text:
Türkmenistanyň halk ýazyjysy, şahyr Kerim Gurbannepesow 1929-njy ýylyň 18-nji oktýabrynda Gökdepe etrabynyň 1-nji Gökdepe obasynda dünýä indi. 1988-nji ýylyň 1-nji sentýabrynda aradan çykdy.
Şahyr Kerim Gurbannepesowyň her bir belligi, diýýän sözi ýaşlar üçin aýratyn sapakdy.
Gözi bilen redaktor
Eser ýazylanda, ýazyjyny alada goýýan zat oňa mynasyp at tapmak. Jaýdar sözbaşy eseriň üstünliginiň girewi.
Bu ugurda ýazyjylar şahyrlara garanda kütegräk bolýarlar. Sebäbi şahyrda san taýdan eser köp, ol esere at dakmak meselesi bilen mydama ýüzbe-ýüz bolýar hem kämilleşýär.
Ikinji bir kynçylyk, birnäçe eseri bir kitapda jemlemek. Men “Çölde galan oglanjyk” atly çagalara niýetlän kiçijik kitapçama on hekaýa ýerleşdirdim. Şol sözbaşylaryny görüp otyrkam, K. Gurbannepesow gapdalyma gelip, keseden seredip durdy-da:
– Ine, şularyň ýerlerini üýtget – diýip, barmagy bilen görkezdi. – Bu sözbaşylaryňy görýäňmi: “Aýnanyň gurjagy”, “Kakamyň gujagy”, “Gözeliň kökesi”, “Babamyň köwşi”… Ählisi eýelik düşümi arkaly ýasalan birmeňzeş sözbaşylar. Beýle meňzeşlik seniň garyplygyňy görkezýär. Sözbaşylaryň gurluşy dürli-dürli bolsun.
Şeýle jaýdar belligi Kerim Gurbannepesden başga kim öwredip biler? Muny diňe şahyr hem redaktor görüp biljekdi. Ol sözbaşynyň özüne çekiji bolmalydygyny aýratyn belleýärdi hem eser gurak bolmazlygy üçin, nähilidir bir tär tapýardy.
Bir gezek belli alym ýatlama getirdi. Kerim Gurbannepesow oňa seredip, bir kagyzyň ýüzündäki täze sözlemleriň başlanýan ýerini görkezdi.
– “Ol”, “Ol”, “Ol …” Her täze abzas “ol” bilen başlanýar. Şuňa gözüň kaklyşandan, onuň çeperçiligini kesgitlemek mümkin. Muny kim okajak? Her sahypada diňe bir abzasyň başynda “ol” gelsin.
Sazlaşyk
Aýak üste onuň ýene bir öwreden zady sözleriň sazlaşygy boldy.
– Iki sözüň sazlaşygyna seret. Eger başky sözüň inçe çekimliden düzülen bolsa, yzyndanam inçe gelsin. Iň bolmanda, zarply ses gelmesin. Okyjynyň dilini döwme, dile akgynlylyk ber.
Ol prozanyň hem poeziýa ýaly akgynly bolmagyny isleýärdi. Dik duran ýerinden elini uzadardy. “Şuny düzet. Başky sözleme üns ber. Ol örän gurak…”
Onuň diýenlerini düzedeniňde, golýazma iň bolmanda, görnüş taýdan gowulyga özgerýärdi.
Usul
Kerim Gurbannepesowda “Atamyň köp gaýtalaýan sözleri” diýen toplum bar. Onda öwüt-ündew, ýaşy bir çene baran adamyň öwredýäjek sargytlary beýan edilýär.
Aslynda oňa: “Geljekde, durmuşda şeýle bolgun” diýip sargydam etmändir. Kerim atadan ir galypdyr. Ol öwüt-ündewler Kerimiň özüniňki bolmaly.
Ýöne täze poeziýa öwüt-nesihaty halamaýar. Şeýle-de bolsa, öwütsiz poeziýanyň bolmajagy-da belli. Şahyr muny birnäçe gezek aýdypdy, Puşkinde, beýleki modern şahyrlarda-da öwüt-nesihatly goşgularyň bardygyny düşündirýärdi. Şo babatdan Kerimde-de şeýle goşgy az däl. Ýöne “şahyr akyl öwredýär” diýmezleri üçin, “Atamyň köp gaýtalaýan sözleri” atly sözbaşyny tapypdy.
Gysgalyk
Ol gysgalygyň tarapyndady. Özem mümkin bolsa golýazmalary höwes bilen gysgaldýardy. Muňa hiç ýaltanmazdy.
Soňky ýatlamalaryna görä, ol öz eserlerini-de dözümsiz gysgaldýan ekeni. “Ata we ogul”, “Aýal bagşy” poemalaryndan ýüzlerçe setir gysgaldandygyny aýdýar. Ol hatda “Ýaşlyk dramasyndan” hem gysgaldyp bilipdir. “Ýaşlyk dramasyna” girmedik bentleri indi “Şahyryň arhiwinden” diýip çap edýärler.
Bir kiçijik mysal. Ol “hem” diýen baglaýjyny-da dolulygyna alman, başky harpyny taşlap, “menem”, “olam” görnüşde ulanýardy.
Şahyryň A.S. Puşkinden eden terjimesini, aýratyn-da “Ýadygärlik dikindim” eserini ýatlalyň. Ol ýerde terjimeçi “bilen” sözüni gysgaldyp, “bile” diýip ulanýar, ýagny bir harpy gysgaldýar, ýöne gysgaldýar.
Sargyt
– Kitap dükanyna baranyňyzda, hiç çekinmän, satuwa goýlan kitaplary eliňize alyň. Olary howlukman synlaň. Kitabyň awtory kim? Näme hakda? Nähili çap edilipdir? Kagyzy, bezelişi nähili? Eserler haýsy tertipde berlipdir? Içinde surat barmy? Bar bolsa, ol nähili ýerleşdirilen? Şulary görmegi öwreniň. Bar kitaby satyn almak hökman däl, ýöne olaryň bezelişini öwrenmek, kitap çykarmak medeniýetini bilmek hökman.
Bu ýerde aýdylanlar awtoryň şahsy pikiri.


c: text/html

text:
Müň çemesi musulman 21-nji fewralda Oslodaky sinagogyň daşyna ýygnanyp, el-ele berip, şäheriň ýewreý jemgyýetçiligine simwoliki gorag teklip etdi we geçen hepde goňşy Daniýada sinagoga edilen hüjümi ýazgardy.
Norwegiýaly ýaş musulmanlar topary tarapyndan gurnalan çäre «parahatçylyk halkasy» diýlip atlandyryldy we olar «Anti-semitizm ýok, yslamofobiýa ýok» diýip gygyrdylar.
Protesti gurnaýjylaryň biri Zeýeshan Abdullah märäkä ýüzlenip, "adamzat bir jan-ten, biz şony görkezmek üçin şu ýere geldik» diýdi.
Bu çäre Omar Abdel Hamid ýel-Husseýin, palestin emigrantlarynyň Daniýada doglan ogly Kopenhagendäki söz azatlygy forumy mahalynda iki adamy öldüreninden soň gurnaldy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Balkanabatda “Türkmennebit” döwlet konsernine degişli bolan Esasy nebit geçirijiler Müdirliginiň başlygy iş otagynda özüni asdy.
Şu sişenbe güni, ýagny 14-nji iýunda bolan bu hadysany Azatlyk Radiosynyň ýerli çeşmeleriniň birnäçesi, şeýle-de gürrüňi gidýän emeldaryň garyndaşlary tassykladylar.
1971-nji ýylda doglan, asly Balkanyň Gazanjyk şäheriniň Isgender obasyndan bolan 45 ýaşly Baýram öz janyna kast etmeginiň eýeleýän wezipesi, has dogrusy edarada alnyp barylýan derňew işleri bilen baglydygy aýdylýar.
“[Baýrama] iş ýerinde azar beripdirler, myjabat ýaly zatlar bolupdyr. Şonuň üçin [özüni öldürdi]” diýip, merhumyň garyndaşlarynyň biri gürrüň berýär.
Azatlyk Radiosynyň başga bir ýerli çeşmesiniň aýtmagyna görä, derňewiň netijesinde 1,5 ýyl mundan öň bu wezipä bellenen Baýramyň edarasyndan ençeme million dollar möçberinde maliýe serişdeleriniň hasaby dogry çykmandyr.
Şol bir wagtda bu ýagdaýy yzlaýan ýerli çeşme Baýrama ýöňkelen aýyplamalaryň galpdygyny aýdýar.
“[Baýram] oňat, pukara oglandy... ýaman häsiýetleri ýokdy. Gowulykda ýatlanýar” diýip, Azatlyk Radiosynyň nebitdagly çeşmesiniň biri maglumat berdi.
Ýeri gelende bellesek, Azatlyk Radiosy Baýrama ýöňkeldi diýilýän aýyplamalaryň mazmuny we onuň günälidigini ýa-da däldigini anyklaşdyryp biljek maglumatlary başga garaşsyz çeşmelere tassykladyp bilmedi.
Baýramyň öz janyna kast etmegi, mundan iki hepde töweregi ozal prezident Gurbanguly Berdimuhamedow Balkanabada sapar edenden soň bolup geçdi.
Şol saparynyň dowamynda Berdimuhamedow geçirilen derňewleriň netijesinde kemçilikleriň ýüze çykarylandygyny belläp, ýerli häkimiýetiň ýokary derejeli emeldarlarynyň ençemesine berk käýinç beripdi.
Galyberse-de, mundan iki aý ozal prezident Gurbanguly Berdimuhamedow ýurduň ýokary gözegçilik edarasynyň we prokuraturanyň geçiren barlaglarynda Türkmenistanyň nebit-gaz toplumynyň kärhanalarynda düýpli artdyryp ýazmalaryň we korrupsiýanyň ýüze çykarylandygyny aýan etdi.
Bellik: Azatlyk Radiosy bu ýagdaýy yzarlamagy dowam eder.


text:
Geçen aýda Müsürde bolan protestlerden ruhlanyp, Azerbaýjanyň ýaş aktiwistleri hem bu gün ýurtda hökümete garşy protestleri geçirmäge çagyryş etdiler. Olaryň çagyryşlary “Facebook” Internet sosial seti arkaly ýaýradyldy.
Ilkibaşda protestleri diňe wirtual giňişlikde, ýagny diňe Internet arkaly amala aşyrmak planlaşdyrylýardy. Emma anna günündäki protestlerde adamlaryň köçelere çykyp, hökümetiň hökmürowanlygyna garşy durmaga çagyryş edildi. Bu ädim Baku üçin belli bir derejede zarba boldy.
Azerbaýjanyň paýtagty Bakuwda aktiwistleriň protest geçirmek synanyşygynda ýurduň polisiýasy azyndan 15 adamy tussag astyna aldy. "Halkyň beýik güni" diýlip atlandyrylan protestleri gurnaýjylaryň aýtmagyna görä bolsa, tussag edilenleriň sany “onlarça”.
Proteste näçe adamyň gatnaşandygy anyk belli däl. Penşenbe güni öýlän 4 müň töweregi “Facebook” ulanyjylary bu protestlere gatnaşmaga öz raýdaşlyklaryny bildiripdiler, emma proteste gatnaşanlaryň sany onçakly kän däl.
Protesti gurnaýjylaryň aýtmagyna görä, garşy duruş aksiýasyny asuda ýagdaýda geçirmek planlaşdyrylýardy. Emma olar özleriniň ahyrky maksadyna, ýagny ýurduň “diktator režimini” syndyrmaga gezek gelende, nähili hereketleri planlaşdyrýandyklary barada kelam agyz hem söz aýtmandylar.
Azerbaýjanyň hökümeti beýle çagyryşy onçakly sypaýyçlykly kabul edenok. Soňky birnäçe günüň dowamydna azeri hökümeti 11-nji mart protestleri bilen bagly ençeme aktiwistleri tussag etdi. Mundan başga-da 12-nji martda portestleri geçirmegi planlaşdyrýan oppozision “Musawat” partiýasynyň wekilleri hem göz astyna alyndy.
Azerbaýjanyň beýleki oppozision partiýasy bolan “Azerbeýjanyň yslam partiýasy” hem ýakyn günlerde protest geçirmegi göz öňünde tutýar.
Azerbaýjanda tussaglykda bolanlaryň arasynda Bagtyýar Hajyýew hem bar. Ol ýurduň içinden bu protestleri geçirmäge çagyryş edýän ýeke-täk adamdyr. Hajyýew 2009-njy ýylda Harward uniwersitetini tamamlapdy.
Wideo: Anna günündäki protestden pursatlar
Fransiýada ýaşaýan başga bir aktiwist Elnur Majidliniň bellemegine görä, Azerbaýjanyň hökümeti aktiwistleri tussag etmek bilen, oppozisiýanyň prezident Ylham Alyýewiň režimine garşy çykmagyndan resmileriň näderejede howatyrlanýandygyny görkezýär.“Ýagdaýy has-da erbetleşdirýär”
"Eger-de hökümet ‘Facebook’ saýtynda ýerleşdirilen sahypasy üçin ýaş adamlary tussag edýän bolsa, şeýle-de olaryň maşgala agzalaryna basyş görkezýän bolsa, onda bu hökümetiň soňy diýmekdir. Hökümet muny öz hereketleri bilen subut etdi. Hökümet ýaşlary tussag etmegini dowam etdigiçe, olaryň protest geçirmegine meçew berer. Galyberse-de, bu resmileriň ýagdaýyny has-da erbetleşdirer” diýip, Elnur Majidli nygtady.
“Halkyň beýik güni” diýlip atlandyrylan protestiň geçirilmeginiň anna gününe bellenilmegi ýöne ýerden däl. Ony gurnaýjylaryň aýtmagyna görä, bu Müsürde protestleriň netijesinde Hosni Mubaregiň häkimiýetden çetleşdirilmeginiň bir aýlygyna gabatlanyp geçirilýär. Dogrudan-da, portestlere çagyrýanlaryň müsürli egindeşleri bilen meňzeş taktikasy we maksatlary bar.
Hökümete ygrarly ýaşlaryň topary 11-nji martda protest geçirmek boýunça çagyryşlara päsgel bermek üçin alada etdiler. Şeýle-de olar hökümete garşy çykýanlaryň dogruçyllygyny sorag astynda goýýarlar. Emma tussag edilen Bagtyýar Hajyýewiň ejesi Solida Mowlaýewa öz oglunyň Azerbaýjanyň geljegi üçin göreşýändigini aýdýar.
“Bagtyýar öz syýasy garaýyşlary üçin tussag edildi. Ol adalatyň gözlegine çykandygy üçin tussag edildi. Bagtyýar öz ýurdunyň watançysy. Ol öz watanynam, halkynam gowy görýär. Eger-de bu beýle bolmasa, ol başga bir ýerde bilim almaga pul töländen soň, yzyna dolanyp gelmezdi. 1937-nji ýyldaky repressiýalar bu günem dowam edýär. Biz bu zatlara Bagtyýaryň tussag edilmegi bilen şaýat bolduk” diýip, Solida Mowlaýewa belledi.
Tunisde we Müsürde bolan garşy durmalardan ruhlanyp, dünýäniň ençeme ýurdunda adamlar aýaga galdy. Nebite baý Azerbaýjan hem bulardan çetde galmady. Alyýewiň demir penjesi bilen dolandyrylýan ýurtda garyplygyň artmagy, syýasy we dini çäklendirmeler sebäpli ilat arasynda uly nägilelikler döreýär.


text:
Anna güni Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin Parižde Fransiýanyň prezidenti Fransua Olland bilen gepleşik geçirdi.
Bu gepleşikleriň yzy bilen metbugat konferensiýasynda eden çykyşlarynda iki ýurduň prezidentleri Siriýadaky konfliktleri çözmek meselesinde birneme tapawutlanýan pozisiýalara eýerdiler.
Hususan-da, Fransua Olland Siriýadaky krizisleriň çözgüdiniň prezident Başar al-Assadyň wezipeden gitmegi bilen başlanmalydygyny nygtady. Wladimir Putin öz gezeginde prezident Assadyň režimine garşylyk görkezýän güýçleriň-de deň-derejede Siriýadaky gyrgynçylyklara jogapkärdiklerini öňe sürdi.
BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşiniň hemişelik agzalary bolan Orsýet bilen Hytaý Siriýadaky ýagdaýlaryň daşardan harby güýç ulanylyp çözülmegine garşy çykyş edip gelýärler.


