text:
"Ýaşlar syýasy ýagdaýlary yzarlamak bilen hiç wagt gyzyklanmaýarlar. Häzirlikçe olara gyzyksyz görünýän käbir zatlaryň aslynda geljekde nähili netijeler döretjekdigine düşünmeýärler. Aslynda welin, syýasatçylara göz görkezip biljek adamlaryň döremegi bilen bagly wakalar hemişe tapylgysyz bolýar".
Ýazyjynyň gorky we gönümellik sebäbi
Hunter Thompson Amerikany näme bilen gorkuzýardy?
Çap etdiren sözleri bilen 21-nji asyrdaky amerikan medeniýetiniň iň tanymal şahsyýetleriniň biri hasaplanýan bu adamyň başynda hiç haçan howp az bolmandyr...
Luiswill (Luisvill) - Kentukki ştatynyň iň uly şäheridir. Beýleki şäherler bilen deňeşdirilende ol "Uly pajygadan" soň tiz wagtda dikeldilenem bolsa, 1937-nji ýylyň "Uly sili" gelende şäher halkynyň ýarpysyndan köpüsi ol betbagtçylykda pida bolupdyr.
Jemgyýet gatlaklarynyň tapawudy has ýiti duýulýan, köpçüligiň garyplyga we işsizlige uçran bu şäherinde 18-nji iýulda bir işçi maşgalasynda dünýäniň 20-nji asyryň ikinji ýarymyndaky iň tanymal ýazyjylarynyň we žurnalistleriniň biri dünýä inipdir.
Önüp-ösen ýerinde höküm sürýän durmuş şertleriniň ýaş oglanda çuňňur täsir galdyrany sebäpli, ol geljekde öz eserleri bilen dünýäniň gowulaşmagy üçin elinden gelelini gaýgyrmakçy däldi.
Çendenaşa özdiýenli
19 ýaşyndaka işi suda düşen we bu ýagdaýdan sypmaga synanyşan Hanter Thompson harby gulluga iberilipdir. Ol Florida ştatyndaky Ekulin (Eqlin) harby düşelgesinde aragatnaşyk hyzmaty bölüminde bir wezipä bellenipdir.
Ýazyjylyga türgenleşik habarlaryndan başlan Thompsona gysga wagtyň içinde goşun gazýetiniň baş redaktorlygy berlipdir.
Ondan soň ol ştatdan daşarky habarçy hökmünde birnäçe ýerli gazýetlerde işlemäge başlapdyr. Şeýle ýagdaýda adaty esger bolan Thompson mümkinçiligi bolanda, goşunyň baştutanlygyny, kämahal hem gulluk edýän ýeri bolan harby-howa meýdanynyň serkerdeligini tankyt edipdir.
Ol tankydy materiallarynda, adatça, gös-göni öz serkerdelerini we gullukdaşlaryny saýlap alypdyr.
Goşundaky ýagdaýy edil bolşy ýaly suratlandyrmaklyk bilen bilelikde Thompson, hökümetiň halky buýruk bilen dolandyrmaklyk kadasyny sarsdyrypdyr, harbylaryň durmuş ýagdaýlarynyň ähli gülkünç taraplaryny okyjylara aýan edip görkezipdir. Hanteriň ýazýan zatlary öwüt-nesihatdan üzňe bolupdyr we öz tankyt edýänlerine garşy hiç haçan ýigrenç duýgusyny döretmändir.
Ýaş žurnalist bularyň deregine ABŞ-nyň harby ulgamynda bar bolan geň-taňlyklary paş edipdir. Meselem, adaty durmuşda hiç hili jogapkärçiligi öz üstüne alyp bilmeýän sowatsyz ýaşlaryň ygtyýaryna kämil harby enjamlaryň we hatda iň ösen amerikan harby uçarlarynyň berilýändigine ünsi çekipdir.
Goşunyň aragatnaşyk hyzmatlary bölüminiň serkerdesi öz beren häsiýetnamasynda Thompsony "Çendenaşa özdiýenli we boýnyýogyn biri" diýip suratlandyrmak bilen onuň harby gullukdan gyssagly boşadylmagyny teklip edipdir. Şonuň üçinem Hanter 1958-nji ýylda harby gullukdan adaty durmuşa geçipdir.
"Diňe motosikletli başbozarlar"
Bir gyzy topar bolup zorlan baýkerler baradaky jenaýat 1965-nji ýylda tutuş Amerikany aýaga galdyrypdyr. Ana, şonda "Jähennemiň perişdeleri" diýip atlandyrylýan gaty aýylganç bir motorsikletli başbozarlar toparynyň bardygyndan ýurduň halky habardar bolupdyr. Thompson "The National-da" şeýle ýazypdyr: "Aslynda bu adamlar jemgyýetden üzňe adaty başbozar topardyr. Dogrusyny aýtmaly bolsa, ol adamlar özüniň jemgyýet tarapyndan kabul edilmegini hem islemeýärler. Çünki olar özüni jemgyýetde ýekirilen, ret edilen biri ýaly duýmakdan keýp alýarlar. Turan galmagal olaryň adyny ile ýaýratdy, adaty raýatlary dowla düşürdi we şeýlelik-de baýkerler ähli halk üçin gorkunç howpa öwrüldiler".
Şol wagt Thompsonyň Konzo žurnalistika tilsimindäki bu makalasy diýseň uly seslenme döredipdir welin, hatda bir neşirýat oňa "Jähennemiň perişdeleri" atly başbozar topar barada bir kitap ýazmaklygy teklip edipdir. Şeýle teklip Hanteri ABŞ-nyň iň tanymal ýazyjylarynyň birine öwrüpdir.
Kitaba meşhurlyk gazandyran diňe baýkerleriň durmuşynyň jikme-jik suratlandyrylmagy däl, eýse olaryň jemgyýetiň agzalary, kanun goraýjy organlar, köpçülikleýin habar serişdeleri bilen gönümel gürrüňdeşlikleriniň hem eserde giňişleýin orun almagy bolupdyr.
Thompson şeýle ýazypdyr: "Şeýle ýagdaý bardy "Perişdeler" haýsy şäherde peýda bolsa, ýerli halk edil bitlän ýaly bolýardy. Hemmeler öýüne bukulyp, ot açmak üçin tüpeňlerini taýyn saklaýardylar. Žurnalistler bolsa öz habarlarynda olara çakdanaşa üns berýärdiler we netijede, hamala, bu ýagdaý uruşda haýsam bolsa bir motosikletli söweşijiler topary bir ýerden başga ýere göçüş edýän ýaly ýagdaý döredýärdi.
Halkyň dowla düşenini görýän polisler hem derrew herekete geçip, baýkerleriň geçjek ýollarynyň gyrasynda berkitmeler gurýardylar. Bu işde nämälimlik esasy mesele bolup durýardy. Sebäbi "Perişdeleriň" hut özlerem haçan nirä gidiljegini bilmeýärdiler, çünki olar diňe kellesine gelenini edýärdiler.
Olaryň "meşhurlyk" gazanmagynda bolsa žurnalistler bilen jemgyýetiň roly ikuçsyzdy. Ýüzi-gözi ýag, kir çyrşalan, ebti agan şeýle başbozarlara köpçülikdäki bar bolan gorky duýgusyndan güýç alyp, olar barýan ähli barlarynda dawa-jenjele hemişe bir bahana gözleýärdiler. Şeýlelikde başbozarlygyň täsirem ýaýbaňlanýardy."
Öz eserleriniň temasy ýaly Thompsonyň saýlap alýan şeýle wawwaly syýasy we jemgyýetçilik ýagdaýlarynyň täsiri bilen agzalýan toparlar hasam hetdenaşa, adaty raýatlar bolsa has-da konserwatiwlige we dözümsizlige ýykgyn edýärdiler.
"Jähennemiň perişdeleri" kitabynda ýazyjynyň suratlandyran köpsanly polis çärelerinde baýkerleriň tussag edilmegi üçin haýsam bolsa bir delil, subutnama tapylmandygy sebäpli polisleriň wakanyň bolan ýerini bialaç terk etmäge mejbur bolmagy we olaryň başbozarlara garşy oňaýsyz tutumlary edil bolşy ýaly duýulýardy. Bu ýagdaý bolsa baýkerleri hasam lälikseredýärdi, olaryň özüni alyp barşyny hasam gyzma we jemgyýetden üzňe ýagdaýa salýardy.
Şeýle suratlandyrmalar bilen Thompsonyň baýkerlere temmi berilmegini öňe sürendigini aýdyp bolmaz. Onuň pikrine görä, ýurtda şeýle ygyp ýören ol adamlar bisowat, edepsiz we özüne erk etmäni oňarmaýan çakdanaşa başbozarlardan başga zat däldi.
Ýazyjynyň bu temada ünsi çekýän meselesi, ynha, şeýle: bu meselede jemgyýetçilik düşünişmezliginiň rasional, makul bir esasy ýok, bu ýagdaý diňe yzagalak, gömük, stereotipleýin düşünjeden we nädogry garaýyşlardan ugur alýar. Bu şeýle ýagdaýda gapma-garşylykly iki tarapa hem degişlidir.
Özüniň "Jähennemiň perişdeleri" atly giň göwrümli eserinde Thompson ilkinji gezek jemgyýetçilik gatnaşyklar ulgamynyň örän çylşyrymly tilsimlerine ünsi çekýär we jemgyýetde döredilen çaknyşyk ýagdaýynyň biakyl sebäbi bolansoň, onuň parasatly çözgüdiniň hem bolmajakdygyny ýaňzydýar.
"Uzyn saçly tarap - garşydaşym"
1968-nji ýylda saýlawlarda - hemişe gysga saçly bolmagyň tarapdary Aspen şäheriniň polisiniň ýolbaşçysy wezipesinde işlän dalaşgäre "Uzyn saçly tarap - garşydaşym" diýen şygary ulanany üçin Hanter Thompson öz saçyny syrdyrýar. Thompson şol saýlaw kampaniýasyna tanymal ýazyjy we žurnalist höküminde radikal bir programma bilen goşulypdyr. Ol ähli ünsüni bar bolan streotipleri dargatmaga gönükdiripdir. Soň-soňlar Thompson şeýle ýoly saýlap almadygam bolsa, saýlawda üstünlik gazanyp biljekdiklerine kän ynamynyň bolmandygyny aç-açan boýun alypdyr. Diňe jemgyýetde bar bolan problemalara başgaça garalyp çözülmegine goşant goşmaklygy maksat edinendigini aýdypdyr.
Onuň saýlaw programmasyndaky maddalardan biri Aspen şäheriniň adynyň üýtgedilip, oňa "Ýag şäheri" (Fat City) adynyň goýulmagy bolupdyr. Ýazyjy şeýle ideýa bilen inwestorlary şäherden daşlaşdyrmagy ýüregine düwüpdir. Sebäbi soňky döwürlerde ol şähere ýykgyn edýän maýadarlar aldygyna ullakan ofis jaýlar gurup, köçeleri reklamalar bilen dolduryp, tebigata we şäheriň özboluşlylygyna uly zeper ýetiripdirler.
Şäherde pyýada gezilýän ýerleriň köpeldilmegi we bikanun ulag goýmaklygyň öňüniň alynmagyny gazanmak üçin bolsa, Thompson köçelerdäki asfalt gatlagyň aýrylmagyny we onuň deregine ýönekeý gum dökülmegini teklip edipdir. Thompson şeýle diýipdir: "Onsuzam köpimiz haýsam bolsa bir saý-sebäpden konserwatiw köpçüligiň respublikaçy şerifi goldajakdygyna ynanamyzokdyk. Biziň bar aladamyz olaryň biakyl tutumynyň bizi çykgynsyz ýagdaýa eltjekdigine ünsi çekmekdi. Ýöne saýlaw güni alnan netijeler iň ynamdar çaklamalary hem ýer bilen ýegsan etdi. Hatda birsalym bizde saýlawda ýeňiş gazanjakdygymyza ynamam döretdi. Ýöne umumy ýagdaýda biz ýeňlenem bolsak, biziň aladalarymyz olara gaty uly zarba boldy."
"Niksona garşydaş bolanyma buýsanýaryn"
1972-nji ýylda Thompson öz saýlaw tejribeleri baradaky yzygiderli makalalaryny, jemgyýetiň medeni we sosial durmuşy bilen baglanyşykly kitaplaryndan birini ABŞ-nyň iň tanymal žurnallarynyň birinde çap etdirýär.
Onuň yz ýanyndan neşirýatyň redaktory we hemaýatkäri bilelikde geljekde Thompsonyň jemlän materiallaryndan ybarat bolan yzygiderli neşirleriň çap edilmegi babatda bir karara gelýärler.
Şeýle neşirler 1972-nji ýylda geçirilen prezidentlik saýlawlarynda häkimiýetde iş başyndaky respublikaçy Riçard Nikson bilen onuň garşydaşy ”Demokratlar partiýasynyň” wekili senator Kork Makkowerniň (Corc Makqovern) arasyndaky çekeleşige gollanma bolmalydy.
”Demokratlar partiýasyna” garşy hiç hili pikire uýmadyk Thompson senator Makkowerni aç-açan goldapdyr. Ol öz ukybyny görkezmäge doly mümkinçilik döredilmegi üçin kämahal senatoryň tarapdarlaryny hem saýlaw kampaniyasyndaky liberal tutumyň anyk we düşnükli däldigi bilen bagly tankyt edipdir.
Thompson Makkowerni goldaýandygyny görkezmek maksady bilenem onuň garşydaşyna haýbat atyp, Riçard Niksona garşy pikirleri aýdypdyr we günleriň birinde onuň ruhy ýa-da fiziki taýdan tapdan düşmegine garaşypdyr.
Öz tankytlaryny çäklendirmeýän Thompson, Niksonyň öňe sürýän ähli pikirdir-garaýyşlaryny ýer bilen ýegsan edipdir. Onuň goýberýän kemçiliklerini ("Uotergeyt" galmagalyndan başlap, tä willa gurluşyklaryna berlen şübheli pullara çenli) aýdyp, ony çykgynsyz ýagdaýa salypdyr.
Umuman, ”Respublikaçylaryň” partiýa gurluşy hem Thompsonyň maňzyna batmaýan ekeni. Onuň pikriçe, "ähli partiýa agzalary islese-de, islemese-de haýyn, zalym we bähbitçil oýna" gatnaşmaly bolýarlar.
Alyp barýan haýbatly daşary syýasatyna görä, hökümetdäki partiýanyň oppozisiýa ters gelýän haýsam bolsa bir teklibiniň öňi alnan mahaly, raýatlary göz-görtele gorkuzmaklary sebäpli prezidenti we onuň adminstrasiýasyny "milletparaz" diýip atlandyrypdyr.
Bir gezek Thompson şeýle diýipdir: "Riçard Nikson çendenaşa zalym adamdy. Eger bir adam şeýtanyň nähili bir mahlukdygyny göz öňüne getirip bilmeýän bolsa, onda onuň Niksona seretmegi ýeterlikdir. Meniň özüm Niksona şahsy derejede garşydaş bolandygyma buýsanýaryn we biz ony ýeňdik".
1974-nji ýylyň awgust aýynyň başynda "Uotergeyt" galmagaly turandan soň Nikson hatda ”Respubikaçylar partiýasyndaky” goldawyndan hem mahrum boldy we öz eýeleýän wezipesini taşlamaga mejbur boldy. Ol şu wagta çenli ABŞ-nyň öz möhletinden öň wezipesinden el çeken ýeke-täk prezidenti hökmünde taryhda galdy.
"Olaryň elindäki kartlar açylar"
Garrylyga gadam basan mahaly Hanter Thompson öz ýurdunyň jemgyýetçilik we syýasy durmuşynda barha has az rol oýnamaga başlapdyr. Amerikanyň dolanyşygynyň daşarky çekeleşiklerinden bez bolmagy we garrylyk bilen bagly hassalyklar oňa ýeň bermändir.
Thompson seýle diýer eken: "Žurnalistika bilen meşgullanan wagtym öwrenen ähli hakykatlarymy açyklamak islesem, bu ýurtda meniň bilen bilelikde takmynan üç ýüz adam derrew tussag ediler".
Ýyllaryň geçmegi bilen onuň ”Demokratlaryň partiýasyna” bolan duýgudaşlygy hem galmandyr. ”Respublikaçylaryň” agzybirliginiň garşysynda olaryň gaty gowşamagy we çäresiz ýagdaýa düşmegi onuň öz pikirdeşlerini tankyt etmegine sebäp bolupdyr. Meselem, Thompson Bill Klintonyň beň çekmegi bilen baglanyşykly aýyplamalara beren jogabyny ("Men şol neşäni ulansam-da, tüssesini hiç wagt içime çeken däldirin") gönümel ýaňsa alypdyr.
Soňky döwürde Thompson şeýle ýazypdyr: "Syýasy işler gaty içgysgynç bolupdyr we iň soňunda bu ýagdaý häkimiýetiň elindäki kartlaryň doly açylmagyna sebäp bolup biler." Onuň bellemegine görä, syýasatyň haýsy ugra gönükýändigini öňünden kesgitlemeklik barha kynlaşar we häkimiýet ugrundaky göreşijileriniň islegem küteler.
"Ýaşlar syýasy ýagdaýlary yzarlamak bilen hiç wagt gyzyklanmaýarlar. Häzirlikçe olara gyzyksyz görünýän käbir zatlaryň aslynda geljekde nähili netijeler döretjekdigine düşünmeýärler. Aslynda welin, syýasatçylara göz görkezip biljek adamlaryň döremegi bilen bagly wakalar hemişe tapylgysyz bolýar".
Hetdenaşa epatažlylyga ýykgyn eden diýlip tanalýan Hanter Thompson bütin ömründe daşardan döredilýän her hili päsgelçiliklere garşy çykyş edipdir we intelligensiýanyň bellemegine görä, hemişe ýaşaýşy söýüpdir - her ýerde bolup, her bir zady öz gözi bilen görmäge jan edipdir.
Thompsonyň şahsyýeti durnukly bolany üçin ol özüne köp üns çekipdir. Şonuň üçinem ol şol bir wagtyň özünde milliarderleriň arasynda bolşy ýaly baýkerleriň arasynda hem özüni gaty arkaýyň duýupdyr. Onuň gozgan probemalarynyň bolsa çözülmekden başga alajy bolmandyr.
Ynha, şeýle sebäpden Thompsonyň makalalarynyň aglabasy häzirem gaýta-gaýta çap edilýär. Çünki olar häzirem öz aktuallygyny saklaýarlar.


