text:
1916-njy ýylyň wakalary Merkezi Aziýa halklarynyň taryhynda gara sahypa bolup durýar. Bilşimiz ýaly o döwürde sebitde kolonial syýasat höküm sürýärdi. Halklar partyşa Russiýasynyň garamagyndady. Olar ähli hukuklardan kesilipdi hem kemsidilýärdi.
Ýowuzlyk
Hywa hanlygynyň garamagynda bolan türkmenler agyr salgyda duçar edilýär. Akademik Myrat Annanepesow “Türkmenistanyň taryhyndan materiallar” atly kitabynyň 203-nji sahypasynda ýazmagyna görä, Hywa hanlygyndaky ilatdan bir wagtyň özünde, jemi 24 dürli salgyt ýygnalypdyr. Munuň daşyndan, urşuň hajatlary üçin salgytlar bolupdyr. Türküstanyň general-gubernatory Hywa türkmenlerinden frontdaky atly goşuny üpjün eder ýaly, 10 müň içmek taýýarlamagy talap edipdir.
Ol wakalar taryhy çeşmelerde mälim bolsa-da, çeper edebiýatda o diýen rowaçlyk tapmady.
Rehimsiz dowam eden pajygaly wakalaryň çägi giň, biz ondan diňe bir meselä ýüzlenmekçi. Ol geň salgyt bilen baglanyşykly.
Gyz salgydy
Gazaply patyşanyň dikmeleri hem ýerli hanlar mal-pul salgytlaryndan daşary, maşgalanyň göz-guwanjy bolan ýaş gyzlara-da salgyt salypdyr. Toplum ýaşaýan obalar Hywa hany Isfendiýara bir ýaş gyzy sowgat etmeli ekeni.
Alym M. Annanepesow degerli maglumatlara esaslanýan, 1995-nji ýylda çap bolan kitabynda şeýle ýazýar. «1916-njy ýylyň başynda halk köpçüliginiň barha artýan närazylygy onuň gahar-gazaba çykmagyna getirdi. Muňa bahana bolan zat Isfendiýar hanyň haremhanasyna zor bilen gyz ýygnalmagydy.» (204-sah.)
Ýazyjy Beki Seýtäkow şol wakany “Gyz salgydy” powestinde beýan etdi. Eser beýle hadysanyň ýüze çykmagynyň sebäplerini dolulygyna öz içine alman, diňe bir pursady; bolan bir wakany beýan edýär. Garyp bendäniň naçar çagasy, oba gyzy şeýle salgydyň pidasy bolýar. Ýaş gyzy hanyň köşgüne alyp gidýärler. Ahyrynda eser şol gyzyň özüni heläklemegi bilen tamamlanýar.
Şeýle wakalar gahar-gazabyň joşmagyna hem tolgunyşyklara getirýär. Dürli ýerlerde Isfendiýar hanyň sütemine garşy ululy-kiçili gozgalaňlar ýüze çykyp başlady.
Jeza çäreleri
Halk tolgunyşygyny basyp ýatyrmak üçin, rus patyşasynyň goşuny kömege gelýär. Gozgalaňçylaryň ýaraglary elinden alynýar. Öwez hoja ýaly halkyň paýhasly serdarlaryny tussag edýärler.
Gozgalaňlary basyp ýatyrmak çäreleri general Galkiniň baştutanlygynda geçirilipdir. Jeza beriji goşunyň esasy wezipesi türkmenlere ýowuz temmi bermekden ybarat bolupdyr.
General Galkin iki ýarym aýlap, türkmen obalaryny otlapdyr hem ilaty gyrypdyr. Onuň goşuny wagşylarça hereket edip, ilatda abat gün-güzeran goýmandyr.
,,Otrýad türkmen halkynyň boýnuna täze harby kontribusiýa ýükläp, 3,5 million manat tölemäge borçly etdi. 1916-njy ýyla Hywa türkmenleri ,,Galkin ýyly” diýip at goýupdyr. Bu Russiýa Hywany basyp alandan soň türkmenleriň üstüne iberilen ikinji jeza beriji ekspedisiýady (birinjisi 1873-nji ýylda bolupdy) we halkyň ýadyndan çykmaz ýaly bolupdy” diýip, M. Annanepesow ýatlanan işiniň 205-nji sahypasynda ýazýar.
Belli ýazyjy
Şol wakalardan owaly bilen gyz salgydy meseelsi çeper edebiýata girip bildi. 1958-nji ýylda ýazyjy Beki Seýtäkowyň “Gyz salgydy” powesti kitap bolup çykdy. Eser ýazyjynyň döredijiliginde aýratyn orun tutdy. Hakykatda bolup geçen taryhy wakany beýan edýändigi üçin, ol köpçüligiň söýgüsini gazandy.
Şol wagtyň özünde ýazyjy "Doganlar" trilogiýasyny ýazmaga girişdi. Agyr ýyllaryň wakalaryny giň çäkde beýan edýän romanyň başky, 1-nji kitaby 1959-njy ýylda peýda boldy. Bu eserler Beki Seýtäkowa uly meşhurlyk getirdi.
Şeýle uly hyzmatyň başynda ýazyjynyň “Gyz salgydy” powestiniň durandygyny aýtmak gerek. Bu barada öz döwründe köp gürrüň edilipdi. Eser birnäçe dile, şol sanda rus diline terjime edildi.
Geçen asyryň 70-nji ýyllarynda belli aktýor hem režisýor Artyk Jallyýew ,,Gyz salgydy” eserini drama görnüşinde sahna çykardy.
Şol eserleri döreden Beki Seýtäkow dokument hasaby bilen 1914-nji ýylyň 31-nji martynda dünýä inipdi. 1979-njy ýylyň 8-nji martynda hem aradan çykdy.
Hudaýberdi Hally, ýazyjy.
Bu ýerde aýdylanlar awtoryň pikiri.


c: text/html

text:
Moskwanyň polisiýasy paýtagtyň Lýublino etrabyndaky “Moskwa” atly söwda merkezine reýd geçirdi we takmynan 700 adamy tussag etdi. Resmileriň berýän maglumatyna görä, olar bikanun migrantlary ele salmak boýunça operasiýa geçiripdirler.
Russiýanyň habar beriş serişdeleriniň berýän maglumatyna görä, polisiýa söwda merkeziniň ähli girelgelerini we çykalgalaryny gabawa alypdyr we ol ýerdäki ähli adamlaryň dokumentlerini barlapdyr.
Käbir ýaşlar germewleri böwsüp söwda merkezini terk etmäge synanyşdylar, emma soňra olar polisiýa tarapyndan tussag edildiler.
Moskwanyň polisiýasy gürrüňi edilýän söwda merkezine mundan bir hepde ozal hem reýd gurnapdy. 20-nji noýabrda gurnalan şol reýdde 1 müňden gowrak adam polisiýa merkezlerine alnyp gidilipdi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Täjigistanyň parlamenti prezident Emomali Rahmonyň geçen hepdede teklip eden amnistiýa baradaky kanunyny tassyklady.
24-nji awgustda parlamentiň aşaky öýüniň kabul eden kanun 12 müňden gowrak adamyň ykbalyna täsir ýetirer.
Üç müňden gowrak tussag türmeden boşadylar we dört müňden gowrak adamyň şertli tussag jezasy ýatyrylar, bäş müňden gowrak adamyň tussaglyk möhleti azaldylar.
Adam öldürmek, terrorizm, dini ekstremizm we beýleki agyr jenaýatçylyklarda aýyplananlar amnistiýa düşmeýär.
Köpçülikleýin amnistiýa Täjigistanyň garaşsyzlyk baýramyna gabatlanýar. Täjigistan 9-njy sentýabrda Sowet Soýuzyndan garaşsyzlygynyň 25-nji senesini belleýär.
Adam hukuklary boýunça halkara guramalary täjik hökümetini ýurtda başga pikirdäkilere basyş etmek üçin terrorizme garşy kanunlary ulanmakda aýyplaýarlar.


text:
Berdimuhamedow Rumyniýada eden çykyşynda esasan hem Azerbaýjan bilen Ýewropa Bileleşigini “Transhazar” gaz proýekti boýunça ylalaşyga gol goýmaga çagyrdy. Berdimuhamedowyň bu çykyşy Türkmenistanyň energiýa pudagyny köp ugurly etmek meselesinde nämäni aňladýar?
Azatlyk Radiosyndan Muhammad Tahir bu mesele bilen gyzyklanyp, düýbi Kanadada ýerleşýän Karlton uniwersitetiniň Ýewropa we Ýewraziýa boýunça departamentiniň professory Robert M. Katler bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Jenap Katler, gepleşigimize prezident Berdimuhamedowyň Rumyniýa eden sapary bilen başlasym gelýär. Ol şol saparynyň dowamynda Azerbaýjan bilen Ýewropa Bileleşigini “Transhazar” gaz proýekti boýunça ylalaşyga gol goýmaga çagyrdy. Siz bu çakylyga nähili baha berýärsiňiz?
Robert M. Katler:
Bu meselä ençeme zadyň dahyly bar. Berdimuhamedow Ýewropa Bileleşiginiň Türkmenistandan uly möçberde gaz satyn almak boýunça syýasy karar kabul etmegine garaşýar.
ýerleşýän Karlton uniwersitetiniň Ýewropa we Ýewraziýa boýunça departamentiniň professory Robert M. Katler
Mälim bolşuna görä, iki ýyldan bäri Türkmenistan Orsýete her ýyl diňe 10 milliard kubometer gaz satyp gelýär. 10 milliard kubometrden azrak gaz hem her ýyl Eýrana satylýar we Türkmenistandan Hytaýa gaz akdyrjak turba-da guruldy. Haçanda ol doly güýjünde işläp başlanda, her ýyl Hytaýa akdyryljak türkmen gazynyň möçberi 30 milliard kubometr töweregi bolar. Netijede Ýewropa Bileleşigi türkmen gazyny satyn almak barada anyk ädim ätmese, Berdimuhamedow Yewropa satyljak gaz hakda aç-açan bir zat aýdyp bilmez. Sebäbi Berdimuhamedow Orsýetden alada edýär. Onuň hem sebäbi bar, ýagny Orsýetiň henizem syýasy we strategiki taýdan Türkmenistana we Berdimuhamedowyň režimine ýaramyz täsir ýetirmäge mümkinçiligi bar.
Berdimuhamedowyň Rumyniýa sapary barada aýtsak, bu saparyň dowamynda üç proýekt hakda gürrüň edilendigini ýatlasa bolar. Birinjiden, “AGRI” diýlen proýekt hakda gürrüň edilen bolmaly. Bu proýekt Azerbaýjany, Gürjüstany we Rumyniýany öz içine alýar. Bu göwrümi boýunça o diýen uly proýekt däl, ýagny biz her ýyl 8-10 milliard kubometr gaz akdyrmaga ukyply proýekt hakda gürrüň edýäris. Emma Berdimuhamedowy gyzyklandyrýan tema “Nabukko” bilen “Ak akym” proýektleridir.
“Ak akym” uly proýekt bolup, ol gurlan halatynda her ýyl 30 milliard kubometr gaz akdyrmaga mümkinçiligi bolar. Eger bu turba gurulsa, ol Gürjüstandan soňra Gara deňziň asty bilen geçip, gazy Rumyniýa gaz akdyrar. Bu proýekt gurulsa, Türkmenistanyň ony gaz bilen üpjün edere mümkinçiligi bar.
Häzirki döwürde “Ak akyma” hasam ähmiýet berilmegi mümkin, sebäbi Ýewropa Bileleşigi bu proýekt bilen gyzyklanyp başlady, şeýle-de bu proýekte bäsdeş diýlip hasaplanýan we Orsýet tarapyndan goldanylýan “Günorta akym” proýekti barada dürli kynçylyklar ýüze çykyp başlady. Sebäbi Orsýetiň premýer-ministri Wladimir Putin bu gazgeçirijini gurmak baradaky plany goýbolsun etdi.
Azatlyk Radiosy: Siziň sözüňizden belli bolşuça, “Ak akym” proýekti “Nabukko” we “Transhazar” gaz proýektine alternatiw ýaly bolup eşidilýär, bu hakykatdan hem şeýlemi?
Robert M. Katler:
Bu mundan üç ýyl ozal Pragada ylalaşylan we Ýewropanyň “Günorta koridor” gaz proýektine goşmaça diýlip hasaplanýan bir proyektdir. Şol proýekt “Nabukko” we “Ak akym” gaz geçirijilerini öz içine alýar.
Azatlyk Radiosy: “Nabukko” barada uzak wagtdan bäri gürrüň edilip gelinýär we siz “Ak akym” proýekti hakda hem gürrüň edýärsiňiz. Siziň pikiriňizçe, Türkmenistan bulardan haýsy bilen has köpräk gyzyklanýar?
Robert M. Katler:
Türkmenistan olaryň ikisi bilenem gyzyklanýar, emma olaryň hiç biriniň hem durmuşa geçirilmeginde Aşgabadyň o diýen uly rol oýnamaga ýagdaýy ýok. Sebäbi bu Ýewropa Bileleşigi we oňa gatnaşýan beýleki toparlara degişli bir mesele. “Nabukko” gazgeçirijisiniň gurluşygynyň şu ýyl başlanjakdygy aýdylýardy. Soňra ol indiki ýyla galdyryldy. Geçen hepde hem onuň gurluşygynyň 2013-nji ýylda başlanmagyna garaşylýanlygy yglan edildi. Munuň sebäbi hem “Nabukko” proýektiniň şärikleriniň Azerbaýjanyň döwlet eýeçiligindäki gaz kompaniýasy SOCAR bilen “Şah deniz” gaz proýektiniň ikinji tapgyry hakda gepleşikleriň dowam etmegidir. Sebäbi Azerbaýjandan çykaryljak şol gazyň, “Nabukko”-ha däl, belki Türkiýäni, Gresiýany we Italiýany öz içine alýan beýleki turba akdyrylmagynyň mümkindigi aýdylýar.
Azerbaýjan diňe bir şol turbalary gaz bilen üpjün edýän däl-de, eýse şol gazy Ýewropa satýan ýurt hem bolasy gelýär. Şunlukda geçen ýyl Azerbaýjan bu ugurda Türkiýe bilen gepleşikler geçirdi, soňunda ylalaşyga gelindi.
Azerbaýjan häzirki döwürde “Nabukko” bilen hem şeýle gepleşikler geçirýär, bu gepleşikleriň maksady Bakuwyn öz baýlyklaryna kontrollygyny has-da güýçlendirmek islegidir. Şol gepleşikler sebäpli “Nabukko” proýektiniň gurluşygy yza süýşürildi. Elbetde, “Nabukko” turbalaryny gaz bilen üpjün etjek iki sany başga çeşme hem bar. Türkmenistan olardan biri. Emma bu ýurt “Nabukko” proýekti ikinji tapgyra geçýänçä, bu ugurda aç-açan bir zat aýtmakdan çekiner.
Bilşiňiz ýaly, “Nabukko” iki tapgyrdan ybaratdyr. Ilkinji tapgyrda “Nabukko” turbalaryndan her ýyl 10-15 milliard kubometr gaz akdyrylmagy planlaşdyrylýar. Ikinji, ýagny soňky tapgyrda bolsa bu geçirijiden akdyrylýan gazyň möçberiniň her ýyl 31 milliard kubometre çykarylmagyna garaşylýar. Emma soňky döwürlerde Demirgazyk Yragyň hem şol turbadan akjak gaza goşant goşjakdygy barada gürrüň edilip başlandy. Bu gaz Kerkugyň töwereginde öndürilip, “Nabukko” arkaly Ýewropa akdyrylar.
Emma bu proýektiň başa barmagy üçin Demirgazyk Yragyň belli bir bölegini dolandyrýan kürt partiýalary bilen Yragyň merkezi hökümetiniň arasynda ylalaşyga gelinmegi zerur. Bu uly mesele bolup galýar, onuň sebäbi Kerkugyň statusy bilen bagly.
Netijede bu juda çylşyrymly bir mesele. Yragyň we Azerbaýjanyň “Nabukko” turbasyna goşjak goşandy anyklanýança, Türkmenistan “Nabukko” turbasy hakda anyk pozisiýa eýeläp bilmez. Sebäbi Orsýet regionda heniz hem güýçli. Orsýetiň howpsuzlyk gulluklary şübhesiz Türkmenistanyň döwlet düzümine ornaşan. Berdimuhamedow, elbetde, bu meselede öz syýasy howpsuzlygyna uly ähmiýet berýär. Onsoň ol islendik ädimi ätmezden ozal 20 gezek pikirlener. Şonuň üçin onuň bu mesele boýunça Brýussel ýaly, ünjüsiz syýasy beýanatlary ýaýratmaga mümkinçiligi ýok.
Azatlyk Radiosy: Berdimuhamedow Türkmenistanyň gaz eksportyny köp ugurly etmäge isleginiň bardygyny aýdyp, emma haýsydyr bir proýekt hakda aç-açan gürrüň etmän gelýärdi, meselem, ol “Transhazar” we “Nabukko” ýaly proýektler hakda aç-açan gürrüň etmeýärdi, emma Rumyniýada eden çykyşy bilen bu ugurdaky pozisiýasyna birneme anyklyk girizdi. Eýse, onuň öz pozisiýasyny has anyklaşdyrmagynyň arkasynda näme sebäp bolup biler?
Robert M. Katler:
Bu Türkmenistan bilen Azerbaýjanyň gatnaşygynyň birneme gowulaşmagyna degişli bir meseledir. Siziň-de bilişiňiz ýaly, Azerbaýjanyň öňki prezidenti Geýdar Alyýew bilen Türkmenistanyň öňki prezidenti Saparmyrat Nyyazowyň arasynda şahsy dartgynlylyk bardy. Onuň sebäplerinden biri hem öňki Alyýewiň, Nyýazow bilen deňeşdirilende, günbatar metbugatyndaky ygtybarlylygynyň gowy hasaplanmagydy. Nyýazow bu ýagdaýy halamaýardy. Ol özüni Alyýewe edilýän hormata mynasyp saýýardy.
Netijede Azerbaýjanda häkimiýetiň Ylham Alyýewe we Türkmenistanda bolsa Gurbanguly Berdimuhamedowa geçmegi bilen bu iki ýurduň ýolbaşçylarynyň arasyndaky dartgynlylyk soňlandy.
Ikinji mesele – bu iki ýurduň arasynda käbir gaz baýlyklarynyň eýeçiligi baradaky ylalaşmazlyklardyr. Türkmenistan tarapyndan “Serdar” we Azerbaýjan tarapyndan “Kepaz” diýlip atlandyrylýan şol baýlyklar Hazaryň ortasynda ýerleşýär. Häzirki döwürde bu iki ýurt serhet liniýasy baradaky meseläni asla gozgamazdan, şol baýlyklardan bilelikde peýdalanyp boljakdygyna göz ýetirip başladylar.
Eger ýadyňyzda bolsa, Norwegiýa bilen Beýik Britaniýa hem iki ýurduň serhet liniýasynyň ortasynda ýerleşýän energiýa baýlyklaryndan peýdalanmak üçin şeýle çözgüt tapypdylar. Aýtjak bolýan zadym, bu iki ýurt agzalýan etrapda, nämäniň haýsy ýurda degişlidigi baradaky soragy gozgaman, diňe proýektler boýunça ylalaşyga gol goýup işleşýärler. Ýagny, haýsy ýurduň serhedi nireden başlanýar diýlen mesele asla ylalaşyga girizilmeýär.
Häzirki döwürde Azerbaýjan bilen Türkmenistan hem şol usuldan peýdalanyp biljekdiklerine göz ýetirip başladylar. Bu barada geçen ýyl Bakuwda geçirilen ýygnakda gürrüň edildi. Şol ýygnakda eden çykyşynda Berdimuhamedow “Transhazar” gaz proýektiniň gurulmagy üçin diňe Azerbaýjan bilen Türkmenistanyň ylalaşyga gelmeginiň ýeterlikdigini yglan edipdi.
Bu, elbetde, Orsýetdir Eýranyň pozisiýasyna gabat gelenok, olar Hazara degişli islendik proýektiň ähli hazarýaka ýurtlaryň razylygy bolmazdan, gurlup bilinmejegini aýdyp gelýärler. Emma meniň şu ýerde bir meselä ünsi çekesim gelýär. Orsýet bilen Eýranyň bu baradaky pozisiýasynyň iş ýüzünde we kanuny taýdan asla manysy ýok. Sebäbi Orsýet Hazar we onuň gyrasyndaky baýlyklary özleşdirmek işleri bilen uzak wagtdan bäri meşgullanyp gelýär. Diýmek, eger Hazarda edilmeli islendik iş boýunça ähli ýurtlaryň rugsady alynmaly diýlen meselä kanuny diýip baha bersek, onda Orsýetiň özi bu ugurda ençeme ýyldan bäri kanuny bozup gelýär.
Eger Hazarda amala aşyryljak islendik proýekt boýunça ähli ýurtlaryň rugsady alynmaly diýlen mesele kanuny bolsa, öz nobatynda Eýran hem bu kanuny bozup gelýär. Netijede “Transhazar” gaz proýektiniň gurulmagyna garşy hiç hili kanuny böwet ýok.
Türkmenistanyň prezidentiniň bu ugurda öz pozisiýasyny açyk beýan etmegi, elbetde, onuň hem Azerbaýjanyň we Gazagystanyň alyp barýan syýasaty ýaly Türkmenistanyň-da öz gaz eksportyny köp ugurly etmek baradaky tagallasyndan gelip çykýar. Sebäbi Türkmenistanyň howpsuzlygy onuň energiýa eksportynyň köp ugurly bolmagyna bagly. Ýagny, ýurduň howpsuzlygy onuň energiýa eksportynyň köp ugurly bolmagyny talap edýär.


