text:
2017-nji ýyl uzaga çeken gepleşiklerden we Tähran bilen gaz, baha dawalary üstündäki oňuşmazlykdan soň Türkmenistanyň Eýrana iberýän gazyny kesmegi bilen başlandy.
Eýran bilen aradaky "dawa"
Aşgabat Eýrandan öň, 2016-njy ýylyň ýanwarynda esasy gaz alyjylarynyň biri bolan Orsýeti ýitiripdi we “Gazprom” bilen arada bir topar çözülmeli meseläniň bardygy, dawanyň halklara arbitraž suduna çykarylmak ähtimallygy barada habarlar çykypdy.
Ýöne Türkmenistanyň gaz ýolbaşçylary, Eýranyň Milli gaz kompaniýasynyň başlygynyň metbugata türkmen tarapyny günäkärläp berýän maglumatlaryna, sudlaşmak baradaky haýbatlaryna açyk jogap bermediler we diňe Türkmenistanyň Daşary işler ministrligi Tähranyň 2013-nji ýylda alan gazy üçin bergilerini bemändigini aýtdy. Metbugat maglumatlaryna görä, Türkmenistan 2 milliard dollara golaý algysyny alyp bilmeýär we Eýranyň Milli gaz kompaniýasy akdyrýan tebigy gazyny keseni üçin Aşgabadyň Tährana jerime tölemeli boljakdygyny aýdýar.
Wakalaryň ösüşinden çen tutulsa, Eýran bilen Türkmenistanyň gaz nyrhlary we bergi dawasyny gepleşikler arkaly çözmek synanyşyklary tutuş bir ýyllap netije bermedi we türkmen hökümeti dekabr aýynyň başynda ýanwarda çigşen düwüni 2018-nji ýylda, Halkara arbitraž sudunda çözmegi planlaşdyrýandygyny mälim etdi.
Prezident saýlawlary
2017-nji ýylyň gaz dawasyndan soň gelýän iň möhüm wakasy Türkmenistanda geçirilen prezident saýlawlary boldy. Türkmenistan bu saýlawdan öň Konstitusiýa düzediş girizdi we prezidentlik möhletini 7 ýyla çenli uzaltdy, prezidentlige kandidatyň aňry ýaş çägini aýyrdy. Synçylar bu çäreleriň Türkmenistanda ömürlik prezidentlige ýol açýandygyny aýtdylar.
Türkmen häkimiýetleri 12-nji fewraldaky saýlawlaryň bäsleşikli, alternatiw kandidatlaryň gatnaşmagynda we azat hem adalatly geçirilendigini, iş başyndaky prezident G. Berdimuhamedowyň sesleriň tas 98 prosentini alandygyny habar berdiler.
Emma Azatlyk radiosynyň ýurt içindäki habarçylary paýtagtdaky saýlaw uçastoklarynyň birnäçesinde bolup, ses bermäge gelenleriň beýle köplük bolmandygyny habar berdiler.
Mundanam başga, sosial ulgamlarda, türkmen aktiwistleriniň saýtlarynda saýlaw kampaniýasy döwründe ýol berlen kemçilikler, iş başyndaky prezidentiň şahsyýetiniň döwlet telewideniýesinde öňkülere garanda hem köp götergilenýändigi, alternatiw kandidatlaryň saýlawçylar bilen duşuşyklaryna bolsa az orun berilýändigi, Berdimuhamedowyň saýlaw güni kesgitlenenden soň raýatlara sowgat paýlamagynyň saýlaw kanunlaryny bozmak bolýandygy aýdyldy.
Türkmenistanyň Merkezi saýlaw komissiýasynyň agzalary radio bilen söhbetdeşlikde bu kanun bozmalary baradaky soraglara jogap bermediler.
Halkara hukuk toparlarynyň gelýän netijelerine görä, Türkmenistanda hiç wagt adalatly we azat diýlip ykrar edilen saýlawlar geçirilmedi. Emma muňa garamazdan, üçünji möhlete prezident saýlanan Berdimuhamedow GDA ýurtlarynyň we käbir Aziýa ýurtlarynyň liderleri tarapyndan gutlandy. Türkmen metbugatynyň maglumatyna görä, Berdimuhamedowyň ýeňşini Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň baş sekretary Lamberto Zanieri hem gutlady.
“Eurasianet” internet saýty “Saýlaw tomaşalarynyň aňrysynda güýçli ykdysady krizis gizlenýär” atly makalasynda G. Berdimuhamedowyň ulag sürmegi, at çapmagy we aýdym-sazly tomaşalary gurnamagy halaýandygyny, emma onuň häkimiýet başynda galmak üçin gurnaýan esasy tomaşasynyň saýlawlardygyny belledi.
Korrupsiýa "galmagaly"
Türkmenistanyň 2017-nji ýyldaky ýene bir uly wakasy – Maý aýynyň başyndaky korrupsiýa galmagaly boldy. Prezident bu galmagalyň çäginde, wezipesine garaman, wezipesinden peýdalanyp, bikanun işe baş goşanlaryň hemmesine çäre görüljekdigini gaýta-gaýta wada berdi.
Maý aýyndaky korrupsiýa galmagaly, Azatlyk radiosynyň hökümete ýakyn çeşmeleriniň maglumatlaryna görä, prezidentiň “Aşgabat-2017” oýunlaryny geçirmek üçin telekeçilerden we gurply adamlardan serişde toplamak barada beren tabşyrygynyň ýerine ýetirilmezligi hem-de prokuratura işgärleriniň käbiriniň öýi dökülende millionlap dollaryň tapylmagy bilen turdy.
Ýerli synçylar Berdimuhamedowyň mundan öň telewideniýede diňe türk biznesmenleri babatda şeýle gaharly gürrüň edendigini bellediler. Netijede, prezidentiň korrupsiýa meselesinde barlyşyksyz bolmak wadalary onlarça resminiň tussag astyna alynmagyna, olaryň telewideniýede ile göz edilmegine alyp geldi.
Ýerli çeşmeler ozalky wise-premýer Batyr Ereşowyň tarpa-taýyn ölümini hem alnyp barylýan derňewler bilen baglanyşdyryp, onuň özüni heläkländigini, işden aýrylan ozalky baş prokuror Amanmyrat Hallyýewiň bolsa türmä basylandygyny aýtdylar.
Emma resmi Aşgabat syzyp çykan maglumatlara hiç hili reaksiýa bildirmedi we soňy bilen üsti açylan jenaýatlar, sud edilýän resmiler barada başdaky açyklygyny azaltdy we ýurtda çagalar bagyndan iň ýokarky edaralara çenli giň ýaýrandygy aýdylýan korrupsiýa garşy häzir nähili göreşilýändigini, onuň nähili netije berýändigini göz öňüne getirmek kyn. Sebäbi türkmen metbugaty bu barada anyk maglumatlary bermeýär.
Şu aralykda synçylar ýurtdaky korrupsiýa galmagalynyň, içeri işler ministri Isgender Mulikowa berk käýinç berilmegi, Ykdysady jenaýatlara garşy ýörite gurama döredilmegi bilen, hakykatdanam belli bir derejede korrupsiýa garşy göreş häsiýetine ösüp geçendigini, emma kanunçylygyň hemmeler babatda deň ulanylmaýandygyny bellediler.
Ikinji tarapdan, okyjylarymyzyň biri Ykdysady jenaýatlara garşy göreş gullugynyň başlygy Mämmethan Çakyýewiň "adamlary ala tutmak bilen alyp barýan barlag-derňew işlerini" ozalky prezident Saparmyrat Nyýazowyň döwründäki baş prokuror Gurbanbibi Atajanowanyň ýolbaşçylyk eden derňewlerine we emläk konfiskasiýalaryna deňedi.
V Aziýa oýunlary we Garaşsyzlyk güni
Taryha gidýän ýylda resmi Türkmenistanyň iň bir buýsanan wakasy sentýabrda ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça geçirilen 5-nji Aziýa oýunlary boldy. Türkmenistanyň ýygyndy komandasy bu ýaryşlarda jemi 245 medal, 89 - altyn, 70- kümüş we 86 - bürünç medal aldy. Ýaryşlarda türkmen türgenleriniň altyn medal boýunça iň ýakyn bäsdeşi Hytaý biziň sportsmenlerimizden iki esse az - 42 altyn medal aldy.
Emma türkmen häkimiýetleri bu oýunlaryň öňünden adam hukuklaryny has giň möçberde bozmakda, Aşgabady abadanlaşdyrmak proýektleriniň çäginde müňlerçe adamyň jaýyny ýykmakda we olara ýeterlik kompensasiýa bermezlikde, raýatlaryň, hususan-da regionlaryň ilatynyň hereket azatlygyny çäklendirmekde we býujet işgärlerini, okuwçylary hem studentleri mejbury çärelere çekmede tankyt edildi.
Şeýle-de, resmi taýdan tassyklanmadyk we inkär edilmedik maglumatlara görä, 5-nji Aziýa oýunlaryna zerur bolan serişde ýetmezçiligi raýatlaryň bir böleginiň aýlyklarynyň belli bir prosentiniň tutulmagyna we ‘aziada kömek üçin’ ulanylmagyna, ýurduň gurply adamlaryndan, işewürlerden mejbury-meýletin serişde toplanmagyna getirdi.
Ekspertler bu oýunlaryň garaşsyz Türkmenistanyň taryhynda iň çynlakaý ykdysady krizise gabat gelendigini aýdýarlar. Resmi maglumatlara görä, 5-nji Aziýa oýunlary üçin gurlan sport desgalary türkmen gaznasyna 5 milliard dollardan gowrak serişdä düşdi. Şeýle-de Aşgabatda bu çärä gabat täze, 2,3 milliard dollara düşen halkara howa menzili guruldy.
V Aziýa oýunlarynyň tamamlanan gününiň ertesi – 28-nji sentýabrda prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň täze kitabynyň –“Sport dostluga, saglyga we gözellige tarap ýoldur” atly eseriniň tanyşdyrylyşy boldy. “Türkmenistan: Altyn asyr” neşiri “täze kitapda bedenterbiýäniň we sportuň adamyň we jemgyýetiň durmuşynda oýnaýan rolunyň açylyp görkezilýändigini” habar berýär.
Aziýa oýunlarynyň jemleri boýunça prezident üstünlik gazanan sportsmenleri, tälimçileri sylaglady, sportsmenler bolsa prezidente altyn tigir sowgat berdiler.
Aziýa oýunlaryndan soň prezidentiň ogly Serdaryň hem sylagy ýetdi, türkmen parlamenti oňa “Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi” diýen hormatly ady dakdy. Ol bu derejä “Türkmenistanyň sport döwleti hökmündäki halkara abraýyny ýokarlandyrmaklyga hem-de ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça geçirilen 5-nji Aziýa oýunlarynda baýrakly orunlary eýelän sportsmenleri taýýarlamaklyga goşan şahsy goşandy” üçin mynasyp boldy diýip, habarlarda aýdylýar.
27-nji sentýabrda tamamlanan Aziýa oýunlarynyň iň bellemeli tarapy bolsa, Türkmenistanyň taryhy garaşsyzlyk gününiň, 27-nji oktýabryň ornuny basyp almagy boldy.
"Ýeňillikleriň" ýatyrylmagy
2017-nji ýylyň türkmenistanlylaryň durmuşyna uly täsir ýetiren ýa ýetirjek ýene bir wakasy oktýabr aýynyň başynda geçirilen Ýaşulular maslahaty, bu maslahatda kabul edilen kararlar boldy. Prezident Berdimuhamedow bu maslahatda ýaşulularyň käbiriniň 2015-nji ýyldan bäri edip gelýän tekliplerini, ilata 1990-njy ýyllaryň başyndan bäri berilýän sosial ýeňillikleri ýatyrmak teklibini goldady we noýabryň başyndan jemagat hojalygy hyzmatlaryna, tebigy gaz, elektrik togy, suw üçin täze nyrhlaryň giriziljekdigini habar berdi.
Prezident Berdimuhamedow bu kararyny Türkmenistanda soňky ýyllarda “ilatyň girdejisiniň ýyldan-ýyla artýandygy we köp sanly iş orunlarynyň döredilýändigi” bilen düşündirdi. Döwlet baştutanynyň ynanjyna görä, Nyýazow tarapyndan 290-njy ýyllaryň başynda girizilen “ýeňillikler ulgamy indi özüni ödemeýär” we olaryň saklanyp galmagy azat bazar gatnaşyklaryna geçilmegine päsgelçilik döredýär.
Emma mundan öňki ýyllarda bu syýasat, ilata berilýän ýeňillikler ýurtda adam hukuklarynyň we demokratiýanyň dabaralanmagy hökmünde giňden wagyz edilýärdi.
Gysgaça aýdylanda, 2017-nji ýyl hökümet tankytçylarynyň dilinde ‘mugtçylyk’ diýip at alan we 1993-nji ýyldan berlip başlanan sosial ýeňillikleriň ýatyrylan ýyly bolup taryha girdi, ýogsa ol başda ilaty sosial taýdan goldamak maksady bilen 10 ýyllyk möhlet bilen girizilipdi we soňra 2030-njy ýyla çenli saklanylmaly edilipdi.
Ekspertler hökümetiň bu kararyny türkmen döwletiniň garaşsyzlyk ýyllarynda duçar bolan iň agyr ykdysady krizisi bilen düşündirýärler we ilatyň girdejileriniň, iş orunlarynyň köpelendigi baradaky beýanatlary esassyz hasaplaýarlar.
Dollar-manat başagaýlyklary
2017-nji ýyl türkmen manadynyň hümmetiniň yzygiderli peselen we Berdimuhamedowyň ýurt dolandyran ýyllarynda dollaryň gara bazar nyrhlarynyň häzire çenli rekord derejede gymmatlan döwri boldy.
Dekabr aýynda “Dollar söwdagärleri dollary 9 manat 80 teňňe bilen 10 manat aralygynda satyn alyp, satanlarynda 10 manat 30 teňňe - 10 manat 60 teňňe aralygynda satdylar.
“2009-njy ýylda dollaryň gara bazar nyrhy ortaça 25-26 maň manatdy we käte 27 müň manada ýetýärdi. 27 müň manady häzirki pula geçirseň, ol 5 manat 40 teňňe bolýar, bu türkmen manadynyň häzir 2009-njy ýyldaky reformadan öňküsinden hem iki esse hümmetini ýitirendigini görkezýär” diýip, aşgabatly maliýeçi Azatlyk radiosyna aýtdy.
Bu ýagdaý manadyny resmi kursdan dollara öwürmek isleýän raýatlaryň barha kän daşary ýurtlara gatnamagyna, manat-dollar turizminiň pajarlap ösmegine we ahyrynda daşary ýurtlarda gündelik we aýlyk nagtlaşdyryp bolýan türkmen serişdeleriniň ençeme gezek çäkldnirilmegine alyp geldi.
Soňky maglumatlara görä, Türkmenistanyň daşary ýurtlardaky raýatlary Daşary ykdysady iş bankynyň VISA kartlarynyň ulanylmagyna girizen çäklendirmeleri sebäpli agyr ýagdaýda galýarlar. Türkmenistanlylaryň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, häzirki wagtda Ýewropa ýurtlarynda we Türkiýede diňe bir bankomatlardan pul çykarmak däl, eýsem harytlar we hyzmatlar üçin hasaplaşmak hem başartmaýar.
Emma Türkmenistanyň resmi metbugatynda dollaryň we manadyň arasyndaky gatnaşygyň üýtgeýşi we bazar nyrhlarynyň ýokarlanyşy, ilatyň ýüzbe-ýüz bolýan maddy kynçylyklary, işsizlik meseleleri barada maglumat berilmedi.
Ýöne Halkara walýuta fondunyň ekspertleriniň Türkmenistanda bolup ýaýradan beýanatlarynda döwlet inwestisiýalarynyň azaldylmagy barada berlen maslahatlar Aşgabadyň indi milliardlap dollar harçlanýan gurluşyklardan saklanmaly boljagyny yşarat edýär. Şol bir wagtda, Türkmenistanyň 2017-nji ýylyň martynda işe girizen Garlyk dag magdan baýlaşdyryş kombinatynyň özüne çykarylan harajatlary nähili ödeýändigi belli bolman galýar, daşary ýurtlara satmak däl, hökümet maslahatynda ýurduň özündäki dökün problemalary barada gürrüň edilýär.
Azyk "hopwsuzlygy"
Türkmenistanda metbugatda ýene bir aýdyňlyk salynmaýan mesele bolsa – ýurtdaky azyk meselesi boldy. Bir tarapdan türkmen telewideniýesi dükanlarda we bazarlarda azyk bolçulygynyň döredilendigi barada yzygiderli habar berdi, ikinji tarapdan prezident baýramçylyklaryň öňünden her gezek dükan, azyk meselesini ýatladyp, kynçylyklaryň dowam edýändigini gytaklaýyn tassyklamagyny dowam etdirdi.
Şeýle-de bu ýyl Türkmenistan galla, bugdaý planynyň doldurylmandygyny boýun aldy. Prezident Berdimuhamedowyň hökümet mejlislerinde aýdan sözlerine görä, "oba hojalygyndaky reformalar haýal bolmagynda galýar, daýhanlar ýaramaz işleýär, ýerler şor we her gektardan alynýan hasylyň derejesi örän pes".
Şeýle-de prezident önüm öndürijiler, daýhanlar we maldarlar üçin ähli şertiň döredilýändigini ýene bir ýyl gaýtalady, daşary ýurtlardan import edilýän önümleriň öwezini tutýan önümleriň köp öndürilmegini, eksport harytlaryň köpeldilmegini talap etdi.
Emma Azatlyk radiosy bilen söhbetdeş bolýan daýhanlar Türkmenistanyň oba hojalygynda sowet dolandyryş usullarynyň, döwlet planlarynyň saklanyp galandygyny, daýhana we önüm öndürijilere bazar düzgünlerine laýyk ygtyýar, erk we mümkinçilik berilmeýändigini, mejbury zähmetiň saklanyp galýandygyny aýdýarlar. Megerem şundan, prezident ýurtda azyk howpsuzlygy boýunça döwlet komissiýasyny döretmäge mejbur boldy, emma bu komissiýanyň ýagdaýy üýtgedip biljegi belli däl.
Bugdaý planyndan tapawutlylykda, 2017-nji ýylda pagta planynyň dolandygy habar berdildi, emma prezident soňra galan pagta hasylynyň ýygnalyşynyň haýaldygyny, käbir etraplarda pagta planlarynyň doldurylmandygyny aýdyp, käbir welaýat we etrap häkimlerini wezipelerinden boşatdy.
Nebit-gaz pudagyndaky kynçylyklar
2017-nji ýyldaky kadr çalyşmalary, käýinçler we duýduryşlar Türkmenistanyň nebit-gaz pudagyndan hem sowa geçmedi. Mysal üçin, Berdimuhamedow dekabryň başynda Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynyň baş direktory Döwletmyrat Bäşimowa, “Türkmennebit” döwlet konserniniň başlygy Döwletdurdy Hajyýewe käýinç yglan etdi. Ýöne türkmen prezidenti dekabrda ozal işden boşadan orunbasaryny - Ýagşygeldi Kakaýewi Türkmenistanyň prezidentiniň nebit-gaz meseleleri boýunça geňeşçisi wezipesine bellemeli boldy.
Ýogsa Kakaýew aprel aýynda hökümet başlygynyň nebit-gaz senagatyna gözegçilik edýän orunbasary wezipesinden boşadylypdy. Şonda ol gözegçilik edýän pudagyna "kontrollygy gowşatmakda" aýyplandy.
Metbugat habarlaryndan mälim bolşuna görä, häzir Türkmenistanyň iň girdejili pudagy bolan nebit-gaz pudagy hem maliýe kynçylyklaryny başdan geçirýär. Türkmen aktiwistleriniň saýtlarynda “Türkmennebit”, “Türkmengaz” döwlet konsernleriniň daşary ýurtly hyzmatdaşlaryna millionlarça dollar bergilerini berip bilmeýändigi habar berilýär.
Adam hukuklary
Türkmenistan 2017-nji ýylda hem adam hukuklary boýunça öz üstüne alan halkara borçnamalaryny ýerine ýetirmekde öňki ýyllardan kän tapawutlanmady, ýogsa bu ýylda ýurtda adam hukuklary boýunça ygtyýarly wekil - ombudsmen instituty döredildi. Emma bu institut, köppartiýalylyk, syýasy partiýalary döretmek azatlygy, metbugat, söz, bileleşik, demonstrasiýa azatlyklary, din azatlygy ýaly, kagyz ýüzünde galan kanunlaryň biri boldy. Şol bir wagtda ýapyk sudlarda ýyl kesilip, türkmen türmesinde ýitirim bolýanlaryň sanynyň azalmaýandygy aýdylýar.
"Olary diri görkeziň" kampaniýasy türkmen türmelerinde ýiten hasaplanylýan raýatlaryň 110-dan gowragynyň dokumentleşdirilendigini habar berdi, şu aralykda hem Nyýazow döwründe, hem Berdimuhamedow prezident bolanyndan soň türmä basylan ozalky resmileriň türmeden ýogalyp çykmagy dowam etdi.
Mysal üçin, 2017-nji ýylyň ýanwarynda ozalky general-maýor, Türkmenistanyň serhet goşunlaryna 1999-2002-nji ýyllar aralygynda ýolbaşçylyk eden Tirkiş Tyrmyýewiň jesedi maşgalasyna berildi, awgust aýynda bolsa Türkmenistanyň prezidentiniň goragynyň ozalky başlygy Akmyrat Rejebowyň 10 ýyl üzňelikde saklanyp, türmede ýogalandygy belli boldy.
"Gülençilere" görlen çäreler
Munuň üstesine, Türkiýede 2016-njy ýylyň tomsunda bolan döwlet agdarylyşygy synanyşygynyň sarsgynlary Türkmenistana hem baryp ýetdi. Mälim bolşy ýaly, Ankara bu agdarylyşyk synanyşygyny Birleşen Ştatlarda ýaşaýan türk ruhanysy Fethulla Gülenden gördi we ýurtda "gülençiler" diýilýänleriň garşysyna giň kampaniýa başlandy.
Azatlyk radiosynyň çeşmeleriniň maglumatlaryna görä, aprel-maý aýlarynda Türkmenistanyň diňe Lebap welaýatynda, türk ruhanysy Fethullah Gülen bilen bagly “gülençileriň hereketi” diýilýän topara gatnaşykda aýyplanyp, azyndan 50 çemesi adam tussag edildi.
Şeýle-de, Azatlyk radiosyna jemi 18 adamyň umumy hasap bilen 333 ýyl türme tussaglygyna höküm edilendigini tassyklaýan sud dokumentleriniň göçürmesi gelip gowuşdy.
2017-nji ýylyň ýylyň 8-nji fewralynda çykarylan hökümde ady geçýän 18 adamyň ählisine Türkmenistanyň Jenaýat kodeksiniň 177-nji, ýagny Durmuş, milli ýa-da dini duşmançylygyny döretmek maddasynyň 3-nji bölegine; şeýle-de 275-nji, ýagny Jenaýatçylykly düzümleriň maliýeleşdirilmegi maddasynyň 3-nji bölegine laýyklykda aýyplama bildirilip, olar günäli tapylypdyrlar.
Bellemeli ýeri, günäli tapylanlara 10 ýyldan 25 ýyla çenli aralykda uzak möhletli ýyl kesilipdir.
Iýul aýynda bolsa, türk oppozision hereketi bilen ilteşigi bolmakda aýyplanyp, ýene-de onlarça adam tussag edildi. Ýurduň sud ulgamyna ýakyn çeşmäniň aýtmagyna görä, 5-7-nji iýulda Lebap welaýatynyň sudy azyndan 40 adama garşy höküm çykardy.
Ikinji tarapdan, Türkmenistanda baýramçylyklara gabat köpçülikleýin günä geçmeler dowam etdirildi, emma halkara hukuk toparlary tarapyndan syýasy tussag, wyždan ýesiri diýlip hasaplanylýan adamlar günä geçişe düşmedi.
“Mert ýigitler gaýrat üçin dogulýar”
Ozalky ýyllarda bolşy ýaly, 2017-nji ýyl hem dabaraly çärelere, medeni wakalara baý boldy. Prezident Berdimuhamedow çäreleriň ýokary gurmaçylyk bilen geçirilmegini talap etdi we öz okyjylaryny täze kitaplary bilen begendirip durdy. Bellemeli ýeri, 2017--nji ýylda Berdimuhamedowyň oktýabr aýynda çap edilen ‘Türkmenistan – Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi’ atly kitaby esasynda çeper film hem surata düşürilip başlandy. Sentýabr aýynda prezident öz okyjylaryny “Sport dostluga, saglyga we gözellige tarap ýoldur” atly eseri bilen begendiripdi.
Ondan öň, awgust aýynda ýazyjynyň “Mert ýigitler gaýrat üçin dogulýar” atly kitaby köpçülige hödürlendi. Berdimuhamedow bu eseri ýurduň Içeri işler ministrliginiň taryhyna hem-de kakasy Mälikguly aganyň ministrligiň işine goşan şahsy goşandyna bagyşlady. Netijede, kino düşürilýän eseri bilen alanyňda, Berdimuhamedowyň häkimiýet başyna geleli bäri 50-ä golaý kitap ýazandygy aýdylýar.
2017-nji ýylda Berdimuhamedowyň ýene bir talanty - söweş ýaraglaryndan nyşana ok atmak, hanjar zyňmak ussatlygy hem belli boldy, türkmen telewideniýesiniň taýýarlan wideoýazgysynda harbylara ussatlygyny görkezen Berdimuhamedowa - türkmen gahrymanyna Youtube-de ýüz müňlerçe adam tomaşa etdi, ol hakynda dünýä metbugatynda makalalar çap edildi.
Serdar Berdimuhamedowyň 'syýasy aktiwligi'
2017-nji ýyl - prezidentiň ogly Serdar Berdimuhamedowyň hem syýasy meýdanda has kän göze ilmegi bilen tapawutlandy, ýylyň dowamynda ol mejlisde kanunçylyk komitetine ýolbaşçy bellenen bolsa, soň onuň Orsýete, Tatarystana baran türkmen delegasiýasyna ýolbaşçylyk edişi, atasynyň adyna döredilen medal bilen sylaglanyşy habar berildi.
Taryha gidýän ýylyň soňky günlerinde bolsa, prezidentiň oglunyň gatnaşmagynda Kaka etrabynyň Duşak şäherçesinde 375 orunlyk täze medisina toplumy açyldy.
TDH döwlet habarlar gullugynyň sözleri bilen aýdylanda, “şeýle edaranyň döredilmegi parlamentde Ahal welaýatynyň 24-nji saýlaw okrugynyň ýaşaýjylarynyň bähbitlerine wekilçilik edýän Serdar Berdimuhamedowdan yhlaslylygy hem-de maksada okgunlylygy talap etdi”.


