c: text/html

text:
Foto: www.gov.kz
Forum saýda-oıyn-saýyq ortalyǵy Ashyq jobasynyń kóshbasshysy bolyp tanyldy. SOSO zańgeri Natalıa Stepanova О́ńirlik kommýnıkasııalar qyzmetiniń brıfıngisinde júıeniń artyqshylyqtary týraly aıtty.
29 maýsymnan bastap Forum SOSO-ǵa Ashyq qosymshasyn skanerlegennen keıin ǵana kirýge bolady. Kireberiste qaýipsizdik qyzmeti kelýshilerden júıede olardyń mártebesin tekserýdi suraıdy nemese ózderi tekseredi. Aıta ketsek, Almatyda bul júıe barlyq saýda núktelerine belsendi túrde engizilýde, osylaısha kásipkerler ınfeksııanyń taralýyna qarsy kúresti qoldaýda.
Forum SOSO zańgeriniń aıtýynsha, olar lokdaýndy engizbeý úshin Ashyq júıesimen jumys jasaýda.
«Bizdiń SOSO birinshi bolyp Ashyq aıasyndaǵy jumys algorıtmin qoldanýǵa qyzyǵýshylyǵyn pen daıyndyǵyn bildirdi. Bizdiń kásipkerler SOSO koronavırýstyq ınfeksııanyń taralý qaýpi joǵary adamdar kóp jınalatyn oryn ekenin túsinedi. Sondyqtan biz býtıkterimizdiń, fýdkorttar men basqa da saýda oryndarynyń qaýipsiz jumys isteýin qoldaımyz», - deıdi N. Stepanova.
Zańgerdiń aıtýynsha, Forum SOSO jańa mindetterge túsinistikpen qaraǵan kúzet qyzmetiniń jaýapty jumysynyń arqasynda Ashyq kóshbasshysy boldy.
Sonymen qatar, Forum SOSO-nyń 100 qyzmetkeriniń 95-i koronavırýsqa qarsy ekpe aldy. Saýda ortalyǵyndaǵy egý pýnkti 12 sáýirde ashyldy, sodan beri qala turǵyndary arasynda tanymal. SOSO-da vaksınalanǵandar arasynda birneshe ret baǵaly syılyqtar oınatyldy.
Atap ótsek, Almaty qalasy ákimdiginiń saıtynda Ashyq júıesiniń jaýapsyz qatysýshylarynyń da, 153 joba kóshbasshylarynyń tizimi de jarııalandy. Oń baǵalanǵandardyń arasynda - «Allıýr avto» JShS, «Eır Astana», «Qazaqtelekom», «Kınopark Stýdent», «Dostyq Sınema», «Almaty Sý» jáne taǵy basqalary bar.
Eske salsaq, qalada epıdemıologııalyq ahýal kúrdeli. О́tken táýlikte megapolıste koronavırýstyq ınfeksııanyń taǵy 1 493 jaǵdaıy tirkeldi. Infeksııalyq stasıonarlarda 5 474 adam bar, onyń ishinde 216 bala. AMSK pen Telemedısına ortalyǵynyń mobıldi toptary 11 908 naýqasty úılerinde baqylaýda.
Epıdemıologtar turǵyndardy vaksınalanýǵa shaqyrady. Búginde Almatyda 787 494 adamǵa vaksınanyń birinshi komponentti salyndy. Al, bul ujymdyq ımmýnıtetti qalyptastyrý úshin áli de jetkiliksiz.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir
Usynylǵandar


text:
Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň Halk Maslahatynyň agzalarynyň birinji saýlawlary 2021-nji ýylyň mart aýynyň soňky ýekşenbesinde geçiriler
2020-nji ýylyň 25-nji sentýabrynda Aşgabat şäherinde hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda göni wideoaragatnaşyk arkaly Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň üçünji mejlisi geçirildi.
«Türkmenistan — Bitaraplygyň mekany» şygary astynda geçýän ýylda bu taryhy ähmiýetli umumymilli forumda hormatly Prezidentimiziň demokratik başlangyçlary esasynda «Türkmenistanyň Konstitusiýasyna üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakynda» Türkmenistanyň Konstitusion kanunynyň kabul edilmegi bilen iki palataly parlament ulgamyna geçildi.
Munuň özi Türkmenistanda parlamentarizmiň we demokratik özgertmeleriň ösüşinde täze tapgyryň başlanandygyny aňladýar.
Ýurdumyzda Arkadag Prezidentimiziň başlangyjy boýunça ýaýbaňlandyrylan özgertmeler demokratik ýörelgelere hil taýdan itergi berip, Watanymyzyň şöhratly taryhyna möhüm sahypany ýazýar. Çünki, hormatly Prezidentimiziň nygtaýşy ýaly, «Döwlet häkimiýetiniň aýratyn şahasy hökmünde Parlament ýurduň syýasy, ykdysady we jemgyýetçilik durmuşynda halk demokratiýasyny berkarar etmegiň aýrylmaz guralydyr».
Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň karary bilen, Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň (Parlamentiniň) Halk Maslahatynyň agzalarynyň birinji saýlawlaryny 2021-nji ýylyň mart aýynyň soňky ýekşenbesinde geçirmek bellenildi. Şeýle hem Parlamentiň bu palatasynyň agzalarynyň saýlawlary bilen bagly guramaçylyk işlerini geçirmeklik tabşyryldy.
Ýurdumyz bu gün demokratik ýörelgeleri çuňlaşdyrmak ýoly bilen öňe ynamly gadam urýar. Demokratik şertleriň çäklerinde ýurdumyzda her bir türkmen raýatynyň saýlaw hukuklarynyň üpjün edilmegine hem uly...
Hormatly Prezidentimiziň pähim-parasatly baştutanlygynda günsaýyn ösüp barýan asuda ýurdumyzda raýatlaryň hukuklaryny we azatlyklaryny goramaga gönükdirilen il-ýurt bähbitli çäreler yzygiderli amala a...
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda ýurdumyzda milli ykdysadyýetimiziň ähli pudaklaryny sanlylaşdyrmak işi ýokary depginler bilen dowam edýär....
?Türkmenistan – parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynda, mukaddes Garaşsyzlygymyzyň şanly 30 ýyllyk baýramyna taýýarlyk görülýän günlerde hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda alnyp...
Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistan döwletimizde hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda alnyp barylýan il-ýurt bähbitli, giň gerimli işler Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwrüne mahsus...
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň pähim-parasatly ýolbaşçylygynda ýurdumyzyň jemgyýetçilik-syýasy durmuşynda milli kanunçylygy kämilleşdirmäge hem-de halkara tejribes...
Ynsan kalbyny päklige, halallyga besleýän, merdana ata-babalarymyzdan miras galan, halkymyzyň asyrlar, boýy dowam edip gelýän asylly ýörelgelerine aýratyn ähmiýet berilýär. Hormatly Prezidentimiziň...
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň pähim-parasatly ýolbaşçylygynda beýleki ulgamlar bilen birlikde saýlaw ulgamyna içgin üns berilýär. Ýurt Baştutanymyzyň ýakyndan ýa...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Daşoguzda eýýäm bir hepde töweregi wagt bäri mekdep mugallymlary mejbury arassaçylyk işlerine çekilýärler.
Ýurduň demirgazyk welaýatynda geçen anna gününden bäri mugallymlar jokrama yssyda welaýatyň merkezi Daşoguz şäheriniň ýollaryny syryp-süpürip, haşal otlary çapýarlar. Şeýle-de, olar Saparmyrat Niýazow etrabyndaky türkmen-özbek serhet geçelge ýolunyň ugruny arassalamaga-da mejbur edilýärler.
Mundanam başga, iki hepde töweregi wagt bäri mugallymlara Daşoguz şäheriniň esasy demir ýolunyň üstünden gurlan uly köpriden oýulyp, demirýol liniýalarynyň üstüne gaçan daş beton böleklerini, asfalty daşadýarlar.
Ýeri gelende bellesek, mugallymlaryň köçe arassalaýyş işlerine çekilmegi üçin olara goşmaça hak tölenmeýär. Üstesine-de, mugallymlara köçede işläp ýören wagtynda dynç almaga ýa-da tebigy hajatlaryny berjaý etmäge mümkinçilik berilmeýär.
Azatlyk Radiosynyň ýerli çeşmeleri bilen söhbetdeş bolan mugallymlar häkimiýetleriň talaplaryna boýun bolmakdan başga alaçlarynyň ýokdugyny, bolmasa iş ýerlerini ýitirmek howpunyň bardygyny gürrüň berdiler.
“Bize dowamly köçe süpürdip, ot çapdyrdyp mugallymçylyk mertebämizi depeleýärler. Häkimiýetler bizi asla äsgermeýärler. Indi bizi öz okuwçylarymyz hem sylamaýar. Tomusky dynç alyş mömsüminde-de nirä diýilse, eliňe sübsäňi alyp gidäýmeli” diýip, Saparmyrat Türkmenbaşy etrabyndaky 12-nji mekdebiň mugallymlarynyň biri zeýrendi.
Galyberse-de, ýokarda beýan edilen ýagdaýlary ýurduň beýleki künjeklerinde, şol sanda paýtagtda hem synlasa bolýar. Iki hepde töweregi mundan ozal, Aşgabatda 45 günlük tomusky dynç alyş rugsadyndan dolanyp işe çykan mugallymlaryň ählisi mekdebiň golaýyndaky köçeleri süpürmek, baglaryň otuny çapmak işlerine çekildiler.
Şeýle-de, Türkmenistanda mekdep mugallymlary döwlet baýramçylyklar we syýasy wakalar bilen bagly häkimiýetleriň guramaçylygyndaky çärelere köpçülikleýin gatnaşmaga mejbur edilýär. Oba ýerlerinde mekdep mugallymlary beýleki döwlet edara-kärhanalaryň işgärleri bilen deň derejede oba hojalyk işlerine çekilýär, şol sanda pagta ýygýarlar we pile önümçiligine gatnaşdyrylýarlar.
ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň ýaňy-ýakynda çap eden ýyllyk hasabatynda Türkmenistan mejbury iş güýjüni ulanmakda dünýä derejesinde iň erbet ýagdaýly ýurtlaryň hatarynda agzaldy.
Şol bir wagtda, ýurduň özünde mugallymlaryň esasy wezipe borçlaryndan başga işlere çekilýändigi barada hiç zat aýdylmaýar, muňa derek döwlet mediasynda mugallymlaryň prezident Gurbanguly Berdimuhamedowy “ajaýyp zamanyny peşgeş berendigi üçin” alkyşlaýan reportažlar görkezilýär.


text:
EAEO, KORONAVIRÝS JÁNE KENESARY HANNYŃ SÚIEGІ. NAZARBAEV PEN PÝTIN KELІSSÓZDERІNІŃ QORYTYNDYSY
NUR-SULTAN. QazAqparat - 30 maýsym kúni Nursultan Nazarbaev Reseı Federatsııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtınmen kelissóz júrgizdi. Birneshe saǵatqa sozylǵan kelissóz aıtarlyqtaı jemisti boldy. Buǵan deıin de atap ótilgenindeı, taraptar EAEO aıasyndaǵy ıntegratsııalyq protsesterdiń damý perspektıvasyn talqylap, óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etý boıynsha ózekti máselelerge qatysty pikir almasty.
Atap aıtqanda, sońǵy oqıǵalar konteksinde Aýǵanstannyń Ortalyq Azııa memleketterimen shekarasyndaǵy shıelenisti jaǵdaılar talqylandy. Qazaqstan Respýblıkasy Qaýipsizdik Keńesiniń Tóraǵasy osy óńirdegi shıelenistiń arta túsýine baılanysty óz alańdaýshylyǵyn bildirdi.
Elbasynyń byltyr koronavırýs ınfektsııasynan qalaı aıyqqany týraly sózi de BAQ-tyń erekshe qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. Este bolsa, týra sol kezde qarapaıym azamattar arasynda da, osy soqqyny ózderine birinshi qabyldaǵan medıtsına qyzmetkerleri arasynda da koronavırýs juqtyrý sharyqtaý shegine jetken edi. Nursultan Nazarbaev jańa qaterge qarsy kúreste qazaqstandyq medıtsına qyzmetkerleriniń eren erligin birneshe ret basa aıtqan. Elbasy adamzat balasy bul vırýsty tek álemdik ǵylymı-medıtsınalyq qoǵamdastyqpen tyǵyz kooperatsııa arqyly jáne árkimniń óz densaýlyǵyn saqtaýǵa jaýapty qadam jasaı otyryp qana jeńýge bolatynyn árqashan aıtyp keledi.
Eske sala keteıin, Nursultan Nazarbaevtyń syrqattanǵany týraly aqparat bizdiń eldiń azamattaryn ǵana emes, álemdik qaýymdastyqty da aıaǵynan tik turǵyzdy.
Kóptegen shetel kóshbasshylary óz alańdaýshylyǵyn bildirip, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń tez saýyǵyp ketýin tiledi. Nursultan Nazarbaevtyń jaqyn dosy Vladımır Vladımırovıch Pýtın tipti Tuńǵysh Prezıdentti baqylaıtyn qazaqstandyq mamandarǵa kómek kórsetý úshin reseılik dárigerlerdi jiberdi.
Elbasy koronavırýs ınfektsııasynyń sımptomsyz túrimen aýyrǵan bolatyn. Medıtsına mamandarynyń keńesteri, usynymdary, sondaı-aq Tuńǵysh Prezıdenttiń densaýlyq jaǵdaıyn muqııat baqylaýdyń arqasynda bári jaqsy ótti.
Elbasynyń Reseı Federatsııasyna jumys sapary aıasynda talqylanǵan máseleniń biri Qazaq halqy úshin kıeli sanalatyn Kenesary hannyń súıegin izdestirý jáne ony Qazaqstanǵa qaıtarý taqyryby boldy. Kelissózder barysynda Nursultan Ábishuly Reseı Prezıdentinen osy protseske kómek kórsetýin surady. Elbasy qazaqtyń sońǵy hanynyń súıegi óziniń týǵan jerinde jerlenip, rýhynyń tynysh tabýy qazaq halqy úshin asa mańyzdy másele ekenin aıryqsha atap ótti. Vladımır Vladımırovıch Pýtın Tuńǵysh Prezıdentti Reseı tarapynyń bul máselede jan-jaqty kómek kórsetetinine sendirdi. Pýtınniń sózine qaraǵanda, artefakt tabylady jáne Qazaqstan halqyna qaıtarylady.
Elbasy Keńesshisi – Baspasóz hatshysy A.Úkibaı
- Elbasy akademık Serik Qırabaevtyń týystaryna kóńil aıtý jedelhatyn joldady
- Elbasy elordany kóshirý týraly: Qamys pen batpaqtan basqa eshteńe bolmady
- Elbasy prezıdenttikten bas tartatyny týraly memleket basshylarynan kimge birinshi habarlady
- Búgin Rım kınofestıvalinde Elbasy jaıly fılmniń tusaýy kesiledi
- Elbasy týraly derekti fılm kórsetiledi
- TMD postkeńestik keńistiktegi aýqymdy apattardyń aldyn alýda mańyzdy ról atqardy - Toqaev
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
BMG-den gelip gowşan hoş habarlar Garaşsyz, Bitarap Watanymyzyň belent halkara abraýynyň, Birleşen Milletler Guramasy bilen hyzmatdaşlygyň strategik häsiýetiniň nobatdaky subutnamasyna öwrüldi. 2021-nji ýylyň 20-nji aprelinde BMG-niň Ykdysady we Durmuş geňeşiniň (EKOSOS) nobatdaky mejlisiniň dowamynda Türkmenistan 2022 — 2024-nji ýyllar döwri üçin BMG-niň Gender deňligi hem-de zenanlaryň hukuklaryny we mümkinçiliklerini giňeltmek meseleleri boýunça düzüminiň Ýerine ýetiriji geňeşiniň (BMG — Zenanlar) agzalygyna saýlanyldy. Mundan başga-da, 21-nji aprelde Şweýsariýa Konfederasiýasynyň Ženewa şäherinde geçirilen BMG-niň Ýewropa ykdysady komissiýasynyň (ÝYK) 69-njy mejlisiniň dowamynda Türkmenistan bu guramanyň 2021 — 2023-nji ýyllar döwri üçin wise-başlyklygyna biragyzdan saýlanyldy.
Bitarap Türkmenistan hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň baştutanlygynda parahatçylyk söýüjilik, “Açyk gapylar” we netijeli hyzmatdaşlyk syýasatyny üstünlikli amala aşyrmak bilen, saýlap alan ugruna üýtgewsiz eýerýär. Şunda BMG bilen köpugurly, netijeli gatnaşyklary ösdürmäge aýratyn ähmiýet berilýär. Şol gatnaşyklar soňky ýyllarda täze mazmuna eýe boldy.
Biziň ýurdumyz halkara syýasy, ykdysady, medeni we hukuk giňişligine sazlaşykly goşulmak bilen, bu ugurda alyp barýan işlerini aýdyň işjeňleşdirdi. Häzirki wagtda Milletler Bileleşigi bilen däbe öwrülen hyzmatdaşlygyň gerimi toplanan baý tejribä hem-de uly mümkinçiliklere esaslanyp, şol sanda BMG-niň esasy agentlikleriniň hem-de iri ýöriteleşdirilen guramalarynyň ugry boýunça yzygiderli giňeldilýär. Munuň özi, ozaly bilen, Türkmenistanyň halkara gatnaşyklardaky başlangyçlary we onuň sebit hem-de dünýä möçberindäki möhüm meseleleri çözmekdäki ähmiýeti bilen baglanyşyklydyr.
Bu ugur, umuman alanyňda, döwlet Baştutanymyzyň döredijilikli daşary syýasaty ýaly, BMG-niň goldawyna eýe bolýar. Şunuň bilen baglylykda, Türkmenistanyň Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň 75-nji ýubileý mejlisiniň başlygynyň orunbasarydygyny, bu hormatly wezipä altynjy gezek saýlanandygyny, BMG-niň Baş Assambleýasynyň 58-nji, 62-nji, 64-nji, 68-nji hem-de 71-nji mejlisleriniň işine hem wise-başlyk hökmünde gatnaşandygyny bellemek gerek.
Mälim bolşy ýaly, Türkmenistan Birleşen Milletler Guramasynyň abraýly düzümleriniň we ykdysady edaralarynyň düzümine eýýäm birnäçe gezek saýlanyldy. Şolaryň hatarynda BMG-niň esasy edaralarynyň biri bolan EKOSOS, Ilat we ösüş boýunça komissiýa, Bütindünýä azyk maksatnamasynyň Ýerine ýetiriji geňeşi, ÝUNESKO-nyň Ýerine ýetiriji geňeşi, BMG-niň Merkezi Aziýanyň ykdysadyýetleri üçin Ýörite maksatnamasy (SPEKA), BMG-niň Neşe serişdeleri boýunça komissiýasy, BMG-niň Bosgunlaryň işleri boýunça Ýokary komissarynyň maksatnamasynyň Ýerine ýetiriji komiteti we beýlekiler bar.
Şunuň bilen baglylykda, geçen ýyllaryň içinde biziň ýurdumyzyň eýýäm BMG-niň Ýewropa ykdysady komissiýasynyň hem-de BMG-niň ÝYK-nyň durnukly energetika boýunça komitetiniň býurosynyň başlygynyň orunbasarlygyna we BMG-niň Gender deňligi hem-de zenanlaryň hukuklaryny we mümkinçiliklerini giňeltmek meseleleri boýunça düzüminiň Ýerine ýetiriji geňeşiniň (BMG — Zenanlar) agzalygyna saýlanandygyny bellemek gerek.
Bu ýerde Türkmenistanyň ýokary durmuş-ykdysady görkezijilerini gazanmakda uly tejribesiniň bardygy gürrüňsizdir. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň işläp taýýarlan ösüşiň milli nusgasy öz netijeliligini subut etdi, ol toplumlaýyn özgertmeleri durmuşa geçirmek boýunça aýdyň netijelerde öz beýanyny tapýar.
BMG-niň ÝYK-nyň işiniň esasy ugurlaryna ykdysady hyzmatdaşlyk hem-de goşulyşmak, söwda, ulag, energetika, ekologiýa we daşky gurşaw, DÖM-ni durmuşa geçirmek hem-de beýlekiler degişlidir. Biziň ýurdumyz bu ugurlarda özara gatnaşyklar meselelerinde esasy orny eýelemek bilen, olaryň sazlaşykly çözgütlerini işläp düzmäge anyk goşandyny goşýar.
Türkmenistan Birleşen Milletler Guramasynyň doly hukukly agzasy bolup hem-de bu ugurda esasy halkara konwensiýalara goşulmak bilen, BMG — Zenanlar düzüminiň Ýerine ýetiriji geňeşi boýunça yzygiderli çäreleri görýär hem-de öz üstüne alan borçnamalaryna üýtgewsiz eýerýär.
Milli Liderimiziň belleýşi ýaly, zenanlara hormat goýmak türkmen halkynyň gadymy däpleriniň biridir. Aýal-gyzlar jemgyýetimizde mynasyp orun eýeläp, dürli ugurlarda, şol sanda ýolbaşçy wezipelerde üstünlikli zähmet çekýärler. Ýurdumyzda zenanlaryň öz hünär, aň-paýhas we döredijilik mümkinçiliklerini doly amala aşyryp bilmegi üçin ähli şertler döredilýär. Döwletimiz aýal-gyzlaryň hukuklarynyň goralmagyny hem-de üpjün edilmegini kepillendirýär, enäniň we çaganyň saglygyny goramak boýunça toplumlaýyn işleri amala aşyrýar.
Şeýlelikde, Türkmenistanyň ady agzalan düzümlere nobatdaky gezek saýlanylmagy Bitarap döwletimize toplan tejribesini paýlaşmaga hem-de bilelikdäki teklipleri we çözgütleri işläp taýýarlamaga hem-de kabul etmäge gös-göni gatnaşmaga mümkinçilik berýär. Şol çözgütler halkara hyzmatdaşlygy onuň esasy ugurlarynda pugtalandyrmaga, ösüşiň sebit we dünýä derejesindäki işlerini işjeňleşdirmäge, dünýä halklarynyň durmuş derejesini hem-de hilini ýokarlandyrmaga gönükdirilendir.
Birleşen Milletler Guramasy bilen Watanymyzyň özara gatnaşyklarynyň okgunly, strategik häsiýeti türkmen tarapynyň teklibi boýunça kabul edilen Kararnamalarda hem öz beýanyny tapýar. Şunuň bilen baglylykda, ýakynda, 16-njy aprelde BMG-niň Baş Assambleýasynyň 75-nji sessiýasynyň 59-njy mejlisiniň çäklerinde Türkmenistanyň başlangyjy bilen Milletler Bileleşigine agza döwletleriň 72-siniň awtordaşlygynda “BMG-niň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň orny” atly Kararnamanyň biragyzdan kabul edilendigini ýatlasak ýerlikli bolar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň belleýşi ýaly, Bitarap Türkmenistan BMG-niň ygtybarly hem-de jogapkärli hyzmatdaşy hökmünde netijeli hyzmatdaşlygy has-da pugtalandyrmagy we giňeltmegi ugur edinýär. Üstünlikli durmuşa geçirilýän bilelikdäki maksatnamalar, meýilnamalar hem-de milli we umumy bähbitlere kybap gelýän ugurdaş taslamalar şol köpugurly hyzmatdaşlygyň netijesidir.
Biziň ýurdumyz Birleşen Milletler Guramasynyň abraýly edaralarynyň düzümine saýlanmak bilen, geljekde hem netijeli halkara gatnaşyklary giňeltmäge hemmetaraplaýyn ýardam etmegi maksat edinip, parahatçylyk döredijilikli kuwwatyny BMG-niň yglan eden Durnukly ösüş maksatlaryna ýetmäge gönükdirýär.


