text:
TEMIRBEK JÝRGENOVTING ShAPAGhATY
Sóz basy
Temirbek Jýrgenov esimin qúlaghymnyng alghash shaluy qarttardyng aituynan edi, ýige kelip atammen qauqyldasyp ketetin. «E, ol keyin halyq jauy bop atyldy ghoy» dep ayaqtay-túghyn ol jayyndaghy sózderin. Bes-alty jastaghy maghan ýlkenderding әngimesi úghynyqsyz edi. Áytse de jadymda saqtalghan osy jayttardyng yqpaly bolar, keyin es bilip, qara tanityn dәrejege jetken jasóspirim shaghymda-aq el auzynan tastamay jii aita beretin «Narkom Temirbek Jýrgenov» degen kisi turasyndaghy naqty mәlimetterge nazar audaryp, ómirbayanyna, elge jasaghan qyzmetine qatysty derekterge qanygha bastadym. Kózin kórgen belgili adamdardyng gazetterde, kitaptarda jariyalaghan maqalalaryn, estelikterin oqydyq. Túlghalyq bolmysyn tany týstik.
...Ásker qatarynan oralghan song Almatygha jol tarttym. Qúrylysta istedim, zauytta tokari bolyp temir jondym. Sóitip jýrgende baghym janyp, 1983 jyly Respublikalyq estrada-sirk óneri studiyasyndaghy ataqty әnshi Gharifolla Qúrmanghaliyevtyng klasyna qabyldandym. Shong ústaz da osy Temirbek Jýrgenovting esimin jii ataytyn. Basyn shayqap, myqty kisi edi deytin, óner dese ishken asyn jerge qoyatyn deytin. 1984 jyly óz auzynan estigen myna derekti bayanday keteyin, ardaqty atamyzben ýiinde súhbat qúryp otyrghanda: «Teatrdaghy alghashqy әrtister ishindegi jastauy edim, – degen-di birde. – Sәken Seyfulliyn, Múhtar Áuezov, Temirbek Jýrgenov siyaqty ýlken kisiler bos uaqyttarynda bir jerge qydyrsa ylghy meni de erte jýretin. Karta oinaydy, onan qaldy әngime-dýken qúratyn barghan ýilerinde. Arasynda maghan әn salghyzady. Sondayda Tem-aghan: «Áy, Gharifolla, «Qyz Jibekti aitshy» deytin. Bastay jónelem. «Jo – o – oq , anausyn ait, anausyn ait» deydi. «Anausyn ait» dep otyrghany «Qyz Jibektin» búrmalanghan anayylau shaghyn varianty bar-dy. Búrynghy jyrshylar kýlki tudyryp, kónil kóteru ýshin sózderin әdeyi ózgertken bilem... Endi soghan kóshem. Jaryqtyq Temirbekter әide kep kýledi. Ishekteri qatyp, tórden esikke sheyin domalap qalatyn...»
Aghalaryna degen kónil týkpirinde jinalyp saqtalghan qimas saghynyshy bolar, әnshi atanyng janaryna jas tolyp, bir sәt ýnsiz qalyp edi sonda.
Gharifolla Qúrmanghaliyev darynynyng jarqyray kórinuindegi, shygharmashylyghyndaghy jana qyrlardyng ashylyp, alash júrtyna keninen tanyluyndaghy sýrleu-soqpaqtyng bastauy – Halyq komissary Temirbek Jýrgenovting tikeley úiytqy boluymen úiymdastyrylghan 1934 jylghy qazaq ónerpazdarynyng túnghysh slyoti edi. Osy slyotte Gharekeng bas bәigeni jenip alghan-tyn.
Estelikten Temirbek Jýrgenovting qarapayymdylyghy, ónerdi asa qadir tútatyndyghy aiqyn andalady.
Ónerdi órge tartqan kәtepti qara nar
Men jýrgenovtanushy emespin. Alayda atamekenim Yrghyz ónirinde tuyp-ósken belgili túlgha turasynda shama-sharqymsha az-maz pikir aitudy jón kórdim. Búghan sebep: Astana shәrindegi «Saryarqa» baspasynan (2014 jyl, 580 bet.) shyqqan «Temirbek Jýrgenov» atty enseli enbek. Zertteuler men maqalalar, estelikter, jyr-tolghaular toptastyrylghan eken. Qúrastyrushylar – A.Almatov, B.Myrzabaev. Múnda memleket qayratkeri, Halyq komissary Jýrgenov Temirbek Qaraúlynyng (1898 – 1938) qazaq mәdeniyeti men ónerine qatysty atqarghan qyzmetine baylanysty mәlimetter mol qamtylghan. Endi osy enbekten payymdaghan jayttardy, onda bayandalghan keybir derekterge qatysty óz oiymdy bildirmekpin.
1917 jyly Resey imperiyasy Lenin bastaghan ibilis-bolishevikterding dýley kýshimen janartylyp, Sovet Odaghy degen jana ataumen tariyhqa endi. Biraq múnyng da qazaq ýmit qylghan týbegeyli tәuelsizdigi ýshin esh bayany bola qoymady. Qyzyl ókimet ylanyn saldy. 1928 jyly baylardyng malyn tartyp aldy. 1932 jyly qazaqty adam aitqysyz qyrghyngha úshyratty. Aghayyndy tapqa bólip, el ishine әreke kirgizdi. Joq jaudy izdep әurege týsti. Birqatar túlghalar jat júrt asty. Qaysybireuleri sharasyzdan bolishevikterge moyynúsyndy. Qalay bolghanda da óktem kýshke qyzmet ete jýrip, keler kýnning jaqsylyghynan kýder ýzbey, qazaq júrtynyng ilim-bilimin, mәdeniyetin kóteru, sanasyn oyatu kerek edi. Endigi jerde azattyqqa shyghar búdan basqa jol, búdan basqa kýsh joq-ty. Mehnaty zor auyr jýk. Búghan kәtepti qara narlar kerek-tin, tolarsaqtan saz keship, toqtamay tartyp shygharar. Mine osy sor zamannyng tar ótkelinde asyl bozdaq Temirbek Jýrgenov – solardyng biregeyi boldy. Búl dәuirding kuәgeri, daryndy akter, әnshi Qúrmanbek Jandarbekov atalghan «Temirbek Jýrgenov» atty jinaqtaghy (qaranyz: 425-bet) «Alghashqy asu» degen maqalasynda bylaysha aighaq beredi: «Temirbek Qaraúlynyng teatrdyng tvorchestvolyq ósuine qanshalyqty kýsh salyp, enbek etkenin sózben aityp jetkizu óte qiyn. Ózining túnghyshyn sýiispenshilikpen quana qarsy alghan әke siyaqty Temirbek Jýrgenov qazaqtyng muzykalyq sahna túnghyshyn da sonday әkelik qamqorlyqpen ayalady. Múnday kónil bólip, sergek qaraghandyq bizge qosymsha kýsh berdi, biz de eselegen jigermen júmys istedik. 1934 jylghy 7 yanvarida biz túnghysh ret Qazaq drama teatrynyng sahnasynan «Ayman-Sholpan» spektaklin kórsettik. T.Jýrgenov qazaq ónerining qanat jangyna qyruar ter tókti. Biz ony qazaq teatrynyng atasy retinde bilemiz. Biz ony Qazaqstandaghy oqu-aghartu isining talmas janashyry retinde bilemiz».
Ayghaghymyz jalqy emes, zanghar jazushy Ghabit Mýsirepov te bir sózinde býy dep búl pikirdi quattaydy: «Biz Halyq Komissary bop janadan kelgen Temirbek Jýrgenovting asa prinsipshil de, tabandy da jәne isker adam ekenin dereu anghardyq. Menimen әngimelese otyryp, onyng maghan qayta-qayta eskertkeni – bir jyldyng ishinde muzykalyq drama teatryn ashudy dereu qolgha alyp, oghan kómektesuimizdi talap etti. «Qazaqtyng asa bay muzykasy, óleni, tamasha halyq eposy, – dedi Jýrgenov, – bizding ónerimizde óte nashar paydalanylyp kele jatqany, әriyne ashyndyrady» (Qaranyz: Temirbek Jýrgenov. 425-bet).
Ol ózi qolgha alghan osy isinen nәtiyje shyghara bildi. 1936 jyly Mәskeude, tarihta qattalghan, qazaq mәdeniyetining on kýndigin ótkizdi. Oqigha últtyq ónerimizding jana sypatta damuyna bastau boldy. Óitkeni sol sapar halyqtyq muzykamyzdyn, dәstýrimizding negizinde europalyq ýlgige eliktep pishindelgen túnghysh operamyz – «Qyz Jibek» kórermen, teatr synshylary tarapynan jaqsy baghalandy. Búl – pikir aitugha sebep bolyp otyrghan osy «Temirbek Jýrgenov» atty jinaqta toptastyrylghan zertteulerde, estelikterde jan-jaqty tәptishtelip bayandalghan.
Kitapqa engizilgen «Ómirim mening – ónerim» degen enbeginde qazaqtyng alghashqy kәsiby by ónerining negizin qalaushy, Halyq әrtisi Shara Jiyenqúlova: «...Álekedey jalanyp túrghan shaghy Qúrmanbektin! Jap-jas, ótkir, súlu. Kózderi jalt-júlt etedi. Ýni de әsem, – dep әngimeleydi Mәskeude ótken sol aituly on kýndikte oryn alghan qyzyq tosyn jaytty. – Biraq... iә osy joly bir kәdik boldy. Ataqty ariyasy – «Sarymoyyn» әnining negizinde jazylghan:
Ayttym ghoy eregis bir is istetti,
Týbine Tólegenning namys jetti.
Atysta – jekpe-jekte, aidalada,
Tólegen qaytpaytúghyn a-hou, sapar shekti, - ai-ay, – dep erkin kóteretin dauysy qojyraghanday boldy. Qorqyp kettik. Es jiyp ta ýlgermedik, Qúrekeng «a-houdyn» ornyna «ha-ha!» dep qarqyldap kýlmesin be. Orkestr toqtap qala jazdady, toqtamady. Óitkeni Qúrmash muzyka yrghaghyna esh núqsan keltirmey dәlme-dәl aitty. Ekinshi shumaqta taghy kýldi... – dey kelip ol bylay jalghastyrady esteligin, – ... Jýrgenov keldi týtigip. Kele Qúrmanbekke: «Róldi býldirdin, araq iship qúryp qalghansyng ghoy. Joghal kózime kórinbey!» dep aiqaylaghanda, qara jerge qazyqtay qaghyldyq. Áytkenmen syr bermedik, spektaklidi ayaqtau kerek boldy. Onyng qalay jýrgeni, júrttyng qalay qarsy alghany, partiya men ýkimet basshylarynyng riza bolghany – týgeldey gazetterde ertesine-aq jazyldy... Qúrmanbekting keshegi oiyny turaly aitylghan pikirler biz kýtpegen jay edi. Biz týgil, Jýrgenovting ózi tang qalypty. «Pravdada» barsha artister oiynyna taldau jasalynyp, qatty maqtalynyp, al akter Jandarbekov kýlkisi «Bekejanday dala taghysynyng psihologiyasyn asha týsuge kilt boldy» dep jazypty» (Qaranyz: Temirbek Jýrgenov.483-484 better).
Qúrmanbek Jandarbekovtyng oryndauyndaghy Bekejannyng búl ariyasy maghan bala kezden jaqsy tanys-ty. «Sarymoyyn» degen atpen kýitabaqqa jazylghan. Shara әjemiz aitsa aitqanday, әnshining әsirese muzykalyq yrghaqpen qarqyldap kýletin túsy bala meni qatty qyzyqtyratyn. Jii tyndaushy em. Q.Jandarbekovtyng ýni týsirilgen sol kýitabaqty әli kýnge jeke arhiyvimde saqtap kelemin. (Sarymoyyn. Antologiya kazahskoy narodnyy pesni. MONO GOST 5289-80 D-031254 Gr.2.1-00 «Melodiya» Tashkentskiy zavod iym. M.Tashmuhamedova.)
Últtyq mәdeniyetimizdi ózge júrtqa úghyndyruda, naqty bolmysyn kórsetude shynayylyqty ústanu – Temirbek Jýrgenovting basty múraty bolghan. Shara Jiyenqúlova Mәskeudegi sapardan osyghan baylanysty myna jaytty da bayandap ótken: «Úmytpasam, maydyng 21-i bolar. Songhy spektakli. ...men «Shashu» biyin biyleuim kerek. Eki jaghymda eki jigit, altyn tabaqqa qoydyng basyn salyp alyp shyghamyz. Kәdimgi ýiitilgen qúiqaly bas. Jýrgenovting istetip jýrgeni. Sahnadaghy han sarayy da kóz aldaushy butaforiya emes, uyq, shanyraqtary, dódege, basqúrlary – bәri ras. Aq tuyrlyqqa sheyin qoydyng kýzem jýninen basylghan. Búl dekorasiyalar turasynda Moskva gazetterining betinde maqtau sózder az aitylmady», – deydi (Qaranyz: Temirbek Jýrgenov. 486-bet). Áriyne, búl – kóshpeli dәuirdi kórip ósken Temirbek Jýrgenovting últ ónerin, salt-dәstýrin ayalaghan qúrmetinen, sýiispenshiliginen tughan әreket der edik.
Kitaptaghy Ghalymjan Ábsәlamovtyng «Tiri qalghanym Temirbek aghaydyng arqasy...» atty esteligi de óte qúndy dýniye. Ol 1917 jyly Yrghyzdyng Qaraqogha dep atalatyn jerinde dýniyege kelgen eken. Arghy babasy Álim-Shómenge asa bedeldi bi, sardar, qazaqtyng ataqty shonjarlarynyng biri – Almat Tobabergenúly (1804 – 1892). Arhivtik qújattardyng derekteri boyynsha, Kenesaryny han kóteruge qatysqan tarihy ýlken túlgha. Alshyn Shómekey ruynyng Bozghúl taypasy Shobdar atalyghynan. Shobdardan – Qalaq. Qalaqtan – Álibek, Arystan. Álibekten – Kiyikbay batyr. Kiyikbaydan – Tobabergen, Qojas, Babas, Aydos, Sýgirtay. Tobabergennen – Almat, Almattan – Samyrat (1845 – 1922), Tóremúrat, Qosmúrat, Maqan, Pirmaqan. Tóremúrattan – Ábsәlam, Ábsәlamnan – osy Ghalymjan. 1931 jyldan bastap onyng qiynshylyqqa toly ómir joly bastalady. Bay-bolystyng balasy dep aghasy Fayzollany oqudan shygharady. Sonan búlar Shalqardan poezdgha otyryp, Ózbekstanda qyzmette jýrgen Temirbekke keledi. Búryn auyldary aralas-qúralas bolghan hәm naghashy-jiyendigi bar eken. Búdan ilgerilekte Tashkentegi oquynan Yrghyzgha demalysqa oralghanda bala Ghalymjangha qaghaz, qalam әkep beretin kórinedi. Búl saparyn aqsaqal býy dep bayandaydy: «...Ózbekstannyng Narkomprosyn basqaratyn Temirbek aghaydyng ýiin tauyp alyp jolyqtyq.
– Ghalymjan, qayda oqyghyng keledi? – dep súrady Temirbek agha.
– Matematik bolghym keledi, – dedim men.
– Qazaqta matematik kóp, sen dombyra tartudy bilesing ghoy, muzyka uchiliyshesinde skripka aspabynda oinaudy ýiretetin oqu bar, soghan oqisyn, – dedi aghay» (Qaranyz: Temirbek Jýrgenov. 412-bet). Sonymen T.Jýrgenov ózin saghalaghan Ghalymjandy osylaysha Tashkenttegi muzyka uchiliyshesine skripka bólimine týsiredi. Bauyry Fayzollany Mәskeude kino operatorlaryn dayarlaytyn oqugha jiberedi. (Búl – keyin qazaq ónerindegi túnghysh kino operatory bop tarihta qalghan Fayzolla Ábsәlamov edi). Biraq T.Jýrgenov Qazaqstandaghy qyzmetine taghayyndalghan song kóp úzamay Ghalymjandy Almaty muzyka uchiliyshesine auystyryp alady. Aqsaqal osy tústaghy balang kezenin bylay dep eske alady: «Almatydaghy muzyka uchiliyshesinining skripka klasynda oqy jýrip, 70 adamdyq dombyra orkestrining qúramynda 6-7 bala (4 qazaq, 1 tatar, 2 úighyr) repetisiyalargha qatysyp jýrdik. Ahmet aghay (Júbanov.-B.K.) muzyka tarihynan sabaq berdi. Ghanbar Medetov degen kýishi men bizding Abyl aghay (A.Mahanov) esimde, kópshiligining at-esimderin úmyttym. Temirbek agha bizderge, balalargha arnayy kostumder tiktirdi, Mәskeude ótetin 1936 jylghy 10 kýndik qarsanynda. ...tanertengi 9-dan damylsyz repetisiyalar bolyp jýrdi. Temirbek agha sol repetisiyalargha jii kelip qatysatyn. Opera teatry «Qyz Jibek» operasymen bardy. ...Ýlken teatrdaghy lojada otyrghan IY.Stalin men onyng sol jaghynda 3-4 adamnan keyin Temirbek agha otyrdy. Konsertter zor anshlagpen ótti», – deydi (Qaranyz: Temirbek Jýrgenov. 411-414 better).
Ghalymjan Temirbek Jýrgenov qamaugha alynghan son, tuysy delinip oqudan shygharylyp, qanghyp qalady. Alayda әkesi ýshin balasy jauap bermeydi degen núsqaudyng yqpalymen uchiliyshege qayta alynyp, 1938 jyly skripka bólimin ýzdik bitiredi. Ayta keteyik, auyzgha ilinip otyrghan janaghy Abyl degen kisi dombyrany óte sheber tartqan. Ghalymjannyng nemere aghasy, olar Almattyng Maqan, Tóremúrat degen balalarynan óredi. Týsinikti bolu ýshin jogharyda taratqan atalyq shejireni qaranyz. Abyl da – stalindik repressiyanyng jazyqsyz qúrbany. Akademiyk, súnghyla túlgha Ahmet Júbanov ózining jazghan enbekterinde onyng esimin «eleusizdeu týrde» әldeneshe ret atap ótedi.
