text:
Dürenstein söweşi
Dürenstein söweşi (Dürrenstein söweşi ýa-da Dürnstein söweşi hem diýilýär) Napoleonçylyk Uruşlarynyň Üçünji Koalisiýa urşy döwründe bolup geçen çaknyşyk. Söweş 11 noýabr 1805-de, Ulm söweşinden üç hepde soň Austerlitz söweşinden bolsa üç hepde ozal Awstriýanyň Wachau jülgesinde ýerleşýän Dürenstein (häzirki Dürnstein) şäheriniň golaý-goltumynda, Dunaý derýasynyň boýunda, Şirýürekli Richardyň bendilikde saklanylan galasynyň alkymynda bolup geçdi.
Napoleonyň fransuz goşunynyň esasy korpusy Dunaý derýasynyň günorta ýakasy bilen yza çekilýän rus hem-de awstriýa soýuzdaş goşunlarynyň söbügine münüp Wena şäherine tarap müňzäp barýardy. Rus hem-de awstriýa goşunynyň yza çekilmegini bökdemek niýeti bilen VIII fransuz korpusyny Dunaý derýasynyň demirgazyk ýakasyny syryp ýöremekligi üçin ugratdy. VIII korpus marşal Édouard Mortieriň umumy ýolbaşçylygyndaky üç sany pyýada goşun hem-de bir sany kawaleriýa diwiziýasyndan ybaratdy. Bu korpus 1805-nji ýylyň noýabr aýynyň başynda Linzde hem-de Passauda Dunaý derýasyny kesip geçdi we pyýada goşun Dunaýy alkymlap gündogarlygyna tarap ugrady, korpusyň kawaleriýa diwiziýasy bolsa, has dermirgazykda aňtaw işlerini geçirdi. General Gazanyň diwiziýasy (6,000 adam çemesi) başy çekip barýardy, onuň yz ýany bilen bolsa general Dupontyň diwiziýasy (4,000 adam) bir günlük menzilden gelýärdy, general Dumonceaunyň diwiziýasy (4000 adam) tyly goraglaýardy. Korpusa Dunaýyň beýleki kenary bilen aragatnaşygy üpjün etmekde bir flotiliýa goldaw berýärdi.
Mortieriň korpusynyň başyny çekýän diwiziýa 10 noýabr 1805-de Dürnsteine baryp ýetdi hem-de şäheriň günorta eteginde rus dozory bilen tutluşyga girdi. Rus feldmarşaly Mihail Illarionowiç Kutuzowyň birçak soýuzdaşlaryň ähli goşunyny Dunaýyň bu tarapyna geçirendiginden Mortieriň habary ýokdy, şonuň üçin hem VIII korpus san taýdan agdyklyk edýän güýçler bilen ýüzbe-ýüz boldy. Soýuzdaşlar Gazanyň ýekelikdäki diwiziýasynyň üstüne çozmak mümkinçiliginden peýdalandylar. Bagrationyň korpusy tarapyndan penalanýan Miloradowiçiň korpusy Gazanyň diwiziýasyna gündogar tarapdan ýakynlaşyp, fransuzlary duran ýerlerinden butnatmaly däldi, Dohturow bilen Strickiň baştutanlygyndaky iki sany korpus bolsa, fransuzlaryň deňinden aýlanyp geçip, günbatar we demirgazyk tarapdan olaryň üstüne çozmalydy.
11 noýabr 1805-de, Miloradowiçiň goşunyna degişli bir kolonna Mortieriň awanpostlaryna hüjüm etdi. Mortier general Gazana garşylyklaýyn hüjüme geçmekligi hem-de Stein şäherine baka gündogara tarap herekete geçmekligi buýruk berdi. Ol hem ur-tut öňe okduryldy, emma tiz wagtdan garşydaş goşunyň arýergarddan has güýçlüdigi mesaňa-mälim boldy. Garpyşyk Ýokarky Loiben, Aşaky Loiben we Rothenhof obalarynda dowam etdi. Mortier Dupontyň diwiziýasyna Gazanyň ysgyndan gaçan goşunyna kömek bermek üçin öňe tarap alňasamaklygy buýurdy. Şol wagt, Strickiň kolonnasy gelip ýetdi, ýöne 4-nji Fransuz otrýadynyň berk gaýtawul bermegine duçar bolup yza çekildi.
Günortan sagat 2 töwereginde söweşe böwşeňlik aralaşdy, sebäbi Mortier Duponta, Kutuzow bolsa Dohturowa garaşýardy. Dohturow ilkinji bolup geldi we fransuzlary Dürnsteinden gysyp çykardy. Iki sany uly goşunyň arasyna düşen fransuzlar Dürnsteiniň üsti bilen yza tarap böwsüp geçmeli diýen netijä geldiler. 100-nji pyýada toparyň başy çekmeginde fransuzlar garaňky gatlyşan badyna hüjüme geçdi. Dupontyň diwiziýasy hem tüýs wagtynda gelip ýetişdi-de, Dohturowyň korpusyny arka tarapyndan gabap şäherden kowup çykardy. Mortier bolsa derýadaky flotiliýadan peýdalanyp öz korpusyny günorta kenara ewakuirlemäge maý tapdy. Gazan 1,800 esgerini, soýuzdaşlar bolsa 2,000 çemesi adamyny, şol sanda imperatorlyk feldmarşaly Schmidti ýitirdi.
Iki tarap hem özüniň ýeňiş gazanandygyny öňe sürýär: fransuzlar söweş meýdanyny taşlap gitdiler, ýöne welin ruslar hem özleriniň san artykmaçlygyndan peýdalanyp bilmediler.


c: text/html

text:
Grünwald söweşi
Grünwald söweşi (Tannenberg söweşi, 15 iýul 1410) — Polşa bilen Beýik Litwa Knýazlygynyň Tewton ordenine garşy alyp baran Beýik urşunyň (1409—1411) iň bir aýgytlaýjy söweşi. Söweş Tewton ordeniniň goşunynyň doly derbi-dagyn edilmegi bilen gutarypdyr. Ol Grünwaldyň we Tannenbergiň (Prussiýa) golaý-goltumynda bolup geçipdir, şonuň üçin hem şeýle atlandyrylypdyr.
Atlar we Ýerler[üýtget]
Söweş şol wagtlar Tewton ordeni tarapyndan dolandyrylýan, häzir bolsa Polşada ýerleşýän Prussiýadaky Grünwald (litwaça: Žalgiris), Stębark (nemesçe: Tannenberg), we Łodwigowo (nemesçe: Ludwigsdorf) obalarynyň aralygyndaky düzlüklerde bolup geçdi. Şol döwürde bu ýere iň ýakyn ýerleşýän şäher Gilgenburgdy (1945den bäri: Dąbrówno). Köne ýazuw çeşmelerinde Žalgiris (litwaça žalia giria) bilen Grünwald (nemesçe grüner Wald) atlarynyň ikisi hem "Gök tokaý" diýlip terjime edilýär; bular gadymy ýazuw çeşmelerinde polýak dilinde Zielone Pole ("Gök meýdan"), we nemesçe, Grunenfelde ýa-da Grunefeld ("Gök meýdan") diýlip atlandyrylýar.
Söweşiň atlandyrylyşy:
- Nemesler tarapyndan Schlacht bei Tannenberg (Tannenberg söweşi)
- Polýaklar tarapyndan Bitwa pod Grunwaldem ( Grünwald söweşi)
- Litwalar tarapyndan Žalgirio mūšis (Žalgiris söweşi)
Söweşe goşulan beýleki halklar tarapyndan söweşiň atlandyrylyşy: beloruslar: Гру́нвальдзкая бі́тва, ukrainler: Ґрю́нвальдська би́тва, ruslar: Грю́нвальдская би́тва, tatarlar: Grünwald suğışı, çehler: Bitva u Grunvaldu, rumynlar: Bătălia de la Grünwald.
Garşylyklaýyn goşunlar[üýtget]
15 iýul 1410-da ir säher bilen iki goşun Grünwald, Tannenberg we Łodwigowo (Ludwigsdorf) obalarynyň arasyndaky meýdanda duşuşdy. Iki goşun hem gapma-garşy ýagdaýda ýerleşdi. Polýak-litwa goşuny Ludwigsdorf we Tannenberg obalarynyň öňünde ornaşýardy. Onuň çep ganatyny korol Ýagaýlonyň polýak goşunlary goraýardy. Ol aglaba agyr kawaleriýadan düzülendi. Soýuzdaş güýçleriň sag ganatyny bolsa, Beýik knýaz Witautasyň goşuny saklaýardy. Ol esasan ýeňil kawaleriýadan ybaratdy. Sag ganatdaky otrýadlaryň hatarynda Beýik Knýazlygyň ähli künjeginden gelen tuglar, şeýle-de Jelaleddin hanyň ýolbaşçylygyndaky tatar urşujylary, Alexandru cel Bunuň ýollan moldowan ýeňil atly goşuny hem-de ähtimal serbler bardy. Tewton ordeniniň goşunlary bolsa esasan agyr kawaleriýadan we pyýada goşundan düzülendi.
Söweş[üýtget]
Söweş günortanlar Witautasyň ýeňil atly goşunynyň tewton rysarlarynyň çep ganadyna hüjüm etmegi bilen başlandy. Hüjüme artilleriýa zalpy bilen gaýtawul berildi (ähtimal, meýdan artilleriýasynyň ilkinji we onçakly şowly bolmadyk ulanylyşy). Ýeňil atly goşunyň yzy bilen galan urşujylar hem söweşe girdiler. Olara indi toplaryň we ýaýçylaryň oklary howp salmaýardy. Muňa jogap edip Wallenroduň agyr atly goşuny garşylyklaýyn hüjüme geçdi. Şonuň bilen bir wagtyň özünde birinji liniýanyň ilkinji polýak goşuny hem-de Ordeniň sag ganaty çaknyşyga goşuldy.
Litwa atly goşuny tewton rysarlaryna garşylyk görkezip bilmän, bosga düşüp gaçyp ugrady. Wallenrod olaryň yzyndan kowalamaga başlan hem bolsa, Ordeniň agyr atly goşuny beýikli-pesli ýerlerde çalt hereket edip bilmedi. Bu bolsa, Witautasa goşunyny täzeden toparlara bölmäge puryja berdi. Şol bir wagtda Wallenrod litwa-rus pyýada goşunynyň güýçli gaýtawul bermegine duçar boldy. Bu polklara ýardam bermek üçin Witowt öz otrýadlaryny ugratdy. Bu ädim söweşiň gidişini üýtgetdi. Onuň üstesine-de, Lihtenşteýni gysyp çykaran polýak goşuny Wallenrody sag ganadyndan hem gabap başlady.
Ýagdaýy düzetmek üçin Ýungingen tewton kawaleriýasynyň ikinji liniýasyny söweşe girizdi, emma polýaklar hem Ýagaýlonyň baştutanlygyndaky rezerwleri herekete geçirdiler. Witautasyň litwa kawaleriýasy bolsa üstünlik bilen söweş meýdanyna gaýdyp geldi we Ordeniň söweşe pyýada goşun bilen goşulyp manýowr etmek ukybyny ýitiren çep ganadyna agyr zarba urdy. Ýungingeniň wepat bolmagyndan we tewton goşunynyň käbir bölekleriniň söweşi dowam etdirmekden ýüz öwreninden soňra Ordeniň goşuny uly basga düşüp gaçyp ugrady.
Üç sany serkerde bilen bilelikde jemi 205 sany orden halypasy gurban boldy. Jemi adam ýitgisi 8 müň adam çemesi boldy. Polýak-litwa goşunynyň ýitgisi bolsa näbelli bolmaklygyna galýar.
Salgylanmalar[üýtget]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 Stephen Turnbull, Tannenberg 1410 Disaster for the Teutonic Knights, 2003, London: Osprey Campaign Series no. 122 ISBN 978-1-84176-561-7, pp.25
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 Stephen Turnbull, Tannenberg 1410 Disaster for the Teutonic Knights, 2003, London: Osprey Campaign Series no. 122 ISBN 978-1-84176-561-7, pp.26
- ↑ Britannica Hungarica, Hungarian encyclopedia, 1994. ISBN 9630623506
- ↑ Stephen Turnbull, Tannenberg 1410 Disaster for the Teutonic Knights, 2003, London: Osprey Campaign Series no. 122 ISBN 978-1-84176-561-7, pp.27-28

