text:
Gadymy Assiriýa
MOWZUK:GADYMY ASSIRIÝA
Meýilnama:
1.Gadymy Assiriýa b.e.öň II müňýyllygyň I ýarymynda .
2.Orta we Täze Assiriýa döwürleri.
3.Assiriýa b.e.öň VIII-VII asyrlarda.
1.Gadymy Assiriýa döwründe döwletiň tutýan meýdany uly bolmandyr.Ilat ekerançylyk bilen meşgullanyp,arpa,üzüm,emmer ýaly ekinler ekipdirler.Esasan tebigy suwaryşdan az möçberde guýularyň we Tigriň suwundan peýdalanypdyrlar.Ýurduň gündogarynda ýaýlalarda maldarçylyk bilen meşgullanypdyrlar.Irki Assiriýa jemgiýetiniň durmuşynda esasy orny söw- da tutupdyr.
Assiriýanyň üstünden Ortaýer deňziniň Gündogaryndan,Kiçi Aziýadan we Zakaw- kazýeden Tigr boýunça Orta we Günorta Mesopotamiýa,ondan hem aňry Elama gidýän mö- hüm söwda ýollary hem geçipdir.
Irki Assiriýanyň söwdagärleri esasy söwda ýollarynda,esasanam Kiçi Aziýada öz ko- loniýalaryny döredipdirler.B.e.öňki XX-XVIII asyrlarda aşşurly söwdagärler Küldepäniň töwereginde Siriýadan,Ýewfrat boýlaryndaky ýerlerden we ýerli söwdagärlerden ybarat akkadça Kaniş,hettçe-Nesa diýilýän söwda birleşmesini döredipdirler.Kanişliler süýthorçylyk bilenem meşgullanypdyrlar.
Mesopotamiýadan Kiçi Aziýa galla,galaýy,matalar,egin-eşikler,hünärmentçilik önümleri çykarylypdyr we ol ýerden bolsa mis,gurşun,kümüş,mal,ýüň,deri,agaç getirilipdir.
Assiriýada patyşa,ybadathana ýerleri bolup,olary daýhanlar we gullar işläpdirler. Ýerleriň esasy bölegi jemagat ýerleri ekeni.Irki Assiriýa döwründe gulçulygyň esasy çeşmesi bergidarçylyk gulçulygy bolupdyr.Ýesir düşen we goňşy taýpalardan satyn alnan gullar hem bolan.Jemagatdaky ýönekeý maşgalalarda hem 1-2 gul bolupdyr.
Assiriýa döwleti b.e.öň XVI asyra çenli “alum Aşşur”,ýagny,Aşşur şäheri diýlip at- landyrylypdyr.Ýokary häkimiýet guramasy “Şäheriň öýi” diýilýän ýaşulylaryň maslahaty bolupdyr.Olaryň içinden birini 1 ýyl möhlet bilen “limmu” saýlapdyrlar.Limmu şäheriň hazyna- syna baştutan bolupdyr.Şol ýyla onuň adyny dakypdyrlar.
Ýaşulularyň ýygnagy “ukulluma”,ýagny,şäher-döwletiň sud we administratiw işlerini alyp barýan adamy saýlapdyr.
Şeýle hem hökümdaryň nesle geçýän “işşiakkuma” wezipesi bolupdyr.Işşiakuma din işlerine,ybadathanalaryň gurluşygyna ýolbaşçylyk edipdir,uruş wagtynda harby serkerde bolupdyr,dürli jemgiýetçilik işlerine gözegçilik edipdir.
B.e.öň XX asyryň başyndaky halkara ýagdaýy Assiriýa üçin amatly bolmandyr.Ýewfratyň töwereginde Mariniň ýokary göterilmegi günbatarda,Hett döwletiniň döremegi Kiçi Aziýada söwda etmäge päsgel beripdir.
Amoreý taýpalaryň Mesopotamiýa tarap süýşmegi Assiriýanyň ähli söwda işlerine uly urgy bolupdyr.Aşşuryň günbatara (Ýewfrata) we günorta (Tigriň akymynyň ugruna) eden ilkinji ýörişleri söwdany dikeltmek üçin edilen bolmaly.
Günbatarda daşary syýasat güýçli bolup,amoreý serdary Şamşi-Adad I (1813-1781) wagtynda demirgazyk Mesopotamiýa şäherleri,Mari,günbatar semit taýpalarynyň bir bölegi, Karkemiş bilen bileleşip bolsa,Siriýanyň Katna şäheri basylyp alynýar.Günbatar bilen aralyk söwda Aşşura geçýär.Assiriýa Wawilon we Eşnuna bilen parahatçylykly aragatnaşyk saklapdyr.Gündogarda bolsa hurritlere garşy göreşipdir.
Şeýlelikde b.e.öň XIX asyryň ahyrynda,XVIII asyryň başlarynda Assiriýa Alynky Aziýada iri döwlete öwrülýär.Şamşi-Adad I özüni “köpleriň patyşasy” diýip atlandyrypdyr.Patyşa dolandyryşa,goşuna,patyşa hojalygyna baştutanlyk edipdir,kazy bolupdyr.Ýurt welaýatlara bölünipdir.
Şamşi-Adad I-niň gazanan üstünliklerini onuň nesilleri berkidip bilmändirler.Hammurapi Mari bilen bileleşip Assiriýany derbi-dagyn edipdir we Wawilona boýun egdiripdir.I Wawilon nesilşalygy ýykylandan soň,b.e.öň XVI asyryň ahyrlarynda Assiriýa ýaş döwlet Mitanniniň oljasyna öwrülýär.
2.Orta Assiriýa döwri b.e.öň II müňýyllygyň II ýarymynda bolup geçipdir.B.e.öňki XV asyrda ol öňki ýagdaýyny dikeltmek üçin diplomatiýa serişdelerini ulanypdyr.Ol Müsür bilen ýakynlaşyp,Amenhotep III-niň we Ehnotonyň döwründe dostlugyny berkidipdir.Müsüriň goldamagynda daşarky syýasatda üstünlik gazanypdyr.Aşşur-Uballit I (b.e.öň XIV a) Wawilon patyşasy bilen garyndaşlyk açyp,onuň tagtynda assiriýa dikmeleriniň oturmagyny gaza- nypdyr.
B.e.öň XIII asyrda Assiriýa iň ýokary derejä ýetipdir.Günbatarda Mitanni döwletini boýun egdiripdir.Assiriýanyň patyşasy Tukulti-Ninurta I (b.e.öň XIII a.II ýarymy) Siriýa ýöriş edip,30000 ýesir alypdyr.Ol Wawilona hem çozup,onuň patyşasyny ýesir alýar,köp olja we Mardukyň heýkelini hem äkidipdirler.Tukulti-Ninurta demirgazyk ugurda assiriýalylaryň Nairi ýa-da Uruatri (soňra Urartu) ýurdy diýýän ýerindäki taýpalar bilen urşupdyr.Ol Nairiniň 43 hanynyň birleşmesini derbi-dagyn edipdir.
B.e.öň XII asyrda dyngysyz uruşlar sebäpli Assiriýa wagtlaýynça pese düşýär.Ýöne Tiglatpalasar I-niň (1115-1077) dolandyran wagtynda ol ýene-de öňki kuwwatyna eýe bolýar,bu döwürde halkara ýagdaýy üýtgeýär:Hett patyşalygy ýykylýar,Müsür syýasy dagynyklyk döwrüne gadam basýar.Assiriýanyň bäsdeşi bolmaýar.Tiglatpalasar I günbatara 30 gezek ýöriş edip,Demirgazyk Siriýany,Demirgazyk Finikiýany basyp alýar.Kiçi Aziýanyň günorta-gündogar tarapyna çozup girýär.Tiglatpalasar I finikiýa gämilerinde ýeňşiniň hormatyna Ortaýer deňzine çykýar.Oňa Müsürden sowgatlar gelýär.Nairide täze ýeňişler gazanylýar.
Ýöne Assiriýanyň gülläp ösmegi birdenkä tamamlanypdyr.B.e.öň XII-XI asyrlaryň sepgidinde Arabystandan Alynky Aziýanyň giňişliklerine arameýleriň çarwa taýpalary çozup giripdirler.Assiriýa olaryň ýolunda ýerleşip,esasy urguny özüne kabul etmeli bolupdyr.Assiriýa bir ýarym asyrlap pese düşüpdir.Daşary ýurtlularyň agalygy wagtynyň taryhy bolsa belli däl.Orta assiriýa döwründe söwda peselip,ekerançylygyň ähmiýeti artypdyr.Metallaryň köp bolmagy bilen gurluşyk güýçli ösýär.Täze paýtagt “Tukulti-Ninurtanyň galasy” gurulýar.
Assiriýa söwdasy b.e.öň XIV-XIII asyrlarda gaýtadan janlanypdyr.
Orta assiriýa döwründe döwleti dolandyrmakda güýçli özgerişler bolupdyr.”Işşiakumynyň” elinde “ukullumanyň” wezipeleri hem jemlenipdir.Aşşur-Uballit I “şarru” (patyşa) derejesini ulanyp başlapdyr.Patyşalar ýaşulularyň maslahatynyň täsirini peseltmäge çalşypdyr- lar.Tukulti-Ninurta I Aşşuryň maslahatynyň umumydöwlet ähmiýetini ýitirmek üçin paýtagty täzeläpdir.Ýöne munuň üçin ol “beýik” närazylar tarapyndan öldürilipdir.
B.e.öň I müňýyllygyň başlarynda gadymy gündogar ýurtlarynda ykdysady ýokary göteriliş bolupdyr.Onuň sebäbi demir önümçiliginiň başlanmagydyr.Bu döwürde täze,ýaş döwletler-Urartu,Kuş,Lidiýa,Midiýa,Eýran uly ähmiýete eýe bolup başlaýar.B.e.öň I müňýyllykda “dünýä” agalygy ugrunda göreş güýçlenip,gadymy döwrüň ägirt uly döwletleriň döremegine getirýär.Olaryň ilkinjisi Ýakyn Gündogarda agalyk eden Assiriýa döwleti bolupdyr.
Assiriýa arameýleriň çozuşyndan 200 ýyldan soň,b.e.öň X asyryň ahyrlarynda aýňalypdyr.Halkara ýagdaýynda iri bäsdeşler bolmandyr,harby ümsümlik emele gelipdir.
Assiriýa döwleti öz taryhynda täze ösüşe başlap,b.e.öň X-VII asyrlary öz içine alýan täze assiriýa döwrüne gadam basypdyr.
Assiriýanyň daşary syýasatynyň işjeňleşmeginiň onuň ykdysadyýetine metal, agaç we beýleki çig mallaryň zerurlygy,keseki ýerleri talamak,söwda ýollaryny eýelemek ýaly sebäpleri bolupdyr.
B.e.öňki IX asyryň başlarynda Assiriýa berkleşipdir we ýene-de basybalyjylykly daşary syýasaty güýçlendiripdir.Patyşa Aşşurnasiropal II (883-859) Nairi taýpalary,midiýalylar bilen üstünlikli uruşlar edipdir.Wawilonyň demirgazyk ýerlerini basyp alypdyr.Ýöne Assiriýanyň daşary syýasatynyň esasy ugry günbatarda-Ortaýer deňziniň Gündagarynda bolupdyr.Onuň ünsüni bu ýeriň tebigy baýlyklary we geografiki ýerleşişi çekipdir.Aşşurnasiropal II Demirgazyk Siriýadaky arameýleri derbi-dagyn edýär.Ortaýer deňziniň kenaryna çykýar oňa Siriýa begzadalary we finikiýa şäherleri salgyt getiripdirler.
Aşşurnasiropalyň basybalyjylykly syýasatyny ogly Salmanasar III dowam edipdir.Ol demirgazykda Urartu bilen üstünlikli urşupdyr.Wawilonyň jümmüşine aralaşyp, Pars aýlagyna çykypdyr,Wawilonyň tagtyna Assiriýanyň ýokary häkimiýetini ykrar eden da- laşgäri çykarypdyr.Gündogarda midiýalylar bilen çaknyşypdyr.
Salmanasar III Ýewfratyň aňyrsyna 16 gezek ýörişden soň Damaskyň patyşasy Gazaili ýesir alypdyr,ýöne şäher boýun egmändir.
Assiriýanyň hazynalary talamagy,paç ýygnamagy,ýesirleri sürüp äkitmegi ýurtda uly gurluşyklary etmäge mümkinçilik beripdir.
B.e.öň IX asyrda esasy üns täze paýtagt Kalhu (häzirki Nimrud) şäherine berlipdir.B.e.öňki IX asyr Assiriýanyň ykdysady we harby-syýasy ýokary göteriliş döwri bolupdyr.Oňa taryhda Assiriýanyň “ilkinji ýokary göterilişi” hem diýilýär.Ýöne b.e.öň VIII asyryň başlarynda Assiriýa döwleti pese düşýär.Köp uruşlar netijesinde halk köpçüligi tozupdyr, üstesine-de hasylsyzlyk,keseller,tebigy betbagtçylyklar netijesinde gozgalaňlar bolupdyr.As- siriýanyň b.e.öň VIII asyrda pese düşmegine halkara ýagdaýy hem täsir edipdir.Güýçli goşuny bolan Urartu döwleti basybalyşlara başlapdyr.
B.e.öň 746-745-nji ýyllarda Assiriýanyň Urartudan ýeňilmegi sebäpli Kalhuda gozgalaň turupdyr.Harbylaryň goldamagynda häkimiýet başyna Tiglatpalasar III gelipdir.Ol administratiw we harby özgerdişler geçirip,ýurduň içerki ýagdaýyny berkidýär,hemişelik goşun döredýär.Goşunyň sany 120000-e ýetipdir.
Assiriýanyň üçünji we iň ýokary göterilen döwri b.e.öňki VIII asyryň 40-njy ýyllaryndan - VII asyryň 40-njy ýyllaryna çenli aralykda bolup geçýär.
Tiglatpalasar III (b.e.öň 745-727) b.e.öň 743-740-njy ýyllarda Urartunyň gol- daýan demirgazyk Siriýa we kiçi Aziýa hökümdarlaryny ýeňip,18 patyşadan paç alypdyr.B.e. öň 738-735-nji ýyllarda Urartunyň özüne-de iki gezek ýöriş edipdir.B.e.öň 734-732-nji ýyllarda Assiriýanyň garşysyna Ortaýer deňziniň Gündogaryndaky döwletleriň bileleşmesi çykyş edipdir.Bu uruşda hem Assiriýa üstün çykyp,onuň bu ýerlerde täsiri güýçlenipdir.
Gündogarda Tiglatpalasar III Midiýany we Wawilony ýeňipdir.B.e.öň 729-njy ýylda ol Wawilonda täç geýipdir.
Basylyp alnan ýerlerde welaýatlar döredilip,olary patyşanyň bellän adamlary dolandyrypdyr.Basylyp alnan ýerleriň ilatyny başga ýerlere göçüripdirler.Meselem,diňe Siriýadan 73000 adam göçürilipdir.
Sargon II-niň (722-705ý.) goşunlary Ysraýyl patyşalygyny b.e.öň 722-nji ýylda basyp alypdyr we bu döwlet Alynky Aziýanyň kartasyndan ýitipdir.
B.e.öň 714-nji ýylda Urartu döwletine Sargon II uly zarba urupdyr.Şondan soň Urartu kän aýňalmandyr.
Sargon II Assiriýanyň täze paýtagtyny Durr-Şarrukin şäherini esaslandyrypdyr.
Sargon II-niň ogly Sinahherib (705-681 ý.) ullakan döwleti miras alypdyr.Ol öz döwründe basylyp alnan ýerleriň garşylygyny basyp ýatyrmaly bolupdyr.Wawilona garşy göreş has-da dartgynly bolupdyr.B.e.öň 689-nji ýylda Sinahherib,wawilonlylara boýun egmek barada eden teklibi ret edilenden soň,şäheri zabt edip alypdyr we köçelerine suw goýberipdir. Onuň bu wagşylygy beýleki ýurtlarda hem,Assiriýanyň özünde hem ýazgarylypdyr.Sebäbi wawilonlylar dini,dili,medeniýeti bir bolan assiriýalylar bilen garyndaş ekenler.
Sinahheribiň dolandyran soňky ýyllarynda içerki syýasy göreş ýitileşipdir.Ol b.e.öň 681-nji ýylda dildüwşük netijesinde öldürilýär.Tagta onuň kiçi ogly Asarhaddon (681-669ý.) çykyp,ol harbylar topary bilen söwdagär-ruhanylaryň toparynyň bähbitlerini utgaşdyr- mak arkaly içerki ýagdaýy kadalaşdyrýar.Asarhaddon b.e.öň 679-678-nji ýyllarda Wawilony dikeldýär.Wawilon şäherleriniň we ybadathanalarynyň öňki hukuklaryny gaýtaryp berýär.
Asarhaddon özüniň esasy wezipesi Müsüri basyp almak diýip hasap edipdir. Munuň üçin ilki tyly berkidýär,ýagny kimmerler,Urartunyň goňşusy Şupriýa bilen uruşýar,Midiýadaky welaýatlaryny berkidýär.Müsüre ýörişden öň Sidonda gozgalaňy basyp ýatyrýar, araplary boýun egdirýar,Kiprde ornaşýar.B.e.öň 671-nji ýylda Müsüri basyp alýar.Faraonlaryň derejelerini kabul edýär.Şondan soň Assiriýanyň çäkleri Niliň I bosagasyndan Zakawkazýä, Eýran tekiz daglygyndan Kiçi Aziýa,Ortaýer deňzinden Pars aýlagyna çenli bolupdyr.
Müsüre garşy jeza beriji ýöriş wagtynda b.e.öň 670-nji ýylda Asarhaddon ýolda aradan çykýar.Onuň ýerine ogly Aşşurbanapal (b.e.öň 669-635/27ý.).Ol klinopisi,şumer, akkad dillerini bilipdir,edebi ukyby bolupdyr,binagärlik sungatyny,hasabyýeti,astronomiýany, syýasy we döwlet işlerini öwrenipdir.Aşşurbanapalyň döwründe Assiriýanyň daşary syýasatynda iki döwür tapawutlanýar:
1.B.e.öň 669-654ý.Bu döwürde Assiriýa entek Ortaýer deňziniň Gündogarynda güýçli agalyk edipdir.Aşşurbanapal köp uruşlar alyp barmaly,gozgalaňlary basyp ýatyrmaly bolupdyr.B.e.öň 655-nji ýylda Müsür bölünip aýrylypdyr.
2.B.e.öňki VII asyryň ortasynda Assiriýanyň daşary syýasatynyň II döwri başlanypdyr.Ýurduň syýasy çökgünligi güýçlenipdir.Basylyp alnan ýerlerde güýçli gozgalaňlar turupdyr.


