text:
Pepino ýetişdireliň
Pepinonyň (botaniki ady Solanum muricatum) dogduk mekany Peru ýa-da Kolumbiýa bolmagy ahmal. Bu ýerlerden ol bütin Latyn Amerika we hatda onuň çäklerinden daşarda-da ýaýrapdyr. Häzirki wagtda ony iň köp Boliwiýada, Ekwadorda we Täze Zelandiýada ösdürýärler.
Pepino Ýewropa takmynan 1785-nji ýylda getirildi. Onuň köpeldilmegi bilen meşgullanan ilkinji ýewropalylaryň arasynda Lýudwik XVI, şeýle hem Kýudaky (Kew) (Londonda) britaniýa korollygynyň bagbançylyk jemgyýeti hem bar.
Günorta Amerikanyň indeýleri ony kaçuma (cachuma) diýip atlandyrýarlar. Bizde onuň ispan dilindäki adyna öwrenişilipdir. Ol terjime edilende işdäaçar hyýary diýmegi aňladýar. Iňlis dilindäki ady melon shrub gawun düýbi diýmegi aňladýar. Bu onuň tagamynyň nähilidigini görkezýär.
Pepino gyrymsy agaç bolup, boýy 1 metre çenli ösýär. Öz watanynda pepino deňiz derejesinden 2500 metr ýokarda ösdürilýän köpýyllyk gyrymsy agaçdyr. Bizde ol birýyllyk ösümlik ýaly ösdürilýär. Onuň gülleri kartoşkanyň gülüne meňzeş bolup, melewşe ýa-da melewşe çyzykly ak reňkde bolýar. Bu ösümlik iki jynsly bolsa-da, hasyllylygynyň ýokary bolmagy üçin goşmaça tozanlandyrmak maslahat berilýär (esasan-da oranžereýalarda).
Höwesjeň bagbanlar üçin iň gyzyklysy miweleridir. Olaryň daşky formasy awokado (ullakan armyda) meňzeş, takmynan 15 sm ululykda bolýar. Olaryň hoşboý ysy, süýjümtik tagamy, köplenç sary, sarymtyl, goýy-melewşe çyzykly we çigitsiz bolýar. Iýmit görnüşinde çigligine, şeýle hem, buglanan, gowrulan görnüşde ulanylýar.
Miweleri çigligine, şeýle hem miwe işdäaçary görnüşinde ulanylýar (dogralan dürli miweler, limon suwy bilen jazlanan, ony taýýarlamak üçin siz esasan ýerli we egzotiki görnüşlerini ulanyp bilersiňiz). Buglanan pepino köplenç garnir hökmünde ulanylýar. Gowrulan pepino ikinji nahar hökmünde gowy bolýar.
Eger pepino tagamsyzdyr öýtseňiz, ony adatça ulanylýan jazlar (dalçyn, badýan, anis; limon, nar ýa-da maraku suwy, soňky 2 görnüşiň miwelerini, biziň import harytlarymyzyň sanawynda hödürlenýän tohumlardan özüňiz ýetişdirip bilersiňiz) bilen jazlap bilersiňiz. Eger sizde miwe galan bolsa, ony öý şertlerinde konserwirläp bilersiňiz (aýratyn ýa-da beýleki görnüşler, mysal üçin pomidor, papirka ýa-da miweler bilen bilelikde).
Pepino islendik tropiki gök-önümler bilen deň derejede toprak talap edýär (mysal üçin papirka, pomidor). Ilki bilen toprak ýeňil, toprakly, iýmitlendiriji we hemişe yzgarly bolmaly. Tejribe üçin ösdürilende onuň gara folgaly toprak bilen ýapylan 40 litrlik (bir ösümlik üçin) gapda oturdylanda iň köp hasyllylyk alyp bolýandygy belli boldy (ýyllyk takmynan 40–45 miwe).
Pepino pomidor ýaly ýetişdirilýär. Wegetasiýa wagtynda hepdede bir gezek dökün dökmeli. Iň gowy täsir edýän Harmavit (ol islendik bagbançylyk harytlary satylýan dükanda satylýar) dökünidir. Bu dökün göni topragyň özüne ýa-da ýapraklara dökülýär. Ol takmynan 15 sm uzynlykdaky çybyklaryndan köpelýär. Olary fewral-mart aýlarynda saýlamaly. Has çalt kök urmagy üçin olary ösüş stimulýatory bilen işläp bilersiňiz. Soňra olary oranžereýadaky ýa-da öýdäki guma oturdyň. Olar bir aýyň dowamynda kök urýarlar. Ýaş ösümlikler kök urandan üç aý soňra, güllemäge başlaýar. Şeýle hem pepino tohumdan köpelip bilýär. Ýöne bu usul amatly bolmaýar, sebäbi ösümlik gaty az tohum çykarýar. Mundan başga-da, miweleriniň hili pes bolýar.
Pepino bu maşgalanyň görnüşleriniňki (pomidor, papirka) ýaly keseller bilen keselleýär we zyýan berijilerden ejir çekýär. Muňa esasan-da kartoşka heňi Phytophthora infestans degişlidir. Onuň garşysyna Kuprikol 50 (0,6 % konsentrasiýada, ýagny 10 litr suwa; miweleri iýmit hökmünde ulanmaly däl möhleti 7 gün) ýa-da Dithane M 45 (0,2 % konsentrasiýada, ýagny 20 litr suwa; miweleri iýmit hökmünde ulanmaly däl möhleti 21 gün) ulanyp bilersiňiz.
Gyşyna pepino ýyly ýerde ösdürilmeli (oranžereýada, öýde we ş.m.). Temperatura 5 Cº-dan pes bolmaly däl. Ýazyna ene ösümliklerden kökletmek üçin çybyklary saýlaň, könelerini bolsa ýok ediň, sebäbi olary ösdürmek peýdasyz bolýar.
Pepinony öz teklibime girizmekligi meýilleşdirmeýärin, sebäbi bu görnüş bizde eýýäm köp satylýar we bu siziň üçin gyzykly bolmaz. Mundan başga-da, pepinonyň bahasy amatly, ortaça 1 ýewro.
««« Öňki makala: Mangony tohumlaryndan ösdürip ýetişdirmek Indiki makala: Orulan oty näme etmeli? »»»
Anna 18.12.2009 08:50 | Print | Ekzotik ösümlikler
KPR kluby hakda
Ösümlikleri ekip ýetişdirmekdäki tejribäňizi paýlaşyň. Bu barada makala ýazyň we ony öz diliňizde Botanix žurnalynda çap etdiriň! Has jikme-jik maglumat üçin biziň bilen habarlaşyň.


c: text/html

text:
Burnuň iki gapdaly bilen, ýokarky äňde ýerleşýän süňk boşlugynyň (gaýmorowa boşlugy) nemli örtüginde alawlama hadysasynyň ýüze çykmagyny gaýmorit diýip atlandyrýarlar. Bu keseliň döremegine bakteriýalar, wiruslar, kömelejikler, şeýle hem allergiki faktorlar sebäp bolup bilýär. Alawlama ýagdaýlary burun boşlugyndan (birinden ýa-da ikisinden) nemli suwuklygyň erkin akmagynyň bozulmagy netijesinde ýüze çykýar. Suwuklygyň bir ýerde jemlenmegi alawlama hadysasynyň ýaýbaňlanmagy üçin oňaýly şert döredýär we bedeniň ýokançlyga garşy göreşmegini kynlaşdyrýar.
Nemli suwuklygyň adaty akymyna päsgel berýän goşmaça faktorlar: burnuň anatomiki gurluşynyň belli bir aýratynlyklary (burun germewiniň gyşarmagy), goşmaça keselleriň täsiri (mukawissidoz, allergiki we allergiki däl rinit), belli bir durmuş şertleriniň täsiri (çilimkeşlik, suw astynda ýüzme) – gaýmorit keseliniň ýüze çykmak howpuny ýokarlandyrýar. Ýaýrama derejesine görä bu kesel sinusitleriň (ýüz süňkleriniň boşluklarynyň alawlama zeperlenmesi) arasynda birinji orny eýeleýändir.
GAÝMORIT KESELINIŇ GÖRNÜŞLERI
Gaýmorit keseliniň ýiti we dowamly görnüşleri bolýar:
Ýiti gaýmorit
Keseliň bu görnüşi ýiti rinitiň gaýraüzülmesi, dümewden, gyzamyk, hörezek we beýleki ýokanç kesellerden soň, dişiň we diş etiniň sowuklama keselleriniň netijesinde ýüze çykyp bilýär. Dowamly gaýmoritden tapawutlylykda ýiti gaýmoridiň alamatlary birden ýüze çykýar. Onuň esasy aýratynlygy – beden gyzgynynyň ýokarlanmagydyr. Bu alamat bilen utgaşykga burun boşlugynda nemiň üýşmegi netijesinde dem alma kynçylygy dörän bolsa, ýiti gaýmorit diýlen anyklama goýlup bilner. Keseliň bu görnüşinde beden gyzgyny 40 gradusa çenli ýokarlanýar.
Dowamly gaýmorit
Burun boşlugynda ýygnanan nemli suwuklygyň akmagy üçin ýaramaz şertler aradan aýrylman, ýiti gaýmoridiň bejergisi uzaga çeken halatlarynda bu ýagdaý dowamly görnüşe geçip biler. Oňa burnuň nemli örtüginiň galňamagy, ýokarky äňi düzýän süňkleriň içindäki boşlukdan suwuklygyň çykmaly ýoluny daraldýan ýa-da ýapýan burun diwarynyň gyşarmagy sebäp bolýar. Dowamly gaýmoridiň alamatlary aýdyň ýüze çykman, anyklama we bejergi çärelerini kynlaşdyrýandyr.
GAÝMORIT KESELINIŇ ALAMATLARY
Çekgelerde ýüze çykýan agyry we göz hanalarynyň töwereginde agyrlygyň peýda bolmagy, keseliň esasy we ýygy duş gelýän alamatydyr. Adatça gury burun boşlugynda sowuklama hadysasy döreýär we onda emele gelen basyş bolsa agyry duýgusynyň ýüze çykmagyna getirýär. Şeýle hem sowuklama ahwalaty burundan dem alma päsgelçiligini döredýändir. Köp halatlarda ys alma ukyby hem peselip bilýändir.
Gaýmorit keselini häsiýetlendirýän esasy alamatlar aşakdakylardan ybaratdyr:
► beden gyzgynynyň ýokarlanmagy;
► gözleriň töweregindäki deriniň gyzarmagy;
► ilki ýokarky, soňra bolsa aşaky hatar dişlere agyrynyň ýaýramagy;
► burun boşlugynda ýüze çykýan agyrynyň we agyrlygyň ýüzüň çep we sag tarapyna birmeňzeş derejede ýaýramagy.
Gaýmorit keselinde adatça burundan we bokurdakdan nemli bölünip çykmalar döräp, agyzdan ýakymsyz ysyň gelmegine sebäp bolýar.
KESELIŇ ANYKLANYLŞY
Ýiti we dowamly gaýmoridiň anyklama we bejergi çäreleri otorinolaringolog (LOR) lukmany tarapyndan geçirilýär. Ol rinoskopiýa (burun boşlugynyň ýagdaýyny anyklamak) barlagyny geçirýär, keseli dörediji ýokançlygyň görnüşini anyklamak maksady bilen bölünip çykmalaryň bakteriologiki we gaýmorowa boşlugynyň rentgen barlagyny geçirýär. Barlaglaryň netijesi boýunça, lukman her näsagyň ýagdaýyna baglylykda bejergi belleýär. Bejergi, näsagda bar bolan utgaşykly keselleriň geçiş häsiýetini hem göz öňüne tutyp bellenilmelidir.
GAÝMORIT KESELINIŇ BEJERGISI
Gaýmorit keseliň bejergisi antibiotik serişdeleriň kömegi bilen geçirilýär. Burun boşlugynda sowuklama hadysalarynyň sebäbi bolýan bakterial ýokançlyklar, şol sanda pnewmokokk hem antibiotikleriň kömegi bilen netijeli ýok edilýändir. Gaýmorit keselini bejermek üçin has ýygy ulanylýan derman serişdeleri – penisillin toparyna we sefalosporin hataryna degişli antibiotik serişdeleridir.
Amoksisillin derman serişdesi penisillin toparyna degişli özboluşly antibiotik bolup, gaýmorow boşlugynda alawlama döredýän zyýanly bakteriýalary ýok edýär we täze bakterial toparlaryň emele gelmegine päsgel döredip, olaryň köpelmeginiň öňüni alýar. Amoksisillin bilen bejergi tapgyry bir hepdäniň dowamynda alnyp barylýar. Serişde günde 500 milligramdan günüň dowamynda 4 gezek kabul edilýär.
Gaýmorit keselini bejermek üçin ulanylýan beýleki derman serişdelerden, bakteriýalary ýok edýän sefalosporinleri we keseliň mundan beýläk ýaýbaňlanmagyna päsgel berýän makrolidler toparyna degişli (wilprafen, klaritromisin, roksitromisin) serişdeleri agzap geçmek bolar.
Gaýmoridiň bejergisinde boşlugyň nemli örtüginiň gan damarlaryny daraldyp, çişginlilik ýagdaýy aradan aýyrýan serişdeleri, burnuň nemli örtügini nemlendirýän serişdeleri (Pinosol, Komozitum), gaýmorowa boşlugyň nemli örtügini dikeldiji (Sinupret) dermanlary we ýokançlyklara garşy täsir edýän ýuwujy (Miramistin, Dioksidin, Dolfin, Akwamaris, Salin, Fiziomer) serişdeleri ulanma gowy bejeriş netijeleri gazanmaga kömek edip biler.
Keseliň ýiti görnüşinde ýa-da onuň gaýraüzülmeli geçen ýagdaýynda gaýmorowa boşlugy ýörite iňňe bilen deşip (punktirleme), ýygnanan iriňi çykarma usuly köp ýyllaryň dowamynda ulanylýandyr.
Bu keseli bejermekde, ЯМИК-kateteri bilen burun boşlugynyň wakuum (seýrekleşdirilen howa) kateterizasiýasyny geçirme usuly hem giňden ulanýlýar. Burnuň içine ýörite salnan ballonlaryň çişirilmegi netijesinde basyş döredilýär we gaýmorowa boşlugynda ýygnanan iriňi aýyrmaga hem-de derman serişdeleri göýbermäge şert döredilýär. Bu gural diňe gaýmorit keselini däl, eýsem beýleki sinusit kesellerini (etmoidit, frontit, sfenoidit) bejermäge mümkinçilik döredýär. Az möhletiň içinde, agyry duýgusy döredilmän geçirilýän bejergini näsaglar ýeňillik bilen kabul edýär we ondan soň gaýraüzülmeler ýüze çykmaýar.
Gaýmorit keseliň bejergisinde, boşlukdan iriň çykarylansoň, kömekçi usullar höküminde lazer şöhleleriň täsiri, ultramelewşe şöhlelendirme, burun boşlugyna ultrasesiň kömegi bilen derman serişdelerini göýberme görnüşli fizioemleri hem giňden ulanylýar.
Bejergi usullaryň täsir etmedik halatlarynda hem-de köpsanly gaýraüzülmeler bilen geçýän gaýmoritde hirurgiki usullar ulanylýar.
Keseliň gaýtalanmazlygy üçin immun ulgamyny berkidiji çäreleri geçirme, bedeni taplama wajyp bolup durýandyr.
GAÝMORIT KESELINI ÖÝ ŞERTLERINDE BEJERIP BOLÝARMY?