Ghalymjan aqsaqaldyng shyrghalang joly múnymen bitpeydi. 1939 jyly qyzyl әsker qataryna alynady. 1941 jyly búlardyng armiyasy Brest-Litovskining týbinde nemisterding qorshauynda qalyp, tútqyngha týsedi. Óte qiyn jaghdaylardy basynan ótkeredi. Germaniya týrmedegi aziyalyqtardan jasaqtalghan desanttar tobyn dayarlaudy qolgha alady. Múny býy dep bayandaydy Ghalymjan aqsaqaldyng ózi: «Áli bar qazaq, ózbek, qyrghyz, týrkimenderdi alyp, ishinen 75 adamdy tandap aldy. Olardy shaghyn toptargha bólip, Qazaqstangha desant etip týsiruge әzirley bastady. Bizding toptyng basshysy avstriyalyq nemis ofiyseri edi, orys tilin biletin, ózi pianino, royalida jaqsy oinaytyn. Men bolsam skripka tartam, ekeuimizdi muzyka óneri tanystyrdy, tabystyrdy desem de bolady. Ekeumiz jaqsy týsinistik, maghan skripka berip tarttyratyn. Kóp oilanyp, әlgi basshyma ótinish aittym. «Men skripachpyn, meni desantqa jibermey, skripkanyng oquyna jiberiniz», – dedim. 2-3 aidan song әlgi dosym «3 saghattyng ishinde kiyinip dayyn túr» dep, Berlinnen kelgen ofiyserge ertip jiberdi. Barghan song 10 kýn skripka tartyp, dayyndalyp, ekzamen tapsyrdym. Meni alman әskeri qatarynan shygharyp, «otansyz» degen pasport berip, Berlin konservatoriyasynyng skripka klasyna oqugha iliktim» (Qaranyz: Temirbek Jýrgenov. 413-bet).
Ghalymjan aqsaqal búnda úzaq bola almaydy, 1943 jyly oquyn Vena konservatoriyasynda jalghastyrady. 1944 jyldyng sonynda búl jerge sovet әskeri taqaghanda amalsyzdan Munhenge ketedi. Onda Braunshvayd orkestrine júmysqa ornalasady. Keyin Baden-Badendegi 100 adamdyq orkestrge auysady. 1947 jyly Mústafa Shoqaydyng zayyby Mariya Yakovlevnagha hat jazady. Ol kisi Ghalymjan aqsaqalgha Parij konservatoriyasyna auysuyna qol úshyn beredi. 1948-1950 jyldary osy oqu ornynda bilim alyp, skripka klasyn tәmamdap shyghady. Múnan song da qiynshylyqtargha kezdesedi. Parijdegi Týrkiya konsuldyghy elshisinin: «Úlym, sening asylyng – týrik. Stambulgha barghanyng dúrys, ol sening Otanyng bolady. Júmys tabugha da qolayly», – degen aqylyna den qoyady. Mariya Yakovlevna da búl sózdi maqúldap, Ankara kemesine biylet alyp beredi. Týrkiyagha kelgensin Álim Almat degen atpen pasport iyelenedi. Stambul shәrindegi simfoniyalyq orkestrge muzykant bolyp qabyldanady. 1952 jyly millәti – qyrym tatar Edil degen qyzgha ýilenedi, odan eki úl sýiedi. Jetimdik kórsetpey tәrbiyelegen Tóremúrat atasynyng qúrmetine Tóre, Múrat degen esimder qoyady perzentterine. Jamaghaty 2005 jyly ómirden ozady. Ghalymjan aqsaqal 1975 jyldan zeynetker eken. Ghúmyrynyng auyrpalyqtargha toly kezenin bayanday otyryp, әngimesin býy dep ayaqtaydy: «Qolymnan kelgeninshe Mústafa Shoqaydyng basyna qoyylatyn eskertkishke qarjylay kómek berdim. ...Mariya Yakovlevna anamyzdyng qaytys bolar aldynda aitqan: «Qazaqstangha, Týrkistangha Mústafa Shoqay turaly bar shyndyqty aityp ber», – degen amanatyn oryndap, Yrghyzdaghy muzey qyzmetkerine aityp berdim. (1992 jyly, kýz aiynda.-B.K.) Keyin Mústafa Shoqaydyng mashinkasyn, qalamy men siya sauytyn, «Yash Turkestan» redaksiyasynyng ýsh mórin, Mariya Yakovlevnanyng ózime jazghan hattaryn jәne birqatar fotosuretterdi búryn Fransiya elshiliginde qyzmet istegen Baqyt Sadyqova esimdi qyzym arqyly qazaq eline jetkizdim. 60 jyldan song (1992 jyly, kýz aiynda.-B.K.) kindik qanym tamghan Yrghyzdaghy tuystarym Rahy Mahanovtyng (Abyl aghaydyng tughan inisi) otbasynda 1 apta boldym. ...Mening tiri qalghanym, tiri jýrgenim Temirbek aghaydyng arqasy» (Qaranyz: Temirbek Jýrgenov. 414-bet).
Aqiqatynda Ghalymjan aqsaqal tek aman qalmaghan, Temirbek Jýrgenovting kóregendigi shyndyqqa ainalyp, keyin ol dýniyejýzilik skripkashylar bayqauynda Týrkiya memleketining atynan shyghyp, bas jýldege ie bolghan.
Ghalymjan aqsaqaldyng estelgi – Temirbek hәm Týrkistan legiony turasynda ózindik sony derekter beruimen asa baghaly. Enbekting shyrayyn keltirip, bәsin odan sayyn biyiktetip túr. Qarttyng әngimesine bógelinkireuimizding sebebi atalghan «Temirbek Jýrgenov» atty búl kitap oqyrmangha tegis jetpeydi. Myng jarym dana. Meniki estelikting úzyn-yrghasynan basylym arqyly az-maz bolsa da kópshilikti habardar qylu-dy.
Astana qalasyndaghy «Saryarqa» baspasynan jaryq kórgen «Temirbek Jýrgenov» atty búl kitap (2014 jyl, 580-bet) qazaq óneri men oqu aghartu tarihyna baylanysty mol aqparat beredi. Tanymdy keneytedi.
«Biz ony Qazaqstandaghy oqu-aghartu isining talmas janashyry retinde bilemiz»
Temirbek Jýrgenov – tek óner salasyna ghana emes, bilim beru isin órkendetuge de zor qyzmet qylghan ýlken túlgha. Onyng «Gody raboty Kazahskogo vysshego pedagogicheskogo instituta» (Tashkent, 1928 g.), «Za likvidasii nedochetov v rabote shkole» (Bolishevik Kazahstana, 1935, №4), «Zadachy shkol Kazahstana v novom uchebnom godu» (Bolishevik Kazahstana, 1935, №9), – tize berse kóp-aq, – osynday mәni ýlken t.b. enbekteri búghan naqty dәlel. Sózimizdi «Temirbek Jýrgenov» atty kitaptaghy myna ghylymy zertteuler de bekite týsedi, bylay delingen onda: «T.Jurgenov osoboe vnimanie udelyal stroiytelistvu shkol. Etot vopros on staralsya reshiti za schet budjeta y predpriyatiy, kolhozov. ...S 1933 po 1939 gg. praviytelistvom bylo napravleno na stroiytelistvo shkol v jivotnovodcheskih rayon 113106,5 tys. rubley, na kotoryh bylo postroeno 2614 shkol. V 1936 godu v Alma-Atinskoy oblasty silamy trudyashihsya bylo postroeno 550 shkol. V 148 rayonah Kazahstana 936 novyh shkol na 87915 uchebnyh mest y pristroeno 427 klassnyh komnat na 19735 uchebnyh mest. Planom na 1936 – 1937 uchebnyy god bylo zadumano stroiytelistvo 31 gorodskoy shkoly na 12300 mest, 14 internatov, 46 aulino-seliskih shkol na 7200 uchebnyh mest. Vse eto pozvolyaet govoriti ob aktivnom uchastiy T.Jurgenova v resheniy voprosa stroiytelistva shkol, rasshiyreniy materialino-tehnicheskoy bazy shkolinogo obrazovaniya v respubliyke, – dey kelip mynaday qorytyndy jasaydy, – ...v period raboty Temirbeka Jurgenova na postu Narodnogo komissara prosvesheniya KazASSR s 1933 po 1937 g. pry ego neposredstvennom uchastiy kazahstanskaya sistema narodnogo obrazovaniya za korotkiy srok oformilasi kak edinoe seloe y dostigla bolishih uspehov v svoem razvitiiy. Tak, v 1937 godu v respubliyke naschityvalosi 21 vysshee uchebnoe zavedeniye, 85 tehnikumov, v kotoryh obuchalosi 7369 studentov y 23517 uchashihsya, iz kotoryh kazahov sootvetstvenno 3971 v vuzah y 11355 v tehnikumah. Po respubliyke okolo 1,5 mln chelovek obuchalosi v shkolah, vuzah, na razlichnyh kursah. Osushestviti polnostiu svoy iydey T.Jurgenova ne udalosi, tak kak on byl neobosnovanno repressirovan kak «vrag naroda» (Qaranyz: Temirbek Jýrgenov. 104, 107-better).
Qazaqstannyng oqu aghartu isine Temirbek Jýrgenov basshylyq jasaghan tústa Yrghyz audanyna qarasty Jabasaq aulyna da mektep salynghan. Búl da jogharyda keltirilip otyrghan derek-sandardyng aiqyn bir kuәligi. Osyghan qatysty myna mәlimetti zeynetker Quanysh agha Altynbaev (1943 j.t.) býy dep bayandaghan-dy: «Ákem Ábish Eleusinov 1909 jyly tughan, 1991 jyly dýniyeden ótti. 1937 jyldan 1957 jylgha sheyin el basqarghan adam. Saryqopa, Ýshinshi bes jyldyq, Qaraqay, Jiyrma jyldyq Qazaqstan, Lenin kolhozdarynyng basqarmasy boldy. 1957 jyldan keyin ferma mengerushisi qyzmetin atqardy. Jabasaq ónirining shejiresin jaqsy biletin edi. Ángime qylatyn tarihynyng biri – Jabasaqtaghy mektep. Ákem: «Jaqsy bilem. O kezde jasym jiyrma beste. Myna mektep Temirbek Jýrgenovting núsqauymen salyndy. Bastauyshqa jobalanghan edi. Qúrylysy 1934 jyly bastaldy. Túrghyzu júmysyna Dosmaghanbet, Qarasaqal Serikbay (taghy bireuining esimin Quanysh agha úmytypty.-B.K.) degen aghash sheberleri basshylyq etti. Qostanaydyng Amanqaraghay atalatyn ormandy jerinen dayyndap, tasydy bórenelerdi. Qúrylysqa elding adamdary da júmyldy», – deytin. Búl bilim ornynda sauat ashqan Baynazarov Aydarhan (1929 j.t.), Júmahmetov Tәshtileubay (1932 j.t.), Kenjeghúlova Sәlima (1932 j.t.) degen agha-apalarymyz sau-sәlemat jýrip jatyr. Ýsheui de úzaq jyldar múghalim boldy. Múnda men de oqydym. 1961 jyly on jyldyqty osy mektepten bitirdim. Jýrgenov saldyrghan búl jay 1976 jylgha deyin qyzmet etti. Qúrylysynyng sapalyghynan osy kýnge sheyin jaqsy saqtaluy. Qabyrghalarynyng qalyndyghy bir metr. Ókinishtisi qazir qanyrap, azyp-tozyp bos túr, qamqorlyqqa alynsa deymin tarihy eskertkish retinde».
Sonau zamanda Temirbek Jýrgenovting eline qylghan qyzmetining birden bir kuәsi, tarihy jәdiger – onyng kindik qany tamghan mekeni Jabasaqtaghy kóne mektepting naqty deregi osynday. 90-jyldary Komsomol audanynda (qazir Áyteke by audany. – B.K.) gazette qyzmette jýrgende, qyzyghushylyqpen osy shejire-jaygha әdeyi at basyn tiregenim bar.
Daryndy akter hәm әnshi Qúrmanbek ata Jandarbekovtyn: «Biz ony Qazaqstandaghy oqu-aghartu isining talmas janashyry retinde bilemiz», – deuining mәnisi sonau búlghaq zamanda T.Jýrgenovting halqyna qylghan osynday jankeshti enbegine tikeley kuә bolghandyghynan edi.
Dausyz aqiqat: Temirbek Jýrgenov Yrghyz uezinde tughan!
«Temirbek Jýrgenov» atty kitaptaghy ghalym R. Sýleymenovtyn, M. Kenjebaevtyn, B. Myrzabaevtyng t.b. zerteushilerding enbekterinde Temirbek Jýrgenovting 1898 jyly Yrghyz uezine qarasty Basyqara qopasy degen qonysta tughany tarihy mәlimettermen, anyqtap aitsaq, Qazaqstan, Resey arhivterindegi qújattar negizinde naqtylanyp bayandalghan. Sonymen qatar, múny onyng osy atalghan mekenge at izin jii salyp, aunap-qunap ketetinin kózi kórgen kuәgerler, Tobabergenúly Almat biyding Týrkiyada túratyn shóberesi Ghalymjan Ábsәlamovtyng (1917 j.t.), Rahmet Jaqypov esimdi qarttyng (1902 j.t.) estelikteri de bekite týsedi. Temirbekting әkesi Qaranyng 1928 jyly Yrghyzda tәrkilenui kóp jaytty anghartyp túr. Jamaghaty Dәmesh Ermekova-Jýrgenova Tynyshtyq atty kisige jazghan hatynda da «onyng Otany – Yrghyz» deydi. Qazirgi kez Aqtóbe oblysy Áyteke by audany qaramaghyndaghy Jabasaq auyldyq okrugine qarasty territoriya aumaghyndaghy Jýrgenovter әuletine qatysty jer-su ataulary, belgiler kýni býginge deyin saqtalghan. Atap aitsaq, Basyqaranyng qopasy delinetin qonys, soghan taqau ornalasqan Temirbekting arghy atasy Jәrimbetten taraytyn Saryqasqalar qorymy. Búghan Shómekeyding osy atalyghyna jatatyn Ýderbay esimdi kisining Biybibatima atty qyzynan tughan, Jýrgenovterge jiyen bolyp keletin aqqúmdyq Baynazarov Aydarhan aqsaqal (1929 j.t.): «Temirbekting babasy Quannyng bәibishesining mýrdesi Jabasaq ónirindegi Tolybay sayy men Qyzyljar sayynyng qiylysqan túsynda Aqsu degen ýlken tóbening basynda, ol jer «Bәibishe qorymy» atalady», – dep taghy bir aighaqty ýstemeleydi.
«Ay – ortaq, kýn – ortaq, jaqsy – ortaq» degen sóz bar qazaqta. Áytse de osy lepesting tereng maghynasyn úghyna almay jýrgen keybireuler sol túlghagha ortaq boludyng amaly ony óz elimde tudy qylyp, uaghyzdap kórsetu dep týsinedi eken. Osynday jaghdaydyng biri – T.Jýrgenovke qatysty búrmalaular. Songhy jyldary esh dәieksiz ony dýniyege Qyzylorda oblysynda keldi dep janúshyra ýzdiksiz nasihattauda. Ataq qughan, danq pen daqpyrtqa qúshtarlardyng isi osylay bolyp keletini kózi qaraqty aqyldy adamdargha beseneden belgili jayt. Degenmen týisiksiz búl әreketter Temirbek Jýrgenovting jaryq dýnie esigin Yrghyz dalasynda ashqanyn rastaytyn ózining bayan etuimen tanbalanyp qalghan Qazaqstan, Resey arhivterindegi búltartpas derekterdi eshqashan joqqa shyghara almaydy. «Temirbek Jýrgenov» atty kitapqa engizilgen sol negizgi tarihy qújattardyng (qaranyz: 325, 328-329, 334-335, 341-342, 382-better) birqataryn atay keteyik:
a) Moya avtobiografiya;
ә) Lichnoy listok po uchetu kadrov;
b) Anketa arestovannogo;
v) Opredelenie № 4 n – 921021/ 16 Voennaya kollegiya Verhovnogo suda SSSR;
g) Temirbek Jýrgenovting pasporty.
Atalghan osy qújattardyng bәrisinde Temirbek Jýrgenov dýniyege 1898 jyly Yrghyz uezinde keldi dep týzilgen. Qyzylorda jaqta tudy deytin bireulerding bósteki gói-góilerin aqiy-taqy teristep túr.
Sóz sony
Jýrgenúly Qara atam mynghyrtyp mal aidapty. Yrghyz jaqtaghy Shómekeyler aitady on myng jylqysy bolypty dep. El ishindegi taghy bir derekter búnyng shýbәsizdigin «Qara qys qystaugha kóshkende jylqysynyng bir bóligin Basyqaranyng qopasyna, endi bir parasyn Qaraqúmgha tastap, qalghanyn Syrdyng boyyna aidap ketedi eken» dep quattay týsedi. Onyng osynsha baylyqty qúrauy az nәrseni azsynbay qadirin bilip jinauynan, úqyptylyghy men ýnemshildiginen, esepti dúrys qúra biletin úiymdastyrushylyq qabiletinen, qiyndyqqa tózimdiliginen, aqyldylyghynan. Alayda sol jer qayysqan maldan esh belgi qalghan joq. Býginderi ol turaly tek tanday qaghyp, bas shayqap, tamsanyp aitylatyn anyz әngime ghana...
Temirbek Jýrgenov atamyzdyng úrpaq ýshin etken qyzmeti tekke ketpepti. Múraty ýzilmepti. Jalghasyn tauypty. Oilasam onyng shapaghatyn tek sol zamandaghylar ghana emes, berirekte, sovet dәuirinde tughan men de kórippin. Bala kezden radiodan shyrqalatyn Gharifolla Qúrmanghaliyevtyng әnine eltip óstim. Keyin ataqty darynnyng aldynan tәlim aldym. Ol mengertken әn-termelerding nasihaty mening sanamdy oyatyp, sóz ónerin, tarihty tereng zerdeleuge ýiretti. Kókiregime sәule qúidy. Múnyng sebebi men saldary, taghy da qaytalap aitamyn, Gharifolla Qúrmanghaliyev darynynyng jarqyray kórinuindegi, shygharmashylyghyndaghy jana qyrlardyng ashylyp, alash júrtyna keninen tanyluyndaghy, dәstýrli әn mektebin qalyptaudaghy sýrleu-soqpaqtyng әuelgi bastauy bolghan – memleket qayratkeri, Halyq komissary Temirbek Jýrgenovting tikeley basshylyq etuimen úiymdastyrylghan 1934 jylghy qazaq ónerpazdarynyng túnghysh slyoti edi...
Temirbek ata Jýrgenov tughan últyna qas ýlekten tughan kәtepti qara narday qyzmet etken. Búghan pikirimizding arqauy – «Temirbek Jýrgenov» atty aqiqatqa qúrylghan, deregi mol, tanymy zor enbek naqty aighaq beredi.
Bóribay KÁRTEN,
Gharifolla Qúrmanghaliyevtyng shәkirti,
qazaq tili men әdebiyeti magistri,
Qazanghap atyndaghy balalar óner mektebining oqytushysy,
Aqtóbe qalasy.
Abay.kz


