text:
25-nji martda Gyrgyzstanda 2005-nji ýylyň martynda amala aşyrylan parahatçylykly rewolýusiýanyň bäş ýyllygy bellenilip geçildi.
Bäş ýyl mundan öň giň gerimde gurnalan köpçülikleýin protest çykyşlarynyň netijesinde Gyrgyzstanyň ozalky prezidenti Askar Akaýew öz wezipesinden gidip, onuň ornuna Kurmanbek Bakyýew gelipdi.
Saýlawçylaryň uly goldawy bilen prezident saýlanan Kurmanbek Bakyýew şonda ýurtda düýpli syýasy reformalary amala aşyrmaklyga we korrupsiýanyň soňuna çykmaklyga söz beripdi.
Ýöne aradan bäş ýyl geçip, Gyrgyzstanyň oppozisiýa toparlary Kurmanbek Bakyýewiň özüni hem Askar Akaýewe bildirilen günälerde, ýagny, korrupsiýada we garyndaşparazlykda aýyplaýarlar.
23-nji martda Gyrgyzstanyň Bişkek we Oş şäherlerinde prezident Bakyýewiň wezipesinden çekilmegine çagyryş edilip geçirilen protest çykyşlarynda oppozisiýanyň aktiwistlerinden ençemesi tussag edildi.


c: text/html

text:
ABŞ-nyň döwlet sekretary Jon Kerri we Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow Siriýanyň himiki ýaraglaryny ýok etmek babatyndaky gepleşikleriň Siriýa boýunça halkara konferensiýasyny geçirmek plany dikeltmäge ýardam berjegine umyt bagladylar.
BMG-niň ýörite wekili Lahdar Brahimi bilen anna güni Ženewada geçirilen duşuşykda Kerri we Lawrow özleriniň şu aýyň aýagynda Nýu Ýorkda duşuşyp uzak wagtlap yza tesdirilen konferensiýanyň geçiriljek wagtyny maslahat etmek niýetini mälim etdiler.
Anna güni Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin Siriýanyň himiki ýaraglar boýunça halkara konwensiýasyna goşulmak boýunça kararynyň bu ýurduň hökümetiniň konflikti çözmek meselesine çynlakaý çemeleşýändigini görkezýär, diýip belledi.
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama geçen aýda Damaskyň golaýynda bolan heläkçilikli himiki hüjümlere jogap hökmünde harby zarbalary amala aşyrmak çäresini öňe sürýär. Waşington şol hüjümlerde 1 400 adamyň heläk bolandygyny aýdýar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pakistanyň demirgazyk-günbatarynda söweşijileriň lageridigi çaklanylýan nyşana Birleşen Ştatlaryň pilotsuz uçarlarynyň howa hüjümini amala aşyrandygy aýdylýar.
Azatlyk Radiosynyň Pakistan gullugynyň berýän maglumatyna görä, penşenbe güni Miranşahyň golaýynda bolan howa zarbasynda söweşiji diýlip güman edilýän üç adam öldürilipdir.
ABŞ-nyň howa zarbasy diýlip güman edilýän bu hüjüm Pakistanyň premýer-ministri Nawaz Şarifiň şeýle hüjümleriň bes edilmegi üçin prezident Barak Obama çagyryş edeninden bir hepde soň bolup geçdi.
Şeýle-de bu hüjüm Pakistanyň Goranmak ministrligi tarapyndan ýaýradylan beýanatdan bir gün soň amala aşyryldy. Beýanatda 2008-nji ýyldan bäri Pakistanda edilen 317 sany howa zarbada 2160 yslamçy söweşijiniň we 67 asuda ilatyň ölendigi mälim edilýär.


