text:
Yrak potensial radioaktiw howpuny döredýän senagat radiografiýa guralynyň ogurlanandygy barada halkara synçy guramasyny habarly etdi.
Yragyň resmileri guralyň içindäki “ýokary derejede howply” radioaktiw materiallaryň ýurduň birnäçe bölegini eýelän “Yslam döwleti” toparynyň eline düşen ýagdaýynda bombanyň ýa-da başga bir ýaragyň döredilmegi üçin ulanylyp bilinjekdiginden aladalanýandygyny Reuters agentligine aýtdylar.
Atom energiýasy boýunça halkara agentliginiň 17-nji fewralda aýtmagyna görä, Yragyň resmileri guralyň ogurlanandygy barada geçen ýylyň noýabr aýynda habar beripdir, emma ýagdaýy düzetmek üçin ýardam soramandyr.
Reuters nebit-gaz önümçiliginde ulanylan kompýuteriň ululygyndaky bu guralyň Basra şäheriniň golaýyndaky kärhanada gorag astynda saklanan ýerden ýitirim edilendigini habar berdi.
Bu gural nebit ýataklaryny dolandyrýan ABŞ-nyň Weatherford kompaniýasyna degişli bolsa-da, bu şirket onuň ogurlanmagyna jogapkär däldigini, sebäbi guralyň saklanan ýerine “özüniň eýeçilik etmeýändigini, ony dolandyrmaýandygy we gözegçilik” etmeýändigini aýtdy.
ABŞ-nyň Döwlet departamenti guralyň ogurlanmagy barada özüniň habarly edilendigini aýtdy emma onuň YD toparynyň ýa-da beýleki gozgalaňçy toparlaryň eline düşmeginiň hiç hili alamatynyň ýokdugyny aýtdy.


c: text/html

text:
«Kawkaz we Merkezi Aziýa sebitindäki beýleki ýurtlar ýaly, daşarky sarsgynlar, şol sanda energiýa nyrhlarynyň hemişelik peselmegi Türkmenistana çynlakaý täsir ýetirdi» diýip, Halkara walýuta fondunyň Aşgabada sapar eden missiýasynyň başlygy Býörn Rotheriň 2-nji maýda ýaýradan beýanatynda aýdylýar.
Ol 26-29-njy aprel aralygynda türkmen paýtagtynda saparda bolup, uly hökümet resmileri we diplomatik jemgyýetçilik bilen ýurduň makroykdysady ösüşi, öňde duran ykdysady synaglar hem-de ileri tutulmaly meseleler barada maslahat etdi.
«Nebitiň hem-de tebigy gazyň bahasynyň arzanlamagy we Orsýetdäki ykdysady çökgünlik, Hytaýyň ykdysadyýetiniň haýallamagy we amerikan dollarynyň esli gymmatlamagy bileleşip, Türkmenistanyň jemi içerki önüm ösüşiniň 2015-nji ýylda 6.5 prosente çenli aşak düşmegine sebäp boldy» diýip, Rotheriň beýanatynda aýdylýar.
Şonuň bilen bir wagtda, Türkmenistandaky ýagdaýyň sebitdäki beýleki ýurtlar bilen deňeşdirilende ganymatdygy, emma 2014-nji ýyldaky 10.3 prosent ösüşden häzirki derejä düşmegiň mazaly peselişi görkezýändigi bellenilýär.
2016-njy ýylda, henizem uly maýa ýatyrylýandygyna garamazdan, uglewodorod ykdysadyýetiniň ýene biraz haýallmagy mümkin.
Energiýa girdejileriniň azalmagy netijesinde, import edilýän harytlaryň düýpli kemeldilendigine garamazdan, häzirki hasap defisitiniň 2016-njy ýylda jemi içerki önüm ösüşiniň 13 prosentine çenli giňemegine garaşylýar. Ýogsa, 2015-nji ýylda bu görkeziji 12 prosent bolar diýip hasaplanypdy.
“Türkmen häkimiýetleri daşarky şertleriň ýaramazlaşmagyna işjeň jogap berdiler: olar 2015-nji ýylyň ýanwarynda manadyň hümmetini peseltdiler, inwestisiýa harajatlaryny we subsidiýalary kesdiler, uglewodrod däl ykdysadyýetiň salgyt girdejilerini ýokarlandyrdylar, bank pudagynyň düzgünleşdirilmegini we gözegçiligini güýçlendirdiler» diýip, Halkara walýuta fondunyň beýanatynda bellenilýär.
Mundanam başga, hökümetiň hususy pudagyň eksport edilýän harytlary we daşardan getirilýän önümleriň ýerini tutjak önümleri öndürmegini höweslendirmegi begençli, sebäbi bu strategiýa gelýän ýyllarda ýurt içindäki önümçiligiň geriminiň esli giňemegine getirer diýip, HWF hasap edýär.
«HWF hökümetiň amala aşyrýan reformalaryna geňeş-maslahat arkaly, şol sanda makroykdysadyýet statistikasy, pul syýasaty we operasiýalary, şeýle-de maliýe syýasaty boýunça goldaw bermäge taýýar» diýip, beýanatda aýdylýar.
Halkara walýuta fondunyň missiýasynyň topary Aşgabada sapary mahalynda hökümet we Bütindünýä banky tarapyndan bilelikde guralan bäsleşiklilik konferensiýasyna gatnaşdy, 2016-njy ýylyň Konsultasiýa missiýasynyň IV maddasynyň esasy temalaryny ara alyp maslahatlaşdy diýip, beýanatda aýdylýar.
Şeýle-de topar türkmen häkimiýetleri bilen ajaýyp iş aragatnaşygynyň bolandygyny aýdyp, häkimiýetlere we beýleki kärdeşlere mähirli myhmansöýerli we netijeli maslahat üçin minnetdarlyk bildirýär.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Soňky döwürde daşary ýurtlaryň ýokary okuw jaýlaryna girmek üçin Türkmenistanyň daşyna çykmaga synanyşýan ýaşlaryň ähli transport ulaglardan düşürilýänligi birnäçe internet saýtlarda habar berildi.
“Nemes Tolkuny” öz maglumatynda 27-nji iýulda daşary ýurtlarda okaýan we okuwa girmekçi bolýan 40 adamyň Aşgabadyň howa meýdanynda daşary ýurtlara gatnaýan uçarlardan düşürilenligini ýazdy. “Munuň sebäbini häkimiýetler studentleriň ýurdy terk etmek üçin ýörite rugsadynyň ýoklugy bilen düşündirdiler” diýip, “Nemes Tolkuny” belledi.
“Fergana.ru” internet saýtynyň maglumatyna görä, türkmen resmileri daşary ýurtlardaky köp ýokary okuw jaýlarynda bilimiň derejesiniň belli bir standartlara gabat gelmeýänligini aýdýarlar. Şeýlelikde daşary ýurtlaryň diňe döwlete degişli ýokary okuw jaýlaryna girmek isleýän we okuwyny dowam etdirýän ýaşlara ýurdy terk etmäge rugsat bermek kararyna gelindi – diýip, maglumatda bellenilýär. Emma gadagançylygyň ýaşlar üçin täzelik bolanlygy we bu düzgün barada öňünden hiç ýerde habar berilmänligi internet neşirleriň maglumatlarynda bellenilýär.
Öz hasabyna daşary ýurtlarda bilim almak isleýän ýaşlaryň okuwa gitmegine degişli düzgünler barada Türkmenistanyň Bilim ministrliginden maglumat almak radiomyza başartmady. Bu düzgünler barada Türkmenistanyň habar beriş serişdelerinden-de maglumat tapylmady.
Çakylyk almaly we hasaba durmaly
Asgabatly diňleýjimiz Maralyň aýtmagyna görä, ol öz oglyny daşary ýurda okuwa ibermek üçin Bilim ministrliginiň Halkara bölümi bilen habarlaşypdyr. Oňa bölümiň resmisinin telefon arkaly aýtmagyna görä, daşary ýurda okuwa gitmek ucin şol okuw jaýyndan çakylyk almaly we ministlikde hasaba durmaly. Türkmenistanyň Bilim ministrliginiň resmisiniň: “Daşary ýurda okuwa gitmekçi bolýan ýaşlardan ýene nähili başga talaplaryň edilýänligini men bilemok” diyip, aýdanlygyny Aşgabatly diňleýjimiz gürrüň berdi.
Türkmenistanly žurnalist Döwletmyrat Ýazgulyýew okuwa gitmek meselesi bilen çäklenmän umuman ýurtdan çykmak isleýän adamlaryň saklanmagy bilen bagly wakalaryň henizem köpdügini aýtdy. Ýazgulyýew ýaşlaryň ýurtdan çykarylmaýanlygyny ýurduň ýapyklygy we raýatlaryň hereket azatlygyny çälklendirýän düzgünleriň dowam etmegi bilen baglanyşdyrdy.
Soňky döwürde Türkmenistanda daşary ýutlara okuwa gidýän ýaşlaryň sany köpeldi. Ýurduň bilim pudagyny ösdürmek resmi Aşgabadyň soňky ýyllarda daşary ýurtlar bilen hyzmatdaşlygynyň çäginde geçirýän gepleşiklerde ara alyp maslahat edýän esasy meseleleleriniň arasynda agzalýar. Häzirki wagtda Türkmenistanyň studentleri Orsýetiň, Hytaýyň, Ýewropa döwletleriniň ýokary okuw jaýlarynda bilim alýarlar. Resmi programmalaryň çäginde daşary ýurtlarda okaýanlaryň sanynyň geljekde ýene artdyryljakdygy barada resmi maglumatlarda aýdylýar.
Şu ýyl daşary ýurtlarda okajak ýaşlaryň sanynyň 2 700 adamdan ybaratdygy aýdyldy. Emma bu sanyň döwlet programmalary boýunça iberiljek ýaşlardan ýa-da özbaşdak öz hasabyna okajak raýatardan düzüljegi takyklaşdyrylmady. Türkmenistanyň öz ýokary okuw jaýlary bolsa şu ýyl 4 275 adamy kabul eder.
Şu günki gün Türkmenistanda ýaşlaryň arasynda ýokary bilim almak mümkinçiliginiň her 30 adamdan diňe birinde bardygy “Nemes Tolkunynyň” internet saýtynda bellenilýär.
Bilimli bolmaga höwes güyçlenýär
Türkmenistanly ýaşlaryň arasynda bilimli bolmaga höwes gitdigiçe güýçlenýär. Döwletmyrat Ýazgulyýew soňky döwürde daşary ýurtlara okamaga gidýän ýaşlaryň sany köpelip, ene-atalaryň mümkin boldugyndan çagalaryny okatmaga çalyşýanlygyny aýtdy. “Okamasaň, Türkmenistanda iş uly mesele. Statistik maglumat bolmasa-da, işsizligiň derejesi 45-50% bardyr diýip çaklasa bolar. Emma okaýan adamlar häzir işsiz bolanoklar. Iň bolmanda olar şu taýda işläp bilmejegini bilseler, daşary ýurtlarda galyp işleýärler” diýip Ýazgulyýew aýdýar. “Şonuň üçin adamlaryň aladasy çagalaryny daşary ýurtlarda okatmak. Pul tapan, mümkinçiligi bolan öz çagasyny okatmak üçin alada edýär, sebäbi hemmeler düşünýär, 21-nji asyryň ylym-bilim asyry boljakdygyna ynanýar.”
Türkmenistanyň daşynda bilim almak isleýänleriň sanynyň köpelmeginiň ýurtda berilýän bilimiň hiline-de baglydygyny synçylar aýdýarlar. Şu günki gün Saparmyrat Nyýazowyň “Ruhnamasy” Türkmenistanyň ýokary okuw jaýlaryna esasy giriş ekzamenleriň biri bolmagynda galýar. Şol bir wagtda-da ýurtda “Ruhnamanyň” awtorynyň indi agzalmaýanlygy-da habar berildi. “Türkmen Inisiatiwasy” guramasy bu barada mugallymlara gizlin tabşyrygyň berlenligini ýazdy.
Käbir daşary ýurt okuw jaýlaryna girmek isleýänler hem “Ruhnama” boýunça synagdan geçmeli bolarlar. 2009/2010-njy okuw ýyly üçin Gazanyň Medeniýet we sungat boýunça döwlet uniwersitetine, şeýle-de N.G.Žiganow adyndaky döwlet konserwatoriýasyna kabul edişlik yglan edildi. “Turkmenistan.ru” internet gazetine görä, Tatarystanyň okuw jaýlaryna giriş ekzamenleri awgustyň başynda Aşgabatda geçirilip, studentler saýlap alan hünärine degişli derslerden daşgary Türkmenistanyň taryhy we “Ruhnama” boýunça hem synaglardan geçmeli bolarlar.
Merkezi Aziýa boýunça bilermen Sanobar Şermatowa daşary ýurtlarda bilim almak meselesiniň her bir ýurduň bilim pudagyny ösdürmekde uly ähmiýetiniň bardygyny belledi. Ol, meselem, Özbegistanly ýaşlaryň şeýle mümkinçilikden päsgelçiliksiz peýdalanýanlygyny aýtdy. Sanobar Şermatowa ýaşlaryň öz hasabyna okamagy döwlet üçin bähbitli diýip, pikir edýär: “Bu ýurduň özüne bähbitli. Sebäbi adamlar öz hasabyna daşary ýurtlarda okaýarlar we bilimli bolup, köplenç ýurduna dolanyp gelýärler. Bu bolsa bilimli milli hünärmenleriň sanynyň köpeljegini aňladýar. Üstesine-de, bu hökümet üçin çykdajyly däl. Şonuň üçin ähli ýurtlar ýaş raýatlarynyň daşary ýurtlarda bilim almagyna gyzyklanýar” diýip, Sanobar Şermatowa aýtdy.


text:
Çig nebitiň “Brent” görnüşiniň bahasy 18-nji ýanwarda 2003-nji ýyldan bäri iň pes derejesine düşüp her barrel 28 dollara durdy.
Eýrana garşy sanksiýalaryň ýatyrylmagynyň global derejede nebitiň köpelmegine getirmegi baradaky howatyrlanmalar hem güýçlendi.
Tähran çig nebitiň eksportyny günde 500 müň barrele çenli artdyrmak planyny yglan edýärkä, nebitiň möçberiniň artmagy şu ýylyň başyndan bäri bahalaryň 25% peselmegine sebäp bolupdy.
Dynç günlerinde BMG-niň Atom energiýasy boýunça halkara agentliginiň Eýranyň iýul aýynda gelnen ylalaşygy berjaý edendigini yglan etmeginiň yzýany, ABŞ we ÝB Eýranyň ýadro programmasy bilen bagly ykdysady sanksiýalaryny ýatyrdylar.


text:
Şwesiýanyň prokuratura edarasy “WikiLeaksi” döreden Julian Assanžyň uzak wagt bäri dowam edýän jynsy zorluk aýyplamalary bilen baglanyşykly 14-nji noýabrda Ekwadoryň Londondaky ilçihanasynda soraga çekiljekdigini aýtdy.
“Ekwador jenaýat işi bilen ilteşikli kanuny ýardam etmegi kabul etdi we ekwadorly prokurorlar [Assanž bilen] interwýuny geçirerler” diýlip, Şwesiýanyň prokuratura edarasynyň 7-nji noýabrda ýaýradan beýanatynda aýdylýar.
Bu duşuşyga Şwesiýanyň prokurorynyň kömekçisiniň, baş prokuror Ingrid Isgreniň we şwed polisiýa derňewçisiniň gatnaşmagyna rugsat berildi. Olar bu baradaky netijeleri şwed hökümetine habar bererler.
45 ýaşyndaky awstraliýaly Assanž özüniň Birleşen Ştatlara ekstradisiýa edilmeginden alada edip, bu sud işi bilen baglanyşykly Şwesiýa gitmegi ret edipdi.