text:
Eýranda geçirilen prezidentlik saýlawlarynda ýeňiji diýlip yglan edilen Hassan Rohani öz ýeňşini “aram syýasatyň ekstremizmden üstün çykmasy” diýip häsiýetlendirdi.
Şenbe güni giçlik Eýranyň içeri işler ministriniň saýlawlaryň resmi netijesini yglan etmeginiň yzy bilen, 64 ýaşly Hassan Rohanini goldaýjylar Tähranyň köçelerinde onuň ýeňşini uly şowhun we şagalaň bilen garşy aldylar.
Aram reformaçy hasaplanylýan Hassan Rohani özüniň bäş sany konserwator garşydaşyndan uly tapawut bilen öňe saýlanyp, sesleriň 50.68 prosentine eýe boldy we saýlawlaryň birinji tapgyrynda ýeňiş gazandy.
Onuň ýeňşiniň yzy bilen Amerikanyň Birleşen Ştatlary Eýranyň ýadro programmasy bilen baglanyşykly krizisi diplomatik ýollar arkaly çözmek üçin özüniň Tähran bilen göni gepleşiklere-de taýýardygyny aýtdy.


text:
12-nji dekabrda Türkmenistanyň Bitaraplyk statusynyň BMG tarapyndan ykrar edilmegine 15 ýyl dolýar. Bu sene 15 ýyl bäri Türkmenistanda uly baýramçylyklaryň biri hökmünde bellenip geçilýär.
Bitaraplyk her ýyl baýram edilip bellenilse-de, ol ilat arasynda ornaşyp gidibermedi. Onuň hem esasy sebäpleriniň biri - Bitaraplyk statusynyň manysynyň halka doly düşündirilmeýänliginde. Bu syýasy terminiň asyl manysyny, onuň häkimýet dolandyryş sistemasyndaky tutýan ornuny hatda döwlet çinownikleri-de doly saýgaryp bilmeýärler.
23-nji noýabrda “Watan” gazetinde “Oňyn Bitaraplyk ýörelgeleri Beýik Galkynyş eýýamynda ynsanperwerlik ideýalarynyň çuňlugyna ýetýär” ady bilen Türkmenistanyň ABŞ-daky adatdan daşary we doly ygtyýarly ilçisi Meret Orazowyň Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygynyň 15 ýyllygyna bagyşlanan makalasy çap edilipdir. Eger bu makalany başga ilçiler, mysal üçin, Türkmenistanyň öňki söwda ministri Halnazar Agahanow ýa-da hojalyk işlerinden diplomatlyk derejesine ýeten çinowniklerden biri ýazan bolsady, onda oňa kän bir ünsem berilmezdi. Emma bu makalany Türkmenistanyň ABŞ-daki ilçisi Meret Baýramowiç Orazowyň ýazmagy köp oýa batyrýar.
Meret Baýramowiç Orazow 12 ýyl bäri ABŞ-da ilçilik wezipesini alyp barýar. Onuň ýaly weteran diplomatlar bizde az-azdyr. Bolanlarynam, mysal üçin Gurbangeldi Kasymow ýalylaryny hormatly dynç alyşa ugradypdylar. Orazowyň Waşingtonda beýle uzak oturmagyna hemmeler haýran galýardylar. Eger adaty ýurtlarda ilçini her dört ýyldan çalyşýan bolsalar, Türkmenistanda bu praktika käbir ilçiler üçin ulanylmaýar. Mysal üçin, Türkmenistan 1992-nji ýylyň 3-nji martynda BMG-niň agzasy bolansoň, onuň Nýu-Ýorkdaky Baş wekilhanasynda ilçi hökmünde Türkmenistanyň öňki saglygy saklaýyş ministri Aksoltan Ataýewa bellendi, ol häzir 18 ýyla golaý wagt bäri şol ýerde işläp gelýär. Beýle fenomeniň (adaty däl ýagdaýlaryň) düýp sebäpleriniň üstünde durman, ilçi Meret Orazowyň makalasyna geçeliň.
Dogrusy, matematika we ykdysady ylymlarynyň doktory, Halk hojalygy institutynyň we Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň öňki rektory, Garaşsyzlygyň ilkinji ýyllarynda döredilen Prezident Sowetiniň agzasy bolan professor, giň düşünjeli adamdan beýle göýdük makala garaşylmandy.
Makala şeýle sözler bilen başlanýar: “Öz milli Garaşsyzlygymyzy gazanaly bäri türkmen diýary toýlar mekanyna öwrüldi. Şol toýlaryň arasynda halk üçin has gymmatlylary bar. Olaryň biri-de eýýäm 15 ýyl bäri, her ýylyň 12-nji dekabrynda uly ruhubelentlik bilen bellenýän Bitaraplyk baýramydyr”. Bitaraplyk statusynyň näme üçin baýram edilýänine halk düşünenok. Şweýsariýa, Finlandiýa we Awstriýa ýaly döwletleriň hem Bitaraplyk statusy bar, ýöne olar ony baýram etmeýär. Ol baýram eder ýaly waka-da däl. Ony her bir BMG-e girýän döwletler islän wagty öz parlamentlerinde kabul edip bilýärler. Bitaraplyk gününi ýa-da baýramyny halk ruhubelentlik bilen däl-de, ruhupeslik bilen garşylaýar. Bu baýramy geçirmek üçin birnäçe günleriň dowamynda okuwçydyr studentler sowuk howanyň astynda saklanylýar. Şol günler olaryň okuwlary hem ýatyrylýar. Olaryň hemmesi konslagerdäki tussaglar ýaly stadionlara sürülýär. Elbetde, ilçileriň çagalary ol beladan boşadylan. Sebäbi olar azat ýurtlarda ýaşaýarlar.
Gapylar ýapyk
Makalada “Gatnaşyklar Türkmenistanyň hemişelik, oňyn Bitaraplyga daýanýan “Açyk gapylar” syýasatyny ösdürmegiň esasyny düzýär” diýilýär. Hany ol “açyk gapy” diýilýän zat? Adamlar diňe “ýapyk gapy” görýär. Türkmenistanyň dünýäň ýekeje döwleti bilenem wizasyz gatnaşygy ýok. Etniki, özümize ýakyn bolan, dogan diýip ýüzlenýän Türkiýe döwleti bilenem wizaly gatnaşykda durýarys. Türk doganlarymyz, esasan hem onuň häzirki hökümeti, bize, türkmen ilatyna egilşik edip, öz taraplaryndan giriş wizalaryny aýyrdylar, emma Türkmenistanda Döwlet migrasiýa gullugy sähelçe etmişleri üçin türkleri deportasiýa edýär. Eger-de wiza soraýan daşary ýurtlylara wiza berilmese, nireden Türkmenistana maýa goýumçylar gelsin?!
Aslynda Bitaraplyk ýoly wizalary inkär etmeli ýa-da ony ýeňil görnüşde beriler ýaly gurnamaly. Häzirki döwür “Beýik Galkynyş eýýamy” diýlip atlandyrylýar. Nämede we nirede onuň galkynany görülýär? Matematika ylmy faktlara, maglumatlara daýanýan ylym, ony ilçi gowy bilmeli. Eger-de abraýly halkara forumlarynda “syýasy reformalar türkmenleriň hüý-häsiýetine gabat gelmeýär, demokratiýa milletiň däp-dessuryna seredip edilmeli, Günbatar demokratiýasy bize mahsus däl” diýseler hem, türkmen ýolbaşçylary näme üçindir öz çagalaryny Günbatar demokratiýasynda ýaşadanlaryny gowy görýärler. Dogry, eger-de türkmen halkynyň şolar ýaly şertleri bolsady, onda belki-de “galkynardy”!
Makalanyň dowamynda ilçi Türkmenistanyň Merkezi Aziýadaky “ylalaşdyryjy merkez” hökmündäki roluna ünsi çekýär. Bir syýasy partiýadan başga partiýa açmaga miltimiz çatmasa, biz nireden ylalaşdyryjy merkez bolýarys? Ýurtda ýaşaýan gaýry milletleriň hukuklary bozulýarka, başga bir toparlary ylalaşdyrmak başardarmyka?
Öňki prezident Saparmyrat Nyýazow hem owgan “Talyban” režiminiň lideri Molla Omar bilen general Dostumy Aşgabatda ýaraşdyrmaga synanyşypdy. Emma şondan birnäçe gün geçenden soň olaryň arasyndaky atyşyk öňküden hem beter möwç aldy. Makalanyň dowamynda ilçi bu ugurdaky pikirini ösdürip, Türkmenistanyň Owganystana diňe bir syýasy goldaw däl-de, eýsem bu ýurduň ykdsadyýetini dikeltmekde hem degerli kömek bermegiň tarapynda çykyş edýändigini nygtaýar. Garaşsyzlyk alanymyza 20 ýyl bolup gelýär, emma biz bir gezegem Owganystanda ýaşaýan türkmen doganlarymyza degerli kömek etmedik. Gazagystanyň prezidenti Nursoltan Nazarbaýew dünýäniň ähli gazaklaryna howandar bolup, olary Ata-Watanyna çagyran bolsa, biz ýaşap ýören ýerli türkmenlerimizi-de Watana sygdyryp bilmedik. Bu hem türkmen hökümetiniň häzirki güne çenli ýöredip gelýän syýasaty.
Energiýa, energiýa we ýene-de energiýa...
Ilçi öz makalasynda Türkmenistanyň BMG-de energiýa boýunça Geňeş döretmek baradaky teklibini bütin dünýä jemgyýetçiliginiň oňlandygyny belleýär. Ol energiýa geçirijileriniň howpsuzlyk meselesiniň Türkmenistanyň aýratyn üns merkezindedigini bellese-de, energiýa boýunça Geňeş döretmegi dünýä ýurtlarynyň ählisi oňlamaýar. Ol hem syýasy meseler bilen baglanyşykly. Mysal üçin, Eýran bu meselä gaty ynamsyz garaýar.
Türkmenistan energiýa geçirjileriniň howpsuzlyk meselesini daşary syýasatynda iki ýyl bäri esasy orunda goýup gelýär. Türkmen hökümeti halkara forumlarynyň ählisinde diýen ýaly, gabat gelse-gelmese energiýa geçirijileriniň howpsuzlygyny aýdym edinip gelýär. Sebäbi türkmen resmileri energiýa geçirjilerini syýasy reformalardan wajyp görýär. Türkmenistan energiýa geçirjileriniň howpsuzlygyny alada edýän bolsa, aýratyn forum ýa-da gurama döretmeli diýip, jar etmän, BMG-däki ykdysady gatnaşyklary halkara-hukuk jähtden düzgünleşdirýän, 1991-nji ýylyň 17-nji dekabrynda Gaagada kabul edilen “Ýewropanyň energetik hartiýasyna” goşulmaly. Bu resmi dokumentiň 3-nji bölümi “Aýratyn ylalaşyk” diýlip atlandyrlýar. Ine, şol bölümde şertnama gol goýan döwletlerde nebit we gaz geçirjileriň howpsuzlyk şertiniň saklanýanlygy aýdylýar.
Jenap ilçi TOPH proýektiniň (Türkmenistan- Owganystan-Päkistan-Hindistan gaz geçirjisiniň) sebitde parahatçylygy we durnuklylygy berkarar etmekde möhüm faktor boljakdygyny belläp geçýär. Bu proýekte girýän döwletleriň syýasy we ykdysady mümkinçiliklerine seredeniňde, onuň amala aşardan gaty uzakdadygy görnüp dur. Türkmenistan bu proýekte diňe gaz bermek bilen çäklense, Owganystanyň içinde dowam edýän gapma-garşylykly urşuň soňy görünmese, bu iş häzirlikçe real däl. Aradaky sil heläkçiliklerinden soň Päkistanyň ykdysadyýetiniň pese gaçmagy we ýurtda yzygiderli terrorçylyk hüjümleriniň bolup durmagy, Kaşmir welaýatynyň üstünde Hindistan bilen Päkistanyň ýaragly çaknyşyga golaýlaşmagy TOPH proýektiniň kagyz ýüzünde galmagynyň gaty ahmaldygyny görkezýär. Bu proýekt diňe şol döwletleriň ýolbaşçylarynyň öz halklarynyň öňünde syýasy abraý gazanmaklary üçin gurnalan oýundygyna düşünmek kyn däl. Sebäbi bu proýekte Yslam ösüş banky hem maýa ýatyrmaga howlukmaýar.
Hany ylym?
Makalada professor Orazow ýurduň ylym-bilim ulgamyny döwrebaplaşdyrmakda bitaraplyk syýasatynyň örän uly hyzmatynyň bardygyny nygtaýar. Belki, alym Orazow türkmen ylmyny Sowet döwründäki galkynan ýagdaýy bilen bulaşdyrýandyr?! Her näçe öwüp ýazsalar-da, häzir Türkmenistanyň ylym derejesi Sowet döwründäkiden hem gaty yzda. Eger onuň ýagdaýyny deňeşdirsek, onda häzirki günüň ylmy geçen asyryň 1930-njy ýyllaryndaky ýagdaýyna golaýlar. Eger ondan rus alymlarynyň hyzmatlaryny aýyrsak, onda ol 20-nji asyryň başyna hem barar.
Gaýgysyz Atabaýewiň ýolbaşçylygyndaky Türkmenistan respublikasynda ýokary intellektual derejeli alymlar topary döräpdi. Akademik Ödekowyň ýer titreme boýunça teoriýasy häzirki gün tutuş dünýäde ulanylyp gelinýär. Ondan başga-da ençeme türkmen alymlary Türkmenistany dünýä tanatdylar. Olardan Sary Karanow, Şaja Batyrow, Şamyrat Täşliýew, Pygam Azymow, Kerim Maşrykow, Mäti Kösäýew, Ata Jykyýew, Çary Baýryýew, Pirimguly Taňrygulyýew, Agajan Babaýew, Myrat Annanepesow, Öwezdurdy Bekmyradow we başgada köp alymlaryň atlaryny agzap bolar. Hany Galkynyş eýýamynyň alymlary? Nirede olaryň açyşlary, kitaplary?
“Bitaraplyk derejämiz ýurtda syýahatçylyk infrastrukturasyny ösdürmäge mümkinçilik berýär. Muňa mysal edip, Awaza milli syýhatçylyk zolagyny görkezmek bolar” diýip, ilçi Orazow öz makalasyny dowam edýär. Adaty ýurtlarda syýahatçylyk infrastrukturasyny ösdürmek üçin syýahatçylara ýeňilleşdirilen wizalar döredilýär ýa-da ol asyl aradan aýrylýar. Bizde bolsa tersine - günsaýyn wiza almak agyrlaşýar. Türkmenistana tötänden syýahatçy bolup gelenlere hem arkaýyn dynç almaga gün ýok. Olar elmydama polisiýa we migrasiýa gulluklarynyň gözegçiliginde bolýar. Çala ýalňyşyrak bir iş edäýseler, syýahatçylaram gözenegiň gyrasyny görüp galýarlar.
Professor, Türkmenistanyň ABŞ-daky adatdan daşary we doly ygtyýarly ilçisi Meret Baýramowiç Orazowyň makalasyny okanyňda, türkmenleriň taryhynda yz goýup giden iki sany şahs göz öňüňe gelýär. Olaram, Meret Orazow ýaly, Russiýada okap, terbiýe alyp gelseler-de, Watany mukaddes saýypdyrlar. Diňe Watana, halka başardyklaryndan hyzmat edipdirler. Ýogsam, ol döwürler hem şeýle hereket etmek janyňa gaty howply bolupdy. Sebäbi olar Rus imperiýasynyň gol astynda işleýärdiler. Wagt geçer, türkmen halky Tatýana Tekinskaýanyň we Nikolaý Ýomudskiniň öz halkyna eden hyzmatlaryny ýagşylykda ýatlar. Olaryň ady biziň taryhymyza altyn harplar bilen ýazylar. Emma şol döwür gelende biziň ilçilerimiz Watana gelmekden saklanyp, Günbataryň kwartallaryna siňerler. Olaryň atlary bolsa diňe arhiw kagyzlarynda galar.
Gurbangeldi Töräýew aşgabatly synçynyň edebi lakamy. Şu blogda öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Türkmenitanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow welaýatlaryň we Aşgabat şäheriniň häkimleriniň gatnaşmagynda wideoşekilli iş maslahatyny geçirdi — diýip, Türkmenistanyň döwlet habarlar agentligi habar berýär. Iş maslahatynda Türkmenistanda ýaýbaňlandyrylan giň möçberli milli maksatnamalaryň durmuşa geçirilişi bilen baglanyşykly ileri tutulýan wezipelere, obasenagat toplumynda alnyp barylýan işleriň ýagdaýyna hem-de döwlet durmuşynyň beýleki birnäçe wajyp meselelerine garaldy.
Göni aragatnaşyk arkaly wideoşekilli iş maslahatynda welaýatlaryň häkimleri häziki döwürde sebitde alnyp barylýan işleriň ýagdaýy, gowaçalaryň endigan gögeriş alan ýerlerinde ideg işleriniň barşy, welaýatyň çäklerinde gurulýan desgalardaky işleriň depginini güýçlendirmek boýunça ýaýbaňlandyrylan çäreler barada hasabat berdiler. Şeýle hem galla oragyna we ýurdumyzda giňden bellenilýän Konstitusiýa hem-de Magtymguly Pyragynyň şygryýet gününe taýýarlyk işleri barada habar berildi.
Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow hasabatlary diňläp, welaýatlaryň ekerançylyk meýdanlarynda alnyp barylýan işleriň döwrüň talabyna we agrotehniki kadalara laýyklykda ýerine ýetirilmelidigine häkimleriň ünsüni çekdi. Döwlet Baştutany galla oragyna çenli az wagtyň galandygyny aýdyp, bu möwsüme ykjam taýýarlyk görmegi tabşyrdy. Milletiň Lideri galla orýan kombaýnlaryň, awtoulag serişdeleriniň, elawatorlaryň we ammarlaryň möwsüme doly taýýar edilmegini häkimlerden talap etdi.
Döwlet Baştutany obalary özgertmek boýunça milli maksatnamany amala aşyrmagyň çäklerinde gurluşygy alnyp barylýan desgalaryň öz wagtynda we ýokary hilli gurlup gutarylmagynyň möhüm wezipedigini aýratyn belledi hem-de häkimlere bu babatda görülýän çärelere toplumlaýyn we jogapkärçilikli çemeleşmegi tabşyrdy.
Milletiň Lideri tomusky dynç alyş möwsümine hemmetaraplaýyn taýýarlyk görülmelidigini, sagaldyş-dynç alyş merkezleriniň durnukly işini üpjün etmek maksady bilen olarda taýýarlyk işleriniň göwnejaý alnyp barylmalydygyny tabşyrdy.
Aşgabat şäheriniň häkimi paýtagtymyzda alnyp barylýan işleriň ýagdaýy, şäheri abadanlaşdyrmak, şol sanda paýtagtymyzyň etraplarynyň çäklerinde gök zolaklary döretmek, arassaçylyk işlerini yzygiderli ýola goýmak boýunça durmuşa geçirilýän çäreler hakynda hasabat berdi.
Şeýle hem häkim şanly seneler mynasybetli gurlup ulanylmaga berilmegi meýilleşdirilýän desgalar, hususan-da, Aşgabat şäheriniň güni mynasybetli bellenilen çäreleri ýokary guramaçylyk derejesinde geçirmek boýunça amala aşyrylýan taýýarlyk işleri barada aýtdy.
Türkmenistanyň Prezidenti ýurdumyzyň baş şäheriniň döwrebap keşbini kemala getirmäge hem-de ekologiýa derejesini gowulandyrmaga örän jogapkärçiliki we hemmetaraplaýyn çemeleşilmelidigini tabşyrdy.
Maslahatda şeýle hem döwlet durmuşynyň beýleki wajyp meselelerine garalyp, olar boýunça degişli çözgütler kabul edildi.


