text:
Hytaý Halk Respublikasy
Hytaý Halk Respublikasy (hyt. däp. 中華人民共和國, ýönek. 中华人民共和国, pinin Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó), gysgaltmasy HHR ýa-da ýönekeý Hytaý — Gündogar Aziýada yerlešyän döwlet, ilat sany boýunça dünýäde iň iri döwlet (1,3 mlrd. gowrak, ilatyň aglabasy — etniki hytaýlylar, (özlerini atlandyryşlary — han); Russiýadan we Kanadadan soň territoriýasy boýunça dünýäde üçünji orunda durýar.
Goňşy döwletler: Ýaponiýa, Russiýa, Demirgazyk Koreýa we Taýwan.
TaryhEdit
Hytaý VIII – XV asyrdaEdit
200 ýyl VIII asyrdan tä X asyryň ortalaryna çenli Hytaý jemgyýetinde iri ýer eýeçilik gatnaşyklarynyň döreýşi döwri boldy. Maýda eýeçilikden iri ýer eýeçiligine geçildi we gülläp ösdi. VIII-IX asyrlarda öndüriji güýçler ösdi. Demiri hojalykda giň peýdalandylar. Metallaryň öndürijiligi artdy.
IX asyryň başynda demiriň öndürilişi VII asyr bilen deňeşdirende 2,5 gezek artdy - kümüş 2 gezek. Duz öndürmek ösdi . Irrigasiýa – suw gurluşygy ösdi. Ekin meýdanlary giňeldi. Hasyllyk artdy, ýüpek gurçugyna üns berildi. Çaý, gant çiňrigi,pagta ekildi.
Hünärmentçilik ösdi. Guýma manetalary hökümet öndürdi. Harby we oba hojalyk gurallary kämilleşdi. Ýüpek, kagyz öndürmek, çakyrdarçylyk, gant gaýnatmak, gämi gurluşygy ösdi.
Köp ussahanalar – işçi kärhanasy söwda hünärmentçiligiň merkezlerinde ýerleşipdirler. Olar daýhanlardan salgyt hökmünde alynýan önümleriň hasabyna işläpdirler. Onda iri ýer eýelerine degişli adamlar işledilipdir.
Jemgyýetçilik zähmet bölünişigi netijesinde hünärmentçilik oba hojalykdan bölünip aýrylypdyr. Şäherlerde hünärmentçiligiň jemlenmegi bilen Çanan, Loýan ýaly şäherler baýapdyr. Mukaddes ýerlerde, gämi duralgalarynda täze şäherler peýda bolupdyr. Süýthor, söwdagärler peýda bolupdyr. Bu pula bolan talaby güýçlendirilipdir. Kagyz pullar metal bilen çalşypdyr. X-XI asyrda bolup geçýär.
Şäherleriň hünärmentçilik, söwda merkezleriniň ykdysady kuwwatynyň artmagy öz-özüňi dolandyrşa geçmäge mümkinçilik beripdir. Şäherler döwletýerlerinde ýerleşipdirler. Obadakylar garyplaşyp, olara hojalyk ýöretmek kyn bolupdyr. Bölünip berilen ýerleriň peýdasy pes bolup jemgyýetde deňsizlik güýçli duýlupdyr.
Hytaýda döwlet hökümetiözüniň syýasy, ykdysady funksiýalarynyň amala aşyrmak üçin raýat, harby adamlary we harby güýçleri artdyrmaly bolupdyr.
Sebäbi oňa goňşy ýurtlar howp salyp durupdyr, üstesine ýurduň içki howpsuzlygy üçinde zerurdy.
Goşunda edara ediji gatlagy artmagy, ýurtda boş ýerleriň artmagyna getirdi. Bu ýerler iri ýer eýeçiligiň eline geçdi. Hususy ýer eýeçiligi diňe ýokary synp wekilleriniň arasynda ýaýramak maýda ýer eýelerinde-de bolupdyr. Üstesine VIII asyrda Koreýa Tan nebereleriniň golundan boşady.Asly türk bolan An lu-şan Mongoliýanyň territoriýasynda ep-esli ýerlere eýeçilik etdi. Onuň elinde harby güýç bardy.
755 ýylda An Lu şanyň goşuny 150 müňe barabardy. Ol Kaýfyn ugruna 756 ýylda Çanan şäheri eýeledi. Ýöne oňa warwarlar we goňşy halklar garşylyk görkezdi.
755 ýylda Hytaýda 53 mln oba ýaşaýjysy bardy. Daşary döwletler bilen bolýan uruşlar köp çykdaýjyny talap etdi. 60-70 ýylda salgyt reformasy geçirildi. Ýaşyna, saglyk ýagdaýyna seretmän halka salgyt salyndy. Oňa pomestiýalaryň eýeleri, çinownikler, söwdagärler, hat-da hünärmentler hem çekilýär. Döwlet öri meýdanlaryny bölüp bermän satyp başlady. Bu iri ýer eýelerine garşy göreşlere getirdi.
874-901-nji ýylda uly daýhanlan gozgalaňy bolup geçdi. Şol gozgalaňa Huan Çao ýolbaşçylyk etdi. Ol irki Orta asyr ezişiň mazmunyny üýtgetdi. Hytaýda täze agrar gatnaşyklary peýda boldy.
907-nji ýyldan Jou Wen köşk agdarylyşygynyh geçirip, Sun nebereleri häkimiýete geçdi.
90 ýylyň içinde Hytaýda bäş neberelik çalyşdy. Mongollaryň göçüp-gonup ýörän maldarçy-awçy taýpalar kudanlar öz döwletini döredip şolaryň adyndan Kudan imperiýasy adyny alypdyr. Soňa baka Kudan döwleti bütin gündogar Aziýada iň güýçli deržawa öwrülýär. Býanhe, Ýandzy derýalarynyň basseýinlerinde suwarymly ýerlerde ekarançylyk ösdi. Hytaý sözüni Kudan diýip mongollar kabul edip alyp, şondan ýaýran söz. (907-1125).
Kudanlar günbatarynda manžurlar, uýgur eýeçiliklerini Hytaýyň demirgazyk ýerlerini eýelediler. Gündogar Aziýada Kudan döwleti iň güýçli döwletleriň birine öwrüldi. Ýöne has-da hytaýlylar we boýun egdiren halklarygarşylyk görkezip başlady. Hytaý welaýatlarynda kudanlylara garşy uly gozgalaňlar turdy. 960 ýylda goşun hem kudanlylara garşy göreşe aýga galýar. Suk nebereleriniň agalygyda şu döwürden başlanýar. (960-1279) 300 ýyla golaý dowam edip Sun beýik döwletiň paýtagty Kaýfyn bolupdyr, soňra Hanjou bolýar. Dokmaçylyk senagaty ösdi, Tehniki täzelikleriň ornaşdyrylmagy, dokmaçylyk stanioklarynyň täzelenmegi, dokma howlulary peýda boldy. Olar ýüpegi srap bereni üçin salgydy, dokalan mata görnüşinde alýardy. Şäherleriň sany onuň ilatyda gün-günden artypdyr. 1400-1700 müň ilat ýaşapdyr. Söwda pul dolanyşygynyň ösmegi bilen mis ýetmezçiligi duýulýar, öňe derek demir pullar çykarylýar. X asyryň ahyrynda XI asyryň başlarynda kagyz pullar döräpdir.
Bu ýerde agrar syýasata syn etsek ýeriň aglaba köpüsi süýthor, ýokary gatlagynyň elinde jemlenipdir, 80 % ýerleri nkärende beripdirler. Käbir hojaýynlaryň 300-500 müňlerçe kärendeçisi bolupdyr. Salgytlaryň sany gün-günden artýardy. 150 ýylyň içinde 200-den gowrak iri we maýda gozgalaňlar bolup geçipdir. Kudan we Tungus basybalyjylaryna garşy gozgalaňlaram başlanýar.
XI asyryň 30-40 ýyllarda ýagdaý ýitileşenden soň reformator orta çykdylar.
Ýöne olaryň reformalary durmuşa geçmedi. Ýokardaky özgerişleri geçirip, dörän ýagdaýdan çykalga gözlediler, ol hem bolmady. Ýurtdaky gozgalaňlaryň köpüsi basybalyjylara garşy gönükdirildi. 1125 ýylda Kudan döwleti dargady. Kudanlylaryň bir bölegi Merkezi Aziýa gitdi, Gara hytaýlylaryň döwleti döräp 1211 ýyla çenli ýaşady.
1127-1279 ý. günorta Sun neberiligi täzeden ösdürildi. Paýtagty Pekin boldy.
Ýöne Mongol çozuşlaryda güýçlendi. 1215 ýýlda Pekini eýeldiler. Mongollar şu ýerde oňat öz agalygyny dikeltmegi üçin 70 ýyla golaý wagt gerek bolupdyr. Mongol çozuşlary Hytaýyň ykdysady, durmuş ösüşine, medeniýetine ters täsir etdi.
Demirgazyk köp ýerleriň ilaty gidip, boşap galdy, esasy ilat günortada ýaşaýardy. Ýurdy ilki başda mongollaryň özi dolandyrdy. Çingiz hanyň ogly Ugedeý (1229-1241) soň Hubilaý (1269-1291) ol salgydy ýola goýdy, ilat ýazuwyny geçirdi. Ahyr soňy demirgazyk Hytaýyň iri ýer eýelerini döwleti dolandyrmaga çekmeli boldy. Ol XIII asyryň 90 ýyllarynda Ýawa adalaryna harby deňiz ýöreşini gurady.
XIV asyryň ortalarynda Ýuan imperiýasynyň ykdysadyýeti pese gaçdy. Huanhe derýasy ugruny üýtgetdi. Ekin meýdanlaryny suw basdy. Şäher bazarlary boşap galdy. Köp ussahanalar dükanlar ýapyldy. Täze kagyz pullaryň girizilmegi bilen hünärmentleriň, söwdagärleriň, süýthorlaryň tozmagyna getirdi. Ýurtda ýagdaý çylşyrymlaşdy. Daýhanlar ýaraga ýapyşdylar, olary şäherliler hem goldady. Daýhan hereketleri synpy ezişe we mongol agalygyna garşy gönükdirildi.
“Gyzyl goşunynyň” göreşi demirgazyk Beýik Hytaý diwarlaryna çenli hat-da ýurduň paýtagtyna çenli öz içine aldy.
Mongol çozuşlary ýurduň hojalygyny pese gaçyrdy. Ju Ýuanyň goşuny 1368 ýylda demirgazykda Pekini eýeläp, Çingiz hanyň iň soňky nesli gaçdy. Täze Min nebereleri häkimiýete geçdi.
XIV asyryň başlarynda Min imperiýasynyň teýmirler döwleti bilen gatnaşyklary çylşyrymlaşýar. Hytaýlyklar Wýetnama çozup girip 1406-njy ýylda ony Hytaýyň bir welaýatyna öwrüpdirler. Hytaýlylar deňiz arkaly aragatnaşyk etmeklige uly üns beripdirler.
1415 ýylda Teýmuryň orun tutarlary Merkezi Aziýa we Samarkanda, Hindistana ýörişler edipdirler.
XV asyryň II-ýarymynda Min imperiýasy gowşap başlapdyr. Hytaýda maliýe çökgünligi başlapdyr. 1428 ýylda hytaýlylar Wýetnamdan çykýarlar we garaşsyzlygyny berdiler.
Hytaýdaky milli azat edijilik hereketiEdit
XX asyryň başynda Hytaý yzagalak, ýarym bakna ýurtdy. Hytaýyň bu gözgyny ýagdaýyna garşy birnäçe gozgalaňlar bolupdy. Şolaryň içinde iň görnüklisi 1911-1913-nji ýyllaryň Sinhaý rewolýusiýasydyr (Sinhaý şol döwürde ulanylan hytaý ýylnamasy boýunça ýylyň ady). Bu rewolýusiýa hytaý halkynyň meşhur ogly Sun Ýatsen ýolbaşçylyk edipdi.
Sun Ýatsen XIX asyryň ahyrynda - XX asyryň I çärýeginde Hytaýdaky syýasy göreşiň görnükli ýolbaşçylarynyň biridir. Ol 1867-1925-nji ýyllarda ýaşapdyr. XIX asyryň ahyrynda Hytaýyň paýlaşylmagyna garşy çykyş edýär. ABŞ-nyň Hytaý babatdaky “açyk gapylar we deň mümkinçilikler” syýasatyny ýazgarýar. 1905-nji ýylda “Birleşen bileleşik” atly syýasy guramany döredýär. Sun Ýatsen Sinhaý rewolýusiýasynyň serdarydyr. 1912-nji ýylda Gomindan partiýasyny esaslandyrýar. 1917-nji ýylda Hytaýyň günortasynda Sun Ýatseniňökümeti döredilýär. Bu ýeri indiki ynkylabyň taýýarlanýan ýerine öwrülýär. 1925-1927-nji ýyllaryň rewolýusiýasy başlanan wagty ol aradan çykýar.
Sun Ýatsen entek 1905-nji ýylda Hytaýdaky rewolýusion guramalaryň birnäçesini birleşdirip, “Birleşen bileleşik” atly syýasy guramany esaslandyrdy. Onuň maksatnamasy hökmünde Sun Ýatseniň “halkylygyň üç ýörelgesi” öňe sürüldi. Millilik mançžur neberesiniň hem-de daşary ýurt agalygynyň soňuna çykmagy, sap milli dolandyryşy ornaşdyrmagy göz öňünde tutýardy. Halk häkimiýeti monarhiýa gurluşynyň agdarylmagy we respublikanyň jar edilmegi bilen berkarar edilmelidi. Halk abadançylygy ýörelgesi ýere bolan eýeçilik hukugyny deňleşdirmegi, ýerleri kem-kemden millileşdirmegi göz öňünde tutýardy.
“Birleşen bileleşik” 1905-1911-nji ýyllarda onlarça gozgalaňlary gurady. Emma olaryň ählisi ýeňilmek bilen tamamlandy. 1911-nji ýylda Hytaýyň Uçan şäherinde başlanan ýaragly gozgalaň tizlikde ýurduň tutuş günortasyny öz içine aldy.
Rewolýusiyanyň başlanandygyny ABŞ-da eşiden hytaý rewolýusiýasynyň serdary Sun Ýatsen 1911-nji ýylyň 25-nji dekabrynda watanyna dolanyp gelipdir. 29-njy dekabrda Nankinde bolan rewolýusion maslahat Hytaý Respublikasynyň döredilýändigini jar etdi. Sun Ýatsen onuň wagtlaýyn prezidentligine saýlanyldy.
Mançžur dolandyryjylary gozgalaňdan gorkup, goşun generaly, mekir syýasatçy Ýuan Şikaýy häkimiýete çagyrdylar. Ol tiz wagtda demirgazyk Hytaýyň hökümdaryna öwrüldi. Netijede Hytaý ikä bölündi : demirgazygynda Ýuan Şikaý, günortasynda Sut Ýatsen ýurdy dolandyryjylardy. Ýuan Şikaýy Ýewropa döwletleri goldaýardy. Ýurdy birleşdirmek üçin Hytaýyň iki böleginiň arasynda urşuň başlanmagy mümkindi. Ýuan Şikaý hem pursatdan peýdalanyp, özüni häkimiýete getiren Sin neberelerine dönüklik edip, eger-de respublikanyň prezidentligine saýlanylsa, monarhiýany agdarmaga Günorta Hytaýyň wekillerine söz berdi. Sun Ýatsen parahatçylygyň hatyrasyna meýletinlik bilen wezipesinden çetleşdi.
1912-nji ýylyň 12-nji fewralynda Ýuan Şikaý 6 ýaşly imperator Pu Iniň adyndan Sin nebereleriniň häkimiýetden çetleşýändigini jar etdi. Ýurt birleşdirildi. Ýuan Şikaý respublikany ykrar etse-de, dowam edýän gurluşy öňküligine galdyrdy. Respublikan gurluş kagyz ýüzünde galdy. Rewolýusiýa ýeňildi.
Ýuan Şikaý tizlikde parlamenti dargadyp, çäklendirilmedik hökümdara öwrüldi. Konstitusiýadan demokratik azatlyklar baradaky maddalar aýryldy.
Halk hereketinden gorkan Muzaffareddin şa Tähranyň we Kermanyň häkimlerini wezipesinden aýyrdy. Halkyň talaplaryny diňlär ýaly “Adalat öýlerini, açmaga söz berdi. Şanyň wada beren zatlaryny yza çekdirmegi närazylygyň gaýtadan güýçlenmegine getirdi. Gozfalaň tutuş Eýrany gurşap aldy. Şanyň Muşir ed-Döwläni hökümetiňökümeti döredilýär. Bu ýeri indiki ynkylabyň taýýarlanýan ýerine öwrülýär. 1925-1927-nji ýyllaryň rewolýusiýasy başlanan wagty ol aradan çykýar.
Sun Ýatsen entek 1905-nji ýylda Hytaýdaky rewolýusion guramalaryň birnäçesini birleşdirip, “Birleşen bileleşik” atly syýasy guramany esaslandyrdy. Onuň maksatnamasy hökmünde Sun Ýatseniň “halkylygyň üç ýörelgesi” öňe sürüldi. Millilik mançžur neberesiniň hem-de daşary ýurt agalygynyň soňuna çykmagy, sap milli dolandyryşy ornaşdyrmagy göz öňünde tutýardy. Halk häkimiýeti monarhiýa gurluşynyň agdarylmagy we respublikanyň jar edilmegi bilen berkarar edilmelidi. Halk abadançylygy ýörelgesi ýere bolan eýeçilik hukugyny deňleşdirmegi, ýerleri kem-kemden millileşdirmegi göz öňünde tutýardy.
“Birleşen bileleşik” 1905-1911-nji ýyllarda onlarça gozgalaňlary gurady. Emma olaryň ählisi ýeňilmek bilen tamamlandy. 1911-nji ýylda Hytaýyň Uçan şäherinde başlanan ýaragly gozgalaň tizlikde ýurduň tutuş günortasyny öz içine aldy.
Rewolýusiyanyň başlanandygyny ABŞ-da eşiden hytaý rewolýusiýasynyň serdary Sun Ýatsen 1911-nji ýylyň 25-nji dekabrynda watanyna dolanyp gelipdir. 29-njy dekabrda Nankinde bolan rewolýusion maslahat Hytaý Respublikasynyň döredilýändigini jar etdi. Sun Ýatsen onuň wagtlaýyn prezidentligine saýlanyldy.
Mançžur dolandyryjylary gozgalaňdan gorkup, goşun generaly, mekir syýasatçy Ýuan Şikaýy häkimiýete çagyrdylar. Ol tiz wagtda demirgazyk Hytaýyň hökümdaryna öwrüldi. Netijede Hytaý ikä bölündi : demirgazygynda Ýuan Şikaý, günortasynda Sut Ýatsen ýurdy dolandyryjylardy. Ýuan Şikaýy Ýewropa döwletleri goldaýardy. Ýurdy birleşdirmek üçin Hytaýyň iki böleginiň arasynda urşuň başlanmagy mümkindi. Ýuan Şikaý hem pursatdan peýdalanyp, özüni häkimiýete getiren Sin neberelerine dönüklik edip, eger-de respublikanyň prezidentligine saýlanylsa, monarhiýany agdarmaga Günorta Hytaýyň wekillerine söz berdi. Sun Ýatsen parahatçylygyň hatyrasyna meýletinlik bilen wezipesinden çetleşdi.
1912-nji ýylyň 12-nji fewralynda Ýuan Şikaý 6 ýaşly imperator Pu Iniň adyndan Sin nebereleriniň häkimiýetden çetleşýändigini jar etdi. Ýurt birleşdirildi. Ýuan Şikaý respublikany ykrar etse-de, dowam edýän gurluşy öňküligine galdyrdy. Respublikan gurluş kagyz ýüzünde galdy. Rewolýusiýa ýeňildi.
Ýuan Şikaý tizlikde parlamenti dargadyp, çäklendirilmedik hökümdara öwrüldi. Konstitusiýadan demokratik azatlyklar baradaky maddalar aýryldy.
4-nji maý hereketiEdit
Hytaýda köpçülikleýin halk hereketleriniň başlanmagyna Pariž parahatçylyk maslahatynyň Şandun welaýatyndaky öň Almaniýanyň eýelik eden territoriýalarynyň geljekki ykbaly baradaky adalatsyz karary sebäp boldy. Şandunyň esasy bölegini Almaniýa 1898-nji ýylda Hytaýdan zor bilen, 99 ýyllyk möhlet bilen “kärendesine” alypdy. Birinji jahan urşunyň başynda bolsa Ýaponiýa Almaniýa garşy urşan bolup, Şanduny basyp alypdy. Hytaý hem 1917-nji ýylda urşa gatnaşmasa-da, Germaniýa garşy uruş yglan edipdi.
Pariž parahatçylyk maslahatynda Hytaýyň wekilleri Şanduny hak eýesine-Hytaýa bermegi talap etdiler. Emma Şandundaky Almaniýanyň eýeçilikleri maslahatyň karary bilen Ýaponiýa berildi. Hytaý wekilleri gahar edip, Wersal şertnamasyna gol çekmändiler.
Parižde uruşda ýeňijileriň Şandun meselesini Ýaponiýanyň peýdasyna çözmegine närazylyk bildirip, 1919-njy ýylyň 4-nji maýynda talyp ýaşlar, işçiler Pekiniň köçelerine çykdylar. 4-nji maý hereketi diňe şol gün gutarmady. Ol Hytaýyň 60 şäherinde işçileriň syýasy iş taşlaýyşlarynyň başlanmagyna itergi berdi. Şu hereketiň täsiri bilen kommunistik partiýa döredi. Bu hereketler öz netijesini berdi. Waşington maslahatynda Ýaponiýa Şanduny Hytaýa bermäge mejbur boldy. Şeýlelikde, 1917-1921-nji ýyllardaky ynkylap ugrundaky göreşiň netijesinde dünýäde birnäçe patyşalyk düzgünleri agdaryldy, täze özbaşdak döwletler döredi. Bu döwürde hatdjemgyýeti düýpli özgertmekligi talap edýän, köpçülikleýin halk tolgunyşyklary bolup geçdi. Ýigriminji ýyllaryň başyndan başlap, dünýäde ynkylap ugrundaky tolgunlyşyklar pese düşüp başlady.a birinji jahan urşunda ýeňiji bolan, üstesine-de bireýýämden bäri bazar ykdysadyýetli döwletler bolan, parlament demokratiýasynyň nusgawy ýurtlaryna öwrülen Beýik Britaniýa, Fransiýa, ABŞ ýaly döwletlerde hem syýasy, durmuş dartgynlylyk ýagdaýy döräp, jemgyýeti düýpli özgertmekligi talap edýän, köpçülikleýin halk tolgunyşyklary bolup geçdi. Ýigriminji ýyllaryň başyndan başlap, dünýäde ynkylap ugrundaky tolgunlyşyklar pese düşüp başlady.