c: text/html

text:
Adamy azatlykdan mahrum etmek üçin iň aýylganç ýerleriň biri - Aşgabadyň Arzuwdaky saklap-seçiş tussaghanasydyr, bu ýere günde we yzygiderli häsiýetde, sistemanyň işgärleriniň öz sözi bilen aýdylanda, tussaglaryň üpjünçiligi amala aşyrylýar diýip, Azatlyk Radiosynyň Türkmenistandaky habarçysy aýdýar.
Arzuw näme?
"Arzuw" - Türkmenistanyň Içeri işler ministrliginiň Aşgabadyň eteginde demirgazyk tarapynda ýerleşýän deslapky tussaghanasynyň il içindäki ýörgünli ady. Häzirki wagtda bu tussaghana paýtagtyň çäginde, köne ady bilen Arzuw obasynyň golaýynda ýerleşýär.
Читайте также на русском
Azatlyk Radiosynyň we beýleki garaşsyz habar serişdeleriniň ençeme çeşmesiniň maglumatlaryna görä, bu tussaghana ýowuz tussaglyk şertleri we tussaglaryň rehimsiz daralmagy bilen tanalýar. Bu ýerde tussaglara eden-etdilikli daralmagyna, olaryň urlup-ýenjilmegine, zorlanmagyna degişli ýagdaýlar barada habar berlipdi. Üstesine, ilat arasyndaky ýörgünli pikire görä, bu tussaghana düşmek 'şansy' her kimde bar.
Azatlyk Radiosy Arzuwdaky ýagdaýy öz gözi bilen gören birnäçe adam bilen söhbetdeş boldy.
Arzuwa nädip düşüp bolýar?
Azatlyk Radiosynyň söhbetdeşleriniň biri özüniň alkogola garaşly 25 ýaşly ýegeniniň Daşoguzdaky narkologiýa hassahanasyndan iki aýda agramynyň 20 kilogramyny ýitirip gelmeginiň yzýany, polisiýanyň ony ýene-de Arzuwdaky tussaghana äkidendigini gürrüň berdi: "Gaýdyp geleninden bir gün geçip-geçmän, polisiýa ony içgili däl bolsa-da ýene Arzuwa äkitdi, narkologiýa hassahanasyna ibermek üçin. Ýakynlary onuň bu gezek diri galmajagyna göz ýetirip, 'gerekli adamlara' çykyp Arzuwa bardylar".
Azatlygyň habarçysy, bu tussaghanadaky ýagdaýdan ygtybarly birnäçe çeşme bilen söhbetdeş bolup, bu ýere günde 30 çemesi adamyň alnyp barylýandygyny habar berdi.
Tussaghananyň işgärleriniň biri, getirilýän adamlar esasan "arakhorlar, öýsüzler, ten satýanlar we dilegçiler" diýýär.
Bu ýere administratiw jogapkärçilige çekilip, 15 gije-gündizlik tussaglyga höküm edilen ýa-da iş gozgalyp, entek sud edilmedikler hem düşýär.
Üstesine, bu tussaghana köçelerde dokument barlaglarynyň netijesinde polisiýa trapyndan saklanýan raýatlar getirilýär. Tussag edilenleriň özleri olary saklap-saklamazlygyň köplenç polisiýanyň öz garamagynda bolýandygyny belleýärler.
Türkmenistanyň paýtagtynda raýatlaryň köçede dokument barlagyna sezewar edilmegine ýygy-ýygydan duş gelinýär. Mundan öň polisiýanyň Aşgabatda ýazga durmadyk, welaýat ýaşaýjylaryny, şeýle-de, gowy geýinmedik adamlary tussag edýändigi barada habar berlipdi.
Plan bar
"Plany doldurmak üçin her kimi saklaýarlar. Adamyň polisiýanyň eline düşmegi üçin onuň myhmançylykdan, ýa-da restorandan gaýdýarka biraz serhoş bolmagy, ýa-da onuň geýimleriniň kämil bolmazlygy ýeterlik. Polisiýa bölüminde pul berip sypmak mümkin, emma ýakynlary wagtynda pula boşadyp ýetişmedik adamlar arakhor hökmünde 10 gije-gündizlik ýa-da has uzak möhletli Arzuwa düşýärler" diýip, tussaghanadaky ýagdaýdan ygtybarly çeşme Azatlyk Radiosyna aýtdy we köplenç tussag edilýänleriň aglaba böleginiň arakhor ýa-da neşekeş däldigini belledi.
Azatlygyň söhbetdeşleriniň bellemegine görä, ten söwdasy bilen meşgullanýan we kanun goraýjylar bilen işleşýän "seks işgärleri" köplenç tussaghana düşmeýärler. Köplenç ten söwdasyny edýär diýip, kafelerde we restoranlarda oturan aýal-gyzlary we agşamlaryna maşgala gatnaşykda bolmadyk erkek adamlar bilen gezelenç edýänleri tussaghana äkidýärler.
Aşgabatda kanun goraýjy işgärleriň tussag etmeli adamlarynyň sanyna degişli planyň bardygy öňem habar berlipdi. "Türkmenistanyň Hronikasy" neşri polisiýa partullary we polisiýa bölümleri üçin tussag edilmeli adamlaryň sanyna görä, olary höweslendirmek üçin goşmaça maliýe serişdeleriniň tölenýändigini habar beripdi. Maglumatda her bir tussag üçin polisiýa işgärine 125 manat tölenýändigi aýdylypdy.
Aşgbatda, uly baýramçylyklaryň öňüsyrasynda "islenilmeýän elementlerden" arassalaýyşlaryň depgininiň hasam güýçlenýändigi habar berilýär.
Arzuwdaky tussaghananyň öňki bendileriniň sözlerine görä, bu ýere düşýänleriň köpüsi hapaçylyk we rehimsizlik zerarly öz saglygyny ýitirýärler, aýallara has agyr düşýändigini belleýärler.
"Gije-gündizde adamlary diňe üç gezek umumy hajathana çykarýarlar, olaram ýerde deşik görnüşli, ol ýerden gyşda sowuk gelýär, ysy aýylganç, poluň üstüni tutuş peşew örýär. Hammamy bolsa gyş, tomus sowuk suwly krantly otag. Kameralarda sowadyjy ýok, diňe äpişgeleriň aýnasyzdygy yssydan halas edýär. Bu zatlaryň ählisinden daşary adamlar iýmitiň gowşaklygyndan mydama açlyk duýýar" diýip, Azatlygyň söhbetdeşi habar berdi.
Ozalky ýyllarda Arzuwdaky tussaghananyň ýagdaýy bilen baglylykda Türkmenistanyň Içeri işler ministrliginiň ýokary wezipeli ýolbaşçylary öz wezipelerinden mahrum edilipdi. Azatlyk Radiosynyň habarçysy, raýatlaryň şikaýatlaryna sertmek boýunça prezidentiň ýanynda döredilen ýörite komissiýasynyň işiniň netijesinde, 2007-nji 2008-nji ýyllarda bu ýerdäki zorluklaryň üsti açylansoň, şol wagtky içeri işler ministriniň wezipesinden mahrum edilendigini belledi.
Redaksiýadan: Azatlyk Radiosy öz çeşmeleriniň we Türkmenistandaky söhbetdeşleriniň howpsuzlygyny üpjün etmek maksady bilen olaryň atlaryny görkezmekden saklanýar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Memluklar döwleti
Memluklar döwleti — Müsürde Türkmenleriň memlular döwleti Eýýuby türkmenleriniň döwleti dowam etdirijidir. Asly türkmenlerden bolan memluklar Eýýuby türkmenlerine päk ýürekden hyzmat edipdirler. Çingiz hanyň goşunynyň ýakyp-ýandyryp. uly howp döreden wagtlarynda Eýýuby soltany Mälik Salyh türkmen memluklarynyň sanyny köpeldýär. Ol Nil derýasynyň gündogar kenarynda, Rawza adasynyň demiragzygynda oňat ýatakhanalar gurdurýar. Mälik Salyh 1244-nji ýylda memluklaryň kömegi bilen Kudusy (Iýerusalimi) eýeleýär. uzak wagt geçmänkä Siriýany-da Müsüre birikdirýär. 1249-njy ýylda soltan Mälik Salyh aradan çykýar. Gysga wagtlaýyn hem bolsa onuň aýaly-Abdylla türkmeniň gyzy Şajarat-ad-Dür döwleti dolandyrýar. Ol 1250-nji ýylda haçparzlar bilen parahatçylykly şertnama baglaşyp, fransuzlary ýurtdan çykarýar. 1205-nji ýylda Şajarat-ad-dür hökümdarlykdan meýletin el çekýär. Oňa Aýbeg türkmen bilen nikalaşmagy maslahat berýärler. Şol nikanyň netijesinde Aýbeg Türkmen Müsürdäki Türkmenleriň memluklar döwletiniň soltany diýlip yglan edilýär. Şeýlelikde, memluklylar döwri başlanýar. Türkmenleriň memluklyklar soltanlygynyň ilkinji ýyllarynda Aýbeg Şamdaky eýýuby hökümdarlary bilen söweşmeli bolýar. Şonuň bilen brlikde, araplaryň gozgalaňyny hem basyp ýatyrmaly bolýar. Memluk hökümdary dildüwşük esasynda, 1257-nji ýylda öldürilýär. Onuň ogly Aly kakasynyň ornuna geçýär. Gutuz Türkmen bolsa onuň kömekçisi bellenilýär. Mongollaryň Ilhanly döwletiniň goşuny Hulagu hanyň ýolbaşçylygynda 1258-nji ýylda Bagdady eýeläp, halyflygy dargadýar. Soňra Siriýanyň ençeme şäherlerini eýeleýär. Şol sebäpli hem, emirler, serkerdeler heniz ýaş oglan Alynyň mongollarynyň howpunyň öňüni alyp bilmejegine göz ýetirip, 1259-njy ýylda ony tagtdan düşürýärler.Ýerine bols emir Gutuzy belleýärler. 1260-1277-nji ýyllarda soltanlyk Beýbarsň elinde bolýar. 1516-njy ýylda Halabyň golaýynda, soňra bolsa 1517-nji ýylda Kahireniň gündogaryndaky Reýdaniýede bolan söweşde osmanlylar ýeňiş gazanýarlar. Bu söweşler netijesinde, Memluklar döwleti öz ygtyýarlyklaryny Osmanly türkmenleriň döwletiniň soltanlaryna tabyrmaly bolýarlar.


