text:
TÜRKMENISTANYŇ KONSTITUSION
K A N U N Y
Türkmenistanyň Konstitusiýasyna
üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakynda
Türkmenistan garaşsyzlyk ýoluna düşen gününden bäri geçen gysga taryhy döwürde ýer ýüzüniň ösüp barýan ýurtlarynyň hatarynda mynasyp orny eýeledi. Ýurdumyz jemgyýetiň we döwletiň ykdysady, syýasy hem sosial ugurlarynyň ösüşinde uly üstünliklere eýe boldy, halkara derejesinde işjeň ylalaşdyryjy merkez bolmak bilen, bu işde ol özüniň halkara abraýyny we dünýäniň syýasy arenasyndaky täsirini artdyrdy hem-de Birleşen Milletler Guramasy tarapyndan ykrar edilen baky Bitaraplyk hukuk ýagdaýyna eýe boldy. Häzirki zaman syýasy we ykdysady ösüşiniň tejribesi ýurdy ösdürmegiň täze, has jogapkärli sepgitlerine ýetirmek zerurlygyny ýüze çykardy. Täze galkynyş we beýik özgertmeler döwründe geçirilýän ägirt uly syýasy, sosial-ykdysady reformalar Türkmenistanyň hukuk ulgamynda, döwlet häkimiýetiniň edaralarynyň işiniň ähli ugurlarynda çuňňur syýasy-hukuk pikirlenişi we zerur üýtgetmeleri girizmegi talap etdi, munuň özi bolsa Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň rejelenen görnüşini işläp taýýarlamak we tassyklamak wezipesini ilkinji nobatdaky mesele hökmünde öňe çykardy.
Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň milli hukuk ulgamyndaky, jemgyýetdäki ornuny we ähmiýetini nazara alyp, şeýle hem Türkmenistanyň döwlet we jemgyýetçilik durmuşynda demokratiýany mundan beýläk hem ösdürmek, häkimiýet edaralarynyň ulgamyny has-da kämilleşdirmek maksady bilen, Türkmenistanyň Mejlisi tarapyndan Türkmenistanyň Konstitusiýasyna üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek boýunça Türkmenistanyň döwlet häkimiýet edaralaryndan, jemgyýetçilik birleşiklerinden, raýatlardan gelip gowşan teklipleriň esasynda umumylaşdyrylyp taýýarlanan we Türkmenistanyň Kontitusion toparynda ara alnyp maslahatlaşylyp, Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň garamagyna hödürlenen teklipleri nazara alyp, Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň 48-nji maddasyna laýyklykda:
1-nji madda. Türkmenistanyň Konstitusion toparynyň Türkmenistanyň Konstitusiýasyna üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakyndaky teklibini makullamaly.
2-nji madda. Türkmenistanyň Konstitusiýasyna üýtgetmeler we goşmaçalar girizip, ony şu rejelenen görnüşde tassyklamaly (goşulýar).
3-nji madda. Türkmenistanyň Halk Maslahaty şu Konstitusion kanunyň güýje giren gününden öz işini bes edýär.
4-nji madda. Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň kararlary we çözgütleri Türkmenistanyň Konstitusiýasyna we kanunlaryna garşy gelmeýändigine görä hereket edýärler.
5-nji madda. Türkmenistanyň Halk Maslahaty tarapyndan kabul edilen namalary üýtgetmäge we ýatyrmaga bolan hukugy degişlilikde Türkmenistanyň Prezidentiniň we Türkmenistanyň Mejlisiniň ygtyýaryna degişli etmeli.
6-njy madda. Şulary güýjüni ýitiren hasap etmeli:
«Türkmenistanyň Halk Maslahaty hakynda» 2003-nji ýylyň 15-nji awgustynda kabul edilen Türkmenistanyň Konstitusion kanunyny;
«Türkmenistanyň Halk Maslahaty hakynda» Türkmenistanyň Konstitusion kanunyna üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakynda» 2005-nji ýylyň 25-nji oktýabrynda kabul edilen Türkmenistanyň Konstitusion kanunyny;
«Türkmenistanyň Halk Maslahaty hakynda» 2005-nji ýylyň 25-nji oktýabrynda kabul edilen Türkmenistanyň Konstitusion kanunyny;
«Türkmenistanyň Halk Maslahaty hakynda» Türkmenistanyň Konstitusion kanunyna üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakynda» 2007-nji ýylyň 30-njy martynda kabul edilen Türkmenistanyň Konstitusion kanunyny.
7-nji madda. Halk wekilleriniň ygtyýarlyklaryny möhletinden öň ýatyrmaly.
8-nji madda. Şu Konstitusion kanun kabul edilen pursadyndan güýje girýär.
Türkmenistanyň Halk
Maslahatynyň Başlygy,
Türkmenistanyň Gurbanguly
Prezidenti Berdimuhamedow
Aşgabat ş.
2008-nji ýylyň 26-njy sentýabry
№ TKK-13
TÜRKMENISTANYŇ
KONSTITUSIÝASY
Türkmenistanyň halky bolan biz,
öz ykbalymyzy kesgitlemek baradaky mizemez hukugymyza esaslanyp;
Watanymyzyň häzirki hem geljekki ykbaly üçin jogapkärdigimizden ugur alyp;
ata-babalarymyzyň agzybir, parahat we oňşukly ýaşamagy ündän wesýetlerine ygrarlydygymyzy beýan edip;
milli gymmatlyklarymyzy we bähbitlerimizi gorap saklamagy, Türkmenistanyň garaşsyzlygyny, özygtyýarlylygyny, hemişelik bitaraplyk hukuk ýagdaýyny pugtalandyrmagy maksat edinip;
her bir adamyň we raýatyň hukuklaryny hem azatlyklaryny kepillendirip, jemgyýetde raýatlyk asudalygyny we milli agzybirligi üpjün etmäge, halk häkimiýetiniň hem-de demokratik, hukuk we dünýewi döwletiň esaslaryny berkarar etmäge çalşyp, Türkmenistanyň Esasy Kanunyny - şu Konstitusiýany kabul edýäris.
I bölüm. Türkmenistanyň konstitusion gurluşynyň esaslary
1-nji madda. Türkmenistan - demokratik, hukuk we dünýewi döwlet bolup, onda döwleti dolandyrmak prezident respublikasy görnüşinde amala aşyrylýar.
Türkmenistan öz çäginde hökmürowandyr we bütin häkimiýete eýedir, ol içeri we daşary syýasaty özbaşdak amala aşyrýar. Türkmenistanyň döwlet özygtyýarlylygy we çägi bitewidir hem bölünmezdir.
Döwlet Türkmenistanyň garaşsyzlygyny, çäk bütewiligini, konstitusion gurluşyny goraýar, kanunylygyň berjaý edilmegini hem hukuk tertibini üpjün edýär.
Türkmenistan kanun esasynda hemişelik bitaraplyk hukuk ýagdaýyna eýedir. Birleşen Milletler Guramasy Baş Assambleýasynyň 1995-nji ýylyň 12-nji dekabryndaky "Türkmenistanyň hemişelik bitaraplygy" Rezolýusiýasynda: "1. Türkmenistanyň yglan eden hemişelik bitaraplyk hukuk ýagdaýyny ykrar edýär we goldaýar; 2. Türkmenistanyň bu hukuk ýagdaýyna hormat goýmaga hem-de ony goldamaga, şeýle hem onuň garaşsyzlygyna, özygtyýarlylygyna we çäkleriniň bütewiligine hormat goýmaga Birleşen Milletler Guramasynyň agzalary bolan döwletleri çagyrýar.". Dünýä bileleşigi tarapyndan ykrar edilen Türkmenistanyň hemişelik bitaraplygy onuň içeri we daşary syýasatynyň esasy bolup durýar.
2-nji madda. Türkmenistanyň özygtyýarlylygyny halk amala aşyrýar, halk döwlet häkimiýetiniň ýeke-täk gözbaşydyr. Türkmenistanyň halky öz häkimiýetini gös-göni ýa-da wekilçilikli edaralaryň üsti bilen amala aşyrýar.
Halkyň hiç bir böleginiň, hiç bir guramanyň ýa-da aýry-aýry adamlaryň döwletde häkimiýeti eýelemäge haky ýokdur.
3-nji madda. Türkmenistanda jemgyýetiň we döwletiň iň gymmatly hazynasy adamdyr.
Döwlet her bir raýatynyň öňünde jogapkärdir we şahsyýetiň erkin ösmegi üçin şertleriň döredilmegini üpjün edýär, raýatyň janyny, at-abraýyny, mertebesini we azatlygyny, şahsy eldegrilmesizligini, tebigy hem mizemez hukuklaryny goraýar.
Her bir raýat öz üstüne Konstitusiýanyň we kanunlaryň ýükleýän borçlaryny ýerine ýetirmekde döwletiň öňünde jogapkärdir.
4-nji madda. Döwlet häkimiýeti häkimiýetleriň bölünişigi ýörelgesine esaslanyp kanun çykaryjy, ýerine ýetiriji hem-de kazyýet häkimiýetlerine bölünýär we biri-biri bilen sabyr-takatly işläp, özbaşdak hereket edýärler.
5-nji madda. Döwlet, onuň ähli edaralary we wezipeli adamlary hukuk hem konstitusion gurluş bilen baglydyr.
Türkmenistanyň Konstitusiýasy döwletiň Esasy Kanunydyr. Onda berkidilen kadalar we düzgünler gös-göni hereket edýär. Konstitusiýa ters gelýän kanunlaryň we beýleki hukuk namalarynyň ýuridik güýji ýokdur.
Döwlet syryny ýa-da kanun arkaly goralýan başga syrlary öz içine alýan kadalaşdyryjy hukuk namalaryndan başga, döwlet häkimiýet we dolandyryş, ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalary çap etmek arkaly hemmeleriň dykgatyna ýetirilýär ýa-da başga usul bilen halka mälim edilýär. Adamyň we raýatyň hukuklaryna hem-de azatlyklaryna degişli kadalaşdyryjy hukuk namalary hemmeleriň dykgatyna ýetirilmese, özleriniň kabul edilen pursadyndan hereket etmeýärler.
6-njy madda. Türkmenistan dünýä bileleşiginiň doly hukukly subýekti bolup, daşary syýasatda hemişelik bitaraplyk, beýleki ýurtlaryň içerki işlerine gatyşmazlyk, güýç ulanmazlyk we harby bileleşiklere hem birleşmelere goşulmazlyk, sebitiň ýurtlary we dünýäniň ähli döwletleri bilen parahatçylykly, dostlukly we özara bähbitli gatnaşyklaryň ösmegine ýardam bermek ýörelgelerine eýerýär.
Türkmenistan halkara hukugynyň umumy ykrar edilen kadalaryny ileri tutýar. Eger-de Türkmenistanyň halkara şertnamasynda Türkmenistanyň kanunyndakydan başga kadalar bellenen bolsa, onda halkara şertnamasynyň kadalary ulanylýar.
7-nji madda. Türkmenistanyň öz raýatlygy bar. Raýatlyk kanuna laýyklykda berilýär, saklanylýar we ýitirilýär.
Türkmenistanyň raýatyna başga döwletiň raýatlygy ykrar edilmeýär.
Hiç kim raýatlygyndan ýa-da raýatlygyny üýtgetmek hukugyndan mahrum edilip bilinmez. Türkmenistanyň raýaty özge döwlete berlip ýa-da Türkmenistanyň çäginden kowlup çykarylyp, ýa onuň Watanyna gaýdyp gelmek hukugy çäklendirilip bilinmez.
Türkmenistanyň raýatlaryna Türkmenistanyň çäginde-de, onuň çäginden daşarda-da döwletiň goragy we penakärligi kepillendirilýär.
8-nji madda. Daşary ýurt raýatlary we raýatlygy bolmadyk adamlar, Türkmenistanyň kanunçylygyna hem-de halkara şertnamalaryna laýyklykda Türkmenistanyň raýatlarynyňky ýaly hukuklardan we azatlyklardan peýdalanýarlar hem borçlary berjaý edýärler.
Türkmenistan halkara hukugynyň umumy ykrar edilen kadalaryna laýyklykda daşary ýurt raýatlaryna we raýatlygy bolmadyk adamlara kanunda bellenilen tertipde gaçybatalga berýär.
9-njy madda. Eýeçilik eldegrilmesizdir. Türkmenistan önümçilik serişdelerine, ýere, beýleki maddy hem intellektual gymmatlyklara hususy eýeçilik hukugyny berkarar edýär. Şonuň ýaly-da olar raýatlaryň birleşiklerine we döwlete degişli bolup biler. Diňe döwletiň eýeçiligi bolup durýan obýektler kanun esasynda bellenilýär. Döwlet eýeçiligiň ähli görnüşleriniň deň derejedäki goragyny kepillendirýär we olaryň ösmegi üçin deň şertleri döredýär.
Kanun tarapyndan gadagan edilen usul bilen edinilen eýeçilikden başga eýeçiligiň muzdsuz alynmagyna ýol berilmeýär.
Diňe kanunda göz öňünde tutulan halatlarda eýeçiligiň muzduny töläp, mejbury alynmagyna ýol berilýär.
10-njy madda. Türkmenistanyň ykdysadyýeti bazar gatnaşyklary ýörelgelerine esaslanýar. Döwlet telekeçiligi höweslendirýär we goldaýar, kiçi we orta işewürligiň ösmegine ýardam berýär.
11-nji madda. Döwlet milli taryhy-medeni mirasyň, tebigy gurşawyň abat saklanmagy, sosial we milli toparlaryň arasyndaky deňligiň üpjün edilmegi üçin jogapkärdir. Döwlet ylmy hem çeper döredijiligi, onuň oňyn netijeleriniň ýaýradylmagyny höweslendirýär, ylym, medeniýet, terbiýeçilik we bilim bermek, sport we syýahat babatda halkara gatnaşyklarynyň ösdürilmegine ýardam edýär.
12-nji madda. Döwlet dinleriň we dine uýmagyň erkinligini, olaryň kanun öňünde deňligini kepillendirýär. Dini guramalar döwletden aýrydyr we olaryň döwlet işlerine gatyşmagyna hem-de döwlet işlerini ýerine ýetirmegine ýol berilmeýär. Döwletiň bilim ulgamy dini guramalardan aýrydyr we ol dünýewi häsiýete eýedir.
Her bir adam özüniň dine garaýşyny özbaşdak kesgitleýär, onuň ýeke özi ýa-da beýleki adamlar bilen bilelikde islän dinine uýmaga ýa-da hiç bir dine uýmazlyga, şonuň ýaly-da dine bolan garaýyşlary bilen baglanyşykly ynam-ygtykatlaryny beýan etmäge we ýaýratmaga, dini adatlary, däp-dessurlary berjaý etmäge gatnaşmaga haky bardyr.
13-nji madda. Türkmenistanyň döwlet özygtyýarlylygyny we howpsuzlygyny gorap saklamak üçin Ýaragly Güýçleri bardyr.
14-nji madda. Türkmen dili Türkmenistanyň döwlet dilidir. Türkmenistanyň ähli raýatlaryna öz ene dilini ulanmak hukugy kepillendirilýär.
15-nji madda. Türkmenistanyň özygtyýarly döwlet hökmündäki nyşanlary - Döwlet baýdagy, Döwlet tugrasy, Döwlet senasy bardyr. Baýdak, Tugra, Sena kanun esasynda kabul edilýär we goralýar.
16-njy madda. Türkmenistan dolandyryş-çäk gurluşy boýunça welaýatlardan, welaýat hukukly şäherlerden, etraplardan, etrap hukukly şäherlerden, etrapdaky şäherlerden, şäherçelerden, geňeşliklerden ybaratdyr.
Bir ýa-da birnäçe obanyň çägi geňeşligi emele getirýär.
17-nji madda. Türkmenistanyň paýtagty Aşgabat şäheridir.
II bölüm. Türkmenistanda adamyň we raýatyň hukuklary, azatlyklary hem borçlary
18-nji madda. Adamyň hukuklary hem azatlyklary eldegrilmesizdir we olary adamyň elinden alyp bolmaz.
Konstitusiýada we kanunlarda görkezilen ýagdaýlardan başga ýagdaýlarda adamy haýsydyr bir hukugyndan we azatlygyndan mahrum etmäge ýa-da hukuklaryny we azatlyklaryny çäklendirmäge hiç kimiň haky ýokdur.
Adamyň belli bir hukuklarynyň we azatlyklarynyň Konstitusiýada we kanunlarda sanalyp geçilmegi onuň beýleki hukuklaryny we azatlyklaryny inkär etmek ýa-da kemsitmek üçin ulanylyp bilinmez.
19-njy madda. Türkmenistan adamyň we raýatyň hukuklarynyň hem azatlyklarynyň deňligini, şeýle hem haýsy millete degişlidigine, teniniň reňkine, jynsyna, gelip çykyşyna, emläk hem wezipe ýagdaýyna, ýaşaýan ýerine, diline, dine garaýşyna, syýasy ygtykadyna, haýsy partiýa degişlidigine ýa-da hiç partiýa degişli däldigine garamazdan adamyň we raýatyň kanun öňündäki deňligini kepillendirýär.
20-nji madda. Türkmenistanda erkekler bilen aýallar deň raýatlyk hukuklaryna eýedirler. Deňhukuklylygyň jyns alamaty boýunça bozulmagy kanun esasynda jogapkärçilige getirýär.
21-nji madda. Hukuklaryň we azatlyklaryň amala aşyrylmagy beýleki adamlaryň hukuklaryny we azatlyklaryny, şonuň ýaly-da ahlak kadalaryny, kanunyň talaplaryny, jemgyýetçilik tertibini bozmaly däldir, milli howpsuzlyga zyýan ýetirmeli däldir.
22-nji madda. Her bir adam ýaşamaga we azat ömür sürmäge haklydyr. Hiç bir adam ýaşamaga bolan hukugyndan mahrum edilip bilinmez. Her bir adamyň erkin ýaşamaga bolan hukugy döwlet tarapyndan kanun esasynda goralýar.
Türkmenistanda ölüm jezasy ýatyrylandyr.
23-nji madda. Kanunda takyk göz öňünde tutulandan başga halatlarda adam hukuklary çäklendirilip ýa-da özüne degişli hukuklaryndan mahrum edilip, oňa iş kesilip ýa-da jeza berlip bilinmez.
Hiç kim gynamalara, rehimsizlik, zalymlyk bilen ýa-da adam mertebesini kemsidýän derejede el gatylmagyna ýa-da temmi bermeklige, şeýle hem onuň razylygy bolmasa, lukmançylyk (däri-derman we hekimçilik) synagyna ýa-da başga tejribelere sezewar edilip bilinmez Raýat diňe kanunda takyk görkezilen esaslar bar bolan mahalynda kazyýetiň karary boýunça ýa-da prokuroryň sanksiýasy bilen tussag edilip bilner. Gaýra goýmak bolmaýan hem-de kanunda takyk görkezilen halatlarda ygtyýarly döwlet edaralary raýatlary wagtlaýyn tutup saklamaga haklydyrlar.
24-nji madda. Her bir raýatyň abadanlaşdyrylan ýaşaýyş jaýyny almakda ýa-da edinmekde we özbaşdak ýaşaýyş jaýyny gurmakda döwletden goldaw almaga hukugy bardyr. Ýaşaýyş jaýy eldegrilmesizdir. Jaýda ýaşaýanlaryň razylygy ýa-da başga kanuny esaslar bolmasa, hiç kimiň jaýa girmäge ýa-da onuň eldegrilmesizligini başga bir ýol bilen bozmaga haky ýokdur. Adamyň we raýatyň öz ýaşaýyş jaýyny bikanun hyýanatçylykdan goramaga hukugy bardyr.
Kanunda kesgitlenen esaslar bolmasa, hiç kim ýaşaýyş jaýyndan mahrum edilip bilinmez.
25-nji madda. Her bir adamyň öz şahsy durmuşyna eden-etdilikli gatyşylmagyndan, şonuň ýaly-da hat-habarlarynyň, telefon we beýleki aragatnaşyklarynyň syryny saklamak düzgünleriniň bozulmagyndan, öz namysyna we at-abraýyna hyýanat edilmeginden goranmaga hukugy bardyr.
26-njy madda. Her bir raýatyň Türkmenistanyň çäginde erkin gezmäge we ýaşajak ýerini saýlap almaga hukugy bardyr.
Aýry-aýry ýerleriň çäklerine girmegiň, şol ýerlerde gezmegiň çäklendirilmegi diňe kanun esasynda kesgitlenip bilner.
27-nji madda. Nika ýaşyna ýeten erkek bilen aýal biri-biri bilen ylalaşyp, nikalaşmaga hem maşgala gurmaga hukugy bardyr. Maşgala gatnaşyklarynda är-aýalyň hukuklary deňdir.
Ata-eneler ýa-da olaryň ornuny tutýan adamlar çagalaryny terbiýelemäge, olaryň saglygy, ösüşi, okuwy barada alada etmäge, olary zähmete taýýarlamaga, kanunlara, taryhy we milli däp-dessurlara hormat goýmak medeniýetini olaryň aňyna ornaşdyrmaga hukuklydyrlar we borçludyrlar. Kämillik ýaşyna ýeten çagalar öz ata-eneleri barada alada etmäge, olara kömek bermäge borçludyr.
28-nji madda. Türkmenistanyň raýatlarynyň öz ynam-ygtykatlaryna erkin eýermäge we olary erkin beýan etmäge, şeýle hem döwlet syryndan we kanun tarapyndan goralýan beýleki syrlardan başga maglumatlary almaga hukuklary bardyr.
29-njy madda. Raýatlara kanunçylykda bellenen tertipde ýygnaklary, ýygnanyşyklary we ýörişleri geçirmek azatlygy kepillendirilýär.
30-njy madda. Raýatlar Konstitusiýanyň we kanunlaryň çäklerinde hereket edýän syýasy partiýalary we gaýry jemgyýetçilik birleşiklerini döretmäge haklydyrlar.
Konstitusion gurluşy zorluk bilen üýtgetmegi maksat edinýän, özleriniň alyp barýan işinde zorlugy ulanmaga ýol berýän, raýatlaryň konstitusion hukuklaryna we azatlyklaryna garşy çykyş edýän, urşy, teniniň reňki boýunça, milli, dini duşmançylygy wagyz edýän, halkyň saglygyna we ahlak sypatlaryna hyýanat edýän syýasy partiýalaryň, beýleki jemgyýetçilik, harbylaşdyrylan birleşikleriň, şeýle hem milli ýa-da dini alamatlar boýunça syýasy partiýalaryň döredilmegi we işlemegi gadagan edilýär.
31-nji madda. Her bir raýatyň jemgyýetiň we döwletiň işlerini dolandyrmaga gös-göni ýa-da erkin saýlanan wekilleriniň üsti bilen gatnaşmaga hukugy bardyr.
32-nji madda. Raýatlaryň döwlet häkimiýet edaralaryna saýlamaga we saýlanmaga hukugy bardyr.
Türkmenistanyň raýatlarynyň öz ukybyna we hünär taýýarlygyna laýyklykda döwlet gullugynda işlemäge deň hukugy bardyr.
33-nji madda. Raýatlaryň zähmet çekmäge, öz islegine görä hünär, kär we iş ýerini saýlap almaga, sagdyn hem howpsuz zähmet şertlerine hukugy bardyr.
Hakyna durup işleýän adamlaryň öz çeken zähmetiniň möçberine hem hiline laýyk gelýän hak almaga hukugy bardyr. Bu hakyň möçberi döwletiň bellän iň pes oňalga derejesinden az bolmaly däldir.
34-nji madda. Raýatlaryň dynç almaga hukugy bardyr we ol iş hepdesiniň çäklendirilen dowamlylygynyň bellenilmeginden, her ýylky tölegli zähmet rugsatlaryndan, her hepdede dynç günleriniň berilmeginden ybaratdyr.
Döwlet adamlaryň dynç almagy hem-de işden boş wagtyny peýdalanmagy üçin amatly şertleri döredýär.