Gaýmorit keseline duçar bolan näsag, lukmanyň kömegine çenli özüne öý şertlerinde ilkinji kömegi berip biler. Bu bejerginiň esasy maksady, gaýmorow boşlugynda döreýän sowuklama ýagdaýynyň ýaýbaňlanmagynyň öňüni almakdyr.
Öý şertlerinde bu keseli bejermegiň iň giňden ýaýran usullarynyň biri – burun boşlugyny ýuwmakdyr. Ol keseliň bir näçe alamatlaryndan halas bolmaga we sowuklama zeperlenmelerini aradan aýyrmaga kömek edýär. Burun boşlugyny ýuwmak üçin gadymy hindi lukmançylygyndan gelen "Jala nedi" çäýnegini ulanýarlar, ol bolmadyk ýagdaýynda onuň ornuny ýönekeý 10 ml. göwrümli, bir gezek ulanylýan plastik şprisler tutup biler. Ilki bilen bir nahar çemçe iýmit sodasyny bir bulgur ýyly suwda garmaly. Ergin bilen şprisi dolduryp, gabyň üstünde egilmeli we burun deşiginiň birine ýuwaşlyk bilen ergini goýberip başlamaly. Goýberilýän ergin beýleki burun deşiginden çykyp, burun boşlugyny arassalaýar. Burny şeýle usulda duzly suw bilen ýuwma hem peýdaly bolup bilýändir.
GAÝMORIT KESELINIŇ GAÝRAÜZÜLMELERI BARMY?
Gaýmorit keseliniň gaýraüzülmeleri örän seýrek ýüze çykýar, ýöne olar dörän ýagdaýynda adamyň janyna howp salyp, köplenç çynlakaý hirurgiýa bejergisini talap edýändir.
Gaýmoridiň netijesinde ýüze çykan gaýraüzülme, ýokançlygyň burun boşlugynyň daşyna ýaýramagy bilen döreýändir.
► Ýokançlyk ýüzüň süňküni (osteomiýelit) ýa-da beýni perdesini (meningit) zeperlendirip bilýär.
► Burun boşlugynyň daşyna ýaýran ýokançlyk gözüň hanasynda, beýnide we ýüzüň dokumasynda iriň (abssess) ýygnanmalaryň döremegine getirip bilýär.
Şeýle hem gaýmorit keseli, demi gysmanyň we beýleki dowamly öýken keselleriniň beterleşmeginiň sebäbi bolup biler.
GAÝMORIT KESELINIŇ ÖŇÜNI ALMAK ÜÇIN GEÇIRILMELI ÇÄRELER
Bu keseliň öňüni almak maksady bilen, her bir adam ilki bilen öz immun ulgamyny berkitmelidir. Onuň üçin dogry iýmitlenmegiň we sport maşklary bilen kadaly meşgullanmagyň zerurdygyny ýene bir gezek bellemelidir. Sport we dogry iýmitlenmek diňe bir gaýmorit keseliniň däl, eýsem beýleki sowuklama keselleriniň hem öňüni almaga ýardam berip biler. Şeýle hem bu keseliň öňüni almak üçin, bedene daşky gurşawdan täsir edýän allergenleriň düşmegini we sowuklamaly, dümewli näsaglar bilen aragatnaşyk saklamagy çäklendirmelidir.
Agyz boşlugynyň arassaçylygy barada wagtly-wagtynda we dogry alada etmek, bu keseliň öňüni almagynyň ýenede bir zerur çäreleriniň biridir. Bu çäre agyz boşlugynda emele gelip, ýokarky äň we gaýmorow boşlugyna ýaýrap biljek ýokançlygyň öňüni almak üçin zerurdyr. Gaýmorit keseline duçar bolmazlyk üçin dişiňizi gün içinde iki gezek arassalamak we agyz boşlugyny çaýkamak üçin ýörite taýynlanan antibakterial erginleri ulanmak maslahat berilýär.
Teswirlemeler
Makalaňyz düşnükli ýazylypdyr. Örän minnetdar.
Sorasym gelýän zadym: Aşgabatda gaýmorit we beýleki sinusitleri häzirki zaman usullary bilen bejerýän hassahana barmyka?
Sag boluň.
Sapar, men gaty erbet gaymoritden ejir cekyadim. Yone 3 yyl mundan ozal men dusly suw bilen burnymyn içini yuwup basladym. Ine su metod byuncha http://o-gaimorite.ru/promivanie-nosa-pri-gaimorite/. Gaymorit syptomlary cala baslanda men günde bir iki üç gezek ýuwýan. Belki sana da hayýr eder. indi men hiç hili dermanGöw ulanamok, antibiotiç atyp halys bolupdym
Quoting Gowher:
Sapar, men gaty erbet gaymoritden ejir cekyadim. Yone 3 yyl mundan ozal men dusly suw bilen burnymyn içini yuwup basladym. Ine su metod byuncha http://o-gaimorite.ru/promivanie-nosa-pri-gaimorite/. Gaymorit syptomlary cala baslanda men günde bir iki üç gezek ýuwýan. Belki sana da hayýr eder. indi men hiç hili derman ulanamok, antibiotiç atyp halys bolupdym
Göwher,sag bol maslahatyňa..Duzly suwyň düzimi diňe suw bilen nahar duzymy?
Özüm "morskaýa woda" "akwamaris" bilen ýuwýadym,ýöne yzygiderli däl..
1.5 ýyl bäri kösenýän,hasam gyşda.
Gaýmorit Aşgabatda bejerilýämikä ýa Eýrana gitseň gowmy? ( operasiýasyz,deşmesiz)
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Çöller Türkmenistanyň umumy meýdanynyň 80 göterimini tutýar, ekerançylyk ýerlerem, tebigy ýerlerem çölleşmäge sezewar bolýar. Sil gelmegi, tozanly tüweleýler, Hazar we Aral deňizleriniň derejesiniň üýtgemegi ýaly tebigy ýagdaýlar oňa sebäp bolýan şertlerdir. Ýerleriň zaýalanmagyna garşy göreşmek üçin ýurdumyzda tebigy serişdeleri dikeltmk we olardan rejeli peýdalanmak boýunça çäreleriň toplumy işlenilip taýýarlanylýar. Bu köpugurly işde ylmy-barlag institutlary we önümçilik guramalary daşky gurşawa gözegçilik ulgamyna uly ähmiýet berýärler. Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak we ýer serişdeleri baradaky döwlet komitetiniň Çöller, ösümlik we haýwanat dünýäsi milli instituty ekologiýa taýdan abatlygy goramaga niýetlenen çäreler toplumyny işläp taýýarlady. Bu işiň durmuşa geçirilişi barada Institutyň esasy ylmy işgär Aman Babaýew şeýle gürrüň berýär.
-Türkmenistan 1996-njy ýylda BMG-nyň çölleşmäge garşy Konwensiýasyny ilkinjileriň biri bolup tassyklady we eýýäm bir ýyldan bu ugurda Hereketleriň milli meýilnamasyny durmuşa geçirip ugrady. Howanyň üýtgemegi boýunça milli strategiýa, onuň çäklerinde bolsa Milli tokaý maksatnamasy amala aşyrylýar, Aralyň töwereklerinde, „Awaza“ Milli syýahatçylyk zolagynda maksatlaýyn çäreler dowam etdirilýär. Ýurtda ýerleriň zaýalanmagyna we çölleşmäge garşy, çägeleri berkitmek, demir we gara ýollar gurlandan soňky ýerli şertleri öwrenmek hem-de olar gurlanda we ulanylanda tebigaty goraýyş çärelerini işläp taýýarlamak boýunça Merkezi Aziýada özboluşly tejribe toplanyldy.
Çölleşmäniň, aýratynam hojalyk binalarynyň golaýynda dürli ýagdaýlaryny öz wagtynda ýüze çykarmak, ir öňüni almak, derrew baha bermek we kartografiýalaşdyrmak islendik jojalyk işlerinde, tebigaty goraýyş çärelerinde zerur şertlerdir.
Toplanan maglumatlaryň esasynda dikeldiş işlerini geçirmek boýunça maslahatlar işlenilip taýýarlanylýar.
Aerokosmos we geografik maglumatlar ulgamynyň işjeň ulanylmagy alymlara amatsyz howa şertli barmasy kyn ýerlere gözegçilik edip, ylmy barlaglara çykdajylary ep-esli azaldyp anyk maglumatlary almaga mümkinçilik berýär. Gözegçilik barlaglarynda uzak aralykdan barlag usullary we GIS-tehnologiýalar, kosmosdan alnan suratlar giňişleýin ulanylýar.
Fotosuratlaryň deňeşdirilmesi çölleşme ýagdaýyny anyklamaga we olaryň geljekde nä derejä ýetjekdigini kesgitlemäge mümkinçilik berýär. Häzirki wagtda çöli öwrenmek maglumatlarynyň esasynda geoekologiýa ýagadýynyň kartasy düzülýär, ol howany öwrenijileriň, biologlaryň, geograflaryň, geologlaryň, ýol gurujylaryň, nebitdir gaz çykaryjylaryň işinde ýakyn kömekçi bolar.
Uzak aralykdan geçirilýän barlaglaryň esasy netijesi—binýatlyk we tematiki kartanyň düzülmegidir. Häzirki wagtda ýurduň dürli sebitleriniň daşky gurşawynyň ýagdaýyny görkezýän dürli ölçegli kartalar düzüldi, olar tebigy serişdeleri dolandyrmak we ýerleriň zaýalanmagyna garşy gyssagly hem-de uzak möhletleýin gözgütleri kabul etmäge mümkinçilik berýär.
ÇÖHDMI-niň köp ýyllyk ylmy barlaglary ösümlikler ösýän ýerleriň zaýalanmagy, çägeleriň şemalyň täsiri bilen pytramagy, ýerleriň şorlaşmagy, öri meýdanlaryny suw basmagy, suwuň zaýalanmagy, tehnogen çölleşme ýaly çölleşmegiň dürli görnüşleriniň barlaglarynyň milli gözegçiligniň konsepsiýasynyň işlenilip taýýarlanmagy üçin esas boldy. Suwarylýan ýerlerde toplumlaýyn toprak-melioratiw barlaglar geçirilýär. Netijede ýer, suw, öri serişdeleri boýunça giňişleýin maglumatlar toplanyldy.
Bilelikdäki ylmy işlere uly üns berilýär. ÇÖHDMI-niň, Biologiýa we derman serişdelri institutynyň hemde Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Tehnologiýa merkeziniň hünärmenleriniň tagallasy bilen ençeme ýyl bäri Garagumyň, şol sanda „Altyn asyr“ Türkmen kölüniň zeýkeşler ulgamynyň ugrundaky özleşdirilmedik ýerleriň geobotaniki häsiýetlerini düzmek boýunça işler alnyp barylýar.
Çölleşme ýagdaýyna gözegçilik etmekde ýurdumyzyň Araly halas etmek halkara gaznasyna (AHEHG) başlyklyk etmeginiň jähtinden Aral bilen serhetleşýän sebite aýratyn üns berilýär. Bilelikdäki bu işe ÇÖHDMI-den başga-da, Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň, Gidrometeorologiýa baradaky Döwlet komitetiniň, Oba we suw hojalygy ministrliginiň we onuň YBI -nyň, Statistika baradaky döwlet kpmitetiniň, ýurudumyzyň ýokary okuw mekdepleriniň gatnaşmagy göz öňünde tutulýar. Hyzmatdaşlaryň arasynda AHEHG-niň sebitleýin edaralarynyň biriniň –Durnukly ösüş boýunça döwletara iş toparynyň Ylmy-habarlar merkezi bar, onuň üstüne daşky gurşawy goramak we BMG-nyň serhetara ähmiýetli tebigaty goramak konwensiýalaryny durmuşa geçirmek babatda hereketlerini utgaşdyrmak boýunça sebitdäki hyzmatdaşlygy dolandyrmak meselesi ýüklenildi. Institutda toplanan ylmy maglumatlar Magtymguly adyndaky TDU-nyň „ekologiýa gözegçiligi“, „ekologik taslama“ we „ekologik ekspertiza“ ýaly umumy sapaklarynda ulanylýar.


text:
Salam, hormatly lukman! Men häzir 23 yaşymda. Meniñ köplenç içim gataýar. Men köplenç senadeksin derman içýàn, bolmasa 6-7 gün täret etmän gezip bilýän. Iç gatama näme sebäplerden bolup bilýär?
Saýtyň okyjysy.
Hormatly okyjy!
Iç gatamanyň sebäpleri köpdürli bolup, bagryň we öt haltanyň näsazlyklary, içege keselleri, iýmit siňdirişi amala aşyrýan fermentleriň ýetmezçiligi, galkan şekilli mäziň işiniň ýetmezçiligi, nädogry hem-de özwagtynda iýmitlenmezlik ýaly faktorlar bu ýakymsyz alamatyň ýüze çykmagyna getirip bilýändir. Anyklaýyş barlaglary geçip, degişli bejergini almak üçin gastroenterolog lukmanyna ýüz tutmagyňyzy maslahat berýäris.
Hormat bilen, saýtyň lukmany.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Düwünçeklik döwri tä çaga dogulýança dowam edýär.
9 hepdede düwünçek uly barmagyny sorup başlaýar we amniotic suwuklugy ýuwdyp biler.
Şeýle hem düwünçek elleri bilen bir zatlar tutup, kellesini öňe-yza oýnadyp, agzyny açyp-ýapyp, dili bilen hereket edip, dem alyp we uzanyp bilýär.
Ýüzüň, el aýasynyň we aýagyň dabanyň nerw düýgylary, çalaja el degireniňde duýup bilýärler.
“Çaganyň dabanyna ýuwaşlyk bilen degireniňde çaga jogap hökmünde”, ökçesi we dyzy bilen itip we ayak barmaklaryny towlap başlaýar.
Göz gabaklary doly ýapyk.
Gortanda ses damarlary döräp we kämilleşip başlamagy bilen ses çykarmak ukyby döräp başlaýar.
Aýal düwünçeginyň ýatgysynda ýetişmedik öýjükler döräp başlaýar we olara ogonia diýilýär,
Erkek we aýal jynslarynyň daşky tapawutlyklary belli bolup başlaýar.
9-10 hepde aralygyndaky tiz ösüş göwräniň agramyny 75%-den gowrak ösdürýär.
10 hepdede, ýokarky gabagyň stimulýasiýasy gözüň aşaklygyna aýlanmagyna sebäp bolýar.
Düwüçek pallaýar we onuň agzy ýygy-ýygydan açylyp-ýapylýar.
Köp düwünçekler sag başam barmagyny sorýarlar.
Göwek bagynyň içege bölümleri garyn boşlugynyň içine gaýdyp gelýär
Köp süňkleriň kämilleşmägi başlaýar.
El we aýak dyrnaklary ösüp başlaýär.
Ýeketäk barmak ýzlary tohumlandyrylmadan soň 10 hepde diýlende başlaýär. Durmuşuň ähli ýagdaýlarynda tanamak üçin bu nusgalar ulanylýar.
11 hepdede burun we dodaklar doly görnüşe eýe bolýarlar. Beýleki her bir organlaryň bölekleri ýaly, adamyň ösüş ýolynda olaryň daş keşbi üýtgäp durar.
Içege düwünçegiň ýuwudýan glýukozasyny we suwyny sorup başlaýar.
tohumlandyrylmada jynsy belli bolsa-da, erkek ýa-da aýal hökmünde onuň daşky genleri hem tapawutlanýar.