c: text/html

text:
Amstetten söweşi
Amstetten söweşi Üçünji Koalisiýa urşy döwründe Birinji Fransuz Imperiýasy bilen Awstriýa - Russiýa soýuzynyň arasynda bolup geçen kiçeňräk söweş.
Ol 5 noýabr, 1805-de awstriýalylar Wenadan çekilýärkä rus goşunynyň Marşal Muratyň atly goşunyna hem-de Jean Lannesiň korpusynyň bir bölegine garşy amala aşyran arýergard söweş hereketi hökmünde bolup geçdi. Rus goşunyna Pýotr Bagration baştutanlyk edýärdi. Esasy söweşiň öňinçäsi Murat özüniň 2 sany eskadrondan ybarat atly goşun eskorty bilen 3 sany awstriýa kawaleriýa polkuna garşy howul-hara hüjüm geçdi. Ol asgynlap yza çekilmeli boldy, emma onuň söbügine münüp gelýän awstriýalylary fransuz atly artilleriýasy karteç okuny ýagdyryp togtatdy. Murat Lannes bilen bilelikdäki kolonnasynyň gelerine garaşdy. Lannese Bagrationyň saklaýan pozisiýalaryna hüjüme etmäge buýruk berildi we ol salymyny bermän gaýduwsyz hüjüme geçdi. Bagrationyň bölümleri hüjümi yza serpikdirip birnäçe gezek ştykly garşylyklaýyn hüjüme geçdi. Kutuzow oňa ýardam bermek üçin general Miloradowiçiň otrýadyny ýollady. Soýuzdaşlaryň jemi goşuny 6,700 esger çemesidi. Awstriýa-rus goşuny uly ýitgi çekip ýeňlişe sezewar boldy. Bir müň sany awstriýa esgeri öldürildi, ýaralandy ýa-da ýesir alyndy. Ruslaryň üç ýüz esgeri öldürildi ýa-da ýaralandy, ýedi yüz töweregi bolsa ýesir düşdi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Witebsk döwlet tehnologik uniwersiteti
Witebsk dowlet tehnologik uniwersitety-yokary umumy jayy Belarusiya Dowletinin Witebsk shaherinde yerleshyar.
Bu Uniwersitetde 3000-den gowrak talyp okaýar, şol sanda türkmen talyplary hem ylym alýar. Elbetde bu Uniwersitet iň beti diýip bolmaz, yöne öz aýratynlyklary bilen tapawutlanýar. Uniwersitetiň iki sany umumy ýaşaýyş jaýy bolup, olar iki ädimlik aralykda, ýagny ýakynda ýerleşýär. Uniwersitetiň stadiony hem olardan daşda ýerleşenýän däldir. Başga bellemeli zatlaryň biri - sport toplumydyr. Onda sportuň dürli görnüşleri bilen meşgullanmak mümkinçiligi bar (ýeňil/agyr atletika, basseýn, aýrobika we ş.m.). WDTU-da 7 sany fakultet:
- Ykdysadyýet
- Çeperçilik-tehnologik
- Mehanik-tehnologik
- Konstruktor-tehnologik
- Gaýbana (заочный)
- Kwalifikasiýany ýokarlandyryş we kadrlary taýýarlaýyş
- Ýokary okuwa taýýarlaýyş
Doly maglumat almak üçin aşakdaky saýta göz aýlaň.
Biziň salgymyz[üýtget]
210035, г. Витебск Московский пр-т, 72 Tel: 8 (0212) 47-50-26 (rektoryň kabulhanasy)


text:
Isa Pygamber
Isa (Isus Hristos) hristiýaň dini maglumatyna görä, hristiýaň dininiň düýbüni tutujy. Injilde aýdylýan rowaýatlara görä, Isa pynhan iş etmedik gyz Maryýadan (Merýemden) täsin ýol bilen doglanmyş. Palistinada dini wagyz nesihat ýöredip her hili gudrat görkezenmiş. Pomtiý Pylatyn hakymlyk edem ýyllarynda Isa hajyn ýüzüne çüýlenenmiş, emma üçüleňji gün direlip asmaňa gaýýp bolanmysh. Hristian taglymatyna görä Isa ýerde ikinji gezek peýda boljak we ähli janly-jansyz jemendelerin başyna kyýamat inderip, kasini jennete, kasini dowzaha iberjekmiş, şondan soň takwalaryň munýillyk salygy höküm sürjekmiş.
Isa musulmanlaryň arasynda hem pygamberiň biri hasaplanýar. Gurhanda aýdylşyna görä Isa palçykdan guş ýasap oňa jan berip korun gözüni açyp, ölüleri direldip bilýärmiş. Onuň adyna Türkmen klassiki şahyrlarynyň eserlerinde hem duş gelmek bolýar. Isanyň adyna aýdylýan gudratlar hem, onuň dogmagyna ölmegine direlmegine degişli ahlawatlar hem Towratyn köp sanly awtorlarynyň we redaktorlarynyň dini taslamalaryndan başga zat däldir.


text:
Eýran
Eýran Yslam Respublikasy (pars. جمهوری اسلامی ایران — Jomhuriýe Eslamiýe Iran, şeýle hem Eýran (pars. ایران [ʔiˈɾɒn]) ýa-da Persiýa) — Aziýanyň günorta-günbatarynda döwlet. Paýtagty — Tähran şäheri.
Territoriýasynyň ululygy boýunça dünýäde 16-njy orunda durýar. Ýurduň araçäkleriniň umumy uzynlygy 6420 km. Türkmenistan, Owganystan, Päkistan, Yrak, Türkiýe, Azerbaýjan bilen araçäkleşýär.
Mazmuny
Ilaty we şäherleri[üýtget]
Ilaty 70,496 million adamdan gowrak bolup, şonuň 71 %-ti şäherlerde ýaşaýar. Paýtagty Tähran şäheri (7,1 millliondan gowrak). Paýtagtda ýurduň 10 prosentden gowrak ilaty jemlenendir. Esasy şäherleri Yspyhan, Şiraz, Nişapur, Abadan, Kum, Bender-Abbas, Maşat. Ilatyň artyş depgini 4 %-te golaý. Çaklamalara görä, 2015-nji ýyla çenli Eýranyň ilatynyň 78 mln adama ýetmegi mümkin. Ýaş sostawy boýunça Eýran dünýäniň iň ýaş ýurdy hasaplanýar (ilatyň 50 %-ni 15 ýaşa çenli etginjekler düzýär). Ilatynyň 99,5 %-ti musulmanlardyr.
Dil we milli azlyklar[üýtget]
Döwlet dili pars dili. Agdyklyk ediji millet azerbeýjanlar bolup (ähli ilatyň 30,3 %), olar yslamyň şaýy mezhebine uýýarlar. Parslar (41,92 %-ti), kürtler (9,1 %), türkmenler (3,17 %), araplar (2,2 %), buluçlar özbaşdak etniki toparlar hasaplanýarlar (Cesme : http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IR) . Ilatyň 29 %-ti oba hojalygynda, 13,5 %-ti senagatda, galan bölegi bolsa hyzmat ediş sferasynda zähmet çekýär. Işsizleriň sany 1,8 mln adama golaý.
Ýyllyk girdeji[üýtget]
1989-1994-nji ýyllar aralygynda ilatyň jan başyna öndürilýän milli önümiň ýyllyk artyşy 7,7 % boldy. 1993-nji ýylda adam başyna düşýän ýyllyk girdeji 4360 dollar boldy. Inflýasiýanyň derejesi öň 30 % bolanlygyndan 1991-nji ýylda 7,5 %-te çenli kemeldi. Önümçiligiň pese gaçmagynyň öňi alyndy. Soňky döwürde umumy milli önümiň artyşy 10 %-den geçýär.
Transport we gara ýollar[üýtget]
Awtomobilü transporty transportyň esasy görnüşidir. Eýran kalendary boýunça 1358-1367-nji ýyllar aralygynda (1979-1989 ýý.) 402 km magistral ýollar, 4831 km şosse ýollary (ini 7 metr), 10320 km ikinji derejeli ýollar (ini 5-7 metr) guruldy. 1989-njy ýylyň martyna çenli Eýranyň ýollarynyň umumy uzynlygy 167 müň km bolup, şonuň 14 %-ti magistral ýollardyr. Eýranyň daglyk ýerlerde ýol gurmakda baý tejribesi bar.
Demir ýollar[üýtget]
Eýranda demir ýollar döwlete degişlidir. Olar ýylda 6672 müň ýolagçy we 8047 müň tonna ýük daşamaga ukyply. 1979-njy ýyla çenli Eýran demir ýollarynyň uzynlygy 4567 kilometrdir. Häzirki döwürde 1000 kilometrlik ýollaryň gurluşygy alnyp barylýar, ýene-de 500 kilometrligi planlaşdyrylýar. Eýran, Tejen-Sarahs-Maşat demir ýolunyň Maşatdan Sarahsa çenli aralygyny gurdy.
Nebit[üýtget]
Nebit Eýranyň esasy baýlygy hasaplanýar. Onuň barlanan zapaslary 90,5 barrele (nebitiň halkara ölçeg birligi, 1 barrel 159 litre deň-J. G.) Nebit we nebit önümleri ýurduň yksportunyň esasyny düzýär. 1979-1986-njy ýyllarda nebit Eýran gaznasyna 120 mlrd dollar girdeji getirdi. Bir günde 4,2 mln barrel nebit çykarmaga mümkinçiligi bolsa-da OPEK-iň (nebiti eksport ediji döwletleriň guramasynyň) kararyna laýyklykda nebit çykarmagyň bir günki çägi (kwotasy) Eýran üçin 3 mln 340 müň barrel diýlp kesgitlenildi. Abadan, Yspyhan, Tähran şäherlerinde nebiti gaýtadan işleýän zawodlary bar.
Gaz[üýtget]
21 trillion kub metr gaz zapaslaryna eýe bolan Eýran bu görkeziji boýunça Russiýa Federasiýasyndan soňra ikinji ýerde durýar. Ýurduň 280-den gowrak şäheri tebigy gaz bilen üpjün edilendir.
Esasy hyzmatdaşlary[üýtget]
Ýaponiýa, Germaniýa, Italiýa, Türkiýe, Welikobritaniýa, Siriýa, Hytaý, Günorta Koreýa, Päkistan, Merkezi Aziýa respublikalary Eýranyň esasy söwda partnýorlarydyr. Eýran daşary bazara nebit, haly, çoýun, pisse we guradylan miwe önmlerini, bekre balygynyň işbilini, we ş.m. çykarýar. Daşary ýurtlardan bolsa metal konstruksiýalary, enjamlar, däne, agaç materiallary, medisina abzallary we ş.m. getirilýär.
Metbugat[üýtget]
Häzirki wagtda Eýranda 176 sany döwürleýin neşirler hereket edýär. Olaryň bir ýyllyk möçberi 450 mln ekzemplara ýetýär. Neşirleriň 103-si hususy sektora degişlidir. Döwürleýin neşirleriň 60 %-ti yslam ynkylabyndan soňra çykyp başlady. Metbugatyň 9 %-ti ýokary bilimliler, 29 %-ti aýallar we çagalar, 36 %-ti bolsa ilatyň ähli gatlagy üçin niýetlenendir. Žurnalistleriň diňe 1,6 %-ti uniwersiteti “žurnalistika” hünäri boýunça tamalanlardyr. Ähli žurnalistleriň 13 %-ti aýal-gyzlardyr. KEÝHAN, ETTELAAT, RESALAT esasy gijeki, JOMHURI-ýe ESLAMI, ABRAR irki gazetlerdir. KEÝHAN INTERNEŞNL, TEHRAN TAÝMS iňlis dilindäki gazetlerdir.
Medeniýet[üýtget]
Medeniýet we Yslam ugry Ministrligine degişli. 486 kitaphanada 333 müň kitap saklanýar. 1988-nji ýylda Eýranda 4873 kitap neşir edilipdir.
Sowatlylyk[üýtget]
Sowatsyzlygy ýok etmekdäki bitiren işleri üçin Eýran ÝUNESKO-nyň ýörite diplomyna mynasyp boldy.
Kuran öwrenmek[üýtget]
Eýranda mukaddes Kurany-Kerimi öwrenmäge örän uly ähmiýet berilýär. Ony öwrenijileriň sany 1988-nji ýylda 6 mln adam bolanlygyndan, 1994-nji ýylda 17 million adama çenli ýetdi.
Kino[üýtget]
Eýranda 166008 orunlyk 264 kinoteatr bar. Olarda ýylda 1 milliona golaý tomaşaçy Eýran we daşary ýurt filmlerine tomaşa edýär. 1993-1994-nji ýyllarda Eýran kinematografy 125 halkara festiwalyna gatnaşyp, 34 sany baýraga mynasyp boldy. Bu özboluşly rekorddyr.
Administratiw bölüniş[üýtget]
Eýran administratiw taýdan 24 sany ostana (prowinsiýa) bölünip, olar 499 şäheri we 50000 obany özüne birleşdirýärler. Ine şol ostanlar : Tähran, Merkezi, Gilan, Gülüstan, Mazenderan, Azerbeýjan, Bahtaran we Huzestan, Fars, Kerman, Horasan, Yspyhan, Seýistan, Bulujystan, Kürdüstan, Hemeden, Çaharmahal we Bahtyýary, Lurystan, Ilam, Kahgiluýe we Boýer Ahmad, Buşer, Hormuzgan, Zanýan, Ýezd.
Baýdak[üýtget]
Eýranyň resmi baýdagy ýokardan aşak ýaşyl, ak, gyzyl reňkde bolup, merkezinde gerbiň suraty ýerleşdirilen. Baýdak 22 gezek gaýtalanýan “Allah Akbar” (“Allah Beýikdir”) diýen söz bilen bezelendir.
Kalendar[üýtget]
Eýranda iki kalendar : Hijri kamary (Aý) we Hijri Şemsi (Gün) kalendarlary ulanylýar. Täze ýyl 21-nji martda (Nowruz) başlanyp, indiki ýylyň 20-nji martynda tamalanýar. Hepde şenbe güni başlanyp, juma güni gutarýar. Juma resmi dynç alyş günüdir. 11-nji fewralda (22-nji bahman) Yslam ynkylabynyň ýeňiş güni baýram edilýär.


text:
Ewtanaziýa
Ewtanaziýa(euthanasia) - bejerişi bolmadyk keselden ejir çekýän, çydamsyz agyry çekýän adamlaryň öz islegleri ýa-da islegsiz öldürilmegi.Bu adama ölüm getiraýjek dozada ukol edilmegi ýaly görnüşlerde amala aşyrylýar.
Ewtanaziýanyň 2 görnüşi bar: aktiw hem-de passiw ewtanaziýa. Passiw ewtanaziýadoktorlar tarapyndan ýarawsyza ýaşaýyşyny dowam etdirmek üçin edilýän terapiýasyny bes etmek we aktiw ewtanaziýa ýarawsuza doktorlar tarapyndan onuň çalt we agyrysyz ölmegi üçin mediki serişdeleri goýbermekleri. Aktiw ewtanaziýa köplenç doktorlaryň kömegibilen jana kast edilmegini hem degishli edilýär (ýarawsuz adama öz haýyşdy boýunça ömür gysgaltýan dermanlaryň berilmegi).
Mundan başga-da razyçylykly (dobrowol'naya/voluntary); razyçylygy berip bilinmedik (ne dobrowol'naya/non-voluntary) hem-de razyçylyksyz (neproizvol'nyy/involuntary) tapawutlandyrylýar. 1-nji gornüşinde ýarawsuzyň öz razyçylygy/öz haýyşy boýunça edilýär. Bu görüşikanun tarapyndan Belgiýada, Lýüksemburgda, Niderlandiýada, Şweýsariýada hem-de ABŞ-nyň Oregon we Waşington ştatlarynda rugsat berilen. 2-nji görnüşi ýarawsuzyň özüniň razyçylygyny bilip bolmadyk ýagdaýyna (meselem:kiçi çaga). Bu dünýäde hiç ýerde kanuny rugsat berilmedik. 3-nji görnüşi bolsa ýarawsuzyň garşy bolan ýagdaýyndada ulanylanda aýdylýar. Bu termin ilkinji gezek Frensis Bekon tarapyndan öňe sürülip başlanyp, ikinji jahan urşuna çenli giňden ulanylypdyr. Ýöne soňra nasist hereketleri sebäpli bu ideýalar uzak wagtlyk ýapylýar. Belli adamlaryň içinde Zigmund Freýd bejerişi bolmadyk rak keselini bilenson öz Londondaky öýünde 1939-njy ýylda, 19 sany ýerli anesteziýa bilen geçirilen operasiýalaryndan soň çydaman Doktor Şura tarapyndan "öldürilýär"
20-nji asyrlaryň soňlarynda ewtanaziýa has ýiti we köp öňe sürülýän uly meselelerinň birine öwrülýär. Ýöne Gippokrat kasamyna ters gelýär diýip häzire çenli köp ýurtda ulanylyşy ýol berilmedik ölüm usuly bolup durýar.