text:
Hytaýyň we Taýwanyň prezidentleri iki tarapyň liderleriniň arasynda altmyş ýylda geçirilen birinji sammitde elleşip görüşdi.
Hytaýyň prezidenti Si Jinpiň bilen Taýwanyň prezidenti Ma Ýiň-jou 7-nji noýabrda, Singupurda, ýapyk gapylaryň arkasynda bir sagatlyk gepleşik geçirdi.
Hytaýyň prezidenti Si duşuşygyň başynda Hytaý we Taýwan “bir maşgala boldy” diýdi we olaryň bir-birinden aýrylyp bilmejegini aýtdy.
Ma Taýwan bogazynyň üstünde parahatçylygy berkitmekden ugur alýandygyny aýdyp, gatnaşyklaryň ak ýüreklilige, akyl-paýhasa we sabyrlylyga esaslanmalydygyny sözüne goşdy.
Bu gepleşikleriň başlanandygy baradaky habar Taýwanda Hytaýa garşy çekişmeleriň möwjemegine itergi berdi.


text:
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obamanyň we Eýranyň daşary işler ministri Jawad Zarifyň ABŞ-nyň Baş Assambleýasynyň çäginde elleşip salamlaşandygy habar berilýär.
Reuters habar agentligi ady agzalmadyk eýran resmisine salgylanyp, bu “tötänleýin” wakanyň 28-nji sentýabrda bolandygyny habar berdi.
“Hiç zat planlaşdyrylmandy we bu sanlyja sekundyň içinde bolup geçdi we olar bir birini gowy garşyladylar”, diýip resmi aýdypdyr.
Eýranyň resmi IRNA agentligi ady agzalmadyk diplomatik resmisine salgylanyp, Zarifyň Obamanyň golaýyna “tötänden” barandygyny we olaryň elleşip salamlaşandygyny habar berdi.
Bu maglumat amerikan resmileri tarapyndan derhal kommentirlenmedi.
Habar berilýän waka tassyklanan ýagdaýynda, bu ABŞ-nyň prezidentiniň Eýranyň ýokary derejeli diplomatlary bilen 1979-njy ýylyň rewolýusiýasyndan bäri ilkinji gezek elleşip salamlaşan pursady bolup biler.


text:
Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama Orsýeti, 27-nji fewralda Siriýada uruş hereketlerini bes etmek baradaky ylalaşygyň ýerine ýetirilip-ýetirilmezligine “bütindünýä syn eder” diýip duýdurdy.
Orsýet we onuň ýaranlary tarapyndan Siriýada ýaraşygy ýola goýmak ugrunda gazanylan ylalaşygyň amala aşyp-aşmazlygyny görmek üçin “öňümizdäki günleriň ähmiýeti uly we oňa bütindünýä tarapyndan syn ediler” diýip, Obama 25-nji fewralda milli howpsuzlyk boýunça maslahatçylar bilen geçiren ýygnagyndan soň aýtdy.
Ol bu ýaraşyk Orsýetiň we Siriýa režiminiň bäş ýyl dowam edýän raýat urşuna has giňişleýin syýasy çözgüt tapmaga meýilli bolup-bolmandygyny anyklamak üçin “synag” bolar diýdi.


text:
Aşgabat, 01.03.2015. “Türkmenportal”.
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ýanyndaky gidrometeorologiýa baradaky Milli komitetiň hünärmenleri tarapyndan Türkmenistan boýunça mart aýynda bolan howa ýagdaýlary baradaky köpýyllyk maglumatlar esasynda gysgaça häsiýetnama taýýarlandy. Şol häsiýetnamada şeýle diýilýär:
-Mart bahar paslynyň ilkinji aýy bolup, onda howanyň temperaturasy durnuksyz ýagdaýda saklanýar.
Mart aýynda ýurdumyzyň günortadan tropiki guşaklygyň ýyly howasynyň aralaşmagy netijesinde, howa maýlaýar.
Demirgazykdan sowuk howa akymlary aralaşan ýagdaýynda howanyň gysga wagtlaýyn sowamagyna şaýat bolunýan wagtlary-da seýrek duşmandyr.
Köpýyllyk gözegçilikleriň netijesinde, howanyň iň ýokary temperaturasynyň +29...+32 gradus maýyl, iň aşaky temperaturasynyň -11...-17 gradus sowuk bolandygy hasaba alnypdyr.
Köpýyllyk maglumatlara görä, bahar paslynda howadaky we toprakdaky giçki çigreklere mart aýynyň ikinji ýarymynda gözegçilik edilip, bu döwürde howanyň ortaça aýlyk temperaturasy +10 gradusa çenli we ondan hem maýyl bolupdyr.
Mart aýynda ýagynyň aýlyk mukdary Balkan we Ahal welaýatlarynda 14-45 millimetre, Mary we Lebap welaýatlarynda 21-67 millimetre, Daşoguz welaýatynda 15-28 millimetre deňdir.
Aýyň başynda gar örtüginiň emele gelmegine we şol günleriň sanynyň ortaça 1-2 güne deň bolandygyna gözegçilik edilipdir.
Ýyldyrymyň çakmagyna esasan mart aýynyň ahyrynda ýurdumyzyň günorta etraplarynda gözegçilik edilipdir.


text:
15—25-nji aprel aralygynda Sankt-Peterburgda Türkmenistanyň Döwlet çeperçilik akademiýasynyň okuw işleri boýunça prorektory R. D. Annamuhammedowyň we žiwopis kafedrasynyň mugallymy A. Serdarowyň ýolbaşçylygyndaky bu ýokary okuw mekdebiniň talyplarynyň göçme muzeý tejribeliligi geçirildi. Tejribelilik Döwlet Ermitažynda, Rus muzeýinde, Leningradyň goragy we gabawy muzeýinde, I. Ý. Repiniň “Mähriban öý” muzeý-mülkinde, Çeperçilik akademiýasynda, Petergofda bolup görmegi özünde jemledi. Tejribeliligiň esasy maksady muzeýleriň gymmatlyklary, şäheriň belli ýadygärlik toplumlary bilen tanyşmakdan ybaratdyr.
Talyplar Piskarýow gonamçylygyndaky ýüzi “Leningrad üçin söweşlerde gurban bolan türkmenistanly gahrymanlara baky şöhrat” diýen ýazgyly ýadygärlik diwaryna gül desselerini goýdular. Olary Çeperçilik akademiýasynyň rektory Semýon Ilýiç Mihaýlowskiý güler ýüz bilen garşy aldy. Ol myhmanlary muzeý gymmatlyklary, öz talyplarynyň okuw işleri bilen tanyşdyrdy. Bu ýerde okaýan talyplar bilen duşuşyk türkmen talyplary üçin aýratyn gyzykly boldy.
“Sankt-Peterburg türkmenistanly talyplaryň gözi bilen” atly sergi üçin biziň talyplarymyz Newanyň kenarynda “Mähriban öýdäki we Peterburgdaky” etýudlary döretdiler. Sankt-Peterburgdaky Türkmen medeniýeti jemgyýeti bu serginiň guralmagyna uly ýardam etdi.
Portalymyzyň okyjylary sergä hödürlenen işler bilen “fotoreportažlar” rubrikamyz arkaly tanşyp bilerler.


text:
Hepdäniň başynda paýtagtyň etegindäki Gökdere diýen ýerdäki Altyýap çeşmesini we onuň gyralaryny arassalamak işleri başlandy. Çeşmäniň Hurmant Gökjeden tä Ýokarky Gökderäniň gutarýan ýerine çenli böleginde kommunal gullugyň işgärleri, käbir ýerlerde bolsa esgerler hem arassaçylyk işlerini alyp barýarlar.
Olar çeşmäni plastik gaplardan, paketlerden we beýleki zir-zibillerden arassalaýarlar. Bu hili iş üçin çeşmäniň käbir ýerlerinde ekskowatorlar hem ulanylýar. Bu arassaçylyk işlerinde onlarça traktorlar, ýük we zir-zibil daşaýan awtoulaglardyr, kranlar ýaly ýörite tehnika hem ulanylýar.
Bu ýerde işleýän işgärleriň sany-da çen bilen birki ýüzden geçýär diýse bolar. Olar bu ýerde günortanlyklaryny edinip, giç agşama çenli işleýärler.
Çeşmäniň ugry boýunça gidýän ýoluň ugrunda polisiýanyň patrul awtoulaglary gözegçilik edýärler we polisler bu ýerlerde duş gelýän “nätanyş” adamlardan olaryň bu taýda näme işleýändiklerini sorap, bu ýerde olaryň dynç almaly däldiklerini duýdurýarlar. Bu ýere peýwagtyna gelen adamlar bilen kommunal gullugynyň işgärleri hem “gyzyklanýarlar”.
Şol bir wagtda hem bu ýere dynç almaga barýanlar eýýäm Gökderäniň Çagalar sagaldyş-dynç alyş merkezleriniň başlanýan ýerindäki polisiýanyň ýol gözegçilik gullugynyň postundan yza gaýtarylýar. Bu postuň polisiýa işgärleri bu ýerden geçýän awtoulaglary saklap, olaryň nirä barýandyklaryny anyklaýarlar.
Awtoulagly ýolagçylar Çagalar sagaldyş-dynç alyş merkezlerine barýan bolsalar, olara “diňe lagere baryp, başga ýere sowulmaly däldigini” ýörite duýdurýarlar.
Bu ýerlere dynç almaga giden käbir adamlaryň aýtmaklaryna görä, olar polisiýanyň ýol gözegçilik postunda maksatlaryny aýan edenlerinde, olara bu ýerde dynç almaly däl diýip, yzlaryna dolapdyrlar.
Emma polisiýa işgärleri bu gadagançylygyň haçan ýatyryljakdygy barada anyk hiç bir zat aýdyp bilmändirler. “Entek belli däl. Häzir arassaçylyk işleri alnyp barylýar diýip jogap berdiler” diýip, paýtagtly Ýakup gürrüň berýär.
Ýatlap geçsek, Altyýap çeşmesiniň boýunda dynç alýanlar diňe bir dynç günleri däl, eýse adaty günler hem köp bolýar. Bu ýeriniň howasy şäheriň dymyk howasyndan has arassa, agşamara bolsa has salkyn bolýar. Çeşmäniň boýunda ösüp oturan agaçlaryň aşagy bolsa tomsuň yssy günortanlary hem salkyn bolýar. Şol sebäpdenem agşamara bu ýerler has köp adamly bolýar.
Onsoň, howanyň gyzgynlygynyň 40-dan geçýän bu günleri, Altyýap çeşmesiniň boýundaky arassaçylyk işleriniň başlanmagy sebäpli ýüzlerçe adamlar dynç almak mümkinçiliginden mahrum boldular.
Gepiň gerdişine görä aýtsak, Altyýabyň boýuny adatdan daşary uly gerimde arassalamak işleri Türkmenistanyň prezidenti hepdäniň duşenbe güni Aşgabat şäheriniň Arçabil etrabynyň häkimi Atamyrat Rejebalyýewe berk käýinç berenden soň başlandy.
Adatdaky ýaly, prezidentiň bu buýrugynda çinownigiň eden “etmişi” barada takyk maglumat berilmese-de, ondan soň Arçabil etrabynyň Gökdere obasynyň Altyýap çeşmesiniň boýunda gürrüňini eden giň gerimli arassaçylyk işlerine girişildi.
Telewideniýäniň ”Watan” informasion programmasynda agzalýan buýruk yglan edilen güni hut şol telewizion programmada Gökderedäki Altyýabyň gözgyny ýagdaýy barada Türkmen telewideniýesinde örän seýrek gabat gelýän tankydy reportaž görkezildi.
Şol reportažda, hususan-da, bu ýerleriň dynç alýanlar tarapyndan hapalanýandygy, çeşmäniň boýunda ösüp oturan baglaryň käbirleriniň gurandygy barada tankydy bellikler aýdyldy.
Emma şol bir wagtda hem häzirki arassaçylyk işleri barada resmi metbugatda hiç hili maglumat berilmeýär. Şol sebäpden bu işleriň haçan tamamlanjakdygy hem-de tamamlanandan soň bu ýere dynç alýanlaryň goýbriljekdigi ýa-da goýberilmejekdigi barada hem anyk maglumat ýok.


text:
Duşenbe güni Ýewropa Bileleşigi Belarusyň ýokary derejeli hökümet resmilerine garşy girizilen ozalky sanksiýalaryň möhletini ýene bir ýyl uzaltdy.
Ýewropa Bileleşiginiň daşary işler ministrleriniň Lýuksemburgda kabul eden düýnki kararynda Belarus resmileriniň bir toparyna Ýewropa ýurtlaryna sapar etmekligi gadagan edýän bu çäklendirmeleriň möhletiniň ýene bir ýyla uzaldylýandygy aýdylýar.
Ýewropa Bileleşigi bu sanksiýalary Belarusda käbir syýasy reformalaryň geçirilmegini talap edip girizipdi.
Belarusyň Daşary işler ministrliginiň metbugat sekretary Andreý Sawinyh düýnki kabul edilen karara Belarusyň nägilelik bildirýändigini aýtdy.