text:
Pelopannes urşy
Mowzuk: Polonnepes urşy.
Meýilnama:
1. Urşuň sebäpleri
2. Urşuň esasy döwürleri
3. Afinanyň ýeňilmegi. Onuň sebäpleri.
1. B.e.öň 431-nji ýylda başlanan we 27 ýyl dowam eden Afiny bileleşigi bilen Peloponnes bileleşiginiň arasynda bolan urşa Pelopannes urşy diýilýär. Bu iki bileleşigiň ykdysady, durmuşy we syýasy taydan tapawutlary uly bolupdyr. Has-da syýasy garşylyklar ýiti bolupdyr. Afiny Gresiýada demokratiýanyň daýanjy hökmünde görlüpdir. Spartakda bolsa aristokratik topar dolandyrypdyr.
Afinyň esasy bäsdeşiniň biri Korinf bolupdyr. Günbatarda onuň ykdysady bähbitlerine Afiny päsgel beripdir. Şonuň üçinem ol b.e. öň V asyryň 30-njy ýyllarynda Afinyny harby taýdan ýok etmegi talap edipdir. Pellopanes bileleşiginde Afiny bilen uruş hereketlerini alyp barar ýaly ýeterlik güýji, taýýarlygy bolmandyr. Ýöne ol urşa başlamaga mejbur bolupdyr. Korinf, eger uruş yglan edilmese, bileleişikden çykjakdygyny yglan edipdir.
Urşuň hakyky sebäbi Afiny tarapyndn Pelopannes bileleşigine howp abanmagy bolupdyr. B.e.öň V asyryň 30-njy ýyllarynyň ahyrynda urşuň başlanmagyna bahana bolup hyzmat eden üç sany waka bolupdyr. Birinjisi Kerkirada demokrtik we aristokratik toparlaryň arasynda başlanan raýatlyk urşuna Korinf bilen Afiny hem çekilmegidir. Bu işe Afinynyň goşulmagyna Korinfiň juda gahary gelipdir. Ikinjisi Afinynyň Magara şäherine garşy geçiren çäreleridir. Magara öň Afiny deňiz bileleşigine girip, soňra pelopnistileriň tarapyna geçen ekeni. Ol Afinyda söwda etmegini dowam edipdir. B.e.öň 432-nji ýylda Afiny özüniň we bileleşigiň agzalarynyň bazaarlaryna magara harytlaryny getirmegi gadagan edipdir. Bu bolsa Magaranyň ykdysadyýetini uly ugry bolupdyr we ol uruşmagy talap edipdir.
Üçünji bahana bolsa, Afinynyň garşydaşlarynyň Afiny deňiz bileleşiginden Halkidikanyň iri şäherleriniň biri bolan Patideýanyň bölünip aýrylmagyny gazanmaga çalşandyklarydyr. Muny basyp ýatyrmak üçin uly deňiz güýçlerini we güçli goplit goşunyny ibermeli bolupdyr. Polonnepes bileleşigi urşa 60 müňli gowy tälim berlen gury ýer goşunyny, 300 töweregi gämini çykaryp bilipdirler. Afiny bolsa 400 s any gowy enajmalaşdyrylan triýer, 32 müň goplit, 1200 atly goşun çykaryp bilipdirler.
Spartaklylar Afiny çozup girip, afiny goplitlerini galadan çykaryp, aýgytly söweşde ýok etmegi meýilnamalaşdyrdylar. A finy bolsa Pelopanesi deňizde gabap, gury ýere goşunlary düzüp, garaşylmadyk ýerlerden çozmak we goňşy adalary basyp alyp, duşmany ýok etmek meýilnamasyny düzupdirler.
2. Pelopennes urşuny esasy iki d öwre bölýärler:
1. Arhidam urşy (b.e.öň 431-421 ý)
2. Sisiliýa ýöriş we Dekeleýa urşy (b.e.öň 415-404 ý)
Bu urşuň aýratynlygy uruş hereketleriniň bir wagtyň özünde Gresiýanyň dürli ýerlerinde alnyp barylmagydyr.
Pelopannes urşunyň döwri Sparta patyşasy Arhidamyň ady bilen atlandyrylypdyr. Ilki Spartanyň tarapdary fiwulylyar Plateýa çozupdyrlar. Oňa Afiny kömek beripdir. Gabaw bäş ýyllap çekipdir. Arkidam öňki düzülen meýilnama esasynda Attika çozupdyr. Ilatyň köp bölegi Afinynyň diwarlarynyň aňyrsynda gizlenipdirler. Spartalylar Attikanyň oblastyny tozdurypdyrlar. Olar şeýdip duşmanyny aýgytly söweşe çykarjak bolupdyrlar. Afinynyň ilaty Pireý porty arkaly perekli zatlar bilen üpjün edilipdir. Spartalylaryň galany gabamak tejribesi bolmandyr. Arhidan Attikada bir aý bolmansoň, Peloponnese gaýdypdyr. Spartalylar b,eöň 427-nji ýyla çenli her ýyl (diňe b,e,öň 429-njy ýylda däl) Attikany tozduryp maksadyna ýetmäge çalşypdyrlar. Ýöne netije bolmandyr.
B,e,öň 430-njy ýylda Afinyda garaşylmadyk ýagdaýda garahassa keseli ýaýrapdyr. Ilatyň dörtden bir bölegi gyrlypdyr. “Kesel adamlaryň bedenine-de, ruhuna-da zyýanly täsior etdi” diýip Plutark ýazypdyr. Perike hem keselden ölüpdir. Sparta bu ýagdaýdan peýdalanyp. Afiny deňiz bileleşigini dargatmaga synanşypdyr. Potideýada gozgalaň turupdyr, Lesber adasay bölünip aýrylypdyr. Olar Spartadan kömek sorapdyrlar. Ýöne 100 gämiden ybarat afiny deňiz güýçleri Peloponese baryp, spartalylary çykalgada saklapdyrlar. 1000 goplitli beýleki bir Afiny eskadrasy bolsa Lesbasyň esasy şäheri Mitilenyny gabapdyr we boýun egdiripdir. Gozgalaňçylara agyr harby töleg salnypdyr, ýeriniň bir bölegi alnyp, oňa 2700 Afinylyny göçürip eltipdirler. 1000 mitileny aristokratyndan az alnypdyr.
Afiny duşmanyň ähli çozuşlaryny yza serpikdirmegi başarypdyr. Afinylylar Peloponnesi töwerekleýin gabamak işini hem durmuşa geçiripdirler. Baryp Perikliň döwründe b,e,ö 431-430-njy ýyllarda 150 triýel Peloponnesiň kenarlaryny tozdurypdyr, Kefalleniýa, Zakinf adalary, Solliý şäheri eýelenipdir. Korinfiň günbatar deňiz, ýoluna gözegçilik edýän Nawpakt şäheri berkidilipdir. Gresiýanyň günbatar kenarynda Sfinynyň täsir ediş zology emele gelipdir. Şolara daýanyp, Afiny geljekde üstünlikli uruş hereketlerini geçirip biljekdi.
Afinynyň Halk ýygnagynda urşuň ilkinji bäş ýylynyň kynçylyklary döwründe iki toparyň arasynda gazaply syýasy göreş gidipdir. Kleonyň baştutanlygyndaky topar aýgytly hüjüm etnegiň, ähli güýçli, serişdeleri ulanmagyň tarapdary bolupdyr.
Iki ýer eýesi Nikiniň topary bolsa goranyň hereketlerini alyp barmagyň we Spar bilen ýaryşyk baglanşmagyň tarapdary bolupdyr. Iri gan ussahanasynyň eýesi Kleonyň tarapdarlary üstüň çykypdyrlar.
B,e,öň 426-njy ýyldan başlap, Afiny hüjüme geçip ugraýar. B,e,öň 426-424-nji ýyllarda esasy uruş hereketleri Gresiýanyň günbatar welaýatlarynda bolupdyr. B,e,öň 426-njy ýylda afinylylar starteg Demosfeniň baştutanlygynda Solliniň ýanynda pelonneslileriň 3 müň goplitli goşunyny ýeňýär. Sisiliýada käbir üstünlikler gazanylypdyr.
Afinylylar Günbatar Messeniýada Spartany güýçli ýeňlişe sezewar edipdirler (b,e,öň 425ý) Starteg Demosfen Pilos diýen ýerjagazy eýeläpdir. oňa messeniýanyň ilatlary hem gelip goşulypdyrlar. Sparta Attikadan we beýleki ýerlerden hem goşunlaryny çagyryp getiripdir we Pilos duralgasyny bekleýän Sfakteriýa adajygyny eýeläpdir. şeýle-de bolsa afinylylar spartalylaryt zabt edip alypdyrlar. Gresiýanyň taryhynda spartalylar ilkinji gezek ýesir alnypdyrlar. 292 goplit we 120 spartaly begzada Afinä iberilipdir. B.e,öň 424-nji ýylda afinylylar harby taýdan möhüm ähmiýeti bolan Kifery adasyny eýeläpdirler. Spartanyň ýagdaýy ýaramazlaşypdyr.
3. Şeýle-de bolsa, afinylylar Pelopannes bileleşigine kembaha garap, ýalňyşypdyrlar. Baryp b,e,öň 425-nji ýylda afinylylar Korinfiň ýanynda kiçiräk goşuny bilen ýeňlip gaýdypdyr.
Biziň eramyzdan öň 424-nji ýylda Afiny Beotýanyň polislerini Pelopannes bileleşiginden çykarmaga synanşypdyr. Ýöne Deliý obasynyň ýanynda bolan çaknyşykda Afiny Arkidam urşunyň dowamyndaky iň uly şowsuzlygyna uçrapdyr.
Biziň eramyzdan öň 424-nji ýylda Afinynyň Sisiliýadaky goşunlary hem yzyna dolanmaly bolupdyrlar. Sparta-da talantly serkerde Basidiň baştutanlygyndaky goşun bilen Afinynyň gowşak ýeri bolan Halkidikadan zarba urmak karar edilýär.
Ol bütin Gresiýanyň içi bilen geçip , Egeý deňziniň Frakiýa kenaryna gelýär. Ol makedan patyşasyny we ýerli şäherleriň birnäçesini öz tarapyna çekip, Afinynyň bu ýerdäki esasy şäheri – Amfiply gabaýar. Afinydan Kleonyň baştutanlygynda gelen goşun bilen bolsa çaknyşykda afinylylar ýeňilýär. Kleon we Brasid bolsa wepat bolýar (b,e,öň 422). Ýöne Sparta hem güýçden gaçypdyr. Olar Afinydan Pilosy (Spartanyň 75 km golaýynda), Kiterany azat etmelidi, ýesirleri gaýtaryp getirmelidi. Afinynyň ýagdaýy hem gowy bolmandyr. Nikiniň täsiri güýçlenip, b,e,öň 421-nji ýylda ýaraşyk baglaşylýar. Oňa Nikiý ýaraşygy diýlip, onuň şertlerine görä, uruşdan öňki ýagdaýy saklamak barada, bir-birege basylyp alnan şäherleri, ýesirleri gaýtaryp bermek, gaçgak gullary, goçaklary kabul etmezlik barada ylalaşylýar. Ýaraşyk baglanylsa-da urşuň esasy sebäpleri aradan aýrylmandyr, Ýaraşygyň möhleti 50 ýyl bolsa-da, iki tarapam güýç ýygnamaga başlapdyr.
B,e,öň 415-404-nji ýyllarda Peloponnes urşunyň 11 döwrüniň wakalary bolup geçipdir. Uruş hereketlerini Afiny başlapdyr. Harby hereketleriň esasy ugry ýene-de günbatarda bolupdyr. Afiny Nikiý şernamasyny doly ýerine ýetirmändir. Ol Kifera adasyny we Pilos şäherini gaýtaryp bermändir. Afiny Sparta bilen Korinfiň agzalalygyndan peýdalanjak bolupdyr (Korinf we Beotiýa ýaryşyga garşy ekenler).
Afiny amarly pursat arap, b,e,öň 415-413-nji ýyllarda Sisiliýa ýöriş gurapdyr. Ýörişe Afinynyň ökde serkerdeleri Nikiý, Lamah, Perikliň ýegeni Alkwiad baştutanlyk edipdirler. 200 triýerden 10 müň goplitden, 28 müň ýeňilýaragly goşun we küregçilerinden ybarat goşun Sisliýa baranda, bulary Afinynyň tarapdarlary hem (Regiý, Messena, Katana) sowuk garşylapdyrlar. Afinylylar esasy şäher Sirakuzyny gabapdyrlar. Sirakuza Poleronnesden tejribeli baştutan Gilippiň ýolbaşçylygynda kömekçi goşun gelipdir. Afinynyň Demosfeniň baştutanlygyndaky harby deňiz güýçleri b,e, oň 413-nji ýylda bolan deňiz söweşinde ýok edilipdir. Sirakuzyny gabap gury ýer goşunlary hem Afinä dolanmak üçin, Sisliýanyň içine çekilipdirler. Ýöne olary yzarlap ýetip ýok edipdirler we ýesir alypdyrlar. Nikiý we Demosfen jezalandyrylypdyr. Ýesirleri bolsa gul edipdirler. Afinynyň Sisliýada ýeňilmegi uly betbagytçylyk bolupdyr. Sebäbi 200 triýe onuň deňiz güýçleriniň üçden ikisi, 10 müň goplit bolsa, goplit goşunynyň üçden biri bolupdyr. Köp serişde çykdaýjy edilipdir. Şondan soň Sparta hüjüme geçip, Afinynyň 22 km golaýynda ýerleşen Dekeleýany eýeläpdirler. Ony Ozleriniň daýanjy nokadyna öwrüpdirler. Bulara gysga wagta 20 müň töweregi hünärli gullar gaçyp gelipdirler.
Sparta ýeňmek üçin iki meseläni çäzmeli bolupdyr:
1. Spartanyň harby-deňiz güýçlerini döretmeli.
2. Afiny deňiz bilelişiginiň dargamagyny ýa-da gowşamagyny gazanmaly.
Biziň eramyzdan öň 412-nji ýylda spartalylar we onuň tarapdarlary Eýrandan pul kömegini alyp, uly harby-deňizgüçlerini döretmäge girişipdirler. Şol wagtlar Afinynyň şowsuzlygyndan peýdalanyp, Hios, bütin Ioniýa bileleşikden çykypdyr.
Bu ýagdaýdan çykmak üçin Afiny Frosy ýatyrypdyr. Gaznany doldurmak üçin bogazlardan geçýän harytlara 5 göterim salgyt saltypdyr. Deňiz güýçleri gaýtadan dikeldilýär we Ioniýa ýagdaýy kadylaşdyrmak üçin iberilýär.
Biziň eramyzdan öň 411-nji ýylda Afinyda döwlet agdarylyşygy bolupdyr. Häkimýeti 5 adamyň topary tarapyndan saýlanýan 400-leri Maslahaty ele alypdyr. Olar ähli demokratik guramalary gatyrypdyrlar. Sparta ýaraşyk teklip edipdirler, ýöne olaryň teklibi kabul edilmändir.
Deňiz güçleriniň baştutanlary demokratik gurluşyň tarapdarlary bolupdyrlar. Olar 400-leriň Maslahatynyň hökümetini ykrar etmandirler. Olaryň esasy merkezi Samosda ýerleşipdir.
B,e,öň 411-nji ýylda Abidosda, b,e,öň 410-njy ýylda Kizikda pelopaneslileri iki grek afinylylar ýeňlişe sezewar edipdirler. Şondan soň 400-leriň häkimýeti hem agdarylypdyr.
Eýran Sparta köp karz pul kömegini beripdir. Spartalylaryň täze deňiz güýçleri Lisadryň baştutanlygynda Ioniýada afinylylara garşy üstünlikli hereket edipdir. Şonda afinylylar Arginuss adalarynyň ýanynda iň soňky ýeňşini gazanyp (b,e,öň 406ý), Spartalylaryň 70 triýerini ýok edipdir.
Ýöne b,e,öň 405-nji ýylda Lisandr Afiny gämilerini aldowa salyp gabap ýok edipdir. Şondan soň halas bolmak üçin Afinyda gämide, goşun-da, pul-da, umyt-da galmandyr. Afiny şäheri gabalypdyr we boýun egdirlipdir (b,e,öň 404ý). sparta Afinä ýaraşygyň agyr şertelerini dakypdyr; Afiny deňiz bilelişigi dargadylýar, deňiz güýçleri ýok edilýär, berkitmeleri ýykylýar, uzyn diwarlar we goşunyň desgalary ýok edilýär. Afinynyň kowlan demokratlaryň garşydaşlary gaýdyp getirilýär. Demokratlaryň garşydaşlary gaýdyp getirilýär. Demokratik gurluş ýok edilip, häkimiýet Sparta ýaramly 30hökümdary eline geçýär, Afiny ýönekeý grek şäherine öwrülýär.
Afinynyň ýeňilmegine onuň öz gaýçlaerine artykmaç baha bermegi, bileleşigiň işindäki agzalalyklar, grek dünýäsiniň gowşamagyny isläp Eýranyň Sparta pul kömegini bermegiň we ş.m. sebäp bolupdyr.
Mowzuk: B.e. öň IV asyryň I ýarymynda polis ulgamynyň çökgünligi
Meýilnama
I umumy okuw
1. Grek polisleriň halkara ýagdaýy
2. B.e. öň IV asyrda Gresiýanyň durmuş-ykdysady ýagdaýy
3. Sparta b.e. öň IV asyrda
4. Korinf urşy
1.Grek polisleriniň halkara ýagdaýy Peloponnes urşundan soň örän drtgynly bolupdyr. Uruş wagtynda grekleriň içerki islerine gatyşan Eýran Sparta bilen Afiny ýaraşyk baglaşansoň hem, olaryň içerki işlerine gatyşmagy dowam edipdir.
Gresiýada täze agalyk ediji döwlet-Spartanyň bolsa, grek dünýäsinde ýolbaşçylyk etmek üçin, Afinynyňky ýaly durmuş-ykdysady we syýasy tejribesi bolmandyr.
Kiçi Aziýada grek polisleri bolsa Eýranyň gözegçiliginde bolupdyr.
2.Afinynyň ýeňilmegi, ykdysady we syýasy bileleşme bolan Afiny deňiz bileleşiginiň dargadylmagy Gresiýany dagynyklyk ýagdaýa getiripdir. Emele gelen ykdysady gatnaşyklary bökdäpdir. Uruş ägirt uly maddy, adam, pul serişdeleriniň we uly gymmatlyklaryň ýitirilmegine getiripdir. Uruş wagty zeýtun, üzüm baglary çapylypdyr. Ekin meýdanlary otlanypdyr.
Iri ýer we ussahana eýeleri girdejili hojalyk ýöredipdirler. Karz berip, göterim almak giň ýaýrapdyr. Gämi eýelerine berlen karzlarda süýthorçylyk 30 göterime baryp ýetipdir. Käbir iri gul eýeleri guluna aýry ýaşamaga we köp töleg töläp ussahanada işlemäge rugsat berýän ekenler. Şeýle gullaryň käbiri pul toplap öz-özüni satyn alýan ýagdaýlary-da bolupdyr.
Hojalykda önümçiligiň ýokarlanmagy polisleriň içinde we arasynda söwdanyň ösmegine ýardam edipdir. Polisleriň arasynda söwdanyň ösmegi b.e. öň IV asyrda zikgelenen pullaryň artmagyna getiripdir.
Uruş wagtynda Afiny köp köp pul çykdajy edipdir. Sporta bolsa , Eýranyň beren pul kömeginiň hasabyna, grek oratory Isokratyň maglumatlaryna görä, 5 müň talant pul ýygnapdyr. Olar Afinynyň taraplaryny we beýleki şäherleri talanda hem şonçarak pul edinipdirler. Uruş wagty pul zerurlygy bilen ybadathanalardaky gymmat baha zatlar, gaplar her eredilipdir.
Ýer mülkleri bilen birlikde pul hem baýlygyň bir görnüşi hökmünde emele gelipdir.
Indi baýlaryň arasynda metekler we daşary ýurtlular hem bolupdyr.
Çalt baýamagyň bir usuly hem gallanyň bahasyny ýokarlandyryp satmak bolupdyr. Polis häkimýetleri muňa garşy göreşmäge çalşypdyrlar. Afinyda gözegçileriň sanyny 10-dan 35-e ýetiripdirler. Gämide getirilen gallanyň uly mukdaryny söwdagärler gözegçileriň garamagynda gämiden düşürmän, ownuk söwdagärlere satmaly bolupdyrlar. Öň ýuridiki taydan raýatlyk derejesini almagyň esasy şerti ýeriň eýesi bolmak bolan bolsa, b.e. öň IV asyrda bu düzgün ähmiýetini ýitirip başlapdyr. Afiny raýatlarynyň köp bölegi ýerlerini ýitirip, şäherde arassa şäher durmuşynda ýaşap başlapdyrlar. Raýatlaryň orta gatlagy bolan zewgit hojalyklarynyň sany azalypdyr.
Raýat bolmadyk ilata bolsa ýer bilen meşgullanmaga mümkinçilik bolupdyr.
Raýatlaryň arasynda iň köp sanly gatlak fetler bolupdyr. Olaryň arasynda serişdesiz galan, gedaýçylykda ýaşamaga mejbur bolanlar peýd bolupdyr. Bularyň işläsi gelibem durmnadyr. Sebäbi ýönekeý zähmet gullaryň işi hasaplanypdyr. Olaryň ýaşaýşynyň esasy çeşmeleri Halk ýýgnagyna kazyýet işlerine, magistraturalara harby ýörişlere gatnaşyp alýan tölegi bolupdyr. Olaryň köpüsi daşary ýurt serkerdelerine hakyna durupdyrlar. Gresiýada hakynatutmalaryň öz hyzmatlaryny hödürleýän ýörite bazarlary emele gelipdir (Lakonikada, Arkadiýada, Korinfded, Fessaliýada. Fokidada).
Hakynatutma goşunlaryň giň ýaýamagy, beýleki tarapdan bolsa, uruş wagty raýatlardan düzülýän goplit goşunynyň polisiň harby guramasy hökmünde ähmiýetiniň gaçmagy polis ulgamynyň çökgünliginiň aýdyň mysalydyr.