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Seýdi Ali Reis
Seýdi Ali Reis (1498 – 1563) osmanly admiraly bolupdyr.
Ol 1538-nji ýylda bolan Preweza deňiz söweşinde türk flotunyň çep flangyny dolandyrypdyr. Seýdi şondan soňra Hindi okeanyndaky osmanly flotunyň baştutanlygyna bellenilýär we ol şol wezipedekä Hindistanyň Goa şäherine ýerleşen portugal goşunlarybilen 1554-nji ýylda ençeme gezek söweşe girişýär.
Ol häzirki döwürde özüniň Hindistandan Stambula gaýdyp gelýärkä gören ýurtlaryny suratlandyrýan Mir'ât ül Memâlik (Ýurtlaryň aýnasy, 1557) ýaly kitaplary bilen giňden tanalýar. Onuň nawigasiýa we astronomiýa barada ýazan Mir’ât-ı Kâinât (Älem-jahanyň aýnasy) atly eseri hem bardyr. Mundanam başga Seýdi Ali Reis Kitâb ül Muhit: El Muhit fî İlmi'l Eflâk ve'l Buhûr (Sebitleýin deňizleriň we astronomiýa hem-de nawigasiýa ylymlarynyň kitaby) diýlip atlandyrylýan eserinde nawigasiýanyň tärleri baradaky maglumatlary, ugur kesgitlemegiň, wagt hasaplamagyň, kompas ulanmaklygyň usullaryny, ýyldyzlar, hijri şemmsi hem-de kamary kalendarlar, şemal we deňiz akymlary, şeýle-de Osmanly imperiýasynyň dürli sebitlerindäki portlar, gawanlar, kenarýaka ilatly ýerler we adalar bilen baglanyşykly portulanlary jemläpdir. Onuň kitaplary ençeme dile, şol sanda iňlis diline, fransuz diline, italýan diline, nemes diline, grek diline, arap diline, pars diline, urdu diline we rus diline terjime edilendir we olar osmanly döwründen gelip ýeten iň çeper edebi eserleriniň hataryna girýär diýlip hasap edilýär.
Ol günbatarda Sidi Ali Reis diýlip hem tanalýar.
Deslapky ýagdaý[üýtget]
Seýdi Ali Reis Stambul şäheriniň Galata kwartalynda asyl gelip çykyşy Türkiýäniň Gara deňiz kenarýakasyndaky Sinop şäherinden bolan bir türk maşgalasynda dünýä inýär. Soltan Mehmet II höküm süren döwründe onuň atasy Tersâne Kethüdâsı (Osmanly imperatorlyk harby-deňiz gorhanasynyň kethudasy) bolan bolsa, kakasy Hüseýin Reis Altyn Şahyň demirgazyk ýakasynda Stambulyň Galata kwartalynda ýerleşýän Bahriye Dârü's-Sınaasınyň (Harby-deňiz Senagaty Merkezi) Kethüdâsy (Kethuda) bolupdyr. Onuň kakasynyň ýokary çinli deňizçi hem-de harby-deňiz inženeri hökmündäki karýerasy Seýdi Aliniň geljek ykbalyna uly täsirini ýetiripdir. Seýdi Ali heniz ýaş wagty harby-deňiz gorhanasynda işläp başlaýar. Deňizçilige bolan höwesiniň üstesine Seýdi Ali matematika, astronomiýa we geografiýa ýaly takyk ylymlar boýunça gowy bilim hem alýar. Şeýle-de ol edebiýat we teologiýa sapaklarynda kämilleşipdir hem-de ökde şahyr hökmünde özüni tanadypdyr. Wagtyň geçmegi bilen ol harby-deňiz gorhanasynda ýokary çinli ofiser bolup ýetişýär we Reis çinine mynasyp bolýar (Osmanly döwründe bu çin hem kapitan hem-de admiral diýmekligi aňladypdyr).
Osmanly flotundaky irki karýerasy[üýtget]
Rodosyň gabawyndan başlap, Seýdi Ali Reis osmanly flotunyň Ortaýer deňzinde alyp baran ähli iri harby-deňiz kampaniýasyna gatnaşypdyr. Ol Barbarossa Hayreddin Paşanyň 1538-nji ýylda Charles V-niň Keramatly Ligasynyň Andrea Dorianyň dolandyrmagyndaky flotuny doly suratda ýeňlişe sezewar eden Preveza deňiz söweşinde osmanly flotunyň çep ganatyna baştutanlyk edipdir. Mundanam başga ol Sinan Paşa bilen Turgut Reisiň 1551-nji ýylda Liwiýa döwletiniň Tripoli şäherini Ispaniýadan hem-de Malta rysarlaryndan basyp alan flotunda birnäçe gämini dolandyrypdyr. Ondan soňra ol Ortaýer deňziniň günbatar kenarýakasynda bolup geçen harby-deňiz kampaniýalaryna hem gatnaşypdyr.
Soňra Seýdi Ali Reise Azepler Kâtibi, Tersâne Kethüdâsı (Osmanly imperatorlyk harby-deňiz gorhanasynyň kethudasy) and Hassa Donanma Reisi (Osmanly Merkezi flotunyň baştutany) çinleri berilýär.
Hindi okeanyndaky osmanly flotunyň baştutany[üýtget]
1552-nji ýylyň aýagynda Halap şäherindäki gyşky rezidensiýasynda bolup ýören Soltan Süleýman Ajaýyp Seýdi Ali Reisi Sues (Müsür), Aden (Ýemen) hem-de Basra (Yrak) deňiz portlarynda ýerleşýän Osmanly Hindi okean flotuna baştutan edip belleýär. Ondan öň bu wezipede tanymal osmanly admiraly we kartografy Piri Reis hem-de 1538-nji ýylda bolan Preveza deňiz söweşine gatnaşan admiral Koja Murat Reis hem gulluk edipdirler.
Seýdi Ali Reis sebitdäki köpsanly dini ýerleri hem-de möhüm şäherleri aýlanyp görenden soň 1553-nji ýylyň 7-nji dekabrynda Halap şäherinde ýola rowan bolýar we ahyrsoňy 1554-nji ýylyň fewral aýynyň başynda Pars aýlagyndaky Basra şäherine baryp ýetýär.


text:
Dunaý
Dunaý derýasy (Irki Danuvius sözünden nemesçe: Donau, keltçe: *dānu, manysy "akmak", slowakça we polýakça Dunaj, wengrçe Duna, rumynça Dunărea, Frakiýa/Dakiýa dilindäki “Donaris/Donare” sözünden, gadymy skandinaw dilinde Duná, türkçe Tuna, gadymy grek dilinde Istros, slowençe Donava, horwatça Dunav, serbçe Дунав/Dunav, bolgarça Дунав, ukrainçe Дунай) Ýewropa Bileleşiginiň iň uzyn, Ýewropanyň bolsa Wolga derýasyndan soň ikinji iň uzyn derýasydyr.
Ol Germaniýanyň Schwarzwald tokaýlygyndan gözbaş alyp gaýdaýan kiçi Brigach we Breg derýalarynyň adybir Donaueschingen nemes şäherinde goşulmagy bilen Dunaý derýasy diýlip atlandyrylýar. Dunaý derýasy gündogara tarap 2550 km (1771 mil) çemesi akyp, birnäçe orta we merkezi ýewropa paýtagtlarynyň içinden geçýär we Rumyniýa bilen Ukrainada ýerleşýän Dunaý deltasynyň üsti bilen Gara deňze baryp guýýar.
Taryhda Rim imperiýasynyň gadymky sepgidi hökmünde tanalýan bu derýa on sany ýurduň içinden akyp geçýär – ýa-da olaryň serhediniň bir bölegini düzýär: Germaniýa (7.5%), Awstriýa (10.3%), Slowakiýa (5.8%), Wengriýa (11.7%), Horwatiýa (4.5%), Serbiýa (10.3%), Rumyniýa (28.9%), Bolgariýa (5.2%), Moldowa (1.7%), we Ukraina (3.8%). Mundan hem başga onuň basseýni ýene dokuz sany ýurdy öz içine alýar: Italiýa (0.15%), Polşa (0.09%), Şweýsariýa (0.32%), Çehiýa (2.6%), Sloweniýa (2.2%), Bosniýa we Gersegowina (4.8%), Montenegro, Makedoniýa respublikasy we Albaniýa (0.03%).
Ady[üýtget]
Dunaý derýasy dürli dillerde dürlüçe atlandyrylýar:
- Iňlisçe: Danube
- Bolgarça: Дунав (Dunav)
- Çehçe, polýakça we slowakça: Dunaj
- Nemesçe: Donau
- Wengrçe: Duna
- Slowençe: Donava
- Horwatça: Dunav
- Serbçe: Dunav/Дунав
- Rumynça: Dunăre, Dunărea
- Rusça we ukrainçe: Дунáй (Dunay)
- Latynça: Danubius, Danuvius, Ister
- Gadymy grekçe: Istros
- Türkçe: Tuna
Dunaý derýasy aşakdaky ýurtlardan we dört sany paýtagt şäherden akyp geçýär. Şeýle hormat dünýä boýunça diňe Dunaý derýasyna degişlidir:
- Germaniýa
- Awstriýa
- Slowakiýa
- Wengriýa
- Horwatiýa
- Serbiýa
- Rumyniýa
- Bolgariýa
- Ukraina
- Moldowa


text:
Oskar Waýld
Oskar Waýld
(1854-1900)
Irland ýazyjysy Oskar Waýld öz döwrüniň iň meşhur ýazyjylarynyň biridir. Ol Irlandiýanyň paýtagty Dublinde, lukman Wilýam Waýldyň maşgalasynda dünýä inipdir. Oskaryň ene-atasy sungata berlen adamlar eken. Olaryň täsiri bilen Oskar eýýäm çaga wagty köp kitap okap, şahyr-ýazyjy bolmak kararyna gelýär.
Dokuz ýaşaýança ol bilimi öýünde alýar, fransuz, nemes dillerini öwrenýär, soňra Enniskillen şäherindäki Portor mekdebinde okaýar. Mekdebi altyn medal bilen tamamlap, Dubliniň Triniti kollejine okuwa girýär. Bu ýerde ol antik edebiýatyny, medeniýetini we taryhy öwrenýär, 1874-nji ýylda bolsa okuwyny Oksford uniwersitetinde dowam edýär. Şol döwürde Oskar özüniň ilkinji eserlerini ýazyp başlaýar. 1878-nji ýylda oňa «Rawenna» poemasy üçin Nýudigeýt baýragy berilýär, şol ýyl hem ol uniwersiteti tamamlap, Londona göçýär. Bu ýerde Oskar Waýld özüniň dilewarlygy, ugurtapyjylygy, bezemen geýinjeňligi hem-de geň häsiýeti bilen uly ile özüni tanadypdyr.
Şahyryň ilkinji şygyrlar kitaby 1881-nji ýylda çap edilýär. Waýldyň irki eserleri prerafaelitleriň we impressionistleriň täsirinde döredilipdir. 1882-nji ýylda Waýld ABŞ-a syýahat edýär. Bu ýerde ol edebi esseleri, leksiýalary bilen birnäçe uly uniwersitetlerde çykyş edýär. Amerikada bir ýyl ýaşap, Waýld Pariže ugraýar. Bu ýerde ol dünýä edebiýatynyň parlak ýyldyzlary, şol sanda Emil Zolýa, Wiktor Gýugo, Anatol Frans, Pol Werlen, Stefan Mallarme bilen tanyşýar, olar bilen dostlaşýar.
Angliýa gaýdyp baranyndan soň Waýld öýlenýär, onuň iki ogly bolýar. «Bagtly şazada» (1888) we «Nar jaýy» (1891) ertekiler ýygyndysyny Waýld ogullaryna bagyşlapdyr.
1887-nji ýylda ýazyjy özüniň «Kenterwil arwahlary» (1887) atly meşhur hekaýalar ýygyndysyny çap etdirýär. 1890-njy ýylda bolsa Oskar Waýldyň iň belli hem-de iň çuň eseri - «Dorian Greýiň portreti» romany çap edilýär.
Waýld diňe bir şygryýetde hem kyssada däl, eýsem dramaturgiýada hem uly kämillige ýetipdir. Onuň «Salomeýa» (1891) dramasy, komediýalary häzir hem tomaşaçylaryň göwnüni galkyndyrýar.
1898-nji ýylda Oskar Waýldyň iň ajaýyp eserleriniň biri bolan «Reding türmesiniň balladasy» atly poemasy çap edilýär.
Oskar Waýld özüniň ahlaksyzlygy sebäpli durmuşynda birentek görgüler görmeli bolupdyr. Ahyrsoňy ýazyjy 1900-nji ýylda, Parižde dünýeden ötýär.


text:
Beỳik Seljuk döwleti
Türkmen taryhynyň üçünji eỳyamynda uly öwrülişigi Beỳik Seljuk döwletiniň döremegi bilen baglanyşdyrmagyň taryhy ähmiỳeti bardyr. Çagry begiň we Togrul begiň döreden Beỳik Seljuk döwleti gysga döwrüň içinde Günbatara, kiçi Aziỳa tarap ummasyz giňişliklere ỳaỳraỳar bu döwlet dargandan soň, onlarça özbaşdak döwletler döreyär.
Mälik şa aradan çykandan soň (1092) Horasanda Sanjara mäliklik wezipesi berlipdir. Şeỳlelikde Sanjar hem meşhur atalary Çagrybeg, Alp Arslan ỳaly Seljuk türkmenleriniň Horasandaky döwletiniň başyna geçipdir. Merw şäherinde oturyp hökümdar eden Mälik Sanjar on dört ỳaşynda, ỳagny 1100-nji ỳylda gündogarda turan birtopar Seljuk türkmenleriniň häkimligine garşy, baş galdyrlan gozgalaňlary basyp ỳatyrmak bilen özüniň bu ägirt döwletiň soltanlygyna tarap aỳgytly ädimleriniň ilkinjisi ädipdir.
Seljuk döwletine ỳarym garaşly, garaşsyz onlarça dölwletler ozalky ỳoluny dowam edipdirler. Beyik Seljuk türkmen döwletiniň esaslandyrylmagynda uly ähmiỳetli waka bolan Daňdanakan söweşinden soňra Seljuklar Maryda uly maslahat çagyrypdyrlar hem-de tabyn eden ỳerlerini neberäniň agzalarynyň arasynda peỳdalanypdyrlar. Şu paỳlanyşykda Eỳranyň Tabes we Kerman welaỳatlary Gurda berlipdir. Türk taryhy çeşmelerinde onuň ady Kabert hökmünde geçip onun “Gurt” manysynda gelỳändigi barada aỳdylỳar. Gurt Dawut Çagry begiň ogly bolupdyr. Oňa gara Arslan hem diỳlipdir.
Gaznalylaryň Daňdanakanda ỳeňilmeginden soňra Seljuklar günorta tarapa akgyn edip başlapdyrlar. Bu döwürde Kerman Büweỳhi hökümdary Ebu Kalijar Merzubanyn gol astynda bolupdyr. Togrul beg Reỳ şäherine girenden soň esgerleriniň bir toparyny Kermana gönderipdirler. Seljuklar bu ỳere gelip käbir etraplary özüne boỳun egdiripdirler. Emma buweỳhiler olara garşy söweşde ỳeňiş gazanyp birnäçe ỳyllap kermandaky ỳagdaỳy öz peỳdalaryna saklamagy başarypdyrlar, ỳöne Gurt (Gara Arslan) 1048-nji ỳylda Demirgazyk Kermany özüne tabyn etmagi başarypdyr. Şeỳlelikde Kermanda Seljuk türkmen döwletini esaslandyrypdyrlar. Kermana köp mukdarda türkmen ilaty göçüp gelipdir. Kermandaky Seljuk türkmen döwleti Mälik Gurt Kermana häkim bolanda Arabystan ỳarymadasynyň gündogaryndaky umma (oman) ülkesi Büweỳhileriň golastyndady. Hazynalara baỳ bu ülke derrew Gurduň ünsüni özüne çekipdir. Ony boỳun egdirmek maksady bilen gurt ỳörişe başlapdyr. Seljuk türkmenleriniň taryhynda ikinji sapar deňiz ỳörişini amala aşyran Mälik Gurt Ummana häkim bolupdyr. 1062-nji ỳylda Kermanyň günbatarynda ỳerleşỳen Fars welaỳatyny eỳeläpdir. Gurt Kermana häkim alyp barypdyr. Häkimiỳet alamaty bolan hökümdar saỳawanyny ỳanyndan goỳmandyr. Onuň ỳüzünde Seljuk neberesiniň alamaty bolan ok-ỳaỳyň şekili bolupdyr. Mälik Gurt öz dolandyran welaỳatynda özbaşdak bolsa-da beyik türkmen Seljuk Soltanlaryna tabynlykda bolupdyr. Mälik Gurt Mälik şa garşy söweşde wepat bolỳar.
Tagta bolsa Soltan şa çykypdyr. (1074) Mälik şanyň Kermana ỳöriş eden wagty Soltanşa Berdesir şäherinde gizlenipdir. Soňra gymmat bahaly sowgatlar bilen Mälik şany garşylap, onuň gyzyna öỳlenipdir. Ol Kermanda 12 ỳyllap döwleti dolandyrypdyr. 1085-nji ỳylda aradan çykỳar. Şondan soň tagta Turan şa gecipdir. (Gurduň ogly). Turan şa kermandaky Seljuk türkmen döwletini 13 ỳyllap dolandyrypdyr. Ol adalatly hökümdar bolupdyr. 1097-nji ỳylda Turanşa hem aradan çykỳar, onuň ogly Eỳran şa tagta oturypdyr. Onun döwründe ilat horluk çekipdir.
Horasanda ỳaşaỳan oguzlaryň Kermana aralaşmagy bu ỳerdäki türkmen Seljuk döwletiniň gowşamagyna hem-de onuň ỳykylmagyna täsir edipdir. 1181-nji ỳylda Oguzlar Berdesir basyp alỳarlar. Şeỳlelikde Kermanda 136 ỳyl dowam eden Kermandaky türkmen Seljuk döwleti 1187-nji ỳylda öz ornuny ỳitiripdir, döwlet ỳykylypdyr.