c: text/html

text:
Türkmen ýazyjylarynyň degişme-ýomaklary
Wyždan
Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky Döwlet baýragynyň eýesi, edebiýat tankytçysy Saýlaw Myradow bilen Türkmenistanyň halk ýazyjysy Ýylgaý Durdyýew ildeşdi. Olar Balkan welaýatynyň Gazanjyk (häzirki Bereket) etrabynda doglandy.
Saýlawyň Medeniýet ministrliginiň redaksion-repertuar kollegiýasynyň baş redaktory bolup işleýän wagty Ýylgaý drama eserini teatr sahnasynda goýdurmak üçin kollegiýa hödürleýär.
Kollegiýada Saýlaw Ýylgaýyň eserini berk tankyt edýär. Onuň sahnada goýulmagyna garşy bolýar. Kollegiýa tamamlanandan soňra Saýlawdan gara çyny bilen öýkelän Ýylgaý Saýlawa:
— Ikimiz telim ýyl bäri duz-emek, üstesine-de ildeş. Bu näme etdigiň boldy? Saýlaw, sende wyždan diýilýän zat barmy? – diýýär.
Saýlaw oňa:
— Ýylgaý, wyždan diýýäniň pul bolsa, onda ol mende ýok – diýip, parahat jogap berýär.
Ýarymça barsyň
Türkmenistanyň halk ýazyjylary Aman Kekilow bilen Çary Aşyrow golaý garyndaşdy. Ýöne olar häsiýeti babatynda meňzeş däldi. Aman aga husyt, gysgançdy. Çary aga eli açyk, sahy adamdy.
Bir gün Aman aga Çary agany öýüne myhmançylyga çagyrýar. Çary aga hudožnik dosty Nury Hojamuhammedow bilen bile barjakdygyny aýdýar. Aman aga kyn gorse-de razy bolýar. Olar Aman aganyň öýüne baran wagty Çary aganyň aýaly Ogylnabat gelneje jaň edip:
— Çary, öýe Tejenden myhman geldi. Seni gyssagly görmekçi – diýýär.
Çary aga öýüne gaýdarman bolýar. Nury-da ol bilen bile gaýtjak bolanda Aman aga:
— Inim, öň adyňy eşidýärdim. Saý-sebäp bilen öýe geldiň, gal, saçak başy ine-gana tanşarys – diýýär.
Nury Hojamuhammet Aman aganyň öýünde galýar. Saçak başy Aman aganyň göwni, eli açylyp, Nura gadyr bilen hezzet-hormat edýär. Nury gijäniň bir wagty öýüne gaýtmakçy bolanda ony köçä çenli ugradyp, taksi saklaýar.Taksiçiniň eline bermelisinden iki esse muzd (ýol kireý) berip: “Şu ýigidi öýüniň gapysynda düşür” diýip sargaýar. Nury taksä münenden soňra:
— Aman aga, saňa “Gysganç” diýip gybatyňy edýärler. Ol ýalan eken. Oňa gözüm ýetdi. Ýöne sen barybir Çary Aşyryň ýaryça-da ýok – diýip, ýola düşýär.
Şol gün aladaňdan Çary aganyň jaýynyň penjiresi kakylýar. Çary aga penjiräni açsa, Aman aga gahardan ýaňa sandyrap duranmyşyn. Ol dessine Çary aganyň üstüne gygyryp başlaýar: “Düýn öýüme elten doňuzyň kimdi?” diýýär. Çary aga oňa:
— Aman, ol doňuz däl, Türkmenistanyň sungatda at gazanan işgäri, Merkezi şekillendiriş muzeýiniň direktory hudožnik Nury Hojamuhammedow – diýip, parahat jogap berýär.
Aman aga barybir köşeşmeýär:
— Men ol doňuza özüme etmeýän hyzmatymy etdim. Iň soňunda ýol kireýinem töläp taksili ýola saldym. Ol ugrajak wagty maňa “Sen Çary Aşyryň ýaryça-da ýok” diýdi. Gaharyma ýatyp bilmedim diýip, Çary aganyň üstüne gazaply sürünýär.
Çary aga oňa:
— Aman, samsyk bolma! Bar git-de öýüňde arkaýyn ukyňy al, sen meniň ýarymça barsyň – diýip, oňa “göwünlik” beripdir.
Çakyr içmedik bolup
Türkmenistanyň halk artisti Artyk Jallyýew Daşoguzyň oblast (welaýat) teatrynyň baş režissýory bolup işleýän döwri Beki Seýtäkowyň “Doganlar” romany esasynda ýazylan dramany teatr sahnasynda goýupdyr.
Aşgabada gelende Beki aganyň ýanyna ýörite baryp, spektakla tomaşaçyň köp gelýändigini aýdypdyr. Bu habara göwni göterlen Beki aga Artygy öýüne myhmançylyga çagyrýar. Artyk Beki aganyň öýüne barýar.
Orta jüýjeli palaw, onuň ýany bilenem bir çüýşe çakyr getirilýär. Uly ýazyjynyň öýünde ermeni konýagyny, iň bolmanda saýlantgy rus aragyny içmäge ymsynyp gelen Artyk Jally närazylyk bilen gaşyny çytýar. Soňra Beki aga ýüzlenip:
— Künji ýagyna bişen jüýjeli palawyň ýanynda bu çakyr name işleýär? – diýýär.
Beki aga onuň sowalyna:
— Artyk jan, palawyň ýanynda çakyr içmek peýdaly – diýip, parahat jogap berýär.
Bu jogaba ýeňse damary has gatan Artyk Jally:
— Beki aga, şu çakyry meň ejemem içenok – diýýär.
Beki aga hezil edip gülýär. Soňra-da:
— Çakyr zat içmedik bolup, ejeňem otyrýeri bilen däl-ow! – diýýär.
Üç ýüz däli
Bir gezek ýazyjylar toý saçagynyň başynda jem bolan wagty ýaşuly ýazyjy Ata Durdyýew:
— Däliligiň üç ýüz görnüşi, ýagny üç ýüz tüýsli däli bar – diýdi.
Biri Ata agany sözünde tutjak bolup:
— Beýle zat mümkin däl, üç ýüz dälini nädip tanajak – diýip, sowal berdi.
Ata aga:
— Gepem şonda. Olardan birini, zynjyrlamaly dälini tanap bolýar. Galan iki ýüz togsan dokuz däli, meselem, ikimiz ýaly däli ulus-ile goşulyp, sag adamlaryň hatarynda ýaşap ýör – diýdi.
Toplan ýazyjy Amanmyrat Bugaýew.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Baglanyşyk energiýasy
BAGLANYŞYK ENERGIÝASY — bölejikleriň käbir toplumynyň baglanyşykly ýagdaýynyň energiýasy bilen bu bölejikleriň biri-birindei tükeniksiz daşlaşan ýagdaýyndaky energiýasynyň tapawudy. Eger-de bu bölejikler molekulany emele getirýän atomlar bolsa, onda Baglanyşyk energiýasy diýlip, himiki Baglanyşyk energiýasyna düşünilýär. Eger-de bu bölejikler atom ýadrosyny emele getirýän neýtronlar we protonlar bolsa, onda Baglanyşyk energiýasy diýlip ýadronyň Baglanyşyk energiýasynaa aýdylýar. Baglanyşyk energiýasy başga hili hem bolýar. Öz ululygy boýunça Baglanyşyk energiýasy sistemany düzýän bölejikleri dargatmaga sarp edilýän işe deň. Baglanyşykly ýagdaý emele gelende, energiýa bölünip çykýar, şu sebäbe görä Baglanyşyk energiýasy otrissatel ululykdyr. Absaolýut ululygy boýunça Baglanyşyk energiýasy näçe köp bolsa Baglanyşyk şonça-da berk bolýar. Atom ýadrolarynyň Baglanyşyk energiýasy mln-ça ew-dan ybarat. Ýadrolarda şeýle uly Baglanyşyk energiýasynyň bolmagy atom ýadrolarynyň örän durnuklylygy bilen düşündirilýär. Bir protondan we bir neýtrondan ybarat bolan deýtronyň Baglanyşyk energiýasy 2,2 Mew deň. Uranyň ýadrosynyň Baglanyşyk energiýasy 1780 Mew golaýdyr. Käwagtlar ýadrodaky nuklonyň (protonyň ýa-da neýtronyň) Baglanyşyk energiýasy düşünjesi ulanylýar. Nuklony ýadrodaky baglanyşyklardan boşatmak üçin sarp edilýän energiýa nuklonyň Baglanyşyk energiýasy diýilýär. Ýeňil ýadrolardaky bir nuklona degişli bolan Baglanyşyk energiýasy ýadro baglylykda üýtgeýär. Bu üýtgeme 4He, 8Be, 12C we 160 ýadrolarynda (mes., 4He ýadrosy üçin Baglanyşyk energiýasy 7 Mew den) has güýçlüdir. Aralyk ýadrolar üçin bir nuklona degişli bolan Baglanyşyk energiýasy hemişelik diýen ýalydyr we ol 8,6 Mew deňdir.
Agyr ýadrolarda bir nuklona degişli bolan Baglanyşyk energiýasy kem-kemden azalýar. Bu sebäpli agyr ýadro (mes., uran) aralyk massaly iki ýadro bölünende energiýa bölünip çykýar. Iki sany ýeňil ýadro bir sany agyr ýadro birigende-de energiýa bölünip çykýar. Mes. 4He ýadrosy iki neýtrondan emele gelende takmynan 24 Mew bölünip çykýar. Baglanyşyk energiýasy massanyň defekti arkaly gös-göni aňladylýar. Atomdaky ýa-da molekuladaky elektronyň Baglanyşyk energiýasy ionizassiýa potenssialy bilen häsiýetlendirilýär. Erkin atomlardaky dürli elektronlaryň ionizassiýa potenssiallary atomlaryň gurluşlarynyň umumy kanunalaýyklyklary bilen şertlenendir. Molekulalar atomlardan emele gelende elektronlaryň Baglanyşyk energiýasy üýtgeýär.


text:
Gresiýanyň liderleri özlerinde dörän maliýe krizisini çözmek maksady bilen Germaniýanyň kansleri Angela Merkel we ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama bilen duşuşmagy planlaşdyrýandyklaryny mälim etdiler.
Bu duşuşyklaryň Angela Merkel bilen Berlinde 5-nji marta, prezident Obama bilen bolsa Waşingtonda 9-njy marta planlaşdyrylýandygy habar berildi.
Gresiýanyň resmileriniň beren maglumatlarynda, 26-njy fewralda Obamanyň, Merkeliň hem Britaniýanyň premýer-ministri Gordon Braunyň telefon arkaly gepleşik geçirip, Gresiýanyň maliýe krizisi meselesi babatda pikir alyşandyklary aýdylýar.
Gresiýada dörän bu krizisiň ýewronyň hümmetini pese gaçyrýandygyna dünýa bazaryndaky ýagdaý şaýatlyk edýär.


text:
Ýaşyl reňkli, aşaky ramasyna Türkmenistan diýlip ullakan harplar bilen ýazylan “Salcano” türk kompaniýasynyň tigirleriniň häzirki wagtda Türkmenistanda iň köp ýaýran welosipedlerdigini aýtmaga doly esas bar.
1-nji sentýabrda ýurt boýunça geçen welomarafonda
Hytaýdan getirilen tigirler hem göze ilýärdi. Emma, esasan, “Salcano” türk kompaniýasynyň welosipedleri agdyklyk edýärdi. Bu öň Türkmenistanda o diýen kän görlen tigir däl.
Şeýle-de şol tigirleriň ýörite Türkmenistan üçin niýetlenilip öndürilendigini aýtmaga hem esas bar. Sebäbi tigirlerde Türkmenistanyň ady ýazylypdyr. Ýurda getirilen şol tigirleriň sany hakda hem resmi maglumat ýok. Emma käbir näresmi çeşmelerden belli bolşuna görä, olaryň sany 30-40 müň aralygynda bolmaly.
“Salcano” tigirleri
Bu sany resmi metbugatda marafona gatnaşan welosipedçileriň sany baradaky habar hem belli bir derejede tassyklaýar. Türkmen döwlet habarlar gullugynyň maglumatyna görä, 1-nji sentýabrda geçirilen tigirli marafona ýurt boýunça 30 müňden gowrak adam gatnaşypdyr.
Şol bir wagtda-da bu tigirleriň asyl bahasy barada hem takyk maglumat ýok. Bu tigirler paýtagtyň dükanlarynda ýa-da bazarlarynda satylmady. Olar, esasan, pudak edaralaryna we okuw jaýlaryna paýlanyp berildi. Onuň bahasyny bolsa welosipedi paýlan edaralaryň özi goýupdyr.
Paýlanýan we satylýan tigirler
Käbir edaralara we okuw jaýlaryna bu tigirler mugt paýlanan bolsa, olaryň käbirleriniň işgärleri bu tigirleri öz pullaryna satyn almaly boldular. Paýtagtyň ýokary okuw jaýlarynyň birinji kurs studentleri bu tigirler üçin 175 dollar töläpdirler.
Emma käbir edara-kärhanalarda bu tigirler 200 dollardan satylypdyr. Bu tigirleriň hili şol pula degýärmi diýen soraga-da Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolan türkmenistanlylaryň berýän jogaplary dürli-dürli. Olaryň aýtmaklaryna görä, bir-iki türgenleşikden soň döwlen welosipedler hem köp bolupdyr.
Ulaga salnan tigir
Bu fakty aýan edenleriň biri hem Aşgabatda ýerleşýän ýerli hökümet edaralarynyň biriniň işgäri, 40 ýaşlaryndaky Amanmyrat. Ol bu barada Azatlyk Radiosyna şeýle gürrüň berdi. “Döwlen tigirler boldy, tigirler mugt berlen edaralarda, onuň çykdajysyny tigir süren işgäre töletdirdiler”.
Dag tigirleri
Türkmenistanda geçirilen welomarafon we oňa gatnaşdyrylan welosipedçiler bilen baglanyşykly ýene bir problema bar. Ol hem ýurda getirilen şol tigirleriň aglabasynyň daglarda sürmek üçin niýetlenen tigirlerdigi. Türkmenistanda bolsa olar adaty ýollarda ulanyldy.
Türkmenistanda edil häzirki döwürde welosiped öndürýän kärhanalaryň bolmaýşy ýaly, olary bejerýän ýörite tehniki stansiýalar hem ýok. Onsoň zerurlyk ýüze çykanda, adamlara tigriň degişli ätiýaçlyk şaý-seplerini tapmak hem aňsat däl.
“Salcano” welosiped firmasy diňe Türkmenistana däl, dünýäniň ençeme ýurduna tigir eksport edýär. Emma şol bir wagtyň özünde-de Türkiýede 1975-nji ýylda düýbi tutulan bu firmanyň welosipedleriniň Türkmenistana haýsy firma tarapyndan getirilendigi barada takyk maglumat ýok.
Şeýle-de haýsy esaslara görä bu tigriň saýlanandygy hakda hem köpçülikleýin habar serişdelerinde hiç hili maglumata duş gelinmeýär. Ony satyn almaly edilen adamlar bolsa, onuň hiline seredip däl, eýse işleýän edara-kärhanalarynyň ýa-da degişli ýokary okuw jaýlarynyň talaby esasynda satyn alandyklaryny aýdýarlar.
Şol bir wagtda-da ýurda getirilen bu welosipedleriň köpüsiniň iň bolmanda sentýabr aýynda tozanlap ýatmajakdygyny hem aýtsa bolar. Türkmen döwlet habarlar gullugy düýnki geçirilen gönümel wideogörnüşli iş maslahatynyň dowamynda Türkmenistanyň prezidentiniň her hepdäniň ýekşenbe gününde ýokary okuw jaýlarynyň studentleri üçin sport çärelerini gurnamak, şol sanda welosipedli ýörişleri geçirmek boýunça wise-premýer S.Toýlyýewe birnäçe tabşyryklary berendigini habar berdi.
Bu habar gullugynyň ýaýradan maglumatyna görä, Türkmenistanyň prezidenti şol maslahatda ýol hereketiniň howpsuzlygy boýunça biraýlygyň çäklerinde geçiriljek bu çärelere ýurduň isleg bildirýän ähli raýatlarynyň gatnaşyp bilmelidigini aýdypdyr.


