text:
Týǵan balalardyń sany týraly suraq mańyzdy derekterdi qamtamasyz etedi- Nurbolat Aıdapkelov
NUR-SULTAN. QazAqparat – Ulttyq statıstıka bıýrosynyń basshysy Nurbolat Aıdapkelov sanaq suraqtaryna bala týý jáne shetinegen náreste týraly saýaldyń ne úshin engizilgenin túsindirdi, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Bala týý týraly suraqqa jaýap alý náreste jáne bala ólimi týraly jan-jaqty tolyq málimet jınaqtaýǵa múmkindik beredi. Tiri týǵan balalardyń sany týraly suraq, bala týý týraly mańyzdy derekterdi qamtamasyz etedi. Olardy keı jaǵdaıda qandaı da bir basqa kózderden, onyń ishinde azamattyq hal aktilerin tirkeýdiń tolyq damyǵan júıesiniń ózinen alý múmkin emes. Bul suraqqa berilgen jaýaptar bala týý týraly neǵurlym tolyq aqparatty ashady. ıAǵnı, sanaqtan ótý sátindegi kózi tiri balalar týraly suraq, náreste men bala ólimi týraly mańyzdy aqparat beredi» - dedi bıýro basyshsy ortalyq kommýnıkatsııalar qyzmetinde ótken brıfıngide.
Eske salsaq, jalpulttyq sanaqtyń onlaın kezeńine qatysqan qazaqstandyqtar arasynda «Neshe bala dúnıege ákeldińiz, onyń ishinde tirisi» degen suraq qyzý talqylanǵan bolatyn.
«Áıelderge 1999 jáne 2009 jylǵy halyq sanaqtarynda da balalarynyń sany, onyń ishinde tiri týylǵandary jáne olardyń qanshasy tiri degen suraqtar qoıylǵan bolatyn. Bul suraqtarǵa jaýaptar bala týýdy baǵalaýdy esepteý jáne úlken jastaǵylardyń bala týǵyzý men bala týý qabiletiniń taýsylý deńgeıin baǵalaý boıynsha da mańyzdy aqparat beredi. Bul nátıjeler bala týýdaǵy ózgeris tendentsııasyn baǵalaýǵa negiz bolady. Halyq sanaǵynyń nátıjesi boıynsha týylǵan balalardyń jynysy boıynsha sany, týylǵan kezdegi jynystardyń arasalmaǵy, kogorttyq bala týý, týý kúntizbesi týraly derekter alynady», - dedi Nurbolat Aıdapkelov.


c: text/html

text:
Dünýädäki iň ulusy bolan Şanhaýdaky planetariý ýekşenbe güni resmi taýdan myhmanlary kabul edip başlady. Toplumyň töwereginde ir bilen uly nobat peýda boldy. Planetariýniň içine diňe öňünden satyn alnan petek bilen ýazylmak arkaly girip bolýardy. Geljek hepde üçin ähli petekler satuw başlanandan birnäçe sagadyň içinde satyldy. Ilkinji iş güni toplumyň ýerleşýän ýerinde bir kilometr aralykdaky awtoduralgalaryň ählisi diýen ýaly doldy. Netijede, sürüjiler bir awtoulag ýerini boşadýança, nobatlaryna garaşmaly boldular diýip, TASS habar berýär.
Resmi açylyşdan öň, planetariýniň administrasiýasy myhmanlary kabul edip başlamazdan ozal desganyň işleýşini barlamak üçin birnäçe gün “Açyk gapylar gününi” geçirdi. 18-nji iýulda, planetariýniň ilkinji iş gününde myhmanlaryň sany 6 müň töweregi boldy.
Gurluşygy 2016-njy ýylyň noýabrynda başlan toplum Pudun etrabynyň Lingan erkin söwda zolagynda ýerleşýär. Esasy binanyň umumy meýdany 38 müň inedördül metr, tutuş toplumyň umumy meýdany 58,6 müň inedördül metre barabar.
Planetariý esasy we goşmaça binalardan, şol sanda ýaşlar üçin gözleg merkezinden we iki jemgyýetçilik obserwatoriýasyndan ybarat. Myhmanlar sergi böleginde 70 töweregi düri meteorit böleklerini, Aýyň, Marsyň we Westa asteroidiniň artefaktlaryny görüp bilerler. Şeýle-de, planetariýniň myhmanlary emeli intellekt tehnologiýasynyň, wirtual we üsti ýetirilen reallygyň kömegi bilen Älem giňişligine aralaşmaga mümkinçilik alarlar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
9 myń shaqyrym júrgen frantsýz velosaıahatshysy saparyn Almatyda aıaqtady
ALMATY. QazAqparat - Frantsııanyń Renn qalasy men Almaty baýyrlastyǵynyń 30 jyldyǵy aıasyndaǵy velosherý aıaqtaldy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Bıyl Almaty qalasy men Frantsııanyń Bretan aımaǵynyń astanasy Renn qalasy arasyndaǵy baýyrlastyqqa 30 jyl toldy. Osyǵan oraı, 44 jastaǵy Loran Mae óz elinen Almaty qalasyna deıin velosherý ótkizdi.
3,5 jarym aı ishinde 9 myń shaqyrym júrip ótken saıahashty velosherýin Almaty qalasynda aıaqtady.
Saıahatshyny qalaǵa kire beriste «Almaty Cycling Team» kontınentaldy komandanyń velosıpedshileri qarsy alyp, «Qazaqstannyń Táýelsizdigi» monýmentine alyp bardy. Ol jerde qala ákimshiligi ony qarsy aldy. Almaty qalasy ákiminiń orynbasary Erjan Babaqumarov Almaty men Renniń arasyndaǵy baýyrlastyq Táýelsizdiktiń tańynda, 1991 jyly bastalǵanyn atap ótti. Óz kezeginde velosaıahatshy Loran Mae Renn qalasynyń meri Natalı Apperdiń hatyn oqyp berdi.
«Baýyrlastyǵyna 30 jyl tolǵan Renn men Almaty yntymaqtastyq pen dostyqty odan ári nyǵaıtýǵa nıetti. Loran Maeniń erligi – osynyń aıqyn dáleli. Baýyrlastyǵymyz, dostyǵymyz nyǵaıa bersin», - dedi Frantsııanyń Bas konsýly Aleksıs Shahtahtınskıı.
«Almaty-Renn jáne álem qalalary dostyǵy qoǵamynyń» vıtse-prezıdenti Aıgúl Qasymbek eki qala arasyndaǵy dostyqty nyǵaıtý maqsatynda qandaı sharalardyń júzege asyrylyp jatqanyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, Almaty mektepteri men joǵary oqý oryndarynda frantsýz tili úıretiledi.
Aıta keterligi, Loran Mae 15 jasynan bastap Uly Jibek jolyn kórýdi jáne onymen júrip ótýdi armandaǵan eken.
«Qazaqstanǵa kelgen boıda bári jaqsy ótip jatyr. Men Shymkent, Taraz, Túrkistan, Shý qalalarynda boldym jáne qazaqtardyń meni óte jyly qarsy alǵanyn aıtqym keledi. Eýropada bolǵanymda jańbyr kóp jaýdy, keıde qar astynda qalǵan kezderim boldy. Biraq, Qazaqstanǵa kelgennen keıin barlyq qıyndyqtar men qolaısyz aýa raıy artta qaldy. Men velosıpedpen saıahatqa shyqqan kezde úsh maqsatty aldyma qoıdym. Renn-Almaty qalalarynyń 30 jyldyq baýyrlastyǵyn, Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyn atap ótý jáne sizdiń eldi kórý jónindegi kópten bergi armanymdy iske asyrý. Sonyń barlyǵy oryndaldy», - dedi Loran Mae.


text:
2021-nji ýylyň 21-nji sentýabrynda Türkmenistanyň söwda-senagat edarasynda Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň şanly 30 ýyllyk baýramyna bagyşlanan sergi öz işine başlady. Bu waka mynasybetli Türkmenistanyň Prezidenti oňa gatnaşyjylary mähirli gutlady.
Serginiň açylyş dabarasyna hökümet agzalary, milli parlamentiň, ministrlikleriň we pudaklaýyn dolandyryş edaralaryň, ýurdumyzyň işewürler toparlarynyň, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri gatnaşdylar.
Sergi döwlet maksatnamalarynyň durmuşa geçirilmeginde ykdysadyýetimiziň dürli pudaklarynyň mümkinçiliklerini görkezýär. Şeýle-de, sergide sportda gazanylan üstünlikler bilen tanyşmaga giň mümkinçilik döredilipdir. Türkmenistanyň Sport we ýaşlar syýasaty ministrliginiň diwarlygynda türkmen türgenleriniň Olimpiýa üstünlikleri hakynda jikme-jik maglumat berlipdir.


text:
Türkmenistanda Gurban baýramy ginden bellenilýär. Ol her ýyl onuň senesi Türkmenistanyň Prezidentiniň Permany bilen bellenilýär we üç gün iş güni däl diýlip yglan edilýär. Bu ýyl iýul aýynyň 20-21-22-si baýram ediler.
Gözbaşyny gadymyýetden alyp gaýdýan senäni şatlyk-dabara bilen garşy almak, bütin halk bilen agzybirlikde bellemek Garaşsyzlyk ýyllarynyň asylly däpleriniň birine öwrüldi. Musulman dünýäsinde giňden bellenilýän bu baýramy geçirmegiň däp-dessurlary asyrlaryň synagyndan geçip, biziň günlerimize ýetip gelipdir. Soňky ýyllarda olaryň üsti täze edim-gylymlar, öwüşginler bilen dolduryldy. Ol her ýyl agzybirlikde bellenilýär.
Türkmenistanda Täze, 2021-nji ýylda ilkinji bäbekleriň biri Lebap welaýatynda Enäniň we çaganyň saglygyny goraýyş merkezinde dünýä indi. Oglanjyk täze...
Olar çörek önümleriniň dürli görnüşleriniň ilatyň saçagynda bol bolmagyny gazanýarlar. Çörek bişirijiler ýylyň başyndan bäri çörek we çörek önümlerini...
Ýurdumyzyň gündogar künjeginde ýerleşýän Köýtendag diňe bir özüniň owadan dereleri, täsin tebigaty we syrly gowaklary bilen däl, eýsem, takmynan, 150...
Tamamlanyp barýan Türkmenistan — Bitaraplygyň mekany ýyly ýurdumyz üçin ýakymly pursatlara baý ýyllaryň biri hökmünde kalbymyza ornady. Dünýäniň abraý...
“Türkmenistan-parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany” ýylynda Türkmenistanyň Kärdeşler arkalaşyklarynyň Lebap welaýat birleşmesiniň hem-d...