35-nji madda. Raýatlaryň saglygyny gorap saklamaga, şol sanda döwlet saglygy goraýyş edaralarynyň hyzmatyndan mugt peýdalanmaga hukugy bardyr. Tölegli lukmançylyk we tebipçilik hyzmatyny etmäge kanunda bellenilen esaslarda we tertipde ýol berilýär.
36-njy madda. Her bir adamyň amatly daşky gurşawa hukugy bardyr.
Döwlet ýaşaýyş şertlerini goramak we gowulandyrmak, şeýle hem daşky gurşawy goramak we dikeltmek maksady bilen tebigy baýlyklaryň rejeli peýdalanylyşyna gözegçilik edýär.
37-nji madda. Raýatlaryň ýaşy boýunça, näsaglan, maýyp bolan, işe ukyplylygyny, ekleýjisini ýitiren we işsiz bolan halatynda durmuş üpjünçiliginden peýdalanmaga hukugy bardyr.
Köp çagaly maşgalalara, ata-enesinden mahrum bolan çagalara, weteranlara we döwletiň ýa-da jemgyýetiň bähbitlerini goraýarka saglygyny ýitiren adamlara döwlet we jemgyýetçilik serişdelerinden goşmaça goldaw hem ýeňillikler berilýär.
38-nji madda. Her bir raýatyň bilim almaga hukugy bardyr.
Umumy orta bilim hökmanydyr, her bir adam ony döwlet mekdeplerinde tölegsiz almaga haklydyr.
Döwlet her bir adam üçin öz ukybyna görä hünär biliminiň elýeterli bolmagyny üpjün edýär.
Döwlet we döwlete dahylsyz guramalaryň, raýatlaryň Türkmenistanyň kanunçylygy bilen bellenilen esasda we tertipde tölegli bilim beriş işini amala aşyrmaga hukugy bardyr.
Döwlet hemme okuw jaýlary üçin bilimiň hökmany bolan standartlaryny belleýär.
39-njy madda. Türkmenistanyň raýatlarynyň öz çeper, ylmy we tehniki döredijiligini erkin alyp barmaga hukugy bardyr. Raýatlaryň ylmy, tehniki döredijilikde, çeperçilik, edebiýat hem medeniýet işinde awtorlyk hukuklary we bähbitleri kanun esasynda goralýar.
Döwlet ylmyň, medeniýetiň, sungatyň, halk döredijiliginiň, sportuň we syýahatçylygyň ösmegine ýardam edýär.
40-njy madda. Adamyň we raýatyň öz hukuklaryny hem azatlyklaryny amala aşyrmagy, onuň jemgyýetiň we döwletiň öňündäki borçlaryny ýerine ýetirmegi bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr.
Türkmenistanyň çäginde ýaşaýan ýa-da wagtlaýyn bolýan her bir adam Türkmenistanyň Konstitusiýasyny, kanunlaryny berjaý etmäge we milli däp-dessurlaryny hormatlamaga borçludyr.
41-nji madda. Türkmenistany goramak her bir raýatyň mukaddes borjudyr. Türkmenistanyň raýaty bolan her bir erkek adam üçin ählumumy harby borçlulyk bellenendir.
42-nji madda. Her bir adam kanunda bellenen tertipde hem möçberlerde döwlet salgytlaryny we gaýry tölegleri tölemäge borçludyr.
43-nji madda. Raýatlara adamyň we raýatyň at-abraýynyň hem mertebesiniň, Konstitusiýada hem-de kanunlarda göz öňünde tutulan şahsy we syýasy hukuklarynyň hem azatlyklarynyň kazyýet goragy kepillendirilýär.
Döwlet edaralarynyň, jemgyýetçilik birleşikleriniň we wezipeli adamlaryň çözgütleri we hereketleri barada raýatlaryň kazyýete şikaýat etmäge hukugy bardyr.
44-nji madda. Raýatlaryň döwlet edaralarynyň, gaýry guramalaryň, olaryň işgärleriniň, şeýle hem aýry-aýry adamlaryň bikanun hereketleri zerarly özlerine maddy ýa-da ahlak taýdan zyýan ýetirilen mahalynda, kazyýet tertibinde onuň öweziniň dolunmagyny talap etmäge hukugy bardyr.
45-nji madda. Adam öz-özüne ýa-da ýakyn garyndaşlaryna garşy görkezme we düşündiriş bermäge mejbur edilip bilinmez.
Psihiki ýa-da fıziki zorluk ulanmak, şeýle hem gaýry bikanun usullar bilen alnan subutnamalaryň ýuridik güýji ýokdur.
46-njy madda. Raýatyň ýagdaýyny ýaramazlaşdyrýan kanunyň yzyna täsir ediş güýji ýokdur. Amala aşyrylan pursadynda hukuk bozulmasy hökmünde ykrar edilmedik hereket üçin hiç kim jogapkärçilik çekip bilmez.
47-nji madda. Raýatlaryň şu Konstitusiýada göz öňünde tutulan hukuklarynyň hem azatlyklarynyň amala aşyrylmagy diňe adatdan daşary ýa-da harby ýagdaý şertlerinde Konstitusiýada we kanunlarda bellenen tertipde hem çäklerde wagtlaýyn togtadylyp bilner.
III bölüm. Türkmenistanda häkimiýet we dolandyryş
edaralarynyň ulgamy
I bap. Umumy düzgünler
48-nji madda. Türkmenistanda ýokary döwlet häkimiýetini we dolandyryşy Türkmenistanyň Prezidenti, Türkmenistanyň Mejlisi, Türkmenistanyň Ministrler Kabineti, Türkmenistanyň Ýokary kazyýeti amala aşyrýar.
49-njy madda. Ýerli häkimiýeti welaýatlarda, welaýat hukukly şäherlerde, etraplarda, etrap hukukly şäherlerde ýerli wekilçilikli we ýerine ýetiriji edaralar amala aşyrýarlar, etrapdaky şäherlerde, şäherçelerde, geňeşliklerde bolsa ýerli öz-özüni dolandyryş edaralary - Geňeşler.
II bap. Türkmenistanyň Prezidenti
50-nji madda. Türkmenistanyň Prezidenti döwletiň we ýerine ýetiriji häkimiýetiň baştutanydyr, Türkmenistanyň iň ýokary wezipeli adamydyr, ol Türkmenistanyň döwlet garaşsyzlygynyň we bitaraplyk hukuk ýagdaýynyň, ýurt bitewiliginiň, Konstitusiýany berjaý etmegiň we halkara borçnamalaryny ýerine ýetirmegiň kepili hökmünde çykyş edýär.
51-nji madda. Türkmenistanda doglan, ýaşy kyrkdan pes bolmadyk we ýetmişden uly bolmadyk, döwlet dilini bilýän, soňky on bäş ýylyň dowamynda Türkmenistanda hemişelik ýaşaýan hem-de döwlet edaralarynda, jemgyýetçilik birleşiklerinde, kärhanalarynda, edaralarynda, guramalarynda işläp gelýän Türkmenistanyň raýaty Türkmenistanyň Prezidentligine saýlanyp bilner.
52-nji madda. Türkmenistanyň Prezidenti gös-göni Türkmenistanyň halky tarapyndan bäş ýyl möhlete saýlanylýar we kasam kabul eden pursadyndan öz wezipesine girişýär.
Türkmenistanyň Prezidentini saýlamagyň we onuň öz wezipesine girişmeginiň tertibi kanun arkaly kesgitlenilýär.
53-nji madda. Türkmenistanyň Prezidenti:
1) Konstitusiýany we kanunlary durmuşa geçirýär;
2) daşary syýasatyň amala aşyrylmagyna ýolbaşçylyk edýär, beýleki döwletler bilen gatnaşyklarda Türkmenistana wekilçilik edýär, Türkmenistanyň daşary ýurt döwletlerindäki, döwletara we halkara guramalarynyň ýanyndaky ilçilerini we beýleki diplomatik wekillerini belleýär hem yzyna çagyrýar, daşary ýurt döwletleriniň diplomatik wekilleriniň ynanç hem yzyna çagyrylyş hatlaryny kabul edýär;
3) Türkmenistanyň Ýaragly Güýçleriniň Belent Serkerdebaşysydyr, ol Ýaragly Güýçleriň ählumumy ýa-da bölekleýin mobilizasiýasyny geçirmek, Ýaragly Güýçleri ulanmak we söweşjeň ýagdaýa getirmek hakynda buýruk berýär, Türkmenistanyň Ýaragly Güýçleriniň ýokary serkerdelerini belleýär;
4) hukuk ýagdaýy kanun esasynda kesgitlenýän Türkmenistanyň Döwlet howpsuzlyk geňeşini döredýär we oňa ýolbaşçylyk edýär;
5) ýurdy syýasy, ykdysady, sosial taýdan ösdürmegiň maksatnamalaryny we esasy ugurlaryny tassyklaýar;
6) Türkmenistanyň Döwlet býujetini hem onuň ýerine ýetirilişi hakyndaky hasabaty Mejlisiň garamagyna we tassyklamagyna berýär;
7) kanunlara gol çekýär, ylalaşmadyk ýagdaýynda, gaýra goýmak gadaganlygyny (wetosyny) ulanyp, närazy ýerlerini görkezmek bilen kanuny iki hepdeden gijä goýman, Mejlise täzeden ara alyp maslahatlaşmak we sese goýmak üçin gaýtarmaga haklydyr. Eger Mejlis deputatlaryň bellenen sanynyň azyndan üçden iki böleginiň ses bermegi bilen ozal kabul eden çözgüdini tassyklaýan bolsa, onda Türkmenistanyň Prezidenti şol kanuna gol çekýär. Türkmenistanyň Prezidentiniň Konstitusiýa üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakyndaky kanunlar babatda gaýra goýmak gadaganlygyny (wetosyny) ulanmaga hukugy ýokdur;
8) Türkmenistanda Saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky Merkezi topary döredýär, onuň düzümine üýtgetmeler girizýär;
9) sala salşyklary geçirmegiň senesini belleýär, Mejlisiň maslahatyny möhletinden öň çagyrmaga haklydyr;
10) Türkmenistanyň raýatlygyna kabul etmek, raýatlykdan çykarmak we gaçybatalga bermek hakyndaky meseleleri çözýär;
11) Türkmenistanyň ordenleri we beýleki döwlet sylaglary bilen sylaglaýar, harby atlary, beýleki ýörite döwlet atlaryny we tapawutlandyryş atlaryny dakýar;
12) Mejlis bilen ylalaşyp, Ýokary kazyýetiň başlygyny, Baş prokurory, Içeri işler ministrini, Adalat ministrini wezipä belleýär we wezipeden boşadýar;
13) rehim etme hem-de günä geçme çärelerini amala aşyrýar;
14) raýatlaryň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin Türkmenistanyň bütin çäginde ýa-da aýry-aýry ýerlerinde adatdan daşary ýagdaý düzgünini girizýär. Adatdan daşary ýagdaý düzgüni Türkmenistanyň kanuny bilen kadalaşdyrylýar;
15) Konstitusiýada we kanunlarda özüniň ygtyýarlyklaryna degişli edilen beýleki meseleleri çözýär.
54-nji madda. Türkmenistanyň Prezidenti Türkmenistanyň bütin çäginde hökmanylyk güýji bolan permanlary, kararlary we buýruklary çykarýar.
55-nji madda. Türkmenistanyň Prezidenti Mejlisiň deputaty bolup bilmez.
56-njy madda. Türkmenistanyň Prezidenti eldegrilmesizlik hukugyna eýedir. Onuň at-abraýy we mertebesi kanun bilen goralýar.
Türkmenistanyň Prezidentiniň we onuň maşgalasynyň üpjünçiligi, hyzmat edilişi we goragy döwletiň hasabyna amala aşyrylýar.
57-nji madda. Türkmenistanyň Prezidenti näsaglygy sebäpli öz borçlaryny ýerine ýetirip bilmese, ol möhletinden öň wezipesinden boşadylyp bilner. Mejlis özüniň döredýän garaşsyz lukmançylyk toparynyň çykaran netijenamasy esasynda Türkmenistanyň Prezidentini möhletinden öň wezipesinden boşatmak hakynda çözgüt kabul edýär. Şol çözgüt Mejlisiň bellenen sandaky deputatlarynyň üçden iki böleginden az bolmadyk sesleriniň köplügi bilen kabul edilýär.
Türkmenistanyň Prezidenti Konstitusiýany we kanunlary bozan halatynda, Türkmenistanyň Mejlisi Türkmenistanyň Prezidentine ynamsyzlyk bildirip biler. Türkmenistanyň Prezidentine ynam bildirmezlik hakyndaky meselä Mejlisiň bellenen sandaky deputatlarynyň azyndan üçden ikisiniň talap etmegine görä seretmek bolar. Türkmenistanyň Prezidentine ynam bildirmezlik hakyndaky çözgüt Türkmenistanyň Mejlisiniň bellenen sandaky deputatlarynyň dörtden üç böleginden az bolmadyk sesleriniň köplügi bilen kabul edilýär. Türkmenistanyň Prezidentini wezipesinden çetleşdirmek hakyndaky mesele ählihalk sala salşygyna goýulýar.
58-nji madda. Türkmenistanyň Prezidentiniň Konstitusiýanyň 53-nji maddasynyň 2-nji, 11-nji, 13-nji bentlerinde göz öňünde tutulan özüniň Mejlisiň Başlygyna berlip bilinýän ygtyýarlyklaryndan beýleki ygtyýarlyklaryny başga döwlet edaralaryna ýa-da wezipeli adamlara bermäge haky ýokdur.
Eger Türkmenistanyň Prezidenti haýsydyr bir sebäbe göra öz borçlaryny ýerine ýetirip bilmeýän bolsa, onda Prezident saýlanýança Türkmenistanyň Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň çözgüdi esasynda Türkmenistanyň Prezidentiniň wezipesini wagtlaýyn ýerine ýetirmek Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasarlarynyň biriniň üstüne ýüklenilýär. Şu ýagdaýda Prezidentiň saýlawlary onuň ygtyýarlyklarynyň Türkmenistanyň Prezidentiniň wezipesini wagtlaýyn ýerine ýetirijä geçen gününden başlap, 60 günden gijä goýulman geçirilmelidir. Türkmenistanyň Prezidentiniň wezipesini wagtlaýyn ýerine ýetiriji Prezidentlige dalaşgär bolup bilmez.
III bap. Türkmenistanyň Mejlisi
59-njy madda. Türkmenistanyň Mejlisi (Parlament) kanun çykaryjy häkimiýeti amala aşyrýan iň ýokary wekilçilikli edaradyr.
60-njy madda. Mejlis 125 deputatdan ybarat bolup, olar saýlawçylarynyň sany takmynan deň bolan ýerli saýlaw okruglary boýunça bäş ýyl möhlete saýlanylýar.
61-nji madda. Mejlis aşakdaky halatlarda möhletinden öň ýatyrylyp bilner:
1) ählihalk sala salşygynyň çözgüdi esasynda;
2) Mejlisiň bellenen sandaky deputatlarynyň üçden iki böleginden az bolmadyk sesleriniň köplügi bilen kabul eden karary esasynda (öz-özüni ýatyrmagy);
3) alty aýyň dowamynda Mejlisiň ýolbaşçy düzümi düzülmedik mahalynda, Türkmenistanyň Prezidenti tarapyndan.
62-nji madda. Mejlis deputatlaryň ygtyýarlyklaryny özbaşdak kesgitleýär, olaryň arasyndan Mejlisiň Başlygyny, onuň orunbasaryny saýlaýar, komitetleri we toparlary düzýär.
Mejlisiň öňki çagyrylyşynyň deputatlary Mejlisiň täze çagyrylyşynyň birinji maslahaty açylýança öz ygtyýarlyklaryny saklaýarlar.
63-nji madda. Mejlis:
1) kanunlary kabul edýär, Türkmenistanyň Konstitusiýasyna we kanunlara üýtgetmeler we goşmaçalar girizýär, olaryň ýerine ýetirilişine gözegçilik edýär hem-de olara resmi düşündirişler berýär;
2) Ministrler Kabinetiniň iş maksatnamasyny makullamak baradaky meselä garaýar;
3) Türkmenistanyň Döwlet býujetini we onuň ýerine ýetirilişi hakyndaky hasabaty tassyklamak baradaky meselelere garaýar;
4) ýurdy syýasy, ykdysady, sosial taýdan ösdürmegiň esasy ugurlaryna we maksatnamalaryna garaýar;
5) ählihalk sala salşyklaryny geçirmek hakyndaky meseleleri çözýär;
6) Türkmenistanyň Prezidentiniň, Mejlisiň deputatlarynyň, welaýat, etrap, şäher wekilçilikli edaralarynyň we Geňeşleriň agzalarynyň saýlawlaryny belleýär;
7) Türkmenistanyň Prezidentiniň teklibi boýunça Ýokary kazyýetiň başlygyny, Baş prokurory, Içeri işler ministrini, Adalat ministrini wezipä bellemek we olary wezipeden boşatmak baradaky meselelere garaýar;
8) döwlet sylaglaryny döredýär, Türkmenistanyň Prezidentini döwlet sylaglary bilen sylaglaýar, oňa harby atlary we tapawutlandyryş atlaryny dakýar;
9) döwlet häkimiýet we dolandyryş edaralarynyň kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň Konstitusiýa laýyklygyny ýa-da laýyk däldigini kesgitleýär;
10) halkara şertnamalaryny tassyklaýar we ýatyrýar;
11) Türkmenistanyň Döwlet serhedini we dolandyryş-çäk bölünişigini üýtgetmek meselelerini çözýär;
12) parahatçylyk we howpsuzlyk meselelerine garaýar;
13) Konstitusiýada we kanunlarda Mejlisiň ygtyýarlyklaryna degişli edilen beýleki meseleleri çözýär.
64-nji madda. Mejlis aýry-aýry meseleler boýunça Türkmenistanyň Prezidentine kanun çykarmak hukugyny berip biler, soňra şol kanunlary tassyklamak baradaky meselä Mejlis tarapyndan hökman garalmalydyr.
Mejlis aşakdaky meseleler boýunça kanun çykaryjylyk hukugyny hiç kime berip bilmez:
1) Konstitusiýany üýtgetmek;
2) jenaýat we dolandyryş kanunçylygy;
3) kazyýet önümçiligi.
65-nji madda. Kanun çykaryjylyk başlangyjyna bolan hukuk Türkmenistanyň Prezidentine, Mejlisiň deputatlaryna, Ministrler Kabinetine, Ýokary kazyýete degişlidir.
66-njy madda. Mejlisiň deputatlarynyň Ministrler Kabinetine, ministrlere, beýleki döwlet edaralarynyň ýolbaşçylaryna resmi sowal bilen ýüz tutmaga, dilden hem hat üsti bilen sowal bermäge hukugy bardyr.
67-nji madda. Döwlet Mejlisiň her bir deputatyna onuň öz ygtyýarlyklaryny päsgelçiliksiz we netijeli amala aşyrmagy üçin ähli şertleriň döredilmegini, onuň hukuklarynyň we azatlyklarynyň, janynyň, at-abraýynyň we mertebesiniň, şeýle hem şahsy eldegrilmesizliginiň goraglylygyny kepillendirýär.
68-nji madda. Deputaty onuň deputatlyk ygtyýarlyklaryndan diňe Mejlis mahrum edip biler. Şu mesele boýunça çözgüt Mejlisiň deputatlarynyň bellenen sanynyň üçden iki böleginden az bolmadyk sesleriniň köplügi bilen kabul edilýär.
Mejlisiň razylygy bolmasa, deputat jenaýat jogapkärçiligine çekilip, tussag edilip ýa-da başga hili ýol bilen azatlykdan mahrum edilip bilinmez.
69-njy madda. Mejlisiň deputaty şol bir wagtyň özünde Ministrler Kabinetiniň agzasy, häkim, arçyn, kazy, prokuror wezipelerini eýeläp bilmez.
70-nji madda. Mejlisiň Başlygy gizlin ses bermek bilen saýlanýar. Ol Mejlise hasabat berýär hem-de Mejlisiň bellenen sandaky deputatlarynyň üçden iki böleginden az bolmadyk sesleriniň köplügi bilen kabul eden çözgüdi boýunça wezipesinden boşadylyp bilner.
Mejlisiň Başlygynyň orunbasary açyk ses bermek arkaly saýlanýar, ol Başlygyň tabşyrmagy boýunça onuň aýry-aýry wezipelerini ýerine ýetirýär, Mejlisiň Başlygynyň bolmadyk ýagdaýynda ýa-da öz ygtyýarlyklaryny ýerine ýetirmäge mümkinçiligi bolmasa, onuň wezipesini ýerine ýetirýär.
71-nji madda. Mejlisiň, onuň komitetleriniň we toparlarynyň, deputatlaryň iş tertibi hem-de olaryň wezipeleri we ygtyýarlyklary kanun bilen kesgitlenilýär.
IV bap. Türkmenistanyň Ministrler Kabineti
72-nji madda. Ministrler Kabineti (Hökümet) ýerine ýetiriji we serenjam beriji edaradyr. Türkmenistanyň Prezidenti Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygydyr.
73-nji madda. Ministrler Kabinetiniň düzümine onuň Başlygynyň orunbasarlary, ministrler girýärler. Türkmenistanyň Prezidenti tarapyndan Ministrler Kabinetiniň düzümine ýerine ýetiriji häkimiýetiň merkezi edaralarynyň ýolbaşçylary bolan beýleki adamlar hem girizilip bilner.
Ministrler Kabineti Türkmenistanyň Prezidenti tarapyndan onuň öz wezipesine girişen gününden başlap bir aýyň dowamynda düzülýär we täze saýlanan Prezidentiň öňünde öz ygtyýarlyklaryny tabşyrýar.
74-nji madda. Ministrler Kabinetiniň mejlisleri Türkmenistanyň Prezidenti tarapyndan ýa-da onuň tabşyrmagy boýunça Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasarlarynyň biri tarapyndan geçirilýär.
Ministrler Kabineti öz ygtyýarlyklarynyň çäginde ýerine ýetirilmegi hökmany bolan kararlary kabul edýär we buýruklary çykarýar.
75-nji madda. Ministrler Kabineti:
1) Türkmenistanyň kanunlarynyň, Türkmenistanyň Prezidentiniň we Türkmenistanyň Mejlisiniň namalarynyň ýerine ýetirilmegini guraýar;
2) raýatlaryň hukuklaryny we azatlyklaryny üpjün etmek hem goramak, eýeçiligi we jemgyýetçilik tertibini, milli howpsuzlygy goramak boýunça çäreleri amala aşyrýar;
3) döwletiň içeri we daşary syýasatynyň esasy ugurlary baradaky teklipleri, ýurdy ykdysady we sosial taýdan ösdürmegiň maksatnamalaryny işläp taýýarlaýar hem-de olary Mejlisiň garamagyna berýär;
4) ykdysady we sosial taýdan ösüşiň döwlet tarapyndan dolandyrylmagyny amala aşyrýar; döwlet kärhanalaryny, edaralaryny we guramalaryny dolandyrmagy guraýar; tebigy baýlyklaryň rejeli peýdalanylmagyny hem goralmagyny üpjün edýär;
5) pul we karz ulgamyny pugtalandyrmak boýunça çäreleri görýär;
6) zerur bolan halatynda Ministrler Kabinetiniň ýanynda komitetleri, baş müdirlikleri we beýleki pudaklaýyn dolandyryş edaralaryny döredýär;
7) daşary ykdysady işi amala aşyrýar, daşary ýurt döwletleri bilen medeni we gaýry gatnaşyklaryň ösdürilmegini üpjün edýär;
8) hökümet edaralarynyň, döwlet kärhanalarynyň we guramalarynyň işine ýolbaşçylyk edýär; ministrlikleriň we pudaklaýyn dolandyryş, şeýle hem ýerine ýetiriji ýerli häkimiýet edaralarynyň hukuk namalaryny ýatyrmaga haklydyr;
9) Türkmenistanyň Konstitusiýasynda, kanunlarynda we beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalarynda öz ygtyýarlyklaryna degişli edilen gaýry meseleleri çözýär.