text:
Gyrgyzystanda adamlaryň erbet iýmitlenmegi öz ýaramaz netijelerini görkezip başlady. Bu ýagdaý bäş ýaşyna ýetmedik çagalaryň arasyndaky her dördünji ölüme sebäp bolýar. Garyplyk, bilim we medisina hyzmatlaryndaky kemçilikleri, azyk ýetmezçiligi we maliýe krizisiniň ýetirýän erbet täsiri ýurtda uly problemalary döredýär.
Gyrgyzystanly ene Çynar Mamatbekowa özüniň 9 çagasyny zordan iýmitlendirýänligini gürrüň berdi: “Bu hakykatdanam örän kyn. Etiň her kilosynyň näçä durýanlygyny bir görüň. Meniňkä meňzeş maşgalalarda et seýrek iýilýär. Biziň saçagymyzda witaminler hem köp däl. Biz esasan tüwi bilen makaron iýýäris. Garaz, tapanjamyz bilen eklenýäris”.
ÝUNISEF çagalar fondy bilen Bütindünýä bankynyň ýakynda bilelikde ýaýradan hasabatynda Gyrgyzystanda bäş ýaşyna ýetmedik çagalaryň arasyndaky ölüm wakalarynyň 22%-niň ýaramaz iýmitlenmekden gelip çykýanlygy aýdyldy. Şeýlelikde Çynar Mamatbekowyň we onuň maşgalasynyň aladalanmagyna esas bar.
ÝUNISEF-iň hasabatynda bellenmegine görä, çagalar ömrüniň ilkinji ýyllarynda gowy iýmitlenmeseler, bu olaryň aň-düşünje taýdan ösüşini hem saklaýar. Gyrgyzystanda bäş ýaşyna ýetmedik çagalaryň 14%-niň ösüşi örän gowşak, ýurduň käbir regionlarynda bu görkeziji 20%-e ýetýär.
Gyzjagaz BMG-niň Bütindünýä azyk programmasynyň ýerli edarasyndan azyk alýar, Oş, 2010-njy ýyl.
ÝUNISEF-iň hasabatynyň awtory we Bütindünýä bankynyň medisina boýunça baş hünärmeni Tamer Rabiýeniň sözlerine görä, ýaramaz iýmitlenmek problemasy Gyrgyzystanyň oba ýerlerinde has ýiti duýulýar. Oba ýerlerinde gowşak ösüşli çagalaryň sany 15,7% bolan bolsa, şäherlerde bu dereje 10,8%-e ýetýär.
Ýeterlik derejede iýmitlenmezlik problemasynyň ýurda ýylda 32 million dollar möçberde zyýan ýetirýänligi hem hasabatda bellenýär. 4,5 million dollarlyk ýitgä adamlaryň ölümi bilen işçi güýjüniň azalmagy sebäp bolýar. Galan zyýanyň möçberi adamlaryň pes derejede iýmitlenmegi zerarly olaryň işe bolan ukybynyň peselmeginden gelip çykýar.
Rabiýeniň sözlerine görä, ozalam ilatyň ýeterlik derejede iýmitlenmezlik problemasy 2008-nji ýylda maliýe krisizinden soň hasam agyrlaşypdyr. Şol ýylyň aýagyna çenli ýurtda azyk önümleriniň bahasy 30% ýokarlanypdy. Şol döwürden bäri ýurduň ilaty ýokumly we ýagly iýmit bilen has az iýmitlenýär.
Rabiýe ýod defisitiniň hem milletiň saglygyna uly zyýan ýetirýänligini, munuň beýniniň ösüşine zeper ýetirýänligini belleýär. Ýod ýetmezçiligi problemasyny duzy ýodlaşdyrmak arkaly aradan aýryp bolýar. Şol sebäpli, Bütindünýä Banky Gyrgyzystanyň hökümetine duzda ýoduň derejesini barlamak boýunça ýörite çäreleri teklip etdi.
ÝUNISEF-iň hasabatynyň ýene bir awtory Rajae Msefer Berrada bäş Merkezi Aziýa döwletinden Täjigistandaky ýagdaýyň Gyrgyzystanyňkydan has erbetdigini aýdýar. Emma ol beýleki ýurtlardaky ýagdaýy jikme-jik öwrenmek üçin ýeterlik maglumatyň ýokdugyny hem belleýär.
Berrada Gyrgyzystanda bilim ugrundaky ösüşiň pesligini hem çagalaryň pes iýmitlenmegi bilen baglanyşdyrýar. Ol pes iýmitlenmegiň çagalaryň mekdepde okamagyna hem erbet täsir ýetirýänligini aýdýar.
Hasabatda eneleriň göwrelilik döwründe erbet iýmitlenmeginiň we medisina kömeginden zerur derejede peýdalanmazlygynyň çagalaryň dogabitdi şikesli dogulmagyna hem sebäp bolýanlygy nygtalýar. Bu ýagdaý çagalaryň infeksion ýokanç kesellere uçramak howpuny hem güýçlendirýär.


text:
Azerbaýjan
Azerbaýjan Respublikasy Günorta Kawkazyň gündogar böleginde, Hazar deňziniň kenarynda ýerleşýär. Ol günortada Eýran, günbatarda Türkiýe we Ermenistan, demirgazykda Russiýa we Gruziýa bilen araçäkleşýär. Ýurdun kenarýaka uzynlygy 713 kilometre barabardyr. 2010-nji ýyldaky maglumatlara görä, Azerbaýjanyň ilaty 9 million 165 müň adam. Azerbaýjan dili ýurduň resmi döwlet dili hasaplanýar. Ýurtda yslam dininden başga-da hristian dininin mezheplerine uýýanlar hem bar. Azerbaýjan döwleti özüniň konstitusion häsiýetnamalaryna laýyklykda, demokratik, hukuk, dünýewi respublikadyr. Azerbaýjan Respublikasy -prezident respublikasydyr. Azerbaýjan Birleşen Milletler Guramasy, Garaşsyz Döwletler Arkalaşygy, Ýewropanyň Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň, Ýewropa geňeşiniň, Demokratiýa we Ykdysady ösüş Guramasynyň (GUAM), Yslam Konferensiýasy Guramasynyň, Gara deňiz Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasynyň hem-de Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasynyň agzasydyr. Şelýe hem Azerbaýjan Ýewropa Bileleşigi, NATO, Halkara Pul Gaznasy, Ýewropanyň Ösüş we Döwrebaplaşdyryş banky we Yslam Ösüş banky bilen hyzmatdaşlyk edýär. Azerbaýjan - şöhleler ýurdy "Azerbaýjan" sözüniň gadymy taryhy bar. Bizin eýýamymyzdan öň, azerbaýjan topraklarynda ýaşaýan ilatyň agramly bölegi otparazlar eken. Bu ýurduň ady "Azer" ot, alow sözünden gelip çykandyr diýlip hem çaklanylýar. Azerbaýjan - gadymy medeniýetiň we däp-dessurlaryň ýurdy hasaplanýar. Taryhyň dürli döwürlerinde bu ýerlere ornaşan oguz taýpalary ýerli ilat bilen uýgunlaşyp, olaryň medeniýetini baýlaşdyrypdyrlar. Azerbaýjan köp sanly pelsepeçileriň, alymlaryň, şahyrlaryň, heýkeltaraşlaryň, sazandalaryň we suratkeşleriň dörän mekanydyr. Bu ýerde Nizami Genjewi, Hagani Şirwani, Bahmanýar, Fizuli, Nasreddin Tusi, Şah ismail Hatai, Molla Panah Wagif, A. Beki-hanow, M.F. Ahundow, M.A. Sabir, J. Mamedgulizade, Guseýn Jawid, J. Jabbarly, Samed Wurgun, Aliaga Wahid we Resul Ryza ýaly alymlar, şahyrlar ýaşap geçipdirler. Azerbaýjanyň ylym we biliminin hem köp asyrlyk taryhy bar. 1919-njy ýylda açylan Baku Döwlet uniwersiteti, 1945-nji ýylda döredilen Azerbaýjanyň Ylymlar akademiýasy ýurtda ylmyň, medenieýtiň we bilimiň ösüşine iňňän uly goşant goşdy. Onlarça ýokary okuw mekdepleri we tehnikumlar, müňlerçe mekdep, kollej we liseýler häzirki Azerbaýjanyň bilim ulgamyny düzýär. On ýyllyklaryň dowamynda ýurduň senagat pudagy çalt depginlerde ösdi. Nebit, himiýa, metallurgiýa, maşyngurluşyk ýaly senagat pudaklary bilen bir hatarda oba hojalygynda pagtaçylyk, üzümçilik we maldarçylyk ýaly ugurlarda işler talabalaýyk edilip gurnaldy we uly ösüşler gazanyldy.
Häzir hem Azerbaýjany nebitsiz göz öňüne getirmek mümkin däl. Nebit diňe bir baýlyk däl, eýsem-de bolsa, ýurduň şöhrat- şanydyram. Irki döwürlerde çet ýurtlardan nebit üçin köp adamlar gelipdirler. Müňýyllyklaryň dowamynda içi nebitli meşik düýe kerwenleri gündogardan günbatara gatnap durupdyr.
Baýramçylyklar we belli seneler[üýtget | edit source]
1 ýanwar - Täze ýyl baýramçylygy. , 8 mart - Halkara Zenanlar güni. 9 maý - Ýeňiş güni. 15 iýun - Azerbaýjan halkynyň azat edilen güni. 26 iýun - Azerbaýjan Respublikasynyň Ýaragly Güýçleriniň güni. 31 dekabr - Dünýädäki azerbaýjanlaryň raýdaşlyk güni. Nowruz baýramy - bäş gün. Gurban baýramy - iki gün. Oraza baýramy - iki gün.


text:
Pakistanyň “Talyban” hereketiniň komandiri beýanat ýaýradyp, onda Malala Ýusufzaýa "Talybanyň" aýal-gyzlaryň bilim almagyny inkär edýän tagallalaryna garşy alyp baran kompaniýasy üçin hüjümiň edilmändigini aýdýar.
Adnan Raşid 16 ýaşly Malala "Talybanyň" yslam gymmatlyklaryna daýanýan häkimiýeti döretmek ugrundaky tagallalaryny tankytlap ýazan “prowokatiw ýazgylary” üçin hüjümiň edilendigini aýtdy.
Dört sahypalyk beýanatynda, Raşid Malala hüjüm edendikleri üçin ökünýändigini, ýöne munuň üçin ötünç soramaýandygyny belläpdir.
Şeýle-de Raşid Malala edilen hüjümiň öňüni almak üçin, oňa “Talybana" garşy iş alyp barýan aktiwistlerden gaça dur” diýsedim diýip, hatynda nygtaýar.
Raşid, Malalanyň yzyna - Pakistana dolanmagyna, onuň gyzlaryň yslam mekdebine ýazylmagyna we “öz galamyny yslam üçin ulanmagyna” çagyryş etdi.
Geçen ýylyň oktýabr aýynda Pakistanyň demirgazyk-günbataryndaky Swat jülgesinde, mekdep okuwçysy Malala we onuň iki synpdaşyna “Talyban” hereketi tarapyndan amala aşyrylan hüjüm halkara derejesinde seslenme döredipdi.


text:
`Associated Press` habar agentliginiň maglumatyna görä, Ysraýyla öz ýadro merkezlerini halkara ekspertlerine barlamaga rugsat etmegi üçin basyş edilmegi barada Arap ýurtlary Ýewropa Bileleşiginden ýardam soraýar.
22 ýurtdan ybarat Arap Ligasynyň Baş-sekretary Amre Musa tarapyndan Şwesiýanyň Daşary işler ministri Karl Bildta iberilen hatda, Halkara Atom Energiýasy Agentliginiň geljek aý geçiriljek umumy ýygnagynda araplar tarapyndan bu barada hödürlenjek rezolusiýa Ýewropadan goldaw bermegi islenýär.
Ysaýyl hiç haçan özüni ýadro güýç diýip yglan etmedi, emma onuň ýadro ýaraglaryna eýedigi çak edilýär.
Arap ýurtlary mundan öň hem ýadro ýaraglarynyň ýaýradylmagynyň öňüni almak baradaky şertnama gol goýmagyny, şeýle-de ýadro merkezlerini Halkara Atom Energiýasy Agentliginiň ekspertlerine baryp görmäge rugsat etmegini talap edip Ysraýyla basyş edipdiler.


text:
Owganystanyň Goranmak ministrligi amerikan hem owgan güýçleriniň bilelikdäki operasiýada 50 tonna tirýek bilen 1.8 tonna geroini ele salandygyny we 17 jeňçini öldürendigini aýdýar.
Ministrligiň sözçüsi Mohammad Zahir Azimi ele geçirilen neşäniň soňky ýyllardaky iň uly oljadygyny, onuň bahasynyň 5 million dollara barabardygyny aýdýar.
5 sagatlyk operasiýanyň dowamynda Helmand welaýatynyň Kajaki etrabyna, dünýäniň esasy geroin çeşmesine wertolet arkaly esger düşürilipdir.
Şeýle-de Azimi 30 tonna mineral döküniň, müň gapyrjak awtomat we pulemet okunyň ele geçirilendigini, geroin sehiniň bolsa partladylandygyny aýtdy.