text:
Ylymlar gününde Türkmenistanyň Oguz han adyndaky Inžener-tehnologiýalar uniwersitetinde Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasy bilen Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasynyň Merkezi geňeşiniň bilelikde guramagynda ýurdumyzyň ýaşlarynyň arasynda ylmy işler boýunça geçirilen bäsleşikde ýeňiji bolan ýaşlaryň köp sanlysyna Gahryman Arkadagymyzyň Şa serpaýlary gowşuryldy. Türkmen oba hojalyk institutynyň gidromeliorasiýa we oba hojalygyny mehanizmleşdirmek fakultetiniň 3-nji ýyl talyby Jennet Bäşimowa bäsleşige «Ders gerdejiklerini kultiwator arkaly berip, gowaçany ösdürip ýetişdirmegiň innowasion usuly» atly ylmy işi bilen gatnaşyp, ikinji orna mynasyp boldy.
Похожие записи '
Döwrebap hyzmat edýäris
Gahryman Arkadagymyzyň parasatly baştutanlygynda parahatçylygyň rowana ýollarynda uly ynam bilen gadam goýýan «Türkmenistan —...
Adam hukuklary we azatlyklary milli kanunçylygymyzda
Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Belent Serkerdebaşymyzyň adamy döwletiň baş gymmatlygy hökmünde kesgitlän...
Sanly ulgamyň mümkinçilikleri
Ýurdumyzda ertirki günümiziň eýeleri bolan ösüp gelýän ýaş nesillerimize döwrebap bilim, terbiýe bermek, zehinli, giň...
Düşündiriş işleri geçirilýär
«Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynda hormatly Prezidentimiziň başda durmagynda ýurdumyzyň geljegi...
Garaşsyzlyk — bilim bagtynyň binýady
Mukaddes Garaşsyzlyk — munuň özi diňe bir özygtyýarlylygy we erkinligi aňlatman, eýsem, döwrebaplygyň, milliligiň, medeni...


text:
Ýewropa Bileleşigi ABŞ-nyň, Britaniýanyň we Awstraliýanyň üçtaraplaýyn esasda AUKUS diýilip atlandyrylan täze harby alýansy döredendiklerinden habardar edilmändigini mälim etdi we bu ady agzalan ýurtlardan goşmaça maglumat talap edýär.
Bu barada ÝB-niň daşary syýasat gullugynyň wekili Peter Stano resmi beýanat berdi. Stano bu meseläniň ÝB-niň içinde ara alnyp maslahatlaşyljakdygyny sözüniň üstüne goşdy.
Şu gün,16-njy sentýabrda ABŞ, Beýik Britaniýa we Awstraliýa Hindi-Ýuwaş ummany sebitinde goranmak we howpsuzlyk boýunça hyzmatdaşlyk etmek babatda ylalaşdylar.
Britaniýanyň hökümet başlygy Boris Jonson AUKUS atly täze alýansyň işiniň beýleki ýurtlara garşy gönükdirilmeýändigini habar berdi.


text:
Orsýetiň liberal demokratik partiýasynyň (LDPR) lideri Wladimir Žirinowskiý “Hormatly il ýaşulusy” adyna eýe boldy.
Türkmenistana sapar bilen baran Žirinowskä “Hormatly il ýaşulusy” adynyň berilmegi hakynda şahadatnamanyň we döşüne dakylýan ýörite belginiň Türkmenistanyň prezidenti tarapyndan oňa 7-nji aprelde gowşurylandygyny türkmen mediasy habar berdi.
Türkmen parlamentiniň başlygyny çakylygy boýunça 6-njy aprelde Türkmenistanyň baran Žirinowskiý “Aziýada – 2017: Halkara hyzmatdaşlygy parahatçylygyň we ösüşiň haýyryna” atly kongrese gatnaşýar.
LDPR-iň lideri Žirinowskiý dürli ýyllarda postsowet ýurtlarynyň birnäçesinde islenilmeýän şahs diýlip yglan edildi.
Žirinowskiniň Merkezi Aziýa ýurtlaryndan Gazagystanda 2005-nji ýylda, Gyrgyzystanda 2013-nji ýylda islenilmeýän şahs diýlip yglan edilmegine, onuň ýurtlar babatynda eden çykyşlarynyň kemsidiji diýlip kabul edilmegi sebäp bolupdy.


text:
Farmaseptiki, saglygy goraýyş we ortopediýa önümleriniň lomaý hem bölek söwdasyny ýerine ýetirýän «Boý Bodron» hususy kärhanasy Türkmenistanyň çäklerinde hyzmatdaşlaryna ikitaraplaýyn bähbitli hyzmatlary hödürleýär. Hyzmatlar lomaý we bölek söwda satuwlary, marketing, wekilçilik, derman serişdeleriniň hasaba alynmagy ýaly ugurlara degişlidir.
«Boý Bodron» hususy kärhanasy tarapyndan lomaý söwda ugry boýunça hususy kärhanalara lomaý satuwlarda, bäsleşik we bäsleşikden daşary ýerlemekde hyzmatlar hödürlenilýär. Bölek söwda işlerinde bolsa hyzmatdaşlara derman serişdeleri, şahsy arassaçylyk we tämizlik serişdeleri, kosmetiki serişdeler, şeýle-de bäbekler üçin niýetlenilen serişdeler we ene-atalar üçin harytlar bilen bagly ikitaraplaýyn bähbitli hyzmatlar göz öňünde tutulýar.
Marketing ugrunda «Boý Bodron» hususy kärhanasy bazaryň we sarp edijileriň islegleriniň seljerilmesi, harytlaryň bazarda satylyşyny gowulandyrmak, mahabat işleri, marketing aksiýalaryny oýlap tapmak we geçirmek, işewürlik ýygnaklaryny hem tanyşdyrylyş dabaralaryny guramak boýunça hyzmatlary ýerine ýetirýär.
Hususy kärhanada hyzmatdaşlygyň wekilçilik hyzmatlaryna kompaniýalaryň gyzyklanmalaryna Türkmenistanyň degişli edaralarynda wekilçilik etmek, hasaba alyş bilen bagly meselelere goldaw bermek, duşuşyklaryň, aksiýalaryň hem çäreleriň guralmagyny we geçirilmegini üpjün etmek degişlidir.
Derman serişdeleriniň hasaba alynmagyna ýardam bermek hyzmaty bolsa Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň derman serişdelerini we enjamlaryny hasaba alyş we hil gözegçiligi Döwlet gullugyna zerur bolan resminamalary jemlemegi hem-de tabşyrmagy, gaýtadan hasaba almagy we üýtgeşmeleriň girizilmegine ýardam bermegi, kompaniýalarynyň gyzyklanmalaryna bu Döwlet gullugynda wekilçilik etmegi özünde jemleýär.
Häzirki wagtda «Boý Bodron» hususy kärhanasy “Türkmen senet”, “Rompharma SRL”, “Lmp”, “PIEX”, “Medrull”, “SFM, “Incepta Pharmaceuticals”, “Forans One Touch” ýaly kärhanalar bilen hyzmatdaşlyk edýär.
Şeýle-de okaň:
- “Boý Bodron” hususy kärhanasy müşderilerine toplaýyş kartyny hödürleýär
- «Boý Bodron» dermanhanasy ilkinjileriň biri bolup eko ulgamyny durmuşa geçirýär
- «Boý Bodron»: halkyň saglygynyň aladasynda


text:
Elimizde mamandardy qaıta daıarlaý júrip jatyr – Eńbek mınıstri
NUR-SULTAN. QazAqparat – Elimizde zaman talabyna saı mamandardy qaıta daıarlaý qolǵa alyndy. Bul týraly QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Serik Shápkenov málim etti, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Ótken jyly bizdiń mınıstrlik jańa kásipter atlasyn ázirlep, barlyq mamandyqtar boıynsha taldaý jasaldy. Tsıfrlandyrýǵa kóshý bir jaǵynan keıbir maman ıelerine suranysty azaıtsa, ekinshi jaǵynan zamaýanı mamandyqtar paıda bolyp, jańa jumys oryndary ashylyp jatyr. Mamandyqtar boıynsha taldaý nátıjesi kórsetkendeı, jaqyn arada 239 jańa mamandyq paıda bolyp, 95 mamandyq qaıta ózgeredi jáne 129 mamandyq joıylady eken», - dedi Serik Shápkenov Úkimet úıinde onlaın ótken baspasóz máslıhatynda.
Mınıstrdiń málimetinshe, búginde elimizde zamanaýı mamandyqtardy ıgerý men keıbir maman ıelerin qaıta daıarlaýǵa qatysty sharalar qolǵa alyndy.
«Qazir «Eńbek» platformasynda mamandardy qaıta daıarlaý, onlaın oqytý júrip jatyr. Sondaı-aq, olardy beıimdeý oflaın formatta da júzege asyrylýda. Osy oraıda aıtyp ótetin bir jaıt, mamandyq múldem joıylyp ketpeıdi, tek zaman talabyna saı beıimdelýi tıis. Sol úshin de biz otandyq mamandardy qaıta oqytyp jatyrmyz», - deıdi ol.
Buǵan deıin vedomstvo basshysy kepildendirilgen áleýmettik paket aıasynda az qamtylǵan otbasylarǵa beriletin azyq-túliktiń sapasyna qatysty synǵa jaýap berdi.
Odan bólek, Serik Shápkenov Qazaqstanda bala sanyna qaramaı teńdeı járdemaqy berý máselesine qatysty pikir bildirdi.
Onyń aıtýynsha, búginde elimizde ana men balany qorǵaý baǵytynda birqatar keshendi sharalar qarastyrylǵan.