Daşky görnüşi : https://www.ehd.org/resources_bpd_illustrated.php?page=10&language=95
GÖWRELILIK DÖWRÜNIŇ ÖSÜŞ BIOLOGIÝASY (ilkibaşda)
GÖWRELILIK DÖWRÜNIŇ ÖSÜŞ BIOLOGIÝASY (0 -4 hepde)
GÖWRELILIK DÖWRÜNIŇ ÖSÜŞ BIOLOGIÝASY (4 – 6 hepde)
GÖWRELILIK DÖWRÜNIŇ ÖSÜŞ BIOLOGIÝASY (6 – 8 hepde)
GÖWRELILIK DÖWRÜNIŇ ÖSÜŞ BIOLOGIÝASY (8-nji hepde)
GÖWRELILIK DÖWRÜNIŇ ÖSÜŞ BIOLOGIÝASY (8 – 12-nji hepde)
GÖWRELILIK DÖWRÜNIŇ ÖSÜŞ BIOLOGIÝASY (3-4-nji aý)
GÖWRELILIK DÖWRÜNIŇ ÖSÜŞ BIOLOGIÝASY (4 – 6-nji aý)
GÖWRELILIK DÖWRÜNIŇ ÖSÜŞ BIOLOGIÝASY (6-nji aý -dogluş )
Filed under: Çagalar, Bütin Temalar, Bilim, Saglyk |


text:
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Eýran Yslam Respublikasynyň Prezidenti Hasan Ruhana Gündogar Hytaý deňzinde bolup geçen, köp sanly adam pidalaryna getiren Eýranyň nebit tankeriniň heläkçiligi zerarly gynanç hatyny iberdi.
Döwlet Baştutanynyň gurban bolanlaryň dogan-garyndaşlaryna we ýakynlaryna çuňňur gynanjy hem-de medet beriji sözleri hatda beýan edildi.
Daşary ýurt HBS-leriniň habar berşi ýaly, heläkçilik şenbe güni 6-njy ýanwarda agşam Gündogar...
Merkezi Aziýadan Ýewropa bazarlaryna «mawy ýangyç» iberiljek Transhazar gaz geçirijisi «Günorta gaz geçelgesi» taslamasynyň möhüm bölegidir. Garaşylyşy ýaly, Ýewrokomissiýa Hazar gündogar kenaryndan Azerbaýjanyň üsti bilen Ýewropa gazy ibermekligiň şertleri bilen şu ýyl has işjeň meşgullanar. Bu barada Haqqin.az azerbaýjan habarlar-analatik we monitoring portaly habar berýär.
Nebit barlaglary merkeziniň ýolbaşçysy Ilham Şabanyň pikirine görä, bular çaly çaklama...
Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan gaz geçirijisiniň, Türkmenistan —Owganystan — Pakistan ugry boýunça ulag geçelgeleriniň we energiýa geçirijileriniň taslamalarynyň durmuşa geçirilişiniň netijeliligini ýokarlandyrmak, bu ugurdaky işleriň utgaşykly alnyp barylmagyny gazanmak maksady bilen, Türkmenistanyň Prezidenti Karara gol çekdi. Resminama laýyklykda, ýokarda agzalan ugur boýunça ulag geçelgeleriniň we energiýa geçirijileriniň taslamalaryny utgaşdyrmak boýunça Iş topary...
Türkmenistan 2017-nji ýylda 795,5 müň tonna mazut eksport etdi, bu görkeziji 2016-njy ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 39,6 göterim köpdür. Bu barada Media-Turkmen Orient habarlar agentligi habar berýär.
Şunuň bilen birlikde Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynda mazudyň önümçiligi 2017-nji ýylda 20,2 göterim artyp, 699 müň tonna barabar boldy. Şeýlelikde, geçen ýylda mazudyň eksportynyň aglaba bölegini...


text:
Siz öz durmuşyňyzda howsalaly ýagdaýlary ýygy başdan geçirýärsiňizmi? Siz hemişe onuň döreýiş sebäbini anyklamagy başarýarsyňyzmy? Howsala düşme düýgusy biziň gurşawymyzda ýa-da bedenimizde bolup geçýän duýdansyz üýtgemelere jogap hökmünde kabul edilip, bize gönükdirilen howplulyga jogap bermäge kömek edýändir. Ýöne aşa ýüze çykýan howsalalyk düýgusy, tersine, biziň kadaly ýaşaýyş düzgünimize ýaramaz täsirini ýetirip biler.
Göwrelilik döwründe aýal bedeni düýpli üýtgemelere sezewar bolup, bu ýagdaýyň özi gorkynyň, howsalanyň ýüze çykmagyna itergi berip bilýändir. Bedende fiziologiki üýtgemeleriň, ýlaýtada endokrin we merkezi nerw ulgamynda döreýän üýtgemeler göwreli aýalyň fiziki taýdan gowşamagyna, çalt ýadamagyna, emosional taýdan durnuksyzlygyna getirip, howsalalyk düýgusyny has hem ýokarlandyryp biler.
"Men şeýle bir aglak bolupdyryn. Çala biri gaýra söz diýilse gözüm ýaşaryp ugraýar. Başga wagt olara men üns hem bermezdim. Hemme zady hem göwnüme alýaryn".
"Maňa hiç kim düşünenok. Misli meni hiç kim eşitmeýän ýaly. Men gaharlanyp başlaýaryn. Adamym (gaýynenem, doganym) bilen hem köp tersleşýän. Onuň maňa düşünesi gelmeýän ýaly. Öň biziň gatnaşygymyz beýle däldi ahyryn".
"Men ukusyzlykdan ejir çekýärin. Gijelerine gözüme çiş kakylan ýaly. Şonuň üçin hemişe ýadaw ýaly bolup görünýärin".
Geljekki eneleriň şeýle görnüşli arzlaryny diňläp, olara kömek etmäge ymtylýarsyň. Howsalalygy ýeňip geçmekde netijeli kömegi bermek üçin bolsa, ony döredýän sebäpleri anyklamagyň wajypdygyny lukmanlar belläp geçýärler.
Eýsem, göwreliligiň fiziologiki hem-de ruhy aýratynlyklary nukdaýnazaryndan gorkulara, howsalalara haýsy sebäpler getirip bilerkä?
► Meýilleşdirilmedik, duýdansyz ýüze çykan göwrelilik – bu ýagdaýda aýal öz saglyk ýagdaýy (eger ol bejergini talap edýän bolsa), maşgalanyň durmuş meýillerinde bu hadysa bilen bagly bolup biljek oňaýsyz üýtgemeler babatda howsalanyp biler.
► Göwrelilik döwründe ýüze çykyp biljek gaýraüzülmeler – dogjak çaganyň saglygy ugrundaky alada bolup, howsalalyga getirjek sebäpler köpdürlüdir (meselem, dümew ýa-da gyzylja ýokançlygy bilen kesellemekden gorkmak, kesellere garşy geçirilen waksinasiýanyň wagtynda alynmandygyny ýatlama, işlenýän kompýuterden çykýan şöhlelenmeden howatyr almak we başgalar).
► Çaga dogmadan gorkma – çaga dogrumy wagty öz bedeniňe erk edip bilmezlik ýagdaýy, dogrumdaky agyrylar we başgalar.
► Genetiki sebäpler – gözegçilik etmesi kyn tebigy sebäplere görä kemçilikli, keselli çaganyň dogulmagy.
► Beden görki bilen bagly – göwrelilik döwründe deride, beden syratynda bolup biljek üýtgemelerden howsala düşmek. Aýaly "Men öňki ýagdaýyma gelip bilermikäm?" diýen sorag iňkise goýýar.
► Dogjak çaganyň saglygy babatda howatyrlanma döreýän howsalalaryň iň köp duş gelýän görnüşidir.
► Gowy ene bolup bilmezlikden gorkma – çagany dogry idetme ukybyna ynamlylygynyň bolmazlygy.
► Çaganyň durmuşy babatda jogapkärçiligi duýmadan howsalalanmak-enäniň çagasyna jogapkärçiligi duýşy ýaly, hiç kim başga adamynyň ömri hem-de saglygy üçin şeýle jogapkärçiligi duýýan däldir.
► Gelejekden gorkmak-çaganyň dogulmagy bilen bagly maşgalada bolup biljek üýtgeşmelerden (hünärde ösüşden galma, ýaşaýyş jaý hem-de maddy kynçylyklar, adamsy bilen aragatnaşygyň üýtgemegi we başgalar) gorkma.
Gorkulara, howsalaly ýagdaýlara getirýän faktorlary anyk ýüze çykarma, olary ýeňip geçmekde ädilýän ädimleriň esasy bölegi bolup durýandyr. Indiki ädim bolsa bu sebäbi aradan aýyrmaga ýa-da onuň täsirini peseltmäge gönükdirilen bolmalydyr.
Göwreli aýaly we onuň çagasyny bu ýagdaýyň ýaramaz täsirinden goramak maksady bilen lukmanlar birnäçe peýdaly maslahatlary berýärler:
♦ Sizde dörän göwrelilik ýagdaýyny özüňiziň täze ýagdaýyňyz, durmuş ýörelgäňiz hökmünde kabul edip, özüňize göwreli bolmagy "rugsat beriň". Siziň durmuşyňyzda dörän çagany, onuň isleglerini duýmagy, kabul etmegi öwreniň. Öz islegleriňizi hem durmuşa geçirmekden çekinmäň. Günüň ortasynda dynç alma bolsun, özüňiziň halaýan eşigiňizi ýa-da tagamyňyzy satyn alma bolsun, tapawudy ýok! Goý, göwrelilik döwri siziň durmuşyňyza gadagan etmegiň döwri däl-de, täze mümkinçilikleriň wagty ýaly goşulsyn.
♦ Hemme ýüze çykan kynçylyklary birden çözjek bolup synanyşmaň. Mümkin, olaryň köpüsi sizsiz hem çözülip gider. Göwrelilige ýaşaýyş kynçylyklaryny terk etmegiň ajaýyp wagty ýaly serediň.
♦ Göwreliligi mümkin boldugyça meýilleşdirmäge synanyşyň. Meýilleşdirme saglyk ýagdaýyny gözegçilikden geçirmäge, maddy we ýaşaýyş jaý bilen bagly meseleleri wagtynda çözmäge itergi berip biler.
♦ "Göwreli" durmuşyňyza adamyňyzyň hem işjeň goşulmagyny gazanyň. Öz ýagdaýyňyz barada (aş saýlamagyň kynçylyklarymy, ilkinji gezek duýlan çaganyň gymyldysymy, USB-niň netijesi, lukman bilen eden maslahatyňyz) gürrüň berip, ony hem habardar ediň. Eger ol gyzyklanýan bolsa, aýallar maslahathanasyna hem bile gidip, lukman bilen gürrüňdeş bolmakdan çekinmäň.
♦ Bu jogapkärli döwürde ýadamadaň, uzak tolgunmadan, gaharlanmadan saklanyň. Halaýan kitaplaryňyzy okama, sazlary diňleme, gowy görýän kinofilmleriňize tomaşa etme siziň emosional ýagdaýyňyza peýdaly täsir edip biler. Ösümlik otlary (narpyz) hem-de efir ýaglary goşulan ýyly wannalary (eger lukman tarapyndan gadagan etme bolmasa!) kabul etme hem nerw ulgamynyň kadalaşmagyna ýardam berip bilýändir.
♦ Özüňizde döreýän howsala babatda adamynyzy, maşgalanyň başga agzalaryny habardar ediň. Geljekki atanyň, beýleki maşgala agzalarynyň hem göwrelide ýüze çykyp biljek emosional durnuksyzlyk ýagdaýlary (öýkeleklik, aglaklyk, keýpiň, islegleriň üýtgäp durmagy, birden döreýän gaharjaňlyk) babatda habarly bolmagy wajypdyr. Göwrelilik döwründe her bir aýdylýan sözüň, edilýän hereketleriň göwreli üçin aýratyn mana eýe bolup, düýbünden başgaça kabul edilýänini unutmaň. Bu döwürde göwreli aýaly maşgalanyň maddy hem-de ownuk guramaçylykly aladalaryndan çetleşdirme peýdaly bolup biler.
♦ Doguljak çaganyň saglygynyň aladasy bilen ýaşaýan göwreli aýalda: "Meniň bu ýagdaýym çagamyň saglygyna zyýan etmezmi?" diýen sorag ýüze çykýar. Esasy düzgün-içki ýaramaz emosional duýgulary daşyna çykaryp, olary unutmakdyr. Göwreli aýal ýaramaz duýgulary içinde ýygnap saklamakdan gaça durmalydyr. Psihologlaryň bellemegine görä, biraz derejede enede dörän stress ýagdaýynyň göwredäki çaga tarapyndan duýulmagy, çaganyň merkezi nerw ulgamyny, oňuň dogrumdan soňky sezewar bolup biljek gurşawyň ýaramaz şertlerine taplaýandygyny belleýärler. Dörän gaharlanmadan, tolgunmadan soň, göwredäki çagaňyza ýüzlenip düşündirme, ötünç sorama, öz söýgiňizi bildirme peýdaly psihologiki täsirliligi üpjün edip biler. Ýogsa-da, beýle täsirliligi adamyňyz babatda hem ulansaňyz, bu ýagdaý siziň aragatnaşygyňyzyň has hem berkleşmegine goşandyny goşup biler.
♦ Göwreliligiň geçiş aýratynlyklary, dogrum pursady, dogrumdan soňky döwrüň aýratynlyklary, täze doglan çaganyň fiziologiýasy barada habarly bolmak üçin Saglyk öýlerinde gurnalýan gürrüňdeşliklere gatnaşyň.
Galyberse-de, özüňizde siziň dowamyňyz bolan kiçijiň ýaşaýşyň döräp, kemala gelýändigini unutmaň. Başga aladalara gümra bolup, bagtly eneligi duýmak üçin tebigatyň Size gymmatly baýlygy peşgeş berenini unutmaň.
Teswirlemeler
Ýazylanlar barada pikiriňizi paýlaşyň
1. Biz Siziň pikirleriňizi çäklendirmek islemeýäris, ýöne töhmet, ynamdan gaçyrýan, edepsizlik, ýaramazlyk, zorluk, paýyş, pornografiki, howp salýan, agzalalyk we ýigrenç döredýän gürrüňleri we bikanun hereketleri öz içine alýan materiallara rugsat berilmeýär. Şu agzalan materiallar saýtyň degişli işgärleri tarapyndan pozulyp bilner.
2. Siziň oý-pikirleriňiz biziň üçin juda wajypdyr! Ýöne biziň saýtymyzda makalany teswirleýän okyja edepsiz sözler bilen hüjüm edýän teswirlemelere ýol berilmeýär.
3. Ýazylan teswir öjükdiriji, ýagny agzalalyk döredýän häsiýetlidigine güman edilse, onda onuň çap edilmegine rugsat berilmez.
4. Düýbi ýa-da ýuridiki statusy belli bolmadyk web sahypalaryny salgy berýän internet çelgileri çap edilmeýär.
5. Teswirlemeler mowzugyň çäginden çykan ýagdaýynda, olar çap edilmez.
6. Teswirlemeler we çekeleşikler kommersiýa maksady bilen ulanylyp bilmez.
7. Nämälim ýagdaýlarda söwda belgisini ýa-da awtorlyk hukugyny bozýan materiallaryň teswirlemelerde bolmagyna ýol berilmez.


text:
Ýakynda Türkmen milli konserwatoriýasynda Türkmenistanyň at gazanan medeniýet işgäri Rejepdurdy Begenjowyň çykyş etmeginde dabaraly konsert geçirildi. Oňa professor-mugallymlardyr, talyplar hem-de Paýtagtymyzyň myhmanlary gatnaşdy. Konserti Türkmenistanyň at gazanan artisti Ýagmyr Gurbannazarow alyp baryp, dabaranyň dowamynda dessandaky wakalary gürrüň berip, birnäçe goşgy setirlerini okady.