text:
Birleşen Ştatlaryň Aşgabatdaky ilçihanasy 31-nji awgustda, anna güni, Amerikan Parahatçylyk korpusynyň Türkmenistandaky işlerini şu ýylyň ahyrynda bes edýändigini mälim etdi.
Bu edara Türkmenistanda 1993-nji ýyldan bäri iş alyp barýardy. Eýsem bu guramanyň meýletinçileri şunça ýylyň dowamynda nähili işleri amala aşyrdy? Olaryň Türkmenistany terk etmegi ýurda nähili täsir eder?
Azatlyk Radiosy şu we beýleki soraglar bilen gyzyklanyp, 2004-2006-nji ýyllar aralygynda Türkmenistanda Parahatçylyk korpusynyň meýletinçisi bolup işlän, "Türkmenbaşynyň Altyn asyryndaky gündelik durmuş"
atly kitabyň awtory Sam Tranum bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda haýsy ýyllarda bolup, haýsy şäherlere baryp gördüňiz?
Sam Tranum:
Men Türkmenistanda 2004-nji 2006-njy ýyllar aralygynda bolup, ol ýerde ilki bilen paýtagtyň golaýyndaky Abadan şäherine ýerleşipdim. Ondan soňra Mary welaýatynyň Nurana şäherine göçdüm. Ondan başga-da men ýurduň ähli bäş welaýatynda we uly şäherlerinde bolup gördüm.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistana baranyňyzda öz işiňize nämeden başlapdyňyz?
Sam Tranum:
Maňa Abadan şäherindäki Gyzyl Ýarymaý Jemgyýetiniň edarasynda işlemek tabşyrylypdy. Ol ýerde eýýäm bir kärdeşim bardy, men şonuň bilen işlemelidim.
Azatlyk Radiosy: Şol ýerde işläniňizde nämeler bilen meşgullanypdyňyz?
Sam Tranum:
O diýerlik iş edip bilmedim. Sebäbi her gezek bir zat etjek bolanymda, Gyzyl Ýarymaý Jemgyýetiniň edarasyndaky ýolbaşçym maňa ýol bermezdi. Netijede, onuň menden diňe ofisine degişli kompýuter ýa beýleki enjamlary satyn almak üçin maliýea goldawyny gözläp, dürli edaralara teklip ýazmagymy isleýändigine göz ýetirdim. Ony gyzyklandyrýan iň esasy zat şoldy. Ondan başga-da, men mekdeplerde saglyk barada sapak geçmelidim, emma resmiler köplenç rugsat bermeýärdiler. Meniň pikirimçe, olara daşary ýurtlaryň kömegi gerek däldi.
Azatlyk Radiosy: Parahatçylyk korpusynyň sizden başga meýletinçileri nämeler bilen meşgullanýardylar? Siz bilim we saglyk barada agzap geçdiňiz, bu baradaky proýektleriňiz babatda dolurak maglumat beräýseňiz?
Sam Tranum:
Men Türkmenistanda bolanymda, bize esasan iňlis dilini öwretmek ýa-da ýerli mugallymlara ýardam bermek wezipeleri tabşyrylýardy. Beýle diýdigim, meýletinçileriň wezipeleri mugallymlara öz işlerini has täsirli alyp barmaga ýardam etmek hem okuwçylara iňlis dilini öwretmekden ybaratdy. Emma men bulardan hiç birini edip bilmedim. Aslynda men saglyk boýunça meýletinçi bolup işlemelidim.
Parahatçylyk korpusynda maňa adamlaryň arasyna aralaşyp, olar bilen çaý içmek, jemgyýet liderleri bilen söhbetdeş bolmak, olaryň hajatlaryna göz ýetirip, bu ugurda olara kömek etmek maslahat berlipdi.
Biziň alyp barýan işlerimiz köp ugurly bolup, ol käbir ýerlerde halky suw içmäge ündemek bolsa, beýleki ýerlerde bolsa ýöräp bilmeýän adamlary tigirli arabajyklar bilen üpjün etmekdi. Meniň eşidişime görä, kärdeşlerimizden biri şeýle oturgyçlardan ençemesini ýygnap, olary Türkmenistandaky mätäç adamlara paýlap bermegi başarypdyr.
Parahatçylyk korpusynyň maňa beren maslahatlarynyň biri hem arassaçylygy saklamak we WIÇ infeksiýasynyň ýokaşmagynyň öňüni almak barada mekdeplerde leksiýa bermekden ybaratdy.
Azatlyk Radiosy: Jenap Tranum, Türkmenistanda bitiren işleriňiz hakda käbir takyk mysallary getirip biljekmi?
Sam Tranum:
Men Abadan şäherinde bolanymda adamlar bilen örän köp aragatnaşyk sakladym. Emma etjek bolan işlerimiň ençemesi başa barmandy. Meselem, 8-nji orta mekdebiň ýolbaşçylarynyň biri ýanyma gelip: “Biziň mekdebimiziň ýyladyş sistemasy eýýäm 12 ýyldan bäri işlänok, sowuk howa zerarly gyşda sapaklary gysgaltmaly bolýarys, çünki çagalar kiçi, elleri üşeýär, şuny bejermäge kömek edip biljekmi?” diýdi.
Şeýlelikde, men bu ugurda çykalga tapmak maksady bilen, hökümete degişli bolmadyk gurama bilen işleşip, onuň düzgünlerine görä, bu işe hemmeleri gatnaşdyrmak üçin ene-atalardan, mugallymlardan ybarat topary düzdüm.
Men oba çagalarynyň 30 töweregini meni kabul eden maşgalanyň eýwanynda okadyp başladym. Hepdäniň alty gününde, her gün 3-4 sapak geçirerdim, gaty gowy iş alyp barýardyk.
Adamlar bilen işleşip başlanymda, şäher administrasiýasy meniň bilen aragatnaşyk gurmaly däldigi barada ilata duýduryş beripdir. Muňa garamazdan, men bu mesele barada özbaşdak işlemegi dowam etdirdim. Soňra şäher häkimi maňa jaň edip, işimi bes etmelidigimi, sebäbi mekdeplerde ýyladyş sistemasynyň işläp başlandygyny we mekdepleriň ýylydygyny aýtdy.
Hakykatda ýagdaý beýle däldi. Jaň edilen güni men mekdepde bolupdym, ýyladyş sistemasy şondan öňem, şondan soňam işlänokdy. Meniň başdan geçiren tejribämde şeýle gynandyryjy ýagdaýlar köp boldy. Ondan başga-da, men Gyzyl Ýarymaý Jemgyýetiniň edarasynda ýaşlar merkezini täzelemek üçin daşardan maliýe goldawyny tapyp, üç sany täze kompýuter aldym. Agzalýan edaranyň direktory olaryň birini öz stoluna geçirip goýdy. Ol ony işledip bilmänsoň, hatda kompýuteri toga hem çatmady. Şol bir wagtyň özünde-de, ol bize çagalara komýuterde işlemegi öwretmäge hem rugsat bermeýärdi.
Azatlyk Radiosy: Siziň edýän tagallalaryňyza we işleriňize ýerli halkyň reaksiýasy nähilidi?
Sam Tranum:
Marydaky oba iberilenimde, ol ýerde iňlis dili mugallymlarynyň ikisiniň ýetmezçilik edýänligi sebäpli, mekdep mugallymlary menden bu işde ýardam bermegimi haýyş etdiler.
Emma welaýat administrasiýasy maňa mekdepde okatmaga rugsat bermedi. Mugallymlar okuwçylary meniň ýanyma, ýagny saglyk merkezine ugratmaga synanyşdylar, emma welaýat administrasiýasy maňa ol ýerde hem iňlis dili sapaklaryny geçirmäge ýol bermedi.
Şeýlelikde, olar ýagdaýyň, habarlarda aýdylşy ýaly, o diýen erbet däldigine göz ýetirdiler. Türkmenistan barada çap edilýän habarlarda, umuman aýdylanda, ýurtdaky ýagdaýlaryň juda aýylgançdygy bellenýär.
Şeýlelikde, men oba çagalarynyň 30 töweregini meni kabul eden maşgalanyň eýwanynda okadyp başladym. Hepdäniň alty gününde, her gün 3-4 sapak geçirerdim, gaty gowy iş alyp barýardyk. Adamlar hem edýän işim üçin uly minnetdarlyk bildirýärdiler. Ýöne men bu işleri amala aşyrmak üçin hökümetiň döredýän dürli böwetlerinden geçmeli bolýardym.
Azatlyk Radiosy: Jenap Tranum, siziň pikiriňizçe, Parahatçylyk korpusynyň meýletinçileriniň ýurdy terk etmekleri halka we Türkmenistana nähili täsir ýetirer?
Sam Tranum:
Ösüş programmalary göz öňünde tutulanda, Parahatçylyk korpusynyň ýurtda o diýen täsirli bolandygyny aýtmak kyn. Emma medeni aragatnaşyklar nukdaýnazaryndan aýtsak, bu gurama örän uly işleri amala aşyrdy.
Bu programma türkmenleriň daşary ýurtlular, şol sanda amerikalylar bilen duşuşmagyna mümkinçilik döretdi. Meniň pikirimçe, bu pozitiw zatdy. Beýleki tarapdan, amerikalylar hem Türkmenistandaky ýagdaýlary baryp görmäge mümkinçilik aldylar.
Şeýlelikde, olar ýagdaýyň, habarlarda aýdylşy ýaly, o diýen erbet däldigine göz ýetirdiler. Türkmenistan barada çap edilýän habarlarda, umuman aýdylanda, ýurtdaky ýagdaýlaryň juda aýylgançdygy bellenýär. Gepiň gysgasy, bu programmanyň ýapylmagy iki tarapa hem zyýan ýetirer.


text:
Hytaýyň geljekki lideriniň duşenbe güni Daniýanyň sapara gelen premýer ministri bilen bolmaly duşuşygyny ýatyrmagy onuň nirededigi baradaky gep-gürrüňleriň üstüne urna boldy.
Hytaýyň Daşary işler ministrligi wise prezident Ksi Jinpiň bilen Daniýanyň premýer- ministri Helle Torniňiň arasynda boljak duşuşygy geçen çarşenbede yglan edipdi. Şol gün Ksi ABŞ-nyň döwlet sekretary Hillari Klinton, Singapuryň premýer ministri we rus resmisi bilen bolmaly gepleşiklerini ýatyrypdy.
Bu wakalar Hytaýyň kommunist liderleriniň oktýabryň aýagynda boljak gurultaýda häkimiýeti täze nesle tabşyrmaga taýýarlanýan wagtyna gabat geldi. Ksi prezident Hýu Jintaonyň ýerine geçer diýip garaşylýar.
Ksiniň planlaşdyrylan duşuşyklara gelmezligi oňa bir zatlaryň bolan bolmagynyň ahmaldygy barada gep-gürrüňiň ýaýramagyna sebäp boldy.


text:
Türkmenistanda prezident G.Berdimuhamedowyň awtorlygynda çykan we onuň özi hakynda ýazylan kitaplaryň birnäçesiniň orta mekdepleriň okuwçylaryna öwredilip başlanandygy aýdylýar.
Mysal üçin, türk metbugatynda çap bolan maglumatlarda şu okuw ýylynyň ikinji ýarymyndan okuw programmasyna girizilen eserleriň arasynda G.Berdimuhamedowyň “Döwlet guşy” we “Janly rowaýat” ýaly kitaplarynyň atlary agzalýar.
Şeýle-de, türkmen prezidenti barada ýazylan “Ata arzuwyny amal eden agtyk” atly kitabyň we Gözel Şagulyýewanyň prezidenti wasp edip ýazan odalarynyň we goşgularynyň hem çagalara sapak hökmünde okadyljakdygy barada habar berilýär.
Gyşky kanukul döwründe okuw programmasyna girizilen diýilýan üýtgeşiklige görä, Gurbanguly Berdimuhamedowyň kitaplary dördünji klasdan başlap öwredilip başlanar. Bu täzelik baradaky habarlarda täze girizilen sapaklara her çärýekde 7-10 sagat beriljekdigi bellenilýär. Emma Türkmenistanyň Bilim ministrligi tarapyndan okuw programmasyna girizilendigi aýdylýan bu üýtgeşiklik barada ýurduň resmi habar beriş serişdelerinde maglumat berilmedi.
Türkmenistanda döwlet baştutanynyň eserleri boýunça mekdeplerde sapak bermek tejribesi 2001-nji ýylda başlanypdy. Saparmyrat Nyýazowyň “Ruhnama” kitaby hökmany okadylýan okuw sapagy hökmünde ýurduň okuw programmasyna girizilipdi.
G.Berdimuhamedowyň 2007-nji ýylda häkimiýet başyna geçmegi bilen “Ruhnama” sapaklarynyň sany yzygiderli azaldyldy we 2013-nji ýylyň 1-nji sentýabrynda Türkmenistanyň orta mekdepleriniň okuw programmasyndan doly aýryldy.


text:
Beýik söz ussatlarynyň arasynda Şeýdaýy ýaly nämälim hem az öwrenilen şahyr bolmasa gerek.Onuň öz ady-da bize belli däl.
Meňzeşlik
Şahyr Mollamurtda şeýle setirler bar.
Mollamurta bolar Şeýdaýy daýy,
Sözleri şirindir, diýdigi saýy.
Bu iki setir goşgyny ýat tutupdyk. Takyk aýdylanda, ýat tutmaga mejbur bolduk. Sebäbi Şabende bilen Şeýdaýynyň atlaryny garjaşdyrmazlyk üçin, birine “daýy”, beýlekisine-de dessançy diýmelidik.
Atlary meňzeşräk bolany üçin, ol iki söz ussady köp babatda garjaşyk gelýär.
Owaly bilen olaryň ýaşan döwürleri meňzeş. Şeýdaýy takmynan 1730-1780-nji ýyllar aralygynda ýaşap geçipdir. Şabendäniň ömri 1720-1800-nji ýyllar diýlip görkezilýär. Ikinjiden, olaryň döredijiligini öwrenmäge tekst taýýarlygy azlyk etdi.
Bu iki şahyryň ilkinji kadaly hem dolurak neşirleri 1963-64-nji ýyllarda çap boldy.
Nähili-de bolsa, iki söz ussadyny garyşdyrmak dogry däldi. Şonuň üçin olary biri-birinden tapawutlandyrmaga Mollamurtuň şol iki setir goşgusy ýardam edýärdl.
Mollamurtuň daýysy bolan Şeýdaýymy, diýmek, onuň ajaýyp lirikasy hem örän gyzykly okalýan “Gül – Senuber” dessany bar.
Şabendemi; onuň “Gül – Bilbil”, “Şabähram” dessanlary, ençeme liriki goşgulary bar.
Muňa garamazdan, iki beýik şahyryň ne-hä bir ýubileýleri bellendi, ne-de olaryň kitaplary yzly-yzyna çap boldy.
Aýratynlyk
Şabedäniň ady hem atasynyň ady belli. Oňa Abdylla Mäti ogly diýipdirler. Wasda ýaşapdyr. Şahyr Meňli atly gyza öýlenipdir. Olaryň nesilleri häzir Göroly hem Köneürgenç etraplarynda ýaşaýar diýen maglumat bar.
Beýleki bir gyzykly maglumat; Şabende, Kemine hem Talyby – üç şahyr bolup, Hywadan Ahala gaýdypdyrlar. Köpetdag etekleriniň obalaryna aýlanyp, soňra Mara gezelenç edipdirler.
Şeýdaýy meselesine gelsek, bu ýerde çaklamalardan başga zat aýdylanok. Soňky ýyllarda şahyryň eserlerini öwrenen, ony çapa taýýarlan belli alym Aşyrpur Meredowyň maglumatyna görä, ol Maňgyşlakda, Daşoguzda, Çärjewde hem Sarahsda ýaşap geçendir diýilýär. Doglan hem ölen ýyllary takmynan berilýär. Şahyryň Aýjemal atly gyza aşyk bolany belli, ýöne oňa öýlenip-öýlenmändigi belli däl.
Bu nämälimlik şeýle uzak bolup, hatda şahyryň adynyň kimdigi-de aýdylmaýar. Ýöne onuň halkyň milli taryhyna örän çuňňur aralaşandygy belli.
Türkmeniň ahwaly
Şeýdaýynyň ýaşandyr diýlip çak edilýän ýerleriniň köp bolmagy oňa millitiň social ýagdaýyna giňden göz ýetirmäge şert döredendir diýip bolar. Ol halkyň hal-ýagdaýyny bitewilikde görmegi başarypdyr.
Ýandakdan pes, dagdan belent
Boldy türkmeniň ahwaly;
Aýak astynda oba-kent
Oldy türkmeniň düýp ýoly.
Eý, ýumrulmyş köne dünýä!
Kimler saňa boldy eýe?
Geçen günüm diýe-diýe,
Aglamak türkmeniň haly.
Şahyr bir oba-kendiň ýa-da bir etrabyň çäginde ýaşan bolsa, beýle sözleri aýdyp bilmezdi.
Ol diňe öz döwrüniň ýagdaýyna däl, milletiň geçmiş taryhyna-da belet.
Kyrk şäherden hyraç aldy,
Oguz ili äleme doldy.
Çoh döwran geldi, sowuldy.
Kany onuň däbi, ýoly?
Tamgalar hem dil
Halkyň hal-ýagdaýynyň pese düşmegi bilen medeniýet hem ýaramazlaşýar. Alymlaryň aýtmagyna görä, irki zamanda türkmenleriň tamgalary – elipbisi, ýagny öz haty bolupdyr. Ýigrimi bäş harpdan ybarat ol hat şindi tagma gönüşinde dürli şekillerde saklanyp galypdyr.
Şeýle gulaga ýakymly,
Sözledim gözel ýigrim bäş;
Niçe owazy çekimli,
Yzladym gözel ýigrim bäş.
Ýedisinden owaz çykyp,
On sekizin tartar çekip,
Üç müň ýaşda ömrüň ýakyp,
Geçirdik gözel ýigrim bäş.
Şahyr dürli howplardan heder etmezden, türkmeniň medeni ahwaly baradaky pikir-garaýşyny açyk aýtmagy başarýar. Araplaryň gelmegi bilen milli däp-düzgünleriň ýitip barýandygyny, milletiň ene diliniň hem araplaşma-parslaşma ýagdaýa duçar bolanyny aýdýar.
Arap, Ajam her bir zada goşuldy,
Sanly düzgün bilen saýran tillerim;
Kem-kem özün çekip, ýoga daşyldy,
Indi din öýünde haýran tillerim.
Hiç milletiň gulagyna ýokanok,
Dogry diýsem, zamanama ýakanok.
Kemin ýazsam, doly many çykanok,
Güň bolupdyr, şindi saýran tillerim.
Ol yz nirede?
Şahyryň gazallaryny golýazma hökmünde göçüripdirler. Ol eserleri dilden-dile geçirip ýaşadyp gelipdirler. Halk şahyryň ençeme eserini aýdyma öwrüpdir.
Şahyryň döreden “Gül – Senuber” dessany dürli şäherlerde, daşbasma usulynda köp gezek çap edilipdir. Diýmek, ol geçginli kitap bolupdyr.
Şeýle meşhur adamyň kimligi we ömür ýoly ýitip bilermi diýen sowal döreýär.
Hudaýberdi Hally, ýazyjy.
Bu ýerde aýdylanlar awtoryň pikiri.


text:
Pakistanyň demirgazyk-günbatarynda ABŞ-a degişli diýilip güman edilýän uçar tarapyndan zarba urlandygy barada habar berilýär.
Pakistanyň razwedka resmileriniň Azatlyk Radiosynyň Pakistan gullugyna aýtmagyna görä, çarşenbe güni irden bolan bu hüjüm Demirgazyk Waziristan regionynda ýerleşýän Dande Darpa Hel diýilýän ýerde bir binany weýran edipdir.
Resmiler bu ýerde “Hakkani” atly toparyň agzalarynyň bolandygyny habar berdiler. Waşington bu topara ABŞ-nyň ýolbaşçylygynda Owganystanda hereket edýän halkara güýçlerine garşy söweşýän iň howply gozgalaňçy topar hökmünde garýar.
Bu hüjüm iýun aýynda Pakistanda Nawaz Şarifyň döwlet başyna geçmeginden soň amerikan uçarlary tarapyndan edilen ikinji hüjüm boldy. Şarif şeýle hüjümleriň ýurduň garaşsyzlygyny bozýandygyny aýdyp, olaryň bes edilmegini talap etdi.


text:
ABŞ-niň prezidenti Barak Obama ýaran güýçler günorta Owganystanda hüjüm edýän Talyp söweşijilerini yza serpikdirmegi başardylar, ýöne bu konflikti ýatyrmakda entek edilmeli iş kän diýdi.
Obama Britaniýanyň “Skaý Nýus” telekanalyna beren gürrüňinde öz adminstrasiýasynyň şu tomus Owganystanda gazaply söweşleriň boljagyny bilýändigini aýtdy. Ol Talyp jeňçileriniň Helmand welaýatynda amerikan we britan güýçleriniň hüjümi esasynda yza serpikdirilendigini aýtdy.
“Muňa garamazdan, bu ýurdy durnuklaşdyrmak üçin entek edilmeli iş kän, häzirki iň esasy maksat bolsa Owganystanyň geljek aýdaky saýlawlary sag-aman geçirmegine kömek etmek” diýip, prezident Obama aýtdy.