text:
ABŞ saýlawlarynda respublikanlardan Donald Tramp Ohaýo, Demirgazyk Karolina we Florida ştatlarynda ýeňdi. Mundan öň, Tramp Teksas, Montana we Wýonming ştatlarynda hem ýeňiş gazanypdy.
Öz gezeginde Klinton, Nýu-Ýorkda, Illinoisda ýeňdi.
Mundan öň, iki kandidat hem saýlaw uçastoklarynda seslerini berdiler.
Saýlaw kampaniýasy döwri Hillari Klinton we bäsdeşi Donald Tramp – günüň meselelerinden has köp birek-bireginiň şahsyýetine gönükdirilen – gyzgalaňly çekişmeleri geçiripdiler.
Birleşen Ştatlaryň gündogar kenaryndaky saýlaw uçastoklary Aşgabat wagty bilen sagat 16:00-da açyldy. Şol bir wagtyň özünde, ABŞ-nyň Nýu-Hempşir ştatyndaky birnäçe kiçi şäherçäniň ýaşaýjylary saýlawlarda eýýäm ses berdiler.
Hilari Klinton, ýoldaşy we ABŞ-nyň ozalky prezidenti Bill Klinton bilen irden Nýu-Ýork şäheriniň golaýyndaky Çappakua şäherçesindäki saýlaw uçastogynda ses berdi. Ol Birleşen Ştatlaryň taryhyndaky ilkinji zenan prezident bolmak ugrunda tagallar edýär.
Respublikanlaryň kandidaty Donald Tramp özüniň ýaşaýan ýeri Manhattan sebitinde aýaly Melania bilen bilelikde ses berdi. Trampdan saýlawlaryň ilkinji netijeleri barada pikir soralanda, ol "ähli zat örän gowy" diýip jogap berdi.
ABŞ-lylar ýurduň prezidentinden başga-da Wekiller öýüniň ähli 435 agzasyny we 100 adamdan ybarat Senatyň 34 wekilini saýlaýarlar.
Saýlaw kampaniýasy döwründe 69 ýaşly Klinton we 70 ýaşly Tramp birek-biregini berk daradylar. Käbir taryhçylar munuň täze taryhdaky iň ýiti we gyzgalaňly çekişmeleriň bolandygyny öňe sürdüler.
Pikir soralyşyklar ABŞ-lylaryň köpüsiniň iki dalaşgäre-de oňaýsyz garaýandyklaryny görkezdiler.
Nýu-Ýorkly tutjar, hiç haçan hökümet wezipelerinde işlemedik Tramp, özi prezident saýlanaýsa, Hillari Klintonyň döwlet sekretary bolan döwri şahsy emeýl serwerlerinden peýdalanandygy sebäpli, ony türmä saljakdygy bilen haýbat atdy.
Tramp Merkezi Amerika sebitlerinden ABŞ-a gelýän migrantlaryň öňüni almak üçin uly diwary gurmak we ýurda musulmanlaryň girmegini gadagan etmek ýaly dawaly teklipleri bilen respublikanlardan dalaşgärlige saýlandy.
ABŞ-nyň ozalky senatory, döwlet sekretary we birinji hanymy bolan Hillari Klinton öz syýasatyny prezident Barak Obamanyň gazananlarynyň esasynda düzjekdigini aýtdy.
Soňky maglumatlara görä, saýlawlarda öňünden ses berenleriň sany – rekord derejede – 46 milliona deň bolupdyr. Saýlawçylar köpçülikleýin 23 ştatda we Kolumbiýa sebitinde öňünden ses beripdirler.
Amerikanyň ştatlary we saýlaw gözegçileri bu gezek ses berlişige gatnaşýan saýlawa hukukly ilatyň sanynyň ozalkylardan has ýokarydygyny aýdýarlar. Bu barada has-da öňe saýlanan hispanik saýlawçylar. Olar demokratlaryň kandidaty Hilleri Klintonyň respublikan bäsdeşinden häzir öňde bolmagyna goşant goşana meňzeýär.
Saýlawlara Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň 400 töweregi gözegçisi syn edýär.


text:
Ýemeniň paýtagty Sanada üç gün bäri dowam edýän hökümete garşy manifestasiýalarda polisiýa bilen demonstrasiýaçylaryň arasynda çaknyşyk boldy.
Protestçiler syýasy reformalaryň geçirilmegini we prezident Aly Abdylla Salehiň iş başyndan çekilmegini talap etdiler.
BBC-niň maglumatyna görä, daş atýan manifestçileri eli dürreli polisiýa dargatmakçy bolanda, birnäçe adam ýaralanypdyr, bärsinden 10 adam tussag edilipdir.
Müsüriň prezidenti Hosni Mubarek wezipesinden çekilensoň Ýemende protest aksiýalary güýçlendi.
1978-nji ýyldan bäri häkimiýet başynda oturan prezident Saleh indiki saýlawlara öz kandidaturasyny hödürlemejekdigini öňünden duýdurdy, emma demonstrasiýaçylar onuň eglenmezden wezipesinden çekilmegini talap edýärler.


text:
Pentagonyň Owganystandaky howpsuzlyk ýagdaýlary barada çap eden soňky maglumatynda Pakistan we Eýran ýiti tankyt edilýär. Maglumatda bu ýurtlaryň regional howpsuzlygy durnuksyzlaşdyrýandygy bellenilýär.
Şeýle-de, maglumatda Pakistan söweşijileri Owganystanda we Hindistanda hakyna tutma güýç hökmünde ulanmaga dowam edýär diýilýär. Onda şeýle söweşiji toparlaryň “Pakistan-Owganystan gatnaşyklarynda esasy gyjyndyryjylar hökmünde hereket etmäge dowam edýändigi” nygtalýar.
Şeýle-de, Pentagon Halkara güýçleriniň Owganystandan çykmagyny çaltlaşdyrmak maksady bilen Eýranyň “Yslam rewolýusiýa gwardiýasy” korpusynyň ýörite “Kuds güýçleri” “Talybany ölüm howply ýardam bilen üpjün edýär” diýýär.
Şol bir wagtyň özünde, Tähran Owganystanyň hökümeti bilen dostlukly gatnaşyklary goldamaga we “Talyban” hereketiniň häkimiýete dolanmagynyň öňüni almaga üns berýär, diýlip Pentagonyň maglumatynda nygtalýar.


text:
Täze kabinetiň başlygy Roza Otunbaýewa: “Özüne wepaly esgerler tarapyndan protestçileriň garşysyna ot açylandygy üçin Kurmanbek Bakyýew sud öňünde jogap bermeli. Ol sud prosesinden gaçyp, hiç bir ýurtda gizlenip bilmez” diýdi.
Gyrgyzystanyň öňki prezidenti Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasy, Orsýet we Birleşen Ştatlaryň araçylyk etmegi bilen 15-nji aprelde özüni Gyrgyzystandan Gazagystana gaçyp atdy. Wagtlaýyn hökümet soňra onuň wezipe başyndan çekilendigini habar berdi.Köp ýurtlar ara goşulmaly boldy
Ors prezidenti Medwedewiň Braziliýada gezip ýörkä eden çykyşynda Gyrgyzystanda gan döküşikli çaknyşyklaryň öňüni almak üçin köp ýurtlaryň ara goşulmaly bolandygyny aýtdy.
“Men Gyrgyzystandaky ýagdaý barada bu meseläni çözmäge kömekleşip ýören Gazagystanyň prezidenti bilen gürleşdim. Onsoň sammitiň dowamynda Birleşen Ştatlaryň prezidentiniň hem goşulmagy bilen biz üç bolup, Gyrgyzystanyň we tutuş regionyň bähbitlerini göz öňünde tutup, bu mesele barada pikir alyşdyk” diýip, Medwedew aýtdy.
Kurmanbek Bakyýew häzir Gazagystanyň Taraz şäherinde. Ol Gazagystandan gaçybatalga sorajakmy ýa başga bir ýurda gitjekmi, ol belli däl.
Birleşen Milletler Guramasynyň Baş sekretary Ban Ki Mun Bakyýewiň ýurtdan çykmagyny “Gyrgyzystanyň abadançylygy, parahatçylykly, durnukly we demokratik ösüşi üçin möhüm ädim” diýip atlandyrdy.
Birleşen Ştatlaryň Döwlet Departamentiniň sözçüsi Filip Krowleý hem Gyrgyzystanyň demokratiýa we ýokary ykdysady ösüşe aýak basmagy üçin Birleşen Ştatlaryň onuň bilen hyzmatdaşlyk edip gelendigini belledi: “Biz Gyrgyzystanda demokratik konstitusion prosesiň täzeden ýola düşmegini isleýäris. Biz Gyrgyzystanyň ykdysady taýdan gülläp ösmäge mümkinçiliginiň bolmagyny isleýäris. Biziň hemişe üns berip gelenimiz şu. Biz aýratyn hiç kimiň tarapyny çalamzok”.Iki demonstrasiýa boldy
Gowuşýan habarlara görä, öňki prezidentiň dogany Ýanuş Bakyýew bilen öňki prezidentiň ogly Maksimiň garşysyna jenaýat işi gozgalypdyr.
Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosynyň habarçysy Brýus Paniýer häzir Gyrgyzystanda. Ol şu gün Jelalabatda iki demonstrasiýanyň bolandygyny habar berdi. Onuň aýtmagyna görä, bu demonstrasiýalaryň birinde Bakyýewiň gaçyp gitmegine ýol berendikleri üçin ýurduň täze ýolbaşçylary ýazgarylypdyr.
“Beýleki demonstrasiýa ýerli häkimiýetleriň garşysyna geçdi. Olaryň bu wezipä belleneni düýnem bolsa, Jelalabatda käbir adamlar Bakyýewiň gaçyp gitmeginde bularyň eliniň bardygyna ynanýarlar. Şol sebäpden adamlar bu wezipä düýn bellenen häkime garşy protest bildirmek üçin ýygnandylar. Olar Bakyýewiň sud edilmezden, ýurdy terk etmegine täze häkim jogapkär diýýärler” diýip, Pannier Jelalabatdan habar berdi.


text:
Orsýet, eger-de Siriýanyň prezidenti Başar al-Assadyň režimine garşy halkara harby hüjüme başlansa, onda onuň “aşa howply netijeleriniň” boljakdygy barada Birleşen Ştatlara duýduryş berdi.
Duşenbe güni Orsýetiň Daşary işler ministrliginiň ýaýradan maglumatynda bellenmegine görä, ýurduň daşary işler ministri Sergeý Lawrow ýekşenbe güni ABŞ-nyň döwlet sekretary Jon Kerri bilen telefon arkaly geçiren söhbetdeşliginde Birleşen Ştatlaryň resmileriniň Siriýadaky ýagdaýa goşulyşmaga taýýarlyk görülýändigi barada eden çykyşyndan soň Moskwanyň “gaty howsala düşendigini” aýdypdyr.
Birleşen Ştatlaryň bu çykyşy geçen çarşenbe günki hüjümlerde Assadyň hökümet güýçleriniň parahat ilata garşy himiki ýaraglary ulanandygy baradaky aýyplamalaryň yzysüre edildi. Şol hüjümlerde parahat ilatdan ýüzlerçe adam pida boldy.
Duşenbe güni Birleşen Milletler Guramasynyň himiki ýaraglar boýunça ekspertler topary derňew geçirmek üçin himiki ýaraglar ulanyldy diýilýän ýere barýarka, bu toparyň üstüne hüjüm edildi.
Siriýanyň döwlet eýeçiligindäki telekanal bu hüjümiň terroristik toparlar tarapyndan amala aşyrylandygyny habar berdi.
Ak tam
Mundan ozal Ak tamyň ýokary derejeli resmisi çarşenbe günki hüjümlerde Assadyň hökümet goşunlarynyň himiki ýaraglary ulanandygyna güýçli şübheleriň bardygyny, emma şol bir wagtda-da mundan beýläk geçirilen barlaglaryň netijesini ygtybarly diýip hasaplardan giçdigini nygtady.
Orsýet bolsa edildi diýilýän himiki hüjümleriň söweşijiler tarapyndan “prowokasiýa” hökmünde amala aşyrylan bolmagynyň mümkindigini öňe sürýär.
Assad hem aýyplamalaryň syýasy maksatlydygyny aýdyp, ony ret etdi. Duşenbe güni Siriýanyň prezidenti Başar al-Assad Orsýetiň “Izwestiýa” gazetine beren interwýusynda aýyplamalaryň “akyl-paýhasa zarba urýandygyny” nygtady.
Hökümete garşy iş alyp barýan aktiwistleriňdir ”Serhetsiz lukmanlar” guramasynyň berýän maglumatyna görä, çarşenbe güni hökümet güýçleriniň artilleriýa hüjümi netijesinde 300-den gowrak adam ölüpdir. Olaryň aýtmagyna görä, hüjümde zäherli gazlar hem ulanylypdyr.
BMG-niň Baş sekretary Ban Ki-Mun duşenbe güni eden çykyşynda, agzalýan hüjümde bolan hakykatyň aýan edilmegi üçin BMG-niň ekspertleriniň zerur derňewleri geçirmegine rugsat edilmelidigini nygtady.
Derňewler
Ol bu derňewiň netijesine hemmeler garaşýarlar diýdi: “Olara rugsat edilmegi hemmäniň bähbidine, Siriýadaky ähli partiýalar we bu barada aladalanýan ähli ýurtlar BMG-niň ekspertlerine rugsat edilmek meselesi bilen gyzyklanýarlar. BMG-niň ekspertleriniň derňewleri netijesinde ýakynda Damaskda himiki ýaraglar ulanyldy diýilýän aýyplamalaryň anygyna ýetiler we olaryň bu işdäki üstünligi Siriýada ýa-da beýleki ýerlerde başga-da ulanylmagy mümkin himiki ýaraglaryň öňüni almaga täsir edip biler. Biziň islegimiz – BMG-ä agza ýurtlaryň çagyryşlaryna jogap bermek, öz borçlarymyzy doly ýerine ýetirmek we hemmeleri uly howsala goýýan jogapsyz galýan soraglary çözmek”.
Fransiýanyň daşary işler ministri Günbatar ýurtlarynyň bu ýagdaýa nähili çemeleşiljekdigi barada öňümizdäki günlerde takyk bir netijä gelinjekdigini aýtdy.
Türkiýe bolsa, eger BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşinde Damask meselesi bilen baglanyşykly biragyzdan belli bir ylalaşyga gelinmese, onda özüniň Siriýa garşy döredilýän halkara koalisiýasyna goşuljakdygyny aýtdy.
Türkiýäniň daşary işler ministri Ahmet Dawutoglynyň duşenbe güni “Milliýet” gazetine beren interwýusynda “Häzirki wagtda dünýäniň 36-37 ýurdy bu alternatiw mümkinçilik boýunça özara gepleşikleri geçirýärler” diýdi.


text:
Türk Taryhynyň Parlak Ýyldyzlary
Umur Gazy
Umur Gazy Izmiriň we töwereginiň basyp alyjysydyr. Ol 1309-njy ýylda Birgide doguldy. Kakasy Aýdynogullarynyň esaslandyryjysy Mehmet begdir. Umur Gazy deňizçi we söweşiji tükmen begidir. Şol sebäpli Gazi we Paşa lakamlary bilen tanalypdyr. 1327-nji ýyldan başlap ady sebitiň gazylarynyň we tanymal adamlarynyň arasynda geçmäge başlady.
Umur Gazy Izmiriň we onuň töwereginiň ilkinji basyp alyjysydyr. Onuň ömriniň köp bölegi söweşler bilen geçipdir.
Ol şol bir wagtda deňizçi bir türkmen begidir. Şazada döwründe Bozjaada guran ilkinji sapary üçin 7 kiçi gämi bilen galera diýip atlandyrylýan uly gämi ýasatdyrypdyr. Galeranyň adyna Gazy diýip at beripdir. Umur Gazy Bozjaadadan ýeňiş bilen geleninden soň flotyndaky gämileriniň sanyny köpeldip Hios adasyndaky deňiz garakçylaryna garşy sapar gurady. Ol düzüminde 7 galera gämisi bolan jemi 28 gämiden ybarat bolan harby flot döretdi. Umur Gazynyň agasy Aýasulugyň begi Hyzyr Gazy hem 22 gämi bilen oňa goldaw berdi. Şeýlelik bilen Umur Gazy 50 gämiden ybarat flot bilen Hiosdaky deňiz garakçylaryna garşy sapara çykdy. Flot Hios adasyna geldi we ada 3000 adamdan ybarat goşun tarapyndan gabaw astyna alyndy. Umur Gazy we jigisi Ibrahim beg Hios söweşinde serkerdelik etdiler.
Hios adasyndan ýeňiş bilen dolanan Umur Gazyny agasy Hyzyr beg onuň ýanyna gelip, ony ýeňişi bilen gutlady. Flotyndaky gämileriniň sanyny artdyran Umur Gazy Saruhan begiň ogly Süleýman Gazy bilen bilelikde Gelibola deňiz saparyny gurady. Izmire gaýdyp geleninden soň Birgä baryp kakasy Mehmet Gazy bilen duşuşdy we eden söweşleri barada maglumat berdi. Kakasy Aýdynogly Mehmet Gazynyň goldawy bilen flodyny has hem güýçlendiren Umur Gazy 250 gämiden ybarat deňiz güýjine eýe boldy.
1333-nji ýylda Ipsara, Egriboz ýaly Izmiriň we deňiz söwda ýollarynyň howpsyzlygy taýdan wajyp orune eýe bolan ýerleri basyp aldy. Kakasy Mehmet beg we doganlary dürli-dürli ýerlerden Izmire gelip ony gutladylar.
Umur Gazynyň kakasy Mehmet beg 1 ýyl soň ýagny 1334-nji ýylda keselläp ýogalanyndan soň, Umur Gazy ýygnanan geňeş tarapyndan Aýdynogullary begliginiň hökümdary hökmünde saýlandy. Umur Gazy şol wagt 25 ýaşyndady.
Umur Gazy Lesbos we Foka adalaryndaky genuýalylara garşy Wizantiýa imperatory Andronikos bilen hyzmatdaşlyk edipdir. Umur Gazy Fokanyň genuýalylardan basylyp alynyp Wizantiýa birleşdirilmegi babatynda Andronikosa kömek beripdir.
Umur Gazy Afinynyň Wizantiýa garşy gozgalaň turuzanda hem Wizantiýanyň ýanynda ýer alyp gozgalaňyň basylyp ýatyrylmagynda uly orun eýeläpdir.
Umur Gazy 1341-nji ýylda Wizantiýanyň imperatory Andronikosyň ýogalmagyndan soň Wizantiýadaky tagt söweşlerinde imperatorlyga dalaşgär bolan Kantakuzenosyň özüne goldaw berilmegini islemegi bilen oňa kömek beripdir. Şol wagtlar ýurtda täsiri uly bolan Şa zenany Anna Umur Gaziden halas bolmagyň ýollaryny gözlemäge başlapdyr. Annanyň öjükdirmegi bilen Wenesiýa, Genuýa, Kipr we Rodos adalaryndaky rysarlar birleşip Umur Gaza garşy sapara çykypdyrlar. Balkan saparyndan ýadaw gaýdyp gelýän Umur Gazy we onuň goşuny özüne garşy birleşen duşmanyň floty bilen söweşmäge başlady. Umur Gazy hüjümiň netijesinde Izmir portynyň bir bölegini elinden aldyrdy. Saryhan begiň hem ara girmeginden soň Haçlylar bilen ylalaşyk baglaşdy.
Kantakuzenosyň kömek soramagy bilen Umur Gazy Saruhanogly Süleýman beg we Karesiogly Süleýman beg gury ýerden hereket edip Rumilindäki Kantakuzenosa goldaw berdiler.
Umur Gazy Izmire gaýdyp geleninden soň şäheriň haçlylaryň eline geçen bölegini basyp almak üçin galany gabaw astyna aldy. Rodoslylar gabawa çydap bilmän parahatçylyk islediler. Olary bagyşlan Umur Gazy ylalaşygyň Rim papasy tarapyndan tassyklanmadygy sebäpli Izmir galasynyň gabawyny dowam etdiripdir. Umur Gazy Izmir galasynyň gabaw wagtynda esgerlerini ýüreklendirmek üçin aty bilen öňe tarap çykanda galadan atylan okuň kellesine degmegi netijesinde şehit boldy. Ol şehit bolan wagty 39 ýaşyndady. Umur Gazy kakasy Mehmet begiň ýanynda jaýlandy. Izimiriň basyp alyjysy bolan beýik türkmen serkerdesi Umur Gazyny hormat bilen ýatlaýarys.