“Aýna” dessany barada gysgaça aýtsak, ol 1860 – 70-nji ýyllarda Ahal sebitlerinde bolan wakany beýan edýän adybir rowaýaty esasynda ýazylandyr. Rowaýat Aýna atly gyzyň hem-de Atanepes atly oglanyň halaşyp öz maksat myratlaryna ýetmek üçin başyndan geçiren wakalary esasynda dörändir. Durdymyrat (Umytguly) bagşy bolsa, şol rowaýaty düýpli öwrenip, hem mazaly işläp, “Aýnam, Arkaç galdy” diýen saz esasynda “Aýna” atly dessany ýazyp, il içinde aýdyp ýaýradypdyr. Bu dessan yşky-liriki mazmunly bolup, birnäçe aýdymlary-sazlary öz içine alýandyr.
Türkmenistanyň at gazanan medeniýet işgäri Rejepdurdy Begenjow hem öz halypasy Durdymyrat bagşydan bu dessany öwrenip, kämilleşdiripdir. Konsertde ol öz sazandalary Suhanberdi Begenjow we Söhbet Annamyradow bilen bilelikde dessandan birnäçe parçalary ýerine ýetirdiler. Olardan “Galdy Arkaç Aýnam”, “Nirä baraly Aýnam, indi”, “Aýnam munda”, “Galar boldym”, “Senden aýryldym”, “Geçdi bil”, “Ahal bilen Aýnamy”, “Tapa bilmen Aýnamy”, “Görermikäm Aýnam indi”, “Aýnam derdiňden”, “Ýara gowuşdym” ýaly aýdymlary mysal getirmek bolar. Konsertdäki ýerine ýetirilen aýdymlar, okalan goşgy setirleri tomaşaçylarda diýseň uly täsir galdyryp, uly şowhun bilen garşylandy.


text:
TÜRKMENISTANYŇ
K A N U N Y
Daşary ykdysady gatnaşyklarynda puly
kadalaşdyrmak we pula gözegçilik etmek hakynda
(Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2011 ý., № 4, 74-nji madda)
(Türkmenistanyň 29.08.2013 ý. № 429-IV Kanuny we Türkmenistanyň 27.03.2015 ý. № 211-V Kanuny
esasynda girizilen üýtgetmeler bilen)
Şu Kanun daşary ykdysady gatnaşyklarynda puly kadalaşdyrmagyň we pula gözegçilik etmegiň hukuk esaslaryny we ýörelgelerini belleýär, IITürkmenistanda döwletiň ýeke-täk pul syýasatyny amala aşyrmaga, Türkmenistanda milli puluň pugtalygyny we pul bazarynyň durnuklylygyny üpjün etmäge gönükdirilendir, puly kadalaşdyryş edaralarynyň ygtyýarlylygyny, dahyllylaryň we dahylsyzlaryň, pula gözegçilik edýän edaralaryň we agentleriň hukuklaryny we borçlaryny kesgitleýär .
I BÖLÜM. UMUMY DÜZGÜNLER
1-nji madda._Şu Kanunda ulanylýan esasy düşünjeler
Şu Kanunda aşakdaky esasy düşünjeler ulanylýar:
1) pul:
a) döwletde (döwletler toparynda) kanuny töleg serişdesi hökmünde kabul edilen we dolanyşykda duran banknotlar, gazna biletleri we şaýy pul görnüşindäki, şol sanda gymmat bahaly metallardan ýasalan pul belgileri (dolanyşykdan aýrylan ýa-da aýrylýan, emma dolanyşykda duran pul belgilerine çalşylmaga degişlilerini hem goşmak bilen);
b) döwletde (döwletler toparynda) kabul edilen pul birliklerindäki, şeýle hem halkara pul ýa-da hasaplaşyk birliklerindäki bank hasaplarynda (goýumlarynda) duran serişdeler;
2) milli pul - hasaplaşyklarda we töleglerde ulanylmagy üçin Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan dolanyşyga göýberilýän Türkmenistanyň puly;
3) daşary ýurt puly - daşary ýurt döwletiniň puly, şeýle hem halkara pul ýa-da hasaplaşyk birlikleri;
4) puluň hümmeti - bir döwletiň (döwletler toparynyň) pul birliginiň başga döwletiň (döwletler toparynyň) pul birliklerinde aňladylýan bahasy, şol sanda:
a) Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan bellenilýän puluň resmi hümmeti;
b) islegiň we teklibiň esasynda pul bazarynyň gatnaşyjylary tarapyndan bellenilýän puluň bazar hümmeti;
5) ätiýaçlyk pul - Türkmenistanyň daşary söwda işinde ulanýan erkin ýörgünli pulunyň (halkara amallarynda çäklendirilmesiz çalşylýan) esasy görnüşi (esasy görnüşleri);
6) pul gymmatlyklary:
a) milli pul, özleri bilen dahyllylaryň we dahylsyzlaryň arasyndaky, şeýle hem dahylsyzlaryň arasyndaky amallar ýerine ýetirilen ýagdaýynda bellenilen gymmaty milli pulda aňladylan gymmat bahaly kagyzlar we töleg resminamalary;
b) daşary ýurt puly;
ç) daşary ýurt pulundaky gymmat bahaly kagyzlar (paýnamalar, obligasiýalar we beýlekiler), şeýle hem töleg resminamalary (çekler, wekseller, güwälendiriş hasaplar we beýlekiler);
7) pul hasaby - pul gymmatlyklaryny hasaba almak we saklamak hem-de pul amallaryny amala aşyrmak üçin niýetlenilen, ygtyýarly karz edarasynda fiziki şahsa (şol sanda ýuridik şahsy döretmezden telekeçä-fiziki şahsa) ýa-da ýuridik şahsa (şahamçasyna, wekilhanasyna) açylýan hasap (goýum);
8) pul amallary:
a) eýeçilik hukugynyň we beýleki hukuklaryň pul gymmatlyklaryna geçmegi bilen baglanyşykly amallar, şeýle hem pul gymmatlyklarynyň töleg serişdesi hökmünde ulanylmagy;
b) pul gymmatlyklarynyň Türkmenistanyň gümrük çägine getirilmegi we Türkmenistanyň gümrük çäginden alnyp gidilmegi;
ç) pul gymmatlyklarynyň şol bir şahsyň Türkmenistanyň çäginden daşarda açylan hasabyndan (goýumyndan) Türkmenistanyň çäginde açylan hasabyna (goýumyna) we Türkmenistanyň çäginde açylan hasabyndan (goýumyndan) Türkmenistanyň çäginden daşarda açylan hasabyna (goýumyna) geçirilmegi;
9) dahyllylar:
a) Türkmenistanyň çäginde hemişelik ýaşaýan ýa-da Türkmenistanyň çäginden daşarda wagtlaýyn bolýan Türkmenistanyň raýatlary-fiziki şahslar (şol sanda ýuridik şahsy döretmezden telekeçiler-fiziki şahslar), muňa daşary ýurt döwletinde ýaşamaga hukuk berýän, şol döwletiň kanunçylygyna laýyklykda berlen resminamasy bolan Türkmenistanyň raýatlary degişli däldir;
b) Türkmenistanyň çäginde ýaşamaga hukuk berýän, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda berlen resminamasy bolan daşary ýurt raýatlary we raýatlygy bolmadyk adamlar-fiziki şahslar (şol sanda ýuridik şahsy döretmezden telekeçiler-fiziki şahslar);
ç) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda döredilen, Türkmenistanyň çäginde we onuň çäginden daşarda ýerleşýän ýuridik şahslar (olaryň şahamçalary, wekilhanalary);
d) Türkmenistanyň diplomatik wekilhanalary, konsullyk edaralary we Türkmenistanyň çäginden daşarda ýerleşýän Türkmenistanyň başga resmi wekilhanalary, şeýle hem Türkmenistanyň döwletara, hökümetara, halkara guramalarynyň ýanyndaky hemişelik wekilhanalary;
10) dahylsyzlar:
a) şu bölegiň 9-njy bendiniň "a" we "b" kiçi bentlerine laýyklykda dahyllylar bolup durmaýan fiziki şahslar;
b) daşary ýurt döwletleriniň kanunçylygyna laýyklykda döredilen, Türkmenistanyň çäginden daşarda ýerleşýän ýuridik şahslar;
ç) daşary ýurt döwletleriniň kanunçylygyna laýyklykda döredilen, Türkmenistanyň çäginden daşarda ýerleşýän ýuridik şahslar bolup durmaýan guramalar;
d) Türkmenistanyň çäginde ýerleşýän, şu bendiň "b" we "ç" kiçi bentlerinde görkezilen dahylsyzlaryň şahamçalary, wekilhanalary we beýleki aýrybaşgalanan birlikleri;
e) daşary ýurt döwletleriniň Türkmenistanda akkreditirlenen diplomatik wekilhanalary, konsullyk edaralary we şol döwletleriň döwletara, hökümetara, halkara guramalarynyň ýanyndaky hemişelik wekilhanalary;
ä) daşary ýurt döwletleri, olaryň dolandyryş-çäk birlikleri;
f) döwletara, hökümetara, halkara guramalary, olaryň Türkmenistandaky şahamçalary we hemişelik wekilhanalary;
g) şu bölegiň 9-njy bendinde görkezilmedik başga şahslar;
11) ygtyýarly bank däl karz edaralary - Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda Türkmenistanyň Merkezi bankynyň ygtyýarnamasy esasynda pul gymmatlyklary bilen bank amallarynyň aýry-aýry görnüşlerini amala aşyrmaga hukugy bolan bank däl karz edaralary;
12) ygtyýarly karz edaralary:
a) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda döredilen we Türkmenistanyň Merkezi bankynyň ygtyýarnamasy esasynda pul gymmatlyklary bilen bank amallarynyň islendik ýa-da aýry-aýry görnüşlerini amala aşyrmaga hukugy bolan banklar we dahyllylar-bank däl karz edaralary;
b) daşary ýurt döwletleriniň kanunçylygyna laýyklykda döredilen, pul gymmatlyklary bilen bank amallarynyň islendik ýa-da aýry-aýry görnüşlerini amala aşyrmaga hukugy bolan, Türkmenistanyň Merkezi bankynyň ygtyýarnamasyna laýyklykda Türkmenistanyň çäginde bellige alnan we hereket edýän banklaryň we başga maliýe institutlarynyň-dahylsyzlaryň şahamçalary;
13) daşary ýurt karz edaralary:
a) Türkmenistanyň çäginden daşarda döredilen we olaryň bellige alnan döwletleriniň kanunçylygy boýunça bank amallaryny ýerine ýetirmäge hukugy bolan banklar, şeýle hem başga maliýe institutlary;
b) daşary ýurt döwletleriniň kanunçylygyna laýyklykda Türkmenistanyň çäginden daşarda bellige alnan we hereket edýän, bank amallarynyň islendik ýa-da aýry-aýry görnüşlerini ýerine ýetirmäge hukugy bolan, Türkmenistanyň ygtyýarly karz edaralarynyň şahamçalary, wekilhanalary;
14) ygtyýarly banklar - Türkmenistanyň Merkezi bankynyň ygtyýarnamasy esasynda pul gymmatlyklary bilen bank amallaryny we geleşikleri amala aşyrmaga hukugy bolan banklar;
15) pul biržasy - işiniň esasy görnüşi Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilýän tertipde we şertlerde daşary ýurt puly bilen birža söwdalaryny guramak bolup durýan, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda döredilen ýuridik şahs ýa-da onuň aýrybaşgalanan birligi;
16) alyş-çalyş amallary - bir puluň başga bir pula çalşylmagy, ýagny daşary ýurt pulunyň milli pula (konwertirlenmegi) we özleri babatda alyş-çalşyň deňeçerligi bahalandyrmagyň ýa-da puluň hümmetiniň üsti bilen bellenilýän başga daşary ýurt pullaryna (konwersiýa) satyn alynmagy we satylmagy;
17) alyş-çalyş nokady - daşary ýurt nagt puly bilen alyş-çalyş amallaryny geçirmek üçin ýörite enjamlaşdyrylan ýer;
18) ygtyýarly dellal - özüne berlen ygtyýarnama laýyklykda öz adyndan müşderiniň tabşyrygy boýunça we onuň hasabyna puly satyn almagyň-satmagyň söwda geleşiklerine gatnaşýan karz edarasy;
19) ygtyýarly diler - özüne berlen ygtyýarnama laýyklykda öz adyndan we öz hasabyna puly satyn almagyň-satmagyň söwda geleşiklerine gatnaşýan karz edarasy;
20) pul ýagdaýy - dileriň belli bir pul boýunça talaplarynyň we borçlarynyň deňliginde - ýapyk, olaryň deň gelmezliginde bolsa - açyk hasaplanylýan, balansdan daşary amallaryny goşmak bilen, daşary ýurt pulundaky talaplarynyň (satyn alnan we (ýa-da) gazanylan puluň möçberi) we borçlarynyň (satylan we (ýa-da) harç edilen puluň jemi) gatnaşygy:
a) açyk gysga pul ýagdaýy - satylan we (ýa-da) harç edilen pul boýunça passiwleriň we borçlaryň aktiwlerden we oňa bolan talaplardan ýokarlanmagy (şol pul boýunça ýetmezçiligiň emele gelmegi);
b) açyk uzyn pul ýagdaýy - satyn alnan we (ýa-da) gazanylan pul boýunça aktiwleriň we talaplaryň passiwlerden we borçlardan ýokarlanmagy (puluň gelýän akymynyň onuň gidýän akymyndan ýokarlanmagy, puluň satyn alnyşynyň we (ýa-da) gazanylyşynyň onuň satylyşyndan we (ýa-da) harç edilişinden ýokarlanmagy);
21) pul ýagdaýynyň çägi - ygtyýarly dilerleriň bank gününiň ahyryna çäkli açyk gysga ýa-da uzyn pul ýagdaýynyň kadalaşdyryjysy;
22) söwda karzlary - harytlary (işleri, hyzmatlary) iberijiler (satyjylar) bilen alyjylaryň (satyn alyjylaryň) arasynda gönüden-göni amala aşyrylanda, alyşyk şertnamasy boýunça özara ibermeler mahalynda eksport boýunça tölegiň yza süýşürilmegi, import boýunça deslapky töleg (hakujy töleg) ýa-da eksportyň importdan öňe düşmegi (ýokarlanmagy);
23) göni maýa goýumlary:
a) döredilen ýa-da täzeden döredilýän ýuridik şahsyň esaslyk maýasyndaky paýnamalarynyň (paýyň, goýumyň) azyndan on göterimine maýa goýujynyň eýelik etmegi, edinmegi;
b) ýuridik şahsyň döredilýän şahamçasynyň esasy gaznalaryna maýanyň goýulmagy;
24) Türkmenistanyň halkara ätiýaçlyklary:
a) affinirlenen guýma altyn, banknotlar ýa-da şaýy görnüşindäki daşary ýurt puly, şeýle hem Türkmenistanyň çäginden daşardaky bank hasaplaryndaky (goýumlaryndaky) daşary ýurt pulunyň galyndylary;
b) Halkara pul gaznasyndan onuň ätiýaçlyklarynyň bölegini satyn almaga hukuk, Halkara pul gaznasynyň maliýe karzyny almaga ýörite hukuklar;
ç) daşary ýurt pullarynda tölenilýän, daşary ýurt döwletleri ýa-da daşary ýurt döwletleriniň merkezi banklary, ýa-da halkara maliýe guramalary tarapyndan goýberilen ýa-da kepillendirilen bergidarlyk borçnamalary;
d) Türkmenistanyň Ministrler Kabineti bilen ylalaşmak arkaly Türkmenistanyň Merkezi bankynyň Müdiriýeti tarapyndan kesgitlenilýän başga aktiwler;
25) erkin aýlanýan puluň çägi - Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan ätiýaçlyk pulda (ýa-da oňa barabar derejede milli ýa-da daşary ýurt pulunda) bellenýän ululyk, onuň çäklerinde dahyllylaryň we dahylsyzlaryň şu Kanunda bellenilen birwagtlaýyn pul amallaryny çäklendiriji çäreler ulanylmazdan amala aşyrylýar;
26) bank güni - bankda müşderileri kabul etmek we olara hyzmat etmek, bank amallaryny ýerine ýetirmek üçin bölünip berilýän döwür;
27) puluň kadalaşdyrylmagy - puly kadalaşdyrýan edaralaryň pul gymmatlyklarynyň dolanyşygynyň tertibini, şol sanda olara eýelik etmegiň, peýdalanmagyň we ygtyýarlyk etmegiň kadalaryny bellemek boýunça işi;
28) pula gözegçilik etmek - pula gözegçilik edýän edaralaryň we agentleriň dahyllylar we dahylsyzlar tarapyndan Türkmenistanyň puly kadalaşdyrmak we pula gözegçilik etmek babatdaky kanunçylygynyň (mundan beýläk - Türkmenistanyň pul kanunçylygy) talaplarynyň berjaý edilmegine gönükdirilen işi;
29) pul şertnamasy - esasynda we (ýa-da) ýerine ýetirilmegi üçin hasaplar (goýumlar) açylýan, pul amallary amala aşyrylýan şertnama, ylalaşyk, kontrakt, esaslandyryş şertnamasy, şol sanda olara girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar, şeýle hem beýleki resminamalar;
30) eksport - dahylsyza dahylly tarapyndan harytlar (işler, hyzmatlar) ýerlenende, gümrük çäginden serhediň daşyna harytlaryň (işleriň, hyzmatlaryň), intellektual işiň netijeleriniň, şol sanda olara bolan aýratyn hukuklaryň yzyna getirilmäge borçlanman alnyp gidilmegi. Eksportyň amal edilendigi harydyň Türkmenistanyň gümrük serhedini geçen, hyzmatlaryň we intellektual işiň netijelerine hukuklaryň berlen pursadynda bellenilýär;
31) import - dahylla dahylsyz tarapyndan harytlar (işler, hyzmatlar) ýerlenende gümrük çägine serhediň daşyndan harytlaryň (işleriň, hyzmatlaryň), intellektual işiň netijeleriniň, şol sanda olara bolan aýratyn hukuklaryň yzyna alnyp gidilmäge borçlanman getirilmegi. Importyň amal edilendigi harydyň Türkmenistanyň gümrük serhedini geçen, hyzmatlaryň we intellektual işiň netijelerine hukuklaryň berlen pursadynda bellenilýär.
