgala ojagyny gurmagyna uly päsgelçilik bolup dur.
Kyrk ýaşa baransoňam durmuşa çykyp bilmän oturan gyzlar her obada, her köçede bar. Näçe ýaşasa-da, neşekeşe welin hiç kim durmuşa çykmak islemeýär. Şeýle bolansoň olar «Meniň-de bagtym açylarmyka?» diýen soraglaryna jogap tapmak üçin palçylaryňka gatnaýarlar hem-de olardan hoş söze garaşýarlar.
Ýurtda neşekeşligiň ösmegi türkmen gyzlarynyň bahasynyň mazaly «arzanlamagyna» getirdi. «Agzy arassa», ýagny neşe çekmeýän oglan tapylsa, öň gyzlary üçin esli galyň alan türkmenler indi gyzlaryny mugt bermäge-de taýýar. Hatda toýlaryny özi tutup berýän maşgalalar-da bar.
Şeýle çylşyrymly ýagdaýlara düşüp, maňlaýyny diräre gapy tapmaýan adamlardan bolsa, palçylar öz bähbitlerine peýdalanýarlar.
Ýerli habarçynyň maglumatlary esasynda taýýarlandy.


text:
Arap ýarymadasyndaky “Al-Kaýda” hereketi öz lideriniň Birleşen Ştatlaryň dronly hüjümi esasynda öldürilendigini aýdýar.
“Al-Kaýda” hereketiniň düýbi Ýemende ýerleşýän bölüminiň ýokary derejeli agzasy Halid Batarfi 16-njy iýunda ýaýradan beýanatynda Nasser al-Wuhaýşiniň “Al-Kaýdanyň” beýleki iki agzasy bilen birlikde “amerikan hüjümlerinde” öldürilendigini mälim etdi.
Batarfi Arap ýarymadasyndaky “Al-Kaýda” hereketiniň ýygnaklary geçirendigini we Wuhaýşiniň wezipesine öňki harby ýolbaşçy Kassim al-Raýminiň bellenendigini nygtaýar.
15-nji iýunda Ýemeniň iki milli howpsuzlyk resmisi Wuhaýşiniň 12-nji iýunda Hadramout regionynda öldürilendigini habar beripdi. Wuhaýşi bir döwürler “Al-Kaýda” hereketiniň lideri Osama bin Ladeniň ýakyn ýaranydy.


text:
Çarşenbe güni Türkmenistanyň prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Aşgabatda halk-hojalygynyň dürli pudaklaryndaky möhüm meselelere bagyşlap, ýörite iş maslahatyny geçirdi.
Bu maslahata hökümet ýolbaşçysynyň orunbasarlary bilen birlikde, halk-hojalygynyň dürli pudaklarynyň, guramalaryň we iri hojalyklaryň ýolbaşçylary-da gatnaşdylar.
Maslahatyň barşynda Türkmenistanyň ylym-bilim, sport we turizm, medisina we käbir beýleki pudaklaryndaky işleriň ýagdaýlary barada maslahat edildi.
Maslahatda hasabat bilen çykyş eden köpsanly resmileriň hatarynda Türkmenistanyň saglygy saklaýyş we medisina senagaty ministri G.Ylýasow, Türkmenistanyň turizm we sport boýunça Döwlet komitetiniň başlygy Ý.Atalyýew, Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasynyň prezidenti G.Mezilow, Türkmenistanyň Milli kärdeşler arkadaşlygynyň başlygy, ýurduň Aýallar birleşiginiň Merkezi geňeşiniň başlygy T.Muhammedowa we Türkmenistanyň uruş weteranlarynyň guramasynyň Merkezi geňeşiniň başlygy G.Nepesow dagylar hem boldy.


text:
"WikiLeaks" internet saýty düýn dürli derejelerde gizlin bolan amerikan diplomatik dokumentleriniň 250 müň gowragyny çap etdi.
Saýtyň hakerleriň hüjümine sezewar edilendigini “WikiLeaksiň” wekilleri aýdýarlar. Ýöne täze materiallara esaslanýan neşir ABŞ-nyň, Beýik Britaniýanyň, Germaniýanyň, Fransiýanyň we Ispaniýanyň bäş uly gazet-žurnallarynda peýda boldy.
Şol dokumentlerde, hususan-da, amerikan diplomatlarynyň BMG-niň ýolbaşçylaryna gözegçiligi ýola goýmaga synanyşygy, ençeme döwletleriň wekillerine gysyşlar, Eýrana garşy bolmagy mümkin harby operasiýanyň perspektiwalaryny maslahatlaşmak barada gürrüň gidýär.
“WikiLeaksiň” eline düşen käbir dokumentlerde birnäçe döwletiň, şol sanda Orsýetiň ýolbaşçylary barasynda ýakymsyz sözler bar.
“WikiLeaksiň” bu hereketlerini Ak Tam “jogapkärçiliksiz we howply” diýip atlandyrdy hem ýazgardy.
Waşingtonyň pikiriçe, saýtyň işgärleri diňe bir ABŞ-yň milli bähbitlerini däl, köp adamlaryň howpsuzlygyny-da wehim astynda goýýar.


text:
Taýlandyň premýer-ministri Absihit Wejajiwa ählumumy saýlawlarda öz partiýasynyň ýeňlendigini boýun aldy.
Deslapky maglumatlara görä, “Taýland üçin” atly oppozision partiýa ep-esli ara açyp, öňde barýar. Oňa 2006-njy ýylda harby agdarylyşykda häkimiýetden çetleşdirilen öňki premýer Taksina Çinawatanyň aýal dogany Ýiňlak Çinawata baştutanlyk edýär.
“Taýland üçin” atly oppozision partiýa ses beren saýlawçylaryň biri şeýle diýdi: “Şu partiýa ozaly bilen milli ýaraşyk planyny durmuşda amala aşyrsyn, şeýle-de ýurduň ösüşini üpjün etsin, ine meniň islegim”.
Saýlawlaryň gutarnykly netijeleri ýakyn wagtlarda yglan ediler. Bu geçen ýyl ýurduň paýtagty Bangkokda bolan köpçülikleýin oppozision manifestasiýalardan soň ilkinji saýlawlardyr. Şol aksiýalarda 90 adam ölüp, iki müň töweregi ýaralanypdy.


text:
Birleşen Ştatlaryň maliýe inspektorlary Kabul dokumentleri ýazga geçirmekde başarnyksyzdygyny belleýär. Şol sebäpden hem owgan milli armiýasyny gerekli şaýlar bilen üpjün etmek tagallalary biderek harçlamalardan we güýçli bidüzgünçiliklerden ejir çekýär diýýär.
Owganystany gaýtadan gurmak üçin Ýörite baş inspektorlygyň maliýe inspektorlary 2004-2012-nji ýyllar aralygynda Birleşen Ştatlary we onuň ýaranlary tarapyndan owgan harby ulaglaryny gerekli şaýlar bilen üpjün etmek üçin harçlanan 370 million amerikan dollaryndan gowrak puluň “hasabyny çykaryp bolanok” diýýärler.
Inspektorlaryň berýän maglumatynda Owganystan zapasda näçe şaýlaryň bardygyny, näçesiniň buýrulandygyny we şaýlaryň haçan geljekdigini döwrebap görnüşde ýazga almakda we ýazgysyny saklamakda şowsuz bolandygy aýdylýar.
Şeýle-de, maliýe inspektorlary 2010-2012-nji ýyllar aralygynda owgan armiýasyna gerekli şaýlaryň gelip gowşandygyny tassyklaýan dokumentleri ele geçirip bilmändigini aýdýarlar.
Netijede, inspektorlar Owganystana berilýän ýardamyň biderek pul sowmalardan, bidüzgünçiliklerden we betniýetli ulanmalardan goragsyzdygyny belleýärler.


text:
Ajaýyp “Lotte” myhmanhanasynda bolup geçen işewür duşuşyga gatnaşyjylaryň arasynda “LG International Corp.”, “Hyundai Engineering Co.,Ltd”, “Dongil Construction”, “DAEWOO INTERNATIONAL CORPORATION”, “GC Engineering”, “Halla Corporation”, “Korea Health Industrial Development”, “Hyundai Corporation”, “Hundai Motor Company”, “LX Korea kadastrol terik Corporation”, “KITA” we beýlekiler ýaly bütin dünýä meşhur kompaniýalaryň wekilleri bar.
Işewür duşuşykda gol çekilen ylalaşyklary hem-de bilelikdäki taslamalary, şol sanda Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynda täze enjamlary, gazy gaýtadan işleýän zawodlary gurmaga, şeýle hem metallurgiýa senagatynda, lukmançylykda we beýleki pudaklarda bilelikdäki taslamalary durmuşa geçirmäge degişli meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy.
Türkmen ykdysadyýetiniň ösüşiniň ýokary depginleri, jemi içerki önümiň durnukly ösüşi — bularyň hemmesi Koreýanyň işewür toparlary üçin türkmen bazaryny özüne çekiji derejä ýetirýär. Türkmen-koreý hyzmatdaşlygynyň häzirki zaman binýady 2008-nji ýylda, Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň Koreýa Respublikasyna saparynyň çäklerinde goýuldy. Şondan bäri hyzmatdaşlygyň gerimi barha giňelýär. Soňky ýyllarda biziň ýurtlarymyzyň arasyndaky söwda dolanyşygy 10 esse artdy.
Türkmenistanyň baý uglewodorod we beýleki tebigy serişdeleri, kuwwatly senagat düzüminiň döredilmegi hyzmatdaşlygy has-da çuňlaşdyrmaga amatly şertleri döredýär. Şu babatda, hususan-da, nebitgaz, dokma senagatynda, elektroenergetikada we beýleki pudaklarda ýerli çig maly gaýtadan işlemäge esaslanan ýokary tehnologik önümçilikleri döretmek ulgamynda bilelikdäki taslamalary durmuşa geçirmäge Türkmenistanyň gyzyklanma bildirýändigi bellenildi. Medeni-gumanitar özara gatnaşyklara, hususan-da, ylym, bilim, IT-tehnologiýalar ulgamyndaky gatnaşyklara aýratyn üns berildi.
Koreýanyň işewür toparlarynyň wekilleri ekologiýa, gurluşyk, bilim, ulag, aragatnaşyk, energiýanyň alternatiw çeşmelerini iş ýüzünde peýdalanmak ýaly ileri tutulýan ugurlarda özara gatnaşyklary ösdürmäge uly gyzyklanmalaryny beýan etdiler. Koreýaly hyzmatdaşlar birnäçe anyk tekliplerini aýdyp, bilelikdäki taslamalary durmuşa geçirmek üçin iň täze ylmy we önümçilik işläp taýýarlamalaryny hödürlemäge, türkmen ykdysadyýetiniň esasy pudaklary üçin ýokary derejeli hünärmenleri taýýarlamaga goşant goşmaga taýýardyklaryny tassykladylar.
Duşuşyga gatnaşyjylar söwda-ykdysady ulgamda özara hereketleri giňeltmegiň wajypdygyny belläp, ikitaraplaýyn haryt dolanyşygynyň möçberlerini artdyrmak we olaryň görnüşlerini giňeltmek babatda pikirlerini aýtdylar. Şu babatda özara söwdada kiçi we orta telekeçiligi işjeň höweslendirmegiň zerurdygy nygtaldy.