text:
Salam .Men interenetde türkmen siteleri we başgalar barada gözleg agtariş işleri edip otyrkam sitesine totanleyin gabatgelaymenmi we begenjimden uçayjak boldum we bu forum sitesine derrew yazildim(üye boldum) we nameler yazilya diyip okamana başladym welinin menin onkije begenjim puç bolaydyda ....
Bu sitenin ady turkmence.com emma içinde yazilenlar bolsa türkçedi ...
inha menin bar begencimi elimden alan zat...
Menin pikirimçe bu sitenin adyna yaraşanok içindakiler
men bu sitenin adminine hem yüzlendim we bu name üçin beyle bolya yada bu site türkler tarapyndanmy döredildi diyenimde mana yok jogabyny berdi we men hem onda gelin türkmençamizi gürleşelin diydim we bundan son yazip iberenlerim gitmedi .seredip otyrsam ol eyyam meni bu siteye yazilmakdan(üyelikden)meni çikaripdir... çykaryp biler yone menin elimden we dilimden TÜRKMENÇANİ alyp bilmez.
Menin bu diydigim türk dusmanligi daldir yone gelin türkmen dilini yazyp geplam ösdirelin ... Biz şu wagytky yaşlar dalmi bu zatlary etjekler.Gayrat edelin


text:
Schöngrabern söweşi
Schöngrabern söweşi (şeýle-de Hollabrunn söweşi) Napoleonçylyk Uruşlarynyň Üçünji Koalisiýa urşy döwründe 16 noýabr 1805-de Awstriýanyň Hollabrunn şäherinden uzak bomadyk Schöngrabern obasynyň golaýynda Ulm söweşinden dört hepde soň, Austerlitz söweşinden bolsa iki hepde öň bolup geçen söweş.
Kutuzowyň ýolbaşçylygyndaky rus goşuny Napoleonyň fransuz goşunyndan gaçyp, Dunaý derýasynyň demirgazygyna tarap yza çekilýärdi. 15 noýabr 1805-de marşallar Murat bilen Lannesiň baştutanlygyndaky fransuz awangard goşuny Wenada Dunaý derýasyndan geçýän bir köprini ele saldy. Buxhowdeniň goşmaça goşuny bilen Brünnüň golaýynda tapyşmak üçin Kutuzowa wagt utmak zerurdy. Ol özüniň general-maýor knýaz Pýotr Bagrationyň dolandyrmagyndaky arýergardyna fransuzlary eglemekligi tabşyrdy.
Murat bilen Lannes 4-nji we 5-nji korpuslara hem-de ätiýaçlyk kawaleriýa komandirlik edýärdi. Bagration Hollabrunnyň 6 km demirgazygynda Schöngrabern obasynyň (häzirki döwürde Graberniň bir bölegi) üstüne abanyp duran baýyrdaky pozisiýany eýeledi. Murat öz öňünde tutuş rus goşuny durandyr öýdüp, hüjüme geçmekde ikirjiňlendi. Bagration Murata wagtlaýyn ýaraşyk barada gepleşiklere başlamaklygy teklip etdi. Murat teklip bilen ylalaşyp, hüjüme ge.mekligi goýbolsun etdi. Bu barada habar berlende Napoleon diýseň gaharlanyp, Murata şeýle habar ýollady:
16 noýabr 1805-de Murat ýaraşygyň öýlän sagat 5:00-a çenli dowam etjekdigini Bagrationa mälim etdi. Gije başly-barat harby hereket bolup geçdi. Fransuzlaryň ençeme hüjümine döz geleninden we öz pozisiýasyny alty sagat çemesi gorap saklanyndan soňra Bagration yza çekilmeli boldy. Ol esasy rus goşunlaryna goşulyşmak üçin demirgazyk-gündogara tarap yza çekilişligi ussatlyk bilen guramaklygyň hötdesinden geldi. Onuň san taýdan agdyklyk edýän güýçlere garşy ussatlarça goranmagy fransuzlary üstünlikli egläp, Kutuzow bilen Buxhowdeniň 18 noýabr 1805-de Brünnde tapyşmagyna ýeterlik puryja döretdi.


text:
General Gazan
Honoré Théodore Maxime Gazan de la Peyrière (Oktýabr 29, 1765 – Aprel 9, 1845) Napolýon I-niň goşunundaky fransuz generaldyr.
Irki döwür we Fransuz rewolýusiýa söweşleri[üýtget]
Ol Fransiýanyň Grasse diýlip atlandyrylýan kiçiräk şäherinde dogulypdy. Gazanyň hukukçy kakasy ony Sorèze okuwyna ugratdy, ol hem ol ýerde harby tälimi alyp geleninden soňra, 1786-njy ýylda Fransuz Şalyk Janpenalygy Gullugyna girýär. Has soňra bolsa ol Freemasonslara goşulýar.
Fransuz rewolýusiýasynyň döremegi bilen, Gazan Grasse şäherine dolanyp gelýär we milli gorag gullugyna hyzmata girýär. 1790-njy ýylda ol kapitanlyk derejesini alýar we 1791-nji ýylda Varyň ýerli meýletinler batarlýonynyň podpolkownigi bolýar. Ol 1792-nji ýylda 27-nji polka kapitan hökmünde iberilýär we Awstriýa bilen söweş yglan edilýänine çenli şonyň bilen Rhine çenli gidýär. Polk ilki bilen garnizon pyýadalary hökmünde Strassburgda hyzmat edýär, emma söweşe Wissemburgyň ýanynda Dekabr aýynda goşulýar.


text:
Paolo Koelio
(Iňlisçe – Paolo Coelho) 1947-nji ýylyň 24-nji awgustynda Braziliýanyň Rio-de Janeýro şäherinde dünýä indi. Ýazyjylyk bilen çynlakaý meşgullanmak kararyna gelmezden öň dramaturg, teatr režissýory bolup işledi.
Ilkinji uly seslenme döreden “Zyýarat’ atly romany 1987-nji ýylda neşir edildi.
1988-nji ýylda neşir edilen “Alhimik” atly romany bolsa Paulo Koelionyň ussat Gabriýel Garsia Markesden soň, dünýäniň iň köp okalýan latyn amerikaly ýazyjysy diýlip ykrar edilmegine getirdi. P. Koelionyň häzirki güne çenli 16 kitaby neşir edildi. Ýazyjynyň iň meşhur eserleri “Brida”, “Walkiriýa”, “Piedra derýasynyň kenarynda oturdym, agladym”, “Bäşinji dag” we “Weronika amanadyny tabşyrmak isleýär” ýaly romanlary hasaplanylýar. Onuň “Alhimik” romanynyň dürli dillerde neşir edilen umumy nusgalygy 300 milliondan hem geçdi. Ýazyjy bu eseri üçin dürli ýurtlaryň edebiýat baýraklaryna mynasyp boldy. Häzirki döwürde P. Koelio aýaly Kristina bilen Rio-de Janeýroda ýaşaýar.
Şunlukda, ýazyjynyň meşhur “Alhimik” romanynyň terjime edilen dilleriniň sany ýene-de artdy — ol türkmen dilinde ikinji gezek neşir edildi.
Çeşme: “Dünýä edebiýaty” žurnaly (№1.2011)Paolo Koelio


text:
Sowet soýuzynyň ähli ýokary okuw jaýlarynda filosofiýa predmeti okadylýardy. «Dialektiki materializm», «Taryhy materializm» atly kitaplardan durýan filosofiki kitaplar sowet hökümetiniň alymlary tarapyndan ýazylanlygy sebäpli, ondaky ähli mysallar Sowet Soýuzynyň Kommunistik partiýasynyň göreşleri, planlary, Sowet soýuzyndaky ýaşaýyş baradady. Sowet soýuzynyň dünýä halklaryna berjek bagtly ýaşaýşy, Kommunistik partiýanyň halky kommunizmde ýaşatjak günleri hakdady.
Bu agzalan iki kitapdan soň ýokary okuw jaýlarynda «Ylmy kommunizmiň esaslary» atly kitap hem geçilip, ol hem «Dialektiki materializm» hem-de «Taryhy materializm» kitaplarynyň dowamy bolup durýardy. Garaşsyzlyk döwründe şol kitaplar ýokary okuw jaýlarynda gadagan edildi. Ol kitaplar, dogrusy, döwre jogap berjegem däldi. Sebäbi SSSR ýykylansoň, onuň asla geregem ýokdy. SSSR-iň syýasatyny propagandirleýän ol kitaplary okatmak ýalňyşlygam boljakdy.
Alym filosoflar derrew alaga-da, filosofiýa kitaplaryny Türkmenistanyň alyp barýan syýasatyna görä ýazybam ýetişmediler. Ýa-ha alymlara şeýtmäge rugsat berilmedi, ýa-da Türkmenistanyň alyp gitjek syýasy ýolunyň aýdyň bolmazlygy täze filosofiýa kitaplaryny ýazmaga mümkinçilik bermedi.
Dünýä halklarynyň dogry hasaplap okaýan filosofiýa kitabyny-da terjime edip, talyplara okatmagam barýan syýasy ýoly näbelli bolan ýurtda aňsat däldi. Sebäbi ol ýerde demokratiýa, köp partiýalylyk ýaly gürrünler edilýän bolsa, ol hem türkmen okuw jaýlaryna ýarajak däldi. Şeýle bolansoň, garaz, filosofiýanyň ýerine näme okatmalydygy hakdaky pikirler bir ýere jemlenýänçä pelsepe otarmaga näme-de bolsa, güýmenje boljak kitap hökünde «Ruhnama» kitaby dünýä inderildi. Ol ýokary okuw jaýlarynda okadylmaly filosofiýa kitaplarynyň ýerini tutdy. Rowaýatlardan hem-de ýeňil gürrüňlerden durýan bu kitap orta mekdeplerde hem tebigat ylymlarynyň ýerine okadylyp başlandy.
Kim ýazdy?
Bu kitaby köpler «Türkmenistanyň Golýazmalar institutynyň işgärleri ýazdylar» diýip, gürrüň edýärler. Ýöne bu gürrüňleri dolulygyna dogry hasaplap bolmaz. Golýazmalar institutynyň işgärleri rowaýatlary goşup biler hem-de çapa taýýarlap biler. «Ruhnamadaky» köp ýazgylar ýyllaryň dowamynda türkmen metbugatynda çap edilen zatlar. Ol ýerde fizikaçylaryň makalalary-da bar, matematikleriň makalalary-da, derman ösümliklerini taýýarlaýjylaryň makalalary-da bar. Ýurtdaky bir hökümetiň ýykylyp, ikinji bir hökümetiň döreýän döwründe, bir syýasatyň ýok bolup, ikinji bir syýasatyň orta çykan döwründe, belki-de «Ruhnama» ýaly kitabyň zerur hasaplanmagy Nyýazowyňky ýaly, göni demokratik ýola düşüp bilmedik hökümet üçin dogrudyr hem.
«Ruhnamany» ilki, hamala beýleki kitaply halklaryňky ýaly (ýagny, Hudaýdan - asmandan inen kitaplar bolan Injil, Gurhan, Töwrat) mukaddes kitaplaryň ornuna goşmak islediler. Ýöne dünýäniň musulman halklaryndan dünýä metbugatynyň käbirinde käbir reaksiýalaryň bolmagynyň netijesinde oňa «dini kitap däl» diýen teswirleme berildi. Muňa garamazdan, «Ruhnamanyň» ikinji kitabynda türkmeniň ruhy dünýäsine başgaça dini däp-dessurlary ornaşdyrar ýaly, merhum jaýlamak, ýene-de käbir dini ygtykatlary berjaý etmek barada musulman dünýäsinde ýok däp-dessurlar hakda ýazylypdyr.
«Ruhnamanyň» iki kitaby hem dünýäniň köp dillerine terjime edilip çap edildi. Kosmonawtlar tarapyndan kosmosa äkidildi. Aýtmaklaryna görä, kosmosa uçurylan şol kitap ýene bäş ýüz ýyldan Ýere gaçmalymyş.
Serdar Gulgeldiýew türkmenistanly synçy. Şu blogda öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Aleksandr Kuprin
Aleksandr Iwanowiç Kuprin
(1870-1938)
Meşhur rus ýazyjysy Kuprin 1870-nji ýylda, Penzen guberniýasynyň Narowçat obasynda dünýä inýär. Kakasy çaga bir ýaşyndaka aradan çykanyndan soň, ejesi Aleksandry alyp Moskwa göçýär. Geljekki ýazyjynyň çagalyk hem ýetginjeklik ýyllary bu şäherde geçýär. Ol Moskwanyň harby gimnaziýasyny tamamlaýar, soňra Aleksandr harby uçilişesine okuwa girýär. Özüniň harby okuw jaýlarynda geçen ýaşlygyny ýatlap, birnäçe ýyl geçeninden soň ýazyjy “Kadetler” powestini we “Ýunkerler” romanyny döredýär. Eýýäm şol döwürde Kuprin şahyr ýa-da ýazyjy bolmagy arzuw edýän eken.
Kuprin ilki şygyr ýazypdyr, emma olar çap edilmän galýar. Ilkinji çap edilen eseri – “Iň soňky debýut” hekaýasy 1889-njy ýylda okyjylara ýetirilýär. Okuwyny gutaranyndan soň, Kuprin dört ýyllap harby gullukda bolýar. Ol esger durmuşy baradaky eserleri bilen, şol sanda hem “Garaňkylykda” powesti, “Aýly gijede”, “Derňew”, “Düşelge” hekaýalary bilen gazet-žurnallarda çykyş edip ugraýar. 1894-nji ýylda Kuprin gullukdan boşaýar. Ol Russiýanyň dürli şäherlerinde ýaşaýar, dürli kärlerde işläp görýär, eserleri üçin maglumat ýygnaýar. 90-njy ýyllarda onuň “Olesýa”, “Aldajy”,“Ket” powestleri çap edilýär. Bu ýyllar Kuprin Peterburga göçýär, Çehow, Bunin, Gorkiý ýaly ýazyjylar bilen tanyşýar.
1905-nji ýylda Kupriniň iň belli eseri – “Göreş” powesti çap edilýär. 1911-nji ýylda ýazan “Gyrmyzy bilezik” powestini ýazyjy özüniň iň gowy eseri hasaplaýar. Bu eserlerinden soň Kuprin öz döwrüniň iň söýülip okalýan ýazyjysyna öwrülýär. 1915-nji ýylda ýazan “Çukur” powestiniň daşynda örän uly jeddeller döreýär.
Ýazyjy rewolýusiýany kabul etmeýär, 1919-njy ýylda Fransiýa göçýär. Ýöne Watanyndan uzakda ol öňki eserleriniň derejesinde hiç zat döredip bilmändir. 1937-nji ýylda, agyr halda Russiýa dolanyp barýar, 1938-nji ýylda hem aradan çykýar. Ony beýik rus ýazyjysy IwanTurgenewiň ýanynda jaýlaýarlar.


text:
Türkmenistanda şu ýylyň 1-nji iýulyndan awtoulag eýelerine berilýän mugt ýangyç normasy ýatyrylýar we bu olaryň her aýda alýan 120 litr ýangyjyny pully almaly boljagyny aňladýar.
Mälim bolşy ýaly, Türkmenistanda S.Nyýazowyň prezident bolan ýyllary 1 litr benziniň bahasy 2 amerikan sentine barbardy.
G.Berdimuhamedow 2008-nji ýylyň fewralynda awtoulagly türkmen raýatlaryna aýda 120 litr ýangyjy mugt bermek düzgünini girizdi. Şol bir wagtda 1 litr benziniň bahasy 22 amerikan sentine barabar boldy, ýagny ençeme esse gymmatladyldy.
Indi bolsa, ýurduň ykdysadyýetini ösdürmek, içerki bazardaky nebit önümleriniň harçlanyşyny tygşytlamak üçin, mugt ýangyç normasynyň ýatyrylýandygy habar berilýär.
Eýsem ozal ilata mugt ýangyç bermegi karar eden prezident birden näme üçin düýpden başga pikire geldi?
Ýa-da ozal ilat şeýle kömege mätäçdi-de, indi şeýle mätäçlik azaldymy ýa-da ýurtda ýangyç meselesinde kynçylyk döredimi?
Ýa-da bolmasa, mugt ýangyç normasyny ýatyrmak baradaky karar raýatlaryň durmuşyna, güzeran aladalaryna nähili täsir ýetirer?
Türkmenistanyň raýatlary mugt ýa ýeňillikli berilýän harytlaryň, önümleriň bazar nyrhlary esasynda satylmagyna taýýarmy?
Umuman ýurtdaky mugtçulyk syýasatynyň kem-kemden gowşamagy, şol bir wagtda ilatyň sosial goraglylyk şertleriniň o diýen gowulaşyp gidibermezligi barada kim näme pikir edýär?
Azatlyk Radiosy nobatdaky «Tegelek stol» söhbetdeşligini şu meselä bagyşlaýar we aýtjak-diýjek sözi bar adamlary söhbetdeşlige goşulmaga çagyrýar. Pikirleriňize garaşýarys.


