text:
Qazaq halqynyń óneri men mádenıeti HH ǵasyrdyń otyzynshy jyldary óziniń kásibı shyǵarmashylyq qalyptasýy men damýy jolynda zor jańalyqtarymen este qaldy. Osy kezde óner jolyn bastaǵan tulǵalar tarıhı qalyptasý men qatar óner ordasynyń aıaǵynan tik turyp ketýine atsalyssa, sondaı talantty ónerpaz tulǵalardyń biri Úrııa (Ulbosyn) Áltikqyzy (Álipqyzy dep te jazylǵan) Turdyqulova edi. Qazaq kásibı sahna óneriniń, ulttyq opera teatrynyń negizin qalaýshylardyń biri, tabıǵatynda sırek kezdesetin tómengi kontralto daýysynyń ıesi bolǵan ánshi daýysy qazaq teatry sahnasynda qaıtalanbas boıaýymen tyńdarman esinde qaldy.
Qazaq kásibı teatrynyń negizin qalaýshylardyń biri, alǵashynda drama teatrynyń aktrısasy, keıin opera teatry sahnasynda tolymdy obrazdarymen tanylǵan Ú.Turdyqulova Ońtústik Qazaqstan oblysy, Saryaǵash aýdany, Qaplanbek aýylynda 1911 jyly 7 tamyzda qarapaıym otbasynda dúnıege keldi. Ánshiniń dál qaı kúni týylǵanyn áli de bolsa anyqtaýdy qajet etetin tustar bar.
Osy kezeń jaıly esteliginde ánshi: «Bizdiń úı osy kúngi Shymkent oblysy, Saryaǵash aýdany, «Kommýnızm» keńsharynyń «Mátibulaq» shaǵyn aýylynda turatynbyz. Ákeı de, shesheı de «Qoı aýzynan shóp almaıtyn» momyn adamdar edi. Kedeı, kembaǵal bolsaq ta ákeı marqum qyz dep kemsitip, meni betimnen qaqqan jan emes edi» deıdi.
Úrııanyń jastyq shaǵy ǵasyr basyndaǵy úlken dúrbeleńge toly aýmaly-tókpeli kezeńge saı keldi. Ony úlken ónerge qaraı ıkemdep, baǵyt-baǵdar berýde qamqor aǵalary kóp bolǵan. Tóńkeris ekpini jastaıynan eti tiri Úrııany bolyp jatqan ózgeristerden shet qaldyrmaıdy. Jastardyń jarqyn bolashaqqa degen umtylysy aldymen oqý-bilimge degen yntasynan kórinis beredi. «Ákeden erte jetim qalǵan men 1922 jyly Tashkent qalasynan bir-aq shyqtym. Ol kez turmystyń eń aýyr jyly bolatyn. Ashtyq, jalańashtyqtyń keń etek alǵan kezi. «Kırgızınpros» dep atalatyn oqý ornynyń daıarlyq kýrsynda oqımyn. Oqýdan qol bosaı qalsa, oıyn-saýyqtan qalmaımyn. Maqtanǵanym emes, kemelime kelmesem de ánderdi bir sydyrǵy jaqsy aıtýshy edim. Meniń ónerge degen yntalylyǵymdy birden baıqaǵan aqyn О́tebaı Turmanjanov, Júsipbek Arystanov, ásirese Qazaq sovet óneriniń irgetasyn qalaýshylardyń biri, jeztańdaı ánshi Qurmanbek Jandarbekov ınstıtýt janyndaǵy uıymdastyrylǵan horǵa birden qabyldady. Shirkin, jastyq shaqtyń qyzyǵy bitken be, men osy hordyń beldi múshesi boldym da qaldym», – deıdi ol odan ári.
Tashkent qalasy sol kezdegi oqý-bilimge umtylǵan qazaq jastarynyń basyn biriktirgen, rýhanı ortalyq bolatyn. Olarǵa jańa ómirdiń órisi men tóskeıine beıimdelýine baǵyt-baǵdar bergen erekshe tulǵalardyń biri – Ǵanı Muratbaev aınalasyna belsendi jastardy tartyp, qolynan kelgenshe jol siltedi. Sol Ǵ.Muratbaevtyń shapaǵaty jas Úrııaǵa da tıip, aǵa kómeginiń arqasynda ol qazaq jastarynyń juldyzdy shoǵyry bilim alǵan Tashkent qalasynda ashylǵan Halyq aǵartý ınstıtýty daıyndyq kýrsyna tyńdaýshy bolyp qabyldanady. Osy ınstıtýtta oqı júrip ol óziniń ómirine serik etken úlken óner aıdynyna joldama alady. Instıtýt qabyrǵasynda ónerpaz jastar úıirmesiniń kúshimen daıyndalǵan atalmysh keshterde jas ánshi Úrııa Q.Jandarbekovpen birge konserttik baǵdarlamalarǵa qatysady. О́ziniń tuńǵysh sahnalyq rólin somdap, Birjan salmen sóz saıystyratyn aqyn Sarany oryndaýymen kásibı sahnaǵa joldama alyp, teatr oıynynyń kórigin qyzdyrady. Bul kórkemónerpazdar úıirmesinde júrgen talantty jastardyń boıynan kórinis bergen alǵashqy óner ushqyny bolatyn.
Úrııanyń úlken ónerge, kásibı ánshilik jolyna túsýine sebepker bolǵan qazaqtyń birtýar ánshisi Ámire Qashaýbaev edi. Ol jaıly ánshi bylaı deıdi: «1925 jyldyń jaz aıy edi. Parıj saparynan qaıtyp kele jatqan Ámire Qashaýbaev meniń ánderimdi tyńdap otyrdy da: – Qaraǵym tabıǵı daýysyń kórikti, sándi eken. Meniń aǵalyq aqylym, osy tabıǵat bergen daýysty áli de bolsa shyńdaı túsý kerek, ol úshin oqý, úırený kerek, – dedi.
Jaqsy, abzal aǵanyń osy sózi meniń ómirime úlken joldama boldy. Qalǵan ómirimdi sovet ónerine qal-qaderimshe tolyq baǵyshtadym». Osylaı bastalǵan ánshilik ǵumyr Úrııany talaı asýlarǵa alyp shyǵady.
1926-1930-jyldar aralyǵynda Máskeýdegi Stalın atyndaǵy Shyǵys eńbekshileriniń kommýnıstik ýnıversıtetinde oqıdy. Ánshi daýysyna, onyń kúshi men boıaýyna, dıapazonyna erekshe mán bergen ustazdar qaýymy talantty jasty kásibı ánshilikke baýlý kerek dep sheshedi. Osy saparynda oǵan Máskeý konservatorııasynyń ánshiler daıarlaıtyn fakýltetine joldama beriledi. Ol osy joly oqýǵa túsip, 1931-1933-jyldar aralyǵynda án klasynda oqıdy. Bul tarıhı derekke súıensek, qazaq kásibı ánshilik mektebinde jáne mýzykalyq teatr tarıhynda Máskeý konservatorııasynan bilim alyp, ulttyq opera teatrynyń tabaldyryǵyn attaǵan qazaqtyń alǵashqy kásibı ánshisi de osy Úrııa Turdyqulova bolǵandyǵyn kóremiz.
1933 jyly Qazaq KSR Halyq aǵartý komıssarıatynyń shaqyrýymen Ú.Turdyqulova Almatyǵa kelip, mýzykalyq-drama teatrynan ánshi-aktrısa bolyp ornalasady. Sol jyldary teatr trýppasyna kelip qosylǵan bir top talantty jastar: Q.Baıseıitov, M.Erjanov, K.Baıseıitova jáne taǵy basqalarmen birge ol óziniń kásibı sahnadaǵy jumysyn bastaıdy. Sóıtip, ol teatr sahnasynda N.Gogoldiń «Úılený» komedııasyndaǵy Fekla Ivanovnanyń rólin oryndaıdy. Osy tektes komedııalyq saryndaǵy rólderimen jalǵasatyn aktrısanyń drama teatrdaǵy jumysy akterlik ósý mektebi boldy.
1931 jyly 1 qarashada Qazaqstan ólkelik partııa komıteti «Qazaq drama teatrynyń hal-jaıy men onyń mindetteri» jaıly qaýly qabyldaǵannan keıin, sahna ónerin órkendetýdiń biraz aýqymdy is-sharalary belgilendi. Osy qaýlyǵa sáıkes 1932 jyly Almaty qalasynda qazaq drama teatry janynan tuńǵysh mýzykalyq drama tehnıkýmy boı kóterdi. Qazaqstan ólkelik partııa komıteti mýzykalyq tehnıkým negizinde 1933 jylǵy 8 qyrkúıekte «Ult ónerin damytý sharalary» jaıly arnaıy qaýly shyǵardy. Osyndaı daıyndyq is-sharalardan keıin mýzykalyq teatr óziniń alǵashqy qoıylymyna M.Áýezovtiń «Aıman – Sholpan» komedııasyn tańdady. Spektakldiń mýzykalyq nómirleriniń toptamalaryn jasaǵan I.V.Kosyk bolatyn. Mine, 1934 jyly 13 qańtarda tusaýy kesilgen «Aıman – Sholpan» qoıylymynda alyptar toby quramynda Úrııa da alǵashqy partııasyn oryndady. Bul akterler quramy jaıly Q.Jandarbekov bylaı dep jazady: «Aıman – K.Baıseıitova, Sholpan – Aınash Erjanova, Teńge – Janbıke Shanına jáne Úrııa Turdyqulova, Ánshi – Ámire Qashaýbaev, Álibek – Júsipbek Elebekov, Arystan – Qanabek Baıseıitov, Jaras – Elýbaı О́mirzaqov pen Manarbek Erjanov, Maman – Dúısenbek Erkinbekov, Jantyq – aqyn Isa Baızaqov pen Qýan Lekerov, Kótibar – Qurmanbek Jandarbekov, kerneıshi ózbek – Musabekov» (Q.Jandarbekov. Kórgenderim men kóńildegilerim. – Almaty. «О́ner» 1989). Al bul esimderdiń keıinnen teatr tarıhyna altyn áriptermen jazylǵany ózimizge belgili.
Ánshiniń shyǵarmashylyq ósý joly qazaq mýzykalyq teatrynyń alǵashqy táı-táı basqan qadamdarymen bir arnada qatar órildi. Ú.Turdyqulova sahnada jasaǵan obrazdary arqyly óz keıipkerleriniń jan-dúnıesi men kelbetin ashyp kórsetýge tyrysady. Ol – E.Brýsılovskııdiń «Qyz Jibek» operasyndaǵy Tólegenniń anasynyń beınesin de somdaıdy. Opera teatrynyń tarıhyn jazǵan N.Lvov óziniń zertteý ocherkinde ánshiniń sahnadaǵy oıyny týraly: «Inache otnosıtsıa k Týlegený ego mat. Ýznav, chto syn, voprekı vole otsa, vse je ýezjaet k svoeı vozıýblennoı, ona s glýbokoı toskoı provojaet ego, kak býdto predchývstvýıa nedobrýıý razvıazký. Ýrııa Týrdýkýlova s bolshım chývstvom peredavala materınskýıý trevogý v pronıknovennoı pesne, postroennoı kak starınnoe prıchıtanıe kazahskoı jenshıny» (N.Lvov «Kazahskıı teatr» ocherk ıstorıı. Gosýdarstvennoe ızdatelstvo «Iskýsstvo», Moskva. 1961) degen joldar qaldyrǵan.
Osy operada ol kelesi keıipker Dúrııanyń partııasyn da ózindik qoltańbasymen aıshyqtap bere aldy. Sóıtip, ár sózdi ilip alyp ketetin jeńil ázilge qurylǵan eti tiri Jibektiń jeńgesiniń kelbetin ashyp kórsetti. Ońtaıyna kelse ońdyrmaıtyn kókjal Bekejanmen tartynbaı sóz talastyratyn, júzine kún sáýlesin túsirmeı úkilep otyrǵan Jibek úshin Tólegendeı sypaıy jigittiń ońdy jup bolaryn áriden baıqap, jaqyn tarta sóılegende aktrısa halqymyzdyń jol-joralǵysy men salt-dástúrin tereńnen biletin jeńgeniń keıpinde barlyq sheberlik qyrlarymen kórinedi.
Keıinirek ánshi opera teatrynan qol úzip ketkennen keıin de Analyq partııasyn oryndaýǵa qaıta aınalyp soǵady. Bul 1968 jylǵy «Qyz Jibek» operasynyń myńynshy qoıylymyn toılaý kezinde boldy. Sahnada teatrdyń úsh býyn ókilderi óner kórsetip, árqaısysy ózderiniń mahabbat jyryn jyrlady. Bul mádenı is-shara jaıly Q.Baıseıitov: «Qyz Jibekti» alǵash qoıǵandar túgel bas qostyq, tek aramyzda Kúlásh pen Manarbek qana joq. ... Kóbimiz án aıtýdan alystap ketkemiz, daýys qalaı bolady dep qorqyp ta júrmiz. Ásirese, Qapıza men Úrııa kóbirek qorqyńqyrady. Men de elýinshi jyldardan keıin án salmaı, tek rejısserlyqpen ketkem, deı kele: «Ekinshi aktide Úrııa shyqty. Daýysy da ádemi saqtalǵan eken, Tólegenniń anasy bolyp ańyraǵanda, zalda jylamaǵan adam qalmady. Zaldaǵy myń túrli adam myń túrli muńyn, myń qýanyshyn eske alyp otyrǵan bolýy kerek. Biri kúlip otyrsa, biri jylaıdy, biri qol soǵady, toı dastarqanynda otyrǵan sekildi máre-sáre» (Q.Baıseıitov. Qushtar kóńil. Almaty, «Jazýshy», 1977) – dep erekshe sezimmen tebirene jazady. Bul qazaqtyń Úrııadaı ánshisiniń teatrdan qol úzgenine arada 18 jyl ótse de úniniń ózindik boıaýy men vokaldyq babyn joǵaltpaǵanyn, daýysynyń syry ketpegenin anyq kórsetedi.
Ú.Turdyqulova oryndaǵan kelesi súbeli partııalarynyń biri – B.Maılınniń lıbrettosy negizinde E.Brýsılovskıı jazǵan «Jalbyr» operasyndaǵy Súgir baıdyń adýyn báıbishesi Naǵıma beınesi bolatyn. N.Lvov óziniń atalmysh eńbeginde «Starshaıa jena Sýgýra Nagıma (ee ıgrala Ý.Týrdykýlova), gorıa zloboı ı revnostıý, ızdevaetsıa nad Hadıshoı, shvatyvaet noj ı otrezaet eı polovıný kosy. Po ponıatııam togo vremenı eto bylo samoe tıajeloe oskorblenıe dlıa jenshıny» (N.Lvov «Kazahskıı teatr» ocherk ıstorıı. Gosýdarstvennoe ızdatelstvo. – Moskva. «Iskýsstvo», 1961) deıdi. Báıbisheniń osy jasaǵan áreketinen keıingi muńǵa batqan Hadıshanyń múshkil halin qaperine de ilmeıtin Naǵıma – Ú.Turdyqulova qasarysqannyń ústine qasarysa hám qytymyrlana túsip, Hadısha alyp kelgen shelektegi sýdy edenge ádeıi tógip tastaıdy. Toqalǵa «qolyńnan kelse amalyńdy istep baq, kórip alýǵa men daıynmyn» degendeı qıǵylyqty salady.
Ú.Turdyqulova mýzykalyq teatr repertýaryndaǵy M.Áýezovtyń «Aıman – Sholpanynda» – Teńgeni, E.Brýsılovskııdiń «Qyz Jibeginde» – Analyqty, Jibektiń jeńgesi, Dúrııany, «Jalbyrda» – Qamqany, «Er Tarǵynda» – Aqjúnisti, P.I.Chaıkovskııdiń «Evgenıı Onegıninde» – Nıanıany, Dj.Pýchchınıdiń «Chıo-Chıo-sanynda» – Sýzýkıdi, J.Bızeniń «Karmeninde» – Karmendi, «Tereń kólde» – Natashany, «Bekette» – Shyn-asyldy, «Altyn astyqta» – Tanany, «Gvardııa alǵada» – Ajardy t.b. mýzykalyq beınelerdi sahna tórine alyp shyqty. Ánshiniń ashyq ta ádemi daýysy ózindik qaıtalanbas áýenimen kórermen qaýymdy tánti etti.
Alǵashqy jyldary kompozıtorlar I.Kosyk pen E.Brýsılovskıı partııalardy teatrda bar ánshilerdiń daýys tabıǵatyna yńǵaılap jazǵan. «Aıman-Sholpan», «Qyz Jibek», «Jalbyr», shyǵarmalaryn jazý ústinde ánshilerdiń ózin soprano álde messo-soprano, tenor nemese bas-barıton dep bólip-jaryp jatpaǵan. Al «Er Tarǵyn» jyryn teatr sahnasyna yńǵaılap jaza bastaǵanda kompozıtor erke de ór minezdi, hannyń qyzy Aqjúniske kelgende oılanady. Partııa qaısy ánshige qolaıly bolady degende kompozıtor daýys ereksheligine saı keletin ánshi Ú.Turdyqulovany tańdaıdy. Er Tarǵynnyń súıiktisi Danaǵa joǵary soprano daýysty bere otyryp, Aqjúnis partııasyn áý bastan ózindik boıaýy mol Úrııaǵa arnap jazady.
«Er Tarǵyn» atty maqalada K.Maqashev: «Turdyqulova Úrııa Aqjúnistiń rólin jurtshylyqtyń nazaryn aýdararlyq etip shyǵardy. Ol Aqjúnistiń opasyz, syıqyr, eki júzdilik minezin, qımylyn, ishki dúnıesin, harakterlik minezderin jerine jetkizip beıneledi. Úrııanyń áserli oıynynan ar-namystan aıyrylǵan sıqyr, han qyzynyń beınesi kórinip, bet-perdesi ashylady. Úrııa sońǵy kórinisterde aıtylatyn arııalardy asqan sheberlikpen oryndady. Onyń oıyny teatrdyń dańqyn shyǵaryp, atyn bir beleske kóterip tastady» (K.Maqashev «Er Tarǵyn». «Sosıalıstik qurylys», Gýrev oblystyq gazeti. 1949 j.), – deıdi.
Ú.Turdyqulovanyń Aqjúnisi er minezdi, qýlyǵynan góri kesek áreketke baratyn, aıla-sharǵysyna quryq boılamaıtyn qubylmaly beıne bolyp shyqqan.
О́tken ǵasyrdyń 40-50-jyldary opera teatrynyń qazaq trýppasy álemdik jáne keńestik halyqtardyń úzdik opera týyndylaryn tolyqqandy sahnalaýdy qolǵa ala bastady. Sol kezdegi ánshilerdiń oryndaýshylyq sheberligi men daýys múmkindigi áli de bolsa tolysa qoımaǵanmen teatrdyń kásibı ósý jolyndaǵy jetistikteri jańa belesterdi baǵyndyrýǵa daıyn bolatyn. Sondaı jaqsy jobany ıgergen talantty mýzykalyq teatr rejısseri N.I.Sas estelik kitabynda: «Dıreksııa reshıla porýchıt vam (N.I.Sasqa) postavıt v kazahskoı trýppe «Chıo-Chıo-san» Pýchchını. Na etý postanovký býdýt otpýsheny vse nobhodımye sredstva. Ona zdes nıkogda ne shla: o podbore ız staryh dekorasıı ı kostıýmov net rechı. Vse zanovo. Pervaıa evropeıskaıa opera v ıspolnenıı kazahskoı trýppy na kazahskom ıazyke. Vse – po vashemý ýsmotrenııý...», – deıdi (N.Sas. Novelly moeı jıznı. – Moskva, «Iskýsstvo». 1984). Qazaq trýppasymen daıyndalǵan bul operany oryndaýǵa teatrdyń barlyq úzdik ánshileri jumyldyryldy. Basshylyq tarapynan jańa jumystyń sapaly hám sátti bolýy úshin kúsh-jigerdi aıamaı barlyq múmkindik jasalady. Sol quramda óner kórsetken teatr ánshileri qatarynda Ú.Turdyqulovanyń Sýzýkı róline rejısserdiń alǵashqyda syn kózben qaraǵany málim. Ánshi rejısserdiń kóńilinen birden shyǵa qoımaǵanyn kóremiz. Teatrda osy jyldary tabıǵatynan tómengi daýysty kásibı ánshi jalǵyz Úrııa bolǵandyǵy osy jerde anyq kórinedi. Ol: «Na rol Sýzýkı po golosovym dannym podhodıla tolko Ýrııa Týrdýkýlova, ýje nemolodaıa, neskolko gromozdkaıa jenshına. Týt vybırat ne prıshlos. Reshal golos ı... emosıonalnost», – deıdi.
Úrııa rejısserdiń partııaǵa oılastyrǵan mızanssenalaryn tolyq oryndap bıikten kórinedi. Sol kezdegi talantty akterler shoǵyry: Kúlásh, Qurmanbek, Qanabek, Shara, Úrııaǵa tán tamasha qasıet – úırenýden jalyqpaıtyn.
Ánshiniń teatr sahnasyndaǵy súıekti partııasy bolǵan Karmenmen, shyǵarmashylyq kezeńiniń kelesi belesi bastalady. О́kinishke qaraı, ne sebepten ánshi teatrdan qol úzip ketkendigi týraly materıal joqtyń qasy. Kóz kórgenderden surastyrýdan da eshteńe ónbedi, naqtyly derek kózin kezdestire almadyq.
Ánshi óziniń shyǵarmashylyq ortasynan qol úzip, 1950-1953-jyldary Qaraǵandy oblystyq mýzykalyq drama teatryna qyzmetke aýysady. Árıne, jańa orta belgili ánshini qushaq jaıa qarsy alady. Alaıda ol munda kóp turaqtamastan, Almatyǵa qaıta oralady.
1953 jyldan bastap ánshiniń shyǵarmashylyq joly konserttik estradada jalǵasady. 1960 jylǵa deıin Jambyl atyndaǵy memlekettik fılarmonııada, 1960-1972-jyldar aralyǵynda «Qazaqkonsert» birlestiginde jeke ánshi retinde ártis Qazaqstannyń, baýyrlas respýblıkalardyń túkpir-túkpirindegi eldi-mekenderge konserttik baǵdarlamalarmen shyǵyp júrdi. Ánshi repertýarynda kórshiles qyrǵyz, túrkimen, ózbek, tájik, orys, tatar, ýkraın, t.b. halyqtardyń ánderi boldy. Sol kezde qalyptasqan dástúr boıynsha Odaq quramyndaǵy halyqtardyń keń taraǵan ánderimen birge qazaq halqynyń: «Oı kók», «Láılim», «Bıpyl», «Eki jıren», t.b. ánderin konserttik estradalardan jıi oryndap, sol arqyly ánshi halqyna keńinen tanyldy.
Ánshiniń Qazaqstan óneri men mádenıetin damytýǵa qosqan eńbegi ýaqytynda elep-eskerilip, 1936 jyly Máskeý onkúndiginen keıin oǵan Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen ártisi ataǵy berilse, 1939 jyly ol Qazaq KSR-iniń halyq ártisi qurmetti ataǵyna ıe boldy.
Teatrda qurylǵan konserttik brıgadalar quramynda Ú.Turdyqulova qan maıdanda jaýyngerler aldyndaǵy konserttik baǵdarlamada batyrlyq rýh beretin súıikti ánderin aıtty. Osy jáne keıingi jyldary jasaǵan eseli eńbegine oraı ánshi «Qyzyl Juldyz», «Qurmet belgisi» jáne «Eren eńbegi úshin» orden-medaldarmen marapattaldy. Alaıda, shyǵarmashylyǵy teatrda jarqyraı ashylǵan, jetekshi partııalarymen kóringen talantty ánshiniń qyryqqa endi tolǵan shaǵynda ómiriniń kúrt ózgeriske ushyraýy álige deıin jumbaq bolyp keledi. Búginde biledi degen zamandastary azaıyp, kózi tirileri ashyp eshteńe aıta alǵan joq. Ánshi 1950 jyly Qaraǵandy mýzykalyq-drama teatryna, eki jyldan keıin Jambyl atyndaǵy memlekettik fılarmonııaǵa aýysypty. Demek, ánshiniń ómiri men shyǵarmashylyǵyna baılanysty kóptegen derekterdi, datalardy naqtylaı túsý qajet. Onyń teatrdan ketýi, kezinde zor maqtanyshpen tabystalǵan «halyq ártisi» ataǵyn memlekettiń qaıtaryp alýy sııaqty, t.b. jeke basynyń máselelerin úıip-tógip shyǵarmashylyq jolynyń bolmaı qalǵanyna telı salý bar da, keıbir faktiler jaıly únsiz qala berý ánshiniń arýaǵyna, tarıhqa qııanat bolmaq. Shyndyqty ashyp talantty ánshiniń ómiri men tolyq shyǵarmashylyq kelbetin ornyna keltirý táýelsiz eldiń keleshek urpaǵyna qajet dúnıe.
Qazaq KSR-iniń halyq ártisi Úrııa Áltikqyzy Turdyqulova 1973 jyldan bastap respýblıkalyq dárejedegi derbes zeınetker retinde eńbek demalysyna shyqty. 1992 jyly Almaty qalasynda dúnıe saldy. Qazaq sahnasynyń órkendeýine óziniń jarty ǵasyrlyq ǵumyryn sarp etken tamasha ánshi, esimi ulttyń óneri men mádenıetiniń aıaqqa turý, qalyptasý, damýy kezeńderimen sabaqtasyp jatqan taǵdyrdy kóz maıyn tamyza zertteıtin ýaqyt jetti.
Ázirge qolǵa túsken az ǵana málimettermen qazaq kásibı ánshilik óneriniń irgetasyn qalaǵan ónerpaz tulǵanyń shyǵarmashylyq portretin jasaýǵa tyrystyq. Bul bizdiń attary umytyla bastaǵan talantty aǵa urpaq ómiriniń bir parasy ǵana sekildi. О́zge de óner men mádenıet maıtalmandary óz halqymen qaıta qaýyshyp jatsa, nur ústine nur bolmaq.
Amangeldi MUQAN, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty teatr óneri bóliminiń meńgerýshisi, ónertaný kandıdaty.