text:
Işjeň ulanyjylaryň sanawy
Bu sanawda soňky 30 günüň dowamynda nähilidir bir iş geçiren ulanyjylar görkezilýär.
You are viewing a cached version of this page, which can be up to 0 seconds old.
- Aarp65 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Acar54 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Ahonc (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- Antemister (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Cekli829 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 5 sany özgerdiş]
- Claus Ableiter (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- CommonsDelinker (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Conquistador (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Elya (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 11 sany özgerdiş]
- Esc2003 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Failstate14 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- Faolin42 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Kaganer (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Kaiyr (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Kmoksy (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Lodewijk Vadacchino (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Pathoschild (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 14 sany özgerdiş]
- Pmlineditor (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Roma pi (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Trydence (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- Vogone (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- WeijiBaikeBianji (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Wiki13 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 1 sany özgerdiş]
- Xqbot (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 2 sany özgerdiş]
- Рахман3 (Pikir alyşma | goşantlar) [Soňky 30 günde 42 sany özgerdiş]


text:
Muhammet Hudabende
MUHAMMET HUDABENDE (144) – Sefewi türkmenleriniň döwletiniň dördünji şasy. Ol 1578-1587-nji ýyllarda hökümdarlyk edýär. Sefewi türkmenleriniň döwletiniň ikinji şasy Tahmasp I-niň ogly.
Muhammet Hudabende keselbent, özerkli däl adam bolupdyr. Ol köplenç aýalynyň (Hamza we Abbas atly ogullarynyň ejesiniň) diýeni boýunça ýurdy dolandyrypdyr. Muhammet şanyň Hamza Mürze atly ogly türklere garşy uruş döwründe Kawkazda görkezen edermenlikleri, ýeňişleri bilen öz duşmanlaryny öjükdiripdir. Ony şa tagtyna geçer öýdüp gorkup Eýranlylaryň özleri dildüwşik gurap öldürýärler. Muhammet Hudabendäniň döwründe onuň döwleti Kawkazda birnäçe ýerlerini Osman türkmenleriniň döwletine bermäge mejbur bolýar. 1587-nji ýylda Muhammet Hudabende öz goşuny tarapyndan tagtdan agdarylýar we köp wagt geçmänkä aradan çykýar.


text:
Dag
Dag, depäniň uly görnüşi. Dünýäde iň uly dag Gimalaý dagydyr. Onuň iň beýik depesi bolan Ewerest bolsa Ýerýüziniň iň belent depesi hökmünde tanalýar. Dünýäde birnäçe dag bolup olaryň gelip çykyşy dürli-dürlidir.
Aziýanyň %54 göterimi, Demirgazyk Amerikanyň %36 göterimi, Ýewropanyň %25 göterimi, Günorta Amerikanyň %22 göterimi, Awstraliýanyň %17 göterimi we Afrikanyň %3 göterimi dağlar bilen örtülendir.
- Ýetýüziniň guryýeriniň jemi %24 göterimi daglykdyr.
- Adamlaryň %10 göterimi daglyk ýerlerde ýaşaýarlar.
Suratlar[üýtget]
-
Feathertop Dagy, (1922 m), Wiktoriýa, Awstraliýa
-
-
Erebus Dagy, (3795 m), Antarktika.
-
-
Trillium Kölinden Hood Dagynyň görünişi, Oregon.
-
-
-