text:
Ýaponiýanyň premýer-ministri Şinzo Abe II Jahan urşunyň tamamlanmagynyň 70-nji ýyldönümi mynasybetli 9-njy maýda Moskwa geçiriljek resmi dabara gatnaşmaýar.
Ýaponiýanyň Ministrler kabinetiniň ýokary derejeli sekretary Ýoşihide Suga 28-nji aprelde geçiren metbugat ýygnagynda gürrüňi gidýän dabara ýurduň premýer-ministriniň deregine Ýaponiýanyň Russiýadaky ilçisiniň gatnaşjakdygyny aýtdy.
Ýaponiýa Russiýanyň prezidenti Wladimir Putini ýurda sapar etmäge çagyrypdy, emma bu sapar gündogar Ukrainadaky konflikt zerarly soňa goýlupdy.


text:
Gazagystanyň prezidenti Nursoltan Nazabaýewiň öňki giýewsi we soň onuň garşydaşy bolan Rahat Aliýew Wenanyň türmesinde öli tapyldy. Awstriýanyň häkimiýetleri onuň öz janyna kast edendigini aýdýarlar.
Aliýewiň aklawçysy müşderisiniň öz janyna kast edenligine şübhe bildirdi we bu meselede örän berk derňewiň geçirilmelidigini aýtdy.
24-nji fewralda Awstriýanyň sudunyň metbugat wekili adam öldürmekde aýyplanyp, tussag astyna alnan we özüne ýöňkelen aýyplamalary syýasy äheňli diýip häsiýetlendirip, olary doly inkär eden Aliýewiň türmede öz janyna kast edip, ölendigini habar berdi.
Josefstadt türmesiniň başlygy Peter Prechtl Aliýewiň, türmäniň medisina bölümindäki, öz islegine görä ýerleşdirilen bir adamlyk kamerasynda özüni asyp öldürendigini aýtdy.
Aklawçy şübhe bildirýär
Awstriýanyň mediasy Aliýewiň aklawçysy Klaus Ainedtere salgylanyp, onuň 52 ýaşly müşderisiniň özüni öldürmegine “uly şübhe” bildirýändigini habar berdi.
“Men onuň ýanyna düýn baryp gaýtdym. Onuň öz janyna kast etmek töwekgelçiligini aňladýan hiç bir alamat ýokdy” diýip, Ainedter aýtdy.
APA täzelikler agentligine “Biz onuň ölüminiň örän jikme-jik barlanjagyna we bu ölümiň sebäpleriniň anyklanjagyna umyt baglaýarys” diýip bellen aklawçy hiç kimi ýalňyş hereket etmekde aýyplamak isleginiň ýokdugyny mälim etdi.
Türmäniň ýolbaşçysy Prechtl Aliýewiň “öz janyna kast etmäge ýykgyn edýän” bolup görünmändigini we şonuň üçin onuň kamerada ýeke bolmagyna rugsat berlendigini aýtdy.
Ol Aliýewiň kamerasynyň yzygiderli barlanyp durlandygyny, diňe ýuwunýan oragynda barlag geçirilmändigini aýan etdi.
Gazagystanyň Daşary işler ministrliginiň metbugat wekili Nuržan Aitmahanow 24-nji fewralda ministrligiň Aliýewiň ölümi baradaky maglumatlary barlaýandygyny habar berdi.
Aliýewiň “işi”
Rahat Aliýew ençeme ýyllap Gazagystanyň prezidenti Nursoltan Nazabaýewiň uly gyzy Dariganyň adamsy bolupdy we ýurduň Milli howpsuzlyk komitetiniň ýolbaşçysynyň orunbasary wezipesini ýerine ýetiripdi.
Soň Aliýew Gazagystany terk edip, ilçi wezipesinde işläpdi, şol bir wagtyň özünde-de, 2007-nji ýylda, iki gazagystanly biznesmeniň ogurlanyp, öldürilmegi bilen bagly derňew işi gozgalypdy.
Bu iş gozgalanda, Awstriýanyň häkimiýetleri, onuň Gazagystanda adalatly sud edilmezliginden howatyrlanma bildirip, Aliýewi Gazagystana tabşyrmakdan ýüz öwrüpdi. Awstriýa 2011-nji ýylda özbaşdak derňew işini gozgap, Aliýewi adam öldürmekde aýyplap, 2014-nji ýylyň dekabrynda onuň garşysyna karar çykarypdy.
2014-nji ýylyň iýun aýynda özüni Awstriýanyň häkimiýetlerine tabşyraly bäri, Aliýew bu ýurtda tussag astynda saklanýardy.
Gazagystanyň karary
Gazagystanyň sudy Aliýewi hökümeti agdarmak maksady bilen dildüwşük gurnamakda we adamlary ogurlamak boýunça jenaýatçylykly topar döretmekde aýyplap, 2008-nji ýylda gaýybana 40 ýyl tussaglyga höküm edipdi.
2013-nji ýylda gazak resmileri Aliýewiň oppozision lider Altynbek Sarsenbaýulyny we onuň iki hyzmatdaşyny öldürmekde gümän edilýändigini mälim edipdiler.
Awstriýa, öňki sowet respublikasyndaky adam hukuklarynyň ýagdaýy sebäpli, Aliýewiň Gazagystana ekstradisiýa edilmegi baradaky talaby iki gezek ret edipdi we 2011-nji ýylda Aliýew barada öz derňewlerini başladypdy.


text:
Demirgazyk Owganystanda howpsuzlyk şertleri dartgynlylygyna saklanyp galýar. Owganystanyň wise-prezidenti General Dostum Farýab welaýatyna edýän saparynyň çäginde çykyş edip, “söweşijilere garşy göreşde owgan güýçleriniň ýeterliklidigini, ýerli ýaragly toparlary döretmäge zururlygyň ýokdygyny ” aýtdy.
Şeýle-de, ol “Talyban” söweşijilerini ylalaşyga çagyryp, eger olar söweşi bes etmese, onda “özüniň söweşijilere garşy galstuk bilen göreşjekdigini” belledi.
Demirgazyk Owganystandaky howpsuzlyk şertleri barada Azatlyk Radiosynyň Kabuldaky habarçysy Şaýymmerdanguly Myradynyň taýýarlan maglumatyny diňlemek üçin aşakdaky düwmä basyň.


text:
Tripoliniň etekleriniň bombalanýandygyny Liwiýanyň döwlet telewideniýesi habar berdi.
Gözi bilen görenler Liwiýa paýtagtyndan 10 kilometr gündogardaky harby-deňiz bazasynda partlamalaryň bolandygyny aýdýarlar.
Tripoliniň özünde-de birnäçe obýekte zarba urlandygy habar berilýär.
Liwiýanyň günortasyndaky şäherleriň biriniň bombalanandygyny Liwiýanyň hökümet wekili tassyklady.
Ýurtda ululygy boýunça üçünji şäher – Misuratda kontrollygyň Kaddafiniň tarapdarlaryna geçendigini Liwiýa häkimiýetleri habar berýär.
Şol bir wagtda-da häzir Ştutgardda bolýan Afrikan komandowaniýesiniň wekili general Karter Hem ýaranlaryň zarbalaryndan soň liwiýa goşunlarynyň söweş ukybynyň peselendigini žurnalistlere aýtdy.


text:
Parižde yslamçy söweşijiler tarapyndan ýewreýleriň halal bazaryna edilen hüjümden soň, Fransiýa ýewreýleriň mekdebini goramak üçin 5 müňe golaý polisiýa işgärini we howpsuzlyk güýçlerini ýerleşdirmegi planlaşdyrýar.
Fransiýanyň içeri işler ministri Bernard Kaznew esgerleriň goşmaça goşun hökmünde hem ýerleşdiriljekdigini mälim etdi.
Ol bu barada 12-nji ýanwarda Pariždäki ýewreý mekdepleriniň birinde okuwçylaryň ene-atalaryna ýüzlenip eden çykyşynda belledi.
Pariži we dünýäni sarsan hüjümlerde pida bolan 17 adamyň dört sanysy 9-njy ýanwarda Amedi Koulibali atly ýaragly adam ýewreýleriň halal bazarynda dört adamy zamun alan mahaly wepat boldy.


text:
Çarşenbe güni Orsýetiň prezident administrasiýasyndaky ynsan hukuklary boýunça ýörite geňeş tanymal ýurist Sergeý Magnitskiniň tussaghanada ölmeginde ýurduň ýokary derejeli resmilerini aýyplady.
Hususan-da, bu geňeş Sergeý Magnitskiniň ölümine getiren wakalarda Içeri işler ministrliginiň derňewçisi Oleg Silçenko bilen türmäniň üstünden gözegçilik edýän edaranyň başlygy Iwan Prokopenkonyň günkärdigini aýdyp, beýanat ýaýratdy.
37 ýaşly Sergeý Magnitskiý 2009-njy ýylyň noýabrynda saglyk ýagdaýynyň ýaramazlaşmagy netijesinde tussaghanada aradan çykypdy.


text:
Yrakda we Siriýada uly territoriýany basyp alan «Yslam döwleti» topary baradaky habarlar, onuň potensial howpy baradaky maglumatlar köp ýerlerde çap edilýär.
Merkezi Aziýa gezek gelende bolsa, depregiň sesi has hem gaty. Elbetde, ol deprek sesi regionyň özünde däl, esasan Orsýetden, Moskwadan gelýär.
Azatlyk radiosynyň direktory Muhammad Tahir, YD howpunyň Merkezi Aziýada näderejede realdygy barada regiondaky wakalary ýakyndan synlaýan žurnalistler, synçylar, bilermenler bilen söhbetdeşlik gurnady.
Bu söhbeti diňläp, pikirleriňizi ýazmaga çagyrýarys.


text:
Germaniýanyň kansleri Angela Merkel Birleşen Ştatlaryň paýtagty Waşingtona bardy. 9-njy fewralda Merkeliň Ukrainadaky konflikt barada Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama bilen gepleşikleri geçirmegine garaşylýar.
Merkeliň Waşingtona edýän bu sapary, Germaniýanyň hökümeti Ukrainadaky urşy maslahat etmek üçin Germaniýanyň, Fransiýanyň, Ukrainanyň we Russiýanyň liderleriniň 11-nji fewralda Minskde duşuşmagy planlaşdyrýandygyny mälim etmeginiň yzýanyna gabat geldi.
Merkeliň metbugat sözçüsi gürrüňi gidýän plany Merkeliň, fransuz prezidenti Fransua Ollandyň, ukrain prezidenti Petro Poroşenkonyň we rus prezidenti Wladimir Putiniň arasynda bolan “giňişleýin” telefon gepleşiginden gysga wagt soň mälim etdi.
Waşingtonda Merkeliň Birleşen Ştatlaryň ukrain harbysyny ýaraglandyrmak barada eden çagyryşyna Germaniýanyň garşydygyny ýene bir sapar aýtmagyna garaşylýar.


text:
Çarşenbe güni Pakistanyň Peşawar şäherinde protestçiler talybanlaryň 14 ýaşly bir aktiwist gyzy atyp ýaralamaklaryna garşy protest bildirdiler.
Parahatçylyk boýunça blog ýazyp, aktiw iş alyp barýan 14 ýaşly Malala Ýusufzaý sişenbe güni pakistanly talybanlar tarapyndan atylyp, ýaralandy. Pakistanly syýasatçylar we media serişdeleri bu amala aşyrylan hüjümi berk ýazgaryp çykyş etdiler.
Ýerli keselhananyň lukmanlary sişenbe güni Malala Ýusufzaýyň bokurdagynda galan oky üstünlik bilen onuň bedeninden çykardylar.
Malala Ýusufzaý ilkinji gezek 2009-njy ýylda özüniň Swat jülgesinde ýaşan döwründe talybanlaryň amala aşyran eden-etdilikleri barada blog ýazyp, çykyş edip, jemgyýetçiligiň ünsüni özüne çekipdi.