text:
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow iki günlik resmi sapar bilen 18-nji martda Täjigistanyň paýtagty Duşenbä barýar.
Bu saparynyň dowamynda Berdimuhamedowyň Täjigistanyň hökümet ýolbaşçylary, şol sanda prezident Imomali Rahman we Täjigistanyň parlamentiniň ýolbaşçysy bilen hem duşuşjakdygy aýdylýar.
Täjigistanyň Daşary işler ministrliginiň Informasiýa departamentiniň başlygy Döwlet Nazriýew bu barada Azatlyk Radiosynyň Täjik gullugyna beren interwýusynda, bu saparyň iki ýurduň aragatnaşygyny hasam artdyrjakdygyny aýtdy.
“Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygyndaky bu delegasiýanyň Täjigistana gelmegi, hemme zatdan ozal, iki ýurduň arasyndaky gatnaşygy artdyrmaga we ony hasam berkitmäge hyzmat eder”, täjik resmisi aýtdy.
Ol aýratynam bu saparyň dowamynda iki ýurduň hökümet wekilleriniň arasynda azyndan 6 dokumente gol goýuljakdygyny Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda aýtdy.


text:
Türkmen studentleri Gyrgyzystanyň Oş şäherinden çykaryldy. Türkmenistan uçar iberip, olaryň bir bölegini alyp gaýtdy. Galanlary bolsa regiondan Türkmenistanyň Özbegistandaky ilçihanasynyň kömegi bilen çykaryldy.
Türkmen häkimiýetleriniň Oşdaky studentleri çykarmak üçin eden aladalaryna studentler hem-de olaryň ene-atalary gowy baha berdiler.
Azatlyk Radiosynyň Germaniýadaky habarçysy Taher Shir Mohammadi tarapyndan taýýarlanan "Ýaşlar" programmasynda Gyrgyzystandaky wakalardan soňra türkmen studentleriniň okamak mümkinçilikleri hem-de bedenterbiýe boýunça Türkmenistandaky ýagdaýlar barada dürli maglumatlar berilýär.
Programmany diňlemek üçin sag tarapdaky audio düwmäni basyň.


text:
26-njy oktýabrda Gazagystanyň parlamentiniň aşaky palatasynda 16-nji dekabrda belleniljek ýurduň garaşsyzlygynyň 20 ýyllygyna gabatlap, 16 müň adamyň azatlyga çykarylmagy makullandy.
Amnistiýa baradaky bu karar ýurduň Mejlisinde kabul edilensoň, ol parlamentiň ýokarky palatasy bolan Senata iberildi. Karar Senatda tassyklanandan soň, oňa prezident Nursoltan Nazarbaýewiň gol çekmegine garaşylýar.
Gazagystanyň adalat ministriniň orunbasary Amirhan Amanbaýew amnistiýa agyr bolmadyk jenaýatçylykda aýyplanyp, 5 ýyla çenli türme tussaglygyna höküm edilenleriň düşendigini mälim etdi.
Amanbaýewiň bellemegine görä, bu çäräniň çäginde esasan kämillik ýaşyna ýetmedik çagalary bolan zenanlar, göwreli aýallar, maýyplar, pensiýa ýaşyna ýeten adamlar azat ediler.
Häzir Gazagystanyň türmelerinde 46 müňe golaý adamyň tussaglykdadygy, ýene takmynan 6,600 adamyň derňew izolýatorlarynda saklanýandygy habar berilýär.


text:
Russiýanyň daşary işler ministri Sergeý Lawrow Moskwa Wenada dowam edýän soňky ýadro gepleşikleriniň bir bölegi hökmünde, Birleşen Milletler Guramasyndan Eýrana garşy girizilen ýarag gadagançylygynyň “mümkin boldugyndan çalt ýatyrylmagyny” isleýär diýdi.
9-njy iýulda Ufada geçirilýän “BRICS” sammitiniň dowamynda çykyş eden Lawrow ýarag gadagançylygynyň ýatyrylmagy Eýranyň terrorçylyga garşy göreşmegine ýardam berer diýdi.
Mundan ozal Russiýanyň daşary işler ministriniň orunbasary Sergeý Rýabkow Eýran bilen dünýäniň iň kuwwatly alty ýurdunyň arasynda dowam edýän ýadro gepleşikleriniň iň kyn tapgyrynyň başlandygyny aýdypdy.
Şol bir wagtyň özünde Russiýanyň prezidenti Wladimri Putiniň we Eýranyň prezidenti Hassan Rohaniniň 9-njy iýulda Ufada duşuşmagyna garaşylýar.


text:
Garaşsyzlyk ýyllarynda Türkmenistanda ýüze çykan ykdysady kynçylyklar sebäpli daşary ýurtlara gidýän raýatlaryň sanynyň-da kem-kem artýandygy habar berilýär. Bu zähmet migrantlarynyň arasynda aýal-gyzlaryň-da örän köpdügi aýdylýar. Azatlyk Radiosy şu tendensiýa barada Lebap welaýatyndan özüni Züleýha diýip tanadan bir zenan bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanly köp türkmen zenanlary daşary ýurtlara işlemäge gidýärler. Şunuň sebäpleri barada näme aýdyp bolar?
Züleýha: Zenanlar obada işsiz, iş ýok, işe girip bilenoklar. Şonuň üçinem, ýaşlar Türkiýä gidip, işleýärler.
Azatlyk Radiosy: Olar öz öýlerine nähidir bir gazanç getirip bilýärlermi?
Züleýha: Olar işläp, her aýda öýlerine dollarda pul iberýärler.
Azatlyk Radiosy: Mysal üçin, olar ortaça näçeräk dollar iberip bilýärler öýlerine?
Züleýha: Iki ýüz dollar iberýänem bar, bäş ýüz dollar iberip ýörenlerem bar, umuman, iberýäler.
Azatlyk Radiosy: Obalardan daşary ýurtlara işlemäge gidýän şular ýaly zenanlar köpmi?
Züleýha: Obada kän olar ýaly zenanlar, oglanlaram gidip ýör, maşgalasy bilen gidip ýörenlerem bar öz çagalary bilen.
Azatlyk Radiosy: Çagalary-da daşary ýurtlara goýberýärlermi?
Züleýha: Onunjy klasy gutaran çagalar öz ejeleriniň ýany bilen gidýäler, olaram daşary ýurtlarda işläp ýörler.
Azatlyk Radiosy: Adamlaryň şular ýaly köpçülikleýin daşary ýurtlara gitmekleriniň esasy sebäbini siz nämede görýärsiňiz?
Züleýha: Işsizlik. Bu ýerde adamlar iş tapanoklar, iş ýok. Köp adamlaryň kärende ýerlerem ýok.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanyň resmi häkimiýetleri ýurtda işsizligiň azalýandygyny aýdýarlar. Etraplarda köp obýektler gurulýar, zawod-fabrikleriň gurulýan ýerleri bar. Şular ýaly gurluşyklar siziň öz ýaşaýan ýeriňizde amala aşyrylmaýarmy?
Züleýha: Biziň obamyzd-a olar ýaly zat ýok, gurluşyklar ýok. Çagalar bagy we mekdep bar, ýöne olar ozaldan işläp gelýärler. Emma täze gurluşyk ýok. Kärende ýerlerini-de ozaldan alyp, işläp ýörenler bar. Ýöne häzir täze ýerler hem ýok. Şol ozalky ýer alanlar bar, olaryňam öz ýerlerini hiç kime beresi gelmeýär. Her ýyl gyz-oglanlar mekdebi gutaryp, obada galýarlar uzaga gitmän. Onsoň, şol sebäpli işsizligem köpelip gidip otyr.
Azatlyk Radiosy: Daşary ýurtlara gidýän zenanlaryň ýaş çagalary bar bolsa, olar öz çagalaryny kime goýup gidýärler?
Züleýha: Ol zenanlaryň köpüsi öz ýaş çagalaryny enelerine taşlap gidýärler. Käwagt gaýynlara tabşyraýmasalar, olar esasan öz enelerine ynanyp, şolara tabşyryp, gidýärler. Iki-üç çagany taşlap, gidip ýörenlerem bar.
Men birini tanaýan, ol gelin 2006-njy ýylda üç çagasyny taşlap gitdi. Soňam käwagt-käwagt bir zerurçylykda pul iberýärdi yzyna. Soňam 2.5 ýyl işlänsoň, deportasiýa bolup, ol yzyna gaýtdy. Soň gelip, ejeleriniňkide bir ýyl ýaşady, çagalarynyň ýanyna-da gelmedi. Bir ýyl bärde ýaşap, soň dollarda kän karz alyp, Eýranyň üsti bilen ýene gaýtadan Türkiýä gidip, häzirem işläp ýor.
Azatlyk Radiosy: Siz ol gelin ejeleriniňkä gelip-gidýär diýdiňiz welin, onda onuň çagalary nirede bolýar?
Züleýha: Çagalar kakalarynyňkyda. Olara enesi, kakasy seredýär.
Azatlyk Radiosy: Onsoň üç çagany eklemäge olaryň kakasynyň we enesiniň ýagdaýy barmyka?
Züleýha: Ol çagalaryň kakasy hiç ýerde işlänok. Bir ýere işe giräýse-de, ol ýerden ony komandirowka ugradýarlar. Ol bir aýlap Aşgabada ýa-da Krasnowodskä (häzirki Türkmenbaşa) gidip işlemeli. Onuňam öz çagalaryna ýüregi çydaman, hiç ýere gidip bilenok. Obada-da iş ýok. Onsoň çagalary olaryň enesi öz pensiýasy bilen ekleýär.
Azatlyk Radiosy: Olaryň ejesi daşary ýurtda işleýän bolsa, onuň bilen habarlaşyp, çagalary üçin pul talap edilmeýärmikä?
Züleýha: Zerur bolan wagty, olaryň kakasy pul soraýar. Olaryň ejesem käwagt pul iberýär, mysal üçin, käte sentýabrda olara okuw esbap almak üçin pul iberýär. Olaryň üçüsem ogul çaga, olar iýmeli-içmeli, geýinmeli. Onuň iberýän puly bu çagalara ýetenok.
Azatlyk Radiosy: Bu ýagdaýa çagalar nähili garaýarlar, olar ejelerini küýsänokmy?
Züleýha: Olar ejesini küýseýär. Olara daýzasy ýa garyndaşy ýa mugallymasy gelse, ol çagalar olara birhili garaýyş bilen seredýärler. Şonda aňsa bolýar olara ene mähriniň ýetmeýändigini.
Azatlyk Radiosy: Çagalaryň terbiýesi nähili bolýar? Olaryň okuwlaryna ýetişişi nähili?
Züleýha: Olaryň okuwa kän bir ünsem ýok. Oýna ýykgyn edip, olaryň kän bir okasam gelenok.
Azatlyk Radiosy: Zenanlaryň eklenç gözleginde daşary ýurtlara gitmezlikleri üçin näme edilmeli siziň pikiriňizçe?
Züleýha: Zenanlaryň daşary ýurtlara gitmezlikleri üçin obalarda iş ýerleri bolsa, iş ýerleri köpelse, olar gitmezdiler. Şu işsizlikden gidýärler daşary ýurtlara. Olaram çagalaryny eklemeli, oglan bolsa, ony öýermeli, jaý edinmeli. Şol niýet bilenem olar daşary ýurtlara gidýärler. Sebäbi ol zatlary bu ýerde edip bolanok – iş ýok, işe girip bolanok.
Azatlyk Radiosy: Türkiýede ýaşrak gyzlaryň durmuşa çykyp, ol ýerde galýan halatlary-da bolýarmy?
Züleýha: Obada şeýle ýagdaýlaryň bardygy aýdylýar, ýöne meniň özüm-ä takyk bilemok. Obada käbirleri aýdýar “Gyzym gitdi, durmuşa çykypdyr. Ýaşaýşam gowy, işleýär, aýlygam gowy” diýip. Şony men eşidýän onda-munda.