text:
Qyzylorda oblysynyń ákimi Gúlshara Ábdiqalyqova «Qazaq radıosy»-na suhbat berdi QYZYLORDA. QazAqparat - Búgin Qyzylorda oblysynyń ákimi Gúlshara Ábdiqalyqova QR Prezıdenti janyndaǵy Ortalyq kommýnıkatsııalar qyzmetinde ótken baspasóz máslıhatynan soń Qazaq radıosynyń «Arnaıy shyǵarylym» baǵdarlamasyna suhbat berdi. Aımaq basshysy jýrnalıst Dýlat Abıbýllaevtyń suraqtaryna jaýap berip, Syr elinde atqarylyp jatqan jumystardy baıandady. Suhbattyń alǵashqy suraǵy Qyzylorda oblysynyń ekonomıkalyq damýynan bastaldy.
Elordada saýda ortalyqtary senbi kúni jumys isteıdi NUR-SULTAN. QazAqparat - Nur-Sultan qalasynyń Bas memlekettik sanıtarlyq dárigeri Janna Pralıevanyń jańa qaýlysyna sáıkes, elordada saýda oıyn-saýyq ortalyqtaryna senbi kúni keshki saǵat 20:00-ge deıin jumys isteýge ruqsat beriledi, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Ómirzaq Shókeev koronavırýstyń ekinshi tolqynyna daıyndyq týraly aıtyp berdi TÚRKІSTAN. QazAqparat – Túrkistan oblysynda koronavırýs ınfektsııasynyń ekinshi tolqynyna daıyndyq aıasynda medıtsınalyq uıymdardy dárilik zattarmen jáne qorǵanysh quraldarymen qamtamasyz etýge 2,1 mlrd teńge bólindi. Bul týraly oblys ákimi Ómirzaq Shókeev QR Prezıdenti janyndaǵy Ortalyq kommýnıkatsııalar qyzmeti uıymdastyrǵan brıfıngide málim etti, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Dáýren Abaev Qazaqstannyń aýyl áıelderiniń III forýmyna qatysýshylardy quttyqtady NUR-SULTAN. QazAqparat – QR Prezıdenti Ákimshiligi basshysynyń birinshi orynbasary Dáýren Abaev Qazaqstannyń aýyl áıelderiniń III forýmyna qatysýshylardy quttyqtap, erlermen qatar eleýli eńbek etip júrgen názik jandylardyń jumysyna sáttilik tiledi, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Pavlodar oblysynda shekteýge qaramastan 7 toı ótkizilgen PAVLODAR. QazAqparat - Karantın shekteýi kúsheıtilgenine qaramastan, óńirde otbasylyq is-sharalardy ótkizý toqtalmaı tur. Meıramhana ıeleriniń arasynda júıeli túrde sanıtarlyq-epıdemıologııalyq talaptardy buzatyndary da bar, dep habarlaıdy QazAqparat Pavlodar oblysynyń sanıtarııa-epıdemıologııa baqylaý departamentine silteme jasap.
ary qaraı
Muraǵat
Joǵary qaraı


text:
Gyrgyz Respublikasynda açylan Çarwadarlaryň III Bütindünýä oýunlarynda türkmen pälwanlary "şow"yna dowam edýär.
Çarwadarlaryň III Bütindünýä oýunlarynyň üçünji gününde Türkmenistanyň ýygyndy toparynyň gazananlarynyň üsti medallaryň ýene-de bäşisi bilen ýetirildi. Olaryň hatarynda üç altyn, bir kümüş we iki bürünç medallar bar. Ýaryşa gatnaşýan halklaryň milli göreşiniň görnüşlerinde üstünlikli çykyş etmek biziň türgenlerimiz üçin oňat däbe öwrüldi.
Ýygyndymyzyň türgenleri türkmen göreşinde uly üstünlige eýe boldular. Göreşiň bu görnüşinde altyn medallaryň üçüsi gazanyldy. 60 kilograma çenli agramlyk derejede Nowruz Eýeberdiýew, 70 kilograma çenli agramlyk derejede Rejepgeldi Gylyçnyýazow hem-de 80 kilograma çenli agramlyk derejede Arslan Ybraýymgulyýew hormat münberiniň iň ýokarky basgançagyna çykmagy başardylar.
Pählawany eýran göreşinde Rahat Bäşimow (80 kilograma çenli agramlyk derejede) kümüş medala mynasyp boldy.
Muhammet Gurbanow 70 kilograma çenli agramlyk derejede gazak milli göreşinde bürünç baýragy eýeledi. Munuň özi hem ýygyndymyzyň türgeniniň netijeli çykyşy hasaplanylýar.
Çarwadarlaryň Bütindünýä oýunlarynyň üç gününiň netijelerini jemläp, Türkmenistanyň ýygyndysynyň jemi 18 medal, şol sanda 8 altyn, 3 kümüş, 6 bürünç medal gazanandygyny bellemelidiris.
Umumy medal hasabynda biziň ýygyndymyz 4-nji orny eýeleýär.


text:
Resmi taýdan yglan edilen koronawirus ýokaşmasynyň ýoklugy sebäpli şübhe döredýän Täjigistan, COVID-19 pandemiýasynyň öňüni almak üçin mekdepleri iki hepdelik ýapjakdygyny, köpçülikleýin ýygnanyşyklary gadagan etjekdigini we galla eksportyny wagtlaýyn togtatjakdygyny mälim etdi.
Hökümet 25-nji aprelde bu çäreleriň mekdebe çenli edaralara we orta mekdeplere täsir etjekdigini habar berdi. Bu çäreleriň ilatyň, esasanam çagalaryň we ýetginjekleriň saglygyny we howpsuzlygyny goramak üçin durmuşa geçirilýändigi aýdylýar. Bilim ministrliginiň habaryna görä, uniwersitetler işini dowam etdirer.
Galla eksportynyň togtadylmagy, hökümetiň pikiriçe, içerki üpjünçilikleri tygşytlamaga niýetlenen bolup, köpçülikleýin ýygnanyşyklaryň gadagan edilmegi kinoteatrlara, teatrlara we sport çärelerine täsir eder.
Täjigistan, hökümet tarapyndan girizilen täze koronawirus çäklendirmeleriniň arasynda, ýurduň 10 toparlyk futbol ligasynyň oýunlaryny hem 10-njy maýa çenli togtadýar.
Täjigistanyň futbol federasiýasy 26-njy aprelde liganyň oýunlarynyň togtadylmagynyň 27-nji aprelde güýje girjekdigini aýtdy.
26-njy aprelde geçiriljek oýunlar, Täjigistanda global pandemiýa döwründe geçirilen beýleki oýunlar ýaly, tomaşaçysyz geçiriler.
Täjigistan 2,8 milliondan gowrak adama ýokaşan we 198 müň töweregi adamyň ölümine sebäp bolan koronawirus pandemiýasynyň uç alan ýurdy Hytaý bilen serhetleşýär.
Emma Merkezi Aziýa döwleti entek resmi taýdan koronawirus näsagyny hasaba almady. Bu ýagdaý resmileriň kesel ýokaşanlary ýaşyrmak ähtimallygy ýa-da ýapyklyk şertlerinde işleýän saglyk işgärleriniň düzüw barlag geçirmeýändigi barada sorag döredýär.
Täjigistan mundan öň, Türkmenistan bilen bilelikde, Merkezi Aziýada koronowirus näsaglaryny resmi hasaba almadyk we köpçülik çärelerini ýatyrmadyk ikinji ýurt bolup durýardy.
Türkmenistanda köpçülik çäreleri, sport ýaryşlary şindi hem dowam etdirilýär. Türkmen TW-si häzir Bedew baýramyna bagyşlanan köp adamly dabaralary görkezýär.


text:
Antalýa güýz paslynda hem syýahatçylary kabul etmäge dowam edýär
Antalýa şu ýylyň başyndan 15-nji noýabra çenli dynç almaga gelen syýahatçylaryň sany 3 million 356 müň 623 adama ýetdi
Dünýäniň koronawirus epidemiýasyna garşy göreşýän döwründe saglykly we howpsyz syýahatçylyk hyzmatyny berýän Antalýa, noýabr aýynyň ilkinji 2 hepdesinde 79 müň 996 syýahatçy geldi.
Deňizi, gumy, güni, biri-birinden owadan myhmanhanalary, taryhy desgalary we muzeýleri bilen deňsiz-taýsyz dynç alyş hyzmatyny hödürleýän Antalýa, koronawirus epidemiýasyna garamazdan syýahatçylaryň gelim-gidimli ýeri bolmaga dowam edýär.
Syýahatçylar, Medeniýet we syýahatçylyk ministrliginiň koordinasiýasy esasynda başladylan "Howpsyz syýahatçylyk sertifikasiýasy programmasynyň" çäginde görülen çäreleriň saýasynda saglykly we howpsyz ýagdaýda dynç alýarlar.
Gyş möwsümine girilmegine garamazdan Antalýa 1-15-nji noýabr aralygynda 79 müň 996 syýahatçyny kabul etdi.
Şolaryň 56 müň 470-i Russiýadan, 4 müň 274-i Germaniýadan we 4 müň 104-i Ukrainadan geldi.
Antalýa şu ýylyň başyndan 15-nji noýabra çenli dynç almaga gelen syýahatçylaryň sany 3 million 356 müň 623 adama ýetdi.
Degişli Habarlar
Türkiýäniň Milli Zenan Ýygyndysy Russiýadan 2-1 Hasabynda Ýeňildi
Türkiýäniň milli zenan ýygyndysy A toparyndaky soňky duşuşygyny Russiýa bilen geçirdi
Antalýa Şu Ýyl 3 Million 382 Müň Syýahatçy geldi
Russiýadan Antalýa 1 million 474 müň, Ukrainadan 555 müň 954, Germaniýadan 341 müň 217, Britaniýadan 209 müň 773 syýahatçy geldi
Türkiýe Lyža Merkezlerini Açmaga Taýarlanýar
Erzurum Palandöken, Kaýseri Erjiýes we Bursa Uludag lyža merkezleri dekabr aýynda syýahatçylyk möwsümini açmaga taýarlanýar


text:
ABŞ-nyň goranmak sekretary Aşton Karter Ukraina gatyşmalaryna we ýadro ýaraglary babatdaky netijesiz gepleşiklere salgylanyp, Orsýeti dünýä düzgünine wehim abandyrmakda aýyplady.
Karter Orsýet deňizde-de, howada-da, kosmosda we internet giňişliginde-de «çylşyrymly işjeňliklere» baş goşýar diýdi.
Karter ABŞ-nyň goranyş edarasynyň rus agressiýasynyň öňüni almak we amerikan ýaranlaryny goramak üçin döredijilikli ýollary agtarýandygyny hem sözüne goşdy.
Ol bu sözleri 7-nji noýabrda, Kaliforniýanyň Simi ýaýlasynda, Ronald Reýgan adyndaky prezident kitaphanasynda, Aziýa sekiz günlük syýahatyndan soň aýtdy.
Şeýle-de Karter Hytaýyň giňeýän täsiri we ýokarlanýan harby kuwwaty babatda alada bildirdi.


text:
Azerbaýjanyň häkimiýetleri Nazar deňzindäki nebit burawynda turan ýangyndan soň iki adamyň ölendigini, azyndan 29 işçiniň bolsa tapylmaýandygyny aýdýar.
Şu aralykda Azerbaýjanyň prezidenti Ylham Alyýew 4-nji dekabrda gaý-tupan zerarly turan ýagnynda ölenleriň we ýitenleriň hormatyna milli ýas gününi jar etdi.
Azerbaýjanyň döwlet nebit kompaniýasy SOCAR nebit burawyndaky ýangyndan azyndan 33 işçiniň halas edilendigini aýtdy.
Azerbaýjanyň nebitçi işçileriniň hukuklaryny goraýan komitetiň başlygy Mirwari Gahrymanly 5-nji dekabrda 32 işçiniň ölendigini, 42 işçiniň bolsa halas edilendigini aýtdy.
Emma ýangyn bolan burawa eýeçilik edýän SOCAR kompaniýasy Gahrymanlynyň aýdýanlaryny bada-bat tassyklamady.
Kompaniýa gaz liniýasyna güýçli ýel sebäpli zyýan ýetendigini aýtdy.
Resmiler gaý-tupanyň ýangyn söndürmek işini kynlaşdyrýandygyny aýdýarlar.
Bu hadysa boýunça jenaýat işiniň hem açylandygy habar berilýär.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp Russiýanyň 2016-njy ýylda ABŞ-nyň prezident saýlawlaryna gatyşmagy meselesinde özüniň ABŞ-nyň aňtaw agentliklerine ynanýandygyny aýtdy.
Tramp bu sözleri Wýetnamyň paýtagty Hanoýda guralan metbugat ýygnagynda, 12-nji noýabrda, bir gün ozal rus prezidenti Wladimir Putiniň saýlawlara gatyşandygyny ret etmesine ynanýandygyny aýdanyndan soň aýtdy.
"Men Russiýa bilen oňuşmak isleýärin, sebäbi bu örän möhüm, men Hytaý bilen oňuşmak isleýärin, Wýetnam bilen oňuşmak bilen isleýärin, bir topar ýurtlar bilen oňuşmak isleýärin, sebäbi biziň çözmeli bir topar meselämiz bar. Onsoň, dogrusy, Russiýa we Hytaý hususan-da bize Demirgazyk Koreýa problemasyny çözmäge ýardam edip biler, bu biziň hakyky uly problemalarymyzyň biri” diýip, Tramp aýtdy.
ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp 12-nji noýabrdaky twitter beýanatlarynda Russiýa bilen oňyn gatnaşyklaryň “gowy zatdygyny” we Moskwanyň Ukrainadaky, Demirgazyk Koreýadaky we Siriýadaky krizisleri çözmekde, global terrorizme garşy durmakda “uly kömek” edip biljekdigini aýtdy.
Tramp Aziýa 13 günlük saparynyň çäginde Hanoýda bolan metbugat ýygnagynda Russiýa garşy girizlen sanksiýalary dile getirip, Moskwa garşy “örän agyr sanksiýa salnandygyny” aýtdy we “indi döwlen we jaýrylan dünýäni bejermek wagtynyň gelendigini” öňe sürdi.
Birleşen Ştatlar Russiýa garşy hamala onuň 2016-njy ýylda ABŞ-daky prezident saýlawlaryna gatyşandygy üçin sanksiýa girizdi we beýleki Günbatar döwletleriniň Moskwa garşy Kremliň Ukrainadaky agressiýasy üçin girizen sanksiýalaryna goşuldy.
Tramp özüniň sanksiýa barada aýdanlaryny has aýdyňlaşdyrmady ýa-da olary gowşatmak barada anyk bir zat aýtmady.
Şeýle-de ol mundan öň Russiýanyň ABŞ-nyň prezident saýlawlaryna garyşmagy bilen bagly aýdan sözlerine aýdyňlyk salmaga çalyşdy, ýagny özüniň ABŞ-nyň aňtaw agentlikleriniň gelen netijelerine ynanýandygyny, emma rus prezidenti Wladimir Putiniň saýlawlara gatyşandygyny ret edip aýdan sözleriniň hem çyn ýürekden çykandygyna ynanýandygyny aýtdy.
Tramp öz twitter beýanatlarynda özüniň Russiýa we hususan-da Putin bilen gatnaşyklary gowulaşdyrmak synanyşyklaryny tankytlan “ähli ýigrenijilere we akmaklara” hüjüm etdi.
Donald Tramp 12-nji noýabrda, Aziýa 13 günlük saparynyň soňky gonalgasy bolan Filippinlere geldi.
Tramp Günorta-Gündogar Aziýa döwletleriniň liderleriniň duşuşygyna gatnaşmak üçin 14-nji noýabra çenli filippin paýtagty Manilada bolar.
Onuň gelmezinden birnäçe sagat öň pitnä garşy polisiýa Maniladaky amerikan ilçihanasyna tarap barýan ýüzlerçe anti-amerikan protestçini suw toplaryna tutup, ýolundan sowdy.
Ol biraz öň Wýetnamda Aziýa-Ýuwaş okean ykdysady hyzmatdaşlyk sammitine gatnaşyp, onuň dowamynda gysga wagt rus kärdeşi Wladimir Putin bilen duşuşdy.
Trampyň Aziýa sapary, Ýaponiýany, Hytaýy we Günorta Koreýany hem öz içine almak bilen, Demirgazyk Koreýanyň ýadro wehimine garşy durulýan wagtynda diplomatik we ykdysady gatnaşyklary berkitmek niýetinde planlaşdyryldy.