3.Pelopomus urşundan soň , Afinynyň grek dünýäsindäki agalygynyň ýerine Sparta gelipdir. Spartanyň harby bölümleri harby baştutanlar – garmostlaryň ýolbaşçylygynda ähli öňki afiny bileleşigindäki polislerde ýerleşdirilipdir. Spartanyň Afinyňky ýaly beýleki polisleri dolandyrmak tejribesi bolmandyr. Uruş gutaransoň , Sparta nawarhy Lisandr beýleki “azat edilen” şäherlerde spartaparaz onluklaryň häkimýetlerini ornaşdyrypdyr. Spartanyň içerki işlerine gatyşmagyna garşy çykan polislere jeza beriji ýörişler edilipdir. Meselem, Sparta demokratik Elida garşy Peloponnisiň ähli güýçlerini jemläp, ullakan goşun bilen iki ýyllyk ýöriş edipdir we tozdurypdyr. Sparta hat-da öz güýçli taraplaryny Korinf bilen Fiwä hem ulumsylyk bilen garapdyr. Bu şäherlerde Sparta garşy meýiller güýçlenip ugrapdyr.
Spartada öz täsirini berkitmek Afinyda hem başartmandyr. B.e. öň 4040-nji ýylda ýaraşyk baglaşylan badyna Afinyda häkimýet başyna Oguzlaryň oligarhik hökümeti gelipdir. Olary demokratlara garşy edýän terrorçylygy üçin otuz tiranlar diýip atlandyrypdyrlar. Spartalylaryň hojaýynlyk etmegi demokratik toparl;aryň gaharyny getiripdir. Sürgünlikdäki demokratlaryň topary Strateg Frasibulyň baştutanlygynda otuz tiranklaryň üstüne hüjüm edipdirler we sparta garnizony kömek etse-de , olary ýeňipdirler. Otuz tiranyň häkimýeti ýykylyp, demokratik guramalar dikeldilipdir.
Täze patyşa Aratkserks II (b.e. öň 404-358) spartalylary doganyna kömek edendigi üçin bagyşlamandyr. Sparta bilen Eýranyň arasyndaky gatnaşyklar juda ýitileşipdir. Sparta Kiçi Aziýa 10 müň goplit goşunyny we Beýik lakamly patyşa Agesilaýyň baştutanlygynda uly flot eltip, parslara garşy uruş hereketlerini başlapdyr. Eýran bilen Spartanyň arasyndaky bu uruş b.e. öň 399-njy 394- ýýllarda bolupdyr. Agesilaý b.e. öň 395-nji ýylda Sardanyň golaýynda uly ýeňiş gazanypdyr. Kiçi Aziýadaky şäherlere-de Sparta öz düzgünlerini ornaşdyryp başlapdyr. Pars satraplary bolsa , ähli ýerlerde Sparta garşy gürrüňler geçiripdirler . Olar Kiçi Aziýada we Balkan Gresiýasynda duşmanyna garşy güýçlere öjükdirmek üçin altyhna gysganmandyrlar. Iolar Afinyda , Argasda, Korinfde, Fiwyda täsirli syýasatçylary satyn alypdyrlar.
Uruş hereketlerini ýene-de Sparta başlapdyr. Ilki ol Beotiýa çozupdyr. Ýöne galiaztyň eteginde goşuny derbi-dagyn edilipdir, serkerde Lisandr wepat bolupdyr.
Şondan soň (b.e. öň 395ý) spartalylara garşy güýçli bileleşik emele gelip, oňa Afiny, Korinf, Argas, Ewbeýa, G.b.Gresiýanyň birnäçe welaýatlary we beýlekiler giripdir.
Bileleşigiň goşunlary Korinfiň günortaragynda ýerleşen Nemeýa diýen ýerde jemlenip başlapdyr. . Sparta howlukmaçlyk bilen 23 müňli goplit goşunyny ýygnap, Nemeýa getiripdir. Kiçi Aziýada ýören patyşa Agesilaýa haýal etmän Sparta dolanmak buýrulypdyr.
Spartanyň töweregi duşmanlarynyň halkasy bilen gurşalypdyr. Spartalylar bileleşikdäkileriň haýal-ýagallygyndan we agzalalykdan peýdalanyp, olary ýeňipdir we Sikion şäherini basyp alypdyr. Agesilaý hem Beotiýa gelip, Koroneýanyň ýanynda ýeňiş gazanypdyr. Ol söweşde agyr ýaralanypdyr. Bileleşigi doly derbi-dagyn etmek Sparta başartmandyr.
Şol ýyl (b.e. öň 394ý) Agesilaýyň Kiçi Aziýada galdyran flot Knidiň eteginde parslar tarapyndan çym-pytrak edilipdir. Sparta Kiçi Aziýadaky we adalardaky Agesilaýyň basyp alan ýerlerini ýitiripdir.
Spartanyň şowsuzlyklara uçrap ýöreninden peýdalanyp, Afiny parslaryň pul kömegi bilen Afinynyň we Pireýiň berkitmelerini , Uzyn dowarlary we Egeý deňziniň demirgazyk kenarynda öz täsirini dikeldip başlapdyr. Söwda ýollarynda we bogazlarda 10 göterimli salgyt girizipdir. Hakykat ýüzünde Afiny deňiz bileleşigi gaýtadan döräp başlapdyr.
Eýran Korinf urşunda grek şäherleri biri-birini güýçden gaçyrar ýaly syýasat alyp barypdyr. Ol Sparta gowşap başlanda oňa kömek edipdir. Korinf urşunda iki tarap hem güýçden gaçypdyr. Şonda Eýran ýaraşyk baglaşmak üçin özüniň araçyllyk hyzmatlaryny hödürl;äpdir.
B.e. öň 387-nji ýylda Antalkid ýaraşygy boýunça Kiçi Aziýanyň köp grek şäherleri Eýrana berlipdir. Peloponnes bileleşiginden başga ähli bileleşikler dargadylypdyr. Grekler üçin masgaraçylykly bolan bu ýaraşyk şertnamasynyň şertlerini gorap saklamak Sparta tabşyrylypdyr.
Sparta ýene-de Gresiýada agalyk ediji ýagdaýa eýe bolup, oligarhik düzgünleri girizip başlapdyr. Şäherlerde öz goşun bölümlerini ýerleşdiripdir, demokratik polislerden öç alyp başlapdyr. Meselem demokratik Mantineýany , kiçijik Fliunt şäherini tozdurypdyr.
B.e. öň 382-nji ýylda duýdansyz Fiwa çozupdyr. Yerli oligarhlaryň goldamagynda Fiwy akropolyny eýeläpdir. Antalkid şertnamasyny gyşarnyksyz ýerine ýetirip ýörende bolsa, Spartanyň oňa çozmagy bütin Gresiýada gahar-gazap döredipdir. Spartanyň eden-etdiligi we parslaryň içerki işlere gatyşmagy Sparta garşylykly meýilleri güýçlendiripdir.
II. Umumy okuw
5.II Afiny deňiz bileleşiginiň döremegi we dargamagynyň sebäpleri
6.Nuisgawy (klassyk) döwürde grek medeniýeti.
5.Afiny kem-kemden güýçlenip başlapdyr. Ol Antalkid ýaraşygyndan netije çykarypdyr. Parslar hem Sparta garşydaş hökmünde , Afinynyň güýçlenmegine päsgel bermändir. Afinä Lemnos , Imbroz , Skiras adalaryny, Wizantiý şäherini gaýtaryp beripdirler. Afiny bogazlarda erkin hereket etmäge mümkinçilik alýar. Ol özüne juda zerur bolan gallany Demirgazyk Garadeňiz kenarlaryndan , esasanam Bospor patyşalygyndan alypdyr. Afiny b.e. öň IV asyryň 80-nji ýyllarynda baý Hios adasy bilen aragatnaşyklary ýola goýupdyr. B.e. öň 378 ýylda Afiny öz aragatnaşyklaryny Simmahiýa (bileleşik) görnüşinde resmi taýdn berkidipdir. Netijede ilkinji Afiny deňiz bileleşigi emele gelýär. Bu bileleşik I Afiny deňiz bileleşiginden tapawutlanypdyr. Ol ykdysady aragatnaşyklary ýeňilleşdiripdir, agzalan deňhukukly we özbaşdak bolup, Afiny olaryň içerki işlerine gatyşmazlyga borçlanypdyr, döwlet gurluşyny hormatlapdyr we ýerlerini alyp kleruhlary göçürip eltmändir. II Afiny deňiz bileleşigi grek dünýäsinde Spartanyň agalygyna garşy gönükdirilipdir. Bileleşigiň ýokary organy ähli agzalaryň ýygnagy-sinedrion bolup, ol Afinyda hemişelik mejlis geçirip, her şäheriň bir sesi bolupdyr. Sinedrion Hlk ýýgnagy bilen bileleikde Bileleşigiň gündelik işlerini çözüpdir. Forosyň ýerine agzalar öz ýagdaýyna görä töleg töläpdirler. II Afiny deňiz bileleşigi deňhukukly özbaşdak döwletleriň birleşigi bolupdyr. Şonuň üçinem b.e. öň 378-nji ýylda bileleşik döränsoň, oňa tiz wagtdan onlarça polis gelip goşulypdyr. Olaryň sany 70-e ýetipdir. Afiny 100 triýerli flot döredipdir we goşunyň hakynatutma esgerler bilen üstüni ýetiripdir. Sparta muňa garşy çäre iberen gämileri b.e. öň 376 ýylda Naksos adasynyň ýanynda derbi-dagyn edilipdir. Şondan soň Afiny Egeý deňzinde agalyk edip başlapdyr we Günbatar Gresiýada birnäçe ýerler onuň tarapyna geçipdir. B.e. öň 371-nji ýylda Sparta bilen Afiny parahatçylyk şertnamasyny baglaşypdyrlar. Sparta II Afiny deňiz bileleşigini resmi taýdan ykrar edipdir we öz goşunlaryny şäherlerinden çykaryp, olara doly özbaşdaklyk bermegi boýun alypdyr.
B.e. öňki 379-njy ýylda Fiwynyň baştutanlygynda Beotiýa Polisleriniň bileleşigi gaýtadan döräpdir. Ol II Afiny bileleşigi bilen dostlukly gatnaşyklary ýola goýupdyr. B.e. öň 378-377-nji ýyllarda Agesilaýyň baştutanlygynda Peloponnesiň goşunlary iki gezek Beotiýa çozupdyr. Ýöne hiç zat edip bilmändirler.
Sparta b.e. öň 371-nji ýyldaky şertnamasy bilen Afinynyň Bitarap boljakdygyna bil baglap, Beotiýa çozupdyr. Lewktry şäheriniň ýanynda bolan söweşde beotiýa serkerdesi Epaminond uruş hereketlerini alyp barmagyň täze usullaryny ulanyp, patyşa Kleombortyň baştutanlygyndaky sparta goşunyny derbi-dagyn edipdir.
Beotiýanyň bu ýeňşi onuň syýasy täsirini artdyrypdyr. Onuň bileleşigine Ewbeýa, Fokida, Etoliýa we beýleki welaýatlaryň polisleri giripdir. Bularda demokratik toparlar häkimýet başyna gelipdirler.
Beotiýalylar Spartanyň harby kuwwatyna zarba urmak üçin birnäçe ýylyň dowamynda Peloponnese çozuşlar edipdirler. Olar ahyry Spartadan bileleşigine agzalarynyň bölünip aýrylmagyny we 200 ýyl dowam eden Peloponnes bileleşiginiň dargamagyny gazanypdyrlar.
Beotiýanyň güýçlenmegi Afinyny we Fessaliýny kanagatlandyrmandyr. Şonuň üçinem olar Spartanyň doly ýok edilmegine ýol berip biljek däldiler. Bu çylşyrymly göreşe eýran patyşasyny hem çekipdirler.
Sparta täzeden goşun ýýgnapdyr. Beotiýa onuň güýçlenmegine ýol bermeli däldi. B.e. öň 3672-nji ýylda Epaminond 30 müň goplit we 3 müň atly bilen Peloponnese giripdir we Mantineýanyň ýanynda gandöküşikli söweş bolupdyr. Spartanyň goşuny 3 esse az ekeni. Ýöne olar gaýduwsyz söweşipdirler. Beotiýalylar ýeňipdir. Ýöne ýeňiş olara juda gymmat düşüpdir. Epaminand wepat bolupdyr. Beotiýa syýasy we harby taýdan gowşapdyr. Onuň bileleşiginden käbir agzalary çykypdyr.
Sparta peloponnisiň bir polisi hökmünde saklanyp galmagy başarypdyr.
Peloponnes bileleşigi dargap, Beotiýa hem gowşansoň, II afiny deňiz bileleşigi ýene-de Afinynyň agalyk ediji täsirine düşüp ugrapdyr. Kleruhlary göçürmek, tölegiň mukdaryny köpeltmek, kazyýet işlerine Afinyda seretmek ýaly çäreler geçirilipdir. Triýerleriň sany 250-ä ýetipdir.
Afinä garşy närazylygyň döremegi “Bileleşik urşy” diýen ady alan gozgalaňyň turmagyna getiripdir (b.e. öň 357-355ýý). Hios, Rodos, Kos, Halhedon, Wizantiý ýaly şäherler 100 triýerli flot döredipdirler. Uruş hereketleri esasan, bogazlarda bolupdyr. Afiny bileleşige girýänleriň köpüsiniň özbaşdaklygyny ykrar etmeli bolupdyr. Iş ýüzünde II Afiny deňiz bileleşigi ýaşamagyny bes edipdir. Ýöne ol resmi taýdan b.e. öň 338-nji ýylda dargadylypdyr.
B.e. öň IV asyryň ortalarynda Balkan Gresiýasy birnäce ululy-kiçili polislerden ybarat bolupdyr. Olaryň içerki işlerine Kiçi Aziýanyň satraplary häli-şindi goşulypdyrlar. Özara uruşlar we duşmançylyk aragatnaşyklaryň polis ulgamynyň çökgünliginiň alamaty bolupdyr. Platon we Aristotel polisiň çökgünligini birnäçe özgerdişler arkaly ýeňip bolar diýip hasap eden bolsalar, Isokrat onuň çozgüdini Eýranyň ýerlerini basp almakda görüpdir. Indi Gresiýany birleşdirip bijek merkez tapylmandyr.
6.B.e. öň V-IV asyrlarda grek medeniýeti gadymy dünýäniň iň ösen medeni ulgamlarynyň birine öwrülipdir.
Gadymy grekleriň dini olaryň dünýşgaraýşynyň , ahlagynyň, edebiýatynyň , binagärliginiň , heýkeltaraşlygynyň , şekillendiriş sungatynyň we pelsepesiniň esaslaryny kesgitläpdir. Arhaik döwürde emele gelen baý grek mifologiýasy b.e. öň V-IV asyrlarda ajaýyp grek edebiýatynyň döremegine esas bolupdyr.
Hudaýlary owadan adamlaryň keşbinde göz öňüne getirmekleri heýkeltaraşlykda , olaryň ýaşaýan ajaýýp jaýlary binagärlikde beýanyny tapypdyr.
Her polisde onuň esasy hudaýynyň baýramçylygyny geçirmek we sadaka bermek dini däp-dessurlaryň esasy bölegi bolupdyr. Bu çärä polisiň güýjüniň we baýlygynyň esasy görkezijisi hökmünde garalypdyr.
Şeýle baýramçylyklara Afinyda geçirilýän Panafineý baýramçylygy , Dionisiň hormatyna geçirilýän Dionisiý baýamçylygy , Olimpiada Zewsiň hormatyna geçirilýän Olimpia baýramçylyklary, Delfyda Apollonyň hormatyna geçirilýän Pifiý baýramçylyklary, Korinfde Poseýdonyň hormatyna geçirilýän Istma baýramçylygy degişlidir.
Olaryň iň meşhury Olimpiýa oýunlary bolupdyr. Oýunlar ilki dini dessuryň bir bölegi hökmünde bolupdyr. Ýöne b.e. öň VI asyrda dini dessurlar sport ýaryşlaryna giriş hökmünde geçirilip ugralypdyr. Pifiýa oýunlarynda bolsa Kifaraçylaryň we awletleriň saz ýaryşy guralypdyr. Panafineý we Dionisiý baýramçylyklary bolsa, komediýa we tragediýa görnüşindäki teatr oýunlarynda meşhur grek teatrynyň emele gelmegine ösüp geçipdir.
Arhaik döwürde teatr oýunlary dürli ýerlerde goýlupdyr. B.e. öň V asyrda sahna üçin ýörite ýer peýda bolupdyr. Şeýle ýeri baýryň eteginde saýlap alyp, ýapgytda tomaşaçylar oturar ýaly daş basgançaklar oňarypdyrlar. Tomaşaçylaryň oturýan ýerine “teatron” (teaomaý – “seredýärin” sözünden) diýipdirler.Basgançaklar ýarymtegelek görnüşinde bolupdyr.
Sahnanyň goýulýan ýerine mermer düşelip, oňa “orkestr” diýlipdir. Aktýorlaryň eşik çalyşýan çadyryna “skene” diýipdirler. Soňra çadyra derek hemişelik beýik jaýlar gurlupdyr. Onuň diwarynda sahnanyň bezxegleri suratlandyrylypdyr. Sahnada bir aktýor bilen hor çykyş edipdir. B.e. öň V asyrda iki aktýor çykyş edip, horuň täsiri peselipdir. Olar maskany çalşyp, birnäce roly ýerine ýetiripdirler.
Grek teatry şäheriň ähli ilaty üçin niýetlenipdir. Afinyda Dionisiň teatry 17 müň , Epidawdaky teatr 20 müň (onda häzirem grek aktýorlary gadymy tragediýalary oýnaýarlar), Megalopoldaky teatr 40 müň, Efesdäki teatr bolsa 60 müň tomaşa niýetlenipdir.
Grek tragediýasynyň atasy Eshiliň 90 tragediýasy bolup, olardan 7-si saklanyp galypdyr. Onuň “Parslar” tragediýasy Salamin söweşinde grekleriň ýeňşi barada ýazylypdyr. Onda grekleriň mertligi , erkliligi, watançylygy Kserksiň ulumsylygyna garşy goýlupdyr.
Eshiliň tregediýalarynda (“Zynjyr bilen baglanan Prometeý, ”, “Agamemnon”, “Hoeforlar”, “Ewmenidler”) grek polisleriniň syýasy, dini we ahlak sypatlary görkezilipdir.
Afinyly Sotokl (b.e. öň 496-406ýý) 120-den gowrak tragediýa ýazypdyr. Olaryň 7-si gelip ýetipdir. Iň meşhurlary “Edip şa” we “Antogona”.
Salaminli Ewripidiň bolsa has şöhrat gazanan tragediýasy “Medeýa” bolup, ol b.e. öň 431-nji ýylda sahnalaşdyrylypdyr. Ewripidiň 92 pýesasynda 18-I saklanyp galypdyr. Onuň çeperçilik usuly Şekspire täsir edipdir.
B.e. öňki V asyrda komediýalar syýasy häsiýetde bolupdyr. Aristofanyň (b.e. öň 450-388ýý) 11 komediýasy gelip ýetipdir. Olarda Afinynyň durmuş hakykaty beýan edilýändigi üçin, gymmatly taryhy çeşme bolup durýarlar.
Gadymy döwürde taryha häzirki manysynda däl-de, çeper beýan edilýän kyssa eseri hökmünde garalypdyr. B.e. öňki V-IV asyrlardaky çeper kyssanyň ajaýýp nusgalary Gerodotyň , Fukididiň , Ksenofontyň taryhy işleri, Isokratyň, Temosfeniň we beýleki oratorlaryň çykyşlary, Platonyň , Aristoteliň Filosofiki işleri degişlidir.
B.e. öň V-IV asyrlar Gresiýada binägärçiligiň we heýkeltaraşlygyň hem ösen döwri bolupdyr. Täze şäherler gurlupdyr we jköne şäherler abadanlaşdyrylypdyr. Öňünden düzülen meýilnama esasynda amatlyklar göz öňünde tutulyp, gurulýan şäherleriň esasy düzgünleriniMiletden bolan Gippodam işläp düžüpdir. Şu hili şäherlere Gippodamyň şäherleri diýilýär. Şäherlerde ybadathanalar, wezipeli adamlar üçin jaýlar, portikler gurlan şäher merkezini, bazar meýdany-agorany, eger, şäher deňiz ýakasynda bolsa gämi duralgasyny , werfleri, beýleki jaýlry gurmak göz öňünde tutulypdyr. Şeýle şäherde teatryň , stadionyň , gimnaziýalaryň bolmagy hökman eken. Suw geçirijiler arkaly şähere suw getirilipdir. Hapa suwlar hem kanalizasiýa arkaly şäherden çykarylypdyr. Şäheriň bayrmçylyk we dini merkezi akropol bolupdyr.
B.e. öň V-IV asyryň şäherlerinde kuwwatly goranyş desglary hem gurlupdyr. Binagärlikde sütünleriň ulgamy ösen derejä ýeten. Dori we ioniýa sütünleri b.e. öň VII-VI asyrlarda ýüze çykan bolsa, b.e öň V-IV asyrlarda has owdan korinf sütünleri ýüze çykypdyr.
Ybadathanalaryň dürli görnüşleri gurlupdyr. Gahrymanlaryň hormatyna gurulýan kiçiräk geoonlardan, esasy hudaýlaryň hormatyna gurulýan ägirt ybadathanalara çenli görnüşleri giň ýaýrapdyr. Afinynyň (binagärleri, Iktin, Kallikrat b.e. öň 443-432ýý) , Lewsiň Olimpiýadaky (binagär Libon, b.e. öň 465-456ýý) ybadathanalary, Erehteýon ybadathanasy, Delfyda Apollonyň ybadathanasy we beýlekiler grek we dünýä binagärliginiň ajaýyp nusgalarydyr.
Olimpiýada gimnasiýalar we türgenleşik üçin palestralar, stadion, basseýn we ş.m. gurlupdyr. Heýkeltaraşlykda Miron we Fidiý uly üstünlikler gazanypdyrlar. Heýkelleri mermerden, hek daşyndan, agaçdan , pil süňkünden, bişirilen toýundan ýasapdyrlar. Heýkeller bilen jaýlary, esasanam ybadathanalary bezäpdirler. Olary şäher meýdanlrynda , mazarlaryň ýanynda hem goýup[dyrlr. Mironyň “Disk zyňyjysy”, Fidiniň Lewsiň ybadathanasyndaky Lewsi”, Parfenondaky “Afina - Dewasy”, afiny Akropolyndaky “Afiny – aýl urşujysy”, Pertenonyň diwarynyň das ýüzündäki 160 metrlik panafineý frizi, uçup barýan “Nika Peoniýasynyň ” şekili-bular dünýä heýkeltaraşlygynyň ajaýýp nusgalarydyr.
Jemgyýet we medeniýet belli bir kämillige ýetende tebigatyň, adamzat jemgyýetiniň we pikirlenişiň umumy ösüş kanunlary baradaky ylym döräpdir.