text:
“Arýaq” uǵymy qazaq tanymynyń negizin quraıdy, óıtkeni, qazaqtardyń, onyń kóshpeli turmys keshken ata-babalarynyń senim-nanymdaryna qatysty anyqtamalarda jıi aıtylatyn jalpylama mándi “ata-baba kýlti” uǵymynyń ózi is júzinde osy arýaq uǵymymen sabaqtasyp jatyr. Biraq, “arýaq degen kim?” degen saýalǵa jaýap berý ońaı sharýa emes, buǵan túsindirýge qajetti termınderdiń ala-qulalyǵy men túsinik berý prınıpteriniń belgili bir dinı nanymdyq (máselen, ıslam, shamanızm, t.b.) sheńberinen shyǵa almaıtyn tar aýqymdylyǵy kedergi bolyp otyr. Mine, osyndaı sıpattamalar qoıylǵan saýaldarǵa tolyq jaýap berip, máseleni tııanaqty etýdiń ornyna jańa saýaldar legin týǵyzady. Olardyń barlyǵyna birdeı jaýap berý – arýaq qonyp kórmegen, arýaqtyń qudiretiniń kýási bolmaǵan, osy máseledegi jeke tájirıbesi bolmaǵan biz sııaqty pendelerdiń qolynan kelmeıdi, sondyqtan da keıbir saýaldardy másele retinde kóterip, onyń etnografııadaǵy, mıfologııadaǵy, tarıhtaǵy syrtqy kórinimderin qarastyrýmen shektelýge týra keledi.
Tildik-folklorlyq materıaldarǵa qarap “arýaq” uǵymynyń óz boıynda ár zamandaǵy dinı, mıfologııalyq keltirimderdi qabattastyryp jatqandyǵyn ańǵarýǵa bolady, búgingi qazaqy “de-fakto” senim-nanymdaǵy “arýaq” sóziniń kem degende tórt túrli anyqtamasynyń bar ekendigin, osyndaı ala-qulalyqtyń kóp ǵasyrlyq túsinikterdiń mıdaı aralasýy nátıjesinde qalyptasqandyǵyn aıta alamyz.
Birinshi, eń qarapaıym maǵynasyndaǵy arýaq – ólgen adamnyń jany nemese adam janynyń ólgennen keıingi tirshilik etý formasy; ıaǵnı, adam ólgende arýaqqa, súldege aınalady, “arýaqqa aınaldy” degen sóz tirkesiniń aýyspaly maǵynasy da “óldi” degendi bildiredi. Bul jerdegi “arýaq” sózi “jan” (dýsha) kategorııa aýqymynda qarastyrylyp tur.
Ekinshi, taǵy bir qarabaıyr maǵynasyndaǵy arýaq – halyqtyq demonologııadaǵy (jyn-periler týraly hıkaıalardaǵy) “tiri ólik” (mertve) jáne “jyn-peri (rýh, bul jerde “rýh” sózi pozıtıvıstik mıftanýdaǵy arnaıy kategorııalyq termın, ol “rýh” uǵymyna bir jaqty qate sıpat beredi)”. Osy eki nusqaly maǵynalyq túrlep-tústeýlerdiń baıyrǵy senim-nanymnyń qarabaıyrlanýy men mıdaı aralasyp ketýi nátıjesinde paıda bolǵan qatelesýler dep uǵyný kerek, “ólgen adamnyń jany” men “arýaq”, “jyn-peri”, “tiri ólik” degen uǵymdar, ózara keıbir sıpattamalyq uqsastyqtarǵa ıe bolǵanyna qaramastan, bir-birine shendes bola almaıdy.
Úshinshi maǵynalyq deńgeıdegi arýaq – ólgen ata-baba rýhy; “ata-baba kýlti” degen senim-nanymdyq, ǵuryptyq kompleksi de osy túsinikpen sabaqtasyp jatyr, tek osyndaı anyqtamanyń da aldyńǵy ekeýi sııaqty bastapqy túsinikti tolyq bere almaıtyndyǵyn eske salyp ótemiz.
Tórtinshi maǵynalyq deńgeıdegi arýaq – óz aldyna jeke, derbes “ómir súretin”, adamǵa, onyń jany men tánine tikeleı qatysy joq, kózge kórinbeıtin tirshilik formasy, astam tekti kúsh. Ony “rýh” degen sózben de ataı beredi (tek, bul jerde, “rýh” degen sózdiń óziniń kóp maǵynaly ekendigin eskerip, keıbir sıpattary jaǵynan “arýaq” pen “rýhtyń” sáıkes kele bermeıtindigin de esten shyǵarmaǵan jón). Bul jaǵdaıda arýaq degenimiz “Rýh-Qamqorshy” degenge sáıkes bolyp shyǵady. Osy anyqtama ázirge eń qısyndy anyqtama bolyp tabylady.
Arýaqqa qatysty eń mańyzdy mezet – “arýaq qoný” máselesi. Osy máseleni tek “arýaq” uǵymy ǵana qaldyrylǵan, artyq mıftik-etnografııalyq egjeı-teıleri (detalderi) alynyp tastalǵan, suryptalǵan másele retinde qarastyrmastan buryn naqty etnografııalyq mysaldar aýqymynda qysqasha túrde bolsa da qarastyrǵandy jón kóremiz.
Birinshi mysal – “áýlıe bolý” oqıǵalary (ańyzdary). Bul jóninde oqydyq ta, ózimizben zamandas emshiler týraly “hıkaıalardan” estidik te. “Mańǵystaý men Ústirttiń kıeli oryndary” degen kitapty jazý barysynda jergilikti baspasózde jarııalanǵan tiri kezinde ne ólgen soń “arýaqty kisi”, “áýlıe” atanyp ketken adamdar – áýlıeler, kóripkelder, emsekter (emshiler), synyqshylar, t.b. qasıet ıeleri haqyndaǵy ańyzdardan, sondaı-aq, sońǵy jyldarǵa deıin ómir súrgen, qazir ómir súrip jatqan halyq emshileri týraly jarııalanǵan, estigen áńgimelerden alynǵan qorytyndy qısyndardy bylaısha jiliktep kórsetýge bolady:
“Áldebir kúsh (arýaq) belgili bir adamdy (ne adamdardy) tańdap alady. Arýaq qoný proesi ártúrli mólsherli ýaqytqa (tez arada qonady nemese uzaq jyldarǵa) sozylady jáne tańdalǵan adam úshin óte aýyr jaǵdaıda ótedi. Adam ártúrli (eń aldymen kóńil-kúıine qatysty) aýrýlarǵa shaldyǵady, ıaǵnı “kóterilip ketedi”, qańǵybas bolady, máńgirip júredi, t.t. Shart boıynsha tańdalǵan adam “arýaqty ustaý” kerek, ustaı alsa onyń densaýlyǵy retteledi jáne jańa qasıetke ıe bolady, emshilik etip, kóripkeldik jasaı bastaıdy. “Ustaı almaı” qalǵan jaǵdaıda ol aýrýshań bolady, ishimdikke salynyp, isinen de, jeke ómirinen de bereke ketip, aqyr sońynda óledi”. Mundaǵy eske sala keter mezet – atalǵan emshilerdiń, kóripkelderdiń, ıaǵnı, áýlıelerdiń barlyǵynyń da ıslam (qazaqy ıslam) dininiń aýqymynda áreket etetindigi; olar “de-ıýre” ıslam dininiń áýlıeleri bolyp eseptelinedi. Al, “de-fakto” she? Bul jerde arnaıy sóz qozǵamas buryn ekinshi mysal – “baqsy bolýy” ańyzdary jóninde áńgimeleı ketýge bolady.
Baqsylyq jetpekter (shamanskıe ınııaıı) týraly anyqtamalyqta baqsy bolý joly bylaısha túsindiriledi: “Shamanskıe ınııaıı opısyvaıýtsıa ılı kak ızbrannıchestvo neofıta dýhamı, kotorye presledýıýt ego svoımı prıtıazanııamı seksýalnogo haraktera, ılı kak prebyvanıe dýshı býdýego shamana v mıre predkov, na osobom shamanskom dereve, v kolybelı, gnezde ı t.d.”. Bul jerdegi túsindirý tiliniń (arnaıy uǵymdardyń) ózgeshe bolǵanyna qaramastan, “baqsy bolý” oqıǵasynyń is júzinde “áýlıe bolý” oqıǵasyn qaıtalaıtyndyǵyn kórýge bolady. Rýhtar tarapynan tańdaý jasalynyp, tańdalǵan adamnyń qysym kórýi, tańdalýshynyń alǵanynyń astam tekti syılyq bolýymen qatar aýyr júk bolyp shyǵýy, tańdalǵan adamnyń “aýrýy” da, t.b. – osynyń barlyǵy da eki oqıǵada birdeı bolyp shyqqan. Qarap otyrsańyz, musylman qalpesiniń (bul jerde “qalpe” dep mańǵystaýlyq (sirá, jalpyqazaqtyq) áýlıeler jóninde ǵana aıtyp otyrmyz. Qalpe bolý jáne onyń is-áreketteri, onyń “musylman dindary” dep eseptelgenine qaramastan, kóp jaǵdaıda baqsy bolý men baqsynyń is-áreketterine uqsas bolyp shyǵady) “arýaqty bolý” oqıǵasy dástúrli baqsy (shaman) bolý oqıǵasyn qaıtalap tur. Musylman qalpesi men baqsynyń keıbir praktıkalyq (emshilik) áreketterindegi, kúndelikti ómirdegi júris-turysy men kıim kıinisindegi azyn-aýlaq aıyrmashylyqtary bolmasa, is júzinde pálendeı aıyrmashylyǵy joq. Tek túsindirý “tili” (termınologııasy) ǵana ózgeshe, al, is-árekettiń arhetıpi birdeı (baqsy aýrýdan jyndy jyndardyń kómegimen qýsa, qalpe peri soqqan adamdy oqý, ıaǵnı adamǵa kirgen perini qýý arqyly emdeıdi, ekeýiniń áreketi is júzinde birdeı).
Jyraýlyq darynǵa ıe bolý oqıǵasy da osy saryndas. Mine, osyndaı sáıkestikter aýqymynda “arýaq qoný” oqıǵasynyń ózin jeke túrde qarastyryp kórýge bolady. Bul máseleni, bizdiń oıymyzsha, basqa zertteýshilerge qaraǵanda jaqsyraq, uǵynyqtyraq túsindire alǵan parapsıholog Gúlzat Qoıshybaı (“Arýaq qoný”, qasıet pe, qasiret pe? // “Jas alash” gazeti. 21 mamyr. 1998 jyl), tek onyń arýaq beınesi men tabıǵaty, fýnkııasy jónindegi túsindirmeleri termınologııalyq turǵydan alǵanda tym qorashtaý bolyp shyqqan, sondyqtan, onyń paıymdarynyń durystyǵyn qoldaı jáne negizgi ıdeıasyn saqtaı otyryp, basqa sózder men termınder arqyly tolyqtyryp bergendi jón kóremiz.
“Arýaq qoný” – tańdalý men qaıta týý (qaıta jaralý) ıdeıasyna negizdelgen, is júzinde kez-kelgen tarıhı dinder (konfessııalar) aýqymynda ómir súre alatyn, ıaǵnı, naqty (máselen, shamanızm, ıslam, hrıstıandyq, t.b. sııaqty) din men senim-nanymnyń ınstıtýıonaldyq formalarymen tikeleı baılanysy joq, is júzinde olardan táýelsiz bolatyn ýnıversal bolmysty “máńgi áreket” – arhetıp bolyp tabylady.
“Arýaq qoný” degen degen sóz “jer betindi ómir súrip jatqan adamǵa arǵy dúnıeden ustaz, jetekshi taǵaıyndaldy” degendi bildiredi. Mundaı tańdaý jáne taǵaıyndaý kóbinese shabyttaný (rýhtaný, arýaqtaný, nurlaný) sferasyna jaqynyraq bolyp shyǵady da, “tańdaý/taǵaıyndaý” isi tańdalýshy (“ızbrannyı”, “neofıt”) adamnyń naqty qoǵamdaǵy dinı senimine, ataq-mansabyna, kúsh-qýaty men baılyǵyna táýeldi bolmaıdy.
“Arýaq qoný” oqıǵasynyń realdy keıipkerleriniń sany ekeý. Birinshisi – taǵaıyndaýshy, tańdaý jasaýshy, Ustaz-Jetekshi (Óger) nemese Rýh-Qamqorshy, ol – arǵy (qudaıy) dúnıeniń ókili. Ekinshisi – tańdalýshy (“ızbrannyı”, “neofıt”), shákirt-jetpekshi, ol – bergi (adamı) dúnıeniń ókili. Iaǵnı, bul oqıǵany is júzinde “jetpek” (ınııaııa) nemese “jetpektik synaq” (ınııaıalyq synaq) dep esepteýge bolady. Jetpekshi (ınııaııadan ótýshi) shákirttiń – pendeniń jáne oǵan jetekshilik jasaýshy Rýh-Qamqorshynyń bolýy “osyndaı árekettiń ózi ne úshin istelinedi, ne úshin tańdaý jasalynady?” degen saýalǵa jaýap berýge múmkindik beredi. “Arýaq qoný” áreketiniń leıtmotıvi – “Qudaı tarapynan Rýh-Qamqorshynyń deldaldyǵy arqyly pende-adamdy Kámil Adam (Jetik Kisi, “chelovek sovershennyı”) deńgeıine deıin kóterý”, mundaǵy taǵy bir anyq – adamnyń ilki (o bastaǵy) tabıǵatynyń “kámil adam” bolǵandyǵy; ıaǵnı, “búgingi adam – ilki adamnyń deńgeıinen anaǵurlym tómendep ketken qalpy, arýaq qoný arqyly adam óziniń o bastaǵy kámil bolmysyna qaıtyp orala alady”.
“Arýaq qoný” nemese “arýaqty ustaý” proesi barysynda tańdalǵan (“yńǵaıly” – “harızmatıchnyı”) adam astam tekti kúshke, qabiletke ıe bolady. Bul – “úlken syı”, sonymen bir mezgilde – úlken aýyrtpalyq, taýqymet, aýyr júk. Iaǵnı, syı mindetti túrli eki qyrly, eki jaqty bolyp keledi; bul syı adamǵa “dos” bolyp turyp-aq “jaý” bola alady. Iaǵnı, arýaq – eki udaıly (amvıvalentti) tabıǵatqa ıe beıne, kúsh, qaınar. Sondyqtan da ony naqty bir dinı dástúrdiń aýqymynda túsindirý qıynǵa túsedi.
Tańdalǵan adam, eger ózine tańdaý jerebesi túsken bolsa, odan bas tarta almaıdy, qashyp qutyla da almaıdy, óıtkeni oǵan tańdaý, alý-almaý erki berilmegen, sondyqtan ol arýaqty qabyldaı otyryp, onyń qoıǵan sharttaryn oryndaı otyryp ony jeńe bilýi, óz qajetine paıdalana bilýi kerek. Tańdalǵan adamǵa óz boıynda bastalǵan psıhologııalyq (kóńil-kúılik) ózgeristerdi basynan ótkizýge, ony jeńýge týra keledi. Mundaı ózgeristerdi qazaqta, ádette, “jyndaný”, “esalańdaný” (“esirý”, “eseńgireý”, “eserlený”, “es aýysý (esýastaný)”) nemese “jeligý” (“eligý”, “eleýreý”, “elirý”, “eltý”, “elegizý”, “elpildeý”, “jelpildeý” t.b.) dep ataıdy, munysy orystaǵy “oderjımost”, “neıstovstvo” (bezýderjnoe býıstvo) uǵymdaryna sáıkes keledi, sońǵysynyń kóbine-kóp “demon”, “bes” degen sııaqty “joldan taıǵan perishtelerdiń” adamǵa jsaǵan yqpalyna qatysty qoldanylatyndyǵyn eskersek, qazaqtaǵy “jyndaný” sóziniń ıslamdyq senim-nanymdyǵy “jynǵa” (ol da – demon, bes) qatysty ekendigin kórýge bolady, sondaı-aq, “es” jáne “el” (“jel”, “ıel”) uǵymdarynyń is júzinde “arýaq” uǵymynyń ilki qazaqtyq (túrkilik) sınonımderi bolyp tabylatyndyǵyn da joramaldaýǵa bolady.
Jel (ıel, ıil) – “rýh” uǵymynyń baıyrǵy túrkilik ataýy, Mahmut Qashǵarı (11 ǵasyr) óz sózdiginde kóne túrktiń “ıel” degen sózdi keltiredi, onyń maǵynasy qazirgishe “jyn” (shaıtan) dep aýdarylypty.[1] Kóne túrkilik “ıel” sózi búgingi qazaq tilinde “jel” túrinde aıtylady. Qazaqtyń búgingi senim-nanymynda “jel” beınesimen baılanysty mıftik sıpat is júzinde saqtalmaǵan, tek til málimetterine súıene otyryp, tildegi “jeligý”, “jelbýaz”, “jelpiný”, “jeleý” (elirý, eligý, elikteý, eleýreý, elegizý, eleńdeý, elpildeý, t.b.) sııaqty sózderdiń maǵynasyna jáne “jel” > “ıel” sóziniń kóne mátinderde (teksterde) qalǵan sıpattaryna qarap, osyndaı esimdi mıftik turpattyń bolǵanyn rekonstrýkııalaýǵa bolady. Mahmut Qashǵarı (11 ǵasyr) musylman dinindegi túrki tildi ortada ómir súrgen, sondyqtan onyń túsindirmesindegi “jyn” (zulym rýh, demon) sóziniń qoldanylýyn ıslam dininiń yqpalynan týǵan naqty zamanǵy anyqtama dep qabyldaý qajet, al ıslamǵa deıingi túrkilerdiń keltirimindegi Iel (Jel) beınesiniń tek zulym bolmaı, jaqsy baǵamdaýǵa da ıe bolǵandyǵyn, basqalaı aıtqanda eki udaıly (amvıvalentti) bolǵandyǵyn topshylaı alamyz.
“Jel” (ıel – el) sóziniń mıftik maǵynasynyń arǵy qazaqta qandaı bolǵandyǵyn osy sózden órbigen mynadaı sózderge qarap bilýge bolady:
- Jel-ek (ıel-eg) jáne el-ek (el-eg), mundaǵy “k/g” dybysy qazaq tilinde “ý” bolyp ózgergen, máselen: Jeleý – a) “syltaý, ilik” (bul jerde “ilik” degen sózdiń ózi “jeleý” sózimen bir tektes bolyp shyǵýy múmkin); b) “astam tekti kúsh tarapynan járdem alý, qoldaý kórý, súıenish tabý” (jelep-jebeý, jelep júrý); v) “qamqorsý, aıaýshylyq etý” (bul jerde orystyń “jal” uǵymy men “jalet” etistiginiń deı-túrktik negizi bar ekendigi aıqyn kórinedi), Eleý – “umytpaı, eskerip, qatarǵa qosyp, qurmettep júrý” (elep júrý, elep-eskerip júrý), eleýsiz – “kózge túspeý, baıqalmaý, kórinbeý”. “Eles” (prızrak, prıvıdenıe) sózi de osy túbirden shyqqan. “Jeleý” (eleý) sóziniń baıyrǵy maǵynasy – “astam tekti kúshtiń ózi tańdaǵan adamyna qoldaý kórsetýi, umytpaýy” (jelep-jebep júrý – arýaqtyń bir fýnkııasy). Osy maǵynaǵa qarap-aq “jel” sóziniń “arýaq” uǵymynyń balamasy bolǵandyǵyna kóz jetkizýge bolady.
- El-eg-iz: Elegizý – “birdeńege esi ketip, alańdap, kútip júrý”, Elgezek – jaǵymsyz maǵynasynda “qajeti joq jerde ınıatıva kórsetý”. Bul sózderdiń baıyrǵy maǵynasy baqsylyq áreketpen baılanysty.
- Eleýreý (elegireg) – jaǵymsyz maǵynasynda “esi ketip, alasurý”, Elirý – “esi alań bolý, alasurý, qutyryný”. Bul sózderdiń baıyrǵy maǵynasyn eki sıpatta: a) “astam tekti kúshtiń adamǵa tikeleı yqpal etýi, ony áýeıilendirýi” (“oderjımost”, elirý, eleýreý – “oderjımyı ıelem”), b) “baqsynyń oıynynyń syrtqy kórinisi, onyń transqa ne ekstazǵa túsýi” dep qarastyrýǵa bolady.
- Jel-ik (ıel-ig) jáne el-ik (el-ig): Jeligý – týra maǵynasynda – “jeldený, jelge tolý”, jaǵymsyz maǵynasynda – “bos is-sharamen aınalysý, qydyrympazdyq”, Elikteý – “bireýdiń istegenin, aıtqanyn sol kúıinde qaıtalaý, basqa bireýdi Úlgi etý”, jaǵymsyz maǵynasynda “quldyq psıhologııa, tabynǵyshtyq, qulshylyq ete qaıtalaý”, Eligý – jaǵymsyz maǵynasynda “erme, tabynǵyshtyq, kóngishtik”. Bular da mıftik astam tekti kúshtiń adamǵa tikeleı yqpal etip, ony óz erkinen tys áreketter jasaýǵa májbúrleýin bildiredi.
- Jel-mi (ıel-mi, ıel-me) jáne el-mi (el-me): Jelpiný – týra maǵynasynda – “ózin-ózi jelpýishpen jeldetý”, jaǵymsyz maǵynasynda – “bosqa maqtaný, pańdaný”, Elpildeý – jaǵymsyz maǵynasynda “jaǵympazdana qyzmet kórsetý”. Kóne túrki tilindegi “ıelbi” – “sıqyrshy” degen termın osy etistikten bastaý alǵan. “Iel-me” sóz jasaý modeli (túbirge joqqa shyǵarý etistigin jalǵaý arqyly jańa uǵym jasaý) “arýaq” sóziniń de osyndaı ádispen (“ar-ma” > “ar-ba”, múmkin, arbaý(?)) jasalýyn yqtımal ete alady; bul jaǵdaıda negizgi túbir “ar” sózi bolmaq.
Keltirilgen sózderdiń barlyǵy da búgingi qazaq tilinde týyndy, ekinshi maǵynalarǵa ıe bolǵan, soǵan qaramastan olardyń baıyrǵy “jel” (ıel) degen mıftik beıneniń bolmysyn rekonstrýkııalaýǵa múmkindik berip otyr.