c: text/html

text:
Şahyr Italmaz Nuryýew sag-salamat gezip ýörenliginde, şu günlerde 75 ýaşynyň toýuny toýlardy. Arman, ol çärýek asyr mundan öň dünýäden ötdi. Muňa garamazdan, Italmaz 20-nji asyryň ikinji ýarymyndaky türkmen poeziýasynda öçmejek yz galdyrdy.
Italmaz Nuryýew 1938-nji ýylyň 26-njy fewralynda Mary welaýatynyň Sakarçäge etrabyndaky Çöňür obasynda dünýä inipdi. Ol orta mekdebi gutarandan soň, Moskwanyň Edebiýat institutyny tamamlady.
Soňra köp ýyllap Italmaz Nuryýew metbugatda, aýratynam ,“Edebiýat we sungat” hepdeliginde poeziýa bölümine müdirlik etdi. Ömrüniň ahyrky böleginde ol Türkmenistan Medeniýet ministrliginde işledi.
Ol “Ýyllar meniň basgançagym”, “Ömrümiň bir ýyly”, “Ýüzbe-ýüz”, “Sowgat” ýaly şahyrana kitaplaryň awtory. Onuň goşgularyna ençeme aýdym döredildi. Ol belli kompozitor Çary Nurymow bilen ýakyn döredijilik aragatnaşygynda boldy.
Italmazyň goşgulary mazmuna baýlygy hem hakykaty takyk beýan edýänligi bilen tapawutlanýardy.
Şahyrda şeýle setirler bar: “Adamlar, Adamlar, dünýäň ykbalyn päk ýürekli şahyrlara yananyň!..”
Azatlyk Radiosynyň bu gezekki Medeniýet programmasynda dünýäniň dürli regionlaryna degişli käbir medeniýet we sungat täzelikleri bilen birlikde, şahyr Italmaz Nuryýew barada neşirçi hem ýazyjy Ak Welasapar bilen söhbet edilýär.
Şu baradaky ýörite gepleşigi diňlemek üçin aşaky düwmä basyň:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Owganystanda ençeme aýlaryň dowamynda öz adamsy we onuň garyndaşlary tarapyndan gynamalara sezewar edilen 15 ýaşly Sahar Gül bejergi almak üçin Hindistana gider. Bu barada Owgansytanyň içeri işler ministriniň metbugat wekili Sedik Sediki maglumat berýär.
Prezident Hamid Karzaý Sahar Güli alty aýlap bikanun saklan we gynan adamlaryň tussag ediljekdigini aýtdy.
Owganystanyň demirgazyk-gündogaryndaky Baglan welaýatynyň polisiýa işgäriniň sözlerine görä, Sahar Gülüň gaýyn tarapy ony alty aýlap ýerzeminde saklapdyr. Şeýle-de olar Sahar Gülüň saçlaryny ýolupdyrlar we barmaklaryny döwüpdirler.


text:
Yragyň günortasyndaky Diwaniýa şäherindäki bazarlaryň birinde amala aşyrylan ulag partlamasynda, azyndan 25 adam öldi, 50 töweregi hem ýaralandy.
Şeýle-de, sişenbe güni irden Kerbela şäherinde köçeýaka bobma partladylanda, dört adam öldi we 20-ä golaýy hem ýaralandy. Heläk bolanlaryň ählisi şaýy zyýaratçylarydy. Zyýaratçylar şaýy musulmanlarynyň uly sarpa goýýan 12-nji ymam, al-Mähdiniň doglan gününi bellemäge ýygnanypdylar.
“Al-Kaýda” toparynyň Yrakdaky bölümi soňky döwürde şaýy musulmanlaryna garşy amala aşyrylan hüjümleriň jogapkärçiligini öz üstüne alypdy.


