text:
Türkmenistanyň Prezidenti konstitusion toparyň mejlisini geçirdi
Türkmenistanyň Prezidenti konstitusion toparyň mejlisini geçirdi
2016-njy ýylyň 2-nji fewraly paýtagtymyzda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygynda Türkmenistanyň Konstitusiýasyny kämilleşdirmek baradaky konstitusion toparyň mejlisi geçirildi. Mälim bolşy ýaly, bu topar döwlet Baştutanymyzyň Permanyna laýyklykda 2014-nji ýylyň maý aýynda konstitusion özgertmeleri durmuşa geçirmek we ýurdumyzyň Esasy Kanunyny Türkmenistany syýasy we durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň häzirki zaman talaplaryna laýyk getirmek maksady bilen döredildi.
Irden hormatly Prezidentimiz Ruhyýet köşgüne geldi. Bu ýerde milli Liderimizi konstitusion toparyň agzalary mähirli garşyladylar.
Mejlisi açyp we onuň gün tertibini yglan edip, döwlet Baştutanymyz häzirki döwürde döwletimiziň we jemgyýetimiziň durmuşynda amala aşyrylýan düýpli özgertmeleri kanunçylyk taýdan berkitmegiň örän möhüm wezipe bolup durýandygyny aýtdy. Şu wezipeden ugur alyp, biz Esasy Kanunymyzy dünýä ölçeglerine we döwrüň talaplaryna laýyk getirmek üçin 2014-nji ýylda konstitusion özgertmeleri geçirip başladyk diýip belledi. Häzire çenli bu ugurda köp işer edildi. Bu işler häzir hem dowam edýär.
Ýurdumyzyň Esasy Kanunyny kämilleşdirmek boýunça alnyp barylýan işlere raýatlarymyz, hünärmenler, ylmy işgärler, syýasy partiýalar hem-de jemgyýetçilik guramalary, häkimiýet edaralary we ýaşulular işjeň gatnaşýarlar diýip, döwlet Baştutanymyz sözüni dowam etdi.
Hormatly ýaşulularymyzdan, edara-kärhanalardan, syýasy we jemgyýetçilik guramalaryndan, raýatlarymyzdan Esasy Kanunymyzy kämilleşdirmek bilen bagly köpsanly teklipler gelip gowuşýar. Bu tekliplere Türkmenistanyň Mejlisinde döredilen iş toparlarynda hemmetaraplaýyn seredilýär.
Geçirilen bu işleri nazara alyp, biz şu gün ýurdumyzyň Konstitusiýasyny kämilleşdirmek bilen bagly esasy meseleleri ýene-de bir gezek ara alyp maslahatlaşmagy makul bildik diýip, Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow konstitusion toparyň agzalaryna çykyş etmegi teklip etdi.
Ilki bilen Mary welaýatynyň häkimi B.Annagurbanow çykyş etdi. Garaşsyz türkmen döwletiniň Konstitusiýasy Türkmenistanda döwletiň we jemgyýetiň iň ýokary gymmatlygy bolan adamyň kanun taýdan goraglylygynyň ygtybarly kepili bolup durýar diýip, häkim öz çykyşynda belledi. Berkarar döwletimiziň ygtybarly hukuk binýady bolan bu resminama türkmen halkynyň asyrlar boýy kalbynda besläp gelen isleg-arzuwlaryny, özbaşdak, agzybir, ynsanperwer, azat, parahatçylyk söýüji, demokratik döwlet baradaky düşünjelerini, onuň Birleşen Milletler Guramasy tarapyndan ykrar edilen Bitaraplyk derejesiniň ýörelgelerini özünde jemleýär.
Ýurdumyzyň welaýatlarynda ilatyň ähli gatlaklarynyň gatnaşmagynda Konstitusiýany—Esasy Kanuny döwrüň talabyna laýyk kämilleşdirmek boýunça giň gerimli işler geçirilýär. Ýaşuly nesliň wekilleri, dürli pudaklaryň zähmetkeşleri, Geňeşleriň, syýasy partiýalaryň, jemgyýetçilik birleşikleriniň agzalary özara pikir alyşýarlar, dürli teklipleri orta atýarlar. Şol tekliplere etraplarda, şäherlerde döredilen ýörite toparlar tarapynlan seredilýär. Şonuň esasynda Konstitusiýany kämilleşdirmek hakynda degişli teklipler taýýarlanyldy, soňra olar Türkmenistanyň Konstitusiýasyny kämilleşdirmek baradaky konstitusion topara iberildi.
Hususan-da, şol işleriň çäklerinde ýerli wekilçilikli we ýerine ýetiriji häkimiýetiň we öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň ygtyýarlyklaryny artdyrmak, olaryň özara gatnaşyklaryny, hukuklaryny we borçlaryny kesgitleýän kadalary kämilleşdirmek babatda tekliplere aýratyn üns berilýär.
Ýerli häkimiýet hem-de ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň işleriniň netijeliligi ýerlerde ýokary netijeleri gazanmakda uly orun eýeleýär. Çykyş edeniň nygtaýşy ýaly, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň belleýşi ýaly, ýurdumyzyň welaýatlarynda ýerli häkimiýet edaralarynyň hem-de ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň, etrap, şäher häkimlikleriniň, oba Geňeşlikleriniň işleriniň ýokary netijeli we talaba laýyk ýola goýulmagy örän uly ähmiýete eýe bolup, ilatymyzyň ýaşaýyş derejesini ýokarlandyrmakda, çäkleri ösdürmek, adamlaryň gündelik durmuşy bilen bagly köpsanly derwaýys wezipeleri çözmekde uly orun tutýar.
Şol maksat bilen halkara tejribesi öwrenilýär, ol türkmen jemgyýetiniň gadymdan gözbaş alýan däplerine esaslanan milli tejribäni baýlaşdyryp biler. Şunuň bilen baglylykda, Konstitusiýany kämilleşdirmek boýunça işler geljekde hem dowam eder diýip, welaýatyň häkimi ynandyrdy.
Soňra çykyş eden Ýokary kazyýetiň başlygy B.Çaryýew ýurdumyzyň kazyýet ulgamynyň işgärleri döwlet Baştutanymyzyň Türkmenistanyň Konstitusiýasyny we milli kanunçylygy kämilleşdirmek boýunça tekliplerini doly goldaýarlar we bu ugurda öňde goýan wezipelerini çözmäge jogapkärçilik bilen çemeleşýärler diýip belledi. Demokratik ýörelgelere esaslanan hem-de bu ugurda iň gowy dünýä tejribesini öz içine alýan Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň kämilleşdirilmegi döwletimiziň we jemgyýetimiziň mundan beýläk-de üstünlikli ösmeginiň, türkmen halkynyň asuda we abadan durmuşyny üpjün etmegiň ygtybarly esasy bolup hyzmat eder.
Soňra Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Demokratiýa we adam hukuklary baradaky Türkmen milli institutynyň direktory G.Hallyýewe söz berildi. Ol milli Liderimiziň Esasy Kanunymyzy kämilleşdirmek bilen bagly işler babatda beren tabşyryklarynyň ýerine ýetirilişi hakynda hasabat berdi.
Döwlet Baştutanymyzyň görkezmelerine laýyklykda, institutyň işgärleri tarapyndan Türkmenistanyň Esasy Kanunynyň düzgünleri, daşary ýurtlaryň Konstitusiýalary we ýurdumyzyň gatnaşýan halkara şertnamalary seljerilip, şonuň esasynda konstitusion hukugy kämilleşdirmegiň esasy ugurlary kesgitlendi.
Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň rejelenen görnüşiniň taslamasynda Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň, özygtyýarlylygynyň, onuň çäk bitewiliginiň, konstitusion gurluşynyň döwlet tarapyndan goralýandygy hakynda maddalar, şeýle hem BMG-niň Baş Assambleýasynyň 1995-nji ýylyň 12-nji dekabryndaky we 2015-nji ýylyň 3-nji iýunyndaky “Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygy” hakynda Rezolýusiýalar, içeri we daşary syýasatyň esasy ýörelgeleri, jemgyýetiň we döwletiň iň gymmatly hazynasynyň adamdygy, adamy goramaklygyň, goldamaklygyň we oňa hyzmat etmekligiň bolsa döwlet häkimiýet edaralarynyň baş wezipesi bolup durýandygy baradaky düzgünler öz beýanyny tapdy.
Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň rejelenen görnüşiniň taslamasyna döwlet tarapyndan ylmyň we tehnikanyň kämil ösmegine köp ugurly ýardam berilýändigi, bu ugurda halkara hyzmatdaşlygyň goldanýandygy, kiçi we orta telekeçiligi goldamak, salgyt töleýjiniň hukuk taýdan goraglylygy baradaky täze kadalaryň girizilmegi görkezilen ugurlarda işleriň netijeliligini has-da ýokarlandyrmaga gönükdirilendir.
Ýurdumyzdaky özgertmeleriň baş maksady hukuk döwletini kämilleşdirmek, raýat jemgyýetini işjeňleşdirmek, demokratik özgertmeleri çuňlaşdyrmak bolup durýar. Esasy Kanunyň taslamasyna raýat we syýasy hukuklar babatda halkara kadalaryna laýyk gelýän köp partiýalylyk hakynda düzgünleriň girizilmegi ýurdumyzda demokratik edaralary berkitmäge gönükdirilendir.
Bellenilişi ýaly, Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurdumyzda adam hukuklary boýunça ygtyýarly wekiliň institutyny döretmek baradaky başlangyçlaryndan, şu ýylyň 11-nji ýanwarynda Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlary bilen geçiren duşuşygynyň barşynda şu mesele boýunça döwlet Baştutanymyzyň beren görkezmelerinden ugur alnyp, degişli dünýä tejribesi hemmetaraplaýyn öwrenilýär.
Soňra çykyş eden Türkmenistanyň Baş prokurory A.Hallyýew hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň öňdengörüjilikli döwlet ýolbaşçylygynda bedew bady bilen öňe barýan Türkmenistan döwletimiziň dünýä jemgyýetçiligindäki abraýy has-da belende göterilip, “açyk gapylar” syýasatyny ýöredýän parahatçylyk söýüji ygtybarly döwlet hökmünde özüni dünýä tanatdy diýip belledi.
Munuň şeýledigine Berkarar döwletimiziň dünýä bileleşiginiň agzasy bolmak bilen, Birleşen Milletler Guramasynyň we beýleki abraýly halkara guramalaryň adam hukuklary baradaky ençeme Konwensiýalaryna goşulmagy, kabul edilýän Kanunlarymyzyň halkara hukugynyň umumy ykrar edilen kadalaryna laýyk getirilmegi aýdyň şaýatlyk edýär. Bitaraplyk hukuk derejesiniň täzeden ikinji gezek dünýä bileleşiginiň agza döwletleriniň biragyzdan goldamagy bilen gaýtadan ykrar edilmegi, ak şäherimiz Aşgabatda bütin dünýä halklarynyň ýokary derejeli wekilleriniň gatnaşmagynda Bitaraplygymyzyň şanly 20 ýyllygy mynasybetli Halkara maslahatynyň hem-de baýramçylyk çäreleriniň geçirilmegi munuň şeýledigini aýdyň tassyklaýar.
Bellenilişi ýaly, mähriban halkymyzyň ýaşaýyş-durmuş derejesini has-da ýokarlandyrmaga, milli ykdysadyýetimizi günsaýyn pajarlap ösdürmäge gönükdirilen Prezident maksatnamalarynyň çäginde amala aşyrylýan giň gerimli işler “Döwlet adam üçindir!” diýen ynsanperwer ýörelgäniň üstünlikli durmuşa geçirilýändiginiň, şeýle hem adam hakdaky aladanyň raýatlarymyzyň konstitusion hukuklarynyň goraglylygynyň mizemezligini kepillendirýän Türkmenistanyň döwlet syýasatynyň esasy ugry bolup durýandygynyň aýdyň subutnamasydyr.
Çykyş eden sözüniň ahyrynda ýurdumyzyň prokuratura edaralarynyň beýleki harby we hukuk goraýjy edaralary bilen bilelikde ýurdumyzda kanunçylygy we hukuk tertibini pugtalandyrmakda, raýatlaryň hukuklaryny we azatlyklaryny goramakda,kanunçylyk binýadyny berkitmek hem-de milli kanunçylygymyzy kämilleşdirmek ugrunda alnyp barylýan işlere işjeň gatnaşjakdygy barada hormatly Prezidentimizi ynandyrdy.
Soňra Türkmenistanyň Demokratik partiýasynyň başlygy K.Babaýew çykyş edip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň parasatly ýolbaşçylygynda türkmen döwletiniň we jemgyýetiniň durmuşynyň ähli ulgamlarynda amala aşyrylýan giň möçberli özgertmeleriň, demokratiýanyň çuňlaşdyrylmagynyň, hukuk medeniýetiniň pugtalandyrylmagynyň hem-de Türkmenistanyň Konstitusiýasyny kämilleşdirmek boýunça geçirilýän işleriň halkymyzyň, her bir raýatyň abadançylygyna gönükdirilendigini nygtady.
Türkmenistanyň Demokratik partiýasynyň ýolbaşçysynyň belleýşi ýaly, Türkmenistanyň Konstitusiýasyny kämilleşdirmek boýunça hormatly Prezidentimiziň konstitusion toparyň öňünde goýan wezipelerini hem-de beren tabşyryklaryny ýerine ýetirmek ugrunda ýurdumyzyň syýasy we jemgyýetçilik guramalary degişli işleri alyp barýarlar, hususan-da, konstitusion kadalary kämilleşdirmek meseleleri boýunça ýörite maslahatlary, mejlisleri guraýarlar, ilatyň arasynda, şeýle hem köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde düşündiriş işlerini geçirýärler. Şeýle işiň usullarynyň biri kärhanalarda, dürli edaralarda Esasy Kanunyň many-mazmunyna hem-de ähmiýetine bagyşlanan duşuşyklary, “tegelek stoluň” başyndaky söhbetdeşlikleri guramak bilen baglanyşyklydyr.
Türkmenistanyň Konstitusiýasyny kämilleşdirmek boýunça jemgyýetçilik guramalarynyň işjeň agzalaryndan, halk köpçüliginden, hünärmenlerden, bilermenlerden gelip gowuşýan degişli teklipleri toplamak, seljermek, umumylaşdyrmak bilen bagly giň möçberli işler amala aşyryldy. Bu işler Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlary, welaýat, şäher, etrap halk maslahatlarynyň agzalary, häkimlikleriň hünärmenleri, ylmy jemgyýetçiligiň, bilim ulgamynyň we beýleki pudaklaryň, syýasy partiýalaryň we jemgyýetçilik guramalarynyň wekilleri bilen bilelikde alnyp baryldy.
Türkmenistanyň Demokratik partiýasynyň başlygy konstitusion özgertmeleri amala aşyrmak, döwlet Baştutanymyzyň döredijilikli içeri we daşary syýasatynyň, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy boýunça durmuşa geçirilýän giň möçberli döwlet maksatnamalarynyň hem-de syýasy-demokratik özgertmeleriň many-mazmunyny we maksatlaryny düşündirmek boýunça köpçülikleýin çäreleri geçirmekde TDP-nyň, beýleki partiýalaryň we iri jemgyýetçilik guramalarynyň ähli agzalarynyň häkimiýet edaralary, öz-özüňi dolandyryş ulgamlary, deputatlar bilen işjeň hereket edip, öňde goýlan wezipeleri gyşarnyksyz ýerine ýetirmek ugrunda mundan beýläk hem netijeli işleri alyp barjakdyklaryna ynandyrdy.
Türkmenistanyň adalat ministri B.Muhamedow öz nobatynda, Esasy Kanunymyzy kämilleşdirmek hem-de onuň rejelenen görnüşiniň taslamasyny taýýarlamak boýunça Türkmenistanyň Mejlisinde döredilen pudagara toparynyň işiniň çäklerinde Adalat ministrliginiň wekilleriniň halkara hukugynyň umumylykda ykrar edilen kadalaryny, hususan-da, daşary ýurtlaryň konstitusion kanunçylygyny we tejribelerini öwrenýändigini belledi.
Şunuň bilen baglylykda, daşary ýurt döwletleriniň konstitusion gurluşynyň tejribesi göz öňünde tutulyp, kazyýet ulgamy, kazyýet önümçiligi hem-de ýuridik kömegi almaga bolan hukuk bilen bagly kadalar has-da aýdyň görnüşde beýan edildi.
Türkmenistanyň Konstitusiýasyny kämilleşdirmek boýunça görülýän ähli çäreler milli Liderimiziň “Döwlet adam üçindir!” diýen ynsanperwer ýörelgesini durmuşa geçirmäge, ýurdumyzyň raýatlarynyň durmuş goraglylygyny üpjün etmek boýunça giň gerimli çäreleriň üstünlikli amala aşyrylmagyna, Garaşsyz, Bitarap Türkmenistanyň mundan beýläk-de sazlaşykly ösmegine ýardam eder diýip, ministr nygtady.