G.Qoıshybaı arýaq qonýdyń, ıaǵnı, qudiretti kúshpen baılanysqa túsýdiń tórt jolynyń bar ekendigin, osy tórt joldyń, sonymen bir mezgilde tańdalǵan adamnyń “tórt jaýy” bolyp shyǵatyndyǵyn atap kórsetedi. Mundaǵy “tórt” sany avtorlyq nusqa, aqıqatynda onyń ornynda “jeti” sanynyń bolýy ábden múmkin, degenmen, óz tájirıbemiz bolmaǵandyqtan, ázirge osyndaı sandyq nusqany ǵana qarastyra otyryp, “arýaq qonýdyń” ınııaııanyń tórt túrli kedergisi týraly áńgimeleýge týra keledi.
Birinshi kedergi – úreı, boıdy bılep, sanany jaılap alǵan úreı (qorqynysh) sezimi. Onyń hal-jaǵdaıy nasharlaıdy, basy meń-zeń bolyp, shym-shytyryq, qısynsyz oılar shyrmap alady, adam áldebir maqsat-murattan aıyrylǵandaı, áldeneni izdegendeı, kútkendeı kúı keshedi. Kóńil-kúıde bolyp jatqan kún saıynǵy kútpegen ózgerister tasqyny úreı (qorqynysh) sezimin kúsheıtedi, óıtkeni, arýaq adamnyń oılaǵany men kútkenin bere salatyn ertegilik sıqyrly taıaqsha emes, ol rasynda da árbir “burylysta” shoshytyp, úrkite alady. Óz basyndaǵy shym-shytyryq, jaýaby joq (belgisiz) oılarmen arpalysyp júrýge májbúr bolǵan adam, eger ol óz-ózine myqtap ıe bolmasa aqyl-esinen aıyrylyp, jyndanyp ketýi de múmkin. Arýaq jolyna túsý úshin aldymen boıdaǵy qorqynysh sezimin jeńý kerek. Qorqynyshtyń saldarynan belgilengen joldan bas tartýǵa bolady, biraq, bul jaǵdaıda arýaq tarapynan eshqandaı keshirim, aıaýshylyq bolmaıdy.
Ekinshi kedergi – ıllıýzııa. Qorqynysh sezimin jeńgen adam keńeıgen oı órisine ıe bolady; ol endi jaı adam kóre almaıtyn nárseni kóre bastaıdy. Basqasha aıtqanda, onyń “úshinshi” – kóńil (kókeı, júrek) kózi ashylady, “oımen kórý” qabileti paıda bolady. Nátıjesinde kúni keshe ǵana túsiniksiz bolyp, ony qatty alańdatqan saýaldardyń jaýaptary anyqtalyp, arýaqtyń kórsetken joly men maqsattarynyń súlbasy kórine bastaıdy. Oı anyq bolǵan soń úreı (qorqynysh) sezimi de ketedi, biraq “kókeı kóziniń” kóre bastaǵandarynyń barlyǵynyń birdeı aqıqat bolmaıtyndyǵyn eskerý qajet. Kóringenniń bireýi ǵana aqıqat, qalǵandary aldamshy (ıllıýzııa) bolyp shyǵady. Anyq oı – arýaqtyń beretin keremet qasıetiniń biri ǵana. Oı anyǵy – sol “anyq oıdyń” kishkentaı túıirshigi, núktesi ǵana, qalǵany – aldamshy. Sondyqtan tańdalýshynyń (neofıttiń) oıynda únemi kúdik bolýy shart, ár qadamdy ańdyp basyp, árbir isti oılap baryp isteý lázim bolmaq. Eger ol óziniń árbir oıyn muqııat tekserip otyrmasa, onda arýaq tarapynan oǵan beriler jaza da uzaq kúttirmeıdi. Kóringen nárseniń aqıqat-jalǵandyǵyn ajyratý úshin kúdiktenýmen qatar shydamdylyq ta kerek, al bul – “ýaqyt” degenge para-par.
Úshinshi kedergi – mólsher baǵamy. Arýaq qonǵan adam arýaqtyń astam tekti kúshin paıdalaný múmkindigine ıe bolady. Osy kúshtiń áseri ulan-ǵaıyr, sondyqtan ony bir mezgilde qaıyrly qýat deýge de, neofıttiń úshinshi jaýy deýge bolady. Osyndaı, tóńirekti tyrp etkizbeı, bir aıtqandy eki etkizbeıtin arýaqty kúshke ıe bolǵan neofıttiń aıtqany – jón, sózi – úkim bolyp shyǵady. Biraq bul jerde asyp-tasýǵa, oı men peıildegi, áreket pen tilektegi astamshylyqqa jol joq, ońdaǵyny – ońǵa, soldaǵyny – solǵa jiberip, ortasynda ózi ǵana ústemdik mártebesine ıe bolǵan adamnyń arýaq bergen kúsh-qýaty shekteýli, ólsheýli, sanaýly. Bul kúsh arýaqtyki bolǵandyqtan, adamnyń ózine túbegeıli baǵynbaıtyn derbes qýat kózi, sondyqtan da osy kúsh kez kelgen ýaqytta arýaq qonǵan adamdy jeńip kete alady. Neofıt óz ómirin ózi bıleı almaıdy, óıtkeni onyń boıyna “qonǵan” arýaq kúshi – bóten kúsh, adam boıynda túpkilikti bolyp qalmaıtyn tylsym qýat, ol oıdy jaýlap, deneni jaılaıdy, tańdalǵan adamnyń is-áreketin basqarady, sondyqtan da, tek o bastan óz kúshine sený men jiger arqyly ǵana arýaqtyń kúshin de, sezimin de rettep otyrý, shamasyna qarap abaılap paıdalaný kerek. Arýaq qonǵan adamdar, ádette, el arasynda jurttan erekshelenbeı, kúndelikti tirshilikte kóptiń biri tárizdi, qarapaıym bolyp ómir súredi. Arýaqtyń sharty da osyndaı, óıtkeni, kúndelikti kúıki tirshilikte arýaqtyń kúshin qaıta-qaıta paıdalanýǵa bolmaıdy, mundaı áreket arýaqty renjitedi, nátıjesinde arýaq qonǵan adamnyń jolynan adasyp ketýi de múmkin.
Tórtinshi kedergi – bıologııalyq ýaqyt. Adam boıyndaǵy arýaqtyń kúshiniń sarqyla bastaıtyn kezi bolady, ol – qarttyq shaq. Bul – neofıttiń tórtinshi jaýy. Qarttyqty, ıaǵnı, ýaqytty eshkim jeńgen emes, arýaq qonǵan adam da ony jeńe almaıdy, adamnyń óz ýaqyttyq ólshemi bar. Biraq, qartaıǵan kezde “sharshadym” dep alǵan betten bas tartýǵa bolmaıdy, bul jaǵdaıda – arýaq qonǵan adam jeńiledi, arýaq ózi qonǵan adamnyń janyn alyp ketýi múmkin. Máselen, mańǵystaýlyq Qapam áýlıe týraly ańyzda, perilerdiń ony jeńbek bolǵandyǵy, biraq qartaımaǵan áýlıeniń ózin jeńdire qoımaǵandyǵy. Peri: “Áı, Qapam! Kúnderdiń kúni bolǵanda, mingen atyńnyń kózi shyǵar, qolyńdaǵy tobylǵyly qamshyńsynar, kárilik kelip, qajaryń qaıtar, sol kezde menen qashyp qutyla almassyń”, - depti. Rasynda da, Qapam tirisinde perini mańyna pálendeı jaqyn keltirmegen, jeke dara qasıetimen olardyń jolyn kesip, adamǵa zalal saldyrmaǵan eken. Kúnderdiń kúninde, jasy jer ortasynan aýyp, zaıyry shamaly tartqanda ony peri ortaǵa alypty, ajaly solardan bolypty. Bul ańyzdaǵy perini arýaqtyń eki udaıly tabıǵatynyń ekinshi – “jaý” jaǵy dep qarastyrýǵa bolady. Jalpy, “peri” uǵymy astarynda jasyrylǵan keltirimderden de arýaq bolmysyna qatysty sıpattardy izdestirip kórgen jón sııaqty.
Mine, sharshaǵandy moıyndamaǵan, kúsh pen qýatty qoldan jibermegen adam ábden qartaıǵan shaǵynda arýaq (ustaz, jetekshi) óziniń tańdaǵan adamyn ózi taǵaıyndaǵan bu dúnıelik mindetinen bosatady. Adam jany bostandyqqa (?) shyǵady. Arýaq onyń boıyndaǵy qudiretti basqa adamǵa aýdaryp beredi, ıaǵnı, “jańa tańdaý” jasaıdy. Mundaı tańdaý burynǵy arýaq qonǵan kisiniń urpaǵyna ne múlde bógde adamǵa túsýi múmkin. “Jer basyp júrgen tiri adamnyń ekinshi bireýge bata berip ustaz boldy” degen keltirim – shartty uǵym ǵana, bir adam ekinshi adamǵa arýaq bere almaıdy, “arýaq berýshi” – sol arýaqtyń ózi, adam tek tańdaý proesine sebepker ǵana bolady. Ańyzdardaǵy bir arýaqty kisiniń arýaǵy ózimen birge ketip, ekinshi arýaqty kisiniń arýaǵynyń onyń úsh nemese jeti urpaǵyna deıin jetýi jónindegiáńgimelerdiń astarynda osyndaı qısyn jatyr.
Arýaq qoný oqıǵasynan ınııaııalyq (jetpektik) synyqtyń nyshantary ańǵarylady, biraq osy proestiń jeti satydan turatyndyǵy kórsetilmeı qalǵan, degenmen, qarastyrylǵan tórt kederginiń jekelegen sıpattaryna (úreı, kókeı kóziniń ashylýy, t.b.) qarap “arýaq qoný” proesiniń de tańdalǵan adamnyń ómiriniń sońǵy sátterine deıin sozylatyn jeti ınııaııalyq synaq satysyna bólinetindigin tuspaldaýǵa bolady.
“Arýaq qoný”, “baqsy bolý”, “áýlıe bolý”, “jyraý bolý”, t.b. osy sııaqty astam tekti qabiletke ıe bolý ańyzdarynyń negizinde jatqan arhetıptik shemanyń qataryna hrıstıandyq-musylmandyq “shaıtan azǵyrý” oqıǵalaryn da jatqyzýǵa bolady. G.Qoıshybaıdyń “arýaq álgi kúshti syıǵa tartady, biraq sol syıy úshin onyń janyn talap etedi” nemese “arýaq ózi qonǵan adamnyń janyn alyp ketýi múmkin” degen qısyndarynyń, sol sııaqty baqsy ne jyraý bolýǵa baılanysty “janyn talap etý” qısyndarynyń is júzinde monoteıstik dinderdegi ibilistiń (dıavoldyń, demonnyń, shaıtannyń, jyn-periniń) áreketin eske túsiredi, bul jerde qarabaıyr deńgeıde bolsa da mysal retinde Faýst pen Mefıstofel oqıǵasyn keltirýge de bolar edi. Biraq, arýaq – Ibilis-Shaıtan da, Mefıstofel de emes, qalaı bolǵanda da qazaqtyń arýaq qonǵan adamdary, arýaqty kisileri, bir sózben aıtqanda áýlıeleri adamdarǵa zııandyq jasamaǵan, olaı bolǵan kúnniń ózinde qazaq arasynda “áýlıege sený”, “áýlıe beıitiniń basyna túneý” degen bolmas ta edi. Arýaq bolmysyn túsindirýdegi basty kereǵarlyq ta osynda jatyr, óıtkeni musylman qazaq osy máselege kelgende “ózine ózi qarsy shyǵady, ózimen ózi kelispeýge májbúr bolady”.
Islam bolsyn, hrıstıandyq bolsyn, basqa bolsyn, árbir damyǵan din dúnıege degen óz aqıqatyn, óz tujyrymdamasyn jasaqtaıdy. Osyndaı dinı jasaqtaýlar (qurastyrymdar, konstrýkııalar) is júzinde ózinen burynǵy aqıqattardy óz qalaýynsha, óz talaptaryna saı joqqa shyǵarý ne ózgertý, túzetý, tolyqtyrý áreketteriniń jıyntyǵyn quraıdy. Bulardy “jaqsy degen nemene, jaman degen nemene?” degen eń basty saýalǵa jaýap berýshi moralızatorlyq “ózim bilemdik” (volıýntarıstik) túsindirýler, redakııalaýlar dep te ataýǵa bolar edi. Osyndaı túsindirýlerdiń arǵy jaǵynda, R.Genon, G.Vırt sııaqty dástúrshilerdiń paıymdaryna qulaq asar bolsaq, umyt bolǵan ilki manıfestaııalyq aqıqattar jatyr, “arýaq qoný” oqıǵasynyń musylman áýlıesine de, baqsyǵa da, dýaker-abyzǵa da qatysty bolyp shyǵýynyń ózi naq osyndaı ilki aqıqattyń bolǵandyǵyn aıǵaqtaı alady. Qazaq – musylman ulty, biraq onyń dúnıetanymynyń qaınar kózinde “Ilki Islamnyń” jatqandyǵyn, búgingi resmı ıslamnyń bar bolǵany sol “Ilki Islamnyń” arabtarǵa jetkizilgen tarıhı varıanty bolatyndyǵyn da túsinetin ýaqyt jetken sııaqty.
Arýaqty dástúrli, qatań ajyratylǵan dýalıstik sharttary (qaıyrlylyq pen zulymdyq) bar monoteıstik dinderdiń (ıslam, hrıstıandyq jáne ıýdaızm sııaqty) qısyndaryna saı túsindirýge, osyndaı dinder aýqymynda belgili bir keıipkerlermen sáıkestendirýge bolady, biraq, “mynaý – jaqsy, mynaý – jaman” dep naqtylanǵan keıipkerlerdiń arýaq tabıǵasyn tolyq túsindirýge kedergi keltiretindigin de moıyndaý qajet, óıtkeni, “qaıyrly” delinetin perishteniń de, “zulym” delinetin demonnyń (bes, jyn-peri, dııý-peri) da sıpattaryn qatar ıemdenip otyrǵan arýaqty, bir-birine qarama-qarsy baqytta áreket jasaıtyn keıipkerlerge tán sıpattaýlarmen bere salý máseleni sheshe almaıdy, qaıta, kerisinshe, odan ári bylyqtyryp jiberedi.
Mine, taǵy da qaıtalap aıtar bolsaq, atalǵan: a) “shaıtan azǵyrý, onyń adam janymen saýdalasýy”, b) áýlıe bolý, v) baqsy bolý, g) “arýaq qoný” motıvteriniń barlyǵynyń da astarynda, arǵy jaǵynda bir ǵana baılanystar men qarys-qatynastar shemanyń nemese qańqasynyń, ıaǵnı, bir sózben aıtqanda – arhetpıtiń jatqandyǵyn kórýge bolady. Osy arhetıpti mynadaı túrde keskindeýge bolady:
Osyndaǵy arýaq pen áýlıe (tańdalyp alynǵan pende) bir-birimen tyǵyz aralasqan (arýaq pendege qonady, denesin, kóńilin ıemdenedi) eki dúnıe, eki ólshem arasyndaǵy shekara, ótpeli (“germetıkalyq”) beldeýdi quraıdy; qudaı (arǵy dúnıe) jaǵynan arýaq, adamzat (bergi dúnıe) jaǵynan áýlıe, bir-birimen tóte jolmen (tánimen, oıymen) baılanysý arqyly eki (ırrealdy jáne realdy) dúnıeni jalǵastyratyn dánekerge (medıatorǵa) aınalady.
Mine, osyndaı tizbektegi arýaqtyń ornyn biz baqsylyqtaǵy (shamanızmdegi) “Rýh-Qamqorshyǵa” bergen bolsaq, endi ony monoteıstik dinderdegi “Qasıetti Rýh” (“rýah-ha-godesh” nemese “rýah elohım”, “spırıtýs sanktýs”, “pnevma agıon”, “svıatoı dýh”) beınesine bergen bolar edik. Qasıetti Rýh – qudaıy qudirettiń (shabyttyń, nurdyń) pármendi qýaty.. Musadan (Moıseıden) bastap paıǵambarlar men áýlıelerdiń barlyǵyna da daryǵan Qasıetti Rýhty rasynda da áýlıege ne batyrǵa “qonǵan” Arýaqpen salystyrýǵa, sáıkestendirýge bolady.
Biraq, Arýaq pen Qasıetti Rýhty ózara sáıkestendirgenmen, dástúrli dinı qurastyrymdardaǵy termındik-anyqtamalyq deńgeıdegi sáıkestendirýdi absolıýttendirýge bolmaıdy, óıtkeni, Arýaqtyń Qasıetti Rýhtan basty aıyrmashylyǵy – onyń eki udaılylyǵy. “Qasıetti Rýh” uǵymy jaqsysy (shapaǵaty) men jamany (zulymdyǵy) bir-birinen qatań túrde ajyratylǵan, qarama-qarsylyǵy (dýalızmi) absolıýttik deńgeıge kóterilgen monoteıstik din aýqymynda “jaqsy” jaǵynan ǵana oryn alsa, Arýaq bolsa – jaqsyly-jamandy baǵamdaýy bir-birimen ajyratylmaǵan, ekeýiniń o bastaǵy tutastyǵy saqtalǵan ilki senimniń tóte jalǵasy bolyp tabylady. Bul turǵydan alyp qaraǵanda Arýaqtyń Qasıetti Rýhqa qaraǵanda kónerek, burynyraq túsinik ekendigin atap kórsetýge bolady. Kóshpeliler, onyń ishinde túrkiler rýhtardy jaqsy, jaman dep bólgenimen, bir sózben aıtqanda, dýalıstik ustanymdy qoldaǵanymen, olardyń qarama-qarsylyǵyn eshqashan da absolıýttendirmegen; “jaqsy” dep eseptelgen rýh ta jamandyq isteı alady, “jaman” dep esepteletin rýh ta jaqsylyq isteı alady (jamandyq istemeýdiń ózi jaqsylyq).
Bul turǵydan alǵanda, arýaqty – “qudaıy qudirettiń nemese nurdyń”, ıaǵnı kórilmestiń (neproıavlennost) kóresini (proıavlennost), syrtqy kórinimi (vneshnee proıavlenıe) dep qarastyrýǵa bolady. Shemalyq deńgeıdegi Nur (Qudaıy Qudiret) – núkte bolsa, Arýaq (nurdyń kóresini) sol núkteni kindik etken sheńber bolmaq (sýrette):
Osyndaı qısyndy keskindemedegi arýaqtyń orny eki dúnıe, eki ólshem arasyndaǵy ári ajyratqysh shekara, ári biriktirgish dáneker, esik rólin atqaryp turǵan syzyq (sheńber) bolyp shyǵady. Sheńber (arýaq) – qudaıy qudirettiń kóresini bolǵandyqtan ony qudaıy osyndalyqty (bojestvennoe prısýtstvıe, “osyndalyq” – “prısýtstvıe”), ıaǵnı, Qudaıdyń kórilmestigimen qatar, bir mezgilde onyń barlyq jerde bolatyndyǵy, “osyndalyǵy” sheńber túrinde sımvoldanady. Arýaqtyń “sheńberlik” sımvolıkasy arýaqtyń mıftik keıiptenýine (sımvol arqyly keskindelýine), “arýaq” sóziniń etımologııasyna qatysty keıbir qosalqy máselelerdi qarastyrýǵa túrtki bola alady.
Birinshiden, sheńberdiń nemese eki dúnıe aralyǵyndaǵy shekaranyń bir ataýy – “ar”. “Ar” uǵymy men “arýaq” uǵymynyń sheńber arqyly bir-birine sáıkes kelýi, bizdińshe, kezdeısoq bolyp kórinbeıdi. Sheńberdiń (shekaranyń) ishki (“arǵy”) jaǵy “ar dúnıesi” (arǵy dúnıe) bolǵandyqtan, “sózben ataý” máselesine kelgende sheńber kindigindegi núkte – “ar” bolyp shyǵady da, sheńber (shekara) syzyǵynyń ózi “ar-ma” (“arba”) bolmaq, ıaǵnı, “arýaq qoný” men “arbaý” sóziniń bir negizdi bolýy qısyndy bolyp shyǵady. Sonymen qatar arýaqtyń “qasıetti rýh” (rýah) beınesimen shendes bolyp shyǵýy aıasynda “arýaq” sóziniń semıttik “rýah” uǵymymen bir tekti bolýy múmkindigin de joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Bul jerde “arýaq” sóziniń “rýh” (rýah) sóziniń jaı ǵana sınonımi emes, ekeýiniń bir sózden bastaý alǵandyǵyn da topshylaýǵa bolady (bir termınniń eki túrli aıtylý nusqasynyń evreı ne arab tilinen ıran jáne túrki tilderine qatar, birin-biri joqqa shyǵarmaı-aq enýi múmkin, osy joldardyń avtory, kezinde óziniń usynǵan “arýah” sóziniń “arýǵ” uǵymymen baılanystyrylǵan túrkilik etımologııasynyń qate ekendigin moıyndaýǵa májbúr; bul sózdiń arýaq uǵymynyń belgili bir maǵynalyq qabatyn túsindirýge paıdalanylǵandyǵyn múlde joqqa shyǵarmaımyz, biraq, onyń negizgi sóz jasaýshy bolmaǵany anyq). “Arýaq” sóziniń paıda bolýyna usynylyp otyrǵan eki-úsh qısynnyń barlyǵy da sebep bolýy múmkin, biraq, bul máseleniń óz aldyna derbes te kúrdeli bolyp shyǵatyndyǵyn eskere otyryp, osylarmen shektelýge májbúrmiz.