text:
Türkmen şahyry Ak Welsapar “Ebedi gümanyň derdi” atly goşgular kitaby üçin 2012-nji ýylda Orsýet Ýazyjylar birleşiginiň Sergeý Ýesenin adyndaky “Altyn güýz” ordenine mynasyp boldy. Ýaňy-ýakynda bolsa ol Londonda geçirilen iň uly Halkara Poeziýa Festiwalyna gatnaşdy. Onuň yzysüre-de türkmen şahyry Şotlandiýadaky tomusky şygyrýet dabarasyna çagyryldy. Azatlyk Radiosyndan Hudaýberdi Hally daşary ýurtlarda ady giňden tanalýan türkmen ýazyjysy we şahyry bilen edebiýat boýunça söhbetdeşlik geçirdi.
H.Hally:
Ak Muhammet, sen golaýda iki sany uly poeziýa baýramçylygyna gatnaşdyň. Halkymyzda gowy nakyl bar: “Iýen-içeniň özüňki, gören-eşideniňden habar ber” diýýär.
A.Welsapar:
Bu tomusda dünýä boýunça iň uly poeziýa, ýagny şygyrýet baýramçylygy Londonda bolup geçdi. Poetry Parnassus atly bu festiwal 26-njy iýundan 1-nji iýul aralykda dowam etdi. Festiwalyň adyny türkmençä geçirseň, Şygyrýet Parnasy bolýar. Soňra ol ýerden, birnäçe şahyry saýlap, dürli şäherlere iberdiler. Menem Şotlandiýa iberdiler. Men Şotlandiýa gidip, Edinburg hem Glazgo şäherlerinde çykyş etdim.
Türkmen şahyry Ak Welsaparyň goşgusynyň temasyna Şotlandiýada çykarylan poçta otkrytkasy. Bu otkrytkanyň ýüzünde iki dilde goşgy setirleri bar; turkmençesi: “Derman tapylmaz derdime/ Bu ili söýmeý çäräm ýok”.
H.Hally:
Elbetde, beýle çakylyk, onda-da toýa çakylyk örän begençli zat. Oňa nähili çagyrýarlar?
A.Welsapar:
Eger eserleriň dürli dillerde çap edilen bolsa, adyň halkara derejesinde tanalýan bolsa, aram-aram şeýle çakylyklar gelip durýar. Geçen ýylyň başlarynda şeýle çakylyk geldi: “Poeziýa festiwaly boljak. Şoňa gatnaşmagy teklip edýäs” diýip. Ýöne şoňa gatnaşmaly bolanyňda, öz goşgularyňy iberýäň iňlis dilinde. Onsoňam şolaryň poeziýadan, edebiýatdan berýän soraglary bar. “Näme sebäpden goşgy ýazýaň? Öz poeziýaňda, öz döredijiligiňde nämä ýetmek isleýäň, nämä täsir etmek isleýäň? Mysal üçin, aýdaly, goşgy-gazal bilen dünýäni kämilleşdirmek, gowulaşdyrmak mümkinmi? Ol nähili derejede mümkin?” diýen ýaly soraglar bolýar.
H. Hally:
Diýmek, onda taýýarlyk işleri bir ýyl öňünden başlanýar-da?
A.Welsapar:
Hawa, bir ýyldanam gowrak öňünden başlanyp, onsoň dürli şahyrlaryň arasynda bäsleşik gidýär. Guramaçylaryň aýdyşyna görä, şol bäsleşigiň netijesinde birnäçe müň şahyrdan, şu ýylky London festiwalyna gatnaşmak üçin dünýä boýunça bary-ýogy 204 şahyr saýlanyp alnypdyr.
H.Hally:
Şunuň bilen birlikde, Türkmenistanda ýa-da dünýäniň dürli künjeklerinde ýaşaýan türkmen şahyrlary gatnaşmak isleseler, olar ilki bilen näme etmeli?
A.Welsapar:
Dogrusy, bu taýda hiç hili gizlin syr ýok: eger-de olaryň ady, ýazýan eserleri halkara derejesinde tanalýan bolsa, aram-aram şeýle çakylyklar gelýär. Onsoň mesele nämede? Sen özüňe gyzykly hem öz gatnaşyp biljek festiwallaryň-baýramçylyklaryň birini ýa birnäçesini saýlap alýaň. Şolara öz eserleriňi iberýäň. Soň şol bäsleşige gatnaşýaň.
Londonda geçirilen Halkara Poeziýa Festiwalynda, iýun, 2012.
H.Hally:
Poeziýa baýramçylygynyň geçiş etaplaryna dolansak, ol nähili çäreleri öz içine alýar?
A.Welsapar:
Festiwala baranymyzdan, ilkinji ädimden onuň guramaçylygynyň ýokary derejededigini görse bolýardy. Sebäbi her şahyryň öňünden, haçan barýanyna garamazdan, taksi çykyp, garşylap, ýaşamaly myhmanhanamyza eltdi. Şol agşam şahyrlaryň özi üçin, açylyş dabarasy boldy. Ertesem şygyrýet baýramçylygy başlandy. Şol baýramçylykda şahyrlar öz goşgularyny okaýar, öz islän dilinde. Men öz goşgularymy türkmen dilinde okadym. Sebäbi türkmen dilinde indi 20 ýyldan bäri öz okyjylarymyzyň öňünde okap bilmämsoň, haýsy ýurda barsam, türkmen dilinde okaýan. Onsoň terjimeçi onuň terjimesini okaýar. Soňra diňleýjiler sorag berýärler. Ol soraglara-da dünýäniň dürli künjeklerinden gelen şahyrlar jogap berýärler. Mundan başga-da, poeziýa baýramçylygynyň dowamynda örän gyzykly çäreler geçirildi. Şygyrýet baýramçylygynyň dowamynda bir agşam biziň goşgularymyz edil Londonyň ortasyndaky ullakan meýdançalaryň birinde asmandan seçildi. Munuň üçin ilki her şahyrdan bir goşgyny alyp, ony zolak gaty kagyza çap edipdirler. Soňam ol goşgulary müňlerçe nusgada ýokardan, dikuçardan märekäň üstünden seçdiler. Ol uçýan sahypajyklar, edil güýz ýapraklary ýaly al-asmandan gaýdyrylyp gelýärkä, adamlar ýaşuly-ýaşkiçi ylgaşyp, biri-birinden öňürti olary tutjak bolýardylar. Soň märekäň içinden şonuň awtoryny gözläp tapsalar, şondan awtograf alyp, haýyş edip goluny çekdirip alýardylar. Ine, şeýle bir gyzykly gurnalypdyr, zadyň çaky däl. Bu birnäçe sagatlap dowam etdi.
H. Hally:
Şol dabaralardan, goşgy okaýyşdan başga-da çäreler boldumy?
A.Welsapar:
Londonyň aýratyn bir poeziýa kitaphanasy bar ekeni. Şol kitaphana orta asyrlaryň tehnologiýasy esasynda ýörite kagyz taýýarlapdyr. Ol sary kagyz, türkmenler oňa ýüpek kagyz diýýär. Her kime şol kagyzdan berýärler: “Bir goşgyňy öz eliň bilen şu kagyza ýaz” diýip. Onsoň oňa goluňy çekdirip hem ýurduň adyny ýazdyryp, şony gymmatly bir golýazma hökmünde alyp galýarlar. Onuň audio hem wideo ýazgysyny alýarlar. Men şo taýda bir zat diýdim. “Men 20 ýyla golaý wagt bäri emigrasiýada ýaşap ýören adam. Öz ýurduma-da baryp bilemok. Belki-de, ömrümiň daşary ýurtlarda geçmegi ahmal. Şonuň üçinem menden mümkin bolsa birnäçe goşgyny artyk ýazyp alaýsaňyz” diýdim. Olar muňa düşündiler hem “sen bize isläniňçe goşgyňy okap ber, şol ýazgylar onsoň, Londonda muzeýde saklanar” diýdiler. Menem şonda ýedi sany goşgyny okap berdim. Olaram şonuň hemmesini ýazyp alyp galdylar.
Bu postkard Poetry Parnassusyň dowamynda okyjylara ýetirildi, onda Ak Welsaparyň "Şemal agaçlaryň başyn yraýar" goşgusyndan bölek bar we bu otkrytka – Poeziýa Festiwalynyň reklamasy.
H.Hally:
Golýazmalaryň gadyr-gymmaty meselesine gelsek, bir wagt beýik rus ýazyjysy Iwan Turgenew Fransiýada işlän döwründe, onuň golýazmalarynyň köp bölegi Parižde galypdyr. Häzir Orsýet ony altyn pul beribem yzyna alyp bilenok. Golýazmanyň şeýle gadyr-gymmaty barada nämeler aýdyp bilersiň?
A.Welsapar:
Hudaýberdi, sen örän gowy mysal getirdiň. Sebäbi uly milletler öz taryhyna, öz sungatyna, sungat adamlaryna sarpa goýýan milletler, berkarar döwletler şonuň ýaly baýlyklaryna örän eserdeň garaýarlar. Gymmatly golýazmlar soňra muzeýleriň, abraýly arhiwleriň baýlygyna öwrülýär. Ynha, indi Türkmenistany alsak, biziň ýurdumyzda-da, elbetde, wagt geler – bu zatlar bolar, türkmen halkam hemme zadyň gadyryny bilýän halk. Öz taryhyna, öz sungat adamlaryna sarpa goýup bilýän halk. Ýöne döwletiň parhsyzlygy bilen häzir Türkmenistanda köp zat ýitirildi. Gynansagam, 20-nji asyrda Türkmenistanda şeýle köp ýalňyşlyklar edildi. Şol ýalňyşlyklar, şol bärden gaýtmalar häzirem dowam edýär.


text:
Siriýa güýçleriniň režime garşy protestçileri basyp ýatyrmak üçin gören soňky çärelerinde 140-a golaý adamyň öldürilendigi baradaky habarlar siriýa režiminiň berk halkara ýazgaryşyna sebäp boldy.
Aktiwistler ýekşenbe güni Siriýa boýunça azyndan 136 adamyň öldürilendigini, ölenleriň köpüsiniň tankly hüjüme sezewar bolan Hama şäherindendigini aýtdylar.
Siriýanyň Britaniýada ýerleşýän adam hukuklary obzerwatoriýasynyň başlygy Rami Abdel Rahman ýekşenbe gününiň öz ýurdunda iň kän adam öldürilen günleriň biri bolandygyny aýtdy.
Germaniýa gandöküşlik habarlaryndan soň, şu gün giçlik Birleşen Milletler Guramasynyň Howpsuzlyk geňeşinde duşuşyk geçirip, bu zorlugy ýazgarmak karary barada maslahatlaşmagy talap etdi.
Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama Waşingtonda “Siriýa hökümetiniň öz ilatyna garşy ulanýan zorluk-süteminden hopugandygyny” aýtdy. Obamanyň beýanatynda “Hamadan çykýan habarlar eýmendiriji we siriýa režiminiň hakyky keşbini görkezýär” diýilýär.
Wideo: Internetde ýerleşdirilen wideoýazgy ýaralanan protestçileri görkezýär.
Türkiýäniň Daşary işler ministrligi hem Siriýanyň zorluk-sütemi bes etmegi baradaky çagyryşlara goşuldy we Ankara “bütin musulman dünýäsi bilen bile şu gün başlanýan mukaddes Remezanyň alnynda bolýan häzirki zatlara gaty gynandy we lapykeç boldy” diýdi.
Ýewropa Bileleşiginiň daşary syýasat başlygy Ketrin Aşton bu aýdylýan gandöküşligiň hiç zat bilen aklanyp bilinmejegini we kabul ederliksizdigini aýtdy hem Siriýanyň howpsuzlyk güýçleri raýatlary gyrgyna bermäge däl, goramaga borçly diýdi.
Bar bolan maglumatlara görä, Siriýada hökümete garşy demonstrasiýalar başlanaly bäri geçen dört aýyň içinde 1,900-den gowrak adam heläk bolupdyr. Olaryň bir ýarym müňi Başar al-Assadyň režimine garşy protest aksiýalarynda howpsuzlyk güýçleriniň esglerleri tarapyndan atylyp öldürilen graždan adamlardyr.


text:
Gyrgyzystanyň günortasyndaky Jalal-Abad regionynyň sudy öňki prezident Kurmanbek Bakiýewiň dogany Janyş Bakiýewi ömürlik türme tussaglygyna gaýybana höküm etdi.
Çarşenbe güni Suzak etrap sudy Janyş Bakiýewi 2005-nji ýyldaky köpçülikleýin bidüzgünçilikler döwründe bankyň puluny ogurlamakda günäli tapdy. Şol bidüzgünçiliklerde prezident Askar Akaýew häkimiýetden agdarylyp, onuň ýerine Kurmanbek Bakiýew geçipdi.
Hakykatda sud Janyş Bakiýewi gürrüňi edilýän jenaýaty üçin 18 ýyl türme tussaglygyna höküm etdi.
Ýöne sud Bakiýewiň 2009-njy ýyldaky syýasy öldürmelere gatnaşmakda aýyplanyp, fewral aýynda ömürlik türme tussaglygyna gaýybana höküm edilendigini nazara alyp, ony ömürlik türme tussaglygyna höküm etdi.
Janyş Bakiýew 2010-njy ýylda bolan hökümete garşy köpçülikleýin demonstrasiýalardan soň, ýurdy terk edipdi. Onuň häzirki wagt nirededigi barada maglumat berilmeýär.