text:
Owganystanda indiki ýylda boljak prezidentlik saýlawlaryna taýýarlyk görülýärkä, ýurtda täze bir söwda ugry peýda boldy, ýagny raýatlaryň ses berişlige gatnaşmagy üçin ýörite registrasion kartlar satylýar we satyn alynýar. Reuters agentliginiň habar bermegine görä, bu kartlar resmi registrasion merkezler tarapyndan paýlanmaly. Emma şol kartlarda aýal saýlawçylaryň suratlarynyň ýoklugy kartlaryň bikanun söwdasy üçin şert döredýär.
Owganystanyň gündogarynda ýerleşýän Nangarhar welaýatyna degişli Marko atly kiçijik bir şäherçäniň köçesinde erkek adamlar registrasion kartlary topbaklaýyn göterip, hyrydar gözleýärler.
Karim Aghanyň elinde şeýle kartlaryň birnäçesi bar. Ol söwdanyň örän gowy barýandygyny we käbir adamlaryň birbada 500 ýa-da 1 000 registrasion karty satyn alýandygyny gürrüň berýär. Aghanyň sözlerine görä, ol bu kartlary oba ýaşaýjylaryndan 200 pakistan rupiýasyna satyn alyp, hersini 500-1000 rupiýa aralygynda satýar. Bu 5 we 10 amerikan dollaryna barabar bolýar.
Söwda bolan talap
Agha ýaly satyjylar özleriniň jenaýatçylykly işe baş goşmaýandygyny aýdýarlar. Ol kartlaryň söwdasy baý syýasatçylaryň talaplaryna we garyp oba ilatynyň zerurlyklaryna laýyk gelýär diýip pikir edýärler. Garyp adamlar öz seslerini satyp, gün görmek üçin biraz goşmaça gazanç edýärler.
2014-nji ýylyň 5-nji aprelinde boljak prezidentlik saýlawlaryna çenli ýene birnäçe aý bar, emma prezidentlige dalaşgärleriň ençemesi ses berijileriň saýlaw kartlarynyň söwdasy bilen baglylykda aladalanma bildirýärler we şeýle ýagdaýda saýlawlar näderejede adalatly bolar diýen sowaly orta atýarlar.
Bu ses berişligiň mundan ozalky 2009-njy ýylyň saýlawlaryndan hem has galp bolmagynyň “Talybanyň” söweşijileriniň peýdasyna bolup, halkara goşunlarynyň çykarylmagyndan soň ýurduň hökümetiniň dargamagyna howp döredip biler.
Owgan demokratiýasy
Azizullah Ludin 2009-njy ýylda Owganystanyň saýlawlaryna gözegçilik eden edara ýolbaşçy bolupdy, häzir ol prezidentlik wezipesine dalaş edýär. Ludinyň pikirine görä, saýlawçylar öz seslerini “bir gezek naharlanmaga ýetjek pula satýarka, owgan demokratiýasy satylýan bir haryda öwrülýär we saýlawçylaryň isleglerine bagly bolup bilmez”.
Azizullah Ludin dörän ýagdaýyň gözegçilik astyna alynmalydygyny bellemek bilen, “ses berijileriň kartlaryny satyn alýan dalaşgärleriň hem döwleti hem-de halky aldaýandygyny we munuň üçin jogap bermelidigini aýtdy.
2001-nji ýylda Owganystanda yslamçy “Talyban” režimini häkimiýet başyndan agdarmaga ýardam beren we ýurtda demokratiýany dikeltmek ugrundaky tagallalara baştutanlyk eden ABŞ 2014-nji ýylyň aýagynda halkara goşunlaryň ýurdy terk etmeginden öň boljak prezidentlik saýlawlarynyň öwrülişik pursaty bolmagyny isleýär.
Saýlawlarda ýeňiş gazanan dalaşgär ýurduň häzirki prezidenti Hamid Karzaýyň ornuna geçer. Ýurduň Baş kanuny Karzaýyň üçünji sapar prezident bolmagyny gadagan edýär. Owganystanyň prezidenti wezipesine ençeme dalaşgär, şol sanda Hamid Karzaýyň agasy Kaýum, öňki daşary işler ministrleri Zalmaý Rasul we Abdulla Abdulla, şeýle-de häzir parlamentiň agzasy bolan, öňki meýdan komandiri Abdul Rab Rasul Saýýaf dalaş edýärler.


text:
Halkara hukuk topary Yragyň 1-nji sentbýarda bir mekdebe uran howa zarbasynyň derňelmegine çagyrdy. Bu mekdepde ýaşaýan ýerinden gaçan maşgalalar bolup, asuda ilatdan 31 adam, şol sanda 24 çaga öldürilipdir.
Birleşen Ştatlarda ýerleşýän Hýuman Raýts Wotç guramasy bu çagyryşy 14-nji sentýabrda, Yragyň premýer-ministri, asuda adamlaryň pida bolmagyny azaltmak üçin, jeňçileriň kontrollugyndaky ilatly ýerleri topa tutmazlygy buýrandan soň etdi.
Gürrüňi edilýän howa zarbasy demirgazyk şäher bolan Tikritiň golaýyndaky al-Alam şäherçesine urlupdyr.
Aman galanlar bu mekdepde 70 çemesi adamyň bolandygyny aýdýarlar. Olar bu ýere iýunda, jeňçiler Tikriti eýelände gaçyp gelipdir.
Olar howa zarbasy urlan mahaly mekdebiň golaýynda hiç bir jeňçiniň ýa jeňçi guralynyň bolmandygyny aýdýarlar.


text:
Derňewçi žurnalistler baý syýasatçylaryň we sungat işgärleriniň ofşor emläklerini onlaýn açyp görkezýän täze maglumatlary çap etdiler.
Derňewçi žurnalistleriň halkara konsorsiumynyň 200,000-den gowrak Panama kompaniýasyny öz içine alýan maglumatlar bazasy 9-njy maýdan başlap, offshoreleaks.icij.org websaýtynda hemmelere elýeterli edildi.
Bu ýerde Panamanyň ofşor kompaniýalary döretmekde ýöriteleşen “Mossack Fonseca” atly hukuk firmasyndan syzan dokumentleriň millionlarçasynyň üsti açylýar.
Gürrüňi edilýän konsorsium “Panama kagyzlaryna” esaslanyp, eýýäm dünýäniň dürli künjegindäki gazetlerde we websaýtlarda birnäçe maglumatlary ýaýratdy.
Websaýtda, şol ýaýradylan maglumatlarda agzalýan ýüzlerçe syýasatçynyň, resmileriň, sungat işgärleriniň we sport ýyldyzlarynyň gizlin baýlyklary barada jikme-jik durlup geçilýär


text:
Pakistanly hristianlar ýekşenbe güni hristian kilisesinde onlarça adamyň ölümine sebäp bolan partlamalardan soň tutuş ýurt boýunça protest çykyşlaryny geçirýärler.
Peşawardan demirgazyk- günbatar tarapynda ýerleşýän şäheriň “Ähli mukaddesleriň” ybadathanasy atly kilisede bolan partlamanyň Pakistanda hrisianlara garşy iň aýylganç hüjümi bolandygy aýdylýar.
Duşenbe güni hristianlara bu hüjüme protest bildirip ýurduň ähli ýollaryny böwetlediler.
Resmiler bu partlamada heläk bolanlaryň sanynyň 81 adamdan aşandygyny habar beriler. 130 çemesi adam ýaralanypdyr.
Ýekşenbe günki bu hüjümleriň jogapkärçiligini “Talyban” hereketiniň ýanyndaky “Junood ul-Hifsa” guramasy öz üstüne aldy we munuň Pakistanyň Owganystan bilen serhedine golaý ýerde ABŞ-nyň Talybana we Al Kaýda garşy eden zarbalaryna jogap bolup durýanygyny mälim etdi.
Hristianlar Pakistanyň 180 milliona golaý ilatynyň diňe 2 çemesi prosentini emele getirýärler.


text:
2014-nji ýyl Orsýetiň propaganda serişdeleriniň ýurduň daşynda güýçli aktiwleşen ýyly boldy. Kreml ýurduň içinde adamlary özüne ynanmaga mejbur edýän bolsa, ýurduň daşynda adamlaryň pikirini garjaşdyrmak maksadyny öz öňünde goýýar.
Odessa 2-nji maý, orsýetparaz lukman demonstrantlary halas etmek üçin elinde baryny edýär, emma - olardan 40 adam - profsoýuzlar öýünde gabawda galyp heläk bolýar.
“Men olardan birine lukman hökmünde ýardam bermäge synanyşdym, emma meni ukrain radikal milletçileri sakladylar” diýip, ol öz Facebookdaky sahypasynda ýazýar we Ukrainada Wiktor Ýanukowiçden soň häkimiýet başyna gelen täze ýolbaşçylar babatynda Orsýetiň syýasatçylarynyň we habar serişdeleriniň yzygiderli ulanýan kemsidiji sözlerini gaýtalaýar.
“Olaryň biri meni gödek itip göýberdi we tiz wagtda maňa we Odessanyň beýleki ýewreýlerine şuňa meňzeş ykbalyň garaşýandygyny duýdurdy” diýip, agzalan maglumatda bellenýär.
Galp hekaýat
Bu täsirli hekaýat galp bolup çykdy. Odessaly “lukman” diýilýän bu adam hakykatda bolmandyr. Bu hekaýaty çap eden adam Odessadan 2 000 kilometr uzaklykda, Orsýetiň Garaçaý-Çerkez respublikasynda ýaşaýan diş lukmanynyň suratyny ulanypdyr.
Yz ýany bu maglumatyň internetden ýok bolmagyna garamazdan, ol internetde giňden ýaýrapdy we hatda Günbataryň abraýly neşirlerinde hem ulanylypdy.
2014-nji ýyl Kreml tarapyndan maliýeleşdirilýän habar serişdeleriniň global derejede herekete geçip başlan ýyly boldy.
“Informasion urşuň” başlangyjymy?
Orsýetiň döwlet telewideniýesi Günbatary Orsýetiň täsiriniň “taryhy” giňişligine el urýan ar alyjy we ahlaksyz edip şekillendirýär.
Moskwa öz daşary ýurt dillerindäki gepleşiklerini giňden ýaýbaňlandyrdy we täze informasion agentligi döretdi. Käbirleri muny täze “informasion urşuň” başlangyç ädimleri hökmünde kabul etdiler.
Emma odessaly “lukmanyň” diňe bir internetiň önümi bolandygy ýa-da Orsýetiň maliýeleşdirýän we gitdigiçe köpelýän internet trollarynyň, ýagny “internet bulagaýlarynyň” işiniň netijesi bolandygy belli däl.
2014-nji ýylda Orsýetiň esasy telekanallarynyň birinde Slawýansk şäherinde ukrain esgerleriniň üç ýaşly oglany öldürendigi barada habar berildi.
Şeýle wakalaryň galp bolup çykmagyna garamazdan, Orsýetiň garaşsyz Lewada merkeziniň geçiren pikir öwrenmelerine görä, örsýetlileriň 94%-i habarlary döwlet telewideniýesinden alýar we olaryň 50%-i berilýän maglumatlara ynanýandygyny aýdýar.
Döwletiň wakalara öz garaýşy uzak wagtlap ýurduň içinde ýaýbaňlandyrylypdy, emma Orsýetiň Günbatar bilen gatnaşyklary Sowet Soýuzynyň dargamagyndan bäri iň erbet derejä ýetensoň, Moskwanyň Günbatarda informasiýa ýaýratmak işine gyzyklanmasy artdy.
Orsýet mediasy güýçlenýär
Ýurduň esasy propagandisti Dmitriý Kiselýow noýabr aýynda “Sputnik” atly täzelikler agentligini döretdi we onuň 2015-nji ýylyň aýagyna çenli 30 dilde 34 ýurtda görkeziljekdigini aýtdy.
Kremliň RT halkara telewideniýesiniň býujeti artdyryldy. Öň ”Russia Today”, ýagny ”Bu günki Orsýet” ady bilen tanalan bu telekanalyň indiki ýyl üçin býujeti 15,38 milliard rubla ýeter.
“Bu habar serişdeleri, “ynandyrmaga ýa-da öz tarapyna çekmäge synanyşmasalar-da, tomaşaçylary passiw we gözi gorkan halda saklarlar” diýip, ABŞ-nyň Prinston Uniwersiteti üçin taýýarlanan hasabatda bellenilýär.
RT telekanaly öz gepleşikleriniň dünýäde 630 million adam üçin elýeterlidigini aýdýar.