Soňra Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy A.Nurberdiýewa söz berildi. Ol öz çykyşynda Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe amala aşyrylýan ägirt uly, halk bähbitli işleriň halkymyzyň giň goldawyna eýe bolýandygyny aýtdy. Milli Liderimiziň başlangyjy we ýolbaşçylygy boýunça amala aşyrylýan özgertmelere laýyklykda Türkmenistanyň Konstitusiýasyny kämilleşdirmek boýunça işler dowam etdirilýär. Şu maksatlar bilen Türkmenistanyň Mejlisinde ýurdumyzyň belli alymlarynyň, degişli ministrlikleriniň we pudak edaralarynyň, syýasy partiýalaryň we jemgyýetçilik birleşikleriniň wekilleriniň, tejribeli işgärleriň we hünärmenleriň gatnaşmagynda döredilen topar tarapyndan degişli işler alnyp barylýar.
Bellenilişi ýaly, ýurdumyzyň Konstitusiýasyny kämilleşdirmek boýunça başlanan işler hormatly Prezidentimiziň “Döwlet adam üçindir!” diýen ynsanperwer, parasatly ýörelgesine berk eýermek arkaly, ýurdumyzyň häzirki ösüşiniň ileri tutulýan ugurlary, öňdebaryjy halkara tejribesi hem-de bu ulgamda dünýäniň iň gowy gazananlary nazara alnyp amala aşyrylýar. Esasy Kanunyň taslamasy işlenip taýýarlanylanda döwlet Baştutanymyzyň Türkmenistanyň Ýaşulularynyň Maslahatynda eden taryhy çykyşynda aýdan belliklerine, şeýle hem gelip gowşan tekliplere laýyklykda täze maddalar, üýtgetmeler we goşmaçalar göz öňünde tutulan maddalar hem-de täze redaksiýada beýan edilen maddalar dolulygyna işlenildi hem-de degişli bölümlerde beýan edildi.
Şunda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň öňe sürýän ähli başlangyçlarynda, amala aşyrýan taryhy hem-de giň möçberli özgertmelerinde adam hukuklarynyň we azatlyklarynyň gyşarnyksyz berjaý edilmegine uly üns berilýändigi nygtaldy. Bu meselelerde degişli adamyň we raýatyň hukuklarynyň we azatlyklarynyň binýatlaýyn esaslaryny we olaryň borçlaryny kesgitleýän Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň II bölümi boýunça hem degişli işler geçirildi. Bu işler gelip gowşan degişli teklipler esasynda, şeýle hem öňdebaryjy halkara tejribesini, halkara guramalarynyň esasy resminamalaryny çuňňur we hemmetaraplaýyn öwrenmek bilen ýerine ýetirildi.
Türkmenistanyň häkimiýet edaralarynyň ulgamynyň konstitusion hukuk esaslaryny, ýagny Türkmenistanyň Prezidentiniň, Mejlisiň, Ministrler Kabinetiniň, kazyýet häkimiýetiniň we ýerli häkimiýet edaralarynyň ygtyýarlyklaryny, hukuklaryny we borçlaryny kesgitleýän baplardan ybarat bolan III bölüm wajyp häsiýetli meseleleri özünde jemleýän bölüm bolup durýar. Bu bölüm boýunça degişli işler ýerine ýetirilende milli Liderimiziň kanun çykaryjy, ýerine ýetiriji we kazyýet häkimiýetleriniň hukuklaryny, borçlaryny we ygtyýarlyklaryny anyk kesgitlemek, döwlet häkimiýetiniň üç şahasynyň hem özbaşdak, adalatlylyk, açyklyk, aýanlyk ýörelgeleri esasynda, döwrüň talabyna laýyk işlemegini gazanmak boýunça öňde goýan wezipeleri esasynda alnyp baryldy. Şunda bu bölüme hem täze maddalary, hereket ediýän maddalaryna birnäçe üýtgetmeleri we goşmaçalary girizmek teklip edilýär.
Gelip gowuşýan teklipler döwlet Baştutanymyzyň alyp barýan düýpli, uzakmöhletli, halkyň bähbitlerine gönükdirilen maksatnamalarynyň halkymyzyň arasynda giň goldawa eýe bolandygy bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr hem-de türkmen halkynyň öz milli Lideri Gurbanguly Berdimuhamedowyň daşynda mundan beýläk hem berk jebisleşip, ägirt uly maksatnamalary durmuşa geçirmäge taýýardygyny görkezýär diýip, Mejlisiň ýolbaşçysy nygtady.
Habar berlişi ýaly, häzirki wagtda hem Türkmenistanyň Mejlisi tarapyndan ýurdumyzyň Esasy Kanunyny kämilleşdirmek boýunça işler dowam etdirilýär. Ýurdumyzyň dürli edara-kärhanalaryndan, guramalaryndan we raýatlaryndan Konstitusiýamyza üýtgetmeleri we goşmaçalary girizmek barada teklipleriň gelmegi dowam edýär. Gelip gowuşýan teklipleriň ählisi Türkmenistanyň Mejlisinde hereket edýän iş toparynda dolulygyna seljerilip, olar ara alnyp maslahatlaşylandan soň umumylaşdyrylyp, Türkmenistanyň Konstitusiýasyny kämilleşdirmek boýunça taslama işlenip taýýarlanyldy. Bu taslama täze üýtgetmeleri we goşmaçalary öz içine alýan täze maddalaryň girizilmegi bilen birlikde täze bölümi emele getirýän täze tekliplerden hem ybarat bolup durýar.
Parlamentiň ýolbaşçysy Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlary tarapyndan ýurdumyzyň Konstitusiýasyny kämilleşdirmek boýunça alnyp baryýlan işleriň Türkmenistanyň Ministrler Kabineti, ýurdumyzyň hukuk goraýjy we harby edaralary, degişli ministrlikler we pudak edaralary, ýurdumyzyň raýatlary, syýasy partiýalary we jemgyýetçilik guramalary, häkimiýet ýerli edaralary bilen ysnyşykly hereket etmek arkaly amala aşyrylýandygyny belledi.
Çykyşynyň ahyrynda Mejlisiň başlygy Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlarynyň milli Liderimiziň parasatly syýasatyny dolulygyna goldap, Esasy Kanunymyzy kämilleşdirmek boýunça geçirilýän işlere işjeň gatnaşyp, konstitusion özgertmeleri geçirmegiň düýp mazmunyny, maksatlaryny hem-de wezipelerini ilata düşündirmekde öň hatarda boljakdyklaryna ynandyrdy.
Türkmenistanyň Prezidenti konstitusion toparyň agzalarynyň çykyşlaryny diňläp, olara maksatnamalaýyn çykyş bilen ýüzlendi we ýurdumyzyň Esasy Kanunyny mundan beýläk-de kämilleşdirmegiň ileri tutulýan maksatlary hem-de wezipeleri barada durup geçdi.
Mälim bolşy ýaly, Türkmenistan halkara gatnaşyklarynda oňyn Bitaraplyk syýasatyny alyp barýar diýip, döwlet Baştutanymyzyň belledi. Garaşsyz döwletimiziň hemişelik Bitaraplyk hukuk ýagdaýy Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň Rezolýusiýalary bilen iki gezek ykrar edildi.
Türkmenistan bu Rezolýusiýany Esasy Kanunynda beýan eden dünýäde ýeke-täk döwletdir. Şonuň üçin hem, biz bu taryhy Rezolýusiýalara aýratyn ähmiýet bermegi maksat edinýäris. Ýurdumyzyň hemişelik Bitaraplyk hukuk ýagdaýyny Esasy Kanunymyzda has anyk beýan etmegi göz öňünde tutýarys diýip, milli Liderimiz nygtady.
Şunuň bilen baglylykda, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanyň Konstitusiýasynda Garaşsyz döwletimiziň Bitaraplyk hukuk ýagdaýy kesgitlenen kadalary täze maddada beýan etmegiň maksadalaýyk boljakdygyny aýtdy. Şu wezipelerden ugur alyp, Esasy Kanunymyzyň 2-nji maddasynda Türkmenistan kanun esasynda hemişelik Bitaraplyk hukuk ýagdaýyna eýedir diýip bellesek, dogry bolar diýip pikir edýärin diýip, milli Liderimiz belledi.
Şeýlelikde, biz dünýä bileleşigi tarapyndan ykrar edilen hemişelik Bitaraplygyň Garaşsyz döwletimiziň içeri we daşary syýasatynyň esasy bolup durýandygyny aýratyn nygtamagy göz öňünde tutýarys diýip, döwlet Baştutanymyz aýtdy.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow mähriban halkymyzyň ýaşaýyş-durmuş derejesini yzygiderli ýokarlandyrmagyň berkarar döwletimiziň alyp barýan syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biridigini nygtap, şunuň bilen baglylykda, Konstitusiýada döwletimiziň ykdysady işi adamyň we jemgyýetiň bähbitlerinden ugur alyp düzgünleşdirýändigi, mähriban halkymyzyň abadançylygynyň hatyrasyna durnukly ösüşi üpjün edýändigi beýan edilse, dogry boljakdygyny nygtady.
Adamyň we raýatyň hukuklarynyň hem-de azatlyklarynyň esaslaryny we borçlaryny kesgitleýän kadalar Konstitusiýada giňden beýan edilýär diýip, milli Liderimiz aýtdy. Şunuň bilen baglylykda, gelip gowşan teklipler esasynda adam hukuklary bilen bagly maddalary kämilleşdirmek boýunça alnyp barylýan işleri dowam etmeli. Bu tekliplere dünýä tejribesini, halkara guramalarynyň esasy resminamalaryny hemmetaraplaýyn öwrenmek esasynda seretmeli. Şeýlelikde, ýurdumyzyň Konstitusiýasynda adamyň we raýatyň hukuklaryny has-da berkitmek bilen bagly teklipleri ýene-de bir gezek seljermeli diýip, döwlet Baştutanymyz belledi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow bu baradaky gürrüňi dowam edip, Türkmenistanyň adam hukuklary we azatlyklary boýunça esasy halkara şertnamalaryna gatnaşýandygyny, şol şertnamalaryň kadalaryny öz milli kanunçylygyna işjeň ornaşdyrýandygyny nygtady.
Şunuň bilen baglylykda, milli Liderimiz bu möhüm meselä Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň rejelenen görnüşiniň taslamasynda aýratyn ähmiýet berilse, maksadalaýyk boljakdygyny aýtdy. Taslamada adam hukuklary we azatlyklary babatda döwrebap kadalar öz beýanyny tapmalydyr. Her bir adamyň öz at-abraýyny we mertebesini goramaga hukugynyň bardygy, hiç bir ýagdaýyň şahsyýetiň mertebesini peseltmek üçin esas bolup durmaýandygy anyk beýan edilmelidir diýip, döwlet Baştutanymyz belledi.
Berkarar Watanymyzda hemmetaraplaýyn özgertmeler üstünlikli amala aşyrylýar. Bu bolsa, raýatlarymyzyň syýasy hukuklaryny doly kepillendirmek üçin giň mümkinçilikleri döredýär diýip, hormatly Prezidentimiz sözüni dowam etdi. Kämilleşdirilen Konstitusiýamyza ýurdumyzda syýasy köp dürli garaýyşlaryň we köp partiýaly jemgyýetiň ykrar edilýändigi baradaky kadalary girizmek boýunça hem teklipler gelip gowuşdy. Şol teklipler ýaşulular we hünärmenler tarapyndan goldandy. Bu düzgünleriň kämilleşdirilen Konstitusiýamyzda berkidilmegi ýurdumyzda demokratiýanyň yzygiderli ösýändigini aýdyň görkezýär diýip, milli Liderimiz aýtdy.
Türkmenistanda hususy telekeçiligi ösdürmäge uly üns berilýär. Telekeçileriň netijeli işlemeklerine giň ýol açylýar. Şoňa görä-de, Esasy Kanunymyzda her bir adamyň telekeçilik bilen meşgullanmagy, kanun bilen gadagan edilmedik beýleki ykdysady işi alyp barmagy üçin öz ukybyny we emlägini erkin peýdalanmaga bolan hukugy kepillendirilse, dogry bolar diýip pikir edýärin diýip, döwlet Baştutanymyz nygtady.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow konstitusion toparyň agzalaryna ýüzlenip, döwlet häkimiýetiniň ähli şahalarynyň ornuny we ygtyýarlyklaryny anyk kesgitlemegiň, olaryň halkymyza hyzmat etmekleri üçin amatly hukuk şertlerini döretmegiň hem möhüm meseleleriň biridigini belledi. Şonuň üçin hem, Türkmenistanyň häkimiýet edaralary ulgamynyň konstitusion hukuk esaslaryny kesgitleýän bölüme üýtgetmeleri girizmek baradaky mesele doly öwrenildi. Bu ugurda döwleti hem-de jemgyýeti dolandyrmagyň milli we halkara tejribesi, şeýle hem gelip gowuşýan köp sanly teklipler göz öňünde tutuldy. Şol teklipler Türkmenistanyň Ýaşulularynyň maslahaty, geňeş agzalary, halk maslahatynyň agzalary tarapyndan giňden goldaw tapdy.
Şunuň bilen baglylykda, esasy Kanunymyza Döwlet Baştutanynyň öz borçlaryny ýerine ýetirip bilmedik ýagdaýynda Prezident saýlanýança onuň ygtyýarlyklaryny Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygyna geçirmegi göz öňünde tutýan kadalary girizmek teklip edilýär diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sözüni dowam etdi. Bu teklibi ýaşulular hem, hünärmenler hem goldady. Şoňa görä-de, halk köpçüligi ara alyp maslahatlaşandan soň, bu mesele boýunça gutarnykly karara gelinse, dogry bolar diýip pikir edýärin diýip, milli Liderimiz aýtdy.
Döwlet Baştutanymyz şeýle hem ýurdumyzyň Konstitusiýasyny kämilleşdirmek boýunça alnyp barylýan işlerde ýerli wekilçilikli we ýerine ýetiriji edaralaryň, ýerli öz-özüňi dolandyryş ulgamynyň hukuk ýagdaýyna täzeden seretmegiň möhümdigini nygtady. Milli Liderimiz bu edaralaryň ygtyýarlyklaryny, maliýe üpjünçilik we eýeçilik hukuk esaslaryny anyk kesgitlemegiň zerurdygyny öň hem belläp geçendigini aýtdy. Şeýle zerurlykdan ugur alyp, hormatly Prezidentimiz bu ugurda alnyp barylýan işleri dowam etmegiň zerurdygyny belledi.
Şunuň bilen baglylykda, döwlet Baştutanymyz häzirki hereket edýän Esasy Kanunymyzyň 49-njy maddasynyň kadalary üýtgedilse, maksadalaýyk boljakdygyny aýtdy. Ýerli wekilçilikli we ýerine ýetiriji edaralaryň Türkmenistanyň Konstitusiýasynda hem-de kanunlarynda bellenen tertipde ýerli döwlet dolandyryşyny amala aşyrýandygy beýan edilse dogry bolar. Şeýle edilmegi döwleti dolandyryş ulgamynyň has netijeli işlemeginiň hukuk esaslaryny berkider diýip, milli Liderimz nygtady.
Soňra hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow kämilleşdirilen Konstitusiýamyzda halk maslahatlarynyň ygtyýarlyklaryny has giňden we anyk beýan etmek baradaky teklibe hem mejlise gatnaşyjylaryň ünsüni çekdi. Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, halk maslahatlarynyň ýerli býujeti we bu býujetiň ýerine ýetirilişi hakyndaky hasabaty tassyklaýandyklary, kanunçylygy hem-de jemgyýetçilik tertibini gorap saklamaga, raýatlaryň hukuklaryny we kanuny bähbitlerini üpjün etmäge ýardam berýändikleri hakyndaky kadalar Esasy Kanunymyza girizilse, maksadalaýyk bolardy.
Şonuň ýaly-da, degişli çägi ykdysady, durmuş we medeni taýdan ösdürmek boýunça alnyp barylýan işler barada ýerine ýetiriji edaralaryň, ýagny häkimlikleriň ýolbaşçylarynyň habarlaryny diňleýändigi baradaky, şeýle hem halk maslahatlarynyň kabul eden kararlaryny degişli çäkde ýerine ýetirmegiň hökmanydygy baradaky konstitusion kadalary ýurdumyzyň Esasy Kanunyna goşmak teklip edilýär. Konstitusiýamyza şeýle kadalaryň girizilmegi bilen, ýerli wekilçilikli edaralar bolan halk maslahatlarynyň hukuk ýagdaýy has ýokary derejä çykarylar.