Ekinshiden, arýaqtyń áreketi “adamdy sheńberdiń (shekaranyń) arǵy (ishki) jaǵyna, ıaǵnı “Ar dúnıesine” ótkizýi, is júzinde “o bastaǵy Kemel Adamdy (Jetik Kisini) qalpyna keltirý” áreketi bolyp tabylady, bul jerdegi “ar” sóziniń “arýaq” sózimen qarym-qatynasta bolyp shyǵýy – asa mańyzdy. “Arýaq qoný” oqıǵasynyń jetpektik (ınııaııalyq) sıpatqa ıe ekendigi degen qısyndar túsindirer bolsaq, “arýaq qoný” proesi kezinde neofıtke qoıylatyn talaptar (úreıden arylý, kókeı kózdiń kórgenderiniń ishinen aldamshy men aqıqatty ajyrata bilý, syılanǵan astam tekti kúshti mólsherimen, jónimen, retimen paıdalana bilý, asylyq etpeý, materıaldyq yrzyqqa qyzyqpaý, qarapaıym bolý, t.b.) is júzinde naq osyndaı adamǵa qoıylatyn sharttar bolyp tabylady, budan shyǵatyn eki negizgi túıin mynadaı: birinshiden, arýaq óz tańdaǵan adamyn (neofıtti) túbegeıli túrde ózgertkenimen, realdy dúnıede onyń kámil tabıǵatyn saqtaýǵa kúsh salady, ıaǵnı, bul jerde, “shaıtannyń azǵyrýy” joq, adamnyń adam qalpyn saqtaýǵa degen umtylys bar. Ekinshiden, osylardyń ózi sopylyq ilimdegi “kámil adam” tujyrymdamasyna uqsas bolyp shyǵady, aradaǵy aıyrmashylyq tańdaý erkinde ǵana: “kámil adamdy” qalyptastyrý jolyndaǵy arýaq tańdaýy “kez kelgen” adamǵa túsedi, al, sopy bolsa, osy joldy óz erkimen tańdaıdy (sopylardyń bir ataýynyń “dıýana” bolýy kezdeısoqtyq emes; devona – “oderjımyı devom”, maǵynalyq deńgeıde túrkilik “jeligý”, “eligý” sózine sáıkes keledi, dev (dııý) – jel (ıel); “qut” sózimen sabaqtas “qutyrý” sózi de osy qatarda).
Úshinshiden, ıýdaıstik termınologııamen bergende mundaı “osyndalyq” sheńberdi “shekına” (arabsha – “saqınaq”, qazaqtaǵy “saqına” sózi osydan shyqqan) dep ataýǵa da bolar edi. Bul sheńber – sonymen bir mezgilde – óz quıryǵyn ózi tistep, dóńgelenip jatqan jylandy (“oýrýborosty”) sımvoldaı alady: “V ıslame ı kabbale zmeıa sımvolızırýet Bojestvennoe prısýtstvıe (“shekına”), ona ýkazyvaet pýt Avraamý, svorachıvaetsıa v kolo vokrýg mesta býdýeı Kaaby”.[1] Bul jerde biz qazaqtyń arýaq týraly keltirimindegi áýlıe arýaǵynyń da, Qydyrdyń da kóbinese jylan bolyp kórinetindigin eske sala ketkimiz keledi. Áýlıe arýaǵynyń jylan bolyp kórinýi – is júzinde qudaıy qudirettiń syrtqy kórinimi bolyp tabylady. “Arýaq – jylan keskin” mysaly qazaqtaǵy arýaq beınesiniń tarıhı-mıfologııalyq qyrlaryn tanı bilýge jol ashady.
***
Biz abyzdyq, baqsylyq jáne ıslamdyq dáýirlerde de ár zamannyń kebinin kıip alyp, óńin tanymastaı etip jibergen bir ǵana beıneni kóre alamyz. Bul – arhetıpten bastaý alǵan, ár zamanda, sol zamannyń din keltirimderine saı jańa “kıim” kıip otyratyn beıne. Arýaqtyń arhetıptik bolmysy ony máńgi jasaıtyn beıneler qataryna qosatyn bolady. Biz ejelgi zamanǵy abyzdyń (abyz – jre) nemese ıelbiniń de, odan keıingi baqsynyń da, odan keıingi musylman áýlıesiniń de “arýaqty” birdeı úrdis boıynsha “ustaǵandyǵyn” kóre alamyz. Budan shyǵatyny – arýaq máńgi ómir súretin tirshilik formasy bolyp shyǵady, ol tek bir adamnan ekinshi adamǵa aýysyp (“qonyp”) qana otyryp, óziniń tirshiligin úzbeı jalǵastyra beredi. Osyndaı qısyndardyń túsiniksiz tusy – qazaqtardyń molada jatqan áýlıeniń (ıaǵnı, ólgen adamnyń) basyna túneýi arqyly “arýaq kórýi” sııaqty áreketiniń aıtylǵan jaǵdaıǵa qıyspaýy. Eger, arýaq bir adamnan ekinshi adamǵa aýysyp qonar “jyljymaly” kúsh ıesi bolsa, onda, qarapaıym qısyn boıynsha, bul ómirden ótken arýaqty kisiniń (áýlıeniń) beıitinde eshqandaı arýaqtyq kúsh qalmaýy tıis qoı, óıtkeni, eger, arýaqtyq kúsh álgi kisi ólgennen keıin basqa, kózi tiri kisige aýysyp ketetin bolsa, onda burynǵy arýaqty kisiniń molasynda qandaı kúsh qalmaq? Biraq, ómir tájirıbesi áýlıe beıitteriniń basyna túneýdiń de arýaq kórýge, onyń qasıetterin (emdik, daryndyq, t.b.) alýǵa múmkin bolatyndyǵyn kórsetedi. Sondyqtan, “arýaq” degen kúshtiń bolmysyn keltirilgen shartty shemaly tezıster túrinde kórsetkenimizben, arýaqtyń jaı-japsarynyń biz oılaǵannan da kúrdeli, jumbaq bolatyndyǵyn túısinýge bolady.
Arýaqtyń adamǵa berer “syıy” (“kıimi”) birneshe (máselen jeti (?)) deńgeıli bolýy múmkin, arýaq óziniń qýatyn bir adamnan ekinshi adamǵa aýystyrǵanda, osy 7 syıyn (7 kıimin) túgeldeı “sypyryp” almaıdy, ólgen áýlıeniń beıitinde jalqy syıy qalady. Osy arqyly ólgen kisiniń arýaqtyq pármeni az da bolsa saqtalyp qalady, álgi adamnyń urpaqtary oǵan sadaqa berý (qurbandyq shalý, as berý, madaq sóz aıtý, duǵa baqyshtaý) jáne basyna túneý arqyly arýaqpen baılanys ornata alady. Ata-baba kýltiniń negizi de osy arqyly túsindirile alady. Ata-baba kýlti kóshpelilerdiń dúnıetanymy men seniminiń irgetasy bolyp tabylady, olar ata-baba arýaqtarynyń (rýhtarynyń) qamqorlyǵy men qorǵanyshyna sengen, olardyń zırattaryn kıeli dep eseptegen, buǵan mysal retinde massagetterdi ashyq shaıqasqa shyǵara almaǵan parsylardyń olardyń ata-babalarynyń molalaryn qıratý arqyly soǵysýǵa májbúrlegeni týraly jazylǵan ertedegi avtorlardyń qaldyrǵan derekterin de, búgingi qazaqtardyń áli kúnge sheıin saqtalyp kele jatqan ata-baba qorymyna, áýlıe basyna túneý (zııarat etý) dástúrin de keltirýge bolady. “Arýaq qoldaıdy”, “demeıdi”, “jar bolady”, “atady”, “urady”, “soǵady” – bul tildegi arýaqqa qatysty turaqty etistikter bolyp tabylady.
Al, epostyq materıaldarda kezdesetin arýaq máselesine keler bolsaq, jyrdyń mátini (sóılem, sóz tirkesi nemese sóz) arqyly onyń keıbir mıfologııalyq (sımvoldyq) sıpattaryn anyqtaýǵa múmkindik bar. “Erge arýaq qonsyn dep...” sııaqty tirkesterdiń kezdesip otyrýyna qarap, arýaqtyń tek baqsylardy nemese áýlıelerdi ǵana emes, jaýyngerlerdi de (batyrlardy da) ózderine shákirt retinde tańdaıtyndyǵyn bajaılaı alamyz. Jyrdaǵy arýaq eki túrli sıpatta kórinedi, birinshisi – atalyp ótken, naqty epıkalyq oqıǵadaǵy kózi tiri “arýaq qonǵan er” bolsa, ekinshisi – onyń ómirden ótip ketken “arýaqty ata-babasy”. Máselen:
Arýaq qoldap jar bolsa...
...Kóterdi arýaq qoldap noǵaı atyn...
...Taıǵaq keshý tar jolda,
Burynǵy ótken babanyń,
Arýaǵy jar bolsyn...[2] degen joldardan óziniń tikeleı (qandas) nemese etnıkalyq (rýlas, eldes) jaýynger urpaǵyna ata-baba arýaǵy qoldaý kórsetip, jar bolady, mundaǵy arýaq óziniń tańdaǵan adamyn onyń ólgen ata-babasy retinde qoldaıdy, kómektesedi.
Qaradóń arǵy atamyz,
Arýaqty er edi...
...Ańshybaıdaı arýaqty
Batyrdy qalmaq kórgen soń...
...Batyry bar arýaqty...[3]
Árbir tańdaýly erdiń sondaı qoldaýshysy bolady. “Arýaqty er” uǵymynan baıyrǵy zamanǵy “jaýynger-baqsy (shaman)” degen uǵymnyń sarqynyn kórýge bolady. Jyr mátinderinde aıtylmaı qalǵan “arýaqtyń neofıtti tańdaýy” oqıǵasynyń bolǵandyǵyn ańǵarýǵa bolady, ıaǵnı, jaýynger de, baqsy ne qalpe sııaqty asa aýyr jaǵdaıda ótetin ınııaıalyq synaqtan ótýi tıis.
Jyr mátinderinen arýaqqa qatysty basqa sıpattamalardy da kezdestirýge bolady. Solardyń biri – “arýaqty shaqyrý”sıtýaııasy. Máselen:
...Sonda yndys aqyrdy,
Arýaǵyn shaqyrdy...
Parparııa sonda aqyrdy,
Arýaǵyn sonda shaqyrdy...[4]
Bul joldardan kóretinimiz – arýaqtyń daýystalyp, “shaqyrylatyndyǵy”, tiri adam, tańdalǵan adam qysylǵan shaqta, basyna aýyr sát týǵan shaqta ony, atyn atap (?) kómekke shaqyrady. “Aqyrý” – daýystap aıqaılaý, aıqaımen qosa shaqyrylatyn arýaqtyń atyn ataý degendi bildiredi. Jyr mátini osyndaı negizgi arýaqtyq esimdi, ıaǵnı, arýaqtyń baıyrǵy esimin de saqtaı alǵan, ol – “Uran” sózi. Óıtkeni, jyr mátinderinde batyr tek arýaqty ǵana shaqyryp qoımaıdy, ol “urandy” da shaqyrady, osynysyna qarap-aq, “shaqyrylǵandardyń” (arýaq pen urannyń) tıpologııalyq deńgeıde, is júzinde bir beıne ekendigin ańǵara alamyz.
Uran, qarabaıyr mıfologııalyq beıne retinde kóbinese jylan nemese aıdahar keıpinde, sondaı-aq, sırekteý de bolsa qus túrinde sýretteledi. Mundaǵy jylan men (jyrtqysh) qustyń kóptegen dástúrlerde bir-birine qarama-qarsy keletin beıneler bolyp shyǵýymen qatar, olardyń aıdahar (ári jylan, ári qus deýge bolarlyq qanatty maqulyq) beınesi arqyly tutasyp ketetindigin de esten shyǵarmaǵan jón. Bul jerde de jalpy arýaq ataýlyǵa tán eki udaılylyq (amvıvalenttilik), ıaǵnı, “jaqsy men jaman” baǵamdarynyń bir-birinen ajyratylmaıtyn tutastyǵynyń bar ekendigin kórsete ketýge bolady. Arýaqtyń (Urannyń) “jylandyq tabıǵaty” aldynda ǵana aıtylǵan “shekınany” (qudaıy osyndalyqty) eske túsiredi, Urannyń baıyrǵy túrkilik jylan kýltimen (jylan totemızmimen), tý (jalaý) kýltimen de baılanysty ekendigi belgili, bul jaǵdaıda arýaqtyń da syrtqy bolmysyn jylanmen, týmen (mońǵoldyń “súldesin” eske túsir, Súlde – tý keıpindegi Rýh-Arýaq qoı) sımvoldap kórsetýge bolady.
Etımologııalyq deńgeıdegi “uran” sheńbermen, arqanmen, ormen baılanysty (“or”, “oraý”, “oraný”, “ura”), osy arqyly ol “úndievropalyq tekti” dep eseptelinetin baǵzy grektik Ýrannyń, hettik Arýananyń, úndiırandyq Varýnanyń shendesi (analogy) bolyp shyǵady. Úndiırandyq Varýnaǵa tán “ǵalamdyq tártip, jón-josyq” ıdeıasy qazaqtyń arýaǵyna nemese uranyna da qatysty bolyp shyǵady. Úndilik Varýnanyń jylanmen, sýmen baılanystylyǵy da, “avestalyq” Varýnanyń (zoroastrızmdegi Ahýra-Mazdanyń) “qanatty sheńber” keıpiniń bolýy da qazaqy arýaq/urannyń umyt bolǵan sıpattaryn eske túsirýge múmkindik beredi.
***
Jyrlarda kezdesetin, arýaqqa qatysty qoldanylatyn mynadaı etistikterdiń ornyqty ekendigin de atap kórsetýimiz qajet:
Arýaǵy sýdaı tasydy...
Arýaǵy sýdaı tasady...
Arýaǵy erdiń tasady...[5]
“Arýaǵy erdiń tasady” nemese “arýaǵy sýdaı tasady” degen tirkester óte jıi qoldanylady, mundaǵy “tasý” etistiginiń qoldanylýyna qarap, áńgimeniń áldebir ydystyń, qýystyń ishindegi suıyqtyń áreketine qatysty bolyp turǵandyǵyn ańǵara alamyz. “Arýaqtyń asýy (arýaǵy asady)” degen tirkestiń mán-maǵynasyn da osy qatarǵa qoıýǵa bolady.[6]
Arýaq uǵymynyń “asý” jáne “tasý” (“asyp-tasý”) etistikterimen sabaqtastastyrylýy eń aldymen “ishinde áldebir suıyǵy bar áldebir ydys” ilespe uqsatymyn (ile-uqsatý – assoıaııa) týǵyzady. Bul qandaı suıyq? Qalaı bolǵanda da, bul jerdegi áńgimeniń sý tolqynyndaı tasyǵan nemese qaınaý nátıjesinde ydystyń kemerinen asyp-tasyp tógilgenáldebir “suıyq” energııa jóninde bolyp otyrǵany anyq. Iaǵnı, biz, áldebir ózgeristiń nátıjesinde qozǵalysqa túsken suıyqtyń ydys erneýinen asyp-tasyp tógilgengendigin kórgendeı bolamyz. Bul jerdegi ydysdyń plany ishinde noqaty bar sheńberdi, qaptaldyq jarma qımasy (profıli) “aýzy” joǵary qaraı ashylǵan doǵany (nemese) kórsetetin bolady. Joǵarǵy deńgeıde bul – nur “suıyǵy” men onyń kóresini (“saqtalatyn ydysy”), tómengi deńgeıde arýaq qonǵan adamnyń ózi “ydys” (sosýd blagodatı) bolyp shyǵady da, onyń boıyndaǵy arýaq – “ydys ishindegi suıyq”, ydys túrinde sımvoldanatyn adamnyń boıyna “quıylǵan qudaıy mán” dep túsiniledi. Arýaqty erdiń arýaqtanýy, rýhtanýy, arýaǵyn, arýaǵynyń kúsh-qýatyn kórsetýi “suıyqtyń tasyp, ydys erneýinen asyp tógilýi” bolyp sıpattalady. Árıne, bul – syrttaı, sımvoldyq, shartty túrde sáıkestendirý ǵana. Degenmen, arýaq uǵymynyń “áldebir qasıetti suıyq quıylǵan ydys” túrinde túsinilýi ony arǵyqazaqtyń da, basqalardyń da mıfologııalyq keltirimderindegi keıbir naqty beınelengen túsiniktermen, olarmen sabaqtasyp jatqan tarıhı, etnografııalyq máselelermen baılanystyrýǵa múmkindik beredi. Bul jerde, eń aldymen, suıyqtyq sıpattamalarǵa ıe “qut”, “farn” (hvarno, farro), “Qydyr” jáne “nur” sııaqty, pozıtıvıstik mıfologııadaǵy “sý, jańbyr, ylǵaldylyq jáne ónimdilik, týdyrǵyshtyq” fýnkııalaryna ıe “analar” sııaqty uǵymdar eske túsedi, ıaǵnı, arýaqtyń bolmysynda da atalǵan uǵymdardyń tolyq ne ishinara qasıetteriniń tán bolǵandyǵyn joramaldaýǵa bolady.
Irandyq mıfologııadaǵy farn (“avestalyq” hvarna, kýshandyq teńgelerdegi – farro) – ádette, áldebir qıeli shapaǵatty nesibe (sybaqa), “jaqsy zat”, ol tańdaýly tulǵalarǵa (batyrlarǵa, patshalarǵa) beriledi, “syıǵa tartylady”. Farnnyń sıpattamasy kóp, olardyń ishinde onyń tamaqqa (iship-jemge) qatysty atrıbýttar arqyly kórsetilýin, sondaı-aq, farnnyń sý tuńǵıyǵynda jasyrylǵandyǵyn (“Iasht” XIX 51-64), onyń sýlarmen jáne ózendermen baılanystylyǵyn, syı berýshi retinde kórinýin atap kórsetýge bolady. Arýaqtyń “ydystyq” men “asyp-tasýy” sımvolıkasynyń aýqymynda farnnyń sý túbine jasyrylýyn, sýlarmen baılanystylyǵyn ońaı túsindirýge bolady. Onyń ústine, Iran men Orta Azııanyń sasanıdter dáýiri tusyndaǵy (4-7 ǵ.ǵ.) ónerindegi keń taralǵan “farndy qoshqar túrinde tulǵalaý” úrdisin de osy tańbalaý dástúrimen baılanystyrýǵa bolady: qoshqardyń (múıizdi basynyń) tańbasy men qazannyń tańbasy is júzinde birdeı (shetteri qaıyrylǵan doǵa túrinde) bolyp shyǵady.
Atalmysh dástúrde farnnyń tek jaǵymdy jaǵy ǵana kórsetilgen, bul jaǵynan ony túrkilik “qut” uǵymymen salystyrýǵa bolady, degenmen, ırandyq dinı-mıfologııalyq dástúrinde “jaman farn” (dýsh hvarnah) keltiriminiń bolýy, farnnyń belgili bir shart buzylǵan jaǵdaıda “ózi qonǵan” adamdy tastap ketýi sııaqty mıfologemanyń bolýy (máselen, ilki patsha Iıma asylyq etkende, onyń farny suńqar (varegna) qus keıpinde ushyp ketedi) o bastaǵy eki udaı maǵynaly (tabıǵaly) ilki-farnnyń bolǵandyǵynan habar beredi, qazaqtyń arýaǵy osy ilki-farndyq sıpatty saqtap ótir, ıaǵnı, arýaq týraly qazaqy keltirimder ırandyq farnǵa qaraǵanda anaǵurlym baıyrǵy keltirimderge arqa súıep otyr.
Arýaq pen farndy keıbir sıpattar turǵysynan alǵanda salystyryp, bir-birimen sabaqtastyrý arqyly arýaq pen quttyń, arýaq pen Qydyrdyń arasyndaǵy baıyrǵy sabaqtastyqtyń bolǵandyǵyn ańǵarýǵa bolady. Iaǵnı, kóne túrkilik keltirimdegi qut, ıslam dinin qabyldaý zamanynda fýnkııalyq, beınelik naqtylyqqa ıe bolǵan Qydyr (Ilııas) men arýaqtyń o basta bir uǵymnan tarmaqtalyp shyqqandyǵyn kóre alamyz.
Quttyń jáne farnnyń, qydyrdyń adamǵa berilýi (darýy) kóbinese bir-aq ret bolatyn akt (áreket) retinde kórsetiledi, mundaı darytý, syıǵa berý materıaldyq (baılyq, sondaı-aq, “materıaldyq baılyq” sıpatyna ıe bala berý, baq berý, t.b. sáttilik mysaldary) reńkke ıe bolady; berilgen syılyqtyń qaıtyp alynýy da, syılyqty ustap turýǵa qajetti sharttardyń bolýy da ábden múmkin, biraq, bularda “arýaq qoný” oqıǵasyndaǵydaı qıyn da kúrdeli, adamnyń janyn talap etetin ınııaııalyq synaqtar men talaptar bolmaıdy. Qutqa nemese Qydyrǵa ıe bolý is júzinde arýaq qonýdyń syrtqy sıpattaryn ǵana ıemdenip tur. Arýaqtyń osyndaı “suıyqtyq” jáne “ydystyq” sımvolıkasy ony pozıtıvıstik mıfologııadaǵy “uly ana” (uly baba), “rý jeriniń qojaıyn-qatyny” (hozıaıka rodovoı zemlı), “rýdyń, atatektiń qamqorshy rýhy” (dýh-pokrovıtelnıa roda) sııaqty beınelermen sabaqtastyra qarastyrýǵa múmkindik beredi.
Arýaqtyń realdy bolmysyn jáne onyń beınesiniń jalpy mıfologııalyq dástúrdegi ár túrli keıipkerler boıynan kezdesýi men sıýjetterden oryn alýyn tolyq qamtı aldyq dep aıta almaımyz. Syrt kózge tym qarapaıym bolyp kórinetin onyń beınesi ázirshe bizdiń óremiz jetpeıtin deńgeıde qalyp otyr. Sondyqtan, arýaq týraly áńgimelegende úırenshikti bolyp ketken anyqtamalarmen shektele salýǵa bolmaıdy, onyń shyn beınesin mıftik, dinı dástúrdegi basqa beınelerdiń – periler men perishtelerdiń, dııýlar men jyndardyń, qydyr men quttyń, t.b. sıpattary men atqaratyn qyzmetteriniń arasynan “tirnektep jınaýǵa” týra keledi. Ázirge biz úshin mańyzdysy – arýaq beınesiniń qazaq dúnıetanymyndaǵy kóptegen mıftik, etnografııalyq, mádenı, sharýashylyq keltirimderdiń qaınar-kózi ekendigine kóz jetkizý bolyp otyr. Ony túsiný kóptegen saýaldarǵa jaýap bermegenniń ózinde de izdený baǵyttaryn kórsete alady.
Serikbol Qondybaı. 3 naýryz. 2004 jyl.
«Rýh – Mıras» jýrnaly - 2005 jyl
- MahmutQashǵarı. Túrik sózdigi. A. “Hant” baspasy. 1997. 3-kitap. 202-b.
- T.Býrkhardt. “Sakralnoe ıskýsstvo Vostoka ı Zapada”. s.26.
- Batyrlar jyry. A. “Jazýshy”. 1989. 5 tom. 44, 48, 49-bb.
- Batyrlar jyry. A. “Jazýshy”. 1989. 5 tom. 29, 35, 247-bb.
- Batyrlar jyry. A. “Jazýshy”. 1989. 5 tom. 34, 55-bb.
- Batyrlar jyry. A. “Jazýshy”. 1989. 5 tom. 248-b, 1990. 6 tom. 182, 224-bb.
- Batyrlar jyry. A. “Jazýshy”. 1989. 5 tom. 270-b, 1990. 6 tom. 230-b.