text:
Günorta-gündogar Ukrainadaky resmiler hökümet elindäki port şäher Mariupoluň agyr ýaraglardan, ýagny Grad raketalary bilen oka tutulýandygyny aýdýarlar.
Mariupoluň şäher häkimliginiň edarasy günorta-gündogar etrabyň Moskwanyň goldawyndaky separatistleriň hüjümine sezewar bolandygyny we uzaga ýetýän raketalaryň azyndan 3 adamy öldürendigini aýtdy.
Mariupoly separatistlerden goraýan Azow meýletinçiler polky bu hüjüm netijesinde köp adamyň ýaralanandygyny aýtdy.
Şu aralykda biraz demirgazykda söweşýän separatsitler 24-nji ýanwarda Donetskiň daşyndaky obalary hökümet güýçlerinden alandyklaryny aýtdylar.
24-nji ýanwarda gündogar Ukrainanyň bir topar ýerinde agyr söweşleriň bolandygy habar berildi.


text:
Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň 2013-nji ýylda geçiren milli derňewiniň netijesi boýunça, ýurdumyzda çilim çekýän ilatyň 8%-e deňdigi tassyklandy. Bu bolsa diňe bir Ýewropa sebitinde bolman, eýsem bütin dünýä boýunça çilimkeşleriň iň pes derejesidir.
Meni çilim çekýän ilatyň sanynyň pes derejede bolmagy tüýs ýürekden begendirýar, emma muňa garamazdan, göwreli zenanlaryň passiw çilimkeş bolýandygy barada gürrüň açmagy makul bildim. Sebäbi yolda we käbir halatlarda goňşularymyň arasynda hem göwreli aýalynyň ýanynda yoldaşynyň arkaýyn çilim çekmegi meni geň galdyrýar. Bir gezek goňşyma: "Waheý goňşy, aýalyň göwreli eken. Sen hem ýanynda çilim çekýäňmi?" diýen soragyma, "Meniň çeken çilimimiň oňa zyýany ýok ahyry" diýip biparh jogap bermegi şu makalany ýazmagymyň sebäbi boldy.
Çilimkeşiň çekýän çiliminiň tüssesi daş-töweregindäki adamlara zäherli zyýanyny ýetirmek bilen, olary passiw çilimkeşlere öwürýar. Elbetde, türkmen zenanlarynyň aglaba böleginiň çilim çekmeýänligi meni begendirýär, emma olaryň ýanýoldaşlarynyň dünýä injek çagadan habarlydygyna garamazdan, göwreli aýalynyň ýanynda çilim çekmegi welin gynandyrýar we onuň nädogry hereket edýändigini aýdasym gelýär. Sebäbi çilim çekýän adam diňe bir özüni zaherlemän, ýokarada aýdyp geçisimiz ýaly, das-töweregindäki adamlary, göwreli zenany, gelejekgi dünýä injek çagany hem zäherleýär. Bu ýagdaýda çilimkes adam aktiw, das-töweregindäki adamlar we göwreli zenan bolsa passiw çilimkeşe öwrülýär.
Çilim tüssesi we onuň döredýän keselleri
Çilimiň düzüminde takmynan 4000 golaý himiki elementler (nikotin, tutujy gaz, şepbik, siwuş ýaglary we baş.) saklanýar. Çilimkeş adam çilim çekmeden döreýän tüssäniň 15%-i özüne kabul edip, 85%-i bolsa daş-töweregindäki adamlara ýaýradýar.
Çilimiň düzümindäki zyýanly maddalaryň yüregiň infarkty, bronhit, demgysma, öyken çişmesi (emfizema), öykenin rak keselini döredip bilýändigi hemmämize mälimdir.
Göwreli ene, çagasy we çilim tüssesi
Ýanýoldaşynyň çilim çeken wagtynda göwreli aýalynyň şol tüsseden dem almagynyň zyýanly täsiri barada köp işler geçirildi we bu işleriň ählisi çilim tüssesiniň diňe bir enä dälde, göwredäki çaga hem zyýanlydygyny subut etdi.
Çilim tüssesi bilen zäherli maddalar göwreli aýalyň bedeninde ornaşýar we onuň immunitetine zyýanly täsirini ýetirýär. Göwreli aýal ýokançlyklara has duýgur bolýar we şol ýokançlyklaryň käbirleriniň dogrumyň wagtyndan öň başlanmagyna we düwünçegiň ösüş kemislikeriniň döremegine getirip bilýär.
Çilim tüssesine sezewar bolan çagalaryň gipotrofiýaly (beden agramynyň kadadan az bolmagy), ýüregiň, kelle beýniniň doga kemislikleri, nerw ulgamynyň dürli bozulmalary, burun-bokurdak doga kemçilikleri (towşan dodak), semizlik, süýji keseli we Dauna sindromy bilen dogulma ähtimallygy ýokarydyr. Şeýle hem geçirilýän barlaglar, akyl taýdan yza galmagyň we fiziki ösüşde dürli derejede bozulmalaryň ýüze çykýandygyny görkezdi.
Nikotiniň zäherliligi sinil turşylygyna deň gelýär. Nikotin nerw ulgamyna täsir edýän zäher bolup, çlilim çekilen wagtynda 7 sek. soň enäniň ganyna geçip, çaganyň hem beýnisine şol tizlikde barýar. Nikotin gan damarlaryny gysyp, enäniň arterial gan basyşynyň ýokarlanmagyna getirýär, ýüregiň ýygrylyş ýygylygyny tizlendirýär. Şol sebäpden, ýüregiň daralan damarlaryndan çaga iýmit maddalaryň barmagy kynlaşýar. Bu bolsa geljekde çaganyň pes agramly dogulmagyna sebäp bolup bilýär.
Çilim çekýan zenanlarda köplenç çaganyň ýoldaşynyň ýatgynyň düýbünde ýa-da gaptal diwarynda dälde, ýatgynyň boýunjygynyň ýokarsynda ýelmeşmegi ýygy duş gelýär. Ol bolsa çaga ýoldaşynyň wagtyndan öň gopmagy ýaly howply ýagdaýyň döremegine, dogrumyň wagtyndan öň başlanmagyna sebäp bolup biler.
Çaganyň ösüşine we göwreliligiň geçişine ýaramaz täsir etjek sebäpleri aradan aýyrmak üçin, göwreli aýallaryň çilim çekilýän wagty ýanýoldaşlarynyň we başga çilim çekýän adamlaryň ýanynda oturmazlygy, çilim çekilen otag ýelejiredilenden soň oňa girmekligi, arassa howada gezelenç etmelere üns bermekligi wajypdyr.
Awtor: Güljan Annayewa
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
ABŞ-nyň Respublikan partiýasynyň prezidentlige kandidaty Donald Trump, NATO-nyň “ukybyny ýitirendigini” aýdyp, ony “Yslam döwleti” (YD) toparyna garşy göreşmek üçin janlandyrmak niýetini mälim etdi.
“Men NATO-ny, şeýle-de NATO-da bolmadyk goňşulary ulanmak, olary goşmak ideýasyny halaýaryn” diýip Trump “ABC News” agentligine aýtdy.
Trump mundan öň NATO-nyň “terrorçylyga çemeleşmek üçin ugruny üýtgetmelidigini” belläpdi we terrorçylyga ABŞ-nyň howpsuzlygyna esasy howp hökmünde seredýändigini aýdypdy.
Trump YD toparyny ýok etmek boýunça planynyň bardygyny “ABC News” agentligine aýtdy, emma jikme-jik detal bermekden ýüz öwürdi.


text:
Ukrainanyň Milli howpsuzlyk edarasynyň baştutany ýanynda Gyzyl Haç Jemgyýetiniň wekilleri bolmazdan, Orsýetiň ynsanperwer ulag kerweniniň Ukrainanyň giňişligine girmeginiň yzysüre Orsýeti aýyplap çykyş etdi.
Şol bir wagtda-da Kiýew bu ulag kerwenine hüjüm etmejegini mälim etdi.
Bir hepdäniň dowamynda serhediň golaýynda ýerleşdirilen onlarça ulag 22-nji awgustda gündogar Ukrainada serhetden geçdi. Moskwa Kiýewiň meseläni bilgeşleýin yza çekdirendigini aýtdy.
Kiýewiň beýannamasy
Ukrainanyň harbylarynyň metbugat wekili Andriý Lysenko Orsýetiň 90 sany ýük ulagynyň ukrain tarapy bilen ylalaşmazdan, we ýanynda Halkara Gyzyl Haç Jemgyýetiniň wekilleri bolmazdan, Ukrainanyň serhedini kesip geçendigini we netijede Ukraina bilen Orsýetiň arasyndaky ylalaşyklaryň bozulandygyny aýtdy.
“Biz muňa Orsýetiň Ukrainanyň territoriýasyna gös-göni girmegi hökmünde garaýarys” diýip, Ukrainanyň Milli howpsuzlyk boýunça ýolbaşçysy Walentin Naliwaýçenko žurnalistlere aýtdy. Şol bir wagtyň özünde-de ol Kiýewiň “prowokasiýalardan” gaça durmak üçin, güýç ulanmajagyny aýtdy.
Ukraina Orsýetiň ulag kerweniniň Luganskda we Donetskde orsýetparaz separatistleriň ýarag bilen üpjün edilmegi üçin ulanylmagyndan howatyrlanýar.
Gyzyl Hajyň gözegçiligi
Ilkibaşdan Ukrain tarapynyň şol aladalanmalaryny köşeşdirmek üçin kerwen ulaglarynyň Gyzyl Haç jemgyýetiniň gözegçiliginde hereket etmegi ylalaşylypdy. Emma Gyzyl Haç Jemgyýeti “howpsuzlyk şertleriň üýtgäp durandygy sebäpli” öz wekillerini ýük kerweniniň ýanyndan ugradyp bilmejegini aýtdy.
250 çemesi ak reňkli ýük ulag 12-nji awgustda Moskwa regionyndan gaýtdy. Orsýet ulaglaryň üstündäki 2 000 tonna çemesi ýüküň gözgalaňçylaryň elindäki Lugansk şäheriniň ýaşaýjylary üçin niýetlenen kömekden ybaratdygyny aýdýar.
Moskwa Ukrainany “emeli bahanalary” öňe sürmekde aýyplansoň, ýük ulaglary serhetden birugsat geçdi we Ukrainanyň çäklerine girdi.
Moskwanyň “delilleri”
Orsýetiň Daşary işler ministrliginiň metbugat wekili Aleksandr Lukaşewiç 22-nji awgustda žurnalistleriň öňünde eden çykyşynda “Gumanitar betbagtçylygy başdan geçirýän ýerleriň ilatyna kömegiň ýetirilmegini yza tesdirmek üçin ulanylan ähli bahanalar gutardy” diýdi.
Şeýle-de Orsýetiň Daşary işler ministrliginiň beýannamasynda “Orsýet tarapy herekete geçmek kararyna geldi. Ynsanperwer ýükleri göterýän kerwenimiz Luganska tarap herekete başlady” diýilýär.
Orsýet Gyzyl Haç Jemgyýetiniň wekilleriniň kerweniň ýany bilen gitmäge taýýar bolandyklaryny we gumanitar kerweniň ýolunda ähli howpsuzlyk şertlerine kepil geçilendigini”, şeýle-de ukrain resmileriniň barlaglaryna uzak wagtlap garaşandygyny aýtdy.
Orsýetiň ýük maşynlarynyň serhetden geçmekden ozal barlanyp-barlanmandygy mälim edilmedi.
ITAR-TASS agentligi Orsýetiň gümrük gulluklaryna salgylanyp, Orsýetiň we Ukrainanyň gümrük resmileriniň bilelikde 34 ulagda zerur barlag çärelerini geçirendiklerini habar berdi. Halkara Gyzyl Haç Jemgyýeti Ukrainanyň serhet gözegçileriniň Orsýetiň ulaglaryny barlap başlandygyny 21-nji awgustda Tweetter arklaly habar beripdi.
BMG gündogar Ukrainada birnäçe aýlap dowam edýän söweşler zerarly 2000 çemesi adamyň wepat bolandygyny aýdýar.


text:
Gara deňizde Ukrainanyň ýolagçy gämisiniň agdarylmagy netijesinde 12 adam öldi, azyndan biri hem ýitirim boldy.
Ukrainanyň Infrastruktura ministrliginiň berýän maglumatyna görä, heläkçilik port şäheri Odessanyň golaýynda ýüze çykypdyr. Resmiler gämä göz öňüne tutulanyndan iki esse köp ýolagçynyň mündirilendigi sebäpli, onuň agdarylan bolmagynyň mümkindigini aýdýarlar.
Gäminiň bortundaky 23 adamy halas etmek başartdy.
Odessa oblastynyň häkimi, Gürjüstanyň ozalky prezidenti Mihaýil Saakaşwili bu hadysany “heläkçilik” diýip atlandyrdy.


text:
Türkmenleriň arasynda "Aýal ata çykanda, torgaý çöpe çykanda ahyrzaman bolarmyş" diýen bir söz bar. Mundanam başga, "Aýal okap, kazy bolmaz, köpek ýüwrüp, tazy bomaz" diýen nakyla çalymdaş söz bar.
Elbetde, bu sözleriň aýallaryň dört diwar içinde gabalyp saklanan döwürlerine ýa-da şeýle niýet-pikirli adamlara degişlidigi belli zat. Ikinji tarapdan, eger çeper edebiýatdan çen tutulsa, bu hili aňlatmalar esasan 1930-njy ýyllarda, din wekilleri tarapyndan kän ulanylypdyr.
Sebäbi şol döwürde Türkmenistanda ýaşaýan aýal-gyzlar okap, jemgyýetde öňe saýlanyp, has aktiw durmuş ýörelgelerine eýerip başlapdyr.
Eýsem bu düşünjeler şu günki gün nähili ýagdaýda? Türkmen jemgyýetçiliginde aýal-gyzlaryň durmuşdaky ornuna nähili garalýar?
Bu barada "Dünýä türkmenleri" gepleşigimiziň myhmanlarynyň pikirini bilmek isleseňiz, şu aşakdaky düwmä basyň.


text:
Türkiýe “Yslam döwleti” toparyna garşy göreşmek üçin has köp hereket etmeli, aýratynam, Siriýa bilen öz serhedine, “YD” toparynyň täze hakyna tutulan agzalarynyň adatça geçýän ýerlerine gözegçiligi güýçlendirmeli, diýip ABŞ-nyň goranmak sekretary 20-nji awgustda aýtdy.
Pentagonyň müdiri Aşton Karter Türkiýäniň “YD” toparyna garşy koalisiýa goşulmaga razylyk bildirendigini, emma onuň indi bir ýyla golaý wagt bäri howadan amala aşyrylýan zarbalar üçin öz harby uçarlaryny goşmalydygyny aýtdy.
“Olaryň howa zarbalaryna goşulyşmagy gerek we olar öz serhedine gözegçilik ugrunda has köp işlemeli. Biz muny açyk aýtdyk”, diýip Karter belledi.
Türkiýäniň “YD” toparyna garşy söweşlere gatnaşmagy çäkli bolmagyna galýar we ýurt kürt separatistlerine garşy ýakynda gaýtadan dikelden urşuna has köp üns bermäge ýykgyn edýändigini görkezýär.


text:
ABŞ–nyň öňki prezidenti Bill Klinton BMG-nyň tabşyrygy bilen ýer titremede horluk çeken Gaitä kömek bermek boýunça halkara tagallalarynyň koordinatory boldy.
Klinton BMG-nyň Gaitidäki ýörite wekili derejesinde jebir çekenlere kömek bermek isleýän aýry-aýry ýurtlaryň, gumanitar guramalaryň hereketlerini sazlamak bilen meşgullanar.
Häzir Gaitide gumanitar operasiýalary sazlamak boýunça BMG-nyň 12 müň gowrak parahatçylyk güýçleri hem 10 müň gowrak amerikan harbysy bar.
12-nji ýanwarda bolan ýer titremede 200 müň adam heläk boldy. Bärsinden bir million gaitili öýsüz-öwzarsyz galdy.


text:
Birleşen Ştatlarda garaýagyz ýaragsyz ýetginjegi atyp öldüren akýagyz polisiýa ofiserini jezalandyrmazlyk barada Ýokary žuriniň çykaran kararyna garşy gahar-gazaplar dowam edýän mahaly, ýurduň ähli künjeginde täze protestler geçirildi.
24-nji noýabrda çykarylan karardan soň, Missouri ştatyndaky Ferguson şäherinde gahar-gazaplar dowam edýär. Missouri ştatynyň gubernatory Sent-Louis şäherýaka territoriýalarynyň köçelerinde Milli gwardiýanyň 2 müň 200-den gowrak esgeriniň garawullyk edýändigini aýtdy.
Maglumatlarda bir polisiýa awtoulagynyň otlanandygy habar berilýär. Sent-Louis okrugynyň polisiýa başlygy Jon Belmar protestleriň ikinji gijesinde 44 adamyň tussag edilendigini belläp, territoriýadaky şertleriň gijäniň öňüsyrasyndaky ýagdaýlara garanyňda asudadygyny aýtdy.