Hormatly Prezidentimiz bu baradaky gürrüňi dowam edip, ýerli häkimiýetiň ygtyýarlyklarynyň ýerli wekilçilikli we ýerine ýetiriji edaralara degişli edilmegi Konstitusiýamyzyň kämilleşdirilen nusgasynda beýan edilse, maksadalaýyk bolar diýip aýtdy. Esasy Kanunyň rejelenen görnüşiniň taslamasynda ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň maksatlaryny hem-de wezipelerini has anyk kesgitlemek teklip edilýär. Bu bolsa, meniň pikirimçe, şol edaralaryň jemgyýetde tutýan ornunyň ýokarlanmagyna getirer diýip, döwlet Baştutanymyz belledi.
Dolandyryş ygtyýarlyklarynyň çäklerinde özbaşdak bolan ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň, ýagny Geňeşleriň işi hem ýokary derejede guralmagyny talap edýär. Milli Liderimiz bular barada aýtmak bilen, şeýle edilmeginiň, ilkinji nobatda, degişli dolandyryş-çäk birliklerinde ýaşaýan raýatlarymyzyň işjeňligini ýokarlandyrjakdygyny, olaryň öz obalarynyň we şäherçeleriniň durmuşyna işjeň gatnaşmaklaryna giň mümkinçilikleri döretjekdigini nygtady.
Şoňa görä-de, Konstitusiýanyň kämilleşdirilen nusgasyna ýerli öz-özüňi dolandyryşy ykrar edýän we kepillendirýän, täze maddanyň goşulmagynyň möhüm ähmiýeti bardyr. Bu madda ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň öz ygtyýarlyklarynyň çäklerinde özbaşdakdygyny we döwlet häkimiýet edaralarynyň ulgamyna girmeýändigini görkezýän kadalar girizilmelidir diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow belledi.
Şunuň bilen baglylykda, özüne degişli emlägi dolandyrmak, jemgyýetçilik tertibini gorap saklamak boýunça ygtyýarlyklaryň Geňeşlere berilmegini hem göz öňünde tutmaly. Olara zerur bolan maddy we maliýe serişdeleri bilen birlikde, kanun arkaly aýry-aýry ygtyýarlyklar hem berilse, dogry bolar diýip pikir edýärin. Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň rejelenen görnüşiniň ähli halkymyz tarapyndan ara alyp maslahatlaşmak üçin hödürlenýän taslamasyna bu teklipleriň girizilmegi Geňeşleriň hukuk ýagdaýyny berkitmekde möhüm ähmiýete eýe bolar diýip, milli Liderimiz nygtady.
Umuman, Esasy Kanunymyzyň rejelenen görnüşiniň taslamasynda anyk kadalary özünde jemleýän maddalaryň 143-si bolup, şolaryň 28-si täze maddalardyr. Olaryň 80-si bolsa, täze kadalar goşulan ýa-da üýtgedilen maddalar bolup durýar diýip, hormatly Prezidentimiz sözüni dowam etdi.
Ýurdumyzyň Konstitusiýasyny kämilleşdirmek boýunça öňe sürülýän käbir beýleki teklipler barada men konstitusion toparyň öňki mejlislerinde we Türkmenistanyň Ýaşulularynyň maslahatynda eden çykyşlarymda belläp geçipdim. Şu gün bolsa, has möhüm ähmiýete eýe bolan, köp gezek ara alnyp maslahatlaşylan meseleler barada ýene-de bir gezek durup geçdim diýip, döwlet Baştutanymyz aýtdy.
Milli Liderimiz ýokarda aýdylanlary jemläp, konstitusion toparyň garamagyna Esasy Kanunymyzyň rejelenen görnüşiniň taslamasy hödürlenýändigini belledi. Bu taslamada Toparyň öňki mejlislerinde agzap geçen tekliplerimiz hem göz öňünde tutuldy. Eger-de, siz makullasaňyz, onda bu taslamany ähli halkymyzyň ara alyp maslahatlaşmagy üçin hödürlemeli diýip, hormatly Prezidentimiz aýtdy.
Taslama çap edilenden soň gelip gowuşjak teklipleri ýene-de bir gezek doly öwrenmeli we Esasy Kanunymyzyň rejelenen görnüşiniň taslamasyny işläp taýýarlamaly. Konstitusiýamyzyň rejelenen görnüşiniň gutarnykly işlenip taýýarlanan taslamasyny bolsa, Ýaşulularyň şu ýyl Aşgabatda geçiriljek maslahatynda Mejlisiň deputatlarynyň kabul etmegi üçin hödürlemeli diýip, döwlet Baştutanymyz nygtady.
Häzirki döwürde esasy wezipe Türkmenistanyň Konstitusiýasyna üýtgetmeleri we goşmaçalary girizmek boýunça işleri netijeli alyp barmakdan ybaratdyr. Her bir raýatyň işjeň gatnaşmagynda Esasy Kanunymyzyň rejelenen görnüşiniň taslamasyny ara alyp maslahatlaşyp, ony kabul etmäge düýpli taýýarlyk görmeli diýip, milli Liderimiz belledi. Döwlet Baştutanymyz bu işleri öz wagtynda we ýokary hilli geçirmegi Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlaryna tabşyrdy.
Türkmenistanyň Mejlisi bu mesele boýunça deputatlaryň, syýasy partiýalaryň, jemgyýetçilik guramalarynyň wekilleriniň we degişli hünärmenleriň gatnaşmagynda ýerlerde halk köpçüligi bilen duşuşyklary geçirse, köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde çykyşlary gurasa, maksadalaýyk bolar diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow aýtdy.
Umuman, Garaşsyz, Bitarap döwletimiziň Konstitusiýasyny kämilleşdirmek boýunça geçirilýän işleri halkymyza doly ýetirmeli. Geljekde hem bu ugurda alnyp barylýan işleri giň gerim bilen dowam etmeli diýip, milli Liderimiz nygtady.
Şunda döwlet Baştutanymyz ähli halkymyzyň, şol sanda konstitusion toparyň agzalarynyň Garaşsyz döwletimiziň Konstitusiýasyny kämilleşdirmäge işjeň gatnaşjakdyklaryna, Esasy Kanunymyzy döwrüň talaplaryna laýyk getirmäge öz mynasyp goşantlaryny goşjakdyklaryna berk ynam bildirdi.
Mejlisiň barşynda Türkmenistanyň Prezidenti, Türkmenistanyň Konstitusiýasyny kämilleşdirmek boýunça konstitusion toparyň Başlygy Gurbanguly Berdimuhamedow “Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň taslamasyny makullamak we ähli halkyň ara alyp maslahatlaşmagy üçin hödürlemek hakyndaky” Karara gol çekdi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanyň Konstitusiýasyny kämilleşdirmek boýunça konstitusion toparyň nobatdaky mejlisini tamamlap, oňa gatnaşyjylaryň ählisine berk jan saglyk, rowaçlyk, alyp barýan işlerinde uly üstünlikleri arzuw etdi.
Türkmen döwlet habarlar agentligi


c: text/html

text:
Bul usynysty Semeı qalasynyń ákimdigine «Abyraly-Degeleń» qoǵamdyq qory aıtqan bolatyn.
Byltyrǵy jeltoqsan aıynda KSRO Halyq ártisi Bıbigúl Tólegenova 90 jasqa tolǵan edi. Sol kezde «Qazaqtyń bulbuly» atanǵan óner ıesiniń mereıli mereıtoıyna oraı ánshiniń týǵan jeri – Semeı qalasyndaǵy Mádenıet saraıyna dara tulǵanyń esimi beriletini týraly aıtylǵan edi. Bul jańalyqty Almatydaǵy Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda B.Tólegenovanyń 90 jyldyǵyna oraı ótken shyǵarmashylyq keshte Semeı qalasynyń ákimi Ermak Sálimov jetkizgen-di.
«Bıbigúl Tólegenova qandaı qurmetke de laıyq qoı. Bul usynysty Semeı qalasynyń ákimdigine «Abyraly-Degeleń» qoǵamdyq qory aıtqan bolatyn. Byltyr Premer-Mınıstrdiń orynbasary Berdibek Saparbaev Semeıge jumys saparymen kelip, zııaly qaýym ókilderimen kezdeskende osy bastamany kótergenbiz. Ol kisi bizdi qoldaǵan edi. Qor basshylyǵy ónerpazdyń Almatyda ótken shyǵarmashylyq keshine de qatysyp, qurmet-qoshemet kórsetip qaıtty. Bıbigúl Tólegenova apamyz Abyralyǵa bóten emes. Ata-babalary sol topyraqtyń týmalary» deıdi belgili mesenat, «Abyraly-Degeleń» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti, oblystyq máslıhattyń depýtaty Marat Qurmanbaı.
SEMEI
Alty kólik qar qursaýynan shyǵaryldy
Aımaqtar • Keshe
Áskerı jaýyngerlik daıarlyq kezeń bastaldy
Aımaqtar • Keshe
Mańǵystaýlyq polıseıler turǵyndarmen júzdesýde
Aımaqtar • Keshe
Elordanyń «Búkir kópiri» tekseriledi
Qoǵam • Keshe
Elorda ákimi meshittiń qurylys barysymen tanysty
Qazaqstan • Keshe
Qazaqstanda 19 myń sheteldik jumysshy jumys isteıdi
Qazaqstan • Keshe
Almaty oblysynda qosalqy qýat stansasy iske qosyldy
Aımaqtar • Keshe
Roman Sklıar Tılo Klınnermen kezdesti
Úkimet • Keshe
2019 jyly ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy aıasynda 76 joba iske qosyldy
Qazaqstan • Keshe
Japon delegasııasy Ulttyq qorǵanys ýnıversıtetine keldi
Úkimet • Keshe
Pavlodar oblysynda 1 mlrdtan astam jolaýshy tasymaldanǵan
Aımaqtar • Keshe
Shahrat Nuryshev Ýfýk Ekıdjıdi qabyldady
Úkimet • Keshe
Almaty oblysynda taǵy bir turǵyn ózin ózi tonady
Aımaqtar • Keshe
Elordada gaz qondyrǵylaryna tekseris júrgizilýde
Qazaqstan • Keshe
Nur-Sultanda qar kúni atap ótiledi
Qoǵam • Keshe
Shymkentte aptanyń bir kúni poezııaǵa arnalady
Rýhanııat • Keshe
18 qańtarǵa arnalǵan aýa-raıy boljamy
Qazaqstan • Keshe
О́skemende eriktiler qozǵalysy ortalyǵy jumysyn bastady
Aımaqtar • 17 Qańtar, 2020
Fılıppınde janartaý atqylap, saldarynan 14 qala jabyldy
Álem • 17 Qańtar, 2020
Uqsas jańalyqtar

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fitçi 1970-nji ýyllarda daşarda iýilýän naharlardan iň yörgünlisi boldy. Şol wagtky fitçiler häzirki fitçilerden ulurak we has soganly bolýardy. Häzirki fitçi gaplary 14 sm ululykda, ýöne bu reseptde gaplaryň ululygy 10 sm.
Fitçi
10 sany
Içi üçin:
- 500 gr sygyr ýa-da goýun eti
- 50 gr guýruk ýagy
- 1 sogan
- 1 çaý çemçesi duz
- ¼ çaý çemçesi gara burç
- 8 nahar çemçesi suw
Hamyr üçin:
- 1 çaý çemçesi duz
- 300 ml (1⅕ bulgur) ýyly suw
- 2 nahar çemçesi ösümlik ýagy
- 500 gr (3⅓ bulgur) un
- Mesge, fitçi gaplaryny ýaglamak üçin
- Eti, ýagy we sogany üwemeli ýa-da ownuk dogramaly. Onuň üstüne duz, gara burç sepip, suw guýup, gowy garmaly. Garyndyny deň 10 bölege bölmeli.
- Hamyra gerek önümleri bir uly tabakda garyp, ýumşak hamyr etmeli. Hamyry 6 uly we 6 kiçiräk bölege bölüp, her bölegi eliň aýasynda togalamaly we olaryň üstüni saçak bilen ýapyp, 5 minut goýmaly.
- 10 sm ululykdaky fitçi gaplaryna azajyk mesge çalmaly.
- Uly hamyr böleklerini 15 sm tegeleklikde ýaýyp, gaplaryň içine ýazmaly we olaryň içine et ýaýratmaly. Kiçi hamyr böleklerini 12 sm tegeleklikde ýaýyp, gaplaryň üstüne ýapyp, gyralaryny bükmeli. Soňra gaplaryň üstünden oklaw yöredip, gyralaryndaky hamyry aýyrmaly. Galan hamyr böleklerini düýrlemeli we gaýtadan ulanmaly (galan hamyrdan 4 fitçi bolýar).
- Fitçileri wilka bilen dürtüp, ýüzlerine suw çalmaly. Olary ojagyň ortaky gatynda goýup, 200°C (392°F) gyzgynlykda ýüzi gyzarýança (25-30 minut) bişirmeli.


text:
Şeýle hem okaň
20.01.2020 | Türkmenistanyň Prezidentiniň Permanlary
20.01.2020 | Türkmenistanyň Prezidenti Türkiýäniň Adatdan daşary we Doly ygtyýarly ilçisini kabul etdi
17.01.2020 | Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň mejlisi
14.01.2020 | Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow halkara maslahatyna gatnaşdy
Gadyrly Daşoguz welaýatynyň «ak altyn» ussatlary!
Edermen pagtaçylar!
Sizi «Türkmenistan — rowaçlygyň Watany» diýlip yglan edilen ýylda ýurdumyzda giňden bellenýän Hasyl toýunyň öňüsyrasynda sahawatly türkmen topragyndan welaýat boýunça «ak altynyň» 230 müň tonnadan gowragyny öndürip, bu ugurda bellenen şertnamalaýyn borçnamaňyzy üstünlikli berjaý edendigiňiz bilen tüýs ýürekden gutlaýaryn! Siziň her biriňize berk jan saglyk, maşgala abadançylygyny, alyp barýan asylly işleriňizde mundan beýläk-de uly üstünlikleri arzuw edýärin.
Welaýatyň babadaýhanlary oba hojalyk önümlerini ösdürip ýetişdirmekde ýylyň-ýylyna uly üstünlikleri gazanýarlar. Şu ýyl hem olar «ak altynyň» bol hasylyny ýygnap, Watan harmanynyň beýgelmegine uly goşant goşdular. Gazanylan bu üstünlik kärendeçileriň, hususy pagta öndürijileriň, kämil tehnikalara başarjaňlyk bilen erk edýän mehanizatorlaryň, suw hojalyk işgärleriniň, oba hojalygyny, onuň pagtaçylyk pudagyny ösdürmek ugrunda netijeli işleri alyp barýan adamlaryň ählisiniň agzybirlikli we tutanýerli çeken zähmetiniň netijesidir.
Welaýat boýunça «ak altynyň» bol hasylynyň öndürilmeginde etraplaryň pagtaçylyk hojalyklarynyň, öňdebaryjy hasyl ussatlarynyň her biriniň mynasyp goşandy bar. Welaýatyň pagta hasylyny öndürmekde şertnamalaýyn borçnamalaryny ilkinjileriň hatarynda abraý bilen ýerine ýetiren Görogly, Saparmyrat Türkmenbaşy we S.A.Nyýazow adyndaky etraplarynyň pagtaçy babadaýhanlarynyň çeken netijeli zähmeti aýratyn bellenmäge mynasypdyr.
Hormatly pagtaçylar!
Biz ýurdumyzyň her bir raýatynyň, mähriban halkymyzyň bagtyýar, eşretli we abadan durmuşda ýaşamaklaryny üpjün etmek maksady bilen, maksatnamalaýyn işleri durmuşa geçirýäris. Biz ähli halkymyz bolup, ýurdumyzy hemmetaraplaýyn ösdürmek, ata Watanymyzda raýatlarymyzyň her biriniň ýaşaýyş-durmuş derejesiniň ýokary derejede bolmagyny üpjün etmek ugrunda giň gerimli işleri alyp barýarys. Munuň özi mähriban topragymyzy, eziz paýtagtymyzdan başlap, ýurdumyzyň iň çetki ilatly ýerlerine çenli oba-şäherlerimiziň her biriniň keşbini bütinleý özgertmekden we gözelleşdirmekden ybaratdyr. Şeýle belent maksatlara ýetmekde oba adamlarynyň, oba hojalygynda, şol sanda onuň pagtaçylyk pudagynda zähmet çekýän merdana watandaşlarymyzyň hem öňünde uly wezipeler durýar.