text:
1981-nji ýylda 17 ýaşly Sanjaasuren Oýun geologiýa boýunça ýokary ylym almak maksady bilen Mongoliýadan Çehiýanyň paýtagty Praganyň Çarlez uniwersitetine girmegi başarypdy.
1980-nji ýyllarda ýüzlerçe ýaş mongollar ozalky SSSR-e we Gündogar Ýewropanyň beýleki döwletlerine okuwa gaýdypdylar, Oýun-da şolaryň biridi. Edil şol döwürde bolsa olaryň okuwa baran ýurtlarynda demokratik hereketler başlanypdy.
Oýun häzir Mongoliýanyň parlamentiniň deputaty, ol şol günleri ýatlap, şeýle diýýär: «Meniň doganym Zorig Moskwanyň Döwlet Uniwersitetinde “ylmy kommunizm” ugrundan okuwyny tamamlady, kommunistik ideýalary bilen onuň beýnisi doldurylan, ol soňra Mongoliýa gelip, kommunizmden sapak bermegi maksat edinipdi, bu ideýalar bilen ýurda dolanyp gelende, jemgyýet eýýäm başga düzgüne geçipdi.»
1921-nji ýylda Mongoliýa Sowet Soýuzyndan soňra dünýäde ikinji kommunistik döwlete öwrülipdi. Demokratiýa geçiş prosesi bolsa 1989-njy ýylyň 10-njy dekabrynda başlandy, başgaça aýdylanda, Adam Hukuklarynyň Ählumumy Jarnamasynyň kabul edilen gününe gabat gelipdi.
Şol gün Saanjasuren Oýunyň dogany Saanjasuren Zorig 200 çemesi aktiwisti bilen bilelikde demokratiýanyň tarapdary hökmünde parahatçylyky ýöriş bilen paýtagt Ulan Batyryň Sukhabator meýdanyna ýygnanyşypdylar. Demonstrasiýalar dura-bara güýçlenip, oňa on müňlerçe adam - studentler, alymlar, magdan känleriniň işgärleri we dürli taýpalaryň ýolbaşçylary goşulýar.
Kommunistik režimiň dargaýşy
1990-njy ýylyň 9-njy martynda Mongoliýanyň kommunistik režimi dura-bara dargamak bilen boldy. Demokratiýanyň tarapyny tutup, Zorig Sukhabator meýdanynda ýygnanan halka ýüzlenip, çykyş etdi.
Dünýäniň käbir döwletlerinde geçiş döwri ganly wakalar bilen hemra bolýan bir wagtynda Zorig we demokratiýanyň tarapdarlary bolan beýleki liderler üç aýlap dowam eden protestlerde adamlary parahatçylyga çagyrdylar. Ahyrsoňy 70 ýyllap dowam eden komunistik düzgün howpsuzlyk güýçleri tarapyndan ýekeje ok atylmazdan dargady.
Erkin geçirilen saýlawlaryň netijesinde ilkinji gezek demokratlar parlamente girmegi başardylar. 1996-njy ýyldaky saýlawlardan soňra bolsa Demokratik partiýa kommunistleriň elinden parlamentdäki köplügi aldy. Konistitusiýada bazar ykdysadyýetine geçişe rugsat berýän madda girizildi. Mekdeplerde rus dili ýatyrlyp, buddistleriň ybadathanalary dikeldildi, taryh bolsa gaýtadan ýazyldy.
Görelde alarlyk nusga
Mongoliýada bu parahatçylykly geçiş regionyň ýeňşi hökmünde gutlanyldy we Merkezi Aziýanyň awtokrat düzgünlerine görelde alarlyk nusga boldy. Ýöne New Ýorkuň Kolumbiýa uniwersitetinde Mongoliýanyň taryhyndan sapak berýän Morris Rossabi, Sowet agalygyndan halas bolmak üçin baha tölenendigini aýdýar.
Uzak wagtlap sowet subsidiýalaryna bagly bolan Mongoliýa SSSR dargandan soňra, birbada bu döwletiň partnýorsyz galmagyna getirdi diýip, Rossabi sözüne goşýar: «Mongoliýanyň söwdasy we bu ýurtda maýa ýatyrmak işiniň 90%-ni Sowet blogy üpjün edýärdi. Sowet Soýuzy dargandan soňra olar halkara maliýe edaralaryna ýüzlenmeli boldular, halkara guramlar bolsa, munuň döretjek netijelerine garamazdan, derhal hususylaşdyrmagy öňe sürdüler, şonuň netijesinde-de häzir Mongoliýada işsizlik, inflýasiýa we garyplyk ýokary derejä ýetdi».
Halkara pul fondy, Aziýanyň ösüş banky we Bütindünýä banky Mongoliýa ymykly aralaşdylar we Mongoliýada hem ykdysady reformalary geçen asyryň 90-njy ýyllarynda ozalky sowet respublikalarynyň alyp baran görnüşinde alyp barmagy talap etdiler.


text:
Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň synçylary täze konstitusiýa boýunça Gyrgyzystanda geçirilen referendumyň netijelerine oňyn baha berdiler. ÝHHG-niň çäkli synçylar missiýasynyň baştutany Boris Frles şu gün Bişkekde eden çykyşynda şeýle diýdi: “Ýagdaýyň çylşyrymlydygyna garamazdan, referendumy parahatçylyk geçirmek üçin Gyrgyz häkimiýetleri zerur şertleri döretdi – diýen netijä geldik. Adatdan daşary çylşyrymly şertleri göz öňünde tutup, Oşdaky hem Jelalabatdaky çakynyşyklardan bir hepde soň wagtlaýyn hökümet hem beýleki häkimiýet organlary geň galmaly parahatçylykly prosesi gurnap bildi. Ýüze çykarylan kemçiliklere garamazdan, graždanlaryň aktiw gatnaşygy öz ýurdunuň geljegini gurmak islegini görkezýär” diýip, ÝHHG-niň wekili aýtdy.
Konstitusiýanyň täze redaksiýasy dolandyryşyň prezidentlik görnüşinden parlament formasyna geçmegi göz öňünde tutýar. Ony ýurduň graždanlarynyň 91 prosenti goldady. Saýlawçylaryň gatnaşygy 70% töweregi.
Gyrgyz oppozisiýasy referenumyň netijelerine şübhe bilen garaýar. Hususan-da saýlawçylaryň aktiw gatnaşygyna ynanmaýarlar.
Gyrgyzystanyň Konstitusiýasynyň täze proýektine laýyklykda oppozisiýa partlamentde hökman bolmaly hem uly maliýe komitetlerine baştutanlyk etmeli.


text:
"2028-nji ýylda adamlar Marsyň orbitasynda bolar".
"Lockheed Martin Corporation" atly goranyş senagatyna degişli firmanyň başlygynyň orunbasary Wanda Sigur Waşingtonda geçirilen "Humans to Mars" ýygnagynda "2028-nji ýylda adamlar Marsyň orbitasynda bolar" diýdi.
Mundan owal NASA adamlaryň Marsa ilkinji gezek 2033-nji ýylda iberilmeginiň göz öňünde tutulýandygyny aýan edipdi.
ABŞ-nyň "Mars maksatnamasy" adamlaryň Marsa ädim ätmegi planyny 2030-njy ýyllarda durmuşa geçirmegi göz öňünde tutýar. Ýöne, Marsyň adamlara açylmagyndan owal halkara kosmos stansiýasynda gerek bolan taýýarlyk işleriniň amala aşyrylmagy, Aýyň töwereginiň özleşdirilmegi we, galyberse-de, 2020-nji ýyllarda uzak kosmos giňişliklerine uçmak üçin zerur bolan tehnologiýalaryň taýýarlanmagy ýaly planlar durmuşa geçirilmelidir.
Marsyň adamlara açylmagy üçin ilki bilen Marsyň daş-töwereginde orbita uçuşlary durmuşa geçiriler. Ondan soň ol planetada bar bolan maddalaryň nusgalarynyň alnyp gelinmegi we ondan soň bolsa astronawtlaryň Marsa aýak basmagy göz öňünde tutulýar.
Uzak kosmos giňişligine uçmak üçin göz öňünde tutulýan Orion atly uçarmanly emeli hemrany taýýarlaýan "Lockheed Martin Corporation" atly goranyş senagatyna degişli firmanyň täze teklibine görä, Marsa orbita uçuşyny alty astronawtdan bolan bir topar amala aşyrar.
Ol astronawtlar "Mars düşelgesinde" (Mars Base Camp) ýaşarlar. Iki sany “Orion” emeli hemrasynyň esasynda taýýarlanan ol düşelge ýaşaýyş bölümi, laboratoriýa we gün batareýalaryndan ybarat bolar. Marsyň orbita stansiýasynda işleýän astronawtlar hem ol planetada işleýän robot tehnikasyny dolandyrarlar we Marsyň öwrenmek bilen meşgullanarlar.
“Orion” emeli hemrasynyň ilkinji uçarmansyz synag uçuşyny 2018-nji ýylda durmuşa geçirmek göz öňünde tutulýar. Takmynan 2023-nji ýylda bolsa Aýyň orbitasyndan başga ýere ilkinji uçarmanly kosmos uçuşy durmuşa geçiriler.


text:
Ankara / Merkez
0 (312) 466 61 00 İstanbul / Taksim
0 (212) 293 72 00 İstanbul / Kadıköy
0 (216) 405 27 00
İzmir / Alsancak
0 (232) 465 16 00
Amerika Üniversiteler Rehberi
Online Katalog
Öneri, İstek & Şikayetleriniz için lütfen bize yazın.
İyi derecede ingilizce bilen çalışma arkadaşları arıyoruz.
Malta Konsolosluğu Ankara & İstanbul Yetkili Vize Acentasıyız.
“Karya International” höküminde daşary ýurtlarda
bilim almaklygyñ iñ gowy mümkinçiliklerini size hödürleýäris
Mähriban adamlar! KARÝA
International atly daşary ýurtlarda bilim almaklyk hyzmatyny
berýän geñeşdarlyk firmamyz, arzuwlaryñyza we beýik
maksatlaryñyza barýan ýolda öñegidişlik bilen hyjuwdan ylham
alýan täze durmuşyñyzdaky siziñ ilkinji ösüş we rowaçluk başgançagyñyzdyr.
Firmamyz, 1994-nji ýylda
Türkiýänin paýtagty Ankara şäherinde daşary ýurtlarda
bilim almak isleýänlere hyzmat bermek maksady bilen döredilen ilkinji
hususy geñeşdarlyk firmadyr. Uçurymlaryñ hoşallygy we ýeten belent
derejeleri firmamyzyñ ýokary hilli hyzmat berýäñdiginiñ
aýdyñ we buýsandyryjy subutnamasydyr. Maksadymyz, dünýä
halklarynyñ daşary ýurtlarda iñ gowy şertlerde ýokary derejede
bilim almaklyk arzuwyny durmuşa geçirmeklikdir.
Karýa International
firmasynyñ geñeşdarlar toparynyñ ähli agzasy İñlis dilini ýokary
derejede bilýän tejribeli hünärmenlerden emele gelýändir.
Geñeşdarlyk firmamyz Türkiýe bilen bilelikde Azerbaýjan,
Özbegistan, Mongoliýa, Türkmenistan we ähli Arap ýurtlaryndan
okuwçy we talyplara hyzmat berýändir.
KARÝA Inernational
geñeşdarlyk firmasy höküminde alyp barýan işlerimizde we berýän
ýokary hilli hyzmatlarymyzda şygarymyz gysgaça aýdylanda
“YNAMDARLYK” bolup durýandyr. Maksadymyz; hiç haçan admlary diñe iñ
amatly şertlerde daşary ýurtlara ibermeklik bilen çäklenmän, şol bir
wagtyñ özünde hem daşary ýurtlarda çekilýän kynçylyklary
azaltmaklyk, duş gelinip bilinjek her hili bökdençliklere çalt we düýpli
çözgütler tapmaklyk, şeýlelik-de bilim alynýan döwürde hemişe
siziñ ýanyñyzda hyzmatyñyzda bolmaklykdyr! Maksadalaýyk
ýokary hilli hyzmat berip bilmeklik üçin firmamyzyñ ähli işgärleri
daşary ýurtlarda bilim alan we gerekli durmuş tejribeleri bolan
hünärenlerden saýlanyp alynandyr.
Arzuwlaryñyz arzuwlarymyzdyr!
Arzuwlaryñyzy hakykada öwürmeklik üçin ätjek her
ädimiñizde we şol bir wagtyñ özünde gerek bolan her pursatda hemişe
ýanyñyzda hyzmatyñyzda boljakdygymyza diñe bir ýazuw üsti bilen
güwä geçmek bilen çäklenmän, munyñ aslynda öz iş kadamyzyñ özeni bolup
durýandygyny aýratyn nygtamak isleýäris!
Karýa
International geñeşdarlyk firmasy höküminde hemişe iş ýüzünde göz öñünde
tutýan maksadymyz size we siziñ tanyş-bilişleriñize ömür boýy
abraý bilen hyzmat etmeklikdir. Munyñ üçin gerek bolan ähli alada
edilendir we ediljekdir. Siziñ begenjiñiz, şatlygyñyz we buýsanjyñyz,
biziñ hem begenjimiz, şatlygymyz we buýsanjymyzdyr!


text:
Pakistanda 8-nji maýda bolan dikuçar heläkçiliginde ýogalan ýedi adamyň jesetleri paýtagtyň golaýyndaky harby baza getirildi.
Ýurduň demirgazygyndaky hadysada Flippinleriň we Norwegiýanyň ilçileri we beýleki iki diplomatyň aýallary öldi.
Heläkçilik mahaly ýaralanan 12 adam hem harby baza getirildi. Pakistan 9-njy maýy ýas güni diýip yglan etdi.
Ýykylan dikuçar demirgazykdaky Naltar obasyna barýardy, ol ýerde premýer-ministr Nawaz Şarif täze gurlan dag-lyja kurortuny açýardy.
Pakistan «Talybany» dikuçary urandygyny aýtdy, emma resmiler onuň tehniki problemalar sebäpli ýykylandygyny aýtdylar.


text:
Anna güni Birleşen Ştatlar Eýranyň bosgunlykdaky oppozision “Halk mujaheddinleri” toparyny terror guramalarynyň sanawyndan aýyrdy.
Döwlet sekretary Hillari Klintonyň bu barada kabul eden kararyny ABŞ-nyň Döwlet departamenti “Halk mujaheddinleri” toparynyň zorlukly çäreleri açyk ýazgarýandygy, soňky on ýyldan gowrak wagt bäri bu topara degişli terrorçylykly işleriň hasaba alynmandygy hem-de bu toparyň Yrakdaky öz bazasyny ýapmak meselesinde hyzmatdaşlyk edendigi bilen düşündirýär.
Topar üçin giň ýol
Bu kabul edilen karar Eýranyň bu oppozision toparynyň Birleşen Ştatlardaky emläklerini we bank hasaplaryny Waşingtonyň indi doňdurmajakdygyny, şeýle-de amerikan kompaniýalarynyň, goşmaça lisenziýa almazdan, bu topar bilen maliýe hyzmatdaşlyklaryny ýola goýup biljekdigini aňladýar.
“Halk mujaheddinleri” toparynyň Parižde iş alyp barýan lideri Marýam Rajawi Waşingtonyň bu kararyna öz hoşallygyny bildirdi we öz toparynyň Eýranyň režimine garşy halkara derejesinde alyp barýan kampaniýasyny has-da güýçlendirjekdigini aýtdy.
“Bu kabul edilen karar dogry karar. Men Döwlet sekretary Klintona minnetdarlyk bildirýärin, sebäbi ol Eýranyň garşy duruş güýçlerine hem-de Eýranyň halkyna bähbitli bolan, şol bir wagtyň özünde-de mollalaryň režimine garşy bolan karary kabul etdi” diýip, Marýam Rajawi belledi.
ABŞ-nyň aladalary heniz saklanýar
Ýöne ABŞ-nyň Döwlet departamenti häzirki karary kabul etmek bilen bir wagtda Eýranyň “Halk mujaheddinleri” toparynyň geçmişdäki terrorçylykly işlerini, “şol sanda, onuň 1970-nji ýyllarda Eýranda amerikan raýatlaryny öldürendigini we 1992-nji ýylda ABŞ-nyň topragynda eden hüjümini” ýatdan çykarmaýandygyny belläpdir.
Şeýle hem, Döwlet departamenti bu baradaky beýanatynda bu toparyň işi bilen baglanyşykly “çynlakaý aladalarynyň” bardygyny, hususan-da onuň öz agzalaryna garşy amala aşyran kanun bozmalary bilen bagly bildirilýän aýyplamalar boýunça aladalarynyň bardygyny nygtapdyr.
ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň bir ýokary derejeli resmisi Eýranyň “Halk mujaheddinleri” toparyna demokratik prinsipleri kabul etjek bir hereket hökmünde garalmaýandygyny mälim etdi.
Toparyň ýakyn geçmişi
Eýranyň oppozision “Halk mujaheddinleri” topary 1970 we 1980-nji ýyllarda ýurduň şol wagtky şa režimine, birneme soňra bolsa ruhanylar režimine garşy ençeme ganly hüjümleri amala aşyranlykda aýyplanylýar.
Amerikanyň Birleşen Ştatlary bu topary 1997-nji ýyldan bäri terror guramalarynyň sanawynda saklap gelipdi.
Bu toparyň agzalary 1980-1988-nji ýyllaryň Eýran-Yrak urşunda Saddam Husseýniň goşunlarynyň tarapynda durup, Eýranyň güýçlerine garşy söweşipdiler.
Soňky birnäçe onýyllyklaryň dowamynda bu toparyň agzalarynyň köpüsi Yragyň demirgazygyndaky ýörite bosgunlar lagerinde ýaşap geldiler. Häzirki wagt Yragyň häkimiýetleri bu bosgunlary beýleki ýurtlara ugratmak çäreleri bilen meşgullanýar.