text:
Ermenistany, Gürjüstany, Serbiýany we Ukrainany öz içine alýan ençeme ýurt 16-njy awgustda Riodaky Olimpia oýunlaryna özleriniň ilkinji altyn medalyny gazandylar, emma wakalaryň käbiri gapma-garşylyksyz bolmady.
98 kilogram agramly sportsmenleriň arasyndaky jemleýji tapgyrda Ermenistanly Artur Aleksanýan kubaly Ýasmany Daniel Lugo Kabreradan üstün çykdy we altyn medala eýe boldy.
Aleksanýanyň 16-njy awgustda gazanan ýeňişi Ermenistana 20 ýylyň dowamynda ilkinji altyn medal getirdi.
Aleksanýan baýrak gowşurmak dabarasynda Azerbaýjan bilen söweşleriň dowamynda ermeni esgeriň suraty çekilen köýnegi geýip çykdy we köpleri geň galdyrdy.
“Men öz ýeňişimi serhetlerimizi goran ermeni esgerlere we bölünen Daglyk Garabag regionynyň üstünde Azerbaýjan bilen 1990-njy ýyllaryň urşunda wepat bolan ähli adamlara bagyşlaýaryn”, diýip Aleksanýan aýtdy.
Gürjüstanly ştangaçy Lasha Talakhadze 105 kilogram agramly sportsmenleriň toparynda 16-njy awgustda altyn medal gazandy.


text:
Düýbi Nýu-Ýorkda ýerleşýän Žurnalistleri goraýjy halkara komitet 16-njy iýunda Täjigistanda BBC-niň Merkezi Aziýa gullugynyň žurnalisti Urinboý Usmonowyň tussag edilmegini we urulmagyny ýazgardy. Komitet žurnalisti tizden-tiz boşatmaga çagyrdy.
Žurnalistleri goraýjy halkara komitetiň Ýewropa we Merkezi Aziýa bölüminiň wekili Muzaffar Süleýmanowyň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, Usmonow 13-nji iýunda Täjigistanyň demirgazygyndaky Hojent şäherinde tussag edilipdir we häzire çenli wagtlaýyn tussaghanada saklanýar.
Usmonow gadagan edilen “Hizb ut-Tahrir” yslamçy toparynyň agzasy bolanlykda aýyplanýar. “Haçanda, biz BBC-niň Bütindünýä gullugy bilen habarlaşanymyzda, olar Usmonowyň žurnalistiki işi üçin tussag edilendigini aýtdylar. Usmonow gadagan edilen “Hizb ut-Tahrir” toparynyň Täjigistandaky işleri barada material taýýarlapdy” diýip, Süleýmanow aýdýar.
15-nji iýunda BBC-niň Bütindünýä gullugy Usmonowa garşy bildirilýän aýyplamalary ret etdi we ony tizden-tiz boşatmaga çagyrdy. “Usmonow BBC-niň haýyşy bilen Täjigistandaky “Hizb ut-Tahrire” garşy sudlar we toparyň işleri barada habar berdi. BBC Usmonowa ýöňkelýän günälere ynanmaga asla sebäp görmeýär” diýip, BBC-niň Bütindünýä gullugy aýdýar.
Usmonowyň maşgalasy žurnalistiň urlandygyny habar berdi. BBC-niň maglumatyna görä, Usmonow tussag edilmezden öň, birnäçe polisiýa ofiseri onuň öýüne barypdyr. Olar žurnalistiň öýüni döküpdirler.
“Urinboý Usmonowa garşy aýyplamalar hiç zat. Emma bular ynjyk syýasy we dini meseleleriň şöhlelendirilişini senzura etmäge synanyşyk. Häkimiýetler Usmonowy derrew tussaglykdan boşatmaly” diýip, Žurnalistleri goraýjy halkara komitetiň başlygynyň orunbasary Robert Mahoneý belledi.
Usmonowyň aklawçysy Faýzinisso Wahidowanyň “Assoşeýted press” agentligine aýtmagyna görä, häkimiýetler žurnlisti berk goralýan türmä salypdyrlar we iki gün bäri onuň ýanyna aklawçy goýbermeýärler.
Žurnalistleri goraýjy halkara komitetiň Ýewropa we Merkezi Aziýa bölüminiň wekili Süleýmanow täjik häkimiýetlerini söz azatlygyna hormat goýmaga çagyrýar: “Biz täjik häkimiýetlerini söz azatlygyna hormat goýmak barada boýun alan halkara borçnamalaryny ýerine ýetirmäge we professional işleri üçin žurnalistleri tussag etmezlige çagyryşymyzy dowam etdirmekçi”.
Beýik Britaniýanyň Täjigistandaky ilçihanasy Usmonowyň tussag edilmegine alada bildirdi we täjik häkimiýetlerini metbugat azatlygyna, öz halkara borçnamalaryna hormat goýmaga çagyrdy diýip, BBC habar berdi.


text:
Norwegiýada 77 adamy öldürmekde aýyplanýan Anders Breýwigiň işi boýunça duşenbe güni Osloda başlanan sud diňlenişigi sişenbe güni-de dowam etdi. Bu sud diňlenişiginde geçen ýylyň 22-nji iýulynda Norwegiýada köpcülikleýin adam gyrmakda aýyplanýan Breýwigiň özi-de çykyş etdi.
Anders Breýwik adam öldürmek bilen baglylykda özüne ýöňkelýän aýyplamalary ret etdi we geçen ýyl Norwegiýada 77 adamy “özüni goramak” üçin öldürenligini aýtdy. Çykyşynda Breýwik öz hüjümlerini Ikinji Jahan Urşundan bäri Ýewropada bolan “iň çylşyrymly we täsirli syýasy hüjüm” diýip atlandyrdy.
Oňa nähili jeza garaşýar?
Eger Anders Breýwik günäli tapylsa we akyl-huşy ýerinde diýlip ykrar edilse, oňa 21 ýyl türme tussaglygy garaşýar. Soň bu möhleti ýene-de uzaltmak mümkinçiligi göz öňünde tutulýar. Eger Breýwigiň akylyndan azaşanlygy tassyklansa, onuň ruhy hassahanada saklanmagy ähtimal.
33 ýaşly sagçy ekstremist Breýwik özüni “kommunistlere garşy” we “musulmanlara garşy” Norwegiýanyň hem-de pan-Ýewropa hereketiniň serkerdesi diýip atlandyrdy. Anders Breýwik geljekde Norwegiýanyň ýerli ilatyna “öz ýurdunda azlyga öwrülmek howpunyň abanýanlygyny” aýtdy.
Norwegiýanyň telewideniýesi Breýwigiň ekstremistik garaýyşlarynyň propagandirlenmezligi üçin onuň suddaky çykyşyny görkezmedi.
Anders Breýwik öňünden taýýarlan beýannamasy bilen ýarym sagatlap çykyş etdi. Mundan soň sudýa onuň uzaga çeken çykyşyny jemlemegini talap etdi.
Breýwigiň pozisiýasy
Anders Breýwik 2011-nji ýylyň iýul aýynda Osloda hökümetiň edara jaýynyň golaýynda maşyny partladanlygyny boýun aldy. Bu partlamada 8 adam heläk bolupdy. Şeýle-de, şol günüň özünde ýurduň “Zähmet partiýasy” tarapyndan ýaşlar üçin gurnalan tomusky dynç alyş lagerinde ol ýene 69 adamy öldürenligini tassyklady.
Breýwik ruhy taýdan sagatlygynyň sud tarapyndan ykrar edilmeginiň özüniň esasy maksadydygyny aýtdy we ol suduň şeýle netijä gelmegi bilen musulmanlara hem-de migrasiýa garşy öz garaýyşlarynyň ykrar ediljegini belledi. Anders Breýwik özüniň ruhy taýdan nähoş hasaplanmagynyň bolsa “özi üçin ölümden beter boljagyny”, “türmeden özüniň gorkmaýanlygyny” duýdurdy.
Munuň öňüsyrasynda Oslonyň sudy üç sany garaşsyz sudýanyň birini sud işinden çetleşdirdi. Muňa sebäp bolan zat – garaşsyz sudýa Tomas Indreboýeniň öz “Facebook” sahypasynda Breýwige garşy ölüm jezasyny ulanmak çagyryşyny çap etmegi boldy. Suduň baş sudýasy öz çykaran kararynda Tomas Indreboýeniň eden şol beýannamasynyň onuň bitaraplygyna şübhe döredip bijekdigini belledi. Norwegiýada ölüm jezasy ulanylmaýar.
Oslodaky sud diňlenişigi iki sany professional sudýa hem-der üç sany garaşsyz sudýa tarapyndan alnyp barylýar. Diňlenişigiň bir hepde dowam etdiriljegine garaşylýar.


text:
Türkmenistanyň Ýaşulular maslahatynyň başlygynyň orunbasarlygyna ozal ýurt möçberinde kän bir tanalmaýan adamyň saýlanmagy garaşsyzlyk ýyllarynda dörän ýolbaşçy, lider saýlamak medeniýetine ýene bir gezek ünsi çekdi.
Umuman, garaşsyzlyk ýyllarynda dürli derejedäki ýolbaşçylar saýlananda ýa-da bellenende geň-taňlyklaryň az bolmaýandygy aýdylýar.
Azatlyk Radiosy şu ýagdaý barada pikir alyşmak üçin Aşgabatdan ýerli synçy, publisist ýazyjy Amanmyrat Bugaýewi, Şwesiýadan türkmen parlamentiniň öňki deputaty Halmyrat Söýünowy we Awstriýadan oppozisiýa lideri Nurmuhammet Hanamowy “Tegelek stol” söhbetdeşligine çagyrdy.
Şu “Tegelek stol” söhbetdeşligini diňlemek üçin şu ýere basyň:


text:
Hepdäniň çarşenbe güni Türkmenistanda geçirlýän pudaklaýyn maslahatlaryň çäginde bilim pudagynyň ýagdaýyna garaldy. Ýurtda bilimi we ylmy ösdürmek boýunça edilen we edilýän işler barada resmi hasabat berildi.
Ylym, bilim, saglygy saklaýyş, sport we syýahatçylyk boýunça geçirilen maslahatda ýaşlaryň halkara standartlaryna laýyk bilim almagy üçin ähli mümkinçilikleriň bardygy aýdyldy. Resmi maglumatlarda ýokary bilimli ýaş nesliň we hünärli spesialistleriň ýetişdirilmegi üçin şertleriň döredilenligi nygtaldy.
Şu ýyl Türkmenistanda orta mekdebi 115 müň okuwçy tamamlady. Şu ýyk ýurduň ýokary okuw jaýlaryna kabul edilýän ýaşlaryň sany geçen ýylkysyndan 260 adam artdyryldy. Emma orta mekdebi tamamlaýan ýaşlaryň arasynda okuwyny dowam etdirmek mümkinçiligine eýe bolanlaryň sany 10%-den aşmaýar.
Resmi maglumatlara görä, 2010-2011-nji okuw ýyly boýunça ýurduň ýokary okuw jaýlaryna 5,445, orta professional tehniki okuw jaýlaryna 3,383 adam kabul ediler. Türkmenstandan daşary ýurtlaryň ýokary okuw jaýlarynda döwlet programmasy esasynda bilim aljak ýaşlaryň sany 2,746 adam.
Ýeterlikmi?
Türkmenistanly ýazyjy Amanmyrat Bugaýew okuw jaýlarynyň, olara kabul edilýän ýaşlaryň, şeýle-de daşary ýurtlarda okaýanlaryň sanynyň ýyl-ýyldan köpelýänligini belledi. Emma ol şu günki gün ýaşlaryň bilimli bolmagy üçin ýurtdaky mümkinçilikleriň ujypsyzlygyna galýndygyny hem öňe sürýär.
Şu ýyl Türkmenistanyň orta mekdepleri üçünji sapar 10 ýyllyk bilim programmasy boýunça bilim alan ýaşlary durmuşa ýollady. 2007-nji ýylda Türkmenistanyň orta mekdepleriniň 9 ýyllykdan 10 ýyllyga geçirilmegi ýaşlaryň daşary ýurtlarda okamak mümkinçiliklerini hem artdyrdy.
Häzirki wagtda Türkmenistanyň ýaşlary Türkiýede, Orsýetde, Belarusda, postsowet döwletleriniň ýene birnäçesinde, Ýewropa ýurtlarynda, ABŞ-da, Hytaýda, Ýaponiýada, şeýle-de dünýäniň ýene ençeme döwletlerinde ýokary bilim alýarlar. Olaryň arasynda aspirantura okuwlaryny dowam etdirýänler hem az däl.
Kadrlar syýasaty
Milli kadrlary daşary ýurtlarda taýýarlamak boýunça döwlet programmalary amala aşyrylýar. Emma daşary ýurtda okaýanlaryň aglaba köpüsi öz hasabyna okamaly bolýarlar. Kadrlar ýetmezçiligi resmi derejede boýun alynýan döwletde ýaşlary okatmak üçin düýpli çäreleriň görülmezligi köpleri geň galdyrýar.
Köp milli kadrlar daşary ýurtlara gidensoň, bilim berjek mugallymlaryň we alymlaryň ýetmezçiligi etmegi okuw jaýlaryna kabul edilýänleriň sanynyň atdyrylmazlygyna sebäp bolýar diýip, türkmen alymy aýdýar. “Olaryň ylym-bilim boýunça türkmen häkimiýetlerine edýän teklipleri hem jogapsyz galýar”.
Ýokary okuw jaýlaryny tamamlan ýaşlaryň iş bilen üpjünçilik meselesi hem problemanyň ýene bir tarapy. A.Bugaýewiň sözlerine görä, daşary ýurtlarda alnan diplomlaryň Türkmenistanda ykrar ediljekdigi resmi derejede yglan edilen hem bolsa, iş ýüzünde kabul edilmeýär we ýaşlaryň öňünde ýene bir böwet döredýär.
Býurokratik elek
Ýazyjy A.Bugaýew ýurduň halk hojalygynyň kadrlar ýetmezçiliginden kösenýän döwri ýaş spesialistleriň işsiz galmagynyň sebäbini kadrlar sistemasynyň kämil däldigi bilen baglanyşdyryp, işe alynýanlaryň ýedi arkasyny barlamak düzgüniniň höküm sürýändigine we munuň dürli päsgelçilikler döredýändigine ünsi çekýär.
A.Bugaýew şeýle barlaglar netijesinde islendik adamyň “häkimiýetiň göwnünden turmaýan” şahslar bilen haýsy-da bolsa bir garyndaşlygynyň anyklanýandygyny belleýär. Onuň pikirine görä, gadagançylyklar, korrupsiýa, garyndaşparazlyk we hususy okuw jaýlarynyň döredilmezligi bilim ulgamynyň ösmegine päsgel berýär.
Türkmenistanyň ýokary okuw jaýynyň öňki mugallymy daşary ýurtlular bilen gatnaşykda bolan studentleriň hem göz astynda saklanylýanlygyny aýdýar. Ýokary okuw jaýynda okaýan studentleriň daşary ýurtlarda okamak üçin niýetlenen alyş-çalyş programmalaryndan hem daşda durmaklarynyň tabşyrylýandygy aýdylýar.
Zerur çäreler
“Ýokary okuw jaýlaryna kabul edilýänleriň sany artdyrylmaly, döwlet eýeçiligindäki okuw jaýlarynyň ýanynda alternatiw hususy okuw döredilmeli, okuwa giriş synaglary açyk we adalatly bäsdeşlik esasynda geçirilmeli, okuw programmalary dünýä derejesinde işlenip düzülmeli” diýip, A.Bugaýew nygtaýar.
A.Bugaýewiň pikirine görä, bilim pudagynyň maliýe üpjünçiligine hem döwlet derejesinde ünsi güýçlendirilmeli, sebäbi döwlet býujetinden gurluşyk pudagyna sarp edilýän maliýe serişdeleri halk hojalygynyň beýleki pudaklarynyň bilelikdäki paýyna düşýän maliýe çykdajylardan ençeme esse agdyklyk edýär.
Türkmenistanda ylmy ösdürmegiň ähmiýeti hem resmi derejede nygtalýar. Ýurduň Ylymlar Akademiýasy 2007-nji ýylda jemgyýetçilik esasda, 2009-njy ýylda döwlet edarasy hökmünde dikeldildi. Akdemiýanyň çäginde ylmy konferensiýalar ýaly çäreler geçirilýär, emma bu edaranyň düýpli ylmy işleri barada maglumat ýok.


text:
Filadelfida 30 ýaşyndaky bir aýal “Yslam döwleti” toparynyň jeňçilerine maddy kömek berjek bolmakda aýyplandy.
Eger günäli tapylsa, Keonna Thomasa 15 ýyla çenli türme tussaglygy garaşýar. Prokurorlar Thomasyň 2013-nji ýylyň awgustyndan 2014-nji ýylyň dekabryna çenli aralykda bu topary goldaýan twitleri çap edendigini aýdýarlar.
Ol, aýdylmagyna görä, Siriýadaky YD söweşijilerine özüniň janyndan geçenleriň missiýasyna dahylly bolmak isleýändigini aýdypdyr.
Prokurorlar onuň fewral aýynda pasport üçin arza berendigini we 29-njy martda Barselona uçmak üçin bilet alandygyny, Türkiýäniň üsti bilen Siriýa barmagy niýet edinendigini aýdýarlar.