Asuda Diýarymyzda ene topraga örküni baglan, oňa yhlasly zähmetini siňdirip, bol hasyl öndürýän babadaýhanlarymyza öndürijilikli işlemäge, ýokary hasyl alyp, halal zähmetinden baýamaga döwletimiz tarapyndan ähli şertler döredilýär. Munuň şeýledigine ekin meýdanlaryny işläp bejermekde, ýetişdirilen hasyly çalt we ýitgisiz ýygnap almakda daýhanyň daýanjy bolan kämil oba hojalyk tehnikalarynyň yzygiderli satyn alynmagy, topragyň berekedini artdyrýan mineral dökünler bilen daýhanlaryň doly üpjün edilmegi, suwaryş ýaplaryny we zeýkeş ulgamlaryny çekmekde, täze howdanlary gurup, suw bilen üpjün etmekde, ýerleriň melioratiw ýagdaýyny gowulandyrmakda ýurdumyzda alnyp barylýan uly möçberli işler hem şaýatlyk edýär. Täze etraplaryň açylyp, tarp ýerleriň özleşdirilmegi, daýhan birleşikleriniň, döwrebap obalardyr şäherçeleriň döredilmegi, oba ýerlerinde dünýä standartlaryna laýyk gelýän saglyk öýleriniň, mekdepleriň, çagalar baglarynyň, durmuş hyzmaty merkezleriniň, medeni-dynç alyş desgalarynyň gurulmagy bolsa, oba ilatynyň ýaşaýyş-durmuş şertlerini ýokarlandyrmak bilen birlikde, öndürijilikli zähmet çekmäge hem höwesini has-da artdyrýar.
Ýerden bol hasyl almakda ata-babalarymyzdan miras galan baý tejribäni, ylmyň soňky gazananlaryny önümçilige ornaşdyrmak, daýhanyň zähmetine mynasyp baha bermek döwrümiziň zerur talaby bolup durýar. Bu ugurda amala aşyrylýan özgertmeler, gazanylýan netijeler biziň hemmämizi begendirýär. Obada düýpli özgertmeleriň mundan beýläk-de dowam etdirilmegi, obanyň ösdürilmegi, täze, has ýokary basgançaklara göterilmegi oba hojalyk önümçiliginde, şol sanda pagtaçylyk pudagynda zähmet çekýän adamlaryň hem ýaşaýyş-durmuşyny düýpli özgerder, olaryň işine, durmuşyna täze öwüşgin çaýar. Munuň özi türkmen obalarynyň keşbini düýpli täzelemek, ekerançylygyň medeniýetini has-da ýokarlandyrmak, döwrebap agrofirmalary, gaýtadan işleýän kärhanalary döretmek, hususyýetçiligi depginli ösdürmek ýaly örän uly maksatlarymyzy üstünlikli durmuşa geçirmegimiz bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr.
Gadyrly hasyl ussatlary!
Edermen pagtaçylar!
Sizi Daşoguz welaýatynda «ak altynyň» bol hasylyny öndürmekde gazanan bu ajaýyp zähmet ýeňşiňiz bilen ýene-de bir gezek tüýs ýürekden gutlaýaryn! Siziň her biriňize berk jan saglyk, maşgala abadançylygyny, eziz Watanymyzyň gülläp ösmegi ugrunda alyp barýan asylly işleriňizde uly üstünlikleri arzuw edýärin.
Goý, eziz Diýarymyzda oba hojalygyny ösdürmek ugrunda alyp barýan işleriňiz, çekýän halal zähmetiňiz siziň her biriňize egsilmez bagt we rysgal-döwlet, berkarar Watanymyza bolsa şan-şöhrat getirsin!
Türkmenistanyň Prezidenti
Gurbanguly BERDIMUHAMEDOW.
Copyright 2012-2020 Türkmenistanyň Döwlet habarlar agentligi - Türkmenistan bu gün


text:
Geçen hepdede Türkmenistanyň Döwlet haryt-çig mal biržasynyň söwdalarynda geleşikleriň 9-sy hasaba alyndy.
Daşary ýurt walýutasyna Gazagystandan, Özbegistandan we Owganystandan gelen telekeçiler Gyýanlynyň polimer zawodynda öndürilen ýokary dykyzlykly polietileni satyn aldylar. Bulardan başga-da, Russiýadan, Türkiýeden, Azerbaýjandan, Özbegistandan we Gyrgyzystandan gelen telekeçiler daşary ýurt puluna reňksiz aýnany, nah ýüplügi, pagta süýümini satyn aldylar. Geleşikleriň jemi bahasy ABŞ-nyň 3 million 329 müň dollaryndan gowrak boldy.
Manat serişdelerine Russiýadan, Şotlandiýadan we Ermenistandan gelen işewürler jemi bahasy 3 million 724 müň manatlykdan gowrak nah ýüplügi satyn aldylar.


text:
Uweý
Höküm sürdi: b.e.öň 114—b.e.öň 105
Özünden öň: Içiz
Özünden soň: Uşilu
Öldi: b.e.öň 105.
Kakasy: Içiz
Aýaly: ???
Çagasy: Uşilu
Umumy maglumatEdit
Uweý Şanýuý Miladydan öň 114-nji we miladydan öň 105-nji ýyllar aralygynda hökümdarlyk edipdir. Içiziň uly ogly bolan Uweý şanýunyň häkimýet döwri Hun imperiýasynyň durgunlyk döwri saýylýar. Hun Hökümdarlygynyň 4nji döwri saýylýar. Häkimýetiň 4-nji ýylynda Çyn-Maçyn ilçisi oňa imperatoryň ony huzuryna çagyrandygyny we Wassallygy kabul etmegini isleýändigini aýtdy. Uweý muňa gazaplanyp ilçini Baýkal köliniň etraplaryna sürgüne ugratdy we goşunyna dynç berdi. Ýan-sin atly Çyn-maçyn ilçisi ötünç sorap Şanýunyň rugsady bilen imperatoryň ýanyna gitmek isledi. Şanýuý bolsa oňa haýbat atyp Çyn-maçyn şazadasyny talap etdi. Şanýuý belli karara gelip bilmän özi Çynmaçyna gitmek isledi we Imperator Wudi Uweý üçin Çankanda bir saraý dikilmegini emr etdi. Şondan soňky ýyl Hun ilçisi Çyn-Maçynda syrkawlandygy üçin Uweý ony öldürüpdirler diýip pikir etdi we Çyn-Maçyna gitmek pikirinden ýüz öwürdi. Miladydan öňki 105-nji ýylda ölen Uweýiň ýerine heniz ýaş ogly Er şanýuý hökümdar diýlip yglan edildi[1].
ÇeşmeEdit
1. ^ Bichurin N.Ya., "Collection of Information on Peoples in Central Asia in Ancient Times", vol. 1, p. 46.


text:
«Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurdumyzy 2019 — 2025-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Maksatnamasynda» bellenen wezipeleri üstünlikli durmuşa geçirmek, sebitleri durmuş-ykdysady taýdan ösdürmek, ilatymyzyň ýaşaýyş derejesini has-da ýokarlandyrmak, şeýle hem «Ahal welaýatynyň täze, döwrebap edara ediş merkezini gurmak hakynda” Türkmenistanyň Prezidentiniň 2019-njy ýylyň 4-nji martynda çykaran 1160-njy Kararyny ýerine ýetirmek maksady bilen, Türkmenistanyň Prezidenti Karara gol çekdi. Resminama laýyklykda, Ahal welaýatynyň häkimligine welaýatyň täze, döwrebap edara ediş merkezinde ýaşaýyş jaýlarynyň taslamasyny düzmek hem-de olary ýanaşyk ýerleri abadanlaşdyryp gurmak barada ýerli gurluşyk kärhanalary bilen şertnamalary baglaşmaga ygtyýar berildi.
Gurluşyk işlerine 2019-njy ýylyň noýabr aýynda başlap, ýaşaýyş jaýlaryny, içerki we daşarky eltiji elektrik, aragatnaşyk hem-de gaz ulgamlaryny 2021-nji ýylyň sentýabr aýynda ulanmaga doly taýýar etmek tabşyryldy.


text:
Túrkistan oblysynda jazataıym oqıǵalar sýıtsıd retinde tirkelgen - prokýratýra
TÚRKІSTAN. QazAqparat – Túrkistan oblysynda kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy ózine qol jumsaý derekteri edáýir artqan. Bul týraly oblystyq prokýratýra qyzmetkerleri, Q.A.ıAsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń professorlyq-oqytýshy quramy men polıtsııa departamenti, qoǵamdyq damý basqarmasynyń basshylary men úkimettik emes uıym ókilderi bas qosqan jıynda aıtyldy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Oblystyq prokýratýranyń málimetinshe, óńirde jasóspirimderdiń jynystyq tıispeýshiligine qarsy qylmystar sany 24,6% kemigen. Alaıda, kámeletke tolmaǵandar arasynda 35 sýıtsıd tirkelip, bul ótken jylmen salystyrǵanda 20% artqanyn kórsetip otyr. Júrgizilgen taldaý óńirdegi jalpy sýıtsıd sanynyń ishinen balalar sýıtsıdiniń 13% paıyzdy quraıtynyn kórsetken. Sýıtsıdke beıim eń qaýipti kezeń 14-18 jas aralyǵy ekeni anyqtalyp, dál osy jasta balalardyń 60% ózine qol jumsaýǵa tyrysatyny belgili bolǵan.
«Jasóspirimderdiń ózine qol jumsaýyna eresekter arasynda jıi oryn alatyn materıaldyq jetispeýshilik ómirlik qıynshylyqtar men áleýmettik nemese turmystyq kúızelis emes, otbasyndaǵy, mekteptegi jáne dostar arasyndaǵy qarym-qatynasqa baılanysty protsester negizgi sebep bolady. Sýıtsıd faktilerin zerdeleý barysynda prokýrorlar qylmystyq qýdalaýshy organnyń sýıtsıdti esepke alý jumysyn durys júrgizbegenin anyqtady. Sýıtsıd jasaýǵa árekettengender men aıaqtalǵan sýıtsıd esebine jazataıym oqıǵalar engizilgen» delingen habarlamada.
Máselen, Túlkibas aýdanynda dári-dármekten ýlanyp, shuǵyl dárigerlik kómek kórsetýdiń arqasynda tiri qalǵan balanyń oqıǵasyn sýıtsıd retinde jańylys esepke alǵan. Al, Saıram aýdanynda abaısyzda bir shólmek tyńaıtqysh eritindisin sý dep oılap iship qoıǵan jasóspirimniń ýlaný jaǵdaıyn sýıtsıd retinde tirkegen. Qadaǵalaý organy ókilderi osyndaı derekter tórt jaǵdaıda oryn alǵanyn anyqtaǵan. Olar boıynsha esepke túzetý engizilgen.
Sonymen qatar keńeske qatysýshylar balalar sýıtsıdi máselesin zertteýge jáne bilikti mektep psıhologtaryn daıyndaýǵa septigin tıgizgen «Refreım» úkimettik emes uıymynyń sapaly jumysyn atap ótti.
Aıtyp ótsek, oblys prokýratýrasynyń bastamasymen Keles aýdanynyń pedagog-psıhologtarynyń biliktiligin arttyrý men oqytýǵa bıýdjetten 2,5 mln teńge bólingen bolatyn. Mamandardyń biliktiligin jetildirip, jumysyn jaqsartýdyń arqasynda aýdanda balalar arasyndaǵy sýıtsıd sany 6-dan 1-ge deıin tómendegen.
Іs-shara barysynda oqý ornynyń prezıdenti B.Abrasılov ýnıversıtettiń birlesken is-sharalar josparyn júzege asyrýǵa kiriskenin, onda múddeli organdar qyzmetkerleri men ýnıversıtet ǵalymdary arasynan arnaıy jumys toby qurylǵanyn atap ótti. Prokýratýra organdary anyqtaǵan problemalar boıynsha jáne jasóspirimder arasyndaǵy sýıtsıd jóninde zertteý jumystary bastaldy. Zertteý jumystary aıaqtalǵannan keıin ýnıversıtet óz qarajaty esebinen ádistemelik nusqaýlar men oqý-ádistemelik quraldar shyǵarady.
Qoǵamdyq uıym ókilderi sýıtsıdtiń aldyn alý maqsatynda ata-analarmen, pedagogtardy aqparattandyrýmen, balamen, mekteppen jáne jasóspirimder ortasymen ózara is-qımyl jasaý týraly kúrdeli máselelerdi talqylaý boıynsha jumys júrgizýde memlekettik qurylymdarmen kúsh-jigerdi biriktirýge nıet bildirdi.
«Elimizdegi árbir jetinshi bala bizdiń oblysta turady. Osyǵan baılanysty oblysta tirkelgen ár balanyń ózine qol jumsaý deregi dabyl belgisi retinde qabyldanýy qajet. Máseleniń ózektiligin eskere otyryp, ýnıversıtettiń ǵylymı qyzmetkerlerine balalar sýıtsıdi máselesin zertteýge qatysýdy usynamyn», - dedi jıyndy qortyndylaǵan oblys prokýrory Nurǵalym Ábdirov.
- Elimizdegi alty oblysta 4186 shaqyrym jol jabyldy
- Qazaqstandyq polıtseıler erlikpen qaza tapqan áriptesiniń otbasyna kómektesti
- Kentaýlyq úsh jigit kóshedegi beınebaqylaý kameralaryn taspen uryp syndyrǵan
- Betpaqdalada 3 adam iz-túzsiz joǵalyp ketti
- Arshaly aýdanynda boranda adasyp ketken malshy tabyldy
- Atyraýda Land Cruiser kóligi turǵyn úıge soǵyldy
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Hindistan
Hindistan Respublikasy (hind. भारत गणराज्य, Bhārat Gaṇarājya?, iňl. Republic of India) — Günorta Aziýada döwlet. Hindistan tutýan meýdany boýunça dünýäde ýedinji, ilat sany boýunça bolsa, ikinji orunda durýar. Ol günbatarda Päkistan, demirgazyk-gündogarda Hytaý, Nepal we Butan, gündogarda Bangladeş we Mýanma bilen araçäkleşýär. Mundan hem başga, Hindistanyň günorta-günbatarda Maldiw adalary, günortada Şri-Lanka we günorta-gündogarda Indoneziýa bilen deňiz araçägi bär.
Mazmuny
- 1 Serhetleri
- 2 Döwlet gurluşy
- 3 Daşary syýasaty
- 4 Ilaty
- 5 Geografiýa
- 6 Ykdysadyýet
- 7 Taryhy
- 8 Halk hojalygy
- 9 Ýaragly güýçleri
- 10 Medeniýeti we milli gymmatlyklary
- 11 Çeşme
Serhetleri[üýtget | edit source]
Hindistan Günorta Aziýada, demirgazyk giňligiň 8-37-nji graduslarynyň, gündogar uzaklygyň 68-97-nji graduslarynyň aralygynda ýerleşýär. Tutýan meýdany – 3 mln.287 müň 732 inedördül km. Meýdanynyň ululygy boýunça Hindistan dünýäde 7-nji ýerde durýar. Ýurduň territoriýasy demirgazykdan günorta tarap 3219 km, gündogardan günbatara – 2977 km. uzalyp gidýär1. Umumy serhetleriniň uzynlygy 14103 km, deňiz kenarlary 7000 kilometrdir.
Hindistanyň alty sany döwlet bilen gury ýer serhedi bar. Gündogarda Bangladeş (4053 km.) we Mýanma (1463 km.), demirgazykda Hytaý (3380 km.) Nepal (1690 km.) we Butan (605 km.), günbatarda Päkistan (2912 km.) bilen araçäkleşýär. Günortada ýurduň kenarlaryny Hindi ummanynyň suwlary ýuwýar. Palk bogazy ýurdy Şri-Lanka adasy, gündogarda Bengal aýlagy, günbatarda Arap deňziniň suwlaryndan bölüp aýyrýar.
Döwlet gurluşy[üýtget | edit source]
Hindistanyň döwlet gurluşy federatiw respublikadyr. Onuň düzüminde 25 sany ştat we 7 soýuz territoriýasy bar. Paýtagty Deli şäheri. Ýerine ýetiriji häkimiýet Prezidente we Premýer-ministre degişlidir. Prezident döwletiň ýolbaşçysy hasaplanýar. Kanun çykaryjy häkimiýet iki palataly parlament tarapyndan amala aşyrylýar. Parlamentiň ýokary palatasyna halk palatasy, aşakysyna – ştatlaryň geňeşi diýilýär. Has täsirli syýasy partiýalary Hindi Milli Kongresi we Bharatiýa Janata Parti hasaplanýar.
Daşary syýasaty[üýtget | edit source]
Hindistan özbaşdak döwlet hökmünde dörän gününden başlap parahatçylyk söýüji daşary syýasat ýöredýär. Aslynda-ha Hindistanyň parahatçlyk söýüjiligi halkyň milli aňyýetinden gelip çykýar. Hindi halky öz tebigaty, dini ygtykady boýunça zorlugy, urşy ýigrenýän halk. Taryhda hindi halkynyň öz goňşularynyň üstüne çozmanlygy-da halkyň milli häsiýetinden gelip çykýar. Emma watanyny goramaga gezek gelende welin, hindiler hiç bir halkdan kem durmandy. Jawaharlal Nerunyň goşulmazlyk hereketini döretmek pikiri-de öz çeşmesini halkyň milli däbinden alypdy (seret §41!).