text:
Prezident G.Berdimuhamedow 21-nji oktýabrda özüniň täze ýazyp gutaran «Türkmenistan» atly kitabyny ministrlere we beýleki ýolbaşçylara sowgat berdi.
Türkmen lideri şu ýyldaky ýedinji kitabyny ýazyp gutarandygyny we ony Ministrler Kabinetiniň anna güni geçirilen giňişleýin mejlisinde sowgat berjegini bir hepde öň geçiren mejlisinde aýdypdy.
Prezidentiň täze kitaby garaşsyzlyk ýyllarynda gazanylandygy aýdylýan uly üstünlikleri beýan etmäge bagyşlanypdyr.
G.Berdimuhamedow 2006-njy ýylyň aýagynda häkimiýet başyna geleli bäri 40 çemesi kitap çap etdirdi we onuň ýüzlenýän temalarynyň geriminiň örän giňdigi aýdylýar.


text:
Açylanyna kän wagt geçmese-de, Stambulyň Şehir Uniwersiteti talyplaryň arasynda gün-günden meşhurlyk gazanýar. Häzirlikçe daşary ýurtly studentleriň sany diňe ýüze golaý bolsa-da, uniwersitetiň administrasiýasy olaryň sanyny artdyrmaga synanyşýar.
Azatlyk Radiosy bu täze uniwersitetiň programmalary, fakultetleri we daşary ýurtly talyplara hödürleýän mümkinçilikleri bilen gyzyklanyp, uniwersitetiň daşary ýurt talyplary boýunça utgaşdyryjysy Ýasemin Kilit bilen şöhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Mümkin bolsa uniwersitetiňiz barada giňräk maglumat beräýseňiz.
Ýasemin Kilit:
Biziň ýokary okuw jaýymyz Stambul şäheriniň täze uniwersitetleriniň biri, onuň düýbi 2008-nji ýylda tutuldy, ilkinji talyplarymyzy 2010-njy ýylda kabul etdik. Biz öz işimizi has giňeltmek isleýäris, şonuň üçin birinji ýyldan talyplara stipendiýa berip başladyk.
Biziň jemi 13 fakultetimiz bar. Uniwersitetimiz, esasan-da, jemgyýetçilik we gumanitar ugurlaryna üns berýär, şeýle-de biziň inženerçilik departamentimizem bar.
Biz eýýäm 81 sany daşary ýurtly studente stipendiýa berdik. Stipendiýamyz okuw, saglyk ätiýaçlandyryş we birinji ýyl boýunça talyplaryň jaý üpjünçiligi bilen bagly tölegleri öz içine alýar.
Stipendiyalarymyz doly we bölekleýin görnüşinde hödürlenýär. Stipendiýalaryň kime beriljegi talyplaryň orta mekdepde alan bahalaryna görä kesgitlenýär. Şeýle-de, talyplar daşary ýurt ýokary okuw jaýlaryna girmek üçin, haýsydyr bir döwlet we beýleki synaglardan geçen bolsalar, ol has göwnejaý bolýar.
Azatlyk Radiosy: Uniwersitetiňiziň giriş düzgünleri nähili? Meselem, giriş ekzamenleri geçirilýärmi?
Ýasemin Kilit:
Biziň ýokary okuw jaýymyzda giriş ekzamenleri geçirilmeýär. Okuwa girjekleriň orta mekdebi tamamlandyklary baradaky şahadatnamasy bolsa ýeterlik.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistandan gelen talyplaryňyz barmy?
Ýasemin Kilit:
Diňe biri bar, ol türk dili we edebiýaty fakultetinde okaýar.
Azatlyk Radiosy: Sapaklaryňyz haýsy dillerde geçirilýär, türk dilindemi ýa-da iňlis dilinde?
Ýasemin Kilit:
Sapaklaryň ählisi iňlis dilinde geçirilyär. Diňe hukuk hem-de türk dili we edebiýaty fakultetlerinde sapaklar iňlis we türk dillerinde okadylýar, ýagny şol fakultetleriň sapaklarynyň 70 %-i türk, 30 %-i bolsa iňlis dilinde geçirilýär.
Azatlyk Radiosy: Şehir uniwersitetine girmek üçin şu ýylky arza berenleriň arasynda türkmen ýaşlary barmy?
Ýasemin Kilit:
Entek ýok, arzalary 15-nji aprelden kabul edip başladyk, ol iýulyň soňuna çenli dowam eder. Henize çenli Türkmenistandan arza beren bolmady. Geçen ýyl hem 900 abituriýentiň diňe 12-si turkmenistanlydy.
Azatlyk Radiosy: Häzirki wagtda stipendiýa alyp okaýan okuwçylaryňyzyň sany näçe?
Ýasemin Kilit:
Uniwesitetimize studentler kabul edilip başlanan ýylynda 30, ikinji ýyl 24 doly we 60 bölekleýin stipendiýalary beripdik. Häzirki wagtda 210 studente stipendiýa berilýär. Häzir bolsa stipendiýalaryň täze bäş görnüşini girizip, daşary ýurt okuwçylaryna niýetlenen maliýe goldawyň sanyny hem artdyrdyk.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda orta mekdepler 10 ýyllyk, siz muňa garamazdan, olaryň attestatlaryny, ýagny şahadatnamalaryny ykrar edýärsiňizmi?
Ýasemin Kilit:
Elbetde, kabul edýäris. Biz olaryň orta mekdepde okan sapaklaryny bilmek üçin, olaryň şahadatnamalaryny görmek isleýäris. Eger olar TOEFL ya-da IELTS resmi synaglaryny tabşyran bolsalar, onda olaryň doly stipendiýany gazanmaga mümkinçiligi artýar.
Azatlyk Radiosy: Okuwa girmek hem-de stipendiýa almak üçin nähili resminamalary tabşyrmaly?
Ýasemin Kilit:
Birinjiden, orta mekdebi tamamlandyklary baradaky şahadatnamasynyň nusgasyny ibermeli. Eger olar stipendiýa almak isleýän bolsalar, onda TOEFL, SAT we Türkmenistandaky beýleki synaglaryň netijelerini hem ibermeli.
Azatlyk Radiosy: Resminamalary tabşyrandan soň okuwçynyň kabul edilip-edilmänligi barada haçan maglumat berilýär?
Ýasemin Kilit:
Arzalary awgust aýynyň 5-ne çenli kabul edip bolanymyzdan soň biz olary biri-biri bilen deňeşdirip görýäris. Umuman aýdylanda, meniň pikirimçe, arzalary kabul ediş möhleti gutarandan soň, 20 güne galman olaryň netijeleri yglan edilýär.
Abituriýentler öz arzalaryny e-mail arkaly iberip bilerler, arzanyň nusgasyny websaýtymyzdan tapmak mümkin. Websahypamyza girensoň, olar käbir soraglara jogap berip, öz dokumentlerini bize elektron görnüşde ýollap bilerler.
Azatlyk Radiosy: Siz bilen nädip habarlaşyp bolar?
Ýasemin Kilit:
Biziň resmi websaýtymyz: www.sehir.edu.tr
we e-mail salgymyz iro@sehir.edu.tr.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama Türkiýäniň we Yragyň arasynda “Yslam döwleti” toparyna garşy söweşleriň üstündäki göreş meselesine goşulyp, Türkiýäniň liderini öz hereketlerini Waşington we Yrak bilen sazlaşdyrmaga çagyrdy.
Türkiýäniň prezidenti Rejep Taýyp Erdogan Yragyň demirgazygyndaky Mosul şäherini söweşiji toparlardan azat etmek boýunça söweşe goşulyşjagyny aýtdy.
Yrak öz topragynda Türkiýäniň goşunlarynyň bolmaly däldigini aýdýar.
Obamanyň ABŞ-nyň ýaranlary bolan iki goňşy ýurduň arasyndaky konflikti çözmek boýunça ilkinji ädiminde 26-njy oktýabrda Erdogana jaň edip, göreşiň netijeli bolmagy üçin Ankaranyň ABŞ-nyň we Yragyň güýçleri bilen örän sazlaşykly hereket etmeginiň zerurdygyny nygtandygyny Ak Tam habar berdi.
Şeýle-de Obama Türkiýäniň “Yslam döwleti” toparyna garşy göreşe gatnaşmagynyň “derejesini we görnüşlerini kesgitlemek üçin” Ankaranyň we Bagdadyň arasynda “dialogyň dowam etdirilmelidigini” aýtdy.


text:
Täze hasabatda Owganystanyň weýrançylykly syýasy krizise düşmek ähtimallygy barada duýduryş berilýär. Bu alada NATO-nyň söweş goşunlarynyň 2014-nji ýylda ýurtdan çykarylmagyna we owgan hökümetiniň howpsuzlyk jogapkärçiliklerini öz üstüne almagyna görülýän taýýarlyk bilen bagly.
“Owganystan: 2014-nji ýylyň geçişine barýan uzak we agyr ýol” diýlip atlandyrylan täze hasabat düýbi Brýusellede ýerleşýän Halkara krizis topary tarapyndan taýýarlanypdyr. Bu topar özüni hökümetden aýry we ganly konfliktleriň öňüni almak ugrunda işleýän garaşsyz gurama hökmünde häsiýetlendirýär.
Hakyky töwekgelçilik
Halkara krizis toparynyň Owganystan boýunça baýry analitigi Kandas Rondeuks bu ýerde "hakyky töwekgelçiligiň" bardygyny duýdurýar. Onuň pikiriçe, “2014-nji ýylda NATO goşunlary ýurtdan çykarylanda, ABŞ-nyň goldawyndaky owgan hökümetiniň ýykylmagy mümkin”.
Şeýle-de Rondeuks “Owgan goşuny bilen polisiýasynyň ýüküniň ýetikdigini we geçiş üçin taýýarlygynyň pesdigini” aýdýar.
Bu hasabat Birleşen Ştatlaryň Owganystana goşun salyp, "Talyban" režimini agdarmagynyň 11 ýyllygyna gabat çap edildi.
“Talyban” ýekşenbe güni bu senäni ABŞ-nyň we NATO-nyň ýolbaşçylygyndaky güýçleri ýaňsa almak bilen belledi we daşary ýurt goşunlarynyň Owganystanda ýeňiljegini aýtdy.
“Talybanyň” beýanatynda daşary ýurt goşunlarynyň Owganystandan “masgara bolup gaçýandygy we muňa bir düşündiriş tapmaga dyrjaşýandygy” aýdylýar.
Birleşen Ştatlar Owganystandaky kampaniýasyny 2001-nji ýylyň 7-oktýabrynda, şol ýylyň 11-nji sentýabrynda Birleşen Ştatlara edilen terror hüjümlerini planlaşdyrmakda aýyplanan “Al-Kaýda” lideri Osama bin Ladeni tutmak üçin, “Talybany” häkimiýetden agdarmak bilen başlapdy. Amerika edilen terror hüjümlerinde üç müňe golaý adam öldürilipdi.
"Talyban" we owgan goşunlary
ABŞ-nyň ýolbaşçylygyndaky koalisiýanyň resmileri “Talyban” pitneçileriniň janyndan geçen bombaçylaryň hüjümini güýçlendirmäge we beýleki hüjümlere ukyply bolup galýandygyny, ýöne olaryň 2014-nji ýylda daşary ýurt goşunlary çykyp gidenden soň, günbatar tälimini alan owgan goşunlaryny ýeňip bilmejegini aýdýarlar.
Koalisiýa resmileri halkara maliýeleşdirmesiniň we owgan güýçlerine hem hökümetine berilýän goldawyň dowam etdirilmegi ahyry “Talybany” gepleşiklere girmäge hem-de konflikti soňlamaga mejbur eder diýýärler.
Halkara krizis toparynyň hasabatynda, owgan howpsuzlyk aladalarynyň üstesine, 2009-njy we 2010-njy ýyllardaky "hileli we baş-başdak" diýlip häsiýetlendirilen prezident hem parlament saýlawlaryndan bäri, owgan hökümetiniň ynamdarlygynyň hem ýokarlanmandygy bellenilýär.
Indiki saýlawlar
Hasabatda owgan prezidenti Hamid Karzaý berk tankyt edilýär.
“Karzaý ýurtdaky syýasy sistema ynam we uzak möhletli durnuklylyk döretmeklige garanda, her edip, hesip edip, öz häkimiýetini saklamaga has köp gyzyklanýana çalym edýär” diýip, analitik Rondeuks aýdýar.
Şeýle-da hasabat, eger Owganystanda geçjek indiki saýlawlarda hem galplyga, hilegärlige ýüz urulsa, häkimiýetlere bolan ynamsyzlygyň has çuňlaşjagyny we has köp owganlynyň başga alternatiwa gözlejegini duýdurýar.
Hasabatda owgan resmileri mümkin boldugyça çalt indiki prezident saýlawlarynyň senesini kesgitlemäge hem-de ses berişliklere haýsy komissiýalaryň we sudlaryň gözegçilik etmelidigi baradaky meseleleri gaýtadan çözmäge çagyrylýar.
Eger syýasy geçişiň anyk kartasy işlenip düzülmese, Karzaýyň we elitanyň beýleki tanymal agzalarynyň NATO goşunlary çykandan soň barha beter zorluga ýazjak syýasy basdaşlyga girmegi mümkin diýip, hasabatda duýduryş berilýär.


text:
Eýran konserwatiwleri hüjümli wideo ýazgysyny ýaýratdylar. Gürrüňi edilýän bu wideoda eýran-amerikan taryhynyň ýakymsyz bölümleriniň ýatlamalary gorjalyp, Tähran bilen ýadro geleşiklerini geçirýän taraplar möjege meňzedilýär.
Klipde halka “Hotel Koburg” atly aýdym hödürlenýär. “Hotel Koburg” Wenada Eýran bilen dünýaniň alty sany – Birleşen Ştatlar, Britaniýa, Fransiýa, Hytaý, Orsýet, şeýle hem Germaniýa döwletleriniň arasynda ýadro ylalaşygy baradaky gepleşikleriň barýan ýeri.
Goşgy Eýranyň gepleşik geçirýän partnýorlaryna, aýratyn-da resmileriniň geçmişde we häzirki wagtda ysraýyl resmileri bilen ýanaşyk duranlygy görkezilýän Birleşen Ştatlara ynam edip bolmaz diýen duýgyny oýarýar:
“Möjegiň ýylgyrşy umyt goýanok,
Uly ýalan umyt goýanok mende.
Gepleşikler gitdigiçe gyzyşýar.
Gitdigiçe gabaw daralýar hem-de”.
Eýranyň konserwatiw habar gullugy “Fars” bu klibiň ýokary ýolbaşçy Aýatolla Ali Hameneýi şahyrlar şer barada öz pikirlerini beýan etmeli diýensoň “Basij aýdym-saz öýi” tarapyndan çykarylandygyny aýdýar.
Hameneýi 1-nji iýulda: “Şahyrlar hakykat bilen şeriň arasynda barýan göreşde bitarap galyp bilmezler” diýdi.
“Khamenei.ir” websaýtynda ýerleşdirilen çykyşyň tekstinde aýdylmagyna görä, Hameneýi: “Şahyrlar we sungatçylar bitarap bolsalar, onda bu olaryň Hudaýyň özlerine beren talantyny bisarpa tutdugy bolar” diýip, sözüniň üstüne goşýar.
“Fars” habar gullugy Hemeneýiniň beýanatyny ýurduň gyssagly meseleleri barada öz pikirlerini beýan etmekleri üçin şahyrlara gönükdirilen çagyryş manysynda görýär.
Aýdymda gepleşikler küşt oýny ýaly edip suratlandyrylýar. Bu oýunda bolsa bir tarap, ýagny Eýran “howplaryň kölegesi astynda” gepleşik geçirýär.
Aýdym şeýle hem diňleýjilere Eýran bilen Amerikanyň arasyndaky iň garaňky epizodlary, şol sanda Merkezi aňtaw gullugy “CIA“ tarapyndan 1953-nji ýylda gurnalan we Eýranda “28-nji mordad agdarylyşygy” diýip atlandyrylýan döwlet agdarylyşygyny ýatladýar.
Aýdymçy sesini peseldip, şeýle diýýär:
“Näme diýeýin? 28-nji mordadyň ajysy ýatdan çykanok.
Seniň gülki tolkunlaryň ol ýerde”.
Eýran resmileri tarapyndan Birleşen Milletler Guramasynyň Eýranyň ýadro desgalaryny barlamak wezipesi ynanylan inspektorlary Birleşen Ştatlaryň içalysy diýilýän pikirler hem aýdymda häli-şindi ýaňlanýar.
Şeýle hem Birleşen Ştatlar Eýranyň ýadro programmasynyň öňüni beklemek üçin 2012-nji ýylda azyndan ýurduň dört sany ýadro alymyny öldürenlikde aýyplanýar:
“Merkezi aňtaw gullugynyň gözegçileri,
Olaryň igesiniň yzy görnüp dur.
Bu [uly ýadro alymy Mejid] Şahrýaryň we [beýlekileriň] ölüm plany”.
Režimiň daşary işler ministri Jawad Zarifiň ýolbaşçylygyndaky ýadro gepleşiklerini doly goldanlygy üçin gepleşikleri tankytlaýan konserwatiwleriň sesi köp çykmady.
Ýöne olar ýadro ylalaşygy başa barsa-da, Birleşen Ştatlaryň öňküsi ýaly “Uly şeýtan” bolup galjakdygyny ençeme gezek bildirdiler.