text:
Hytaýyň Kommunistik partiýasynyň penşenbe güni açylýan 18-nji gurultaýynda täze nesle degişli liderleriň bir toparynyň möhüm wezipelere bellenilmegine garaşylýar.
Şu nukdaýnazardan Kompartiýanyň bu gurultaýyna Hytaýyň soňky onýyllygynda iň bir möhüm maslahatlaryň biri hökmünde garalýar.
Düýbi Londonda ýerleşýän “Chatham House” atly syýasy barlaglar merkeziniň Hytaý boýunça analitigi Rod Wýe täze nesliň wekilleriniňem bu ýurdy uzak dolandyrmagynyň mümkindigini aýtdy.
“Munuň özi häkimiýetiň iň ýokarsynda boljak uly özgerişlikdir. Prezident Hu Žintao we premýer Wen Jiabao Hytaýyň ýokary liderlik wezipesinde 10 ýyl oturanlaryndan soň, wezipelerini terk edýärler. Olaryň ornuna geljek täze liderler hem indi 10 ýyllap otursalar gerek. Olaryň töwereklerinde Hytaýyň dolandyryş eşalonynda hökman düýpli özgerişlikler bolar” diýip, analitik Rod Wýe öz garaýşyny mälim etdi.
Köp synçylar Hytaýyň Kommunistik partiýasynyň bu gurultaýynda birneme soňky nesle degişli wise-prezident Ksi Ýinpingiň we wise-premýer Li Kekiangyň Kommunistik partiýanyň iň ýokary liderlik wezipelerine bellenmekleriniň mümkindigini aýdýarlar.
Käbir garaşylýan zatlar
Analitikler häzirki wise-prezident Ksi Ýinpingiň ilki Kompartiýanyň baş sekretarlygyna saýlanyp, geljek ýylyň martynda-da Hytaýyň prezidentligine saýlanjakdygyny öňe sürýärler. Olaryň pikiriçe, wise-premýer Li Kekiang premýer-ministriň wezipesine saýlanar.
“Chatham House” atly syýasy barlaglar merkeziniň Hytaý boýunça analitigi Rod Wýe Hytaýyň Kommunistik partiýasynyň dürli wezipelerindäki ýüzlerçe beýleki ýolbaşçylaryň-da ýerlerine täze adamlaryň geljekdigini çaklaýar.
Hytaýyň “Ksinhua” döwlet habar agentligi bu gurultaýdan hem öň eýýäm ýurduň Merkezi Harby Komissiýasynyň başlygynyň orunbasarlary wezipesine general Fan Çanglong bilen general Ksu Kilangyň bellenendiklerini habar berdi.
Synçylaryň pikiriçe, Hytaýyň täze liderleri indi Kommunistik partiýanyň hataryndaky korrupsiýa bilen baglanyşykly ilat arasynda kem-kem artýan şikaýatlar we nägilelikler bilen baglanyşykly düýpli çäreleri görmeli bolarlar.
Şu hepde habar çeşmeleri Hytaýyň premýer-ministri Wen Jiabaonyň öz haýyşy esasynda onuň özüne bildirilýän käbir aýyplamalar boýunça derňew işleriniň ýola goýlandygyny habar berdiler.
Ýakynda “The New York Times” gazeti premýer-ministr Wen Jiabaonyň maşgalasynyň gizlin ýollar arkaly 2.7 milliard dollarlyk baýlyk toplandygy barada maglumat çap edipdi.


text:
Ýekşenbe güni Kambojiýanyň paýtagty Pnompende ASEAN, ýagny Günorta-Gündogar Aziýa ýurtlarynyň Assosiasiýasy öz ýyllyk sammitinde ynsan hukuklary barada täze deklerasiýa kabul etdi.
Ýöne ynsan hukuklaryny goraýjy toparlar bu ýurtlaryň liderleriniň kabul eden bu deklarasiýasyndaky düzgünleriň halkara standartlaryna doly laýyk gelmeýändigini aýdyp, muny tankyt etdiler.
Hususan-da, olar ASEAN bileleşigine girýän ýurtlarda “milli howpsuzlyk” we “moral normalary” diýen ýaly esaslarda ynsan hukuklarynyň berk çäklendirilmeginiň dowam etjekdigini aýdýarlar.
ASEAN bileleşigine Günorta-Gündogar Aziýa ýurtlarynyň onusy, hususan-da, Bruneý, Birma, Kambojiýa, Indoneziýa, Laos, Malaýziýa, Filippinler, Singapur, Taýland we Wýetnam girýär.


text:
1-nji maýda Türkiýäniň Gaziýentep şäherinde, polisiýa edarasynyň golaýynda bolan partlamada 2 polisiýa ofiseri ölüp, 22 adam ýaralandy.
Gaziantep regional gubernatory Ali Ýerlikýanyň beýanatynda partlama ulag bombasynyň sebäp bolandygy aýdylýar, emma onuň arkasynda kimiň durandygy aýdylmaýar.
CNN Turk polisiýa stansiýasynyň ýanyndaky awtoulag böleklerini, şeýle-de «Tiz kömek» we ýangyn söndüriji maşynlary görkezdi.
Gaziantepiň regional gubernatory Ali Ýerlikaýa metbugata ýaraly bolanlaryň 9-synyň polisiýa ofiseridigini aýdypdyr.
Gaziantep Siriýanyň döwlet kontrollugyndaky serhediniň golaýynda ýerleşýär.


text:
Azatlyk Radiosy: Ak Muhammet, siz Türkmenistanyň habar serişdelerinde garaşsyzlyk döwründe türkmen aydym-sazlarynyň düşen ýagdaýy dogruda nähili pikirde?A.Welsapar:
Türkmen aýdym-sazlary garaşsyzlyk döwründe resmi suratda ýekirildi, harlandy, oňa öz möwritini ötüren, gerekmejek zat hökmünde garaldy. Bu iş S.Nyýazow hem köşk ýaranjaňlary tarapyndan gurnaldy. ”Türkmenbaşy” diýlip at berlen adam iş ýüzünde türkmeniň milli sungatynyň duşmany bolup çykdy.
Eýse, munuň sebäbi nämedi? Onuň birnäçe sebäbi bar. Birinjiden, çagalykdan gulagy ganyp, gözleri öwrenişmänsoň, türkmeniň milli sungaty, şol sanda halk aýdym-sazlary-da S.Nyýazowa düýbünden ýat bolup göründi. Ikinjiden, bu onuň syýasy ambisiýalary bilen bagly bolsa gerek. Ol her edip, hesip edip, halkyň aňyna hemişelik girmek isledi. Özüni milletiň atasy hem ýeriň göbegi hasaplady.
Şol bir wagtyň özünde-de halk aýdymlarynda onuň ady ýokdy we bolubam biljek däldi. Sebäbi halk aýdymlary köne döwürde döredilen. Onsoň, geçmişe gidip, halk aýdymlaryna girip bilmejegini, halk aýdymlary barka-da özi hakdaky ýuwan aýdymlaryň ýol almajagyny bilensoň, ol halk aýdym-sazlaryny ýok etmegiň kül-külüne düşdi. Telewideniýeden eden çykyşlarynyň birinde onuň: “Ol aýdymlary biz garypkak aýdýardyk, indi bize ol aýdymlar, dutar gerek däl” diýeni meniň ýadymda.Azatlyk Radiosy: Eýse, halk aýdymlaryny ýok etmek mümkinmi? Taryhda munuň ýaly zat ozal, heý, boldumyka?A.Welsapar:
Elbetde, halk aýdymlaryny ýok etmek mümkin däl, ýöne taryhda şeýle synanyşyklary eden soltanlar, patyşalar, imperatorlar bolupdyr. Mysal üçin, ýalňyşmasam, gadymy Hytaý imperatorlarynyň biri şeýle synanyşygy edipdir. Köşk ýaranjaňlary ony “sen beýik” diýip, şeýle bir ynandyrypdyrlar welin, ol soňra “Taryh diňe menden başlanmaly” diýip, başlapdyr we hatda öz ejesinem öldürdipdir. Ýagny, hamana, ondan öň hiç kim bolmaly dälmiş, ol hiç kimiň dowamy dälmiş.
“Türkmenbaşy” diýlip mahabatlandyrylan adamynyň türkmen halk aýdym-sazlarynyň köküne palta urmagy-da, Türkmenistan respublikasyny berkarar eden Gaýgysyz Atabaýyň adyny, ýadygärligini ýok edip, basga düşüp ýörmesi-de, şol gadymy paranoik imperatory ýatladýar. Azatlyk Radiosy: Indi soňky ýyllara gelsek, halk aýdym-sazlary ýene-de radiodan we telewideniýeden ýaňlanýp başlady. Ozal gadagan edilen aýdymçylaryň hem indi atlary çykýar. Mysal üçin, Türkmenistan radiosyndan we telewideniýesinden meşhur bagşylar Sahy Jepbaryň, Orazgeldi Ylýasyň, şonuň ýaly-da meşhur estrada aýdymçylarynyň aýdymlary ýaňlanyp ugrady. Emma, şol bir wagtyň özünde-de, bize gowuşýan maglumatlara görä, Annagül Gurdowa, Akyş Saparow yaly ilhalar aýdymcylaryň entegem efire cykarylmaýandygy aýdylýar. Muňa nähili garaýarsyňyz? A.Welsapar:
Bu, elbetde, ýaramaz ýagdaý. Annagül Gurdowa bilen Akyş Saparow häzirki zaman türkmen aýdymlarynyň taryhyna giren adamlar. Olary aýdym-saz sungatyndan eden-etdilik bilen ýok etjek bolmak nädogry iş. Umuman, bu çäräniň özi maňa sowet döwrüni ýatladýar.
Akyş Saparow geçen asyryň 80-nji ýyllarynda-da belli bir döwürde gadagan edilipdi. Şol wagtlar men Türkmen telewideniýesinde işleýärdim. Bize aýdylyşyna görä, Akyş Saparow şol döwürde “toýda aýdym aýdýar hem dini aýdymlary aýdýar” diýip, gadagan edilipdi. Sowet döwründe beýleki aýdymçylaryň, hatda bagşylaryňam ençemesi dürli ýyllarda gadagan edilipdi. Meselem, gowy bagşylaryň biri Mäne Gara sekiz ýyl gadagan edilensoň, maňa ony ilkinji gezek täzeden telewizorda görkezmek, sesini halka eşitdirmek başardypdy.
Umuman, meniň aýtjak bolýan zadym, eger jenaýat etmedik bolsa, onda kimiňdir biriniň aýdym-sazyny, döredijiligini gadagan etmek – barypýatan gabahat iş. Bu asyl türkmene mahsus zadam däl, ol bize stalinizmden, sowet döwründen galan ýaramaz miras.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda häzirki wagtda täze ”Owaz” radiosy açyldy. Halk ol radiokanaly örän gowy görýärmiş, sebäbi onda hakyky sungat ussatlarynyň çykyşlary köp berilýärmiş diýýärler. Siz muňa nähili baha berýärsiňiz?
A.Welsapar:
”Owaz” radiokanalynyň açylandygy barada menem eşitdim. Elbetde, bu örän gowy habar. Ol kanaldan halka hakyky sungat ussatlarynyň çykyşlarynyň , halk aýdym-sazlarynyň eşitdirilip durulmagy hasam begendirýär. Türkmen halk aýdym-sazlary türkmen telewideniýesinden we radiosyndan yzygiderli ýaňlanyp durmaly. Ol biziň milli sungatymyz, onuň daşyna çyzyk çekjek bolmak, paýhaslylyk däl.
Sebäbi köneden gelýän türkmen sungatyny harlap, ony gadagan edip, onuň ýerinde täze bir türkmen sungatyny döretmek mümkin däl. Köneden gelýän ýoly gömüp, sen nädip özüňe täze ýol tapynjak? Sungat, şol sanda aýdym-saz sungatam döwre görä ösmeli, halkyň dürli gatlaklarynyň, şol sanda ýaşlaryňam islegini kanagatlandyryp bilmeli. Ýöne şol ösüşi könäni harlap, ony inkär edip gazanyp bolmaz. Diňe köneden gelýän beýik ýörelgelerden nusga alyp, beýik tejribäni öwrenip, özleşdirip, ony döwrebap ösdürip, öňe gidip bolar.
Türkmen halk aýdym-sazlarynyň öňden gelýän milli ýolundan gaty daşlaşsa, her näçe tehniki taýdan ösen saz gurallaryny ulansaň-da, her hili oýunlar etseň-de, halkyň ýüreginden ýer almak, öz aýdymyň bilen halkyň ýüreginde ebedilik galmak ähtimallygyň örän ujypsyz.
Şu meselede men geçen asyryň 80-nji ýyllarynda meşhur türkmen sazandalary bilen bolan bir gürrüňi ýatlamakçy. Telewideniýede işläýän döwrümde, Türkmen telewideniýesiniň we radiosynyň Halk saz gurallary ansamblynyň bagşy-sazandalarynyň ýanyna baranymda, üýşüp otyrkalar bir gezek olara şeýle sorag berdim. ”Näme üçin dikdurma bagşylaryň aýdýan aýdymlary, näçe gowy bolsa-da, tiz könelýär. Aňry gitse, birki ýyldan soň olar sahnadan düşüp, ýatdan çykyp gidýär. Emma türkmen halk aýdymlary welin, hiç könelenok? Çagalykda diňlän aýdymlarymyzy häzirem diňläp ýöris, geljekde-de olaryň diňlenjegi görnüp dur. Bu nämeden bolýar?
Men bu soragy beremde, ol ýerde belli bagşy-sazandalar Ata Awly, Ýagmyr Nurgeldi, Akmyrat Çary, Baýram Ylýas, Dörtguly Durdy we beýlekiler bardy. Meşhur sazanda Ýagmyr Nurgeldi bu soraga myssa ýylgyrdy, ýöne özi jogap bermän, Ata Awlynyň ýüzüne seretdi. Şonda Ata aga: ”Türkmen halk aýdymlary könelmez, sebäbi halk aýdymlarynyň öz uly ýoly, ata-babadan gelýän öz ýörelgesi bar. Emma dikdurma bagşylaryň aýdýan aýdymlarynyň köpüsinde ýol-ýoda ýok, şonuň üçinem olar ilki çykanda imrindirse-de, soň derrew könelýär, ýadyndan çykýar gidýär” diýdi.
Has soňrak men türkmen halk aýdymlarynyň diňleýji bilen ýakyn aradan söhbet görnüşindäki sungatdygyna gözüm ýetdi. Ýagny, biziň halk aýdymlarymyza kamera aýdymlary diýse bolar. Şonuň üçin olar mährem, ýürege ýakyn, mydama özüni küýsedýär. Şu taýda örän geň galmaly bir ýagdaý bar… Hatda Günbataryň iň belli häzirki zaman aýdymçylary-da öz iň wepaly az sanly muşdaklarynyň öňünde, dar auditoriýada çykyş edenlerinde, türkmen halk aýdymlarynda ulanylýan käbir belli öwrümleri, usullary, meselem bokurdak owazyny hem säkdirme usulyny ulanýarlar. Bu täsin ýagdaý biziň öz halk aýdymlarymyzyň çuňluklaryny entek doly öwrenip ýetişmändigimizden görkezýärmikä diýýärin. Azatlyk Radiosy: Onda ýaş türkmen aýdymçylary halkyň göwnünden turmak, ösmek, öňe gitmek üçin halk aýdymlaryndan nämeleri öwrenip bilerler?A.Welsapar:
Halk aýdymlaryndan esasy öwrenmeli zat – milli äheň, owazlylyk, ýokary derejedäki professionallyk, aýdymlaryň sözleriniň manylylygy. Üns berip görseňiz, halk aýdymlarynyň her birinde many bardyr, hatda olaryň köpüsiniň arkasynda aýdymyň liriki gahrymanynyň gaýtalanmajak ykbaly ýatandyr. Şol beýik ýörelgeleri özüne nusga edinen häzirki zaman aýdymçysynyň sungatyň taryhynda galmak ähtimallygy artýar. Annagül Gurdowa, Akyş Saparow, Sahydursun Garajaýewa, Suhan Orazberdiýew, Pälwan Halmyradow we beýleki ençeme gowy aýdymçylar hut halk aýdymlarynyň düýpli ýörelgesinden nusga alyp, şonuň ýolundan ýörändikleri üçin aýdym sungatynda özlerine mynasyp ýer alyp bildiler.
Emma toý märekesini güýmejek bolup, ýogsa-da geň galdyrjak bolup, özge illeriň aýdymlarynyň äheňinde aýdym aýdýanlar öz zehinlerini bisarpa tutýalar. Ýat iliň äheňinde aýdylan aýdym hiç haçan türkmeniň aýdymy bolup bilmez. Beýle zada çyn sungatam diýip bolmaz. Arada men internetden bir aýdym diňledim. Ol aýdymçy aýal hindi aýallarynyň eçigini geýip, ýerde çabalanyp, hindi aýdymyna meňzeş bir aýdym aýdýardy. Onsoň men şol aýdymy Şwesiýada ýaşaýan hindi tanşyma diňletdim. Ol hindi türkmen aýalynyň aýdymyny hezil edip diňledi-de: ”Gowy aýdym eken, ýöne bu haýsy dilde aýdýar?” diýip sorady. Menem, öz-ä hindiçe diýip aýdýar diýsem, ol: ”Bu aýdymçynyň egindäki eşigi hindileriňki, ýöne Hindistanda munuň ýaly dil ýok, aýdymyň äheňem birhilräk” diýip güldi. Şundan gelip çykýan netije, iliň melleginden ir-iýmiş ýygyp, hezil etmersiň, iýmişi öz bagyňdan ýygmaly. Onsoňam aýdýan aýdymyň türkmençe bolmasa, hindiçedir öýtmeli däl. Olar ýaly aýdymlar ikarada hiç kimiňki bolup galýar!
Azatlyk Radiosy: Ak Muhammet, bagşy-sazandalar bilen bagly gadagançylygyň Türkmenistan bilen goňşy ýurtlarda az duşýandygy aýdylýar. Onuň hut Türkmenistanda bolmagy jemgyýetin biperwaýlygy bilen bagly diýýänlerem bar. Siz olar bilen ylalaşýaňyzmy? A.Welsapar:
Haýsy döwlet yzagalak bolsa, şol ýurtda gadagançylyk kändir. Galyberse-de, elbetde, öz hak-hukuklaryny gorap bilmeýän halk öz aýdym-sazlarynam, öz aýdymçylarynyň hukuklarynam gorap bilmez. Efiri ýersiz ýere diriň-diriň böküşip duran, ýuwan sözleri zowladýan aýdymçylaryň däl-de, hakyky zehinleriň, professionallaryň eýelemegi üçin döwletiňem, halkyňam, şol sanda aýdymçylaryň özleriniňem bilelikdäki sazlaşykly hereketleri gerek. Diňe şonda Türkmen telewideniýesi we radiosy öz işine jogapkärli garar we efiri gowşak toý aýdymlarynyň derejesine çenli aşak düşürmez.Azatlyk Radiosy: Bu ugurda edilmeli işler nämelerden ybarat?A.Welsapar:
Edilmeli işler, elbetde, belli: türkmen halk aýdym-sazlarynyň sarpasyny hemişe belent tutmaly. Türkmen telewideniýesi we radiosy hakyky sungatyň arkasynda gaýa ýaly berk durmaly. Halk aýdym-sazlary häzirki zaman aýdymlary üçin nusga, belent ülňi bolmaly. Şonda döwürdeş türkmen aýdymlary geljekde-de milli äheňden, ýörelgeden daşlaşmaz. Olar hem-ä ösüp gelýän ýaş nesilleriň isleglerini kanagatlandyrmagyň hötdesinden geler hem-de ömürlik türkmeniň öz hakyky sungaty, aýdym-sazlary bolup galar. Olary geljekde-de beýleki milletleriň aýdym-sazlaryndan tapawutlandyryp bolar. Şonuň üçinem men Türkmen telewideniýesinde we radiosynda hemişe hakyky sungat derejesinde ýerine ýetirilýän ilhalar aýdymlaryň ýaňlanyp durmagyny arzuw edýärin.