c: text/html

text:
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe milli ylym-bilim ulgamyny döwrebap derejede ösdürmek babatda giň gerimli işler alnyp barylýar. Häzirki döwürde ýurdumyzda ylmyň has-da kämilleşdirilmegi, ylym ulgamyna sanly serişdeleriň işjeň ornaşdyrylmagy, ylmy-barlaglaryň, gözlegleriň, taslamalaryň netijeli amala aşyrylmagy, türkmen alymlarynyň halkara giňişliginde uly gyzyklanma eýe bolýan ylmy işleriniň sanynyň artmagy, hususan-da, ýaş alymlaryň täze nesliniň kemala gelmegi ugrunda netijeli işler ýola goýuldy.
Her ýylyň 12-nji iýunynda ýurdumyzda Ylymlar güni giňden bellenilip geçilýär. Bu baýramçylyk ylmyň has ýokary derejelere ýetýändigini alamatlandyrýar. Türkmen ýaşlarynyň netijeli ylmy işleri alyp barmaklary üçin döwlet tarapyndan uly mümkinçilikler we şertler döredilýär. Bu barada Gahryman Arkadagymyz: «Döredijilik hyjuwyndan doly zehinli ýaşlaryň ylma gelmegini üpjün etmek, Watanyny jany-teni bilen söýýän, başarnykly, giň gözýetimli ylmy işgärleriň we hünärmenleriň sanyny düýpli artdyrmak döwrümiziň öňe sürýän iň derwaýys wezipeleriniň biridir» diýip belleýär. Milli Liderimiziň ýaş alymlary goldamak, olary ylmy açyşlara höweslendirmek bilen bagly döredýän mümkinçilikleri ýurdumyzyň ylmy-tehniki we ykdysady kuwwatyny pugtalandyrmakda hem möhüm ähmiýete eýedir.
Häzirki döwürde ýurdumyzyň ylym-bilim edaralarynda, ylmy-önümçilik merkezlerinde ýaş alymlar wajyp ugurlar boýunça ylmy-barlag, gözleg-taslama işlerini üstünlikli alyp barýarlar. Bu işde sanlylaşdyrylan serişdelerden giňden peýdalanylýar. Olar arkaly ýaşlar alan bilimlerini we ylmy başlangyçlaryny düýpli özleşdirip, ýurdumyzyň ykdysadyýetiniň ösüşine gönükdirilen taslamalary işläp düzýärler we önümçilige ornaşdyrýarlar.
Türkmen topragy ylym-bilimiň ojagydyr. Taryhy maglumatlara ser salanymyzda, gadymy türkmen topragynda Orta asyrlarda hem Gündogaryň görnükli alymlary – Muhammet al Horezmi, Abu Aly ibn Sina, Nyzamyl Mülk, Abu Reýhan Biruny, Al Jürjany, As Samany, Mahmyt Kaşgarly, Muhammet Gazaly ýaly dünýä ylmynda şöhratly yz galdyran akyldarlar Nusaýda, Ürgençde, Merwde ýaşap, gyzyldan gymmatly eserleri ýazyp, ylmy açyşlary edipdirler. Häzirki wagtda olaryň döredip giden eserleri hormatly Prezidentimiziň tagallasy bilen döwletimiz tarapyndan uly serişdeler goýberilip täzeden neşir edilýär, öwrenilýär.
Aşgabat – Aziýanyň merjen şäheri, ýurdumyzyň ylym-bilim merkezi. Ylmy-innowasion tehnologiýalar babatda halkara derejesinde maslahatlaryň geçirilýän merkezine öwrülen Aşgabatda soňky ýyllaryň dowamynda Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň, Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersitetiniň, Aman Kekilow adyndaky Mugallymçylyk mekdebiniň, Ýagşygeldi Kakaýew adyndaky Halkara nebit we gaz uniwersitetiniň, Oguz han adyndaky Inžener-tehnologiýalar uniwersitetiniň, Türkmenistanyň Telekommunikasiýalar we informatika institutynyň hem-de beýleki ýokary okuw mekdepleriniň täze binalarynyň ulanmaga berilmegi bilim ulgamynyň döwrebap derejede ösdürilmegine uly ähmiýet berilýändiginiň subutnamasydyr.
Hormatly Prezidentimiz tarapyndan Türkmenistanda ylym ulgamyny 2020-2025-nji ýyllarda sanly ulgama geçirmegiň Maksatnamasy hem-de Türkmenistanda himiýa ylmyny we tehnologiýalary toplumlaýyn ösdürmegiň 2021-2025-nji ýyllar üçin Döwlet maksatnamasy ýaly möhüm resminamalaryň kabul edilmegi ylym-bilim ulgamyny täze ösüşlere itergi berýär.
Hojanepes KOŞJANOW,
Türkmen döwlet binagärlik-gurluşyk
institutynyň uly mugallymy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mekdeplerde talyp wagtymyz her gün ir bilen hatara durup Türkmenistan Watanymyň gözel kasamy okaýardyk. Kasamda watanyma, topragyma el we dil ýetirmejegimize, dönüklik etmejegimize and içýärdik. Ine, şul ýere ýene bir gezek ýazasym geldi bu gözel kasamymyzy. Eziz Türkmenistan – ata Watanym, Gurban bolsun saňa bu janym-tenim! Eger-de men saňa sähelç...
Awtor:
merdan96
(Wasýok)
|
Kategoriýa: Umumy Maglumat |
14.07.2018 11:35
Gyzgyn, Turkmence, Sosiyal, interaktiw, sayty, Turkmen, Türkmen, Türkmenistan, Turkmenistan, Türkmençe, Sosiýal, saýty
(#172)


text:
Fransiýanyň ilçisi Gerard Arawud Eýrana garşy girizilmegi mümkin sanksiýalaryň dördünji tapgyry barada, BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşiniň bäş hemişelik agzasy bilen bir hatarda, Germaniýanyň wekilleriniň ABŞ tarapyndan taýýarlanan bu dokument barada ylalaşyga gelmäge ýakynlaşýandyklaryny aýtdy.
Hytaý bilen Orsýetiň ilçileriniň bolsa bu sanksiýalaryň girizilmegine o diýen islegli däl, emma muňa garamazdan olar bu sammitiň “konstruktiw gepleşik” bolanlygyny aýtdylar.
Türkiýe bolsa Eýrana girizilmegi mümkin sanksiýalar barada dünýäniň güýçli ýurtlarynyň BMG-niň beýleki agzalaryna ýeterlik maglumat bermeýänligini aýtdy.
Türkiýäniň daşary işler ministri Ahmet Dawutogly 14-nji aprelde eden çykyşynda Eýrana garşy sanksiýa girizilmegine Ankaranyň henizem garşydygyny belledi.