text:
Gaznalylar döwleti
Gaznalylar döwleti
M E Ý I L N A M A
1. Gaznaly döwletiniň döremegi.
2. Gaznalylar döwletiniň daşary syýasaty. Mahmyt Gaznaly.
3. Gaznalylar döwletiniň gowşamagy.
Gözbaşyny Oguz han türkmenden alyp gaýdýan Gaznawyly döwleti dörediji Mahmyt Gaznalydyr. Ruhnamada bellenişi ýaly Mahmyt Gaznaly 962-nji ýylda Gazna şäherine gelip, Gazna döwletini esaslandyrýar. (Ruhnama, sah.224)
Ady rowaýatlara siňip, “Nurnama” bilen baglanyşdyrylýan Mahmyt Gaznawy 971-nji ýylyň Sanjar aýynyň 2-sinde Gaznada dünýä inýär. Ol Gaznawy soltanlygynyň düýbüni tutan All Teginiň körekeni, ýagny giýewsi Söbük Teginiň ogludyr. Söbük Tegin gaýynatasynyň patyşalyk mirasyna dowam berip, Gaznada iňňän güýçli şalygy gurýar. Gürrüňi edilýän Mahmyt Gaznawy-da kakasynyň ýoluny tutýar. Örän güýçli döwletiň eýesi bolýar. Mahmyt ýaşlygyndan okuwa berilýär. Kazy Abu-Nasyrdan tälim alýar. Soňra kakasy Söbük Tegin oňa harby tejribe öwredýär. Heniz on bäş ýaşlaryndaka Hindistanyň Rajasy Jipal bilen Söbük Teginiň arasyndaky ýüz beren söweşde özüniň mertligini görkezýär. Biraz wagtdan soň, 997-nji ýylda Buhara patyşasy Emir Nuhuň emirleriniň birnäçesi onuň garşysyna baş göterýär. Gozgalaňy basyp ýatyrmak üçin Emir Nuh Samany Söbük Teginden haraý isleýär. Söbük Tegin Mahmydy leşgerlere baş edip kömege ýollaýar. Emir Nuhuň begenjiniň çägi bolmaýar. Mahmyda gymmat bahaly serpaýlar edýär. Seýfud-dewle derejesini berýär. Horasanyň weliligini-de bagyşlaýar.
997-nji ýylda Söbük Tegin agyr keselden aradan çykýar. Agyr ýatyrka kiçi ogly Ysmaýyl ýanynda ekeni. Ol enesiniň mekirligi bilen mirasdüşer bolýar. Söbük Tegin agyr ýatyrka ony özüne orunbasar belleýär. Horasanda ýören Mahmyt bu habary eşiden dessine Ysmaýyla “Seniň ýaşyň meniňkiden kiçi, baý tejribäň hem ýok. Şol sebäpli sen patyşalygy maňa ber. Ýöne, şonda-da ygtyýar seniň eliňde bolsun. Maňa diňe jihad etmäge, Hindistana goşun çekmäge, garşydaşlary basyp ýatyrmaga şert döretseň bolýar” diýen many-mazmundaky haty iberýär. Emma Ysmaýyl teklibi kabul etmeýär. Onsoň Mahmyt Gazna goşun çekmäge mejbur bolýar. 998-nji ýylda Gaznany öz golastyna geçirýär. Ysmaýyl bilen enesini Goruň galasynda zyndana atýar.
Emir Nuh Samany bu ýeňşi eşidip, Mahmydyň Gaznadaky patyşalygyny kabul edýär, ony gutlaýar. Ýöne, onuň Horasana weliligini ýatyryp, başga birine berýär. Muňa gazap eden Mahmyt Gaznawy Horasana goşun çekýär. Emir Nuh Samanynyň goşunyny ýeňip, Horasany zor bilen öz golastyna geçirýär.
Ýeňşiniň habaryny şol mütdetde Yslam dünýäsiniň halyfy bolup, Bagdatda oturan Al-Kadyr bi-Amrillaha ýetirýär. Halyf muňa hoş bolup, Mahmyt Gaznawa Ýemenud-Dewle, Eminul-Mille atlaryny berýär. Basyp alan ýerleriniň ählisine hökmürowan häkimligi ygtyýar edýär.
999-njy ýylda Illek Han Buharany basyp alýar. Samany patyşalygy synýar. Şondan soň Mahmyt Gaznawy Garaşsyz patyşalyga hökmürowan permandar bolýar. Ol Illek Han bilen dostlukly aragatnaşygy ýola goýýar. Ýüz bermegi mümkin bolan meseleleri çözmek üçin şertnama baglaşýarlar. Häzirki Amyderýany aracäk belläp, gaýrasy Illek Hana, ilersi Mahmyt Gaznawa degişli edilýär. Iki türkmen birek-biregiň ýurduna çozmazlyk hakynda ähtnama baglaşýar.
Samany döwletiniň pese düşüş pursatyny peýlän Halef bin Ahmet Sistana hüjüm edip, ony basyp alýar. Özüçe bir garaşsyz döwlet gurýar. Eger-de, Söbük Teginiň höküm sürýän ýerinde kimdir biri onuň garşysyna çyksa, gozgalaň etse, olary götergiläp, goldaw edip başlaýar. Baş göterenleriň tarapyny tutýar. Ol bu hereketini Mahmyt Gaznawynyň döwründe-de dowam edýär. Hatda Illek Hany-da gijjeleýär. Gazna hüjüm etse, özüniň goldaw berjekdigini aýdýar. Bu habar Soltan Mahmyda ýetýär. Salymyny bermän, Sistana goşun sürýär. Halef bin Ahmet mekirlige ýüz urýar. Sowgat-serpaý bilen onuň öňünden çykýar. Ötünç soraýar. Ylalaşyga gelmegi towakga edýär. Ak ýürekli türkmen Mahmyt Gaznawy ylalaşygy kabul edýär. Söweş etmän, yzyna, Gazna dolanýar.
Biraz wagt geçenden soň Halef bin Ahmet bilen ogly Tahyryň arasynda oňşuksyzlyk döreýär. Özara çaknyşyk bolýar. Bir tär bilen ogluny tutup öldürýär. Habar ýyldyrym çaltlygynda il içine ýaýraýar. Sistananyň emirleridir wezir-wekilleri Ahmediň garşysyna çykýarlar. “Perzendine rehim etmedik, halkyna-da rehim etmez” diýen pikire uýup, Mahmyt Gaznawa ýüz tutýarlar. Sistany basyp almaga çagyrýarlar. Şeýlelikde, halkyň islegi bilen Mahmyt Gaznawy 1002-nji ýylda Sistana goşun çekýär.
Ahmet galany berkidip, söweşe taýýarlyk görýär. Ýöne gabaw düşenden soň, Mahmyt Gaznawynyň basyp aljakdygyna göz ýetirip, ýene-de öňki hereketine ýüz urýar. Ýaragyny taşlap, sowgat-serpaýlar bilen Mahmydyň ýanyna ötünç sorap barýar. Günäsiniň geçilmegini soraýar. Şonuň üçin Mahmyt Gaznawy ony öldürtmän, Jüzjanyň galasyndaky zyndana atdyrýar. Ahmet 1009-njy ýylda şol ýerde amanadyny tabşyrýar.
Biz ýazgylaryň başynda Mahmyt Gaznawynyň mertlik ýolunyň Hindistanyň rajasy Jipal bilen bolan söweşden başlanandygyny ýaňzydypdyk. Ol Jipal bilen soň hem söweşmeli bolýar, çünki duşmançylyk kakasynyň döwründen gožbaş alyp gaýdýardy.
982-nji ýylda Jipal Gazna üçin söweş edýär. Söbük Tegin öz ýurduny goramak üçin onuň garşysyna çykýar.
Howa örän sowuk ekeni. Garyň galyňlygy türkmeniň “goýnuň gözünden, düýäň dyzyndan” diýenine barýar. Jipal ýöwselleýär. Gazna hüjüm etmäge derek, täç bermäge, araçäkdäki galalaryň birnäçesini Söbük Teginiň golastyna geçirmäge razy bolýar.
Emma onuň “hor-hory” ýatmaýar. “Şertim-şahyma” edip, öz ýurduna dolanandan soň Gaznanyň ilçilerini tussag edýär, türmä salýar. Gazap atyna atlanan Söbük Tegin Hindistana hüjüm edýär. Jipal beýleki hindi rajalaryny söweşiň garşysyna goldawa çagyrýar. Barybir, şonda-da birleşen goşunlar Söbük Teginden ýeňilýär. Olar Peşewara çenli bolan ýerleri elden giderýärler. Söbük Tegin ol ýerleri Gazna hökümdarlygyna goşýar.
“Köne duşman dost bolmaz” diýleni. Söbük Tegin dünýäden ötenden soň, Jipal onuň basyp alan ýerlerini yzyna gaýtarmak maksady bilen, söweş meýdanyna çykýar. Garadan gaýtmaz, arslan ýürek Mahmyt onuň garşysyna çykyp, Lemgan diýen ýerde 1000-nji ýylda hüjüme geçýär. Onuň daş-töweregindäki galalaryň ählisini basyp alýar. 1001-nji ýylda Jipalyň üstüne täzeden çozmak üçin goşun ýygýar. Mahmyt Gaznawynyň söweş maksady bilen Gaznadan ugranlygyny eşiden Jipal goşunyny Peşewaryň golaýyna getiryär. Sanjar aýynyň 27-sinde başlanan güýçli çaknyşykda Mahmyt Gaznawy ýeňýär. Jipal bolsa 15 sany oguldyr agtyklary bilen ýesir düşýär.
Mähmyt Gaznawy hüjümi dowam edip, Jipalyň ýurdunyň paýtagty Wihindi, onuň daş-töweregindäki häkimlikleri basyp alyp, öz adamlaryndan birini ol ýere hökümdar belleýär. Özi bolsa Gazna dolanýar. Jipaly-da ogullarydyr agtyklary bilen Gazna alyp gaýdýar. Ýöne ol Mahmyt Gaznawa altyn-kümüş, zer-zerbap baryny berip, azatlyga çykýar. Hindistana barandan soň, ogly Inendpaly patyşa belläp, düşen ýagdaýyna namys edip, özüni bolsa 1003-nji ýylda diri oda ýakýar.
Taryhy maglumatlara görä, Mahmyt Gaznawynyň iň köp söweş hereketleri Hindistan bilen baglanyşyklydyr. Şolaryň biri-de 1004-nji ýylda bolýar. Ol Gündogar Sinda bilen Behawullur raýatlarynyň arasynda ýerleşen Behatyý atly ýere Bulujystanyň Seýba welaýatynyň üsti bilen hüjüm edýär. Behatyýýeniň rajasy Bijiraý gizlinlik bilen Karamaty häkimine goldaw eden ekeni. Mahmyt Gaznawynyň maksady oňa bu hereketi üçin göz görkezmekdi.
Raja Bijiraý Mahmyt Gaznawynyň garşysyna dört günläp gaýduwsyzlyk bilen söweşýär. Barybir ýeňiljegine göz ýetirip, galadan çykyp gaçmakçy bolýar. Emma oňa pursat bermeýärler. Ol Mahmydyň goluna ýesir düşmejek bolup, öz ýüregine özi hanjar urup ölýär.
Soltan Mahmyt Bahatyýäni, onuň daş-töweregindäki şäher-kentleri basyp alýar. Ol ýerleriň halkyny Yslam dinine çagyrmaga şertler döredýär. Oz serdarlaryndan birini ol ýere häkim belläp, Gazna dolanýar.
Şol döwürlerde Miltanyň Abul Feth Dawud bin Nasyr karmatylardan bolup, Yslam dini üçin ilkinji howp döredenleriň biri bolupdyr. Nirede bir musulmanyň at derejesi, şöhraty artyberse, jansyzlarynyň üsti bilen öldürdýän ekeni. Soltan Mahmyt Gaznawy ony ýok etmegiň ugruna çykýar. 1006-njy ýylyň ýazynda Gaznadan Miltana ugraýar. Ol Sindh derýasyndan Miltanyň golaýyndan geçmegi howply hasaplap, Peşewaryň ýakynyndan geçmegi ýerlikli saýýar. Emma şu ýeriň rajasy Indendpal ýoluny baglaýar. Onuň bilen söweş baş goşýar. Ýöne, derrew goşuny bäs gelip bilmän, gaçmak bilen bolýar. Kaşmir daglarynyň arasynda gizlenýär. Kowa-kowa, Mahmyt Gaznawy onuň goşunyny dyr-pytrak edýär. Soň Miltana ugramaga goşuna buýruk berýär.
Dawud bin Nasyr bu habary eşidip, öz ýaranlary bilen Sindh derýasynyň kenaryndaky tokaýlyklaryň birinde gizlenýär. Goşunyň bir bölegi bolsa, Miltan galasynyň derwezesini goraýarlar. Ýedi gün bolan söweşden soň olar ýeňilýärler.
Şäheriň halky iki million dirhem puly çekilen zyýan üçin Mahmyt Gaznawa töläp, janlaryny halas edýärler. Ýöne Karmaty toparyndan bolanlaryň ählisini gyrýar. Mahmyt Gaznawy Miltanyň häkimligini paja Jipalyň agtygy Sükpala tabşyrýar. Sebäbi, ol Yslam dinine girip, Nowasa şa ady bilen taryha girýär. Emma 1007-nji ýylda Mahmyt Gaznawy Illek hanyň garşysyna söweşip ýörkä, Sindh Sükpal Yslam dininden çykyp, soltandan hem ýüz öwürýär.
Muny eşiden Mahmyt Gaznawy Balhdan göni Miltana ugraýar. Ýogsam, howa örän sowuk ekeni. Onuň üstüne ugrandygyny eşiden Sükpal garşysyna çykyp bilmejegine göz ýetirip, ýakyn garyndaşlaryny, dost-ýarlaryny ýanyna alyp, daglyga pena tutunýar. Emma Mahmyt Gaznawy olary ýesir alyp, zyndana salýar. Sükpal ýeňlip, zyndana düşenden soň, Dawud bilen Nasyr Karmaty ýene Miltanyň daş-töweregindäki goşunlary ýygnap, ýene Mahmyt Gaznawynyň garşysyna baş göterýär.
1010-njy ýylda Mahmyt Gaznawy gozgalaňy basyp ýatyrýar. Dawudy zyndana atýar. Goşunynyň agramly bölegi gyrlyp, gala olara ýesir düşýär.
Mahmyt Gaznawy bilen Illek hanyň arasynda dostlukly gatnaşyklary ýola goýmak üçin bir ylalaşyga gol çekilip, şoňa laýyklykda Amyderýanyň aracäk bolandygyny öňde agzap geçipdik. Emma Illek han assyrynlyk bilen Horasana göz gyzdyrýar. Soltan Mahmyt Gaznawy Sükpalyň üstüne goşun goýberen mahaly, 1006-njy ýylda, Horasany basyp alýar. Bu habary eşiden Mahmyt Gaznawy Miltanda parahatçylygy ýola goýup, ol ýere häkimini belläp şondan Horasana ugraýar. Illek hanyň serkerdelerini ýesir edip, Horasany yzyna gaýdyp alýar. Muňa garamazdan, Illek han dek ýatmaýar. Ýeňlişden soň Kaşgaryň welisi, ýakyn garyndaşy Kadyr handan kömek alyp, ýene-de Horasana goşun çekýär. Amyderýanyň ilersini, Mahmyt Gaznawynyň höküm sürýän ýerlerini basyt almak isleýär. Mahmyt Gaznawy Balhyň töwereginde onuň öňünden çykyp, goşuny yzyna gaýtarmak isleýär. Iki türkmen serdarynyň goşunlarynyň arasynda ganly çaknyşyk bolýar. Söweş birnäçe güne çekýär. Ahyr ýeňiş Mahmyt Gaznawynyň tarapyna çözülýär. Illek han goşuny bilen gaçýar.
Illek han 1013-nji ýylda aradan çykýar. Onuň ornuna geçenler hem Mahmyt Gaznawy bilen ganda-pyçak bolýarlar. Onuň bilen yzygiderli söweşip durýarlar. Ahyr soňy bolmajagyny bilen Mahmyt Gaznawy Amyderýadan gaýra geçip, Illek hanyň ýurduna hüjüm edip, paýtagt Samarkandy basyp alýar. Şondan soň türki halklaryň arasynda Mahmyt Gaznawynyň dabarasy dag aşýar. Kaşgaryň hökümdary Kadyr hanyň özi 1010-njy ýylda Mahmyt Gaznawy bilen duşuşmak üçin Samarkanda gelýär. Iki türkmen serdary dostlukly aragatnaşygy ýola goýmak üçin özara ylalaşyga gelýärler. Kadyr han öz ýurduna Kaşgara dolanýar.
Soltan Mahmyt Gaznawynyň sebitde artyp barýan güýjünden howatyr edip, Hindistanyň Penjabynyň agramly bölegini gol astynda saklaýan Inendpal oňa çäre agtaryp başlaýar. Gündogar Hindistanyň rajalaryna goldaw üçin ýüz tutýar. Olar hem goldaýarlar. Netijede uly güýçli goşun toplaýar. Ogly Brahmanpaly Gazna hüjüm etdirmek üçin Peşewara ugradýar. Bu habar Mahmyt Gaznawa bada-bat ýetýär. Ol howanyň çaksyz sowuklygyna garamazdan, 1008-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 31-i güni Gaznadan çykýar. Peşewara baryp, hindileriň goşuny heniz Sindh derýasyndan geçmänkä, türkmen gerçekleri Wihendiň golaýyndan derýadan geçýär-de, olaryň öňlerinde sap tutýar. Iki tarapy hem gazap bilen söweşýär.
Mahmyt Gaznawa ýene-de ýeňiş ýar! Hindi goşuny gaçmak bilen bolýar. Brahmanpalyň goşuny Nigernut galasynyň Wakangir diýen ýerine gaçyp gidýär. Emma gowgy galmaýar. Mahmyt Gaznawy Nigernut galasyny gabaýar. Üç gün söweş edip, ony basyp alýar. Hasapsyz oljanyň eýesi bolýar. Sebäbi ondaky hazyna Pandaw hojalygy paja Behimiň döwründen bäri toplanyp ýören ekeni.
Mahmyt bu gala özleriniňkiden birini häkim belläp, Gazna dolanýar. 1009-njy ýylyň Garaşşyzlyk aýynda Mahmyt Gaznawy hindileriň mukaddes Gang derýasynyň kenarynda ýerleşen Naralin welaýatyna goşun çekip, basyp alýar. Maksady Hindistanyň merkezine ýol açmak, mukaddes derýadan geçip, Ellur diýen ýeri-de basyp alýar. Ol ýeriň rajasy Mahmyt Gaznawa ýylda salgyt tölemäge mejbur bolýar. Ol Gazna dolanyp gelenden soň, yzyndan dürli şaý-sepleri, zer-zümerretleri sowgat hökmünde ýükläp, elli sany pil iberýär. Şeýle-de gerek wagty, zerur mahaly ulanar ýaly iki müň sany ýaragly esgeri kömek üçin ibermegi, salgyt töleýän özge rajalar ýaly Mahmyt Gaznawynyň Permanyna laýyk hereket etmegi wada berýär.
Soltan Mahmyt Gaznawy-da özi tarapyndan rajanyň höküm sürýän ýurduna azar bermezlige razy bolýar. Netijede bolsa, şu ylalaşyk arkaly Horasan bilen Hindistanyň arasynda söwda aragatnaşygy ösüp başlaýar. Ýöne munuň özi Mahmyt Gaznawynyň şöhratly ömrüni hasyl eden söweşleriniň tamamlanandygyny aňlatmaýar.
Gur atly ülke örän bek ýolly daglykda ýerleşýändigi üçin hüjüm edijiler oňa üns etmändirler. Söbük Tegin bolsa öz hökümdarlyk eden döwründe Guruň hökümdary Ibn Sewrini özüne boýun egdiripdir. Salgyt tölemäge mejbur edipdir. Tä Söbük Tegin aradan çykýança buýruga boýun bolupdyr. Haçan-da Söbük Tegin aradan çykandan soň, Mahmyt Gaznawa boýun synman başlaýar. Hatda ýurdunyň üstünden geçýän söwdagärleri, kerwenleri talamakdan hem çekinmeýär. Şonuň üçin Mahmyt Gaznawy 1011-nji ýylda Gündogar Gura hüjüm edýär. Gazaply söweşden soň onuň paýtagty Aheňgerany basyp alýar. Hökümdar ibn Sewri, wezir-wekilleri hem-de ogly Şiş bilen ýesir düşýär. Şondan soňra Mahmyt Gaznawy ýuwaş-ýuwaşdan günbatar Gury basyp alýar. 1020-nji ýylda bolsa ogly Mesgudy Guruň galan ýerlerini basyp almak üçin iberýär. Ol birnäçe galalary basyp alyp, Guruň paýtagtyna barýar. Hökümdar Mahmyt Gaznawa boýun bolýar. Basyp alnan galalary onuň haýryna geçirýär. Häkimler Soltan Mahmydyň permany bilen bellenýär. Şeýlelikde, tutuş Gur Gaznawy soltanlygyna degişli bolýar.
Illek han-da diş agyrysy ýaly bolup, Mahmyt Gaznawynyň bir tarapyndan azaryny ýetirip durýar. 1011-nji ýylda Hazdaryň welisi onuň maslahaty bilen Mahmyt Gaznawa salgyt tölemegini bes edýär. Onuň garşysyna çykýar.
Bulujystanda ýerleşen Hazdar barmasy kyn daglyk ýerde ýerleşse-de, Mahmyt Gaznawy1011-nji ýylda oňa hüjüm edip, galany eýeleýär. Häkim baş egip, salgyt tölemäge boýun bolýar. Taryhy maglumatlardan görnüşi ýaly, Mahmyt Gaznawy patyşalyk täjini başa geýenden soňky az wagtyň içinde Horasany öz golastyna alýar. Şonuň bilen bir hatarda 999-njy ýylda ilçileriniň birini Gürjüstanyň hökümdaryAbu-Nasyr Muhammet Şaryň ýanyna iberýär. Onuň üsti bilen “Eger sen maňa ýagşylyk bilen boýun egseň gowy bolar, ýogsam meniň gazabyma taýýar bol” diýen mazmunly haty ýollaýar. Abu Nasyr Muhammet Şar boýun egmek teklibini kabul edýär. Metjitlerde onuň adyna hutba okadyp başlaýar. Emma bu ylalaşyga garamazdan, birnäçe wagtdan soň Abu Nasyr Muhammet Şaryň uly ogly özbaşdak herekete baş goşýar, Mahmyt Gaznawy bilen Hindistana söweş etmekden boýun gaçyrýar. Şonuň üçin Mahmyt Gaznawy häzirki pursaty amatly bilip, 1017-nji ýylda Gürjüstana hüjüm edýär. Ony basyp alyp, ýurt başyna öz emirlerinden birini goýýar. Abu Nasyr Muhammet Şaryň ogluny zyndana salyp, özüni bolsa ýany bilen Gazna alyp gaýdýar. Sebäbi, ol döwrüniň iňňän güýçli, zehinli alymlarynyň biri bolupdyr. Mahmyt Gaznawy ony Gazna getirenden soň, uly hormat goýup, ähli zatlaryny gaýtaryp berýär. Abu Nasyr Muhammet Şar 1018-nji ýylda Gaznada wepat bolýar.
Şo-ol ady belli Jipalyň ogly Inendpal 1011-nji ýylda aradan çykýar. Ýerine ogly Termuçynpal tagta geçýär. Ýöne onuň kiçijik döwletiniň höküm sürýän ýeri Kuhustan bilen Nemek ekeni. Penjaba degişli başga ýerleri Mahmyt Gaznawy öz golastynda saklaýar. Emma bir pikir welin serinden çykmaýar. “Termuçynpal Hindistanyň gadymdan gelýän şa hojalygynda ir-u-giç bulaşyklyk döreder. Gowusy, onuň kiçijik häkimliginiň soňuna çykmaly”. Ol şu pikir bilen 1014-nji ýylda onuň ýurdunyň paýtagty Nenduna ugraýar. Oňa hüjüm edýär. Termuçynpal Kaşmir pajasyndan haraý isläp, onuň ýanyna gidýär. Galany goramak üçin öz ornuna bolsa ogly Behimpoly belleýär. Örän daglyk ýerdeligine garamazdan, Mahmyt Gaznawy galany basyp almagy başarýar.
Oňa Termuçynpalyň, Kaşmiriň rajasynyň goşunynyň garşysyna söweşdirmek üçin alyp gelýändigini habar berýärler. Mahmyt Gaznawy pursaty elden gidermeýär. Olara garşy ugraýar. Jehleli diýen ýeriň golaýynda iki goşun ýüzbe-ýüz bolup, gazaply söweş tutaşýar. Bu aýylganç söweşde Mahmyt Gaznawy ýeňiş gazanýar. Duşmanyň aglabasy ýesir düşýär. Bu habary eşiden ýakyn-u-uzakdaky rajalaryň birnäçesi Mahmyt Gaznawa meýletin boýun bolup, höküm ýöretmegine razy bolýarlar. Hindilerden Yslam dinini kabul edenler örän köp bolýar. Şonuň üçin Mahmyt Gaznawy bu ýurtda metjit-medreseler saldyrýar. Musulmançylygy kabul edenlere bu ugurdan ylym bermek üçin mugallymlar taýynlaýar. Penjab tutuşlygyna Mahmyt Gaznawynyň permany astynda hereket etmäge geçýär.
Termuçynpal gaçyp Sewalyk atly daglykda gizlenýär. Şol ýerde uly bolmadyk bir topara häkimlik edýär. Mahmyt Gaznawy ony öz erkine goýup, Tehanysyr galasyna hüjüm edýär. Ol Hindistanyň meşhur galalarynyň biri ekeni. Hüjümiň habaryny eşiden Tehanysyryň rajasy galany taşlap gaçýar. Gala söweşsiz eýelenýär. Mahmyt Gaznawy olaryň daşdan ýasalan meşhur butyny, Murty Çekersüwemi hudaýyny öz ýany bilen Gazna alyp gaýdýar. Ony şäheriň uly köçeleriniň bir çatrygynda atlaryň aýak astyna taşladýar. Tutuş Penjaba hökmüni ýöreden Mahmyt Gaznawy Kaşmiri almak maksady bilen, oňa iki gezek goşun sürýär. (1015-nji hem-de 1021-nji ýyllarda). Ikinji sapar berk daglyga duçar bolup, yzyna dönýär. Kaşmiri eýeläp bilmeýär.
Horezimde Al-Mämun atly bir dinastiýa Buhara emirligine degişli eken, özem Samany döwletine salgyt töläpdir. Samanylaryň synmagy bilen bolsa Horezmde Garaşsyz döwletini jar edýär. Onuň täçdary Abul-Abbas Soltan Mahmyt Gaznawynyň aýal doganlarynyň birine öýlenýär. Galyberse-de, ol Illek handan ynjalykly bolanlygy üçin, Abul-Abbasa ýurdunda öz adyna hutba okatmak üçin hökümnama ýollaýar. Abul-Abbas bu permana razy bolsa-da, emirleri boýun towlaýar. Mahmyt Gaznawy gazaba münýär. Horezme agyr goşun dartýar. Tä Abul-Abbas adyna hutba okadýança Horezmi gabap saklaýar. Öz adyna hutba okalyp başlandan soňra yzyna, Gazna dolanýar.
Goşun yzyna dolanan badyna Abul-Abbasyň emirleri gozgalaň turuzýarlar. Gaýnatasynyň adyna hutba okatmagyny bahanalap, 1018-nji ýylyň Nowruz aýynyň 17-sinde ony öldürýärler. Muny eşiden Mahmyt Gaznawy täzeden gazap atyna münýär. Horezme täzeden leşger sürýär. Emirler onuň garşysyna ýiti göreş alyp barsalar-da ýeňilýärler. Horezmiň paýtagty basylyp alynýar. Giýewsi Abul-Abbasy öldüren emirleri uly ile göz edip öldürdýär. Horezmiň hökümdarlygyny bolsa öz emirlerinden biri Altyndaşa tabşyrýar. Hökümdarlygy söweş ýollary bilen bagly bolan Mahmyt Gaznawynyň Hindistanyň ençeme ýerlerini golastyna alandan soň, Kunusy almak üçin Gaznadan ugramagynyň hem sebäbi bardy. Inendpal özi bilen söweş eden mahaly Kunusyň Mithera, Mehabil diýen ýerleriniň hökümdarlary oňa goldaw beripdir. Mahmyt Gaznawy olaryň bu etmişlerini ýadyndan çykaranokdy. Temmilerini bermekçidi. Sumna derýasynyň golaýynda ýerleşen Sersaw atly ýeriň rajasy onuň gelýändigini eşidip gaçýar. Gala söweşmän alynýar. Mahmyt Gaznawy uly bir şähere ýetýär. Onuň baştutany Hordat oňa özüni meýletin tabşyrýar. Mahmyt Gaznawynyň öňünde dyza çöküp, musulmançylygy kabul edýär. Salgyt tölemäge-de razy bolýar.
Gaýduwsyz söweşiji ondan soň Mehabiniň galasyny eýeläp, Mithera tarap ugraýar. Şol döwürde Mithera Hindistanyň meşhur galalarynyň biri bolup, ol mukaddes ýer hasaplanylypdyr. Galanyň çakyňdan beýik hem-de berkdigine garamazdan, hindiler söweş etmezden ony Mahmyt Gaznawynyň goluna tabşyrýarlar. Ol bu ýerde juda köp olja eýe çykýar.
Şondan soň ol ýörişini Kunusa dowam edýär. 1018-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 20-sinde ol ýere baryp ýetýär. Onuň patyşasy Rajipal gaçyp, Gang derýasynyň ol tarapyna geçýär. Galany goraýjylar welin Mahmyt Gaznawynyň garşysyna çykýarlar. Barybir, onuň bir hüjümine bäs gelip bilmän, galany tabşyrýarlar. Mahmyt Gaznawy basyp alan ýerlerinde öz adamlaryny häkim belläp Gazna öwrülýär. Ýolugra başga-da birnäçe galalary basyp alýar. Ýöne, ýolda Gazna bilen Sindh derýasynyň aralygyndaky daglyklarda garakçylyk edip, güzeran görüp ýören puştunlar geçip barýan goşunyň üstüne duýdansyz çozup, örän uly zeper ýetirýär. Ol Gazna gelenden soň, aryny ýerine salmak üçin puştunlaryň üstüne ugraýar. Olary daglaryň jülgesine gabap, aýaman gyrýar. Aýal, ýaş çaga hem-de garrylardan başgalaryny öldürmäge buýruk berýär.
Belli bir wagtda soltan Mahmyt Garahanly döwletiniň esasy bölegi bilen gowy gatnaşykda bolýar. Şol mahal ol Mawerannahrda özüni görkezen Seljuk serkerdäniň ogullary bilen gidişýär. Onuň ogly Arslan hany zyndana atdyrandan soň, onuň ýigitlerine bagly oguzlaryň uly bölegine Horasana göçüp barmaga rugsat berýär. Emma Seljuk serkerdäniň ýetişip gelýän agtyklary Çary bilen Togruldan birahat bolan wagtlary az däl. Soltan Mahmyt Garahanlylaryň içindäki dogan-dogana bolan çaknyşygyň öňüni alyp: “Biri-biriňize duşmançylygy taşlaň. Hanjaryňyzy gynyňyza salyň, her haýsyňyz öz welaýatyňyz bilen boluň” diýip, olary ylalaşdyryp bilse-de, özi ölenden soň, ogullary tagt dawasyna başlaýar.
Soltan Mahmydyň ogly soltan Mesut tagta geçenden soň, onuň esasy işi Horasan üçin seljuk türkmenleri bilen çaknyşmak bolýar. Iki türkmen tiresi Oguz ýurdunyň üstünde ilki Täk (Durun) galanyň töwereginde 1038-nji ýylda söweşýär, ondan kän wagt geçmänkä, Sarahs töwereginde ýene çaknyşýarlar. Bu iki söweşiň netijesi seljuk türkmenleriniň ýeňşi bilen gutarýar. Ahyry 1040-njy ýylda Daňdanakan söweşinde soltan Mesudyň ýygyny seljuk türkmenleri tarapyndan derbi-dagyn edilýär. Bu söweşden soň Horasan, Eýran, Köneürgenç, Mawerannahr seljuk türkmenleriniň eline geçýär. Gazna döwleti ondan soň gaty garyşyk ýagdaýda ýaşaýar, esli wagt bu döwlet seljuklara tabyn bolup galýar.