text:
Siriýada internet we mobil aragatnaşyklary bir sutka ýaly wagtlap kesilenden soň, penşenbe güni ýene ozalky kadaly ýagdaýyna geldi.
Siriýanyň kommunikasiýa mininistri Imad al-Sabouni bu problemanyň “süýümli-optiki kabeldäki tehniki näsazlyklar” sebäpli ýüze çykandygyny aýtdy. Ol tehniki hyzmat toparlarynyň tutuş ýurt boýunça bu tehniki näsazlygy düzetmegiň hötdesinden gelendiklerini belledi.
Çarşenbe güni Siriýanyň territoriýasynda internet we mobil aragatnaşyklary tutuşlygyna diýen ýaly kesilipdi. Geçen ýylyň noýabrynda-da Siriýada şeýle problema ýüze çykyp, ol üç günläp dowam edipdi.
Oppozision aktiwistler bu soňky wakany hökümet güýçleriniň söweşijilere garşy geçirjek giň operasiýasynyň öňýany bilkastlaýyn amala aşyran çäresi bolmagy mümkin diýip, muňa alada bildirýärler.


text:
Anna güni giçlik Ýewropa Komissiýasynyň prezidenti Žoze Manuel Barroso Türkmenistanyň paýtagty Aşgabada bardy. Bu Barrosonyň Türkmenistana edýän ilkinji resmi saparydyr.
Ýewropa Komissiýasynyň başlygynyň Aşgabada häzirki resmi sapary Türkmenistan bilen Ýewropa Bileleşiginiň arasyndaky gatnaşyklary işjeňleşdirmekde täze ädim bolar diýip, TDH gullugy belleýär.
Barroso Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow bilen syýasy ugurlar we energiýa meseleleri boýunça gepleşik geçirer.
Mundan öň Ýewrokomissiýanyň prezidenti Žoze Manuel Barroso Azerbaýjanyň paýtagty Bakuda bolup, bu ýurduň prezidenti bilen energiýa hyzmatdaşlygy boýunça Jarnama gol çekişipdi.
Anna güni Bakuda gurnalan metbugat konferensiýasynda Žoze Manuel Barroso şeýle diýdi: "Biz Transhazar geçirijisiniň üsti bilen ‘Günorta Koridor’ proýektine goşulmagynda Türkmenistanyň özüniň hem möhüm strategiki bähbidiniň bardygyna ynanýarys. Sebäbi bu özüniň ägirt uly gaz zapaslaryny Ýewropanyň bazarlaryna çykarmaga Türkmenistana mümkinçilik berýär”.


text:
7-nji awgustdaky hökümet maslahatynda prezident Berdimuhamedow Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasynyň Düzgünnamasyny we onuň yolbaşçylarynyň aýlyklaryny tassyklap, karara gol goýdy.
Prezident Ylymlar Akademiýasynyň guramaçylyk işlerini we kadrlar meselesini çözmegiň hem zerurdygyny aýtdy. Bu barada Turkmen Döwlet Habarlar gullugy maglumat berdi.
Azatlyk radiosyndan Guwanç Gere şular we Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasynyň öňünde durýan wezipeler barada Şwesiýada ýaşaýan ýazyjy Akmuhammet Welsapar bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Golaýda geçen hökümet maslahatynda prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasynyň Düzgünnamasyny tassyklap, onuň ýolbasçylarynyň aýlyklaryny kesgitlemek baradaky permana gol çekdi. Siz bu habara nähili baha berýärsiňiz?
A.Welsapar: Bu örän gowy habar. Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasynyň ýapylmagy örän uly ýalňyşlykdy. Onuň täzeden açylmagy Gurbanguly Berdimuhammedowyň özünden öňki diktatoryň goýberen gödek ýalňyşlaryndan ýene birini, belki-de, şol ýalňyşlaryň iň irilerinden birini düzetmegiň ugruna çykanlygyny görkezýär.
Azatlyk Radiosy: Prezident Gurbanguly Berdimuhammedow Ylymlar Akademiýasynyň guramaçylyk we kadrlar meselesini tiz wagtda çözmegi tabşyrdy. Bu Türkmenistanyň häzirki ýagadaýynda nä derejede mümkin?
A.Welsapar: Bir zady ýykmak aňsat, emma dikeltmek kyn. Ylymlar Akademiýasy meselesi-de, elbetde, şeýle. Biziň Ylymlar Akademiýamyzda onlarça institutlar bardy, olarda ýüzlerçe alymlar ylmy iş bilen meşgullanýardylar. Gün institutynyň, Çöller institutynyň ady, alyp barýan ylmy gözlegleri Türkmenistandan has uzaklarda-da bilinýärdi.
Men Türkmenistan Ylymlar Akademiýasy örän kämil ylmy ojakdy diýjek bolamok, emma her halda ol işläp duran ylmy ojakdy. Türkmenistan öz döwlet garaşsyzlygyny alansoň, Ylymlar Akademiýasynyň işini belli-külli kämilleşdirmelidi. Emma oňa derek ony diktator ýapdy oturyberdi. Netijede ýüzlerçe alymlar işsiz galdylar, olar, dogrusy, aýlyksyz-günlüksiz, köçä kowuldylar. Bu, elbetde, Türkmenistanyň geljegine, onuň ylmy potensialyna urlan aýylganç urgudy.
Indi dargadylan Ylymlar Akademiýasyny täzeden dikeltmek, alymlary jemlemek hem ondaky ähli institutlaryň işini gaýtadan ýola goýmak aňsat düşmez. Aýratynam kadrlar meselesini çözmek kyn bolar. Sebäbi ozalky belli alymlarymyzyň köpüsi indi bu gün pensiýa ýaşyna ýeten adamlar, olar hormatly dynç alyşda. Täze kadrlary, ýagny özlerine mynasyp şägirtleri ýetişdirmäge-de olara mümkinçilik berilmedi.
Ylmyň hem ylmy kadrlaryň ösüşiniň tebigy yzygiderliligi bozuldy. Netijede öňki alymlar, professorlar-a gojaldy, ýaş türkmen alymlary-da ýetişmedi. Şol sebäpden Ylymlar Akademiýasy açylsa-da, häzirlikçe kadrlaryň ýetmezçiligi örän ýiti duýulsa gerek.
Azatlyk Radiosy: Siziň pikiriňizçe, Ylymlar Akademiýasynyň işiniň tiz wagtda täzeden ýola düşmeginde Ýewropanyň ýa-da Günbataryň kömegi möhümmi?
A.Welsapar: Irki Orta asyrlarda Orta Aziýa, Hytaý, Arap ýurtlary ylmyň ojagy bolan bolsa, häzirki wagtda Günbatar ýurtlary, esasanam Ýewropadyr Amerika ylmyň iň güýçli ojaklary. Öz ylmyňy ösdürjek bolsaň, elbetde, ökdeden öwrenmeli. Türkmeniň eden-etdilik bilen şora çökerilen ylmyny, bilimini gaýtadan dikeltjek bolsaň, onda ýüzüňi hökman Ýewropa hem ABŞ-na öwürmeli bolar.
Ýewropadan, Amerikadan öwrenip, öz ylmyny ösdürýän ýurtlardanam, elbetde, öwrenere zat bardyr. Ýöne suwsuzlykdan gany gatana meňzäp, öňüňden çykan kölçä eňegiňi basjak bolup ýörmän, ümzügiň arassa gözbaşa – ylmyň hakyky merkezlerine tarap bolmaly. Zehinli türkmen studentlerini, aspirantlaryny Günbatara köpçülikleýin okuwa ýollamaly. Has beteri-de, olaryň iberilen okuw jaýlarynda yhlasly okap, gymmatly bilim alyp, ýene-de Türkmenistana dolanyp gelmekleri üçin ähli aladalary etmeli. Olara Türkmenistanda öňünden iş ýerlerini, öňdebaryjy ylmy gözlegleri alyp barmak üçin zerur şertleri döretmeli. Gaýtadan açylan Ylymlar Akademiýasynyň institutlaryny we laboratorilerini iň öňdebaryjy tehnologik enjamlar bilen üpjün etmeli.
Azatlyk Radiosy: Eýse, türkmen intelligensiýasy bu meselede nämeler etmeli?
A.Welsapar: Türkmen intelligensiýasy diktator Nyýazow Ylymlar Akademiýasyny eden-etdilik bilen ýapanda, muňa açyk garşylyk görkezmedi. Alymlaram, ýazyjylaram, žurnalistlerem, hudožniklerem, kompozitorlaram, beýleki intelligensiýa wekilleri-de dymdylar. Hamana, bu hut şeýle bolaýmaly ýaly, seslerini-de çykarmadylar. Heý, şundanam bir ýagdaý bolarmy? Intelligensiýa öz halkynyň geljegini, şol sanda ylmy geljegini goramasa, bu nähili bolar?!
Indi Ylymlar Akademiýasy gaýtadan açylýar. Edil häzir türkmen intelligensiýasy öňki goýberen ýalňyşyny düzetjek bolmaly, iň bärkisi ol ýalňyşy gaýtalamalay däl! Diýmek, bu pursatdan peýdalanyp, ozal Saparmyrat Nyýazow tarapyndan Ylymlar Akademiýasynyň ýapylmagynyň örän gödek ýalňyşlyk hem eden-etdilik bolanlygyny, munuň Türkmenistanyň geljegine düzedip bolmajak agyr zarba uranlygyny açyk aýtmaly.
Türkmenistanyň öz metbugaty açyk tankyda ýol bermese, onda bu hakda daşary ýurt metbugatynda çykyş etmeli. Ýöne hökman hakykaty aýdyp galmaly. Bu waka türkmen jemgyýetiniň ünsüni çekmeli. Diňe şeýle edilende, indiki gelen prezidentiň Ylymlar Akademiýasyny ýene-de ýapmajagyna azda-kände ynansa bolar.


text:
Eýranyň ”Ýaşyl hereketi” prezident Mahmud Ahmedinejady inkär edýär. Onuň şygarlary hem köplenç syýasy.
Yslam rewolýusiýasynyň 31-nji ýyl dönümi bellenilende, ”Ýaşyl herekete” köçelere çykmaga ýol berilmänsoň, “diktatora ölüm” diýip gygyryşýanlaryň sesi häzirlikçe ýatsa-da, ”Ýaşyl hereketi” diri saklaýan garyndynyň bir bölegi şu syýasy şygarlar bilen ogurlanan prezidentlik saýlawlary baradaky aýyplamalardyr.
Ýurduň ýokary işsizlik, ýokary inflýasiýa derejesinden gözbaş alýan umytsyzlyk hem şolar bilen deň ähmiýete eýe. Ösüşiň goýulýan maýalara, gurply hususy sektora baglydygyna ynanýan modernistleriň Ahmadinejadyň täsin ykdysady garaýşyna garşy çykmagyna sebäp bolýan ykdysady ýagdaý baradaky gahar.
Prezidentiň syýasatynda ileri tutulýan zat – garyplara sadaka bermek. Döwlet agalygyndaky ykdysadyýetiň döredýän iş orunlary örän çäkli. Ony çökermän saklaýan nebitden gelýän girdeji.
Daşary ýurtlarda kän bir eşidilip durmasa-da, Ahmadinejadyň ykdysady syýasaty baradaky jedel ýurduň öz içinde giňden bar. Çet ýurt medialarynyň pars dilindäki gepleşiklerinde köplençe onuň tarapdarlary bilen garşydaşlarynyň arasynda bu barada çekeleşik gidýär.
Bar bolan jedeller
Ýaňy golaýda özüniň Tährandan uzak bir obada ýaşaýandygyny, adynyň hem Muhammetdigini aýdyp, Farda Radiosyna jaň eden bir eýranly Ahmadinejady aşa öwdi: “Jenap Hatemi sekiz ýyllap prezidentkä bize hiç bir zat etmedi. Biziň hiç bir zadymyz ýokdy. Ahmadinejad häkimiýet başyna gelensoň, biziň obamyza gaty köp baýlyk we ýeňillikler berdi. Nebitden gelýan pullar şu ýerde biziň obamyza harçlanylýar. Hökümet bu pullary biziň ýollarymyzy asfaltlamak üçin harçlaýar. Biz öz ýurdumyzda gaty oňat ösüş planlarynyň bardygyny görýäris”.
Ahmadinejad Eýranyň iň bir gurpsuz obalaryna aýlanyp, ýerli proýektlere pul bermegi öz prezidentliginiň hil tagmasyna öwürdi. Ol Eýranyň ähli welaýatlaryna tutuş kabineti bilen birlikde sapar etdi. Ýerli ýolbaşçylar bilen duşuşyp, ýüzlerçe proýekte gol çekdi.
Öten ýyl prezidentlik saýlawlarynda ykdysadyýetiň esasy tema öwrülmegine, bäsdeşlige kandidatyň Ahmadinejadyň aslyýetinde ykdysadyýete düşünýänligini sorag astyna almagyna sebäp bolan şu ýagdaý.
Golaýda Farda Radiosyna jaň eden Bahram atly bir student Ahmadinejad bilen onuň tarapdarlarynyň hemişe ýerli proýektleriň gürrüňini edip, makroykdysady meseleleri agzamaýanlygyndan zeýrendi: “Bitiren işleriň barada gürläniňde, Mahmud Ahmadinejadyň geňeşçileri ýaly “biz ýollary bejerdik, stadion gurduk” diýmeli däl-de, ykdysady indeksleriň gürrüňini etmeli. Ykdysady meselelere baha berjek bolsaň, ykdysady indekslere görä gürlemeli”.


text:
Gazagystanyň prezidenti Nursoltan Nazarbaýew şu hepde goýbolsun eden saparlarynyň sanawyna Ermenistany hem goşdy.
Gazak resmileri onuň «sowuklama, dümew» sebäpli bejergi alýandygyny aýdýarlar.
Nazarbaýewiň sözçüsi Aýdos Ukimbaý 12-nji oktýabrda žurnalistlere Nazarbaýewiň «umumy saglyk ýagdaýynyň gowudygyny» aýtdy.
Ukimbaý Orsýetiň ýolbaşçylygyndaky Howpsuzlyk şertnamasy guramasynyň 14-nji oktýabrda Ýerewanda geçýän sammitinde Nazarbaýewiň ýerine premýer-ministr Bakytžan Saghyntaýewiň wekilçilik etjekdigini habar berdi.
Ukimbaý Nazarbaýewiň beýleki planlaşdyrylan işleriniň plan boýunça amala aşyryljakdygyny hem sözüne goşdy.


text:
Ukrainada sowuk howa sebäpli 18 adam öldi. Bu barada Ukrainanyň saglygy saklaýyş resmileri habar berýär.
Käbir ýerlerde güýçli gar ýagyp, howanyň temperaturasy -10 gradusdan hem geçdi.
Diňe şu aýyň dowamynda, 12 adam köçelerde, üç sanysy hassahanada we üç sanysy hem öýünde ýogalypdyr.
Ministrlik 130-dan gowrak adamyň gipotermiýa, ýagny bedeniň temperaturasynyň aşak düşmeginden bejergi alýandygyny we olardan 100 sanysynyň keselhana ýerleşdirilendigini mälim etdi.
Ukrainada geçen gyş hem ençeme adam sowuk zerarly ölüpdi.


text:
Iordaniýanyň harbylary 21-nji iýunda awtoulagly janyndan geçen hüjümçiniň ýurduň Siriýa bilen serhedindäki gala hüjüm edip, alty iordaniýaly serhetçini öldürendigini aýtdylar.
Ulagda goýlan bomba siriýaly bosgunlaryň Rakban atly lageriniň birnäçe ýüz metr golaýynda bolupdyr. Bu künjek Iordaniýanyň, Siriýanyň we Yragyň serhetleşýän ýerinde ýerleşýär.
Häkimiýetler hüjümiň Siriýanyň territoriýasyndan edilendigini aýtdylar.
Häkimiýetler hüjüme gatnaşan ýene birnäçe ulagyň ýok edilendigini aýtdylar, emma goşmaça maglumat bermediler.


text:
ABŞ-nyň Aşgabatdaky ilçihanasy we türkmen hökümeti 11-nji sentýabrda ýakynda dikeldiş işleri tamamlanan Şir-Kebir (Maşat ata) metjidiniň resmi açylyş dabarasyny belledi.
Dehistan arheologiýa seýilgähinde ýerleşen Şir-Kebir Türkmenistandaky iň gadymy metjitdir. Dokuzynjy asyra degişli bolan metjidiň dikeldiş we gorag işlerine Birleşen Ştatlaryň Döwlet departamentiniň pul kömegi, «Ilçiniň medeni mirasy gorap saklamak boýunça gaznasy» maksatnamasynyň granty esasynda ýardam edilipdir.
Birleşen Ştatlar Türkmenistanda geçen sekiz ýylyň dowamynda taryhy taýdan möhüm medeni ýadygärlikleri we obýektleri gorap saklamak boýunça bahasy 230 müň dollardan gowrak bolan 11 taslamany goldady.