XX asyryň 20-30-njy ýyllaryndaEdit
XX asyryň 20-nji ýyllarynda Hytaý öňküsi ýaly ýarym bakna ýurtdy. Ýurtda syýasy dartgynlylyk dowam edýärdi. Ýurt dagynykdy. Her bir welaýatyň ýolbaşçysy ähli Hytaýyň hökümdary bolmak üçin göreşýärdi. Hökümdarlaryň özara dawalary, ýaraglanyşygy haýdatmaklary halkyň durmuş ýagdaýyny barha agyrlaşdyrýardy. Olaryň özara dawalary daşary ýurt talaňçylaryna Hytaýy talamaga mümkinçilik döredýärdi.
Beýik Britaniýa, Fransiýa, ABŞ we Ýaponiýa ýaly döwletleriň hersi bir hökümdary goldap, Hytaýy şol “öz adamsynyň ýolbaşçylygynda” bir bütewi döwlete birleşdirmegi gazanjak bolýardylar. Olar “öz adamlaryny” ýaraglandyrýardylar. Soňrak bu dawa SSSR hem goşuldy. Özara uruşlar adaty ýagdaýa öwrülipdi. Durmuş kynçylyklaryndan we daşary ýurt hojaýynlarynyň sütemlerinden ejir çekýän halk ýene-de ynkylap ugrundaky göreşe baş göterip başlady.
Hytaý halkynyň rewolýusion milli azat edijilik göreşine Sun Ýatseniň ýolbaşçylygyndaky Gomiňdaň (Milli partiýa) we Çen Dusýunyň ýolbaşçylygyndaky Kommunistik partiýa ýolbaşçylyk etdiler. Bu iki partiýanyň ikisiniň-de esasy maksadynyň biri daşary ýurt agalygyny ýok etmekdi. Şu meselede partiýalaryň garaýyşlarynyň meňzeşligi olaryň ýakynlaşmagyna getirdi. 1923-nji ýylda Kommunistik partiýa daşary ýurt agalygyny we ýurt yzagalaklygyny ýok etmek üçin bileleşip göreşmegi Gomiňdana teklip etdi. Gomindan birleşmäge garşy bolmady. Çünki, Sun Ýatsen diňe SSSR-den kömek almak üçin hem kommunistler bilen birleşmäge taýýardy. Iki tarapyň-da birleşmäge bolan islegi we Moskwanyň täsiri bilen 1924-nji ýylda hytaý kommunistleri Gomindan bilen bir bütewi bileleşige birleşdiler. Bir bütewi göreş ugrunyň emele gelmegi milli azatlyk we demokratik ynkylabyň taýýarlanmagynda möhüm şertleriniň biri boldy.
Hytaýda ynkylap ugrundaky hereketler köplenç ýurduň günortasyndan başlanýardy. (Sinhaý ynkylabyny ýatlaň! §6 seret). Ýigriminji ýyllarda hem ýurduň günortasy has ynkylaplaşan sebit bolmagyny saklaýardy. Üstesine-de, Günortadaky welaýatlaryň birinde-Guançžouda (Kantonda) Sun Ýatsen häkimiýete gelipdi. Onuň hökümeti tizlikde ynkylap ugrundaky hereketiň merkezine öwrülip, goňşy welaýatlara rewolýusion täsirini ýetirýär. Sun Ýatseniň hökümetini Hytaýyň beýleki hökümdarlary-da, daşary döwletler-de ykrar etmediler. Emma Sinhaý ynkylaby döwründe reworlýusiýnayň serdary hökmünde özüni tanadan, demokratik meýilli Sun Ýatseniň halk arasyndaky abraýy barha artýardy. SSSR-iň ýolbaşçylary-da Sun Ýatseni goldap, onuň ýolbaşçylygynda Hytaýyň birleşdirilmegini isleýärdiler.
Sun Ýatsen berk düzgün-tertipli goşun bolmasa ynkylabyň ýeňip üstün çykmajakdygyna göz ýetiripdi. Ol aýratyn-da dünýä döwletleriniň on dördüsiniň çozuşyny yza serpikdirmegi başaran Russiýanyň Gyzyl Goşunyna göwni ýetip, gözi gidip, şonuň ýaly ynkylapçy goşun döretmegiň arzuwyndady. Şonuň üçin Sun Ýatsen harby kömek sorap, general Çan Kaýşiniň ýolbaşçylygyndaky wekilçiligi Moskwa ýollaýar. Gepleşikleriň netijesinde SSSR birnäçe harby maslahatçylary (W.K.Blýuher, M.M.Borodin, P.A.Pawlow) Hytaýa ugradýar. Olaryň kömegi bilen Huanpu derýasynyň kenarynda harby ýolbaşçylary taýýarlaýan harby mekdep açylýar. Harby mekdebiň ýolbaşçylygyna Sun Ýatseniň ynamyna girmegi başaran Çan Kaýşi bellenýär. Harby mekdebiň açylmagy ynkylaba taýýarlykda ýene bir öňegidişlik boldy.
Syn Ýatseniň Guaňjoudaky hökümetiniň abraýynyň artmagy Demirgazyk Hytaýdaky hökümdarlaryň käbiriniň watançylyk meýillerini oýardy. Olaryň biri general Fen Ýuýsýan duýdansyz Pekini basyp aldy we ol Sun Ýatseni goldap başlady. Ol öz goşunyny “Milli goşun” diýip jar etdi. Pekinde ählihytaý maslahatyny geçirmek maksady bilen Hytaýyň, ýerli ýolbaşçylaryny çagyrdy. Bu ýygnanyşyga Sun Ýatsen hem çagyrylypdy. Ýygnakda Hytaýy birleşdirmegi we merkezi häkimiýet organlaryny döretmegi ara alyp maslahatlaşmalydy. Sun Ýatseniň islegi-de şoldy. Ýöne, ýygnaga gatnaşmak üçin Pekine gelende ol agyr kesellidi. 1925-nji ýylyň 12-nji martynda Sun Ýatsen ýogaldy.
Ynkylabyň serdarynyň biwagt ýogalmagy ynkylabyň başlanmagynyň öňüni almady. 1925-nji ýylyň güýzünde iňlisler tarapyndan Hytaý talyplarynyň oka tutulmagy, “30-njy maý hereketiniň” başlanmagyna getirdi. 1925-nji ýylyň 30-njy maýynda Şanhaýda jemgyýetiň tas ähli gatlaklarynyň gatnaşmagynda syýasy çykyşlar ýaýbaňlandy. Milli azat edijilik ynkylaby başlandy. Onuň baş maksady ýurduň doly garaşsyzlygyny gazanmak we bir bitewi Hytaý döwletini döredip, feodal agalygyny ýok etmekdi. Ynkylap demokratik, milli azat edijilik häsiýetlidi.
1925-nji ýylyň 1-nji iýulynda Guaňjou hökümeti özüni Hytaýyň Milli hökümeti diýip jar etdi. Ol Hytaýy ýaragly ýol bilen birleşdirmäge başlady. Sun Ýatsen aradan çykan soň, Milli hökümete Çan Kaýşi ýolbaşçylyk edýärdi. Çan Kaýşi 1926-njy ýylyň iýulyna çenli Günorta Hytaýyň dört welaýatyny birleşdirmegi başardy.
1926-nji ýylyň iýulynda ýurduň demirgazygyna ýöriş başlanýar. Demirgazyk ýörişini rus harby maslahatçylary taýýarlapdylar. Bu ýöriş Hytaýy milli taýdan birleşdirmegi tamamlamalydy. 1926-njy ýylyň sentýabrynda ynkylapçy goşun Ýandzi derýasyna baryp ýetýär. Uhan, Nankin, Şanhaý ýaly iri şäherleriň halky ynkylapçy goşuny goldap, gozgalaň turuzdy. Gozgalaňçylaryň kömegi bilen ol şäherler ýeňillik bilen ynkylapçy goşun tarapyndan eýelenipdi.
Ynkylap Hytaýdan entekler tamakin ABŞ we Beýik Britaniýany gorkuzdy. Olar 1927-nji ýylyň ýazynda 170-e golaý harby gämilerini Hytaýyň suwlaryna getirdiler. Nankini oka tutdylar, üstesine-de oka tutulandaky çykdajylaryň öwezini dolmagyny talap etdiler. Nankiniň oka tutulmagy we kemsidiji talapnama Çan Kaýşi bilen kommunistleriň arasynda dawanyň başlanmagyna getirdi. Kommunistler daşary ýurt harby gämilerini ýok etmegi teklip etdiler. Çan Kaýşi ABŞ we Beýik Britaniýa bilen gizlin gepleşikler geçirýärdi.
Çan Kaýşi 1927-nji ýylyň aprelinde kommunistler bilen hyzmatdaşlygy bes edip, olaryň birnäçesini jezalandyrdy. Kommunistler onuň bu hereketini dönüklik hasap edip, Çan Kaýşä garşy göreşip başladylar. Şeýlelikde, ynkylapçylaryň arasynda bölünişik bolup geçdi.
Çan Kaýşi 1927-nji ýylyň aprelinde döwletiň paýtagtyny Nankin şäherine geçirdi. Ol 1928-nji ýylyň ahyryna çenli Hytaýy birleşdirmegi başardy. Hytaýy Çan Kaýşiniň ýolbaşçylygyndaky Gomindan partiýasy tä 1949-njy ýyla çenli dolandyrdy.
1927-nji ýylyň 1-nji awgustynda kommunistleriň ýolbaşçylygynda, Nançan şäherinde, 30 müň esgeriň gatnaşmagynda Gomindanyň agalygyna garşy gozgalaň başlandy. (1-nji awgust – häzir Hytaýda Gyzyl Goşunynyň dörän güni hökmünde bellenilýär). Bu gozgalaň 1927-1936-njy ýyllaryň raýatara urşunyň hem başlangyjy boldy. Kommunistler oba ilatynyň durmuş ýagdaýynyň erbetligini göz öňünde tutup, daýhanlary öz tarapyna çekmek ýörelgesini alyp bardylar. Olar Gomindandan azat edilen obalarda Sowetleri döretdiler. Sowetler halk häkimiýeti diýlip jar edildi. Hytaý Kommunistik partiýasy (HKP) şäherleriň daşyny sowet obalary bilen gabap, amatly pursat dörände şäherleri Gomiňdaňyň agalygyndan halas etmegi maksat edindiler.
Çan Kaýşi rus harby maslahatçylaryny ýurtdan çykmaga mejbur etdi. 1929-njy ýylda Hytaýyň Russiýa bilen diplomatik gatnaşyklary kesildi. Çan Kaýşi ABŞ-a we Beýik Britaniýa arka direýärdi. Ol şolaryň kömegi bilen SSSR-den kömek alýan Hytaý kommunistleriniň Gyzyl Goşunyny, Sowet obalaryny derbi-dagyn etmek isleýärdi. Sowet obalaryna garşy otuzynjy ýyllaryň birinji ýarymynda bäş gezek uly ýöriş gurady. Birinji ýörişde 100 müň, ikinji ýörişde 200 müň, üçünji-de-300 müň, dördünjide-500 müň esger Sowet obalaryna garşy sürüldi. Bu ýörişleriň dördüsinde-de Gomindan asgyn geldi.
Raýatara urşunyň ýaýbaňlanýan döwri Ýaponiýa duýdansyz Hytaýyň Mançžuriýa welaýatyna goşun girizdi. Hiç hili söweşsiz diýen ýaly 1931-nji ýylyň sentýabrynda Mançžuriýa Ýaponiýa tarapyndan eýelendi. Ýurduň esasy hojaýyny Çan Kaýşi ýaponlara garşy göreş alyp barmakdan ýurduň içindäki duşmanlaryna-kommunistlere garşy uruşmagy derwaýys hasaplap, Mançžuriýany gorajak hem bolmady.
1931-nji ýylyň noýabrynda Hytaýdaky Sowet obalarynyň wekilleriniň I gurultaýy bolup geçdi. Onda Sowet obalaryndan ybarat Hytaý Sowet respublikasynyň (HSR) döredilýändigi jar edildi. Mao Dzeduň (1893-1975 ýý.) HSR-niň başlygy wezipesine saýlandy. Ýurt ýene-de iki bölege bölündi.
Çan Kaýşi Sowet obalaryny ýok etmek üçin bäşinji ýörişe has düýpli taýýarlyk gördi. Oňa ABŞ pul kömegini we harby uçarlary edinmekde ýardam berdi. Ýöriş german harby maslahatçylarynyň ýolbaşçylygynda taýýarlandy. Ýörişe 1 mln. adamly goşun gatnaşdy. Gyzyl Goşun ýaňy üç ýüz müň adama ýetipdi. Gomindanyň bäşinji ýörişinde Gyzyl Goşun ýeňildi. Sowet obalary ýok edildi. Gyzyl goşunyň az sanlysy 1934-nji ýylyň güýzünde ýurduň demirgazyk-günbataryna tarap gaçmaga mejbur boldy. Olar birnäçe welaýatlaryň üstünden geçip, 12 müň kilometrlik ýol söküp, 1936-njy ýylyň güýzünde Şensi, Gansu we Ninsýa welaýatlarynyň çatrygynda ornaşdylar. Olar Ýanýan şäherini merkez edindiler. Bäşinji ýöriş netijesinde Hytaýdaky sowetler hereketi basylyp ýatyryldy.
Manjuriýany uruşsyz eýelän Ýaponiýanyň işdäsi açylyp, ol Hytaýyň beýleki sebitlerine ýörişe taýýarlyk görýärdi. Çan Kaýşi 30-njy ýyllaryň ortalaryndan başlap, SSSR-den Ýaponiýa garşy uruşda kömek almak üçin onuň bilen gepleşikler geçirdi. SSSR hem Ýaponiýanyň güýçlenmeginden, öz serhetlerine ýakyn bolan Demirgazyk Hytaýda berkleşmeginden howatyrlanýardy. Şeýle şertlerde SSSR Hytaýa ýapon basybalyjylaryna garşy uruşda kömek bermäge razylaşdy. Ýöne SSSR raýatara urşunyň we kommunistleriň jezalandyrylmagynyň bes edilmegini Çan Kaýşiden talap etdi.
Çan Kaýşiniň öz goşun generallarynyň arasynda-da raýatara urşunyň ýatyrylmagynyň we ýaponlara garşy bileleşip göreşmegiň tarapdarlary köpelipdi. Öz goşun generallarynyň we SSSR-iň talaby boýunça Çan Kaýşi kommunistlere garşy urşy bes etdi. Kommunistler we Gomiňdaň ýene-de birleşip, Ýaponiýa garşy bir göreş ugruna birleşmek barada 1937-nji ýylyň ýazynda ylalaşdylar. 1927-1937-nji ýyllaryň raýatara urşy netijesiz tamamlandy.
1937-nji ýylyň tomsunda Ýaponiýa Hytaýy doly basyp almak üçin urşa başlady. 1937-1945-nji ýyllarda Hytaý halky ýapon basybalyjylaryna garşy göreşdi.
XX asyryň 50-60-njy ýyllaryndaEdit
Ikinji jahan urşy tamamlanandan soňra Hytaýda syýasy ýagdaý dartgynly bolmagynda galýardy. Çan Kaýşiniň ýolbaşçylygyndaky Gomindan partiýasy bilen Mao Dzedunyň baştutanlygyndaky Hytaýyň Kommunistik Partiýasynyň (HKP) arasynda göreş dowam edýärdi (seret §22!). 1937-1945-nji ýyllardaky ýapon basybalyjylaryna garşy hytaý halkynyň watançylyk urşy döwründe Gomindan we HKP-nyň arasynda wagtlaýynça oňşuklylyk dowam edipdi. Umumy duşmana - ýaponlara garşy olar bilelikde göreşdiler. Emma uruş gutarandan soňra agzalan partiýalaryň ikisi-de öz gurultaýlaryny geçirip, biri-biriniňkä düýbünden çapraz gelýän maksatnamalary kabul edipdiler. Olaryň diňe biri durmuşa ornaşdyrylyp bilinjekdi, diýmek bu iki partiýanyň arasynda uruş gutulgusyzdy.
Gomiňdaň partiýasy Hytaýy 1927-nji ýyldan bäri dolandyrýardy. Emma partiýanyň ýolbaşçysy Çan Kaýşiniň Hytaýyň ähli ýerine hökümi ýöremeýärdi. Ýurt iki bölege bölünip, onuň uly bölegi Çan Kaýşiniň garamagyndady. Hytaýyň 300 mln. ilatly bölegini Gomindan, 100 mln. ilatly Demirgazyk-Gündogar bölegine (Manjuriýa) bolsa Kompartiýa hojaýynçylyk edýärdi. Iki tarap hem sözde ýurdy parahatçylykly birleşdirmek barada çykyş etseler-de, iş ýüzünde olar täze urşa taýýarlanýardylar.
HKP-niň 1 mln. 280 müň çemesi esgerli goşuny bardy. Gomindanyň bolsa 4 mln. 300 müň adamly goşuny bardy. Ýaraglanyşyk babatda taraplar deňeçerdi. Emma urşuň ykbaly diňe goşunyň sanyna bagly däldi.
Halkyň bu dawa gatnaşygy barada aýdylanda uruş döwri Gomiňdaň partiýasy barja abraýyny hem döküpdi. HKP-nyň agzalary bolsa Ýaponiýa garşy uruş döwri watanyny goramakda watandaşlaryna nusga bolupdy. Uruş HKP-nyň abraýyny halkyň arasynda artdyrypdy. Şonuň üçin bu dawada halk köpçüligi HKP-ni goldaýardy. Üstesine-de ol SSSR-iň kömegi bilen söweşe ukyply goşun döredipdi. Ýaponlar ýeňlenden soňra Kwantun goşunynyň ýaraglary hem HKP-nyň ygtyýaryna berlipdi.
Ikinji jahan urşy gutaran badyna agzalan taraplar dessine biri-birine garşy urşa başlamaga milt edip bilmediler. Diňe 1946-njy ýylyň ortalarynda Gomiňdaň urşa taýýarlygy boldum edip, kommunistleriň eýeleýän ýerleriniň üstüne hüjümee geçdi. Raýatara urşy başlandy. 1946-1949-njy ýyllaryň raýatara urşunda HKP ýeňiş gazandy. Gomiňdaň ýeňlip, onuň tarapdarlarynyň galyndylary Taýwan adasyna gaçyp, janyny gutardylar. Kommunistleriň goşuny Taýwan adasyny zabt etmäge synanyşmady. Çan Kaýşi bu ýerde “Hytaý Respublikasy” atly döwlete ömrüniň ahyryna çenli ýolbaşçylyk etdi. Hytaý emeli ýol bilen ikä bölündi (seret §59!).
1949-njy ýylyň 1-nji oktýabry Hytaý Halk Respublikasynyň (HHR) dörän güni hökmünde jar edildi. Döwlet baştutany wezipesine Mao Szedun saýlanyldy. Hytaýda 22 ýyllap dowam eden syýasy gapma-garşy durmak öz çözgüdini tapdy.
1949-njy ýyldan başlap Hytaýda sosializm gurluşygy başlandy. Ilkinji nobatda XX asyryň birinji ýarymyndaky uruşlarda weýran edilen hojalyk dikeldildi. Dikeldiş üçin üç ýyllyk maksatnama kabul edildi (1950-1952ýý.). Üçýyllyk döwründe täze syýasy we ykdysady ýörelgeleri işläp düzmek, ýerleri daýhanlara paýlap bermek, täze hökümetiň etsem-goýsamlaryny halka düşündirmek ýaly meseleler çözüldi. Gomiňdanyň tarapdarlarynyň taşlap giden senagat kärhanalary döwlet eýeçiligine geçirilip, ykdysadyýetde döwlet pudagy döredildi. Bu ýyllarda jemgyýet Gomindanyň tarapdarlarynyň galyndylaryndan arassalanyldy. Geçirilen çäreleriň netijesinde 1952-nji ýylyň ahyryna çenli ykdysadyýet dikeldildi. Syýasy durnuklylyk gazanyldy.
1952-nji ýylyň ahyrynda 1953-1957-nji ýyllara niýetlenen birinji bäşýyllyk maksatnama kabul edildi. Bäşýyllygyň ýyllary içinde Hytaýda 595 sany iri senagat kärhanalary guruldy. Öň hiç wagt öndürilmedik uçarlar, awtoulaglar, reňkli metallar ýaly täze senagat önümçilikleri ýola goýuldy.
Hytaý sosializmi turuwbaşdan özboluşlulygy bilen dünýäniň beýleki sosialistik ýurtlardaky we SSSR-däki gurluşdan tapawutlanýardy. Muňa mysal edip SSSR-de iri senagat kärhalary gyssanmaçlyk bilen döwletiň haýryna geçirilip, raýatara urşunyň başlanmagyna kanunalaýyk hadysa hökmünde garalan bolsa, bu tejribe Hytaýda ulanylmady. Hytaýda senagat kärhanalary eýeleriniň elinden zorluk bilen alynmady. Diňe hususy önümçiligiň üstünden döwlet gözegçiligi dikeldildi. Hususy senagat kärhanalaryna döwlet tabşyrygy berlip, olaryň önümlerini döwlet satyn aldy. Elbetde, harytlaryň bahasyny döwlet kesgitledi. Hususy söwda bilen meşgullanýanlaryň dükanlarynyň üstünden döwlet gözegçiligi dikeldildi. Döwlet hususy söwdägärleri hakyna tutup işletdi.