text:
Abort
Abort (latynça: abortus - çaganyň wagtyndan öň düşmegi) - 1) göwredäki çaganyň öz-özünden düşmegi, aýrylmagy. Göwredäki çaga 12 hepdä çenli düşse oňa irki, 13-28 hepdä çenli düşse-giçki abort diýilýär. Grip, brusselýoz, toksoplazmoz, ýatgynyň kiçiligi, ganyň rezus deň gelmezligi ýaly agyr we hroniki keseller çaganyň öz-özünden düşmegine sebäp bolýar; 2) emeli ýol bilen çaga düşürmek medisina kömegi bilen diňe wraçlar tarapyndan ýörite keselhanalarda geçirilýär. Keselhanadan başga ýerde ýa keselhanada bolsa-da bikanun esasda, ýa-da ýörite medisinia bilimi bolmadyk adam tarapyndan emeli ýol bilen göwreliligi togtatmak howpludyr. Ol çaga bolmazlygyna we her hili aýal keselleriniň döremegine sebäp bolýar.


text:
Algebra
Algebra (arap. اَلْجَبْرْ, "el-jebir" — üstüni ýetirmek[1]) — matematikanyň bir bölümi, ony umuman arifmetikanyň umuylaşdyrylmagy we giňeldilmegi hökmünde häsiýetlendirmek mümkin. "Algebra" sözi dürli algebraik ulgamlaryň atlarynda hem ulanylýar. Sözüň has giň manysynda algebra diýlip, matematikanyň sanlary adaty goşmak we köpeltmek amallaryny umumylaşdyrýan erkin tebigatyň köplüginiň elementlerindäki amallary öwrenmäge bagyşlanan bölümidir.
Algebra — algebraik ulgamlary takyklykdan izomorfizme çenli barýança öwrenýän ylym.
Bellikler[üýtget]
- ↑ Александрова Н. В. Математические термины.(справочник). М.: Высшая школа, 1978, стр. 6.


text:
Fotoelektrik Effekt
Albert Eýnşteiniň 1905-nji ýylda eden açyşy: ýagtylyk foton bölejiklerden durýar we olaryň energiýasy ýagtylygyň ýygylygyna proporsionaldyr. Materiala baglylykda, bir gaty jisimiň üstünden elektronlary bölüp aýyrmak üçin belli mukdarda energiýa gerek bolup durýar. Eger fotonyň energiýasy şol mukdardan uly bolsa, elektron bölünip çykmagy mümkin. Mundan çykýan deňleme:
- Ekin: bölünip çykan elektronyň maksimal kinetik energiýasy
- h: Plank hemişeligi (6.626 x 10−34 J)
- f: ýygylyk
- W: iş funksiýa


text:
Süýjülik (kesel)
Ýer ýüzünde maýyplyga we ölümçilige getirýän ýürek-damar, onkologiki keseller bilen bir hatarda, süýji keseli (lat. diabetes mellītus) hem uly kynçylyklara getirýändir.
Süýji keseli adamzada gadymy zamanlardan bäri bellidir. Bu kesel barada birinji maglumatlar b.e. öň 1550-nji ýyla degişli bolan golýazmalarda duş gelýär.
Keseliň alamatlarynyň biri bolan – näsagyň peşewiniň süýjüligi barada gündogar alymy, lukman Awisenna hem belläp geçipdir. Süýji keseliň häsiýetlendirilmesi gadymy hindi, arap, hytaý ylmy ýazuwlarynda duş gelýär.
Keseliň döreýşi, sebäpleri, görnüşleri, geçişi I. Mering, O.Minkowskiý, P. Langergans, L. Sobalew, G. Buntingyň, Ç. Best ýaly uly alymlaryň geçiren köpýyllyk işleri netijesinde öwrenildi. Köp ýurtlaryň alymlarynyň geçiren kliniki barlaglary, aşgazanasty mäziň B-öýjükleriniň işläp çykarýan gormonynyň – insulynyň ýetmezçiligi sebäpli süýji keseliň döreýänligini anyklady.
Keseli bejermek üçin insulynyň ulanylmagy (1921-1922-ý.ý.) medisina ylmynyň iň uly açyşlarynyň hataryna girdi.
Insulin ulanylmazdan öň, näsaglaryň ömrüniň ortaça dowamlylygy 5 ýyldan köp däldi. Häzirki wagtda, öz wagtynda we kadaly geçirilýän bejerginiň kömegi esasynda näsaglaryň ömrüniň dowamlylygy sag adamlaryňkydan tapawutlanýan däldir.
Süýji keseli getirýän gaýraüzülmeleri boýunça agyr keselleriň hataryna girýändir.Sag adamlar bilen deňeşdirilende, süýji keselli adamlarda ýürek-damar ulgamyna zeperiň ýetmegi – 2-3 esse, körlük – 10 esse, aýaklaryň çüýremegi (gangrena) – 20 esse köp duş gelýändir.
Süýji keselli näsaglarda ýokançly keseller, böwrek keselleri bilen kesellemek, göwrelilik, çaga dogrumy köp kynçylyklary döredýändir.
Süýji keseli – endokrin ulgamynyň keseli bolup, onda diňe uglewod çalşygy däl-de, bedende ýag we madda çalşygynyň beýleki görnüşleri hem bozulýar. Keseliň döremegi giperglikemiýa (ganda gandyň mukdarynyň ýokarlanmagy) ýagdaýy bilen düşündirilýär. Bu ýagdaýyň döremegine insulinyň ýetmezçiligi getirýändir.Onuň ýetmezçiligi esasynda, glukozanyň myşsalara we bedeniň ýag gatlagyna geçmegi kynlaşýar,ýaglardan we belokdan onuň emele gelmegi köpelýär. Şu ýagdaýlar esasynda, ganda glukozanyň mukdary ýokarlanýar. Sag adamlarda, aç ýagdaýlarynda, ol kadada 4,00-6,6mmol/l derejede bolsa, süýji keselinde ol 7mmol/l – 20-30mmol/l, ondan hem köp bolup bilýär. Ganda glukozanyň mukdary 9,5-10mmol/l geçende, ol peşew bilen hem çykarylyp bilýär.
Böwrekleriň işiniň bozulmagy bilen, çykarylýan peşewiň umumy mukdary köpelýär. Adam peşew edip, köp suw ýitirýänligi sebäpli, suwsap, dodaklary, agzy, bokurdagy gurap başlaýar. Bedendäki glukozanyň peşew bilen ýitirilmegi adamyň horlanmagyna getirýär. Insulinyň ýetmezçiligi ýag we belok çalşygyna hem täsir edýär.Ýaglaryň emele gelmegi azalyp, olaryň dargamagy güýçlenýär,bagryň öýjükleriniň ýag almagy bolup geçýär. Beloklaryň emele gelmegi peselýär. Bu bolsa bedeniň dokumalarynyň emele gelmegine we dikeldilmegine ýaramaz täsir edýär.
BSGG-nyň (Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasy) bölmegine görä, süýji keseliniň iki görnüşi bardyr: Süýji keseli 1 (SK1) – insulingaraşly we 2 (SK2) – insulingaraşly däl;
SK1 görnüşde aşgazan asty mäziň B-öýjükleriniň işiniň bozulmagy bolup geçýär. Şuňa wirus we bedendäki autoimmun täsirler sebäp bolup biler. Bu görnüş çagalarda we ýaş adamlarda duş gelýär. Olarda gyzamyk, gyzylja, hapgyrtma, aşgazan asty mäziň, öt haltanyň sowuklamalary, nerw ulgamy tarapyndan bozulmalar süýji keseline getirip biler.
Bu kesel nesil yzarlaýjy häsiýete eýe bolup, öten nesillerde keseliň duş gelmegi, onuň bilen kesellemek howpyny ýokarlandyrýar. SK2 görnüşi uly we gartaşan adamlarda duş gelýändir. Bu görnüşde insulina bolan talap aşgazan asty mäziň işine bagly däl ýagdaýlar bilen düşündirilýär.
Böwreküsti mäziň gormony, gipofiziň käbir gormonlary, glýukogon, dermanlar (buşukdyryjy we gan basyşy peseldiji serişdeler, kontraseptiwler) insulinyň dargap, onuň işiniň peselmegine getirip biler.
Süýji keseliniň döremegine semizligiň, uzak dowam edýän nerw dartgynlylygynyň, göwreliligiň, geçirilen şikesleriň, bagryň keselleriniň, ýokanç keselleriň, hirurgiki operasiýalaryň sebäp bolýanlygy subut edildi. Alkogol içgiler hem aşgazan asty mäze, bagra zyýan ýetirmek bilen, soňundan süýji keseliniň döremegine getirip biler.
Wagtynda bejerilmedik süýji keseli bedeniň dürli agzalaryna öz täsirini ýetirýändir.
Köplenç deriniň we deriasty ýag gatlagynyň üýtgemegi bolup geçýär. Agyr geçýän süýji keselinde ol gury bolýar, gasyn atýar, çyban ýaly iriňli dömmeler emele gelip başlaýar. Dabanda jaýryklar, kömelekler sebäpli döreýän ýaralar, eroziýalar emele gelip biler.
Kömelekli zeper ýetmeler ýa-da olara bagly bolmadyk sebäplere görä, daşky jyns agzalarynyň nemli örtüginde gijilemek bolup biler. Injigiň öň tarapynda, dabanlarda trofiki baş keseliniň döremegi mümkindir. Insulin sanjymlary edýän näsaglarda, sanjym edilen ýeriň deriasty ýagly gatlagynyň trofiki üýtgemeleri bolup biler.
Kalsiniň ýitirilmegi, gan aýlanşynyň bozulmagy sebäpli süňkleriň we bogunlaryň, esasan hem injikleriň we dabanlaryň üýtgemegi bolup geçýär.Dişlere we dişiň etine hem zeper ýetýär. Ýokarda bellenilip geçilşi ýaly, süýji keseli näsaglarda köplenç bagryň, böwregiň işine zyýan ýetirýär, öt haltanyň keselleri agyr geçýär, nerw ulgamynda köptaraplaýyn üýtgemeler bolup geçýär.
Süýji keselinde ýürege we gan damarlaryna zyýan ýetirilmegi, köplenç maýyplygyň we ölümçiligiň sebäbi bolýar. Şunuň ýaly näsaglarda ýüregiň infarkty hem has agyr geçýär. Agyr geçýän süýji keseli, jyns mäzleriniň işine hem täsir edip, jynsy höwesi peseldip bilýändir.
Görejiň kütelmegi, böwreklere, aýaklara we başga agzalara zeper ýetirilmegi – bu keselde orta we kiçi gan damarlaryna zyýan ýetip, gan aýlanşynyň bozulmagy bilen düşündirilýär.
Barlaglaryň görkezişi ýaly, ganda gandyň mukdaryny gözegçilikde saklap, bu keselde duş gelýän üýtgemeleriň we gaýraüzülmeleriň öňüni alyp bolýar.
Süýji keseli bilen adam bütin ömrini ýaşamaly bolýar.
Süýji keselli näsag:
- Lukman bilen hemişe aragatnaşykda bolup, bejergi çärelerini kadaly geçirende;
- Öz ýaşaýyş we zähmet şertlerini talaba laýyk gurnanda;
- Öz ýagdaýyna hemişe gözegçilik edende – keseli gözegçilikde saklap, gaýraüzülmeleriň öňüni alyp biler.
Näsagyň maşgalasynyň, ýakyn garyndaşlarynyň hem bu kesel, onuň geçişi, bejergisi, berjaý etmeli gündelik ýaşaýyş düzgünleri barada maglumatlary bilmegi hökmandyr.
Süýji keseliniň bejergisi köp çäreler toplumy öz içine alýandyr: berhiz saklamak, gandy peseldiji dermanlary ýa-da insuliny ulanmak, zähmet we dynç alyş düzgünlerini berjaý etmek, gapdallaýyn dörän keselleri öz wagtynda bejermek;
Gandy peseldiji dermanlar (butamid, glibenklamid, glibutid, metformin) ýa-da insulin bilen bejergini ýörüte geçirilen barlaglardan soň lukman bellemelidir.
Bejergi çäreleri süýji keseliň görnüşine, näsagyň ýaşyna, ýagdaýyna, bar bolan gaýraüzülmeleri göz öňüne tutulyp bellenilýändir.
Süýji keselli näsag üçin keseline gowy gözegçilik eder ýaly, geçirilýän bejerginiň täsirine baha berer ýaly özüne gözegçilik etmek hökmandyr.
Häzirki wagtda, öý şertlerinde günde gandyň mukdaryny bilmegiň çalt we ýönekeý usuly – glukometrleri ulanmakdyr.
Berhiz ýa-da gandy peseldiji dermanlar bilen bejergi alýan näsaglar:
- Gije-gündizde azyndan bir gezek: aç wagty ýa-da naharlanmadan 2 sagat geçenden soň;
- Özüni duýşy erbetleşende;
- Hepdede bir gezek doly barlag geçmek: ganda gandyň mukdaryny günüň dowamynda 4 gezek ölçemek – ertirlik, günortanlyk we agşamlyk naharyndan öň we uklamazdan öň.
Insulin bejerginialýan näsaglar:
- nahardan öň;
- 1,5 - 2 sagat nahardan soň;
- uka gitmezden öň;
- käwagt gije
barlag geçirmek maslahat berilýär.
Goşmaça barlaglar aşakdaky ýagdaýlarda zerurdyr:
- Sport bilen meşgullanýan ýagdaýyňyzda;
- Gündelik düzgüniňiz üýtgände (syýahat ýa-da iş sapary bilen başga ýerlere gitmek);
- Özüňizi ýaramaz duýan günüňiz – her 2 - 3 sagatdan;
- Göwrelilik wagty – günde 7 - 8 gezek;
- Naharlanmagyň hili we wagty üýtgän mahaly – naharlanmadan öň we soň ölçemeli;
- Ganda gandyň aşak düşmek ýa-da ýokary galmak alamatlary ýüze çykan wagty.