text:
Antiwirus
ANTIWIRUS[üýtget | edit source]
Kompýuter wiruslar we “ogry” programmalar Wiruslaryň howpy köplenç çişirilip görkezilýär. Köp wiruslar kompýutere uly zyýan ýetirip bilmeýärler, olar diňe kä-wagt özüni bildirýäler we köpelip, biderek ýer tutýarlar. Öňki zamanalarda çykýan wiruslar köplenç özüni has erbet bildirýärdi: kompýuteri işlemez ýaly edýärdiler ýa-da mydama bir habar çykaryp durýardylar (meselem: I LOVE YOU). Olary ýönekeý höwesjeňler we öwrenjeler ýazýardylar. Şu wagt çykýan wiruslary köplenç professionallar ýazýarlar, olar özüni kän bildirenoklar, maglumat ogurlaýarlar ýa-da başga keseki adama öz kompýutere control etmäge ýol berýäler (malware). Antiwirus kompaiýalar özleri gizlinlikde wiruslaryň köpüsini döredýärler diýen pikir bar.
Arassa antiwirus programma aslynda diňe wiruslara garşý göreşýär. Firewall programmalar diňe “ogry” programmalara (malware) we hakerlere garşy göreşýär. Meşgur uly antiwirus programmalar üç bölege bölünýärler: Hemişelik barlaýjy, kompýuteriň açýan we işleýän faýllaryň ählisini barlap durýar. INTERNET barlaýjy – web-saýtlary we email barlaýar. SKANER – diňe kompýuteriň görkezilen ýerini (diski, USB) barlaýar, soň öçýär. Antiwirus programmalaryň aralarynda uly tapawut ýok. Iň möhüm zat – olar täzelenen (soňky “obnowleniýe” - UPDATE) bolmaly. Köne “obnowleniýesi” bolan antiwirus täze çykan wiruslary tutmaýar. Eger kompýuter Internete çatylmadyk bolsa, tanyşlardan täze antiwirus bazasyny alyp, antiwirusy 3-4 aýda bir gezek täzeleseň ýeterlidir.
Kä-bir antiwiruslar kompýuteriň ähli zadyny barlaýarlar, emma “agyr” işleýäler, prosessoryň güýjüni köp alýarlar: Kasperskiy, Norton. Öýde ýeňil we çalt işleýän antiwiruslary ulanmak amatly: Dr. Web, NOD. Internetden mugt we oňat hilli antiwiruslary alyp hem bolýar: AVG. Mundan başgada ähli antiwiruslaryň kiçeldilen SKANER görnüşini mugt alyp bolýar. SKANER täzelenip bilmeýär, şonuň üçin ol wagt bilen köneleşýär. Köp ökde kompýuterçler antiwirusy asla ulananoklar,ýa-da ony öçürip goýýarlar. Antiwirus kompýuteriň tizligini gowşadýar, şonuň üçin ony diňe başga ýerden gümana disk açaňda ýa-da Internete gireňde açmak amatly. Kompýuteriň özüni bolsa hepdede bir-iki gezek SKANER bilen barlatmak ýeterlidir.


text:
Gyrgyzystanyň Döwlet serhet gullugy Täjigistan bilen araçäge golaý serhet postuna edilen hüjümde bir gyrgyz serhetçisiniň öldürilendigini, ikisiniň bolsa ýaralanandygyny habar berdi.
Serhet gullugynyň sözçüsi Gulmira Borunbaýewa Batken welaýatyndaky Aýkol serhet postuna, 16-njy ýanwarda, giçlik hüjüm edilendigini aýtdy.
Ýaralanan iki esger Isfana şäherindäki hassahana alnyp gaýdylypdyr.
Gyrgyzystanyň serhet gullugynyň başlygynyň orunbasary Iskender Mambetaliýew eýýäm Isfana baryp, ýerli güýçlere bu hüjümi derňemäge kömekleşýär diýip, habarda aýdylýar.


text:
Ýerli ynsan hukuklaryny goraýjy aktiwistler Siriýanyň Homs şäherinde anna güni öldürilen protestçilerin jaýlanyş çäresinde howpsuzlyk güýçleriniň atan okundan şenbe güni ýene azyndan iki adamyň ölendigini habar berdiler.
Şenbe güni Siriýanyň dürli regionlarynda protestçiler anna günündäki protest çykyşlarynda öldürilen aktiwistleriň jaýlanyş çärelerini gurnadylar.
Siriýanyň ynsan hukuklary boýunça Milli guramasynyň başlygy Ammar Kurabi anna güni ýurduň dürli şäherlerinde hökümete garşy gurnalan protest çykyşlarynda 44 adamyň atylyp öldürilendigini mälim etdi.
Onuň aýtmagyna görä, ýitgileriň aglabasy ýurduň Homs şäherindäki protestlerde bolupdyr.
Siriýada mart aýynda prezident Başar al-Assadyň režimine garşy protest çykyşlarynyň başlanaly bäri 800-den gowrak adam öldi diýlip hasaplanylýar.


text:
“Apple” kompaniýasynyň iPhone mobil telefonlaryny bilmeýän ýok bolsa gerek? Düýbi Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda ýerleşýän hususy tehnologiýa kompaniýasy “Apple” ýakynda Hytaýda öz iPhone mobil telefonlarynyň önümçiligini ornaşdyryp başlaýandygyny yglan etdi.
“Apple” kompaniýasy Hytaýyň döwlet eýeçiligindäki “China Mobile” kärhanasy bilen köpýyllyk şertnama baglaşandygyny habar berýär.
Bu kompaniýa, 2014-nji ýylyň 17-nji ýanwaryndan başlap, öz “iPhone” mobil telefonlarynyň Hytaýyň dürli künjegindäki bazarlarda satuwa çykmagyna garaşylýandygyny mälim etdi. Ylalaşygyň netijesinde hytaý bazarynda iPhone mobil telefonlary “Lenovo”, “ZTE” we “Huawei” ýaly ýurduň smartfon öndüriji kompaniýalary bilen bäsleşer.
iPhone ýaly samrtfonlaryň durmuşymyza ornaşmagy bilen, türkmen ýaşlarynyň internetdäki hem-de sosial ulgamlardaky işjeňligi hem barha artýar. Olaryň käbirleri sosial ulgamlary, websahypalary döredýärler. Käbirleri bolsa sosial ulgamlardan işjeň peýdalanýarlar.
“Ertir.com”
“Ertir.com” şol sosial ulgamlardan biri bolup, onda türkmen ýaşlary günde, her sagatda täze temalary açýarlar we dürli meseleleri gozgaýarlar. Geçen hepde “Ertir.com” sosial ulgamynda agzalaryň arasynda gyzyklanma döreden temalaryň biri “Men gabanamok diýýänlere” atly temadyr. Bu tema sosial ulgamyň SoftwareProgrammer atly agzasy tarapyndan gozgalypdyr.
23-nji dekabrda agzalaryň dykgatyna hödürlenen bu tema 25-nji dekabra çenli jemi 640 sapar okalypdyr we oňa 39 sany hem teswir gelip gowşupdyr. Şeýle-de ol 33 sapar halanypdyr.
Temanyň mazmuny şeýle sözler bilen başlaýar: “Biziň jemgyýetimizde şeýle bir zat bar: söýýän erkek (oglan), söýýän aýal (gyz) gabanýar. Gabanmaýan bolsa, ol sizi söýenokdyr. Bu çyndanam şeýlemikä? Birini söýenimizde, ony başga birinden gabanýarys. Men gabanamok diýýänler, ýalan sözleýändir. Ýöne hemme zadyň öz çägi bardyr, hemme zadyň has köpi zyýanlydyr...” diýen garaýyşlar bilen dowam edýär.
Umuman, temada agzalara “Gabanmaýan erkek ýa-da aýal söýenokmy? Gabanjaňlygyň esasy sebäbi näme?” diýen soraglar berilýär. Bu temanyň aşagynda teswir galdyran Alonso atly agza “Gabanjaňlygyň bolan ýerinde ynamsyzlyk bolýar. Ynamsyzlygyň bolan ýerinde söýgi bolmaýar” diýen sözler bilen öz garaýyşlaryny beýan edipdir.
Isimsiz ady bilen öz gylyk-häsiýetini beýan eden beýleki bir agza bolsa “Özüm-ä gaty erbet gabanjaň (akrap ýyldyzy bolanym üçin bolmagam ahmal). Ýöne daşyma çykarman, asla. Ynam birinji ýerde duranlygy üçin” diýip, teswir galdyrypdyr.
Aýnurka atly agza bolsa: “Maşgalada köplenç bir tarap has gabanjaň bolýar” diýýär. Ol munuň sebäbini hem şeýle sözler bilen düşündirýär: “Emosional we özüne bolan ynamy pesräk tarap” diýip, gabanjaňlyk edýän şahsyýeti özüçe häsiýetlendirýär.
Twitter
Twitter sosial ulgamynda bolsa, ýaşlar 2014-nji ýylyň 1-nji ýanwaryndan güýje girjek täze kanun, ýagny köpçülikleýin ýerlerde çilim çekenlere salynýan jerimäniň möçberiniň 100 manada ýetirilýändigi barada gürrüň gozgapdyrlar.
Bu sosial ulgamyň Hanym atly agzasy: “Täze kanun çykypdyr. 01.01.2014-den başlap çilim çekýän, nas atýan görseler, ştraf tölemeli edilipdir. #NarkoOtdel ýygnagyndan #täzelik :)” diýip, tweet ýazypdyr. Bu tweete Durdygylyç atly agza: “Meniñ pikirimçe, ol kanun şu wagtam bar. Sebäbi başymdan geçdi, geçen aýda tutuldym we jübimi “biabraý” edip gitdiler” diýip, jogap galdyrypdyr.
Ýatladyp geçsek, bu kanun öňdenem bardy, ýöne häzire çenli köpçülikleýin ýerlerinde çilim çekenlere salynýan jerimäniň möçberi 75 manada barabardy.
Durdygylyç atly agzanyň tweetine Hanym atly agza: “Nas barada şeýledi. Indi çilimem goşuldy...” diýip, jogap ýazypdyr. Şeýle-de bu gürrüňe Welmyrat, Jeýhun, Number 4 ýaly agzalar hem goşulypdyrlar.
“VKontakte”
“VKontakte” sosial ulgamynda bolsa “Siz Täze ýyly nähili garş almagy meýilleşdirýärsiňiz?” diýen pikir soralyşyk agzalaryň arasynda uly gyzyklanma döredipdir. Bu pikir soralyşyk “VKontakte” sosial ulgamynyň Turkmenistan Limited #1 atly topary tarapyndan 18-nji dekabrda gozgalypdyr. Pikir soralyşyk jemi 63 sapar halanyp, ýedi gezek hem gaýtadan çap edilipdir.
Pikir soralyşykda şeýle maddalar ýerleşdirilipdir: “Maşgalam bilen ümsüm we rahat garşy almagy meýilleşdirýärin”, “Dostlarym bilen garşy almagy meýilleşdirýärin”, “Hemişeki ýaly ýalňyz garşy almagy meýilleşdirýärin”, “Ir bilen ýatmagy meýilleşdirýärin”.
Bu pikir soralyşyga 18-nji dekabr bilen 24-nji dekabr aralygynda jemi 486 adam ses beripdir.