text:
Türkmen alpinistleri Russiýanyň we Ýewropanyň iň ýokary nokady bolan Elbrusa (5642 m) tizlikli çykmak festiwalyna gatnaşdylar. Ol Beýik Ýeňşiň 70 ýyllygyna bagyşlandy. Biziň türgenlerimiz şanly sene mynasybetli Elbrusyň belentligine Türkmenistanyň Baýdagyny galdyrdylar.
Her ýylyň maýynyň başynda Elbrusyň eňňitlerinde Red Fox Elbrus Race festiwalyna badalga berlip, onuň çäklerinde halkara ýaryşlarynyň birnäçesi geçirilýär. Ýeňiş baýramyna bagyşlanan bu gezekki festiwala türkmen türgenleriniň ikisi gatnaşdy. Olar: “Agama” alpinistler klubunyň agzasy tejribeli Alekper Ahmedow bilen Balkanabadyň “Mert” alpinistler klubunyň başlygy Begenç Mämmedowdyr.
“Dikligine kilometr” ylgawy birinji tapgyr bolup, oňa köp ýurtlardan 300-den gowrak türgen gatnaşdy. Bellenilen ýol ugry deňiz derejesinden 2450 metrden 3450 metre çenli belentlikde geçdi. Alekper aralygy bir sagat bir minutda geçdi we geçen ýylky netijesini gowulandyrdy. Begenç ondan 9 minut yza galdy. Bu netijeler türgenlerimize festiwalyň esasy wakasyna — Elbrusyň belentligine tizlikli çykmak ýaryşyna gatnaşmaga hukuk berdi.
Tas iki kilometer uzaýan ýeňil bolmadyk belentli-pesli ýoly üstünlikli geçip, Alekper Ahmedow 73 türgeniň arasynda hormatly altynjy orny eýeledi. Şeýle kynçylykly aralygy doly geçmegiň özi-de üstünlik hasaplanýar. Onuň görkezen netijesi 3 sagat 31 minuta deň boldy. Netijede edil “Dikligine kilometrdäki” ýaly geçen ýylky netije gowulandy, diýmek, ösüş — mesaňa-mälim.
Howa, milli Baýdagymyz nobatdaky belentlige galdyryldy, Türkmenistanyň alpinistleriniň gazanan üstünlikleriniň sanawy ýene baýlaşdy. Bu şatlykly wakanyň Beýik Ýeňiş baýramynyň öňüsyrasynda bolup geçmegi bolsa buýsanjyňy goşalandyrýar.


text:
Şu gün “Forbes” žurnaly dünýäniň iň täsirli adamlarynyň sanawyny
ýaýratdy.
Žurnal dünýäniň 6,8 milliard ilatynyň arasyndan iň täsirli 68 adamy saýlady.
Bu sanawda Hytaýyň prezidenti Hu Jintao 1-nji orunda dur. Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama bolsa 2-nji orunda.
Orsýetiň premýer-ministri Wladimir Putin 4-nji orunda, prezident Dmitriý Medwedew bolsa 17-nji orunda ýerleşdirilipdir.
“Forbesiň” bu sanawyna dünýäniň görnükli syýasy işgärleri, işewür adamlary we jemgyýetçilik wekilleri girýär.


text:
Italiýanyň HPQ kwarteti (dörtlügi) Türkmen milli konserwatoriýasynda bu okuw mekdebiniň talyplary we mugallymlary üçin ussatlyk sapagyny berdiler.
Italiýaly sazandalaryň ýerine ýetirmeginde diňe bir Italiýanyň günortasynda däl, eýsem, bütin dünýäde meşhur bolan “Trantella” mandolinanyň ýakymly, özüneçekiji owazy astynda tans sazynyň inçe öwrümlerini diňleýjilere ýetirdi.
Şeýle hem dünýä saz sungatynyň genji-hazynasyna girizilen Antonio Wiwaldiniň “Sol mažer konserti”, Wolfgang Amadeý Mosartyň “Don Žuan” operasyndan “Serenadasy”, Juzeppe Werdiniň “Rigolettasy”, “Durmuş ajaýyp” we “Aý” kinofilmlerine döredilen sazlar ýaly iň gowy eserlerden parçalar gyzgyn garşylandy.
HPQ kwarteti 2008-nji ýyldan mandolina maýyl bolan sazandalardan döredildi. Olar gadymy halk saz guralynyň meşhurlygyny artdyrmak maksady bilen ýer ýüzüne aýlanyp çykdylar.


text:
Aleksandr Ryklin
Ors prezidenti interneti eýelemek ugrundaky synanyşygyny dowam etdirýär. Dmitriý Medwedewiň 10-njy sentýabrda ”Gazeta.ru” internet saýtynda ýerleşdirilen “Orsýet, öňe!” atly makalasy gaty täsin makala. Onuň täsindigine şek-şübhe ýok. Men-ä, dogrusy, şondan täsin zat bardyr diýip, göz öňüne-de getirip bilemok.
Okap otyrkam ilki bilen kelläme geleni – makalanyň bir kopiýasyny alyp, üstünde täzeden işläýin, ol ýerine-bu ýerine güljagaz çyzyp, bezäýin diýen pikir boldy. Makalany okanymdan soň, özüm üçin bir hili biynjalyk boldum. Nähili-de bolsa ol muny maňa ýazýar. Makalanyň edil girişinde: “Şu gün neşir edilýän bu makala size, Orsýetiň ähli raýatlaryna, bu pikiri ýetirmek üçin ýazyldy...” diýilýär.
Men bu makalany näme üçin okadym? Okara mundan gowy zat ýokmudy? Näme üçin bolsun, men ony Medwedewiň hatyrasyna okadym. Sebäbi kämillik ýaşyna ýeten, sylag-hormatyny saklaýan adam öz duýgularyna bäs gelmegi başarmaly, joşubermeli däl.
Makalany tamamlar-tamamlamaz, özüme “bu näme?’, “Putine ýazylan hatmyka?, “Ýa-da ol muny aýalyna ýa taryhçylara ýazdymykan?” diýen soraglary berdim. Ýok, dostlar, beýle däl. Bu hat ilkinji nobatda kemakyllara, akmaklara ýazylypdyr. Ýöne siz, men akmak däl ahyryn.
Aramyzda akmaklar bolsa-da, barymyz akmak däl. Şol sebäpdenem: “Bu ýerde ýagdaýyň juda gowy däldigini global ykdysady krizis görkezdi. 20 ýyllyk gazaply transformasiýa ýurdumyzy tebigy resurslara kemsidiji derejede garaşlylykdan şindi-de dyndarman gelýär” diýilýänini okanyňda gülkiň tutýar. Ýagdaýyň ýaramazdygy krizisden öň görnüp durmaýarmydy nä?
Gaty gyzykly zat ýöne...
“Demokratik institutlar döredildi, berkidildi, ýöne olaryň hili öwerlik däl. Graždan jemgyýeti ysgynsyz” diýilmegi gaty gyzykly zat. Jenap prezident, şol “Demokratik institutlary” mynjyradan, ýaňy kök urup gelýän “graždan jemgyýetini” sogrup ýere çalan sen we seniň adamlaryň (has dogrusy, Putiniň adamlary) dälmi? Indi-de “olaryň hili aňrybaş däl” diýip, geň galan bolýarsyň.
“Biziň sanymyz ýyl saýyn azalýar” diýilmegi gaty gyzykly. Dogrudanam, sen ýalylaryň sany ýylba-ýyl artýar, ýöne biz azalyp barýarys.
“Biz çyndan bir täze zamanada ýaşaýarys. Munuň sebäbi zamananyň hemişe edişi ýaly diňe öňe ilerlemegi däl” diýilmegi gyzykly zat. Muny-ha men düşündirmäge-de utanýaryn, ýöne okanymda welin, gülküden ýaňa içim gyrylýar.
“Biz, dogrudanam, bir özboluşy döwürde ýaşaýarys. Biziň bir täze, erkin, gülläp ösýän, güýçli Orsýeti döredere mümkinçiligimiz bar” diýilmegi gülkünç zat. Sebäbi sen barkaň bular ýaly mümkinçiligiň ýokdugyna biz gaty oňat düşünýäris. Bular ýaly mümkinçilik ozal hem bolmandy, gelejekde hem bolmaz. Orsýetiň bir mümkinçiliginiň bar bolmagy ähtimal, ýöne bu sensiz bolar.
Dogrymy aýtsam, men Medwedewe gaty gynanýaryn, sebäbi onuň bu zatlary ak ýürekden aýdýandygyna ýekeje sekund hem ynanmaýaryn. Ol adamlar bilen “hyzmatdaşlyk etmegi” isleýär. Beýle bolsa, ilki bilen Putini işden çykarsyn, häzirki hereket edýän Dumany dargatsyn. Galanyny hem soňra göreris.
Aleksandr Ryklin moskwaly synçy. Asyl nusgasy “Ýežednewnaýa žurnalda” çap edilen we şu ýerde öňe sürülen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Pakistanyň “Talyban” hereketi ýurduň iň gyzgalaňly aeroportyna amala aşyrylan hüjümiň jogapkärçiligini öz üstüne aldy. Şol wakada azyndan 28 adam heläk bolupdy.
Awtomat sapançalar, granatlar we granatamýotlar bilen ýaraglanan söweşijiler 8-nji iýunda Karaçiniň halkara aeroportuna hüjüm etdiler.
Hüjümçileriň käbirleri howpsuzlyk ofiserleriniň we janyndan geçen bombaçynyň egin-eşigindediler.
Başlangyçda resmiler aeroportuň howpsuzlandyrylandygy barada mälim edenden birnäçe sagat soň, 9-njy iýunda ýowuzlyklaryň täzeden başlandygy habar berilýär.
Ýurduň harbylarynyň berýän maglumatyna görä, wakada söweşijileriň 10 sanysy hem öldürilipdir.
Şeýle-de, maglumatda howpsuzlyk sakçylaryndan sekiz adamyň we Pakistanyň halkara howaýollary kompaniýasyndan dört işgäriň öldürilendigi aýdylýar.
Bu wakada başga-da 26 adam ýaralandy.
Pakistanyň “Talyban” hereketi - “Tehrik-e Talyban Pakistan” topary Azatlyk Radiosyna telefon arkaly beren maglumatynda amala aşyrylan bu hüjümiň geçen ýyl Birleşen Ştatlaryň howa zarbasynda öldürilen “Talyban” lideri Hakimullah Masudyň aryny almak maksady bilen edilendigini aýtdy.


text:
24-nji aprelde Ermenistanda we dünýäniň ençeme ýurtlarynda 100 ýyl mundan ozal Osman imperiýasynda ermenileriň gyrylmagynyň senesine gabatlap, matam çäreleri geçirildi.
Ermenistanyň paýtagty Ýerewanda geçirilen esasy dabarada prezident Serž Sarkisýan we käbir dünýä liderleri Ermenistan tarapyndan genosid diýlip atlandyrylýan wakalaryň pidalarynyň ýadygärligine gül goýdular.
Bir asyr wagt mundan ozal bolan wakalara Türkiýäniň garaýşy we çekeleşikler goňşy ýurtlaryň arasyndaky gatnaşyklary zäherleýär we olaryň beýleki dünýä ýurtlary bilen gatnaşyklaryna täsir ýetirýär.
Matam çäresi
Tutuş dünýä ýaýran ermeni diasporasynyň ýaşaýan ýurtlarynyň baýdaklaryny tutup duran çagalar prezident Sarkisýanyň ýadygärlige gül goýmagynyň yz ýany aýdym aýtdylar.
Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin, Fransiýanyň prezidenti Fransua Hollande, Serbiýanyň prezidenti Tomislaw Nikoliç we Kipriň prezidenti Nikos Anastasiades Ermenistandaky matam çäresine gatnaşan ýokary wezipeli myhmanlaryň arasynda boldular. Liderleriň her biri sary reňkli bir bägüli ýadygärligiň merkezinde gül şekilinde gurlan baky oduň öňünde goýdular.
“Men adam gymmatlyklaryna, hiç zadyň umydylmajagyna we 100 ýyldan soň biziň ýas tutmagymyza öz goldawyny ýene bir gezek tassyklamak üçin bu ýere gelenleriň ählisine muinnetdarlyk bildirýärin” diýip, Sarkisýan aýtdy.
Hollande “ermeni dostlaryma halkyňyzyň başdan geçiren betbagytçylygyňyzy hiç wagt ýatdan çykarmajagymyzy” aýtmak üçin geldim diýdi. Holland “Pidalary ýatlap, başymy egýärin” diýdi.
Ermenistan bilen ýakyn gatnaşyk saklaýan we bu kiçi postsowet ýurduna uly täsiri bolan Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin “adamlaryň köpçülikleýin gyrylmagyny hiç zadyň aklap bilmejegini” belledi we orsýetlileriň hem “ermeni halky bilen bilelikde” matam tutýandygyny aýtdy. Putin özüniň bu çykyşyndan milletçilige we “rusofobia” garşy duýduryş etmek üçin peýdalanyp, Ukrainanyň günbatarçy hökümetine yşarat etdi.
ABŞ-nyň Maliýe sekretary Jakob Lew amerikan delegasiýasyna baştutanlyk etdi.
Stambulda Türkiýänyň Ýewropa Bileleşigine degişli meseleler boýunça ministri Wolkan Bozkiriň gatnaşmagynda Ermeni patriarhatynda matam çäresiniň geçirilmegine garaşylýar.
Ermenileriň uly diasporasynyň matam çäreleri dünýäniň dürli şäherlerinde şol sanda Los-Anjelesde we Parižde geçirildi.
Türkiýe “genosidi” inkär edýär
Matam çäreleri Türkiýäniň we halkara jemgyýetçiliginiň arasynda bir hepdeden gowrak wagtlap dowam eden çekeleşikleriň yz ýany geçirildi.
I-nji Jahan urşunyň dowamynda 1.5 million ermeniniň osman türkleri tarapyndan gyrylmagy we deportasiýa edilmegi dünýäniň 20-den gowrak ýurdy, şol sanda Orsýet we Fransiýa tarapyndan genosid hökmünde ykrar edildi.
Türkiýe has az sanly ermeniniň gyrlandygyny we olaryň Osman imperiýasynyň hristianlary gyrmak boýunça planlaşdyran çäresiniň pidalary bolman, graždanlyk urşunyň pidalary bolandygyny aýdýar.
Ermenleriň Apostolik buthanasy 23-nji aprelde geçiren dini ybadatynda pidalary ebedileşdirdi. Ermeni buthanasy 400 ýylyň dowamynda ilkinji gezek ebedileşdirmek boýunça çäre geçirdi.
23-nji aprel agşamy Germaniýanyň prezidenti Joahim Gauk gyrgynçylygy genosid hökmünde häsiýetlendirdi.
Germaniýa “günäni paýlaşmaly”
Gauk Berlinde eden çykyşynda: “Ermenileriň ykbaly köpçülikleýin gyrgynçylyklaryň, etniki arassalaýyşlaryň, deportasiýalaryň we hawa, genosidiň taryhynda mysal bolup durýar. Bu 20-nji asyryň şeýle aýylganç tarapyny görkezýär diýdi.
Gauk Germaniýanyň “ermenileriň genosidi üçin günäniň bir bölegini” öz üstüne almalydygyny, sebäbi I-nji jahan urşunda Türkiýäniň ýarany hökmünde Germaniýanyň harby geňeşçileriniň bu meseleden habarly bolup, bu işe baş goşandyklaryny aýtdy.
Onuň bu kommentarileri Germaniýnyň parlamenti Bundestagyň 1915-nji ýylyň gyrgynçylygy meselesi boýunça 24-nji aprelde maslahat geçirmäge taýýarlyk görýän wagtyna gabat geldi.
22-nji aprelde Türkiýe Awstriýadaky öz ilçisini yzyna çagyrdy. Bu ýurduň parlamentindäki partiýalary ermenileriň gyrylmagyny genosid hökmünde häsiýetlendirýän bilelikdäki deklarasiýany kabul etdiler.
ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama 23-nji aprelde eden çykyşynda 100 ýyl mundan ozal Osman imperiýasynda etnik ermenileriň gyrylmagyny “aýylganç gyrgyn” diýip atlandyrdy, emma genosid sözüni ulanmakdan saklandy.
Türkiýe 100 ýyllyk senesini belleýär
23-nji aprelde eden çykyşynda Türkiýäniň premýer-ministri Rejep Taýyp Erdogan “Ermenileriň 1915-nji ýylyň wakalary, aýratynam sanlar boýunça öňe sürýän maglumatlarynyň ählisi esassyz we köksüz” diýdi.
Türkiýe, 24-nji aprelde ýaran goşunlarynyň we Osman imperiýasynyň arasynda taryhy Gallipoli söweşleriniň başlanmagynyň 100 ýyllygyny bellemek boýunça geçiren dabarasynyň çäklerinde, dünýä liderlerini kabul etdi. Oňa Britaniýanyň şazadasy Çarlz we Awstraliýanyň hem-de Täze Zellandiýanyň premýer-minsitrleri gatnaşdylar.
Ermenistanyň prezidenti Ankarany Ýerewanyň matam çäresinden “dünýäniň ünsüni sowmaga” bilkastlaýyn synanyşyk etmekde aýyplady.