text:
Pergamen
Pergam patyşasy Ewmen II özi üçin möçberi meşhur Alleksandriýa bibliotekasyndan hiç bolmadyk biblioteka düzmegi isläpdir. Emma müsürliler öžleri üçin şeýle konkurenti ýüze çykmazlyga galşypdirler. Munuň üçin bolsa olar Müsürden Pergama papiruslaryň ekidilmegini gadagan edipdirler.
Şol sebäpli Pergamlylar patyşa Ýewmeniň pikirini durmuşa geçirmek üçin nähili-de bolsa bir hili ýazuw materialyny oýlap tapmaly bolupdyrlar. Şunda olar derini tehniki kämilleşidirmek ýoly arkaly ýazuw materialyny alypdyrlar. Bu işde täzilikçi hökmünde Krates çykyş edipdir.
Iň ýuka we nepis pergamen ýas guzynyň derisinden edilipdir. Keýigiň-jereniň derisinden edilen pergamen hem ýokary baha mymasyp bolupdyr. Ýöne pergamen ýasamaklykda köplenç goýuz, goýun göle derisi ulanylypayr. Bir deriden 2-3 pergament ýasasa bolýär.
Pergamen özüniň berkligi, çydamlylygy we amatlylygy sebäpli g.d-a we Wizantiýa ýäýradylyşy ýaly tiz g.b. Ýewropa hem aralaşypdyr. Papirus belen ýäryşda pergamen tiz üstün çykypdyr. Biziň eramyzyň IV asyrynda papyrus örän aýrek ulanylypdyr.
Rus ýazuw ýadygärlikleri üçin ilki daşary görändan geçirilen pergament ulanupdyr. Soňra ýerli pergamen ýüže çykypdyr. XI-XII asyryň elýazmalyrynyň hemmesi diýen ýaly daşardan getirilen pergamene ýazylypdyr. Ol ilki Wizantiýadan soňra Nowgorodyň üsti bilen g.b. Ýewropa ýurtlaryndan getirilipdir. Diňe XIII-XIV asyrlarda köplenç halatlarda ýerli pergamentlere duş gelýäris. Pergamendäki hatlar ilkiwagtlar “deri”, “telýatini” diýilip atlandyryplypdyr. Kagyzyň ýüžüne ýazylan iň irki dokumentler 1341-daky Semen Gordynyň doganynyň doganlar Iwan we Andreý bilen baglaşan şertnamasy, 1345-nji ýylyň töwereginde Nižegorod knýazy Wasiliý Dawydowiçiň spasek monastyryna ýazan haty görkezme bolar.
“Pergamen” ternibi Rusiýada diňe XVII asyrdan başlap ulanyrypdyr. Palimy sestler (pergamentiň ýüzündäki öňki hatlary, aýrylyp täze hatlaryň ýzaylmagy), (palin – täzeden, psao – agüräýärin).
XIV asyr Russiýada perdamen bilen kagyz arasyndaky ýaryş (göreş) bilen häsiýetlendirilipdir. Ýazuwyň şu mäçbere eýe bolmagy, skoropisiň ýüže çykmagy pergamenden kagyza geçilmegine şert döredipdir. Sebäbi pergamen örän gymmat we çalt ýazmaklygy tehniki babatda oňaýsyz bolupdyr. XVI-XVIII asyrda ýazylan elýazmalara Troise-Sergiýewe manostyryna degişli kitaby (Isaak Siriniň nesihaty, 1381 ý.).
Kagyzy ilki Hytaýda ýasapdyrlar (b.e I asyry). Biziň eramyzyň VIII asyryndan başlap Samarkanda ondan soňra Bagdada, Siriýa, Müsürde, Eýrana we beýleki ýerlere ýaýrapdyr.
XII asyrda kagyz Wizantiýa, Italiýa, Ispaniýa ýäýraýär. XIII asyrda bolsa g.b. Ýewropanyň ähli döwletlerinde öndürilipdir. XIV asyrda bolsa Russiýa aralaşýar, tä XVII asyra ahyryna, çenli daşary ýurtda ýasalan kagyz ulanylypdyr. Hususy kagyz önümçiligi XVIII asyrdan başlanypdyr.
Moskwa döwletine kagyzyň esasy bölegi g.b. Ýewropa döwletlerinden geçirilipdir. Kagyzyň beýleki bölegi g.d-dan gelipdir. (Samarkandan we Eýrandan). G.d. kagyzy Arhangelsiniň üsti bilen aralaşypdyr.
Russiýa g.b. Ýewropa kagyzlarynyň içinden ilkinji wagtlarda italýan kagyzy Nowgorod üsti bilen (XIV asyr), XV asyrda – fransuz kagyzy, XV asyryň ahyrynda names kagyzy, XVI asyrynda Polşa kagyzy, XVII asyr fransuz kasyzy bilen Gollandiýa kagyzynyň göreş asyry bolýar. Netijede Gollandiýa kagyzy fra. Kagyzy çyk we XVIII asyryň I çäreginde agalyk ediji ýagdaýa eýe bolýär.
Emma şy döwürde Pýotr I hususy kagyz önümçiligini ýola goýar we kem-kemden dolanşyga giriýär. Ýazuw materially hökmünde pergamenden we kagyzdan başgada şäherlerde Rusda we Moskwa döwletinde daş, agaç we berest (bereza gabygy) ulanylypdyr. Daşa XI-daky gadymy ýazuw ýadygärlikleriniň biri-de Taman ýarym agasyndan tapylan ýazgydyr (Kerç aýlawynyň ölçegi hakynda). Agaja ýazylan hatlardan Nowgorod elmaýzlaryny görkezmek bolar. Bereza gabygyna ýazylan hatlar esasan hem d.g. rusda we Sibirde duş gelýär (XI-XV asyr). Bereza gabygy örän gydamsyz materialdyr. Ýöne yzgar ýerde köp wagtlap saklanýär. Şonuň üçin biziň günlerimize çenli berýoza gabygyna ýazylan hatlaryň 500 golaý gelip ýetipdir.
Pergamente we kagyza elýazmalar syýa bilen ýazylypdyr. Rus we g.o. slawýan rukopislerindäki syýa goňur “öwüşgin beripdir”. Ol özüniň berkligi bilen tapawutlanypdyr. Şol bilen ýazylan ýazgylar häzir hem eger örän howanyň çytlylygyň çogek täsiri ýetmedik bolsa açyk we anyk okaýar. Syýa güýşeleri ilki-ilkiler agaçdan, pylçykdan, soňra bolsa esasan hem XVI-XVII asyrda metaldan edilidpdir.
Ýazuw syýadan başga-da reňk (ylaýtada gyzyl reňk) ulanylypdyr. Kraska bilen eseriň atlary, başangyç harplar ýazylypdyr.
Tekstiň käbir ýerlerini gyzyl krasra bilen ýazmaklyk ýlaýtada g.b-da we g.d-da giň ýaýrapdyr. Owadan elýazmalary döretmek üçin käwagtlar eseriň ady we käbir harplar ýazylanda altyn we kümüş ulanylypdyr.
Eýýäm rus ýazuwynyň XI-XII asyrlarda ýadygärlikleri (1056-1057-ň, Ostromirow Ýewangeliýesi we XII asyryň başyndaky Miroslaw ýewangiliýesi) altyn harplar bilen bezelipdir.
Eger-de ýazuw materially soňky asyrlarda az üýtgän bolsa, onuň tersine ýazuw guraly şu döwürde uly ewolýusiýaly başdan geçirdi. Rus rukoposleriniň ählisi diýen ýaly elen bilen ýazylypdyr.
Gaz elegi bilen ýazmyklak tä XIX asyryň dowam etdi. Ondan soňra bolsa polat pero ulanylyp başlaýar. Polat pero Angliýada XVIII asyryň ahyryndan taýýarlanylýär eken. Ýöne ýaramaz hiliň bolanlygy sebäpli üstünlik eýe bolmadyr.
XIX asyryň 30-bji ýyllaryndan başlap metal peronyň ýasalyşy has kämilleşiriýadi we gaz elegi gyzylyp çykaryldy.
Metal perosynyň taryhy doly gözülmeri. Iňlis we names edebiýaty hersi öz peýdasyna metal perosynyň gelip çykyşyna analiz berýär.
Eýýäm gadymy Rimde bronzadan, kümüşden edilen perolar meşhur ekeni. Olar häzirki aýraty tapawutlanmaýardyrlar. Şol perolaryň aýratynlygy olar çüýpemeklige (korroziýa) dugar bolmandyrlar we ýlelikde elmydama berkliginde galypdyrlar. 1798 ýylda names alymlarynyň (Oýle) pikirçe Zenedelderi işi bilen iňlis fabrikalary tanyş bolupdyrlar.
XIX asyryň 30 ýyllarynda bolsa iňlis Mezon, Peri, Waýze peronyň oýlap tapyşy peýdalanypdyr we bu mesele nemeslerden öňe saýlanypdyrlar. 1818-nji ýylda Aahenni ýaşaýjysy Ýasen polaty, pero ýasandyr. Ol tapan täzeligini öž şaherinde geçirilýän kongrese parahatçylyk edil şol peronyň materially ýaly pyçka bolsun diýen arzuw bilen beripdir. 1856 ýylda Germaniýada her günde 700 pero we 300 puçka ýasylypdyr.
Iňlis edebiýaty bolsa metal pero 1789 ýylda birmeňzeşli Samýuel Garrison t-n oýlanyp tapylypdyr. 1803 ýylda bolsa ol perolar eýýäm Londonda 5 işleýşden başlanypdyr (2.30 köpük) diýip tassyklaýärlar. Metal perolar gaty has galam ýazmaça mümkinçilik beripdir.
XIX asyryň 30-dan başlap Russiýa daşary yurt metal perolary aralaşýär. Rus perolary bolsa has soňrak ýüze çykýär.
Gaz eleginden metal (polat) pero geçmeklik örän doamly we kem-kemden bolupdyr. Mysal üçin 1852 ýylyň, 8 Magtymguly aýynda Nikolaý Bestužew ýazan hatynda denir pero bilen hiç wagt ýäzmandygyny we ýazyp-da bilmeýändigini aýdýar.
Diňe 1880 ýyllardan metal pero okuw işinde giň ulanyp başlaýar. 1912 ýylda Britan Muzeýinda her okyja 2 pero goýulypdyr (polat pero we gaz elegi). Ikinji “geçmeşi hormalamagyň nyşany” hökmünde goýlanda bolsa elýazmalaryň käbiri ondan peýdalanypdyr.


text:
1-nji aprelde ýurtda “Sagdynlyk we bagtyýarlyk” atly köpçülikleýin bedenterbiýe-sport biraýlygyna badalga berildi. 1-30-njy aprel aralygynda geçiriljek bu sport biraýlygy paýtagtyň Köpetdag prospektinde we welaýat merkezleriniň prospektlerinde uzak aralyga marafon ylgawy bilen başlandy.
Mundan başga-da biraýlygyň dowamynda ençeme sport ýaryşlary we dürli çäreler geçiriler. Sport biraýlygynyň 31-nji martda merkezi gazetlede çap eilen meýilnamasyndan çen tutsaň, bir aýyň dowamynda ýurt boýunça 73 sany dürli sport çäreleri we maslahatlar geçirilmeli.
Sport biraýlygynyň planynda woleýbol boýunça welaýatlaryň birinjiligi, dzýu-do boýunça ýurduň çempionaty, bouling boýunça Türkmenistanyň çempionaty ýaly sport ýaryşlaryny geçirmek hem göz öňünde tutulýar.
Bu sport çärelerine diňe bir sportsmenler gatnaşman, eýse döwlet edara-kärhanalarynyň işgärleri, ýokary okuw jaýlarynyň studentleri, mekdep okuwçylary-da gatnaşdyrylýar. Düýnki geçirilen marafona hem ýokary okuw jaýlarynyň studentleri, edara-kärhanalaryň işgärleri gatnaşdyryldy.
Bu marafona gatnaşan paýtagtyň keselhanalarynyň biriniň özüni Öwezgeldi diýip tanadan lukmany Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda özüniň bu marafona buýruk esasynda gatnaşmaly bolandygyny aýdýar.
Öwezgeldi “Bölüm müdirimiz marafona gitmeli diýip, buýruk berdi. Bölümimizde men we ýene iki adam bu marafona gatnaşmaly edildi” diýip, gürrüň berýär.
Bu aýyň dowamynda marafon bilen bir hatarda okuw jaýlarynyň okuwçylarydyr, studentleri we edara-kärhanalaryň işgärleri öz işleýän we okaýan ýerlerinde şu aý mynasybetli ýörite geçirilýän bedenterbiýe maşklaryny hem ýerine ýetirmeli.
Önümçilik gimnastikasy diýip atlandyrylýan bu bedenterbiýe maşklary günorta golaý geçirilýär. Käbir ildeşlerimiz adamlaryň sagdynlygy üçin diýlip geçirilýän bu çäräniň kähalatlarda edaralarda maşk däl-de, diňe göz üçin geçirilýän çärä öwrülýändigini gürrüň berýärler.
“Ilki telewideniýe gelýänçä ep-esli wagt garaşdyk. Soň ýazgy başlananda, režissýor beýle bolanok, eýle bolanok diýip, birnäçe gezek maşklary gaýtalatdy. Garaz, telewideniýä ýazgy üçin 2 sagat ýitirdik” diýip, paýtagtyň saglyk öýleriniň biriniň lukmany Annadurdy gürrüň berýär.
Mundan başga-da, ýokary okuw jaýlarynyň studentleri we edara-kärhanlaryň işgärleri biraýlygyň dowamynda geçiriljek sport ýaryşlarynyň tomaşaçylary hem bolup, şol çärelere gatnaşmaly. Esasanam, studentleriň paýyna bu hili borjuň has köp düşýändigini Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň 2-nji kursunyň studenti Yklym aýdýar.
Onuň sözlerinden çen tutsaň, olar her gün diýen ýaly indi sport egin-eşigini geýip, haýsy-da bolsa bir sport ýaryşyna gidip tomaşaçy bolmaly. Yklym “Okuw ýok. Çärä gatnaşmaly. Şu aý her gün diýen ýaly çäre bolar. Şolaryň hersine diýen ýaly gatnaşmaly” diýýär.
Ýeri gelende aýtsak, “Sagdynlyk we bagtyýarlyk” sport biraýlygynyň 31-nji martda merkezi gazetlerde çap edilen planynda görkeilen 73 sany çäreden başga-da biraýlyga degişli ençeme köpçülikleýin çäreler geçiriler.
Türkmenistanda “Sagdynlyk we bagtyýarlyk” sport biraýlygy şu ýyl ikinji gezek geçirilýär. 2013-nji ýylda bu sport çäresi hepdelik görnüşinde geçirilipdi.


text:
Anna güni Ýemeniň döwlet telewideniýesiniň beren maglumatyna görä, prezident Ali Abdullah Saleh Saud Arabystanynda üç aýlap saglygyny bejerdenden soň, Ýemene dolandy.
Habar beriş serişdeleri onuň harby uçarda anna güni irden Sanaa gelendigini mälim edýärler.
“Al Arabiýa” telekanalynyň maglumatyna görä, Saleh ýurdy dolandyrýan partiýanyň maslahatyna ýolbaşçylyk edipdir.
Ýemeniň prezidenti öz rezidensiýasynda oppozisiýa tarapdarlarynyň hüjüminde ýaralanandan soňra, Saud Arabystanyna gidipdi. Saleh we onuň birnäçe çinownigi Er Riýadda saglygyny bejertdiler.
Şol bir wagtda Salehiň wezipesinden gitmegini talap edýän köpçülikleýin protestler dowam edýär. Saleh Ýemende 30 ýyldan gowrak prezident boldy.
Anna güni Sanaada bolan çaknyşyklarda ençeme adamyň ölendigi aýdylýar.
Geçen ýekşenbe güni paýtagtda bolan protestler netijesinde howpsuzlyk güýçleriniň we oppozisiýanyň tarapyna geçen harbylaryň arasynda gazaply çaknyşyklar başlandan soňra, 80-den gowrak adam ölüpdi.


text:
Brusselde Ýewropa Bileleşiginiň daşary işler ministrleri Ukrainadaky we “Gündogar partnýorlygy” proýektiniň düzümine girýän beýleki ýurtlardaky ýagdaýy maslahat edýärler.
Azatlyk Radiosyna ÝB-däki çeşmelerden mälim bolşuna görä, ÝB-niň ýurtlary Ukrainada hökümete garşy çykyş eden adamlary yzarlamakda oppozisiýa tarapyndan günälenýän ukrain resmilerine garşy sanksiýalary girizmek isleýärler.
Şol bir wagtda-da Brussel sanksiýalaryň ÝB-niň esasy guraly bolman, häzirki ýagdaýda dialogyň ýola goýulmagyna has amatly ýol, hökmünde garaýar, diýip Ýewropa Bileleşiginiň diplomatyna salgylanyp DPA agentligi habar berýär.


text:
19-20-nji noýabrda Täjigistan Respublikasynyň paýtagtynda Merkezi Aziýanyň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň 17-nji maslahaty geçirildi. Oňa Türkmenistanyň, Gazagystan Respublikasynyň, Özbegistan Respublikasynyň, Gyrgyz Respublikasynyň, Täjigistan Respublikasynyň, Mongoliýanyň, ÝHHG-niň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň işleri boýunça edarasynyň we onuň sebitdäki wekilhanalarynyň wekilleri gatnaşdylar. Şeýle hem foruma mediýa syýasat babatda halkara bilermenler çagyryldy. Duşuşygyň barşynda sanly tehnologiýalaryň ösmegi hem-de olaryň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň işine täsiri bilen bagly meseleler ara alyp maslahatlaşyldy.
Çykyş edenler maglumat-aragatnaşyk tehnologiýalarynyň we ulgamlarynyň ösmegi bilen baglylykda maslahatyň baş meselesiniň möhümdigini bellediler. Kommunikasiýalaryň täze usullary maglumatlara elýeterliligiň has köp mümkinçiliklerini döredýär, bu bolsa olaryň erkin akymyna, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň köpdürlüligine ýardam edýär.
Biziň wekiliýetimiziň agzalary ýygnananlary milli köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň esasy iş ýörelgeleri bilen tanyşdyrdylar. Bellenilişi ýaly, Türkmenistan Garaşsyz, Bitarap döwlet hem-de halkara hukugyň deňhukukly agzasy bolmak bilen, adamlaryň mynasyp durmuşynyň üpjün edilmegini, hukuklaryny we azatlyklaryny doly amala aşyrmak mümkinçiliklerini, her bir raýatyň zähmet hem-de döredijilik kuwwatyny ileri tutýan ugry amala aşyrýar.
Raýat jemgyýetini ösdürmekde, milletiň medeni gymmatlyklaryny aýawly saklamakda, artdyrmakda we ýaýmakda, ösüp gelýän nesli ruhy-ahlak hem-de estetika taýdan terbiýelemekde Türkmenistanyň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň jebisleşdiriji we birleşdiriji ornunyň ähmiýeti aýratyn nygtaldy. Pikirleriň we olary beýan etmegiň azatlygyny kepillendirýän düzgünler Türkmenistanyň Konstitusiýasynda berkidildi. Türkmen wekiliýetiniň agzalary maslahata gatnaşyjylary tehniki innowasiýalary we täze kommunikasiýa maksatnamalaryny nazara almak bilen kämilleşdirilýän kanunçylyk namalarynyň esasy düzgünleri bilen tanyşdyrdylar.
Forumyň çäklerinde köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň işini kämilleşdirmegiň, habar beriş serişdeleri ulgamynda halkara hyzmatdaşlygy has-da ösdürmegiň ugurlary barada pikir alşyldy.


text:
Türkmenistan özüniň Hazar ýakasynda döredýän transport-gatnaw infrastrukturasynyň tutuş regionyň köpugurly transport merkezine öwrülmek perspektiwasyna eýedigini aýdýar.
Türkmenbaşyda iki ýyla golaý wagt bäri gurulýan täze portyň parom, ýolagçy we ýük gämilerine niýetlenip, ýylda 300 müň ýolagça hyzmat etjekdigi resmi maglumatlarda habar berilýär.
Azatlyk Radiosy täze portuň gurluşygynyň gidişi bilen gyzyklanyp, Balkan welaýatyna ýygy-ýygydan sapar edýän ýazyjy Amanmyrat Bugaýew bilen söhbetdeş boldy.