2-nji madda._Türkmenistanyň pul kanunçylygy
1. Türkmenistanyň pul kanunçylygy Türkmenistanyň Konstitusiýasyna esaslanýar we şu Kanundan hem-de Türkmenistanyň puly kadalaşdyrmak we pula gözegçilik etmek meselelerini düzgünleşdirýän beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalaryndan ybaratdyr.
2. Eger Türkmenistanyň halkara şertnamasynda şu Kanundakydan başga kadalar bellenilen bolsa, onda halkara şertnamasynyň kadalary ulanylýar.
3-nji madda. Şu Kanunyň hereket ediş çygry
1. Şu Kanunyň hereketi Türkmenistanyň çäginde pul amallaryny ýerine ýetirýän dahyllylara we dahylsyzlara, şeýle hem Türkmenistanyň çäginden daşarda pul amallaryny ýerine ýetirýän dahyllylara degişlidir.
2. Şu Kanunyň düzgünleri pul amallaryny geçirmegiň Türkmenistanyň salgyt kanunçylygynda, "Uglewodorod serişdeleri hakynda" Türkmenistanyň Kanunynda we Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalarynda bellenilen aýratynlyklaryň hasaba alynmagy bilen ulanylýar.
3. Şu Kanun özüniň güýje gireninden soň ýüze çykýan gatnaşyklar babatda ulanylýar, şu Kanunda gös-göni göz öňünde tutulan halatlar muňa degişli däldir.
4-nji madda. Puly kadalaşdyrmak we pula gözegçilik etmek babatda döwlet syýasatynyň ýörelgeleri
Şu aşakdakylar puly kadalaşdyrmak we pula gözegçilik etmek babatda döwlet syýasatynyň ýörelgeleri bolup durýar:
1) puly kadalaşdyrmak babatda döwlet syýasaty amala aşyrylanda bazar mehanizmleriniň ulanylmagy;
2) pul amallary ýerine ýetirilende dahyllylaryň we dahylsyzlaryň hukuklaryny we ykdysady bähbitlerini goramak;
3) puly kadalaşdyrmagyň we pula gözegçilik etmegiň ulgamynyň bitewiligi;
4) pula gözegçilik edýän edaralaryň dahyllylaryň we dahylsyzlaryň pul amallaryna esassyz goşulmaklaryna ýol berilmezligi.
II BÖLÜM. PULY KADALAŞDYRMAK
1-nji bap. Puly kadalaşdyryjy edaralar. Puly kadalaşdyrmagyň esasy usullary we tärleri
5-nji madda. Puly kadalaşdyryjy edaralar
1. Türkmenistanyň Ministrler Kabineti we Türkmenistanyň Merkezi banky Türkmenistanda puly kadalaşdyryjy edaralar bolup durýarlar.
2. Türkmenistanyň Ministrler Kabineti:
1) puluň kadalaşdyrylmagy babatda döwlet syýasatyny kesgitleýär;
2) puluň kadalaşdyrylmagy babatda Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalaryny çykarýar;
3) puluň kadalaşdyrylmagy babatda başga wezipeleri amala aşyrýar.
3. Türkmenistanyň Merkezi banky:
a) pul gymmatlyklary bilen bank amallaryny we geleşiklerini geçirmäge ygtyýarly karz edaralarynyň bank işiniň ygtyýarlylandyrylmagyny amala aşyrýar;
b) Türkmenistanyň çäginde pul gymmatlyklarynyň dolanyşygynyň, şol sanda dahyllylar we dahylsyzlar tarapyndan pul amallaryny geçirmegiň tertibini kesgitleýär;
ç) öz ygtyýarlylygynyň çäklerinde puly kadalaşdyrmak babatda dahyllylaryň we dahylsyzlaryň ýerine ýetirmegi üçin hökmany bolan, Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalaryny kabul edýär;
d) milli pula gatnaşykda daşary ýurt pullarynyň resmi hümmetlerini belleýär;
e) pul amallary boýunça hasaba almagyň we hasabatlylygyň görnüşlerini, olaryň dahyllylar we dahylsyzlar tarapyndan ýerine ýetirilmegi hökmany bolan tertibini we möhletlerini belleýär;
ä) Türkmenistanyň töleg balansyny düzmek maksady bilen, dahyllylar we dahylsyzlar tarapyndan geçirilýän pul amallary boýunça maglumatlaryň berliş tertibini belleýär;
f) puly kadalaşdyrmak babatda başga wezipeleri amala aşyrýar.
4. Eger puly kadalaşdyryjy edaralar tarapyndan Türkmenistanyň pul kanunçylygyna laýyklykda pul amallaryny geçirmegiň tertibi we hasaplary (goýumlary) ulanmagyň tertibi bellenilmedik bolsa, dahyllylar we dahylsyzlar pul amallaryny geçirmegi, hasaplary (goýumlary) açmagy hem-de hasaplar (goýumlar) boýunça amallary çäklendirilmezden amala aşyrmaga haklydyrlar.
5. Türkmenistanyň Ministrler Kabineti we Türkmenistanyň Merkezi banky şu Kanun arkaly kadalaşdyrylýan pul amallarynyň ähli görnüşlerini çäklendirilmezden amala aşyrýarlar.
6-njy madda. Puly kadalaşdyrmagyň esasy usullary we tärleri
1. Şu aşakdakylar puly kadalaşdyrmagyň esasy usullary bolup durýarlar:
1) pul gymmatlyklary bilen geçirilýän bank amallarynyň ygtyýarlylandyrylmagy;
2) pul amallarynyň, hasaplaryň (goýumlaryň) bellige alynmagy;
3) pul amallary, hasaplar (goýumlar) hakynda ýazmaça habarly etmek.
Aýry-aýry ýagdaýlarda pul amallarynyň bellige alynmagy we (ýa-da) pul amallarynyň ýazmaça habarly etmek bilen geçirilmegi geleşigiň pasporty bilen çalşyrylyp bilner.
2. Pul amalynyň bir görnüşi üçin puly kadalaşdyrmagyň dürli usullarynyň ulanylmagyna ýol berilmeýär.
3. Türkmenistanyň çäginde nagt pula bölek-satuw söwdasyny we hyzmat etmek dahyllylar we dahylsyzlar tarapyndan diňe milli pulda amala aşyrylýar, Türkmenistanyň pul kanunçylygynda, “Uglewodorod serişdeleri hakynda” Türkmenistanyň Kanunynda, Türkmenistanyň Prezidentiniň namalarynda göz öňünde tutulan halatlar muňa degişli däldir.
4. Dahyllylara we dahylsyzlara paçsyz söwda gümrük düzgününde işleýän dükanlarda, şeýle hem halkara gatnawlaryny amala aşyrýan deňiz, içerki suw, howa, demir ýol we awtomobil ulaglarynda daşary ýurt nagt pulunda bölek-satuw söwdalarynyň we hyzmatlaryň edilmegi üçin puly kadalaşdyryjy edaralaryň rugsatnamalaryny almak talap edilmeýär.
5. Eger Türkmenistanyň kanunçylygynda başgaça göz öňünde tutulmadyk bolsa, puly kadalaşdyryjy edaralar tarapyndan dahyllylaryň we dahylsyzlaryň pul amallaryny geçirmek üçin şahsy häsiýetli rugsatnamalary almak baradaky talaplaryň bellenilmegine ýol berilmeýär.
6. Şu aşakdakylar puly kadalaşdyrmagyň esasy tärleri bolup durýarlar:
1) dahyllylaryň milli we daşary ýurt puluny öz ýurduna gaýtarmagy (repatriasiýasy);
2) dahyllylaryň pul düşewündiniň bir bölegini hökmany satmagy;
3) dahyllylaryň Türkmenistanyň pul ätiýaçlyk goruna geçirimleri.
(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Kanunyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň maglumatlary, 2014-nji ýyl, № -nji madda)
7-nji madda. Pul gymmatlyklary bilen bank amallaryny we geleşikleri geçirmek boýunça bank işiniň ygtyýarlylandyrylmagy
Pul gymmatlyklary bilen bank amallaryny we geleşikleri geçirmek boýunça ygtyýarly karz edaralarynyň bank işiniň ygtyýarlylandyrylmagy Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde amala aşyrylýar.
8-nji madda. Pul amallarynyň, daşary ýurt karz edaralaryndaky hasaplaryň bellige alynmagy
1. Pul şertnamasynyň möçberi erkin aýlanýan puluň çäginden ýokary geçýän dahyllylaryň we dahylsyzlaryň arasyndaky maýanyň hereketiniň pul amallary, şeýle hem dahyllylar tarapyndan daşary ýurt karz edaralarynda hasaplaryň açylmagy Türkmenistanyň pul kanunçylygynda bellenilýän tertipde bellige alynmaga degişlidir.
Bellige almak diýlip, pul şertnamasynyň bellige alynmagyna hem-de soňra geçirilen pul amallary we pul şertnamasyndaky üýtgetmeler hakynda habar berilmegine düşünilýär.
2. Şu aşakdakylar bellige alynmaga degişlidir:
1) dahyllylaryň we dahylsyzlaryň arasynda maýanyň hereketiniň söwda karzlarynyň berilmegi, göni maýa goýumlaryň amala aşyrylmagy, ssudalar, zaýomlaryň we bank karzlarynyň berilmegi, pul serişdeleriniň ynanyşykly dolandyrmak üçin hasaplara (goýumlara) çekilmegi we ýerleşdirilmegi bilen baglanyşykly pul amallary;
2) dahyllylar-ýuridik şahslar (olaryň şahamçalary, wekilhanalary) tarapyndan daşary ýurt karz edaralarynda hasaplaryň açylmagy.
3. Dahylly bilen dahylsyzyň arasynda maýanyň hereketiniň pul amalyny bellige almak üçin, dahylly özüniň pul hasabyna hyzmat edýän ygtyýarly karz edarasyna şu aşakdaky resminamalary berýär:
1) pul şertnamasynyň möçberi barada maglumatlary bolan pul amalyny bellige almak hakynda arzany;
2) pasportyň ýa-da şahsyýeti tassyklaýan başga resminamanyň göçürme nusgasyny - fiziki şahs üçin;
3) bellige alyş şahadatnamasynyň we degişli patentiň göçürme nusgasyny - ýuridik şahsy döretmezden telekeçi-fiziki şahs üçin;
4) Ýuridik şahslaryň ýeke-täk döwlet sanawyndan göçürmesiniň nusgasyny - ýuridik şahs üçin;
5) maýanyň hereketiniň pul amalyny geçirmäge ygtyýar berýän Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň kararynyň göçürme nusgasyny - eýeçiligi döwlete degişli görnüşdäki ýuridik şahs (şahamça, wekilhana) üçin;
6) ýuridik şahsyň eýesiniň (eýeleriniň) maýanyň hereketiniň pul amalyny geçirmäge ygtyýar berýän çözgüdiniň teswirnamasynyň göçürme nusgasyny - eýeçiligi döwlete degişli bolmadyk görnüşdäki ýuridik şahs (şahamça, wekilhana) üçin;
7) pul şertnamasynyň göçürme nusgasyny;
8) pul şertnamasy boýunça borçnamalaryň döremegini, ýerine ýetirilmegini we bes edilmegini tassyklaýan resminamalaryň göçürme nusgalaryny.
4. Şu maddanyň ikinji böleginiň 2-nji bendine laýyklykda, daşary ýurt karz edarasynda açylýan hasaby bellige aldyrmak üçin dahylly-ýuridik şahs onuň pul hasabyna hyzmat edýän ygtyýarly karz edarasyna şu aşakdaky resminamalary berýär:
1) hasabyň açylmaly ýurdunyň ady we hasabyň açylýan daşary ýurt karz edarasynyň doly ady hakynda maglumatlary bolan bellige almak hakynda arzany;
2) Ýuridik şahslaryň ýeke-täk döwlet sanawyndan göçürmäniň nusgasyny;
3) ýuridik şahsyň döwlet tarapyndan bellige alnandygy hakynda şahadatnamanyň göçürme nusgasyny;
4) daşary ýurt karz edarasynda hasaby açmak hakynda Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň çözgüdiniň göçürme nusgasyny - eýeçiligi döwlete degişli görnüşdäki ýuridik şahs (onuň şahamçasy, wekilhanasy) üçin;
5) esaslandyryjy şertnamanyň, esaslandyryjylaryň umumy ýygnagynyň teswirnamasynyň, şol sanda bu ýuridik şahsyň eýesiniň (eýeleriniň) daşary ýurt karz edarasynda hasaby açmak hakyndaky çözgüdiniň teswirnamasynyň göçürme nusgasyny - eýeçiligi döwlete degişli bolmadyk görnüşdäki ýuridik şahs (onuň şahamçasy, wekilhanasy) üçin;
6) dahyllynyň-ýuridik şahsyň (onuň şahamçasynyň, wekilhanasynyň) tertipnamasynyň (düzgünnamasynyň) göçürme nusgasyny.