text:
Osyndaı atpen jazylǵan bul maqalanyń avtory – Eshan Esetov 1945 jyly «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń (qazirgi «Egemen Qazaqstan») Qostanaı oblysy boıynsha menshikti tilshisi bolyp qyzmet istegen. Al 1945-1959 jyldary aralyǵynda atalmysh gazettiń Almaty oblysy boıynsha tilshisi, keıinnen osy gazet redaksııasy apparatynda eńbek etedi.
Sondaı-aq aǵa-apalar, eske túsirińizdershi, «Al kánekı joldastar, shyq bireýiń toı bastar» dep jeńil de oınaqy áýenmen bastalatyn «Toıbastar» ánin umyta qoımaǵan shyǵarsyzdar. Eshan aǵamyz óz zamanynda, qazirgi tilmen aıtqanda hıt bolǵan osy ánniń ıesi, belgili sazger. 1958 jyly Almatynyń Memlekettik Kórkem ádebıet baspasynan Ilııas Esenberlınniń ádebı redaktorlyǵymen «Ánder jınaǵy» jaryq kórgen.
Qazaqta Beıimbet Maılındi, onyń ataqty keıipkeri Myrqymbaıdy bilmeıtin kisi kemde-kem. Myrqymbaı ádebıetimizdegi tıptik beıne ǵana emes, qazaqqa sińisti zamandas sıpatyn ańǵartar tulǵa, mátelge, tipti qanatty sózge aınalǵan esim.
Endeshe, Myrqymbaı ómirde shyn bolǵan adam ba? Bolsa ol kim edi? Mine, osyndaı saýaldarǵa bizdiń qolymyzdaǵy myna «Myrqymbaı» dep atalatyn materıal birshama jaýap beretin syńaıly.
Materıal 2013 jyly E.Esetovtiń týyndylaryn jınap-terip, aǵaıyn-týystary Qostanaı qalasynan shyǵarǵan «Estelikter» jınaǵyna engen. Áńgime ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldary jazylǵan. Biz sizderdiń nazarlaryńyzǵa avtordyń ózindik qoltańbasyn saqtaı otyryp, yqshamdalǵan nusqasyn usyndyq.
Januzaq AIаZBEKOV,
ádebıettanýshy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
...Aqyn úlken oıda otyr. Kesheden beri oılandyrǵan úlken taqyryptyń eki shýmaǵy jańa ǵana qaǵazǵa tústi... Endi osymen támamdasa da bolmas pa edi? Joq, áli birer shýmaǵy jetpeı turǵan sııaqty. Osy oı qaıdan keldi, osy taqyryp qaıdan shyqty? Mine, mine jańa esine tústi. Buǵan túrtki bolǵan Myrqymbaı haty. Aqyn qaltasyn qarady, tartpasyn ashty. Tabylmady, kórinbedi. Qaıda qoıyp edi sol hatty? E... e, tabyldy. Shkafqa salǵan eken.
Áýeli hattyń syrtyndaǵy konvertin aldy. Ony bir túsip ketse byt-shyty shyǵatyn shynydaı qasterlep, aldynda turǵan kitaptyń ústine eptep qana qoıdy. Odan soń tórt búktelgen hattyń qyryn syndyrmaı ǵana ashyp, jazylǵan paraqtyń betine kóz júgirtti.
– Oı, bárekeldi! Paı, paı, Myrqymbaıym-aı! – dedi hatty taǵy bir oqyp shyqqannan keıin ásheıinde kúle qoımaıtyn aqyn óz ózinen myrs-myrs etip. Boıtamdaı ber Qara tomardy, borbaılaı ber Kók sholaqty... he, he, he.
«Uly kúni». Beıimbetke osy óleńdi jazý úshin oı týdyryp, qalam ustatqan osy hat. Myrqymbaı haty. Ol osy Beıimbettiń óz Myrqymbaıy. Sonaý bala jastan birge ósip, bite qaınasqan Myrqymbaıy. Sodan beri Myrqymbaı men Beıimbettiń arasy eshýaqytta ajyraǵan emes. Ekeýi jan alyspas dos, janashyr aǵaıyn. О́zderi birge ósken Shanqan aýylynan ketkeli de Beıimbet Myrqymbaıynan áli bir qol úzgen emes. Beıimbet Qostanaıda turdy. Myrqymbaımen qatynasy onda da úzilgen joq. Beıimbet Orynborda qyzmet istedi. Myrqymbaıyn onda da tastaǵan joq. Beıimbet Qyzylordaǵa keldi. Myrqymbaı taǵy da ilesip júr.
Beıimbet demalysqa shyqty dese, salyp uryp baratyny da sol Myrqymbaı, Beıimbet komandırovkaǵa shyqty dese, bura júrse de soǵa ketetini sol Myrqymbaı. Al bulaı júzbe-júz kórisýge mursha kelmeı qalǵanda birine-biri hat jazyp, hat alyspaı ómirge turǵany joq, Myna hat ta keshe sol Myrqymbaıdan keldi. Bul hattyń Myrqymbaıdan keletin sebebi oǵan áýeli Beıimbet hat jazdy.
«Myrqymbaı!» dep bastaǵan hatyn Beıimbet:
– Ýa, Myrqymbaı barmysyń?
Onjyldyq toımen bar ma isiń?
Uly toıdy qarsy al!
Bul hatty Beıimbet sonaý jazdykúni jazǵan edi. Jan degende jaqynym, jan aıaspas syrlasym, qýanysh, qaıǵysy birdeı ortaq qurbym, jalǵyz janashyrym – Myrqymbaı alda turǵan uly dúbirden habarsyz qalmasynshy dep jazǵan-dy. Myrqymbaı hatty alǵan eken. Hat jazypty, bylaı deıdi onda:
«Beıimbet-aý, Beıimbet,
Hat jazypsyń kópten-kóp.
Úsh qaıtara oqydym,
Nıetine rahmet!
Bizge ne aqyl aıtasyń,
Taǵy hat jaz, habar et!»
Mine, endi kúz, Ulystyń uly kúni de taıap qaldy. Ol – 7 noıabr. Búkil adamzat tarıhynda birinshi ret Sovet úkimeti dep atalatyn kedeıler men jalshynyń, ezilgender men jumysshynyń úkimeti qurylǵan kún. Soǵan mine on jyl. Osy on jyldyqty oıdaǵydaı qarsy alaıyq dep jazǵan hatyna alyp otyrǵan jaýaby mynaý. IIIanqan aýyly seriktik qurypty. Basqarmasy – Myrqymbaı. Aqyn jazdygúni sol óz aýylyna demalysqa barǵan. Sonda Myrqymbaıǵa búıtip búıde-shúıde bolyp bet-betińmen toz-toz bolyp júrgenshe báriń birge bas qosyp, seriktik qursańdar qaıtedi degen. Sonda bergen sózi bar edi. Bolaıyq degen. Aqyry bolypty. Seriktiktiń atyn – «Jalshy» dep qoıypty. Muny da eske sala ketken osy Beıimbettiń ózi edi. Múlt etkizbepti Myrqymbaı. Paı, paı, Myrqymbaı-aı!
Onyń hatyn habarsyz qaldyrýǵa bolmaıdy. Myrqymbaı hatyn taǵy bir oqyp shyǵyp júregine jańa medet alǵan ol manaǵy óz óleńine qaıta úńildi. Qalamyn qolyna alyp, ári qaraı soza jóneldi.
О́leń aıaqtaldy. Aıaǵyna eń sońǵy tynys belgisi qoıyldy. Astyna Beıimbet Maılyuly dep jazyldy. Hat konvertke salyndy.
Kóńili jańa ornyqqandaı bolǵan Beıimbet endi ǵana ornynan turyp, terezeniń jeldemesin aıqara ashyp jiberdi de, kókiregin kere bir dem aldy. Kúzdi kúngi samarqaý túnniń synaptaı taza salqyn aýasy manadan beri úlken oı ústinde shuqshııa otyryp qalǵan aqyn denesin qaıta sergitip, tula boıyna qaıta jan bitirgendeı. Myrqymbaıǵa arnalǵan «Uly kúni» tolǵaýy az otyrsa da aqyndy alqyndyryp tastaǵan edi. Altyn kúzdiń áınek jeldemesinen jelpigen myna bir jupar ıisti taza aýa aqyn oıyn taǵy sol Shańqan dalasyna jeteleı jóneldi.
Shanqan. Shanqan dese, ishtegi sher shıyrshyq atady. Shanqan dese, sonaý shoıynqy zamannan beri qaraı biteý jara bolyp qatqan kór shıqannyń aýzy býlyǵady. Shanqan dese, shermende bolyp ótken sonaý zaman taqsiretteri qurystaıdy. Shanqan dese, shubyrǵan el, shońqaıǵan jurt, shadyr myrza, shalqyǵan baı, shadyralaǵan bel – bári eske túsedi. Shanqan dese, Myrqymbaı turady kóz aldynda.
Iá, ol kezde Beıimbet te bala. О́z ákesi men anasynan jastaı jetim qalǵan Beıimbet uly anasy Boıdas ájesiniń qolynda ósti. Shanqan aýylyndaǵy qyryq úı. Qartanyń ishinde o kezde bir-aq baı bar. Ol ana Shońmuryn shańyraǵy. Qyryq úı Qartanyń ishindegi qalǵanynyń bári kileń qara tobyr, qara qasqa kedeı. Degenmen bular da úı esebinde. Kedeı bolǵanmen qaramy túgel. Olarda otbasy men oshaq ıesi óz ornynda. Al sonda Myrqymbaı men Beıimbet she? Ákesi men anasynyń júzin de kórmesten uly ákesiniń baýyrynda ósip kele jatqan Beıimbet pen «Belden boq» atanǵan myna Myrqymbaı da úı bolyp pa? Joq.
Beıimbet bir jetim bolsa, Myrqymbaı top jetim boldy. О́mir boıy ishse tamaqqa, kıse kıimge jarymaǵan Myrqymbaıdiki «belden boq» atandy. Bir úıde 11 bala boldy. Sonyń eń úlkeni Myrqymbaı osy Beıimbetten jarty músheldeı úlken. Odan keıingi on bala úıelmeli-súıelmeli kelgen kileń shı borbaı, sire qaryndar edi. Munyń da óz ákesi jasynda ólip, jamaaǵaıynmen otasqan jarym kóńil, jaby qurt anasy kún uzyn baıdyń jumysynda bolatyn da, otbasyn oıran qylyp otyratyn óz úıindegi on bir balanyń tárbıesin úlgerte almaıtyn. Dáretterinen aıaq alyp júrer jer bolmaıtyn. Sodan aýyl úıdegi atqoıǵysh, sózýar qatyndar Myrqymbaıdikin «belden boq» dep te atandyrǵan.
Myrqymbaı men Beıimbettiń qystaǵy shym kepeleri men jazdaǵy japalary da qatar otyrady. «Teń teńimen, tezek qabymen», «Kedeıdiń de kedeıi» bolǵan osy eki úı ómir boıy qatparlas, japsarlas kele jatty. Beıimbettiń ózin eptep te bolsa adam qataryna jetkizgen óziniń nemere aǵasy Baqbergen ǵana. Malaılyqtyń nálet qamytyn Baqbergen óz moınyna aldy da Beıimbetke mektep esigin ashty. Onyń sonaý Troıskidegi medresi men Ýfadaǵy Ǵalııada oqýyna deıin jaǵdaı jasady. Ol óz balasy Muhamedjardy oqytqan joq, Beıimbetti oqytty, Beıimbetti jetkizdi. Bertin kelip óziniń kúshi taıa bastaǵanda jańa er jetip kele jatqan óz balasy Muhamedjardy da osy Beıimbetti jolda qaldyrmaý úshin jalshylyqqa saldy.
Beıimbet bul kúıge, bul dárejege osylaı jetti. Al Myrqymbaı bolsa, ol mundaı oqý, mektep, mádenıet, tárbıe kórý túgil, myna turǵan Qostanaıdyń ózin Beıimbet sonda qyzmetke barǵanda bir-aq kórdi. Oqý taýysyp kelgen Beıimbet áýelde óz aýylynda muǵalim boldy. Sonda kúndiz shákirtterimen mektep sabaǵyn ótkizetin Beıimbet keshkilik aýyldyń eresek jastarynyń basyn qosyp álippe úıretetin. Tóte oqý boıynsha qazaq emlesiniń sol kezde jańadan jasalǵan 24 árpin osy Myrqymbaı birer jylda zorǵa tanyǵan. Jetimdiktiń, joqshylyqtyń taqsiretin óz basynan bir keship, ári «Belden boq» atanǵan osy Myrqymbaı úıiniń silesinen taǵy kórgen Beıimbet ol kúnderdi esh ýaqytta da esinen shyǵarmaıdy. Sol shermendeniń kesirinen kenje qalǵan Myrqymbaıdy áli de qatarǵa qosyp, joǵarǵy adamgershilik murasyna jetkizgisi keledi. Tar zaman taqsiretinen qaıyrlap qalǵan Myrqymbaı kóshin ilgeri súıremekshi bolady.
Myna jańa qurylǵan «Jalshy» seriktigi sol arman elesiniń alǵashqy elesi tárizdi. «Kelip ket, kórip, aqylyńdy aıtyp ket» deıdi Myrqymbaı. «Joq, barýym kerek, óz kózimmen kórýim kerek» dep túıgen aqyn oıy kenet esik syrtynan tyqyldatqan dybysqa bólinip ketti. Ol ózge sarbazdardaı syzdanyp «já, já» dep jatqan joq, ózi ornynan turyp baryp esik ashty. Meńetaı eken. Qol alysyp amandasqannan keıin sheshinip baryp oryndyqqa otyrǵan Meńetaı erteń júrgeli turǵanyn, qazir ózine kirip ádeıi qoshtasa ketkeli kelgenin aıtty.
Meńetaı Jaqsylyqov. Bul osy Beıimbettiń Qostanaıda qalǵan izbasary. Buryn Beıimbettiń ózi istep ketken sondaǵy okrýgtik gazettiń qazirgi redaktory. Munda qyzmet babymen kelgen Meńetaı keshe kelip manaǵy Myrqymbaı hatyn da óz qolynan ákep tapsyryp ketken. Sonda sol hatty berip jatyp, «Myrekeńe jaýabyn da ózim ala ketemin ǵoı» dep Beıimbetke naz nyshanyn bildirgen.
Meńetaı da kalamger jigit. Onyń bet álpeti, uzyn-turalaý taldyrmash boıy, qaıyrǵan shashy, selkem ǵana bilinetin sheshek daty da osy Beıimbet tárizdes. Biraq minezi ózgesheleý. Beıimbetteı tuıyq emes, serpile sóılep, ańqyldap otyratyn apaıtósteý, aq kóńil jigit. Beıimbettiń ózimen úzeńgiles kele jatqan kóptengi tanys, aralas-kuralas, eldes adam.
Bir-birimen jete tanys adamdar á degenshe-aq kyzý áńgimege kirisip ketti. El jaıy, ondaǵy kurby-qurdas, jat-juraǵat, joldas-joralar jaıy áńgime boldy. Gazet taqyryby, mádenıet máseleleri qozǵaldy. Aýyl keıpi, qala kórki sóz boldy. Sóıtip otyryp kezek Myrqymbaıǵa taǵy oraldy. Sózdi Meńetaı bastady:
– Iá, Bı-aǵa, – dedi Meńetaı, – Myrekeń ne jazypty? Kóńilińizden shyqqan bolar. Men osynda júrer aldynda sonda bolyp qaıttym. Myrekeń qýtyńdap ketipti. Kóńili de tym shat kórindi.
– Solaı-aý deımin, – dedi Beıimbet Meńetaıǵa yrzalyq nyshanyn bildirgendeı jymııa qarap. – Kóńilim bir tasyp qaldy. Jazǵany ájeptáýir eken. Oqyp pa eń óziń?
– Jo... Bı-aǵa, – dedi Meńetaı. – Jýyrda Qyzylordaǵa baratynymdy, onda sizge soǵatynymdy aıtqanymda sizge ala bar dep jazyp bergeni ǵoı. О́zi konverttep bergen. Kudaı saqtasyn, bireýdiń hatyn ashyp...
Beıimbet ár jaǵyn qazbalaǵan joq. Ishinen bir myrs etti de aldynda jatqan hatty Meńetaıdyń aldyna tastady.
– Oqyp shyǵa ǵoı onda,
– Jaqsy, ózi aqyn eken ǵoı Myrekeń, – dedi Meńetaı Myrqymbaı hatyn oqyp shyqqannan keıin Beıimbetke taǵy da sóz tastaı sóılep. – Jaýaby da ázir shyǵar.
– Ázir, – dedi Beıimbet. – Ekinshi hatty aldyna qoıdy. Meńetaı ony da tez oqyp shyqty.
– Tipti jaqsy, tamasha eken, – dedi Meńetaı. – Ala ketemin ǵoı.
– Iá. Sóıtseń sóıt.
– Osy hatyńyzdy gazet arqyly jetkizsem qaıtedi, Bı-aǵa? – dep Meńetaı Beıimbetke birtúrli qıyla qarady.
– Qolyńa alǵan soń qalaı jetkizseń de óziń bilesiń de, – dedi Beıimbet Meńetaıǵa ázildeı sóılep. – Mende ne tur. Báribir men bermegenmen sender tappaısyndar ma? Sender Myrqymbaı ekeýmizdiń «kórimizdegini de» qazyp alarsyńdar.
Meńetaıdyń qarq-qarq etip kúlgen daýysy qatty shyǵyp ketti. Kúlmeı qaıtedi. Munyń ishindegi syryn Beıimbet aıtqyzbaı-aq bilip otyr. Ras, buǵan salsa Myrqymbaı men Beıimbettiń «kórindegisin» qazyp alýǵa da bar. Myrqymbaıdy bútkil Qostanaı okrýginiń eńkeıgen kárisi men eńbektegen balasyna deıin bilip boldy. Sol jurt qazir Myrqymbaı kim, Beıimbet kim, ekeýin ajyratýdan qaldy. Myrqymbaı qaıtti, Myrqymbaı ne boldy eken? Búkil jurttyń ańdyǵan, baqqany osy. «Aýyl» gazetin aldyrýshylar gazet betin ashqanda-aq eń aldymen osyny izdeıdi. Beıimbet Maılyuly qol qoıǵan birdeńe jazylsa-aq oqýshy jurttyń kútetini osy Myrqymbaı.
Myrqymbaı jyr ma, syr ma? Myrqymbaı adam ba, álde arýaq pa? Munyń dál anyǵyn bile koıatyndar shamaly ǵana. Bir qyzyǵy, sonaý jıyrmasynshy jyldyń basynda shyqqan osy «Aýyl» gazetinde «Myrqymbaı» degen bir óleń paıda boldy da, sol óleń osy kezge deıin úzilýdi qoıdy. «Myrqymbaı óıtti, Myrqymbaı búıtti», «Myrqymbaı jer aldy», «Myrqymbaı bólisti», «Myrqymbaı mingen kók sholaq» ne kerek, áıteýir, bir bitpes hıkaıa birinen soń biri týady da jatady. Sonyń bárin jazyp, jetkizip turatyn osy Beıimbet Maılyuly. Myrqymbaı qashan, qaıda júrse de oǵan talaqtaı jabysyp janynan qalmaıtyn bireý bar. Ol – Beıimbet. Sondyqtan oqýshy jurt qazir de sol Myrqymbaı osy Beıimbettiń tap ózi shyǵar, áıtpese, neǵyp sonyń janynan eki eli qalmaı, onyń ne istep, ne qoıǵanynyń birin qaldyrmaı tirkep jazyp otyratyn adam dep oılaıtyn bolǵan.
Meńetaıdyń jańa qarq-qarq etip qatty kúlip jibergeni de osydan. Qazir bul ózi qol qoıyp shyǵaryp otyrǵan «Aýyl» gazetiniń bútkil aýyl-aımaqqa elgezer bolyp bara jatqany da osydan. «Aýyl» gazetinde ár kez shyǵyp turatyn osy «Myrqymbaı» árkimniń máteli bolyp aldy. Bireý-mireý ózge bireýge renish etse-aq «óı Myrqymbaı» – deıdi. Myrqymbaıdyń kók sholaǵy men qyrsyqqan qasqa sıyry da jurt aýzynan túspeıtin boldy. Sol «Myrqymbaıǵa» dándep alǵannyń biri osy Meńetaı. Ol redaktor. О́zi shyǵaryp otyrǵan gazetiniń oqýshyǵa tartymdy bolýyn tileıdi. Olaı bolsa – kimniń de bolsa kózine jyly ushyrap, kóńiline qona ketetin kánigi «Myrqymbaı» qajet-aq. Mine, osy «Myrqymbaı» qajet bolyp qaldy dese-aq, ol sonaý Qostanaıda otyryp, mynaý Qyzylordada otyrǵan Beıimbetke telefon soǵady. «Bı-aǵa, Myrekeń sizge sálem aıtyp edi, sizden habardar bolǵysy keledi», – deıdi. Sol boldy. Beıimbettiń «Myrqymbaıy» gazette jarq ete túsedi. Ol «Myrqymbaıdyń» ana jolǵysynan myna jolǵysy, myna jolǵysynan kelesi jolǵysy asyp túse beredi. Sonymen bul «Myrqymbaı» Qostanaı jurtshylyǵyna sonaý kezderdegi «Zarqum», «Sal-sal», «Kóruǵly», «Myń bir tún» hıkaıalary sııaqtanyp barady.
Myrqymbaı hatyn ákep berip, oǵan degen Beıimbet hatyn ózi ala ketkeli otyrǵan myna Meńetaı da tis qaqqan jigit. Ol óz gazetiniń kádesin osy Myrqymbaımen-aq kótere bergisi keledi. О́zge jurt muny qaıdan bilsin. Meńetaı osy «Myrkymbaımen» kommersant ta bolyp barady. Muny ózi bilmeıdi emes, biledi. Biraq bilse de isteıtini sol. «Myrqymbaı» taýsylmasa, «Aýyl» gazeti taýsyla qoımas» dep túıedi ol ishinen.
Eshan Esetov
Iran ıadrolyq kelissózderge qaıta oralmaq
Álem • Búgin, 00:08
Eýropa elderinde qamaýǵa alynǵan qazaqstandyqtar máselesi qaraldy
Qoǵam • Búgin, 00:05
Úndistan: Til tóńiregindegi tartys
Álem • Búgin, 00:00
Náreste járdemaqysyn onlaın rásimdeńiz
Ekonomıka • Keshe
Qoǵam • Keshe
Altyn Orda – qazaq memlekettiginiń altyn besigi
Tarıh • Keshe
Sırkte qaıta estilgen kúlkiler kúmbiri
О́ner • Keshe
О́ner • Keshe
Muqtajdyń muńyn bólisken meıirimdi mamandyq
Qoǵam • Keshe
Mınıstrlikter quzyreti qaıta bólinedi
Úkimet • Keshe
Tańbalaý jáne bıznestegi baıbalam
Ekonomıka • Keshe
Ádebıet • Keshe
О́nerpaz boıynda bekzattyq bolǵany durys
О́ner • Keshe
Adamdardan árdaıym alǵys pen bata alady
Qoǵam • Keshe
Rýhanııat • Keshe
Qoǵam • Keshe
Baǵdat Mýsın HUAWEI-men kelisim jasady
Úkimet • Keshe
TMD elderiniń áleýmettik máselelerdi talqylandy
Úkimet • Keshe
Áleýmettik kodeks qashan qabyldanady?
Úkimet • Keshe
Almatyda turǵyn úı órtenip, 2 adam qaza tapty
Oqıǵa • Keshe
Aýstralııanyń ońtústigi jaryqsyz qaldy
Álem • Keshe
Múgedektigi barlarǵa jańa járdemaqy tólenedi
Qoǵam • Keshe
Almatydaǵy krematorıı qurylysy bıyl aıaqtalady
Aımaqtar • Keshe
UQK Almatyda 2 iri esirtki tobyn anyqtady
Oqıǵa • Keshe
ÁCh: Nurlan Saparbaı jeńilip qaldy
Boks • Keshe
Elordada koronavırýspen kúreske qansha qarajat jumsaldy
Koronavırýs • Keshe
Rýdnyıda alty jasar qyz besinshi qabattan qulap ketti
Aımaqtar • Keshe
Úsh ózbek boksshysy jarysty aıaqtady
Boks • Keshe
QHL: «Barys» «Admıral» komandasyn jeńdi
Sport • Keshe
Kókshetaýda 18 jastaǵy qyzdar esirtki tasymaldaǵan
Aımaqtar • Keshe
Munaı óńdeý zaýyttary qosymsha 2 myń tonna avıaotyn óndiredi
Qazaqstan • Keshe
Elorda áýejaıynda janarmaı máselesi sheshildi
Elorda • Keshe
Jaraqat alǵan 2 oqýshynyń bireýiniń jaǵdaıy aýyr
Aımaqtar • Keshe
Serik Shápkenov «Eńbek - eldiń muraty» arnaıy jobasy týraly aıtty
Qazaqstan • Keshe
Álemniń 12 elinde qazaq tili kýrstary oqytylady
Bilim • Keshe
SQO-da órtengen úıden 15 adam evakýasııalandy
Aımaqtar • Keshe
Elordada 2 otbasylyq densaýlyq ortalyǵy ashylady
Medısına • Keshe
Kórshi elde úsh júzden astam adam tamaqtan ýlanǵan
Álem • Keshe
40 myńnan astam adam koronavırýs juqtyrǵan
Álem • Keshe
Almatylyqtardy 30 mln teńgege aldaǵan alaıaq ustaldy
Aımaqtar • Keshe
Penjimdegi jappaı tóbeles: taǵy bir adam zardap shekken
Oqıǵa • Keshe
Elordada vaksınasııa pýnkteriniń biri jabylady
Elorda • Keshe
Pavlodar munaı-hımııa zaýytyn jóndeý merziminen buryn aıaqtaldy
Aımaqtar • Keshe
Murat Áıtenov: Importqa táýeldilikti azaıtýymyz qajet
Aımaqtar • Keshe
Prezıdent «TotalEnergies» munaı-gaz konserniniń basshylaryn qabyldady
Prezıdent • Keshe
Elordada uzaqqa sozylǵan mektep qurylystary qaıta jandandy
Elorda • Keshe
Qazaqstanda VAR júıesi qoldanylmaq
Fýtbol • Keshe
Zeınetaqy jınaqtaryn merziminen buryn alýǵa bola ma?
Qoǵam • Keshe
Shymkentte ınsýlındy ıneler óndirilmek
Aımaqtar • Keshe
Memleket basshysy Eýrazııalyq Damý Bankiniń tóraǵasyn qabyldady
Prezıdent • Keshe
Golovkınniń kelesi jekpe-jegi ótetin kún naqtylandy
Boks • Keshe
Aımaqtar • Keshe
Álıhan Smaıylov RF memlekettik hatshysymen kezdesti
Úkimet • Keshe
Almatyda oqýshylar pyshaqtasty
Oqıǵa • Keshe
SQO-da tólem termınalyn buzǵan turǵyn ustaldy
Oqıǵa • Keshe
Almaty áýejaıynda ushaqtarǵa janarmaı quıý shekteldi
Aımaqtar • Keshe
Baǵdat Mýsın sıfrlandyrýdaǵy kemshilikter týraly aıtty
Qazaqstan • Keshe
Qazaqstan men Pákistan áskerı yntymaqtastyq josparyna qol qoıdy
Qazaqstan • Keshe
Mektepterdi arnaıy kúzet qyzmeti qadaǵalaıtyn bolady
Qazaqstan • Keshe
Qazaqstanda ushaqtar ushpaı qalýy múmkin
Qoǵam • Keshe
Uqsas jańalyqtar