c: text/html

text:
Ruhabat Dokma Toplumy ýurdumyzyň ähli künjeginde ýerleşýän pagta arassalaýjy desgalaryndan gelip gowuşan ýüplük we ak pagtadan egirme önümçiligini, dokma önümçiligini, boýama basgy önümçiligini amala aşyrýar. Dokma toplumy häzirki ýagdaýda önümlerini Kanada, ABŞ-a, Russiýa Federasiýasyna, Şwesiýa, Angliýa, Germaniýa, Fransiýa, Türkiýä we Italiýa eksport edilýär.
Desgada nah ýüplükleriň boýalmagy bilen bir hatarda wiskon, flanel, kreton, ranfors nah matalarynyň boýalmagy amala aşyrylýar. Boýama Basgy önümçilik desgasynda ýokary derejeli dizaýnerler tarapyndan döwrüň talabyna laýyk gelýän bezegler döredilýär.
Giňişleýin

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Shymkentte ekskavator júrgizýshisiniń kesirinen 6500 abonent gazsyz qaldy ShYMKENT. QazAqparat - Shymkentte ekskavator júrgizýshisiniń kesirinen 6500 abonent gazsyz qaldy. Júrgizýshi keshe túnde saǵat 22:00 shamasynda Almaty aınalma jolynda jer qazý jumystaryn júrgizgen, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Túrkistan oblysynda Halyqaralyq qarttar kúni qarsańynda saltanatty shara ótti TÚRKІSTAN. QazAqparat - Túrkistan oblysynda Halyqaralyq qarttar kúni qarsańynda saltanatty shara ótti. Oblys ákimi Ómirzaq Shókeev «FARAB» kitaphanasynda qarııalarmen kezdesip, olarǵa qurmet kórsetti, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Túrkistanda veterınarııa salasynyń qyzmetkerlerine 16 qyzmettik kólik berildi TÚRKІSTAN. QazAqparat - Túrkistan oblysynyń veterınarııa salasynyń qyzmetkerlerine erekshe qoldaý kórsetildi. Aımaq basshysy Ómirzaq Shókeev osy salanyń ókilderine jańa 16 arnaıy jabdyqtalǵan qyzmettik kóliktiń kiltin saltanatty túrde tapsyrdy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Túrkistan oblysynda elimizdegi eń iri mal bordaqylaý kesheni salyndy TÚRKІSTAN. QazAqparat - Túrkistan oblysy, Saıram aýdanynda 21 myń bas mal bordaqylaý alańynyń qurylysy júrgizilýde. Ómirzaq Shókeev jumys saparymen Saıram aýdanynda bolyp, elimizdegi eń iri mal bordaqylaý alańynyń jumysymen tanysty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Túrkistan oblysynda karantın talaptary taǵy da jeńildedi TÚRKІSTAN. QazAqparat - Túrkistan oblysynda epıdemıologııalyq jaǵdaıdyń turaqty bolýyna baılanysty karantındik shekteý sharalary kezeń-kezeńimen jeńildetilip jatyr. Bul týraly oblystyń bas memlekettik sanıtar dárigeri Nurbek Nyshanov baspasóz máslıhatynda málimdedi, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Túrkistan oblysynda kúzgi dala jumystary qarqyndy TÚRKІSTAN. QazAqparat - Túrkistan oblysynyń kásipkerleri eginshilikpen belsendi túrde aınalysyp, memleket tarapynan berilgen barlyq múmkindikti paıdalanyp keledi. Sharýalar úshin «OŃTÚSTІK» AIO» JShS kúzgi dala jumystaryn da qarjylandyrýda, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Túrkistan oblysynda sporttyq nysandar ashylyp, kósheler jaryqtandyrylýda TÚRKІSTAN. QazAqparat – Túrkistan oblysy, Sozaq aýdanynda Abaı, Qaınar, Kóktóbe eldi mekenderinde balalarǵa arnalǵan oıyn alańshalary men kishi fýtbol alańy paıdalanýǵa berildi. Osylaısha ýran óndirýshi «Qazatomónerkásip» Ulttyq atom kompanııasy aýdannyń áleýmettik ekonomıkalyq damýyna qoldaý bildirip keledi, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Túrkistan oblysynda jeńildetilgen nesıemen kásibin dóńgeletkender qatary kóbeıip keledi TÚRKІSTAN. QazAqparat – Túrkistan oblysynda jeńildetilgen nesıe alyp, óz kásibin dóńgeletip otyrǵandar qatary artyp keledi. Jyl basynan beri Qazyǵurt aýdanynda 2,5 myńnan astam turǵyn qarjy uıymdarynan 2 mlrd 283 mln teńge jeńildetilgen nesıe alyp, óz jumystaryn bastaǵan, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Kentaýdaǵy kópqabatty úıler tabıǵı gazǵa aýystyrylady TÚRKІSTAN. QazAqparat – Túrkistan oblysy, Kentaý qalasyndaǵy kópqabatty turǵyn úılerge gaz kirgizýge baǵyttalǵan aýqymdy jumystar bastalmaq. Osy baǵytta júzege asyrylatyn jumys barysy aımaq basshysy Ómirzaq Shókeevtiń Kentaý qalasyna jumys saparynda baıandaldy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Halyqaralyq Túrki akademııasy Túrkistanda Nızamı Gánjaýı shyǵarmalarynyń tanystyrylymyn ótkizdi TÚRKІSTAN. QazAqparat - Túrkistan qalasynda Halyqaralyq Túrki akademııasy «Shyǵystyń shoq juldyzy» atty alqaly jıyn uıymdastyrdy. Nızamı Gánjaýıdiń týǵanyna 880 jyl tolýyna oraı ótkizilgen sharada Ázerbaıjan halqynyń klassık aqyny, túrki álemniń oıshyly shyǵarmalarynyń tanystyrylymy ótti, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Túrkistan oblysy: Báıdibek aýdandyq aýrýhanasynda laparoskopııalyq ota jasalatyn boldy TÚRKІSTAN. QazAqparat – Túrkistan oblysy Báıdibek aýdandyq aýrýhanasynda laparoskopııalyq ota jasalatyn boldy. Bul otalardy jasaý úshin ortalyq aýrýhananyń hırýrg dárigerleri men medbıkeleri oblystyq klınıkalyq aýrýhana bazasynda óz bilimderin jetildirip, mashyqtanýdan ótti, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Shymkenttegi tehnoparkte bolǵan kisi ólimine baılanysty qylmystyq is qozǵaldy ShYMKENT. QazAqparat – Shymkenttegi «Qııal álemi» tehnoparkinde 55 jastaǵy er adamnyń ólimine baılanysty qylmystyq is qozǵaldy. Bul týraly qalalyq Polıtsııa departamentiniń baspasóz qyzmeti málimet taratty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Ordabasylyq sharýalar maldyń qysqy azyǵyn daıyndaýǵa qamdanýda ORDABASY. QazAqparat - Bıylǵy jyly qýańshylyqtan zardap shekken Túrkistan oblysynyń sharýalary qolda bar maldy aman alyp qalý men shem-shóp daıyndaý máselesine den qoıyp otyr. Jazyqtaǵy aýdandardyń jaıylymy áldeqashan túgesilgen soń, qymbat bolsa da sýarmaly alqaptaǵy jońyshqany satyp alýda, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
ary qaraı
Muraǵat
Joǵary qaraı