text:
Eýranyň ýadro programmasy babatda BMG-niň araçylygyndaky ylalaşygy kabul etmegi üçin halkara basyşy köpelýär.
BMG-niň ýadro gözegçiligi gullugynyň başlygy Muhammet El Baradeý Eýrany bu ylalaşyga basymrak jogap bermäge çagyrdy. Teklip edilýän ylalaşyga görä, Tähran ýangyç üçin baýlaşdyrjak uranyny daşary ýurda ibermeli.
Bu çagyryşa Moskwadan Britaniýanyň daşary işler ministri Deýwid Miliband bilen onuň rus kärdeşi Sergeý Lawrow hem ses goşdy.
Birleşen Ştatlaryň Döwlet sekretary Hillari Klinton Eýranyň bu ylalaşygy kabul etmegi onuň izolýasiýany däl-de, hyzmatdaşlygy isleýändigini görkezer diýdi.
Fransiýanyň daşary işler ministri Bernard Kuşner Eýran bilen gepleşik geçirýän alty ýurt gijikdirme taktikalaryna çydamaz diýdi.
Eýranyň daşary işler ministri Manuçehr Mottaki teklip edilen ylalaşygy gaýtadan gözden geçirmäge çagyrdy.


text:
Düýn Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Pakistanyň Daşary işler ministri Nawabzada Mälik Amad Hany kabul etdi.
Bu duşuşykda taraplar Türkmenistan bilen Pakistanyň arasyndaky hyzmatdaşlyklary ösdürmekligiň dürli ugurlary barada özara pikir alyşdylar. Prezident Berdimuhamedow bilen jenap Mälik Amad Han bu gepleşikde Türkmenistandan çekilmegi göz öňünde tutulýan Transowgan gaz proýektiniň perspektiwalary hem-de onuň gelejekki ähmiýeti barada aýratyn gürrüň etdiler.
Mundan daşary taraplar Türkmenistan bilen Pakistanyň arasynda gumanitar, bilim we ylym, saglygy saklaýyş hem-de medeni pudaklardaky hyzmatdaşlyklary ösdürmekligiň perspektiwalary barada-da gürrüň etdiler – diýip, “Türkmenistan Altyn asyr” internet saýty habar berýär.
Maglumata görä, bu duşuşygyň yzy bilen hem düýn Aşgabatda türkmen-pakistan hökümetara komissiýasynyň ilkinji maslahaty öz işine başlapdyr. Maslahata gatnaşýan Pakistanyň ýokary derejeli delegasiýasyna ýurduň daşary işler ministri Nawabzada Mälik Amad Hanyň, Türkmenistanyn resmiler toparyna bolsa Daşary işler ministri Raşid Meredowyň ýolbaşçylyk edýändigi habar berilýär.


text:
Düýn Yragyň içeri işler ministri Jawad al-Bolani geçen hepde Bagdatda yzly-yzyna amala aşyrylan partlamalara dahylly 13 adamyň tussag edilendigini mälim etdi.
Yragyň Parlamentinde eden bu baradaky çykyşynda Jawad al-Bolani içeri işler ministrliginiň suda hödurlän degerli delilleriniň esasynda bu aýyplanýanlara suduň ölüm jezasyny bermek barada karar çykarandygyny hem aýtdy.
Düýn Yragyň içeri işler ministri bilen birlikde goranmak we milli howpsuzlyk ministri-de bu waka bilen baglanyşykly alnyp barlan işler barada Parlamentde ýörite hasabat bilen çykyş etdiler.
Geçen hepdäniň sişenbe güni Bagdatda amala aşyrylan şol giň gerimdäki partlamalarda jemi 127 adam ölüp, 450 töweregi adam hem ýaralanypdy.


text:
Hepdäniň sişenbe güni Ministrler Kabinetiniň mejlisi bolup, onda beýleki meseleleriň ýany bilen türkmen ýolbaşçylary üçin taýýarlamasy ýeňil bolmadyk iki forum barasynda-da gürrüň edildi.
Olaryň birinjisi, indi bolmaly türkmen-amerikan syýasy konsultasiýalary, ikinjisi – türkmen-amerikan biznes forumy. Oňa amerikan tarapyndan Biznes geňeşiniň agzalary-da gatnaşmaly.
Ýakynda G.Berdimuhamedowyň kärdeşi Nursoltan Nazarbaýew Waşingtonda ABŞ-nyň prezidenti Barak Obama bilen duşuşdy. Şol duşuşygyň öň ýany adam hukuklaryny goraýan “Human Rights Watch” guramasy Birleşen Ştatlaryň prezidentine açyk hat bilen ýüzlenip, eglenmezden, adam hukuklary bilen bagly reformalara başlamagy Gazagystanyň prezidentinden talap etmegi haýyş etdi.
“Human Rights Watch” guramasy Gazagystanda dünýä demokratik standartlaryna laýyk gelýän ähli azatlyklar bilen bagly ýagdaý gowulaşýança, Gazagystana islendik kömegi bermegi Barak Obamadan talap etdi. Şol azatlyklara ýygnaklar, köpçülikleýin habar serişdeleriniň, ondan-oňa erkin baryp-gelmek, demokratik saýlawlar hem sudlarda kanuny gorag hukugy ýaly azatlyklar girýär.
Başgaça aýdylanda, amerikanlar bilen gepleşikleri geçirjekler islese-islemese-de, bir zada – ABŞ-nyň adam hukuklary meselesindäki düýpli problemalary ömürbaky görmediksiräp ýörmejekdigine düşünmeli.
Gazagystan öňdebaryjy halkara standartlaryny hasaba almak bilen aktiw jemgyýet gurýar – diýip, Nazarbaýew egindeşleri bilen bilelikde tassyklasa-da, şol tassyklamany gazak propagandasy alyp göterse-de, ol gazak jemgyýetindäki real, hakyky ýetmezçilikleri ýaşyryp, gizläp bilmez.
Türkmenistanda-da dowam edýär
Şol problemalar Türkmenistanda Gazagystandakydan has erbet görnüşde dowam edýär. Çünki bu ýurt Nyýazowdan despotizmiň, diýdimzorlugyň agyr görnüşini miras aldy.
Bu ýagdaý diňe bir adam hukuklaryny goraýan halkara guramalara däl, Birleşen Ştatlaryň ýolbaşçylaryna-da belli. Olaram öz gezeginde Gazagystandaky ýagdaýyň deňinden sowlup geçip bilmeýşi ýaly, Türkmenistandaky ýagdaýy-da äsgermezlik edip bilmez.
Türkmen tarapy bilen ykdysady gepleşiklerde amerikanlar doly erkin bolar diýip, türkmen ýolbaşçylary pikir edýän bolsa, ol gaty ýöntemlik. Eger Aşgabat çynlakaý gumanitar özgerişlere girişmese, ykdysady meseleleri çözmekde amerikanlar aňrybaş erkin bolup bilmez.
ABŞ-nyň ýolbaşçylary, hat-da uly hususy amerikan korporasiýalary-da öz watandaşlaryna hem halkara jemgyýetçiligine öz ýurdunda adam hukuklaryny äsgermezlik edýän, kemsidýän režim bilen näme üçin söwda baş goşýandyklaryny düşündirip bilmez.
Şeýle problema bilen Waşington geçmişde-de ençeme gezek ýüzbe-ýüz bolupdy. Diňe girdejä, bähbide kowalaşmak Birleşen Ştatlara gitdigiçe kyn düşýär. Türkmenistan bilen baglaşylan kontraktlardan geljek ykdysady peýda Amerika üçin, elbet-de, möhüm, ýöne ol ýeke-täk zat däl.
Eger ýurduň içerki durmuşyny liberallaşdyrmakda, açyklaşdyrmakda sözde däl-de, iş ýüzünde anyk ädimler ätse, Amerika bilen kontraktlardan, ylalaşyklardan Türkmenistanyň görjek peýdasy has-da uly bolar. Şonda, diňe şonda hakyky halkara kapitaly ýurda geler. Şonda, diňe şonda geljegi wada berýän şygarlarda, propaganda-da däl-de, real durmuşda ýurt hem onuň ýolbaşçylary şu günki gün dünýäde özlerini beýlekiler bilen deň derejede duýup biler.
Aleksandr Narodetski postsowet döwletleri boýunça britaniýaly bilermen. Şu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Ýewropa Bileleşigi hepdäniň duşenbe güni “Transkaspiý” gazgeçirijisiniň gurluşygy boýunça gepleşikleri geçirmegi karar edip, öz degişli strukturalaryna bu ugurdan ygtyýarlylyk mandatyny beripdi. Şeýlelikde, Ýewropa Bileleşigi ilkinji gezek bu infrastruktura proýektiniň goldawy boýunça ylalaşyk teklip etdi.
Orsýetiň Daşary Işler ministrliginiň ýörite wekili Aleksandr Lukaşewiçiň sözlerine görä, Hazar bäşligine degişli meselä Ýewropa Bileleşiginiň goşulmagy bu meseläniň çözgüdini kynlaşdyrar. Şeýle-de bu Hazaryň hukuk durumyny anyklamak boýunça bäştaraplaýyn alnyp barylýan gepleşiklere ýaramaz täsir eder.
Ol bu ugurdaky prinsipiň 2007-nji ýylyň 7-nji oktýabrynda Tähranda geçen ikinji Kaspiý sammitinde gol çekilen syýasy borçlulyk deklarasiýasynda berkidilendigini belläp geçdi.
Perspektiwalar
Göz öňünde tutulyşyna görä, uzynlygy 300 kilometr töweregi boljak “Transkaspiý” gazgeçirijisi Hazaryň Türkmenistana degişli kenaryndan Azerbaýjanyň kenaryna çenli çekiler we ondan aňryk “Günorta koridor” geçirijisine goşular.
Geçen hepdede Fransiýanyň “Total” kompaniýasy Hazaryň Azerbaýjana degişli sektorynda Apşeron käninde uly möçberde gaz ýataklarynyň tapylandygyny mälim etdi. ABŞ-nyň Azerbaýjandaky ilçisi Metýu Braýzanyň pikirine görä, Apşeronda tapylan gaz käni diňe bir Azerbaýjan we “Total” kompaniýasy üçin däl, eýsem “Günorta koridoryň” üsti bilen gaz almak isleýän Ýewropa uçin hem gowy täzelik.
“Orsýet-Ýewroaziýa” merkeziniň direktory Aleksandr Raryň pikirine görä,
"Bu proýekt Türkiýäniň we Bolgariýanyň üsti bilen Ýewropa döwletlerine gaz akdyrmaga mümkinçilik berýär".
“Transkaspiý” gaz proýektiniň geljegi Türkmenistanyň pozisiýasyna bagly.
Türkmenistan “Transkaspiý” gazgeçirijisiniň gurluşygy barada Ýewropa Bileleşigi we beýleki döwletler bilen geçen asyryň 90-njy ýyllaryndan bäri gepleşik geçirip gelýär. Hazaryň hukuk durumy meselesiniň çözülmezligi bu meseläniň çözgüdinde kynçylyk döredýär.
“Türkmenistan kesgitleýji rol oýnaýar”
Aleksandr Raryň pikirine görä, bu proýekte Eýran bilen Orsýet yzygiderli garşy çykyş edip gelýärler. Olaryň beýle garaýyşlary meseläniň töwereginde dartgynly ýagdaýy döretmegi mümkin. Bu proýektde Türkmenistan kesgitleýji rol oýnaýar. Sebäbi Azerbaýjanda “Nabukkonyň” diňe bir bölegini doldurmak üçin gaz ýeterlik. Emma Hazaryň astyndan çekilmeli gazgeçiriji türkmen gazyny gönüden-göni Ýewropa akdyrmaga niýetlenen diýip, Aleksandr Rar aýdýar.
Orsýetiň bu proýekte garşy çykmagynyň esasy sebäbi energetika meselesinde Ýewropa ýurtlarynyň özüne garaşylylygyny saklap galmak diýip, energetika ugrundan merkezi aziýaly analitik Kamron Aliýew atdýar.
Ýewropa akdyrylýan gazyň ýarpysyndan köprägi Orsýetiň gazy. Ýewropa Bileleşiginiň alyp barýan syýasaty bu meselede Orsýete garaşly bolmakdan gaça durmak. Ukraina bilen aradaky dawa-jenjeller zerarly Orsýetiň Ýewropa akdyrýan gazyny kesen gezeklerem bolupdy.
Şonda Ýewropa demirgazyk Afrika we Ispaniýa arkaly geçýän gazgeçirijiler arkaly akdyrylýan gaz bilen öz gaz ýetmezçiliginiň üstüni dolupdy. Şol wakalarda Ýewropa döwletleri uly kynçylyk çekipdi. Şoňa görä olar alternatiw ýollary agtarýarlar. Häzirki wagt Ýewropa üçin alternatiw gazgeçiriji “Nabukko” hasaplanylýar.
Ýewropanyň umydy
Bu proýekt Merkezi Aziýadaky, Azerbaýjandaky we Yrakdaky gaz känlerini birleşdirip, Türkiýäniň we Bolgariýanyň üsti bilen Ýewropa döwletlerine gaz akdyrmaga mümkinçilik berýär.
“Eger-de bu gazgeçiriji gurlup işe girizilse, onda Ýewropa Orsýete bakna bolmaz. Ýewropanyň Merkezi Aziýanyň gaz känlerinden peýdalanmagyna Orsýet kän garşylyk görkezdi. Bu proses häzirem dowam edýär” diýip, Kamron Aliýew belleýär.
Türkmenistan tebigy resurslara baý döwlet. Ýurtda täze gaz känleri-de açylýar. Soňky döwürde Türkmenistan öz gazyny Hytaýa satmak üçin gazgeçirijisini gurup, Orsýetiň izolýasiýasyndan çykdy. Çünki öň türkmen gazy üçin ähli walýuta diňe Orsýet arkaly gelýärdi.
Ondan başga-da, Türkmenistandan Owganystan arkaly Pakistana gazgeçiriji çekmek proýektine taýýarlyk görülýär. Munuň üstesine “Nabukko” proýekti-de göz öňünde tutulýar. Eger-de bu soňky proýekt amala aşyp, ondan Türkmenistanyň, Azerbaýjanyň we Yragyň gazyny Ýewropa akdyrmak işi ýola goýulsa, munuň Merkezi Aziýa ýurtlary üçinem, Ýewropa üçinem örän bähbitli boljakdygyny spesialistler belleýärler.
Türkmenistanyň prezidenti G. Berdimuhamedow, bu proýekte degişli döwletler özara ylalaşandan soň, proýektiň gurluşygynyň başlanjakdygyny, gurluşygyň ekologiýanyň iň ýokary halkara şertlerine laýyk amala aşyryljakdygyny aýdypdy.


text:
Birnäçe ýyl mundan ozal paýtagtyň islendik ýerinde kommersiýa “budkalary” diýlip atlandyrylýan hususy dükanlara hem-de “gazirowka” diýilýän suw satýan dükanlara duşmak bolýardy. Bu dükanlardyr, “gazirowkalar” ilatyň köp gelim-gidimli ýerlerinde goýulýardy.
Emma bu hili “el-ýüzdäki” dükanlar 2000-nji ýyllaryň ikinji ýarymynda ýapylyp başlandy. Prezident G.Berdimuhamedowyň häkimiýet başyna geçmegi bilen bolsa bu dükanlaryň ählisi ýapyldy. Olaryň ýapylmagy paýtagty abadanlaşdyrmak, gözelleşdirmek işleri bilen düşündirildi.
Edil şu düşündiriş bilen bu kiosk-kommersiýa dükanlarynyň eýelerine häkimiýetler tarapyndan ilkibaşda ak plastik “budkalarda” söwda etmeklik buýruldy. Ýöne telekeçileriň, häkimiýetleriň talap edişi ýaly ak plastik budkalarda söwda edip başlandyklaryna garamazdan, soňra olar dolulygyna ýok edildi.
Her ýylda azaldylyp gidilip oturylyşyna, 2014-nji ýylyň dowamynda bu kiosk-kommersiýa dükanlarynyň doly soňuna çykyldy. Şol kommersiýa dükanlarynyň ýerinde hem hiç zat gurulmady. Ol ýerler häzirem boş ýatyr. Mysal üçin, öňki birinji park häzirki “Aşgabat” seýilgähiniň alkymyndaky awtobus duralgasyndaky kiosk-kommersiýa dükany we suw satýan dükanyň ýerinde häzirem hiç zat ýok.
Kommersiýa dükanlary bilen birlikde paýtagtdaky bulgurlap suw satylýan dükanlar hem ýapyldy. Bu hili il içinde “gazirowka” diýlip atlandyrylýan dükanlary köp adamly her bir awtobus duralgasynda diýen ýaly görmek bolýardy.
Käbir telekeçiler bu suw satýan dükanlaryň hem “paýtagtyň görküni alýar” diýen düşündiriş bilen ýapylandygyny aýdýarlar.
“Häkimligiň işgärleri ak budka ediniň diýdiler. Ak budka edinsegem, şäheriň owadanlygyny alýaňyz diýip ýapdyrdylar” diýip, öň suw satýan dükanyň eýesi bolan Annaguly bolup geçen wakalary ýatlaýar.
Şol bir wagtda hem häzirki yssy howada paýtagtda kiosk görnüşli kommersiýa we suw satýan dükanlaryň ýapylmagynyň ýaramaz täsirini duýasa bolýar.
Ýokarda agzalan bulgurlap suw satýan söwda nokatlary diňe "Teke bazarynda" galypdyr diýse boljak. Bu ýerdäki suw satýan dükan elmydama köp adamly bolýar. Ylaýta-da häzirki tomus paslynyň yssy günlerinde bu dükanlaryň alyjylarynyň uly nobatlaryny görse bolýar. Emma şäheriň beýleki ýerlerinde ol dükanlar indi ýok.
Paýtagtylar şäherde kiosk-kommersiýa dükanlarynyň köpüsiniň ýapylmagynyň hem yssy howada suw gözlegini uzaga çekdirýändigini aýdýarlar. Mysal üçin, “dworýanskoýe gnezdo” diýip atlandyrylýan raýonda iň bärkisi kiosk görnüşli bolmadyk kommersiýa dükany hem ýok.
“Paýtagtyň köp ýerlerinde suw satyn alyp bolmaýar. Kommersiýa dükanlary ýok. Şolar bolsa-da, olar bukurak ýerlerde ýerleşensoňlar, tapmak kyn bolýar” diýip, paýtagtly Mekan gürrüň berýär.
Häzirki yssy howada paýtagtda ýanlary bilen içjek suwuny göterip gezýýän adamlary hem görmek bolýar. “Elmydama ýanyň bilen plastik çüýşedäki suwy götermeli bolýar. Olam gyzyp gidýär. Kommersiýa dükanlarynda-da sowuk suw tapmak kyn bolýar” diýip, paýtagtly Mekan bu barada gürrüň berýär.
Şol bir wagtda hem resmi mediada yssy howadan ägä bolmalydygy, yssyda adamlaryň özlerini nähili alyp barmalydygy barada düşündiriş berlip, adamlaryň yssy günleri ýanlarynda suw bolmalydygy nygtalýar. Emma soňky birnäçe ýylyň dowamynda häkimiýetleriň paýtagty kiosk-kommersiýa dükanlaryndan we suw satýan “gazirowkalardan” arassalamak işlerinden soň, häzirki wagtda şäheriň köçelerinde suw satýan söwda nokatlary geçen ýylkylar bilen deňäniňde göz-görtele azaldy.