text:
Ýükläp almak üçin Internete birikmezden kompýuterlerde sözlük ulanmak isleýänler üçin täze programma işlenip düzüldi. Makul Sözlük Platformy tarapyndan “Windows” üçin sözlük-“Makul Sözlük” taýýarlandy. Mälim bolşy ýaly, Türkmen we Iňlis dillerindäki ilkinji akylly we sesli sözlük bolan Makul sözlügi www.makulsozluk.com saýtyndan ulanyp bolýar. Şeýle hem mobil telefonlar üçin “Google Play” marketden . . . Read more
Iňlis dilini öwrenýän mekdep okuwçysy “cat” sözüni gözüni gyrpman “pişik” diýip terjime etjekdigi gürrüňsizdir. Emma “dog my cats” diýen idiomany – “it meniň pişiklerim”, meniň pişiklerim it??, it pişiklerim?? görnüşinde terjime edilse, elbetde, ol gülkünç hem-de düýbünden manysyz boljakdygy düşnüklidir. Onuň dogry terjimesi 1) “eýesiz galan! Haý jyn uran! 2) walla, dogrymy aýdýaryn, gara çynym” bolýar. Ýa-da . . . Read more
Iňlis dili söz düzümi boýunça dünýäde iň baý dilleriň biri hasaplanýar. Bu diliň sözlük gory düýp sözlere – atlara, işliklere, sypatlara … söz ýasaýyjy goşulmalaryň, ýagny prefiksleriň (lat. prae – öňünden, fixus – goşundy) – asyl sözleriň öňünden goşulýan söz üýtgediji goşulmalaryň, suffiksleriň – düýp sözleriň yzyna goşulmagy arkaly artdyrylýar. . . . Read more
Iňlis dilini suwara bilmek üçin 16000 söz ýeterlik kabul edilýär. Makul Sözlük platformy (www.makulsozluk.com) öz ulanyjylarynyň Iňlis we Türkmen diline bolan gyzyklanmalaryny hasaba alyp öz bazasyna jemi 16 150 sany esasy sözi ýerleşdirdi. Bazamyzdaky Iňlis dilindäki sözleriň sinonimlerini hem hasaba alanyňda jemi 22 850 sany Türkmen dilindäki söz Makul Sözlügiň bazasynda öz . . . Read more
Nädogry işlikler (irregular verbs) – iňlis dilinde iň bir giňden, hatda durnukly söz düzümlerinden-de ulanlylýan sözlere degişlidir. Olaryň sany – könelişenlerini we ulanyşdan galanlary hasaba almak bilen – 470 ýetýär. Olaryň häzirki zamandan tapawutlykda öten zamanda düýbünden başga söze öwrülmegi, başsyz-baratsyz, hiç bir kadasyz üýtgemegi, degişli sözleri saýlap almakda kynçylyk . . . Read more
Iňlis dilini aňsat we gyzykly öwrenmäge mümkinçilik döredýän Makul Sözlük Platformy ýene bir hyzmaty ýola goýýar. Iňlis dilinde iň köp ulanylýan 200 sany Phrasal verbs (frazalogizmler) ýagny Durnukly Söz düzümleri Iňlis we Türkmen dillerinde Size ýetirilýär. Bu Phrasel verbs-ler şeýle hem sözlem içinde mysallar bilen her iki dilde hem düşündirilýär. Ýakynda Phrasel . . . Read more
Iňlis dilini gyzykly öwrenmek üçin öz mümkinçiliklerini giňeldýän Makul Sözlük, ýene bir oýny hödürleýär: “Makul Sözi Tap”! Makul Sözi Tap oýnamak üçin şu ýere basyň ! Bu oýny aňsatlyk bilen tapmak üçin saýtymyzyň Intellektual sahypasyna giriň we ol ýerden islän bölümiňizi saýlaň! “Makul Sözi Tap” oýnunda bir gutujykda birnäçe harp berilýär we gutujygyň . . . Read more
“Makul sözlük” Applikasiýasy täzelendi. Siz indi täzelenen Applikasiýada Çagalar üçin ýörite taýýarlanan “Suratly sözlük” we “Oýunly sözlük” bölümlerini “offline” görnüşde hem ulanyp bilersiňiz. Mundan beýläk çagalar internet bolmazdan hem “suratly sözlük” we “oýunly sözlük” bölümlerini ulanyp bilerler we suratlaryň üsti bilen iňlis dilini has gyzykly we aňsat özleşdirerler! Has golaý . . . Read more
Çagalar indi Iňlis dilini has aňsat we gyzykly öwrenýär! Makul Sözlük öz mümkinçiliklerini artdyrýar we täze bölümleriň üsti bilen Iňlis dilini öwrenmek isleýänler üçin goşmaça şertler döredýär. Ýadyňyzda bolsa ýakynda Makul Sözlük saýtyna we Applikasiýasyna täze bölüm goşuldy we Çagalar üçin jemi 375 sözden ybarat Türkmen we Iňlis dillerindäki sözler . . . Read more
Iňlis dilini bilmek üçin näçe söz öwrenmeli soragynyň jogaby köpleri gyzyklandyrýan bolsa gerek! Şeýle hem Iňlis dilini öwrenmek üçin näçe sagat wagtymyzy dil öwrenmek üçin sarp etmeli bolarys? Biz dil baradaky halkara maglumatlary seljerip bu soraglara jogap gözledik! Bellemeli zat, iňlis dilini öwrenmek üçin diňe sözleri bilmek ýeterli bolman, eýsem, . . . Read more


text:
Tans sungatynyň ussady
Il arasynda «Sungat» sözüniň manysyna düşünmeýän adama duş gelmeseň gerek. Sebäbi her säher oýanyp, gözümizi açdygymyz biz eýýäm sungata duşýarys. Bu diýdigim, biziň daş-töwregimizi gurşap alýan ähli zatlar sungat bilen berk baglanyşyklydyr. Sungatyň - şekillendiriş sungaty, arhitektura sungaty, saz sungaty, edebiýat sungaty, kino sungaty, teatr sungaty, sirk sungaty, horeografiýa sungaty ýaly görnüşleriniň bardygy biziň hemmämize mälim zatlardandyr.
Atlaryny agzap geçen bu sungatlaryň içinde, döwletimizde geçirilýän her bir toý baýramlarymyzyň bezegi bolup hyzmat edýän sungatlaryň biri hem horeografiýa – tans sungatydyr. Horeografiýa sungatyna başgaça «göz bilen görüp bolýan saz» hem diýilýär. Horeografiýa hem edil saz sungaty ýaly wagt içinde ýaýbaňlanýar. Ine şeýle ajaýyp «sözsüz gepleýän» sungata, ýagny tans sungatyna ömrüni bagş eden, tans sungatynyň ussady, Türkmenistan döwletimizde tans sungatyny ösdürmekde özüniň saldamly goşandyny goşan halypa, ussat tansçy zenanymyz, Maýa Kulyýewa adyndaky Türkmen milli konserwatoriýasynyň ýanyndaky Daňatar Öwezow adyndaky Türkmen döwlet ýörite sazçylyk mekdebiniň halypa mugallymy Gülbahar Orazowna Musaýewadyr.
G.Musaýewa 1946-njy ýylyň bahar paslynda Aşgabat şäherinde sazandalar maşgalasynda dünýä inýär. G.Musaýewa özi ýaly deň – duş oglan-gyzlardan 10-15 sanysy bilen Leningradyň A.Waganowa adyndaky Akademiki horeografiýa uçilişesine ugradylanda onuň 10 ýaşy dolupdy.
Ol 1965 ýylda bu okuw jaýyny tamamlap, 19 ýaşynda Aşgabada gaýdyp gelýär. Şol ýyl hem Magtymguly adyndaky opera we balet teatrynda işe başlaýar. Işiniň ilkinji günlerinden başlap ady belli sahna eserlerinde, baletlerinde baş gahrymanyň keşplerini ýerine ýetirmeklik ýaş tansçy gyzymyza ynanylýar. Olardan: Korçmarýowyň «Aldar - Köse» baletinden Enäniň keşbi, Ç. Nurymowyň «Epgegiň tepbedi» baletinden Amyderýanyň keşbi, D.Nuryýew bilen M. Rawiçiň «Mähirli jadygöý» atly baletinden Periniň keşbi bilen birlikde P.I.Çaýkowskiniň dünýä belli «Guw köli» baletinden Odettanyň keşbini, başga-da birnäçe keşpleri ýerine ýetirýär. Bu çepiksizje türkmen zenany tans sungatyny ezberlik bilen ele alandygy diňe bir biziň diýarymyzda däl, eýsem-de daşary döwletleriň aglaba böleginde hem makullanyp, ýokary bahalara mynasyp bolmagy başardy. Olardan Wengriýa, Fransiýa, Çehoslowakiýa, Russiýa federasiýasynyň teatrlarynyň sahnalarynda öz sungaty bilen çykyş etmek nesip edýär. G.Musaýewa türkmen tans sungatyny ösdürip, ony dünýä ýüzüne ýaýmakda bitiren işleri üçin oňa 1972 ýylda «Türkmenistanyň at gazanan artisti», 1984 ýylda «Türkmenistanyň halk artisti» diýen hormatly atlar dakylýar. 2008 ýylda «Garaşsyz Türkmenistana bolan Beýik söýgüsi üçin» ordeni, 2016 ýylda «Garaşsyzlygyň 25 ýyllygy» ýubileý medallary bilen sylaglanýar. Bu günki gün Gülbahar Musaýewa Türkmenistanyň Gahrymany Maýa Kulyýewa adyndaky Türkmen milli konserwatoriýasynyň ýanyndaky halypa kompozitor Daňatar Öwezowyň adyny uly buýsanç bilen göterýän Türkmen döwlet ýörite sazçylyk mekdebiniň «Halk tans» bölüminde talyp ýaşlara tans sungatynyň dürli tärlerini öwredýär. Ol diňe bir talyp ýaşlara hünär öwretmän, eýsem-de ýaş mugallymlara hem özüniň halypalyk maslahatlaryny berýär.
Ýakynda halypa mugallymyň 75 ýyl ýaş toýy uly dabara bilen bellenilip geçildi. Bu dabarada Türkmenistanyň Medeniýet Ministrligi G.Musaýewa ýurdumyzda horeografiýa sungatyny ösdürmekde gazanan üstünliklerini, halypa-şägirtlik ýollaryny ösdürmek ugrunda bitirýän ajaýyp hem-de tutanýerli zähmetini nazara alyp, «Hormat haty» bilen sylaglady. Ýeri gelende bu tansçy mugallym hem özüne bildirilýän şeýle sylag-hormaty üçin, Hormatly Prezidentimiz tarapyndan ýapylan Şa serpaýlary üçin, dakylan Hormatly atlary üçin Mähriban Arkadagymyza özüniň çäksiz minnetdarlygyny bildirdi.
Biz hem medeniýetiň hem-de sungatyň hak howandary, Mähriban Arkadagymyza öz sag bolsunymyzy aýdýarys. Goý, eziz Arkadagymyzyň ýurdumyzyň agzybirligi, asudalygy ugrunda alyp barýan işleri mydama rowaçlyklara beslensin.
Mähriban JUMAÝEWA