text:
Ýunion graflygynyň musulmanlar merkeziniň başlygy Nawaz Şeih bombaly hüjüme gatnaşandygyndan şübhelenilýän Ahmad Han Rahamini tanamaýandygyny nygtaýar. Ýöne onuň kakasy Mohammadyň merkeziň agzasy bolandygyny we ençe ýyllap Elizabet metjidinde ybadat edendigini aýdýar.
Şeih we Nýu Jersiniň birnäçe başga musulman liderleri hepdäniň ahyrynda Nýu-Ýork şäherinde bomba partladylmagyny berk ýazgarmak we yslamyň zalymlygy ündemeýändigini nygtamak üçin jemlenipdirler.
Musulman jemgyýetiniň kömegi
Nýu Jersiniň “Baskınq Rıdc” yslam jemgyýetiniň prezidenti Mohammad Ali Çaudry ýerli musulman toparynyň Rahaminiň tussag edilmegine beren goldawyna ünsi çekipdir. Rahami duşenbe güni polisiýa bilen bolan atyşykdan soň ele salnypdyr.
Owganystanda doglan we ABŞ-nyň raýaty bolan Rahaminiň soňky ýyllarda Owganystan bilen Pakistana yzygiderli gatnandygy mälim bolupdyr. Yslam merkeziniň başlygy Şeihiň aýtmagyna görä, ylaýta-da anna günlerinde juma namazynda metjide gaty köp adam gelýär. Çaudry bolsa Nýu Jersi musulman bileleşiginiň agzalarynyň “şeýle ýagdaýyň öňüniň alynmagy üçin” hukuk goraýjylar bilen ýokary derejede hyzmatdaşlyk edýändigini belleýär.
“Bu täze problema däl”
“Bu problemany çözmegiň ýeke-täk çykalgasy, ylaýta-da metjide gelmeýänleriň üstünde işlemekdir. Ýöne soňky wagtlarda bu problemanyň hasam möwjemeginden bäri oňa garşy göreşmegiň wajyplygyna has gowy göz ýetirýär” diýip, ol sözüniň üstüni ýetiripdir.
Musulman liderleriň gurnan metbugat ýygnagyna žurnalistlerden başga, Elizabet şäheriniň köpsanly ýerli ýaşaýjysy hem gatnaşypdyr:
“Size görä adamlaryň dürli musulman toparlary birek-bireginden tapawutlandyryp bilmegi gowy bolmazmy? Çünki, olar “musulman” sözüni eşiden mahaly olaryň tapawudyny seljerip bilmeýärler” diýip, ýygnaga gatnaşan ýerli ýaşaýjylardan biri aýdypdyr.
“Biz gürlemesek...”
Çaudry bolsa jemgyýete yslamyň hakykatlaryny düşündirmegiň iň möhüm kynçylyk bolup durýandygyna ünsi çekipdir. Ol musulman liderleriň bu jenaýaty ýazgarmagynyň hem munuň bilen gönümel arabaglanşyklydygyny nygtap: “Esasy problema şundan ybarat, ýagny metbugatda berilýän maglumatlar gynansagam birtaraply we käbir bähbitlere hyzmat edýär. Eger biz gürlemesek, onda nädogry pikirler we garaýyşlar üstünlige eýe bolar”.
Şäherdäki Darul yslam metjidiniň başlygy Hassem Abdellahyň sözlerine görä, häzirki ýagdaýda Elizabet halkyny musulman goňşusynyň terrorçylykly hereketleri goldamaýandygyna ynandyrmak örän wajypdyr:
“Biz bile ýaşaýan adamlarymyzyň muny gaty gowy bilmegini isleýäris, Biz olar bilen bilelikde ösüp, kemala geldik. Bileje mekdebe we uniwersitete gitdik. Futbol oýunlaryna hem bileje giden ýene şol musulmanlar dälmi ahbetin. Biz ynha şeýle musulmanlardyrys” diýip, ol sözüniň üstüni ýetiripdir.


text:
Bu dartgynlylyk barada ady agzalýan ýurtlaryň hökümet wekilleriniň, şol sanda döwlet baştutanlarynyň arasynda, ençeme duşuşyklar boldy. Olardan biri hem geçen ýekşenbe güni Münhende geçirildi.
Azerbeýjanyň prezidenti Ilham Alyýewiň we Ermenistanyň prezidenti Serž Sarkisiýanyň gatnaşmagynda geçirilen ýygnakda bu ugurda käbir ösüşleriň hem bolanlygy aýdylýar.
Bu aktual mesele boýunça Azatlyk Radiosynyň Türkmen gullugyndan Muhammad Tahir Azatlyk Radiosynyň Demirgazyk Kawkaz boýunça synçysy Liz Fullar bilen söhbetdeş boldy. Azatlyk Radiosy: Daglyk-Garabag konflikti nähili we haçan başlady? Liz Fullar:
Daglyk-Garabag 18-nji asyrlarda Ermenileriň köpçülikde ýaşaýan kiçijik bir obasydy. Şu mahalky Azerbeýjan döwlet hökmünde syýasy kartada ýokdy.
1910-njy ýyllaryň ahyrlarynda Rus patyşalygynyň agdarylmagy bilen ermeniler bilen bagly Azerbeýjanda çaknyşyk başlady, hatda şol ýerde köpçülikleýin gyrgynçylygyň bolanlygy hem mälim. 1920-nji ýyllarda Azerbeýjan bilen Ermenistan Sowet Soýuzynyň agzasy bolandan soň, Daglyk-Garabag bilen Nahçiwan Azerbeýjana degişli edildi.
Mundan 21 ýyl ozal Gorbaçýowyň perestroýka we aç-açanlyk syýasaty döwründe awtonom statusa eýe bolan şol regionyň kommunistik partiýasynyň merkezi komiteti Moskwa ýüzlenip, Daglyk-Garabagyň Ermenistana berilmegini talap etdi.
Häzirki konflikt şol döwürde başlandy. Şol mahal Ermenistanyň paýtagtynda müňlerçe adam jemlenişip, bu teklibi goldap çykyş edipdi. Bu baradaky demonstrasiýalar ençeme gün dowam edipdi.
Gorbaçýow şol dartgynlyga sebäp bolan wezipeli adamlary, şol sanda ermeni lideri Petrosýany wezipesinden aýryp, türmä basdy. Şunlukda, regiondaky dartgynlylyk köşeşdi.
Emma şol wakadan soň, 1988-nji ýyllarda rus harbylarynyň şol regionda ýerleşdirilmegine garamazdan, bir näçe ýyla çenli regionda wagtal-wagtal çaknaşyklar dowam etdi. 1991-nji ýylda Sowet Soýuzy dargaýança, Daglyk-Garabag bu Soýuzyň içindäki bir konflikt hökmünde galdy we Sowet Soýuzy dargandan soňra, bu halkara derejede ykrar edilen ýurtlaryň arasyndaky ylalaşmazlyga öwrüldi.
Şondan soň, häzirki ÝHHG şol dartgynlylyk boýunça Minsk toparyny döretdi. Bu topar döredileli bäri bu mesele boýunça yzygiderli ýygnaklar geçirip gelýär. Emma barybir bu ugurdan şu güne çenli gazanylan anyk netije ýok. Azatlyk Radiosy: 1988-nji ýylda partiýanyň Daglyk-Garabagdaky bölümi tarapyndan gurnalan şol aksiýanyň haýsydyr bir kanuny häsiýeti barmydy? Liz Fullar:
Partiýanyň etrap we region boýunça bölüminiň komiteti häkimiýeti öz elinde saklaýan güýjüň bir bölegi bolanlygy üçin, olaryň, elbetde, bu soragy merkezi komitetiň öňünde goýmaga ygtyýary bardy. Ýagny, olaryň bu regionyň Ermenistanyň bir bölegi edilmelidigi baradaky talaplary teoriýa taýdan ýalnyş däldi. Emma kanuny taýdan ygtyýarly bolmaklyk we munuň sowet liderleri üçin kabul ederlikli bolmaklygy başga bir meseledir.
Mundan ozal Gorbaçýow halk öňünde eden çykyşlarynda şeýle konfliktleriň Sowet Soýuzynyň ähli regionlarynda ýüze çykjakdygyny aýdyp, eger Daglyk-Garabagyň Ermenistana degişli edilmelidigi baradaky bu talaby kabul etsek, beýleki regionlarda ýaşaýan milli azlykdaky toparlar hem şeýle talaplar bilen çykyş edip başlarlar diýipdi. Azatlyk Radiosy: Onda Daglyk-Garabagyň Ermenistana degişli edilmelidigi baradaky bu talap diňe talaplygyna galdy, hiç haçan kabul edilmedi, şeýlemi? Liz Fullar:
Bu talap Azerbeýjandaky ermeniler tarapyndan orta atyldy we olar bu regionyň Ermenistana degişli edilmelidigi baradaky talaby Moskwadaky merkezi komitete teklip etdiler. Kanuna görä, olar bu talap bilen partiýanyň Azerbeýjandaky bölümine ýüz tutmalydylar. Sebäbi Daglyk-Garabag Azerbeýjanyň territoriýasynda ýerleşýän bir awtonom regiondy. Azatlyk Radiosy: Siziň beren jogabyňyzdan meniň düşünişime görä, Moskwa ermenileriň şol talabyny kabul etmändir, şeýlemi?Liz Fuller:
Hawa, Gorbaçýowyň şol wagt öňe süren jogaby şeýle boldy. Sebäbi biz eger birine “hawa” diýip jogap bersek, beýleki respublikalarda ýerleşýän milli azlykdaky toparlar hem şeýle teklipler bilen bize ýüz tutup başlarlar diýipdi.
Meselem, olaryň aýdyşyna görä, Türkmenistanyň demirgazygynda ýerleşýän özbekler hem özleriniň Türkmenistana däl, Özbegistana garaşly edilmelidigi baradaky talap bilen Moskwa ýüz tutup bilerdi. Azatlyk Radiosy: Daglyk-Garabag bilen bagly bu ylalaşmazlygyň çözgüdi nämede? Liz Fuller:
Bakuw bilen Ýerewan iki tarap üçin hem kabul ederlikli bir çözgüt tapmaly. Emma munuň nähili boljakdygyny men göz öňüne getirip bilemok. Sebäbi men Azerbeýjanyň Daglyk-Garaby garaşsyz ýurt hökmünde ykrar etjegini aýdyp biljek däl. Daglyk-Garabaga, meger, Kosowanyň garaşsyzlygyna gowuşmazdan öňki statusy ýaly bir status berilmegi mümkin. Sebäbi Kosowa uzak wagtlap BMG tarapyndan dolandyrylypdy.
Ýekşenbe güni Münhende ara alnyp maslahatlaşylan temalardan biri hem şol regiony dolandyrjak wagtlaýyn geçiş hökümetini gurmak meselesi bilen bagly boldy.
Munuň jikme-jigi barada o diýen maglumatym ýok, emma bu regiona kanuny taýdan Azerbeýjanyň bir bölegi däl, belkem, halkara derejede dolandyryljak bir region statusy berilmeli diýlen mesele-de orta atylýar. Bu teklip ady agzalýan regiona doly garaşsyzlyk berilmeli diýlen maddany öz içine alanok.
Ýene şu mesele boýunça iki prezidentiň arasynda geçirilen duşuşykda öňegidişligiň bolanlygynyň aýdylýan bolmagy mümkin. Emma rus mediasy tarapyndan berilýän bu habaryň jikme-jigi barada anyk bir zat aýtmak kyn. Şeýle teklip kabul edilen ýagdaýynda bu statusyň haçana çenli dowam etjekdigi we nähili boljakdygy hem anyk däl.
Daglyk-Garabag boýunça häzirki döwürde öňe sürülýän planda onuň geljekki statusyny kesgitlemek bilen bagly regionyň ýaşaýjylarynyň arasynda referendumyň geçirilmegi barada hem gürrüň edilýär, emma onuň hem haçan geçiriljekdigi anyk däl. Azatlyk Radiosy: Orsýet, Birleşen Ştatlar we Türkiýe ýaly ýurtlaryň hem bu meseläniň çözülmegi ýa çözülmezligi barada uly rol oýnap biljekdigi aýdylýar, bu barada siz nähili pikirde?
Liz Fullar:
ÝHHG-niň Minsk toparyna üç ýurt tarapyndan ýolbaşçylyk edilýär. Olar Orsýet, Birleşen Ştatlar we Fransiýadyr. Olar regionda parahatçylygyň ornaşdyrylmagy barada tagalla edýärler. Emma şol bir wagtyň özünde-de ady agzalýan ýurtlaryň, şol sanda Orsýetiň Azerbeýjan bilen bagly öz ykdysady bähbitleri hem bar.
Emma Münhende geçirilen ýygnak meselesinde meniň ünsümi çeken zat - şol ýurtlaryň ählisiniň Azerbeýjanyň prezidenti Ilham Alyýewiň bu konfliktiň çözgüdi tapylmasa, güýç ulanyp biljekdigi baradaky eden çykyşyna üns bermekleridir.
Mälim bolşuna görä, Alyýew Ermenistanyň prezidenti Serž Sarkisiýan bilen duşuşmak üçin Münhene sapar etmezden iki gün öň eden çykyşynda, eger bu duşuşykdan hem netije çykmasa, harby çäreleri ulanmakdan başga özlerine çykalga galmajagyny aýdypdy. Ol şeýle pikirleri mundan ozal hem öňe sürüpdi.
Meselem, iýul aýynda Londonda eden çykyşynda hem Alyýew şeýle pikiri gaýtalapdy. Emma Minsk toparyna ýolbaşçylyk edýän üç ýurt tarapyndan ýayradylan beýanatda beýle çözgüdiň kabul ederlikli bolmajagy aýdylýar.
Olar bu pikirini, elbetde, diplomatik dilde beýan etdiler, emma bu beýanatyň Alyýewiň eden çykyşy bilen göni baglydygyny aýdyp bolar. Şol bir wagtyň özünde bu beýanatyň dartgynlygyň harby ýollar bilen çözülip bilinmejegi barada Alyýewe berlen duýduryşdygyny hem aýdyp bolar. Azatlyk Radiosy: Alyýewiň başga çykalga galmasa, harby güýç ulanmagyň mümkindigi baradaky pikirini yzygiderli gaýtalap durmagynyň maksady näme bolup biler? Liz Fullar:
Ol bu pikirini gaýtalap durmak arkaly özüniň kakasy ýaly güýçli bir liderdigini görkezmek isleýär. Şeýle-de ol bu barada öz pozisiýasyndan yza gaýtmajagyny aýan etmäge synanyşýar.
Onuň Sarkisiýan bilen boljak duşuşygynyň öňüsyrasynda bu pikirini ýene bir gezek gaýtalamagynyň iki sebäbi bolup biler. Birinjisi, eşekleriň metbugat ýygnagyny geçirýänligi baradaky ýazgyny internetde goýan iki azeri aktiwistiniň tussag edilmegi bilen bagly Baku halkara jemgyýetçiligi tarapyndan berk tankyt edilipdi. Ikinji sebäbi bolsa, Ermenistan bilen Türkiýäniň arasynda dowam edýän gepleşiklerdir. Mälim bolşuna görä, Türkiýe bilen Ermenistanyň arasynda ýakynda Şweýsariýada gol goýlan ylalaşygyň yz ýany bilen Azerbeýjanyň Daşary işler ministrligi tarapyndan beýanat ýayradylypdy.
Şonda bu ylalaşygyň Azerbeýjanyň bähbidine däldigi mälim edilipdi. Türkiýe mydama Azerbeýjany goldap geldi. 1990-njy ýyllaryň başlarynda Türkiýe Azerbeýjana harby maslahatçylaryny iberipdi. Emma Türkiýe bilen Ermenistanyň arasyndaky serhet gapylarynyň açylmagyna Baku kabul ederlikli ýagdaý hökmünde garamaýar.
Azatlyk Radiosy: Azerbeýjan soňky ençeme ýylyň dowamynda harby maksatlar üçin aýyrýan serişdelerini gaty artdyrdy. Munuň bir maksady bolmaly, şeýle dälmi?Liz Fullar:
Elbetde, Azerbeýjan harby çykdajylaryny aşa artdyrdy. Käbir synçylar bu mesele boýunça iň soňky çäre hökmünde Bakuwyň harby ýola baş goşup biljekdigini aýdýarlar. Emma bu mesele boýunça aýdylmaly başga bir zat, Azerbeýjanyň ýerasty baylyklary boýunça girdejisiniň 1913-15-nji ýyllardan başlap azalyp başlamagy baradaky çaklamadyr.
Diýmek, eger Azerbeýjan nebitden gelýän girdejisini ýurtda täze iş orunlaryny döretmek we infrostrukturany güýçlendirmek üçin harç etmese, Alyýewyň pozisiýasy gowşar.
Şeýle ýagdaýda Alyýewiň öz pozisiýasyny güýçlendirmek we halk arasyndaky abraýyny artdyrmak üçin harby çärä baş goşmagy mümkin. Sebäbi ol Ermenistana garşy uruş yglan etmeklige öz pozisiýasyny goramagyň bir ýoly hökmünde garap biler. Azatlyk Radiosy: Onda demirgazyk Kawkazda ýene bir urşuň bolmajagyny aýdyp bolmaz, şeýlemi?Liz Fullar:
Urşuň bolmajagyny aýdyp bolmaz, emma men bu iki ýurduň geljegi üçin urşuň bolmazlygyny umyt edýärin.