text:
Türkmenistanyň prezidenti öz halkyny Aşgabatda BMG-niň Merkezi Aziýa boýunça prewentiw diplomatiýa merkeziniň açylmagynyň 10 ýyllygy bilen gutlady.
TDH döwlet habar agentliginiň 20-nji noýabrda çap eden maglumatyna görä, prezident Gurbanguly Berdimuhamedow BMG-niň regional edarasynyň açylmagyny “halkara derejesinde ähmiýetli waka” diýip atlandyrypdyr, şeýle-de Türkmenistanyň bitaraplyk statusy BMG derejesinde iki gezek ykrar edilen dünýä derejesindäki ýeke-täk ýurtdugyny nygtapdyr.
BMG-niň Merkezi Aziýa boýunça prewentiw diplomatiýa merkezi 2007-nji ýylyň 16-njy maýynda Merkezi Aziýanyň bäş ýurdunyň teklibi boýunça esaslandyrylypdy, dekabr aýynda Aşgabatda dabaraly ýagdaýda açylypdy. Onuň öňünde ýurtlaryň hökümetleri bilen aragatnaşyk saklamak, ýagdaýa syn edip, konfliktleriň öňüni almak boýunça tagallalar barada BMG-niň Baş sekretaryna täze maglumat berip durmak, ÝHHG we Şanhaý hyzmatdaşlyk guramasy we beýleki regional gurmalar bilen gatnaşyk saklamak ýaly wezipeler goýulýar diýlip BMG-niň resmi maglumatynda aýdylýar.


text:
Türkmenistanda amerikan dollarynyň resmi bolmadyk bahasy öň görlüp eşidilmedik derejede ýokarlanyp, şu hepdede täze ‘rekorda’ ýetdi. 29-njy maýda Aşgabadyň bazarlarynda bir amerikan dollary 25 türkmen manadyna satyldy we Merkezi Bankynyň resmi kursundan ýedi esse aşdy.
Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçylary alyjylar tarapyndan daşary ýurt walýutasyny 25 manatdan satyn almaga islegiň bardygyny, emma dollar söwdegärleriniň dollaryň ýene gymmatlamagyna garaşyp, köplenç satmakdan saklanýandygyny habar berýärler.
“Satyn almak juda kyn, sebäbi dollaryň nyrhynyň gymmatlaýandygy sebäpli dollary kän satmajak bolýarlar. Bizde dollar ýok diýip, saklaýarlar we 25 manatdan dilänlerinde-de berenoklar. Dollaryň bahasynyň ertir ýene-de ýokarlanmagyna garaşylýar” diýip, Azatlyk Radiosynyň aşgabatly çeşmeleriniň biri habar berdi.
Şol bir wagtda-da, Aşgabatda daşary ýurt walýutasyny elden çalyşýan söwdegärler amerikan dollaryny satyn almagyny dowam etdirýärler. Şeýle-de, şäheriň dürli böleklerinde nyrhlar tapawutlanýar we bir amerikan dollaryna 23.2 we 23.8 manat aralygynda türkmen puluny berýärler.
Aşgabatly synçy Amanmyrat Bugaýewiň 30 maýda Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, şäherde ilatdan dollary iň arzan bahadan satyn alynýan ýer Aşgabadyň Älemgoşar bazarydyr (öňki ady Mir bazary). Bu ýerde 100 amerikan dollardan ybarat az mukdarda satylýan dollarlary 23.4 manatdan satyn alýarlar, 500 dollar satylanda ýokarrak bahadan, ýagny 23.8 manada satyn alýarlar. Gülistan bazarynda (öňki ady Ors bazary) amerikan walýutasynyň ilatdan satyn alynýan nyrhy biraz ganymat görünýär, bu ýerde dollary 23.8 manatdan satyn alýarlar.
Azatlyk Radiosynyň Daşoguzdaky habarçysy 30-njy maýda regionda bir amerikan dollarynyň 24.4 manada elden satyn alynandygyny habar berdi.
Türkmenistanda daşary ýurt walýutasynyň nagt söwdasy gadagan. Merkezi Banky 2016-njy ýylyň başynda walýutanyň nagt görnüşli çalyşygyny doly ýatyrypdy. Şondan bäri ilatyň belli bir möçberdäki puluny banklaryň üsti bilen nagt däl görnüşde öwürmegine käbir resmi mümkinçilikler göz öňünde tutuldy, emma bu mümkinçilikler soňky iki ýylyň dowamynda çürt-kesik çäklendirildi.
Türkmenistan 2009-njy ýylda pul reformasyny geçireli bäri öz milli pulunyň daşary ýurt walýutalary babatyndaky resmi derejesini iki gezek üýtgetdi. Türkmen hökümeti denominasiýany geçirip, puluň hümmetini azaldandan soň türkmen manadynyň bir amerikan dollaryna bolan gatnaşygyny 2.85 derejesinde kesgitledi, alty ýyldan soň 2015-nji ýylyň başynda resmi kursy 3.5 manada getirdi we ony bu derejede üýtgewsiz saklap gelýär.
Azatlyk Radiosynyň Türkmenistanyň Merkezi Bankyndaky çeşmesi hökümetiň milli puluň daşary ýurt walýutalary babatyndaky resmi kursunyň hümmetini üýtgetmek mümkinçiligine seredýändigini fewral aýynda habar beripdi. Adynyň efirde tutmazlygyny soran söhbetdeşimiz täze kursyň “gara bazardaky” kursa gaty golaý bolmagyna garaşylýandygyny belläpdi. Şonda bir amerikan dollary Türkmenistanda 14-15 manat aralygynda satylypdy.
Daşary ýurt walýutasynyň resmi bolmadyk çalyşyk kursunyň 25 manada ýetmegi bilen bir wagtda Türkmenistanda daşary ýurtly harytlar gymmatlady we olaryň gytçylygy döredi.
Meselem, Orsýetde we Awstriýada öndürlen mesge ýagyň bahasy ýylyň başyndan bäri 2.3 gymmatlady, “Ahmad” çaýyň bir gutusynyň bahasy iki esse we daşary ýurtda öndürlen hajathana kagyzynyň nyrhy 3.5-4 esse gymmatlady. Emma bu harytlary soňky günlerde köplenç satuwda tapyp bolmaýar.
Şol bir wagtda-da, ýurduň içinde öndürlen önümleriň bahasy hem birnäçe esse gymmatlady. Şu günler Türkmenistanyň paýtagtynyň dürli künjeklerinde döwlet dükanlaryndan çörek, un, şeker we pagta ýagy ýaly ýönekeý azyk önümlerini satyn almak üçin ilatyň ýüzlerçe adamlyk uzyn nobatlarda durmaly bolýandygyny we iýmit üstünde, şol sanda aýallaryň arasynda ýakalaşyklaryň bolýandygyny görmek mümkin.
Türkmen hökümeti azyk defisiti, harytlaryň gymmatlamagy, daşary ýurt walýutasynyň “gara bazary” ýaly meseleleri, şeýle-de ilatyň ýüzbe-ýüz bolýan kynçylyklaryny düýpden agzamaýar, döwlet metbugaty bu barada habar bermeýär.


text:
Täjigistanyň neşe serişdelerine garşy döwlet gullugynyň ýokary derejeli resmisi wezipesinden hyýanatçylykly peýdalanyp, uly möçberde gazanç etmek aýyplamalary astynda tussag edildi.
Döwlet eýeçiligindäki “Howar” habar gullugy 20-nji awgustda Milli howpsuzlyk boýunça döwlet komitetine salgylanyp, Saifiddin Barotzodanyň wezipesinden hyýanatçylykly peýdalanmakda aýyplanýandygyny aýtdy, emma başga jikme-jiklikleri aýtmakdan saklandy.
Eger-de günäli tapylsa, neşe serişdelerine garşy göreş gullugyny bölüm müdiri Barotzoda 12 ýyla çenli azatlykdan mahrum edilip bilner.
Azatlyk Radiosy Barotzodanyň aklawçylary bilen habarlaşyp bilmedi.
Bu Merkezi Aziýa ýurdy korrupsiýanyň giň ýaran döwletleriniň biri hasaplanýar. Halkara aýdyňlyk guramasynyň 2019-njy ýyldaky korrupsiýa garaýyş indeksinde Täjigistan korrupsiýa boýunça 198 ýurduň arasynda 153-nji orny aldy.
Neşe serişdelerine garşy göreş gullugynyň birnäçe işgäri parahorlukda, neşe söwdasynda güman edilýänlerden köp mukdarda pul almakda günäli tapylyp, türmä basyldy.