text:
Türkmenistanyň prezidentiniň Fransiýa saparynyň öň ýanynda Parižde ýerli we halkara graždan jemgyýetçilik guramalarynyň duşuşyklary geçirildi.
27-nji ýanwarda metbugat wekilleriniň gatnaşmagynda Fransiýanyň Daşary işler ministrliginiň resmileri bilen duşuşyk geçirilenligi, 28-nji ýanwarda ýörite metbugat konferensiýasynyň bolanlygy, guramaçylar tarapyndan Azatlyk Radiosyna aýdyldy.
Fransiýanyň prezidenti Nikolýa Sarkozi türkmen prezidentiniň 1-nji fewralda Pariže etjek saparyny Türkmenistanda adam hukuklary boýunça aýylganç ýagdaýy geňeşmek we takyk özgertmeleri talap etmek üçin peýdalanmaly diýlip, Parižde Fransiýanyň resmileri we metbugat wekilleri bilen ýörite duşuşyklary geçiren adam hukuklaryny goraýjy halkara guramalarynyň ýaýradan bilelikdäki press-relizinde bellenilýär.
Fransiýanyň “Adam hukuklary boýunça halkara ligasy”, Human Rights Watch, “Adam hukuklary boýunça halkara federasiýa” we “Serhetsiz reportýorlar” guramasy tarapyndan gurnalan çäreleriň maksady Türkmenistanda ynsan hukuklary problemasynyň ähmiýetine Fransiýanyň häkimiýetleriniň ünsüni çekmekden ybarat.
Söwda ylalaşygy Fransiýanyň parlamentiniň garamagynda
“Adam hukuklary boýunça halkara liganyň” wekili Saşa Kulaýewanyň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, häzirki wagtda Fransiýanyň parlamentinde Ýewropa Bileleşiginiň Türkmenistan bilen söwda ylalaşygynyň mazmunyna garalýarka, adam hukuklary temasynyň gozgalmagynyň ähmiýeti hasam artýar: “Bu ylalaşygyň kabul edilmegi üçin ol Ýewropa Bileleşiginiň ähli milli parlamentleri tarapyndan makullanmaly. Häzirki wagtda bu ylalaşygy diňe Fransiýanyň we Beýik Britaniýanyň parlamentleriniň makullamagy galýar”.
Saşa Kulaýewanyň pikirine görä, Türkmenistan ynsan hukuklaryny gowulandyrmak, demokratik azatlyklara ýol bermek we graždan aktiwistlerini hem žurnalistlerini türmeden boşatmak ýaly ädimlere taýyndygyny görkezýänçä we muny takyk çäreler bilen kepillendirýänçä, Ýewropa Bileleşigi bu režim bilen dowamly hyzmatdaşlyga razy bolmaly däl.
Fransiýanyň “Adam hukuklary boýunça ligasy”, Human Rights Watch, “Adam hukuklary boýunça halkara federasiýa” we “Serhetsiz reportýorlar” guramasy tarapyndan 28-nji ýanwarda Parižde metbugat konferensiýasy geçirildi.
Guramalaryň metbugat üçin ýaýradan beýannamasynda bellenişine görä, tebigy gaza baý Türkmenistan köp hökümetler, şol sanda Fransiýa üçin hem möhüm strategik ýaran bolup durýar. Fransiýanyň uly biznes topary Türkmenistanda maýa ýatyrmak mümkinçilikleri bilen gyzyklanýar. Şeýlelikde biznes meselesiniň taraplar arasynda geçiriljek gepleşiklerde uly orun eýelejekdigine garaşylýar.
Daşary ýurt biznesi bilen hyzmatdaşlygyny güýçlendirmäge Türkmenistan tarapyndan hem isleg bildirilýär. Soňky ýyllarda türkmen ýolbaşçylary daşary ýurt kompaniýalaryny Türkmenistanda maýa ýatyrmaga yzygiderli çagyryp gelýärler. Ýurduň milli kanunlaryna, hususan-da, maýa goýumlar we salgyt ugrundan ýerli kanunlara käbir üýtgetmeler we goşmaçalar girizilýär.
Ykdysadyýet we adam hukuklary
Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolan “Serhetsiz reportýorlar” guramasyndan Elsa Widal halkara jemgyýetçiligi Türkmenistan bilen ykdysady hyzmatdaşlyga we bu ýurtdaky adam hukuklary meselesine umumylykda garamaly diýip, hasap edýär.
“Prezident Nikolýa Sarkozi üçin Türkmenistan bilen ykdysady gatnaşyklar meselesine we ynsan hukuklary problemasyna oýlanyşykly çemeleşmek we deňagramlylygy saklamak örän möhüm diýip, hasap edýäris. Emma şu çaka çenli bu meselelere aýry çemeleşilýär we olar biri-biri bilen baglanyşdyrylmaýar” diýip, Elsa Widal aýtdy.
Fransiýanyň “Adam hukuklary boýunça ligasy”, Human Rights Watch, “Adam hukuklary boýunça halkara federasiýa” we “Serhetsiz reportýorlar guramasy tarapyndan Fransiýanyň häkimiýetliriniň adyna edilen çagyryşda şeýle talaplar öňe sürülýär:
Syýasy sebäplere görä türmä salnan adamlary, şol sanda adam hukuklaryny goraýjylar Annagurban Amangylyjowy, Sapardurdy Hajyýewi we dissident Gulgeldi Annanyýazowy boşatmaly.
Syýasy tussaglaryň we syýasat sebäpli kesilen işleriň sanyny anyklamak boýunça umumymilli açyk prosese başlamaly.
Studentleriň, aktiwistleriň we oppozisiýa agzalarynyň garyndaşlarynyň ýurtdan çykmak gadagançylygyny, şeýle hem türkmen graždanlarynyň hereket azatlygyny çäklendirýän düzgünleri ýatyrmaly.
Aktiwistleriň, graždan toparlarynyň we žurnalistleriň jezalandyrylmak howpundan erkin hereket etmegine ýol bermeli. Adam hukuklaryny goraýjylara ýurda girmäge we türmelere baryp görmäge rugsat bermeli, şeýle rugsat BMG-niň ähli gözegçilerine hem degişli bolmaly.
“Serhetsiz reportýorlar” guramasyndan Elsa Widalyň pikirine görä, Türkmenistanda adam hukuklarynyň ýagdaýyna halkara jemgyýetçiligi tarapyndan üns artyp, aladalaryň güýçlenmegi ýurduň şu çaka çenli berk üzňelikde hem jezalandyrylmak gorkusy astynda saklanyp gelýän graždanlarynyň öz hak-hukuklarynyň berjaý edilmegi ugrunda hereket etmegine goldaw berip biler.


text:
Kabulda gelýän hepde Loýa jyrganyň geçiriljek ýeriniň golaýynda güýçli bomba partladyldy.
Indiki hepde Kabulda Owganystanyň iň täsirli adamlary ýygnanyp, ABŞ-Owganystan howpsuzlyk paktyny ara alyp maslahatlaşmaly.
Bu bomba partlamasy ýerli wagt bilen sagat 15 töwereginde eşidildi. Polisiýanyň ofiseri Abdul Halyk Azatlyk radiosyna munuň ulag bombasydygyny we pidalaryň hem bardygyny aýtdy.
Halyk başga zat aýtmady. Hüjümiň jogapkärçiligini hiç kim öz üstüne almady.
21-nji noýabrda 3 müň çemesi owgan şahsyýetiniň Loýa jyrga ýygnanyp, amerikan goşunlarynyň belli bir bölegine 2014-nji ýyldan soň hem ýurtda galmaga ygtyýar berýän şertnamany ara alyp maslahatlaşmagyna garaşylýar.


text:
2002-nji ýylyň 25-nji noýabrynda türkmen häkimiýetleri prezident S.Nyýazowyň janyna kast etmäge synanyşygyň bolandygyny yglan etdiler we yzýany ýüzlerçe adamy tussag etdiler. Olaryň ençemesi tiz wagtda, beýlekileri aýlaryň we ýyllaryň geçmegi bilen boşadyldy. Türkmen resmileriniň watana dönüklikde aýyplap, ömürlik we uzakmöhletli tussaglyga höküm eden adamlarynyň onlarçasy bolsa asla ýitirim boldy. Olaryň hatda diri bolup-bolmazlygy barada-da ýakynlaryna aýdylmady.
Ady belli “Human Rights Watсh”, “Сrude Accountability”, “Memorial” we beýleki halkara guramalary "Olary diri görkeziň!" atly kampaniýa arkaly türkmen hökümetinden türmelerde ýitirim bolan syýasy tussaglaryň ykbaly barada maglumat bermegi soraýarlar.
Bu iş häzir haýsy tapgyrda?
Azatlyk Radiosy "Olary diri görkeziň!" kampaniýasyna gatnaşýan adam hukuklaryny goraýjy “Memorial” guramasynyň Merkezi Aziýa boýunça programmasynyň müdiri Witaliý Ponomarew bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Witaliý, “Olary diri görkeziň!” kampaniýasynyň çäginde näme anyklap bildiňiz? Türkmen türmelerinde dereksiz ýitenler barada eliňizde nähili maglumat bar?
Witaliý Ponomarew: Biz Türkmenistanyň “Owadan depe” türmesi barada ýörite hasabat çap etdik. 25-nji noýabr wakalary bilen bagly tussag edilenleriň garyndaşlary bilen gatnaşyk gurnadyk. Häzirki wagtda biz dereksiz ýitenleriň sanawynyň üstünde işleýäris. Oňa täze atlary goşýarys, bar bolan maglumatlaryň üstüni ýetirýäris. Häzirki wagtda türkmen türmelerinde ýitirim bolan syýasy tussaglaryň sanawyna 65 çemesi adam girýär. Türkmenistanda 25-nji noýabrçylardan we dürli ýyllarda tussag edilen ýokary derejeli resmilerden türmede aradan çykan adamlaryň sanawyny hem düzýäris. Häzirki wagtda olardan 25 adamyň ýogalandygy barada maglumat gowuşdy.
Azatlyk Radiosy: "Olary diri görkeziň!" atly halkara kampaniýaňyzyň çäginde ýene nähili maksatlar öňünde tutulýar?
Witaliý Ponomarew: Biz häzir dereksiz ýitenleriň sanawyny ýene giňeldip, oňa ýurduň tussag edilensoň türmelerde dereksiz ýiten öňki ýokary derejeli resmilerini hem goşmak isleýäris. Elbetde, häzir esasy mesele türkmen türmelerinde ýitirim bolan adamlaryň ykbaly bilen bagly meseläni syýasy derejä çykarmak we onuň ýene-de halkara guramalaryň gün tertibine girizilmegini we Türkmenistan bilen geçirilýän ikitaraplaýyn we köptaraplaýyn gepleşiklerde gozgalmagyny gazanmakdan ybarat. Sebäbi Nyýazowyň ölüminden soň halkara jemgyýetçiliginiň Türkmenistanyň režimi babatynda tankytlary gowşady. Halkara jemgyýetçiliginiň Türkmenistan bilen gepleşiklerinde başga meseleler gozgalyp, öňki döwürde türkmen türmelerinde ýitirim bolan adamlaryň ykbaly bilen bagly mesele soňky wagtlara çenli gozgalmady. Häzir bolsa “Olary diri görkeziň!” atly kampaniýanyň çäginde bu mesele ýene-de orta atyldy.
Şeýle-de biz ÝHHG-niň çäginde Türkmenistanyň halkara borçlaryny ýerine ýetirmegine gözegçilik etmek boýunça bir wagtlar döredilen ”Moskwa mehanizmi” ýaly hasabat bermek mehanizminiň dikeldilmegini isleýäris. Men bu ýerde möhüm bir zada ünsi çekmek isleýärin. Adamlaryň daşky dünýäden üzňelikde saklanmagy, olara öz ýakynlary bilen duşuşmaga, hat alyşmaga rugsat berilmezligi, olaryň haýsy türmede saklanýandygynyň ýaşyrylmagy we hatda olaryň diri ýa ölüdigi barada aýdylmazlygy Türkmenistanyň diňe bir halkara borçnamalaryna ters gelmän, eýse Türkmenistanyň öz milli kanunlaryna-da ters gelýär.
Biziň aksiýamyz gumanitar häsiýete eýe. 12 ýylyň dowamynda ykballary barada habar berilmeýän tussaglaryň [syýasy] garaýyşlaryna, olaryň döwlet wezipelerinde otyrkalar eden hereketlerine, hatda olaryň häkimiýetler tarapyndan bildirilen günä boýunça günäli ýa-da günäsizdigi bilen hem bizin işimiz ýok. Biz şol adamlaryň belli bir hukuklarynyň bardygyny we olary [daşky dünýäden doly] üzňeleşdirmek syýasatyna gaýtadan garalmalydygyny, hökümetiň şol adamlara näme bolandygy barada jogap bermäge borçludygyny aýdýarys.


text:
Gyrgyzystanyň premýer-ministriniň orunbasary Ömürbek Babanow özüniň korrupsiýa bilen bagly jenaýatçylyklara dahylly däldigi subut edilenden soň, düýn täzeden öz wezipesine girişdi.
Mundan bir aý ozal Ömürbek Babanow bu mesele boýunça parlament komissiýasynyň düýpli derňew geçirmegine mümkinçilik döretmek maksady bilen wagtlaýynça öz wezipesinden çekilipdi.
Bu baradaky derňewler Gyrgyzystanyň Baş prokurorynyň wezipesini ozal wagtlaýyn ýerine ýetiren Kubatbek Babilowyň Ömürbek Babanowa bildiren aýyplamalarynyň yzy bilen ýola goýulypdy.


text:
Özbegistanda – ol ýerden soňra Türkmenistana geçirmek planlaşdyrylan – 25 kg geroin ele salyndy. Bu barada Özbegistanyň "Nuz.uz" internet neşiri ýurduň howpsuzlyk gulluklaryna salgylanyp, habar berýär.
Maglumatda bellenişi ýaly, Özbegistanyň Milli howpsuzlyk gullugynyň işgärleriniň Samarkant welaýatynyň Taýlak raýonynda geçiren operatiw-barlag işleriniň netijesinde welaýatyň bir ýaşaýjysynyň öýünde gizlenip goýlan geroin tapylypdyr.
Özbek internet neşiriniň maglumatyna görä, bu iş bilen bagly tussag edilen üç sany neşe gaçakçylary gürrüňi gidýän 25 kg geroini goňşy Türkmenistana geçirmegi göz öňünde tutandyklaryny boýun alypdyrlar.
Bu wakanyň jikme-jikligi barada Özbegistanyň degişli gulluklaryndan hiç hili kommentariý almak başartmady.
Beýleki ýagdaýlar
Şol bir wagtda soňky döwürde Türkmenistana neşe serişdelerini geçirjek bolan gaçakçylaryň ençemesiniň ele salnandygy barada maglumatlar gelip gowuşýar.
BMG-niň maglumatlarynda umumy neşe önümçiligi geçen ýylka garanyňda 7% artandygy aýdylýan Owganystandan Türkmenistana diňe soňky bir aýyň dowamynda neşe geçirmek synanyşyklarynyň azyndan dört gezek öňi alyndy.
Ýatladyp geçsek, oktýabr aýynyň ortalarynda Owganystandan Türkmenistana 40 kg gowrak geroini geçirmekçi bolan bir raýat tussag edildi; bu wakadan bir hepde geçer-geçmez 50 kg neşäni, şol sanda 17 kg geroini türkmen-owgan serhedinden aşyrmakçy bolan bir student ele salyndy. Şeýle-de aýry-aýrylykda degişlilikde 75 kg we 90 kg neşe serişdelerini Türkmenistana geçirmekçi bolan gaçakçylar tutuldylar.
Owgan resmileri soňky döwürde Owganystandan Türkmenistana neşe serişdelerini geçirmek synanyşyklarynyň artandygyny aýdýarlar. Türkmenistan bilen serhetleşýän Jowuzjan welaýatynyň polisiýa başlygy Fakrymuhammet Jowuzjany Azatlyk Radiosyna beren gürrüňinde türkmen tarapyna, esasan, tirýek bilen geroin geçirmäge synanyşyk edilýändigini aýtdy.
Maglumat
Türkmenistan öz serhet araçäklerinde ele salynýan neşe serişdeleri barada takyk statistiki maglumatlary çap etmeýär.
ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň Neşä garşy göreş edarasynyň 2014-nji ýylda çap eden hasabatynda neşe serişdeleriniň, esasan, türkmen-owgan we türkmen-eýran serhetlerinde saklanýandygy aýdylýar. Neşe serişdeleriniň Türkmenistana ýük ýa-da ýolagçy ulaglary, käte hatda adamlaryň ýa-da haýwanlaryň garyn boşlugynda gizlemek arkaly geçiriljek bolunýandygy bellenilýär.
Türkmenistanda häkimiýet başyna Gurbanguly Berdimuhamedowyň geçmegi bilen Neşe serişdelerine garşy göreşmek boýunça döwlet gullugynyň döredilmegi, şeýle-de neşe gaçakçylygy bilen baglylykda tussag edilenleriň amnistiýa goýberilmezligi ýaly çäreleriň netijesinde ýurtda neşekeşligiň azalandygy bellenilýär.
ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň Neşä garşy göreş edarasynyň 2014-nji ýylda çap eden hasabatynda Türkmenistanda neşe serişdeleriniň üpjünçiliginiň kemelmegi netijesinde, beýleki Merkezi Aziýa döwletleri bilen deňeşdirilende, neşe serişdeleriniň bahasynyň ýokarydygy nygtalýar.