text:
Şu gün Hytaýyň sudy iýul aýynda ýurduň Ksiňjan prowinsiýasynda ganly bulagaýçylyklar bilen baglanyşykly tussag edilen adamlardan altysyny ölüm jezasyna höküm etdi.
Hytaýyň resmi «Ksinhua» habar agentliginiň maglumatyna görä, şu gün bu prowinsiýanyň Urumçi şäheriniň şäher sudy aýyplanýan adamlary adam öldürmek, jemgyetçilik düzgün-tertibini bozmak ýaly jenaýatçylyklarda günäli tapypdyr.
Maglumata görä, ýene bir adam ömürlik türme tussaglygyna höküm edilipdir.
«Ksinhua» habar agentligi sud tarapyndan höküm çykarylan bu adamlaryň atlarynyň uýgur atlarydygyny habar berýär.


text:
Moskwanyň sudy Orsýetiň anti-doping laboratoriýasynyň öňki direktorunyň emläklerini ele geçirdi. Bu waka Girgoriý Rodçenkow Orsýetiň sportsmenleriň doping ulanmagyny döwlet derejesinde guramalaşdyrmak işine baş goşandygy barada käbir maglumatlary aýan etmeginiň yzýanyna gabat geldi.
25-nji awgustda Basman etrabynyň sudy Rodçenkowyň emläklerini ele salmak baradaky kararyň 12-nji awgustda çykarylandygyny aýtdy.
Öz wezipesinden hyýanatçylykly peýdalanmakda aýyplanýan Rodçenkow şu ýylyň başynda Birleşen Ştatlaryna gaçyp gidipdi. Ol 2014-nji ýylda geçirilen Soçi Olimpia oýunlary döwründe sportsmenleriň peşew netijelerini gizlemäge howpsuzlyk agentleriniň gatnaşygynyň bolandygyny barada çylşyrymly sistemany öňe sürdi.
Bütindünýä Anti-doping guramasy tarapyndan Rodçenkowyň öňe sürmeleri orsýetli sportsmenlere garşy ýöňkelýän aýyplamalary derňemekde ulanyldy.


text:
Eýranyň prezidenti Hassan Rohani öz ýurdunyň harbylarynyň “regionda terrorçylara” garşy durmak üçin iň ukyply güýçdigini aýtdy.
Rohani Eýranyň goşunynyň Yraga we Siriýa “Yslam döwleti” toparyna garşy göreşmekde kömek bermek isleýändigini aýtdy, şol bir wagtda-da Tähranyň beýleki ýurtlara garşy harby niýetleriniň ýokdygyny belledi.
Rohaniniň 22-nji sentýabrda eden bu ýyllyk çykyşy döwlet telewideniýesinde göni efirde görkezildi.
Rohani “eger terrorçylar regionda ýaýbaňlanmagyny dowam etdirseler Eýranyň goşuny we Rewolýusion gwardiýasy ýeke-täk umyt bolar”, diýdi.
Eýranyň prezidenti Ýakyn Gündogar ýurtlary “özüni goramakda Günbatar güýçlerine” aşa köp bil baglamaly däl diýdi.
Eýran Yraga we Siriýa “YD” toparyna garşy göreşde ýardam hökmünde harby geňeşçilerini iberdi.


text:
Fransiýanyň resmileri polisiýanyň 7-nji ýanwarda Parižiň demirgazyk böleginde polisiýa bölümine girmäge synanyşan eli pyçakly adamy atyp öldürendigini aýtdylar.
Bu adam polisiýa bölüminde peýda bolanda “Allahu Akbar" diýip gygyrdy, onuň egninde janyndan geçen hüjümçiniň keltekçesi bardy, diýip Içeri işler ministrliginiň metbugat-wekili Pierre-Henri Brandet Fransiýanyň mediasyna aýtdy.
Polisiýa bu wadan soň köp milletli etrapçanyň gabalandygyny aýtdy.
Bu hadysa yslamçy söweşijileriň “Charlie Hebdo” satirik žurnalyna geçen ýylda eden hüjüminiň ýyl dönüminde bolup geçdi.


text:
Edil şu wagtjyk gitmek islejek bet otelleriňiz
Myhmanlary özüne çekmek üçin myhmanhanalaryň hojaýynlary her dürli ýollara baş urýarlar. Olar ekzotik ýerlerde kaşaň interýer dizaýnly otaglar gurup bize garaşýarlar. Ine, şonuň üçin gaýanyň ýokarsynda gurlan, ýa-da suwasty gowakda gurlan oteller bar. Otelleriň her biriniň görnüşi beýlekesinden tapawutlanýan gözellikde bolsa hem, olaryň hemmesiniň ortak niýeti biziň dynç almagymyzdyr. Bu materialda dünýäniň iň kaşaň we jan alyjy otelleri ýygnanan.
Äscher Cliff, Şweýsariýa
Hotel Kakslauttanen, Finlýandiýa
Ladera Resort, Sent Lýusiýa
Manta Resort, Zanzibar
Rayavadee Krabi, Taýland
Conrad Maldives, Rangali adasy
Hotel Ubud Hanging Gardens, Indoneziýa
Attrap Reves Hotel, Fransiýa


text:
Döwrebap tehnologiýalar – göwnejaý hyzmatlar
Häzirki döwürde Türkmenistanyň bank ulgamyny ösdürmek we döwrebaplaşdyrmak ugrunda, şol sanda halk köpçüligi üçin ýokary ähmiýetli amatlyklary üpjün edýän nagt däl hasaplaşyklaryň tehnologiýalaryny ornaşdyrmak boýunça netijeli çäreler amala aşyrylýar. Şol tehnologiýalary ösdürmekde bank kartlarynyň uly ähmiýeti bardyr. Bank kartlary nagt däl görnüşde hasaplaşyklary geçirmegiň döwrebap töleg guraly bolup, olar jemgyýetimize barha giňden ornaşýar. Olar islendik wagt bankomatlaryň üsti bilen nagt pul serişdelerini almak, pul geçirimlerini aňsatlaşdyrmak hem-de çaltlaşdyrmak, şeýle hem hasaplaşyklar geçirilende wagty tygşytlamak üçin amatlyklary döredýär.
Döwrebap tehnologiýalaryň ösmegi bilen, bank kartlarynyň üsti bilen hödürlenilýän hyzmatlaryň hem sany barha artýar. Häzirki wagtda bank kartlary arkaly töleg terminallarynyň üsti bilen, nagt däl görnüşde söwda we hyzmat ediş nokatlarynda harytlary satyn almak, aragatnaşyk, jemagat we ýaşaýyş jaý hyzmatlaryna tölegi, awtoulag ýangyjy üçin tölegi, saglygy goraýyş edaralarynyň hyzmatlary, awiapetekleri üçin tölegi, karzy üzmek we onuň göterimleriniň tölemegini amala aşyrmak üçin döwrebap, amatly we howpsuz usullar hödürlenýär.
Ýurdumyzyň karz edaralary tarapyndan raýatlara elýeterli we amatly nokatlarda ýerleşdirilýän maglumat-amal terminallary we bankomatlar arkaly degişli edara gitmezden öýjükli telefonlaryň (“TmCell”, “CDMA”, “MTC”) hyzmaty, «Türkmentelekom» döwlet elektrik aragatnaşyk kompaniýasynyň hödürleýän internet hyzmaty, «Aşgabat şäher telefon ulgamy» ýapyk görnüşli paýdarlar jemgyýetiniň hödürleýän internet, öý telefon we IP-TV telewideniýe hyzmatlary üçin, saglyk ätiýaçlandyryş üçin tölegleri tölemäge, bank karzlarynyň esasy bergisini gaýtarmaga we olaryň göterimlerini tölemäge şertler döredildi.
Türkmenistanyň Içeri işler ministrliginiň Polisiýanyň ýol gözegçiligi müdirligi tarapyndan Aşgabat şäheriniň çäklerindäki ýol hereketlerinde sürüjileriň düzgünbozmalary üçin salynýan jerimeleri ykjam töleg terminallarynyň üsti bilen kabul etmek ýola goýuldy.
Bu hyzmatlar boýunça menzilara, nagt däl görnüşinde hasaplaşyklaryň geçirilmegi, raýatlar üçin pul serişdelerini tygşytlamaga, şeýle hem gymmatly wagtlaryny tygşytlamaga mümkinçilik berer. Ýurdumyzda bank kartlarynyň üsti bilen, nagt däl hasaplaşyklaryň ösdürilmegi nagt pullary ýasamak, kabul etmek, saklamak, eltmek we dolandyrmak bilen bagly çykdajylary tygşytlamaga hem öz täsirini ýetirer.
Bank kartyny saklaýjylara amatly şertler döretmek maksady bilen, ýurdumyzyň ähli karz edaralary tarapyndan bank kart hasabyndaky galyndy pul serişdelerine belli bir möçberde göterim hasaplanýar. Bu bolsa müşderiler üçin goýum hökmünde goşmaça girdeji çeşmesi bolup hyzmat edýär.
Nagt däl hasaplaşyk tehnologiýalary bütin dünýäde birnäçe onýyllygyň dowamynda halk köpçüligi üçin bank hyzmatlarynyň ygtybarly we netijeli görnüşi bolup, häzirki döwre çenli hem wajyplygyny ýitirmän gelýär we giňden ulanylýar.
Soňky ýyllarda geçirilen bank özgertmeleri netijesinde, ýurdumyzda nagt däl hasaplaşyk tehnologiýalary barha giň meşhurlyga eýe bolýar. Türkmenistanda bank kartlarynyň, bankomatlaryň we töleg terminallarynyň giň tory hereket edýär we onuň jemgyýet üçin elýeterliligi we netijeliligi günsaýyn ýokarlanýar. Aşgabat şäherinde we ýurduň ähli welaýat we etrap merkezlerinde, ilatly ýerlerde banklar tarapyndan bankomatlar yzygiderli esasda ornaşdyrylýar, olaryň bökdençsiz hyzmat etmegi ýola goýulýar.
Bank kartyny saklaýjylara kart hasaplaryndaky serişdeleriniň hereketine bolan gözegçiligi alyp barmak üçin ýörite “SMS habar beriş” hyzmaty hödürlenilýär. Bu hyzmatdan kart saklaýjylaryň aglaba bölegi uly höwes bilen peýdalanýarlar. Sebäbi kart hasaby boýunça hereket bolan ýagdaýynda, öňünden kesgitlenilen ykjam telefon belgisine bu barada SMS habary gelýär. Bu bolsa kart hasabyndaky serişdeleriň goragyny üpjün etmek üçin goşmaça hyzmat bolup durýar.
Ýurdumyzda nagt däl hasaplaşyklaryň gerimini giňeltmek, bank kartlaryndan peýdalanyjylara hödürlenilýän hyzmatlaryň görnüşlerini artdyrmak hem-de bank ulgamyna döwrebap hyzmatlary ornaşdyrmak maksady bilen geçirilýän işleriň çäklerinde bank kartlarynyň üsti bilen, hakyky wagt tertibinde «online» hasaplaşyklary geçirmek üçin internet-bank ulgam hyzmaty taýýarlanyldy. Bu ulgamyň üsti bilen bilen, ykjam aragatnaşyk hyzmatlar üçin tölegi, Türkmenistanyň “Prezidentbank” döwlet täjirçilik bankyndan alnan ipoteka karzy gaýtarmak, bir kartdan başga karta pul geçirimini amala aşyrmak we kart hasabynyň hereketini görmek ýaly hyzmatlar hödürlenilýär. Şeýle hem yzygiderli gaýtalanýan tölegleri awtomatlaşdyrmak üçin ýörite mümkinçilik döredilen. Her bir raýat bu hyzmatlardan internet ulgamyna birleşdirilen islendik şahsy kompýuteriň ýa-da ykjam telefonyň üsti bilen peýdalanyp biler.
Internet-bank ulgamy bank hyzmatlarynyň müşderä internet arkaly elýeterli we has çalt görnüşde ýetirilmegini üpjün edýär. Bankyň internet ulgamyndaky sahypasynyň kömegi bilen, müşderi dünýäniň islendik ýerinde hakyky wagt tertibinde, kart hasabynyň ýagdaýy barada maglumat alyp, bank tarapyndan hödürlenilýän islendik görnüşli amallary geçirip biler. Internet-bank ulgamy bankyň wekillerine hem, sarp edijilere hem özleriniň hususy maksatnama ulgamlary üçin zerur bolan «online» bank geçirim serişdelerini erkin dowam etdirmeklerine-de ýardam berýär.
Internet arkaly bank hyzmatlarynyň artykmaçlyklary, birinjiden, internet torunyň bar bolan islendik nokatda hasaplary dolandyrmak mümkinçiliginden ybaratdyr. Ikinjiden, olar wagty tygşytlamak we ondan netijeli peýdalanmak nukdaýnazaryndan amatlydyr. Üçünjiden, hakyky wagtda köpsanly amallaryň çalt amala aşyrylmagy üpjün edilýär. Dördünjiden, amallar tiz geçirilýär. Bäşinjiden, müşderi ulgama birikdirilen islendik kompýuter ýa-da telefon arkaly öz hasabyny dolandyryp, täze bank hyzmatlaryny görüp we saýlap bilýär. Ine, şeýle amatlyklar barha ösýän döwrümizde müşderileriň ösen talaplaryny kanagatlandyrmaga mümkinçilik berýär.
Internet bank hyzmatlary müşderilere ep-esli ýeňillikleri üpjün etmek we peýdaly bolmak bilen bir hatarda, banklar üçin hem netijeli we tygşytlydyr. Bu hyzmatlaryň banklar üçin oňaýly taraplarynyň esasysy müşderiniň kanagatlanmasy bolup durýar. Müşderiler islendik ýerden öz hasaplaryny ulanyp, köpdürli bank hyzmatlaryndan peýdalanmak arkaly banklar bilen yzygiderli aragatnaşyk saklaýarlar. Şeýlelik bilen, banklaryň öz müşderilerini dürli amatlyklar, ýaýbaňlandyrylan geografik elýeterlilik hem-de hyzmatlaryň köpdürliligi bilen üpjün etmegi hökmany şert bolýar.
Ýurdumyzyň karz edaralary tarapyndan “Mobil-bank” hyzmatyny işe goýbermek boýunça hem işler alnyp barylýar. Bu hyzmat hem edil “Internet-bank” hyzmaty ýaly müşderilere ýeňillikleri döredýär. Müşderiler IOS ýa-da Android operasion ulgamynda işleýän ykjam telefonlaryny ýa-da planşetlerini ulanyp, hödürlenilýän hyzmatlardan peýdalanyp bilerler. “Internet-bank” we “Mobil-bank” ulgamlarynyň üsti bilen hyzmatlaryň görnüşlerini artdyrmak boýunça işler yzygiderli alnyp barylýar.
Ýurdumyzda VISA we MasterCard halkara töleg ulgamynyň kartlaryna bolan isleg hem günsaýyn artýar. Häzirki wagtda bu kartlaryň birnäçe görnüşleri çykarylýar. Raýatlarymyz VISA we MasterCard kartyny taýýarlatmak üçin islendik ygtybarly banka ýüz tutup bilýärler. Kart hasabyna aýlyk zähmet hakynyň möçberine laýyklykda bir aýyň dowamynda 1000 amerikan dollarynyň hümmetindäki manat serişdelerini goýup bilýärler. Bu pul serişdelerini daşary ýurtlara gidilen wagty nagt we nagt görnüşinde sarp etmäge mümkinçilik berilýär.
VISA we MasterCard kartlary ulanylanda, gije-gündüziň dowamynda kart hasabyndaky pul serişdeleriniň elýeterli bolmagy üpjün edilýär. Bu bank kartlary dükanlarda harytlara, hyzmat edilýän nokatlarda edilen hyzmatlara tölegleri amala aşyrmak üçin degişli terminallaryň üsti bilen, çalt hasaplaşmaga mümkinçilik berýär. Şeýle hem syýahata gidilende, nagt puly götermek, olar barada biynjalyk bolmak we daşary ýurt puluny satyn almak meseleleri aradan aýrylýar. Bank karty ýitirilen ýa-da ogurlanan ýagdaýynda, onuň işini togtatmak we täze karty taýýarlatmak mümkindir. Şeýle hem kart hasabynyň göçürmesini almak bilen, çykdajylara gözegçilik etmek ýeňilleşdirilýär.
Bank kartlary arkaly hödürlenilýän hyzmatlaryň sanynyň artdyrylmagy we ilatyň bu hyzmatlardan peýdalanmaga işjeň gatnaşmagy kart eýeleriniň wagtyny we maliýe serişdelerini tygşytlamaga mümkinçilik bermek bilen, milli ykdysadyýetimiziň sazlaşykly işine hem oňyn goşant goşar.
Hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda ykdysady we durmuş taýdan barha kuwwatlanýan ýurdumyzda halkymyzyň bank hyzmatlarynyň mümkinçiliklerinden ösen döwrüň talaplaryna laýyklykda peýdalanyp bilmegi üçin giň mümkinçilik döredilýär. Bu işleriň ählisi halkymyzyň abadan durmuşyny üpjün etmek ugrunda uly tagallalar edýän Gahryman Arkadagymyzyň «Döwlet adam üçindir!» diýen ynsanperwer ýörelgesiniň durmuşymyzyň ähli ugurlarynda öz beýanyny tapýandygyna şaýatlyk edýär.
Annamuhammet Atamyradow,
TMB-niň Bank işlerini awtomatizasiýalaşdyryş
müdirliginiň başlygy