text:
Semeıde jylytý maýsymy shtattyq rejımde ótýde
ÓSKEMEN. QazAqparat – Semeı qalasynda jylytý maýsymy shtattyq rejımde ótýde, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Aýa temperatýrasynyń tómendeýine jáne JRVI órshýiniń aldyn alýǵa baılanysty bıyl Semeıde jylytý maýsymy ýaqytynan buryn, ıaǵnı 25 qyrkúıekte bastaldy. Jylýdy áleýmettik nysandarǵa jáne turǵyn úılerge birdeı berý josparlanǵan. Alaıda alǵashqy ýaqytta birqatar aýdan turǵyndary jylý berilmegenine shaǵymdanǵan edi. Semeı qalalyq turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq bóliminiń mamany Elena Proskýrıakova búginde jylý berýde eshqandaı qıyndyq joq ekenin atap ótti.
«Jylý bárine berildi. Biraq bul bir kúndik emes, kezeń-kezeńmen júrgiziletin jumys. Jylý qosýda eshqandaı problemalar týyndaǵan joq. Birneshe kúnniń ishinde jylýmen barlyq nysandar qamtamasyz etildi, - deıdi ol.
Ótken jyly da qalada jylý júıesine qosý kezeń-kezeńmen júrgizilgen. Bastapqyda jylýǵa áleýmettik jáne densaýlyq saqtaý nysandary, keıinirek turǵyn úıler qosyldy. Bıyl jylý bárine bir merzimde berilgen, aralary tek birneshe kúndi qurady. Búgingi tańda jylytý maýsymy shtattyq rejımde ótýde. Qalada 18 qazandyq jáne JEO bar.
- Karantın: ShQO 5 reıd bolyp, 700 myń teńge aıyppul salyndy
- ShQO-da demalys kúni jumys istegen kólik jýatyn nysannyń ıesine aıyppul salyndy
- Pavlodarda jylý elektr ortalyǵyndaǵy apattyń qaıdan shyqqany belgili boldy
- SQO aýyldaryndaǵy kópqabatty úıler ortalyq jylý júıesine qosylyp jatyr
- Atyraýda 5 myń otbasyǵa elektr qýaty jańa transformatorlardan beriledi
- ShQO-da qylmystyq toptan 137 mln teńgeniń psıhotroptyq zaty tárkilendi
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Azatlyk Radiosyndan Muhammad Tahir bu we beýleki meseleler barada “Parahatçylyk korpusynyň” metbugat bölüminiň ýolbaşçysy Joş Fild bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Ilki bilen Merkezi Aziýada, hususanam Türkmenistanda, alyp barýan işleriňiz barada dolurak maglumat beräýseňiz?
Joş Fild: 1993-nji ýylda Türkmenistanda işe başladyk. Şondan bäri “Parahatçylyk korpusynyň” 650 töweregi meýletinçisi Türkmenistanda iş alyp bardy. “Parahatçylyk korpusy” Türkmenistanda magaryf hemem saglyk sektorynda iş alyp barýar. Saglyk pudagy bilen bagly alyp barýan işlerimiz bilen bagly gürrüň edilende, biz esasanam bu ugurda ilat arasynda düşündiriş işleri bilen meşgullanýarys. Meselem, biz obalarda çaga dogulmagy bilen bagly ýüze çykýan saglyk problemalary hemem çagalaryň saglygy barada halk arasynda düşündiriş işlerini alyp barýarys.
Bu barada alnyp barylýan proýektlerimiz arkaly, hususanam bu keseliň nähili ýüze çykýandygy, munuň alamatlary we olaryň öňüniň alynmagy üçin görülmeli çäreler barada halka maglumat berilýär.
Türkmenistanda alyp barýan işlerimiziň gysgaça beýany şulardan ybarat.
Azatlyk Radiosy: 1993-nji ýyldan bäri şu güne çenli Türkmenistanda öz bitiren işleriňiz we gazanan üstünlikleriňiz barada has takyk maglumat berip biljekmi?
Joş Fild: “Parahtçylyk korpusynyň” Türkmenistanda amala aşyran proýektleriniň ählisi barada häzir meniň elimde jikme-jik maglumat ýok. Emma biz takmynan şeýle usulda iş alyp barýarys. Biz ýerli halk bilen işleşip, olaryň pikirlerini diňleýäris. Şol esasda biz “Parahatçylyk korpusynyň” meýletinçileriniň hödürläp biläýjek hyzmatlaryndan ýerli halkyň haýsy hajatlarynyň üpjün edilip bilinjekdigini kesgitlemäge synanyşýarys. Meselem, magaryf pudagy barada alnyp barylýan işler bilen bagly gürrüň bersem, biz mugallymlaryň hünärlerini kämilleşdirmek üçin olar bilen türgenleşik işlerini geçirýäris. Kähalatlarda biziň meýletinçilerimiz mekdeplere baryp, studentlere-de sapak berýärler. Bu biziň magaryf pudagy boýunça alyp barýan işlerimiziň bir bölegidir.
Saglyk pudagy bilen bagly alyp barýan işlerimiz barada gürrüň bersem, öň hem aýdyşym ýaly biz esasanam Türkmenistanyň obalarynda çaga dogluşy hemem çaganyň saglygyny goramak bilen bagly ilat arasynda düşündiriş işlerini alyp barýarys.
Azatlyk Radiosy: Alyp barýan işleriňiz barada berýän gürrüňleriňizden çen tutulsa, edýän işleriňiz halk bähbidi üçin gaty peýdaly aladalar ýaly bolup görünýär. Emma näme üçindir size öňki Sowet Soýuzyna girýän respublikaryň aglabasynda şübhe bilen garalýar. Meselem, Orsýet 2002-nji ýylda siziň guramaňyzyň işgärlerini ýurtdan çykardy. Munuň sebäbi näme?
Joş Fild: Haýsydyr bir ýurduň “Parahatçylyk korpusy” ýa onuň alyp barýan işleri barada şübhe bildirmegi ýa olaryň näme hakda pikirlenýänligi meselesi boýunça men kommentariý berjek däl. “Parahatçylyk korpusynyň” missiýasy gaty anykdyr. Biz haýsydyr bir ýurda diňe şol ýurt tarapyndan isleg bildirilen halatynda meýletinçilerimizi ugradýarys. Biziň guramamyzyň başga bir oňyn tarapy hem biziň diňe bize zerurlyk duýlan pudaklarda iş alyp barýanlygymyzdyr.
Şunlukda biz haýsydyr bir ýurda diňe şol ýurtdaky hökümet ýolbaşçylary tarapyndan çakylyk iberilen ýagdaýynda barýarys. Şunuň üçin her haçanda haýsydyr bir ýurt biziň hyzmatymyza zerurlygyň galmanlygyny aýtsa, biz onuň islegine hormat goýýarys. “Parahatçylyk korpusynyň” agzalary, elbetde, özlerinden hyzmata garaşylýan ýerlerde iş alyp barýarlar.
Azatlyk Radiosy: Aýdýan zatlaryňyz düşnükli, ýöne meniň biljek bolýan zadym, alyp barýan işleriňiz bilen bagly haýsydyr bir ýurduň siz barada şübhe bildirmegine sebäp bolup biläýjek bir zat barmy? Meselem, “Parahatçylyk korpusynyň” agzalarynyň Orsýetden çykarylmagyna sebäp bolan anyk zat näme? Rus ýolbaşçylary siziň meýletinçileriňiz barada kabul eden kararlary bilen sizi tanyşdyran bolmaly, şeýle dälmi?
Joş Fild: Bu barada size berip biljek maglumatym ýok.
Azatlyk Radiosy: Merkezi Aziýada ýerleşýän ýurtlarda alyp barýan işleriňiz baradaky meselä gaýdyp gelsek, siziň nukdaýnazaryňyzdan şol ýurtlardan haýsynda iş alyp barmak has kyn?
Joş Fild: Men şol ýurtlarda alnyp barylýan operasiýalarymyzyň jikme-jikligi barada size maglumat berip biljek däl. Emma aýdyp biljek zadym, biziň meýletinçilerimiziň işleýän islendik ýurdunda ýolbaşçylar bilen biziň örän gowy aragatnaşyk saklaýanlygymyzdyr. Şeýle-de biz diňe biziň kömegimizi isleýän ýurtlarda iş alyp barýarys. Şunlukda häzirki döwürde biziň iş alyp barýan ýurtlarymyzda şol ýurtlaryň hökümet ýolbaşçylary bilen aragatnaşygymyz gaty gowy.
Azatlyk Radiosy: Emma siziň meýletinçileriňiziň iş alyp barýan ýurtlaryndan biri bolan Türkmenistan bilen aragatnaşygyňyz barada aýdylanda, siziň öňe sürýän bu pikiriňiz hakyky ýagdaý bilen çalymdaş däl ýaly bolup görünýär. Sebäbi Aşgabadyň siziň 47 töweregi meýletinçiňize Türkmenistana barmaga rugsat bermejegini aýdanlygy mälim edilýär. Bu ýagdaý barada bize dolurak maglumat beräýseňiz?
Joş Fild: Hawa, ilki bilen bu meseläni anyklaşdyrmaga maňa rugsat ediň. Biziň häzirki döwürde Türkmenistanda meýletinçilerimiz bar. Olar şol ýurtda galmaklaryny we hyzmat etmeklerini dowam etdirýärler. Bize gelip gowuşýan maglumatlara görä, Türkmenistanyň hökümeti biziň meýletinçilerimiziň bitirýän işlerinden razy. Täze meýletinçiler toparynyň Türkmenistana barmagy bilen bagly bize berlen maglumat Aşgabadyň bu ýurda goşmaça meýletinçileriň barmagyny islemeýändigi baradadyr.
Emma häzirki döwürde Türkmenistanda iş alyp barýan agzalarymyzyň şol ýerde galmagyny dowam etdirmegi bilen bagly hiç hili problema ýok. Oňa hökümet garşy däl.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistan bilen bagly aýdylanda mundan öň hem haýsydyr şunuň ýaly ýagdaý bilen ýüzbe-ýüz bolupmydyňyz?
Joş Fild: Türkmenistandamy? Ýok, bolmandyk.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanyň hökümeti kabul eden bu karary barada size düşündiriş berdimi? Eger beren bolsa, olaryň bu düşündirişi sizi kanagatlandyrýarmy?
Joş Fild: Türkmenistanyň hökümeti bu barada bize hiç hili resmi düşündiriş bermedi. Emma biz bu ýurduň ýolbaşçylarynyň “Parahatçylyk korpusynyň” agzalaryna Türkmenistana barmaga rugsat berip-bermezlik bilen bagly karar kabul etmek hukugyna hormat goýýarys.
Azatlyk Radiosy: Häzirki döwürde Türkmenistanda iş alyp barýan meýletinçileriňiziň sany näçeräk we bu ýurtda öňümizdäki ýyl bilen bagly nähili planlaryňyz bar?
Joş Fild: Häzirki döwürde Türkmenistanda 70 töweregi meýletinçimiz bar. Olaryň ýurtda galmagyna hökümet garşy däl. Türkmen hökümeti Aşgabat tarapyndan çagyrylan meýletinçilerimiziň alyp barýan işlerini goldaýar. Biziň maglumatymyza görä, Türkmenistanyň hökümet wekilleri 2010-njy ýylyň sentýabr aýyna çenli özleriniň bu ýurda täze meýletinçileriň gelmegine garaşmaýanlygyny bildiripdirler.
Şunlukda biz öz meýletinçilerimiziň täze toparyny bellenilen şol möhlet tamamlanandan soňra Türkmenistana ibermekçi. Sebäbi şol wagta çenli meýletinçilerimiziň ýene Türkmenistana barmaklygyna zerurlyk ýüze çykar.
Azatlyk Radiosy: Siziň meýletinçileriňize ýurda barmaga rugsat bermänligi üçin Türkmenistanyň ýitirjek zady näme?
Joş Fild: Men bu barada çaklama öňe sürüp biljek däl. Bizi begendirýän zat, häzirki döwürde Türkmenistanda iş alyp barýan meýletinçilerimiziň şol ýurtda öz işlerini dowam etdirmegidir.
Azatlyk Radiosy: Düýbi Birleşen Ştatlarda ýerleşýän başga bir gurama “Halkara barlaglar we alyş-çalyş programmasynyň” hem Türkmenistandaky bölümini ýapjakdygy barada tassyklanmadyk maglumatlar bar. Häzirki döwürde-de siziň meýletinçileriňiziň täze toparyna ýurda barmaga rugsat edilmeýär. Mundan ozal Bişkekde, şeýle-de Bolgariýada ýerleşýän Amerikan Uniwersitetiniň Türkmenistandan bolan studentlerine-de, şol ýurtlara barmaga rugsat berilmändir. Sizden sorajak bolýan zadym: günbatar guramalary Türkmenistanda haýsydyr bir syýasy basyş astyndamy?
Joş Fild: Men diňe “Parahatçylyk korpusy” baradaky soraglaryňyza jogap berip biljek. Öz alyp barýan işlerimiz barada aýtsam, biz diňe türkmen hökümeti tarapyndan bize berlen teklip esasynda hereket edýäris. Olar Türkmenistana sapar etmegi planlaşdyrýan meýletinçilerimiziň täze toparynyň sanawyny bize bermäň diýdi, biz hem olaryň islegine hormat goýýarys.
Azatlyk Radiosy: Hökümet tarapyndan size syýasy basyş edilýärmi diýlen soragyma jogap bermediňiz?
Joş Fild: Ýok, hiç hili basyş edilenok.


text:
Alash jastary ansaghan qogham
Ótken ghasyrdyng basynda qazaq jastarynyng belgili bir bóligining iri sayasy ortalyqtarda oquy, sol tarihy kezendegi sayasy oqighalardy tikeley kózimen kórip kuә boluy, qoghamdyq janghyru jolyna qadam basqan orys qoghamyndaghy demokratiyalyq kýshter men aghymdardyng yqpalyn basynan keshirui - olardyng qoghamdyq kózqarastarynyng kemeldenuine, sayasy belsendiligining artuyna әser etpey qoymady. Olar osy tarihy kezendegi әrtýrli sayasy oqighalargha qatynasyp, qazaq halqynyng arasynda ýgit-nasihat júmystaryn jýrgizdi jәne alghash ret qoghamdyq úiymdargha toptasa bastady.
Ótken ghasyrdyng basynda qazaq jastarynyng belgili bir bóligining iri sayasy ortalyqtarda oquy, sol tarihy kezendegi sayasy oqighalardy tikeley kózimen kórip kuә boluy, qoghamdyq janghyru jolyna qadam basqan orys qoghamyndaghy demokratiyalyq kýshter men aghymdardyng yqpalyn basynan keshirui - olardyng qoghamdyq kózqarastarynyng kemeldenuine, sayasy belsendiligining artuyna әser etpey qoymady. Olar osy tarihy kezendegi әrtýrli sayasy oqighalargha qatynasyp, qazaq halqynyng arasynda ýgit-nasihat júmystaryn jýrgizdi jәne alghash ret qoghamdyq úiymdargha toptasa bastady.
Mәselen, 1903-1909 jyldary Peterburgtegi әskeriy-medisinalyq akademiyada oqyghan, keyin Alash qozghalysynyng belgili jetekshilerining biri bolghan Halel Dosmúhamedovting sayasy kózqarasynyng qalyptasuy men sayasat salasynda belsene kórine bastauy onyng osy Peterburgte ómir sýrgen kezenine dәl keldi. Sankt-Peterburgtyng mәdeniy-tarihy qasiyetti oryndary, adam qolynan tughan symbat ónerining tanghajayyp ýlgileri, ziyaly qauymy, bay kitaphanasy, iri-iri ghúlamalar oqyghan dәrister daryndy Halelding azamattyq túlghasynyng qalyptasuyna negiz jasady. Onyng sayasy sana-sezimining ósip jetiluine astanadaghy joghary oqu oryndary studentterining janarudy tilegen tónkerisshil kónil kýii týrtki salyp, bodandyqtyng azabyn tartqan halqyna pana bolsam degen izgi niyeti de erte oyandy.
Ómirining osy kezeni turaly ol 1931 jyly qyrkýiekting 14-inde Birikken sayasy Bas basqarmanyng tergeushisine óz qolymen bylay dep jazyp bergen: «Men Peterburgke birinshi orys revolusiyasynyng qarsanynda keldim. Búl kezde demokratiyalyq kýshter, onyng ishinde studentter qauymy da, jiyi-jii narazylyq bildirip jatatyn. Qym-qighash studenttik ómirge aralasuymen qatar sayasy bilimimdi jetildiruge kiristim. Ártýrli sayasy partiyalardyng baghdarlamalarymen, olardyng talap-tilekterimen tanystym... Meni jәne basqa qazaq studentterin eshbir sayasy partiya baghdarlamasy qanaghattandyrmady. Sosial-demokrattar tek qana júmysshylar turaly aitsa, sosial-revolusionerler sharualar jóninde sóilep jatatyn. Kadetter orys halqynyng úlylyghy jóninde sayrap, basqa halyqtar turaly júmghan auzyn ashpaytyn, al onshyldar bolsa orys emes halyqtardy jamandap, olardy qudalaumen bolatyn. Sol kezde joldastarymmen birge mitingige kezdeysoq tap bolghanymyzda, sonda sóilegen Milukovtyng aitqan sózderin osy kýnge deyin úmytqan joqpyn. Ol «Patsha ókimeti orys emes halyqtardy asa dórekilikpen jәne úyatsyzdyqpen qanap otyr», dep edi...
1905-1906 jyldary men keybir qazaq studentterimen birge Oral qalasynda ýgit júmystaryn jýrgizip, halyqqa elde bolyp jatqan oqighalardy týsindirdim. «Fiykir» jәne «Uraliskiy listok» gazetterinde maqalalar jariyaladym. 1906 jyly qyrdaghy auyldardy aralap jýrgenimde, polisiyanyng kózine iliktim de sayasy júmys jýrgizuime tyiym salyndy».
Osy qújat HH ghasyrdyng basynda Resey imperiyasynyng bas qalalary Peterburg pen Mәskeude, sol siyaqty Qazaqstanmen japsarlas ornalasqan Omby, Tom, Orynbor, Tashkent, Saratov t.b. qalalardyng joghary jәne arnauly orta oqu oryndarynda oqyghan, al keyin Alash partiyasyn qúrugha múryndyq bolghan qazaq ziyalylarynyng qoghamdyq-sayasy kózqarastarynyng qalyptasuynyng bastau kózderin jәne olardyng alghashqy sayasy әreketterge aralasu joldaryn anyqtaugha septigin tiygizetindigimen qúndy.
Alghashqy qazaq jastar úiymynyng qúryluy, onyng maqsat-mýddeleri jóninde jastar jetekshilerining biri, sol oqighalardyng kuәgeri Smaghúl Sәduaqasúly bylay atap kórsetedi: - Eng alghashqy jastar úiymy Omby qalasynda 1914 jyly ashyldy. Ol úiymnyng aty «Birlik» edi. «Birliktin» maqsaty onyng programmasynda (tútynghan jolynda) aitylghan. Qazaq halqyn mәdeny hәm әdeby jaghynan ilgeri qatardaghy júrttargha qosu, últshyldyq sezimin tughyzu hәm últtyqty saqtau.
Halyq әdebiyetin jinau, ol әdebiyetti kitapsha hәm ýlken kitaptar etip bastyru. Teatr kitaptaryn shygharu, gazet-jurnaldar shygharu. Bastauysh, orta dәrejeli mektepterge kitaptar jazu, shkolgha týsemin degen shәkirtterge dayarlaytyn kurstar ashu, múqtaj shәkirtterge jәrdem kórsetu, spektakli, konsert hәm basqa oiyndar jasap, qazaqtyng ishinde teatr tughyzu.
Úiymnyng sayasy hәm sharuashylyq turaly ústaghan joly: kedeylerdi, jinishkelerdi baylardyn, kýshtilerding zorlyghynan qútqaru, әielge tendik әperu». «Birliktin» búdan basqa da istegen júmystary tolyp jatyr.
1916 jyly Birlik «Balapan» degen jazba jurnal shygharyp túrdy. «Balapan» zamanynda auyzgha ilinip, jastargha kórsetken onyng qyzmeti kóp boldy.
Búl úiymnyng tóniregine qazaq jastarynyng jinaluyna otarlyq ezgining yqpalymen belgili bir sayasy maqsatta toptasugha negizgi alghyshart bolghandyghyn jastar qozghalysynyng ruhany jetekshilerining biri Qoshke Kemengerúly ózining «Qazaq tarihynan» atty enbeginde bylay deydi: «1913 jyldardan bastap orys shkoldaryndaghy oqushy qazaq jastary toptana bastady, 1914 jyly Ombyda jasyryn «Birlik» úiymy ashyldy. Múnyng mәdeny maqsatynyng astary, kózdegen nysanasy sayasat ekendigi, әleumet narazylyghy barlyghy, 1916 jyly «Balapan» jurnalynyng aldynda: «Balapan qanat qaqty jas edi... amalsyz qaqty... soltýstikting suyghyna shyday almady... balapandy kórip: «qorama kir, qolyma túr, qalghan-qútqandy berermin» dep kýledi soltýstikting salqyn jýrek, tas bauyr adamy», - degeninen kórinedi.
«Soltýstikting suyghynyn», yaghny otarlyq sayasattyng sharyqtau shegine jetuine baylanysty qazaq ziyalylarynyng oghan qarsy kýresining jana sapalyq dengeyin talap etti. Sondyqtanda sol kezende azattyqqa jetuding joly qan tógiste emes, sayasy kýreske, әdis tәsilge kelip tirelgenin tarih tәjiriybesi dәleldep berdi. Osy maqsatta qaranghylyqtaghy qazaq últynyng órkeniyetti halyqtarmen teng boluyn, otarlyq tәueldiliktegi elining azattyghyn armandaghan qazaq jastary mәdeni-aghartushylyq úiymdargha birigudi kózdedi.
«Birlikti» úiymdastyrushylardyng qatarynda Asylbek jәne Múratbek Seyitovter, Múhtar Samatov, Maghjan Júmabaev, Smaghúl Sәduaqasov, Ahmet Barjaqsiyn, Shahmardan Áljanovtar boldy. Keyinirek «Birlik»jastarynyng basshylyq shoghyryn qúrghan búl úiymnyng birinshi jetekshisi bolyp Sh.Áljanov saylandy.
Qújattardyng kórsetuine qaraghanda 1917-1918 jyldary «Birlik» úiymynda belsendi atsalysqandardyng arasynda M.Júmabaev, M.Samatov, Á.Baydildiyn, S.Sәduaqasov, A.Seydaliyn, K.Kemengerov, Gh.Toqjanov jәne basqa jastar bolghan. Búl kezende úiymnyng iydeologiyalyq tizgini M.Júmabaevtyn, al úiymdastyrushylyq júmys M.Samatov pen Á.Baydildinning ýlesine tiyedi. 1917 jyly 1-4 qazan aralyghynda «Birliktin» keneytilgen jiylysy ótedi. Oghan Aqmoladan «Jas Qazaq», Kókshetaudan «Jas úran», Spasskiden «Jas dәuren» jәne basqa jas-tar úiymdarynan shamamen jýzge juyq ókilder qatysady. Jiylys qauly qabyldap, úiymnyng basshylyq organyn saylaydy. Onyng qúramyna M.Samatov, A.Seyitovter O.Temirbekov, M.Beysenov, Á.Baydildiyn, D.Ádilev, Gh.Sәduaqasov (Toghjanovtyng sol kezdegi familiyasy-E.H) jәne basqa jastar kiredi. Al jinalystyng tóraghalyghyna jәne «Birliktin» ýni «Balapan»jurnalynyng redaktorlyghyna M.Júmabaev saylanady.
Jinalys qaulylary 1918 jyly qantarda «Qazaq» gazetining №259 sanynda jaryq kórdi. Onda «Birlik» qauymynyng ýsh jylda atqarghan esebi berildi: «Birlik qauymy qolaysyz kýnderde tuyp, qara týnderde ómirin ótkizse de aldyndaghy adaldyq, әdildik, últshyldyq jolynan taymady. Izgi niyet, qasiyetti tileginen qaytpady, shamasynsha últyna qyzmet etu jolynda boldy.Últ әdebiyetining dәuirlerine azda bolsa enbek bolsyn dep «Ótken kýnder» atty óleng kitabyn bastyryp taratty. Halyqtyng kózi ashyluyna jәrdem bolsyn dep, shyghyp túrghan qazaqsha gazetterdi hәm basqa basylghan kitaptardy el arasyna keng taratugha yjdahat etti. Talapty jastardyng qalamy úshtalugha hәm últ әdebiyetining ilgerileuine sebep bolsyn dep, 1916 jyldan beri «Balapan» atty әdeby jurnal bastyryp túr. Oqugha yntaly, qoly qysqa últ balalaryna әrtýrli jәrdemder kórsetti.
Biyl mynau zor ózgeris bastalyp, halyq tegis daghdaryp qalghan kezinde «Birlik» qauymy ózgeristi elge dúrys týsindirip, úqtyru jolynda kóp qyzmet etti...
«Birlik» komissiyasyna týsken barlyq summa 2071 som. Osy kýni qoldaghysy 1632 som 50 tiyn.
«Birlik» basqarmasynyng osy esebin tyndaghan jalpy jinalys auyr jauapty qyzmetti adal atqarghandyqtary ýshin tәniri jarylqasyn aitty.
Sonymen qatar jastar búl jinalysta әr jerdegi jastar qauymdaryn bir izge salu, «Birlik» qauymynyng sharttaryn qarap týzetu, qysqa uaqytta múghalimder kursyn hәm oryssha әzirleushi kurstar ashu, bas-tauysh mektepterge programma jasau hәm oqu qúraldaryn shygharu, halyqqa gazet jurnal hәm kitapshalar taratu, «Balapan» jurnalyn zoraytu mindetterin qabyldady.
... «Birlik» qauymy aghzalarynyng jalpy jiylysy sayasy qazaq partiyasy «Alashty» zamanagha hәm tilekterge tez jetuge naghyz qolayly dep tauyp, sony quattap, pikirlerin halyq arasyna taratpaq boldy».
«Birlik» úiymynyng qúryluy otarlyq tәueldilikte bolyp kelgen júrttyng mәdeni-aghartu, sayasiy-qúqyqtyq erkindikterin týsindiretin úiymdargha degen qajettilikti qanaghattandyru ýshin jasalghan úmtylys boldy. Alash qayratkerlerining qazaq jastarynyng oquyna mýddeli bolyp, sayasy - ruhany jaghynan tәrbiyeleui jәne olardyng yqpaly jastar úiymdarynyng júmysyn jandandyrugha ýlken demeu boldy. Revolusiyalyq ózgeristerge oray qazaq qoghamynda búryn-sondy bolyp kórmegen qazaq jastarynyng iydeyalyq túrghyda úiymdasuy jәne qoghamdyq-sayasy isterge belsene aralasuy biyik dengeyge kóterildi.
XX ghasyrdyng basynda qazaq halqyn órge sýirer, últ qamy ýshin ómirlerin sarp eter ziyaly qauymnyng shoghyry qalyptasty. Bilim alghan qazaq jastarynyng qazaq qoghamy ýshin qajettilikterin mynadan kóruge bolady: birinshiden, qazaq jastary iri qalalardaghy oqu oryndarynda bilim alyp qana qoymay, olardyng oi-kózqarastary, azamattyq ústanymdary qalyptasty. Ekinshiden, olar elge baryp aghartushylyq qyzmetpen ainalysty, qoghamdyq úiymdargha toptasyp, óner-bilim taratty, oqu kurstaryn, kitaphanalar ashyp, tarihy jәdigerlerdi jinastyrdy. Ýshinshiden, jergilikti jerlerde qoghamdyq-sayasy ómirge belsene aralasyp, әleumet isterinde últ mýddesi ýshin kýres jýrgizdi. Tórtinshiden, oqyghan ziyaly top shygharmashylyq qyzmetpen ainalysyp, qazaqtyng túnghysh әlipbiyin, oqulyghyn, tarihiy-әdeby múralaryn jasady.
Esqayrat HAYDAROV, M.Ótemisov atyndaghy Batys Qazaqstan memlekettik uniyversiyteti әleumettik-gumanitarlyq fakulitetining dekany
NúrAstana