text:
Azatlyk Radiosy: Myrat, “Gmail” internet poçtasynyň Türkmenistanda açylmaýandygy aýdylýar, bu barada sizde nähili maglumatlar bar?
Myrat Gurbanow: Häzir “Google” kompaniýasynyň poçtasy bolan “Gmail” kompýuter arkaly açylanok. “Gmail” saýtynyň diňe baş sahypasy açylýar. Emma poçta girip bolmaýar. Brauzer şol sahypany açyp bolmaýandygy barada habar berýär. Emma mobil telefonda ulanylýan “Gmail” poçtasynyň ýörite programmasyndan oňa entek girip bolýar. Şeýle-de, tor ýa-da beýleki proksi serwerlerinden hem girmäge mümkinçilik bar.
Azatlyk Radiosy: Bu problema haçan ýüze çykyp başlady?
Myrat Gurbanow: “Gmail” 17-nji fewraldan açylman başlady. Ilkibada, bu tehniki näsazlyklar bilen bagly bolmagy ähtimal diýen pikirler bardy. Öňem käwagt şeýle bolýardy. Emma az wagtyň içinde ýene-de kadaly işläp başlaýardy. Emma eýýäm dört gün geçdi. “Gmail” bolsa açylanok. Mobil telefondaky “Gmail” hyzmatlarynyň ýörite programmasyndan we proksiden bolsa açylýar.
Azatlyk Radiosy: “Gmail” halk arasynda giňden ulanylýarmy?
Myrat Gurbanow: “Gmail” “Mail.Ru” sahypasynyň poçtasyndan has giňden ulanylýan poçta diýsem ýalňyşaryn. Türkmenistanda iň köp ulanylýan poçta “Mail.Ru”. Bu poçtada hasaba durup, halkyň arasynda giňden ýaýran “Mail.Ru” hyzmatlarynyň “Agent” programmasyndan peýdalanyp bolýar. “Agentde” biri-biri bilen tanşyp, habar alyşýan ýaşlar örän köp. Emma “Gmail” poçtasy mugt elektron poçtalarynyň arasynda iň ygtybarlysy hasaplanýar. Şonuň üçin ygtybarly, durnukly elektron poçtasyny ulanmak isleýän türkmenistanlylar “Gmail” poçta hyzmatlaryndan peýdalanýarlar. “Gmail” poçtasyny ulanýanlaryň arasynda graždan aktiwistleri, garaşsyz žurnalistler hem az däl.
Azatlyk Radiosy: Onuň petiklenmegi ýurda we Türkmenistandaky internet ulanyjylara nahili täsirini ýetirer?
Myrat Gurbanow: “Gmail” poçtasynyň petiklenmegi bilen türkmenistanlylar ygtybarly mugt elektron poçtalarynyň birinden mahrum bolýarlar. “Gmail” diňe bir özüniň ygtybarlylygy bilen tapawutlanman, eýsem türkmen interneti üçin amatlylygy bilen hem tapawutlanýar. “Gmail” sahypalarynda grafiki şekilleriň az bolmagy türkmen internetiniň tizliginde bu poçtany has çalt açmaga hem-de trafigi belli bir derejede tygşytlamaga mümkinçilik berýär. Emma, elbetde, haýsyda bolsa bir zat gadagan edilse, onuň ornuny tutup biljek başga zat bar.
Azatlyk Radiosy: “Gmail” poçtasyndan basga-da käbir beýleki saýtlaryň açylmaýanlygy aýdylyar, olar haýsy saýtlardan ybarat?
Myrat Gurbanow: Ýurtda açylmaýan websaýtlar az däl. Olaryň hemmesini sanap geçmek mümkin däl. Ýöne men olaryň käbirleriniň adyny agzap geçeýin. Ilki bilen “Azatlyk Radiosy”, “Hronika Turkmenistana”, “Gündogar”, “Ýewraziýa.net”, “Fergana.ru”, “Turkmeninform” saýtlary elmydama petiklenen. Käwagt bu “gara sanawa” beýleki informasion web sahypalary hem wagtlaýynça düşýär. Meselem, bir döwür Orsýetiň “Regnum” informasion saýty petiklendi. Soň ol açyldy. Sosial aragatnaşyk sahypalary “Facebook”, “Twitter” hem petiklendi. “Youtube” hem aram-aram petiklenýär.
Azatlyk Radiosy: Häzir web sahypalaryndan başga-da petiklenen internet hyzmatlary barmy?
Myrat Gurbanow: Mobil telefonlary üçin ygtybarly brauzer hasaplanýan “Opera Mini” petiklendi, şeýle hem "Google" kompaniýasyna degişli “Android” smartfon operasion sistemasynyň market hyzmaty açylmaýar. Internet ulanyjylary bu marketden ýörite programmalary indirip, olary dürli maksatlar üçin ulanýardylar. Ýöne edil häzir düşnüksiz bir ýagdaý bar: käbir ulanyjylar “Gmail” hyzmatlarynyň kompýuterde açylyp, mobil telefonda açylmaýandygyny, käbirleri bolsa munuň tersinedigini aýdýarlar. Beýlekiler bolsa ikisinde-de açylmaýanlygyndan zeýrenýärler.


text:
Gahryman Arkadagymyzyň parasatly baştutanlygynda parahatçylygyň rowana ýollarynda uly ynam bilen gadam goýýan «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynda uludan toýlanýan mukaddes Garaşsyzlygymyzyň şanly 30 ýyllygy mynasybetli Daşoguz welaýatynyň Ruhubelent etrap merkezi kitaphanasynyň syýasy-jemgyýetçilik edebiýatlary bölümi «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany», «Döwlet adam üçindir!», «Garaşsyz Diýarym, eziz Watanym», «Saglygym — baýlygym» atly kitap sergilerini gurady. Bu kitap sergilerini mekdep okuwçylary, halypa mugallymlar höwesli gelip görýärler, kitaphanamyzyň kitap gory bilen tanyşýarlar. Kitaphanamyzyň 19811 kitap gory bolup, 4533 okyja hyzmat edýär.
Kitaphanada baýramçylyga bagyşlanan okyjylar maslahatlaryny, edebiýat agşamlaryny, duşuşyklary, baýramçylyk çärelerini geçirmek bilen çäklenmän, etrabyň çäginde ýerleşýän gadymy galalara syýahatlar guralýar. Şol ýerde Gahryman Arkadagymyzyň şa galamynyň astyndan çykan, «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» atly kitabynyň «Daşoguzyň gadymy topragynda» atly bölüminden bu ýadygärlikler baradaky maglumatlary, rowaýatlary okap bermek bilen, olary taryhymyz bilen tanyşdyrýarlar.
Döwrebap hyzmat edýäris
Gahryman Arkadagymyzyň parasatly baştutanlygynda parahatçylygyň rowana ýollarynda uly ynam bilen gadam goýýan «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynda uludan toýlanýan mukaddes Garaşsyzlygymyzyň şanly 30 ýyllygy mynasybetli Daşoguz welaýatynyň Ruhubelent etrap merkezi kitaphanasynyň syýasy-jemgyýetçilik edebiýatlary bölümi «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany», «Döwlet adam üçindir!», «Garaşsyz Diýarym, eziz Watanym», «Saglygym — baýlygym» atly kitap sergilerini gurady. Bu kitap sergilerini mekdep okuwçylary, halypa mugallymlar höwesli gelip görýärler, kitaphanamyzyň kitap gory bilen tanyşýarlar. Kitaphanamyzyň 19811 kitap gory bolup, 4533 okyja hyzmat edýär.


text:
“Türkmen Milli nebitgaz kompaniýasy” ýapyk görnüşli paýdarlar jemgyýetinden hem-de "Mitro International Limited" kompaniýalaryndan ybarat bolan, öz işini "Hazar" şertnamalaýyn territoriýasynyň...Türkmenistan, Balkan welaýaty, Balkanabat ş.
Hyzmat
Türkmenistanyň Bilim ministrligi Aşgabat şäheriniň Köpetdag şaýolunyň demirgazyk tarapynda «Türkmenatlary» döwlet birleşiginiň aýlawly çapuw ýodasynyň daş-töwereginden bölünip berlen 309,83 gektar...Aşgabat şäheriniň Arçabil şaýolunyň 104-nji jaýy
Türkmenistanyň Dokma senagaty ministrligi Daşoguz şäherindäki «Serdar» pagta egirme fabriginde bölekleýin enjamlaşdyryş işlerini geçirmek boýunça halkara bäsleşik yglan edýär Bäsleşige gatnaşmak...Türkmenistan, Aşgabat ş., Garaşsyzlyk şaýoly, 96
"PETRONAS Çarigali (Türkmenistan) Sdn Bhd" kompaniýasy deňiz inžener-geologik gözleglerini geçirmek üçin hyzmatlar bilen üpjün etmek boýunça №PCT/TSS/2021/007 tender yglan edýär Tendere...Türkmenistan, ş.Aşgabat, Saparmyrat Türkmenbaşy şaýoly, 81 (Blok B)
“Türkmen Milli nebitgaz kompaniýasy” ýapyk görnüşli paýdarlar jemgyýetinden hem-de "Mitro International Limited" kompaniýalaryndan ybarat bolan, öz işini "Hazar" şertnamalaýyn territoriýasynyň...Türkmenistan, Balkan welaýaty, Balkanabat ş.
Gyzyklanma bildirmek boýunça ýüztutma (Konsultatiw hyzmatlary / Audit) Ýurt: Türkmenistan Taslamanyň ady: Türkmenistan-Owganystan-Pakistan-Hindistan (TOPH) gaz geçirijisiniň türkmen böleginiň gurluşygy Konsultatiw hyzmatlary: TOPH gaz...744028, Türkmenistan, Aşgabat ş, Oguzhan köçesi, 189
"PETRONAS Çarigali Türkmenistan” ätiýaçlandyryş hyzmatlary bilen üpjün etmek boýunça tender yglan edýär
"PETRONAS Çarigali (Türkmenistan) Sdn Bhd" kompaniýasy, Türkmenistanyň ähli ygtyýarly we kepillendirilen ätiýaçlandyryş kompaniýalaryny ätiýaçlandyryş hyzmatlaryny bermek boýunça tendere gatnaşmaga çagyrýar: Hyzmatlaryň...Türkmenistan, ş.Aşgabat, Saparmyrat Türkmenbaşy şaýoly, 81(Blok B)
“Türkmen Milli nebitgaz kompaniýasy” ýapyk görnüşli paýdarlar jemgyýetinden hem-de "Mitro International Limited" kompaniýalaryndan ybarat bolan, öz işini "Hazar" şertnamalaýyn territoriýasynyň...Türkmenistan, Balkan welaýaty, Balkanabat ş.
"PETRONAS Çarigali Türkmenistan” ätiýaçlandyryş hyzmatlary bilen üpjün etmek boýunça tender yglan edýär
"PETRONAS Çarigali (Türkmenistan) Sdn Bhd" kompaniýasy, Türkmenistanyň ähli ygtyýarly we kepillendirilen ätiýaçlandyryş kompaniýalaryny ätiýaçlandyryş hyzmatlaryny bermek boýunça tendere gatnaşmaga çagyrýar: Hyzmatlaryň...Türkmenistan, ş.Aşgabat, Saparmyrat Türkmenbaşy şaýoly, 81(Blok B)
“Demirýollary” açyk görnüşli paýdarlar jemgyýeti CKD9A, CKD9С, CKD9Е kysymly teplowozlarda wideo gözegçilik kameralaryny oturtmak boýunça №DÝ/AGPJ-019 belgili açyk tender yglan...Türkmenistan, ş.Aşgabat, Türkmenbaşy şaýoly 7


text:
Erik – iň “şadyýan” tomus miweleriniň biridir. Bu şatlyk onuň Güne meňzeşliginde, datly tagamynda, şypalylygynda jemlenýär. Bu miwe gadym zamanlardan bäri Aziýa ýurtlarynda ösdürilip ýetişdirilýär. Erigiň beýleki miwelerde bolmadyk peýdaly taraplary köp. Erigiň düzüminde 10 göterim şeker, şeýle hem limon, alma, salisil kislotasy bar. Bulardan başga-da, onuň düzüminde P, B1, PP, С witaminleri, karotin (käşirde, ýumurtganyň sarysynda, süýtde bolýan mämişi-sary pigment) köpdür. Üstesine-de, erigiň düzümindäki 16 mg karotin başga hiç bir miwede ýokdur. Erik kaliý maddasyna baýdygy üçin ýürek-damar keselleri bilen kesellänlere peýdalydyr. Ol kaliden başga-da, fosfora we magnä baýdyr. Bu mineral maddalar beýniniň damarlaryna täsir edip, onuň işjeňligini kadalaşdyrýar.
Erigiň düzümindäki şire bolsa, bedenden toksini (mikroorganizmlerden döreýän zyýanly maddalar) we holesterini çykarmaga kömek edýär. Aşgarlaýjy maddalar bolsa, berkidijilik taýdan täsir edýär. Çagalara, uly ýaşlylara erik iýmek maslahat berilýär. Çünki, erik nerw ulgamyny kuwwatlandyrýar we ýadawlygyňy aýyrýar. Yzygiderli erik iýmek deriniň ýaşarmagyna we görejiň ýitileşmegine getirýär. Erikden we onuň kişdesinden şire taýýarlanýar. Kakadylan erik, esasan hem, gyş we bahar aýlarynda has köp iýilýär.
Erik – iň “şadyýan” tomus miweleriniň biridir. Bu şatlyk onuň Güne meňzeşliginde, datly tagamynda, şypalylygynda jemlenýär. Bu miwe gadym zamanlardan bäri Aziýa ýurtlarynda ösdürilip ýetişdirilýär. Erigiň beýleki miwelerde bolmadyk peýdaly taraplary köp. Erigiň düzüminde 10 göterim şeker, şeýle hem limon, alma, salisil kislotasy bar. Bulardan başga-da, onuň düzüminde P, B1, PP, С witaminleri, karotin (käşirde, ýumurtganyň sarysynda, süýtde bolýan mämişi-sary pigment) köpdür. Üstesine-de, erigiň düzümindäki 16 mg karotin başga hiç bir miwede ýokdur. Erik kaliý maddasyna baýdygy üçin ýürek-damar keselleri bilen kesellänlere peýdalydyr. Ol kaliden başga-da, fosfora we magnä baýdyr. Bu mineral maddalar beýniniň damarlaryna täsir edip, onuň işjeňligini kadalaşdyrýar.