text:
Piter Pomerantsewiň «häzirki zaman Orsýetindäki açgözlügi we korrupsiýany joşgun bilen paş edýän» kitaby, «Hakykat ýok we hemme zat mümkin», «ýer-ýurduň ruhuny oýandyrýan» iň gowy esere berilýän baýraga, Patyşalyk edebiýat jemgyýetiniň ýyllyk Ondaatje baýragyna (£10,000) mynasyp boldy.
Bu sylag çeper we dokumental eserlere, goşgulara berilýär. Pomerantsewiň kitabynda žanrlar, derňew žurnalizmi, tankyt we syýahat ýazgylary arasynda, her bapda diýen ýaly gezekleşdirilýär.
Bu kitap finala çykan beýleki bäş kitabyň arasyndan, syýasat we daşky gurşaw temasyndan ýazylan eserleriň içinden ýeňiji edilip seçildi.
«Guardian» gazetiniň bu kitap hakynda ýazan makalasynda Pomerantsew özüniň bir ýagdaýa, «täze Orsýetde döwlet tarapyndan boýna dakylýan psihologiýa, ähli şahslaryň özgerijidigi babatdaky aýak depmä, hiç zadyň hakyky däldigine we hemme zadyň mümkindigine» haýran galandygyny aýdýar.
Ukrainada doglan, häzir Londonda ýaşaýan Pomerantsew žurnalist, kinorejisser, Ýewropa Bileleşiginde we Bütindünýä bankynda konsultant, geňeşçi bolup işledi.
Pomerantsewiň kitaby “Ruslar täze bir akyma aýlandylar, ýagny olar iň baý, iň güýçli we iň howply adamlara öwrüldiler. Iň köp nebitem, iň köp owadan aýalam, iň gowy oturylyşyk-şagalaňlaram şolardady» diýen sözler bilen başlanýar.
Olar hemme zady satmaga taýýar bolanlyklaryndan islendik zady – Londondaky futbol, Nýu-Ýorkdaky basketbol klublaryny, sungat kolleksiýalaryny, britan gazetlerini we Ýewropanyň energiýa kompaniýalaryny satyn almaga taýýar adamlara öwrüldiler.
“Olar hemme zady satmaga taýýar bolanlyklaryndan islendik zady – Londondaky futbol, Nýu-Ýorkdaky basketbol klublaryny, sungat kolleksiýalaryny, britan gazetlerini we Ýewropanyň energiýa kompaniýalaryny satyn almaga taýýar adamlara öwrüldiler” diýip, Pomerantsew olara hiç kimiň düşünip bilmändigini belleýär.
Şeýle-de onuň kitabynda ruslaryň hem edepsiz, hem sap, hem mekir, hem ýöntem bolandygy, Moskwada durmuşyň, ähli reallyk duýgularyny çym-pytrak edip, okgunly özgerişi, ýaş oglanlaryň göz açyp-ýumasy salymda milliarder bolşy barada gürrüň edilýär.
Sudýa we BBC-niň žurnalisti Keýt Adiýe “Hakykat ýok, hemme zat mümkine» baha berip, ony «häzirki zaman Russiýasyndaky açgözlügiň we korrupsiýanyň joşgunly paş edilmegi» hökmünde häsiýetlendirdi.
Sudýalaryň biri, şahyr we ýazyjy Moniza Alwi hem Pomerantsewiň kitabynyň«elden düşürtmän okadýan düýpli eserdigini», şol bir wagtda hem «duýduryş, biziň zamanymyz üçin doga-dileg» bolup durýandygyny aýtdy.


text:
Öten agşam Ýemeniň paýtagty Sanada ýüzleri maska bilen örtülen adamlaryň topary protestçileriň üstüne hüjüm etdiler.
Şaýatlaryň aýtmagyna görä, hüjümçiler taýaklar, pyçak we pistoletler bilen ýaraglanypdyrlar.
Bu hüjümde azyndan bäş adamyň ölendigi habar berilýär.
Ýemende prezident Ali Abdullah Salehiň häkimiýetden gitmegini talap edip, protestler geçirilýär. Protestler başlanaly bäri azyndan 40 adamyň ölendigi aýdylýar.
Çarşenbe güni ýurduň howpsuzlyk güýçleri Al-Hudaýdah şäherinde protestçileri dargatmak üçin göz ýaşardyjy gaz ulananda onlarça adam ýaralanypdy.


text:
Ukraina gaçgaklykdaky ozalky prezidenti, Wiktor Ýanukowiçi korrupsiýa derňewi esasynda sud soragyna çagyrdy.
Ukrainanyň döwlet eýeçiligindäki «Urýadowiý kurýer» gazetinde 6-njy awgustda çap edilen dokumentde aýdylmagyna görä, Ýanukowiç 11-nji awgustda Kiýewe, Baş prokuraturanyň edarasyna gelip, Jenaýat kodeksiniň 191-nji maddasy esasynda, eden jenaýatlary baradaky soraglara jogap bermeli.
Ol uly möçberdäki galplykda, jemgyýetçilik emlägini nädogry ulanmakda aýyplanýar.
Ukrainanyň baş prokurory Wiktor Şohin 28-nji iýulda Ýanukowiçi gaýybana sud etmek prosesiniň başlanandygyny aýtdy.


text:
Çagalaryň Gökderedäki we Awazadaky dynç alyş merkezlerinde dynç almak mekdepleriň başlangyç klaslarynyň her bir okuwçysynyň arzuwy.
Bu ýerlerde soňky birnäçe ýylyň dowamynda ençeme dynç alyş merkezleri guruldy. Çagalary üç tapgyrda kabul edýän dynç alyş merkezlerinde çagalaryň dynç almaklary üçin hemme amatlyklaryň döredilendigi aýdylýar. Dynç alyş döwründe çagalar sportuň dürli görnüşleri bilen meşgul bolýarlar. Gyzykly gezelençler guralýar diýip, ol ýerde bolan çagalar gürrüň berýärler.
Töleg
Emma her bir mekdep okuwçysynyň bu dynç alyş merkezlerinde dynç almak mümkinçiligi ýok. Paýtagtyň ýaşaýjysy, 39 ýaşly Döwran bu dynç alyş merkezlerinde dynç almak üçin 20 günlük ýollamalaryň ýa-da putýowkalaryň bahasynyň mekdep okuwçylarynyň ene-atalarynyň aglabasy üçin elýeterli däldigini aýdýar: “Gökderedäki dynç alyş merkezleriniň ýollamalarynyň bahalary dynç alyş merkezleriniň [tapawudyna] görä 420-500 manat aralagynda. Bu pul meniň aýlygymyň ýarysyndanam geçýär”.
Gökderedäki we Awazadaky dynç alyş merkezlerine ýollamalaryň häzirki bahalary sebäpli 2-3 çagaly ene-atalaryň köpüsiniň öz çagalaryny şol dynç alyş merkezlere ibermek mümkinçilikleriniň asla ýokdugy hem aýdylýar.
Döwranyň aýdýan nyrhlary ýollamalaryň doly bahasy. Emma käbir döwlet edaralarynyň profsoýuz guramalary öz işgärlerine kömek hökmünde şol ýollamalaryň bahasynyň ep-esli bölegini töläp bilýär. Aşgabadyň "Tekstil" kärhanasynda işleýän 37 ýaşly Gözeliň edarasynda şeýle ýagdaý bar. Ýöne arzan bahadan berilýän ýollamalar hem çäkli.
“Profsoýuzymyzyň başlygy şu ýyl 30 sany ýollamanyň beriljekdigini aýtdy. Olaryň bahasy 120 manat. Ýöne bu ýollamalar biziň edaramyz üçin az bolýar. Onsoň, şol ýollamalaryň tanyşlyk esasynda paýlanýan halatlaram seýrek däl” diýip, Gözel gürrüň berýär.
"Adalatsyz bolýar"
Emma hemme edara-kärhanalarda beýle ýagdaý ýok. Döwranyň işleýän edarasynda hem arzan ýollamalar berilmeýär. Şol sebäpden öz çagalarynyň dynç alyş merkezlerinde dynç almagyny isleýän ene-atalar ýollamalary doly bahasyna satyn almaly ýa-da olaryň çagalary tomus kanikullaryny öýde geçirmeli.
Bu ýagdaý, elbetde, adamlary kanagatlandyrmaýar. Käbir ildeşlerimiz bolsa muňa adalatsyzlyk hökmünde hem garaýarlar. “Gurply maşgalalaryň çagalary şol dynç alyş merkezlerinde dynç alyp bilýärler. Emma pukara maşgalalaryň çagalary bular ýaly amatlyklardan peýdalanyp bilmeýärler. Bu adalatsyzlyk bolýar” diýip, Döwran aýdýar.
Mekdep okuwçylarynyň tomusky dynç alyş kanikullarynyň başlanmagyna bir aýdan gowrak wagt galdy. Olaryň dynç almak mümkinçilikleri baradaky meseleler hökümet maslahatlarynyň gün tertibinde hem birnäçe gezek gozgaldy. Ýurt baştutany duşenbe güni geçen hökümet maslahatynda degişli ýolbaşçylara bu ugurda edilmeli işler baradaky tabşyryklary berdi.
Ýöne bu maslahatda çagalaryň tomusky dynç alyş möwsüminde dynç alyş merkezlerinde dynç almaga mümkinçilikleriniň näderejede elýeterlidigi baradaky meseläniň gozgalandygy habar berilmedi.
Emma mekdep okuwçylarynyň ene-atalaryny hut şu mesele her tomus möwsüminde alada goýýar. Sebäbi çagalarynyň tomus kanikullarynda dynç almak mümkinçilikleri köplenç halatda ene-atalaryň jübüleriniň galyňlygyna bagly bolýar.
“Iň bolmanda çagalara gezek gelende şunuň ýaly adalatsyzlyk bolmasa gowy. Hemme çagalara deň şertlerde dynç almaga mümkinçilik döredilsedi” diýip, paýtagtyň ýaşaýjysy Döwran Azatltyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde aýtdy.