text:
Atyraý oblysynda qarasora ósiretin plantatsııanyń kózi joıyldy
ATYRAÝ. QazAqparat – Atyraý oblysynda qarasoranyń 507 butasy ósirilgen plantatsııa joıyldy, dep habarlaıdy QazAqparat.
Oblystyq polıtsııa departamenti baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, qarasora plantatsııasy 19 qyrkúıekte Ulttyq qaýipsizdik komıteti Atyraý oblysy boıynsha departamentiniń qyzmetkerlerimen birlese ótkizilgen «Qarasora-2021» jedel profılaktıkalyq is-sharasy kezinde anyqtalǵan.
«Atyraý jáne Batys Qazaqstan oblystarynyń shekaralas aýmaǵynda ornalasqan orman alqabynda qarasoraǵa uqsas ósimdikter ósirilgen. Saraptamaǵa sáıkes zańsyz egilgen ósimdiktiń 507 butasy qarasora ekeni dáleldendi. Plantatsııada esirtki qýraılaryn otap, órteý arqyly tolyqtaı joıyldy. Qazir atalǵan derekke qatysty QR Qylmystyq Kodeksiniń 300-babynyń 2-bóligimen (Quramynda esirtki zattar bar, ósirýge tyıym salynǵan ósimdikterdi zańsyz egip-ósirý) tergeý amaldary júrgizilip jatyr» - deıdi departament bastyǵy, polıtsııa polkovnıgi Qamza Úmbetqalıev.
Eske sala ketelik, buǵan deıin Atyraýda 24 mln teńgeniń esirtkisin satpaq bolǵan dinı aǵym ókilderi ustalǵanyn, keıinnen velosıpedpen 1,1 mln teńgeniń esirtkisin tasymaldaǵan er adam qolǵa túskenin habarlaǵan edik.
- «Qyrǵyz nómirli» kólik 91 ret «Sergekke» túsken
- Dızel tapshylyǵy: Atyraý MÓZ-degi jóndeý jumystary kelesi jylǵa aýystyryldy
- Jambyl oblysynda jyl basynan 3 tonnadan astam esirtki tárkilendi
- Demalys kúndergi jumys: 200-den astam atyraýlyq memqyzmetshiden shaǵym túsken
- Jaıyq ózeni saǵasynda Kaspıı ıtbalyqtary paıda boldy
- «Bul – meniń aǵashym» aktsııasy: Atyraýda 1 myńǵa jýyq kóshet egildi
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
«Qazaq kóshin» alghash kótergen mongholiyalyq student jastar
Jazushy-jurnalist Abay Mauqaraúly Bayan-Ólgiy aimaghynyng Búlghyn audanynda dýniyege kelgen. Oqyghan mamandyghy dәriger-hirurg. Ol 1990 jyly Qazaqstan men Mongholiya arasynda resmy týrde júmys kýshin almastyru, yaghni «Enbek sharty» arqyly kósh bastaghan qazaqtyng biri. Osy boyynsha búrynghy Taldyqorghan oblysy, Sarqan audanynda tórt jyl dәrigerlik qyzmet atqara jýrip, jurnalistik qyzmetin bastaghan. «Shalqar», Ana tili», «Qazaq eli», «Qazaqstan-Zaman» qatarly respublikalyq, elaralyq basylymdarda jurnalist, bólim redaktory, jauapty hatshy mindetterin atqarghan jyldarda ózining jurnalistik, jazushylyq qyryn kórsete bildi. Tómengi súhbatta osy jolgha keluindegi tosyn da qyzyqty oqighalar jәne shettegi qazaqtardyng túrmysy qamtyldy. Yaghni, shetten kelgen otanshyl qandastarymyzdyng ortaq obrazy osy qalamger túlgha arqyly naqtyly da shynayy derektermen ashylatynday әngime órbitken edik. Oqyrman qauymdy «oralman» dep atalyp ketken otandastarymyzdyng beytanys ómiri bey-jay qaldyrmasy anyq.
«Mening jeke ómirimnen Shyghystaghy qazaqtyng songhy jýz jylghy tarihy taghdyryn kóruge bolady»
– Abay Mauqaraúly, siz de, men de tarihy otangha oralghan qara kóz qazaqtyng balasy ekenbiz. Men Shyghys Týrkistannannan kelsem, siz Ór Altaydyng teristigindegi Bayan-Ólgiyden kelipsiz. Jalpy Qazaq eli tәuelsiz el bolyp óz aldyna shanyraq kótergennen keyin dýniyening týkpir-týkpirinde taryday shashylyp jýrgen qazaqtyng kók tudyng astyna jiylu mýmkindigine ie bolghany anyq. Búl «oqigha» qazaq tarihyna altyn әrippen jazylyp, qattalatyn manyzdy oqighalardyng biri bolyp qala bermek... Endi siz әngimenizdi kindik kesip, kir jughan tughan jerinizden bastasanyz.
– Mening jeke ómirimning ózinen Shyghystaghy qazaqtyng songhy jýz jylghy tarihy taghdyryn kóruge bolady. Atam Hamza men apam Núrghaysha Ór Altaydyng Shingil ólkesining tól tumalary eken. Syrtqy Mongholiya manjuriyalyaq Chin patshalyghynyng qolastynda túrghan kezderi ýlken atam Úryqbaydyng auyly Qobda betine qonys audarghan. Sodan, 1911-jylgha deyin Ór Altaydan Qobda ólkesindegi Shingilmen shekaralas jatqan Qújyrty-Búlghyn arasynda ary-beri kóship-qonyp jýrgen. Syrtqy Mongholiya Manjuriyadan tәuelsizdik alghan song auylymyz Qobdada týbegeyli qalyp qoyghan. Teriskey betten bastalyp Shingilge baryp qúyatyn Búlghyn ózenining qaynar basynan atamyz Úryqbay sondaghy úranqay-qalmaqtargha jorgha-jýirik, altyn-kýmisterin berip auqymdy jaylau men keng kósilgen qyzyl kýngeyden tiyesili qystau iyelenip alghan eken. Alayda, shekarasy әri naqty beky qoymaghan irgeles ólkede bolghandyqtan tuyp-ósken jerin saghynatyn ýlken atalarymyz Shingilge birde baryp qystap, birde jaylap ketip jýrgen jyldarda atam Hamza apamyz Núrghayshamen otau qúrsa kerek.
Sonday jyldardyng birinde yaghny otyz birinshi (1931 jyly) qoy jyly әkemiz Mauqara da Shingil boyynda yaky soghan tayau bir jerde dýniyege kelipti. «Mәuqara» dep atalatyn bir shoqy-taudyng baurayynda tughandyqtan aty-jónin de solay qoyghan deydi. Ákemiz Mauqaranyng bala bolyp ósken mekeni, jigit bolyp ýilenip, bala-shagha ósirip ýlken әuletke ainalyp, ýkimettik qyzmetter atqarghan jeri keyin Bayan-Ólgiy dep atalghan qazaq aimaqtyng eng qiyan shetindegi Búlghyn audany.
Osynau móldir suly, toghayy-nuly qútty mekenge qonystanghan ózderin «shybar kerey» dep ataghan «búlghyndyq» qauymnyng basynnan «Bazarqúl Kóbesh batyrdyng balasy Asylbekting basyn bergen jyl» (Manjur biyleushileri Qobda asqan qazaqtardy qayta kóshuge mәjbýrlep, on myng qoy, myng jylqy ber, әitpese Kóbeshting basyn alamyz degende balasy Asylbek batyr óz basyn tikken), «Jalama aidaghan jyl» (Qobda ólkesine qonystanghan qazaqtardy odan ary ishki monghol jaqqa kýshpen aidaghan, adamdy tiri soyyp túlyp jasaghan qalmaq Dambijansan), «Kominterin Kenjebek aidaghan jyl», «Hangeldi Jylmasbay auyly shekarada qyrylghan jyl» (Ospan batyrgha baghynghan Hangeldi, Sekel auyldary Qobda betine ótpek bolghan kezde orys pen monghol әskerleri shekarada qorshap, úshaqpen bombylap myndaghan adamdy týgel qyrghan, bizding auylda súq sausaghyn oq júlyp ketken Kәsten degen әjemiz ýngirge tyghylghan jiyrma adamnan jalghyz tiri shyqtym dep, aitqanyn estigen edim), «Esirku ústaghan jyl» (bay-moldalardy tap jauy dep, ústap japbay jazalau), «Altaygha el ýrikken jyl»... syndy tarihy aituly oqighalardy mening ýlken atam, óz atam, әkemiz bastarynan keship, kózderimen kórip ótkizgen qayghy men quanysh jasymen suarylghan bizding qimas qara mekenimiz – Búlghyn!
Ýlken atam Úryqbaydyng jәne ýlken әjelerimining qabiri sol Búlghynnyng basyndaghy qoytastar kómkergen betegeli búirattarda jatyr. Óz atam Hamza «Hújyrty mәselesi» dep atalatyn búlghyndyq qazaqtardyng «Ór Altaygha qayta qashqan» (1943 jyly) oqighasyna baylanysty Ishki isterding tarapynan ústalyp, habarsyz ketti. Ájem Núrghaysha nemerelerin kórip, úzaq ómirin sonda ótkizip baqigha qaytty.
Al, mening ómirimning jartysy balalyq shaghym, jigittik kezenim, oqyp mamandy bolyp, ýilenip sәby sýigen eng qyzyqty shaqtarym Búlghynda, Ólgiyde, Ulanbatyrda ótti.
Tuyp-ósken Búlghyndaghy kóz kórim jerde Qytay shekarasy kórinip túratyn-dy. Asu bermes jalama jartasty, say-salasynan móldir búlaq aqqan, jasyl jaylaudyng arghy jaghyna әjem jaryqtyq ýnemi saghynyshpen kóz salyp: «Shirk-i-i-i-n, kindik qanym tamghan Shingilding qaraqatyn taghy bir tatsam ghoy...» dep, armandaumen ótti. Ol kezde biz әjemizding armanyn, saghynyshyn týsinbedik, sonday taghdyrdyng keyin óz basyma da keletinin bilmeppin...
«Mongholdar ózderin Ghúnnan taraymyz deytindikten tegi jaghynan da qazaqqa onsha alys emes, týr-pishini de tym úqsas. Tili altaylyq salagha jatady, sózderinde eski týrki sózi kóp, mәselen maldy mal, tóldi tól, auyldy әil deydi, әdeby tili de óte bay. Mongholdargha Budda dini kelgeli eki jýz jyldan ghana asty, oghan deyin Tәnir senimi men Shaman seniminde bolghan halyq»
– Demek, sizding de ata-әjeniz bógdeler tarapynan qughyn-sýrgin kórip ózining ata qonys, tughan jerin amalsyz tastap monghol jerine auyp barghan eken ghoy. Monghol men qazaq ýzik-tuyrdyqty kóshpeli el ghoy. Tili men dәstýri ózgesheleu bolghanymen kindigi, sharuashylyghy tórt týlik malgha baylanghan. Keshegi týrkilerding at túyaghynyng dýbiri monghol ýstirtinde әligedeyin estilip túrghanyn eskersek, bir esepten monghol men qazaqtyng qargha tamyrly halyq ekenin joqqa shyghara almaspyz. Óz elinen bosyp barghan qazaqtardyng keyingi ómirleri onsha jaman bolmaghan shyghar?
– Mongholdar ózderin Ghúnnan taraymyz deytindikten tegi jaghynan da qazaqqa onsha alys emes, týr-pishini de tym úqsas. Tili altaylyq salagha jatady, sózderinde eski týrki sózi kóp, mәselen maldy mal, tóldi tól, auyldy әil deydi, әdeby tili de óte bay. Al túrmysy qazaqqa óte etene, olardyng kiyiz ýilerining uyghy qarynsyz bolatyndyqtan qazaqtyng ýiinen góri alasalau bolady, basqa ýzik-tuyrdyq, jabdyqtaryn dәl qazaqtar sekildi qoydyng jýni, jylqynyng qyly, sarlyqtyng kóbirinen (qodas) óte sheber jasaydy.
Jylqyny janynday kóredi, ataqty jýirik-jorghagha eger, qyzyqsa qatyn-balasynan basqa býkil dýniyesin bere saludan tayynbaytyn erkónil keledi. Jýirik, jorgha bәigesi ghalamat damyghan, at bapkerleri súmdyq súnghyla attyng terining dәmin tatyp, sidigining týsine qarap jýirikting babyn aita alatynday adamdar kóp. Qazaqtarday qús salyp, it jýgirtpeydi, myltyq pen sadaq arqyly ang aulaghanda qúralaydy kózdeytin ónsheng mergen bolady. Úl tusa «baluan» tudy dep quanyp eki jasqa shygha sala auyldastarymen toptanyp kýres ónerine baulyidy.
Mongholdargha Budda dini kelgeli eki jýz jyldan ghana asty, oghan deyin Tәnir senimi men Shaman seniminde bolghan halyq. Budda dinining Lama tarmaghy erkekti ýilenbey ómir boyy hidhanada Qúdaygha ghana minәjat etip ótetin sopylyq senimde, alayda aqidasynda kóp qúdaydyng beynesine tabynady. Aqylaghy óte jogharghy adamgershilikke baulyidy, olardyng qayqy bas etik kiiining sebebi tiri jәndikke zarar bermeu ýshin. Aghash kespeydi, tasty audaryp tastaudyng ózin jandylardyng ýiin búzu siyaqty auyr kýnә sanaydy.
Mine, olardyng osynday diny senimi men kóshpendilik ómiri kirme bolyp barghan qazaqty bótensimey bauyryna tartuyna, basynbay teng kóruine sebep boldy. Qyrqynshy jyly Qobda aimaghynan bólip Bayan-Ólgiy atty últtyq jeke aimaq ornatyp berdi. Orta mektepti qazaq tilinde oqityn jaghday jasady, tól tilinde habar taratatyn teleradio jәne qazaqsha baspasózdi úlyqsattady. Osynyng nәtiyjesinde qazaqtardyng ózindik tól mәdeniyeti qalyptasty. Órkeniyetpen birge kóshpendilik ómir de qatar damydy. Mәselen, jana zamanghy ghylym iygeru men mamandyq kәsipke jetude Bayan-Ólgey qazaqtary mongholdardan qalyspady deuge bolady. Dýniyejýzine tanylyghan neyrohirurg Hayyrol, AQSh eline baryp dәris bergen ataqty matematik Mekey, әlemdik ekonomikanyng baghdarlamasyn jasaghan Dórbethan, Dubna qalasynda kóp jyl dýniyejýzlik ghylymy zertteu jýrgizgen yadrofizik Dineyhan, tarihshy, sayasattanushy Zardyhan, beyneleu salasynynyng ataqty ónertanushysy Janathan, ejelgi týrki jazbasynyng bilgiri Qarjaubay... osynday jýzdegen túlghalardy ataugha bolady. Aytpaqshy, Mongholdyng eng alghashqy Últtyq Batyrlary men Enbek Erleri, baluan sportshylary Ikey, Qojaghapan, Shoya, Soltan da osy Búlghyn ólkesinining tól tumalary.
Al, jogharghy ýkimet lauazymyna jetken qazaqtar da az emes, alghashqy qazaq genaraly Jaysanyp, deputat, ministrler Jәmila, Noghay, Qashqynbay, Tileyhan (qúrylys mamany), Qúrmetbek, Ahmet, Saray, Sandalhan, Tileyhan (jylu-elektr mamany)... syndy eline de, halqyna da adal bolghan aituly túlghalary kóptep ataugha bolady.
«Erulige qaruly» degendey Qobda betine barghan qazaqtyng mal men basy tez óskendikten ortalyq Ulanbatyr manyna júmys kýshi retinde kóship barghan qazaq auyldary Mongholiyanyng aituly ken oryndary Nalayhan, Sharynghol, Berh sekildi ýlken shahtalarynyng negizgi tiregi bola bildi. Qúrylys salu, qyrsharuashylyghynda mal baghu men egin saluda qazaqtardyng róli basym bolyp, elding ekonomikasyna septigin tiygizgeni monghol aghayyndaryng qazaqtargha degen qúrmeti men yqylasyn arttyryp «hasguud shurguu hódólmórch ard týmen» (qazaq ghalamat enbekqor qauym) dep mongholdardyng olardy baghalaghanyn aitsaq, qazirgi bizding eldegi «qazaq jalqau halyq» deytin sózding jalghan jala ekeni, júmyssyz qalghan halyqty jazghyrugha bolmaytynyn dәleldeytin birden bir mysal der edim.
Mening kóptegegen qatarlastarym jәne óz basym sol elding ghylym-bilimdegi әdil súryptauynyng nәtiyjesine ghana (Búlghynda alghash birinshi synypqa týsken jýz baladan, segizinshi bitirgen song onymyz onynshy synypqa ótip, sol onnan konkurs arqyly onymyz da Jogharghy oqu oryndaryna joldama alghan edik, ózim Medisina uniyversiytetine qabyldangham-dy) jogharghy maman iyelenip, memlekettik mekemelerge tandauly kadr retinde qabyldanyp jigit shaghymyzdan bastap halyqqa adal qyzmet atqarugha qol jetkizdik.
Osy az ghana mysaldan-aq Mongholiyadaghy qazaqtardyng ol jaqta eshqanday shetqaqpaylyq kórmegenin bayqaugha bolatyn shyghar deymin. Áriyne, últtyq aimaqta toqsan payyzdy qúraytyn qazaqtar óz tilinde emin-erkin sóileytin mýmkindigi bolsa da, ýkimettik isqaghazdy mongholsha jýrgizgeni zandy edi. Bir qyzyghy Bayan-Ólgiyge kadr bolyp kelgen, basshylyqqa kelgen mongholdardyng ózi de, balalary az uaqytta qazaqsha ýirenip ketetin-di. Al, arnauly oqu oryndaryna barghan qazaq balalar men әsker qataryna baryp qaytqan jastar mongholshany ózining ekinshi tili etip jaqsy ýirenip alatyny sol elding azamattaryna tәn jaqsy kórinis deuge bolady.
Al, mongholdardyng basyna ne qiyndyq kelse de, ne jaqsylyq kelse de qazaqtar sony teng kórdi dey alamyz. Stalinning qyspaghymen bolghan «Esergýý barivchlah» (kontrrevolusiyashylardy joi) ókimettik jazalauda mongholdar ózderi jetpis mynday bayyrghy oqymysty, lamalarynan aiyrylyp, jeti jýzdey tarihy ghibadathanalary órtelip, myndaghan kitaptary joyyldy. Ondaghy qazaqtardan tórt mynday molda, elaghalary ústalyp, Qúran kitaptary men qoljazbalary tәrkilendi. (Toqsanynshy jyly jeniske jetken Demokratiyalyq tónkeristen keyin osy jazyqsyz ústalghan túlghalar týgel aqtalyp, artynda qalghan úrpaqtaryna ýlken kólemde ýkimettik ótemaqy-qún tólengen edi).
Al endi, últtyq ruhyn saqtaghan qazaqtar toqsanynshy jyl shygha erkindik berilgen kezde Qazaqstangha kóshuge bet búrghanda adam sany az, ózining otandasy bolghan halqyn qimasa da mongholdar olardyng qúqyn shektemey kóshuine qújattyq әri qarajattyq jaghynan kómek kórsete bilgeni de azat ruhty erkin kóshpendilerding mәrt minezi dep baghalau әdildik bolar deymin.
«Mongholiyadaghy qazaqtardyng sany 1940-shy jyldary jeke aimaq bolghan kezde jiyrma ýsh mynday degen derekti oqyghanym bar-dy. Al, toqsanynshy jyldary aimaqta jýz mynday, al Ulanbatyr manyna kóship ketkenderi elu-alpys myng shamasynda bolghan yaghny Qazaqstangha kóshkenge deyingi qazaq sany jýz elu mynday deuge bolady»
– Sizding aituynyzgha qaraghanda Mongholiyadaghy qandastarymyzdyng jetistikteri óte kóp eken «bәrekeldi» dep aitudan basqa aitarymyz joq. Abay agha, siz Qazaqstangha qonys audarugha deyin Mongholiyada qansha qazaq boldy? Monghol jerinde qazaqtyng barlyq eli men rularyn kedestiruge bola ma? Olardyng oqu-aghartuy, baspasózi jәne til-jazuy turaly aita ketseniz?
– Mongholiyadaghy qazaqtardyng sany 1940-shy jyldary jeke aimaq bolghan kezde jiyrma ýsh mynday degen derekti oqyghanym bar-dy. Al, toqsanynshy jyldary aimaqta jýz mynday, al Ulanbatyr manyna kóship ketkenderi elu-alpys myng shamasynda bolghan yaghny Qazaqstangha kóshkenge deyingi qazaq sany jýz elu mynday deuge bolady. Kóshting alghashqy bes-on jylynda Qazaq eline qonys audarghandar alpys mynnan astam bolghan dep aitylady, sodan bergi ótken otyz jylda olardyng sany da jýz elu mynnan asqan boluy kerek. Alayda, Mongholiyadaghy qazaqtar sany da sol mólsherden týspey ósude eken.
1990 jyly alghashqy kóshi-qon Qazaqstan men Mongholiya arasynda resmy týrde júmys kýshin almastyru yaghni «Enbek sharty» degen negizde iske asqan edi. Múndaghy negizgi kóshushiler Ulanbatyr manyndaghy qazaqtar boldy. Olardyng kóshuine sosialistik qogham qúlap, naryqtyq jaghdaydyng bastaluyna sәikes júmyssyzdyqtyng beleng aluy bir sebep desek te, Bayan-Ólgiyden tys qonystanghan qazaqtardyng balalary óz ana tilinde oqityn mýmkindikting bolmauy, balalarymyz mongholdanyp ketpesin degen ruhany saqtanudyng da әseri bolghany sózsiz.
Al, rasynda Bayan-Ólgiylik qazaqtar ýshin últtyq sana, til jóninde uayymdaytyn negiz joq edi, on neshe audan men Ólgiy qalasynda otyzdan astam orta mektep týgeldey taza qazaqsha oqityn-dy. «Shúghyla» atty әdeby júrnaly, «Balapan» dep atalatyn balalar basylymy, aimaqqa keng taralatyn «Jana ómir» deytin qazaq tildi gәzeti jәne aimaqtyq Radiohabary da bar edi. Onyng ýstine Qazaqstanda shyghatyn sol kezdegi merzimdik baspasózder «Júldyz», «Mәdeniyet jәne Túrmys», «Bilim jәne Enbek», «Qazaqstan әielderi», «Baldyrghan» sekildi júrnaldar men gәzetter halyqaralyq poshta arqyly aimaqqa bógetsiz kelip túrdy. Jәne Qazaqstanda shyqqan qazaqsha kitaptar da mongholiya qazaqtarynyng әrbir ýiinen molynan tabylatyn. Ári «Shalqar» jәne Qytaydaghy aghayyndardyng Shynjang qazaq radiosynan taralatyn әdebiy-mәdeny habardy tynday alatynday әrbir otbasynda quatty radioqabyldaghyshtyng boluy da elding últtyq ruhaniyatyna susyn bola bildi.
Alayda, úzaq jylghy jalghasqan ateistik qogham ata-babasy músylman bolghan júrttyng Haq dinnen alystauyna әser etpey qoymady. Jәne sosialstik tәrbie qazaqtyng búrynghy rulyq sanasyn ózgertip jana jerlestik sana qalyptastyrghany da anyq. Sondyqtan, Mongholiyadaghy qazaqtar songhy elu-alpys jylda ózderin «bayanólgeylikpiz» dep, ondaghy on eki audandaghylar ózderin «saqsay súmyndyq», «búlghyn súmyndyq», «túlba súmyndyq» dep ataytyn ýrdis qalyptasqan-dy. Ulanbatyr manyna kóship ketkenderdi «ishki jaqtyng qazaqtary» dep ataytyn bolyp ketken-di. Biraq, ondaghy qazaqtar jeti ata asyrmay ózara qyz alysudy masqara sanaytyndyqtan әrbir adam óz ruyn jete biletin-di.
Toqsanynshy jyl shyghyp kommunistik tәrtip qúlap, erkin demokratiya ornay sala eng alghashqy Bayan-Ólgiyden shyqqan shejire kitap belgili qalamger Shynay Rahmetúlynyng qúrastyrghan «Bayan-Ólgiylik qazaqtar shejiresi» boldy. Sonda, mongholiyalyq qazaqtardyng negizgisi on eki Abaq Kereyler ekendigi onymen qosa Naymandar men Uaqtardyng da kóp bolghany jәne Sovettegi qyzyl tónkeris kezinde bassaughalap barghan az sandy Noghaylar, Arghyndar men Jaghalbaylylardyng bar ekenin bilgen edik. Al jýzge kirmeytin Tóreler de az emes eken. Biraq, bir elde birge jasaghan qauymynyng bir tekti mentaliytette bolghany anyq.
Sonyqtan bolar, mongholiyalyq qazaqtar óz ana tilin bilmeudi óte úyat dep sanaytyn edi. Ulanbatyrlyq jogharghy qyzmettegi ziyaly qazaqtardyng ózi qansha monghol ortada ósip, mongholsha oqysa da ana tiline jettik bolatyny ondaghy últtyq sananyng óte joghary bolghanyn dәleldeytin quanarlyq jәit dep baghalau kerek. Mәselen, bizben birge oqyghan qalalyq qyzdar Gýlaza, Baqytjandar qyrdan kelgen bizdi sózden janyltatyny soghan dәlel deymin. Al, múndaghy óz el, óz jerindegi qanshama qazaqtardyng óz tilin bilmeudi tipti, maqtan sanaytyny shetten otanym dep kelgen qazaqtardyng jýikesine jaman tiyetin soqqy bolghanyn bastan talay keshtik qoy.
– Monghol jerinde bayyrghydan túrghan qazaqtar bolghan ba?
– Sizding búl súraghynyzgha myng jyldan da kóp búryn ejelgi týrkilerding mekeni bolyp jer-su ataulary sol qalpy saqtalyp qalghan Tula, Orhan, Kentay, Kerulendi mekendegen bayyrghy kereylerdi, mongholdyng shyghys jaghyndaghy keng kósilgen jazyq daladaghy Búira kólding túrghyny bolghan qonyrattardy, batys jaqtaghy Usu, Qarasu kólderi men Qobda dәriyasyn iyelengen naymandardy aitasaq ta, jetkilikti. Ol kezde әli qazaq atauy bolmaghan shyghar deymin.
«Biz kóshting bel ortasy emes, eng alghashqy bastaushylarymyz. «Dýniyejýzine shashylghan qazaqtardyng Qazaq elinde kóshui qajet» deytin insatorlyq iydeyany túnghysh kótergen de mongholiyalyq student jastar bolghanyn dәleldep aitayyn»
– Siz atamekenge qonys audarghan nemese monghol jerinen bastalghan alghashqy kóshting bel ortasynda boldynyz ghoy. Sizding otbasy Qazaqstannyng qay jerine kelip qonys tepti? Óz mamandyghynyz boyynsha júmys istediniz be, әlde baspasóz salasynda qyzmet ettiniz be?
– Joq, biz kóshting bel ortasy emes, eng alghashqy bastaushylarymyz. «Dýniyejýzine shashylghan qazaqtardyng Qazaq elinde kóshui qajet» deytin insatorlyq iydeyany túnghysh kótergen de mongholiyalyq student jastar bolghanyn dәleldep aitayyn.
Sovet Odaghynda «jariyalylyq, qayta qúru» degen alapat qoghamdyq ózgeris bastalghan sekseninshi jyldyng sonynda Ulanbatyr qalsyndaghy qazaq student jastary «Ruh» atty shaghyn alimanah shyghardy. Onda, kommunistik temir-tәrtip zamanynda eshuaqytta auyzgha alu mýmkin emes, qazaqtyng ruhany qúndylyqtary jayly jazylghan-dy. Mine, osy basylym qandaybir jolmen Europadaghy «Azattyq» radiohabaryna jetken eken. Azattyqtyng qazaq bólimi osyndaghy mәtinderdi birneshe apta boyy efirde oqyp taratqany esimde. Sóitip, ondaghy negizgi sóz týiini Qazaqtyng tәuelsiz jeke el boluyna sayyp jatty. Al, onyng eng negizgi tetigi sheteldegi qazaqtardyng tәuelsiz elge oraluy degen ústanym aityldy.
Mine, osy kóshi-qon iydeyasynyng naqty iske asuyna jogharyda aityp ketken «búlghyndyqtar» taghy da kóshbasshy boldy. Monghol memlekettik Statistika komiytetinde lauazymdy qyzmet atqaratyn Saghat Zahanqyzy «Enbek sharty» boyynsha mongholiyalyq qazaqtardyng otbasymen Qazaqstangha kóship keluine eng alghashqy resmy mýmkindikterdi jasaghan edi. Saghat apay búl kóshke alghashynda ózining jerles búlghyndyq auyldardan malshylar men qúrlysshylardy qamtudy dúrys dep tapty. Sóitip, osy kóshke ózimizden shyqqan dәrgerler men múghalim sekildi ziyaly qauym da ilese barsa degen úsynyspen biz Bayan-Ólgiyden Ulanbatyr, odan Irkutsk, Novosibirsk ainalyp poyyzben alghashqy jýzdey otbasy Taldyqorghannyng Sarhan audanyna mamyr aiynda kelip jetken edik.
Ol kezde Sovet Odaghy әli tarqamaghan kez. Mening dәrgerlik diplomymdy Almaty sheshe almay Mәskeuge joldady. Sonyng jauabyn kýtip jýrgende tamyz aiynda Odaq tarap tyndy. Sarhan audandyq auruhananyng sol kezdegi Bas dәrgeri Roza Aliyeva meni Almatygha ózi ertip kelip Respublikalyq Densaulyq saqtau Ministrligine tanystyryp dәrgerlik qyzmet atqarugha rúqsat alyp bergen-di. Sóitip, kelgen jerimde tórt jylday maman dәrger boldym.
Al, jurnalist boluym da ayaqastynan bolghan joq. Student kezimnen jazushylyqpen «auyratynmyn» әsirese, synshylyqty qatty qyzyqtaytyn edim. «Júldyz» júrnalynyng syn jәne bibliografiya deytin bólimin qúr jibermey syzyp, shimaylap oqityn әdetim bar-dy. Birde, Medinistitutta oqyp jýrgen kezimde aqyn Qadyr aghama úzaqtau hat jazyp jiberdim. Kóp uaqyt ótpey Instituttyng jalpy poshtasyna mening atyma Almatydan hat kelip týsti, qarasam Qadyr Myrzaliyev aghamnyng jauap haty eken! Qatty quandym, ol kisi «maghan synshylar aitpaghan sózdi dәrger-studentting aitqanyna tan-tamashamyn» dep, meni sonshama kótermelep jiberipti. Mine, búl hatty mening «әdeby diplomym» dese de bolady...
Sóitip, kóship kelgen song Taldyqorghanda jýrip, «Qazaqshany qaydan ýirendinizder?» dep, súraghan adamdargha da tap boldyq. Tanyrqay túryp «Óz tilimiz ghoy» desek, «A, sizderdi mongholdar dep edi ghoy!» deydi, súraq qoyshy odan әrmen tang bolyp. Sóitsek, búl jaqtyng eli shetelde qazaqtar túratyny jayly mýlde habarsyz ekendigine kózim jetti.
Sodan, oblystyq «Jetisu» gәzetine «Sheteldegi qazaqtar degen kimder?» degen tanymdyq maqala jazuyma tura kelgen edi. Áriyne, ol maqalanyng oblystaghy jergilikti qandastarymyzgha kezinde әseri mol boldy dep oilaymyn.
Sonymen, taghy bir jyl jyljyp ótip, toqsan ekinshi jyldyng alghashqy aiynda Jogharghy Keneste «Memlekettik til» turaly әigili talas-tartys bolghanyn kózqaraqty qauym әli úmyta qoymaghan bolar deymin. «Qazaq tilimen qatar orys tili de memlekettik mәrtebe alugha tiyis» degen ýn óktem shyghyp túrghan kýnderi eki kýn úiqysyz otyryp «Tilin qorghay almasa tәuelsizdikten ne payda!?» degen maqala jazyp shyqtym. Ony bas dәrgerger Ábughaly Baytileuovqa oqyp berdim, ol jigit «Áy, mynauyng tipti, kýshti ghoy!» dep ornynan túryp ketti. Týski shaydan keyin emhanagha barghanymda tóragha Beken Qosaev shaqyryp jatyr degen song barsam, «Abay, әlgi maqalandy oqyshy!» deydi, Ábughaly aitqan sekildi. Ol kisi de qyzulanyp «Maqalandy qayda bergeli otyrsyn?» – dedi. «Audandyq gәzetke», – degenimde, qolyn bir siltedi de óz hatshysyn shaqyryp alyp, «Myna maqalany ýsh ese mәshinkele!» – dedi, «Keshten qalmay mening mәshiynemmen Almatygha attan «Egemen Qazaqstannyng dәl ózine aparyp ber!» – degen edi. Mine, qazaqtyng osynday namysty azamattary mening respubikalyq dengeyde jurnalist bolyp shyghuyma septigi tiydi dep, aitsam әdilidik bolar edi. Áriyne, kezinde búl maqala «Egemen Qazaqstangha», últtyq aptalyq «Ana tiline» jariyalanyp, «Azattyq» radiosynda oqylghany mening aldaghy jurnalistik qyzmetke ketume bau ashqan boldy, desem shyndyqqa sayatyn shyghar...
Odan keyin, elaralyq «Shalqar» gәzetining Bas redaktory Uaqap Qydyrqan aghamyzdyng úsynysy boyynsha mongholiyalyq qazaqtar turaly «Jýz jyldyq kóshi-qon» atty tarihi-esse jazdym. Sol kezderi jana kóship kelgen el ary-beri toqtamay jer auystyryp jýrgen almaghayyp jaghdaygha arnap jazghan «Jylqy minez qazaqtyng jersinbegen jeri kóp» deytin maqalam últtyq aptalyq «Ana tiline» jurnalist bolyp qyzmetke keluime sebep boldy. Onda әigili publisister Marat Qabanbay, Jarylqap Beysenbay, Ertay Ayghaliy aghalarymyzben jәne tanymal qalamgerler Baybota Qoshymnoghay, Saghatbek Medeubekov, Sәken Sybanbaylarmen birge boluym mening kәsiby jurnalist bolyp shyghuyma jol salghany anyq.
Qazaq kóshining endi óris ala bastaghan shaghynda kóshi-qon departamentin jaybir bólimge ainaldyrmaq bolghan qúityrqylyqqa qarsy «Qazaq kóshine topyraq shashqan kimder?» atty syn maqalam elaralyq «Qazaq eli» (Bas redaktory Baqyt Sarabalaúly) gәzetine shyghyp, sonyng arty «Kóshi-qon zanynyn» oralman ziyalylardyng qatysuymen alghash ýkimettik zangha balama retinde qazaq tilinde jazylyp iske asuyna týrtki bolghan-dy.
Keyin, osy mәsele boyynsha ózimiz «Kósh» atty tәuelsiz gәzet shyghardyq. Sonynda halyqaralyq «Qazaqstan-Zaman» gәzetine jauapty hatshy bolyp keldim, onda jarty ghasyr ómirin jurnalist bolyp ótkizip kele jatqan Bas redaktor Marat Toqashbaev aghamyzben, osy súhbatty jýrgizushi Álimjan Áshimúly, belgili jurnalister Júmabek Jәndildiyn, Serik Júmabek, Tóreghaly Tәshenovpen birge qyzmet atqarghanym, endi dәrgerlik mamandyq jayyna qalyp, «jurnalistik dirmenge» mýlde týsken kezderim edi.
«Osy ýlken tәpsirding bir tomyn tuyp-ósip, er jetken búrynghy elim mongholdargha jasaghan bir jaqsylyghym bolsyn dep, Ulanbatyr qalasyna baryp ýsh jyl uaqytymdy júmsap jeti jýz bettik «Gýn utgatay ýgs» (Tylsym maghynaly sózder) degen atpen mongholshagha audaryp qaytqan edim»
– Hirurgting qolyndaghy pyshaghyn qalamgha aiyrbastap jurlanlist maydanyna attanuy maghan Qytaydyng klassik jazushysy Lu Shýndi esime saldy. Bay sharuanyng balasy Lu Shýn dәrigerlik oquyn oqu ýshin Japoniyagha barady. Ol kezde Japoniyanyng kanton armiyasy Qytaydyng Shyghys soltýstigin basyp alghan kez edi. Japon armiyasynyng erligi men jenisin beynelegen qújatty filimdi Lu Shýn oqyp jatqan instituttyng studenterine kórsetedi. Sonda japondyqtarmen birge quanyp, birge qol shapalaqtaghan otandastaryn kórgen ol qatty qúsalanady. Mening dәriger bolyp adamnyng janyn, tәnin emdeymin dep jýrgenim bos әngime eken, qayta qolyma qalam alyp otandastarymnyng ulanghan ruhaniyatyn emdep, sanasyn oyatuym kerek eken dep dәrigerlik mamandyqty orta jolda tastap, jazushylyqpen ainalysyp ketedi. Múny nege aityp otyrmyn, sebebi sanaly adamdy keyde osynday últtyq mәsele mәjbýrleydi eken. Oghan barmasyna sharasyzsyn, últtyq namys órtep barady... Sizde de osynday jaghdaylar bolghan-au, sirә?! Men sizben tanyspay túryp «O qazaq pen búl qazaq» degen maqalalar jinaghynyzdy oqyghan edim, qalamynyzdyng qarymyn sol kezde bayqagham. Keyin halyqaralyq «Qazaqstan-Zaman» gazetinde әriptes bolyp birge júmys jasadyq. Men 2004 jyly elaralyq «Qazaq eli» gәzetine auysyp ketkenimde, siz sol orynda qalyp qoyghansyz. Keyin siz de basqa júmysqa auysyp ketipsiz, qayda bardynyz?
– Ángime barysynan bayqaghanynday әrbir maqalamnyng qajettilikten jazylghanyna kóz jetkizuge bolady. Dәl solay jurnalisttik qyzmetten keyin sanaly týrde dinge bet búrgham-dy. Ateistik qoghamda tәrbiyelengendikten dinnen mýlde sauatsyz ekenimdi bayqadym. Osy turaly biylghy jyly «Daryndy dintanushy» deytin yumorly esse jazyp, ol әldeneshe portaldarda jariyalanyp oqyrman qauym jabyrlay oqyghany bizding din jolynda jýrip ótken kýlkili de kýdir jolymyzdy suretteydi.
Gәzettegi qyzmetten ketken song belgili dintanushy ghalymdar Múhiddin Isaúly, Qayrat Joldybay, Ghalymbek Tobashev, Qúdayberdi Baghasharlar úiymdastyrghan «Ansar» atty ghylym-tanymdyq júrnalgha jauapty redaktor bolyp bardym. Qazaqstannyng alghashqy kәsiby dintanushylary maghan diny jaghynan ústaz bolsa, men olargha jurnalistik jaghynan ózimshe ústaz boldym. Sóitip, diny sauatym ashyldy.
Keyin, týrkiyalyq ghúlama Said Núrsiyding «Risale Núr» atty kóp tomdyq Qúrannyng ghylymy tәpsirlerin týriksheden qazaqshagha tәrjimeleytin audarmashy jigitterding qoljazbalaryn redaksiyalap jýrip, sonyng sebebimen Týrkiyagha baryp bir jylday uaqyt týrikshe ýirenip qaytudyng sәtti týsken edi.
Ásirese, Qúrannyng tereng maghynasyn týpnúsqadan oquym Haq dindi dúrys týsinuime jol ashty. Osy tәpsirlerding alty tomyn audarugha qatystym, on jyl uaqytym soghan júmsaldy. (Sózder, Lemalar, Asayy-Músa, Mektubat, Shúghalar, Tarihy ómirbayan) Sonyng «Sózder» degen tomyn ataqty matematik ghalym Asqar Júmadilaevqa berip túryp «Búl Qúrannyng ghylymy týsiniktemesi, oqysanyz kóp nәrsege kóziniz jetedi» dep edim, «Qanday ghylymy týsinikteme?» degen súraghyna: «Mәselen, kóz dәrgeri sizding kóziniz әlsiregen kezde A degen vitaminge resept jazyp beredi de kýnine ýsh tamshy ishseniz jetedi, deydi. Álgi ýsh tamshy sizding bashpayynyzgha ketip qalmay, qalaysha dәl kózinizge barady. Óitkeni, kózge kórinbeytin atomnan bastap sheksiz әlemdegi býkil ghalamsharlar jaratushy qúdiretti Qúdaydyng búiryghyn búljytpay ornyndaydy. Mine, Qúranda osynday ayat bar» degenimde, ol kisi ýnsiz bas iyzegen-di.
Osy ýlken tәpsirding bir tomyn tuyp-ósip, er jetken búrynghy elim mongholdargha jasaghan bir jaqsylyghym bolsyn dep, Ulanbatyr qalasyna baryp ýsh jyl uaqytymdy júmsap jeti jýz bettik «Gýn utgatay ýgs» (Tylsym maghynaly sózder) degen atpen mongholshagha audaryp qaytqan edim.
Búl kezderi sóz óneri dertpen teng degendey, qalamgerlikti de tastap kete almay, adamzat qoghamyndaghy óner, ghylym salasyndaghy shetin kórinisterdi oy eleginen ótkizip belgili túlghalar men әigili oqighalar jayly esseler jazumen ainalysudamyn.
– Ángimenizge raqmet!
Súhbatty jýrgizgen Álimjan Áshimúly
Abai.kz