text:
Gyrgyzystan
Gyrgyzystan (gyrg. Кыргызстан), bir döwlet Aziýa'da.
1991-nji ýylyň 31-nji awgustynda garaşsyzlygyny gazanan Gyrgyzystan demirgazykda Gazagystan, günbatarda Özbegistan, günortada Täjigistan, günorta-gündogarda Hytaý bilen serhetleşýändir.
Döwletiň tutýan meýdany 198 500 inedördül kilometr bolup, ilaty 6,598,944 adamdyr . Ilatyň 64,9 % gyrgyzlar, 13,8%, özbekler, 12,5% ruslardyr.
Gyrgyzystanyň topraklarynyň 65%-ini Týan-şan daglary tutýandyr. Bu döwletde ýerleşýän Yssyk-köl dünýäde ululygy boýunça Titikakadan soňra ikinji dag kölüdir.
Gyrgyzystanyň esasy şäherleri we welaýatlary: Bişkek (öňki ady Frunze), Batken (merkezi Batken), Çu (merkezi Tokmok), Jelal-abad (merkezi Jelal-abad), Naryn (merkezi Naryn), Oş (merkezi Oş), Talas (merkezi Talas), Yssyk-köl (merkezi Karakol).
Paýtagty Bişkek bolup, 1825-nji ýylda Kokant hanlygy tarapyndan Bişkek sebitinde gala hökmünde gurlandyr. Bişkek 1922-nji ýylda Daglyk oblastynyň merkezi, 1924-nji ýylda Gyrgyz Awtonom oblastynyň paýtagty bolupdyr. 1926-njy ýylda şäheriň ady Frunze (Bolşewik serkerdesi M. Frunze Bişkekde doglupdyr) diýlip üýtgedilipdir. 1991-nji ýylda şähere taryhy ady gaýtarylyp berlipdir. 2000-nji ýyldan başlap Oş şäheri döwletiň günorta paýtagtydyr.
Gyrgyzystanyň milli pul birligi somdur.
Garaşsyz Gyrgyzystanyň içeri we daşary syýasaty[düzet | çeşmäni düzet]
Gyrgyzystan 1991-nji ýylyň 31-nji awgustynda garaşsyzlygyny yglan edipdir. Şol ýylyň 12-nji oktýabrynda Askar Akaýew saýlaw esasynda Gyrgyzystanyň Prezidentligine saýlanypdyr. 1991-nji ýylyň dekabrynda Gyrgyzystan Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygyna giren şertnama gol çekipdir.Gyrgyzystanyň garaşsyzlygy ilkinji ykrar eden döwlet Türkiýedir (24-nji dekabr 1991).
Gyrgyzystanda ilçihana açan ilkinji döwlet Amerikanyň Birleşen Ştatlarydyr (1992-nji ýýlyň 1-nji fewraly). 28-nji fewralda Türkiýe Bişkekde ilçihanasyny açypdyr. Gyrgyzystan 1992-nji ýylyň 2-nji martynda Birleşen Milletler Guramasyna kabul edilipdir. 1992-nji ýylda Ykdysady hyzmatdaşlyk guramasyna, UNESCO, 1996-njy ýyldan başlap Şanhaý hyzmatdaşlyk guramasynyň agzasydyr.
UNESCO-nyň goldawy bilen Gyrgyzystanda “Manas” dessanynyň 1000 ýyllygy (1995) we Oş şäheriniň 3000 ýyllygy (2000) ýyllygy bellenilipdir. Gyrgyzystanyň teklibi bilen 2002-nji ýyl Birleşen Milletler Guramasy tarapyndan “Daglar ýyly” diýlip kabul edilipdir.
SSSR-iň ýykylmagyndan soňra Gyrgyzystan Konstitusiýasyny taýyarlamak üçiň ýörite topar düzülip işlenilipdir we 1993-nji ýylyň 5-nji maýynda Gyrgyzystanyň ilkinji Konstitusiýasy yglan edilipdir.
1992-nji ýylyň 3-nji martynda Gyrgyzystanyň milli baýdagy tassyklanylypdyr. Döwletiň gimni şol ýylyň 18-nji dekabrynda, gerbi bolsa 1994-nji ýylyň 14-nji ýanwarynda kabul edilipdir. 1992-nji ýylda öz milli goşunyny guran Gyrgyzystanyň yaragly güýçleriniň serkerdebaşysy Prezidentdir. Gyrgyzystanyň resmi dili gyrgyzjadyr. 2001-nji ýylyň 24-nji dekabrynda çykarylan kanun bilen rus dili döwletiň ikinji resmi dili bolupdyr. Häzirki wagtda Gyrgyzystanda ulanylýan elipbiý 1940-njy ýyldan bäri dowam edip gelýän Kirill elipbiýidir.
Garaşsyzlyk ýyllarynda Gyrgyzystanyň metbugatynda dürli atdaky gazet-žurnallar çap edilýärler. Asaba (Baýdak), Gyrgyz ruhy, Res Publika, Delo No, Aalam ýaly hususy gazetler, Kut Bilim (Kutadgu Bilig) ýaly ýarym resmi gazetler, Gyrgyz Tuusu (Gyrgyz baýdagy), Slowo Kyrgyzystana, Erkin Too (Erkin daglar) ýaly resmi gazetler metbugatyň esasy organlarydyr. Şeýle hem Türkiýäniň Zaman gazeti hem çykýandyr.
2005-nji ýylda Gyrgyzystandaky parlament saýlawlaryndan soňra Kurmanbek Bakiýew Prezidentlige saýlandy. 2010-njy ýylyň aprel aýynda Talasda başlaýan halk gozgalaňynyň netijesinde öňki Daşary işler ministri Roza Otunbaýewa Gyrgzystanyň Prezidentligine saýlandy.
Ykdysadyýet[düzet | çeşmäni düzet]
Gyrgyzystanyň Milli banky Gyrgyzystanyň merkezi banky bolup hyzmat edýär.
Gyrgyzystan öňki Sowet Soýuzynyň iň garyp dokuzynjy ýurdy we häzirki wagtda Merkezi Aziýada Täjigistandan soň ikinji garyp ýurt.Ýurduň ilatynyň 22,4% -i garyplyk çäginden aşakda ýaşaýar
Halkara Walýuta Gaznasy (HPG), Bütindünýä Banky we Aziýa Ösüş Banky ýaly esasy günbatar karz berýänleriň goldawyna garamazdan, Gyrgyzystan garaşsyzlykdan soň ykdysady kynçylyklara sezewar boldy. Ilkibaşda bular Sowet söwda blogunyň dargamagynyň we respublikanyň isleg ykdysadyýetine geçmegine päsgel berýän bazarlaryň ýitmeginiň netijesi boldy.
Hökümet çykdajylary azaltdy, baha subsidiýalarynyň köpüsini bes etdi we goşulan baha üçin salgyt girizdi. Umuman aýdanyňda, hökümet bazar ykdysadyýetine geçmegi maksat edinýär. Ykdysady durnuklaşdyryş we özgertmeler arkaly hökümet uzak möhletleýin yzygiderli ösüş nusgasyny döretmäge synanyşýar. Özgertmeler 1998-nji ýylyň 20-nji dekabrynda Gyrgyzystanyň Bütindünýä Söwda Guramasyna (BSG) goşulmagyna sebäp boldy.
Gyrgyzystanyň ykdysadyýetine Sowet Soýuzynyň dargamagy we giň bazarynyň ýitmegi agyr täsir etdi. 1990-njy ýylda Gyrgyzystanyň eksportynyň 98% töweregi Sowet Soýuzynyň beýleki ýerlerine gitdi. Şeýlelik bilen, 1990-njy ýyllaryň başynda ýurduň ykdysady görkezijileri öňki Sowet Soýuzynda däp bolan bazarlarynyň ýitip gitmegi bilen zawodlar we döwlet fermalary ýykylan Ermenistan, Azerbaýjan we Täjigistandan başga öňki Sowet respublikalaryndan has erbetdi. Soňky ýyllarda ykdysady görkezijiler ep-esli gowulaşan hem-de esasanam 1998-nji ýyldan bäri ýeterlik maliýe girdejilerini almakda we ýeterlik sosial howpsuzlyk toruny üpjün etmekde kynçylyklar galýar. Russiýada işleýän 800 000 töweregi gyrgyz migrantynyň pul iberişleri Gyrgyzystanyň jemi içerki önüminiň 40% -ini emele getirýär.
Oba hojalygy Gyrgyzystanyň ykdysadyýetiniň möhüm pudagydyr (Gyrgyzystanda oba hojalygyna serediň). 1990-njy ýyllaryň başynda hususy oba hojalygy hasylyň üçden birinden ýarysyna çenli üpjün etdi. 2002-nji ýylda oba hojalygy jemi içerki önümiň 35,6% -ini we işiň ýarysyny düzdi. Gyrgyzystanyň sebiti daglyk bolup, maldarçylygy ösdürip ýetişdirýär, iň uly oba hojalygydyr, şonuň üçin ýüň, et we süýt önümleri esasy harytlardyr. Esasy ekinlere bugdaý, şeker şugundyry, kartoşka, pagta, temmäki, gök önümler we miweler girýär. Daşary ýurtlardan getirilýän agrohimiýa we nebitiň bahalary gaty ýokary bolansoň, köp ekerançylyk nesillerdäki ýaly el we at bilen amala aşyrylýar. Oba hojalygyny gaýtadan işlemek senagat ykdysadyýetiniň esasy bölegi, şeýle hem daşary ýurt maýa goýumlary üçin iň özüne çekiji pudaklardan biridir.
Gyrgyzystan mineral serişdelere baý, ýöne ähmiýetli nebit we tebigy gaz gorlaryna eýe; nebit we gaz import edýär. Mineral gorlarynyň arasynda kömür, altyn, uran, antimon we beýleki gymmatly metallar bar. Metallurgiýa möhüm pudak bolup, hökümet bu ugurdan daşary ýurt maýa goýumlaryny çekmegi umyt edýär. Hökümet Kumtor altyn käninden we beýleki sebitlerden altyn çykarmak we gaýtadan işlemek boýunça daşary ýurtlylaryň işjeň gatnaşmagyny höweslendirýär. Waterurduň bol suw baýlyklary we daglyk ýerler oňa köp mukdarda gidroelektrik energiýasyny öndürmäge we eksport etmäge mümkinçilik berýär.
Esasy eksport reňkli metallar we minerallar, ýüň önümleri we beýleki oba hojalyk önümleri, elektrik energiýasy we käbir in engineeringenerçilik önümleri. Importda nebit we tebigy gaz, gara metallar, himiki maddalar, tehnika, agaç we kagyz önümleri, käbir iýmitler we käbir gurluşyk materiallary bar. Öňdebaryjy söwda hyzmatdaşlary Germaniýa, Russiýa, Hytaý, Gazagystan we Özbegistan. Pekin 2013-nji ýylda “Bir guşak we ýol başlangyjy” (BRI) işe başlandan soň, Hytaý ykdysady gatnaşygyny giňeltdi we Gyrgyzystanda ençeme infrastruktura taslamalaryna başlady.
Telekommunikasiýa infrastrukturasy barada aýdylanda bolsa, Gyrgyz Respublikasy Bütindünýä Ykdysady Forumyň Tor Taýýarlyk Indeksinde (NRI) Merkezi Aziýada soňky orunda durýar - bu ýurduň maglumat we aragatnaşyk tehnologiýalarynyň ösüş derejesini kesgitlemek üçin görkeziji. Gyrgyz respublikasy 2014-nji ýyldaky NRI reýtinginde umumy sanawda 118-nji ýeri eýeledi, 2013-nji ýyldan üýtgemedi.
Miras instituty tarapyndan ykdysady azatlyk boýunça Gyrgyzystan 78-nji ýerde durýar.
COVID-19 pandemiýasynyň hyzmatlara, pul geçirmelerine we tebigy baýlyklara bil baglaýan Gyrgyzystanyň ykdysadyýetine ep-esli täsir etmegine garaşylýar. Netijede, ykdysady çökgünligi azaltmak we soňky ýyllarda gazanylan ösüşiň köp bölegini goramak üçin Bütindünýä banky ýurtdaky birnäçe taslamany maliýeleşdirmek arkaly goldaw berer.


text:
385
Aýşirin Döwletowa, Daşoguz welaýatynyň Görogly etrabynyň 41-nji orta mekdebiniň 11 “B” synp okuwçysy
- Türkmen ady jahankeşde mysaly,
- Bu gün giň dünýäni aýlanyp gelýär.
- Watana, il-güne birdir kasamy,
- Şeýdip ähli halkdan saýlanyp gelýär.
- Arkadagdan alyp ösüş patany,
- Pasyllaň çalşy deý özgerip gelýär.
- Indi bilmeýän ýok ata-watany,
- Muny ilim dünýä gözleýip bilýär.
-
- Ak şäherim dür monjuga meňzeýip,
- Aziýaň boýnuny bezeýip gelýär.
- Watan toý toýlaýar dünýä seslenip,
- Muňa doganlarmyz beslenip gelýär.
- Türkmen söz sözlände beýik münberde,
- Şükür ähli ýerde diňlenip gelýär.
- Gül diýar goýnunda her bir günlerde,
- Şatlyga-şowhuna ýugrulyp gelýäs.
- Bäş welaýat bir suprada jemlenip,
- Atalaň arzuwnyň hasylyn berýär.
- Halkym bagtyň mukamyna hiňlenip,
- Bütin dünýäň ýüzne gujagyn gerýär.


text:
Togtamyş han
Togtamyşyň hakyky ady Nasyreddin Togtamyş han (1342?-1405-08?. Tümen ýakynlary, günbatar Sibiriýa) 1380-1396-njy ýyllar aralygynda Altyn Orda hany bolupdyr. Ak Orda we Gök orda hanlyklaryny Altyn Orda döwletiniň saýasynda birleşdiripdir. Çingiz hanyň iň kiçi agtygy Orda hanyň neslinden gelip çykan. Juçynyň ogullaryndan Tuga Teýmiriň neslinden gelen Tüý Hojanyň ogludyr. Ak Orda hökümdary Urus han (hökümdarlygy 1369-1379) kakasyny öldürdip Samarkanda baryp Teýmiriň hyzmatynda durdy (1375). Teýmiriň hemaýaty bilen 1375-nji ýyldan başlap ilki Ak Orda hökümdary Teýmir Mäligi ýeňlişe sezewar edýär. Soňra gündogar Deşti-Gypçaga agalyk etdi (1377). 1378-nji ýylda Kalka söweşinde Günbatar Deşti-Gypjak hökümdary Kyýat Mamaý hany ýeňlişe sezewar edip Altyn Orda döwletini basyp aldy (1378) we dargan goşun birligini täzeden jemledi. Şonluk bilen Juçy ulusynyň Özbekler bilen birlikde Ak Orda we Altyn Orda gollaryny öz golastynda täzeden birleşdiren Togtamyş, garaşsyzlyk ugrunda jan edýän emirleri agzybir etdi. 1382-nji ýylda Moskwa şäher galasyny zabt etdi we Rus şazadalaryny Altyn Orda salgyt tölemeklerine mejbur etdi. Özüne baş göteren Rus şazadalyklary bilen Litwanýada agyr ýeňlişe ugratdy we bu ýerleri gol astyna aldy. Altyn Orda hanlygyny öňki kuwwatly ýagdaýyna getirip Seýhundan Turlaýa (Dniestr) Sygnak we Otrardan Kiýewe uzalan uly döwletiň hökümdary boldy.
Togtamyş bilen Teýmiriň aralygyndaky söweş[düzet | çeşmäni düzet]
Ýokarda durup geçişimiz ýaly Teýmir Togtamyşa köp ýardamlar edipdi. Togtamyş bu edilen ýagşylyklary unudupdy we ony äsgermän başlapdy. Şunça başarnyklaryndan soňra Altyn Orda döwletiniň öňki serhetlerine bagly bolan Teýmire bagly bolan Horezmi yzyna gaýdyp almak isledi. Şol hem Teýmir bilen Togtamyşyň aralarynyň bozulmagyna getiripdir. Çozuşlar edip Teýmirli döwletiniň golastyndaky Azerbeýjana çozup girmekden çekinmedi (1387). 1388-nji ýylda Teýmiriň günbatar ýörüşlerinden peýdalanyp onuň ogly Omar Şeýhi ýeňip bütin Mawerannahra çozdy. Taýýarlyk görüp soňra Teýmire Gunduzja söweşinde ýeňilip bu sapar öz döwleti duşman kuwwatlary tarapyndan syndyryldy. Bu ýeňlişde Deşti-Gypjakdaky güýjini goraýan Togtamyş, Memluk soltany Berkuka ilçi ugradyp Teýmire garşy onuň bilen soýuzdaş boldy. Aryny almak üçin Teýmiriň Mardin we Diýarbekr üleklerine baran wagtlary Detbentden Şirwana bir sapar çozuş etdi we bütin halkyny gylyçdan geçirdi. Çozuşlary netijesinde ýykyp-ýakyşdyranyndan (1394) soňra, Altyn Orda ýörüşe çykan Teýmir bilen bolan Terek söweşinde (1395) hem ýene ýeňlişe sezewar bolýar. Ýeňilip Kazana (Gazan) janpenalary bilen sag-aman gaçyp gutuldy. Altyn Ordanyň paýtagty Saraý Berkäni basyp alan Teýmir, gaçan Togtamyşyň ýerine özüne gullukçy bolan emirlerden Teýmir Gutlugy hanlyga belläp bolýan ýerine gitdi. Teýmir çekilen wagty Togtamyş tagtyny täzeden ele alsa-da güýçli Nogaý emirlerinden Edige Mirzanyň goldawyny gazanan Teýmir Gutluga garşy turan meýdan söweşinde ýeňileninden soň tagty eýesine galdyryp Litwanýa şazadasy Wytauta sygynmaga mejbur boldy (1397). Golastyna berilen Litwanýa goşunynyň kömegi bilen Teýmir Gutluga we Edige Mirza garşy alyp baran ikinji söweşinde hem ýeňildi (1399) we Deşti-Gypjaga gaçdy. Günbatar Sibiriýada dost saýan käbir Gypjak emirleriniň ýanynda gizlinlikde ýaşamaga başlady. Timur Gutlug öleninden soňra (1401) täzeden ýerine geçmäge taýynlyk gören Edige Mirza tarapyndan Tümen ýakynlarynda tutulup öldürildi. Käbir çeşmeler Karaton derýada yzarlanyp öldürilendigini bildirýär. Togtamyş taryhda Altyn Orda döwletiniň toplanyp güýçlenmegine sebäp bolan, soňra Teýmir bilen jeň edip ýeňlişe sezewar bolan hökümdar diýlip tanalýar.
Çeşmeler[düzet | çeşmäni düzet]
Ana Britannica, jilt 30, s. 100 (1994) Beýik Larousse, 22. Cilt, s. 11584