text:
Sapporo gar festiwaly
Ýaponiýanyň demirgazygyndaky Sapporo şäheri her ýylyň fewral aýynda köp adamly bolýar. Sebäbi fewral aýynyň başynda bu şäherde „Ýuki Matsuri" şüweleňi geçirilýär. „Ýuki Matsurini" ýapon dilinden türkmen diline terjime edeniňde „gar festiwaly" diýen manyny berýär. Daşary ýurtly jahankeşdeler hem festiwalyň geçirilýän günlerinde Ýaponiýa topar-topar bolup gelýärler. Jahankeşdeleri festiwalyň çäginde gardan ýasalýan dürli ululykdaky taryhy ýadygärlikler, şekillerdir heýkeller özüne bendi edýär. Sapporo şäherinde geçirilýän festiwal dabaraly ýagdaýda bellenip geçilýär. Bu yerde adamlar gyş paslynyň özboluşly ajaýyplygynyň lezzetini alýarlar. Ýokote şäherinde gardan öýler ýasalýar. Öýlerde şemler ýakylýar. Ýerli halk öýlerde daşary ýurtly jahankeşdeleri myhman alýarlar.
Mazmuny
Festiwalyň syýahatçylyk ähmiýeti[üýtget]
Sapporodaky gar festiwalyna daşary ýurtly jahankeşdeler hem gatnaşýar. Şonuň üçin festiwalyň syýahatçylyk ähmiýeti hem uludyr. Festiwal 1950-nji ýyldan bäri her ýyl giçirilip gelinýär. Ilki başlanan ýyly şol sebitde okaýan ýokary okuw mekdepleriniň talyplary Odori seýilgähinde öz güýji bilen gardan alty sany uly hekel ýasadylar. Talyplaryň özboluşly güýmenjesi sebitdäki halkyň arasynda uly gyzyklanma döretdi. Soň soňlar her ýyl diýen ýaly gyş aýlarynda Odori seýilgähinde gardan dürli ululykdaky heýkeller ýasalyp başlandy. Ýurdun ilatynyň arasynda uly gyzyklanma döreden bu çäräni halkara derejesinde we dabaraly ýagdaýda bellemek pikiri orta atyldy we ol oňyn garşylandy. Şondan bäri bu festiwal ýurduň esasy wakalarynyň birine öwrüldi. Her ýyl festiwala ýurduň öz içinden hem-de daşary ýurtlardan iki milliondan gowrak adam gatnaşýar. Ýaponiýanyň demirgazygyndaky özüniň tebigatynyň gözellikleri bilen meşhurlyk gazanan Hok-kaýdo adasynyň ak merjen şäheri Sapporo ýurdun iň uly bäşinji şäheri hasaplanýar. Soňky ýyllarda ýurdun paýtagty Tokio ýaly meşhur bolan Sapporo 130 ýyla meýilleşdirilip gurlan şäher. 1972-nji ýylda Sapporo şäherinde gyşky olimpiýa oýunlary geçirildi. Bu olimpiýa oýunlaryny geçirmek bilen şäher öz adyny dünýä belli etdi. Häzir bolsa her ýylyň fewral aýynda geçirilýän gar festiwaly bilen.şäher has-da meşhur boldy. Ilki başlarda festiwalda ýapon heýkeltaraşlaryň gardan ýasan işleri halk köpçüligine ýetirilýärdi. indi bolsa daşary ýurtly heýkeltaraşlar hem bu festiwala gardan ýasan işleri bilen gatnaşýarlar. Şäheriň gar festiwaly daşary ýurtlyy jahan-keşdeleriň gyzyklanma bildirýän 22 festiwalynyň sanawynda ikinji orunda durýar. Garlar transport ulaglary arkaly sebitdäki garyň köp ýagan ýerlerinden getirilýär. Munuň bilen baglanyşykly bir waka hem bolup geçipdir. 1974-nji ýylda gardaşaýan ulaglar üçin ýangyç tapylmandyr. Şol döwürde ýangyç gytçylygy bar eken. Heýkeltaraşlar eserlerinde tagta ulanypdyrlar. Bu gar festiwaly Germaniýanyň Nfýunhen şäheri bilen Sapporo arasyndaky doganlyk gatnaşyklaryny has-da ýygjamlaşdyrdy. 5-nji fewralda başlaýan festiwal 11-nji fewralda tamamlanýar. Festiwalda ululy-kiçili 300-den gowrak gardan ýasalan heýkeller sergä çykarylýar. Her ýaşdan gatnaşyjysy bolan festiwalda adamlar öz nobatynda heýkelleri tomaşa edip bilýärler. Heýkelleri ýasaýan heýkeltaraşlar bu festiwala meýletin gatnaşýarlar. Festiwalyň çäginde heýkelleri howa şertleri goraýar. Fewral aýynda howanyň ortaça temperaturasy minus 10 dereje bolýar. Heýkeltaraşlar gardan esasan dünýä belli ýadygärlikleriň, heýkelleriň keşbini döredýärler. Odori, Susukino we Sapporo satoland seýilgählerinde dürli mowzuklarda ýasalan şekillere duş gelmek bolýar. Gijesine dürli reňkdäki çyralar bilen öwüşgin atýan heýkeller şäheri gyş paslynyň täsinlikler diýaryna öwürýär. Festiwal tamamlanandan soň, heýkeller ereýänçä garaşman, ony ýykýarlar. Festiwalyň çäginde dürli tagamlar hem satylýar. Şeýle hem dürli medeni çäreler geçirilýär, aýdym aýdylýar, tans edilýär.
Festiwalyň taryhy[üýtget]
Gar festiwaly ilkinji gezek 1950-nji ýylda Sapporo şäheriniň Odori seýilgähinde geçirilýär. Ýerli ýokary okuw mekdebiniň talyplary gardan alty heýkel ýasaýarlar. Şondan soň festiwalyň gerimi giňeldilip, halkara derejesinde geçirmek meýilleşdirilýär. 1955-nji ýylda ýagny birinji festiwalyň üstünden bäş ýyl geçensoň, şol sebitde ýerleşýän harby bazada gulluk edýän esgerler hem festiwala gatnaşmagy ýüregine düwýärler. Olar ilkinji bolup gardan ullakan heýkel ýasaýarlar. Şol hem festiwala meşhurlyk gazandyrýar. Esgerler her ýyl bu festiwala gatnaşyp, gardan dürli şekiller ýasap, adamlary begendirip gelýärler. . Mälim bolşy ýaly, 1972-nji,ýylda Sapporo şäherinde gyşky olimpiýa oýunlary geçirilýär. Olimpiýa-oýunlary bilen bir hatarda gar festiwaly hem dünýä metbugatynda öz mynasyp ornuny tapýar. 1974-nji ýylda bu festiwalyň çäginde halkara gar heýkelleri bäsleşigi geçirilip başlanýar. Gar festiwalynyň ýylsaýyn halkara derejesindäki ähmiýeti barha artýar. Festiwalda Hytaýyň Şenýang, Kanadanyň Alberta, Germaniýanyň Mýunhen. ABŞ-nyň Portland şäherleriniň keşbi janlandyrylan heýkellere-de duş gelmek bolýar. Bular hem Sapporonyň şol şäherler bilen gowy gatnaşyk saklaýandygyny görkezýär.
Festiwal barada käbir maglumatlar[üýtget]
Şu ýyl Sapporo gar festiwalynyň 60-njysy geçirilýär. Oňa ýene-de sanlyja günler galdy. Ol 5-nji fewralda başlanýar we 7 gün dowam edýär. 60-njy Sapporo gar festiwalynda 277 hekel halk köpçüligine görkeziler. Olaryň 154-üsi Odori, 23-üsi Tsu-dome we 100-üsi bolsa Susukino meýdanlarynda bolar. Heýkeltaraşlar üçin gerekli bolan gar 7-nji we 22-njiýanwar aralygynda ulaglar arkaly getirildi. Olar Sapporo şäheriniň eteklerinden getirildi. Takmynan 6500 tonna gar ýük ulaglary arkaly daşaldy. Bu festiwalyň guramaçylyk işleri şäher häkimliginiň, şäheriň syýahatçylyk assosiasiýanyň, şäheriň bilim müdirliginiň, we şäheriň söwda we senagat palatasynyň üstüne ýüklendi. Festiwalyň administratiw işlerine gar festiwalynyň ýerine ýetiriji komiteti jogap berýär.
Festiwala gatnaşyjylaryň sanawy:[üýtget]
2008-nji ýyl, 59-njy gar festiwaly: 2 million 159 müň adam. 2007-nji ýyl, 58-nji gar festiwaly: 2 million 1010 müň adam, 2006-njy ýyl, 57-nji gar festiwaly: 1 million 985 müň adam. 2005-nji ýyl, 56-njy gar festiwaly: 2 million 191 müň adam.


text:
Gelin shu yerde birazajyk okuv sistemamyz hakynda gurleshelin !
Berdimuhammedov eyyam 10 yillik okuv soz beren bolsa onda bu zat 1-2 yila galman girizilermika diyyan ve men shu ishin 100% tarapdary...Yone, bizin mekdeplerimizi shu vagtky halyna goyup, 1-3 klaslar arasy bashlangych synplar edip, son hem 10-nji synpa chenli gonimel okatmalimi ya-da kooooop dashary yurt mekdeplerinin sistemasy bolan Bashlangych mekdep --- Orta mekdep -- Yokary synp'lar
yali synplara bolsek govy bolarmy ?? Mena 2-nji variandyn has dogry boljagyna ynanyan...
Hemishe'de adam 1 zada bar unsini berip etse, onda yuvash yuvash'dan ol ishden gaty govy bash chykarya ve onyn ussady bolyar, beyleki 3-4 sany ishi birden alyp baryanlaryn kopusinden hem govy edyar oz ishini...Edil shu pikir bilen yola chykyp, shol 3 san yash kategoriya'da okayan okuvchylaryn hem mekdeplerini ayri etmeli, 1-nji synp chagajygyn 10-njilardan ovrenjek yaman az zady bardyr, gayta olardan erbetlik goryaler ve etc...


text:
Jon F. Kennedi
Jon Fisžerald Kennedi (John Fitzgerald Kennedy)(1917-1963)
ABŞ-nyň döwlet işgäri. Irland asylly baý katolik maşgalasynda dogulýar. Londonyň ykdysadyýet mekdebini we Garward uniwersitetini tamamlaýar (1940 ý.) 1941-1945-nji ýylarda ABŞ-yň harby deňiz güýçlerinde gulluk edýär. 1947-1953-nji ýyllarda Massaçusets ştatyndan wekiller palatasynyň agzasy. 1953-1960-njy ýyllarda senator, 1960-njy ýylda prezident saýlanýar. Ol ABŞ-nyň 35-nji prezidentidir. “Täze sepgitler” hem-de kosmosy özleşdirmek baradaky “Apollon” maksatnamalarynyň awtory. 1963-nji ýylyň noýabr aýynda Dallasda atylyp öldürilýär. Žon Kennedi ilki ýurduň ykdysady pese gaçmasyny togtatmagy başardy. Ykdysadyýetini janlandyrmak üçin salgytlary peseltmek isledi. Emma onuň bu teklibini kongress goldamady. Ol aram özgertmeleriň käbirini durmuşa geçirmäge eýgerdi. Ol iş hakynyň ýokarlandyrylmagyny durmuşa geçirdi. Raýatlaryň hukuklary hakynda kabul edilmegini-de gazandy. Emma ol bilimi ösdürmek ýa-da garrylara lukmançylyk kömegini bermek ýaly syýasatlaryny durmuşa geçirip bilmedi. Ýöne kosmos barlaglaryny güýçlendirmegi welin, amala aşyrdy. Kennedi daşary syýasat meselesinde SSSR we sosialistik ýurtlar bilen gatnaşyklarda ylalaşykly syýasatyň tarapdarydy. Ýöne onuň eglişikli daşary syýasatyna N. Hruşýow ABŞ-yň ejizligi hökmünde nädogry düşünipdi. Dogrusy, “sowuk urşuň” soňuna çykmaga Hruşýowda mümkinçilik bolupdy. Kennedi 1963-nji ýylyň noýabr aýynyň 22-sinde Tehas ştatyndaky Dallas şäherinde üsti açyk maşynda barýarka öldürildi. Ol aram özgerdişler ugrunda göreşen prezident hökmünde halkyň ýadynda galdy.
Çeşme: A. Mamutow, “Ýewropa we Amerika ýurtlarynyň täze we iň täze taryhy”
Jon F.Kennedi öldürilenden soňra onuň ýerine Lindon Jonson wagtlaýyn wezipä gelýär we ol Kennediniň öldürilenini eşiden wagty uçarda kasam edýär! Jon F. Kennediniň inisi Robert Kennedi hem syýasy ýagdaýlar sebäpli atylyp öldürilýär.


text:
Ebu Zeýt Balhy
ABU ZEÝT al-Balhy (takmynan 849/50-935)- Orta Aziýa geografy. Ol Balhda (Owganystanda) doglupdyr. Ýaşlygynda Yraga gidip, meşhur arap filosofy al-Kindiniň (800-879) elinde 8 ýyl okapdyr. Soňra Balha gelip, Samanitleriň köşgünde bolupdyr. Onuň ýazan köp sanly işleriniň arasynda "Welaýatlaryň şekillendirilmesi" ("Suwar al-akalim") diýen ýygyndysy hem bar. Soňra Abu Ishak Ybrahym ibn Muhammet al-Farisi al-Istahry 930-33 ýyllarda al-Balhynyň şol geografiki ýygyndysyny gaýtadan işläpdir we oňa "Ýurtlaryň ýollary kitaby" ("Kitab mesalik al-memalik") diýip at goýupdyr. Ol ýurtlary 20 klimata (welaýata) bölüp, olary jikme-jik beýan edýär. Onda Horasan, Orta Aziýa iň soňky klimata degişli edilipdir.