Hindistanyň daşary syýasatynda dünýäde parahatçylygy berkarar etmek ugrundaky göreşde birnäçe täze teklipler bilen çykyş etdi. Olaryň it möhümi 1988-nji ýyldaky dünýäni 2010-njy ýyla çenli ýadro ýaragyndan we zorlukdan halas etmek baradaky hereketleriň meýilnamasydyr. Hindistan 1985-nji ýylda döredilen Günorta Aziýa sebitiniň hyzmatdaşlygy bileleşiginiň (SAARK) agzasy bolup, Günorta Aziýa döwletleri bilen gatnaşyklarynyna üns berýär.
Hindistanyň daşary syýasatynda iň bir wawwaly ýeri onuň goňşusy Päkistan bilen gatnaşyklarydyr. Serhet dawalary bu iki ýurduň arasynda birnäçe çaknyşmalara getirdi.
Hindistan özüniň daşary syýasatynda Merkezi Aziýa sebitiniň garaşsyz döwletlerine, aýratyn-da Türkmenistan bilen däp bolan gadymy gatnaşyklary dikeltmäge üns berýär. Döwlet ýolbaşçylarynyň birek-biregiňkd resmi saparlary mahalynda özara bähbitli döwletara hyzmatdaşlygynyň hukuk binýady goýuldy. Iki döwletiň arasynda ykdysady, ylmy-tehniki we medeni babatda ýygjam gatnaşyklar ddbe öwrüldi. Iki halkyň hem göz guwanjyna öwrülen Baýram han Türkmeniň 500 ýyllyk ýubileýi 2000-nji ýylda ýurtlaryň ikisinde-de dabaraly bellenip geçildi. Hindistana türkmen gazyny eltmegiň taslamasy iki ýurduň arasyndaky uzak döwre niýetlenen hyzmatdaşlygyň aýdyň şaýadydyr.
Ilaty[üýtget | edit source]
Hindistan ilatynyň sany boýunça dünýäde Hytaýdan soňra ikinji ýerde durýar. Ilatynyň sany 936 mln.545 müň 814 adam (1995 ý. maglumatlary). Ilatyň ortaça gürlügi 1 inedördül km. 285 adam7. Ýurduň ilatynyň aglaba bölegini, has takygy 72%-ni indo-ariler tutýar. Olar 300-den gowrak etniki topara bölünýär. Ilatyň 25% töweregini drawidler, 3%-ni mongoloidler düzýär. Hindistanda 500-den gowrak halkyýet we taýpa bardyr. Döwlet dili hindi we iňlis dilleridir. 14 sany dil (bengal, tamil, tellugu w.b.) ýurduň dürli ştatlarynda resmi dil hökmünde ulanylýar. Hindi diliniň bir şahasy bolan urdu dili ýurduň demirgazygynda giň ýaýrandyr. Ýurtda 1652 dil we şiwe bar.
Agalyk ediji din induizm bolup, ilatyň 82,6%-ti bu dine uýýar. Ilatyň 11,4%-ti yslam, 2,4%-ti hristian dinine ynanýar. Sikhler ilatyň 2%-ne, buddaçylar bolsa 0,7%-ne barabardyr.
Dogulýanlaryň sany1000 adama 27 çagadan düşýär. Çaga ölümi 1000 çaga 76 çagadyr. Ilatyň ortaça ýaşy erkeklerde 58, aýallarda 60 ýaşdyr. Ilatyň zähmete ýaramly böleginiň 65%-ti oba hojalygynda zähmet çekýär.
Geografiýa[üýtget | edit source]
Tebigaty[üýtget | edit source]
Hindistanyň territoriýasy Hindistan ýarym adasyny Gimalaý we Karakorum daglarynyň bir bölegini, Hind-Gang düzliginiň gündogar bölegini, Bengal aýlagyndaky hem-de Arap deňzindäki adalaryň birnäçe toparyny öz içine alýar. Kenar ýakasynyň uzynlygy 12 müň inedördül kilometre golaý. Kenarlary pes we gowşak dilkawlanandyr. Hindistanyň territoriýasynyň 3/4 bölegine golaýy düzlükler we tekiz daglyklardyr.
Kölleri[üýtget | edit source]
Iň uly köli Kaşmir jülgesindäki Wular kölüdir. Dekan tekiz daglygyndaky Lonar köli wulkanly ýerdir. Hindistanyň territoriýasynyň köp böleginde gyzyl topraklar ýaýrandyr. Onda başga-da gyzyl-sary ferrallit, gyzyl-goňur, gyzylymtyl-goňur, gyzyl ferrallit, çal, çal-goňur, çemen, küljümek, dag-çemen, allýuwial topraklar bar.
Hindistan ýarym adasynyň we Hind-Gang düzlüginiň tebigy ösümlikleri, esasan sawannalardan (akasiýa, palma) hem-de tokaýlardan (tik, sandal, bambuk) ybarat. Hindistanyň demirgazyk-gündogarynda ýapragyny dökýän garyşyk tokaýlar, günbatar daglaryň ýele eňňitlerinde, Gang we Brahmaputra derýalarynyň deltalarynda ebedi gök öwüsýän garyşyk tokaýlar ösýär.
Hindistanyň faunasy Hindi-Malaý welaýatyna degişlidir. Süýdemdirijilerden maýmynlar, sugunlar, antilopalar has häsiýetli bolup, hindi pili, ýolbars, pantera, gimalaý aýysy duşýar. Şir, gaplaň, kaşmir suguny bütinleý diýen ýaly gyrlyp gutarypdyr. Guşlaryň, süýrenjileriň we balyklaryň faunasy baýdyr. Hindistanda zapowednikleriň we milli parklaryň 47-si bar.
Relýefi[üýtget | edit source]
Ýer üstüniň gurluşy boýunça ýurdy üç sany tebigy zolaga bölmek mümkin. Dekan düzlügi Gündogar we Günbatar Gat dag ulgamy bilen gurşalandyr. Bu daglar bütin Hindi ýarym adasyny diýen ýaly gurşap alýar. Hindi-Gang düzlügi hem öz gezeginde iki bölekden durýar: gündogarda Gangyň we Brahmaputranyň çygly tropiki zolagy hem-de günbatarda gurak Tar çöllügi. Ýurduň demirgazygyny dünýäde beýik daglaryň biri Gimalaý daglary gurşap alýar. Dünýaniň ikinji beýik nokady hem-de Karakorum dag ulgamynyň iň beýik nokady Çogori (8611 m.), dünýäniň üçünji beýik nokady Kançenjanga (8586 m.), Nangarparbat (8126 m.) Hindistanda ýerleşýär.
Klimaty[üýtget | edit source]
Subekwatorial, musson, ýurduň demirgazygynda tropiki. Ýylyň dowamynda üç sany howa möwsümini tapawutlandyrmak bolar: gurak salkyn (noýabr-fewral), gurak yssy (mart-maý), çygly yssy (iýun-oktýabr). Hindistanyň köp böleginde gyş aýlary gurak bolýar. Diňe ýurduň demirgazyk-günbatarsynda siklonlar bilen bagly gyşdaky ygallaryň möçberi tomusdakydan köp bolýar. Ygallaryň ýyllyk mukdary Tar çöllüginde 100–250 mm. bolanlygyndan Çeranpunjide (Tamilnad ştaty) 12 müň mm. çenli üýtgäp durýar. Çeranpuji Ýer ýüzünde iň ýagyşly ýer hasaplanýar3. Martdan başlap howa gyzyp, maýyň ahyryna çenli çenli ol maksimuma ýetýär (käbir etraplarda 400 çenli). Iýunda ýagyşlar möwsümi başlanýar: temperatura pese gaçyp, howanyň çyglylygy 95%-te we ondan hem ýokary galýar. Tomusda günorta-günbatardan öwüsýän musson ýelleri çygly, ýagyşly howa akymlaryny getirýär. Sentýabr aýynda musson ýelleriniň möwsümi gutaryp, 25-270 aralygynda ortaça temperatura saklanýar. Käbir etraplarda siklonyň yzyna gaýtmagy harasatlar, hatda taýfunlar (ýeliň tizligi 100 km/sagada çenli) bilen utgaşýar. Noýabr-fewral aýlarynda demirgazyk-gündogardan öwüsýän passat ýelleri gurak howanyň saklanmagyna özüniň täsirini ýetirýär.
Gazylyp alynýan baýlyklary[üýtget | edit source]
Kömür Hindistanyň esasy tebigy baýlyklarynyň biridir. Hindistan daşkömri gazyp almakda dünýäde 4-nji, gorlary boýunça 5-nji, eksport etmekde 7-nji ýerde durýar4. Gujaratda we Assamda tebigy gazyň gorlary bar. Ýurtda atom energetikasy üçin ýaramly uran bar. Demir magdanlarynyň umumy gorlary boýunça (27,3 mlrd. t.) Hindistan dünýäde ilkinji ýerlerde durýar5. Hromitiň gorlary 14 mln.t.,marganesiňki – 180-195 mln.t., mis magdanynyňky – 266 mln.t., gurşun-sink magdany – 110 mln.t.ýetýär. Ýurtdaky boksitleriň gorlary 3,5 mlrd.t. barabar bolup, bu babatda Hindistan dünýäde bu çig maly öndürýän Ýamaýka, Kamerun, Braziliýa ýaly döwletlerden soň 4-nji ýerde durýar.
Derýalary[üýtget | edit source]
Ýurduň içinden Gang, Brahmaputra, Godawari, Narmada, Krişna, Mahanadi, Kaweri, Tapti ýaly esasy derýalar akyp geçýär.
Ykdysadyýet[üýtget | edit source]
70-nji ýyllaryň birinji ýarymynda Hindistanyň ykdysadyýeti iň bir kyn döwri başdan geçirdi. Bu döwürde kd ýyllar gurakçylyk, kd ýyllar güýçli sil suwlarynyň basmagy ýaly tebigy betbagtçylyklar ýutda azyk ýetmezçiligini döretdi. Üstesine-de 1971-nji ýylyň hindi-päkistan urşy döwründe Bangladeşden gaçyp, 10 mln. bosgunyň Hindistana gelmegi “durnanyň üstüne urna” diýleni boldy. 70-nji ýyllaryň ahyrlarynda Janati Parti ykdysadyýeti kadalaşdyrmagy başarmady.
80-nji ýyllarda Hindistanyň ykdysady ösüşi durgunlylyk döwrüni başdan geçirdi. Hökümetiň 90-njy ýyllarda oba hojalyk önümçiligini ösdürmäge gönükdirilen çäreleriniň netijesinde Hindistan özüni oba hojalyk önümleri bilen üpjün edip, hat-da 1992-1993-nji ýyllarda gallanyň 300 müň tonnasyny daşary ýurtlara çykarmagy başardy.
Hindistanyň senagaty babatda aýdylanda hususy we döwlet pudagynyň utgaşykly işlemegi ýola goýuldy. Döwlet pudagy nebit we nebit önümlerini, daşkömri, elektrik energiýasyny öndürmegi esasan öz elinde saklady. Umuman, ýurtda öndürilýän senagat önüminiň 40% çemesini döwlet pudagy berýärdi. Hususy pudak esasan maşyn gurluşygy, ýeňil senagaty, oba hojalygyny, hyzmat ediş ulgamyny öz elinde saklaýar.
Hindistan ilkinji gezek 1980-nji ýylda özüniň ilkinji hemrasyny kosmosa uçurmagy başardy. 90-njy ýyllardy Hindistan kosmosy özleşdirmekde dünýäniň öňdebaryjy 10 döwletiniň birine öwrüldi. Hindistan demir ýollarynyň uzynlygy boýunça dünýäde 4-nji, ylmy-tehniki hünärmenleriniň sany boýunça 3-nji orna geçdi. Emma, milli girdejiniň ilatyň jan başyna düşüşi boýunça dünýäde yzdadyr.
Taryhy[üýtget | edit source]
Daş asyry döwründe Hindistanda adamzat jemgyýetiniň bolanlygy barada arheologik tapyndylar şaýatlyk edýärler. Hind derýasynyň jülgesinden tapylan bürünç medeniýetiniň ilkinji senesi goýlan galyndylar b.e.öň 3 müň ýyllygyň başlaryna degişlidir.
XV asyryň ahyrlarynda Hindistanda ilkinji kolonial gul edijiler-portugallar peýda bolýar. XVI asyryň I ýarymynda olar deňiz ýakasyndaky obalaryň ençemesinde (Goa, Daman, Diu we başg.) ornaşyp, Hindistanyň diňe bir söwdasyny ele almak bilen çäklenmän, eýsem, basyp alan territoriýalarynyň ilatyny kolonial ekspluatasiýa sezewar edýärler. Demirgazyk Hindistany birleşdirmek Beýik Mogollar dinastiýasy döwründe amala aşyrylýar. XVIII asyryň I ýarymyndan Mogollar dinastiýasy dargaýar.
XVII asyryň başlarynda Hindistanda Ýewropa söwda kapitaly peýda bolýar. Hindi täjirleriniň kömegi bilen iňlisler, gollandlar, fransuzlar hindi önümlerini satyn alyp, olary diňe bir Ýewropa däl, eýsem, Eýrana, Indoneziýa, Ýaponiýa, Hytaýa we başga ýurtlara hem çykarypdyrlar. Döwletleriň, Mogol imperiýasynyň mirasdüşerleriniň arasyndaky togtamaýan uruşlar Hindistanda iňlis we fransuz çaknyşyklaryna getiripdir
Ost-Hindistan kompaniýalarynyň söwda ekspansiýasyndan harby ekspansiýalara geçmegi üçin amatly ýagdaý döredýär. Beýik Britaniýa bilen Fransiýanyň arasyndaky dünýäde birinjilik gazanmak ugrundaky göreş Hindistanyň territoriýasyny hem öz içine alýar. 1746-63-nji ýyllarda Günorta Hindistanda Ost-Hindistan kompaniýalarynyň arasyndaky dyngysyz diýen ýaly alnyp barlan urşuň netijesinde iňlisler öz bäsdeşlerini doly derbi-dagyn edip, Bengaliýany basyp alýarlar we Karnatigi hem-de Audy wassal garaşlylyga sezewar edýärler. Deliniň basylyp alynmagy bilen (1803) Beýik Mogol iňlis Ost-Hindistan kompaniýasynyň oýnatgysyna öwrülýär.
Hindistanda milli azat edijilik hereketleri täzeden ýokary göterilýär. 1946-njy ýylda goşunda, flotda we awiasiýada iňlislere garşy köpçülikleýin çykyşlar bolýar. 1946-njy ýylyň awgustynda Hindistanda J. Neruwyň baştutanlygynda wagtlaýyn hökümet düzülýär. 1947-nji ýylyň 15-nji awgustynda Hindistanyň territoriýasynda iki sany täze garaşsyz döwlet: Hindistan we Päkistan dominionlary döreýär. 1949-njy ýylyň 26-njy noýabrynda kabul edilen täze Konstitusiýa boýunça Hindistan respublika diýlip jar edilýär. Konstitusiýa 1950-nji ýylyň 26-njy ýanwaryndan güýje girýär.
Halk hojalygy[üýtget | edit source]
Hindistan agrar-industrial ýurt. Nebit, himiýa, alýuminiý senagaty, maşyn gurluşygy senagaty bar. Hindistan mineral we energetik resurslara baýdyr. Çykarylýan kömrüň 3/4 bölegi diýen ýaly Damodar jülgesinde jemlenendir. Günbatar Hindistanda täze nebitli-gazly etraplar işe girizildi. Atom çig maly (uran magdany) gazylyp alynýar. Gazylyp alynýan demir magdanynyň 1/2 bölegine golaýy eksport edilýär. Marganes, slýuda, boksit, altyn, almaz, mis magdanlary gazylyp alynýar. 1984-85-nji ýylda 157 mlrd. kwt/ elektroenergiýa öndürildi. Gara we reňkli metallurgiýa, maşyn gurluşygy hem metal işläp bejerýän, himiýa, sement, kagyz, dokma, gant, poligrafiýa senagaty ösen. Alýuminiý senagaty ösýär. Dokma we azyk senagaty ýurduň gadymy pudaklarydyr. Azyk senagatynda gant önümçiligi esasy orny eýeleýär. Hökümet ownuk kärhanalaryň we hünärmentçiligiň ösmegine goldaw berýär. 1985-nji ýylda demir ýoly 62 müň km-e golaý, awtomobil ýoly 1700 km. boldy. Esasy portlary-Bombeý, Kalkutta we beýlekiler. Halkara ähmiýetli aeroportlary Bombeýde, Kalkuttada, Delide we Madrasda ýerleşýär.
Esasy ekinleri: şaly, bugdaý, arpa, mekgejöwen, gowaça, şekerçiňrik, çaý, kofe, kauçuk we başgalar.