text:
Geçen hepdäniň wakalary hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýurdumyzyň durmuşynyň ähli ulgamlarynda ösüşi üpjün etmäge hem-de dünýä bileleşigine ynamly goşulyşmagyna gönükdirilen daşary we içeri syýasatynyň beýik maksatlarynyň yzygiderli hem-de üstünlikli durmuşa geçirilýändiginiň nobatdaky subutnamasy boldy.
20-nji awgustda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sanly ulgam arkaly Ministrler Kabinetiniň nobatdaky mejlisini geçirdi. Onda döwletimiziň durmuşy bilen bagly möhüm meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy hem-de milli ykdysadyýetimiziň esasy pudaklaryny sazlaşykly ösdürmäge gönükdirilen birnäçe resminamalaryň taslamalaryna garaldy.
Sanly ulgam arkaly geçirilen mejlis başlanmazdan öň, milli Liderimize Milli Geňeşiň iki palatasynyň ýurdumyzyň kanunçylyk-hukuk binýadyny, hususan-da, halkymyzyň durmuş-ýaşaýyş şertlerini yzygiderli gowulandyrmaga, içerki we daşarky syýasaty üstünlikli amala aşyrmaga gönükdirilen giň gerimli maksatnamalaryň hukuk binýadyny has-da kämilleşdirmek boýunça ýerine ýetirilýän işler barada maglumat berildi.
Döwlet Baştutanymyz bu möhüm işi döwlet ösüşiniň ileri tutulýan ugurlaryny we halkara hukugynyň umumy ykrar edilen kadalaryny göz öňünde tutup, ministrlikler we pudaklaýyn dolandyryş edaralary, ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralary, jemgyýetçilik guramalary bilen bilelikde dowam etmegiň zerurdygyna ünsi çekdi.
Mejlisde hormatly Prezidentimize ýurdumyzyň Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň şu ýylyň 14-nji sentýabrynda Nýu-Ýorkda öz işine başlajak nobatdaky 76-njy mejlisinde ileri tutýan garaýyşlary barada hasabat berildi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň oňyn başlangyçlarynyň we teklipleriniň esasynda taýýarlanylan wajyp ugurlaryň biri hem ählumumy howpa — täze görnüşli howply ýokanç kesele garşy göreşmekde hem-de şonuň ýaýramagy bilen ýüze çykan durmuş-ykdysady täsirleri azaltmakda halkara jemgyýetçiligiň tagallalaryny birleşdirmekden ybaratdyr.
Şunuň bilen baglylykda, ylmy diplomatiýa ugry boýunça halkara hyzmatdaşlygy işjeňleşdirmek, BSGG-niň öýken sowuklama keseline garşy göreşmek boýunça köptaraplaýyn guralyny ýola goýmak, BSGG-niň koronawirus ýokanjynyň genomyny öwrenmek üçin ýörite maksatnamany düzmek, BSGG-niň Ýiti ýokanç keselleri bejeriş we olaryň öňüni alyş usulyýet merkezini döretmek hem-de Merkezi Aziýada Epidemiologiýa, wirusologiýa we bakteriologiýa merkezini döretmek boýunça teklipler bar.
Merkezi Aziýanyň häzirki zaman global geosyýasatynda eýeleýän möhüm ornuny ösdürmek, sebitde bolup geçýän özgerişleri dünýä gün tertibi bilen sazlaşdyrmak maksady bilen, Türkmenistan tarapyndan BMG-niň Baş Assambleýasynyň degişli Kararnamasynyň taslamasyny hödürlemek teklip edilýär. Bu resminama milli Liderimiziň başlangyjy bilen şu ýylyň 6-njy awgustynda ýurdumyzda geçirilen Merkezi Aziýanyň döwlet Baştutanlarynyň konsultatiw duşuşygynda beýan edilen halkara teklipleri BMG-niň çäklerinde öňe sürmek üçin oňyn mümkinçilikleri döreder.
Mundan başga-da, BMG-niň Baş Assambleýasynyň 76-njy mejlisinde «Merkezi Aziýa — Hazar sebiti» atly parahatçylyk, ynanyşmak we hyzmatdaşlyk zolagyny döretmek baradaky başlangyjy beýan etmek teklip edilýär.
Onuň şu ýyl Türkmenistanda geçiriljek VI Hazar sammitinde hukuk taýdan berkidilmegi maksadalaýyk hasaplanylýar.
Aşgabatda ýerleşýän Birleşen Milletler Guramasynyň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň işi bilen bagly, Türkmen tarapynyň başlangyjy bilen şu ýylda kabul edilen BMG-niň Baş Assambleýasynyň ýörite Kararnamasyny amala aşyrmagyň çäklerinde, BMG-niň Baş Assambleýasynyň 76-njy mejlisiniň dowamynda halkara hyzmatdaşlygyň Ýaşlar üçin öňüni alyş diplomatiýasy akademiýasy hem-de Merkezi Aziýa ýurtlarynyň zenanlarynyň dialogy ýaly halkara hyzmatdaşlygyň görnüşlerini ösdürmek meýilleşdirilýär.
Mejlisiň barşynda Milletler Bileleşigine BMG-niň Kontrterrorçylyk müdirliginiň halkara taslamalar boýunça Aşgabatdaky edarasyny açmak meselesine seretmek teklip ediler.
Ýurdumyz Birleşen Milletler Guramasynyň Ykdysady we Durmuş Geňeşiniň agzasy bolmak bilen, Durnukly Ösüş Maksatlaryny (DÖM) amala aşyrmakda BMG-niň sebit ykdysady guramalary bilen gatnaşyklary ösdürmek meselelerine uly ähmiýet berýär. Bu babatda Türkmenistanyň Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasynda başlyklyk etmeginiň çäklerinde ýurdumyz tarapyndan BMG bilen YHG-nyň arasyndaky hyzmatdaşlyk hakynda Baş Assambleýanyň Kararnamasynyň taslamasy taýýarlanyldy. Bu resminamany kabul etmek we 76-njy mejlisiň dowamynda onuň düzgünlerini ýerine ýetirmek üçin degişli halkara çäreleri geçirmek meýilleşdirilýär.
Durnukly Ösüş Maksatlarynyň biri bolan energiýa çeşmelerine ählumumy elýeterliligi üpjün etmek maksady bilen, Birleşen Milletler Guramasynyň “Hemmeler üçin durnukly energiýa” atly başlangyjy bilen bilelikde bu mesele boýunça halkara forumy guramak teklip edilýär. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň durnukly ulag ugurda halkara hyzmatdaşlygyny berkitmäge gönükdirilen tekliplerini durmuşa geçirmek bilen 2022-nji ýylda Türkmenistanda deňze çykalgasy bolmadyk ösüp barýan ýurtlaryň ministrleriniň halkara maslahatyny guramak göz öňünde tutulýar. Mundan başga-da, BMG-niň howandarlygynda Sebitara ulag aragatnaşygyny ösdürmek boýunça Ýörite maksatnamanyň döredilmegini teklip etmek maksadalaýyk hasaplanylýar.
Şeýle hem milli Liderimiziň BMG-niň çäklerinde pes uglerodly energiýany ösdürmek boýunça Strategiýany hem-de wodorod energetikasyny ösdürmek üçin halkara “Ýol kartasyny” düzmek baradaky tekliplerini durmuşa geçirmek üçin işleri amala aşyrmak göz öňünde tutulýar. Şu maksatlar bilen Birleşen Milletler Guramasynyň Senagat ösüşi boýunça guramasy (UNIDO), Daşky gurşaw boýunça Maksatnamasy (UNEP) hem-de Ösüş Maksatnamasy (UNDP) bilen hyzmatdaşlygy güýçlendirmek teklip edilýär.
Dünýäde emele gelen migrasiýa ýagdaýlaryny nazara alyp, BMG-niň Bosgunlaryň işi boýunça Ýokary komissarynyň müdiriýeti hem-de Halkara Migrasiýa Guramasy bilen gatnaşyklary işjeňleşdirmek maksadalaýyk hasaplanylýar.
Birleşen Milletler Guramasynyň Bilim, ylym we medeniýet meseleleri boýunça guramasynyň (ÝUNESKO) işine ýurdumyzyň gatnaşmagyny giňeltmek teklip edilýär. Hususan-da, Türkmenistanyň ÝUNESKO-nyň Hökümetara okeanografiýa komissiýasynyň Ýerine ýetiriji geňeşiniň hem-de Bedenterbiýe we sport boýunça Hökümetara komitetiniň agzalygyny doly möçberde ulanmak hem-de ýurdumyzyň bu guramanyň Halkara gidrologiýa maksatnamasynyň Hökümetara geňeşine 2021 — 2025-nji ýyllar üçin saýlanylmagyny üpjün etmek göz öňünde tutulýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň belleýşi ýaly, ýurdumyzyň halkara hyzmatdaşlygyň esasy ugurlary boýunça öňe sürýän anyk täze başlangyçlary BMG bilen köpugurly strategik hyzmatdaşlygy alyp barmaga ýardam berýär we ýylsaýyn täze many-mazmun bilen baýlaşýar.
Şunuň bilen baglylykda, milli Liderimiz Birleşen Milletler Guramasynyň BMG-niň Baş Assambleýasy tarapyndan iki gezek ykrar edilen Garaşsyz döwletimiziň hemişelik Bitaraplyk hukuk ýagdaýyna esaslanýan daşary syýasy strategiýasynyň milli bähbitlere hem-de dünýä bileleşiginiň uzak möhletli maksatlaryna gabat gelýändigini nygtady.
Mejlisde döwlet Baştutanymyz “Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň işini kämilleşdirmek hakynda” we “Türkmenistanyň diplomatik gullugynyň maliýe meseleleri hakyndaky” Kararlara gol çekdi.
Eziz Diýarymyzyň durnukly ösüşini üpjün etmek hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň alyp barýan döwlet syýasatynyň esasy ugurlarynyň biridir. Bu syýasy ugruň yzygiderli durmuşa geçirilmegi bilen Türkmenistan bu gün dünýä hojalyk gatnaşyklary ulgamyna işjeň goşulyşýan durnukly ykdysadyýeti bolan ýurda öwrüldi.
Dünýä hojalyk gatnaşyklarynyň ählumumy ulgamynda dowam edýän çylşyrymly ýagdaýlara garamazdan, «Fitch Ratings» halkara agentligi tarapyndan Türkmenistana ilkinji gezek kesgitlenen derejeleriň berilmegi munuň subutnamasydyr. «Fitch Ratings» agentligi tarapyndan Türkmenistan üçin berlen halkara derejeleriň döwletimiziň halkara maliýe abraýyny ýokarlandyrmaga, ýurdumyza çekilýän maýa goýumlarynyň mukdaryny artdyrmaga we karzlaryň şertlerini ýeňilleşdirmäge, Türkmenistanyň daşary ykdysady işiniň has-da ösmegine we abraýynyň artmagyna ýardam berer.
Hormatly Prezidentimiz milli ykdysadyýetimiziň esasy pudagynyň serişdeler, ylmy-tehniki we eksport kuwwatyny pugtalandyrmaga gönükdirilen “Türkmenistanyň nebitgaz senagatyny ösdürmegiň 2030-njy ýyla çenli döwür üçin Maksatnamasyny” yzygiderli amala aşyrmagyň möhümdigini belledi.
Döwlet Baştutanymyz innowasion tehnologiýalary we öňdebaryjy ylmy-tehniki işleri ornaşdyrmagyň esasynda Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynyň önümçilik desgalaryny has-da döwrebaplaşdyrmak babatda anyk görkezmeleri berdi. Bu işleriň geçirilmegi ýurdumyzda hem-de dünýä bazarynda uly isleg bildirilýän önümleriň möçberini artdyrmaga ýardam eder.
Milli ykdysadyýetimizi diwersifikasiýa ýoly bilen ösdürmek, ýurdumyzda gurluşyk we senagat pudagynyň edara-kärhanalarynyň işini has-da kämilleşdirmek we bazar gatnaşyklary üçin amatly şertleri döretmek maksady bilen, Türkmenistanyň Prezidenti Karara gol çekdi. Resminama laýyklykda “Türkmen kaolin” açyk görnüşli paýdarlar jemgyýetini döretmäge esaslandyryjy hökmünde Senagat we gurluşyk önümçiligi ministrliginiň Balkan kän müdirligine — esaslyk maýadaky paýy 49 göterim möçberde paýly gatnaşmaga ygtyýar berildi.
Balkan kän müdirliginiň Kaolin önümhanasynyň guramaçylyk-hukuk görnüşiniň üýtgedilmegi we durkunyň täzelenilmegi kärhananyň öndürijiligini artdyrmaga mümkinçilik berer hem-de täze iş orunlaryny döretmäge we daşary ýurtlardan zerur çig maly satyn almaga sarp edilýän serişdeleri tygşytlamaga ýardam eder.
Garabogazköl aýlagynyň gidromineral baýlyklarynyň binýadynda sulfat önümçiligini ýola goýmak meýilleşdirilýär. “Türkmenhimiýa” döwlet konserni hem-de Ylymlar akademiýasynyň Himiýa instituty tarapyndan geçirilen ylmy barlaglaryň netijesinde, aýlagyň mineral duzlarynyň düzüminiň natriý we magniý sulfatlary, magniý hloridi, litiý hem-de onuň birleşmeleri, magniý oksidi, magniý metaly ýaly himiki elementlere baý gorlarynyň bardygy tassyklanyldy.
Ekologiýa taýdan arassa täze tehnologiýalary işläp taýýarlamak hem-de bu täsin tebigy desganyň gorlaryny senagat möçberinde özleşdirmegiň ykdysady taýdan maksada laýykdygyny kesgitlemek üçin tehniki-ykdysady esaslandyrmasyny taýýarlamak zerurdyr.
Şäherlerde we obalarda toplumlaýyn düzümleri düýpli döwrebaplaşdyrmak, halkymyzyň durmuş derejesini has-da ýokarlandyrmak hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy bilen yzygiderli amala aşyrylýan giň gerimli şähergurluşyk maksatnamasynyň esasy wezipesidir. Milli Liderimiziň belleýşi ýaly, ýurdumyzda halkymyzyň döredijilikli zähmet çekmegi we bagtyýar durmuşy üçin ähli zerur şertler döredilýär.
Ministrler Kabinetiniň mejlisinde döwlet Baştutanymyz Mary şäherindäki “Türkmeniň Ak öýi” binasynyň ýanynda 3000 orunlyk köpçülikleýin dabaraly çäreleri geçirmäge niýetlenen binanyň gurluşygy barada Karara gol çekdi. Bu durmuş-medeni maksatly iri desga gün-günden gözelleşýän welaýat merkeziniň täze ajaýyp künjegine öwrüler. Tiz wagtda bu ýerde döwrebap ýaşaýyş toplumy, Baýramaly şäherinde bolsa haly önümhanasy ulanylmaga berler.
Şeýle hem Ahal welaýatynyň Kaka etrabynda gurlan dokma toplumynyň açylyşyna taýýarlyk görülýär. Meşhur daşary ýurt önüm öndürijileriň enjamlary bilen üpjün edilen pudagyň täze kärhanasy ýylda 3 müň 650 tonna ýüplük, 12 million inedördül metr dürli görnüşli matalary hem-de 1 million 200 müň sany taýýar tikin önümlerini öndürmäge niýetlenendir.
Kärhananyň ulanylmaga tabşyrylmagy bilen, 1 müň 300 täze iş orunlary dörediler, öndürilýän ekologiýa taýdan arassa, ýokary hilli önümler bolsa ýurdumyzyň içerki bazarynyň sarp edijiligini üpjün etmek bilen birlikde, eksport kuwwatlyklaryny artdyrmaga-da mümkinçilik berer.
Şeýle hem döwlet Baştutanymyza “Awtoulag serişdeleriniň sürüjilerini taýýarlamak we gaýtadan taýýarlamak hakyndaky” Düzgünnamany kämilleşdirmek boýunça alnyp barylýan işler hakynda hasabat berildi.
Resminamada awtomobil mekdepleriniň işleri bilen bagly meseleler düzgünleşdirilýär hem-de oňa sanly tehnologiýalara esaslanýan elektron okuwy peýdalanmak göz öňünde tutulýar.
Ministrler Kabinetiniň mejlisinde milli Liderimiz Türkmenistanda toý we beýleki dabaralarda medeni hyzmatlaryň amala aşyrylmagyny döwlet tarapyndan düzgünleşdirmek hakyndaky Düzgünnamany tassyklady. Bu resminama degişli ministrlikler we pudaklaýyn dolandyryş edaralar bilen bilelikde milli Liderimiziň öňki beren tabşyryklarynyň hem-de “Medeniýet hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň esasynda işlenip taýýarlanyldy.
Mundan başga-da, döwlet Baştutanymyz ýurdumyzyň Garaşsyzlygynyň 30 ýyllygyna bagyşlanyp geçirilmegi meýilleşdirilen çäreleriň, şol sanda her ýyl geçirilýän “Garaşsyzlygyň merjen däneleri” bäsleşiginiň döwlet tapgyrynyň, dabaraly harby ýörişiniň, şeýle hem beýleki şanly seneler mynasybetli geçiriljek çäreleriň ýokary guramaçylyk derejesini üpjün etmegiň zerurdygyny nygtady.
Geçen hepdede Aşgabadyň Olimpiýa şäherçesinde Tokio şäherinde geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlarynda agyr atletika boýunça 59 kilograma çenli agram derejesinde çykyş edip, Garaşsyz, Bitarap Watanymyzyň taryhynda ilkinji gezek kümüş medala mynasyp bolan ildeşimiz Polina Gurýewa ýokary sylagy gowşurmak dabarasy geçirildi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň Permany bilen, zehinli türgene “Türkmenistanyň at gazanan sport ussady” diýen hormatly at dakyldy. Şeýle hem döwlet Baştutanymyzyň Buýrugy bilen, türgene 2020-nji ýylda öndürilen, ak reňkli “Leхus LХ570 Sport Plus” kysymly awtoulagy, Aşgabat şäheriniň amatlyklary bolan ýaşaýyş jaýlaryndan üç otagly öýi we 50 000 (elli müň) amerikan dollary möçberinde pul baýragy sowgat berildi.
Hormatly Prezidentimiz Gutlagynda türgenleri bu ajaýyp üstünlik bilen gutlap, munuň ýurdumyzyň mukaddes Garaşsyzlygynyň 30 ýyllyk baýramyna iň gowy sowgat bolandygyny nygtady.
Şeýlelikde, geçen hepdäniň wakalary milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň tutuş halk hojalyk toplumynyň senagatlaşdyrylmagynyň depginini güýçlendirmek, baý tebigy serişdelerimizi rejeli we netijeli ulanmak, ýurdumyzyň gülläp ösmegi üçin iň amatly şertleri döretmek, halkymyzyň durmuş derejesini ýokarlandyrmak, her bir türkmenistanlynyň öz işinde belent derejä ýetmegi bilen bagly düýpli oýlanyşykly ylmy esasly ykdysady strategiýasynyň aýdyň beýany boldy.