text:
1. Bu dünýä we jemgyýet, samsyk adam bolmagyňyzy arzuw edýär!
Hamala siz samsyk bolsaňyz, size dürli önümleri satmak we hyzmatlary hödürlemek aňsat. Telewizoryň diagonalynyň ululygy, köpleriň bilişi ýaly, adam akyl koeffisiýentine ters proporsionaldyr.
2. Bilimiň sizi baý we erkin etjekdigine henizem ynanýarsyňyzmy?
Ynanyň ýa-da ynanmaň, institutlarda okadylýan okuw meýilnamamyz okuwyňyzyň ilkinji gününde köne. Ýagny, indi zerur däl zady öwredýärler. Ýadyňyzdan çykarmaň, institutlar gazanç etmegi däl-de, işlemegi öwredýärler, ýagny diplom alansoň, baý we erkin adam boljakdygyňyz hakykat laýyk däl.
3. Oka, oka, oka!
Durman, mümkin boldugyça okaň. Elbetde, bu bilimiň haçan peýdaly boljakdygyny bilmeýärsiňiz, ýöne maňa ynanyň, durmuş ýagdaýlaryna gaty gowy taýýarlanarsyňyz.
4. Başgalar bilen aragatnaşyk
Bir adam özi bilen söhbetdeşligine mynasyp däldigine ynanýanlygy sebäpli başga bir adamdan gaça dursa, onda oňa müşderi, dost tapmak we işlemek kyn bolar.
5. Utanjaňlyk
Utanjaňlyk, geň zat, wagt ýitirmek, duýgularyňyzyň size karar bermegine ýol bermäň.
6. Gatnaşyklar
Başga bir adam bilen gatnaşykda oňat netije bermeýän bir zadyňyz bar bolsa, bu gatnaşykda "bir zat" bozulan halatynda 100% ol zat bahana bolar.
7. Garry adamlar akylly adamlar
Garry adamlar bilen aragatnaşyk her bir adama peýdaly bolar, bu adamlar degişlilikde sizden has uzak ýaşadylar, durmuş ýagdaýlarynda has köp tejribesi bar. Bu aragatnaşyk diňe ösüşiňiz üçin zerur, özüňiz üçin peýdaly maglumatlary alyň.
8. Üstünlik üçin maksatlar
Haýran galmak üçin maksatlary belläň we özüňizden öňe geçmegi maksat ediniň.
9. Ýaş we batyrgaý
Her bir adam ýaşy bilen has konserwatiw bolýar. Baý bolmak, maksatlara ýetmek we üstünlik gazanmak isleseňiz, ýaş we işjeň wagtyňyz şu gün töwekgelçilikli işleri ediň.
10. Pul we tygşytlamak
Sagda we çepde pul ýitirmäň, tygşytlaň, özüňize maksat goýuň, özüňizi gowy tutyň we başlangyç üçin puluňyzy tygşytlaň. Bu hereket size puly we işi nädip sarp etmelidigini öwreder: akylly we maksada laýyk.
11. Saýlamak
Puluňyzy nirä sarp etmelidigiňizi saýlamak bilen ýüzbe-ýüz bolsaňyz: Täsirli ýa-da zatly?, täsirli zat galdyrmak has gowudyr, sebäbi täsirleriň we ýatlamalaryň şatlygy wagtyň geçmegi bilen şatlyk getirmejek zatlardan has gymmat.
12. Tygşytlamak
Tygşytlamagy öwreniň, tygşytlamagy öwrenseňiz, öwrenersiňiz we gazanarsyňyz!
13. Pikirleriňizi ýazyň
Özüňize depder alyň we ähli ajaýyp pikirleriňizi we hyýallaryňyzy ýazyň.
14. Arzuw ediň!
Köpler arzuwlaryň hasyl bolýandygyna, ynanmagyna we arzuw etjekdigine ynanýarlar, arzuw etseňiz hökman hasyl bolar, arzuw ediň!