5. Ygtyýarly karz edarasynyň şu maddanyň üçünji we dördünji böleklerinde görkezilen resminamalaryň, şeýle hem dahyllynyň pul şertnamasynyň şertlerini ýerine ýetirmäge mümkinçiliginiň bardygyny tassyklaýan başga resminamalaryň asyl nusgalaryny göçürme nusgalary bilen deňeşdirmek üçin dahyllydan soramaga haky bardyr. Bu resminamalaryň göçürme nusgalary dahyllynyň öz goly we möhüri (bolan halatynda) bilen tassyklanylýar.
6. Pul amalyny we hasaby bellige almak hakynda arza ygtyýarly karz edarasy tarapyndan onuň alnan gününden başlap on bank gününiň dowamynda seredilýär.
Bellenilen möhlet geçenden soň ýgtyýarly karz edarasy bellige almaga (bellige alyş resminamasyny bermäge) ýa-da bellige almazlygynyň esaslandyrylan jogabyny bermäge borçludyr.
7. Bellige almazlyga diňe şu aşakdaky halatlarda ýol berilýär:
1) bellige almak üçin talap edilýän resminamalaryň doly däl sanawy berlende;
2) berlen resminamalar Türkmenistanyň kanunçylygynyň talaplaryna laýyk gelmedik halatynda;
3) berlen resminamalarda nädogry maglumatlar ýüze çykarylanda;
4) özi bilen pul şertnamasynyň baglaşylmagy göz öňünde tutulýan dahylsyzda dahyllylara pul şertnamasynyň möçberi erkin aýlanýan puluň çäginden ýokary geçýän maýanyň hereketiniň pul amallary boýunça bellenilen möhletde üzülmedik bergisi bolan halatynda;
5) eger dahylly daşary ýurt karz edarasynda hasabynyň bellige alynmagy üçin ýüz tutan gününde daşary ýurt karz edarasynda hasaby açylan bolsa;
6) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasynda maýanyň hereketiniň pul amallarynyň geçirilmegine gadaganlyk (çäklendirmeler) ýa-da dahyllylar tarapyndan daşary ýurt karz edaralarynda hasaplaryň açylmagyna gadaganlyk (çäklendirmeler) girizilende.
Bellige almakdan başga sebäplere görä, şol sanda daşary ýurt karz edarasynda hasabyň açylmagynyň we pul amallarynyň geçirilmeginiň ykdysady taýdan maksadalaýyk däldigi sebäpli boýun gaçyrylmagyna ýol berilmeýär.
8. Bellige almakdan boýun gaçyrylmagyna kazyýet tertibinde şikaýat edilip bilner.
9. Daşary ýurt karz edarasyndaky hasaby ýapylanda, hasaby ýapylýan daşary ýurt karz edarasynyň doly adyny görkezmek bilen onuň ýapylandygy hakynda ýazmaça habary we hasabyň ýapylandygy hakynda daşary ýurt karz edarasynyň ýazmaça tassyknamasyny dahylly-ýuridik şahs öz pul hasabyna hyzmat edýän ygtyýarly karz edarasyna berýär.
9-njy madda. Pul amallary, daşary ýurt karz edaralaryndaky hasaplar hakynda ýazmaça habarly etmek
1. Dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasyndaky pul şertnamasynyň möçberi erkin aýlanýan puluň çäginden ýokary geçýän maýanyň hereketiniň pul amallary, şeýle hem dahyllylar tarapyndan daşary ýurt karz edaralarynda hasaplaryň açylmagy (ýapylmagy) Türkmenistanyň pul kanunçylygynda bellenilen tertipde ýazmaça habarly etmek arkaly amala aşyrylýar.
Ýazmaça habarly etmek diýlip pul şertnamasynyň bellige alynmagyna hem-de soňra geçirilen pul amallary we pul şertnamasyna girizilen üýtgetmeler hakynda maglumat berilmegine düşünilýär.
2. Şu aşakdakylar ýazmaça habarly edilmäge degişlidir:
1) esaslyk maýadaky on göterimden ýokary bolmadyk gatnaşygy, şeýle hem ýurduň çäginden daşarda ýerleşýän gozgalmaýan emläge eýeçilik hukugynyň ýa-da intellektual eýeçiligiň obýektlerine bolan aýratyn hukugyň edinilmegi bilen baglanyşykly, dahyllylaryň we dahylsyzlaryň arasyndaky maýanyň hereketiniň pul amallary;
2) dahyllylaryň-ýuridik şahsy döretmezden telekeçileriň daşary ýurt karz edaralarynda hasaplary açmagy (ýapmagy).
3. Pul şertnamasyny baglaşanlaryndan we ol boýunça pul amalyny geçirenlerinden soň dahyllylar bu barada pul amaly geçirilen günden başlap on bank gününden gijä galman özleriniň pul hasabyna hyzmat edýän ygtyýarly karz edarasyny ýazmaça habarly edýärler.
10-njy madda. Geleşigiň pasporty
1. Pul amallary boýunça hasaba alşy we hasabatlylygy üpjün etmek maksady bilen geleşigiň pasporty resmileşdirilýär, onda daşary ykdysady geleşik hakynda maglumatlar beýan edilýär.
2. Geleşigiň pasportynyň görnüşi, ony resmileşdirmegiň düzgünleri we şertleri, şeýle hem amala aşyrylan mahalynda geleşigiň pasportynyň resmileşdirilmegi talap edilýän pul amallarynyň görnüşleri Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan bellenilýär.
11-nji madda. Dahyllylaryň milli we daşary ýurt pullaryny öz ýurduna gaýtarmagy
1. Eger Türkmenistanyň kanunçylygynda başgaça göz öňünde tutulmadyk bolsa, dahylsyzlar bilen daşary söwda geleşikleri boýunça dahyllylara geçirilmeli milli we daşary ýurt pullary dahyllylaryň ygtyýarly karz edaralaryndaky hasaplaryna geçirilmäge - öz ýurduna gaýtarylmaga degişlidir.
2. Dahylsyzlar bilen baglaşylýan daşary söwda geleşikleriniň şertlerinde göz öňünde tutulan möhletlerde dahyllylar şu aşakdakylary üpjün etmäge borçludyrlar:
1) eksport geleşiginiň şertlerine laýyklykda dahylla geçirilmeli milli ýa-da daşary ýurt pulunyň dahylsyzdan alynmagyny;
2) dahylsyz öz borçlaryny ýerine ýetirmedik we (ýa-da) doly ýerine ýetirmedik halatynda, dahylly tarapyndan import geleşigi boýunça hasaplaşyklary amala aşyrmak üçin dahylsyzyň haýryna geçirilen milli we daşary ýurt pulunyň öz ýurduna gaýtarylmagyny.
3. Dahyllylaryň şu aşakdaky ýagdaýlarda ygtyýarly karz edaralaryndaky öz hasaplaryna milli we daşary ýurt puluny geçirmezlige haky bardyr:
1) şu Kanunda bellenilen tertipde pul düşewündini özleriniň daşary ýurt karz edaralaryndaky hasaplaryna geçiren halatlarynda;
2) dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasyndaky borçnamalar boýunça garşylyklaýyn hasaplaşyklar geçirilen halatlarynda;
3) Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan başga halatlarda.
4. Eksport we import geleşikleri boýunça hasaplaşyklar amala aşyrylanda dahyllylaryň ygtyýarly karz edaralaryndaky hasabyna gelip gowuşmadyk milli we daşary ýurt pulunyň möçberleri boýunça, şu Kanuna laýyklykda dahyllynyň haýryna serişdeleri geçirmek boýunça borçnama şu aşakdaky ýagdaýlarda bölekleýin ýa-da dolulygyna ýerine ýetirilen diýlip hasaplanylýar:
1) garşylyklaýyn birmeňzeş talaplaryň hasaplaşygy bilen dahylsyzyň borçlary tamamlananda;
2) şol bir taraplaryň arasynda başga zat ýa-da usul bilen ýerine ýetirilmegi göz öňünde tutulýan, ozal bar bolan ilkibaşky borçlaryň beýleki borçlara çalşylmagy bilen dahylsyzyň borçlary tamamlananda;
3) dahylsyzdan talap etmek hukugy başga şahsa geçirilende;
4) dahylsyz tarapyndan borçnamalaryň ýerine ýetirilmezliginiň töwekgelliginiň ätiýaçlandyryş şertnamalary boýunça ätiýaçlandyrma halaty ýüze çykan mahalynda ätiýaçlandyryş tölegi alnanda.
5. Dahyllylar tarapyndan serişdeleri öz ýurduna gaýtarmak talaplarynyň ýerine ýetirilmegini üpjün etmek maksady bilen, dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasynda pul şertnamasynyň her biriniň möçberi erkin aýlanýan puluň çäginden ýokary geçýän eksport we import pul geleşikleri boýunça özara hasaplaşyklar, geleşigiň pasportynyň resmileşdirilmegi bilen amala aşyrylýar.
Şu ýagdaýda pul şertnamasynyň möçberi eksport edijiniň we import edijiniň şertnamany baglaşan senesine pul şertnamasynyň möçberi erkin aýlanýan puluň çäginden ýokary geçmeýän eksport we import geleşikleri boýunça geleşigiň pasporty resmileşdirilmeýär.
6. Dahyllylar baglaşylýan eksport we import geleşiklerinde dahylsyzlar tarapyndan borçlaryň ýerine ýetirilmeginiň anyk möhletlerini görkezmäge borçludyrlar.
7. Şu maddanyň düzgünleri Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda milli we daşary ýurt pulunda amallary geçirýän ygtyýarly karz edaralaryna we pul biržalaryna degişli däldir.
12-nji madda. Türkmenistanyň pul ätiýaçlyk goruna geçirimler
1. Türkmenistanyň halkara ätiýaçlyklarynyň ýeterlik derejesini üpjün etmek maksady bilen, Türkmenistanyň Merkezi bankynda Türkmenistanyň pul ätiýaçlyk gory döredilýär.
2. Dahyllylar-eýeçiligi döwlete degişli görnüşdäki ýuridik şahslar (olaryň şahamçalary, wekilhanalary) özleriniň alan daşary ýurt pullarynyň möçberinden Türkmenistanyň pul ätiýaçlyk goruna geçirimleri geçirýärler. Dahyllylaryň-eýeçiligi döwlete degişli görnüşdäki ýuridik şahslaryň (olaryň şahamçalarynyň, wekilhanalarynyň) sanawy we Türkmenistanyň pul ätiýaçlyk goruna geçirimleriň möçberleri Türkmenistanyň Prezidentiniň namalary bilen bellenilýär.
3. Pul düşewündinden Türkmenistanyň pul ätiýaçlyk goruna amala aşyrylýan geçirimiň möçberi, baglaşylan geleşikler boýunça dahyllylara geçirilmäge degişli, ygtyýarly we daşary ýurt banklardaky hasaplaryna gelýän daşary ýurt pullaryny, şeýle hem Türkmenistanyň Prezidentiniň namalary bilen bellenýän beýleki gelýän daşary ýurt pullaryny öz içine alýar.
4. Türkmenistanyň pul ätiýaçlyk goruna geçirimler dahyllynyň özbaşdak ýa-da şertnama boýunça ygtyýarly karz edarasy tarapyndan daşary ýurt pulunda gelen serişdeleriň resminamaly kybaplanylan gününden soň gelýän bäş bank gününden gijä galman ýerine ýetirilýän gümansyz borçnamasydyr.
13-nji madda. Pul düşewündiniň bir böleginiň dahyllylar tarapyndan hökmany satylmagy
1. Dahyllylar-eýeçiligi döwlete degişli görnüşdäki ýuridik şahslar Türkmenistanyň pul ätiýaçlyk goruna geçirimlerden soň öz ygtyýarynda galýan pul düşewündiniň bir bölegini pul interwensiýasyny amala aşyrmagyň maksatlary üçin Türkmenistanyň Merkezi bankyna satýarlar.
2. Pul düşewündiniň bir bölegini hokmany satmagyň möçberleri Türkmenistanyň Prezidentiniň namalary bilen bellenilýär.
3. Pul düşewündini hökmany satmagyň möçberi baglaşylan geleşikler boýunça dahyllylara düşýän, ygtyýarly we daşary ýurt banklarynyň hasaplaryna daşary ýurt pulundaky gelen pullary öz içine alýar, muňa şu aşakdakylar degişli däldir:
1) Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň, ol tarapyndan ygtyýarlylyk berlen ýerine ýetiriji häkimiýet edaralarynyň, Türkmenistanyň Merkezi bankynyň öz ygtyýarlylygynyň çäklerinde amala aşyrýan amallaryndan we geleşiklerinden alýan daşary ýurt pullarynyň möçberi;
2) ygtyýarly banklaryň Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda amala aşyrýan bank amallaryndan we başga geleşiklerden alýan daşary ýurt pullarynyň möçberi;
3) dahyllylaryň dahylsyzlar-daşary ýurt döwletleriniň hökümetleriniň agentleri bolup durýan guramalar bilen ssuda şertnamalary, zaýom şertnamalary we bank karzy şertnamalary boýunça borçlaryny ýerine ýetirmegi üçin zerur bolan möçberleriň çäklerindäki dahyllylaryň pul düşewüntleri.
4. Dahyllylaryň pul düşewündiniň umumy möçberi onuň bir böleginiň hökmany satylmazyndan öň özleri bilen hasaplaşyklar daşary ýurt pulunda amala aşyrylýan degişli geleşikleriň ýerine ýetirilmegi bilen baglanyşykly çykdajylara we başga töleglere kemeldilmäge degişlidir. Olara şu aşakdakylar degişlidir:
1) ýükleriň daşalmagynyň, ugradylmagynyň we ätiýaçlandyrylmagynyň tölenilmegi;
2) alnyp gidilýän ýükler üçin gümrük paçlarynyň, şeýle hem gümrük ýygymlarynyň tölenilmegi;
3) karz edaralaryna komission hak-heşdekleriniň tölenilmegi;
4) daşary ýurt syýahatçylyk kärhanalaryna syýahatçylyk hyzmatlaryny edeni üçin düşýän pullaryň möçberi;
5) sanawy Türkmenistanyň Prezidentiniň namalary bilen kesgitlenilýän amallar boýunça başga çykdajylar we tölegler.
5. Pul düşewündiniň bir böleginiň hökmany satylmagy dahyllylaryň özbaşdak ýa-da ygtyýarly karz edarasy tarapyndan şertnama boýunça daşary ýurt pulunda gelýän serişdeleriň resminamaly kybaplanylan gününden soň gelýän bäş bank gününden gijä galman ýerine ýetirilýän gümansyz borçnamasydyr.
6. Dahyllylaryň pul düşewündiniň bir böleginiň hökmany satylmagy, satylýan gününde Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan bellenilen puluň resmi hümmeti boýunça amala aşyrylýar.
14-nji madda. Dahylsyzlaryň pul gymmatlyklaryny alyp gitmäge bolan hukugy
1. Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda dahylsyzlar şu aşakdakylara çäklendirilmesiz haklydyrlar:
1) ozal Türkmenistanyň çägine getirilen pul gymmatlyklaryny alyp gitmäge;
2) dahyllylar bilen hasaplar (goýumlar), depozitler, zaýomlar, bank karzlary, gymmat bahaly kagyzlar hem-de maýanyň hereketiniň başga pul amallary boýunça alnan diwidendleri, hak-heşdekleri we gaýry girdejileri almaga we geçirmäge;
3) dahyllylar bilen amala aşyrylýan pul amallary boýunça girdejileriň çykdajylardan ýokary geçýän möçberini geçirmäge.
2. Dahylsyzlaryň pul serişdeleriniň geçirimleri pul şertnamasyna laýyklykda amala aşyrylýar. Pul şertnamasynyň ýa-da onda degişli düzgünler bolmadyk halatynda, pul geçirimleri milli pulda ýa-da alyş-çalyş amallarynyň düzgünlerine laýyklykda, pul geçiriminiň amala aşyrylýan senesinde ulanylýan bazar hümmeti boýunça islendik beýleki daşary ýurt pulunda amala aşyrylýar.