Oba hojalygynda hem hytaý sosializmi özboluşludy. SSSR-däki ýaly ur-tut kolhoz gurluşyna geçilmän, Hytaýda köpçülikleýin daýhan zähmetini guramagyň ýönekeý görnüşlerinden başlanyldy. Döwlet wagtlaýyn, möwsümleýin daýhan birleşiklerini döretmäge ýardam berdi. Daýhanlar birleşmä goşan ýeriniň möçberine, orta goýan zähmet guralyna we öz çeken zähmetine görä hak alýardylar.
Hytaýyň geçiş döwrüniň esasyny 1958-1961-nji ýyllara niýetlenen ikinji bäşýyllyk maksatnamasy düzmelidi. Emma bäşýyllyk maksatnama ýerine ýetirilip başlanyp başlanmanka onda bellenilen sepgitler Mao Szedunyň gözüne gaty az göründi. Mao Szedun gysga wagtda ýurdy tiz ösdürmek isledi. Ikinji bäşýyllygyň görkezijilerine täzeden seredip, ýurduň öňünde mümkin bolmadyk, öňkä seredende birnäçe esse artdyrylan maksatnamany goýdy. Ýekeje mysal, öňki bäşýyllyk maksatnamada bäşýyllygyň ahyryna çenli 10 mln. tonna polat öndürmek bellenilen bolsa, täzesinde ol 10 esse köp öndürilmelidi. Ykdysady ösüşiň ähli ugurlary babatda hem şeýle edildi. Mao Dzedunyň gysga wagtda tiz ösüş ýörelgesi “Uly böküş” diýlip atlandyryldy. Bu syýasat 1958-1961-njy ýyllary öz içine aldy.
“Uly böküş” syýasaty ýyllarynda millionlarça adamlaryň zähmet joşguny, watançylyk hyjuwy biderek harçlandy. Ýene-de polatdan mysal alaýalyň! Ähli ýurt möçberinde “polat ugrunda söweş” şygary esasynda janaýamazakly zähmet çekildi. Poladyň öndürilişini artdyrmak üçin ähli maşgalalar diýen ýaly öz hojalyklarynda ýönekeý peçlerde polat önümçiligini guradylar. Emma şeýle usulda öndürilen polat senagatyň bähbitlerine ýaramsyz bolup çykdy.
“Uly böküş” döwrüniň oba hojalygy barada aýdylanda halk kommunalarynyň döredilendigini aýtmalydyrys. Olar ýaňy ösüp, özüni dürsäp gelýän daýhan birleşmeleriniň ornuna döredildi. Kommunalar harby bölümlere çalym edýärdi. Daýhanlaryň ähli emlägi, zähmet gurallary, hat-da mellek ýerleri kommunalarda umumylaşdyrylýardy. Kommunalarda daýhanlar birmeňzeş zähmet çekýärdi, birmeňzeş hem iýmitlenýärdi. Kommunalarda zähmet haky umumylaşdyrylandy. Ähli zadyň umumylaşdyrylmagy daýhanlaryň ödürijilikli zähmete höwesini gaçyrýardy. Kommunalaryň döredilmegi oba hojalyk önümçiliginiň hem pese gaçmagyna getirdi. “Uly böküş” öňe däl-de, yza boldy.
Hytaýyň kommunistik hökümetiniň alyp barýan içerki syýasatyna garşy halkyň närazylygy başlandy. Mundan peýdalanyp intelligensiýa we döwlet emeldarlarynyň bir bölegi halky döwlete garşy öjükdirýärdi. Döredijilik işgärleri Mao Szedunyň prototipini çeper obrazlaryň üsti bilen tankytlaýardylar. Özüne garşy hereketiň başlanandygyna düşünen Mao 1966-1976-njy ýyllarda intelligensiýa we döwlet, partiýa emeldarlarynyň bir bölegine garşy ýurt möçberinde göreşe başlady. Bu göreş taryha “medeni ynkylap” ady bilen girdi.
“Medeni ynkylap” döwründe ýaşlardan döredilen harby guramalar (hunweýbinler, szaofanlar) Maonyň öz garşydaşlaryndan öç almagy üçin esasy daýanja öwrülipdi. Hytaýlylar “medeni ynkylap” döwründäki öte geçmeleri Maonyň garran çagy goýberen ýalňyşlyklary we onuň egindeşleriniň günäsi hökmünde düşündirýärler. “Medeni ynkylap” syýasaty 1976-njy ýylda Mao Szedunyň aradan çykmagy bilen tamamlandy. Hytaýda “Medeni ynkylap“ döwründe goýberilen öte geçmeleri soňky döwürde häkimiýete gelen sagdyn güýçler (Den Sýaopin) kem-käsleýin ýazgardy.
50-nji ýyllarda Hytaýyň daşary syýasatynyň esasy ugruny onuň SSSR bilen gatnaşygy düzýärdi. SSSR Hytaýdaky birinji bäşýyllyk döwründe oňa täze senagat kärhanalaryny gurmakda saldamly kömek beripdi. Halkara meselelerinde SSSR we Hytaý bilelikde çykyş edýärdi. 1950-1953-nji ýyllardaky Koreý urşy döwründe Hytaý SSSR-i goldap, Demirgazyk Koreýa ýardam beripdi. Staliniň ýogalmagy we onuň şahsyýet kultunyň ýazgarylmagy bilen baglanyşykly sowet-hytaý gatnaşyklaryna sowuklyk aralaşdy. Bu sowuklyk 50-nji ýyllaryň ahyryndan başlap duşmançylyk häsiýetine geçdi. 60-njy ýyllar SSSR bilen Hytaýyň gatnaşyklarynyň iň bir ýaramazlaşan döwrüdir. 60-njy ýyllaryň ahyrynda Hytaý bilen SSSR-iň arasynda serhetýaka çaknyşyklary bolup geçdi (seret §59!).
60-njy ýyllarda Hytaý goňşy ýurtlar bolan Mongoliýa, Koreýa, Hindi-Hytaý ýurtlarynyň, SSSR-iň territoriýalarynyň käbir ýerlerine dawa etdi. Bu ýagdaý sebitde howsalaly ýagdaýyň döremegine getirdi.
ABŞ kommunistik düzgünli Hytaý hökümetine garşy 50-60-njy ýyllaryň dowamynda duşmançylykly syýasat alyp bardy. Ol HHR ýaly dünýäniň iri döwlletini ykrar etmändi. 60-njy ýyllarda ABŞ Hytaýyň baş duşmanlarynyň biri hasaplaylýardy. Ýapon-hytaý gatnaşyklary barada aýdylanda Ýaponiýanyň ABŞ-nyň täsirinde bolanlygy sebäpli hat-da ýapon-hytaý diplomatik gatnaşyklary-da dikeldilmändi.
1980-90-nji ýyllardaEdit
Hytaý Kommunistik partiýasy soňky 20 ýylyň içinde ýurdy özgerdişler ýoly bilen dkidip, Hytaýy ykdysady ösüşiniň depgini boýunça dünýäniň ilkinji ýediligine goşdy. Senagat we oba hojalygy ösdi. 1978-1998-nji ýyllar aralygynda jemi içerki önüm 362,4 mlrd ýuandan 7955,3 mlrd ýuana çenli, ýagny tas 22 esse artdy. Ykdysady ösüşiniň umumy möçberi boýunça Hytaý dünýäde 7-nji, ösýän ýurtlaryň arasynda 1-nji orny eýeleýär.
Hytaýyň eksportynyň we importunyň möçberi 1950-nji ýylda 1,13 mlrd dollar bolanlygyndan 1998-nji ýylda 323,9 mlrd dollara çenli, ýagny 286 esse artdy. Häzirki wagtda Hytaý dünýäniň ähli döwletleri bilen diýen ýaly söwda-ykdysady gatnaşyklaryny alyp barýar. Daşary söwdasynyň möçberi boýunça Hytaý dünýäde 9-njy ýerde durýar.
Hytaý Halk Respublikasy (HHR) döredilen mahaly oba hojalygynyň we senagatynyň gatnaşygy 58,5% we 30% bolan bolsa, 1998-nji ýylda ol senagatyň peýdasyna üýtgedi (18%:49,2%). Munuň özi Hytaýyň senagatlaşan ýurda öwrüldi diýildigidir. Hytaý galla, pagta, et, ösümlik ýagy, kömür, polat, sement, süýümleri, telegörkezijileri öndürmekde dünýäde birinji ýere geçdi. Reňkli metallary eretmekde, himiýa süýümlerini, gämileri, mineral dökünleri, şekeri, elektrik energiýasyny öndürmekde hem Hytaý öňdebaryjy döwletleriň hataryna girýär.
1999-njy ýylyň ahyrynda Hytaýyň ilaty 1 mlrd 260 mln. adama ýetdi. Bu Hytaý ilatynyň sany boýunça dünýäde 1-nji ýerde durýar, Ýer şarynyň ilatynyň 22%-ti şu ýerde ýaşaýar diýildigidir. Ýurduň ähli ilatynyň üçden biri şäherlerde, üçden ikisi obalarda ýaşaýar.
1978-nji ýylyň dekabrynda özgerdişler we aç-açanlyk syýasaty yglan edilensoň oba ýerlerindäki kärhanalaryň sany artyp, 1,5 mln. adama iş ýeri döredildi. Häzirki wagtda 200 mln. gowrak hytaý daýhany garyplykdan halas boldy. Daýhanlaryň aglabasy üçin indi azyk, egin-eşik we beýleki durmuş meseleleri kynçylyk döredenok. Oba ilatynyň girdejileri 50 ýyla golaý wagtyň içinde 48 esse artdy.
Hytaýyň 1979-njy ýylda özgerdişler we aç-açanlyk syýasatyna geçmegi bilen onuň daşarky dünýä bilen aragatnaşygy ýygjamlaşdy. 1997-nji ýylyň ahyryna çenli hytaý ykdysadyýetine goýlan daşary ýurt maýasy 464 mlrd dollardan geçdi. Soňky 8 ýylyň içinde daşary ýurt maýasyny peýdalanmakda Hytaý ösýän ýurtlaryň arasynda 1-nji, dünýäde bolsa ABŞ-dan soň ikinji ýerde durýar. Häzirki wagtda Hytaýda daşary ýurt maýasynyň gatnaşmagynda 310 müňden gowrak kärhana hasaba alyndy.
1997-nji ýylyň ahyryna çenli dünýäniň 170-den gowrak döwleti Hytaýa özüniň maýa goýumyny goýdy. Onuň halk hojalygynyň ähli pudaklaryny öz içine almagy hytaý ykdysadyýetiniň dogrudanam açykdygyna şaýatlyk edýär.
Sosializm gurluşygynda Mao Szedunyň marksçylyga dogma hökmünde çemeleşmegi uly kynçylyklara getiripdi. 10 ýyly (1966-1976) öz içine alan “medeni ynkylabyň” netijesinde sosialistik gurluşyga uly zeper ýetirildi (seret §47!).
Mao Szedun ýaly HKP-nyň çepçi ganatynyň wekili bolan Den Sýaopiniň “medeni ynkylabyň” ýalňyşlyklaryny düýpli düzetmek synanyşygy birbada ýol almady. Ol iki gezek işden çetleşdirilip, sürgüne iberildi. 1977-nji ýylda häkimiýete gaýtadan gelen bu adam birnäçe wagtlap Hytaýy ösdürmegiň ýollaryny gözläpdir.
1982-nji ýylyň sentýabrynda HKP-nyň XII gurultaýynda eden dokladynda Den Sýaopin ilkinji gezek “hytaý özboluşlylygy bilen sosializm gurmagyň” zerurdygyny orta atdy. Onuň çagyryşy ýöne bir çagyryş däl-de, Hytaý ýaly ýurtda sosializm gurmak barada taryhyň öňde goýan meselesiniň ylmy taýdan esaslandyrylan çözgüdidi. Onuň nazaryýetiniň esasy ähli zada hakyky ýagdaýlardan ugur alyp çemeleşmek bolup durýardy. Bu düzgüni durmuşa geçirmek üçin Den sosializmiň birnäçe tapgyrda gurulmalydygyny nygtady.
1987-nji ýylyň noýabrynda HKP-nyň XIII gurultaýynda Hytaýyň entek sosializm gurluşygynyň başlangyç tapgyryny başyndan geçirýändigi öňe sürüldi. Gedaýlykdan we yzagalaklykdan çykmak, oba hojalykly döwlet bolmakdan senagatlaşan ýurda öwrülmek sosializm gurluşygynyň başlangyç tapgyrynda çözülmeli esasy wezipeler diýlip bellendi.
HKP-nyň XIV Ählihytaý gurultaýynda (1992ý. oktýabry) Hytaý Kompartiýasynyň öňbaşçysy Szýan Szemin hytaý özboluşlylygy bilen sosializm gurmagyň nazaryýetiniň esasy düzgünlerini beýan etdi. Ol diňe öz ýoluň bilen gitmegi, kitaplardan göçürilen dogmalary üýtgewsiz durmuşa ornaşdyrmazlygy, daşary nusgalara eýermezligi göz öňünde tutýar. Hytaýda sosializmiň başlangyç tapgyry 100 ýyla golaý dowam etmeli diýlip göz öňüne getirilýär.
Sosializm gurluşygynyň esasy meselesi öndüriji güýçleri baknalykdan halas etmek, jemgyýetiň baý-garyp gatlaga bölünmeginiň öňüni almak, umumy ösüşiň netijesinde halkyň abadançylygyny, bolçuçylygyny gazanmak bolmalydy. Ylmy-tehniki ösüşi gazanmak zähmetkeşleriň bagtly ýaşaýşynyň açary diýlip düşünilýärdi. Hytaýyň dünýä bileleşigi üçin açyk, elýeterli bolmagy özgerdişler syýasaty üçin amatly halkara ýagdaýyny döretmelidi.
Sosializm gurmagyň hytaý strategiýasy “üç ädimi” göz öňünde tutýar. Birinji ädim geçildi: ol 1980-nji ýyla garanda jemi milli önümiň iki esse artmagyny göz öňünde tutupdy. Ikinji ädim XX asyryň ahyryna çenli jemi milli önümiň ýene iki esse artmagyny hem-de halkyň ýaşaýyş derejesini orta gürpe ýetirirlmegini gazanmagy göz öňünde tutupdy. Bu wezipd hem hötde gelindi.
Üçünji ädim XXI asyryň birinji ýarymyny öz içine almaly. Hytaý Halk Respublikasynyň döredilmeginiň 100 ýyllygyna çenli jemi milli önümiň jan başyna düşýän mukdary boýunça Hytaý dünýäniň ortaça ösen döwletleriniň hataryna çykmaly. Halk gurply ýaşap, döwrebaplaşdyrmak esasan tamamlanmaly.
Ýurduň bitewiligi babatda bu nazaryýet “bir döwlet-iki gurluş” ideýasyny öňe sürýär. Ol Hytaýa gaýtarylyp berlen Gonkong (Sýangan), Aomyn (Makao) ýaly ýerlerde hem-de Hytaýyň aýrylmaz bölegi hasaplanýan Taýwanda kapitalistik gurluşyň saklanyp galjakdygyny aňladýar.
Hytaý özboluşlylygy bilen sosializm gurmak üçin ykdysadyýetde önümçilik serişdelerine jemgyýetçilik eýeçiligi saklanyp galmak bilen eýeçiligiň beýleki görnüşleri hem döwlet goldawyndan peýdalanýar. Hususylaşdyrmak işine kem-kemden ýol arçalýar. Planly-haryt hojalygy bazar düzgünleşdirilişi bilen utgaşdyrylýar.
Den Sýaopin jemgyýetçilik eýeçiligine esaslanýan pudagyň agalyk etmegini we ählumumy bolçulygy gazanmagy sosializmiň hökman saklanylmaly ýörelgeleri hökmünde göz öňüne getirýärdi. Ýogsam, onuň pikiriçe, Hytaýyň sosializmden ýüz öwrüp, kapitalistik ösüş ýoluna düşen, onuň ykdysadyýetiniň belli bir derejede ösen ýagdaýynda-da adamlaryň azajyk bölegi baýajakdy. Ilatyň galan 90%-ti bolsa garyplara öwrülmelidi. 1 mlrd gowrak garyby bolan ýurtda bolsa ykdysadyýetiň üstünlikli ösüşi we durmuş goraglylygy mümkin däldi.
Hytaý maddy nygmatlaryň paýlanylmagynda deňleşdirmekden, hemmäni bir aýakdan sürmekden boýun gaçyrýar. Ykdysady höweslendirmeler ulanylýar. 1978-nji ýylda Hytaýdaky ykdysady özgerdişleriň maksady sosialistik bazar ykdysadyýetini döretmek diýlip yglan edildi.
Özgerdişleriň amala aşyrylmagy üçin Hytaý halkyň demokratik agalygyny berk saklaýar. Köppartiýalylyga ýol berilýänem bolsa, Hytaý onuň Günbatar nusgasynyň tarapdary däl. Halk wekilleriniň Ählihytaý ýygnagy (HWÄÝ) halkyň öz häkimiýetini amala aşyrmagynyň esasy guramasy hasaplanýar. Onuň kanun çykaryjy, gözegçilik etmek, kadrlary bellemek we wezipesinden boşatmak hukuklary bar. HWÄÝ halk bilen ýygjam gatnaşyklary saklaýar.
1997-nji ýylyň 1-nji iýulynda öň Beýik Britaniýanyň baknalyk täsirinde bolan Gonkong (Sýangan) Hytaýa gaýtarylyp berildi. Bu ýerde Aýratyn dolandyryş etrabynyň hökümeti döredildi. “Bir döwlet, iki gurluş” ýörelgesi saklanyp, Gonkongyň köp babatda erkinligini saklap galdyrýar.
1999-njy ýylyň 20-nji dekabrynda Aomyn (Makao) Hytaýa gaýtarylyp berildi. Ol 1553-nji ýyldan bäri Portugaliýanyň bakna mülki bolupdy.
Hytaýa degişli bolan Taýwan adasy 1590-njy ýylda portugallar tarapyndan basylyp alnypdy. Simotoseku şertnamasyna (1895) görä Ýaponiýa Taýwany Hytaýdan bölüp aýrypdy. 1949-njy ýylda Hytaýda halk ynkylaby ýeňenden soň gomindançylaryň galyndylary Taýwana gaçyp, ol ýerde “Hytaý Respublikasyny” jar etdiler. 1949-1971-nji ýyllar aralygynda Taýwan hökümeti kanuny däl ýagdaýda BMG-de Hytaýa wekilçilik etdi.
Den Sýaopiniň teklibi bilen 1979-njy ýyldan başlap “bir döwlet, iki gurluş” ýörelgesiniň esasynda Taýwany Hytaýa birikdirmek hereketi başlandy. Emma 1988-nji ýyldan başlap Taýwanyň dolandyryjylary bölünijilik syýasatyny ýöretdi. 2000-nji ýylyň 18-nji martynda geçirilen saýlawlaryň netijesinde Taýwanda demokratik güýçler ýeňiş gazanyp, Gomindan partiýasy häkimiýetden çetleşdirildi. Umuman, Hytaý daşary syýasatda ýurduň bütewiligini saklap galdyrmak syýasatyny ýöredýär. Hytaý diňe Taýwanyň Hytaýyň aýrylmaz bölegidigini ykrar edýän döwletler bilen gatnaşyk edýär.
Türkmenistan-Hytaý gatnaşyklaryEdit
1991-nji ýylyň 27-nji dekabrynda Hytaý Türkmenistanyň garaşsyzlygyny ykrar etdi. 1992-nji ýylyň 6-njy ýanwarynda iki döwletiň arasynda ilçileriň derejesinde diplomatik gatnaşyklar ýola goýuldy. Şol ýylyň 19-23-nji noýabrynda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Hytaýa ilkinji resmi sapary iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklarda täze sepgitleri açdy. 1994-nji ýylyň 20-22-nji aprelinde HHR-iň Döwlet geňeşiniň başlygy Li Peniň Türkmenistana resmi sapary boldy. 1998-nji ýylyň 30-njy awgustyndan 4-nji sentýabryna çenli aralykda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Hytaýa ikinji gezek resmi sapary boldy. Türkmenistanyň ýolbaşçysy Szýan Szemin bilen duşuşygynda Türkmenistanyň Hytaý ýaly beýik döwletiň tejribelerini öwrenýändigi barada: “Biziň “10 ýyl abadançylyk” geçiş maksatnamamyz siziň tejribeleriňiziň gös-göni täsiri esasynda döredi” diýip belledi.[1]
Şu güne çenli Türkmenistan bilen Hytaýyň arasynda döwletara we hökümetara resminamalaryň 30-a golaýyna gol çekildi. Türkmen-hytaý hyzmatdaşlygy söwda-ykdysady, medeni we bilim ugurlarynda alnyp barylýar. Iki ýurduň arasyndaky haryt dolanyşygy 50 mln. dollardan geçdi. Türkmenistanda Hytaýyň maýadarlarynyň gatnaşmagynda kärhanalaryň 10-sy gurulýar. Hytaý hünärmenleri Günbatar Türkmenistanda nebit ýataklaryny özleşdirmäge gatnaşýarlar. 2000-nji ýylyň 5-7-nji iýuly aralygynda HHR-iň döwlet başlygy Szýan Szeminiň Türkmenistana resmi sapary boldy.[1]
Bilelikdäki türkmen-hytaý Jarnamasyndan bölek “Taraplar ähli ýurtlaryň öz syýasy, ykdysady ulgamyny we sosial gurluşyny kesgitlemäge, öz ýaşaýşyny üpjün edýän modeli saýlap almaga we öz ýurdunyň ýagdaýlaryna laýyklykda adam hukuklaryny goramaga haky bardyr. Islendik bahana bilen, şol sanda “Adam hukugynyň özygtyýarlylykdan artykmaçlygy” hakdaky tezisi we garaşsyz döwletleriň özygtyýarlylygyny dsgermezlik etmek üçin “ynsanperwer gatyşmak“ teoriýasyny peýdalanyp hem hiç bir ýurduň başga bir özygtyýarly ýurtlaryň içerki işlerine gatyşmaga haky ýokdur diýip hasap edýärler”.[1]