Ýaragly güýçleri[üýtget | edit source]
Hindistanyň ýaragly güýçleri guryýer goşunlaryndan, Hindistan howa güýçlerinden we Harby-deňiz güýçlerinden ybarat. Baş serkerdebaşy-prezident. Goşuna goranmak ministri gös-göni ýolbaşçylyk edýär. Goşun, awiasiýa we flot meýletinleri toplamak ýoly bilen komplektlenýär: Hindistanda ählumumy harby borçlulyk ýok. Ofiserler düzümi harby uçilişelerde hem-de milli kadet korpusynda taýýarlanylýar. Ofiserleriň bir bölegi goşunyň ýörite ugurlary boýunça daşary ýurtlarda taýýarlyk geçýär.
Medeniýeti we milli gymmatlyklary[üýtget | edit source]
Medeniýeti[üýtget | edit source]
Hindistanyň medeniýeti dört müň bäş ýüz ýyldan bäri ösüp gelýär. Geçen müňýyllyklarda ýurduň medeniýetinde ösüşler hem gazanyldy, täze-täze medeni ojaklar döredildi, saz we dürli sungat görnüşlerinde täzeçil ideýalar emele geldi.
Bilimi[üýtget | edit source]
1990-njy ýyllarda ýurtda bilim alýanlaryň sany 154 million eken. Başlangyç, orta we ýokary okuw mekdeplerinde bilim berýän mugallymlaryň sany takmynan 3.5 milliona golaýdyr. Ýurtda 15 ýaşdan kiçi bolan çagalara başlangyç bilim hökmanydyr we mugtdyr. 1983-nji ýylda ýurduň bilim ulgamynda täze özgerişlikler amala aşyryldy. Bilim beriş ulgamy birnäçe bölege bölündi. Başlangyç we doly orta däl mekdeplerde bilim beriş möhleti 10 ýyl. Ýokary okuw mekdeplerinde okamak üçin hökmany suratda 12 ýyllyk doly orta mekdebi tamamlamak gerek. Ştatlardaky başlangyç mekdeplerde bilim döwlet dilinde berilýär.
Ýokary bilimi barada[üýtget | edit source]
Uniwersitetlerde we beýleki ýokary tehniki mekdeplerde ýaşlara iňlis dilinde bilim berilýär. Hindistanda 226 uniwersitet, 4.7 müň takyk we gumanitar ugurlarda bilim berýän kollejler, 1.9 müň mugallymçylyk, 185 inžener-tehnik we 359 lukmançylyk kolleji hereket edýär. Ýurduň iri uniwersitetleri: Kalkutta (150 müň talyp), Bombeý (150 müň talyp), Rajasthan (150 müň talyp), Deli ( 130 müň talyp), M.K Gandi adyndaky uniwersitet (150 müň talyp). Ýokary okuw mekdeplerinde 6.5 million talyp bilim alýar. Ol hem ýurduň 17-23 ýaş aralygyndaky ýaşlaryň 5-6 göterimini tutýar.
Ylmy[üýtget | edit source]
Ýurtda köp ugurly ylmy-barlag ojaklarynyň iňňän uly ulgamy döredilipdir. Olaryň arasynda döwlete degişli ylmy-barlag edaralary bilen bir hatarda hususy baglag institutlary we laboratoriýalary hem bar. Olar ylmyň dürli ugurlary boýunça iş alyp barýlarlar. Ylmy-barlag institutlarynda däp bolan ylymlar lukmançylyk, agronomiýa, weterinarçylyk, meteorologiýa, häzirki zaman ylymlaryndan atom energiýasy, älem giňişliginiň öwreniş we elektronika ýaly ugurlarda işler alnyp barylýar.
Bolliwud[üýtget | edit source]
Ol Hindistanyň Mumbaý şäheriniň kinoindustriýasynyň sinonimi hasaplanýar. ABŞ-nyň Kaliforniýa ştatyndaky Golliwud meňzeş edilip atlandyrylypdyr. Bolliwud Bombeý we Golliwud sözlerinden emele getirilipdir. Bolliwuddaky meşhur kinostudiýalar “Filmalaya” we “Film City” şäheriň demirgazyk böleginde ýerleşýär. Her ýyl Bolliwudyň kinostudiýalarynda 600-700 film surata düşürilýär. Olar esasanam hindi hem-de urdu we penjab dillerinde çykýar.
Soňky ýyllarda Bolliwudyň filmleri günbatar ýurtlarynda hem meşhurlyk gazanyp başlady. Şonuň netijesinde-de Bolliwudyň meşhur aktýordyr aktrisalary günbatar ýurtlarynyň filmlerinde surata düşmäge başladylar. Şol bir wagtda günbatarly kino ýyldyzlary-da Bolliwudyň filmlerinde esasy keşpleri janlandyrmaga höwes bildirýärler.
Dünýäniň iň beýik ymaraty[üýtget | edit source]
Hindistan gadymy binagärlik ýadygärliklerine örän baý ýurt. Ýurduň paýtagtynda-da şeýle ýadygärlikleriň köp sanlysyna duş gelmek bolýar. Bu ýerde gadymy döwürlerden biziň günlerimize çenli saklanyp galan käbir binalaryň gurluşy aklyňy haýran edýär. Mysal üçin, Hindistanyň iň beýik ymaraty bolan Kutb Minar. Onda dürli eýýamlaryň täsin nusgalaryny özünde jemleýän medeni we dini mirasyň utgaşmasyny görmek bolýar. Diwarynda Gurhanyň aýatlary hem minaranyň gurluşygy baradaky maglumatlar ýazylan bu ýadygärlik şäheriň ajaýyp ýerinden 72 metr belentlige howalanyp dur. Onuň aşakdan ýokarlygyna tarap aýlanyp gidýän 379 basgançagy bar. Aýtmaklaryna görä, basgançagyň diňe 156-njysyna çenli çykyp bolýar. Kutb Minardaky demir sütüni-de hakyky gudrat diýip, hasap edip bolar. Beýikligi 7 metr, ini iki adam eliniň uzynlygyna barabar bolan bu demir sütün 4-nji asyrda dikilipdir. 15 asyrdan gowrak wagt geçendigine garamazdan, ol henize çenli poslamandyr. Şol wagtlar şeýle uly demir bölegini nädip guýandyklary we ony poslamaz ýaly näme edendikleri häzire çenli ylymda uly syr bolup galýar.
Lotos ybadathanasy[üýtget | edit source]
Lotos ybadathanasy Bahaýi dininiň dünýäniň dürli yklymlarynda bar bolan ýedi ymaratynyň biridir. Onuň taslamasyny asly eýranly bolan kanadaly arhitektor Fariborz Sahba lotos gülüniň keşbinde döredipdir. Ybadathanany gurmak üçin serişde dünýä boýunça bahaizm dinine uýýanlar tarapyndan ýygnalypdyr. Onuň gurluşygy 1980-nji ýylda başlanyp 1986-njy ýylda hem tamamlanypdyr. Ybadathana 27 sany lotos gülüniň ýaprajygyndan ybarat bolup, ol betondan gurlupdyr we içinden owadan mermer daşlary bilen bezelipdir.
Çeşme[üýtget | edit source]
Zaman Türkmenistan gazeti - http://www.zamantm.com/tm/newsDetail_getNewsById.action?newsId=53162


text:
Şahyr Nazmuhammet Pakga Eýran Türkmenleriniň rubagy şygrynyň ussady hökmünde tanalýar. Ol Türkmensähranyň Akgala şaheriniň Şagaldepe diýen obasynda dünýä inýär. Ol okuwyny Ataabat obasynda gutarandan soň bir az müddet medreselerde mugallymçylyk işi bilen meşgul bolýar. Nazmuhammet „Jahad-e Daneşgahi“ diýlen okuw jaýyny gutaryp, žurnalistlik işine başlaýar. Žurnalist Nazmuhammet Pakga özüniň köp makalalaryny Eýran Türkmenleriniň syýasy we yjtymagy hal-ýagdaýyna bagyşlap dürli dergilerde çapa ýetirdi. Onuň makalary Eýranyň Pars dilli dergilerinde, şeýle-de „Ýaprak“ we „Sähra“ dergilerinde hem çap edildi. Ol diňe žurnalistlikde däl, eýsem şahyrçlyk we ýazyçylyk bilen meşgullanyp, öz ussatlygyny bu meýdanlarda hem subuta ýetirdi. Onuň „Söýjek bolsaň“ diýen şygyrlar kitaby 1999-njy ýylda çap boldy. Nazmuhammet Pakga 2002-nji ýylyň Ruhnama aýynyň (sentýabryň) 14-ine dünýäden ötdi. Şahyr Nazmuhammet Pakganyň „Söýjek bolsaň“ diýen şygyrlar kitabyndan birnäçe rubagylary size hödürleýäris.
Men hoşumy şatlygymy paýladym
Yşkymy-söýgimi ile paýladym
Ýöne entek bu hasratly kalbymy
Eltip özüm elim bilen jaýladym
Ýadyň akarlarda, olumda galdy
Adyň goşgy bolup, dilimde galdy
Bilýämiň ezizim! Şol günden bäri
Gapyňam gözleri ýoluňda galdy?!
Bir adam bu ýerden göçdi bu gije
Mahmala bürenip, gecdi bu gije
Men şo mahal aýa bakyp otyrdym
Asmanda bir ýyldyz öçdi bu gije.
Il derdine derman bola bilsedim.
Söweşde baýdak deý gala bilsedim.
Ölemde-de gülüp ölerdim welin
Watan üçin gurban bola bilsedim.
Köňlümi her ýana, kowup bilmeýän
Ýüregmiň ýüregni döwüp bilmeýän
Ynha men şoň üçin, ýekeje salym
Gözellikden gözüm sowup bilmeýän.
Aý bilen asmana ara çekdiler
Gül bilen bilbili nara çekdiler
Güneşi zynjyrlap atdylar çaýa
Aşyklary tutup dara çekdiler.
Söýgi diýmek, men-menlikden geçmekdir
Söýgi diýmek, özüňdenem geçmedir
Sen söýgüni sähel zatdyr öýtme,
Söýgi diýmek, ýana-ýana öçmedir.
Nirde sen bir mahal ýitiren söýgim?
Meni öz özümde gark eden gaýgym
Geliň! Bu ölümden gutaryň meni,
Sen eý ýiten gaýgym, güm bolan söýgim
Dünýä bezenip dur saçlaryn darap
Sen oňa göz kakýaň, kölüňe ýarap
Munça gyzyklanma bu oýunlara,
Öňde ajal otyr ýoluňa garap!
Geliber! Bu sahraň gujagy giňdir,
Gujagyça onuň saçagy giňdir.
Gujagna-saçagna göriplik etseň
Şonda, bu sahrada ýaşamaň kyndyr.
Ýaz gelip geçipdir, duýmandyryn men.
Saz çalyp geçipdir, duýmandyryn men.
Güýz içinde ýaşap ýörän mahalym,
Ýar gülüp geçipdir, duýmandyryn men.
Derýalaryň suwun içdim suwsadym.
Göz ýaşymyň soňun içdim suwsadym.
Men çagamdan beter agladym bu gun,
Enem janyň ak süýdüni küýsedim.
„Meni söýýäňmi?!“ diýp, müň gezek sora.
Özüňem söýýän diýip, söýgini gora.
Aýagymyzyň yzy barka bu çölde,
Söýgüden başga söz düşmesin ara.
Gana-gana şerabyňdan içsedim.
Humar bolup men özümden göçsedim.
Ne-hä şerap berdiň, ne humar etdiň,
Wah bir seniň hyýalyňdan geçsedim.
Saz edende agyr derdy köşändyr
Geňlenende gaýgy-gamdan boşandyr
Aýdymlarny berdi sähraň aňyna
Rubagylam şolardan bir nyşandyr.
Serhoş bolup özümden boşamadym
Dem-salym erkana ýaşamadym
Geçdi gitdi ýyllar yzly-yzyna,
Ýöne entek gaýgydan boşamadym
Aşyklaryň hakyn haklasaň bolar
Söýgiň sarpasynam saklasaň bolar
Çyn aşyga artykmaç zat gerek däl,
Ýüregiň çaýyna oklasaň bolar.
Hasrat çökdi gözlerime, waý indi!
Gussa ýokdy sözlerime, waý indi!
Ömrüm bir çüýriýen tanaba bagly
Ajal bakdy ýüzlerime, waý indi!
Enteg-ä ir göz ýaşyňy dökerden
Hasratly illeriň ýolun sökerden
Dem salym aýak çek, söýmegi öwren
Gyzyl güli öpüp barýan akardan
Güneş öçer gider, söýgi bolmasa
Aýam göçer gider, söýgi bolmasa
Ýylgyrmak ýat bolar, ýüzün dönderip
Ykbalyň gaçar gider, söýgi bolmasa
Gyzlar meni sazym üçin söýendir
Güýzler meni ýazym üçin söýendir
Her bir kişi her sebäpli söýse-de
Enem pahyr özüm üçin söýendir
Müsürde şa boldy Ýüsüp-i kengan
Zylaýhanam oňa ýar etdi eýyäm
Hasratly gezerdi „wah!“, diýip obam
Aýbölegim, dolan Aýyň bölegi
Gülälegim, gülzarymyň läligi
Gökden ýere düşup mährini çaýan
Enesi bar, çugly günüň bölegi.
(Aýbölek, Gülälek - Merhum şahyryň gyzlarynyň atlary)


text:
“Täze zamanda” – täze bilim ojagy
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň tagallasy bilen bilim-ylym ulgamynda durmuşa geçirilýän düýpli özgertmeler ýurdumyzyň dünýä derejesinde ösmeginde oňyn netijeleri berýär. Häzirki wagtda bilimi, ylymy hemmetaraplaýyn ösdürmek we onyň gazananlaryny netijeli ulanmak halkyň ýaşaýyş-durmuş şertleriniň guwandyryjy derej...
ТОПХ газ гечириҗиси тасламасы үстүнликли дурмуша гечирилйәр
Хусусы хабарчымыз Түркменбашыныӊ НГИЗТ-ныӊ баш инженериниӊ орунбасары Абдылла Аллагулыев билен сөхбетдеш болды.
Сөхбетдешимизиӊ айтмагына гөрә, соӊкы йылларда юрдумызыӊ небит-газ пудагыныӊ мадды-энҗамлайын бинядыны беркитмек, тебыгы байлыклары гайтадан ишләп, ичерки сарп эдиҗилер ве экспорт үчин өнүм өндүрмек билен бир хатарда энергоресурла...
Ýollaryňyz ak bolsun
Garaşsyz Baky Bitarap ýurdumyzda 2018-nĵi ýyl “Türkmenistan-Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi” diýlip yglan edildi. Türkmenistan gadymy döwürlerden bäri, daşary ýurtlar bilen doganlyk-dostluk aragatnaşygyny saklaýar. Söwdada, medeniýetde-de döwletler biri-birime doganlyk kömegini berýär. Bu bolsa iki tarap üçin hem bähbitli bolup durýar. Şeýlelik-de döwle...
GYMMATBAHA DAŞLARYN SAGLYGA TASIRI
Eger kimdir biri eline yakut gasly yuzuk dakynsa,onda ona goz dil tasir etmez.
Eger kimdir biri hemise boynundan yakut dasyny asyp gesse,ol adam hic hacan sel bolmaz.
Lagl dasyny boynundan asyp gezen adamyn yuregi agyrmaz.
Eger kimdir biri grant dasyny boynundan asyp gezse,ol adam gije garabasmazdan hemde yurek agyrdan aman bol...
GYMMATBAHA DAŞLARYN SAGLYGA TASIRI
Eger kimdir biri eline yakut gasly yuzuk dakynsa,onda ona goz dil tasir etmez.
Eger kimdir biri hemise boynundan yakut dasyny asyp gesse,ol adam hic hacan sel bolmaz.
Lagl dasyny boynundan asyp gezen adamyn yuregi agyrmaz.
Eger kimdir biri grant dasyny boynundan asyp gezse,ol adam gije garabasmazdan hemde yurek agyrdan aman bol...
Sport göreşi
Sport göreşi – göreş sportynyň başa-baş söweş görnüşi bolup, ol ýörite düşekçäniň üstünde alnyp barylýar. Sportyň bu görnüşinde dürli emeller, mysal üçin, hüjüm etmek, zyňmak, ýykmak ýaly emelleri ulanmaga rugsat berilýär. Sport göreşiň esasy maksady garşydaşy düşekçäniň üstünde arkasyna zyňmakdyr.
Sport göreşi öz taryhyny has gadymdan alyp...