text:
Žan Genry Dunant
Žan Anri Dýunan (fransuzça Jean Henri Dunant; 8 maý 1828 - 30 oktýabr 1910) - şweýsar telekeçisi we jemgyýet işgäri. Fizik Žan-Daniel Kolladonyň ýegeni. 1901-nji ýylda Frederik Passi bilen bilelikde parahatçylyk ugry boýunça Nobel baýragynyň ilkinji laureaty bolýar.
Mazmuny
Irki durmuşy we bilimi[üýtget]
Telekeçi Žan-Žak Dýunanyň we Antuanetta Dýunan-Kolladonyň ilkinji ogly - Anri Dýunan Ženewa jemgyýetinde uly abraýy bolan maşgalada dogulýar. Onuň ene-atasy jemgyýetçilik işlerine uly ähmiýet beripdirler, kakasy ýetimlere we tussaglykdan boşadylanlara işjeň hemaýat eden bolsa, ejesi keselli we garyp adamlar kömek edipdir. Kakasy türmede we ýetimler öýünde hem işlän.
Reveil diýip bilinýän dini galkynma döwründe ulalan Dýunan 18 ýaşynda Ženewaň Yhsanlyk jemgyýetine goşulýar. Bir ýyldan soň dostlary bilen bile, Injili öwrenmek we garyplara kömek etmek üçin ýygnanşan ýaş ýetginjekleriň açyk toparyny - "Thursday Association-y" döredýär we boş wagtynyň köp bölegini türmelere kömek etmäge we jemgyýetçilik işlerine sarp edýär.
1849-njy ýylda pes bahalary sebäpli Kalwin kollejini terk etmeli bolýar we Lullin et Sautter pul alyş-çalyş firmasynda tälim alyp başlaýar. Ony üstünlikli tamamlandan soň bankyň gullukçysy bolup galýar.
Alžir[üýtget]
Ol 1856-njy ýylda daşary ýurt koloniýalarynda iş alyp barmak üçin biznes gurnaýar. Fransuz koloniýasy bolan Alžirde oňa ýer berlenden soň "Financial and Industrial Company of Mons-Djémila Mills" diýip at berlen gallaçylyk we söwda kompaniýasyny açýar. Emma ýer we suw hukuklarynyň açyk-aýdyň bolmazlygy we koloniýal häkimýetleriň hyzmatdaşlyk etmäge ýykgyn etmezlikleri kompaniýaň öňünde kynçylyklary döredipdir. Dýunan ýagdaýdan çykalga tapmak üçin şol wagt öz goşuny bilen Lombardiýada bolýan fransuz imperatory Napoleon III-iň göniden göni özüne ýüz tutmaly diýen karara gelýär. Fransiýa şol wagtlar häzirki Italiýaň agramly bölegini eýelän Awstriýa garşy uruş alyp barýan Sardiniýa Patyşalygynyň (Pemonta-Sardiniýa hem diýilýär) tarapynda söweşipdir. Dýunan imperatora gowşurmak niýeti bilen ony öwgiler bilen taryplaýan kitap ýazýar we oňa duşuşmak üçin fransuzlaryň ştab-kwartirasynyň ýerleşen uly bolmadyk Solferino şäherine ugraýar.
Solferino söweşi[üýtget]
1859-nji ýylyň 24-nji iýunynda Solferinodan uzak bolmadyk ýerde iki tarapyn arasynda söweş bolýar. Şol gün agşam hem Solferino gelen Dýunan söweş meýdanynda hiç hili kömeksiz diýen ýaly galan 38 müň ýaraly, jan berip ýatan we ölen adamlara gabat gelýär. Gören ahwalatyndan täsirlenen Dýunan ýaraly we keselli esgerlere kömek etmek üçin parahat ilatdan, esasan hem aýallardan we gyzlardan düzülen toparlary döretmek inisiatiwasyna öz üstüne alýar. Ýetmezçilik edýän zerur zatlary satyn almaklygy gurnaýar, wagtlaýyn keselhanalary gurmaklyga kömek edýär. Oňa, golaýda ýerleşýän Kastilone-delle-Stiwýere şäheriniň aýallarynyň oýlap tapan "Tutti Fratelli" (Ählimiz dogandyrys) şygaryna eýgerip, haýsy tarapda uruşýandygyna garamazdan ýaralananlara kömek etmeklige ilaty yrmak başardypdyr. Şeýle-de ol fransuzlar tarapyndan ýesir alnan awstriýaly lukmanlaryň boşadylmagyny hem gazanypdyr.
Gyzyl Haç[üýtget]
Iýulyň başynda Ženewa gaýdyp gelenden soň Dýunan görenleri barada kitap ýazyp başlaýar we ony 1862-nji ýylda "Solferino söweşiniň ýatlamalary" ady bilen öz hasabyna 1600 sany nusgada çap etdirýär. Ol kitapda söweşi, edilen çykdajylary we onuň getiren netijelerini beýan edýär. Şeýle hem geljekde ýaralanan esgerlere kömek edip biljek bitarap guramanyň bolmalydygy baradaky ideýany öňe sürýär. Ol goldaw tapmak maksady bilen kitabyny Ýewropanyň belli syýasy we harby işgärlerine iberipdir.
Öz ideýalaryny ornaşdyrmak maksady bilen Ýewropa syýahat edip başlan Dýunanyň kitaby gowy garşylanýar we Ženewa maddy üpjünçilik jemgyýetiniň prezidenti, ýurist Gustaw Muanýe kitaby we ondaky teklipleri guramanyň 1863-nji ýylyň 9-njy fewralyndaky ýygnagynyň esasy temasyna öwürýär. Ýygnakda Dýunanyň tekliplerine agzalar tarapyndan oňyn baha berilýär we olary amala aşyrmak mümkinçiligini hasda çuňlaşdyrmak maksady bilen bäş adamdan ybarat bolan Komitet döredilýär. Oňa Dýunanyň özünden başga Muanýe, şweýsar goşun generaly Anri Dýufur we lukmanlar Lui Appiýa bilen Teodor Monuar kabul edilýär. Olaryň ilkinji ýygnagynyň geçirlen güni (1863-njy ýylyň 17-nji fewraly) häzirki wagtda Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň döredilen güni hasaplanýar.
Guramanyň döredilen ilkinji günlerinden Muanýe bilen Dýunanyň arasynda garaýyşlary we planlary bilen bagly düşünişmezlikler we dawalar artyp başlaýar. Muanýe ýaralananlara kömek edýänleri bitarap gorag bilen üpjin etmek baradaky Dýunanyň ideýasyny durmuşa geçirmek mümkin däl hasap edensoň, oňa ol ideýadan ýüz öwürmegi maslahat berýär. Emma Dýunan saparlarynda, ýokary wezipeli syýasy we harby işgärler bilen duşuşyklarynda öz pikiriniň tarapynda çykyş edýär. Bu bolsa olaryň arasyndaky şahsy konfliktiň has hem güýçlenip, Muanýeň Dýunana we onuň ýolbaşçy bolmak baradaky meýillerine garşy hereket edip başlamagyna getirýär.
1863-nji ýylyň oktýabrynda ýaraly esgerlere kömek edilşini kämilleşdirmegi maslahat etmek üçin komitetiň Ženewada gurnan ýygnagyna 14 döwlet gatnaşýar. Onda Muanýeň tagallalary sebäpli Dýunan kagyz ýüzünde ýolbaşçy bolup galýar. Bir ýyldan soň şweýsar parlamentiniň gurnan diplomatik konferensiýasynda Ženewa konwensiýasyna 12 döwlet gol goýýar. Bu gezek bolsa Dýunana diňe gatnaşyjylaryň myhmanhanalarda ýerleşdirilmegini gurnamak ynanylýar.
Ýatdan çykarylan döwüri[üýtget]
Öz gumanistik ideýallaryna wepalylygy onuň Alžirdäki biznesine hem zyýan ýetirýär. 1867-nji ýylyň aprelinde "Crédit Genevois" maliýe firmasynyň tozmagy Dýunany dawaň üstünden eltýär. Ol öz kompaniýasynyň batandygyny yglan etmäge mejbur bolýar we şol ýylyň awgustynda Ženewaň Söwda Sudy tarapyndan gözboýagçylykda günäli bilinýär. Kompaniýaň çökmegi oňa maliýe taýdan goşant goşan eden maşgalasyna we dostlarynyň köpüsine uly zyýan ýetirýär. Kalwinist däpleriniň çuňňur ornaşan şäheri bolan Ženewadaky sosial närazylyklar Dýunany Halkara komitetden gitmäge çagyryp başlaýar. Ol 1868-nji ýylyň 25-nji awgustynda sekretarlyk wezipesinden gidýär, 8-nji sentýabrda bolsa komitetden doly çykarylýar. Onuň kowulmagynda 1864-nji ýylda komitetiň prezidenti bolan Muanýe esasy rol oýnaýar.
Ol 1867-nji ýylyň martynda dogduk şäherini terk edýär we ömrüniň ahyryna çenli gaýdyp gelmeýär. Dýunana dostlaryndan goldaw we kömek bolmazlygyny gazanmak üçin soňky Muanýe ýyllarda-da öz abraýyny ulanypdyr. Meselem, Parižiň bütin dünýä ýarmarkasynda "Ahlak Ylymlary baýragynyň" altyn medaly ilkibaşda planlaşdyrylşy ýaly Dýunana berilmän, pul baýragy dolulygyna Komitete gider ýaly Muanýe, Dýufur we Dýuna üçüsine bilelikde berlipdir. Eger Dýunanyň dostlary onuň bergileriniň ýarysyny üpjin eden ýagdaýynda, galan ýarysyny öz üstüne almak baradaky Napoleon III-iň teklibine böwet bolmak üçin hem Muanýe yhlas edipdir. Dýunan Pariže göçüp barandan soň mätäçlikde ýaşan hem bolsa özüniň gumanistik ideýalaryny we planlaryny terk etmeýär. Fransiýa-Prussiýa urşy (1870-1871) döwründe Umumy haýyr-sahabat jemgyýetini (Common Relief Society), az soň bolsa Gurluşyň we siwilisaziýaň umumy alýansyny (Common Alliance for Order and Civilization) esaslandyrýar. Ol ýaragsyzlandyrma barada gepleşikleriň geçirilmegini we halkara konfliktlerde araçy bolar ýaly halkara suduň döredilmelidigini nygtap gelipdir. Dýunan UNESCO ýaly soň peýda bolan proýektlerde seslenme tapan dünýä kitaphanasyny döretmek ideýasynyň üstünde hem iş alyp barypdyr. Öz ideýalarynyň tarapynda çykyş edip olary ýaýmagyny dowam etdirmegi onuň şahsy ýagdaýynyň hasda kynlaşmagyna, öňküden beter bergä batmagyna, ondan tanyşlarynyň hem gaçyp başlamagyna getirýär. Awstriýaň, Niderlandlaryň, Şwesiýaň, Prussiýaň we Ispaniýaň milli Gyzyl Haç jemgyýetleriniň hormatly agzasy bellenilmegine garamazdan, Gyzyl Haç Hereketiniň resmi sahnasynda düýbünden diýen ýaly ýatdan çykarylýar. Ol 1874-1886-njy ýyllar aralygynda Ştutgart, Rim, Korfu, Basel, Karlsrue şäherlerinde garyplykda ýaşaýar. Ştutgartda bolan döwri Týubingen uniwersitetiniň talyby Rudolf Mýuller bilen tanyşýar we onuň bilen ýakyn dostlukda bolýar. 1881-nji ýylda ştutgartly dostlary bilen bilelikde Şweýsariýaň kiçeňräk Haýden kurort obasyna gidip görýär. 1887-nji ýylda Londonda ýaşaýan döwri uzak garyndaşlaryndan maliýe kömek alyp başlaýar. Bu oňa ýaşaýyş şertlerini azda-kände gowulaşdyrmaga mümkinçilik berýär, we şol ýylyň iýuly Haýdene göçüp barýar. 1892-njy ýylda saglyk ýagdaýy sebäpli Dr. Hermann Altherr-iň ýolbaşçylyk edýän hassahanasyna we garrylar öýüne ýerleşýär we ömrüniň soňky 18 ýylyny şol ýerde geçirýär. Haýdende ol ýaş alym Wilgelm Sonderegger we onuň aýaly Sýuzanna bilen tanyşýar. Olar Dýunany öz durmuş tejribesini beýan etmäge ruhlandyrýarlar. Ol Sýuzannaň Haýdende açan Gyzyl Haç bölümine 1890-njy ýylda hormatly prezident bellenilýär. Dýunan Sondereggerler bilen öz ideýalarynyň hasda öňe gitmegine, şol sanda öz kitabynyň täze neşiriniň çap edilmegine ynam edýär. Emma Sondereggeri Muanýe bilen Ženewada özüne garşy dildüwşik gurnamakda esassyz aýyplamagy olaryň gatnaşyklaryny ýitileşdiripdir. 1904-nji ýylda Sonderegger 42 ýaşynda aradan çykýar. Dostluk gatnaşyklarynyň peselendigine garamazdan garaşylmadyk ölüm oňa agyr täsir edipdir. Wilgelm we Sýuzanna Sondereggerleriň Dýunana onuň aýyplamalardan soň hem hormat bilen garamagyny olaryň çagalary hem dowam edipdirler. 1935-nji ýylda olaryň ogly Rene Dýunanyň öz kakasyna ýazan hatlarynyň ýygyndysyny çap etdirýär. Köpçülige gaýdyp gelmegi
1895-nji ýylda St.Gallende çykýan "Die Ostschweiz" gazediniň baş redaktory Georg Baumberger Haýdende gezelençde mahaly Dýunan bilen söhbetdeş bolýar we bir aýdan soň ol barada makala ýazýar. Ol makala "Anri Dýunan, Gyzyl Haç-y esaslandyryjy" ady bilen "Über Land und Meer" nemes žurnalynda peýda bolýar we tiz wagtda Ýewropanyň beýleki neşirlerinde hem çap edilýär. Makala adamlarda seslenme tapyp, Dýunana abraýy hem-de goldawy gaýtaryp getirýär. Oňa "Swiss Binet-Fendt" baýragy berilýär, Rim Papasy Lew XIII-den hat gelýär. Russiýaň dul patyşa zenany Mariýa Feýodorownaň we başgalaryň hemaýat bermeginde maliýe ýagdaýy hem öňkülerden has gowulaşýar.
1897-nji ýylda Ştutgartda mugallym bolup işläp ýören Rudolf Mýuller Gyzyl Haç-yň döredilşi hakynda ýazan kitabynda, Dýunanyň guramanyň esaslandyrylmagyndaky roluny bellemek üçin, Gyzyl Haç-yň döredilşiniň resmi taryhyny düzeldýär. Kitapda "Solferino söweşiniň ýatlamalarynyň" tekstini hem getiripdir. Dýunan awstriýaly ýazyjy Berta fon Zutner bilen hem hat alyşypdyr, köp sanly makalalary, ylmy işleri ýazypdyr. Aýratyn hem aýallaryň hukuklary barada köp ýazypdyr, 1897-nji ýylda "Ýaşyl Haç" aýallar guramasyny esaslandyrmaga ýardam edipdir.
Parahatçylyk Nobel baýragy[üýtget]
1901-nji ýylda Gyzyl Haç Halkara Hereketini döretmekde we Ženewa konwensiýasynyň başlangyjyny tutmakda bitiren işleri üçin Dýunan ilkinji bolup parahatçylyk ugry boýunça Nobel baýragyna mynasyp bolýar. Dýunanyň kandidaturasyny norwegiýaly harby lukman Hans Daae goldapdyr. Dýunan baýraga Halkara Parahatçylyk Ligasyny esaslandyran fransuz pasifisti Frederik Passi bilen bilelikde eýe bolupdyr. Halkara komitetden resmi gutlagyň gelmegi onuň bitiren işleriniň ahyrsoňy ykrar edilendigini görkezipdir:
"Bu hormata 40 ýyl mundan ozal söweş meýdanynda ýaralananlara kömek etmek üçin döredilen halkara guramanyň düýbini tutan adamdan başga mynasyp hiç kim ýokdur. Sizsiz adamzadyň XIX asyrda ynsanperwerlikde gazanan in uly üstünligi - Gyzyl Haç megerem hiç haçan bolmazdy".
Baýraga Muanýe we Halkara komitetiň özi hem hödürlenipdir. Dýunanyň kandidatirasy saylaw prosesinde giňden goldaw tapan bolsada, ol jedelli dalaşgär bolmagynda galypdyr. Käbirleri Gyzyl Haç-yň we Ženewa konwensiýasynyň uruşdaky ejir çekmeleriň azalmagyna getirendigi nygtapdyrlar. Mýuller komitete ýazan hatynda baýragyň çekişmelerde birnäçe wagtlap esasy dalaşgär bolan Passiň hem-de Dýunanyň arasynda paýlanylmalydygyny belläpdir. Şeýle hem ol, eger baýrak Dýunana gowşuryljak bolsa, onda onuň gartaşan ýaşyny we saglyk ýagdaýynyň agyrdygyny göz öňüne tutup, baýragyň mümkin boldugyça tiz berilmegini teklip edipdir. Baýragy Passi bilen Dýunanyň arasynda bölmek bilen Nobel komiteti soňky ýyllara hem öz täsirini ýetirjek ýagdaýy döredipdir. Sebäbi Nobeliň wesýetnamasynyň bir bölüminde baýragyň goşunlary azaltmak (ýa-da ýatyrmak) ýa-da parahatçylyk konferensiýalaryny ýaýmak üçin gönüden-göni iş alyp baran bir adama berilmelidigi barada aýdylyp geçilýändigine seretseň, baýraga Passi laýyk gelýär. Emma Nobeliň wesýetiniň başga bölüminde baýragyň "adamlaryň arasynda dostluk-doganlygy" artdyrmakda özüni görkezen adama berilmelidigi barada hem bellenilip geçilmegi Dýunanyň alyp baran işleriniň hem oňa laýyk gelýändigini görkezipdir. Soňky ýyllarda hem bu baýraga mynasyp bolanlaryň arasynda iki kategoriýaň birine gabat gelenler köp bolupdyr.
Hans Daae pul baýragyň Dýunana düşýän bölegini - 104 müň şweýsar frankyny Norwegiýa Bankynda ýerleşdiripdir we ony Dýunanyň algydarlarynyň almagyna ýol bermändir. Dýunanyň özi ol puly hiç haçan ulanmandyr.
Ölümi we mirasy[üýtget]
Soňraky ýyllarda Dýunana birnäçe sylaglar bir hatarda, Geýdelberg uniwersitetiniň medisina fakultetiniň hormatly doktory ady hem berlipdir. Ol ömrüniň ahyryna çenli garrylar öýünde ýaşaýar. Ömrüniň soňky ýyllarynda sustypeslikden hem-de Muanýe we algydarlary yzarlar diýen paranoýýadan ejir çekipdir. Hatda zäherlenmekden heder edip, aşpezden nahary gözüniň alnynda dadyp görmegini talap eden günleri hem bolupdyr.
Şepagat uýalarynyň aýtmaklaryna görä, onuň iň soňky eden işi Mýulleriň kitabynyň nusgasyny Italiýaň şa zenanyna ibermegi bolupdyr. Dýunanyň 1910-njy ýylyň 30-njy oktýabrynda aradan çykýar. Ölmezinden öň aýdan soňky sözleri "Adamkärçilik nirä ýitirim boldy?" bolupdyr. Ol öz duşmany Muanýeden iki aý soň ölýär. Halkara komitetiň gutlaglaryna garamazdan, iki bäsdeş barybir ýaraşyk gazanyp bilmändirler.
Ol Sýurihiň Zilfeld öwülýäsinde özüniň sargyt edişi ýaly hiç hili dabarasyz jaýlanýar. Wesýetnamasynda öz serişdelerini garyp raýatlara mydama açyk bolar ýaly Haýdeniň garrylar öýüne, Norwegiýanyň we Şweýsariýaň haýyr-sahawat guramalaryna wesýet edipdir. Galan serişdeleri bergilerini bölekleýin üzmeklige gidipdir. Öz bergilerini dolulygyna üzüp bilmezligi onuň üçin ölünçä agyr ýük bolupdyr.
Häzirki wagtda Dýunanyň doglan güni bolan 8-nji maýda Gyzyl Haç komitetiniň bütindünýä güni bellenilýär. Haýdeniň öňki garrylar öýünde häzir Anri Dýunanyň muzeýi ýerleşýär. Ženewada we başga ýerlerde onuň ady dakylan birnäçe köçeler, mekdepler bar. Halkara Gyzyl Haç-yň iň ýokary sylagy bolan "Anri Dýunan medaly" (The Henry Dunant Medal) onuň hemişelik hereket edýän topary tarapyndan her iki ýyldan gowşurylyp durulýar.