text:
Halkara söwdasynyň barha ösmegi bilen baglylykda, senagat taýdan ösen döwletlerde XIX asyrda halkara derejede söwdany düzgünleşdirmek, gatnaşyklary azaltmak we gümrük tariflerini sazlamak ýaly işleri çaltlandyrmaga zerurlyk döredi. 1929-njy ýylda ykdysady çökgünligiň döremegi bilen birlikde ösen ýurtlar öz içerki bazarlaryny daşarky import harytlardan goramak maksady bilen, gümrük paçlaryny ýokarlandyrdylar we bu ykdysady sazlaýyş üçin ädilen ädimiň hem şowsuz tamamlanmagy netijesinde, halkara söwdany düzgünleşdirýän halkara hukuk kadalaryna laýyklykda bir bitewi guramanyň döredilmegine zerurlyk döretdi. Halkara söwdany erkinleşdirmek, düzgünleşdirmek ýaly işler öz gözbaşyny XIX asyryň başyndan ykdysatçy alym Dewid Rikardonyň öňe süren «deňeşdirme artykmaçlyklar nazaryýetinden» alyp gaýdýar. Halkara söwdany düzgünleşdirmek boýunça bir bitewi halkara ykdysady guramany döretmek pikiri eýýäm 1944-nji ýylda emele gelýär.
1944-nji ýylda ABŞ-nyň we Beýik Britaniýanyň tagallalary esasynda Bretton Woods şäherinde geçirilen konferensiýada Halkara pul gaznasy hem-de Halkara özgerdiş we ösüş banky döredildi. Bu döredilen banklaryň yzysüre hem üçünji bolup, Söwda we tarifler 90 baradaky Baş ylalaşyk (GАТТ) guramasy döredildi. Bu guramanyň döredilmegi üçin, ilki bilen, Gawanada 1946-njy ýylda söwda we iş orunlary hakynda halkara maslahat geçirildi. Bu maslahatyň çäklerinde nyrhlary we tölegleri (tarifleri) peseltmek boýunça halkara ylalaşyk hem-de harytlar ýurtdan-ýurda geçirilende döreýän päsgelçilikleri aradan aýyrmak boýunça ylalaşyk bu maslahata gatnaşyjy ýurtlar tarapyndan baglaşyldy.
1947-nji ýylyň oktýabrynda Söwda we tarifler babatynda Baş ylalaşyk (GАТТ) baglaşyldy. Bu ylalaşyk 1948-nji ýylyň 1-nji ýanwarynda güýje girdi. Öňki SSSR Gawanada geçirilen halkara maslahatyna gatnaşan hem bolsa, täze döredilen Halkara pul gaznasy hem- -de Halkara özgerdiş we ösüş bankyna agza bolmakdan ýüz döndürdi.Şondan soňra ABŞ-nyň kongresi garaşylmadyk ýagdaýda täze döredilen Halkara söwda guramasynyň düzgünnamasyny kabul etmedi, ýagny ratifisirlemedi. Şondan soňra halkara söwdany düzgünleşdirmek işleri diňe Söwda we tarifler babatynda Baş ylalaşygyga (GАТТ) laýyklykda alnyp baryldy. Ondan soňky döwürlerde Söwda we tarifler babatynda Baş ylalaşyk (GАТТ) ilkibaşdaky garaşylandan köp netije görkezdi. Onuň alyp barýan işleriniň netijesinde gümrük paçlary 40%-e çenli peseldi. Söwda we tarifler babatynda Baş ylalaşygyň (GАТТ) çäklerinde göni we gytaklaýyn gümrük paçlaryny peseltmek maksady bilen ylalaşyga agza ýurtlaryň arasynda yzygiderli gepleşik tapgyrlary (raundlar) geçirildi. Geçirilen raundlaryň arasynda 1986- -njy ýyldan 1994-nji ýyla çenli aralykda geçirilen Urugwaý raundy has uzaga çeken raundlaryň biri boldy.
Ataýew G. we başg. Halkara ykdysady guramalar.
Ýokary okuw mekdepleriüçin okuw kitaby. – A.
Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2019.