text:
-
-
-
-
-
-
keshe 22:45
-
keshe 22:33
-
keshe 21:48
-
-
keshe 20:45
-
-
-
-
-
-
-
-
-
keshe 17:45
-
keshe 17:21
Elordada koronavırýstyń úndi shtammy anyqtaldy
NUR-SULTAN. QazAqparat – Elordada koronavırýstyń úndi shtammy anyqtaldy. Bul týraly Úkimet otyrysynda QR Densaýlyq saqtaý mınıstri Alekseı Tsoı aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Nur-Sultan qalasynda KVI-men aýyrǵan naýqastan alynǵan oń zerthanalalyq úlgige PTR skrınıng júrgizý nátıjesinde «delta» shtammyna nemese úndi shtammyna tán yqtıamal mýtatsııa anyqtaldy. Koronavırýstyń «delta» shtammy joǵary juqtyǵyshqa ıe jáne shtamm anyqtalǵan naýqastardyń 60 paıyzynda ol 7 kúnge deıingi barynsha qysqa ınkýbatsııalyq kezeńimen erekshelenedi. Taıaýda júrgizilgen zertteýler koronavırýstyń Úndi shtammy emhanaǵa túsý jáne ólim-jitimniń joǵary bolýymen baılanysty ekendigin kórsetti», - dedi mınıstr.
Sonymen qatar onyń aıtýynsha, bul mýtatsııany juqtyrǵandarda býyndar men ishtiń qatty aýrýy, estý qabiletin joǵaltý syndy qosymsha sımptomdar tán bolyp otyr.
«Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń dereginshe, SARS-CoV-2 «delta» shtammy álemniń 74 elinde anyqtalyp otyr. Úndi shtammyna tán juqtyrǵyshtyq, aýrýdyń aýyr ótýi syndy málimetterdi eskere otyryp, óńirler dárilik zattardyń jetkilikti qoryn, ókpeni jasandy jeldetý apparatyna arnalǵan shyǵys materıaldaryn, jeke qorǵanysh zattaryn, rezervtik tósek-oryn qoryn qamtamasyz etip, KVI juqtyrǵan naýqastarǵa medıtsınalyq kómek kórsetý úshin jedel járdem qyzmeti men utqyr brıgadalardy daıyndyqqa keltirýi qajet», - dedi Alekseı Tsoı.
- MÁMS: 9 aıda Nur-Sultan qalasy boıynsha 30,5 mlrd teńge jarna tústi
- Nur-Sultanda kópirden sýǵa sekirip ketken 15 jastaǵy qyzdy 2 jigit qutqardy
- Elordada joldyń qarsy betine shyǵyp jarysqan júrgizýshiler jazalandy
- Ulybrıtanııa Premer-Mınıstri Borıs Djonson azamattardy revaktsınatsııadan ótýge shaqyrdy
- Pfizer vaktsınasy 5-11 jas aralyǵyndaǵy balalarǵa 90% tıimdi
- Koronavırýs: Aqtóbede karantın jeńildedi
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
12-nji fewralda Aşgabatda Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow «KAMAZ» açyk paýdarlar jemgyýetiniň baş direktory Sergeý Kogogin bilen duşuşyk geçirdi.
Duşuşygyň dowamynda kompaniýanyň ýolbaşçysy «KAMAZ» açyk paýdarlar jemgyýetiniň işiniň esasy ugurlary bilen tanyşdyrdy.
Pikir alyşmalaryň çäklerinde, ykdysadyýetiň dürli ugurlarynda maýa goýum taslamalaryny bilelikde amala aşyrmagyň geljegini ara alyp maslahatlaşdylar. Şunuň bilen baglylykda, işewür Türkmenistanyň döwlet ösüşiniň esasy ugurlaryny nazara alyp, birnäçe anyk teklipleri beýan etdi.
Şunuň bilen baglylykda, ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň çäklerinde şu görnüşdäki ýük awtoulaglarynyň müňlerçesi ýurdumyza iberildi. Kompaniýanyň inžener-işläp taýýarlaýjylary ulaglaryň görnüşlerini yzygiderli kämilleşdirýärler hem-de tehniki häsiýetlerini gowulandyrýarlar.
Döwlet Baştutany Russiýa Federasiýasynyň iri awtoulag korporasiýasy bilen özara gatnaşyklar boýunça köpýyllyk oňyn tejribä ýokary baha berip, dünýä belli ýokary hilli tehnikalaryň mundan beýläk-de Türkmenistana getirilmegine gyzyklanma bildirilýändigini mälim etdi.
Işewür Türkmenistanyň «KAMAZ» üçin ähmiýetli bazarlaryň biridigini nygtap, kompaniýanyň hyzmatdaşlyk borçnamalaryny ýerine ýetirmäge, şol sanda hyzmat merkezlerini gurmaga, häzirki zaman tehnikalaryna hyzmat edýän işgärleriň hünär derejesini ýokarlandyrmaga mundan beýläk-de örän jogapkärçilikli çemeleşjekdigini aýtdy hem-de öňdebaryjy tehnologiýalary we kompaniýanyň täze işläp taýýarlamalaryny ornaşdyrmak baradaky tekliplerini beýan etdi.
12-nji fewralda Aşgabatda Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow «KAMAZ» açyk paýdarlar jemgyýetiniň baş direktory Sergeý Kogogin bilen duşuşyk geçirdi.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp NATO-nyň Brýusseldäki täze binasynda Btindünýä Söwda merkeziniň harabalaryndan toplanan kollektiw goranyş ýadygärliginiň açylyşynda çykyp gürledi.
Ol bu çykyşyny ýaranlygyň öz öňünde duran liderlerine olaryň goranyş üçin ýeterlik töleg etmeýändigini aýtmak üçin ulandy.
“Gelejegiň NATO-sy terrorizme we emigrasiýa, şol sanda Orsýetden abanýan wehimlere, HATO-nyň gündogar we günorta serhetlerine abanaýn howplara uly üns bermeli” diýip, Donald Tramp aýtdy.
“Bu uly howp-hatarlar meniň baş sekretar Stoltenberg we ýaranlygyň agzalary bilen NATO agzalarynyň ahyr netijede öz deň paýlaryny çekişmegi we maliýe borçnamalaryny ýerine ýetirmekleri barada örän göni gürleşmegimiň düýp sebäbi bolup durýar - diýip, amerikan prezidenti sözüni dowam etdirdi. - Emma 28 agzanyň 23-si şindem özleriniň goraglary üçin tölemeli we tölemeklerine garaşylýan töleglerini tölänoklar. Bu Birleşen Ştatlaryň salgyt töleýjileri üçin adalatly däl - diýip, Tramp aýtdy.
“Şeýle-de bu döwletleriň köpüsiniň geçen ýyllardan galan uly tölenmedik tölegleri bar” diýip, prezident Tramp soňky sekiz ýylda Birleşen Ştatlaryň ähli HATO ýurtlary goşulanda edýän goranyş çykdajysyndan kän harajat çykarandygyny sözüne goşdy.
Amerikan prezidentiniň sözlerine görä, eger NATO ýurtlary öz doly goşmaly goşantlaryny eden bolsalardy, NATO bu günki gün, aýratynda terrorizm howpunyň öňünde, şu günküsinden-de has güýçli bolardy.
“Men Nýu-Ýorkdaky 11-nji sentýabr pidalarynyň muzeýine demirgazyk diňden galan galyndylary berendikleri üçin, şeýle-de kansler Merkele we german halkyna Berlin diwarynyň böleklerini berendikleri üçin minnetdarlygymy bildirmek isleýärin” diýmek bilen, Tramp inndi bu eksponatlaryň NATO-nyň täze binasyna bir-birine ýanaşyk durjakdyklaryny belledi.
“Men bir gezegem NATO-nyň täze binasynyň näçe harajada düşendigini soramadym, men ony soramakdan ýüz öwürdim. Ýöne ol owadan” diýip, prezident Tramp NATO-nyň Brýusseldäki täze binasynda Btindünýä Söwda merkeziniň harabalaryndan toplanan kollektiw goranyş ýadygärliginiň açylyşynda sözlän sözüni soňlady.


text:
Yslamy öwreneliň
Kime musulman diýilýär?
Gepleşigimize Allanyň ady bilen başlap, sizin ähliňize hormatly we ýalkymly salam. Gepleşigimiziň bu sanynda musulman sözüniň üstünde durup geçmek isleýäris. Gurhanyň we Muhammet Pygamberiň musulmanlary nähili suratlandyrýandygyna ser salmakçy. Musulmanlaryň haýsy aýratynlyklary bilen öňe saýlanýandygyny görmäge synanşarys.
Musulman gysgaça aýdanymyzda Allanyň barlygyna we birligine, Onuň pygamberlerine, perişdelerine, kitaplaryna, ahyrýet gününe, heläkçilige we ykbala ýüregi bilen ynanan adamdyr.
Musulman adam Alla bolan wepalylygyny we tabynlygyny özünde, sözünde, hereketinde, durmuşynyň ähli ugurlarynda görkezýän adamdyr. Şol sebäpli musulman imanyny diňe ýürekden tassyklan we dili bilen ykrar eden adam bolman, ol şol bir wagtda şolary durmuşa geçirip, ýaşaýşyny şoňa görä utgaşdyran adamdyr.
Yslam dininiň ady bize Alla tarapyndan berilşi ýaly, musulman ady hem bize Alla tarapyndan berildi. Ol Gurhanda beyan edilýär.
Gurhanyň musulmanlaryň aýratynlyklary barada durup geçýän aýatlaryna ser salanymyzda göreldeli musulmanyň nähili bolmalydygy barada aýdylýar. Mukaddes kitabymyzda musulmanyň aýratynlyklary barada durup geçýän ençeme aýat bar. Olardan:
Musulmanlar diňe Alla ybadat ederler, diňe ondan medet dilärler, emma ondan gorkarlar. Allany köp ýatlarlar. Alla ynanyp, oňa bil baglarlar.
Olar namazlaryny dogry okarlar, namazlarynyň arasyny bölmezler. Ybadatlarynda arkaýynlyk görkezmezler.
Musulmanlar zekatlaryny (Sadakalaryny) bererler, özüne berilen rysgalyň mätäçleriňkidigini bilýärler we şoňa görä hereket edýärler. Hem bolçulykda hem-de ýoksullykda Alla üçin harç ederler.
Gowulygy buýurar, ýamanlygy gadagan ederler.
Allanyň haram diýeniniň janyna kast etmezler.
Özüne erk ederler, zyna etmezler.
Amanadyň we sözüň arkasynda durarlar.
Gyşarnyksyz şaýatlyk ederler.
Olar boş we peýdasyz zatlardan ýüz öwrerler.
Öte geçmezler. Sabyr ederler, ýöne ýere gozgalaň turuzmazlar.
Gahar-gazaplaryny ýuwdarlar we adamlary bagyşlarlar.
Isrip etmekden we gysgançlykdan uzakda durarlar, ikisiniň arasyndaky orta ýoly taparlar.
Özlerine Allanyň aýatlary ýatlaryna inderilende kör we ker ýaly hereket etmezler, ýürekleri titrär.
Muhammet Pygamberiň hadyslarynda hem ýygy-ýygydan musulmançylyk barada durlup geçilýär, göreldeli musulmanyň aýrtaynlyklary barada aýdylýar.
Hadyslaryň birinde Muhammet Pygamber musulmanlar barada: “Musulman elinden we dilinden musulmanlaryň arkaýyn bolan adamsydyr” diyyär. Pygamberimiz şeýle diýmek bilen musulmanyň dogry ýolda boljakdygyny, berilen amanada hiç haçan hyýanat etmejekdigini, elini harama uzatmajakdygyny, harama seretmejekdigini, harama barýan ýoldan ýöremejekdigini, hiç hili janly-jandara zeper ýetirmejekdigini, ezýet bermejekdigini, dilini ýalan söz bilen hapalamajakdygyny açyk ýagdaýda beýan edipdir. Biziň medeniýetimizde bolsa şol aýratynlyk “Eliňe, biliňe we diliňe eýe bol” görnüşinde beýan edilýär.
Başga bir hadysda Muhammet Pygamber özüň üçin islän zadyňy doganyňyz üçin hem islemelidigiňi, eger şeyle bolman halatynda doly musulman bolunmajakdygyny belläpdir. Beýleki musulmanlary söýen, olary sylan, gadryny bilen, olaryň begenjini we gynanjyny bölüşen, men däl, eýsem biz diýlen pikir bilen hereket eden adamlara musulman hökmünde garapdyr.
Käbir beýleki hadyslarda bolsa musulmanlar barada: “Musulman ynamdar adamdyr we ähli meselelerde ynam döreder. Maksady gowy adam bolmakdyr. Ähli işinde Allanyň razylygyny nygtar, işine we sözüne wepalydyr. Başgasynyň hakyny iýmez. Owadan gürlär, iş eden wagty hem owadan we birkemsiz eder. Başgalaryna kömek berer, sogap gazanmakda bäsleşer. Günä we haram işlerden çetde durar. Günä etmegi oda düşmek ýaly görer. Goňşylary bilen agzybir bolar. Olaryň isleglerini berjaý eder. Özüni görkezmegi gowy görmez. Gowulygy öňde goýar, erbetlik etmez” diýilýär.
Köňli rehim, merhemet, dostluk we gowulyk ýaly duýgulardan doludyr. Ýüreginde kine, öýke, ulumsylyk, kitüw we duşmançylyk ýaly häsýetleri bolmaz.
Musulman bergilä, syrkawa, garra, kyn ýagdaýda galana, ejir çekenlere, ezilenlere elini uzatmalydygyny bilýär. Ýetimler we hossarsyzlar ondan merhemet görer.
Musulman elinde bolany däl, eýsem mätäç adamlara berenini, paýlanyny esasy baýlygy hökmünde görer. Garyndaşlaryň, goňşylaryň we mätäçleriň gerekli zatlaryny biler. Ýoksul adamlara goluny gerer.
GD. Gepleşigimizi Muhammet Pygamberiň iki nesihaty bilen tamamlamak isleýäris. Pygamberimiz 1-nji nesihatynda musulmany atyr satýan adama meňzedip, onuň ýanyndaky adamlaryň gözelliklerden paý aljakdygyny aýdypdyr. Pygamberimiz 2-nji nesihatynda bolsa musulmany bal arysyna meňzedipdir, onuň hemişe gowy zatlar bilen meşgullanýandygyny belläpdir.