text:
Ýok, hormatly okyjy, men size sowet döwründe Türkmenistanda ýerli wagt bilen birlikde Moskwa wagtynyň hem ulanylandygyny ýatlatmakçy bolamok.
Aşyrguly Baýryýew
Şu çaklaňja ýazgym biziň günlerimizde-de Moskwa wagtynyň ýurdumyzyň azyndan iki şäherinde ulanylýandygy hakynda. Olaryň ikisi-de – Gyzylarbadam (häzirki Serdar), Gazanjygam (häzirki Bereket) Balkan welaýatyna degişli.
SSSR-iň dargamagyna 20 ýylyň geçendigine garamazdan, bu şäherlerde köp öýlerde sagatlar Moskwa wagtyna düzülen. Iň gyzykly ýerem – Orsýetiň şu ýyla çenli gyş-tomus wagtyna geçip gelendigine seretmezden, bu şäherleriň raýatlarynyň aglabasynyň öýlerindäki sagatlaryň peýkamlary öňe-de, yza-da sürlüp ýörülmedi. Şonuň üçin olaryň görkezýän wagty gyş ýa tomus Moskwa wagty bilenem deň gelip durmaýardy.
Wagt bilen baglanyşykly geň ýagdaý barada gyzylarbatly käbir raýatlardan sorasaň, Moskwa wagtyny ulanmaklarynyň sebäbini wagon bejeriş zawodynyň gudogynyň şol wagta laýyklykda gygyrýandygy bilen delillendirmäge çalyşýar. “Siz gudogyň zoguny ýerli wagta geçirseňiz, ýanasaňyz dogry bolar-a” diýseň-de, ylalaşman, “Biz şol wagta halys öwrenişipdiris, ony ulansak ýalňyşmaýarys” diýip, jogap berýär.
Gazanjykda-da Moskwa wagtynyň häzirki güne çenli saklanyp galmagy, ýöremegi bu ýerde ýurduň demirýolunyň iň uly lokomotiw deposynyň ýerleşýändigi bilen baglanyşyklydyr.
Belli bolşy ýaly, Russiýa federasiýasynyň prezidenti Dmitriý Medwedew şu ýyldan başlap, gyş wagtyna geçmegi bes etmek barada karar kabul etdi. Şeýlelikde, sowet döwründe ýerli wagt Moskwanyňkydan iki sagat öňde bolan bolsa, indi aratapawut bir sagat.
Her niçik-de bolsa, Moskwa wagty Türkmenistanda ulanyşdan doly galmaýan ýaly...
Aşyrguly Baýryýew Aşgabatda ýaşaýan şahyr we garaşsyz žurnalist, halkara Deýwid Börk baýragynyň eýesi.


text:
NextTM hödürleýar
Halanan ýazgylar
Bölümler
Soňky jogaplar
Garaşsyz Baky Bitarap Döwletiň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzda alnyp barylýan her bir tutumly işleriň netijesinde biz talyp ýaşlar üçin okamaga, döretmäge ajaýyp zamana boldy. Türkmeniň milliligini we medeniýet-sungatymyzy ösdirmekde Türkmenistanyň döwlet çeperçilik Akademiýasynyň halypa mugallymlarynyň we talyp ýaşlarynyň edýän işleri uludyr. Sungat ussatlarymyz we talyp ýaşlarymyz diňe bir ýurdymyzyň Türkmenistanyň döwlet çeperçilik Akademiýasy türkmen milletiniň örän gadymdan gelýän milli baýlygymyz bolan sungatyň dürli görnüşleri boýunça ýokary derejede bilim berýär. Häzirki wagtda zergärleri, küýzegärleri, halyçylary, binagärleri, dizaýnlary, heýkeltaraşlary, şekillendiriş sungatynyň taryhyny we nazarýetini öwrenýän taryhçylary özüniň ajaýyp eserleri bilen bu günki gün bedew bady bilen öňe barýarlar. Biziň talyp deň-duşlarymyz Türkmeniň milli sungatyny dünýä ýüzüne ýaýmak maksady bilen şähermiziň gözel ýerlerini öz eserlerinde wasp edýärler. Türkmenistanyň döwlet çeperçilik Akademiýasynda zehinli talyplary ýüze çykarmak üçin halypa mugallymlarymyz ukyp başarnyklaryny gaýgyrman işleýärler. Türkmenistanyň Döwlet Çeperçilik Akademiýasynyň sergiler zalynda arhitektura kafedrasynyň 2-nji ýyllyk talyplary Şamyrat, Isa, Pälwänberdi, Humaý, Merdan, Serdar, Ýusup, Bahar, Miwe, Süleýmanberdi, Abdulmuhammet dürli temalar boýunça ýerine ýetiren döredijilik sergisini gurnadylar. Türkmenistanyň Döwlet Çeperçilik Akademiýasyn-da däp bolup gelýän sergiler talyplaryň zehini, ukyp-başarnygyny ýüze çykarýar. Ýene-de bir bellemeli zatlaryň biri bu sergide talyplaryň işleri esasan tebigat bilen baglanşykly döredijilikli zähmetden ybarat. Ahitektura kafedrasynyň halypa mugallymy Ý. Grişin talyplara ajaýyp sergini gurnamaga uly ýardam berdi. Sergide şeýle-de talyplaryň halypasy Ý.Grişiniň talyplar bilen döreden eserleri görkezilýär. Ol özüniň iş tejribesinde: ”Eseri döredeniňde meniň ýaly, ýöne menden-de gowy döret” diýen sözleri geçýän her bir sapagynda ýaş talyplara wagyz edýär. Mugallym öz eserlerini talyplaryň arasynda çekmek bilen öwredip işlemek bilen öwrenilýändigini belläp geçýär. Talyplaryň öwrenýän döredijilik sungaty olaryň durmuşda gazanjak üstünlikleriniň başlangyjy bolýar. Bu sergide her kim öz başarnygyna görä pikir edip, görüp gyzyklanan pursatlaryndan we özara tapawutly tejribelik işlerinden gurnamagy maksat edindiler.
Ýaş talyplaryň eserlerinde içgin pikir durmuş, tebigat we hakykat suratlandyrylan. Çaga dünýäsi bilen bagly gyzykly pursatlar, portret eserleri, şäherimiziň seýilgählerinde çekilen etýutlar sergilenýär. Ýurdumyzyň medeni baýlyklary bolan welaýatlarymyzdaky taryhy ýadygärliklerimiz hem täzeçe işlenip durky täzelenen görnüşinde köpçülige sergiň üsti bilen hödürlenýär.
Berkerar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hem biz ýaşlar şäherimiziň asudalygyny, owadan suw çüwdürimlerini, ýagty köçelerini, seýilgählerini beýik ymaratlaryny, dagyny-düzüni, parahatçylygyny, pasyllarymyzyň gözelligini açyp görkezýän sungat eserlerini ýerine ýetirmage höwesli talyp yaşlary bilen işläp döredijilik dünyäsinde gaýnap joşjakdygymyza ynandyrasym gelyär. Şeýle mümkinçilikleri döreden we ýaşlaryň röwşen gelejegi üçin taýsyz tagallalary edýän hormatly Prezidentimiziň jany sag, belent başy aman bolsun! Il-ýurt bähbitli beýik işleri hemişe rowaç alsyn!
Sergide Ýewgeniý Grişiniň eserleri:
Sergide Ý.Grişiniň talyplarynyň eserleri:
Ajaýyp suratlar. Žiwopis, grafika, dizaýn işleri ...


text:
Türkmen metbugatynyň maglumatyna görä, prezident Berdimuhamedowyň «Türkmenhowaýollarynyň» başlygynyň orunbasary Taňryguly Gurbanmuhamedowy, saglyk ýagdaýy sebäpli, wezipesinden boşatdy.
Mälim bolşy ýaly, sentýabryň ortasynda, täze uçar menzliniň dabaraly açylmagynyň öň ýanynda, «Rosawiasiýa» «Türkmenhowaýollarynyň» bergilerini bermeýändigini aýdyp, türkmen uçarlaryna hyzmat etmezlik haýbatyny atypdy.
Şu aralykda, 17-nji sentýabrda dabaraly açylan täze uçar menziliniň henizem işlemeýändigi, ikinji tarapdan, mundan birnäçe ýyl öň ýola goýlan bilet satmak düzgünleriniň gaýtadan ýaramazlaşýandygy barada habarlar gowuşýar.
Azatlyk radiosy bu ýagdaýlar barada ýerli synçy, ýazyjy Amanmyrat Bugaýew bilen söhbetdeş boldy.


text:
ABŞ-nyň döwlet sekretary Jon Kerri Orsýetiň we “Yslam döwleti” toparyna garşy koalisiýa boýunça partnýorlaryň arasyndaky gepleşiklerde Siriýada, şol sanda Aleppoda ok atyşygyň bes edilmegini gazanmak meselesinde “bir-birine düşünişmek derejesine ýakynlaşylandygyny” 2-nji maýda aýtdy.
Emma Kerri Saud Arabystanynyň daşary işler ministri Adel al-Jubeir bilen Ženewada geçiren gepleşikleriniň başynda eden çykyşynda “henizem ençeme edilmeli işiň bardygyny” belledi.
Jubeir Aleppo şäherinde we onuň daşynda söweşleriň güýçlenmegini “ähli gumanitar kanunlaryň bozulmagy” hökmünde ýazgardy.
Ol soňky hepdede Siriýanyň prezidenti Başar al-Assadyň güýçleriniň amala aşyran howa hüjümlerini ýazgardy. Hüjümlerde ýüzlerçe adam wepat boldy.
Orsýet Assadyň güýçlerini Aleppoda howa hüjümleri bes etmäge çagyrmajagyny aýtdy.
Moskwa ok atyşygy bes etmek barada halkara derejesinde gazanylan ylalaşyga goşulmadyk yslamçy söweşijileri nyşana alýandygyny aýdýar.


text:
Şu hepde BMG-niň Halkara atom energiýasy gullugynyň (HAEG) Eýranyň atom programmasy bilen bagly täze hasabatyny ýaýratmagyna garaşylýar. Onda Eýranyň ýadro ýaragyny öndürmek ugrunda iş alyp barýandygy barada täze delilleriň getiriljekdigi aýdylýar. Bu hasabat bilen bagly Ysraýylyň Eýrana hüjüm etmeginiň ähtimaldygy barada metbugatda peýda bolan habarlar ýagdaýy has hem dartgynlaşdyrdy.
HAEG-niň ýaýratmaly täze hasabatynda näme ýazylandygyny entek hiç kim bilenok. Ýöne metbugata syzylan maglumatlara görä, bu hasabatyň täsiri ägirt uly bolar. Sebäbi onda Eýranyň ýadro ýaragyny döretmek ugrunda iş alyp barýandygy çaklanyp, olara deliller getiriler diýlip garaşylýar.
“The New Ýork Times” gazetinde çap edilen makalada HAEG-de Eýranyň hut ýadro ýaragyny öndürmek üçin zerur bolan işleri amala aşyrýandygyny subut edýän delilleriň bardygy aýdylýar.
Düýbi Wenada ýerleşýän Halkara atom energiýasy gullugynyň diplomatlary bu hasabatda Eýranyň spesialistleriniň ýadro ýaragynyň “teoretiki modelini” düzmäge çalyşandyklary barada maglumatlaryň bardygyny aýdýarlar. Şeýle hem, diplomatlaryň tassyklamagyna görä, hasabatda Eýranyň alymlarynyň ýadro ýaraglaryny göteriji raketalary döretmek üçin konstruktorlyk işlerini alyp barýandyklary barada deliller getiriler.
Şol bir wagtda-da häzir Eýranyň spesialistleri atom programmasy üçin ulanýan sentrafugalaryny ýer astynda gurlan desgalara göçürip başladylar. Maglumatlara görä, bu enjamlar daglyk ýerde täze gurlan “Fordow” desgasyna göçürilipdir.
Günbatar Eýranyň bu hereketiniň ýadro programmasy üçin zerur bolan enjamlaryny hüjümlerden abanýan howpdan goramak maksady bilen edýändigini çaklaýar. Emma şol bir wagtda-da Natanz zawodynda urany 20% baýlaşdyrýan sentrafugalar göçürilmän, işlemegini dowam etdirýär.
Uranyň 20% baýlaşdyrylmagy atom energiýa stansiýalarynda ulanmak üçin ýeterlik bolsa-da, atom ýaragyny döretmek üçin ýeterlikli däl diýip, bilermenler aýdýarlar.
Halkara basyşlar
HAEG Eýranyň ýadro programmasy bilen bagly alada bildirip, BMG-ä birnäçe gezek ýüz tutupdy. Bu gurama Eýranyň ýadro programmasyny duruzmak maksady bilen bu ýurda garşy dört gezek sanksiýalary girizdi. Emma Eýran özüniň ýadro programmasyny diňe parahatçylykly maksatlar bilen amala aşyrýandygyny aýdyp, ýadro programmasynyň ýatyrylmagy baradaky halkara jemgyýetçiliginiň talaplaryna boýun egmän gelýär.
3-nji noýabrda Fransiýanyň Kann şäherinde senagat taýdan ösen 20 döwletiň sammitinde Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama çykyş edip, Eýrana garşy basyşy güýçlendirmäge çagyrdy:
—Biz bärde howpsuzlyk meseleleri barada hem pikir alyşmak mümkinçiligini aldyk. Meniň bir zada ünsüňizi çekesim gelýär, ol hem – bize Eýranyň ýadro programmasyndan howpuň abanmagy dowam edýär. BMG-niň Halkara atom energiýasy gullugy bu mesele bilen bagly ýörite hasabat taýýarlaýar. Biz prezident Sarkozi bilen bilelikde Eýranyň öz borçlaryny ýerini ýetirmegini gazanmakda halkara basyşy artdyrmak barada ylalaşdyk.
Halkara atom energiýasy gullugynyň täze hasabaty bilen baglylykda Ysraýylyň metbugatynda çap edilýän maglumatlar hem artdy. Ysraýylyň “Haaretz” gazeti 2-nji noýabrda çap eden maglumatynda ýurduň premýer-ministri Benýamin Netanýahunyň we goranmak ministri Ehud Baragyň Eýrana hüjüm etmek üçin Ysraýylyň kabinetinden goldaw gözleýändigini ýazdy.
Ysraýylyň prezidenti Şimon Peres bu mesele bilen bagly şenbe güni giçlik eden çykyşynda Eýrana garşy hüjümiň amala aşyrylmak ähtimallygynyň ýokarlanýandygyny duýdurdy.
Britaniýanyň “The Guardian” neşirinde bolsa Britaniýanyň goranmak ministriniň ABŞ-nyň Eýranyň käbir desgalaryna hüjüm etmek üçin tizden-tiz bir plan taýýarlajagyna ynanylýandygy barada maglumat çap edildi.
Şol bir wagtda-da NATO-nyň Baş sekretary Anders Fog Rasmussen NATO-nyň Eýran meselesine dahylynyň ýokdugyny aýtdy.
Ähtimallyk
Kanadanyň Kiňstonda ýerleşýän harby kollejiniň syýasat hem ykdysadyýet boýunça bölüminiň başlygy professor Huşaň Hassanýari Eýrana garşy harby hereketleriň amala aşyrylmagynyň mümkindigine biperwaýlyk bilen garamaly däldigini aýdýar:
—Ýsraýylyň eden beýanaty Günbatar ýurtlarynyň liderlerini Eýrandan diňe Ysraýyla däl, eýse olaryň öz ýurtlaryna hem howpuň abanýandygyna ynandyran bolmagy mümkin. Günbatar ýurtlary öz nobatynda Eýranyň goňşularyny bu howp barada duýdurmaklary ähtimal. Şonuň üçin, meniň pikirimçe, harby hüjümiň amala aşyrylmagynyň mümkindigine gaty çynlakaý garamaly.
Häzirki çaklamalara görä, şu gidişine gitse, Eýran 2015-16-njy ýyla çenli ýadro ýaragyny döredip biler.
Eýranyň daşary işler ministri Ali Akbar Salehi HAEG-niň taýýarlaýan hasabatynyň ýalan maglumatlar esasynda düzülendigini öňe sürdi.
Ysraýylyň ilaty bolsa bu hasabat barada başgaça pikir edýäne meňzeýär. Ýakynda Ysraýylda geçirilen pikir soralyşygyň netijesinde soralanlaryň 41%-i Eýrana hüjüm etmek meselesini goldadylar, 39%-i bolsa harby hereketlere garşy çykdylar.
Ýöne, HAEG-niň täze hasabaty bilen baglylykda ýüze çykan dartgynlyga garamazdan, Günbataryň Eýrana garşy hüjüm baradaky maglumatlary harby hüjümi amala aşyrmak üçin däl-de, diplomatiki basyş üçin ulanýanlygyna şaýatlyk edýän alamatlar hem az däl. Mysal üçin, ABŞ-nyň döwlet departamentiniň metbugat sekretary Wiktoriýa Nuland bu mesele bilen bagly 3-nji noýabrda eden çykyşynda şeýle diýdi:
—Biz Eýran bilen harby taýdan dikleşmegi planlaşdyrmaýandygymyzy soňky aýlaryň hem hepdeleriň dowamynda birnäçe gezek aýtdyk. Biz häzir hem şol pozisiýamyzdan çekilemzok. Şol bir wagtda-da Eýranyň ýadro programmasyny duruzmak maksady bilen halkara jemgyýetçiliginiň basyşyny artdyrmak üçin biz elden gelenini ederis.
Britaniýa hem gepleşikler, hem halkara jemgyýetçiliginiň basyşy arkaly Eýrana täsir etmäge çalyşjakdygyny mälim etdi. Ýöne britan hökümetiniň ýaýradan ýörite beýanatynda: “Biz bu meseläniň gepleşik arkaly çözülmegini isleýäris, şol bir wagtda-da bu problemany çözmek üçin hemme mümkinçiliklerden peýdalanmaga taýýar bolmaly” diýlip nygtalýar.