text:
15-nji ýanwarda Azat Ýewropa we Azatlyk Radiosy (RFE/RL) Päkistan we bu ýurt bilen Owganystanyň serhedindäki etraplar üçin puştun dialektindäki gepleşikleri efire berýän “Radio Maşaal” stansiýasyny ýola goýdy.
Täze açylan stansiýa regiondaky yslamçy ekstremist radio stansiýalarynana alternatiw habar çeşmesi bolup hyzmat eder.
“Päkistanyň tire-taýpa regionlary üçin dogry, obýektiw habarlar we maglumatlar gyssagly zerur” diýip, ABŞ-nyň Owganystan we Päkistan boýunça ýörite wekili Riçard Holbrýuk aýtdy. “Radio Maşaalyň ýerli dildäki professional žurnalistika ygrarlylygy regiondaky parahatçylyk, ylalaşyk we demokratiýa üçin uly goşant bolar”.
Ilkinji gepleşik 15-nji ýanwarda ýerli wagt bilen sagat 16-00-da efire berildi. “Radio Maşaalyň” habarçylary terrorçylyk, syýasat, zenan dünýäsi we saglyk boýunça ýerli we halkara habarlary diňleýjilere ýetirerler. Şeýle hem täze radiostansiýa syýasatçylar, ýerli tire-taýpa liderleri bilen söhbetdeşlikleri, tegelek stol gepleşiklerini efire berer. Gullugyň Web sahypasy
gepleşikleri internet arkaly diňlemäge mümkinçilik berer.


text:
Siriýanyň harby güýçleri “asudalyk režimi” diýip, ok atyşygy birtaraplaýyn bes etdi. Bu karar 8-nji iýulda gije ýaryna çenli 72 sagat dowam eder diýip, ýerli we halkara media agentlikleri habar berýärler.
Bu beýanat, ilatynyň aglabasy musulmanlardan ybarat ýurtlarda Remezan aýynyň tamamlanmagy mynasybetli oraza baýramy bellenilýän mahalyna gabat geldi.
Emma beýanatda uruş hereketleriniň soňa goýlan anyk ýerleri barada maglumat berilmeýär.
Şu ýylyň fewral aýynda Birleşen Ştatlaryň we Orsýetiň araçylyk etmeginde gelnen ok atyşygy bes etmek baradaky ylalaşyk ýerli çaknyşyklar zerarly bozuldy.
Siriýada 4 ýarym ýyldan bäri dowam edýän çaknyşyklarda 250 müňden gowrak adam öldi we 11 million siriýaly öz öýüni terk edip, başga ýere göçmäge mejbur boldy.


text: Ahal welaýatynyň Ak-bugdaý etrabynyň Magtymguly Pyragynyň adyny göterýän daýhan birleşiginiň köçelerinden ýöran her bir adam bu oba beýik Pyragynyň adynyň dakylmagyny, itiň boýnuna göwher dakanyň bilen deň hasaplaýarlar. Obanyň köçelerinde üýşüp ýatan zir-zibiller indi onlarça ýyllap hem arassalanmaýar diýip ýaşaýjylar gürrüň berýärler. Obada soňky ýyllarda täze çagalar bagy gurlup ulanylmaga berildi. 20 ýyl mundan ozal bölünip berlen mellek ýerlerinde maddy taýdan pes hojalyklar ýaşaýyş jaýlaryny galdyryp bilmeýänligi sebäpli, mellek ýerleri zibilhana öwrülipdir. Ak-bugdaý etraby Ahal welaýatynda göreldeli etrap hasaplanýan bolsa-da , Magtymguly obasyny tertibe salmaga serişde tapylmaýana meňzeýär diýip ýaşaýjylar aýdýarlar.


text:
2000-nji ýylda öldürilen ukrainaly žurnalist Georgiý Gongadzäniň aýaly Miroslawa Gongadze ýurduň ozalky prezidenti Leonid Kuçma garşy Ýewropanyň Ynsan Hukuklary boýunça suduna ýüz tutjakdygyny mälim etdi.
Bu wakanyň öňýany, sişenbe güni Ukrainanyň Ýokary şikaýat sudy žurnalistiň ölümine Leonid Kuçmanyň dahylly däldigini aýdyp, ony aklaýjy höküm çykardy.
Ukrainaly tanymal žurnalist Georgiý Gongadze 2000-nji ýylyň sentýabrynda ýitirim bolupdy. Aradan birnäçe aý geçenden soň, onuň kellesiz göwresi bir tokaýlygyň içinden tapylypdy.
Ukrainanyň prokuraturasy 1994-2005-nji ýyllar aralygynda ýurda prezidentlik eden Leonid Kuçmanyň beren görkezmeleriniň Gongadzäniň ölümine getirendigini aýdyp, oňa aýyplama bildiripdi. Leonid Kuçma bu bildirilýän aýyplamalary ret edýär.


text:
Türkmenistanyň we Orsýetiň graždanlygy bolan, Türkmenistanda ýaşaýan adamlar bilen bagly geçen hepde Aşgabat aeroportunda ýüze çykan wakalar barada Azatlyk Radiosynyň Türkmen gullugyndan Nazar Hudaýberdi adam hukuklary boýunça “Türkmen inisiatiwasy” toparynyň ýolbaşçysy Farid Tuhbatullin bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Farid, goşa raýatlyk bilen bagly wakalar S.Nyýazow döwründe başlanypdy. Şol döwür iki ýurtdan birini saýla diýen gürrüň barmydy?
F.Tuhbatullin: Nyýazow köpçülikleýin häsiýetde graždanlaryň raýatlygyň birinden - Türkmenistanyň ýa Orsýetiň graždanlygyndan geçmegini talap etmändi. Bu häzir türkmen häkimiýetleriniň haýsydyr bir demokratik özgerişler başlandy diýýän döwründe peýda bolup, adamlaryň belli bir kategoriýasyna gysyşlar güýçlenýär. Şol kategoriýany häkimiýetleriň özüne sadyk hasap etmeýän bolmagy ýa-da goý, ownujagam bolsa haýsydyr bir howp duýýan bolmagy mümkin.
Azatlyk Radiosy: Aşgabadyň aeroportunda saklanan hem reýsden alnyp galynan adamlaryň arasynda öňünden gözüne operasiýa etdirmek planlaşdyrylyp, bellenen wagt boýunça daşary ýurda barýan iki žurnalistiň bardygy dogrusynda-da siziň internet saýtyňyzda maglumat ýerleşdirildi. Siziň pikiriňizçe, bu işiň maddy hem ahlak taraplaryna kim jogapkär?
F.Tuhbatullin: Soňky birnäçe günüň dowamynda bize käbir zatlary anyklamak başartdy. Dürli hili ýörite gulluklaryň özara düşünişmezligi sebäpli şol ýagdaý ýüze çykypdyr. Soňky maglumatlara görä, olara gözüni bejertmek üçin daşary ýurda gitmäge rugsat edilipdir. Şol bir wagtda-da ýörite gulluklarda aktiwlik görkezýän ýa bir wagtlar aktiw bolan öňki jemgyýetçilik guramalaryň işgärlerini, jemgyýetçilik guramalaryň agzalaryny, öňki žurnalistleri yzarlamak maksadynyň bardygyny bu ýagdaý görkezýär. Şol iki žurnalistiň gözüni bejertmek üçin daşary ýurda çykjakdygyna mende umyt bar.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanyň köpçülikleýin habar serişdeleri prezidentiň “açyk gapylar syýasatyny alyp barýandygyny”, “Awaza” dynç alyş zolagyna daşary ýurtlularyň köp sanlysynyň geljekdigini, dünýä standartlaryna görä myhmanhanalyryň gurulýandygyny ýazýar. Oz graždanlarynyň arasynda daşary ýurda çykyp bilmeýänler bar bolsa, daşary ýurtlular nädip bu ýurda gelip, özlerini erkin duýup, gowy dynç alyp biler?
F.Tuhbatullin: Bu dogrudanam gaty gyzykly sorag, sebäbi goşa raýatlygy bolan adamlar belli bir derejede Türkmenistandan Orsýete, GDA-nyň başga-da birnäçe ýurduna erkin baryp-gelip bilýän adamlar. Olarda Türkmenistany baran ýurtlary bilen ykdysady, syýasy hem beýleki taraplardan deňeşdirme, analiz etme, netije çykarma mümkinçiligi bar. Bu zatlar, elbet-de, Türkmenistanyň peýdasyna däl.
Türkmen häkimiýetleriniň “Awaza” geljek diýýän daşary ýurtly myhmanlary barasynda aýdylanda, meni ýakynda kabul edilen turizm baradaky kanun alada goýýar. Şol kanunda Türkmenistan barada däl-de, haýsydyr bir anyk turistik zolak barada gürrüň gidýär. Mundan şeýle netije çykarmak mümkin: eger daşary ýurtlular Türkmenistana çagyrylsa, olar diňe “Awazada” bolar, ýurduň beýleki regionlaryna baryp bilmez. Olar diňe Potemkin obasyny görerler. Hakyky türkmen durmuşyny görmezler. Olaryň baryp-gelmegi çäkli bolar, diňe bellenen zolakda bolarlar.
Azatlyk Radiosy: Şu ýyl Türkmenistanyň prezidenti G.Berdimuhamedowyň ABŞ-a resmi sapary planlaşdyrylýar. Amerikan häkimiýetleri gürrüňini edýän meselelerimizden habarlymy?
F.Tuhbatullin: Elbetde. Men birnäçe aý bäri ABŞ-da. Men Amerikanyň ýokary derejeli wekilleri, adam hukuklaryny goraýjylar, köpçülikleýin harbar serişdeleriniň žurnalistleri bilen birnäçe gezek duşuşdym. Şeýle duşuşyklaryň ýene boljagyna ynam edýärin. Türkmenistandlaky adam hukuklarynyň bozulýan halatlary baradaky maglumatlary olara ýetirip durun. ABŞ-nyň, şol sanda Döwlet departamentiniň wekilleri Aşgabatda bolanda, adam hukuklarynyň bozulmalarynyň anyk faktlary boýunça mesele gozgadylar, men ony bilýärin. Türkmen häkimiýetleri muňa reaksiýa bildirmäge mejbur. Adam hukuklaryny goraýjy hökmünde biziň borjumyz daşarky gysyşlary peýdalanmak bilen türkmen ýolbaşçylarynyň haýsydyr bir eglişige gitmegini gazanmakdan ybarat.


text:
Anna güni prezident Gurbanguly Berdimuhamedow birnäçe kararlara we permanlara gol çekdi. Bu gol çekilen kararlaryň hatarynda Ýaponiýanyň paýtagty Tokioda Türkmenistanyň ilçihanasyny açmak baradaky karar hem bar.
Kararda Türkmenistanyň Daşary işler we Adalat ministrliklerine bir aý möhletiň dowamynda bu täze karar bilen baglanyşykly zerur dokumentleri hem-de kanunlara girizilmeli üýtgetmeleriň taslamalaryny Ministrler Kabinetiniň garamagyna hödürlemelidikleri barada tabşyryklar hem berlipdir.
Mundan daşary, düýn prezident Berdimuhamedow “Türkmenistanyň ilatynyň 2013-2017-nji ýyllar boýunça sagdyň iýmitlenmegi baradaky milli programmasyny-da” tassyklady.
Ýöne ilatyň sagdyn iýmitlenmegi baradaky bu programmanyň nähili maksatlary göz öňünde tutýandygy barada anyk maglumat berilmeýär.


text:
Owganystanly etniki türkmenlerden bolan Abdulnazar, ýakynda türkmenleriň söýgi dessanlardaky ýaly bir ýagdaýy başdan geçirdi. Demirgazyk Owganystanda ýaşaýan 19 ýaşlaryndaky bu ýaş ýigit, telefon arkaly Amyderýanyň Özbegistan tarapynda ýaşaýan 19 ýaşly gyz Salamat bilen tanyşýar.
Gepleşik soňy bilen söýgä ýazyp, olaryň arasynda biri-birini görmek arzuwy kemala gelýär. Şunlukda, Abdulnazar duşuşmagyň özboluşly ýolunmy tapyp, Amy derýany balonyň kömegi bilen ýüzüp geçip, söýýän gyzyna gowuşýar.
Abdulnazaryň özüniň söýgüsi we başdan geçirmeleri barada Azatlyk Radiosyna beren gürrüňlerini diňlemek üçin, aşaky düwmä basyň!


text:
Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin Aziýa-Ýuwaş okean sammitiniň gapdalyndan hytaý, ýapon, wetnam, flippin we peru liderleri bilen duşuşar.
Putin Lima 19-njy noýabrda, sammite gatnaşmak we bir topar ikitaraplaýyn duşuşyk geçirmek üçin geldi.
Onuň ilkinji duşuşyga Wetnemyň lideri Tran Dai Kuang bilen bolar. Bu ýurduň APEC toparynyň geljek ýyldaky gezekli prezildenti bolmagyna garaşylýar.Iki ýurduň liderleri Ýewraziýa Ykdysady bileleşigi bilen Wetnamyň arasynda azat söwda zonasy döredileninden soň özara söwdany güýçlendirmekmümkinçilikleri barada maslahat eder.
Harby hyzmatdaşlyk we ýadro energiýasy meseleleri hem ara alnyp maslahatlaşylar. Soňra prezident Putin Filippinleriň prezidenti Rodrigo Duterte we Peruwyň premýer-ministri Pedro Pablo Kuczynski bilen duşuşar.
Şeýle-de Putin Hytaýyň prezidenti Si Jinping bilen şu ýyldaky bäşinji duşuşygyny geçirer. Soňky duşuşyk ýaponiýanyň premýer-ministri Şinzo Abe bilen bolar we olar Putiniň 15-16-njy dekabrda Ýaponiýa etjek sapary barada maslahatlaşar.


text:
«Arabakeş» diýlende öňler başga manysy bardy, häzirki arabakeşlere edýän işine görä at berjek bolsaň, olara «hammallar» diýmeli. Hammal — ýük göterijiler, ýük daşaýjylar. Arabakeş eşege ýa-da ata tirkelen arabanyň üstünde oturyp, ýükli arabany çekip barýan aty ýa-da eşegi sürüp gidýär. Hammallar bolsa arabanyň üstüne münmän, agyr ýükli arabalary eşegiň ýa-da atyň ornunda çekip alyp gidýärler.
Türkmen bazarlarynda olar örän kän. Olaryň arasynda her hili ýaşdakylary bar. Kämillik ýaşyna ýetmedik çagalar-da, ýaşy bir çene baran ýaşuly
adamlar-da, ýaňy durmuşyň çetinden giren ýaş juwanlar-da bar. Olar arabalara ýük ýükleýärler, ýükleri düşürýärler. Agyr ýükleri maşynlaryň ýanyna eltip, maşyna ýükläp berýärler. Şu hyzmatlary üçin arabaçylara eli açygraklar bir dollar berýärler.
Olar özlerini «arabaçy!» diýip çagyrarlaryna garaşyp oturýarlar. Müşderi tapyldygy, gyzyl tapan ýaly begenýärler. Ýaşaýyş üçin zerur bolan gazanjy tapmak aňsat däl. Arabaçylar hemmelere süýji dillilik bilen hyzmat edýärler. «Näme, agam jan!», «Gelneje jan!», «Jigim jan!», «Uýam jan!» diýşip, igenç almajak bolup, boýun burýarlar.Kemsidilýän wagtlary hem bolýar
Olara «Arabaçy!» diýip gygyrsalar, gowy zat. Käbirleri olara örän kemsidiji ýüzlenýär. «Eý, araba, gel bärik!» diýip, misli ol arabanyň gapdalynda janly adam ýok ýaly gygyrýanlar-da bar. Arabakeş hammallar öz atlaryny «arabakeş» diýip tutsalar-da, «araba» diýip tutsalar-da, hyzmata taýyn bolup durýarlar.
Şeýle-de bolsa, hemmeler olara sögýär. Bazaryň dar ýollarynda arabaçylaryň naýynjar sesleri eşidilýär: «Geçeliň, agam jan, araba gelýär!» «Daýy jan! Bir ýana sowul! Araba!» «Araba, daýzalar, uýalar! Bir ýana çekiliň!»
«Şulardanam bizar bolupdyrys!» «Arabaň başyň iýsin!» diýip, olara köpler gargynýar. «Aýagymy basdyň, köýnegimi ýyrtdyň!» diýip, seresap bolunmadyk halatda olaryň ýeňsesine, ýagyrnysyna ýelmäp goýberýänlerem kän.
Halkyň garyplygy sebäpli gaty şowly bolmaýan söwda gahary gelip duran söwdagärler, arzan haryt gözläp surnugýan alyjylar, araba sürüp ýadaýan hammallar uly gykylyk bilen bazaryň şowhunyny artdyrýarlar. Olaryň hijisinde biri-birine rehim ýok.
Bazarlarda araba sürüp, hammallyk etmäge esasan welaýatlaryň ýaşaýjylary gelýärler. Olar kireýine ýaşaýan jaýlary üçinem tölemeli. Iýjek-içjeklerinem hasaplasaň, bu kärden olara gaty uly girdeýji-hä galanok, ýöne, garaz, işsiz gezlip ýörleninden ganymat.
Aşgabadyň ýerli ilatyndan hem garyp-pukara maşgalalaryň çagalary bazarlarda arabakeşlik edýärler.
Serdar Gulgeldiýew aşgabatly synçynyň edebi lakamy. Şu blogda öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Amerikanyň prezidenti Barak Obamanyň aýtmagyna görä, Fransiýada dünýä liderleriniň gatnaşýan ykdysady sammitiniň esasy maksady Ýewropanyň maliýe çökgünligine seretmek bolar.
Fransiýanyň Kanni şäherinde geçirilýän G-20 toparynyň maslahatyndan öň, Obama Frasniýanyň prezidenti bilen birlikde çykyş etdi.
—Meniň pikirimçe, gepleşikleriň dowamynda serediljek esasy meseler adamlarymyz üçin iş orunlarynyň döredilmegi we dünýä boýunça maliýe bazarlarynyň durnuklaşdyrylmagy boljakdygy hiç kim üçin täzelik bolmasa gerek. Iki günüň dowamynda geçirjek gepleşiklerimiziň dowamynda esasy maksat Ýewropaky maliýe krizisini çözmek bolar — diýip, Obama belledi.
Gresiýanyň premýer-ministri şu hepdäniň başynda ýewropa ýurtlarynyň Gresiýanyň defolta uçramagynyň öňüni almak üçin ylalaşan plany boýunça ýurtda referendum geçirjek diýmegi bilen, Ýewropany haýran galdyrdy. Bu karar maliýe bazarlarynyň hem aşak gaçmagyna sebäp boldy.