text:
Wideo: 25-nji iýulda Norwegiýada müňlerçe adamlar Oslo şäherine ýygnanyp, 22-nji iýulda bolan we azyndan 76 adamyň ölümine getiren bombaly we ýaragly hüjümleriň pidalarynyň hatyrasyna bir minutlyk dymyşlyk geçirdiler.
BBC kompaniýasynyň Rus gullugynyň web sahypasynda Norwegiýadaky terror hüjümlerinde aýyplanýan Anders Breýwigiň bu hüjümleri amala aşyrmazyndan has öň internetde Orsýetiň premýer-ministri Wladimir Putin barada aýdan käbir garaýyşlary getirilipdir. Onda “Siz häzirki wagt ýaşap ýören tanymal şahsyýetlerden haýsysy bilen duşuşmak islärdiňiz?” diýlip berlen soraga, Anders Breýwik “Men Rim papasy hem-de Wladimir Putin bilen duşuşardym. Putin maňa adalatly, tutanýerli hem-de hormata mynasyp lider bolup görünýär” diýip, jogap berýär.
Mundan daşary BBC kompaniýasynyň Rus gullugy Norwegiýanyň internet forumlaryndan birinde Anders Breýwigiň 2009-njy ýylda musulmanlar barada ýazan sözlerinden birini getirýär. Breýwik öz teswirinde “Dünýäde musulmanlaryň musulman däl raýatlar bilen parahatçylykly dil tapyşyp ýaşaýan ýekeje ýurdy-da ýok. Gaýta, tersine, musulmanlar bilen şeýle goňşuçylykda ýaşamaklyk musulman däller üçin heläkçilikli netijelere getirýär” diýip belläpdir.
“Financial Times”
“Financial Times” gazetiniň duşenbe güni çykan sanynda redaktoryň burçunda “Dünýä ýitirilen jennetiň ýasyny tutýar” atly syn ýerleşdirilipdir. Onda Norwegiýada amala aşyrylan hüjümler barada anyk maglumat toplanmazyndan öň häkimiýetleriň güman edilýän adamyň şahsyýeti barada maglumat bermekden saklanmak bilen, dogry hereket edendikleri bellenilýär.
Emma, şol bir wagtyň özünde-de, “Financial Times” gazeti Norwegiýada-da, dünýäniň köpsanly beýleki ýurtlarynda-da kommentatorlaryň we habar serişdeleriniň, şol sanda, “Financial Times” gazetiniň özüniň-de haýdan-haý bu hüjümlerde yslamçy terrorçylara güman bildirmäge howlugandyklaryna ünsi çekýär. Gazet beýle tendensiýanyň, iň bärsinden, Norwegiýada musulman raýatlaryna hem-de immigrantlara garşy duşmançylykly duýgulary öjükdirmek howpuny abandyrýandygyny aýdýar.
“The Wall Street Journal”
“The Wall Street Journal” gazetiniň duşenbe güni çykan sanynda tanymal amerikan ýazyjysy we edebi tankytçysy Brýus Beýweriň Norwegiýadaky hüjümlerde aýyplanýan 32 ýaşly Anders Breýwigiň bu hereketleri bilen baglanyşykly teswirlemesi berlipdir. Ýazyjy Brýus Beýwer yslam ekstremizmi baradaky tankydy makalalary bilen-de giňden tanalýar. Awtor özüniň soňky makalasynda terrorçylykly hüjümlerde aýyplanýan Anders Breýwigiň öz janköýer okyjylaryndan biridigini bilip galandygyny ýazýar.
Ýazyjy Brýus Beýweriň ýazmagyna görä, Anders Breýwik onuň “Ýewropa ukuda ýatyrka: Radikal yslam nädip günbatary öz içinden weýran edýär” atly kitabyny-da ürç edip okapdyr. Soňra Brýus Beýwer şeýle belleýär: “Şenbe güni giçlik Anders Breýwigiň 1 müň 500 sahypalyk manifesti baradaky maglumatlar täzeliklerde peýda boldy. Breýwik ony ýakynda ýazyp, internete ýerleşdiren eken. Manifestiň birinji ýarymynda Anders Breýwik yslamyň Ýewropada kök urmagyna ýol berenlikde Ýewropanyň medeni elitasyny tankyt edýär. Bu garaýyşlar bolsa onuň örän aňly-düşünjelidigini hem-de Ýewropanyň taryhyny-da, häzirkizaman ideýalaryň taryhyny-da gowy öwrenendigini aýdyň görkezýär”.
Ýazyjy Brýus Beýwer Anders Breýwigiň iňlis dilinde çeper ýazmak ukybyna geň galyp, oňa bu manifesti ýazmakda kimdir-biri kömek beren bolaýmasyn diýen garaýşyň döreýändigini-de belleýär. Şeýle hem, ýazyjy Brýus Beýwer Anders Breýwigiň bu manifestinde öz kitaplaryndan uzyn-uzyn sitatalar getirilip, öz adynyň-da 22 gezek gaýtalanandygyny aýdýar.
Ýazyjy şol manifestiň internete ýerleşdirilen wagty özüniň-de Oslonyň günbatarynda, ýagny, geljekde uly gyrgynçylygy amala aşyrjak Anders Breýwigiň ýaşan raýonynda ýaşandygyny ýatlap, bu ýatlamanyň öz inini jümşüldedýändigini ýazýar.
“Guardian”
“Guardian” gazetiniň duşenbe günündäki sanynda Aslak Sira Mihre atly kommentator hem öz ýazan synynda Norwegiýadaky hüjümleriň yzýany bu hüjümleri amala aşyran şahsyýetiň musulman däl-de, eýsem musulmanlary ýigrenýän bir ýerli akýagyz skandinawiýaly adamdygy belli bolandan soň, habar serişdelerindäki äheňiň birdenkä üýtgändigini hem-de Owganystandaky uruşlar we jemgyýete abanýan howplar baradaky temalaryň birdenkä sumat bolandygyny belleýär.
“Gyrgynçylygy anyk kimiň amala aşyrandygy belli bolan badyna, bu gyrgynçylyk, göýä, akylyndan azaşan bir adamyň işi hökmünde suratlandyrylyp başlandy. Oňa indi biziň jemgyýetimize garşy edilen hüjüm hökmünde-de garalmaýar... Indi terrorçy barada gürrüň edilende-de, haýsydyr bir toparlar barada däl-de, birlik sandaky bir adam barada gürrüňi edilýär... Emma, eýsem, şol ganhor yslam dinine degişli bir akylyndan azaşan adam bolanlygynda, ýagdaý edil şeýle bolarmydy?” diýip, awtor öz soragyny okyjylar üçin açyk goýupdyr.


text:
BELKI ÝAKYNLARYŇYZDA DEMENSIÝA KESELLI BARDYR – SIZ BOLSA GÜMANAM EDÝÄN DÄLSIŇIZ.
Demensiýa – bu huşsuzlygyň bir görnüşi bolup, näsag ýatkeşligini we gündelik işleri ýerine ýetirmek ukybyny ýitirýär. Dünýäde takmynan 50 million adamda dimensiýa bar. Gönüden-göni ýaşyň ötüşmegi bilen bagly däldigine garamazdan, bu kesel köplenç garry adamlarda duş gelýär. Umuman alanyňda, demensiýalylaryň 60-70%-iniň bu kesele uçramagyna Alsgeýmer keseli sebäp bolýar.
Ine, demensiýaly adamyň 8 alamaty:
1. Hemişe möhüm zatlaryny (açar, resminama) ýitirýär.
2. Zatlary iň bir garaşylmadyk ýerlerde goýýar (meselem, diş çotgasyny sowadyjyda).
3. Ýiten zatlary ogurlanandyr öýdýär we munuň beýle däldigine ynandyryp bolmaýar.
4. Berlen jogaby ýatdan çykaryp, kän sorag soraýar.
5. Gepleşigi dowam etdirmekde, pikir yzygiderligini saklamakda we dogry sözi saýlamakda kösenýär.
6. Gündelik işleri kynlyk bilen edýär (naharyň taýýarlanyşyny unudýar, ýönekeý hasap-hesipde ýalňyşýar).
7. Ýeri, wagty bulaşdyrýar (ýolda ugur kesgitlemekde kösenip, belet ýerlerinde azaşyp bilýär).
8. Keýpi ýygy-ýygydan sebäpsiz ýere üýtgeýär, gylyk-häsiýeti we özüni alyp barşy üýtgeýär (meselem, işeňňir adam birden ýalta adama öwrülip bilýär).
Demensiýanyň alamatlary ýüze çykyp ugranda, newrologa ýa-da psihiatra ýüz tutmaly (iň gowusy, gerontopsihiatra görünmeli, sebäbi olar ýaşulular bilen bagly meselelere has gowy düşünýärler, ýöne olaryň sany az).
Terjime eden Jumadurdy Rejebow
- 592 gezek okalan