text:
Gabon
Gabon (fr. Gabon [ɡaˈbõ]), resmi ady — Gabon Respublikasy (fr. République gabonaise) — Merkezi Afrikada ýerleşýän döwlet, Fransiýanyň ozalky koloniýasy. Ol Afrika kontinentiniň iň baý we durnukly ýurtlarynyň biri hasap edilýär. Demirgazyk-günbatarda Ekwatorial Gwineýa, demirgazykda Kamerun, gündogarda we günortada Kongo Respublikasy bilen serhetleşýär. Ýurduň günbatar kenarýakasyny Atlantik okeanyň suwlary ýuwýar. Paýtagty — Librewil şäheri. 1960-njy ýylyň 20-nji sentýabryndan bäri Birleşen Milletler Guramasynyň agzasy.


text:
Trihomoniaz
Jyns ýollarynyň trihomoniazy – iň köp ýaýran weneriki keselleriň biri bolup, ony jynshana trihomonadasy döredýändir. Bu kesel jyns gatnaşygy arkaly geçip, başga zatlaryň (süpürgiç, moçalka, düşek we başgalar) üsti bilen ýokuşmak ýoly örän seýrek duş gelýär. Keseliň geçişi bedeniň kesellere garşy göreşiji güýçlerine, jyns ýollarynyň ýagdaýyna we başga ýokançlyklar (gonokokklar, kömelekler, mikoplazmalar) bilen utgaşmagyna baglydyr. Keseliň inkubasion (keseliň ýokuşyp, birinji alamatlarynyň ýüze çykýan wagty) döwri 2 - 3 güňden 3 - 4 hepdä çenli dowam edip bilýär. Trihomoniazyň birnäçe görnüşleri bardyr:
- Täze dörän ýiti trihomoniaz;
- Alamatlary doly aýdyň bolmadyk, 2 aýdan uzak dowam eden dowamly trihomoniaz;
- Trihomonada göterijilik – bu ýagdaýda adamda hiç hili görünýän kliniki alamatlar ýüze çykmaýar.
Aýallarda trihomoniaz jynshananyň nemli gatlagyna, ýatgynyň boýunjygyna, ýatga, yatgynyň turbalaryna zyýan ýetirip bilýär. Seýrek ýagdaýlarda ol peşew ýollaryna, peşew haltasyna, göni içegä, dem alyş ýollaryna, badam şekilli mäzlerine hem zeper ýetirip biler. Keseliň täze başlan döwründe aýallary garnyň aşagynda agyry, agyryly buşukma, daşky jyns agzalarynda gijilewik we alawlama, jynshanadan köp mukdarda bölünip çykmalar biynjalyk edip biler. Trihomoniazyň dowamly görnüşinde diňe gijilewik we bölünip çykmalar bolup biler. Erkek adamlarda trihomoniaz esasan peşew ýollaryna zeper ýetirýändir. Agyryly peşew etme, peşew ýollaryndan iriňli bölünip çykmalar ýaly alamatlar ýüze çykýar. Keseliň dowamly görnüşinde bu alamatlar kän bir duş gelenok ýa-da olar mese-mälim bildirýär. Erkek adamlarda trihomoniazyň gaýraüzülmeleri kän duş gelip, ol erkeklik jyns mäzine, tohum haltajygyna zyýan ýetirme bilen häsiýetlendirilýär. Keseliň kesgitlenmegi kliniki alamatlaryň we bakteriologiki barlaglaryň kömegi bilen geçirilýär. Bejergi aşakdaky düzgünlere laýyklykda geçirilýär:
- Aýalyň we erkek adamynyň bilelikde bejergi almagy;
- Bejergi wagty jynsy gatnaşyklary gadagan etmek;
- Trihomoniaza garşy doly bejergi almak;
- Bar bolan başga keselleri hem bejermek.
Bejergi keseliň hemme kliniki görnüşlerinde hem geçirilmelidir. Adamsynda trihomoniaz tapylyp, özlerinde tapylmadyk aýallar hem doly bejergini geçmelidir. Trihomoniaza garşy ulanylýan peýdaly serişdelerden metronidazol (trihopol, flagil, klion, orwagil) we fazižin (tinidazol) bellidir. Keseliň başga ýokançlyklar bilen (trihomoniaz+bakteriýalar+kömelekler) utgaşyp geçen ýagdaýynda, klion-D-100, makmiror, efifan, utrikan-250, tiberal-Roş ýaly serişdeler kabul edilýär we jynshana goýulýar. Näsagyň ýagdaýyna, keseliň görnüşine, getiren gaýraüzülmelerine laýyklykda dermanlar bilen bejermegiň dürli shemasy ulanylýar. Her näsag üçin bejergini degişli barlaglardan soň lukman bellemelidir. Özbaşdak bejergi geçirmek keseliň ötüşip, dowamly görnüşe geçmegine, agyr gaýraüzülmeleriň döremegine getirip biler. Bejergi geçirilýän wagty, şahsy gigiýenanyň talaplaryny berjaý etmek hökmandyr. Bejergiden soň näsagy bakteriologiki barlagdan geçirlip, bejerginiň netijeliligini barlamalydyr.


text:
Aşgabadyň merkezinde ýerleşýän bir kafeniň esasy aýratynlygy – onuň 23.00-da başlaýan ýurtda yglan edilmedik “komendant sagady” dowam edýän wagty hem açyk bolmagy. Bu gadagançylyga garamazdan, onuň muşderileriniň sany hem az däl, gije işlemek üçin onuň şertlerem amatly.
Ýarympodwal jaýda ýerleşýän kafeniň daşyndan onuň diňe girelgesi görünýär. Bir gezek seredeniňde kafeniň işleýändigini bilmek kyn, emma hakykatda ol diňe kafe däl, Aşgabadyň gijesine diskoteka öwrülýän iň köp adamly güýmenje merkezlerinden biri.
—Biziň müşderilerimiz 18-25 ýaş aralygyndaky ýaşlar. 30 ýaşa ýetenler hem bar. Emma olar az. Kafemiziň müşderileriniň aglabasy gurply adamlar bolansoň, gijeki kafedäki bahalaryň gündizdäkiden esseläp ýokary bolmagy müşderilerimiziň sanyna o diýen täsirini ýetirenok—diýip, kafeniň özüni Mekan diýip tanadan işgärlerinden biri özara söhbetdeşlikde aýtdy.
Bu kafe Aşgabadyň üýtgäp barýan gijeki durmuşyny suratlandyrýan alamatlardan diňe biri. Ondan başga-da soňky döwürlerde paýtagtda gurlan uly myhmanhanalaryň diskotekalaryna gatnaýan ýaşlaram az däl. Hatda şol güýmenje ýerlerine gatnaýanlaryň arasynda soňky döwürlerde ýaş gelin-gyzlaram görmek mümkin.
“Çyraçylar”
Diskotekler bilen bir hatarda ýaşlaryň gijeki güýmenjelerinden biri hem daşary ýurtlarda “street race” diýlip atlandyrylýan “çyraçylar” bolup, şol güýmenje umuman ýiti yşykly awtoulaglaryň arasynda köçelerde geçirilýän ýaryşlardan ybaratdyr.
Bu ýaryşlar paýtagt Aşgabadyň köçelerinde Orsýetiň “WAZ” awtozawodynyň awtoulaglarynda bikanun gurnalýardy we 2010-njy ýylda “çyraçylara” garşy berk çäre görülýänçä, bu güýmenje şäherli ýaşlaryň arasynda sub-kultura derejesine baryp ýetipdi.
Emma bu ýaryşlaryň çäklendirilmegi, gije 23-den soňra köçelere çykmak gadagançylygynyň dowam etmegi, köçäniň ugrundaky käfelerdir-dükanlaryň irden ýapylmagy ýaly zatlar gijeki durmyşa öwrenişip barýan aşgabatly ýaşlaryň lapyny keç edýär.
24 ýaşly Begenç hem edil şeýle ýaşlardan biri, ol bu çäreleriň ýaşlaryň hereket azatlygyny çäklendirmäge, hatda halky kontrollykda saklamaga gönükdirilen ädimlerden ybaratdygyny aýdyp, ony hökümetiň sýyasaty bilen baglanşdyrýar:
—Gije 23-00 den soň köçelere çykmagyň gadagan edilmegi baradaky çäklendirme Nyýazowyň döwründe başlapdy. Döwlet adamlary bir garaýyşly, bir pikirli etmek isleýär. Hatda adamlaryň birmeňzeş geýinmegini isleýär. Onuň bu islegi, esasanam, ýaşlara degişli.
Şikaýat edýänlerem ýok däl
Hökümet bilen bir hatarda Aşgabat şäheriniň özgerip barýan gijeki durmuşyna garşy çykýan ilatam bar. Aşgabadyň merkezinde ýerleşýän we gije 23-00-dan soň açyk bolan kafeniň ýerleşýän raýonynyň ýaşaýjysy, 54 ýaşly Meret Aga esasan goh-galmagaldan şikaýat edýär:
—Her gije uruş-sögüş. Goh-galmagal sebäpli gije ýatyp bolanok. Polisiýany çagyrsaňam, diňe uruşýanlary ýygnap gidýär. Kafe bolsa bütin gije işläp dur, gykylykdan ýaňa ýatyp bolanok.
Meret aga Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşliginde, esasanam, gije köçelerde aýlanyp ýören ýaşlaryň özlerini ahlaksyz alyp barýanlygyny hem belläp “serhoş ýaşlaryň özara uruşlarynyň käbir halatlarda pyçaklaşma çenli baryp ýetýänligini” aýdýar.
Emma, ilatyň käbir gatlaklarynyň garşy çykmagyna we hökümetiň görýän dürli çäklendirmelerine garamazdan, Aşgabadyň özgerip barýan gijeki durmuşynyň öňüne böwet basmak o diýen aňsat bolmajak ýaly.
Gije 23-00-dan soňra yglan edilmedik “komendant sagadynyň” dowam etdirilmegi gizlin kafeleriň açylmagyna ýol açan bolsa, çyraçylar hem öz güýmenjelerini dowam etdirmek üçin toý-tomaşalaryň ýoluny tutdular.
Onsoň, şäheriň köçelerinde ýatyşanam bolsa, “çyraçylyk trýuklaryny” indi gelinalyjylarda görmek bolýar. Gelinalyjylardaky “trýuklar” üçin pulam tölenýär.
Aşgabadyň merkezinde ýerleşýän kafeniň işgäri Mekanyň pikirine görä, artyp barýan bu talaba çäklendirmeler bilen böwet bolmak kyn:
—Ýaşlar dünýäniň beýleki ýurtlarynda bolşy ýaly kadaly şertlerde ýaşamak isleýärler. Dünýäniň köp ýurtlarynda şäheriň gijeki durmuşy diýen ýagdaý bar. Bu ýagdaý, bir tarapdan, ilatyň belli bir gatlagyna, hususan-da ýaşlara gije dynç almaga mümkinçilik berýän bolsa, beýleki bir tarapdan, şäheriň myhmanlary üçin ol turistik aýratynlyk bolup hyzmat edýär. Bizde hem bu iş dogry ýola goýulsa, bu ýagdaýdan hiç kim kösenmez.