text:
Ägirt uly tebigy baýlyklara eýe bolan Türkmenistan häzirki döwürde dünýäniň kuwwatly nebitgaz düzümli döwletleriniň hataryna girýär. Geosyýasy we ykdysady taýdan amatly ýerleşmegi, ýangyç serişdeleriniň ägirt uly gorlaryna eýe bolmagy, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan ýurdumyzy senagatlaşdyrmak boýunça syýasatyň işjeň durmuşa geçirilmegi, energiýa serişdeleriniň daşary ýurtlara iberilýän ugurlarynyň diwersifikasiýa ýoly bilen ösdürilmegi netijesinde soňky ýyllarda Türkmenistan ygtybarly we geljegi uly hyzmatdaş hökmünde halkara derejesinde eýeleýän ornuny has-da berkitdi.
Ýurdumyzyň giň möçberli özgertmeler ýolunda gazanan üstünlikleri döwlet Baştutanymyzyň çuňňur oýlanyşykly täzeçil syýasatynyň aýdyň subutnamasydyr. Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe türkmen jemgyýetiniň we döwletiň durmuşynyň ähli ugurlaryny düýpli özgertmeler gurşap aldy. Bu babatda 2016-njy ýylda hem guwandyryjy netijeler gazanyldy — türkmen ykdysadyýetiniň durnukly ösüşiniň depginleri saklanyp galdy, önümleriň ähli görnüşleriniň daşary ýurtlara iberilýän möçberleri yzygiderli artdy, öňdebaryjy innowasion tehnologiýalary ornaşdyrmak, täze döwrebap önümçilik kuwwatlyklaryny döretmek boýunça işler üstünlikli dowam etdirildi. Şu synymyzyň çäklerinde ýurdumyzyň ýangyç-energetika toplumy bilen baglanyşykly möhüm wakalar barada durup geçeris.
Geçen ýyl ýurdumyzyň nebitgaz senagatynda döwlet hem-de halkara derejesinde uly ähmiýete eýe bolan şanly wakalara hem-de ýokary görkezijilere baý boldy.
Türkmenistan energetika ulgamynda sebit hyzmatdaşlygyny ösdürmek bilen, energetika strategiýasynyň esasy ýörelgelerine laýyklykda goňşy döwletler bilen hyzmatdaşlygy saklaýar. Şeýlelikde, türkmen “mawy ýangyjy” Hytaý Halk Respublikasyna hem-de Eýran Yslam Respublikasyna iberilýär. Türkmenistan — Owganystan — Pakistan —Hindistan gaz geçirijisiniň gurluşygy ýokary depginde alnyp barylýar.
Bu ägirt uly halkara taslamanyň amala aşyrylmagy hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygynda Türkmenistanyň energetika strategiýasynyň üstünlikli durmuşa geçirilýändiginiň aýdyň subutnamasydyr. Bu strategiýa bolsa nebitgaz toplumynyň ykdysady kuwwatyny hemmetaraplaýyn pugtalangyrmaga, energiýa ulgamynda halkara hyzmatdaşlygy giňeltmäge hem-de türkmen energiýa serişdeleriniň Ýewraziýa yklymynyň iri bazarlaryna iberilmegini diwersifikasiýa ýoly bilen ösdürmäge gönükdirilendir.
Ýakyn geljekde dünýäniň energetika kartasynda TOPH gaz geçirijisiniň peýda bolmagy ählumumy energetika bazarynyň möçberinde möhüm wakanyň alamatlandyrýar — Türkmenistan esasy nebitgaz döwletleriniň arasynda ilkinji bolup “mawy ýangyç” bilen üpjün etmekde taslama gatnaşyjy ýurtlaryň iri strategiki hyzmatdaşlygynyň biri boldy. Şunuň bilen baglylykda, halkara bilermenleriniň baha bermegine görä, iri günorta-gündogar ýurtlarynyň, şol sanda Hindistanyň we Pakistanyň ykdysadyýetleriniň ýokary depginlerde ösýändigini, diýmek, şu bazarda tebigy gaza bolan islegiň ýylsaýyn artýandygyny bellemelidiris.
7-nji aprelde Türkmenistanyň paýtagtynda Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan gaz geçirijisiniň taslamasy boýunça Ýolbaşçy komitetiň nobatdaky, 24-nji mejlisi geçirildi.
“Türkmengaz” döwlet konserni tarapyndan ýolbaşçylyk edilýän “TAPI Pipeline Company Limited” konsorsiumynyň agzalarynyň Maýa goýum ylalaşygyny ylalaşmak we oňa gol çekmek mejlisiň esasy meseleleriniň biri boldy. Konsorsiumyň öňbaşçysy hökmünde “Türkmengaz” döwlet konserni TOPH gaz geçirijisini gurmak, maliýeleşdirmek, eýeçilik etmek hem-de ulanmak boýunça özara gatnaşyklara ýolbaşçylyk eder.
Duşuşygyň barşynda taslama gatnaşyjylar we onuň Tranzaksion geňeşçisi tarapyndan ýerine ýetirilen işler baradaky hasabatlar diňlenildi. Ýygnananlar şeýle hem hukuk we tehniki meseleler bilen baglanyşykly möhüm meseleleri ylalaşdylar we degişli çözgütleri kabul etdiler.
Ýygnananlar öz ýurtlarynyň bu gaz geçirijisiniň gurluşygynyň çalt amala aşyrylmagyna hem-de türkmen tebigy gazynyň iberilmegine uly gyzyklanma bildirýändiklerini tassyklap, ozal gazanylan, bilelikdäki işi işjeňleşdirmäge gönükdirilen ylalaşyklar boýunça beýleki birnäçe meseleleri hem ara alyp maslahatlaşdylar. Taslamanyň ilerledilmeginde möhüm tapgyry alamatlandyran Maýa goýum ylalaşygyna gol çekildi.
Resminamada taslamanyň nobatdaky tapgyryny maliýeleşdirmek maksady bilen TOPH-nyň paýdarlarynyň ilkibaşda ABŞ-nyň 200 million dollaryndan gowrak möçberdäki goýumlary göz öňünde tutulýar. Şeýlelikde, gazanylan ylalaşyk taraplaryň ahyrky netijede dünýädäki iň iri energiýa serişdelerini iberijileriň birini Günorta Aziýa ýurtlary bilen baglanyşdyrmaga ýardam etjek gaz geçirijisiniň taslamasyny durmuşa geçirmäge ygrarlydygynyň aýdyň subutnamasy bolup durýar. Şol ýurtlarda ýangyç serişdelerine uly isleg bildirilýär.
Türkmen gazy Hindistanda we Pakistanda “mawy ýangyja” artýan islegleri kanagatlandyrmaga ýardam eder. 2030-njy ýyla çenli şol ýurtlarda islegler iki esse artyp biler. Mundan başga-da, ýangyjy üstaşyr geçirýän Owganystanyň energiýa serişdelerine bolan isleglerini kanagatlandyrar. Bangladeş hem bu taslama gyzyklanma bildirýändigini beýan etdi. TOPH taslamasyny durmuşa geçirilenden soň, Hindistan özüniň ilkinji transmilli gaz geçirijisine eýe bolar.
Ministrler Kabinetiniň 3-nji iýunda bolan mejlisinde hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Owganystanyň we Pakistanyň çäginde Türkmenistan — Owganystan — Pakitstan — Hindistan gaz geçirijisiniň gurluşygynyň başlangyç tapgyryny maliýeleşdirmek üçin 45 million dollardan gowrak serişdäni bölüp bermek hakyndaky Karara gol çekdi.
Döwlet Baştutanymyzyň degişli maliýe serişdelerini bölüp bermek hakynda kabul eden çözgüdi — bu “Türkmengaz” döwlet konserniniň we “Gail (India) Limited” (Hindistan), “Inter state gas systems (Private) Limited” (Pakistan), “Afghan Gas Enterprise (Owganystan), TAPI” Pipeline Company Limited” kompaniýalarynyň we “Galkynysh Pipeline Company” ýapyk paýdarlar jemgyýetiniň arasyndaky Maýa goýum ylalaşygyna laýyklykda turbageçirijiniň gurluşygyna gönükdirilen ilkinji serişdedir.
2015-nji ýylyň 13-nji dekabrynda bu ägirt uly transkontinental energetika geçirijisiniň gurluşygyna başlanmagy sebit möçberinde, şeýle hem Türkmenistanyň energetika strategiýasyny mundan beýläk-de iş ýüzünde durmuşa geçirmek babatda möhüm waka öwrüldi. Döwrebap ählumumy energiýa howpsuzlyk ulgamyny döretmek, şol sanda türkmen tebigy gazyny dünýä bazarlaryna ibermegiň köpugurly ulgamyny kemala getirmek şol strategiýanyň möhüm meselesi bolup durýar.
Häzirki döwürde “Türkmengaz” we “Türkmennebitgazgurluşyk” döwlet konsernleri Owganystanyň serhedine çenli uzynlygy 214 kilometre barabar bolan turbageçirijiniň türkmen böleginiň gurluşygyny alyp barýarlar.
Ägirt uly “Galkynyş” gaz käni täze energiýa geçirijisiniň serişdeler binýady bolup hyzmat eder. Bu gaz känini abadanlaşdyrmagyň nobatdaky tapgyryna 2015-nji ýylyň 13-nji dekabrynda belent mertebeli myhmanlaryň gatnaşmagynda badalga berildi. Mälim bolşy ýaly, daşary ýurtly hyzmatdaşlar bilen bilelikde “Türkmengaz” döwlet konserni tarapyndan bu gaz känini abadanlaşdyrmagyň birinji tapgyrynyň çäklerinde 2013-nji ýylda bu ýerde kuwwaty ýylda 30 milliard kub metr harytlyk gaza eýe bolan zawodlar toplumy ulanmaga berildi. Ýurdumyzyň beýleki geljegi uly ýataklarynda hem netijeli işler alnyp barylýar. Tutuş ýurdumyz boýunça gaz we gaz kondensat ýataklarynyň açylmagy hem muňa şaýatlyk edýär.
Iri nebit we gaz gorlarynyň dünýä sanawyna girizilen Hazar deňziniň baý ýangyç serişdeleriniň özleşdirilmegi hem hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýangyç-energetika syýasatynyň strategiki ugurlarynyň biridir. Hut şu ýerde, deňiz ýalpaklygynda hem-de kenarýakasynda ýakyn onýyllyklaryň dowamynda “gara altynyň” we “mawy ýangyjyň” çykarylýan möçberlerini ep-esli artdyrmak göz öňünde tutulýar.