c: text/html

text:
Türkmenistan-Owganystan-Pakistan-Hindistan gaz geçirijisiniň gurluşygyna badalga berildi
2015-nji ýylyň 13-nji dekabrynda Mary welaýatynda Türkmenistan-Owganystan-Pakistan-Hindistan /TOPH/ gaz geçirijisiniň hem-de “Galkynyş” gaz känini senagat taýdan özleşdirmegiň ilkinji nobatdakysynyň desgalarynyň gurluşygyna badalga berildi. Bu desgalar başlangyç tapgyrda täze energetika geçirijisiniň serişde binýadyna öwrüler. Dabara Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow hem-de ýakynda ýurdumyza saparlar bilen gelen Owganystan Yslam Respublikasynyň Prezidenti Mohammad Aşraf Gani, Pakistan Yslam Respublikasynyň Premýer-ministri Nawaz Şarif we Hindistan Respublikasynyň Wise-prezidenti Mohammad Hamid Ansari gatnaşdylar.
Täze gaz geçirijiniň taslamasy dört döwletiň arasynda baglaşylan hökümetara ylalaşyklary esasynda amala aşyrylar. Bu gaz geçirijiniň uzynlygy, takmynan, 1814 kilometre barabar bolar. «Türkmenistan–Owganystan–Päkistan–Hindistan» gaz geçirijisiniň ýurdumyzyň çäklerinden geçýän böleginiň uzynlygy 214 kilometre deňdir. Gaz geçiriji Owganystanyň Hyrat we Kandagar şäherleriniň üsti bilen, Päkistanyň Kwetta we Multan şäherleriniň çäklerinden geçer.
Öz çykyşynda Owganystan Yslam Respublikasynyň Prezidenti Mohammad Aşraf Gani hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa we onuň üsti bilen bütin türkmen halkyna çuňňur hoşallyk bildirip, şu günki wakanyň—Türkmenistan-Owganystan-Pakistan-Hindistan /TOPH/ gaz geçirijisiniň gurluşygyna badalga berilmeginiň taryhy ähmiýetini nygtady. Bu gaz geçirijiniň durmuşa geçirilmegi Türkmenistanyň, Owganystanyň, Pakistanyň, Hindistanyň durmuş-ykdysady taýdan mundan beýläk-de ösmegine ýardam eder, täze şäherler we şäherçeler dörär, müňlerçe täze iş orunlary dörediler diýip, Owganystanyň Baştutany aýtdy.
Pakistan Yslam Respublikasynyň Premýer-ministri Mohammad Nawaz Şarif TOPH gaz geçirijisiniň gurluşygy boýunça taslamanyň iş ýüzünde tiz durmuşa geçirilmegine ýokary gyzyklanma bildirýändigi üçin hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowa tüýs ýürekden hoşallyk bildirdi. Bu taslama Merkezi Aziýa ýurtlaryny diňe bir ykdysady nukdaýnazardan birleşdirmän, eýsem, has giň hyzmatdaşlyk üçin hem uly ýoly açar, Pakistanyň tebigy gaza bolan islegini kanagatlandyrar, diýip, Premýer-ministr aýtdy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Semalt: Google analitikasynda we WordPress-de dil spamyny nädip we näme üçin blokirlemeli
WordPress we Google ulanyjylary üçin web sahypalarynda spam traffigini we galp görnüşleri almagy gaty gaharlandyrýar. Süzgüçleri döretmek we işjeňleşdirmek üçin köp wagt gerek, köpler internetde islenmeýän traffik çeşmelerini nädip blokirlemelidigini bilenoklar. Olaryň köpüsi, birnäçe aý bäri saýtlarymyzy kynlaşdyrýan zatlaryň biri bolany üçin, ugrukdyryjy spam bilen iş salyşýarlar.
Şeýle-de bolsa, soňky birnäçe hepdäniň dowamynda internetdäki spamdan dynmak üçin birnäçe täze usul we strategiýa girizildi. Semaltyň öňdebaryjy hünärmeni Iwan Konowalow bu makalada olary ara alyp maslahatlaşdy. Başlamazdan ozal, dil spamy barada biraz gürleşeliň.
Dil spamyna giriş
Iberme spam, gözleg motorynyň netijelerinde abraýyňyzy we sahypaňyzyň reýtingini bozmagy aňladýar. Dil spamy, beýleki tarapdan, spamçylaryň öz web sahypalaryny we sosial media profillerini tanatmak üçin ulanýan usulydyr. Dil spamynyň käbir mysallary Reddit, lifehack, anakart we thenextweb. Spamerler öz sahypalaryny bu platformalarda hasaba alýarlar we köp sanly sahypaňyza galp görnüşleri iberýärler. Sahypaňyzyň reýtingini ýok etmegi we internetde gowy dereje almagy maksat edinýärler.
Dil spamyny blokirläň
Dil spamynyň öňüni almagyň esasy sebäplerinden biri, bu gözleg motorynyň netijelerinde sahypaňyzyň reýtingini ýok edip biler. Ak şlýapa SEO edip, makalalaryňyzy ýazmak üçin köp wagt sarp edeniňizde-de, dil spamy sizi aldap we hemme zady ýok edip biler. Google Analytics-de hiç kimiň filtrlemegi mümkin däl bolup biler we şonuň üçin olardan dynmaly ýa-da el bilen bloklamaly.
Google Analytics-de dil spamyny blokirlemek
Google Analytics we WordPress-de dil spamyny blokirlemek isleseňiz, ýatda saklamaly birnäçe wariant bar. Iň aňsat we amatly usul, WordPress plaginini gurmakdyr. Ativea-da bolmasa, aşakdakylary synap bilersiňiz:
# 1. Dil spamyny blokirlemek üçin süzgüç dörediň
Birinji wariant, Google Analytics-de dil spamyny blokirlemek üçin süzgüçler gurmak. Talaplaryňyza görä köp süzgüç döredip bilersiňiz we maglumatlary aýyryp we üýtgedip bilersiňiz. Sahypaňyzyň internetdäki howpsuzlygyny üpjün etmek üçin şübheli IP adresleri blokirläp bilersiňiz. Anotherene bir ýol, kataloglary, kiçi bukjalary we ak sanaw sanawyny döretmek we näbelli çeşmeleriň hemmesini ýapmak.
# 2. Öňdebaryjy segmentleri ulanyň
Öňdebaryjy segmentleriň kömegi bilen dil spamyny aňsatlyk bilen blokirläp bilersiňiz. Google analitikasynda spamdan dynmagyň başga bir ajaýyp usuly, ýöne bu opsiýa diňe käbir taryhy maglumatlaryňyz bar bolsa işleýär. Süzgüç döretmekden has ygtybarly we Google analitikadaky maglumatlary üýtgetmäge kömek edýär. Diňe hemme zady we ynanmaýan ähli maglumat çeşmeleriňizi ýapmaly. Şeýle-de bolsa, dürli IP adresleri üçin aýratyn süzgüç ulanýan bolsaňyz, Google Analytics-iň Dolandyryş bölüminde olaryň hemmesi üçin segment döretmeli.
# 3. Üçünji taraplaryň sanawlaryny ulanyň
Dil spamyny üçünji tarap sanawlary bilen blokirlemek mümkindir. Bu köp wagt talap edip biler, ýöne netijeler elmydama ajaýyp. Internetde iň takyk maglumatlary almagyňyzy üpjün etmek üçin süzgüçleriňizi we segmentleriňizi yzygiderli täzelemeli.