text:
Ömer Seýfettin
Ömer Seýfettin
(1884-1920)
Meşhur ýazyjy Ömer Seýfettin 1884-nji ýylda, Türkiýäniň Balykesir welaýatynyň Gönen şäherinde dünýä inipdir. Ilki ol Gönende, ýönekeý mekdepde okapdyr, emma soň harby wezipede işleýän kakasynyň iş ýeriniň üýtgedilmegi bilen maşgala Stambula gelýär. Bu ýerde Ömeri ilki Osmany mekdebine, soňra 1893-nji ýylda harby lukmançylyk rüştiýesine (ýöriteleşdirilen orta okuw mekdebine) ýerleşdirýärler. Geljekki ýazyja harby bilim berlipdir. 1903-nji ýylda okuwyny tamamlanyndan soň Seýfettin Izmirde gulluk edipdir. Bu ýerde 1911-nji ýylda onuň «Täze dil» atly ilkinji makalasy çap edilýär. Balkan uruşlaryndan (1912-1913) soň Seýfettin harby gullugyny taşlaýar, 1914-nji ýyldan başlap Stambulyň ýöriteleşdirilen Kabataş orta okuw jaýynda edebiýat mugallymy bolup işleýär. Ol ömrüniň ahyryna çenli bu wezipede işläpdir, üstesine-de hekaýadyr makalalaryny döredipdir. Onuň eserleri «Yeni Mecmua», «Şair», «Donanma», «Büyük Mecmua», «Yeni Dünya», «Diken», «Türk Kadini» ýaly žurnallarda, «Vakit», «Zaman» we «İfham» gazetlerinde çap edilipdir.
Ömer Seýfettiniň döredijiligi türk edebiýatynda realistik nowellanyň döremegine uly itergi berdi. Ol edebiýatda «Türkçülük» akymynyň gözbaşynda durýar. Onuň eserleri şäher we oba durmuşyndan, jemgyýetiň dürli synpynyň wekilleri, dürli kärdäki adamlar hakda söz açýar. Olaryň ählisi sada dil hem-de joşgunly, şahandaz wäşilik bilen ýazylan. Seýfettiniň gysga ömründe döreden eserleri türk edebiýaty üçin ägirt uly goşant bolandyr.
Ýazyjy aýatda diri wagty onuň diňe «Eremhana»(1918) atly hekaýalar ýygyndysy we «Efruz beý»(1919) romany kitap bolup çykdy. «Beýik ökjeliler», «Gizlin ybadathana», «Ak çigildem», «Asylzadalar», «Bahar we kebelekler» ýaly hekaýalar kitabynyň, «Ýalňyz batyr» romanynyň çap edilendigini görmek ýazyja miýesser etmedi. Ol 1920-nji ýylda agyr kesele sezewar bolup, aradan çykdy.


text:
Köpetdag goraghanasy
Ýurdumyzyň günortasynda Türkmen-Horasan dag ulgamynyň demirgazyk bölegi bolan gözel Köpetdagyň gerişleri uzalyp gidýär. Gurluş aýratynlyklaryna baglylykda bu dag ulgamlaryny Günbatar, Merkezi we Gündogar Köpetdaga bölýärler. Gymmatly agaçlaryň (türkmen arçasy, türkmen kerkawy, kawkaz dagdany) çapylmagy, malyň köp bakylmagy, çensiz aw edilmegi ýaly adam täsiriniň artmagy Köpetdagda goralýan ekologik ulgamlaryň döredilmeginiň zerurlygyna getirdi. Merkezi Köpetdagda tokaý işlerini ýola goýmak boýunça ilkinji synanyşyklar XX asyryň 20-30-njy ýyllarynda başlandy. 1948-nji ýylda Köpetdag tokaý hojalygy döredildi. 1976-njy ýylyň 19-njy awgustynda bolsa Merkezi we Gündogar Köpetdagyň hem-de dag etegindäki düzlükleriň ekologik ulgamlaryny diketltmek we gorap saklamak maksatlary bilen Köpetdag döwlet goraghanasy döredildi. Bu goraghana Ahal welaýatynda ýerleşýär. Goraghana berkidilen ýerleriň içinde dürli gorag düzgünli bölek ýerler bar. Gönüden-göni diňe goraghana degişli ýerleriň tutýan meýdany 49,7 müň gektar. Bu ýerde iki sany Kalinin (15 müň gektar) we Mäne-Çäçe (60 müň gektar) zakaznikleri, şeýle hem gorag zolagy (32,8 müň gektar) we iki sany Garaýalçy we Çarlyk ýadygärlikleri bar.
Merkezi Köpetdagyň döreýiş taryhy irki ýura eýýamyndan başlanýar, hek döwrüniň ahyryna çenli bu ýedäki ägirt giňişlikleri deňiz tutupdyr. Häzirki daglaryň ilkinji sudurlary paleogeniň ahyrynda neogeniň başynda ýüze çykyp ugrapdyr.
Goraghanada oňurgasyzlaryň faunasy has köpdürliligi we baýlygy bilen tapawutlanýar, olaryň görnüşleriniň sany 1000-den hem geçýär. Oňurgasyzlar barada söz açylanda ilki bilen aladasyz uçup ýören, dürli öwüşginli kebelekler okyjylaryň göz öňüne gelýär. Bezegindäki reňkleriň köpdürlüligi boýunça hiç bir jandary kebelekler bilen deňeşdirip bolmaz.
Bu ýerde duşýan iň iri we owadan kebelekleriň biri hem gözel Mahaondyr (ol troýan urşunyň gahrymany bolan lukmanyň hatyrasyna atlandyrylan). Kebelekleriň bedeniniň yz tarapynda ýüreginiň ýerleşýändigini, ganynyň bolsa ýaşyl reňkdedigini bilmek bolsa has hem geňdir.
Türkmen şaşkaçysy atly kebelegiň dünýäde bar bolan 3 populýasiýasynyň biri Manež derede (Germap uçastogy) ýaşaýar. Garaýalçy jülgesinde bolsa, kallimah we kaspiý aňyrsy tutuksy aýypisint kebelegi gabat gelýär. Köpetdagda duşýan mör-möjekleriň 15 görnüşi (bulaýjy teneçir, orden lentaly lesbiýa kebelegi, ýelkenganat aleksanor kebelegi, kallimah, akgurt möýi we başgalar) Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Sähra süýri çekirtgesi bolsa Tebigaty goramagyň halkara soýuzynyň (TGHS) Gyzyl kitabyna hem girizldi.
Goraghananyň çäklerinde oňurgaly haýwanlardan balyklaryň 15 görnüşi duş gelip, olardan kaspi aňyrsy garabalyk we türkmen ýalaňaç balygy Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Ýerde-suwda ýaşaýanlaryň 3 görnüşi gabat gelýär. 43 görnüşinden durýan süýrenijileriň özboluşly faunasy bolup, olaryň 8-si (türkmen eublefary, zemzen, pişikgöz ýylan, göklors we başgalar) Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi.
Köpetdagda guşlaryň örän köpüsi ýaşaýar. Ýurduň goralýan ýerleriniň arasynda diňe Köpetdag goraghanasynyň çäklerinde adaty syçançy, laçyn, hindi dag towugy, ak petekeli we ala jokjokylar, gara gögümtil jikjiki, arçasar ýaly guşlar höwürtgeleýär. Köpetdag goraghanasynda goralýan guşlaryň arasynda towukşekilliler otrýadyndan seýrek duşýan we az öwrenilen hindi dag towugy aýratyn orun tutýar. Beýik dag depelerindäki gür bolmadyk arçalyklarda arçasar duş gelýär. Bu ýerde uly guşlar bolan dazzarkel, garaguş, maslykçy we iň kiçijik eýran aldawajy ýaly guşlar hem duşýar. Köpetdagyň gaýalarynda gara leglekleriň gurýan özboluşly höwürtgeleri hem synçylaryň ünsüni özüne çekýär.
Köpetdag goraghanasynyň çäklerinde ýaşaýşy batgalyklar we tokaýlar bilen bagly guşlaryda görmek bolýar. Käbir ýyllarda Durnalar bu ýerde dynç alýarlar, iýmitlenýärler we güneşli günleriň birinde süri-süri bolup asmana göterilýärler we öz dogduk mekanlaryna höwürtgelemäge gidýärler. Güýzüne bolsa ýene-de şu ýerden täze neslini yzyna tirkäp, Eýrana tarap gyşlamaga uçup gidýärler. Goraghanada duşýan guşlaryň 11 görnüşi (adaty syçançy, bürgüt, sakally garaguş we başgalar) Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi, gajar bilen sähra göwenegi bolsa TGHS-nyň Gyzyl kitabyna hem girizildi.
Gündogar Köpetdagyň etegindäki tebigy şertleriň, bu ýerde gulanlary köpeltmek üçin we pisse agaçlaryny ösdürmek üçin ekologik talaplara laýyk gelýändigini ylmy barlaglaryň netijeleri görkezdi. Bary-ýogy onlarça ýyl mundan öň hem gulana ýitip gitmek howpy abanýardy. Bu çydamly haýwanlary Köpetdag goraghanasynyň meýdanlaryna gaýtadan aralaşdyrmak işleri 1978-nji ýylda başlandy we 1985-nji ýyla çenli Bathyz goraghanasyndan 60 gulan getirilip goýberildi. Häzirki wagtda Mäne-Çäçe we Kalinin zakazniklerinde umumy sany 650-ä ýetýän gulanlaryň ýaşaýşa ukyply populýasiýasy döredildi. 350 gektar meýdana ekilen pisseler hem ilkinji hasylyny berip başlady.
Süýdemdirijileriň 67 görnüşi bolup, olaryň 12-si (üçreňkli gijeçi, itaýy, syrtlan we başgalar) Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Goşatoýnaklylaryň gijeki awçysy hasaplanylýan uly owadan pişik-alajagaplaň, gulan, dag goçy we dag tekesi TGHS-nyň Gyzyl kitabyna hem girizildi. Ýabany toýnaklylaryň sanynyň azalmagy uly ýyrtyjy haýwanlaryň sanynyň kemelmegine getirýär. Şonuň üçin hem ýyrtyjy wagşy haýwanlaryň sanyny ýokarlandyrmak üçin, ilki bilen ýabany toýnaklylaryň baş sanyny goramak we köpeltmek zerurdyr.
Gözelligi we syrlylygy bilen Köpetdagyň ösümlik dünýäsi hem özüne çekýär. Aýratynda dag girişlerinde hemişe gök-salyp gözüňi dokundyrýar. Arçalyklaryň howasynda olaryň pürüniň gaýtalanmajak hoşroý ysy duýulýar, howanyň yssylygy näçe ýokary bolsa bu ysyň täsiri hem şonça güýçlenýär. Arçanyň garamtyl-ýaşyl pürleri bakteriýalary öldürmek häsiýetinde eýedir. Arçalyklardaky tämiz howanyň peýdalydygy, adamlaryň şähdini açýanlygy, keselli haýwanlaryň bolsa öz kesellerinden dynmak üçin şu ýerik gelýändikleri ir wagtdan bäri bellidir. Arça ekologik taýdan örän ýowuz şertlerde ösmek bilen kert gaýalary, düýpden tekiz ýapylary we dag derelerini janlandyrýar. Onuň kökleri agajyň düýbünden bir näçe metrlere uzalyp, ýeriň üst ýüzi bilen ýzylyp gidýärler. Arçalyklar köp guşlara we süýdemdirijilere gaçybatalga bolup hem hyzmat edýär. Emma arçalyklaryň esasy gymmatlylygy dag gaýalaryny berkidýänliginde we ygal ýygnaýanlygyndadyr. Arça Köpetdagyň ösümlik örtüginde agdyklyk edýän agaçdyr.
Adaty injir hem görenleri geň galdyrýar. Köküni kert gaýalardaky ýarçyklaryň arasyndan goýberip ösýän injir şireli hem-de derman häsiýetli miweleri we özboluşly ysy bilen adamlara şatlyk paýlaýar. Adamlaryň durmuşynda möhüm ähmiýete eýe bolan bu ösümlige gadym wagtlardan bäri uly hormat goýlupdyr we 5 müň ýyl mundan öň adam tarapyndan medeniýetleşdirilen ilkinji ösümlikleriň biridir. Gadymy rowaýata görä, injir Rim şäherini esaslandyryjy Romulyň diri galmagyna ýardam edipdir.
Bu ýerdäki ömri gysga otjumak ösümlikler (efemerler we efemer şekilliler) hakykatdan hem owadandyrlar. Çigildemleriň 16 görnüşinden Köpetdag goraghanasynyň çäklerinde 7-si ösýär. Olardan iň bellisi açyk gyzyl gülli-Miheliň çigildemi. Apreliň ikinji ýarymynda garamtyl melewşe gülli gladiolus gülleýär. Şular we beýleki güller diňe bir seleksionerler üçin däl-de, eýsem medeni ösümlikleriň gelip çykyşyna göz ýetirmekde hem möhüm ähmiýete eýedir. Goraghananyň çäklerinde we onuň töwereginde ýokary derejeli ösümlikleriň 1400 töweregi görnüşiniň bardygyny bellemek gerek. Olardan 24 görnüş Türkenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi, aýratyn hem grek, eýran, türkestan rýabinalary, türkmen popowiolimony we başgalar. TGHS-nyň Gyzyl kitabyna Atabaýewiň haramçybygy, Guduň çigildemi, zakaspi giasinti girizildi. Bu ýeriniň ösümlikleriniň köpüsi (270 görnüş) endmikdir. Köpetdagyň ösümlik dünýäsi derman ösümliklerine hem baýdyr (jerebaý, zirk, boýbodron, helihrizum, yşgyn we başgalar).
Pes derejeli ösümlikleriň arasynda mohlar, lişaýnikler we paporotnik görnüşliler adatydyrlar. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna lişaýnikleriň 3 görnüşi (Oksneriň aspisiliýasy, tabajykly tornabea, dag teloshistesi), mohlaryň 1 görnüşi (trhostomopsis) we paporotnik görnüşleriniň 1 görnüşi (tüýli aspelinium) girizildi.
Goraghananyň işgärleri tarapyndan halk köpçüliginiň arasynda ekologik bilimleri ýaýratmakda hem köp işler geçirilýär. Işgärleri tarapyndan halk köpçüliginiň arasynda ekologik bilimleri ýaýratmakda hem köp işler geçirilýär. Işgärleriň metbugatda, telewizorda, radioda ýygy-ýygydan edýän çykyşlary, okaýan sapaklary, mekdep okuwçylarynyň arasynda geçirilýän bäsleşikleri ilatyň ösümlik we haýwanat dünýäsindäki gyzykly zatlary bilmegine kömek edýär. Köpetdag goraghanasy Türkmenistanda “Parklaryň (seýil-gähleriň) ýörişi” atly hereketiň başyny başlaýjy bolup çykyş etdi, 1996-njy ýyldan başlap şeýle hereket ýurdumyzda her ýylda geçirilýär. Her ýylda taýýarlanylýan “Tebigatyň ýyl ýazgysy” hasabatynyň, ylmy makalalarydyr, kitaplaryň esasyny geçirilýän ylmy barlaglaryň netijeleri düzýär.
Köpetdag goraghanasy seýrek duşýan we ýitmek howpy abanýan köp ösümlikler we haýwanlar üçin ygtybarly gaçybatalga öwrüldi we olaryň saklanyp galmagyna kepilnama bolup durýar. Ülkämiziň iň gözel künjeklerinden biri bolan Köpetdag goraghanasyna gelip görüň!