Häzirki wagtda ýurdumyzda tebigy gazy himiki taýdan gaýtadan işlemek boýunça işler güýçli depginde alnyp barylýar — Balkan welaýatynda polietilen we polipropilen öndürýän hem-de Ahal welaýatynda tebigy gazdan sintetiki benzini (GTG) öndürýän zawodlar gurulýar. Bu senagat desgasy dünýäde tebigy gazy gaýtadan işlemegiň esasynda ýokary hilli, ekologiýa taýdan arassa benzini öndürýän ilkinji desga bolar. Ony 2018-nji ýylda ulanmaga bermek göz öňünde tutulýar. Munuň özi 2 müňe golaý täze iş orunlaryny döretmäge mümkinçilik berer.
Ýakyn geljekde gazy düýpli gaýtadan işlemek boýunça ýene-de birnäçe taslamalary durmuşa geçirmäge girişmek meýilleşdirilýär.
Tebigy gazyň düzümindäki maddalary, ýagny metany, etany we beýlekileri himiki taýdan gaýtadan işlemek, tebigy gazy toplumlaýyn gaýtadan işlemegiň tehnologiki zynjyryny döretmek ägirt uly netijeleri berýär: gazy himiki usulda gaýtadan işlemegiň derejesiniň ýokarlanmagy bilen alynýan himiki önümleriň bahasy hem has ýokarlanýar. Döwlet Baştutanymyz ençeme gezek, şol sanda Ýaşulularyň maslahatlarynda milli ykdysadyýetimiziň bu senagat pudagynda önümçiligi ösdürmegiň wajypdygyny nygtady.
Geçen ýylyň noýabr aýynyň ahyrynda Ýaponiýanyň paýtagty Tokio şäherinde Energetika Hartiýasynyň Konferensiýasy boýunça Maslahatyň 27-nji mejlisiniň geçirilmegi möhüm wakalaryň biri boldy. Onuň netijeleri boýunça Türkmenistan 2017-nji ýylda Energetika Hartiýasynyň Konferensiýasyna Başlyk hökmünde yglan edildi.
Munuň özi ýurdumyzyň halkara giňişligindäki abraýynyň barha artýandygynyň, hormatly Prezidentimiziň durmuşa geçirýän oňyn daşary syýasatynyň ählumumy goldawa eýe bolýandygynyň hem-de hemişe işjeň orny eýeleýän we täze netijeli çözgütleri gözlemäge gyzyklanma bildirýän Türkmenistanyň energetika diplomatiýasynyň dünýäniň işewürler toparlarynyň hem-de bilermenler jemgyýetçiliginiň arasynda uly seslenme döredýändiginiň nobatdaky aýdyň subutnamasydyr. Halkara energetika hyzmatdaşlygy döwlet Baştutanymyzyň daşary syýasatynyň esasy ugurlarynyň biri bolup durýar.
Mejlisiň işiniň barşynda Energetika Hartiýasynyň Baş sekretary Urban Rusnak Türkmenistanyň Energetika Hartiýasynyň Konferensiýasynda başlyklyk etmeginiň özara bähbitli hyzmatdaşlyga goşmaça itergi berjekdigini hem-de energetika howpsuzlygy meseleleri boýunça düýpli gatnaşyklary ýola goýmaga, energetika howpsuzlygyny we durnukly ösüşi üpjün etmek meselelerine täze çemeleşmeleri işläp taýýarlamaga gönükdirilen tagallalary birleşdirmek babatda öňde goýlan maksatlara ýetmäge ýardam etjekdigini aýratyn nygtady.
Biziň ýurdumyz Energetika Hartiýasyny dörediji taraplaryň biridir we Türkmenistanyň başlyklyk etmegi, ilkinji nobatda, halkara energetika hyzmatdaşlygyny ösdürmäge we pugtalandyrmaga, dünýä energetikasyny ösdürmegiň wajyp meselelerini ara alyp maslahatlaşmak üçin hil taýdan täze gepleşikler meýdançasyny döretmäge, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başyny başlan hem-de BMG-niň Baş Assambleýasy tarapyndan kabul edilen degişli Kararnamalary iş ýüzünde durmuşa geçirmek babatda ählumumy durnukly ösüşiň möhüm şerti hökmünde energiýa howpsuzlygyny üpjün etmäge gönükdirilendir. Dünýäniň onlarça ýurdy şol Kararnamalaryň awtordaşlary bolup çykyş etdi.
Türkmenistan bu halkara guramasynyň işine ýolbaşçylyk etmek bilen, özüniň ägirt uly serişdeler kuwwatyny tutuş adamzadyň hyzmatynda goýmaga çalyşýar, ýangyç-energetika toplumyny düýpli döwrebaplaşdyrmak hem-de energiýa serişdelerini dünýä bazarlaryna ibermegiň ugurlaryny diwersifikasiýa ýoly bilen ösdürmek ýörelgelerine esaslanan syýasaty durmuşa geçirýär.
Energetika meseleleriniň ählumumy häsiýete eýe bolmagy energetika meselesini türkmen diplomatiýasynyň binýatlaýyn ugurlarynyň hataryna çykardy. Halkara energetika howpsuzlygyny üpjün etmekde energiýa serişdelerini uly möçberli iberýän döwlet hökmünde Türkmenistanyň oňa gatnaşmagy bu diplomatiýanyň möhüm ugurlarynyň birine öwrüldi.
Energetika Hartiýasynyň Baş sekretary Urban Rusnagyň nugtaýşy ýaly, Türkmenistan dünýäde iň iri energetika kuwwatlyklarynyň birine eýe bolmak bilen, adalatlylyk, önüm öndüriji hem-de üstaşyr geçiriji we sarp ediji ýurtlaryň bähbitleriniň deňagramlylygyny berjaý etmek ýörelgeleri esasynda ýola goýlan ählumumy energiýa howpsuzlygynyň durnukly ulgamyny döretmäge çalyşýar. Özara bähbitli we uzakmöhletli hyzmatdaşlyga esaslanan hem-de bitewi ýörelgeler we kadalar esasynda kemala getirilen energetika hyzmatdaşlygy dünýä bileleşiginiň okgunly ösüşiniň girewidir.
Mälim bolşy ýaly, häzirki wagtda, ilkinji nobatda, özüne energiýa çeşmelerine we olary eltmegiň serişdelerine howpsuz hem-de kepillendirilen elýeterlilik meselelerini çözmegi birleşdirýän energetika howpsuzlygyny üpjün etmek meselesi ählumumy häsiýete eýedir. Ol dünýäde umumy, şol sanda ekologiýa ýagdaýyna uly täsir edýär. Energetika Hartiýasynyň mejlisleriniň yzygiderli geçirilmegi hem muňa şaýatlyk edýär.
Şunuň bilen baglylykda, köp şahaly turbageçiriji ulgamy döretmegiň hasabyna energiýa serişdeleriniň eltilmegini üpjün etmäge ukyply ulag düzümini diwersifikasiýa ýoly bilen ösdürmegiň energiýa howpsuzlygyny üpjün etmegiň strategiki ugry bolup durýandygyny bellemelidiris. Bu strategiki ugruň durmuşa geçirilmegi diňe bir energiýa serişdelerini iberýän, olary üstaşyr geçirýän we sarp edýän ýurtlaryň arasynda däl, eýsem gyzyklanma bildirýän taraplaryň hem-de halkara guramalarynyň, şol sanda BMG-niň we Energetika Hartiýasynyň arasynda energetika hyzmatdaşlygynyň toplumlaýyn ösdürilmegini göz öňünde tutýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow BMG-niň Baş Assambleýasynyň mejlislerinde döwletimiziň garaýyşlaryny anyk beýan etdi. Energiýa serişdeleriniň dünýä bazarlaryna ygtybarly we durnukly iberilmegini üpjün etmäge gönükdirilen täze halkara-hukuk guralyny döretmek şol garaýyşlaryň özenini düzýär. Türkmenistanyň bu mesele boýunça garaýyşlary dünýä bileleşiginiň doly goldawyna mynasyp boldy. Munuň özi ýörite Kararnamalar bilen berkidildi.
Ählumumy energiýa howpsuzlygyny üpjün etmek boýunça giň möçberli taslamalar durmuşa geçirilende, halkara kadalaryň we ülňüleriň berk berjaý edilmegi hökmany şert bolup durýar. Şunda ekologiýa meselesi ileri tutulýan ugurlaryň hatarynda çykyş etmelidir. Şunuň bilen baglylykda, Türkmenistany Energetika Hartiýasynyň Konferensiýasyna başlyklyk etmek babatda ýurdumyzyň üstüne düşýän jogapkärçilige ýokary derejede göz ýetirýär.
Türkmenistanyň Energetika Hartiýasyna başlyklyk etmeginiň dowamynda anyk kesgitlenen şu ugurlara: taýyn önümi almak hem-de ony eksport etmek üçin uglewodorod çig malyny gaýtadan işlemäge; täzeden dikeldilýän energiýa serişdelerini peýdalanmaga; energiýa serişdelerini howpsuz üstaşyr geçirmäge; energiýanyň netijeliligini we energiýanyň tygşytlylygyny ýokarlandyrmaga; energiýany ulanmagyň netijesinde daşky gurşawa täsiri peseltmäge; dünýäde energiýa bolan ösen islegi kanagatlandyrmak maksady bilen, maýa goýumlary höweslendirmäge hem-de Energetika Hartiýasyna agza ýurtlaryň maýa goýum ýagdaýlaryny gowulandyrmaga; Hartiýanyň düzümine täze ýurtlaryny çekmäge aýratyn üns berer.
Energetika ulgamynda giň we gyzyklanma bildirilýän hyzmatdaşlyk XXI asyrda dünýäde bolup geçýän durnukly hem-de öňdengörüjilikli ýagdaýlaryň esasy ölçegi bolup durýar. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow nygtaýşy ýaly, energetika giňişliginiň häzirki zaman gurluşynyň geljegi, haýsy ýörelgelerde dörediljekdigi, onuň howpsuzlygy we durnuklylygy — bularyň hemmesi köp babatda ählumumy ösüşiň umumy ugruny kesgitleýär. Şunuň bilen baglylykda, döwlet Baştutanymyz energetika bazaryny göreşiň ýa-da bäsleşigiň meýdanyna öwürmek geçmişde galmalydyr, şeýle çemeleşmeler häzirki zaman geosyýasy, ykdysady we durmuş ýagdaýlaryna, senagat tehnologiýalarynyň ölçeglerine laýyk gelmelidir diýip belleýär.