text:
69060
2020-02-03
Eýran bilen Türkiýäniň daşary işler ministrleri şu gün telefon arkaly geçiren söhbetdeşliginde Amerikanyň Sionistik Asryň söwdasy diýen taslamasyna garşy bütin dünýäniň durmagyny nygtadylar.
Turkmensnews- Eýranyň daşary işler ministri Muhammet Jawad Zarif bilen Türkiýäniň daşary işler ministri Mewlut Çawuşoglu bu söhbetdeşlikde yslam dünýäsiniň soňky özgerişleri barada aýratynda Palestinanyň ýagdaýy hakynda gürrüň etdiler.
soňky günlerde Amerikanyň Sionistik Asryň söwdasy atly taslamasynyň Amerikanyň prezidenti Tramp tarapyndan öňe sürülmeginden soň dünýäniň köp ýurtlarynda ilat bu taslamany ýazgaryp protest geçirdiler.
Kudusyň Sionist režiminiň paýtagty höküminde ykrar edilmegi,Iordaniýa akarynyň günbatar ýakalarynyň ýüze 30 topragynyň Ysraýyla gowşurylmagy,beýleki ýurtlarda awaralykda ýaşaýan Palestinalylaryň öz watanlaryna gelmekleriniň gadaganlygy we Palestinalylaryň kämil ýaragsyzlanmaklary bu biabraý taslamanyň betlerindendir.
dünýäniň köpi ýurtlary Amerikanyň bu işini ýazgardylar.
In Telegram
Join To Our Channel
In Instagram
Follow Our Page
Related posts
Commets
Last News
10 اکتبر 2021
08 اکتبر 2021
03 اکتبر 2021
02 اکتبر 2021
30 سپتامبر 2021


text:
Demirgazyk Koreýanyň döwlet eýeçiligindäki habar agentligi bu çäräni Birleşen Ştatlar tarapyndan bombalamak haýbatynyň atylmagyna garşy görülýän çäre hökmünde düşündirýär.
Phenýan özüniň harby bölümlerini ýokary söweş taýýarlygyna getirendigini aýdýar. Ýöne käbir ekspertler Demirgazyk Koreýanyň heniz Birleşen Ştatlara ýetmäge ukyply ballistik raketalarynyň ýokdugyny öňe sürýärler.
Bu wakadan birnäçe gün öň Birleşen Ştatlar bilen Günorta Koreýa Demirgazyk Koreýa tarapyndan bolaýmagy mümkin islendik bir hüjüme garşy bilelikde harby hereket etmek barada özara ylalaşyga gol çekdiler.


text: Karun ogullarynyň+ aýdymy.48 Ýehowa beýikdir, alkyşa mynasypdyr,Hudaýymyz öz şäherinde, mukaddes dagyndadyr.2 Demirgazykdaky Sion dagy,Beýik Patyşanyň şäheri+ gözeldir,Ýer ýüzüniň begenjidir+.3 Onuň berk diňlerindeHudaý penakär hökmünde tanalýar+.4 Patyşalar ýygnandylar,Hüjüm etmäge jemlendiler.5 Şäheri görende aňk-taňk boldular,Howsala düşdüler, gorkudan ýaňa gaçyp gitdiler.6 Olar sandyradylar,Çaga dogurýan aýal kimin dert çekdiler.7 Sen gündogar ýelini turuzdyň,Tarşyş gämilerini bölek-bölek etdiň.8 Serkerdebaşy Ýehowanyň şäherine,Hudaýymyzyň galasyna geldik.Gulagymyz bilen eşidenimizi, indi gözümiz bilen gördük.Alla şäheri sarsdyrmaz+. (Sela)9 Hudaýym, ybadathanaňa gelip,Wepaly söýgiň* hakda oýlanýarys+.10 Adyň hem şöhratyň,Bütin dünýä ýaň salýar+.Sag eliň bilen adalaty dikeldýärsiň+.11 Sion dagy+, Ýahuda galalary,Seniň adyl hökümleriňe şatlanýar+.12 Sionyň daş-töweregine aýlanyň,Diňlerini sanaň+.13 Berk diwarlaryna serediň+,Diňlerini ünsli synlaň,Olar hakda geljekki nesillere gürrüň beriň.14 Ol biziň ebedilik Hudaýymyz bolar+,Bize ebedilik* ýol görkezer+.


text:
Stadiondaky bu repetisiýa esasan ýokary okuw jaýlarynyň studentleri, hökümet edaralarynyň işgärleri we mugallymlar gatnaşdylar.
Görkezme boýunça sport egin-eşiginde gelen studentleriň arkalarynda olaryň okuw jaýlarynyň abbrewiaturalaryny görkezýän ýazylardan çen tutsaň, bu repetisiýada Aşgabatdaky ähli ýokary okuw jaýlarynyň studentleriniň wekilleri bardy. Repetisiýa gelen studentleriň ählisi diýen ýaly stadiona Türkmenistanyň baýdagyny göterip gelipdiler.
Janköýerleriň “režissýory”
20 müň tomaşaçy üçin niýetlenen “Aşgabat” stadionynyň tribunalaryny dolduryp oturan studentler halkara futbol ýaryşynyň açylyş dabarasynda hem-de şol gün geçiriljek oýunda tomaşaçylaryň roluny oýnamalydylar. Olaryň bu rola ýokary derejede taýýar bolmaklary üçin ýörite režissýor sapak geçýärdi.
Bu halkara ýaryşynyň açylyş dabarasyna Türkmenistanyň prezidentiniň hem gatnaşmagyna garaşylýardy. Şonuň üçin, çäräniň režissýory prezident stadionda peýda bolanda, ýörite şygar bilen garşylanmalydygyny studentlere aýdýardy.
Futbol meýdançasyna çykjak komandalar hem şowhunly çapak çalmak bilen garşylanmalydy. Režissýoryň aýtmagyna görä, haçan-da bir komanda gol geçirse, janköýerlik edýän studentler, beýleki ýurtlarda adat bolşy ýaly, “gol” diýip gygyrmaly däl-de, "utuk" diýip gygyrmalydylar.
Režissýoryň aýdanlaryndan çen tutulsa, oýun gyzgalaňly ýagdaýda geçýän bolsa, student tomaşaçylar “futbol” diýip gygyrmalydy. Emma, stadionda sygyrmaklygyň gadagandygyny režissýor bu student “futbol janköýerlerine” duýdurýardy. Bu repetisiýada futbol janköýerleriniň arasynda meşhur bolan şowhun tolkunyny hem turuzmak öwredildi.
20-nji sentýabrda geçen repetisiýa ýurtda geçýän ýokary derejedäki, ýagny ýurt baştutanynyň gatnaşmagynda geçirilýän köpçülikleýin çärelere mahsus ýagdaýdy. Bu hili repetisiýalar geçiriljek çäräniň birnäçe gün öňünden başlanýar.
Okuwlaryň ýerine repetisiýalar
“Aşgabat” stadionynda geçen repetisiýa gatnaşýan studentleriň aýtmaklaryna görä, repetisiýa eýýäm birnäçe gün bäri geçirilýän eken. Özüni Alty diýip tanadan studentiň aýtmagyna görä, bu repetisiýalar Garaşsyzlyk baýramy mynasybetli geçirilýän köpsanly köpçülikleýin çäreler bilen utgaşyp gitmeli. Bu ýagdaý Alty ýaly käbir beýleki raýatlaryň hem lapyny keç edýär.
“Her gün çäre ýa-da şuňa meňzeş repetisiýalar. Okamaga wagt ýok. Çärelerden ýüz öwürseňem, käýinç berip, okuwdan çykarjak bolýarlar” diýip, Alty gürrüň berýär.
Bu ýagdaýdan käbir mugallymlar hem razy däl. Olaryň aýtmaklaryna görä, olar hem öz studentleri ýaly, deň derejede, köpçülikleýin çärelere gatnaşyp, studentlerine gözegçilik etmeli bolýarlar. Bu çäreler mugallymçylyk kärine dahylly bolmasa-da, olar et diýlen zatlary etmeli, geý diýlen zatlary geýmeli bolýarlar.
“Studentleri getirmeli. Olary tribunalary doldurar ýaly oturtmaly. Bellige almaly. Soň baýdaklary paýlap bermeli. Munuň üstesine-de, olaryň her bir eden ýalňyş hereketleri üçin jogap bermeli” diýip, öz adynyň tutulmazlygyny islän bir ýokary okuw jaýynyň mugallymy aýtdy.
20-nji sentýabrda geçen repetisiýa gatnaşan studentleriň sanyndan çen tutsaň, Türkmenistanyň prezidentiniň kubogyny almak ugrundaky açyk halkara futbol ýaryşynyň açylyş dabarasyna hem-de şol gün geçiriljek oýna öz islegleri bilen tomaşa etmäge barjak futbol janköýerleri üçin stadionda oturmaga ýer bolmaz. Olaryň orunlaryny studentleriň hasabyna emeli döredilýän “janköýerler” tutar.
Ýeri gelende ýatladyp geçsek, Türkmenistanyň prezidentiniň kubogy ugrundaky şeýle futbol ýaryşy Türkmenistanda indi soňky 17 ýyl bäri geçirilip gelinýär. Resmi maglumatlara görä, şu geçen 17 ýylyň dowamynda bu baýraga 14 gezek Türkmenistanyň öz komandalary eýe bolupdyr we diňe 3 gezek ony daşary ýurtlaryň komandalary alypdyrlar.


text:
Makedoniýanyň ozalky premýer-minsitri Nikola Gruewski Wengriýa öz ýurdundaky iki ýyllyk türme tussaglygyndan gaçyp gelendigini, sebäbi özüne türmede öldürilmekhaýbat atylandygyny aýdýar
Gruewski ýurtdan gaçyp çykaly bäri ilkinji gezek 2-nji fewralda Makedoniýanyň “Sitel” telewideniýesine beren interwýusynda başda, “aýyplamalary kanuny esassyz we dälilik” hasaplan-da bolsa, türmä gitmekçi bolandygyny, emma “özüniň türmede kimdir birleri tarapyndan ýok edilmeginiň planlaşdyrylýandygy” hakynda maglumat alandygyny aýtdy.
“Şondan soň meni pikirimi üýtgetdim” diýip, Gruewski sözüniň üstüni ýetirdi.
Ol bu maglumaty türmäniň içindäki ýagdaýlardan gowy habarly we planlaşdyrylýan kast ediş synanyşygynyň detallaryny gowy bilýän adamlardan alandygyny aýtdy.
"Men munuň arkasynda kimiň durandygyny açyk aýdyp bilmeýärin, sebäbi men ony edil häzir subut edip biljek däl” diýip, ol aýtdy. “Şondan soň men Makedoniýany terk etmek kararyna geldim” diýip, ol aýtdy.
Gruewski özüne Makedoniýada ölüm haýbatynyň atylandygyny ozalam aýdypdy, emma premýer-ministr Zoran Zaýewiň hökümeti bu aýdylýana ynamsyz garady we ozalky premýeriň syýasy yzarlamanyň pidasy bolandygynyret etdi.
Wengriýanyň awtokrat premýer-ministri Wiktor Orban bilen ýakyn agtnaşykda bolan Gruewski Budapeşte 2018-nji ýylyň noýabrynda, Makedoniýada korrupsiýada aýyplanyp, iki ýyl türme tussaglygyna höküm edileninden soň gaçdy.
Budapeşt Gruewski Makedoniýadaky “syýasy ýanalmalary” sebäpli gaçybatalga berýändigini aýtdy.


text:
Bagdatda şenbe güni geçirilen maslahat barada anyk bir zat aýdylmaýar.
Bu maslahat BMG-niň Yrakdaky zorluklarda maý aýynda müňden gowrak adamyň öldürilendigi baradaky habaryndan soň guraldy.
Şu hepde paýtagt Bagdadyň şaýy we sünni etraplarynda partladylan bombalar ýüze golaý adamy öldürdi.
Analitikler bu zorlugyň Yragyň şaýy ýolbaşçylygyndaky hökümeti bilen azlykdaky sünnüleriň arasyndaky dartgynlygyň ýokarlanmagynyň alamatydygyny aýdýarlar.
Sünnüler özleriniň kemsidilýändiklerini aýdýalar. Şu aralykda Yragyň goranmak ministrligi "Al-Kaýda" toparçagyny tussag edendigini, olaryň Yragyň howpsuzlyk güýçlerine hüjüm etmek üçin zäherli gazlary taýýarlamak bilen meşgul bolandygyny aýtdy.
Ministrlik bu gazlaryň Ýewropa we Birleşen Ştatlara hem iberilmekçi bolnandygyny aýdýar.


text:
Polisiýa ABŞ-nyň Las Wegas şäherinde bolan ok atyşygynda 50-den gowrak adamyň wepat bolandygyny we 200-den gowrak adamyň ýaralanandygyny aýdýar.
Ok atyşygy amala aşyrmakda güman edilýän adam awtomat tüpeňini ulanyp, “Mandalay Bay” myhmanhanasynyň 32-nji gatyndan adamlary oka tutdy we gysga wagtyň içinde polisiýa tarapyndan atylyp öldürildi diýip, polisiýanyň metbugat-wekili Joe Lombardo 2-nji oktýabrda geçirilen metbugat konferensiýasynda aýtdy.
Las Wegasyň polisiýasy 1-nji oktýabrda agşam saz festiwalynda ýüze çykan bu hadysada iş başynda bolmadyk birnäçe polisiýa işgäriniň wepat bolandygyny habar berdi.
ABŞ-nyň häkimiýetleri hüjümçiniň ýeke bolandygyny hasap edýär. Lombardo polisiýanyň hüjümçi bolmakda güman edilýän adamyň ýanynda bolan Mari Lou Danley atly aziýaly zenany gözleýändigini aýtdy. Polisiýa hüjümçi bolmakda güman edilýän adamyň adyny Stefen Paddok (Stephen Paddock) diýip agzady.
Häkimiýetler Las Wegasyň käbir böleklerini we köçeleri ýapdy. MakKaran (McCarran) halkara aeroportuna barýan käbir uçarlar yzyna öwrüldi.
"Yslam döwleti" topary Las Wegasdaky ok atyşygyň jogapkärçiligini öz üstüne aldy we ok atan adamyň yslam dinini kabul edendigini aýtdy, emma subutnama bermedi.