text:
Žan Genry Dunant
Žan Anri Dýunan (fransuzça Jean Henri Dunant; 8 maý 1828 - 30 oktýabr 1910) - şweýsar telekeçisi we jemgyýet işgäri. Fizik Žan-Daniel Kolladonyň ýegeni. 1901-nji ýylda Frederik Passi bilen bilelikde parahatçylyk ugry boýunça Nobel baýragynyň ilkinji laureaty bolýar.
Mazmuny
Irki durmuşy we bilimi[üýtget | edit source]
Telekeçi Žan-Žak Dýunanyň we Antuanetta Dýunan-Kolladonyň ilkinji ogly - Anri Dýunan Ženewa jemgyýetinde uly abraýy bolan maşgalada dogulýar. Onuň ene-atasy jemgyýetçilik işlerine uly ähmiýet beripdirler, kakasy ýetimlere we tussaglykdan boşadylanlara işjeň hemaýat eden bolsa, ejesi keselli we garyp adamlar kömek edipdir. Kakasy türmede we ýetimler öýünde hem işlän.
Reveil diýip bilinýän dini galkynma döwründe ulalan Dýunan 18 ýaşynda Ženewaň Yhsanlyk jemgyýetine goşulýar. Bir ýyldan soň dostlary bilen bile, Injili öwrenmek we garyplara kömek etmek üçin ýygnanşan ýaş ýetginjekleriň açyk toparyny - "Thursday Association-y" döredýär we boş wagtynyň köp bölegini türmelere kömek etmäge we jemgyýetçilik işlerine sarp edýär.
1849-njy ýylda pes bahalary sebäpli Kalwin kollejini terk etmeli bolýar we Lullin et Sautter pul alyş-çalyş firmasynda tälim alyp başlaýar. Ony üstünlikli tamamlandan soň bankyň gullukçysy bolup galýar.
Alžir[üýtget | edit source]
Ol 1856-njy ýylda daşary ýurt koloniýalarynda iş alyp barmak üçin biznes gurnaýar. Fransuz koloniýasy bolan Alžirde oňa ýer berlenden soň "Financial and Industrial Company of Mons-Djémila Mills" diýip at berlen gallaçylyk we söwda kompaniýasyny açýar. Emma ýer we suw hukuklarynyň açyk-aýdyň bolmazlygy we koloniýal häkimýetleriň hyzmatdaşlyk etmäge ýykgyn etmezlikleri kompaniýaň öňünde kynçylyklary döredipdir. Dýunan ýagdaýdan çykalga tapmak üçin şol wagt öz goşuny bilen Lombardiýada bolýan fransuz imperatory Napoleon III-iň göniden göni özüne ýüz tutmaly diýen karara gelýär. Fransiýa şol wagtlar häzirki Italiýaň agramly bölegini eýelän Awstriýa garşy uruş alyp barýan Sardiniýa Patyşalygynyň (Pemonta-Sardiniýa hem diýilýär) tarapynda söweşipdir. Dýunan imperatora gowşurmak niýeti bilen ony öwgiler bilen taryplaýan kitap ýazýar we oňa duşuşmak üçin fransuzlaryň ştab-kwartirasynyň ýerleşen uly bolmadyk Solferino şäherine ugraýar.
Solferino söweşi[üýtget | edit source]
1859-nji ýylyň 24-nji iýunynda Solferinodan uzak bolmadyk ýerde iki tarapyn arasynda söweş bolýar. Şol gün agşam hem Solferino gelen Dýunan söweş meýdanynda hiç hili kömeksiz diýen ýaly galan 38 müň ýaraly, jan berip ýatan we ölen adamlara gabat gelýär. Gören ahwalatyndan täsirlenen Dýunan ýaraly we keselli esgerlere kömek etmek üçin parahat ilatdan, esasan hem aýallardan we gyzlardan düzülen toparlary döretmek inisiatiwasyna öz üstüne alýar. Ýetmezçilik edýän zerur zatlary satyn almaklygy gurnaýar, wagtlaýyn keselhanalary gurmaklyga kömek edýär. Oňa, golaýda ýerleşýän Kastilone-delle-Stiwýere şäheriniň aýallarynyň oýlap tapan "Tutti Fratelli" (Ählimiz dogandyrys) şygaryna eýgerip, haýsy tarapda uruşýandygyna garamazdan ýaralananlara kömek etmeklige ilaty yrmak başardypdyr. Şeýle-de ol fransuzlar tarapyndan ýesir alnan awstriýaly lukmanlaryň boşadylmagyny hem gazanypdyr.
Gyzyl Haç[üýtget | edit source]
Iýulyň başynda Ženewa gaýdyp gelenden soň Dýunan görenleri barada kitap ýazyp başlaýar we ony 1862-nji ýylda "Solferino söweşiniň ýatlamalary" ady bilen öz hasabyna 1600 sany nusgada çap etdirýär. Ol kitapda söweşi, edilen çykdajylary we onuň getiren netijelerini beýan edýär. Şeýle hem geljekde ýaralanan esgerlere kömek edip biljek bitarap guramanyň bolmalydygy baradaky ideýany öňe sürýär. Ol goldaw tapmak maksady bilen kitabyny Ýewropanyň belli syýasy we harby işgärlerine iberipdir.
Öz ideýalaryny ornaşdyrmak maksady bilen Ýewropa syýahat edip başlan Dýunanyň kitaby gowy garşylanýar we Ženewa maddy üpjünçilik jemgyýetiniň prezidenti, ýurist Gustaw Muanýe kitaby we ondaky teklipleri guramanyň 1863-nji ýylyň 9-njy fewralyndaky ýygnagynyň esasy temasyna öwürýär. Ýygnakda Dýunanyň tekliplerine agzalar tarapyndan oňyn baha berilýär we olary amala aşyrmak mümkinçiligini hasda çuňlaşdyrmak maksady bilen bäş adamdan ybarat bolan Komitet döredilýär. Oňa Dýunanyň özünden başga Muanýe, şweýsar goşun generaly Anri Dýufur we lukmanlar Lui Appiýa bilen Teodor Monuar kabul edilýär. Olaryň ilkinji ýygnagynyň geçirlen güni (1863-njy ýylyň 17-nji fewraly) häzirki wagtda Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň döredilen güni hasaplanýar.
Guramanyň döredilen ilkinji günlerinden Muanýe bilen Dýunanyň arasynda garaýyşlary we planlary bilen bagly düşünişmezlikler we dawalar artyp başlaýar. Muanýe ýaralananlara kömek edýänleri bitarap gorag bilen üpjin etmek baradaky Dýunanyň ideýasyny durmuşa geçirmek mümkin däl hasap edensoň, oňa ol ideýadan ýüz öwürmegi maslahat berýär. Emma Dýunan saparlarynda, ýokary wezipeli syýasy we harby işgärler bilen duşuşyklarynda öz pikiriniň tarapynda çykyş edýär. Bu bolsa olaryň arasyndaky şahsy konfliktiň has hem güýçlenip, Muanýeň Dýunana we onuň ýolbaşçy bolmak baradaky meýillerine garşy hereket edip başlamagyna getirýär.
1863-nji ýylyň oktýabrynda ýaraly esgerlere kömek edilşini kämilleşdirmegi maslahat etmek üçin komitetiň Ženewada gurnan ýygnagyna 14 döwlet gatnaşýar. Onda Muanýeň tagallalary sebäpli Dýunan kagyz ýüzünde ýolbaşçy bolup galýar. Bir ýyldan soň şweýsar parlamentiniň gurnan diplomatik konferensiýasynda Ženewa konwensiýasyna 12 döwlet gol goýýar. Bu gezek bolsa Dýunana diňe gatnaşyjylaryň myhmanhanalarda ýerleşdirilmegini gurnamak ynanylýar.
Ýatdan çykarylan döwüri[üýtget | edit source]
Öz gumanistik ideýallaryna wepalylygy onuň Alžirdäki biznesine hem zyýan ýetirýär. 1867-nji ýylyň aprelinde "Crédit Genevois" maliýe firmasynyň tozmagy Dýunany dawaň üstünden eltýär. Ol öz kompaniýasynyň batandygyny yglan etmäge mejbur bolýar we şol ýylyň awgustynda Ženewaň Söwda Sudy tarapyndan gözboýagçylykda günäli bilinýär. Kompaniýaň çökmegi oňa maliýe taýdan goşant goşan eden maşgalasyna we dostlarynyň köpüsine uly zyýan ýetirýär. Kalwinist däpleriniň çuňňur ornaşan şäheri bolan Ženewadaky sosial närazylyklar Dýunany Halkara komitetden gitmäge çagyryp başlaýar. Ol 1868-nji ýylyň 25-nji awgustynda sekretarlyk wezipesinden gidýär, 8-nji sentýabrda bolsa komitetden doly çykarylýar. Onuň kowulmagynda 1864-nji ýylda komitetiň prezidenti bolan Muanýe esasy rol oýnaýar.
Ol 1867-nji ýylyň martynda dogduk şäherini terk edýär we ömrüniň ahyryna çenli gaýdyp gelmeýär. Dýunana dostlaryndan goldaw we kömek bolmazlygyny gazanmak üçin soňky Muanýe ýyllarda-da öz abraýyny ulanypdyr. Meselem, Parižiň bütin dünýä ýarmarkasynda "Ahlak Ylymlary baýragynyň" altyn medaly ilkibaşda planlaşdyrylşy ýaly Dýunana berilmän, pul baýragy dolulygyna Komitete gider ýaly Muanýe, Dýufur we Dýuna üçüsine bilelikde berlipdir. Eger Dýunanyň dostlary onuň bergileriniň ýarysyny üpjin eden ýagdaýynda, galan ýarysyny öz üstüne almak baradaky Napoleon III-iň teklibine böwet bolmak üçin hem Muanýe yhlas edipdir. Dýunan Pariže göçüp barandan soň mätäçlikde ýaşan hem bolsa özüniň gumanistik ideýalaryny we planlaryny terk etmeýär. Fransiýa-Prussiýa urşy (1870-1871) döwründe Umumy haýyr-sahabat jemgyýetini (Common Relief Society), az soň bolsa Gurluşyň we siwilisaziýaň umumy alýansyny (Common Alliance for Order and Civilization) esaslandyrýar. Ol ýaragsyzlandyrma barada gepleşikleriň geçirilmegini we halkara konfliktlerde araçy bolar ýaly halkara suduň döredilmelidigini nygtap gelipdir. Dýunan UNESCO ýaly soň peýda bolan proýektlerde seslenme tapan dünýä kitaphanasyny döretmek ideýasynyň üstünde hem iş alyp barypdyr. Öz ideýalarynyň tarapynda çykyş edip olary ýaýmagyny dowam etdirmegi onuň şahsy ýagdaýynyň hasda kynlaşmagyna, öňküden beter bergä batmagyna, ondan tanyşlarynyň hem gaçyp başlamagyna getirýär. Awstriýaň, Niderlandlaryň, Şwesiýaň, Prussiýaň we Ispaniýaň milli Gyzyl Haç jemgyýetleriniň hormatly agzasy bellenilmegine garamazdan, Gyzyl Haç Hereketiniň resmi sahnasynda düýbünden diýen ýaly ýatdan çykarylýar. Ol 1874-1886-njy ýyllar aralygynda Ştutgart, Rim, Korfu, Basel, Karlsrue şäherlerinde garyplykda ýaşaýar. Ştutgartda bolan döwri Týubingen uniwersitetiniň talyby Rudolf Mýuller bilen tanyşýar we onuň bilen ýakyn dostlukda bolýar. 1881-nji ýylda ştutgartly dostlary bilen bilelikde Şweýsariýaň kiçeňräk Haýden kurort obasyna gidip görýär. 1887-nji ýylda Londonda ýaşaýan döwri uzak garyndaşlaryndan maliýe kömek alyp başlaýar. Bu oňa ýaşaýyş şertlerini azda-kände gowulaşdyrmaga mümkinçilik berýär, we şol ýylyň iýuly Haýdene göçüp barýar. 1892-njy ýylda saglyk ýagdaýy sebäpli Dr. Hermann Altherr-iň ýolbaşçylyk edýän hassahanasyna we garrylar öýüne ýerleşýär we ömrüniň soňky 18 ýylyny şol ýerde geçirýär. Haýdende ol ýaş alym Wilgelm Sonderegger we onuň aýaly Sýuzanna bilen tanyşýar. Olar Dýunany öz durmuş tejribesini beýan etmäge ruhlandyrýarlar. Ol Sýuzannaň Haýdende açan Gyzyl Haç bölümine 1890-njy ýylda hormatly prezident bellenilýär. Dýunan Sondereggerler bilen öz ideýalarynyň hasda öňe gitmegine, şol sanda öz kitabynyň täze neşiriniň çap edilmegine ynam edýär. Emma Sondereggeri Muanýe bilen Ženewada özüne garşy dildüwşik gurnamakda esassyz aýyplamagy olaryň gatnaşyklaryny ýitileşdiripdir. 1904-nji ýylda Sonderegger 42 ýaşynda aradan çykýar. Dostluk gatnaşyklarynyň peselendigine garamazdan garaşylmadyk ölüm oňa agyr täsir edipdir. Wilgelm we Sýuzanna Sondereggerleriň Dýunana onuň aýyplamalardan soň hem hormat bilen garamagyny olaryň çagalary hem dowam edipdirler. 1935-nji ýylda olaryň ogly Rene Dýunanyň öz kakasyna ýazan hatlarynyň ýygyndysyny çap etdirýär. Köpçülige gaýdyp gelmegi
1895-nji ýylda St.Gallende çykýan "Die Ostschweiz" gazediniň baş redaktory Georg Baumberger Haýdende gezelençde mahaly Dýunan bilen söhbetdeş bolýar we bir aýdan soň ol barada makala ýazýar. Ol makala "Anri Dýunan, Gyzyl Haç-y esaslandyryjy" ady bilen "Über Land und Meer" nemes žurnalynda peýda bolýar we tiz wagtda Ýewropanyň beýleki neşirlerinde hem çap edilýär. Makala adamlarda seslenme tapyp, Dýunana abraýy hem-de goldawy gaýtaryp getirýär. Oňa "Swiss Binet-Fendt" baýragy berilýär, Rim Papasy Lew XIII-den hat gelýär. Russiýaň dul patyşa zenany Mariýa Feýodorownaň we başgalaryň hemaýat bermeginde maliýe ýagdaýy hem öňkülerden has gowulaşýar.
1897-nji ýylda Ştutgartda mugallym bolup işläp ýören Rudolf Mýuller Gyzyl Haç-yň döredilşi hakynda ýazan kitabynda, Dýunanyň guramanyň esaslandyrylmagyndaky roluny bellemek üçin, Gyzyl Haç-yň döredilşiniň resmi taryhyny düzeldýär. Kitapda "Solferino söweşiniň ýatlamalarynyň" tekstini hem getiripdir. Dýunan awstriýaly ýazyjy Berta fon Zutner bilen hem hat alyşypdyr, köp sanly makalalary, ylmy işleri ýazypdyr. Aýratyn hem aýallaryň hukuklary barada köp ýazypdyr, 1897-nji ýylda "Ýaşyl Haç" aýallar guramasyny esaslandyrmaga ýardam edipdir.
Parahatçylyk Nobel baýragy[üýtget | edit source]
1901-nji ýylda Gyzyl Haç Halkara Hereketini döretmekde we Ženewa konwensiýasynyň başlangyjyny tutmakda bitiren işleri üçin Dýunan ilkinji bolup parahatçylyk ugry boýunça Nobel baýragyna mynasyp bolýar. Dýunanyň kandidaturasyny norwegiýaly harby lukman Hans Daae goldapdyr. Dýunan baýraga Halkara Parahatçylyk Ligasyny esaslandyran fransuz pasifisti Frederik Passi bilen bilelikde eýe bolupdyr. Halkara komitetden resmi gutlagyň gelmegi onuň bitiren işleriniň ahyrsoňy ykrar edilendigini görkezipdir:
"Bu hormata 40 ýyl mundan ozal söweş meýdanynda ýaralananlara kömek etmek üçin döredilen halkara guramanyň düýbini tutan adamdan başga mynasyp hiç kim ýokdur. Sizsiz adamzadyň XIX asyrda ynsanperwerlikde gazanan in uly üstünligi - Gyzyl Haç megerem hiç haçan bolmazdy".
Baýraga Muanýe we Halkara komitetiň özi hem hödürlenipdir. Dýunanyň kandidatirasy saylaw prosesinde giňden goldaw tapan bolsada, ol jedelli dalaşgär bolmagynda galypdyr. Käbirleri Gyzyl Haç-yň we Ženewa konwensiýasynyň uruşdaky ejir çekmeleriň azalmagyna getirendigi nygtapdyrlar. Mýuller komitete ýazan hatynda baýragyň çekişmelerde birnäçe wagtlap esasy dalaşgär bolan Passiň hem-de Dýunanyň arasynda paýlanylmalydygyny belläpdir. Şeýle hem ol, eger baýrak Dýunana gowşuryljak bolsa, onda onuň gartaşan ýaşyny we saglyk ýagdaýynyň agyrdygyny göz öňüne tutup, baýragyň mümkin boldugyça tiz berilmegini teklip edipdir. Baýragy Passi bilen Dýunanyň arasynda bölmek bilen Nobel komiteti soňky ýyllara hem öz täsirini ýetirjek ýagdaýy döredipdir. Sebäbi Nobeliň wesýetnamasynyň bir bölüminde baýragyň goşunlary azaltmak (ýa-da ýatyrmak) ýa-da parahatçylyk konferensiýalaryny ýaýmak üçin gönüden-göni iş alyp baran bir adama berilmelidigi barada aýdylyp geçilýändigine seretseň, baýraga Passi laýyk gelýär. Emma Nobeliň wesýetiniň başga bölüminde baýragyň "adamlaryň arasynda dostluk-doganlygy" artdyrmakda özüni görkezen adama berilmelidigi barada hem bellenilip geçilmegi Dýunanyň alyp baran işleriniň hem oňa laýyk gelýändigini görkezipdir. Soňky ýyllarda hem bu baýraga mynasyp bolanlaryň arasynda iki kategoriýaň birine gabat gelenler köp bolupdyr.
Hans Daae pul baýragyň Dýunana düşýän bölegini - 104 müň şweýsar frankyny Norwegiýa Bankynda ýerleşdiripdir we ony Dýunanyň algydarlarynyň almagyna ýol bermändir. Dýunanyň özi ol puly hiç haçan ulanmandyr.
Ölümi we mirasy[üýtget | edit source]
Soňraky ýyllarda Dýunana birnäçe sylaglar bir hatarda, Geýdelberg uniwersitetiniň medisina fakultetiniň hormatly doktory ady hem berlipdir. Ol ömrüniň ahyryna çenli garrylar öýünde ýaşaýar. Ömrüniň soňky ýyllarynda sustypeslikden hem-de Muanýe we algydarlary yzarlar diýen paranoýýadan ejir çekipdir. Hatda zäherlenmekden heder edip, aşpezden nahary gözüniň alnynda dadyp görmegini talap eden günleri hem bolupdyr.
Şepagat uýalarynyň aýtmaklaryna görä, onuň iň soňky eden işi Mýulleriň kitabynyň nusgasyny Italiýaň şa zenanyna ibermegi bolupdyr. Dýunanyň 1910-njy ýylyň 30-njy oktýabrynda aradan çykýar. Ölmezinden öň aýdan soňky sözleri "Adamkärçilik nirä ýitirim boldy?" bolupdyr. Ol öz duşmany Muanýeden iki aý soň ölýär. Halkara komitetiň gutlaglaryna garamazdan, iki bäsdeş barybir ýaraşyk gazanyp bilmändirler.
Ol Sýurihiň Zilfeld öwülýäsinde özüniň sargyt edişi ýaly hiç hili dabarasyz jaýlanýar. Wesýetnamasynda öz serişdelerini garyp raýatlara mydama açyk bolar ýaly Haýdeniň garrylar öýüne, Norwegiýanyň we Şweýsariýaň haýyr-sahawat guramalaryna wesýet edipdir. Galan serişdeleri bergilerini bölekleýin üzmeklige gidipdir. Öz bergilerini dolulygyna üzüp bilmezligi onuň üçin ölünçä agyr ýük bolupdyr.
Häzirki wagtda Dýunanyň doglan güni bolan 8-nji maýda Gyzyl Haç komitetiniň bütindünýä güni bellenilýär. Haýdeniň öňki garrylar öýünde häzir Anri Dýunanyň muzeýi ýerleşýär. Ženewada we başga ýerlerde onuň ady dakylan birnäçe köçeler, mekdepler bar. Halkara Gyzyl Haç-yň iň ýokary sylagy bolan "Anri Dýunan medaly" (The Henry Dunant Medal) onuň hemişelik hereket edýän topary tarapyndan her iki ýyldan gowşurylyp durulýar.