3. Pul şertnamasyna laýyklykda, dahylsyzyň pul serişdeleri onuň öz adyna açylan bank hasaplaryna (goýumlaryna) geçirilýär.
4. Pul serişdeleriniň üçünji taraplaryň, pul şertnamasynyň bir tarapy bolup durmaýan fiziki, şonuň ýaly-da ýuridik şahslaryň bank hasaplaryna (goýumlaryna) geçirilmegine ýol berilmeýär. Görkezilenler geçirilýän (transferabel) güwälendiriş hasaplaryň açylmagyny göz öňünde tutýan pul şertnamalaryna degişli däldir.
2-nji bap. Pul amallary
15-nji madda. Dahyllylaryň arasyndaky pul amallary
1. Türkmenistanyň çäginde dahyllylaryň arasynda geleşikler boýunça hasaplaşyklar we tölegler milli pulda amala aşyrylýar.
2. Türkmenistanyň çäginde dahyllylaryň arasynda pul amallarynyň amala aşyrylmagyna ýol berilmeýär, şu aşakdakylar muňa degişli däldir:
1) dahyllylaryň-ygtyýarly karz edaralarynyň arasynda geleşikleriň geçirilmegi, şol sanda müşderileriň hasabyna we olaryň tabşyrygy boýunça, şonuň ýaly-da öz adyndan we öz hasabyna pul biržalarynda daşary yurt pulunyň satyn alynmagy-satylmagy bilen baglanyşykly amallar;
2) özlerine berlen ygtyýarnama we (ýa-da) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda ygtyýarly karz edaralarynyň amala aşyrmaga hukugy bolan bank amallaryna we geleşiklerine degişli pul gymmatlyklary bilen dahyllylaryň-ygtyýarly karz edaralaryň we dahyllylaryň arasynda geçirilýän amallar;
3) gymmat bahaly kagyzlara bolan hukugyň Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda döredilen depozitarilerde hasaba alnan we hasaplaşyklaryň milli pulda amala aşyrylan şertinde, dahyllylar tarapyndan daşary yurt pulunda goýberilen we dahylsyzlar tarapyndan goýberilen gymmat bahaly kagyzlaryň satyn alynmagy, satylmagy we (ýa-da) bahasynyň üzülmegi, şeýle hem gymmat bahaly kagyzlar boýunça hak-heşdekleriň tölenilmegi bilen baglanyşykly amallar;
4) hasaplaşyklaryň milli pulda amala aşyrylan şertinde, pul borçnamalarynyň ýerine ýetirilişi hökmünde daşary yurt pulunda aňladylan wekselleriň geçirilmegi (indossamenti) bilen baglanyşykly amallar;
5) paçsyz söwda dükanlarynda, şeýle hem halkara gatnawlarynyň ugrundaky ulag serişdelerinde ýolagçylara harytlar satylanda we hyzmatlar edilende geçirilýän hasaplaşyklar bilen baglanyşykly amallar;
6) dahylsyzlar bilen harytlaryň (işleriň, hyzmatlaryň) berilmegi barada şertnamalaryň baglaşylmagy we ýerine ýetirilmegi bilen baglanyşykly hyzmatlar komissionerler (agentler, ynamdarlar) tarapyndan ýerine ýetirilende komissionerler (agentler, ynamdarlar) bilen komitentleriň (prinsipallaryň, ynanyjylaryň) arasynda amala aşyrylýan amallar;
7) ýükleriň ugradyjy, daşaýjy we gatnadyjy tarapyndan Türkmenistana we Türkmenistandan daşalmagy, ýükleriň Türkmenistanyň çäginden üstaşyr gatnadylmagy arkaly daşalmagy bilen baglanyşykly hyzmatlar ýerine ýetirilende, halkara ulagynyň ugratma, daşama we gatnatma (çarter) şertnamalary boýunça amala aşyrylýan amallar, şeýle hem agzalan ýükleriň ätiýaçlandyryş şertnamalary boýunça amallar;
8) saglygyny bejertmek, okatmak we gaýry haýyr-sahawat maksatlar üçin muzdsuz pul geçirmeleri ýa-da pul gymmatlyklarynyň muzdsuz berilmegi bilen baglanyşykly amallar;
9) fiziki şahslar tarapyndan pul gymmatlyklarynyň saklanylmagy, sowgat berilmegi, wesýet edilmegi ýa-da miras hukugyna görä alynmagy boýunça amallar;
10) fiziki şahslar tarapyndan ýeke-täk pul belgileriniň we şaýy pullarynyň toplap saklamak maksady bilen edinilmegi we aýrybaşgalanmagy bilen baglanyşykly amallar;
11) Türkmenistanyň çäginden daşarda bolan işgärleriň iş sapar, wekilçilik we gaýry çykdajylarynyň öweziniň dolunmagy boýunça amallar;
12) dahylly-ýuridik şahsyň Türkmenistanyň çäginden daşarda ýerleşýän şahamçasynyň, wekilhanasynyň işini üpjün etmek boýunça çykdajylarynyň öweziniň dolunmagy boýunça amallar;
13) dahylly-ýuridik şahsyň Türkmenistanyň çäginden daşarda ýerleşýän şahamçasynda, wekilhanasynda işleýän dahyllylaryň-fiziki şahslaryň zähmet hakynyň we pul hak-heşdeginiň başga görnüşleriniň tölenilmegi boýunça amallar;
14) Türkmenistanyň diplomatik wekilhanalarynyň, konsullyk edaralarynyň we Türkmenistanyň çäginden daşarda ýerleşýän, Türkmenistanyň başga resmi wekilhanalarynyň, şeýle hem Türkmenistanyň döwletara, hökümetara ýa-da halkara guramalarynyň ýanyndaky hemişelik wekilhanalarynyň işini üpjün etmek boýunça çykdajylaryň öweziniň dolunmagy boýunça amallar;
15) Türkmenistanyň diplomatik wekilhanalarynda, konsullyk edaralarynda we Türkmenistanyň çäginden daşarda ýerleşýän Türkmenistanyň gaýry resmi wekilhanalarynda, şeýle hem Türkmenistanyň döwletara, hökümetara ýa-da halkara guramalarynyň ýanyndaky hemişelik wekilhanalarynda döwlet gullugynda işleýän dahyllylara-fiziki şahslara zähmet haklarynyň we pul hak-heşdekleriniň gaýry görnüşleriniň tölenilmegi boýunça amallar;
16) dahyllylar bilen "Uglewodorod serişdeleri hakynda" Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda, potratçy we kömekçi potratçy bolup durýan şahslaryň arasynda baglaşylýan geleşikleriň amala aşyrylmagy bilen baglanyşykly amallar;
17) Türkmenistanyň salgyt kanunçylygynda bellenilen halatlarda Türkmenistanyň Döwlet býujetine salgytlaryň we başga hökmany tölegleriň tölenilmegi bilen baglanyşykly amallar;
18) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda syýahatçylyk işiniň, şeýle hem erkin telekeçiligiň ykdysady zolagynda, milli syýahatçylyk zolagynda işiň amala aşyrylmagy bilen baglanyşykly amallar.
(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Kanunyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň maglumatlary, 2014-nji ýyl, № -nji madda)
16-njy madda. Dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasyndaky pul amallary
1. Dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasyndaky pul amallary, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda pul şertnamasynyň esasynda milli we (ýa-da) daşary ýurt pulunda taraplaryň ylalaşygy boýunça amala aşyrylýar, Türkmenistanyň çäginde emlägiň berilmegi we işleriň ýerine ýetirilmegi (hyzmatlaryň edilmegi) bilen baglanyşykly amallar muňa degişli däldir.
2. Dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasynda pul şertnamasy baglaşylan mahalynda Türkmenistanyň pul kanunçylygy bilen töleg puly hökmünde ätiýaçlyk pulunyň ulanylmagy baradaky talap bellenilip bilner.
3. Türkmenistanyň çäginde dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasynda emlägiň berilmegi we işleriň ýerine ýetirilmegi (hyzmatlaryň edilmegi) bilen baglanyşykly pul amallary diňe milli pulda amala aşyrylýar, Türkmenistanyň pul kanunçylygynda, «Uglewodorod serişdeleri hakynda» Türkmenistanyň Kanunynda, Türkmenistanyň Prezidentiniň namalarynda göz öňünde tutulan halatlar muňa degişli däldir.
Eger görkezilen pul amallary dahyllylar tarapyndan dahylsyzlara emlägiň berilmegi we işleriň ýerine ýetirilmegi (hyzmatlaryň edilmegi) bilen baglanyşykly nagt däl görnüşde amala aşyrylýan bolsa, olar taraplaryň ylalaşygy boýunça daşary ýurt pulunda hem geçirilip bilner.
4. Dahyllylaryň we dahylsyzlaryň arasyndaky pul şertnamasynyň möçberi erkin aýlanýan puluň çäginden ýokary geçmeýän pul amallary çäklendirilmezden geçirilýär, şu maddanyň birinji-üçünji böleklerinde görkezilen halatlar muňa degişli däldir.
5. Dahyllylaryň we dahylsyzlaryň arasyndaky pul şertnamasynyň möçberi erkin aýlanýan puluň çäginden ýokary geçýän maýanyň hereketiniň pul amallary şu Kanunyň 8-nji maddasyna layýklykda bellige alynmaga degişlidir.
Şu aşakdakylar bellige alynmaly pul amallaryna degişlidir:
1) dahyllylaryň dahylsyzlara söwda karzlaryny bermegi;
2) dahylsyzlaryň Türkmenistandaky we dahyllylaryň Türkmenistanyň çäginden daşardaky göni maýa goýumlary;
3) dahyllylaryň dahylsyzlara we dahylsyzlaryň dahyllylara ssudalary, zaýomlary we bank karzlaryny bermegi;
4) Türkmenistanda dahylsyzlaryň we Türkmenistanyň çäginden daşarda dahyllylaryň serişdeleriniň hasaplara (goýumlara) ynanyşykly dolandyrmaga çekilmegi we ýerleşdirilmegi.
6. Dahyllylar pul şertnamasynyň möçberi erkin aýlanýan puluň çäginden ýokary geçýän maýanyň hereketiniň dahylsyzlar bilen geçirilen pul amallary hakynda ygtyýarly karz edaralaryny şu Kanunyň 9-njy maddasyna laýyklykda ýazmaça habarly etmäge borçludyrlar.
Şu aşakdakylary edinmek bilen baglanyşykly amallar ýazmaça habarly edilmeli pul amallaryna degişlidir:
1) gymmat bahaly kagyzlar, maýa goýum gaznalarynyň paýnamalary, döredilen maliýe gurallary, içinde dahyllynyň paýy on göterimden ýokary geçmeýän şertinde esaslyk maýa gatnaşmagy üpjün etmek maksady bilen goýumlaryň goýulmagy;
2) daşary ýurt döwletlerindäki gozgalmaýan emläge bolan eýeçilik hukugy;
3) intellektual eýeçiligiň obýektlerine bolan aýratyn hukuk.
7. Dahyllylar-eýeçiligi döwlete degişli görnüşdäki ýuridik şahslar bilen dahylsyzlaryň arasynda şu maddanyň bäşinji we altynjy böleklerine laýyklykda amala aşyrylýan maýanyň hereketiniň pul amallary Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň çözgüdi boýunça geçirilýär.
8. Dahyllylar-eýeçiligi döwlete degişli bolmadyk görnüşdäki ýuridik şahslar bilen dahylsyzlaryň arasynda şu maddanyň bäşinji we altynjy böleklerine laýyklykda amala aşyrylýan maýanyň hereketiniň pul amallary dahyllylaryň-ýuridik şahslaryň eýeleriniň çözgüdi esasynda geçirilýär.
9. Dahyllylaryň dahylsyzlara şu maddanyň on ikinji böleginde göz öňünde tutulan degişli üpjünçiliksiz söwda karzlarynyň berilmegi pul şertnamasyna laýyklykda kesgitlenilýän möhlete amala aşyrylýar, şol sanda:
1) harytlar eksport edilende dahyllylar tarapyndan dahylsyzlara tölegi yza süýşürip tölemäge mümkinçilik berilýän şertlerinde - eksport edilýän harytlaryň Türkmenistanyň gümrük serhedini hakyky kesip geçen senesinden başlap, işler (hyzmatlar) eksport edilende - işleriň (hyzmatlaryň) hakyky ýerine ýetirilen gününden başlap yza süýşürilen tölegiň hakyky gelen gününe çenli ýa-da dahylsyz tarapyndan borçlaryň başgaça hakyky ýerine ýetirilen gününe çenli;
2) harytlar (işler, hyzmatlar) import edilende, dahyllylaryň dahylsyzlara deslapky (hakujy) tölegi görnüşinde - dahyllynyň dahylsyza pul serişdesini geçiren gününden import edilýän harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çägini hakyky kesip geçen gününe çenli, işler (hyzmatlar) import edilende - işleriň (hyzmatlaryň) hakyky ýerine ýetirilen gününe çenli ýa-da dahylsyz tarapyndan borçlaryň başgaça ýerine ýetirilen gününe çenli.
Gümrük deklarasiýasynda görkezilen sene eksport (import) edilýän harytlaryň Türkmenistanyň gümrük çäginden hakyky kesip geçen güni, işleriň (hyzmatlaryň) hakyky ýerine ýetirilen güni bolsa - ýerine ýetirilen işleriň (hyzmatlaryň) kabul ediliş we (ýa-da) kabul ediş-tabşyryş namasynda görkezilen senesi bolup durýar.
Dahyllylaryň dahylsyzlara degişli üpjünçiliksiz söwda karzlaryny bermeginiň aňryçäk möhletleri Türkmenistanyň pul kanunçylygy ýa-da Türkmenistanyň Prezidentiniň namalary bilen çäklendirilip bilner.
10. Dahylsyzyň dahyllynyň öňünde, serişdeleri yzyna gaýtarmagyň ýa-da borçlary başgaça ýerine ýetirmegiň hakyky möhletini geçirmegi, onuň wagtynda üzmedik bergisi doly tölenilýänçä pula gözegçilik edýän edaralar we agentler tarapyndan dahyllylaryň şol dahylsyz bilen ähli daşary söwda amallarynyň togtadylmagyna getirýär.
11. Eksport we import geleşikleri boýunça dahyllylar bilen dahylsyzlaryň arasyndaky pul şertnamasy söwda adalgalaryny düşü


text:
Halkara hokkeý ligasy
Halkara hokkeý ligasy iňlisçe National Hockey League sözüniň gysgaltmasy bolyp ol NHL diýip gysgaça aýdylýar biz hem HHL diýip gysgaça aýdyp geçeris bu sözi.Halkara hokkeý ligasynda Demirgazyk Amerika ABD we Kanadanyň hokkeý topralary öz aralarynda Stanleý kuboguny alamak ugrunda göreşýärler.Halkara hokkeý ligasynda her ýyl geçirilýän ýaş hokkeýçiler saýlawunda dünýädäki iň ezber ýaş hokkeýçileriň gatnaşmagynda geçirilýär we iň ökde ýaş hokkeýçiler esasan hem Kanada,ABD,Rusýa,Şwesiýa,Finlandiýa we Çehiýaly ýaş ezber hokkeýçiler Halkara hokkeý ligasyna gazandyrylýarlar.