text:
Azatlyk Radiosy Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasynyň akademigi, pensioner Rejep Baýramow bilen onuň geçen ýyl Orsýetde rus dilinde çap edilen «Turkestan – put k proswetaniýu» atly kitabynda öňe sürlen pikirler barada söhbetdeş boldy.
Tehniki ylymlaryň doktory Rejep Baýramow garaşsyzlygyň ilkinji ýyllarynda Türkmenistanyň prezidentiniň ýanyndaky Telekeçiler boýunça jemgyýetçilik geňeşiniň ýolbaşçysy, oba-hojalyk ministriniň orunbasary bolup işledi. Häzir ol Aşgabatda ýaşaýar.
Söhbetdeşlik şu ýylyň ýanwar aýynyň birinji ýarymynda geçirildi. Söhbetdeşligi geçiren Ýowşan Annagurban.
Azatlyk Radiosy: Rejep Baýramowiç, ozaly siziň kitabyňyzda öňe sürülýän syýasy çözgüt barada, hususan-da, monarhiýa, häkimiýetiň atadan ogla geçmegi barada gürrüň etsek. Türkmen režiminiň tankytçylary ýurdy agyr ýagdaýa düşüren zadyň bir adamyň patyşalyk, hudaý bolmak synanyşygydygyny aýdýarlar. Siz şeýle ýagdaýda monarhiýa baradaky pikiriňizi nähili esaslandyrýarsyňyz?
Rejep Baýramow: Birinjiden-ä, indi monarhiýa däl dänim, başgarak nähili at diýseňem goýmaly-da, «Allatagalaň Ýerdäki wekili şu ýurt üçin» diýen ýaly. Ikinjiden, meniň muny atlandyrýanym şu kitabymda-da ýazylgy, sebäbi men «patyşalyk» diýiň ýa ýaňky «wekil» diýiň, şol adamynyň mümkinçiligi çäklendirilýär, gadymdan gelýän patyşalaňky ýaly hiç bir çäksiz mümkinçilik berlenok. Iň soňky söz halka goýlup, referenduma goýlup geçirilýär.
Dünýede häzir alnyp barylýan ýolda, köplenç hemmesinde prezidentiň sözi, saýlanan adamyň sözi iň soňky söz bolýar. Şol weto goýsa, hiç ýerde geçenok. Meniň diýýän zadymda mümkinçilik halkyň üstüne düşýär. Ýöne meniň diýýän patyşalygym Angliýanyň korolewasynyňkydan ýokary, munuň elinde hemme güýç organlary bolýar, onsoňam, gerek ýerinde ulanylar ýaly, ýygnalan pullar şunuň elinde bolýar. Ýöne iň soňky söze goýlanda, wetony bu goýup bilenok. Şuny yzyna gaýtarjak bolsa, berlen teklibi, onda halka goýulýar. Halk çözýär-dä.
Jemläp aýdaňda, meniň diýýän döwletim kooperatiw, baýlyk ýokardan aşak gaýdanok, korparasiýalaryňky ýaly, baýlyk aşakdan ýokaryk gidýär. Garyplaryň sesi eşidilýär, hiç bir adam olaryň ykbalyny özi çözüp bilenok.
Azatlyk Radiosy: Siz häkimiýetiň atadan ogla geçmegini ýa-da dürli atlar esasynda belli bir derejede patyşalygyň esaslandyrylmagyny öňe sürýärsiňiz. Şoň bilen bir wagtda-da halkyň häkimiýetiniň berkarar boljakdygyny aýdýarsyňyz.
Rejep Baýramow: Hawa.
Azatlyk Radiosy: Bu nähili mümkin, bu nähili ýagdaýda real bolup biler? Bir tarapdan, ynha, Türkmenistanda Konstitusiýa esasynda halk häkimiýetiniň, dünýewi demokratik döwletiň döredilendigi aýdylýar. Şoň bilen bir wagtda-da Türkmenistan adam hukuklaryny we azatlyklaryny bozmakda tankyt edilýär. Eger häkimiýet atadan ogla geçse, ýa-da şol saýlawsyz häkim saýlansa, soň ol öz häkimiýetini ogluna galdyrjagyny bilse, halkyň hukuklary, konstitusion hukuklar, formal hukuklar ýitmezmi, Türkmenistan Orta asyrlaryň garaňkylygyna düşmezmi?
Rejep Baýramow: Ýok, kak raz tersine, sebäbi häzir «demokratiki döwletler» diýilýänlerde her kim wagtlaýyn saýlanýar, hemme kişem hem adamlaryň üstünden höküm sürjek, hemem baýlar birigip, garyplaryň garşysyna göreşýärler.
Hakyky aýdaňda, «krizis» diýmek näme diýmek? «Krizis» diýmek «gedaýçylyk» diýmek, bir söz bilen aýdanyňda. Onsoň ýöne haçan «krizis» diýip ulaldyp aýdýarlar? Haçanda şol baý adamlara degende, garyp bilen hiç kimiň işi ýok. A bu ýerde şoň ikisi hem aradan aýrylýar. Sebäbi patyşaň abraýy şoň elinde ýaşaýan halkyň saglygy, baýlygy bilen kesgitlenýär. Buň üçin ol ikarada hiç hili ters zat bolup bilmeýär, tersine, öňi açylýar.
Azatlyk Radiosy: Türkmeniň uly şahyry Magtymguly «Şalar adyl bolmaz, daglar dumansyz» diýipdir. Siz şu günki günde şalyk, patyşalyk ideýasyny öňe sürýärsiňiz. Şeýle ideýany halk goldarmy? Bu pikir realmy? Türkmen jemgyýetinde sowet-ateistik gurluşdan we soňky garaşsyzlyk ýyllarynda bolan zatlardan, nyýazowçylykdan soň şeýle bilimli-düşünjeli, dogrudanam, halkynyň aladasyny etjek şa ýa patyşa bolup bilermi?
Rejep Baýramow: Magtymguly öz döwrüniň patyşalarynyň gürrüňini edýär, hiç bir çäresi, hukugy kemsidilmedik, ýüz prosent hukuk elinde. Men patyşalygy halkyň maslahatyna gulak asmaga mejbur edip goýýan meseläni, özbaşdak çözmez ýaly edýän, esasy mesele şunda. Onsoň ýaňky «demokratlar» diýilýänlerem, olaram bäş gün işleseler, eýtjek-beýtjek özleri gazanjak, halkyň aladasyny edenok.
Meň diýýän hukugym gelende, patyşa, ol gaty öz halkyna seretmäge, gowy durmuş bermäge ýol açylýar. Ikinji bir tarapdanam, meň goýýan meselämde baýlyk ýokardan aşak gaýtmaly däl-de, amerikan professorynyň aýdyşy ýaly, aşakdan ýokaryk gitmeli. Halk kooperatiw düzýär-de, meselänem kooperatiw çözýär. Koperatiwler oň aýlyk meselesinem çözýär, özara birleşmek meselesinem çözýär, salgyt meselesinem çözýär, elbetde, men uly zady dawa edýärin.
Azatlyk Radiosy: Siz öz kitabyňyzda halkyň garyp düşendigini, onuň 80 prosentiniň işsizdigini aýdýarsyňyz. Şoň bilen birlikde-de ykdysady çözgüdiň 100 prosent mülkdarlykdadygyny öňe sürýärsiňiz.
Rejep Baýramow: Hawa, çözgüt şonda.
Azatlyk Radiosy: Synçylaryň bir toparynyň pikirine görä, şeýle bir psihologiki ýagdaý bar. Türkmenistanda 1991-nji ýyldan soň dörän häkimiýet-dolandyryş medeniýeti, bir adamy hudaýlaşdyrmak, halky hukuksyz galdyrmak usuly hemmeleriň deň emläk eýesi bolmagyna, gurplanmagyna ýol berip bilermi? Ýagny adamlaryň öz mülkünde işläp başlmagyndan, çagalaryna döwrebap bilim bermeginden, olaryň aň taýdan ösmeginden, netijede has köp azatlyk islemeginden gorkulmazmy? Käbirleri türkmen häkimiýetleriniň halky edil şu gorky sebäpli garyp saklaýandygyny öňe sürýärler.
Rejep Baýramow: Näme diýsene, halk özi gowy ýaşasa, patyşa-da şoňa mümkinçilik berse, o hili gorky ara hiç hili düşüp bilmez. Halkyň baý bolanyndan gorkmaly däl, halkyň gedaý bolanyndan gorkmaly.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanyň öňki prezidenti Saparmyrat Nyýazow «Men, ynha, aýlygyňyzy köpeltsem, derrew azarsyňyz, ýogsa, köpeldip bilýän» diýip, telewideniýede berilýän çykyşlarynda hem aýdardy. Ýa-da ol daşary ýurt firmalaryna «türkmen işçilerine köp aýlyk bermäň, azdyrarsyňyz» diýip, olaryň türkmenlere köp aýlyk bermeginiň öňüni alýardy. Siziň kitabyňyzda hem türkmenleriň Türkmenistanda işleýän daşary ýurtlulardan 5-10 esse az aýlyk alýandygy aýdylýar.
Rejep Baýramow: Hawa.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda häzir, dogrudanam, şol halky baýatmagyň ullakan howpsuzlykdygyna, garyplygyň howpdugyna düşünjek häkimiýet orta gelip bilermi? Muňa reallyk görýärsiňizmi?
Rejep Baýramow: Hawa görýärin, ýaňkyny, gorkmaýan hökümetmi?
Azatlyk Radiosy: Dogrudanam, halky baýatjak bolýan, onuň eline kakmaýan, oňa mülk berýän, hemme mümkinçiligi berýän, ony goraýan, onuň işlemegine şert döredýän hökümet döräp bilermi? Şol, dogrudanam, realmy? Şeýle düşünje barmy?
Rejep Baýramow: A şol döremese, dargaýanyny görüp durus Gyrgyzystanyň mysalynda. Dünýäniň haýsy ýurduny alsaňyz alaýyň, şol halk iň soňy açlykda, gedaýlykda saklansa, ol zadyň uzaga gitmejegi düşnükli. Men kitabymda hem ýazýaryn, Niger, Nigeriýa – men ol ýerde 1978-nji ýylda boldum – bizden has köp baý ýurtlar, şu wagt, ynha, gedaý, BMG çörek iberýär, şol düzgün näme gowulyga getirýärmi? Hemişe ölşüge, gyrlyşyga eltýär. Beýlekileri däl, özümiziňkileri alyp göräýiň, hemmesinem, Orta Aziýanyň ýurtlarynam. Dawa nämäniň üstünde? Adamlary gedaýlykda saklamak meselesi iň uly ýalňyşyň biri.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda häzir aýratyn bir ýagdaý, Nyýazowyň dolandyryşyndan agyr syýasy-ykdysady ýagdaý miras galdy. Şu ýagdaý bilen bagly täze hökümetiň öňünde bir topar çözülmeli meseleler dur. Ine, siz halk garyp düşdi diýip aýdyp otyrsyňyz. Kitabyňyzda «şol halkyň düşen ýagdaýyna aglap, galama ýapyşdym» diýip ýazýarsyňyz.
Rejep Baýramow: Hawa.
Azatlyk Radiosy: Indi häzir Türkmenistanda ikinji şahsyýet kultunyň döredilýändigi, «arkadag» proýektiniň, «arkadag» ideýasynyň üstünde işlenýändigi barada aladalar eşidilýär. Şol bir wagtda, Nyýazow döwründäkiden tapawutlylykda, bir klanyň ýa bir tiräniň, ahal-teke agalygynyň öňe tutulýandygy hem bellenýär. Şu ýagdaýda siziň kitabyňyzda öňe sürülýän ideýalar bir klanyň agalygyny kanunlaşdyrmak synanyşygy ýaly bolup görünmezmi?
Rejep Baýramow: Ýok. Men näme diýip aýdýaryn? Ynha, siz oppozisiýa diýýäňiz, oppozisiýa diýlen zat bolmaly däl diýip hasap edýän men. Hukugyň bolsa, ýaşaýşyň-derejäň gowy bolsa, sözüň diňlenýän bolsa, ol döwletiň başlygyna-da gowy, halka-da gowy, dünýe bilen gatnaşygyna-da gowy, içinde ýaşaýan adamlara-da gowy, men onuň millet aýraçylygyny-zadyny edemok. Belli bir tiräni öňe sürüp, beýlekini yza goýsaň-da, SSSR döwründe şony etdiler-dä! Edil şo boldy. Ellinji ýyllar tekeler sürdüler. Baýar Öwez neme diýýär eken-dä, Baýar Öwezow diýilýän başlyk, şo dört oblastyňam sekretary tekelerden bolan, birem Bäherdenden bolan. Baýar Öwezow aýdar eken: «Gökdepede bir döwletiň başlygyny, oblastyň başlygyny dogrup oturan bir aýal bar, şon-a bir görmeli» diýip. Ondan geldi welin, bu Babaýewe geldi. Bu alyp hemmesini dagadyp başlady. Ondan geldi Öwezowa geldi. Bul ondanam beter dagadyp başlady. Ony Sowet Soýuzynda Rossiýa biziň aramyza şoň ýaly agzalalygy düşürdi.
Meň öz ömrümi sarp eden zadym, men şol hemmesinden getirip kandidat, doktor bolandyr welin, hemme tiresinden bardyr. Bir nebitçilerden az, sebäbi olar aýlygy köp alýardylar. Ana, şo hakynda-da gürrüň barýar. Şu ýagdaýda biz dünýä derejesinde ösübem bileris, bir-birimiziň gadrymyzam bilip bileris, patyşamyzam sylarys, oň töweregindäkilerem sylarys. Ýöne bizde, men, ynha, şu wagt özüm otyryn-da, näçe gezek şu zatlary ýazýan Mejlise, meni bir gezek çagyrdylar, şo başda. A soň çagyranoklar. Ýöne şu gidişine gitse, onda biziň başymyza-da Yragyň güni geler. Onsoň ýolbaşçylaram şony göz öňünde tutsunlar, ýogsa-da Akaýew bilen nemäň gidişi ýaly, gaçmaly bolar. Halky gedaý goýsa, ol aňyrsy görnüp dur. A halkyň gowy ýaşaýan ýerinde patyşalar uzak ýaşaýar, patyşalyk däl-de, döwletiň başlygy-da.


text:
Şu gün ABŞ-nyň Döwlet sekretary Hillari Klinton Belarusyň we Siriýanyň döwlet ýolbaşçylaryny parahat demonstrasiýaçylara garşy güýç ulanmaklygy bes etmeklige çagyrdy.
Halkara demokratiýa meselesine bagyşlanylyp Litwada geçirilýän konferensiýada eden bu çykyşynda ol dünýä ýurtlarynyň hökümetleriniň kem-kem ösýän demokratik hereketleri goldamalydyklaryny nygtady.
Şu hepdäniň çarşenbe güni Belarusyň polisiýasy nobatdaky gezek Minsk şäherinde geçirilen protest demonstrasiýasy wagtynda onlarça adamy tussag etdi.


text:
Türkmenistanda indi 4-nji gezek hususylaşdyrma kanuny kabul edilip, ýene bir gezek döwlet emlägini husysyýetçileriň eline geçirmek, ykdysady dürlüligi köpeltmek barada alada edilýär. Bu kanun 1-nji iýulda güýje girýär.
Emma bu işiň aýdylyşy ýaly adalatly, raýatlaryň deňligini üpjün etmek bilen geçiriljegine şübhe bildirýänler hem bar.
Ozalky SSSR-iň düzümine giren respublikalaryň hususylaşdyrma tejribelerinden, şol sanda Türkmenistandaky öňki tejribelerden çen tutulsa, bu meselede sapak edinmeli ýalňyşlaryň az bolmandygy bellidir.
Azatlyk Radiosynyň bu tema bagyşlap guran “Tegelek stol” söhbetdeşligini diňläp, pikir-bellikleriňizi aýtsaňyz, hoşal bolarys.


text:
Şu ýylyň 19-20-nji maýynda Astrahanda Hazarýaka döwletleriniň “Hazar — dostluk deňzi” atly edebi maslahat geçiriler. Bu barada Russiýanyň köpçülikleýin habar beriş serişdeleri habar berýär.
Russiýanyň Ýazyjylar soýuzynyň Astrahan sebit bölüminiň teklibi, Astrahan oblastynyň medeniýet we syýahatçylyk ministrliginiň ýardamy netijesinde guralýan edebi maslahata Russiýadan, Gazagystandan, Azerbaýjandan, Türkmenistandan, Eýrandan, Dagystandan, Galmygystandan we çeçenistandan ýazyjylar we dilçiler gatnaşarlar.
Maslahatyň meýilnamasynda “Çeper terjime milletara gatnaşyklaryny pugtalandyrmagyň, ösdürmegiň, Russiýanyň halklarynyň, Hazarýaka çäkleriniň we ýurtlarynyň medeniýetini baýlaşdyrmagyň hem-de jemgyýetçiliginiň medeni hyzmatdaşlygynyň we özara gatnaşyklarynyň serişdesi hökmünde” diýen ylmy-döredijilik maslahaty, şeýle hem myhmanlaryň, astrahanly ýazyjylaryň gatnaşmagynda edebi-sazly agşamy geçirmek bellenilýär.
Russiýanyň ýazyjylar soýuzynyň Astrahan sebit bölüminiň Astrahan oblastynyň N. K. Krupskaýa adyndaky ylmy kitaphanasynyň ýardam bermeginde geçirjek Hazarýaka halklarynyň dillerinden edebi terjime bäsleşigi hem ýatdan çykmajak waka öwrüler.


text:
Duşenbe güni Russiýanyň premýer-ligasynda tamamlanan 3-nji tapgyrda belli türkmen tälimçisi Gurban Berdiýewiň ýolbaşçylygyndaky “Rostow” Ýewropa ligasyna gatnaşýan “Krasnodar” bilen 0:0 oýnap, ýeňlişsiz ýoluny dowam etdirdi.
Çempionata diýseň ynamly başlan “Rostow” iki tapgyrdan soň, ýaryş tertibinde “Krasnodardan” ýokarda ýerleşdi. Iki topar hem ýeňiş gazanmaga ymtyldy. “Krasnodar” muny ussatlyk derejesini görkezip ýeňmek isledi, çünki bu topar geçen ýyl iki gezegem rostowlylardan rüstem geldi. Gurban Berdiýewiň şägirtleri bolsa ýaryşa ynamly goşulmaklarynyň tötänlik däldigini subut edip geçen ýylky şowsuzlyklar üçin haklaşmak islediler.
Iki toparyň hem derwezä tarap göni urgularynyň sany deň boldy, rostowlylar on, krasnodarlylar on bir urgyny ýerine ýetirdiler. Duşuşygyň tamamlanmagyna birnäçe minut galanda “Rostowyň” hüjümçisi Aleksandr Buharowyň urgusyny derwezäniň sütüni yzyna gaýtardy. Umuman, şeýle ýagdaý üç gezek gaýtalanyp, toparlara tapawutlanmak üçin şowlulyk ýetmedi.
Duşuşykdan soň, “Rostowyň” baş tälimçisi Gurban Berdiýew gazanylan deňligiň kanunalaýyk netijedigini belledi.
—Janköýerler üçin gyzykly oýun boldy — diýip, G.Berdiýew aýtdy. — Bize-de, “Krasnodara-da” tapawutlanmaga pursatlar boldy. Biziň üçin Ýewropa ligasynyň derejesindäki topar bilen oýnamak, öz güýjümizi barlap görmek gyzyklydy. Taktiki ýalňyşlyklaram boldy, biz has ýiti hem oýnap biljekdik, ýöne bolşy ýaly boldy. Oýun üçin utanmasa boljak. Täze gelen oýunçylarmy? Olar, gürrüňsiz, topary güýçlendirer diýip tama edýäris. Häzir Noboa hem topara goşular, ol biziň bilen türgenleşdi, ýöne heniz oýnanok.
“Rostowyň” çempionatda bassyr üçünji duşuşygynda ýeňilmeýändigini hem bularyň üstüne goşmak gerek.
“Rostow” 10-njy awgustda geçiriljek indiki tapgyrda Kazanyň “Rubini” bilen duşuşar. Bu topar Gurban Berdiýewiň ýolbaşçylygynda iki gezek Russiýanyň çempiony (2008, 2009), şonça gezek hem bürünç medalynyň (2003, 2010), Russiýanyň Kubogynyň (2011/12) eýesi, şeýle hem Ýewropa ligasynyň çärýek finalçysy bolupdy.


text:
Sişenbe güni Gürjüstanyň Medeniýet ministrligi ýurduň Gori şäherindäki Iosef Staliniň ýadygärliginiň ýerine Sowet repressiýasynyň hem-de 2008-nji ýyldaky Gürjüstan-Orsýet urşunyň pidalarynyň hatyrasyna başga bir ýadygärligiň oturdyljakdygyny mälim etdi.
Medeniýet ministrliginiň metbugat sekretary Tamar Çikhladze 2008-nji ýylyň urşunyň we Staliniň repressiýasynyň aýylgançlyklarynyň gaýtalanmazlygy üçin gürjüstanlylaryň bu wakalary hiç haçan ýatlaryndan çykarmaly däldiklerini aýtdy.
Täze memorial ýadygärlik Staliniň dogduk şäheri bolan Gori şäherindäki onuň 15 metrlik bürünç ýadygärliginiň ýerinde oturdylar.