text:
Gyzylödegiň düwnük keseli
Howply täze döremeleriň içinde gyzylödegiň ragy ýygy duş gelýän (5-7%) görnüşleriň biridir. Ol esasan orta ýaşan we gartaşan erkek adamlarda has köp duş gelýär. Rak köplenç gyzylödegiň ortaky we aşaky böleklerine zeper ýetirýär.
Keseliň döremeginiň esasy sebäplerine, nädogry iýmitlenme – gaty we gyzgyn nahary köp iýmek, alkogol içgileri köp kabul etmek ýaly faktorlar degişlidir.
Keseliň döremek ähtimallygy çilim çekme netijesinde 2-3 esse, alkogol içgileri kabul etmek netijesinde 12 esse artýandyr. Gyzylödegiň rak keseli, onuň nemli bardasynyň aşgarlaryň täsiri netijesinde zeperlenmesinden soň hem köp duş gelýändir. (köp ýyllar geçenine seretmezden).
Bedende witaminleriň, esasan hem A we C witaminleriň ýetmezçiligi, gyzylödegiň ragynyň döreme ähtimallygyny ýokarlandyrýar.
Ragyň bu görnüşiniň ýaýramagynyň geografiýasy hem takyklandy. Gyzylödegiň karsinomasy Hytaýyň käbir welaýatlarynda, Eýranda, Orta Aziýada has köp duş gelýänligini barlaglar görkezdi. Onuň hem esasy sebäbi, bu ýerlerde iýmite uksus garylan marinadlary, nitrozaminleri, heň emele getirýän kömelekleri, gaty gyzgyn hahary we çaýy kabul edýändikleri, iýmitde selen mikroelementiniň, täze ir-iýmişleriň we bakja önümleriň ýetmezçiligi bilen düşündirilýär.
Gyzylödegiň ahalaziýasy we Barrettiň gyzylödegi hem raga getirýän kesellere girýändir.
Kliniki alamatlarynyň köpüsi howply täze döremeleriň hemmesi üçin meňzeşdir:
- Näsagyň umumy ýagdaýynyň ýaramazlaşmagy, tapsyzlyk, çalt ýadamak, işjeňligiň peselmegi;
- Işdäniň peselmegi ýa-da işdäsizlik, hiç bir sebäpsiz iýmite ýigrenjiň döremegi;
- Başga keseller bilen baglanşdyrmazdan adamyň gaty horlanmagy.
Gyzylödegiň rak keseliniň esasy alamaty – gaty iýmitiň gyzylödekden kynlyk bilen geçmegidir. Bu alamat keseliň başynda gaty bildirenok. Naharyň gaty böleginiň ýa-da süňküň, gyzylödegiň nemli bardasyny şikeslendirendir öydüp, näsag bilen lukman ilkibaşda oňa hiç hili üns hem bermän bilerler.
Iýmitiň kynlyk bilen geçmegi sebäpli, näsaglar gaty iýmiti iýmekden gaça durýarlar. Olar ownadylan iýmiti iýmäge çalyşýarlar. Soňundan diňe suwuk önümler (süýt, çorba, çaý, ir-iýmişleriň şiresi) bilen çäklenmeli bolýarlar. Kähalatlar hynçgylawuk hem döreýär.
Köplenç gyzylödegiň geçirijiligi kynlaşyp, näsaglar hatda öz tüýküligini hem ýuwudyp bilmeýär. Olar gaty horlanyp, igleýärler. Keseliň ötüşip, çişiň gyzylödegiň daşyna ýaýramagy netijesinde, gursakda ýanýan häsiýetli agyrylar, ýuwdunanda agyry döräp biler, üsgürme, sesiň gyrylmagy we üytgemegi yüze çykyp biler.
Üsgürme, sesiň gyrylmagy, agyrylar ýaly alamatlar seýrek duş gelýän hem bolsa, olaryň ýüze çykmagy ragyň ýaýranlygyndan habar berýändir.
Iýmitiň kynlyk bilen geçme duýgusynyň döremegi üçin rak bilen gyzylödegiň töwereginiň 75%-i zeperlenen bolmalydyr. Gyzylödegiň zeper ýeten böleginiň uzynlygy däl-de, onuň diwarlaryna ragyň ýaýraýyş derejesi, limfa düwünleriň zeperlenmesi, anyklaýyş çäresi höküminde wajyp maglumaty berip biler.
Adenokarsinoma gyzylödegiň diwarlarynyň hemme gatlaklaryna ýaýraýan bolsa, ýasy öýjükli raga, esasan, nemli bardanyň aşagy bilen ýaýrama mahsusdyr. Ýasy öýjükli rak bilen deňeşdirlende, gyzylödegiň adenokarsinomasynda limfa düwünleri seýrek zeperlenýändir.
Ragyň dargamagy netijesinde gaýraüzülmeler döräp biler:
- Gyzylödekden gan akma – ýürek bulanma, gan bilen gaýtarma, ysgynsyzlyk, huşuň ýitmegi ýüze çykýar.Güýçli bolmadyk, uzak gan akmalarda, ganyň iýmit siňdiriş ýollaryndan geçmegi netijesinde gara täretiň bolmagy mümkin;
- Gyzylödegiň diwarlarynyň deşilmegi – döşde güýçli agyrylaryň bolmagy, demiň gysmagy, bedeniň gyzgynynyň galmagy bolup biler.
Gaýraüzülmeleriň hemmesi tiz medisina kömegini talap edýändir. Belläp geçilen alamatlaryň hemmesi lukmandan ýörite barlaglary geçirmegi talap edýändir.
Gyzylödegiň ragyny anyklamagyň esasy usuly – rentgen barlagy we ezogastroduodeno-skopiýadyr. (ýörite abzal bilen gyzylödegi, aşgazany, oniki barmak içegäni görmek).
Gastroskopiýa bilen biopsiýany (agzadan bir bölegini alyp, gistologiýa barlagyny geçirmek) bile geçirmek, 95% ýagdaýlarda ragy irki döwürde anyklamaga kömek edýär.
Ragyň ýaýrama derejesini, limfa düwünleriň zeperlenmesini, aýratyn ýaýran ojaklary (metastazlary) anyklamak üçin kompýuter we magnit-rezonans tomagrafiýasy ulanylýar.
Gyzylödegiň ragynyň dem alyş ýollaryna ýaýramagyna güman edilende, bronhoskopiýa barlagy (dem alyş ýollaryna seretmek) geçirilýär. Çylşyrymly ýagdaýlarda, gyzylödege goňşy ýerleşýän hemme beden agzalaryny barlamak üçin torakoskopiýa ýa-da laproskopiýa geçirilýär.
Umumy barlag höküminde we ragyň ýaýran ojaklaryny anyklamak üçin döş kapasasynyň agzalarynyň rentgenografiýasy, bagryň USB-ny, süňkleriň izotop barlaglaryny geçirýärler.
Islendik kesel, şol sanda howply täze döremeler hem, irki döwürde ýüze çykarlanda, bejerginiň netijeli boljakdygyny ýatdan çykarmaly däldir.
Gyzylödegiň ragy hirurgiki ýol bilen, şöhle bejergisi ýa-da olaryň utgaşmasy bilen bejerilýär. Himiki dermanlar bilen özbaşdak bejergi geçirmek degerli netijeleri bermeýär.
Gyzylödegiň ortaky we aşaky böleginiň rak keselinde hirurgiki usul bilen bilelikde, şöhle we himiýa bejergisiniň utgaşmasy ulanylýar.
Keseliň ýaýran we operatiw bejergi geçirme mümkinçiligi bolmadyk ýagdaýynda şöhle bejergisi geçirilýär. Gyzylödegiň ýokarky böleginiň rak keselinde, esasan, şöhle bilen bejergi ulanylýar. Bejerginiň hirurgiki usuly gyzylödegi aýyrmakdan ybaratdyr.
Operatiw bejerginiň dürli usullary işlenip düzüldi. Gyzylödek aýrylandan soň, aşgazanyň ýa-da içegäniň (inçe ýa-da ýogyn içegäniň) böleginden emeli gyzylödek ýasap, plastiki operasiýany geçirýärler. Operatiw bejerginiň netijeliligini gazanmak üçin, operasiýadan soň himiki ýa-da şöhle bejergini geçirýärler.
Keseliň ötüşip, operatiw bejergini geçirmäge mümkinçilik bolmadyk ýa-da näsagyň iýmiti kabul edip bilmedik ýagdaýlarynda, iýmitlenme üçin gastrostomany goýýarlar. Ýerli agyrsyzlandyrmadan soň, aşgazany garnyň öňki diwaryna tikip, iýmitlenme üçin oňa turbajyk sokýarlar.
Gyzylödegiň ragy döş kapasasynyň limfa düwünlerine, 20% ýagdaýda bagra, 10% öýkene, süňklere, beýnä ýaýrap bilýär.
Keseliň geçişi ragyň görnüşine, ýaýraýyş aýratynlygyna, näsagyň ýaşyna baglydyr. Her bir ýagdaý aýratynlykda seredilmelidir.
Gyzylödegiň rak keseliniň öňüni almakda esasy çäreler, rak keseliniň öň ýanyndaky (gyzylödegiň ahalaziýany, Barrettiň gyzylödegi, mehaniki we himiki şikeslenmeler) keselleri ýüze çykaryp bejermäge we ragy başlangyç döwürlerde anyklamak üçin barlaglar geçirmäge syrygýandyr. Bu zatlar bolsa öňüni alyş barlaglary wagtynda geçirmek we öz saglygyna ünsli garamak arkaly gazanylýandyr.


text:
Plasmas önümleriniň Ýer ýüzüniň ekoulgamyna zyýanly täsiri baradaky mesele barha ulalýar. Alymlar 1971-nji ýylda işlenip düzülen öz-özünden çüýrän plastmassanyň hem ekologiýanyň hapalanmagynyň öňüni almaýandygyny anykladylar.
«Ferra.ru»-nyň «ScienceNews»-a salgylanyp belleýşi ýaly, ýüze çykan mesele daşky gurşawyň ýagdaýy bilen baglanyşykly. Mysal üçin, plastmassalaryň köpüsinde materiallaryň dogry çüýremegi üçin ýeterlik ýagtylyk ýok.
Bu plastmassanyň dargamagy wagtynda emele gelen mikroskopiki bölejikler haýwanlara ekoulgama girse zyýan berip biler.


text:
Jyl sońyna qaraı ınflıatsııa 8,5% jetýi múmkin – Ulttyq bank
NUR-SULTAN. QazAqparat – QR Ulttyq banki jyl aıaǵyna deıin eldegi ınflıatsııa 7,5%-8,5% dálizine baratynyn boljap otyr. Bul týraly bank tóraǵasy Erbolat Dosaev Úkimet otyrysynda aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Azyq-túlikke jatpaıtyn ınflıatsııa tamyzda 7,3%-ke deıin 0,1 paıyzdyq tarmaqqa ósti. Óndirýshiler baǵanyń ósimi jáne suranystyń qalpyna kelýi aıasynda janar-jaǵarmaı baǵasynyń ósýi jalǵasýda. Bul kıim-keshek jáne aıaq kıim baǵasynyń da ósýin jedeldetedi. Olardyń azyq-túlikke jatpaıtyn ınflıatsııaǵa úlesi osy jyldyń mamyr-tamyz aılarynda 0,94 paıyzdyq tarmaqty qurady», - degen Erbolat Dosaev aqyly qyzmetter ınflıatsııasynyń tamyzda 6,6%-ke deıin ósýi tarıfterdi kótergenin atady.
«Shekti tarıfterdiń kóterilýine baılanysty elektr energııasy baǵasynyń ósýi 10,1%-ti qurady. Suranysty qalpyna keltirý aıasynda turǵyn úıdi jalǵa alý baǵasy, qoǵamdyq tamaqtaný, gaz jáne jolaýshylar áýe tasymaly baǵasy ósti. Boljamdyq raýndtyń qorytyndysy boıynsha Ulttyq Bank bıylǵy jyldyń sońyna qaraı ınflıatsııa 7,5%-8,5% dálizinde qalyptasady dep kútýde. Onyń tómengi shekarasy Inflıatsııaǵa qarsy den qoıý sharalarynyń keshenin tıimdi iske asyrýdy eskere otyryp aıqyndalǵan», - dedi Ulttyq bank basshysy.
- Qazaqstan men Reseıdiń úkimet basshylary telefon arqyly sóılesti
- SQO-da 26 memorgan satyp alý baǵasyn 300 mln teńgege negizsiz kóterip jibergen
- SQO-da bıyl memlekettiń 420 mln teńgesin qaltasyna basqan 8 sheneýnik sottaldy
- Asqar Mamın tsıfrlandyrý jónindegi komıssııanyń otyrysyn ótkizdi
- Ulttyq bank stýdentterdi óndiristik tájirıbeden ótýge shaqyrdy
- Qazaqstanda óńirlerdiń basym bóliginde ınflıatsııa jyldamdady
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Global maslahat beriş
Hyzmatdaş çözgütleri
Marketing hyzmatlary
Biz derman serişdelerini,
lukmançylyk enjamlaryny
we bejeriş
kosmetikany getirýäris
Biz durnukly ösýän we ýokary korporatiw sosial jogapkärçilikli kompaniýa. Kompaniýanyň baýlygy – ony ajaýyp edýän adamlar!
KOMPANIÝA HAKYNDA
2010-njy ýyldan bäri «Ýewropa Dermanlar» Hojalyk Jemgyýeti Türkmenistanyň bazarynda işleýär. Esasy iş görnüşi – derman serişdelerini, lukmançylyk enjamlaryny we lukmançylyk maksatly önümleri getirmek. Kompaniýa dünýäniň farmasewtiki öndürijileri bilen hyzmatdaşlyk edýär.
Işiň esasy görnüşi dermanlary, lukmançylyk enjamlaryny we lukmançylyk enjamlaryny eltmekdir.
Kompaniýa dünýä derman öndürijileriniň ýolbaşçylary bilen hyzmatdaşlyk edýär.


text:
Sag bol, güýzüm, näzik duýgulaň üçin,
Açdyň ýürekdäki syrlary bize.
Ýazdyň köňüllere belent aýdymy
Aglap geçen durnaň perleri bile.
Gurbannazar EZIZOW.
Tebigatda pasyllaryň çalsyp durmagy ynsan duýgularyna öz uly täsirini ýetiryär. Her pasyl adama öz häsiýetine mahsus duýgulary eçilýär. Olaryn iň gözelleriniň biri hem güýz paslydyr. Bu pasylda baglaryň ýapraklary ýere tarap gaýyp, misli asmandan altyn bölejikleri ýagýan ýaly täsirli pursady emele getiryärler. Güýz-gözelligiň, paýhaslylygyň, agraslygyň, artykmaç gürlemän dymyp, daş-töweregiňdäkileri diňläp oturmak ýaly ajaýyp ynsan sypatlaryny özünde jemleýär. Türkmen edebiýatynda öçmejek yz goýan, güýz pasly bilen öz syryny paýlaşyp bilen ajaýyp şahyr Gurbannazar Ezizowyň:
Söýýän güýz paslyny, sarylygyny.
Göwnüme hoş ýakýar onuň pes päli.
Ölüm bilen ömrüň aralygyny
Ölçemeli ýaprak şahada häli.
-diýen setirleri hem güýz paslynyň sadalygynyň, pes päliniň göwne hoş ýakýan häsiýetdigini, bagyň şahasyndan gaýyp ýere gaçjak bolup duran sary, guran ýapragyň bolsa ölüm bilen ömrüň arasynda göreşip, bagdan aýrylmak islemän durandygy, emma tebigatyň kanunyna boýun bolup ýere tarap assalyk bilen gaýyp gelýän ýapragyň keşbini gözöňüne getirýär.Altyn öwsüp, altyn dänejiklerini ýere sepeläp duran derek boýly çynarlaryň arasyna giren, edebiýata, sungata düşünýän her bir ynsan özüni ussatlyk bilen çekilen peýzažyň içine giren ýaly geň duýgulary başdan geçirýär. Ýere gaýyp düşen, guran ýapraklar bolsa zeminiň üstüne ýazylan altynsöw sapaklardan dokalan ajaýyp halyny ýatladýar. Ömür tanapy üzülip, öz penasyndan aýra düşen ýaprak aýralygyň perýadyndan gurap ýere gaçyp ömrüni tamamlaýar.
Altyn reňke boýalan dek bu zemin,
Mydam gözelligňi sakla sen güýzüm.
Jomart tebigatyň eçilen keşbin,
Subut edip mydam hakla sen güýzüm.
Ine güýz, asmanyň ýüzi tukatlyk,
Şonda-da berýärsiň ynsana ylham.
Ýuwaşjadan sepeleýän damjalaň,
Kime şatlyk berýär kimselere gam.
Ýapraklaryň şybyr-şybyr sesleri,
Jemleýär pikiri, diňleýär göwni.
Ýüregimiň owazyna diň salyp,
Çözýän kalbymdaky ählije düwni.
Tylla güýzüm sen gelseň bu jahana,
Ýylgyrýar gözlerim, nurlanýar ýüzüm.
Ýagyşly howaňy çalşman bahara,
Saýaňda pikirim durlanýar güýzüm!
Gytja ATDAÝEWA-Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň Halkara žurnalistikasy fakultetiniň 1-nji ýyl talyby.


text:
Demirgazyk Koreýanyň harbylarynyň metbugat wekili ABŞ-nyň Günorta Koreýanyň töwereklerine öz gämilerini ýollamagynyň “erbet netijeleriniň boljakdygyny” duýduryp, çykyş etdi.
Günorta Koreýanyň Goranmak ministrligi bu çäräniň adaty halas ediş türgenleşikleriniň çäginde amala aşyrylýandygyny, şeýle-de Phenýanyň bildirýän aýyplamalarynyň “ýalňyşdygyny” belledi.
Phenýan bilen Seulyň arasyndaky gepleşikleri ýola goýmak tagallalarynyň çäginde, aprel aýynda iki ýurt tarapyndan hem dolandyrylýan fabrika täzeden işläp başlapdy. Emma mundan soň, gepleşikler petige diredi.


text:
Obamanyň Pakistanyň tire-taýpa regionlaryndan NATO-nyň we Birleşen Ştatlaryň goşunyna serhetýaka hüjümleri amala aşyrýan söweşiji toparlara basyş etmegi üçin Şarife has köp tagalla etmäge çagyrmagyna garaşylýar.
Şarifiň bolsa Pakistanda ABŞ-nyň howa zarbalarynyň togtadylmagyny talap etjekdigi aýdylýar. Adam hukuklaryny goraýan “Amnesty International” guramasynyň ýaňy-ýakynda ýaýradan raportynda gürrüňi edilýän howa zarbalary uruş jenaýaty hasaplanyp bilner diýilýär.
Soňky ýyllarda Pakistanda asuda ilatyň heläk bolmagyna sebäp bolan ABŞ-nyň howa zarbalary we Osama Bin Ladeniň ölmegine alyp baran ABŞ-nyň Pakistanyň içindäki harby operasiýasy Waşington bilen Yslamabadyň arasyndaky gatnaşyklaryň erbetleşmegine sebäp bolupdy.
Analitikler duşuşyk iki ýurduň gatnaşyklaryny gowulaşdyrmaga kömek edip biler diýýärler.