text:
Hristianlar Roždestwo gününi belleýärkä, Yragyň paýtagtyndaky kilisäniň golaýynda bombaly ulagyň partladylmagy netijesinde azyndan 12 adam öldi. Bu barada Yragyň resmileri habar berýärler.
Yragyň paýtagty Bagdadyň Dura sebitindäki partlamada hem azyndan 28 adam ýaralandy.
2003-nji ýylda Yrakda Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň ýolbaşçylygyndaky harby operasiýa başlanandan soň ýüze çykan mezhebara dawalar sebäpli, ýurtda hristianlaryň sany göz-görtele pese gaçdy.
Çaklamalara görä, 2003-nji ýyldan ozal Yrakda ýaşaýan hristianlaryň sany 1 million bilen 1,5 million aralygynda bolupdyr. Ýöne häzirki wagt olaryň 500 müňden hem azdygy çaklanylýar.
Yrakda şu ýylyň başyndan bäri 6 müň 650-den gowrak adam öldürildi.


text:
4-nji martda Aşgabatda geçirilen hökümet maslahatynda her ýylyň 1-nji iýunynda bellenilip geçilýän Çagalary goramagyň halkara gününe görülýan taýýarlyk meselesine garaldy.
Bu mesele bilen bagly Türkmenistanyň prezidenti Birleşen Milletler Guramasynyň Çagalar fondy bilen bilelikde Hazaryň kenarynda zehinli çagalaryň Halkara festiwalynyň geçirilmelidigini aýdyp, degişli karara gol çekdi.
Bu hökümet maslahatynda Çagalary goramagyň halkara gününe gabatlap Gökderede hem Awazada täze gurlan iri Çagalary sagaldyş merkezleriniň dördüsiniň açyljakdygy habar berildi.
Şol merkezlerde haýyr-sahawat işleriniň çäginde Gaitidaky ýer titremeden ejir çeken çagalaryň hem dynç alyp biljekdiklerini prezident Berdimuhamedow belledi.
Şeýle hem türkmen prezidenti Ministrler Kabinetiniň başlygynyň orunbasarlary H.Saparlyýewe we R.Meredowa bu ugurda zerur işleri geçirmegi hem-de gaitili çagalaryň deňziň kenarynda bir aýyň dowamynda oňat dynç almaklary üçin ähli şertleri döretmegi tabşyrdy.


text:
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň 22-nji ýanwardaky mejlisinde Ahal welaýatynyň Derweze etrabynyň “Täze zaman” obasynyň ulag düzümini abadanlaşdyrmak, hususan-da, döwrebap awtomobil ýollary we köprüleri gurmak boýunça teklipler hödürlendi. Şol teklipler döwlet Baştutanynyň ozal beren tabşyryklaryny ýerine ýetirmek maksady bilen taýýarlanyldy.
Bellenilişi ýaly, Ahal welaýatynyň Derweze etrabynyň “Täze zaman” obasyna barýan ýoluň ugrunda uzynlygy 90 metre barabar bolan asma awtomobil köprüsini gurmak meýilleşdirilýär. Ini 33 metre barabar bolan köpri arasy kesiji zolakly, ikitaraplaýyn gatnawly, her tarapda üç sany hereket edýän zolakdan ybarat bolar.
Şeýle hem uzynlygy 49 kilometre we ini 47 metre barabar bolan Aşgabat-Gökdepe sowma awtomobil ýolunyň hem durkuny täzelemek we demir ýoluň üstünden geçýän uzynlygy 108 metr we ini 42 metr bolan awtomobil köprüsini gurmak boýunça teklipler hödürlenildi.
Milletiň Lideri hasabaty diňläp, oba ýerlerini abadanlaşdyrmak we olaryň ulag düzümini mundan beýläk-de döwrebaplaşdyrmak boýunça alnyp barylýan işlere berk gözegçiligi amala aşyrmagyň wajypdygyny nygtap, geçirilýän işleriň halkara standartlarynyň talaplaryna berk laýyk gelmegi barada wise-premýere tabşyryklary berdi.


text:
Anna güni ynsan hukuklaryny goraýjy halkara Amnesty International guramasy dünýäniň dürli ýurtlaryndaky ynsan hukuklarynyň ýagdaýy barada özüniň ýyllyk hasabatyny ýaýratdy.
Bu hasabatda Amnesty International guramasy 2002-nji ýylda döredilen Halkara suduna dünýäniň birnäçe uly ýurdunyň henize çenli agza bolman gelýändigini belläp, bu ýagdaýyň hem ynsan hukuklaryny goramakda belli bir kynçylyklary döredýändigini nygtapdyr.
Guramanyň hasabatynda, ozalky ýyllarda bolşy ýaly, bu ýyl hem ynsan hukuklary meselesinde Türkmenistandaky ýaramaz görkezijilere üns çekilipdir.
Guramanyň Ýewropa we Merkezi Aziýa boýunça bölüminiň başlygynyň orunbasary Andrea Hubr bu barada şeýle diýdi: «Türkmenistan bilen bagly esasy problemalardan birem hiç bir halkara guramasynyň we BMG-niň hiç bir mehanizminiň bu ýurda goýberilmeýänligidir. Şoňa görä, bu ýurtdaky ynsan hukuklarynyň bozulmalary barada maglumat toplanymyzda, biziňem mümkinçiliklerimiz çäkli boldy».
Munuň üstesine, Türkmenistandaky aktiwistler hem örän berk kontrollyk astynda iş alyp barýarlar we hatda maglumatlary ýurtdan daşary çykarmakda-da özlerini uly töwekgelçilige salýarlar» diýip, Amnesty International guramasynyň wekili Andrea Hubr belledi.


text:
Heniz Bolgariýa sapary taýýarlanýan wagty Gurbanguly Berdimuhamedow özüni bu ýurtda turizmiň ösüşiniň gyzyklandyrýandygyny aýdypdy. Şol gyzyklanma bu ugurdan Türkmenistanda gyzgalaňly dowam edýän kampaniýa bilen sazlaşyp gidýär. Turizm senagatynda bolgar tejribesi Ýewropada görelde alar ýaly derejede. Gara deňiz kenaryndaky bolgar kurortlary kontinentiň köp ýurtlarynyň turistlerini özüne çekýär.
“Emma olar erkinlik beripdi”
Ýöne doly bahaly ösüş üçin mümkinçilige Bolgariýa Gündogar Ýewropada kommunistik sistema dargandan soň eýe boldy. Şol azatlyk, erkinlik bilen bir wagtda Bolgariýa daşarky dünýä üçin serhetleri açmakda aýgytly ädimler ätdi. Adamlar ýurda erkin gelmäge hem ýurtdan erkin çykmaga doly mümkinçilik aldylar. Hereket azatlygy bilen bolgar graždanlary-da, daşary ýurtlular-de deň derejede üpjün edildi. Şeýle şert bolmasa Bolgariýa kommunistik zamandaky ýagdaýynda galardy.
Gürrüňi edilýän döwürde ýurduň serhetleri gulp astynda saklanylýardy, ýurda girmekde hem çykmakda päsgelçilikleriň birgideni bardy. Şol böwetlere, päsgelçiliklere gözegçilik edýän milli howpsuzlyk komitetidi. Edil şonuň ýaly sistemany graşsyzlyk ýyllary Türkmenistanda S.Nyýazow ösdüripdi hem pugtalandyrypdy. Käbir ugurlar boýunça ýapyklygy SSSR döwündäkidenem gazaply derejä çykarypdy.
Bolgariýa ýaly üstünlik gazanyp bilermi?
Türkmenistan turizm boýunça bolgar tejribelerini kabul edip aljak, özünde ornaşdyrjak bolsa, olaryň açyklyk boýunça tejribesini dolulygyna kabul etmeli bolar, şol erkinlik hem açyklyk bolgar turizminiň ösüşini kepillendiripdi. Türkmenistan ýurda gelip-gitmegiň düzgünlerini üýtgetmezden, turizmde Bolgariýanyňky ýaly üstünlik gazanyp bilermi? Serhetde kemsidiji barlaglar, köp sanly päsgelçilikler şertinde syýahatçylyk ösermi? Hereket erkinligi üpjün edilmezden, turizmi ösdürmek boýunça edilýän tagallalar puç bolup çykmazmy?
Býurokratlaryň we polisiýanyň gözegçiliginden halas bolan ýurtlara , diňe şol ýurtlara syýahatçylaryň kowçum-kowçum bolup gelýändigine dünýä praktikasy şaýatlyk edýär. Ýakynda Türkmenistanyň resmi internet saýty “Türkmenistan: altyn asyr” Kaspiniň kenarynda gurulýan kurort zolagy Awazadan fotoreportaž çap etdi. Reportažda Kaspiniň kenarynda kaşaň binalary gurmak ideýasy barasynda owadandan owadan, ýakymlydan ýakymly sözler bar.
Adamlar göze ilenok
Bu iş başlanypdyr, birnäçe kaşaň myhmanhana gurlup, taýýaram edilipdir. Olary çap edilen suratlarda görmek mümkin. Suratlarda görünmeýän, göze ilmeýän zat bar bolsa ol – adamlar. Beýik, gelşikli binalar, baglar bar, adam ýok. Tötänden şeýle suratlar ýerleşdirilipmi ýa Awaza dynç alyş toplumynda gündiz eliň çyraly gözleseňem adam ýokmy? Ol ýere bosup barýan syýahatçylar barmy, eger ýok bolsa, adamlary ol ýere barmakdan näme saklaýar?
Köpler üçin elýeterli bolmadyk baha üçin türkmenistanlylaryň ol ýerde dynç alyp bilmezligi mümkin. Belki, serhetleriň ýapyklygy üçin halkara turizmi bu kurorta ýol salyp bilýän däldir? Aňymyzda, hyýalymyzda bir eksperiment geçrip göreliň: Bolgariýanyň serhetlerini ýapyk şekilde göz öňüne getireli. Bolgariýanyň Gara deňiz kenaryndaky kurortlary fotoreportažda şekillendirilen Türkmenistanyň Awaza dynç alyş toplumy ýaly iňlär siňeksiz, çöllük bolup galmazmy?
Aleksandr Narodetski post-Sowet döwletleri boýunça Britaniýaly bilermen. Şu kommentariýada öňe sürülen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.