text:
Alymlar bu sebitde bütin ýylyň dowamynda ýaşan dinozawrlaryň galyndylaryny ýüze çykardylar. Bu barada «Current Biology» žurnalyna salgylanmak bilen «rambler.ru» habar berýär.
Hünärmenler uly bolmadyk daşa öwrülen galyndylary tapdylar, olardan dinozawrlaryň çagalary çykan bolmaly. Ululary bolsa olary ösdüripdirler. Şundan çen tutsaň, dinozawrlar Arktikada bütin ýylyň dowamynda ýaşapdyrlar diýip aýdyp bolýar.Şeýle açyş alymlara seýrek başardýar. Sebäbi portlugy we kiçiligi sebäpli dinozawrlaryň galyndylaryny ýüze çykarmak mümkin däl diýen ýaly.Alymlar dinozawrlaryň Arktikada nähili ýaşandyklaryny ýüze çykarmagy meýilleşdirýärler. Olaryň kiçileri sürenlerde gyşlandyrlar, ululary bolsa garaharsaňlar we gabyklar bilen iýmitlenendirler ýa-da aç gezmegi başarandyrlar diýip çaklaýarlar.


text:
Qazaqstanda múgedekterdiń áleýmettik jaǵdaıy qalaı jaqsartylmaq NUR-SULTAN. QazAqparat – Osy aptada el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Azamattardyń jekelegen sanattaryn áleýmettik qorǵaý máseleleri jónindegi Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıǵan bolatyn. Osyǵan oraı atalǵan zań aıasynda qandaı tyń jańashyldyqtar engiziletindigin, jalpy múgedektigi bar tulǵalardyń áleýmettik jaǵdaıy qalaı jaqsaratyndyǵyn QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Áleýmettik qyzmetter saıasatyn damytý departamenti dırektorynyń orynbasary Syrym Nasıden surap bilgen edik.
Múgedek jáne asyraýshysynan aıyrylǵan jandarǵa 292 mlrd teńge járdemaqy tólendi NUR-SULTAN. QazAqparat - Qazaqstandyqtarǵa jyl basynan beri múgedektik jáne asyraýshysynan aıyrylý jaǵdaıy boıynsha járdemaqy túrinde 292 mlrd teńgeden astam qarajat tólendi. Bul týraly QazAqparat Eńbek mınıstrligine silteme jasap habarlaıdy.
Jumys berýshi tóleıtin 5 paıyzdyq zeınetaqy jarnasy qyzmetkerdiń menshigi bolady NUR-SULTAN. QazAqparat – Zeınetaqy júıesin odan ári jańǵyrtýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasyna 2023 jyldan bastap jumys berýshiler tóleıtin 5 paıyzdyq mindetti jarnany qyzmetkerdiń jeke menshigi retinde bekitý usynylyp otyr, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Bilim salasynda 18 myńnan astam mamanǵa suranys bar NUR-SULTAN. QazAqparat - Elektrondyq eńbek bırjasynda qyrkúıek aıynda kásiporyndar tarapynan kadrlarǵa, sondaı-aq jumys izdep júrgen adamdarǵa suranystyń ósimi baıqaldy. Bul týraly QazAqparat «Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵyna» silteme jasap habarlaıdy.
Memlekettik eńbek ınspektorlary 20,1 myńnan astam jumyskerdiń quqyǵyn qorǵady NUR-SULTAN. QazAqparat - Aǵymdaǵy jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha Memlekettik eńbek ınspektorlary respýblıkanyń 772 kásipornynda 21,5 myń jumyskerdiń aldynda 4 mlrd 880 mln teńgeden astam somaǵa jalaqy boıynsha bereshekti anyqtady, dep habarlaıdy QazAqparat QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Qyzmetkerdiń zeınetaqysyz qalmaýyna jumys berýshi de jaýapty bolady NUR-SULTAN. QazAqparat - Buǵan deıin eńbekke jaramdy adamnyń qartaıǵan shaǵynda zeınetaqysyz qalmaýyna memleket pen azamattyń tikeleı jaýapty bolsa, 2023 jyldan bastap jumys berýshiler de bul jaýapkershilikti bólisedi», - dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Múgedektigi bar adamdar áleýmettik qyzmetter portaly arqyly 300 myńnan astam qyzmet aldy NUR-SULTAN. QazAqparat – Bıylǵy jyldyń basynan bastap Múgedektigi bar adamdar áleýmettik qyzmetter portaly arqyly 300 myńnan astam qyzmet aldy, dep habarlaıdy QazAqparat QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Erlan Áýkenov Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý vıtse-mınıstri qyzmetinen bosatyldy NUR-SULTAN. QazAqparat - QR Úkimetiniń Qaýlysymen Erlan Muratuly Áýkenov Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý vıtse-mınıstri qyzmetinen bosatyldy, dep habarlaıdy QazAqparat primeminister.kz saıtyna silteme jasap.
Asqar Mamın Mańǵystaý oblysynda eńbek teńsizdigine jol bermeýdi tapsyrdy NUR-SULTAN. QazAqparat – Mańǵystaý oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyn maquldaǵan QR Premer-Mınıstri Asqar Mamın Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine óńirde eńbek teńsizdigine jol bermeýdi tapsyrdy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Jyl basynan beri qazaqstandyqtardyń bazalyq zeınetaqysy 5 paıyzǵa ósti NUR-SULTAN. QazAqparat – Elimizde yntymaqty jáne bazalyq zeınetaqynyń kólemi qandaı jáne bıyl ol qansha paıyzǵa ósti? QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi búgingi zeınetaqy jaǵdaıyna qatysty túsinikteme berdi, dep habarlaıdy QazAqparat.
Qazaqstanda qarttardy qoldaýǵa arnalǵan 2025 jylǵa deıingi jospar bekitildi NUR-SULTAN. QazAqparat – Elimizde egde jastaǵy azamattardy áleýmettik qoldaýǵa baǵyttalǵan «Belsendi uzaq ómir súrý» atty jospar bekitildi, dep habarlaıdy QazAqparat QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine silteme jasap.
ary qaraı
Muraǵat
Joǵary qaraı


text:
Belgili jazýshy Qajybek Tótekın ómirden ozdy
NUR-SULTAN. QazAqparat – Qytaı elinen atamekenine qonys aýdarǵan qandasymyz, belgili aqyn, jazýshy Qajybek Tótekın ómirden ozdy, dep habarlaıdy QazAqparat.
Qajybek Tótekın - Qytaı elindegi qazaqtar arasynda jazýshylyq eńbegimen keńinen tanylǵan belgili qalamger.
Ol 1940 jyly 1 jeltoqsanda Qytaıdyń Tarbaǵataı aımaǵy Toly aýdany Maıly taý baýraıynda dúnıege kelgen. Shyǵarmashylyǵyn 1958 jyly «Shuǵyla» jýrnalyna shyqqan «Uly jospar» degen óleńimen bastaǵan. Sodan beri ádebıettiń barlyq janrynda qalam terbegen.
Qajybek Tótekınniń Qytaı elinde «Dóńgelengen dúnıe» atty áńgime-povester jınaǵy, «Saqabanyń satıralary» esse-áńgimeler jınaǵy, «Serýen sezimder» atty jyr kitaby jaryq kórgen. Budan basqa «Janym saǵan aıtaıyn» jyr kitaby, «Boıtumar» áńgime-esse kitaby, «Darymaǵan qarǵys» atty óleń romany Qazaqstanda jaryq kórgen.
Bıyl «Atasy men Edigeniń qyzyqty hıkaıalary» atty balalarǵa arnalǵan kitaby men «Osy sharda men barmyn» atty jyr jınaǵy baspaǵa usynylǵan.
Qytaı jerinen kóship kelgen jazýshynyń shańyraǵy Almaty oblysyna qonystanǵan.
Talantty jazýshynyń esimi Qytaıdaǵy memlekettik «Ádebıet kórkemóner salasyndaǵy áıgili adamdar» entsıklopedııasyna, «20-ǵasyr Qytaı jazýshylary» entsıklopedııasyna engen. Shyńjań jazýshylar qoǵamynyń, Qazaqstan avtorlar qoǵamynyń múshesi.