text:
Intellektuallaryň bir topary Darwiniň ewolýusiýa teoriýasynyň hakykatlygyna garşy çykmak bilen serb jemgyýetinde düýpli bölünişigi emele getirdi.
Näbelli “guramaçylykly raýatlaryň” Belgraddaky parlamente beren anti-Darwin arzasyna, onlarça intellektuallaryň gol çekendigini ýerli media habar berdi.
Bu inisiatiwada, “ýer ýüzüniň döremeginiň ewolýusiýaly taryhy” diýlip kabul edilýän darwinizm garaýyşlary bilen birlikde, dini matlaply ýaradylyş teoriýasynyň hem serb mekdeplerinde ewolýusiýa bilen deň derejede geçirilmegi talap edilýär.
Arzanyň gurmaçylary darwinizmiň adamzadyň ýaradylyş teoriýalaryndan diňe biridigini ýatlatmak bilen onuň teoriýanyň ylmylygy sorag astyna alyp, mekdep kitaplaryndaky darwinizmiň agalyk edýän ornuna garşy çykmagy maksat edinendiklerini aýtdylar.
Belgrad Uniwersitetiniň professory Ljiljana Colic “ Men (Darwiniň) ewolýusiýa teoriýasynyň adamlaryň maýmyndan gelip çykandygyny öňe sürmek bilen diňe prawoslawlary (hristianlary) däl, eýsem hemme (dini) ynanjy bolan adamlary ynjydýandygyny aýdýan” diýdi. Ol bilim ministri bolup işlän wagty, onuň 2004-nji ýylda darwinizmi mekdep meýilnamalaryndan çykarmak synanyşygy wezipesinden çetleşdirilmegine sebäp boldy.
Colic danas.ru websaýtyna arza gol çekendigi üçin begenýändigini, sebäbi onda ýazylanlar barada düýpli ylalaşýandygyny aýtdy.
Belgrad Uniwersitetiniň biologiýa bölüminiň dekany Zeljko Tomanovic, “Bu gadymy ýaradylyş ideýalary düýpli anahronizm (häzirki zaman şertlerine gabat gelmeýän könelişen pikir) we ylma gabat gelmeýär. Ýaradylyşyň ýokarda agzalanlary subut edýän hiç hili subutnamasy we ewolýusiýany inkär edýän ylmy maglumaty ýok” diýdi.
Arza Serbiýanyň belli elitleri tarapyndan gol çekilmeginden daşary, käbir abraýly gazetler tarapyndan hem arzanyň tarapy çalyndy.
Mesele ýurdy ikä böldi. Ýaradylyşyň tarapdarlary, Serbiýadaky ýokary derejeli işsizlik (2016-njy ýylda 16 göterim), Brýusseliň Belgrada ýakyn gatnaşyk etmek we soňunda Bileleşige agza bolmak isleglerine biperwaý garaýandygy barada öňe sürülýän pikirler sebäpli, Günbatara garşy we antiglobalist akymlardan peýdalandy.
AÝ/AR-nyň Balkan bölüminiň habarçysynyň aýtmagyna görä; ol ýerde Liberal demokratiýa barada lapykeçlik we hatda Günbatara garşy gazaplylyk bar. Dogmatik, konserwatiw hereketler bolsa ösüşe geçipdir.
Mekdeplerde ýaradylyş teoriýasynyň öwredilmegi üçin basyş edýän serb prawoslaw kilisesiniň artýan täsirinden gorkýanlar, beýle teklipleriň ýurduň bilim sistemasyny gowşatmagyndan, ylmy hem-de beýleki möhüm temalarda halk erkiniň peselmeginden howsala edýärler.
Milli geňeş – içinde doktorlaryň, professorlaryň, ruhanylaryň, syýasatçylaryň we hatda käbirleriniň Serb Ylymlar akademiýasynyň agzalaryna degişli bolandygy aýdylýan 166 kişiniň gol çeken arzasyny kabul edendigini aýtdy.
Ýöne Ylymlar akademiýasy arzadaky pikirler bilen ylalaşmaýandygyny aýtdy we öz agzalaryndan diňe iki sanysynyň bu dokumente gol çekendiklerini hem üstüne goşdy. Mediada ilki aýdylyşyna görä, akademikleriň onlarçasy arza gol çekipdir.
Parlamentiň ylym, bilim we tehnologiýa komitetiniň agzasy Aleksandar Jerkova danas.ru websaýtyna, “bu arza gol çekenler bilimde (serb mekdepleriniň ýüzbe-ýüz bolýan) ýurdumyzyň geljegini kesgitlejek esasy meseleleri çözmäge çalyşmaýarlar” diýip gürrüň berdi.
Ol serb mekdeplerindäki meýilnamalaryň we standartlaryň “20-nji asyrdaky derejesinde” galandygyny we bu anti-Darwin arzanyň hem “mekdepleri 19-njy asyryň başlangyjyndaky standartlara yza tesdirjekdigini” aýtdy.
Belgradly ýaşaýjy Stevan Karic AÝ/AR-na: “Meniň-ä (ýaradylyşçy inisiatiwasy barada) habarym ýok. Meniň pikirimçe bu ewolýusiýanyň tersi” diýip jogap berdi.
AÝ/AR Balkan bölüminden Dragan Stavljanin we Gordana Knezeviciň habarlary esasynda taýýarlandy.


text:
Orsýetiň howpsuzlyk ofiserleri 19-njy ýanwarda Moskwada on ýyldan gowrak öň bir neo-nasis tarapyndan öldürilen aklawçyny we žurnalisti hatyralamaga çykan adamlaryň azyndan 10 sanysyny tussag etdi.
Bu ýöriş aklawçy Stanislaw Markelow we Anastasia Baburowa öldürileli bäri her ýyl geçirilýär, olar 2009-njy ýylyň 19-njy ýanwarynda rus paýtagtynda atylyp öldürildi.
Emma muňa garamazdan, bu ýyl ýörişe gatnaşan 1500 çemesi adamyň käbiri bu çäräni prezident Wladimir Putiniň 15-nji ýanwarda teklip eden konstitusiýa üýtgetmelerine garşylygyny bildirmek üçin ulandy.
Häkimiýetler olary derrew ýörişden çekip çykardy we polisiýa awtobusyna alyp gitdi.
Aktiwist Konstantin Fokin ýöriş üçin ýygnanyşyk ýerine “Putin, git!” diýen ýazgyly plakat göterip geldi. Ol howpsuzlyk ofiserleri tarapyndan ýöriş başlanmanka tussag edildi.
Putin halka ýüzlenmesinde rus hökümetiniň içindäki ygtyýarlyklary gaýtadan böljek, 2024-nji ýylda prezidentlik möhleti gutarandan soň özüniň alyp biljek wezipesine has kän ygtyýarlyk berjek teklipleri etdi.
19-njy ýanwardaky ýörişe gatnaşanlar Orsýetiň Konstitusiýasynyň nusgalaryny alyp çykyp, Putiniň tekliplerine garşylyklaryny bildirdiler. Şeýle-de olar rus häkimiýetleriniň syýasy aktiwistleri ýanamaklaryna garşylyklaryny bildirdiler.


text:
Kelesi jyly baspana baǵasy qymbattaı ma
NUR-SULTAN. QazAqparat - 2022 jyldyń kókteminde turǵyn úı 20%-30% qymbattaıdy. Qazaqstan Qurylysshylar odaǵynyń basshysy Talǵat Erǵalıev BAQ ókilderine osyndaı boljam aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Qurylystyń qunyn arzandaý týraly aıtsaq, 2014-2015 jyldary úshinshi-tórtinshi klasty turǵyn úıdiń sharshy metri 1,5-2 myń dollarǵa satylsa, qazir olar 750 dollarǵa ótip jatyr. Bir sózben aıtqanda qurlyskompanııalary salǵan úıiniń ózindik qunyn ǵana aqtap jatyr. Baspana tapshylyǵynyń qalyptasýyna qurylys kompanııalary kináli emes. Búginde qurylystyń ózi 35%-40% qymbattady. Materıaldar 60% -dan 90%-ǵa deıin sharyqtap ketti», - dedi Talǵat Erǵalıev BAQ ókilderine.
Onyń aıtýynsha, qurylys quny 15% - ǵa ǵana kóterilgen.
«Qısynǵa salyp qarasańyz, qurylystyń ózi 35%-40% qymbattasa, sharshy metrdiń quny bar bolǵany 15%-ǵa qymbattaǵannyń ózinde baǵanyń ósip ketkenin kóremiz. Kommertsııalyq turǵyn úı salýshylar baǵany bir túnde kóterip jatqan joq. Olar baǵany birtindep, baıaý kóteredi. 2022 jyldyń kókteminde baspana baǵasy 20%-30% ósedi dep topshylap otyrmyz. Biz muny naqty bıylǵy jtaldaýǵa ǵana súıenip aıtyp turǵan joqpyz. Bul qurylystyń barlyq kezeńin taldaý arqyly alynǵan boljam», - dedi Talǵat Erǵalıev.
- Rıdderde úıi órtenip ketken otbasylar jańa baspanaǵa kóshti
- ShQO-da bıyl turmysy tómen jáne kópbalaly 1125 otbasy baspanaly bolady
- Qazaqstanda kredıt berýdiń biryńǵaı eń joǵary somasy bekitiledi
- «Jaıly turǵyn úı» qazaqstandyqtardyń baspana jaǵdaıyn jaqsarta ala ma
- Mektep pen aýrýhana salý Nur Otan-nyń erekshe baqylaýynda
- SQO-da joldy sapasyz jóndegen kompanııa 2 jyl sot sheshimin oryndamaı otyr
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Şu ýyl ilkinji hasylyny alan “Berk Teker” hususy kärhanasy 500 gektar ýerden 300 tonna miwe ýygdy. Indiki ýyl bu hususy kärhananyň işgärleri hasyllylygy iki essä çykaryp, 700 müň tonna dürli miweleri ýygmagy maksat edinýär.
“Berk Teker” Ahal welaýatynyň Bäherden etrabynyň Börmi obasynda ýerleşýän meýdanynda 35 müň agaç nahallaryny dikdi. Döwrebap usullary bilen oturdylan bu ýokary sortly alma, armyt, şetdaly, ülje nahallary häzirkizaman görnüşinde suwarylýar.
Häzirki wagtda “Berk Teker” täze meýilnamany amala aşyrmagyň ugrunda. Kärhana goşmaça 400 gektar ýeri kärendä alyp, bu ýerde miweli agaçlary we pisse oturtmagy maksat edinýär.
Şol bir wagtda kärhana ýyladyşhana toplumyny gurup, gök-önüm we miweleri gaýtadan işlemegi meýilleşdirýär. Şu maksat bilen bu ýerde döwrebap enjamlaşdyryljak 10 müň tonna miwe saklamak üçin ammar we kiçi önümçilik desgasyny gurmak göz öňünde tutulýar.
Şu ýyl Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň agzalary bolan daýhan hojalyklary, hususy kärhanalar we fermerler 1600 gektardan gowrak meýdanda miwe baglaryny we 1500 gektarda üzüm nahallaryny oturtdylar. Ýurdumyz boýunça bagbançylyk üçin berlen ýer 8 müň gektar bolup, bu meýdanlarda 8 milliondan gowrak miweli agaç boý aldy.


text:
Sahna bilen adygan
Türkmenistanyň at gazanan artisti Annamyrat Saparow bilen sungat söhbedi
Teatr — ruhy baýlygyň ojagy. Ussatlyk bilen ýerine ýetirilen keşp tomaşaçynyň aňynda galýar, kalbyndan orun alýar. Indi birnäçe ýyl bäri dürli keşpleriň üsti bilen tomaşaçynyň dünýäsine ýol salyp, halkyň söýgüsini gazanyp gelýän artistleriň biri-de Türkmenistanyň at gazanan artisti Annamyrat Saparow. Magtymguly adyndaky milli sazly-drama teatrynda onuň bilen taýýarlan söhbetdeşligimizem sahnanyň jadyly dünýäsiniň artiste, tomaşaça täsiri dogrusynda boldy.
— Siziň sungatyňyz baradaky gürrüňimizi sahnadaky keşpleriňizi ýa-da goşa tary bir gyra süýşürip etmek mümkin däl. Siziň uly sahna gelmegiňize dutar sebäp boldumy ýa-da dutary eliňize ymykly almagyňyza sahnada döredýän keşpleriňiz täsir etdimi?
— Sahna bolan söýgimem çagalykdan gözbaş alýar welin, dutary-da elime şol döwürler aldym. Mekdebiň başlangyç synplarynda okap ýörkäm obadaşymyz, bagşy Döwran Nuryýewden dutar çalmakdan tälim alyp ugradym. Şondan bärem dutar hemişe diýen ýaly ýanymda. 1993-nji ýylda orta mekdebi tamamlap, Türkmen milli konserwatoriýasynyň bagşyçylyk bölümine okuwa girdim. Bu ýerde Türkmenistanyň halk artistleri, uly halypalar Oraznepes Döwletnazarowyň, Akmyrat Çaryýewiň, Ýolaman Nurymowyň ussatlyk mekdebini geçdim.
2001-nji ýylda Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky milli sazly-drama teatrynyň döredilmegi meniň durmuşymda täze bir sahypany açdy. Sebäbi ol teatra işe çagyrylmagym meniň üçin uly bir täzelik, täsinlikler dünýäsine syýahata çakylyk ýalydy. Çagyrylanyň bilen ur-tut işe başlabermeli diýen zat ýok, uly-uly halypalaryň synagyndan geçmeli. Ol ýere çagyrylanlaryňam aglabasy tanymal artistler, aýdymçylardyr bagşylar. Teatryň tomaşa zalynda üýşüp otyrys. Teatryň şol wagtky baş ýolbaşçysy, Türkmenistanyň at gazanan artisti Kadyr Atabaýew, baş režissýory, Türkmenistanyň halk artisti Ata Alowow ýeke-ýekeden synag alýarlar. Ine, şu ýerde-de maňa dutarym kömege geldi. Gezek maňa ýetende, Ata Alowow: «Aýdym aýdýaňmy?» diýip sorady. «Hawa» diýdim. «Saýatly-Hemra» dessanyndan «Gara gözliniň» diýen aýdymy ýerine ýetirenimde halypalar: «Bäý, büý-ä, tüýs, bize geregi eken» diýişdiler. Şeýdibem, teatra işe kabul edildim.
— Döreden keşpleriňiz barada-da gürrüň beräýseňiz!
— Ýadyňyza düşýän bolsa, Magtymguly adyndaky milli sazly-drama teatrynda ilkinji sahnalaşdyrylan spektakl Ata Alowowyň goýan «Saýatly-Hemrasy» bolupdy. Şol spektaklda Saýat hana aşyk bolýan aýdymçy ýigitleriň biriniň keşbini janlandyrdym. Oýunda «Çykdym güller» diýen halk aýdymyny ýerine ýetirdim. Bu aýdymy tomaşaçylar gaty gowy kabul etdiler. Şondan soň «Şasenem-Garyp» spektaklynda maňa Garybyň keşbini ynandylar. Şasenemiň keşbini bolsa Läle Begnazarowa janlandyrdy. Şeýtdi-de, keşp yzyna keşp döredi gidiberdi. Teatrymyzyň sahnasynda goýulýan oýunlaryň sanynyň artmagy bilen biziňem döredýän keşplerimiziň sanawy artdy. Soňky ýyllarda Türkmenistanyň sungatda at gazanan işgäri Aýnazar Batyrowyň sahnalaşdyrmagynda birnäçe ululy-kiçili keşpleri ýerine ýetirdim.
— Artistlik ýolunda ilkinji halypaňyz?
— Sahna barada gürrüň açylanda, ilkinji nobatda, uly halypam Ata Alowow göz öňüme gelýär. Ata aga: «Şu ýerde şeýleräk hereket etmeli...» diýip, sahnada ýöremegiň aýratynlyklaryna çenli öwretdi. Sahnada artist aýdýan sözleriniň basymlaryny doly we dogry aýdyp, tomaşaça ýetirmegi başarmaly. Umuman, bu sungatda wajyp däl zat ýok. Islendik ownuklygam seniň sahnada üstünlik gazanmagyňa ýa-da şowsuzlygyňa täsirini ýetirip bilýär. Ine, şu zatlary Ata aga sahnada işe başlan ilkinji günlerimizden aňymyza guýupdy.
— Siziň «Miras» teleýaýlymynda alyp barýan «Gel, bagşym, biz bu gün aýdym aýdaly» atly gepleşigiňizem özboluşlylygy bilen tapawutlanýar. Teleýaýlymda gepleşik alyp barmagyňyza döredijilikde täze-täze ýollaryň gözlegi diýip bolarmy?
— Umuman aýdanyňda, döredijilik adamsyna irginsiz gözlegler mahsus. Şol gözlegler seni täzelikleriň, üstünlikleriň, kämilleşmegiň gapysyndan eltýär. Özüm-ä bir ýerde durmagy gaty içgysgynç hasaplaýaryn. Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwri — döredijilik işgärlerine ukyp-başarnygyny açmak üçin giň mümkinçilikleriň döredilýän zamanasy. Asyl kärim bagşyçylyk bolansoň, teleýaýlymda dutar bilen baglanyşykly nähilidir bir gepleşik alyp barmak höwesim öňden bardy. «Gel, bagşym, biz bu gün aýdym aýdaly» atly gepleşigiňem maksady, bu ugurdan çorba sowadanlar bilen bir meýdan aýdym-saz etmek, halka ruhy lezzet bermek. Bu gepleşigimiziň üsti bilen ýurdumyzyň çar künjeginde ýaşaýan zehinleri halkymyza tanatmak isleýäris. Özüm-ä alypbaryjylygy-da, artistlik ýaly, inçe sungat hasaplaýaryn. Ýöne hersiniň tomaşaçynyň dünýäsine alyp barýan özboluşly ýoly bar.
Telewideniýede mikrofonyň öňünde adaty ses bilen gürleýäň, ýöne şonda-da tebigylygy saklamagy başarmaly. Ýasamalyk bolmaly däl. Sahnadaky ýaly keşbe girip, başgaça hereketler ediberseň, tomaşaçy-ha bir kabul etmez, öňüňde oturan, söhbetdeşlik edýäniňem oňaýsyz ýagdaýa düşer. Teatrda welin başgaça. Ol ýerde sesiňi-de, hereketleriňi-de gahrymanyňa görä üýtgetmegi başarmaly. Ine, «Ykbal öwrümleri» spektaklynda talyp ýigit Maksadyň keşbini ýerine ýetirýärin. «Tumar şa» spektaklynda bolsa 85 ýaşly Ahuranyň keşbinde sahna çykýaryn. Onsoň pikir edip göräýiň, şolaryň her birine kybap hereketleri öwrenmeli, sahna çykanyňda tomaşaçy saňa ynanar ýaly etmeli. Esasy zat, şony başarmak, keşp ululygy-kiçiligi bilen däl-de, täsirli ýerine ýetirilişi bilen tomaşaçynyň aňynda galýar.
— Sahnada keşp janlandyranyňyzda tomaşaçylaryň täsiri duýulýarmy?
— Elbetde. Ýöne artist tomaşaça üns bermeli däl. Sahnadaky ähli hereketleri üns bilen yzarlap, sözleriňi diňläp, gülmeli ýerinde ýürekden gülüp, gynanmaly ýerinde, hakykatdan-da, gynanýan tomaşaçylar seniň keşp janlandyryşyňa-da täsirini ýetirýär. Spektaklyň gynançly pursatlarynda şeýle bir ümsümlik bolýar welin, käbir tomaşaçynyň «juk, juk, juk» diýýän seslerem eşidilýär. Muny artistiň keşbiniň ýerine düşdügi diýip hasaplaýaryn.
— Durmuşyňyzdaky ýatdan çykmajak wakalar hakynda aýdaýsaňyz.
— Ajaýyp zamanamyzyň her bir güni şatlykdan doly. Döredijilik bilen baglanyşyklylykda bu sanawy näçe uzaltsaň uzaldyp oturmaly. 2011-nji ýylda Türkmenistanyň at gazanan artisti diýen hormatly adyň eýesi boldum. Bu meni täze-täze üstünliklere ruhlandyrdy. Mundan başga-da teatrymyz ýylyň-ýylyna dünýäniň dürli ýurtlarynda geçirilýän halkara festiwallara gatnaşyp gelýär. Şol festiwallarda edýän çykyşymyz, tomaşaçylaryň ýanymyza gelip aýdýan joşgunly sözleri, edil şu pursat bolup geçýän ýaly, hemişelik ýadymyzda galýar. Sebäbi bu biziň sungatymyza berilýän uly baha. Öz saýlap alan hünäriňe şeýle uly hormatyň goýulmagy, uly bir halkyň sahna sungatyna wekilçilik edip dünýä aýlanmak — bu zatlar islendik adam üçinem uly bagt.
— Her bir adamda geljek bilen baglanyşykly arzuw, maksat bolýar. Şu barada-da gürrüň edäýeliň!
— Dogrusy, tomaşaçynyň ýadyndan çykmajak keşbi janlandyrmak islendik artistiňem arzuwy bolsa gerek. Özümem şol arzuwdan daşda däl. Maksatlar barada aýdylanda bolsa, olar sahna bilen baglanyşykly. Nesip bolsa, geljekde-de, Gahryman Arkadagymyzyň peşgeş beren, köşgi-eýwanlary ýatladyp duran teatrymyzyň sahnasynda bagtyýarlyk döwrümizi şöhlelendirýän ajaýyp sahna oýunlarymyz bilen halkymyza ruhy lezzet paýlarys. Türkmen sungatyny belende götermekde taýsyz tagallalary durmuşa geçirýän milli Liderimiziň jany sag, ömri uzak bolsun!
— Arzuwlaryňyz hasyl bolsun! Beren gürrüňleriňiz üçin köp sagboluň! Size sungat äleminde täze-täze üstünlikleri arzuw edýäris!
— Sag boluň!
Söhbetdeş bolan Laçyn BERDIMYRADOWA