text:
Aprel aýynyň ahyrynda Türkmenistandaky dogan-garyndaşlarym Migrasiýa gullugy tarapyndan meniň üçin çakylyk hatynyň tassyklanandygyny habar berenlerinde, men öz gulagymyň eşidýänlerine ynanmadym...
Radionyň Türkmen gullugynyň ozalky direktory Zerip Nazaryň 1991-nji ýylda iň soňky gezek Türkmenistana baryp-gaýdaly bäri, Azat Ýewropa Azatlyk Radiosynyň Pragadaky Baş edarasyndan heniz hiç kime bu ýurda barmaklyga rugsat berilmändi.
Kanun boýunça iki hepdede gözden geçirilmeli çakylyk hatyna Migrasiýa gullugynda üç ýarym aý (!) seredilendigini göz öňünde tutmasaň, bu tassyklanan çakylyk haty Türkmenistana barmak üçin maňa ýoluň «açykdygyny» aňladýardy. Türkmenleriň aýdyşy ýaly, men eýýäm özümi «bir aýagym bilen» Türkmenistanda duran ýaly duýupdym.
Men 1999-njy ýylyň iýulynda watandan çykyp, ilki Kanadanyň oturymyny, soňra-da onuň graždanlygyny alanymdan soň, diňe 2007-nji ýylyň başynda, ýagny, ýurduň ozalky diktatory Saparmyrat Nyýazowyň ölüminiň yzýany bir gezek Türkmenistana gitmäge synanyşypdym.
Şonda men radionyň birnäçe žurnalisti bilen bir hatarda Türkmenistanda «erkin prezidentlik saýlawlary» diýlip at berlen saýlawlara syn etmek isläpdim. Emma Türkmenistanyň Berlindäki ilçihanasy şonda bize hiç hili jogap bermezden, biziň hemmämiziň wiza baradaky haýyşymyzy ret edipdi.
Ýöne ondan bäri uç ýyldan gowrak wagt geçdi we, türkmen mediýasynyň habarlaryna görä, Türkmenistana «prezident Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygy astynda beýik özgerişlikler zamany» geldi. Dogan-garyndaşlarymyň ahyrsony meni 20 gün myhmançylyga çagyrmak üçin resmi çakylyk düzedip bilmekleri, munuň hem üstesine, Wenadaky türkmen ilçisiniň meni örän hoşamaýlyk bilen kabul edip, maňa dessine wiza bermegi, mende Türkmenistanyň Azatlyk Radiosyna bolan ozalky ýakymsyz garaýyşlary indi hakykatdanam üýtgäp ýör öýdýän diýen pikiri döretdi.
Emma meniň bu pikirimiň we umytlarymyň doly puja çykmagy üçin maňa bary-ýogy bir hepde wagt gerek boldy…
Umytlar nädip puja çykýar?
2010-njy ýylyň 18-nji maýynda eýýäm Türkmenistana tarap ýola düşüp, Ystambul şäheriniň aeroportynda Ystambul-Aşgabat uçaryna garaşyp durkam, Wenadaky türkmen ilçisi meniň mobil telefonyma gyssagly jaň etdi we meniň Türkmenistana barmaly däldigimi maňa gamgyn ses bilen habar berdi. Hususan-da, ol özüne Migrasiýa gullugyndan jaň edendiklerini we «çakylyk berilmeli däl adama çakylyk berlendigini» aýdandyklaryny mälim etdi. Bu oslagsyz habar meniň üçin güneşli gün ýyldyrym çakan ýaly bir zat boldy…
Ýöne, her nähili bolanlygynda-da, Ystambuldan Praga dolanan halatymda, men bu bolan waka barada hiç kime hiç zady subut edip biljek däldim. Şoňa görä-de, men öz ýolumy ahyryna çenli dowam etdirmek kararyna geldim. Ýoluň ahyrynda, ýagny, Aşgabat aeroportynda bolsa, meniň bilen baglanyşykly bu soňky şum habardan bütinleý habarsyz ýagdaýda dogan-garyndaşlarym we dost-ýarlarym on bir ýyllyk aýraçylykdan soň maňa sabyrsyzlyk bilen garaşyp durdylar.
Aşgabada barýan uçarda meniň edil gapdalymda oturan orta ýaşly salyhatly adam Ýewropa Komissiýasynyň ykdysady meseleler boýunça ýörite bir wekili bolup çykdy. Jenap Inigo Ýewropa Komissiýasynyň Aşgabatda täzelikde açylan merkezine barýan eken. Ol meniň häzirki syýahatymyň «täsin taraplary» barada eşidip, maňa gynanç bilen seretdi…
Aşgabat aeroportyna baryp düşüp, pasport gözegçiliginden geçmek üçin nobata durlanda-da, jenap Inigo meniň ýanymda durdy.
Ýurt hakyky ýüzüni açýar…
Aeroportyň dar koridorynda serhet gözegçiligi boýunça 25 ýaşlaryndaky uly leýtenantyň daşary ýurtly ýolagçylara türkmençe berýän görkezmeleri onsuzam aljyraňňy haldaky ýolagçylaryň arasynda hasam başagaýlyk döredýärdi. Uly leýtanant bolsa «çakylyklylar - bu ýana, wizalylar - bu ýana» diýip, türkmençeläp gygyrmagyny dowam etdirýärdi.
Barlag zolagyndaky ýaş esgerlerden we ofiserlerden hiç biriniň iň bir zerur sözleri-de rusça ýa iňlisçe aýdyp bilmeýändikleri aýdyň görnüp durdy. Şonda men nämüçindir prezident Berdimuhamedowyň Türkmenistana professional kadrlaryň zerurdygy barada gaýta-gaýta bildirip gelýän nägilelikleri ýadyma düşdi…
Daşary ýurtly ýolagçylaryň hemmesem pasport barlagyndan geçmänkäler, «Türkmen bank» diýlip ýazylgy başga bir butgajyga baryp, aýnanyň aňyrsynda adaty milli türkmen geýiminde oturan iki sany ýaş aýala 11 dollar töleg tölemelidi.
Olaryň maňa beren kwitansiýasynda «Tölegiň sebäbi» diýlen ýazgynyň astynda bu puluň «kwitansiýa üçin tölenendigi» aýdylýar. Ol iki ýaş zenan bolsa, tölegiň «hyzmatlar» üçin tölenýändigini aýtdylar. Emma ol «hyzmatlaryň» nähili hyzmatlardygy barada soranymda welin, olar maňa jogap bermelidir hem öýtmediler…
Hernäçe geň bolup görünse-de, daşary ýurtly ýolagçylardan hiç birem özlerinden bu tölegiň näme üçin tutulýandygyny sorajak bolup durman, 11 dollary töläp, geçip gidýärdi. Meniň uçara münmänkäm ähli zadyň tölegini, şol sanda, wiza we goşlarym üçinem tölegleri doly töländigime görä, maňa aeroportda ýola goýlan bu tölegler resmi ýagdaýda ýola goýlan para alyşlyk bolup göründi. Şol pursat nämüçindir öz käbir watandaşlarymyň Türkmenistandaky ähli zady gurşap alan korrupsiýa barada bildirip gelýän nägilelikleri meniň ýadyma düşdi…
«Gara sanaw» güýje girýär
Pasport barlagynda aýnanyň aňyrsyndaky ýaş ofiser meniň pasportymdaky wizany, soňam kompýuterde meniň ýurda girmegimi gadagan ediji ýazgyny görüp, birneme äm-säm ýagdaýa düşene meňzedi. Ýöne gysga wagtyň içinde kompýuterdäki maglumatlary anyklanlaryndan soň, serhet gözegçiligi boýunça uly leýtenant meniň öňümde «deportasiýa» kagyzyny goýdy-da, oňa gol çekmegimi sorady. Men muňa nägilelik bildirip, özümiň näme sebäbe yzyma ugradylýandygymy soramda, ol «men näbileýin, bir zat edensiň-dä, bolmasa adyňy şo ýere salmazlar-a» diýdi («şo ýere» diýmek bilen ol «gara sanawy» göz öňünde tutýardy). Men onuň sözlerinden onuň özüniňem meniň kimdigimi we näme üçin ýurda goýberilmeýändigimi bilmeýändigine düşündim.
Bu ýaş ofiseri kanun bozmakda, adalatsyzlykda, nadanlykda we şuňa meňzeşlerde aýyplap başlamda, ol nägeleligimi özüne däl-de, şol gadagançylygy girizen «ýokardakylara» aýtmagymy maslahat berdi.
Men «deportasiýa formasyna» gol çekmezimden ozal, onuň bir nusgasyny özüme bermegini bu ýaş ofiserden talap etdim. Ol muňa razy boldy. Bu kagyzda adamyň nähili esaslarda yzyna ugradylyp bilinýändigini görkezýän on bir sany punktyň arasynda diňe bir punktda anyk sebäp görkezilmeýär. Ol punktda diňe «Girişi gadagan edilen» diýlip ýazylgy. Maňa garşy hem hut şol punkt ulanylypdyr.
Aeroportyň bagaž zalyndan goşumy yzyna alyp durkam, men Ýewropa Komissiýasynyň wekili jenap Inigo özümiň yzyma ugradylýandygymy aýdyp ýetişdim. Şeýle hem, men oňa türkmen hökümeti bilen hyzmatdaşlyklarynda Ýewropa Komissiýasynyň türkmen hökümetiniň şular ýaly ähtiýalan, kanun bozujy we ygtybarsyz aýratynlyklaryny berk göz öňünde tutmalydygyny ýatlatdym.
Eýsem, bu ýurduň resmi taýdan tassyklanan çakylyk haty, galyberse-de, onuň resmi wizasy-da adamyň bu ýurda girmekligine kepil geçip bilmeýän bolsa, onda çynlakaý bizneslerde nädip beýle ýurda bil baglap bolar?
Aýralyga salýan «diwar»
On bir ýyllyk aýraçylykdan soň, men, ynha, dogan-garyndaşlaryma we dost-ýarlaryma şeýle golaýlapdym. Bu gezek meniň öz eziz hossarlaryma, dost-ýarlaryma gowuşmagym üçin arada bary-ýogy bir diwar galypdy…
Emma arada duran ol diwar ýöne bir aeroportyň adaty bir diwary däldi. Ol diwar türkmen häkimiýetleriniň orta asyrlara mahsus nadanlygyndan, olaryň döwlet üçin nämäniň haýyrlydygyna we nämäniň zyýanlydygyna düşünmeýän körlüklerinden, olaryň erkin pikir baradaky gorkularyndan, olaryň galplyklarda wejera bolmak gorkularyndan, olaryň öz režimleriniň fundamentini sarsdyraýjak zatlar baradaky gorkularyndan ýasalan diwardy.
Meniň Türkmenistana barmak üçin eden bu synanyşygym bilen bagly türkmen häkimiýetleriniň düşen başagaýlygy ýurduň režiminiň fundamentiniň hakykatdanam çüýrükdigini nobatdaky gezek subut eden ýaly boldy.
Eger bu režimiň fundamentini haýsydyr bir žurnalist gelip, 20 günüň içiňde weýran edip bilýän bolsa, onda beýle çüýrük fundamenti gorap oturmagyň manysy hem ýok bolsa gerek.
Allamyrat Rahym Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosynyň Türkmen gullugynyň žurnalisti. Şu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text: Yragyň dürli şäherleriniň we obalarynyň ilaty, amerikan güýçleriniň bu şäherlerdendir obalardan çykarylmagyna uly şowhun bilen taýýarlyk görýärler. Ikitaraplaýyn ylalaşyga görä, amerikan güýçleri 30-njy iýuna çenli Yragyň şäherlerinden we obalaryndan doly çykarylyp, ilatly punktlardan daşarda ýerleşdirilmeli. Bu wakany şu gün eýýäm Bagdadyň ýaşaýjylary şäheriň Zawra parkynda uly şatlyk-şagalaň we aýdym-saz bilen garşy aldylar. Bu wakanyň hatyrasyna 30-njy iýun güni Yrakda “milli baýram” güni diýlip yglan edildi. Amerikan güýçleriniň Yragyň ilatly punktlaryndan çykarylmaklary bilen baglanyşykly bu çäre 2011-nji ýylyň ahyryna çenli Birleşen Ştatlaryň harbylaryny Yrakdan doly çykarmak planlarynyň çäklerinde amala aşyrylýar.


text:
Prezident Berdimuhamedowyň maslahata gatnaşyjylara ýüzlenip, ugradan gutlag hatynda “Nusaý, Merw, Sarahs, Amul, Dehistan, Köneürgenç, Abywert ýaly gadymy şäherleriň ýerleşen ýerinden tapylan gymmatlyklar arheologiýa tapyndylary geçmişde bu mukaddes topragyň senetçiligiň, ussaçylygyň, zergärçiligiň, binagärligiň ösen sebitleriniň biri bolandygyny doly subut edýär” diýilýär.
Emma ýurtdan gelip gowuşýan maglumatlarda ýurduň käbir ýadygärliklerinde, hususanda Lebap welaýatyndaky “Ödeý depe” ýadygärliginde arheologik gözleg işleriniň eýýäm onlarça ýyl bäri geçirilmändigi aýdylýar.
Azatlyk Radiosynyň Lebapdaky habarçysy Osman Hallyýew ýadygärligiň şu günki ýagdaýy barada habar berýär.


text:
Pakistanly kanun çykaryjylar ýurduň indiki prezidentini saýladylar. Sişenbe güni ýuduň milli parlamentiniň we regional kanun çykaryjy bileleşikleriniň 1 000-den gowrak agzasy döwlet baştutanyny saýlamak üçin ses berdiler.
Has köp ses toplan dalaşgär sentýabr aýynda bäş ýyllyk prezidentlik möhleti dolýan Asif Ali Zardariniň ornuna geçer.
Habar berilişine görä, bu wezipä Pakistanyň premýer-ministri Nawaz Şarifiň “Musulman ligasy” atly partiýasy tarapyndan hödürlenen kandidat Mamnoon Hussain saýlanypdyr. “Musulman ligasy” atly partiýanyň agzalary milli parlamentde köpçüligi emele getirýärler.
Bu saýlawlar “Pakistanyň halk partiýasy” tarapyndan boýkot edilýär. Maý aýyndaky baş saýlawda ýeňilen Zardariniň “Pakistanyň halk partiýasy” öz dalaşgärini yzyna çekýändigini geçen hepdede mälim etdi.


text:
100 çemesi ukrain žurnalisti we aktiwisti duşenbe güni Kiýewde parlament binasynyň öňünde protest geçirdi.
Olar töhmeti jenaýat hökmünde kanunlaşdyrýan taslama garşy çykýarlar.
Bu kanun taslamasy dolandyryjy partiýa tarapyndan goldanylýar we günäli tapylanlara 5 ýyl türme tussaglygynyň berilmegini talap edýär.
Parlament geçen aý bu taslamany ilkinji okaýyşda tassyk etdi. Ýöne oppozisiýa we garaşsyz metbugat ony oktýabryň 28-inde geçjek parlament saýlawlaryndan öň söz azatlygynyň basylyp ýatyrylmagynyň bir bölegi hökmünde ýazgarandan soň, taslama biraz soňa goýlupdy.
Protestçiler duşenbe güni senzura baradaky aladalaryny beýan edip, “Adamlar hökümet hakda näme pikir etse – töhmet” diýen ýazgyly plakatlary galdyrdylar.