text:
Şu gün Azerbaýjanda «Gara ýanwar» ady bilen taryha giren we halk çykyşlarynyň gazaply basylyp ýatyrylmagy bilen alamatlanan wakanyň 20 ýyllygy bellenilip geçilýär.
1990-njy ýylyň başynda Azerbaýjanyň garaşsyzlygy baradaky çagyryşlar bilen ýerli azerbaýjanlylaryň gurnan protest çykyşlaryny basyp ýatyrmak üçin 1990-nji ýylyň 20-nji ýanwarynda Kremliň görkezmesi bilen Baku şäherine 26 müň töweregi harby ýollanypdy.
Harbylaryň parahat demonstrasiýaçylara garşy ok atmaklary netijesinde bolsa, şonda 130-dan gowrak adam ölüp, 700 töweregi adam ýaralandy.
Soňraky halk gozgalaňlarynyň öňüni almak üçin Sowet häkimiýeti şonda Baku şäherinde bir ýyldan gowrak wagtlap adatdan daşary ýagdaý düzgünini girizipdi.
Bu tragediýanyň hatyrasyna şu gün gündiz sagat 12:00-da Bakuwyň transport ýollarynda maşyn gatnawlary bir minutlyk togtadylyp, dymyşlyk yglan edildi.


text:
Belarus aktiwisti belarus dilini goramak barada demonstrasiýa çykany üçin bäş gün tussaglyga höküm edildi.
Minskide ýaşaýan heýkeltaraş Henik Loýka penşenbe güni “Halkara Ene dili günüňiz gutly bolsun! 4-nji liseý ozal belarus mekdebidi” diýen ýazgyly plakaty galdyryp duranlygy üçin tussag edildi.
Loýka Minskidäki mekdebiň öňünde protest bildirip duran ýerinde žurnalistlere “biziň ýurdumyzda belarus mekdepleriniň ruslaşdyrylmagy dowam etdirilýär, biz muny duruzmaly” diýdi.
Loýka rugsat edilmedik proteste çykandygy üçin şol günüň özünde tussag edildi.
Sudýa onuň sud diňlenişigini belarusça geçirmek baradaky talabyny ret etdi we sud orsça geçirildi.
Belarusda hem ors, hem belarus dili resmi dil hasaplanýar, ýöne ors dili hemme taraplaýyn agalyk edýär.


text:
Aşgabat, 08.03.2015. “Türkmenportal”.
Merkezi Aziýanyň futbol federasiýasy (CAFF) 2016-njy ýylda CAFF-a girýän ýurtlaryň gatnaşmagynda ýaryş geçirmegi meýilleşdirýär diýip, federasiýanyň prezidenti Mirabror Usmanow beýan etdi.
Alty döwletiň futbol federasiýalaryny öz içine alýan “Merkezi Aziýa” zolagyny döretmek baradaky çözgüt Aziýa futbol konfederasiýasynyň 2014-nji ýylyň iýunynda geçirilen kongressinde tassyklanylypdy. Bu futbol sport guramasyna Owganystan, Eýran, Gyrgyz Respublikasy, Täjigistan, Türkmenistan we Özbegistan girýär.
Özbegistanyň Milli olimpiýa komitetine we futbol federasiýasyna ýolbaşçylyk edýän Usmanow fewralda CAFF-niň prezidentligine saýlanyldy. Assosasiýa Daşkentde ýerleşer.
“Aprelde assosasiýanyň mejlisi geçiriler. Şol duşuşykda ýaryşy geçirmegiň meselelerini ara alnyp maslahatlaşarys. Biz ony maliýeleşdirmek baradaky meseläni çözmeli. Bu ugurda ähli şertler dörediler we täze ýyldan ýaryşlar guralyp başlar” diýip habar beren Usmanowyň sözlerini uff.uz. saýty getirýär.
Futbol boýunça Merkezi Aziýanyň Kubogy ugrundaky ýaryş bary-ýogy iki gezek — 1992-nji we 1994-nji ýyllarda geçirilipdi. Olarda degişlilikde Gazagystan we Özbegistan ýeňiji bolupdy.


text:
Düýn Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow bilen Orsýetiň prezidenti Dmitriý Medwedewiň arasynda telefon gürrüňdeşligi boldy.
Bu telefon gürrüňdeşliginde iki döwletiň liderleri ýakyn wagtlarda geçiriljek özara çäreler, hususan-da, 8-nji maýda Moskwada geçiriljek GDA döwletleriniň nobatdan daşary maslahaty hem-de Beýik Ýeňşiň 65 ýyllygy bilen baglanyşykly dabaraly çäreler barada pikir alyşdylar.
Bu gürrüňdeşligiň dowamynda prezident Berdimuhamedow Orsýetiň prezidentini özüne amatly wagty Türkmenistana sapar etmäge hem çagyrdy – diýip, Türkmen Döwlet habarlar gullugy habar berýär.


text:
Anna güni Orsýetiň polisiýasy we howpsuzlyk güýçleri Moskwadaky metjitlerden birine namaza ýygnanan adamlardan 140-syny tussag etdi.
Orsýetiň Federal howpsuzlyk agentliginiň bu barada ýaýradan beýanatynda bu tussag edilenlerden 30-synyň haýsy ýurduň raýatydygynyň-da belli däldigi aýdylýar.
Azatlyk Radiosynyň Täjik gullugy Moskwada tussag edilen bu raýatlardan aglabasynyň täjik raýatlarydygyny habar berýär. Bu operasiýanyň nähili maksat bilen geçirilendigi barada heniz anyk maglumat berilmeýär.
Soňky wagtlar Orsýetiň häkimiýetleri bikanun immigrantlary ele salmak we olary öz ýurtlaryna deportasiýa etmek çärelerini has güýçlendirdiler.


text:
UEFA Çempionlar ligasynda 2015/16 möwsüminiň toparçalardaky 4-nji oýunlaryna şu gün badalga berler. 8 duşuşyk şu gün gije oýnalsa, galan 8-i ertir geçiriler. Tapgyryň iň esasy 2 oýny Madrid hem-de Münhen şäherlerinde bolar. Duşuşyklar öňki başlanýan wagtyndan 1 sagat giç başlanýar.
Super ýyldyzlaryň duşuşygy (“Real Madrid”–“Pari Sen Žermen”; 00:45)
Häzirki zaman futbolynyň 2 uly ýyldyzynyň garşylykly oýny hasaplanylýan “Real Madrid” – PSŽ duşuşygynda angliýaly Mark Klatenburg jürlewük çalar. Ähli ýaryşlary-da hasaba alanyň, möwsümiň ýeňlişsiz 2 klubunyň arasyndaky bu duşuşyk tapgyryň iň esasy oýny diýlip bellenilýär. Pariždäki oýunda deňme-deň oýnan iki klub mundan ozal, jemi 5 duşuşyk geçirdi. Şolaryň 2-sinde PSŽ, 1-inde “Real Madrid” ýeňiş gazandy. 2 oýnam deňlikde tamamlanypdy. Iki klub hem öz taryhlaryndaky iň köp gol geçiren ýyldyzlaryna – Ronaldo bilen Ibrahimowiçe bil baglaýar. 2 ýyl mundan ozal, noýabr aýynda (2014 – Dünýä çempionatynyň pleý-off oýnunda) milli ýygyndyda Ronaldonyň döwüniň rüstem gelendigini ýatladýarys. Şeýle-de 4 möwsüm “Realyň” köýnekçesini geýen Anhel Di Mariýa köne toparynyň garşysynda meýdança çykar we bu onuň üçin özboluşly duýgy bolar.
Iň bolmanda Ýewropa ligasy (“Şahtýor”–“Malmö”; 00:45)
Çempionlar ligasyna şowsuz başlan Doneskiň “Şahtýory” öz meýdançasynda “Malmö” toparyny kabul eder. Özüne gerek bolan hasap bilen ýeňiş gazanyp, iň bolmanda, UEFA Ýewropa ligasyna gatnaşmagy arzuw edýän “Şahtýor” 1-nji duşuşykda “Malmöden” 1-0 hasabynda utulypdy. Ukrain klubunyň entegem Çempionlar ligasynda ýaryşy dowam etdirmäge mümkinçiligi bar. Ýöne “Realdyr” PSŽ-deň öňe geçip muny başarmajakdygy göze görnüp dur. Şol sebäpli Ýewropa ligasyny nazarlaýan “Şahtýor” bilen “Malmöniň” oýnuna rumyniýaly Owidiu Hasegan eminlik eder.
Koku toparyndan umytly (PSW–“Wolfsburg”; 00:45)
Gollandiýanyň çempionatynda öz meýdançasyndaky soňky 2 duşuşygynyň hersinde 6 goldan geçiren PSW 1-nji oýunda “Wolfsburgdan” 2-0 hasabynda utulypdy. Eger-de biz ýaryşy dowam etdirmekçi bolsak, onda biz özümize gereke bolan netijäni gazanmalydyrys diýen PSW-niň tälimçisi Filip Kokunyň toparyndan tamasy uly. 6 utuk bilen toparçada 1-nji hatarda barýan “Wolsfburg” welin, myhmançylykda ýeňiş gazanyp, 2-nji tapgyryň bosagasyndan ilkinji ädimini ätmek isleýär. “Bu oýun 2 toparyň arasyndaky 2-nji oýun bolup, şu duşuşykda şwesiýaly Ýonas Eriksson jürlewük çalar.
6 ýyl ozal, edil şu günde 3–3 gutarypdy (“Mançester Ýunaýted”–“SSKA Moskwa”; 00:45)
Yzygiderli ýeňişler gazanyp bilmeýän “Mançester Ýunaýted” meşhur “Old Traffordda” Moskwany SSKA-sy bilen güýç synanyşar. Mundan iki hepde öň Moskwada oýnalan oýunda topar 1 utugy paýlaşypdy (1-1). “Mançester Ýunaýted” şondan bäri (Antoni Marşialyň golundan bäri) oýnan 3 oýnunda gol geçirip bilmedi. Ýagny dünýä belli uly klubuň oýunçylary 325 minutdan bäri topy derwezä girizip bilenok. Beýleki bir tarapdanam “Ýunaýtediň” tälimçisi Wan Gaalyň “ähli tarapdan taýýarlykly” diýip beýan edýän SSKA-sy Russiýanyň ýokary ligasynda 10 oýunlap utulman gelýär. Iki klub 6 ýyl ozal, 2009-njy ýylda-da toparçalarda duşuşypdy. Şonda “Old Traffordda” edil şu gün, ýagny 3-nji noýabrda oýnalypdy we duşuşyk 3–3 gutarypdy. 1-nji oýunda “Ýunaýted” myhmançylykda 1–0 hasabynda ýeňiş gazanypdy. Duşuşygyň emini polşaly Simon Marsiniak bolar.
Ýer eýeleri azyndan 1 utuk gazanmak isleýär (“Astana”–“Atletiko Madrid”; 20:00)
Tapgyryň iň ir başlanýan oýnunda “Astana” öz janköýerleriniň özünde ispanlaryň uly kluby “Atletikony” kabul eder. Aşgabat wagty bilen 20:00-da başlanjak oýunda angliýaly Entoni Teýlor jürlewük çalar. 1-0 oýunda 4-0 hasabynda ýeňiş gazanan “Atletiko” üçin esasy endişeli ýagdaý uzyn ýolagçylyk hem-de ýurtdaky sowuk howa. Gazak toparynyň maksady bolsa, öz meýdançasynda iň bolmanda, ýene-de 1 utuk gazanmak.
3-nji gezegem ýeňmek isleýär (“Benfika”–“Galatasaraý”; 00:45)
Birinji duşuşykda myhmançylykda 2-1 hasabynda utulan “Benfika” özüniň owadan stadionynda “Galatasaraý” bilen güýç synanyşar. Öz milli çempionatlaryndaky soňky oýunlaryny 4-0 hasabynda ýeňen 2 toparam ýeňşe ymtylýar. Iň soňky sapar 2013-nji ýylda myhmançylykda ýeňiş gazanan “Galatasaraý” 2008-nji ýylda “Benfikany” myhmançylykda, UEFA kubogynyň çäklerinde 2–0 hasabynda utupdy. Dartgynly bolmagyna garaşylýan oýna serbiýaly Milorad Maziç eminlik eder.
“Men jadygöý däl” (“Borussia M.”–“Ýuwentus”; 00:45)
Turinde “Ýuwentus” bilen 0-0 hasabynda deňme-deň oýnan liganyň debýutantlaryndan “Borussia M.” topary öz meýdançasynda ýeňiş gazanmagy maksat edinýär. Tälimçisi çalyşany bäri, ýagny, 6 oýunlap ýeňilmän gelýän nemes klubunyň tälimçisi Andre Şubert: “Men Potter ýaly jadygöý däl. Elbetde, ýeňmek üçin elimizden geleni gaýgyrmarys” diýip, çykyş etdi. Milli çempionatdaky oýunlarynda yzygiderli ýeňişlerden uzak bolan “Ýuwentus” bu oýunda utsa, şol sanda beýleki duşuşykda-da “Mançester Siti” “Sewilýany” ýeňse, iki klub hem ýaryşy dowam etdirmäge hukuk gazanar. Mundan 40 ýyl ozal iki topar şol wagtky Çempion klublarynyň kubogy ýaryşynda (häzirki Çempionlar ligasy) 2-nji tapgyrda “Borussia M.” topary Ýuwentusy ýaryşdan çykarypdy. Öz meýdançasynda 2-0 hasabynda utan nemesler Turinde 2-2 hasabynda deňme-deň oýnapdy. Duşuşygyň emini gollandiýaly Býörn Kuipersdir.
10 oýundan bäri utulanok (“Sewilýa”–“Mançester Siti”; 00:45)
Norwegiýaly Swen Oddwar Moeniň eminlik etjek oýnunda “Sewilýa” öz meýdançasynda “Mançester Siti” toparyny kabul eder. Soňky 11 oýnunda diňe 1 duşuşykda gol geçirtmedik “Sitiniň” hatarynda Aguerodyr Dawid Silwanyň oýnap-oýnamajakdygy häzirlikçe belli däl. Angliýadaky oýun Kewin de Bruýnuň 90+1-nji minutdaky ýeňiş golundan soň, “Sitiniň” 2-1 hasabyndaky ýeňşi bilen tamamlanypdy. “La Ligada” garaşylýan netijäni görkezip bilmeýän “Sewilýa” Ýewroligalardaky soňky 10 oýnunda öz meýdançasynda ýeňiş gazandy. Myhmançylykda gowy oýnadyk, ýöne ýeňildik. Ikinji tapgyra çykmak isleýän bolsak, onda biz şol oýundanam has gowy oýnamaly diýen Unaý Emeri Pellegrininiň tälimçiligindäki toparlary öň 3 sapar ýeňipdi. Pellegrinide welin, bu görkeziji 4-e deňdir.