text:
Kórneki sýret
Bilim jáne ǵylym mınıstri bilim berý grantyn taǵaıyndaý konkýrsyna qatysatyndardan ótinish qabyldaý merzimin uzartty. Qujat 20 shildege deıin emes, 25 shildege deıin onlaın negizde qabyladanady. Bul týraly mınıstrliktiń instagram paraqshasynda habarlandy.
Konkýrsqa qatysý úshin talapker Egov.kz elektrondyq úkimet portaly arqyly tómendegideı qujattardy tapsyrýy qajet:

♦ ótinish;
♦ bilimi týraly qujat;
♦ jeke kýálik kóshirmesi.

MEDISINALYQ ANYQTAMALAR ÝAQYTShA TALAP ETILMEIDI.
♦ UBT sertıfıkaty júıede avtomatty túrde paıda bolady, sondyqtan ony Egov.kz- ke júkteýdiń qajeti joq.
UBT sertıfıkattary elektrondyq formatta berilgen bolatyn!

Konkýrs nátıjesi boıynsha memlekettik granttyń berilgeni týraly elektrondyq sertıfıkat usynylady. Talapkerlerge qaǵaz sertıfıkattardy alý úshin eshqaıda barýdyń qajeti joq.
Granttardy taǵaıyndaý formaty ózgergen joq, ıaǵnı maýsym aıynda ótken UBT qorytyndysy boıynsha úmitkerler memlekettik bilim berý grantyn taǵaıyndaý konkýrsyna qatysady. Osy jyly granttar oqý tiline baılanysty bolmaıdy.

Joǵary oqý oryndaryna talapkerlerd tamyzdyń 10-25 aralyǵynda oqýǵa qabyldanatyn bolady.

Joǵary oqý oryndarynda bilim qashyqtan beriledi. Zerthanalyq jumystar, óndiristik oqytý jáne kásibı praktıka ǵana dástúrli formattajeke keste boıynsha júredi.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir
Usynylǵandar


text:
«Saglygy goraýyş, bilim we sport Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe» atly halkara ylmy maslahata gatnaşyjylara
Hormatly halkara ylmy maslahata
gatnaşyjylar!
Sizi «Saglygy goraýyş, bilim we sport Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe» atly halkara ylmy maslahatyň öz işine başlamagy bilen tüýs ýürekden gutlaýaryn. Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty işgärleriniň güni mynasybetli geçirilýän ylmy maslahatyň halkara hyzmatdaşlygy pugtalandyrmakda, giňeltmekde hem-de özara tejribe alyşmakda ähmiýetiniň örän uly boljakdygyna berk ynanýaryn.
Biz uzak geljegi nazarlaýan giň möçberli özgertmeleri, ägirt uly işleri üstünlikli durmuşa geçirip, Garaşsyz döwletimiziň berk binýatly milli saglygy goraýyş, bilim we sport ulgamlaryny döretdik. Öňdebaryjy tejribeleri, ylmyň we tehnologiýalaryň gazananlaryny tapgyrlaýyn ornaşdyrmak, dünýä döwletleri, iri halkara guramalar bilen hyzmatdaşlygy giňden ýaýbaňlandyrmak bilen, bu ulgamlary dünýä ölçeglerine laýyklykda döwrebaplaşdyrdyk. «Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurdumyzy 2019 — 2025-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Maksatnamasyndan», şeýle hem bu ugurda alyp barýan döwlet syýasatymyzdan gelip çykýan wezipelere laýyklykda, ynsan saglygyny goramak, adamlaryň ömrüni uzaltmak, keselleriň öňüni almak, lukmançylyk ylymlaryny ösdürmek, jemgyýetimiziň aň-bilim binýadyny pugtalandyrmak, ylymly-bilimli sagdyn nesli kemala getirmek, köpçülikleýin bedenterbiýe-sagaldyş hereketini, sagdyn durmuş kadalaryny işjeňleşdirmek babatynda ýurdumyzda ähli zerur şertleri döretdik.
Şunuň bilen baglylykda, ýurdumyzyň ähli sebitlerinde häzirki zaman kliniki we ylmy-kliniki merkezler bina edildi. Lukmançylyk we sagaldyş-şypahana ugurly dürli edaralaryň durky täzelendi. Diňe bir soňky ýyllarda welaýatlarymyzda we paýtagtymyzda saglygy goraýyş-anyklaýyş merkezleri, «Ene mähri» merkezleri, Gaýragoýulmasyz tiz kömek merkezleri, köpugurly hassahanalar, şypahanalar, derman serişdelerini öndürýän kärhanalar gurlup ulanmaga berildi. Ahal welaýatynyň täze, döwrebap edara ediş merkezinde welaýat Saglygy goraýyş müdirliginiň edara binasynyň, köpugurly hassahananyň, Onkologiýa, Tiz kömek, Çagalar sagaldyş-dikeldiş, Enäniň we çaganyň saglygyny goraýyş merkezleriniň, saglyk öýüniň, Daşoguz welaýatynda köpugurly hassahananyň, Onkologiýa merkeziniň, Balkan welaýatynda köpugurly hassahananyň, Ýokanç keseller hassahanasynyň gurluşygy güýçli depginler bilen alnyp barylýar. Mukaddes Garaşsyzlygymyzyň şanly 30 ýyllygy mynasybetli bolsa Aşgabat şäherinde Halkara fiziologiýa ylmy-kliniki hem-de Halkara sagaldyş-dikeldiş merkezleriniň gurluşygyna badalga berildi. Bu işleriň ählisi milli saglygy goraýyş ulgamynyň düýpli özgerýändigini, adam we onuň saglygy baradaky aladanyň döwlet syýasatynda ileri tutulýandygyny görkezýär.
Gadyrly myhmanlar!
Biz durmuş ulgamyna degişli desgalar bilen bir hatarda, häzirki zaman bilim edaralaryny hem gurýarys. Milli bilim ulgamynyň maddy-enjamlaýyn binýadyny döwrebaplaşdyrýarys, halkara bilim gatnaşyklaryny has-da işjeňleşdirýäris. Täze bilimleriň, ylmyň, tehnologiýalaryň hem-de bäsdeşlige ukyplylygyň möhüm hereketlendirijisine öwrülýän sanly bilimi hem yzygiderli ösdürmegi dowam etdirýäris. Gysga döwürde öňdebaryjy dünýä tejribeleriniň, täze bilimleriň okuw işine giňden ornaşdyrylmagy, döwrebap okuw kitaplarydyr gollanmalaryň taýýarlanylmagy, sagdyn, ylymly-bilimli, giň dünýägaraýyşly, ruhubelent, zähmetsöýer, watansöýüji nesilleriň kemala gelmegi biziň gazanýan iň uly üstünliklerimizdir.
Gadyrly dostlar!
Türkmenistan köpçülikleýin bedenterbiýäni, olimpiýa hereketini hem-de sport medeniýetini ösdürmek bilen, sport äleminde uly abraýa eýe bolan ýurt hökmünde giňden tanalýar. Gysga döwürde giň gerimli sport özgertmelerini üstünlikli amala aşyryp, paýtagtymyzda we tutuş ýurdumyzda döwrebap sport desgalaryny, iň häzirki zaman enjamlary bilen üpjün edilen stadionlary, sport mekdeplerini, atçylyk-sport toplumlaryny, sport meýdançalaryny gurduk.
Köptaraplaýyn durnukly ösüşler Türkmenistany iri sport çärelerini ýokary derejede guramaga hem-de geçirmäge ukyply döwletleriň hataryna ynamly goşdy hem-de sport arkaly parahatçylygy rowaçlandyrmaga täze mümkinçilikleri açdy. Beýik Ýüpek ýolunyň ugry boýunça köpçülikleýin welosipedli ýöriş we ylgaw ýaryşlary, «Amul — Hazar 2018» halkara awtorallisi, Agyr atletika boýunça dünýä çempionaty biziň ýurdumyzyň halkara abraýyny has-da belende göterdi. Paýtagtymyz Aşgabatda geçirilen Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlary sportuň, medeniýetiň, halkara hyzmatdaşlygyň üsti bilen parahatçylyk, dostluk hem-de ylalaşyk ýörelgeleriniň durmuşa geçirilmeginiň özboluşly ädimine öwrüldi. Birleşen Milletler Guramasynyň senenamasynda dünýä jemgyýetçiligi tarapyndan her ýylyň 3-nji iýunynyň Bütindünýä welosiped güni hökmünde bellenilmegi biziň ählumumy ösüşiň, parahatçylygyň we rowaçlygyň bähbitlerine gönükdirilen sport diplomatiýamyzy dabaralandyrdy.
Hormatly halkara ylmy maslahata
gatnaşyjylar!
Sizi «Saglygy goraýyş, bilim we sport Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe» atly halkara ylmy maslahatyň öz işine başlamagy bilen ýene-de bir gezek tüýs ýürekden gutlaýaryn. Siziň her biriňize berk jan saglyk, uzak ömür, abadan we bagtyýar durmuş, döredijilikli işiňizde uly üstünlikleri arzuw edýärin.
Türkmenistanyň Prezidenti
Gurbanguly Berdimuhamedow.


text:
Bir wagtlar ylymdan ýüki ýetik beýik alym bolupdyr. Alym medresesinde talyplara ders bermekden başga wagt söwda bilenem meşgullanýan eken. Ol täjirleriň üsti bilen uzak ülkelere kerwen ýollaýan eken.
Günleriň birinde ussat talyplara sapak berip otyrka, bir adam gelip, oňa şeýle diýýär:
– Tagsyrym! Bize seniň harydyňy getirýän gäminiň gark bolandygy barada habar geldi. Gynansak-da, harytlary gämiden alyp bilmändirler.
Alym birbada sapagy togtadýar. Şol pursat talyplar onuň çalaja ýylgyrandygyny görýärler. Soňra ussat hiç zat bolmadyk ýaly, sapagyny galan ýerinden dowam edýär.
Bir hepdä golaý wagt geçenden soň, ussat hemişekisi ýaly talyplara sapak düşündirip otyrka, geçen gezekki gelen adam gapydan girýär:
– Tagsyrym, buşluk! Gark bolan gämi seniň ýüküňi getirýän gämi däl eken. Siziň harytlaryňyz ýüklenen gämi sag-aman gelipdir.
Ýene geçen gezekki ýagdaý gaýtalanýar. Alym çalaja ýylgyrýar-da, sapagyny dowam etdirýär.
Talyplar ussatlarynyň bu bolşuna haýran galýarlar. Olar alymdan:
– Näme üçin siz erbet habar gelende-de, gowy habar gelende-de şol bir bolşuňyzy üýtgetmediňiz?! Ýöne ýylgyryp oňaýdyňyz. Munuň hikmeti nämekä? – diýip soraýarlar.
Parasatly alym şeýle jogap berýär:
– Gäminiň gark bolanyny eşidenimde, men nebsim bilen ýüzbe-ýüz boldum. Öz-özüme «Indi men geldi-geçer dünýe baýlygy üçin, mazarymda ýoldaş bolmajak zatlar üçin gynanýanmy?!» diýip soradym. Şonda kalbymda zerre ýaly ahmyryň ýokdugyny görüp begendim, Alla şükür etdim. Gäminiň gark bolmandygyny eşidenimde bolsa, dünýe malyny ýygnaýanyma-da zerre ýaly begenmedim. Alla alanda peselmedim, berende-de eselmedim. Munuň üçin Beýik Biribaryma şükür etdim.


text:
Türkmenistanda ykdysady kynçylyklaryň ýitileşmegi bilen bankomatlardan gündelik nagtlaşdyrmaga rugsat berilýän puluň möçberi häkimiýetler tarapyndan yzygiderli çäklendirildi.
Ýurduň dürli regionlarynda 2018-nji ýylyň fewralyna çenli bankomatlardaky nagt limiti 1000 manatdy, 2019-njy ýylyň noýaryna çenli bu mukdar 800 manada getirildi, şu ýylyň martynda Türkmenabadyň käbir bankomatlarynda gündelik limit 100-200 manada düşdi. Ýöne soňky üç ýyl bäri dürli döwürlerde Azatlyk Radiosynyň habarçylary bankomatlardaky nagt limitleri barada dürli sanlar barada habar berip geldiler.
Türkmenistanyň maliýe resmileri, şeýle-de döwlet banklary yzygiderli üýtgeýän bankomatlardaky nagt limitleri boýunça resmi kanallar arakly ilata maglumat bermeýär.
Azatlyk Radiosynyň habarçysy 3-nji aprelde beren maglumatynda, Darganata etrabynda bank kartlary arkaly amal edilýän nagt däl söwda üçin gündelik limitiň 80 manat möçberinde kesgitlenendigini habar berdi.
Ýurduň maliýe ulgamyndaky nagt çäklendirmeleriniň fonunda, habarçynyň malgumatlaryna görä, döwlet dükanlarynda we ýangyç guýujy beketlerde 25-30 prosent komissiýa bilen bikanun ýagdaýda adamlaryň bank kartlaryndaky puly nagtlaşdyrmak hyzmatyny hödürleýän taraplaryň üsti açylypdyr.
Habarçynyň sözlerine görä, bankomatlardaky gündelik limit hem-de nagt däl söwda bilen bagly täze girizilen çäklendirmeler üsti açylan bu ýagdaý bilen ilteşdirilýär.
“Ýöne adamlar bu çäklendirmeleriň nagt problemalary bilen baglydygyna düşünýärler” diýip, habarçymyz sözüne goşdy.
Nagt däl hasaplaşyk boýunça Aşgabadyň döwlet dükanlarynda girizilen täze çäklendirme barada Azatlyk Radiosynyň habarçylary martyň ahyrynda habar berdiler.
Maglumata görä, Söwda we daşary ykdysady aragatnaşyklar ministrligi tarapyndan çykarylan täze düzgün 28-nji martda güýje girdi. Oňa laýyklykda 48 sagadyň dowamynda türkmen banklaryndan berlen ýerli kartlar arkaly paýtagtyň döwlet dükanlaryndan diňe 80 manat möçberinde nagt däl söwda etmäge rugsat berilýär.
Şu günler Türkmenistanda pul nagtlaşdyrmak bilen bagly problemalar ýurduň dürli regionlarynda dowam edýär.
2-nji aprelde Turkmen.news neşiri Daşogzuň merkezinde we etraplarynda bir aýdan gowrak wagt bäri ilatyň pul nagtlaşdyrmakda kynçylyk çekýändigini habar berdi.
Maglumata görä, bankomatlaryň öňündäki nobatlar ozalkysyndan has köp adamly, hem-de adamlar heniz geçen aý gazanan haklaryny nagtlaşdyryp bilmeýär.
“Daşogzuň käbir banklarynda bankomatlaryň sany azaldyldy, kärhanalarda, hususan-da oba ýerlerinde olaryň hyzmatdy bes edildi” diýip, neşir ýazýar.
“Diňe belli-belli edaralarda – polisiýa bölüminde, prokuratura we MHM edaralarynda bankomatlara durnukly ýagdaýda we ýeterlik mukdarda pul salynýar” diýip, neşir habar berýär.
Ýurtda bankomatlardan pul nagtlaşdyrmak hem-de nagt däl hasaplaşyk bilen bagly çäklendirmeler soňky üç ýyldan gowrak wagt bäri dowam edýän ykdysady krizisiň yzýany, koronawirus global pandemiýasynyň ýaýramagyna garşy görülýän çäreleriň fonuda güýje girizilýär.
“Türkmenistan ykdysady krizisiň täze tapgyryna gadam basýar” diýip, turkmen.news ýazýar.
Hökümet resmileri we döwlet emeldarlary nagt hem-de nagt däl çäklendirmeler boýunça resmi beýanat bilen çykyş etmeýär.
Gadyrly okyjy, siz Telegram we WhatsApp tilsimleriniň messenjerleri arkaly Azatlyk Radiosy bilen howpsuz ýagdaýda habarlaşyp bilersiňiz. Telefon belgileri: +420 724 168 989 we +420 773 797 383.
Türkmenistanda VPN ulgamlary arkaly işleýär. Siz şu meýl: azathabar@derweze.net we sep arkaly biziň mugt Psiphon3 VPNulgamymyzy Android ulgamlary üçin ýükläp bilersiňiz. Azatlyk Radiosy siziň şahsyýetiňiziň doly gizlinligini kepillendirýär.


text:
2021-nji ýylyň 7-nji oktýabrynda Türkmenistanyň DIM-de Türkmenistanyň Daşary işler ministri Raşid Meredowyň Bütindünýä Saglygy goraýyş guramasynyň Ýewropa Sebitleýin edarasynyň Direktory doktor Hans Klýuge bilen duşuşygy geçirildi.
Işjeň ýagdaýda geçen gepleşikleriň barşynda taraplar Türkmenistan bilen Bütindünýä Saglygy goraýyş guramasynyň arasyndaky özaragatnaşyklaryň ýokary derejesini belläp geçdiler, şeýle hem halkara gün tertibiniň saglygy goraýyş ulgamyndaky wajyp meseleleri boýunça pikir alyşdylar.
Türkmen tarapy BSGG-niň Ýewropa Sebitleýin edarasynyň Direktoryna Türkmenistanyň Prezidentiniň dürli halkara meýdançalarynda saglygy goraýyş ulgamy boýunça öňe sürýän başlangyçlary hem-de teklipleri babatynda gürrüň berdi we Türkmenistanyň BSGG bilen hyzmatdaşlygynyň has hem ösdürilmegini we berkidilmegini maksat edinýändigini tassyklady.
Umumy howpa garşy göreşmekde üstünlik gazanmagyň esasy şertiniň syýasylaşdyrmagy aradan aýyrmak bilen, ylmy diplomatiýanyň usullarynyň we serişdeleriniň giňden ulanylmagyna esaslanyp, BMG-niň ähli agza döwletleriniň hem-de edaralarynyň jebisleşmesi bolup durýandygy nygtaldy.
Şunuň bilen baglylykda, taraplar 2021-nji ýylyň 8-nji oktýabrynda Aşgabatda geçiriljek “Lukmançylyk diplomatiýasy – sagdyn dünýäniň binýady” atly lukman alymlarynyň halkara forumynyň saglygy goraýyş ugrunda ulgamlaýyn pikir alyşmak we hünär tejribesi bilen paýlaşmak üçin gerekli şertleri döretmekdäki ähmiýetini belläp geçdiler.