text:
Üns ber! Biziň saýtymyzyň esasy maksady Siziň saglyk babatdaky gözýetimiňizi giňeltmekdir. Şonuň üçin-de, saýtyň sahypalarynda berilýän maglumatlaryň esasynda öz-özüňi bejermek maslahat berilmeýär. Öz-özüňi bejermeklik düýpli kynçylyklara uçradyp, janyňyza howp salmagy ähtimal. Lukmanlar saýtyň üsti bilen size bejeriş berip bilenoklar. Lukmanlaryň jogaplary, makalalar, jemgyýetçiligiň teswirleri diňe maslahat hökmünde kabul edilmeli.
KADALY WE DOGRY IÝMITLENME NAME? BÜTINDÜNÝÄ SAGLYGY GORAÝYŞ GURAMASYNYŇ TAÝYNLAN BÝULLETENINDEN
Esasy faktlar:
► Kadaly we dogry iýmitlenme ýaramaz iýmitlenme bilen baglanşykly kemçilikleriň we onuň beýleki ähli görnüşleriniň öňüni almaga ýardam berýär. Şeýle hem aşa semizlik, diabet (süýji keseli), ýürek keselleri, beýni gan aýlanşygynyň bozulmasy we rak ýaly ýokanç däl keselleriň döremeginiň öňüni alýar.
► Ýaramaz iýmitlenme we ýeterliksiz fiziki işjeňlik – şular tutuş dünýäde saglyk üçin esasy zyýanly faktorlar bolup durýar.
► Kadaly we dogry iýmitlenme tertibi ýaşaýşyň iň başyndan başlaýar – ene süýdi bilen iýmitlendirmek has uzakmöhletleýin oňaýly netijeleri gazanyp bilýär, meselem, çagada çagalyk we ýetginjeklik ýyllarynda artykmaç agramlylyk we aşa semizlik howpuny azaldyp bilýär.
► Bedenimize (kaloriýalar görnüşinde) girýän energiýa sarp edilýän energiýa bilen deňleşdirilmeli. Maglumatlara görä, zyýanly agramy almazlyk üçin ýag bedenimize girýän ähli energiýanyň 30%-den geçmeli däl, bu bolsa doýgun (goýy) ýaglardan doýgun däl (suwuk) ýaglara geçmeklik bilen hem-de senagat transýaglaryny iýmitde ulanmazlyk arkaly amala aşyrylmalydyr.
► Kadaly we dogry iýmitlenmäni ýola goýmaklygyň bir usuly hem, sarp edilýän erkin gantlaryň möçberiniň umumy energiýanyň 10%-den az bolmagyny gazanmakdyr. Goşmaça sagaldyş täsirini gazanmak üçin bu görkezijini has hem peseltmek maslahat berilýär, meselem jemi kuwwatlylyk berme paýyny 5 %-den geçirmezlik.
► Günüň dowamynda sarp edilýän duzlaryň möçberini 5 grama çenli çäklendirmek gan basyşyň ýokarlanmagynyň öňüni almaga ýardam edýär we uly ýaşlylarda ýürek keselleri we beýnä gan inme howpuny azaldýar.
► Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň agza döwletleri 2025-nji ýyla çenli adamzat tarapyndan nahar duzunyň ulanylşyny 30%-e çenli azaltmaklyk arkaly diabetiň we aşa semizligiň ösüşini togtatmak barada ylalaşyga geldiler.
Gysgaça maglumat
Kadaly we dogry iýmitlenme ýaramaz iýmitlenme bilen baglanşykly kemçilikleriň we onuň beýleki ähli görnüşleriniň öňüni almaga ýardam berýär. Şeýle hem aşa semizlik, diabet (süýji keseli), ýürek keselleri, beýni gan aýlanşygynyň bozulmasy we rak ýaly ýokanç däl keselleriň döremeginiň öňüni alýar. Emma gaýtadan işlenen azyk önümleriniň goýberlişiniň ösüşi, okgunly urbanizasiýa (şäherleşme) we ýaşaýyş şeklindäki üýtgeşmeler iýmitlenme tertibiniň üýtgeşmelerine getirdi. Ilat düzüminde has ýokary energiýaly doýgun ýaglary, transýaglary, erkin şekerleri ýa-da duzlar / natriý bolan iýmitleri has köp talap edýär we adamlaryň köpüsi ýeterlik derejede miwe önümlerini, bakja önümlerini we bütin däneli ösümliklerde bolýan iri iýmit süýümlerini (kletçatka)sarp etmeýärler.
Peýdaly, deňagramly iýmit paýynyň (rasionyň) anyk düzümi şahsy talaplara (meselem, ýaşa, jynsa, ýaşaýyş tertibine, fiziki işjeňlige) baglydyr.
Uly ýaşly adamlar üçin
Peýdaly iýmit paýy aşakdakylardan ybaratdyr:
Miwe önümleri, bakja önümleri, kösükliler maşgalasy (merjimek, noýba), hoz we bütin däneli ösümlikler (meselem, gaýtadan işlenilmedik patrak, dary, süle, bugdaý, ýylmanmadyk tüwi).
Günüň dowamynda iň azyndan 400 g (5 bölek) gök önümler we bakja önümleri kabul edilmelidir. Ýer almasi (kartoşka), batat, kasawa we beýleki krahmal kökli miweliler – gök önümlere hem, bakja önümlere hem degişli däldir.
Erkin şekerler umumy energiýanyň 10%-den az möçberini düzmeli, ýagny günüň dowamynda takmynan 2000 kaloriýa sarp edýän kadaly beden agramly adam üçin 50 g (ýa-da doldurman 12 çaý çemçesi), emma erkin şekerler umumy energiýanyň 5%-den azyny düzse, saglyk üçin has hem peýdalydyr. Erkin şekerleriň aglabasy öndüriji, aşpez ýa-da sarp ediji tarapyndan azyk önümlerine goşulýar, şeýle hem olar balda, şerbetlerde, miwe şirelerinde we miwe toşaplarynda tebigy şeker görnüşinde bolup bilýärler.
Ýaglar umumy energiýanyň 30%-den az möçberini düzmeli. Doýgun däl ýaglar (meselem, balykda, awokadoda, hozlarda, günebakarda, zeýtunda bar bolan ýaglar) doýgun ýaglardan (meselem, ýagly etde, mesgede, palma we kokosda, gaýmakda, peýnirde, doňuz ýagynda bar bolan ýaglardan) has gowudyr. Senagat trans-ýaglary (gaýtadan işlenilen azyk önümlerinde, tiz taýýarlanylýan naharda, garbanalga iýmit önümlerinde, gowrulan naharda, doňdurylan pissalarda, piroklarda, kökelerde, margarinlerde we buterbrodyň garyndylarynda bolýan ýaglar) peýdaly iýmit paýynyň düzümine girmeýär.
Günüň dowamynda 5 g (bir çaý çemçesine deň bolan) duzy we ýodlanan duzy ulanmaly.
Ene süýdi bilen iýmitlenýän hem-de kiçi ýaşly çagalar
Çaganyň ömrüniň ilkinji 2 ýylynda gowy iýmitlenmeklik ölüm howpuny we ýokanç däl keseller bilen kesellemeklik howpuny azaldýar. Şeýle hem ol bedeniň tutuşlaýyn gowy we sagdyn ösmekligine ýardam berýär.
Ene süýdi bilen iýmitlenýän we kiçi ýaşly çagalar üçin ýokumly iýmit paýyna degişli maslahatlar uly ýaşly adamlar üçin berlen maslahatlara meňzeşdir, emma görkezilen elementler hem zerurdyr.
→ Ýaňy doglan çagalar ömrüniň ilkinji 6 aýynda diňe ene süýdi bilen iýmitlendirilmelidirler.
→ Çagalar 2 ýaşyna we ondan ýokary ýaşa ýetýänçä hemişe ene süýdi bilen naharlanyp durmaly.
→ 6 aýdan soňra olar ene süýdi bilen bir hatarda dürli howpsuz we ýokumly iýmit önümleri bilen iýmitlendirilmeli. Goşmaça iýmit önümlerine duz bilen şeker goşmaly däldir.
Ýokumly iýmit paýy bilen baglanşykly tejribelik maslahatlar
Miwe we bakja önümleri
Günüň dowamynda gök we bakja önümleriniň 5 bölegini ýa-da 400 gramyny iýmitiň hatarynda sarp etmeklik ýokanç däl keselleriň ýüze çykma howpuny azaldýar we bedene iri süýümli önümleriň ýeterlik derejede barmagyna ýardam edýär.
Miwe we bakja önümleri sarp etmekligi gowulandyrmak üçin siz aşakdakylary ýerine ýetirip bilersiňiz:
⇒ hemişe iýmitiňize bakja önümlerini goşmaly;
⇒ gök önümleri we çig bakja önümlerini naharyň arasynda iýmek üçin ulanmaly;
⇒ möwsüme laýyk ter bakja önümlerini nahara goşmaly;
⇒ gök we bakja önümleriniň her dürlüsini iýmitde ulanmaly.
Ýaglar
Sarp edilýän ýagy umumy energiýanyň 30%-den az bolan ölçegine çenli azaltmaklyk uly ýaşly adamlaryň arasynda semizligiň öňüni alýar.
Şundan başga-da, doýgun ýaglaryň möçberini umumy energiýanyň 10%-e çenli, transýaglary bolsa umumy energiýanyň 1%-e çenli peseldip we olary ösümlik ýagynyň düzümindäki doýgun däl ýaglar bilen çalşyryp ýokanç däl keselleriň ýüze çykma howpuny peseldip bolýar.
Ýagy sarp etmekligi aşakdaky çäreleriň kömegi bilen azaltmak mümkin:
♦ Nahar taýýarlanyş tärini üýtgetmeli – etiň ýagly ýerini aýyrmaly, mesgä derek (haýwanlardan alynmadyk) ösümlik ýagyny ulanmaly, şeýle hem gowurmak arkaly däl-de, gaýnatmak, buglamak ýa-da gyzartmak arkaly bişirmeli;
♦ Düzüminde transýaglary bolan işlenilip taýýarlanan iýmit önümlerinden gaça durmaly;
♦ Düzüminde doýgun ýaglary bolan azyk önümleri (meselem, peýnir, doňdurma, ýagly et) sarp etmekligi çäklendirmeli.
Duz, natriý we kaliý
Adamlaryň aglaba köpüsi duz görnüşinde juda kän natriý sarp edýärler (ortaça günüň dowamynda 9-12 g duz) we olara kaliý ýetmezçilik edýär. Duzlaryň aşa köp sarp edilmegi we bedene kaliý ýetmezçiligi (3,5 g-dan hem az) ýokary gan basyşy ýüze çykarýar, ol bolsa öz gezeginde ýürek keseliniň we insultyň ýüze çykma howpuny ýokarlandyrýar.
Duz ulanyşy maslahat berilýän derejä (ýagny günüň dowamynda 5 g) çenli azaldyp, her ýylda bolýan ölümleriň 1,7 million sanysynyň öňüni alyp bolardy.
Adamlar köplenç günüň dowamynda özleriniň näçe duz sarp edýändiklerini bilmeýärler. Köp ýurtlarda duzuň köp bölegi gaýtadan işlenilen azyk önümlerinde (meselem, taýýar naharlara, bekon, wetçina we salýami, peýnir we duzlanan garbanalgalar ýaly gaýtadan işlenilen et önümlerinde) ýa-da köp mukdarda sarp edilýän azyk önümlerinde (meselem, çörekde) bolýar. Şundan başga-da, duzy käbir iýmitler (meselem, bulýon bölejikleri) taýýarlanylanda ýa-da saçakda (meselem, naharhana duzy, soýa batyrmasy we balyk batyrmasy) hem goşulýar.
Duzy ulanmaklygy aşakdaky çäreler bilen hem azaldyp bolýar:
• Nahar taýýarlananda duz, soýa we balyk batyrmasy ýa-da başga batyrmalary goşulmaly däl;
• Saçakda duz goýmaly däl;
• Duzlanan garbanalga önümlerini çäklendirmeli;
• Düzüminde duzy az bolan önümleri saýlamaly.
Azyk önümleriniň käbir öndürijileri önümlerine goşulýan duzuň mukdarynyň az bolmagy üçin taýýarlanyş usulyna üýtgeşmeler girizýärler we azyk önümlerinde duzuň näçe mukdarynyň bardygyny barlamak üçin ýüzündäki etiketka seretmeklik maslahat berilýär.
Iýmitde gök we bakja önümlerini ulanmak arkaly bedene düşýän kaliý duzlary – natriý duzlarynyň döredýän gan aýlanyş bozulmalarynyň öňüni almaga uly mümkinçilik berýär.
Şekerler
Hakyky maglumatlara görä, uly ýaşlylaryň we çagalaryň bedenine kabul edýän erkin şekerleriniň mukdary umumy energiýanyň 10 %-den geçmeli däl we onuň mukdaryny umumy energiýanyň 5 %-den azaldylmagy saglyk üçin has oňaýly täsir berýär. Öndüriji, aşpez ýa-da sarp ediji tarapyndan azyk önümlerine ýa-da içgilere goşulýan ähli şekerler, şeýle hem balyň, şerbetiň, miwe şireleriniň we miwe toşaplarynyň düzümindäki ähli şekerler erkin şekerlerdir.
Erkin şekerler dişleriň çüýremeklik (dişleriň zaýalanmak) howpuny ýokarlandyrýar. Erkin şekere baý bolan azyk önümlerinden we içgilerden alynýan artykmaç kaloriýalar hem agramyň kadasyz ýokarlanmagyna getirýär, onuň netijesi bolsa artykmaç agramlylyk we aşa semizlikdir.
Bedene kabul edilýän şekeriň mukdaryny azaltmak üçin aşakdakylary ýerine ýetirmelidir:
► Düzmünde köp mukdarda şeker bolan azyk önümlerini we içgileri (ýagny gant goşulan içgileri, süýji garbanalga önümleri we süýjüleri) sarp etmekligi çäklendirmeli;
► Süýji garbanalga önümleriniň ýerine miwe önümlerini we çig bakja önümlerini iýmeli.
ÇEŞMELER
1. Hooper L, Abdelhamid A, Moore HJ, Douthwaite W, Skeaff CM, Summerbell CD. Effect of reducing total fat intake on body weight: systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials and cohort studies. British Medical Journal, 2012, 345:1–15.
2. Diet, nutrition and the prevention of chronic diseases: report of a Joint WHO/FAO Expert Consultation. Geneva: World Health Organization; 2003 (WHO Technical Report Series, No. 916).
3. Fats and fatty acids in human nutrition: report of an expert consultation. Rome: Food and Agricultural Organization of the United Nations; 2010 (FAO Food and Nutrition Paper 91).
4. Nishida C, Uauy R, editors. WHO scientific update on trans fatty acids (TFA). European Journal of Clinical Nutrition, 2009, 63 Suppl, 2:S1–S75.
5. Te Morenga L, Mallard S, Mann J. Dietary sugars and body weight: systematic review and meta-analyses of randomised controlled trials and cohort studies British Medical Journal, 2012, 346:e7492.
6. Moynihan PJ, Kelly SA. Effect on caries of restricting sugars intake: systematic review to inform WHO guidelines. J Dent Res, 2014 93:8-18.
7. Guideline: Sodium intake for adults and children. Geneva, World Health Organization, 2012.
8. Guideline: P8otassium intake for adults and children. Geneva, World Health Organization, 2012.
9. Mozaffarian, D. et al. Global sodium consumption and death from cardiovascular causes, N Engl J Med 2014; 371:624-634, August 14, 2014
- 6632 gezek okalan


text:
Türkmenistanda geçirilýän mundan öňki köpçülik çärelerinde bolşy ýaly, 9-16-njy sentýabr aralygynda geçirljek “Amul-Hazar” awtorallisine görülýän taýýarlyk işleri hem ýerli ýaşaýajylaryň gündelik durmuşynda bir topar emeli kynçylygyň döremegine sebäp bolýar.
Azatlyk radiosyna anna güni giçlik gelip gowşan maglumata görä, “Amul-Hazar” rallisine görülýän taýýarlyk sebäpli häzir Lebap welaýatynyň paýtagtynda awtomobil hereketi doly diýen ýaly togtadyldy we adamlary mejbury arassaçylyk işlerine çekmek, ýolundan gaýtarmak dowam edýär.
Bu habar döwlet baştutanynyň anna güni hökümet maslahatyny geçirip, beýleki çäreler bilen bir hatarda, "Amul-Hazar 2018" halkara awtorallisini ýokary derejede geçirmegiň möhümdigini bellän wagtyna gabat geldi.
“Şäherdäki býujet işgärleriniň ählisi diýen ýaly ellerine bedre alyp, köçeleriň asfaltlaryny ýörite himiki serişdeler bilen, öýüň poluny ýuwan ýaly, yhlasly ýuwýarlar” diýip, Azatlygyň ýerli çeşmesi habar berdi.
Aýdylmagyna görä, welaýat merkezine golaý ýerlerde hem abadançylyk işleri “doly güýjünde” alnyp barylýar.
“Türkmenabada barýan awtomobilleriň barysy saklanyp, yzyna gaýtarylýar, şähere gatnap işleýän adamlar, keselhanada ýatan näsagyň yzyndan barmak ýa-da saglyk ýagdaýlary sebäpli şähere gitmek zerurlygy çykan raýatlar bu ýagdaýdan örän nägile bolýarlar” diýip, Azatlyk radiosynyň habarçysy bilen anonim şertde gürleşen türkmenabatly ýaşaýjy aýtdy.
Bu ýagdaýyň sebäbi Türkmenabada “Amul-Hazar” rallisi bilen baglylykda ýokary derejeli myhmanlaryň gelmegi bilen düşündirilýär.
Dilden berlen görkezmä laýyklykda, ýurt içindäki awia gatnawlarynda hem, emeldarlardan beýleki ýönekeý raýatlar babatynda hereket azatlygynyňçäklendirilmegi tabşyryldy diýip, Azatlygyň çeşmesi bilen anonim şertde gürleşen resmi aýtdy. “Adamlara barjak ýa gitjek ýerine ýaryş geçenden soň gitmek maslahat berilýär” diýip, çeşme aýtdy.
Şeýle-de, çeşmäniň tassyklamagyna görä, Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň we beýleki ýokary derejeli myhmanlaryň geçjek ýolunyň ugrunda ýerleşýän gowaça meýdanlarynda “gyssagly defelýasiýa işleri geçirilýär”; gögerip oturan gowaçalaryň şahalaryna goşmaça, emeli we ak-patrak bolup açylan gozalar ýelmenýär.
“Daşdan görseň, ak patrak bolup açylan gozalary görüp, gözüň dokunýar. Olar edil tebigy ýaly, “Bäh, bu ýyl pagta gowy bolupdyr” diýeniňi duýman galýarsyň” diýip, şaýatlar gürrüň berýärler.
“Amul-Hazar” rallisi sebäpli Daşoguz-Aşgabat, Aşgabat-Mary-Lebap magistral ýollary şu gün iki tarapdan hem, gatnawyň häli görnüşi üçin ýbapyld” diýip, Azatlygyň çeşmesiniň anna güni iberen maglumatynda aýdylýar.
Habarlardan mälim bolşy ýaly, “Amaul-Hazar” rallisinde türkmen prezidenti Berdimuhamedowyň hem bäsleşige goşulmagyna garaşylýar. Türkmen telewideniýesi Berdimuhamedowa bu ýaryşa gatnaşmak üçin sowgat berlen sport maşyny, ol maşynyň prezident tarapyndan täzeden gurnalyşy we synag edilişi, ogly Serdar bilen Garagumda türgenleşik geçýän Berdimuhamedowy çägä batan maşynyny “ugurtapyjylyk bilen”, tekerleriniň aşagyna guran ösümlik şahalaryny düşäp çykaryşy, şeýle-de prezidente berlen sürüjilik şahadatnamasy we beýlekiler hakynda ýörite gepleşikler tapgyryny efire berdi.
TDH-nyň habarlarynda yzygiderli nygtalmagyna görä, prezident Berdimuhamedow beýleki dürli talantlarynyň daşyndan häzirki zaman awtomobillerine ussatlarça erk edip bilmegi bilen hem tapawutlanýar we muny birnäçe gezek iş ýüzünde, ýaryşlarda subut etdi.
Şu aralykda türkmen mediasy Aşgabadyň howa menziline Pariž-Aşgabat ugry boýunça uly delegasiýanyň gelendigini habar berdi.
"Olaryň düzüminde “Amul-Hazar 2018” awtorallini bilelikde guraýjy fransuz kompaniýasynyň wekilleri, hatarynda Beýik Britaniýadan, Çehiýa Respublikasyndan we beýleki ýurtlardan meşhur sürüjiler bolan ýaryşa gatnaşyjylar hem-de bu ýaryşlary beýan etjek žurnalistler — umuman, 117 adam bar" diýip, TDH habar berýär.