text:
Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin ýurduň täze habar agentliginiň başlygy wezipesine kimi belledi? Bu wezipä özdiýenli, tutuş düýrmegi bilen Kremliň syýasatyny goldaýan Dmitriý Kiselýow bellenildi. Tankytçylaryň aýtmaklaryna görä, Kiselýow “žurnalistikadan” başga hemme zatdan baş çykarýar.
Soňky döwürde YouTube wideo portalynda peýda bolan meşhur wideolar Putiniň dolandyrýan ýurdunyň žurnalistleri näderejede üýtgedip bilýändigini açyk-aýdyň görkezýär.
1999-njy ýylda Wladimir Putin ýurt başyna geleninde, “öz işine ussat žurnalist” Dmitriý Kiselýow žurnalistika bilen syýasy propagandanyň biri-birinden üzňe bolmalydygy barada ýiti çykyşlar edýärdi: “Žurnalistikanyň öz ahlagy, edebi bar. Žurnalist bu käriň etikasyndan üzňe hereket edip bilmez. Ýöne häzir telewideniýede çykyş edýän adamlara sen nädip žurnalist diýjek?! Olar bary-ýogy syýasatyň ündewçileridir.”
Aradan 14 ýyl geçdi we Putin özüniň Kremldäki kürsüsine ymykly ornaşdy. Bu günki gün prezidentiň media boýunça iň esasy galkany Kiselýow 14 ýyl ozal aýdan gürrüňlerine çapraz gelýän pikrilerini beýan edip başlady. Indi onuň özi žurnalistikanyň etikasyndan uzaklaşyp, hakyky agitatora, ýagny syýasatyň ündewçisine öwrüldi.
“Rossiýa segodnýa”
59-ýaşly Kiselýow 9-njy dekabrda Orsýetiň uly göwrümli “Rossiýa segodnýa” atly habar agentligine başlyk edip bellenildi. Agzalýan habar agentligi ýurduň iň uly göwrümli habar gullugy “RIA Nowostiniň” ornuny eýelär.
Duşenbe güni, ýagny 9-njy dekabrda prezident Putiniň karary bilen bahasy 110 milion amerikan dollaryna barabar bolan “RIA Nowosti” ýapyldy. Häkimiýetler munuň sebäbini “çykdajylaryň öňüni almak” diýip düşündirdiler.
Orsýetdäki media synçylary, bir tarapdan, “RIA Nowostiniň” ýapylmagyny geňlän bolsalar, beýleki tarapdan, olar Kiselýowyň ýokary wezipä bellenmegine haýran galdylar.
Kiselýow Orsýetiň döwlet eýeçilgindäki WGTRK kanalynyň başlygynyň orunbasary bolup, ol Putine ýapjalygy bilen giňden tanalýar. Dmitriý Kiselýow “Westi nedeli”, ýagny “Hepdäniň habarlary” atly gepleşigi diňe bir maksat üçin, ýagny Kremliň jedelli syýasy kararlaryny wagyz etmek üçin we Günbatary ýamanlamak üçin ulanýar.
Ukrainadaky protestler
Kiselýowyň ýokary wezipä bellenendigi baradaky habar onuň telewizorda “Ýewromaýdan” protestleri barada eden ýiti çykyşyndan bir gün soň ýaýrady. Orsýetiň media synçylary Ukrainada hökümete garşy geçirilýän protest çärelerine ynjalyksyzlyk bilen syn edýärler.
Habar gepleşiklerinde ýiti kinaýa we kesgir dil ulanýan Kiselýow öz çykyşynda Ukrainadaky protestçileriň “boş galmagaldan” başga iş bitirmeýändiklerini aýdyp, geçirilýän çäreleriň üstünden güldi: “Maýdan näme? Ukraina tutuş bir göwre bolsa, onda Maýdan läheň göwredäki kiçijik nokatdyr. Ony demir bilen berçinleseň, şol nokat ynjar, ýöne, elbetde bu ölüm howply bolmaz. Emma syýasy tehnologiýany ulanyp, ýagdaýa meçew berseler we bolýan zatlary has ulaldyp teleýaýlymlaryň we internetiň üsti bilen tutuş dünýä ýetirseler, ýagny halky hamala şol keşpde ýaly edip görkezseler, onda ýagdaý ölüm howply bolup biler. Aslyýetinde Ukraina Maýdandan has çylşyrymlydyr.”
“RIA Nowostiniň” ýapylmagy bilen onuň yzynda dörän boşluga Kiselýowy bellemekligiň özi gümürtik ýagdaý. Häzirki wagtda Orsýet diňe bir Ukrainadaky wakalar bilen göreşenok, eýsem ol şol bir wagtyň özünde fewral aýynda Soçide geçiriljek gyşky olimpiýada oýunlaryň üsti bilen hem öz täsir güýjüni has ýaýbaňlandyrmagyň aladasynda.
Orsýetiň “Žurnalistler bileleşiginiň” ozalky başlygy Igor Ýakowenko Azatlyk Radiosynyň Rus gullugyna beren gürrüňinde, Kiselýowyň howul-hara bu wezipä bellenilmegini “Kreml elitasy dowla düşmedik bolsa, onda bu ýagdaý, gürrüňsiz, gopgunyň alamaty” diýip düşündirdi
”Bu karar aňrybaş netijesiz karar. Hatda bu karar samsyklaç karar. Sebäbi Dmitriý Kiselýowyň häsiýetindäki propaganda stili, sada dil bilen aýdanymyzda “aç-açan ýalan-ýaşryk zatlar”. Onuň Maýdan we ors oppozisiýasy barada aýdýan ähli gürrüňleri diňe ýalan we mekirlikden ybarat. Şeýle ýagdaýlar diňe senzuranyň bar ýerinde bolup biler. Maglumat babatda monopoliýanyň höküm sürýän ýerinde bu şeýle bolup biler.”
Kremliň aýtmagyna görä, täze habar agentligi bütin dünýä ors syýasatynyň mazmunyny düşündirmekde ýardam bermeli.
Putiniň kararynda “Rossiýa segodnýa” habar agentliginiň açylmagy bilen, Orsýetiň döwlet syýasaty we jemgyýetçilik durmuşy barada habar berilmeginiň maksat edinilýändigi aýdylýar.
Munuň tersine “RIA Nowosti”, esasasan, “habaryň halka tiz ýetirilmegini, habaryň anyklygyny we syýasy şertlere garamazdan, özbaşdak pikirlenmegi” ýörelge edinýärdi. “Orsýetiň sesi” atly radio kanal hem ýapylan agentligiň düzüminde bolany üçin Kiselýowyň täze agentligine degişli edildi.
Media gulluklarynyň arasyndaky duşmançylyk gatnaşyklaryna garamazdan, Kiselýow dekabr aýynyň 10-na “RIA Nowostiniň” işgärleriniň “oňyn netijelerini” göz öňünde tutup, olaryň aglaba bölegini işde alyp galmagy umyt edýändigini aýtdy.
Muňa garamazdan, Ýakowenkonyň aýtmagyna görä, täze açylan habar agentligi Kiselýowyň “Gebbels äheňli maglumat” düşünjesinden iýmitlener. (Iosif Gebbels nasistik Germaniýanyň meşhur propagandaçysy.)


text:
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ýakynda gelen kararyna laýyklykda, toýlarda aýdym aýdýan bagşylar täze ýyldan hökümete salgyt töläp başlarlar.
Bu karar resmi taýdan heniz kanunlaşdyrylmasa-da, onuň eýýäm täze ýyldan herekete girjekdigini bagşylar aýdýarlar.
Türkmenistanda bagşylar, esasan, ýaş çatynjalaryň durmuş toýlarynda, doglan günlerde aýdym aýtmak bilen gazanç edýärler. Olar hiç bir babatda hökümete garaşly däldir. Öz elleri, öz ýakalary. Toýda aýdym aýdyp düşüren düşewündinden bolsa, bagşylar hökümediň haýryna hiç hili salgyt tölemeýärler.
Aýdymçylara salgyt töletmek teklibiniň girizilmegini Ministrler Kabinetiniň başlygynyň orunbasary M.M.Ýazmuhammedowanyň toý bagşylaryndan özboluşly ar almagy diýip düşündirýärler. Sebäbi bir toýda 4 sagat aýdym aýdyp, bir müň dollardan bir ýarym müň dollar aralygynda pul düşürýän abraýly toý bagşylary «Suw damjasy», «Gawun baýramçylygy», «Bedew baýramy» ýaly döwlet çärelerinde mugtuna hökümetiň haýryna aýdym aýtmakdan köplenç halatda ýüz öwürýärler. Her dürli bahana tapyp, çäreden gaçýarlar.
Halk içinde abraýly toý bagşylarynyň bu hereketleri ýurduň başynda duran ýolbaşçylaryň degnasyna degip başlady. Şunuň netijesinde, olar ozal göz ýuman meseleriň biri bolan bagşylaryň salgyt tölemeklik meselesini ýaňadan örboýuna galdyrdylar.
Ýöne bagşylara salgyt töletmeklik iş ýüzünde amala aşyrylaýan ýagdaýynda hem bu ýerde diňe halk utular diýen garaýyşlar bar. Ilat bagşy üçin öňki töleýän pulunyň üstüne, onuň salgydy üçin hem puly çykarmaly bolar.


text:
Anna güni Bosniýanyň Konstitusion sudy bu ýurduň Bosniýa-Gersogowina feredasiýasynyň prezidenti Žiwko Budimiri tussaglykdan boşatmak barada karar çykardy.
Žiwko Budimir geçen aýyň ahyrynda 19 adam bilen bilelikde korrupsiýada we wezipesinden hyýanatçylykla peýdalanmakda aýyplanyp tussag edilipdi. Bosniýanyň Konstitusion sudy anna güni onuň bilelikde bu işde aýyplanýanlardan ýene dördüsiniň boşadylmagyny karar etdi.
Bosniýa-Gersogowina feredasiýasynyň prezidenti Žiwko Budimiriň girew esasynda azatlyga goýberilendigi habar berilýär. Emma oňa bildirilýän jenaýat aýyplamalary boýunça indi nähili çäreleriň görülmeginiň mümkindigi barada häzirlikçe maglumat berilmeýär.


text:
Hormatly lukman! Meniň jynsym erkek. Men 14 ýaşymda wagtym göwsüm ulalyp başlady. Häzir men 19 ýaşymda, yöne heniz hem göwnüme ol ösýän ýaly. Meniň göwsüm näme sebäpden şeýle ösýärkä? Şol sebäpden menden çaga bolmanam bilermi? Ol howplymy? Şular hakda giňişleyin maglumat bermegiňizi haýyş edýärin!
Saýtyň okyjysy.
Hormatly okyjy!
Siziň beýan eden ýagdaýyňyza lukmançylykda ýetginjeklik ginekomastiýasy diýilýär. Ginekomastiýa – bu erkek adamyň göwüs mäziniň ölçeginiň ulalmagydyr. Ol ölçegi boýunça kiçijekden uly aýalyň göwsi ýaly ölçege çenli ulalyp bilýär.
Hakyky ginekomastiýa – ýetginjekleriň jyns taýdan ýetişip başlan döwründe gabat gelýär. Bu döwürde jynsy gormonlaryň bölünip çykyş gatnaşygy bozulýar. Köplenç şu ýagdaý 12-14 ýaşly oglanlaryň 30%-de duş gelýär. Şu döwürde ginekomastiýa özbaşdak aýrylyp gidýär. Eger bu ýagdaý uzaga çekse, onda gijikdirmän lukmana ýüz tutma zerurdyr.
Ýalan ginekomastiýa gormonal bozulmalar bilen bagly bolman, semizlikde göwüs mäzlerinde artykmaç ýaglaryň ýygnanmagy sebäpli göwüs mäzleriň ölçegleri ulalýar. Bu ýagdaýa lipomastiýa diýilýär. Göwsi elläp göreňde ýumşak, agyrsyz, emzijekler aşak sallanan. Köplenç iki taraplaýyn bolýar, emma bir taraplaýyn görnüşi hem duşýar.
Ginekomastiýanyň döremeginiň sebäpleri
Köplenç iki gormonyň (testosteron – erkeklik gormony we estrogen – aýallyk gormon) deňagramlylygynyň bozulmagy şu keseliň döremegine sebäp bolýar.
Şu görnüşli bozulmanyň döremegine getirýän sebäpleriň 30-dan gowragy tapawutlandyrylsa hem, olaryň hemmesini 3 sany uly topara bölüp bolýar:
► Bedende aýallyk gormonyň agdyklyk etmegi.
► Erkeklik gormonyň mukdarynyň peselmegi.
► Käbir derman serişdeleriniň ulanylmagy.
Ginekomastiýany anyklamak üçin onkolog we endokrinolog lukmana ýüz tutup, gandaky gormonlaryň derňewini, göwüs mäzleriniň ultrases barlagyny geçirme zerurlygy döräp biler.
Şol sebäpden menden çaga bolmanam bilermi?
Eger siziň bedeniňizde aýallyk gormony – estrogen agdyklyk edip, erkeklik gormony testosteronyň mukdary pes bolsa, onda çagaňyz galman hem biler. Has takyk jogaby Size endokrinolog lukmany ganyň gormonlara derňewini barlap aýdyp biler.
Hormat bilen, saýtyň lukmany.
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Düýbi Britaniýada ýerleşýän energiýa läheňi BP-niň başlygy Toni Heýward ýekşenbe güni Meksiko aýlagynda ýarylan nebit guýusyndan çogýan netibi duruzmakda ulanylan täze sistemanyň soňky 24 sagatda 10 müň barrel nebiti toplandygyny aýtdy.
Heýward ýarylan guýynyň agzyna goýlan gapak-käse, belki-de, çogýan nebitiň köp bölegini tutup alýar diýdi.
Amerikan resmileri biraz öň şol käse we turba sistemasynyň işlejege meňzeýändigini aýdypdylar. Ýöne ol her gün okeana akýan 19 müň barrel nebitiň diňe bir bölegini tutup alyp bilýär.


text:
Şu gün giçlik Belarusyň prezidenti Aleksandr Lukaşenkonyň Türkmenistana sapara barmagyna garaşylýar.
Türkmenistanyň resmi habar agentligi prezident A.Lukaşenkonyň Türkmenistana etjek bu saparyna iki ýurduň dostluk-doganlykly gatnaşyklaryny mundan beýläk has-da ösdürmeklige tarap möhüm bir ädim hökmünde baha berýär.
Ýakynda, şu ýylyň mart aýynda Aşgabatda türkmen-belarus hökümetara komissiýasynyň üçünji maslahaty hem geçirilipdi.
Şu günki gün Türkmenistan Belarus bilen, esasan, senagat we önümleri gaýtadan işlemek, oba-hojalyk tehnikalaryny we käbir beýleki tehniki enjamlary import etmek, gurluşyk, transport we kommunikasiýa pudaklary boýunça ýakyn hyzmatdaşlyklar alyp barýar.


text:
Awstriýanyň “OMV” energiýa kompaniýasy Azerbaýjanyň “Şa deňiz-2” energiýa ýatagyny özleşdirmek boýunça iş alyp barýan “NabukkoWest” energiýa konsorsiumynyň “Nabukko” truboprowodyndan peýdalanmajakdygyny yglan edendigini mälim etdi.
Awstriýanyň “OMV” energiýa kompaniýasy “NabukkoWest” energiýa konsorsiumynyň esasy partnýorlaryndan biri hasaplanylýar.
Bu kompaniýanyň aýtmagyna görä, “NabukkoWest” energiýa konsorsiumy Azerbaýjanyň “Şa deňiz” ýatagynda özleşdirjek gazyny başga bir alternatiw geçiriji arkaly Ýewropa akdyrar.
Ekspertleriň pikiriçe, munuň özi bu konsorsiumyň öz gazyny has gysga we arzan gaz truboprowody hasaplanylýan Trans-Adriatik truboprowody arkaly akdyrjakdygyny aňladýar.
Şu günki güne çenli “Nabukkony” gaz bilen üpjün etjek esasy çeşmeler Kaspi deňziniň astyndan çekilmegi göz öňünde tutulýan Transkaspi proýekti hem-de Azerbaýjanda özleşdirilýän gaz ojaklary hasaplanylýardy.
Indi Azerbaýjanyň “Şa deňiz” energiýa ýatagyny özleşdiriji konsorsiumyň “Nabukko” geçirijisinden ýüz öwürmegi bilen, tutuş “Nabukko” proýektiniň durmuşa geçmek meselesi uly sorag astyna düşýär.


text:
Ukrain hökümeti öz güýçleriniň, 10 günlük ýaraşykdan soň, gündogardaky orsýetçi separatistlere garşy «terrora garşy operasiýalary» gaýtadan başlandyklaryny aýdýar.
Spiker Oleksandr Turçinow 1-nji iýulda parlamente «şu gün irden terrora garşy operasiýanyň aktiw fazasy dikeldildi, biziň ýaragly güýçlerimiz terrorçylaryň bazalaryna we berkişen ýerlerine hüjüm edýär» diýdi.
Prezident Petro Poroşenko 30-njy iýunda özüniň atyşygy bes etmegiň möhletini uzaltmajakdygyny, ýagny ukrain güýçleriniň hüjümi dowam etdirjekdiklerini aýtdy.
30-njy iýun agşamy möhleti dolan ýaraşyk ylalaşygy gündogardaky Orsýete tarapdar pitnäniň soňuna çykmak baradaky planyň bir bölegidi. Poroşenko ilki ýedi günlük bolan ýaraşyk ylalaşygynyň möhletini on güne çenli uzaldypdy.
Poroşenkonyň websaýtynda goýlan wideobeýanatda ol «Biz hüjüme geçeris we öz ýerimizi azat ederis» diýýär.
Bu beýanat Poroşenko öz howpsuzlyk ýolbaşçylary bilen duşuşanyndan soň edildi.
Taraplar bir-birini aýyplaýar
Orsýetiň daşary işler ministrligi 1-nji iýulda Kiýewi özüniň harby operasiýalaryny togtatmaga hem-de ýaraşygy, atyşygy kesmegi dikeltmäge çagyrdy.
"Biz ukrain häkimiýetleriniň öz ýurdunyň asuda ilatly şäherlerini we obalaryny topa tutmakdan saklanmagyny hem-de ynsan ömrüni çyndan goraýan hakyky, ýasama däl ýaraşyga dolanmagyny talap edýäris» diýip, Daşary işler ministrliginiň beýanatynda aýdylýar.
Ukrainanyň harby sözçüsi Oleksiý Dmitraşkowskiý hökümet güýçleri top oklaryny atmaga we howa zarbalaryny urmaga başlady diýdi.
Dmitraşkowskiý pitneçileriň SU-25 hüjüm uçaryny oka tutandyklaryyny, oňa zyýan ýetendigini, emma uçaryň sag-aman öz bazasyna gonmagy başarandygyny aýtdy.
Goranmak ministrligi ukrain güýçleriniň pitneçilere garşy «gury ýerden we howadan” hüjüme başlandyklaryny tassyk etdi.
Donetsk regionyndaky separatistler Kramatorsk şäherinde atyşyk astyna düşen awtobusda dört adamyň ölendigini aýtdylar, emma goşmaça maglumat bermediler.
Donetskidäki separatist lideri Miroslaw Rudenko Orsýetiň Interfaks habar gullugyna söweşiň Kramatorskda, Karliwka obasynda we Donetsk aýeroportunda turandygyny aýtdy.
Ukrainanyň daşary işler ministrliginiň Twitterdäki beýanatynda 20-nji iýunda başlanan ýaraşyk ylalaşygyndan bäri 27 ukrain esgeriniň öldürilendigi aýdylýar.
Poroşenkonyň karary
Poroşenko ýaraşygy uzaltmazlyk baradaky karara dört tarapyň, Orsýetiň prezidenti Wladimir Putiniň, Germaniýanyň kansleri Angela Merkeliň, Fransiýanyň prezidenti Fransua Ollandyň gatnaşmagynda, 30-njy iýunda tamamlanýan ýaraşyk ylalaşygynyň soňky möhleti dolmanka geçirilen gepleşiklerden soň geldi.
Poroşenko özüniň atyşygy kesmäge islendik pursatda gaýdyp gelmek isleýändigini, emma munuň üçin taraplaryň hemmesiniň ýaraşyk planynyň ähli aspektlerini ýerine ýetirmäge, şol sanda zamunlary boşatmaga we netijeli serhet gözegçiliklerini ýola goýmaga taýýar bolmalydygyny aýtdy.
Poroşenko atyşygy kesmegiň parahatçylyk planynyň bir bölegi bolandygyny, onuň yzyndan agyr jenaýat etmedik söweşijileriň günäsini geçmek, irki ýerli we parlament saýlawlaryny geçirmek we rus dilinde gürleýänleriň goragyny güýçlendirmek ýaly syýasy eglişiklere gelinmekçi bolnandygyny aýtdy.
Uzagyndan bolsa, bu plan, häkimiýeti merkezsizleşdirmek üçin, ýurduň konstitusiýasyna üýtgeşmeleriň girizilmegini nazarda tutýardy.
Şu aralykda Ýewropa Bileleşigi Orsýete garşy haýdan-haý täze sanksiýalary girizmezlik kararyna geldi, ýagny wakalaryň barýan ýerindäki görnüşiň garjaşyk bolup galýandygyny aýtdy.
28 ýurtdan ybarat bloguň ilçileri bu meseläni 1-nji iýulda, Brýusselde bolan maslahatlarynda ara alyp maslahatlaşdylar.
Emma muňa garamazdan, Ýewropa Bileleşiginiň diplomatlaryna salgylanyp, hökümetleriň «sanksiýalara taýýarlyk güýçlendirilmeli» diýen karara gelendigi aýdyldy.
Çeşmeler ilçileriň 7-nji iýulda gaýtadan duşuşyp, bu ýagdaý barada ýene maslahat etjekdiklerini, Ýewropa Bileleşiginiň ekspertleriniň bolsa aýratyn alnan adamlary ýa-da kompaniýalary nyşana alýan sanksiýalaryň üstünde işleýändiklerini aýtdylar.