text:
17-nji oktýabrda Aşgabatda «Türkmenistan» teleradioýaýlymlar merkeziniň täze binasy açyldy. Onuň açylyş dabarasyna ýurduň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow hem gatnaşdy.
Türkiýäniň “Polimeks” kompaniýasy tarapyndan gurlup, ulanylmaga berlen bu desganyň diňiniň beýikligi 211 metr bolup, ol paýtagtyň islendik künjünden görünýär. Telewizion diňiň ähli içki otaglarynyň umumy meýdany 60 müň inedördül metre barabar. Täze açylan teleradioýaýlymlar merkezi gepleşikleri sanly usul arkaly alyp görkezmäge niýetlenen häzirkizaman enjamlar bilen üpjün edilendir.
Teleradioýaýlymlar merkeziniň maslahatlar jaýynda geçiren ýygnagynda Berdimuhamedow Medeniýet we teleradioýaýlymlar ministrligini ýatyryp, onuň deregine Türkmenistanyň telewideniýe, radio gepleşikleri we kinematografiýa baradaky döwlet komitetini döretmek hakynda, şeýle hem Türkmenistanyň Medeniýet ministrligini döretmek hakynda permanlara gol çekdi.
Medeniýet we teleradioýaýlymlar ministrligini reforma etmek barada Berdimuhamedow şu ýylyň 27-nji iýunynda geçirilen Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisinde aýdypdy. Medeniýet we teleradioýaýlymlar ministrliginiň düzümindäki Türkmen telewideniýesiniň baş müdirliginiň garamagynda bolan tele hem-de radio kanallaryň ýyl-ýyldan köpelmegi müdirligiň ministrlikden bölünip aýrylmagyna esas bolupdy.
Häzirki wagtda Türkmenistanda jemi 5 sany telekanal, dört sany hem radiokanal bar. Ýakyn günlerde bolsa ýene bir täze kanal—«Aşgabat» telekanaly efire goýberiler. Ýurduň prezidentiniň tabşyrygyna laýyklykda, geljekde täze «Sport» kanaly hem efire goýberilip başlanar.
Döwlet baştutanyň permany bilen Türkmenistanyň telewideniýe, radio gepleşikleri we kinematografiýa baradaky döwlet komitetiniň başlyklygyna Şadurdy Alowow, Türkmenistan medeniýet ministri wezipesine bolsa Gulmyrat Myradow bellenildi. Türkmenistanyň Medeniýet we teleradioýaýlymlar ministrliginiň deregine döredilen edaralara täze bellenen ýolbaşçylar ozal hem şol wezipeleri eýeläpdiler.
Türkmenistanyň Medeniýet ministrligi ençeme gezek üýtgedilip gurlupdy. Garaşsyzlygyň ilkinji ýyllarynda ol Medeniýet we turizm ministrligi bolupdy. 1995-nji ýylda turizm onuň düzüminden çykarylyp, medeniýet ýene aýratyn ministrlik hökmünde galdyryldy. 2003-nji ýylda bu ministrlik Medeniýet we habar beriş serişdeleri diýlip atlandyryldy. 2004-nji ýylda bolsa ministrligiň düzüminden metbugat çykarylyp, ol Medeniýet we teleradioýaýlymlar ministrligine öwrülipdi.
Ýerli habarçynyň maglumatlary esasynda taýýarlandy.


text:
Çarşenbe güni asly britaniýaly, Oskar baýragyna hödürlenen fotosuratçy we kino režissýory Tim Heterington Liwiýanyň Misrata şäherinde hökümet güýçleri bilen gozgalaňçylaryň özara atyşygy wagtynda alan ýarasyndan öldi.
Bu atyşyklaryň barşynda ýene günbatarly üç sany fotosuratçynyň öldürilendigi barada maglumat alyndy.
Britaniýada doglan we Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda iş alyp barýan kino režissýory Tim Heterington Owganystandaky amerikan esgerleriniň durmuşy barada surata düşürilen «Restrepo» atly belli dokumental filmiň hem režissýorlaryndan biri hasaplanylýar.


text:
Stambulda Owganystanyň prezidenti Hamid Karzaý we Pakistanyň prezidenti Asif Zardari ýüzbe-ýüz gepleşik geçirýärler. Duşuşygy Türkiýäniň prezidenti Abdullah Gül gurnaýar.
Türkiýeli resmiler bu gepleşikleriň iki tarapyň gozgalaňçylaryň yzygiderli hüjümlerinde birek-biregi aýyplamagy bes etmäge kömek etjekdigine umyt bildirýärler.
Owganystanly resmiler Pakistanyň aňtaw gullugyny “Talybany” we olaryň ýarany “Hakkany toparyny” goldaýanlykda aýyplaýarlar.
Pakistan goşunynyň başlygy general Aşfak Kaýani hem owganystanly kärdeşi bilen duşuşar.


text:
Orsýetiň Dagystan respublikasynyň polisiýasy 14-nji maýda pitneçiler bilen çaknyşykda iki sany polisiýa ofiseriniň, dört jeňçiniň öldürilendigini aýdýar.
Polisiýanyň sözçüsi Fatina Ubaidatowanyň aýtmagyna görä, çaknyşyklar Derbent şäherinde, polisiýa kwartira jaýlaryny barlaýan mahaly ýaragly erkekleriň üstünden gelende başlanypdyr.
Ol jeňçileriň polisiýa grant zyňyp, ýaralanan ofiseri zamun alandyklaryny aýtdy. Şondan soň polisiýa, zamun alnan ofiseriň ýarasyndan ölendigini anyklap, kwartira zabt edipdir.
"Interfaks" habar gullugy bu çaknyşykda azyndan dört jeňçiniň öldürilendigini aýdýar.


text:
Çagalary goramagyň halkara güni mynasybetli, 1-nji iýunda Aşgabadyň eteginde ýerleşýän Gökderede «Şöhle» atly 500 orunlyk çagalar sagaldyş merkeziniň açylyş dabarasy boldy. Oňa ýurduň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow hem gatnaşdy. Bu çagalar sagaldyş merkezi ýerli gurluşykçylar tarapyndan 76 million manada bina edildi.
Berdimuhamedowyň ýurt başyna gelmegi bilen diňe bir paýtagtda däl, eýsem ýurduň beýleki welaýatlarynda-da çagalar sagaldyş merkezleri yzygiderli gurlup ulanylmaga berlip dur. Hususan-da Aşgabadyň eteginde ýerleşýän Gökderede şeýle binalar toplumy indi barmak basyp sanardan kän.
Çagalar syýasy oýunda
«Şöhle» atly 500 orunlyk çagalar sagaldyş merkeziniň açylyş dabarasy
Galkynyş ideologiýasynyň sakasynda duranlar, umuman alanyňda, öz bähbitleri üçin iň bir kiçijik wakany hem adatdan daşary dabaralandyrmagy başarýarlar. 1-nji iýunda Gökderede açylan «Şöhle» atly çagalar sagaldyş merkeziniň açylyş dabarasy hem gereginden artyk syýasatlaşdyrylyp, bu çärä ýurduň wise-premýerlerinden başlap, ähli ministrlerdir pudak edaralarynyň ýolbaşçylary, hatda daşary ýurt diplomatlaryna çenli çagyryldy.
Her ýylyň 1-nji iýunyna gabatlanyp, çagalar sagaldyş merkezi ýa bolmasa mekdepdir çagalar bagyny dabaraly açmak indi 2007-nji ýyldan bäri ýoň bolup gelýär. Özi hem şowhuny gaty uludan guralýan şol çärelere her gezek ýurduň baştutanynyň hut özi gatnaşýar. Şeýle etmek bilen Galkynyş ideologiýasynyň sakasynda duranlar «Türkmenistan bagtyýar çagalygyň mekany» diýen özboluşly şygary öňe sürüp, ýurtda çagalar babatda döwlet derejesinde, ine, şeýle aladalar edilýär diýen düşünjäni döretmek isleýärler.
Çenden çykylanda...
Ýaş nesil üçin täze sagaldyş merkezleriniň, mekdepdir çagalar baglarynyň gurlup, ulanylmagy berilmeginiň begendiriji wakadygy hakda gürrüň ýok. Emma käbir meselede çenden çykylsa, ýagşy niýet bilen amala aşyrylýan işlere-de ýigrenç oýandyryp bolýar.
1-nji iýunda Gökderede açylan «Şöhle» atly 500 orunlyk çagalar sagaldyş merkeziniň dabarasyna gatnaşdyrmak üçin Aşgabat şäheriniň ähli orta mekdepleriniň, şeýle hem Ahal welaýatynyň paýtagta ýakyn etraplarynyň orta mekdepleriniň 6-9-njy klas okuwçylary sürüldi. (10-njy klas okuwçylary ol gün döwlet ekzamenlerini tabşyrdylar). Mekdep okuwçylary daňdan sagat 4-de Gökderä getirilip, olar diňe günortan sagat bir töwerekleri öýlerine aşmagy başarypdyrlar.
Dabara gatnaşan mekdep okuwçylarynyň aýtmagyna görä, çagalar prezidentiň geljek ýolunyň ugruna iki hatara setir bolup ençeme sagat sadylla bolup durupdyrlar. Açlykdan, Gün urmadan, ýadawlykdan özünden gidip çaşýan çagalaryň aňyrsy-bärsiniň ýokdugyny ol çärä gatnaşanlar aýdýarlar.
Şeýle ýagdaýlary synlanyňda, «Türkmenistan bagtyýar çagalygyň mekany» diýen şygary öňe sürýän ideologlaryň alyp barýan idologiýasynyň hakykata laýyk gelmeýänligine göz ýetirýärsiň.
Parahat Ilmyradow Aşgabat şäheriniň ýaşaýjysy. Bu blogda öňe sürlen pikirler we garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
30-njy noýabr — 4-nji dekabr aralygynda Türkiýe Respublikasynda Türkmenistanyň Medeniýet günleri geçiriler. Bu barada Bu barada Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň 20-nji noýabrda geçirilen mejlisinde habar berildi.
Bu çäräni geçirmek üçin dostlukly ýurda düzüminde medeniýet ulgamynyň işgärleri, sungat ussatlary, döredijilik toparlary hem-de köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri boljak wekiliýet ugradylar. Onuň çäklerinde Konýa we Izmir şäherlerinde aýdym-sazly çykyşlar, amaly-haşam sungatynyň hem-de muzeý gymmatlyklarynyň sergisi, sahna oýnunyň görkezilişi guralar. Türkmenistanyň Medeniýet günleri türkmen we türk artistleriniň dostluk konserti bilen tamamlanar. Medeni maksatnamanyň çäklerinde ýurdumyzyň döredijilik wekiliýeti Türkiýäniň şäherleriniň muzeýlerine we beýleki ajaýyp ýerlerine baryp görer.


text:
Ýakynda Nýu-Ýorkda Taýms-skwerde terakta synanyşykda güman edilýän adam Dubaýa uçjak samolýota girensoň, ABŞ howa transportunda howpsuzlyk düzgünlerini ýene-de berkider.
Hepdäniň duşenbe güni uçaryň bortunda tussag edilen Faýsal Şahzadyň ady daşary çykmaly däl graždanlaryň ýörite sanawynda bolsa-da, ol uçara münüpdir.
Mundan beýläk şol sanawa täze maglumatlaryň girizilendigi barada habarly edilenden soň awikompaniýalar başky iki sagadyň dowamynda şol sanawy barlamaly diýip, amerikan häkimiýetleri görkezme berdi. Öň bu iş üçin 24 sagat berilýärdi.


text:
Owgan prezidenti Hamid Karzaý Günbatar liderleri Owganystandaky uruşda harby ýol bilen ýeňip bolmajagyna, parahatçylygy gazanmak üçin Talyban bilen gepleşmelidigine düşünip başladylar diýdi.
Karzaý Kabulda geçen metbugat ýygnagynda özüniň geçen hepde Waşingtona eden üç günlük sapary mahalynda amerikan prezidenti Barak Obama bilen parahatçylyk prosesi hakda giňişleýin maslahat edendigini aýtdy.
Karzaý şu aýyň aýagynda boljak owgan gurultaýynda Talyban bilen gepleşik geçirmek barada öz taslamalary bilen çykyş edip, delegatlaryň parahatçylyk çäreleri baradaky geňeş-maslahatylaryny diňlemekçi.
Karzaýyň taslamalarynda pitneçi liderleriniň atlarynyň BMG-niň sanksiýa sanawlaryndan aýrylmagy we olara daşary ýurtlarda gaçybatalga bermek mümkinçiligi baradaky pikirler hem bar.


text:
NATO Türkiýäniň öz territoriýasynda “Patriot” raketalaryny ornaşdyrmak baradaky talabyny tassyklandygyny aýdýar. Türkiýe bu çäräni Siriýadan edilip bilinjek hüjümlerden goranmak üçin amala aşyrýar.
Bu garaşylan netije NATO-nyň daşary işler ministrleriniň Brýusselde geçirilen duşuşygyndan soň yglan edildi.
NATO-nyň Baş sekretary Anders Fogh Rasmussen bu kararyň hüjüm etmegi niýet edinýän islendik tarapa açyk yşarat berýändigini aýtdy.
“Türkiýe NATO-nyň goldawyny sorady we biz güýçli raýdaşlyk ruhy bilen Türkiýäniň ýanynda durýarys” diýip, Rasmussen aýtdy.
“Türkiýäniň raýatlaryna şuny diýýäris: “Biz sizi we siziň territoriýaňyzy goramaga ygrarlydyrs”. Türkiýä hüjüm etmek islejek islendik tarapa şuny aýdýarys: “Bu barada pikirem etmäň!”.
Rasmussen özünde “Patriot” raketalary bar bolan NATO ýaranlary bu karary tassyklandan soň, olaryň “birnäçe hepdeleriň dowamynda” Türkiýede ornaşdyryljakdygyny aýtdy.
28 agzaly ýaranlygyň beýanatynda “hersiniň milli proseduralary amala aşyrylandan soň, Germaniýanyň, Gollandiýanyň we ABŞ-nyň “Patriot” raketalary bilen üpjün etmegi niýet edinmegini” NATO-nyň gowy garşylaýandygy aýdylýar.
Diňe Birleşen Ştatlar, Germaniýa we Gollandiýa raketa sistemalaryny ornaşdyryp bilýän ýurtlardyr.
'Diňe goranmak üçin'
Siriýanyň uzak wagtlyk ýarany Orsýet sistemalaryň ornaşdyrylmagynyň duşmançylygy güýçlendirjekdigini duýdurdy.
Emma Rasmussen olaryň “diňe goranmak” üçin ýerleşdiriljekdigini nygtady we hiç hili hüjüm operasiýalary üçin ulanylmajakdygyny aýtdy.
Şeýle hem Rasmussen himiki ýaraglaryň ulanylmak ähtimallygyna garşy Siriýanyň režimine duýduryş berdi.
“NATO ministrleri Siriýa režiminiň himiki ýaraglary ulanmak barada pikir edýän bolmagynyň mümkindigi baradaky habarlara biragyzdan çynlakaý alada bildirdiler” diýip, ol aýtdy. “Şuňe meňzeş islendik çäre düýbünden kabul ederlikli däldir we ol halkara kanunlarynyň açyk görnüşde bozuldygy bolar”.
Bu aralykda, Siriýanyň paýtagty Damskyň günorta eteginde çaknyşyklaryň dowam edýändigi habar berildi.
4-nji dekabrda düýbi Britaniýada ýerleşýän Siriýanyň adam hukuklary boýunça gözegçi guramasy Beýt Sahamyň, Akrabanyň we Ýaldanyň eteginde, şeýle hem Damaskyň halkara aeroportunyň ýanynda çaknyşyklaryň güýçlenýändigini aýtdy.
Siriýada gozgalaňlar başlanaly bäri 40,000-e golaý adamyň öldürilendigi çak edilýär.