text:
Máýlen Áshimbaev shekara mańyndaǵy eldi mekenderdiń mańyzy týraly aıtty
NUR-SULTAN. QazAqparat – Aýyldardy memlekettik qoldaý túrli baǵdarlamalardyń tasasynda qalyp keledi. Bul týraly QR Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev málim etti, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Aýyl turǵyndarynyń tabys deńgeıi tómen ekenin bilemiz. Aýyldan kóshý qarqyny da báseńdemeı otyr. Negizinen jastar, eńbekke jaramdy adamdar ketip jatyr. Sonyń saldarynan halyqtyń qartaıý úderisi beleń alýda. Aýyldaǵy eń basty máselelerdiń biri – jumyssyzdyq. Qysqa merzimde oqytý jáne qaıta oqytý sııaqty múmkindikter qarastyrylsa da, qazirgi jumyspen qamtý baǵdarlamalary turǵyndardy tolyq qamtı almaýda», - dedi M. Áshimbaev Senattaǵy aýyldyq aýmaqtardy damytý jónindegi parlamenttik tyńdaýda.
Onyń aıtýynsha, aýyldaǵy kásipkerlik te tıisti deńgeıde damymaı otyr. 2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha aýyldyq jerlerde jumys isteıtin 412 myń shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektisi bar. Bul elimiz boıynsha shaǵyn jáne orta kásipkerlik kóleminiń 31 paıyzyna teń. Alaıda, aýyldaǵy kásipkerler shyǵarǵan ónimniń úlesi barlyq shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń 14 paıyzyn ǵana quraıdy.
«Oǵan burynnan qordalanyp qalǵan máseleler ǵana sebep emes. Aýyldyq aýmaqtardy damytýǵa qatysty memlekettik basqarýdaǵy qazirgi tetikterdiń osaldyǵy da osyǵan ákelip otyr. Ortalyq deńgeıde de, jergilikti deńgeıde de aýyl damýyn basqarýdyń jáne úılestirýdiń keshendi tásili joq ekenin jıi estip kelemiz. Aýyldardy memlekettik qoldaý túrli baǵdarlamalardyń tasasynda qalyp, naqty júrgizilmeı keledi. Sondyqtan júıeli saıasat qajet. Bul jóninde Memleket basshysy birneshe ret aıtqanyn jaqsy bilesizder.
Ol úshin ortalyq memlekettik organdar jergilikti bılik organdarymen birlesip, konstrýktıvti jumys júrgizgen jón. Bizder, senatorlar, aýyldy tıimdi damytýǵa arnalǵan zańnamalyq bastamalardy qoldaýǵa daıynbyz», - dedi Senat Tóraǵasy.
Osy oraıda, ol aýyldardy saqtaý jáne damytý – ulttyq qaýipsizdikke de qatysty másele ekenin atap ótti. Bul ásirese, qazirgideı syn-qaterler kezeńinde óte ózekti.
«Naqty aıtqanda, shekara mańyndaǵy eldi mekenderdi saqtaý asa mańyzdy máselelerdiń biri. Prezıdentimiz anyqtap bergen basymdyqtardy iske asyrý jáne aýyldyq aýmaqtardy damytýǵa tyń serpin berý – tıisti memlekettik organdardyń aldynda turǵan negizgi mindet», - dedi M. Áshimbaev.
- Saıramda jyl sońyna deıin 1,4 mlrd teńgeniń 5 jobasy júzege asady
- Onlaın baılanys arqyly saılaý naýqanymen egjeı-tegjeıli tanysýǵa bolady – Marat Bashımov
- Memlekettiń myqty bolýy - ult rýhynyń bıiktigine baılanysty
- «Aýyl» partııasy un eksportynyń nazardan tys qalǵanyn synǵa aldy
- Soltústik Aral teńizin ulǵaıtý boıynsha naqty is-sharalar qabyldaý qajet - senator
- Máýlen Áshimbaev TMD parlamentaralyq Assambleıasynyń otyrysyna qatysty
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Semalt kiçi telekeçiler üçin autsorsingiň esasy peýdalaryny düşündirýär
Kiçijik bir kompaniýa üçünji tarap işewürlik hyzmatlaryny üpjün edijä şertnamalaýyn iş ýa-da iş amallarynyň käbir böleklerini tabşyrmaly bolup biler. Käbir jogapkärçiligi daşary ýurtda ýerleşýän bir partiýa tabşyrmak kararyna gelseňiz, bu offşor autsorsing diýilýär. Häzirki wagtda, iş amallarynyň çykdajylaryny azaltmak maksady bilen, köp kiçi kärhanalar iş ýerinde alternatiwa hökmünde autsorsingi makul bilýärler. “ Semalt Digital Services” -iň müşderi üstünlikleriniň dolandyryjysy Maýkl Braun kiçi telekeçilik üçin autsorsingiň esasy peýdalary barada gürrüň berýär.
- Kesgitlenen bahadan üýtgeýän çykdajylara geçiň. Mysal üçin, saýtda hasapçy bar. Oňa stol, kompýuter, saglyk ätiýaçlandyryşy, çaý we aýlyk aýlyk gerek bolar, ýöne başlangyç bolmak bilen, başda ähli işgärler üçin kän iş bolmaz. Autsorsing bu kynçylygy siziň üçin çözýär. Işewür hasapçylyk jogapkärçiligiňizi ýerine ýetireniňizde, ýerine ýetirilen işler üçin bir gezek töleg töleýärsiňiz, çeşmeler bilen üpjün etmeli dälsiňiz we aslynda diňe bir gowy ýerine ýetirilen iş üçin pul töläniňizden has gowy iş gazanarsyňyz. Autsorsing bilen baglanyşykly meseleler gaýtalanýan bolsa-da, indiki gezek hemişe başga adamy hakyna tutup bilersiňiz.
- Işleriň iş tarapy üçin has köp wagt alyň. Telekeçileriň öz işleriniň tehniki taraplary barada alada etmek üçin tüýs ýürekden wagt ýetmezçiligi bolup biler. Bu web dizaýny, mazmun marketingi, SEO we başga-da köp zatlary öz içine alýar. Bu jogapkärçilikleri autsorsing etmek bilen, işiň özi barada alada etmek üçin eliňizde köp wagt bolar. Ünsüňizi müşderiniň kanagatlanmagyna gönükdiriň we beýleki adamlara siziň üçin tehniki işleri etmäge rugsat beriň.
- Uly pudagyň oýunçylarynyň ulanýanlary ýaly göwrümli ykdysadyýetlere giriň. Iceriňizdäki uly pudak oýunçylary içerki zehinleriň köpüsine eýe bolup bilerler we bu olary sizden birnäçe kilometr öňde goýar. Içerki zehinlere eýe bolup bilmersiňiz. Autsorsing, diňe bir öz ýurduňyzdan däl, daşary ýurtlardanam arzan bahadan ýokary zehinleri işe almaga mümkinçilik berýär. Bu kesgitlenen çykdajy bolmazlygy sebäpli, pul tygşytlap bilersiňiz.
- Adam resurslaryny zerur ýerlere gönükdiriň. Işgärleri işe almak we taýýarlamak gaty gymmat. Başlangyç bolmak bilen, iş zähmetiňiz gysga möhletde siziň bilen galar we bu, siziň çykdajy bilen taýýarlan işgärleriňiziň ýakyn wagtda başga birine işläp başlajakdygyny aňladýar. Işe kabul etmek, taýýarlamak we ýerleşdirmek bilen baglanyşykly bu kynçylyklaryň öňüni almak üçin, diňe bir autsorsing hyzmatynyň size işlemegine rugsat beriň.
- Önümleriňiziň we hyzmatlaryňyzyň bahasyny arzanladyň. Hakykat, autsorsingiň elýeterli bolmagy we şol bir wagtyň özünde ýokary hilli iş bitirmegiňizdir. Önümi ösdürmek, marketing, paýlamak we işiňizi eltip bermek boýunça gözleg geçirmeli bolanyňyzdan has arzandyr. Businessokary işewürlik çykdajylary, önümleriňiz üçin has ýokary bahalary aňladýar, şonuň üçin çykdajylary müşderilere geçirmeli bolarsyňyz.
Netijede, autsorsing aňsat. Wideo redaktirlemek, marketing, sosial media dolandyryşy, mazmuny ösdürmek we başgalar ýaly autsorsing iş meseleleri aňsat. “ Semalt Digital Services” -de siziň üçin ajaýyp iş etmek isleýän zehinli hünärmenleri tapyp bilersiňiz. Müşderilerimiz şeýle hyzmatdaşlygyň netijeliligini subut etdiler, şonuň üçin mundan beýläk bu artykmaçlyklardan peýdalanyp bilersiňiz.


text:
“Türkmengaz” gaz turbina kompressorlaryna tehniki hyzmat bermek boýunça tenderi gaýtadan yglan edýär
“Türkmengaz” döwlet konserni tender boýunça saýlap alýan toparyň adyndan Gyýanly polimer zawodyndaky “MAN” gaz turbina kompressorlaryna tehniki hyzmatlaryny bermek üçin potratçy saýlap almak boýunça halkara tenderi gaýtadan yglan edýär.
Tendere gatnaşmak isleýänler “Türkmengaz” DK binasyna ýüz tutup bilerler.
- bäsleşige gatnaşmaga isleg bildirýäniň doly ady, hukuk ýagdaýy, hasaba alnan ýurdy, bank rekwizitleri we kompaniýanyň işleri (esasy alyp barýan işleri, meňzeş taslamalarda iş tejribesi we ş.m.) hakynda maglumatlary görkezip ýazmaça görnüşde arza tabşyrmaly (ofşor zolaklarda hasaba alnan ýa-da bank hasaplary bolan kompaniýalardan arzalar kabul edilmeýär);
- "Döwlet zerurlyklary üçin harytlar bilen üpjün etmek, işleri ýerine ýetirmek, hyzmatlary etmek boýunça bäsleşikler hakynda" Türkmenistanyň Kanuny, "Bäsleşikleri geçirmekligiň düzgünleri" we bäsleşige gatnaşmak üçin gerekli resminamalar bilen tanyş bolmaly;
- GBS-i hasaba almak bilen 1725 amerikan dollary möçberde töleg töläp, bäsleşige gatnaşmak üçin bukja almaly.
Tendere gatnaşmak üçin teklipler bildiriş çap edilen gününden başlap 30 iş gününiň dowamynda ýerli wagt bilen 18.00 çenli kabul edilýär.
Bäsleşik teklipli bukjalary görkezilen salga ugratmaly.
Bellik: Bäsleşik resminamalarynyň doly bukjasy hasaba pul serişdelerini geçirilenden soň berilýär.
Habarlaşmak üçin telefonlar: (+99312) 40-32-40; 40-32-50; 40-32-75; 40-31-22, faks (+99312) 40-32-59.


text:
Formula 1 dünýä çempionatynda 2020-nji ýylyň çempionlygyny hem “Mercedes” toparynyň britan sürüjisi Lýuwis Hamilton gazandy. 4 aý giç başlan F1-iň 70-nji möwsüminiň 14-nji ýaryşy Türkiýäniň Stambul şäherinde geçirildi. “Istanbul Park” trassasynda ýagyşly howada geçirilen 58 aýlawdan ybarat bolan ýaryşda garaşylmadyk ýagdaýda “Racing Point” toparynyň kanadaly sürüjisi Lans Stroll ilkinji hatardan bat aldy. Ýöne 36-njy aýlawdan soň, öňe saýlanan Lýuwis Hamilton ýaryşda soňuna çenli öňdeligini saklap, şu möwsümdäki 10-njy, karýerasyndaky 94-nji ýeňşini gazandy. Ol 58 aýlawy 1 sagat 42 minut 19,313 sekuntda tamamlap, möwsümiň tamamlanmagyna 3 tapgyr galanda 110 utuk aratapawudy bilen çempionlygyny yglan etdi. Ýaryşdan soň ýeňiş gözýaşlaryny döken Hamilton bassyr 4-nji, umumylykda-da 7-nji gezek F1-iň çempiony diýen ady eýelemegi başardy. Şeýlelikde, Hamilton çempionlyk gazanmakda rowaýaty Mihael Şumaheriň taryhy rekordyna şärik boldy. Ilkinji çempionlygyny 2008-nji ýylda gazanan Hamilton 2014-nji ýyldan bäri diňe 2016-njy ýylda ýeňiji bolup bilmedi.
Ýaryşda Hamiltondan 31,633 sekunt yza galan “Racing Point” toparynyň meksikaly sürüjisi Serhio Perez 2-nji, “Ferrariniň” nemes sürüjisi Sebastian Wettel 3-nji ýeri eýeledi.
Möwsümiň 15-nji bäsleşigi 29-njy noýabrda Bahreýnde geçiriler.


text:
-
-
-
-
-
-
02:15
-
-
-
-
-
-
-
keshe 22:48
-
-
-
-
-
-
-
Qostanaı oblysyndaǵy jataqhanalardyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıy tekserildi
QOSTANAI.QazAqparat – «Jas Otan» JQ oblystyq fılıaly «Qostanaı – adaldyq alańy» jobalyq keńsesimen birigip, JOO men kásiptik bilim mekemeleriniń jataqhanalaryna monıtorıng júrgizdi, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Jas Otan» JQ oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Abaı Júsipovtiń aıtýynsha, Qostanaıdaǵy jataqhanalar jyl saıyn tekserilip otyrady. Basty sebep – bilim alýshylarǵa tıisti jaǵdaılardyń jasalýy, qaýipsizdik sharalary men gıgıenalyq talaptardyń saqtalýy. Qazir aımaqta 35 stýdenttik jataqhana bar. Solardyń biri – Z.Aldamjar atyndaǵy Qostanaı ýnıversıtetiniń jataqhanasyna 300-den astam stýdent qabyldanǵan. Jataqhana oryndary aldymen oblys ortalyǵynan shalǵaı aýyldardan kelgenderge beriledi.
Reıd barysynda monıtorıng tobynyń músheleri olqylyqtardyń bar-joǵyn qadaǵalady. Tósek-oryn men jýynatyn bólmeniń tazalyǵynan bastap órtke qarsy dabyl qurylǵysynyń sapaly jumys isteýi arnaıy toptyń baqylaýynda boldy.
«Elbasynyń bes áleýmettik bastamasynda aıtylǵan mindetterge sáıkes, stýdentterdiń turmys sapasyn jaqsartýdy partııa tikeleı baqylaýyna aldy. Qazir jataqhanada 1-shi kýrs stýdentteri ǵana turyp jatyr. Al qalǵan bilim alýshylar qashyqtan oqýda. Barlyq sanıtarlyq talaptar saqtalǵan. Kún saıyn dızenfektsııa jasalady. Jataqhanalardyń qazirgi áleýmettik-turmystyq deńgeıine kóńil tolady. Shalǵaı aýyldarda ǵalamtorǵa qosyla almaıtyn stýdentter arnaıy laboratorııalyq, dıplomdyq jumys jazýǵa daıyndyqty bastady», - deıdi Abaı Júsipov.
- Aqmola oblysynda ekologııa taqyrbynda halyqaralyq konferentsııa ótti
- Nur-Sultanda muǵalimder, medıtsına mamandary jáne órt sóndirýshiler páter kiltin aldy
- Tuńǵysh Prezıdent kúnine oraı Aqmola oblysynda birqatar jańa nysan ashyldy
- Túrkistan qalasynda 420 páterdiń kilti tabystaldy
- Qostanaı oblysynda kópbalaly otbasylar baspanaly boldy
- Tuńǵysh Prezıdent kúni: Almaty oblysynyń Qaratal aýdanynda 50 otbasy baspanaly boldy
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Hytaý dünýäde altynjy nesil (6G) aragatnaşyk ulgamynyň ilkinji synag hemrasyny Ýeriň orbitasyna çykardy. Hemra Taýýuan kosmodromyndan uçuryldy we onuň bilen ýene 12 hemra orbita iberildi diýip, BBC salgylanyp, Vz.Ru ýetirýär.
Barlag tehnologiýasy terahert ýygylygynda synagdan geçiriler. Mundan başga-da, emeli hemrada ekinlere we tokaý ýangynlaryna gözegçilik etmek tehnologiýalary bar.
Telekommunikasiýa senagatynyň henizem 6G spesifikasiýalary barada belli bir pikire gelmekden uzakdadygy, şonuň üçin synag edilýän tehnologiýanyň standart boljakdygyna kepilligiň ýokdugy bellenilýär.
Sentýabr aýynda Skolkowo ylym we tehnologiýa institutynyň alymlary hem şuňa meňzeş täze tehnologiýany işläp düzdüler we Russiýada 6G ulgamy üçin komponentleri ösdürmäge mümkinçilik berýän enjamy döretdiler.