text:
ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp milli howpsuzlyk geňeşçileri tarapyndan hödürlenen teklipleri gözden geçireninden soň, Owganystana has kän amerikan esgerini ibermek barada karar kabul etmedi diýip, Ak tam 18-nji awgustda aýtdy.
Trampyň Merilandda, prezidentiň Kemp Deýwid gonalgasynda geňeşçiler bilen eden maslahatynda “Amerikanyň Günorta Aziýadaky bähbitlerini goramagyň täze strategiýasyny işläp düzmeklige” üns berildi diýip, Ak tamyň metbugat sekretary Sarah Sanders žurnalsitlere aýtdy.
"Prezident öz mümkinçiliklerini öwrenýär we seljerýär, ol öz gelen kararyny amerikan halkyna, biziň ýaranlarymyza we dünýä öz wagtynda habar berer” diýip, Sanders aýtdy.
Tramp adminstrasiýasy öz içinde Owganystanda näme etmelidigi baradaky meselede bir pikire gelmekde kynçylyk çekýär.
Milli howpsuzlyk geňeşçisi H.R. McMaster, ABŞ-nyň goranmak sekretary Jim Mattis we beýleki harby ýolbaşçylar Owganystandaky amerikan goşunlarynyň sanyny, häzir 8,400 bolanlygyndan, 3-5 müň esger aralygynda köpeltmek pikirini goldaýar.
Emma Ak tamadaky “anti-globalistler” ABŞ goşunlaryny ol ýerden çykarmagy ündeýärler diýip, resmiler aýtdy. Bu topara 18-nji awgustda işden çetleşdirilmezinden öň baş strateg Stiw Bannon ýolbaşçylyk edýärdi.