text:
Gürgen
Gürgen şäheri (Parsça: گرگان, Iňlisçe: Gorgan) Eýranyň Gülistan welaýatynyň baş şäheridir.
Gürgen etrabynyň raýatlarynyň sany 2006-njy ýylda 269.226 adamdýr.
Gülistan welaýatynyň guralmagyndan we Gürgen etrabynyň welaýat merkezi bolmagyndan soň sanlary belli bolmasa da köp sanly Türkmen halky da bu şäher we etraba ýerleşýär. Şäherde Parslar, Türkmenler, Azerler we Zawullar bilen bilelikde 1000-1500 adama golaý Gazak da ýaşaýar.
Ozalky ady Astarabat bolan Gürgen Gülistan welaýatynyň iň uly şäheridir.
Şäherde Myhamnahan, Howa menzili bardyr.
Alburz dagynyň eteginde yerleşen Gürgen şäherine Tahran, Zahydan we Meşhet şäherlerinden yolagçy uçar gonyandyr.
Eleňderre we Naharhoran tokaýy, Zyýarat obasy ýaly yerler Gürgeniň turistik yerleridir.


text:
Aleksandr Dýuma
1802-nji ýylda Fransiýanyň Wille-Kotre diýlen ýerinde, general Tom Aleksandr Dýuma (kaka)nyň we Mariýa Luiza Labureniň maşgalasynda dünýä inýär. A.Dýuma diňe ýazyjy däl, eýsem ol dramaturg hemem žurnalistdir. A.Dýumanyň ogly Aleksandr hem kakasynyň adyny göterip, ol hem ýazyjy bolupdyr. Şonuň üçinem ataly-ogluň eserlerinde goşa dyrnagyň içinde “kakasy ýa-da ogly” ýaly ýazgylar ýazylypdyr. Aleksandr Dýumanyň çagalygy, ýaşlygy Wille-Kotrede geçýär. Ol ýokary bilimli bolmandyr, emma hroniki kitaplary köp okapdyr. Ol ilkinjileriň biri bolup, öz döwrüniň durmuşyndan drama ýazýar we “Antoni” diýlip atlandyrylan drama 1831-nji ýylda Port-Sen-Marten teatrynda sahnalaşdyrylýar. Dýuma 1840-njy ýylda artist Ide Ferýere öýlenýär. Emma 4 ýyldan soň, onuň bilen aýrylyşýar. Ýazyjy köp pul karz alyp, öz pullaryny hem goşup, özüniň birnäçe žurnallarynydyr teatryny döredýär. Emma bu zatlar şowsuz gutarýar, şonuň üçinem ol karzdarlaryndan gaçyp, Belgiýa gidýär. Ýazyjy 1858-1859-njy ýyllar aralygynda Sankt Peterburgda ýaşaýar. Ol Rossiýanyň owadan ýerlerne syýahat edip, şol ýerde-de “Täsirli gezelenç” atly kitabyny döredýär. Ýazyjynyň soňky “Graf Monte-Kristo” kitaby hemem “Genrih III we onuň kerwensaraýy” dramasy oňa köp üstünlik getirýär. Dýuma meşhur fransuz taryhçylarynyň eserlerini okap, olardan täsirlenip ýazan “Izabella Bawarskaýa” romanyny Fransiýanyň 15-19-njy asyrlardaky taryhy barada ýazýar. 19-njy asyrda gazetlerde Dýumanyň romanlaryna uly isleg bildirilýär. Dýumanyň “Üç muşketýor”, “Žorž”, “Ýigrimi ýyldan soň”, “Kyrk bäş” , “Gara çigildem” romanlary hasam adygandyr. Onuň köp eserleri başga dillere terjime edilip, köp eserleri sahnalaşdyryldy. Aleksandr Dýuma 1870-nji ýylda 68 ýaşynda Dýeppanyň töwereginde Pýuide aradan çykdy.


text:
Abdyllaýew Habyp Muhammedowiç
Abdyllaýew Habyp Muhammedowiç (1912-1962) - özbek sowet geology, mineral-geologiýa ylymlarynyň doktory. ÖzSSR Ylymlar Akademiýasynyň akademigi (1947), SSSR Ylymlar Akademiýasynyň korr-çleni (1958), ÖzSSR Ylymlar Akademiýasynyň prezidenti (1956-62), Lenin baýragynyň laureaty (1959). 1941-nji ýyldan SSKP çleni. Ol Orta Aziýa industrial (häzirki Daşkent politehniki) institutynyň teoretiki meselelerini, magdanlaryň çykýan ýeri hakyndaky taglymaty, skarnlar problemasyny we onuň bilen bagly bolan madanlaşmany işläp düzdi. Ýer gabygyndaky esasy gazylyp alynýan zatlaryň döreýiş we paýlanyş kanunalaýyklyk teoriýasyny öňe sürdi. 1970-nji ýylda "Metallogeniýa gazylyp alynýan peýdaly zaglaryň çykýan ýerleriniň gözleginiň teoretiki esasydyr" diýen monografiýasy üçin ölenden soň oňa Biruny adyndaky respublikan baýragynyň laureaty deýen at berildi. Abdyllaýew Lenin ordeni, iki gezek "Zähmet Gyzyl Baýdak" ordeni, üç gezek "Gyzyl Ýyldyz" ordeni, "Hormat Nyşany" ordeni we birnäçe medal bilen sylaglandy.


text:
Köneürgenç
Daşoguz welaýatynda, gadymy Horezm döwletiniň paýtagty bolan Gadymy Ürgenç şäheriniň galandylarynyň ýanynda gurlan şäher.
KÖNEÜRGENÇ [Kö:neürgenç] 1. (150, 210, 211, 248) – Daşoguz welaýatynda etrap we onuň merkezi şäheri. Şäheriň günorta eteginde zaratuştra dininiň kitaby bolan ²Awestada² Gura görnüşinde ýatlanýan Merkezi Aziýanyň iň gadymy şäherleriniň biri, b.e. öň V-IV asyrlarda düýbi tutulan Gürgenç şäheriniň harabalary ýerleşýär. Bu şähere ata-babalarymyz Ürgenç diýipdirler. Hytaý senenamalarynda onuň ady Ýuýe-Gän görnüşinde duş gelýär (I asyr). 712-nji ýylda bu sebite araplar aralaşandan soňra, Gürgenjiň ady Jürjan, döwletiň ady hem Jürjaniýa görnüşinde arapçalaşdyrylýar. 995-nji ýylda Gürgenjiň emiri Mamun ibn Muhammet bu döwletiň özbaşdaklygyny gazanyp, Köneürgenç türkmenleriniň soltanlarynyň nesilşalygyny ýola goýýar. Bu nesilşalygyň XI asyrdaky wekili Mamun ibn Mamunyň döwründe Köneürgenç döwleti öz ösüşiniň iň ýokary derejesine çykýar, Ürgenç şäherinde onuň adyny göterýän ylymlar akademiýasy işläp, bu ýerde Biruny (973-1050), Abu Aly ibn Sina (980-1037) ýaly görnükli alymlar zähmet çekýärler. 1097-nji ýýlda bu ülke Seljukly türkmen döwletiniň ygtyýaryna geçýär.
Gürgenç şäheri 1221-nji ýylda Çingiz hanyň ordalary, 1388-nji ýylda hem Teýmir tarapyndan düýpli ýumrulýar. Soňky döwürlerde bu şäheriň täzeden dikeldilmegine böwet bolan wakalar ýüze çykýar. Birinjiden, XV asyrdan soňra şäheriň eteginden akýan Amyderýanyň akymynyň ugry üýtgedilýär, şäher hem suwsuz galýar. Köneürgenç döwletiniň şol wagtky hany Abylgazy 1646-njy ýylda paýtagty bu şäherden derýanyň ýakasynda, köne paýtagtdan 190 kilometr uzaklykda gurlan täze şähere göçürýär. Şu wakadan soň täze paýtagta Ýaňy (täze) Ürgenç, köne paýtagta hem Köneürgenç diýen at dakylýar. Ikinjiden, Ýewropa bilen Hytaýyň hem-de Hindistanyň arasynda deňiz ýoly bilen ýygjam gatnaşygyň ýola goýulmagy, şeýle-de Amerikanyň açylmagy gadymy Beýik Ýüpek ýolynyň we onuň ugrunda ýerleşen şäherleriň, şol sanda Köneürgenjiň ähmiýetini pese gaçyrýar.
Türkmenistan öz Garaşsyzlygyna eýe bolandan soňra Köneürgenç şäheri we tutuş ülke hakyky, uly ösüşleri başdan geçirýär. Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy 1985-nji ýylda ýörite karar bilen gadymy Köneürgenji Döwlet taryhy-medeni goraghanasy diýip yglan etdi. 1985-nji ýylda öň şäherçe hasap edilen Köneürgenç şäher derejesine geçirildi. Häzir bu şäher iň köp gelim-gidimli mekana öwrüldi.
Merkezi Aziýada iň beýik minara bolan boýy 60 metre ýetýän minara, Törebeg hanymyň, Tekeş soltanyň, Il Arslanyň atlary bilen baglanyşykly ymaratlar Köneürgenji bezeýän ajaýyp taryhy ýadygärliklerdir.
Mukaddes Ruhnamada türkmen döwletleriniň ençemesi gurlan we halkymyzyň at-owazasyny dünýä ýaýradýan Köneürgenç şäheriniň we döwletiniň atlary öwran-öwran ýatlanýar. Köneürgenç türkmen döwleti Oguz hanyň Begdili atly agtygynyň neberelerinden gaỳdỳar. “Mälik şa Annuşy Köneürgenjiň hökümdary edip belleỳär. onuň mirasdüşeri Atsyz “Horezmşa” derejesini alypdyr. Atsyz bu nesilşalykda ilkinji hökümdar bolỳar. ol Garaşyzlyk almak üçin 1138-nji ỳylda gozgalaň edỳär. Muňa Soltan Sanjaryň gahary gelip oňa temmi berỳär we Köneürgençden kowỳar. Emma Atsyz orän erjel hereket edip birnäçe wagtdan soň yzyna dolanỳar. Şondan soň Köneürgenç şalygy Garaşsyz hökümdarlyk bolyar. Beỳik Serdarymyzyň aỳdyşy ỳaly Atsyz öz hökümdarlygyny Seỳhun derỳasynyň (Syrderỳa) boỳunda ỳerleşen Jende çenli giňeldỳär.” (Ruhnama 130). Köneürgenç türkmeniň döwleti dünỳä taryhyna, medeniỳetine uly goşant goşupdyr. Köneürgenç türkmeniň döwletiniň dolandyryşy Beỳik Seljuk türkmen döwletine mahsus dolandyryşdyr. Sebäbi Köneürgenç türkmen döwleti Beỳik Seljuk döwletiniň gönüden-göni dowamy hasaplanylỳar. köneürgenç döwletiniň hökümdarlyk alamatlary baỳdak we çadyr bolupdyr. Soltan edil seljuklaryň soltanlary ỳaly garalybaslary geỳipdir. Bu döwletiň taryhy barada ylmy barlaglar geçiren türk professory Aỳdyň Taneri hökümdarlaryň häkimiỳet alamatlarynyň (simwollarynyň) maddy we ruhy toparlara bölunỳändigini belleỳär. Hökümdarlaryň göteryän unwanlary (harby derejesi) we onuň adyna okalỳan hutba alamatlara; teňňe, tagt, täç, baỳdak, tug, kemer, guşak, köşk, çadyr, nobat, hökümdar lybasy maddy alamatlara degişli bolupdyr. Unwanlar: Köneürgenç türkmenleriniň hökümdarlary ilkibada “Horezmşa” , “Mälik” (eỳe, hökümdar) “Şahanşa (şalar şasy)” ỳaly unwanlary göteripdirler. Taryhy maglumatlarda Atsyzyň “Gazy” (yslam dini) ugrunda göreşiji (unwanyny, onuň ogly) Arslanyň (Mälik) unwanyny göterendigi aỳdylỳar. Tekeşe çenli bolan hökümdarlaryň “Soltan” unwanyny almandygyny bellemek gerek. Alaỳeddin Muhammet şa Garahytaỳlary ỳeňensoň oňa, Isgender Säni (ikinji Iskender) lakamy berlipdir. Emma ol Beỳik Seljuk Soltany Sanjaryň 40 ỳyllyk soltanlygyny hatyralap, özüne “Sanjar” lakamyny alypdyr. Onuň “Ulug Alp (batyr)” diỳen türkmen unwanynyň bolandygy hem mälim. Muhammet şanyň tugrasyna “Zillikllah-i fi:l-arz” (Allanyň ỳerdäki kölgesi) diỳen sözler ỳazylypdyr. Döwletiniň çäkleriniň giňelmegi bilen soltanlar özlerini Şahan şa Soltan, Soltan ul-A:Zam (beỳik Soltan) unwanlary bilen atlandyryp başlapdyrlar. Şazadalara esasan Alaỳeddin lakamy berilipdir. Jelaletdin Hindistanda mahaly bagdat halyfy oňa “hakan” (beỳik han) unwanyny beripdir. Jelaletdin Azerbeỳjana gelende halyf oňa “Şahanşa” unwanyny beripdir. Köneürgenç türkmenleriniň döwletiniň dolandyryş tejribesi şeỳleräk bolupdyr: Döwlet işlerinde dolandyryjy neberä degişli bolan agzalarynyň ähmiỳeti uly bolupdyr. Köşkde hökümdarlaryň aỳaly, çagalary (şazadalar) nebere agzalaryny düzüpdirler. Eger soltany kiçi dogany, doganynyň ogullary daỳysy hem ỳaşap ỳören bolsa olar hem nebere agzalary hasaplanypdyr. Hökümdarlaryň töwereginde wezipeli adamlar, hajyplar, hawaslar hem bolupdyr. Hajyplar – köşkde düzgün nyzamy ỳöreden, aỳratynda hökümdar bilen döwletiň beỳleki esasy adamlarynyň arasyndaky gatnaşyklary dogry ỳola goỳan adamlardyr. Bu adamlar soltanyň kabulhanasynda perdeçi, gapyçy, gapydan wezipesini ỳerine ỳetiripdirler. Olar soltanyň huzuryna kimi goỳbermeli, kimi goỳbermeli däldigini kesgitläpdirler. Hajyplara ilçiniň wezipelerini, haỳsydyr bir etraby, şäheristany dolandyrmak hem ynanypdyrlar. Alaỳeddin Muhammetşa daỳysy Emir Mäligi Hyrada häkim belläpdir. Ol bu wezipäni Muhammet şa aradan çykỳança ỳerine ỳetiripdir. Hawaslar – Köneürgenç türkmenleriniň köşgünde Diwany – Hass-da (hökümdarlara degişli emläklere we mülklere seredỳän) gulluk edỳän saỳlantgy gullukçylar. Olara “Hadiman-I Hass” hem diỳlipdir we olar “Mälik-ul Hass” unwanyny göteripdirler. Köneürgenç türkmenleriniň köşgünde merkezi häkimiỳete wezir baştutanlyk edipdir. Ol hökümdarlaryň wekili hökmünde döwlet işlerini edara edipdir. Eger wezir (Nyzam al-mülk) mülkleriň nyzamçysy unwanyny göterỳän bolsa, Soltan bile naharlanmaga hukugy bolupdyr. Olar ỳanynda wezirlik möhürini göteripdirler. Merkezi häkimiỳetde wezirden soňra diwan reỳsi (diwanyň başlygy) uly wezipe bolupdyr. Bulardan başga-da Köneürgenç türkmenleriniň köşgünde hajyp, çawuş (jansyzlaryň baştutany), çomakdar (soltanyň eline suw akdyrỳan), sylahdar (ỳaragçy), jamedar (baỳrançy), döwletdar (galamçy), çaşnigir (aşhana emiri) ỳaly wezipeli adamlar bolupdyr. Sarpaly Serdarymyz Beỳik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada şeỳle ỳazỳar: “Türkmen Soltanlyklarynda, şalyklarynda şalaryň ejesi ỳa aỳaly uly hormata mynasyp bolupdyr. Olara Tarhan (taryhy çeşmelerde Terken-Turkan) hatyn diỳip ỳüzlenipdirler. Soltanyň ejesi, aỳaly, tutuş soltanlygyň ejesi hökmünde sylanypdyr, emma näçe hormata mynasyp edilse-de türkmen soltanlary ejesini ỳa aỳalyny döwlet işine aňsat-aňsat gatyşdyrmandyrlar.