text:
“Hazynaly halypa” makalasy
Şahyr Gurbanýaz Daşgynowyň “Oýlanma baýry” goşgular ýygyndysyndaky “Hazynaly halypa” atly makalasy:
Türkmen halkynyň höwes bilen diňlän hem söýüp okaýan şahyrlarynyň biri Kerim Gurbannepesowdyr. Halkyň hemmä düşnükli ýönekeý dilinde çeper eser döreden Kerim şahyr Ahal welaýatynyň Gökdepe etrabynyň Ýylgyn obasynda 1929-njy ýylda dünýä inýär. Onuň kakasy Gurbannepes aga çeper sözün gadyryny bilipdir, hat-sowatdan başy çykýan adam bolupdyr. Ol ýalňyz ogly Kerimiň hem sowatly bolmagynyň aladasyny edipdir. Ýaşajyk Kerim obalaryndaky ýediýyllyk mekdepde okaýar, çagalygyndan çeper sözün yşgyna düşýär. Onuň ilkinji goşgusy on ýaşyndaka, Gökdepäniň «Kolhozçy sesi» atly etrap gazetinde çap edilýär. Kerim heniz okuwçyka diňe türkmen awtorlarynyň däl, eýsem, şol döwürde türkmençä geçirilen dünýä edebiýatyndan Puşkiniň, Nekrasowyň, Gogolyň eserleri bilen bilelikde «Tom Soýeriň başyndan geçirenleri», «Dombi hem ogul» ýaly kitaplaryň ençemesini okaýar. Magtymgulynyň tutuş goşgular ýygyndysyny kakasynyň aýdyp bermeginde 1939-njy ýylyň tomsunda eli bilen göçürip almagy oňa aýratyn täsir edýär.
1942-nji ýylyň tomsunda şahyryň kakasy dünýäden ötýär. Atasyz galan maşgala garyndaşlaryny penalap, çörekliräk ýer hasaplanýan Tejene göçýär. Kerimiň gaýgy-gamsyz geçmeli ýetginjekligi, jahyllygy ýowuz synagly ýyllara gabat gelýär: bugdaý orýar, gazy gazýar. Bularyň gapdalyndan Hudaý beren guýmagursak zehinli Kerim goşgy ýazmagyny goýmaýar. Onun şygyrlary ilki Tejen sebitlerindäki gazetlerde, soňra «Mydam taýýar», «Ýaş kommunist» gazetlerinde, «Takmak» žurnalynda peýda bolup ugraýar.
Ýaş şahyr 1949-1952-nji ýyllar aralygynda Watan öňündäki harby borjuny berjaý edýär, ilki Odessa şäherinde, soňra Aşgabatda gulluk edýär. 1951-nji ýylda, ol heniz goşun gullugyndaka ilkinji goşgular ýygyndysy «Güýjümiň gözbasy» ady bilen çap edilýär. 1950-nji ýylda SSSR Ýazyjylar soýuzynyň agzalygyna kabul edilýär. Şeýlelikde, Kerim Gurbannepesowyň çagalar hem mekdep okuwçylary üçin dürli ýyllarda «Ýalta we bagt», «Maşgala we mekdep», «Atalar we çagalar», «Ös, saçym, ös», «Ýaz şemaly» ýaly ululy-kiçili şahyrana kitaplary peýda bolýar. Şahyryň1957-nji ýylda «Goşgular we poemalar» ady bilen neşir edilen ýygyndysy türkmen edebiýatyna uly zehiniň goşulandygyny äşgär edýär. Şonuň yzysüre uly göwrümli «Taýmaz baba» atly täsin poemasy Kerim Gurbannepesowy halkyň küýseýän şahyryna öwürýär. Ol halkyň ynamyny ödemek üçin, «Kyrk» poemasynda aýdyşy ýaly, şol döwürdäki elipbiýiň «38 harpyna mähir siňdirip, harp bilen harpy gije-gündiz çatyp» «Ata we ogul», «Ajy günler, süýji günler», «Gumdan tapylan ýürek», «Aýal bagşy», «Parahatlyk ilçisi», «Ynsan bilen ynsap» – kimin elden düşürilmän okalýan kitaplary talapkär okyjylara hödürleýär. Şahyr bulardan başga-da döwrüň sesine ses goşýan «Döwür beýle däldir», «Ömrüme pent», «Ýaşlyk dramasy», «Goja», «Şöhrat», «Biziň işimiz», «Plan dolmaly, plan», «Ýalňyzlyk», «Ata, ene, ömür, baş» ýaly täsin şygyrlaryň ýüzlerçesini döredýär.
Kerim Gurbannepesowyň goşgularynyň köpüsine ýurdumyzyň meşhur kompozitorlary, bagşy-sazandalary saz ýazdy. Olar halk aýdymlaryna öwrüldi.
Kerim Gurbannepesow örän okumyşdy. Edebi sowady juda ýokarydy. Dünýä halklarynyň edebiýatynyň görnükli wekilleri bilen mydama dostana gatnaşykdady. Ç. Aýtmatow, R. Gamzatow, M. Tank, E. Meželaýtis, S. Narowçatow, M. Lukonin ýaly söz ussatlary onuň dostlarydy. Şeýle bolansoň, Kerim şahyr dünýä halklarynyň poeziýasyndan iň gowularyny öz ene dilimize geçirip, «Terjimeler kitabyny» («Dostluk çemenini») okyjylara sowgat galdyrdy.
Kerim şahyr hazynaly halypady. Onuň egsilmez genji-hazynasy – mähribanlykdy. Gündogaryň beýik şahyry Alyşir Nowaýynyň: «Mähribanlyk hazynasy kime degişli bolsa, halypalyk hem şoňa degişlidir» – diýşi ýaly Kerim Gurbannepesow uly Halypady. Gurbannazar Ezizow, Halyl Kulyýew, Annaberdi Agabaýew, Näzik Annatyýewa, Italmaz Nuryýew, Baýram Jütdiýew, Hudaýberdi Diwangulýýew, Agageldi Allanazarow, Atamyrat Atabaýew, Nobatguly Rejebow, Atajan Annaberdiýew, Gözel Şagulyýewa, Ogultäç Orazberdiýewa, Bibi Orazdurdyýewa, Tirkeş Sadykow, Guldurdy Sähetdurdyýew, Juma Hudaýgulyýew ýaly zehinli ýazyjy-şahyrlarymyz Kerim şahyryň mekdebini geçendirler diýsem, ýalňyş bolmaz. Onuň özi barka-da, özi ýokka-da, ondan öwrenmäge jan edýän ýaş zehinleriň sanardan kändigi hakykatdyr.
Şahyr öz döredijiliginiň daşyndan birtopar uly jemgyýetçilik işlerini hem alyp bardy. Ol dürli ýyllarda «Tokmak», «Sowet edebiýaty» (häzirki «Garagum») žurnallaryna baştutanlyk etdi. Türkmenistan Ýazyjylar birleşiginiň başlygynyň orunbasary, Magtymguly adyndaky döwlet baýragyny bermek baradaky komitetiň başlygy boldy. Türkmenistanyň Ýokary Sowetiniň deputatlygyna üç gezek saýlandy. Ol heniz 38 ýaşyndaka «Türkmenistanyň halk ýazyjysy» diýen hormatly ada eýe boldy. Soňra ol eserleri üçin Magtymguly adyndaky döwlet baýragyny aldy.
Şahyryň poeziýasy dünýä halklarynyň dillerinde ýaňlanyp, türkmen poeziýasynyň adyndan mynasyp wekilçilik etdi. Kerim şahyryň goşgulary SSSR döwründäki respublikalaryň ählisinde terjime edildi. Kitaplary Moskwada telim gezek rus dilinde, Kiýewde ukrainçe, Almaatada gazakça, Wilnýusda litwaça neşir edildi.
Kerim Gurbannepesow sözüň doly manysynda «Şahyr» diýen juda jogapkärli hem hatyraly sözüň hakyky eýesi bolup ýaşan hem döreden bagtly şahyrdyr.
Eliňizdäki ýygynda söýgüli şahyryň iň gowy eserleri saýlanyp-seçilip alyndy. Garaşsyz, hemişelik Bitarap döwletimizde türkmeniň öz milli elipbiýinde ilkinji gezek neşir edilýän bu kitabyň okyjylaryň arzyly, hemişelik hemrasyna öwrüljekdigine berk ynanýarys.
Kerim aga öz epiki eserlerini – poemalaryny türkmen durmuşynyň taryhynyň özboluşly çeper ensiklopediýasy hasaplaýardy:
- Daşgyn, menin poemalarym, elbetde, olar dürli wagtda dörese-de, mazmunyna görä biri-birine tirkeseň, halkymyzyň taryhynyň çeper ensiklopediýasyna meňzeşdir – diýipdi pahyr. Dogrudanam, «Aýal bagşy», «Namys», «Parahatlyk ilçisi» poemalary XIX asyrdan hem ondan Öňki döwürler hakda gür berse, rewolýusiýa hem ondan soňky kollektiwizasiýa hakda «Taýmaz baba» dür saçýar. Beýik Watançylyk urşy hakynda bilmek isleseň, «Ajy günler, süýji günleri», «Gumdan tapylan ýüregi» okaýmaly. Uruşdan soňky ýyllaryň durmuşy barada şahyryň «Alada», «Ynsan bilen ynsap» eserleri söz açsa, häzirki dövvrümiz hakynda «Ýürek poemasy», «Rubagy – poema», «Ýedi boýdaş, köçe süpürýän gelin we ýanan gelin hakynda» juda beletlik bilen söhbet gurýar. «Üýtgedip gurmak döwri» at alan zamana dogruda ýa-da şahyryň ömrüniň soňky ýyllaryndaky durmuşyň, jemgyýetiň, döwürdeşlerimiziň keşbini synlap, gylyk-häsiýetini biljek bolsaň, «Aktual poema ýa-da goşgular çemenini» ähli işini bir ýana süýşürip, dykgatly okamaly.
Ol hrestomatik eserleriniň birini «Ýazmasy agyr düşen goşgy» atlandyrdy. Elbetde, bu ýerde ol at eseriň sýuzetine laýyk. Ýöne goşgularynyň ählisini dünýä indirmek talapkär halypa ýeňil düşmändi. Ol ähli setirini uly jogapkärçiligiň ejiri bilen döredýärdi. Setirlerini öz başyndan ýa-da başgalaryň başyndan geçirenlerini özüniňki ýaly kabul edip döredýärdi. Şonuň üçinem olar diňleýji üçin uly lezzetdi, sapakdy, mekdepdi, tälim-terbiýedi.
«Döwür beyle däldir», «Plan dolmaly, plan!», «Maşyn, maşyn, maşyn» hem-de «Toý reportažy» bir döwürräkde, biri-biriniň yzyndan «dünýä indi», üns berseňiz, şu goşgularyň zandy birmeňzeşräkdir. «Ýürek poemasynda» aýdyşy ýaly bularda onuň «gözellige nazaryny dikip, gödekligi nyşana alandygy» mese-mälimdi. Şeýtmegi Kerim aga başarýardy.
Ol gowy edilen işe guwanmaga aýratyn ukyplydy. Şu gylygy hem ony galamdaş deň-duşlaryndan has tapawutlandyrýardy.
Adamy uly görkezýän, şahsyýet derejesine göterýän zatlaryň biri, megerem, özgelere guwanmagy başarmak, özgäniň gowy tarapyny görmek, oňa mynasyp baha bermek ýaly gylyk diýip pikir edýärin. Beýle häsiýetler Kerim agada sanardan kändi.
Halypanyň setirleriniň aglabasy indi isleseň-islemeseň, onuň özüne degişli bolup dur. Onuň söwer dosty, şahyr Gara Seýitliýewiň ýadygärligine bagyşlan şygryndaky:
«…Sen juda ir gitdiň.
Örän ir gitdiň.
Öňki synaň aýdym bilen doludy.
Säher bilen köçä çykyp ugraňda,
Uly desse aýdym barýan ýalydy.
…Aşakdan seretseň -
Ulumsy dagdyň,
Golaý barsaň -
Iň bir kiçilerdendiň.
Sen ir gitdiň,
Juda, juda ir gitdiň,
Ýöne giç gitmeli kişilerdendiň…»
diýen setirlerini okap gyýylýarsyň. Neneň şeýtmejek! Bu setirler hem indi Kerim aganyň özüni ýatladýar… Ol gojalygyň höwesindedi… Emma oňa ýetmedi…
Her şygyr setiri Kerim aganyň köňlüne özüçe jepa tygyny urardy, ol çydardy. Şonuň üçinem, ol şygyrýetiň beýik tagtyna çykypdy.
Ol şygyr oduna semender dek özüni urup, onuň ýakyşyna döz gelerdi. Şonuň üçinem, reňbe-reň şygyr bagyna bagbanlyk etmek oňa başardýardy.
Döwlet derejesiniň ahyrsoňunda onuň şahsyýetleriniň mertebesine baglydygyny iňlis akyldarlarynyň biri geçen asyrda tekrarlady. Bu pikiriň mamladygyna ösen ýurtlaryň taryhy güwä geçýär.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň şahsy edermenliginden täze özgerişleriň bolup duran galkynyşlar zamanamyzda döwletimiziň mertebesi dünýä arenasynda barha artmak bilen!
Beýik şahsyýetler beýikligini dirikä özleri saklaýar, ýokka olaryň beýikligini saklamak yzynda galan nesilleriň borjuna öwrülýär.
Kerim Gurbannepesow halkymyzyň ykrar eden beýik şahsyýetleriniň biridi! Eger bir kişi sylanmaly bolsa, onda Kerim Gurbannepesow hem sylanmaly! Sebäbi, ony halk sylaýar. Ilimiziň söýen şahyrynyň şu kitabynyň neşir edilmegi hem hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň edebiýatymyzy, medeniyetimizi ösdürmek baradaky il bähbitli atalyk aladasynyň netijesi. Kerim aga aýtmyşlaýyn, «Şahyr ähli gözelligiň dogany, şahyr ähli gödeklige ýagydyr». Şahyra sylag-hormat hem hemişe gözellikdir!


text:
Indiwiduallyk
INDIWIDUALLYK (lat. Indiwiduum-bölünmeýän)-haýsy hem bolsa bir hadysanyň , jandaryň ýa-da adamyň gaýtalaňmaýan ozbolushlygy. I. ideýasy antiki filosofiýada ýüze çykýar. Orta asyr sholastikasynda I. diňe adamyň shahsýýet bilen çäklendirilýärdi. Häzirki wagtda aýry-aýry ylymlarda we filasofiýada I. dushunjesi dürli maňa eýe boldy. Biýalogiýa ylmynda (fiziologiýa, zoologiýa, etologiýa, geňetika) I. her jynsyn, organizmiň spesifik aýratyňlyklaryny häsiýetlendirilýär. Pişihölögiýada I. problemasy özaly bilen aýratyn bir adamyň öý-pikirini duýgusynyň, erkinliginiň, ymtylmasynyň, arzuw-hýýalynyn, talabynyň, motywynyň, hereketiniň, endiginiň, meýilliliginiň, basharnygynyn we b. aýratyňlyklarynyň ozbolushlylygy, köp dürlililigi bilen dushundirilýar. Sosiýal psihologiýada I. kollektiwlilige garshy goýulýar. I-a adamyň ozbolushlylygynyn we bitewiligini kesgitleýji esasy struktura hökmünde garalýar. I adamyň gatnaşhyk situasiýalarynda özüni alyp barshynda sheýle hem ish hereketlerinde onuň endik eden ukyplarynda ýüze çykýar.


text:
Garamyk (kesel)
Garamyk keseli (lat. Varicella, grek. AveuoBλoYιά) — giňden ýaýaran ýokanç keseldir. Bu kesel gaty bir howply bolmasa-da, çagany wagtlaýyn birahat edip bilýär. Garamyk keseliniň döremegine endama täsir edýän wiruslar sebäp bolýar. Olar howa-damja ýollary arkaly bir adamdan başga bir adama aňsatlyk bilen geçip bilýärler. Şäheriň bir ýerinde peýda bolan garamyk aňsatlyk bilen şäheriň beýleki ýerine geçip bilýär. Olar edil bir ýerden başga ýere ýel bilen geçen ýaly hereket edýärler. Garamyk keseliniň "ojaklary" hemişe bellidir. Olara esasan-da çagalar baglary ýa-da mekdepler degişlidir. Sebäbi bu ýerlerde çagalar köpçülikleýin keselleýärler. Garamyk keseliniň wirusy edil ýapyşgyç ýalydyr. Ýapyk, ýelejiredilmeýän otaglarda bu wirusyň ýokmak howpy has-da artýandyr. Bu wirusy hat-da bir binada ýaşaýan adamlar hem biri-birine ýokuşdyryp bilýändirler. Käwagt garamagyň hiç bir alamaty bolmadyk, emma gurşaýjy demrewden ejir çekýän uly ýaşly adamlar bu keseli çaga ýokuşdyryp bilýärler. Sebäbi garamyk wirusy öň onuň bilen kesellän adamyň oňurga ýiliginde "uklap" galýar. Adamyň durmuşynda haýsydyr bir ruhy urgynyň bolan ýagdaýynda ýa-da organizmiň kesele garşy durnuklylygy peselende, bu "uklap" ýatan wirus oýanýar-da, uly ýaşly adamlarda gurşaýjy demrewiň döremegine sebäp bolýar. Bu adamlar esasan-da bäbekleri garamyk keseline uçradyp bilýär. Sebäbi eneler öz balalaryny garamyk keseli bilen kesellän çagalardan gorasalar-da, gurşaýjy demrewli adamy öz balasyna arkaýyn ýakynlaşdyrýarlar. Olar bu keseliň öz balalary üçin näderejede howpludygyna düşünmeýärler.
Garamagy hemmeler çykarýarlar[üýtget]
Çagalar bagynda garamygyň bardygyny eşidip, howsala düşmäň. Çaga garamagy ir çykaryp, dynany kem däldir. Türkmenlerde çaga garamyk çykaranda, "gutly bolsun!" diýýändirler. Sebäbi bu kesel kämillik ýaşyna ýeten adamlarda ýüze çykanda has agyr geçýär. Öňki döwürlerde kimdir biriniň çagasynyň garamyk çykaranyny eşidenlerinde, eneler özleriniň ýaşajyk çagalaryny alyp, şol öýde myhman alynmaklarynyň sorapdyrlar. Sebäbi olar çagalarynyň şu "hökmany" diýen ýaly keseli näçe ir geçirseler, şonça-da gowudygyny bilýän ekenler. Garamyk çykaran çaga keseliň inkubasion döwrüniň ilkinji 2 gününde we garamygyň örgüni örenden soň 5 günläp ýokançly bolýandyr. Ýöne köp halatlarda bu keseliň inkubasion döwri 2 hepdä çenli hem dowam edip bilýär.
Örgün — garamagyň esasy alamaty[üýtget]
Garamygyň esasy alamaty bolan örgün-düwürtikler ululy-kiçi görnüşde endamyň ähli ýerlerinde bolup bilýärler. Örgün örüp başlandan çaganyň gyzgyny ýokarlanyp, 38-39 С ýetýär (ýöne käbir çagalaryň gyzdyrmazlygy hem mümkindir). Çaga ysgynsyz bolup, azary artyp başlaýar, işdäsi kemelýär. Ýöne bu ýagdaý uzaga çekmeýär. Örgün ilkibada öçügsi gülgüne reňkde bolýar. Soňabaka bu tegmiller içi dury suwuklykly gabarçaklara öwrülýärler. Gabarçagyň töweregindäki deri gyzarýar. Iki günden bu gabarçaklaryň içindäki dury suwuklyk bulanyp, gabarçaklaryň üstki gatlajygy ýygrylyp, goýy goňur reňkdäki kesmeklere öwrülýär. Bu kesmejikler 1-3 hepdäniň dowamynda aýrylýar. Çaganyň teninde şol bir wagty özünde tegmiller-de, gabarçaklar-da, kesmejikler-de bolup bilýär. Örgüniň her täze "tolkunyndan" öň çaganyň ýagdaýynyň erbetleşmegi bu keseliň aýratynlygydyr.
Deriniň gijemegi – garamagyň alamaty[üýtget]
Garamyk çykaran çaganyň iň uly kynçylyklarynyň biri-de emele gelen kesmejikleriň gijemegidir. Çaga näçe kiçi bolsa, şonça-da oňa kesmejikleri gaşamaly däldigini düşündirmek kyn bolýar. Ýöne her nähili bolsa-da, çaganyň bu kesmejikleri gaşamagyna ýol bermejek bolmaly. Sebäbi kesmejikleriň gopup, ýaranyň bakteriýalar bilen infisirlenmegi ahmal. (Garamyk çykaran çaganyň kesele garşy durmak ukybynyň gaty peselýändigi hökman ýadyňyzda bolsun!) Ýaralara bakteriýalaryň düşüp, olaryň azan ýagdaýynda deride yz galmagy mümkin. Şoňa görä-de, çagalara bu kesmejikleri gaşamaly däldigini düşündirjek bolmaly. Gelejekki owadanlygy barada alada edýän gyzjagazlar bu gürrüňlere has-da düşbüje bolýandyrlar. Oglanlar babatda bu mesläni çözmek aňsat bolmasa-da, hökman synanyşmalydyr. Garamyk çykaran çaga barada edilýän şepagat aladalary:
- Çaganyň dyrnaklary örän gysga alynmalydyr. Sebäbi dyrnaklar ýarajyklara hapanyň düşmegine sebäp bolýar. Dyrnaklaryň aşagynda müňlerçe mikroblar "mesgen" tutup bilýändirler. Eger çaga gaty kiçi bolsa, oňa nah matadan tikilen ellikleri geýdiriň.
- Çaganyň içki geýimlerini günde çalşyryň. Olar hökmany ýagdaýda nah bolmalydyr. Garamyk çykaran çaga köneräk içki eşikler geýdirilse has-da oňat. Sebäbi ýuwlup könelen nah eşikler derini gyjyndyrmaýar.
- Çaganyň düşek daşlyklary babatda hem şeýledir. Olar ýumşajyk nah matadan tikilen bolmalydyr.
- Otagyň howasynyň gaty gyzgyn bolmagyna, çaganyň derlemegine ýol bermäň. Sebäbi gyzgyn howa we deri gijelewügi güýçlendirýärler.
- Garamyk çykaran çaga üçin iň esasy bejergi Siziň söýgiňizdir. Onuň ünsüni sowýan, şähdini açýan gyzykly oýunlary oýnamak peýdalydyr.
- Emele gelýän gabarçaklara ýa 1-2%-li permanganat kaliniň gowşak erginini, ýa 1-2%-li göwherli ýaşylyň spirtdäki erginini, ýa fukarsiniň erginini, ýa-da 0,05%-li riwanol erginini çalyň. Bu gabarçaklaryň guramagyna ýardam eder.
- Eger garamyk çykaran çaganyň agyz boşlugynda-da gabarçaklar dörän bolsa, onuň agyz boşlugyny furasiliniň gowşak ergini bilen çaýkaň.
- Eger çaganyň derisi güýçli gijeýän bolsa, lukmana ýüz tutuň. Lukman gerekli derman serişdelerini bellär.
- Çaganyň organizmini berkidýän witaminleri hem ýatdan çykarmaň. Ol garamyk keseliniň aňsat geçmegine ýardam berer.
Garamyk keseli bilen çagalykda keselläniň has oňatdygyny ýene-de bir gezek size ýatladýarys. Sebäbi uly ýaşly adamlarda bu kesel örän agyr geçýändir.