text:
Şu hepde paýtagt Aşgabatda “Howanyň ýagdaýynyň üýtgemegine garşy durmak arkaly yzygiderli ösüş gazanmak üçin ekologik ösüşiň tehnologiýalary” atly seminar geçirildi.
Bu çäre Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasy we Günorta Koreýa Respublikasynyň Türkmenistandaky ilçihanasy tarapyndan bilelikde gurnalyp, onuň maksady tebigy serişdeleriň netijeli ulanylmagyna gönükdirilen ekologik önümçiligi we kämil ekologik tehnologiýalary işläp taýýarlamak we ulanmak boýunça milli derejede toplanan tejribäni alyşmak işinden ybaratdyrdygyny türkmen mediasy habar berdi.
Günorta Koreýanyň Türkmenistandaky ilçihanasynyň ykdysady meseleler boýunça maslahatçysy Joo-ik Park
Günorta Koreýanyň Türkmenistandaky ilçihanasynyň ykdysady meseleler boýunça maslahatçysy Joo-ik Park Aşgabatda geçen seminar barada Azatlyk Radiosyna şeýle gürrüň berdi: “Şu ýylyň 20-21-nji iýunynda Seulda “Howanyň üýtgemegine garşy durmak-2011” atly sammit geçirildi. Günorta Koreýanyň hökümeti halkara jemgyýetçiliginiň ünsüni howanyň üýtgemegine çekmäge synanyşdy. Şonuň çäginde, Günorta Koreýanyň Aşgabatdaky ilçihanasy hem Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasy bilen birlikde seminar gurnady”.
Ilçihananyň resmisi Joo-ik Park seminaryň dowamynda iki ýurduň ekspertleriniň ekologiýanyň goragyny ösdürmek barada pikir alşandyklaryny hem sözüne goşdy.
Halkara görkeziji
Resmi Aşgabadyň habar bermegine görä, Türkmenistanda ekologiýa degişli meseleler döwlet syýasatynyň esasy ugurlarynyň biri hasaplanýar. Ýöne Türkmenistanyň ekologiýa ýagdaýyna halkara derejesinde gowy baha berlenok. Yakynda ABŞ-nyň meşhur Ýel uniwersitetiniň ýaýradan 163 ýurdy öz içine alýan hasabatynda
Türkmenistan ekologiýanyň goragy boýunça 157-nji orunda ýerleşdirilip, iň erbet görkezijili ýurtlaryň hatarynda agzaldy.
Kolumbiýa Uniwersitetiniň ýanyndaky Ýer institutynyň alymy Mark Lewi
Şol hasabatyň awtorlarynyň biri Amerikanyň Kolumbiýa Uniwersitetiniň ýanyndaky Ýer institutynyň alymy Mark Lewi
munuň sebäbini düşündirip, Azatlyk Radiosyna şeýle gürrüň beripdi: “Türkmenistan öz ygtyýaryndaky akar suwlardan gereginden has artyk suw harçlaýar. Beýleki bir mesele: ýurtdaky ähli senagat pudagynda alnyp barylýan işlerde howa goýberilýän kömürturşy gazyň umumy derejesiniň ýokarydygyny aýdyp bolar. Regiondaky beýleki döwletler we girdejisi Türkmenistan bilen deň derejedäki dünýäniň beýleki ýurtlaryna garanyňda kömürturşy gazynyň howa goýberilişi juda ýokary. Ilatyň arassa agyz suwuny erkin ulanyş derejesi hem kabul edilen halkara normalardan has pes”.
Bar bolan meseleler
Düýbi Wenada ýerleşýän adam hukuklary boýunça “Türkmen inisiatiwasy” toparynyň başlygy, ekologiýa boýunça bilermen Farid Tuhbatullin Türkmenistanda hökümetiň dymýan ekologiki meseleleriniň bardygyny belleýär: “Türkmenistanyň demirgazygyndaky Aral regionynda, Hazaryň kenarýaka sebitlerinde, Çeleken adasynda şeýle-de nebit we gaz çykarylýan ýerlerde ekologik meseleler bar. Umaman aýdylanda, regiondaky ýaşaýjylary goramak, şeýle-de ol ýerdäki daşky gurşawa ýetýän ýaramaz täsirleriň netijelerini peseltmek üçin hökümetiň üns bermeli sebitleri bar”.
Resmi medianyň maglumatyna görä, Aşgabatda geçirilen seminarda çykyş edenler Türkmenistanyň we Günorta Koreýanyň ägirt uly serişdelere, ylmy mümkinçiliklere eýedigini belläp, ekologiýa taýdan arassa energiýany öndürmek boýunça öňde baryjy tehnologiýalary durmuşa ornaşdyrmagyň iki ýurduň ykdysady ösüşine kömek etjekdigine ynam bildiripdirler.
Tuhbatullin Türkmenistanda geçirilen şeyle seminarlaryň geljekde netije berjekdigine şübhe bildirýär: “Tejribäniň görkezişi ýaly, Nyýazowyň we häzirki prezidentiň döwründe-de şular ýaly seminarlar hem türgenleşikler hyzmatdaşlyk hökmünde köpçülige ýetirilýär. Ýöne, umuman, bular hiç hili netije bermeýär. Sebäbi bu ugurda köplenç diňe türgenleşikler we seminarlar bilen çäklenilýär”.
Muňa garamazdan, Tuhbatullin Günorta Koreýanyň ekologiya boýunça ösen tehnologiýalarynyň we baý tejribeleriniň bardygyna ynam bildirip, onuň Türkmenistana uly kömek edip biljekdigini hem aýdýar.


text:
NATO-nyň baş sekretary Jens Stoltenberg bileleşigiň gündogar bölegini goldamak boýunça hereketleriň Orsýetiň “agressiw hereketlerine” jogapdygyny aýtdy.
5-nji fewralda NATO-nyň goranmak ministrleriniň Brusseldäki duşuşygynda eden çykyşynda Stoltenberg Moskwany gündogar Ukrainada separatistleri goldamagyny bes etmäge ündedi we olaryň ok atyşygy bes etmek barada geçen ýylyň sentýabrynda Minskde gelnen ylalaşygy ýerine ýetirmegi üçin basyş etmäge çagyrdy.
NATO-nyň ministrleri Orsýet tarapyndan agressiýa dörän ýagdaýynda regionda howpsuzlygy tiz üpjün etmek boýunça kiçi harby dolandyryş merkezlerini döretmek meselesini maslahat etdiler.
Şol bir wagtda-da ABŞ-nyň döwlet sekretary Jon Kerri Ukrainanyň prezidenti Petro Poroşenko bilen duşuşmak üçin Kiýewe bardy. Waşingtonyň Ukrainanyň gündogarynda gözgalaňçylara garşy söweşýän Kiýewe ýarag bermezlik syýasatyny üýtgetmeklige ýakyndygy barada habar berilýär.


text:
Premýer-ministr Wladimir Putin Orsýetiň günbatar goňşusy Belarus bilen birleşmegi baradaky çagyryşlary özüniň golýandygyny aýtdy.
Belarus 1991-nji ýylda SSSR dargaly bäri garaşsyz döwlet hökmünde dolandyrylýar.
Putin duşenbe güni merkezi Orsýetdäki Seliger ýaşlar lagerinde çykyp gürläp, sowet usulyndaky birleşigiň “mümkindigini, gerekdigini we doly belarus halkynyň öz erkine baglydygyny” aýtdy.
Orsýet bilen Belarusyň bireýýämden bäri açyk serhetleri bar we olaryň raýatlary iki ýurtda arkaýyn syýahat edip, işläp bilýärler.


text:
Owganystanyň prezidenti ýurtda geçirilýän saýlawlar bilen bagly şikaýatlary kabul edýän komiteti öz garamagyna geçirmek üçin kanuna üýtgetme girizdi.
Geçen ýyl Owganystanda geçirilen prezidentlik saýlawlaryndan soň, bu komissiýa Hamid Karzaýa berlen sesleriň ýarym milliondan gowragyny hasaba almady.
Ýurtda geçirilýän saýlawlar bilen bagly şikaýatlary kabul edýän komitetiň metbugat sekretarynyň aýtmagyna görä, täze düzgün boýunça prezidentiň özi bu komissiýanyň 5 adamdan ybarat ýolbaşçy toparyny belläp biler.
Öň kommisiýa ýolbaşçylyk edýän 5 adamyň 3-si Birleşen Milletler Guramasynyň Owganystandaky missiýasy tarapyndan bellenilýärdi.
Owganystanda geçirilmeli parlament saýlawlary 22-nji maýa bellenilipdi. Emma saýlaw sistemasynda reformalaryň geçirilmegi bilen bagly bu saýlawlar 4 aýa gaýra goýuldy.


text:
Milli ýygyndymyzyň Dünýä çempionaty — 2018-iň saýlama ýaryşynda çykyş edýänligi sebäpli ara düşen iki hepdä golaý böwşeňlikden soň, Türkmenistanyň futbol boýunça çempionaty badalga aldy.
Milli çempionatyň 29-njy tapgyry Halkara türkmen-türk uniwersitetiniň stadionyndaky duşuşyk bilen açyldy. Ol ýerde bu ýokary okuw mekdebiniň topary bürünç medal ugrunda göreşýän “Aşgabady” kabul etdi. Garşydaşlar şu möwsümde üç gezek duşuşypdylar. Olaryň ählisi-de “Aşgabadyň” peýdasyna tamamlanypdy (4:1, 4:0, 1:0).
Dördünji duşuşyga, öňki oýunlarda alnan sary petekler sebäpli, her topardan bir oýunçy — HTTU-dan Orazberdi Myradow, “Aşgabatdan” bolsa Atageldi Geldiýew gatnaşyp bilmedi.
Muňa garamazdan, oýun diýseň netijeli boldy. Öňki ýeňlişler üçin haklaşmak höwesi bilen meýdana çykan HTTU-nyň futbolçylary 53-nji minutda eýýäm 3:0 öňdediler. Hasaby 23-nji minutda türkiýeli Okan Ersoý açdy. Ikinji ýarymyň başynda “Aşgabadyň” ýaş futbolçysy Azady Annadurdyýew pökgini öz derwezesinden geçirdi. 53-nji minutda bolsa Döwlet Döwletmyradow artykmaçlygy üç pökgä ýetirdi. 61-nji minutda Wugar Abdullaýew bir jogap goluny geçirdi. Ýöne aradan üç minut geçip-geçmän D.Döwletmyradow şu duşuşykda ikinji gezek tapawutlanyp, aratapawudy ýene üç pökgä ýetirdi — 4:1.
Galan wagtda myhmanlar Ruslan Gurbanowyň iki goly bilen jogap berdiler (66-njy we 86-njy minutlar). Ýöne barybir ýeňlişden halas bolup bilmediler.
Şu ýerde iki sary petek görkezilen Nurýagdy Muhammedow oýundan çykarylansoň, Röwşen Meredowyň tälimçilik edýän toparynyň soňky 17 minuty azlykda geçirendigini hem bellemek gerek. Ýöne bu ýer eýelerine ýeňiş gazanmaga päsgel berip bilmedi.
Netijede HTTU diňe bir 36 utuk toplap, altynjy orunda galman, eýsem, bürünç medala barýan ýolda “Aşgabady” saklady.
29-njy tapgyr şu gün “Balkan” — “Hazyna”, “Merw” — “Daşoguz”, “Şagadam” — “Energetik”, “Ahal” — “Altyn asyr” duşuşyklary bilen dowam etdiriler.
Maglumat toplamagy halaýanlara duşuşygyň sanlaryny we delillerini hödürleýäris.
HTTU – "Aşgabat" – 4:3 (2:0)
16-njy oktýabr. Aşgabat. Halkara türkmen-türk uniwersitetiniň stadiony. 200 tomaşaçy.
Pökgini geçirenler: Okan Ersoý 23, Azady Annadurdyýew 48 awtogol, Döwlet Döwletmyradow 53, 64 – Wugat Abdullaýew 61, Ruslan Kurbanow 66, 86 (11 metrlik urgudan).
Duýduryş alanlar: Pirguly Saparow 3, Nurýagdy Muhammedow 24, Azat Şamyradow 51, Akymrat Jumanazarow 84, Döwletmuhammet Jallatow 85 – Alik Haýdarow 67, Merdan Gurbanow 73, Azady Annadurdyýew 78.
Oýundan çykarylan: Nurýagdy Muhammedow (HTTU) 73 (2 sary petek).
Emin: Saparmämmet Gurbanow.
Duşuşygyň inspektory: Konstantin Grigorýans.
17-nji oktýabra çenli toparlaryň ýerleşiş tertibi
Iň köp gol geçiren futbolçylar:
Myrat Ýagşyýew ("Balkan") – 24 (2 – 11 metrlik urgudan) gol.
Altymyrat Annadurdyýew ("Ahal") – 22.
Süleýmän Muhadow ("Altyn asyr") – 21.
Berdi Şamyradow ("Aşgabat") – 17 (1).
Hemra Amanmämmedow ("Şagadam") – 16 (6).


text:
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Aşgabatdaky halkara howa menziliniň çäginde alnyp barylýan işler bilen tanşyp, wise-premýerler Durdylyýewiň, Satlykowyň «işleri döwrebap derejede guramak, gurluşygyň hiline gözegçiligi ýola goýmak» babatda edýän işleriniň netijelerinden nägile boldy.
Ýöne prezidentiň näme üçin beýle netijä gelendigi belli bolmaýar.
Prezident şu ýylyň ýanwarynda hem «Türkmenhowaýollary» kompaniýasynyň işinden örän nägiledigini aýdyp, wise-premýer S.Satlykowdan transport pudagynyň işine gözegçiligi güýçlendirmegi talap edipdi, emma transport pudagynda nähili kemçiligiň bolandygy anyklaşdyrylmandy.
Türkmen telewideniýesiniň maglumatyna görä, prezident 13-nji iýulda paýtagtyň howa menzilinde bina edilýän ýük terminalynyň gurluşygy, bu ýerde döredilýän logistika merkezinde alnyp barylýan işler bilen tanşypdyr.
Resmi habarda aýdylmagyna görä, täze gurulýan ýük terminalynyň umumy meýdany 17 müň 174 kwadrat metr bolup, ol ýylda 200 müň tonna ýüki kabul etmäge ukyply bolar.
Aşgabatda Türkiýäniň «Polimeks» firmasy tarapyndan gurulýan täze uçar meýdanynyň bahasynyň 2 milliard 253 million dollara barabardygy aýdylýar.
Terminalyň territoriýasynda eksport we import zonalary bolup, olarda dürli hili ýükleri saklamaga niýetlenen sowadyjylar, ammarlar gurulýar. Şeýle-de bu ýerde Aragatnaşyk ministrliginiň «Türkmenpoçta» komapaniýasy ýerleşer.
Türkmenistanyň, geografiýa taýdan, sebitara ýollarynyň möhüm çatrygynda, amatly ýerde ýerleşýändigi we bu ýagdaýyň ýurda ägirt uly tranzit ýoluna öwrülmek mümkinçiligini berýändigi aýdylýar.
Türkmen prezidenti iş saparynyň dowamynda howa menzilindäki hyzmatlaryň guralyşynyň hil derejesine, ýagny olaryň halkara ölçeglerine laýyk bolmalydygyna aýratyn basym beripdir.
Mälim bolşy ýaly, Türkmenistanyň howa menziliniň işinde, halkara tejribeleriniň ýetmezçiligi, aýeroport işgärleriniň daşary ýurt dillerini gowy bilmezligi we beýleki meseleler zerarly, ýolagçylara edilýän hyzmatyň hiliniň öwrelik däldigi aýdylýar.
Prezident howa menzilindäki gurluşyk işleriniň ýokary hil derejesiniň üpjün edilmegi bilen bir hatarda, döwlet serhet, gümrük we migrasiýa gulluklarynyň işiniň halkara ülňüleri esasynda ýola goýulmalydygyny hem belläpdir.
Şonuň bilen birlikde, resmi habarda prezidentiň edil şu günki günde anyk nähili meseleler sebäpli ýurduň halkara howa menziliniň işiniň dünýä ülňülerine gabat getirilmegini talap etmeginiň sebäbi aýdylmaýar.
Eger biraz yza çekilsek, prezident Berdimuhamedow geçen ýylyň 18-nji noýabrynda «Türkmenhowaýollary» döwlet gullugynyň başlygy Merdan Aýazowa, «işde goýberen kemçilikleri üçin» diýip, berk käýinç beripdi.
Emma şol wagt hem bu diýilýän kemçilikler halka aýan edilmändi. Ýogsam bolmasa, bu käýinç Türkmenistanyň «Boeing – 737» uçarynyň 17-nji noýabrda, Moskwadan Aşgabada barýan wagty, Wolgogradda gyssagly gonmagynyň yz ýanyna gabat geldi.
Şonda Orsýetiň TASS habar agentligi Orsýetiň Adatdan daşary ýagdaýlar gullugyndaky çeşmä salgylanyp, türkmen uçarynyň tehniki näsazlyk barada duýduryş berýän abzalyň işlemegi netijesinde, Wolgograd aeroportunda gyssagly gonmaga rugsat sorandygyny habar beripdi.
Emma türkmen mediasy bu waka hakynda dymypdy. Şonuň bilen bir wagtda, türkmen uçarynyň 17-nji noýabrda Wolgogradda gyssagly gonmaly bolmagynyň sebäpleri hatda bir habar gullugynyň, «Interfaksyň» maglumatlarynda hem iki hili görkezildi.
Eger prezident Berdimuhamedowyň talap edýän dünýä ülňüleri meselesine gelsek, geçen ýylyň sentýabryndaSkytrax iki ýa ondan hem az ýyldyz alyp, iň erbet diýen bahany alan awiakompaniýalaryň 23-siniň sanawyny çap etdi.
«Türkmenhowaýollary» şol sanawada iki ýyldyz alyp, dünýäniň iň ýaramaz awiakompaniýalarynyň hataryna girdi.
Deňeşdirmek üçin aýdylsa, dünýäniň iň ýaramaz awiakompaniýalarynyň başyny 2015-nji ýylda, tapgyr dördünji ýyl, Demirgazyk Koreýanyň «Koryo Air» kompaniýasy çekýärdi. Bu şonda mümkin bolan bäş ýyldyzdan ýeke ýyldyz alan ýeke-täk kompaniýa bolupdy.
«Türkmenhowaýollarynyň» uçarlary ýurt içinde, öňki sowet respublikalarynyň ýurtlaryna, Ýewropa, Aziýa we Ýakyn Gündogar ýurtlaryna ýolagçy gatnadýar. Mundan başga, Türkmenistanyň howa menzili Türkiýeden, Orsýetden, Birleşen Arap Emirliklerinden we beýleki ýurtlardan gelýän uçarlary kabul edýär.