text:
“Täze Hilli Hyzmatlar” kompaniýasy, eýeçiligiň dürli görnüşindäki fiziki şahslara we kärhanalara ýokary hilli göçürme hyzmatlaryny hödürleýär. Ähli işler tejribeli we ýokary hünär derejeleri bolan kompaniýanyň doly iş güni esasynda işleýän işgärler tarapyndan amala aşyrylýar.
Tassyklanan şertleri we kepillikleri ileri tutýan bolsaňyz, onda “Taze Hilli Hyzmatlar” kompaniýasyna ýüz tutuň! Aşgabat şäherinde öý goşlarynyň göçürmesini çalt, seresaplylyk bilen, amatly bahadan ýerine ýetirmek üçin ýörite ulag serişdesi bilen üpjün ederis! Diňe takyklygy däl, eýsem arassaçylygy hem üpjün edýäris. Biziň kompaniýamyz gysga wagtyň içinde täze öýüňize arzan bahadan göçmäge kömek edýär! Siziň islegleriňizi bilmek, şeýle hem ýagdaýa baha bermek – biziň baş maksadymyzdyr!
Edaralaryň goşlaryny göçürmek bu köptapgyrly we jogapkärli iş. Edara giňişliginde köp sanly edara enjamlary we kompaniýa üçin möhüm resminamalar bar. Şonuň üçin edaranyň goşlary göçürilende, daşky görnüşini goramak üçin resminamalary we enjamlary dogry gaplamak gaty möhümdir. Biziň kompaniýamyzyň kömegi bilen Aşgabat şäherinde ýerleşýän edaranyň goşlaryny göçürmegi teklip edýäris, ony ýerine ýetirmek üiçn ähli çeşmelerimiz bar: hünärmen gaplaýjylar we ýükleýjiler, gaplaýyş materiallary, ammarda ýerleşdiriliş. Gyssagly ýagdaýlarda-da edaranyň goşlaryny göçürmek hünarmenleriň ussatlygy arkaly amala aşyrylýar. Biziň kompaniýamyzda edara mebellerini we enjamlaryny başarnykly daşamak üçin ähli düzgünler berk berjaý edilýär.
Siz bizde emläkleriň islendik mukdaryny, hatda aýratyn bir zady ýa-da gutyny amatly bahada saklap bilersiňiz. Biziň ammarymyzda ýerleşdirilen emläk üçin biz maddy jogapkärçiligini çekýäris. Göçüriliş wagtynda ammarda ýerleşdirilen emläk, ammara gelen ýagdaýynda eýesine gowşurylýar. Goşlaryň abatlygy iň soňky howpsuzlyk ulgamlary we ammar meýdançalarynyň gije-gündiziň goragy bilen üpjün edilýär.
Käbir ýagdaýlarda mebelleri sökmek ýa-da gurnamak zerur bolup durýar. Köplenç bu göçürilişiň dowamynda gerek bolýär, sebäbi käwagt ýük awtoulaglary üçin gabaraly zatlar bolýar we ýer tygşytlamak üçin olary sökmek has maksadalaýykdyr. Ýük soňky eltilmeli nokadyna barandan soň, gurnama işleri geçirilýär. Hünärmenlerimiz gysga wagtyň içinde islendik çylşyrymly mebelleri söküp ýygnaýarlar. Olar diňe häzirki zaman ýokary hilli gurallary we enjamlary ulanýarlar, şeýle hem islendik meseläni çalt çözmäge mümkinçilik berýän köp ýyllyk tejribeleri bar.
Hemme zat biziň bilen ygtybarly! Siziň edaraňyzda ýa-da öýüňizde tötänleýin adamlar bolmaz. Biz ähli ýükleýji hünärmenlerimizi ýörite seçip alyp, barlap, okadanymyzdan soň, size iberýäris. Bizde diňe ýokary derejeli hünärmen işgärlerimiz bar. Toparymyzdaky her bir ýükleýji köp ugurly hünärmendir. Bu örän möhüm, sebäbi göçürme işi ähli ýükleýjileriň dolandyryp biläýjek ýüklemek we düşürmek ýaly ýönekeý amallar bilen baglanyşykly däldir. Döwülýän zatlary ygtybarly gaplamak, mebel gurnamak we sökmek, ýörite tehnika bilen işlemek aýratyn taýýarlygy talap edýär. Biz öz işgärlerimiziň işi, emlägiňiziň howpsuzlygy we abatlygy, edaraňyzyň, öýüňiziň diwarlarynyň bezegi üçin doly jogapkärçilik çekýäris!
Kompaniýanyň hünärmenleriniň öz işlerine başarnykly çemeleşmegi netijesinde öý ösümliklerini göçürmek ýylyň islendik wagtynda amala aşyrylyp bilner. Dogry ýyladylan we ulag serişdesiniň salonynda ýerleşdirilen ösümlikler temperaturanyň üýtgemeginden, ýagyşdan we howply ýagdaýlardan goralar. Üsti ýapylan küýzeler ösümlikleri pes temperaturadan we ýagyş sebäpli çyglylykdan goraýan gaplama kagyzy bilen örtülendir;
Polietilen. Onuň kömegi bilen ýapraklary ykjam üýşürilip, ösümlikleri berk ýagdaýda saklanmagyna elter;
Galyň gaplama kagyzy. Goşmaça ýyladyş gatlagy hökmünde ulanylýar.


text:
Şeýle hem garaşsyz köpçülikleýin habar beriş serişdelerine päsgel bermezlige çagyryş edildi.
Bu barada guramalaryň baş assambleýasynyň Azerbaýjanyň paýtagty Bakuwda geçen maslahatynyň beýanatynda aýdylýar.
Dokumentde köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň işgärleriniň syýasy maksatlar bilen gorkuzylmaga ýol berilmeli däldir diýilýär.
Duşuşykda Azerbaýjandaky žurnalistlere we graždan aktiwistlerine garşy açylýan jenaýat işlerine alada bildirildi. Maslahata gatnaşyjylar ol bildirilýän aýyplamlary gümürtik diýip hasaplaýarlar.


text:
Duşuşygyň barşynda prezident Yslam Kerimow Owganystandaky ýagdaýyň durnuklaşdyrylmagy boýunça Türkmenistanyň eýeleýän pozisiýasyny Özbegistanyň goldaýandygyny mälim etdi.
Türkmen prezidenti Gurbaguly Berdimuhamedow bolsa, regionda ekstremistik ideologiýalaryň ýaýbaňlanmagyna, kontrabanda, neşe, ýarag we adam söwdasy bilen meşgullanýan jenaýatçy toparylaryň iş alyp barmagyna degişli halkara aladalar boýunça Özbegistan bilen, hem ikitaraplaýyn formatda, hem köptaraplaýyn formatda hyzmatdaşlyga Aşgabadyň taýýardygyny bildirdi.
Gepleşiklerden soň söwda, ylym we tehnika hem-de medeni ugurlara degişli ikitaraplaýyn ylalaşyklara gol goýuldy.
Halklaryň islegi
Kemal Batyrow Özbegistanyň Türkmenistan bilen serhetdeş Buhara welaýatynda ýaşaýar. Ol üç hepde öň 8 amerikan dollaryny töläp, Türkmenistana baryp gaýdandygyny aýtdy. Onuň sözlerine görä, serhetden geçmek öňküler ýaly kyn däl.
"Öňler araçäkden geçmek gaty kyndy. Serhetçiler araçäkden geçmäge baranlary adam ornunda görmeýärdiler. Serhetden geçjegiň-geçmejegiň-de ol ýerde duranlaryň keýpine baglydy. Emma häzir onuň ýaly däl. ‘Gel, ýaşuly, geçiber’ diýýärler" diýip, Batyrow aýdýar.
Batyrowyň sözlerine görä, raýatlara Türkmenistana geçmäge bir aýda diňe bir gezek we üç günlük wiza berilmegi ýerli ýaşaýjylar üçin örän az. Ol bu iki döwletiň arasynda wiza ýatyrylsa, iki ýurduň gatnaşyklaryna has gowy täsir etjekdigini aýdýar.
"Halk üçin häzir aragatnaşyk has gowulansa, Türkmenistana barmak ýene-de ýeňilleşdirilse gowy. Hany bizem edil öňküler ýaly gelin alyp, gyz bersek, ýakyn gan-garyndaş bolup ýaşasak" diýip, Batyrow aýdýar.
Buhara welaýatynda 20 müňden gowrak türkmen ýaşaýar. Olar her sapar iki prezident duşuşanda, serhet bilen bagly kynçylyklar çözler diýip, umyt edýärler.
Serhet problemalarynyň çözülmegini diňe Özbegistanda ýaşaýan türkmenler däl, eýse serhetýaka sebitlerinde ýaşaýan özbekler hem isleýärler.
700 müň özbek
Garaşsyz maglumatlara görä, Türkmenistanyň Özbegistan bilen serhetdeş Daşoguz we Lebap welaýatlarynda 700 müňden gowrak etnik özbekler ýaşaýarlar.
Horezmli Suhbat Abdulla türkmen-özbek serhediniň golaýyndaky Şabat etrabynda ýaşaýar. Onuň Türkmenistanda ençeme garyndaşy ýaşaýar. Serhet bilen baglanyşykly problemalaryň garyndaşlary bilen görüşmek, toýda-ýasda bile bolmak däplerine ýaramaz täsir edýändigini aýdan Abdulla serhetden arkaýyn geçmegi, wiza düzgüniniň bolsa umuman ýatyrylmagyny möhüm hasaplaýar.
Abdulla iki prezidentin duşuşygynda erkin söwdany ýola goýmak meselesiniň seredilmegini isleýär: "Serhet ýapylmazyndan öň Özbegistandan Türkmenistana gök önümler geçirerdiler. Türkmenistandan bolsa Özbegistana Eýrandan, Pakistandan getirilýän sitrus miweleri, halylar geçýärdi. Onsoň benzin köp geçýärdi. Häzir iki ýurduň arasynda söwda-satyk işlerini ýola goýmak barada kanun kabul etseler, halk üçin bähbitli bolardy".
Türkmenistandan Özbegistana ýa-da Özbegistandan Türkmenistana gelin bolup düşen, bir eýýäm birnäçe çagaly maşgalalar raýatlyk alyp bilmän kösenýärler. Şeýle maşgalalar hakda türkmen-özbek serhetýaka sebitinde ýaşaýan Gurban Saparmädow şeýle diýdi: "Şeýle gelinleri Özbegistandan deportasiýa etdiler. Emma olaryň çagalary ýurtda ýetim galdy. Şol sebäpden birnäçe maşgalalar aýrylyşmaga mejbur boldular. Kanun boýunça şeýle diýýärler".
Gazojakly Oraz aga iki ýurduň arasynda pasport çalşygy ýola goýulsa, ýönekeý halk üçin gowy boljakdygyny aýtdy: "Häzir 3-4 müňe golaý özbegistanly ýigitler pasportsyz gezip ýörler. Olar SSSR wagtynda Türkmenistanda ýaşap, Türkmenistandan pasport alyp, soňra Özbegistana giden ýigitler. Türkmenistanda hem öň Özbegistanda ýaşap, soň Türkmenistana göçüp baryp, şu mahala çenli raýatlyk alyp bilmän ýörenler kän. Şol pasport bilen bagly meseläni çözseler, halk üçin uly iş etdikleri bolardy".
Penşenbe güni Berdimuhamedow bilen baran delegasiýanyň wekilleri özbegistanly etnik türkmenler bilen duşuşdylar. Anna güni bu delegasiýanyň Buharanyň ýokary okuw jaýlarynda okaýan turkmenistanly studentler bilen duşuşyk geçirmegine garaşylýar.
Buharada 100-den gowrak türkmenistanly student okaýar diýlip, habar berilýär.


text:
Orsýet öz söweş uçarlarynyň Müsüriň harby bazalaryny ulanmagy barada Müsür bilen ylalaşygyň taslamasyny tassyklady. Orsýet bu çäresini Ýakyn Gündogarda harby täsirini artdyrmak boýunça tagallalarynyň çäginde amala aşyrýar.
Ylalaşygyň taslamasy 30-njy noýabrda premýer-ministr Dmitriý Medwedew tarapyndan gol çekilensoň çap edildi. Dokumente laýyklykda Orsýetiň goranmak ministrligi Müsüriň hökümeti bilen ylalaşygyň detallaryny maslahat edýär.
Taslamadaky plana laýyklykda, ýurtlaryň harbylaryna bir-biriniň howa bazalaryny ulanmaga bäş ýyl möhleti bilen rugsat berilýär, wagt möhletiniň ýene uzaldylmagy göz öňünde tutulýar.
Orsýet Ýakyn Gündogardaky harby täsirini 2015-nji ýylda Siriýada prezident Başar al-Assadyň goşunlarynyň gozgalaňçylara garşy alyp barýan graždan urşunda goldaw berip başlamagy bilen artdyrdy.
Orsýetiň Siriýada howa we harby deňiz bazalary bar.
Müsür 1950-1960-njy ýyllarda Moskwanyň iň ýakyn arap ýarany bolupdy. Müsüriň häzirki prezidenti Abdel-Fattah el-Sissi Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin bilen dostlukly gatnaşyklary artdyrýar, Moskwa bilen söwda gatnaşyklaryny ösdürýär we orsýet ýaragyny satyn almaga gyzyklanma bildirýär.


text:
Saýlaw Komissiýasynyň maglumatyna görä, iýun aýynda geçiriljek parlament saýlawlaryna gatnaşmasyz edilen 12 sany kürt kandidatyndan 8-sine saýlawlara gatnaşmaga rugsat berlipdir.
Ýakynda Türkiýäniň Merkezi Saýlaw Komissiýasy bu 12 adama kanun tarapyndan gadagan edilen Kürdüstan Işçiler partiýasy bilen hyzmatdaşlyk edýänlikde güman bildirip, olary parlament saýlawlaryna gatnaşdyrmazlyk barada karar çykarypdy.
Saýlaw Komissiýasynyň bu karary Türkiýäniň kürt ilatynyň arasynda uly nägilelik döredipdi.


text:
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
keshe 22:45
-
keshe 22:33
-
keshe 21:48
-
-
keshe 20:45
-
-
QR QM Qurlyq áskeri ınstıtýtynyń ókilderi AQSh-qa attandy
ASTANA. QazAqparat - Qazaqstandyq Qurlyq áskeri ınstıtýtynyń ókilderi AQSh-taǵy «Vest-poınt» áskerı akademııasy ótkizip jatqan semınarǵa qatysady, dep habarlaıdy «QazAqparat» HAA tilshisi.
Bul týraly OQK-nyń resmı ókili Oksana Loskýtova Astana málim etti.
Onyń sózinshe, QR Qorǵanys mınıstrligi Almaty qalasynda Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federatsııasynyń ózara is-qımyl jónindegi Úkimetaralyq komıssııasynyń áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyq jónindegi kishi komıssııanyń 15-shi otyrysyn ótkizbek. Otyrystyń qorytyndysy 5 shilde kúni shyǵady. Sonymen qatar, OKQ ókili Qorǵanys mınıstrligi qyzmetkerleriniń shetelge sapary týraly aıta ketti.
«Qorǵanys mınıstrliginiń qurlyq áskeri ınstıtýtynyń ókilderi «Vest-poınt» AQSh-tyń Armııasynyń áskerı akademııasyndaǵy kóshbasshylyq jáne basqarý jónindegi semınarǵa qatysý úshin atalǵan elge at basyn tiredi», - dep habarlady Oksana Loskýtova.
- Áýe qorǵanysy kúshteriniń áskerı qyzmetshileri qorytyndy tekserýdi jańa úlgide tapsyrdy
- Qaraǵandy oblysynyń balabaqshalarynda memlekettik tapsyrys kólemi ulǵaıtyldy
- Qostanaı oblysynda 443 bala koronavırýstan emdelip jatyr
- Ázerbaıjanda koronavırýs saldarynan 20 shaqty mektep jabyldy
- Elorda mektebine Ybyraı Altynsarınniń esimi beriledi
- Shahtınsk qalasynda múgedek balalardy damytý ortalyǵy jabylyp qalýy múmkin
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Demografııalyq saıasat
09.04.2021
Demografııalyq saıasat
Almaty oblysy Kerbulaq aýdanynda batyr ana 14-sábıin dúnıege ákeldi. Qazaqstandyqtardyń sanyn molaıtýda ózgelerge úlgi altyn qursaqty ananyń otbasyna 2019 jyly Saryózek aýylynan kóp balaly sanatymen turǵyn úı berilgen bolatyn. Sársenbaı Sadýaqasov pen Gúlnaz Jeńisbaıqyzynyń shańyraq kótergenine bıyl 27 jyl bolǵan. Búginde úlgili shańyraq 10 qyz, 4 ul tárbıelep otyr, 3 nemere ósirip otyr. Kerbulaq aýdandyq ákimdiginiń málimetine súıensek, mektep q..
28.01.2021
Negizgi
10-15 mıllıon turǵyny bar Stambýl, Nıý-Iork, Tokıo, Mehıko syndy qalalarmen salystyrǵanda bizdiń eń úlken qalamyz Almatyda 2 mln halyq turady. Astana men Shymkentte 1 mln turǵyn bar. Álemdik deńgeıde alsań bári shaǵyn qalalar. Endi osy shaǵyn qaladan úlken problema shyǵyp jatyr. Jazyq jerde ornalasqan Shymkentten úı salýǵa jer tappaı ıppodromǵa tirelip turmyz. Jalpy alǵanda Qazaqstanda jerdiń jetkilikti ekeni, máseleni sheshýge de bolatyny túsini..
26.01.2021
Negizgi
Almaty oblysynda Eńbekshiqazaq aýdanaralyq kópsalaly aýrýhanasynyń aýmaǵynda Qazaqstanda alǵashqy sábı-bokstar paıda boldy. Bul aqparat 2020 jyldyń sońǵy aıynda taraǵan edi. Eski jyl men jańa jyldyń arasyndaǵy qarbalasta eleýsiz qalyp ketken osy habarǵa qaıta oralýdy jón kórdik. Bebı-boks – anasy bas tartqan sábıdi qaldyratyn arnaıy oryn. Iaǵnı, bebı-boks kóbeıse, kókek analar sábıin qoqysqa nemese dárethanaǵa tastap áýre bolmaıdy. Ózge áıelder ..
26.01.2021
Negizgi
Buǵan deıin Qazaq eliniń tutastyǵyna kúmán keltiretin oǵash málimdemeler jasaǵan Reseı memlekettik dýmasynyń depýtaty Vıacheslav Fedorov endi basqasha sóılep, Qazaqstan halqyna alǵysyn jetkizipti. Qazaqstandaǵy parlamenttik saılaý qarsańynda ultshyl-patrıottardyń delbezesin qozdyryp,ıaǵnı ár óńirde atty sherý jasaýǵa muryndyq bolǵan A.Nıkonov,V.Fedorov,V.Jırınovskıı,t.b sııaqty V.Pýtınniń saıası ıdeologtarynyń kózdegen maqsaty qandaı? Konstıtýıı..
15.01.2021
Kókeıkesti
Kún saıyn qyzmet babymen qanshama adamdarmen jolyǵamyz, kezdeısoq kórisemiz. Pandemııadan qorqyp tursaq ta maski taqqan kúıi amandyq, saýlyq surasamyz. Sonda birqatary balasy AQSh-ta, nemese Kanada, nemese Londonda ekenin aıtyp jatady. “Oqýyn bitirgen soń sol jaqta qaldy” deıdi ókinishpen. Jatjurttyq bireýge úılenip kete me degen qorqynyshpen keri shaqyryp alǵandarynyń ózi jarty jyl, bir jyl ázer shydap, aqyry qoldaryn bir siltep, ózderi yńǵaıly ..
04.12.2020
Jańalyqtar
Taıaýda eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy 2030 jylǵa qaraı qazaqstandyqtardyń sany 11% ósip, shamamen 20 mıllıon 600 myńnan asady dep boljam jasapty. Jasalǵan boljamnyń qyzyqty tustary da joq emes eken. Mamandardyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta Almaty jáne Túrkistan oblystarynda 2 mıllıon adamnan turýy múmkin. Al Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan jáne Jambyl oblystarynda 1 mıllıonnan astam turǵyn bolady. Saraptamaǵa sáıkes, elimizde jastar kóbeıedi. My..
04.12.2020
Jańalyqtar
Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy 2030 jylǵa qaraı qazaqstandyqtardyń sany 11% ósip, shamamen 20 mıllıon 600 myńnan asady dep boljam jasap otyr dep habarlaıdy «Adyrna» ulttyq portaly «Habar 24» - ke silteme jasap. Ortalyqtyń boljamyna sensek, 10 jyldan keıin Almaty jáne Túrkistan oblystaryndaǵy adam sany 2 mıllıonǵa jetedi. Al Qaraǵandy jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda 1 mıllıonnan astam turǵyn bolady. Sarapshylardyń boljamy osyndaı. 2030 jylǵa..
Taǵy júkteý
Adyrna.kz ұлттық порталының маңызды ақпараттарына жазылу
Соңғы жаңалықтар туралы хабардар болыңыз