text:
2020-nji ýylyň 17-nji fewralynda Türkmenistanyň Döwlet medeniýet merkeziniň Döwlet muzeýi tarapyndan Aşgabat şäherindäki energetika orta hünär okuw mekdebinde «Türkmenistan – Bitaraplygyň mekany» atly sergi gurnaldy
Hormatly Prezidentimiziň alyp barýan parahatçylykly syýasatynyň netijesinde oba-kendi şäher bilen bäsleşýän agzybir halkymyzyň ümzügi buýsançly ösüşlere tarap rowana bolýar Ata Watanymyz bu gün älemiň arzuwlaýan mekanyna öwrüldi. Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalary bilen 2020-nji ýyl «Türkmenistan – Bitaraplygyň mekany» ýyly diýilip yglan edildi. Hemişelik Bitaraplygymyzyň 25 ýyllygyny şöhratlandyrmak we raýatlarymyzyň Watançylyk ruhuny belende götermek has-da buýsandyryjydyr. Bitaraplygyň esasy özenini parahatçylyk, hoşniýetlilik, ynsanperwerlik, özara düşünişmek, dost-doganlyk ýörelgeleri düzýär. Belent at-abraýa eýe bolan türkmen halkynyň ähli ýaşaýyş- durmuş ulgamlary bilen bir hatarda özboluşlylygy, gadymylygy hem-de milli mirasymyz, medeni, binagärlik ýadygärliklerimiz dünýä jahankeşdeleriniň ünsüni özine çekýär.
Türkmenistanyň Döwlet medeniýet merkeziniň Döwlet muzeýiniň ylmy işgärleri türkmen halkynyň bäş müň ýyllyk taryhyny, medeni-milli we tebigy gymmatlyklaryny gorap saklamakda, giňden wagyz etmekde, geljekki nesillere ýetirmekde uly işleri alyp barýarlar. Aşgabat şäherindäki çagalar baglarynda, orta mekdeplerde we ýokary okuw jaýlarynda yzygiderli göçme sergiler gurnalýar.
2020-nji ýylyň fewral aýynyň 17-ne Aşgabat şäherindäki energetika orta hünär okuw mekdebinde «Türkmenistan – Bitaraplygyň mekany« atly muzeý gymmatlyklaryndan ybarat bolan ajaýyp sergi açyldy. Bu sergi fewral aýynyň 23-ne çenli dowam etdi. Sergini Döwlet muzeýiniň Etnografiýa ylmy-barlag bölüminiň müdiri E.Amanberdiýewa, muzeýiň ylmy işgäri Ö.Rahmanow we energetika orta hünär okuw mekdebiniň mugallymy Z.Rejepowa gutlag sözi bilen açdylar. Sergide Döwlet muzeýiniň gaznasynda saklanylýan milli egin-eşikler, haly we haly önümleri, milli saz-gurallarymyz, dokmaçylykda ulanylýan birnäçe esbaplar goýuldy. Döwlet muzeýiniň ylmy işgärleri talyp ýaşlara türkmen halkynyň taryhy, onuň milli däp–dessurlary, ynsanperwer gatnaşyklar barada muzeý gymmatlyklaryň üsti bilen gyzykly gürrüňler berdiler. Talyp ýaşlar hem öz gezeginde okamaga, döretmäge türkmen halkynyň bäş müň ýyllyk şöhratly taryhyny, däp-dessurlaryny öwrenmäge, gözüniň göreji ýaly gorap saklamaga döredip berýän ähli mümkünçilikleri üçin hormatly Prezidentimize çäksiz alkyşlar aýtdylar.


text:
DKTR-nyň Prezidenti Ersin Tataryň Kakasy Rüstem Tatar Aradan Çykdy
Rüstem Tatar şu gün jaýlanar
Demirgazyk Kipr Türk Respublikasynyň Prezidenti Ersin Tataryň kakasy Rüstem Tatar aradan çykdy.
Kipr türk halkynyň milli göreşinde uly jogapkärçiligini öz üstüne alan we uly işleri durmuşa geçiren Rüstem Tatar, şu gün irden aradan çykdy.
Rüstem Tatar şu gün jaýlanar.
Rüstem Tatar 1930-njy ýylyň 23-nji oktýabrynda Bafyň Ýakajyk obasynda dogulýar.
Rüstem Tatar, 1984-2005-nji ýyllaryň arasynda BMG-nyň ýolbaçylygyndaky Ýiten şahsyýetler komitetiniň Kipr türk wekili wezipesini ýerine ýetirýär
Tatar 2005-nji ýyldan soň hem birnäçe ugurda döwlet işlerine uly goşan goşýar.
Degişli Habarlar
Azerbaýjan Bilen Goşmaça Tebigy Gaz Ylalaşygyna Gol Çekişildi
Ermeni Ýaragly Toparlaryň Ot Açmagy Sebäpli Azerbaýjanly 1 Esger Şehit Boldy
"Ermeni ýaragly toparlaryň täsirsiz ýagdaýa getirilmegi üçin Azerbaýjanyň kanunlaryna laýyklykda hüjüme degişli gaýtawul berler"
Azerbaýjanyň Ilçisi Ynanç Hatyny Gowşurdy
Prezident Erdoganyň, Azerbaýjanyň Ankaradaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly ilçisi Reşad Mammadowy kabul etdi