text:
Ýytty túıindi jemsaýАвтор: student_k - Жарияланды 2018-12-24 07:56 - (529 Оқылымдар)
Ýytty túıindi jemsaý kezinde qalqansha beziniń kóleminiń ulǵaıtýy baıqalady. Túıinder túzilip, qalqansha bezi ulǵaıtylǵan kezde, onyń kólemi de sonshalyqty ulǵaıady. Bir nemese birneshe osyndaı túıinderden joǵary mólsherde shyǵarylsa, qylqansha beziniń gormondary sonshalyqty kóteriledi.
Mazmuny
Ýytty túıindi jemsaý kezinde qalqansha beziniń kóleminiń ulǵaıtýy baıqalady. Túıinder túzilip, qalqansha bezi ulǵaıtylǵan kezde, onyń kólemi de sonshalyqty ulǵaıady. Bir nemese birneshe osyndaı túıinderden joǵary mólsherde shyǵarylsa, qylqansha beziniń gormondary sonshalyqty kóteriledi.
Sebepteri
Ýytty túıindi jemsaý qalypty qyzmettegi qarapaıym jemsaýdan bastaý alady. Ol qart adamdar arasynda keńinen taralǵan. Qaýipti faktorlarǵa jasy 55 jastan asqan áıel adamdar jatady. Bul aýrý balalar arasynda sırek kezdesedi. Osy aýrýǵa shaldyqqan kóptegen adamdar uzaq jyldar boıy túıindi jemsaýdan aryla almaıdy.
Keıde ýytty usaqtúıindi jemsaýy bar adamdarda, bastapqy kezeńde qalqansha beziniń gormondary joǵary deńgeıde turady. Kóp jaǵdaıda bul ıodty ishke nemese kóktamyr ishine qabyldaǵannan týyndaıdy. Iod KT ótkizý nemese júrek qýystaryn kateterleý kezinde kontrasty zattar retinde paıdalanylýy múmkin. Quramynda ıody bar qabyldaý preparattary , mysaly, amıodaron sekildi, olar da bul aýrýdyń damýyna ákelýi múmkin.
Sımptomdary
Aýrýdyń belgileri qalqansha beziniń gıperfýnktsııasy kezindegi belgilerine (gıpertıreoz) uqsas bolyp keledi. Degenmen, bul jaǵdaıda Greıvs aýrýyndaı kóz almasynyń badyraıýy sııaqty belgiler kezdespeıdi.
Aýrýdyń kórinisi bolýy múmkin mynadaı belgileri bar:
• Sharshaý
• Úlken dárettiń jıileýi
• Jylýǵa shydaı almaýshylyq
• Tábettiń kóterilýi
• Tersheńdik
• Turaqty emes etekkir tsıkli (áıelderde)
• Bulshyq quryýy
• Ashýlanshaqtyq
• Mazasyzdaný
• Salmaǵyn joǵaltý
Dıagnostıkasy
Dárigerlik tekserý júrgizý kezinde qalqansha bezinde bir nemese birneshe túıinder anyqtalýy múmkin. Sondaı-aq, júrektiń jıi qaǵýy oryn alýy múmkin.
Sonymen qatar, tómengdegideı zertteý ádisteri júrgizilýi múmkin:
• Qan sarysýyndaǵy (T3, T4) qalqansha beziniń gormondarynyń deńgeıin anyqtaý;
• Sarysýlyq TTG (tıreotropnyı gormon)
• Qalqansha bezin radıoızotoptyq skanerleý, nemese qalqansha beziniń radıoaktıvti ıodty qanshalyqty sińiretindigin zertteý
• Qalqansha bezin ýltradybystyq zertteý
Emdeý
Qalqansha beziniń gormondarynyń deńgeıi qalypty normasyna kelmeıinshe, beta-tejegishter (propranolol) gıpertıreozdyń keıbir sımptomdaryn baqylanýy múmkin.
Keıbir dárilik preparattar, ıodty qalqansha bezine qoldanýdy toqtatýy nemese paıdalaný tásilderin ózgertýi múmkin. Bul preparattar qalqansha beziniń gıperfýnktsııasyn emdeý úshin qoldanylýy múmkin, ol kez kelgen mynadaı jaǵdaılarda:
• Hırýrgııalyq emdeýdiń aldynda nemese radıoaktıvti ıod terapııasymen emdeý kezinde
• Uzaq terapııa retinde
Radıoaktıvti ıod terapııasymen qoldanylýy múmkin. Radıoaktıvti ıod tabletkaly túrde taǵaıyndalady. Preparat qalqansha beziniń gıperaktıvti tinder aýmaǵynda shoǵyrlanady da jáne olardyń buzylýyn týdyrady. Osydan keıin keıbir naýqastarǵa qalqansha bezin qalpyna keltirý qajet bolýy múmkin.
Qalqansha bezin hırýrgııalyq alyp tastaý mynadaı jaǵdaılarda júrgizilýi múmkin:
• Túıin óte úlken mólsherde bolsa nemese tynys alý joldarynyń oqshaýlasa jáne úlken túıinnen basqa da belgileri týyndasa;
• Qalqansha beziniń obyrynyń bolýy
• Shuǵyl terapııa qajettiligi týyndasa
Boljamy
Ýytty túıindi jemsaý kóbinese egde jastaǵy adamdar arasynda taralǵan, osylaısha, basqa da densaýlyqqa baılanysty sozylmaly problemalar aýrýdyń týyndaýyna sebep bolýy múmkin. Egde jastaǵy adamdar júrek aýrýyna shydaı almaı jatady. Degenmen, bul aýrýdy emdeýge bolady.
Múmkin bolatyn asqynýlar
Júrek jaǵynan bolatyn asqynýlar:
• Júrek jetkiliksizdigi
• Júrek yrǵaǵynyń buzylýy (fıbrıllıatsııasy)
• Júrektiń jıi qaǵýy
Basqa asqynýlary:
• Osteoporozǵa soqtyrý, súıek massasynyń joǵalýy
• Tıreoýytty krız – bul gıpertıreoz jiti údeýi sımptomdarynyń kórinisi. Bul jaǵdaı ınfektsııa nemese kúızelis saldarynan týyndaýy múmkin. Tıreoýytty krızdiń sımptomdary mynadaı bolýy múmkin:
• Ishtiń aýrýy
• Zeıindiliktiń tómendeýi
• Qyzba
Osy aýrýǵa shaldyqqan tulǵalarǵa dereý dárigerge qaralý qajet.
Úlken kólemdi túıinderdi aýrýynyń asqynýy kezinde tynys alý nemese jutynýda qıyndyqtar týyndaıdy. Bul asqynýlar qalqansha beziniń artynda ornalasqan keńirdek nemese óńeshtiń basylyp qalýyna baılanysty oryn alady.
Dárigerge qashan qaralý kerek
Aýrýdyń sımptomdary kórisi bergende dárigerge qaralyńyz. Dárigergiń kelesi qabyldaýyna kelgenshe, onyń aolyńǵy aıtqan keńesterin tolyq oryndańyz.
Aldyn alý
Ýytty túıindi jemsaýdyń aldyn alý maqsatynda, dárigerińizben kelise botyryp, gıpertıreoz nemese qarapaıym jemsaýdy ýaqytyly emdeńiz.
Derekkóz: https://medlineplus.gov/ency/article/000317.htm
Qozǵalý jáne diril (erlerde /áıelderde)
Tegter:
jemsaý,
qalqansha bezi,
emdelý,
gormondar,
qalqansha beziniń úlkeıýi,
aýtoımmýndy aýrý,
tıreoıdty gormon


text:
Sowuk gysyş
Diş agyrylary çişmek bilen baglanyşykly bolsa, ýaňagyňyzyň daşynda sowuk kompress saklamak (20 minut aralykda 20 minut) birneme ýeňillik döredip biler. Jon Hopkins lukmançylygy , sowuklygyň çişmegi we çişmegi azaltmak bilen bir hatarda rahatlygy üpjün edýän sebiti sarsdyrýandygyny aýdýar. Sowuk kompress wagtlaýyn ýeňillik döredip, uklamaga kömek edip biler, ýöne diş agyrynyň düýp sebäbini çözüp bilmez. Boşluklar ýa-da başga bir diş meselesi bar bolsa, gowulaşmak üçin diş lukmanyna ýüz tutuň.
Duz suwy bilen ýuwmak
Diş agyry we diş çişleri bar bolsa, agzyňyzy ýyly, duzly suw bilen ýuwuň, ýeňillik döredip biler. Bir bulgur ýyly suwa birnäçe çaý çemçesi duz goşuň. Garyndyny agzyňyza aýlaň we suwy tüýküriň.
Diş agyryňyzda gyzgyn we sowuk suw oňaýsyz bolup bilse-de, ýyly suw köşeşdirýär. Ýyly suw agyryny aýyrmaga kömek eder, duz bolsa diş etiňizdäki çişmegi azaldar. Şeýle-de bolsa, bu täsirleriň diňe wagtlaýyn çözgütlerdigini bellemelidiris.
Çeşme:colgate.com.tr
Gülnabat SAPAROWA
Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutynyň talyby


text:
almaty.tv
Túrkııalyq TAV Airports Holding holdıngi Almaty áýejaıy aksııasynyń júz paıyzyn 415 mıllıon dollarǵa satyp aldy. Bul týraly kompanııanyń baspasóz qyzmeti habarlady.
TAV Airports holdınginiń konsorsıýmdaǵy úlesi 75 paıyzdan kem bolmaǵan. Alda qujattardyń barlyǵy zańdyq turǵydan rettelgen soń barlyq aksııany tabys etý júzege aspaq.
Almaty áýejaıy TAV Airports Holding portfolesinde 15-shi bolyp tur.
– Qazaqstan geografııalyq jaǵynan da, ekonomıkalyq jaǵynan da iri el. Almaty – ishki jalpy ónimniń 20 paıyzy tutynylatyn úlken qala. Odan basqa «zamanaýı Jibek jolynyń», ıaǵnı, Qytaı, Eýropa, Afrıkany baılanystyryp turǵan iri ortalyq. Onyń áleýeti zor. Biz ózimizdiń bilimimizge súıenip, is-áreketterdi júzege asyratyn bolamyz, – deıdi holdıngtiń prezıdenti jáne bas dırektory Sanı Shener.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir


text:
2025 jyldan bastap bankte ıpotekasy bar azamattarǵa salyq jeńildigi beriledi NUR-SULTAN. QazAqparat - Jeke tulǵanyń ekinshi deńgeıli bankterden (Otbasy bankinen basqa) alǵan nesıesi boıynsha syıaqy mólsherindegi salyq shegerimderin qoldanýy 2025 jyldyń 1 qańtaryna aýystyryldy, dep habarlaıdy QazAqparat.
Qostanaı oblysynda 379,4 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi QOSTANAI.QazAqparat – Arhımed Muhambetovtiń tóraǵalyǵymen ótken apparat májilisinde oblystyń 2020 jylǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damý qorytyndylary men 2021 jylǵa arnalǵan mindetter talqylandy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Saryózek garnızonynda áskerı qyzmetshilerge 52 páter kilti tabystaldy SARYÓZEK. QazAqparat - Saryózek garnızonynyń áskerı qalashyǵynda – aıtýly kún. Áskerı qyzmetshilerdiń otbasy kúrdeli jóndeýden ótken páterlerine qonystanýda, dep habarlaıdy QazAqparat QR Qorǵanys mınıstrliginiń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
ShQO-da kópbalaly jáne az qamtylǵan otbasylar úshin 1,1 myń baspana salynady ÓSKEMEN. QazAqparat - Bıyl Shyǵys Qazaqstan oblysynda jeke ınvestorlar esebinen kópbalaly jáne az qamtylǵan otbasylar úshin 1 143 páterli 759 bir qabatty úı salynady. Bul týraly turǵyn úı jáne áleýmettik qurylys josparlary boıynsha ótken selektorlyq keńeste aıtyldy, dep habarlaıdy QazAqparat ákimdiktiń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Qazaqstanda byltyr 140 myńnan astam baspana paıdalanýǵa berildi NUR-SULTAN. QazAqparat – 2020 jyly qurylys salasy ekonomıkalyq ósýdiń negizgi draıveri bolyp qaldy. Bul týraly Úkimet otyrysynda QR Indýstrııa jáne ınfraqurylymdq damý mınıstri Beıbit Atamqulov aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«7-20-25» men «Baspana hıt» baǵdarlamalary boıynsha qansha ótinim maquldandy NUR-SULTAN. QazAqparat – Ótken jyly 7-20-25» baǵdarlamasy boıynsha 326,2 mlrd teńgege 27 700 ótinim maquldandy. Bul týraly Úkimet otyrysynda QR Ulttyq banki tóraǵasy Erbolat Dosaev aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Bıyl astanada jumys isteıtin jastarǵa 1 myńnan astam páter bólinedi NUR-SULTAN. QazAqparat - Nur-Sultanda 2021 jyly «Jumys isteıtin jastar úshin satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beriletin turǵyn úı» baǵdarlamasy jalǵasady. Bıyl 1050 páter beriledi. Bul týraly elorda ákimi Altaı Kólginov málimdedi, dep habarlaıdy QazAqparat.
ary qaraı
Muraǵat
Joǵary qaraı


text:
Köplenç halatda menden: «Geniýleri terbiýeläp ýetişdirmekde irki ösüşiň kömegi degýärmi?» diýip soraýarlar. Men: «Ýok» diýip jogap gaýtarýaryn. Irki ösüşiň ýeke-täk maksady — çaganyň çuňňur akyla we sagdyn bedene eýe bolmagy, üşükli hem mylakatly bolmagy üçin oňa zerur bilim bermek.
Eger beden taýdan kemli bolmasa, adamlaryň hemmesi, umuman, birmeňzeş halda dünýä inýärler. Çagalaryň akyllylara hem akmaklara, garasöýmezlere we agressiwlere bölünmegi üçin jogapkärçilik terbiýäniň üstüne düşýär. Eger çaga zerur bolan zat, zerur wagtynda berilse, islendik çaga üşükli hem durnukly gylyk- häsiýetli bolup ösüp ýetişäýmeli.
Meniň pikirimçe, irki ösüşiň esasy maksady — betbagt çagalaryň peýda bolmagynyň öňüni almak. Çaga gowy sazlary diňledilmeginiň we skripkada saz çalmagy öwredilmeginiň sebäbi ondan meşhur sazanda ýetişdirmek bilen bagly däl. Oňa daşary ýurt diliniň öwredilmeginiň maksady ondan genial derejedäki lingwist taýýarlamak däl, hatda ony «gowy» çagalar bagyna we başlangyç mekdebe taýýarlamak hem däl.
Esasy zat — çaganyň durmuşynda we dünýäde şatlygyň has köp bolmagy üçin, çagada onuň bolup biläýjek derejedäki çäksiz mümkinçiliklerini ösdürmek.


text:
Çagyryş boýunça harby gullugy geçýän harby gullukçylary Türkmenistanyň Ýaragly Güýçlerinden, beýleki goşunlaryndan we harby edaralaryndan harby gullukdan boşatmak we Türkmenistanyň raýatlarynyň harby gulluga nobatdaky çagyrylyşy hakynda
Türkmenistanyň Konstitusiýasyna hem-de «Harby borçlulyk we harby gulluk hakyndaky» Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda, karar edýärin:
- Çagyryş boýunça harby gullugy geçýän, kanunda bellenen möhletleri gulluk eden harby gullukçylary 2020-nji ýylyň oktýabr — dekabr aýlarynda Türkmenistanyň Ýaragly Güýçlerinden, beýleki goşunlaryndan we harby edaralaryndan harby gullukdan boşatmaly.
- Çagyryş gününe çenli 18 ýaşy dolan, harby gulluga çagyryşdan boşadylmaga ýa-da harby gulluga çagyryş möhletiniň yza süýşürilmegine hukugy bolmadyk Türkmenistanyň erkek raýatlaryny, harby gulluga çagyryş möhletini yza süýşürilmegine hukugyny ýitiren uly ýaşly erkek raýatlary 2020-nji ýylyň oktýabr — dekabr aýlarynda harby gulluga çagyrmaly.
- Şu Perman resmi çap edilen gününden herekete girýär.
Türkmenistanyň Prezidenti,
Türkmenistanyň Ýaragly Güýçleriniň Belent Serkerdebaşysy
Gurbanguly BERDIMUHAMEDOW.
Aşgabat şäheri. 2020-nji ýylyň 16-njy sentýabry.


text:
BQO-da dárini Reseıge zańsyz shyǵarmaq bolǵan kásiporyn anyqtaldy
ORAL. QazAqparat – Batys Qazaqstan oblysynda 1,7 mln AQSh dollary turatyn dárilik zattardy shetelge ruqsatsyz áketpek bolǵan kásiporynǵa aıyppul salyndy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
BQO ekonomıkalyq tergeý departamenti málim etkenindeı, shilde aıynda «Tasqala» avtokólik ótkizý beketinde júk kóliginiń 1,7 mln astam dollar turatyn «Fızıotenz» dárilik zatyn Reseıge tıisti ruqsat qaǵazdarynsyz alyp bara jatqany anyqtalǵan bolatyn.
Tekseris barysynda «Nobel Almaty farmatsevtıkalyq fabrıkasy» AQ-nyń atalmysh dárilik zatty el aýmaǵynan áketý tártibin buzǵandyǵy belgili boldy. Sonymen qatar bul kásiporyn dárilik zattar men medıtsınalyq buıymdardy áketýge kelisim jáne (nemese) qorytyndy berýge qatysty memlekettik qyzmet kórsetý qaǵıdasyn da belden basqan bolyp shyqty.
Sot sheshimimen atalǵan kásiporyn QR Ákimshilik quqyqbuzýshylyq kodeksi 463-baby 1-bóligine sáıkes kináli dep tanylyp, ákimshilik quqyq buzýshylyq nysandaryn tárkilemesten, 416,7 myń teńge kóleminde aıyppul salyndy.
Eske sala keteıik, budan buryn Oralda zańsyz oıyn bıznesin uıymdastyrǵan eki turǵyn sottalǵanyn jazǵan bolatynbyz.