text:
Terrora garşy göreş giň gerimli dowam etdirilýär
Yragyň demirgazygynda ekstremist terror guramasy PKK-a agza 4 terrorçy täsirsiz ýagdaýa getirildi
Türkiýäniň Milli Goranmak ministrliginiň sosial media hasabyndan berilen beýanatda, terrorçylara garşy operasiýalaryň dowam edýändigi mälim edildi.
Beýanatda, Yragyň demirgazygyndaky Penje-Şimşek operasiýasy sebitinde anyklanan PKK-a agza 3 terrorçynyň nyşana alynyp, Penje-Ýyldyrym operasiýasy sebitinde bolsa PKK-a agza ýene-de 1 terrorçynyň howa hüjümi bilen täsirsiz ýagdaýa getirilendigi aýan edildi.
Milli Howpsuzlyk gullugynyň 20-nji we 26-njy sentýabrda Yragyň demirgazygyndaky Metina we Zap sebitlerinde geçiren operasiýalarynda bolsa PKK/KJK-a agza 2 terrorçy täsirsiz ýagdaýa getirilipdi.
Degişli Habarlar
Yragyň demirgazygynda bir esger şehit boldy
Türkiýäniň Milli Goranmak ministrligi waka bilen bagly beýanat berdi
Koronawirus epidemiýasy howply bolmagynda galýar
Prezident Erdogan Azerbaýjanda Saparda Bolar
Saparyň çäginde Türkiýe bilen Azerbaýjanyň arasyndaky özara gatnaşyklar bilen birlikde sebitara we halkara ara alnyp maslahatlaşylar.


text:
“Maksatly ýaşamak durmuşa ynamly we çynlakaý çemeleşmekdir” diýilýär. Çünki öňde goýulýan her bir maksat özi bilen netijeli işlemegi, yhlasly zähmet çekmegi, okamagy, öwrenmegi, döretmegi, gurmagy, bir başa uýmagy... talap edýär. Öňde goýulýan anyk maksatlar öňki gazanylanlary göz öňünde tutup, döwre görä gadam urmak, täze sepgitlere ýetmek, bar bolan mümkinçilikleriň üstüni ýetirmek, aň-düşünje, zehin, ukyp mümkinçiliklerini ulanyp, ylymda-bilimde ileri gitmek zerurlyklaryny ýüze çykarýar. Hawa, hormatly Prezidentimiziň başda durmagynda bagtdan paýly günleri arka atyp barýan Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistan ýurdumyzyň bagtyýarlyk zamanasynda innowasion tehnologiýalar ulgamynda aýdyň ösüşler gazanyldy we gazanylmagy dowam edýär. Şeýle ösüşleriň hatarynda medisina ulgamyny, internetiň we öýjükli aragatnaşygyň 4G hilini, mekdepleriň internet ulgamyna birikdirilmegini, multimedia serişdeleri bilen üpjün edilmegini, agzalan ugra ýöriteleşdirilen sergileriň guralmagyny, bäsleşikleriň geçirilmegini, elektron maglumatlar ulgamyny döretmäge girişilmegini, sanly bilim ulgamyna badalga berilmegini... görkezmek bolar. Emma barha elektronlaşyp barýan global dünýädäki innowasion tehnologik özgerişler diňe aýdylanlar bilen çäklenmeýär. Bu bolsa döwür bilen deň gadam urup, zamanamyzy, durmuşymyzy özgerdiji ençeme oňyn taslamalary durmuşa geçirmeklige howlukmaklygy talap edýär. Şolaryň hatarynda bolsa, ýurdumyzda demir ýol pudagynyň elektron-onlaýn ulgama geçmegini aýdyp bileris.
Bu işler ýurdumyzyň demir ýollarynyň döwrebaplaşdyrmagyň we hormatly Prezidentimiziň ýurdumyzyň “Türkmendemirýollary” agentligini tehnologik taýdan enjamlaşdyrmak boýunça beren tabşyryklaryny ýerine ýetirmegiň çäklerinde ýolagçylara edilýän hyzmaty kämilleşdirmäge we ýolagçy gatnatmagyň möçberlerini artdyrmaga gönükdirilen işleriň bir bölegi hökmünde amala aşyrylypdy. Şonuň bilen bir wagtda demir ýol ulaglary pudagyny onlaýn ulgama geçirmek boýunça işler yzygiderli dowam etdirilýär. Bu ugurda “Türkmendemirýollary” agentliginiň ýakynda ýolagçylar üçin onlaýn bilet hyzmatyny ýola goýmagyny aýdyp bileris. Bu hyzmatyň işe başlamagy bilen ýolagçylar öz akylly telefonlaryna gurnalan “Turkmenistan Railways” mobil programma üpjünçiliginiň kömegi ýa-da railway.gov.tm internet saýtyna girmek arkaly syýahat etmek isleýän wagtynda, şeýle hem syýahat etmek isleýän ugruna elektron biletleri satyn alyp bilerler. Bu onlaýn bilet ulgamynyň işleýiş ýeňilligi aýratyn bellenmäge mynasypdyr. Bu barada ýörite durup geçmek okyjylarymyz üçin göwnejaý bolsa gerek.
“Türkmendemirýollary” agentliginiň railway.gov.tm internet sahypasy hem-de “Turkmenistan Railways” mobil programma üpjünçiligi esasy 4 sany bölümden ybarat. Olar “Gatnaw tertibi”, “Ýolagçy gatnawlary”, “Logistika”, “Habarlar” bölümlerinden ybaratdyr. Türkmen we rus dillerini saýlamak mümkinçiligi bolan saýtyň “Gatnaw tertibi” bölüminde ýurdumyzyň islendik künjeginden haýsy belgili gatnawda, hepdäniň haýsy günlerinde, haýsy ugra, näçe wagtda, nähili ýygylykda otly gatnawlarynyň amala aşyrylýandygy barada giňişleýin maglumat alyp bilerler. Internet saýtynyň “Ýolagçy gatnawlary” bölüminde bolsa ýolagçylar otly gatnawlary bilen bagly özüni gyzyklandyrýan islendik soragyna jogap tapyp bilerler. Olaryň hatarynda onlaýn bilet satuwy, ýolagçy sany, el-goşlarynyň we ýükleriň gatnadylyş tertibi we ş.m soraglara düşündiriş berilýär. Şeýle hem, bu bölümde “Turkmenistan Railways” mobil programma üpjünçiliginiň “Android” we “iOS” iş ulgamlary üçin niýetlenen görnüşini internetden almak mümkinçiligi göz öňünde tutulypdyr.
“Türkmendemirýollary” agentligi demir ýol arkaly ýük daşamak bilen bagly hyzmatlaryň ençeme görnüşini amala aşyrýar we Türkmenistanyň çäginde onuň ençeme wekilçilikleri ýerleşýär. Türkmenistanyň çägi we GDA, Baltika, Eýrana, Owganystana, Hytaýa, Ýewropanyň we Aziýanyň beýleki ýurtlaryna eksport, import we üstaşyr ýükleri daşamak üçin iň pes demir ýol nyrhnamalaryny hödürleýär we şuňa laýyklykda, ýük daşamagyň demir ýol nyrhnamalarynyň bahasyny hasaplap, gysga wagtyň dowamynda müşderilere hyzmat edýär. Bu maglumatlar internet saýtyň “Logistika” bölüminde öz beýanyny tapýar. Şeýle hem bu bölümde zerur bolan resminamalary doldurmagyň tertibi, logistika hyzmatlary üçin nyrhnamalar barada maglumatlar barada tanşyp bilersiňiz. “Habarlar” bölüminde bolsa, ýurdumyzyň syýasy, ykdysady, medeni, şeýle hem senagat we kommunikasiýa ulgamyna degişli habarlardyr täzelikler bilen tanşyp bilersiňiz. Bu ýerde ýerleşdirilýän makalalar ýurdumyzyň hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda dünýä ýüzünde amala aşyrýan beýik işlerini wasp edýär.
Bu bölümler bilen tanyş bolanymyzdan soň aşakda ýerleşdirilen onlaýn bilet satuwy ulgamyna geçýäris. Islendik raýat bu ulgamdan peýdalanyp bilmegi üçin programma ýeňilleşdirilen görnüşde düzülipdir. Bu ulgam arkaly bilet satyn almak üçin, ilki bilen, “Bir tarap” ýa-da “Gidiş gaýdyş” öýjüklerinden birini saýlamak zerurdyr. Soňra ýolagçy sany barada öýjügi doldurmaly. Bu ýerde näçe adamdygyňyz, ýanyňyzda çaga bardygy ýa-da ýokdugy, eger bolsa näçe ýaşyndadygy baradaky maglumatlary bermek gerek. Bu maglumatlardan soň, “Nireden” we “Nirä” öýjüklerinde ugramaly we barmaly menzili, haýsy senede, haýsy wagtda gitjekdigiňiz barada anyk maglumatlary ýerleşdirmeli. Maglumatlar doly berlenden soň “Gözleg” düwmesine basmaly. Siziň öňüňizde şol senede gitjek ugruňyza degişli otly gatnawlary, wagon görnüşleri we biletleriň bahalary peýda bolar. Bu ýerde siz bilet görnüşiňizi saýlandan soň, şahsy maglumatlaryňyzy ýazmaly. Bu maglumatlara el telefon belgiňiz, adyňyz, familiýaňyz, jynsyňyz, elektron poçtaňyz, pasport belgiňiz, doglan günüňiz degişlidir. Bu öýjükleri dolduranyňyzdan soňra özüňize amatly ýeriňizi haýsy gatdan isleýän bolsaňyz saýlamaga mümkinçiligiňiz bardyr. Biletleriň tölegini “Altyn asyr” töleg kartlary arkaly amala aşyrmak göz öňünde tutulan. “Türkmendemirýollary” agentligi ilatymyza berýän hyzmatlarynyň hilini kämilleşdirmek, pudagymyzyň maddy binýadyny berkitmek, häzirki zaman ülňülerine laýyklykda hyzmatlary ýola goýmak maksady bilen, “Android” we “iOS” ulgamlary üçin niýetlenilen programmalary ulanyjylara hödürledi. Programmalar arkaly elektron biletleri satyn almak bilen birlikde syýahat edilen ähli biletleri telefonyňyzda saklamak mümkin. Programmanyň “Android” smartfonlary üçin niýetlenen görnüşini “PlayMarket-den”, “iOS” smartfonlary üçin niýetlenen görnüşini “App Store-dan” ýükläp bilersiňiz. Hormatly Prezidentimiziň belläp geçişi ýaly, ähli ugurlarda elektron ulgama geçilmegi kagyz görnüşindäki resminamalar dolanyşygyny ep-esli azaltmaga, maglumatlaryň geçişiniň we olary alyşmagyň tizligini ýokarlandyrmaga, ahyrky netijede bolsa, çözgütleri kabul etmek üçin sarp edilýän wagty ep-esli azaltmaga, şeýle hem işdäki bökdençlikleri aradan aýyrmaga mümkinçilik berer.
Milli Liderimiziň ýurdumyzy ösdürmeklige gönükdiren bu asylly başlangyjy esasynda iň bir gymmatly hazynany — wagty tygşytlamaga mümkinçilik döredilýär. Işde bolsa netijelilik, takyklyk, ygtybarlylyk gazanylar. Türkmen halkynyň eşretli durmuşda ýaşamagy üçin ähli tagallalary edýän Gahryman Arkadagymyzyň jany sag bolsun, il-ýurt bähbitli, döwlet ähmiýetli alyp barýan işleri mundan beýläkde rowaç alsyn!


text:
Amerikanyň Birleşen Ştatlary Ilçileriň medeni mirasy gorap saklamak baradaky gaznasynyň baýragyny Goňur Depe taslamasyna bermek bilen Türkmenistanyň halky bilen gatnaşyklaryny mundan beýläk hem berkidýär. 2015-nji ýylyň 15-nji sentýabrynda ABŞ-nyň Türkmenistandaky ilçisi Allan Mastard Türkmenistanyň şekillendiriş sungaty muzeýine Ilçileriň medeni mirasy gorap saklamak baradaky gaznasynyň 2015-nji ýylyň baýragyny dabaraly ýagdaýda gowşurar. Möçberi ABŞ-nyň 98,250 dollaryna barabar bolan baýrak Türkmenistanyň bürünç döwrüniň meşhur Goňur Depe (b.e. 2300-1600 ýyl öň) ýadygärliginiň ýerasty guburlarynyň mozaika bezeginiň öwrenilmegi, gorap saklanmagy we dikeldilmegi üçin ulanylar.
Soňky 15 ýylyň dowamynda ABŞ-nyň hökümeti Türkmenistanda – dünýäde iň köp – 23 sany taryhy taýdan wajyp ýadygärlikleriň gorap saklamak taslamalaryny goldady. Bu baýraklaryň umumy möçberi ABŞ-nyň 1,4 million dollaryndan aşdy.
2001-njy ýylda ABŞ-nyň Kongresi tarapyndan döredilip, Döwlet departamenti tarapyndan dolandyrylýan “Ilçileriň medeni mirasy gorap saklamak boýunça gaznasy” atly maksatnamasy her ýyl geçirilýän bäsleşikdir. Bu gazna ýüzden gowrak ýurtlara olaryň medeni mirasyny, medeni ýadygärliklerini we senetçilik önümlerini gorap saklamaga maliýe goldawyny berýär. Gazna tarapyndan goldanan taslamalaryň hataryna gadymy we taryhy binalaryň gaýtadan dikelmegi, seýrek golýazmalaryň we muzeý toplumlarynyň gorap saklanmagy, wajyp arheologik ýadygärlikleriň gorap saklanmagy, we ýitip barýan senetçilik nusgalarynyň hem-de ýerli dilleriň gorap saklanmagy girýär.
Baýragyň dabaraly ýagdaýda gowşurylmagy 2015-nji ýylyň 15-nji sentýabrynda Türkmenistanyň taryh institutynda sagat 15:00-da bolup geçer. Gaznanyň şu we beýleki taslamalary barada has doly maglumat üçin ABŞ-nyň ilçihanasynyň Maglumat-serişdeler merkezine ýa-da 47-35-03 (1) telefon belgisi boýunça ýüz tutup bilersiňiz.