text:
Türkmenistanyň ''Senagat'' paýdarlar täjirçilik banky
Türkmenistanyň Prezidentiniň kararyna laýyklykda 1999-njy ýylyň mart aýynyň 14-ne Türkmenistanyň Senagat paýdarlar täjirçilik banky 22 sany dörediji paýçylarynyň paýlary esasynda Türkmenistanda ilkinji täjirçilik banklaryň biri bolup döredildi. Bankyň döredilmeginiň esasy maksady Türkmenistanda önümçiligi giňeltmek, haryt bolçulygyny döretmek, kiçi we orta telekeçiligi ösdürmek üçin bank hyzmatlarynyň üsti bilen goldamak bolýar.
Häzirki döwurde baş bankyň ýolbaşçylygynda 5 sany welaýat merkezinde, Ahal welaýarynyň Sarahs etrapynda, Balkan welaýarynyň Serdar şäherçesinde, Türkmenbaşy şäherinde we Aşgabat şäherinde ýerleşýän 6 sany gulluklarynda 400-den gowrak işgär 22 müňe golaý müşderä hyzmat edýär. Senagat paýdarlar täjirçilik banky elmydama beýleki banklar we maliýe guramalary bilen bäsleşik şertinde işleýär. Şu sebäpli bank däbe öwrilen amallardan we hyzmatlardan gaýry, elmydama marketing işini geçirip, müşderileriň isleglerine görä täze hyzmatlaryň gözleginde bolýar.Müşderilere edilýän hyzmatyň görnişleriniň arasynda: Western-Union daşary ýurt pulundaky elektron pul geçirim ulgamynyň hyzmatlary; Ýeketäk Senagat bankynda ornaşdyrylan Ýanardag milli manatdaky elektron pul geçirim ulgamynyň hyzmatlary; BSTI-niň telefon töleg hyzmatlary; Hukuk we bank işleri boýunça maslahat hyzmatlary we ş.m. alnyp barylýar.
Ýurduň pul dolanyşygy syýasatyny berkitmek üçin, ilatdan çekilýän serişdeleriň usullaryny we görnüşlerini kämilleşdirmek arkalySenagat paýdarlar täjirçilik banky dürli işler alnyp barylýar. Esasan, mäşderileriň erkin pul serişdelerini banka çekmek maksady bilen, olara dürli dörnüşli goýumlar hödürlenilýär. Bank tarapyndan raýatlar üçin goýumlaryň abatlylyk, ynamlylyk, hem-de bähbitlilik şertleri göz önünde tutulup, yzyna wagtynda gaýtarylýar. Goýumlar nagt, nagt däl hasaplaşyklaryň we geçirim amallarynyň üsti bilen ýerine ýetirilýär. Türkmenistanyň Prezidentiniň 2008-nji ýylyň 17-nji martyndaky Türkmenistanda hususy telekeçilik işini maliýeleşdirmegiň meseleleri hakyndaky 9604 belgili kararyndan ugur alyp bank ilkinji günlerden işe guramaçylykly girişdi. Bank karzlary esasan önümçiligi, oba hojalygy, söwda we telekeçiligi ösdürmäge, gurluşygy amala aşyrmaga, ulag we aragatnaşygy kämilleşdirmäge we şahsy islegleri kanagatlandyrmak hem-de beýleki kanun tarapyndan gadagan edilmedik dürli maksatlar üçin berilýär. Ýokarda görkezilen karara laýyklykda Bank hususy telekeçilik işini 5%-li ýeňillikli karzlar bilen maliýeleşdirýärler.
Häzirki döwurde mebel, polipropilen haltalaryny öndürmek üçin enjamlar toplumyny, senagat harytlaryny,halka zerur bolan konditer, şöhlat, süýt, galla önümlerini öndürmäge, halka hyzmat etmek üçin enjamlar toplumlaryny satyn almak maksady bilen ýeňillikli karzlar berildi we gelýan arzalar esasynda başga-da binäçe taslamalary karzlaşdyrmagyň üstünde işlenilýär. Türkmenistanyň Senagat paýdarlar täjirçilik banky Altyn Asyr töleg kart ulgamy dolanyşyga girizldi. Nagt däl hasaplaşyklary giňden ulanmak üçin aragatnaşyk enjamlaryny we terminallary Aşgabat ş., söwda merkezlerinde, beýleki hyzmat ediş nokatlarynda, dermanhanalarynda we bank ulgamynyň welaýat şahamçalarynda gurnalandygyny görkezmek bolar. Bu hyzmatyň giňden ýaýbaňlandyrylmagy müşderilere gysga wagtyň dowamynda töleg kartyň üsti bilen nagt pul almaga, awtosürüjileriň ýangyç üçin töleglerini, elektroenergiýa, komunal we beýleki söwda hyzmat töleglerini amala aşyrmaga mümkinçilik berer.
Türkmenistanyň Senagat paýdarlar täjirçilik banky ilata edilýän hyzmatlaryň täze görnüşleri ulanyşyga girizmek we hilini dowulandyrmak üçin milli pulda Ýanardag elektron nagt pul geçirimler ulgamy ýurdumyzyň dürli künjeginde milli manatda amala aşyrmakda raýatlara mümkinçilik döretdi.
Wester Union ulgamy boýunça müşderilerlere hyzmat ediş nokatlary bankyň ähli şahamçalarynda bar. Aşgabat şäherinde Wester Union ulgamy boýunça ýörite geçirim kabul ediş nokatlary hereket edýär. Ilat üçin edilýän hyzmatlaryň tiz we amatly bolmagyny üpjün etmek maksady bilen 2009-njy ýylda dünýäniň ösen ýurtlarynyň birinji derejeli Сommerzbank AG, Deutsche Bank AG we Deutsche Bank Trust Сompany Americas banklarynda habarlaşyk hasaplary açyldy.


text:
Salam ertirçiler! Men şu temany açmagymyň sebabi her agza oz ýaşaýan şäherini yada etrabyny yazyp şol barada gysgaça maglumat berse . Şeýtsek hem has gowy tanyşlyk bolar hemde gözel ýurdumyz barada koprak maglumata eýe bolarys . Özümden başlaýyn. Men Daşoguz welaýatynyň boldumsaz etrabyndan . Boldumsaz etraby daşoguz şäheri bilen köneürgenç şäheri arasynda ýerleşen kiçiräjik şäherçedir. Öňki ady kalininsk eken .etrabyň öňe çykýan tarapy bu yerde çowdurlaryň iň köp yaşayan etrabydyr. Hatda biz dost oglanlar arasynda degişip oňa çowdurystanam diyyas :-D sizlerdenem şeýle maglumatlara garaşýan !
Ses berilşik ýok.
Halanan (22)


text:
Arktika
Arktika (grek. ἄpktoς — "aýy" (grek. arktikos — demirgazyk, arctos — aýy (Uly Ýedigen ýyldyzlar topary esasynda) — Demirgazyk polýusa ýanaşýan hem-de Ýewraziýa we Demirgazyk Amerika materikleriniň gyralaryny, tas tutuş Demirgazyk Buzly okeany adalary (Norwegiýanyň kenarýaka adalaryndan başga) bilen bilelikde, şeýle hem Atlantik we Ýuwaş okeanlaryň ýanaşyk böleklerini öz içine alýan, Ýeriň ýeke-täk fiziki-geografik raýonydyr. Arktikanyň günorta araçägi tundra zonasynyň günorta çäklerine gabat gelýär. Meýdany 27 mln kw. km çemesi; kämahal Arktika günortada Demirgazyk polýar aýlawy bilen çäklenýär (66° 33′ dg. giň.), şeýle bolanda onuň meýdany 21 mln kw. km bolup durýar.


text:
Induizm
INDUIZM (sanskr, hindumata, hindusamaýa) - has giň ýaýran dilleriniň biri. I-in esasynda halkyň dini dushunjesinin we däp-dessurynyň real gündelik praktikasy ýatyp, ol ýerli etnik, milli we sosiýal shertlere baglylykda özünini köp dürliligi bilen tapawutlanýar. Munuň özi her hili doga okamakdan, dürli däp-dessurlary we dini düzgünleri berjaý etmekden ybaratdyr. Kasta induistlerin (bashgaça ) sosiýal guramasynyň formasy bolup hyzmat edýär. Induslaryň kultunyň we dini ynmanynyn aýratyňlygy köp halatlarda olaryň ol ýa beýleki kasta degişlidigine bagly bolupdyr. Emma adam öleňden soň, janyň başga sekile geçmegi (sansara) hakyndaky taglymat ähli induslar üçin umumydyr. Ol taglymat boýunça adam öleňden soň, onuň jany başga bir ösümlik gabagfynda, haýwan ýa-da adam bedenine gyryp, shonda ýashaýarmysh. Induslaryň düşünsine görä, her bir adamyň öz etmişinde baglylykda onuň jany oňat ýa-da erbet sekile öwrülýärmiş. Şoňa göräde öleňden soň, başga sekile öwrülmek zynjyryndan halas bolamgy gazanmak-moksa in ýokary dini maksat hasaplanýar. I-nyň dürli dini-filasofik taglymatlarynyň esasy mazmuny moksalygy gazanmagyn ýollarynyň we mümkinçilikleriniň işläp düzmekden hemde esaslandyrmak ybaratdr. Dini filasofiýada uçhudaýlyk ideýasy öne surulýar. Abstraçt häsiýete eýe bolan Brahman hem-de iki sany baş hudaý Wisnu we Siwa. Bularyň birinjisi Älemi dörediji, ikinjisi ony goraýjy, üçinjisi ony rujy hökmünde çykyş edýär. Wedler (gimnler, brahmanlar, aranýaklar, upanisadlar), eposy, aýratyn onuň , diýen bölümleri ähli induslar üçin keramatly edebiýat hasaplanýar. I-in irki orta aşyrlarda esaslandyrylan dini garaýýs we praktiki komlekisnde soňky döwürlerde şeýle hem bir düýpli. Özgeriş bolmady, ýöne her dürli sektantçylyk hereketleri, eserler, taglymatlar döräp durýar. Olardan has görnüklisi bhaty hereketidir (12-17 aşyrlar) 16 asyrda bhaktinin bir akymynyň esasynda sikhizm döreýär. Hindistanda milli-azat edijilik hereketiniň dörän we ýaýbaňlanan döwri bolan 19-20 aşyrlarda şol hereketiň agalyk ediji ideologiýasynyň hasaplanan burjuaz milletçiligi I-in tazedden döreýiş we reformaşyýa formalaryny (Indus renessans,. neoinduizm) Kabul edýär. Köp sanly dini reformatorçylyk jemgyýetler we guramalar, jemgyýetçilik ishgarleri, ideologlar, akyldarlar (Rammohon Raý, Ramakrishna, S Wiwekananda, D SaraswatiR. Tagor.M K.Gandy we bashgalar) neoninduizm wekilleri bolup çykysh etdiler. Häzirki wagtda garashsyz Hindistanyň sosiýal durmuşhyňda entek geçmişhiňiň galyňdylary , dini obshina onushyzyzlyklary sanlansa-da, I-in sosiýal bahasy barha daralyp bashlaýar.


text:
Al-Horezmi
ABU MUHAMMET AL-HOREZMI (Muhammet ibn Musa al-Horezmi, 780-847) - Musa ibn Şäkir Horezminiň ogly, matematik, astronomi geograf. Ol Orta Aziýada ylmy pikiriň başyny başlan hasaplanýar. Birinji we ikinji derejeli deňlemäniň awtory we algebranyň esasyny goýan alym hökmünde tanalýar. Onuň ylmy eserlerinden "El-mahrutat" kitaby has meşhurdyr. Onuň iki dogany Ahmet we Hasan hem meşhur astronom bolupdyr. Üç doganyň üçüsi-de Beni Musa ady bilen şöhratlanypdyr. Alymyň matematika hasaplamalaryň praktiki ähmiýeti öz döwründe uly rol oýnapdyr. Onuň ylmy-barlaglary feodal jemgyýetiniň isleglerini kanagatlandyrmaklyga gönükdirilipdir.


text:
Aýatolla Ruholla Musawi Homeýni
Aýatolla Ruholla Musawi Homeýni (1900-1989).
Ruhany maşgalasynda doglan. Dini bilim alansoň, 27 ýaşynda Kum şäherinde dini bilimleri okatmaga başlaýar. 1953-nji ýylda Mosaddygyň hökümeti agdarylyp, ýurtda şa düzgüniniň berkemeginden soň onuň garşysyna açykdan-açyk çykyş edip başlaýar. 1964-nji ýylda noýabrynda şa hökümeti ony Turkiýd gitmäge mejbur edýär. 1965-nji ýylda Homeýni Nejefe (Yrak) gelýär. Bu ýerdäki şaýy dini merkezinde 13 ýyllap. ders berýär. Şu ýerden dolandyryşyň yslam görnüşi hakynda “Yslam hökümeti“ atly işini ýazýar. 1978-nji ýylyň oktýabrynda Homeýni Fransiýa gidýär. Şu ýerde ol öz tarapdarlary bilen eýran ynkylabyna ýolbaşçylyk edýär. Homeýni 1979-njy ýylyň 1-nji fewralynda Parižden Tährana gelýär. 3 mln. adam ony garşylamaga çykýar.
1979-njy ýylyň başynda Eýranda syýasy dartgynlylyk başlandy. Fewralyň başynda halk çykyşlary has-da güýçlendi. Hereketden gorkan şa ýurtdan çykyp gaçdy. 1979-njy ýylyň 10-11-nji fewralyndaky yslam ynkylabynyň netijesinde halk asyrlarboýy dowam eden şa düzgünini agdardy. Fewral eýran ýylnamasy boýunça bahman aýy diýlip atlandyrylýar. Wakalaryň esasan bahman aýynda bolany üçin eýran halky ol bahman ynkylaby ady bilen meşhurdyr. 1979-njy ýylyň 1-nji aprelinde döwlet resmi taýdan Yslam Respublikasy diýlip jar edildi. Respublikanyň başynda onuň ruhy ýolbaşçysy - rehberi Aýatolla Homeýni durýardy.


text:
Marawadepe etraby
Marawadepe etraby (Parsça: شهرستان مراوه تپه) Eýranyň Türkmensähra sebiti, Gülistan welaýatynyň 13 etrabyndan biridir.
Bu etrap Merkez etrapçasy we Güllidag bolmak bilen 2 etrapçadan ybaratdyr.
2006-nji ýylda bu etrabyn raýatynyn saný 45.874 adamdyr.
Etrabyn merkezi marawadepe şäheridir.
Türkmeniň beýik akyldary Magtymguly Pyragy bu etrabyň Aktokaý obasyndad ýatýar.
marawadepe etrabynyň taryhy-turistik yerleri: Magtymguly Pyragynyň gubury, Alyhanbaba türbesi, Güllidag, Gyzlargalasy