text:
Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynda eden çykyşlarynda amerikan prezidenti Barak Obama bilen ors prezidenti Wladimir Putin Siriýada we Ukrainada dowam edýän konfliktler sebäpli birek-biregi tankytladylar.
Moskwa gönükdirilen tankytda Obama Siriýanyň prezidenti Başar al Assady goldaýan ýurtlary ýazgardy.
Amerikan prezidenti şeýle diýdi: "Käbir güýçli döwletler halkara hukugyna garşy hereket edýärler", "demokratik prinsipleri, adam hukuklaryny" bozýarlar. "Bize hem bidüzgünçiligi aradan aýyrmak üçin [hut] şular ýaly çäreler zerur diýilýär".
“Bigünä çagalar...”
Obama onda "Bu logika boýunça, biz bombalap bigünä çagalary gyrýan Başar al Assad ýaly tiranlary goldamaly-da?!" diýdi.
Ol soňra hem Siriýadaky konfliktiň soňlanmagy üçin Waşingtonyň Orsýet şeýle hem Assadyň beýleki ýarany Eýran bilen hyzmatdaşlyk etmäge meýillidigini sözüniň üstüne goşdy. Ýöne uruş bilen baglanyşykly her bir çözgüt Assaddan daşlaşmaga gönükdirilen "gözegçilik astyndaky geçişi" öz içine almaly.
Obamadan soňra çykyp geplän Putin "Yslam döwleti" atly jeňçi topara garşy söweşde Assadyň hökümeti bilen "hyzmatdaşlygy ret etmegi uly ýalňyşlyk" diýip atlandyrdy.
Assadyň garyndaşlary
"Biz prezident Assadyň ýaragly güýçleri bilen kürt gaýtawulyndan başga ”Yslam döwletine” we Siriýadaky beýleki terroristik guramalara garşy söweşýän adamyň ýokdugyny ykrar etmeli" diýip Putin belledi.
Ors prezidenti Waşingtony Assadyň garşydaşlaryny ýarag bilen üpjün edýänlikde aýyplap, olar soňra ”Yslam döwletiniň” jeňçilerine goşulýar diýdi.
Ol şeýle hem Liwiýadaky we Yrakdaky durnuksyzlyga Birleşen Ştatlary jogapkär etdi. Onuň çaklamagyna görä, Liwiýada Muammar Kaddafiniň häkimiýet başyndan aýrylmagyna ýol açan Amerika tarapyndan goldalan howa hüjümleri.
Ekspansionizm ody
Putin şeýle hem Yslam döwletiniň jeňçileri Yragyň öňki harby işgärlerini, Liwiýanyň esgerlerini şeýle hem aram siriýalylary öz içine alýar diýdi.
Obama bilen Putin 2014-nji ýylyň martynda Orsýetiň Krym ýarymadasyny Ukrainanyň elinden basyp almagy barada hem özara çaknyşdylar.
Obama iliň ýerini basyp almak, Orsýetiň bu hereketine halkara arkalaşygy tarapyndan aýgytly jogap bolmasa, dünýäniň beýleki ýerlerinde ekspansionizm oduny tutaşdyrar diýdi.
"Biz Orsýet bilen Ukrainanyň arasyndaky çuň hem çylşyrymly taryhy ykrar edýäris. Ýöne özbaşdaklyk we toprak bütewüligi elhenç ýagdaýda bozulanda, bir çetde garap durup bilmeris. Ukrainada bolan bu işden degerli netije çykarylmasa, onda ol bu gün bu ýere ýygnanan her bir ýurtda bolup biler" diýip, amerikan prezidenti nygtady.
Obamanyň aýtmagyna görä, Waşington Orsýeti çetleşdirmek islänok. Ukrain krizisine jogap edilip, Moskwanyň garşysyna gönükdirilen amerikan sanksiýalaryndan esasy maksat - serhetleriň süýşürilip, gaýtadan çekilmeginiň öňüni almak. Bu iş "Sowuk uruş döwrüne dolanmak arzuwynyň bir bölegi däl".
Putin hem öz gezeginde Kremliň hemişeki aýyplamalaryny gaýtalap, Birleşen Ştatlar öňki Sowet Soýuzyna degişli ýurtlara rewolýusiýa eksportirleýär diýdi.


text:
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň şu ýylyň 10 aýynyň netijelerine bagyşlanyp geçirilen giňişleýin mejlisinde habar berlişi ýaly, hasabat döwründe 2014-nji ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende, önümleriň köpüsi boýunça önümçiligiň möçberiniň artmagy üpjün edildi. Şeýlelikde
nebitiň çykarylyşynyň ösüş depgini 106,5 göterime,
elektrik energiýasynyň öndürilişiniň ösüş depgini 102,7 göterime,
benziniň öndürilişiniň ösüş depgini 100,9 göterime,
kerosiniň öndürilişiniň ösüş depgini 100,2 göterime,
nebit bitumynyň öndürilişiniň ösüş depgini 122,5 göterime,
nebit koksynyň öndürilişiniň ösüş depgini 100,1 göterime,
polipropileniň öndürilişiniň ösüş depgini hem 100,1 göterime,
sementiň öndürilişiniň ösüş depgini 104,6 göterime,
magdan däl gurluşyk serişdeleriniň öndürilişiniň ösüş depgini 117,6 göterime,
plastmassadan edilen turbalaryň öndürilişiniň ösüş depgini 105,5 göterime,
demir önümleriniň öndürilişiniň ösüş depgini 100,7 göterime,
nah ýüplükleriniň öndürilişiniň ösüş depgini 101,2 göterime,
nah matalaryň öndürilişiniň ösüş depgini 108,4 göterime,
gaýtadan işlenen balyk önümleriniň öndürilişiniň ösüş depgini 150,4 göterime,
mineral suwlaryň we şerbetli içgileriň öndürilişiniň ösüş depgini 111,2 göterime,
unaş önümleriniň öndürilişiniň ösüş depgini 111,7 göterime,
derman senagatynyň önümleriniň öndürilişiniň ösüş depgini bolsa 142 göterime deň boldy.
Hasabat döwründe mineral dökünleriniň öndürilişiniň ösüş depgini 2,1 esse üpjün edildi.
Oba hojalyk pudagynda hem oňyn netijeler gazanyldy. Hasabat döwründe ekin meýdanlarynda güýzlük bugdaý ekişi bellenilen meýilnama laýyklykda 760 müň gektarda geçirildi. Ýetişdirilen pagta hasylyny ýygnamagyň meýilnamasy 100,8 göterim berjaý edildi. 2014-nji ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende, gök we bakja önümleriniň, et-süýt önümleriniň öndürilişinde oňyn netijeler gazanyldy. Gara mallaryň, dowarlaryň, guşlaryň baş sany köpeldi.
On aýyň netijeleri boýunça gurluşyk ulgamynda hem ýokary netijeler gazanyldy. Hasabat döwründe ýerine ýetirilen gurluşyk-gurnama we beýleki düýpli gurluşyk işleri 2014-nji ýylyň degişli döwründäkiden 13,9 göterim ýokarydyr.
Şu ýylyň on aýynda ulaglaryň ähli görnüşleri boýunça ýük dolanyşygynyň geçen ýylyň degişli döwrüne görä ösüş depgini 100,9 göterime deň boldy. Şu döwürde
ýolagçy dolanyşygynyň umumy ösüş depgini 102,7 göterime,
şol sanda awtomobil ulagynda 103,3 göterime,
demir ýol ulagynda 100,7 göterime,
howa ulagynda 100,1 göterime,
suw ulagynda 139,7 göterime barabar boldy.
Elektron aragatnaşyk hyzmatlarynyň ýaýrawynyň yzygiderli giňelmegi bu hyzmatlaryň möçberiniň 2014-nji ýylyň on aýyndaka görä 9,3 göterim köpelmegini üpjün etdi.


text:
Kremliň sözçüsi Orsýetiň prezidenti Wladimir Putiniň esgerleri Ukraina bilen serhetden çykarmak we Rostow sebitindäki hemişelik bazalaryna dolamak barada buýruk berendigini aýtdy.
Rus metbugaty Dmitriý Peskowa salgylanyp, 17600 rus esgeriniň «ukrain serhediniň golaýyndaky tomusky maşklar» diýilýänden hemişelik bazalaryna dolanyp geljegini habar berdi.
Bu beýanat 16-17-nji oktýabrda aziýa we ýewropa ýolbaşçylarynyň Milanda boljak duşuşygynyň öňüsyrasynda edildi. Bu duşuşyga Putiniň hem gatnaşmagyna garaşylýar.
NATO Orsýeti gündogar Ukrainada söweşýän orsýetçi separatistlere goldaw üçin birnäçe ýüz bronly tehnikany we müňlerçe söweş esgerini ibermekde aýyplady.
Orsýet gündogar Ukrainada öz güýçleriniň bardygyny ret edýär.


text:
Duşanbe güni edilen hüjüm mahalynda Homsdaky nebiti gaýtadan işleýän zawoda barýan geçirijiniň partladylandygy habar berildi.
Aktiwistler hökümet güýçleriniň hüjüminde söweş dikuçarlarynyň we raketa atyjylaryň ulanylandygyny aýtdylar.
Şularalykda Orsýet bilen Hytaý, BMG-niň Howpsuzlyk geňeşinde Siriýadaky zorlugy duruzmaga we prezident Başar al-Assady işden çekilmäge çagyrýan rezolýusiýa taslamasyna weto goýanlyklary üçin ýaňlanan Günbatar tankydyndan goranyp, öz pozisiýalaryny delillendirmäge çalyşdy.
Orsýetiň daşary işler ministri Sergeý Lawrow
wetolara bildirilen Günbatar reaksiýasyny “haýýarlyga golaý salyhatsyzlyk” hökmünde suratlandyrdy. Rus ministriniň Bahreýne sapary mahalynda aýtmagyna görä, Damask babatdaky rezolýusiýa taslamasyny tassyklamak, onuň öz sözleri bilen aýdylanda, Siriýanyň “graždanlyk urşunda” tarap tutmak bilen barabar bolar:
—BMG-niň Howpsuzlyk geňeşiniň rezolýusiýa taslamasynyň awtorlarynyň islegi Siriýa režiminiň zorlukly hereketleri togtatdyrmakdan ybarat we olar muny režime garşy göreşýän ýaragly toparlaryň boýnuna hiç bir anyk borçnama ýüklemezden etmekçi. Beýle rezolýusiýa Howpsuzlyk geňeşiniň graždanlyk urşunda haýsam bolsa bir tarapy tutmagyny aňladar.
Moskwa bilen Pekin 4-nji fewralda Arap ligasy tarapyndan öňe sürlen we Howpsuzlyk geňeşiniň 13 agzasy tarapyndan goldanan taslama weto goýdy.
Hytaýyň Daşary işler ministrligi duşanbe güni Birleşen Ştatlaryň Hytaý bilen Orsýet Siriýa režimini penalaýar diýen aýyplamasyny ret edip, Pekin diňe adalatlylygy saklamak isleýär diýdi.
Birleşen Ştatlaryň döwlet sekretary Hillari Klinton biraz öň bu wetolary “parodiýa” atlandyrdy we Hytaý bilen Orsýeti “Damaskdaky zalym režimi” goramakda aýyplady.
Lawrow Damaska barar
Lawrowyň, Orsýetiň daşary aňtaw gullugynyň başlygy Mihail Fradkow bilen, 7-nji fewralda Damaska baryp, prezident Assad bilen duşuşmagyna garaşylýar.
Orsýetiň Daşary işler ministrliginiň beýanatynda olaryň Assada eglişige gelmegi üçin basyş etjegi we rus prezidenti Dmitriý Medewedewiň, “demokratiki reformalar” esasynda, “ýagdaýy çaltdan-çalt durnuklaşdyrmaga” çalyşýandygy aýdylýar.
Fransiýanyň prezidenti Nikolýa Sarkozi
duşenbe güni Parižde Germaniýanyň kansleri Angela Merkel bilen çykyş eden metbugat ýygnagynda şeýle diýdi:
—Şu gün agşam men Orsýetiň prezidenti Dmitriý Medewedewe Siriýa meselesi barada telefon etmekçi bolýaryn. Men, kansler Merkeliň rugsady bilen, ikimiziň hem pikirini aýdaryn. Fransiýanyň premýer-ministri Fransua Fillon bolsa, bu mesele boýunça premýer-ministr Wladimir Putine telefon eder.
Şeýle-de Sarkozi
Fransiýa bilen Germaniýanyň siriýa halkyny ýeke goýmajagyny aýtdy:
—Siriýa meselesi barada aýdylanda, Fransiýa we Germaniýa siriýa halkyny taşlamaz. Bu bolýan zatlar bir galmagal we biz belli bir karara gelmezligi ýa halkara jemgyýetçiliginiň öňüniň baglanmagyny kabul etmeris.
Siriýa konfliktinde, Assad režimi 2011-nji ýylyň martynda protestçileri güýç bilen basyp ýatyrmaga başlaly bäri, 6 müňe çenli adamyň öldürilendigi aýdylýar.


text:
Gazagystanyň günbataryndaky Atyrau şäheriniň sudy öz 12 ýaşly ogullygyny janyndan geçen bombaçy bolmaga taýýarlan ýaş gelni 7 ýyl türme tussaglygyna höküm etdi.
Ýapyk gapylaryň arkasynda geçirilen sud 18 ýaşly gelni terrorçylygy wagyz etmekde, kämillik ýaşyna ýetmedik çagany gynamakda günäli tapdy.
Häkimiýetler onuň öz ogullygyny ulanyp, Milli howpsuzlyk komitetiniň jaýynyň içinde bir hüjümi planlaşdyrandygyny aýdýarlar.
Ol aýalyň adamsynyň howpsuzlyk güýçleri tarapyndan, geçen ýyl terrora garşy geçirilen operasiýa mahalynda öldürilendigi aýdylýar.
Geçen güýz howpsuzlyk güýçleri we polisiýa Atyrauda we golaýdaky Kulsary şäherlerinde geçirilen aýry-aýry operasiýalarda güman edilýän dokuz jeňçini öldürdi.


text:
Yragyň premýer-ministri Nuri al-Maliki Birleşen Ştatlaryň kanun çykaryjylary bilen duşuşdy. Maliki soňky iki ýylyň dowamynda Waşingtona amala aşyrýan ilkinji saparyny dowam etdirýär.
Maliki Yrakda belli bir derejede mezhebara dartgynlylygyň artmagy we Siriýa bilen araçäkleşýän territoriýalarda raýat urşunyň möwjemegi sebäpli dörän ýowuzlyklardan baş alyp çykmaga harby kömek soramak üçin Waşingtona bardy.
Birleşen Ştatlar şu ýylyň dowamynda Yrakda 7 müňden gowrak adamyň öldürilendigini çaklaýar.
Senator Jon Mak Kaýn çarşenbe güni Maliki bilen duşuşandan soň, Yrakda ýagdaýyň “erbetleşýändigini” we muny “tersine öwürmegiň” Malika baglydygyny aýtdy.