text:
Özbek elitasynyň ogul-gyzlary Latwiýada emläk satyn alypdyrlar, çaga dogrupdyrlar we aýdylyşyna görä, millionlarça dollar parahorlykda ýurduň banklaryny ulanypdyrlar. Latwiýanyň jedelli "altyn wiza" programmasyndan 1500-den gowrak özbek peýdalanan hem bolsa, bu Baltika döwleti, umuman, ümsüm we ýapyk jemgyýet hasaplanýar.
Özbegistanyň daşary söwda ministriniň ogly Azym Ganyýewiň "Facebook" saýtynda ýazmagyna görä, kämahallar watanyny küýsese-de, gününi student bolup Rigada hoş geçiripdir.
Ganyýew öz watany Özbegistandan uzakda Latwiýanyň Turiba uniwersitetinde halkara turizm boýunça okuwa giripdir. Ýöne uniwersitetiň işgärleriniň "Re:Riga" atly derňeýji žurnalizm guramasyna aýtmagyna görä, ol okuwyny gutaryp bilmän, ahyrsoňy 2014-nji ýylda uniwersitetden kowlupdyr.
Özbekler san taýdan ikinji orunda
Näme üçin Rigany saýlap tutandygy, näme üçin ol ýerden gidendigi soralyp, "Facebook" üsti bilen berlen soraglara Ganyýew jogap bermedi. Ýöne ýagdaýdan çen tutulsa, ol häzir Daşkentde.
Onuň dogany Aziz Ganyýew häzir-de Rigada student. Baltikanyň halkara akademiýasynyň (BSA) "Re:Riga" aýtmagyna görä, ol üstümizdäki ýyl söwda müdüriýeti boýunça bu akademiýadan ylmy dereje alaryn diýip umyt edýär.
Latwiýanyň ýokary okuw jaýlarynda bilim alýan daşary ýurtly studentleriň arasynda özbekler san taýdan ikinji orunda durýarlar. Olaryň sany 900 çemesi, bu daşary ýurtly studentleriň 13.5 prosentidir.
Latwiýa okuwa gelenler diňe Ganyýewler däl, bu ýerde Özbegistanyň beýleki elitasynyň hem ogul-gyzlary bar.
Diplomatik gatnaşyklar
Latwiýa 1990-njy ýyllaryň ortalaryndan beýläk Özbegistan bilen diplomatik gatnaşyklary ösdürdi. Diplomatik pasporty bolanlar bu ýere wizasyz gelip bilýärler. 2004-nji ýyldan bäri Özbegistanyň Howa ýollaryna degişli uçarlar Nýu-Ýorka Riganyň üsti bilen uçup, Latwiýany özüniň ýeke-täk transatlantik gullugy bilen üpjün edýärler.
1991-nji ýylda garaşsyz bolnaly bäri Latwiýanyň bäş prezidenti resmi sapar bilen Özbegistana bardy. Özbek prezidenti Yslam Kerimow hem Latwiýa üç gezek gelip gitdi. Ol 2013-nji ýylda gelende özbegistanly adam hukuklary aktiwistleri gahar-gazaba münüp, latwiýaly diplomatlardan "iň birehim diktatoryň" Latwiýanyň garaşsyzlygynyň alamaty bolan "Azatlyk Ýadygärliginde" gül goýmagynyň öňüni almagy haýyş etdiler.
Latwiýa aktiwistleriň bu haýyşyny bitirmedi. Onuň muny özüniň Özbegistan bilen NATO arasynda oýnaýan araçylyk roluny hatara düşürmezlik üçin eden bolmagy ähtimal. Sebäbi NATO özüniň Owganystandaky esgerlerine gerekli ýükleri uzak wagtlap Özbegistanyň üsti bilen ýetirmeli boldy.
"Altyn wiza"
Ýöne başga baglanyşyklar-da bar. 2010-njy ýylda Latwiýa "altyn wiza" düzgünini girizdi. Bu düzgün boýunça Latwiýanyň emläk ýa banklarynda düýpli maýa goýana Ýewropa Bileleşigine agza ýurtda bäş ýyl ýaşamaga rugsat edilýär, ýagny kim pully bolsa, Latwiýada bäş ýyl galyp bilýär. Immigrantlary hasaba alýan edaranyň statistikasynyň görmezmegine görä, şondan bäri 1525 özbek raýaty bu rugsaty alypdyr. Diýmek bu düzgünden peýdalanan özbegistanlylaryň sany, Orsýet bilen Ukrainany hasaba almasaň, öňki sowet respublikalarynyň hemmesinden ýokary. Beýleki gelenler bolsa, "altyn wiza" alman banklardan peýdalananlar. Şeýlelikde, ýurduň ençeme banky halkara derejesinde pul ýuwmak skandallaryna bulaşdylar.
2008-nji ýylda Latwiýanyň iň uly banky "Pareks Banka" global ykdysady krizisiň girdabyna gaçanda özüniň ençeme million ýewro möçberindäki goýumlaryny aýap saklamak maksady bilen bu ýere Gülnara Kerimowa geldi.
Birleşen Ştatlaryň Adalat departmentiniň sud dokumentlerinde Gülnara Kerimowa parahorlykdan toplanan takmynan 446 million dollary Latwiýanyň iki bankynda - "Aizkraukles Banka" (bu bankyň ady indi ABLW) bilen "Pareks Banka" (bu bankyň ady hem krizisden halas edileninden soň Sitedele boldy) - goýupdyr diýen pikirden ugur alynýar.
Özbegistanyň prezidentiniň kiçi gyzy
Sud dawasynda "özbek hökümetiniň ýokary derejeli resmisiniň bir ýakyn garyndaşy" 2004-nji ýyl bilen 2012-nji ýyllaryň aralygynda daşary ýurtly kompaniýalardan 800 milliondan hem köp para alypdyr diýilýär. Sud dokumentinde 43 ýaşly Gülnaranyň ady agzalanok. Proses özbek bazarlaryna aralaşmaga gyzyklanan Skandinawiýanyň we Orsýetiň telekom kompaniýalarynyň beren uly mukdardaky paralary hakda gitdi.
Lola Kerimowa-Tillýaýewa Özbegistanyň prezidentiniň kiçi gyzy. 37 ýaşly Lola öz aýal dogany Gülnara ýaly agza-dile düşüp ýören adam däl.
2006-njy ýylyň tomsunda özüniň ikinji çagasyny - ogul - Rigada dogran Lola bu ýerde asly owganystanly, ýöne Latwiýada uzak wagt ýaşap, ýurduň graždanlygyny alan Gulam Gulama myhman boldy.
Kerimowa-Tillýaýewa göwrelikä ençeme aýlap, täze baýan adamlaryň keýpihonlyk üçin ýygnanýan ýeri bolan Jurmalada deňiz kenarynda bir täze jaýda boldy. Bu öý takmynan iki million ýewro Gulaminiň aýaly Walentinanyň adyna satyn alnypdyr.
2006-njy ýylyň güýzünde Kerimowa-Tillýaýewa öz maşgalasy bilen Latwiýadan gitdi. Aklawçysynyň aýtmagyna görä, "onuň Latwiýada söwda bilen ilteşikli ýeri ýok". Söwda işlerini hasaba alýan edaranyň aýtmagyna görä bolsa, onuň adamsy "Euro West Invest" atly bir kompaniýa gurupdyr, ýöne bu kompaniýa hiç haçan işlemändir.


text:
Gyrgyzystanyň bosgunlykda ýaşaýan öňki prezidenti Kurmanbek Bakyýew Gyrgyzystanyň günortasynda turan etniki çaknyşyklar tolkunyna özüniň dahyllydygyny inkär etdi.
Bakyýewiň beýanatynda özüniň bu gowga dahyllydygy barada aýdylýanlaryň «utançsyz ýalançylykdygy» we aprelde bolan gozgalaňdan soň öz ýerine gelen häkimiýetiň bu gowgany ýatyrmaga ukypsyzdygyny subut edýändigi aýdylýar.
Bu beýanat Belarusda, Bakyýewiň ýaşaýan ýerinde çap edildi.
Şularalykda Bakyýewiň www.presidentbakiyev.com internet saýdyna hakerler hüjüm etdiler. Häzir bu saýt öňki döwlet baştutanynyň karikaturasy bilen çalşyryldy.
Karikaturanyň ýüzünde rus hem gyrgyz dillerinde «Saňa we seniň garakçylaryňa ölüm» diýen ýazgy ýazylypdyr.


text:
Azatlyk Radiosynyň “Dünýä türkmenleri” atly bu gezekki gepleşiginde Türkmenistanda we Türkiýede ýaşaýan türkmenleriň saz sungatyndaky meňzeşliklere we tapawutlara üns çekilýär. Bu temadan radionyň ýerli habarçysy Türkiýede ýaşaýan dilli tüýdükçi türkmen sazandasy bilen söhbetdeş boldy.
Mundan daşary, “Dünýä türkmenleri” atly gepleşigiň bu sanynda türkmenistanly biznesmen Akmuhammet Baýhanowyň Eýranyň Horasan we Türkmensähra ülkelerinde, şeýle hem Türkiýede ýaşaýan türkmenler bilen tanyşlyklardan alan täsirleri barada onuň bilen söhbet edilýär.
Şeýle-de, bu gepleşikde asly owganystanly türkmenlerden bolan we Türkiýäniň Ystambul şäherinde ýaşaýap ýören türkmen pälwany Aman Ärsary bilen hem pälwançylyk sungaty barada pikir alşylýar.
Şu gepleşigi diňlemek üçin aşaky düwmä basyň:


text:
Siriýa pitneçileri tarapyndan 17 aý zamunlykda saklanan dokuz liwanly, azat edilenlerinden soň, şenbe güni giçlik Beýruta, öýlerine uçdy.
Bu dokuz adam Türk howa ýollarynyň iki pilotynyň boşadylmak şerti astynda azat edildi. Ol pilotlar awgustda, liwanly şaýylaryň alnyp gaçylmagyna jogap hökmünde, Liwanda tutulyp saklanypdy. Pilotlar Türkiýä şenbe güni dolanyp bardylar.
Habarlarda aýdylmagyna görä, bu ylalaşyga gelinmegi baradaky gepleşikler katarly araçylaryň gatnaşmagynda guralypdyr. Ylalaşygyň çäginde Siriýanyň hökümetiniň öz bendihanalarynda oturan onlarça tussagy azat etjegi çaklanypdy. Ylalaşygyň bu böleginiň berjaý edilip-edilmändigi bada-bat aýdyň bolmady.
Liwanyň döwlet eýeçiligindäki mediasy dokuz liwanlynyň Eýrandaky zyýarat planlary bilen baglylykda, Siriýanyň içinden geçip barýarkalar, 2012-nji ýylyň maýynda alnyp gaçylandygyny aýtdy.
Siriýanyň pitneçileri olary «Hizbolla» milisiýasynyň şaýy söweşijileri bolmakda we prezident Başar al-Assadyň režimini goldamakda aýypladylar. «Hizbolla» söweşijileri şu ýyl pitneçilere garşy söweşýän hökümet güýçlerine gelip goşuldylar.
Şaýylaryň ýolbaşçylygyndaky Eýran we «Hizbolla» pitneçilere garşy uruşda Alawitler mezhebinden bolan Assadyň ýolbaşçylygyndaky hökümeti goldaýarlar. Siriýada režime garşy göreşýän gozgalaňçylar köplenç ýagdaýda sünni Türkiýe we Saud Arabystany tarapyndan goldanýar.
Konfliktiň ýaýrawy
Synçylar bu zamun çalşygy iki ýarym ýyllyk Siriýa konfliktiniň, mezhep elementlerine eýe bolmak bilen, goňşulykdaky ýurtlara barha kän täsir ýetirýändigini görkezdi diýýärler.
Dokuz liwanly Kataryň uçarynda Beýrutyň halkara uçar meýdanyna gelip gonanda, Liwanyň hökümet resmileri, ruhanylar, ýüzlerçe watandaşlary olary şowhun bilen garşy aldylar.
Ozalky zamunlaryň saglyk ýagdaýlary gowy görünýär. Olardan biri, öz gören gögülerine garamazdan, ahyrynda ýurduna ýeňiş bilen dolanyp gelenine, ýakynlaryna, ene-atasyna gowşanyna alla şükürler edýändigini aýtdy.
Türkiýäniň howa ýollarynyň azat edilen pilotlary Stambuldaky uçar meýdanynda premýer-ministr Rejep Taýyp Erdogan we beýleki resmiler tarapyndan garşy alyndy.
Akpinar žurnalistlere özlerine ýaramaz daraşylmandygyny, gazaply çemeleşilmändigini, dil ýa el zorlugyna sezewar edilmändiklerini gürrüň berdi.
Türkiýäniň daşary işler ministri Ahmet Dawutoglu pilotlaryň azat edilmegi NATO agzasy bolan Türkiýäniň regional ähmiýetini görkezdi diýdi.


text:
Siriýanyň düýbi Britaniýada ýerleşýän Adam hukuklary obserwatoriýasy Siriýanyň goşunlarynyň, rus howa zarbalarynyň goldawynda, taryhy Palmira harabalygynyň töweregindäki häzirki zaman şäheriniň üç etrabynda pozisiýa eýeländigini habar berýär.
Orsýetiň Goranmak ministrligi rus uçarlarynyň Palmiranyň golaýynda soňky iki günde, hökümet goşunlarynyň hüjümini goldamak üçin, 40 gezek asmana göterilendiklerini we 100-den gowrak jeňçini öldürendiklerini aýtdy.
Bu beýanat Siriýanyň hökümetiniň ÝUNESKO-nyň miras sanawyna giren ýeri «Yslam döwleti» toparyndan yzyna almak ugrunda edýän tagallalary dördünji hepdesine girende edildi.
Şu hepde bolan söweşlerde azyndan 56 sany hökümet esgeriniň öldürilendigi aýdyldy. Rim imperiýasy zamanyndan galan harabalary bilen dünýä meşhur bolan Palmira maý aýynda YD-nyň eline geçipdi. YD soň gadymy şäheriň iň tanymal monumentlerini, butparazlygy wagyz edýär diýip, ýumurdy.
Eger Siriýanyň hökümet güýçleri Palmirany yzyna almagy başarsa, olar YD-nyň garamagyndaky iki uly şähere, Deir Ezzora we Rakka tarap ilerlemek pozisiýasyny eýe bolar.


text:
Anna güni Aşgabatda geçirilen hökümet maslahatynda Türkmenistanyň prezidenti ýokary wezipeli çinownikleriň ikisine berk käýinç yglan etdi.
Hususan-da, prezident G.Berdimuhamedow ýurduň transport we aragatnaşyk pudagyna ýolbaşçylyk edýän wise-premýer Nazarguly Şagulyýewe “öz dolandyrýan ministrliklerinde we pudaklarynda düzgün-tertibe gözegçiligi gowşandandygy hem-de işinde goýberen kemçilikleri” üçin berk käýinç berdi.
Mundan daşary, şeýle berk käýinç we duýduryş Türkmenistanyň awtomobil transport ministri Serdar Berkeliýewe-de berildi. Ýöne olaryň goýberen kemçilikleriniň anyk nämelerden ybaratdygy barada hiç hili maglumat berilmeýär.


text:
Jynsy zorlukda aýyplanýan Halkara walýuta fondunyň başlygy Dominik Straus-Kan şu gün wagtlaýyn izolýatordan Nýu Ýorkuň «Rikers island» atly ady belli türmesine geçirildi.
1930-njy ýyllarda gurlan bu türmede häzirki wagt 11 müň töweregi tussag saklanýar.
62 ýaşly Dominik Straus-Kan Nýu Ýork şäherindäki myhmanhalaryň birinde myhmanhananyň bir hyzmatçysyny zorlamaga synanyşyk edenlikde aýyplanylyp, geçen hepdäniň şenbe güni Nýu Ýorkuň aeroportunda tussag edilipdi.
Hepdäniň duşenbe güni Nýu Ýorkuň sudy onuň girewine pul goýup häzirlikçe azatlykda galmak baradaky haýyşyny kanagatlandyrmakdan ýüz öwürdi.