28-nji noýabrda Lebap welaýatynyň Ymamnazar demir ýol menzilinde transmilli polat ýoluň — Aziýa halkara demir ýol ulag geçelgesiniň birinji nobatdakysyny ulanmaga bermek dabarasy boldy. Gatnawlaryň sebit ulgamynyň “altyn halkasyna” öwrüljek Atamyrat — Ymamnazar — Akina täze ýoly işe girizmek dabarasyna Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow we Owganystan Yslam Respublikasynyň Prezidenti Mohammad Aşraf Gani gatnaşdylar.
Bu ýerde döwlet Baştutanymyz teleköpriniň kömegi bilen göni aragatnaşyk arkaly adybir gümrük nokadynda gurlan, nebit önümleriniň kabul etmäge, saklamaga we ugratmaga niýetlenen terminalyň işine ak pata berdi. Bellenilişi ýaly, 2015-nji ýyl bilen deňeşdirilende, Türkmenistandan Owganystana dürli ýükleriň iberilýän möçberi hem artdy. Bu görkeziji 2016-njy ýylda 1,4 million tonnadan gowraga barabar boldy. Iberilen ýükleriň aglaba bölegi nebit önümlerinden hem-de suwuklandyrylan gazdan ybaratdyr.
Döwrebap enjamlar bilen enjamlaşdyrylmagy terminala gije-gündiziň dowamynda bir wagtda nebit önümleriniň 540 müň tonnasyny ýa-da ýangyç serişdeleriniň 2 müň tonnasyny kabul etmäge, saklamaga hem-de ugratmaga mümkinçilik berýär. Dabara gatnaşyjylara monitorlarda demir ýol çeleklerinde terminala nebit önümleriniň getirilişi, kabul edilişi, Owganystanyň serhedinde ýörite turbalar arkaly berlişi, soňra bolsa ugratmak üçin ýöriteleşdirilen awtoulaglara ýüklenilişi görkezildi.
8-nji noýabrda Malaýziýanyň paýtagtynda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň we Malaýziýanyň Premýer-ministri Dato Sri Mohd Najib Tun Abdul Razagyň arasynda gepleşikler geçirildi. Ýangyç-energetika toplumynda hyzmatdaşlyk etmek ara alnyp maslahatlaşylan meseleleriň arasynda ileri tutulýan ugurlaryň hatarynda görkezildi.
Malaýziýa syýasy-ykdysady we maýa goýum ulgamlarynda Türkmenistanyň möhüm hem-de öňden gelýän hyzmatdaşlarynyň biridir. Malaýziýanyň iri “Petronas Çarigali” kompaniýasy bilen köpýyllyk hyzmatdaşlyk bu ulgamda ikitaraplaýyn kuwwatdan netijeli peýdalanmagyň aýdyň mysaly bolup durýar. Bu kompaniýa ilkinjileriň hatarynda Türkmenistanyň deňiz ýataklarynda işläp başlady.
“Petronas” kompaniýasynyň Türkmenistandaky işini giňeltmek, şol sanda gaz ulgamynda ýokary tehnologiýaly taslamalary amala aşyrmagyň hasabyna giňeltmek üçin uly mümkinçilikleriň bardygy bellenildi. Tehniki ugurly ýokary hünärli hünärmenleri taýýarlamak bilelikdäki işiň möhüm ugurlarynyň hatarynda görkezildi.
Gepleşikleriň netijeleri boýunça ikitaraplaýyn resminamalara, şol sanda Halkara nebit we gaz uniwersitetiniň, “PETRONAS Çarigali (Türkmenistan) Sdn Bhd” kompaniýasynyň hem-de “PETRONAS” tehnologiýa uniwersitetiniň arasynda Ähtnama gol çekildi. Munuň özi bu ulgamdaky gatnaşyklary mundan beýläk-de ösdürmäge kuwwatly itergi berer.
Geçen ýyl Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynda polipropilenden plýonka öndürmek boýunça sehiň gurluşygy tamamlandy. Häzirki wagtda goýberiş-sazlaýyş işleri alnyp barylýar, ýakyn wagtda ony ulanmaga bermek göz öňünde tutulýar. Şeýle hem Seýdiniň nebiti gaýtadan işleýän zawodynda ýokary oktanly benzinleri öndürýän desgany döwrebaplaşdyrmak işleri tamamlandy. Bu işler çig mally rejeli ulanmaga, önümçilik ýitgilerini azaltmaga we degişlilikde nebiti gaýtadan işlemegiň çuňlugynyň koeffisientini ýokarlandyrmaga ýardam eder. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň talaplaryna laýyklykda bu desgalaryň ählisi hil we ekologiýa howpsuzlygynyň kadalarynyň halkara görkezijileri nazara alnyp guruldy.
“Türkmennebitgazgurluşyk” döwlet konserni geçen ýyl durmuş maksatly desgalaryň birnäçesini, şol sanda Aşgabady ösdürmegiň 14-nji nobatdakysynyň çäklerinde 66 öýli, dükanly 12 gatly ýaşaýyş jaýynyň gurluşygyny amala aşyrdy we ulanmaga berdi. “Awaza” milli syýahatçylyk zolagynda ýokary derejeli, 350 orunlyk “Gämi” myhmanhanasy guruldy. Onuň 3-13-nji gatlarynda 2 orunlyk otaglaryň 120-si, ýokary derejeli “Delux” kysymly 4 orunlyk otaglaryň 18-si hem-de VIP derejeli 4 orunlyk otaglaryň 10-sy ýerleşdirildi. Şeýle hem Awazada 3 million kub mertlik suw howdany guruldy, Aşgabatda bolsa nebitgaz pudagynyň Medeni-işewürlik merkezi ulanmaga berildi.
2016-njy ýylyň geologiýa-gözleg işleriniň netijeleri boýunça “Türkmengeologiýa” döwlet korporasiýasy tarapyndan iki ýatak, bir gaz we bir gaz kondensat-degişlilikde Çelekbaý we Halkabat ýataklary açyldy.
Çelekbaý ýatagy Mary welaýatynyň Murgap etrabynyň çäginde ýerleşýär. “Türkmengeologiýa” döwlet korporasiýasynyň “Marynebitgazgözleg” müdirligi tarapyndan burawlanan birinji guýudan 4511-4503 metr çuňlugy synagdan geçirmegiň netijesinde gije-gündizdäki debiti 1 million kub metrden gowrak tebigy gazyň senagat akymy alyndy. Bu tebigy gor senagat derejesine degişlidir we demirgazyk-günbatar ugurda Galkynyş käniniň gaz ýatakly zolagyny giňelder.
Halkabat ýatagy Lebap welaýatynyň Galkynyş etrabynyň çäginde ýerleşýär. Täze ýatagyň meýdany 18,2 inedördül kilometre barabardyr. Düzümiň beýikligi 35 metrdir. Bu ýerde, 3070-3064 metr çuňlukda kükürtsiz gazyň 181 müň kub metrden gowrak möçberdäki senagat akymy alyndy, ondaky kondensatyň möçberi 32 kub metrden gowrakdyr.
Halkabat meýdançasynyň ozal ýüze çykarylan, häzirki wagtda işlenip geçilýän Kükürtli, Babaarap we Kerwen gaz hem-de gazkondensat ýataklarynyň orta böleginde ýerleşýändigini bellemek gerek. Gazyň düzüminde kükürdiň ýoklugy hem-de gaz senagatynyň ösen düzüminiň golaýynda täze ýatagyň açylmagy bu ýatagy ýakyn geljekde işe girizmäge mümkinçilik berer.
Her ýyl Aşgabatda geçirilýän “Türkmenistanyň nebiti we gazy” atly pudaklaýyn sergiler hem-de maslahatlar, Gaz kongresi, halkara maýa goýum we işewürler forumlary dünýäniň işewür toparlarynyň Türkmenistanyň nebitgaz toplumynyň kärhanalary bilen hyzmatdaşlygy ösdürmäge uly gyzyklanma bildirýändikleriniň aýdyň subutnamasydyr.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow şeýle duşuşyklaryň geçirilmeginiň başyny başlap we goldap, bu forumlaryň ýurdumyzyň hünärmenleri üçin öz mümkinçiliklerini görkezmek hem-de hyzmatdaşlary gözlemek babatda oňat meýdança bolup hyzmat edýändigini belleýär. Dünýäniň iri energetika we maşyngurluşyk kompaniýalary serginiň diwarlyklarynda iň soňky gazananlaryny hem-de täze tehnologiýalaryny görkezýärler. Olaryň hatarynda ulag gaz gatlaklaryny ýüze çykarmak, tebigy gazy çykarmak, arassalamak, taýýarlamak we gaýtadan işlemek, dolandyryş ulgamlaryny ornaşdyrmak, uglewodorod serişdelerini ibermek, gury ýerde hem-de deňizde senagat desgalaryny abadanlaşdyrmak, kärhanalarda ekologiýa howpsuzlygyny ýokarlandyrmak boýunça tehnologiýalar bar. Şeýle hem bu ýerde nebit we gaz guýularynyň netijeliligini ýokarlandyrmak boýunça tehnologiýalar, dürli ölçeg enjamlary, turba we bu ulgamda ulanylýan beýleki köpsanly önümler görkezilýär. Nebithimiýa we gazhimiýa ulgamlarynyň gazanýan üstünlikleri hem giňden beýan edilýär. Häzirki wagtda Türkmenistanda bu ulgamlary ösdürmäge aýratyn üns berilýär.
Halkara ylmy maslahat oňa daşary ýurtlardan gatnaşýanlara ýurdumyzyň ýangyç-energetika toplumyny ösdürmegiň strategiýasy, döwrebap tehnologiýalary işjeň çekmegiň tejribesi, hyzmatlary amala aşyrmagyň ýollary we ulgamy mundan beýläk-de döwrebaplaşdyrmagyň usullary bilen ýakyndan tanyşmaga mümkinçilik berýär. Daşary ýurtly hyzmatdaşlaryň gyzyklanmasy, ilkinji nobatda, milli ykdysadyýetimiziň bu binýatlaýyn ulgamynda amala aşyrylýan düzümleýin özgertmeleriň gerimi hem-de dünýäniň esasy nebitgaz kompaniýalary bilen hyzmatdaşlygyň ýokary derejesi bilen şertlendirilendir.
Halkara gaz kongresi hem bu ulgamda işleýän hünärmenleriň arasynda uly gyzyklanma döredýär. Şeýle duşuşyklar özara gatnaşyklaryň has netijeli ýollaryny gözlemek işinde möhüm orun eýeleýär. Daşary ýurtly hyzmatdaşlara enjamlary, döwrebap tehnologiýalary ibermek we hyzmatlary amala aşyrmak ulgamynda hyzmatlaryny teklip etmäge hem-de türkmen kärdeşleri bilen göni gepleşikleri geçirmäge ajaýyp mümkinçilikler döredilýär. Netijeli gepleşikler bolsa geljekde Türkmenistanyň baý ýangyç-energiýa serişdelerini netijeli özleşdirmäge hem-de rejeli ulanmaga gönükdirilen täze bilelikdäki taslamalara öwrülip biler.