text:
Cagyl Turkmenistan
Keywords: Cagyl Turkmenistan
Description: Türkmenistanyn Gurlusyk we gurlusyk materiallary senagaty ministrliginin (önki Türkmenistanyn Min-istrler Kabinetiin yanyndaky Arhitektura-gurlusyk gözegçiliginin Milli Komitetinin) Seysmologiya ylmy-barlag instituty Türkmenistanyn Prezidentinin 1997-nji yylyn Bitaraplyk ayynyn 15-ndäki ¹ 3425 Karary bilen Türkmeni-stanyn Ylymlar akademiyasynyn Seysmologiya institutynyn, toplumlayyn tejribe-usulyyet ekspedisiyasynyn hem-de Seysmika durnukly gurlusyk ylmy-barlag institutynyn bazasynda döredildi. Institut seysmologiya we seysmika dur-nukly gurlusyk pudagynda düypli we…
Türkmenistanyn Gurlusyk we gurlusyk materiallary senagaty ministrliginin (önki Türkmenistanyn Min-istrler Kabinetiin yanyndaky Arhitektura-gurlusyk gözegçiliginin Milli Komitetinin) Seysmologiya ylmy-barlag instituty Türkmenistanyn Prezidentinin 1997-nji yylyn Bitaraplyk ayynyn 15-ndäki ¹ 3425 Karary bilen Türkmeni-stanyn Ylymlar akademiyasynyn Seysmologiya institutynyn, toplumlayyn tejribe-usulyyet ekspedisiyasynyn hem-de Seysmika durnukly gurlusyk ylmy-barlag institutynyn bazasynda döredildi. Institut seysmologiya we seysmika dur-nukly gurlusyk pudagynda düypli we tejribe ähmiyetli barlaglary amala asyryan yöritelesdirilen ylmy-barlag insti-tuty bolup duryar.
Seysmologiya institutynyn ylmy-barlag islerine GweGMSM-den basga-da Türkmenistanyn Prezidentinin yanyndaky Ylym we tehnika baradaky Yokary genes hem gözegçilik edyär.
Institutda seysmiki howpa we çak edilyän yer titremelerine baha bermek boyunça hemiselik hereket edyän seljeris topary, Ylmy we ylmy-tehniki toparlar hereket edyärler.
Toplumlayyn yejribe-usulyyet seysmologiki ekspedisiya tarapyndan yerine yetirilyän seysmologiki gözegçilikleri maliyelesdirmek “geologo-gözleg işleri” maddasy boyunça Döwlet byujetinin hasabyna amala asyrylyar.Ylmy barlaghanalary maliyelesdirmek bolsa, hojalyk sertnamalay islerin hasabayna amala asyrylyar.
Barlaghanalarda alnyp barylyan ylmy barlaglaryn esasy ugurlary Türkmenistanyn Prezidentinin ylmyn öne sürülyän esasy ugurlary hakdaky “Seysmologiya we seysmika durnukly gurlusyk” Kararyna we Türkmenistany sosial-ykdysady taydan ösdürmekligin Milli Maksatnamasyna layyklykda kesgitlenildi:
Ylmy ugry: Türkmenistanyn çäklerinde seysmiki düzgünin regional we anomal kanunalayyklyklaryny ylmy taydan barlamak, seysmiki howpy çaklamagyn we ona hemmetaraplayyn baha ber-megin seysmologiki we geodinamiki kriteriyalaryny we usulyyetini isläp tayyarlamak. Umumy we bölekleyin seysmiki etraplasdyrmak boyunça kartalary isläp tayyarlamak. Akselerogrammlary modellesdirmekde esas hök-münde seysmiki taydan howply ojaklar üçin spektral häsiyetnamalaryn, seysmiki ölçeglerin hasabyny yöret-mek.
Ylmy ugry: Türkmenistanyn seysmiki taydan aktiw sebitlerindäki geodinamiki poli-gonlarynda geofiziki meydançalaryn wariasiyalarynyn ginislik we wagt boyunça gurlusynyn barlagy. Seysmiki taydan aktiw zolaklarda geofiziki proseslerin generasiyalarynyn mehanizmlerini öwrenmek. Çaklamak maksady bilen seysmiki hadysalaryn ön yanyndaky we onun dowamynda adatdan dasary yagdaylary yüze çykarmak.
Ylmy ugry: gurlusyk üçin esas hökmünde säherlerin we ilatly nokatlaryn çäklerini seysmiki taydan mikroetraplasdyrmak. Yer titremelerinde topragyn güyçli süysmelerini tejribe arkaly öwrenmek. Taslanylyan gurlusygyn inzenerçilik-seysmologiki häsiyetini öwrenmek, meydançalaryn seysmikligi barada netijel-eri tayyarlamak.
Ylmy ugry: Yer gabygynyn tektoniki gurlusyny we düzümini öwrenmek. Seysmogen zolaklary yüze çykarmagyn we sebitleri seysmiki taydan etraplasdyrmakda olaryn täsirini hasaba al-magyn geologiki-tektoniki kriteriyalaryny isläp tayyarlamak. Bolup geçen yer titremelerinin ojaklarynyn makroseysmiki barlagy.
Ylmy ugry: Binalaryn we desgalaryn seysmiki taydan durnuklylygyny hasaba al-magyn usullaryny isläp tayyarlamak we kämillesdirmek. Gurlusyklaryn seysmiki taydan durnuklylygyna baha ber-mek, binalary we desgalary, seyle hem olaryn düybüni berkitmek boyunça geçirilmeli çäreleri isläp tayyarlamak. Düzümi boyunça durnuksyz bolan topragyn yaramsyzlygyny we dinamika häsiyetini barlamak, yokary seysmiki aktiwligi bolan etraplardaky gurlusygyn düybüni berkitmek boyunça çäreleri isläp tayyarlamak. Gurlusykda ka-dalasdyryjy bazany kämillesdirmek we inzenerçilik seysmologiki maglumatlary seljermek.
“Gurlusyk materiallarynyn häsiyetini fiziki-himiki usullar arkaly barlayys” bar-laghanasy
Ylmy ugry: yerli çig mal serisdelerinin hasabyna alynyan süygesik klinker we klinker-siz önümleri almagyn çig mal tygsytlayjy tehnologiyasyny isläp tayyarlamak. Gurlusyk materiallarynyn häsiyetini barlamak, olaryn hiline gözegçilik etmek, alynyan maglumatlary seljermek we umumylasdyrmak. Gurlusyk materi-allaryna sertifikasiya almak üçin synaglar geçirmek we kadalasdyryjy bazany kämillesdirmek.
Ylmy ugry: yerli çig maly ulanmak bilen senagat, rayat, gidrotehniki we yol gurlusygy üçin asfalt kompozision materiallary isläp tayyarlamak. Türkmenistanyn çäklerindäki yol gurlusygy üçin kadalasdyryjy bazany kämillesdirmek we gurlusyk materiallaryna sertifikasiya almak üçin synaglar geçirmek.
Ylmy ugry: alynyan mineral çig malyn (toyun, mele toprak, çäge we çagyl-çäge garyndylary, das we beyleki gurlusyk hem-de beyleki materialar) gurlusyk üçin yaramlylygyny barlamak. Süygesik materiallaryn, sementin onayly düzümini we çig mal tygsytlayjy tehnologiyalaryn taslamasyny tayyarlamak we betonlary, önümleri, gurnamlary tayyarlamak üçin olary almak. Gurlusyk materiallaryna sertifikasiya almak üçin synaglar geçirmek we kadalasdyryjy bazany kämillesdirmek.
Ylmy ugry: Binalary we desgalary posdan goramak boyunça tehnologiki regla-mentleri we teklipleri isläp tayyarlamak we barlag geçirmek. Posa garsy materiallaryn synaglaryny geçirmek. Täze materiallary we olaryn Türkmenistanyn sertlerine uygunlasysyny hasaba almak bilen kadalasdyryjy bazany isläp tayyarlamak we kämillesdirmek. Gurlusyk materiallaryna sertifikasiya almak üçin synaglar geçirmek we ka-dalasdyryjy bazany kämillesdirmek.
Ylmy ugry: obyektlerin gurlusygynda Türkmenistanyn gurlusyk kadalarynyn ta-laplaryny berjay etmek bilen barlaglaryn netijelerini ylmy usulyyet taydan seljerip umumylasdyrmak, dürli gurlusyk materiallarynyn häsiyetini barlamak üçin geçirilyän synaglaryn netijelerini toplamak, gurlusygyn özlesdirilen we özlesdirilmeli etraplarynyn inzenerçilik-geologiki yagdaylarynyn üytgewliligi boyunça maglumatlar gaznasyny döretmek. Gurlusyk geçiriljek meydançalaryn topragyny inzenerçilik-geologiki taydan barlamak. Adatça gurlusykda goyberilyän kemçiliklerin we näsazlyklaryn yüze çykys kanunalayyklyklaryny statistiki taydan seljermek we öwrenmek. Senagat, yasayys-durmusy, adminstratiw taydan niyetlenilen binalaryn we desgalaryn tehniki yagdayyny gözden geçirmek.
Tejribe-usulyyet islerinin görnüsleri: yer titremelerini bellige almak boyunça Türkmenistanyn sebitler-inde gije-gündizleyin seysmologiki gözegçilikleri gurnamak we amala asyrmak. Seysmiki howpy çaklamak üçin adatdan dasary üytgemeler hakyndaky eksperimental maglumatlary almak maksady bilen seysmiki taydan howply zolaklarda seysmo-geofiziki gözegçiligi geçirmek. Türkmenistanyn we gonsy döwletlerin çäklerinde bolup geçyän yer titremeleri baradaky gyssagly maglumatlary hökümet edaralaryna geçirmek. Seysmiki, geofiziki, geodinamiki, geohimiki we beyleki ölçegler boyunça maglumatlary isläp tayyarlamak we umumylasdyrmak, ylmy-tehniki hasa-batlary tayyarlamak we olary ylmy barlaghanalara, “Türkmengeologiya” gaznasyna geçirmek. Güyçli yer titremelerini kesgitlemek üçin dasary yurtlaryn seysmiki merkezleri bilen seysmologiki maglumatlary alysmak.
Institutyn seysmiki gullugy 21 sany stasionar seysmiki stansiyadan ybarat bolup, Türkmenistanyn sebit-lerinde Çagyldan Köytendaga we Serhetabatdan Kükürt zawoduna çenli aralykda yerlesyärler. Yer titremelerinin döreyän yeri we güyji, Türkmenistanyn çäklerinde we ona yakyn sebitlerde duyulyan yer titremelerinin yüze çykys häsiyeti barada maglumatlar almak, seyle hem seysmiki taydan howplylyga baha bermek we Türkmenistanyn çäk-lerini seysmiki taydan etraplasdyrmak maksady bilen gije-gündizleyin düzgünli seysmologiki gözegçilikler alnyp barylyar. Ortaça alanynda her yylda seysmiki stansiyalar ulgamy arkaly dürli güyçdäki yer titremelerinin 3000 töw-eregi hasaba alyndy.
Seysmiki gullugyn ygtyyarynda IRIS/IDA “Gökje” atly in täze sanly seysmiki stansiya bo-lup, ol Global Seysmiki Tora giryär we San-Diyego Kaliforniya Uniwersiteti bilen bilelikde ulanylyar. 2006-njy yylyn Ruhnama ayynda seysmiki stansiyanyn enjamlary amerikan hünärmenleri tarapyndan täzelendi. Häzirkizaman enjamlaryn kömegi arkaly yokary duygurlygy bolan awtomatiki bellige alyan sanly stansiya maglumatlary isläp tayyarlayan Merkezden ep-esli uzaklykda yerlesyändigine garamazdan bellige alynyan maglumatlary sol wagtyn özünde telemetrik kanallar arkaly awtomatik usulda geçirmäge mümkinçilik beryär. Bu bolsa, seysmiki howpy çak-lamakdaky peydalanylyan maglumatlaryn ygtybarlylygyny üpjün edyär, alynyan ilkinji maglumatlaryn islenip tayyarlanylmagyny tizlesdiryär. Ylmy ugruna layyklykda ähli barlaglar umumy bir meseläni çözmeklige, yagny binalaryn we desgalaryn seysmiki taydan durnuklylygyny üpjün etmäge gönükdirilendir. Institut yerine yetirilyän gurlusyk islerinin hiline yzygiderli, hemmetaraplayyn gözegçiligi amala asyrmak, tehniki-usuly kömegi bermek bilen täze gurulyan möhüm gurlusyklaryn hemiselik we ygtybarly yerine yetirijilerin biri bolup duryar. Seysmologlar gurlusygyn taslama islerini alyp baryanlara we gurlusykçylara gurlusyk kadalaryny is yüzünde dogry berjay etmäge, çylsyrymly inzenerçilik gurlusyk meselelerinin konstruktiw çözgütlerini tapmaga, gurlusyk alnyp baryljak yerlerin seysmiki sertlerini dogry hasaba almaklygy we yerasty suwlaryn täsirine düsen we çöken obyektlerin durnuklylygyny çaklamaga yardam beryärler.
* Seysmiki howpsuzlyk ugrunda seysmolog-alymlaryn esasy tagallalary su asakdakylara gönükdiri-lendir: säherlerin çäklerini seysmiki mikroetraplasdyrmakda täze tehnologiyalary isläp tayyarlamak we is yüzünde peydalanmak;
* seysmiki etraplarda bar bolan binalaryn ya desgalaryn gurnamlaryny berkitmek yoly arkaly olaryn seysmiki howpuny peseltmek;
* intensiw gurlusyk netijesinde toplanan tejribeleri, seyle hem yerli klimat ayratynlyklaryny hasaba almak bilen gurlusyk kadalaryny we standartlary kämillesdirmek;
* seysmika durnukly gurnamlaryn, modelirlemelerin we täze tehnologiyalaryn hasabyny çykarmagyn häzirkizaman usullaryny peydalanmak, gurnamlaryn hiline gözegçilik etmek;
* topragy, metereologiki sertleri bilen tapawutlanyan seysmiki yerlerin taslama islerinde peydalanmagy teklip etmek maksady bilen, dürli beyiklikdäki ymaratlaryn seysmika durnuklylygyny üpjün edyän täze birkysmy konstruktiw çözgütleri isläp tayyarlamak;
* binalaryn seysmika durnuklylygyny üpjün edyän jogapkärçilikli tapgyrlarda gurlusyk islerinin alnyp barlysynyn hiline gözegçilik etmek;
* inzenerçilik-seysmometriki gullugynyn stansiyalarynyn kömegi arkaly binalaryn we desgalaryn dinamiki häsiyetlerine gözegçilik etmek, alnan maglumatlar esasynda gurulyan binalaryn gurnamlaryna we toprak sertlerinin ayratynlyklaryna jogap beryän spektral görkezijileri isläp tayyarlamak;
* seysmiki taydan ygtybarlylygyny barlamak maksady bilen bar bolan binalary we desgalary yzygiderli barlap durmak; bir tarapy çöken ya deformirlenen binalary we desgalary gözegçilikde saklamak; çökmegin we weyran bolmagyn sebäplerini yüze çykarmak; sularyn esasynda güyçli yer titremelerinin getirjek netijelerini çak-lamak we gurnamlary berkitmegin usullaryny isläp düzmek.
* Türkmenistanyn tebigy-klimat ayratynlyklaryny göz önünde tutmak bilen birnäçe gurlusyk material-larynyn, gurnamlaryn, demirbeton önümlerinin hereket edyän kadalaryna we standartlaryna täzeden seretmek.
* seysmiki etraplarda binalaryn we desgalaryn köp yyllaryn dowamynda çydamlylygyny hem-de ygtybar-lylygyny artdyrmak maksady bilen ayratyn jogapkärçilikli we belent (60m yokary) obyektler taslanylanda binalaryn esaslaryny çaltlasdyrmagyn instrumental yazgylaryny, seyle hem sintezirlenen akselerogramlary peydalanmak.
* institut tarapyndan islenip tayyarlanylan binanyn fundamentinin asagynda esaslandyrylan berk çagyl-çäge esaslaryndan edilen dempfirleyji esaslar usulyny peydalanmak. Bu yer titremesinin güyjüni basyp yatyryar we binalaryn hem-de desgalaryn ygtybarlylygyny we çydamlylygyny üpjün edyär.
* täsir yetirisin dürli görnüslerini ulanmak bilen hakyky tejribe usullaryny peydalanmak: binalaryn we desgalaryn dinamiki häsiyeti barada maglumat almak üçin dürli topraklary we dürli gurnam shemalary bolan yasayys we jemgyyetçilik binalarynda oturdylan seysmometriki enjamlaryn kömegi arkaly mik-roseysmoyrgyldylaryn, partlayys güyjünin, hakyky yer titremelerin yazgysyny almak.
Türkmenistanyn çäklerini seysmiki etraplasdyrmagyn Milli kartasy, Asgabat säherinin çäklerini seysmiki mikroetraplasdyrmaklygyn kartasy, gurlusyk üçin kadalasdyryjy resminamalar hökmünde Balkan welayatyny bö-lekleyin seysmiki etraplasdyrmaklygyn kartasy islenip tayyarlanyldy we ornasdyryldy.
Institutyn hünärmenleri tarapyndan Halkara standartlaryny göz önünde tutmak bilen Türkmenistanyn gurlusyk kadalary islenip tayyarlanyldy (25 möçberde).
Alnyp barylyan seysmiki ylmy barlaglar seysmiki howpy çaklamakda peydalanylyan usullar toplumynyn möhüm bir bölegi bolup duryar. Hazirki wagta çenli Türkmenistanyn sertleri üçin mahsus bolan çaklayys maksat-larynda peydalanylyan önünden maglumat beriji seysmiki alamatlaryn uly bir toplumy döredildi. Ösüşiň baş meýil-namasynyň esasy hökmünde Asgabat we Arçabil şäherleriniň çäklerini mikroetraplaşdyrma kadalasdyryjy karta-larynyn islenip tayyarlanylmagy Türkmenistanyn halk hojalygyna Seysmologiya YBI-nyn gosan uly gosandy bolup duryar. Türkmenistanyn säherlerini seysmoetraplasdyrmaklygy amala asyrmak üçin dikleyin we keseleyin tolkunlaryn tizligi ulanylyar. Olary herekete getirmek üçin yörite enjam islenip düzüldi we tayyarlanyldy, seyle hem gözegçilik ulgamynyn has onayly usulyny saylap almak – nokatlayyn seysmozontlamak isi amala asyryldy. Bu senagat päsgelçiliklerinin has güyçli bolan säher sertlerinde geçirilyän islerin has anyk bolmagyny üp-jün edyär. Inzenerçilik-geofiziki barlaglar toplumyna ilkinji gezek barlaglaryn elektrogözleg we georadiolokasion usullary girizildi. Dikleyin elektriki zontlamak we georadiolokasiya usullary boyunça geçirilen barlaglaryn netijel-erini seljermegin netijesinde yerin yokary gatlagyny tutyan toprak barada, aerasiya zolagynyn güyji barada, suwly gözyetim we toprak suwlarynyn derejesi barada belli bir netije çykarmak bolyar.
Seysmologiya ylmy-barlag instituty Türkmenistanyn Prezidentinin Karary bilen Ýadro synaglaryny hemmetaraplaýyn gadagan etmek baradaky Sertnamanyn düzgünnamalaryny durmusa ornasdyrmak boyunça Türk-menistanyn milli jogapkär edarasy hökmünde bellenildi. Bu Sertnama Türkmenistanyn çäklerinde monitoringin hal-kara ulgamyna giryän seysmologiki stansiyalary gurmak we onun isini bilelikde alyp barmak bilen baglanysyklydyr.
Photogallery Cagyl Turkmenistan:
5 welaýatymyZyñ 5 täsinlikleri | Gyzykly maglumatlar | Teswirler
5 welaýatymyZyñ 5 täsinlikleri | Gyzykly maglumatlar | Teswirler