text:
Türkmenistan, Türkmenbaşy ş., TNGIZT
Telefon belgisi: (8 00 243) 96 2 00
Türkmenbaşynyň nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumy Türkmenistanyň nebiti gaýtadan işleýän senagatynyň öňbaşçysydyr. Bu toplum — ägirt uly mümkinçiliklere hem-de baý önümçilik däplerine eýe bolan iň häzirki zaman kärhanadyr. Bu günki günde ýurtda öndürilýän senagat önümleriniň dörtden bir bölegi toplumyň paýyna düşýär.
Bu gün TNGIZT ýurdumyzyň esasy eksport potensialyny düzýän etilirlenmedik awtobenzinler, awiasion we tehniki kerosin, reaktiw we dizel ýangyçlary, mazut, çalgy ýaglary, polipropilen, ýeňil gazoýl, nebit koksy, suwuklandyrylan gaz, gurluşyk we ýol bitumy we başga-da köpsanly nebithimiýa önümlerini öndürýär.
TNGIZT öndürýän önümleriniň ýokary hilliliginiň halkara derejesinde ykrar edilmegi daşary ýurt hyzmatdaşlarynyň bu topluma bolan gyzyklanmasyny has hem artdyrýar. Toplum «Altyn globus» (Amsterdam, Niderlandlar, 1995), «Astekleriň ýyldyzy» (Mehiko, Meksika, 1997), «Hil üçin halkara altyn ýyldyzy» (Ženewa, Şweýsariýa, 1999), iň gowy söwda markasy üçin — «Täze müňýyllygyň sowgady» (Pariž, Fransiýa, 2001), söwdanyň öňdebaryjylary üçin halkara klublarynyň hormatly diplomy — «Tehnologiýa we hil üçin täze müňýyllygyň sowgady» (Ženewa, Şweýsariýa, 2001), Hil üçin Halkara sowgat (Nýu-Ýork, ABŞ, 2002), «Hil üçin alty ýyldyz» (Ženewa, Şweýsariýa, 2002) ýaly halkara baýraklaryna eýe boldy. Fransiýada gowşurylan «Hil üçin täze müňçyllygyň sowgady» halkara baýragy toplumyň halkara baýraklarynyň sanawynyň üstüni ýetirdi.
Kärhana taýýar önümlerini ýüklemek işlerini häzirki zaman ýerüsti we deňiz terminallarynyň üsti bilen amala aşyrýar.


text:
Penşenbe güni Gyrgyzystanyň prezidenti Roza Otunbaýewa Birleşen Milletler Guramasyna awtoritar liderleriň öz hereketlerine jogap bermegi üçin, bu ugurdaky ýörite mehanizmleri ösdürmegi teklip etdi.
Otunbaýewanyň BMG-niň Baş Assambleýasynda eden çykyşynda aýtmagyna görä, geçen 20 ýylda Gyrgyzystanyň tebigy baýlyklary “jenaýatçy hem korrumpirlenen” liderler tarapyndan talanypdyr we ogurlanan milliardlarça dollarlar ýurtdan çykarylypdyr.
“Diktatorlar daşary ýurtlardan gaçybatalga tapmaly däl-de, öz halkyna garşy eden işleri üçin jogap bermelidirler. BMG talanan halkaryň ogurlanan pullarynyň gaýtarylyp berilmegi üçin, adalatly suduň bolmagyny üpjün edýän anyk ölegçeleri we proseduralary işläp taýýarlamalydyr” diýip, Otunbaýewa aýtdy.
Gyrgyz prezidenti Otunbaýewanyň pikiriçe, BMG-niň şeýle ölçeglerine we proseduralaryna syýasy ar alyş däl-de, awtoritar liderleriň öz eden işleri üçin jogap bermegi hökmünde garamalydyr.


text:
Çarşenbe güni Çehiýanyň paýtagty Pragada Orsýetiň Demirgazyk Kawkaz regionyndan üç raýata we Moldowanyň bir raýatyna ekstremistik yslam guramasyna dahyllykda bildirilýän aýyplamalar boýunça sud diňlenişigi başlandy.
Mundan daşary, olara dokumentleri galplaşdyrmakda-da jenaýat aýyplamasy bildirilýär.
Çehiýanyň prokuraturasy bu adamlaryň «Djamaat-Şariat» atly ekstremistik dini gurama bilen dahyllydygyny öňe surýärler. Bu gurruňi edilýän gurama Orsýetiň Dagystan respublikasynda we Moskwada amala aşyrylan birnäçe terror hüjümleri bilen baglanyşdyrylýar.
Ýone tussaglykda bu dört raýat özleriniň bu ekstremistik gurama bilen nähilidir bir gatnaşyklarynyň bardygyny ret edýär.


text:
Türkmenistanda ýurduň ilatynyň we ýaşaýyş jaý gorunyň uçdantutma ýazuwyna taýýarlyk işleriniň ahyrky tapgyry alnyp barylýar. Ýazuwa taýýarlyk işleri hem-de onuň nähili amala aşyryljakdygy barada türkmen metbugatynda jikme-jik maglumatlar berilýär.
Ýazuw döwri adamlara beriljek anket soraglaryna nähili jogap berilmelidigi barada hem ýurduň merkezi gazetlerinde Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň işgärleriniň yzygiderli düşündiriş häsiýetli makalalarydyr bildirişleri çap edilýär. Türkmen telewideniýesi boýunça ilaty bu çärä has aktiw gatnaşmaga çagyrýan dürli-dürli bildiriş wideorolikler görkezilýär.
Ilat ýazuwy bilen baglanyşykly mobil telefonlaryň eýelerine SMS habarlary hem iberilýär. 30-njy noýabrda ýaýradylan SMS habarlaryň birinde hem:
“Maşgala agzalaň, ýaşaýyş jaýyň
Ilat ýazuwyna bolgun sen taýyn!”
- diýen kapyýalaşdyrylan sözlem ýerleşdirilipdir.
Şeýle-de, şu ýylyň 1-nji dekabryndan tä 31-nji dekabry aralygynda Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň merkezi edarasynda we onuň sebitleýin statistika edaralarynda “gyssagly jaňlar” telefon aragatnaşygynyň hereket edip başlajakdygy barada-da metbugatda bildirişler çap edildi. Bu bildirişde “gyssagly jaňlar” arkaly raýatlar uçdantutma ilat ýazuwy bilen baglanyşykly özlerini gyzyklandyrýan sowallar boýunça jogap alyp biljekdikleri barada aýdylýar.
Ýerli synçylaryň pikiriçe, bu hili taýýarlyk işleri ilkinji gezek geçirilýär. “Uçdantutma ilat ýazuwyna görülýän taýýarlyk işleri göwnejaý alnyp barylýar. Bu hili guramaçylyk işler Türkmenistan üçin täzelik.” diýip, efirde adynyň tutulmagyny islemedik aşgabatly synçy aýdýar.
Onuň pikiriçe, Türkmenistanyň ilatynyň we ýaşaýyş jaý gorunyň uçdantutma ýazuwynyň maglumatlarynyň ähmiýeti ýurduň halk hojalygynyň ähli pudaklary üçin örän uly.
“Bu köpden bäri garaşylan, ýurt üçin derwaýys çäre. Çünki halk hojalygynyň islendik pudagyny dolandyrmakda takyk statistik maglumatlaryň ähmiýetiniň uludygy öz-özünden düşnükli zat” diýip, aşgabatly synçy aýdýar.
Ilat ýazuwynyň zerurlygy barada Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň resmi websaýtynda hem nygtalyp geçilýär. Agzalýan saýtda bu barada çap edilen maglumatda şeýle diýilýär: “Ilatyň sany barada gündelik ýöredilýän maglumatlar, nebsimiz agyrsa-da, ilatyň takyk hasabyny anyklamaklyga doly mümkinçilik berip bilmeýär”. Şol sebäpdenem köplenç halatlarda 1995-nji ýylda geçirilen ilat ýazuwynyň maglumatlaryna daýanmaly bolýandygy barada şol websaýtda aýdylýar.
Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň öz-özüni tankyt etme beýanaty Türkmenistanyň döwlet guramalary üçin adatdan daşary bir ýagdaýdygyna garamazdan, bu guramanyň 2007-nji ýyla çenli her ýyl çap eden Türkmenistanyň ýyllyk statistika neşirlerinde Türkmenistanyň ilatynyň sany baradaky maglumatlar berilýärdi. Mysal üçin, 2000-2005-nji ýyllar aralygy boýunça ýyllyk statistik maglumatlar ýygyndysynda ýurduň ilatynyň sanynyň 6 million 746 müň adamdygy baradaky maglumat ýerleşdirilipdi. Emma, Saparmyrat Nyýazowdan soň, bu komitetiň çap eden ýyllyk statistik neşirlerinde ilat sany görkezilenok.
Bihabar adamlar
Ýöne aşgabatly mugallym, 42 ýaşly Geldimyrat Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň ýurduň ilatynyň we ýaşaýyş jaý gorunyň uçdantutma ýazuwyna görýän taýýarlyk işleriniň gidişine oňyn baha berilýändigine garamazdan, bu ýazuwyň nähili geçiriljekdigini bilmeýän ýa-da asla ýazuwyň geçirilýändiginden bihabar adamlaryň hem az däldigini aýdýar.
Ilat ýazuwyna gatnaşmaly Geldimyrat mugallym Azatlyk Radiosyna bu barada şeýle gürrüň berýär: “Adamlaryň köpüsi türkmen gazetlerini okamaýarlar. Türkmen telewideniýesine tomaşa etmeýärler. Ilat arasynda bu ýazuw barada hem köp gürrüň edilmeýär. Şonuň üçin, bu çäreden bihabar adamlar heniz hem köp”.
Türkmenistanyň ilatynyň we ýaşaýyş jaý gorunyň uçdantutma ýazuwy 15-26-njy dekabr aralygynda geçiriler. Ýurtda ilat ýazuwy iň soňky gezek 1995-nji ýylda geçirilipdi. Şonda Türkmenistanyň ilatynyň jemi sanynyň 4 million 483 müň adama barabardygy habar berlipdi.


text:
Owganystanda britan esgerleriniň çagalara jynsy zorluk edendikleri barada peýda bolan maglumatlaryň esasynda derňew başlandy. Bu barada çarşenbe güni Britaniýanyň Goranmak ministrligi habar berdi.
Bu wakadan birneme öň “Sun” gazeti Owganystandaky britan seržantynyň we esgeriniň şu aýyplamalar boýunça tussag edilendigi barada habar ýaýradypdy.
Olaryň owganystanly 10 ýaşly bir oglana we gyzjagaza jynsy zorluk görkezip, muny wideo düşürendikleri aýdylýar. Owganystanda 9500 töweregi britan esgeri gullyk alyp barýar.


text:
Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň (ÝHHG) agza döwletleriniň we graždan jemgyýetiniň müňden gowrak wekili adam hukuklary we demokratiýa meseleleri boýunça maslahat etmek üçin Polşanyň paýtagty Warşawa ýygnandylar. Bu ýerde 24-nji sentýabrda guramanyň iki hepdelik ýyllyk konferensiýasy öz işine başlady.
ÝHHG-niň Demokratik institutlary we adam hukuklary boýunça edarasynyň Warşawadaky bölümi tarapyndan gurnalan bu konferensiýanyň açylyş dabarasynda Polşanyň öňki daşary işler ministri Adam Rotfeldiň ýörite doklad bilen çykyş etdi.
Bu ýyllyk maslahatda adam hukuklary, şol sanda ýygnak geçirmek azatlygy we beýleki esasy azatlyklar, ýigrenç esasyndaky jenaýatlaryň öňüni almaklyk, kanunyň hökmürowanlygy, gender deňligi we adam söwdasyna garşy göreş meseleleri boýunça guramanyň agza döwletleriniň bitiren işlerine garalýar.
ÝHHG-niň şu ýylky geçirýän konferensiýasynda Roma we Sinti meseleleri, hususanda Roma aýallarynyň jogapkärçiliklerine, pikir, wuždan, din ýa-da ynanç azatlyklaryna, şeýle hem milli azlyklaryň hukuklaryna degişli meseleler maslahatlaşylar.
Adam ölçegleri boýunça geçirilýän häzirki forumda ÝHHG-niň adam hukuklary boýunça meseleleriniň tertibi düzüler we bu meseleler guramanyň agza döwletleriniň daşary işler ministrleriniň şu ýylyň dekabr aýynda Dublin şäherinde geçiriljek ýyllyk maslahatynda garalar.
Bilim programmalarynyň täze ýörelgeleri
Konferensýanyň gün tertibine laýyklykda, duşenbe güni geçirilen maslahatlaryň çäginde Adam hukuklary boýunça bilim programmasynyň kanun goraýjy resmilere hem-de orta mekdeplere niýetlenen täze ýörelgeleri teklip edildi. ÝHHG-niň teklip eden bu täze ýörelgeleriniň adam hukuklary boýunça birnäçe ýyl bäri dowam edip gelýän göreldeli tejribeler esasynda taýýarlanyp düzülendigini guramanyň Adam hukuklary bölüminiň wekili Pawel Çakuk Azatlyk Radiosyna beren gürrüňinde aýtdy.
Çakuk: “Bu dokumentde kanun goraýjy resmilere hem-de orta mekdeplere niýetlenen adam hukuklary boýunça bilim programmalarynyň nämeden ybaratdygy gysgaça beýän edilýär. Bu ýörelgeler toplumy adam hukuklary boýunça bilim bermekligi planlaşdyrýanlar, bu ugurdaky bilim programmalary analiz etmek ýa-da bu barada umumy düşünje almak isleýänlere peýdaly bolup biler”.
Graždan jemgyýeti bilen dialog
Warşawada geçýän konferensiýa graždan jemgyýetiniň aktiwistleriniň gatnaşmagy we olaryň döwlet resmileri bilen dialog gurnamagy ÝHHG-nyň adam ölçegleri boýunça maslahatynyň aýratylygydyr.
Konferensiýanyň çäginde döwlet resmileriniň, graždan jemgyýetiniň aktiwistleriniň, ÝHHG-niň edaralarynyň wekilleriniň gatnaşmagynda 50-den gowrak maslahat geçiriler. Bu maslahatlarda alada bildirilýän ýörite meseleler we ýurtlardaky ýagdaýlara syn ediler.
Adam hukuklarynyň Türkmenistandaky ýagdaýy barada maslahat etmek üçin bu konferensiýa daşary ýurtlarda hereket edýän adam hukuklaryny goraýjy aktiwistleriň we oppozisiýa toparlarynyň wekilleriniň gatnaşýandygy habar berilýär.
25-nji sentýabrda konferensiýanyň “Merkezi Aziýadaky esasy azatlyklar we dowam edýän howplar” barada ýörüte maslahaty geçiriler. Bu maslahata “Gollandiýanyň Helsinki komitetiniň”, “Ynsan hukuklary boýunça halkara partnerlygnyň”, “Adam hukuklary we kanunyň hökmürowanlygy boýunça halkara býurosynyň Gazagystandaky bölüminiň”, “Özbegistanyň adam hukuklaryny goraýjy garaşsyz toparynyň” we “Adam hukuklary boýunça Türkmen inisiatiwasynyň” wekilleri gatnaşýar.


text:
“Yslam döwleti” atly terrorçy topar Türkiýede “YD” toparyna garşy çykyş eden siriýaly tanymal aktiwistiň we onuň dostunyň ölüminiň jogapkärçiligini öz üstüne aldy.
“YD” topary 2-nji noýabrda ýaýradan beýannamasynda 30-njy oktýabrda Türkiýäniň Sanliurfa şäherinde aktiwist Ibrahim Abdul Kaderi we onuň egindeşi Fares Hamadini öldürendigini habar berdi.
Kader “YD” toparynyň Siriýada öz gözegçiligindäki giňişliklerde amala aşyrýan wagşylyklaryny hasaba alýan aktiwist toparyň (RBSS) düzüminde işleýärdi.
Kaderiň we Hamadiniň jesetleri Hamadiniň öýünde 30-njy oktýabrda irden tapylypdy.


text:
Adam hukuklaryny goraýjy “Human Rights Watch” guramasy gazak resmilerine ýüzlenip, garaşsyz žurnalistiň urulyp -ýenjilmegi bilen bagly wakany derňemäge ündedi.
HRW Penşenbe güni ýaýradan beýannamasynda polisiýanyň şol waka boýunça jogap bermäge hem Igor Larrany medisina barlagyndan geçirmäge örän haýal çemeleşendigini belledi.
“Söz azatlygy” atly garaşsyz gazetiň habarçysy Larra dört sany näbelli hüjümçiler tarapyndan demir taýak bilen kellesine köp gezek urulypdyr. Bu waka Gazagystanyň Aktobe şäherinde penşenbe güni bolupdyr.
Žurnalist özüne garşy edilen bu hüjümi onuň ýakynda Aktobe şäheriniň häkimi barada tankydy maglumat çap edendigi bilen baglanyşdyrýar.
Penşenbe güni şäher polisiýasy žurnaliste edilen hüjümiň onuň žurnalist hökmünde alyp barýan işleri bilen bagly däldigini, hüjümçileriň bolsa huliganlardygyny aýtdy.
Igor Larra 2010-njy ýylda Gazagystanyň günbatarynda bolan protestler barada habar berensoň, ençeme sapar urulypdy.