text:
Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan 2015-nji ýylyň 20-nji fewralynda 843 bellige alyş sany bilen bellige alnan, Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugynyň başlygynyň 2015-nji ýylyň 31-nji ýanwarynda çykaran 31 belgili buýrugy bilen tassyklanyldy
Deslapky çözgüdiň görnüşi we ony kabul etmegiň tertibi hakynda düzgünnama
I. Umumy düzgünler
1. Deslapky çözgüdiň görnüşi we ony kabul etmegiň tertibi hakynda Düzgünnama (mundan beýläk - Düzgünnama) Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 6-njy babyna laýyklykda işlenilip taýýarlanyldy we Daşary ykdysady işiň haryt nomenklaturasy (mundan beýläk - DYI HN) boýunça dokuz belginiň derejesinde harydyň anyk toparlara bölüniş koduny kesgitlemek maksady bilen anyk haryt babatda DYI HN-na laýyklykda harytlary toparlara bölmek hakynda hem-de kesgitli wagtyň dowamynda önümçiligiň şol bir tehnologiýasyny ulanmak bilen şol bir guramanyň (kärhananyň) şol bir öndürijisi tarapyndan öndürilýän anyk haryt babatda harydyň anyk ýurtdan gelip çykandygy (harytlaryň gelip çykan ýurdy) hakynda deslapky çözgüdi (mundan beýläk - deslapky çözgüt) kabul etmegiň tertibini we görnüşini kesgitleýär.
2. Deslapky çözgüt Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugynyň merkezi edarasy hem-de welaýat we welaýat hukukly şäher gümrükhanalary tarapyndan kabul edilýär.
3. DYI HN-na laýyklykda harytlary toparlara bölmek hakynda deslapky çözgüt, haryt baradaky maglumatlaryň esasynda, DYI HN-na düşündirme bermegiň esasy kadalaryna laýyklykda kabul edilýär.
Harytlaryň gelip çykan ýurdy hakynda deslapky çözgüt, Türkmenistanyň halkara şertnamalarynda we Türkmenistanyň Gümrük kodeksinde bellenilen, harytlaryň gelip çykan ýurduny kesgitlemegiň düzgünlerine degişli ölçeglere laýyklykda, harydyň anyk ýurtda dolulygyna öndürilendigi ýa-da ýeterlik derejede gaýtadan işlenilendigi baradaky maglumatyň esasynda kabul edilýär.
4. Şu Düzgünnamada adalgalar Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 5-nji maddasynda kesgitlenilen manylarda ulanylýar.
5. Deslapky çözgüt gümrük edarasy tarapyndan, dahylly şahsyň ýazmaça ýüz tutmasy boýunça, harydyň gümrük taýdan resmileşdirilmegi üçin gümrük edarasyna görkezilýän pursadyna çenli kabul edilýär.
6. Şu Düzgünnamanyň durmuşa geçirilmeginiň maksatlary üçin, harydyň eýesi, harydy satyn alyjy, deklarant hökmünde çykyş edýän Türkmenistanyň şahsy (Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda döredilen Türkmenistanda ýerleşýän ýuridik şahs, şeýle hem Türkmenistanda ýaşaýan, şol sanda Türkmenistanyň çäginde hususy telekeçi hökmünde bellige alnan fiziki şahs) ýa-da Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 77-nji maddasynda göz öňünde tutulan ýagdaýlarda deklarant hökmünde çykyş edýän daşary ýurtly şahs dahylly şahs (mundan beýläk – arza beriji) bolup durýar.
7. Deslapky çözgüt diňe arza berijä berilýär. Deslapky çözgütden diňe arzasy boýunça şeýle çözgüt kabul edilen şahsyň peýdalanmaga haky bardyr.
8. Deslapky çözgüt ähli gümrük edaralary üçin hökmany bolup durýar.
9. Eger şu Düzgünnamanyň IV babyna laýyklykda deslapky çözgüt ýatyrylan ýa-da üýtgedilen bolmasa, ol kabul edilen gününden başlap üç ýylyň dowamynda hereket edýär.
10. Şu Düzgünnamanyň 9-njy bölüminde görkezilen möhletiň tamamlanmagy bilen deslapky çözgüt öz güýjüni ýitirýär we şu Düzgünnamanyň talaplaryna laýyklykda arza berijiniň deslapky çözgüdi almak üçin gaýtadan ýüz tutmagyna päsgelçilik bermeýär.
11. Deslapky çözgüdi alan arza beriji deslapky çözgüdiň asyl nusgasyny we göçürme nusgasyny ýük gümrük deklarasiýasy bilen bir wagtda, gümrük taýdan resmileşdirmek üçin, gümrük edarasyna berýär.
Deslapky çözgüdiň belgisini, berlen senesini we hereket edýän möhletini deklarant ýa-da gümrük dellaly Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2011-nji ýylyň 25-nji iýunynda 576 san bilen bellige alnan Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugynyň başlygynyň 2011-nji ýylyň 8-nji iýunynda çykaran 193 belgili buýrugy bilen tassyklanylan Ýük gümrük deklarasiýasyny we üstaşyr deklarasiýasyny doldurmagyň tertibi hakynda gollanma laýyklykda ýük gümrük deklarasiýasynyň 44-nji öýjüginde görkezýär.
Gümrük edarasynyň wezipeli adamy deslapky çözgüdiň göçürme nusgasyny onuň asyl nusgasy bilen deňeşdirip barlandan soňra, asyl nusgany arza berijä gaýtaryp berýär we deslapky çözgüdiň göçürme nusgasyny gümrük edarasynda alyp galýar.
II. Deslapky çözgüdi kabul etmek hakynda arza
12. Deslapky çözgüdi kabul etmek hakynda arza - Daşary ykdysady işiň haryt nomenklaturasyna laýyklykda harytlary toparlara bölmek hakynda deslapky çözgüdi kabul etmek hakynda arza (1-nji goşundy) we Harytlaryň gelip çykan ýurdy hakynda deslapky çözgüdi kabul etmek hakynda arza (3-nji goşundy) (mundan beýläk - arza) arza beriji tarapyndan degişli gümrük edarasyna ýazmaça görnüşde iberilýär.
13. Arza gümrük edarasynda, iş ýöredişiň bellenilen düzgünlerine laýyklykda, Gelip gowşan hatlary, şol sanda gullukda peýdalanmak üçin resminamalary bellige alyş kitabynda bellige alynýar.
14. Arzada haryt hakynda deslapky çözgüdi kabul etmek üçin zerur maglumatlar, ýagny: harydyň doly täjirçilik ady, firma ady, esasy tehniki we täjirçilik häsiýetnamalary, mysal üçin: harydyň niýetlenişi, ýerine ýetirýän wezipesi, standarty, sorty, kysymy, modeli, artikuly, haýsy materialdan ýasalandygy, gaplanyşy (gabynyň beýany, onuň agramy we ölçegleri), söwda-senagat edarasynyň ýa-da bilermenler seljermesini amala aşyrýan başga guramalaryň bilermenler seljermesiniň namalary, barlag (synag) teswirnamalary, laýyklyk we (ýa-da) hil sertifikatlary, kepilnamalary ýa-da şahadatnamalary, harydyň nusgalygy (nusgasy) we DYI HN boýunça dokuz belginiň derejesinde harydyň anyk toparlara bölüniş koduny ýa-da harydyň gelip çykan ýurduny kesgitlemäge mümkinçilik berýän başga häsiýetnamalary bolmalydyr.
Arzanyň ýanyna harydyň nusgalyklary we nusgalary, onuň beýany, fotosuratlary, suratlary, çyzgylary, haryt barada zerur maglumatlary özünde saklaýan täjirçilik, tehniki we beýleki resminamalar (mysal üçin: DYI HN boýunça dokuz belginiň derejesinde harydyň anyk toparlara bölüniş koduny ýa-da harydyň gelip çykan ýurduny kesgitlemek üçin zerur bolan tehniki pasporty, işläp taýýarlamagyň tehnologik ülňüsi, öndüriji ýurduň söwda-senagat edaralarynyň ýa-da bilermenler seljermesini amala aşyrýan başga guramalarynyň barlag (synag) teswirnamalary, bilermenler seljermesiniň namalary, nusgalygyň (nusganyň) barlagynyň (synagynyň) netijeleri beýan edilen netijenamalar, laýyklyk we (ýa-da) hil sertifikatlary, kepilnamalary ýa-da şahadatnamalary) hem-de harydyň gelip çykan ýurduny ýa-da şol ýurtda ýeterlik derejede gaýtadan işlenendigini tassyklaýan beýleki resminamalar goşulmalydyr.
Arza goşulýan «A» görnüşli harydyň gelip çykyşy hakynda güwänamanyň hakykylygy halkara hukugynyň kadalaryna laýyklykda tassyklanyp bilner.
15. Ýuridik şahslardan gelip gowuşýan arzada, edaranyň ýolbaşçysynyň ýa-da onuň ýerine galan şahsyň eýeleýän wezipesi, familiýasy, ady we atasynyň ady, edaranyň hojalyk subýektleriniň umumy klassifikatory boýunça kody (HSUK kody), edaranyň hususy salgyt belgisi, hukuk salgysy hem-de telefon belgisi gökezilip, edaranyň ýolbaşçysynyň goly goýlan bolmalydyr.
Fiziki sahslardan gelip gowuşýan arzada, arza berijiniň familiýasy, ady we atasynyň ady, ýaşaýan ýeriniň poçta salgysy, pasportynyň maglumatlary (seriýasy, belgisi we kim tarapyndan berlendigi) hem-de telefon belgisi, şeýle hem hususy salgyt belgisi baradaky maglumatlar görkezilip, arza berijiniň goly goýlan bolmalydyr.
16. Eger arza beriji tarapyndan arzada berlen maglumatlar deslapky çözgüdiň kabul edilmegi üçin ýeterlik bolmasa, onda gümrük edarasy arzany alan gününden başlap otuz günüň dowamynda arza berijä goşmaça maglumatyň berilmeginiň zerurlygy hakynda habar berýär we onuň berilmeli möhletini belleýär. Bu möhlet goşmaça maglumatyň berilmeginiň zerurlygy hakynda arza berijä iberilýän habarnamanyň gümrük edarasynda bellige alnan gününiň yzyndan gelýän günden başlap otuz günden uzak bolmaly däldir.
17. Bellenilen möhletde goşmaça maglumat berilmedik halatynda, arza ret edilýär we bu barada, bellenilen möhletiň tamamlanan gününiň yzyndan gelýän günden başlap iki günüň dowamynda gümrük edarasy arza berijini ýazmaça görnüşde habardar edýär.
Arzanyň ret edilmegi, onuň ret edilmegi üçin esas bolan sebäpleriň aradan aýrylan şertinde, arza berijiniň deslapky çözgüdiň kabul edilmegi hakynda gaýtadan ýüz tutmagyna päsgelçilik bermeýär.
III. Deslapky çözgüdiň kabul edilmegi
19. Eger başga maglumatyň berilmegi ýa-da bilermenler seljermesiniň geçirilmegi talap edilmeýän bolsa, gümrük edarasy arza seredýär we otuz günüň dowamynda deslapky çözgüdi berýär.
Goşmaça maglumatlaryň berilmegi zerur bolan halatlarda deslapky çözgüdi kabul etmegiň möhleti, gümrük edarasy tarapyndan, soralýan maglumatlary özünde saklaýan resminamanyň iň soňkusynyň alnan gününiň yzyndan gelýän günden başlap hasaplanylýar.
20. Deslapky çözgüt kesgitli kysymdan, modelden, artikuldan, modofikasiýadan ybarat bolan harydyň her bir adyna berilýär.
21. Deslapky çözgüt - Daşary ykdysady işiň haryt nomenklaturasyna laýyklykda harytlary toparlara bölmek hakynda deslapky çözgüt (2-nji goşundy) we Harytlaryň gelip çykan ýurdy hakynda deslapky çözgüt (4-nji goşundy) blankada iki nusgada resmileşdirilýär we gümrük edarasynyň ýolbaşçysynyň ýa-da onuň ýerine galan şahsyň goly hem-de gümrük edarasynyň möhüri goýlup tassyklanylýar, şeýle hem Deslapky çözgütleri bellige alyş kitabynda (5-nji goşundy) bellige alynýar. Deslapky çözgüdiň birinji nusgasy arza berijä berilýär, ikinji nusgasy deslapky çözgüdi beren gümrük edarasynda galýar.
22. Deslapky çözgüdiň blankasynyň öýjüklerini doldurmagyň tertibi:
1-nji öýjük «Deslapky çözgüdi beren gümrük edarasynyň ady».
Öýjükde deslapky çözgüdi beren gümrük edarasynyň doly ady görkezilýär.
2-nji öýjük «Arza beriji».
Öýjükde ýuridik şahs üçin - edaranyň ýolbaşçysynyň ýa-da onuň ýerine galan şahsyň eýeleýän wezipesi, familiýasy, ady we atasynyň ady, edaranyň ady we hukuk salgysy; fiziki şahs üçin -arza berijiniň familiýasy, ady we atasynyň ady hem-de poçta salgysy görkezilýär.
3-nji öýjük «Bellige alyş belgisi».
Öýjükde deslapky çözgüdiň bellige alyş belgisi görkezilýär. Bellige alyş belgisi aşakdaky görnüşde düzülýär:
GGGGG - BB / TTTT, şunda:
GGGGG - gümrük edarasynyň kody;
BB - işleriň at ýazgysy boýunça jilt belgisi;
TTTT - Deslapky çözgütleri bellige alyş kitaby boýunça berilýän deslapky çözgüdiň tertip belgisi.
4-nji öýjük «Bellige alnan senesi (güni, aýy, ýyly)».
Öýjükde deslapky çözgüdiň bellige alnan senesi görkezilýär.
5-nji öýjük «Harydyň ady».
Öýjükde harydyň ady, onuň kysymy, modeli, artikuly, modifikasiýasy görkezilýär,
6-njy öýjük:
DYI HN-na laýyklykda harytlary toparlara bölmek hakynda deslapky çözgüdiň blankasynda «DYI HN-na laýyklykda harydyň kody».
Öýjükde DYI HN-na laýyklykda harydyň dokuz belgili kody görkezilýär.
Harytlaryň gelip çykan ýurdy hakynda deslapky çözgüdiň blankasynda «Harydyň gelip çykan ýurdy».
Öýjükde harydyň gelip çykan ýurdy görkezilýär.
7-nji öýjük:
DYI HN-na laýyklykda harytlary toparlara bölmek hakynda deslapky çözgüdiň blankasynda «Haryt barada we DYI HN-na laýyklykda harydyň koduny kesgitlemek üçin zerur bolan başga maglumatlar».
Öýjükde, harydy 6-njy öýjükde görkezilen dokuz belgili koda degişli etmegi kesgitleýän ähli maglumatlary görkezmek bilen, harydyň doly beýany ýazylýar.
Harytlaryň gelip çykan ýurdy hakynda deslapky çözgüdiň blankasynda «Harydyn gelip çykan ýurduny kesgitlemek üçin zerur bolan maglumatlar».
Öýjükde harydyň öndürilen ýeri, harydy öndüriji, harydyň gelip çykan ýurduny ýa-da şol ýurtda ýeterlik derejede gaýtadan işlenendigini tassyklaýan resminamalar görkezilýär.
8-nji öýjük «Kabul edilen çözgüdiň esaslandyrylyşy».
DYI HN-na laýyklykda harytlary toparlara bölmek hakynda deslapky çözgüdiň blankasyndaky bu öýjükde DYI HN-na laýyklykda harydyň dokuz belgili koduny kesgitlemäge esas bolan DYI HN-na düşündirme bermegiň esasy düzgünleri görkezilýär.
Harytlaryň gelip çykan ýurdy hakynda deslapky çözgüdiň blankasyndaky bu öýjükde harydyň gelip çykan anyk ýurdy ýa-da ýurtlaryň topary hakynda çözgüt kabul etmäge esas bolan anyk resminama görkezilýär.
9-njy öýjük «Gulluk bellikleri üçin».
Öýjükde özi babatda deslapky çözgüt kabul edilen harydy gümrük taýdan resmileşdirýän gümrük edarasy tarapyndan peýdalanylmaga degişli maglumatlar görkezilýär.
10-njy öýjük «Gümrük edarasynyň wezipeli adamynyň goly».
Öýjükde (deslapky çözgüdiň iki nusgasynda hem) gümrük edarasynyň ýolbaşçysy ýa-da onuň ýerine galan şahs tarapyndan gol çekilýär we gümrük edarasynyň möhüri goýulýar.
23. Deslapky çözgüdiň asyl nusgasy arza beriji tarapyndan ýitirilen halatynda, ol öň berlen deslapky çözgüdiň öwezlik nusgasyny bermek arkaly gaýtadan dikeldilip bilner. Deslapky çözgüdiň öwezlik nusgasyny almak maksady bilen arza beriji ýitirilen deslapky çözgüdi beren gümrük edarasyna şol deslapky çözgüde salgylanýan (arza beriji, deslapky çözgüdiň bellige alyş belgisi, deslapky çözgüdiň bellige alnan senesi, harydyň ady we gysgaça beýany görkezilen) ýazmaça görnüşdäki ýüz tutmany berýär.
Gümrük edarasy, deslapky çözgüdiň ýitirilendigi baradaky ýazmaça ýüz tutmanyň bellige alnan gününiň yzyndan gelýän günden başlap otuz günüň dowamynda, ýitirilen deslapky çözgüdiň öwezlik nusgasyny berýär.
Deslapky çözgüdiň öwezlik nusgasy onuň asyl nusgasyna meňzeş bolmaly (ähli maglumatlar, şol sanda bellige alyş belgisi we bellige alnan senesi asyl nusgasyndaky ýaly görkezilýär), ýöne deslapky çözgüdiň blankasyndaky «Gulluk bellikleri üçin» atly 9-njy öýjüginde gümrük edarasy «Öwezlik» diýen ýazgyny goýýar. Öwezlik nusgasynyň hereket edýän möhleti deslapky çözgüdiň asyl nusgasynyň bellige alnan senesinden hasaplanylýar.
IV. Deslapky çözgüdiň üýtgedilmegi ýa-da ýatyrylmagy
24. Deslapky çözgüdiň üýtgedilmegi ýa-da ýatyrylmagy Türkmenistanyň gümrük kodeksiniň 26-njy maddasynda bellenilen düzgünlere laýyklykda amala aşyrylýar.
25. Gümrük edarasynyň deslapky çözgüdiň üýtgedilmegi ýa-da ýatyrylmagy hakynda kabul eden çözgüdi, deslapky çözgüdiň üýtgedilmegi ýa-da ýatyrylmagy hakyndaky çözgüdiň kabul edilen gününiň yzyndan gelýän günden gijä galman, ähli gümrük edaralary ýazmaça görnüşde habardar edilýär.
26. Gümrük edaralary tarapyndan deslapky çözgüdiň üýtgedilmegi ýa-da ýatyrylmagy hakynda çözgüdiň kabul edilmegi, arza berijiniň deslapky çözgüdi almak üçin şu Düzgünnamanyň II babynda bellenilen tertipde gaýtadan ýüz tutmagyna päsgelçilik bermeýär.
V. Jemleýji düzgünler
27. Gümrük edarasy tarapyndan arza berijiden alnan maglumat täjirçilik syryna ýa-da kanun arkaly goralýan beýleki syrlara degişli bolan halatynda, şeýle maglumatyň ýaşyrynlygy üpjün edilmelidir we arza berijiniň razylygy bolmazdan ol gyzyklanma bildirýän üçünji şahsa we döwlet edaralaryna berlip bilinmez, Türkmenistanyň kanunçylygynda başgaça göz öňüne tutulan halatlar muňa degişli däldir.
Arza beriji öz arzasynda maglumatyň ýaşyrynlygy barada gümrük edarasyny habardar etmelidir.


text:
Türkmenistanyň Prezidenti türkmen olimpiýaçylaryny gutlagy
Döwet Baştutanymyz Olimpiýa oýunlarynda üstünlikli çykyş eden Türkmenistanyň milli ýygyndy toparyny gutlady
Türkmenistanyň sport wekiliýetiniň agzalary!
Mähriban türgenler!
Sizi Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň halkara sport giňişligindäki abraýynyň ýokarlanýandygyna şaýatlyk edýän şanly waka — Ýaponiýanyň Tokio şäherinde geçirilen XXXII tomusky Olimpiýa oýunlarynda türkmen sportunyň taryhyndaky ilkinji Olimpiýa medalynyň gazanylmagy bilen tüýs ýürekden gutlaýaryn.
Yhlasly türgenleşikleriň, yzygiderli taýýarlyklaryň, uly ynamyň hem-de eziz Watanymyza bolan beýik söýginiň ajaýyp nusgasy bolan bu şanly waka bagtyýar türgenlerimizde we ruhubelent ýaşlarymyzda, bütin halkymyzda egsilmez buýsanç duýgularyny döretdi.
XXXII tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşan Türkmenistanyň milli ýygyndy topary ýurdumyza ajaýyp üstünlik bilen dolandy. Bu üstünlik, ilki bilen, ýurdumyzda ýaş Olimpiýaçylary taýýarlamakda ähli tagallalary etmäge, giň şertleri döretmäge gönükdirilen döwlet syýasatymyzyň netijesidir.
Ildeşimiz Polina Gurýewanyň Ýaponiýada geçirilen XXXII tomusky Olimpiýa oýunlarynyň medalyny gazanmagy türkmen sportunyň şöhratly taryhyny dabaralandyrdy. Rowaç menzilleriň bu hoş habary ýurdumyzyň mukaddes Garaşsyzlygynyň 30 ýyllyk toýunyň iň naýbaşy sowgatlarynyň biri boldy.
Tokio şäherinde geçirilen Olimpiýa oýunlarynda agyr atletika boýunça Türkmenistanyň milli ýygyndy toparynyň türgeni Polina Gurýewanyň ynamly ýeňiş gazanyp, hormat münberine çykmagy we milli buýsanjymyz bolan Döwlet baýdagymyzy belende galdyrmagy berkarar Watanymyzyň, mähriban halkymyzyň Ýer ýüzündäki mertebesiniň beýgelmegine, at-abraýynyň, şan-şöhratynyň has-da artmagyna getirdi.
Ýurdumyzda sportuň ösen milli ulgamyny döretmek, Olimpiýa hereketini, ýokary derejeli milli sporty ösdürmek, bu ugurda halkara hyzmatdaşlygy pugtalandyrmak babatda uly işler amala aşyrylýar. Sport ulgamyny ösdürmek boýunça kabul eden maksatnamalarymyza laýyklykda, örän gysga döwürde Diýarymyzyň ähli sebitlerinde dünýä ölçeglerine laýyk gelýän sport toplumlary, stadionlar, atçylyk-sport toplumlary, ýöriteleşdirilen sport mekdepleri guruldy. Paýtagtymyz Aşgabat şäherinde bolsa Halkara Olimpiýa Komitetiniň talaplaryna laýyk enjamlaşdyrylan, sportuň dürli görnüşlerine niýetlenen desgalaryň köp sanlysyny özünde jemleýän Olimpiýa şäherçesi, şeýle hem dünýäde giňden ýaýran golf oýnuny ornaşdyrmak maksady bilen, Golf sport toplumy bina edilip, döwrebap sport düzümleri döredildi.
Sport parahatçylyga, dostluga hem-de ösüşiň belentliklerine alyp barýan hereketdir. Ähli döwürlerde bolşy ýaly, häzirki wagtda hem sport halklary birek-birek bilen dostlaşdyrýar, parahatçylygy dabaralandyrýar. Şoňa görä-de, biz Halkara Olimpiýa Komiteti, Aziýanyň Olimpiýa Geňeşi, Birleşen Milletler Guramasynyň Ösüşiň we parahatçylygyň hatyrasyna sport boýunça halkara býurosy, ÝUNESKO-nyň Bedenterbiýe we sport boýunça hökümetara komiteti, Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasy, halkara we sebitara sport guramalary bilen hyzmatdaşlygyň giňeldilmegine möhüm ähmiýet berýäris.
Türkmenistanyň sport wekiliýetiniň agzalary!
Mähriban türgenler!
Türgenlerimiziň dünýäniň iri sport ýaryşlaryna gatnaşmagy hem-de gazanýan üstünlikleri, ýurdumyzyň halkara sport giňişliginde ýylsaýyn artýan abraýy Garaşsyz döwletimizde köpçülikleýin bedenterbiýäni hem-de Olimpiýa hereketini ösdürmäge aýratyn üns berilýändiginiň aýdyň subutnamasydyr.
Biz geljekde hem ýurdumyzda köpçülikleýin bedenterbiýänidir sporty, Olimpiýa hereketini ösdüreris. Bu ugurda milli maksatnamalarydyr toplumlaýyn özgertmeleri üstünlikli durmuşa geçireris. Aýratyn hem beden we ruhy taýdan sagdyn nesilleri terbiýeläp ýetişdirmek ýaly halkymyzyň gadymy döwürlerden bäri aýratyn ähmiýet berip gelýän däplerini mynasyp dowam etdireris.
Sizi Türkmenistanyň milli baýramy — Garaşsyzlygymyzyň 30 ýyllyk baýramynyň öň ýanynda XXXII tomusky Olimpiýa oýunlarynda gazanan ajaýyp üstünligiňiz bilen ýene-de bir gezek tüýs ýürekden gutlaýaryn. Siziň ähliňize berk jan saglyk, abadan we bagtyýar durmuş, eziz Watanymyzyň halkara sport abraýynyň artmagy ugrunda alyp barýan işleriňizde täze üstünlikleri arzuw edýärin.
Goý, halkara sport giňişliginde Garaşsyz, Bitarap Watanymyzyň Döwlet baýdagy mundan beýläk-de belentde parlasyn!
Türkmenistanyň Prezidenti
Gurbanguly BERDIMUHAMEDOW.