text:
Kümüş alty ýaşyndadyr we şu gün mekdebi başlapdyr. Bir azajyk gorkan sebäbi şu güne çenli mekdebe gitmedi. Şonuň üçin kakasy onuň bilen mekdebe gidipdir. Mekdeb barynda Kümüşüň mugallymy bilen tanyştypdyr. Mugallymynyň ady Gözel Daýza ekeni. Kümüş Gözel Daýza: “Men azajyk gorkýa. Bärde hiç kim tanamok” diýipdir. Kümüş Daýza “Gorkma janym, şu taýda hiç kişi başga owrenjileri tananok. Şu gün hemmeňiz üçin birinji gündür” diýip jogap beripdir. Ondan soň kakasy mugallymy bilen gepleşip özi tanaşdyrypdyr. Ondan soň Kümüşe “Men gitdim. Gorkma. Aglama. Bir näçe sagat soň gelerin. Alada etme” diýipdir.
Mekdeb başlapdyr we Kümüş gaty begenipdir. Çaltrak başga çagalar bilen tanaşypdyr. Gözel Daýza çagalara: “Indi kitablaryň alyň we üçünji saýpa seýrediň. Şu gün elipbeýi öwreneris.” Kümüş elini uzatypdyr we “Men bir ýyl öň muny öwrendim!” diýipdir. Mugallymy oňa “Bilýän. Köplenç çagalar bu zatlar öýdem öwrenýärler, ýöne siz ýine bir gezek öwrenýärsiň” diýip jogap beripdir. Ondan soň matematik başlapdyr. Gözel Daýza çagalara: “Häzir bäşinji saýpa seýrediň. Şu gün biz aýyrmak hakda öwreneris” diýipdir. Ýöne ýine bir gezek Kümüş elini uzatypdyr we: “Bagyşlaň meni, şu bir ýyl öň öwrendim!” diýip gygyrypdyr. Ýine bir gezek mugallymy oňa: “Bilýän. Köplenç çagalar bu zatlar öýde öwrenýälar. Häzir haýyş edýän, sessiz oturuň” diýipdir. Ondan soň nahar wagty boldy. Kümüşüň ejesi iki sany somsa oňa beripdir we bir alma. Kümüş çagalar bilen oturup iýipdir. Çagalar mekdeb hakda gürleşipdir. “Mekdeb erbet däl. Gaty gorkamzok. Başga çagalar gowy. Öwrenmägy halaýas!” diýipdirler. Kümüş hem: “Dogry, erbet däl. Şu mekdeb öňki mekdebimden has gowy” diýipdir. Başga öwrenjiler oňa seýredipdirler we: “Näme? Biz birinji klasda! Nähili siz geçen ýyl hem mekdebe gidipsiň?” diýip sorapdylar. Kümüş çagalara: “Ýok, biz ikinji klasda. Men geçen ýyl birinji klasa gitdim!” diýip jogap beripdir.
Nahar wagtyndan soň... (dowamy bar)
Share:


text:
2011-nji ýylyň ezber türgenleri kesgitlendi
15.01.2012
Olar geçen ýylda öz üstünlikleri bilen halkara derejelerindäki sport ýaryşlarynda Türkmenistanyň abraýyny belende göterdiler. Bu abraýly sanawda ilki bilen agyr atletikaçylar Ümürbek Bazarbaýewiň, Daniýar Ismaýilowyň we Tolkunbek Hudaýbergenowyň atlary görkezilýär. Mälim bolşy ýaly, Parižde geçirilen dünýä çempionatynda türkmen agyr atletikaçylarynyň topary ýurdumyzyň sport taryhynda ilkinji gezek 2012-nji ýylda Londonda geçiriljek Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmaga üç ýollanma gazandy. Ö. Bazarbaýew bolsa şol ýaryşda 62 kilograma çenli agramda çykyş edýänleriň arasynda iň güýçli türgenleriň bäsligine girdi. Dünýä çempionatyna ilkinji gezek gatnaşan 19 ýaşly Türkmenabatdan D. Ismaýilow üçün hem 2011-nji ýyl örän şowly boldy, ol ýetginjekleriň arasynda Pinangede (Malaýziýa) geçirilen dünýä çempionatynda bürünç medala mynasyp boldy.
Bu türgenlerden başga-da, iň ökdeleriň hataryna Arslan Oraşýew (grek-rim göreşi), Hojamuhammet Toýçyýew (agyr atletika), Kyýas Esenow, Amanaly Ataýew (ikisi-de grek-rim göreşi), Nursähet Pazzyýew (boks), Gülnar Haýytbaýewa (dzýudo), Guwanç Atabaýew, Döwletmyrat Sapargeldiýew, Ihtiýer Mätkerimow, Seýitjan Mirzoýew (dördüsi-de agyr atletika), Şameret Hallyýew, Çary Çaryýew (ikisi-de kikboksing), Tirkeş Aýazow we Ýagşymyrat Annamyradow (ikisi-de guşakly göreş) hem girdi.
Türkmen Döwlet habarlar gullugy


text:
Ernest Hemigueý
Ernest Hemingueý
(1899-1961)
Beýik amerikan ýazyjysy Ernest Miller Hemingueý XX asyr dünýä edebiýatyna iň uly täsir ýetiren ýazyjylaryň biridir. Onuň ömri dartgynly we tolgundyryjy wakalardan doly. Şonuň üçin ýazyjynyň ömri – onuň iň esasy eseri diýse bolar.
Ernest Hemingueý Illinoýs ştatynyň Ouk-Park şäherçesinde dogulypdyr. Ol örän zehinli çaga bolupdyr, tebigaty söýüpdir, eýýäm sekiz ýaşyndaka ähli ösümlikleriň, haýwandyr guşlaryň atlaryny ýatdan bilipdir, ýöne esasy ünsüni edebiýata gönükdiripdir. Okaýan wagty Ernest mekdep žurnallarynda hekaýalary we makalalary bilen häli-şindi çykyş edipdir, şol wagt eýýäm ýazyjy bolmagy göwnüne berk düwüpdir. Orta bilimini alanyndan soň, ene-atasynyň talap etmegine garamazdan, uniwersitete girmändir, Kanzas şäherine göçüp, «Star» gazetine işe giripdir. Ýazyjylyk ussatlygyny kämilleşdirmek üçin birnäçe wagt galamgär bolup işläpdir.
Hemingueý Birinji Jahan urşuna gatnaşmak üçin Gyzyl Ýarymaý birleşigine ýazylyp, Italiýa barýar. Uruşdan ýaralanyp gaýdýar. Amerikada gahryman kibi garşylanýar. Bu uruş baradaky ýatlamalara Hemingueý soň döreden birnäçe hekaýalarynda we «Ýarag bilen hoşlaşyk» atly meşhur romanynda ýüzlenýär. Watanyna dolananyndan soň «Toronto Star» gazetinde we «Cooperative Commonwealth» žurnalynda işleýär. 1921-nji ýylda ýazyjy birwagtky arzuwyny amala aşyrýar – Pariže gidýär. Bu ýerde Hemingueýiň ylhamy joşýar, ol her hepde «Toronto Star» gazetine täze hekaýa iberýär. Parižde ol F.S.Fitzjerald, Jeýms Joýs, G. Staýn ýaly ýazyjylar bilen tanyşýar. Ömrüniň bu döwri barada, birnäçe ýyl geçeninden soň, Hemingueý «Mydam ýanyňda galýan şagalaň» kitabynda gürrüň beripdir. 1926-njy ýylda çap edilen «Ine-de Gün dogdy» romany ýazyja uly üstünlik getirýär. Mundan soň Hemingueý yzly-yzyna «nusgawy» derejesine ýetjek eserlerini döredip başlaýar. «Aýalsyz erkekler» (1927), «Ýeňiji hiç zat gazanmaýar» (1933), «Kilimanjaronyň gary» (1936) hekaýalar ýygyndysyny, «Ýarag bilen hoşlaşyk» (1929), «Jaň kim üçin kakylýar» (1940) romanlaryny, «Goja we deňiz» (1952) powestini, «Bäşinji sütün» (1938) pýesasyny, «Afrikanyň ýaşyl baýyrlyklary» (1935) kitabyny okyjylar elden düşürmän okaýarlar.
Ýazyjy asyr bilen deň aýak basýar eken. Ispaniýada raýatlyk urşy başlanynda, Hemingueý ol ýere barypdyr-da, respublikanlaryň tarapyny tutup, faşistlere garşy göreşmäge kömek edipdir. Ikinji Jahan urşy döwründe-de ýazyjy çetde durmandyr, Karib deňzinde özüniň gämisinde nemesleriň suwasty gämilerini gözlemäge kömekleşipdir, Fransiýany, Belgiýany, Elzasy azat etmek üçin söweşlere gatnaşypdyr. Başga wagt bolsa Afrikada haýwanlary awlap, Kubada balyk tutup ýaşapdyr. 1949-njy ýylda ol Kuba göçýär. «Goja we deňiz» powesti üçin 1953-nji ýylda Pulitzer baýragyna, 1954-nji ýylda bolsa Nobel baýragyna mynasyp bolýar.
1961-nji ýylda ýazyjy pajygaly ýagdaýda aradan çykýar.


text:
Çörek
2 çöreklik
1 kg un
1 nahar çemçesi duz
20 gr hamyrmaýa
600 ml ýyly suw
Tabaga suw guýup, duz, hamyrmaýa atyp bulaşdyrmaly we un guýup, hamyr etmeli. Hamyr alar ýaly, ony ýyly ýerde basyryp goýmaly. Hamyr çişip başlanda 2 zuwala bölmeli, her zuwalany aýratyn basyrmaly.
Hamyr alandan soň, ony eliň bilen basyşdyryp, 2 cm galyňlykda, 30 cm diametrde çörek ýasamaly we çörekleriň üstüni 20 minutlap saçak bilen ýapyp goýmaly. Ojagy 250 derejede gyzdyrmaly.
Çöregiň ýüzüni her ýerinden dürtmeli ýa-da plastik gapak bilen dikligine we keseligine basyp, çyzyk çekmeli (çörek bişenden soň, bu çyzyklar ony deň ölçegde, ýagny hamyrka çyzylan ýerlerinden owratman döwmägi aňsatlaşdyrýar). Çöregiň ýüzüne suw çalyp, ony ojaga salmaly we ýüzi gyzarýança (15 minut) bişirmeli.