text:
Giriş
Baş Assambleýanyň 75-nji ýubileý mejlisi Birleşen Milletler Guramasynyň tutuş ulgamynyň işinde iň möhüm wakalaryň biridir. Ol häzirki zaman dünýäsinde BMG-niň ornuna dogruçyl baha bermäge gönükdirilip, onuň bar bolan ählumumy özara gatnaşyk ulgamynyň sütüni bolup durýan, halkara giňişlikde parahatçylygy gorap saklamagyň we bähbitleriň deňagramlylygyny, emele gelen howpsuzlyk gurluşynyň durnuklylygyny üpjün etmegiň kepili bolan iň abraýly, kanuny hem-de köpugurly halkara forum hökmünde çykyş edýär.
Öňümizdäki mejlisiň dowamynda Türkmenistan halkara hukugyň köptaraplaýyn kadalarynyň, ilkinji nobatda, Birleşen Milletler Guramasynyň Tertipnamasynyň esasynda halkara gatnaşyklaryň we dünýä ykdysadyýetiniň köpugurly esaslaryny berkitmek ugrunda gyşarnyksyz çykyş edip, halkara meselelerde BMG-niň öňdebaryjy we utgaşdyryjy ornuny pugtalandyrmaga gönükdirilen birnäçe anyk amaly çäreleri durmuşa geçirer. Şunuň bilen baglylykda, Türkmenistan sebit we halkara gün tertibindäki meseleleri çözmek boýunça Türkmenistanyň Prezidentiniň halkara başlangyçlaryny hem-de tekliplerini durmuş ýüzünde amal etmek boýunça işi dowam eder.
Ylalaşylan köptaraplaýyn çemeleşmeleri işläp taýýarlamak, şeýle-de ählumumy strategiýalary we maksatnamalary iş ýüzünde durmuşa geçirmek maksady bilen, Türkmenistan Baş Assambleýanyň 75-nji mejlisinde wise-başlyklygynyň mümkinçiliklerinden, şonuň ýaly-da, BMG-niň Ykdysady we Durmuş Geňeşindäki, Söwda we Ösüş konferensiýasynyň Söwda we Ösüş boýunça geňeşindäki, Bosgunlaryň işi baradaky Ýokary Komissarynyň maksatnamasynyň Ýerine ýetiriji komitetindäki, Neşe serişdeleri boýunça komissiýasyndaky, Ilat we ösüş boýunça komissiýasyndaky, Durmuş ösüşi boýunça komissiýasyndaky, Ösüşiň bähbidine Ylym we tehnika boýunça komissiýasyndaky we guramanyň beýleki düzümlerindäki agzalygyndan gelip çykýan mümkinçiliklerinden doly peýdalanar.
Pandemiýa garşy göreşde dünýä jemgyýetçiliginiň tagallalarynyň utgaşdyrylmagy
Häzirki wagtda adamzadyň täze ählumumy wehim bolan koronawirus pandemiýasy bilen ýüzbe-ýüz bolan ýagdaýynda Türkmenistan koronawirusa garşy we onuň ýaýramagynyň syýasy hem-de durmuş-ykdysady netijeleri bilen bagly göreşdäki dünýä bileleşiginiň utgaşykly tagallalaryny goldaýar. Şunuň bilen baglylykda, Birleşen Milletler Guramasynyň Baş sekretarynyň pandemiýa garşy göreşmek üçin ýaragly çaknyşyklarda ot atyşlygyny bes etmek, şeýle hem BMG-niň ösüş strategiýalaryna we koronawirus ýokanjyna garşy göreş babatda işlenip taýýarlanylan meýilnamalaryna hem-de strategiýalaryna esaslanýan ählumumy hyzmatdaşlygy pugtalandyrmak boýunça başlangyçlaryny goldaýarys.
Türkmenistan koronawirus ýokanjynyň ýaýramak meselesiniň syýasylaşdyrylmagyny ýol berilmesiz hasaplaýar.
Özüniň bu ugurdaky ädimlerini dünýä jemgyýetçiliginiň hereketleri bilen aýakdaş alyp barmak bilen, Türkmenistan ylmy diplomatiýa ugry boýunça köptaraplaýyn hyzmatdaşlygy işjeňleşdirmek, alym-lukmanlaryň, bilermenleriň we beýleki ugurdaş pudaklardaky hünärmenleriň ulgamlaýyn gatnaşygyny ýola goýmak üçin ähli zerur şertleri döretmek başlangyjy bilen çykyş etdi. Bu pikiriň esasy maksady täze koronawirusyň gelip çykyşynyň tebigatyny, bu ýokançdan döreýän keselleriň ýüze çykyş görnüşlerini, şeýle hem olary bejermegiň we öňüni almagyň usullaryny düýpli öwrenmäge gönükdirilen köptaraplaýyn ýokary hünär dialogyny döretmekden ybaratdyr.
Türkmenistan pandemiýa garşy bilelikde göreşmäge gönükdirilen täze köptaraplaýyn guramaçylyk gurallarynyň kämilleşdirilmeginiň ýa-da döredilmeginiň zerurlygyny aýratyn belleýär. Şunuň bilen baglylykda, BMG-niň çäginde halkara hyzmatdaşlygyň täze görnüşlerini, hususan-da, koronawirusyň täze görnüşine garşy göreşde tehnologiýalara we işläp taýýarlanylýan lukmançylyk serişdelerine ählumumy elýeterliligiň üpjün edilmegine niýetlenen «ACT-Accelerator» başlangyjyny we «C-TAP» platformasyny goldaýarys.
Köptaraplaýyn tagallalaryň utgaşdyrylmagynda ýokary derejelere ýetmek maksady bilen, Türkmenistan Baş Assambleýanyň 75-nji mejlisiniň barşynda şu aşakdaky halkara gurallary işläp düzmek we döretmek meselelerine garamagy teklip edýär:
— Koronawirusyň genomyny öwrenmek boýunça Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň Ýörite maksatnamasy. Ol koronawirus ýokanjynyň etiologiýasyny düýpli öwrener, bu bolsa köp babatda koronawirus ýokanjynyň ýaýramagy sebäpli döreýän keselleri bejermegiň dogry usullaryny kesgitlemäge ýardam eder we ýokanjyň ýokuşma usullary hem-de onuň mutasiýasy baradaky bar bolan sowallara jogap berer.
— Öýken sowuklamasyna garşy göreşde Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň köptaraplaýyn guraly. Onuň esasy wezipesi Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň howandarlygynda ýokanjyň täze görnüşiniň döredýän keselleriniň mälim bolmadyk ýüze çykmalaryny öwrenmekden ybarat bolup biler.
— Ýiti ýokanç keselleri bejermek we olaryň öňüni almak boýunça Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň Usulyýet merkezi. Ol täze mikrobedenjikleriň gelip çykyşynyň tebigaty we şolar sebäpli döreýän keselleriň ýüze çykma görnüşleri bilen bagly bolan gözlegleriň netijelerine esaslanyp, täze ýokanç keselleri bejermegiň we öňüni almagyň usullaryny hem-de teswirnamalaryny has-da kämilleşdirmäge gönükdirilendir.
Türkmenistan adamlara ýokary derejeli lukmançylyk kömegini bermek, netijeli bejermek we ynsan ömrüni halas etmek maksady bilen, ýokarda agzalan başlangyçlary durmuşa geçirmekde Birleşen Milletler Guramasynyň agza ýurtlarynyň we BMG-niň ulgamynyň ýöriteleşdirilen guramalarynyň goldawyna bil baglaýar.
Halkara syýasat, parahatçylyk we howpsuzlyk meseleleri
Ählumumy parahatçylygy, durnuklylygy we howpsuzlygy üpjün etmek hem-de berkitmek häzirki zaman şertlerinde aýratyn ähmiýete eýe bolýar we ýakyn geljek üçin ählumumy gün tertibiniň esasy ugry bolmagynda galýar. Bu, ilkinji nobatda, ählumumy pandemiýa şertlerinde adaty howplaryň üýtgemegi we hereket edýän howpsuzlyk gurluşynyň tutuşlygyna wehimleriň täze utgaşmalaryna çalt uýgunlaşmak zerurlygy bilen baglanyşyklydyr. Bu şertlerde Türkmenistan Birleşen Milletler Guramasynyň Tertipnamasynyň kadalaryndan we kabul edilen esas goýujy konwensiýalaryň ýörelgelerinden ugur alyp, halkara meseleleriň diňe parahatçylykly, syýasy-diplomatik serişdeler we usullar arkaly çözülmeginiň tarapdary hökmünde çykyş etmegini dowam edýär.
Şol bir wagtyň özünde, Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň 1995-nji ýylyň 12-nji dekabryndaky Kararnamasy bilen ykrar edilen we BMG-niň Baş Assambleýasynyň 2015-nji ýylyň 3-nji iýunyndaky Kararnamasy bilen tassyklanan hemişelik Bitaraplyk derejesi Türkmenistanyň daşary syýasatynyň, ýurduň köptaraplaýyn özara hereketleri giňeltmek boýunça çemeleşmeleriniň esasy bolup çykyş edýär. Şu ýyl Türkmenistan özüniň hemişelik Bitarap döwlet hökmünde halkara derejede ykrar edilmeginiň 25 ýyllygyny belleýär. Geçen döwürde ýurdumyzyň alyp barýan bitarap daşary syýasaty netijeliligini, onuň dünýä jemgyýetçiliginiň uzak möhletleýin bähbitlerine laýyk gelýändigini aýdyň görkezdi.
Häzirki wagtda, dünýäniň birnäçe sebitlerinde bolup geçýän çylşyrymly ýagdaýlaryň dowam edýän döwründe, BMG-niň öňdebaryjylygy eýeleýän ornunda dünýä jemgyýetçiliginiň ylalaşykly hereketleri aýratyn ähmiýete we islege eýe bolýar. Bu şertlerde Bitaraplyk işjeň, ylalaşykly çözgütleri kabul etmegiň hem-de parahatçylygy döretmegiň wajyp we netijeli guraly bolmaga gönükdirilendir.
Syýasy-hukuk derejesi hökmünde Bitaraplygyň mümkinçiliklerini iş ýüzünde durmuşa geçirmek üçin halkara hukuk esaslaryny giňeltmek maksady bilen, Türkmenistan tarapyndan BMG-niň Baş Assambleýasynyň «Halkara parahatçylygy, howpsuzlygy we durnukly ösüşi üpjün etmekde hem-de berkitmekde Bitaraplyk syýasatynyň orny we ähmiýeti» atly Kararnamasynyň taslamasy taýýarlanyldy. BMG-ä agza ýurtlaryň ählisini Baş Assambleýanyň 75-nji mejlisiniň barşynda hödürlenilýän Kararnamanyň taslamasyny işjeň we netijeli ara alyp maslahatlaşmaga çagyrýarys.
Dawalaryň öňüni almak hem-de sebäplerini we netijelerini aradan aýyrmak babatda Bitaraplygyň ýörelgelerini iş ýüzünde ulanmak boýunça köptaraplaýyn gepleşikleri dowam etdirmek maksady bilen, häzirki wagtda guramanyň agza döwletleriniň goldawy bilen BMG-niň meýdançasynda Parahatçylygyň, howpsuzlygyň we ösüşiň bähbidine Bitaraplygyň dostlary topary döredilýär. Türkmenistan Birleşen Milletler Guramasynyň ähli agza döwletlerini, şeýle hem halkara guramalary bu geljegi uly köptaraplaýyn meýdançanyň çäginde gepleşiklere goşulyşmaga çagyrýar. BMG-niň Baş Assambleýasynyň 75-nji mejlisiniň çäklerinde Bitaraplygyň dostlary toparynyň esaslandyryjy mejlisini geçirmegi göz öňünde tutýarys.
Parahatçylygy we howpsuzlygy üpjün etmekde Bitaraplygyň mümkinçiliklerini we artykmaçlyklaryny göz öňünde tutup, Türkmenistan Baş Assambleýanyň nobatdaky mejlisinde Halkara meseleleri kadalaşdyrmakda Bitaraplygyň ýörelgelerini netijeli peýdalanmak boýunça BMG-niň kadalar toplumyny işläp taýýarlamak babatda alnyp barylýan işi dowam eder. Bu kadalar toplumy BMG-niň dolandyryş edaralarynyň, onuň parahatçylygy üpjün etmek we berkitmek boýunça bar bolan ýöriteleşdirilen düzümleriniň gurallarynyň üstüni ýetirer.
Öňüni alyş diplomatiýasy Türkmenistanyň Bitaraplygynyň iň wajyp wezipesi we aýrylmaz bölegi bolup çykyş edýär. Şunuň bilen baglylykda, öňüni alyş diplomatiýasy institutlarynyň, BMG-niň oňyn hyzmatlary hödürlemek we araçyllygy amala aşyrmak boýunça gurallaryň ähmiýetini aýratyn nygtaýarys. Türkmenistan BMG-niň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň Aşgabatdaky ştab-kwartirasy bilen alyp barýan işlerine ýokary derejede ýardam bermegini dowam eder.
Sebitde parahatçylygy, howpsuzlygy we ösüşi üpjün etmek, sebit merkeziniň mümkinçiliklerini yzygiderli ýagdaýda açmak boýunça öz Bitaraplyk syýasatyndan ugur alyp, öňde boljak mejlisiň çäklerinde Türkmenistan BMG-niň Baş Assambleýasynyň «Birleşen Milletler Guramasynyň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň orny» atly Kararnamasynyň taslamasyny hödürlemegi göz öňünde tutýar.
Şol bir wagtyň özünde, Türkmenistan Merkezi Aziýa döwletleriniň ählisiniň Baş Assambleýanyň «Merkezi Aziýa sebitinde parahatçylygy, howpsuzlygy we durnukly ösüşi üpjün etmek maksady bilen sebit we halkara hyzmatdaşlygy pugtalandyrmak» atly Kararnamasynyň taslamasynyň toparlaýyn hödürlenilmeginiň zerurdygyny belleýär.
Ýokarda agzalan resminamalara köptaraplaýyn hyzmatdaşlygyň özüniň netijeliligini görkezen gurallaryny, hususan-da, Öňüni alyş diplomatiýasy akademiýasynyň we Merkezi Aziýanyň bilermenler forumynyň edara edilmegi boýunça tekliplerini girizmegiň wagty geldi diýip hasap edýäris. Agzalan resminamalaryň taslamalarynyň işjeň we gyzyklanma bilen ara alnyp maslahatlaşylmagyna umyt edýäris.
Türkmenistan parahatçylyk medeniýetiniň hem-de halkara gatnaşyklara ynam bildirmegiň has doly we hemmetaraplaýyn kemala getirilmegini berk we durnukly howpsuzlyk ulgamyny gurmagyň esasy hökmünde hasaplaýar. Dünýä halklarynyň parahatçylykly we ylalaşykly ýaşamak däplerini emele getirmek boýunça Birleşen Milletler Guramasynyň ulgamy tarapyndan goşmaça tagallalary utgaşdyrmak maksady bilen, 2019-njy ýylyň 12-nji sentýabrynda Türkmenistanyň başlangyjy esasynda BMG-niň Baş Assambleýasynyň 2021-nji ýyly «Halkara parahatçylyk we ynanyşmak ýyly» diýip yglan etmek hakyndaky Kararnamasy kabul edildi. Baş Assambleýanyň 75-nji mejlisiniň çäklerinde bu Kararnamanyň düzgünlerini durmuşa geçirip başlamak bilen, Türkmenistan 2021-nji ýylda Halkara parahatçylyk we ynanyşmak forumyny geçirmek baradaky başlangyç bilen çykyş edýär.
Türkmenistan terrorçylygy, ekstremizmi, serhetüsti guramaçylykly jenaýatçylygy, neşe serişdeleriniň we ýaraglaryň bikanun dolanyşygyny, adam söwdasyny halkara howpsuzlygyň ýiti howplary we wehimleri hökmünde kabul edýär. Türkmenistan esasy utgaşdyryjy merkezi Birleşen Milletler Guramasy bolan terrorçylyga garşy halkara göreş ulgamynyň berkidilmeginiň tarapdary hökmünde çykyş edýär. Terrorçylyk wehimine garşy göreşde halkara tagallalaryň utgaşdyrylmagynda esasy dolandyryş ornuny eýeleýän BMG-niň Terrorçylyga garşy göreşmek baradaky müdirliginiň işine ýokary baha berýär.
BMG-niň Baş Assambleýasynyň 75-nji mejlisiniň barşynda Türkmenistan 2011-nji ýyldaky Aşgabat Jarnamasynyň we 2021-nji ýylda durmuşa geçirilmeginiň dördünji tapgyryna girişilýän Merkezi Aziýada Terrorçylyga garşy göreşmek boýunça bilelikdäki hereketleriň Meýilnamasyna esaslanyp, BMG-niň Terrorçylyga garşy bütindünýä strategiýasynyň sebit derejede durmuşa geçirilmegine aýratyn üns bermegi maksat edinýär.
Terrorçylyga garşy bütindünýä strategiýany durmuşa geçirmekde Merkezi Aziýa sebitinde toplanan tejribäni nazara almak bilen, bu strategiýany amala aşyrmaga sebit we sebitara çemeleşmeleri yzygiderli işläp taýýarlamagyň mümkinçiligine seretmegi teklip edýäris. Şunuň bilen baglylykda, Baş Assambleýanyň nobatdaky mejlisinde BMG-niň Terrorçylyga garşy bütindünýä strategiýasynyň durmuşa geçirilmegi boýunça Sebitara syýasy dialogy guramagy teklip edýäris. BMG-niň Terrorçylyga garşy göreşmek baradaky müdirligi bu başlangyjy öňe sürmekde esasy öňdebaryjy orny eýeleýär diýip hasaplaýarys.
Türkmenistan dünýä jemgyýetçiliginiň öňünde durýan ilkinji nobatdaky meseleleriň biri hökmünde ýaraglaryň ýaýradylmazlygyny we ýaragsyzlanmak düzgünini üpjün etmek boýunça bilelikdäki tagallalaryň işjeňleşdirilmegini zerur hasaplaýar. Bu hereketde esasy orny Birleşen Milletler Guramasyna we esasy düzüm birlikleri Baş Assambleýanyň Birinji komitetiniň, BMG-niň Ýaragsyzlanmak boýunça komissiýasynyň we Ýaragsyzlanmak baradaky konferensiýasynyň utgaşykly işi bolan BMG-niň köptaraplaýyn ýaragsyzlanmak guralyna berýäris.
Ýadro ýaragyny ýaýratmazlyk baradaky Şertnamanyň, ýadro synaglaryny ählumumy gadagan etmek baradaky Şertnamanyň, Merkezi Aziýada ýadro ýaragyndan azat zolagy döretmek baradaky Şertnamanyň we beýleki köptaraplaýyn esas goýujy halkara şertnamalaryň we BMG-niň konwensiýalarynyň gatnaşyjysy hökmünde Türkmenistan sebitde we dünýäde ýaragsyzlanmak hereketlerine mümkin bolan ýardamy mundan beýläk hem bermegini dowam eder.
Tutuşlygyna alnanda, ýadro ýaraglaryny ýaýratmazlygyň bütindünýä gurluşynyň mundan beýläk-de gurulmagyna bagly bolan ýadro synaglaryny ählumumy gadagan etmek baradaky Şertnamanyň çalt güýje girmeginiň tarapdary bolup çykyş edýäris. Sebit derejede Türkmenistan Merkezi Aziýada ýadro ýaragyndan azat zolagy döretmek baradaky Şertnamany mundan beýläk-de öňe sürmegini we onuň iş ýüzünde durmuşa geçirilmegine işjeň gatnaşmagyny dowam edýär. Şunuň bilen baglylykda, biziň ýurdumyz BMG-niň Baş sekretarynyň ýaragsyzlanmak boýunça orunbasarynyň edarasy we beýleki degişli halkara düzümler bilen işjeň hyzmatdaşlyga taýýardyr.
Türkmenistan ýadro ýaragyny ýaýratmazlyk baradaky Şertnama gatnaşyjy taraplaryň 2021-nji ýylda geçiriljek Gözden geçiriş maslahatyna ýarag ýaýratmazlyk düzgünine we ýaraglanma gözegçilik ulgamynda durnuklylyk derejesini peseltmek boýunça häzirki zaman ýörelgeleriniň çygrynda oňa şertnamanyň çäklerindäki taraplaryň borçnamalaryny berkitmek üçin mümkinçilik hökmünde garaýar. Ýadro ýaragyny ýaýratmazlyk meseleleri boýunça halkara-hukuk binýadyny giňeltmäge gönükdirilen çäreleri ara alyp maslahatlaşmak babatda köptaraplaýyn gepleşikleri dowam etmegi derwaýys hasaplaýarys.
Ýaragsyzlanmak ulgamynda yzygiderli çäreleri durmuşa geçirmekde netijeli ädimleriň biri Birleşen Milletler Guramasynyň degişli düzümleriniň ulgamyny mundan beýläk hem kämilleşdirmek we giňeltmek bolup durýar. Şu jähetden, BMG-niň Aziýada ýaragsyzlanmak boýunça Sebitýaka merkezini döretmek meselesine garamak barada Türkmenistanyň teklibini ýatladýarys.
Bütindünýä maglumat torlarynyň çalt depginlerde ösýän şertlerinde maglumat howpsuzlygyna täsir edýän wehimleriň derejesi ýokarlanýar we gerimi giňeýär. Birleşen Milletler Guramasynyň bu ulgamda bilelikdäki tagallalary utgaşdyrmakdaky esasy ornuny belleýäris we BMG-niň howandarlygynda maglumat giňişliginde howpsuzlygy üpjün etmek boýunça köpugurly hukuk gurallarynyň işläp taýýarlanylmagy we kabul edilmegini zerur hasaplaýarys. Halkara gatnaşyklaryň sanly ulgamynda güýç ulanmazlyk, döwletiň özygtyýarlylygyna hormat goýmak we goşulmazlyk ýaly ählumumy ykrar edilen ýörelgeleriň dahylly bolmalydygyna berk ynanýarys.
Howpsuzlyga howp salmak üçin dünýä maglumat torlaryny ulanmak bilen baglanyşykly bütindünýä wehimlerini, şeýle hem sebit we halkara durnuklylygy berkitmek üçin maglumat tehnologiýalaryny ulanmak mümkinçiliklerini halkara derejede giňden ara alyp maslahatlaşmak maksady bilen, Türkmenistan bu ulgamda hyzmatdaşlyk meseleleriniň tutuş toplumyna garamak üçin BMG-niň howandarlygynda köptaraplaýyn yzygiderli gepleşik hökmünde Maglumat howpsuzlygy we hyzmatdaşlygy boýunça bütindünýä forumyny guramak mümkinçiligine garamagy maksadalaýyk hasaplaýar.
Durnukly ösüş
Häzirki zaman wehimleri we howplary dünýä ykdysadyýetiniň, söwdanyň, halkara ulag we energiýa ulgamlarynyň işine düýpli täsirini ýetirýär, Durnukly ösüş maksatlaryna ýetmekde çylşyrymly wezipeleri öňde goýýar. Türkmenistan bütindünýä strategiýalaryň, hususan-da, 2030-njy ýyla çenli durnukly ösüşe ýetmek ugrundaky Gün tertibiniň durmuşa geçirilmegini maliýeleşdirmek meseleleri boýunça häzirki zaman şertlerde yzygiderli gepleşikleri üpjün etmegiň zerurdygyny üýtgewsiz nygtaýar.
Şu jähetden, Durnukly ösüş maksatlaryna ýetmek üçin zerur bolan serişdeleri ýygjamlaşdyrmak we netijeli ulanmak maksady bilen, ösüşi maliýeleşdirmek boýunça hereketleriň Addis-Abeba Maksatnamasynyň çözgütlerini ýerine ýetirmegiň tizleşdirilmeginiň tarapdary bolup çykyş edýäris.
Baş Assambleýanyň 75-nji mejlisiniň çäginde 2022-nji ýylda BMG-niň Ösüşi maliýeleşdirmek boýunça maslahatyny geçirmegiň mümkinçiligine garamagyň maksadalaýykdygyny belläp geçýäris.
Ykdysady we söwda gatnaşyklaryny dikeltmek boýunça halkara hyzmatdaşlygy işjeňleşdirmegi juda ähmiýetli diýip hasaplaýarys. Häzirki wagtda dünýä ykdysadyýetini durnukly ösüş ýoluna çykarmak üçin meýdançalary döretmek zerurdyr. Türkmenistan energetika, senagata, ulaga we söwda ykdysady pudakdaky hyzmatdaşlygyň esasy ugurlary hökmünde seredýär.
Deňlige, bu herekete gatnaşýanlaryň ählisiniň bähbitleriniň ykrar edilmegine we hasaba alynmagyna, oýlanyşykly bahany emele getirmäge esaslanan adalatly we aç-açan ýörelgelerde dünýä bazarlaryna energiýa üpjünçiliginiň ýola goýulmagynyň we dikeldilmeginiň häzirki zaman şertlerinde aýratyn ähmiýete eýedigine ynanýarys. Bu maksada ýetmekde iň wajyp ugurlaryň biri bolup energiýa akymlarynyň diwersifikasiýasy çykyş edýär. Şunlukda, Türkmenistan dünýä bazarlaryna energiýa çeşmeleriniň iberilmeginiň ygtybarlylygy we durnuklylygy baradaky başlangyçlary yzygiderli öňe sürýär, onuň netijesinde, BMG-niň Baş Assambleýasy 2008-nji we 2013-nji ýyllarda biragyzdan degişli Kararnamalary kabul etdi.
75-nji mejlisiň barşynda Türkmenistan tarapyndan ozal agzalan başlangyçlary öňe sürmek boýunça, hususan-da, BMG-niň Baş Assambleýasynyň energiýanyň üstaşyr geçirilmeginiň durnuklylygy we ygtybarlylygy ulgamynda BMG-niň döwrebap halkara-hukuk gurallaryny işläp taýýarlamak boýunça açyk düzümli Halkara bilermenler toparyny döretmek mümkinçiligine garamaga gönükdirilen BMG-niň Baş Assambleýasynyň Kararnamasynyň taslamasyny hödürlemek arkaly tagallalary dowam etmegi maksat edinýäris.
Halkara ulag gatnawy ýaly möhüm ugurda dünýä jemgyýetçiliginiň birleşen çemeleşmeleri talap edilýär. Türkmenistan durnukly we howpsuz ulaglar meseleleri boýunça halkara hyzmatdaşlygy ösdürmek we berkitmek hereketleriniň täsirinde hereket edýän ýurt hökmünde adatdan daşary ýagdaýlar döwründe durnukly halkara ulag gatnawyny üpjün etmek meselelerine giňişleýin we köptaraplaýyn garamak başlangyjy bilen çykyş edýär. Şunuň bilen baglylykda, Türkmenistan Baş Assambleýanyň 75-nji mejlisinde ara alnyp maslahatlaşyljak Kararnamanyň taslamasyny taýýarlady we Birleşen Milletler Guramasyna agza ýurtlaryň garamagyna hödürledi. Ähli döwletleri we BMG-niň ulgamynyň ýöriteleşdirilen edaralaryny hödürlenen Kararnamanyň taslamasy boýunça gepleşiklere işjeň we netijeli gatnaşmaga çagyrýarys.
2021-nji ýylda Türkmenistanda geçirilmegi meýilleşdirilýän Deňze çykalgasy bolmadyk ösüp barýan ýurtlaryň ministrleriniň halkara maslahatyny ulag pudagynda köptaraplaýyn hyzmatdaşlygyň netijeli we özara ylalaşykly çemeleşmelerini işläp taýýarlamak üçin meýdança hökmünde kabul edýäris.
Türkmenistan netijeli köptaraplaýyn söwda ulgamynyň ösdürilmegine aýratyn ähmiýet berýär. Bütindünýä Söwda Guramasynyň bu işde öňdebaryjy orny eýelemelidigine ynanýarys. Üstümizdäki ýylda BSG-de synçy derejesini alan Türkmenistan dünýä ykdysadyýetinde we söwdasynda çökgünlik hadysalaryny ýeňip geçmek boýunça amaly çäreleri öňe sürmek üçin bu ugurda dörän mümkinçiliklerden işjeň peýdalanar.
Durnukly ösüş maksatlaryny durmuşa geçirmekde Türkmenistan howanyň üýtgemegi, daşky gurşawy goramak, tebigy baýlyklardan rejeli peýdalanmak we daşky gurşawyň howpsuzlygyny üpjün etmek meseleleri boýunça köptaraplaýyn gepleşikleriň dowam etdirilmegine aýratyn üns berýär.
Koronawirus pandemiýasy dürli sebäplere görä köp ýyllaryň dowamynda oňaýsyz ekzogen şertleriň täsiri astynda ýaşaýan daşky gurşaw töwekgelçiligine sezewar bolan sebitlere aýratyn howp salýar diýip hasaplaýarys. Şunuň bilen baglylykda, Türkmenistan dünýä jemgyýetçiligini Aral deňziniň ekologik betbagtçylygyna aýratyn üns bermäge çagyrýar.
Aralýaka we onuň çäginden uzakdaky sebitde ýaşaýan adamlaryň saglygyna, tebigatyna, howasyna ýaramaz täsirini ýetirýän, Aralyň guramagy bilen şertlenen, ekologik betbagtçylygyň zolagynda emele gelýän howa massalarynyň aýratyn howpa eýedigini belleýäris. Guran Aral deňziniň düýbünden aýratyn zyýanly maddalary göterýän tozan-duz tupanlary müňlerçe kilometre ýaýraýar we adam ömrüne howp salýar.
Türkmenistan Baş Assambleýanyň 75-nji mejlisinde Türkmenistanyň Prezidenti tarapyndan «Rio + 20» durnukly ösüş sammitinde öňe sürlen BMG-niň Aral deňziniň sebiti üçin Ýörite maksatnamasyny döretmek baradaky teklibini durmuşa geçirmegi dowam etdirer. Baş Assambleýanyň 2018-nji ýylyň 12-nji aprelinde we 2019-njy ýylyň 28-nji maýynda kabul edilen «Birleşen Milletler Guramasynyň we Araly halas etmegiň halkara gaznasynyň arasynda hyzmatdaşlyk» atly Kararnamalaryna esaslanyp, 2021-nji ýylyň maý aýynda BMG-niň Aziýa — Ýuwaş umman sebiti boýunça Ykdysady we Durmuş komissiýasynyň nobatdaky mejlisiniň çäklerinde konsepsiýanyň deslapky taslamasyny we geljekki Ýörite maksatnamanyň gurluşyny garamaga hödürlemegi niýet edinýäris. BMG-niň agza döwletlerini we halkara guramalary bu resminamanyň anyk ara alnyp maslahatlaşylmagyna çagyrýarys.
Aral betbagtçylygynyň howanyň hapalanmagyna we ahyrky netijede adam saglygyna ýetirýän ýaramaz netijeleriniň göni täsiriniň şertlerini nazara almak bilen, Türkmenistan Baş Assambleýanyň 75-nji mejlisiniň çäklerinde Bütindünýä saglygy goraýyş guramasy we BMG-niň Daşky gurşaw baradaky maksatnamasy bilen hyzmatdaşlykda howa akymlarynyň hapalanmak derejesiniň ýokanç, onkologiýa we ýürek-damar keselleriniň derejesi bilen korrelýasiýasyny öwrenmek boýunça halkara barlaglary guramak baradaky teklibi girizmegi niýet edinýär.
Hazar deňzinde bioköpdürlüligi we ekologik deňagramlylygy gorap saklamagy daşky gurşawy goramak ulgamynda ileri tutulýan wezipeleriň biri hasaplaýarys. Häzirki wagtda Türkmenistan täze Hazar ekologiýa maksatnamasynyň konsepsiýasyny işläp taýýarlady, onuň taslamasyna ýakyn geljekde Hazar deňziniň deňiz gurşawyny goramak baradaky Çarçuwaly Konwensiýanyň tarapdarlarynyň nobatdaky duşuşygynda serediler. Birleşen Milletler Guramasynyň Daşky gurşaw boýunça maksatnamasynyň we beýleki halkara daşky gurşawy goramak ugurly düzümleriň bilermenlerini bu resminamany ara alyp maslahatlaşmaga çekmegi maksadalaýyk hasaplaýarys.
Halkara ynsanperwer hyzmatdaşlyk
BMG-niň adam hukuklary we azatlyklary ulgamyndaky esas goýujy konwensiýalaryna we beýleki köptaraplaýyn halkara ylalaşyklara ygrarlylygyny tassyklamak bilen, Türkmenistan halkara ynsanperwer hyzmatdaşlygyny ösdürmek boýunça mundan beýläk hem netijeli çärelere taýýardygyny mälim etdi.
Şu jähetden, BMG-niň Baş Assambleýasynyň 75-nji mejlisiniň çäklerinde guramanyň halkara hukuk resminamalary esasynda kabul edilen, adam hukuklaryny we azatlyklaryny üpjün etmek boýunça milli, sebitleýin we ählumumy strategiýalaryny durmuşa geçirmek boýunça Birleşen Milletler Guramasynyň ýöriteleşdirilen düzümleri bilen hyzmatdaşlyga tagallalary gönükdireris. Aýdylanlardan ugur alyp, Baş Assambleýanyň ýakyn wagtda geçiriljek mejlisiniň çäklerinde Birleşen Milletler Guramasy bilen hyzmatdaşlykda Aşgabatda BMG-niň Adam hukuklary boýunça Ýokary Komissarynyň sebitleýin edarasynyň wekiliniň mandatyny döretmegi meýilleşdirýäris.
Şeýle hem 75-nji mejlisde BMG-niň ýöriteleşdirilen düzümleri bilen hyzmatdaşlykda 2021 — 2025-nji ýyllar üçin adam hukuklary boýunça hereketleriň Milli meýilnamasyny tassyklamagy meýilleşdirýäris, onda Adalatçynyň diwanynyň milli institutynyň ösdürilmegine we onuň halkara guramalar bilen hyzmatdaşlygyň giňeldilmegine aýratyn orun berilýär.
Jemleýji düzgünler
BMG-niň Baş Assambleýasynyň 75-nji mejlisinde Türkmenistanyň ileri tutýan ugurlary, öňe sürlen halkara başlangyçlar we teklipler ýurdumyzyň BMG-niň ähli agza döwletleri, guramalary, edaralary, agentlikleri we institutlary bilen işjeň hyzmatdaşlyk baradaky çemeleşmelerini kesgitleýär. Türkmenistan ysnyşykly halkara hyzmatdaşlygy goldaýar we Birleşen Milletler Guramasynyň maksatlaryny hem-de wezipelerini durmuşa geçirmegiň, parahatçylygyň we adalatlylygyň belent ýörelgelerini ykrar etmegiň bähbidine bilelikdäki netijeli işe ähli hyzmatdaşlary çagyrýar.
Türkmenistanyň Daşary işler ministrligi.