text:
Dünýä belli “Chevron” kompaniýasy Türkmenistan bilen uzak möhletleýin partnýorlyk bilen gyzyklanýar we ýurduň nebit-gaz pudagynyň inwestision proýektlerine aktiw gatnaşmaga taýýar. Bu barada “Chevron” kompaniýasynyň prezidenti Duglas Uçikura Aşgabatdaky nebit-gaz konferensiýasynda aýtdy.
“Chevron” kompaniýasynyň prezidenti Duglas Uçikuranyň sözlerine görä, amerikan kompaniýasynyň Türkmenistanyň “Günorta Ýolöten” gaz ýatagynyň özleşdirilmegine gatnaşmagy barada taraplar arasynda gepleşikler gidýär. “Hawa, biz gyzyklanýarys. Biz öz tekliplerimizi öňe sürýäris we gepleşik alyp barýarys” diýip, “Chevronyň” ýolbaşçysyna salgylanyp, Reuters ýazdy.
Maglumatda bellenilişine görä, “Gaffney Cline Associates” kompaniýasynyň berýän bahalary boýunça 4-14 trillion kubometr aralygyndaky gaz baýlyklaryna eýe bolan “Günorta Ýolöten” dünýäniň iň uly bäş gaz ýatagynyň biri bolup, ol planlaşdyrylýan “Nabukko” gaz geçirijisi arkaly Ýewropany gaz bilen üpjün edip bilerdi.
Resmi Waşingtonyň pozisiýasy
Geçen hepdede Aşgabatda geçirilen “Türkmenistnyň nebit-gazy 2009” konferensiýasynyň öň ýanynda ABŞ-nyň Döwlet sekretarynyň orunbasary George Krol Waşingtonyň Türkmenistanyň amerikan kompaniýalaryna ýurduň gaz önümçiligine gatnaşmagyna rugsat bermegini isleýänligini mälim etdi, emma türkmen tarapy häzirlikçe şeýle mümkinçiligi diňe Hytaýyň Milli nebit kompaniýasyna berdi diýip, "RosInvest" internet saýty belledi.
Şol bir wagtda-da şu ýylyň sentýabr aýynda Orsýetiň “Itera” kompaniýasy Türkmenistanyň uglewodorod serişdelerini dolandyrmak we özleşdirmek boýunça döwlet agentligi bilen Türkmenistanyň Hazar deňzindäki 21-nji blogunyň önümini paýlaşmak barada ylalaşyk baglaşypdy. Türkmenistandaky gaz önümçiligine degişli ylalaşyk 20-nji noýabrda Orsýetiň “Itera” we “Zarubežneft” kompaniýalarynyň arasynda hem baglaşyldy.
"Türkmenistan.ru" internet-gazetiniň maglumatyna görä, kompaniýalaryň baglaşan ylalaşygy proýekte gatnaşýan taraplaryň aragatnaşyklaryny düzgünleşdirýär. “Zarubezneft” “Iteradan” onuň proýekte gatnaşyk paýynyň 51%-ni satyn almaga taýýar, 49% bolsa “Iterada” galýar.
Bäsdeşlik barmy?
Merkezi Aziýa boýunça bilermen Sanobar Şermatowa Türkmenistan bilen energiýa hyzmatdaşlyk ugrundan Günbatar we Orsýet kompaniýalarynyň arasynda özboluşly bäsdeşligiň gidýänligini belledi.
“Energiýa meselesi bilen gyzyklanýan taraplar üçin gyzykly we bähbitli ugur bar. Taraplaryň ählisi Türkmenistanyň gaz önümçiligine gatnaşmaga çalyşýarlar. “Chevronyň” Türkmenistan bilen hyzmatdaşlygynyň geljegi entek belli däl, kompaniýa häzirlikçe diňe öz islegini mälim edýär, emma Türkmenistanyň ykdysadyýeti üçin onuň bähbitli boljagy şübhesiz. Sebäbi täze dörediljek iş orunlarynyň sany we pudagyň önümçilik derejesi ýatyryljak maýa goýumlarynyň möçberine bagly bolar. Üstesine, adatça, uly kompaniýalar islendik ýurda baranlarynda, öz sosial proýektlerini hem teklip edýärler” diýip, Sanobar Şermatowa aýtdy.
“Chevronyň” “Türkmengaz” bilen hyzmatdaşlygy özara peýdaly bolar diýip, D.Uçikuranyň bellemegine görä, hususan-da türkmen spesialistlerinde ösen tehnologiýalary işe girizmäge we işleri howpsuz hem ekologiýa taýdan arassa usullar bilen alyp barmaga mümkinçilik dörär. Bu barada "Trend.az" internet saýty ýazýar.
Hyzmatdaşlyk üçin nähili şertler bar?
"Trend.az" internet saýtyna görä, “Chevron” kompaniýasynyň başlygy Türkmenistanyň kabul edýän milli kanunlarynyň döwrüň talaplaryna laýyk gelýänligini we daşary ýurt maýa goýujylary bilen milli kompaniýalaryň arasynda özara bähbitli hyzmatdaşlygyň döremegine itergi berýänligini belläpdir.
Türkmenistan ýurduň kanun sistemasyny halkara standartlaryna laýyk getirmek maksadyny yglan edip, bu ugurdan halkara konsultasiýalarynyň ençemesini geçirdi. Hususan-da, 2007-nji ýyldan bäri ýurduň “Salgyt kodeksine” ençeme üýtgetmeler girizildi, “Daşary ýurt inwestisiýalary boýunça” kanun kabul edildi, şeýle-de “Söwda deňiz gatnawynyň kodeksi” we “Ownuk hem orta telekeçiligi döwlet derejesinde goldamak boýunça” kanun kabul edildi.
Muňa garamazdan, synçylar Türkmenistanyň kanun sistemasyndaky kemçilikleriň, açyk-aýdyňlygyň ýetmezçiliginiň we güýçli parahorlyk ýaly problemalaryň ýurda uly möçberde maýa goýumlaryň gelmegine päsgelçilik döredýänligini belleýärler.
“Eurasia Transition Group” toparynyň müdiri Mişael Laubş Türkmenistanda korrupsiýanyň we parahorlugyň garşysyna döwlet derejesinde ýeterlik çäre görülmeýänligini bellemek bilen, munuň Türkmenistan bilen işleşmäge uly islegi bolan günbatar kompaniýalarynyň ýurtda maýa ýatyrmaga howlukman, meselä seresaply çemeleşmegine sebäp bolýanlygyny aýtdy.
17-nji noýabrda “Transparency International” guramasy 2009-njy ýyl boýunça dünýä ýurtlarynda korrupsiýanyň derejesini görkezýän hasabatyny çap etdi. Hasabatda Türkmenistan iň korrumpirlenen döwletleriň hatarynda bolup çykdy.
Hyzmatdaşlygyň sosial pudaga ýetirjek täsiri
Şol bir wagtda-da “Chevron” kompaniýasy öz maliýe serişdelerini Türkmenistanyň sosial infrastrukturasynyň ösüşine ýatyrmakçy, şol sanda saglygy saklaýyş, bilim we ownuk hem orta biznes pudaklaryna. “Biz bilelikdäki proýektiň zerurlyklaryny ýerli harytlar we hyzmatlar arkaly üpjün etmek üçin milli üpjün edijileriň mümkiinçiliklerini giňeltmek isleýäris” diýip, “Chevronyň” ýolbaşçysyna salgylanmak bilen "Türkmenistan.ru" internet saýty ýazdy.
“Chevron” kompaniýasynyň Türkmenistandaky planlary barada kompaniýanyň özünden maglumat alyp bolmady.
ABŞ-nyň iň uly energetiki kompaniýalarynyň biri bolan “Chevron” dünýä ýurtlarynyň ýüzden gowragynda iş alyp barýar. Kompaniýanyň resmi internet saýtynyň maglumatyna görä, “Chevron” hususan-da Orsýetiň nebit-gaz infrastrukturasyna maýa ýatyran iň uly daşary ýurt inwestorlarynyň biri bolup durýar.


text:
Mary welaýatyndaky obalaryň birini ikä bölýän kanaldan geçmek üçin köpriniň göz öňünde tutulmandygy habar berilýär. Munuň netijesinde oba ýaşaýjylarynyň kanalyň beýleki ýüzünde ýerleşýän sosial desgalara barmakda kynçylyk çekýändigi habar berilýär.
Bu welaýatyň Wekilbazar etrabynyň Täzedurmuş daýhan birleşiginden öý hojalykçy zenan Ogulgözel öz işleýän ýerine gitmek üçin 25-30 kilometr uzaklykdaky köprüden geçmeli bolýandygyny aýdýar.
Ol bu obanyň ýaşaýjylarynyň ýüzbe-ýüz bolýan gündelik kynçylyklary barada Azatlyk Radiosynyň Türkmenistandaky habarçysy Soltan Açylowa gürrüň berdi.


text:
Sişenbe güni Azerbaýjanyň häkimiýetleri belli oppozisiýa aktiwisti Elnur Mejidlini möhletinden öň tussaglykdan boşatdylar.
Azerbaýjanyň “Halk Fronty” atly oppozision partiýasynyň agzasy Elnur Mejidli özüniň möhletinden öň türmeden boşadylmagyny sorap Bakuwyň suduna beren arzasyny suduň kanagatlandyrandygyny aýdýar.
Elnur Mejidli 2011-nji ýylyň aprelinde oppozisiýanyň protestine gatnaşmagynyň yzýany jemgyýetçilik düzgün-tertibini bozanlykda aýyplanyp, iki ýyl türme tussaglygyna höküm edilipdi.
“Amnesty International” guramasy Azerbaýjanyň türmelerinde ýene 12 sany syýasy tussagyň bardygyny aýdýar.


text:
Britaniýanyň tanymal "The Guardian" gazetinde 26-njy ýanwarda çap edilen makalalardan biriniň sözbaşysy ünsümi çekdi. Onda: "Aýal-gyzlaryň daşky keşbiniň has köp tankyt edilmegine, olaryň aşa açyk geýinmekleri sebäp bolýarmy?" diýlen sorag orta atylýar.
"The Guardian" gazetinde gürrüňi edilýän tema, umuman, aýdylanda günbatar medeniýetine gönükdirilen, emma "aýal-gyzlar nähili geýinmeli?" diýlen sorag türkmen jemgyýetinden hem asla daşda däl.
Forma diýildi, keşdeli ýaka diýildi, ýaglyk daňynmaly diýildi, tahýa geýmeli diýildi, garaz, şunuň ýaly gürrüňler ýaşlaryň arasynda yzygiderli dowam edýän tema.
Ýaşlar, görşüňiz ýaly, siziň üçin ýokarda üç sany surat ýerleşdirdik. Siziň pikiriňizçe türkmen gyzlaryna olardan haýsysy has köp gelişýär we näme üçin?
Täze Tolkunyň nobatdaky gepleşiginde şu tema barada gürrüň ederis. Bu baradaky tejribeleriňizi we garaýyşlaryňyzy aşakdaky forumda galdyryp bilersiňiz.
Isleseňiz, öz pikiriňizi gepleşigimize gatnaşyp hem beýan edip bilersiňiz. Biz bilen aragatnaşyk gurmak isleseňiz, hat@azatradio.org email adresimize hat ugradyň. Özümiz siziň bilen habarlaşarys.


text:
Dünýä kartasyny açyp, Russiýa federasiýasynyň Ýaponiýa bilen arasynda ýerleşýän adalara ser salan mahalymyz, Ohot deňzinde ýerleşýän Iturup adasyny görýäris. Şol Iturup adasynda segseninji ýyllaryň ahyrynda Türkmenistanyň Lebap welaýatyndan göçüp giden we häzir 22 maşgala bolup ýaşaýan türkmenler bar.
Russiýa federasiýasynyň Sahalin welaýatynyň Kuril etrabynyň Iturup adasynda ýaşaýan şol türkmenleriň ýaşulysy gurluşykçy Kakajan Kemine ogly, adada ýaşaýan türkmenleriň taryhy, durmuşy we başdan geçirmeleri barada Azatlyk Radiosyna şeýle maglumatlar berdi.
Azatlyk Radiosy: Kakajan Kemine ogly siz nähili ykbal bilen Iturup adasyna düşdüňiz? Şeýle adada ýaşamaklyk pikiri sizde nähili döredi?
Kakajan Kemine ogly: 1987-nji ýylda garyndaşlardan harby wezipede işleýän birimiz meni şol ada işlemäge çagyrdy. Men çakylygy kabul edip ada gaýtdym. Menden soň bir dostum geldi. Ondan soň çagalarymyzy we maşgalalarymyzy çagyrdyk. Ynha şeýdip adada köpelip galdyk.
Wagtyň geçmegi bilen her kim öz dostuny ýa-da garyndaşyny ada çagyrdy. Biziň adadaky obamyz Kurilsk etrabyna degişli. Häzir adadaky türkmen ilatymyz çagalarymyz hem agtyklarymyz bilen bilelikde togsan adamdan gowrakdyr. Maşgala sany boýunça hem ýigrimi iki – ýigrimi üç maşgala töweregi bolýar.
Azatlyk Radiosy: Siz, Türkmenistandan nireden gaýtdyňyzmy?
Kakajan Kemine ogly: Biziň özümiz saýatly-lebaply. Şu ýerde Iturup adasynda ýaşaýan ýigrimi iki maşgalanyň hemmesi hem Türkmenistanyň Lebap welaýatyndan. Bu ýerde ýaşaýan türkmenleriň ýüzden segsen bölegi Saýatdan, galan bölegi bolsa Halaçdan we Lebabyň beýleki ýerlerinden.
Azatlyk Radiosy: Ýaşaýan adaňyzyň ady Iturup. Adanyň ady türkmençe ada meňzeýän ýaly. Adanyň ady nireden gelip çykýar we näme bilen baglanşykly?
Kakajan Kemine ogly: Adamyzyň ady owal ýaşan Aýny atly ýerli halkyň dilinden galan. Kunaşir, Tinaşir, Paramuşir diýip atlandyrylýan jemi ýigrimi ýedi sany ada bar. Olaryň hemmesi Sahalin welaýatyndaky Ohot deňziniň içinde ýerleşýär. Biziň adamyz şolaryň arasyndaky iň uly ada. Ýaponiýa iň ýakyn ada bolsa Kunaşir adasy. Biziň Iturup adamyz hem Ýaponiýa juda uzakda däl.
Azatlyk Radiosy: Iturup adasyndaky türkmenleriň Türkmenistan bilen gidiş-gelişleri nähili?
Kakajan Kemine ogly: Türkmenistana çagalarymyzyň ýagdaýyna görä gidip gelýäris. Dynç alyşlarymyzy ýa-da iş rugsatlarymyzy çagalarymyzyňkyda geçirýäris. Bir ýyl Hytaýa gidip, saglygymyza seretdirip geldik. Türkmenistana 2004-nji, 2008-nji we 2012-nji ýyllarda gidip geldik. Her üç-dört ýyldan Türkmenistana gidip garyndaşlarymyzy, bile okanlarymyzy, obadaşlarymyzy görüp gaýdýarys. Türkmenistany ýatdan çykaryp bolmaz.
Azatlyk Radiosy: Her gezek Türkmenistana gideniňizde üýtgeşiklik ýa-da bir özgerişlik görýärsiňizmi, duýýarsyňyzmy?
Kakajan Kemine ogly: Bütin dünýä türkmenlerine bir hakykady aýdasym gelýär. Meniň aýtjak sözlerimiň bir syýasat ýa-da bir mahabatlandyrma bilen arabaglanyşygy ýok. Şu ýerde gyrgyzlar, özbekler bar. Olar wagtlaýynça gelip, işläp gidýärler. Şol işlemäge gelýän gyrgyzlar we özbekler bilen gürleşenimizde olar Türkmenistanyň ýaşaýşynyň özleriniňkiden gowudygyny aýdýarlar.
Türkmenistanyň halkynyň barynda ulagy bar. Şeýle ýagdaýda gowy ýaşaýandyklaryna üns çekýärler. Men 2004-nji ýyldan soň 2008-nji ýylda Türkmenistana gaýtadan bardym. Soňky gezek 2012-nji ýylda Türkmenistana gidip geldik. Her gezek baryp görenimde Türkmenistanyň ýagdaýynyň basgançakdan ýokaryk çykýan ýaly gowulanýandygyny gördüm.
Türkmenistanda garyndaşlarymyzyňka, dostlarymyzyňka, ýaşlykda bile önüp-ösen oglanlarymyzyňka, bile mekdep okanlarymyzyňka myhmançylyga baranymyzda şolaryň maşgala ýaşaýşynda her gezek öňküden has gowulanýandygyna şaýat boldum. Baran we gören ýerlerimizde ösüş gaty gowy.
Azatlyk Radiosy: Kakajan Kemine ogly, siziň ýaşaýan Iturup adasyndaky türkmenleriň ykdysady ýagdaýlary nähili?
Kakajan Kemine ogly: Bärde türkmenler hem gaty gowy ýaşaýarlar. Adada ýaşaýan türkmenleriň hemmesi işli. Iturup adasynda ýaşaýan türkmenlerimiziň arasynda dört sany maşgala harby wezipede işleýär. Olaryň biri kapitan, biri podpolkownik we ýene biri hem polkownik. Aramyzda şular ýaly abraýly türkmenler bar. Ir döwürde şu ýere göçüp gelip, öz çagalaryny hakyky türkmen däplerine görä ýetişdiren maşgalalar bar. Olar uly wezipelerde işläp ýörler.
Harby ýolbaşçylaryň özleri Saýatdan, aýallary bolsa Halaçdan. Iturup adasyndaky türkmenleriň hemmesi abraýly ýerlerde işleýärler. Meniň özüm hem 1987-nji ýyldan bäri gurluşyk pudagynda işläp gelýärin. Meniň öz gurluşykçy toparym bar we men hem olaryň ýolbaşçysy. Gurluşyk edaramyzda bolsa üç müňe golaý adam işleýär.
Häzir bir balykçylyk hojalygy desgasyny gurýarys. Bu ýerde hemmämiz öz türkmençiligimizi gowy saklaýarys. Ýaňky harby wezipede işleýän ýokary çinli türkmenlerimiz diňe türkmençiligi gowy saklamaklyk bilen çäklenmän, eýsem dini ygtykatlary hem hemme maşgala agzalary bilen doly ýerine ýetirip bäş wagt namazy hem berjaý edip ýörler.
Adada ýaşaýan türkmenlerimiziň arasynda ýörgünli bolan bir däp bar. Bu ýerde ýaşaýanlar öz çagalaryny Türkmenistandan öýerýärler. Ýetişen gyzlary barlar bolsa, olary Türkmenistana äkidip, şol ýerdäkilere durmuşa çykaryp gaýdýarlar. Biziň aramyzda türkmenden başga gyz berilenogam, alynanogam.
Iturup adasyndaky türkmenler üçin şol üýtgemejek bir kanun bar, olam ýaňky ýaly çagalaryny Türkmenistandan öýermek ýa-da gyzlary Türkmenistana durmuşa çykarmaklyk. Türkmeniň adyny garalamaly diýip ynha adada şeýdip ýaşap ýörüs.


text:
155 ýurduň we territoriýanyň saglyk toparlary 17-nji aprelde poliomiýelite garşy waksinanyň başga görnüşine geçmäge başladylar.
Bu geçiş 1-nji maýa çenli doly tamamlanmaly we «poliomielit keselinden azat dünýäni gazanmakda düýpli öwrülişik nokady bolar» diýip, Bütindünýä saglyk guramasy aýdýar.
Şu ýyl bu keseliň häzire çenli azyndan 10 sany näsagy ysmazlyga getiren ýagdaýy bar, olaryň hemmesi Owganystanda we Pakistanda.
Täze waksina 1-nji we 3-nji tipli wiruslara garşy ulanylmaly, 2-nji tipli wirus bolsa 1999-njy ýylda ýok edilipdi.
Bu waksina şindi hem agza damdyrylýan damjalar görnüşinde berler, şu sebäpden saglyk işgärleri täzeden tälim almaly bolmaz. Bu üýtgeşiklik esasan ösýän ýurtlarda, şol sanda Orsýet ýaly baý ýurtlarda hem amala aşyrylýar.