Gaz kongresiniň mowzugy gaz pudagynyň meselelerini we ösüşiniň geljegini şöhlelendirýär, sebitara energiýa üpjünçilik ulgamynda strategiki çözgütleri işläp taýýarlamaga mümkinçilik berýär. Forumyň işewür maksatnamasynyň çäklerinde köpsanly okuw maslahatlaryny hem-de tanyşdyryş çärelerini öz içine alýan çäreler geçirilýär. Giň möçberli sergi bilen birlikde işewürlik maksatnamasy ählumumy pudak forumy hökmünde kongresiň ähmiýetini has-da artdyrýar.
Şeýlelikde, ýurdumyzyň ýangyç-energetika toplumynyň okgunly ösmegi ýakyn onýyllykda Türkmenistanyň diňe bir ýurduň bähbitleri üçin däl, eýsem, sebit we dünýä möçberinde özüniň energiýa kuwwatyndan netijeli peýdalanyp, dünýä bazarynda eýeleýän ornuny has-da pugtalandyryljakdygy barada ynamly aýtmaga mümkinçilik berýär. Mysal üçin, 2016-njy ýylyň 11 aýynyň netijeleri boýunça nebitgaz toplumynyň kärhanalary tarapyndan maýa goýumlaryny özleşdirmek boýunça meýilnama 154,5 göterim ýerine ýetirildi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow energetika strategiýasyny yzygiderli durmuşa geçirmek bilen iri pudaklaýyn taslamalary amala aşyrmakda ýurdumyzyň kärhanalaryna we hünärmenlerine uly ynam bildirýär. Häzirki wagtda türkmen konsernleriniň önümçilik mümkinçilikleri, işgärleriň ýokary hünär taýýarlygy hem-de milli ykdysadyýetimiziň ägirt uly kuwwaty halkara derejeli, giň möçberli we örän çylşyrymly tehniki taslamalary durmuşa geçirmäge mümkinçilik berýär. Ýakyn geljekde türkmen hünärmenleriniň hem-de Türkmenistanyň nebitgaz toplumynyň mümkinçilikleriniň dünýäniň beýleki ýurtlarynda hem gerek bolmagy gaty ähtimaldyr.
Bazar gatnaşyklaryň ösdürilmegi, oba hojalyk toplumyna maýa goýumlarynyň möçberleriniň artdyrylmagy, Aziýa we Ýewropa ýurtlary bilen ykdysady gatnaşyklaryň giňeldilmegi, haryt öndürijileriň dünýä bazarlarynda bäsdeşlige ukyplylygynyň ýokarlandyrylmagy-bularyň ählisi Türkmenistanyň ýakyn ýyllar üçin strategiki ösüşiniň esasy ugurlarydyr. Olar ýurdumyzyň dünýä ykdysady ulgamyna ynamly goşulyşmagyna ýardam eder. Döwlet Baştutanymyz bu syýasaty yzygiderli durmuşa geçirmek bilen, dürli derejedäki halkara duşuşyklarda türkmen tarapynyň deňhukuklylyk hem-de özara bähbitlilik ýörelgeleri esasynda giň we ysnyşykly hyzmatdaşlyga taýýardygyny belleýär.
Halkara bileleşigi tarapyndan tassyklanan kadalara hem-de ýurdumyzda amala aşyrylýan özgertmeleriň maksatlaryna we talaplaryna laýyk gelýän “Daşary ýurt maýa goýumlary hakynda” hem-de “Uglewodorod serişdeleri hakynda” Türkmenistanyň täze Kanunlarynyň kabul edilmegi daşary ýurt maýalaryny çekmäge hem-de öňdebaryjy tehnologiýalary ornaşdyrmaga mümkinçilik berýär. Kanunlar milli we daşary ýurt maýadarlary hem-de kompaniýalary üçin amatly şertleri we kepillikleri döredýär, olaryň işini kadalaşdyrýar, nebitgaz ulgamynda köpugurly halkara hyzmatdaşlygyny ösdürmäge ýardam edýär.
Döwlet Baştutanymyzyň täzeçil pikirlenmäge hem-de uzakmöhletli wezipeleri kesgitlemäge esaslanýan energetika syýasatyny durmuşa geçirmegiň çäklerinde ýangyç-energetika toplumynyň pudaklaryny tehniki taýdan täzeden enjamlaşdyrmak boýunça netijeli işler alnyp barylýar. Bu ugurda dünýäniň esasy önüm öndürijileri we nebitgaz enjamlaryny iberijileri bilen hyzmatdaşlyk işjeňleşdirilýär. Ýangyç çig malyny çykarmak ulgamynda iň täze tehnologiýalary we öňdebaryjy işläp taýýarlamalara aýratyn üns berilýär.
Häzirki wagtda günbatar ýurtlaryň kompaniýalary ýurdumyzyň nebitgaz senagaty uly üns berýärler. Örän gysga döwrüň içinde türkmen hünärmenleri geologiki we gidrodinamiki modelirlemegiň, üç ölçegli seýsmobarlaglaryň, gatlaklary özleşdirmegiň we keseleýin burawlamagyň tehnologiýalaryny özleşdirdiler.
Geologiýanyň we geofizikanyň, nebitgaz ylmynyň we tejribesiniň ösüşinde gazanylan üstünlikler, nebit we gaz senagatynyň täze tehnologiýalary, çuňňur burawlamagyň tehniki mümkinçilikleri uly çuňlukda, çylşyrymly geologiki şertlerde ýerleşen ýangyç ýataklaryny işläp taýýarlamakda giň mümkinçilikleri açdy.
Kompýuter tehnologiýalarynyň uly kuwwaty üç ölçegli gidrodinamiki modelirlemegiň hem-de nebit we gaz ýataklaryny işläp geçmegiň ähli tapgyrlarynyň sazlaşykly alnyp barylmagynyň usullaryny ösdürmekde ep-esli öňegidişlik gazanylmagyny üpjün etmäge mümkinçilik berdi.
Ýapgytlaýyn guýular nebitiň we gazyň çykarylyşynyň derejesini ep-esli ýokarlandyrýan netijeli tehnologiýa bolup durýar. Şeýle usul, ilkinji nobatda, uglewodorod serişdeleriniň suwly ýataklardan almak üçin ulanylýar. Düýpli işler nebit we gaz ýataklarynyň işläp geçmegiň adaty tehnologiýalaryndan ýataklary, dolandyrmak tehnologiýalaryny, ýataklaryň uglewodorod ulgamyna täsir etmegiň gurallaryny we usullaryny döretmäge geçmäge mümkinçilik berýär.
Nebit we gaz ylmy häzirki döwürde täze ösüşe eýe boldy. Munuň özi nebit we gaz ýataklaryny gözlemek we işläp geçmek bilen baglanyşykly tutuş ulgamyň kompýuterleşdirilmeginiň giň gerime eýe bolmagy, düýpli barlaglaryň gazananlarynyň nebiti we gazy çykarmak we ibermek tehnologiýasyna ornaşdyrylmagy bilen şertlendirilendir. Munuň özi bolsa nebit we gaz senagatyny ösdürmegiň innowasion tapgyryna geçmäge şertleri döredýär. Döwletimiziň bu babatda dünýäniň iri kompaniýalary hem-de ylmy merkezleri bilen üstünlikli hyzmatdaşlyk edip, olaryň tejribesini öwrenýär, öz tejribesini paýlaşýar we şeýlelikde, pudagyň geljegi üçin oňaýly şertleri döredýär.
Türkmenistanda amala aşyrylýan giň möçberli senagat maksatnamasy daşky gurşawy goramak meseleleri bilen berk baglanyşyklydyr. Ýurdumyz halkara bileleşiginiň bug gazlarynyň zyňyndysyny kemeltmek baradaky tagallalaryny goldamak bilen, kem-kemden “ýaşyl” ykdysadyýete, senagatda, şol sanda nebitgaz, elektroenergetika we ulag pudaklarynda ekologiýa taýdan howpsuz we serişdeleri tygşytlaýjy tehnologiýalary, ulanmaga geçýär.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň BMG-niň Baş Assambleýasynyň mejlislerinde, Birleşen Milletler Guramasynyň durnukly ösüş boýunça Rio+20 maslahatynda, şeýle hem Ýaponiýada geçirilen BMG-niň tebigy betbagtçylyklaryň howpuny azaltmak boýunça III Bütindünýä maslahatynda hem-de Koreýa Respublikasynda geçirilen VII Bütindünýä suw forumynda öňe süren başlangyçlary bu ulgamda öňde durýan wezipeleri çözmäge gönükdirilendir. Şol başlangyçlaryň hatarynda Aşgabatda Merkezi Aziýada howanyň üýtgemegi bilen baglanyşykly tehnologiýalar boýunça Sebit merkezini açmak, Araly halas etmek boýunça BMG-niň ýörite maksatnamasyny, BMG-niň Suw strategiýasyny işläp taýýarlamak hem-de Hazar deňzinde ekologiýa we tehnogen howpsuzlygy üpjün etmek üçin täsirli köptaraply gurallary döretmek baradaky teklipler bar. Hazar deňziniň täsin biologiki toplumy, sözüň doly manysynda, tutuş adamzadyň gymmatlygy bolup durýar.
Türkmenistan özüniň ägirt uly energetika kuwwatyny diňe bir milli bähbitler üçin ulanman, eýsem dünýäniň halklarynyň ösüşiniň we abadançylygynyň, ählumumy durnuklylygy we howpsuzlygy pugtalandyrmagyň bähbidine ulanmaga taýýardyr. Döwlet Baştutanymyzyň energiýa serişdeleriniň daşary ýurtlara iberilmegini diwersifikasiýa ýoly bilen ösdürmäge hem-de olary dünýä bazarlaryna eltmegiň köpugurly ýollarynyň taslamalaryny durmuşa geçirmäge gönükdirilen oýlanyşykly energetika strategiýasy hem hut şu maksatlara hyzmat edýär.
Şeýlelikde, 2016-njy ýylda ýurdumyzyň ýangyç-energetika toplumynyň kärhanalary tarapyndan pudagyň ykdysady kuwwatyny artdyrmak boýunça möhüm işler amala aşyryldy. Ýöne, öňümizdäki ýyllarda ýurdumyzyň nebitgaz ulgamynyň işgärleri has uly wezipeleri çözmeli bolarlar diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow belleýär.