text:
Bagdatda hökümet gijeki komendant sagady düzgünini ýatyrdy. Adamlar on ýylda birinji gezek gijäniň ýaryndan soň Yrak paýtagtynyň köçelerine çykyp, şatlyk-şagalaň etdiler.
Bu komendant sagady 2004-nji ýylda, şondan bir ýyl öň ýurda amerikan goşunlarynyň salynmasyndan soň möwjän sektantçylyk zorluklaryna jogap hökmünde girizilipdi.
Emma 7-nji fewralda Bagdadyň dürli ýerlerinde bolan 7 partlama yraklylaryň has rahat we elýeterli paýtagt gatnaşygyna gowuşgynsyzlyk saldy.
Partlamalar netijesinde azyndan 40 adam öldi, olaryň aglabasy asuda ilata degişli. Howpsuzlyk we saglyk resmileri partlamalarda onlarça adamyň ýaralanandygyny hem aýtdylar.


text:
Täjigistanyň prokurorlary gadagan edilen “Yslam gaýtadan döreýiş partiýasynyň” 23 resmisiniň tussag edilendigini, olaryň ençemesiniň sentýabryň başynda goranmak ministriniň öňki orunbasarynyň ýolbaşçylygyndaky ganly gozgalaňyna gatnaşmakda güman edilýändigini aýdýarlar.
6-njy oktýabrda Täjigistanyň Baş prokuraturasy yslamçy partiýanyň resmilerine garşy jenaýat işiň gozgalýandygyny, olaryň terrorçylykda, dini we jynsy ýigrenji tutaşdyrmakda we güýç bilen häkimiýeti basyp almakda aýyplanýandygyny aýtdy.
Olaryň ençemesine galplyk, hilegärlik we ykdysady jenaýatçylyklar bilen bagly aýyplamalar ýöňkelýär.
29-njy sentýabrda Täjigistanyň Baş sudy “Yslam gaýtadan döreýiş partiýasyny” ekstremist we terrorist topar diýip yglan etdi we gadagançylyk girizdi.


text:
Eýranyň nebit ministri ýurduň Hazar deňzinden äpet uly gaz ýatagyny tapandygyny aýdýar.
Ministrligiň internet saýtynda Rostam Kasseminiň sözlerine salgylanyp, bu gaz ýatagynyň Eýranyň deňiz territoriýasynda, 700 metr çuňlukda ýerleşýändigi we onda 50 trillion kub fut gazyň bardygynyň çaklanýandygy aýdylýar.
Kassemi Eýranyň Hazar deňzinde, soňky tapyndyny goşmanyňda, 11 trillion kub metr anyklanan gaz ätiýaçlygynyň bardygyny aýtdy.
Eýran Orsýetden soň iň gaza baý ýurt hasaplanýar we tebigy gazynyň köp bölegini ýurt içinde ulanýar.


text:
Duşenbe güni Yragyň azyndan üç şäherinde yzly-yzyna bomba partlamalary amala aşyryldy. Bu partlamalaryň hemmesem maşyna ýerleşdirilen partlaýyjy maddalar arkaly gurnaldy.
Yragyň polisiýasy Amara şäherinde gurnalan partlamada azyndan 9 adamyň ölüp, 20 töweregi adamyň ýaralanandygyny, Diýwaniýah şäherinde gurnalan ýene bir partlamada azyndan 7 adamyň ölüp, 15 töweregi adamyň ýaralanandygyny, Kerbala şäherinde gurnalan partlamada bolsa azyndan 2 adamyň ölüp, 12 töweregi adamyň ýaralanandygyny aýdýar.
Partlamalaryň jogapkärçiligini häzirlikçe hiç bir topar öz üstüne almady. Bu wakadan bir gün öň Yragyň Kommunikasiýa we media boýunça komitetiniň resmisi Mujahid Abu al-Haýl ýurtda tire-taýpa dawalaryny we zorlukly çäreleri öjükdirýändikleri üçin 10 sany satelit telewizion kanalynyň işiniň gadagan edilendigini mälim etdi.
Geçen hepdäniň sişenbe güni Yragyň demirgazygynda sünni protestçileri bilen howpsuzlyk güýçleriniň arasynda ýüze çykan ýaragly çaknyşyklarda 180-den gowrak adam ölüpdi.


text:
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Türkiýäniň prezidenti Rejep Taýyp Erdogana we Türkiýe respublikasynyň premýer-ministri Ahmet Dawutogluna Ankarada «köp sanly adam pidalaryna we şikes ýetmelerine getiren terrorçylyk zerarly gynanç hatyny iberdi» diýip, türkmen telewideniýesi habar berýär.
«Türkmenistan terrorçylygyň we ekstremizmiň islendik ýüze çykmalaryny iň bir aýgytly ýagdaýda ýazgarmak bilen, bu apata garşy göreşmek we ony ýok etmek işinde dünýä bileleşiginiň tagallalaryny doly goldaýar» diýlip, hatda aýdylýar.
"Türkmenistanyň döwlet baştutany gurban bolanlaryň dogan-garyndaşlaryna we ýakynlaryna ýürekden gynanjyny we medet beriş sözlerini beýan etdi, ejir çekenlere bolsa tiz wagtda sagalmaklary baradaky arzuwyny aýtdy" diýip, türkmen telewideniýesiniň şenbe günündäki habarynda aýdylýar.


text:
Türkmenistanda resminamalary kanunlaşdyrmak (legalizasiýa) - resminamalardaky we güwänamalardaky gollaryň hakykylygyny we olaryň bolunýan döwletiň kanunlaryna laýyk gelýändigini anyklamagy we döwlet hem-de iňlis dillerinde kanunlaşdyryjy ýazgyny ýazmak ýa-da kanunlaşdyryjy möhürçäni goýmak arkaly olara güwä geçmegi öz işine alýar.
Türkmenistan Daşary işler ministrliginiň Konsullyk gullugy müdirligi daşary ýurtlarda şahsy adamlaryň we edara görnüşindäki taraplaryň peýdalanmagy üçin niýetlenilen resmi namalary, şeýle hem daşary ýurt döwletleriniň Türkmenistanyň çäklerinde peýdalanmak üçin resmi namalaryny kanunlaşdyrýar.
Türkmenistan tarapyndan resminamalary döwlet notariusynyň güwä geçen nusgalarynda kanunlaşdyrýar, onuň goluna Türkmenistanyň Adalat ministrligi güwä geçýär.
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Konsullyk gullugy müdirliginde kanunlaşdyrylandan soň resminamalar öz çäklerinde şol resminamalar ulanyljak döwletiň diplomatik wekilçiliginde ýa-da konsullyk edarasynda kanunlaşdyrylýar.
Bu kadalar Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň 2005-nji ýylyň 2-nji maýynda çykaran № 19-ДCП buýrugy bilen tassyklanylan we Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan 2005-nji ýylyň 14-nji iýunynda 350-nji bellige alyş san bilen bellige alnan, Konsullyk babatda kanunlaşdyrmagyň tertibi hakynda Gollanma bilen düzgünleşdirilýär.
Fiziki şahslar üçin:
* Arza
* Döwlet notariusy tarapyndan şaýatlyk edilen resminamalar.
Ýuridiki şahslar üçin:
* Arza
* Esaslandyryş resminamalaryň nusgasy;
* Ýeke-täk döwlet sanawyndan göçürmesiniň nusgasy;
* Döwlet notariusy tarapyndan şaýatlyk edilen resminamalar.
Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygyna girýän döwletleri tarapyndan 1993-nji ýylyň 22-nji ýanwarynda gol çekilen Raýat, maşgala we jenaýat işleri boýunça hukuk kömegi we hukuk gatnaşyklary hakyndaky Konwensiýanyň 13-nji maddasyna laýyklykda, Ylalaşýan Taraplaryň biriniň çäklerinde taýýarlanylan ýa-da edara ýa-da muňa ýörite ygtyýarly edilen adam tarapyndan öz ygtyýarlyklarynyň çäklerinde we bellenilen görnüşi boýunça güwä geçilen hem-de tugraly möhür bilen berkidilen resminamalar haýsydyr bir ýörite güwä geçilmezden beýleki Ylalaşýan Taraplaryň çäklerinde kabul edilýär. Ylalaşýan Taraplaryň biriniň çäklerinde resminamalar hökmünde garalýan resminamalar beýleki Ylalaşýan Taraplaryň çäklerinde resminamalaryň subut ediş güýjünden peýdalanýar diýlip bellenilen.
B I L D I R I Ş
2016-njy ýylyň 1-nji awgustyndan fiziki we ýuridiki şahslaryň daşary ýurt döwletleriniň ygtyýarly edaralarynda berilýän resminamalary kanunlaşdyrylan mahaly, welaýatlaryň çäginde ýerleşýän döwlet notariusynyň golunyň we döwlet notarial edarasynyň möhrüniň yzynyň hakykydygyna welaýatlaryň adalat bölümleri güwä geçýärler.
Ahal welaýat adalat bölümi
Habarlaşmak üçin tel: (800137) 3-36-74, 3-36-04
Salgysy: Änew şäheri Ahal köçesi 5-nji jaýy
Balkan welaýat adalat bölümi
Habarlaşmak üçin tel: (800 222) 6-05-54, 6-05-44
Salgysy: Balkanabat şäheri 144-nji ýaşaýyş jaý toplumy 13-nji jaýy
Daşoguz welaýat adalat bölümi
Habarlaşmak üçin tel: (800 322) 7-05-07, 7-05-02
Salgysy: Daşoguz şäheri S.Türkmenbaşy şaýoly 7-nji jaýy
Lebap welaýat adalat bölümi
Habarlaşmak üçin tel: (800 422) 3-20-54
Salgysy: Türkmenabat şäheri A.Nyýazow köçesi 8-nji jaýy
Mary welaýat adalat bölümi
Habarlaşmak üçin tel: (800 522) 7-17-83, 7-05-01
Salgysy: Mary şäheri Gökdepe köçesi 4-nji jaýy


text:
Eýranyň ýokary derejeli resmisi Günbatar sanksiýalary zerarly ýurduň nebit eksportynyň soňky dokuz aýda 40% azalandygyny aýtdy.
Nebit ministri Rostam Kasemi duşenbe güni nebit satlygynyň 40% peselmegi ýurda gelýän nebit girdejisiniň 45% azalmagyna getirdi diýdi. Kasemi mundan ozal Birleşen Ştatlaryň we Ýewropa Bileleşiginiň sanksiýalarynyň Eýranyň nebit eksportyna täsir ýetirmändigini aýdýardy.
Eýranyň başga resmileri hem golaýda sanksiýalaryň ýurduň ykdysadyýetine zyýan ýetirýändigini boýun aldylar. Ykdysadyýet ministri Şamseddin Hosseýni geçen aý 2012-nji ýylyň iýulyndan güýje giren Günbatar gadaganlygynyň nebit girdejilerini 50% aşakladandygyny aýtdy.


text:
Birleşen Ştatlar Eýran bilen ýadro ylalaşygynyň belli bir bölegini amala aşyrýar, emma Birleşen Ştatlar tarapyndan Eýrana garşy girizilen birtaraplaýyn sanksiýalar öz güýjünde saklanyp galýar we olar Tähran üçin “uly böwet” bolmagyna galýar diýip, orsýetli ýokary derejeli diplomat rus neşirine beren maglumatynda aýtdy.
Tährana sapar edýän Orsýetiň daşary işler ministriniň orunbasary Sergeý Rýabkow 31-nji awgustda “TASS” neşirine beren maglumatynda Birleşen Ştatlaryň administrasiýasy geçen ýylky ylalaşykda göz öňünde tutulan ähli zady “başyndan soňuna çenli” amala aşyrdylar, “emma bu zatlar ondan öňe hereket etmedi” diýdi.
“Eýran bilen ylalaşyga gelinmezden ozal bar bolan we birtaraplaýyn diýlip atlandyrylýan sanksiýalaryň ählisi öz güýjünde saklanyp galdy. Bu birtaraplaýyn sanksiýalar uly böwet bolmagynda galýar. Dollarda baglaşylan ylalaşyklaryň islendigi Birleşen Ştatlaryň kontrol gulluklaryndan geçýär we olar bu ylalaşyklary duruzyp bilerler” diýip, Rýabkow aýtdy.


text:
Ysraýyl Palestinanyň basylyp alnan Günbatar kenarynda, Betlehemiň golaýynda 400 gektar çemesi ýeri almak planlaryny yglan etdi.
Ol ýeriň palestin eýelerine bu karara garşy delillerini Ysraýylyň Harby şikaýat komitetine tabşyrmak üçin 45 gün berildi.
Harbylar tarapyndan dolandyrylýan raýat adminstrasiýasy bu kararyň iýunda şu sebitde üç sany ysraýyl ýetginjegi öldürilenden soň kabul edilendigini aýtdy.
Ysraýyl bu ýetginjekleriň öldürilmeginde Hamazy günäleýär.
Ysraýylyň «Indi parahatçylyk» topary bu ýerde ýaşaýyş jaýlarynyň gurluşygynyň giňeldilmekçi bolýandygyny we munuň Ysraýyl-palestin konfliktiniň iki döwlet çözgüdine howp salýandygyny aýdýar.


text:
Eýranyň ýokary derejeli ruhanysy geçen hepde Britaniýanyň Tährandaky ilçihanasyna edilen hüjümi “bikanun” diýip, berk tankytlady.
ISNA habar gullugy aýatolla Ahmed Hatamynyň: “Men daşary ýurt ilçihanalaryna hüjüm edilmegine we olaryň basylyp alynmagyna garşy. Ilçihana hüjüm edilmegi we onuň basylyp alynmagy bir ýurda hüjüm edilen ýaly bikanun” diýendigini habar berdi.
Eýranyň ruhany lideri aýatolla Hameneýä ýakyn ruhany Ahmed Hatamynyň sözlerine görä, “geçen hepde Britaniýanyň ilçihanasyna edilen hüjümi 1979-nji ýylda Amerikanyň Tährandaky ilçihanasynyň basylyp alynmagy bilen deňeşdirmeli däl”.
Şol hüjüm netijesinde ABŞ bilen Eýranyň diplomatik gatnaşyklary kesilipdi.


text:
Günorta Koreýanyň ýokary derejeli resmisi öňümizdäki aýda Demirgazyk Koreýa bilen ýokary derejeli gepleşikleri geçirmegi teklip etdi.
Günorta Koreýanyň Birleşme boýunça ministri Rýu Kihi-jae (Ryoo Kihi-jae) özüniň 29-njy dekabrda beren maglumatynda “ikitaraplaýyn aladalaryň islendigini maslahat etmek üçin” Demirgazyk Koreýanyň wekilleri bilen ýanwar aýynda Seulde ýa-da Pýogýangda duşuşmaga isleglidigini aýtdy.
Rýu bu babatdaky resmi teklibiň özüniň demirgazyk koreýaly kärdeşi Kim Ýang-Gona ugradylandygyny hem sözüniň üstüne goşdy.
Şeýle-de, Rýu gepleşikleriň käbir böleginiň 1950-1953-nji ýyllarda bolan Koreý urşundan bäri aýra düşen maşgalalaryň gaýtadan birleşmegine gönükdiriljekdigini belledi.


text:
Şenbe güni Birleşen Milletler Guramasynyň Baş sekretary Ban Ki Mun Eýranyň baş ruhy lideriniň we prezidentiniň Ysraýyla garşy eden tankydy çykyşlaryny ýazgardy. Ban Ki Mun olaryň eden çykyşlaryny “kemsidiji we öjükdiriji” diýip atlandyrdy.
Anna güni Tähranda döwlet tarapyndan gurnalan ýörişde eýranlylaryň müňlerçesi “Amerika ölüm! Ysraýyla ölüm!” diýen şygarlary gygyryşdylar.
Bu çärede eden çykyşynda prezident Mahmud Ahmedinejat Ýakyn Gündogaryň geljekki taryhynda ýewreý döwletine orun bolmajakdagyny aýdyp, çykyş etdi.
Mundan birneme öň, şu hepdäniň başynda Eýranyň baş ruhy lideri Aýatolla Ali Hameneýi hem geljekde Ysraýylyň Palestinanyň territoriýasyna öwrüljekdigini we öz ýaşaýşyny bes etjekdigini nygtap çykyş edipdi.