text:
GYSSAGLY KONTRASEPSIÝA USULLARY: GÖRKEZMELER, GAÝRAÜZÜLMELER
Gyssagly kontrasepsiýa (rus. экстренная контрацепция) – bu goragsyz geçirlen jynsy gatnaşykdan soň meýilleşdirilmedik, islenilmedik göwreliligiň öňüni almak üçin ulanylýan usullaryň toparydyr. Gyssagly kontrasepsiýa göwrelilikden goraýan hiç bir başga usul ulanylmadyk ýagdaýynda peýdalanylýar. Bu usuly goragsyz geçirlen jynsy gatnaşykdan soň 3-5 günüň dowamynda ulanmagа çemeleşmelidir, has dogrusy, näçe çalt ulanylsa şonçada netijeliligi ýokary bolýar.
Gyssagly kontrasepsiýanyň nähili görnüşleri bar?
Gyssagly kontrasepsiýa usullary aşakdaky toparlara bölünýärler:
↺ Kombinirlenen gormonal dermanlar (düzüminde estrogen – gestagen saklaýar);
↺ Gestagen saklaýan dermanlar (Postinor we Eskapel);
↺ Antiprogestin saklaýan derman (Mifepriston);
↺ Ýatga goýulýan serişde (spiral).
Gyssagly kontrasepsiýanyň täsiri nähili?
Aýbaşy halkanyň ortasynda aýalyň ýumurtgalygyndan bolünip çykan ýumurtga öýjügi iň çakgan spermatazoid bilen duşuşýar we tohumlanma bolup geçip göwrelilik ýüze çykýar. Emma kontrasepsiw serişdesi ulanylanda ýumurtga öýjüginiň emele gelmegini togtadýar ýa-da tohumlanan ýumurtga öýjüginiň ýatga ýelmeşmegine päsgel berýär. Mundan başga-da, bu serişde ulanylanda ýatgy boýunjygynyň nemi has goýalyp, spermatazoidiň ýatga tarap hereket etmegine päsgel berýär. Ýokardaky hadysalaryň üýtgemegi netijesinde göwrelilik ýüze çykmaýar.
Bu usuly kim ulanyp biler?
Göwreli bolmagy islemeýän islendik zenan we ýetginjek ýaşyna ýeten gyz şu usuldan peýdalanyp biler. Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň görkezmelerine görä, lukmançylyk taýdan gyssagly kontrasepsiýany ulanmaga garşy görkezme ýokdur. Şuny ulanmagyň ýaş aýratynlyklary hem bellenilmeýär. Goragsyz geçirlen jynsy gatnaşykdan soň gyssagly kontrasepsiýanyň özwagtynda ulanylmagy islenilmedik, meýilleşdirilmedik göwreliligiň we abortyň öňüni alýar.
Haýsy ýagdaýlarda gyssagly kontrasepsiýa ulanylyp bilner?
Gyssagly kontrasepsiýanyň usullary aşakdaky ýagdaýlarda ulanylyp bilner:
↪ Goranmagyň hiç hili usulynyň ulanylmadyk ýagdaýynda;
↪ Zenana jynsy zorluk edilende;
↪ Ulanan usullarynyň nädogrylygyna ya-da peýdasyzlygyna güman edilende;
↪ Prezerwatiwiň ýyrtylmagy, sypmagy ýa-da nädogry ulanylmagy;
↪ Kombinirlenen agyz kontrasepsiýanyň gerdejikleriniň üçden köpüsi içmän geçirlende ýa-da yzygider içilmedik ýagdaýynda;
↪ Düzüminde diňe progesteron saklaýan gerdejiklerini uç sagatdan gijä galyp kabul edilende ýa-da 27 sagatdan hem köp wagt geçirip kabul edilmedik ýagdaýynda;
↪ Dezogestrel saklaýan gerdejiklerini (0,75mg) kadaly içýän wagtyndan 12 sagatdan hem köp wagt geçirilse ýa-da iň soňky içen gerdejiklerinden soň 36 sagat geçse;
↪ Noretisteron enantata (NET-EN) – düzüminde diňe progesteron saklaýan sanjymynyň nobatdaky alnyşy iki hepdeden köp gijä galan ýagdaýynda;
↪ Düzüminde diňe progesteron saklaýan Depo-medroksiprogesteron asetat sanjymynyň nobatdaky alynmagy dört hepdeden hem köp gijä galan bolsa;
↪ Jynsy gatnaşygy wagtynda togtadyp başarylmadyk (mysal üçin, döl jynshananyň içine ýa-da daşky jyns agzalaryna dökülende) halatynda;
↪ Göwreli bolup bilinäýjek günler (kalendar usuly) nädogry sanalan halatynda.
Gerdejikleri haçan içmeli?
Gyssagly kontrasepsiýanyň haýsy görnüşini ulanýanyňyza garamazdan, goragsyz jynsy gatnaşykdan soň tiz wagtda gerdejigi kabul etmäge çalyşmalydyr. Gerdejikleri ilkinji 72 sagadyň dowamynda kabul etmäge çalyşmalydyr, ýatga goýlan serişde bolsa diňe birinji 4-5 günüň dowamynda goýlanda netijeli bolup biler.
Gerdejikleri nähili dogry içip bolýar?
Gerdejikleriň kabul ediş tertibini dermanyň ýany bilen berilýän düşündiriş kagyzjygyndan okap bilip bilersiňiz. Ýöne nähili bolanda hem, derman serişdesini lukmanyň maslahatyndan soň ulanmaga çalşyň. Lukman gerdejikleri siziň saglyk ýagdaýyňyzy göz öňüne tutup belläp biler.
Aşakdaky ýagdaýlarda bu usuly ulanma maslahat berilmeýär:
1. Aýala saglyk ýagdaýy boýunça (aýagyň warikoz keseli, tromboz, bagryň agyr keselleri, täze döremeler, 35 ýaşdan uly) gormonal gerdejikleri içmek maslahat berilmese;
2. Derman serişdesine allergiki täsirliligi bar bolsa;
3. Zenan öňden göwreli bolsa.
Derman içilenden soň näme bolup biler?
Goragsyz jynsy gatnaşygyndan soň gerdejik içilse, siz olaryň käbir ýaramaz täsirine sezewar bolup bilersiňiz:
⇨ Jynshanadan gan gelme;
⇨ Aýbaşy halkasynyň bozulmagy;
⇨ Aýbaşynyň agyryly bolmagy;
⇨ Garnyň aşagynda agyrynyň bolmagy;
⇨ Göwüslerde dartgynlylygyň döremegi;
⇨ Kellagyry;
⇨ Ýürek bulanma;
⇨ Ýadawlyk.
Bu alamatlaryň uzaga çeken ýagdaýynda lukmana ýüz tutmalydyr.
Şeýle hem, eger gyssagly kontrasepsiýa usulyny ulananyňyzdan 3 hepde soň aýbaşyňyz gelmese ýa-da göwreliligiň alamatlary peýda bolsa – haýal etmän ginekologa ýüz tutuň.
Gyssagly kontrasepsiýa arkaly göwrelilikden goranmak – bu abortmy?
Abort – ýatgy diwaryna ýelmeşen düwünçegi aýyrmakdyr. Gyssagly kontrasepsiýa usuly bolsa ilkibaşdan tohumlanan düwünçegiň ýatga ýelmeşmeginiň öňüni alýandyr. Şonuň üçin, gyssagly kontrasepsiýa – abort däldir.
Gyssagly kontrasepsiýadan soň näme etmeli?
Gyssagly konrtasepsiýa usuly ulanylandan soň, aýbaşy gelýänçä prezerwatiw ulanyň.
Gyssagly kontrasepsiýa jyns ýollary arkaly geçýän kesellerden goramaýar. Şonuň üçin, eger kesellandigiňize güman etseňiz, onda lukmana ýüz tutup, gerekli barlaglardan geçmelisiňiz.
Barlaglar goragsyz geçirlen jynsy gatnaşykdan bir ýa-da iki hepde geçenden soň geçirilmelidir, adamyň immunoýetmezçilik wirusyna (AIW, rusça – WIÇ) bolsa iki aýdan gaýtadan barlanmalydyr.
Gyssagly kontrasepsiýa usuly dowamly ulanma üçin niýetlenen däldir. Sebäbi bu dermanlaryň düzüminde gormonyň örän uly mukdary jemlenendir. Olaryň dowamly, yzygider ulanylmagy bedeni güýçli gormonal urga sezewar edip, dürli gaýraüzülmelere (ýatgydan gan akma, aýbaşy halkanyň bozulmagy, önelgesizlik, ýatgydan daşky göwrelilik) getirip biler. Şonuň üçin hem, saglyk üçin howpsuz, netijeli göwreliligiň öňüni alyş usulyny özüňiz üçin saýlap almak babatda ginekolog lukmanyňyz bilen maslahatlaşyň.
Göwreliligiň öňüni alýan ähli usullar barada doly maglumaty şu kitapçadan öwrenip bilersiňiz.
Terjime eden: Güljan Annaýewa
- 2413 gezek okalan