text:
07 Qazan, 2019 Aımaqtar
Kóne shahar kórkeıe túsýde
Keıingi jyldary Jambyl oblysynyń ortalyǵy-Taraz qalasy adam tanymastaı ózgerdi. Aımaq basshysy Asqar Myrzahmetovtiń tyń tapsyrmalarynyń nátıjesinde kóne shaharda kóz toıyp, kóńil tolatyndaı kóp jumys atqarylýda. Sándi sýburqaqtar, kelisti kósheler, ajarly alleıalar-osy sózimizdiń bir dáleli. Aıta ketý kerek, bul baǵyttaǵy jumystardyń bir sátke de tolastaǵan emes.
Mysaly, bıyldyń ózinde qalany abattandyrý, kógaldandyrý jáne sanıtarlyq tazalyq jumystaryna 1 mıllıard 870,8 mıllıon teńge bólindi.
Esepti kezeńde 27 dana qýraǵan apatty taldar túbinen jáne 11 086 aǵashtyń qýraǵan butaqtary kesilse, 298 tal aǵashtary balaqtaldy.
Budan bólek, qala kósheleriniń boıyndaǵy 11640 taldar áktelse, 2004 elektr baǵanalary, 170 gúl saýyttary, 396 qoǵamdyq oryndyqtar, 290 qoqys tastaıtyn jáshikter, 200 myń sharshy metr aıaldamalar jáne 4836 sharshy metr qorshaýlarmen týrnıketter syrlandy. Avtokóliktermen kóshe boıyndaǵy 5240 tekshe metr turmystyq qatty qaldyqtar jáne 3040 tekshe metr kezdeısoq kúl-qoqystar shyǵarylsa, 5,8, myń sharshy metr jer qolmen tazalandy.
2019 jyly ırrıgasııa júıelerin tazalaý jumystaryna 148,0 mıllıon teńge qarastyrylǵan. Esepti kezeńde Sańyraq batyr kóshesinen Baızaq batyr kóshesi aralyǵyndaǵy drenajdyq kanalynyń 1700 metr arnasy, Y.Dúkenuly kóshesinen Baızaq batyr kóshesine deıingi Áshimbaev kóshesi boıyndaǵy «Qarasý-2» kanalynyń 980 metr arnasy, Asqarov kóshesinen «Býryl» stansasyna deıingi aralyqtaǵy «Qapal» kanalynyń 650 metr arnasy mehanıkalyq tazalandy.
Qala boıynsha jalpy 8 kanal bar. Olardyń uzyndyǵy - 82,55 shaqyrymdy quraıdy. Onyń ishinde: «Seńkibaı» kanaly 10 shaqyrym, «Qapal» kanaly 10 shaqyrym, «Úshbulaq» kanaly 13,9 shaqyrym, «Qarasý-1» kanaly 3,35 shaqyrym, «Qarasý-2» kanaly 12,4 shaqyrym, «Tóregeldi» kanaly 5,7 shaqyrym, «Bazarbaı» kanaly 3,2 shaqyrym, «Túıte» kanaly 24 shaqyrymdy quraıdy.
Drenaj kanalynyń sany ekeý. Olardyń uzyndyǵy 12,7 shaqyrym shamasynda. Mysaly, «Ońtústik qurǵatý» kanaly 10 shaqyrym, «Taıvan alqabyn qurǵatý» kanaly 2,7 shaqyrym.
Qalanyń ırrıgasııalyq aryq júıeleriniń jalpy uzyndyǵy - 164 shaqyrym. Onyń ishinde: lotok júıesi - 21,4 shaqyrym, sýarmaly jerlerdiń kólemi – 9,1 shaqyrym. Gıdrotehnıkalyq qurylǵylar sany - 24 dana, qubyr ótkelderdiń sany - 560 dana, kanaldaǵy sý qalqanshasynyń (shlıýz) sany - 71 dana, aryq júıesindegi sý qalqanshasynyń sany - 120 dana.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir
Usynylǵandar


text:
Bas prokýratýra Aqjarqynnyń qandaı jaǵdaıda elge qaıtarylatynyn aıtty
Qytaıda isti bolǵan qazaq qyzy Aqjarqyn Turlybaıdy elge qaıtarýǵa barynsha kúsh salynýda. QHR-da Aqjarqynǵa qatysty aıyptaý úkimi shyqqan jaǵdaıda, Qazaqstan tarapy onyń jazasyn elimiz aýmaǵynda óteýi boıynsha saýal joldaıdy. Bul týraly QR Bas prokýrorynyń orynbasary Marat Ahmetjanov málimdedi.
«Búginde ol úkimge shaǵym túsirý kezeńinde. Atap aıtqanda, Qytaımen arada bizde sottalǵandardy berý týraly ekijaqty kelisim bar. Endi qytaılyq sot tóreliginiń sońǵy kesimin kútemiz. Eger de aqtaý úkimi shyqsa, onda óte jaqsy bolar edi», - dedi M. Ahmetjanov Parlament Májilisinde tilshiler saýalyna jaýap bere otyryp.
QR Bas prokýrory orynbasarynyń sózine qaraǵanda, eger A. Turlybaı sotty bolsa, onda ol tıisti ótinish jasaýǵa quqyly. Osynyń negizinde QR Bas prokýratýrasy onyń jazasyn óteý merzimin Qazaqstan aýmaǵynda jalǵastyrýǵa baılanysty qujatty joldaıtyn bolady.
Eske sala keteıik, 21 jastaǵy qazaq qyzy Aqjarqyn Turlybaı 2014 jyldyń naýryz aıynda Qytaıdyń Malaızııamen shekarasynda esirtkimen ustalǵan bolatyn. Onyń júk sómkesinen 4,5 keli esirtki tabyldy, Aqjarqyn ol týraly bilmeıtinin málimdegen. Osy is boıynsha Qytaıdyń Gýanchjoý soty Aqjarqyn Turlybaıdy esirtki kontrabandasymen aıyptap, ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrdy. 2016 jyly 7 sáýirde apellıaııalyq satydaǵy sot Aqjarqyn Turlybaıdy ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasyn ózgertý jáne isti birinshi satydaǵy sottyń qaraýyna jiberý týraly qaýly etken bolatyn.


text:
Búgin Almatyda VI Halyqaralyq «Ortalyq-Azııalyq gastroenterologııalyq apta - 2019» kongresi (OAGA) óz jumysyn bastady. Kongreske qatysý úshin Almaty qalasyna 500-den astam delegat, onyń ishinde alys jáne jaqyn shetelderden 75 lektor, gastroenterologtar, terapevter, ınfeksıonıster, jalpy tájirıbelik dárigerler, pedıatrlar, onkologtar, zerthanalyq jáne fýnksıonaldyq dıagnostıka salasyndaǵy mamandary keldi.
Kongresske qatysýshylar asqazan-ishek joly aýrýlaryn anyqtaý men onyń aldyn alý máselelerin, aýrý kórsetkishin tómendetý joldaryn, AIJ qaterli isikke jetkizbeı emdeý, gastroenterologııa salasynda zaqymy az hırýrgııalyq kómek kórsetý, onyń ishinde baýyr transplantasııasy máselelerin talqylap otyr. Sondaı-aq aımaq klınıkalaryndaǵy jańashyl emdeý tásilderi men olardy engizý týraly aqparattarmen bólisedi.
Búginde as qorytý joldarynyń keseli múgedektik pen ólim-jitim statıstıkasynda negizgi aýrýlardyń alǵashqy bestigine kiredi. Sozylmaly vırýstyq gepatıt (SVG) jáne onyń barlyq damý kesheni – fıbroz, sırroz jáne gepatosellıýlıarlyq karsınoma erekshe áleýmettik mańyzǵa ıe. Aýrý dúnıejúzilik aýqymda qoǵam densaýlyǵyna qaýip tóndirip otyr.
Tek 2019 jyldyń 9 aıyndaǵy málimetter boıynsha, Qazaqstanda sozylmaly S gepatıti bar 27,645 myń naýqas, sozylmaly V gepatıti bar 19,333 myń naýqas (delta-agenttersiz) jáne sozylmaly D gepatıti bar 1,290 myń naýqas (delta-agentpen HGV) esepte tur. 2018-2019 jyldary 13 405 naýqas vırýsqa qarsy terapııa alǵan. Bıyl S vırýsty gepatıtimen aýyratyn 11 myń naýqasqa jáne V gepatıtimen aýyratyn barlyq muqtaj naýqastarǵa jańa rejımdermen vırýsqa qarsy terapııa ótkizý josparlanýda.
Vırýsty gepatıtpen kúresý qajettiligin túsine otyryp, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy (DDSU) 2016-2021 jyldarǵa vırýstyq gepatıt boıynsha densaýlyq saqtaý sektorynyń Jahandyq strategııasyn qabyldady. Strategııanyń maqsaty – 2030 jylǵa qaraı halyq densaýlyǵyna qaýip tóndiretin aýyr dert retinde vırýstyq gepatıtti joıý. DDSU strategııasyna negizdele otyryp, kóptegen memleketter ózderiniń ulttyq josparlaryn qabyldady, bizdiń el de shette qalmady.
Qazaqstanda 2017 jyldan bastap Parenteraldyq gepatıtterdiń profılaktıkasy men onyń saldaryn aldyn alý jónindegi jol kartasy iske asyrylýda. Jol kartasy aıasynda normatıvtik-quqyqtyq bazany jetildirý, densaýlyq saqtaý uıymdarynyńkadrlyq áleýeti men materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn kúsheıtý, sozylmaly vırýstyq gepatıtterdiń zerthanalyq dıagnostıkasynyń qol jetimdiligi men sapasy joǵarlatý, sozylmaly vırýstyq gepatıti asqynǵan naýqastardy qosa medısınalyq kómek alýǵa qol jetimdilikti qamtamasy etýjúrgizilýde. Profılaktıkalyq jumysqa úlken nazar bólinedi.
Eń qysqa áńgime. Aldabergen Kempirbaı
Eń qysqa áńgime • Búgin, 13:00
Eń qysqa áńgime. Erkeǵalı Beısenov
Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:42
Eń qysqa áńgime. Kógedaı Shámerhan
Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:39
Eń qysqa áńgime. Jasulan Serik
Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:37
Eń qysqa áńgime. Aqjol Qalshabek
Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:28
Eń qysqa áńgime. Nurbek Nurjanuly
Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:24
Almatyda zamanaýı fotografııa kórmesi ótedi
Aımaqtar • Búgin, 11:58
Elbasyǵa Sýkýba ýnıversıtetiniń Qurmetti doktory ataǵy berildi
Prezıdent • Búgin, 11:45
Elbasy Takeo Kavamýramen kezdesti
Prezıdent • Búgin, 11:34
Zerendide Dúısen bıge eskertkish ashyldy
Aımaqtar • Búgin, 11:13
Aımaqtar • Búgin, 10:52
Shymkentte «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasy iske asyrylýda
Aımaqtar • Búgin, 10:44
Tikushaqty qulatpaı aman alyp qalǵan qos áıel dáriger
• Búgin, 10:39
Almatyda «Bıýdjetke qatysý» jobasy 27 qazanǵa deıin uzartyldy
Aımaqtar • Búgin, 10:31
Aqmolanyń astyǵyna suranys mol
Aımaqtar • Búgin, 10:22
Rýhanııat • Búgin, 10:20
Darıǵa Nazarbaeva Valentına Matvıenkomen kezdesti
Parlament • Búgin, 10:16
Uly dalanyń tarıhy qaıta jańǵyrýda
Qazaqstan • Búgin, 10:09
Atalmaı nege qalsyn Musa aty?!
Rýhanııat • Búgin, 10:01
Altaı Kólginov úkimettik emes uıymdarmen kezdesti
Qazaqstan • Búgin, 09:49
Pavlodar oblysynda 28 taýarly sút fermasy jumys isteıdi
Aımaqtar • Búgin, 09:07
Sport • Búgin, 08:53
Rýhanııat • Búgin, 08:49
Rýhanııat • Búgin, 08:47
Qoǵam • Búgin, 08:46
Namazaly Omashuly: El shejiresi
Rýhanııat • Búgin, 08:42
Taraz shaharyndaǵy tamasha tún
Aımaqtar • Búgin, 08:39
Qoǵam • Búgin, 08:36
Rýhanııat • Búgin, 08:33
Qoǵam • Búgin, 08:31
Endi mekenjaı anyqtamasyn suramaıdy
Qoǵam • Búgin, 08:29
Áıelderge «aq kvota» kómektese me?
Qoǵam • Búgin, 08:28
Joshy hanǵa eskertkish ornatylady
Rýhanııat • Búgin, 08:24
Qazaqtardyń atqa miný mádenıeti
Qazaqstan • Búgin, 08:22
Eýrony satyp alýshylar kóbeıdi
Ekonomıka • Búgin, 08:20
Jeńildetilgen avtonesıe otandyq avtoparkty «jasartady»
Ekonomıka • Búgin, 08:18
AQR: 14 bankti «saýyqtyrý» kerek pe?
Ekonomıka • Búgin, 08:15
Darıǵa Nazarbaeva jańa tehnologııalar ortalyǵynda boldy
Parlament • Búgin, 08:13
Kólik ınfraqurylymy men tranzıttik áleýetti qalyptastyrǵan baǵdarlama
Úkimet • Búgin, 08:11
Imperatordyń resmı taqqa otyrý rásimine qatysty
Qazaqstan • Búgin, 08:08
Qazaqstannyń bet-beınesi Batys kınolarynda qalaı kórinis taýyp otyr?
Qazaqstan • Búgin, 07:59
Prezıdent quqyq qorǵaý organdaryna tapsyrma berdi
Prezıdent • Keshe
Prezıdent Asqar Mamındi qabyldady
Prezıdent • Keshe
Mańǵystaýda polıseı men azamattyq qoǵam baılanysy talqylandy
Aımaqtar • Keshe
Uly Otan soǵysynda iz-túzsiz ketken jaýyngerdiń súıegi elge oraldy
Aımaqtar • Keshe
QHA tóraǵasynyń orynbasary Sherzod Pýlatov Aqtaýǵa keldi
Aımaqtar • Keshe
IIDM: Avtobýs parkteriniń tozýy 23%-ǵa tómendedi
Qoǵam • Keshe
Mańǵystaýda iri kólemde bekire tuqymdas balyq tárkilendi
Ekologııa • Keshe
ARTıShOK teatry Almatyda «Gúldengen qaladaǵy ómir» spektaklin qoıdy
Aımaqtar • Keshe
Taldyqorǵanda Orbulaq shaıqasynyń tarıhı qoıylymy qaıta sahnalandy
Rýhanııat • Keshe
Halyqaralyq valıýta qory Almatyda aımaqtyq ortalyq ashady
Ekonomıka • Keshe
Q.Toqaev Ardagerler uıymynyń tóraǵasyn qabyldady
Prezıdent • Keshe
Elbasy Ýkraına Prezıdenti Zelenskıımen kezdesti
Qazaqstan • Keshe
Qazaqstanda 332 myń jańa jumys orny quryldy
Qoǵam • Keshe
Darıǵa Nazarbaeva resmı saparmen Reseıge keldi
Parlament • Keshe
Ákim orynbasary ımamdarmen kezdesti
Aımaqtar • Keshe
Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet
Eń qysqa áńgime • Keshe
Rýhanııat • Keshe
Eń qysqa áńgime • Keshe
Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly
Eń qysqa áńgime • Keshe
Elbasy ornatylǵan dress-kodty únemi ustanady - A.Úkibaı
Qazaqstan • Keshe
Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy
Eń qysqa áńgime • Keshe
Jańaózende dáriger mamandar jetispeıdi
Aımaqtar • Keshe
Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly
Eń qysqa áńgime • Keshe
2020 jyly Qazaqstanda qandaı joldar aqyly bolady?
Qazaqstan • Keshe
Eń qysqa áńgime • Keshe
Uqsas jańalyqtar