text:
Semeıde juqpaly aýrýlar aýrýhanasy ashyldy
SEMEI. QazAqparat - Semeı qalasynda jańa juqpaly aýrýlar aýrýhanasy ashyldy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Semeıdegi Aımaqtyq ftızıopýlmonologııa jáne ońaltý ortalyǵy bazasynda 300 oryndyq ınfektsııalyq gospıtal ashyldy. Munda koronavırýs ınfektsııasy jáne polısegmentaldy pnevmonııasy bar naýqastar ornalastyrylady.
- Gospıtalda 20 reanımatsııalyq palata bar. Quram jasaqtalyp, naýqastardy qabyldaý bastaldy. Barlyq qyzmetkerler vaktsınatsııadan ótip, qajetti dári-dármekter jetkizildi, - deıdi mekeme basshysy Erlan Shákenov.
Munda naýqastardyń keýdesin sol mezette túsirýge arnalǵan jyljymaly rentgen apparaty da bar. Sondaı-aq ókpeni jasandy jeldetýdiń 20 jáne ókpeni ınvazıvti emes jeldetýdiń 15 apparaty qoıylǵan. Ótken jyly dıspanserde ottegi shaǵyn zaýyty quryldy. Bul mınýtyna 250 lıtr ottegi shyǵaratyn ottegi kontsentratory.
- Aýrýhananyń ár qabatynda 30 ottegi kontsentratory ornalasqan. Búgingi kúni ǵımaratty jýý, kvartstaý jáne dezobóńdeý júrgizildi. Infektsııalyq baqylaýǵa sáıkes, ár qabatta naýqastar úshin asa mańyzdy jeldetkish bar, - deıdi Erlan Shákenov.
Sondaı-aq, Semeıde barlyq qajetti jabdyqtarmen qamtamasyz etiletin ınfektsııalyq ortalyqtyń qurylysy josparlanýda.
- Almaty turǵyndary qala ákimine derbes jobalaryn tanystyrdy
- Atyraýda oblysynda 99 bala men 22 júkti áıel koronavırýstan emdelýde
- SQO halqy kóbine densaýlyq saqtaý jáne bilim salasynyń laýazymdy tulǵalaryna shaǵymdanady
- Shyǵys Qazaqstanda bir kúnde 5 órt shyqty
- Bir kúnde 4 myńǵa jýyq almatylyq vaktsına aldy
- ShQO-da jeke kásibin bastaǵysy kelgen 18 kópbalaly anaǵa grant berildi
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Kórneki sýret
Ottegi apparatyn satyp alýǵa qarjy jınap bastaǵan belgili dintanýshy Qaırat Joldybaıuly búginde elden 52 mıllıon teńgege jýyq qarajat jınalǵanyn habarlap, densaýlyq saqtaý mınıstrligi Alekseı Soı apparatty jetkizýge tegin ushaq uıymdastyryp jatqanyn jazdy.
"Qazirge mende jınalǵan qarjy 51 900 000 teńge.
Mınıstr A. Soı tegin ushaq uıymdastyrý jaǵyn qarastyrýda. Eger ushaq máselesi sheshiletin bolsa, onda bul qarjyǵa 500 dana ottegi konsentratoryn satyp ala alamyz. Men tapsyrys berip jatqan zavodqa Shuǵyla qaıyrymdylyq qory da tapsyrys berip jatyr eken. Endi osy qormen birigip mınıstr A. Soıdan 1500 dana konsentratordy Qazaqstanǵa tegin jetkizip berýin surap jatyrmyz. Qoldaýlaryńyz qajet. Ushaq oıdaǵydaı sheshilse, bir aptada ottegi konsentratorlary Qazaqstanǵa jetedi. Úles qosyp jatqan barshańyzdan Alla razy bolsyn!
AKSIIа jalǵasýda" delingen Qaırat Joldybaıulynyń jelidegi jazbasynda.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir
Usynylǵandar


text:
Foto: Ashyq derekkóz
Qazaqstannyń tórt óńiri koronavırýstyń taralý deńgeıi boıynsha "qyzyl" aımaqta. Bul týraly COVID-19 taralýyna jol bermeý jónindegi vedomstvoaralyq komıssııa habarlady.
Koronavırýs ınfeksııasy boıynsha Qazaqstan óńirlerindegi epıdemıologııalyq ahýaldy baǵalaý matrısasyna sáıkes, Nur-Sultan, Almaty qalalary, Aqmola, Qaraǵandy oblystary "qyzyl" aımaqta tur.
Atyraý, Batys Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar jáne Soltústik Qazaqstan oblystary "sary" aımaqta ornalasqan.

Al "jasyl" aımaqta – Shymkent qalasy, Almaty, Aqtóbe, Jambyl, Qyzylorda, Mańǵystaý, Shyǵys Qazaqstan jáne Túrkistan oblystary.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir


text: Günorta Amerikanyň Çempionlar ligasy bolan Libertadores kubogynyň 1-nji finalçysy belli boldy. Braziliýanyň “Palmeiras” topary öz meýdançasynda “Riwer Pleýtden” 2–0 utuldy. Argentin toparyna ýeňiş getiren gollary Rohas (29) bilen Borre (44) derwezä girizdi. Ýöne myhmançylykda gazanylan bu ýeňiş argentin toparyna finala çykmak üçin ýeterlik bolmady. Sebäbi 1-nji oýunda “Palmeiras” myhmançylykda 3–0 hasabynda ýeňiş gazanypdy. Şeýlelikde, “Palmeiras” 5-nji gezek finala çykdy. 1 gezek kubogy eýelän toparyň finaldaky garşydaşy şu gijeki “Santos”–“Boko Huniors” duşuşygyndan soň belli bolar. 1-nji duşuşykda hasap açylmandy.


text:
Waksina sanjymlarynyň başlanan güni COVID-19 sanjymy iki adama ýiti ýaramaz reaksiýa berenden soň, Britaniýanyň saglyk edarasy ozal allergiýasy bolan adamlara Pfizer-BioNTech koronawirus waksinasyny almazlygy maslahat berýär.
Britaniýa 8-nji dekabrda ilki uly ýaşly adamlardan hem-de wirusa garşy göreşýän saglyk işgärlerinden başlap, köpçülikleýin waksina sanjymlaryna girişdi.
Ýurduň Derman we saglygy saklaýyş önümlerine gözegçilik agentligi geçen hepde dünýäde ilkinji bolup waksinany makullady.
Milli saglyk gullugynyň (NHS) direktory Stefen Powis (Stephen Powis) 9-njy dekabrda Gullugyň iki işgärinde waksina sanjymyndan soň anafilaktoid reaksiýasynyň ýüze çykandygyny aýtdy.
“Täze waksinalarda ýüze çykýan bu adaty ýagdaý sebäpli Derman we saglygy saklaýyş önümlerine gözegçilik agentligi, düýn allergiýa geçmişi bolan iki adama waksina ýaramaz täsir edenden soň, öňüni alyş çäreleriniň çäginde, ozal çynlakaý allergiýasy bolan adamlara bu waksinany almazlygy maslahat berdi” diýip, Powis aýtdy.
“Olaryň ikisiniň-de saglygy gowulaşýar” diýip, ol sözüne goşdy.
Agentlik goşmaça maglumat sorajakdygyny aýtdy. Pfizer we BioNTech agentligiň derňewini goldaýandyklaryny mälim etdiler.


text:
Jumyssyz adam qandaı kómekke arqa súıeı alady
NUR-SULTAN. QazAqparat – Jumyssyz adam qandaı kómekke arqa súıeı alady? Bul saýalǵa QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý vıtse-mınıstri Erjan Birjanov jaýap berdi, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Onyń atap ótýinshe, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi jumysyz qalǵan azamattardy qoldaýdyń birqatar is-sharasyn ázirlegen. Atap aıtqanda, jastardy jumysqa ornalastyrý úshin «Jastar tájirıbesi» baǵdarlamasy qoldanysta. Ekinshi baǵyt qoǵamdyq jumystardy qamtıdy. Úshinshisi – jumys ornyn sýbsıdııalaý. Sonymen qatar qysqamerzimdi kýrstardy qamtıtyn «Bastaý bıznes» baǵdarlamasy da oń nátıje kórsetip otyr.
«Jumyssyz mártebesi eGov-tegi jeke kabınette kórinip turady jáne vedomstvo birden keshendi is-sharalar qabyldaıdy. Jumyspen qamtý ortalyǵy esepke alady jáne járdem kórsetýdiń túrli nusqalaryn, mamandyǵy boıynsha jumys usynady. Eger adam oqýdan ótýge daıyn bolsa, onda qysqa merzimdi kýrsqa jiberiledi nemese ózge de is-sharalar kórsetilýi múmkin. Máselen, qysqa merzimdi kýrstan ótip, jeke kásipker retinde tirkelýge bolady», - dedi ol.
Osy rette vıtse-mınıstr qysqa merzimdi kýrsta oqytýdyń eki baǵyty bar ekendigin aıtady.
«Birinshi baǵyt – «Bastaý bıznes» baǵdarlamasy. Bul baǵdarlama adamdar ózderiniń bıznes bastamalaryn júzege asyra alýy úshin jasalǵan. Ol úshin eń aldymen jumyssyz bolý qajet. Ekinshiden, ótinim berý arqyly kásipkerlik negizderi boıynsha qysqa merzimdi kýrstan ótýi tıis. Olar birneshe aıdyń ishinde marketıng, makroekonomıka, baǵa qalyptastyrý syndy 12 modýlden turatyn kýrstan ótedi. ıAǵnı, ekonomıkanyń barlyq qyr-syryn úırenedi. Sodan keıin bilim alýshy jattyqtyrýshymen birge bıznes-jospar ázirleıdi. Bıznes josparyn qorǵaǵannan keıin ol tapsyrǵan bıznes jobasy boıynsha qaıtarymsyz grant alýǵa úmitker bola alady», - dedi Erjan Birjanov.
Onyń dereginshe, bıyl 20 myń grant berý kózdelip otyr. Árbir grantqa beriletin soma 600 myń teńgeni quraıdy. Osy jyldyń 7 aıynyń qorytyndysyna sáıkes, granttardyń jartysynan kóbi bólinip, 13 myń qazaqstandyq óz bınesin ashty.
Sonymen qatar ol ekinshi baǵyt kolledjderde 2 jyl boıy qysqa merzimdi baǵdarlamamen oqý ekendigin aıtady.
«Bul baǵyt jumys berýshiniń, qazir naryqqa ne qajettiligi eskerile otyryp ázirlenedi. Máselen, eń aldymen qazirgi ýaqytta qurylys salasy qarqyndy júrip jatyr. Barlyq jerge dánekerleýshi, montajdaýshy qajet. Osy mamandyqtar boıynsha oqytamyz. Bilim alan adamdar tıisti uıymdarǵa jiberiledi. Búginde qurylys mamandyqtaryna suranys joǵary. Qurylysta qajettilik joǵary. Sondyqtan biz naryq qajettiliginen baǵdar alyp otyramyz», - dedi ol.
Vıtse-mınıstr qoldaý is-sharalarynyń taǵy biri qoǵamdyq jumysqa tartý ekendigin aıtady. Mundaı jumysqa tartylǵan azamattardy eń tómengi jalaqy tólenedi.
- Jyl basynan beri kópbalaly otbasylar 210,2 mlrd teńge járdemaqy aldy
- Qazaqstanda múgedekterdiń áleýmettik jaǵdaıy qalaı jaqsartylmaq
- 2025 jylǵa deıin elimizde 102 myń jańa turaqty jumys orny ashylady
- Elimizde ortasha jalaqyny esepteý tásili ózgeredi
- Múgedek jáne asyraýshysynan aıyrylǵan jandarǵa 292 mlrd teńge járdemaqy tólendi
- Atyraý oblysynda «Eńbek» baǵdarlamasymen 24 348 adam qamtyldy
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Jańalyqtar
Sýretshiler balalar úıiniń tárbıelenýshilerine sheberlik dáristerin ótkizbek
Elimizdiń zamanaýı sýretshileri Almaty qalasynda balalar úıiniń tárbıelenýshilerine sheberlik dáristeri men semınarlardy ótkizýdi josparlap otyr. Is-shara 1 qazan men 29 qarasha aralyǵynda bolady, dep habarlaıdy «Adyrna» tilshisi.
Qazaqstandaǵy zamanaýı ónerdi qoldaý jobasy aıasynda Qazaqstan Oneri, Lotte Rakhat jáne Art Future Art Residence esigin ashady.
«Lotte Rahat» AQ marketıng jónindegi dırektory Ásel Maqulbekova bul jobanyń «Lotte Rakhat» kondıterlik brendiniń 30 jyldyq mereıtoıyna oraı uıymdastyrylǵanyn atap ótti.
«Rahat» kompanııasy táýelsiz Qazaqstanda otyz jyldan beri jumys istep keledi. Qazaqstan Oneri jobasynyń maqsaty – balalardy óner álemine baýlý, jas avtorlardyń kórkem týyndylaryn júzege asyrýdy qoldaý. Ekinshi jaǵynan, tutynýshylardy sapaly ónimmen qýantý. Biz jastardyń shyǵarmashylyq potenıalyn ártúrli salalarda kóterip, olardy únemi qoldaýǵa tyrysamyz»,– dedi ol.
Aıta keteıik, jobaǵa 30 bala qatysyp, kórkemdik sheberlik dáristerin tegin ótpek.
«Adyrna» ulttyq portaly


text:
Semalt, WordPress-de ulanyjy hasaba alyş spamyny duruzmak üçin dürli usullary hödürleýär
WordPress web sahypalary we bloglary üçin esasy meseleleriň biri spam ulanyjylaryny hasaba almakdyr. Spam ulanyjyny hasaba almak spambot we ulanyjy hasaba alyş spamy hem diýilýär. Bu, spam ulanyjy hasaplary köp mukdarda we yzygiderli döredilende bolýar. Mysal üçin, WordPress web sahypaňyz ulanyja belli bir hyzmatlar üçin hasaba durmaga ýa-da habar býulletenlerine ýazylmaga mümkinçilik berýän bolsa, sahypaňyzyň hakerler we spamerler üçin goragsyz bolmagy ähtimal. Bu ýa-da beýleki tarapdan, spam ulanyjylaryny hasaba almak kiçi we orta web sahypalary üçin zyýanly. Şeýle-de bolsa, günde millionlarça tomaşa eden uly göwrümli web sahypalary, spam ulanyjylarynyň hasaba alynmagyna täsir edip bilmez. Web sahypaňyzda ýa-da blogyňyzda ulanyjylaryň belli bir hyzmatlara ýazylyp ýa-da habar býulletenlerine ýazylyp bilýän ýeri ýok bolsa, spam ulanyjysynyň hasaba alynmagyndan arkaýyn bolup bilersiňiz. Youröne sahypaňyzda şol zatlaryň ikisi bar bolsa, ähli adamlaryň web sahypaňyza ýazylmazlygy üçin Sazlamalar >> Umumy meýdana girmeli.
Ativea-da bolmasa , internetde gorag üpjün etmek üçin Semaltyň ýokary hünärmeni Jek Millerden bu usullaryň islendigini ulanyp bilersiňiz.
1. Bellenen hasaba alyş sahypasynyň gönükdirmeleri:
WordPress saýtlarynyň deslapky ýazgylary https://mywebsite.com/wp-login.php?acti sebitinde ýerleşýär we botlary we spamerleri nyşana alýar. Olar ýörite programmalar bolup, galp ulanyjylary bütin gün web sahypaňyzdan aýyrmagy dowam etdirýärler. Spam ulanyjysynyň hasaba alynmagyny togtatmagyň täsirli we peýdaly usuly, islegleri deslapky hasaba alyş sahypasyndan adaty hasaba alyş form sahypasyna gönükdirmekdir. Bu maksat bilen, hasaba alyş formalaryny döretmäge kömek edýän we gysga kodlar arkaly islenýän sahypalaryňyza ornaşdyrýan, onlaýn spamerleri dolandyrmagy we onlaýn gönükdirmeleri aňsatlaşdyrýan “ProfilPress” pluginini ulanmalysyňyz.
2. Google-yň Captcha:
Däp bolşy ýaly, “capcha” ähli uly web sahypalarynda işleýär we ulanyjylara spam ulanyjylarynyň hasaba alynmagynyň gutulýandygyna göz ýetirip, synag soraglaryny berýär. Ulanyjy adam däl-de, bot bolsa, soraglara jogap berip bilmez ýa-da bulgurlary çaklap bilmez. Googleönekeýliginden başga-da, Google-yň ýazgysy spam ulanyjylarynyň hasaba alynmagyny togtatmak üçin täsirli we internetdäki botlardan dynmaga kömek edýär.
3. WordPress 'Akismet:
Akismetiň internetdäki iň güýçli spam söweş gullugydygy hakykat. Şu wagta çenli millionlarça WordPress bloglaryna we web sahypalaryna hyzmatlar berdi. Sahypaňyzy spam ulanyjylarynyň hasaba alyşlaryndan goraýar we her dürli spam teswirlerini awtomatiki bloklaýar. Bu plugin WordPress Plugin Directory-de bar we derrew gurup bolýar. Kapçany halamaýan bolsaňyz, Akismet siziň üçin dogry wariant, sebäbi köp surat we bulaşyk tekstler bilen ulanyjylaryňyzy gaharlandyrmaýar.
4. E-poçta tassyklamasy:
WordPress sahypaňyzda e-poçta tassyklamasyny işjeňleşdirmeli. Bu, spam ýazgylaryny yzygiderli blokirlemek üçin güýçli we güýçli çäre. Bu, ulanyjylardan ýa-da abonentlerden hasaba alyş amallary wagtynda e-poçta belgilerine iberilen tassyklama baglanyşyklaryna basmagy talap eder. Habar býulletenini diňe şol baglanyşyga basanyňyzda alyp bilersiňiz, bu opsiýa spam botlarynyň WordPress sahypaňyz üçin bulaşyklyk döretmeginiň öňüni alar.