text:
2011-nji ýylda Ýaponiýanyň «Fukusima» atom elektrik stansiýasynda bolup geçen heläkçilik haýwanlaryň täze görnüşleriniň ýüze çykmagyna getirdi. Olar ýabany ýekegapanlaryň we öý doňuzlarynyň birleşmesi diýip, «Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences» neşiri ýazýar. Bu baradaky maglumatlary mir24.tv ýetirýär.
Alymlar radiasiýanyň haýwanlaryň genetikasyna täsir etmändigi hakynda netijä geldiler. Olar bu ýerde ýaşamagyny dowam edip, hatda nesil berdiler. Atom stansiýasynyň heläkçiliginden zeperlenen sebiti adamlar taşlap gidenlerinden soňra, bu ýerde ýabany ýekegapanlar gözegçiliksiz köpelip başladylar. Soňlugy bilen olar golaýdaky fermalardan gaçyp gelýän öý doňuzlary bilen täze görnüşli jandary emele getirdiler.
Fukusima uniwersitetiniň wekilleri ylmy işleriniň çäginde bu ýerde ýaşaýan ýekegapanlaryň 243-siniň DNK-synyň nusgalaryny seljerdiler. Barlaglaryň netijeleri olaryň 31-siniň (16 göterim) gibrid görnüşindedigini görkezdi. Alymlar bu ýagdaýyň bir görnüşden başga görnüşe genetiki maglumatlaryň geçirilmegi esasynda ýüze çykandygy hakynda netijä geldiler.
Geljekde bu gidrid jandarlarynyň ekoulgamdaky ornuna we olary oba hojalygynda ulanmagyň mümkinçiliklerine baha bermek gerek bolar. Şunlukda, alymlar haýwanlaryň radiasiýa hadysasyndan kösenendigine garamazdan, onuň jandarlaryň reproduktiw funksiýasyna täsir etmändigini bellediler.


text:
Portugaliýaly hüjümçi Kriştianu Ronaldu iňlis futbol kluby “Mançester Ýunaýted” bilen şertnama baglaşdy. Bu barada Mançesterden klubuň metbugat gullugy habar berýär.
27-nji awgustda “Mançester Ýunaýted” 36 ýaşly portugaliýaly hüjümçiniň geçmegi barada “Ýuwentus” bilen ylalaşyk gazanylandygyny habar berdi. Iňlis klubunyň Ronaldu bilen şertnamasy iş wizasyny alan ýagdaýynda ýene bir möhlete uzaltmak mümkinçiligi bilen iki ýyla niýetlenýär.
“Mançester Ýunaýted” – ýüregimde hemişe aýratyn orun eýelän klub we anna güni geçmek barada belli edilenden bäri alan habarlarym meni geň galdyrdy. Men “Old Traffordda” doly münberleriň öňünde oýnamaga we ähli janköýerleri ýene görmäge howlugýaryn. Men halkara oýunlardan soň topara goşulmaga sabyrsyzlyk bilen garaşýaryn we öňümizde üstünlikli möwsümiň bardygyna umyt bildirýärin – diýip, Ronaldu aýdýar.


text:
Elordada tájik aqyny Ábý Abdalla Rýdakıge eskertkish ornatyldy
NUR-SULTAN. QazAqparat - Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev pen Qazaqstanǵa resmı saparmen kelgen Tájikstan Olı Majlısi Mıllı Majlısiniń tóraǵasy Rýstamı Emomalı aqyn, tájik jáne parsy klassıkalyq ádebıetiniń negizin qalaýshy Ábý Abdallah Rýdakıdiń eskertkishin ashý rásimine qatysty, dep habarlaıdy QazAqparat.
Eskertkishtiń ashylý saltanatynda sóz sóılegen Máýlen Áshimbaev bul shara Qazaqstan astanasynyń mádenı ómirindegi mańyzdy oqıǵa bolyp otyrǵanyn jáne Qazaqstan-tájik yntymaqtastyǵynyń damý tarıhyna enetinin atap ótti.
«Qazaqstanda uly aqyn Ábý Abdalla Rýdakıdiń shyǵarmashylyq murasyn joǵary baǵalaıdy. Onyń poezııasy álemdik mádenıettiń qazynasyna endi. Omar Haııam, Nızamı, Fırdoýsı, Djámı jáne Rýmı sııaqty Shyǵystyń kórnekti aqyndary men jazýshylary Rýdakıdiń shyǵarmashylyǵynnan ósip shyqty. Búgin biz onyń aty berilgen kóshede tájik jáne parsy klassıkalyq ádebıetiniń negizin qalaýshy Abý Abdallah Rýdakıge eskertkish ashamyz. Dýshanbede qazaqtyń uly oıshyly Abaı atyndaǵy kóshe bar ekenin bilemiz. Ekijaqty qarym-qatynastarda mádenı-rýhanı baılanystar árdaıym berik kópir jáne irgetas bolyp qala beredi. Kórnekti tulǵalarymyzdyń estelikterin qurmetteý bizdi qýantady», - dedi Senat Tóraǵasy.
Senat baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, osy kúni eki el parlamentteri palatalarynyń tóraǵalary Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Tájikstan Respýblıkasynyń jańa Elshiliginiń qurylys ornyna alǵashqy tas qalaýdyń saltanatty rásimine qatysty.


text:
Şeýle hem, ol öz eden ýüzlenmesinde Ýemeniň oppozisiýasyny dialoglar arkaly ýurtda durnuklylygy üpjün etmeklige çagyrdy.
Ýemeniň birnäçe şäherlerinde hökümete garşy köpçülikleýin protest demonstrasiýalary indi birnäçe hepde bäri dyngysyz dowam edip gelýär.
Şu gün Ýemeniň dini we taýpa liderleriniň bir topary bilelikde beýanat ýaýradyp, ýurduň prezidenti Ali Abdullah Salehi durnuklylygyň hatyrasyna haýdan-haý wezipesinden çekilmeklige çagyrdylar.
Soňky protest çykyşlarynyň barşynda protestçilere garşy güýç ulanylmagy netijesinde Ýemende 130-a golaý adam öldi.


text:
Kóleńkeli ekonomıkaǵa qarsy is-qımyl jónindegi is-sharalar jospary ózektendiriledi
NUR-SULTAN. QazAqparat – Kóleńkeli ekonomıkaǵa qarsy is-qımyl jónindegi is-sharalar jospary ózektendiriledi. Bul týraly QR QM Memlekettik kirister komıteti tóraǵasynyń orynbasary Jaıdar Іńkárbaev aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Memleket basshysynyń Joldaýda bıýdjet kirisin ulǵaıtý boıynsha bergen tapsyrmasyn oryndaý úshin aýqymdy jumystar júrgizilýde. Atap aıtqanda, shaǵyn jáne orta bıznestiń josyqsyz sýbektilerin kóleńkeden shyǵarý, qolma-qol aqshasyz aınalymdardy ákimshilendirý jáne fıskaldyq zańnamany saqtaý baǵyttary kúsheıtiledi. Bul rette protsesterdi tsıfrlandyrýǵa basty nazar aýdarylýda», - dedi ol Ortalyq kommýnıkatsııalar qyzmetindegi baspasóz máslıhatynda.
Onyń atap ótýinshe, kóleńkeli ekonomıkanyń úlesin 2025 jylǵa deıin 40 paıyzǵa tómendetý úshin QR Qarjylyq monıtorıng agenttigimen birlesip, ekonomıkanyń barlyq salalary men baǵyttar boıynsha Kóleńkeli ekonomıkaǵa qarsy is-qımyl jónindegi is-sharalar josparyn ózektendirý jóninde jumystar júrgizilýde.
«Ult josparynyń 42-qadamyn oryndaý úshin 2021 jylǵy 1 qańtardan bastap jalpyǵa birdeı deklaratsııalaý kezeń-kezeńimen engizildi. Jalpyǵa birdeı deklaratsııalaýǵa kóshý kóleńkeli aınalymdy, sybaılas jemqorlyq deńgeıin tómendetedi jáne memlekettik bıýdjetke qosymsha túsimderdi qamtamasyz etedi. Halyqaralyq málimetterdi elektrondy túrde almasý aıasynda biz kópjaqty konventsııaǵa qol qoıdyq. QR azamattarynyń qarjylyq shottary boıynsha 100-den astam ıýrısdıktsııada aqparat almasýdy bastaýdy josparlap otyrmyz. Búgingi kúni deklaratsııany 476 myń adam nemese jalpyǵa birdeı deklaratsııalaýdyń birinshi kezeńiniń 99 paıyzy usyndy. Ótinish berýdiń eń tanymal tásili e-Salyq Azamat mobıldi qosymshasy bolyp otyr. Onyń kómegimen deklaratsııanyń 52 paıyzy usynyldy», - dedi Jaıdar Іńkárbaev.


text:
Milli pul (walýuta)
«Türkmenistanyň pul birligi hakyndaky» Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda Türkmenistanda milli pul bolup manat durýar, bir manat 100 teňňä deňdir. Manat resmi pul hökmünde 1993-nji ýylyň noýabryndan başlap, Türkmenistanyň çäginde dolanyşyga goýberildi.
Manat Türkmenistanyň çäginde ýeke-täk kanuny töleg serişdesi bolup durýar. Türkmenistanyň çäginde beýleki döwletleriň pullaryny peýdalanmak Türkmenistanyň degişli kanunçylyk namalary we Türkmenistanyň Merkezi bankynyň kadalaýyn namalary bilen kadalaşdyrylýar. Türkmenistanyň banklary, şeýle hem beýleki hojalygy ýöredijiler Türkmenistanyň çäginde Türkmenistanyň kagyz pullaryny we teňňelerini çäklendirmezden kabul etmäge borçludyrlar.
Türkmenistanda töleg serişdesi bolup durýan kagyz pullaryň we teňňeleriň bahasyny, agramyny, şekilini we beýleki häsiýetlerini Türkmenistanyň Merkezi banky kesgitleýär.
Türkmenistanyň
Merkezi banky kagyz pullaryň çap edilmegini (teňňeleriň zikgelenmegini),
dolanyşyga goýberilmedik kagyz pullaryň (teňňeleriň) saklanylmagyny we
daşalmagyny üpjün edýär.
Türkmenistanyň
Merkezi bankyTürkmenistanyň çäginde dolanyşykda bar bolan kagyz pullary
(teňňeleri) olaryň ýerine başga kagyz pullary (teňňeleri) çykaryp, olary
dolanyşykdan aýryp biler.
Türkmen
manadyny beýleki pul birliklerine çalyşmak Türkmenistanyň kanunlary bilen
kadalaşdyrylýar.
Türkmen
manadyny beýleki daşary ýurt pullaryna çalyşmagyň şertleri we tertibi Türkmenistanyň
Merkezi banky tarapyndan kesgitlenilýär.


text:
Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş instituty
2021/2022-nji okuw ýyly üçin magistr maksatnamasy boýunça taýýarlygyň aşakdaky ugurlaryna talyplyga kabul edýär:
1. Ykdysadyýet we dolandyryş (taýýarlygyň ugurlary: ykdysadyýet; menejment; milli ykdysadyýet).
Okuwlar tölegli esasda amala aşyrylýar.
Instituta taýýarlygyň “Ykdysadyýet” we “Menejment” ugurlary boýunça ýokary bilimden pes bolmadyk, taýýarlygyň “Milli ykdysadyýet” ugry boýunça ykdysadyýet we dolandyryş çygrynda ýokary bilimden pes bolmadyk binýatda bilimi bolan Türkmenistanyň raýatlary giriş synaglarynyň netijeleri boýunça bäsleşik esasynda kabul edilýär.
Resmi iş kagyzlary welaýat merkezlerinde we Aşgabat şäherinde 2021-nji ýylyň 12 — 25-nji iýuly aralygynda kabul edilýär.
Resmi iş kagyzlarynyň sanawy:
— bellenilen nusgada rektoryň adyna ýazylan arza;
— bellenilen nusgadaky sowalnama (anketa);
— ýokary bilim baradaky resminamanyň we goşundysynyň asyl nusgalary (daşary ýurt döwletinde berlen ýokary bilim hakyndaky resminama onuň Türkmenistanda ykrar edilendigi baradaky şahadatnamasy goşulýar);
— Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi tarapyndan bellenilen nusgadaky saglyk kepilnamasy;
— soňky okan ýerinden (işlän ýerinden, harby bölümden) häsiýetnama;
— 3×4 sm ölçegdäki sekiz sany fotosurat;
— işleýänler üçin zähmet depderçesiniň tassyklanan göçürmesi. Bulardan başga-da, okuwa girmäge isleg bildirýänler ýokarda görkezilen resminamalar bilen birlikde resminamalary kabul edýän iş toparyna aşakdakylary görkezýär we nusgalaryny tabşyrýarlar:
— şahsy pasportyny;
— harby şahadatnamasyny ýa-da ýazylyş şahadatnamasyny we ýaşaýan ýeri boýunça harby wekillikden güwähatyny.
Institutyň resminamalary kabul edýän iş topary zerur bolan ýagdaýynda dalaşgärden goşmaça maglumatlary sorap biler.
Nädogry berlen maglumatlar we galp resmi iş kagyzlary üçin dalaşgär şahsy jogapkärçilik çekýär.
Giriş synaglary we okuwa kabul edilmek institutda (Aşgabat ş.) 2021-nji ýylyň awgust aýynyň 16-17-sine geçirilýär.
Giriş synaglary ýokary bilimiň okuw maksatnamasy esasynda şu aşakdaky dersler boýunça döwlet dilinde geçirilýär:
taýýarlygyň ugurlary: “Ykdysadyýet”, “Milli ykdysadyýet” — ykdysady nazaryýet, Türkmenistanyň ykdysadyýeti;
taýýarlygyň ugry: “Menejment” — ykdysady nazaryýet, menejment.
Bellenilen wagtda giriş synagyna esassyz sebäplere görä gelmediklere goşmaça mümkinçilik berilmeýär.
Giriş synaglarynyň netijeleri boýunça magistr maksatnamasyna talyplyga kabul edilmek üçin artykmaç hukukdan saýlan taýýarlygynyň ugry boýunça 2 ýyldan az bolmadyk iş döwri bolanlar peýdalanýarlar.
Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutynyň salgysy: Aşgabat ş., 1972-nji (Atatürk) köçe, 73, tel.: 48-62-89, 48-62-75.
SAGLYGY GORAÝYŞ BARLAGLARY ŞU AŞAKDAKY SAGLYK ÖÝLERINDE GEÇMELI:
AŞGABAT ŞÄHERI
Aşgabat şäher Talyplar saglyk öýi;
Aşgabat şäher 1-nji saglyk öýi;
Aşgabat şäher 15-nji saglyk öýi;
AHAL WELAÝATY
Aşgabat şäher 9-njy saglyk öýi;
Gökdepe etrap köpugurly hassahana;
Kaka etrap hassahanasy;
Tejen şäher hassahanasy;
Tejen şäher hassahanasynyň keseli anyklaýyş we maslahat beriş bölümi;
BALKAN WELAÝATY
Balkanabat şäheriniň 1-nji saglyk öýi;
Balkanabat şäheriniň 2-nji saglyk öýi;
Türkmenbaşy şäher saglyk öýi;
Hazar şäher hassahanasy;
Gumdag şäher hassahanasy;
Türkmenbaşy etrap hassahanasy;
Serdar etrap hassahanasy;
Bereket etrap hassahanasy;
Magtymguly etrap hassahanasy;
Etrek etrap hassahanasy;
Esenguly etrap hassahanasy;
DAŞOGUZ WELAÝATY
Daşoguz şäher 1-nji saglyk öýi;
Daşoguz şäher 2-nji saglyk öýi;
Daşoguz şäher 3-nji saglyk öýi;
Köneürgenç etrap hassahanasynyň keseli anyklaýyş bölümi;
Gurbansoltan eje adyndaky etrap hassahanasynyň keseli anyklaýyş bölümi;
LEBAP WELAÝATY
Türkmenabat şäheriniň 1-nji saglyk öýi;
Türkmenabat şäheriniň 2-nji saglyk öýi;
Türkmenabat şäheriniň 3-nji saglyköýi;
Türkmenabat şäheriniň 4-nji saglyk öýi;
Türkmenabat şäheriniň 5-nji saglyk öýi;
Kerki etrap hassahanasy;
Dänew etrap hassahanasy;
MARY WELAÝATY
Mary şäher 1-nji saglyk öýi;
Mary şäher 3-nji saglyk öýi;
Ýolöten etrap hassahanasy;
Sakarçäge etrap hassahanasy;
Tagtabazar etrap hassahanasy;
Mary etrap hassahanasy;
Wekilbazar etrap hassahanasy;
Resmi iş kagyzlarynyň kabul ediljek: 2021-njy ýylyň 12-25-nji iýuly aralygynda (dynç günsiz) 8:00-dan 18:00-a çenli. Arakesme 13:00-dan 14:00-a çenli.