text:
Şu gün, 2019-njy ýylyň 3-nji dekabrynda Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginde Aşgabada iş sapary bilen gelen Bütindünýä bankynyň Merkezi Aziýa boýunça Sebit direktory hanym Liliýa Burunçuk bilen duşuşyk geçirildi.
Işjeň ýagdaýda geçirilen söhbetdeşligiň barşynda taraplar ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygyň dürli ulgamlaryndaky umumy maksatlaryň amala aşyrylmagyndaky işjeň tagallalary babatynda minnetdarlyklaryny beýan etmek bilen, köpugurly özarahereketleriň derwaýys meselelerini ara alyp maslahatlaşdylar.
Mälim bolşy ýaly, Türkmenistan 2017-2019-njy ýyllarda Araly halas etmegiň Halkara gaznasyna başlyklyk edýär. Başlyklyk etmeginiň çäklerinde häzirki wagtda durmuş-ykdysady we ekologiki ugurly meseleleriň, şeýle hem dördünji «Aral deňziniň basseýnindäki ýurtlara kömek bermek boýunça maksatnamasynyň» (ADBM-4) işlenilip düzülmeginiň meseleleriniň ara alyp maslahatlaşmasy geçirilýär.
Bütindünýä banky Aral deňziniň basseýnindäki ýurtlara kömek bermek boýunça maksatnamasynyň işlenilip düzülmegine gatnaşmaga taýýarlygyny mälim etdi. Maksatnamada sebitleýin duşuşyklaryň hem-de çäreleriň geçirilmeginde, şeýle-de Merkezi Aziça Suw strategiýasynyň taýýarlanylmagynda halkara bilermenlik we maslahat beriş hyzmatlarynyň hem-de maliýe goldawynyň berilmeginiň meseleleri takyklaşdyrylandyr.
Şeýle hem duşuşygyň çäklerinde Bütindünýä banky bilen Araly halas etmek boýunça Halkara gaznasynyň Ýerine ýetiriji komitetiniň arasynda Merkezi Aziýanyň gidrometerologiýa gulluklaryny kämillişdirmek üçin taslamany Goşmaça maliýeleşdirmek hakyndaky Ylalaşygyň resmi gol çekmek dabarasy geçirildi.
Ylalaşyga gol çekmek dabarasyna Türkmenistanyň daşary syýasat edarasynyň ýolbaşçylary we hünärmenleri, Bütindünýä bankynyň wekiliýeti, AHHG-na gatnaşyjy-ýurtlaryň wekilleri hem-de KHBS wekilleri gatnaşdylar.


text:
8-nji sentýabrda Pakistan Yslam Respublikasynyň başlangyjy bilen Owganystanyň goňşy döwletleriniň daşary işler ministrleriniň wideoaragatnaşyk arkaly duşuşygy geçirildi. Onda Türkmenistanyň daşary işler ministriniň orunbasary Wepa Hajiýew türkmen tarapyna wekilçilik etdi.
TDIM-niň Metbugat gullugynyň berýän habaryna görä, geňeşmelere Eýran Yslam Respublikasynyň, Hytaý Halk Respublikasynyň, Täjigistan Respublikasynyň we Özbegistan Respublikasynyň daşary syýasat edaralarynyň ýolbaşçylary gatnaşdylar.
Onuň dowamynda Türkmenistanyň daşary işler ministriniň orunbasary Wepa Hajiýew türkmen tarapynyň goňşy ýurtdaky we tutuş sebitdäki häzirki ýagdaýlar bilen bagly bolan garaýyşlaryny beýan edip: “Bu duşuşyk Türkmenistan tarapyndan Owganystanda parahatçylygyň we howpsuzlygyň üpjün edilmegi hem-de bu ýurduň mundan beýläk-de hemmetaraplaýyn ösdürilmegi ugrunda sebitleýin utgaşykly çemeleşmäniň işlenilip düzülmegi ugrundaky mümkinçilik hökmünde kabul edilýär” diýip belledi.


text:
-
-
-
-
-
-
-
-
-
keshe 22:39
-
-
keshe 22:08
-
-
-
-
-
-
keshe 20:51
-
keshe 20:37
-
-
keshe 20:19
EAEO elderi keden organdarynyń is-qımylyn úılestirýge negizdelgen qujat qabyldandy
NUR-SULTAN. QazAqparat – Parlamen Senatynyń jalpy otyrysynda «2011 jylǵy 22 maýsymdaǵy Keden odaǵyna múshe memleketterdiń keden qyzmetteriniń Birikken alqasy týraly shartqa ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkatsııalaý týraly» Zańy qabyldandy, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Keden qyzmetteriniń birikken alqasynyń qurylýynyń negizgi maqsaty - keden qyzmetteriniń ózara is-qımyldaryn úılestirý, óz quzyreti sheginde keden zańnamasynyń birkelki qoldanylýyn qamtamasyz etý, keden isi máseleleri boıynsha biryńǵaı quqyqtyq bazany qalyptastyrýǵa qatysý.
«Ózderińizge belgili, 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shart kúshine endi. 2017 jyly EAEO-nyń jańa Keden kodeksi qabyldanǵan bolatyn. Atalǵan ózgerister Keden qyzmetteriniń birikken alqasy shartyna túzetýler engizýge negiz boldy.
Hattamaǵa 2019 jylǵy 9 tamyzda Úkimet basshylary Sholpan-Ata qalasynda (Qyrǵyzstan) qol qoıdy», - dedi Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev.
Birinshiden, búgingi qaralyp otyrǵan sharttyń termınologııasy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shart pen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń Keden kodeksi týraly sharttyń erejelerine sáıkes keltirildi:
- «Keden odaǵy» degen sózder «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq»;
- «Keden qyzmetteri» degen sózder «keden organdary» dep, «Taraptar memleketteri» degen sózder «múshe memleketter» dep aýystyryldy.
«Ekinshiden, múshe memleketterdiń ortalyq keden organdary anyqtaldy. Qazaqstanda ol – Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik kirister komıteti», - dep naqtylady mınıstr.
Úshinshiden, Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń quziretine berilýine baılanysty keıbir fýnktsııalar birikken kollegııanyń quziretinen alynyp tastaldy. Atap aıtqanda: «keden zańnamasy normalarynyń oryndalýyna monıtorıng júrgizý», «biryńǵaı kedendik aýmaqtyń jumys isteýi úshin uıymdastyrý sharttaryna qatysý», «Taýar nomenklatýrasynyń birkelki qoldanýyna monıtorıng júrgizý».
Tórtinshiden, kedendik ákelý bajdaryn esepke alý jáne bólý jónindegi kelisilgen qaǵıdalardyń qoldanylýyn qamtamasyz etý bóliginde Birikken alqanyń quqyqtary ońtaılandyryldy.
- Pandemııanyń óner salasyna da tıgizgen zardaby az bolǵan joq – Máýlen Áshimbaev
- Áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń shekti baǵasyn bekitý kerek - senator
- Senator týrızmdi damytý úshin teńiz vokzalyn salýdy usyndy
- Murat Baqtııaruly Qyzylorda oblysynda sý tapshylyǵy máselesin sheshýdi surady
- Memlekettik basqarý deńgeıleri arasynda quzyretter qaıta bólinedi
- Nurtóre Júsip sheteldegi qazaqtildi BAQ qaýymdastyǵynyń tóraǵasy bolyp taǵaıyndaldy
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Hemmämiziň söýýän önümimiz bolan baly öndürýän jandarlar barada bilmek elbetde, gyzykly bolsa gerek. Alymlaryň bellemegine görä, balarylary ilkidurmuş adamlary döremezden 56 million ýyl öň hem bar eken. Bu maglumat balarylaryň gadymylygyndan habar berýär. Gadymy Müsür piramidalaryndan bolsa ir wagtlardan galan golçadaky ballaryň tapylmagy, adamzadyň balarylaryň önüminden has ir wagtlardan bäri peýdalanandygynyň alamatydyr. Balarylar maşgala bolup ýaşaýarlar. Olar ene ary, ata ary, işçi ary diýen toparlara bölünip, olaryň hersiniň öz ýerine ýetirýän işi bardyr. Baly öndürýän işçi arylardyr. Çünki bal öndürmekde çig mal bolup hyzmat edýän ösümlik şirelerini işçi arylar ýygnaýarlar. 100 gram bal öndürmek üçin balarylary milliona golaý güle gonmaly bolýarlar. Bu bolsa olaryň zähmetsöýerliginden habar berýär. Bal lukmançylykda giňden peýdalanylýar. Oňa tebigy derman serişdesi diýseňem bolýar. Şeýle önüm öndürmek bilen bir hatarda, ary idedýän adamlaryň juda sagdyn bolýandygynam aýdýarlar. Çünki ary saklanylýan ýerde üýtgeşik mikroklimat bolup, ol adam saglygyna oňaýly täsirini ýetirýär. Görnükli şahyrymyz Körmolla öz goşgusynda : ” Zähri ýaman, baly gymmat arynyň “ diýip bellese- de, arynyň zäheri hem gaty bir ýaman däl. Çünki balarylaryň zäheriniň hem bejeriş serişdesi hökmünde ulanylýandygyny bellemek gerek. Şunuň ýaly ýokary dermanlygy bolan önümi millionlarça ýyllardan bäri öndürýän bu jandarlara ” Ilkinji lukmanlar “ diýsegem ýalňyş bolmasa gerek.
Gyzlargül ANNAGURDOWA-Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň talyby


text:
Egriji Demir Nano howaly egriji demir innowasion negatiw ion tehnologiýasyny ulanýar. Uzak wagtlap tekiz gurluşy, ýumşak ýalpyldawuk egrini saklaýar. Egriji turba nano-keramiki örtükden geçdi, özüni gaty rahat duýýar. Negativearamaz ionlaryň ýyly howasy bilen saçlary näzik we çalt egrelýär. Howasyz egriji ütükler bilen deňeşdirilende, has ýumşak saç hilini tamamlap bilersiňiz. Önümiň esasy reňki ýumşak, ýyly we arassa mat ak, aksentiň reňki gülgüne altyn.
Taslamanyň ady : Nano Airy, Dizaýnerleriň ady : Takako Yoshikawa, Müşderiniň ady : Takako Yoshikawa,Kasetu Souzou Inc..
Bu ajaýyp dizaýn, yşyklandyryş önümlerinde we yşyklandyryş taslamalarynyň dizaýn bäsleşiginde altyn dizaýn baýragynyň ýeňijisidir. Beýleki köp täze, innowasiýa, özboluşly we döredijilik yşyklandyryş önümlerini we yşyklandyryş taslamalarynyň dizaýn işlerini açmak üçin altyn baýrakly dizaýnerleriň dizaýn portfelini hökman görmeli.


text:
Afişa 2017-nji ýylyň 19-njy iýulynda PIY Awstraliýanyň Melburn şäherinde kiçi bina gurdy. Bu 761 bölekden ybarat kiçijik gala bolup, oňa & quot; Öýjükler & quot; diýip at berdiler. Düwünler el bilen öwrülen sapak tenon we göni tenon görnüşinde düzülendir, & quot; Gündogar Tenon & amp; Günbatar Mortise & quot;. Üýtgeýän tekjeler, okuw we aýakgap aýakgaplary we ş.m. önümlerini tapyp bilersiňiz, bularyň hemmesi bölünip, bir organizmde jemlenýär. Soň bolsa, olaryň erkin ösmek islegini duýarsyňyz.
Taslamanyň ady : CELLS, Dizaýnerleriň ady : Shenzhen Shenwenjiao Design Co., Ltd., Müşderiniň ady : PIY.
Bu ajaýyp dizaýn, moda, egin-eşik we egin-eşik dizaýn bäsleşiginde kümüş dizaýn baýragynyň eýesi. Kümüş baýrakly dizaýnerleriň dizaýn portfelini başga-da köp täze, innowasiýa, özboluşly we döredijilik modasy, egin-eşik we geýim dizaýn eserlerini açmak üçin hökman görmeli.


text:
Oralda Konstıtýtsııa kúnine oraı Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń aımaqtyq jazǵy spartakıadasy márege jetti
ORAL. Tamyzdyń 24-i. QazAqparat /Ǵaısaǵalı Eraly/ - Oral qalasynda Konstıtýtsııa kúnine oraı QR Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń aımaqtyq jazǵy spartakıadasy márege jetti,
dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Atalmysh jarysqa Batys Qazaqstan, Aqtóbe, Atyraý, Mańǵystaý oblystarynan tótenshe jaǵdaılar departamentteri qurylymdarynyń qurama komandalary qatysyp, sporttyń birneshe túrinen synǵa tústi. Barlyǵy 120 adam qatysqan básekede jalpykomandalyq esepte Batys Qazaqstan oblysy jeńimpaz atansa, Aqtóbe - ekinshi, Atyraý úshinshi oryndy enshiledi. Jekelegen sport túrinen voleıboldan aqtóbelikter jeńiske jetse, shaǵyn fýtboldan BQO alda boldy. Satymen órmeleýden batysqazaqstandyq Sergeı Kotov bıikten kórindi. Jeńil atletıkadan 100 metr qashyqtyqqa júgirýde batysqazaqstandyq Andreı Donskov ozyp shyqsa, 100 metrlik estafetalyq synda aqtóbelikter márege birinshi keldi. 400 metrlik qashyqtyqta atyraýlyq Tahır Qylyshev, 1000 metrlikte jas erekshelikterine qaraı oraldyqtar Andreı Donskov pen Andreı Bogdashkın eshkimge des bergen joq. Kir tasyn kóterýden 70, 80 jáne 90 kılá salmaqta batysqazaqstandyqtar Albert Qaıyrbaev, Aıbek Shúkenbaev, Jomart Tóleýishevter úzdik nátıje kórsetti.
Tótenshe jaǵdaı qyzmetkerleriniń sporttyq sheberligin arttyrý maqsatynda ótkizilgen jarys jeńimpazdary endi respýblıkalyq spartakıadaǵa daıyndalatyn bolady.
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam


text:
Türkmenabat şäheriniň «Bitaraplyk» seýilgähinde «Ýaňlan, Diýarym!» telebäsleşiginiň welaýat tapgyry geçirildi. Türkmenistanyň Prezidentiniň «Türkmeniň altyn asyry» bäsleşiginiň çäklerinde geçirilýän çärä bäsleşigiň deslapky tapgyrynda ýeňiji bolan ýaş aýdymçylaryň 10-sy gatnaşdy.
Emin agzalary Saýat etrap medeniýet merkeziniň artisti Alym Taýyrowy we şu etrabyň ýaşaýjysy Babajan Rozyewi bäsleşigiň ýeňijileri diýip yglan etdiler. Olar bäsleşigiň Aşgabat şäherinde geçiriljek jemleýji tapgyryna gatnaşmaga hukuk gazandylar.


text:
Jambyl oblysynda aýdan ákimi taǵaıyndaldy
ASTANA. QazAqparat - Jambyl oblysynyń ákimi Kárim Kókirekbaevtyń ókimimen Qyryqbaev Asqar Sanatuly T.Rysqulov aýdanynyń ákimi bolyp taǵaıyndaldy, dep habarlaıdy «QazAqparat» HAA tilshisi.
Qyryqbaev Asqar Sanatuly 1965 jyly týǵan. 1988 jyly Qazaq Eńbek Qyzyl Tý ordendi aýyl sharýashylyq ınstıtýtyn «aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý» jáne 2004 jyly T.Rysqulov atyndaǵy Qazaq ekonomıkalyq ýnıversıtetin «qarjy jáne nesıe» mamandyqtary boıynsha bitirgen. Eńbek jolyn 1982 jyly Lýgovoı aýdany Qoraǵaty sovhozynyń egis brıgadasynda jumysshy bolyp bastaǵan.
1988-1989 jyldary Almaty orta kásiptik-tehnıkalyq ýchılıesinde oqytýshy, laborant, 1989-1993 jyldary Almaty oblystyq avtoservıs jáne saýda kásipornynda ınjener, shuǵyl jóndeý sheberi, basshynyń ekonomıka jáne saýda jónindegi orynbasary bolǵan. 1993-2012 jyldary «Qazaqstan temir joly» UQ» AQ fılıaldarynda jáne kommertsııalyq uıymdarda basshylyq laýazymdarda, 2012-2014 jyldary QR Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrliginiń Tehnıkalyq retteý jáne metrologııa komıtetiniń Jambyl oblysy boıynsha departamentiniń dırektory qyzmetterin atqarǵan.
2014 jyldan bastap Jambyl oblysy ákimdiginiń qarjy basqarmasynyń basshysy laýazymyn atqaryp keldi.
- Tender utyp beremin: Alaıaq Taraz turǵynyn jarty mln teńgege aldady
- Jún men teri suraýsyz qalǵan soń qoı baǵýdyń paıdasy «kól-kósir» bolmaı jatyr - Jıgýlı Daırabaev
- Tarazdaǵy bir kóshege Jazylbek Qýanyshbaevtyń esimi berildi
- Psıhıkalyq aýytqýy bar: Tarazda er adam oınap júrgen balany soqqyǵa jyqty
- Mańǵystaý oblysynyń Aýyl sharýashylyǵy basqarmasyna jańa basshy keldi
- Jambyl oblysynda jappaı tóbelesten 2 adam kóz jumdy, bireýi – aýrýhanada
- Elbasy joldaýy
- Joldaý júktegen mindetter
- Qazaqstan tarıhy
- Álemdik BAQ Qazaqstan týraly
- Jańa ındýstrııalandyrý
- Bolashaqqa 100 qadam