Bitarapdyr Watanym
Türkmen halkynyň sekiz asyr arzuw eden ýurt Garaşsyzlygyndan soňra taryh üçin gysga wagtyň dowamynda halkara giňişliginde gazanan ajaýyp ýeňişleriniň biri hem hemişelik butaraplyk derejesidir. 1995-nji ýylyň 12-nji dekabrynda hem-de 2015-nji ýylyň 3-nji iýunynda BMG-niň Baş Assambleýasy tarapyndan kabul edilen “Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygy”...
Pomma Nurberdiyew
Biziñ oyde bir gil bar,
Bagdaky gulden gowy.
Onda suyji bir dil bar,
Sayrak bilbilden gowy.
Goteryaris biz ony
Bokrurip elden ele.
Shatlygmyzyñ yok ceni ,
Wasp edyas dilden dile
Perestroyka
Talyplar comy gowy edip restawrassyya edipdirler.
ýalançy soygum
Yalan soyga bilman bagtmy men bagladym.
Yeke galan gunlerim sensizlikde agladym.
Bugun yeke goyup ozge bagta bagladyn.
Sadalygym bilip sen meni kop alladyn.
Alladyn sen meni yallan sozlerin bilen.
Sen bilen bile bolmaz biwepalygyn bilen.
Bagytly bolaryn oytme yuz owrenson menden.
Basga birini...
Bal Menem
MERHUM AŞYK HOJA
Bal menem!
Garaňky zyndan içinde, bolsam-da men hary-zar,
Öz doganyma, öz atama, öz eneme bal menem.
Berse bersin atuw jeza, men ölsem, adym ölmez,
Öz obama, öz ilime, öz gülüme dil menem.
Meň ýüregim yşk dutary, döretdim bagrym oýkap,
Ussatlardan tälim aldy...
Komek gerek doslar
Salam doslar men sizin yazyan zatlarnyza oz pikirim yazyp bilemok ol nameden bolup biler bilyaniniz bar bolsa manada owredayin hays sts nadip goyyanyz onam owredayin sizin jogabynyza sabyrsyzlyk bln garasyan
Yene-de düyşüme girdiñ dilberim
HOJAMÄMMET DURDYÝEW
《ÝENE-DE DÜÝŞÜME GIRDIÑ DILBERIM》
Gijäniň bir wagty aýazly agşam,
Takatsyz ukudan turdum dilberim.
Pete-pet alnymda ajap keşbiñde,
Ýene-de düýşüme girdiñ dilberim.
Ýylgyrşyñda öñki, gözüñde öñki,
Bir ajap owazly sesiñde öñki,
Arman şol baýlyklar bol...
Salam
salamchik,talyplar))
Nury Halmämmedow: "-ÖZÜM HAKDA SAZYMDAN OŇAT AÝTJAK ÝOK" (hakyda)
Hormatly Prezidentimizin öz halkyna sowgat eden "Parahatçylyk sazy, dostluk, doganlyk sazy" atly kitabynda halkymyzyň dünýä halklaryna goýan belent sarpasynda milli aýdym-saz sungatymyzyň uly ähmiýetiniň bolandygyny beýan eden belli ýazyjymyz Nurmyrat Saryhanowyň "Şükür bagşy" atly powesti esasynda kinorežissýor Bulat Mansurowyň...
Bilyanmi?
Hemma salam! Ichinizda duysh yurgutlary barada bilyaniniz bar bolsa taze mowzuk achyp ugratsynyz. sizden etjek hayashym
JUBUNDE PULUN BOLMASA
Gulki şatlyk halyn bolmaz Habar ber-şeýledir. Salam talyplar ynha menem ahyr arañyza geldip heriñize üç sapardan bäş telpek bermäne ertirä ýapyk belki şu ýerde gyzykly bolaýadyrda. Sport göreşi – göreş sportynyň başa-baş söweş görnüşi bolup, ol ýörite düşekçäniň üstünde alnyp barylýar. Sportyň bu görnüşinde dürli emeller, mysal üçin, hüjüm etmek, zyňmak, ýykmak ýaly emelleri ulanmaga rugsat berilýär. Sport göreşiň esasy maksady garşydaşy düşekçäniň üstünde arkasyna zyňmakdyr.
Jubunde pulun bolmasa
Doslan yanyna gelmez
Jubunde pulun bolmasa
Oyundan utup bilmersin
Arzuwna yetip bilmersin
Bir meylis tutup bilmersin
Jubunde pulun bolmasa
Sozun hicbir saya durmaz
Hickim sana eye bolmaz
Bagt daşynda perwaz urmaz
Habar ber-şeýledir.
Magtymguly:
O nämedir, ýaşyl-gyzyl
öwüsýär?
O nämedir, aýagy ýok
towusýar?
O nämedir, ýedi derýa
böwusýär?
Şahyr bolsaň, şondan bize
habar ber!
Durdy şahyr:
Ol ekindir, ýaşyl-gyzyl
öwüsýär,
Ol ýylandyr, aýagy ýok
to...
Hoş geldim
Sport göreşi
Sport göreşi öz taryhyny has gadymdan alyp...
Habar ber-şeýledir.
Salam talyplar ynha menem ahyr arañyza geldip heriñize üç sapardan bäş telpek bermäne ertirä ýapyk belki şu ýerde gyzykly bolaýadyrda.
Sport göreşi – göreş sportynyň başa-baş söweş görnüşi bolup, ol ýörite düşekçäniň üstünde alnyp barylýar. Sportyň bu görnüşinde dürli emeller, mysal üçin, hüjüm etmek, zyňmak, ýykmak ýaly emelleri ulanmaga rugsat berilýär. Sport göreşiň esasy maksady garşydaşy düşekçäniň üstünde arkasyna zyňmakdyr.


text:
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda ýurdumyzyň ähli künjegi täze, döwrebap keşbe eýe bolýar. Alnyp barylýan binagärlik-gurluşyk işleriniň netijesinde, paýtagtymyz Aşgabat ak mermere beslenen şäher hökmünde «Ginnesiň rekordlar kitabyna» girizilen bolsa, ýurdumyzyň welaýatlary öz keşplerini düýpgöter üýtgedip, senagat taýdan ösen, medeni-durmuş maksatly binalaryň özboluşly toplumlaryny özünde jemleýän, dünýä ülňülerne laýyk gelýän, döwrebap sebitlere öwrüldi.
Diýarymyzyň ähli ýerleriniň döwrebap keşbe girmegi, halkymyzyň ýaşaýyş-durmuş derejesiniň barha ýokarlanýanlygynyň aýdyň subutnamasydyr. Hormatly Prezidentimiziň gatnaşmagynda 10-njy aprelde Ahal welaýatynyň täze şäheriniň düýbüniň tutulmagy-da, bu babatda alnyp barylýan işleriň üstüni ýetirdi.
Gurluşyk işlerine badalga berlen Ahal welaýatyndaky täze şäherde kottejleriň we köp gatly ýaşaýyş jaýlarynyň 400-den gowragy gurlar. Olarda ýaşamak, dynç almak, çagalaryň sagdyn ösüp ulalmaklary üçin ähli amatly şertler dörediler. Täze şäherde her biri 320 orunlyk 10 sany çagalar bagy, hersi 720 okuwça niýetlenen 19 sany orta mekdep, başlangyç we orta hünär mekdebi, şeýle hem iki sany sungat mekdebi bina ediler.
Ak mermerli Aşgabat Watanymyzda amala aşyrylýan giň gerimli özgertmeleriň öň hataryny çekmek bilen, özüniň ajaýyp binagärlik keşbine eýe boldy. Soňky ýyllarda paýtagtymyzyň binagärlik toplumlarynyň üsti özboluşly desgalar, şol sanda iri ýaşaýyş toplumlary bilen ýetirildi. Milli Liderimiziň täzeçillik strategiýasy netijesinde, türkmen paýtagty häzirki zaman, okgunly ösýän hem-de ýaşamak üçin amatly şäheriň köpugurly nusgasyny özünde jemleýär.
Paýtagtymyzyň Çoganly ýaşaýyş toplumynda gurulmagy meýilleşdirilýän binagärlik toplumlary paýtagtymyzyň gözelligine gözellik goşsa, ilatymyzyň ýaşaýyş-durmuş derejesiniň has-da ýokarlanmagyna ýardam eder. Sözüň doly manysynda, ýakyn ýyllarda bu ýerde edara binalarynyň, hyzmatlar ulgamy kärhanalarynyň, ýaşaýyş jaýlarynyň we beýleki durmuş maksatly desgalaryň tutuş toplumyny öz içine alýan täze ägirt uly şäher peýda bolar. Häzirki wagtda täze şäherçäniň estetik keşbiniň döredilmegi üçin birnäçe taslamalar işlenilip düzüldi. Täze binagärlik taslamalary özboluşly, tapawutly hem-de täsir galdyryjy häsiýete eýe bolar. Munuň üçin binalaryň we desgalaryň bezeginde milli amaly-haşam sungatynyň ýörelgeleri, häzirki zaman çözgütler döredijilikli ulanylar. Binagärlik toplumynyň merkezinde gurulmagy meýilleşdirilýän «Türkmeniň ak öýi» binasy giň göwrümli täze gurluşyklaryň aýratyn bezegi bolar. Türkmeniň ak öýi görnüşindäki täsin hem-de belent desga iri dabaralaryň we medeni çäreleriň geçirilmegi üçin niýetlener. Ak öý abadançylygyň we ösüşiň, dostlugyň hem-de türkmen myhmansöýerliginiň nyşanydyr. Biz hem abadançylygy we ösüşi nazarlaýan hormatly Prezidentimiziň janynyň sag, döwletli işleriniň hemişe rowaç almagyny arzuw edýäris.
Hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda ýurdumyzda ilatyň saglygyna yzygiderli gözegçilik etmek, saglygy goramak, dikeltmek boýunça ägirt uly işler amala aşyrylýar. Gahryman Arkadagymyzyň taýsyz tagallasy bilen gurlup ulanylmaga berlen, ýokary tilsimatly, iň häzirki zaman lukmançylyk enjamlar bilen enjamlaşdyrylan hassahanalar bu gün halkymyzyň hyzmatynda. Öz halkynyň bagtyýar durmuşy barada aladalanýan hormatly Prezidentimiziň sahawaty bilen ýurdumyzda döwrebap saglyk merkezleriniň ýene-de birnäçesini gurmaklyk meýilleşdirilýär. Olar Ahal welaýatynyň Gökdepe etrabynyň çäginde welaýatyň täze, döwrebap edara ediş merkeziniň düzüminde gurulmagy meýilleşdirilýän 350 orunlyk Ahal welaýat Köpugurly hassahanasy, 150 orunlyk Ahal welaýat Onkologiýa hassahanasy, Saglyk öýi, 150 orunlyk Ahal welaýat Enäniň we çaganyň saglygyny goraýyş merkezi, Tiz kömek merkezi, Ahal welaýatynyň Gökdepe etrabynda gurulmagy göz öňünde tutulýan 200 orunlyk Ýokanç keseller hassahanasy, Balkan welaýatynyň Türkmenbaşy şäherinde 400 orunlyk köpugurly hassahanasy, 100 orunlyk ýokanç keseller hassahanasy, Daşoguz welaýatynyň Daşoguz şäherinde gurulmagy meýilleşdirilýän 450 orunlyk Köpugurly hassahanasy, 150 orunlyk Onkologiýa hassahanasy we başgalardyr. Bu maglumatlar hormatly Prezidentimiziň öz halkynyň saglygy, bagtyýar durmuşy barada aladalarynyň, öňdengörüjilikli ynsanperwer syýasatynyň aýdyň netijeleridir. Şunuň ýaly sahawatly tutumlary üçin ildeşlerimiziň Gahryman Arkadagymyza alkyşlary çäksizdir.
Hormatly Prezidentimiziň öňdengörüjilikli syýasaty netijesinde ýurdumyzda ähli ugurlar boýunça uly üstünlikler gazanylýar. Gazanylýan üstünlikler halkymyzyň bolelin durmuşda ýaşamagyna, ýaşaýyş-durmuş şertleriniň has-da ýokarlanmagyna giň mümkinçilikleri döredýär.
Dünýä döwletleri bilen dostlukly gatnaşyklary saklamak, halkara hyzmatdaşlyklaryny ösdürmek hem-de ýurdumyzyň içinde howa gatnawlaryny döwrebap derejede ýerine ýetirmekde paýtagtymyzydaky we welaýatlarymyzdaky halkara, häzirki zaman howa menzilleri ägirt uly ähmiýetlidir. Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Gahryman Arkadagymyzyň ýolbaşçylygynda ýurdumyzyň howa gatnawlary ulgamy düýpgöter täze derejelere ýetirildi. Munuň özi ýurdumyzyň ilatyny we güneşli Diýarymyza myhman bolup gelýän daşary ýurtly raýatlary döwrebap howa gatnawlar hyzmaty bilen üpjün etmekde hem-de üstaşyr ýük gatnawlaryny ýerine ýetirmekde uly mümkinçiliklere eýe bolmaga giň şertleri döredýär. Bu işler ýurdumyzda geljekde hem uly üstünlikler bilen dowam etdiriler.
Şu gün irden hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Köpetdagyň eteginde welosipedli gezelenç etdi, şeýle hem Ahalteke atçylyk toplumynda bolup, behişdi bedewleri bilen didarlaşdy.
Soňky döwürde ýurdumyzda welosiped sporty işjeň ösdürilýär. Mälim bolşy ýaly, geçen ýyl Türkmenistanyň başlangyjy bilen BMG-niň Baş Assambleýasy 3-nji iýuny Bütindünýä welosiped güni hökmünde esaslandyrdy. Bu waka Milletler Bileleşigi tarapyndan hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyçlarynyň goldanylýandygynyň hem-de halkara giňişlikde ýurdumyzyň abraýynyň belende göterilýändiginiň aýdyň subutnamasy bolup durýar.
Döwlet Baştutanymyz sagdyn-durmuş ýörelgesiniň işjeň tarapdary bolmak bilen, bu babatda ildeşlerimize, ozaly bilen, ýaşlara ajaýyp görelde görkezýär. Ine, bu gün hem dynç güni, milli Liderimiz sport bilen meşgullanyp, nobatdaky gezek beden taplygyny görkezdi.
Ir säher bilen döwlet Baştutanymyz Köpetdagyň ajaýyp künjegine geldi. Bu ýerden ak mermerli binalary özünde jemleýän Aşgabadyň ajaýyp keşbi açylýar. Gyş paslynyň ahyrky aýynyň jana tenekar arassa dag howasy, täsin tebigy görnüşler, dünýäniň gözel şäherleriniň hatarynda tanalýan paýtagtymyzyň günsaýyn özgerýän keşbi aýratyn täsir galdyrýar. Bularyň hemmesi ruhuňy belende göterip, güýç-gaýratyňy artdyrýar hem-de beýik işlere ruhlandyrýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy bilen, ýurdumyzyň ähli sebitlerinde adamlaryň abadan durmuşda ýaşamagy üçin hemme zerur şertleri üpjün etmäge gönükdirilen giň gerimli özgertmeler amala aşyrylýar. Häzir ýurdumyzyň ähli künjeklerinde bu giň möçberli, köpugurly işleriň miwelerini görmek bolýar.
Watanymyzy bagy-bossanlyga büremegiň giň gerimli maksatnamasyny amala aşyrmagyň çäklerinde el bilen döredilen tokaýlar ösüp kemala geldi. Ak mermerli paýtagtymyz bilen çäkleşýän Köpetdagyň gözel künjekleri hem-de «Awaza» milli syýahatçylyk zolagy ýaýylyp gidýän gojaman Hazaryň kenary ýaşyl begrese beslenip, dünýäniň giň sähralyklarynyň birinde — Garagumda gök zolaklar emele gelýär.
Bularyň hemmesi watandaşlarymyzyň bähbidine, halkymyzyň durmuş derejesini ýokarlandyrmaga gönükdirilendir, çünki milli Liderimiziň «Döwlet adam üçindir!» diýen şygary syýasy ýörelge bolup durýar.


text:
Jemgyýet
10.04.2018 | Türkmenistan — BMG: ynsanperwer ulgamda hyzmatdaşlyk
Şu gün paýtagtymyzda köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň işgärlerini durnuksyz migrasiýanyň hem-de adam söwdasynyň öňüni almak boýunça meselelerde tagallalary birleşdirmegiň halkara tejribesi bilen tanyşdyrmaga gönükdirilen iki günlük maslahat işe başlady. Maslahat Türkmenistanyň Hökümeti tarapyndan Migrasiýa boýunça halkara guramanyň wekilhanasy bilen bilelikde çäreleriň ozal tassyklanan meýilnamasyna laýyklykda guraldy.
10.04.2018 | Ekologiýa medeniýetiniň ynsanperwer maksatlary
Aşgabatda A.S.Puşkin adyndaky Döwlet rus drama teatrynda üýtgeşik çykyş guraldy. Duşenbe güni agşam — bu, adatça, teatrlarda dynç güni bolsa-da, onuň girelgesiniň öňünde adamlar ýygnandylar, olary bu ýere näme getirdi: «Eýsem, bu gün spektakl barmy?».