text:
Daşoguz welaýatynyň merkezi şäheri Daşoguzda Soýuz döwründe gurlan we garaşsyzlyk ýyllarynda doly bejerilen wokzaldan her gün iki sany otly ugraýar we iki sany otly wokzala gelýär.
Wokzalyň içinde we daş-töwereginde ýek-tük adam bar diýäýmeseň, umuman aýdylanda, ýurduň beýleki uly şäherlerinde ýerleşýän wokzallar bilen deňeşdirilende, bu taýda adam az. Munuň sebäbini daşoguzlylar wokzaldan ugraýan otlularyň sanynyň azlygy hem-de uzak ýola otluda sýyahat etmegiň amatsyzlygy bilen düşündirýärler.
Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolan käbir ýaşaýjylaryň aýtmagyna görä, köp ýyllardan bäri daşoguzlylar otly bilen ýurduň beýleki şäherlerine diňe paýtagt Aşgabadyň üsti bilen gidip bilýärler. Netijede otly bilen syýahat etmek, arzan bolsa-da, o diýen amatly bolmaýar.
Daşoguz-Aşgabat otlusynyň ýolagçylaryndan biri Semender aganyň aýtmagyna görä, Daşoguzlylaryň otla bolan höwesiniň azlygynyň başga bir sebäbem onuň tizligi bilen bagly.
“Men öň köp gezek şu otly bilen paýtagta gidipdim. Bu otlynyň tizligi kä ýerlerde sagatda 30 kilometre-de ýetenok. Onda içiň gysaýsa, haýal ýöreýän mahaly otludan ýere düşüp arkaýyn pyýada ýöräp, ýene-de münüp gitseň-de bolýar” diýip, Daşoguz wokzalynda 11:15-de ugraýan otla garaşyp otyran, Aşgabada barýan Semender aga aýdýar.
Onuň aýtmagyna görä, paýtagt Aşgabat bilen Daşoguz aralygyndaky demir ýoluň gurlanyna diňe 6 ýyldan gowrak wagt geçen hem bolsa, eýýäm köp ýerlerini gum örtüpdir we käbir ýerleri hatardan çykypdyr.
“Otlynyň haýal ýöreýänligi sebäpli-de daşoguzlylaryň köpüsi Aşgabada we beýleki ýerlere takside gitmegi özleri üçin amatly bilýärler. Şol sebäpden-de Daşoguzyň wokzalynda adam az” diýip, Semender aga aýdýar.
Ýurduň beýleki uly şäherlerinde ýerleşýän wokzallar bilen deňeşdirilende, Daşoguzda adam az.
Ýurduň beýleki uly şäherleriniň wokzallaryndan Daşoguz şäheriniň wokzalynyň ýene bir tapawudy ondaky bilet üpjünçiligi bilen bagly. Otla garaşyp oturan beýleki bir ýolagçy könürgençli Gülzadanyň aýtmagyna görä, “oglanlar goşun gullugyna çagyrylanda, ýa-da ýokary okuw jaýlarynda giriş egzamenleri döwründe bolaýmasa, wokzalda islän wagtyň otla bilet tapyp bolýar”.
Emma Daşoguzyň wokzaly mydama beýle gum-gukluk bolmandyr. Gülzada daýza Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşliginde, wokzalyň köp adamly bolan döwürlerini ýatlap geçdi.
“Soýuz döwründe bu wokzalda ýolagçy kändi. Ol döwürler bu wokzalyň üsti bilen Özbegistanyň Horezm welaýatyna, onuň üsti bilen Garagalpagystana, ondan soň Gazagystana, Gazagystanyň üsti bilen Orsýetiň paýtagty Moskwa aralyklara otlular gatnaýardy” diýip, Gülzada aýdýar.
Emma garaşsyzlykdan soňra, Özbegistan bilen Türkmenistanyň serhedi berkidilip, öňki gatnaýan otlularyň hemmesiniň diýen ýaly gatnawy ýatyryldy.
Diňe daşary ýurtlara däl, hatda şu günler Daşoguzdan goňşy welaýatlara gitjegem bolsaň, ilki bilen paýtagt Aşgabada baryp, soň ol ýerden ýurduň beýleki künjeklerine, şol sanda goňşy Balkana we Lebaba baryp bolýar.
Onsoň edil häzirki döwürde, Daşoguz şäheriniň kaşaň wokzaly bilen deňeşdirilende, onuň gapdalynda ýerleşýän açyk meýdandaky taksi duralgasynyň müşderileriniň sany has agdyk bolup görünýär.


text:
Germaniýanyň daşary işler ministri Frank-Walter Steinmeier «Ýewropanyň täze bölünişikler töwekgelligi bilen ýüzbe-ýüz bolýandygyny» duýdurdy.
Steinmeier nasistik Germaniýanyň Sowet Soýuzyna çozmagynyň 75 ýyllygyny belleýän Orsýetde, Ukrainada we Belarusda çap edilen makalasynda Ýewropadaky parahatçylygyň «üýtgewsiz bir zat hökmünde kabul edilip bilinmejekdigini» aýtdy.
Şeýle-de ol NATO bilen Orsýetiň arasynda harby gapma-garşylyga derek diplomatik dialogyň ileri tutulmagyna çagyrdy.
Steinmeieriň makalasy 22-njii iýunda Orsýetiň«Kommersant», Ukrainanyň «Serkalo Nedeli» we Belarusyň «Sovetskaya Belorussiya» gazetlerinde çap edildi.
Steinmeier Orsýetiň Ukrainanyň Krym sebitini anneksiýa etmegini we gündogar Ukrainadaky separatist söweşijileri goldamagyny nazarda tutup, “halkara kanunlaryny we goňşy ýurtlaryň toprak bütewligini hormatlamagy başarman, serhetleri birtaraply üýtgetmek... bizi bir zaman gaçyp gutulan we hiç kimiň gaýdyp barmak islemeýän zamanasyna dolaýar» diýdi.
Steinmeier 18-nji iýunda NATO-nyň, öz gündogar çäklerinde harby maşk geçirmek bilen, «urşa meçew berýändigi» barada duýduryş edipdi.
Ol NATO-ny tälim maşklaryna derek Orsýet bilen has kän dialog we hyzmatdaşlyk gurmaga çagyrdy.
Steinmeier 19-njy iýunda, eger Kreml Ukraina babatdaky Minsk parahatçylyk plany boýunça öz üstüne alan borçnamalaryny durmuşa geçirse, Ýewropa Bileleşigi Orsýete garşy girizen sanksiýalaryny ýuwaş-ýuwaşdan aýyrmaly diýdi.
Şu aralykda Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin hem Orsýetiň Döwlet dumasynda çykyp gürledi. Ol 22-nji iýunda, öz sözleri bilen aýtsak, NATO-nyň Orsýetiň serhetleriniň golaýyndaky agressiw hereketleri bilen gapma-garşy bolýan halatynda, Orsýetiň öz howpsuzlygy barada oýlanmaldygyny aýtdy.
«NATO öz agressiw ritorikasyny we öz agressiw hereketlerini eýýäm biziň serhedimiziň golaýyndagüýçlendirýär” diýip, Putin aýtdy. «Bu şertlerde biz ýurdumyzyň goranyş ukybyny ýokarlandyrmak baradaky meseleleri çözmäge aýratyn üns bermeli» diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.
Şeýle-de Putin dünýä, halkara terrorçylygyna garşy durmak üçin, bar bolan ýaranlyklaryň çäginden daşarda bir howpsuzlyk sistemasyny döretmeli diýdi.
Ol şeýle howpsuzlyk sistemasyny döretmekde Orsýetiň «dialoga taýýardygyny» aýtdy.
Ýöne Putin Orsýetiň 2014-nji ýylda Ukrainanyň Krym sebitini anneksiýa etmegini goldanlyklary üçin, parlamentiň aşaky öýüniň deputatlaryny öwmegi hem ýatdan çykarmady.


text:
ABŞ-niň täze ýolbaşçysy Obama häkimiýet başyna geçenden soň Pekin bilen Waşingtonyň arasynda Stratigiki we Ykdysady meseleler boýunça geçiriljek ilkinji gepleşikler, iýul aýynyň 27-28-ne planlaşdyrylýar.
Bu ýygnak ABŞ-niň Döwlet departamenti we Maliýe ministrligi tarapyndan gurnalýar. Ak Tam, ýygnagyň nobatdaky tapgyrynyň regional we global meseleler boýunça özara ykdysady we stratigiki bähbitlere gönükdüriljekdigini mälim etdi.
Bu ýygnakda ABŞ-e Döwlet sekretary Hillari Klinton we Maliýe Ministri Timoti Geitner we Hytaýa bolsa wise-premýer Wan Kişan bilen beýleki ýolbaşçylar wekilçilik eder.


text:
Warşawada we Polşanyň beýleki şäherlerinde müňlerçe demonstrasiýaçy hökümetiň ýurduň konstitusiýa suduny ysmaz eden çärelerine garşy protest bildirmek üçin ýörişe çykdy.
12-nji martdaky demonstrasiýa dekabrda, hökümet başyndaky Kanun we adalat partiýasynyň goldan kanun düzedişlerine garşy guralan protestden bäri iň uly ýöriş boldy.
Tankytçylar bu kanun düzedişleriniň Konstitusion suduň hökümet ygtyýarlylygyna gözegçilik etmek ukybyny gowşadýandygyny aýdýarlar.
Polýak paýtagtynda 50 müň çemesi adam ýurduň Konstitutsiýa sudunyň binasynyň öňüne toplandy. Beýleki şäherlerde hem protest guraldy.


text:
Birleşen Ştatlaryň Döwlet sekretary Hillary Klinton Eýranda iýun aýynda geçirilen prezidentlik saýlawlaryndan soňra başlanan protestlerde çagalary ölen ýa dereksiz ýitirim bolan maşgalalardan ybarat “Ýas tutýan eneler” atly toparyň tussag edilen agzalarynyň derhal azat edilmegini talap etdi.
Klinton tarapyndan ýaýradylan beýanatdam, 9-njy ýanwarda Tähranda geçirilen çärä gatnaşan şol toparyň agzalarynyň Eýranyň howpsuzlyk güýçleri tarapyndan basylyp ýatyrylmaga synanşylanlygy we olardan ençemesiniň tussag edilenligi aýdylýar.
Şol beýanatda aýratynam ady agzalýan zenanlaryň ähliumumy haklaryndan peýdalanyp, parahatçylykly ýagdaýda protest gurnanlygy we olaryň öz ýolbaşçylaryndan bu mesele boýunça diňe jogapkärçilikli çemeleşmegini talap edenligi aýdylýar.
Klinton tarapyndan ýaýradylan beýanatda, eger Tähran halkara jemgyýetçiligi tarapyndan özüne hormat edilmegini isleýän bolsa, onda ol öz ilatynyň hak-hukugyna sarpa goýmaly diýilýär.


text:
Fransuz sudy Eýran injenerini ABŞ-a bermekden ýüz öwürdi. Amerikan häkimiýetleri injeneri Eýran bilen bagly sanksiýa režimini bozmakda aýyplaýar.
“37 ýaşly Mejit Kawakand internet arkaly amerikan elektron enjamlaryny satyn alyp, şol tehnikanyň soň Eýrana aşyryljakdygyny gizläpdir” diýlip, amerikan sülçüleriniň hatynda bellenýär.
Emma Pariždäki sudýalar Kawakandyň hereketleri fransuz kanunçylygyny bozmaýar, şonuň üçinem ony ýurtdan çykarmaga esas ýok diýip, hasap edýär.
Bu karara ABŞ-nyň Adalat ministrligi nägiledigini bildirdi.


text:
“Yslam döwleti” toparynyň söweşijileri 7-nji iýulda agşam Bagdatdan demirgazykda ýerleşýän şaýylaryň gonamçylygyna mina atdylar. Yragyň resmileri üç sany janyndan geçen hüjümçiniň Balad atly ýerde Saýýid Muhammad bin Ali al-Hadi gonamçylygynda märekäniň arasyna baryp özlerini partladandyklaryny habar berdiler.
Partlamada azyndan 35 adam wepat boldy we 40-dan gowrak adam ýaralandy.
Gonamçylyga baran adamlar Remezan aýynyň soňundaky Eid al-Fitr baýramçylygyny belleýärdi.
Mundan birnäçe gün öň Bagdadyň merkezinde içi partlaýjy serişdeli ýük ulagynyň partladylmagy zerarly azyndan 292 adam wepat boldy we 200 çemesi adam ýaralanypdy Gonamçylykda bolan partlama
“Yslam döwleti” topary partlamanyň jogapkärçiligini öz üstüne aldy.


text:
Azerbaýjanyň polisiýasy 8-nji ýanwarda özüni otlan adamyň şahsyýetini anyklady we bu hadysanyň Bakuwda jaýlaryň ýykylmagy bilen ilteşiklidigi baradaky gürrüňleri ret etdi.
Bakuwdaky Ýasamal etrabynyň polisiýa bölümi özüni öldüren adamyň 21 ýaşyndaky Kamran Agaýew bolandygyny we bu iş boýunça derňewiň başlanandygyny aýtdy.
Agaýew köçede, şäher häkimiýetleriniň täze proektlere ýer açmak üçin köne jaýlary ýykýan ýerinde özüni otlady.
Soňky 13 aýda Azerbaýjanda azyndan bäş adamyň özüni heläkländigi aýdylýar.
2013-nji ýylyň dekabrynda, weteranlaryň köpüsiniň garyp halda ýaşamagyna protest bildirip, Dagly-Garabag urşunyň bir weterany hem özüni otlapdy.


text:
Liwiýada oppozision söweşijiler şu gün hem nebitli şäher Bregany almaga synanyşyp, şäheriň dürli ýerlerinde pozisiýa eýelediler. Ýöne ilerläp barýan söweşijiler şäheriň gündogar çetinde artilleriýanyň hüjümleri bilen ýüzbe-ýüz boldular.
Liwiýada barýan graždanlyk urşy häzir bir çykalgasyz ýagdaýa uçrady. Taraplaryň hiç biri aýgytly ilerläp bilenok. Ýurduň kenarýaka etraplarynda ýerleşýän möhüm şäherleri bir gezek bu tarap, bir gezek hem ol tarap alýar. Ençeme gezek Bregadan aňry geçen oppozision söweşijileri Kaddafiniň güýçleri yzyna serpikdirdiler. Ýöne režimiň adamlary güýçli, san taýdan köplük bolsalar-da, guramaçylygy pes oppozision söweşijileri ymykly ýeňip bilenok.
Çet ýurtlardan gowy ýarag alyp, dürli döwletler tarapyndan urulýan howa zarbalarynyň dowam etmegi indi oppozisiýanyň möhüm strategik we diplomatik makasadyna öwrüldi.
Ali Süleýman Aujali oppozisiýanyň “Milli geçiş geňeşiniň” resmi wekili. Ol duşenbe güni Waşingtonda bolup, oppozisiýanyň Kaddafini häkimiýet başyndan aýyrmagy üçin harby kömek sorady. Ol bu meselede şeýle diýdi: “Howadan urgulýan zarbalar möhüm. Biz uçuş gadagan zonany gorap, bu işiň tamamlanmagy üçin koalisiýany agzybir saklamaly. Režime garşy söweş alyp barýan Liwiýa halkyna, elbetde, türgenleşik gerek, ok-däri gerek, ýarag gerek. Ilerlemek üçin olara şu zatlar hökman”.
Aujaliniň aýtmagyna görä, oppozision söweşijiler Liwiýa topragynda özlerine çet ýurtlarlylaryň kömek bermegini häzirem islänoklar. Olar Kaddafini häkmiýet başyndan özleri aýyrmak isleýärler.
“Bize bu adamdan dynamaga wagt boldy. Liwiýa halkyna bir şans berip, özleriniň ýurdy dolandyrmagyny umyt etmegine wagt boldy. Arkaýyn boluň, Kaddafiniň garşysyna galan adamlar ýönekeý liwiýalylar: mugallymlar, professorlar we studentler. Olar bu režimden ejir çekip, halys iren adamlar. Olara kömek gerek, goldaw gerek” diýip, Aujali aýtdy.
Halkara arkalaşyk oppozision söweşijileri ýarag bilen üpjün etmekde ikirjiňlense-de, gozgalaňçlyar Ýewropadan ýene bir diplomatik goldaw aldylar. “Milli geçiş geňeşini” indi Italiýa hem ykarar etdi. Ozal bu işi eden diňe Fransiýa bilen Katardy.
Boýun egerli däl
Ýöne Kaddafiniň režimi boýun egerli däl. Tripolide Kaddafiniň sözçüsi onuň wezipe başyndan çekilme niýetiniň ýokdugyny, ýöne saýlawlara we Liwiýanyň syýasy sistemasyny reformirleme pikiri üçin welin, açykdygyny bildirdi.
Mussa Ibrahim: “Kaddafiniň režimi daşardan goýulýan şertleri, şol sanda halkara jemgyýetçiliginiň onuň häkimiýet başyndan aýrylmagy baradaky talaplaryny-da kabul etmez” diýdi.
“Kaddafiniň Liwiýa üçin bir simwoliki ähmiýeti bar. Liwiýa nähili dolandyrylýar - ol başga mesele. Ýurtda nähili syýasy sistema bar - ol hem başga mesele. Bu zatlar barada gürleşip bolar. Biz gürleşip bileris. Saýlawlar hem, reformalar hem bolup biler, ähli zat bolup biler” diýip, Ibrahim aýtdy.
Bu aralykda Kaddafiniň ogly Seýf al-Yslam BBC telekanalyna beren bir interwýusynda britan resmileriniň Liwiýanyň Londona gaçyp atan öňki daşary işler ministri Musa Kusa Kaddafiniň režiminiň garşysyna beýanat bermegi üçin basyş edilýändigini aýtdy. Seýf al-Yslam sişenbe güni: “Saglyk ýagdaýy sebäpli Liwiýany terk etmegi üçin Kusa rugsat berildi. Ol öz watanyna dönüklik edenok” diýdi.
Kusa öten çarşenbe güni Tunisiň üsti bilen Britaniýa bardy.


text:
Anna güni Hytaýyň döwlet mediasy ýurduň günorta-günbatar regionynda yzly-yzyna birnäçe ýer yranmasynyň ýüz berendigini habar berdi.
Bu ýer yranmalardan iň güýçlüsiniň Rihter ölçegindäki güýjüniň 5.7 bal bolandygy habar berilýär.
Hytaýyň döwlet telewideniýesi Ýunnan prowinsiýasynyň Ýiliang şäherinde ýer yranmanyň netijesinde jaýlarda jaýryklaryň peýda bolandygyny we käbir jaýlaryň diwarlaryndan bölekleriň ýere gaçandygyny görkezdi.
“Ksinhua” habar agentligi ýer yranmanyň netijesinde bu regionda 20 müň töweregi jaýa zyýan ýetendigini habar berýär. 2008-nji ýylyň maýynda Hytaýyň şu regionynda ýüz beren 8 bal ýer yranmada onmüňlerçe adam ölüpdi.