08.04.2018 | “Ýüpek ýoly” binasy — Türkmenistanyň ulag geçelgeleriniň nyşany
Bütindünýä saglyk güni bellenilýän şu gün Amyderýanyň kenaryndaky şäherde ajaýyp “Beýik Ýüpek ýoly” binasynyň dabaraly açylyşy boldy.
07.04.2018 | Türkmenistanyň Prezidenti Bütindünýä saglyk güni mynasybetli guralan baýramçylyk çärelerine gatnaşdy
Şu gün Türkmenistan halkara jemgyýetçiligi bilen bilelikde ählihalk baýramçylygy bolan Bütindünýä saglyk gününi giňden dabaralandyrdy. Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe täze many-mazmuna eýe bolan bu şanly sene mynasybetli köpçülikleýin welosipedli ýöriş guraldy we sagdyn durmuş ýörelgelerine ygrarly müňlerçe adamlary özünde jemleýän hem-de tutuş ýurdumyzy gurşap alan köpsanly sport çäreleri geçirildi.
07.04.2018 | Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň halkyna
Mähriban halkym! Eziz watandaşlar!
06.04.2018 | Ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň täze düzüminiň mejlisleri
Şu günler Türkmenistanda «Döwlet häkimiýetiniň ýerli wekilçilikli edaralary hakynda» we «Geňeş hakynda» Türkmenistanyň Kanunlary esasynda saýlanylan welaýat, etrap, şäher halk maslahatlarynyň we Geňeşleriň agzalary özleriniň birinji mejlislerini geçirýärler. Mejlislerde halk maslahatlarynyň başlygy we orunbasary, Geňeşleriň arçyny we kätibi saýlanylýar.
05.04.2018 | Türkmenistanyň Prezidenti Saglyk ýoluny geçdi
Şu gün hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow özüniň işiniň örän köpdügine garamazdan, üýtgewsiz kada eýerip, ýurdumyzyň harby we hukuk goraýjy edaralarynyň ýolbaşçylary, şeýle hem Aşgabat şäheriniň häkimi bilen bilelikde Saglyk ýoluny geçip, sport maşklary bilen meşgullandy.
05.04.2018 | 2017-nji ýylyň ýylýazgysy: saglygy goraýyş
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň öňdengörüjilikli we parasatly içeri syýasaty netijesinde halkymyzyň saglygyny goramakda giň gerimli işler durmuşa geçirilýär. 2017-nji ýylyň netijeleri hem ýurdumyzyň saglygy goraýyş ulgamynyň okgunly ösýändigine şaýatlyk edýär. Bu ulgam dünýä ülňüleriniň derejesine çykdy.
02.04.2018 | Türkmenistanyň Demokratik partiýasynyň VIII gurultaýy
Şu gün paýtagtymyzda Türkmenistanyň Demokratik partiýasynyň nobatdan daşary VIII gurultaýy geçirildi, onda Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzyň esasy syýasy guramalarynyň biriniň öňünde durýan möhüm wezipeler ara alnyp maslahatlaşyldy.
29.03.2018 | «Milli goşun» žurnaly ýaşlary watançylyk ruhunda terbiýelemek hakynda
Türkmenistanyň Goranmak ministrligi tarapyndan ýaşlary watançylyk ruhunda terbiýelemek maksady bilen neşir edilýän “Milli goşun” žurnalynyň nobatdaky sany çapdan çykdy.


text:
Informatika
Informatika—Informasiýa informatikanyň ilkinji we düýpli düşünjeleriniň biridir. Şonuň üçin informasiýa düşünjesine gysgaça kesgitleme bermek ýa-da ony bir sözlem bilen beýan etmek mümkin däldir.
Informasiýa “informatio” diýen latyn sözünden gelip çykýar we türkmen dilinde “düşündirmek”, “aýdyň etmek”, “beýan etmek”, “aýdyp bermek”, “habarlylyk”, “maglumatlylyk” diýen ýaly manylary berýär. Biziň ýerine ýetirýän islendik işimiz haýsydyr bir habary, maglumaty kabul etmek we peýdalanmak bilen baglanyşyklydyr. Meselem, kitap, gazet okamak, surata, telewizora seretmek we ş. m. arkaly biz habarlary, maglumatlary kabul edýäris, ýatda saklaýarys, toplaýarys, özümizçe gaýtadan işleýäris hem-de başgalara ýaýradýarys. Hat ýazsak-da, telefonda gürleşsek-de söhbetdeşimize haýsydyr bir habary, maglumaty berýäris. Islendik meseläni çözmek üçin maglumatlar bilen işleýäris, meseläniň şertinde berlen düşünjeden başlap, оnuň çözgüdinde – täze bir düşünjä gelýäris. Habar bermeler önümçilikde we durmuşda ýazgylar we çyzgylar, maglumatlar we hasabatlar, jedweller (tablisalar) ýaly görnüşlerde hem duş gelip bilýärler. Çyzgylar we saz eserleri, kitaplar we suratlar, spektakllar we kinofilmler - bularyň barysy-da informasiýalaryň beýan edilşiniň görnüşleridir. Maglumat anyklyk we dolulyk, gymmatlylyk we derwaýyslyk, aýdyňlyk we düşnüklilik ýaly birnäçe esasy häsiýetlere eýedir. Işiň hakyky ýagdaýyny häsiýetlendirýän maglumat anyk maglumatdyr. Anyk däl maglumatyň nädogry düşünjelere ýa-da nädogry çözüwlere getirmegi mümkin. Eger habar çözgüdi kabul etmek üçin ýeterlik bolsa, onda оňа doly maglumat diýilýär. Doly däl maglumat çözgüdi kabul etmekde ýa-da оňа düşünmekde kynçylyk döredýär. maglumatyň gymmatlylygy onuň kömegi bilen nähili meseleleriň çözülişine baglydyr. Derwaýys maglumat şertleri üýtgäp durýan işlerde zerurdyr. Düşnüksiz sözler bilen aňladylan habar peýdasyz bolup biler. Berilýän maglumat, habar aýdyň we düşňükli bolmalydyr.
Informasiýalaryň kodlanyşy. Maglumatlaryň mukdarynyň ölçeg birlikleri[üýtget | edit source]
Maglumatlary dürli usullarda beýan edip, toplap, gaýtadan işläp we ýaýradyp bolýar. Adamlar özara dil ýa-da ýazuw üsti bilen düşünişmeli bolanlarynda kesgitli harplardan düzülen elipbiýden, sifrlerden, dyngy belgilerinden we ş.m. peýdalanýarlar. Elektron hasaplaýjy maşynlarda islendik maglumaty beýan etmekde 2-lik hasaplaýyş ulgamynyň 0 we 1 sifrlerinden düzülen belgiler toplumyndan peýdalanylýar. Diýmek, kompýuter diňe ikilik sanlara düşünýär. 0 ýa-da 1 sifrleri bit (BInary digiT - ikilik sifr) diýip atlandyrýarlar. Edil uzynlygyň metr, wagtyň sagat, massanyň kilogram we ş. m. arkaly ölçenilişi ýaly maglumatlaryň mukdary hem degişli ölçeg birlikleriniň kömegi bilen ölçenilýär. Bit maglumatyň mukdaryny ölçemegiň iň kiçi birligidir. Bitleriň kömegi bilen islendik belgini aňladyp bolýar. Eger şeýle bolýan bolsa, onda näme üçin kompýuterde latyn “A” harpy ýazgyly düwmejik basylanda, ekranda onuň şekili peýda bolýar-ka? Häzirki zaman EHM-leriniň köpüsinde her bir belgä bitleriň sekiz sanysyndan düzülen yzygiderlik degişli edilýär. Oňa belginiň ikilik kody diýilýär we baýt diýlip atlandyrylýar. Baýt “byte” diýen iňlis sözünden alnan, 1 baýt = 8 bit. Meselem latyn “A” harpy 01000001 (10-luk hasaplaýyş ulgamynda 65), latyn “B” harpy 01000010 (10-luk hasaplaýyş ulgamynda 66) san bilen belgilenýär. Her bir harpa, sifre, belgä 0-dan 255-e çenli aralykda üýtgeýän haýsydyr bir onlyk san görnüşinde kod degişli edilýär. 255-den uly sanlar bilen belgileri kodlamak mümkin däldir (sebäbi bitleriniň hemmesi 1-likler bolan san: 11111111 = 128 + 64 + 32 + 16 + 8 + 4 + 2 + 1 = 255). Latyn “A” harpynyň basylmagy bilen kompýutere onuň ikilik sifrlerden düzülen kody (baýty) ugradylýar, ýörite elektron shemalar şu kod arkaly “A” harpynyň duran ýerini tapýarlar we ony ekranda “çap edýärler”. Häzirki döwürde belgileriň 128 sanysyny (0-dan 127-ä çenli sanlar arkaly) kodirleýän ASCII (American Standart Code for Information Interehange) kod jedweli ölçeg hökmünde peýdalanylýar. Onda dolandyryjy belgiler (0-dan 31-e çenli, meselem, [Enter] we [Esc] klawişleri degişlilikde 13 we 27), hyzmat ediji belgiler (meselem, boş ýer 32, “-“ belgisi 45, “_” belgisi 95), sifrler (48-den 57-ä çenli), baş we setir latyn harplary (degişlilikde 65-den 90-a we 97-den 122-ä çenli) kodlanandyrlar. Belgileriň galan 128 sanysy (128-den 255-ä çenli sanlar arkaly) ölçeg hökmünde kesgitlenen däldir. Onda milli elipbiýler we käbir belgiler kodlanýarlar. Maglumatyň mukdaryny ölçemek üçin bit we baýtdan başga-da has uly ölçeg birlikleri (Kbaýt, Mbaýt, Gbaýt) hem ulanylýar:
1 Kbaýt (bir kilobaýt) = 210 baýt = 1 024 baýt;
1 Mbaýt (bir megabaýt) = 210 Kbaýt = 1 024 Kbaýt;
1 Gbaýt (bir gigabaýt) = 210 Mbaýt = 1 024 Mbaýt.
1 Tbaýt (bir terebaýt) = 210 Gbaýt = 1 024 Gbaýt.
Bashga temalara seret:[üýtget | edit source]
- Matematiki logika barada düşünje
- Matematiki logikanyň elementleri
- Informatikadan ozuni synap gor. Soraglar
informasion proses


text:
Jańa ındýstrııalandyrý
-
NUR-SULTAN. QazAqparat – 2019 jyldyń sońyna deıin ındýstrııalandyrýdyń jańa 5 jyldyq baǵdarlamasy qabyldanady. Bul týraly QR Premer-Mınıstriniń orynbasary Jeńis Qasymbek málim etti, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.03.09.2019 11:34
-
NUR-SULTAN. QazAqparat - Qazaqstan L-610 jáne jeńil motorly Baıkal ushaqtaryn qurastyrmaq. Bul týraly búgin Úkimet úıindegi baspasóz máslıhatynda QR Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıtse-mınıstri Amanııaz Erjanov aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.10.07.2019 12:52
-
NUR-SULTAN. QazAqparat - Bıyl jyl sońyna deıin 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy bekitiledi. Bul týraly búgin Úkimet úıindegi baspasóz máslıhatynda QR Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıtse-mınıstri Amanııaz Erjanov aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.10.07.2019 12:26
-
NUR-SULTAN. QazAqparat - Bıyl Indýstrııalandyrý baǵdarlamasy aıasynda 20 myń jumys orny ashylady. Bul týraly búgin Úkimet úıindegi baspasóz máslıhatynda QR Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıtse-mınıstri Amanııaz Erjanov aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.10.07.2019 11:34
-
ASTANA. QazAqparat - Sońǵy jyldary jeltoqsan aıynda ındýstrııalandyrý kúnin ótkizý, ondaǵy telekópir aıasynda óńirlerde áleýetti jobalardy iske qosý dástúrge aınaldy. Elbasy Nursultan Nazarbaev qatysqan bıylǵy shara «Indýstrııalandyrýdyń ekinshi besjyldyǵy: Qazaqstanda jasalǵan» taqyrybyn qamtyp otyr.12.12.2018 17:28
-
TARAZ. QazAqparat - Jambylda Elbasynyń qatysýymen ótken jalpyulttyq telekópir aıasynda «Býrnoe solar- 2» kún elektr stantsııasy óz jumysyn bastady. Bul buǵan deıin jumys istep turǵan kún elektr stantsııasynyń ekinshi kezeńi bolyp eseptelinedi. Osy boıynsha stantsııanyń qýaty eki esege artyp, 100 Mvt-qa keńeıtildi, dep habarlaıdy QazAqparat.12.12.2018 10:28
-
ASTANA. QazAqparat - Qazaqstanda ındýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń úshinshi besjyldyǵyna arnalǵan qujat ázirlendi. Bul týraly Úkimet otyrysynda QR Investıtsııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbek málim etti, dep habarlaıdy QazAqparat.22.08.2018 12:15
-
TARAZ. QazAqparat - 2018 jyldyń sońyna deıin ındýstrıaldy-ınnovatsııalyq damý memlekettik baǵdarlamasy aıasynda quny 16,9 mlrd teńgeni quraıtyn 8 ınvestıtsııalyq joba iske asyrylady, dep habarlaıdy QazAqparat ZhambylNews-ke silteme jasap.11.08.2018 09:43
-
AQTÓBE. QazAqparat - Aqtóbe oblysynda quny 55 mlrd teńge bolatyn 35 joba qaıta jańartylady, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi oblys ákiminiń baspasóz qyzmetine silteme jasap.14.07.2018 21:37
-
ASTANA. QazAqparat - Búgin Úkimet otyrysynda QR Premer-Mınıstri Baqytjan Saǵyntaev Investıtsııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbekke óńdeý ónerkásibiniń barlyq salasyna taldaý jasaýdy tapsyrdy, dep habarlaıdy QazAqparat.27.03.2018 14:18
-
ASTANA. QazAqparat - Jyl sońyna deıin «2020-2024 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń ındýstrııaldy-ınnovatsııalyq damý tujyrymdamasy ázirlenedi. Bul týraly búgin Úkimettiń selektorlyq rejimdegi otyrysynda QR Investıtsııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbek aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat.27.03.2018 12:55
-
QOSTANAI. QazAqparat - Rýdnyıdaǵy «Sokolov-Sarybaı» ken basqarmasy quny 92 mlrd teńge bolatyn 3 jobany ıgermek, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.21.02.2018 16:50
-
ShYMKENT. QazAqparat - Búgin Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Janseıit Túımebaev ótken jyldy qorytyndylap, halyq aldynda esep berýde. Onda aımaq basshysy 2017 jyly óńirdiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik salalarynda atqarylǵan jumystarǵa toqtalyp, aldaǵy jylda iske asyrylatyn jumys josparlary týraly baıandady, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.16.02.2018 11:59
-
ASTANA. QazAqparat - Aǵymdaǵy jyly Indýstrııalandyrý kartasy aıasynda 1 trln teńgeniń 150-den astam jobasy iske qosylady. Bul týraly búgin QR Investıtsııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbek halyqpen eseptik kezdesýi barysynda aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat.14.02.2018 11:57
-
ASTANA. QazAqparat - Indýstrııalandyrýdyń úshinshi besjyldyǵy tujyrymdamasy ázirlenedi. Bul týraly búgin Úkimet otyrysynda QR Investıtsııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbek aıtty, dep habarlaıdy QazAqparat.13.02.2018 13:14
-
PETROPAVL. QazAqparat - Petropavl qalalyq sotynda Taıynsha aýdany ishki ister bóliminiń burynǵy basshysy Petr Martynıýkke qatysty úkim shyǵaryldy, dep habarlaıdy «QazAqparat» HAA tilshisi.26.01.2018 13:05
-
KÓKShETAÝ. QazAqparat - Elbasynyń «Ult jospary-100 naqty qadam» jáne «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdaralamalarynda alǵa qoıǵan mindetterdi halyqqa túsindirý maqsatynda Aqmola oblysyna jumys saparymen kelgen Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlın Kókshetaý qalasyndaǵy birqatar áleýmettik-óndiristik nysandarda bolyp, eńbek ujymdarymen kezdesti, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.05.01.2018 13:53
-
ASTANA. QazAqparat - «Tulpar-Talgo» JShS 2023 jylǵa deıin 603 vagon jasap shyǵarýdy kózdep otyr, dep habarlaıdy «QazAqparat» HAA tilshisi.03.01.2018 13:47
-
ShYMKENT. QazAqparat - Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Janseıit Túımebaev Indýstrııalyq-ınnovatsııalyq damytýdyń 2015 - 2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy aıasynda iske qosylǵan «Rahat-Shymkent» JShS-niń jańa zamanaýı óndirisiniń jumysymen tanysty, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.20.12.2017 12:03
ary qaraı